Xorijiy pedagoglar pedagogik mahorat to’g’risida

|
Xorijiy pedagoglar pedagogik mahorat to’g’risida
|
bet | 207/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Xorijiy pedagoglar pedagogik mahorat to’g’risida
“Tarbiya san’ati shunday xususiyatga egaki, - degan edi K.Ushinskiy, - deyarli barchaga tanish va tushunarli, ba’zilarga esa juda oson ish bo’lib tuyuladi - odam bu ish bilan nazariy va amaliy jihatdan qanchalik kam tanish bo’lsa, unga shunchalik tushunarli va oson bo’lib ko’rinadi. Deyarli buning uchun tug’ma qobiliyat va malaka, ya’ni ko’nikma kerak deb aytadilar: lekin juda kam odam sabr-toqat, tug’ma qobiliyat va malakadan tashqari yana maxsus bilimlar kerakligi haqida ishonch hosil qiladi”.
V.Suxomlinskiy, A.Makarenko, A.Disterverg, L.Tolstoylar ham insonga bilim, ko’nikma va malakalarni singdirishda pedagogik mahoratning roli buyuk ekanligini ta’kidlaganlar.
Masalan, L.Tolstoy haqiqiy o’qituvchi shaxsiga klassik tavsif berib, quyidagilarni yozgan edi: “Agar o’qituvchi faqat o’z ishiga havas qo’ygan bo’lsa, u yaxshi o’qituvchi bo’ladi. Agar o’qituvchiga faqat otasi, onasi kabi havas qo’ygan bo’lsa, u oldingi o’qituvchidan yaxshiroq bo’ladi. Bordi-yu, mujassamlashtirsa, u holda u mukammal o’qituvchi bo’ladi”. Kasbiy tayyorgarlikning ahamiyatini yaxshi tushungan A.Disterverg esa: “O’zing bilmagan narsalarni birovlarga o’rgata olmaysan”, - degan edi.
Pedagogik mahoratni shakllantirishda o’qish san’atining roli haqida Emil Tage shunday degan edi: “O’qish san’ati o’zganing ko’magi yordamida fikr yuritish san’atidir. O’qish o’zga bilan birgalikda fikrlash, o’zganing fikrini mulohaza qilib ko’rish, o’zimizning fikrlarimizni o’lchash va unga zid fikrlarni xayoldan o’tkazish demakdir”.
Andrey Morua esa, A.Navoiy kabi, kasbni kamolga yetkazish haqida gapirib: “Agar inson biror kasbni mukammal egallasa, mehnat unga huzur bag’ishlaydi, baxt keltiradi” deb yozgan edi. Bu haqda A.Navoiy shunday yozgan edi:
Kamol et kasbkim olam uyidan,
Senga farz o’lmag’ay g’amnok chiqmoq.
Jahondin notamom o’tmak biaynih,
Erur hammomdin nopok chiqmoq.
Buyuk Sharq mutafakkirlari pedagogik mahorat haqida
Quyida biz buyuk sharq mutafakkirlarining pedagogik mahoratga doir ayrim fikrlarini keltiramiz.
Buyuk mutafakkir Muhammad al-Xorazmiy “Al-jabr val muqobala” nomli asarida pedagoglar faoliyatiga baho berib quyidagilarni yozgan edi: “Ulardan biri o’zidan avvalgilar qilgan ishlarni amalga oshirishda boshqalardan o’zib ketadi va o’zidan avvalgilarning asarlarini sharhlaydi, tabiat sirlarini ochadi, yo’lni yoritadi va uni tushunarliroq qiladi. Yoki bu ayrim kitoblarda nuqsonlar topadigan va sochilib yotganini to’playdigan odam bo’lib, u o’zidan avvalgilar haqida yaxshi fikrda bo’ladi, takabburlik qilmaydi va o’zi qilgan ishdan mag’rurlanmaydi”. Bu bilan olim pedagogning qiyin muammolarni oson qilib tushintira olish, ijodkorlik kabi mahoratlarini qo’llab-quvvatlaydi.
Abu Nasr Farobiy o’zining “Baxt saodatga erishuv” nomli asarida ta’lim-tarbiya berish usulini ikki turga bo’ladi: rag’batlantirish va jazolash (majbur qilish). U mazkur usullarni izohlar ekan, o’qituvchining pedagogik mahoratiga ham to’xtalib o’tadi: “Bolalar ustida turgan odam esa muallim bo’lib, u tarbiya berishda turli tarbiya usulidan foydalanadi. Mana shundan ma’lum bo’ladiki, hukumat va muallim har ikkovi o’z yo’lida, bolalar yoki xalqqa tarbiya beruvchilar, ustod va muallimlardir, Ulardan biri bolalarga mehribonlik va yaxshi so’zlar bilan tarbiya bersa, ikkinchisi majburiy ravishda tarbiyalaydi” (108-bet). Uningcha, pedagoglik kasbi bilan o’zida 12 tug’ma xislatni mujassamlashtirgan kishilar shug’ullanishi lozim:
1. Barcha organlari mukammal taraqqiy etgan;
2. Barcha masalani tez va to’g’ri tushuna oladigan;
3. Xotirasi kuchli bo’lgan;
4. Zehni o’tkir bo’lgan;
5. Nutqi ravon bo’lgan;
6. Bilish va o’qishga muhabbati kuchli bo’lgan;
7. Ko’zi to’q, pokiza bo’lgan;
8. Haqiqatparvar bo’lgan;
9. G’urur va vijdonli bo’lgan;
10. Pulni sevmaydigan;
11. Adolatli;
12. Qat’iyatli, qo’rqmas va jasur kishilar.
Shu bilan birga u “Ta’lim-tarbiya ahllari ham o’z bilimlarining darajasiga qarab” bir-birlaridan farq qilishlari, ortiq-kam bo’lishlari, ba’zi birlarida kashf, ixtiro quvvati bo’lmasligi, ba’zilarida esa bu quvvatning kamroq bo’lishini ta’kidlaydi (110-b). Farobiy shogirdga nisbatan o’ta qattiq yoki o’ta yumshoq munosabatda bo’lishning zararli ekanligini ham ta’kidlab o’tadi.
Buyuk mutafakkir Abu Rayhon Beruniy ta’lim va tarbiyaning tabiatga mosligi, ta’lim va tarbiyada mo’tadillik prinsiplarini asoslagan buyuk pedagogdir.
Beruniy insonni tabiatning bir qismi deb biladi. Tabiatni va jamiyat ilmini o’rganishda “O’zimni tekshirib ko’rmaguncha ishonmayman” degan shiorga amal qiladi. U mohir pedagog sifatida pedagogik mahorat masalasida o’zining qator tavsiyalarini ishlab chiqadi: “O’qituvchini hamma narsaga o’rgatish” san’ati, tabiatga moslik, bolalarning shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish kabilar shular jumlasidandir. Beruniy: “Maqsad vaqtni cho’zish emas, balki o’quvchini zeriktirmaslik. Chunki doimo bir xil narsaga qaray berish mallollik va sabrsizlikka olib keladi. O’quvchi fandan-fanga o’tib tursa, turli bog’larga yurganga o’xshaydi. Birini ko’rib ulgurmay, boshqasi boshlanadi va o’quvchi “Har bir yangi narsada o’ziga yarasha lazzat bor”- deyilganidek, ularni ko’rishga qiziqadi va ko’zdan kechirishni istaydi. Bir xil narsa charchatadi, xotiraga malol keltiradi”, - deb yozgan edi.
Beruniy o’qitish jarayonida quruq yodlashni qoralaydi. U “Tushunish yodlashdan yaxshiroq va afzaldir”... “Kuzatishning ko’pligi narsalarni yeslab qolish qobiliyatini yaratadi”, deb uqtiradi. U o’zining “Osor al-boqiya” asarida “Butun kuchimni yigib, bor imkoniyatni ishga solib, goh eshitish, goh ko’rish va qiyos qilish orqali, bilimim yetganicha u narsani bayon etishga bel bog’ladim”, deb yozar ekan, har bir pedagogning ham ana shunday sifatlarga ega bo’lishini orzu qiladi.
Buyuk mutafakkir Abu Ali ibn Sino o’zining “Tadbiri manzil”, “Tib qonunlari” kabi asarlarida pedagogik mahoratga doir o’z qarashlarini yozib qoldirgan. Masalan, u “Tadbiri manzil” asarida bolaga ta’lim berishni o’qituvchining pokiza, adolatli, farosatli, sog’lom, notiq va o’z kasbining ustasi bo’lishi lozimligini ta’kidlaydi. “Tib qonunlari” asarida esa, o’qituvchining nutq gigiyenasiga doir maslahatlarini bergan: “Uzoq muddat davomida qattiq tovush bilan baqirish juda xavflidir. Chunki baqirish ko’p miqdorda havoni tashqariga chiqarishni talab qiladi (bularning har ikkisi ham) xavflidir”. (“Ovozni yo’qotmaslik, nafas olish organini ishdan chiqarmaslik uchun, avvalo o’qishni past ovoz bilan, keyinchalik asta-sekin kuchaytirish lozim, lekin kuchli ovoz bilan o’qish ham uzoq davom etmasligi kerak” (316-B) .
|
| |