Tiplar 
  

Turlar soni - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

Tiplar
|
Turlar soni
| | |
%
| | | |
1
|
Baktriyalar
|
1942
|
7,19
|
2
|
Viruslar
|
200
|
0,7
|
3
|
Soda organizmlar
|
870
|
3,2
|
4
|
Yassi chuvalchanglar
|
300
|
1,1
|
5
|
Yumaloq chuvalchanglar
|
930
|
3,4
|
6
|
Mollyuskalar
|
140
|
0,5
|
7
|
Bo’g’imoyoqlilar
|
11300
|
41,8
|
8
|
Umurtqalilar
|
664
|
2,5
|
9
|
Suv o’tlari
|
2008
|
7,4
|
10
|
Yuqori o’simliklar
|
4146
4500
|
15,3
16,6
|
5-ilova
O’zbekiston asosiy tabiiy-hududiy majmuasi florasining
xilma-xilligi
Majmualar
|
Maydoni km2
|
%
|
Turlar soni
|
Cho’llar
|
Qumli cho’llar
Taqirlar
Shag’alli cho’llar
Sho’rxok cho’llar
|
9870
13185
1700
1310
|
22
29
4
3
|
320
400
566
304
|
Namlangan maydonlar
|
Daryo qayirlari va ko’llar
|
1541,3
|
3,5
|
285
|
Dashtlar
|
Tog’oldi yarim cho’l
Tog’ quruq dashtlari
|
459
365
|
1
0,7
|
1180
634
|
O’rmon-o’tloq dashtlar
|
Tog’ bargli o’rmon va butazorlar
Archazorlar
|
218
85,6
|
0,4
0,2
|
248
235
|
6-ilova
“Qanday?” ierarxik diagrammasi – “Noyob turlarni himoya qilish” misolida
Vaqti – 2 soat
|
Talabalar soni: 30 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Muammoli ma’ruza
|
Ma’ruza mashg’ulotining rejasi
|
Hayvonlar xilma-xilligi va ahamiyati.
Noyob va qirilib borayotgan organizmlar.
O’zbekiston hayvonlari.
Hayvonlarni muhofaza qilish.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Hayvonlarning ahamiyati va ularni muhofaza qilish haqida to’liq bilim hosil qilish.
|
Pedagogik vazifalar:
- O’simliklar va hayvonlar xilma-xilligi va ahamiyatini tushuntiradi;
- Noyob va qirilib borayotgan organizmlar bo’yicha ma’lumotlar beradi;
- O’zbekiston hayvonlari haqida taqdimot qiladi;
- Hayvonlarni muhofaza qilish haqida ma’lumotlar beradi.
|
O’quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
- Hayvonlar xilma-xilligi va ahamiyati haqida tushuncha hosil qiladi;
- Noyob va qirilib borayotgan organizmlar haqida ma’lumot oladi;
- O’zbekiston hayvonlari taqdimoti haqida fikrga ega bo’ladi;
- Hayvonlarni muhofaza qilish haqida tushuncha hosil qiladi.
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
“Nilufar guli” chizmasi
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, proektor, vizual materiallar.
|
O’qitish shakli
|
Frontal, jamoa.
|
O’qitish sharoitlari
|
Namunadagi auditoriya.
|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi
Bosqichlar, vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
o’qituvchi
|
Talaba
|
1-bosqich.
Kirish
(3 min)
|
1.1. Ma’ruzaning mavzusi, rejasini e’lon qiladi, o’quv mashg’ulotining maqsadi va o’quv faoliyat natijalarini tushuntiradi (1-ilova)
|
Eshitadilar, yozib oladilar.
|
2-bosqich.
Bilimlarni faollashtirish
(7 min)
|
2.1 Blits so’rov o’tkaziladi. (2-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
|
3-bosqich.
Asosiy
(65 min)
|
3.1. Mavzuning rejalari bo’yicha ma’ruza qiladi (3-ilova).
3.2. Talabalar tomonidan qo’yilgan muammoni tushunib olishlari uchun ushbu muammoni guruhlarda echishni taklif etadi. Taxlil qiladi.(4-ilova)
3.3 Muammoni hal etish bo’yicha usullarni qidirishga o’tadi.
3.4. Muammoli topshiriq bo’yicha yakuniy javob yozishni topshiradi. Blits so’rov o’tkaziladi.
|
3.1. eshitadi, yozib oladi.
3.2. Guruh bo’lib muxokama qiladilar va o’z fikrlarini aytadilar.
3.3. Mulohaza yuritadilar, optimal echim bo’yicha xulosa qiladilar.
3.4. YAkuniy xulosalar shakllantiriladi.
|
4-bosqich
yakuniy
(5 min)
|
4.1. Mavzuga yakun yasaydi va xulosa qiladi.
4.2. Mustaqil ish uchun topshiriq beradi.
|
1.Eshitadilar.
2.Yozib oladilar.
|
1-ilova
Mavzu: Hayvonot dunyosi va uni muhofaza qilish
Reja
1. Hayvonlar xilma-xilligi va ahamiyati.
2. Noyob va qirilib borayotgan organizmlar.
3. O’zbekiston hayvonlari.
4. Hayvonlarni muhofaza qilish.
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Hayvonlarning ahamiyati va ularni
muhofaza qilish haqida to’liq bilim hosil qilish.
O’quv faoliyatining natijasi: Hayvonlarning ahamiyati va ularni
muhofaza qilish haqida bilim va ko’nikmalarga ega bo’ladi.
Tayanch so’zlar; biologik resursg, Qizil kitob sahro-cho’l muhiti.
2-ilova
Blits so’rov usuli
1. Hayvonot dunyosi biosferada qanday rol o’ynaydi?
2. Yovvoyi hayvonlar inson hayotida qanday ahamiyat kasb etadi?
3. Noyob hayvonlarning kamayish sabablari?
4. O’zbekistonda xo’jalik ahamiyatiga ega bo’lgan hayvonlarni sanab o’ting?
5. Hayvonlarni qanday qilib muhofaza qilish mumkin?
3-ilova
Hayvonot dunyosi
Hayvonlar biologik resurslarning ajralmas bir qismidir va ular tabiatda moddalar va energiya almashinuvida muhim rol o’ynaydi.
Hayvonot olami umuman insoniyatning yashashi, hayoti faoliyatida juda muhimdir. Ma’lumki, uy hayvonlari hisoblanadigan qoramol, qo’y, echki, to’ng’iz, ot, eshak, tuya, qolaversa it, mushuk kabi jonzotlar bizning hayotimizda tayin bir maqsad uchun boqiladi. Ayrim hayvon turlari biz uchun oqsil, moy, sut manbai, boshqasi xo’jalik uchun asqotadigan ishlarni bajaradi, transport sifatida, uylarni qo’riqlashda, zararkunandalar bilan kurashishda beminnat dastyor hisoblanadi.
Tabiat qo’ynida yovoyyi holda yashaydigan hayvonlarning ham o’ziga xos foydali xususiyatlari mavjud, jumladan, ulardan mo’yna, dorivor vositalar, oziq-ovqat mahsulotlari, jun olinadi.
O’zbekistondagi asosiy xo’jalik ahamiyatiga ega bo’lgan hayvonlar: suvda suzuvchilar, sayg’oqlar, ondatralar, toshbaqalar, zaharli ilonlar, kakliklar, tog’ echkilari va umurtqasizlar hisoblanadi.
Hayvonlar tabiatda tabiiy vositalarning muvozanatini saqlab turishda xizmat qiladi. Umuman hayvonlarning turi ko’p bo’lib, ularning bir yarim milliondan ziyod turi bor.
O’simliklarning quyoshdan olayotgan energiyasini 100% deb olsak, shuning 50%ini o’simliklar nafas olish jarayonida qolgan energiyani o’zlashtirib, organik modda o’txo’r va etxo’r hayvonlarga o’tadi.
Tuproq tarkibini yaxshilashda va uning hosildorligini oshirishda hayvonlarning, xususan, yomg’ir chuvalchangini, chumolini, termitlarni, umurtqali er qazuvchilarni va boshqalarning ahamiyati juda katta. Bu hayvonlar tuproqni yumshatadi, aralashtiradi, najas va o’simlik qoldiqlari bilan o’g’itlaydi.
O’simliklarni changlanishida, urug’ va mevalarini tarqatishda ham hayvonlarning ishtiroki bor. Ayrim yirtqich qushlar esa zarakunandalarni (kemiruvchilarni) qirib, o’simliklar hosildorligini oshiradi yoki ba’zi hasharotlar o’simliklarni zarakunanda hasharotlardan va kasalliklardan saqlaydi. Masalan, bitta boyqush bir yilda 1000ta sichqonni yo’q qilib, 0,5t donni saqlab qolsa, chumolilar o’rmonlarni kasalliklardan saqlaydi.
Bir hujayrali dengiz hayvonlarning qoldiqlaridan cho’kindi jinslar (bo’r, ohaktosh) vujudga kelsa, poliplarning faoliyati tufayli okeanlarning sayoz va iliq suvli qismida marjon orollari vujudga keladi.
Qadimda ham, texnika taraqqiyoti rivojlangan hozirgi vaqtda ham odamlar hayvonlarni chiroyli terisi, mazali go’shti, qimmatbaho suyagi uchun qiziqishgan bo’lsa o’ta johil kishilar ov qilishni ermak bilib, hayvonot olamini yo’q qilishgan. Manbalardan ma’lumki 1872 va 1874 yillar mobaynida AQShdagi Kanzas temir yo’li qurilishi vaqtida “ishtiyoqmand” ovchilar har yili 2,5 mln. bizonni otib tashlaganlar, ularni bu beozor jonivorning na mazali go’shti va na terisi qiziqtirmagandir. Oqibatda bizonlar shu qadar kamayib ketganki, hozir ularning ozginasi maxsus qo’riqxonalarda saqlanib qolgan.
Shuni aytish kerakki O’zbekiston hududida hayvonot olami qanchalik muhofaza qilinmasin va ularningko’payishiga sharoit yaratib berilgan bo’lmasin goho ularni pinhoniy ov qiluvchi shaxslar uchrab turadi.
O’zbekiston hayvonat olamining turi ko’p va ular rang-barang. Hududimizda 650 dan ortiq umurtqali hayvon namunalari mavjud bo’lib, shulardan 83 baliq turi, 3 ta amfibiy, 58 tur sudralib yuruvchilar, 424 turdan ziyod qushlar va 97 tur sut emizuvchilar yashaydi. Hayvonot dunyosini muhofza qilish borasida so’z borar ekan, suv jonivorlarining kamayib ketayotganligiga alohida e’tibor berish lozim bo’ladi. Chunki, ulardan ayniqsa baliq turlarining kamayib ketishi tashvishlanarli xoldir. Bunga sabab esa suv havzalarining ifloslanishi ifloslanishi, suvdagi suv salmog’ining ayrim joylarda ortib borishi ma’lum turdagi baliqlar uchun katta zarar bo’lishi mumkin. Bundan tashqari brakonьer ovchilar ham baliqlarning kamayib ketishiga sabab bo’lmoqda. O’lkamizda baliq ovlash xo’jaliklari maydoni 38 mln.ga dan iborat.
O’lka hududidan turon yo’lbarsi, shuningdek, qizil bo’ri butunlay yo’qolib ketgan bo’lib, qoplon, Old Osiyo qoploni, yo’l-yo’l sirtlon, tuvaloq kabi jonzotlarning yo’qolib ketish xavfi bor.
Ma’lumotlarga qaraganda, O’zbekiston hududida Mirzacho’l, Qarshi cho’li, Surxon – Sherobod cho’li, Farg’ona vodiysining markaziy qismlari o’zlashtirilgan. Bu esa sahro-cho’l muhitida yashaydigan bir qator jonivorlarning, jumladan, jayron, go’zal tuvaloq kabi noyob zotlarning kamayib ketishiga sabab bo’lmoqda.
Bir qator go’zal jonivorlar, jumladan tog’ qo’yi, eron vidrasi, O’rta Osiyo kapchailoni kabilar johil ovchilar tomonidan butunlay kamaytirib yuborildi.
Hayvonlarning noyob va yo’qolib borayotgan turlarini muhofaza qilishda ularning yashash sharoitini yaxshilash va ko’payishi uchun qulay imkoniyatlar yaratib berish kerak. Buning uchun birinchidan, yo’qolib ketayotgan va noyob hayvon turlarini qat’iy nazorat ostiga olib, ov qilishga mutlaqo yo’l qo’ymaslik va ikkinchidan, o’sha hayvonlar yashaydigan hududlarni tabiiy holicha saqlab, qo’riqxonalarga, buyurtmaxonalarga aylantirish zarur
O’zbekistonda chop etilgan yangi «Qizil kitob»da 24 tur sut emizuvchilar, 51 tur qushlar, 16 tur sudralib yuruvchilar, 18 tur baliqlar kiritilgan. Umurtqasiz hayvonlardan turli sistematik guruhlarga kiruvchi 80 turi kiritilgan.
O’zbekiston mustakillikga erishgan kunidan boshlab jamiyatni demokratlashtirish va tabiatnimuxofaza kilish soxasidadagi konunchilik ishlari tobora takomillashtirilib bormokda. «Tabiatni muxofaza kilish tugrisida»(1992), Aloxida muxofaza kilinadigan tabiiy xududlar tugrisida»(1993), Xayvonot olamini muxofaza kili shva undan foydalanish tugrisida»(1997),shuningdek Vazirlar maxkamasi tomonidan tasdiklangan bir kator xujjatlar asosida xayvonot olami muxofaza kilinmokda Bulardan tashkari O’zbekiston Respublikasi 1995 yilda Biologik xilma-xillik tugrisidagi va Xalkaro axamiyatga ega, ayniksa suvda suzuvchi kushlarning yashash joylari bulgan suv-botkokli joylar tugrisidagi (2001 yil Ramsar) Konventsiyalarga kushilgan.
|