nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti radio va mobil aloqa fakulteti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti radio va mobil aloqa fakulteti
|
bet | 1/5 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 0,5 Mb. | | #130942 |
Bog'liq 23 - variant YANGIBOYEV J
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALARI VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
RADIO VA MOBIL ALOQA FAKULTETI
“Mobil aloqa
texnologiyalari”
kafedrasi
“Indivudual loyihalash”
Bajardi: YANGIBOYEV J
051-20 guruh talabasi
Tekshirdi: Gafurov A.Sh.
Toshkent 202 3
Tranzistorli quvvat kuchaytirigichining tuzilish sxemasini tuzish va hisoblash
Tranzistorli quvvat kuchaytirigichining (TQK) tuzilish sxemasini tuzish va hisoblash uchun quyidagi dastlabki berilganlar zarur:
1) uzatkich yuklamaga berishi kerak bo‘lgan R1yu, quvvat;
2) ishchi chastotalar diapazoni;
3) yuklama turi va uning parametrlari;
4) ta’minot manbai kuchlanishi;
5) qo‘zg‘atkichning chiqish quvvati Rqo‘z.
№
|
Yuklamadagi quvvat, R1yu, Vt
|
Chastotalar diapazoni, fishchi, MGs
|
Ishlatiladigan
tizim
|
Kollektor ta’minoti kuchlanishi, Ek, V
|
23
|
2
|
175
|
DECT
|
28
|
Tuzilish sxemasini hisoblash quyidagi tartibda o‘tkaziladi:
1. Chiqish (oxirgi) kaskadining tuzilmasi aniqlanadi. Bunda birinchidan, yuqori filtrlash darajasi berilgani uchun TQK chiqishida polosali filtr o‘rnatilishi hisobga olinishi kerak. Ikkinchidan, berilgan chastotalar diapazonida qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan tranzistorlardan eng quvvatlisi bo‘lgan KT904A tranzistor (2−ilova) 8 Vt chiqish quvvatiga ega. Demak, berilgan yuklamadagi quvvat faqat quvvatlarni qo‘shish qurilmalarining (QQS) qo‘llanilishi orqali olinishi mumkin. SHunday qilib, uzatkichning chiqish kaskadi quyidagi tugunlardan iborat bo‘ladi:
- ηF foydali ish koeffitsientili chiqish filtri;
- ηQQS foydali ish koeffitsientili QQS;
- ηMZ foydali ish koeffitsientili kollektor MZ.
2. Oxirgi kaskad (OK) tranzistorlari tanlanishi kerak bo‘lgan quvvat aniqlanadi. Dastlab masalan, mos ηF= 0,95; ηQQQ=0,9; ηMZ= 0,95 foydali ish koeffitsientlari beriladi.
U holda OK chiqish zanjirlarining natijaviy foydali ish koeffitsienti quyidagiga teng bo‘ladi:
|
| |
Nazorat savollari - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

38
2.
Taxdidlarni tasniflashda qanday alomatlari asos qilib olinadi?
3.
Tabiiy va sun’iy taxdidlarni tushuntirib bering.
4.
Bilmasdan va atayin qilinadigan taxdidlarni tushuntirib bering.
2.2. Axborot xavfsizligining zaifliklari
Zaifliklar tashkilot aktivlari bilan assotsiyatsiyalangan himoyaning
kuchsizliklarini ifodalaydi. Ushbu kuchsizliklar
nomaqbul mojarolarga sabab
bo‘luvchi bitta yoki bir necha tahdidlar tomonidan foydalanishi mumkin.
Zaiflikning o‘zi zarar yyetkazmaydi, ammo aktivlarga
zarar yetkazishga imkon
beruvchi sharoit yoki sharoitlar to‘plami hisoblanadi. Boshqacha aytganda,
zaifliklar – tahdidlarning muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga
imkon beruvchi har
qanday omillar. Shu sababli zaifliklarni baholash uchun mavjud xavfsizlik
mexanizmlarini identifikatsiyalash va ularning samaradorligini baholash zarur.
Aktivlarga zarar yyetkaza oluvchi mojarolarga sabab bo‘lish uchun taxdidlar
va zaifliklar birlashishlari lozim. Shuning uchun taxdidlar bilan zaifliklar orasidagi
bog‘liqlikni aniqlash zarur. Quyida xavfsizlikning turli jabxalaridagi zaifliklarga va
ulardan foydalana oladigan taxdidlarga misollar keltirilgan.
1. Кadr resurslarining xavfsizligi (ISO/IEC 27002:2005, 8-bo‘lim )
Zaiflik
Zaiflikdan foydalanuvchi tahdid
Xavfsizlikni yyetarlicha o‘rgatilmasligi
Texnik mаdаdlаsh xodimining xаtosi.
Xavfsizlik masalalalaridan bexabarligi
Foydаlаnuvchilаr xаtosi
Monitoring
mexanizmlarining mavjud
emasligi
Dasturiy
ta’minotdan
ruxsatsiz
foydalanish
Telekommunikatsiya
va
xabarlarni
uzatish vositalaridan korrekt (to‘g‘ri)
foydalanish
bo‘yicha
siyosatning
mavjud emasligi
Tarmoq
uskunasidan
ruxsatsiz
foydalanish
Ishdan
bo‘shatilganda
foydalanish
xuquqi bekor qilinmaydi
Ruxsatsiz foydalanish
39
Ishdan
bo‘shatilganda
resurslarni
qaytarishni
kafolatlovchi
muolaja
mavjud emas
O‘g‘rilik
Asossiz
yoki norozi xodim
Axborotni
ishlovchi
vositalarning
suiiste’mol qilinishi
Begona xodimning yoki ishdan keyin
ishlovchi xodimning nazoratsiz ishlashi.
O‘g‘rilik
Volume ǀ issue ǀ

CENTRAL ASIAN ACADEMIC JOURNAL
OF SCIENTIFIC RESEARCH
ISSN: 2181-2489
VOLUME 2
ǀ
ISSUE 1
ǀ
2022
339
UZBEKISTAN |
www.caajsr.uz
AXBOROT SOHASIDA MILLIY XAVFSIZLIKNI TA’MINLASHNING
OMILLARI VA O’ZIGA XOS JIHATLARI
Sardor Doniyor o’g’li
Sultonmurodov
Guliston davlat unversiteti 2-bosqich magistranti
sardorsultonmurodov9715@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada axborot tushunchasi, axborot xavfzilgi, axborot xavfsizligining
muhimlik darajasi, axborotni himoya qilishning yo’nalishlari va turlari kabi
tushunchalar bayon etilgan. Axborot sohasidagi milliy xavfsizlikni ta’minlashning
zamonaviy asoslari talqin etilgan.
Kalit so’zlar:
axborot, axborot xavfzilgi, axborotni himoya qilishning
yo’nalishlari, axborotni himoya qilish turlari, axborotlarni ma’naviy-ma’rifiy
himoyalash usuli.
FACTORS AND FEATURES OF NATIONAL SECURITY IN THE FIELD OF
INFORMATION
ABSTRACT
This article describes concepts such as information security, information security,
the importance of information security, areas and types of information protection. The
modern foundations of national security in the field of information are interpreted.
Keywords:
information, information security, directions of information protection,
types of information protection, methods of spiritual and educational protection of
information.
KIRISH
Bugun hayotimizning barcha jabhalariga axborot-kommunikatsiya va kompyuter
texnologiyalarining kirib kelganligi ayni haqiqat. Bu o’zgarishlarning asosini
axborotlashtirish, telekommunikatsiya va kompyuter texnologiyalari tashkil etadi. XXI
asr - axborotlashgan jamiyat asridir.
“Axborot ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy taraqqiyotning muhim omilidir. Shu sababli
ham u inson tafakkuriga turli yo’nalishlarda ta’sir etuvchi, insoniyatning hayoti va
taqdirini u yoki bu tomonga burib yuboruvchi, goh ijobiy, goh salbiy mohiyat kasb
etuvchi qudratli vositaga aylandi”
1
.
1
Ғаффарова Г. Ахборот ва ахборотлаштириш жараёнларининг фалсафий-методологик муаммолари. Фалс. фан.
номз. ...дис. –Тошкент, 2008. 3-бет.
CENTRAL ASIAN ACADEMIC JOURNAL
OF SCIENTIFIC RESEARCH
ISSN: 2181-2489
VOLUME 2
|
A 16. Ахборотни ўлчов бирликларини ўсиш тартини ёзинг?
Javob:,bit, bayt, kbayt, mbayt

|
A 16. Ахборотни ўлчов бирликларини ўсиш тартини ёзинг?
Javob:,bit, bayt, kbayt, mbayt
|
bet | 2/22 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 70,55 Kb. | | #103112 | Turi | Протокол |
Bog'liq Ахборот технологялари t 1A 16. Ахборотни ўлчов бирликларини ўсиш тартини ёзинг?
Javob:,bit, bayt, kbayt, mbayt
K 32. Компьютерни ўчирганда қайси қурилмадаги маълумотлар ўчирилади? Javob: Operativ saqlash qurilmasidagi
A 43. Авторизация нима?
Жавоб : Фойдаланувчининг ресурсдан фойдаланиш ҳуқуқлари ва рухсатларини текшириш жараёни
M 45. Microsoft Word да матн билан ишлашда Ctrl-Delete тугмалар комбинациялари нима вазифани бажаради? Жавоб : Курсордан ўнгда турган белгини ўчиради
M 46. Microsoft Word да матн билан ишлашда Ctrl-baskspace тугмалар комбинациялари нима вазифани бажаради? Жавоб : Курсордан чапда турган белгини ўчиради
M 49. Microsoft Word да матн билан ишлашда қайси тугмалар комбинациялари матни остини чизади?
Жавоб : Ctrl +U
M 50. Microsoft Word да матн билан ишлашда қайси тугмалар комбинациялари матни қалинлаштиради.
Жавоб : Ctrl +B
M 51. Microsoft Word да матн билан ишлашда қайси тугмалар комбинациялари матни курсив қилади.
Жавоб : Ctrl +I
M 52. Microsoft Word да матн билан ишлашда Ctrl-А тугмалар комбинациялари нима вазифани бажаради?
Жавоб :Барча сўзлврни белгилаш
M 53. Microsoft Word да матн билан ишлашда қайси тугмалар “Разрыв страници” амални бажаради?
Жавоб : Ctrl +enter
M 54. Microsoft Excel иш китоби камида нечта саҳафа(лист) бўлиши мумкин?
Жавоб ками 1та Энг кўпи 255 та лист.
55. Microsoft Power Point да тақдимот қайси тугма орқали ишга туширилади?
Жавоб : F5
M 56. Microsoft Power Point да тақдимотини жорий слайддан ишга тушуриш учун қайси тугмалар комбинациялари бажарилади?
Жавоб : Shift+F5
N 57. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар лойиҳасини ишлаб чиқиш ва келишишнинг ягона электрон тизими веб манзилини белгиланг?
Жавоб : projest.gov.uz
|
| |
Nukleoproteinlar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi buxoro davlat universiteti kimyo-biologiya...

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi buxoro davlat universiteti kimyo-biologiya fakulteti
|
bet | 8/16 | Sana | 24.04.2021 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #14273 |
Nukleoproteinlar. Ular murakkab oqsillarning biologik jihatdan eng muhimi hisoblanadi. Nukleoproteinlar hayotning uzluksizligini ta’minlaydi. Ular barcha hujayralarda yadro va sitoplazmaning ajralmas qismini tashkil etadi. Ba’zi nukleoproteinlar tabiatda maxsus zarrachalar (viruslar) holida uchrab, organizmlarda turli kasalliklar keltirib chiqarish xususiyatiga ega. Prostetik gruppasining xarakteriga qarab nukleoproteinlar ikkiga: dezoksiribonukleoproteinlar (DNP) va ribonukleoproteinlar (RNP) ga bo’linadi.
Nukleoproteinlar tarkibida oqsil va NK miqdori 30-60% atrofida almashib turishi mumkin. Faqat viruslarda NK lar miqdori nisbatan ka bo’lib, 15% ni tashkil etadi. Bunday nukleoproteinlarda NK faqat bitta molekuladan iborat bo’ladi. Oqsillar esa yuzlab, minglab kichik bo’lakchalardan tashkil topadi. Masalan, tamaki mozaikasi virusi yuqorida ko’rsatilganidek, bir molekula RNK (N-2mln) va 2130 ta (M-18000) oqsil kichik bo’lakchasidan iboratdir.
|
| |
HISOBOT TARKIBI - Узбекистон почта ва телекоммуникация агентлиги

5. HISOBOT TARKIBI
Hisobot quyidagi ma’lumotlardan tarkib topgan bo‘lishi lozim:
5.1. Yo‘naltirilgan tarmoqlagichning o‘tish susayishi va yo‘nalganligini o‘lchash tuzilmaviy sxemasi. Tarmoqlagichning P1q, P2q va P2– quvvatlari, hamda, ular asosida hisoblangan Lo‘t va Lyo‘n parametrlari (4.1-jadval).
5.2. quvvatni o‘lchashning tuzilmaviy sxemasi.
5.3. Yuklamaga tushayotgan quvvatning hisob natijasi.
6. NAZORAT SAVOLLARI
6.1. qanday qurilma yo‘naltirilgan tarmoqlagich deyiladi? ([1] §17.5, [2] §8.8, [3] §24.10).
6.2. To‘lqino‘tkazgichli ikki tuynukli yo‘naltirilgan tarmoqlagichni chizing va ishlash prinsipini tushuntiring. ([1] §17.5, [2] §8.8, [3] §24.10).
6.3 Yo‘naltirilgan tarmoqlagich qanday parametrlar bilan tavsiflanadi? Mazkur parametrlarni ta’riflang. ([2] §8.8, [3] §24.10).
6.4. Yo‘naltirilgan tarmoqlagichning o‘tish susayishi va yo‘nalganligining ta’riflarini keltiring. ([2] §8.8, [3] §24.10).
6.5. Yo‘naltirilgan tarmoqlagich yordamida to‘lqino‘tkazgich shaxobchasidagi quvvatni o‘lchash va nazorat qilish sxemalarini chizing.([2] §8.9).
6.6. Yo‘naltirilgan tarmoqlagichning parametrlarini o‘lchash uchun qurilma sxemasini chizing. ([2] §8.8).
6.7. Ikkita yo‘naltirilgan tarmoqlagich yordamida qaytish koeffitsienting modulini o‘lchash uchun qurilma sxemasini chizing. ([2] §8.9).
6.8. Nima uchun ikki tuynukli yo‘naltirilgan tarmoqlagich tor polosali bo‘ladi? YT ning ishchi chastota polosasini qanday qilib ko‘paytirish mumkin? ([1] §17.5, [2] §8.8, [3] §24.15).
6.9. Detektorli seksiya (kallak) nima maqsadda qo‘llaniladi. Uning ishlash prinsipini tushuntiring. ([2] §8.6).
6.10. Yutuvchi (moslashgan) yuklama nimaga mo‘ljallangan? To‘g‘ri burchakli to‘lqino‘tkazgich uchun yutuvchi yuklamani tasvirlang va uning ishlash prinsipini tushuntiring. ([2] §8.3, [3] §24.2).
6.11. Ko‘ptuynukli yo‘naltirilgan tarmoqlagichning ishlash prinsipini tushuntiring. ([1] §17.5, [2] §8.8, [3] §24.15).
6.12. Aloqa tuynugining qo‘zg‘atuvchi element sifatidagi vazifasini tushuntiring. ([1] §17.4, [2] §8.8).
1. Volman V.I., Pimenov Yu.B. Texnicheskaya elektrodinamika. M.: Svyaz, 1971.
2. Lebedev I.V. Texnika i priboro‘ SVCh, tom 1. M.: Vo‘sshaya shkola, 1970.
3. Falkovskiy O.I. Texnicheskaya elektrodinamika. M.: Svyaz, 1978.
|
Ma'lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari

|
Ma'lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari
|
bet | 1/2 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #123676 |
Bog'liq 5-maruza taqdimoti MB Ma'lumotlar bazasini loyihalash bosqichlari - Ma'lumotlar bazasini loyihalashning to'liq sikli quyidagilarni o'z ichiga oladi:
- kontseptual loyihalash
- mantiqiy loyihalash
- fizik loyihalash
Ma'lumotlar bazasini loyihalashda uchta asosiy muammo hal qilinadi: - Kontseptual modelda predmet soha va foydalanuvchilarning axborot bo‘lgan ehtiyojlarini qanday adekvat aks ettirish.
- Predmet soha obyektlarini ma'lumotlar modeli abstakt obyektlari bilan qanday qilib aks ettirilsa predmet soha semantikasiga zid bo'lmasligi va iloji bo'lsa, eng yaxshiroq bo‘ladi.
- Ma'lumotlar bazasiga so'rovlarni bajarish samaradorligini qanday ta'minlash mumkin, ya'ni ma'lum bir MBBT xususiyatlarini hisobga olgan holda, ma'lumotlarni tashqi xotirada qanday tartibga solish va hokazo?
Infologik loyihalash. Mohiyat-aloqa usuli - Infologik modellashtirishning (kontseptual dizayn) maqsadi yaratilishi rejalashtirilgan ma'lumotlar bazasida saqlanishi kerak bo'lgan ma'lumotlarni to'plash va taqdim etishni inson uchun eng tabiiy usullarini ta'minlashdir.
- Infologik loyihalash bosqichidagi eng mashhur semantik ma'lumotlar modellaridan biri bu “Mohiyat-aloqa" (Entity-Relationship – ER - model) hisoblanadi. Model 1976 yilda Chen (Chen) tomonidan taklif qilingan. Predmet sohani modellashtirish kam sonli bir jinsli komponentlarni o'z ichiga olgan grafik diagrammalardan foydalanishga asoslangan.
Infologik modellarning asosiy tarkibiy elementlari quyidagilar: - Infologik modellarning asosiy tarkibiy elementlari quyidagilar:
- Mohiyat - u haqidagi axborotlar ma'lumotlar bazasida saqlanishi kerak bo'lgan har qanday farqlanuvchi obyekt (biz boshqasidan ajrata oladigan obyekt). Obyektlar odamlar, joylar, samolyotlar, parvozlar, ranglar va boshqalar bo'lishi mumkin.
- Atribut – mohiyatni tavsiflovchi axborotning nomlangan elementi. Uning nomi muayyan mohiyat turi uchun nodir bo'lishi kerak, lekin har xil mohiyatlar uchun bir xil bo'lishi mumkin. Atributlar mohiyat haqida qanday ma'lumotlarni to'plash kerakligini aniqlash uchun ishlatiladi.
- Aloqa (assotsiativ mohiyat) – bu boshqa mohiyatlar o'rtasidagi o'zaro hamkorligini ta'minlashga xizmat qiluvchi mohiyat.
|
| |
Утечка - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev...

362
to any service.
Хакер - пользователь, который пытается вносить изменения в
системное программное обеспечение, зачастую не имея на это право.
Хакером можно назвать программиста, который создает более или менее
полезные вспомогательные программы, обычно плохо документированные и
иногда вызывающие нежелательные побочные результаты.
Xaker - tizimli dasturiy ta’minotga, ko‘pincha noqonuniy o‘zgartirishlar
kiritishga urinuvchi foydalanuvchi. Odatda yomon hujjatlangan va ba’zida nojoiz
qo‘shimcha natijalar tug‘diruvchi ozmi-ko‘pmi foydali yordamchi dasturlar
yaratuvchi dasturchini xaker deb atash mumkin.
Hacker - a user who is trying to make changes to system software, often
without that right. Can be called a hacker programmer who creates a more or less
useful utility programs are usually poorly documented and sometimes cause
unwanted side effects.
Cryptographic resistance - - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit...

359
системы от известных угроз.
Himoyalash strategiyasi - tizimning ma’lum taxdidlardan himoyalashni
ta’minlashda amal qilinishi lozim bo‘lgan mezonlarni, ayniqsa, operativ
mezonlarni rasmiy tavsifi.
Security strategy - a formal definition of the criteria, particularly
operational, to be followed while protecting the system against known threats.
Техника защиты информации — средства защиты информации,
средства контроля эффективности защиты информации, средства и системы
управления, предназначенные для обеспечения защиты информации.
Axborotni himoyalash texnikasi - axborotni himoyalashni ta’minlashga
mo‘ljallangan
axborotni
himoyalash
vositalari,
axborotni
himoyalash
samaradorligini nazoratlash vositalari, boshqarish tizimlari va vositalari.
Security technique - protection of information, tools for monitoring the
effectiveness of information security, instrumentation and control systems
designed to protect information.
Техническая защита информации - деятельность, направленная на
обеспечение безопасности информации инженерно-техническими мерами.
Axborotni texnik himoyalash - injener-texnik choralar yordamida axborot
xavfsizligini ta’minlashga yo‘naltirilgan faoliyat
Technical protection of information - activities aimed at ensuring of
information security engineering and technical measures.
O'lchashlar birliligini ta'minlash tizimi va metrologik faoliyatning qonuniy asoslari

3-ma'ruza
O'lchashlar birliligini ta'minlash tizimi va
metrologik faoliyatning qonuniy asoslari.
Reja:
1. O'lchashlar birliligini ta'minlash tizimi.
2. O'zbekiston Respublikasi “Metrologiya
to„g‟risidagi qonuni sharhlari.
NAZORAT SAVOLLAR:
1.Qiyoslash
sxemasi
deganda
nimani
tushunasiz va ular qanday maqsadda
qo‟llaniladi.
2.
O‟zbekiston o‟lchashlar birliligini ta‟minlash
tizimining asosiy elementlarini aytib bering.
3.
O‟lchashlar birliligini ta‟minlash tizimida
O‟zstandart Agentligining roli.
4. Metrologiya nechta
bo‟limdan tashkil topgan
va qaysilar?
5. Metrologiya qonuni qachon qabul qilingan,
nechta
bo‟lim va neghta moddadan iborat?
O'lchashlar birliligini ta'minlash
tizimi.
O'lchashlar birliligiga erishish mahsulotlar, xizmatlar,
texnologiyalarning sifatini havfsizligi va raqobatbardoshligini
ta'minlash bo'yicha bajaradigan ishlarning asosidir.
O'lchashlar birliligini ta'minlash dunyodagi har bir mamlakat
uchun davlat ahamiyatidagi masaladir.
O'lchashlar birliligi O'zbekistonda o'lchashlar birliligini
ta'minlash tizimi (O'DT) asosida amalga oshiriladi.
Ma'lumki o'lchashlar birliligi
– bu o'lchashlar natijalarining
kattaliklarning qonunlashtirilgan birliklarda ifodalanishi va
o'lchash hatoliklarining berilgan ehtimollik bilan o'rnatilgan
chegaradan tash- ariga chiqmaydidan o'lchash holatidir.
O'lchashlar birliligini ta'minlash
asoslari.
Sohaning texnologik o`lchashlari va asboblari

Sohaning texnologik o`lchashlari va asboblari
Download
237,84 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
11.01.2024
Hajmi
237,84 Kb.
#135208
Download
237,84 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Sohaning texnologik o`lchashlari va asboblari
Download
237,84 Kb.
Matnni ko'rish
Texnologik o‘lchashlarning rivojlanish bosqichlari va uning ilmiy-

ta’limotida to‘g‘ri o‘lchash, ya’ni xaridor haqini urib qolmaslik (buni hozirda ham
«tarozidan urib qolish» deyiladi) masalalariga juda qattiq qaralgan. Bu borada
xalqimiz manaviyatiga singdirilgan «xaridorning haqi etti pushtingga uradi»,
«tarozidan urib qoluvchining joyi do‘zahning eng to‘rida bo‘ladi», «xaridor haqiga
xiyonat qiluvchi ollohning birinchi dushmanlaridandir» kabi iboralar bu
ta’limotning isbotidir.
Tarixiy yozishmalarda davlatlar orasida urushlarning kelib chiqishlarida
ba’zan o‘lchashlardagi kelishmovchilik ham sabab bo‘lganligi kabi ma’lumotlar
ham keltirilgan.
Garchand, o‘lchashlar nazariyasining, bundagi yondoshuvlarning turli
davlatlardagi rivojlanishi turlicha uslub va usullarda, muayyan ma’noda stixiyali
tarzda bo‘lgan bo‘lsada, barcha hollarda quyidagi umumiylik prinsiplari saqlanib
qolgan:
- o‘lchovning o‘z xossalarini uzoq muddat saqlab qolishi;
- o‘lchov qiymatining takrooriy o‘lchashlarda o‘zgarmasligi;
- o‘lchanayotgan kattalikning turli qiymatlarini xosil qilish imkoniyatini
mavjud bo‘lishi.
Bu davrdagi o‘lchashlarning asosiy kamchiligi sifatida o‘lchov birliklarining
o‘zaro mutanosibligi bo‘lmaganligi hamda asosiy kattaliklarning birliklarini bir-
biriga bog‘liq emasligini ko‘rsatish mumkin.
НОРМАТИВНО - download

Qidiruv: НОРМАТИВНО
Информационная культура. Нормативно-правовые документы в области икт. Применение икт в различных областях человеческой деятельности
Insonlar xayotining axborot aspekti bilan bog’liq bo’lgan, umumiy madaniyatning bir bo`lagi, axborot madaniyatini tashkil etadi
2,45 Mb.
3
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Хеш-функция - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev...

363
Information Integrity - the ability of computers and automated systems to
provide consistent information in a casual and / or intentional distortion
(destruction).
Ценность информации -
свойство информации, определяемое ее
пригодностью к практическому использованию в различных областях
целенаправленной деятельности человека.
Axborot qimmati –axborotning insonning maqsadli
faoliyatining turli
sohalarida amaliy foydalanishga yaroqligi orqali aniqlanuvchi xususiyati.
Information value - property information, determine its applicability to
practical use in various fields of purposeful human activity.
Червь -
программа, внедряемая в систему, часто злонамеренно, и
прерывающая ход обработки информации в системе. В отличие от вирусов
червь обычно не искажает файлы данных и программы.
Обычно червь
выполняется, оставаясь необнаруженным, и затем самоуничтожается.
Qurt –ko‘pincha yomon niyatda tizimga kiritiladigan va axborotning ishlash
jarayonini to‘xtatuvchi dastur. Viruslardan farqlangan holda qurt odatda
ma’lumotlar faylini va dasturni buzmaydi. Qurt yashirincha bajariladi va o‘z-o‘zini
yo‘qotadi.
Worm - programs implemented in the system,
often malicious, and
interrupting the flow of processing information in the system. Unlike viruses worm
usually does not distort the data files and programs. Typically, the worm is
executed, undetected, and then deletes itself.
Seans sathi shlyuzi - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

365
Circuit-level gateway - eliminates the direct interaction between an
authorized client and the external host. It takes a trusted client request for certain
services and, after validation of the requested session,
establishes the connection
with the external host. After this, the gateway simply copies the packets in both
directions, not realizing their filtration.
Шпионское программное обеспечение — вид вредоносного
программного обеспечения, осуществляющего
деятельность по сбору
информации о конфигурации компьютера, деятельности пользователя и
любой другой конфиденциальной информации
без согласия самого
пользователя.
Xufiya dasturiy ta’minot – foydalanuvchilarning ruxsatisiz kompyuter
konfiguratsiyalari, foydalanuvchilar faoliyati va har qanday boshqa konfidensial
axborotni yig‘ish bo‘yicha faoliyat olib boradigan zararli dasturiy ta’minot turi.
Spyware - type
of malicious software, carrying out activities to collect
information about your computer configuration,
user activity, and any other
confidential information without the consent of the user.
Экспертиза системы защиты информации - оценка соответствия
представленных проектных материалов по защите информации (на объекте)
поставленной цели, требованиям стандартов и
других нормативных
документов.
Axborotni himoyalash tizimining ekspertizasi - axborotni himoyalash
bo‘yicha taqdim etilgan loyiha materiallarining qo‘yilgan maqsad,
standartlar
talablariga va boshqa me’eriy xujjatlarga mosligini baholash.
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi - bet 22

48
III bob. AXBOROT XAVFSIZLIGI SOHASIGA OID XALQARO VA
MILLIY ME’YORIY-XUQUQIY BAZA
3.1. Axborot xavfsizligi sohasiga oid halqaro standartlar
Xavfsizlik
standartlarining
asosiy
maqsadi
axborot
texnologiyalari
mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va kvalifikatsiyalash bo’yicha
ekspertlar orasida o’zaro aloqani yaratish hisoblanadi.
Ishlab
chiqaruvchilar
uchun
standartlar
axborot
mahsulotlarining
imkoniyatlarini taqqoslash uchun zarur. Undan tashqari
standartlar axborot
mahsulotlari xususiyatlarini obyektiv baholash
mexanizmi hisoblanuvchi
sertifikatsiyalash muolajalari uchun zarur.
Iste’molchilar ehtiyojlariga muvofiq axborot mahsulotini
asosli tanlashga
imkon beruvchi usulga manfaatdordurlar. Buning
uchun ularga xavfsizlikni
baholash shkalasi zarur.
Axborot texnologiyalari mahsulotlarini kvalifikatsiyalash bo’yicha ekspertlar
standartlarni
ularga
axborot
texnologiyalari
mahsulotlari
tomonidan
ta’minlanuvchi xavfsizlik darajasini baholashga
imkon beruvchi instrument
sifatida qabul qiladilar.
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev komil axmatovich axborot xavfsizligi - bet 12

29
-
parollarni himoyalash siyosati – parollarni hosil qilish, himoyalash va
almashtirish standartlarini aniqlaydi;
-
masofadan foydalanish siyosati – tashkilot uchun tashqi hisoblanuvchi
har qanday xostning yoki tarmoqning tashkilot tarmog‘iga ulanish standartlarini
aniqlaydi;
-
xavf-xatarni
baholash
siyosati
–
tijorat hamkorligi bilan
assotsiyatsiyalangan
tashkilot
axborot
infratuzilmasida
xavf-xatarni
identifikatsiyalash, baholash va kamaytirish uchun talablarni aniqlaydi va mas’ul
shaxslarni tayinlaydi;
-
marshrutizator xavfsizligi siyosati – tashkilot ichki tarmog‘i yoki
faoliyat (mahsulotni tayyorlash) uchun ishlatiladagan marshrutizatorlar va
kommutatorlar uchun xavfsizlikning minimal konfiguratsiyasi standartlarini
aniqlaydi;
-
server xavfsizligi siyosati – tashkilot ichki tarmog‘i yoki maxsulot
sifatida ishlatiladigan serverlar uchun xavfsizlikning minimal konfiguratsiyasi
standartlarini aniqlaydi;
-
VPN xavfsizligi siyosati – tashkilot tarmog‘i
bilan IPSec yoki
L2TPVPN ulanishlardan masofadan foydalanish uchun talablarni aniqlaydi;
-
simsiz ulanishlar siyosati – tashkilot tarmog‘i bilan ulanish uchun
ishlatiladigan simsiz tizim uchun standartlarni aniqlaydi.
Ta’kidlash lozimki, tashkilot qurilishining va faoliyat yuritishining o‘ziga
xos xususiyatlariga bog‘liq holda tashkilotning xavfsizlik siyosati nabori
shakllantiriladi.
Fizik xavfsizlik va atrof muhit xavfsizligi (ISO/IEC 27002:2005, 9-bo‘lim )

40
Beqaror
elektr manbai
Elektr manbaining fluktuasiyasi
3. Kommunikasiyalarni va amallarni boshqarish (ISO/IEC 27002:2005,
10-bo‘lim)
Zaiflik
Zaiflikdan foydalanuvchi tahdid
Murakkab foydalanuvchi interfeysi
Xodim xatosi
Axborotni
saqlash
vositalarini
tegishlicha tozalamasdan o‘tkazish yoki
ulardan takroran foydalanish
Axborotdan ruxsatsiz foydalanish
O‘zgarishlarning adekvat bo‘lmagan
nazorati
Xavfsizlik tizimining to‘xtab qolishi
Tarmoqni
adekvat
bo‘lmagan
boshqarish
Trafikning ortiqcha
yuklanishi
Zaxirali
nusxalash
muolajalarining
yo‘qligi
Axborotning yo‘qolishi
Xabarning
jo‘natilganligi
yoki
olinganligi xususidagi isbotning yo‘qligi
Javobgarlikdan bosh tortish
Zarar keltiruvchi
koddan himoyalashda
ishlatiluvchi
dasturiy
ta’minotning
yangilanmasligi
Virus infeksiyasi
Vaziflarning taqsimlanmaganligi
Tizimni suiiste’mol qilish (tasodifiy
yoki atayin)
Test
va
ishchi
uskunaning
ajratilmaganligi
Harakatdagi
tizimni
ruxsatsiz
modifikasiyalash
Nazoratsiz nusxalash
O‘g‘rilik
Umumfoydalanuvchi
tarmoqlarga
himoyalanmagan ulanishlar
Dasturiy
ta’minotdan
avtorizasiyalanmagan
foydalanuvchilarning foydalanishi
Skrembler - - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich tashev...

358
Спамминг - посылка большого числа одинаковых сообщений в
различные группы UNINET.
Spamming - UNINETning turli guruhlariga katta sonli bir xil xabarlarni
jo‘natish.
Spamming - sending a large number of identical messages to different
groups UNINET.
Стеганография - отрасль науки, изучающая математические методы
сокрытия конфиденциальной информации в открытых информационных
массивах.
Steganografiya - ochiq axborot massivlarida konfidensial axborotni
yashirishning matematik usullarini o‘rganuvchi fan sohasi.
Steganography - a branch of science that studies the mathematical methods
of hiding confidential information in open information arrays.
Стойкость криптографическая — фундаментальное понятие
криптографии
—
свойство
криптосистемы
(криптопротокола),
характеризующее её (его) способность противостоять атакам противника
и/или нарушителя, как правило, имеющим целью получить ключ секретный
или сообщение открытое.
Kriptografik bardoshlilik - kriptografiyaning fundamental tushunchasi -
kriptotizimning (kriptoprotokolning), odatda, maqsadi maxfiy kalitga yoki ochiq
xabarga ega bo‘lish bo‘lgan dushmanning va/yoki buzg‘unchining hujumlariga
qarshi tura olishi qobiliyatini xarakterlovchi xususiyati.
Distributed Denial of Service (DDoS) -

357
Server-vositachi - brandmauer bo‘lib, unda barcha avtorizatsiyalangan
mijozlarning IP-adreslarini brandmauer bilan assotsiyalangan IP-adreslarga
o‘zgartirish uchun adreslarni translyatsiyalash (adress translation) deb ataluvchi
jarayondan foydalaniladi.
Proxy server - firewall, in which to convert the IP-addresses of all
authorized clients in IP-addresses associated with a firewall, use a process called
NAT (address translation).
Система обнаружения вторжения — программное или аппаратное
средство, предназначенное для выявления фактов несанкционированного
доступа в компьютерную систему или сеть.
Bostirib kirishlarni aniqlash tizimi - kompyuter tizimidan yoki
tarmog‘idan ruxsatsiz foydalanish faktini aniqlashga mo‘ljallangan dasturiy yoki
apparat vosita.
Intrusion Detection System (IDS) - software or hardware designed to
detect cases of unauthorized access to a computer system or network.
Скремблер - кодирующее устройство, используемое в цифровом
канале, которое выдает случайную последовательность бит.
Fizik sath quyidagilarni o„z ichiga oladi

|
Fizik sath quyidagilarni o„z ichiga oladi
|
bet | 2/9 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #149790 |
Bog'liq Axborot infratuzulmasini fizik hemoyasini ta’minlash. Fizik sath quyidagilarni o„z ichiga oladi:
barcha kabel va tarmoq tizimlari;
tizim va kabellarni fizik nazoratlash;
tizim va kabel uchun quvvat manbai;
tizimni madadlash muhiti.
Fizik xavfsizlikka ta‟sir qiluvchi faktorlar
Fizik xavfsizlik buzilishiga ta‘sir qiluvchi faktorlarni ikki guruhga ajratish mumkin:tabiiy/ muhit tahdidlari va inson tomonidan (sun‘iy) amalga oshiriluvchi tahdidlar.
Tabiiy tahdidlar:
Toshqinlar. Toshqinlar odatda kuchli yomg’ir va muzlarning erishi natijasida yuzaga keladi. Toshqinlar natijasida tashkilotning elektr quvvatiga va server xonalariga zarar etishi mumkin. Odatda tashkilotda server xonalari tashkilot binosining podvalida joylashganligi sababli, toshqin yanada ko’proq zarar etkazishi mumkin.
Yong„inlar. Yong’inlar odatda qisqa tutashuvlar va eski bino materiallari sababli yuzaga keladi. Yong’in natijasida tashkilotning kompyuter xonalari va ishchi binolariga zarar etkazilishi mumkin. Yong’in qurilmalar, kabellar va boshqa muhim tashkil etuvchilarga to’liq zarar yetkazishi mumkin.
Zilzila. Zilzila Yer qobig’ida seysmik terbanishni yaratuvchi kuchli energiya natijasida to’satdan yuzaga keladi. U tashkiloning fizik infratuzilmasiga ta‘sir qiladi. Zilzila natijasida tashkilot ichidagi xavfsiz muhitda saqlangan kompyuter qurilmalari, boshqa qurilmalar va hujjatlarga jiddiy ziyon yetadi.
Chaqmoq va momaqaldiroq. Chaqmoq va momaqaldiroq muhitning o’zgarishi natijasida yuzaga keladi. Buning natijasida barcha tashqi faoliyat to’xtatiladi. Chaqmoq va momaqaldiroq natijida elektr quvvati o’zgaradi va bu ish faoliyatiga tasir qiladi. Bu esa, o’z navbatida tashkilotdagi qurilmalarning xotira qismlariga tasir qiladi. Bundan tashqari, chaqmoq va momaqaldiroq natijasida kabellarda va boshqa ulanish tizimlarda qisqa tutashuvlar yuzaga kelishi mumkin.
Harorat va namlik. Hisoblash qurilmalari ishlashi uchun ularni ma‘lum haroratli muhitda bo’lishi talab etiladi. Kompyuter vositalari yuqori haroratga ishlashga mo’ljallanmagan. Kompyuterlarda sovutish tizimlari mavjud bo’lsada, tashqi harorat ularning ish faoliyatiga salbiy ta‘sir ko’rsatadi. Tashkilotdagi elektr va elektron jixozlar namlikni o’zgarishiga ta‘sir ko’rsatadi. Yuqori namlik o’z
navbatida karroziyaga, qisqa tutashuvlarga sababchi bo’ladi yoki magnetik va optiq saqlovchilarga jiddiy ta‘sir qiladi.
|
| |
Fizik xavfsizlikni amalga oshirilganini quyidagilar orqali baholanadi

|
Fizik xavfsizlikni amalga oshirilganini quyidagilar orqali baholanadi
|
bet | 9/9 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #149790 |
Bog'liq Axborot infratuzulmasini fizik hemoyasini ta’minlash. Fizik xavfsizlikni amalga oshirilganini quyidagilar orqali baholanadi:
Ruxsatsiz kirishlarni oldini olish uchun mos ruxsatlarni nazoratlash usullarini o’rnatilgani.
Muhim hududlar to’g’ri yoritish tizimi asosida kuzatilayotgani.
Turli tahdidlar, yong’in, tutun, elektr, suv va hak.lar uchun aniqlovchi ogohlantiruvchi tizimlar o’rnatilgani va ularni to’g’ri ishlayotgani.
To’g’ri eshiklarni qulflash tizimi o’rnatilgani va ularni to’g’riishlayotgani.
Tashkilot binosi va hududini yetarli sondani qo’riqchilar tomonidan qo’riqlanayotgani.
Xavfsizlik xodimlarini to’g’ri o’quv mashg’ulotlariga yuborilgani.
Xavfsizlik xodimlarini ishonarli agentliklardan olingan.
Tashkilotdagi kuzatuv kameralari to’g’ri o’rnatilgani va uzluksiz ishlayotgani.
Fizik xavfsizlik insidentlarini aniqlash va qayd qilish uchun to’g’ri muolajalar amalga oshirilgani.
Favqulotda vaziyatlar uchun xodimlar bilan aloqa o’rnatuvchi axborotni mavjudligi.
Nazorat savollari
Fizik xavfsizlik nima?
OSI modelining qaysi sathi fizik pog‘ona hisoblanadi?
Fizik xavfsizlikni amalga oshirish nimani ta‘minlaydi?
Axborotlarni himoyalashning
|
| |
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 г

|
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 гBog'liq 3 tom
Texnika va raqamli texnologiyalarni amaliyotda qoʼllanilishi va ularning innovatsion yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
2
Texnika va raqamli texnologiyalarni amaliyotda qoʼllanilishi va ularning innovatsion yechimlari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
3
KONFERENSIYA TASHKILIY QO‘MITASINING
T A R K I B I:
Muxtarov F.M.
Tashkiliy qo‘mita raisi, TATU Farg‘ona filiali direktori;
Polvonov B.Z.
Rais o‘rinbosari, TATU Farg‘ona filiali ilmiy ishlar va
innovatsiyalar bo‘yicha direktor o‘rinbosari, PhD, dotsent;
A’zolar:
Kadirov
A.M.
Yoshlar masalalari va ma’naviy-ma’rifiy ishlar
bo‘yicha direktor o‘rinbosari, PhD, dotsent;
Abdullaev T.M.
TATU Farg‘ona filiali O‘quv va tarbiyaviy ishlar
bo‘yicha direktor o‘rinbosari, PhD;
Usmonov A.A.
TATU Farg‘ona filiali direktor maslahatchisi;
Abduraxmonov
X.I.
TATU Farg‘ona filiali Ishlar boshqarmasi boshlig‘i;
Otaqulov O.X.
TATU Farg‘ona filiali Kompyuter injiniringi fakulteti
dekani, PhD, dotsent;
Daliev B.S.
TATU Farg‘ona filiali Telekommunikatsiya injiniringi va
kasb ta’limi fakulteti dekani, PhD;
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и цифровых технологий и их инновационных решений», татуфф, Фергана, 4 мая 2023 г
|
Nazorat savollari - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit malikovich...

30
5.
SANS instituti taqdim etgan xavfsizlik siyosati
shablonlarini yoritib
bering.
1.4. Axborot xavfsizligi arxitekturasi va strategiyasi
Zamonaviy tijorat oldida murakkab masalalar to‘plami ko‘ndalangki,
beqaror iqtisodiy vaziyatda ularning dolzarbligi yanada oshadi.
Bunday
masalalarga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
daromadning oshishi;
-
o‘zgaruvchi vaziyatlarga
reaksiya tezligining oshishi;
-
harajat va
chiqimlarning pasayishi;
-
innovatsiyaning tezlashishi;
-
bozorga mahsulot va xizmatlarni taqdim etish vaqtining qisqarishi;
-
buyurtmachilar va sheriklar xolisligining oshishi;
-
raqobatlik qobiliyatining oshishi;
-
me’yoriy talablarga moslikni ta’minlash.
Yuqorida keltirilgan barcha masalalarni yechishda korxona arxitekturasidan
foydalaniladi (1.2 -rasm). Korxona
arxitekturasi prinsiplar,
yondashishlar va
texnologiyalar naborini shakllantirishga
imkon beradiki,
ular tashkilotning joriy
holatini hisobga olgan holda uning kelgusi transformatsiyasi, o‘sishi va rivojlanishi
asosini belgilaydi.
1.2-rasm. Korxona arxitekturasi va uning boshqa arxitekturalar bilan bog‘liqligi.
KORXONA ARXITEKTURASI
Xavfsizlik arxitekturasi
Tijorat
arxitekturasi
Axborot
Elektron tijorat (savdo) rivojlanish tarixi 1960 yil oxirida aqsh xavfsizlik vazirligi xarbiy bo’limning

Elektron tijorat 1
Elektron tijorat (savdo) rivojlanish tarixi 1960 yil oxirida AQSH Xavfsizlik vazirligi xarbiy bo’limning
ARPANET (AdvancedResearchProjectsAgency Network) nomli kompyuterlar tarmog’ini yaratishidan
boshlangan.Bunday tarmoqning foydaliligini tezorada anglagan universitet va kolledj olimlari ma‘lumot
almashinuvi uchun o’xshash tarmoq yaratdilar.Sekin-sekin o’zaro bog’langan yangidan-yangi
lokalbtarmoqlar paydo bo’la boshladi.Shunday qilib,XX asrning 80 yil oxirlariga kelib,Internet deganda
xalqaro"tarmoqlar tarmog’i"tushunila boshlandi.Internet rivojlanishi davomida individual va korporativ
foydalanuvchilar elektron aloqalari shakllandi.Bu esa axborotni ancha qiymatga ega va topishancha oson
bo’lgan yangi elektron sohaning yaratilishiga asos bo’lgan.Internet bunday yangi iqtisodiyot ko’rinishi
paydo bo’lishining ham sababi,ham natijasi,fundamental texnologik va iqtisodiy o’zgarishlar mahsuli
hamda uning muhiti va bozor hisoblanadi.Bularning hammasi iqtisodiyotda sezilarli o’zgarishlarni keltirib
chiqardi.Biznes yuritishning asosiy munosabatlari va modellari o’zgardi:-toishlab chiqaruvchi
hokimiyatidan,dallolning keyin-iste‘molchining etakchi roligacha;-to ommaviy ishlab chiqarishdan
buyurtmaga ishlab chiqarishgacha;-tomaterial resurslar va aktivlar muhimligidan axborot,bilim,salohiyat
muhimligigacha.O’tgan asrning oxirlarida internetdagi savdo jarayonining yangi atamalari paydo
bo’ldi:ular-elektron biznes(e-business),electron banner,elektron reklama,elektron tijorat(e-
commerce),electron sotuv,e-click,va elektron marketing(emarketing)va boshqalar.Shuni aytish
kerakki,axborot-kommunikatsion texnologiyalari biznesni tashkil etish va yurishda ilgari zamonlar hech
qachon bunday muhim ahamiyat kasb etmagan.Axborot-kommunikatsion texnologiyalari ahamiyatining
bunday oshib borishi barcha faoliyat turlariga,shu jumladan kichik biznis va tadbirkorlikka ham katta
ta’sir ko’rsatdi.Dunyodagi barcha rivojlangan mamlakatlar Internetdan foydalanish va elektron biznes
rivojlanishida katta sakrashni amalga oshirdilar.Bu sohaga mansub ba’zi analitiklar elektron tijorat
rivojlanishining ancha keyingi bosqichlarida qo’shilgan mamlakat va kompaniyalar boshqalarning
xatolaridan foydalanish,soha rivojlanishi tendentsiyalarini ko’rish borasida yutadi deb hisoblaydilar.
Meva va sabzavotlarni quritish usullari va texnologiyasi

Meva va sabzavotlarni quritish usullari va texnologiyasi
Download
259,13 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
11.06.2024
Hajmi
259,13 Kb.
#262664
Download
259,13 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Meva va sabzavotlarni quritish usullari va texnologiyasi
Download
259,13 Kb.
Matnni ko'rish
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: qopqon

|
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: qopqon
|
bet | 7/9 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #149790 |
Bog'liq Axborot infratuzulmasini fizik hemoyasini ta’minlash. Fizik xavfsizlikni nazoratlash: qopqon
Qopqon chegarani buzib o’tuvchini tutuvchi va fizik xavfsizlikni nazoratlash vositasi hisoblanadi. Ushbu vosita odatda xavfsiz hududni xavfsiz bo’lmagan hududdan ajratadi. Qopqon mexanik qulflashga asoslangan kichik soha bo’lib, ikkita kirish eshigi mavjud. Ikkinchi eshik ochilishidan oldin birinchi eshik yopilgan holatda bo’ladi. Shaxsni autentifikatsiyalash smart karta, PIN kod yoki biometrik usullar asosida amalga oshirilishi mumkin.
2.3-rasm. Qopqon
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: xavfsizlik yorliqlari va ogohlantiruvchi signallar
Xavfsizlik yorliqlari yuqori va past xavfsizlik sohasida axborotga bo’lgan murajaatni cheklash uchun foydalaniladi. Ushbu yorliqlar foydalanuvchilar tomonidan oson tushuniladi va ular ma‘lumotdan foydalana olishlari mumkin yoki mumkin emasligini bilishadi. Buning uchun tashkilotdagi ma‘lumotlar dastlab xavfsizlik yorliqlari bilan ta‘minlanadi.
Odatda quyidagi turdagi xavfsizlik yorliqlari mavjud:
ochiq ma‘lumotlar (unclassified);
cheklangan ma‘lumotlar (restricted);
konfidensial ma‘lumotlar (confidential);
maxfiy ma‘lumotlar (secret);
o’ta maxfiy ma‘lumotlar (top secret).
Axborotga murojaat qilishdan oldin uning yorlig’iga qarab, ruxsat bor yoki yo’qligini aniqlash va ruxsat bo’lsa undan foydalanish amalga oshiriladi.
Ogohlantiruvchi signallar odatda tashkilotda ruxsat etilmagan harakatlarni amalga oshirni kamaytirish uchun foydalaniladi. Ushbu signallar tashkilotda katta hajmli hodimlarni cheklash uchun katta amaliy yordam beradi. Odatda ogohlantiruvchi signallar sifatida ―TAQIQLANGAN HUDUD‖ (RESTRICTED AREA), ―OGOHLANTIRISH‖ (WARNING),―XAVFLI‖ (DANGER)
iboralardan foydalaniladi.
2.4-rasm. Ogohlantiruvchi belgilar
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: video kuzatuv vositalari
Video kuzatuv tashkilotning fizik xavfsizligini ta‘minlashda muhim komponent hisoblanadi. Ushbu tizimlar tashkilot aktivlarini bosqinchilardan, o’g’rilardan himoyalashda muhim ahamiyatga ega. Video kuzatuv moslamalari odatda tashkilotning kirish eshiklarida, zallarda va ishchi sohalarida o’rnatiladi. Ushbu vositalar tashkilotga kirishdagi va chiqishdagi harakatlarni kuzatishda yordam beradi. Hozirgi kundagi video kuzatuv vositalari nafaqat harakatlarni qayd etishda balki, bo’layotgan harakatlarni aniqlash imkonini beradi. Masalan, taqiqlangan jixoz olib kirayotgan yoki chiqayotgan holatni aniqlaydi va ogohlantirish signalini yuboradi yoki janjal bo’layotgan holatni aniqlab, zarur signalni yuboradi. Video kuzatuv vositalari sifatida odatda, quyidagi kameralar
amalda foydalanib kelinmoqda:
|
| |
-rasm. Kuzatuv kameralari

|
-rasm. Kuzatuv kameralari
|
bet | 8/9 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #149790 |
Bog'liq Axborot infratuzulmasini fizik hemoyasini ta’minlash.
Fizik xavfsizlikni nazoratlash: fizik xavfsizlik siyosati va muolajalari
Har bir tashkilot samarali fizik xavfsizlikni amalga oshirish uchun talab qilingan fizik xavfiszlik siyosatini va muolajalarini amalga oshirishi shart. Fizik xavfsizlik siyosati turli tashkilotlar uchun turlicha bo’ladi.
Xususan, tashkilot fizik xavfsizligining siyosati o’zida quyidagilarni mujassamlashtiradi:
tashkilotni fizik xavfsizligi nuqtai-nazaridan;
xodimlarning vazifalari va majburiyatlari;
foydalanishlarni boshqarishni nazoratlash;
qaydlash va auditlash.
Fizik xavfsizlik muolajasi o’qida quyidagilarni oladi:
qulflash tizimini boshqarish;
suqilib kirish insidentlarini qaydlash;
tashrif buyuruvchilarni boshqarish;
konfidensial materiallarni yo’q qilish;
qog’oz ko’rinishidagi axborot uchun toza stol siyosatini va axborotni ishlashda toza ekran siyosatini amalga oshirish.
Toza stol siyosatiga ko’ra tashkilot uchun muhim bo’lgan axborotni xodimlar tomonidan qarovsiz qoldirilmasligi yoki ovqatlanganda oshxonalarga olib kirilmasligi zarur. Toza ekran siyosatiga ko’ra esa xodim o’z kompyuteridan foydalanish davomida uni qarovsiz qoldirmaslikka e‘tibor qaratadi.
Boshqa fizik xavfsizlik choralari: yoritish tizimlari
Yoritish tizimlari tashkilot binosi xavfsizligini ta‘minlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Tashkilot binolarining atrofida yetarlicha yoritish amalga oshirilmaganligi boshqa xavfsizlik vositalarining vazifasiga salbiy ta‘sir o’tkazadi. Masalan, agar tashkilotning kirishida, mashina turar joyida yoki kuzatuv kamerasi o’rnatilgan hududlarda yoritish tizimi yetarlicha ishlamasa, u holda ushbu hududlardagi obyektlar vainsonlarni aniqlash imkoniyati kamayadi. Muhitning yoritish tizimi holat va sezuvchanlikga aloqador holda quyidagilarga bo’linadi:
doimiy yoritish tizimlari – tashkilot binosi atrofida har doim o’rnatiluvchi
yoritish vositalari.
kutish rejimidagi yoritish tizimlari – biror ogohlantiruvchi signal asosida avtomatik yoki avtomatik bo’lmagan shaklda ishlaydi.
harakatlanuvchi yoritish tizimlari – qo’lda boshqariluvchi yoritish tizimlari bo’lib, kechasi va zarur bo’lganda yoritish uchun foydalaniladi.
favqulotda yoritish tizimlari – elektr quvvati manbalari ishdan chiqqanda yoki elektr energiyasi uzilganda vaqtinchalik tashkilot binolarini yoritish bilan shug’ullanadi.
|
| |
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION

|
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATIONBog'liq meva
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL SCIENCE AND INNOVATION
SPECIAL ISSUE «MODERN TENDENCIES OF TEACHING PHYSICS IN THE ENVIRONMENT OF INFORMATION AND INNOVATIVE
TECHNOLOGIES: PROBLEMS AND SOLUTIONS» APRIL, 2024 | ISSN: 2181-3337 | SCIENTISTS.UZ
185
mahsulotlarni quritish uchun sun'iy usullar ham qo'llaniladi, bu jarayon maxsus quritish
qurilmalarida amalga oshiriladi.
Quritish uchun mo'ljallangan mahsulotlar uch turga bo'linadi: qattiq (donali, parchalangan,
zarracha); xamirli; suyuqlik (eritmalar, suspenziyalar).
Issiqlik tashuvchining quritilayotgan materiallar bilan o'zaro ta'sir qilish usuliga ko'ra
quritish quyidagi turlarga bo'linadi:
1) konvektiv quritish - nam mahsulot va quritish vositasi to'g'ridan-to'g'ri bir-biri bilan
aralashtiriladi;
2) kontaktli quritish - issiqlik tashuvchisi va nam mahsulot o'rtasida ularni ajratib turadigan
devor mavjud;
3) radiatsiyaviy quritish - issiqlik infraqizil nurlar orqali tarqaladi;
4) dielektrik quritish - mahsulot yuqori chastotali oqim maydonida isitiladi;
5) sublimatsiya quritish mahsulot muzlatilgan holda yuqori vakuum ostida suvsizlanadi.
Oxirgi uchta usul sanoatda nisbatan kam qo'llaniladi va odatda maxsus quritish usullari
hisoblanadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki so`ngi yillarda mamlakatimizda meva sabzavotlarni
quritishga katta e'tibor qaratilmoqda. Meva sabzavotlar va dorivor o`simliklarni ichidagi
vitaminlar quritish orqali saqlanishi sababli, uning bioaktiv oziq-ovqat modifikatori sifatida ko'p
qo'llaniladi. Shuningdek quritilgan mahsulotlarni sifatli saqlashdagi texnologiyalarni o`rni,
axamiyati va dolzarbligi muxim xisoblanadi. Shuning uchun, mahsulotlar sifatini oshirish,
energiya samaradorligini oshirish, vaqt va ish kuchini kamaytirish, asosiy texnologik jarayonlar
va qurilmalarni yaxshilash va ularni o'zlashtirish ilmiy yondashuvdan ko'ra amaliy yondashuv ham
muhimdir.
|
| |
Keywords - Meva va sabzavotlarni quritish usullari va texnologiyasi

|
Meva va sabzavotlarni quritish usullari va texnologiyasiBog'liq mevaKeywords: convective drying, contact drying, radiation drying, thermal infrared rays,
dielectric drying, sublimation drying, heat capacity, heat exchange, convection.
Xozirgi vaqtga kelib butun dunyo bo`ylab quritilgan mahsulotlar xususan: ko'katlar,
sabzavotlar va shifobaxsh o`tlarini qurutish bo'yicha ko'plab olimlar tadqiqotlar olib bormoqdalar
va ularning tavsiyalari bugungi kunda ushbu sohada metodologik asosni ta'minlaydi. Qishloq
xo'jaligi mahsulotlari, mevalar va sabzavotlar kundalik hayot ehtiyojlari asosiy qismidir. Bu
ehtiyojni doimiy ravishda to`ldirib borish bo`yicha yurtimizda juda keng islohotlar amalga
oshirilmoqda. Ushbu sohani rivojlantirishga yo'naltirilgan qarorlar, farmonlar va dasturlar qabul
qilinmoqda. Ushbu keng ko`lamli va doimiy islohotlar natijasida qishloq xo'jaligi sohasida katta
muvaffaqiyatlar va bosqichlarga erishilmoqda.
Mamlakatimizda yetishtirilayotgan qishloq xo‘jaligi mahsulotlari o‘zining tabiiyligi,
vitaminlarga boyligi, o‘ziga xos ta’mi bilan hamisha mashhur va ommabop bo`lib kelgan. Shu bois
O‘zbekistonda yetishtirilayotgan meva-sabzavotlarga jahon bozorida talab yuqori. Davlat
statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, 2021-yilning 10 oyida 747,4 million dollarlik 1,2 million
tonna meva-sabzavot eksport qilingan. 267,2 ming tonna meva va rezavorlar, 45,4 ming tonna
quritilgan meva va rezavorlar, 649,1 ming tonna sabzavot eksport qilingan.
O'zbekistonda yuqori sifatli mevalar yetishtiriladi. Bu mevalarning kimyoviy tuzilishi,
ya'ni, shakar miqdori va vitamin tarkibi, shimoliy mintaqalarning mevalaridan ko'proqdir. Mevalar
odamning organzimiga muhimdir. Ularda oson qabul qilinadigan shakarlar, organik
o'simliklardagi o'simliklar, vitaminlar va moddalarning zaxiralari katta ehtiyojli bo'lganini
ko'rsatadi.
|
| |