nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yukori xaroratda go‘shtni konservalash

|
Yukori xaroratda go‘shtni konservalash
|
bet | 51/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Yukori xaroratda go‘shtni konservalash. Yukori (600S va bundan ko‘ra baland) xarorat mikrob xujayrasi protoplazmasidagi oksilning koagulyasiyaga uchrashiga sabab bo‘ladi. Bu o‘zgarishlar kaytmasdir, shularning natijasida mikrob xujayrasi xalok bo‘lib ketadi. Nam muxitda bo‘lganida mikroblar protoplazmasidagi oksil yukori xarorat ta’sirida tezrok koagulyasiyaga uchraydi.
Go‘sht mahsulotlarini konservalash amaliyotida ko‘yidagi xarorat rejimlari qo‘llaniladi.
Pasterlash – mikroblar vegetativ formalarini yo‘q kilish, uzok (past xaroratda) pasterlash – go‘sht mahsulotlarini 63-650S xaroratda 30 minut davomida kizdirish va kiska muddatli (yukori xaroratda) pasterlash – go‘sht maxsulotini 800S dan yukori xaroratda bir necha minut kizdirish usullari qo‘llaniladi. Ancha samarali va iktisodiy jixatdan foydali deb yukori xaroratda pasterlash usulidan birmuncha ko‘prok foydalaniladi. Bir laxzada pasterlash 900S xaroratda bir necha soniya davomida utkaziladi.
Sterillash – mikroblarning yog‘etativ va sporali formalarini yo‘q kilishdir.
Yukori xarorat ta’sirida mikroorganizmlar xalok bo‘lishidan tashkari maxsulotning o‘zidagi oksilda xam chuqur o‘zgarishlar bo‘lib o‘tadi (koagulyasiya va denaturatsiya). Shuning natijasida oksil, agar unga patogen mikroblar tushib kolgudek bo‘lsa, bu mikroblar uchun ancha kulay muxit bo‘lib koladi. Rakobat kiladigan va antogonist mikroblarning yo‘qligi xam shunga yordam beradi. Pasterlangan va sterillangan go‘sht mahsulotlari tashki muxitdan mikroorganizmlar utishiga yul kuymaydigan germetik idishda konservalangan bo‘ladi. Bankalarda konservalar tayyorlash shu prinsipga asoslangan.
Konservalar tayyorlashdagi tartib sxemasi:
1) masallikni (xom ashyo maxsulotni) tayyorlash – saralash, porsiyalarga ajratish, bug‘, kaynok suv bilan ishlash; 2) porsiyalarni bankalarga joylash; 3) bankalarni germetik kilib byokitish (kavsharlash, maxkam kilib byokitish); 4) germetikligini vakuum – apparatda tekshirib ko‘rish; 5) avtoklavda sterillash.
Konservalarning xar bir turi uchun muayyan sterillash tartibi bor. Masalan, «Dimlama mol go‘shti» («Govyadina tushyonaya») konservalari 1130S xaroratda 90 minut davomida sterillanadi; bunda xarorat 20 minut zarur darajaga kutarilib oladigan bo‘lishi kerak, keyin esa maxsulot 20 minut davomida sterillanganidan sung sovo‘q dush tagida sovutilishi kerak.
|
| |
Past xaroratda go‘shtni konservalash

|
Past xaroratda go‘shtni konservalash
|
bet | 50/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Past xaroratda go‘shtni konservalash. Go‘sht mahsulotlarinig sifatini saklab kolish uchun sovutish va muzlatish usullari qo‘llaniladi. Sovutish deyilganda mahsulotlarni 00S ga yakin xaroratda saqlash tushunilsa, muzlatish dyog‘anda 25-400S va bundan ko‘ra pastrok xaroratda saqlashni tushuniladi. Sovutish usuli tarkibida nam ko‘p bo‘ladigan mahsulotlarni (mevalar, savzavot, sutni) saqlash uchun ko‘prok qo‘llaniladi. Tez bo‘ziladigan, oksilga boy mahsulotlarni (go‘sht, balik, tuxum melanji) ni saqlash uchun muzlatishdan foydalaniladi.
Sovutish fizik jarayon bo‘lib, u biror jism yoki maxsulotdan issiklikni chikarib tashlashga karatilgan. Bu jarayonga tashki muxitdan issiklikni kabul kilib olib, osonlik bilan bu xolatiga utadigan moddalar yordamida erishish mumkin. Bunday moddalar asosan: tabiiy (muz), kattik karbon kislota, quruq muz va turli xildagi kaynash xarorati tuban bo‘lgan suyuklik (ammiak, karbonat angidrid) lar xisoblanandi.
Oddiy muz 00S da erishi bilanok sovutila boshlaydi va muz tashki muxitdan issiklikni o‘ziga tortib oladi, binobarin, muxit xarorati xarorati -2, -5 ga pasayadi. Shunga ko‘ra ayrim tez bo‘ziladigan mahsulotlarni kiska muddat ichida sovutish uchun toza muzdan foydalaniladi.
Ma’lumki, xo‘jaliklarda mahsulotlarni sovutish uchun juda past xarorat talab etiladi. Buning uchun muz yoki korning tuz bilan aralashmasi yukori samara beradi.
Agar muz 5 foizli muz osh tuzi bilan - 7, 4; 25 foizli osh tuzi bilan - 18, 4 gacha va, nixoyat, 5 foizli kalsiy 39, 6 gacha pasaytirish mumkinligi aniklangan.
Sovutish aralashmasida muz tez eriydi va tashki muxitdan jadalxoldaissikni o‘ziga tortib oladi. Shunga ko‘ra, go‘sht va go‘sht mahsulotlarini muz erdamida sovutish maksadida muzxona va muz omborlaridan foydalaniladi.
Quruq muz va undan foydalanish. Kuruq muzdan uning bir kancha kulay xususiyatlarga ega ekanligi tufayli xo‘jaliklarda savdo tashkilotlarida ko‘prok foydalaniladi. Kuruq muz kattik karbonat xisoblanadi. Uni xosil kilishda karbonat angidrid xisoblanadi. Uni xosil kilishda karbonat angidrid gaz xolida olinib suyultiriladi, keyin korga aylantiradi va presslanadi, natijada kuruq muz xosil bo‘ladi. Bunda 1 l korbonat angidriddan 0, 3-0, 4 kg quruq muz olish mumkin. 1 kg kuruq muz esa 150 kkal sovuqlik beradi.
Kuruq muz bir kancha afzallikka ega bo‘lib, birinchidan, u eriganda suyuklikka aylanmay, birdaniga bug‘lanib ketadi va -78, 9s gacha pasayadi va bu esa oddiy muzga nisbatan 2 martadan ko‘prok sovutish xususiyatiga ega.
Bug‘lanish natijasida karbonat angidrid (CO2) xosil bo‘lib, u xavoda 20 foiz atrofida tuplansa bir kancha bakteriya va mogor zamburug‘larini nobud kiladi, ayrim xollarda ularning faoliyati butunlay tuxtaydi.
|
| |
- Masala. SO‘ZDAN SO‘Z YASASH - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

4- Masala. SO‘ZDAN SO‘Z YASASH Berilgan A matn lotin harflari va probellardan iborat. Berilgan B va
C so‘zlarni ikkalasini ham A matndagi harflarni o‘rnini almashtirmasdan
faqatgina o‘chirish yordamida hosil qilish mumkin yoki mumkin
emasligini aniqlovchi dastur tuzing.
Kiritiladigan qiymatlar: A, B va C satrlar.
Chiqariladigan qiymatlar: javob “Mumkin”, aks holda “Mumkin
emas”.
Misollar: Kiritish qiymatlari
Chiqarish qiymatlari
hkloanxzbjsdjujskksa jussa kosa Mumkin hkloanxzbjsdjujskksa hola kosa Mumkin emas Yechish: A satr nusxasini AA satrda saqlaymiz.
B so‘zni 1- harfini A satrdan Pos(B[1], A) yordamida qidiramiz.
Agar kerakli harf yo‘q bo‘lsa “Mumkin emas” javobini chiqarib dasturni
yakunlaymiz. Kerakli harf A satrda K- o‘rinda joylashgan bo‘lsin. U
holda B so‘zni 1- harfini va A satrni 1- belgisidan K- belgisigacha
o‘chiramiz. Yana B so‘zni 1- harfini qidiramiz. Shu kabi davom ettirsak
yoki “Mumkin emas” javobini chiqarib dasturni yakunlaymiz yoki B
satr bo‘shaydi.
Xuddi shunday, C so‘z va AA satr bilan amallar bajaramiz.
Dasturi: Program yasash;
Var A, AA, B, C :String; K: Byte;
Begin
Write(‘A matnni kiriting: ‘); ReadLn(A); AA:=A;
Write(‘B so‘zni kiriting: ‘); ReadLn(B); Write(‘C so‘zni kiriting: ‘);
ReadLn(C);
379
While (B<>») AND (Pos(B[1], A)>0) Do
begin K:=Pos(B[1], A); Delete(B, 1, 1); Delete(A, 1, K); end;
While (C<>») AND (Pos(C[1], AA)>0) Do
begin K:=Pos(C[1], AA); Delete(C, 1, 1); Delete(AA, 1, K); end;
IF (B<>») OR (C<>») THEN WriteLn(‘Mumkin emas’) ELSE
WriteLn(‘Mumkin’);
Readln;
End.
Master or Slave? - S e c o n d e d I t I o n 1 Reading for the Real World 1

Vocabulary Preview
Match each word or phrase with the correct definition.
1. accomplish
a. a well-done job; an accomplishment
2. achievement
b. the aim; the result that is hoped for
3. beat
c. to send up or send away, usually with great speed
4. goal
d. to win over another, as in a race
5. launch
e. something sent to collect information
6. probe
f. to do; to complete
Pre-Reading Questions
Think about the following questions.
1. What country was the first man in space from?
2. What countries were involved in the race for space?
3. Who was the first man to walk on the moon?
The Space
Race
S p a c e & E x p l o r a t i o n 1
U N
I
T
8
90
The Space Race
5
10
15
20
25
T
he space race occurred during the 1960s, as
the United States and the Soviet Union
competed for new achievements in space. Both
countries improved their technology and made new
scientific discoveries. Their astronauts also showed
great heroism. Though the space race began as
national
and political competition, it remains one of
the great moments of history.
The space race had no clear goals at first. Each
country wanted to show the world that it could do more
than the other. At first, the Soviet Union seemed to be
winning.
Besides sending the first artificial satellite into
orbit, Sergei P. Korolev---the person in charge of the Soviet space program---also had
many other successes. The Soviet space program sent the first unmanned spacecraft
to the moon. In 1961, Yuri Gagarin became the first man in space, and later the
same year, Gherman Titov
spent the first whole day in orbit around the Earth. In
1963, the Soviets accomplished the first long-term mission, spending five days in
orbit. Moreover, in the same year, the
first woman went into space, Valentina
Tereshkova. The Vokshod 1 mission was in 1964 and carried three astronauts. This
was the first time a single spacecraft had carried more than one person. In addition,
the first spacewalk was conducted in 1965 by Alexi Leonov. Also during this time,
the Soviets sent many unmanned space probes to the moon and elsewhere.
The American space agency used
modified missiles at first. The US
attempted to launch its first satellite in 1957, but the rocket
exploded. Then in
1958,
a satellite, Explorer 1, was successfully launched. On May 5, 1961, Alan
Shepard became the first American in space. Twenty days later, President John
12
artificial --- not natural; man-made
16
orbit --- a circular path
in space around a planet
23
modify --- to change
24
explode --- to burst into pieces
IMLO QOIDALARI BILAN ISHLASH VA U BILAN BOG‘LIQ

: suvilon, tog‘olcha, cholyalpiz, qashqargul.Oshrayhon, kirsovun, tokqaychi, ko‘zoynak, qiymataxtaQiziltepa, To‘rtko‘l, Yangiyo‘l, Amudaryo, Mirzacho‘l, Arnasoy |
IMLO QOIDALARI BILAN ISHLASH VA U BILAN BOG‘LIQ
|
bet | 89/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.orgBu sahifa navigatsiya:
- : suvilon, tog‘olcha, cholyalpiz, qashqargul.
- Oshrayhon, kirsovun, tokqaychi, ko‘zoynak, qiymataxta
- Qiziltepa, To‘rtko‘l, Yangiyo‘l, Amudaryo, Mirzacho‘l, Arnasoy
IMLO QOIDALARI BILAN ISHLASH VA U BILAN BOG‘LIQ
MASHQLAR USTIDA ISHLASH
116
Ko‘p hollarda «bir» so‘zi orqali yasalgan ayrim so‘zlarni noto‘g‘ri tarzda ajratib yozish yoki qo‘shib yozishga yo‘l qo‘yilmoqda. Bu xatoni bartaraf etish uchun tarkibida “bir” so‘zi qatnashgan quyidagi so‘zlarnigina qo‘shib yozing. Qarang: baribir, birato‘la, birvarakayiga, birdam, birmuncha, birpas.
Shuni esda tutingki, so‘zlarni qo‘shib yozishda ularning (kamida ikki so‘zning) bir butun tushunchani, biror narsaning nomini bildirishiga asoslanish lozim. Mabodo birinchi so‘z narsaning soni yoki biron belgisini ko‘rsatsa, bunday birikma qo‘shma so‘z hisoblanmaydi. Qiyoslang: oqsoqol (kishi) – oq (qanday) soqol, uchoyoq (o‘choq) – uch (qancha) oyoq (izi) kabi.
Narsani boshqa narsaga o‘xshatish, qiyoslash yo‘li bilan ifodalavchi qo‘shma ot va qo‘shma sifatlar qo‘shib yoziladi. Masalan: oybolta, otquloq, oshqozon, toshko‘mir, bodomqovoq, devqomat, sheryurak.
Narsani joy, o‘ringa nisbat berish asosida ifodalovchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi. Masalan: suvilon, tog‘olcha, cholyalpiz, qashqargul.
Narsaning rangi, mazasi va o‘zidagi biror xususiyatiga ko‘ra nomlovchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi. Masalan: achchiqtosh, olaqarg‘a, qizilishton, qoraqurt, mingoyoq kabi.
Narsani biror ish yoki maqsad uchun mo‘ljallanganligiga ko‘ra ifodalovchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi. Oshrayhon, kirsovun, tokqaychi, ko‘zoynak, qiymataxta kabi.
Tarkibidagi so‘zlar ma’nosidan tadbir, marosim, afsona ifodalovchi qo‘shma otlar qo‘shib yoziladi. Masalan: kelintushdi, supraqoqdi, qoryog‘di, tomsuvoq, urto‘qmoq kabi.
Ikkinchi qismi turdosh ot bo‘lgan qo‘shma so‘z shaklidagi joy nomlari qo‘shib yoziladi. Masalan: Qiziltepa, To‘rtko‘l, Yangiyo‘l, Amudaryo, Mirzacho‘l, Arnasoy kabi.
|
| |
DIKTANT O`QUVCHILARNING YOZMA SAVODXONLIGINI TEKSHIRISHNING ENG ISHONCHLI VA QULAY TA’LIM VOSITASI

|
DIKTANT O`QUVCHILARNING YOZMA SAVODXONLIGINI TEKSHIRISHNING ENG ISHONCHLI VA QULAY TA’LIM VOSITASI
|
bet | 82/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.org2.DIKTANT O`QUVCHILARNING YOZMA SAVODXONLIGINI TEKSHIRISHNING ENG ISHONCHLI VA QULAY TA’LIM VOSITASI
EKANLIGI. DIKTANT TURLARI VA ULARNING O`TKAZISH USULLARI
Ta’lim tizimida diktantlarni xizmati benihoya kattadir. Diktantlarni maktablarda o`quvchilarga imlo va punktuatsiya o‘qitishdagi katta xizmati shundaki, diktant yozish jarayonida yozuv orqali o`quvchilarni aqliy faoliyati rivojlanadi. O‘quvchi o‘qituvchi aytib turgan jumlalarni yoki so`zlarni yozadimi, yoki fikrini erkin yozadimi, baribir u ongli ravishda og`zaki nutqni yozma shaklga ko`chiradi. Dastlab, so`zlovchini nutqini tinglovchi mazmun jihatdan idrok qiladi. So`zlovchidan nutqini yozuvga ko`chirish jarayoni boshlanganda esa, o`quvchi gapdagi so‘zlarni tovush tarkibi va gaplarni ohangiga e’tibor beradi, tovush va harflarni o‘zaro qiyoslaydi ohangni ma’lum tinish belgilari bilan ko`rsatishga harakat qiladi.
Ijodiy diktant. Ijodiy diktant o`quvchilar nutqini o`stirishda, orfografik ko‘nikmalarini shakllantirishda katta ahamiyatga ega. O`quvchilarga o`rgatilgan orfogrammalar tavsiya qilinadi va ularning shu orfogrammalar ishtirok etgan gap tuzish talab etiladi. O`quvchilar tavsiya etilgan orfogrammalar yordamida tuzgan gaplarini o`qib beradilar. Orfogrammalar tagiga chizadilar va orfogrammani nima uchun shunday yozilayotganligini aytib beradilar. O`qituvchi o`quvchilar tuzgan gaplarni eng yaxshilarini ta’kidlagani holda, boshqa o`quvchilariga ham bu gaplarni yozishni tavsiya etadi.
Saylanma diktant. Saylanma diktantlarda o`quvchi gapni to`liq yozmaydi, balki gap tarkibidagi ayrim orfogrammalarni yozadi. Bu esa qisqa vaqt ichida ma’lum qoida asosida yozilishi lozim bo`lgan bir qancha so`zlarni imlosini o`rganishga yordam beradi. Saylanma diktant o`quvchilarda onglilik va mustaqillikni kuchaytiradi. Masalan, sifat so`z turkumi o`tib bo`lingandan so`ng o`qituvchi gapni to`la o`qiydi, o`quvchilar esa shu gapdan faqat sifat turkumiga oid so`zlarni daftarlariga yozadilar, ya’ni saylab oladilar.
Saylanma diktantni baholashda o`qituvchi uni imlosigagina e’tibor bermay,
to`g`ri saylab olishiga (tanlab) ham ahamiyat berishi darkor.
Diktant tugagach, o`quvchilar nechta so‘z yozganliklarini tekshiradilar.
|
| |
Lug`at diktant - Ona tili va adabiyot fanidan

|
Ona tili va adabiyot fanidan
|
bet | 83/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.orgLug`at diktant. Lug`at diktant ko`p vaqt olmasligi, ixchamligi bilan lug`atni boshqa turlaridan farq qiladi. Shuni uchun har bir mavzuni o`tgandan so`ng yangi mavzuni mustahkamlash uchun bunday diktant turidan foydalanish mumkin. Deyarli har mavzuni (bo‘limni) o`tib bo`lgandan so`ng lug`at diktant olish mumkin. “Diktantlar to`plami”da asosan 5,6,7- sinflar uchun lug`at diktantlar berilgan. Lug`at
diktant uchun darsni 7-10 minutini ajratish kifoya.
Lug`at diktant o`quvchiga ma’lum so`zlarni qanday yozilishinigina emas, balki shu so`zni o‘zini, uni ma’nosini ham o`rgatadi. Demak, o`quvchilar nutqini o`stirishda bunday diktant katta ahamiyatga ega.
Nazorat diktant. Nazorat diktant o`rganilgan qoidalarni o`quvchilar qanchalik o`zlashtirganini, bu qoidalarning qanchalik amalda tadbiq qila olishlarini nazorat qilish uchun o`tkaziladi. Bunday diktant har bir katta mavzuni o`tib bo`lgandan keyin
111
har bir katta mavzuni o`tib bo‘lgandan keyin va chorak oxirida olinadi. Shuning uchun ham nazorat diktant uchun o‘quvchilar maxsus tayyorgarlik ko`rishlari, o`tilgan mavzuni takrorlab kelishlari talab qilinadi. Ayni paytda o‘qituvchi ham o‘quvchilarni yoshi, tarbiyasi, talabiga javob beradigan va mavzuga muvofiq keladigan matnni tanlab yozdirish lozim.
Ta`kidiy diktant. Bu diktant o`quvchilar yo`l qo`yishi mumkin bo`lgan xatolarni oldini olish maqsadida o`tkaziladi. Buning uchun tanlangan matn grammatik - orfografik tomonidan tahlil qilinadi, o`rganilgan qoidalar eslatiladi, ayrim so`zlarning yozilishi ta`kidlanadi, so`ngra matn aytib turib yoziladi. Ta`kidiy diktantning samaraliligi o`quvchilarning aktivligiga bog`liq, o`quvchilarni aktivlashtirish uchun matn tahlil qilinayotganda ularning ayrim so`zlarining yozilishini o`qituvchidan so`rashga, o`rganilgan qoidaga mos so`zni o`zlari tanlab, uni tahlil qilishga ayrim so`zlarni lug`atdan topib imlosini tekshirishga o`rgatish zarur.
Saylanma diktant. Saylanma diktant ham ta`kidiy diktant kabi o`tkaziladi. Buning ta`kidiy diktantdan farqi shundan iboratki, tanlangan matn tahlil qilinib, o`rganilgan qoidalar takrorlab eslatilgach, o`qituvchi diktovka qilgan gapdan o`quvchilar o`rgangan qoidalarga mos bo`lgan so`z yoki so`z birikmasinigina tanlab olib yozadilar. Masalan, Saylanma diktant qaratqich kelishigidagi otning gapda boshqa otga bog`lanishini mustahkamlash maqsadida o`tkazilsa, “maktabimizning shuhrati yoyilgan” gapi diktovka qilingach, o`quvchilar qoidaga mos “maktabimizning shuhrati” so`z birikmasinigina yozadilar va xokazo. Saylanma diktantda vaqt tejaladi, kerakli so`z yoki so`z birikmalarigina yoziladi. Matnga o`rganilgan mavzuni puxtalashga o`quvchilarning faol munosabati talab etiladi.
|
| |
Fill in each blank with the best word from the list. Use each word only

100
5
10
15
20
S
upplemental Reading
0
5
0
D
ifferent kinds of NEAs can produce different kinds of damage. The
kind of damage depends first on the size and speed of the asteroid.
However, it also depends on where the asteroid hits. An asteroid that
hits the ocean will have a very different effect than one that strikes the land.
An asteroid that hits the water would produce the most destruction. While
an asteroid hitting land would cause damage in only one place, an ocean strike
would cause a tsunami (a giant wave). This could severely damage or destroy
cities close to the ocean over a very large area. Seventy percent of the Earth is
covered by oceans, so an ocean impact is more likely. If a large asteroid struck
the middle of the Atlantic Ocean, the tsunami could destroy cities on the east
coast of North and South America, as well as western cities of Europe and Africa.
Such an asteroid would only have to be about forty to sixty meters wide.
An asteroid strike on land would be destructive in a concentrated way. It
would take an object of about seventy-five meters wide to destroy a city. This
would not include all parts of the city, and suburbs might not be damaged so
severely. To destroy an entire urban area would
take an asteroid of around 160 meters. A 700
meter asteroid could destroy a small country.
However, a one or two kilometer asteroid strike
would be deadly enough to kill millions of
people, simply by the dust and vapor it would
throw into the atmosphere.
Here are six words that are related to the topic but are not in the reading

106
5
10
15
20
0
5
0
S
upplemental Reading
T
he International Olympics Committee has established special rules
banning drugs to enhance performance. However, some athletes are
experimenting with new drugs that are difficult to detect.
The IOC forbids athletes from using steroids as strength builders. The most
popular steroids are man-made forms of testosterone, a hormone already
present in the body.
Another popular performance-enhancer is EPO. EPO, or Erythropoientin,
regulates red blood-cell production. These cells deliver
oxygen throughout the body. The oxygen boost it provides
can improve an athlete’s performance in a 20-minute run by
thirty seconds. In a marathon, it could give an athlete a
4-minute advantage. EPO is dangerous because it can make
the blood too thick for the heart to pump.
Human growth hormone, a third commonly used
enhancer, is a naturally occurring amino acid which helps
control growth from birth to adulthood. Genetically
engineered HGH became available in 1985. Athletes use
HGH to develop bigger muscles and then take steroids to
strengthen the muscles. The drug is hard to detect because
it passes out of the body in less than 45 minutes.
The newest wave of performance enhancement is through a blood substitute
called Hemopure. The effect of using Hemopure is similar to the effect of EPO.
However, there is no current test that can detect Hemopure in the blood.
Track 29 - S e c o n d e d I t I o n 1 Reading for the Real World 1

91
30
35
40
45
50
F. Kennedy gave a speech which set a specific
goal for the American space
program. This goal was for men to land on the moon before the end of the
1960s. This goal became
firmly established when
John Glenn orbited the
Earth in 1962. At this time, the space race became a race to the moon.
In contrast to the United States, the Soviet moon program was secret.
Its
target date for reaching the Moon was 1967 or 68. However, the Soviet
program began to have problems. Early designs of the N-1,
a more powerful
rocket, failed frequently. Many exploded after launch. Then in 1966, Sergei P.
Korolev died during a medical operation. This was a great loss, since few people
could replace Korolev. Even so, the Soviets continued their efforts. In 1967, the
astronaut Vladimir Komarov, testing
a possible moon vehicle, died when his
capsule crashed. Two more rockets failed that year. The biggest shock of all
came in 1968, when Yuri Gagarin, the hero
of the Soviet space program, died in
a plane crash. The Soviets began
to
abandon the idea of going to
the moon. However, in 1968 a
robotic
probe circled the moon
and took pictures of it. This
would have been a bright
moment, except that the probe
crashed when it returned. In
1969, two more N-1 rockets
exploded.
It became clear that
the Soviet Union would not only
fail to beat the United States but fail to reach the moon
at all
that decade.
On July 20, 1969, the American mission Apollo 11
landed, and Neil
Armstrong walked on the moon. The space race was over.
Reading Time
_______ minutes _______ seconds
558 words
29
firmly --- solidly;
strongly
29
establish --- to set
32
target date --- future date for completion
38
capsule --- part of the rocket where people work
41
abandon ---
to give up; to leave forever
52
land --- to arrive on the ground
A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to the

|
A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to theBog'liq Reading1A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to the
reading.
1. ____ The space race involved many countries from all over the world.
2. ____ An American was the first man in space.
3. ____ The final goal of the space race was to land on the moon.
4. ____ The space race is still continuing today.
B
Choose the best answer.
1. What country was considered to be the leader in the beginning of the space race?
a. The Soviet Union because of their advanced N-1 rockets
b. The US because they landed on the moon
c. The Soviet Union because it sent up the first satellite and the first man in
space
d. The US because they orbited the Earth in 1962
2. What was probably the main reason why the Soviet Union lost the space race?
a. Their N-1 rockets were not as good as the American rockets.
b. Their space program was a secret, so it couldn’t improve quickly.
c. Their robotic moon probe crashed, wasting a lot of money.
d. They lost hope when some important and skilled people in the space
program died.
3. According to the reading, what is probably true?
a. The Soviet Union never replaced Sergei Korolev.
b. It took the Soviet Union many years before sending someone to the moon.
c. The US never had any space accidents.
d. The US succeeded in its first space mission.
C
For the next two questions, look for the answers in the passage and
write them on the lines provided.
1. Why did the space race occur?
______________________________________________________
______________________________________________________
2. Why did the Soviets begin to abandon the idea of going to the moon in 1968?
______________________________________________________
______________________________________________________
V
ocabulary Extension
S
ummary
93
|
| |
teshiklarining - 2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan...

|
2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan 2021 yil “ ” dagi “ ” sonli buyruq bilan tasdiqlangan fan dasturi asosida ishlab chiqilgan. O‘UMni ishlab chiqqan tuzuvchiBog'liq BETON TOLDIRUVCHILARI TEXNOLOGIYASI UM Хайдаролв НKteshiklarining
o‘lchamlari,
mm
D
kich
5
mm
D
kich
10
mm
0,5 Dkich+Dkat
D
kat
bir
fraksiya
uchun
Fraksiyalar
aralashmasi
uchun
To‘liq qoldiqlar,
%
95-100
90-100
40-80
50-70
0-10
Ba'zi bir maxsus betonlar uchun O‘zRST 728-96 “Og‘ir va mayda
to‘ldirgichli beton” bo‘yicha, masalan bosimli quvurlar uchun ishlatiladigan
betonlarda faqat kubsimon chaqiq tosh qo‘llanilishi kerak.
Chaqiq toshning mustahkamligi uning markasini ifodalaydi, bunda suvga
solingan holda ishlatilgan tog‘ jinsining mustahkamligi chegarasidan kelib chiqgan
holda, silindrda ezilishdagi maydalanish ko‘rsatkichi asosida aniqlanadi.
Tog‘ jinslarining mustahkamlik ko‘rsatkichi va chaqiq toshni maydalanish
orasidagi bog‘liqlik standartda keltirilgan.
O‘zRST 728-96 “Og‘ir va mayda to‘ldirgichli beton” ga ko‘ra chaqiq tosh
ishlab chiqarishda ishlatilgan tog‘ jinsining mustahkamligi olinadigan betonning
mustahkamligidan yuqori bo‘lishi kerak: 30 MPa dan kam mustahkamligidagi
beton 1,5 dan kam bo‘lmasligi kerak; 30 MPa va undan yuqori betonlar uchun ikki
martadan kam bo‘lmasligi kerak.
Otqindi tog‘ jinslari asosidagi og‘ir beton uchun to‘ldiruvchi sifatida
ishlatiladigan chaqiq toshning markasi, tog‘ jinsi mustahkamligiga mos keluvchi
80 MPa dan kam bo‘lmasligi, metamorfik tog‘ jinsi asosida chaqiqtosh 60 MPa
dan kam bo‘lmasligi, cho‘kindi tog‘ jinsi asosida chaqiq tosh 30 MPa dan kam
bo‘lmasligi kerak.
Gidrotexnik betonlarda suvning o‘zgaruvchan belgisiga to‘g‘ri keluvchi
zonasida qo‘llanuvchi jinslar asosidagi chaqiq toshlarning mustahkamlik chegarasi
beton mustahkamligidan eng kamida uch marta katta bo‘lishi (otqindi va
metamorfik tog‘ jinslari uchun) yoki 2,5 marta (cho‘kindi tog‘ jinslari uchun) katta
bo‘lishi kerak.
Chaqiq tosh tarkibida nisbatan bo‘sh donalar miqdori 10% dan oshmasligi
kerak (massa bo‘yicha), muhim konstruksiyalar uchun ishlatiladigan betonlarda esa
5% dan oshmasligi kerak.
Chaqiq toshda yuvilgan qo‘shimchalarning massa ulushi otqindi va
metamorfik tog‘ jinslari uchun 1% dan oshmasligi kerak, cho‘kindi tog‘ jinslari
asosidagi chaqiq toshda esa 2(3)% dan oshmasligi kerak.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan 2021 yil “ ” dagi “ ” sonli buyruq bilan tasdiqlangan fan dasturi asosida ishlab chiqilgan. O‘UMni ishlab chiqqan tuzuvchi
|
A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to the

|
A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to theBog'liq Reading1A
Mark each statement as either true (T) or false (F) according to the
reading.
1. ____ Most asteroids are located between Mars and Jupiter.
2. ____ NEAs have probably caused the extinction of animals in the past.
3. ____ In 1989, a NEA hit Earth.
4. ____ The effect of an asteroid strike can be similar to that of a nuclear bomb.
B
Choose the best answer.
1. Why do scientists think that big asteroids hit the Earth in the past?
a. There is evidence in space.
b. We can see big marks on Earth.
c. We have experienced it recently.
d. We have had an ice age.
2. How could a NEA have caused the extinction of the dinosaurs?
a. By hitting the dinosaurs
b. By making poisonous vapor
c. By causing the climate to become very cold
d. By causing volcanoes
3. Why are NEAs more dangerous to us?
a. We can’t easily find them to destroy.
b. They are too big to destroy.
c. They are smaller and faster.
d. We know where they are.
C
For the next two questions, look for the answers in the passage and
write them on the lines provided.
1. In terms of hitting the Earth, where are the most dangerous asteroids located?
______________________________________________________
______________________________________________________
2. What is the probable reason why the Tunguska asteroid did less damage
than the dinosaur-killing asteroid?
______________________________________________________
______________________________________________________
S
ummary
99
V
ocabulary Extension
Here are six words that are related to the topic but are not in the reading.
|
| |
Reja tuzish - Ona tili va adabiyot fanidan

mavzuning ichki g‘oyaviy yo`nalishidan kelib chiqibgina fikrlar oz sonli dalillarga tayanadi. Odatda, sodda reja 5-8 sinf larining insholariga xos bo`ladi.
izhor qiladi va o`quvchi-
Murakkab reja mavzu yuzasidan atroflicha bilimga ega bo`lgan, mavzuning bir necha qirralarini ko`ra bilgan, keng ko`lamda yorita oladigan kishi tomonidan tuzi ladi. «...Ki sen ham hur tug‘ilg‘onsen!» mavzusi yuzasidan sodda va mu-rakkab rejani ko`rib chiqaylik.
Sodda reja:
O`zbekiston – mustaqil davlat.
Shu kunlarni orzu qilgandi Cho`lpon.
Yashna, yuksal, ona diyorim!
Murakkab reja:
I. Kirish: Naqadar shirin so`z - hurlik, erkinlik!
II. Asosiy qism:
Bahorni kuylamoq - erkni kuylamoq.
Cho`lpon ijodida xotin-qizlar ozodligi mavzusi.
Cho`lpon - isyonkor shoir.
III.Xulosa: Cho`lponning yangroq sozi jaranglayversin!
Insho rejasi bandlari mavzuni ochish uchun xizmat qilmog‘i zarur.
Kirish. Kirish insho mavzusini yoritishni boshlash oldidagi debocha hisoblan adi.
Boshqacha qilib aytganda, asosiy mavzuga o`tish uchun ko`prik vazifasini o`taydi. Kirish insho yozuvchining bilimi va ixtiyoriga qarab turlicha bo`lishi m umkin:
tarixiy;
biografik;
ommabop;
chog‘ishtirma;
favqulodda;
s) lirik chekinishli va h.k.
Muallif mavzuni yoritishga qay biri qulay kompozitsion uyg‘unlik va g‘oyav iy mutanosiblik tug‘diradi deb topsa, o`shanday kirish qilishi mumkin. Ba’zan insho yozuvchi aralash kirishdan yoki ma’lum tartibda bir necha xil kirishdan foydalanishi mumkin. Bu holda kirish qismining bandlari uchtagacha
bo`lishi mumkin. Yuqoridagi mavzuga tatbiqan misol keltiradigan bo`lsak.
O`zbek adabiyoti asrimiz boshida.
She’riyat osmonida yorqin yulduz.
Naqadar shirin so`z - hurlik, erkinlik.
Kirish qismining 1-bandi
tarixiy kirish, 2-bandi
biografik kirish, 3-bandi chog‘ishtirma kirishga misol bo`la oladi.
Tekshiruv–sinov bayoni - Ona tili va adabiyot fanidan

|
Ona tili va adabiyot fanidan
|
bet | 85/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.orgTekshiruv–sinov bayoni. O`quvchilarni nutq malakalarini aniqlash, sinash maqsadida o`quv yilini har bir choragida bir-ikki marta tekshiruv-sinov bayonlari o`tkazilib turiladi. Buni uchun matn, albatta, o`quvchilarga tanish bo`lmagan, darsda tahlil qilinmagan asarlarning olinadi yoki “Bayonlar to`plami”dan olinadi.
Bunday bayonni o`tkazish uchun matn o`qituvchi tomonidan bir-ikki marta ifodali o`qib beriladi. Matn mazmuni yuzasidan o`quvchilarda savollar bo`lmasa, berilgan reja asosida bayon yozishga kirishiladi. Bayon yozib bo`lingach, mustaqil o`qib chiqish uchun 3-5 minutgacha imkoniyat beriladi. Shundan so`ng ish yig`ib olinadi. Tekshiruv – sinov bayoni o`qituvchi tomonidan adolatli tekshirilib baholanadi. Agar xatolari har tomonlama o`rganilmay, shoshma-shosharlikka yo`l qo`yilsa, baho yo oshirib yoki aksincha nihoyatda kamaytirilib qo`yilishiga sabab bo‘ladi. Xullas, har bir o`quvchi olgan bahosini asosli ekanligiga iqror bo`lishi zarur.
113
Bayon yozish tartibi. O`quvchilarga bayon yozishni o`rgatishda o`qituvchidan uni muntazam suratda o`tkazib borish va bu sohada ma’lum bir tartibga amal qilish, ya’ni o‘quvchilarning xususiyati va bo‘lim saviyasiga mos bo‘lishiga e’tibor berib, soddadan murakkabga erkin, to‘liq bayon etishdan matnga yaqinlashtirib bayon yozishga, matnga yaqinlashtirib bayon yozishdan qisqartirib bayon yozishga, qisqartirib bayon yozishdan ijodiy bayon, ijodiy bayondan insho yozishga o‘tiladi. Bunda og`zaki mashqlarni yozma ishdan oldin o`tkazib borishga ham e’tibor beriladi.
Bayonda so`zlar hajmi. Uzoq yillik pedagogik tajriba shuni ko`rsatmoqdaki, Bayonlar to`plami” qo`llanmasida bayondagi so`zlar hajmi aniq ko`rsatilmaydi. Sababi, bayon o`tkazishda so`zlar hajmini aniq ko`rsatib o`qituvchi va o`quvchilarni erkin harakatini bo`g`ib qo`yish mumkin. Shu sababli, bunday ma`lum chegara qo`yish maqsadga muvofiq emas, deb o`ylaymiz. Chunki bu diktant emas, balki uslub (stil) va fikrlashni o`stirishga qaratilgan o`ziga xos yozma ishdir. Shuningdek, joylarda mahalliy sharoitni o‘ziga xos tomonlarini hisobga olib, sinfdagi o`quvchilarni yoshi, yozma nutqi saviyasi va ayniqsa vaqt hamda yozib ulgura olish iqtidoriga qarab mazkur sinfga matnni o`qituvchining o‘zi erkin tanlash huquqiga ega ekanligi e’tiborga olinadi.
|
| |
-masalaning bayoni - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

2-masalaning bayoni. Huquqiy jihatdan kafolatlangan oila o‘z burchlarini ham unutmasligi lozim. Shulardan eng asosiysi, oilani yaxshi oila qilib ko‘rsatuvchi fazilatlardan biri - farzandlarni oila qurishga tayyorlashdir. Darhaqiqat, mamlakatimizda yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash – oilalarning mustahkamligini ta’minlashning muhim shartidir. Shu boisdan ham “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”da xuddi mana shunday masalaga alohida e’tibor berilgan, ya’ni:
- oila-oilaviy an’analarni hamda ma’naviy-axloqiy merosni saqlab qoluvchi, davom ettiruvchi;
- jamiyatning eng kichik bir qismi bo‘lib, bolaning madaniy, estetik va boshqa ehtiyojlari o‘sishini va sog’lom turmush tarzini ta’minlovchi;
- bolaning fe’l-atvori asoslarini shakllantiruvchi birinchi murabbiy;
- hayotning barcha jabhalarida yosh avlodning doimo maslahatchisi, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatuvchisidir, deyiladi.
Demak, oila poydevorining mustahkamligi – jamiyat poydevori va binosini puxta qilib qurishni ta’minlashning asosiy shartidir, uning moddiy va ma’naviy barkamolligi esa davlat va jamiyat faroonligining negizidir.
Farzandlik burchi va ma’suliyatining ma’naviy asoslangan ko‘rinishlari quyidagilar:
Har qanday sharoitda ota-onadan xabardor bo‘lish.
Keksalik shunday davrki, bir og’iz yomon so‘z kishining belini bukadi.
Mehnatsevar bo‘lish, halollik, iymonlilik, insoflilik, mehr-muhabbatlilik, insonparvarlik, oilaparvarlik, elda obro‘ orttirish ham farzandning ota-ona oldidagi burchidir.
Yaxshi farzand ota-onaning ikkinchi umridir.
Ota-ona keksayadi, farzandlar oila quradi, lekin farzand ota-onaga doimo ba’zi ota-onalarni gapi o‘rinsiz, malol keladi. Lekin, ularning barcha maslahatlariga e’tiroz bildirmay quloq solgan ma’qul.
Xar bir oilaning an’analari bir yaxshi oilaviy an’analar avloddan avlodga o‘tadi.
Aka-ukalar, opa-singillarning ahil, bamaslahat ish qilish, qarindosh-urug’lar bilan inoq, hamjixat bo‘lish, ota-onalar orzusidir.
Ota-ona bir farzandini emas, balki barchasining baxtini, tinchligini o‘ylaydi. Shu sababli ham ota-onalar ko‘zi ochiq vaqtida bolalari o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash, qarindosh-urug’lar bilan ham aloqani yaxshilashga xarakat qilishadi.
Farzandlarning ota-onani rozi qiladigan axloqiy fazilatlardan biri-samimiylik va to‘g’rilikdir. Ba’zan to‘g’ri so‘zlikni andishasizlik deb tushuniladi. Andishasizlik to‘g’rilik va samimiylikning teskarisidir... Samimiylik - oqko‘ngillikdir. Birovga yaxshilik qilib uni minnat qilmaslikdir. To‘g’rilik - halollikdir.
Farzandlar ota-ona hayotdan ko‘z yumganidan keyin ham hurmatini urniga kuyishdir.
Ota-ona oldidagi burch va ma’suliyat bir daqiqa ham inson xotirasidan chiqmasligi lozim.
|
Inshoga tayyorlanish va insho yozish jarayoni

|
Inshoga tayyorlanish va insho yozish jarayoni
|
bet | 87/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.orgInshoga tayyorlanish va insho yozish jarayoni
Imtihon inshosiga tayyorlanish borasida insho yozishning muhim besh bos qichini alohida ta’kidlab o`tish joizdir. Bu bosqichlar quhyidagilardan iborat:
Insho mavzusini tanlash.
Mavzuga doir materialni xotiraga jamlash.
Jamlangan material asosida puxta reja tuzish.
Rejaga muvofiq izchil ravishda insho yozish.
Yozilayotgan inshoni ham mantiqiy-uslubiy jihatdan, ham grammatik jihatdan nazorat qilib borish.
Insho mavzusini tanlash
Bu bosqich inshoning muvaffaqiyatini ta’minlashda muhim o`rin tutadi. Oda
tda imtihondagi insho variantlarida uchta yoki to`rtta mavzu beriladi: bitta yoki ikkita adabiy, bitta adabiy-ijodiy, bitta yoki ikkita erkin (ijodiy-erkin) mavzu.
Puxta o`ylangan, har tomonlama fikrlab ko`rilgan mavzular insho yozishda m uvaffaqiyat garovidir. Insho mavzusini tanlashda biz insho yozuvchilarga quyida gilarga amal qilishni tavsiya qilar edik:
1.Mavzu bo`yicha materialni qanchalik bilishini hisobga olish.
2.Mavzular orasidan o`zini ko`proq qiziqtirganini tanlash.
Shunga o`xshash mavzularda insho yozish tajribasiga tayanish.Har yilgi insho mavzulari yangicha va favqulodda bir tarzda tavsiya etilishi va e’lon qilinishini nazarda tutadigan bo`lsak, har xil mavzularda insho yozib mashq qilib borishning ahamiyati yana ham bo`rtib ko`rinadi. Turli mavzular-dagi insholarni yoza olish uchun esa adabiyotdan nazariy materialni puxta o`rga-nish, qo`shimcha adabiyotlarni o`qib borish va ijtimoiy hayotdagi dolzarb masala-lar bilan qiziqib,ular haqidagi o`z nuqtai nazari va qarashlariga ega bo`lish zarur.
Mavzuga doir materialni xotiraga jamlash
Bu bosqichda mavzu doirasidagi xotirada saqlangan barcha fikrlar va dalillar yo dga olinadi va tartiblashtiriladi. Yodga olingan materiallardan mavzuni yoritish uchu n eng ahamiyatli va zarur bo`lganlari saralab chiqiladi.
|
| |
Tayanch so‘z va iboralar - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

|
Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
|
bet | 118/147 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 11,8 Mb. | | #732 |
Tayanch so‘z va iboralar: jamoatchilik, oila, er, xotin, farzand, tarbiya, axloq, din, munosabat, qadriyat, e’tiqod, o‘git, mustaqillik, bola tarbiyasi, islomiy aqidalar, burch, shariat, hadis, mehr-muhabbat, samimiylik, tushuntirish, davlat siyosati, yoshlar tarbiyasi, ma’naviyat, samimiylik.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar:
-
«Burch» so‘zining ma’nosi nima?
-
Ota-onaning farzand oldidagi burchlariga nimalar kiradi?
-
Farzandning Vatan, ota-ona oldidagi burchlari-chi?
-
Axloq va odob haqida buyuk mutafakkir Konfutsiy fikrlarini ayting.
-
Farzandlik burchi va mas’uliyatini sanab bering.
-
Farzandlik burchi va mas’uliyati haqida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining nechanchi moddalarida berilgan?
-
Yoshlar ongiga mehr-oqibat, muruvvat va insoniylik xislatlari qanday singdiriladi?
-
Vatanga sodiqlik hissini qanday uyg’otish mumkin?
|
| |
Shlakli pemza xomashyosi, ishlab chiqarish texnologiyasi

|
Shlakli pemza xomashyosi, ishlab chiqarish texnologiyasiBog'liq BETON TOLDIRUVCHILARI TEXNOLOGIYASI UM Хайдаролв НKShlakli pemza xomashyosi, ishlab chiqarish texnologiyasi
O‘zRST 9758-96 “Qurilish ishlarida ishlatiladigan g‘ovak to‘ldirgichlar.
Sinash usullari”ga ko‘ra agloparitning donadorlik tarkibi bo‘yicha fraksiyalarga
ajratish, uyma zichligi asosida markalarga bo‘lish keramzit shag‘ali kabi amalga
oshiriladi. Agloporit chaqiq toshining talab etiladigan mustahkamlik chegarasi,
silindrda maydalashda aniqlangan qiymatlari keramzit shag‘aliga nisbatan kichik
bo‘ladi (jadval-5.10). Lekin agloporitni keramzitga nisbatan mustahkamligi kichik
deb emas, balki dona shaklini ham inobatga olish kerak.
Agloporit chaqiq toshining mustaxkamligiga qo‘yiladigan talablar
Jadval-5.10
Uyma
zichligi
bo‘yicha
markasi
Silindrda maydalanish
mustaxkamligi, MPa sifat
darajasiga ko‘ra, kam
emas
Uyma
zichligi
bo‘yicha
markasi
Silindrda maydalanish
mustaxkamligi, MPa sifat
darajasiga ko‘ra, kam
emas
oliy
birinchi
oliy
birinchi
400
500
600
0,4
0,6
0,8
0,3
0,5
0,7
700
800
900
1,0
1,4
1,6
0,9
1,2
1,4
Silindrda maydalashda mustahkamlikning absolyut emas balki nisbiy
qiymati aniqlanadi, chunki mustahkamlik sinalayotgan to‘ldiruvchi shakliga
bog‘liqdir. Metall silindrga solingan o‘ta qirrali agloporit chaqiq toshni ezishda
keramzit shag‘aliga nisbatan kam kuch sarflanadi. Tadqiqotlar shuni ko‘satdiki,
agloporitning mustahkamligi betonda sinalganda silindrda standart mustahkamlikni
sinashdagi ko‘rsatkichlarga nisbatan 25-30 barobar ortadi.
Agloporit va keramzitning g‘ovaklari orasidagi bo‘shliqni to‘ldiruvchi
keramik material (shisha fazasidan iborat erigan massa) mustahkamligi deyarli bir
xil. Shu sababli beton tarkibidagi bir xil dona zichlikdagi agloporit va keramzit
mustahkamligi
bir
biriga
yaqin
hisoblanadi.
Aglopotirning
hisobiy
mustahkamligini R
xisob
=15ρ
2
dona
formuladan foydalanib aniqlash mumkin.
Masalan, agar agloporit donasi zichligi -1,2g/sm
3
bo‘lsa, u holda hisobiy
mustahkamlik 20MPa ni, zichlik-1,4g/sm
3
bo‘lsa, hisobiy mustahkamlik 40MPa ni
tashkil etadi.
Agloporit chaqiq toshi yoki shag‘alining donalari fraksiyasi kamayishi bilan
ularning uyma zichligi oshadi. Bu agloporitda turli xil o‘lchamdagi g‘ovaklar
(3mm va undan katta) borligi bilan tushuntiriladi. Agloporitni maydalash vaqtida
yirik g‘ovaklari bo‘yicha buzilishga olib keladi, shu sababli fraksiyalar qanchalik
kichik bo‘lsa, donalar g‘ovakligi ham shuncha kam bo‘ladi va donalar zichligi va
mustahkamligi esa katta bo‘ladi.
Turli fraksiyadagi agloporit quyidagi uyma zichlikni tashkil etadi: chaqiq
tosh fraksiyasi 20-40mm, uyma zichligi 500-600kg/m
3
; 10-20mm, 600-700 kg/m
2
;
5-10mm, 700-800kg/m
3
; 5mm gacha yiriklikdagi qumda – 1000kg/m
3
gacha.
Agloporit chaqiq toshining donalari orasidagi bo‘shiqlik 50-60% ni (yuqori sinfli
uchun 50% gacha) tashkil etadi. Dona zichligi chaqiq tosh uyma zichligiga
133
nisbatan 2 va undan ko‘p martaga ortadi. Agloporit chaqiq toshining donalar
g‘ovakligi 40-60% ni tashkil etadi.
|
| |
Molga taalluqli bo‘lgan 10 ta narsa quyidagilardan iborat

Molga taalluqli bo‘lgan 10 ta narsa quyidagilardan iborat:
Avvalo o‘zingga kiyim-kechak qilishdan oldin ota-onangga qilib ber. Ikkinchi, ularga o‘zing eydigan taomlardan shirinroq ovqat qil. Uchinchi, bir dasturxon ustida ovqatlanayotganingda ovqatlarning yaxshisini ularga tort.
Hikoyat:
Hannon ibn Artiiya onasi bilan birga bir dasturxon ustida meva-cheva eyishdan qo‘rqar ekan. U doimo: “Onamning ko‘zlari tushgan, endi emoqchi bo‘lib turgan mevasini bilmasdan eb qo‘ysam, onamning ko‘ngillariga biror narsa kelsa, undan men gunohkor bo‘lib qolsam, shundan qo‘rqaman”, - der ekan.
To‘rtinchi, qanday narsani sotib olish orzulari bo‘lsa, sotib olib ber: chunki sen yosh shlgan paytingda ular ham shunday qilishgan. Beshinchi, imoratlarini yaxshilab va uni jihozlab ber. Oltinchi, so‘ramasalar ham pul ber, chunki ular buni oshkora ayta olmasliklari mumkin. Ettinchi, ularga “topgan-tutgan narsarim sizlar uchun, nimaiki hohlasangiz, bemalol olavering, hammasini o‘zingiznikidek ko‘ring” degan so‘zlar bilan oradagi sharm va tortinchoqlikni yo‘qot. Sakkizinchi, agar ulardan uzoqroqda tursang, gohg’goh mehmonga taklif qilib, izzat-hurmatlarini joyiga qo‘y. To‘qqizinchi, ota-onangning do‘stlarini ham hurmat qil. O‘ninchi, ularni ota-onang bilan birga uyingga taklif qilib, mehmon qil, bu bilan ota-onangning do‘stlari oldida yuzlarini yorug’ qilgan bo‘lasan.
|
Nazorat savollar - 2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan...

144
Masalan, tog‘-kon boyitish kombinatlarining chiqindilari o‘zida
temir-kvarsitlari asosidagi chaqiq tosh ko‘rinishida uchraydi. Uning tarkibida 70%
gacha kremnezyom va 14-18% gacha temir uchraydi. Shu bilan bir qatorda mayda
qum (yiriklik moduli 1,64gacha) ko‘rinishida olinadi. Izlanishlar shuni
ko‘rsatadiki, bunday sanoat chiqindilari asosidagi to‘ldiruvchilardan yuqori
mustahkamlikdagi va chidamli betonlar olib bo‘lmaydi.
Yurtimizdagi toshko‘mir konlaridan ko‘mir olish va boyitishda
chiqindi omborlaridagi chiqindi terrikonlar yig‘ilib qolgan. Ular o‘zida bo‘sh
jinslarni va ko‘mirni mujassamlashtiradi. Terrikonlarda ko‘mirning yonishidan
yongan jinslar xosil bo‘ladi. Izlanishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, bunday yongan
jinslar asosidagi g‘ovak chaqiq tosh va qumlarning uyma zichligi 800-1000 kg/m3
ni tashkil etadi. Ulardan mahalliy arzon to‘ldiruvchi sifatida mustahkamlik
chegarasi 10-20MPa ga teng yengil betonlar olish mumkin va bunda sement sarfini
keskin kamaytirish imkonini beradi.
Ko‘mirni boyitish chiqindilari asosidagi xomashyo materiallar sun'iy g‘ovak
to‘ldiruvchi agloporit shag‘ali olishda ishlatiladi. Agloporitni gilli jinslardan olish
mumkin, lekin yoqilg‘i sarfi (toshko‘mir) keskin ortadi. Shu sababli ko‘mir
boyitish chiqindilarini qo‘llashda yoqilg‘i iqtisod qilinadi. Natijada chiqindi
tarkibidagi ko‘mir miqdori aglomeratsiya jarayoni uchun yetarli hisoblanadi.
Metallurgiya shlaki. Yoqilg‘i shlaki. Kul va kulshlakli aralashmalar

145
Domna shlaklari asosidagi chaqiq toshning silindrda maydalanish
ko‘rsatkichi bo‘yicha to‘rtta markaga bo‘linadi: Dr45- mustahkamlik chegarasi
20MPa dan past betonlar uchun; Dr35- mustahkamlik chegarasi 20-30MPa
betonlar uchun; Dr25- mustahkamlik chegarasi 30-40MPa betonlar uchun; Dr15-
mustahkamlik chegarasi 40MPa va undan yuqori betonlar uchun ishlatiladi.
Domna shlaklari asosida chaqiq toshdan turli konstruksiyalar uchun yuqori
mustahkamlikdagi betonlar olish mumkin. Metallurgiya sanoati rivojlangan
hududlarda shlakli chaqiq tosh boshqa tabiiy tosh asosidagi chaqiq toshga nisbatan
arzon bo‘lib, uni qo‘llash yuqori iqtisodiy samara beradi.
Biroq shlaklarda mavjud oltingugurt po‘lat armaturani yemirilishiga olib
kelishi mumkin.
Shu sababli shlakli chaqiq toshni temir-beton zo‘riqtirilgan armaturali
konstruksiyalarda qo‘llashda maxsus tadqiqotlarga asoslanish kerak, agarda
otingugurt 2,5% dan oshsa, u holda barcha turdagi konstruksiyalar uchun
ishlatiladigan betonlar ustida tadqiqotlar o‘tkaziladi.
Shlakli chaqiq toshning uyma zichligi og‘ir beton uchun 1000 kg/m
3
dan
kam bo‘lmasligi kerak. Bu zich va mustahkam, qora hamda to‘q-kulrang rangdagi
to‘ldiruvchi hisoblanadi.
Granullangan shlaklar- suyuq qizib turgan metallurgiya shlaklarini suv
yordamida qayta ishlashda olinadi. Bunda shlak eritmasini tez sovitishda va uni
granulyasiya va maydalashda alohida mayda donalar olinadi. Donalar strukturasi-
amorf va shishasimon bo‘ladi.
Granullangan shlaklar donadorlik tarkibiga ko‘ra yirik qumga mos keladi:
uning donalari o‘lchami 0,6-5mm bo‘lib, yirikligi 2,5 mm bo‘lgan donalari
umumiy tarkibda 50%ni tashkil etadi. Yirik donalar (10mm) ham oz miqdorda
bo‘lsada uchraydi.
Granullangan shlaklarning uyma zichligi 600 - 1200kg/m
3
atrofida bo‘ladi.
Buni shu narsa bilan tushuntirish mumkinki, shlak eritmasining xususiyatlari va
granulyasiya texnologiyasiga bog‘liq holda zich yoki g‘ovak granullangan shlak
olish mumkin.
Granullangan shlaklarning donalar orasidagi bo‘shliqlik yuqori bo‘lib, 60-
70% gacha tashkil etadi.
Granullangan shlaklarning donalari asosan shlakoportlandsement ishlab
chiqarishda to‘ldiruvchi sifatida ishlatiladi.
1>
Here are six words that are related to the topic but are not in the reading

94
5
10
15
20
0
5
0
S
upplemental Reading
T
he Soviet and American space programs were very different. In the
United States, a government agency called the National Advisory
Committee for Aeronautics (NACA) had existed since 1915. This agency
was involved with the development of flight in the US. In 1958, the name was
changed to NASA (National Aeronautics and Space Administration). NASA was
a government agency, but it did not depend completely on government support.
The American space program was only about 50 percent military. It was
operated primarily by civilians.
The Soviet military was strongly involved with the
space program. About 95 percent of the program was
related to the military in some way. Many of the Soviet
space projects tested military applications. Also, the
technical operations, like launching and mission control,
were handled by the military.
One of the biggest differences between the Soviet
and American space efforts was how each was presented to the media. The
Soviet space program was very secret. The Soviet government only publicized its
program’s successes. For example, in 1960, a rocket exploded on its launch pad,
killing one hundred people, but this was not revealed until much later. Even the
name of the “Grand Designer,” Sergei P. Korolev, was not announced until he
died in 1966. However, almost all of NASA’s actions were reported not just to
Americans but to the whole world. NASA’s failures were just as clear as its
successes.