nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
V. Laboratoriya mashgʻulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

9
17. Xorijiy avtomatlashtirilgan o‗rgatuvchi tizimlar
18. Moodle tizimida o‗quv materiallarni joylashtirish
19. Moodle tizimining interfaol imkoniyatlarni hosil qilish
20. Masofaviy kurslar yaratishda Moodle tizimidan foydalanish
21. Moodle tizimida topshiriqlar hosil qilish
22. Moodle tizimida nazorat testlari yaratish
23. Moodle tizimida anketa soʻrov yaratish
24. Moodle tizimida ma‘lumotlar bazasi yaratish
25. Moodle tizimida forum yaratish
26. Moodle tizimida seminar yaratish
27. Moodle tizimida chat yaratish
28. Moodle tizimida information qismi bilan ishlash
29. Moodle tizimida oʻquv faoliyati monitoringini olib borish
30. Moodle tizimida oʻqituvchi huquqlarini oʻzgartirish
31. Flash texnologiyasida boshqaruvchi ob‘ektlar yaratish.
32. Multimediyali elektron darslik yaratish
33. Flash dasturida audio ma‘lumotlar bilan ishlash
34. Flash dasturida video ma‘lumotlar bilan ishlash
35. Flash dasturida ob‘yekt trayektoriyasini boshqarish
36. Flash dasturida krossvord yaratish
37. Flash dasturida interfaol labirint yaratish
38. Flash dasturida banner yaratish
39. Flash dasturida taqdimot yaratish
40. Flash dasturida nazorat testlari yaratish
41. Flash dasturida interfaol manbalar yaratish
42. Flash dasturining konvertatsiya imkoniyatlari
43. Flash dasturida GIF faylli manbalar
44. Flash dasturida hisoblash ishlari
45. Flash dasturida ma‘lumotlar bazasi bilan ishlash imkoniyatlari
46. Flash dasturida Actions tilining qo‗shimcha imkoniyatlari
47. Flash dasturida ob‘yektlarni modellashtirish
48. 3DS MAX dasturida ob‘yektlarni modellashtirish
49. Flash dasturida jarayonlarni modellashtirish
50. 3DS MAX dasturida jarayonlarni modellashtirish
51. iSpring dasturini sozlash
52. iSpring dasturida nazorat testlari yaratish
53. iSpring dasturida turli testlari yaratish
54. iSpring dasturida anketa soʻrovlari yaratish
55. iSpring dasturida masofaviy kurslar yaratish
Mustaqil oʻzlashtiriladigam mavzular boʻyicha talabalar tomonidan referatlar
tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi.
VII. Fan boʻyicha kurs ishi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi pedagogik dasturiy...

10
rivojlantirish, olgan nazariy bilimlarini qo‗llashda amaliy ko‗nikmalar
hosil kilish,
bevosita ishlab chikarishdagi real sharoitlarga mos yechimlar qabul kilish va
zamonaviy texnika va axborot texnologiyalarini qo‗llash ko‗nikmalarini hosil
qilishdir.
Kurs ishi fan mavzulariga taalluqli masalalar
yuzasidan talabalarga yakka
tartibda tegishli topshiriq shaklida beriladi. Kurs ishining hajmi, rasmiylashtirish
shakli, baholash mezonlari ishchi fan dasturida va
tegishli kafedra tomonidan
belgilanadi. Kurs ishini bajarish talabalarda fanga oid bilim, ko‗nikma va
malakalarni shakllantirishga xizmat qilishi kerak.
Kurs ishi mavzulari bevosita informatika va axborot texnologiyalari fanini
o‗qitish metodikasini takomillashtirishga bog‗liq bo‗lgan
mavzular orqali
belgilanadi. Kurs ishlari mavzulari bir guruhdagi talabalar uchun bir hilda
berilmaydi.
Kurs ishi uchun tahminiy mavzular:
1.
Microsoft Office paketi dasturlarda pedagogik dasturiy vositalar
yaratish
2.
Web-muharrirlarda pedagogik dasturiy vositalar yaratish
3.
Qobiq dasturlarda elektron qoʻllanma yaratish
4.
Modellashtiruvchi dasturlarda pedagogik dasturiy vositalar
5.
Namoyish qiluvchi dasturlarda pedagogik dasturiy vositalar
6.
Elektron ma‘lumotnoma
va ularni yaratish
7.
Elektron xrestomatiya va ularni yaratish
8.
Elektron katalog va ularni yaratish
9.
Virtual stendlar va ularni yaratish
10.
Mahalliy intellektual oʻqitish tizimlari
11.
Xorijiy intellektual oʻqitish tizimlari
12.
Mahalliy ekspert-o‗rgatuvchi tizimlar
13.
Xorijiy ekspert-o‗rgatuvchi tizimlar
14.
Mahalliy avtomatlashtirilgan o‗rgatuvchi tizimlar
15.
Xorijiy avtomatlashtirilgan o‗rgatuvchi tizimlar
16.
Moodle tizimida o‗quv materiallarni joylashtirish
17.
Moodle tizimining interfaol imkoniyatlarni hosil qilish
18.
Masofaviy kurslar yaratishda Moodle tizimidan foydalanish
19.
Moodle tizimida
topshiriqlar hosil qilish
20.
Moodle tizimida nazorat testlari yaratish
21.
Moodle tizimida anketa soʻrov yaratish
22.
Moodle tizimida ma‘lumotlar bazasi yaratish
23.
Moodle tizimida forum yaratish
24.
Moodle
tizimida seminar yaratish
25.
Moodle tizimida chat yaratish
26.
Moodle tizimida information qismi bilan ishlash
27.
Moodle tizimida oʻquv faoliyati monitoringini olib borish
28.
Moodle tizimida oʻqituvchi huquqlarini oʻzgartirish
29.
Flash texnologiyasida boshqaruvchi ob‘ektlar yaratish.
30.
Multimediyali elektron darslik yaratish
31.
Flash dasturida audio ma‘lumotlar bilan ishlash
11
32.
3DS MAX dasturida ob‘yektlarni modellashtirish
33.
Flash dasturida jarayonlarni modellashtirish
34.
3DS MAX dasturida jarayonlarni modellashtirish
35.
iSpring dasturini sozlash
36.
iSpring dasturida nazorat testlari yaratish
37.
iSpring dasturida
turli testlari yaratish
38.
iSpring dasturida anketa soʻrovlari yaratish
39.
iSpring dasturida masofaviy kurslar yaratish
-Modul. Pedagogik dasturiy vositalar va ularni yaratish texnologiyalari

6
7-mavzu. WEB-texnologiyalari asosida elektron o‘quv materiallarni
yaratish texnologiyalari.
WEB-texnologiyalari
asosida
elektron
o‗quv
materiallarni
yaratish
texnologiyalari: HTML tilida elektron o‗quv
materiallarni yaratish; Dreamweaver
dasturida elektron o‗quv materiallarni
yaratish;
8-mavzu. Moodle tizimining interfaol imkoniyatlari
Moodle tizimining interfaol imkoniyatlaridan foydalanib elektron o‗quv
materiallarni yaratish; ma‘ruza; nazorat testlari; chat; forum; ma‘lumotlar bazasi;
topshiriq; anketa-so‗rov;
9-mavzu. Moodle tizimida nazorat testlari yaratish
Moodle tizimining interfaol imkoniyatlaridan foydalanib nazorat testlari
yaratish; Test savollarini kiritish yo‗llari; Test savollarini sozlash parametrlari.
10-mavzu. Multimediyali elektron darslik yaratish
Multimediyali elektron darslik loyihasini ishlab chiqish. Flash dasturida
Multimediyali elektron darslik qobig‗ini yaratish. Multimediyali
elektron darslik
qobig‗iga ma‘lumotlarni kiritish.
Tuzilmalar asoslari

Tuzilmalar asoslari
Download
0,9 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/10
Sana
21.02.2024
Hajmi
0,9 Mb.
#160187
Download
0,9 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tuzilmalar asoslari
Download
0,9 Mb.
Matnni ko'rish
II. O‘quv fanining maqsadi va vazifasi

4
darslik, elektron o‗quv qo‗llanmasi, elektron ma‘lumotnoma,
elektron xrestomatiya,
elektron katalog, elektron o‗quv materiallarini yaratish dasturlarida ishlashni,
pedagogik dasturiy vositalar bilan ishlash, pedagogik-dasturiy vositalar yaratish,
avtomatlashgan o‗rgatuvchi tizimlarda ishlash, Flash
texnologiyasi va undan
pedagogik dasturiy vositalarni
yaratishda foydalanish, elektron o‗quv materiallarini
yaratish dasturlarida ishlash
, zamonaviy dasturlash tillari asosida elektron o‗quv
materiallarini yaratish.
Fan boʻyicha talabalarning bilim, koʻnikma va malakalariga quydagi talablar
qoʻyiladi:
- pedagogik dasturiy vositalar va ularning turlari, pedagogik-dasturiy
vositalarning o‗zaro hamkorligini tashkil etish metodlari, pedagogik-dasturiy
vositalar yaratish tamoyillari, pedagogik-dasturiy vositalar ssenariysini yaratish
texnologiyasi, pedagogik dasturiy vositalarda o‗quv faoliyatni boshqarish, dasturlash
tillarida pedagogik-dasturiy vositalar yaratish texnologiyasi, Elektron o‗quv
materiallarini yaratish texnologiyalari, prinsiplari, ovoz berish texnologiyasi va uning
vositalariga doir
bilimga;
- namoyish etuvchi, nazorat qiluvchi, o‗rgatuvchi dasturlar, dasturiy
vositalarning didaktik imkoniyatlari, ekspert-o‗rgatuvchi tizimlar, avtomatlashtirilgan
o‗rgatuvchi
tizimlar,
o‗quvchilarning
psixofiziologik
hususiyatlarini
va
kompyuterning texnik imkoniyatlarini hisobga olish, pedagogik dasturiy vositalarda
o‗quv faoliyatni boshqarish. pedagogik dasturiy vositalarni
yaratishning texnik
vositalari, elektron darslik, elektron o‗quv qo‗llanmasi, elektron ma‘lumotnoma,
elektron xrestomatiya, elektron katalog, elektron o‗quv materiallarini yaratish
dasturlarida ishlash
ko‘nikmasiga;
- pedagogik dasturiy vositalar bilan ishlash, pedagogik-dasturiy vositalar yaratish,
avtomatlashgan o‗rgatuvchi tizimlarda ishlash, Flash texnologiyasi va undan
pedagogik dasturiy vositalarni yaratishda foydalanish, elektron o‗quv materiallarini
yaratish dasturlarida ishlash
, zamonaviy dasturlash tillari asosida elektron o‗quv
materiallarini yaratish
malakasiga ega boʻlishi kerak.
1. Ilmiy gʻoya id raqami 02 2

1. Ilmiy gʻoya id raqami 02 2
Download
248,58 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
15.05.2024
Hajmi
248,58 Kb.
#234339
Download
248,58 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1. Ilmiy gʻoya id raqami 02 2
Download
248,58 Kb.
Matnni ko'rish
Multimedia– axborotni (matn, rasm, animatsiya, audio, video) ifodalashning ko‘p 
imkoniyatli taqdim etilishi. 
Multimediali darsliklar

kompyuter, tarmoq texnologiyasi va didaktik vositalarni foydalanishga asoslangan texnologiyalar.
Provayder (provider) -
kompyuterlarning tarmoqqa ulanish va axborot almashishini tashkil qiladigan tashkilot.
Sayt - grafika va multimediya elementlari joylashtirilgan gipermediya hujjatlari
ko‘rinishidagi mantiqan butun axborot.
Server (server) - ma’lumotlarni o‘zida saqlovchi, foydalanuvchilarga xizmat
ko‘rsatuvchi, tarmoqdagi printer,tashqi xotira, ma’lumotlar ombori kabi resurslardan
foydalanishni boshqaruvchi kompyuter.
Server – axborot-a’lim resurslarini tarmoqda joylashtirish va uni tarqatish uchun
mo‘ljallangan kompyuter qurilmalari majmui.
Sun’iy intellekt (artifical intelligence) -
inson intellektining ba’zi xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtirgan avtomatik va avtomatlashtirilgan tizi
mlar majmausi.
Teleanjuman – turli geografik joyllashtirilgan ikki va ko‘proq foydalanuvchilar
guruhlarini o‘qitish maqsadida tv-texnologiyalari orqali axborotlar almashinish shakli.
Tizim (system)-
yagona maqsad yo‘lida bir vaqtning o‘zida ham yaxlit, ham o‘zaro bog‘langan tarzda faoliyat ko‘rsa
tadigan bir necha turdagi elementlar majmuasi.
Tyutor - auditoriya va auditoriyadan tashqari mashg‘ulotlarning alohida turlarini
o‘tkazib, o‘quvchilarning mustaqil ishlashlariga rahbarlik qiladigan, o‘quvchilar
tomonidan o‘quv rejasini bajarganliklari hamda o‘quv materialini o‘zlashtirganliklarini nazorat qiluvc
hi o‘qituvchi – maslahatchi.
Global tarmoq - Axborot – lat. Informatio

internet orqali o‘qitish–o‘quv-axborot manbalari va internet kompyuter tarmog‘i
orqali o‘zaro bir-birlari bilan bog‘langan real vaqtdagi o‘qitish.
Internetning axborotli qismi –
internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan turli elektron hujjat, grafik, rasm, audio, video va boshqa ko‘rinishid
agi axborotlar majmui.
Internetning dasturiy ta’minoti – tarmoqqa ulangan kompyuterlar va tarmoq
vositalarini yagona standart asosida ishlashi, aloqa kanallari ërdamida ma’lumotlarni qidirish, qayta
ishlash, saqlash hamda tarmoqda axborot xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq vazifalarini amalga osh
iruvchi dasturlar majmui.
Internetning texnik ta’minoti –
turli rusumdagi kompyuterlar, aloqa kanallari, tarmoq texnik vositalari majmui.
Intranet–
internetning ko‘pgina funksional imkoniyatlariga ega bo‘lgan tashkilot ëki ta’lim muassasasining ichki
tarmog‘i.Intranet internetga ulangan bo‘lishi ham mumkin.
Masofaviy ta’lim (MT) – ta’limni masofaviy o‘qitish usul va vositalari orqali tashkil qilish shakli.
Muloqot vositalari – telekommunikatsiya (internet) orqali muloqotni ta’minlash
vositalari.
Elеktron raqamli imzoning yopiq kaliti

o‘quv jaraënining o‘qituvchisi va boshqaruvchisining maslahatini olish uchun tarmoq texnologiyasi
ërdamida turli geografik joylarda yashaëtgan
talabalarni birlashtirish.
Gipermatn –
assotsiativ bog‘langan bloklar ko‘rinishida taqdim etilgan (boshqamatnli hujjatlarga yo‘l ko‘rsatuvchi
) matn.
Gipermatnli tizim – elektron hujjatlar kutubxonasini yaratishni ta’minlaydigan vosita.
Gipermedia
– matndan tashqari multimedia imkoniyatlarini ham o‘zida
mujassamlashtirgan ma’lumotlarga yo‘l ko‘rsatuvchi hujjatlar.
Gipermurojaat – tagiga chizilgan ëki qandaydir boshqa usulda ajratib ko‘rsatilgan so‘z
ëki jumla bo‘lib, gipermatnli
tizimning boshqa blok, xujjat, gipermuhit sahifasi,
gipermatnini ko‘rsatish imkoniyatini beradi.
Gipermuhit – bir-biri bilan assotsiativ bog‘langan nisbatan katta bo‘lmagan
bloklar
ko‘rinishidagi axborotning ixtiëriy ko‘rinishini taqdim etgan texnologiya.
Elektron nurli naychalar - Tuzilmalar asoslari

kazgichli ko‘rinishi topilmagan. Bu asbob televizorlarda,
ossillograf va EHMlaming monitorlarida keng qo‘llaniladi.
Bu asbobda elektron oqim ingichka nur ko‘rinishida shakllanadi.
Tor elektronlar oqimi kuchlanish yordamida boshqariladi.
Tor elektronlar
oqimi elektr maydon orqali, masalan,
ossillograflarda yoki elektromagnit maydon orqali televizorlarda
shakllantiriladi va boshqariladi. Elektron nurli naycha
quyidagicha tuzilgan: shisha idish (ballon)
ichida gorizontal
va vertikal yo‘nalishlarda elektron nurni bemvchi ikki juft
plastinka joylashgan. Shisha idishdan havo so‘riladi va vakuum
(10
"7
— 10
'8
simob ustuni, mm) hosil qilinadi. Shisha idishning
oxiri „ekran“ deb ataladi va uning
ichki tomoni fluoressent
modda — luminoform bilan qoplangan. Elektron nur ekranga
urilib uni yoritadi va ekran bo'ylab burilgan yorug‘ iz qoldiradi.
Shunday qilib, ekranda elektron nur qoldirgan yorug‘ iz
tasviri shakllanadi.
9.13-
rasmda elektron nurli naychaning tuzilishi ko‘rsa-
tilgan. Yarimo'tkazgichli asboblar qator afzalliklarga ega.
Yuqorida ta'kidlab o‘tgani-
mizdek,
lampali elektron as-
boblar faqat elektron nurli
naychalarda qo‘llaniladi. Bu-
ning sababi quyidagilar:
1. Geometrik o ‘lchamlari
kichikvayengil.
2.
Qimmat va ishonchliligi
past bo‘lgan qizdirish katodi
yo‘q.
9.13- rasm.
1 07
www.ziyouz.com kutubxonasi
3. Yarimo‘tkazgichli mexanizm manbaga ulanganda shu
zahotiyoq
ishlab ketadi, lampali asboblarda esa katodni
qizdirish uchun vaqt talab qilinadi. Bu juda muhim.
4. Yarimo'tkazgichli asboblar elektr vakuumli asboblarga
nisbatan kam quw at iste’mol qiladi. Masalan,
elektr va-
kuum asboblar asosida ishlangan televizorning quvvati
135 W, shu sinfdagi yarimo‘tkazgichli
asbobdan yasalgan
televizorning quwati esa atigi 35 W.
Jam lagich (cyMMaTop) — ikki raqam li son lar ustida

Jam lagich (cyMMaTop) — ikki raqam li son lar ustida
arifmetik amallarni bajaradi.
Hisoblagich
(
ch cth hk
)
— turtkilarni hisoblovchi mexa-
nizm. Sonlar hisoblagichida ikki raqamli („1“ va „0“) sana
ko'rinishida beriladi.
Registr — shartli raqamli belgi (kod)larni
qabul qilish,
saqlash va buyruq bo‘yicha chiqarib berish uchun xizmat
qiladi.
Shartli belgilagich (shifrlar) — raqamli
shartli belgilarni
(turtkilarni) mantiqiy buymqlarga aylantiruvchi mexanizm.
Shartli belgini ochgich (deshifrator) — shifrator baja-
radigan o ‘zgartirgichning aksi. Masalan, o‘nli
sanani ikkili
sanaga aylantiruvchi shifrator bo‘lsa, deshifrator teskari va-
zifani bajaradi.
Mikroprosessor — axborotga ishlov berish va boshqarish
mexanizmi.
M ikroprosessor xotira, axborotni kiritish-
chiqarish qurilmalari bilan birga ishlaydi.
Mikroprosessor
arifmetik — mantiqiy boshqarish, tezkor xotira EHM va boshqa
ichki qurilmalardan iborat.
EHM va boshqa raqamli texnologiyalar
asosida ishlay-
digan uskunalarda ko‘p mexanizmlar mavjud. Biz asosiylari
ustida qisqacha to‘xtalib o‘tdik.
Raqamli texnologiyalar aso-
sida ishlaydigan qurilmalaming ishonchliligi yuqori. Hozirgi
vaqtda barcha sohalardagi mutaxassislar
raqamli texno-
logiyalaming asosi bilan tanish bo‘lishlari shart.
1 1 4
www.ziyouz.com kutubxonasi
Yarimo‘tkazgichli asboblar

nolga teng bo‘ladi. Yarimo‘tkazgichli diodning volt-amper
xarakteristikasi aynan ana shu xossani aks ettiradi. To‘g‘ri „
UG“
kuchlanish bilan ta’sir etganda,
p-n- o‘tishga ta’sir qiluvchi
elektr maydon qarshilikni keskin kamaytiradi, tok esa keskin
oshadi. Bu kuchlanish teskari ishorali bo‘lganda, kuchlanish
o‘nlab marotaba oshganiga qaramasdan, (9.4-rasm) tok kichik
bo‘ladi. Bu diodning asosiy xususiyati hisoblanadi. Agar yarim-
o ‘tkazgichli diod va lampani diodning
volt-amper xarakte-
ristikasiga (9.2- rasm,
b) solishtirsak, har ikkala asbob tokni
bir tomonlama o‘tkazish xususiyatiga ega ekanligini ko‘ramiz,
lekin yarim o‘tkazgichli diodda bu xususiyat yaqqolroq
namoyon bo‘ladi.
Keyingi mavzularda diodning, aynan ana
shu xossasiga asoslangan tuzilma — to‘g‘rilagichlar haqida fikr
yuritamiz. Tuzilishiga ko‘ra yarimo‘tkazgichli diodlar: „nuq-
tali“ va „yalpoqli“ diodlarga bo‘linadi. Ular volt-amper xarak-
teristikalarining umumiy ko‘rinishida farq kam. „Nuqtali“
diodlaming „to‘g‘ri“
toki kichik, lekin katta chastotaga, bir
necha Mgs moslangan. 9.5- rasmda
;
ham yalpoqli, ham nuqtali diodning
.!
volt-amper xarakteristikasi ko‘rsatil-
®;;
gan. Atrof-muhitning harorati 20°C
6
.!
bo'lganda o ‘tayotgan tok
1 = 400 A
dan ham oshishi mumkin. 9.5- rasmda
nuqtali diodning volt-amper xarak-
teristikasi ko‘rsatilgan. Atrof muhit-
ning harorati 20°C bo‘lganda eng katta
tok 10 A dan oshmaydi.
r
u
9.5- rasm.
103
www.ziyouz.com kutubxonasi
Quyidagi jadvalda nuqtali va yalpoqli
diodlaming asosiy
ish kattaliklari keltirilgan.
Diod
turlari
Ruxsat etilgan
to ‘g‘ri tok, A
Ruxsat etilgan
teskari
kuchlanish, B
Teskari
qarshilik,
M O
m
Nuqtali
- 0 ,0 1
0,1
- 2 5
150
- 0,5
10
Yalpoqli
- 0,1 500
- 50 600
- 0 ,0 1
1,0
Agar teskari kuchlanishni uning ruxsat etilgan qiymati-
dan oshirsak (jadvalda ko'rsatilgan), teskari tok keskin oshadi,
diodning harorati juda ko‘tarilib shikastlanadi, ya’ni elektr
teshilish
yuz berib, diod yemiriladi. Lekin, haroratning yo‘l
qo‘yib boimaydigan qiymatgacha ko‘tarilishining oldini olsak,
diod teskari kuchlanishda ishlashi mumkin. Bunday asbob
stabilitron deyiladi. Bu asbob elektr zanjiri yoki mexanizm-
laming kuchlanishi m aium qiymatdan oshib ketmasligini
ta'minlaydi. Demak, stabilitron elektron mexanizm
yoki uning
bir qismining kuchlanishini m aium kattalikdan oshmasligini
ta’minlovchi asbob ekan. Haroratning y o i qo‘yib boim ay-
digan qiymatgacha ko‘tarilishining har xil usullar bilan oldi
olinadi. Masalan, puflab stabilitron atrofini biroz sovitish.
Diodlar va stabilitronlar
elektron mexanizmlarda keng
qoilaniladi.
‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilash mexanizmlari

o'zgartiriladi. Natijada chiqish qutblarida faqat musbat isho-
rali yarim davriy qiymat ta’sir ko'rsatadi.
Lekin bu shakldagi kuchlanish ham iste’molchilarni qa-
noatlantirmaydi. Shuning uchun to‘g‘rilagichning chiqish
qutblariga parallel ravishda sig‘im
va ketma-ket induktivlik
ulanadi. Bu ikki element kuchlanishga ta'sir ko‘rsatadi, kuch-
lanishni tekislab, vaqt davomida kattaligi o ‘zgarmaydigan
kattalikka yaqinlashtiradi (9.16- rasm). Bu turdagi to‘g‘rilagich
radioteleapparaturada, payvandlash apparaturasi va hokazo-
larda keng qo‘llaniladi.
Uch fazali elektr tokini to‘g‘rilashda 9.17- rasmda ko‘rsa-
tilgan sxema qo'llaniladi. Har uchala faza toklari bir-biridan
1200
elektr gradusga siljigani tufayli
chiqish kuchlanishining
shakli ancha tekis bo‘lib, bu yerda silliqlovchi L,
C filtrning
zarurati yo‘q. Sxemaning bu turi avtomobilda qo‘llanadigan
uch fazali sinxron generator va shahar elektr transportini
(metro, tramvay, trolleybus) o‘zgarmas tok bilan ta'minlovchi
tortish podstansiyalarida qo‘llaniladi.
-TEMA
SES SHAMALARÍ - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

|
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ Pdf ko'rish
|
bet | 113/126 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 8,97 Mb. | | #102642 |
Bog'liq Fizika 6-klass59-TEMA
SES SHAMALARÍ
Sesler juwan hám jińishke, bálent hám tómen, jaǵımlı hám jaǵımsız
boladı. Olar bir-birinen qanday shamaları menen ózgeshelenedi? Bunıń
ushın arnawlı shamalar kirgizilgen.
1. Sestiń qattılıǵı. 125-súwrettegi kamertonnıń shar tiymegen
shaqasına áste ǵana rezina balǵa menen urayıq. Sonda kamertonnıń
terbeliwi aqıbetinde shar belgili bir uzaqlıqqa barıp keledi. Balǵa
menen
qattıraq
urayıq.
Shar
aldıńǵıdan
uzaǵıraqqa
barıp
keledi. Kamertonnıń terbeliwi dáwirinde eń úlken awısıwına
terbelisler amplitudası delinedi. Kamerton qansha úlken amplituda
menen terbelse, onnan shıǵatuǵın sestiń qattılıǵı sonsha úlken boladı.
Ses energiyaǵa iye. Eger ses energiyası belgili bir shamadan kishi bolsa,
insan bunday seslerdi esitpeydi. Bul tómengi shegaraǵa 1m
2
maydanǵa
tuwrı keletuǵın sestiń quwatlıǵı 0,000001 mkW dep belgilengen. Birlik
maydanǵa tuwrı keletuǵın sestiń quwatlıǵı 1 W/m
2
qa jetkende insan
qulaǵında awırıw sezinedi hám terbelislerdi ses sıpatında qabıllamaydı.
Sestiń qattılıǵı 1858-jılı nemec fizikleri V. Veter hám G. Fexner
tárepinen usınılǵan nızam tiykarında anıqlanadı. Insan sezetuǵın ses
qattılıǵınıń tómengi shegarası Bell dep belgilengen. Bul birlik telefondı
oylap tapqan G. Bell húrmetine qoyılǵan. Awırıw seziniw shegarası 130
dB dep qabıl etilgen. (1 decibel = 1dB = 0,1 B). Sonlıqtan ásten
gúrrińlesiwde 40 dB, shawqımda 80 dB, samolyotta 110–120 dB ge
teń. Sestiń biyikligin mexanikalıq hám elektr
qurılmalar járdeminde kúsheytiw múmkin.
Mısalı, kernaydan shıǵatuǵın dawıstı bir
tárepke qarap baǵdarlap, tarqalıw maydanı
kishireytiledi.
«Rupor»
(127-súwret)
da
usınday sesti baǵdarlap beredi. Áyyemde sesti
kúsheytip beretuǵın apparaturalar bolma-
ǵanında, «qulaq awırıw» adamlar rupordı
qula ǵına qoyıp esitken.
127-súwret.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Gazlarda dawıstıń tarqalıwı - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Tuzilmalar asoslari - bet 2

Moddalar ularning tarkibida
erkin zaryadlangan zar-
rachalar borligi tufayli elektr o‘tkazuvchanlik xossalariga ega.
Yarimo‘tkazuvchi materiallarda elektr o ‘tkazuvchanlik ular
tarkibida elektron va „teshik“ borligiga asoslangan. Teshik —
bu atom atrofida o‘z orbitalari bilan aylanuvchi elektron-
larning qandaydir ta’sir natijasida yo‘qotgan o ‘rni. Demak,
teshik elektronlari yetishmaydigan atom bo‘lib, uning zaryadi
musbat. Yarim o'tkazgich moddalarda tok paydo qilish uchun
ko‘rsatiladigan ta'sir har xil bo‘ladi.
Bu moddaning qizishi,
elektromagnit maydon ta ’siri, yorug‘lik (fotodiod) ta'siri
bo‘lishi mumkin. Yarimo‘tkazgich moddalarda o‘zining elektr
o ‘tkazuvchanligidan boshqa aralash o‘tkazuvchanlik ham
bo‘ladi. Bu aralash o ‘tkazuvchi modda „elektronli“ yoki
„teshikli“ bo‘lishi mumkin. Aralash yarimo‘tkazgichning
o‘tkazuvchanligi „teshikli“ bo‘lsa, bunday yarimo‘tkazgich
/
7
-turli, aksincha bo‘lsa,
n- turli deyiladi.
Kuchaytirgichlar - Tuzilmalar asoslari

lashtirgan
elektr kattalik, ya’ni tok yoki kuchlanishdir. Axborot
tok yoki kuchlanishning amplitudasi yoki chastotasida ifoda-
langan (mujassamlangan) bo‘ladi. Demak, kuchaytirgichlar
qaysi kattalik kuchaytirilishiga qarab kuchlanish kuchaytir-
gichi, tok kuchaytirgichi va quvvat kuchaytirgichlariga bo‘li-
nadi. Kuchaytirgichlar qanday chastota oralig‘ida
ishlashiga
ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
1
. Asta-sekin o'zgaruvchi signalni bir gers chastotaning
kichik ulushlaridan boshlab bir necha kilogersgacha oshirib
beradigan kuchaytirgichlar shartli ravishda o ‘zgarmas tok
kuchaytirgichlari deyiladi.
2. Past chastotali kuchaytirgichlar signalining chastotasi
10 Hz — 20 kHz oralig‘ida o‘zgaradi.
3. Chastota orqali keng kuchaytiigichlar —
1
Hz -r 10 MHz.
4. Saylovchi kuchaytirgichlar — ma'lum
bir chastotali
signalni kuchaytiruvchi kuchaytirgichlar.
Kuchaytirgichlar 10
—6
10—7 voltli kuchlanish va
10—14 -j- 10—6 amperli tokni kuchaytirish xususiyatiga ega.
Yarimo‘tkazgichli kuchaytirgichlar, yuqorida ta’kidlab o'tgani-
mizdek, umumiy emitterli, umumiy
bazali va umumiy kol-
lektorli bo'ladi. Sanoat elektronikasida ko‘pincha umumiy
emitterli kuchaytirgichlar qo‘llaniladi. Bu turdagi kuchay-
tiigichning sxemasi 9.18- rasmda ko‘rsatilgan va bu sxema qu-
yidagicha ishlaydi.
=
0
bo‘lganda, ya’ni signal nolga teng bo‘lganda,
baza toki /b o‘zgarmas, kollektor va emitter toki / k ham
o'zgarmas kollektor-emitter kuchlanishi:
^ o = ~ ( ^ ~ k V -
110
www.ziyouz.com kutubxonasi
Signalning kirish kuchlanishi turtkisimon o'zgarganda
kollektor toki ham o'zgara boshlaydi, demak,
chiqish kuch-
lanishi
UcKiq = /k • /?ist ning o‘zgarishi ancha katta bo'ladi,
chunki kollektor-emitter tokining o'zgarishi shu manba
hisobiga kuchaytiriladi. Sig‘im
Ss chiqish toki
i ning
0
‘zgar-
mas tashkil qiluvchisini iste'molchi tomon o ‘tkazmaydi.
Umuman olganda, kuchaytirgichlaming turlari va bajaradigan
vazifasi keng doirada o‘zgaradi. Hozirgi vaqtda mikrosxemalar
asosida yaratilgan operatsion kuchaytirgichlar ishlab chi-
qarilmoqda. Bu kuchaytirgichlarning
amplituda-chastota
xarakteristikasi ularni keng ko‘lamda ishlatish imkoniyatini
beradi. Bu kuchaytirgichlaming kuchaytirish koeffitsiyenti
(
K )
103
dan
105
gacha, chastota kuchaytirish oralig‘i (/")
10
dan
100 MHz gacha o‘zgaradi.
- rasm.
9.22- rasm - Tuzilmalar asoslari

induktivlik, rezistor yarimo‘tkazgich
kristallning sirtida va
hajmida zichlab joylashtiriladi. IMSni ishlab chiqarish o‘ta
murakkab texnologiyadir. Bu texnologiya alohida bir ilm-u
fan sohasi bo‘lib tez rivojlanyapti. Bu sohaning rivoji katta
integral sxemalarni qo'llashga olib keldi (KIS).
Raqamli texnologiyalarda KIS ko'rinishida tuzilmalaming
turtki raqamli texnologiyalaming KIS ko‘rinishida
ishlab
chiqaradigan ayrim elementlarning bajaradigan funksional
vazifasi nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqamiz.
Turtki impuls mexanizmlari

mumkin. Turtkini xarakterlovchi kattaliklar:
T — davr va
turtkining o'zgarish tezligi, / — chastotadir. Turtkining
chastotasi har xil uskunalarda har xil bo‘Iadi. Masalan,
EHMda
bu chastota qancha katta bo‘lsa, EHMning ishlash tezligi
shuncha yuqori bo‘ladi. Turtki mexanizmining chastotasi
amplituda-chastota egri chizig‘i bilan xarakterlanadi.
Turtkilar majmuasi axborotni mujassamlaydi. Masalan,
turtki „
1
“ raqamli bo‘lsa, turtki bo‘lmagan vaqtni „
0
“ deb
olamiz. Mana shu ikki raqam
orqali barcha kattaliklar, tu-
shunchalar, mantiq elementlari, xullas, istalgan fikr,
raqam
va hokazo ifodalanadi. Raqamli EHMning asosi mana shu
prinsipga, ya’ni barchatushuncha, raqam,
tekst vamantiq
tushunchalarini ikki raqam bilan ifodalashdir. Shuni ta’kid-
lab o ‘tish lozimki, EHMning asosi bo‘lmish raqamli tuzilma
hozirgi vaqtda radio-teleapparaturaga, avtomatik yuritmalaiga,
elektr o‘lchash va nazorat asboblariga, uy-ro‘zg‘or uskuna-
lariga, xullas, turmushning barcha sohalariga kirib kelyapti.
Turtki mexanizmlarining asosiylaridan biri bu —
trigger
hisoblanadi. Uning sxemasi 9.20- rasmda ko‘rsatilgan.
Birinchi
tranzistorga boshlang‘ich turtki berilganda birinchi 7j ochiladi,
turtki ma’lum kattalikka yetgandan keyin 7j yopiladi va
T2
ochiladi. Shunday qilib,
T{ va 7j
navbatma-navbat ochilib-
yopiladi, natijada chiqish kuchlanishi
U2 turtki ko'rinishida
(9.19- rasm) o‘zgaradi. Arrasimon kuchlanish ishlab chiqa-
ruvchi mexanizm ham turtki mexanizmiga kiradi.
Uning sxe-
112
www.ziyouz.com kutubxonasi
Tranzistorlar va tiristorlar

~
<
r
9.6-rasra.
9.7- rasm.
n-p — tranzistor va
n-p-n — tranzistor. Tranzistorlarda uchta
qatlam bo‘lib, o‘rtadagi qatlam
baza deb,
ikki tomondagisi
emitter va
kollektor deb ataladi.
Emitter qatlami zaryadlangan zarrachalar (elektronlar
va teshiklar) bilan ta’minlovchi qatlamdir.
Kollektor — zaryadlami qabul qiluvchi qatlam. 9.6- rasmda
p-n-p — triodning qatlamlari va ularning shartli belgilanishi
ko‘rsatilgan.
Tranzistor qutblarining ishorasi ularni ulash sxemasiga
bog‘liq. Sanoat elektrotexnikasida ko‘pincha umumiy emitter
sxema qo'llaniladi (9.8- rasm). 9.9- rasmlarda umumiy emit-
ter sxemaning xarakteristikasi ko‘rsatilgan.
Yarimo'tkazgichli triodning me'yoriy ishlashi diodnikiga
o'xshash bo‘lib, uning haroratiga bogMiq. Umuman,
yarim
o‘tkazgichli barcha asboblarning ishlash xususiyati atrof-
muhitning, demak, uning o ‘zining haroratiga bogMiq.
Tiristor — yarimo‘tkazgichli boshqariladigan diod boMib,
bu asbobda anod va katod tokining boshqarish imkoniyati
mavjud. U to‘rt qatlamli
p-n- oMishdan iborat va /^qatlamidan
alohida qutb chiqariladi (9.10- rasm).
Undan boshqarish toki
/b oMganda anod — katod qarshiligi
RA = 0, demak, zanjirdan
tok oMadi. Boshqarish qutbiga alohida manba ulanadi. 9.10-
rasmda tiristorning qatlamlari, shartli belgisi va volt-amper
xarakteristikasi ko‘rsatilgan.
Bu yarimoMkazgichli asbob chastota o ‘zgartirgichlarda
ko‘p qoMlaniladi.
YarimoMkazgichli fotodiod. Fotodiod — bitta yoki
ikkita
p-n- oMishdan iborat yarim oMkazgichli asbob boMib, uni
yoritganda qarshiligi keskin kamayib ketib tok oMkazadi. 9.11-
105
www.ziyouz.com kutubxonasi
rasmda fotodiodning shartli belgisi va ulanish sxemasi
ko‘rsatilgan. Bu asbob avtomatik boshqarish va nazorat usku-
nalarida qo‘llanadi. Bu asbobning diodga o‘xshash ikkita: tokni
o‘tkazuvchi va o ‘tkazmaydigan holatlari mavjud.
Ikkita holatda ishlaydigan asboblami, masalan, elektron
yoki yarimo‘tkazgichli diodni „ventil“ tushunchasi bilan ham
ifodalash mumkin. Fotodiod „ventilli fotodiod“
deb ham
ataladi.
Fotorezistor ham yarimo‘tkazgichli asbob bo‘lib, uning
qarshiligi yorug‘lik oqimiga nisbatan uzluksiz o‘zgaradi. 9.12-
rasmda shu o'zgarish oqimining egri chizig‘i ko‘rsatilgan.
I BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA QADAǴALAW SORAWLARÍ

40
D) Olar qozǵalısta bolmaydı.
6. Qanday suyıqlıq qattı halına ótkende basqasha ataladı?
A) Sút. B) Suw. C) May. D) Spirt.
7. Temperaturaları teń bolǵan suyıqlıq hám gaz molekulaları arasındaǵı
aralıq birdey me?
A) Birdey emes. Suyıqlıqlarda aralıq gazlarǵa qaraǵanda úlken.
B) Birdey. Sebebi temperaturaları birdey.
C) Birdey emes. Suyıqlıqlarda aralıq gazlardaǵıǵa qaraǵanda kishi.
D) Birdey emes. Eger suyıqlıq hám gaz molekulaları bir zattıń
molekulası bolmasa.
8. Qaysı halda qant suwda tezirek eriydi: qaynaǵan suwda ma yaki suwıq
suwda ma?
A) Qaynaǵan suwda. Sebebi suw molekulalarınıń tezligi úlken.
B) Suwıq suwda. Sebebi qant molekulalarınıń háreketine suw moleku-
laları az qarsılıq kórsetedi.
C) Qaynaǵan suwda. Sebebi qant hám suw molekulalarınıń háreket
tezligi úlken.
D) Suwıq suwda. Sebebi, suw molekulalarınıń qozǵalıs tezligi kishi.
II
BAP - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

44
KIRISIW SÁWBETI
Kúndelikli turmısta qozǵalısta bolǵan kóp deneler, mashina hám
mexanizmlerge dus kelemiz.
Avtomobiller, samallatqıshlar, aspa
hám qol mexanikalıq saatları hám t.b. Avtomobildiń qozǵalısına
názer salatuǵın bolsaq, onıń hár túrli bólekleri hár túrli qozǵalısta
bolatuǵınına itibar qaratamız. Avtomobildiń korpusı, júkleri, aydawshısı
menen aldıǵa yaki keyinge qozǵalsa, onıń dóńgelekleri, dvigatelin
suwıtıwshı párrigi aylanbalı qozǵalısta boladı. Bunnan keyin aldıǵa,
keyinge, joqarıǵa, tómenge, ońǵa yaki solǵa bolatuǵın qozǵalıslardı
ulıwma halda
ilgerilemeli qozǵalıs dep aytamız. Al, diywalǵa
ildirilgen mexanikalıq saat mayatnigi tákirarlanıp turatuǵın qozǵalısta
bolǵanlıqtan onıń qozǵalısı
terbelmeli qozǵalıs delinedi.
Solay etip, bizdi qorshap turǵan álemdegi barlıq denelerdiń
qozǵalısın úsh túrge bóliw múmkin:
1. Ilgerilemeli qozǵalıs.
2. Aylanbalı qozǵalıs.
3. Terbelmeli qozǵalıs.
Denelerdiń barlıǵı da mudamı qozǵalısta bolmaydı. Mısalı, ildirip
qoyılǵan júk, imaratqa qoyılǵan tirek, kir jayılǵan jip hám t.b. Bir
qaraǵanda olarda hesh qanday nızamlılıqlar joq sıyaqlı bolıp kórinedi.
Negizinde olar teńsalmaqlılıq halatında bolıp, belgili bir nızam hám
qaǵıydalar orınlanadı.
Kernay hám sırnaylarda dawıs qalay payda bolatuǵını haqqında

159
58-TEMA
SESTIŃ HÁR TÚRLI ORTALÍQLARDA TARQALÍWÍ
126-súwret.
Sestiń tarqalıwın úyreniw ushın 1660-
jılı
Robert Boyl mınaday tájiriybe ótkergen.
Shiyshe qalpaqtıń astına saattı qoyǵan.
Bunda saattıń shıqıldap júrgen dawısı arqayın
esitilip turǵan (126-súwret).
Bunnan keyin
qalpaq ishindegi hawanı sorıp ala baslaǵan.
Saattıń shıqıldaǵan dawısı paseńlep, aqırında
pútkilley esitilmey qalǵan. Demek, sestiń
tarqalıwı ushın ortalıq kerek eken.
Vakuumda
terbelisti tarqatatuǵın hesh nárse joq. Ulıwma, ses qalayınsha
tarqaladı? Kamerton shaqası terbel gende onıń janındaǵı hawada
qısılıwlar hám keńeyiwler payda bola dı. Sońınan qısılıw hám keńeyiw
hawa bóleksheleri arqalı átirapqa tarqaladı.
Denelerdiń mexanikalıq qozǵalısları hám de olardıń teń salmaqlılıq

45
18-TEMA
DENELERDIŃ MEXANIKALÍQ QOZǴALÍSÍ.
TRAEKTORIYA
Siz fizika sabaǵında oqıtıwshıńızdıń sabaǵın tıńlap otırsız.
Bunnan
aldın úyińizden shıǵıp mektepke kelgensiz. Siz otırǵan stol,
mektep
binası ornında tur. Terezeden qarasańız ótip baratırǵan adamlardı,
avtomobillerdi kóresiz. Olarǵa qarap ayırımları qozǵalısta, ayırımları
qozgalısta emes dep juwmaq shıǵarasız. Bunday juwmaqtı shıǵarıwda
biz nelerge itibar berdik? Hár bir nárse yaki predmet berilgen waqıtta
belgili bir orında boladı. Mısalı, klasta siz otırǵan parta qapıdan 3 m
uzaqlıqta jaylasqan. Al, oqıtıwshı sizden 2 m uzaqlıqta otır. Oqıtıwshı
ornınan turıp taxta aldına bardı. Endi ol sizden 2,5 m aralıqta.
Demek, oqıtıwshınıń klasta turǵan ornı waqıt ótiwi menen ózgerdi.
Tap usınday mashinalardıń da sizge salıstırǵanda ornı waqıt ótiwi
menen ózgergenligi sebepli olardı qozǵalısta degen juwmaqqa kelesiz.
Al, klass diywalınıń ornı ózgermeydi. Bul qozǵalıslardıń barlıǵın
mexanikalıq qozǵalıs dep ataymız.
Mexanikalıq qozǵalıs dep, denelerdiń waqıt ótiwi menen
keńislikte jaylasqan ornınıń basqa denelerge salıstırǵanda ózgeriwine
aytıladı.
Bul jerde biz
basqa deneler degende terekti, binanı, poezd vagonı
orınlıǵın hám t.b. túsinemiz. Deneniń turǵan ornı mine usı tańlanǵan
denege salıstırǵanda waqıt dawamında qaralǵanlıǵınan onı
sanaq
denesi dep ataymız. Tańlanǵan sanaq denesi bir denege salıstırǵanda
háreketsiz bolsa, basqa denege salıstırǵanda qozgalısta bolıwı
múmkin. Mısalı, sanaq denesi sıpatında Tashkentten Samarqandqa
ketip baratırǵan poezdtı alatuǵın bolsaq, onda adam poezd vagonına
salıstırǵanda háreketsiz boladı. Lekin vagonnıń ózi jerge salıstırǵanda
qozǵalısta. Sol sebepli denelerdiń qozǵalısın úyreniwde, álbette, sanaq
denesi tańlanıwı kerek.
-TEMA
DENELERDIŃ BASÍP ÓTKEN JOLÍ HÁM OǴAN

|
-TEMA
DENELERDIŃ BASÍP ÓTKEN JOLÍ HÁM OǴANBog'liq Fizika 6-klass19-TEMA
DENELERDIŃ BASÍP ÓTKEN JOLÍ HÁM OǴAN
KETKEN WAQÍT. BASÍP ÓTILGEN JOL (ARALÍQ)
HÁM WAQÍT BIRLIKLERI
Mexanikalıq qozǵalısta deneniń jaǵdayı waqıt ótiwi menen
ózgeretuǵının bilip aldıńız. Bul ózgeristi sıpatlaw ushın basıp ótilgen
jol hám waqıt túsinikleri kirgiziledi.
Basıp ótilgen jol dep deneniń qozǵalıs traektoriyasınıń
uzınlıǵına aytıladı.
Joldı ólshew ushın uzınlıq birligi metrden paydalanıladı. Jol
inglisshe space – aralıq, length – uzınlıq sózleriniń bas háribi s yaki l
háripleri menen belgilenedi
1
.
Dene belgili bir waqıt dawamında qozǵaladı. Waqıt túsinigi júdá
quramalı bolǵanlıqtan oǵan ápiwayı túsinik berip bolmaydı. Sonıń
ushın ózimiz úyrenip qalǵan túsinigimiz boyınsha qollanamız.
Mısalı, avtobus Gúlistan qalasınan Tashkentke 2 saatta jetip keldi.
Waqıttı inglisshe time sóziniń birinshi háribi t menen belgileymiz.
Demek, t = 2 saat.
Basıp ótilgen joldıń uzın yaki qısqalıǵına qarap, metrden tısqarı
qolaylılıq ushın km, dm, sm hám mm lerde de ólshenedi.
Mısalı, Jerden Quyashqa shekem bolǵan ortasha aralıq 150 000
000 km. Jerden Ayǵa shekem bolǵan ortasha aralıq 384 000 km.
Jerdiń radiusı ~ 6400 km. Úrgenishten Nókis qalasına shekem bolǵan
jol uzınlıǵı ~ 170 km, mektep juwırıw jolınıń uzınlıǵı 100 m, jawın
qurtınıń ótken aralıǵı 15 sm hám t. b.
1 km = 1000 m; 1 m = 10 dm; 1 dm = 10 sm; 1 sm = 10 mm.
Denelerdiń qozǵalısta bolıw waqtı sekundlarda ólshenedi. Zárúrlikke
qarap waqıttı da millisekund, minut, saat, sutka hám t.b. belgilew
múmkin. 1 sutka = 24 saat; 1 saat = 60 minut; 1 min = 60 sekund.
Denelerdiń qozǵalıs waqtı yamasa basıp ótken jolların salıstırıw
ushın olardı birdey ólshem birligine keltiriw kerek!
1
Bunan keyin fizikalıq shmalardı olardıń inglisshe atlarınıń bas háribi menen
belgiler baramız.
|
| |
-TEMA
TEŃ ÓLSHEWLI HÁM TEŃ ÓLSHEWSIZ QOZǴALÍS

|
-TEMA
TEŃ ÓLSHEWLI HÁM TEŃ ÓLSHEWSIZ QOZǴALÍSBog'liq Fizika 6-klass20-TEMA
TEŃ ÓLSHEWLI HÁM TEŃ ÓLSHEWSIZ QOZǴALÍS
HAQQÍNDA TÚSINIK. TEZLIK HÁM ONÍŃ BIRLIKLERI
Áyyemgi waqıtta ata-babalarımız bir mámleketten ekinshisine yaki
bir qaladan ekinshisine at yaki túyelerde qatnaǵan. Bunda mánzilge
jetiw ushın háptelep, hátte aylap jol júrgen. Al, házirgi kúnde
dúnyanıń qálegen jerine bir kúnde jetip barıw múmkin.
Nelikten de insandı bir mánzilden ekinshi mánzilge alıp baratuǵın
qurallar tezirek qozǵalatuǵın bolǵan. Demek, deneler bir-birine
salıstırǵanda ayırımları tezirek, ayırımları áste qozǵaladı eken. Onı
ańlatıw ushın tezlik dep atalatuǵın fizikalıq shama kirgiziledi.
Tezlik dep waqıt birligi ishinde basıp ótilgen jolǵa aytıladı
Tezliktiń inglisshe atalıwı velocite niń birinshi háribi v menen
belgilenedi.
Tezlik =
Bas
ıp ótilgen jol
joldı ótiw ushın ketken waqıt
.
υ
=
s
t
,
υ – tezlik, s – basıp ótilgen jol, t – joldı ótiw ushın ketken waqıt.
Tezliktiń birligi
u
[ ]
= 1
m
s
.
Velosipedshiniń tezligi
υ
=
10
m
s
qa teń bolsın.
Bul 1 s dawamında velosipedshi 10 m joldı basıp ótedi degendi
bildiredi. Ádette avtomobil tezlıgı
km
saat
larda ólshenedi. Avtomobil
tezligi 80
km
saat
bolsa, bunday avtomobilde 1 saat dawamında 80 km jol
basıp ótiledi.
Eger 1 km = 1000 m hám 1 saat = 3600 s ekenligi esapqa alınsa:
1
10
36
km
saat
1000 m
3600 s
m
s
=
=
.
Avtomobil tezligi 72
km
saat
bolsa, ol
m
s
larda tómendegishe ańlatıladı:
72
20 m / s.
km
saat
1000 m
s
= ⋅
=
72
3600
|
| |
Qattı denelerde sestiń tarqalıwı - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda...

|
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ Pdf ko'rish
|
bet | 112/126 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 8,97 Mb. | | #102642 |
Bog'liq Fizika 6-klass3. Qattı denelerde sestiń tarqalıwı. Bunı úyreniw ushın oyınshıq
telefon jasaymız. Aǵahstan islengen eki shırpı qutısın alıp onıń tasların
shıǵarıp taslaymız. Hár birinde bırewden shóbin qaldırıp, belinen bir
jiptiń eki ushın shırpıǵa tesip kirgizip, shóplerge baylaymız. Qutılardı
jawıp, jipti kerip tartamız. Telefon tayar! Joldasıńızǵa birewin berip
qulaǵına tutıwın sorań. Ózińizdegi qutını tartıp, jipti kerip, qutıǵa
sóyleseńiz, joldasıńız irkinishsiz esitedi. Bunda ses jip arqalı jetkerip
beriledi. Poezd jolı relslerine qulaq tutqan adam, poezdı kórmese de,
onıń kiyatırǵanlıǵın esitedi. Geypara fılmlerde «hind» lerdiń jerge jatıp
alıp, atlılar yaki haywanlar padasınıń jaqınlasıp kiyatırǵanlıǵın bilip
alǵanlıǵın kórgen bolsańız kerek. Qattı denelerde sestiń tarqalıw tezligi
kúshli bolatuǵını 5-kesteden kórinedi.
5-keste
Gazlar
υ m/s
0
o
C da
Suyıqlıqlar
υ, m/s
20
o
C da
Qattı
deneler
u, m/s
Uglerod (II) oksid
338
Glicerin
1923
Alyuminiy 6260
Azot
336,6
Teńiz suwı
1490
Temir
5850
Argon
319
Sınap
1451
Mıs
4700
Kislorod
316
Aceton
1192
Gúmis
3620
Xlor
206
Etil spirti
1188
Altın
3240
Ámeliy tapsırma
1. Suwdıń ısıwınan baslap qaynaǵanǵa shekem shıǵaratuǵın
seslerin jaqsılap esitiń. Sebebin toparda talqılań..
2. Imkaniyatıńız bolsa, dawısıńızdı magnitofonǵa yamasa qol
telefonǵa jazıp, esitip kóriń. Dawısıńızdı tanıdıńız ba?
1. Ne sebepten kózi jaqsı kórmeytuǵın adamlardıń qulaǵı sezgir
boladı?
2. Ses qaysı payıtta uzaqqa baradı: ıssı kúnde me yaki suwıq
kúnde me? Sebebin túsindiriwge háreket etiń.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
PhotoShopda tasvirlarni kadrlash. PhotoShopda tasvir qismini ajratib olish

|
PhotoShopda tasvirlarni kadrlash. PhotoShopda tasvir qismini ajratib olish
|
bet | 3/5 | Sana | 02.07.2024 | Hajmi | 230 Kb. | | #266371 |
Bog'liq informatika 11 dasturPhotoShopda tasvirlarni kadrlash. PhotoShopda tasvir qismini ajratib olish. O’lcham va uning ko’lami, bosma uchun ko’lamni o’zgartirish, maketlashtirish bosqichida ko’lam imkoniyatlarini o’zgartirish, mukammal ko’lamni tanlsh, tasvirni to‘liq ajratib olish, ajratilgan sohalar ustida amallar.
Lasso va sehrli tayoqcha uskunalaridan foydalanish. To‘g‘ri chiziqli Lasso uskunasi, magnitli arqon, sehrli tayoqchani ishlash tamoyili, tezkor ajratish uskunasi.
PhotoShopda shakl o‘zgartirish amallari. Shakl almashtirish amallari, amallar bajarish.
Ranglarning RGB, CMYK va lab tizimlari. Yorug‘lik nurlari, qo‘shiluvchi ranglar tizimi, ayriluvchi ranglar tizimi, Indexed Color, yarim tusli tasvirlar, oq-qora (rastrli) tasvirlar.
Mo‘yqalam va qalam bilan ishlash. Mo’yqalam shaklini tanlash, mo’yqalam shaklini tahrirlash, qalam bilan ishlashda Shift tugmasining vazifasi.
Tasvirga matn joylash. Matn ustida shakl almashtirish. Photoshop 7 da shriftning o’rni, matn ustida 5 ta amal, belgilarni formatlash, matnni o’zgartirish va qidirish.
Foydalaniladigan adabiyotlar: 33.
II BOB. WEB-DIZAYN ASOSLAR.
(18 SOAT)
Web-dizayn va uning dasturiy ta’minoti. Java Script dasturi yordamida web-sahifa yaratish va bezash. Java Script, dasturini ishga tushirish, jihozlar paneli.
Web-sahifalarga rasmli, grafikli ma’lumotlarni joylashtirish va bezash. Grafik obyektlarining qo‘shimcha imkoniyatlari.
Web-sahifalarda formalar yaratish va bezash. Java Script dasturida arfimetik amallar.
Web-sahifalarda animastiyalar va ularni o‘rnatish. Java Script dasturida oddiy matnni harakatlantirish, Java Script dasturida aylana shakl harakatlanib to‘rtburchak hosil qilish.
Tovushli ma’lumotlar va ular bilan ishlash. Video fayllarni o‘rnatish ketma ketligi, dasturning ishchi sohasiga video va audio fayllarni o‘rnatish.
Web-sahifalar orasida aloqalarni o‘rnatish imkoniyatlari. Gipermatnli bog‘lanish.
|
| |
Foydalaniladigan adabiyotlar: 33 - Aniq fanlar blok moduli bo`yicha umumiy o‘rta ta’limning o‘quv dasturi

Foydalaniladigan adabiyotlar: 33.
III BOB. AXBOROT XAVFSIZLIGI
(6 SOAT)
Axborot xavfsizligi tushunchasi va samaradorligi ko‘rsatkichlari. Axborot xavfsizligi, Identifikatsiya, Avtorizatsiya, Axborotni muhofazalash, Ma’lumotni ochish.
Axborot xavfsizligi muammolari. Axborotlarni himoyalashning tarkibiy qismlari va usullari. Axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar, “Ko‘rinmas” fayllar, Axborot muhofazisining tashkiliy tadbirlari, Axborotni himoyalashning texnik vositalari.
Mintaqaviy va Global kompyuter tarmog‘i va uni himoyalash. Modem, Internet Protocol – IP, IR-adres, Simple Mail Transfer Protocol – SMTP, User Datagram Protocol – UDP, Brandmauer, Kriptologiya, Kriptotahlil, Tarmoq viruslari, Detektor –dasturlar, Doktor – dasturlar, Filtr – dasturlar.
Elektron hukumat. Elektron hukumat va uni himoyalash usullari, Raqamli imzoni shakllantirish, Elektron tijorat va elektron to‘lov tizimlari, Mail User Agent – MUA, Local Delivery Agent – LDA, Message Submission Agent –MSA, Mail Transfer Agent – MTA.
Interaktiv davlat xizmatlari. Davlat xizmatlari, my.gov.uz — yagona interaktiv davlat xizmatlari portali.
Foydalaniladigan adabiyotlar: 34.
Informatika va axborot texnologiyalari kursini mavzuiy rejalashtirish
№
|
Boblar nomi
|
Soatlar taqsimoti
|
1
|
Kompyuter grafikasi
|
10
|
2
|
Web-dizayn asoslari
|
18
|
3
|
Axborot xavfsizligi
|
6
|
|
|
XI SINF
(34 soat) - Aniq fanlar blok moduli bo`yicha umumiy o‘rta ta’limning o‘quv dasturi

|
Aniq fanlar blok moduli bo`yicha umumiy o‘rta ta’limning o‘quv dasturi
|
bet | 2/5 | Sana | 02.07.2024 | Hajmi | 230 Kb. | | #266371 |
Bog'liq informatika 11 dasturXI SINF
(34 soat)
O‘quvchilar o`quv faoliyati natijalariga qo`yiladigan talablar:
grafik ob’ektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari, kompyuter grafikasi va uning turlari haqida bilimga ega bo‘ladi;
tasvirlarni grafik uskunalar yordamida to‘plashni biladi, amaliyotda qo‘llay oladi;
rastrli grafik muharrir yordamida rasm va fotosuratlarni qayta ishlay oladi;
rastrli va vektorli grafik muharrir yordamida tasvirlarni qayta ishlay oladi;
axborotni uzatishning eng samarali usullarini amalda qo‘llay oladi;
axborot uzatishda Internet va uning xizmatlaridan samarali foydalana oladi;
axborot xavfsizligini ta’minlaydigan usullardan foydalanib axborot uzata oladi;
matn va jadval protsessorlari, taqdimot dasturlari yordamida hujjatlarni pochta orqali uzata oladi;
axborot almashishning dasturiy ta’minotini sozlash asosida elektron tarmoqlar imkoniyatlaridan foydalana oladi;
web-sayt ko‘rinishidagi axborotlarni qayta ishlay oladi;
web-sahifa, web-sayt, hosting, web-dizaynlarni farqlay oladi.
mintaqaviy va Global kompyuter tarmog‘i va uni himoyalashni biladi.
I BOB. KOMPYUTER GRAFIKASI
(10 SOAT)
Kirish. Kompyuter grafikasi tushunchasi. Grafik obektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari va uning turlari. Kompyuter grafikasi, videokarta tushunchasi, piksel tushunchasi, grafik turlari, rastrli grafika, vektorli grafika, fraktallar grafikasi.
PhotoShop – rastrli grafik muharririda ishlash asoslari. PhotoShop interfeysi. Tasvirlarni tahrirlash asoslari, rastrli tasvirlar va obyektlar, photoshop dasturining ish stoli, uskunalar panelini boshqarish vositalari, uskunalarni sozlash.
Palitralar, masshtablash va uskunalar paneli. Tasvir o’lchamlari, masshtablar uskunasi, kerakli uskunalarni tiklash, uskunalar bilan ishlash.
PhotoShop interfeysini sozlash, tasvirni ochish, nusxalash va saqlash. Interfeysni sozlash, uskunalar parametrlarini sozlash, yangi tasvirni hosil qilish, mavjud tasvirni ochish, fayllar brauzerini qo’llash, tasvirni nusxalash, tasvirni diskda saqlash.
|
| |
Da’rwazaman woyi’ni’ - Dene-tarbiya-5

Da’rwazaman woyi’ni’. Da’rwazamanni’n’ woyi’ni’ wo’zine ta’nligi menen wo’zgeshelenedi. Topti’ uslaw, i’laqti’ri’w, irkiw, woyi’ng’a kiritiw da’rwazamanni’n’ tiykarg’i’ is-ha’reketi boli’p yesaplanadi’.
Tiykarg’i’halat. Bunda ayaqlar iyin ken’liginde, dizeller biraz bu’gilgen, gewdenin’ joqari’ bo’limi aldi’g’a qaray iy-
ilgen, qollar shi’g’anaqtan bu’gilgen, ko’zler topqa qarag’an boladi’. Wol almasi’wshan’ ha’m qi’sqa adi’mlar menen da’rwaza aldi’nda ha’reket yetip turadi’.
Topti’ uslaw. Da’rwazaman jerden kiyati’rg’an topti’ ayaqlari’n bu’gip, barmaqlari’n aldi’g’a qarati’p ashi’p, qollari’n tuwri’lap uslap aladi’.
Yeger top to’mennen ushi’p kiyati’rg’an bolsa, yari’m woti’radi’ ha’m qari’ng’a tiygennen keyin, woni’ uslap ala- di’, Bunda ayaqlar top wo’tip ketpeytug’i’n yetip qosi’ladi’ (68-su’wret).
Yeger top ko ’kirek ken ’liginde ten ’ ushi’p kiyati’rg’an bolsa, wol belge ten’ boli’wi’ ushi’n joqari’g’a sekirilip , topti’ uslap bekkem qi’si’p ali’nadi’. Joqari’dan ushi’p kiyati’rg’an topti’ uslap ali’w ushi’n da’rwazaman barmaqlari’n jayi’p biyikke ko’teredi ha’m sekiredi. Top qoldi’n’ barmaqlari’na tiygennen keyin da’rwazaman woni’ uslap ko’kiregine qi’si’p aladi’ , Topti’ bir jerde turi’p yamasa sekirip uslap ali’w mu’mkin. Da’rwazaman topti’ uslap alg’annan keyin, ayaqlari’n jerge ken’ ashi’p tu’sedi (69-su’wret).
|
XARAJATLAR SMETASI - 1. Ilmiy gʻoya id raqami 02 2

XARAJATLAR SMETASI
4-Maktab wep saytini yaratish
.
(10 qurilma uchun).
Xarajat turlari
Summa
(ming soʻmda)
Umumiy
xarajatlardagi
ulushi
(foizda)
Xom ashyo va materiallarni sotib olish bilan
bogʻliq xarajatlar
7 000 000
6%
Inventarlar, texnika va jihozlarni xarid qilish
xarajatlari
52 000 000
40%
Xizmatlar
uchun xarajatlar
52 000 000
40%
Boshqa xarajatlar
15 000 000
14%
Jami xarajatlar:
132 000 000
100%
Xom ashyo va materiallarni sotib olish bilan bogʻliq xarajatlar
№
Nomi
Oʻlchov
birligi
Miqdori
Qiymati
(soʻm)
Jami
(soʻm)
1
Xom ashyo va materiallarni
sotib olish bilan bogʻliq
xarajatlar
7 000 000
7 000 000
2
....
Xammasi
Inventarlar, texnika va jihozlarni xarid qilish xarajatlari
№
Nomi
Oʻlchov
birligi
Miqdori
Qiymati
(soʻm)
Jami
(soʻm)
1
Kompyuter texnikasi
dona
2
13 000 000
26 000 000
2
Monitorlar
dona
5
2 000 000
10 000 000
4
Boshqa qurilamalar
dona
20
400 000
8 000 000
....
Wi-fi
dona
2
1 000 000
2 000 000
Xammasi
52 000 000
Xizmatlar uchun xarajatlar
№
Xizmat turi
Bir martalik narxi
Miqdori
Jami
(soʻm)
1
Dasturchi uchun
2
27 000 000
2
Mexanik
uchun
2
25 000 00
....
Xammasi
52 000 000
Boshqa xarajatlar
№
Nomi
Oʻlchov
birligi
Soni
Summa
(soʻm)
Jami
(soʻm)
1
Boshqa kerakli xarajatlar
15 000 000
15 000 000
2
3
Xammasi