nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kompleks usulda barqarorlash

Kompleks usulda barqarorlash
In’eksion eritmalar ba’zan stabilizatorlar kompleksini qo‘llab tayyorlanadi. Bu kompleks tarkibiga turli tipdagi stabilizatorlar kirishi mumkin.Ular bir necha bevosita ta’sirli antioksidantlardan tashkil topishi mumkin; bevosita va bilvosita antioksidantdan tashkil topishi mumkin; antioksidant va muhit pH sharoitini yaratuvchi moddadan tashkil topishi mumkin; antioksidant va konservantdan tashkil topishi mumkin(mikrobga qarshi barqarorlash). Masalan,diprazinning 2, 2,5% li eritmalari bir nechta antioksidant yordamida barqarorlashtiriladi (askorbin kislotasi-0,2%, suvsiz natriy sulfit-0,1%, natriy metabisulfit-0,1%). 0,4%li indigokarmin eritmasi antioksidant va рН sharoitini boshqaruvchi modda qo‘shib stabillanadi. Stabilizator sifatida bu eritma 0,05% rongalit va 0,1% natriy sitrat saqlaydi.
Misol: apomorofin 2 ta fenol gidroksillarni saqlaydi shuning uchun engil oksidlanadi. (ko‘k-yashil rangga bo‘yaladi).
1%li apomorfin gidroxlorid eritmasi 0,5g analgin peroksid radikallarini bog‘laydi, 0,2g sistein gidroperekislarni bog‘laydi va 0,1M xlorid gidroksil ionlarni (katalizatorlar) neytrallash uchun kislotasi (1l eritmaga 40 ml)saqlovchi erituvchida tayyorlanadi.
Shunday qilib, oson oksidlanadigan moddalar eritmalarini turg‘unligini oshirish uchun eritmada optimal pH sharoitini yaratish, dori moddasiga kislorod ta’sirini tayyorlash jarayonida, sterillashda, dori preparatini saqlashda katalizator ta’sirini bartaraf etish lozimdir.
Rp: Sol.Acidi ascorbinici 5% - 200 ml
Sterilisetur
Askorbin kislotasi eritmasini tayyorlash uchun MX bo‘yicha 1 litr eritmaga 2 g suvsizlangan natriy sulfit (antioksidant sifatida) va 23,85 g natriy gidrokar-bonat qo‘shib tayyorlanadi. Eritmaga natriy gidrokarbonat tuzini qo‘shishdan maqsad askorbin kislotasining keskin kislotali muhitini neytrallashdir
Fizikaviy usullar yordamida engil oksidlanuvchi moddalarni turg‘unlashtirish-oksidlanish reaksiya tezligini kamaytirish kisloroddan dispersion muhinti tozalash.
Nazorat savollari**
1. Antioksidantlarni farmatsevtik texnologiyadagi axamiyati, vazifalari
2. Antioksidantlarni ta’sir etish mexanizmi va tasnifi
3. Bevosita ta’sir etuvchi antioksidantlar ta’rifi, vakillari
4. Bilvosita ta’sir etuvchi antioksidantlar ta’rifi, vakillari
5.Yumshoq dori turlarida qo‘llaniladigan antioksidanglar
** Nazorat savollarimuxokamasi zamonaviy pedagogik texnologiyalarning “Zakovatli zukko” usuli bo‘yicha olib boriladi.
Bajarish uchun amaliy topshiriqlar:
I. Keltirilgan tarkatma materiallar, adabiyotlar, MH lar (O‘zR SSV ning 195, 198 buyruqlari, X1 DF), ma’ruza matni, internet saytlardagi ma’lumotlardan foydalanib, tavsiya etilgan cteril dori turlariga mo‘‘tadil antioksidantlarni tanlash:
1. Apomorfin eritmasi 1% 10 ml
2. Askorbin kislotasi eritmasi 5% 20 ml
3. Eruvchan streptotsid eritmasi 10 % 20 ml
4. Natriy salitsilat eritmasi 3% -10 ml
5. Natriy paraaminosalitsilat eritmasi 3 % 10 ml
6. Vikasol eritmasi 1% 10 ml
|
Izoplastiklik  ( izoqovushqoqlik)

Izoplastiklik ( izoqovushqoqlik). IEning qovushqoqligi qonga yaqin bo‘lishi lozim (3-10spz). Agar farqi katta bo‘lsa, ya’ni 3 dan kam va 10 spzdan yuqori bo‘lsa yurak faoliyati yomonlashadi. YUMB qo‘shish yo‘li bilan tartibga solinadi. Ayrim infuzion eritmalarning bir kamchilik tarafi - ular tanadan tez chiqib ketadi, chunki ularning qovushqoqligi etarli emas. Qon zardobining o‘ziga hos qovushqoqligi uning tarkibidagi oqsillar bilan ta’minlanadi. Demak, infuzion eritmalarning mo‘‘tadil qovushqoqligiga ahamiyat beriladi.
Infuzion eritmalarni qovushqoqligini ta’minlash uchun YUMBlar qo‘shiladi. Masalan, 10% konservirlangan qon, kazein, dekstran, PVP. Masalan, Poliglyukin IEsi 6% depolimerlangan dekstran va 0,9% NaCl eritmasidan iborat.
|
Standartlashtirish va sifatni ta‟minlash tizimini rivojlantirish va

142
«Konsepsiya»da standartlashtirishning qonuniy, me‘yoriy-huquqiy asoslarini
takomillashtirish, milliy standartlar maqomini xalqaro standartlar maqomiga
yaqinlashtirish, mahsulotlarini sertifikatlashtirish tizimini qayta ko‗rib chiqish va
soddalashtiri, xalqaro standartlarni milliy standartlar sifatida qabul qilish masalalari,
xavfsizlik va ekologiya, axborot texnologiyalari, resurslarni tejash va mahsulot
sifatini ta‘minlash kabi ustuvor yo‗nalishlar o‗z ifadasini topgan.
VI- MODUL.
O„ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA

141
Hozirgi kunda Yevropa Ittifoqi ekspertining ko‗rsatib o‗tgan kamchiliklari
bo‗yicha
respublikamizning
amaldagi
qonunlariga
standartlashtirish,
sertifikatlashtirish tizimlarining asosiy qoidalariga qo‗shimchalar kiritilgan.
Standartlashtirish va sifatni ta‘minlash tizimlarini takomillashtirish xalqaro
savdodagi to‗siqlarni bartaraf etish, mamlakat eksport imkoniyatlarini kengaytirish,
xalqaro standartlarni qo‗llash va ularning talablariga muvofiq ishlab chiqarilayotgan
mahsulotning jahon bozorida raqobatbardoshligini oshirish uchun shart-sharoitlar
yaratib beradi.
Demak,
mamlakatimizda
ishlab
chiqarilayotgan
mahsulotning
raqobatbardoshligini oshirishda xalqaro standartlar bilan bir qatorda milliy
standartlashtirish bo‗yicha me‘yoriy hujjatlarni yetakchi chet el mamlakatlarining
me‘yoriy hujjatlari bilan ham uyg‗unlashtirishni taqoza etadi. Buning uchun
«O‗zstandart» agentligi xalqaro va yetakchi chet el mamlakatlarining
standartlashtirish tashkilotlari bilan standartlarning qo‗llanilish qonuniyligi va ularga
kiritiladigan o‗zgartirishlarni bir-biriga muntazam ravishda taqdim etilishi to‗g‗risida
ikki va ko‗ptomonlama bitimlar tuzishi kerak bo‗ladi.
Internet saytlari - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

Internet saytlari
http://www.rester.ru/ru/product/infusion_composition/product l.html
5-MAVZU: INFUZION ERITMALARNI TEXNOLOGIYASINI TAKOMILLASHTIRISH YO‘LLARI
Ma’ruza maqsadi: infuzion eritmalarni texnologiyasini takomillashtirish yo‘nalishlariga oid nazariy ma’lumotlarni berish
Tayanch so’z va iboralar:
Gemoreokorreksiya – qonning gomeostatik va reologik xossalarini normallashtirish;
Infuzion terapiya – bu odam organizmiga katta xajmda, parenteral yo‘l bilan turli suyuqliklarni quyish.
Osmolyarlik - bu fiziologik ko‘rsatkich bo‘lib, ueritmaningosmotikbosimigaaloqadorharxileritmadagisubstrat (makroionlar) vaturlivalentlikmikroionlarni, ya’nikinetikfaolzarrachalariningkonsentratsiyasiniyig‘indisini ifodalaydi. Osmolyarlik molyar konsentratsiyaga bog‘liq.
Reja
1. Infuzion eritmalarning zamonaviy tasnifi
2. Suv-tuz va kislota-ishqor muvozanatini to‘g‘irlovchi, gemodinamikva dezintoksikatsion infuzion eritmalar
3. Parenteral oziqlantiruvchi,kislorod tashish xususiyatiga va kompleks ta’sirga ega bo‘lgan infuzion eritmalar
4.Infuzion eritmalarni texnologiyasini takomillashtirish yo‘nalishlari, jihozlashvasifatininazorati
|
Tarkibi: Kaliy xlorid 1,0 g

Tarkibi: Kaliy xlorid 1,0 g
Natriy xlorid 5,0 g
Natriy gidrokarbonat 4,0 g
In’eksiya uchun suv 1 l gacha
8. “Xlosol” eritmasi 1000,0 ml
Tarkibi: Natriy xlorid 4,75 g
Kaliy xlorid 1,5 g
Natriy atsetat 3,6 g
In’eksiya uchun suv 1 l gacha
9. Ringer-Lokk eritmasi 1000,0 ml
Tarkibi: Natriy xlorid 9,0 g
Kaliy xlorid 0,2 g
Kalsiy xlorid 0,2 g
Natriy gidrokarbonat 0,2 g
Glyukoza 1,0 g
In’eksiya uchun suv 1 l gacha
II. Zamonaviy pedagogiktexnologiyalarning “FSMU”-uslubini qo‘llab infuzion eritmalarning osmolyarligini aniqlash zarurligi to‘g‘risida o‘z fikringizni bildiring.
Uslubiy ta’minot va mashg‘ulot jihozlanishi: mavzuga oid tarqatma materiallar, MHlar, uslubiy qo‘llanma, adabiyotlar, o`quv-uslubiy majmua, ma’ruza matni, internet ma’lumotlari, mavzu bo‘yicha taqdimot, infuzion eritmalarning kolleksiyasi.
|
Standartning oxirgi loyihasini ishlab chiqish va tasdiqlashga berish

82
– ikki nuqta bilan ayirilgan tasdiqlash yilining to‗rtta raqami: masalan, O‘z DSt
789:1997
Standart asliyati, ikkinchi nus‘hasi va ikkita nus‘hasining birinchi betlarida
ro‗yxatga oluvchi idora ro‗yxatga olgan idora nomi, sana va davlat ro‗yxatidan o‗tgan
nomeri ko‗rsatilgan shtamp bosadi.
Standartning ikkinchi nus‘hasi va bir nus‘ha O‗zstandart Agentligida qoladi.
Standart asliyati va nus‘haning ikkinchisi ishlab chiquvchiga qaytariladi.
Betonning qotishi va uni tezlashtirish usullari

6.5.4. Betonning qotishi va uni tezlashtirish usullari Qoliplangan betonning mustahkamligi vaqt davomida oshib boradi.
Betonning qotishi sem entning gidratatsiya jarayoni tezligi, m uhit
harorati va nisbiy namligiga bog‘liq. Normal muhitda beton markadagi
mustahkamlikka 28 sutka davomida erishadi. Beton qotishi uchun normal
muhit sharoiti - harorat 20°S±2 va nisbiy namlik 90-100 foiz. Betonning
28 sutka keyingi mustahkamligi ekspluatatsiya sharoitiga bog‘liq. Beton
normal sharoitga yaqin muhitda ishlatilsa, uning mustahkamligi o ‘n yillar
davomida oshib boradi. Normal sharoitda betonning bir yildan keyingi
mustahkamligi markadagiga nisbatan 75 foiz ortishi mumkin.
Zavodda temirbeton konstruksiyalar markadagi mustahkamlikning
70 foizga 7 sutka davomida erishishini hisobga olsak, bu omil beton
quyish sexlarining juda katta hududlarni egallashini tushunamiz. Yig‘ma
temirbeton ishlab chiqarishda betonga issiqlik bilan ishlov berib qotishini
tezlashtirish keng tarqalgan. Betonga issiqlik turli usullar bilan ta ’sir
ettirilishi mumkin, chunonchi 80-85°S haroratli suv-bug‘ aralashmasi yoki
100°S haroratli to‘yintirilgan bug1 to‘g ‘ridan-to‘g ‘ri buyumgayuborilishi,
bug‘, elektr toki, o ‘ta yuqori chastotali tok va boshqa isitish manbalari
vositasida betonni kontakt (bilvosita) usulida qizdirish mumkin. Suv-
bug‘ aralashmasi bilan beton qizdirilganda, qotish vaqtida nisbiy namlik
saqlanadi va sement gidratatsiyasi uchun qulay sharoit yaratiladi.
Monolit quyilgan beton birinchi kunlarda maxsus parvarishga muhtoj
bo'ladi. Chunki harorat va nisbiy namlikning m e’yordan o ‘zgarishi beton-
dagi ichki zo‘riqishlar natijasida hosil bo‘lgan yoriqlami keltirib chiqaradi.
Quruq issiq iqlim sharoitida beton yuzasi rulonli (polietilen va polipropilen
plyonkalar, brezent, chipta va shu kabilar), sochiluvchi materiallar (qum,
89 f
qipiq, giltuproq va shu kabilar) va yupqa plyonka hosil qiluvchi polimerlar
(etinol loki, gossipol smolasi eritmalari, suvda eriydigan polimerlar,
gelpolimerlar) bilan qoplanadi.
Beton qorishmasini tashish

sement qorishma yaxshi to‘ldiradi. Suv-havo aralashmasi tashqariga sizib
chiqadi, natijada beton qorishmasi zichlashadi.
Beton qorishmasini zichlashtirish uchun turli titratkichlar ishlatiladi.
Ularning ishchi orgaaj elektromexanik, elektromagnit va pnevmatik dviga-
tellar yordamida haraj^tga keltiriladi. Elektromexanik titratkichlar amali-
yotda keng qo‘llaniladi.
Titratkichlar konstruktiv jihatdan yuzaki va chuqurlik titratkichlariga
bo‘linadi. Titratkichlaming turi qoliplanayotgan temirbeton konstruksiya-
ning shakli, turi, o‘lchamlariga qarab tanlanadi.
Tombop yopma k onstru ksiyalar-

Yer osti q ism i k onstruksiyalariga
- poydevor bloklari, ustunga
mo‘Ijal-langan poydevorlar (boshmoqlar) va shu kabilar kiradi.
Poydevor bloklari va to 'sin la ri M 200-M 400 o g ‘ir betondan
tayyorlanadi. To‘sinlar ko‘ndalang kesimi trapetsiya yoki tavr shaklida,
kesimining balandligi 400-600 mm., uzunligi 4,3 va 11,96 m. bo‘ladi.
To‘sinlar avvaldan taranglangan armatura bilan armaturalangan holda
ishlab chiqariladi. Ustunlar o ‘matiladigan poydevorlar tagining o ‘Ichami 2
m. gacha va balandligi 1 m .gachaM 150-M 300og‘ir betondan tayyorlanadi.
Poydevor markazida ustun o ‘matish uchun chuqurcha armatura karkasi
bilan ta’minlanadi (7.2-rasm).
Noorganik yengil toMdirgichlar

|
Noorganik yengil toMdirgichlarBog'liq Qurilish materiallari A.Odilхo\'jayevNoorganik yengil toMdirgichlar.
Tabiiy yengil toMdirgichlar - pemza,
vulkanik tuf, chig‘anoqli ohaktosh va boshqa yengil tabiiy toshlami mayda
lab olinadi. Sun’iy yengil toMdirgichlar ikki xil usulda tayyorlanadi: 1)
mineral xomashyolami maxsus texnologiya asosida termik ishlov berib;
2) yoqilgM shlaklari va fculi, metallurgiya shlaklari va shu kabilami qayta
ishlab (granula holatida)'^
Yengil betonlar tayyorlashda keramzit, agloporit bilan birgalikda
ko ‘p-chitilgan perlit, vermikulit, shungizit va shu kabilar ishlatiladi.
K o‘pchitilgan perlit tarkibida kim yoviy bogMangan suv boMgan
shishasimon vulkanik jinslarni 95.0-1200°S haroratda
pishirib olinadi,
hajmi 10-20 marta ortadi.
Vermikulit tarkibida suv boMgan sludalar kuydirib olinadi. U boshqa
g ‘ovak toMdirgichlardan qatlam-qatlam tuzilishi bilan farqlanadi. Shungizit
slanesli shungit jinslarini kuydirib olinadi. Shungizit yuqori mustahkam va
suvli muhitlarga chidamlidir.
Donador metallurgik va shlaki maxsus granulyatorlarda dona 5-7 mm.
(10 mm.) yiriklikda olinadi. Shlakli pemza metallurgiva shlaklarini tezlikda
sovitish natijasida ko‘pchitib olinadi, maydalanadi va elanadi, olingan
g‘ovak shlak mayda hamda yirik toMdirgich sifatida ishlatiladi. G‘ovak
mayda toMdirgich mayda qum - 1,2mm va yirik qum - 1,2-5 mm. gacha.
Ular 5-10, 10-20, 20-40 mm. fraksiyalarda boMadi. G ‘ovak toMdirgichlar
asosida beton tayyorlanganda, sement toshi miqdori kam boMishi zarur, aks
holda mahsulot ogMrlashadi va issiqlik izolyatsiyasi xususiyati pasayadi.
G ‘ovak toMdirgichlar qum holatdagi to ‘kma zichligiga (kg/ m3) ko‘ra
quyidagi markalarda boMadi: 250, 300, 350, 400, 500, 600, 800, 1000 va
1200. G ‘ovak yirik toMdirgich (chaqiqtosh, shag‘al) mustahkamligi (kgs/
sm2) poMat silindrda ezish usulida aniqlanganda 5 dan kam boMmasligi va
25-200 boMishi kerak. G‘ovak toMdirgichlaming issiqlik-fizik gigiyena
xossalari standart usullarda aniqlanadi. Ular tarkibidagi kislota qoldiqlari,
tuzlar, loy va changsimon aralashmalar, radioaktiv moddalar miqdori
standart m e’yoridan yuqori boMmasligi shart.
|
| |
Xalq xo„jaligi taraqqiyotida standartlashtirishning o„rni

5.3.1 Xalq xo„jaligi taraqqiyotida standartlashtirishning o„rni
Jamiyat rivojlanishida standartlashtirish xalq xo‗jaligining boshkarqaruvida
asosiy bo‗lib xisoblanadi. Standarlashtirish umumiy ishlab chiqarishning
samradorligini oshirishda bevosita tasir etib, kengaytirishda optimalashgan ilmiy
uslibini o‗zida mujasamlaydi. Standart va sifat ajralmasdir. Davlvt standarti ilg‗or
ishlab chiqarish usuli hamda yangi fan texnika tarqqiyoti bilan halq xo‗jaligi
rivojlanish istiqbolini belgilaydi. Standart jamiyati maxsulat sifatida eng zaruriy
talablarni me‘yo rlarda mujasamlaydi.
Standartlashtirishning qo‗ydagi: amali faoliyat, boshqaruv tizim va fan
sifatlarida ko‗rib chiqamiz.
Standartlashtirish amaliy faoliyat sifatida o‗rnatilgan me‘yoriy xujjatlar
bo‗yicha standartlashtirish va koydalarini qo‗llash, ijtimoyi xayot va jamiyatning
137
ishlab chikarish sohalarida takrorlanuvchi masalalar yechimining optimal qarorlarini
taminlaydi. Bu faoliyat qo‗ydagi yo‗nalishlarda:
–xalq-xo‗jaligini boshkarishni takomillashtirishda har tomonlama kompleks
me‘yoriy-texnik taminlash;
–jadal yalpi ishlab chiqarish va uning samoradorligini oshirish;
–mahsulotsifatini yaxshilash va ilmiy-texnik taraqqietini rivojlantirish;
–resurslarni tejashva ratsionalfoydalanish.
Standartlashtirish boshqaruv tizimi sifatida O‗zbekiston Respublikasida Davlat
standarlashtirish tizimi (DST) asosida rejali boshqaruv tizim sifatida amaliy
faoliyatdir.
Bu faoliyat me‘yoriy texnik xo‗jjatlar majmuasiga, standarlashtirish bo‗yicha
amaliy
ishlarni
bajarish
usuli
va
tashkillashtirish
bo‗yicha talablarni
o‗zarobog‗likligini o‗rnatuvchidir.
Standartlashtirish fan sifatida standartlashtirish usuli va vositalari to‗g‗risida
aniqlik kiritish, standarlashtirsh bo‗yicha qonunchilik faoliyatni shakllantirish va
umumlashtirish fan sifatida rivojlanish ushbu faoliyat soxasida amaliy ishlarni
takomillashtirish asosida bu faoliyatni tashkiliy tizimini yaxshilashga yordam beradi.
Standartlashtirish ob‘ektlari (O‘z DSt 1.0 bo‗yicha )maxsulot, ish (jarahn) lar,
xizmatlar standartlashtirishga molik, ya‘ni xohlagan materiallarning darajasiga loyiq
bo‗lgan komponentlar, qurilmalar,tizimlar, ularning kushimchalari, qoydalar, usullar
yeki faoliyatlar kiradi.
Bunda xizmat standartlashtirish obekti aholi uchun madaniy-mayshiy xizmatlari
qamrovi, tashkilot va korxonalar uchun ishlab chikarish xizmatlari majmui tariqasida
bo‗lishi munkin.
Mahsulot texnikaviy-ishlab chikarish tariqasida va halq istemoli tovarlari bo‗lib,
standartlashtirishning ananaviy obekti, ya‘ni bk borada ko‗plab standartlar ishlab
chikarilgan. Standartlashtirish obektlari texnologik jaraenlar, ishlab chiqarishni va
mehnatni tashkil etish usul va shakllari ishlpb chikarish va nazorat operatsiyalari
qoydalari, mahsulotni saqlash va tashish qoydalari va hakozolar hisoblanadi.
Jamiyatning ijtimoiy hayotida standartlashtirish obekti aholi sog‗ligini saqlash
va mehnatini muhofazalash, tabiatni quriqlash va inson xayotini yaxshilash, tabiiy
boyliklardan ratsional foydalanish va shular kabi jamiyat manfati yulida umumfoyda
beradigan barcha munosabat jarayonlari va tadbirlaridir.
|
Kelgan fikr va mulohazalarni ko„rib chiqish

80
Ishlab chiquvchi-yetakchi tashkilot va hamkor bajaruvchi tashkilotlar fikr-
mulhazalar asosida standart loyihasining oxirgi tahririni ishlab chiqadi va tushuntirish
yozuviga va asosiy tadbirlar rejasining loyihasiga aniqlik kiritadi.
Ishlab chiquvchi-tashkilot va boshqa manfaatdor tashkilotlar o‗rtasida
standart
loyihasi bo‗yicha kelishmovchilik bor bo‗lsa, ishlab chiquvchi tashkilot
kelishmovchiliklarni ko‗rib chiqish bo‗yicha asosiy
manfzatdor tashkilotlar
vakillarining, shu jumladan standartning ko‗rilayotgan loyihasi bo‗yicha qaror qabul
qilishga vakolatlangan buyurtmachilar (asosiy iste‘molchilar)ning vakillari
ishtirokida kelishuv majlisini o‗tkazadi.
Standart loyihasining aniqlik kiritilgan tahririning alohia moddalari bo‗yicha
kelishmovchiliklar bor bo‗lsa, majlis bayonnomasida tashkilotlarning
vakillari bu
moddadar bo‗yicha aloxida fikrga ega, deb ko‗rsatiladi.
Majlisda qabul qilingan qarorlar asosida standart loyihasining oxirgi tahriri
tuziladi, tushuntirish yozuvi va asosiy tadbirlar rejasining loyihasiga aniqlik kiritiladi.
Standart loyihasining oxirgi tahririni tasdiqlashga
taqdim etish oldidan ishlab
chiquvchi-tashkilot buyurtmachi-tashkilotga (asosiy iste‘molchiga) kelishishlik uchun
jo‗natadi.
Standart loyihasini kelishishlik standart loyihasi keltirilgan kundan boshlab
ko‗pi bilan 15 kun muddat ichida amalga oshiriladi.
Yangi (takomillashtiriladigan) mahsulot yaratish bo‗yicha
ishlar tarkibida olib
boriladigan, standart loyihasini ishlab chiqishda standart loyihasini qabul
komissiyasi, badiiy-texnik kengash (BTK), degustatsiya (sifatini aniqlash)
komissiyasi
va boshqalar, manfaatdor tashkilotlarning mas‘ul vakillari ishtirokida
kelishib oladi.
Standart loyihasining kelishilganligini tasdiqlovchi hujjat tajriba nus‘haning
qabul dalolatnomasi (BTK bayonnomasi) dan iborat bo‗ladi.
Standartga kiritiladigan o‗zgartirishlar, agar ilgari kelishishgan
tashkilotlarning
manfaatlariga ta‘sir etmasa, faqat buyurtmachi (asosiy iste‘molchi) bilan kelishib
olinadi.
Standart loyihasining oxirgi tahririni tasdiqlashga taqdim
etishda oldin tayanch
tashkilot yoki o‗ziga biriktirilgan mahsulotga oid yoki faoliyat sohasida
standartlashtirish bo‗yicha TQ standartni ilmiy-texnikaviy
va huquqiy ekspertizadan
o‗tkazadi.
Standartni joriy etish tartibi, uni tekshirish, qayta ko„rib chiqish va

|
Standartni joriy etish tartibi, uni tekshirish, qayta ko„rib chiqish vaBog'liq 1 мъаруза ўЎ 3.6 Standartni joriy etish tartibi, uni tekshirish, qayta ko„rib chiqish va
unga tuzatishlar kiritish.
Standartni joriy etish uchun tadbirlar rejasini tuzish
Me‘yoriy hujjatda, o‗zining qo‗llanish doirasiga muvofiq, o‗rnatilgan
talablarning bajarilishini ta‘minlaydigan tashkiliy-texnik tadbirlarni amalga oshirish,
boshqacha gapirganda, me‘yoriy hujjatni joriy etish uni amalga kiritish sanasigacha
tugallangan bo‗lishi lozim. Ya‘ni meyoriy hujjat yuridik kuchga ega va unga rioya
qilish majburiy bo‗lgan sanagacha joriy etilgan bo‗lishi lozim.
3.6.1 Standartni joriy etish (qo„llash)
Me‘yoriy hujjatni joriy etish O‘z DSt 1.14:1999 ―O‗z SDT. Me‘yoriy hujjatlarni
joriy qilish tartibi‖ davlat standartining talablariga muvofiq amalga oshiriladi.
Me‘yoriy hujjat, agar unda o‗rnatilgan talablarga rioya qilinsa, joriy qilingan deb
xisoblanadi. Bundan quyidagi muhim xulosa chiqadi: agar me‘yoriy hujjat amalga
kiritilgan sanadan keyin mahsulot (xizmatlar, jarayonlar, ishlar) o‗rnatilgan talablarga
muvofiq kelmasa, me‘yoriy hujjatga rioya qilinmagan deb hisoblanadi. Bunday holda
tadbirkor sub‘ekt qonunda belgilangan tartibda javobgar bo‗ladi.
Me‘yoriy hujjat loyihasini manfaatdor tashkilotlar ishtirokida ishlab chiqish
bilan bir vaqtda me‘yoriy hujjatning joriy etilishini ta‘minlovchi asosiy tadbirlar
rejasining loyihasi ham ishlab chiqiladi. Tadbirlar rejasining loyihasi bajaruvchilar va
manfaatdor tashkilotlar bilan kelishiladi. Tadbirlar rejasining oxirgi tahriri va
tasdiqlangan me‘yoriy hujjat bajaruvchilarga va manfaatdor tashkilotlarga jo‗natiladi.
Bular asosiy tadbirlar rejasi asosida bajaruvchilar (kichik bo‗limlar, xizmatlar,
bo‗linmalar, sexlar va b.) ga muayyan topshiriqlar ko‗rsatilgan tadbirlar rejasini
ishlab chiqadi va tasdiqlaydi.
Me‘yoriy hujjatlarni joriy qilish bo‗yicha ishlarning tugallanganligi tadbirkor
sub‘ekt komissiyasi tomonidan buyurtmachi (asosiy iste‘molchi) ishtirokida joriy
qilinganlik to‗g‗risida dalolatnoma tuzib rasmiylashtiradi. Me‘yoriy hujjatning joriy
qilinganligini xizmat xati, yoki me‘yoriy va texnik hujjatlarga o‗zgartirishlar kiritish
bilan rasmiylashtirish ruxsat etiladi.
|
| |
Texnikaviy shartlarni loyixalarini tuzish

106
me‘yoriy hujjatlarda belgilab qo‗yilgan talablarni kuchaytirshi zarur bo‗lganda
mazkur tarmoqning ikkita va undan ko‗proq korxonasi ishlab chiqaradigan
mahsulotga texnikaviy shartlar ishlab chiqiladi.
Texnikaviy shartlarda belgilab qo‗yilgan talablar mazkur mahsulotga dahildor
bo‗lgan amaldagi standartlar talabidan past bo‗lmasligi, hamda mahsulot (buyumlar,
ashyolar, moddalar) standartlari va texnikaviy shartlari talablariga zid kelmasligi
kerak.
Agarda talablarning katta qismi mazkur mahsulotga ta‘lluqli standartlarda
belgilangan bo‗lsa, u holda bu talablar texnikaviy shartlarda takrorlanmaydi, balki
texnikaviy shartlarning tegishli bo‗limlarida mazkur standartlarga yoki ularning
bo‗limlariga havola etiladi.
Bu holda standartning ayrim bandlariga havola qilishga yo‗l qo‗yilmaydi, ana
shu bandlarning mazmuni esa texnikaviy shartlarda manbaga havola etilmay bevosita
bayon qilinadi.
Texnikaviy shartlarda mazkur mahsulotga doir konstruktorlik va boshqa
texnikaviy hujjatlar, hamda mahsulot tarkibiy qismlarining texnikaviy shartlariga,
shuningdek umumtexnikaviy hujjatlarga ham havola qilishga yo‗l qo‗yiladi.
Yirik g‘ovakli beton - Bino va inshootlar qurilishi tem iryo

Bu usulda o‘rtasi g‘ovak, ikki cheti zichlashtirilgan yangi tipdagi, xossalari
yaxshilangan yengil betonlar tayyorlanadi. «Karkas» tipidagi betonlar
monolit pollar aerodrom qoplamalari va boshqa qurilishlarda ishlatiladi.
6.6.4. Yacheykali betonlar
Yacheykali yengil betonlar bog‘lovchi va kremnezyomli komponentlar
aralashmasini g ‘ovak hosil qiluvchi q o ‘shimcha vositasida ko‘pchitib
olingan kompozitsion qurilish materiallaridir. Qorishmaning bir me’yorda
ko‘pchishi natijasida hajm bo‘yicha «yacheykali» struktura hosil bo‘ladi.
Yacheykali beton g ‘ovakligini bevosita tayyorlash jarayonida boshqariladi.
Yacheykali betonlar o ‘rtacha zichligiga nisbatan (quritilgan holda) issiqlik
izolyatsiyasi (p0<500 kg/m3), konstruktiv-issiqlik izolyatsiyasi (po=500-
900 kg/m3) va konstruktiv (po=900-1200 kg/m3) guruhlarga bo‘linadi.
Yengil betonda ikki xil usulda g ’ovaklar hosil qilish mumkin: gaz
hosil qiluvchi komponentlar yordamida va ko‘pik massasi yordamida.
500>
Me‟yoriy hujjatlarni ishlab chiqish, bayon qilish, mundarija va

84
―Me‘yoriy havolalar‖, agar me‘yoriy hujjatning matnida boshqa me‘yoriy
hujjatlarga me‘yoriy havolalar va/yoki bir xil yoki yuqoriroq darajadagi texnik-
iqtisodiy va ijtimoiy axborot tasniflagichlari 2 bo‗lim ko‗rinishida berilgan bo‗lsa,
keltiriladi. havolada havola qilingan me‘yoriy hujjatlarning ro‗yxati, ularning belgisi
va nomi keltiriladi. Bular belgilarning ro‗yxatga olingan raqamlarining oshib
boruvchi tartibida joylashtiriladi. havolalar quyidagi tartibda bayon etiladi:
– davlatlararo standartlar;
– O‗zbekiston davlat standartlari;
– tarmoq standartlari;
– ma‘muriy-hududiy standartlar;
– texnik shartlar;
– korxona standartlari.
―Atamalar va ta‘riflar‖ bo‗limi standartda foydalaniladigan atamalarni aniqlash
va belgilash uchun ta‘rifni o‗z ichiga oladi. Ta‘riflar ro‗yxati ―Mazkur standartda
quyidagi atamalar va ta‘riflar qo‗llaniladi‖ so‗zlari bilan boshlanadi.
Standartlashtirish ob‘ektlariga talablar, ob‘ektlarning o‗ziga xos hususiyatlariga
qarab, standartlarning quyidagi turlarida: asos bo‗luvchi standartlarda, mahsulot
(xizmatlar)ga standartlarda, tekshirish metodlari standartlarida, jarayonlarga
standartlarda belgilanadi.
Standart nizomlarini to‗ldiruvchi materialni ilovada joylashtirish ruxsat etiladi.
Standartda bibliografik ma‘lumotlar keltiriladi. Bular alohida varaqda, barcha
ilovalardan keyin joylashtiriladi. Sgandartning bibliografik ma‘lumotlarida:
– standartlar tasniflagichi bo‗yicha guruh belgisi;
– muhim so‗zlar bo‗ladi.
Standartni tekshirish, qayta ko„rib chiqish, unga tuzatmalar kiritish

96
Mahsulotga me‘yoriy hujjatni qayta ko‗rib chiqish me‘yoriy hujjatga yangi,
istiqbolli,
o‗zaro almashinuvchanlikni buzmaydigan talablarni kiritishda,
mahsulotning asosiy texnik daraja ko‗rsatkichlarini va sifatini o‗zgartirishda, xalqaro
va hududiy me‘yoriy hujjatlarni O‘z DSt ISO/IEC 21:2001 bo‗yicha identifikatlash
bilan qabul qilishda amalga oshiriladi.
Qayta ko‗rib chiqishda amaldagining o‗rniga yangi me‘yoriy hujjat ishlab
chiqiladi. Qayta ko‗rib chiqilgan me‘yoriy hujjat bekor qilinadi, yangisida esa, qaysi
hujjat o‗rniga ishlab chiqilganligi ko‗rsatiladi. Me‘yoriy hujjatning belgisi, faqat
tasdiqlash yilini o‗zgartirgan holda o‗zicha saqlanadi.
Maxsulotga me‘yoriy hujjatga yangi, istiqbolli, mahsulotning amaldagi
me‘yoriy hujjat bo‗yicha tayyorlangan mahsulot bilan o‗zaro almashinuvchanligini
buzmaydigan talablarni kiritishda amaldagi me‘yoriy hujjatga o‗zgartirish kiritiladi.
O‗zgartirishlar, shuningdek me‘yoriy hujjatning amal muddatini cho‗zish, cheklash
yoki cheklovni bekor qilishda ham kiritiladi.
O‗zgartirishlarni ishlab chiqish, kelishish, tasdiqlash va davlat ro‗yxatidan
o‗tkazish me‘yoriy hujjatlarning loyihalari uchun o‗rnatilgan tartibda bajariladi.
O‗zgartirishlar loyihalarini agar boshqa me‘yoriy hujjatlar bilan bog‗liqlik
buzilmaydigan bo‗lsa, manfaatdor tashkilatlarga fikr olish uchun jo‗natmaslik ruxsat
etiladi. Shuniigdek, zarur bo‗lganda, o‗zgartirishlar loyihasini faqat buyurtmachi
(asosiy iste‘molchi) bilan kelishish ruxsat etiladi.
Me‘yoriy hujjatni tasdiqlagan tashkilot ushbu me‘yoriy hujjatni mahsulot
chiqarish (xizmatlar ko‗rsatish) tugallangan hollarda, shuningdek ushbu me‘yoriy
hujjat o‗rniga boshqa me‘yoriy hujjat ishlab chiqilganda, bekor qiladi. Me‘yoriy
hujjatni bekor qilish qaror (buyruq) bilan rasmiylashtiriladi.
NK penetrantlari - Ma’ruza №2 Mavzu. Mahsulotlarning sifat ko‘rsatkichlari

|
Ma’ruza №2 Mavzu. Mahsulotlarning sifat ko‘rsatkichlari
|
bet | 29/57 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,1 Mb. | | #139259 |
Bog'liq maxsulotdan mavzulat obshiy royhat11.2. NK penetrantlari
Penetratsion moddalar bilan buzilmaydigan tekshirish tekshirilayotgan ob'ektning nuqsonli bo'shlig'iga tekshirilayotgan moddalarning kirib borishiga asoslanadi.
Qo'llanilishi : yalang'och ko'zga yomon ko'rinadigan sirt nuqsonlarini aniqlash uchun (kapillyar usullar) va bo'limlardagi nuqsonlarni aniqlash uchun ( oqishni aniqlash usullari ).
Usullari:
1. Kapillyar - mahsulot materialini yaxshi namlaydigan indikator suyuqlikning (kerosin, skipidar) nuqsonli bo'shliqqa kapillyar kirib borishiga asoslangan;
2. Oqishni aniqlash - tekshiriluvchi modda bosim farqi ta'sirida yoki kapillyar kuchlar ta'sirida nuqson bo'shlig'iga kirib boradi.
Lüminesans usuli penetratsion moddalar bilan NK ga tegishli . Bu nuqsonlar bo'shlig'ida joylashgan lyuminestsent moddalardan yorug'likni ko'rish qobiliyatiga asoslangan. Usul juda sezgir va ko'p hollarda magnit bo'lmagan materiallarning kamchiliklarini aniqlashning yagona usuli hisoblanadi. Lyuminestsent moddalar yordamida taxminan kengligi va chuqurligi 0,02-0,03 mm gacha bo'lgan sirt yoriqlarini aniqlash mumkin . 0,01 ммAgar siz vakuumga joylashtirilgan mahsulotga fosfor qo'llasangiz, siz kichikroq nuqsonlarni ham aniqlashingiz mumkin, chunki vakuumda havo nuqsonlar bo'shlig'idan chiqariladi, bu esa ularni fosfor bilan to'ldirishga to'sqinlik qiladi. Luminescent usuli ko'plab sohalarda qo'llaniladi, lekin u ayniqsa qattiqlashtirilgan va maydalangan mahsulotlarning sirt sifatini nazorat qilish uchun muvaffaqiyatli qo'llaniladi, masalan, kesish asboblari.
Sirtga chiqadigan nuqsonlarni aniqlash uchun kapillyar usullar qo'llaniladi va nuqsonlar orqali qochqinlarni aniqlash usuli qo'llaniladi .
Kapillyar usullarni qo'llashning asosiy sohasi magnit bo'lmagan materiallardan (ferromagnit bo'lmagan po'latlar, issiqlikka bardoshli, alyuminiy, magniy va boshqa qotishmalar), shuningdek, keramika, shisha, sermetlar, plastmassa va sintetik materiallar. Ushbu usullar silliqlash , charchoq va termal yoriqlar, soch chiziqlari, quyosh botishi, vilkalar , g'ovaklik, metall bo'lmagan qo'shimchalar, kristallararo korroziya, qoplamalarning yorilishi va har qanday shakldagi mahsulotlarning boshqa nuqsonlarini aniqlaydi .
Oqishni aniqlash usuli mahsulot yoki elementning kanalini yoki gözenekli qismini aniqlash imkonini beradi, buning natijasida strukturaning zichligi buziladi.
|
| |
Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish

|
Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish
|
bet | 41/57 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,1 Mb. | | #139259 |
Bog'liq maxsulotdan mavzulat obshiy royhat Sifat menejmenti tizimini rejalashtirish.
Sifat sohasidagi siyosat – bu sifat sohasidagi erishiladigan yoki intilayotgan maqsadlaridir.
Qabul qilingan sifat sohasidagi siyosat asosida tashkilotni yuqori rahbariyati aniq maqsadlarni ishlab chiqishi va tashkilot faoliyatini yaxshilashga olib keluvchi maqsadlarga erishish bo‘yicha faoliyatni boshqarishni ta’minlashi kerak.
Tashkilot maqsadlarini ishlab chiqishda yuqori rahbariyat quyidagilarni hisobga olishi kerak:
tashkilotni zamonaviy va kelajakdagi ehtiyojlari va iste’molchilar istaklarini;
tashkilot menedjmenti natijalari bo‘yicha tegishli ma’lumotlarni;
mahsulot va jarayonlar sifat ko‘rsatkichlarini;
barcha manfaatdor tomonlarning qoniqishi darajasini;
tashkilot faoliyatini o‘z – o‘zini baholash natijalarini;
raqobatchilarni baholash natijalarini;
faoliyatni baholash uchun nazorat nuqtalarini belgilashni;
mahsulot, jarayonlar, menedjment tizimini yaxshilash imkoniyatlarini;
oldingan qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun zarur resurslarni.
Tashkilotni belgilangan maqsadlariga erishish uchun yuqori rahbariyat, bo‘linmalar uchun va tegishli darajalarda, tashkilot maqsadlari bilan kelishilgan sifat sohasidagi maqsadlarni belgilanishini ta’minlashi kerak. Belgilangan maqsadlarga erishilishi uchun javobgarlik aniq belgilanishi kerak.
Tashkilot maqsadlari o‘lchanadigan bo‘lishi kerak. Bu ular, aniq qiymatlar, yoki son qiymati bilan ulchanadigan, yoki son kiymati bilan ifodalanmaydigan rejalashtirilayotgan samaradorlik bilan tavsiflanishini bildiradi.
Sifat sohasidagi maqsadlar tashkilot sifat dasturlari, sifatni oshirish bo‘yicha tadbirlar, yoxud tashkilot an’anaviy tarzda ishlab chiqadigan, sifatni oshirish, korxonani texnikaviy qayta qurish, ilg‘or texnologiyalarni joriy qilish, xodimlar malakasini oshirish, ta’minotchilar bilan o‘zaro aloqani yaxshilash, iste’molchilar talablarini qondirish bo‘limlari bo‘lgan boshqa dastur hujjatlari ko‘rinishida belgilanishlari mumkin.
YUqori rahbariyat korxonada sifat menejmenti tizimini yaratish bo‘yicha ishlarni rejalashtirishni, korxona sifatni boshqarish tizimiga ISO 9000 seriyali xalqaro standartlari talablariga muvofiq amalga oshirishi kerak (sifatni boshqarish tizimini rivojlantirishni rejalashtirish sifat dasturiga kiritilishi kerak).
Rahbariyat tomonidan sifatni boshqarish tizimini tahlil qilishda tarkibiy tuzilish, tashkilot, jarayonlar faoliyatidagi o‘zgarishlarni hisobga olgan holda sifat tizimi faoliyatini samaradorligini baholash bo‘yicha qarorlar qabul qilinishi kerak.
Sifatni boshqarish tizimini rivojlantirish bo‘yicha qabul qilinadigan qarorlar, o‘zgarishlarni joriy qilishda amaldagi tizim, tashkilotni maqsadlari va vazifalari bilan qarama – qarshiliklarni bartaraf qilish yo‘li bilan sifatni boshqarish tizimini butunligi saqlanishini kafolatlashi kerak.
|
| |
Gaz beton va gazsilikat - Bino va inshootlar qurilishi tem iryo

taranglangan sim bilan kesib tashlanadi. Gaz hosil bo‘lishini tezlashtirish
maqsadida isitilgan suvda gazbeton qorishmasi tayyorlanib, 40°S haroratda
qoliplanadi. Gazbeton qotishini tezlashtirish uchun avtoklavda 175~200°S
haroratda va 0,8-1 .3 MPa bosimda ishlov beriladi.
Gazbeton haral^tchanligini kamaytirmagan holda suv sarfini 25-30
foiz kamaytirish maqsadida gazbeton qorishmasi tayyorlanayotganda
va qoliplanayotganda titratish usulini qo‘llash mumkin. Avtoklavda
issiqlik va bosim ostida ishlov berish texnologik murakkab bo‘lgani
uchun gazbetonni xona hararatida sirtaktiv moddalar qo‘shib qotirish
texnologiyasi yaratilgan; qotishini tezlashtirish uchun atmosfera bosimi
ostida bug‘lash kifoyadir.
O g‘ir betonning ishlatilishi

|
O g‘ir betonning ishlatilishiBog'liq Qurilish materiallari A.Odilхo\'jayev6.5.5. O g‘ir betonning ishlatilishi
O g‘ir beton, asosan, temirbeton va armaturasi avvaldan taranglangan
temirbeton konstruksiyalar tayyorlashda ishlatiladi. Siqilishdagi mustah-
kamligiga nisbatan og‘ir beton quyidagi loyiha markalarga bo‘linadi:
M50, M75, M100. M l50, M200, M250, M300, M350, M400, M450,
M500, M600, M700 va M800. Yuqori markadagi betonlar (M 500-
M800) armaturasi avvaldan taranglangan konstruksiyalami tayyorlashda
ishlatiladi. Armaturasi avvaldan taranglangan temirbetonning kirishishi va
yuk ta’sirida vaqt bo‘yicha deformatsiyalanishi kam bo‘ladi.
0 ‘ta yuqori markadagi betonlar M 600-M 1000 yuqori markali Portland
sement, yuqori sifatli to‘ldirgichlar asosida tayyorlanadi, S/Sm=0,27-0,45
bo‘ladi. Ular majburiy aralashtiradigan beton qorgichlarda tayyorlanadi,
aralash usullarda (yuk ostida titratish, titratish-presslash va shu kabi)
zichlashtiriladi. Yuqori markadagi betonlami ishlatish konstruksiyaning
o ‘lchamlarini kamaytiradi, armaturani 10-12 foiz tejaydi, boshlang‘ich
sutka normal sharoitda mustahkamligi tez o ‘sgani uchun termoishlovga
zarurat bo‘lmaydi.
O g‘ir betonning cho‘zilishdagi mustahkamligi quyidagicha (kgs/
sm2): 10, 15, 20, 25, 30, 35, 40. Bu omil yo‘l va aerodrom qoplamalari,
gidrotexnik beton va boshqa maxsus beton turlarini olishda muhimdir.
Og‘ir beton yedirilishga, radioaktiv nurlarga, biologik muhitlarga, sovuqqa
va issiq harorat ta’siriga bardoshli.
6.6. Yengil betonlar
6.6.1. G ‘ovakli to‘ldirgichlar asosidagi betonlar
Yengil beton komponentlari.
Yengil betonlar tayyorlashda bog‘lovchi
sifatida oddiy va tez qotuvchan shlakli hamda boshqa turdagi sementlar
ishlatiladi. To‘ldirgich sifatida tabiiy va sun’iy g ‘ovak toshlar issiqlik
izolatsiyalovchi betonlar olishda organik to‘ldirgichlar ham ishlatiladi.
Organik to ‘ldirgichlar yog‘och, g ‘o ‘za, kanop poyasi kabi o ‘simliklar
chiqindilari va penopolistirol, penopoliuretan kabi polimer moddalar
asosida tayyorlanadi.
90
|
| |
K o‘pik beton va ko‘pik silikat

devorlaming mustahkamligiga bogliq bo‘ladi. Yopiq g‘ovakli yacheykali
betonlaming suv shimuvchanligi va sovuqqa chidamliligi yuqori bo‘ladi.
Sovuqqa chidamliligi bo‘yicha yacheykali betonlar quyidagi markalarda
bo‘ladi: F 15, F 25, F 35, F 50, F 75, F 100. Tashqi devor panellarida
ishlatiladigan yacheykali beton sovuqqa chidamliligi F 15, F 25 bo‘lsa
kifoya, doimo muzlash va erish ehtimoli bor konstruksion yacheykali
betonlaming sovuqqa chidamliligi F 50-F 100 bo‘ladi.
Yacheykali betonlam ing eng muhim xossalaridan biri issiqlik
o ‘tkazuvchanIik bo‘lib, uning zichligi va namligiga bog‘liq. Masalan,
o ‘rtacha zichligi 600 kg/m3 bo‘lgan yacheykali betonning qumq holatdagi
X
si 0,14 W/(m °C), 8 foiz namlikda bo‘lsa, 0,22 W/(m °C). Yacheykali
betonlami namlanishdan saqlash maqsadida yuzasi turli izolyatsiyalovchi
donali yoki sepma materiallar bilan qoplanadi. Gazbeton va ko‘pikbeton
tayyorlanayotganda, gidrofob difillik polimer qo‘shimchalami oz miqdorda
kiritish kvars qumlarini kukunlashda mexanik-kimyoviy aktivlashtirish
ulami namlanishdan saqlaydi va issiqlik o‘tkazuvchanligi o ‘zgarmasligini
ta’minlaydi.
Yacheykali betonlarda vaqt mobaynida hajmiy kirishishi tufayli
yoriqlar hosil b o iad i. Ulaming kirishishi zichligi va qotish sharoitiga
bog‘liq bo‘lib, tarkibidagi suvning intensiv chiqib ketmasligini ta’minlash,
ularda dastlabki yoriqlar hosil bo‘lishini bartaraf qiladi. 0 ‘rtacha zichligi
700-800 kg/m3 bo‘lganyacheykali beton, nisbiy namlik 70-80 foiz, harorat
20°S bo‘lsa, havodagi kirishishi 0,4-0,6 mm/m ni tashkil etadi. Yacheykali
betonlar issiqlik izolyatsiyasi va konstruktiv-issiqlik izolyatsiyasi
buyumlari sifatida ishlatiladi. Issiqlik izolyatsiyasi yacheykali betonlari
tashqi ikki va uch qatlamli panellar, xonalami ajratish pardevorlari, turar-
joy va sanoat binolari tomlari va boshqa joy larda ishlatiladi. Konstruktiv-
issiqlik izolyatsiyasi yacheykali betonlardan armaturasiz devorbop bloklar,
toshlar, tashqi devor panellari tayyoriashda, sanoat sovuqxonalari devor va
tomlari qurilishida ishlatiladi.
I3.1-rasm. Yog‘och tanasining tuzilishi

13.2-rasm. Q arag'ay yog‘ochi mikrostrukturasi.
1. traxeidlar; 2. yillikqatlarri; 3. vertik a lsm o la yo ‘li; 4. o'zaknurlari.
Yog‘och mikrostrukturasi mikroskopda ko ‘rilsa, uning strukturasi
o ‘lik hujayralardan iboratligi ma’lum bo‘ladi. Tirik hujayra po‘st, uning
ichidagi protoplazma, hujayra shirasi va protoplastdan (mag‘iz) iborat.
Hujayraning po‘sti, asosan, yuqori molekular selluloza (klelchatka),
(C6H 10Os)n dan iborat. Hujayralar o ‘tkazuvchi, mexanik va to‘plovchi
turlari farqlanadi. 0 ‘tkazuvchi hujayralar namlik va oziqani yuqoriga
ko‘taradi. Ular naycha va traxeidlarga boMinadi. Ignabargli daraxtning
tanasida naychalar boimaydi; u asosan, uzunchoq hujayra - traxeldlardan
tuzilgan. Traxeidlar orasida smola bilan to‘lgan yo ‘llar bo‘ladi. Mexanik
hujayralar devorlarining qalinligi bilan xarakterlidir. Tuzilishi va xossalari
jihatidan yog‘och tabiiy kompozitsion materialdir.
Yog‘ochning asosiy xossalari

kesilgan yog‘och 40-120 foiz bo‘ladi. Yog‘och suvda uzoq muddat
saqlanganda namligi massaga nisbatan 200 foizgacha ortadi.
Yog‘ochning muvozanat namligi muhitning harorati va namligiga
bog‘liq boMadi. Xonada saqlangan yog‘ochning namligi 8-12 foiz, quruq
havoda saqlangan yog‘ochning namligi 15-18 foiz.
Qurishi, shishishi va tob tashlashi muhit harorati hamda namligiga
bogMiq, yog‘och buyumning shakli va oMchamlarining o‘zgarishiga olib
keladi. Yog‘ochning namligi gigroskopiklik chegarasidan kamayganda
to‘qimalari bo‘shliqlaridagi namlikdan tashqari, to‘qimalar devorlaridagi
namlik ham chiqa boshlaydi. Bu esa y o g ‘ochning qoq qurishiga,
xossalaming o ‘zgarishiga va tob tashlashiga olib keladi. Yog‘och tolasimon
tuzilishda boMgani uchun qurishdan nisbiy kichrayish turlicha boMadi:
tolalari bo‘ylab 0,1 foiz (1 mga 1 mm), radial yo‘nalish bo‘yicha 3-6 foiz
(1 m.ga 3-6 sm) va tangensial yo‘nalish bo‘yicha 6-12 foiz (1 m.ga 6-12
sm.).
Hajmiy kichrayish tolalari bo ‘ylab kichrayishni hisobga olmagan
holda, 0,1 foiz aniqlikda quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
-----
у
--------
bunda
vozlišče za seznam evidenčnih listov, ki so vsebovani v paketu

|
vozlišče za seznam evidenčnih listov, ki so vsebovani v paketu
|
bet | 18/36 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 353,08 Kb. | | #15802 |
vozlišče za seznam evidenčnih listov, ki so vsebovani v paketu
|
|
vozlišče za prvi evidenčni listi
|
|
podatki posameznega evidenčnega lista v strukturi, kot so navedeni v prejšnjem poglavju
|
772/2009
...
|
konec vozlišče za prvi evidenčni listi
|
|
vozlišče za drugi evidenčni listi
|
|
podatki posameznega evidenčnega lista v strukturi, kot so navedeni v prejšnjem poglavju
|
774/2009
...
|
konec vozlišče za drugi evidenčni listi
|
|
|
...
|
vozlišče za n-ti evidenčni listi
|
|
podatki posameznega evidenčnega lista v strukturi, kot so navedeni v prejšnjem poglavju
|
774/2009
...
|
konec vozlišče za n-ti evidenčni listi
|
|
konec vozlišča za evidenčne liste
|
|
konec vozlišča za paket evidenčnih listov
|
|
končno vozlišče
|
|
2.5 Sporočila o vsebinskih napakah ob nalaganju paketa
Ob nalaganju XML datoteke paketa se preveri vsebinska pravilnost podatkov posameznih evidenčnih listov in tudi ogrodne strukture paketa. Kontrole paketa so:
Paket lahko naloži le uporabnik zavezanca, ki je naveden v .
Napaka v paketu: Zavezanec, ki nalaga paket evidenčnih listov mora biti isti kot je v paketu naveden kot zavezanec (element ZAVEZANEC_ST).
V paketu je lahko maksimalno 200 evidenčnih listov (številka se lahko še spreminja).
Napaka v paketu: Preveliko število evidenčnih listov v paketu (maksimalno število listov na paketu je 200, na vašem paketu pa jih je #.
Na paketu mora biti vsaj en evidenčni list
Napaka na paketu: V paketu ni evidenčnih listov.
Vsaka evidenčni list v paketu mora imeti podan enolični interni identifikator
Napaka na paketu: Paket nima določenega internega identifikatorja.
V paketu morajo imeti evidenčni listi različne interne identifikatorje (prav tako ne sme že biti v bazi shranjen list z identifikatorjem, ki je podan v paketu, ki ga uporabnik trenutno uvaža).
Napaka v paketu: V paketu obstajajo evidenčni listi z enako oznako za interni identifikator. Vsak evidenčni list mora imeti enolični identifikator.
|
| |
Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek

|
Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek
|
bet | 19/36 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 353,08 Kb. | | #15802 |
2.6 Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek 2.6.1 Uvod
Kot je bilo navedeno, se zaloga vrednosti za nekatere elemente v XML za evidenčni list nahaja v šifrantih, dosegljivih kot spletni servisi oz. kot javno dosegljive XML datoteke (podatki o zavezancih). Podatki, ki jih vračajo ti spletni servisi so enaki (in prihajajo iz istega vira v bazi podatkov) kot tisti, ki jih dobi uporabnik preko uporabniškega vmesnika.
Za ta namen je ARSO vzpostavil URL vstopno točko, preko katere so dosegljivi ti šifranti - osnovni naslov:
|
| |
Struktura XML za letno poročilo tipov ODP, ODP-P in ODP-Z

|
Struktura XML za letno poročilo tipov ODP, ODP-P in ODP-Z
|
bet | 26/36 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 353,08 Kb. | | #15802 |
3.2 Struktura XML za letno poročilo tipov ODP, ODP-P in ODP-Z
V spodnji tabeli bo naveden primer XML strukture za letno poročilo vseh treh tipov. V levem stolpcu je opis elementa/vozlišča, v desnem pa primer. Za elemente/vozlišča, ki za določen tip niso obvezna ali dovoljena, bo to posebej nevedno.
Za elemente, katerih zaloga vrednosti se črpa iz šifrantov in se pridobijo preko spletnih servisov, bo to navedeno, primer: »Zaloga vrednosti iz šifranta ODPADKI, polje »ODP_ST«. Za elemente, ki predstavljajo neko sumarno količino odpadkov (iz evidenčnih listov) pa bo podrobno opisano, kje se ta odpadek vpiše na letno poročilo.
3.2.1 Logični in vsebinski opis strukture letnega poročila ODP3
|
| |
a
va 
b - Bino va inshootlar qurilishi tem iryo

tolalari bo‘ylab siqilishga mustahkamligi tolalariga ko‘ndalangiga nisbatan
4-6 marta ko‘p. Yog‘ochning mexanik xossaiari uning turiga, namligiga va
nuqsonlariga bog‘liq. Yog‘och egilishga va cho‘zilishga tolalari bo‘ylab,
siqilishga esa,tolalariga ko‘ndalang ravishda yaxshi ishlaydi (
13.1-jadval).
4
13.1-jadval
Asosiy daraxt turlarining fizik-mexanik xossaiari
Yog'och
turlari
0 ‘r-
tacha
zich-
lik,
kg/
m 1
Haj-
m iy
kirish-
ish
koef.,
%
Tolalari bo‘ylab mustahkamlik chegarasi,
Vrne servis
  
Uporabi se v XML za evidenčni list

|
Vrne servis
Uporabi se v XML za evidenčni list
|
bet | 24/36 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 353,08 Kb. | | #15802 |
Vrne servis
|
Uporabi se v XML za evidenčni list
|
PREVOZNA_SREDSTVA / PREVOZNO_SREDSTVO /SIFRA
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1/PRVZ_SREDSTVO
|
2.6.6 Šifrant odpadkov (ODPADKI)
Celoten šifrant odpadkov se prenese z enim klicem servisa:
http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1&ZAHTEVEK=ODPADKI&IZHODNI_FORMAT=XML
Vrnjen XML pa je v naslednji obliki:
JAVNI
ARSO
30.10.2008 17:29:35
17 03 01
bitumenske mešanice, ki vsebujejo premogov katran
*
17 03 03
premogov katran in katranski izdelki
*
17 04 09
kovinski odpadki, ki so onesnaženi z nevarnimi snovmi
*
...
...
...
|
Za generiranje XML s podatki evidenčnega lista so pomembni podatki, ki so zbrani v naslednji tabeli. V levem stolpcu so elementi iz XML, ki ga vrne servis, v desnem pa elementi iz XML za evidenčni list, za katere je zaloga vrednosti iz servisa:
Vrne servis
|
Uporabi se v XML za evidenčni list
|
ODPADKI/ODPADEK/STEVILKA
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1 / SEZNAM_ODPADKOV /ODPADEK / ODP_ST
|
POZOR: V šifrantu so vidni le odpadki z 6-mestno številko (format: ## ## ##). To pomeni, da morajo biti na evidenčnem listu pod številko odpadka zapisane 6-mestne številke (brez * pri nevarnih odpadkih).
2.6.7 Šifrant aktivnosti (AKTIVNOSTI)
Celoten šifrant (šifrant aktivnosti ravnanja z odpadki pri nastanku pri pošiljatelju in po prevzemu pri prejemniku)aktivnosti se prenese z enim klicem servisa:
http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1&ZAHTEVEK=AKTIVNOSTI&IZHODNI_FORMAT=XML
Vrnjen XML pa je v naslednji obliki:
JAVNI
ARSO
30.10.2008 18:08:33
D_01
D1 Odlaganje v ali na zemljo (npr. odlagališče ipd.)
…
NI
NASTAJANJE INDUSTRIJSKIH ODPADKOV
…
R_0101
Sosežig
…
…
…
|
Za generiranje XML s podatki evidenčnega lista so pomembni podatki, ki so zbrani v naslednji tabeli. V levem stolpcu so elementi iz XML, ki ga vrne servis, v desnem pa elementi iz XML za evidenčni list, za katere je zaloga vrednosti iz servisa:
|
| |
MPa
C ho‘zi- - Bino va inshootlar qurilishi tem iryo

MPa
C ho‘zi-
lishda
Siqilishda
Radial
kuchlar
ta’sirida
Statik
siqilish
da
Ij
gnabargli daraxtlar
Listven-
nitsa
660
0,52
125.0
64,5
9,9
111,5
Qarag‘ay
500
0.44
103,5
48.5
7.5
86.0
Yel
445
0,43
103.0
44,5
6,9
79.5
Pixta
375
0,39
67,0
39.0
6,4
68^5
-----
Tog‘
archasi
400
0,40
80,0
40,0
6,6
72,0
Yaproqli daraxtlar
Eman
690
0.43
123
57,5
10,2
107,5
Oq qayin
630
0,54
168
55.0
9.3
109.5
Buk
670
0,47
123
55,5
11.6
108.5
Lipa
495
0.49
121
45,5
1 8,6
88.0
Chinor
520
0.46
140
52,0
10.0
102,0
Terak
580
0,48
120
48,0
9,2
94,0
Yog‘ochning nam ligi mustahkamligini kamaytiradi. Yog‘ochda
uchraydigan ko‘z!ar, qiyshiq qatlam, buralish, cherish kabi nuqsonlar uning
mexanik xossalarini yomonlashtiradi. Igna bargli daraxtlar yog‘ochlari
bargli daraxtlar yog‘ochlariga nisbatan agressiv muhitlarga chidamli
bo‘ ladi. Yog‘ochning buzilish tezligi agressiv muhitning konsentratsiyasiga
bog‘liq. Kuchsiz ishqorlar va mineral kislotalarda yog‘och materiallar
uzoq muddat xizmat qiladi.
209
13.4. Yog‘ochtting nuqsonlari
Yog ‘ ochning nuqsonlariga daraxt tanasining shakli о ‘ zgari shi, tuzilishi-
ning normal holatdan farqlanishi, biologik omillar ta’sirida buzilishi kiradi.
Yog‘ochning nuqsonlari uning sifatini pasaytiradi va ishlatish sohasini
chegaralaydi. Nuqsonlar quyidagicha: ko‘zlar, yoriqlar, yog‘och tanasi
normal shakli va tuzilishining buzilishi, rangining o ‘zgarishi, chirishi,
qurtlashivashu kabilar.
К о ‘г1аг - daraxt tanasidagi kesilgan shoxdan qolgan asos. Daraxt
qancha sershox bo‘lsa, undan tayyorlangan yog‘och ham shunchalik ko‘zli
bo‘ladi. Ko‘zlar yog‘ochni qayta ishlashni qiyinlashtiradi va mexanik
xossalarini (cho‘zilish) yomonlashtiradi. Ko‘zlar qirqimi doira, oval,
cho‘zinchoq shaklda bo‘ladi (13.3-rasm).
13.3-rasm. Yog‘och ko‘zlarining turlari.
a) sog'lomko ‘z; b) shoxsimonko ‘z; d) tushib ketadigan ко ‘z.
Yoriqlar
- ichki (m ag‘ziqurishi) vatashqiomillar (shamol, sovuq)
ta’sirida yog'ochning tolalari bo‘ylabyorilishi natijasidir. Ularning chatnoq,
ajroq, sovuqdan yorilish va qurib yorilish xillari bo‘ladi 13.4-rasm).
13.4-rasm. Yog‘och yoriqlari turlari.
a) xochsimon chatnoq; b) halqasimon ajroq; d) sovuqdan yorilish;
e) yoriqlar.
210
Chatnoq radial yo‘nalishda bo‘lib, yog‘och tanasining o ‘zagi orqali
o‘tadi. Oddiy chatnoq ko‘ndalang kesimdagi 1-2 yoriqlardan iborat, bitta
diametr bo‘ylab yo‘nalgan. Murakkab chatnoq ko‘ndalang kesimdagi 2 va
bir necha yoriqlardan iborat, bir-biriga nisbatan burchak ostida joylashadi.
Ajroq yog‘ochhing yillik halqa bo‘ylab yorilishi tolalarini buzadi, mahsulot
sifatini pasaytiracli.
Daraxt qattiq sovuq ta’sirida ochiq yoki yopiq shaklda bo‘ylama
yoriladi: yog‘och tabiiy yoki sun’iy quritilganda, yorilishi radial yo‘nalishda
bo‘ladi. Yoriqlar yog‘och buyum sifatini buzadi.
|