nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Nazirov Sh. A., Divald G. Dasturlash asoslari. Axborot – kommunikatsiya texnologiyalari
sohasidagi kasb – hunar kollejlarining “Axborot – kommunikatsiya tizimlari mutaxassisligi
talabalari uchun o’quv qo’llanma”. Toshkent – 2007.
2. http://dastur.uz
Page 40
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 2, Issue 1, January 2023
www.in-academy.uz
3. www.python.org
4. Sh. A. Mengliyev, O. A. Abdug’aniyev, S. Q. Shonazarov, D. Sh. To’rayev: Python dasturlash
tili. Termiz-2021
5. Anvar Narzullayev. Pythonda dasturlash asoslari. 2021
|
Volume 2, Issue 1, January 2023

|
Volume 2, Issue 1, January 2023Bog'liq CAJEI0105Volume 2, Issue 1, January 2023
www.in-academy.uz
a2 = float(input("a2 ni kiriting = "))
b2 = float(input("b2 ni kiriting = "))
c2 = float(input("c2 ni kiriting = "))
d = a1*b2 - b1*a2
x = (c1*b2 - c2*b1)/d
y = (a1*c2 - c1*a2)/d
print("x ning qiymati quyidagicha = ", x)
print("y ning qiymati quyidagicha = ", y)
Python quyidagi sohalarda ishlatiladi: Web dasturlash (serverlar bilan), dasturiy
ta’minot, matematika, tizim sktiptlari. Yuqoridagi misollarda izohlardan ham foydalanib
ketdik, ma’lumot o’rnida ularni quyidagi hollarda ishlatish mumkin: Kodda
bajariladigan
ishni tushuntirish uchun;
Kodning o’qilishini yanada
osonlashtirish uchun;
Kodning
ba’zi
qismlarini
vaqtincha hisobga olmay turish uchun.
Biz o’zgaruvchilarni yetarli darajada ko’p qo’lladik. Ularni quyidagicha tushunib olishimiz
mumkin: O’zgaruvchilar ma’lum bir turdagi qiymatni o’zida saqlovchi konteynerlardir.
Boshqa dasturlash tillaridan farqli, Python o’zgaruvchilarni e’lon qilish uchun alohida
buyruqqa ega emas. O’zgaruvchilar ularga qiymatni tenglashtirish orqali hosil qilinadi.
O’zgaruvchilar harflar yoki so’zlar bilan ifodalanishi mumkin. Ularni ifodalash uchun ayrim
qoidalar mavjud:
O’zgaruvchi nomi harf yoki tag chiziq bilan boshlanishi kerak;
O’zgaruvchi nomi
raqam bilan boshlanmasligi kerak;
O’zgaruvchi nomi faqat
harflar, raqamlar va tag chiziqdan iborat bo’lishi mumkin;
O’zgaruvchi nomlari katta-kichik harflarni farqlaydi (ism, iSm, ISM – bular 3 xil
o’zgaruvchilar);
O’zgaruvchi nomi orasida bo’shliq (probel) bo’lmasligi kerak.
Xulosa qiladigan bo’lsam, python dasturlash tili qulayligi, tushunarliligi va imkoniyatlarining
yuqori ekanligi bilan ajralib turadi. Ushbu maqolani yozish davomida o’zim bilmagan ko’p
bilimlarni egalladim. Ushbu maqolada kiritish, chiqarish va o’zlashtirish operatorlariga oid
misollarning tahlili python dasturlash tilida ko’rib o’tildi. Maqolada keltirilgan ma’lumotlar
dasturlash sohasiga qiziquvchilar, talabalar va barcha ilm izlovchilar uchun muhim bo’lgan
bilimlarni oshishiga sabab bo’ladi, deb ishonaman.
|
| |
Page 38 - Central asian journal of education and innovation

|
Central asian journal of education and innovationBog'liq CAJEI0105
Page 38
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 2, Issue 1, January 2023
www.in-academy.uz
Dasturi:
a = int(input("a ni kiriting = "))
b = int(input("b ni kiriting = "))
x = -b/a
print(" x ning qiymati quyidagicha = ", x)
10-misol. a, b, c koeffitsientlar berilgan. a ∙ 𝑥
2
+𝑏 ∙ 𝑥 + 𝑐 kvadrat tenglamaning diskriminanti
noldan katta bo’lsa, uning yechimlarini aniqlaydigan dastur tuzilsin. Dasturi:
import math
a = int(input("a ni kiriting = "))
b = int(input("b ni kiriting = "))
c = int(input("c ni kiriting = "))
d = b**2 - 4*a*c
x1 = (-b + math.sqrt(d))/2*a
x2 = (-b - math.sqrt(d))/2*a
print(" x1 ning qiymati quyidagicha = ", x1)
print(" x2 ning qiymati quyidagicha = ", x2)
11-misol. 𝑎 soni berilgan. 𝑎 ning 𝑎
5
, 𝑎
12
, 𝑎
20
darajalarini aniqlovchi programma tuzilsin.
Dasturi:
a=int(input("a sonini kiriting = "))
a1 = a**5
a2 = a**12
a3 = a**20
print("Kiritgan soningizning 5-darajasi = ", a1)
print("Kiritgan soningizning 12-darajasi = ", a2)
print("Kiritgan soningizning 20-darajasi = ", a3)
12-misol. a1, b1, c1, a2, b2, c2 koeffitsientlar berilgan. Chiziqli tenglamalar sistemasi
yechimlarini aniqlaydigan dastur tuzilsin.
a1∙x + b1∙ 𝑦 = 𝑐1, a2∙x + b2∙ 𝑦 = 𝑐2, 𝑑 = (𝑎1 ∙ 𝑏2 − 𝑎2 ∙ 𝑏1), x=
𝑐1∙𝑏2−𝑐2∙𝑏1
𝑑
, 𝑦 =
𝑎1∙𝑐2−𝑎2∙𝑐1
𝑑
.
Dasturi:
a1 = float(input("a1 ni kiriting = "))
b1 = float(input("b1 ni kiriting = "))
c1 = float(input("c1 ni kiriting = "))
Page 39
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
|
| |
J a d id la rn in g - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

90
J a d id la rn in g
aso siy g ‘o ya la ri
Jadidchilikning asosiy g ‘oya va m aqsadlari
T urkistonni o ‘rta asrchilik, feodal qoloqlik, x u ro fo tlardan o zod qilish
«U suli qadim »n i inkor etg an h o ld a o ‘lkani, x alqni, m illatn i taraq q iy o t y o ‘lig a olib
chiqish
M illiy davlat b u n y o d etish
K onstitutsion, p arlam en t idora usu lid agi o zo d v a faro v o n ja m iy a t q urish
T urkiy tillarg a dav lat tili m aqo m in i b erish
M illiy pul b irlig i v a m illiy q o ‘shin tuzish
lib chiqqan holda jadidlar o ‘g ‘il
va qiz bolalam i birga o ‘qitishda
tashabbuskor boMdilar.
Jadidchilik harakati namo-
yandalarining asosiy faoliyat-
lari m a’rifatparvar 1 ikdan bosh-
langan
boMsa-da,
ularning
ta ’siri T urkistondagi m illiy-
ozodlik harakatlarida g ‘oyaviy
rahnam olari
sifatida m uhim
o ‘rin tutdi.
Turkiston jadidlari
Jadidlar o ‘z nashrlarida jahonda va Turkiston hududida ro ‘y berayotgan
voqealar haqida maMumotlar berib borishdi. Ular bu orqali o ‘z g ‘oyalari
m azm unini va ulam i keng yoyish zarur ekanligini k o ‘rsatdilar.
M a’rifatparvarl ar yangi usul m aktablarining Turkistonda m illiy kadrlar
tayyorlash, yosh avlodni o ‘qitishdagi ahamiyatini k o ‘rsatib berdilar. XIX
asr oxirida 0 ‘rta Osiyoda yangi usuldagi m aktablar sanoqli boMgan boMsa,
1911-yilga kelib ulam ing soni 63 taga, o ‘quvchilam ing soni 4106 nafarga
yetdi. 1910-yilda Toshkentning o ‘zida 24 ta jadid maktabi faoliyat k o ‘rsatib,
ularda 1740 nafar bola o ‘qigan. 1917-yilga kelib oMkada 100 ga yaqin yangi
usuldagi m aktablar m avjud edi.
Taraqqiyparvarlam ing qarashlarida xotin-qizlar taMimi m asalasi alohida
o ‘rin tutgan. Jadidlar, islom m a’rifatli boMishni istagan ayollarga to'sqinlik
qilmaydi, deb ta ’kidladilar. Islom ilm o ‘rganishni erkaklarga ham, ayollarga
ham farz deb hisoblashidan k e - _______________________ _________ __
|
8 - § . J A D I D C H I L I K H A R A K A T I N I N G T U R K I S T O N

|
8 - § . J A D I D C H I L I K H A R A K A T I N I N G T U R K I S T O NBog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174ae2 8 - § . J A D I D C H I L I K H A R A K A T I N I N G T U R K I S T O N
I J T I M O I Y - S I Y O S I Y V A M A D A N I Y H A Y O T I G A T A ’ S I R I
Ja d id la r m a fk u ra sig a k o ‘ra islo m d ini sh ax sn in g
m a ’nav iy k am o lo ti v a ja m iy a t riv o jid a m u h im o ‘rin
tutgan. U la r u sh b u v azifan i h al etm ay tu rib , b o sh q a
m u a m m o la m i b a rta ra f q ilish n in g iloji y o ‘qligini an g lab y etg an lar. A n a shu
m a q sa d d a 1 9 09-yilda M a h m u d x o ‘j a B ehbudiy, 1910-yilda A b d u lla A v lo
niy, 1 9 15-yilda A b d u ra u f A b d u rah im o ‘g ‘li F itrat to m o n id a n islo m tarix i-
g a oid a sa rla r yaratild i. U sh b u asarlard a u la r islo m n in g p ay d o b o ‘lishi v a
tarq alish in in g en g m u h im b o sq ich larin i y o ritib berd ilar, sh u n in g d ek , islo m
aq id alarin in g n o to ‘gri ta lq in q ilin ish ig a q arshi chiqdilar.
T u rk isto n taraq q iy p arv arlari to m o n id a n birin ch i
n a v b a td a am alg a o sh irilg an ch o ra-tad b irlar q ato rid a
islo m dini m e ’y o rla rin i, Q u r’o n oy atlari v a had islar-
ni, sh ariat h u k m larin i t o ‘g ‘ri talqin etish, ta ’lim tizi-
m in i islo h qilish, u n i z a m o n talab larig a m o slash tirish
k a b ila r b o r edi.
M illiy tara q q iy p a rv a rla r m u su lm o n ru h o n iy la-
rin in g fan g a n isb atan salbiy m u n o sa b a td a b o ‘lg an
vak illarin i qoraladilar. T a ra q q iy p a rv a rla r islo m d i
ni h a r b ir m u su lm o n e rk ak v a a y o lla m in g b ilim -
g a e g a b o ‘lish in i u la m in g z im m a sig a b u rc h qilib
A F
q o ‘y g an lig in i k en g ta rg ‘ib qildilar.
J a d id lar ilm -fan n i taraq q iy o tn in g v a faro v o n lik -
n in g asosiy y o ‘n altiru v ch i ku ch i h a m d a ja h o la tg a q arsh i k u rash n in g b ird a n
b ir v ositasi deb hisobladilar. U larn in g fik rig a k o ‘ra chin m u su lm o n b o ‘lish
u ch u n diniy b ilim lar b ila n b irg a d u n y o v iy b ilim la m i, ayniqsa, m atem atik a,
fizika, k im yo, tib b iy o t, ta rix v a b o sh q a fan lam i b ilishlari z a ru r deb h iso b
langan. B u n i m u q ad d as Q u r’o n oy atlari v a h a d isla r a so sid a tasdiqladilar.
Jad id larn in g islo m g a o id g ‘oy alari u la m i islo m n in g asosiy ta ’lim otini
o ‘zg a rtirish g a intilg an lar, d e g a n x u lo sa g a o lib k elm aslig i kerak. S ab a
b i u la r o ‘z fao liy a tlarid a Q u r’onni ham , u m u m an , b u tu n islo m ta ’lim o tin i
h a m t o ‘g ‘ri izo h lab berganlar. U la m in g b arch asi islo m d in ig a v a m u su lm o n
a n ’an alarig a so d iq edilar. U la r islo m g a p u tu r y e tk a z a d ig a n urf-o d atlarg a,
ja m iy a t riv o jig a v a ta ra q q iy o tig a xalal b erad ig an salbiy k o ‘rin ish d ag i ho-
la tla rg a q arshi chiqdilar. Ja d id la r jo h illik n i tu g atish g a, o m m a o ra sid a ta ra q
q iy p a rv a r g ‘o y a la r u y g ‘o tish g a intildilar.
% ----------------------------------------------------
*
*
*
|
| |
T araq q iy p a rv a r lik

Buxoro milliy ziyolilarining harakati Turkiston oTkasiga nisbatan
og‘ir ijtimoiy-siyosiy sharoitda yuzaga keldi. Uning tarkibi, asosan, may da
do‘kondorlar, o ‘qituvchilar, hunarmandlar, savdogarlardan iborat edi. Jadid-
lar iqtisod va boshqaruv sohasida bir qator talablar, chunonchi, soliqlami ka-
maytirish talabi bilan ham chiqishdi. Shuningdek, Buxoro jadidchiligi ayrim
mutaassib mullalar, yangilik va islohotlami xush ko ‘rmaydigan qadimchilar
oqimi qarshiligiga uchradi. 1910-yildan boshlab Buxoroda jadidchilik haraka
ti tashkiliy tus olib, siyosiy tashkilot sifatida shakllana boshladi. XX asrning
boshlarida Buxoro taraqqiyparvar kuchlari vaziyatga tanqidiy yondashgan
holda davlatning ichki boshqaruv tizimi zamon talablariga javob bermasligini,
mehnatkash xalqning turmush darajasi nihoyatda past ekanligini va siyosiy-
m a’muriy tuzumni o ‘zgartirish lozimligini chuqur anglay boshladilar.
Xiva xonligida XX asr boshlarida shakllangan taraqqiyparvarlik harakati
esa boshqacharoq tarixiy shart-sharoitda vujudga keldi. Xiva xonligida jadid
chilik ikkita oqimdan iborat boTib, uning o ‘ng oqimi Bosh vazir Islom xo‘ja
boshchiligida xonlikdagi savdo-sanoat korxonalari egalari hamda yirik boy-
lam ing vakillarini birlashtirdi. M azkur oqim o ‘z oldiga mamlakatda xon ho-
kimiyatini saqlab qolgan holda islohotlar o‘tkazilishini maqsad qilib qo‘ydi.
So‘l oqim esa qozikalon Bobooxun Salimov rahbarligida sarmoyadorlar, hu
narmandlar va boshqa tabaqa vakillarini birlashtirib, yangi usul maktablarini
tashkil qilish orqali xalq ommasining siyosiy faolligiga erishmoqchi boTdilar.
Turkistonda m a’rifatparvarlik harakatining yoyilishi bu davrdagi m us
tamlakachi hukumat va uning amaldorlari hamda mahalliy mutaassib va johil
ruhoniylam ing qarshiligiga uchradi. Shunga qaramay, jadidlar matbuot, no-
shirlik va teatr sohalarida faoliyatlarini davom ettirdilar. 1898-yilda Qo‘qon
shahrida Salohiddin domla ikkinchi jadid maktabini ochdi. 1899-yili Andi
jonda Shamsiddin domla va Toshkentda Mannon qori jadid maktabini ochib,
k o‘plab o ‘quvchilaming yangi usulda ta ’lim olishlariga erishdilar.
‘zingizni sinangI - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Turkiston jadidchilik harakatining nam oyandalari
m a ’rifatparvar kishilar edi. M a’rifatparvarlar keng
m a ’noda bilim tarqatuvchi kishilar hisoblanadi. Si
yosiy m a’noda m a ’rifatparvarlik xalqni ozodlikka
olib chiqish v a m illiy davlatchilik g'oyalarini ilgari surish bilan ifodalana-
di. T urkiston m a’rifatparvarlari jaholat, bilim sizlik, m adaniyatsizlik, muta-
assiblik, diniy aqidaparastlikni inson azob-uqubatlarining asl sabablari deya
talqin etdilar. U lar podsho yakkahukm ronligi (absolyutizm )ga qarshi ku-
rashdilar, siyosiy erkinlik v a inson huquqlarini yoqlab chiqdilar.
Turli m am lakatlarda m a ’rifatchilik harakatlari o ‘ziga xos, m illiy xususi-
yatlarga ega boMgan, am m o ularning m ushtarak jihatlari ham m avjud edi. B u
jih atlar T urkiston jad id lari faoliyatida ham nam oyon boMdi. Jum ladan, ular
m avjud tuzum , uning iqtisodiy, ijtim oiy v a huquqiy sohalardagi barcha sal
biy k o ‘rinishlariga v a kam chiliklariga qarshi kurashish; m aorif, erkinlik, ha-
yotning insoniy-m adaniy jihatlarini shakllantirish, ularni qoM lab-quw atlash
v a him oya qilish, m a’naviy v a axloqiy m e’yorlarni takom illashtirish; xalq
m anfaatlarini him oya qilish, farovonligini oshirishga sidqidildan intilish
yoMidan bordilar.
Jadidlar T urkistonda azaldan m avjud boMgan, y a ’ni A lisher N avoiy,
M irzo B edil va B oborahim M ashrabdan qolgan m erosdan foydalangan holda
T urkistonda dem okratik va taraqqiyparvar g ‘oyalarni davom ettirdilar. T ur
kiston ilg ‘or ziyolilari erishgan yutuqlari orasida eng salm oqlisi hukm ron
*
0 ‘zingizni sinang! - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

|
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonovBog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174ae*
0 ‘zingizni sinang!
J a d id n a sh r la r i — . . .
J a d id la r m a fk u r a si — . . .
J a d id c h ilik h a r a k a ti m a r k a z la r i — . . .
J a d id m a k ta b la r i — . . .
Yakunlarni chiqaramiz!
2
► M illiy g ‘oya m illatni m a ’naviy yuksaltiradigan m illiy g ‘urur, erkinlik his-
sini tarbiyalaydigan dasturdir.
► Jadidlar m illiy-ozodlik h arakatlarining g ‘oyaviy rahnam olari sifatida m ay-
donga chiqdilar.
Savol va topshiriqlar
1. M illiy g ‘oya tushunchasini sharhlang.
2. Jadidlarning g ‘oyalari nim alardan iborat edi?
3. Jadidlarning m atbuotchilik faoliyati h aq id a n im alam i bildingiz?
4. Q aysi shaharlarda jad id ch ilik harakatlari rivojlandi?
27-§. JA D ID C H IL IK H A R A K A TI NAM OYANDALAR1
V A U L A R N IN G FA O L IY A T I
X X
asr boshlariga kelib Toshkent, Sam arqand, B u
xoro, F arg ‘ona vodiysi shaharlarida o ‘nlab jad id
usulidagi m aktablar ochildi. Jadidlar m aktablarda
yoshlam i bilim li v a m a’rifatli qilib tarbiyalab, ular
orqali T urkistonda m ustaqil davlat barpo etish uchun m illiy davlatchilik
g ‘oyalarini ilgari surganlar. X X asr boshiga kelib Turkistonda jad id ziyoli-
larining butun bir avlodi, oMka m a’naviy-m a’rifiy soha taraqqiyotiga, m illiy
m adaniyatning rivojlanishiga katta hissa q o ‘shgan nam oyandalari vujudga
keldi. B ular Sam arqandda M ahm udxo j a B ehbudiy, A bduqodir Shakuriy,
Saidahm ad Siddiqiy-A jziy, T oshkentda M u n aw arq o ri A bdurashidxonov,
A bdulla A vloniy, U baydullaxo‘j a A sadullaxo‘jayev, B uxoroda A b du rau f
Fitrat, Sadriddin A yniy, Fayzulla Xo jayev , F arg‘ona vodiysida H am za Ha-
kim zoda N iyoziy, O bidjon M ahm udov, A bdulham id ChoMpon, Is’hoqxon
Ibrat, X ivada B obooxun Salim ov, Polvonniyoz hoji Y usupov v a boshqalar
edi. U lar vatanparvar, m a’rifatparvar, T urkiston oMkasida jadidchilik hara
katining asoschilari v a rahnam olari hisoblanadi.
|
| |
J a d id la r - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

|
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonovBog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174aeJ a d id la r
h a ra k a tin in g m illiy
xu su siy a tla ri
«Tarbiyai atfol» jamiyati a’zolari
94
Mirkomil Mirmo‘minboyev
tijoratchi do‘sli bilan
mafkuradan mustaqil boMgan xalq taMimi tizimining yaratilishi hamda mil
liy matbuotga asos solinishi edi. Bu esa o‘z navbatida progressiv g‘oyalami
tarqatish uchun muhim vosita boMib xizmat qildi.
Turkiston taraqqiyparvar sarmoyadorlari yoshlami chet ellarga yubo-
rib, zarur kasblami egallab, xalqqa foydali xizmat qiladigan yoshlami va
ular uchun qayg‘urgan jadidlami qoMlab-quwatladilar. Andijonlik Mirko-
mil M irmo‘minboyev o‘z hisobidan ana shu ishga katta miqdorda mablag4
ajratgan. 1910-yilda Buxoroda mudarris Hoji Rafiy, Mirza Abduvohid,
Hamidxo ja Mehriy, Usmonxo ja va Muhammaddin maxdum kabilar «Tar-
biyai atfol» («Bolalar tarbiyasi») jamiyatini tashkil qilib, 1911-yilda 15 na-
far, 1912-yilda esa 30 nafar talabani Turkiyaga o‘qishga yuborganlar.
O'zingizni sinang!
M a’rifatpai*varlar — ...
«Tarbiyai atfol»
M. Mirmo‘minboyev — ...
Absolyutizm — ...
Yakunlarni chiqaramiz!
Y
----------------------------------
► Behbudiy, M unavvarqori — yirik jadid m a’rifatparvarlari.
► Turkiston jadidlari podsho yakkahukmronligiga qarshi turdilar.
► Jadidlar yoshlam i chet elda o ‘qitish tarafdorlari edi.
►
Atamalar izohi
Senzura
(lotincha) —
hokimiyatning m avjud tuzum uchun nom a’qul yoki
zararli deb hisoblangan m a ’lumotlami cheklash m aqsadida m atbuot ustidan
nazorat qilishi.
Savol va topshiriqlar
1. Jadidchilik harakatining namoyandalarini sanab bering.
2. Jadidchilik harakatining namoyandalari faoliyati haqida nim alam i bilib ol-
dingiz?
3. Taraqqiyparvar ziyolilar tomonidan qanday darsliklar tayyorlangan?
4. «Tarbiyai atfol» jam iyatining maqsadi nim a edi?
|
| |
Ferg`aniy - Uliwma pedagogika

|
Uliwma pedagogika
|
bet | 32/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgFerg`aniy matematika, astronomiya, geografiya, fizika ilimlerinin` izertlew metodlarin
jaratti. Oqitiw metod-larin qollanip Damashq xa`m Bag`dad ilimiy oraylarinda, medreselerinde
sabaq berdi. Observatoriya ushin arnawli a`sbaplar soqti, quyash saatin xa`m Nil da`r`yasinin`
betin o`lsheytug`in qural isledi. Xorezmiy geodeziya, matematika, geografiya, astronomiya xa`m
basqa ilim tarawlarinda izertlew metodlarin qollanip ilimiy-a`meliy jumislar alip bardi.
Birinshilerden bolip induktsiya xa`m deduktsiya metodlarin qolladi, qosiw, aliw, ko`beytiw,
bo`liw qag`iydalarin jaratti. Sekundti minutqa aylandiriw, qaldiq, korennen shig`ariw a`mellerin
oylap tapti. Ko`rgizbeli oqitiw, soraw-juwap, logikaliq bayan etiw, ta`jiriybe, baqlaw, sinap
ko`riw metodlarina tiykar saldi. Ol bul oqitiw metodlarin, usillarin xa`m qurallarin
medreselerde, Bag`dadtag`i ilim sarayinda (danishpanlar u`yinde) balalardi oqitiwda qolladi.
Farabiy oqitiw metodlarin, ta`lim-ta`rbiyanin` psixolo-giyaliq tiykarlarin, Estetikaliq ta`rbiya
metodlari menen qurallarin islep shig`iwda biybaxa xizmet etti. Ta`lim-ta`rbiyanin` eki; iqtiyarli
xa`m ma`jbu`riy metodin ko`rsetti. Ol matematika, logika, meditsina, muzika, ta`biyat, xuqiq til
ilimleri menen shug`illandi xa`m bul ilimlerdin` izertlew metodlarin rawajlandirdi. O`rnek
metodina zor a`xmiyet berdi, tu`sindiriw metodin joqari baxaladi. Beruniydin` oqitiw metodlari,
usillari xa`m qural-larinan paydalaniwdin` ilimiy-a`meliy negizlerin islep shig`iwi xa`m olardi
turmista qollawi onin` °rgenishtegi Ma`mun akademiyasin ashiwi, basshi xa`m pedagog bolip
islew da`wirine tuwra keledi. Ol ko`rsetpeli oqitiw metodlarinin` mu`mkinshiligine joqari baxa
berdi, u`lgi ko`rsetip, qiziq-tirip oqitiwdin` ta`repdari boldi. «Mineralogiya» atli miynetinde
ka`sipke tayarlaw ustalarinin` o`ner u`yretiw metod-lari jo`ninde pikirlerin bayan etti. Sol
waqitlari ken` tarqalg`an, bilimnin` ma`nisine tu`sinbey yadlap aliwg`a tiykarlang`an oqitiw
metodina qarsi boldi, tu`sindirip, ko`rsetip oqitiw metodlarinin` abzallig`in da`liyllep berdi.
«Tu`siniw-yadlawdan jaqsi xa`m artiqmashdur», -dep jazdi alim. Beruniy oqitiw metodlarin
teoriyaliq jaqtan islep shig`iw xa`m ta`lim-ta`rbiyada qollaw menen didiaktikada o`zine ta`n
mektep jaratti.
Ibn Sino ilimiy isler menen shug`illaniwdi ta`lim-ta`rbiyanin` ilimiy-metodikaliq
tiykarlarin islep shig`iw menen baylanistirip alip bardi. Logikaliq oylaw, jeke baqlaw, ta`jiriybe,
tu`sindiriw, a`n`gime xa`m gu`rrin` metodlarin qollanip oqitiwg`a kewil bo`ldi. Oqitiwda
oqiwshilardi o`zbetinshelikke u`yretiwdi oqitiwdin` negizgi usillarinan biri dep esapladi.
Ha`zirgi da`wirde oqitiw metodlarina to`mendegishe talaplar qoyiladi:
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
“Do‘sting bo‘lsa, bog‘ing chamandir” deb aytmagan. Ertakdagi kenja o‘g‘ilning oqila va dono
xotini cholning o‘g‘illariga qarata: “Turli shaharlarga borib, qo‘rg‘on solib kelinglar!” [3:134] degan
so‘zlarining mazmun-mohiyatini to‘g‘ri anglaydi va shu orqali cholning maqsadi oydinlashadi.
Ertak so‘ngida chol: “Har bir shahardan orttirilgan do‘st u yerga bir qo‘rg‘on qurish bilan teng!
Mening maqsadimni faqat kenja o‘g‘lim tushunibdi”, deydi. Mazkur ertakning didaktik tahlili
asosida o‘quvchilarga do‘st orttirish va do‘stni qadrlash zarurligi haqidagi g‘oyalarni singdirish
zarur. Bundan tashqari, o‘quvchilarga odamlar bilan muloqotga kirish va nutq odobi haqida ham
fikrlarni aytib o‘tish lozim. Ertakni sinfda tahlil qilganda har bir o‘quvchidan shaxsiy fikrini
so‘rash, “ertakdan qanday xulosa chiqardingiz” deb ularga murojaat qilish tahlilda yaxshi samara
beradi. Yana shuni ham aytish kerakki, o‘quvchilar ertaklarni o‘zlari mustaqil mutoala qiladilar.
Mustaqillik ularga ishonch va zavq-shavq bag‘ishlaydi. Xalq ertaklarida ijtimoiy muhim masalalar
odilona hal etiladi. Ertaklar sodda va tushunarli bo‘lgani uchun har qanday kitobxonga tez yetib
boradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarini tashkillash va olib
borish, kichik maktab yoshidagi o‘quvchilarning ertaklar olamiga sayohati o‘quvchi ma’naviy
dunyosini boyitishda muhim manba. Darslarda o‘quvchilarga ertaklardan to‘g‘ri xulosa
chiqarishga o‘rgatish yosh avlodni axloqiy-ma’naviy jihatdan boyitishga, mustaqil fikrlashga
undaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Quronov D., Mamajonov Z., SHeralieva M. Adabiyotshunoslik lug‘ati. Toshkent,
Akademnashr, 2013.
2. Jumaboev M. Bolalar adabiyoti va ifodali o‘qish. Toshkent, 2017.
3. G‘afforova T., Nurullaeva SH., Mirzahakimova Z. O‘qish kitobi. 2-sinf uchun darslik.
Toshkent, 2018
|
| |
B ir in c h i - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

yalaridan ko‘chirib keltirilganlaming oilalari uchun qiyinchilik tug‘dirdi.
Asosiy ishchi kuchi boTgan erkaklaming urushga olinishi oilaning asosiy bo-
quvchisidan ajralishiga va ulam ing yom on ahvolga tushishiga sabab boTdi.
1914-yilda Turkistonda «favqulodda muhofaza holati» deb e’lon qilinishi
natijasida mustamlaka hukumatning mahalliy aholi ustidan nazorat va jazo
choralari kuchaydi. Turkiston aholisi um shga safarbarlik e’lon qilinishiga
qarshi chiqib, «favqulodda holat» tartiblariga rioya etmay qo‘ydilar. Bun
day tartiblam i buzganlar 50 so‘mgacha jarim a toTaydigan yoki 3 oygacha
qamoqqa olinadigan boTdi. Busiz ham aholi turmush sharoitining yomonligi,
oziq-ovqat va boshqa m ahsulotlaming yetishmasligi, narx-navoning oshib
ketganligi oTkada norozilik kayfiyatining yanada oshishiga hamda ommaviy
k o‘rinishdagi qo‘zg‘olonlaming kuchayishiga sabab boTdi.
Um sh ketayotgan joylardagi vayronagarchiliklar-
ni tugatish, mudofaa inshootlarini qurish, um shga
oziq-ovqat va qurol-yarogTami tayyorlash va ulam i
joylarga yetkazish ishlari katta muammoga aylandi.
Bu ishlami amaliy boshqarish va tashkil qilish umuman izdan chiqib ketdi.
M uammoni hal qilish uchun qo‘shimcha ishchi kuchi va front ortida ishlash
uchun ko‘plab odamlar zam r boTdi. Shu vaziyatdan kelib chiqib amaldagi hu
kumat tomonidan imperiya mustamlakalaridagi tub aholi vakillari va um shga
safarbar qilinmagan kishilardan front orqasidagi ishlarda foydalanishga qaror
qilindi. 1916-yil 25-iyunda Rossiya imperatori Nikolay
II
(1894—1917) Oliy
Bosh qo‘mondon va harbiy vazir taklifi bilan chiqargan farmoni bo‘yicha
«front ortidagi xizmatlar uchun Turkiston, Sibir va Kavkazdan 19 yoshdan
43 yoshgacha boTgan erkaklar safarbarligi» boshlandi.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Май 2021 10-қисм Тошкент qila olish va o‘z yurti, ona zamini haqida fikr va o‘z qarashlariga ega bo‘ladi va mustaqil fikr
yuritib, uni yozma va og‘zaki to‘g‘ri bayon qila oladi.
4-sinf “O‘qish” darsligida Vatan va vatanparvarlik g‘oyasi asos qilib olingan o‘n bitta adabiy
matn kiritilgan bo‘lib, bu matnlar “Istiqlolim - istiqbolim”, “Ajdodlarimiz - faxrimiz” bo‘limlarida
o‘z ifodasini topgan.
Masalan, A.Oripovning “O‘zbekiston” she’rini o`qitishda, Safo Ochil qalamiga mansub
“Istiqlol taronalari” she`rini davomi sifatida bilim berish, tarbiyalash mumkin. She’r o‘qitilishidan
avval o‘quvchilarni Vatan haqidagi bilimlari mustahkamlanadi. So‘ng muallif A.Oripov
shaxsiga to‘xtalib, o‘zbek xalq shoiri, O‘zbekiston qahramoni, O‘zbekiston Respublikasi davlat
madhiyasi muallifi asari sifatida o‘quvchilardan shoir haqidagi ma’lumotlar so‘raladi. Va o‘tilgan
“O‘zbekiston” she’ri ham uning qalamiga mansub ekanligi tahkidlanib she’rni o‘qituvchi boshidan
oxirigacha ifodali o‘qib beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar: 1. G‘ulomov A. Ona tili o‘qitish prinsiplari va metodlari. — T.: „O‘qituvchi”, 1992.
2. Matchonov.S va boshq. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarini pedagogik texnologiyalar aso-
sida tashkil etish. — T.: „Yangiyul poligraph service’1, 2008.
3. Qosimova K. Boshlang‘ich sinqlarda ona tili o‘qitish metodikasi. –Toshkent, 2009 O‘zbek
tilining izohli lug‘ati. 5 jildli / A. Madvaliev tahriri ostida. – Toshkent: O‘zb. mil. ens., 2006-2008.
4. Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. 1-tom. Toshkent.1978.
5. Adabiyotshunoslikka kirish. A. Qayumov tahriri ostida. Toshkent. 1979.
85
Май 2021 10-қисм Тошкент UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA FIZIKA FANINI O’QITISHNING DOLZAR MUAMMOLARI Isayeva Xolida Tajiyevna Urganch shahar 19- son idum ning
fizika fani o’ qituvchisi
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

157
Май 2021 10-қисм
Тошкент
O`QUVCHILARNING OG`ZAKI NUTQINI O`STIRISH ORQALI PIRLS
TOPSHIRIQLARIGA TAYYORLASH VA KOMPETENSIYALARNI
SHAKLLANTIRISH
Xolnazarova Dildora Xudoykulovna
Sirdaryo viloyati Xovos tumani 7-umumta’lim
maktabining boshlang`ich sinf o`qituvchisi
Telefon: +998 94 160 22 83
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilarning og`zaki
nutqini o`stirish orqali PIRLS topshiriqlarini bajarish va kompetensiyalarni
shakllantirishda
interfaol metodlar, ta’limiy o`yinlar, ko`rgazmalilikni o`rni ko`rsatilib o`tilgan.
Kalit so`zlar:
o`qish, og`zaki nutq, PIRLS, kompetensiya.
O`qish darslarida o`quvchilarning og`zaki nutqini o`stirishda va PIRLS xalqaro tadqiqotlarga
tayyorlashda o`quvchilarning tayanch va fanga oid kompetensiyalarini shakllantirishning quyidagi
ijobiy samara beruvchi yo`nalishlar asos bo`ladi:
1. Boshlang`ich sinf o`qish darslarida o`quvchilarning og`zaki nutqini o`stirishda PIRLS
xalqaro tadqiqotiga
oid topshiriqlar bajarishda, tayanch va fanga oid kompetensiyalarini
rivojlantirishda o`quvchilarning yosh va individual xususiyatlarini inobatga olgan holda ularning
qiziqish va qabul qilish darajasidagi interfaol metodlardan unumli foydalanish;
2.
O`qish darslarida o`quvchilarning og`zaki nutqini o`stirishda PIRLS xalqaro tadqiqotlariga
oid topshiriqlarni bajarishda hamda tayanch va fanga oid kompetensiyalarini shakllantirishda DTS
talablarini
bajarishlariga erishish;
3.
PIRLS xalqaro tadqiqotiga oid topshiriqlarni bajarishda darslar jarayonida bolalar
faolligini oshiruvchi interfaol metodlar, ta’limiy o`yin, ko`rgazmalilik, yozma ish turlari, rebus va
krossvordlardan
unumli foydalanish;
4.
PIRLS xalqaro tadqiqotiga oid topshiriqlarni bajarishda,
tayanch va fanga oid
kompetensiyalarini shakllantirishda zamonaviy axborot vositalarini qo`llay olishi;
5.
PIRLS xalqaro tadqiqotiga oid topshiriqlar berishda o`quvchilarni badiiiy asar o`qishga
yo`naltirish va u asosda nutq boyligini oshirish imkonini beruvchi faoliyatga yo`naltirish;
6.
PIRLS xalqaro tadqiqotiga oid topshiriqlar bajarishga yo`naltirishda o`quvchilarning
nutq boyliklarini oshirishda badiiy adabiyotga bo`lgan qiziqishini o`stirishda avvalo bolada badiiy
asar ustida ishlash orqali uning mohiyati mazmunini tushunishga o`rgatish lozim. Buning uchun
dastlab darslikdagi hikoya, she’r, ertaklarning mazmunini anglashga o`rgatib
borish zarur;
O`quvchi asat ustida ishlash barobarida yangi so`zlarni o`rganadi, buning asosida lug`ati
ham boyib boradi. Og`zaki nutqi boyib, so`zlashish imkoniyatlari kengayadi.
Boshlang`ich sinflarda o`quvchilarning tayanch va fanga oid kompetensiyalarini o`stirishda
o`qish darsning o`rni beqiyosligi barchaga ma’lum. Shu bois dars jarayonida qo`llangan har bir
interfaol metod, o`yin, ko`rgazmalilik alohida ahamiyat kasb etadi.
Masalan: 2-sinf o`qish fanidan “Bir kabutar” mavzusida “Matn tahlili” metodi asosida tahlil
qilish orqali matn ustida ishlash kompetensiyalarini shakllantirish imkoni yuzaga keladi.
Ku`ndelikli turmis xa`m ol arqali oqiwshilarg`a estetikaliq ta`rbiya beriw

Mektepte oqiwshi menen mug`allimnin` u`lken jastag`i oqiwshilar menen kishi jastag`i
oqiwshilardin` arasinda shin, toliq adamgershilikli qatnasiqlardin` o`z estetikasi bar. Mektepte,
sem`yada adamlardin` bir-birlerine bolg`an miyrimsizlikleri, nadanliq, jalg`an qatnas jasawlar
bala turmisinda teren`, o`shpes iz qaldiradi. Bala neni ko`rip, neni qabillasa, sol tuwrali
oylaytug`in bolg`an waqtinda olarg`a estetikaliq ta`rbiya beriw mektep aldinda turg`an en`
joqari waziypa bolip esaplanadi.
Balaliq xa`m o`spirimlik jillari suliwliq aldinda tan`laniw, xu`rmet-izzet ko`rsetiw,
adamgershilikli qatnasiqlardin en` za`rur elementlerinin biri. Olarsiz xaqiyqat ta`rbiyani iske
asiriw, adamgershilikli ma`deniyattin` ornig`iwi mumkin emes. Adamgershilik ma`deniyati
sezimler ma`deniyatina qarag`anda da na`zik bayanlanadi. Sebebi, mektepte u`yrengenlerdin`
ko`pshiligi waqittin` o`tiwi menen so`zsiz umitiladi, biraq adam pikiri jaqinlasip ketken
ma`deniy bayliqlardin` xa`mmesi adam janinda, birinshi na`wbette sezimlerde, bastan
keshiriwlerde iz qaldiradi.
Biz balanin` bastan keshiriwlerindegi ko`terin`kilik xa`m ulliliq xaqqindag`i tu`sinikti
ballada, onin` mektepke kelgen ku`nlerinen baslap-aq qa`liplestiremiz. Usi tu`sinikti joqari
a`dep-ikramli minez-qulqtin`, qaxarmanliq islerdin` janli misallari arqali olardin` su`yegine xa`m
qanina sin`diremiz. Adamgershilik, suliwliq xaqqindag`i tu`sinikke ruxiy suliwliqti, isenimge
sadiqliq, adamgershilik, jamanliqqa mawasasiz boliwdi birinshi oring`a qoyamiz. Balalardin`
ruxiy turmisina aralasqan adamgershilik suliwlig`i, olardi o`z isleri xaqqinda oylaniwg`a
ma`jbu`rleydi. Na`tiyjede kollektivtegi pikirler, sezimler, qatnasiqlar a`dep-ikramliq suliwlig`i
menen ruxlanadi.
Xa`r bir oqiwshi o`spirimlik jillarinan baslap-aq qilwalarinda ruxiy suliwliq iske asirilg`an
adamlarg`a ashiq boladi. O`spirim jasindag`i balalar xa`m qizlar a`lemge belgili bolg`an
adamlarg`a emes qarapayim adamlarg`a da ashiq boladi. Demek qarapayim adamlarda jas
ju`reklerge qozg`aw salip biledi.
Estetikaliq ta`rbiya bilip aliwg`a xa`wesleniwdi, qizig`iwshiliqti ta`rbiyalaw menen de
tig`iz baylanisadi. Ta`jiriybeshilik miynetine umtiliwdin` o`zi su`yikli, intellektualliq bay
miynettin` estetikaliq talaplarin qanaatlandiriwdin` qatarinan orin aladi. Egerde aqil miyneti
intellektualliq ruxlaniw menen ushlassa, eger adam oylanip otirip, o`zin ta`biyatti
boysindiriwshi sipatinda sezse, ol xa`r qanday qiyinshiliqti jen`edi, oni sa`tsizlikler
qiynaldirmaydi. Aqil juwirtip miynet islegende g`ana oy pikir rawajlanadi. Sonliqtanda ta`biyat
nizamliliqlari izertlenetug`in xa`m paydalanilatug`in fizikaliq miynet oqiwshilardi barqulla
ruxlandiradi.
Kirisiw sabag`inin` u`lgili du`zilisi

Kirisiw sabag`inin` u`lgili du`zilisi; 1.Oqiwshilardi, oqiw xanasin, oqiw qurallarin sabaqti
baslawg`a tayarlaw (1-2 min); 2.Sabaqtin` maqsetin xa`m waziypalarin tu`sindiriw (2-3 min);
3.Pa`nler (bo`limler) arasinda baylanis jasaw (3-4min); 4.Mug`allimnin` pa`nge (bo`limge)
baylanisli kiris tu`sindiriwi (10-20 min); 5.Oqiwshilardin` xa`rtu`rli o`z betinshe jumislarin
uyimlastiriw (15-20 min); 6. Sabaqti juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw (2-3 min)
Juwmaqlaw sabag`inin` u`lgili du`zilisi; 1.
Oqiwshilar,
oqiw
xanasi,
oqiw
qurallarinin` sabaqti baslawg`a tayarlig`in ko`zden o`tkeriw. (1-2 min); 2.
Mug`allimnin`
sabaqtin` temasi, maqseti xa`m waziypalari xaqqinda kiris so`zi (2-5 min); 3.
Aldinnan
berilgen sorawlar boyinsha sa`wbetlesiw xa`m xa`r tu`rli a`meliy, o`z betinshe, do`retiwshilik
jumislardi orinlatiw arqali buring`i bilimlerdi sistemalastiriw xa`m uliwmalastiriw (30-40 min);
4.Mug`allimnin` sabaqti juwmaqlawi, u`yge tapsirma beriw (eger za`ru`r bolsa) (2-3 min)
Mashqalali sabaqtin` u`lgili du`zilisi; 1.
Oqiwshilar, oqiw xanasin xa`m oqiw
qurallarin sabaqti baslawg`a tayarlaw (1-2 min); 2. Sabaqtin` temasin, maqsetin, waziypalarin
tu`sindiriw (2-3 min); 3.
Mashqala qoyiw, mashqalali jag`day du`ziw (3-6 min);
4.Mashqalani teoriyaliq xa`m a`meliy jaqtan sheshiw (20-30 min); 5.
Mashqalanin`
sheshimlerin dodalaw (6-10min); 6. Mug`allimnin` sabaqti juwmaqlawi (2-3 min); 7.
U`yge
tapsirma
5.Oqitiwdi sho`lkemlestiriwdin` sabaqtan basqa tu`rleri
Oqiw sayaxati. Oqiw sayaxat kerekli zatlardi xa`m qubilislardi u`yreniwge, ilimiy ko`z-
qarasti, insaniy sipatlardi qa`liplestiriwge, oqiwshilardi miynetke u`yretiwge xa`m ka`sipke
bag`darlawg`a u`lken ja`rdem beredi. Sayaxatti o`tkeriw sayaxatqa tayarliq, sayaxatti o`tkeriw
|
Sabaq tu`rlerinin` u`lgili du`zilisleri

tu`siriw. (3-5 min); 4.Jan`a bilimlerdi tu`sindiriw (12-25 min); 5. °yrenilgen materiallar
boyinsha soraw-juwap o`tkeriw, xa`r tu`rli o`z betinshe jumislardi sho`lkemlestiriw (10-15 min);
6.Sabaqti juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw (2-3 min).
Aralas sabaqtin` u`lgili du`zilisi; 1. Sabaqtin` baslaniwin uyimlastiriw (1-2 min); 2.
U`yge tapsirmani tekseriw, buring`i materiallardi eske tu`siriw (8-10 min); 3. Sabaqtin`
maqsetin xa`m waziypalarin belgilew (1-2 min); 4. Jan`a materiallardi u`yretiw (8-12 min); 5.
O`tilgen materiallardi bekkemlew (15-20 min); 6. Sabaqti juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw
Bi
rlesken sabaqtin` u`lgili du`zilisi; 1. Kirisiw bo`limi (2-3 min); 2. Tiykarg`i bo`lim (8-
15 min); 3. Oqiwshilardin` o`z betinshe jumislarin sho`lkemlestiriw (16-25 min); 4. Sabaqti
juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw (2-4 min).
Bilim, eplilik, ko`nlikpelerdi bekkemlew sabag`inin` u`lgili du`zilisi; 1. Sabaqtin`
baslaniwin sho`lkemlestiriw (1-2 min); 2. Sabaqtin` maqsetin xa`m waziypalarin aniqlaw (2-3
min); 3.
Jazba tapsirmani tekseriw (eger berilse) (8-10 min); 4.
Soraw-juwap o`tkeriw,
o`z betinshe jumislardi orinlaw (25-30 min); 5.
Sabaqti juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw.
Bilim, eplilik, ko`nlikpelerdi reyting tekseriw xa`m baxalaw sabag`inin` u`lgili
du`zilisi; 1. Oqiwshilarg`a reyting tekseriw xa`m baxalawdin` maqseti, tu`rleri, o`lshemlerin
tu`sindiriw, jumisti sho`lkemlestiriw xaqqinda ma`sla`xa`t beriw, tapsirmani orinlawg`a
tayarlig`in ko`zden o`tkeriw (2-3 min); 2. Tekseriw jumisi, tapsirmanin` mazmuni xa`m oni
orinlawdin` usillari menen tanistiriw (2-3 min); 3. Oqiwshilardin` tapsirmani orinlawi (30-
35min); 4. Orinlang`an tapsirmalardi jiynap aliw (ayirim-larinin` orinlaniwin tekseriw) (2-3
min); 5. Sabaqti juwmaqlaw (1-2 min)
T
a`kirarlaw sabag`inin` u`lgili du`zilisi; 1. Oqiwshilardi, oqiw xanasin, oqiw qurallarin
sabaqti baslawg`a tayarlaw (1-2 min); 2. Sabaqtin` maqsetin xa`m waziypalarin tu`sindiriw (2-3
min); 3. Soraw-juwap arqali sabaqta qollanilatug`in bilim-lerdi eske tu`siriw (8-10min);
4.Awizeki, jazba, a`meliy xa`m do`retiwshilik bag`dardag`i jumislardi orinlaw (25-30 min);
5.Sabaqti juwmaqlaw, u`yge tapsirma beriw (2-3 min)
Page 36 - Central asian journal of education and innovation

Page 37
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION
Volume 2, Issue 1, January 2023
www.in-academy.uz
a = int(input(" Burchakning gradus qiymatini kiriting="))
r = (2*math.pi*a)/360
print("Burchakning radian qiymati = ", r)
6-misol. x kg konfet a so’m turadi. 1 kg va y kg konfet qancha
turishini aniqlovchi dastur
tuzilsin. Dasturi:
x = float(input("Konfet miqdorini kiriting (kg) = "))
a = float(input("Olingan konfet miqdorining summasini kiriting = "))
y = float(input("y ni kiriting (kg) = "))
b = a/x
# b ni 1 kg konfetning narxi
deb olamiz
s = b*y
# s ni y kg konfetning narxi
deb oldik
print(f"1 kg konfetning narxi={b}, y kg konfetning narxi={s}")
7-
misol. Sonlar o’qida ikkita nuqta orasidagi masofa aniqlansin.
Dasturi:
import math
x1 = float(input(" Son o'qidagi x1 nuqtani kiriting = "))
x2 = float(input(" Son o'qidagi x2 nuqtani kiriting = "))
s = math.fabs(x2-x1)
print(" Ikki nuqta orasidagi masofa = ", s)
8-misol. Qayiqning tezligi v km/soat, daryo oqimining tezligi u km/soat (v>u).
Qayiqning
daryo oqimi bo’yicha harakatlanish vaqti t1, oqimga qarshi t2. Qayiqning yurgan s yo’lini
hisoblovchi dastur tuzing.
Dasturi:
v = int(input("v tezlikni kiriting (v>u) = "))
u = int(input("u tezlikni kiriting = "))
t2 = int(input("t2 vaqtni kiriting = "))
s=t2*(v-u)
print("O'tilgan masofa=", s)
9-
misol. a va b koeffitsientlar berilgan. a∙x + b = 0 chiziqli tenglamaning yechimini (x ni)
aniqlaydigan programma tuzilsin.
Araliqtan oqitiw - Uliwma pedagogika

|
Uliwma pedagogika
|
bet | 26/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgAraliqtan oqitiw oqitiwdin` jan`a xa`m o`zgeshe bir tu`ri bolip, qa`legen bir oqiwshinin`,
belgili waqitta, ken`islikte yamasa ma`lim orin menen texnikaliq qurallardin` (televizor, kino,
radiopriemnik, komp`yuter, internet, t.b.) ja`rdeminde araliqtan qatnas jasaw arqali da oqiwi
yamasa bilim aliwi mu`mkin. Araliqtan oqitiwda respublikamizda jan`adan sho`lkemlestirilip
atirg`an Elektron kitapxana, Elektron pochta, balalar xa`m jaslardin` komp`yuter tarmaqlari
ja`ne internetten ken` paydalaniwg`a boladi. Sonday-aq xabar xa`m baylanis texnologiyalari
qollaniladi.
3. Sabaq – Respublikamiz mekteplerinde oqitiw jumislarin sho`lkemlestiriwdin`
tiykarg`i tu`ri
Oqitiw jumislarin sho`lkemlestiriwdin` sabaq xa`m basqa tu`rlerinde oqiw isleri -
ja`ma`a`t, topar, jeke tu`rde alıp barıladı. Sabaqtin` sapali xa`m na`tiyjeli boliwi mina
talaplardi saqlawg`a baylanisli boladi; sabaq ma`mleketlik bilimlendiriw standarti xa`m oqiw
bag`dar-lamasina muwapiq o`tkerilip oqiwshilardi olarda ko`rse-tilgen bilim, eplilik ko`nlikpeler
sistemasi menen qurallandirg`anda; sabaqtin` maqseti menen waziypalari, ondag`i basli xa`m
ekinshi da`rejeli ma`seleler aniq belgilengende; oqitiwdin` mag`liwmatliq, ta`rbiyaliq xa`m
rawajlan-diriwshiliq maqsetinin` birligin saqlag`anda; oqiwshilardi uliwma insaniy xa`m milliy
qa`diriyatlar ruwxinda ta`rbiyalawg`a, olarg`a milliy ideya menen milliy g`a`rezsizlik
ideologiyasin sin`diriwge qaratilg`an da; respublikamiz turmisi, xalqimizdin` dan`qli o`tmishi,
baxitli bu`gingi ku`ni menen baylanistirilip, o`zligimizdi xa`r ta`repleme teren` u`yretip
oqiwshilarda o`z watani, xalqi ushin maqtanish sezimin qa`liplestirgeninde; sabaqta xaliq
pedagogikasinin` altin g`a`ziynesinen, du`n`ya pedagogikasindag`i jan`aliqlardan, aldin`g`i xa`m
nova-torliq ta`jiriybelerden do`retiwshilik penen paydalang`anda; sabaqta qollanilatug`in
metodlar, usillar, ko`rsetpeli xa`m texnikaliq qurallar, jan`a pedagogikaliq texnologiyalar duris
tan`lanip xa`m sheber qollanilg`anda; xa`r bir oqiwshig`a jeke qatnasiqta boliwdi, uqipli,
talantli xa`m to`men u`lgeretug`in oqiwshilar menen ayirim islesiwdi ta`miyinlegende;
oqiwshilardi bilimdi o`zbetinshe izlep tabiwg`a, bilimdi o`zbetinshe iyelew o`nerin u`yreniwge
a`detlendirgende; oqiwshilarda o`zbetinshe erkin pikirlewdi, jedellikti, do`retiwshilik oylaw
menen do`retiwshilik uqipliqti rawaj-landirg`anda;
|
| |
Ta`biyat xa`m iskusstvo qurallari arqali oqiwshilarg`a estetikaliq ta`rbiya beriw

Ta`biyat xesh na`rse menen almastirip bolmaytug`in gozzalliq tiykari. Ol estetikaliq
tvorchestvonin` o`z-ara baylanisi u`lken a`xmiyetke iye. Xa`r bir oqiwshi balaliq, o`spirimlik,
estetikaliq sezgirligine gumanlaniwg`a boladi. Egerde ras ten`izdi ko`rgende estetikaliq
sezimler payda bolmasa, onin` suwretin ko`rip otirip, ra`xa`tlene almaydi.
Biz o`z aldimizg`a oqiwshilarda ta`biyatti qorgaw sezimin ta`rbiyalawdi qoyar ekenbiz,
onda biz olardi to`mendegi bag`darlawlar menen ta`miynlewimiz kerek; 1. Baqlaw, ku`ndelik
ju`rgiziw, 2. jaziw, siziw, akvarium, 3. Tiri ta`biyat mu`yeshlerinde, u`yde xaywanlardi
awqatlandiriw xa`m qorg`aw, 4. jasil o`simliklerdi ko`beytiw xa`m qorg`aw, o`. mektep
bajbanlig`i.
Adamnin` ko`rkem xa`reketleri, onin` estetikaliq mu`mkinshilikleri toliq tu`rde xa`m izbe-
izlik penen iskusstvoda ko`rinedi. Iskusstvo- adamnin` en` joqarg`i quwanishlarinin` biri bolip
tabiladi. Ol adamnin` diqqatin turmistin` xaqiyqiy bayliqlarina, adamlardin`, olardin` pikirleri
menen minez-qulqlarinin` gozzallig`ina, ta`biyattag`i gozzalliqlarg`a awdaradi, sezimlerdin`
baylig`in, a`tirapimizdi qorshag`an du`n`yanin` xa`r qiylilig`in aship beredi. Iskusstvog`a
aralasiw xa`m ko`rkem do`retiwshilik xa`r ta`repleme jetisken adam ushin ishki za`ru`rlik bolip
tabiladi. Estetikaliq ta`rbiyalawda paydalanilatug`in ko`rkem a`debiyatti pedagogikada
iskusstvo qurallari dep ataydi. Iskusstvo qurallari menen estetikaliq ta`rbiyalaw ta`biyatqa
sa`ykesligine, xa`r bir iskusstvonin` o`zgesheligine qarap to`mendegi jollar menen iske asiriladi.
1. ko`rkem shig`armalardi demonstratsiyalaw, ko`rsetiw yamasa orinlaw, 2. ko`rkem
shig`armalarg`a analiz, tallaw xa`m baxalaw, 3. iskusstvo izertlew bilimlerinin` qatnasi, 4.
Oqiwshilardin` tvorchestvoliq xa`m atqariwshiliw xizmeti.
Iskustvonin` adamg`a beretug`in la`zzeti tek qanday da bir shig`armag`a tiykarlanip
aling`an turmis xaqiykatlig`in ku`ta` teren` suwretlewden g`ana ibarat emes, sonin` menen birge
iskusstvo xizmetkeri sheberliginin` jetilisiw da`rejesinen, ta`biyattin` og`an bergen materialliq
islewdegi erkinligi xa`m zeyinliginen, iskusstvonin` suwretlewshi xa`m ayqin ko`rsetiwshi
qurallarinan ku`ta` sheberlik penen paydalana aliwda la`zzetleniw bolip tabiladi. Bularsiz
iskusstvo shig`armalarinan toliq la`zzet ala almaysan`, ol adamg`a qiziq ta bolmaydi.
Iskusstvo turmistin`, ta`biyattin` xa`m ja`miyettin` gozzallig`in obrazli formada ko`rsetedi,
jeke adamnin` ruxiy du`n`yasin ideyaliq-estetikaliq xa`m a`dep-ikramliliq idealin bayitadi.
Sonday-aq iskusstvo qurallari, ilim, adamlardin` miynet, oqiw, ja`miyetlik, sport xizmetleride
estetikaliq ta`rbiya qurali bola aladi.
Estetikaliq ta`rbiyani sho`lkemlestiriw ilimiy tiykarda to`mendegishe a`melge asiriladi. 1.
Oqiwshilardin` estetikaliq rawajlaniw da`rejesin u`yreniw. 2. Ta`rbiyalaniwshilardin` estetikaliq
ma`deniyatin ko`teriwge baylanisli bolg`an aldin ala aniq belgilengen waziypalardi belgilew. 3.
Oqiwshilardin` estetikaliq xizmetlerin sho`lkemlestiriw. 4. Estetikaliq ta`rbiyada erisilgen
na`tiyjelerdi esapqa aliw xa`m tallaw.
Oqitiw metodlari ha`m qurallari

5. Oqitiw protsesinde metodikaliq qurallardan paydalaniw
6. Oqiwshilardin` o`z betinshe jumislarinda jan`a pedagogikaliq texnologiyani
qollaniw
Mug`allimnin` bilim beriwdegi xa`m oqiwshilardin` bilim, eplilik, ko`nlikpelerdi
iyelewdegi, olardin` ko`z-qaraslarin qa`liplestiriwge, uqipliliqlarin rawajlandiriwg`a qara-tilg`an
birgeliktegi xizmetlerinin`, usillarinin` jiyindisina
oqitiw metodi dep aytiladi. Oqitiw
metodinan basqa
oqitiw usili, a`disi degen tu`sinikte qollaniladi. Oqitiw metodi ken` tu`sinik,
oqitiw usili, a`disi tar tu`sinik. Xa`r bir oqitiw metodi bir neshe Elementlerden quraladi. Oqitiw
metodinin` usi Elementlerin oqitiw usillari, a`disleri dep ataydi. Misali oqiwshilardi sabaqliq
xa`m kitap penen islewge u`yretiw metodi bir neshe usillardan turadi: oqig`an materialdin`
jobasin du`ziw, mazmunin qaytarip aytip beriw, konspekt aliw t.b.
Oqitiw metodinin` qurilisina kiretug`in xa`m oqiw materialin o`zlestiriwge ja`rdem
beretug`in, mug`allim menen oqiwshinin` is-xa`reketine oqitiw usili dep aytiladi.
Oqitiw metodi, usili menen bir qatarda oqitiw protse-sinde xa`r tu`rli oqitiw qurallari da
qollaniladi. Qural, a`sbap, miynet xa`m xa`reket qurali degen ma`nisti bildiredi. Qurallar
ja`rdeminde xa`r tu`rli jumislar orinlanadi, xa`re-ketler islenedi. Mug`allimnin` bilim beriwinde
xa`m oqiwshi-lardin` bilimlerdi iyelewinde ja`rdem beretug`in a`sbaplar menen dereklerge
oqitiw qurali delinedi.
K afsan — - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Yodda tuting!
1885-yil Baljuvonda, 1888-yili Ko‘lob bekligida, 1889-yil may
oyida Kalifda dehqonlar qo‘z g ‘olon ko‘tardilar.
Amirlikning deyarli barcha
shaharlarida m ohir zargarlar
m ehnat qiladigan ustaxonalar
m avjud edi. U lar yasagan mah-
sulotning barchasi o ‘ziga xos
nozik naqshlar bilan bezatilar-
di. Buxoro kulolchilik buyum-
lari bozori ham chaqqon boMib,
kulollar butun am irlik sha
harlarida keng tarqalgan edi.
Buxoro am irligida azaldan
rivojlanib kelgan o ‘ziga xos
k o ‘rinishdagi hunarm andchilik m avjud boMgan. H unarm andlam ing asosiy
daromadlari behisob soliqlarni toMashga ketardi. Shu bois ular o"z ustaxona
va korxonalarini yanada rivojlantirish va takom illashtirish uchun qo‘shimcha
m ablag Marga ega emasdi.
XIX
asrning oxirida Buxoro amirligi Rossiya, Af-
g ‘oniston, Hindiston, Eron va K avkaz bilan savdo
aloqalariga ega boMgan. Buxoro, Chorjo‘y, Karki,
Termiz va Kogon (Yangi Buxoro)da Rossiya firmalarining idora va ombor-
xonalari m avjud edi. Rossiya va Buxoro amirligi o ‘rtasida tovar aylanishi
yil sayin o ‘sib bordi.
S avdo-sotiq
m u n osab atlari
H u n arm an d ch ilik
B u paytda hunarm andchilik sohasida ishlab chiqa-
rishning asosiy tarm oqlaridan biri gilam va nam at
tayyorlash boMgan. Buxoro gilam lariga chet ellarda ham talab katta boMib,
am irlik savdogarlari ulam i k o ‘p m iqdorda xorijga, jum ladan, Rossiyaga olib
borib sotar edilar. Bundan tashqari 0 ‘rta Sharq mam lakatlari, Turkiston bo-
zorlarida ham Buxoro gilamlari xaridorgir edi. Ichki va tashqi bozorlarda
Buxoro ip-gazlam a matolari, k o ‘nchilik, zardo‘zlik, kum ush va oltin kanda-
korlik buyumlari, b o ‘yoq va sovun m ahsulotlari ham m ashhur boMgan.
Buxoro ustalarining oltin va kum ushdan yasagan buyumlari, ayniqsa, dong
taratgan edi.
____________________________________
Ip yigiruvchi hunarmandlar

Buxoro am irligi hududi katta foyda keltim vchi tranzit savdo uchun ham
qulay edi. R ossiya v a A fg ‘oniston o ‘rtasidagi barcha savdo yoMlari Buxoro
am irligi orqali oTardi. R ossiya B uxoro orqali A fg'onistonga katta m iqdorda
m ovut, chinni buyum lar, baxm al, chit, gugurt v a kerosin chiqarar edi.
1887-yilda am irlik hududi orqali dastlabki temiryoM o ‘tkazildi. Bu-
xorodan 15 kilom etr m asofada Y angi Buxoro stansiyasi qurilishi boshlab
yuborildi. B u yerda am ir saroyi v a R ossiya siyosiy agentining qarorgohi
ham barpo etildi. E ndilikda B uxoro am irligi te m iiy o ‘1 orqali Toshkent,
O renburg v a M oskva bilan bogTangandi. 1888-yilga kelib B uxoro am irligi
hududida rus qishloqlari vujudga kela boshladi. B uxoroda R ossiya davlat
banki boTim i ochildi. B undan tashqari ikkita paxta tozalash zavodi, Yevro-
p a nam unasida ikkita m ehm onxona barpo etildi. Eski Buxorodagi q o ‘shbegi
uyi va R ossiya im peratorining siyosiy agentligi qarorgohi ilk paydo boTgan
telefon aloqasi bilan bogTangan edi.
A tam alar izohi
JStixiyali
— u y u sh m ag an , t o ‘g ‘ri tash k il e tilm a g a n harak at.
N otarial ishlar (lot. — kotib) —
y u rid ik v a b o sh q a turli h u jja tla m i tasd iq -
la sh ishlari.
Yakunlarni chiqaram iz!
► B u x o ro am irlig in in g R o ssiy a b ila n 1 868-yilgi shartnom asi.
► R o ssiy a, A f g ‘onisto n , H in d isto n , E ro n b ila n savdo-sotiq.
► 1887-yil — B u x o ro a m irlig i o rq ali te m iry o ‘l qurilishi.
► A m ir M u z affar — so liq lar o sh irilishi, zu lm k u c h a y ish i v a V ose q o ‘z-
g ‘oloni.
Savol va topshiriqlar
1. B u x o ro a m irlig in in g R o ssiy a b ila n 1 868-yilgi sh artn o m asi m am la k a tn in g
key in g i riv o jla n ish ig a q a n d a y t a ’sir o ‘tk azdi?
2 . B u x o ro a m irlig in in g q o ‘shbegi, d ev o nbegi, b o sh qozi k a b i am ald o rlari
z im m a sig a q an d ay v a z ifa la r y u k la tilg a n edi?
3. V o se q o ‘z g ‘o lo n in in g sab ab lari n im a la rd a n ib o ra t edi?
4. Q o ‘z g ‘o lo n k o ‘ta rg a n aholi to m o n id a n q a n d a y x a to la rg a y o ‘1 q o ‘y ilg a n
edi?
5. X IX a sr o x iri — X X a sr b o sh la rid a B u x o ro a m irlig id a to v ar-p u l m u n o -
sab atlari riv o jla n ish ig a q aysi o m illa r t a ’sir o ‘tk azd i?