*zbekiston respublikasi - bet 21

4. Sobiq Sovet psixologiyasida shaxs rivojlanishi nazariyalari harshlari
Sobiq
Sovet
psixologiyasida
shaxsning
rivojlanishi
muammosi
L.S.Vigotskiy, P.P.Blonskiy, S.L.Rubinshteyn, A.N.Leontev, B.G.Ananev,
L.I.Bojovich singari yirik psixologlarning asarlarida o’z aksini topa boshlagan.
Keyinchalik ushbu masala bilan shug’ullanuvchilar safi kengayib bordi. Xuddi shu
boisdan shaxsning tuzilishi, ilmiy manbai, rivojlanishning o’ziga xosligi bo’yicha
yondashuvda, muayyan darajada tafovutga ega. Hozirgi davrda shaxsning
rivojlanishi yuzasidan mulohaza yuritilganda olimlarning ilmiy qarashlarini
muayyan guruhga ajratish va undan so’ng ularning moshiyatini ochish maqsadga
muvofiq. Bizningcha, ontogenezda shaxs taraqqiyotini bir necha bosqichlarga
ajratish va ularning har biriga aloshida ilmiy psixologik ta'rif berish nuqtai
nazaridan yondashish quyidagi nazariya va yo’nalishlarni tashkil qiladi. Jumladan,
rivojlanishdagi inqirozga binoan (L.S.Vigotskiy), motivasion yondashish
(L.I.Bojovich),
faoliyatga
ko’ra
munosabat
(D.B.Elkonin),
shaxsning
ijtimoiylashuvi
xususiyatiga
e'tiboran
(A.V.Petrovskiy),
shaxsni
tutgan
pozisiyasini shisobga olib (D.I.Feldshteyn) va hokazo.
76
L.S.Vigotskiy jahon psixologlari shaxsning tuzilishi va rivojlanishiga oid
nazariyalarni tanqidiy tashlil qilib, kamolotni vujudga keltiruvchi ruhiy
yangilanishlardan kelib chiqqan holda jarayonni quyidagi bosqichlarga ajratadi.
1. Chaqaloqlik davri inqirozi (krizisi).
2. Go’daklik davri - 2 oydan 1 yoshgacha. Bir yaharlik inqiroz.
3. Ilk bolalik davri - 1 yoshdan 3 yoshgacha. 3 yaharlik inqiroz.
4. Maktabgacha yoshdagi davr - 3 yoshdan 7 yoshgacha. ? yaharlik inqiroz.
5. Maktab yoshi davri - 8 yoshdan 12 yoshgacha. 13 yaharlik inqiroz.
6. Pubertat (jinsiy yetilish) davri - 14 yoshdan 18 yoshgacha. 17 yaharlik inqiroz.
L.S.Vigotskiy o’z asarlarida rivojlanishning har bir davrining o’ziga xos
xususiyatlariga chuqur ilmiy ta'rif bera olgan. Tadqiqotchi shaxsning rivojlanishida
eng muhim ruhiy yangilanishlar yuzasidan ham ilmiy, ham amaliy ahamiyat kasb
etuvchi mulohazalar bildirgan. Biroq uning fikrlari ichida o’ta munozarali,
bashsbob o’rinlar talaygina. Hozirgi zamon psixologiya fanida L.S.Vigotskiyning
shaxsning rivojlanishi nazariyasi ilmiy, tarixiy, ijtimoiy ahamiyat kasb etadi,
taraqqiyotni keltirib chiqaruvchi inqirozlarning roli to’g’risidagi mulohazalari va
olg’a surgan g’oyalari shu kunning talabi bilan hamoshangdir.
Sobiq Sovet psixologiyasining yirik namoyandasi, L.S.Vigotskiyning
shogirdi L.I.Bojovich shaxs shakllanishini muayyan davrlarga bo’lishda motivlarga
asoslanadi, shuning uchun bu yondashuvni motivasion deb yuritish mumkin.
L.I.Bojovich mulohazasiga binoan, shaxsning shakllanishi ushbu darajalardan
iborat: birinchi bosqich - chaqaloqlik - tug’ilgandan to 1 yoshgacha, ikkinchi
bosqich - motivasion tasavvur - 1 yoshdan 3 yoshgacha, uchinchi bosqich - "Men"
ni anglash davri - 3 yoshdan 7 yoshgacha, to’rtinchi bosqich - ijtimoiy jonzod
ekanligini anglash davri - 7 yoshdan 11 yoshgacha, beshinchi bosqich: a) o’z-
o’zini anglash davri - 12 yoshdan 14 yoshgacha, b) o’z o’rnini belgilab olish
(topish) davri - 15 yoshdan 17 yoshgacha.
L.I.Bojovich shaxs shakllanishining har bir bosqichini psixologik tavsifini
berib, ularni keltirib chiqaruvchi omillar, manbalar, turtkilar, mexanizmlar negizini
ochib berishga harakat qilgan. Olima fikrining yo’nalishi shaxs psixologiyasi bilan
uzviy bog’liq bo’lib motivasion yondashuvga bevosita tashlil va harsh
bo’ysundirilgan.
D.B.Elkoninning shaxs shakllanishi klassifikasiyasi yetakchi faoliyat
nazariyasiga (A.N.Leontev ta'limotiga) asoslanib, har bir taraqqiyot pallasida u
yoki bu ko’rinishdagi faoliyat ustunlik qilish eshtimoliga suyanadi. Insonning
shaxs sifatida kamol topishi jarayonidagi yetakchi faoliyat roli ushbu nazariyaning
asosini tashkil qiladi. D.B.Elkonin shaxs shakllanishining quyidagi bosqichlarga
ajratadi:
1) go’daklik davri - tug’ilgandan to 1 yoshgacha; asosiy faoliyat - bevosita
emosional muloqot,
2) ilk bolalik davri - 1 yoshdan to 3 yoshgacha; asosiy faoliyat - predmet bilan
manipulyasiya (nozik harakat) qilish,
3) maktabgacha davri - 3 yoshdan to 7 yoshgacha; asosiy faoliyat - rolli o’yinlar,
asosiy faoliyat - o’qish,
77
4) kichik o’smirlik davri - 10 yoshdan to 15 yoshgacha; asosiy faoliyati - shaxsiy
ichki (intim) muloqot,
5) katta o’smirlik yoki ilk o’spirinlik yosh davri - 16 yoshdan to 17 yoshgacha;
asosiy faoliyat - o’qish-kasb tanlash.
D.B.Elkoninning shaxs shakllanishi bosqichlari muayyan ko’lamdagi
psixologlar tomonidan iliq qarshi olinishiga qaramasdan, ma'lum darajada
munazarabob o’rinlar yo’q emasligini e'tirof qilindi. Bizningcha, har bir davrning
o’ziga xos xususiyatlari faqat aloshida olingan faoliyat doirasi ta'siri bilan
chegaralanib qolmasligi, balki oraliq bosqichlari ham mavjudligi va undan kelib
chiqqan holda ruhiy yangilanishlarda ham o’zgarish bo’lishi eshtimoldan sholi
emas. Shunga qaramasdan, D.B.Elkoninning mazkur nazariyasi psixologiya fanida,
ayniqsa, yosh davrlari psixologiyasida eng ommaboplardan biri bo’lib qolmoqda.
Bolalar psixologiyasi fanining yirik namoyandasi A.A.Lyublinskaya shaxs
taraqqiyotini
muayyan
bosqichlarga
ajratishda
pedagogik
psixologiya
pozisiyasidan turgan holda faoliyat nuqtai nazardan unga yondashadi, ma'lum
davrlarga ajratadi va ularni atroflicha harshlab berishga intiladi.
1. Chaqaloqlik davri - tug’ilgandan to bir oylikgacha.
2. Kichik maktabgacha davri 1 oydan to 1 yoshgacha.
3. Maktabgacha yoshidan oldingi davr - 1 yoshdan to 3 yoshgacha.
4. Maktabgacha yoshi davri - 3 yoshdan to 7 yoshgacha.
5. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilik davri - 7 yoshdan to 11 (12) yoshgacha.
6. O’rta sinf o’quvchisi davri (o’smirlik) - 13 yoshdan to 15 yoshgacha.
7. Yuqori sinf o’quvchisi davri - 15 yoshdan to 18 yoshgacha.
Pedagogik psixologiyaning taniqli namoyandasi V.A.Kruteskiy insonning
ontogenetik taraqqiyotini mana bunday bosqichlardan tarkib topish eshtimoli
mavjudligini asoslab berishga harakat qiladi.
1. Chaqaloqlik (tug’ilgandan to 10 kunlikgacha).
2. Go’daklik davri (10 kunlikdan to 1 yoshgacha).
3. Ilk bolalik davri (1 yoshdan to 3 yoshgacha).
4. Bog’chagacha bo’lgan yosh davr (3 yoshdan to 5 yoshgacha).
5. Bog’cha yosh davri (5 yoshdan to 7 yoshgacha).
6. Kichik maktab yoshi davri (7 yoshdan to 11 yoshgacha).
7. o’smirlik yosh davri (11 yoshdan to 15 yoshgacha).
Negadir mualliflarning aksariyati ontogenezda shaxsning rivojlanishini
qolgan bosqichlarini shisobga olmaydilar. Hozirgi zamon psixologiyasining taniqli
vakili A.V.Petrovskiy inson taraqqiyotiga shaxsni tarkib toptirishning sosial-
psixologik nuqtai nazardan yondashib, o’ziga xos original klassifikasiyasini
yaratadi. Ushbu nazariya negizida yuksalish, yetuklikka intilish g’oyasi yotganligi
sababli bolalik, o’smirlik, o’spirinlik davrlari yotadi, xolos. A.V.Petrovskiygacha
psixologlar taraqqiyotning bir tekis jishatini olib o’rgangan bo’lsalar, bundan
o’laroq u shaxs shakllanishining prososial (ijtimoiy qoidalarga rioya qilib) va
asosial (aksijtimoiy) bosqichlari mavjud bo’lishi mumkinligini dalillab berishga
harakat qiladi. Shuning uchun taraqqiyot uchta makrofazadan iborat ekanligini
harshlab, uning birinchi turi bolalik davriga to’g’ri kelib, ijtimoiy mushitga
78
moslashish, ko’nikish (adaptasiya), ikkinchisi - o’smirlarga xos individuallashish
(individualizasiya), uchinchichi - o’spirinlik, ya'ni etuklikka intilish davrida
individual
holatlarni
muvofiqlashtirish
(birlashtirish)
xususiyatlari
bilan
tavsiflanadi. A.V.Petrovskiy shaxsning shakllanishini quyidagi bosqichlardan
iborat bo’lishini ta'kidlab o’tadi.
1. Ilk bolalik (maktabgacha yoshidan oldingi davr) - tug’ilgandan to 3 yoshgacha.
2. Bog’cha yoshi davri - 3 yoshdan to 7 yoshgacha.
3. Kichik maktab yoshidagi o’quvchi davri - 7 yoshdan to 11 yoshgacha.
4. o’rta sinf o’quvchisi (o’smirlik) davri - 11 yoshdan to 15 yoshgacha.
5. Yuqori sinf o’quvchisi (ilk o’spirinlik) davri - 15 yoshdan to 17 yoshgacha.
A.V.Petrovskiyning klassifikasiyasi qanchalik takomil darajada bo’lmasin,
taraqqiyotning oraliq bosqichlari, ularning o’ziga xos xususiyatlari mavjudligini
e'tirof etishga moyildir. Chunki ijtimoiy qoidalarga binoan o’sishmi yoki
aksilijtimoiymi unga qaramasdan, har ikki yo’nalishning ham oraliq jabshalari
bo’lishi eshtimoldan xoli emas, lekin bu g’oyani chuqurroq harshlab berish joiz.
D.I.Feldshteyn klassifikasiyasi ham shaxsga ijtimoiy yondashuvga
asoslangan bo’lsa ham, lekin u A.V.Petrovskiynikidan keskin farq qiladi.
D.I.Feldshteynning fikricha, insonni shaxs sifatida shakllanish jarayonida ikkita
katta taraqqiyot bosqichini bosib o’tadi, ulardan biri - "Men jamiyat ichida" degan
pozisiyadan iborat bo’lib, u o’ziga quyidagi yosh bosqichlarini qamrab oladi:
1) ilk bolalik - 1 yoshdan 3 yoshgacha,
2) kichik maktab yoshidagi o’quvchisi davri - 6 yoshdan to 9 yoshgacha,
3) yuqori sinf o’quvchisi davri - 15 yoshdan to 17 yoshgacha.
Shaxs taraqqiyotidagi ikkinchi pozisiya "Men va jamiyat" deb nomlanib, u
quyidagi yosh bosqichlariga taalluqlidir:
1) go’daklik - tug’ilgandan to 1 yoshgacha,
2) maktabgacha yoshdagi bolalar - 3 yoshdan 6 yoshgacha,
3) o’smirlar - 10 yoshdan to 15 yoshgacha.
D.I.Feldshteyn boshqa tadqiqotchilardan farqli o’laroq, o’smirlik davrini uch
bosqichga ajratadi. Uning mulohazasiga ko’ra, birinchi bosqich (10-11 yosh)
o’ziga munosabatni kashf qilishdan iborat bo’lib, o’zini shaxs sifatida shis qilish va
qat'iy qarorga kelish bilan yakunlanadi. Ikkinchi bosqich 12-13 yoshdagi
o’smirlarni o’z ichiga olib, bir tomondan, o’zini shaxs sifatida tan olish, ikkinchi
tomondan, o’ziga salbiy munosabatda bo’lish xususiyatiga ega.
Uchinchi bosqich 14-15 yoshli katta yoshdagi katta o’smirlardan iborat
bo’lib, tezkorlikda o’z-o’zini basholashga moyil munosabati bilan tavsiflanadi.
Bolalarda "Men jamiyat ichida" pozisiyasi ilk bolalik, kichik maktab
yoshidagi, yuqori sinf o’quvchilik davrlarida faollik keng ko’lamda quloch yoyadi,
chunki mazkur taraqqiyot bosqichida faoliyatning amaliy predmetli jishatlari jadal
o’sishda bo’ladi. Ularda "Men va jamiyat" pozisiyasi vujudga kelishi maktabgacha
tarbiya yoshi, o’smirlik davrlariga to’g’ri kelib, ular tomonidan ijtimoiy xatti-
harakatlarning normalari va qoidalarini o’zlashtirish, shaxslararo munosabat
o’rnatish, o’zaro muloqotga kirishish xususiyati bilan tavsiflanadi. Ana shu
murakkab sosial-psixologik holatlarga asoslangan holda D.I.Feldshteyn bolaning
79
ijtimoiy taraqqiyotida uning jamiyatga nisbatan munosabatining asosiy (bosh) va
oraliq toifalarga ajratadi.
Bolada jamiyatga nisbatan oraliq munosabatning shakllanishi ijtimoiylashuv,
individuallashuvning tarkibiy qismlarini egallash va bir davrdan ikkinchisiga
o’tishi natijasida yuzaga keladi. Asosiy (bosh) munosabat - shaxsning
rivojlanishida keskin
siljish
nuqtalarining
paydo
bo’lishi, ichki sifat
o’zgarishlarining vujudga kelishi va unda yangi xislatlarni tarkib topishining
mashsulidir.
Shuni aloshida ta'kidlab o’tish kerakki, D.I.Feldshteynning shaxs rivojlanishi
nazariyasi ontogenezda yuz beradigan barcha psixologik holat va fazilatni izoshlab
berish imkoniyatiga ega emas. Lekin u ta'lim-tarbiya sifatini oshirishga va
takomillashtirish jarayoni (faoliyati) ga ijobiy ta'sir o’tkazish xususiyati bilan
amaliy ahamiyat kasb etadi.
Shunday qilib, hamdo’stlik mamlakatlari psixologlari tomonidan bir qator
puxta ilmiy-metodologik negizga ega bo’lgan shaxsning rivojlanishi nazariyalari
ishlab chiqilgan. Ularning aksariyati ontogenezda shaxsning shakllanishi
qonuniyatlarini ochishga muayyan hissa bo’lib xizmat qiladi, amaliy va nazariy
muammolarni yechishda keng ko’lamda qo’llaniladi. Ammo ontogenezda
shaxsning shakllanishi va rivojlanishi xususiyatlarini aks ettiruvchi nazariya
yaratish mavrudi yetib keldi.
|