Muloqot qobiliyatlari maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan

Muloqot qobiliyatlari maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan
muloqot qilish uchun asos sifatida
Hozirgi vaqtda jamiyatda aloqaning roli ortib bormoqda, yangi axborot
texnologiyalari jadal rivojlanmoqda, bu esa o'ziga xos aloqa muhitini yaratadi.
Zamonaviy dunyoda bolaning kattalar va tengdoshlari bilan aloqalari soni doimiy
ravishda oshib bormoqda.
Maktabgacha yoshda ijtimoiy makonning chegaralari kengayib bormoqda, bu
birinchi navbatda bolaning hayotida 4 yoshdan boshlab, muhim kattalardan tashqari,
tengdoshning ahamiyati paydo bo'lishi va ortib borishi bilan bog'liq, chunki bu
yoshdan boshlab tengdosh - bolaning o'zini o'zi anglashini shakllantirishning
ajralmas qismidir. [8]
Shuni ta'kidlash kerakki, maktabgacha yoshdagi bolaning tengdoshlari bilan
muloqot qilishda kommunikativ qobiliyatlarini shakllantirish uchun bir qator
shartlar mavjud. [8]
Kommunikativ qobiliyatlar old shartlarga asoslanadi, ularning asosiylari
yoshga bog'liq rivojlanish xususiyatlari (aqliy rivojlanish xususiyatlari va kattalar va
tengdoshlar bilan muloqot qilish xususiyatlari) va bolaning o'ziga xos xususiyatlari
(bolaning individualligi va individual tajriba). bola).
Maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan muloqot qilishda
kommunikativ qobiliyatlarini shakllantirishning eng muhim va o'rganilgan
shartlarini ta'kidlaymiz.
Maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan o'zaro munosabatlarida
kommunikativ qobiliyatlarini shakllantirish uchun zarur shart-sharoitlar.
Muloqotga bo'lgan ehtiyoj kommunikativ faoliyatning o'zi bilan bir vaqtda
shakllanadi, chunki ikkala jarayon uchun hal qiluvchi moment aloqa ob'ektini -
12
boshqa shaxsni shaxs sifatida, sub'ekt sifatida, potentsial aloqa sherigi sifatida
aniqlashdir.
Bolaning boshqa bolalar bilan muloqot qilish zarurati erta bolalik davrida
paydo bo'ladi va hayotning 3-yilida aniq aniqlanadi. U bolalarning yangi tajriba, faol
faoliyat va kattalar bilan muloqotga bo'lgan ehtiyoji asosida qurilgan.
Aloqa vositalari ostida Lisina M.I. Har bir ishtirokchi o'zining muloqot
harakatlarini quradigan va boshqa shaxs bilan o'zaro munosabatga hissa qo'shadigan
operatsiyalarni tushunadi. 73].
Lisina M.I. bolalarning tengdoshlari bilan o'zaro munosabatda bo'ladigan
aloqa vositalarining uchta asosiy toifasini aniqladi: ekspressiv-yuz, ob'ekt-samarali
va nutq operatsiyalari.[14, b. 27]
Ularning barchasi bolada bolalar va ularning atrofidagi odamlar o'rtasidagi
haqiqiy aloqalar jarayonida shakllanadi. Aloqa vositalarining har bir toifasi bolaning
tengdoshlari bilan o'zaro munosabatlarida ularning funktsiyasi va rolini
belgilaydigan o'ziga xos imkoniyatlarga ega.
Ekspressiv-mimik vositalar ontogenezda birinchi bo'lib paydo bo'ladi.
Ularning o'ziga xosligi shundaki, ular bir vaqtning o'zida bolaning hissiy holatining
namoyon bo'lishi va uning atrofidagi odamlarga qaratilgan faol imo-ishoralar
sifatida xizmat qiladi. Individualizatsiyaga qaramay , bolalarda ma'lum bir
jamiyatda qabul qilingan tegishli standartlarni o'zlashtirishi tufayli bolada his-
tuyg'ularning ifodasi boshqa odamlar uchun tushunarli bo'lgan belgiga aylanadi.
Ekspressiv-yuz aloqa vositalari ekspressivdir. Ular aloqaning boshqa toifalari
(diqqat, qiziqish, xayrixohlik) tomonidan unchalik aniqlik va to'liqlik bilan
etkazilmaydigan va rivojlanishning har qanday darajasida muloqotga bo'lgan
ehtiyojning majburiy tarkibiy qismini tashkil etuvchi aloqa mazmunini ifodalaydi.
Bu inson hayoti davomida ifodali va yuzli aloqa vositalarining doimiy ahamiyatini
belgilaydi.
Subyektiv aloqa vositalari ontogenezda keyin paydo bo'ladi. Ular,
shuningdek, belgi funktsiyasiga ega, ularsiz turli odamlar o'rtasida o'zaro tushunish
mumkin emas. Ushbu vositalar yuqori darajadagi o'zboshimchalik bilan ajralib
13
turadi va bolalarga kattalardan kerakli shovqinga tez va aniq erishishga imkon
beradi.
Eng samarali og'zaki aloqa vositalari bolaga shaxsiy vaziyatdan tashqariga
chiqishga va kattalar bilan yanada kengroq o'zaro munosabatlarni o'rnatishga imkon
beradi [14, p. 74].
Tengdoshlar bilan muloqot qilishda bolalar o'zlari allaqachon o'zlashtirgan
barcha toifadagi aloqa vositalaridan foydalanadilar, jami ma'lum bir faoliyatni
hozirgi faoliyat tomonidan hal qilinadigan vazifaga va faoliyatning individual
xususiyatlariga qarab birinchi o'ringa qo'yadi. p. 81].
O'zaro ta'sirning muayyan turi aloqa ekanligini tushunish uchun M.I.
tomonidan taklif qilingan quyidagi to'rtta mezonga tayanish mumkin. Lisinaning
faoliyati [15].
Birinchi mezon: muloqot boshqasiga e'tibor va qiziqishni nazarda tutadi,
ularsiz o'zaro ta'sir qilish mumkin emas. Ko'zlarga qarash, birovning so'zi va
harakatlariga e'tibor berish, sub'ektning boshqa shaxsni idrok etishini, unga
qaratilganligini ko'rsatadi.
Ikkinchi mezon - boshqasiga nisbatan hissiy munosabat . Muloqot - bu
shunchaki boshqa odamni befarq idrok etish emas, bu har doim unga nisbatan hissiy
munosabatdir. Hamkorning ta'sirini idrok etishning hissiy rangi - bu muloqotning
ikkinchi mezoni.
Muloqotning uchinchi mezoni - sherikning e'tiborini o'ziga jalb qilishga
qaratilgan faol harakatlar. Muloqot o'zaro jarayon bo'lgani uchun, inson sherigi buni
idrok etishiga va uning ta'siri bilan bog'liqligiga ishonch hosil qilishi kerak. Boshqa
birovning qiziqishini uyg'otish, e'tibor berish istagi muloqotning eng xarakterli
momentidir.
Muloqotning to'rtinchi mezoni - bu odamning sherigining unga bo'lgan
munosabatiga nisbatan sezgirligi. Hamkorning munosabati ta'sirida o'z faoliyatining
o'zgarishi (kayfiyat, so'zlar, harakatlar) bunday sezgirlikni aniq ko'rsatadi .
Birgalikda sanab o'tilgan mezonlar bu o'zaro ta'sir aloqa ekanligini ko'rsatishi
mumkin[18].
14
Tadqiqotlar natijasida G.R. Xuzeeva va T.P. Avdulovning katta maktabgacha
yoshdagi bolalar o'rtasidagi muloqot xususiyatlarini o'rganishi shuni ko'rsatdiki,
sotsializatsiya natijasi, tengdoshlar guruhidagi muloqotning muvaffaqiyati bevosita
ichki faoliyat va tashqi xususiyatlar bilan belgilanmaydi, balki bu jarayonning o'zi
vositachilik qiladi. haqiqiy muloqot va o'zaro ta'sir. Ya'ni, bolaning tengdoshlari
bilan muloqot qilishdagi muvaffaqiyati ijtimoiy haqiqatni qurish jarayoniga bog'liq:
faollik, sherikga nisbatan sezgirlik [31, p. 21].
Haqiqiy muloqot jarayonida kommunikativ qobiliyatlar boshqasining
xususiyatlarini (istaklari, his-tuyg'ulari, xatti-harakatlari, faoliyat xususiyatlari va
boshqalar) navigatsiya qilish va hisobga olish qobiliyatida, boshqasiga e'tibor
qaratishda, tengdoshlariga nisbatan sezgirlikda namoyon bo'ladi.
Bu xususiyat faollik, tashabbuskorlik, yordam berish, baham ko'rish istagi,
boshqa birovning nuqtai nazarini hisobga olish va tushunish qobiliyati, muloqot
jarayonida tengdoshning faoliyatini baholash qobiliyatida namoyon bo'lishi
mumkin.
Shu bilan birga, tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, bola tengdoshining
qiziqishlari va xususiyatlarini hisobga olishi va ulardan "o'z manfaati uchun"
foydalanishi mumkin (xudbinlik, raqobatbardoshlik ) yoki u bu qobiliyatdan "uchun
foydalanishi mumkin" boshqasining foydasi" (gumanistik yo'nalish, xulq-atvorning
ijtimoiy shakllari, fidokorona yordam) [31, p. 22]. Ammo har ikkala holatda ham
bola yuqori darajadagi muloqot qobiliyatiga ega bo'lishi mumkin.
Aloqa jarayonida boshqasining xususiyatlarini navigatsiya qilish va hisobga
olish qobiliyati faoliyatda shakllanadi.
Muloqot qobiliyatlarining asosi, Xuzeeva G.R. va Avdulova T.P [31, s. 23],
kognitiv, hissiy va xulq-atvor jihatlarini o'z ichiga olgan tengdoshning adekvat
qiyofasini shakllantirishda yotadi .
An'anaviy ravishda biz tengdosh tasvirining uchta tarkibiy qismini ajratib
ko'rsatishimiz mumkin.
Tengdosh tasvirining kognitiv jihati quyidagilarni o'z ichiga oladi:
15
1) tengdoshlar bilan muloqot qilish va o'zaro munosabatlar normalari va qoidalarini
bilish;
2) tengdoshning tabaqalashtirilgan qiyofasi (tashqi xususiyatlarni, istaklarini,
ehtiyojlarini, xatti-harakatlarining motivlarini, boshqasining faoliyati va xatti-
harakatlarining xususiyatlarini bilish);
3) boshqa odamning his-tuyg'ularini bilish va tushunish;
4) ziddiyatli vaziyatni konstruktiv hal qilish usullarini bilish.
Tengdosh tasvirining hissiy jihati quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) tengdoshga ijobiy munosabat;
2) tengdoshga munosabatning shaxsiy turini shakllantirish (ya'ni, tengdoshga
nisbatan alohida, raqobatbardosh munosabatdan "jamoa", "mansublik" [31, 81-b.]
tuyg'usining ustunligi).
Tengdoshlar obrazining xulq-atvor jihatiga quyidagilar kiradi: qobiliyat
1) xatti-harakatlar qoidalari va normalaridan foydalangan holda muloqot va o'zaro
ta'sir jarayonini tartibga solish;
2) tengdoshingizning manfaatlarini hisobga olgan holda o'z muloqot
maqsadlaringizni ifoda etish va ularga erishish;
3) konstruktiv hamkorlik qilish qobiliyati;
tengdoshlar bilan muloqot qilish jarayonida ijtimoiy harakatlarni amalga oshirish
qobiliyati ;
5) ziddiyatli vaziyatlarni konstruktiv usullar bilan hal qilish.
Albatta, kommunikativ qobiliyatlarning aniqlangan tarkibiy qismlari bir-biri
bilan chambarchas bog'liq va haqiqiy muloqot jarayonida ularni ajratish qiyin:
Tengdoshning adekvat qiyofasining kognitiv, hissiy va xulq-atvor
komponentlari kommunikativ qobiliyatlarni belgilaydigan markaziy sifatni -
tengdoshlar ta'siriga sezgirlikni tashkil qiladi.
Tengdoshga nisbatan sezgirlik - bu boshqasining xususiyatlarini (istaklari,
his-tuyg'ulari, xatti-harakatlari, faoliyat xususiyatlari va boshqalar) navigatsiya
qilish va hisobga olish, tengdoshga e'tibor berish, uning takliflariga javob berishga
tayyorlik, eshitish qobiliyati. va boshqasini tushuning.
16
Bu barcha fazilatlarning namoyon bo'lishini "mashhur" maqomiga ega bo'lgan
maktabgacha tarbiyachida ko'rish mumkin, ya'ni. tengdoshlari orasida obro'-
e'tiborga ega bo'lganligi sababli, mashhur bolaning muloqot qobiliyati yuqori
darajada rivojlanganligini aytishimiz mumkin. Maktabgacha yoshdagi bolalarda
muloqot qobiliyatlarini namoyish qilishning uchta varianti mavjud.
Muloqot qobiliyatlari quyidagilar bilan namoyon bo'ladi:
- o'z maqsadlariga erishish, aloqa sherigi xususiyatlarini hisobga olgan holda o'zaro
munosabatda bo'lish sharoitida (biror narsa so'rash, o'yinda qatnashishga rozilik
berish, nimanidir bilish, aniqlashtirish va h.k. aloqa hamkorining bir qismi);
- birgalikdagi sa'y-harakatlar orqali maqsadga erishish sharoitida (o'yinlar, qo'shma
topshiriqlar, mashqlar, ochiq havoda o'yinlar, yugurish va boshqalarni tashkil qilish
va o'tkazish);
ijtimoiy shakllarini ta'minlash sharoitida (yordam, hamdardlik, fidokorona yordam,
o'zaro yordam) [23, p. 82].
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ko'pchiligi (ammo hammasi emas)
muloqotning yangi shaklini rivojlantiradilar, ular vaziyatga bog'liq bo'lmagan -
biznes deb nomlanadi.
Tengdoshga qilingan nutqning yarmiga yaqini qo'shimcha vaziyat xarakteriga
ega bo'ladi. Bolalar bir-birlariga qayerda bo'lganlari va ko'rganlari haqida gapirib
berishadi, o'zlarining rejalari yoki afzalliklarini baham ko'rishadi va boshqalarning
fazilatlari va harakatlarini baholaydilar. Bu yoshda, ob'ektlar va ular bilan harakatlar
vositachiligida emas, balki "sof muloqot" yana mumkin bo'ladi.
Olti yoshga kelib, maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan
hamdard bo'lish qobiliyati va boshqa bolaga yordam berish yoki unga baham ko'rish
istagi sezilarli darajada oshadi. Tengdoshlarni qo'llab-quvvatlashga qaratilgan
barcha harakatlar odatda ijobiy his-tuyg'ular - tabassum, ko'zlarga qarash,
hamdardlik va yaqinlikni ifodalovchi imo-ishoralar bilan birga bo'lishi xarakterlidir.
Ko'pincha, o'yin qoidalariga zid ravishda, bolalar o'z sheriklariga yordam berishga,
kattalarga o'z harakatlarini oqlashga va ularni jazodan himoya qilishga harakat
qilishadi. Bularning barchasi tengdoshga qaratilgan xatti-harakatlar nafaqat axloqiy
17
me'yorga rioya qilish istagi bilan, balki, birinchi navbatda, boshqa bola bilan
to'g'ridan-to'g'ri munosabatda bo'lishini ko'rsatishi mumkin.
Tengdoshiga yordam berishga, unga biror narsa berishga yoki unga taslim
bo'lishga fidokorona intilish, uning harakatlariga befarq hissiy aralashish kattaroq
maktabgacha yoshda boshqa bolaga alohida munosabat shakllanganligini ko'rsatishi
mumkin, uni shaxsiy deb atash mumkin. Bu munosabatlarning mohiyati shundan
iboratki, tengdosh nafaqat o'zi bilan taqqoslash ob'ekti va vositasi bo'libgina qolmay,
balki birgalikdagi faoliyatda afzal sherik bo'ladi. O'z-o'zini tasdiqlash, balki o'zini
o'zi qadrlaydigan yaxlit shaxs. O'zini tengdoshlari bilan solishtirish va solishtirish,
chuqurroq shaxslararo munosabatlarga imkon beradigan ichki hamjamiyatga
aylanadi.
Lisina M.I. va A.G. Ruzka kattalar bilan muloqotdan sezilarli farq qiladigan
maktabgacha
yoshdagi
bolalar
va
tengdoshlar
o'rtasidagi
muloqotning
xususiyatlarini aniqladi [24, p.85].
Birinchi va eng muhim farqlovchi xususiyat - bu kommunikativ
harakatlarning xilma-xilligi va ularning juda keng doirasi. Bola tengdoshi bilan
bahslashadi, unga o'z irodasini yuklaydi, uni tinchlantiradi, talab qiladi, buyuradi,
aldaydi, pushaymon qiladi va hokazo.
Aynan boshqa bolalar bilan muloqotda xulq-atvorning murakkab shakllari,
masalan, da'vogarlik, o'zini ko'rsatishga intilish, norozilik bildirish , kulgi,
xayolparastlik kabilar paydo bo'ladi [15, p. 87].
Tengdoshlar bilan muloqotning ikkinchi ajoyib xususiyati uning juda yorqin
hissiy intensivligidir. Tengdoshlari bilan muloqotda bola 9-10 baravar ko'proq
ifodali va yuz ifodalarini namoyon qiladi, ular turli xil hissiy holatlarni ifodalaydi -
g'azablangan g'azabdan vahshiyona quvonchgacha, muloyimlik va hamdardlikdan
g'azabgacha.
Muloqotga bo'lgan ehtiyojning intensivligi va sherikga intilish darajasini
ifodalovchi aloqaning ahamiyati kattalarga qaraganda tengdosh bilan o'zaro
munosabatlar sohasida ancha yuqori. 56].
18
Bolalar aloqalarining uchinchi o'ziga xos xususiyati ularning nostandart va
tartibga solinmagan tabiati bo'lib , ular bu erda ifodalanadi: maxsus bo'shashmaslik,
tartibsizlik va o'rnatilgan naqshlarning yo'qligi . Agar kattalar bolaga madaniy
jihatdan normallashtirilgan xulq-atvor namunalarini taqdim etsa, tengdosh
individual, standartlashtirilmagan, erkin namoyon bo'lish uchun sharoit yaratadi.
Tabiiyki, yoshi bilan bolalarning aloqalari umumiy qabul qilingan qoidalarga
ko'proq bo'ysunadi.
Tengdoshlar bilan muloqotning yana bir xususiyati - faol harakatlarning
reaktivlardan ustunligidir. Bu, ayniqsa, bolalar o'rtasida nizolar, norozilik va
noroziliklarni keltirib chiqaradigan sherikning sezgir faolligi yo'qligi tufayli
buziladigan dialogni davom ettirish va rivojlantirishning iloji yo'qligida aniq
namoyon bo'ladi. 29].
Shunday qilib, maktabgacha yoshdagi bolaning tengdoshlari bilan muloqot
qilishda kommunikativ qobiliyatlarini shakllantirish uchun bir qator shartlar mavjud.
Kommunikativ qobiliyatlar old shartlarga asoslanadi, ularning asosiylari
yoshga bog'liq rivojlanish xususiyatlari (aqliy rivojlanish xususiyatlari va kattalar va
tengdoshlar bilan muloqot qilish xususiyatlari) va bolaning o'ziga xos xususiyatlari
(bolaning individualligi va individual tajriba). bola).
Maktabgacha yoshdagi bolalarning tengdoshlari bilan muloqot qilishda
kommunikativ qobiliyatlarini shakllantirishning eng muhim va o'rganilgan shartlari
quyidagilardir: tengdoshlar bilan o'zaro munosabatlarda maktabgacha yoshdagi
bolaning kommunikativ qobiliyatini shakllantirish uchun zarur shartlar.
Aloqa vositalari deganda har bir ishtirokchi o'z aloqa harakatlarini quradigan
va boshqa shaxs bilan o'zaro munosabatga hissa qo'shadigan operatsiyalar
tushuniladi.
Lisina M.I. Bolalar tengdoshlari bilan o'zaro aloqada bo'lgan uchta asosiy
toifadagi aloqa vositalarini aniqladilar: ekspressiv-yuz, ob'ekt-samarali va nutq
operatsiyalari.
Tengdoshlar bilan muloqot qilishda bolalar o'zlari allaqachon o'zlashtirgan
barcha toifadagi aloqa vositalaridan foydalanadilar, ular hozirgi vaqtda faoliyat
19
tomonidan hal qilinadigan vazifaga va faoliyatning individual xususiyatlariga qarab
ma'lum faoliyatni birinchi o'ringa qo'yadi.
Muayyan turdagi o'zaro ta'sir aloqa ekanligini tushunish uchun faoliyat
quyidagi to'rtta mezonga asoslanishi mumkin: muloqot boshqasiga e'tibor va
qiziqishni, boshqasiga nisbatan hissiy munosabatni , sherikning e'tiborini o'ziga jalb
qilishga qaratilgan faol harakatlarni, shaxsning sherikning unga nisbatan
ko'rsatadigan munosabatiga nisbatan sezgirlik.
Ijtimoiylashuv natijasi, tengdoshlar guruhidagi muloqotning muvaffaqiyati
bevosita ichki faoliyat va tashqi xususiyatlar bilan belgilanmaydi, balki haqiqiy
muloqot va o'zaro ta'sir jarayoni bilan bog'liq.
kommunikativ qobiliyatlar boshqasining xususiyatlarini (istaklari, his-
tuyg'ulari, xatti-harakatlari, faoliyat xususiyatlari va boshqalar) navigatsiya qilish va
hisobga olish qobiliyatida, boshqasiga e'tibor qaratishda, tengdoshlariga nisbatan
sezgirlikda namoyon bo'ladi.
Kommunikativ qobiliyatlarning asosi kognitiv, hissiy va xulq-atvor
tomonlarini o'z ichiga olgan tengdoshning adekvat qiyofasini shakllantirishdir .
Maktabgacha yoshdagi bolalar va tengdoshlar o'rtasidagi muloqotning
xususiyatlari, ular kattalar bilan muloqot qilishdan sezilarli darajada farq qiladi.
Birinchi va eng muhim farqlovchi xususiyat - bu kommunikativ harakatlarning
xilma-xilligi va ularning juda keng doirasi. Tengdoshlar bilan muloqotning ikkinchi
ajoyib xususiyati uning juda yorqin hissiy intensivligidir. Bolalar aloqalarining
uchinchi o'ziga xos xususiyati ularning nostandart va tartibga solinmagan tabiati
bo'lib , ular bu erda ifodalanadi: maxsus bo'shashmaslik, tartibsizlik va o'rnatilgan
naqshlarning yo'qligi .
|