nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Misol - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq ALGORITMLASH VA DASTURLASH ASOSLARI
Misol: x = 5; y = 4,5; z = 0,5 bo‗lsa,
1
)
lg(
ln
2
2
2
2
y
x
z
y
z
y
x
ifodaning
qiymatini hisoblash dasturini tuzing:
#include
77
#include
using namespace std;
int main( )
{ float x=5, y=4.5, z=0.5, p, q, m;
p=sqrt(pow(x,2)+pow(y,2));
q=sqrt(pow(x,2)-pow(y,2));
m=p*log(z)+log10(y+z)/q;
cout << "m=" << m << endl;
return 0;
}
Ushbu dastur chiziqli dastur hisoblanadi. Chunki unung buyruqlari berilgan
tartibda birin-ketin bajariladi va dastur natijasi m = - 4.34196 kabi bo‗ladi.
Eslatma: Butun sonlar ustida bo‗lish amalini bajarayotganda amal natijasi
qiymat sifatida berilayotgan o‗zgaruvchining turi haqiqiy bo‗lsa ham o‗zgaruvchi
to‗liqsiz bo‗linmani oladi. Bo‗linmaning qiymatini haqiqiy son shaklida to‗liq
olish uchun bo‗linuvchi yoki bo‗luvchini haqiqiy son sifatida yozish kerak.
Masalan, 8/3=2; 8./3=2.66667 kabi bajariladi, garchi float a=8/3 yoki
double a=8/3 ko‗rinishda aniqlangan bo‗lsa ham, natija 2 bo‗ladi. Lekin
funksiyalarning qiymatlarini bo‗lishda to‗g‗ri bajariladi. Chunki funksiyalarning
o‗zlarini emas, ularning qiymatlarini bo‗ladi. Bu fikrlarga quyidagi dasturni
tahlil qilish yo‗li bilan ishonch hosil qilish mumkin.
#include
#include
using namespace std;
int main( )
{ float x, y, z, p, q, m;
x=38/3;y=38./3;z=38/.3;cout<<"x="<return 0;
}
Dastrur natijasi quyidagicha bo‗ladi
x=12 y=12.6667 z=126.667
p=-0.333333 q=2.64103
78
Endi son va uning raqamlarini qayta ishlash bilan bog‗liq ikkita masala
dasturini tuzamiz:
Masala. Ixtiyoriy to‗rt xonali sonning raqamlari yig‗indisini topish
dasturini tuzing.
#include
using namespace std;
int main( )
{
int n,a1,a10,a100,a1000,s;
cout <<"to`rt xonali sonni kiriting \n";
cin>>n;
a1 = n%10; a10 = n/10% 10;
a100 = n/100% 10; a1000=n/1000;
s = a1 + a10 + a100 + a1000;
cout <system ("pause");
return 0;
}
Masala. Besh xonali sonning birinchi va oxirgi raqamlari almashtirilganda
uning qiymati qanday o‗zgarishini aniqlash dasturini tuzing:
#include
using namespace std;
int main( )
{ int n, a1, a5, a234, at, f;
//cout << ―besh xonali sonni kiriting\n‖;
cin >>n;
a1=n%10;
a5=n/10000;
a234=n/10-a5*1000;
at=a1*10000+a5+a234*10;
if (n>at) {f=n-at; cout <<"\n berilgan "<kamaydi\n";}
else {f=at-n; cout << "\n berilgan "<\n";}
system ("pause");
79
return 0;
}
C++ dasturlash tilida chiziqli dasturlar tuzilganda uning tarkibida matematik
funksiyalar ishtirok etsa, albatta, matematik funksiyalar paketini chaqirish
kerak.
Ifodalarni ketma-ket ijro etish strukturasi C++ tomonidan ta'minlanadi. Normal
sharoitda C++ ifodalari dasturdagi navbatiga ko‗ra bajariladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Ma’lumotlar - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb indd Pdf ko'rish
|
bet | 52/112 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 38,32 Mb. | | #102461 |
Bog'liq 7-sinf Informatika kitobi Cambridge Ma’lumotlar:
• haftalik choʻntak pullari;
• oʻyin konsolining narxi;
• har hafta sarf qiladigan mablagʻingiz;
• oʻyin konsoli uchun pul tejashga ketadigan haftalar soni.
Formulalar:
• har hafta tejalgan mablagʻ = haftalik pul - har hafta sarf qilingan pul;
• haftalar soni = oʻyin konsolining narxi / har hafta tejalgan mablagʻ.
66
Maket tuzing
Elektron jadvalingiz qanday tuzilishi kerakligi toʻgʻrisida qaror qabul qilishingiz lozim boʻladi.
Siz ushbu vazifalarni oʻz valyutangizda bajarishingiz mumkin.
Avval maketni qogʻozga loyihalashtirishingiz yoki muqobil ravishda, biratoʻla elektron jadvaldan
foydalanishingiz mumkin.
Avvalo maʻlumotlar roʻyxatiga qarang. Bu roʻyxat qanday ma’lumot kerakligini bilib olishingizda
yordam beradi. Har bir ma’lumot uchun yorliq va ma’lumotlar uchun joy kerak.
Endi yuqorida keltirilgan
1-amaliy ko‘nikma qismdagi oʻyin konsoli ssenariysiga qarang.
Loyihaga asosan quyidagi ma’lumotlar talab qilinadi:
• haftalik daromad pullari;
• oʻyin konsolining narxi;
• har hafta sarf qiladigan mablagʻingiz;
• oʻyin konsoli uchun pul tejashingizga ketadigan haftalar soni. Har bir ma’lumot uchun yorliq
yarating;
• “Har bir ma’lumot uchun yorliq yarating.”, eng oxirgi qatorda.
2-amaliy ko‘nikma
Siz ushbu vazifalarni
oʻz valyutangizda
bajarishingiz mumkin.
Maslahat
67
3
Elektron jadvaldan maqsadli foydalanish
Har bir yorliq yoniga ma’lumotlarning namunasini kiriting. Bu yerda keltirilgan ma’lumotlar
shunchaki misoldir. Siz bundan koʻproq yoki kamroq choʻntak puli olishingiz mumkin. Bundan
tashqari, oʻyin konsolingiz narxi bu yerda koʻrsatilganidan qimmatroq yoki arzonroq boʻlishi
mumkin.
Agar ma’lumotlar pul sifatida koʻrsatiladigan boʻlsa, ma’lumotlar turini valyutaga oʻzgartiring.
Buning uchun oʻzgartirilishi lozim boʻlgan katakka bosing va menyuda
Currency
(Valyuta)
tugmasini bosing.
Bu yerda Haftalar soni formulasida allaqachon yorliq mavjud. Har hafta tejaladigan mablag’ni
aniqlash uchun formulaga yorliq kerak.
|
| |
C++ DASTURLASH TILIDA CHIZIQLI JARAYONLARNI

|
C++ DASTURLASH TILIDA CHIZIQLI JARAYONLARNIBog'liq ALGORITMLASH VA DASTURLASH ASOSLARI
3.2 C++ DASTURLASH TILIDA CHIZIQLI JARAYONLARNI
DASTURLASH
Reja:
1. C++ tilida chiziqli dasturlar;
2. C++ tilida chiziqli dasturlarga oid misollar;
C++ tilida chiziqli dasturlar
C++ dasturlash tilida tuzilgan dasturlar albatta uchta jarayonga asoslanib
tuziladi. Dasturlash tili operatorlari yechilayotgan masala algoritmini amalga
oshirish uchun ishlatiladi. Operatorlar chiziqli va boshqaruv operatorlariga
bo‗linadi. Aksariyat holatlarda operatorlar nuqtali vergul (‗;‘) belgisi bilan
tugallanadi va u kompilyator tomonidan alohida operator deb qabul qilinadi.
Kompilyator dasturni ishga tushirish vaqtida dasturni kodini mashina tiliga
tarjima qiladi.
Dastur tuzish vaqtida buyruqlar ketma-ketligi uzluksiz bajarilib boshqa
shartlar talab etilmasa, dastur chiziqli hisoblanadi.
Tarif: Chiziqli algoritmlarga asoslanib ixtiyoriy dasturlash tilida tuzilgan
dasturlar chiziqli dasturlar deyiladi.
Chiziqli dasturlar tarkibiy qismi bo‗lgan operator va buyruqlarda hech
qanday shart yoki takrorlanish bajarilmaydi. Chiziqli dasturlar tarkibidagi
bo‗yruqlar, albatta, bir marta bajariladi.
76
C++ tilida chiziqli dasturlarga oid misollar
Misol: Quyidagi funksiyani hisoblang ((a+x)>0).
#include
#include
int main ()
{ int a,x; double y;
cin>>a>>x;
y=(a*pow(x,3)-sin(x))/(1+log(x))-sqrt(a+x);
cout<return 0; }
Yuqoridagi masalaga e‘tibor bersak a va x o‗zgaruvchilar qiymati
berilganda y funksiyani natijasi hisoblandi, algoritm dastur tarkibidagi operatorlar
ham bir marta bajarilyapti.
Misol:
Asosining radiusi R va yasovchisi l bo‗lgan konus hajmi va to‗la
sirtini toping.
Bu masala yechimini aniqlash uchun konus to‗la sirti va hajm formulalarini
aniqlash kerak. Berilgan R va L yordamida to‗la sirtni aniqlash mumkin, lekin
hajmni topish uchun konus balandligi ham kerak.
#include
#include
int main ()
{ int r,l;
cin>>r>>l;
h=sqrt(l*l- r*r); // konus balandligi
s=M_PI*r*r+ M_PI *r*l; // konus to‗la sirti
hajm=(1/3)* M_PI *r*r*h; // konus hajmi
cout<<‖s=‖<return 0;
}
|
| |
• shartli formatlashni qanday ishlatish;
•

64
Elektron jadvalni loyihalash
Elektron jadval tuzishni boshlashdan oldin siz elektron jadval nima qilishini xohlayotganingizni
va unga ushbu vazifani qanday bajartirishingizni aniqlab olishingiz kerak boʻladi. Bu tizimni
loyihalashtirish deyiladi. Buning natijasida
tizim loyihasi ishlab chiqiladi.
Elektron jadvalni rejalashtirish uchun sizga birinchi navbatda
ssenariy kerak boʻladi:
Hozirgina siz sotib olmoqchi boʻlgan yangi oʻyin konsoli haqida oʻqishni tugatdingiz. Biroq, uni
sotib olishingizga qancha vaqt sarflashingiz kerakligini hisoblash uchun sizga elektron jadval
kerak boʻladi. Siz har hafta belgilangan miqdordagi choʻntak puli olasiz.
Boshlashingizdan avval
Quyidagilarni bilishingiz kerak:
• jadval nima ekani va nima uchun undan
ma’lumotlar saqlashda foydalanilishni;
• elektron jadvalga ma’lumotlar qo‘shishni;
• +, -, *, /, SUM, AVERAGE kabi belgilar va funksiyalardan foydalanib elektron jadvalga
formulalar
kiritishni;
• elektron jadvaldagi qiymatni o‘zgartirish va boshqa qaysi qiymatlar oʻzgarayotganini koʻra
bilishni;
• elektron jadvalda grafik tuzishni.
Kirish
Elektron jadval - ma’lumotlar saqlashning tizimli usuli. Hisoblarni amalga oshirish uchun unga
formulalar kiritiladi. Undan grafik yaratish uchun ham foydalanishingiz mumkin. Bu boʻlimga
kiritilgan koʻnikmalarni egallash jarayonida siz
loyihalashtirish boʻyicha koʻrsatmalar

65
3
Elektron jadvaldan maqsadli foydalanish
Ssenariy: biror
vaziyatning tavsifi,
masalan, elektron
jadval nima qilishi
haqidagi tavsiflash.
Maqsad: siz
erishmoqchi bo’lgan
maqsad.
Kalit so‘zlar
1.1-mashg‘ulot.
“Ultimate League” kompyuter oʻyinlari musobaqasi boʻlib, unda qatnashish uchun
oʻyinchilar haq toʻlayd.
Gʻoliblarga pul mukofoti beriladi (1-oʻrin uchun 1 000 000 soʿm, 2-oʻrin uchun 500 000 soʿm,
3-oʻrin uchun 200 000 soʿm).
Oʻtgan yili “Ultimate League” musobaqasida 280 kishi qatnashdi. Musobaqani tashkil etgan
kompaniya hech boʻlmaganda musobaqa xarajatlari qoplanishi (yaʻni qancha pul sarflansa,
shuncha pul ishlanishi)ga ishonch hosil qilish uchun har bir kishi musobaqada qatnashishi
uchun qancha pul toʻlashi kerakligini aniqlamoqchi.
Qog‘ozga ushbu elektron jadvalning maqsadlarini yozing.
1.2-mashg‘ulot
Elektron jadvalga kiritilishi va hisoblanishi kerak boʻlgan barcha maʻlumotlar roʻyxatini
qogʻozga yozing.
1.3-mashg‘ulot
Qogʻozga elektron jadvalni toʻldirishda foydalanishingiz kerak boʻlgan formulalarni yozing.
Agar ularning barchasini hali bilmasangiz, tashvishlanmang. Tizimingizni yaratganingiz sari
loyiha rivojlanaveradi. Hammasini boshidanoq bilmaslik normal holat.
+ qoʻshishga teng
– ayirishga teng
/ boʻlishga teng
* koʻpaytirishga teng
Maslahat
Ushbu modulda har bir koʻnikma uchun keltirilgan misollar sizga oʻyin konsoli uchun pul yigʻishga
qancha vaqt sarflashingizni hisoblash uchun elektron jadvalni qanday tuzishni koʻrsatib beradi.
Qanday ishlashini tushunish uchun ushbu koʻrsatmalarni oʻrganib chiqishingiz kerak boʻladi.
Shuningdek, siz har bir koʻnikma boʻyicha vazifalarda “Ultimate League” nomli kompyuter oʻyinlari
musobaqasi uchun yangi elektron jadval yaratasiz.
Maqsadlar
Har hafta qancha choʻntak pulini olayotganingizni yozib boring. Keyin oʻyin konsoli sizga
qanchaga tushishini yozing. Oʻyin konsolini sotib olish uchun pul tejashga qancha vaqtingiz
ketishini hisoblab chiqing.
Maslahat
     
80 - Cover ict stb indd

80
Elektron jadvalni formatlash
Elektron jadvalingizni ko‘rinishini yanada “maqsadga muvofiq” (ya’ni uni o‘quvchilar
uchun
yanada qulayroq) qilish uchun o‘zgartirishingiz mumkin. Bunda asosiy fikrlarga e‘tiborni qaratib,
o‘qishni osonlashtirish kerak.
Merge&Center
Bu bir nechta katakni bitta katakga birlashtiradi.
Forma namunasi:
Books
Kitoblaringizning biri haqida quyidagi ma'lumotlarni to'ldiring. Darslikka
yozmang
Kitob nomi: .................................................................................................................................................
Muallif: .......................................................................................................................................................
ISBN: ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ...... ......
Janr (tagiga chizing): Drama / Triller / Detektiv / Jangari / Hajviya /
Boshqa
Narxi (so’mda)..... ...... ...... . ..... ......
Nashr qilingan vaqt: ..... ...... / ..... ...... / ..... ......
.......................................................................................................................................................................
Yaratgan formaning ko‘rinishi
sizni qoniqtirgach, to‘ldirishingiz
uchun kerakli nusxada chop
etishingiz mumkin.
7-amaliy ko‘nikma
Merge & Center:
bir
nechta kataklarni
bitta
katakka
birlashtirish.
Kalit so‘z
81
3
Elektron jadvaldan
maqsadli foydalanish
A1dan F2 gacha
kataklarni belgilang va
Merge and Center
tugmasi
bu kataklarni bitta katakka
birlashtiring.
Endi ushbu ko‘rib turgan to‘rtburchak maydonga sarlavha qo‘yishingiz mumkin.
Sinovdan 
oʻtkazilayotgan

73
3
Elektron jadvaldan
maqsadli foydalanish
Xatolikni to‘g‘rilang va keyin yana sinovni amalga oshiring!
Sinovdan
oʻtkazilayotgan
formula
Sinovdan
oʻtkazilayotgan
katakcha
Kiritilgan
ma’lumot
Kutilgan
natija
Amalga
oshdimi?
2
B6
B5 = 11500 soʻm
F3 = 500000 soʻm
43
Ha
4.1-mashg‘ulot
Ultimate League elektron jadvalingiz uchun sinov jadvalini tuzing.
4.2-mashg‘ulot
Har bir formulaning katakchaga bo‘lgan havolalarini
elektron jadvalingizga, ya’ni
jadval
ichidagi yangi qatorga kiriting.
Sizda quyidagi formulalar ko‘rsatilishi kerak:
• Umumiy
sovrin puli;
• Umumiy daromad;
• Ishlab topilgan pul.
4.3-mashg‘ulot
Elektron jadvalingizda paydo bo‘ladigan ma’lumotlar qiymatlarini yozing. Esingizda bo‘lsin:
• Umumiy sovrin puli quyidagi qiymatlardan foydalanadi:
Birinchi sovrin,
Ikkinchi sovrin
va
Uchinchi sovrin;
• Umumiy daromad, Raqobatchilar soni va Ishtirok
etish narxidan foydalanadi;
• Ishlab topilgan pullar Umumiy daromad va Umumiy sovrin pulidan foydalanadi.
C++ DASTURLASH TILIDA TARMOQLANUVCHI JARAYONLARNI

82
tuziladi. Tarmoqlanuvchi jarayonlarni amalga oshiruvchi operatorlarni qisqacha
qilib shartli operatorlar deb yuritamiz.
Shartli operatorlar ham qisqa, to‗liq va
sodda shartli operator ko‗rinishlarda tarmoqlanuvchi jarayonlarni amalga oshiradi.
if operatori
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni C++ dasturlash tilida amalga oshirish uchun,
albatta, tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida bajariladi.
Algoritm bajarilish vaqtida
ma‘lum bir shartlar asosida algoritmning u yoki bu qismi bajarilishini ta‘minlash
maqsadida shartli operatorlardan foydalaniladi.
Tarif: Algoritm tarkibidagi shart asosida algoritmning tarmoqlarga
bo‗linishiga xizmat qiluvchi operatorlar shartli operatorlar deyiladi.
Hayotdagi
asosiy
ko‗p
masalalarni
dasturlash
vaqtida,
albatta,
tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida bajariladi. Tarmoqlanuvchi
algoritmlar ham
ikki xil holatni o‘z ichiga oladi, ya‘ni shart rost bo‗lganda ma‘lum
bir vazifani
yolg‘on bo‗lganda hech qanday vazifani bajarmaydi va shart rost bo‗lganda
ma‘lum bir vazifani yolg‘on bo‗lganda boshqa vazifani bajaradi. Demak,
yuqoridagi ikki holatni e‘tiborga olib, shartli operatorlar ham qisqa va to‗liq
ko‗rinishga ega.
Qisqa shartli operatorning umumiy ko‗rinishi quyidagicha
C++ DASTURLASH TILIDA FAYLLAR VA ULARDAN

225
maqsadga muvofiq bo‗ladi. Dasturlash tilida ishlatiladigan fayllar nomi ikki turda
bo‗ladi.
1)
Fizik nomi;
2) Mantiqiy nomi.
Faylning fizik nomi kompyuterda .txt kengaytmali nom bilan saqlangan
nomi hisoblanadi.
Faylning mantiqiy nomi esa dastur tarkibida faylning fizik nomi bilan
bog‘lashga xizmat qiladigan nomi hisoblanadi. C++ dasturlash tilida fayllarni e‘lon
qilishdan oldin albatta
#include kutubxonasini chaqirish kerak.
C++ dasturlash tilida fayllarning asosiy nomiga to‗g‘ridan to‗g‘ri
murojat
qilib bo‗lmaydi. Fayllarga murojat qilish uchun faylning fizik nomiga mantiqiy
nomini bog‘lab murojat qilish mumkin. Fayllar mantiqiy nomini fizik nomiga
bog‘lagandan So‗ng dastur tarkibida faylga uning nomi bilan murojat qilinadi.
Dastur tarkibining ixtiyoriy joyida faylga murojat
qilish uchun albatta uning
mantiqiy nomi bilan murojat qilinadi.
C++ dasturlash tilida fayllarni e‘lon qilish va ularni mantiqiy nomi bilan
bog‘lash uchun ixtiyoriy o‗zgaruvchini mantiqiy nom sifatida qabul qilinadi.
C++ dasturlash tilida fayllar bir nechta holatlar bo‗yicha e‘lon qilinadi.
1)Fayllarga ma‘lumot yozish uchun ochish bo‗yicha e‘lon qilish;
2)Fayllardan ma‘lumot o‗qish uchun ochish bo‗yicha e‘lon qilish;
C++ dasturlash tilida fayllarga ma‘lumot yozish uchun ochish bo‗yicha e‘lon
qilishning umumiy ko‗rinishi quyidagicha bo‗ladi:
ofstream
;
Ofstream kalit so‗zi orqali fayl e‘lon qilinganda, e‘lon qilingan fayl ustida
faqatgina ma‘lumot yozish amali bajariladi. Ya‘ni dastur natijasi biror bir faylga
saqlash uchun faylni yozish bo‗yicha e‘lon qilinadi.
C++ dasturlash tilida fayllardan ma‘lumot o‗qish uchun ochish bo‗yicha
e‘lon qilishning umumiy ko‗rinishi quyidagicha bo‗ladi:
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 176/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 206
кто-то решает конкретную проблему, он сначала пытается понять, как она
решается. И только потом начинает думать, к чему приспособить
изобретенное им колесо. Очень редко они думают заранее о применении
полученных знаний. Когда появилась ядерная физика, кто-нибудь думал об
атомной бомбе? Или Фарадей думал, что его открытие приведет к тому, что
планета покроется сетью электростанций? И уход исследователя от целей
исследования имеет глубочайшее значение. В этом суть эволюции,
рыночный механизм, если хотите. Главное знать, а то сама жизнь отбирает
то, что нужно человеку. Ведь точно так же и развитие живого мира: каждая
мутация существует стихийно, это только возможность развития, только
«проба возможных путей» развития. И тут выбор делает свое дело: из
множества мутаций он выбирает юнитов, которые только для чего-то и
полезны. Так и с наукой: сколько ненужных томов книг и журналов,
содержащих идеи и открытия исследователей, пылятся в библиотеках. И
однажды некоторые из них могут понадобиться.
В этом отношении экология совсем не похожа на традиционные науки.
Напротив, у него есть четко определенная и предопределенная цель: изучить
таким образом свой дом и изучить возможное поведение человека в нем,
позволяющее жить в этом доме, т. е. ни. Чтобы выжить на планете Земля. В
отличие от многих других наук, экология имеет многоуровневую структуру,
и каждый слой этого «здания» опирается на разные традиционные науки. Мы
начали говорить о необходимости избавления от идеологии, ее тотальной
диктатуры еще в период объявленного в нашей стране переустройства.
Конечно, человеку нужна свобода исследования, чтобы раскрыть свой
внутренний потенциал. Его идея не должна быть ограничена какими-либо
рамками: чтобы иметь широкий выбор вариантов, все многообразие путей
развития должно быть доступно для обозрения. А рамки в мыслительном
процессе всегда являются препятствием, какими бы они ни были. Но только
мысль может быть бесконечной и какой бы революционной она ни была. И
действовать придется осторожно, опираясь на проверенные принципы. Вот
|
| |
Telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat - bet 32

60
OA tizimlarida yarim o‗tkazgichli
fotodiodlarning p-i-n FD va
ko„chkisimon FD turlari keng tarqalgan.
Yarim o‗tkazgichli FD ishi ichki fotoeffektga asoslangan bo‗lib,
bunda yorug‗lik fotonini yutilishidan yangi zaryad tashuvchi juftliklari-
elektron va kovaklar hosil bo‗ladi. Ya‘ni foton atom bo‗lib yutilib,
elektronlarni
qo‗zg‗atadi
va
elektronlarni
valentlik
zonasidan
o‗tkazuvchanlik zonasiga o‗tkazadi. Bu o‗tishlar elektr signallarni
shakllanishiga sharoit yaratadi.
Agar aralashma materialli r- va n-turdagi yarim o‗tkazgichlar
birlashtirilsa, elektronlar diffuziyasi r-turdagi yarim o‗tkazgichda, kovaklar
diffuziyasi esa n-turdagi yarim o‗tkazgichda yuz beradi.
Bunda kontakt
maydon zaryad tashuvchilari kam bo‗lgan, juda ingichka aktiv qatlam
hosil bo‗ladi. Yarim o‗tkazgichlarga (6.1-rasm) kontakt diffuzion maydon
E
dif
yo‗nalishiga mos keladigan tashqi elektr maydon E
tash
berilganda aktiv
soha kengayadi. Bu p-n o‗tishning teskari siljish holatiga mos keladi [4].
Teskari siljishli r-n-o‗tishga h
energiyali
fotonlar uch holatda
yutilib, elektron-kovak juftligini hosil qilishi mumkin:
1. aktiv sohada yutilish;
2. r-sohada yutilish;
3. n-sohada yutilish.
Birinchi holatda elektron-kovak juftligi aktiv sohada hosil bo‗ladi va
kuchli elektr maydon ta‘siri natijasida juftliklar bo‗linib, elektronlar n-
sohaga, kovaklar r-sohaga harakat qiladi.
Tashuvchilarni harakati
natijasida R
yu
-yuklama qarshiligidan elektr toki oqib o‗tadi.
6.1-rasm. Yarim o‗tkazgich fotodiodning ishlash prinsipi.
Ikkinchi va uchinchi holatlarda elektron-kovak juftligi r-va n-
sohalarda hosil bo‗ladi. Bu sohalarda elektr maydon amalda mavjud emas,
natijada tashuvchilarni o‗tishga harakati asosan faqatgina diffuziya
n
p
Rю
Е
диф
Е
таш
61
hisobiga bo‗lishi mumkin. Agar p-n-o‗tishgacha bo‗lgan
masofa diffuziya
uzunligidan katta bo‗lsa, unda aktiv sohaga borishga ulgurib etmay, hosil
bo‗lgan juftliklar rekombinatsiyalanib bo‗ladi. Agar bu masofa kichik
bo‗lsa, katta ehtimollik bilan juftliklar aktiv sohaga
etib boradi va kuchli
elektr maydon ta‘sirida bo‗linadi va elektron (yoki kovak) tezda aktiv soha
orqali boshqa sohaga qarab harakat qiladi. Bunda ham R
yu
orqali oqib
o‗tuvchi elektr toki hosil bo‗ladi.
Akustooptik xodisalar - Telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat

52
Bu hodisaga asoslangan modulyasiyalash
jarayonida Breg yoki
Raman – Natt difraksiyalarining hosil bo‗lish shartlaridan foydalaniladi:
CHunonchi, birinchi holda bu shart quyidagi munosabat bilan aniqlanadi:
2λav sinθ = mλ, (5.4)
bu yerda λav- tovush tщlыining uzunligi - panjara doimiysi vazifasini
o‗tovchi kattalik, m – difraksiya tartibi, λ- yorug‗lik nulanishining to‗lqin
uzunligi, θ – yorug‗lik nurining akustooptik
modda sirtiga tushish
burchagi.
Axborot eltuvchisini modulyasiyalash jarayoni bu holda amplituda
bo‗yicha modulyasiyalangan tovush to‗lqini vositasida amalga oshiriladi.
Bu to‗lqinning akustooptik modda bilan ta‘sirlashuvi chiqish to‗lqini -
difraksiyalangan to‗lqin intensivligi (jadalligi)ni modulyasiyalaydi.
Magnitooptik hodisalar.
Magnitooptik (hodisa) effekt – magnit maydoni ta‘sirida optik modda
parametlarining o‗zgarishi bilan bog‗liq hodisadir.
Bu hodisani turli
qutblanishga ega bo‗lgan yorug‗lik to‗lqinlari tarqalish tezligining farqi
bilan
tushuntiriladi.
Faraz
qilaylik,
chiziqli
tarzda
qutblangan
monoxromatik yorug‗lik to‗lqini induksiyasi V ga teng bo‗lgan
magnit
maydoniga joylashtirilgan optik moddaga tarqalish yo‗nalishi magnit
maydoni yo‗nalishiga mos holda tushayotgan bo‗lsin. Ma‘lumki, chiziqli
qutblangan yorug‗lik to‗lqinini turlicha qutblanishli ikkita to‗lqinning
yig‗indisi deb qarash mumkin. Magnit maydoni ta‘sirida bu to‗lqinlar
uchun sindirish ko‗rsatgichi o‗zaro farq qilib n1, n2 bo‗lib qoladi. Natijada
modda bo‗ylab L masofaga tarqalgan bu to‗lqinlar orasida quyidagi faza
farqi vujudga keladi:
∆υ = ωL(n1- n2)/c, (5.5)
bu yerda n1- n2 magnit induksiyasiga proporsional kattalik.
Fotoo‘tkazuvchanlik, fotoxrom va fotokristalik hodisalar

53
o‗tkazuvchanligi o‗zgaradi (ortadi yoki kamayadi). Bu o‗zgarish
moddaning optik parametrlariga,
jumladan, uning sindirish ko‗rsatgichiga
ta‘sir ko‗rsatadi. Bu hol ushbu hodisadan yorug‗lik nurlanishini
modulyasiyalash maqsadida foydalanish imkonini beradi.
Fotoxrom effekti maxsus
aralashmali noorganik shisha, organik
polimerlar kabi moddalar rangining qisqa to‗lqinlar diapazonidagi
ultrabinafsha yoki ko‗zga ko‗rinuvchi qisqa to‗lqinli
nurlanish oqimi
ta‘sirida o‗zgarishi bilan sodir bo‗ladi. Bu holda moddani dastlabki
holatiga qaytarish uchun unga infraqizil diapazonli yorug‗lik bilan ta‘sir
etish yoki uni isitish talab etiladi.
Amorf tuzilishli yarim o‗tkazgichlarda
kuzatiladigan fotokristalik
effekt shunday hodisaki, unda yuqori intensivlikka ega bo‗lgan yorug‗lik
oqimi ta‘sirida moddaning kristallanish tarzida
va shu tariqa sindirish
ko‗rsatgichining o‗zgarishi yuz beradi.
Optik modulyatorlarning turlari: Elektrooptik, akustooptik,
magnitooptik.
YOrug‗lik nurlanishini tashqi va ichki
modulyasiyalash jarayonini
amalga oshiruvchi qurilmalarni – optik modulyatorlar deb ataladi.
Ularning ish mexanizmi optik eltuvchiga ta‘sirning yuqorida ko‗rib
o‗tilgan turlaridan biridan foydalanishga asoslangan bo‗lishi mumkin.
Shunga ko‗ra modulyatorlarning quyidagi turlari mavjud:
- optik muhitda sodir bo‗ladigan elektrooptik jarayonlardan foydalanishga
asoslangan elektrooptik modulyatorlar;
- optik muhitda sodir bo‗ladigan akustooptik
jarayonlardan foydalanishga
asoslangan akustooptik modulyatorlar;
-
optik
muhitda
sodir
bo‗ladigan
magnitooptik
jarayonlardan
foydalanishga asoslangan magnitooptik modulyatorlar;
- yarim o‗tkazgichli tuzilmalarda sodir bo‗ladigan elektrooptik
jarayonlardan foydalanishga asoslangan yarim o‗tkazgichli modulyatorlar.
XEA-Т 
tavsiyalariga - Telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat

377
(RTOUT) uchun 0,5…1,5
dB ga teng; A
V
– vaqt o‗tishi (eskirish,
degradatsiya va b.q.) bilan RTOUT elementlari parametrlarining
yomonlashuviga
ruxsat etilgan qiymat, optik nurlanish manbai va qabul
qilgichining turi va ularning kombinatsiyasiga bog‗liq va A
V
= 2…6 dB ga
teng.
Regeneratsiyalash uchastkasi uzunligini aniqlash uchun 1.2-rasmda
ko‗rsatilgandek, uning hisobiy sxemasi tuziladi.
1.2-rasm. RTOUT regeneratsiyalash uchastkasining hisobiy
sxemasi
(1.2) da q – ajralmaydigan optik ulagichlar sonidan tashqari hamma
kattaliklar ma‘lum. q soni optik kabelning qurilish uzunliklari l
qur
sonidan
bittaga kam:
q = l
ru maks
/ l
qur
– 1.
(1.8)
q qiymatni (1.2)ga qo‗yib va murakkab bo‗lmagan o‗zgartirishlarni
bajarib, quyidagiga ega bo‗lamiz:
,
,
/
2
кур
Ай
А
Ай
макс
ру
км
l
А
Э
А
А
Э
l
э
(1.9)
bu yerda Ee = A
t
+ A
V
– energetik ekspluatatsion zahira,
mos ravishda
optik tola va TOUT apparaturasi elementlarining eskirish effektini
kompensatsiyalash uchun zarur.
QqUzM ning qabul qiluvchi qurilmalari
kuchayishni avtomatik
rostlash KAR tizimlari bilan jihozlanadi. KAR rostlash chegarasiga ega
bo‗lib, u regeneratsiyalash uchastkasining minimal
loyihaviy uzunligini
aniqlaydi:
,
,
/
2
кур
Ай
А
Ай
мин
ру
км
l
А
А
Ээ
А
А
Э
l
АРУ
(1.10)
QQUzM
XTQyRP
QQUzM
XTQyRП
А-ОУ
А-ОU
Аy-ОU
Аy-ОU
ОТ
ОТ
ОТ
ОТ
378
Agar mahalliy sharoitlarga mos holda uchastka uzunligi minimal
uzunlikdan qisqa bo‗lishi kerak bo‗lsa, QqUzM kirishida optik attenyuator
joylashtiriladi. Shuningdek loyihalashda optik toladagi dispersiya bo‗yicha
ham regeneratsiyalash uchastkasining chegaraviy uzunligi l
ruD
hisoblanishi
kerak.
Ko‗p modali (KM) optik tola (XEI G. 651
tavsiyalariga mos
keluvchi) uchun l
ruD
optik tolaning keng polosaliligi ∆
F va raqamli
signallarni uzatish tezligi V (Mbit/s) bilan aniqlanadi:
.
,
/
2
ру
км
B
F
l
км
Д
D
(1.11)
Bir modali (BM) OT uchun l
ruD
nafaqat uzatish muhiti (OT) ning
parametrlariga, balki apparatura (QqUzM) ning
xarakteristikalariga ham
bog‗liq:
км
Д
l
ру
≈ E·10
6
/ τ·∆λ·B, km, (1.12)
bu yerda τ – OT ning xromatik dispersiya koeffitsienti (4.1-jadval); ∆λ –
optik nurlanish polosasining o‗rtacha kvadratik kengligi, nm; yorug‗lik
diodlari (YOD) uchun 24… 40 nm ga va yarim o‗tkazgichli
lazer diolar
(LD) uchun 0,2…5 nm ga teng. E qiymati YOD va bir modali LD uchun
0,306; STM – 16 trakti uchun 0,491; ko‗p modali LD uchun 0,115 deb
olingan.
Agar spektr kengligi – 20 dB (∆λ
20
) sathda aniqlangan bo‗lsa, u
holda o‗rtacha kvadratik kenglik ∆λ = ∆λ
20
/ 6,07 singari aniqlanadi.
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktabBog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 78
puxta ishlangan tabiiy ipak va ipdan tayyorlangan matodan tikilgan. Uning
qalinligi odam egniga qulaylik va ko’rkamlik baxsh etishi hamda chakmon uchun
rasmlar va naqshli bezaklarning ketma-ketligi yaqqol ko’rinishi uchun moslangan.
Shuningdek, qalin chakmon uzoq vaqtga chidamli,issiq vasovuq havo ta’siridan
saqlanishi uchun mo’ljallangan. Elchi egnidagi chakmon yurishga qulay bo’lishi
uchun pastki qismidan tizzagacha ikki yon tomonidan qirqimlar hosil qilingan.
Erkaklar basavlar va ko’rkam ko’rnishi uchun yelka kengligi kengroq qilib
bichilgan. Bo’yin qismi va pastki qismi etagining qirqimlariga alohida hoshiya
uchun shu matodan boshqa bichim qilganlar. Ba’zida elchi bosh kiyimi ham
egnidagi chakmonga munosib tarzda shu matodan tikilgan. Elchilar sardori bosh
kiyimi kashtalangan qalpoqdan boshqalariniki esa oddiy peshonaband qilingan
tasmalardan iborat bo’lgan.
L.I.Albaum devoriy rang tasvir suratlarni o’rganarkan, mazkur elchilar chakmoni
mutlaqo o’zgacha, ya’ni o’zi xos bezaklarda tasvirlanganini va bu hashamlar
boshqa devoriy suratlarda ta’kidlaydi. Uning fikricha, elchi chakmoni alohida va
mahsus qimmatbaho liboslar go’zalligini namoyon etish uchun tayyorlangan.
Ularning kiyinish madaniyati muhim diplomatik ahamiyatga
ega bo’lishidan bir qatorda o’z xalqining milliy madaniyati va
san’atini ham namoyish etgan. Elchi liboslari tasvirida doira
ichiga olingan turli hayvonlar ko’rinishi, o’simliksimon
bezaklar aks etgan. Liboslar bezagi uchun asosan, qizil, ko’k,
oq ranglardan foydalanilgan.
[8]
Ko’k rangni 4 xil ko’rinishini qo’llagan. Bunga sabab bu rangning O’rta Оsiyo
tabiatida o’ziga xos o’ringa egaligidir. Liboslarda qalampirmunchoq sifat naqsh
uslubi keng qo’llanilgan. Hozirda bu uslubdan o’zbek do’ppilari,
kashtado’zligimizda
va
amaliy
san’atning
turli
ko’rinishlarida
qo’llanilayotganligining guvohi bo’lamiz.
XULOSA
Afrosiyob devoriy suratlari so’g’dlar turmushi va hayot sharoitlarini yorqin
namoyish etadi. Ular so’g’d milliy madaniyatini butun dunyoga tanishtirishning
|
| |
Uzatish liniyasi uchastkalarining uzunligini hisoblash va loyihalash

375
Uzatish liniyalari
ni loyihalashda ishlatiladigan, tolali optik
kabellarning optik tolalari ning asosiy parametrlari 4.1-jadvalda
keltirilgan, unda quyidagi belgilashlar qabul qilingan; α – OT ning so‗nish
koeffitsienti, dB/km; λ – optik nurlanishning to‗lqin uzunligi, mkm; τ –
OT ning xromatik
dispersiya koeffitsienti, ps/nm·km.
Apparaturaning texnik pasporti (sertifikati) da odatda quyidagi
parametrlar ko‗rsatilgan:
1. Optik signalning uzatish tezligi V, Mbit/s.
2. Nurlanish manbaining to‗lqin uzunligi λ, mkm.
3. Nurlanish manbai turi.
4. Nurlanish manbaining spektr kengligi ∆λ, mkm.
5. Nurlanadigan quvvat sathi r
uz
, dBq.
6. Qabul qilishning minimal sathi r
qq min
, dBq.
7. Qabul qilishning maksimal sathi r
qq maks
, dBq.
8. Optik traktning qo‗shimcha yo‗qotishlari ∆A, dB.
Nurlanadigan quvvat sathi ekspluatatsiya muddatining boshida qabul
qiluvchi - uzatuvchi optik modul QqUzM chiqishidagi (4.2-rasm) o‗rtacha
quvvatga mos keladi. Vaqt o‗tgan sari nurlanish manbai eskiradi,
nurlanadigan quvvat kamayadi. Bu kamayish yoki qo‗shimcha yo‗qotishlar
∆A yoki minimal nurlanadigan quvvat sathi (r
uz 0 min,
dBq) ni (xizmat
muddati oxirida) ko‗rsatish bilan e‘tiborga olinadi.
Qabul
qilishning minimal sathi r
qq
min
regeneratorning xatolik
koeffitsientining pasportda ko‗rsatilgandan yuqori bo‗lmagan miqdorini
xarakterlaydi. Agar xatolik koeffitsienti loyihalash
jarayonida aniqlansa,
r
qq min
ni aniqlash kerak.
Qabul qilishning maksimal sathi r
qq maks
qabul qilishning shunday
sathiga
mos keladiki, bu sathning oshishi fotoqabulqilgichning ortiqcha
yuklanishiga va berilgan xatolik koeffitsientining ortishiga olib keladi.
Ba‘zan r
qq maks
o‗rniga QqUzM qabul qiluvchi optik modulining
kuchayishni avtomatik rostlovi (KAR) ning chegaralari ∆A
KAR
, dB
(QqUzM dinamik diapazoni) beriladi.
376
1.1-jadval
Uzatish sathi va qabul qilishning minimal
sathi orasidagi farq
tizimning energetik potensiali deb ataladi
E = r
uz
– r
qq min
. (1.6)
1.2-Rasmda quyidagi belgilashlar qabul qilingan:
A-OU – ajraladigan optik ulagich; XTQyRP –
xizmat talab
qilmaydigan regeneratsiyalash punkti; QqUzM – qabul qiluvchi-uzatuvchi
optik modul, optik signalni elektr signalga o‗zgartiradi, elektr signalning
parametrlarini qayta tiklaydi va uni optik signalga o‗zgartiradi (optik
traktning oxirgi apparaturasi); Ay-OU – ajralmaydigan optik ulagich; OT –
optik tola. 1.2-rasm bo‗yicha regeneratsiyalash uchastkasining so‗nishi
quyidagiga teng:
,
,
2
дБ
А
А
l
А
q
А
А
В
t
ру
Ай
А
макс
(1.7)
bu yerda: l
RU
– regeneratsiyalash
uchastkasi uzunligi; A
A
– ajraladigan
optik ulagichning so‗nishi, 0,5…1,5 dB ga teng; A
Ay
- ajralmaydigan optik
ulagichning so‗nishi, 0,05 dB ga teng; α – optik tolaning so‗nish
koeffitsienti, dB/km; A
t
– raqamli TOUT, shuningdek OT parametrlarining
harorat o‗zgarishlariga
ruxsat etilgan qiymati, tipli raqamli TOUT
Dars turi: Malakalarni shakllantirish.

Dars usullari

|
Dars turi: Malakalarni shakllantirish.
Dars usullari
|
bet | 57/230 | Sana | 15.06.2021 | Hajmi | 2,52 Mb. | | #15054 |
Dars turi: Malakalarni shakllantirish.
Dars usullari. Tushunchalar asosida bashorat qilish, esse, darslik yoki multimediya darslik bilan ishlash.
Dars materiallari: Fizika kitobi va multimediya darslik. Kompyuter. CD disk.
Laboratoriya ishiga doir kerakli jihozlar. Doska, bo’r.
Darsning borishi:
1.Tashkiliy qism. Tushunchalar asosida bashorat qilish metodidan quyidagicha foydalaniladi.
2. Ish haqida tushuncha berish. O’quvchilar tomonidan quyidagilar laboratoriya ishi daftariga yoziladi (sana, mavzu, maqsad, jihozlar). O’quvchilarga quyidagi tushunchalar asosida o’z fikrlaringiz ya'ni taxminlaringizni yozing deb taklif beriladi.
Menzurka
Jism, ip
Suvli idish
(o’quvchi laboratoriya ishini bajarish bo’yicha taxminlarini yozadi).
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 204
beqiyosdir. Shunday qilib, kompyuter ta'lim texnologiyalaridan foydalanish sizga
onlayn va a'nanaviy o'qitishning butun jarayonini o'zgartirish, shaxsiy
yo'naltirilgan ta'lim modelini amalga oshirish, onlayn sinflarni kuchaytirish,
o'quvchilarni o'z-o'zini tayyorlashni yaxshilash, shu bilan yuqori sinf o'quvchilarini
o'z-o'zini o'qitish uchun tayyorlashga imkon beradi.
Foydalanilgan dabiyotlar:
Azizxodjayeva N.H “Pedagogik texnologiya va pedagogik maxorat”- Toshkent.:
TDPU, 2003, 174 bet.
Axmedov M va boshqalar Matematika 1, Toshkent.: O’zinkomsentr, 2003, 160-
bet.
Axmedov M va boshqalar 1-sinfda matematika darslari – Toshkent.:
O’zinkomsentr, 2003, 96-bet.
Ahmedov M., Ibragimov P., Abdurahmonova N., Jumayev M. E. “Birinchi sinf
matematika darsligi.” – T.: ”Sharq”, 160-bet.
www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 205
«Глобальные экологические проблемы»
Азимова Муаттар Гуламжановна
учитель географии
общеобразовательной школы№33
города Андижана Андижанской области
Аннотация: В данной статье рассматриваются экологические проблемы,
стоящие сегодня перед миром, и их причины, а также пути решения этих
проблем.
Ключевые слова: озоновый слой, скайлэб, парниковый эффект, гидросфера,
озоносфера, океан.
Первый смысл любого знания, любой научной науки состоит в том,
чтобы понять законы среды, от которых зависит наш дом, этот мир, наша
общая судьба. С этой точки зрения вся совокупность наук, производных от
человеческого разума, составляет неотъемлемую часть общей науки о том,
как должен жить человек на Земле не только для того, чтобы содержать себя,
но и в том, что он должен делать в своем поведении, но обеспечить будущее
своим детям, внукам, своему народу и всему человечеству. Экология – это
наука будущего. И он основан на принципе, что будущие ценности не
меньше, чем настоящие ценности. Это наука о том, как подарить Природу,
наш общий дом, нашим детям и внукам, чтобы они могли жить лучше и
комфортнее, чем мы! Таким образом, в нем сохраняется все необходимое для
жизни человека.
Наш дом един – все в нем взаимосвязано и нам нужно уметь объединять
знания, накопленные в разных науках, в единую целостную структуру,
которая и является наукой о том, как человек должен жить на Земле и может
быть названа естественной. экология человека или просто экология. Итак,
экология – это системная наука, базирующаяся на многих других науках. Но
это не единственное отличие от традиционных наук. Физики, химики,
биологи, экономисты изучают различные явления. Они учатся понимать суть
явления. Если вам это нравится, то это из-за любопытства, потому что, когда
|
Laboratoriya metodi - Umumiy psixologiya

|
Umumiy psixologiya
|
bet | 120/169 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #242452 |
Bog'liq Umumiy psixologiyaLaboratoriya metodi yordami bilan diqqatning sifatlari, sezgi, idrok, xotira va tafakko`rning xususiyatlari, emotsional hamda irodaviy va aqliy zo’riqish singari murakkab psixik holatlar tekshiriladi.
Ko’pincha laboratoriya sharoitida kishilar (uchuvchi, shofyor, operator, elektronchilar) va kutilmagan tasodifiy vaziyatlar (haloqat, portlash, izdan chiqish, shovqin ko’tarilishi)ning modellari yaratiladi. Asboblarning ko’rsatilishi bo’yicha o’zgarishlar, rivojlanish dinamikasi, jismoniy va aqliy toliqish, emotsional-irodaviy, asabiy zo’riqish, jiddiylik, tanglik qanday sodir bo’layotganini ifodalovchi ma’lumotlar olinadi.
Tajriba (ekspement) aniqlovchi, tarkib toptiruvchi (tarbiyalovchi) va tekshirish (nazorat) qismlariga bo’linadi. Eksperimentning aniqlovchi qismida psixik xususiyat, jarayon yoki holat, o’yin, mehnat, o’qish kabi faoliyatlarda tadqiq qilinadi.
Tadqiqot ob’ektining aynan shu paytdagi holati, imkoniyati aniqlanadi, lekin tekshiruvchi sinaluvchiga sub’ektiv ta’sir o’tkazmaydi. Shu pallada sinaluvchiga xatto, yo’llovchi savollar bilan ham bermaslik eksperimentning printsipi hisoblanadi.
Tarkib toptiruvchi (shakllantiruvchi) eksperimentda (tajribada) sinaluvchilarda biror fazilatni shakllantirish, shuningdek, ularga maqsadga muvofiq muayyan malaka, yo’l-yo’riq va usulni o’rgatish rejalashtiriladi. Eksperiment yakka, guruh va jamoa tarzida o’tkazilishi mumkin. Buning uchun tajriba materialining hajmi, ko’lami, qancha vaqtga mo’ljallanganligi, nimalar o’rgatilishi, sinaluvchilarni psixologik jihatdan tayyorlash oldidan belgilab qo’yilishi shart.
Tekshirish yoki nazorat eksperimentida (tajribasida) tarkib toptiruvchi (shakllantiruvchi) bosqichda shakllantirilgan usul, vosita, yo’l-yo’riq, ko’nikma, malaka va shaxs fazilatlarining darajasini, barqarorligini aniqlash, ta’sirchanligiga ishonch hosil qilish uchun mohiyati har xil mustaqil topshiriqlar beriladi.
Tekshirish (nazorat) tajribasi orqali tarkib toptiruvchi sinaluvchiga mutlaqo yordam berishi mumkin emas, aks holda tadqiqot o’tkazish printsipi buziladi.
|
| |
Darsni mustahkamlash - 1-dars Sana: 6-sinf mavzu: fizika nimani o’rganadi? Fizik hodisalar. Fizika taraqqiyoti tarixidan...

|
1-dars Sana: 6-sinf mavzu: fizika nimani o’rganadi? Fizik hodisalar. Fizika taraqqiyoti tarixidan ma'lumotlar darsning maqsadi
|
bet | 62/230 | Sana | 15.06.2021 | Hajmi | 2,52 Mb. | | #15054 |
4. Darsni mustahkamlash.
1. Kimki o’z massasini bilsa, og’irligini hisoblashni biladimi?
2. Magnitning tortish kuchidan qayerlarda foydalaniladi?
3. Og’irlik kuchi bilan jism og’irligining farqi nimada?
5. O’quvchilarni baholash. O’quvchilar darsdagi ishtirokiga qarab baholanadi. 6. Uyga topshiriqlar. Darslikdan 18-mavzuni o’qish
16-dars Sana: 6-sinf
MAVZU: LABORATORIYA ISHI-4: DINAMOMETR YORDAMIDA KUCHLARNI O’LCHASH
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: - o’quvchilarda kuchni amalda o’lchash ko’nikmalarini shakllantirish; - bir kuchni ikkinchi kuch bilan solishtirish usuli bilan tanishtirish.
Tarbiyaviy: Olgan bilimini amaliyotga qo’llashga o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni aqliy rivojlantirish.
Tayanch kompitensiyalar: Axborot bilan ishlash kompetensiyasi: turli axborot manbalaridan kerakli ma’lumotlarni mustaqil ravishda izlab topa olishi va ulardan foydalanish, axborot xavfsizligi qoidalarini bilish va rioya qila olish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-dars Sana: 6-sinf mavzu: fizika nimani o’rganadi? Fizik hodisalar. Fizika taraqqiyoti tarixidan ma'lumotlar darsning maqsadi
|
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktabBog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 77
hatto ipakchilikning ilk vatani Xitoyda ham katta edi. Zandanachi ipak
mahsulotlarining
namunalari
hatto
Afrosiyob
devoriy
su’ratlarida yaxshi saqlangan. Ilk o’rta asrlar badiiy san’atida asosiy e’tibor
tasviriy san’at va haykaltaroshlik bezaklaridan iborat edi.
III asrga qadar ipakni Vatani deb Xitoyni tan olingan III asrdan boshlab
ipakchilik markaziy, shimoliy, g’arbiy, sharqiy Turkistonga ko’chgan, undan
Farg’ona vodiysi, So’g’d, Eron, Vizantiyagacha yoyilgan. Ipak ishlab chiqarish
sohasida ikki gegemon markaz faoliyat yuritgan:Xitoy va So’g’d. XXasrda
Belgiyadagi kichkina Yui shaharchasidagi Notterdam soboridan avliyo
Domision tobutiga qoplangan oltinrang ipak mato topilgan. Tadqiqotlardan
ma’lum bo’lishicha bu mato ―zandanachi‖nomi bilan atalgan hamda VI-VIII
asrlarda
Buxoroning Zandana qishlogida to’qilgan.
[7]
Arxeologik topilmalar Sug’d hududida paxta, jun va tabiiy ipakdan to’qilgan
matolar qo’l mehnati orqali eng oddiy to’qimachilik dastgohlarda amalga
oshirilgani ko’rsatiladi. So’g’d matolari Buyuk Ipak yo’li orqali turli davlatlarga
eksport
qilingan,
ayniqsa u Xitoyda yuqori baholangan. Chunki
oldinlari
nafaqat ipak xom ashyosining o’zi, balki ipak matoning o’zi ham Xitoydan olib
kelingan bo’lsa, ilk o’rta asrlardan boshlab ipak O’rta Osiyoning o’zida
yetishtirilib, undan tayorlangan matolar aholi ehtiyojini qondirishda Xitoy ipagini
siqib chqaradi, shuningdek chetga eksport qilina boshlaydi. Hatto Xitoyning o’ziga
ham. Qadimgi forslar ipak, shoyi xom ashyosini Buxoro va Samarqanddan
olganlar. Ko’plab So’g’d mato bo’laklari Yevropa muzeylarida hozirgacha asl
holida saqlanib kelinayotgani o’sha davrdagi hurarmand ustalarning yuksak
mahoratidan darak beradi.Bu fikrimizni yuqorida aytganimiz Belgiyadagi kichkina
Yui shaharchasidagi Notterdam soboridan avliyo Domision tobutiga qoplangan
oltinrang ipak matoning topilganligi ham tasdiqlaydi.. Mazkur matolarning
chidamliligining sir-asrori olimlar uchun hali hanuz jumboq bo’lib qolmoqda.
So’gd hunarmadlari biror martabali kishilar uchun tikiladigan libos matolariga
alohida ahamiyat berishgan. Misol uchun elchilar libosi qimmatbaho, qalin va
|
| |
4-amaliy ish. Mavzu: Aerodromlarini qurishda yer ishlarini bajarish va aerodrom tushamasini qurish texnologik xaritasini tuzish Ishdan maqsad: Ishdan maqsad

|
4-amaliy ish. Mavzu: Aerodromlarini qurishda yer ishlarini bajarish va aerodrom tushamasini qurish texnologik xaritasini tuzish Ishdan maqsad: Ishdan maqsad
|
Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 204,86 Kb. | | #124506 |
Bog'liq 4-Amaliy ish (2)
4-amaliy ish.
Mavzu: Aerodromlarini qurishda yer ishlarini bajarish va aerodrom tushamasini qurish texnologik xaritasini tuzish
Ishdan maqsad: Ishdan maqsad: Talabalar aerodrom poyini qurilish ishlarini tugatgandan sung, aerodrom poyini qurishni tashkil qilish va texnologik jarayonlari xaritasini tuzish ishlarida tashkil qilish jarayonlarini va qurib bitkazilgan asfaltbeton qoplamasining texnologik xaritasini tuzish jarayonini urganadilar.
Nazariy qism
Aerodrom poyini qurish texnologik xaritasini tashkil etish
Aerodrom poyini qurish uchun kerakli jarayonlar belgilanib, asosiy aerodrom qurilish texnikasining ish unumdorligi aniqlanib, materillarga bo‘lgan talab hisoblab chiqilgandan so‘ng, texnologik xaritani chizishga kirishiladi.
Ish ko‘lami yetakchi mexanizm ish unumdorligiga asoslanib hisoblab chiqiladi.
Aerodrom poyini qurish uchun hisoblangan ish ko‘lami va unga kerakli bo‘lgan mexanizmlar, materiallar miqdorini inobatga olgan holda texnologik xarita tuziladi.
Tuzilgan xaritaning barcha bandlari aniq va ravon to‘ldirilishi talab etiladi.
Aerodrom qoplamasini qurish texnologik xaritasini tashkil etish
Aerodrom qoplamasini qurish uchun kerakli jarayonlar belgilanib, asosiy aerodrom qurilish texnikasining ish unumdorligi aniqlanib, materillarga bo‘lgan talab hisoblab chiqilgandan so‘ng, texnologik xaritani chizishga kirishiladi.
Ish ko‘lami yetakchi mexanizm ish unumdorligiga asoslanib hisoblab chiqiladi.
Aerodrom qoplamasini qurish uchun hisoblangan ish ko‘lami va unga kerakli bo‘lgan mexanizmlar, materiallar miqdorini inobatga olgan holda texnologik xarita tuziladi.
Tuzilgan xaritaning barcha bandlari aniq va ravon to‘ldirilishi talab etiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
4-amaliy ish. Mavzu: Aerodromlarini qurishda yer ishlarini bajarish va aerodrom tushamasini qurish texnologik xaritasini tuzish Ishdan maqsad: Ishdan maqsad
|
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktabBog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 82
2-o’quvchi: O’nli kasrni Raqamlar va vergul yordamida yozish mumkin.(20)
3-o’quvchi: Sоni o’nli kasr shaklida yozish uchun butun sоndan keyin vergul
qo’yiladi va kasr qismi yoziladi.
2-bоshlоvchi: 30 ball kim оshdi?
4- o’quvchi: agar оddiy kasrning surati maxrajidan kichik bo’lsa, uni o’nli kasr
shaklida yozish uchun 0 butun ajratiladi. (40) va vergullardan keyin kasr qismi
yoziladi.(50)
1-bоshlоvchi: 50 ball to’pladingiz. Yana kim оchdi?
1-bоshlоvchi: 3 gacha sanaydi, hech kim javоb bermasa, bоng uradi, 50 ball
to’plagan o’quvchiga 50 so’mlik daftar sоtiladi.
2-bоshlоvchi 2-savоl: O’nli kasrni natural sоnga qanday qo`shiladi?
1-o’quvchi: O’nli kasrni natural sоnga qo`shish natural son o`nli kasrning butun
qismiga qo`shiladi (20)
2-bоshlоvchi O’nli kasr qo`shish qoidasini ayting.
2-o`quvchi : natural sonning barcha qoidalari o`nli kasrlar uchun o`rinli
1-bоshlоvchi 50 ball to’pladingiz. Yana kim оchdi?
2-bоshlоvchi: 50 ball to’pladingiz. Yana kim оchdi?
5-savоl. O’nli kasrlarni qo`shish qоnunlarini aytib bering.
Javоb: o’nli kasrlarni qo`shish o’rin almashtirish, guruhlash qоnunlari bоr.
Avvalo kundalik turmushimizda faol qo’llaniladigan qismlar tushunchasi
o’rgatiladi. Quyida beilgan shaklga mos qiymatlar to’ldirib chiqiladi.
Keyingi bosqichda, yuqorida berilgan shakllar asosida ularni o’nli kasr
ko’rinishida jadvalga yozish kerak bo’ladi.
www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 83
Ushbu jarayonlarni bajarayotgan o’quvchini rag’batlantirib borish kerak. Ularni
tezkorligi, xatosizligi va aniq bajarishlariga qarab baholash mumkin.
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktabBog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 76
tafsilotlarga boy maishiy sahnalar, etnik ko`rinishlar o`sha davr haqida fikr yuritish
imkonini beradi. Rassom devorni 3 qismga bo`lib, 2 chetki qismidan ensiz naqsh
hoshiyasi ajratib olgan, asosiy qismga mavzuli tasvir ishlagan, voqealarni
yuqoridan kuzatayotganday aks etgirgan. Afrosiyob devoriy rasmlari yagona bir
mazmunga bo`ysundirilgan: markazda sug`d hukmdori Varxumon turadi,
an`analarga ko`ra rassom uni boshqalarga nisbatan yirik ko`rinishda (butun devor
balandligida, 5—6 m) tasvirlab, hukmdorning buyukligini e`tirof etadi, unga
abadiylik, qahramonlik baxsh etadi. Afrosiyob devoriy rasmlari O`rta Osiyoda
arablar istilosiga qadar mahobatli rangtasvirning rivojlanganligi, Samarqand uning
markazi bo`lganligini ko`rsatadi.
[5]
Oxirgi o’n yil ichida Afrosiyob tarixi
bo’yicha o’zbek-fransuz qo’shma ekspeditsiyasi(akademik P.Bernar va keyinchalik
F.Grene vaM.Isomiddinovlar boshchiligida) yangidan-yangi ma’lumotlarni
bermoqdalar.Afrosiyob devoriy suratlarida So’g’d ixshidi Varxumana(VII asr
oxiri) saroyida turli hududdan kelgan elchilar tasvirlangan.Shulardan ipak yo’li
bo’ylab kelgan Xitoy va Koreya elchilari so’g’d ixshidi tomonidan qabul qilinishi
bizgacha yaxshi saqlanib qolgan. Afrosiyob devoriy suratlarida figuralarni
qavtma-qavat joylashtirish orqali yassi devorda fazoviy kenglik hosil qilingan.
Demak devordagi tasvirning balandda chizilishiga qarab, qanchalik uzoqligini his
etamiz. Odamlar qiyofasida ham shu qonunlarga rioya qilinadi, hukmdor shaxslar
naturada ulkan, xizmatkorlar esa kichik o’lchamdagi kompozitsiyada o’z yechimini
topadi. Bu ularning ichki kechinmalari yuzlarida emas, qo’l,barmoq harakatlarida
aks
etishi
va me’moriy
binolarning
kichik
masshtabligi O’rta
Osiyo miniatyurasida keng tarqalganligidan guvohlik beradi.
[6]
Ilk o’rta asrlarda
to’qimachilik
O’rta
Osiyo
hunarmandchiligining
ustivor
yo’nalishiga
aylandi. Ayniqsa ipak mahsulotlarini ishlab chiqarish keng yo’lga qo’yilgan.
Arxeologik materiallarning guvohlik berishicha ipak qurtini boqish Qadimgi
Baqtriyada bronza davridan ma’lum bo’lgan. Antik davri va ilk o’rta asrlarga kelib,
ipakchilik bilan shug’ullanish So’g’diyona va Farg’ona vodiysiga ham keng
yoyildi. Ipakchilikning jahonga mashhur markazlari paydo bo’ldi. Masalan, VI-VII
asrlarda shakllangan Buxoroning «zandanachi» ipak mahsulotlariga bo’lgan talab
|
| |