Konyunkturani tashkil qiluvchi omillar, asosiy ko‘rsatkichlar

8.2. Konyunkturani tashkil qiluvchi omillar, asosiy ko‘rsatkichlar,
ularni tahlil qilish va istiqbollash usullari
Ayrim
bozorlarda
m uayyan holatlaming mavjudligi
bozor
konyunkturasini anglatadi. Bozor konyunkturasi muayyan davrdagi
bozor holati bozorda m uvozanatning mavjudligi yoki buzilganligi bilan
xarakterlanadi. Shunga ko ‘ra bozor konyunkturasi ijobiy va salbiy,
qulay va noqulay b o iish i mumkin. Bozor konyunkturasi talab oshishi
bilan xarakterlansa, u sotuvchi uchun qulay, chunki u tovami qimmatga
144
sotib, ortiqcha daromad ko ‘radi. Agar bozorda taklif ortiqlik qiladigan
bo‘lsa konyunktura xaridor uchun qulay b o ia d i, tovami arzonga olib
bundan n a f ko'radi. Bozor konyunkturasi ayrim tovarlarga nisbatan
ham sodir b o iish i mumkin. Bozor konyunkturasi ayrim tovar ishlab
chiqarilishiga va sotib oluvchilam ing xarid qobiliyatiga, narx-navoga,
modaning o ‘zgarishiga qarab har xil b o ia d i. Bozoming kelajakdagi
holatini ishlab chiqarishning texnikaviy ahvoli, unga sarflangan
qo ‘shimcha resurslar va ulam ing qaytarib berish muddatlari tovar
zaxiralari dinamikasi, eksport-import, shuningdek narx-navodagi
o‘zgarishlar tendensiyasiga qarab aniqlash mumkin. Bu bilan tovarlar
taklifi o ‘rganiladi.
Investitsiya summasi
va tarkibiga mehnat
predmetiga b o ig a n talab va korxona, tashkilotlar pul sarfming
yo‘nalishiga qarab, shuningdek, aholi xarid qobiliyatiga, uning tovarlar
bilan ta ’minlanishi darajasini hisobga olib talab o ‘rganiladi. Bozor
konyunkturasi ehtimollari milliy, regional va jahon bozorlariga, ayrim
tovarlarga nisbatan aniqlanadi. Bozor konyunkturasi oldingisidan ko‘ra
bilish, iqtisodiy tanglikka yoiiqm aslik, bozor muvozanatini ta ’minlab
berish sharti hisoblanadi. Bozom ing umumiy holatini o ‘rganishda,
uning geografik joylashish hajmi, tovarlar va firmalar tarkibi,
raqobatning shiddati, konyunkturasi va uning istiqboliga ahamiyat
beriladi. M a’lum davrda tovarlar va xizmatlar sotilishdagi imkoniyatni
ifodalovchi iqtisodiy shart - sharoitlar majmui bozor konyunkturasini
bildiradi. U aniq iqtisodiy ko‘rsatkichlar talab va taklif muvozanati,
baholar darajasi, bozor hajmi v boshqalar bilan ifodalanadi. Bozor
konyunkturasi mamlakat iqtisodiy holatiga to ‘g ‘ridan to ‘g ‘ri b o g iiq .
Bozor va eng avvalo butun bozor konyunkturasini kompleks tadqiq
etish, ishbilarmon doiralar fikricha, biznesmenga xatolarga y o i
qo‘ymaslik, xo'jalik masalalarida bir qarorga kelishda tavakalchilikni
kamaytirishga yordam beradigan muhim omil hisoblanadi. Iqtisodiy
konyunktura tadqiqoti tovar ayriboshlash sohalarida va ulam ing takror
ishlab chiqarish jarayoni boshqa bosqichlari bilan o ‘zaro aloqalami
rivojlantirish umumiy qonunlami o ‘rganish bilangina cheklanmaydi,
balki u yoki bu tovar bozorida tarkib topgan ahvolni har tomonlama
chuqur tahlil etishga, yuz berishi mumkin b o ig a n vaziyatni oldindan
tahmin qilishga qaratilgandir.
145
Tovar bozori o ‘zida, birinchidan, muayyan tovarni ishlab
chiqaruvchilar va iste’m olchilar o ‘rtasidagi ikkinchidan, ishlab
chiqaruvchi va iste’mol qiluvchi guruhlar ichidagi iqtisodiy aloqalar
tizimini aks ettiradi. Birinchi hoi aloqalam ing asosiy shakli b o iib ,
xarid qilish va sotish hisoblanadi. Ikkinchi shakli esa o ‘zaroraqobat
shakli hisoblanadi. 0 ‘ziga xos tarkib topish sharoitlari va iqtisodiy
konyunktura rivojining qanday omillarga asoslanishiga ko‘ra milliy
xo‘jaliklar va tovar bozorlari g ‘oyat xilma-xil hisoblaniladi. Har bir
bozor va uning konyunkturasi rivoji har bir bosqichi uchun muayyan
xususiyatlami va uzoq muddatli y o ‘nalishlar k o iam in i o ‘tkinchi va
nisbatan davomli o ‘zgarishlami hamda bulam ing ahamiyatini o ‘zaro
hamkorlik darajasini aniqlashdagi tutgan o ‘m ini belgilab beruvchi
om illam i qanchalik uyg‘unlashtira olishi muhimdir.
Iqtisodiy konyunkturani tatbiq etish metodologiyasi bozorlar
turlanishini o ‘tkazish zarurligini taqozo qiladi. Konyunkturaviy
tadqiqotlam ing amaliy yo ‘nalishi ularga qanday yondashish va qanday
uslubdan foydalanish kerakligini ham aniqlab beradi. Boshqacha
aytganda tadqiqotlaming maqsadi o ‘tkaziladigan turlanish zaminida
nimalar yotganligini belgilaydi.
Bozor konyunkturasi m am lakat iqtisodiy holatiga to‘g ‘ridan to‘g ‘ri
b o g iiq . Shuning uchun tovar bozorining tahlili quyidagi ikki y o i bilan
olib borilishi mumkin:
Agar konyunkturaning o ‘zgarish darajasi va tendensiyalarini bilish
ko'zlansa, u holda uning belgilangan dinamikasi o ‘rganiladi;
Agar konyunkturaning m a’lum muddatga b o ig a n ahvolini bilish
zarur b o is a , unda tovam ing bozordagi hayotiy y o ii o ‘rganiladi, aniq
bosqichi belgilanadi va tahlil qilinadi.
Butun y ig ilg a n axborotlar uch qismga b o iin ad i. Birinchisiga,
konyunkturani oldingi davrda tasvirlangan m aium otlari kirib, hozir
ulam ing hech qanday aloqasi yo‘q. Ikkinchisiga, konyunkturaning
hozirgi ahvolini bildiradi, ammo u istiqbolga ta’sir ko‘rsata olmaydi.
Uchinchisi,
konyunkturaning kelajakdagi
o ‘zgarishini
aniqlaydi.
Konyunkturaning tahliliy bozoming ayrim tomonini ifodalovchi
k o ‘rsatkichlargina emas, balki uning kompleks holatini tasvirlovchi
barcha axborotlar va statistika m aium otlariga asoslanishi kerak.
146
Konyunktura axborotnomasi - konyunkturaning tahliliy shakli
hisoblanadi. Bu hujjat bozom ing holatiga ta’sir etuvchi barcha omillar
to‘g ‘risidagi, ulam ing o ‘zaro aloqalari hamda konyunkturaning
umumiy
o ‘zgarishini
ifadolovchi
qonuniyatlarini
o ‘zida
mujassamlashtiradi. Mamlakat iqtisodiy doirasida konyunkturani tahlil
qilish quyidagi ko‘rsatkichlarga asoslanadi:
Makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar, yalpi ichki mahsulot, yalpi milliy
daromad, qishloq xo‘jaligi investitsiya, transport, tovar muomalasi
ko‘rsatkichlari, ichki va tashqi bozorlarda tovarlar sotilish hajmi, pul
muomalalari kapital aylanishi, baholar dinamikasi, ishsizlik va
inflatsiya darajalari. Mikroiqtisodiy ko‘rsatkichlarga tovar bozorlari
holati, talab va taklif, baho, talabning qondirilish darajasi, tovar ishlab
chiqarish, yangi korxonalar qurilishi va boshqalar kiradi. Yuqoridagi
ko‘rsatkichlam ing umumiy tomoni shundaki, ular bir-biri bilan bogMiq
va davlat iqtisodiyoti bir bosqichdan ikkinchisiga o‘tganda ularda
o ‘zgarish ro ‘y beradi. Yalpi milliy mahsulot, shaxsiy iste’mol, davlat
buyurtmalari, yalpi kapital qurilishi, tovar va xizmatlami eksport va
import qilish ko‘rsatkichlami o ‘z ichiga oladi. Bu ko‘rsatkichlami
hisoblashda noaniqliklar ro ‘y bersa ham oxirgi talab hajmi har doim
mamlakat iqtisodiyoti holatini baholashda muhim o ‘rinni egallaydi.
M amlakat
iqtisodiyoti
konyunkturasida
ro‘y
beradigan
barcha
o ‘zgarishlar manbai bo‘lib ishlab chiqarish sohalari hisoblanadi.
Iqtisodiyotda sanoatning ulushi qanchalik yuqori b o is a , uning
ko‘rsatkichlarining ahamiyati shunchalik yuqori bo‘ladi.
|