Pedagogik texnologiyaning darajalari, tuzilishi va nazariy asoslari

|
Pedagogik texnologiyaning darajalari, tuzilishi va nazariy asoslari
|
bet | 7/8 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 2,11 Mb. | | #103313 |
Bog'liq Pedagogik texnologiyaning nazariy-metodologik asoslari kurs ishi2.2 Pedagogik texnologiyaning darajalari, tuzilishi va nazariy asoslari
Ta’lim amaliyotiga nisbatan pedagogik texnologiyaning uch sathi, ya`ni darajalari quyidagicha belgilanadi: umumpedagogik, xususiy metodik, lokal (modul).
1. Umumiy pedagogik daraja. Umumiy pedagogik (umumdidaktik, umumtarbiyaviy) texnologiya ta’lim-tarbiya jarayonining yaxlit tizimliligi, ma’lum bir region, o`quv yurti tomonidan uzliksiz ta’lim tizimining muayyan bir bosqichidagi texnologiyaning umumiy qo`nuniyatlari, ilmiy-nazariy asoslari, tamoyillari, amaliyotda qo`llashning umumiy xususiyatlari, shart-sharoitlarini ifodalaydi. Shu o`rinda qayd etish kerakki, uzliksiz ta’lim tizimining har bir bosqichida ta’lim mazmuni orqali tegishli o`ziga xos maqsad va vazifalarni amalga oshirish ko`zda tutilganligi sababli, pedagogik texnologiya ham o`ziga xos xususiyatga ega bo`ladi. Bu darajada pedagogik texnologiya pedagogik tizim tushunchasiga sinonim xisoblanadi. Uning tarkibiga ta’lim-tarbiya jarayonining maqsad va vazifasi, mazmuni, vosita va metodlari, tarbiya jarayonining ob’ekti va sub’ekti faoliyatining algoritmlari kiradi.
2. Xususiy metodik darajada pedagogik texnologiyaning muayyan bir predmet, kursni o`qitish jarayonining maqsad va vazifalarini amalga oshirish maqsadida foydalaniladigan ta’lim mazmuni, o`qitish vositalari, metodlari, shakllarining majmuasi tushuniladi.
3. Lokal (modul) darajada ta’lim-tarbiya jarayonining ma’lum bir qismining xususiy didaktik va tarbiyaviy maqsadini hal etishga qaratidgan texnologiya tushuniladi. Unda o`quvchilarning mustatsil ishlarini tashkil etish, o`quvchilar bilimini nazorat qilish, shaxsiy fazilatlarni shakllantirish kabi masalalar ko`zda tutiladi. Pedagogik texnologiyaning yuqorida qayd etilgan uchta darajasi bir- birini to`ldiradi va taqozo etadi. Biz pedagogik texnologiyani qo`llash haqida so`z yuritishdan avval, pedagogik texnologiyaning ilmiy asoslariga to`xtalib o`tamiz. Pedagogik texnologiya bir qancha asoslarga ega. Bulardan eng ahamiyatlilari ijtimoiy, falsafiy, metodologik, didaktik, pedagogik, psixologik, fiziologik, gigienik, mafkuraviy, huquqiy-me’yoriy, iqtisodiy, tarixiy, nazariy, amaliy va boshqa asoslar xisoblanadi. Ular bilan qisqacha tanishib chiqamiz. Pedagogik texnologiyaning ijtimoiy asosi har bir shaxs, jamiyat va davlatning ta’limtarbiya sohasidagi ehtiyojlaridan kelib chiqadi va shu ehtiyojlarni qondirishning maqsad va talablarini, tashkiliy shakllari va usullarini belgilaydi. U shaxsning, jamiyatning va davlatning rivojlanishida asosiy omillardan hisoblanadi.Pedagogik texnologiyaning falsafiy asosi uning maqsadlari hamda tashkiliy shakl va usullarining falsafiy jihatdan to’g’ri yo’nalishda bo’lishini ta’minlashga xizmat qiladi. Falsafiy oqimlar va yo’nalishlarning har biri ta’lim-tarbiya masalalariga o’ziga xos yondashadi. Shu sababdan pedagogik texnologiyaning falsafiy yo’nalishi uning to’g’ri yoki noto’g’riligini, jamiyatning ma’lum maqsadlariga muvofiq yoki zidligini ko’rsatadi. Bu pedagogik texnologiyalarga baho berishda asosiy ko’rsatkichlardan hisoblanadi.
Pedagogik texnologiyaning metodologik asosi uni amalga oshirishda qaqday metodlarga asoslanilishini belgilaydi. Insonlarning olamni hamda o’zlarini bilishlari turli tarixiy davrlarda turlicha asoslarga ega bo’lgan va ular o’ziga xos metodlarni keltirib chiqargan. Hozir olam va uning xususiyatlari haqida xolis ma’lumotlar olish, haqqoniy bilimlar hosil qilishning ilmiy metodologiyasi pedagogic texnologiyalarning metodologik asosi hisoblanadi. Metodologik asosning ilmiy jihatdan to’g’ri bo’lishi pedagogik texnologiyalar uchun zaruriy shartdir. Pedagogik texnologiyaning didaktik asosi uning ta’lim-tarbiya qoida va tamoyillariga muvofiqligini belgilaydi. Didaktik talablar ta’lim-tarbiyaviy vazifalarning nazariy jihatdan to’g’ri bajarilishini ta’minlaydi. Pedagogik texnologiyaning didaktik jihatdan to’gri bo’lishi uning yuqori samaradorligining zaruriy sharti hisoblanadi. Buning uchun zamonaviy didaktikaning ilmiy xulosalaridan ijodiy foydalanish talab qilinadi. Pedagogik texnologiyaning pedagogik asosi zamonaviy pedagogika fanining ilmiy xulosalaridan kelib chiqadi. Bunda pedagogik texnologiyaning umumiy tarkibiy tuzilishi, mazmuni, shakli, usullari, vositalari, pedagogic jarayonning tashkil qilinishi, olib borilishi, uning diagnostikasi, monitoringi, o’quv- mavzu rejalar va shu kabilarning ilmiy jihatdan to’g’ri bo’lishi ta’minlanadi. Pedagogik texnologiyalar hozirgi pedagogika fanining rivojlanishida katta o’rin egallab bormoqda. Pedagogik texnologiyaning psixologik asosi psixologiya fanining ilmiy xulosalari va tavsiyalari bilan belgilanadi. Ulardan ta’lim-tarbiya jarayonida to’g’ri foydalanish orqaligana kutilgan natijaga erishish mumkin. Shu sababli pedagogic texnologiya psixologiya qonunlarini to’liq hisobga olishi talab qilinadi. Ta’limning har bir bosqichida tegishli yosh psixologiyasi xususiyatlariga moslashtirilgan pedagogik texnologiyalar qo’llaniladi. Har bir bosqichda tegishli darajadagi bilim va tarbiya beriladi. Bu masalalarni o’rganish bilan pedagogik psixologiya fani shug’ullanadi. Pedagogik texnologiyaning fiziologik asosi ta`lim oluvchilar-ning turli yoshdagi fiziologik xususiyatlarini hisobga olishdan iborat. Bunda o’gil va qiz bolalar fiziologiyasidagi farqlar aloxida xisobga olinishi lozim. Pedagogik texnologiya jarayonida fiziologik talablarni hisobga olish sog’lom avlodnivoyaga etkazishning zaruriy sharti hisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning gigienik asosi ta’lim-tarbiya jarayonida salomatlikni saqlash talablariga rioya qilishdan iborat. Bunda turli zararli va ortiqcha ta’sirlarni bartaraf qilish, o’quv sharoiti: yoritilganlik, harorat, havoning toza-ligi, ta`lim oluvchining va o’qituvchining ish o’rni, jihozlar, o’quv nagruzkalarining me’yorlari, didaktik vositalarning qulayligi, sifati va shu kabilar tibbiyot, fiziologiya, ergonomika, ekologiya talablariga, insonparvarlik va xalqparvarlik g’oyalariga muvofiq bo’lgan ilmiy asoslarda belgilab boriladi. Bu talab va me’yorlarga rioya qilish pedagogik texnologiyani amaliyotga tatbiq etish imkoniyatini yaratadi. Bu masalalarni o’rganish bilan maktab gigienasi fani shug’ullanadi. Pedagogik texnologiyaning mafkuraviy asosi uning milliy istiqlol g’oyasi va mafkurasi tamoyillarini o’zida mujassam etishi va ularni amalga oshirishga yo’naltirilgan bo’lishidan iborat. Bunda barkamol insonni shakllantirishda mafkuraviy tarbiyaning fidoyi, mustaqil fikrlay oladigan, xulq-atvori bilan boshqalarga ibrat bo’ladigan, bilimli, ma’rifatli, ijtimoiy faol insonni voyaga yetkazishdan iborat asosiy vazifalarni amalga oshirib borishi har bir pedagogic texnologiya uchun dolzarb masalalardan hisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning huquqiy-me’yoriy asosi ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil qilish va amalga oshirishga doir qonunyy va me’yoriy hujjatlar bilan belgilanadi. Bular O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, „Ta’lim to’g’risida"gi qonun, Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, Davlat ta’lim standartlari, o’quv reja va dasturlar, O`zbekiston Respublikasi Prezidentining ta’lim-tarbiya sohasiga tegishli Farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Xalq ta’limi vazirliginingqaror va buyro`qdari, ular asososida tayyorlanib, o’rnatilgan tartibda tasdiqlangan nizomlar, ustavlar va boshqa me’yoriy hujjatlar hisoblanadi. Pedagogik texnologiya jarayoni ishtirokchilari ushbu huquqiy-me’yoriy asoslarni tegishli darajada bilishlari va amalga oshirib borishlari lozim. Pedagogik texnologiyaning iqtisodiy asosi ta’lim menejmenti xulosalari va marketing tadbikotlari natijalariga muvofik belgilanadi. Pedagogik texnologiya ijtimoiy soxadagi faoliyat bulgani sababli uning iqtisodiy samarasi o`ziga xos tartiblarda aniqlanadi va ta’minot masalalari xal kilib boriladi. Pedagogik texnologiya iqtisodiy asosining mustaxkam bo`lishi uni amaliyotda davom ettirish uchun zaruriy shart xisoblanadi. Pedagogik texnologiyaning tarixiy asosi ta’lim-tarbiya masalalarini turli tarixiy davrlarda amalga oshirishning shakl va usullari, mazmuni xamda turli pedagogik nazariyalar xaqidagi ma’lumotlardan iborat bo`lib, ular zamonaviy pedagogik texnologiyalarning kelib chiqishi uchun zamin xisoblanadi. Hozirgi pedagogik texnologiyalar turli davrlarda boshlangan ishlar, olib borilgan taxlillar, chiqarilgan xulosalar, mutafakkirlar bildirgan fikr-muloxazalarning rivojlantirilishi asosida paydo bo`lib, takomillashib bormoqda. Pedagogik texnologiyaning tarixiy asosi uning o`ziga xos ildizlarini tashkil qilishini xisobga olgan xolda ularni bilish va chuqur o`rganish kelgusi rivojlanish yo`llarini belgilashda muxim axamiyatga ega. Yuqorida aytilgan va boshqa asoslar umumlashtirilsa, har bir pedagogic texnologiyaning o`z nazariy va amalii asoslari kelib chiqadi. Ular aloxida maqsad, vazifalari, mazmuni, shakl, usul, vositalariga muvofiq belgilanadi. Pedagogikada, o‘qitish texnologiyalari bilan biiga ta’limiy texnologiyalar ham o‘rin olgan. Ta’limiy texnologiyalar mazmun-axborot aspektini bildirsa, o‘qitish texnologiyasi jarayonga aloqador deb hisoblanadi, ya’ni ular orasida hali ham aniq farqlar beigilanmagan. Pedagogik texnologiya talabalarning tayyorgarlik darajasiga, ulaming axborotlar bilan tanishganlik va amaliy tayyorgarligiga moslangan bo'lishi lozim. Kasbiy ta’lim tizimida o‘qitish texnologiyalari fundamental va amaliy bilimlaming o‘zlashtirilishini, harakatlaming reflektivligini aks ettiradi va o‘z kasbiy faoliyatini shakllantiradi. Pedagogik texnologiya Ta`lim beruvchiva talaba faoliyati bilan belgilanadi. Faoliyatning bunday turlariga ko‘ra pedagogik texnologiyaning tuzilmasi aniqlanadi.
Pedagogik texnologiyaning tuzilmasi:
- konseptual asos,
- ta’lim jarayonining mazmuni
- texnologik jarayondan iborat bo‘ladi.
Har bir pedagogik texnologiya muayyan ilmiy konsepsiyaga asoslanadi. Pedagogik texnologiyaning ilmiy konsepsiyasi ta’lim maqsadlariga erishishning:
- falsafiy,
- psixologik,
- ijtimoiy-pedagogik
- didaktik asoslashlami qamrab oladi.
Ta’lim jarayoni mazmuni ta’lim jarayonining:
- umumiy va aniq maqsadlari,
- o‘quv materiali mazmunidan iborat bo‘ladi.
Texnologik jarayon:
- o‘quv jarayonini tashkil etish,
- Ta`lim beruvchifaoliyati,
- talaba faoliyati,
- o‘quv jarayonini boshqarish usullari,
- o‘quv jarayoni diagnostikasini qamrab oladi.
Tadqiqotchilar har qanday pedagogik texnologiyalami qanoatlantiradigan mezonlarni belgilaydilar:
- Izchillik pedagogik texnologiyaning mezoni sifatida jarayonning mantiqiyligi, pedagogik texnologiyaning barcha qismlarining o‘zaro bog‘likligi, yaxlitligani o‘z ichiga oladi.
- Boshqaruvga asoslanganligi pedagogik texnologiyaning mezonlaridan biri. U o‘quv jarayoni diagnostikasi, uni rejalashtirish va amalga oshirishni loyihalash, undagi o‘qitish metodlari va vositalari bilan o‘zgartirib turishdan iborat bo‘ladi.
- Samaradorlik mezoni pedagogik texnologiyaning ta’lim jarayonining konkret sharoitlarida olinadigan yo`qsak natijalami ko‘zda tutadi.
- Qayta tiklash pedagogik texnologiyalar mezonlaridan biridir. Unda pedagogik texnologiyalami boshqa o‘quv yurtlarida qo‘llash imkoniyati tushuniladi.
Xulosa.
X ulosa qilib aytganda, ta‘lim muassasalarida mutaxassislarning kasbiy tayyorgarligi murakkab va doimiy harakatdagi tizimni tashkil etadi. Bu tizimda bo‘lg‘usi o‘qituvchining texnologik tayyorgarligi alohida o ‘rin tutadi. U bo‘lg‘usi pedagogning intellektual rivojlanishi, faol o'qishi, ijodiy shaxsning rivojlanishi, tafakkuming kasbiy yo‘nalganligini idrok qilish, o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etishda tadqiqiy (ilmiy) tamoyillami amalga oshirish bilan bog‘langan. Bo‘lg‘usi pedagogning texnologik tayyorgarligi, oliy o ‘quv yurtida pedagogik texnologiyalami amalga oshirishni talab qiladi.
|
| |