nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
| Chapter 2: Network Security Testing Basics

interface knows its own address because it is attached to the hardware. If the address
of an inbound frame matches the MAC address, the frame is forwarded up to the
operating system. Similarly, if the MAC address
is the broadcast address, the frame is
forwarded up. In promiscuous mode, all comers are welcome. This means that all
frames, whether they are addressed for
this particular system or not, are forwarded
up to the operating system. Being able to look at only frames addressed to that inter‐
face is nice and valuable, but it’s far more valuable to be able to see all frames that
come across a network interface.
Modern network interfaces typically support not only
things like full duplex and
auto-negotiation but also promiscuous mode. This means we don’t need protocol
analyzers anymore (as the hardware that could do this work was often called) because
every system is capable of being a protocol analyzer. All we need is to know how to
grab the frames and then peer into them to see what is going on.
Using tcpdump
While other operating systems have had
other packet capture programs, like Solaris
had
snoop
, the de facto packet capture program these days, especially on Linux sys‐
tems, is
tcpdump
if all you have is access to a command line. We will take a look at a
GUI a little later, but there is a lot
of value in learning about
tcpdump
. You won’t
always have access to a full desktop with a GUI. In many cases, you will have only a
console or just an SSH session that you can use to run command-line programs. As a
result,
tcpdump
will become a good friend. As an example,
I used it earlier to verify
that the protocol being used by our SIP testing program was really just using UDP
and not using TCP. It has a lot of value in understanding what is going on with a pro‐
gram that isn’t otherwise telling you.
Before we start looking at options, let’s take a look at the output from
tcpdump
. Being
able to read what is happening by looking at the output takes some getting used to.
When
we run
tcpdump
without any options, we get a short summary of the packets
that are passing through.
Example 2-10
is a sample of
tcpdump
output.
Example 2-10. tcpdump output
10:26:26.543550 IP binkley.lan.57137 > testwifi.here.domain: 32636+ PTR?
c.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.0.2.0.f.f.ip6.arpa.
(
90
)
10:26:26.555133 IP testwifi.here.domain > binkley.lan.57137:
32636
NXDomain
0/1/0
(
154
)
10:26:26.557367 IP binkley.lan.57872 > testwifi.here.domain: 44057+ PTR?
201.86.168.192.in-addr.arpa.
(
45
)
10:26:26.560368 IP testwifi.here.domain > binkley.lan.57872: 44057* 1/0/0 PTR
kilroyhue.lan.
(
99
)
10:26:26.561678 IP binkley.lan.57726 > testwifi.here.domain: 901+ PTR?
211.1.217.172.in-addr.arpa.
(
44
)
10:26:26.583550 IP testwifi.here.domain > binkley.lan.57726:
901
4/0/0 PTR
Encryption Testing | 59 - Learning Kali Linux

All of these algorithms work together to make up the protocol of TLS (and
previously
SSL). To accomplish effective encryption that is protected against compromise, all of
these algorithms are necessary. We need to be able to derive a session key. We need to
be able to authenticate the parties and share information
using encryption before we
have generated our session key. We need to have a session key and an algorithm to
encrypt and then decrypt our session data. Finally, we need to make sure that nothing
has been tampered with. What you see in the example is a collection of strong
encryption suites.
If you were to see something like 3DES
in the output, you would have an example of
a server that was susceptible to attacks against the session key. This could result in the
key being compromised, which would result in the ciphertext being decrypted into
plain text in the hands of someone for whom it was not meant.
Additionally, though
it was breezed over earlier, a tool like
sslscan
can verify that
the protocols used are not
vulnerable to attack using known exploits.
You may on rare occasions see NULL in the place where we have seen AES256. This
means that the request is that no encryption is used. There are reasons for this. You
may not care so much about protecting the contents of the transmissions, but you
may care very much that you know who you are talking to and that the data hasn’t
been modified in transit. So, you ask for no encryption so as not to incur any over‐
head from the encryption, but you get the benefit of the other
parts of the cipher suite
selected.
The war over encryption never ends. Even now research is being done to identify vul‐
nerabilities that can be exploited in the encryption algorithms and protocols in use.
You will see differences in the suites listed in your testing output over time as stron‐
ger keys begin to be used and new algorithms are developed.
Packet Captures
As you are performing network testing, you will find it useful to be able to see what is
being transmitted over the network. To see what is sent,
we need to use a program
that captures packets. In fairness, though, what we are doing is capturing frames. The
reason I say that is each layer of the network stack has a different term for the bundle
of data that includes that layer. Keep in mind that headers are tacked on as we move
down
the network stack, so the last set of headers added is the layer 2 headers. The
protocol data unit (PDU) at that layer is the frame. When we get up to layer 3, we are
talking about a packet. Layer 4 has datagrams or segments, depending on the proto‐
col used there.
Years ago, capturing packets was an expensive proposition, because it required a spe‐
cial network interface that could be put into promiscuous mode. The reason it’s
called
that is because by default, network interfaces look at the MAC address. The network
part, this is because of legacy requirements. There may be hardware that can’t be

Figure 7-4. Using wifite to gather BSSIDs
Figure 7-4
shows the list of APs that have been identified. Once you have that list, you
need to select the APs you want to test. Once you have
the SSID you want to test
against showing in the list, you press Ctrl-C to have
wifite
stop looking for networks.
You then select a device from the list or you can select all.
Example 7-3
shows
wifite
starting testing against all the APs.
Example 7-3. wifite running tests
[
+
]
select
target numbers
(
1-5
)
separated by commas, or
'all'
: all
[
+
]
5
targets selected.
[
0:08:20
]
starting
wpa handshake capture on
"CasaChien"
[
0:08:09
]
sending
5
deauth to *broadcast*...
As mentioned,
wifite
uses various strategies by default. In addition to trying to cap‐
ture the handshake required by WPA, as you can see in
Example 7-3
,
wifite
will also
take a pass at running the Pixie Dust attack. You can see attempts to run that attack
against the APs
that have WPS enabled in
Figure 7-5
. You will also note there that
wifite
was able to capture the WPA handshake, which it saved as a pcap file for later
analysis.
This will run for a while, attempting to trigger the vulnerabilities
that exist against the
encryption and authentication mechanisms supported. Because all five targets were
selected, it will take quite a bit longer than if I were just testing one of the devices. To
run these tests,
wifite
needs to send frames that wouldn’t be part of the normal pro‐
cess. Other tools do similar things by injecting traffic into the network in order to
watch the responses from the network devices. This may be essential in trying to
gather enough traffic for analysis.
| Chapter 7: Wireless Security Testing

Once you have this, you collect the public key from both the AP (registrar) and the
client (enrollee).
Additionally, you need the two hash values used by the client: the
authentication session key and the nonce used by the enrollee. Once you have those,
there are a couple of programs you can use. One of them is
reaver
. Another is
pix‐
iewps
. Using
pixiewps
is straightforward. To run it
with the relevant information, you
use
pixiewps -e -r -s -z -a
key> -n
.
Automating Multiple Tests
Unsurprisingly, you can attack WiFi networks in multiple ways. The problem is that
saying
WiFi networks
suggests that there are only a couple of types of WiFi networks.
The reality is there are many ways that WiFi networks may be deployed, even before
we get into topology—meaning the positioning of the devices, whether it’s a mesh
network, and various other similar concerns. We haven’t talked at all about encryp‐
tion to date, though we’ve referred to keys.
To address concerns about privacy, Wired Equivalent Privacy (WEP) was developed
to ensure transmission was encrypted. Without encryption, anyone with a WiFi radio
could listen in on the transmissions. All they needed was to be in proximity to the
signal, which could be in the parking lot. WEP, though, had vulnerabilities. Because
of the weakness in its initialization vector, the encryption key could be determined,
allowing traffic to be decrypted. As a result, WPA was developed as a successor to
WEP. It, too, had issues, leading to WPA2.
The problem is that some people are still using the older encryption mechanisms. In
| Chapter 7: Wireless Security Testing

Before we start using specific WiFi tools to investigate wireless networks, let’s look at
using Wireshark. Specifically, we’ll take a look at the radio headers that are sent. You
wouldn’t see any of this when you are capturing traffic normally unless you enable
monitor mode on your wireless interface, which you can do by enabling that setting
in the interface in Wireshark. Once you do that, you’ll see all the radio traffic your
interface sees. Using Wireshark, we can look at the headers indicating where the SSID
has been announced. This is called a
beacon frame
, and Wireshark will call it that in
the info column. You can see the relevant headers in
. This shows the name
of the SSID as
TP-Link_862C_5G
. Above that, you will see that the BSSID is different
and is presented as a MAC address, including the translation of the organizationally
unique identifier (OUI) into a vendor ID.
Figure 7-2. Radio headers in Wireshark
The program
kismet
can be used to not only get the BSSID of a wireless network but
also enumerate networks that are broadcasting. This information also includes SSIDs
that are not named. Ythat a couple of SSIDs aren’t explicitly
named. The first is
, indicating that the SSID broadcasting has been
disabled. When a probe is sent looking for wireless networks, the AP won’t respond
with an SSID name. You will, however, get the BSSID. Using the BSSID, we’ll be able
to communicate with the device because we know the identification of the AP. The
second one that isn’t explicitly named is
, which is an indication that a probe is
being sent out.
You will also notice an SSID that has two separate BSSIDs associated with it. In this
case, two meshed Google WiFi devices are handling that SSID, and as a result, the
SSID is being announced by both of those devices.
kismet
also shows you the channel
that is associated with that SSID. Our two APs advertising CasaChien are on two dif‐
ferent channels. Two APs trying to communicate over the same channel, meaning
they are using the same frequency range, will end up clobbering one another. In the
wired world, this would be called a
collision
. Although there are different addresses,
Havo elektr uzatish yo‘lini tanlash

|
Havo elektr uzatish yo‘lini tanlash
|
bet | 21/30 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 246,81 Kb. | | #114565 |
Bog'liq Islom karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti stan-hozir.org7.1.6 Havo elektr uzatish yo‘lini tanlash
7.1.6.1. Yuklama uchun havo elektr uzatish yo‘li
Nazariy ma’lumotlardan foydalangan holda havo elektr uzatish yo‘lining kesim yuzalari tokning iqtisodiy zichligi bo‘yicha tanlanib tojlanishga va normal hamda avariyadan keyingi rejimlarda ruxsat etilgan tok qiymatiga tekshiriladi. Buning uchun birinchi navbatda havo elektr uzatish yo‘lidan normal holatda o‘tishi mumkin bo‘lgan yuklama toki topib olinadi. OTQ-1 ni yuklama bilan bog‘lovchi havo elektr uzatish yo‘lining kesim yuzasini topamiz. Bunda havo elektr uzatish yo‘lining nominal toki yuklamaning tokiga teng bo‘ladi.
.
bu yerda: - yuklamaning quvvati (MVA);
- OTQ-1 dagi nominal kuchlanish (kV).
Havo elektr uzatish yo‘lining hisobiy kesim yuzasini hisoblaymiz:
.
bu yerda - tokning iqtisodiy zichligi bo‘lib, ushbu kurs loyihasida 1,4 A/mm2 qabul qilish mumkin.
Hisoblangan hisobiy kesim yuza asosida havo elektr uzatish yo‘lining kesim yuzasini katalog ma’lumotlardan tanlab olamiz. Standart bo‘yicha 110 kV kuchlanish uchun 70, 95, 120, 150, 185, 240 mm2 kesim yuzali havo elektr uzatish yo‘llari mos keladi. Hisoblangan kesim yuza (675 mm2) standart kesim yuzalar qatoriga mos kelmagani uchun uning qiymatini ushbu standart qatorga keltirish maqsadida havo elektr uzatish yo‘lining sonini ko‘paytirib olamiz ya’ni hisobiy kesim yuzani ma’lum bir songa bo‘lib olamiz (havo elektr uzatish yo‘lining nominal toki ham shu songa bo‘linadi).
22-jadval
Standart bo‘yicha rusumli havo elektr uzatish yo‘lini tanlaymiz.
Havo elektr uzatish yo‘lini rusumi
|
Solishtirma aktiv qarshiligi , Om
|
Solishtirma reaktiv qarshiligi , Om
|
Uzoq vaqt ruxsat etilgan toki , A
|
AСO-185
|
0,162
|
0,413
|
520
|
|
| |
Ijtimoiy hulq motivlari va shaxs motivasiyasi

35
qilishga ichki bir xozirlik — dispozisiyaning mavjudligi bilan tushuntirish
to’g’riroq bo’ladi. Shu ma’noda shaxs xulqining motivasiyasi turli sharoitlardan
orttirilgan tajribaga tayangan, ongli taxlillar, xattoki, ijtimoiy tajriba
normalarining ta’sirida shakllanadigan sabablar kompleksini o’z ichiga oladi.
Masalan, iqtisodiy oliygoxlarida: «Statistika» nomli kurs bor deylik. Shu
kursni o’zlashtirish va undan sinovdan o’tish ko’pchilikka osonlikcha ro’y
bermaydi. Hali kurs boshlanmasdanoq, yosh talabalarda shu kurs va uning
talablariga nisbatan shunday ustanovka shakllanadiki, albatta, bu kurs qiyin,
uni olib boruvchi o’qituvchi o’ta talabchan, qattiqqo’l va hokazo degan.
Bunday motivasiya mana necha avlod talabalari boshdan kechirayotgan holat.
Endi konkret shaxsning dars jarayoni boshlangan keyingi harakatlari konkret
motivlar bilan izohlanadi va tirishqoq talaba uchun bu fan ham boshqa fanlar
qatori tinimsiz izlanish, o’z vaqtida darslarni tayyorlashni talab qilsa, boshqasi
uchun (dangasaroq talaba uchun) bu darsdan keyin dars yo’q va u qachon shu
semestr tugashini kutib harakat qiladi.
Har qanday motivlarning orqasida shaxsning ehtiyojlari yotadi. Ya’ni,
maqsadli hayotda shaxsda avval u yoki bu ehtiyojlar paydo bo’ladi va aynan
ularning tabiati va zaruratiga bog’liq tarzda xulq motivlari namoyon bo’ladi.
Misol uchun talabaning o’quv faoliyatini olish mumkin. Bilim olish maqsadi
bilim, ilm olish, qiziquvchanlik ehtiyojini paydo qiladi. Bu ehtiyoj
taraqqiyotning ma’lum bir davrida, masalan, bog’cha yoshidan boshlab
qoniqtirila boshlaydi. Bolaga sotib olib berilgan kitoblar, daftar va boshqa
o’quv qurollari, ma’lum ta’lim maskanida tashkil etilgan shart-sharoitlar va u
yerdagi bevosita bilim olishga qaratilgan faoliyatning o’zi, bola uchun motiv
o’rnini bosadi. Yana bir oddiy misol: qo’lingizda kitob bor. Siz hali uni
o’qishni boshlamadingiz. Lekin o’qish istagi bor, shu istakning ortida esa,
o’sha mazmunni bilish va uning tagiga yetish ehtiyoji turadi.
Umuman shaxs ijtimoiy xulqi motivi haqida gap ketganda, uning ikki tomoni
yoki elementi ajratiladi:
O’zini nomoyon - "psixologiya"

31
Motivlar anglangan yoki anglanmagan (qisman anglangan) bo’lishi
mumkin. Birinchisida, ijtimoiy xulqning sabablari aniq, egasi uchun ravshan
bo’lsa, ikkinchi holatda, amalga oshirilgan xulqning ichki psixologik sababi,
ya’ni uning ortida turgan ehtiyoj, faollik mexanizmlari jarayonining o’zi
anglanmaydi. Anglangan motivlar ijtimoiy xulqni o’rganishda katta ahamiyatga
ega, chunki biz ko’pincha odamlar orasida, jamoat yerlarida, mehnat
jamoasida o’zimizning nima sababdan aynan shu mavqyeni tanlaganimizni,
aynan shunday qarorlarga kelganimizni, aynan shu odamlarni yoqtirayotgan
yoki yoqtirmayotganimizni aniq bila olmaymiz. Bu holat ko’pincha ijtimoiy
ustanovkalar orqali tushuntiriladi. Ijtimoiy ustanovka – u yoki bu guruhlarga
nisbatan shaxsning baholari, harakat qilishga hozirligi va idrok usullaridir.
Umuman tadbirkorning ijtimoiy xulq motivlari haqida gap ketganda, uning
ikki elementini: harakat dasturi va maqsadni ajratish maqsadga muvofiq
sanaladi. Harakat dasturi maqsadga erishishning vositalariga aniqlik kiritadi.
Buning
uchun
ijtimoiy
xulqning
motivlari
aniqlangan,
ehtiyojlar
muvofiqlashtirilgan, maqsadlar va unga yetish vositalari aniq bo’lishi kerak.
Shundagina tadbirkor ijtimoiy xulqi jamiyat me’yorlariga mos bo’ladi.
bosqich. 
Yakuniy bosqich - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

3 bosqich. Yakuniy bosqich (10 min.) 3.1. Mavzu bo‘yicha xulosalarni umumlashtiradi
va faol ishtirok etgan talabalarni rag‘batlantiradi.
Eshitadilar.
Aniqlashtirib oladilar
3.3. Mustaqil ishlash uchun topshiriq va baholash
mezonlari beriladi
Mustaqil ishlash uchun
topshiriqlar olinadi
355
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
QISHLOQ VA SUV XO‘JALIGI VAZIRLIGI
TOSHKENT DAVLAT AGRAR UNIVERSITETI
“BUXGALTERIYA HISOBI ” KAFEDRASI
Noiqtisod yo‘nalishlari talabalari uchun “Qishloq xo‘jaligida buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish”
fani bo‘yicha
TARQATMA MATERIALLAR Toshkent-20__
356
1-mavzu. Buxgalteriya hisobining mohiyati, predmeti va metodi
Nazorat savollari
1. Buxgalteriya hisobining vazifalari haqida tushuncha bering?
2. Hisobning oldiga qo‘yiladigan talablarni aytib bering?
3. Hisobda qo‘llaniladigan o‘lchovlarni aytib bering?
4. Hisobning qanday turlari mavjud?
5. Buxgalter so‘zining lug‘aviy ma’nosini aytib bering?
6. 6) Buxgalteriya hisobining maqsadini aytib bering?
7. 7) Buxgalteriya hisobining asosiy vazifalarini aytib bering?
8. 8) Buxgalteriya hisobi funksiyalari aytib bering?
ҲИСОБДА ҚЎЛАНИЛАДИГАН ЎЛЧОВЛАР Натура ўлчови
Меҳнат ўлчови
Пул ўлчови
ҲИСОБ ТУРЛАРИ Оператив ҳисоб
Статистик ҳисоб
Бухгалтерия ҳисоби
357
Buxgalteriya hisobini yuritishning asosiy qoidalari • buxgalteriya hisobini ikki yoqlama yozuv usuli bilan yuritish;
• uzluksizlik;
• xo‘jalik muomalalarini, aktiv va passivlarni pulda baholash;
• ishonchlilik;
• hisoblash;
• oldindan ko‘ra bilish (ehtiyokorlik);
БУХГАЛТЕРИЯ - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

358
•
mazmunning shakldan ustunligi;
• ko‘rsatkichlarning solishtiruvchanligi (qiyoslanuvchanligi);
• moliyaviy hisobotning xolisligi (neytralligi);
• hisobot davridagi daromad va xarajatlarning bir biriga to‘g‘ri kelishi;
• aktiv va majburiyatlarni baholashning haqiqiyligi.
Buxgalteriya hisobining predmeti va metodi
Buxgalteriya hisobining predmeti korxonaning
pul ifodasida aks
ettiriladigan xo‘jalik mablag‘lari shu mablag‘lar
manbalari, ularning xo‘jalik
faoliyati va moliyaviy natijalaridir
Buxgalteriya hisobining metodi mazkur fan predmetini o‘rganish
uchun
qo‘llaniladigan usullar (element) ning ilmiy asoslangan tizimiga aytiladi
Buxgalteriya hisobining usullari (elementlari)
- hujjatlashtirish;
- inventarizatsiya;
- baholash;
- kalkulyatsiya;
- schyotlar tizimi;
- ikki yoqlama yozuv;
- buxgalteriya balansi;
- hisobot.
Buxgalteriya hisobining obyektlari
Xo‘jalik
mablag‘lari
Xo‘jalik
mablag‘larining
tashkil topish
manbalari
Xo‘jalik
jarayonlari
Moliyaviy
natijalar
359
Buxgalteriya balansi
Buxgalteriya balansi – korxona mablag‘lari
va ularning tashkil topish
manbalari holatini pul shaklida guruhlash va aks ettirish usulidir.
Buxgalteriya balansi ikki qismdan: aktiv va passiv qismlardan iborat.
Balans aktivi ikki bo‘limdan iborat:
uzoq muddatli aktivlar;
joriy aktivlar.
Balans passivi ham ikki bo‘limdan iborat:
- o‘z mablag‘lari manbalari;
- majburiyatlar.
Xo‘jalik muomalalari natijasida balansda quyidagi o‘zgarishlar bo‘lishi
mumkin:
1. Aktiv tomonda ko‘payish, aktiv tomonda kamayish,
2. Passiv tomonda ko‘payish, passiv tomonda kamayish;
3. Aktiv tomonda ko‘payish, passiv tomonda ko‘payish;
4. Aktiv tomonda kamayish, passiv tomonda kamayish.
Tayyorgarlik - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

354
kirish qismi
(20 min)
Tashkiliy ishlarni bajaradi (tanishuv, davomat va
b.).
Mavzu,
mavzuning maqsadi, kutilayotgan
natijalar, mashg‘ulot rejasini e’lon qiladi.
1.2. Mavzu bo‘yicha
asosiy tushuncha va
atamalar, mustaqil ishlash uchun axborot
manbalarini aytib o‘tadi
Tinglaydilar va yozib
boradilar
1.3. Ish tartibi va baholash mezonlari bilan
tanishtiradi
Aniqlik
kiritadilar.
Savollar beradi
2 bosqich.
Asosiy bosqich
(50 min.)
2.1. Ma’ruza bo‘yicha
tarqatma materiallarni
tarqatadi. Prezentatsiyalar (Power Point da)
namoyish etiladi. Quyidagi savolni o‘rtaga
tashlaydi.
Ichki
va
tashqi
hisob-kitob
muomalalariga misollar keltiring? Ana shu savol
bo‘yicha bilimlarni mustahkamlash uchun to‘liq
ta’rif beradi va tushuntiradi
Javob beradilar.
Ta’rifni yozib oladilar
2.2. Kredit muomalalari mazmuni,
turlari va
ahamiyatini aytib o‘tadi
Tinglaydilar va yozib
boradilar
2.3. Mol yetkazib
beruvchilar va pudratchilar
bilan hisob-kitoblar hisobi haqida tushuncha
beradi
Tinglaydilar va yozib
oladilar.
2.4. Hisobdor shaxslar bilan bo‘ladigan
muomalalar va uning hisobi to‘g‘risida tushuncha
beradi
Tinglaydilar va yozib
oladilar.
2.5. Turli debitor
va kreditorlar bilan hisob-
kitoblar hisobi haqida tushuntirish beradi
Tinglaydilar va yozib
oladilar.
2.6. Uzoq va qisqa
muddatli bank kreditlari
bo‘yicha
hisob-kitoblar
hisobi
to‘g‘risida
tushuncha beradi
Tinglaydilar va yozib
oladilar.
Nafas olish gigiyenasi - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 157/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi10.5. Nafas olish gigiyenasi
Nafas olish va chiqarish harakatlarini to’g’ri bajarish nafas olish gigiyenasida muhim ahamiyatga ega. Jismoniy tarbiya darslarida bolalarni to’g’ri nafas olishga o’rgatiladi. Nafas olish organlarini rivojlantirish uchun bolalarga o’tirish, yugurishda, suzishda, velosiped uchish va gimnastika bilan shug’ullanganda nafas olish qoidalarini o’rgatish, ya’ni ularni burundan nafas olishga o’rgatish kerak, chunki burundan nafas olganda organizmni yallig’lanish kasalliklariga va infeksiyalarga chidamlilik darajasi ortadi. Og’iz bilan nafas olganda kalla suyagining yuz qismida ko’krak qafasining rivojlanishida kamchiliklar ko’zatiladi.
Jismonan jihatdan chiniqqan bolalarda o’pka ventilyatsiyasi kuchli va nafas olish chuqur bo’ladi, bu yurak-tomir va asab tizimiga, hamda boshqa organlarga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Bolalar va o’smirlar yilning barcha fasllarida imkoni boricha sof havoda ko’proq bo’lishi, kerak. Bog’cha yoshidagi bolalar har kuni ochiq havoda kamida 5 soat, kichik maktab yoshidagi bolalar 3 soat bo’lishi shart.Maktab, lisey va kollejlarda sinf xonalari, laboratoriya, ustaxonani tez-tez shamollatib turish kerak. Bolalar yozda hovli yoki uyda derazani ochib qo’yib, qishda esa fortochkalarni ochib qo’yib uxlashi lozim. Ana shunda ular toza havodan yaxshi nafas oladilar.
Sinf va o’quv xonalarining shamolatilishini gigiyenik jihatdan baholash.Odatda yopiq binolar havosining kimyoviy tarkibi va fizik xossalarini yaxshilash uchun ventilyasiya yoki shamollatish usulidan foydalaniladi. Bunda tabiiy va sun’iy ventilyasiya tafovut qilinadi.
Tabiiy ventilyasiya deb o’zgarmagan tashqi havoning qurilish materialidagi teshiklar va eshik hamda derazalarning ochiq joylaridan xona ichiga kirishini tabiiy ventilyasiya, deb atash rasm bo’lgan. Ayni vaqtda tashqari va ichkaridagi haroratning har xil bo’lishi, shuningdek bosimlarning farqi va boshqa sabablar havo kirib turishiga sabab bo’ladi.
Sun’iy ventilyasiya deb maxsus texnika qurilmalari vositasida havo kiritishga aytiladi. Bunda havoning tortilishini mexanik yo’l bilan kuchaytirib beradigan elektr motor yoki deflektor havoni harakatlantirib turadi.
Hojatxonalar, bufet-kutubxonalar va yechinish xonalarini shamollatish vaqtida tashqaridan kiradigan havo kamroq, tashqariga chiqadigan havo esa hammadan ko’p chiqishiga qarab borish zarur. Shunda o’sha xonalarning hidi ko’tariladi va o’quv xonalariga o’tmaydi.
|
| |
Kasb-hunar kollejlari talabalarining kun tartibi

|
Kasb-hunar kollejlari talabalarining kun tartibi
|
bet | 66/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi4.5. Kasb-hunar kollejlari talabalarining kun tartibi
Talabalar kun tartibini belgilashda ular zimmasiga tushadigan umumiy og’irlik, ularning yoshi va bajarish qobiliyatini hisobga olish lozim. Shunda organizmda dinamik stereo tip yuzaga kelib, hosil bo’lgan shartli refleks tufayli ish bajarish qobiliyatini asta-sekin fiziologik sharoitda oshirish mumkin bo’ladi. Dinamik stereotip o’smirlarda o’z-o’zidan shakllanmaydi, bu ish bajarishni takomillashtirish unga o’rganish va ko’nikish natijasida yuzaga keladi.
Kasb-hunar kollej talabalarining o’quv kuni 6 soatni tashkil qilib, agar ishlab chiqarish mashg’ulotlari ma’lum kunlarda o’tkazilsa, dars soat 8 dan boshlanishi kerak. Nazariy va amaliy mashg’ulotlar kun davomida almashib qo’yilishi, ma’lum kunlarda faqat nazariy, ma’lum kunlarda faqat amaliy mashg’ulotlar o’tishga nisbatan fiziologik jihatdan to’g’ri hisoblanadi. Talabalarning ishlab chiqarish ta’limini yo’lga qo’yishda turli yo’nalishdagi kasb-hunar kollejlarning sanitar sharoiti katta rol o’ynaydi. Shovqin, tebranish, havoning ifloslanishi va changi, xona haroratining ko’tarilishi kabi kuchli ta’sirlotchilar e’tiborga olinadi. Talabalarning barchasi ish uslubiga qarab himoya moslamalari (oyoq kiyimlari, xalat, maxsus ko’zoynaklar, qo’lqoplar va h.k.) bilan ta’minlanishi kerak.
Kasb-hunar kollej talabalari o’quv korxonalarida amaliy mashg’ulotlarni boshlashlaridan avval sanitariya va gigiyena hamda texnika xavfsizligidan saboq olishlari kerak. Bunda ishlash jarayonida qanday gigiyenik qoida va tadbirlarga rioya yetish va avariya holati yuz berganda, tibbiyot xodimlari kelguncha o’z-o’ziga yordam berish usullarini o’rganadilar.
Talabalar kuniga uch mahal gigiyenik talablarga ko’ra energetik harajatlarini hisobga olgan holda ovqatlanishlari kerak. Ovqatlanish uchun 40-60 daqiqa ajratiladi.
Kasb-hunar kollejlarida ishlab-chiqarish ta’limi albatta mehnatni himoya qilish qonunlariga tayangan holda ishlab chiqiladi.
Talabalar ish kunining 70-75% da ishlab chiqarishda band bo’lishlari lozim. Kasb-hunar kollej talabalariga korxonalar tartibida qulay sharoit yaratish hamda qobiliyatini oshirish maqsadida mart oyining oxirida yoki aprel oyining boshida bir haftalik ta’til beriladi. Har kuni talaba ikki soat ochiq havoda bo’lishlari, sport bilan muntazam shug’ullanishlari kerak. Bular talabalar kun tartibidagi asosiy sog’lomlatiruvchi omil hisoblanadi.
Talabalar ijodiy ishlarga munosabatlar, turli mavzularda o’tkaziladigan suhbat va kechalarga, konsert, xalq xo’jaligi yutuqlari zallariga ekskursiya va suhbatlarga jalb qilinishlaridan oldin va o’qish davrida takror tibbiy ko’rikdan o’tib turishlari kerak. Sog’ligida biror nuqsoni bo’lgan talabalar tibbiy ko’rikdan o’tkazilib, sog’ligi bo’yicha guruhlari aniqlanadi va ularga tegishli davo tadbirlari tavsiya qilinadi.
|
| |
2-guruh uchun tarqatma material

220
Stresslarni betaraflashtirish usullari
Usulning nomi
Usulning qisqacha tavsifnomasi
Rejalashtirish
Shaxsiy yoki kasb hayotida ko’pgina muammolarni rejalashtirish
usuli yordamida ham qilish mumkin. O’z shaxsiy yoki xizmat
vazifalaringizni bilib olishga birmuncha vaqt ajrating. Ertangi
kun faoliyatingizni rejalashtirib qo’yish uchun ishda muayyan
soatlarni belgilab qo’ying. Bu faoliyat sizning shaxsiy
maqsadlaringiz va butun kompaniyaning maqsadlariga qanday
mos kelishini belgilang.
Jismoniy mashqlar
Muntazam bajarib boriladigan mashqlar inson sog’lig’i uchun
juda foydalidir. Ular salbiy energiyaning chiqib keimshm uchun
imkon tug’diradi, umumiy jismoniy holatga qulay ta’sir
ko’rsatadi.
Parhyez
Davomli stress vitaminlar yetishmasligiga, organizmning
zaiflashuviga, kasalliklarni kuchli Idrok qilishga shart-sharoit
yaratishi mumkin. Bundan tashqari, stress vaqtida normal
ovqatlanish rejimi buziladi, shuning uchun to’g’ri parhyezga
amal qilish muhimdir.
Psixoterapiya
Kasb mutaxassislari bilan intensiv ish olib borishda odatda
ishlatiladigan texnikalar juda xilma-xildir.
Psixologik tahlil
Bu psixoterapiyaning bir shakli bo’lib, unda normal bo’lmagan
xulq-atvorning ongsiz asoslari tadqiq etiladi.
Meditasiya va
bo’shashi
Uzoq Sharqdan keltirilgan ko’p sonli misollar: meditasiya, yoga,
dzen-buddizm va boshqa usullarni qamrab oladi.
-guruh uchun tarqatma material

222
Psixologiyada xis-tuyg’ular turlarining hamma uchun ma’kul bo’lgan
tasnifi yo’q. Quyidagi turlarni alohida ajratib ko’rsatish udum bo’lgan:
mahnaviy, intellektual (aqliy) va estetik (nafosat) his-tuyg’ular.
Ma]naviy (ahlokiy) his-tuyg’ular o’z mazmuniga ko’ra, kishining kishiga
va kengroq mahnoda olganda, jamiyatga munosabatini bildiradi.
Intellektual
his-tuyg’ular
shaxsning bilan jarayoniga, uning
muvaffaqiyatliligiga va muvaffaqiyatsizligiga munosabatini ifodalaydi va aks
ettiradi.
Estetik xis-tuyg’ular subyektning hayotida yuz beradigan turli xildagi
narsalarga va ularning sanhatda aks ettirilishiga nisbatan allaqanday ajoyib yoki
bemahni, fojiaviy yoki kulgili, olijanob yoki jirkanchli, nafosatli yoki xunuk
narsa sifatida munosabatini aks ettiradi va ifodalaydi.
Kishining ma’naviy, intellektual va estetik tuyg’ularni faoliyat va muomala
jarayonida boshdan kechiradi, bahzan ularda kishining sosial voqyelikka
nisbatan butun xissiy munosabatlari boyligini mujassam-lashganligi uchun ular
yuksak xis-tuyg’ular deb ham yuritiladi.
vazifalarini - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ Pdf ko'rish
|
bet | 339/371 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 4,92 Mb. | | #102937 |
Bog'liq Buxgalteriyavazifalarini
tushuntirib
berish;
-mol yetkazib beruvchilar
va pudratchilar bilan
hisob-kitoblarni yuritish
haqida tushuncha berish;
-hisobdor shaxslar bilan
bo‘ladigan muomalalar
hisobi
to‘g‘risida
tushuntirish berish;
-turli
debitor
va
kreditorlar bilan hisob-
kitoblar hisobi haqida
tushuncha berish;
-bank kreditlari bo‘yicha
hisob-kitoblar
hisobi
to‘g‘risida
tushuncha
berish
-hisob-kitob va kredit muomalalari hisobining vazifalarini bilib
olinadi;
-mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar bilan hisob-kitoblarni
yuritish haqida bilim va ko‘nikmaga ega bo‘linadi;
-hisobdor shaxslar bilan bo‘ladigan muomalalar hisobi to‘g‘risida
tushuncha va bilimga ega bo‘linadi;
-turli debitorlar bilan hisob-kitoblar hisobi haqida tushunchaga
ega bo‘linadi;
-turli kreditorlar bilan hisob-kitoblar hisobi bo‘yicha bilim va
ko‘nikmaga ega bo‘linadi;
-qisqa muddatli bank kreditlari bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi
to‘g‘risida tushunchaga ega bo‘linadi;
-uzoq muddatli bank kreditlari bo‘yicha hisob-kitoblar hisobi
to‘g‘risida bilim va ko‘nikmaga ega bo‘linadi
O‘qitish usuli
Prezentatsiya asosida ma’ruza va tushuntirish
O‘qitish vositalari
Videoproyektor, tarqatma materiallar, multimedia vositalari
O‘qitish shakli
Umumiy
O‘qitish sharoiti
Videoproyektor va kompyuter bilan ta’minlangan auditoriya
Ma’ruza mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Bajariladigan
ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchi
Talaba
|
| |
Shartli va shartsiz reflekslar

|
Shartli va shartsiz reflekslar
|
bet | 69/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi5.1. Shartli va shartsiz reflekslar.
Shartli reflekslarni shartsiz reflekslardan farqi. Shartsiz reflekslar –organizmning tug’ma reaksiyasi bo’lib, evolyusiya jarayonida shakllangan va mustahkamlangan va nasldan-naslga beriladi. Shartli reflekslar hayot davomida yuzaga keladi, mustahkamlanadi, so’nadi va shaxsiy hisoblanadi. Shartsiz reflekslar turlarga xos bo’lgan xususiyatlardan biridir, ya’ni o’sha turga xos bo’lgan individlarning hammasida kuzatiladi. Shartli reflekslar ma’lum turga mansub bo’lgan individlarni ayrimlarida bo’lishi mumkin, ayrimlarida esa bo’lmaydi. Shartsiz reflekslarni hosil bo’lishi uchun maxsus sharoitlar talab etilmaydi, agar ma’lum retseptorlarga adekvat ta’sirotchilar ta’sir ettirilsa albatta hosil bo’ladi.
Shartli reflekslar hosil bo’lishi uchun maxsus sharoitlar talab qilinadi, ular har qanday reseptiv maydondan (maqbul kuchi va davomiyligiga ko’ra) har qanday qo’zg’atuvchiga hosil bo’lishi mumkin.
Shartsiz reflekslar nisbatan doimiy, turg’un, o’zgarmas va umr davomida saqlanib qoladi. Shartli reflekslar o’zgaruvchan va juda harakatchan bo’ladi.
Shartli reflekslarning bajarilishida asosan markaziy asab tizimining po’stloqosti bo’limlari ishtirok etadi. Bu reflekslar yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda ularning katta yarim sharlari po’stlog’i olib tashlanganidan keyin ham bajarilishi mumkin. Ammo, katta yarim sharlar po’stlog’i olib tashlanganidan keyin shartsiz reaksiyalarning kechish xarakterini o’zgarishini ko’rsatish imkoni yaratildi. Bu esa shartsiz reflekslarni bajarilishida po’stloq ishtirok etishi haqida gap yuritish imkonini beradi.
Shartsiz reflekslarning miqdori nisbatan unchalik katta emas. Ular o’z-o’zidan organizmni tinimsiz o’zgaruvchan tashqi muhit sharoitiga moslashtira olmaydilar. Shartli reflekslar organizmni hayoti davomida juda ko’plab hosil bo’lishi mumkin, yashash sharoiti o’zgarishi bilan ulardan ko’pchiligi o’zlarining biologik ahamiyatini o’zgartiradi, so’nadi, yangi shartli reflekslar hosil bo’ladi. Bu esa hayvonlar va odamlarni o’zgaruvchan tashqi muhit sharoitiga yaxshi tarzda moslashish imkonini beradi.
|
| |
qolmaydi, chunki bu tizim skelet muskullarida va sezgi organlarida ro‘y

|
qolmaydi, chunki bu tizim skelet muskullarida va sezgi organlarida ro‘y Pdf ko'rish
|
bet | 271/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotqolmaydi, chunki bu tizim skelet muskullarida va sezgi organlarida ro‘y
beruvchi jarayonlarga ham ta’sir etadi.
Vegetativ asab tizimi o ‘zining tuzilishi va xossalariga ko‘ra somatik
asab tizimidan farq qiladi. Ma’lumki, somatik nerv tizimi ko‘ndalang
targ‘il muskullarni innervatsiya qiladi va gavdamizning sezuvchanligini
ta’minlydi. Vegetativ nerv tizimi parasimpatik va simpatik nerv tizimiga
bo‘linadi. Somatik nerv tizimining nerv tolalari orqa miyaning har bir
segmentidan boshlansa, vegetativ nerv tizimi bunga qarama-qarshi oiaroq,
markaziy asab tizimining har xil boiimlaridan tutam-tutam b o iib chiqadi.
Vegetativ asab tizimi o ‘rta miyadan, uzunchoq miyadan, orqa
miyaning ko‘krak-bel qismidan va dumg‘aza qismidan boshlanadi.
Markaziy asab tizimida o ‘rta miya bilan uzunchoq miyadan va orqa
miyaning dumg‘aza bo'limidan boshlanuvchi tolalar parasimpatik asdab
tizimini hosil qiladi. Vegetativ nerv tizimining orqa miyaning ko‘krak-bel
boiim idan boshlanadigan qismi esa, simpatik asab tizimi deb ataladi.
Vegetativ asab tizimining tuzilishidagi ikkinchi xususiyat shundan
iboratki, asab tolalari markaziy asab tizimidan chiqqandan keyin o ‘zi
inasabatsiya qiladigan organga yetib bormasdan turib tugaydi. Ammo, ular
shu yerda boshqa asab hujayrasi bilan bog‘lanadi, bu hujayraning o ‘sig‘i
esa, organga boradi. Shunday qilib, vegetativ asab tizimining tolalari bosh
364
miya bilan orqa miyadan chiqqach, o ‘zi inasabatsiya qiimh'gan organga
bora turib, y o id a bir marta uziladi.
Demak, vegetativ asablar uzluksiz boradigan somatik asablardan farq
qilib, ikki neyrondan tarkib topadi, bu neyronlaming orasida esa cinaps
|
| |
So‘lak bezlari faqatgina ovqat hazmida ishtirok etmasdan, balki

|
So‘lak bezlari faqatgina ovqat hazmida ishtirok etmasdan, balki Pdf ko'rish
|
bet | 90/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotSo‘lak bezlari faqatgina ovqat hazmida ishtirok etmasdan, balki
moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlarini chiqarib tashlashda
(ajratish funksiyasi) hamda m e’daosti bezi gormoniga o ‘xshash uglevodlar
almashinuvida ishtirok etuvchi gormonni ham ajratadi (ichki sekresiya
funksiyasi). Ayrim hayvonlarda, masalan itlarda so ‘lak bezlari issiqlik
almashinuvida ham ishtirok etadi. Odamlar va hayvonlarda so‘lak
bezlarining faoliyati turlichadir.
Ma’lumotlarga kura, odamlarda quloqoldi, tilosti va jag‘osti bezlari
tinimsiz faoliyat ko‘rsatadi va tinch holatda bir minutda 0,25 ml so‘lak
ajraladi. Har bir so‘lak bezidan ajralgan so‘lakning miqdori deyarlik bir
xildir. Bir kecha-kunduzda har xil hayvonlardagidek, aynan bir odamning
o ‘zida ham ajralayotgan so ‘lak miqdori turlichadir. Gapirgan va yozgan
paytda so‘lak ajralishi tezlashadi. Kunduz kuni ajralayotgan so'lak miqdori
k o‘paysa, kechasi esa so ‘lakning miqdori juda kuchli o ‘zgaradi.
Oziqlaming qabul qilinishi asosiy sekresiyani oshirsa, och qolish esa uni
kamaytiradi.
Odamlarda so‘lak ajralishiga yeyiladigan ovqatlaming quruqligi
hayvonlardagidek ahamiyatga ega emas. Shu sababli ham suvli ovqatlar va
suvsiz oziq moddalarga ajraladigan so‘lak miqdori orasidagi farq unchalik
katta emas. Odamlarda reflektor ravishda so‘lak ajralishi ular suvsiz
qoldirilganida kamayadi. Suvning isitilishi yoki sovutilishi so‘lak
ajralishini tezlashtiradi, lekin suvning sovutilishi yoki muz, issiq suvga
nisbatan so ‘lak ajralishini tezlashtiradi.
Oziqlar chaynalgan paytda, so‘lak ajralishi tezlashadi, ovqat qancha
mayda chaynalsa so ‘lak ajralishi shuncha jadal kechadi.
Oziqlar og‘iz bo‘shlig‘ini qaysi tomonida chaynalsa o ‘sha tomonda
|
| |
boiadi.
Vegetativ asablaming uzilgan joyida hujayralarning kattagina

|
boiadi.
Vegetativ asablaming uzilgan joyida hujayralarning kattagina Pdf ko'rish
|
bet | 272/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotboiadi.
Vegetativ asablaming uzilgan joyida hujayralarning kattagina
to‘plami bor. Vegetativ asab tizimining tugunlari yoki gangliyalari
shunday to‘plamlardan iborat.
Markaziy asab tizimidan chiqib, gangliyalarda tugaydigan asab
tolalari preganglionar tolalar deb ataladi. Gangliyadan boshlanib, muayyan
organga yetib boradigan tolalar esa postganganlionar tolalar deb ataladi.
Asab tolasining o ‘z y o iid a uzilishligi asab tolasini kesib bajarilgan
tajribalarda isbot etilgan. Bu usul shunga asoslanganki, asab tolasi Qirqib
qo‘yilsa, asab hujayrasining tanasidan ajralib qolgan qismi degeneratsi-
yaga uchrab nobud b o iib ketadi. Preganglionar (tugun oldidagi) tola
qirqib qo‘yilganda, uning qirqilgan qismi degeneratsiyaga uchraydi, ammo
bu degeneratsiya faqat gangliyagacha tarqalib, undan nariga o ‘tmaydi.
Postganglionar (tugundan keyindagi) tola qirqib qo‘yilganda esa uning
organga boradigan qismi degeneratsiyaga uchraydi. Bu qism to oxirgi
tuzilmalarigacha batamom degeneratsiyaga uchrab nobud boiadi.
Shunday qilib, asab tolasini kesib qo‘yish usuli tola gangliyada
uziladi va gangliyada ikkinchi asab hujayrasi hosil boiadi, deb aytishga
asos beradi.
Vegetativ asab tizimining gangliyalari markaziy asab tizimidan turli
masofada joylashadi. Gangliyalaming bir qismi umurtqa pog‘onasining
bevosita yonida b oisa, ikkinchi qismi umurtqa pog‘onasidan ancha
uzoqda, taxminan organ bilan umurtqa pog‘onasi o ‘rtasidagi masofa bilan
bir xil masofada turadi; uchinchi qismi organlaming bevosita o ‘zida
boiadi.
Simpatik asab tizimining gangliyalari umurtqa pog‘onasining
yaqinida b o iib , uning ung va chap tomonida tizilib turadi. Tugunlaming
bir qismi birmuncha uzoqda b oiad i. Umurtqalararo tugunlarni simpatik
|
| |
asab tizimining gangliyalariga aralashtirib yuborish yaramaydi. Umurtqa­

|
asab tizimining gangliyalariga aralashtirib yuborish yaramaydi. Umurtqa Pdf ko'rish
|
bet | 273/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotasab tizimining gangliyalariga aralashtirib yuborish yaramaydi. Umurtqa
lararo tugunlarni sezuvchi hujayralarning to‘plamlariga hyech qanday
aloqasi y o ‘q, biz refleks yoyini tekshirganda umurtqalararo tugunlar bilan
tanishgan edik.
-*
Parasimpatik asab tizimining gangliyalari organlaming ichida yokW
ularning yaqinida j oylashadi.
365
Vegetativ
asab tizimi somatik asab tizimidan yuqorida aytilgan
tuzilish xususiyatlari bilangina emas,boshqa bir qancha fiziologik xossalari
bilan ham farq qiladi.
Vegetativ asab tizimining tolalari simpatik asab tolalariga qaraganda
2-5 marta ingichkaroq. Somatik asab tolasining diametri 10-14 mkm
b o isa , vegetativ asab tizimi tolalarining diametri 2-7 mkm dir.
Vegetativ asab tizimining tolalari somatik asab tolalariga qaraganda
kamroq qo‘zg‘aluvchan bo‘ladi. Vegetativ asab tolasini qo‘zg ‘amoq uchun
uni kuchliroq ta’sirlash kerak.
Vegetativ asab tolalaridan qo‘zg ‘alish sekinroq o ‘tadi. Reflekter davri
uzoqroq boiadi.
Parasimpatik asab tizimi. Parasimpatik asab tizimi o ‘rta miya bilan
uzunchoq miyadan va orqa miyaning dumg'aza boiim idan boshlanadi.
K o‘zni harakatlantiruvchi asabning tarkibiga kiradigan parasimpatik
tolalar o ‘rta miyadan chiqadi. Bu tolalar ko‘zning silliq muskullarini
inasabatsiya qiladi. Shu asablar orqali keluvchi impulslar qorachiqni
toraytiradi. Yuz asabi bilan adashgan asabning tarkibiga kiruvchi
parasimpatik tolalar uzunchoq miyadagi
bir to‘da hujayralardan
boshlanadi. N o g ‘ora tori deb ataladigan asabni hosil qiluvchi tolalar yuz
asabining tarkibidan chiqadi. N o g ‘ora tori deb ataladigan asab jag‘ ostidagi
|
| |
O’pkaning tiriklik sig’imi

|
O’pkaning tiriklik sig’imi
|
bet | 154/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiO’pkaning tiriklik sig’imi. Tinchlik paytida voyaga yetgan odam nisbatan bir xilda nafas oladi va chiqaradi (500 ml ga yaqin). Lekin kuchli nafas olingandan keyin yana 1500 ml havo olish mumkin. Odatiy nafas chiqarishdan keyin, yana 1500 ml havo chiqarishi mumkin. Chuqur nafas olinganidan keyin odam chiqaradigan eng ko’p miqdordagi havoga – o’pkaning tiriklik sig’imi deyiladi.
O’pkaning tiriklik sig’imi yoshga bog’liq holda, jinsga, ko’krak qafasi hajmiga, uning muskullarini rivojlanish darajasiga bog’ liq holda o’zgarib turadi. Odatda u erkaklarda, ayollarga nisbatan katta, sportchilarda, sport bilan shug’ullanmaganlarga nisbatan katta. Masalan u shtangachilarda 4000 ml ga yaqin, futbolchilarda –4200 ml, gimnastlarda –4300, suzuvchilarda –4000, eshkak eshuvchilarda –5500 ml va undan ham yuqori bo’ladi.
O’pkaning tiriklik sig’imini o’lchashda bolani o’zining faol va aqliy ishtiroki talab qilinadi, ana shu sababli uni faqatgina 4-5 yoshdan keyingina o’lchash mumkin (jadvalga qarang).
11-Jadval
O’pkaning tiriklik sig’iminin o’rtacha o’lchami.
Jinsi
|
Yoshi (yillarda)
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
10
|
12
|
15
|
17
|
O’g’il bolalar
|
1200
|
1200
|
1200
|
1400
|
1440
|
1630
|
1975
|
2600
|
3520
|
Qiz bolalar
|
-
|
-
|
1100
|
1200
|
1300
|
1460
|
1905
|
2530
|
2760
|
Bolalar16-17 yoshga yetganida ularning o’pkasining tiriklik sig’imini o’lchami voyaga yetgan odamlarnikiga teng bo’ladi.
|
| |
so‘lak ko‘p ajraladi, xuddi otlardagidek. Jismoniy ish bajarilgan paytda

|
so‘lak ko‘p ajraladi, xuddi otlardagidek. Jismoniy ish bajarilgan paytda Pdf ko'rish
|
bet | 91/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotso‘lak ko‘p ajraladi, xuddi otlardagidek. Jismoniy ish bajarilgan paytda
so ‘lak ajralishi kamayadi, lekin uning yopishqoqligi ortadi.
163
So‘lak
ajralishi
aqliy-mehnat
va
his-hayajonli
vaqtlarda
tormozlanadi.
So‘lak ajralishini reflektor ravishda o ‘zgarishi m e’da va o ‘n ikki
barmoqli ichaklarga borib tushgan suv va suyuq oziqlar hisobiga kuchsiz
mexanik va kimyoviy qo‘zg‘atuvchilar reseptorlami qo‘zg ‘atilishi tufayli
o ‘zgarishi yuz beradi.
Odamlarda bir kecha-kunduzda o ‘rtacha 1,5 L so‘lak ajraladi va
uning deyarlik barchasi yutiladi, faqatgina juda kam qismi tupurish hamda
og‘iz bo‘shlig‘i yuzasidan bug‘lanish hisobiga yo ‘qoladi.
SO‘LAKNING TARKIBI VA HAZMLOVCHI TA’SIRI
So‘lak ajralishiga - salivasiya
deyiladi,
u rangsiz,
yengil
ko‘pilanuvchi,engil tupiriluvchi, cho‘ziluvchi, hidsiz va ta’m siz ishqoriy
muhitga ega bo'lgan suyuqlikdir. Uning ishqoriyligi bir kunning o ‘zida
turli odamlardagidek, aynan bir odamning o ‘zida ham o ‘zgarib turadi (pH-
5,25-7,54). So‘lakning muhiti ovqatlangandan keyin kislotali tomonga
ham o ‘tishi mumkin.
So‘lakning
reaksiyasi
va
tarkibi
jihatidan
hayvonlamikidan
odamlamiki farq qiladi. Odamlar so ‘lagining zichligi 1,002 dan 1,017
gacha o ‘zgarib turadi. So‘lakning tarkibida suv 98,5 dan 99,5 % gacha va
qattiq moddalar esa 0,5 dan 1,5 % gacha bo‘lib, uning 2/3 - qismiga yaqini
organik moddalar va 1/3 -qism iga yaqini tuzlardir.
Soiakda; a) xlorid, fosfat, sul’fat tuzlarinmg qoldiqlari, natriy, kaliy
|
| |
Xotiraning fiziologik mexanizmlari

|
Xotiraning fiziologik mexanizmlari
|
bet | 72/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiXotiraning fiziologik mexanizmlari. Miyada qayd qilingan axborotlar uzoq va qisqa muddatlarda saqlanib qoladi. Aynan ana shularga asosan xotirani qisqa muddatli va uzoq muddatli xillari farqlanishi yuzaga keldi. Taxmin qilishlaricha vaqtinchalik bog’lanishlar hosil bo’lishida ishtirok etuvchi po’stloqosti hujayralari, uni qisqa muddatlarda saqlab turish uchun («qisqa muddatli» yoki «operativ» xotira) ma’lum funksional o’zgarishlar yuz beradi. Shartli va shartsiz qo’zg’atuvchilar bilan qo’zg’atilgan neyronlar zanjiri qator bog’lanish tugunlari bilan aylanma ritmik faollikga qamrab olinadi va nerv impulslarining tutashgan neyronlar zanjiri bo’ylab aylanishi qisqa muddatli xotira asosida yotadi.
Nerv bog’lanishlarni uzoq muddat ushlab turish («uzoq muddatli xotira») sinaps apparatidagi o’zgarishlar yoki nerv hujayralari tanasidagi o’zgarishlar bilan bog’liq bo’lsa kerak.
Nerv impulslarini po’stloq neyronlarini dendritlarni tolalariga ikkinchi marta o’tishida o’lchami jihatidan kattalashadi, bu esa o’z navbatida neyronlarning sinaptik faolligini oshiradi deb taxmin qilinadi.
Uzoq muddatli xotiralar nerv qo’zg’alishlarini o’tkazuvchi mediatorlarni sintezlanishiga ta’sir ko’rsatuvchi trofik jarayonlarning o’zgarishi bilan bog’liq degan taxminlar ham bildirilgan. Xotira izlarini neyron qo’zg’aluvchanligini darajasi boshqaruvchi ionlarni qayta taqsimlanishi bilan fermentlar tizimining katta tuzilishi bilan bog’lab tushuntiradilar. Keyingi yillarda xotira izlarini o’zida olib yuruvchi material sifatida nuklein kislotalari va oqsillarni roli haqidagi fikrlar keng tarkalmoqda. Ko’pchilik izlanuvchilarni fikricha uzoq muddatli xotiralarning material substrati bo’lib nerv hujayralari yadrosining DNK si hisoblanadi degan fikrni ilgari surmoqdalar.
Xotira izlarini ayrim hujayralar ham saqlab qolish xususiyatiga ega bo’lishi haqidagi ma’lumotlar ham mavjud. Bu esa vaqtinchalik bog’lanishlarning tutashishi xotiraning mexanizmlaridan biri deb qarashga asos bo’ladi, tashqi stimullovchini bir martagina ta’siri ham chuqur iz qoldirishi mumkinligi haqidagi ma’lumotlar ham bor. Shuni qayd qilish kerakki, odamning xotirasi miyaning turli tuzilmalarini o’zaro ta’siri tufayli bajariladigan murakkab dinamik jarayondir.
|
| |