nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kurs ishining dolzarbligi

|
Kurs ishining dolzarbligi
|
bet | 2/12 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 429,41 Kb. | | #112552 |
Bog'liq Matematik modellashtirish kursKurs ishining dolzarbligi.
Respublikamiz mustaqillikka erishgan dastlabki yillardan boshlab ta’lim va tarbiya tizimi zamona talabiga, ya’ni iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar talabiga javob bera olmay qolganligi ma’lum bo’ldi. Ta’lim tizimidagi muammolar: maktablarning moddiy bazasining juda nochorligi, o’qituvchilar malakasining pastligi, o’quv jarayonining mukammal emasligi, eski qolipda yozilgan darsliklar, bitiruvchilar malakasining pastligi, o’quvchi bilan o’qituvchi orasidagi munosabat, o’quvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatining pastligi kabilar edi.
Ta’lim tizimidagi kamchiliklar shu jumladan fizika fanini o’qitish uslubiyotini ham chetlab o’tmadi. Respublika DTM ning axborotida qayd etilishicha, keyingi yillarda abiturentlarning fizika fanidan to’plagan ballari fanlar orasida oxirgi o’rinlarni egallab kelmoqda. Respublika miqyosida maktab o’quvchilari o’rtasida o’tkaziladigan olimpiadalarda fizika fani bo’yicha 1 va 2 o’rinlar bo’sh qolmoqda. Bunday ahvol Respublikada fizika fanini o’qitish uslubiyotida jiddiy kamchiliklar mavjudligidan darak beradi. Bu muammoni hal etishning yagona yo’li fizikani o’qitishga yangi ta’lim texnologiyalarini joriy etish hisoblanadi. Rivojlangan xorijiy davlatlarning ta’lim tizimida sinovdan o’tib o’zining hayotiyligini ko’rsatgan yangi pedagogik texnologiya (YaPT) bizning ta’lim tizimimizda yaqinda kirib kela boshladi. Fizikani o’qitishda YaPT ni joriy etish o’qituvchidan zamonaviy didaktik usullar (induksiya, deduksiya, sistema, model, analogiya)ni keng qo’llashni taqozo etadi. Ikkinchidan ta’lim jarayoni murakkab, takomillashib boruvchi, ochiq, boshqariladigan dinamik va nochiziqli sistema hisoblanadi. Bu sistemaning asosiy elementlari bo’lib o’qituvchi, o’quvchi, darsliklar, o’qitish uslubiyoti va hokazolar hisoblanadi. Bu elementlarning har biri o’z navbatida murakkab sistema hisoblanadi. Ushbu elementlar o’rtasida funksional bog’lanish mavjud. Funksional bog’lanishlarni tahlil qilib uning zaif tomonlarini aniqlash va uni bartaraf etish orqali fizikani o’qitishning samaradorligini oshirishga erishish mumkin.
Ta’lim tizimiga axborot texnologiyalarini tadbiq etish sohasida yaratilayotgan dasturiy vositalarni tahlil qilganda shu narsaning guvohi bo’lamizki, jarayonlarni harakatli animasiyalar va virtual laboratoriyalar orqali tasvirlash ancha keng tarqaldi[2]. Shuning bilan bir qatorda, bizning fikrimizcha, ayrim masalalarni qulay grafik interfeysni yaratgan holda komputerda bajartirilsa, o’quvchi uchun foydali bo’ladi. Birinchidan, masala natijasi kiritilgan zahoti o’quvchiga uning to’g’ri-noto’g’ri ekanligi ma’lum bo’ladi, ikkinchidan, agar noto’g’ri bo’lsa, yoki o’quvchida mavzuni o’rganish zarurati tug’ilsa, tezgina uni komputerda o’qib olish imkoniyatini yaratib qo’yish mumkin, uchinchidan, ayrim jarayonlar harakatli tarzda namoyish etilishi mumkin, to’rtinchidan, o’quvchi vazifani bajarar ekan, komputerda ishlash malakasi yanada oshadi.
|
| |
Laboratoriya topshiriqlari

|
Laboratoriya topshiriqlari
|
bet | 35/43 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 2,17 Mb. | | #106190 |
Bog'liq lab (2)Laboratoriya topshiriqlari
1. Raqamli signallarni uzatishda MSK modulyator ishini tadqiq qilish.
2. MSK signalini modulyatorning turli fuksional bog‘lamalarda shakllanish jarayonlarini o‘rganish.
Uslubiy ko‘rsatmalar
1. Kompyuterni yoqing, dasturni ishga tushiring.
2. «Оциллограф» blokida 1 va 2 raqamli kanallarda 1V/del ga teng kuchlanishni belgilang. Signal razvertkasini 0,2ms/del ga o‘rnating.
3. O‘qituvchi topshirig‘i bilan “Signallar manbasi” blokida 8 bitdan iborat raqamli xabarni shakllantirish. Ossillografning 1 kanalini modulyator sxemasining 1 nazorat nuqtasiga ulang. Modulyator kirishidagi raqamli xabarlarning ossillogrammasini kuzatish va chizish. Raqamli impuls davomiyligini aniqlash.
4. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 2 nazorat nuqtasiga ulang. Chiziqli koder chiqishida raqamli modulyatsilangan signal ossillogrammasini kuzating va chizing.
5. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 3 nazorat nuqtasiga ulang. Toq ketma-ketlikdagi ossillogrammani kuzatish va chizib olish.WI(t).
6. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 4 nazorat nuqtasiga ulang. Juft ketma-ketlikdagi ossillogrammani kuzatish va chizib olish.WQ(t).
7. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 5 nazorat nuqtasiga ulang. Past chastotali ossillogrammani kuzatish va chizib olish. sin(πt/2Tb)
8. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 6 nazorat nuqtasiga ulang. Past chastotali signal ossillogrammasini kuzatish va chizib olish. cos(πt/2Tb).
9. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 7 nazorat nuqtasiga ulang. Past chastotali modulyatsiyalangan signal ossillogrammasini kuzatish va chizish. WI(t)sin(πt/2Tb).
10. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 8 nazorat nuqtasiga ulang. Past chastotali modulyatsiyalangan signalning ossillogrammasini kuzatish va chizish. WQ(tcos(πt/2Tb).
11. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 9 nazorat nuqtasiga ulang. YUqori chastotali tebranishlar ossillogrammasini kuzatish va chizish. sin(2πfnt).
12. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 10 nazorat nuqtasiga ulang.YUqori chastotali asosiy tebranishlar ossillogrammasini kuzatish va chizish. cos(2πfnt).
13. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 11 nazorat nuqtasiga ulang. Modulyator sinfaza tarmog‘ida (1-kanal) 2-chi ko‘paytirgichining chiqishida signal ossillogrammasini kuzating va chizing.
14. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 12 nazorat nuqtasiga ulang. Modulyator kvadratura kanalida(Q-kanal) 4-chi ko‘paytirgichning chiqishida signal ossillogrammasini kuzating va chizing.
15. Ossillograf 2 kanalini modulyator sxemasining 13 nazorat nuqtasiga ulang. MSK signalning summator chiqishidagi ossillogrammasini kuzatish va chizish.
Hisobot tarkibi
Bajarilgan ish bo‘yicha hisobot quyidagilardan tarkib topadi:
1. Ishning nomi va maqsadi.
2. Modulyatorning strukturaviy sxemasi.
3. Barcha punktlar bo‘yicha, tajriba bo‘yicha olingan ossillogrammalar.
4. Olingan natijalar tahlili va xulosalar.
|
| |
Modellash - Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti

Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti
dedline1
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti
|
Cisco Packet Tracer - Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik...

|
Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakultetiBog'liq dedline1Cisco Packet Tracer
Simulyatori
Bu sizga hatto murakkab tarmoqlar
sxemalarini yaratishga
, tarmoq topologiyasini
ishlash qobiliyatini tekshirishga imkon beradi. Biroq, qurilmalarning amalga
oshirilgan funksionalligi cheklangan va haqiqiy uskunaning barcha imkoniyatlarini
ta'minlamaydi. Cisco Packet Tracer Cisco Networking Academy dasturi a'zolariga
bepul taqdim etiladi.
Cisco Packet Tracer ning GNS3 ga nisbatan o quv jarayonida asosiy afzalligi
shundaki, GNS3 da hech qanday kalit yo q, GNS3 tizimi resurslariga ham yuqori
talablarga ega. Shuning uchun kompyuter tarmoqlari laboratoriyalari Cisco Packet
Tracer simulyatoriga asoslangan.
|
| |
Cisco 
Packet Tracer - Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik...

bilan tajriba o’tkazishga imkon beruvchi kuchli tarmoq simulyatsiyasi dasturi.
qilish qobiliyatlarini oshirish haqida gap ketganda, bu juda foydali. Ilova taqdim
etgan simulyatsiyaga asoslangan o’quv muhiti foydalanuvchiga 21- asr
ko’nikmalarini, shu
jumladan qaror qabul qilish
, muammolarni hal qilish va
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.Ko’pgina afzalliklar orasida
foydalanuvchi Cisco Packet Tracerdan platformalararo muvofiqligi hisoblanadi.
Ko’pgina operatsion tizimlarda, shu jumladan barcha faol Windows operatsion
tizimlarida ishlaydi. Ilovada foydalanish uchun turli xil yaxshi qurilmalar mavjud,
shuning uchun siz yo’riqnoma, kalit va kirish nuqtalarining standart to’plamiga
moslashishingiz shart emas. Shunday qilib Cisco Packet Tracer kirish darajasidagi
tarmoq qurilmalarini ulash uchun juda ko’p imkoniyatlarni taqdim etadi. Bu
to’g’ridan to’g’ri yoki krossoverli miskabellar yoki optik tolali kabellar yoki o’zaro
faoliyat konsol kabellari bo’ladimi, ilova deyarli har qanday ulanish turlari bilan
kerakli amaliy tajribani tavdim etadi.
Kamchiliklari - Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti

Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti
dedline1
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik fakulteti
|
Ishning maqsad va vazifalari

|
Ishning maqsad va vazifalari
|
bet | 3/12 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 429,41 Kb. | | #112552 |
Bog'liq Matematik modellashtirish kursIshning maqsad va vazifalari.
1. O’quv jarayonida axborot texnologiyalaridan foydalanishga zamonaviy yondoshuvlarni tahlil etish.
2. Umumiy o’rta, o’rta maxsus o’quv yurtlari ta’limida foydalanishga yo’naltirilgan elektron o’quv adabiyotlarini yaratishning asosiy tamoyillarini, hamda ularni o’quv jarayoniga samarali joriy etish va foydalanish metodlariga asoslangan adabiyotlarni tahlil etish.
3. O’rta maktabda hamda kasb-hunar kollejlarida fizika kursida elektron o’quv qo’llanmalardan foydalanish potensiallarini aniqlash.
4. Multimedia texnologiyasi asosida o’rta maktablar va kasb-hunar kollejlari fizika kursini o’qitishga ko’makchi o’quv dasturiy ta’minotini yaratish.
5. Multimedia texnologiyasi asosida elektron o’quv kurslari texnologiyalaridan foydalanib o’rta maktab hamda kasb-hunar kollejlari fizika kursi bo’yicha dars o’tish uchun mexanika bo’limidan masalalarni echish, tajriba ishlarini bajarish bo’yicha qulay foydalanuvchi grafik interfeysiga ega dastur yaratish.
6. Ishlab chiqilgan dasturiy vositani sinovdan o’tkazish.
7. O’rta maktablar va kasb-hunar kollejlarida fizika kursini o’qitish jarayoniga ko’maklashishga yo’naltirilgan elektron o’quv adabiyotlarni yaratish tamoyillarini aniqlash.
Tadqiqot predmeti. Tadqiqot predmeti bo’lib elektron qo’llanmalar, virtual stendlar va grafik interfeysli trenajyorlarni ishlab chiqishda zamonaviy yondoshuv va o’quv jarayonida ulardan foydalanish muammolari va istiqbollari hisoblanadi.
Tadqiqot usuli va uslubiyotini O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’grisida”gi qonuni, “kadrlar tayorlash milliy dasturi”, “Axborotlashtirish to’g’risida”gi qonun, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “komputerlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to’g’risida”gi Farmoni, Oliy va kasb-hunar ta’limi uchun elektron resurslarni yaratish bo’yicha ilmly-uslubiy ishlar, zamonaviy pedagogik texnologiyalar, “fizika” fani bo’yicha elektron qo’llanmalar yaratish va virtual stendlar tayorlash bo’yicha to’plangan adabiyotlardan foydalangan holda “fizika” kursining mexanika bo’limiga mos masalalarni komputerda bajarish, jarayonlarni kompyuterda imutatsiyani tayyorlash, bunda kompyuter grafikasi erlementlaridan foydalanish tashkil etadi.
|
| |
Modellarning tasnifi - Jamiyat fikrining abstraktlanish jarayoni

4. Modellashtirilayotgan jarayonning tasodifiy darajasi bo’yicha: determinlashgan modellar; -
ehtimoliy modellar.
5. Amalga oshirish usuli bo’yicha: abstrakt (xayoliy) modellar; moddiy modellar.
Modellashtirish bosqichlari
quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- masalaning qo‘yilishi va uni tahlil qilish:
masalaning qo‘yilishi modellashtirishda muhim
o‘rin tutadi. Aniq qo‘yilgan masala asosiy elementlar va ular orasidagi bog‘lanish tarkibi va
miqdoriy xarakteristikasini aniqlaydi. Modellashtirishning dastlabki bosqichida ma'lumotlar
to‘planadi va tahlil qilinadi. Tahlil uchun tanlangan ma'lumotlarning to‘g‘riligi va
modellashtirishning so‘ngi natijalariga bog‘liq, to‘plangan ma'lumotlar absolyut miqdorlarda va
yagona o‘lchov birliklarida ifodalanishi kerak. Bu bosqichda modellashtiriladigan ob'ekt va uni
abstraksiyalashning muhim tomonlari belgilanadi. Ob'ektning strukturasi va elementlari orasidagi
asosiy bog‘lanishlar, uning o‘zgarishi va rivojlanishi bo‘yicha gipotezalarni shakllantirish
masalalari o‘rganiladi.
- matematik modellar qurish:
bunda qo‘yilgan masala aniq matematik bog‘lanishlar va
munosabatlar ya'ni, funksiya, tengsizlik va hokazolar shaklida ifodalanadi. Matematik modellar
qurish jarayoni matematika va texnika bo‘yicha ilmiy bilimlarning o‘zaro uyg‘unlashuvidan iborat.
Albatta, bunda matematik modelni yaxshi o‘rganilgan matematik masalalar sinfiga tegishli bo‘lishi
uchun harakat qilinadi. Biroq, shunday bo‘ladiki, texnik masalani modellashtirish oldindan ma'lum
bo‘lmagan matematik strukturalarga olib kelishi ham mumkin. XX asr o‘rtalaridan boshlab, texnika
fani va uning amaliyoti ehtiyojlaridan keli chiqib, matematik dasturlash, funksional analiz,
hisoblash matematikasi fanlari ham o‘z rivojini topdi.
W =W(x,a£) - Jamiyat fikrining abstraktlanish jarayoni

W =W(x,a£)
Kiritilgan terminlar yordamida matematik model quyidagncha kurinishga ega buladi:
W = W (x, ad —> max(min)
Masalani yechish - bu shunday
X
*
EX
optimal yechimni ■ opishki, berilgan a fiksirlangan
parametrlarda va £ noma'lum faktorlarni qisobga olgan qolda W imkoni boricha maksimal
(minimal) bo’lsin.
Shunday qilib, optimal yechim ma'lum mezonga boshqa echimlardan (ustunroq) yaxshiroq
yechimdir.
Matematik modellar qurishning asosiy printsiplari:
1.
Modelni aniq va urganilayotgan jarayonga uxshashligini tekshirish. Bunda
birinchidan boshlangich ma' - lumotlar aniq bulishi, ikkinchidan olinishi kerak bulgan natijalarning
aniq bulishi zarur;
1.
Matematik model jarayonining muqim tsirralari - ni uzida aks ettirishi va jarayonni
uta soddalashtir - masligi zarur;
2.
Matematik model Real jarayonga tuda adekvat bo’lmaydi, shuning uchun uni
o’rganishga bir necha modellarni tatbiq etish zarur. Agar bu modellar echimlari bir-birini inkor
etmasa tadqiqotni tugallangan deb qisoblasa bo’ladi. Agar yechimlar urtasidagi farqlar katta bo’lsa,
masala qayta quyilishi lozim;
3.
Ixtiyoriy murakkab sistema har doim kichik va ichki ta'sirlarga nisbatan o’z xossa va
strukturalarini tanlab olishi, o’zgartirmasligi zarur.
Nazorat savollari.
1.
Modellashtirish mohiyati nimadan iborat?
2.
Bilish jarayonlarida modellashtirishni o’rni va ahamiyati.
3.
Tizmlarni tadqiq etishda modellarni qanday turlaridan foydalaniladi?
4.
Modellarni sinflari.
5.
Modelning tarifi.
6.
Matematik model ta’rifi.
7.
Boshqarish masalalarida modellashtirishni o'rni.
8.
Modellashtirilayotgan ob'ektlar sinflari.
9.Ob'ektlarni (jarayonlarni, xodisalarni) modellashtirish bosqichlari.
|
- modelni matematik tahlil qilish

|
- modelni matematik tahlil qilish- modelni matematik tahlil qilish:
bu bosqichning maqsadi – modelning umumiy xossalarini
ifodalashdan iborat. Bu yerda tadqiqotlarning matematik usullari qo‘llaniladi. Eng muhim joyi –
tuzilgan modellarning yechimga ega ekanligini isbotlashdan iboratdir. Agar matematik masalaning
yechimga ega emasligi isbotlansa, u holda qo‘yilgan matematik model rad etiladi. Shunga muvofiq,
masalaning qo‘yilishi yoki matematik modelning boshqacha ko‘rinishlari tadqiq etiladi. Modellarni
analitik tadqiq etish ularni empirik tadqiq qilishga nisbatan ustunlikka ega, chunki olingan xulosalar
modellardagi ichki va tashqi parametrlarning har xil qiymatlarida ham o‘z kuchini saqlaydi.
Umuman olganda, murakkab masalalar qiyinchiliklar bilan analitik tadqiqotlarga keltiriladi. Agar
ularni analitik usullarga keltirib bo‘lmasa, u holda masalani sonli usullardan foydalanib yechiladi.
- dastlabki ma'lumotlarni tayyorlash:
modellashtirishda ma'lumotlar tizimiga muhim
talablar qo‘yiladi. Shu bilan birgalikda, ma'lumotlarni olish uchun real imkoniyatlar amaliy
maqsadlarga mo‘ljallangan modellarni tanlash uchun ma'lum chegaralar qo‘yadi. Ma'lumotlarni
tayyorlash jarayonida ehtimollar nazariyasi, matematika, statistika, nazariy statistika usullaridan
keng ko‘lamda foydalaniladi.
- sonli yechimlar:
bu bosqich qo‘yilgan masalani sonli yechish uchun algoritmlar, kopyuter
uchun dasturlar tuzish va bevosita hisoblashlar o‘tkazish uchun mo‘ljallangan. Odatda iqtisodiy-
matematik modellarda hisob-kitob ishlari ko‘p variantli xarakterga ega.
Zamonaviy kompyuterlarning paydo bo‘lishi bu ishlarni yengillashtirdi. Sonli usullar
yordamida qilingan tadqiqotlar analitik tadqiqotlarni to‘ldiradi. Hozirgi paytda sonli usullar bilan
yechiladigan iqtisodiy masalalar sinfi analitik tadqiqotlarga nisbatan ko‘proq hisoblanadi.
- sonli natijalar tahlili va uning tadbiqlari:
bu bosqichda modellashtirish natijalarining
to‘g‘riligi va to‘laligi haqidagi savollarga javob olinadi. Nazariy xulosalar va model yordamida
bevosita olingan sonli natijalar o‘zaro taqqoslanadi. Shunga qarab, qo‘yilgan masala va
modellarning yutuq va kamchiliklari aniqlanadi.
Matamatik model aniqlangandan so‘ng, unda ishtirok etayotgan faktorlarning natijaviy
belgiga ta'sirining mukammalligi baholanadi. Agar model va unga kiritilgan barcha faktorlar talab
etilgan ehtimol bilan ahamiyatli bo‘lsa, u
adekvat model
deyiladi.
Model adekvat bo‘lmagan holda uning ko‘rinishi o‘zgartiriladi. Yangi model oldingisidan
ahamiyatsiz faktorlarni chiqarish yo‘li bilan aniqlanadi. Ushbu natijalar asosida modellarni
takomillashtirish, ularni axborot va matematik ta'minlash yo‘nalishlari aniqlanadi.
|
| |
faktor
ning qiymatini o‘zgaruvchi deb qarab, qolganlarini shartli ravishda 
o‘zgarmas deb qarasak, 
bir faktorli

Ma’lumotlar omborini loyihalash va yaratishdan oldin shu ma’lumotlar omboriga
joylashtiriladigan axborotlarning umumiy tuzilishi haqida tasavvurga ega bo‘lish lozim.
Ma’lumotlar omboridan kerakli savollarga javob olish va ma’lumotlarga turli o‘zgartirishlar kiritish
uchun ham uning umumiy tuzilishini bilish maqsadga muvofiq. Chunki ma’lumotlar omborida
qanday ma’lumotlar borligini bilsangizgina, ularga mos savollarni qo‘ya olasiz.
Axborotlarni ifodalovchi vositalar majmui ma’lumotlar modeli deb ataladi.
Ma’lumotlar modellari shakli qanday bo‘lishidan qat’iy nazar quyidagi talablarni bajarishi
kerak:
Soddalik. Ma’lumotlar modeli kam sondagi bog‘lanishli tuzilish turlariga ega bo‘lishi lozim.
Yaqqollik. Ma’lumotlar modeli vizual (ko‘zga ko‘rinadigan, tasvirlanadigan) bo‘lishi kerak.
Qismlarga bo‘linishi. Ma’lumotlar modeli ma’lumotlar omborida oddiy o‘rin almashtirish
imkoniyatiga ega bo‘lishi lozim.
O‘rin almashtirish. Ma’lumotlar modeli o‘ziga o‘xshash modellar bilan almashtirish
imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak.
Erkinlik. Ma’lumotlar modeli aniq bo‘laklarnigina o‘z ichiga olmasligi lozim.
Yuqorida ko‘rsatilgan talablar ham yaratiladigan modellarning idealligini ta’minlay olmaydi.
Chunki modellashtirishda haqiqiy obyektning ba’zi bir muhim xususiyatlarigina ishtirok etadi
xolos.
Jamiyat fikrining abstraktlanish jarayoni - bet 9

Imitasion modellar anatomik va sonli modellardan farqliroq keng sinfdagi ob'ekt va jarayonlar
uchun yaratilishi mumkin. Imitasion modellardan foydalanish uchun odatda imitasion modellarni
tasvirlash (yozish) vositalari universal yoki maxsus algoritmik tillar xizmat qiladi. Imitasion
modellar ko’prok darajada xisoblash tizmlarini pog’onada tadqiq etishga mo’ljallangan.
- 
ob'ekt yoki jarayonlarni belgilovchi asosiy faktorlar orasidagi muhim bog‘lanishlarni aks 
ettirish; 
-

modelga yo‘l ochiladi. Ikkinchi tomondan esa, strukturali modellarni tahlil qilish ob'ektning tashqi
o‘zgarish shartlarini takomillashtiradi.
EHMning vujudga kelishi bilan modellashtirishning yangi yo‘nalishi paydo bo‘ldi. Model
yaratish va unda tajribalar o‘tkazishda EHM katta rol o‘ynaydi. Bunday modellar
imitatsion
modellar
deyiladi. Iqtisodiy jarayonlar va voqealarning matematik modellari
iqtisodiy matematik
modellar
deyiladi. Amaliy maqsadlarda iqtisodiy-matematik modellar iqtisodiy jarayonlarning
umumiy xossalari va qonuniyatlari bo‘yicha
nazariy-analitik modellarga
, konkret iqtisodiy
masalalarni yechish (iqtisodiy tahlil, bashoratlash va boshqarish modellari) bo‘yicha esa
tadbiqiy
modellar
ga bo‘linadi.
Iqtisodiy-matematik modellardan xalq xo‘jaligining turli sohalarini va ayrim qismlarini tadqiq
etishda foydalanish mumkin. Masalan, iqtisodiy jarayonlarini modellashtirishda statistik usullar
yordamida statistik modellar quriladi. Nazariy statistika asoslari yordamida esa indeksli, balansli va
korrelyasion-regression modellar quriladi.
Korrelyasion-regression tahlil yordamida belgilar o‘rtasidagi bog’lanishni ifodalovchi
regressiya tenglamasi aniqlanadi va uni ma'lum ehtimol (ishonch darajasi) bilan baholash,
bog’lanish zichligini aniqlash o‘rganiladi. Masalan,
x
va
y
o‘rtasidagi korrelyasion bog’lanish uchun
regressiya tenglamasi
y
a
kx
ko‘rinishda bo‘lishi mumkin, bu yerda
a
va
k
– kuzatish
natijalari asosida aniqlanadigan regressiya tenglamasi koeffitsientlari.
Qo‘llaniladigan matematik modellar har xil bo‘lgani uchun ularning umumlashgan tasnifini
tuzish qiyin. Odatda adabiyotlarda keltirilgan tasniflar asosida har xil yo‘llar yotadi. Shunday
yo‘llardan biri modellashtirilayotgan jarayonning tavsifi bilan bog‘liq bo‘lib, unda determinlashgan
(aniq) va ehtimollik modellarga ajratiladi. Matematik modellarning bunday keng tarqalgan tasnifi
bilan bir qatorda boshqalari ham mavjud.
Jamiyat fikrining abstraktlanish jarayoni - bet 4

qanday bu jarayon sodir bo’lishi etarli bo’lmay balki nima uchun bu jarayon sodir bo’lish
sabablarini ham aniqlash kerak.
Modellashtirishni boshqa turdagi ko’rinish -bu ob'ektni boshqarish talablariga bevosita
bog’langan bo’lib, boshqarishga nisbatan yordamchi xarakterga ega. Xaqiqatdan boshqarish uchun
oldindan nimani boshqarish kerakligini, ya'ni ob'ekt modeliga ega bo’lish va unda boshqarishni
oqibatini sinab ko’rish va ulardan eng yaxshisini tanlab olish zarur. Shuning uchun bu turdagi
modellashtirish jarayonlarida shunday model yaratish kerakki, u boshqarish talablariga javob
berishi kerak.
Shu sababli, "boshqarish" tushunchasi nimani angalatadi va boshkariladigan ob'ektni
modeliga talablar qo’yilishini aniqlab olish kerak. Boshqarish deb - ob'ektga shunday maksadaga
yo’naltirilgan ta'sir ko’rsatish jarayoni tushiniladiki, natijada boshqarishgacha nisbatan ob'ekt
ma'lum ma'noda ko’yilgan maqsadlarni bajarishga "yaqinrok" bo’ladi.
Bu yerda X -boshqarilmaydigan, ammo nazorat qilinadigan tashkil etuvchi;
U
-
boshqariladigan tashkil etuvchi;
Y
-ob'ekt xolati xaqidagi axborat;
Boshqarishni tashkil qilish (sintez) uchun dastlab maqsadni
Z
aniqlash kerak, ya'ni ob'ektga
ta'sir qilish jarayonida boshqarish qurilmasi nimaga intilishi kerak va boshqarish nuqtasi nazaridan
ob'ekt qanday bo’lishi zarur. Ammo bundan tashqari boshqarish algoritmi A ham berilishi zarur,
ya'ni bu maksadga qanday erishish mumkinligi ko’rsatilishi kerak.
Shunday qilib boshqarish quyidagi to’rtlik bilan amalga oshiriladi.
,A,Z>,
Bu erda
U
boshqarish tasviri;
I=
tashqi muhit va ob'ekt xolati xaqidagi axborat; A
algoritm;
Z
boshqarish maqsadi.
CISCO PACKET TRACER - Vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti kiberxavfsizlik...

M.ning yana bir turi analog M.dir. U fizik tabiati har xil boʻlgan, lekin bir xil
matematik (algebrik, differensial va boshqalar) tenglamalar
bilan ifodalanadigan
hodisalarning analogiyasi (oʻxshashligi)ga asoslanadi. M. har doim boshqa ilmiy
va maxsus usullar bilan birga qoʻllanadi. Avvalo, M. eksperiment bilan
chambarchas bogʻliq. Biror hodisani uning modelida oʻrganishni eksperimentning
alohida xili deb karash mumkin.
Kime reaktorl arin i M. berilgan shartlarga muvofiq, istalgan oʻlchamdagi
apparatlarda oʻtadigan kimyoviy texnologiya jarayonlarining natijalarini oldindan
bilish uchun qoʻllanadi.
Baʼzi murakkab hodisalar (mas, turbulentlik, havo yoki suyuklik oqimining uzilish
sohasidagi pulslanishlar va boshqalar) uchun stoxastik M.dan foydalaniladi. U
hodisalarning ehtimolligini aniqlashga asoslanadi. Bunday modellar ayni
hodisadagi ayrim jarayonlarning oʻtishini toʻla
aks ettirmaydi, balki qandaydir
oʻrtacha, summar natijani beradi.
Murojaat shakllari va mulozamat - manzirat ifodalovchi

30
a)
ayollarga xos mulozamat-manzirat shakllari;
b)
erkaklarga xos mulozamat-manzirat shakllari;
c)
ayollar va erkaklar nutqida birdek qo'llanishda bo'lgan neytral
mazmundagi mulozamat-manzirat shakllariga ajratamiz.
Fatik kommunikatsiya jarayonida adresant va adresatlarning jins jihatidan
farqlanishi sodir bo'ladigan nutqiy vaziyatda yaqqol aks etadi. Jumladan, ayollar
nutqini mulozamat-manzirat shakllarisiz tasavvur etish imkonsiz, chunki bunday
so'zlar ayollar nutqining shirin, muloyim bo4ishini ta'minlaydi. Ayniqsa, o'zbek
ayoli bunday so'zlarga kundalik turmush tarzida deyarli doim murojaat qilib
turadi. Erkaklar nutqida esa bu holat birmuncha passiv amalga oshadi. Ammo
"Shaytanat" asari qahramonlari, aksariyat, erkak jinsiga mansub bo'lganlari uchun
ham bunday qat'iy fikr aytishdan yiroqmiz, sababi, erkaklar nutqida ham
mulozamat-manzirat shakllari yetarlicha o'rin tutishini ko'ramiz.
So'rashish jarayoni, avvalo, salomlashishdan boshlanadi. Ayollar va erkaklar
salomlashish tarzi bir-biridan katta farq qiladi. Salomlashish turli ijtimoiy tabaqaga
mansublikka, yashash manzili (qishloq yoki shahar)ga, muayyan ruhiy holatga,
kim bilan so'rashayotganiga ko'ra, shuningdek boshqa muloqot vaziyatlariga qarab
ham turlicha amalga oshirilishi mumkin. Salomlashish jarayonida noverbal
vositalardan ham unumli foydalaniladi. Shuningdek, turli yoshdagi kishilar
salomlashishlari yoki ko'rishishlarida ham o'zaro katta farq bor.
Eng avvalo, salomlashish turlari haqida gapirar ekanmiz, erkaklarning
erkaklar bilan salomlashishi hamda erkaklarning ayollar bilan salomlashishini
alohida guruhga ajratamiz. Misol tariqasida:
Jamshid o'zbeklarga xos lutf bilan
Vazi rli gi - bet 19

46
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.
Boymirzaeva S. Matn mazmunida temperollik semantikasi. Toshkent,
“O`zbekiston milliy enciklopediyasi” Davlat ilmiy nashriyoti, 2009
2.
Yo‟ldoshev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari.
T.2007
3.
Yo'ldoshev M. Badiiy matn lingvopoyetikasi. T.: Fan, 2008
4.
Yo'ldoshev M. Badiiy matnning lisoniy tahlili. T., Alisher Navoiy
nomidagi O`zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2010
5.
Mamajonov A. Tekst lingvistikasi. – T.:, 1989.
6.
Rasulov I. Murakkab sintaktik butunlik. O'zbek tili va adabiyoti.
1983, №1.
7.
Shomaqsudov A., Rasulov I. va boshq. O'zbek tili stilistikasi. – T.,
O'qituvchi, 1983.
8.
Abdupattoev M.T. O'zbek matnida supersintaktik butunliklar.
Filol.fan.nom. ...diss.avtoref. – T., 1998.
9.
Turniyozov N. Matn lingvistikasi. – Samarqand : Sam DCHTI
10.
2-nashri, 2003. – 86 b.
11.
O`rinboev B., Qong`urov R., Lapasov J. Badiiy tekstning tahlili. –
Toshkent:
12.
O`qituvchi , 1991. – 216 b.
13.
Qilichev E. Matnning lingvistik tahlili. – Buxoro, 2000. – 36 b.
14.
Mamajonov A. Tekst lingvistikasi / O‟quv qo‟llanmasi. –
Toshkent,1989. – 62 b.
15.
Matn va uning lisoniy tahliliga oid tadqiqotlar, xalqaro ilmiy – nazariy
konferensiya materiallari. – Samarqand: SamDU nashri, 1999.- 69 b.
16.
Matn va uning talqini, xalqaro ilmiy – nazariy konferensiya
materiallari. –
47
17.
Samarqand:SamDCHTI nashri, 2000. – 256 b.
18.
Muxamedova D. Mikromatn haqida ayrim mulohazalar // Til va
adabiyot ta‟limi, 1998, 1-son, 45-49-betlar
19.
Uluqov N.O`zbekcha diniy matnlar ekzotik leksikasi. NDA. –
Toshkent, 1997. – 29b.
20.
Hakimov M. O`zbek ilmiy matnining sintagmatik talqini. DDA. –
Toshkent, 2001. - 50b.
21.
Hojiev A. Tilshunoslik terminlarining izohli lug‟ati. – Toshkent, 2002.
– 168 b.
22.
I.Qo`chqortoev. Badiiy nutq stilistikasi, T., 1975
23.
R.Qo`ng‟urov. O`zbek tilining tasviriy vositalari, T., 1977
24.
Yo.Tojiev, A.Mallaboev. Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari, T.,
Iqtisodiyot universiteti, 2006 y.
25.
Pirimqul Qodirov. Xalq tili va realistik proza, T., “Fan”, 1973
L.A.Novikov.
26.
Mamadieva M. Ilmiy matnning sintaktik xususiyatlari. T. ,2008
27.
Mukarramov . Hozirgi o`zbek adabiy tilining ilmiy stili T., Fan,
1984
28.
Karimov S. O`zbek tilining badiiy uslubi, Samarqand, 1992
29.
Hakimov M. O`zbek tilida matnning pragmatik talqini. DD, 2002
30.
Yo‟ldo
shev M. Badiiy matn va uning lingvopoetik tahlili asoslari. T.2006
31.
A.Mamajonov. Tekst lingvistikasi, T., 1989 y.
32.
E.Qilichev. Matnning lingvistik tahlili, Buxoro, 2004
33.
Qurbonova M.Yoldoshev. Matn tilshunosiigi. Toshkent:Universitet,
2014
34.
Turniyazov N., Yo‟ldoshev B. Matn tilshunosligi.Samarqand.2006
|
UMUMIY XULOSA - Vazi rli gi

45
nutqiy birliklar, formulalar mavjud. Muhim ahamiyatga ega bo'lgan gender
stereotiplar tizimiga qahramonning nutqi, ismi, laqabi yoki shaxsini ifodalovchi
belgilar kiradi. Ammo bevosita ismini o'qimasdan yoki bilmasdan ham
qahramonning ayol yoki erkak ekanligini anglatuvchi tashqi belgilar mavjudligi
ma'lum. Bunday tashqi belgilarga yuz tuzilishi, ifodasi, qad-qomat, tana a'zolari
tuzilishi, ovoz va kiyim-kechak kabi omillarni kiritish mumkin.
16.
Erkak kishiga xoslikni bildiruvchi asosiy tashqi belgi-xususiyatlarga
gavdaning ayolnikiga nisbatan yirik bo'lishi, yelkalarning keng bo'lishi, oyoq-
qo'lning baquvvat va uzun bo'lishi, yuz tuzilishi ayolnikidan tubdan farq qilishi,
asosan, soqol-mo'ylovning mavjudligidir. Bundan tashqari, faqat erkaklargagina
xos bo'lgan xarakter xususiyati hamda muayyan xatti-harakatlar erkaklikning bosh
va muhim ifodasi sifatida adib tomonidan qahramonlar tasvirida qo'llaniladi. Ana
shu o'ziga xosliklar erkaklarga xos bo'lgan gender stereotiplarni tashkil qiladi.
17.
Tilimizda ayol obrazini tasvirlashda nozik va sarvqomat, jozibador va
latofatli, qosh-ko'zlarida erkakni sehrlab qo'yishga qodir kuch yoki jodusi bor,
g'uncha dudog" va qirmizi yanoq, mayin va shirali ovoz sohibasi degan go'zal
ta'riflardan foydalanadi. Ana shu belgi va ta'riflar bevosita ayollarga xos bo'lgan
gender sereotiplarni shakllantiradi.
18.
Chunki mukammal badiiy matnni gender tahlil qilish jarayonida uning
tilidagi leksik birliklarni leksikologiya qonun-qoidalariga monand ravishda
ma'nodosh so'zlar, shakldosh so'zlar, zid ma'noli so'zlar, ko'p ma'noli so'zlar,
tarixiy va arxaik so'zlar, yangi yasalmalar, shevaga oid so
'
zlar, chet va vulgar
so'zlar ajratib olinadi va asarda qanday maqsadga yo‟naltirilganligi izohlanadi.
19.
Tilshunoslikda vulgarizmlar deb ataluvchi qo'pol so'zlarda о'shа salbiy
munosabat, kamsitish, mensimaslik, haqorat kabi bir qator ifoda semalari juda
ochiq ko'rinib turadi. Bunday so'zlar ko'proq nominativ ma'nolariga ko'ra emas,
ayni shu konnotativ ma'nolariga ko
'
ra nutqda yashaydi. Ma'lumki, jamiyatning
o'ziga xos qatlami bo„lmish qimorbozlar, o'g'rilar, fohishalar hamda shu kabi
tilga oid belgilar - Jamiyat fikrining abstraktlanish jarayoni

Matematik modellarni iqtisodiy qonuniyatlarni o‘rganishga tadbiq etish -
iqtisodiy matematik
modellashtirish
, bu modellarni amaliyotga qo‘llash esa
iqtisodiy-matematik usullar
deyiladi.
Matematik modellar ko‘p narsani o‘z ichiga olish xususiyatiga ega.
Iqtisodiy tadqiqotlarda ham modellashtirish usullari muhim rol uynaydi.
Modellashtirish va
modellar o‘zining turli sohalardagi tadbiqlariga qarab moddiy va abstrakt deb ataluvchi sinflarga
bo‘linadi.
Moddiy modellar
asosan o‘rganilayotgan ob'ekt va jarayonni geometrik, fizik,
dinamik yoki
funksional xarakteristikalarini ifodalaydi. Masalan, ob'ektning kichiklashtirilgan maketi (masalan,
avtomobil, bino, texnologik mashina) va turli xil fizik, ximik va boshqa xildagi maketlar bunga
misol bula oladi. Bu modellar yordamida turli xil texnologik jarayonlarni optimal boshqarish
(optimallashtirish), ularni joylashtirish va foydalanish yo‘llari o‘rganiladi.
Umuman olganda,
moddiy modellar tajribaviy xarakterga ega bo‘lib, texnika fanlarida keng qo‘llaniladi.
Abstrakt (ideal) modellar
inson tafakkurining mahsuli bo‘lib, ular tushunchalar, gipotezalar
va turli xil qarashlar sistemasidan iborat.
Iqtisodiy tadqiqotlarda, boshqarish sohalarida asosan
abstrakt modellashtirishdan foydalaniladi. Ilmiy bilishda abstrakt modellar ma'lum tillarga
asoslangan belgilar majmuidan iborat. O‘z navbatida belgili abstrakt modellar matematik va logik
tillar shaklidagi matematik logik modellarni ifodalaydi.
Matematik modellashtirish
turli xil tabiatli, ammo bir xil matematik bog’lanishlarni
ifodalaydigan voqea va jarayonlarga asoslangan tadqiqot usulidir. Turli sohalarda matematika va
matematik modellashtirish usullarini qullanilishi, asosan, quyidagi maqsadlarni o‘z oldiga qo‘yadi:
FLOATS — O'NLIK SONLAR - 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python

|
1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python
|
bet | 11/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.orgFLOATS — O'NLIK SONLAR
Pythonda o'nlik sonlar floating point numbers yoki qisqa qilib floats deyiladi. "Floating point numbers" atamasini o'zbek tiliga "suzuvchi nuqtali sonlar" deb tarjima qilish mumkin. Ingliz tilida o'nlik sonlarni yozishda vergul (,) emas nuqta (.) belgisi ishlatiladi, va bu nuqta sonning katta kichikligiga qarab joyi o'zgargani uchun "floating"(suzuvchi) deyiladi.
pi = 3.14159 # o'nlik son (float)
radius = 10 # butun son (integer)
diametr = 2*radius
print("Aylana uzunligi ", pi*diametr, " ga teng.")
Natija: Aylana uzunligi 4.712384999999999 ga teng.
BUTUN SONDAN O'NLIK SONGA
Avval aytganimizdek ikki butun sonni bo'lish (/) natijasida o'nlik son hosil bo'ladi (natija butun bo'lsa ham).
a = -20
b = 40
c = b/a
print(c) # natija o'nlik son bo'ladi
Natija: -2.0
Shuningdek butun va o'nlik sonlar o'rtasidagi har qanday arifmetik amallarning natijasi ham o'nlik son bo'ladi.
a = 2
b = 3.0
# Quyidagi arifmetik amallarning natijasi o'nlik son hosil qiladi
print(a+b)
print(a*b)
print(a**b)
print(2*(a+b))
Natijalar:
2.0
5.0
6.0
8.0
10.0
UZUN SONLARNI KIRITISH
Uzun sonlarni kiritishda, qulaylik uchun, raqamlarni pastki chiziq (_) yordamida guruhlash mumkin. Python - son tarkibidagi pastki chiziqlarni (_) inobatga olmasdan, uzun sonligicha qabul qiladi.
aholi_soni = 7_594_000_000 # o'zmizga qulay bo'lishi uchun shinday yozdik
print("Yer kurrasida", aholi_soni, " ga yaqin odam yashaydi")
Natija: Yer kurrasida 7594000000 ga yaqin odam yashaydi
KONSTANTA
Aksar dasturlash tillarida konstant qiymatlar tushunchasi bor. Konstantlar o'zgarmas bo'ladi (misol uchun
π\piπ
ning qiymati konstant, o'zgarmas qiymat). Pythonda konstant tushunchasi yo'q, shuning uchun dasturchilar bunday o'zgaruvchilarning nomini katta harflar bilan yozadilar (ogohlantirish sifatida). Bu albatta qat'iy qonun emas, lekin kelajakda o'zgaruvchilar orasida konstant qiymatlarni ajratish uchun yaxshi usul.
PI = 3.14159
raduis = 21.2
|
| |
Funksiyalarni hosil qilish

|
Funksiyalarni hosil qilish
|
bet | 19/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.orgFunksiyalarni hosil qilish
Funksiyalar def kalit so’zi bilan hosil qilinadi. def so`zidan so`ng funksiya nomi va qavs ichida
formal parametrlar ro`yxati ko`rsatiladi. Funksiya tanasini hosil qiluvchi instruksiyalar keyingi
qatordan boshlab bo`sh joy(отступь) bilan yoziladi. Quyidagi kodimiz ishga tushsa, bizga hech
qanday natija bermaydi. Chunki biz faqat funksiya hosil qilgan bo’lamiz:
def my_func():
print("Funksiya ishga tushdi")
Funksiyani chaqirish
Avval aytganimizdek funksiya faqat chaqirilgandagina ishlaydi. Uni chaqirish uchun funksiyaning
nomi qavslar bilan yozamiz. Yuqoridagi kodimiz natija berishi uchun o’sha funksiyani chaqiramiz
va funksiya ishga tushadi:
def my_func():
print("Funksiya ishga tushdi")
my_func()
Funksiya ishga tushdi
Argumentlar
Funksiyada ma’lumotlar argumentlar orqali uzatiladi. Argumentlar funksiya hosil qilayotganda
funksiya nomidan so’ng qavslar ichiga kiritiladi. Argumentlar bir emas bir nechta bo’lishi mumkin.
Bunday holatda ularni vergul bilan ajratib yoziladi.
Quyidagi misolimizda bizda ism degan argument bor. Funksiya hosil qilinganda argumentni
qayerda qo’llash kerakligini ko’rsatamiz. Funksiyani chaqirayotganda esa o’sha argument o’rnida
qanday qiymat bo’lishi kerakligini ko’rsatamiz:
def my_func(ism):
print(ism + " Hamidov")
my_func("Mahmud")
my_func("Shahzod")
my_func("Odil")
Mahmud Hamidov
Shahzod Hamidov
Odil Hamidov
Funksiya tuzilayotganda nechta argument bilan tuzilsa, chaqirilayotganda ham shuncha argument
bilan chaqirilishi kerak. Aks holda xatolik yuz beradi.
Masalan, quyidagi misolimizda ikkita – ism va familiya argumentli funksiya tuzamiz va uni shu
ikkita argument orqali chaqiramiz:
def my_func(ism, familiya):
print(ism + " " + familiya)
my_func("Abbosbek", "Ibragimov")
Abbosbek Ibragimov
*args
Bir argument orqali bir nechta qiymatlarda foydalanmoqchi bo’lsak, funksiya tuzilayotgan vaqtda
argument nomi oldidan * belgisi qo’yiladi. Bu usul bilan ko’proq qiymatlar to’plamiga ega
bo’lamiz va bir argumentni bir nechta qiymatlar bilan ishlatishimiz mumkin.
def mevalar(*meva):
print(meva[0] + "," + meva[2])
mevalar("anjir", "gilos", "uzum")
anjir,uzum
|
| |
Pythonda standart datetime kutubxonasi va uning metodlarini misollar orqali tushuntirib bering

|
Pythonda standart datetime kutubxonasi va uning metodlarini misollar orqali tushuntirib bering
|
bet | 17/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.org15. Pythonda standart datetime kutubxonasi va uning metodlarini misollar orqali tushuntirib bering.
Python dasturlash tilida sanani ifodalash uchun joriy sanani aniqlash va sanalar ustida amallar bajarish uchun tayyor modul bo'lib uning nomi datetime.
import datetime
x = datetime.datetime.now()
print(x)
2022-02-22 23:46:40.602510
Sana yaratish uchun modul datetime() sinfidan (konstruktor) foydalanishimiz mumkin. Sana datetime()yaratish uchun sinf uchta parametrni talab qiladi: yil, oy, kun.
Ob'ektda datetimesana ob'ektlarini o'qiladigan satrlarga formatlash usuli mavjud. Satr formatini belgilash uchun strftime()bitta parametrni oladi.
import datetime
x=datetime.datetime(2022, 2, 22)
print(x.strftime("%B"))
February
format kodlarining ma'lumotnomasi:
%a - Hafta kunlarini qisqa nomi (Wed)
%A - Hafta kunining to'liq nomi (Wednesday)
%w - Hafta kuni qaysi sanasida ya'ni nechanchi kuni 0 - 6 gacha (3)
%d - Oy kuni (31)
%b - Oyning qisqa nomi (Dec)
%B - Oyning to'liq nomi (December)
%m - Oylar raqamlarda 01 - 12 (12)
%y - Yilning qisqa raqami, oxirgi ikkita raqami (22)
%Y - Yilning to'liq nomi (2022)
%H - Soat tariflash 00 - 23 (18)
%I - Soat ta'riflash 00 - 12 (09)
%p - Soat ta'riflash AM/PM (PM)
%M - Minut ta'riflash 00 - 59 (35)
%S - Sekund 00 - 59 (09)
|
| |
Yangi fayl ochish - 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python

|
1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python
|
bet | 10/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.orgYangi fayl ochish
Yangi fayl ochish uchun ham open() funksiyasini ishlatamiz. Uni “x” rejimida ochish kerak. Agar
bunday fayl allaqachon mavjud bo’lsa dasturda xatolik yuz beradi.
“a” va “w” rejimlari aslida yozish uchun ishlatilsada biz ochmoqchi bo’lgan fayl mavjud bo’lmasa
ular avtomatik tarzda shu nomli yangi fayl ochadi.
my_file nomli yangi fayl hosil qilish quyidagicha bo’ladi:
f = open("my_file.txt", "x")
Faylni o’chirish
Faylni o’chirish uchun os moduliga murojaat qilamiz va undagi os.remove() funksiyasidan
foydalanamiz. Masalan, biror faylimiz bor. Uni nomini bilamiz. Uni o’chirish quyidagicha bo’ladi:
import os
os.remove("fayl_nomi.txt")
Fayl mavjudligni tekshirish
Fayl mavjudligini tekshirib, agar u mavjud bo’lsa o’chirish quyidagicha bo’ladi:
import os
if os.path.exists("fayl_nomi.txt"):
os.remove("fayl_nomi.txt")
else:
print("Bunday fayl mavjud emas")
Papkani o’chirish
Agar biror bir papkaning o’zini o’chirmoqchi bo’lsak os.mdir() funksiyasini ishlatamiz. Ammo
biz faqat bo’sh papkalarni o’chirishimiz mumkin. Masalan, bizda dasturlar degan papka bor va u
bo’m bo’sh. Uni o’chirish uchun mana bunday qilish kerak:
import os
os.rmdir("dasturlar")
11. Pythonda sonli ma`lumotlar uchun ajratilgan toifalar va ularning farqi.
INTEGERS — BUTUN SONLAR
Butun sonlarni ham o'zgaruvchida saqlash, ularning ustida qo'shish (+), ayirish (-), ko'paytirish(*), bo'lish (/) kabi arifmetik amalarni bajarish mumkin:
a = 20 # Sonlar musbat yoko
b = -30 # manfiy bo'lishi mumkin
c = a + b
print(c)
Natija: -10
Python - operatorlar orasidagi bo'shliqlarni inobatga olmaydi. O'qishga qulay bo'lishi uchun yuqoridagi kabi (bo'shliqlar bilan) yozishingiz mumkin.
# Kvadratning yuzini hisoblaymiz
kvdrt_tmni = 20 # Kavdratning tomoni 20 ga teng
kvdrt_yuzi = kvdrt_tmni**2 # Kvadrat yuzini hisoblaymiz
print(kvdrt_yuzi)
Natija: 400
|
| |
BIR NECHTA O'ZGARUVCHIGA QIYMAT BERISH

|
BIR NECHTA O'ZGARUVCHIGA QIYMAT BERISH
|
bet | 12/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.orgBIR NECHTA O'ZGARUVCHIGA QIYMAT BERISH
Birdaniga bir nechta o'zgaruvchiga qiymat berish uchun o'zgaruvchilar va ularga mos qiymatlar vergul (,) bilan ajratiladi:
x, y, z = 10, -7.25, -30
Yuqoridagi kod x ga 10, y ga -7.25, va z ga -30 qiymatini yuklaydi.
O'ZGARUVCHI TURINI ALMASHTIRISH
Keling quyidagi misolni ko'raylik, maqsadimiz ism va yosh degan ikki o'zgaruvchini yangi xabar degan o'zgaruvchiga yuklab, "Jobir 16 yoshda" degan matnni konsolga chiqarish:
ism = 'Jobir'
yosh = 36
xabar = ism + ' ' + yosh + ' yoshda'
print(xabar)
Natija: TypeError: can only concatenate str (not "int") to str
Afsuski, kutilgan natija o'rniga xatolik chiqdi. Agar xatoni ingliz tilidan tarjima qilsak, matn (str) va son (int) ni jamlab bo'lmaydi degan ma'no chiqadi.
Demak Pythonda matn (string) va son (int, float) turidagi o'zgaruvchilarni jamlab bo'lmas ekan. Xo'sh, bunga yechim bormi? Albatta.
Pythonda bir turdagi o'zgaruvchini boshqa turga o'tkazish mumkin, bu ingliz tilida typecasting detiladi. Buning uchun Pythonda mahsus funktsiyalar bor, keling ular bilan tanishamiz:
str()— int yoki float turidagi sonlarni matnga o'zgartiradi.
int()— matn yoki float ko'rinishidagi qiymatlarni butun songa o'zgartiradi. Bunda matn butun son ko'rinishida bo'lishi kerak.
float()— matn yoki int ko'rinishidagi qiymatlarni o'nlik songa o'zgartiradi.
Demak, yuqoridagi kod to'g'ri ishlashi uchun 3-qatorni quyidagicha o'zgartiramiz:
ism = 'Jobir'
yosh = 36
xabar = ism + ' ' + str(yosh) + ' yoshda'
print(xabar)
Natija: Jobir 36 yoshda
str(yosh) kodi yosh degan o'zgaruvchining qiymatini matn ko'rinishida ko'rsatdi xolos. Asl o'zgaruvchining qiymati sonligicha qoladi. int() va float()ham huddi shunday ishlaydi.
O'ZGARUVCHI TURINI TEKSHIRISH
Kodimizda o'zgaruvchilar ko'payib ketdi. Yuqoridagi kabi xatolar qilmaslik uchun ba'zida o'zgaruvchinig turini tekshrish talab qilinadi. Buning uchun type() funktsiyasidan foydalanamiz:
ism = 'Jobir'
yosh = 36
print(type(ism)) # ism degan o'zgaruvchining turini konsolga chiqaramiz
print(type(yosh)) # ismyosh degan o'zgaruvchining turini konsolga chiqaramiz
Natija:
Kurib turganingizdek, ism nomli o'zgaruvchi'str' ya'ni matn, yosh esa 'int' son turida ekan.
|
| |
Qiymatlarni tekshirish - 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python

|
1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python
|
bet | 16/24 | Sana | 23.02.2024 | Hajmi | 66,31 Kb. | | #161000 |
Bog'liq 1. Python dasturlash tili va uning imkoniyatlari. Python-fayllar.orgQiymatlarni tekshirish
bool() funksiyasi qiymatlarni tekshirib, True yoki False qiymat qaytaradi. Odatda hamma qiymat
True natijani beradi. Faqat son qiymatlari 0 bo’lmasligi, satr va boshqa o’zgaruvchilar bo’sh
qiymatga ega bo’lmasligi kerak. Quyidagilar faqat True qiymat qaytaradi.
x = "Salom"
y = 15
z = ["olma", "anor", "banan"]
print(bool(x))
print(bool(y))
print(bool(z))
Funksiyada mantiq elementlari
Funksiyalarni mantiq elementlari bilan javob qaytaradigan qilib hosil qilish ham mumkin:
def myfunction():
return True
print(myFunktion())
Funksiyaning mantiq elementlari asosida boshqa amallar bajarish ham mumkin. Hozir funksiya rost
qiymat qaytarsa, ekranga rost deb, aks holda yolg’on deb xabar beruvchi dastur tuzamiz:
def myfunc():
return False
if myfunc():
print("rost")
else:
print("yolg'on")
Python mantiq elementlari bilan javob qaytaruvchi ko’plab ichki funksiyalarga ega. Masalan,
qiymatning biror ma’lumot turiga tegishli ekanligi yoki yo’qligini tekshiruvchi isinstance()
funksiyasi. Quyidagi kodimizda x o’zgaruvchisi int turiga kirishini tekshiramiz:
x = 300
print(isinstance(x, int))
Mantiq operatorlari
Mantiq operatorlar shartlarni birlashtirib ishlatish uchun kerak:
and - Agar ikkala shart ham rost bo’lsa, rost qiymat qaytaradi.
or - Kamida bitta shart rost bo’lsa ham rost qiymat qaytaradi.
not - Shart qiymatini teskarisiga o’zgartiradi, ya’ni rost bo’lsa yolg’on, yolg’on bo’lsa rost
bo’ladi.
a = 5
print (a>3 and a<10)
print (a>3 or a<4)
print (not(a>3 and a<10))
True
True
False
Agar bir vaqtning o’zida bir emas, balki bir nechta shartlarni tekshirmoqchi bo’lsak, mantiq
operatorlari (and, or) juda qo’l keladi. Bunda 2 xil shartdan kamida bittasi bajarilishi, yoki ikkalasi
ham bajarilishini tekshirib ko’rsak bo’ladi. Masalan, hozir uchta sonni olib o’zaro taqqoslaymiz.
Bunda bir son qolgan ikkalasidan ham kattaligini yoki kamida bittasidan kattaligini tekshiramiz:
a = 10
b = 15
c = 20
if a>b and b>c:
print("Ikkalasidan ham katta")
elif b>a or b>c:
print("Kamida bittasidan katta")
|
| |
5 - I bo‘lim. Umumiy qoidalar 1-bob. Asosiy qoidalar

II BO‘LIM. BIRINChI INSTANSIYA SUDIDA ISh YURITISh
16-bob. Ish qo‘zg‘atish
127-modda. Ish qo‘zg‘atish asoslari
Sud:
1) manfaatdor shaxslarning;
2) prokurorning;
3) davlat organlari va boshqa shaxslar yuridik shaxslar va fuqarolarning huquqlari hamda
qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlarini, jamiyat va davlat manfaatlarini himoya qilish
maqsadida qonun bo‘yicha sudga murojaat qilish huquqiga ega bo‘lgan hollarda, shu davlat
organlarining va boshqa shaxslarning arizalari bo‘yicha ish qo‘zg‘atadi.
128-modda. Arizaning (shikoyatning) shakli va mazmuni
Ariza (shikoyat) sudga yozma shaklda beriladi. U arizachi yoki uning vakili tomonidan
imzolanadi.
Arizada (shikoyatda) quyidagilar ko‘rsatilishi kerak:
1) ariza (shikoyat) berilayotgan sudning nomi;
2) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning nomi (familiyasi, ismi va otasining ismi), joylashgan yeri
(pochta manzili) yoki yashash joyi;
3) arz qilingan talablarga asos bo‘lgan holatlar (agar ular mavjud bo‘lsa);
4) arz qilingan talablarning asoslarini tasdiqlovchi dalillar;
5) arizachining qonunchilikka asoslab keltirgan talablari, talab bir nechta javobgarga nisbatan
taqdim etilganda esa ularning har biriga nisbatan talablar;
6) ilova qilinayotgan hujjatlarning ro‘yxati.
Arizada (shikoyatda) arizachining yoki uning vakilining telefonlari, fakslari raqamlari, elektron
manzili ko‘rsatilishi mumkin.
Arizada (shikoyatda), agar nizoni to‘g‘ri hal qilish uchun zarur bo‘lsa, boshqa ma’lumotlar,
shuningdek arizachidagi mavjud bo‘lgan iltimosnomalar ko‘rsatiladi.
Arizachi o‘zaro bog‘liq bo‘lgan bir nechta talabni, agar ular ma’muriy sudga taalluqli bo‘lsa,
bitta arizaga (shikoyatga) birlashtirishga haqli.
129-modda. Arizaning (shikoyatning) va unga ilova qilinadigan hujjatlarning ko‘chirma