nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
bob. simsiz tarmoQlar - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

3.1. Simsiz tarmoqlar qurilishining asosiy prinsiplari
Ma’lumki, radio ixtiro etilganidan so’ng, ko’p o’tmay telegraf aloqani simsiz amalga oshirish imkoniyati paydo bo’ldi. Aslida, hozirgi raqamli kodni radiokanal bo’yicha uzatishda o’sha prinsipdan foydalanishadi, ammo ma’lumotlarni uzatish imkoniyati bir necha bor oshdi.
Zamonaviy simsiz tarmoqlarni ta’sir doirasi va vazifasi bo’yicha quyidagilarga ajratish mumkin (2.1-rasm):
- shaxsiy (Wireless Personal Area Network, WPAN);
- lokal (Wireless Local Area Network, WLAN);
- shahar (Wireless Metropolitan Area Network, WMAN);
- global (Wireless Wide Area Network, WWAN).
3.1-rasm. Simsiz tarmoqlar tasnifi
3.1-jadvalda simsiz tarmoqlarning xarakteristikalari keltirilgan.
Simsiz shaxsiy tarmoqlar (WPAN) uzatishning katta bo’lmagan masofasi bilan (17 metrgacha) ajralib turadi va katta bo’lmagan binoda ishlatiladi. Bunday tarmoqlarning xarakteristikalari o’rtacha bo’lib, uzatish tezligi odatda 2 Mbit/s dan oshmaydi.
Simsiz tarmoqlarning asosiy xarakteristikalari. 3.1-jadval
Simsiz
tarmoqlar
Xarakte-
ristikalar
|
WPAN
(shaxsiy simsiz tarmoqlar)
|
WLAN
(lokal simsiz tarmoqlar)
|
WMAN
(shahar simsiz tarmoqlar)
|
WWAN
(global simsiz tarmoqlar)
|
Qo’llanish
sohasi
|
Tashqi qurilma simlarini almashtirish
|
Simli tarmoqlarning mobil kengaytirish-lari
|
Keng polosali simsiz foydalanish
|
Bino tashqarisida Internetdan mobil foydalanish
|
Taxnologiyalar
|
Bluetooth,
UWB,
ZigBee
|
Wi-Fi
(802.11)
|
WiMax
(802.16),
MBWA-m
(802.20)
|
GSM, GPRS,
WCDMA,
EDGE, HSPA+, WiMax, LTE
|
Bunday tarmoq, masalan, foydalanuvchi shaxsiy kompyuterida yoki noutbukda ma’lumotlarni simsiz sinxronlashni ta’minlashi mumkin. Xuddi shu tariqa printer bilan simsiz ulanish ta’minlanadi. Kompyuterni tashqi qurilmalar bilan ulovchi simlar chigalliklarining yo’qolishi yetarlicha jiddiy afzallik bulib, buning evaziga tashqi qurilmalarning dastlabki o’rnatilishi va keyingi, zaruriyat tug’ilganda, joyini o’zgartirilishi anchagina osonlashadi.
Simsiz shaxsiy tarmoqlarning aksariyat uzatuvchi-qabul qiluvchilarining (transceiver) kam energiya iste’mol qilishi va ihchamligi katta bo’lmagan foydalanuvchi qurilmalarini samarali madadlashga hamda kompyuter qurilmasini uzoq vaqt mobaynida bitta batareyada (yoki akkumulyatorda) ishlashiga imkon beradi. Undan tashqari, kam quvvat iste’mol qilinishi simsiz shaxsiy tarmoqlarni uyali telefonlarga va naushniklarga tatbiq etishga imkon beradi.
Simsiz lokal tarmoqlar (WLAN) ofislarning ichida va tashqarisida, ishlab chiqarish binolarida uzatishlarning yuqori xarakteristikalarini ta’minlaydi. Bunday tarmoqlardan foydalanuvchilar odatda noutbuklarni, shaxsiy kompyuterlarni va katta resurslarni talab etuvchi ilovalarni bajarishga qodir prosessorli va katta ekranli shaxsiy raqamli yordamchilarni (PDA) ishlatishadi. Simsiz lokal tarmoqlar uzatishning 54 Mbit/s gacha tezlikda barcha ofis yoki maishiy ilovalar talabini qondirish imkoniga ega. Xarakteristikalari, komponentlari, narxi va bajaradigan amallari bo’yicha bunday tarmoqlar ethernet xilidagi an’anaviy simli lokal tarmoqlarga o’xshash.
|
Mantiqiy turdagi funktsional qurilmalar

|
Mantiqiy turdagi funktsional qurilmalar
|
bet | 13/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаMantiqiy turdagi funktsional qurilmalar. Raqamli sxemalarda turli mantiqiy funksiyalarni amalga oshirish uchun minimal element bazis (yoki baza) deb ataluvchi mantiqiy elementlar majmuasiga ega bo‘lish yetarli hisoblanadi.Minimal element bazislar:
biri HAM, ikkinchisi esa - EMAS amalini bajaruvchi ikki turdagi mantiqiy elementlar majmui;
biri YOKI, ikkinchisi esa - EMAS amalini bajaruvchi ikki turdagi mantiqiy elementlar majmui;
YOKI-EMAS (EMAS-YOKI) amalini bajaruvchi Pirs mantiqiy elementlari majmui;
HAM-EMAS amalini bajaruvchi Sheffer mantiqiy elementlari majmui.
Amalda elementlar va boshqalar nomenklaturasini qisqartirish maqsadida HAM-EMAS yoki YOKI-EMAS amallarni bajaruvchi element bazasidan foydalaniladi. Lekin, faqat minimal bazis elementlaridan foydalangan holdaraqamli tizimni shakllantirish qurilmaning murakkablashib ketishiga olib keladi.
U holda tizim parametrlarini yaxshilash maqsadida, HAM-EMAS yoki YOKI-EMAS minimal bazis elementlaridan tashqari, HAM-YOKI-EMAS, HAM, YOKI, istisnoli YOKI va boshqa amallarni bajaruvchi sxemalar ham qo‘llaniladi.
Minimal element bazisi mantiqiy elementlarning funktsional to ‘liq tizimi hisoblanadi. Ya’ni, minimal bazis mantiqiy elementlari majmui ixtiyoriy murakkablikdagi mantiqiy sxemani shakllantirishga imkon beradi.
Misol tariqasida, YOKI-EMAS elementi yordamida (2-rasm) va faqat HAM-EMAS elementlari yordamida (3-rasm) HAM, YOKI va EMAS amallari qanday bajarilishini ko‘rib chiqamiz.
2-rasm. 2YOKI-EMAS elementi asosida HAM (a), YOKI (b) va EMAS (c)mantiqiy amallarini shakllaniishi
3-rasm. 2HAM-EMAS elementi asosida HAM (a), YOKI (b) va EMAS (c)
mantiqiy amallarini shakllanishi.
Murakkab mantiqiy qurilmalar sintezini boshlashdan avval, quyidagi amallar ketma-ketligini bajarish zarur:
mazkur tugun (blok) bajarishi kerak bo‘lgan berilgan murakkab mantiqiy funksiyani minimallash;
element baza tanlash;
minimallashgan mantiqiy funksiyani tanlangan bazaga ko‘ra o‘zgartirish;
elektr sxemani sintezlash.
O‘zgaruvchi kattaliklar orasidagi u=f(x) bog‘liqlik yoki funksiya turli shaklda ifodalanishi mumkin.
Raqamli qurilmalarning ishlash algoritmi matematik mantiq yordamida ifodalanadi. Shu sababli qurilmalar mantiqiy qurilmalar sinfiga ta’lluqli. Mantiqiy qurilmalarda chiqishdagi o‘zgaruvchilar (funksiya) щ ning kirishdagi o‘zgaruvchilar majmuasi xn-1...x2xj orqali, mantiq algebrasi yordamida ifodalanishi mantiq algebrasi funksiyasi (MAF) deb ataladi. Raqamli qurilmalarda qayta ulanuvchi elementlar (“ochiq” holatidan “berk” holatiga o‘tuvchi va aksincha) qo‘llanilgani sababli mantiq algebra funksiyasini yana qayta ulanuvchi funksiya deb ham atashadi.
Nazorat savollari.
1.Mantiqiy algebra funksiyasi (MAF)ga ta ’rif bering.
2.MAFning asosiy ifodalanish usullarini keltiring.
3.Mantiqiy sxema qanday shakllantiriladi?
4.Murakkab mantiqiy qurilmalar qanday sintez qilinadi?
5.Raqamli qurilmalarning ishlash algoritmi qanday ifodalanadi?
|
| |
AX strategiyasi - S. K. Ganiyev

3.
Tahdidlarning bevosita manbai bo'yicha
quyidagilar
farqlanadi:
-
tabiiy muhit,
masalan tabiiy ofat, magnit bo‘roni va h.;
-
inson,
masalan xodimning yollanishi, konfidensial ma’lu-
motlaming oshkor etilishi va h.;
-
ruxsat etilmagan dasturiy-apparat vositalar,
masalan,
kompyuteming buzg‘unchi funksiyali viruslar bilan zaharlanishi.
4.
Tahdidlar manbaining holati bo'yicha
quyidagilar farq
lanadi:
-
nazoratlanuvchi axborot tizimi zonasidan tashqarisidagi
manba,
masalan, aloqa kanali bo‘yicha uzatiluvchi ma’lumotlami,
qurilmalaming elektromagnit, akustik va boshqa nurlanishlarini
ushlab qolish;
-
nazoratlanuvchi axborot tizimi chegarasidagi manba,
masa
lan, yashirincha eshitish qurilmalaridan foydalanish, yozuvlami,
axborot eltuvchilarni o‘g‘rilash va h.
-
Nazorat savollari - S. K. Ganiyev

1.1-rasm. Xavfsizlik siyosatining hayotiy sikli.
Xavfsizlik siyosati qoidalarini qayta ко‘rib chiqish muddatlari
xususida aniq bir ko‘rsatma mavjud emas. Ammo ushbu muddat olti
oydan bir yilgacha belgilanishi tavsiya etiladi.
Xavfsizlik qoidalari ishlab chiqilganidan va amalga kiritil-
ganidan so‘ng foydalanuchilar axborot xavfsizligi talablari bilan
tanishib chiqishlari, xodimlar esa qoidalami o‘rganishlari lozim.
Mojarolar pay do bo‘lganda ishlab chiqilgan reja bo‘yicha hara-
katlanish tavsiya etiladi.
Axborot xavfsizligini ta’minlash masalalari bo‘yicha shug‘ul-
lanadigan yetakchi tashkilotlar xavfsizlik siyosati shablonlarini
ishlab chiqdilar. Masalan, SANS (System Administration Networ
king and Security) instituti turli xavfsizlik siyosatining shablonlari
тугмалар - download

Qidiruv: тугмалар
Savol №1 Ахборотларни ўтказишда уларни назорат қилувчи ва фильтрловчи аппарат ва дастурий воситалар мажмуаси қандай номланади? >Noto'g'ri javob tanlangan
Microsoft Word дастурига юкланган жорий ҳужжатда «Ctrl+Home» тугмалар бирикмаси босилса нима содир бўлади?
0,49 Mb.
14
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Киритиш - download

Qidiruv: Киритиш
Tadbirkorlik
Laboratoriya ishi №11. Mavzu: : Кичик лойиҳалар яратиш: Матнли майдонга парол киритиш, сатрларга қайта ишлов бериш
93,6 Kb.
3
o'qib
Нбдз руз — «Электрон тижорат тўғрисида»ги Ўзбекистон Республикаси Қонунига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш ҳақида
«Elektron tijorat to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasi Qonuniga o’zgartish va qo’shimchalar kiritish haqida
312,26 Kb.
15
o'qib
Компьютер тармоқларидаги масофавий ҳужумлар режа тармоқ трафигини тахлиллаш. Тармоқнинг ёлғон объектини киритиш
Internet ишлаши принципларининг қандайдир чегараланган сонига асосланганлиги сабабли масофадан бўладиган намунавий хужумларни ажратиш ва уларга қарши қандайдир комплекс чораларни тавсия этиш мумкин. Бу чоралар, ҳақиқатан
107,17 Kb.
4
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Internet saytlar va davriy nashrlar

|
Internet saytlar va davriy nashrlar
|
bet | 43/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Internet saytlar va davriy nashrlar: http://akadmvd.uz (Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси)
http://lex.uz (Ўзбекистон Республикаси Қонун ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси)
http://eduportal.uz (Мультимедия умумтаълим дастурларни ривожлан- тириш маркази)
http://www.connect.uz (Ўзбекистон умумтаълим портали) http://uzsci.net (Илмий таълим тармоғи) http://www.ziyonet.uz (Ахборот таълим тармоғи)
http://www.uzscience.uz (Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Фан ва технологияларни ривожлантиришни мувофиқлаштириш қўмитаси)
http://www.nuu.uz (Мирзо Улуғбек номидаги Ўзбекистон миллий Университети)
http://www.tsil.uz (Тошкент Давлат Юридик Университети) http://www.tuit.uz (Тошкент Ахборот технологиялари Университети) http://www.mitc.uz (Ўзбекистон Республикаси Ахборот технологиялари ва
коммуникацияларни ривожлантириш вазирлиги)
http://www.infocom.uz ("Ўзбекистон ахборот технологиялари" журнали).
http://www.cert.uz (Ўзбекистонда компьютер ҳодисаларига чора кўриш хизмати)
http://www.infosec.uz (Ахборот хавфсизлигини таъминлаш маркази).
http://www.egovernment.uz (Электрон ҳукумат тизимини ривожлантириш маркази)
http://www.intuit.ru (Интернет-Университет Информационных Техно- логий).
http://www.twirpx.com/files/informatics/protection/ (Информатика и вычис- лительная техника/Защита информации)
http://www.crime-research.ru (Центр исследования компьютерной преступ- ности)
http://www.cyber-crimes.ru (Федеральный правовой портал: Компьютер- ные преступления: квалификация, расследование, профилактика)
MUNDARIJA
KIRISH 3
AXBOROT XAVFSIZLIGI VA AXBOROTNI MUHOFAZA QILISH 5
Axborot xavfsizligi va axborotni muhofaza qilish tushunchalari 5
Himoyalangan axborotga tahdidlar va himoya obyektlarini toifalash 11
Axborot xavfsizligi bo‘yicha normativ huquqiy hujjatlar 16
|
| |
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc - bet 42

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 42/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Аверченков В.И. Системы защиты информации в ведущих зарубежных странах: Учеб. пособие для вузов / В.И. Аверченков, М.Ю. Рытов, Г.В.Кондра- шин, М.В. Рудановский. – Брянск, 2007.
Алферов А. П., Зубов А. Ю., Кузьмин А. С, Черемушкин А. В.Основы криптографии: Учебное пособие . – М., 2002.
Безбогов А.А. Методы и средства защиты компьютерной информации: Учебное пособие / А.А. Безбогов, А.В. Яковлев, В.Н. Шамкин. – Тамбов, 2006.
Ғаниев С.К., Каримов М.М., Ташев К.А. Ахборот хавфсизлиги. Ахборот- коммуникацион тизимлари хавфсизлиги. – Т., 2008.
Гришина Н.В. Организация комплексной системы защиты информации. – М.: 2007.
Гуде С.В., Ревин С.Б. Информационные системы. РЮИ МВД России. 2002.
Давыдов А.С., Маслова Т.В. Информационные технологии в деятельности органов внутренних дел: Учебное пособие. – Челябинск, 2007.
Зайцев А.П., Голубятников И.В., Мещеряков Р.В., Шелупанов А.А. Про- граммно-аппаратные средства обеспечения информационной безопасности: Учебное пособие. – М., 2006.
Кабулов Р.К., Абдурахманов Э.С. Ахборот технологиялари соҳасидаги жиноятлар: Ўқув қўлланма. – Т., 2009.
Karimov I.M. va boshqalar. Axborot texnologiyalari: Darslik. – T., 2011.
Karimov I.M. va boshqalar. Informatika: Darslik. – T., 2012.
Каримов И.М., Тургунов Н.А., Кадиров Ф., Самаров Х.К., Иминов А.А., Джаматов М.Х. Ахборот хавфсизлиги асослари: Маърузалар курси. – T., 2013.
Каримов И.М., Тургунов Н.А. Ахборот технологияларидан амалий машқлар: Ўқув қўлланма. – Т., 2011.
Каримов И.М., Тургунов Н.А. Ахборот хавфсизлиги асослари фанидан амалий машқлар: Ўқув қўлланма. – Т., 2014.
Каторина Ю.Р. Защита информации техническими средствами: Учебное пособие. – СПб., 2012.
Қосимов С.С. Ахборот технологиялари. – Т., 2006.
Левин М. Безопасность в сетях Internet и Intranet. – М., 2001.
Мельников В.П. Информационная безопасность: Учебое пособие. – М., 2005.
Миродова Ш. Проблемы обеспечения информационной безопасности в Республике Узбекистан в условиях глоболизации. – Т., 2008.
Мухаммадиев Ж. Ў. Ахборот хавфсизлиги: муаммо ва ечимлар: Моногра- фия. – Т., 2011.
Новые информационные технологии в судебной экспертизе: Учебное пособие / Э.В.Сысоев и др. – Тамбов, 2006.
Общие вопросы технической защиты информации // http://www.intuit.ru.
Основы организационного обеспечения информационной безопасности объектов информатизации: Учеб. пособ. – М.: Гелиос АРВ, 2005.
Партыка Т. Л., Попов И. И. Информационная безопасность: Учебное пособие. – М., 2002.
Петров А. А. Компьютерная безопасность. Криптографические методы защиты. – М., 2000.
Соколов А., Степанюк О. Защита от компьютерного терроризма. – СПб., 2002.
Технологии защиты информации в компьютерных сетях // http://www.intuit.ru
Цирлов В. Л. Основы информационной безопасности автоматизированных систем. – М., 2008.
Щеглов А. Ю. Защита компьютерной информации от несанкционирован- ного доступа. –М., 2004.
|
| |
Ayiruvchi hisoblagich - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 71/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаAyiruvchi hisoblagich
Ayiruvchi hisoblagich T-trigger asosida qurilishi mumkin. Buning uchun, oldingi razryaddagi invers chiqish yo‘llarini keyingi hisob kirish yo‘liga ketma-ket ulash orqali qurish mumkin:
Ketma-ket perenosli sinxron ayiruvchi hisoblagich
T-triggerlar kirish signalining manfiy fronti orqali yoki oldingi triggerning invers chiqish yo‘lidagi signal orqali o‘tadilar. Bu musbat frontga to‘g‘ri keladi.
Ketma-ket perenosli asinxron ayiruvchi hisoblagichning
vaqt diagrammasi
Vaqt diogrammasida DD2 i DD3 triggerlarning holitini o‘zgarishi Q1 i Q2 musbat front chiqishi bilan sinxronlashtirilgan.
SHunday qilib, yig‘uvchi va ayiruvchi hisoblagichlarning yagona farqi-bu kichik razryadlardan katta razryadlarga perenos zanjirini tashkil etilishidadir.
Reversiv schetchik
Reversiv hisoblagich – bu hisob yo‘nalishini boshqaradigan hisoblagichdir. Uning sxemasi pastki rasmda keltirilgan.
Reversiv hisoblagichni qurish uchun razryadlar orasida mantiqiy sxemani qo‘shish shart. CHunki u, ikkichi va keyingi triggerlarning hisob kirish yo‘llarini oldingi razryadlarning Q (qo‘shish) yoki (ayirish) chiqish yo‘llari bilan ta’minlaydi.
Quyidagi rasmda reversiv hisoblagichni qurishning mantiqiy sxemasi keltirilgan.
Razryadlar orasida qo‘shimcha mantiqiy elementlarni qo‘shish, hisoblagichni o‘rnatish vaqtini ko‘paytiradi va registratsiya qilingan holatlarni vaqtining maksimal chastotasini kamaytiradi.
Hisoblagichlarni triggerlar asosida sintez qilish
Ushbu usul raqamli avtomatlar nazariyasiga asoslanadi va quyidagi operatsiyalarni amalga oshirishni taqozo etadi.
Dastavval, hisoblagichning strukturali modeli quriladi. U quyidagi ko‘rinishga ega:
Hisoblagichning strukturali modeli Keyin kengaytirilgan haqiqiylik jadvali tuziladi. So‘ng, kombinatsion sxemaning chiqish signali ifodasi olinadi va zaruriyat tug‘ilganda triggerlarning kirish signallari ham olinadi. Keyingi bosqichlarda olingan ifodalar ma’lum bo‘lgan mantiqiy elementlar yordamida realizatsiya qilinadi.
|
| |
Mustaqil bajarish uchun savol va topshiriqlar

|
Mustaqil bajarish uchun savol va topshiriqlar
|
bet | 70/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаMustaqil bajarish uchun savol va topshiriqlar.
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “ 5 ” sonini chiqaring ?
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “ 4 ” sonini chiqaring ?
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “ 8 ” sonini chiqaring ?
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “F ” harfini chiqaring ?
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “А ” harfini chiqaring ?
O’nlik sanoq sistemasidan faydalanib “7 ” harfini chiqaring ?
LABORATORIYA ISHI № 12
Mavzu:Asinxron hisoblagichni loyihalashtirish
Ishdan maqsad: Raqamli qurilmalarda ishlatiladigan hisoblagichlarning ishlash prinsipini va ularning turlarini o‘rganish.
Nazariy qism
Hisoblagichlar va ularning klassifakatsiyasi
Hisoblagichlar- ketma-ket qurilma bo‘lib, kirish yo‘liga berilgan impulslar sonini hisoblash va saqlash uchun xizmat qiladi.
Hisoblagichlar bir nechta belgalar bo‘yicha klassifikatsiyalanadi. Ularni alohida ko‘rib chiqamiz.
Hisob yo‘nalishi bo‘yicha:
a) yig‘iluvchi;
b) ayiruvchi;
v) reversiv.
2. O‘tish (perenos) sxemalarini tashkil etish yo‘li bo‘yicha:
a) ketma-ket perenosli hisoblagichlar;
b) to‘g‘ridan to‘g‘ri (skvoznoy) perenosli hisoblagichlar;
v) Parallel perenosli hisoblagichlar;
g) Kombinirlashgan perenosli hisoblagichlar.
3. Perenos koeffitsienti bo‘yicha:
a) ikkilik;
b) ikkilik-o‘nlik;
v) ixtiyoriy doimiy qayta hisoblash koeffitsienti;
g) hisobning o‘zgaruvchan koeffitsienti bilan va h k.
4. Hisoblagichning sinxronizatsiya asosida holatini o‘zgartirish bo‘yicha:
a) asinxron;
b) sinxron.
Jamlovchi hisoblagich
Jamlovchi hisoblagichda barcha razryadlar uchun umumiy sinxronizatsiya mavjud emas. Razryadlarning yangi holatga o‘tishi impulslar beriladigan kirish yulidan boshlab ketma-ket va razryadma –razryad amalga oshiriladi.
Jamlovchi hisoblagichlarda barcha razryadlar uchun sinxronizatsiya mavjud emas, razryadlarning yangi holatga o‘tishi kirish razryadiga beriladigan impulsdan boshlab birin ketin razryadma-razryad bajariladi.
Uning sxemasi quyigagi ko‘rinishga ega:
Ketma-ket perenosli asinxron jamlovchi hisoblagich
Ketma-ket perenosli asinxron jamlovchi hisoblagichning
vaqt diagrammasi
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, hisoblagichni istalgan razryadining holatini o‘zgarish belgisi –bu oldingi razryadning (yoki kirish signalining) “1” holatdan “0” holatga o‘tishidadir. SHuningdek, agar barcha oldingi razryadlar “1” holatdan “0” holatga o‘tgan taqdirdagina katta razryad “1” holatga o‘tadi.
Vaqt diagrammasidan ko‘rinadiki, hisoblagichni o‘rnatish vaqti t ketma-ket o‘tayotgan razryadlar soniga bog‘liqdir va N-razryadli hisoblagich uchun quyidagi oraliqda o‘zgaradi:
Impulslar kelishining maksimal chastotasi (fmax) birinchi trigger ulanishining chegaraviy chastotasi bilan aniqlanadi. Hisoblagichning asosiy yutug‘lari-mikrosxemalarning soni minimal bo‘lganida va elektr aloqalarning soni kamligidadir. Uning kamchiligi-tezligining pastligidir.
|
| |
seriyasini 
ishlab chiqdi 
(www.sans.om/resources/Dolicies/)

-
xavf-xatarni baholash siyosati
- tijorat hamkorligi bilan
assotsiyatsiyalangan tashkilot axborot infratuzilmasida xavf-xatarni
identifikatsiyalash, baholash va kamaytirish uchun talablami
aniqlaydi va mas’ul shaxslami tayinlaydi;
-
marshrutizator xavfsizligi siyosati -
tashkilot ichki tarmog‘i
yoki faoliyat (mahsulotni tayyorlash) uchun ishlatiladigan marshru-
tizatorlar va kommutatorlar uchun xavfsizlikning minimal konfi-
guratsiyasi standartlarini aniqlaydi;
-
server xavfsizligi siyosati -
tashkilot ichki tarmog‘i yoki mah-
sulot sifatida ishlatiladigan serverlar uchun xavfsizlikning minimal
konfiguratsiyasi standartlarini aniqlaydi;
-
VPN xavfsizligi siyosati -
tashkilot tarmog‘i bilan IPSec yoki
L2TPVPN ulanishlardan masofadan foydalanish uchun talablami
aniqlaydi;
-
simsiz ulanishlar siyosati
- tashkilot tarmog‘i bilan ulanish
uchun ishlatiladigan simsiz tizim uchun standartlami aniqlaydi.
Ta’kidlash lozimki, tashkilot qurilishining va faoliyat yuriti-
shining o‘ziga xos xususiyatlariga bog‘liq holda tashkilotning
xavfsizlik siyosati nabori shakllantiriladi.
Used and recommended literature

Used and recommended literature.....................................
256
Appendix.................................................................................
261
368
QAYDLAR UCHUN
369
370
S.K. GANIYEV, M.M. KARIMOV, K.A. TASHEV
AXBOROT
XAVFSIZLIGI
Toshkent - «Fan va texnoiogiya» - 2017
Muharrir:
Tex. muharrir:
Musawir:
Musahhih:
Kompyuterda
sahifalovchi:
Sh.Aliyeva
M.Holmuhamedov
D.Azizov
N.Hasanova
N.Raxmatullayeva
E-mail: tipograriyacnt@mail.ru Tel: 245-57-63, 245-61-61.
Nashr.Iits. AI№ 149,14.08.09. Bosishga ruxsat etildi: 16.11.2017.
Bichimi 60x84 Vie. «Timez Uz» garniturasi. Ofset bosma usulida bosildi.
Shartli bosma tabog‘i 23,5. Nashriyot bosma tabog‘i 23,25.
Tiraji 1500. Buyurtma №189.
«Fan va texnologiyalar Markazining
bosmaxonasi» da chop etildi.
100066, Toshkent sh., Olmazor ko‘chasi, 171-uy.
|
Tarmoqning yolg‘on obyektini kiritish

lariga murojaatga imkon beruvchi marshrutizatorga murojaat
qilinadi. Agar foydalanuvchi va niyati buzuq odam bir segmentda
bo‘lsa, ARP-so‘rovni ushlab qolish va yolg‘on ARP-javobni
yo‘llash mumkin bo‘ladi. Bu usulning ta’siri faqat bitta segment
bilan chegaralanganligi tasalli sifatida xizmat qilishi mumkin.
ARP bilan bo‘lgan holga o‘xshab DNS-so‘rovni ushlab qolish
yo‘li bilan Internet tarmog‘iga yolg‘on DNS-servemi kiritish mumkin.
Bu quyidagi algoritm bo‘yicha amalga oshiriladi:
- DNS-so‘rovni kutish;
- olingan so‘rovdan kerakli ma’lumotni chiqarib olish va
tarmoq bo‘yicha so‘rov yuborgan xostga yolg‘on DNS-javobni
haqiqiy DNS-server nomidan uzatish. Bu javobda yolg‘on DNS-
serveming IP-adresi ko‘rsatilgan bo‘ladi;
- xostdan paket olinganida paketning IP-sarlavhasidagi IP-
adresni yolg‘on DNS serverning IP-adresiga o‘zgartirish va paketni
serverga uzatish (ya’ni yolg‘on DNS-server o‘zining nomidan
server bilan ish olib boradi);
- serverdan paketni olishda paketning IP-sarlavhasidagi IP-
adresni yolg‘on DNS-serveming IP-adresiga o‘zgartirish va paketni
xostga uzatish (yolg‘on DNS servemi xost haqiqiy hisoblaydi).
Analog signallar (uzluksiz to‘lqinlar)

|
Analog signallar (uzluksiz to‘lqinlar)
|
bet | 73/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаAnalog signallar (uzluksiz to‘lqinlar). Kommunikatsiyaning eskirgan vositalari: telefon, radio va televideniya analogli signallar bilan ishlashga mo‘jallangan. Analog signal tashuvchi to‘lqin deb ataluvchi uzluksiz elektrlik signallardan tashkil topgan to‘lqindan iborat. Analogli tashuvchi to‘lqinlarning ikki asosiy ko‘rsatkichi chastota va amplitudadan iborat:
Chastota –to‘lqin tebranishlarning vaqt birligida (sekund) necha marta to‘liq takrorlanishini bildiruvchi son.
Amplituda – berilgan vaqt oralig‘ida to‘lqinning maksimal balandligi.
Analogli signal deb - analog signal amplitudasining maksimal va minimal oralig‘da cheksiz qiymatlar sonini qabul qilinishga aytiladi.
1-rasm Analogli signal
Raqamli signallar.
Raqamli (diskret) signallar. Raqamli signallar ikki xil diskret almashinuvchi (bor-yo‘q) signallardan iboratligi sababli u orqali ikkilik sanoq sistemasidagi ma’lumotni tasvirlash mumkin. Bunda elektrik implusning borligi 1, yo‘qligi 0 bilan ikkilik tarzda diskret signallarni uzatish 1880 yillarning o‘rtalarida Samuel Morze tomonidan joriy qilingan edi.
2-rasm. Raqamli signallar.
Kompyuterda hosil qilingan ma’lumotni uzatish uchun raqamli signallardan foydalanish ham tez, ham qulay va aniq bo‘ladi. Ammo hozir ham ko‘pgina aloqa qurilmalari (telefon, telegraf, radio, televideniya) analog signallar bilan ishlaydi. Bu muammodan qutilish uchun modem zarur. Modem raqamli signali analogli signalga ham ( modulyasiya), analogli signalni raqamli signalga ham (demodulyasiya) aylantira oluvchi yagona qurilmadir.
Modemning asosiy ko‘rsatkich uning ma’lumot almashinish tezligi hisoblanadi. Bu tezlik bod (bit/sek) yoki kbit/sek-larda ulanadi.
Mikroprosessor texnologiyasida bir soatlik puls odatda bitta atom operatsiyasiga to'g'ri keladi. Arxitektura va o'qitish turiga qarab bitta yo'riqnomani
mikroprosessorning bir yoki bir necha taktlarida qayta ishlashi mumkin. Logic Converter asosida qurilishi mumkin.
|
| |
Electronics Workbench - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 74/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаElectronics Workbench dasturida “Logic Converter” bilan ishlah
EWB dasturini ishga tushiramiz.
“Instruments” bo’limidagi elementlardan Logic Converterni ishchi maydonga qo’yamiz.
1-rasmda ko’rsatilgan Logic Converter yordamida 8 razriyadli bo’lgan raqamli signallar hosil qilingan.
rasm
2-rasmda ko’rsatilgan Logic Converter yordamida 7 razriyadli bo’lgan raqamli signallar hosil qilingan.
2-rasm
Topshiriq: Logic Converter yordamida 2, 3, 4, 5, razriyadlar bo’lganda raqamli signallarni hosil qiling.
14-LABORATORIYA ISHI
Mavzu:Registr sxemasini loyihalashtirish va ishlash tamoyilini o‘rganish
Ishdan maqsad: Raqamli mantiqiy qurilmalarni loyihalashtirshda registr sxemasini ishlashini o’rganish.
Nazariy qism:
Registrlar va ularning asosiy vazifalari
Registrlar - axborotlarni saqlash va ular ustida ayrim amallarni bajarish uchun xizmat qiladigan EHMlarning uzeli yoki operatsion elementidir.
Registrlar odatda triggerlar asosida quriladi. Triggerlarning soni registrning razryadiga bog‘liqdir.
Registrlar quyidagi amallarni bajaradi:
Registrni nol yoki bir ( 0 yoki 1) holatga o‘rnatish.
Boshqa qurilmadin kodni qabul qilish.
Boshqa qurilmaga kodni uzatish.
Kerakli razryad sonigacha kodni chapga yoki o‘ngga siljitish.
Ketma-ket kodni parallel kodga o‘zgartirish va aksincha.
To‘g‘ri kodni teskari yoki qo‘shimcha kodga o‘zgartirish va aksincha.
Mantiqiy amallarni bajarish.
Registrlar parallel, ketma-ket, ketma-ket - parallel va parallel- ketma-ket turlarga bo‘linadi.
Ta’rifi: Registr ketma-ket turdagi raqamli qurilma bo‘lib, ko‘p razryadli ikkilik sonlar ko‘rinishidagi ma’lumotlarni eslab qolish va vaqtincha xotirada saqlash uchun ishlatiladi.
Registr ikkilik razryad sonlarga teng miqdordagi triggerlar majmuasidan iborat.
|
| |
Registrning shartli belgisi - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 75/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаRegistrning shartli belgisi
Parallel registr
Parallel registr ma’lumotlarni parallel shaklda yozish, saqlash va uzatish uchun mo‘ljallangan.
Bu amallarni bajarishdan avval registr dastlabki holatga (0) o‘rnatiladi.
Ma’lumot parallel ravishda qayta ishlangani tufayli, registrni tashkil etuvchi triggerlar ham razryadlar sonidan kelib chiqqan holda o‘zaro bog‘lanmagan.
Axborotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi registrlar
Axborotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi ikki taktli registrning sxemasini ko‘rib chiqamiz. Bunday registr asinxron RS- triggerlardan hamda «VA» mantiqiy elementlardan tashkil topgan. Axborotni registrga yozish uchun a1, a2,..., an shinalardan ikkilik kod registrga uzatiladi va «Прием информации» boshqaruvchi signal berilgan taqdirdagina ushbu ikkilik kod registrga yoziladi. Registrga axborotni yozishdan oldin «Установка 0 Сброс» nomli boshqaruvchi signal yordamida registr tozalanadi. Registrning chiqish yo‘llaridan to‘g‘ri kodni olish uchun «Выдача прямого кода» boshqaruvchi signal beriladi. Registrning chiqish yo‘llaridan teskari kodni olish uchun «Выдача инверсного кода» boshqaruvchi signal beriladi.
Electronics Workbench dasturida “Registr sxemasini” elementini yasash.
EWB dasturini ishga tushiramiz.
“Digital” va “Instruments” bo’limidagi elementlardan ishchi maydonga qo’yamiz. Registr sxemasini loyihalashtirishda va ishlash tamoyilini yasash uchun kerak bo’ladigan boshqa piktogrammalarni ham ishchi maydonga joylashtiramiz.
Activate simulation tugmasini bosganimizdan keyin ketma-ket indicator
lampalari yonib ishga tushadi va quyidagi ko’rinishda bo’ladi.
Keyingi indicatorni yongan holatini ko’rinishi
|
| |
dan 10 ga”deshifratorning shartli belgilanishi

|
dan 10 ga”deshifratorning shartli belgilanishi
|
bet | 69/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияла4 dan 10 ga”deshifratorning shartli belgilanishi
“4 dan 10 ga deshifrator”ning haqiqiylik jadvali (to‘liq emas)
Deshifrator blok – sxemasi
(“2 dan 4 ga”)
“ Electronics Workbench “ da Dishefrator mantiqiy sxemasi
Bu labaratoriya ishimizda Dishefrator mantiqiy sxemasini tuzamiz bunda avvalgi laboratoriyalarimizda foydalanadigan dasturimizdan ya’ni “ Electronics Workbench “ dan foydalanamiz.
Mantiqiy sxemani tuzishni boshlaymiz bunda “ Electronics Workbench “ dasturini ishga tushiramiz (1-rasm.)
Dasturimizni ishga tushirib oldik va mantiqiy elementlarni olib mantiqiy sxemani tuzishni boshlaymiz, “Sources” bandidan “ground” elementini va yana “ +Vcc Voltage Source ” elementlarini oldik so’ngra “ basic ” bandidan “Switch” elementidan sakkiz dona olib kerakli joyga joylashtiramiz, va “Digital” bulimidan “ Full-adder ” (Summator) elementlarini olib kerakli joyga joylashtiramiz dastur tushunarli bulishi uchun elementlarni ketma-ket joylashtirib boramiz. (2-rasm)
2-rasmda elementlarni tartiblashni boshladik va keyingi bosqichga utamiz.
Keyingi bosqichda “ Indecators ” bandidan “Decoded Seven-Segment Displey” elementi ya’ni qiymat kursatkich elementini olamiz va kerakli joyga joylashtiramiz va buni (3-rasmda ) ko’rishimiz mumkin.
(3-rasm)
Quyidagi 3-rasmda elementlarni olib joylashtirdik mantiqiy elementlarni deyarli joylashtirib endi mantiqiy elementlarni bir biriga ulaymiz va ulaganimizdan so’ng chiroqlarni (13 ta) olib joylashtiramiz va dasturning asosiy qismiga utamiz olingan barcha elementlarni tartibi bilan joylashtiramiz va ulaymiz dasturimizni (4-rasm) da ko’rinishi.
Qoida: dastur ishga tushishi uchun elementlar br-biri bilan to’g’ri va tekis ulanishiga etiborni qarating.
(4-rasm).
|
| |
Vaqtli qatorlarning addativ va multiplikativ modellari

|
Vaqtli qatorlarning addativ va multiplikativ modellariBog'liq 40124 EKONOMETRIKA SILLABUS SIRTQIVaqtli qatorlarning addativ va multiplikativ modellari
Vaqtli qator tuzilishi: trend, stiklik komponenta,
mavsumiy komponenta va qoldiq komponenta. Additiv va
multiplikativ modellar. Mavsumiylik tahlili. Statsionar vaqtli
qatorlar, nostatsionar vaqtli qatorlar. “Oq shovqin” tushunchasi.
O„rtacha sirg„aluvchilar usuli. Eksponensial o„rtacha usuli.
Trend modellari yordamida analitik tekislash. Additiv va
multiplikativ modellarlarning tuzish bosqichlari.
Vaqtli qator darajalarining avtokorrelyatsiyasi
Qator darajalarining avtokorrelyatsiyasi. Vaqtli qatorning
avtokorrelyatsion funktsiyasi. Korrelogramma. Birinchi darajali
avtokorrelyatsiya
koeffitsiyeni.
Ikkinchi
darajali
avtokorrelyatsiya koeffitsiyeni. Eng kichik kvadratlar usulini
bajarilishini Darbin-Uotson mezoni bo‟yicha baholash. Musbat
va manfiy avtokorrelyatsiya. Avtokorrelyatsiyani aniqlash
uchun testlar. Avtokorrelyatsiyani paydo bo‟lishi sabablari.
Avtokorrelyatsiyani bartaraf etish yo‟llari.
2
2
40
6.
Tenglamalar tizimi ko„rinishidagi ekonometrik model
Bog‟liq
bo‟lmagan tenglamalar tizimi. Rekursiv
tenglamalar tizimi. O‟zaro bog‟liq bo‟lgan tenglamalar tizimi
yoki bir vaqtli tenglamalar tizimi. Ana‟naviy eng kichik
kvadratlar
usuli.
Ekzogen
o„zgaruvchilar,
endogen
o„zgaruvchilarva lagli (oldindan aniqlangan) o„zgaruvchilar.
Tenglamalar tizimi parametrlarini bevosita va umumlashtirilgan
“eng kichik kvadratlar usuli” yordamida hisoblash uslubiyoti.
Bir vaqtli tenglamalar tizimining iqtisodiy ahamiyatli misollari.
Modelning keltirilgan va tarkibiy shakli
Modelning
tarkibiy
shakli.
Modelning
tarkibiy
koeffitsiyentilari. Modelning keltirilgan shakli. Modelning
keltirilgan koeffitsiyentilari. Modelning keltirilgan va tarkibiy
shakllari
o‟rtasidagi
yozishmalarning
o‟ziga
xosligi.
Identifikatsiya muammolari. Identifikatsiya qilinadigan model.
Identifikatsiya qilinmaydigan model. Yuqori identifikatsiya
qilinadigan model.
|
| |
Iqtisodiy ko„rsatkichlarni prognozlashda

10
Ekonometrik tadqiqotlarda axborot texnologiyalari
Iqtisodiy tadqiqotlarda avtomatlashtirilgan qayta ishlash
vositalari va dasturlarining rivojlanish bosqichlari. Iqtisodiy
tadqiqotlar uchun zamonaviy dasturiy mahsulotlarni tasnifi.
Bozor munosabatlari sharoitida iqtisodiy tadqiqotlar olib
borishda ma‟lumotlar bazasining ishonchliligi va muhimligi.
Iqtisodiy
tadqiqotlarni
kompyuter
dasturlaridan
foydalanish orqali takomillashtirish yo`llari.
Nazorat savollari - S. K. Ganiyev

- o‘zgaruvchi vaziyatlarga reaksiya tezligining oshishi;
- xarajat va chiqimlaming pasayishi;
- innovatsiyaning tezlashishi;
-bozorga mahsulot va xizmatlami taqdim etish vaqtining
qisqarishi;
- buyurtmachilar va sheriklar xolisligining oshishi;
- raqobatlik qobiliyatining oshishi;
- me’yoriy talablarga moslikni ta ’minlash.
Yuqorida keltirilgan barcha masalalami
yechishda korxona
arxitekturasidan foydalaniladi (1.2-rasm). Korxona arxitekturasi
prinsiplar, yondashishlar va texnologiyalar naborini shakllantirishga
imkon beradiki, ular tashkilotning joriy holatini hisobga olgan holda
uning kelgusi transformatsiyasi, o ‘sishi
va rivojlanishi asosini
belgilaydi.
KORXONA ARXITEKTURASI
Tijorat
arxitekturasi
Axborot
arxitekturasi
Ilovalar
arxitekturasi
Infrastruktura
arxitekturasi
yV
1.2-rasm. Korxona arxitekturasi va uning boshqa arxitekturalar
bilan bog‘liqligi.
Hozirda bunday arxitekturalami yaratishda bir necha yonda
shishlar mavjud, masalan, TOGAF, Zachman Framework, FEAF,
DoDAF va h.
Ammo, qaysi bir yondashish tanlanmasin, hozirgi sharoitda
axborotdan va axborot tizimidan foydalanmay
rivojlanish mumkin
emas. Axborot va axborot tizimlari nafaqat tijoratdagi har qanday
o‘zgarishlami madadlaydi, balki ulami oldindan sezadi,
ularga ol-
dindan tayyorlanadi, ba’zi hollarda esa yangi tijorat-imkoniyatla-
rining paydo bo‘lishiga yordam beradi. Biroq tijorat doimo
19
istalgancha rivojlanmaydi. Bunda ma’lumotlaming
sirqib chiqishi,
axborot texnologiyalari infrastrukturasi elementlarining ishdan
chiqishi va h. bilan bog‘liq axborot operatsion xavf-xatarlar
anchagina rol o‘ynaydi. Hozirgi va kelajak xavf-xatarga tayyor
bo‘lish uchun korxonaning boshqa
arxitekturalari bilan uzviy
bog‘langan axborot xavfsizligi arxitekturasi zarur.
Axborot xavfsizligi arxitekturasi
jarayonlami, inson rolini,
texnologiyalami va turli xil axborotni tavsiflaydi hamda zamonaviy
korxonaning murakkabligini va o‘zgaruvchanligini hisobga oladi.
Boshqacha aytganda, axborot xavfsizligining arxitekturasi tashkilot-
ning va u bilan bog‘liq boshqa komponentlar va interfeyslaming is-
talgan axborot xavfsizligi tizimi holatini tavsiflaydi. Bunda axborot
xavfsiziligi arxitekturasi tijoratning
joriy va eng muhimi, kelgu-
.sidagi ehtiyojini akslantiradi.
Odatda arxitekturaning 3 ta sathi ajratiladi - konseptual,
mantiqiy va amalga oshirish (texnologik). 1.3-rasmda bunday
arxitektura keltirilgan bo‘lib, odatda texnologiyalar jihatidagi
qismi
xavfsizlik xizmati nazoratidan chetda qoladi.
Joriy holatdan qanday qilib yangi, mukammalroq va qo‘yilgan
maqsadlarga mos holatga o‘tish mumkin? Buning uchun strategiya,
ya’ni qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun harakat yo‘nalishi
mavjud.
1.3-rasm. Axborot xavfsizligi arxitekturasi.
20
Strategiya
- korxonaning davomli muvaffaqiyat bilan faoliyat
yuritishini ta’minlashga mo‘ljallangan strukturalangan va o‘zaro
bog‘langan harakatlar to‘plami. 1.4-rasmda arxitektura bilan strate-
giyaning o‘zaro bog‘liqligi keltirilgan. Strategiya
axborot xavfsizligi
arxitekturasi ko‘rinishidagi maqsadga ega bo‘lgan holda unga
erishishning optimal yo‘lini belgilaydi.
Bilvosita va ikki bosqichli eng kichik kvadratlar usuli

9
tizimidagi endogen ko‟rsatkichlarning soni. Tenglamalar
tizimidagi ekzogen ko‟rsatkichlarning soni. Bilvosita eng
kichik kvadratlar usulining bosqichlari.
Ikki bosqichli eng
kichik
kvadratlar
usulining
bosqichlari.
Endogen
ko‟rsatkichlarining
nazariy
qiymatlari.
Endogen
ko‟rsatkichlarining
haqiqiy
qiymatlari.
Identifikatsiya
qilinadigan model uchun bilvosita eng kichik kvadratlar usuli.
Yuqori identifikatsiya qilinadigan model uchun ikki bosqichli
eng kichik kvadratlar usuli.
Amaliy ekonometrik modellar. Ishlab chiqarish funktsiyasi
Talab va taklif modeli. Talab va taklif modellarining
parametrlarining baholash. Narx va daromad bo‟yicha
bozor
muvozanatlari. Ishlab chiqarish funksiyalari. Ishlab chiqarish
funksiyalarining turlari. Ko„rsatkichli funksiya.
Kobba-Duglas
funksiyasi. Darajali modelni chiziqli ko„rinishga keltirish usuli.
Anamorfoza
usuli.
Ishlab
chiqarish
funksiyasi
xarakteristikalari.
Ishlab
chiqarish
omillarining o„zaro
almashish normasi va elastiklik koeffitsiyenti.
Iqtisodiy o‟sish modellari
Iqtisodiy o‟sish tushunchalari. Iqtisodiy o‟sish modellari. Fillips
egri chizig‟i. “Sof” eksport funktsiyasi. Daromad va iste‟mol
funktsiyasi. Ishlab chiqarish xarajatlari funksiyalari.
Asosiy
fondler va investitsiyalar tahlili. Menkyu-Uielning birlashgan
iqtisodiy o‟sish modeli. Solou modeli va uning qo‟llanilishi.
“Shumpetercha” iqtisodiy o‟sish modellari. “Bilimlarni
ishlab
chiqarish” funktsiyasi va mazkur funktsiya parametrlarini
baholash usullari.
7.
Jami 
16 - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

11
xususiyatlari: Gauss-Markov teoremasi.
3.
Ko„p omilli ekonometrik tahlil. Ekonometrik modellarning sifatini
umumiy
baholash.
Regressiyaning
koeffitsiyentining
va
korrelatsiya koeffitsiyentining statistik ahamiyatini baholash.
4
4
Vaqtli qatorlar to‟g‟risida asosiy tushunchalar. Vaqtli qatorlarning
addativ va multiplikativ modellari. Vaqtli qator darajalarining
avtokorrelyatsiyasi.
2
5
Tenglamalar tizimi ko„rinishidagi ekonometrik model. Modelning
keltirilgan va tarkibiy shakli. Bilvosita va ikki bosqichli eng kichik
kvadratlar usuli. Amaliy ekonometrik modellar. Ishlab chiqarish
funktsiyasi. Iqtisodiy o‟sish modellari.
2
6
Iqtisodiy ko„rsatkichlarni prognozlashda ekonometrikmodellardan
foydalanish. Prognozlash usullari.
Trendlarni ekstrapolyatsiya
usuli. Dinamik ekonometrik modellar. Ekonometrik tadqiqotlarda
axborot texnologiyalari.
2
-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -

|
-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -Bog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.8-mavzu. O’ZBEKISTON OMMAVIY AXBOROT VOSITALARI -
MAMLAKAT AXBOROT-PSIXOLOGIK XAVFSIZLIGINING OMILI (2 soat
)
Axborotning tanqidiy va ijobiy talqin etilishi, auditoriyaga ma’lumotlar etkazishda
bunday yondashuvlar roli. Axborot bo’shlig’ini o’z axborotimiz bilan to’ldirishning
ahamiyati. Mustaqillik davrida O’zbekiston OAVning tadrijiy rivojlanishi. O’zbekiston
OAVning zamonaviy tizimi. Markaziy va mahalliy OAV, viloyat, shahar, tuman va
ishlab chiqarish gazetalari, jurnallari, radio va televidenie. Matbuotning mantiqiy
xarakteri. Umumsiyosiy gazetalar ta’rif-tavsifi. Gazetalarning o’quvchilar yoshi, jinsiga
qarab (bolalar, o’smirlar, yoshlar, xotin-qizlar uchun), faoliyat sohalari va kasb-koriga
(iqtisodiy, adabiy, huquqiy, sport, tibbiyot, kasaba uyushmalari, diniy va h.k.),
qiziqishlariga (krossvordlar, hordiq chiqarish, reklama) va boshqa jihatlariga ko’ra
ixtisoslashuvi. Mustaqil gazeta va jurnallar. Ilmiy va boshqa ixtisoslashgan (tarmoq)
jurnalarining paydo bo’lishi respublika matbuotida yangi hodisa ekanligi.
Radio va televidenie dasturlarining farqlanishi (differentsiyatsiyasi). Televidenie va
radioning 1, 2, 3, 4-kanallari ta’rif-tavsifi. O’zbekistonning butun aholisi
teleko’rsatuvlar va radioeshittirishlar bilan qamrab olinganligi. Vatanimiz OAVning
yaxshi yozish, sifatliroq ko’rsatuvlar va eshittirshlar tayyorlash, voqea-hodisalarga
zudlik bilan munosabat bildirish, ularni yaxshiroq sharhlash borasidagi vazifalari.
O’zbekiston OAV millat ma’naviy-ruhiy xolatining himoyachisi ekanligi.
Mamlakat aholisini nekbinlik ruhida tarbiyalash. Aholini OAVning zararli ta’siridan
asrash. Jurnalistika ishi odobining hozirgi bosqichdagi ahamiyati. Auditoriyaning
OAVdan kutgani. OAVning auditoriyani barcha yangiliklardan, jumladan favqulodda
hodisalardan xabardor qilish vazifalari. Axborot-psixologik xavfsizlikni ta’minlashning
tanlama xarakteri, auditoriyaning har qaysi tabaqasiga kerakli materiallar o’ziga xos
hajmi, mazmuni, muntazamligi, sifatiga ega bo’lishi lozimligi.
Axborot-psixologik xavfsizlik uslubiyatini shakllantirish zarurligi, auditoriyaning
o’zini axborot foydali va zararli ekanligini ajratib olishga o’rgatish. Vatanimiz
OAVning auditoriyaga yaqinligi va uning ishonchli vakillari ekanligi. Interfaol
aloqalarni rivojlantirish zarurligi. Ikkala ochiq tizim – OAV va inson psixikasining
o’zaro aloqadorligi. Media xavfsizligining huquqiy va axloqiy asoslari. Mediata’lim
tizimi. Muharrirlarning o’z-o’zlarini haddan tashqari tsenzura qilishlari ehtimoliy salbiy
oqibatlardan o’zlarini himoya qilish shakli ekanligi.
|
| |
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 18

22
ular boyligini davlatlar boyligi bilan taqqoslaydilar. Misol uchun oladigan bo’lsak, 2000
yilda General Motors 185 mlrd dollar, IBM – 88 mlrd, Shell – 190 mlrd, General
Electric - 130 mlrd dollar daromad qozongan. Ma’lumotlarda TMKlar butun jahon
sanoat mahsulotining 25% ni ishlab chiqarishlari va savdo-sotiq sohasida dunyoda ustun
turishlari keltiriladi. Global bozor uchta yirik segmentga bo’linadi – Shimoliy Amerika,
Evropa va Janubi-Sharqiy Osiyo. Toshiba ( 2000 yilgi daromadi 62 mlrd dollar),
Matsushita (89 mlrd), Toyota (20 mlrd), Sony (59 mlrd) kabi azim korporatsiyalar o’z
tovarlarini joylashtirish uchun turli global strategiyalarni ishga soladilar. Yapon
korporatsiyalari avtomobilsozlikda va maishiy texnika ishlab chiqarishda, keyingi
yillarda esa axborot va kommunikatsiya texnologiyalari sohasida g’arb korporatsiyalari
hukmronligiga jiddiy xavf tug’dirishlarini ko’rsatdilar. Yaponlarning bu da’vati
nisbatan barqaror bo’lib turgan iqtisodiy tartibotni ag’dar-to’ntar qilib tashladi, desa
bo’ladi.
Korporatsiyalar ko’proq jahon bozorida ish olib borib, o’z ustunliklaridan eng
yuksak darajada foydalanishga harakat qiladilar. Shuning uchun ham axborot sohasidagi
faoliyat, bu faoliyatni takomillashtirish va kengaytirish birinchi marraga chiqmoqda.
Bugungi kunda reklama, bank ishi, sug’urta, maslahat xizmatlari globallashuvning
asosiy jihatlari o’laroq yangi global infratuzilmani tashkil etayotir. Zamonaviy
marketingda brendning katta rol o’ynashini hisobga olmaslik mumkin emas, bunda
mahsulotlar va korporatsiyalar guruhi odamlar nazarida ommaviy axborot vositalari
muhitida keng yoyiladigan ma’lum timsollarni gavdalantiradi. Korxonalar bu
yordamchi tuzilmalarsiz umuman faoliyat ko’rsata olmagan bo’lardilar. Axborot ular
biznesining tarkibiga kiradi va ishning hal qiluvchi qismini tashkil qiladi. Bu bozorlar,
iste’molchilar, mintaqalar, iqtisodlar, tavakkalchiliklar, investitsiyalash modellari, soliq
tizimlari to’g’risidagi axborotdir. Shu tarzdagi xizmatlarni ko’rsatish uchun axborotni
saqlash bilan birga ishlab chiqish va yoyish ham zarur, tezkorligi, tahlil darajasi va
boshqa sifatlariga qarab uning narxi oshib boradi. Bunday xizmatlar ko’rsatadigan
American Express, Citicopp, Merrill Lynch va boshqa tashkilotlar butun dunyo bo’ylab
korporatsiyalarga xizmat qilish bilan ularning foyda ko’rib, yuksak samara bilan
ishlashlariga yordam berishadi. Axborot infratuzilmasi axborot oqimlari oshishiga olib
keldi, telefon aloqasi rivojlanib ketganligi, xalqaro o’ta yirik axborot yo’llari bo’ylab
moliyaviy muomalalar ko’payganligi shu jumlaga kiradi.
-mavzu. O’ZBEKISTON FUQAROSINING PSIXOLOGIK HIMOYASI VA

|
-mavzu. O’ZBEKISTON FUQAROSINING PSIXOLOGIK HIMOYASI VABog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.6-mavzu. O’ZBEKISTON FUQAROSINING PSIXOLOGIK HIMOYASI VA
O’Z-O’ZINI MUHOFAZA ETISHI (2 soat)
Shaxsning
axborot-psixologik
ximoyalanganlik
tushunchasi.
Inson
–
ijtimoiy-siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy-ma’naviy tizimning asosi va bosh
bo’g’ini. Inson psixologik holatining uning bilimiga, dunyoqarashi, g’oyalari, dini,
e’tiqodiga, jamoaviy tuyg’usi, mas’uliyati, moddiy ahvoliga, talablari qondirilishiga va
h.k. masalalarga bog’liqligi. Axborot asri shaxsining axboriy-ma’naviy mustaqilligi.
Axborot bilan ishlashda shaxslar erkinligi. Shaxsiy saytlar sonining misli ko’rilmagan
darajada o’sishi.
Inson ongi uchun kurash geosiyosatning yo’nalishi sifatida. Axborot manbalarining
to’g’ridan-to’g’ri shaxslar bilan ishlashi axborot asrining qonuniyati ekanligi. Axborot
bilan bevosita shaxsning o’ziga yuzlanish imkoniyatlarining keskin oshganligi. Shaxs
psixologiyasi ochiq tizim sifatida. Shaxs psixologiyasida ongli va ongsiz unsurlar
nisbati. Shaxs axborot-psixologik ta’sir o’tkaziladigan bosh ob’ekt va axborot
tajovuzidan himoya qilinadigan sub’ekt ekanligi. Shaxsga axborot-psixologik ta’sir
o’tkazish yo’llari va shakllarining ko’pligi.
Axborot tahdidlarining turlari va mazmunidan, ahamiyatidan shaxsning etarli
darajada xabardor emasligi, axborot tajovuzi oldida uning amalda ojizligi. Shaxs o’zi
yakka holda axborot tajovuzidan saqlanishi imkonsiz ekanligi. Shaxsning o’z
qadriyatlari mo’ljalini yo’qotib qo’yishining salbiy oqibatlari. Shaxsning hayotiy
dasturlari, qadriyatlari, motivlari, maqsadlari, xususiyatlarini parokanda qilib yuborish
axborot vositasida ta’sir o’tkazishning maqsadi ekanligi. Davlat va jamiyat tomonidan
shaxsning himoya qilinishi zarurligi.
Shaxsni himoyalashning oila, jamoa, ishlab chiqarish, jamiyat va davlatga oid
shakllari. Shaxsni xalqaro va ichki OAVdan himoya qilish ehtiyoji. Milliy mafkura va
asli-nasliga, ajdodlariga o’xshashi
(identifikatsiya) shaxsning jamiyat tomonidan
himoya qilinishining asosiy shakllari sifatida. Shaxsning o’z jonajon tamadduni
muhitidagi psixologik ahvoli. Shaxsning o’z-o’zini himoya qilishidagi sakkizta bazaviy
mexanizm: almashtirish, proektsiya, kompensatsiya, regressiya, bostirish, inkor etish,
reaktsiya va intellektuallashtirish. Shaxsning o’z-o’zini himoya qilishidagi psixologik
algoritm.
|
| |