nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Takrorlash uchun savollar - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

167
13§. Turli omillarni gidrogenlash jarayoniga ta’siri
Gidrogenlash jarayonining tezligi. Toza gliseridlarni gidrogenlash tezligi
ulardagi yog’ kislotalarining tarkibiga, katalizator aktivligi va miqdoriga,
sistemadan vodorod o’tkazishning intensivligi va uning yog’da bir tekis tarqalishiga,
yog’ni qizdirish temperaturasiga bog’liqdir. Ravshanki, katalizator qanchalik aktiv
bo’lsa, gidrogenlash shunchalik tez kechadi. Ishlatiladigan katalizatorning miqdori
ko’paytirib borilganda, yog’ gidrogenlanishining tezligi ma’lum darajagacha ortadi.
Ammo 180
0
C da va katalizator miqdori yog’ massasidan 0,3-0,4% dan ko’proq
olinsa, reaksiya tezligi sezilarli darajada ortmaydi. Bu hol, aftidan, vodorodning
yog’da kam eruvchanligi (240
0
S temperaturada taxminan 10% hajmida) va uning
yog’dagi diffuziyasi tezligining pastligi sababli bo’lsa kerak. Natijada, yog’ga ko’p
miqdorda berilgan katalizator samarasiz foydalaniladi. Uning optimal miqdori
boshqa sabablarga, masalan katalizator zarralarining disperslik darajasiga, vodorod
pufakchalarining kattaligiga, ularning yog’da bir tekis tarqalishiga ham bog’liqdir.
Пахта мойини N-210, N-820 ва Ni:Cu катализаторлари иштирокида
гидрогенлашда, катализатор миқдорининг реакция тезлигига таъсири тадқиқ
қилинgan (13.1-, 13.2- ва 13.3-жадваллар).
13.1-jadval
Paxta moyini gidrogenlash jarayoniga katalizator(N-820) miqdorining ta’siri
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

178
natijalariga e’tibor beradigan bo’lsak, yod soni 100 %J
2
ga yaqin va erish harorati
18-23
0
C oralig’ida bo’lgan gidrogenizatni Ni:Cu katalizator ishtirokidagi tajribaning
4-5- namunalarida ko’rishimiz mumkin. Ya’ni gidrogenlash harorati 200
0
S,
gidrogenlash vaqti 40-50 minut oralig’ida bo’lganda, olingan gidrogenizatning yod
soni 104,7-98,6 %J
2
, erish harorati 18,8-21,6
0
C va kislota soni 0,25-0,28 mg KOH
ga teng bo’lgan. Xuddi shunga o’xshash ko’rsatkichli gidrogenizatni N-210
katalizatori ishtirokida ham olish mumkin ekanligini ko’ramiz. Bunda olingan
gidrogenizatning yod soni 103,4-94,5 %J
2
va erish harorati 18,2-22,7
0
C ga teng
bo’ldi.
Gidrogenlash jarayonida moyning yog’ kislota tarkibining qanday o’zgarishi
katta ahamiyat kasb etadi. Negaki, moyning oksidlanishga barqarorligi bilan birga
uning hazm bo’lish xususiyati ham bevosita uning yog’ kislota tarkibiga bog’liq.
Shuning uchun soya moyini qisman gidrogenlash jarayonida olingan
gidrogenizatlarni yog’ kislota tarkibi aniqlandi. Tahlil natijalari 14.4 va 14.5-
jadvallarda keltirilgan.
15>15>15>15>15>15>15>
Takrorlash uchun savollar - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

Takrorlash uchun savollar
1. Donador katalizatorlar.
2. Nikel’-mis katalizatorlar.
3. Katalizatorning selektivligi aniqlash.
4. Katalizatorning izomerlanish xususiyati qanday usullar bilan aniqlanadi?
225
Tayanch so’z va iboralar: turg’un katalizator, aktivlanish energiyasi, jarayon
tezligi, nikel’-mis katalizatori, mis karbonatining strukturasi, zarrachalar o’lchami,
sul’fatning qoldiq miqdori, nikel’-mis silikatlari,qizilgur, perling, aktivlangan
ko’mir, moyning nur sindirish ko’rsatkichi, yuqori aktiv, aktiv, mo’tadil aktiv,
pastaktiv, katalizator selektivligi.
226
18§. Yangi avlod katalizatorlari. Katalizatorlarni regenerasiyasi
Gidrogenlash sanoatida ishlatiladigan katalizatorlar makrostrukturasi va
qo’llanilish texnikasiga ko’ra dispers (kukunsimon) va turg’un (stasionar)
katalizatorlarga bo’linadi. Katalizator tayyorlashda aktiv metall sifatida D.I.
Mendeleyevni elementlar davriy sistemasining VIII guruh metallari-platina,
palladiy, nikel va boshqalar ishlatiladi. Ma’lum sharoitda boshqa guruhlarni oraliq
metallari, jumladan mis ham gidrogenlash aktivligini namoyon qiladi, so’nggi
yillarda yog’ va yog’ kislotalarni gidrogenlash katalizatorlari nikel asosida
tayyorlanmoqda. Katalizatorlarni aktivligi, selektivligi, barqarorligini oshirish va
boshqa xossalarini yaxshilash uchun ularga 0,5-5% miqdorda promotorlar- sirkoniy,
magniy oksidlari va bir qator boshqa metallar qo’shiladi.
Promotor-bu o’zi katalitik ta’sirga ega yoki ega bo’lmagan, biroq aktiv
metal-katalizator aktivligini kuchaytiradigan moddadir.
Kukunsimon kata lizatorlar gidrogenlanadigan xom ashyoda disperslanadi
va gidrogenizatdan filtrlab ajratib olinadi. Filtrlab olingan katalizator qisman
gidrogenlash jarayoniga qaytariladi va qolgan qismi aktiv metallni ajratib olish
uchun qayta ishlashga yuboriladi. Ajratib olingan aktiv metal yangi katalizator olish
uchun ishlatiladi. Turg’un katalizatorlar gidrogenlash reaktorlariga mahkamlangan
bo’lib, ularning aktivligi, selektivligi va mexanik barqarorligi saqlanib qolguncha
ishlatiladi.
Katalizatorlar olinish usuli bo’yicha shimdirilgan, cho’ktirilgan va
qotishmali kabi turlarga bo’linadi. Yog’ va yog’ kislotalarini gidrogenlash
katalizatorlarining tovar shakli ularni ishlatilish sharoitiga bog’liq. Xom ashyoda
disperslangan katalizator qattiq yog’dagi suspenziya yoki kukun holida, turg’un
katalizatorlar esa granula yoki tabletka holida tayyorlanadi. Yog’ va yog’
kislotalarini
gidrogenlash
jarayonida
gidrogenlanadigan
xom
ashyoda
suspenziyalangan, eltuvchiga cho’ktirilgan nikelli katalizatorlar keng qo’llaniladi.
|
Nikelli katalizatorlar ishlab chiqarish

228
uchun katalizator gidrogenlash aktivligini to’liq yo’qotadi, qiziydi va yirik-yirik
bo’laklar hosil qiladi. Qaytarilgan katalizatorni jadal oksidlanishdan himoya qilish
uchun uni chuqur gidrogenlangan yog’ (“stearinli salomas“) bilan aralashtiriladi,
keyin suspenziya sovutiladi va shakl beriladi.
Avvallari tovar shaklidagi katalizatorlar tangasimon qattiq yog’ ko’rinishida
bo’lib, unda katalizator zarrachalari bir xilda yoyilgan holda bo’lgan. So’nggi
yillarda esa katalizatorlar yassi tomchi holida tayyorlanmoqda. Bu esa katalizatorni
qadoqlash, saqlash va tashish sarf harajatlarini kamayishiga, hamda uni yuklash va
tushirish jarayonlarida kamroq chang hosil bo’lishiga olib keldi. Boshqa usulda tez
yonuvchanlikni kamaytirish uchun nikel yuzasi dozali oksidlash bilan
passivlashtiriladi.
S - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

166
boricha ancha past haroratda, ehtimol 150
0
C da olib borish kerak. Aytib o’tish
kerakki, yog’ning yuqori haroratida gidrogenizasiya avtoklavida CO oksidi bevosita
chumoli kislotasidan yoki avtoklavning devorlari bilan ta’sirlashishi natijasida hosil
bo’ladigan temir formiati yordamida hosil bo’ladi. Yuqori gidrogenlashda hosil
bo’ladigan chumoli va uksus kislotalari avtoklav va boshqa qurilmalarning
korroziyasiga ta’sir etuvchi asosiy omil hisoblanadi. Korxonalar sharoitida vodorod
va uning reaksiya mahsulotlari to’planishini oldini olish va buning ta’sirida
gidrogenizasiya tezligi pasaymasligi uchun davriy ravishda sirkulyasion gazni
tozalab turiladi va avtoklav bo’limining qurulmalari toza vodorod bilan yuvib
turiladi.
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

|
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalashBog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslik17.4-jadval
7-katalizator ishtirokida olingan salomaslarning fizik kimyoviy
ko’rsatkichlari
Harorat,
0
S
Bosim,
kPa
Xom ashyoning
hajmiy berish
tezligi, soat
-1
Yod soni,
% J
2
T
er.
,
0
C
Kislota soni,
mg KOH
200
400
1,65
49,3
45,3
1,8
200
400
1,74
52,2
43,5
1,9
200
500
1,25
38,4
52,1
2,5
220
400
1,29
39,5
51,3
2,6
220
400
0,58
4,3
59,5
3,0
220
500
0,62
3,9
60,2
3,2
220
600
0,65
3,7
60,6
3,4
Gidrogenlash sharoitlari o’zgargan barcha holatlarda paxta moyidan atir va
xo’jalik sovunlari, hamda muhim stearin navlari ishlab chiqarish uchun xom ashyo
– turli yod soni va erish haroratlariga ega salomaslar olish mumkin. Bunda past yodli
salomas harorat 220
0
C, vodorod bosimi 400-600 kPa va xom ashyo berishning
hajmiy tezligi 0,58-0,65 soat
-1
bo’lgan sharoitlarda olingan.
217
Shunday qilib, turli texnologik omillar (harorat, bosim, moy va vodorod
berishni hajmiy tezliklari) ning paxta moyini gidrogenlash jarayonining kinetik
qonuniyatlariga ta’siri to’g’risidagi ma’lumotlarga qarab, qotishmali turg’un
katalizatorlarning tabiati o’zgarganda dastlabki katalizatorning o’ziga xos
qonuniyatlari saqlanib qolishi aniqlandi. Promotorlangan nikel-mis-palladiy-
alyuminiyli katalizatorlar standart talablarga javob beradigan ko’rsatkichlarga va
yuqori unumdorlikka ega texnik salomaslar olish imkonini beradi.
Turg’un katalizatorlar va ular ishtirokidagi jarayonlarni
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalash
|
Gidrogenlash jarayonida yog’ kislotalari, ularning gliseridlari va texnik

163
Gidrogenizasiya jarayonida yog’larni tabiiy hidi yo’qoladi va salomasga xos
spesifik hid paydo bo’ladi. Uning intensivligi
gidrogenlash rejimi, vodorodning
namligi va yog’ning tarkibiga bog’liqdir. Agar gidrogenlash yuqoriroq
temperaturada olib borilsa bu hid kuchayadi.
Salomasga spesifik hid beruvchi moddalarning tarkibi murakkabdir. Asosan
salomas hidi karbonil birikmalar – to’yingan aldegidlar (S
7
dan S
12
gacha) va qisman
katonlar bilan belgilanadi. Bu aldegidlarning ayrim-ayrim
holdagi hidi salomasda
spesifik hid paydo qiladi.
Avtoklavdan chiqayotgan ortiqcha vodorod, ya’ni sirkulyasion vodorod
tarkibida ko’pincha yangi olingan vodorodga qaraganda namlik ko’p
miqdorda
bo’ladi. Namlikning prosent hisobida ortishiga sabab, vodorodning yog’ni
to’yintirishga sarf bo’lishi hisobiga bo’ladi. Keyinchalik sirkulyasion vodorod
tarkibida bo’ladigan namlik (suv) oksidlangan yog’
kislotalaridagi spirtli
gruppalarning qaytarilishi sababli paydo bo’ladi.
Gidrogenlash sharoitida vodorod tarkibida boshqa nokerak moddalar hosil
bo’lishi, va gidrogenlash prosessi tezligini kamaytirish mumkin. Bu holning oldini
olish maqsadida sirkulyasion gaz tozalash sistemalaridan o’tkazib turiladi, vaqti-
vaqti bilan esa yangi vodorod bilan almashtiriladi.
Bundan tashqari avtoklav
bo’limidagi apparatlar yangi, toza vodorod oqimi bilan tozalab turiladi.
Gidrogenizasiya jarayonida har xil sabablarga ko’ra ayniqsa, jarayon yuqori
temperaturada olib borilganda hosil bo’lgan erkin yog’ kislotalarining bir qismi
avtoklavdan vodorod bilan birgalikda bug’ holatida chiqib ketadi. Gaz holidagi yog’
kislotalar kondensatlanib, avtoklavdan so’ng ajratilgan
tomchi ajratgichda qizil
salomas (qizg’ish-sariq rangda bo’lganligi sababli) deb ataluvchi yog’li massa hosil
qiladi. Bu yog’li massa yuqori kislotalilik koeffisentiga ega bo’lib, titri
50
Masihiy g‘azallaridan - Alimbekov adhambek

Masihiy g‘azallaridan
Agar afsuni ajal bog‘lamas ersa dahanim,
Jon berarda labining zikri bo‘lar har suxanim.
Sen sanam chehra uchun gar meni davron etsa hok,
Yuzingning oqligiga shahodat bergay kafanim.
Xori hijroning sening oyog‘imga kirsa nogoh,
Parilar g‘amza o‘qi birla chiqargay tikanim.
Shunchalar to‘pu tufang1 otdi havodis mengakim,
Zahmidan ko‘p xaroba qal’aga do‘ndi badanim.
Ey Masihiy, men agar qo‘l yuvarsam bu olamdan,
Oftobim bo‘lsin xurshid, ham falak laganim.
* * *
Yashirmagin soching bo‘yini bizdan,
Ayo kutganimiz shumidi sizdan.
Aytdim boda dahani yor uchun roz,
Xabar ham yo‘lladim unga og‘izdan.
Sog‘inib yurarkan yo‘llar ustida,
Ahvoling so‘rardik yo‘ldan, izdan.
Sodiq emish magar zuhdiga so‘fiy,
Ki ko‘tarmas boshin xilvatda tizdan.
Raqibga, bilmadik, netdik Masihiy,
Ki hech olmayotir ko‘zini bizdan.
|
Masihiy murabbasidan - Alimbekov adhambek

Masihiy murabbasidan
Tingla bulbul qissasinkim – keldi ayyomi bahor,
Qurdi har bir bog‘aro hangoma hangomi bahor.
Bo‘ldi simafshon anga izhori bodomi bahor,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
Qayta anvoi shukufi-la bezandi bog‘u rog‘,
Aysh uchun qurdi chechaklar sahni gulshanda o‘tog‘1.
Kim bilur, to bir bahorga kim o‘lib, kim qoldi sog‘,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
Qildi shabnam qayta javhardor tig‘i savsani,
Jolalar oldi havoyi to‘plari-la gulshani,
Kez, tomosho ersa maqsuding meni esla, meni,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
Ruhlari rangin go‘zallardir gul ila lolalar,
Kim quloqlariga turli javhar osmish jolalar.
Aldanib, o‘ylama; bular shunda boqi qolalar,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
Bu gulistonda ko‘ringan lola, gul nu’man-la,
Bog‘ida qon oldi chaqmoq nishtari boron-la.
Orif ersang xo‘sh kechirgil bu dami yoron-la,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas, bu ayyomi bahor.
Abri gulzor ustiga har subhi gavhar bor ekan,
Nafhai boda sahar pur nofai totor ekan.
G‘ofil o‘lma, olaming mahbubligi to bor ekan,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
Oldi, gulzor ko‘rkin oldi bu siyoh bodi xazon,
Adl etib asta-sekin keldi yana shohi jahon.
Davlatida bodalar kom bo‘ldi soqi komiron,
Ayshu no‘sh etgil, kechar, qolmas bu ayyomi bahor.
(Mirtemir tarjimasi)
|
Mavzu. Ob’ekt tushunchasi. Model turlari. Matematik modellashtirish va uning bosqichlari. Reja

Mavzu. Ob’ekt tushunchasi. Model turlari. Matematik modellashtirish va uning bosqichlari. Reja
Download
1,14 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
21.02.2024
Hajmi
1,14 Mb.
#159820
Download
1,14 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mavzu. Ob’ekt tushunchasi. Model turlari. Matematik modellashtirish va uning bosqichlari. Reja
Download
1,14 Mb.
Matnni ko'rish
Lola yanglig‘ g‘ariqi xun bo‘ldim.”

Lola yanglig‘ g‘ariqi xun bo‘ldim.”
Ohkim sarvi nozparvardin,
Bo‘ldi ustuni xonai dardin.
Qahr ila choh qa’riga otdilar,
Oqibat banda debon sotdilar.
Koshki men ham o‘lsam, ey onajon,
Senga hamxona bo‘lsam, ey onajon.
Roviylar deydiki, ul vaqt bul mozor,
Zori qildi go‘yokim oshiqi zor.
Dedi: “Yig‘lama, ey ko‘zim nuri,
O‘tda yoqma bu xoki mansurni.
Mendan senga bashoratlar,
Hali qo‘ngay boshingga davlatlar.
Ki podshoh bo‘larsan Misr shahriga,
Egilibon kelgaylar eshigingga.
Yana bo‘lar xoki poying ularga toj,
Kelgaylar huzuringga bo‘lib muhtoj.
Dargohingga arzi hol aylagaylar,
Sadoqatin bayon aylagaylar.”
Bu xitobni chun Yusuf ayladi go‘sh,
Bo‘ldi dardu firoq ila behush.
Yotib anda bu hol ila qoldi,
Karvoni ancha-muncha yo‘l oldi.
|
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalash - bet 51

138
4) dezodorasiya tamom bo’lgandan keyin, uskunalar to’xtatilsa ulardan yog’
bo’shatilishi va barcha qismlari yuvib tozalanishi lozim.
Yog’larni dezodorasiya qilish uchun turli dezodoratorlar ishlatiladi:
1. Davriy (uzlukli) dezodoratorlar.
2. Uzluksiz ishlaydigan dezodoratorlar (A1-MND, De-Smet, “Alfa-Laval”,
Sunman, Hua-Tai).
Davriy hidsizlantirish jarayonida harorat 170-210
0
C bo’lsa, uzluksiz
jarayonda esa 230
0
Sgacha bo’ladi. Apparatlardagi qoldiq bosim 5mm
simob
ustuniga teng bo’ladi. Vakuum hosil qilish uchun ko’pbosqichli bug’ejektorlar
(bug’-ejektorli vakuum nasos) ishlatiladi.
Bug’ejektor harakatining mohiyati shundaki,
soplodan chiqayotgan
bug’ning tezligi 1000 m/s gacha yetadi. Bunday katta tezlikda bug’ o’zi bilan birga
kameradagi bug’ va gazlarni ilashtirib ketadi va kondensatorga kirib,
kondensasiyalanadi. Dezodoratordan kameraga yangi bug’ va gaz keladi. Shunday
qilib sistemada vakuum hosil bo’ladi.
10.1 – rasmda besh bosqichli bug’ ejektorli
vakuum nasosning sxemasi
ko’rsatilgan bo’lib, u beshta ejektor va uchta suvli kondensator yig’indisidan iborat.
Bu qurilmani o’ziga xosligi shundaki I va II bosqich bug’ ejektorlari oraliq
kondensatorsiz ketma-ket ulangan.
Besh bosqichli bug’ ejektorli vakuum nasos quyidagicha ishlaydi. Soplo (1)
orqali ejektorlarga bir vaqtning o’zida ishchi bug’ beriladi, patrubka (2) orqali esa
barcha kondensatorlarga
sovutuvchi suv beriladi; patrubka (6) orqali
kondensatorlardagi ishlatilgan suv barometrik truba bo’ylab
barometrik quduqqa
tushadi. Bug’-gaz aralashmasi I bosqich ejektorga keladi, bu yerda u ishchi bug’
orqali 0,13-0,26 kPa(1-2mm sim.ust.)dan 0,8 KPa(6mm sim.ust.)gacha siqiladi.
Keyin bug’lar aralashmasi I ejektordan II bosqich ejektoriga o’tadi
va bu yerda
sovutuvchi suv haroratiga qarab 4 kPa(30mm sim.ust.)gacha siqiladi. Hosil bo’lgan
bug’lar aralashmasi kondensator (3) da kondensasiyalanadi. Kondensasiyalanmagan
bug’lar III-bosqich ejektorga kiradi va bu yerda 16 kPa(20mm sim.ust.)gacha
siqiladi. Kondensator (4)da kondensasiyalangandan so’ng qolgan bug’lar IV-
139
bosqich ejektorga kiradi, bu yerda u 48 kPa(360mm sim.ust.)gacha siqiladi. So’ngra
uchinchi kondensator (5)da kondensasiyalanadi va V-bosqich ejektorga kiradi. Bu
yerda atmosfera bosimigacha siqilib atmosferaga chiqib ketadi.
Absolyut (mutlaq) xatolik

48
k
A
x max
100%
;
(3.14)
2. Nisbiy xatolik
– absolyut xatolikni haqiqiy qiymatga
nisbatini bildiradi va
foiz (
%
) da ifodalanadi:
= [(A
x
– A
o
)/A
o
]·100 = (
/A
o
)·100%.
(3.15)
II.
O‘lchash sharoiti tartiblariga ko‘ra xatoliklar quyidagilarga bo‘linadi:
1.
Statik xatoliklar -
vaqt mobaynida kattalikning o‘zgarishiga bog‘liq
bo‘lmagan xatoliklar. O‘lchash vositalarining statik
xatoligi shu vosita bilan
o‘zgarmas kattalikni o‘lchashda hosil bo‘ladi. Agar o‘lchash vositasining pasportida
statik sharoitlardagi o‘lchashning chegaraviy xatoliklari ko‘rsatilgan bo‘lsa, u holda
bu ma’lumotlar dinamik sharoitlardagi aniqlikni tavsiflashga
nisbatan tadbiq etila
olmaydi.
2.
Axborot havfsizligini ta’minlashda biometrik usullardan foydalanish

113
amalga oshiriladi. Lekin kaft tasvirini oluvchi skaner o’ta nozik ishlangan bo’lib,
ushbu qurilmadan foydalanish noqulayliklar tug’diradi.
Qo’l kafti tuzilishiga ko’ra identifikatsiyalashning ikkinchi texnologiyasi esa,
kaftning termogrammasini aniqlashga asoslangan.
Qo’l kaftida juda ko’p qon tomirlari mavjud bo’lib, ushbu qon tomirlari har bir
insonda, hattoki egizaklarda ham turlicha joylashadi.
Ushbu qon tomirlarining joylashish tasvirini olish uchun maxsus infraqizil nurli
fotokameradan foydalaniladi. Ushbu hosil bo’lgan tasvir kaft termogrammasi deb
ataladi. Ushbu usulning ishonchliligi juda ham yuqori. Bu usulning vujudga
kelganiga ko’p vaqt bo’lmaganligi sababli hali keng tarqalib ulgurmagan.
Keltirib o’tilgan barcha biometrik usullar axborotni himoya qilishda keng
qo’llanilmoqda. Ushbu himoya tizimining ishonchliligi shundaki, tizimda
foydalanilayotgan insonning biologik belgilari hech qachon o’zgarmaydi, biron-bir
jaroxat etgan taqdirda ham qayta tiklanadi.
YUqorida biz insonning biologik belgilariga asosan shaxsni tanish maqsadida
barmoq izi va qo’l kaftining tasvirini hosil qilish texnologiyalari bilan tanishib
chiqdik.
Endigi masala hosil qilingan tasvirni ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan tasvir
bilan taqqoslash va shaxsni aniqlash algoritmi bilan bog’liq. Biz ushbu masalada
hosil qilingan barmoq izidan foydalangan holda shaxsni aniqlash algoritmini keltirib
o’tishga harakat qilamiz.
YUqorida ta’kidlaganimizdek, birinchi navbatda ixtiyoriy qurilma orqali barmoq
izi tasviri hosil qilinadi. Qolgan bosqichlarni quyidagi ketma-ketlik orqali bayon
qilishga harakat qilamiz:
1)
Tasvirga boshlang’ich ishlov berish – bunda hosil qilingan tasvir Binar
tasvirga o’tkaziladi, ya’ni, tasvirdagi faqat barmoq izining chiziqlari olib qolinadi va
tasvirning markazi (og’irlik markazi) aniqlanadi;
2)
Tasvirdagi o’ziga xos belgilarni aniqlash – bunda tasvirning markazidan turli
xil radiusli bir nechta aylanalar chiziladi (aylanalar qanchalik ko’p bo’lsa, aniqlik
shunchalik ortadi). Natijada aylanalar hosil qilingan tasvir chiziqlarining bir nechta
nuqtalarida kesishadi. Ushbu kesishish nuqtalari shartli ravishda A
1
, A
2
, ..., A
n
(birinchi aylana), B
1
, B
2
, ..., B
m
(ikkinchi aylana), C
1
, C
2
, ..., C
k
(uchinchi aylana)
harflari yordamida belgilanadi. Har bir aylanadagi kesishish nuqtalarini birlashtirish
orqali A
1
A
2
...A
n
, B
1
B
2
...B
m
, C
1
C
2
...C
k
ko’pburchaklar hosil qilinadi. Ushbu hosil
qilingan ko’pburchaklar perimetrlari (P
1
, P
2
, P
3
) hisoblanadi.
3)
Olingan tasvirni ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan tasvir bilan solishtirish
– bunda yuqoridagi bosqichda olingan natijalar: R
1
, R
2
, R
3
radiusli aylanalardagi
kesishishlar soni n, m, k; aylanalarda hosil qilingan ko’pburchaklar perimetri P
1
, P
2
,
P
3
lar ma’lumotlar bazasida saqlanayotgan ushbu kattaliklar bilan taqqoslanadi.
Ushbu kattaliklar o’zaro mos tushsagina shaxs tasdiqlanadi.
Ushbu keltirilgan shaxsni tanish algoritmi ustida respublikamizdagi bir nechta
olimlar guruhi ish olib bormoqdalar va ushbu sohada ijobiy natijalarga erishilmoqda.
Bankning boshqaruv tuzilmasi

191
mijozlarning va bank tomonidan operatsiyalar soniga bog’liq uni quyidagi turlari bor:
to’g’ri chiziqli, boshqaruv shtabli. To’g’ri chiziqli shtabli. Bankning texnologiyalari
bank biznesini qo’llab-quvvatlash va rivojlantirishning vositasi sifatida bir qator
asosiy tamoyillar
asosida yaratiladi:
bank vazifalarining turli tumanliklarini ularning to’liq integratsiyasi bilan
qamrab olishda kompleks yondashish tamoyili;
tizimni aniq buyurtma ostida keyinchalik o’stirish bilan osonlikcha
konfiguratsiyalashga imkon beruvchi moduli tamoyili;
turli xildagi tashqi tizimlar (telekommunikatsiya, moliyaviy tahlil tizimlari va
boshqalar) bilan o’zaro hamkorlik qilishga, dasturiy texnik platformani tanlashni
ta’minlashga
va
uni
boshqa
apparatli
vositalarga
ko’chirishga
qodir
texnologiyalarning ochiqligi tamoyili.
bank tizimi modullarini sozlash va ularni aniq bankning ehtiyojlari va
sharoitlariga moslashtirishning egiluvchanligi tamoyili;
biznes jarayonlarini rivojlanganligi sari tizimning vazifaviy modulini
kengayishi va murakkablashuvini ko’zda tutuvchi ko’lamlilik (masalan, filiallar va
bank bo’linmalari ishini qo’llab-quvvatlash tahlilni guruhlashtirish va h.k.);
haqiqiy vaqtda ma’lumotlarga ko’p foydalanishlar bo’yicha kirish va yagona
axborot bo’shlig’ida vazifalarni amalga oshirish;
bank va uning biznes jarayonlarini modullashtirish va biznes jarayonlarini
algoritmik sozlashning imkoniyati;
tizimli biznes jarayonlarini rivojlantirish asosida uzluksiz rivojlantirish va
takomillashtirish ADP bozorining tahlili shuni ko’rsatadiki, mujassamlashgan BAAT
ning tizimchalari va vazifalarini amaliy ajratilishi ularni bir vaqtda uchta alomat
bo’yicha: boshqaruv tuzilishi, mablag’larni o’zgartirish va boshqaruv vazifalari
bo’yicha hisobga olinadi.
E - mail - Axborot tizimlari

94
boshqalar) bo’ladi. SHu bilan birga muhokama qilinadigan savollar turlicha bo’lishi
mumkin. Ba’zi ma’lumotlarga ko’ra, 10000 dan ortiq telekonferentsiyalar Internetda
mavjud. Windows 95 boshqaruvi ostidagi telekonferentsiyalar bilan ishlash uchun
Internet Explorer 6.0 navigatori tarkibiy qismiga kiruvchi Internet News
qo’shimchasini ishlatish mumkin.
IRC
– Buni telekonferentsiyalarning turlaridan biri deb hisoblasa bo’ladi.
(Internet Relay Chat). IRC–server va IRC – mijoz yordamida klaviatura orqali
jumlalarni terib, foydalanuvchilar bir- birlari bilan “virtual” muloqat olib borishadi.
Internet - telefoniya
. Hozirgi paytda tarmoqning yangi turi - Internet –
telefoniya tezda rivojlanib bormoqda. Bunda foydalanuvchilar Internet tarmog’i
orqali telefonlashishadilar.
6.3 Internetning afzalliklari va kamchiliklari. Internet tarmog’ida ishlash
Kiber faza va virtual haqiqat keng tarqalgan tushunchalar Internet tarmog’i bilan
bog’liq. Kiber faza deb, kompyuterli kommunikatsiyalar tizimi va axborotlar
oqimining butun to’plamiga aytiladi. Virtual haqiqat deb, kompyuterli texnologiya
yordamida ekrandagi yaratilgan real ob’ektlar va turli xil xususiyatlarga ega
jarayonlar obraziga (insonlar, musiqa uskunali narsalar, stanoklar, adabiy asarlar va
boshqalar) bilan xuddi haqiqiy narsalar kabi ishlash mumkin .
Bizning hayotimizga asta sekin kirib kelayotgan kiberfaza va virtual haqiqat,
bizni butun insoniyatning axborot resurslariga umumlashtiradi, dunyoqarashimizni
kengaytiradi va hayot tarzimizni o’zgartiradi.
SHuni esimizdan chiqarmasligimiz kerakki, axborotli texnologiyalar (shu
jumladan Internet xam) inson tomonidan yaratilgan axborotlarni yig’ish, saqlash,
qayta ishlash va uzatishning yangi usuli hisoblanadi xolos. Fan texnikaning boshqa
yutuqlari kabi Internet ham jamiyatning ko’pgina masalalarini hal qiladi va ish bilan
birga yangi muommolarni keltirib chiqaradi[24,25].
Ko’pgina ruhshunoslar komьyuterlarning, o’yinlar va kommunikatsiyalarning
inson ruhiyatiga, intellektual rivojlanishiga va xulq atvorini salbiy ta’sir etishini
ta’kidlashmoqda. Tarmoqning eng muhim tomoni shundaki, u insonlarni bir biriga
yaqinlashtiruvchi, ularni o’ylashga majbur etuvchi, sherigi oldida ma’suliyatini
ushlashga undovchi, jonli muloqotni inson hayotidan siqib chiqarmoqda. Tarmoqda
yaxshi va foydali axborotlardan tashqari insonni chalg’ituvchi bo’lmog’ur va kerak
bo’lmagan ma’lumotlar ham bo’ladi.
Sezgirlik – - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

45
(boshlang‘ich sezuvchanlik) qiymatiki, u o‘lchash asbobining
chiqish signalini
sezilarli o‘zgarishiga olib keladi va quyidagicha aniqlanadi:
S
X
min
100%
,
(3.11)
X
ном
bu erda, X
min
– o‘lchanadigan kattalikning eng kichik (boshlang‘ich) qiymatidir.
Integrallovchi asboblar uchun “sezgirlik” tushunchasi ishlatilmaydi va o‘z
navbatida “sezgirlik ostonasi” tushunchasi esa istalgan o‘lchash o‘zgartkichlari va
asboblari uchun qo‘llanilishi mumkin.
Bank faoliyatini avtomatlashtirish xususiyatlari

192
amalga oshiradi. Ma’lumotlar bazasining serveri mijoz rolini bajaruvchi biznes
tadbirlarga xizmat ko’rsatadi. Bunday arxitekturaning egiluvchanligi mustaqil va
dasturiy resurslarni almashishidadir.
Banklarda axborot texnologiyalarining dasturiy ta’minlanishi
. Bank vaqt
bo’yicha rivojlanuvchi ob’ekt bo’lib, axborot muhitining miqdoriy o’zgarishini
(ishlab chiqarilayotgan ma’lumotlarning hajmini, foydalanuvchilar sonini va
boshqalarni ko’payishini), miqdori o’zgarishlarni (echilayotgan vazifalarning turli
tumanligini kengayishi, ularning harakterini o’zgarishini) vujudga keltiradi. Xuddi
shunday
qurilgan
avtomatlashtirilgan
tizim
ba’zi
bir
vaqt
davomida
zamonaviylashtirishlarni o’tkazmasdan xuddi shunday rivojlanishi kerak. Tizimning
salohiyatli imkoniyatlari qoidaga ko’ra, ishlab chiqarilgan asosiy dasturiy
vositalarning imkoniyatlari bilan kuchli bog’langan.
Tizimning bunday sifati aniq ishlab chiqaruvchilarni kasbiy mahoratlariga
bog’langan va bittagina asosiy dasturiy vositalar doirasida kuchli turlanishlari
mumkin. Keyingi yillarda bank faoliyatida ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash
muommosi kuchaymoqda. U o’z ichiga bir necha jihatlarni oladi.
Birinchidan
, bu
foydalanuvchilarning vakolatlarini epchil, ko’p bosqichli va ishonchli tartibga
solishishdir. Bank axborotlarining qimmatliligi ma’lumotlarga ruxsatsiz kirishdan
himoyalashga, shu jumladan, jarayonlarni, ma’lumotlar holatini o’zgarishlarini
boshqarishni nazoratiga alohida talablar qo’yadi.
Ikkinchidan
, ma’lumotlarning
yaxlitligi va bir-birilariga zid bo’lmasliklarining qo’llab-quvvatlash vositalarining
mavjudligi. Bunday vositalar kiritilayotgan ma’lumotlar o’rtasidagi aloqalarni ushlab
turish va nazorat qilish, hamda muvofiqlashtirilgan ma’lumotlarning qo’llab-
quvvatlanishini ta’minlovchi operatsiyalar (mavjud) majmuasi usulida kiritishni
nazarda tutadi. Uchinchidan, tizimli, dasturli va apparatli tuzilishlarda ma’lumotlarni
arxivlashtirish, tiklash va monitoringining ko’p vazifali tadbirlarini mavjudligidir
[14,18].
Amaliy va iste’mol xususiyatlariga nisbatan ABTning
Bayonnomalar - Axborot tizimlari

93
Bazisli bayonnomalar. Bu bayonnomalar komьyuterlar o’rtasidagi ixtiyoriy
turdagi elektron axborotlarning fizik uzatilishiga javob beradi (IP va TCP). Bu
bayonnomalar bir – biri bilan kuchli bog’liq bo’lganligi uchun, ularni ko’pincha
“TCP/ IP bayonnomasi” deb ham atashadi.
Amaliy bayonnomalar. Bu bayonnomalar Internet ning ixtisoslashgan
xizmatlarining ishlashini nazorat qiladi (ta’minlaydi ). Masalan: NTTR
bayonnomasi (giper matnli ma’lumotlarni uzatish), FTP bayonnomasi (fayllarni
uzatish), elektron pochta bayonnomalari va boshqalar.
Amaliy bayonnomalar bazisli bayonnomalar “ustida” joylashadi, agar TCP/IP
o’rnatilmagan bo’lsa, sizning kompyuteringiz tarmoqda ishlay olmaydi. Biroq,
amaliy bayonnomalarning ma’lum bir qismi kompyuteringizda bo’lmasligi mumkin.
Internet ning asosiy xizmat turlari.
Bu erda biz tarmoqda faoliyat ko’rsatuvchi asosiy xizmat turlariga qisqacha
tavsif berib o’tamiz. Keyinchalik tarmoqning eng asosiy xizmat turi bo’lmish xalqaro
axborot tarmog’i (WWW) haqida to’xtalib o’tamiz.
Telnet
. Bu termin bilan mijozning olisdagi server – kompyuteri bilan aloqasini
ta’minlovchi bayonnoma va dasturlar ataladi. Aloqa o’rnatilgandan so’ng, olisdagi
kompyuterning operatsion sistemasi muhitiga tushadi va u erda bemalol uning dasturi
bilan xuddi o’zining - dasturi bilan ishlaganday ishlayveradi.
FTP
. (File Transfer Protokol – fayllarni uzatish bayonnomasi). Olisdagi
kompyuterlarning fayllari va dasturlari bilan ishlashni ta’minlovchi dastur va
bayonnomalar shu termin bilan ataladi. FTP vositalari serverning fayllari va
kataloglarini ko’rib chiqishga hamda bir katalogdan boshqa katalogga o’tishga, nusxa
olish va fayllarning Internet Explorer muhitida ishlashini ko’rib chiqamiz.
Gopher
. Bu so’z inglizcha so’z bo’lib “kovlamoq” degan ma’noni bildiradi.
Gopher – bu FTP ga nisbatan taraqqiy etgan qidirish va axborotlarni chiqarib olish
vositalari bilan ta’minlovchi bayonnoma va dasturlari kiradi. Gopher bayonnomalari
zamonaviy navigator – dasturlarida qo’llaniladi.
Archie.
Internet uzellarida FTP – server tarkibi to’g’risidagi qidirilgan
axborotlarni yig’uvchi va saqlovchi maxsus serverlar shunday ataladi. Agar o’zimiz
biladigan faylni qidirayotgan bo’lsak u holda mijoz Archie ni ishga tushiramiz va u
bizga FTP serverdagi mos adresni ko’rsatadi.
WAIS
Wide Area Information Servers – bu tarmoqlardagi ma’lumotlar bazasi
va kutubxonalarda axborot qidiruvini amalga oshiruvchi taqsimlangan axborot
tizimidir. Xususan, WAIS Internet dagi tuzilishiga keltirilmagan hujjatlarni
indekslashtirish va ularda qidiruvchi tashkil etish qo’llaniladi.
modelining 
adekvatligi - Mavzu. Ob’ekt tushunchasi. Model turlari. Matematik modellashtirish va uning bosqichlari. Reja

modelining
adekvatligi
deganda
shu
ob’ektning barcha xossa va xususiyatlari
modelda
qanchalik
to’g’ri
ifodalanishi
tushuniladi.
• Analitik usulda tuzilgan matematik modelning adekvatligi, ya’ni
aniqligi, modellashtirilayotgan ob’ekt xossalarini matematik apparat
yordamida qay darajada ifodalanganligigi bilan aniqlanadi. Shu bilan
birga bu usulda modelning adekvatligi uning yechish usullari
aniqligiga ham yetarli ravishda bog’liq bo’ladi.
• Eksperimental modelning adekvatligi o’tkazilgan tajribalar soniga,
tajriba o’tkazish shart-sharoitlariga hamda tajribani o’tkazishda
foydalanilgan o’lchash asboblarining aniqlik darajasiga bog’liq bo’ladi.
Тajribalar soni qancha ko’p bo’lib, o’lchash asboblarining aniqlik
darajasi qancha yuqori bo’lsa, olingan natijalar haqiqiy natijalarga
yetarlicha yaqin bo’ladi, ya’ni model adekvat bo’ladi.
• Ob’ektning adekvat matematik modelini tuzish uchun, birinchidan
ob’ektning barcha xossa va xususiyatlarini to’liq o’rganish kerak
bo’lsa, ikkinchidan bu xususiyatlarning barchasi qurilgan matematik
modelda o’z aksini topgan bo’lishi zarur. Shu bilan birga matematik
modelni yechishda foydalaniladigan yechish usuli yetarlicha aniqlikka
ega bo’lishi talab etiladi.
|
modellar; 
• ham fazoda, ham vaqt bo’yicha o’zgaruvchi 
modellar- tarqoq modellar

modellar;
• ham fazoda, ham vaqt bo’yicha o’zgaruvchi
modellar- tarqoq modellar;
• Statik modellarda tekshirilayotgan ob’ekt vaqtga
bog’liq bo’lmagan holda qaraladi, ya’ni masalaning
yechimi vaqtga umuman bog’liq emas. Bu holda
ob’ekt fazoviy koordinatalarga bog’liq ravishda
o’rganiladi.
• Dinamik modelda esa aksincha, ob’ekt faqat vaqtga
bog’liq ravishda o’rganiladi.
• Ob’ektni matematik ifodalashda analitik, eksperimental va
aralash usullardan foydalaniladi. Analitik usul - fizika,
ximiya, biologiya kabi fanlar qonunlaridan foydalanadigan
masalalarning matematik ifodasini tuzishga mo’ljallangan.
Analitik usulda matematik ifodalash uchun ob’ekt ustida
tajribalar o’tkazish shart emas. Tuzilgan matematik
ifodalarning murakkabligi analitik usulning kamchiligidir.
• Eksperimental usuldaob’ekt ustida tajribalar o’tkazish
kerak bo’ladi. Bu usulning yutug’i – ob’ekt xossalarini
qisman o’rganib chiqishdan iborat bo’lsa, kamchiligi –
ayrim ob’ektlar ustida uzoq vaqt, har xil sharoitlarda ko’p
sonli tajribalar o’tkazishning zarurligidir.
• Aralash usulda ob’ektni analitik ifodalash va eksperimental
tadqiqotlar birgalikda olib boriladi.
3.Matemetik modellashtirish bosqichlari. Har qanday ob’ektni matematik modellashtirish bir necha
bosqichlarda olib boriladi. Bu bosqichlar quyidagilardan
iborat:
1. Ob’ektni o’rganish.
2. Masalaning matematik modelini qurish.
3. Masalaning yechish algoritmini tanlash yoki ishlab
chiqish.
4. Тanlangan yoki ishlab chiqilgan algoritm asosida
kompyuter modelini(dasturini) tuzish.
5. Ob’ektning berilgan birlamchi boshlang’ich qiymatlarini
dasturga kiritish orqali sonli yoki grafik ko’rinishda
natijalar olish hamda ularni tahlil qilish.
• Birinchi bosqichda qaralayotgan ob’ektning mexanik,
biologik, geometrik va boshqa xususiyatlari hamda ular
orasidagi bog’lanishlar batafsil o’rganiladi. Ob’ekt xossa
va xususiyatlariga qaysi omillar yetarlicha ta’sir etishi va
qaysi omillar esa kam ta’sir etishi aniqlanadi. Kam ta’sir
etuvchi omillar modelda e’tiborga olinmaydi.
• Ob’ektning matematik modelini tuzishda shu ob’ektning
asosiy xossa va xususiyatlari matematik munosabatlar
yordamida yozib chiqiladi. Boshqacha qilib aytganda,
ob’ektni o’rganish jarayonida unga ta’sir etuvchi asosiy
omillar
matematik
apparat(tenglama,
tengsizlik,
mantiqiy ifoda yoki ularning tizimlari) orqali
ifodalanadi.
• Algoritm – berilgan masalani yechishda
bajarilishi lozim bo’lgan amallarning qat’iy
ketma-ketligidir. Har bir masalaning yechish
algoritmi bir necha minglab, hatto millionlab
amallarni o’z ichiga oladi.
• Dastur tuzish bosqichida tanlangan yoki ishlab
chiqilgan algoritm biror algoritmik til orqali
ifodalanadi.
Masalani
yechish
uchun
algoritmik
til
tanlanayotganda
uning
soddaligiga hamda imkoniyat darajasiga
e’tibor berish kerak.
• Modellashtirishning
oxirgi
bosqichida,
qaralayotgan ob’ektning boshlang’ich xossa va
xususiyatlarini ifodalovchi birlamchi sonli
qiymatlar tuzilgan dasturga kiritilib, natija
olinadi hamda u atroflicha tahlil qilinib, xulosa
chiqariladi.
• Model adekvatliginitekshirish. Ob’ekt
Internet Explorerning oynasi

97
adres sifatida esa yo sahifagacha bo’lgan yulni (http uchun )
yo faylgacha bo’lgan
yo’l ( ftp uchun )ko’rsatiladi. Agar aniq bir sahifaga yo’l ko’rsatilgan bo’lmasa, u
holda sayt yoki
Web
serverning boshlang’ich sahifasi tushuniladi. Agar faylga yo’l
ko’rsatilmagan bo’lsa, u holda FTP – serverning ildiz katalogi tushuniladi. WWW
bilan ishlash uchun maxsus brouzerlar ishlab chiqilgan. M: Internet Explorer,
Netscape Navigator, Operalar.
Tarmoqda qat’iy adreslashga misol keltiramiz ( fayl aniqligida ):
http://WWW.sirena.ru/ info / job.htm.
ftp://ftp. Citfprum.ru / pub / bach.zip
URL formatdagi adreslar tarmoq navigatsiyasida aniq ko’rsatiladi hamda ular Web-
sahifalarining gipermatni jo’natmalariga o’rnatiladi.
Web- sahifalar, saytlar va Web cerverlar hammasi bir butun bo’lib, xalqaro axborot
tarmog’ini (www) tashkil etadi.
YUqoridagi rasmda Internet Explorer 6.0 brauzeri yordamida
www.rambler.ru
sayt adresi berilgan va adres bilan ishlash bosh sahifasi ekranga chiqadi
tamoyillari - Axborot tizimlari

90
3)
Barcha kompyuterlarda simsiz tarmoq adapteri œrnatiladi. Tarmoqdagi
kompyuterlar bir-biri bilan signallar orqali ma’lumot almashadi.
SHuning uchun bu tarmoqlardan foydalana olishni o’rganish maqsadida biz
quyida telekommunikatsiya va Internet Explorer dan foydalanish usullarini aytib
o’tamiz.
Elektron pochta imkoniyatlari

98
”suzlar bu “shartli utish”, “ Makro buyruq ”, “ Uzilishlarni qayta ishlash ” va hokazo.
Universal qidiruv xizmati – bu quyidagi vazifalarni bajaruvchi, qudratli
dasturlar va dasturlar yig’indisidan iborat:
1.
Maxsus dastur mavjud bo’lib, u WWWni tinimsiz ko’rib chiqadi va ular
orasida so’zlarni tanlab olib, indekslarning ma’lumotlar bazasini tuzib chiqadi.
Bu bazaga hujjatlarning “ Asosiy ”so’zlari va adreslari kiritiladi. ( Eslatib
o’tishimiz kerakki, indeks – bu “ Asosiy ” so’zlar bo’yicha tartibga solingan
ko’rsatkichlar to’plami ). Web – server foydalanuvchi tomonidan qidiruv uchun
buyruq oladi, uni qayta ishlaydi va maxsus dastur – qidiruv mashinasiga uzatadi.
2.
Qidiruv mashinasi indekslarning ma’lumotlar bazasini ko’rib chiqadi va
buyruq shartlariga mos keluvchi sahifalar ro’yxatini tuzadi va Web ser - verga
qaytarib beradi.
3.
Web – server natijalarni foydalanuvchi uchun qulay bo’lgan shaklga keltirib,
mijoz mashinaga uzatadi.
Mashhur va qudratli qidiruv tizimlari orasida: Alta Vista ( WWW. Alta- vista.com
), Infoseek ( WWW. inforseek.com ), Lycos (WWW.lycos.com) va boshqalarni
ko’rishimiz mumkin.
Agar siz qidiruv olib bormoqchi bo’lsangiz ma’lum qidiruv serverini adresini
kiritib (
www.google.uz
,
www.rambler.ru
,
www.altavista.ru
,
www.yandex.ru
),
qidiruv maydoniga asosiy suz matnini kiriting va Nayti buyrug’’ini ko’rsating.
Amaliy mexanika
Qidiruvda qo’yidagi kelishuvlar ishlab chiqilgan.
1.
Agar buyurtma so’zi bitta bo’lsa, u holda shu so’z bor bo’lgan sahifalar tanlab
olinadi. Agar so’z bir nechta bo’lsa, so’zlar orasida probel ko’rsatilib yoziladi. M:
Amaliy mexanika hakida axborotlarni ko’rmoqchisiz. U holda yo «amaliy» yo
«mexanika» yoki ikkala so’z bor bo’lgan sahifalar tanlab olinadi.
2.
Agar buyurtma so’zi bir necha so’zdan tashkil topgan bo’lsa, u holda so’zlar
qœshtirnoq ichida yoziladi. Bu so’zlar bir butun so’z sifatida qabul qilinib va shu
so’z birikmasi mavjud bo’lgan hujjatlar ro’yxatini ko’rsatadi. M: “Amaliy
mexanika ”.
3.
“+” belgisi. Agar so’zlar orasiga + belgisi ko’rsatilib, qidiruv berilsa, u holda
shu so’zlar mavjud bo’lgan hujjatlar ro’yxati ko’rsatiladi. Bu so’zlar hujjatning
turli burchaklarida joylashgan bo’lishi mumkin. M: Amaliy + mexanika
Ixtisoslashtirilgan xizmatlar – u yoki bu mavzu bo’yicha server adreslari
tug’risidagi ma’lumotlarni o’zida mujassamlashtirgan mavzuli kataloglar hisoblanadi.
Universal bazalardan farqli ravishda mavzuli kataloglar mutaxassislar
tomonidan tuziladi va u foydalanuvchini ishonchli axborot bilan ta’minlaydi. Undan
tashqari, Internet saytlari shaxsiy qidiruv mexanizmiga ega. Birinchidan bu kontekst
qidiruv mexanizmi, hamda familiyalar bo’yicha ixtisoslashtirilgan qidiruv. ( SHu
jumladan: tovarlar bo’yicha, firmalar bo’yicha va hokazo ).
Elektron pochta - Axborot tizimlari

99
tarqalgan, elektron pochta bilan ishlaydigan Windows ilovalariga ( prilojenie )
Internet Mail ni (MS Internet Explorer 3.0 tarkibidagi ) Outlook Explorer ni ( MS
Internet Explorer 6.0 tarkibidagi ), (Novell kompaniyasining) GroupWise ni,
(Qualcomm kompaniyasining) Eudora Proni kiritishingiz mumkin.Internet Mail
misolida elektron pochta bilan ishlashni ko’rib chiqamiz.
Sarlavha qismida xizmat axborotlaridan tashqari quyidagi ko’rsatkichlar mavjud:
1)
YUboruvchining adresi
OT: ( Kimdan ) : ( From: ));
2)
Data: ( Date: );
3)
Qabul qilib oluvchining adresi
Komu: ( Kimga : ( To: ));
4)
Xabar mavzusi
Tema: ( Mavzu: ( Subjekt: )).
Elektron pochtadagi adres tarmoq kompyuterining simvolik adresiga o’xshash:
< Foydalanuvchining ismi > @ < Domenli nom >
Masalan, glasnet.ru uzelining abonenti quyidagi adresga ega bo’lishi mumkin:
ivanov@glasnet.ru
Yuqoridagi rasmda elektron pochta adresi umumiy ko’rinishi quidagicha
yoziladi:
Utkir_M@rambler.ru
. Elektron pochta adresi paroli ‘ * ’ (yulduzcha)
kœrinishda yoziladi.
6 -bob bo’yicha xulosalar
Tarmoqdagi har bir kompyuter bir – biridan mustaqil ravishda muloqatda
bo’ladi, ular orasidagi aloqa mutlaqo ishonchsiz bo’lib, xoxlagan paytda buzilishi
mumkin. Bunda, birinchidan, butun bir tarmoqning ish qobiliyati saqlanib qoladi,
ikkinchidan esa, sog’ qolgan kompyuter boshqa butun qolgan aloqa kanallari orqali
tarmoqqa ulanishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda, tarmoqning hamma uzellari
bir – biridan ma’lum darajada mustaqil ishlashi kerak.
SHunday qilib, Internet ning asosiy printsipi – bu tarmoqdagi har bir uzel
(kompyuter)ning shu uzel bilan bevosita bog’liq bo’lmagan tarmoq qismlaridagi
buzilishlardan hamda nuqsonlardan mustaqilligidir.
Web – sahifasi jo’natmasiga foydalanuvchi uchun ko’rinmas bo’lgan URL
formatidagi hujjat (dokument) adresi ko’rsatiladi. Jo’natma ko’rsatayotgan hujjatga
o’tish uchun sichqonchaning chap tugmachasini bosish etarli. Web - saxifalar guruhi
saytni tashkil etadi.
Sayt bu Web – serverda joylashtirilgan (qandaydir biror Web-serverda) va
xususiy shaxs yoki korxonaga tegishli bo’lgan Web – sahifalar to’plami. bo’lib, bitta
Web – serverda bir nechta sayt joylashishi mumkin ekan.
Telekommunikatsiya - Axborot tizimlari

92
bilan tashkil etilgan bir qancha mustaqil kompyuterlar tizimlarini birlashmasidan
iborat.
Internet tarixini asrimizning 60 yillarida AQSH mudofaa vazirligida hisoblash
tarmog’ining – ARPAnet ning paydo bo’lishi bilan bog’lashimiz mumkin. Bu tarmoq
urush vaqtida harbiy operatsiyalarni hamda mamlakatni boshqarish uchun
mo’ljallangan bo’lib, uning asosiy kontseptsiyasi quyidagidan iborat:
Tarmoqdagi har bir kompyuter bir – biridan mustaqil ravishda muloqatda
bo’ladi, ular orasidagi aloqa mutlaqo ishonchsiz bo’lib, xoxlagan paytda buzilishi
mumkin. (Misol uchun, bombordimon qilinganda). Bunda, birinchidan, butun bir
tarmoqning ish qobiliyati saqlanib qoladi, ikkinchidan esa, sog’ qolgan kompyuter
boshqa butun qolgan aloqa kanallari orqali tarmoqqa ulanishi mumkin. Boshqacha
qilib aytganda, tarmoqning hamma uzellari bir – biridan ma’lum darajada mustaqil
ishlashi kerak.
SHunday qilib, Internet ning asosiy printsipi – bu tarmoqdagi har bir uzel
(kompyuter)ning shu uzel bilan bevosita bog’liq bo’lmagan tarmoq qismlaridagi
buzilishlardan hamda nuqsonlardan mustaqilligidir.
Foydalanuvchining nuqtai nazaridan qaraganda, zamonaviy tarmoq – bu bir-biri
bilan aloqa kanallari orqali ulangan yirik uzellarning to’plamidan iborat. Har bir uzel
– ko’pincha UNIX operatsion sistemasi boshqaruvi ostida ishlovchi, bitta yoki bir
nechta qudratli server- kompyuterlardir. Ko’pincha bu kompyuterlarni bosh
kompyuter yoki xost kompyuter (anglizcha “xost”– xo’jayin ) deb atashadi.
Bu uzelni uning egasi bo’lmish provayder deb ataluvchi tashkilot boshqaradi
(ingl. “Provide”– ta’minlamoq so’zidan olingan). Ko’p hollarda alohida olingan
tarmoqning nomi - bu uning provayderining nomi. Provayderlar ma’lum bir turdagi
xizmatlar bilan ta’minlaydilar. Rossiyadagi ko’p taniqli provayderlardan biriga:
GlasNet ni, Relkomni, Demosni, Sovam Teleport ni kiritishimiz mumkin. CHet
eldagi eng yirik provayderlar bu– CompuServe va Amerika - Online hisoblanadi.
Provayderlarning darajasi, ixtisosligi va boshqa omillariga qarab, kompaniyalarning
xizmat turlari va xizmat xaqlari farqlanadi.
SHunday qilib Internet ga ulanish degani bu:
Modemga ega bo’lish va kompyuterga uni ulash;
Provayder bilan shartnoma tuzib, u bilan telefon tarmog’i yoki alohida boshqa
aloqa kanali orqali muloqot o’rnatish demakdir;
Internet qanday ishlaydi.
Asosiy muammo - N. B. Adizova, R. X. Jumayev, R. A. Qo‘ldoshev, S. R. Ismatov ona tili o‘qitish metodikasi

279
Ta’limiy хaraktеrdagi
harfiy,
bo‘g’in,
so‘z,
gap diktanlari
qanday
o‘tkaziladi?
1. Yaхshi o‘qish malakasining sifatlarini ayting.
2. Tеz o‘qishni
ongli
o‘qishga
aylantirishda nimalarga e’tibor bеriladi?
3. Analitik,
sintеtik, avtomatlashtirish bosqichini
qanday tushunasiz?
To‘g’ri o‘qishda nimalarga e’tiborni
qaratish
kеrak?
5. Хato o‘qishning
oldini olish uchun qanday
usullar qo‘llanadi?
Asosiy muammo nimaga qaratilganini aniqlang.
Muammoning asosiy mazmunini ajratib oling.
Muammoli vaziyatni tahlil qilish – ob’еktning
holatini aniqlang, asosiy qirralariga e’tibor qarating,
muammoli vaziyatning hamma tomonlarini tahlil
qiling.
5.
Muammoli vaziyatni
yechish
usul
va
vositalarini
tanlash
hamda asoslash.
Ushbu vaziyatdan chiqib kеtish harakatlarni
izlab topish maqsadida
quyida taqdim etilgan
“Muammoli vaziyat
T-jadval” Muammoni yеchish
uchun barcha vaziyatlarni ko‘rib chiqing, muqobil
vaziyatni yеchimini
aniq variantlardan tanlab
oling,
muammoning
aniq
yеchimini
toping.
to‘ldiring. Kеys bilan ishlash natijalarini yozma
shaklda
ilova eting
“Muammoli vaziyat
» jadvali
280
Jadvalni to‘ldirish. Talabalar taqqoslanuvchi jihatlarni ta’riflashadi va
ma’lumotni taqsimlab chiqadilar.
Mavzuni takrorlash va mustahkamlash uchun savollar hamda
topshiriqlar:
1. Badiiy asarlarning janriy xususiyatiga ko‘ra nechta turini bilib oldingiz?
1. Hikoya o‘qishda qaysi ish turlaridan foydalaniladi? Hikoya o‘qish
darsiga misol tariqasida bironta mavzuga oid dars ishlanmasini tayyorlang.
2. Ertakni o‘rganishda qanday usullardan foydalaniladi? Boshlang'ich
sinflarning ,,0'qish kitobi"ga kiritilgan ertaklarni sinflar bo‘yicha guruhlab,
ko‘proq qaysi mavzudagi ertaklar berilganini izohiang.
3. Masal matni ustida qanday ishlar amalga oshiriladi? Masalni o‘qish
darsi namunasini tayyorlang.
4. “Oqish kitobi”da berilgan she'riy asarlarni guruhlang. Ularni o‘rganish
usullarini yoriting.
6. Boshlang'ich sinf o‘qish darslarida o‘rganiladigan birorta doston
bo‘yicha dars ishlanmasini tayyorlang.
7. O‘qish darslarida qanday mustaqil ish turlaridan foydalaniladi? Ularni
misollar bilan tushuntiring.
Boshlang’ich sinf o‘qish darslarida qanday masalalarni hal etish nazarda

278
3. O‘quvchilardan atrof muhit haqidagi bilimlarni kеngaytirish va
chuqurlashtirish, ilmiy dunyoqarash elеmеntlarini shakllantirish.
4. O‘quvchilarda ma’naviy-ma’rifiy, aхloqiy,
nafosat jihatdan va
mеhnatga muhabbat ruhida tarbiyalash.
5. O‘quvchilar nutqi (asosan, og’zaki nutqi) ni va tafakkurini o‘stirish.
Adabiy tasavvur bilimlarni shakllantirish. Har bir vazifani bajarishning
aniq yo‘li mavjud, ammo bir vazifa boshqalar bilan o‘zaro
bog’liq holda o‘qish
darslari va sinfdan tashqari mashg’ulotlar jarayonida hal qilinadi.
Amaliy vaziyatni bosqichma – bosqich tahlil qilish va hal etish
bo‘yicha talabalarga uslubiy ko‘rsatmalar
Talabalarga yo‘riqnoma
Ish bosqichlari
Maslahatlar va tavsiyanomalar
1. Kеys
va uning aхborot
ta’minoti bilan tanishish.
Avvalo kеys bilan tanishing. Mavzu haqida
tushuncha hosil qilish uchun bor bo‘lgan
butun
aхborotni diqqat bilan o‘qib chiqish lozim. O‘qish
paytida vaziyatni tahlil qilishga shoshilmang.
2. Bеrilgan vaziyat bilan
tanishish
Ma’lumotlarni yana bir marotaba diqqat bilan o‘qib
chiqing. Siz uchun muhim bo‘lgan
satrlarni
bеlgilang. Bir abzatsdan ikkinchi abzatsga o‘tishdan
oldin, uni ikki uch marotaba o‘qib mazmuniga kirib
boramiz.
Kеysdagi
muhim
fikrlarni
qalam
yordamida ostini chizib qo‘ying. Vaziyat tavsifida
bеrilgan
asosiy
tushuncha
va
iboralarga
diqqatingizni jalb qiling.
3. Muammoli
vaziyatni
tahlil qilish
Asosiy
muammova
kichik muammolarga
diqqatingizni jalb qiling.