Moddiy oqimlar harakatlari sxemasining ta’rifi

3.3. Moddiy oqimlar harakatlari sxemasining ta’rifi
Ishlab chiqarishda moddiy oqimlar harakatini boshqarish
«o'rama» modeli yordamida amalga oshirilishi mumkin. « 0 ‘rama»
logistik zanjirning alohida bo‘g‘inlarida moddiy oqimlar harakati
jarayonining soddalashtirilgan tasnifi uchun xizmat qiladi. Model-
ning haqiqiy obyekti sifatida quyidagilar olinishi mumkin: sex,
uchastka, ish joylari, omborlar tizimi yoki transport tizim. Moddiy
oqimlarning harakatli sxemasi 3.5-rasmda ko‘rsatilgan.
« 0 ‘rama»ga kelib tushayotgan buyurtmalar rasmda har xil
kattalikdagi sharlar ko'rinishida tasvirlangan. Shar hajmi buyurt
maning mehnat sig'imiga to'g'ri keladi.
Tizim maksimal o'tkazish imkoniyatiga (quvvatiga) moddiy
oqimlarni ratsional rejallashtirish (buyurtmalarni rejali davr bo'yi
cha taqsimlash va ishlarning bajarilish ketma-ketligini ta’minlash)
sharti bajarilganda erishadi. Buyurtmalarning kelib tushishi va
chiqib ketishi jarayoni «ishga tushirish» yoki «ishlab chiqarishning»
siniq chizig'i ko'rinishida tasvirlagan.
Buyurtma siklining o'rtacha davomiyligi tugatilmagan ishlab
chiqarish hajmidan va tizimning haqiqiy o'tkazish imkoniyatidan
kelib chiqqan holda aniqianadi:
7ft = Zt/Non,
bu yerda, T„ - buyurtma bajarilish siklining o'rtacha davomiyligi;
Zt ~ tugatilgan ishlab chiqarishning o'rtacha miqdori; N0-n — bir
birlik vaqt ichida bajariladigan buyurtmaning o'rtacha soni.
Buyurtma bajarishda birinchilik qoidalari. Logistik zanjir
bo'g'inlaridan buyurtmalarning o'tish ketma-ketligi ishlarning
taqsimlanish (buyurtmalarning bajarilish) qoidalari yordamida
44
3.5-rasm. Logistik tizim moddiy oqinalarining harakatii sxemasi.
o rnatiladi, ya’ni bu qoidalar ishlar bajarilishining u yoki bu
birmchiligini belgilaydi.
Moddiy oqimlarni boshqarish amaliyotida quyidagi birinchilik
qoidalari qo'llaniladi:
• FIFO (Fist In, Fist Out): «birinchi keldi, birinchi ketdi»,
ya’ni tizimga birinchi boMib tushgan buyurtmaga eng katta
e’tibor qaratiladi.
• LIFO (Last In, Fist Out): «oxirgi keldi — birinchi ketdi»,
ya’ni eng katta e’tibor oxirgi kelib tushgan buyurtmaga
qaratiladi. Bu qoida omborlashtirish tizimida tez-tez qoMla
niladi, chunki om borda m ateriallar shunday tahlangan
boMishi mumkinki, ularni faqat yuqoridan olish imkoni
mavjud boMadi.
45
• SPT (Short Process Time): «eng qisqa jarayon qoidasi»
berilgan bo'g'inda eng qisqa davomiyligiga ega b o ig an
buyurtma birinchi bo‘Hb bajariladi.
Ko'rsatilgan qoidalar kutish vaqtini va buyurtma bajarilish
siklining o‘rtacha davomiyligini qisqartirish imkonini beradi.
Moddiy oqimlarni boshqarishning maqsadi yetkazib berishning
o'rnatilgan muddatlarini ta’minlash zarur boigan hollarda buyurt
malar bajarilish vaqti haqidagi ma’lumotlami hisobga oladigan
boshqaruv qoidalari qollaniladi:
• MST (Minimal Stock Time): «minimal vaqt zaxirasi», eng
kam vaqt zaxirasiga ega boigan buyurtmaga eng katta e ’tibor
qaratiladi. Vaqt zaxirasi — buyurtmaning bajarilish muddat-
lari bilan jarayonlar orasidagi to ‘xtashlar mavjud bolm agan
holatda, buyurtma bajarilishi mumkin boigan muddatlar
orasidagi farq sifatida aniqlanadi.
• EDD (Early Deadline Date): «bajarilishning eng qisqa
muddati», ya’ni eng qisqa bajarilish muddatiga ega boigan
buyurtma birinchi b o lib bajariladi.
Materiallar oqimini tashkil etish imkonini beruvchi texnik
vositalar yiglndisi va unga nisbatan omborlaming va ishlab chi
qarish uchastkalarining joylashuvi moddiy oqimlarning haraka
tini tashkil etish shakllarini hosil qiladi.
Amaliyotda materiallar harakatini tashkil etishning uchta shakli
qollaniladi:
• yig‘uvchi;
• transport — yig‘uvchi;
• nul zaxira.
Tashkil etishning yig‘uvchi shakli: logistik tizimlarning me’yorli
ishlashi uchun ularning tarkibida omborlaming kompleksi ko'zda
tutilishi bilan xarakterlanadi. Bularga metall va yarimtayyor
mahsulotlar omborlari; detallar, boglovchi va yig‘uvchi qismlaming
uchastka oraliq omborlari; tayyor mahsulot omborlari; texnik
ta’minot omborlari taalluqli boladi. Material metall va yarimtayyor
mahsulot omborxonasidan oraliq omborlari orqali ishlab chiqarish
uchastkalariga harakatlanadi va oxir-oqibatda tayyor mahsulot
omborxonasiga kelib tushadi.
46
Moddiy oqimlar harakatini tashkil etish bu shaklining afzalligi
tizimga kirish va chiqishda materiallarni katta hajmda yig‘ish
inikonining mavjudligi, bu esa bir tarafdan, zarur detallar, yarim-
tayyor mahsulotlar, yig‘uvchi qismlarning ishlab chiqarishga vaqti
da yetkazib berilishini ta’minlasa, ikkinchi tarafdan mahsulot
iste’molchilari muhim buyurtmalarining bajarilishini kafolatlaydi.
Materiallar harakatini yig‘uvchi shaklining asosiy kamchiligi, bu
transport yo‘nalishlarining tarmoqlashganligi va omborlaming
ko‘pligi natijasida moddiy oqimlar harakatini boshqarish va zaxi
ralar ustidan nazoratning qiyinlashuvidir. Bundan tashqari mab-
laglam i materiallarga immobillashtirish va omborlar tizimini tash
kil etish uchun kapital quyilmalar zarurligi bilan asoslanadigan
xarajatlar oshadi.
Tashkil etishning «transport — yig'uvchi» shakli aralash
«transport — ombor» tizimining (TOT) mavjudligini nazarda tutadi,
bu tizim m a’lum ish joylar (uchastkalar) sonini, har bir ish joyini
(uchastkani) boshqasi bilan axborot va moddiy oqimlar orqaii
aloqalar o'rnatish yo‘li bilan birlashtiriladi. Bunda mexanik qayta
ishlash (yig‘ish), nazorat, ishlab chiqarishni tayyorlash, material-
larni omborga joylashtirish va nazorat qilish jarayonlari TOT
yordamida ishlab chiqarishning bitta umumiy jarayoniga birlash
tiriladi. Moddiy oqim harakatini boshqarish quyidagi sxema orqaii
amalga oshiriladi: zarur yarimtayyor mahsulotni ombordan qidirish
— ish joyiga tashish - qayta ishlash - detalni omborga qaytarish.
M ateriallar markaziy om borda yoki demarkazlashgan holda
uchastkalarda yig'iladi. Birinchi holatda, ombor bir qancha ishlab
chiqarish bo‘linmalariga xizmat qiladi va detalni qayta ishlashning
boshlanishi bilan tugatilishi o‘rtasida zaxira yig‘uvchi sifatida
qo‘llaniladi. Ikkinchi holatda, omborlar alohida uchastkalarda hosil
qilinadi va detalni qayta ishlash va tashishda yuzaga keladigan
vaqt yutqazishlami qoplash uchun xizmat qiladi. Ba’zi hollarda
aralash TOT qo‘llaniladi, bunda ham markazlashgan ombor, ham
ish uchastkalarida zaxira yig‘uvchilari mavjud bo‘ladi.
Moddiy oqimlarni tashkil etishning bu shaklining qulayliklari
quyidagilardan iborat: TOTni tashkil etish hisobiga ish joylarida
zaxira hajmining kamayishi; ishlab chiqarish siklining tashkil
47
etuvchilari o‘rtasidagi to'xtashlarni yo'qotish orqali ishlab chiqarish
jarayonining davomiyligini qisqartirish; zaxiralar ustidan doimiy
nazorat; m ateriallar harakatini boshqarishning yaxshi tashkil
etilgan tizimining mavjudligi.
Karnehiliklar qatoriga quyidagilami kiritish mumkin: «transport
— yig‘uvchi» shakl konstmktiv va texnologik bir xil detal guruhlari
uchun samarali, bu esa, birinchidan, uning qoMlanilish sohasini
toraytiradi, ikkinchidan bir qator tayyorgarlik ishlarini oMkazish
zaruriyatini tug‘diradi; bu shakl ishlab chiqarishni boshqarishning
avtomatlashtirilgan tizimini tashkil etishga katta miqdordagi quyil-
malarni talab etadi.
Nul zaxirani tashkil etish shakli avtonom holda o ‘z-o‘zini
boshqaruvchi ishlab chiqarish bo‘g‘inlari asosida nazorat qilishning
birlashgan konturlarini tashkil etishni nazarda tutadi. Konturning
markazi boMib alohida uchastkalarni bir-biri bilan bogMovchi
buferlari, ombor hisoblanadi.
Uchastkalarning har biri boshqasi bilan mos yig'uvchi orqali
amalga oshiriladigan axborot va moddiy oqimlarni boshqarish yoMi
bilan aloqador boMishi mumkin (3.6-rasm).
Nazorat qilishning birlashgan shaklining asosiy xususiyati
bo‘lib butun texnik zanjir bo'ylab gorizontal aloqalarning shaklla-
nishi hisoblanadi, bu esa ishlab chiqarish bo‘g‘inlarining mustaqil
ravishda va to ‘g‘rid a n -to ‘g‘ri bir-biri bilan aloqador b o iish
imkonini beradi. Detallarni ishlab chiqarishga berilishi va ularning
qayta ishlanishi olingan buyurtmaga mos holda, kichik partiyalar
bilan amalga oshiriladi. Bir ishlab chiqarish moduli chegarasidagi
operatsiyalar bajarilgandan so‘ng detallar omborga kelib tushadi
va u yerda keyingi qayta ishlovchi uchastkadan buyurtm a
olinmagancha qoladi.
Bu shaklning qulayligi moddiy oqimlarni boshqarishning tortib
chiqaruvchi tizim ni qoMlash im konining mavjudligi, bu esa
minimal m e’yoriy ishlab chiqarish zaxirasini ta ’minlab beradi.
Lekin korxonalarim izda u ni qoMlash qiyin, chunki ishlab
chiqarishni boshqarishning kompyuterlashtirilganlik darajasi past
va zarur m ateriallar bilan ta ’minlovchi tizim ishlashi zarur
darajaga yetmagan.
|