Auditda muhimlik va tavakkalchilik darajalarini aniqlash

10.4. Auditda muhimlik va tavakkalchilik darajalarini aniqlash Muhimlik - hisobotda keltirilgan va unchalik ham ahamiyatli deb hisobga
olinmagan, yuz berishi mumkin bo’lgan xato summaning maksimal chegarasidir.
Hisobotdagi ayrim ko’rsatkichlar va ilovalardagi ba’zi bir axborotlar unchalik ham
to’g’ri bo’lmaydi. Ammo bu bilan hisobot to’lig’icha noto’g’ri va real holatni
ifodalamaydi degan fikrga bormaslik kerak.
Auditda muhim deb xo’jalik yurituvchi sub’ektni moliyaviy hisobotining
haqiqiyligiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadigan vaziyat tan olinadi.
Moliyaviy hisobotning barcha muhim tomonlaridan haqiqiyligi deb mazkur
hisobotning malakali foydalanuvchisi uning asosida to’g’ri xulosalar chiqarishi
hamda to’g’ri qarorlar qabul qilishi mum-kin bo’lgan moliyaviy hisobot
ko’rsatkichlari aniqligining darajasi tushuniladi. Ma’lumotning muhimligi – bu uni
mazkur ma’lumotdan foydalanuvchining qarorlariga ta’sir ko’rsata oladigan
bo’lish xususiyatidir.
Muhimlikning darajasi deganda moliyaviy hisobotni buzib ko’rsatishni eng
yuqori darajasi tushuniladi. Ushbu darajadan boshlab hisobotning malakali
foydalanuvchisi uning asosida to’g’ri xulosalar chiqarishi hamda to’g’ri qarorlar
qabul qilishi lozim.
Muhimlik darajasining mutlaq ko’rsatkichini aniqlash vaqtida auditor audit
o’tkazilishi lozim bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’ektning hisoboti haqiqiyligini
ta’riflaydigan eng muhim ko’rsatkichlarni (moliyaviy hisobotning bazaviy
ko’rsatkichlari) asos qilib olishi lozim. Xatolar quyidagicha bo’lishi mumkin:
– hisob-kitoblardagi xatolar (amortizatsiya summasini hisoblashdagi arifmetik
xatolar);
– alohida ko’rsatkichlar baholanadi. Masalan, nomoddiy aktivlarning foydali
ishlatilish muddati va hokazo.
Auditor bu xatolarni topsa, mijoz hisobotda bu xatolarni to’g’rilashi lozim.
Auditor quyidagi hollarda xatolarni hisobga olmaydi:
– mijoz hisobotiga ta’sir qilmaydigan kichik xatolar;
259
– buxgalteriya hisobotini e’lon qilish muddatini uzaytirish mumkin bo’lgan
kichik xatolarni to’g’rilashga ketadigan vaqt va boshqalar.
Shunday hollarda auditor hisob ko’rsatkichlaridagi xatolarni inobatga olmaydi
va hisobotni to’g’ri va ishonarli deb e’lon qiladi.
Ko’pgina auditorlar ko’rsatkichlardan chetga chiqish 5%gacha bo’lsa, sezilarli
emas, 10%dan ko’p bo’lsa, moddiylik deb hisobga oladi.
Auditor quyidagi hollarda muhimlikni ko’rib chiqishi lozim:
– auditning taomillarining tabiati, vaqtini belgilash vaqtida;
– buzib ko’rsatishlarning ta’sirini baholash vaqtida.
Moddiylikni baholashda hisobda quyidagi omillar qabul qilinadi:
– xatolarning absolyut chegarasi;
– xatolarning muayyan chegarasi;
– hisobot moddalarining mundarijasi;
– aniq sharoitlar;
– noaniqliklar;
– summalardagi xatolar.
Xatolarning absolyut chegarasi. Xatolarning miqdor qiymatida ifodalanadigan
ko’rsatkichdir. Bu moddiylikni baholashning asosiy mezoni sifatida qaralmasligi
lozim.
Muayyan chegara. Bu baho foizlarda o’rnatiladi. Hisobot satrlarining
mundarijasi. Bu sifat omili bo’lib, moddiylikni aniqlashda muhim ahamiyatga
egadir.
Aniq sharoit. Auditor moddiylikni baholashda, hisobot kimga taqdim
qilinishini inobatga olishi kerak. Agarda hisobot foydalanuvchilarga taqdim
qilinadigan bo’lsa (aktsionerlarga, banklarga, korxona rahbariga), moddiy
mezonlarni ziyraklik bilan o’rganish lozim.
Noaniqlik. Agar mijoz faoliyatini qisqa davom etishi ehtimoli bo’lishini
baholasa yoki korxonani to’lovga noqobil deb topsa, u holda auditor moddiylik
darajasini baholashga keng e’tibor berishi lozim.
260
Summadagi xatolar. Auditordan mumkin bo’lgan va ahamiyatli xatolarning
umumiy miqdorini baholash talab etiladi.
Moddiylikni baholashda 2 ta usuldan foydalaniladi:
1. Induktiv usul. Bunda, eng avvalo, hisobotdagi har bir satr bo’yicha
moddiylik alohida satrlar bo’yicha yig’iladi.
2. Deduktiv usul. Bu usulda, eng avvalo, xato qo’yilgan summaning umumiy
hajmi aniqlanadi va u hisobot satrlari bo’yicha taqsimlanadi va unga ko’ra har bir
hisobvaraq bo’yicha qilinadigan ish hajmi aniqlanadi.
Auditorlik tavakkalchiligi – bu auditor tomonidan bir taraflama
aniqlanadigan, auditning tekshiruvi natijalariga ko’ra moliyaviy hisobot uning
haqiqiyligi tasdiqlanganidan keyin aniqlanma-gan muhim buzib ko’rsatishlarga
ega bo’lishi mukinligi ehtimolini tan olish, yoki haqiqatda moliyaviy hisobotda
bunday buzib ko’rsatishlar yo’q bo’lishiga qaramasdan mazkur hisobotda muhim
buzib ko’rsatishlar mavjudligini tan olishdir.
Moliyaviy hisobot auditi bevosita quyidagi omillarga bog’liq: tadbirkorlik
tavakkalchiligi va auditorlik tavakkalchiligi.
Tadbirkorlik tavakkalchiligi auditorlik xulosasi ijobiy bo’l-gan holatda ham
mavjud bo’ladi. U quyidagi omillarga bog’liq:
– auditorlik raqobatbardoshlilik;
– auditorlik faoliyatini yaxshi reklama qilmaslik;
– auditorga bo’lgan munosabat bo’yicha sud ishlari bo’lish ehtimoli;
– mijozning moliyaviy holati;
– mijoz operatsiyalarining xarakteri;
– mijoz korxona rahbariyati va hisob xodimlarining malakaliligi;
– auditni o’tkazish muddati.
Auditorlik tavakkalchiligi quyidagilar bilan izohlanadi: auditor mijozning
moliyaviy hisobotini to’g’ri tuzilgan deb o’z xulosasida yozadi. Ammo u ba’zi-bir
moddiy xatolardan iborat bo’ladi.
Auditni o’tkazish davrida auditor auditorlik tavakkalchiligining eng past
darajagacha kamaytirish uchun zarur bo’lgan tadbirlarni o’tkazishi lozim.
261
Auditorlik tavakkalchiligi o’z ichiga quyidagi komponentlarni oladi:
1. Ajratib bo’lmaydigan tavakkalchilik;
2. Nazorat tavakkalchilik;
3. Moliyaviy hisobotda xatolar hamda buzib ko’rsatishlarni aniqlamaslik
tavakkalchiligi.