О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 124

Birinchisi: boshqaruv samaradorligi (Sb) ishlab chiqarish tizimida erishilgan
samara bilan о‗lchanadi:
Sb = Su/Xb.
bu yerda: Su - umuman ishlab chiqarish tizimi tomonidan erishilgan natija
(samara); Xb - boshqaruv xarajatlari. Ikkinchisi: boshqaruv samaradorligi boshqaruv
faoliyatining hajmi va xususiyati bilan о‗lchanadi:
Sb = Sbp/ Xb.,
bu yerda Sbp - boshqaruv faoliyatini amalga oshirish natijasida erishiladigan va
tegishli parametrlar bilan ifodalanuvchi boshqaruv samarasi.
Ta‘kidlash lozimki, boshqaruv samaradorligini baholashning ushbu ikkita turi
bir-birini inkor etmaydi, balki tо‗ldiradi, ya‘ni muammoga nisbatan kompleks tarzda
yondashish, birinchi usul bо‗yicha baholashda firmalar faoliyatining umumiy yaxshi
natijalari ortida yashirilishi mumkin bо‗lgan boshqaruv apparati ishining
samaradorligini oshirish zaxiralarini aniqlash imkonini beradi.
Iqtisodiy obyektlarni boshqarish samaradorligi boshqaruv mehnatining, shu
310
jumladan, rahbarlar mehnatining samaradorligi (1), boshqaruv tizimining tejamliligi
(2), ishlab chiqarish yoki boshqa boshqariladigan obyekt faoliyat kо‗rsatishining
samaradorligi (3) bilan aniqlanadi.
Boshqaruv mehnatining samaradorligi quyidagilar orqali aniqlanadi:
-
aniq qо‗yilgan maqsadlar;
-
boshqaruv jarayonining huquqiy jihatdan ta‘minlanish darajasi;
-
ishlab chiqilgan boshqaruv apparatining bо‗linmalari va alohida ijrochilar
tо‗g‗risidagi nizomlarning sifati;
-
har bir xodim intizomi va boshqaruv, apparati faoliyatining natijalari uchun
javobgarligi darajasi;
-
boshqaruv organlari personali tarkibining takomillashganligi;
-
boshqaruv texnikasidan foydalanish darajasi;
-
ijrochilar mehnatining ijodiy xususiyati, shaxsiy ijodiy rejalarning amalga
oshirilishi darajasi;
-
rahbarlar ish vaqtining tarkibi, ularda ishlab chiqilgan va joriy etilgan о‗z
rahbarlik tizimining mavjudligi;
-
kadrlar malakasi;
-
personalning boshqaruvda ishtirok etish darajasi;
-
jamoadagi ijtimoiy-ruhiy muhit;
-
boshqaruv xodimlarining mehnatiga bо‗lgan munosabat, u yuksak mehnat
intizomi, ish vaqtida bajariladigan boshqa chetki ishlarning mavjudligi bilan
tavsiflanishi mumkin.
Boshqaruv personali mehnatining samaradorligini tavsiflovchi kо‗rsatkichlar
kuyidagilardan iborat:
-
boshqaruv axborotiga ishlov berish ishlarining osonlashtirilganligi;
-
axborotga ishlov berish muddatlarining qiskartirilganligi;
-
boshqaruv apparatining tarkibini maqbullashtirish hisobidan boyuaqaruv
personali sonining qisqartirilganligi;
-
kо‗p
mehnat
talab
qiluvchi
operatsiyalar
va
tamoyillarning
mexanizatsiyalashtirilganligi va avtomatlashtirilganligi;
311
-
mehnatni tashkil etishni yaxshilash hisobidan ish vaqti yо‗qotilishining
qisqartirilganligi;
-
boshqaruv axboroti ishonchliligi va tо‗liqligining oshirilganligi;
-
qabul qilinadigan qarorlar asosliligining oshirilganligi;
-
boshqaruv madaniyatining oshirilganligi;
-
mehnat sharoitlarining yaxshilanganligi;
-
personal malakasining oshirilganligi;
-
boshqaruv ishlari sifatining oshirilganligi.
Rahbarning mehnati boshqariladigai obyekt faoliyat kо‗rsatishining yakuniy
natijalari (1), boshqaruv apparatining ishini tashkil etish darajasi (2), rahbar ishining
darajasi (3) bо‗yicha baholanadi. Hozirgi sharoitda rahbar tomonidan yaratilgan
boshqaruv tizimining sifati rahbar mehnatining eng muhim yoki asosiy baholash
kо‗rsatkichi hisoblanadi. Ilmiy boshqaruvning asoschilaridan biri G.Emerson bu
borada shunday yozgan edi: «Bilvosita insonlar qо‗lidagi tо‗g‗ri tamoyillar dahoning
tizimsiz va tasodifiy urunishlariga qaraganda kuchliroq bо‗lib chiqadi». Umumiy
kо‗rinishda boshqaruv tizimining samaradorligi quyidagilar bilan baholanadi:
-
boshqaruv obyekti oldiga vazifalarni kо‗yishning asosliligi;
-
bajariladigan vazifalarning soni va sifati;
-
qabul qilinadigan qarorlarning soni va sifati;
-
boshqaruv qarorlarining boshqaruv obyektiga ta‘siri darajasi.
Menejment tizimlarining samaradorligini aniqlashda quyidagilarni baholash
zarur:
-
boshqaruv tarkibi, shu jumladan boshqaruv personalining shtatlari;
-
boshqaruv
tizimidagi
mehnat,
uning
tashkil
etilishi,
sharoitlari,
samaradorligi;
-
tizimidagi boshqaruv texnologiyasi, shu jumladan axborot texnologiyasi,
funksiyalarni bajarish texnologiyasi, boshqaruv qarorlarini qabul qilish va amalga
oshirish tamoyili;
-
boshqaruv texnikasi bilan ta‘minlanganlik, uning sifati, foydalanish
darajasi;
312
-
boshqaruv usullari, shu jumladan iqtisodiy, tashkiliy-taqsimlash va ijtimoiy-
ruhiy usullar;
-
boshqaruv xarajatlari majmui, xususan: mehnat haqi va mukofotlar, xizmat
safarlari xarajatlari, aloqa, yengil avtotransportni saqlab turish, boshqaruv texnikasi
vositalarini xarid qilish va ulardan foydalanish xarajatlari bilan tavsiflanadigan
boshqaruv tizimining tejamliligi;
-
boshqaruv tizimining ishlab chiqarishning texnik-iqtisodiy kо‗rsatkichlariga
va ijtimoiy jarayonlarga ta‘siri.
Menejment tizimlarining samaradorligini baholash jarayonida boshqaruvni
maqbullashtirish yо‗nalishlarini, yutuqlar va kamchiliklar sabablarini, boshqaruv
faoliyatining iqtisodiy, ishlab chiqarish va ijtimoiy jarayonlarga ta‘sirini aniqlash
muhim ahamiyat kasb etadi.
Boshqaruv tizimi samaradorligining kо‗rsatkichlari sifatida quyidagilar
qо‗llanilishi mumkin:
-
boshqaruv apparatining bir xodimi uchun foyda miqdori;
-
boshqaruv apparati xodimi ish vaqtining birligiga foyda miqdori;
-
boshqaruv apparatini saqlab turish bilan bog‗liq xarajatlar birligiga foyda
miqdori.
Bundan tashqari, boshqaruv tizimining samaradorligi quyidagilar bо‗yicha
aniqlanadi:
-
uning ishlab chiqarish-xо‗jalik va ijtimoiy faoliyatning turli tomonlariga
ta‘siri;
-
boshqaruv xarajatlarining kamaytirilganligi;
-
ishlab chiqarishni tashkil etish va turli resurslardan foydalanish darajasining
oshirilganligi;
-
ishlab chiqarish texnologiyasining yaxshilanganligi, ishlab chiqarishning
texnik darajasi va mahsulot sifatining oshirilganligi;
-
mehnat unumdorligining yaxshilanganligi;
-
mahsulot tannarxining pasaytirilganligi;
-
xodimlarning mehnat va turmush sharoitlarining yaxshilanganligi;
313
-
kadrlar madaniy-texnik darajasining oshirilganligi;
-
personalga ijtimoiy xizmat kо‗rsatishning yaxshilanganligi.
Ushbu kо‗rsatkichlardan boshqaruv samaradorligini baholashning о‗lchovi
sifatida foydalanishda baholanayotgan davr kо‗rsatkichlarini о‗tgan yillar
kо‗rsatkichlari bilan, shuningdek, turdosh korxonalar, firmalarning shu kabi
ma‘lumotlari bilan taqqoslash usuli qо‗llaniladi.
Muayyan ishlab chiqarish vaziyatlarida boshqaruv samaradorligi boshqaruv
xarajatlari bilan ishlab chiqarish natijalari о‗rtasidagi turli xil nisbatlarda namoyon
bо‗ladi. Masalan, mahsulot hajmi va sifati doimiy bо‗lgani holda boshqaruv
xarajatlarining kamaytirilishi; boshqaruv xarajatlari doimiy bо‗lgani holda mahsulot
hajmi va sifatining oshirilishi; boshqaruv xarajatlari oshgani holda mahsulot hajmi va
sifatining oshirilishi; boshqaruv xarajatlari doimiy bо‗lgani yoki oshgani holda
ijtimoiy natijalarning yaxshilanishi. Bundan tashqari, boshqaruv xodimlarining
umumiy sonida ular ulushining о‗zgarishi, muhandis-texnik xodimlar, xizmatchilar
va ishchilar sonining nisbati, boshqaruvning kо‗p mehnat talab qilishi kabilar ham
boshqaruv samaradorligi oshishining muayyan iqtisodiy kо‗rsatkichlari bо‗lib xizmat
qilishi mumkin.
Shu bilan birga, menejment samaradorligini aniqlashning miqdoriy usullari boy
berilgan imkoniyatlar, mavjud zaxiralar va muammolar, takomillashmagan boshqaruv
faoliyati haqida har tomonlama, aniq va muayyan tasavvurga ega bо‗lish imkonini
bermaydi. Menejment nazariyasi va amaliyoti shuni tasdiqlab turibdiki, menejment
tizimini baholashga nisbatan bunday yondashuvni tizimlarni shakllanzirish va ular
faoliyat kо‗rsatishining qonunlari, qonuniyatlari va tamoyillariga asoslangan tizimli
metodologiya asosida amalga oshirish mumkin. Eng umumiy kо‗rinishda ushbu
yondashuv quyidagi tizimli tamoyillar asosida amalga oshirilishi mumkin:
1)
menejment tizimi menejmentning maqsadlariga mos kelishi kerak;
2)
menejment tizimini tashkil etuvchi qismlar menejmentning maqsadlariga
mos kelishi kerak;
3)
har bir qism mazkur tizimning qolgan qismlaridan har qandayiga mos
kelishi kerak.
314
Inqirozga yuz tutilgan vaziyatlarda haqiqiy va rasmana manfaatlarning farq
qilishi og‗ir oqibatlarga, hatgo firmalarning bankrot bо‗lishigacha olib keladi.
Shuning uchun rahbarlar oldida turgan eng muhim vazifalar quyidagilardan iborat:
sheriklarning haqiqiy manfaatlarini bilish va ularni birgalikdagi faoliyatda amalga
oshirish; xodimlarning haqiqiy manfaatlariga zid bо‗lgan omillarni doimiy ravishda
tahlil qilish va ularni rahbarlik jarayonida hisobga olish.
Amerikalik tadqiqotchilar T.Piters va R.Uotermanning fikriga kо‗ra,
namunaviy
uddaburon
kompaniyalarga
xos
bо‗lgan
samarali menejment
quyidagilarni о‗zida namoyon etadi:
-
|