Sohadinova nargiza sodiqovna

|
Sohadinova nargiza sodiqovna
|
bet | 1/26 | Sana | 24.03.2017 | Hajmi | 0,58 Mb. | | #1657 |
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
ALIShER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
Tabiiy fanlar fakulteti
«Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish»kafedrasi
SOHADINOVA NARGIZA SODIQOVNA
TUPROQ MIKROBIOLIK FAOLLIGIGA O’G’ITLARNING TA’SIRI
«5850200 –Ekologiya va tabiatdan foydalanish» ta’lim yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun
BITIRUV MALAKAVIY ISh
Ilmiy rahbar_____dots. Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan. Abduraximov M.K.
«____»_________2013 y.
Bitiruv malakaviy ish Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish kafedrasida bajarildi. Kafedraning 2013yil «___»_____ dagi majlisida muhokama qilindi va himoyaga tavsiya yetildi (_______-bayonnoma).
Kafedra mudiri ________dots. X.T. Boymurodov
Bitiruv malakaviy ish YaDAK ning 2013 yil «___»________dagi majlisida
Himoya qilindi va ____ball bilan baholandi (____-bayonnoma).
YaDAK raisi: ___________
Samarqand -2013
«______»________2013 y.
MUNDARIJA bet
KIRISH ……………………………………………….………………….3
1. ADABIYOTLAR SHARHI………………………………………….. Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) 6
1.1.Tuproq mikrobiologik faolligiga organik, mineral va kompostli o’g’itlarning ta’siri.................................................6
1.2.Zarafshon vohasi tuproqlarida gumus miqdori va uning ekologik ahamiyati...............................................................11
1.3.Oraliq ekinlar va ularning tuproq mikrobiologiyasiga ta’siri.................................................................................20
2. TADQIQOT SHAROITLARI,OBYEKT VA USLUBLARI…….40
2.1.Tadqiqot sharoitlari………………....…………………………...40
2.2.Tadqiqot obyektlari…………………….………………………...42
2.3. Tadqiqot uslublari.......................................................... Voha - 1) choʻl va chala choʻllarda obod qilingan yer. Vohada namgarchilik qoʻshni rayonlarga nisbatan koʻp. Yer osti suvlari yuza boʻlib, buloqlar chiqib yotadi, daryolar vaqt-vaqti bilan toshib turadi. Uslub - tilning inson faoliyatining muayyan sohasi bilan bogʻliq vazifalariga koʻra ajratilishi. Kishilar faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatishda birbirlaridan maʼlum darajada farq qiladilar. 43
3. TADQIQOT NATIJALARI................................................ 44
3.1. Tuproq mikrobiologik faolligiga o’g’itlarning ta’siri.........44
3.2. Tuproqning ekologik muvozanatini saqlashda organik o’gitlar va trixoderma zamburug’ining ekologik ahamiyati .............…..51
3.3.Tuproqdagi gumus muvozanatini saqlab turish va miqdorini oshirish..............................................................................54
XULOSALAR......................................................................57
TAVSIYALAR…………………………………………….……………58
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……..…………59
ILOVALAR……………………………………………………………..65
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi.Respublikamiz prezidenti farmonlari, hukumat qarorlari va farmoyishlarida qo’yilgan vazifalar respublikamiz yer fondining holatini kuzatish, undagi o’zgarishlarni o’z vaqtida aniqlash, salbiy jarayonlarning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish hamda yer resurslarini hisobga olish va boholashni, tuproqlar unumdorligini saqlash va oshirishga hamda fermer xo’jaliklarini rivojlantirishga yo’naltirilgan chora-tadbirlar majmuini ishlab chiqish va amalga oshirishni taqozo etadi.Hukumat - davlatning oliy kollegial ijroiya organi. H. turli mamlakatlarda turlicha nom bilan ataladi: Vazirlar Kengashi (Fransiya, Italiya, Polsha), Vazirlar Mahkamasi (Buyuk Britaniya, Oʻzbekiston), davlat kengashi (XXR) va h.k. H. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning «Jahon moliyaviy – iqtisodiy inqirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo’llari va choralari» asarida 2008 yilda qishloq xo’jaligida 4,5 foiz o’sishga erishilganligi qayd etilgan.Asar (arab. - iz, qodsiq) - 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli. Sabzavot yetishtirish uchun fermerlarga ajratilgan yer maydonlari 10 gektardan 24,7 gektargacha yoki 2,5 barobar ko’paytirildi[1].
Tadqiqotlar natijasida respublikada sug’oriladigan tuproq-larining rivojlanishi, tuproq qoplamining transformasiyasi ularda kechayotgan murakkab kimyoviy, fizikaviy, agrokimyoviy, biologik va boshqa jarayonlar, tuproqlarning meliorativ va ekologik holati har tomonlama, chuqur talqin qilingan va yuz berayotgan salbiy jarayonlarni bartaraf etish , ularning oldini olish chora-tadbirlari ishlab chiqilgan. Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi. Tadqiqotlar obyekti sifatida tanlangan tayanch xo’jaliklari tuproq, tuproq-meliorativ kartalari kabi bir qator kartalar va kartogrammalar tuzuldi va viloyat yer resurslari va davlat kadastri boshqarmasiga hamda tegishli xo’jaliklarga ishlab chiqarishda foydalanish uchun topshirildi.Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V. Bundan tashqari yer resurslaridan samarali foydalanish va ekologik vaziyatni sog’lomlashtirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqilgan va tadbiq etilgan.
Tadqiqotlar natijasida viloyat tuproq qoplami uchun xarakterli bo’lgan xo’jaliklar uchun 1:10000 miqyosidagi tuproq kartalari hamda sug’oriladigan tuproqlarning mexanik tarkibi kartalari, agrokimyoviy kartogrammalari, sug’oriladigan tuproqlarining xossa va xususiyatlari to’g’risidagi avtomatlashtirilgan ma’lumotlar bazasi tuzuldi va ishlab chiqarishda foydalanish uchun xo’jaliklarga topshirildi. Tuproq kartalariga yozilgan tushuntirish xatlariga asosiy tuproqlarning morfogenetik, meliorativ va agrokimyoviy tavsifi o’z aksini topgan va tuproqlar unumdorligini qayta tiklash oshirish va muxofaza etishga yo’naltirilgan tavsiyalar keltirilgan. Bu tavsiyalar, xo’jaliklarda agrotexnik va meliorativ tadbirlarni ilmiy asoslangan holda o’tkazishga xizmat qiladi.
O’tkazilgan tadqiqotlar natijasida tuproq unumdorligi darajasini baholash va yerlarning me’yoriy bahosini hisoblash bo’yicha uslubiy qo’llanmaga o’zgartirish kiritish uchun yangi aniqlangan koeffitsientlar ishlab chiqilgan va aprobasiyadan o’tkazilgan. Tadqiqotlar asosida tuzilgan xo’jaliklarning tuproq baholash kartalari ishlab chiqarishga tavsiyalar bilan Qishloq va Suv xo’jaligi vazirligining viloyat bo’limlariga ishlab chiqarishda foydalanish uchun topshirilgan.
Viloyatda tanlangan xo’jaliklar uchun “Eroziya xavfi kartalari”ning elektron variantlari tuzilgan. Eroziyaga uchragan tuproqlar unumdorligini tiklash va salbiy jarayonlarning oldini olishga qaratilgan chora–tadbirlar ishlab chiqildi. Tayyorlangan uslubiy tavsiyalar va eroziya xavfi kartasi qishloq xo’jaligida eroziya jarayonlarining oldini olishda va ularga qarshi kurashishda qo’llaniladi. Shu bilan birga zaxarli kimyoviy birikmalarning va og’ir metallarning tuproqlarga zaxarli ta’sirini organik ogit qo’llash, fitomeliorasiya usullaridan foydalanish orqali kamaytirish yo’llari ishlab chiqilgan. Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
Tadqiqot maqsadi. Ushbu malakaviy bitiruv ishida mineral va organik og’itlarning tuproq mikrobiologik faolligiga ta’siri o’rganilgan. Mineral va organik o’g’itlar tasirida tuproqda bakteriya, zamburug’va aktinometsetlar sonining o’zgarishi ham o’rganiladi.
Tadqiqot vazifalari. Bajarilgan ishda quyidagi vazifalar bajarilgan:
-
Tuproq mikrobiologik faolligiga organik o’g’itlarning tasirini o’rganish;
-
Tuproq mikrobiologik faolligiga mineral o’g’itlarning tasirini o’rganish;
-
Bo’z tuproq mintaqasining mikrobiologik holatini o’rganish;
-
Tuproqlarning og’ir metallar bilan ifloslanishining mikrobiologik aktivligiga ta’sirini o’rganish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Mineral va organik o’g’itlar alohida qo’llanilganda ham, birgalikda qo’llanilganda ham mikroorganizmlarning fiziologik guruhlari vakillari soniga sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Bunday qonuniyatlar o’tloq va o’tloq–bo’z tuproqlar mikrobiologik faolligiga sezilarli tasir ko’rsatib ulardagi mikroorganizmlarning taksonomik va fiziologik guruhlari vakillari sonini oshirishi aniqlangan.
Ishning tuzilishi va hajmi.Ushbu malakaviy bitiruv ishi 65 sahifadan iborat bo’lib, kirish 3 ta bo’lim, xulosalar va 40 ta foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan iborat. Ishda 12 ta jadval, 1 ta diagramma va 1 ta rasm mavjud.
1. ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. Tuproq mikrobiologik faolligiga organik, mineral va kompostli o’g’itlarning ta’siri
Azotli o’g’itlar me’yori ortishi bilan tuproqda zamburug’larning soni ham ortadi. Lekin, tuproq mikromitsitlarining xilma-xilligi azotli o’g’itlar dozasi ortishi bilan kamayadi. Bunda azotli o’g’itar meyori 300 va 400 kg/ga bo’lganda verticillium va phoma kabi zamburug’ turkumlari yo’qolib, pencilium avlodi vakillari ko’payadi. Azotli o’g’itlar me’yor 100 kg/ga bo’lganda barcha zamburug’ avlodi vakillari soni ortadi[2].
Mineral o’g’itlar amonifikatorlar va mineral azot assimilyatorlarining hamda mog’or zamburug’lar sonini oshirgan bo’lsa go’ng spora hosil qiluvchi bakteriyalar sonini ko’proqqa oshirdi. Mineral va orgaanik o’g’itlar birgalikda qo’llanilganda yuqorida qayd etilgan barcha mikroorganizmlar soni eng katta qiymatga ega bo’ldi[3].
Bo’z tuproqlarda mineral va organik o’g’itlar alohida qo’llanilganda GPA, KAA, qand – nitratli agar va azosiz agarda o’suvchi mikroorganizmlar sonini oshiradi. Faqat go’ng azotsiz agarda o’suvchi bakteriyalar sonini biroz kamaytiradi mineral o’g’itlar esa KAA va qand nitratli agarda o’suvchi bakteriyalar sonini kamaytiradi. Mineal va organik o’g’itlar zamburug’lar sonini oshirgan bo’lsa, mineral o’g’itlar aktinomisitlar sonini kamaytiradi, go’ng esa sonini nazoratga nisbatan oshirdi[16].
Antropogen omillar ta’sirida tabiiy ekologik tizimlarning ifloslanishining oldini olish muammolarini o’rganishda erishilgan yutuqlar, o’tgan asrning yetmishinchi yillarida,tibbiyot toksikologiyasini biologiya, kimyo, fizika, geografiya, texnologiya, farmakologiya fanlarining yutuqlariga oid bilimlar bilan bog’lab va uni ekologiyaning dolzarb muammolariga umumlashtirib, mustaqil ilmiy yo’nalish–ekotoksikologiyani rivojlantirdi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. Fan sifatida uning asosiy vazifasi fanlararo ilmiy yo’nalish ilmini rivojlantirish bilan birga barcha tirik organizmlar uchun begona (yot) hisoblangan moddalar – ksenobiotiklarning atrof- muhitda keng tarqalishini oldini olish hamda organizmlar bilan biogeosenozdagi munosabatlarda,ularning ekotoksikantlar holida ta’sir etishining fiziologik biokimyoviy xususiyatlarini ilmiy asoslab berishdan iboratdir(Braun A.,1988; Vasnesova A., Gladishev G.,1988; Uralov M.,1991,2001,2002; Fayzullayev O., Uralov M, 2001).
Ksenobiotiklarning asosiy manbalari:atrof muhitni uglerod va oltingugurtning kislorodli birikmalari,uglevodorodlarning chala yonishi mahsulotlari va qurum zarrachalari holidagi zararli o’sma kasalligini keltirib chiqaruvchi (kanserogen ahamiyatli) polisiklik uglevodorodlarni tarqatuvchi issiqlik elektromarkaz (TES)lar; Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. kimyo,neft kimyosi,metallurgiya,sellyuloza qog’oz va boshqa sanoat korxonalaridan ajraladigan zararli chiqindilar; neft yoqilg’ilari yoki tabiiy gaz bilan ishlab,ishlanma gazlari tarkibida uglerod azotning kislorodli birikmalarini,qurum va eng muhimi,yoqilg’ilarning yonish sifatini oshiruvchi – antidenator modda sifatida qo’llaniladigan getraetilqo’rg’oshindan ajraladigan,qo’rg’oshinli birikmalarni tarqatuvchi avtomobillar, havo, dengiz va daryo yo’llari transportlari; har xil kimyoviy erituvchilar,yog’ochlikni chirimasligini ta’minlovchi kimyoviy surtma moylar, asbest va polixlorlangan bifenilli organik birikmalardan foydalanuvchi sanoat korxonalari;Asbest (yun. asbestos - so‘nmaydigan, yemirilmaydigan) - egi-luvchan va ingichka (0,5 mkm gacha) tola-larga ajralish xususiyatiga ega bo‘lgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga - serpentinlarga (xrizotil-as-best) va am-fibollarga (amfibol-asbest) bo‘linadi. radiofaol moddalar ishlab chiqaruvchi muassasalar va ulardan foydalanuvchi tashkilotlar; qishloq xo’jaligida o’simliklarni kimyoviy himoya qilish vositalari hamda begona o’tlarga qarshi pestidsidlar,gerbitsidlar kabi biofaol moddalarning keng qo’llanilishi;sun’iy yuvuvchi vositalar, dezinfiktantlar, yerituvchilar, bo’yoqlar kabi kimyoviy moddalarning hamda kimyoviy dori-darmon (farmakologik) va pardoz-andoz (kosmetik) vositalarining qo’llanilishi; ayrim zaharli zamburug’lar, yumshoqtanlilar, baliqlar hamda alkoloidli o’simlik mahsulotlaridan ozuqa sifatida foydalanish (Krivoluskiy D.A.Baliqlar (Pisces) - umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilishi, hayot kechirishi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxshi moslangan. Suvda tez suzadigan B.ning tanasi choʻziq suyri shaklda boʻlganidan suvning qarshiligiga kamroq uchraydi. , Bocharov V.F.,1988)holatlaridir. Shu bilan birga, odam, qishloq xo’jalik hayvonlari va o’simliklarining ichki muhitlarida tekinxo’rlik qilib yashovchi parazit umurtqasiz hayvonlar (Kotelnikov G.A.,1991; Uralov M.,1991,2000,2001) ham o’zlarining metobolitlari,sekretlari va ekskrementlari bilan xo’jayin organizmlarga turli-tuman zaharli ta’sir etishi yaxshi o’rganilgan.
Ksenobiotiklarning biogeosenozlarda keng tarqalishi, ularning uchuvchanligi, bug’lanuvchanligi, eruvchanligi kabi fizik-kimyoviy xossalariga, tuproqqa shimiluvchanligi (adsorblanishi) hamda gidroliz,fotoliz, reaksiyalariga va mikroorganizmlarning tizimlari ta’sirga bog’liq.Eng muhimi, ayrim ksenobiotiklar tabiiy moddalar bilan o’zaro ta’sirlashib,ularga yutiladi yoki tuproq,suv va boshqa bioptop a’zolari tomonidan o’zlashtiriladi.Bunda tuproq va tuproq faunasining alohida o’rni bor.Tuproqning ksenobiotiklar bilan ifloslanishi,asosan,ifloslangan atmosfera havosi va suv manbalariga bog’liqdir.Ularning ta’sirida tuproqda o’tadigan chirindi (gumus) hosil bo’lishi jarayonlarining buzilishi hisobidan,tuproq faunasining biologik taraqqiyoti uchun moslashmagan (noadekvat) omillarning kelib chiqishi kuzatiladi.
Aniqlanishicha tuproqlar tarkibi fizik-kimyoviy xususiyatlari,namligi va qora rangli (guminli) moddalarning miqdorlari bilan tavsiflanib,ularda hayot kechiruvchi jonzotlar (fauna)ning xilma-xilligi bilan farqlanadilar.Jumladan,Yevropa qit’asining tuproqlarida (Braun A.,1988) 30 sm chuqurlikda olingan har 1 m3 tuproqda massasi 50 g dan to 500 g gacha bo’lgan bakteriyalar, aktinomtisitlar, zamburug’lar, suvo’tlari kabi mikroflora; massasi 10-100 g bo’lgan xivchinlilar (Flagellata), tomiroyoqlilar (Rhizopoda), infuzoriyalar (Ciliata) kabi mikrofaunalar; massasi 2,61-40,3 g bo’lgan kolovratka (Rotatorio)lar, yumshoq chuvalchang (Nematoda)lar, kana (Acarina)lar, oyoq dumli (Collembola)lar kabi mezofaunalar; massasi 12,0-115,0 g bo’lgan yumshoqtanli (Gastropoda)lar, o’rgimchak (Araneaye)lar, mokritsa (Izopoda)lar, ikkijuftoyoqli (Diplopoda)lar, laboyoqli (chilopoda)lar, ko’poyoqli (Muriapoda)lar, qo’ng’iz (Coleoptera)lar va ularning lichinkalari va boshqa hasharot (Insekta)lar kabi makrofaunalar massasi 40,1-410,0 bo’lgan yomg’ir chuvalchang (Lumbricidaye)lari umurtqalilar (Vertebrata) kabi mezofaunalar hayot kechirishadi.Ularning oziqlanishi va modda almashinuvining oxirgi mahsulotlari, sekretlari, ekskretlari, bevosita, tuproq tarkibidagi anorganik va organik moddalarning sifat va miqdoriy ko’rsatkichlari bilan bog’langan. Hatto mokritsalar, yomg’ir chuvalchanglari va yeixitreidlar oziqlanishi jarayonida tuproqli luqmani mayda toshchalar bilan birgalikda o’tkazib,ularni ichak bo’shliqlarida hosil bo’ladigan gumin kislotalari bilan ho’llaydi va ekskrementlari bilan bir-biriga ketma-ket ulangan zarrachalar holida ajratadi.Bunday ajratmalar, tuproq zarrachalariga nisbatan, ko’p miqdorlardagi namlikni o’ziga shimishi bilan birga mikroorganizmlar va suv molekulalarining ta’siriga birmuncha chidamli bo’lishi bilan ham tavsiflanib,tuproqning donodorligi va unumdorligini oshiruvchi asosiy omil bo’lib hisoblanadi. Tabiiyki, tuproq tarkibida uchraydigan ksenobiotiklar tuproq biotopi jonzotlarining rivojlanishiga ham ekzogen, ham endogen omil sifatida ta’sir yetadi va turli xil moslashuv (adaptasiyalanish) reaksiyalarini keltirib chiqaradi.Tuproqda tarqalgan yot moddalarning ekzogen ta’siri, tuproq faunasining biomembranasi bilan bevosita munosabati (kontakti)ning fiziologik –biokimyoviy xususiyatiga bog’liq. Ularning endogen ta’siri esa qoplovchi to’qimalarning hujayralari, sensor a’zolarining sezuvchi uchlari yoki hazm a’zolari to’qima va hujayralari membranalarining o’tkazuvchanlik xususiyatlari orqali organizmning ichki muhitiga kirishi va joylarda turli xil biokimyoviy o’zgarishlarni keltirib chiqarishidan boshlanadi. Biroq tuproqning tarkibi va fizik-kimyoviy xossalari ko’pgina ekotoksikant ahamiyatli moddalarning biokimyoviy faolligini susaytirishi hatto sirt-faol moddalar sifatida, ularni yutib (adsorblab) zaharli ta’sirini batamom cheklashi mumkin. Masalan, eng kuchli ekotoksikant hisoblangan tetraxlordibenzopara-dioksin tuproq massasining tarkibiga shimilib, barqaror majmuiy birikma hosil qilishi va uzoq yillar davomida (3 yildan to 12 yilgacha) o’z xususiyatini yo’qotmasligi aniqlangan.Shuning uchun faqat yer qazib hayot kechiruvchi yomg’ir chuvalchangi, tuproq hasharotlarining lichinkalari bunday ekotoksikant saqlovchi tuproq bilan endogen zaharlanishi mumkin. Ekotoksikant ahamiyatli ksenobiotiklar orasida eng xavflilari tirik organizmlar tanasida jamg’arilish xususiyatiga ega bo’lgan moddalardir. Qo’rg’oshin (Pb), simob (Hg), kadmiy (Cd) kabi og’ir metallar, margumush (As), ftor (F) birikmalari, galogen (Cl,Br,I)li aromatik uglevodorodlar ana shunday zaharli ksenobiotiklar hisoblanadi.Kadmiy (lot. Cadmium), Cd - Mendeleyev davriy sistemasining 2 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 48, atom massasi 112,40. 8 ta barqaror izotopdan iborat: 106Cd( 1,22%), l(l8Cd(0,88%), n0Cd(12,39%),mCd(12,75%), ll2Cd(24,07%),mCd(12,26%), ll4Cd(28,85%) va n6Cd(7,58%).
Tuproq va tuproq faunasi, ksenobiotiklarning biogeosenozda tarqalishida biojamg’aruvchi vazifasini o’tashi fanda yaxshi o’rganilgan.Ularni yanada kengroq tadqiq qilish orqali, inson hayotining turli davrlarida o’sma kasalligini keltirib chiqaruvchi (kanserogen), irsiyatni buzuvchi (mutagen), ko’payishini cheklovchi (embriotoksigen), himoyalanish darajasini susaytiruvchi (immunodepressiv), hamda, mayib-majruhlikni keltirib chiqaruvchi (teratogen) kabi o’ta xavfli, ekotoksikant ahamiyatli, ksenobiotiklar bilan zararlanishlarning oldini olishga erishgan bo’lamiz [39].
1.2. Zarafshon vohasi tuproqlarida gumus miqdori va uning ekologik ahamiyati
Gumus hosil bo’lish jarayoniga ekin turi ham katta ta’sir ko’rsatdi.Beda va bog’zorlar gumus hosil bo’lishiga katta ijobiy ta’sir ko’rsatdi. Beda ekilgan joylarda gumus miqdori eng yuqori bo’ldi.Olmazorlarda ham gumus miqdori yuqori bo’ldi.Bu daraxtzorlar orasiga kam ishlov berilishi hamda ildiz va yer ustki qoldiqlarining ko’p to’planishi bilan bog’liq [30].
Nitrifikatsiya ingibitorlari ham organik qoldiqlarning gumifikasiyalanish koyeffisiyentiga ijobiy ta’sir ko’rsatdi.Chunki ammoniy shaklidagi azot mikroorganizmlar aktivligiga ta’sir ko’rsatib, har xil turdagi va funksional guruhdagi mikroorganizmlar nisbatini o’zgartiradi.Buning natijasida gumus hosil bo’lish jarayoni aktivlashadi.
Gumus hosil bo’lishi tuproqning mexanik tarkibiga ham bog’liq.Og’ir tuproqlarda organik o’g’it va qoldiqlarning gumifikasiyalanish koeffitsienti yuqori bo’ldi.Yengil tuproqlarda esa bu ko’rsatkich past bo’ldi.Bu aeratsiyani kuchayishi bilan bog’liq.Agar tuproqdagi jarayonlarni gumifikatsiyalanish, ammonifikasiyalanish, nitrifikatsiyalanish, denitrifikatsiyalanish ketma-ketligida qaraydigan bo’lsak, bu qaytar reaksiyalarni o’ng tomonga, ya’ni gumus hosil bo’lish tomonga siljitish uchun chap tomondagi moddalarni, ya’ni ammoniy nitratlarni ko’paytirish kerak bo’ladi.Buning uchun nitrifikatsiya va denitrifikatsiya jarayonlarini sekinlashtirish kerak.
Organik o’g’itlar va trixoderma lignorum zamburug’i qo’llanilganda tuproqning biologik holati yaxshilanib mavsum oxirida mikroorganizm soni nazorat variantga nisbatan 4-5 marta oshadi. Tuproqning fizik holatiga, jumladan suv singdirish xususiyatiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi [37].
Organik o’g’itlar (go’ng va siderat) alohida va trixoderma bilan uyg’unlashgan holda qo’llaganda tuproqning biologik xususiyati yaxshilanib mikroorganizmlar soni 4-5 martagacha oshadi. Tuproqning agrofizik xususiyatlari: agregat holati, hajm og’irligi va suv o’tkazish xususiyati yaxshilanadi.
O’zdavyerloyiha instituti ma’lumotiga ko’ra Samarqand viloyati tuproqlarning 48,6 foizi tipik bo’z tuproqlar, 8,6 foizi och bo’z tuproqlar, 40,4 foizi o’tloq-bo’z va 2,1 foizi o’tloq–botqoq tuproqlar jumlasiga kiradi.
Biroq bu tuproqlardan to’xtovsiz foydalanish uning xususiyatlariga salbiy ta’sir ko’rsatmoqda. Uni yaxshilash yo’llari esa almashlab ekishni to’g’ri tashkil etish va bu almashlab ekishda bedaning va oraliq ekinlarning salmog’ini oshirishga qaratilgan bo’lishi lozim.
Shuningdek organik o’g’itlar va mikrobiologik preparatlardan foydalanish ham ekologik jihatdan yuqori samara beradi. Samara (1936-91-yillarda Kuybishev "Куйбышев") - Samara (rus. Самара) Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Samara viloyati markazi. Volga daryosining chap sohilidagi port shahar. Volgaga Samara daryosi quyilgan joyda joylashgan. Organik o’g’itlardan hayvonlar go’nggi va siderat o’g’itlar ekologik toza o’g’itlar jumlasiga kiradi.
Dehqonchilikda organik o’g’itlarning qishloq xo’jaligi ekinlarini o’sish rivojlanishi va tuproq xususiyatlariga ta’siri ko’pgina olimlar tomonidan o’rganilgan masala biroq ularning ba’zi mikroorganizmlar, jumladan trixoderma lignorum zamburug’i bilan uyg’unlashgan holdagi ta’siri yetarlicha o’rganilmagandir. Shu maqsadda ularning g’o’za yetishtirilayotgan maydonda tuproqning biologik va fizik xususiyatlariga ta’siri o’rganish ilmiy kuzatishlarimizning asosi qilib olindi. Tajribalarda 6ta variant o’rganildi: 1.Nazorat. 2. Nazorat trixoderma. 3. Go’ng 30t/ga. 4. Go’ng 30t/ga trixoderma. 5. Siderat 375s/ga. 6. Siderat 375s/ga trixoderma. Tajribaning birinchi yilida sanoat asosida yetishtirilgan trixoderma lignorum 19 zamburug’i (titr 1g/da 1mln dan ortiqroq spora, kg/ga) ekish bilan birgalikda chigit ostiga 5-6 sm chuqurlikka berildi.
Tajribalar Pastdarg’om tumanining “Toshquvvat bobo” fermer xo’jaligi dalalarida olib borildi va mavsum davrida xo’jalikdagi mavjud agrotexnikaga amal qilindi.
Tajriba variantlarida organik o’g’itlar va trixoderma lignorum zamburug’i ta’sirida tuproqdagi mikroorganizmlar faoliyati va ularning organik o’g’itlarni chiritish dinamikasi bo’z gazmolining tuproqdagi chirishi uslubi asosida o’rganiladi.
Kuzatishlar shuni ko’rsatadiki, bo’z gazmolining chirish tezligi 30 kunda organik o’g’itlar va trixoderma lignorum zamburug’i uyg’unlashgan holda qo’llanilgan variantlarda qo’llanilgan variantning dastlabki 10 va 20 kunlarida gazmolning chirishi sekin bordi. Bu tuproqdagi haroratning va organik o’g’itlarning pastligi bilan tushuniladi.
1.2.1-jadval
Organik o’g’itlar va trixoderma zamburug’ini qo’llashning tuproqdagi mikroorganizmlar faoliyatiga ta’siri (1g quruq tuproqda ming/dona)[Xolmonov,2002]
Tajriba variantlari
|
Bakteriyalar
|
Zamburug’lar
|
Aktinomitsetlar
|
Chigit ekish oldidan 20.IV
|
Mavsum oxirida 20.IX
|
Chigit ekish oldidan 20.IX
|
Mavsum oxirida 20.IX
|
Chigit ekish oldidan 20.IX
|
Mavsum oxirida 20.IX
|
Kuzgi shudgor nazorat
|
1800
|
9500
|
35,0
|
29,9
|
340
|
900
|
Kuzgi shudgor trixoderma
|
1900
|
9800
|
34,2
|
37,4
|
180
|
1700
|
Shudgor go’ng
|
3100
|
22500
|
39,0
|
37,6
|
540
|
2030
|
Shudgor go’ng trixoderma
|
3000
|
32200
|
30,4
|
41,8
|
570
|
2300
|
Siderat
|
5500
|
44200
|
48,0
|
49,3
|
1010
|
25,60
|
Siderat trixoderma
|
5700
|
46100
|
50,0
|
60,4
|
1030
|
3450
|
Shuningdek, mavsumning boshi, o’rtasi va oxirida tuproqdagi mavjud mikroorganizmlar va ular sonining dinamik o’zgarishi doimiy kuzatildi.
Organik o’g’itlar qo’llanilgan variantlarda mikroorganizmlar jumladan bakteriyalar soni mavsum boshida 1g quruq tuproqda 3100-5500 dona, mavsum oxirida 22500-44200 dona, zamburug’lar 39-48 va 37,6-49,3 ming dona, aktinomitsetlar esa 540-2030 va1010-2560 ming donani tashkil etdi.
Tajribada organik o’g’itlar bilan trixoderma zamburug’i uyg’unlashga holda qo’llanilganda, tuproqning biologik holatiga ijobiy ta’sir etib, mavsum oxirida bakteriyalar, zamburug’lar, aktinomitsetlar, azotfiksatorlar, dinitrifikatorlar soni ham nazorat variantga nisbatan 3-5 martagacha oshganligi kuzatildi.
Shuningdek tajribada o’sha daladagi tuproqning holatidagi bo’layotgan o’zgarishlar ham doimiy kuzatuv ostida bo’ldi.Mikrobiologik tahlillar shuni ko’rsatadiki, tuproqdagi trixoderma zamburug’i sonining o’zgarishi quyidagi 1.2.2- jadval ma’lumotlarida o’z aksini topgan.
Jadval ma’lumotlari shuni ko’rsatadiki nazorat variantida mavsum oxirida trixoderma lignorum sonida sezilarli o’zgarish kuzatilmaydi.Biroq qolgan variantlarda trixoderma sonining oshishi kuzatiladi,ayniqsa organik o’g’itlar berilgan varianlarda yaqqol ko’rinadi.Masalan, siderat o’g’iti tuproqqa haydalgan va trixoderma lignorum berilgan varianlarda oxirida 1 gramm tuproqdagi trixoderma miqdori 10,8 ming donani tashkil etgan bo’lsa, go’ng va trixoderma berilgan variantda 8,8 ming dona nazorat esa bor yo’g’i 2,6 ming donani tashkil etdi xolos.
1.2.2-jadval
Tajriba trixoderma sonining o’zgarish dinamikasi (1g quruq tuproqdagi miqdori,dona) [Xolmonov,2002]
Variantlar
|
Chigit ekishdan oldin 20.IV
|
Ikki oydan keyin 20.IV
|
Mavsum oxirida 20.IX
|
Shudgor( nazorat)
|
2,5
|
2,7
|
2,6
|
Shudgor trixoderma
|
2,3
|
3,8
|
4,4
|
Shudgor go’ng
|
3,9
|
5,0
|
6,4
|
Shudgor go’ng trixoderma
|
3,6
|
5,7
|
8,8
|
Siderat
|
3,0
|
4,0
|
7,7
|
Siderat trixoderma
|
2,8
|
7,0
|
10,8
|
Tuproqda mikroorganizmlar faoliyatining jadal rivojlanishi uchun yetarlicha shart-sharoitning mavjud bo’lishi tuproqning agrofizik xususiyatlarining yaxshilanishiga olib keladi.Jumladan tuproqning agregat tarkibini yaxshilanishi kuzatiladi.Organik o’g’itlar va trixoderma qo’llanilgan variantlarda 0-20, 20-40 sm li qatlamda 0,25 mm zarrachalar 6,4 % ni tashkil etgan.Shuningdek, tuproqning hajm og’irligi ham organik o’g’itlar va trixoderma berilmagan variantda yuqori bo’lib 1,48-1,54 g/sm3 ni tashkil etadi.
Tuproqning oziqa tartibotining organik o’g’itlar ta’sirida ijobiy tomonga o’zgarishi bevosita tuproqning nam sig’imining ham yaxshilanishiga olib keladi.
Tajribalarda organik o’g’itlar va trixodermaning tuproqning organik o’g’itlar bilan ta’minlanishi uning suv o’tkazish qobiliyatini yaxshilaydi.Masalan, nazorat variantida suv 1-chi yili 120 minutda 55,3; 2-chi yili 59,0 sm tuproq qatlamida singan bo’lsa, organik o’g’itlar va trixoderma berilgan variantlarda 1 va 2 yillarda 71,0- 68,1 sm chuqurlikkacha namning yetib borganligini guvohi bo’lishimiz mumkin.
Olib borgan kuzatishlarimiz asosida shunday xulosalar qilishimiz mumkinki, organik o’g’itlar (go’ng va siderat)ni alohida trixoderma bilan uyg’unlashgan holda qo’llaganimizda tuproqning ekologik holati yaxshilanadi.Tuproqning oziqa tartibotiga ijobiy ta’sir ko’rsatib tuproqning biologik va agrofizik xususiyatlarining yaxshilanishiga olib keladi.Natijada g’o’zaning o’sishi rivojlanishi uchun qylay imkoniyat yaratiladi,yuqori va sifatli mahsulot olinadi.
Tuproq deganda bir qancha omillar ta’sirida o’zgarishga uchragan va o’zgarayotgan yerning yuqori orgono – mineral qismi tushuniladi. Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi. Ma’lumki inson tuproq paydo bo’lishi va tuproq xususiyatlarining o’zgarishida eng kuchli omildir.Ushbu omil antropogen omil hisoblanadi. Insonning yerdan foydalanishidagi faoliyati ta’sirida tuproqning fizik, kimyoviy va biologik xossalari ham o’zgaradi [26].
Tuproq unumdorligini, qishloq xo’jalik ekinlari hosildorligini oshirish va sifatini yaxshilashda ishlatiladigan barcha o’g’itlar orasida fosforli o’g’itlar ham o’ziga xos ahamiyatga ega.
|
| |