Yog'och. (Sapwood, yadro)

1.2. Yog'och. (Sapwood, yadro)
Erta yoshda yog'och sap yog'ochidan iborat bo'lib, u o'sib borishi bilan anatomik tarkibiy qismlar tiqilib qoladi, markaziy zonadagi tirik to'qimalar nobud bo'ladi, ekstraktiv moddalar to'planadi va yadro hosil bo'ladi. Ichki elementlar saqlanib qoladi va shuning uchun yadro parchalanishga nisbatan ko'proq qarshilikka ega. Bundan tashqari, ba'zi turlarda yog'ochning butun massasi bir rangga bo'yalgan (alder, qayin, shoxli daraxt), boshqalarida esa markaziy qism quyuqroq rangga ega (eman, lichinka, qarag'ay). Magistralning quyuq rangli qismi yadro, ochiq rangdagi periferik qismi esa sap daraxti deb ataladi. Yadrosi bor jinslar tovush jinslari deyiladi. O'lim qorayish bilan birga bo'lmagan boshqa zotlarda bunday zotlar yadrosiz deb ataladi. Magistralning markaziy qismida suv miqdori kamroq bo'lsa, ya'ni. quruqroq bo'lsa, u etuk yog'och, turlari esa etuk yog'och (archa, archa, olxa, aspen, shox) deb ataladi. Magistralning markaziy va periferik qismlari o'rtasida rangi ham, suv miqdori ham farq qilmaydigan qolgan turlar sapwood (qayin, chinor, alder) deb ataladi.
Yadrosiz jinslarda o'rta qismda quyuq rang mavjud va bu soxta yadro deb ataladi. Sap daraxtining kengligi turlarga va o'sish sharoitlariga qarab o'zgaradi. Ba'zi turlarda yadro uchinchi yilda (yew, oq akatsiya), boshqalarida - 30-35 yilda (qarag'ay) hosil bo'ladi. Shuning uchun, yewning sap daraxti tor, qarag'ayniki esa keng.
Dastani daraxtidan yurak daraxtiga o'tish o'tkir (lichinka, yew) yoki silliq (yong'oq, sadr) bo'lishi mumkin. O'sayotgan daraxtda sap daraxti suv va mineral moddalarni ildizdan barglarga o'tkazish uchun xizmat qiladi va yadro mexanik funktsiyani bajaradi.
Yog'ochning mikro tuzilishi. Yog'ochning mikroskopda ko'rinadigan tuzilishi mikroyapı deyiladi. Yog'ochni mikroskop ostida tekshirish shuni ko'rsatadiki, u mayda zarralar - hujayralar, asosan (98% gacha) o'liklardan iborat. O'simlik hujayrasi nozik shaffof membranaga ega bo'lib, uning ichida sitoplazma va yadrodan iborat protoplast mavjud.
Yosh o'simlik hujayralarining hujayra membranasi shaffof, elastik va juda nozik (0,001 mm gacha) plyonkadir. U organik moddalar - tola yoki tsellyulozadan iborat.
Rivojlanayotganda, ma'lum bir hujayra bajarish uchun mo'ljallangan funktsiyalarga qarab, uning qobig'ining hajmi, tarkibi va tuzilishi sezilarli darajada o'zgaradi. Hujayra membranalarining o'zgarishining eng keng tarqalgan turi ularning lignifikatsiyasi va suberizatsiyasidir.
Hujayra membranasining lignifikatsiyasi hujayralar hayoti davomida ularda maxsus organik modda - lignin hosil bo'lishi natijasida yuzaga keladi va membrananing kuchli shishishi bilan birga keladi. Lignifikatsiyalangan hujayralar yoki butunlay o'sishni to'xtatadi yoki tsellyuloza membranali hujayralarga qaraganda ancha kichikroq darajada kattalashadi.
Hujayra devoridagi tsellyuloza mikrofibrillalar deb ataladigan tolalar shaklida taqdim etiladi. Mikrofibrillalar orasidagi bo'shliqlar asosan lignin, gemitsellyuloza va bog'langan namlik bilan to'ldiriladi. O'sish jarayonida hujayra membranalari qalinlashadi va g'ovak deb ataladigan qalinlashmagan joylarni qoldiradi. Teshiklar suv va erigan oziq moddalarni bir hujayradan ikkinchisiga o'tkazish uchun xizmat qiladi.
Yog'ochning makroskopik elementlari. Yillik qatlamlar, erta va kech yog'och. Kesma yadro atrofida joylashgan konsentrik qatlamlarni ko'rsatadi. Ushbu shakllanishlar yog'ochning yillik o'sishini ifodalaydi. Ular yillik qatlamlar deb ataladi. Radial kesmada yillik qatlamlar uzunlamasına chiziqlarga o'xshaydi, tangensial bo'limda ular qiyshiq chiziqlarga o'xshaydi. Yillik qatlamlar har yili markazdan chetga o'sib boradi va eng yosh qatlam tashqi hisoblanadi. Dumbaning oxirgi qismidagi yillik qatlamlar soni bo'yicha siz daraxtning yoshini aniqlashingiz mumkin. Yillik qatlamlarning kengligi zotga, o'sish sharoitlariga va magistraldagi holatiga bog'liq. Ba'zi turlarida (tez o'sadigan) yillik qatlamlari keng (terak, tol), boshqalarida ular tor (yog'och, yew). Eng tor yillik qatlamlar magistralning pastki qismida joylashgan; magistral bo'ylab yuqoriga qarab, qatlamlarning kengligi ortadi, chunki daraxt qalinligi va balandligi bo'yicha o'sadi, bu esa magistralning shaklini silindrga yaqinlashtiradi. Xuddi shu zot uchun yillik qatlamlarning kengligi boshqacha bo'lishi mumkin. Noqulay o'sish sharoitida (qurg'oqchilik, sovuq, ozuqa moddalarining etishmasligi, botqoqlangan tuproqlar) tor yillik qatlamlar hosil bo'ladi.
Ba'zan magistralning ikki qarama-qarshi tomonida yillik qatlamlar teng bo'lmagan kenglikka ega. Masalan, o'rmon chetida, yorug'likka qaragan tomonida o'sadigan daraxtlarda yillik qatlamlar kattaroqdir. Natijada, bunday daraxtlarning yadrosi yon tomonga siljiydi va magistral eksantrik tuzilishga ega. Ba'zi jinslar yillik qatlamlarning tartibsiz shakli bilan ajralib turadi. Shunday qilib, shox, yew va archa kesishmasida to'lqinsimon yillik qatlamlar kuzatiladi. Har bir yillik qatlam ikki qismdan iborat - erta va kech yog'och: erta yog'och (ichki) yadroga qaragan, engil va yumshoq; kech yog'och (tashqi) po'stlog'iga qaraydi, qorong'i va qattiq. Ignabargli daraxtlar va ba'zi bargli turlarda erta daraxt va kech daraxt o'rtasidagi farq aniq. Erta yog'och yozning boshida hosil bo'ladi va suvni magistralga o'tkazish uchun xizmat qiladi; Kech yog'och yozning oxiriga kelib cho'ktiriladi va asosan mexanik funktsiyani bajaradi. Uning zichligi va mexanik xususiyatlari kech yog'och miqdoriga bog'liq.
|