16-mavzu: murakkab sintaktik butunlik va abzas reja: 1 - bet 2

|
16-mavzu: murakkab sintaktik butunlik va abzas reja: 1
|
bet | 2/3 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 60,5 Kb. | | #112021 |
Bog'liq 16-mavzu Murakkab sintaktik butunlik va abzasSemantik maydon nuqtai nazaridan qaraydigan bo‘lsak, zid ma’noli so‘zlarning funksional-semantik xususiyatlari bo‘yicha qiziqarli ma’lumotlarga duch kelamiz.
Semantik maydon uzvlari o‘rtasidagi zidlanishlar ko‘lami antonimlar doirasiga qaraganda keng va ko‘p qirralidir.
Shu ma’noda antonimlarga maydon uzvlari o‘rtasidagi zidlanishning bir ko‘rinishi sifatida qarash mumkin. Semantik maydonda leksemalararo zidlanishdan tashqari guruhlar, mikromaydonlar, hatto yirik qurilmalararo ziddiyatlarning ham mavjudligi kuzatiladi (Sobirov A. O‘zbek tilining leksik sathini sistemalar sistemasi tamoyili asosida tadqiq etish.- Toshkent: Ma’naviyat, 2004, 152-b.).
Parcha uch abzasdan iborat, ammo bitta supersintaktik birlik mavjud. Buni har uch abzasdagi gaplarning bir-biriga ham mazmuniy-sintaktik, ham mantiqiy bog‘lanishini ta’minlagan mushtarak so‘zlar va bog‘lovchi vositalar hamda fikriy tugallanganlik ko‘rsatib turibdi.
Rasmiy matnlarda, masalan, qonun hujjatlarida bir supersintaktik birlikkina emas, hatto ayrim gap ham bir necha abzaslarga bo‘lingan holda berilishi mumkin. Bu ham, albatta, tegishli ta’kid, fikr bo‘laklarini ajratib ko‘rsatish maqsadi bilan bog‘liq bo‘ladi. Masalan:
186-modda. Sifatsiz mahsulot chiqarish yoki sotish
Tovar bozoriga sifatsiz mahsulot chiqarish yoki uni sotish badanga o‘rtacha og‘ir yoki og‘ir shikast etkazilishiga sabab bo‘lsa - eng kam oylik ish haqining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi.
O‘sha harakatlar odam o‘lishiga sabab bo‘lsa - uch yildan etti yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
O‘sha harakatlar:
a) odamlar o‘limiga;
b) boshqacha og‘ir oqibatlarning kelib chiqishiga sabab bo‘lsa - yetti yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (O‘zbekiston Respublikasining jinoyat kodeksi. –Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi, 2001, 99-b.).
Ko‘rinib turganiday, matnda uchta gapdan iborat bitta supersintaktik birlik mavjud, ammo ular sakkizta abzasga ajratilgan holda berilgan.
Badiiy matnda esa abzaslarning bunday tuzilishi, bir supersintaktik birlikning bir necha abzaslarda ifodalanishi yozuvchining badiiy-estetik niyati bilan bog‘liq holda juda ko‘p kuzatiladi. Mana bu misollarda buni ko‘rish mumkin:
Otaqo‘zi millioner raislarga xos viqor va dabdaba bilan qo‘qqisdan “bostirib” keldi. Domla Shomurodav mashina ovozini eshitib ko‘chaga chiqqanida darvoza oldida biri oq, biri havorang ikkita “Volga” qator turardi. Ketma-ket “Gazik” kelib to‘xtadi.
Oq “Volga”dan oldin Otaqo‘zi, uning ketidan sipogina kiyingan, xushbichim bir odam, havorang “Volga”dan esa Otaqo‘zining qizi Tohira tushdi (O.Yoqubov, “Diyonat” romani).
...Hozir Mahkam Gavharning intilishlarini o‘z intilishlariday tushunib, ko‘ksida bir emas, ikki yurak urib turganday kuch, ishonch sezayotgan bir paytda ko‘ngli ham g‘ubordan tez tozalanardi.
Gavharda esa Mahkamning sevgan ishiga hurmat o‘tgan yiliyoq paydo bo‘lgandi. U Mahkamning kelajagiga qarab, bolalarga tarbiya beruvchi olijanob bir o‘qituvchini ko‘z oldiga keltirardi (P.Qodirov, “Uch ildiz” romani).
Keltirilgan har ikki parchada bittadan supersintaktik birlik mavjud, ammo bu birliklar ikki abzas tarzida ifoda qilingan. SHubhasizki, bu yozuvchining badiiy-estetik niyatiga uyg‘un holatda tegishli fikr bo‘laklarini ta’kidlashga, kuchaytirishga xizmat qilgan. Ana shu bir-ikki misolning o‘ziyoq abzasni supersintaktik birlik bilan solishtirish maqsadga muvofiq emasligini yana bir marta ko‘rsatadi.
O‘zbek tilshunosligida matn tadqiqiga bag‘ishlangan ishlarning aksariyatida matn birliklari haqida gap borganda, shunday birliklar sifatida, asosan, jumla, murakkab sintaktik butunlik va abzas sanab o‘tiladi.
Ayrim tadqiqotchilar, masalan, nemis tilining yirik tadqiqotchisi V.G.Admoni abzasning eng avvalo grafik butunlik ekanligini ta’kidlaydi, chunki yozma matnda abzasni ajratib ko‘rsatish uchun uning har ikki tomonidan bir oz ochiq joy qoldiriladi, bu uning grafik chegarasi hisoblanadi. Olim keyingi yillardagi nemis nashrlarida abzasni ajratib ko‘rsatuvchi mazkur ochiq joy o‘rniga abzaslar o‘rtasida (vertikal) bir qator tashlab ketish usulidan foydalanish ham kuzatilayotganini aytadi.
Rus tilshunosligida abzasni punktuatsion vositalar sistemasi ichida qarash an’anasi ham mavjud. Masalan, A.N.Gvozdev tinish belgilarini sharhlar ekan, shunday yozadi: “Vazifasiga ko‘ra abzas tinish belgilari sirasiga kiradi... Abzas yangi fikrlar qatorining ko‘rsatkichi sifatida xizmat qiladi; abzas ichida mustaqil gaplar bilan ifodalangan fikrlar baribir mazmunan birlashgan bo‘ladi va muayyan kichik mavzuni rivojlantiradi... Bir necha gap yoki hatto bitta gapni alohida abzas sifatida ajratish bu gaplarga muayyan salmoq baxsh etadi, bunday ajratish muallif tomonidan o‘z maqsadiga bog‘liq tarzda amalga oshiriladi.”
Matn lingvistikasining yirik tadqiqotchilaridan biri I.R.Galperin ham bundan ellik yillar burun nashr ettirgan bir kitobida abzas xuddi tinish belgilari kabi matndagi mantiqiy va emotsional jihatlarni alohida ta’kidlab ko‘rsatish uchun xizmat qiladigan vosita, kompozitsion-grafik usul ekanligini asoslagan. Ta’kidlash joizki, I.R.Galperin ham, I.V.Arnold kabi (uning fikrini yuqorida keltirdik) abzasni matnda (albatta, yozma matnda) birlik emas, balki muayyan fikrni ta’kidlash, emotsionallikni kuchaytirish, muhim jihatni ajratib ko‘rsatish usuli ekanligini ta’kidlaydi.
Bizningcha, abzasni matn birligi sifatida talqin qilish tegishli mantiqiy asosga ega emas. Bunday talqin aslida matnning mohiyatini belgilashdagi bir yoqlamalik bilan bog‘liq bo‘lsa kerak. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, bir qator mutaxassislar yozma shakldagi nutqnigina matn deb hisoblaydilar. Ana shunga ko‘ra, yozma nutqqagina xos bo‘lgan abzas tushunchasi matn birliklari doirasiga olib o‘tilgan bo‘lishi tabiiy. Holbuki, matn og‘zaki ko‘rinishga ham ega bo‘laverishi mumkin. Shuning uchun ham abzasning lingvistik belgilarini izlashga urinishlar bor, ammo oldinroq ko‘rib o‘tilganiday, ilmiy asosli natijalar hali qo‘lga kiritilgani yo‘q.
Hatto yozma nutqda ham abzas mutlaqo ob’ektiv hodisa emas, balki ko‘proq subyektiv munosabat mahsuli ekanligi bu sohadagi adabiyotlarning yuqoridagi ancha batafsil sharhidan ma’lum bo‘lib turibdi.
Ana shulardan kelib chiqilsa, abzasni matn birligi sifatida talqin etish maqsadga muvofiq emasligi ayon bo‘ladi. Ammo yozma matnda abzas degan hodisa bor, uni o‘rganish kerak. Faqat abzasni yozma nutqdagi matn birligi sifatida emas, balki yozma matndagi o‘ziga xos kompozitsion-stilistik usul (aynan usul, birlik emas) tarzida tadqiq etish xolis ilmiy xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Atoqli tilshunos Y.Tojiyev ham “Matnga yondashuv” maqolasida matn birliklari borasidagi fikrlarini bayon qiladi: ”Bizningcha, gap va super sintaktik butunlik parallel holda matn birligi bo‘lishi mumkin. Matn birligi sifatida yo gap yoki supersintaktik butunlikdan biri bo‘ladi, deyish to‘g‘ri emas, albatta. “Supersintaktik butunlik M.Yo‘ldoshevning qarashlari bo‘yicha talqin qilinsa (u to‘g‘ri belgilagan ko‘rinadi), abzaslardan ham tashkil topishi mumkin “.
Mazkur mulohazalarga asoslanib aytish mumkinki, supersintaktik birlik va gapni matnning asosiy birliklari deb hisoblash maqsadga muvofiq.
|
| |