1-bob: metallarni kesib ishlash

KIRISH
Inson, eng avvalo, ogir jismoniy mexnat turlari (energiya va xarakatlantiruvchi kuch manbai vazifasini bajarish) dan ozod bo’lishga erishgan. Bu urinda u tabiiy manbalaridan (suv, shamol va boshkalar) foydalangan. Keyinchalik bug va elektr mashinalarining yaratilishi va ularning ishlab chikarishda kullanilishi bilan boglik bo’lgan (XVIII asr) fan – texnika tarakkietining birinchi boskichi – ishlab chikarish jarayonlarini mexanizatsiyalash fazasi boshlanadi. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui. Lekin, endi odam xar bir stanok va texnologik mashinaga boglangan bo’lib, undagi ishlab chikarish jarayonlarini kuzatadi (nazorat kiladi), mexnat predmeti parametrlarining maksadga muvofik uzgarishi tugrisidagi informatsiyalarga ishlov berib, ularni taxlil kilish yuli bilan texnologik jarayonni boshkarish vazifasini bajarib turadi.
Xozirgi zamon mashinasozlik bilan metallarni va metalmas materiallarni kesib ishlash protsessi xilma-xildi. Metallarni kesib ishlashning kuyidagi turlaridan: yo’nish, teshikni yunib keygaytirish, randalash, rezba uyish, tish qirqish va boshka turlaridan keng kullamda foydalaniladi.
Kesib ishlashning bu turlari tegishli tip metal kesish stanoklari va tegishli tur metall kesuvchi asboblar bo’lgandagina amalga oshirishi mumkin. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. Bu uchun kesish jarayonini nazariyasini chuko’r urganib, uni kerakli vaziyatlarga ilmiy texnik jixatdan tugri kullash shart.
Kesish nazariyasi fanini urganishdan maksad – kesish jarayonini asoslarini, metallarni kesishini samarali rejimlarini tanlash va izlab topish, kesish jarayonini kinematikasi xakida bilimlar sistemasini shakllantirishdir.
Kesish nazariyasini fani umumiy kasbiy, maxsus fanlar va ishlab chikarish ta`lim bilan boglik.
1-BOB: METALLARNI KESIB ISHLASH.
-
Umumiy ma`lumot
-
Metallarni kesib ishlash usullari
Foydalanilgan adabiyotlar:
-
Avagimov V.D.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Mashinasozlik materiallarini kesib ishlash. –Toshkent, 1971 yil. - 7-25 bet.
-
Artikov V.A., Alekseev G.A. Rezanie metallov i rejushiy instrument. Moskva 1967y, 17-32 bet.Moskva (rus. Москва) - Rossiya Federatsiyasi poytaxti, Moskva viloyati markazi, federal ahamiyatidagi shahar. Rossiya Federatsiyasining yirik siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Moskvada Rossiya Federatsiyasi Prezidenta, Federal Majlis, Rossiya Federatsiyasi hukumati, Konstitutsiyaviy Sud, Oliy Sud, Oliy arbitraj sudi, Rossiya Federatsiyasi Prokuraturasi qarorgohlari joylashgan.
-
Muminov N. Metallarga mexaniq ishlov berish asoslari. -Toshkent 1974 y, 5-12 bet.
Zagotovka metalining ortikcha qismini metall kesish stanoklarida kesuvchi asboblar yordamida qirindi tarzida kesib olish yuli bilan zarur rasmli, aniq ulchamli va toza yuzali buyum xosil kilish protsessi kesib ishlash yoki mexaniqaviy ishlash deb ataladi. Metallning zagotovkadan kesib olinadigan ortikcha qismi kesish uchun koldiriladigan kuyim deyiladi.
Metallarni kesib ishlash insoniyatga kadimdan ma`lum. Kul bilan yuritiladigan tokarlik va parmalash stanoklari XII asrdayok mavjud edi. Mexaniqaviy yuritmali tokarlik va parmalash stanoklari XVI asrdan ishlatila boshladi. 1645 yilda YAkov Batishchev va Ivan Osipov original konstruktsiyali stanoklar yaratdilar. 1716 yilda A. K. Martov mexaniqaviy supportli tokarlik stanogi ko’rdi. XIX asrning urtalariga kelib, tokarlik, parmalash, frezalash, randalash, jilvirlash stanoklari va boshka stanoklar barpo etildi. Ana shu davrda metallarni kesish tugrisidagi fan vujudga keldi. Bu fanning asoschisi rus olimi I. A. Time bo’ldi. U metallarni kesish protsessining fizikaviy tabiatini nazariy jixatdan izoxlab berdi. Akad. A. V. Gadolin, prof. P. A. Afanasev, prof. K. A. Zvorikinning metallarni kesish nazariyasiga kushgan xissalari juda katta. Rus olimi YA. G. Usachev kesish tezligining va kesish zonasidagi temperaturaning ta`sirini ashshladi x.amda kesish rsjimlarini uzgartirish yuli bilan qirindi turini, kesish kuchini va kesilgan yuza tozaligini uzgartirish mumkinligini ko’rsatdi.
Metallarni kesish turrisidagi fan Ulur Oktyabr sotsialistik revolyutsiyasidan keyin ayniksa tez sur`atlar bilan rivojlantirildi. Sovet olimlaridan A. I. Sovet-GERMANIYA BITIMLARI (1939) - 1) hujum qilmaslik haqida 1939 y. 23 avg .da tuzildi ("MolotovRibbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlyandiya, Bessarabiya va Shim. Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi) CH e l yu s t k i n, V. A. K r i v o u x o v, S. S. Rudnik, S. F. Glebov va boshkalar, shuningdek, ishlab chikarish novatorlari metallarni kesish turrisidagi fanni yangidan-yangi tadkikotlar bilan boyitdilar.
Metallarni kesib ishlashda ularning anchagina qismi qirindiga ketadi, Binobarin, qirindi mikdorini va, demak, metallning isrofgarchiligini kamaytirish uchun, zagotovkalar olishda kuyim imkoni boricha kam, ammo texnologik protsessning eng tejamli bo’lishini ta`minlaydigan darajada koldirilishi lozim.
Metallarni kesib ishlashda mexnat unumdorligini oshirish texnologik protsesslarni mexanizatsiyalashtirish va qisman yoki tula avtomatlashtirishni takozo kiladi. Xozirgi vaktda kupgina korxonalar avtomatik liniyalar bilan uskunalangan.
Novator ishchilar, injener-texnik xodimlar va olimlarning xamkorligi tufayli metallarni kesib ishlash soxasida katta-katta yutuklar kulga qiritildi va qiritilmokda.
Metallarni kesib ishlash usullari
Kesib ishlashda turli zagotovkalardan: kuyma, pokovka va boshkalardan foydalaniladi. Zagotovkalar tegishli stanoklarda kesib ishlanadi. Stanoklar ish organlarining xarakatlari asosiy va yordamchi xarakatlarga bo’linadi. Asosiy xarakat zagotovkadan qirindi kesib olish bilan borlik, yordamchi xarakat esa zagotovkadan qirindi kesib olish bilan borlik bo’lmagan xarakatlardir. Masalan, kesuvchi asbobni zagotovkaga keltirish, uni zagotovkadan chetlatish va shu kabi xarakatlar yordamchi xara-katlar bo’ladi. Asosiy xarakat, uz navbatida, bosh xarakat bilan surish xarakatiga bo’linadi.
randalashMetallarni kesib ishlashning asosiy usullari jumlasiga yo’nish, uyish, parmalash, frezalash, jilvirlash va sidirish (protyajkalash) qiradi.
Yo’nish. Bu protsess tokarlik stanoklarida keskich bilan bajariladi
( -rasm, a). Yo’nish protsessida zagotovka aylanma xarakatga, keskich esa buylama yoki kundalang yunalishda ilgarilanma xarakatga keltiriladi. Bunda zagotovqaning xarakati tez sodir bo’ladi va bosh xarakat deb ataladi, keskichning xarakati esa sekinrok bo’ladi va surish xarakati deyiladi. Bosh xarakat kesish xarakati deb, bosh xarakat tezligi esa kesish tezligi deb ataladi.
Randalash. Randalash protsessi kundalang randalash va buylama-randalash stanoklarida keskichlar bilan amalga oshiriladi. Randalash keskichlari, odatda, egik bo’ladi. Kundalang randalash stanoklarida asosiy xarakatni keskich, surish xarakatini esa zagotovka bajaradi; buylama-randalash stanoklarida zagotovka asosiy xarakat kilsa, keskich surish xarakatini bajaradi
O’yish. Bu protsess uyish stanoklarida maxsus keskichlar bilan bajariladi. Bunda uyish keskichiga asosiy (ilgarilama-kaytar) xarakat, zagotovkaga esa surish xarakati beriladi,
Parmalash. Bu protsess parmalash stanoklarida turli kon-struktsiyadagi parmalar bilan bajariladi. Bunda bosh xarakat xam, surish xarakati xam parmaga beriladi. Bosh xarakat parmaning aylanishidan, surish xarakati esa uning uz uki yunalishida ilgarilanma xarakatidan iborat bo’ladi.
Frezalash. Bu protsess frezalash stanoklarida kup tigli asbob-freza bilan bajariladi. Bunda frezaning aylanma xarakat (bosh xarakat) bilan zagotovqaning ilgarilanma xarakati (surish xarakati) kushilishi natijasida qirindi kesib olinadi
Jilvirlash. Jilvirlash protsessi maxsus stanoklarda jilvirlash toshi bilan bajariladi. TSilindrik yuzalar doiraviy jilvirlash stanoklarida, nesi yuzalar esa tekis jilvirlash stanoklarida jilvirlanadi. TSilindrik yuzalarni jilvirlashda zagotovkaga aylanma xarakat berish bilan birga, ilgarilanma-kaytar xarakat (buylama surish xarakati) xam beriladi, jilvirlash toshi xam aylanma xarakat (bosh
xarakat) kiladi, xam kundalang yunalishda, zagotovqaning xar kaytishida kesish chuko’rligi t kadar surilib xam turadi (kundalang surish xarakati). YAsci yuzalarni jilvirlashda bosh (aylanma) xarakat xam, vertikal yunalishda uzlukli (kesish chuko’rligi t kadar) surish xarakati xam jilvirlash toshiga, buylama surish xarakati (ilgarilanma-kaytar xarakat) va kundalang yunalishda uzlukli surish xarakati zagotovkaga beriladi.
Sidirish (protyajkalash). Sidirish protsessi sidirish stanoklarida tegishli profildagi protyajkalar — kup tigli asboblar vositasida bajariladi. Sidirishning ichki va sirtki sidirish turlari bo’ladi.
Nazorat savollari:
-
Kesib ishlash deb nimaga aytiladi?
-
Qo’yim nima?
-
Qo’yim kesib ishlash unumdorligiga qanday ta`sir etadi?
-
Metallarni kesib ishlashda mehnat unumdorligini qanday qilib oshirsa bo’ladi?
-
Metallarning kesib ishlashning asosiy usullarini sxema tarzida ifodalang.
-
Randalash degani nima?
-
Parmalash degani nima?
-
O’yish degani nima?
-
Protyajkalash degani nima?
-
Sidirishda bosh xarakat (kesish xarakati) nimaga beriladi?
Tayanch iboralar.
Kesib ishlash, mexaniqaviy ishlash, kuyim, asosiy va yordamchi xarakatlar, bosh xarakat, surish xarakat, ranadalsh uyish.
2-BOB: METALLARNI KESISH JARAYONI TUGRISIDA UMUMIY MA`LUMOT.
-
Kesish jarayoning turlari
-
Kesish jarayonining asosiy elementlari.
Foydalanilgan adabiyotlar:
-
Avagimov V.D. Mashinasozlik materiallarini kesib ishlash. –Toshkent, 1971 yil. - 7-25 bet.
-
Artikov V.A., Alekseev G.A. Rezanie metallov i rejushiy instrument. Moskva 1967y, 17-32 bet.
-
Muminov N. Metallarga mexaniq ishlov berish asoslari. -Toshkent 1974 y, 5-12 bet.
Kesish jarayonining turlari.
Kesish jarayonining uchta asosiy turi bor. Kesib ajratish.Kesish jarayonining bu turi pona rasmidagi asbob bilan bajariladi, bunda material ikki bo’lakka bo’linadi. Misol (Zubila bilan qirqish)
Kesib olish. Bu xolda kesish jarayoni ikkita kesuvchi asbob vositasida amalga oshiriladi va bunda xam material ikkiga bo’linadi ( misol kaychilar mexaniq va kulda kesuvchi) .
Qirindi ajratish. Bunda kesish jarayoni xar xil kesuvchi asboblar (keskich, parma, metchik, zenker, razvertka va x.k.z.) erdamida tayerlanma sirtidan materialning ma`lum qatlamini qirindi tarzida ajratib olishdan iborat
Birinchi xolda ta`sir ettiriladigan kuch kesuvchi asbob tanasidan utib, o’tkirlik burchagi β ni teng ikkiga bo’ladi, buning natijasida tigning ikkala yuzasiga kariyib bir xil nagruzka tushadi, bunda qirindi xosil bo’lmaydi.
Ikkinchi xolda . Kesish kuchi asbobning yuzalaridan biri buylab o’tadi va kesish kuchlanishi xosil qiladi, bunda xam qirindi xosil bo’lmaydi.
Uchinchi xolda. Kesish kuchi asbobning oldingi yuzasiga tushadi, buning natijasida esa materialning ma`lum kavati qirindi tarzida ajraladi.
Kesish jarayonining asosiy elementlari.
Metall kesish dastgoxlarida buyumlar ishlashda buyum va asbob bir-biriga nisbatan siljiydi, bu siljish (xarakat) asosiy xarakat, boshkacha aytganda, kesish xarakati bilan surish xarakatiga bo’linadi.
Kesish jarayonining sodir bo’lishiga olib keladigan xarakat asosiy xarakat eki kesish xarakati deb ataladi.
Asosiy xarakat tokarlik stanogida buyumning uz uki atrofida aylanishdan, parmalash stanogida parmaning aylanishidan, frezalash stanogida frezaning aylanishidan, kundalang-randalash dastgoxlarida esa polzunning ilgarilama-kaytar xarakatidan iborat.
Asbobning yunilaetgan materialga botib qirishini ta`minlovchi xarakat erdamchi xarakat eki surish xarakati deb ataladi.
Tokarlik stanogida surish xarakati keskichning yunilaetgan buyum buylab siljishidan parmalash dastgoxlarida-parmaning uz uki buylab surilishidan, frezalash dastgoxlarida esa yunilaetgan buyumning aylanuvchi freza tomon surilishidan iborat.
Buyum yunilaetgan yuzasining asbob kesuvchi qirrasiga nisbatan asosiy xarakat yunalishida vakt birligi ichida utgan yuli uzunligi kesish tezligi deyiladi.
Nazorat savollari:
-
Kesish jarayonining qanday turlari mavjud?
-
Keskich qismlari qanday qismlardan tuzilgan?
3. Keskich ishki qismi qanday elementlardan tashkil topgan?
4. Kesuvchi qirralar qanday qismlarning kesishuvidan xosil bo’ladi?
5. Surish yunalishiga ko’ra keskichlar qanday turlarga bo’linadi?
6. Keskich burchaklarin aniqlashda qanday tekisliklardan
foydalaniladi?
-
Keskich asosiy burchaklariga kaysilar qiradi va ularni ta`riflang?
-
Keskichning qanday burchaklariga plandagi burchaklar deyiladi va
ularni ta`riflang?
9. Keskichning optimal burchaklari nimalarga qarab tanlanadi:
10. Keskichning ketingi burchagi qanday faktorlarga qarab tanlanadi?
Tayanch iboralari:
Kesib ajratish, kesib olish, qirindi ajratish, keskich elementlari, keskich geometriyasi, kesish tekisligi nima, asosiy tekislik nima, asosiy kesuvchi qirraning kiyalik burchagi, keskichning asosiy burchaklari nimaga asoslanib olingan, keskichning plandagi burchaklari nimaga asoslanib olingan.
|