Web-tarmaq dúziliwi - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

Web-tarmaq dúziliwi
Web-tarmaqtı ashqanda birinshi bolıp paydalanıwshınıń kózine túsetuǵın bet
bul Úy beti, yaǵnıy Home Page. Bul bet tarmaqtıń maqset hám belgileri haqqında
informaciya beredi, sonıń ushın da tiykarǵı rol oynaydı. Bunnan tısqarı, siziń
qızıǵıwshılıqlarıńız yáki isbilermenlik háreketi tuwrısında qısqasha informaciya
beredi. Ayırım waqıtları Úy beti birinshi bet dep ataladı.
Ádette birinshi bóliminen baslap aqırına shekem oqıp barılıwshı kitaptan parıq
qılǵan halda, Web sisteması paydalıwshılarǵa tek olardı qızıqtırıp atırǵan
informaciyanı sol waqıttıń ózinde kózden ótkeriwge imkan beredi. Web-tarmaq
sisteması terekti esletedi: oraylıq bólimniń iri shaqaları mayda shaqalarǵa, yaǵnıy
olar menen baylanıslı informaciyaǵa alıp baradı. Hár bir shaqa óz aldına Web-betti
ańlatadı. Giperbaylanıslardan paydalanǵan halda bir tarmaq ishinde háreketleniw
yáki bir tarmaqtan basqa bir tarmaqqa ótiw múmkin. Giperbaylanıs tekstli yáki
grafikli bolıwı múmkin. Giperbaylanıs túyme sıpatında xızmet qıladı. Onı
bassańız, siz ol súwretlegen jerge barıp qalasız. Ádette, giperbaylanıs tekstti belgili
bettegi qalǵan tekstten ajıraliıp turıw maqsetinde basqa bir reń menen belgilenedi
hám kóbinshe giperbaylanıs tańlanǵannan soń, onıń astı sızıladı hám de reńi
ózgeredi. Bul bolsa onıń isletilgeninen derek beredi.
Web-tarmaǵın jaratıwda informaciyanı topar yáki bloklarǵa ajıratıw zárúr.
web-tarmaǵı turaqlı ortalıq emes. Web-tarmaǵı joqarıdan-tómenge tarmaqlı yáki
terek sıyaqlı dúzilgen bolsa, hámde onda úy betinde Web-tarmaǵı quramınıń
qısqasha kórinisi, sonday-aq baylanıs tarmaqlarına ótiw variyantları kórsetilgen
bolsa ǵana, onıń dúziliwi tuwrı esaplanadı. Terek sıyaqlı dúziliske iye Web-
120
tarmaqları 3 túrge bóliw múmkin:
-
úy beti (tiykarǵı bet);
-
Informaciya beti (maǵlıwmatlı bet);
-
Qosımsha bet.
Web-tarmaqtıń úy beti tarmaqqa kiriwshi qapı esaplanadı. Bul bet jaratılǵan
tarmaqtaǵı eń tiykarǵısı, sebebi tarmaqqa kiriwshi siz haqqıńızdaǵı, siziń
kompaniya yáki shólkemińiz haqqında eń birinshi maǵlıwmatlardı tek usı betten
aladı. Maǵlıwmatlı betler:
-
bul usınısları úy betinde jaylasqan Web-tarmaq esaplanadı.
WWW hújjet stillestirilgen hám formatlanǵan tekst, grafikalıq hám
internettiń túrli derekleri menen giper baylanısı bolıwı múmkin. Bul aytılǵan
imkaniyatlardı ámelge asırıw ushın arnawlı dúzilgen til bolıp, bul Hyper Text
Markup Language (HTML), yaǵnıy Gipertekstti belgilew tili dep ataladı. HTML
de jazılǵan hújjet tekstli fayldan ibarat bolıp, informaciya jetkeriwshi tekst hám
belgilewden (markup tags) dúzilgen. Tegaler HTML standartı menen belgiler izbe-
izligi qatar bolıp, kórip shıǵıw programması ushın buyrıqlardan ibarat. Bul
kórsetpelerge tiykarlanıp programma teksti ekranda jaylastırıladı, oǵan grafikalıq
fayllarda óz aldına saqlanatuǵın fayllardı qosıp qoyıladı hám basqa hújjetler yáki
Internet derekleri menen giperbaylanıstı túrlendiredi.
Demek, fayl HTML tilinde
WWW-hújjet kórinisine sol waqıtta ótedi, qashan ol kórip shıǵıw programması
arqalı dálillep berilse.
Saytlardı jaratıw waqtında hár bir proekt ushın tómendegi máselerdi sheshiw
zárúr:
1. Paydalanıwshılar túrin anıqlaw.
Serverde jaylasqan qálegen maǵlıwmat paydalanıwshı ushın qızıq bolıwı
kerek. Sol sebepli sayt jaratıwdan aldın tómendegi sorawlarǵa álbette juwap tabıw
zárúr: paydalanıwshı kim? Menedjerme yáki jeke paydalanıwshı yáki dillerme?
Paydalanıwshı anıqlanǵannan soń, oǵan qanday maǵlıwmatlar kerek degen soraw
payda boladı?
121
2. Proektti islew ushın siziń server islewi ushın siziń server hám kanallarıńız
quwatı jeterlime paydalanıwshılarda siziń saytıńızdaǵı informaciyalardı tez kóriw
imkanı bolsaǵana, olar jáne qayta siziń saytıńızǵa kiriwleri múmkin, keri jaǵdayda
olar qaytıp kelmeydi. Sonıń ushın Internet penen baylanıstı joqarı tezliktegi kanal-
larda payda etiw kerek.
3. Web tiń texlogiyasınıń ózine tán texnologiyasın tańlaw.
Bul basqıshta qaysı dásturiy támiynattan paydalanıwıńız hámde hújjetlerde
serverge jaylastırıw ushın qaysı programmalardı isletiwińizdi sheshiw kerek.
4. Qáwipsizlik sistemasın tańlaw.
Aqırǵı waqıtta xakerler kóbeygeni sebepli firewall texnologiyası isenimli
esaplanadı. Oǵan kóre paydalanıwshılar sırttan tek ǵana WWW-serverge kiritiledi.
Lokal tarmaq ishine poshta kiritiledi. Bunda lokal tarmaqtıń qálegen
paydalanıwshısına Internetke shıǵıw shegeralanbaydı.
1. Informaciyanı basqarıw.
Bul basqısh tiykarǵı bolıp, ol tómendegi sorawlardı óz ishine aladı:
informaciya túrin anıqlaw, ol qayerden alınadı, informaciya deregin ne ushın
anıqlaw kerek hám ol HTML de qanday jiberiledi. Bul jerde informaciya dúzilisin,
yaǵnıy hújjetler arasında qanday gipertekstli baylanıslar bolıwında anıqlaw lazım.
2. Eń jaqsı dizaynlardı qollaw.
Web-serverde informaciyalardı daǵaza etiw sonday payda bolǵan, bet formatı
qálegen waqıtta ózgertilip paydalanıwshıǵa usınıs etiledi. Betke qollanǵan jaqsı
dizayn hámde betke jańa informaciyalardı tez qosıw paydalanıwshı qızıǵıwshılıǵın
arttıradı. Web –betti jaratıwda jáne sonı itibarǵa alıw kerek, úlken imkaniyatlarǵa
iye bolǵan monitorlarda jaratılǵan betińizdi kem imkaniyatlarǵa iye bolǵan, reńleri
shegaralanǵan muǵdarda bolǵan monitorlarda da kóriw múmkin bolsın.
3. Web-serverlerdi qollaw.
Har bir informaciya sisteması sıyaqlı Web-server de barqulla aktivlesip barıwı
kerek. Serverdi islep shıǵıwda eń kerekli bólim bul qollawdı rejelestiriw. Bunda
ápiwayı usıl siziń firmańız ishki serverden jańa informaciyalardı juklew bolıp
122
esaplanadı. Kóp sanlı informaciya provayderlerine iye bolǵan úlken shólkemler
server betlerin tez-tez jańalap turıwı kerek. Fayllardı qolǵa kiritiw hám joǵaltıw
paydalanıwshı dıqqatın ózine qaratqan informaciyalardı joǵalıwına alıp keledi.
Biraq, soǵan qaramay, paydalanıwshı resurslardı gipertekstli baylanıslardıń
saqlanǵanlıǵına isenim payda etiw ushın, qolda tekseriw imkanına iye bolıwı
kerek.
4. Basıp shıǵarıw nızamlılıǵı.
Ilmiy hám basqa izleniwshiler tarmaǵınıń derek huqıqların qorǵaw jazılmaǵan
nızamlarǵa isenip, ózleriniń informaciya hám programmalar menen Internet arqalı
erkin almasqan. Biraq Internetden sawda-satıq maqsetlerinde paydalana
baslanǵannan soń avtor
huqıqlarınıń, sawda oraylarınıń qorǵalǵanlıǵı,
juwapkerligi haqqında soraw payda boldı. Kiritilgen elektron materiallar teması
boyınsha talqılaw házirshe ashıq eken, on-line kommunikaciyası ushın huqıqlar
qorǵawı avtomatikalıq tárizde kepillengen. Biraq bul talqılaw Web degi hámme
materiallardan biymálel paydalanıw mumkin degeni emes.
5. Resurslar ushın qarejet tólewi.
Kóp ǵana shólkemler Web-sayttı óziniń informaciya sistemasın keńeytiriwshi
qural dep qaraydı hám onı ashıw hám qollap turıwdı arnawlı toparlarǵa tapsıradı.
Web ushın standart topar adminstrator, programmist, islep shıǵarıwshı, jazıwshı
hám baspadan shıǵarıwshılardan ibarat bolıwı lazım. Web-server jaratıw ushın
ketetuǵın qarejet tiykarınan proekt maqsetine baylanıslı boladı. Is haqınan tısqarı
standart byudjet texnika, Internetke baylanıw, programmalıq támiynat qarejetlerin
de óz ishina aladı. Biraq sonıń menen birge, Web túrli qaǵaz materiallarına,
reklama hám daǵazalarǵa bólgan qarejetlerdi kemeytiredi.
6. Natiyjeni támiyinlew.
Web-server jaratılǵannan soń, natiyjeni támiyinlew ushın ol haqqında
informaciya tarqatıw zárúr. Server jaratqan shólkem apiwayı formanı toltırǵannan
soń, onıń adressi pútkil jahan dizimine kiritiledi. Tarmaqtıń Yahoo Search Engine,
Infoseek hám basqa quralların da ózinde hámme kiriw múmkin bolǵan WWW-
123
serverlerdiń dizimin saqlaydı hám paydalanıwshıǵa kerekli informaciyalardı izlew
ushın apiwayı qurallardı usınıs etedi.
Paydalanıwshı siziń serverińizge tez-tez kirip turıwın qaleseńiz onıń betlerin
barqulla jańalap turıwıńız lazım.
Demek, Web-server jaratıw – bul ańsat jumıs emes. Biraq qalew bolsa,
texnikalıq mashqalalardı sheshken jaǵdayda jaqsı tayarlıq kórip Web-server
jaratıw siziń qálewińizde.
|