Raqobat kurashi sharoitida firma faoliyati yoki faolligini

4.2. Raqobat kurashi sharoitida firma faoliyati yoki faolligini
belgilovchi asosiy ko‘rsatkichlar
Garvard universitetining professori M aykl Porter tarmoqdagi
raqobatchi kuchlam i quyidagicha guruhlagan:
1. Tarmoq ichida sotuvchilar o ‘rtasidagi raqobat.
2. Boshqa tarmoqdagi kom paniyalam ing o ‘z tovarlari bilan bu
tarmoq-dagi xaridorlami egallab olishga harakat qilishi.
3. Tarm oq ichida yangi raqobatchilam ing paydo bo‘lishi.
4. Xomashyo va butlovchi qismlar yetkazib beruvchilaming o ‘z
shartlarini o ‘tkazishga urinishlari.
5. Xaridorlam ing o ‘z shartlarini o ‘tkazishga urinishlari.
Bu tahlil firma m azkur tarmovda duch kelishi mumkin bo‘lgan
qulay shartlar va xavf-xatarlam i aniqlab olish maqsadida amalga
oshiriladi.
Porter buning «beshta kuch» modelini tak lif qilgan. U mazkur
modelni asoslab berar ekan, bu ko‘rsatkichlaming ta ’sir kuchi
qanchalik yuqori bo‘lsa, mavjud kompaniyalarda narx va daromadni
oshirish imkoniyati shunchalik kam bo‘lishini ta ’kidlagan edi. Buning
zaiflashishi esa kompaniyalar uchun qulay imkoniyatlar vujudga
keltiradi.
Kompaniya
o ‘z
strategiyasini
o ‘zgartirib,
ushbu
ko‘rsatkichlam i o ‘z foydasiga o ‘zgartirishi mumkin.
Potensial raqobatchilam ing kirish xavfi (Portem ing birinchi kuchi)
kom paniyaning daromadlariga taxdid solishi mumkin. Ikkinchi
tomondan, agar bu xav f kichik bo ‘lsa, kompaniya narxlami oshirib, o ‘z
darom adlarini ko‘paytirishi mumkin. Bu omil raqobatchilik kuchi
to ‘siqlarining (tarmoqqa kirish qiymatining) balandligiga kuchli
darajada bog‘liq. Bunday to ‘siqlaming uch asosiy manbai bor.
-xaridorlam ing savdo markasiga sodiqligi (kirib kelayotgan
kom paniyalar buni katta investitsiyalar evaziga bartaraf qilishlari
mumkin);
62
-xarajatlar
bo‘yicha
mutlaq
ustunliklar
(ishlab
chiqarish
xarajatlarining yanada kamligi m avjud kompaniyalar uchun, yangi
kompaniyalar erishishi qiyin b o ig a n katta ustunliklami beradi);
-k‘lamdan tejash (bunday ustunlikka, odatda, katta kompaniyalar
ega bo‘ladilar). U ya’ni, standartlashtirilgan mahsulotni yoppasiga
ishlab chiqarishda xarajatlam ing kamaytirilishi, xomashyo, material va
tarkibiy qismlami katta miqdorlarda sotib olishdagi chegirmalar,
reklamaga sarflanadigan xarajatlam ing kamaytirilishi va hokazolar
bilan bog'liq. Bulaming barchasi ishlab chiqarishni endi boshlayotgan
kompaniyalar uchun katta qiyinchiliklar tu g ‘diradi.
Porter nazariyasi bo‘yicha ikkinchi raqobatchi kuch tarmovda
mavjud bo‘lgan kompaniyalaming raqobatlashuvidir. Bu yerda kam
turt omilning ta’sirini ko‘rsatib utish mumkin:
-tarmoqdagi;
-raqobat tuzilmasi;
-talabning shart-sharoitlari;
-tarmoqqa kirish to'siqlarining balandligi.
Tarmoqdagi raqobatning tuzilmasi tarmoqdagi konsolidatsiya
darajasiga (uning fragmentlanganligi, oligopoliya yoki monopoliya
sharoitlari mavjudligi) bogMiq. Fragmentlangan tarmoqda potensial
xatarlar qulay imkoniyatlarga qaraganda ko‘proq bo‘ladi, chunki
bunday tarmoqlarga kirib kelish nisbatan yengil.
Konsolidatsiyalangan tarmoqlarda, odatda, katta va mustaqil
kompaniyalar faoliyat ko ‘rsatadilar. Binobarin, bir kompaniyaning
raqobatchilik faoliyati boshqa raqobatchilam ing bozordagi ulushiga
bevosita ta ’sir qiladi, natijada ular tezda bunga javoban harakat qiladi
va raqobat kuchayadi. Bunday kom paniyalam ing «narx urushi» olib
borish imkoniyati raqobatning asosiy xatarli kuchidir. Bunday hollarda
kompaniyalar sifat ustunliklari b‘yicha raqobatlashishga intiladilar,
ya’ni «raqobatchilik urushi» savdo markasiga sodiqlik va «narx
umshi» ehtimolini kamaytirish m avqelaridan olib boriladi. Bunday
taktikaning
muvaffaqiyati
tarm oqda
mahsulotni
tabaqalash
imkoniyatlariga bog‘liq.
Tarmoqda talabning o ‘sib borishi raqobatning susayishiga va ayni
paytda ekspansiya uchun katta imkoniyatlar vujudga kelishiga olib
keladi. Talab
bozor bilan birga o ‘sib boradi.
Kompaniyalar
63
investitsiyalam ing
qaytish
tezligini
oshirish
imkoniyatiga
ega
b o ‘ladilar, bu esa ularga bo‘lgan e ’tibomi kuchaytiradi. Aksincha,
o'sishning sekinlashuvi raqobatni kuchaytirib yuboradi, natijada,
kom paniyalar sotish bozorlarini faqat boshqa kompaniyalardan tortib
olish hisobigagina q o ‘lga kiritishlari mumkin bo‘lib qoladi. Shunday
qilib, talabning kamayishi raqobatning kuchayishiga olib keladigan
asosiy xavfdir.
Tarmoqda talab kamaygan paytda chiqish to ‘siqlari jiddiy xavfga
aylanadi. Chiqish to ‘siqlari iqtisodiy va hissiy om illar bo‘lib, ular
kompaniyaning darom adi juda oz b o ig a n hollarda ham q o ‘llab-
quvvatlab turadi. N atijada ortiqcha ishlab chiqarish quvvatlari paydo
bo ‘ladi, bu esa narx raqobatining jonlanishiga olib keladi, chunki
kom paniyalar bekor turgan quvvatlardan foydalanishga urinib, narxni
pasaytirib yuboradilar.
Odatda chiqish to ‘siqlari quyidagilarni o ‘z ichiga oladi:
-asbob-uskunalarga ajratilgan investitsiyalami boshqa muqobil
ishlarga ishlatib boMmaydi va agar kompaniya bu sohani tark etsa,
uskunalarni tashlab yuborishga to ‘g ‘ri keladi;
-chiqish
qiymatining
ishdan
bo‘shatiladigan
ishchilarga
to ian ad ig an m ablag‘lar hisobiga qat’iy belgilab q o ‘yilganligi;
-xo‘jalikning
o ‘rta
bo‘g ‘inlari
o ‘rtasidagi
strategik
o ‘zaro
munosabatlar, masalan, senergizm yoki ular o ‘rtasidagi integratsiya;
-tarm oqqa
iqtisodiy
bog‘liqlik;
masalan,
agar
kompaniya
diversiyalanm agan b o ‘lsa, u tarmoqda qolishga majbur bo‘ladi.
Tarmoqdagi firm aga ta’sir qilayotgan raqobat kuchlari tarmoqning
sikli m obaynida o ‘zgarib, rivojlanib boradi. Tarmoqning jadal sur’atlar
bilan o ‘sishi raqobat kuchlarini zaiflashtirib q o ‘yadi. Bu bosqichda
ekspansiya va bozor sohalarini egallab olish uchun qulay imkoniyatlar
vujudga keladi. O 'sish sekinlashgan paytda raqobatning va ayniqsa,
narx raqobatining xavfi kuchayib ketadi. Yetuklik bosqichida raqobat
xavfi kamayadi, narx raqobatini narx peshqadamlarining kelishuvi
hisobiga cheklash imkoniyati vujudga keladi. Shuning uchun bu
bosqichda darom adlar nisbatan yuqori bo‘ladi. Bu bosqichda narxga
b o g iiq boMmagan raqobat katta rol o ‘ynashi mumkin bo‘lib, u
m ahsulotlami tabaqalash ustunliklaridan foydalanadigan kompaniyalar
uchun ju d a muhimdir. Tanazzul bosqichida vaziyat o ‘zgaradi. Chiqish
6 4
to‘siqlari yuqori bo ‘lsa, raqobat juda kuchayadi, daromad kamayadi va
narx urushi xavfi vujudga keladi.
Portem ing
«uchinchi
kuchi»
xaridorlam ing
«savdolashish»
imkoniyatidir. U eng yaxshi sifat yoki xizmat ko‘rsatishga boMgan
talab tufayli narxlarga tazyiq ko‘rsatish xavfmi vujudga keltiradi. Zaif
xaridorlar esa, aksincha, narxlaming o ‘sishiga va daromadning
ortishiga y o ‘l q o ‘yadilar. Xaridorlar quyidagi hollarda, ayniqsa, kuchli
bo‘ladi:
-yetkazib beruvchi soha bir necha kichik kompaniyalardan tarkib
topgan bo‘lib, xaridorlar kam bo‘lganda;
-xaridorlar tovarlami katta miqdorda sotib olganda;
-tarmoq o ‘z faoliyat turidan kelib chikkan holda xaridorlarga
kuchli darajada bog‘liq boMganda;
-xaridorlar bir necha yetkazib beruvchi tarmoqlar ichidan eng past
taklif qilayotgan bittasini tanlash imkoniyatiga ega boMganda (bu
tarmoqda narx raqobatini kuchaytiradi);
-xaridorlar uchun turli kompaniyalardan tovar sotib olishni oddiy
jihatdan yaxlit bitta xarid deb qarash mumkin b o ig an d a va h o k a z o ..
To‘rtinchi raqobat kuchi - yetkazib beruvchilam ing tazyiq
ko'rsatishidir. Bu tazyiq natijasida yetkazib beruvchilar narxlami
ko‘tarish bilan tahdid solib, kompaniyalami yetkazib berilayotgan
mahsulot miqdorini kamaytirishga majbur qiladi va daromadni
pasaytiradi. Bunga muqobil ravishda - zaif yetkazib beruvchilar o ‘z
mahsulotlariga boMgan narxni pasaytirishga va yuqoriroq sifatni talab
qilishga imkon beradilar. Quyidagi hollarda yetkazib beruvchilar
tomonidan ko ‘rsatiladigan tayziq ayniqsa, kuchli bo‘ladi:
-
yetkazib berilayotgan mahsulotning o ‘mini bosa oladigan
tovarlar kam bo ‘lib, u kompaniyaning ishonchli mahsuloti b o ig an d a;
-
tarmoqdagi
kompaniyalar
ta’minotchi
firmalar
uchuy
boim aganda; -yetkazib berilayotgan mahsulotlaming sifati yuqoriligi
tufayli kompaniyalaming boshqa mahsulotga o ‘tishi qimmatga
tushganda;
-
yetkazib beruvchilar oldinga intilishda vertikal integratsiyala-
nish xavfidan foydalanganda;
-
sotib oluvchi kompaniyalar orqaga tomon vertikal integratsi-
yalanish xavfidan foydalana olmaganda.
6 5
Beshinchi raqobatchi kuch - tovaming o ‘mini bosuvchi mahsulot-
laming paydo b o iis h xavfidir. Tovaming o ‘m ini to ‘liq egallaydigan
mahsulotlaming mavjudligi jiddiy xavf tu g‘diradi va kompaniya
narxlarini hamda daromadlarini cheklab qo‘yadi. Ammo kompaniya
mahsulotlarining xavfini bosa oladigan tovarlar kam b o is a kompaniya
narxlami
oshirishi
va
qo‘shimcha
daromad
olishi
mumkin.
Kompaniyaning strategiyasi bu dalildan foydalana olishi lozim.
Tarmoqdagi raqobat darajasiga ko‘ra quyidagi
|