nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatiBog'liq 104-107 (2)Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 30-sentabrdagi PQ-3305-son
«O’zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish
to’g’risida-gi qarori.
2.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2016-yil 29-dekabrdagi PQ-2707-son «2017-
2021-yillarda maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida-gi qarori.
3.
O’zbekiston Respublikasining ilk va maktabgacha yoshdagi bolalarga qo’yiladigan
«Davlat talablari-. 2018-yil 3-iyul, ro’yxat raqami 3032.
4.
«Ilk qadam- davlat o’quv dasturi O’zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim
vazirligining 2018-yil 7-iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori bilan tasdiqlangan va
nashr etilgan dasturi.
5.
Maktabgacha ta’lim muassasalarida qisqa muddatli guruhlar faoliyatini tashkil etishda
tarbiyachilarni tayyorlash bo’yicha trening moduli. T.: 2017-y.
6.
«Bolangiz maktabga tayyormi?- O’zb Res. Xalq ta’limi vazirligi Respublika ta’lim
markazi, Ma’rifat-Madadkor nashriyoti.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 104-107 (2)“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-25, Issue-2, January - 2023
106
2. «Ilk qadam- dasturi asosida barcha yosh guruhlarida mavjud markazlar hamda
umumiy guruhda ishlashni tashkil etishda tarbiyachining o’rniga alohida e’tibor
qaratildi. Ta’lim tashkilotining ishchi o’quv dasturi tashkilot
pedagoglari tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladigan va amaldagi
qonunchilik tartibida tasdiqlanadigan qilib belgilandi. Maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida bolalar «Ilk qadam- davlat o’quv dasturi asosida 5 ta markazda faoliyat
yuritadilar. Bular quyidagilardir:
1. Til va nutq markazi. (Nutq o’stirish, tabiat, atrof-olam va badiiy adabiyot
bilan bog’liq mashg’ulotlar)
2. Qurish-yasash, konstruksiyalash va matematika markazi. (Qurish
yasash va matematika mashg’ulotlari)
3. San’at markazi (Rasm, applikatsiya, loy qurish, yasash mashg’ulotlari va
origami)
4. Syujetli-rolli o’yinlar va dramalashtirilgan markaz. (Guruh yoshiga mos
bo’lgan syujetli qoidali o’yinlar)
5. Ilm-fan va tabiat markazi. (Tabiat, atrofi olam bilan tanishtirish
mashg’ulotlari)
Markazlardagi faoliyatlar tahliliga to’xtaladigan bo’lsak, til va nutq markazida
bolalarning do’stlari orasida o’z fikrlarini bera olishlari, mavzu asosida hikoyalar
tuzish, savol-javoblar qilish, bolalarga suhbatlar tashkil etish imkoniyati mavjud
bo’ladi. Bola markazda o’zi xohlagan mavzusida hikoyalar tuzishi ham mumkin.
Qurish-yasash, konstruksiyalash va matematika markazida bolalarda sensor
tarbiya, ijodkorlik rivojlanadi. Bola bir vazifani bajarishi orqali ham qurish yasash
ham matematika bilan shug’ullanish imkoniyatiga ega bo’ladi. Bolalarni o’yin
jarayonida tinglansa «Menga yashil rang kerak-, «Men yasagan uycha ikki qavatli-,
«Seniki kichkina, meniki esa kattakon-, «Meni mashinamga 10 ta odam sig’adi- degan
jumlalarni eshitasiz. Demak bolalarning muloqatida qo’shish, ayirish, taqqoslash,
kattalik kabi ilk matematik tasavvurlar kengayib boradi.
San’at markazida bolalarni kayfiyatini ko’tarish imkoni mavjud. Bolalarning
ijodiy qobiliyatlari qo’llab-quvvatlanadi. San’atning rassomlik, haykaltaroshlik,
turlariga hammaga ham bir xil iqtidor berilmagan. Shu sababli bunda faqat iqtidorli
bolalar ishtirok etadi. Markaz kerakli jihozlar bilan to’liq ta’minlansa, yasash, chizish
texnologiyalari ertalabki, kechki soatlarda o’rgatilsa, markaz ishi rivojlanadi. Oilada
bolaga bunday sharoit har doim ham yaratib berilmaydi. Markazda ishlasa bolaning
mayda motorikasi rivojlanadi. Mayda motorikaning rivojlanishi esa, bola nutqining
rivojlanishiga sabab bo’ladi.
Syujetli-rolli o’yinlar va dramalashtirilgan markaz bolalar iqtidorini namoyon
bo’lishi, o’z mahoratini ko’rsatishi uchun juda qulay muhitdir. Bu markazni bolaning
«Men-ini shakllantiruvchi markaz deb ham atash mumkin. Markazdagi barcha jihozlar
|
| |
How can I participate in the IGF?

|
How can I participate in the IGF?
|
bet | 4/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 19,31 Kb. | | #13396 |
How can I participate in the IGF?
Regional IGF participation: Regional and national IGF meetings are held throughout the year, and throughout the world. Visit the IGF Calendar to find a meeting in your area. It’s a good first step to participate a closest IGF to start moving forward. The advantages of regional and national IGFs are: opportunity for direct dialogue with your country government, private sector and civil society representatives, raising issues which are specific to your country/national/regional context. Ideas and development of multistakeholders units are flowing up to an international arena – global IGF.
|
| |
Ключевые слова - Educational, natural and social sciences

Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
360
w
www.oriens.uz
February
2022
MUHOKAMA VA NATIJALAR
“Uch perpendikulyarlar haqidagi teorema” isbotida berilgan darslikdagi chizma
o’quvchi daftarida quyidagi ketma-ketlikda chizmalar bilan ilova qilinsa, o’quvchi
isbotni ham tez anglab yetadi.
tekislik berilgan -
tekislikdan tashqarida (fazoda)
A nuqta olinadi.
3)nuqtadan berilgan tekislikka
AB
perpendikulyar tushiriladi
AB
A nuqtadan berilgan
tekislikka
AC og’ma o’tkaziladi
Global IGF participation - The Internet Governance Forum (igf) brief

|
The Internet Governance Forum (igf) brief
|
bet | 5/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 19,31 Kb. | | #13396 |
Global IGF participation: global IGF is an annual event, holding by UN, each time in different place of the world. See IGF website to know more about global IGF. IGF has no participations fees, it has preregistration online and registration onsite both. The advantages of global IGF participation: moving advocacy issues on international arena, getting support from another countries and international organizations experience, getting international contacts for collaboration, searching for international organization’s grants support.
Remote participation: The IGF has been working to become a fully accessible online event, through live streaming of all its sessions, including approximately 200 workshops, opening and closing ceremonies, and the thematic main sessions. Remote participation provides an opportunity to actively participate at the sessions, from intervening with questions to remote moderation of the workshops.
Remote Hubs: Libraries can also participate as remote “hubs” where a live stream of the IGF is offered to all interested people unable attend the IGF. Hub participants can watch the webcast together and send questions (via text or video) that will be answered by panellists in IGF. In addition, hub organizers can hold debates to discuss the themes introduced at the IGF from their local perspective.
|
| |
“pedagogs” international research journal issn: 2181-4027 sjif: 995

“pedagogs” international research journal issn: 2181-4027 sjif: 995
Download
0,76 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
19.11.2023
Hajmi
0,76 Mb.
#101279
Download
0,76 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
“pedagogs” international research journal issn: 2181-4027 sjif: 995
Download
0,76 Mb.
Matnni ko'rish
What do I need to participate in the IGF?

|
What do I need to participate in the IGF?
|
bet | 6/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 19,31 Kb. | | #13396 |
What do I need to participate in the IGF?
It is important for a participating librarian to understand that s/he represents the library community at both a national and regional levels, the IFLA and the Dynamic Coalition on Public Access in Libraries’ position on internet issues, and to have the professional “tools” to be a strong library advocate. Below is a checklist to help one prepare:
Gain support of your library organisations or library associations/societies before attending—these agencies make the strongest representatives.
Identify your goals for participation. It could be: library advocacy, dissemination of IFLA position, partnership searching, getting necessary knowledge and skills.
Identify fields of your interests in IGF: what issues do you planning to cover by your participation, what personal and organizational contacts are you interested. Be prepare to know something about them before you going IGF.
Formulate your talking points, such as:
If we are talking about social development, improving lives in 21 century, we understand it couldn’t be manage without modern ICT, digital inclusion. And best place to provide social inclusion through digital inclusion is a public library, where you can find not only Internet access providing, but also experienced navigation, practical help from a professional – a librarian;
Libraries are public institutions where access to ICT brings public good;
Libraries meet the critical information needs of their communities: educational, legislative, health, ecological, municipal, business, tourist information and so on.
Libraries can be key partners in the development of e-government services;
There are more than 230,000 public libraries in developing and transitioning countries. These are logical, existing access points for ICT;
Libraries are existing for centuries, they are trusted institutions. Governments can use such a good already existing social platform for social development.
Build your background knowledge on IFLA positions and WSIS:
Awareness of background WSIS and IGF documents, ways of participating into the preparatory phases particularly in the national IGFs;
Awareness of IFLA position on role of libraries in Information Society, development, freedom of expression, access to information, Intellectual Property Rights;
Awareness of IFLA basic documents on information access, censorship and professional ethics;
Awareness of national or regional level professional library organization/association position on role of libraries in Information Society, main strategy documents, code of ethics.
Where can I get more information?
IGF website: http://www.intgovforum.org/cms/
IFLA Contacts:
Stuart Hamilton, Director of Policy and Advocacy Stuart.Hamilton@ifla.org
International Federation of Library Associations and Institutions
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 104-107 (2)“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-25, Issue-2, January - 2023
105
yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan Davlat talablari va «Ilk qadam-
davlat dasturi asosida rejalashtiriladi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni tarbiyalashda rivojlanish markazlarini tashkil
etishning asosiy sharti pedagogdan tayyor bilim olishdan ko’ra, bolaga rivojlanish
markazlarida faoliyatni tanlash imkoniyatini berish, bunda u atrofdagi dunyo haqida
bilimlarni mustaqil ravishda egallashi, ko’nikmalari va qobiliyatlarini rivojlantirish,
bolaga qiziquvchanlik, mustaqil izlanish, tadqiqot jarayoniga qo’shilish imkoniyatini
berishdir. Rivojlanish markazlari ta’lim, rivojlantiruvchi, o’qitish, rag’batlantiruvchi,
uyushgan, kommunikativ funksiyalarni bajarishi kerak. Eng muhimi, ular mustaqillikni
rivojlantirish ustida ishlashlari kerak, bolalar va kattalar o’rtasidagi o’zaro
munosabatlarning shaxsga yo’naltirilgan ta’limga asoslangan bolaning tashabbusini
rag’batlantirishi kerak.
Gurux xonasidan moslashuvchan va o’zgaruvchan tarzda foydalanish talab
etiladi. Rivojlanish markazlaridagi tematik, didaktik materiallarlar bolaning ehtiyojlari
va manfaatlarini qondirishga xizmat qilishi kerak. Markazlarning dizayni estetik,
bolalar uchun jozibali bo’lishi kerak, va mustaqil faoliyatga bo’lgan istakni keltirib
chiqarishi kerak. Guruh xonasida rivojlanish markazlarini yaratishda o’yin
faoliyatining etakchi rolini hisobga olish kerak. Rivojlanish markazlaridagi jihozlar
xavfsiz va didaktik materiallarlar bolaga tegishli bo’lishi va bolalarning yoshiga mos
bo’lishi kerak. Rivojlanish markazlaridagi didaktik materiallarlar tematik vazifalarni
hisobga olgan holda o’zgarishi kerak. Markazlarni uskunalar bilan ortiqcha
jihozlamaslik zarur. Rivojlanish markazlari bolalar va kattalar bilan aloqa qilish va
birgalikdagi faoliyatni, shuningdek o’z o’zi bilan shug’ullanish imkoniyatini
ta’minlashi kerak. Tematik rejalashtirishga ko’ra, pedagog rivojlanish markazlarini
didaktik materiallarlar va o’yin uskunalari bilan ta’minlash ustida o’ylashi va
to’ldirishi kerak. Markazlarni bolalar va pedagoglarning birgalikdagi faoliyati va
hunarmandchilik mahsulotlari bilan to’ldirish mumkin. Har bir markazning maqsadiga
muvofiq haftaning boshida pedagogning tematik rejasiga binoan, materiallarlar
tayyorlanadi va jihozlanadi.
Markazlardagi bolalar faoliyati: o’yin, mustaqil nutq, kognitiv, kommunikativ,
kognitiv-tadqiqot, eksperimental, ijodiy, kommunikativ, mehnat, samarali, musiqiy va
badiiy.
Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi
tasarrufidagi maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bolalarni sifatli maktab ta’limiga
tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. Jumladan:
1. «Ilk qadam- dasturini ta’lim-tarbiya jarayonga tadbiq etish, dasturni to’laqonli
ishlab ketishida metodik ta’minot va metodik yordamning o’rni belgilab
olindi.
|
| |
SJIF 2022: 5.947 - Educational, natural and social sciences

Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
362
w
www.oriens.uz
February
2022
C to’g’ri chiziq CA
1
to’g’ri chiziqqa perpendikulyar bo’ladi. U shaklga ko’ra,
CB to’g’ri chiziqqa ham perpendikulyar edi. Unda c to’g’ri chiziq tekislikka ham
perpendikulyar bo’ladi.
Demak, c to’g’ri chiziq tekislikda yotgan AC og’maga ham perpendikulyar
bo’ladi.
Darslikda berilgan quyidagi masalalar yechimini bayon qilamiz. Darslikda
o’quvchilar qiyinchilikka duch kelishi mumkin bo’lgan masalalar yechimini
keltiramiz. O’quvchilar bilan masalalar yechishda masalaga mos chizmani chizishda
yuqoridagi ketma-ketlik usulni qo’llashni tavsiya qilamiz.
1-Masala.
А nuqta tomoni a ga teng bo’lgan teng tomonli uchburchakning uchlaridan
a masofada yotadi. A nuqtadan uchburchak tekisligigacha bo’lgan masofani
toping.
2)
3)
Javob - Educational, natural and social sciences

Oriental Renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
VOLUME 2 | ISSUE 2
ISSN 2181-1784
Scientific Journal Impact Factor
SJIF 2022: 5.947
Advanced Sciences Index Factor
ASI Factor = 1.7
363
w
www.oriens.uz
February
2022
bo’lgan masofalar teng . Faqat uchburchakka tashqi chizilgan aylanadagina
uchburchakning uchlaridan aylana markazigacha bo’lgan masofalar teng bo’ladi.
Bundan O nuqta uchburchakka tashqi chizilgan aylana markazi ekani kelib chiqadi.
3-Masala.
Teng tomonli uchburchakning tomonlari 3m ga teng. Uchburchak har biri
uchidan 2m masofada bo’lgan nuqtadan uchburburchak tekisligigacha bo’lgan
masofani toping.
2)
=1
Javob:1
4-Masala.
A nuqtadan kvadratning uchlarigacha bo’lgan masofa a ga teng. Kvadratning
tomoni b ga teng bo’lsa, A nuqtadan kvadrat tekisligigacha bo’lgan masofani toping.
1)
2)
3)
4)
What is the Dynamic Coalition on Public Access in Libraries?

|
What is the Dynamic Coalition on Public Access in Libraries?
|
bet | 2/6 | Sana | 22.03.2021 | Hajmi | 19,31 Kb. | | #13396 |
What is the Dynamic Coalition on Public Access in Libraries?
Dynamic Coalitions (DCs) are informal, multi-stakeholder, issue-specific interest groups that work during the year in preparation for the IGF event, as well as engaging in issue-specific discussions. In 2011, the International Federation of Library Associations and Institutions (IFLA) and Electronic Information for Libraries (EIFL) organised The Dynamic Coalition on Public Access in Libraries at the 2011 IGF. These two organisations represent the interests of tens of thousands of public libraries, and millions of users, in all countries at the IGF. DCs are open to anyone interested in contributing to their discussions. During the IGF, DCs are given a time slot to host a session, and report on their progress and plans.
|
| |
Why librarians should to participate in the IGF?

Why librarians should to participate in the IGF?
Download
19,31 Kb.
bet
3/6
Sana
22.03.2021
Hajmi
19,31 Kb.
#13396
1
2
3
4
5
6
Why librarians should to participate in the IGF?
Public
libraries
, as public
access points to the Internet
, are on the agenda of the IGF as a cross-cutting issue on a number of IGF key themes (e.g. Internet
Governance and Development
;
Access and Diversity
;
Security
,
Openness and Privacy
, Youth). The IGF is an opportunity to create a dialogue between
library representatives
, policy makers and the other stakeholders participating at the IGF on the potential of public libraries in major policy areas related to Internet and development
such as access to information
,
education
,
security
, openness and privacy. It is an opportunity to advocate for sustainable funding and favourable policies towards libraries.
Download
19,31 Kb.
1
2
3
4
5
6
Download
19,31 Kb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Why librarians should to participate in the IGF?
Download
19,31 Kb.
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 104-107 (2)“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-25, Issue-2, January - 2023
107
bolalar hayotida uchraydigan jihozlar bo’lib, o’yin jarayonida bola ulardan
foydalanishni o’rganadi, kasblar bilan yaqindan tanishish imkoniga ega bo’ladi.
O’yinda oila a’zolarining o’zaro munosabatlari aks etadi va ular orqali ahloqiy tarbiya
olish (tarbiyachi uchun esa oiladagi muhitni o’rganish) imkoni yaratiladi.
Ilm-fan va tabiat markazida tajriba sinov maydonchasida o’tkazilayotgan
tajribalar bolalarda qiziqish uyg’otadi va ularni yangi ixtirolar qilishga undaydi. Bu
markaz bolalarni tabiat va undagi hodisalarni bilish uchun eng katta imkoniyat markazi
hamdir. Markaz faoliyati to’g’ri tashkil etilsa bolalar tabiat haqidagi bilimlarning
90%ini o’zlashtiradi. Markaz nafaqat bolalarda balki pedagoglarda ham qiziqish
uyg’otadi. Hayotimiz davomida ishlatiladigan narsalarni qayerdan kelganligini,
ulardan nimalar olinganligi haqidagi ma’lumotlar bolalarning o’z qo’llari bilan
urug’larni tuvaklarga sepish orqali unga suv qo’yishi va urug’ unib chiqishi bola uchun
juda qiziqarli holatlar sanaldi.
Yuqorida izohi keltirib o‘tilgan markazlar faoliyati bolani maktab ta’limiga
tayyorlashda rivojlantiruvchi muhit vazifasini bajarib, shu o‘rinda 6-7 yoshli
bolalarning maktabga tayyorgarlik xaritasini ilova qilib o‘tishni joiz deb bildik. Zero,
mazkur yoshdagi bolaning rivojlanish xaritasi ta’lim jarayonining muvaffaqiyatliligi
va samaradorligini aniqlaydi. Masalan boladagi,
1. Jismoniy rivojlanish va sog’lom turmush tarzini shakllantirish
2. Ijtimoiy-hissiy rivojlanish
3. Nutq, muloqot, o’qish va yozish ko’nikmalari
4. Bilim olish (anglash orqali rivojlanish)
5. Ijodiy rivojlanish kabilar uni maktab muhitiga tayyorlovchi asosiy me’zonlar
sanaladi.
O’quv yili yakuniga yetgandan so’ng maktabga tayyorlov guruhi bo’yicha
o’tkazilgan monitoringa asosan amalga oshirilgan ishlarni kutilayotgan natijalar bilan
taqqoslash ishlari o’tkaziladi va bu orqali MTTning keyingi o’quv yiliga mo’ljallangan
ustivor vazifalarini belgilaydi.
|
| |
-bob. Quvib o‘tish - Yo‘l harakati xavfsizligi to‘g‘risida

|
Yo‘l harakati xavfsizligi to‘g‘risida
|
bet | 19/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 86,7 Kb. | | #133328 |
Bog'liq yo‘l harakati qoidalari12-bob. Quvib o‘tish
82. Quvib o‘tishni boshlashdan oldin haydovchi chapga burilishni bildiruvchi ishorasini yoqib:
o‘zi o‘tmoqchi bo‘lgan harakatlanish bo‘lagi quvib o‘tish uchun yetarlicha masofada bo‘sh ekanligiga, quvib o‘tish jarayonida harakatlanishga xavf tug‘dirmasligiga va boshqa harakat qatnashchilariga xalaqit bermasligiga;
shu tasmada orqada harakatlanayotgan transport vositasi quvib o‘tishni boshlamaganligiga;
oldinda harakatlanayotgan transport vositasi quvib o‘tish, chapga burilish (qayta tizilish) ishorasini bermayotganligiga;
quvib o‘tishni tugallayotganda quvib o‘tilayotgan transport vositasiga xalaqit bermasdan ilgari egallagan qatorga qaytib o‘ta olishiga ishonch hosil qilishi shart.
83. Bir yo‘nalishda harakatlanayotgan relssiz transport vositalarini har ikki tomonidan o‘zib ketishga ruxsat beriladi. Biroq chapga burilish ishorasini berib, burilishga kirishgan transport vositasini o‘zib ketish o‘ng tomondan amalga oshiriladi.
84. Quvib o‘tilayotgan transport vositasining haydovchisiga harakatlanish tezligini oshirish yoki boshqa xatti-harakatlar bilan quvib o‘tishga to‘sqinlik qilish taqiqlanadi.
85. Quvib o‘tishni tugallagandan so‘ng haydovchi ilgari egallagan harakatlanish yo‘nalishiga qaytishi shart.
86. Quvib o‘tish quyidagi hollarda taqiqlanadi:
tartibga solingan chorrahalarda;
tartibga solinmaydigan chorrahalarda asosiy hisoblanmaydigan yo‘llarda harakatlanishda;
ko‘priklarda, yo‘l o‘tkazgichlarda, estakadalarda va ularning ostida;
piyodalar o‘tish joylarida;
temir yo‘l kesishmalarida va ulargacha 100 metrdan kam masofa qolganda;
quvib yoki aylanib o‘tayotgan transport vositalarini;
tepalikning oxirida va yo‘lning ko‘rinishi cheklangan joylarida;
3.20 va 3.22 yo‘l belgilari ta’sir oralig‘ida.
87. Aholi punktlaridan tashqaridagi yo‘llarda sekin harakatlanadigan, katta hajmli yoki katta hajmli yuk tashiyotgan transport vositasini quvib o‘tish qiyin bo‘lgan hollarda uning haydovchisi ushbu transport vositasini iloji boricha yo‘lning o‘ng tomoniga olishi, zarur bo‘lganda esa orqasida to‘planib qolgan transport vositalarini o‘tkazib yuborish uchun to‘xtashi kerak.
|
| |
-bob. Avtomagistrallarda harakatlanish

|
-bob. Avtomagistrallarda harakatlanish
|
bet | 24/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 86,7 Kb. | | #133328 |
Bog'liq yo‘l harakati qoidalari19-bob. Avtomagistrallarda harakatlanish
121. Avtomagistrallarda quyidagilar taqiqlanadi:
piyodalar, uy hayvonlari, ot-aravalar, velosipedlar, mopedlar, traktorlar va o‘ziyurar uskunalar, texnik tavsifnomasiga yoki holatiga ko‘ra tezligi soatiga 40 kilometrdan kam bo‘lgan transport vositalarining harakatlanishi;
yuk avtomobillariga yo‘lning chetki chap qatorida harakatlanishi;
5.15 yoki 6.11 yo‘l belgilari bilan belgilangan maxsus to‘xtab turish maydonchalaridan boshqa joylarda to‘xtash;
ajratuvchi bo‘lakning texnologik uzilish joylariga kirish va ularda qayrilib olish;
orqaga harakatlanish;
transport vositasini o‘rganish uchun boshqarish.
122. Haydovchi qatnov qismida majburiy to‘xtaganda, transport vositasini ushbu Qoidalarning 8-bobi talablariga muvofiq belgilashi va bunday holatlar uchun mo‘ljallangan tasmaga (qatnov qismining chetini bildiruvchi chiziqdan o‘ngroqda) olib chiqishning barcha choralarini ko‘rishi kerak.
20-bob. Turar joy dahalarida harakatlanish
123. Turar joy dahalari (kirish va chiqish 5.38 va 5.39 yo‘l belgilari bilan belgilangan hududlar)da piyodalarga trotuarlar hamda qatnov qismida harakatlanishga ruxsat etiladi. Bunda piyodalar imtiyozga ega bo‘ladilar, biroq ular transport vositalarining harakatlanishiga asossiz xalaqit bermasliklari kerak.
124. Turar joy dahalarida quyidagilar taqiqlanadi:
mexanik transport vositalarini boshqarishni o‘rgatish;
dvigateli ishlab turgan holda to‘xtab turish;
ruxsat etilgan to‘liq vazni 3,5 tonnadan ortiq bo‘lgan yuk avtomobillarining maxsus ajratilgan, yo‘l belgilari va (yoki) yo‘l chiziqlari bilan belgilangan joylardan tashqarida to‘xtab turishi.
125. Turar joy dahalarida haydovchilar piyodalar xavfsizligini, shuningdek, ushbu hududdagi inshoot, qurilma va o‘simliklarning shikastlanmasligini ta’minlashi zarur.
126. Turar joy dahalaridan chiqishda haydovchilar boshqa harakat qatnashchilariga yo‘l berishlari kerak.
127. Ushbu bob talablari dahalar va hovli hududlariga (uy-joy binolari orasidagi yer uchastkasiga) ham tegishlidir.
|
| |
-bob. Temir yo‘l kesishmalari orqali harakatlanish

|
-bob. Temir yo‘l kesishmalari orqali harakatlanish
|
bet | 23/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 86,7 Kb. | | #133328 |
Bog'liq yo‘l harakati qoidalari18-bob. Temir yo‘l kesishmalari orqali harakatlanish
116. Transport vositalarining haydovchilari temir yo‘llarni faqat temir yo‘l kesishmalari orqali poyezd (lokomotiv, drezina)larga yo‘l berib kesib o‘tishlari lozim.
117.Temir yo‘l kesishmasiga yaqinlashib uni kesib o‘tmoqchi bo‘lgan haydovchi kesishma navbatchisining ko‘rsatmalariga, svetoforlar ishoralariga, yo‘l belgilariga, yo‘l chiziqlariga, shlagbaum holatiga amal qilishi va yaqinlashayotgan poyezd (lokomotiv, drezina) yo‘qligiga ishonch hosil qilish shart.
118. Quyidagi hollarda temir yo‘l kesishmasiga kirish taqiqlanadi:
svetofor ishorasidan qat’i nazar, shlagbaum yopiq turgan yoki yopila boshlagan holatda, kesishmani to‘suvchi qurilma ko‘tarilib turgan yoki ko‘tarila boshlagan holatda;
shlagbaumning holatidan va bor-yo‘qligidan qat’iy nazar svetoforning taqiqlovchi ishorasida;
kesishma navbatchisining taqiqlovchi ishorasida (navbatchi haydovchiga oldi yoki orqasi bilan turib jezlni, qizil chiroq yoki bayroqchani yuqoriga ko‘tarib tursa yoki qo‘llarini yonga uzatsa);
agar kesishmadan keyin, haydovchini kesishmada to‘xtashga majbur qiladigan tirbandlik paydo bo‘lsa;
agar ko‘rinish chegarasidagi masofada kesishmaga poyezd (lokomotiv, drezina) yaqinlashayotgan bo‘lsa.
Bundan tashqari:
kesishma oldida turgan transport vositalarini qarama-qarshi harakatlanish bo‘lagiga chiqib aylanib o‘tish;
shlagbaumni o‘zboshimchalik bilan ochish;
transport holatiga keltirilmagan qishloq xo‘jaligi, yo‘l qurilishi, qurilish va boshqa mashina hamda mexanizmlarni kesishma orqali olib o‘tish;
temir yo‘l distansiyasi boshlig‘ining ruxsatisiz tezligi soatiga 8 kilometrdan kam bo‘lgan transport vositalarining harakatlanishi taqiqlanadi.
119. Kesishma orqali harakatlanish taqiqlangan hollarda haydovchi to‘xtash chizig‘i, 2.5 yo‘l belgisi yoki svetofor oldida, ular bo‘lmaganda shlagbaumga kamida 5 metr, shlagbaum bo‘lmaganda esa birinchi temir yo‘l iziga kamida 10 metr qolganda to‘xtashi kerak.
120. Temir yo‘l kesishmasida majburan to‘xtab qolgan transport vositasining haydovchisi darhol odamlarni tushirish va kesishmani bo‘shatish choralarini ko‘rishi;
Shu bilan bir vaqtda haydovchi:
imkoniyati bo‘lganda, yaqinlashib kelayotgan poyezd mashinistiga to‘xtash ishorasini berish qoidasini tushuntirib, ikki kishini temir yo‘l yoqasi bo‘ylab ikkala tomonga 1000 metr masofaga (agar bir kishi bo‘lsa — uni yo‘l yaxshi ko‘rinmaydigan tomonga) yuborishi;
transport vositasi yonida qolishi va umumiy xatar ishorasini berishi;
poyezd ko‘ringanda to‘xtash ishorasini berib, u kelayotgan tomonga yugurishi kerak.
To‘xtash ishorasi qo‘lni (kunduzi yorqin mato parchasi yoki aniq ko‘rinadigan biror narsa bilan, tunda esa mash’ala yoki chiroq bilan) gir aylantirish orqali beriladi.
Bitta uzun va uchta qisqa tovushli ishoralar umumiy xatar ishorasi hisoblanadi.
|
| |
-bob. Chorrahalarda harakatlanish

|
-bob. Chorrahalarda harakatlanish
|
bet | 21/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 86,7 Kb. | | #133328 |
Bog'liq yo‘l harakati qoidalari14-bob. Chorrahalarda harakatlanish
96. Chapga yoki o‘ngga burilayotgan haydovchi kesishayotgan yo‘lning qatnov qismidan o‘tayotgan piyoda(lar)ga, shuningdek velosiped yo‘lkasidan yo‘lni kesib o‘tayotgan velosipedchi(lar)ga yo‘l berishi kerak.
97. Haydovchi tirbandlik tufayli majburiy to‘xtab, ko‘ndalang yo‘nalishdagi transport vositalarining harakatlanishiga to‘sqinlik tug‘diradigan bo‘lsa, chorrahaga kirishi, agar to‘xtash chizig‘i yoki 5.33 yo‘l belgisidan o‘tib bo‘lgan haydovchiga esa qatnov qismlari kesishmasiga kirishi taqiqlanadi.
98. Harakatlanish navbati svetofor yoki tartibga soluvchining ishoralari bilan boshqariladigan chorraha — tartibga solingan chorraha hisoblanadi.
Miltillovchi sariq ishora yonib-o‘chayotgan, svetoforlar ishlamayotgan yoki tartibga soluvchi bo‘lmagan chorraha — tartibga solinmagan chorraha hisoblanadi. Haydovchilar tartibga solinmagan chorrahalardan o‘tish qoidalariga hamda chorrahada o‘rnatilgan imtiyoz belgilariga amal qilishlari shart.
Aylanma harakatlanish chorrahasida harakatlanayotgan transport vositalari aylanaga kirib kelayotgan transport vositalariga nisbatan ustunlikka (imtiyozga) ega.
15-bob. Tartibga solingan chorrahalar
99. Svetoforning ruxsat etuvchi ishorasida chapga burilayotgan yoki qayrilib olayotgan relssiz transport vositasining haydovchisi qarama-qarshi tomondan to‘g‘riga harakatlanayotgan va o‘ngga burilayotgan transport vositalariga yo‘l berishi shart. Tramvay haydovchilari ham ushbu Qoidaga amal qilishlari kerak.
100. Svetoforning taqiqlovchi qizil yoki sariq ishorasi bilan bir vaqtda yongan qo‘shimcha tarmoqning ko‘rsatkichli yashil ishorasi yo‘nalishida harakatlanayotgan haydovchi boshqa yo‘nalishlardan harakatlanayotgan transport vositalariga yo‘l berishi kerak.
101. Agar svetofor yoki tartibga soluvchining ishoralari tramvay va relssiz transport vositalariga bir vaqtda harakatlanishga ruxsat bersa, harakatlanish yo‘nalishidan qat’i nazar, tramvay oldin o‘tish huquqiga ega bo‘ladi.
Svetoforning qizil yoki sariq ishorasi bilan bir vaqtda yongan qo‘shimcha tarmog‘ining yo‘naltirgichli yashil ishorasi yo‘nalishida harakatlanayotgan tramvay boshqa yo‘nalishlarda harakatlanayotgan transport vositalariga yo‘l berishi kerak.
102. Svetoforning ruxsat etuvchi ishorasida chorrahaga kirgan haydovchi undan chiqishda svetofor ishoralaridan qat’iy nazar, mo‘ljallangan yo‘nalishda harakatlanishni davom ettirishi kerak. Biroq chorrahada haydovchining harakatlanish yo‘lida joylashgan svetoforlar oldida to‘xtash chiziqlari (yoki 5.33 yo‘l belgisi) bo‘lsa, u har bir svetofor ishoralariga amal qilishi shart.
103. Svetoforning ruxsat etuvchi ishorasi yonganda haydovchi chorraha orqali harakatlanishni tugallayotgan transport vositalari va qatnov qismidan tegishli yo‘nalishda o‘tishni tugallayotgan piyoda(lar)ga yo‘l berishi shart.
|
| |
-bob. Tik balandlik va nishabliklarda harakatlanish

|
-bob. Tik balandlik va nishabliklarda harakatlanish
|
bet | 25/40 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 86,7 Kb. | | #133328 |
Bog'liq yo‘l harakati qoidalari21-bob. Tik balandlik va nishabliklarda harakatlanish
128. Agar yo‘lning 1.13 va 1.14 yo‘l belgilari bilan belgilangan qiyaliklarda, qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanishni qiyinlashtiradigan to‘siq bo‘lsa, nishablikka harakatlanayotgan transport vositasining haydovchisi yo‘l berishi kerak.
129. Tik nishablikda, dovonda va 1.13 yo‘l belgisi o‘rnatilgan yo‘l qismida tormoz tizimi ishlamay qolgan transport vositasini to‘xtatish uchun haydovchi uni 5.40 yo‘l belgisi bilan belgilangan avariyali holatlarga mo‘ljallangan yo‘lga yo‘naltirish kerak.
130. Yo‘lning 1.13 yo‘l belgisi bilan belgilangan qismida uzatma va ilashish mexanizmi (ssepleniye) ajratilgan holatda harakatlanish taqiqlanadi.
22-bob. Yo‘nalishli transport vositalarining imtiyozlari
131. Tramvay yo‘llari chorrahadan tashqarida qatnov qismini kesib o‘tadigan joylarda tramvay relssiz transport vositalariga nisbatan imtiyozga ega bo‘ladi (depodan chiqish joylari bundan mustasno).
132. Yo‘nalishli transport vositalarining harakatlanishi uchun 5.9, 5.10.1 — 5.10.3 yo‘l belgilari bilan ajratilgan tasmada boshqa transport vositalarining harakatlanishi va to‘xtashi taqiqlanadi.
Agar 5.9 yo‘l belgisi bilan belgilangan tasma qatnov qismining boshqa tasmalardan uzuq-uzuq chiziq bilan ajratilgan bo‘lsa, burilmoqchi bo‘layotgan transport vositalari bu tasmaga qayta tizilishlari kerak.
Shuningdek, bunday joylarda yo‘nalishli transport vositalarining harakatiga xalaqit bermaslik sharti bilan yo‘lga chiqish, qatnov qismining chetki o‘ng tomonida yo‘lovchilarni chiqarish va tushirish uchun bu bo‘lakka o‘tishga ruxsat etiladi.
133. Haydovchilar aholi punktlarida bekatdan harakatlanishni boshlayotgan avtobus va trolleybuslarga yo‘l berishlari kerak. O‘z navbatida avtobus va trolleybus haydovchilari o‘zlariga yo‘l berilganligiga ishonch hosil qilganliklaridan keyingina harakatlanishni boshlashlari mumkin.
Yo‘nalishli transport vositalariga bekatlardan tashqari joylarda yo‘lovchi olish va tushirish taqiqlanadi (yo‘nalishli taksilar bundan mustasno).
|
| |
-Kengaytirish slotlarining tarixi va ularning rivojlanish jarayoni haqida

|
-Kengaytirish slotlarining tarixi va ularning rivojlanish jarayoni haqida
|
bet | 3/4 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 0,87 Mb. | | #254021 |
2.3-Kengaytirish slotlarining tarixi va ularning rivojlanish jarayoni haqida
Kengaytirish slotlarining tarixi va ularning rivojlanishi kompyuter texnologiyalarining evolyutsiyasida muhim bir o'rinda joylashadi. Quyidagi tarixiy jarayon kengaytirish slotlarining rivojlanishini va ularning tarixini ta'riflashda yordam beradi:
1. Esda qolgan kompyuterlarning boshlang'ichi yillari (1950-1970):
- Bu davrda, kompyuterlar odatda integratsiya qilingan tizimlar edi. Kengaytirish imkoniyatlari juda cheklangan edi va ularga kengaytirish qo'shish qiyinchiliklarga ega edi.
2. Boshlang'ich kengaytirish portlari (1970-1990):
- 1970-yillarda, kengaytirish portlari, masalan, ISA (Industry Standard Architecture) (4-rasm) va MCA (Micro Channel Architecture) (5-rasm) kengaytirish slotlari e'lon qilindi. Ularning yordamida, qurilmalar kompyuterlarga qo'shildi, ammo ularga cheklangan cheklar mavjud edi.
4-rasm 5-rasm
3. PCI standarti (1993):
- PCI (Peripheral Component Interconnect) standarti 1990-yillarda e'lon qilindi va ushbu dastlabki o'rnatishlar barcha muhim kompyuter platformalarida qo'llanilgan edi. U bu tizimning boshlang'ich kengaytirish standarti bo'ldi va kengaytirish slotlarining yanada rivojlanishiga olib kelgan.
III. XULOSA
Kengaytirish slotlari va ularning kompyuter arxitekturasidagi ahamiyati, kompyuter texnologiyalarining evolyutsiyasida muhim bir o'rin egallaydi. Ular, qurilmalar va komponentlarni kompyuter tizimiga qo'shish uchun katta ahamiyatga ega. Quyidagi xulosa ularning kompyuter arxitekturasidagi muhimligi haqida bilim beradi:
1. Qurilmalar va komponentlarni bog'lash: Kengaytirish slotlari, kompyuterlarga qurilmalarni qo'shish va ularni tizimga bog'lash uchun muhim joyni ta'minlaydi. Bu slotlar yordamida, grafika kartalari, RAM modullari, SSDlar va boshqa qurilmalar kompyuter tizimiga ulanadi.
2. Tizimni kuchaytirish: Kengaytirish slotlari, kompyuter tizimining kuchini oshirish va uning funktsionalini kengaytirishda katta rol o'ynaydi. Masalan, yuqori tezlikli grafika kartalari va SSDlar, kengaytirish slotlari orqali qo'llab-quvvatlanishi bilan kompyuter tizimining amaliyotini yaxshilash uchun muhimdir.
3. Yangi texnologiyalarga qo'llanish: Kengaytirish slotlarining mavjudligi, yangi texnologiyalarni qo'llab-quvvatlash va ularni kompyuter tizimiga integratsiyalash imkoniyatlarini yaratadi. Bu, kompyuterlarning yangi funktsiyalarni qo'llab-quvvatlash, ish rejimini optimallashtirish va yangi texnologiyalardan foydalanishga imkon beradi.
|
| |
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI

|
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
|
bet | 4/4 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 0,87 Mb. | | #254021 |
IV. FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
William Stalings. Computer Organization and architecture. Disigning for performance. Eighth edition. Prentice Hall 2011
Таненбаум Э., Остин Т. Архитектура компьютера// 6-e издание СПб.: Питер, 2013.-811с.
3 З.З.Мирюсупов, Ж.Х.Джуманов. Компьютер архитектураси. Ўқув қўлланма. ТАТУ, Тошкент- 2017. 144б.
4 David Patterson John Hennessy. Computer Organization and Design. 5th Edition. 2013
5 А.Орлов, Б.Я.Цилькер. Организация ЭВМ и систем. Учебник для вузов. 3-е изд. СПб.: Питер, 2015.-685с.
6 Шамаева О.Ю. Архитектура компьютера . Конспект Лексия .МЭИ . Москва 2015
7 Musayev. M.M “Kompyuter tizimlari va tarmoqlari”. Toshkent. “Aloqachi” nashriyoti 2013 yil. Oliy o;quv yurtlari uchun o’quv qo’llanma
Qo’shimcha adabiyotlar ro’yxati
8. Бройдо В.Л. Вычислительные системы, сети и телекоммуникации – СПб.: Питер. 2003.
9. Хорошевский В.Г. Архитектура вычислительных систем. Учебное пособие. М.: Изд. МГТУ им. Н.Э.Баумана. 2008 г.
10. Столингс У. Структурная организация и архитектура компьютерных систем. М.: Вильямс, 2002,- 896с.
11. Изучение работы микропроцессора К580ВМ80. Методические указания к лабораторным работам/ Сост-ли: Руппель А. А., Руппель А. А – Омск: Изд-во СибАДИ, 2003. – 32
|
| |
Avtomatlashtirish va boshqaruv” kafedrasi “Sohaning texnoligik o’lchashlari va asboblari” fanidan

|
Avtomatlashtirish va boshqaruv” kafedrasi “Sohaning texnoligik o’lchashlari va asboblari” fanidan
|
bet | 1/9 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 2,09 Mb. | | #272589 |
Bog'liq xxxxxxxxxxxxxxx
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
TOG’-KON SANOAT VA GEOLOGIYA VAZIRLIGI NAVOIY DAVLAT KONCHILIK VA TEXNOLOGIYA UNVERSITITI
“AVTOMATLASHTIRISH VA BOSHQARUV” kafedrasi
“Sohaning texnoligik o’lchashlari va asboblari” fanidan
KURS ISHI
Mavzu: АКИП-9104 analizatorning o‘lchash sxemasini tahlil qilish
Navoiy 2024
“TASDIQLAYMAN”
“Avtomatlashtirish va boshqaruv”
kafedrasi mudiri:
_________PhD, dots. Yo.B.Kadirov
“______”_____________2024-yil
TOPSHIRIQ
kurs ishi bajarish uchun
Fan: Sohaning texnologik o‘lchashlari va asboblari Guruh____________kurs___________F.I.Sh.____________________________
1. Kurs ishi mavzusi:________________________________________________
__________________________________________________________________
2. Tushuntirish xatining tuzilishi: _____________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________3. Qo‘llanmalar:____________________________________________________
4. Kurs ishini topshirish davri: Reja_____________Amalda________________
Kurs ishining baholanish
|
Rasmiylashtirishning bajarilishi
|
Ma’ruza
|
Savol-javoblar
|
Umumiy
|
Sana
|
Baho
|
Maksimal
|
|
|
| |
Xarajatlarning mutanosib taqsimlanishi usuli

|
Xarajatlarning mutanosib taqsimlanishi usuli
|
bet | 11/23 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 72,39 Kb. | | #142921 |
Bog'liq Xarajatlar haqidaXarajatlarning mutanosib taqsimlanishi usuli. Bu usulda ishlab chiqarish xarajatlari mahsulot turlari o’rtasida biron-bir bazisga mutanosib ravishda taqsimlanadi (ayrim turdagi mahsulotlarni natural holda ishlab chiqarish hajmi, sotish bahosida ishlab chiqarilgan mahsulotlar qiymati va boshqalar). Kompleks ishlab chiqarishlarda kalkulyatsiyalash xususiyatlarini tasvirlashda bu usulning mohiyati batafsilroq ko’rib chiqiladi.
Umumiy ishlab chiqarish xarajatlaridan yo’lodosh mahsulotlar tannarxini istisno qilish usuli. Xom ashyoni bir texnologik jarayonda kompleks qayta ishlaydigan tarmoqlarda bir necha turdagi mahsulotlar ishlab chiqariladi va odatda chiqindilar hosil bo’ladi. Bunday ishlab chiqarishlar kimyo, tog’-kon, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati, rangli metallurgiya, chorvachilik va boshqa tarmoqlarda kuzatiladi. Xom ashyoni qayta ishlash jarayonida olingan mahsulotlar tannarxini hisoblash uchun ular asosiy mahsulotlar, bog’liq va chiqindilarga tasniflanadi.
Mahsulotlarni asosiy va bog’liqga tasniflashda asosiy belgilari sifatida, dastlabki xom ashyo va materiallardan qayta ishlash natijasida olingan mahsulotlarni maqsadli foydalanishi, ijtimoiy ahamiyatiga qarab, qabul qilish maqsadga muvofiqdir. Ularni qiymati ko’p holatlarda, dastlabki xom ashyo va materiallarni qaysi qismi ishlab chiqarilgan mahsulotlar tarkibiga kirishi bilan belgilanadi.
Ana shu xususiyatlarni hisobga olgan holda asosiy mahsulot deyilganda yuqori iste’mol sifatlari xom ashyo va materiallarni qayta ishlashning asosiy maqsadini belgilab beruvchi va tannarxining katta qismini o’z ichiga oluvchi mahsulotlar tushuniladi.
Yo’ldosh mahsulotlar asosiy turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish jarayonida yaratiladi, bu xildagi mahsulotlarni ishlab chiqarishda texnologik jarayonning chiqindilaridan foydalaniladi.
Dastlabki xom ashyo va materiallardan olingan mahsulotlarni asosiy, bog’liq va chiqindilarga tasniflash, mahsulot tannarxini rejalashtirish, hisobga olish va kalkulyatsiyalash bo’yicha tarmoq yo’riqnomalarida mavjud.
Yo’ldosh mahsulotlar tannarxini istisno qilish usulida asosiy mahsulot tannarxi quyidagicha: yo’ldosh mahsulotlar qiymatini belgilangan narxlarda baholab umumiy xarajatlar summasidan chiqarish yo’li bilan aniqlanadi.
|
| |
Alohida turdagi mahsulotlar tannarxini hisoblash usullari

|
Alohida turdagi mahsulotlar tannarxini hisoblash usullari
|
bet | 10/23 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 72,39 Kb. | | #142921 |
Bog'liq Xarajatlar haqida4. Alohida turdagi mahsulotlar tannarxini hisoblash usullari
Kalkulyatsiyalash jarayonida barcha mahsulotlarning tannarxii, uning alohida turlari va alohida turlarining birliklari hisoblanadi.
Mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) alohida turlari tannarxini hisoblashda quyidagi usullardan foydalaniladi: bevosita hisoblash, xarajatlarni jamlash, me’yoriy, xarajatlarni mutanosib taqsimlanishi, yo’ldosh mahsulotlar tannarxini umumiy xarajatlar summasidan chiqarish, kombinatsiyalashgan usul.
Bevosita hisoblash usuli. Bu usulning mohiyati kalkulyatsion moddalar bo’yicha qayd qilingan xarajatlarni mahsulot birliklari soniga bo’lishdir. Bu usul eng oson va eng to’g’ri hisoblanadi. Bir turdagi mahsulot ishlab chiqariladigan tarmoqlarda ishlatiladi. Bundan tashqari, har bir mahsulot turi bo’yicha xarajatlar hisobini alohida amalga oshirish mumkin bo’lsa, bir necha turdagi mahsulot ishlab chiqarishda ham foydalanilsa bo’ladi.
Bevosita hisoblash usuli, odatda, ishlab chiqarish xarajatlarini hisobga olish va mahsulot tannarxini kalkulyatsiya qilishni jarayonli usuldan foydalanilganda qo’llash mumkin.
Xarajatlarni jamlash usuli. Bu usulda ishlab chiqarish birligining tannarxi uni ishlab chiqarish jarayonining alohida bosqichlari yoki mahsulotning alohida qismlari xarajatlarini jamlab hisoblanadi. Masalan, turbinaning tannarxi uni ishlab chiqarishning har bir texnologik majmuasi uchun xarajatlarni jamlab aniqlanadi.
Me’yoriy usul. Uning mohiyati quyidagilardan iborat: ishlab chiqarish xarajatlarining alohida turlari, normativ kalkulyatsiyalarda nazarda tutilgan, joriy me’yordagi xarajatlarga muvofiq hisobga olinadi; joriy me’yordan haqiqiy xarajatlar og’ishi operativ hisobda alohida olib boriladi, ayni paytda og’ishlarning paydo bo’lish joyi, ularni paydo bo’lish sabablari va aybdorlari ko’rsatiladi; tashkiliy-texnik tadbirlar joriy qilish natijasida, joriy me’yor xarajatlariga kiritiladigan o’zgarishlar hisobga olinadi, va bu o’zgarishlarni mahsulot tannarxiga ta’sirini aniqlanadi. Mahsulotning haqiqiy tannarxi (Xh) joriy me’yorlar bo’yicha xarajatlar summasi (Xm) me’yordan og’ish miqdori bilan (O) va me’yorlarni o’zgarishi (O’) bilan algebraik qo’shilishi bilan belgilanadi, ya’ni quyidagi formula bo’yicha:
Xh = Xm ± O ± O’.
Mahsulot tannarxini hisoblashning me’yoriy usuli, odatda, turli va murakkab mahsulotlarni ommaviy va seriyali ishlab chiqarish sanoatlarida qo’llaniladi.
|
| |
Kombinatsiyalashgan usul - Xarajatlar haqida

|
Xarajatlar haqida
|
bet | 12/23 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 72,39 Kb. | | #142921 |
Bog'liq Xarajatlar haqidaKombinatsiyalashgan usul mahsulot tannarxini hisoblashning turli usullaridan foydalanishni o’z ichiga oladi. Ayniqsa, kompleks ishlab chiqarishlarda keng qo’llaniladi.
Ishlab chiqarish chiqindilari - bu dastlabki xom ashyo va materiallarni ishlab chiqarish jarayonida ijtimoiy foydasi uncha baland bo’lmagan va korxonaning asosiy ishlab chiqarishdan keyingi texnologik jarayonlarida qayta ishlanmaydigan yoki qayta ishlash mumkin bo’lmagan yohud qayta ishlash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo’lmagan qoldiqlardir.
Xom ashyoni qayta ishlashdan olinadigan mahsulotlar tasnifiga misol sifatida go’sht va yog’ ishlab chiqarishda chorvani so’yishdan olinadigan mahsulotlar xizmat qilishi mumkin. Asosiy mahsulotlar suyakli go’sht, yo’ldosh mahsulotlar – submahsulotlar, eritilgan yog’, terilar va ichak tovoqlari, chiqindilar - hayvonlarning oshqozon-ichak yo’llaridagi ajratmalar.
5. Kompleks ishlab chiqarishlarda mahsulot tannarxini
hisoblash xususiyatlari
Birgalikda ishlab chiqarilgan mahsulotlarning asosiy xususiyati ishlab chiqarish jarayonida ma’lum bir nuqtaga etmasdan turib uni aniqlay olmaslik bo’lib, uni ajratish nuqtasi deb ataladi. Bunday holda, xom ashyoni alohida mahsulotlarga ajratish bir vaqtning o’zida yoki turli davrlarda amalga oshirilishi mumkin.
Ajratish nuqtasiga qadar qayta ishlanadigan xom ashyo va uni qayta ishlash xarajatlaridan iborat jami xarajatlar paydo bo’ladi. Ajratish nuqtasidan so’ng, olingan mahsulotlar tayyor mahsulotlar bo’lishi mumkin (masalan, suyakli go’sht) yoki kelgusida qayta ishlanishi lozim bo’lgan mahsulotlar (submahsulotlar, xom yog’, xom ichak chavoq, xom terilar). Keyingi holatlarda, kelgusida qayta ishlash xarajatlari asosiy va yo’ldosh mahsulotlarning alohida turlariga bo’linadi.
Asosiy va yo’ldosh mahsulotlarni ishlab chiqishda umumiy xarajatlarni mahsulotlarning alohida turlari o’rtasida taqsimlashga ehtiyoj tug’iladi. Buning uchun xarajatlarni mutanosib taqsimlashning turli usullaridan foydalaniladi. Bu usullarni ikki turga bo’lish mumkin:
1) natural ko’rsatkichlar asosida;
2) qiymat ko’rsatkichlari asosida.
|
| |
Mahsulot tannarxini kalkulyatsiyalashning

|
Mahsulot tannarxini kalkulyatsiyalashning
|
bet | 19/23 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 72,39 Kb. | | #142921 |
Bog'liq Xarajatlar haqidaMahsulot tannarxini kalkulyatsiyalashning me’yoriy usuli. Bu usul mahsulot tannarxini kalkulyatsiyalashning me’yoriy usulidan foydalanishga asoslangan.
Xarajatlarni hisobga olish va mahsulot tannarxini kalkulyatsiyalashning me’yoriy usulidan foydalanish uchun zarur:
- har bir turdagi mahsulot (ishlar, xizmatlar) uchun me’yoriy kalkulyatsiya tuzish);
- joriy xarajatlar me’yorlariga kiritilgan o’zgarishlarni hisobga olish;
- haqiqiy xarajatlarning me’yorlardan chetga chiqishlarini aniqlash va bu og’ishlarning sabablari va aybdorlarini aniqlash;
- mahsulot (ishlar, xizmatlar) alohida turlarining haqiqiy tannarxini hisoblash uchun me’yorlariy xarajatlarga me’yordan haqiqiy xarajatlarni og’ishi va me’yoriy xarajatlarga kiritilgan o’zgarishlarni qo’shib hisoblash kerak.
Moliyaviy va boshqaruv hisobida me’yoriy kalkulyatsiya ko’p maqsadli vazifalarga ega. Rejalashtirishda ular mahsulotning rejali tannarxini, ishlab chiqarish xarajatlar smetasini hisoblash, mahsulot sotish bahosini aniqlash, transfert bahosi, javobgarlik markazlari uchun xarajatlar smetasini aniqlashda qo’llaniladi. Buxgalteriya hisobida me’yoriy kalkulyatsiya tugallanmagan ishlab chiqarish va yaroqsiz mahsulotlarini baholash, mahsulot tannarxi ustidan nazorat qilish, alohida mahsulot turlari va umuman barcha mahsulotlarning haqiqiy tannarxini hisoblash uchun zarurdir.
Me’yoriy kalkulyatsiyalarning soni va tuzilishi ishlab chiqarish jarayonining murakkabligi va ishlab chiqarishni tashkil etish darajasiga bog’liq.
Ommaviy va yirik seriyali ishlab chiqarishlarda detallar, uzellar, tsex mashina-komplektlari, yarim tayyor mahsulotlar, yig’ma birliklarni yig’ish jarayonlari, mahsulotlar bo’yicha me’yoriy kalkulyatsiyalar tuziladi. Yordamchi ishlab chiqarishlarda buyurtma asosida bajariladigan texnologik ta’minlash, namunali asboblar ishlab chiqarish, ta’mirlash murakkabligi birliklari, energiya tashuvchilar, transport ishlari, ehtiyot qismlar guruhlari va boshqalar uchun tuziladi.
Me’yoriy kalkulyatsiya tuzish uchun korxona kerakli normativ bazaga – ishlab chiqarishni texnik tayyorlashning me’yoriy hujjatlar, ishlab chiqarish resurslari sarfining me’yorlari, yordamchi me’yoriy hujjatlarga ega bo’lishi kerak.
|
| |