nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Talaffuz hamda diksiyani sozlash

|
Talaffuz hamda diksiyani sozlash
|
bet | 217/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Talaffuz hamda diksiyani sozlash
Ha, ba’zi o’qituvchilarning ovozi tabiatan berilgan. Biroq har qanday ovoz maxsus mashqsiz vaqt o’tishi jarayonida buzila boshlaydi. Har bir kishining ovozi o’zigagina xos: kuchli qattiq va ohangdordir.
Ovoz apparati 3 qismdan: generatorli, energetik, rezanotorlik xususiyatiga ega.
Ovoz generasiyasi ovoz tugunchalari og’iz bo’shlig’idagi to’siqlarda hosil bo’ladi, natijada shovqinli tovushlar yuzaga keladi.
Rezanator tizimida xalqum, burun-xalqum, og’iz bo’shlig’i, nutq ritmi va dinamik rivojlanishni ta’minlaydi.
Energetik tizimda tashqi nafas olish bilan bog’liq bo’lib, havo to’lqinlari va miqdorini tashkil etadi, tovushning kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Pedagog nutqi kuchli, uzoq masofaga yetib boradigan o’zgaruvchan, diapazonli (ovoz hajmi), tembri (ulug’lik, yorqinlik) bo’lishi talab etadi.
Maxsus ilmiy tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, past ovozda tushuntirish yuqori ovozda nisbatan samaraliroq o’zlashtirilar ekan.
Ovoz buzilishlari 4 sababga ko’ra sodir bo’lishi aniqlangan:
1. Har kungi ovoz zo’riqishi.
2. Ovoz apparatlarining zaifligi.
3. Gigiyena qoidalarini bilmaslik.
4. Ovoz apparatining tug’ma zaifligi.
Ovoz apparatining zo’riqishi natijasida ovozning buzilishi o’qituvchilar orasida 50 % ni tashkil etadi - bu baland ovoz bilan gapirishning oqibatidir. O’qituvchining ovozini ehtiyot qilishi haqida Abu Ali Ibn Sino “Tib qonunlari”da asarida shunday yozadi: “Ovozni yo’qotmaslik, nafas olish organlarini ishdan chiqarmaslik uchun, avvalo o’qishni past ovoz bilan, keyinchalik esa asta-sekin kuchaytirish lozim, lekin kuchli ovoz bilan o’qish ham uzoq muddat davom etmasligi lozim” (316-b). U yana davom etib yozadi: ”Uzoq muddat davomida qattiq tovush juda xavflidir. Chunki baqiriq ko’p miqdorda havoni ichga tortishni talab qilib, uzoq muddat tovush chiqarib turish esa ko’p miqdordagi havoni tashqariga chiqarishni talab qiladi (bularning har ikkisi ham xavflidir)” - degan edi.
|
| |
Diksiya. Talaffuzning aniqligi, ravshanligi

|
Diksiya. Talaffuzning aniqligi, ravshanligi
|
bet | 218/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023 Diksiya. Talaffuzning aniqligi, ravshanligi. Diksiya bu har bir so’z, jumlani aniq talaffuz etishdir. Talaffuzning aniqligi nutq apparatining sofligi, ya’ni sozlanganligiga bog’liq. Nutq hosil qilishda til, lab, yumshoq tanglay, kichik til, pastki jag’ faol qatnashadi. Shuning uchun ularni mashq qildirish darkor. Buning uchun maxsus artikulasion gimnastikalardan foydalanish mumkin. Bunday mashqlar nutq apparatini sozlaydi, har bir tovushni to’g’ri talaffuz qilishga o’rgatadi. Masalan, tilning chuchukligini mashq orqali tuzatish mumkin. Buning uchun til yuqori tanglay ostiga qattiq bosiladi. Gugurt cho’pi bilan talaffuz qilish orqali ham bunday natijaga erishsa bo’ladi.
Nutq, talaffuz diksiyasini pantomimik va mimik harakatlar bilan uyg’unlashtirish
Nutqning cho’ziqligi, davomiyligi alohida so’zlarning talaffuzi, uning ritmik tezligini tashkil etadi. Uning tezligi o’qituvchining individual xususiyatlariga bog’liq bo’ladi. Tajribalar shuni ko’rsatadiki, V-XI sinflarda 1 minutda 60 so’z, X sinflarda 75 so’z bayon qilinganda o’quvchilarning yaxshi o’zlashtirishga erishishi aniqlangan.
O’quv materiallarining murakkab qismi, bo’limlarini asta-sekinlik bilan, qolganlarini esa ritmik tezlik bilan uyg’unlikda tushuntirilishi lozim. O’quvchi qanchalik hayajonlansa, o’qituvchi shuncha sekin va xotirjam vaziyatda gapirishi katta samara beradi. Nutq jozibadorligi va boyligini oshirish uchun maxsus mashqlardan foydalanish tavsiya qilinadi. Bular: nafas olishni tashkil qilish, talaffuzini o’rganish, nutq sur’atini boshqarish, ovoz bog’lanishlarini mustahkamlash va boshqalardir. O’qituvchi nutqi tiniq, mazmunli, jarangli, aniq, o’quvchilar diqqatini o’ziga tortadigan, fikrlashga da’vat etuvchi, o’quvchini to’lqinlantiruvchi, uning uyqusini keltirmaydigan bo’lishi lozim.
Agar nutq tezligiga ritm deyilsa, uning cho’ziq yoki qisqalik jihatdan muayyan o’lchovga egaligiga vazn deyiladi. Masalan, she’riy asarlarning vazni: aruz, barmoq, oq she’r kabilar.
O’qituvchi o’z nutqini, talaffuz va diksiyasini pantomimik, mimik harakatlar bilan uyg’unlashtira olsa va shuning bilan birga chuqur kasbiy bilimlar zahirasiga ega bo’lsa, bunday o’qituvchini mohir usta, ustoz o’qituvchi deb atash mumkin.
|
| |
-arraning elektrmotori - Melioratsiya

8.10-rasm. Daraxt kundasini arqon yordamida tortib, qo'pormchi
mashina:
l-kunda; 2-po‘lat arqon; 3-traktor.
Ayrim traktorning old yoki orqa qismiga o ‘rnatilgan chig‘irlar
yordamida
ham
kundalarni
qo‘porish
mumkin,
bunda traktor
qo‘zg‘almasdan, turgan joyda chig'ir yordamida kundani qo‘poradi.
Bunday usulda traktor dvigatelining quvvatidan samarali foydalaniladi.
Tomiri qattiq b o ig an kundalarni kovlashda maxsus ish jihoziga
ega b o ig an mashinalardan foydalaniladi. Kundani kovlab, qo‘poruvchi
ish jihozi traktorning old yoki orqa qismiga maxsus rama orqali
qo‘zg‘aluvchan qilib o ‘matiladi. Traktor 1 ning yurish uskunasi
ramasiga qo‘zg‘aluvchan qilib o ‘rnatilgan ish jihozining ramasi 2 ning
oxiriga maxsus qo‘poruvchi tish 5 lar ham qo‘zg‘aluvchan qilib
o ‘matiladi
(8.11-rasm). Ish jihozini ko‘tarib, tushirish va qo‘poruvchi
tishni burish mos ravishda 6 va 3 gidrotsilindrlar yordamida amaiga
oshiriladi. Traktorning harakati davomida ish jihozi tushirilib, kundaga
tekkuncha yaqinlashtiriladi, traktor harakatdan to‘xtatilib, kundaning
tomirlariga kirgan tish 5 gidrotsilindr 3 orqali buralib, qo‘poriladi.
-rasm. Zemsnaryadni ish holatidagi о 'Ichamlari

С = - ^ - . п » '
(14.45)
z- nf
bu yerda uar - cho‘kindini aralashtirish tezligi, m/min; nf -
frezaning aylanishlar soni, ayl/min.
Yumshatkichni aylantirishdagi qarshilik kuchi quyidagi formula
orqali aniqlanadi;
F„ - (к, + к ^) ~~
-ш
1 —
L + mgI. - g - ц , N (14,46)
bu yerda kj - qattiq gruntni
solishtirma qirqish qarshiligi, N/m2,
(16000-20000 N/m2); k
2 - yumshatilgan gruntni solishtirma qirqish
qarshiligi, N/m2, (3000 N/m2); ц-ishqalanish koeffitsiyenti, (ji-0,7); a n -
kurakni freza o‘qiga nisbatan og£ish
burchagi, grad;
у - qirqish
burchagi, grad; mgr- gruntni massasi, kg.
Gruntni yumshatishga sarflanadigan
quvvat quyidagi formula
yordamida aniqlanadi:
P = M
l , k V
t
(14.47)
yu
100-rir
bu yerda Df - frezaning diametri, m; nf - frezaning aylanishlar
soni, ay/min;
r|f- frezaning F.I.K., (r|f=0,75-0,80).
AraJashmani so‘ruvchi
nasosning quvvati
quyidagi
formula
orqali
aniqlanadi:
Pnii = ] v Q J i , k V t
(14.48)
n
bu yerda
yat - aralashmaning hajmiy og‘irligi, kN/m3; Q - suv
nasosining
suv berish miqdori, m
3/s; N - suvning napori, m; r| -
nasosning F.I.K., (t) = 0,50-0,65).
239
XV bob. DRENAJ MASHINALARINI HISOBLASH
Drenaj quvurlarini yotqizish ishlari
asosan transheyali va
transheyasiz usullar yordamida amalga oshiriladi. Bundan tashqari
sho‘rlanmagan yeriardagi yer osti cluichuk suv sathini tushirishda
tuynukli drenajlardan foydalaniladi.
б-rasm. Daraxtlarni turtib, kovlovchi mashinaning umumiy

o ‘rnatilgan b o iib , u diskli arra 10 ni aylantiradi, arraga harakat elektr
motor 11 yordamida beriladi.
8.9-rasm. Daraxtni qamrab, kesuvchi mashinaning umumiy ко ‘rinishi:
1-aylanish platformasi; 2-yurish uskunasi; 3-ko‘tarish elektrmotori;
4-xartumning arqoni; 5-himoyalovchi moslama; 6-xartum;
7-qamragichning ramasi; 8-qamra-gich; 9-reduktor; 10-diskli arra;
-rasm. Diskli borona - Melioratsiya

8.18-rasm. Diskli borona:
1-bog‘lanish joyi; 2-yuqori tirqak; 3,6-osish sistemasini yuqori va pa-stki
riehaglari; 4-gidrotsilindrlar; 5-traktor; 7-disklar; 8-rama.
Ayrim rusumli diskli boronalarning texnik ko‘rsatkichlari 8.2-
jadvalda ko‘rsatilgan.
8.2 -jadval
Diskli boronalarning texnik ko‘rsatkichlari
Ko‘rsatkichlari
БДТ-7
БДТ-3
БМН-
2,5
БДНТ-
3,5
БДНТ-
2,2
Qamrash oralig‘i, m
7,0
3,0
2,5
3,5
2,2
143
8.2-iadvalning davomi
Ish unumdorligi, ga/soat
6 ,0 -7 ,6
1,7-2,1
0,7 -1 ,5
1,2-1,6
1,26
Ishlov berish chuqurligi, m
0,2
0,16-0,25
0,3
0,2
0,16-0,25
Ishchi tezligi, km/soat
10-12
6 -1 0
5 - 7
3 ,2 -5 ,4
7,6 gacha
Borona diskining diametri,
m
0,66
0,66
1,0
0,66
0,66
Korpusning og'ish
burchagi, grad
12-18
6 -1 8
15-30
6 -1 8
12-18
Disklar orasidagi masofa, m
0,22
0,22
0,22
0,22
0,22
Chek o'ichamlar,
uzunligi mm:
eni
balandligi
4380
4950
3000
4640
3320
1550
3600
2500
2900
2500
3700
1950
1840
2435
1480
Mashinaning massasi, kg
3550
1850
2800
1700
850
Traktor sinfi, kN
30
30
30
30
30
Bir nechta korpuslardan seksiyalar hosil qilinib, yerlarni
boronalash kengligini uzaytirish mumkin. Bunda korpuslar har xil
burchak ostida qo‘yiladi (8.19-rasm).
T o‘rtta korpusdan iborat bo‘lgan seksiya 2 ning chap va o ‘ng
tomonlariga tegishli ravishda 1 chi va 4 chi seksiyalar ulangan.
Seksiyalar gidrotsilindr 3 va 7 yordamida boshqariladi.
Qamrash kengligi 2,2-7,0 m bo‘lib, unga mos ravishda 50-60 kN
klass traktorlari qo‘llaniladi. Har bir korpusda 5-9 dona disk bo‘lib,
ularning diametri 0,5-0,7 m ni tashkil qiladi va ular yordamida 0,20-
0,25 m chuqurlikdagi gruntlarga ishlov berish mumkin.
Botqoqlik qurishi natijasida yer sirtida qatqaloqlar hosil bo‘ladi,
ushbu qatqaloq va boshqa kesaklarni maydalashda frezali ish jihoziga
ega bo‘lgan mashinalar ishlatiladi.
8.19-rasm. Diskali murakkab borona:
1,2,4-chap, o ‘rta va o ‘ng
seksiyalar; 3,7-
gidrotsilindrlar; 5-sek-
siyaning ramasi; 6-re-zina
g'ildiraklarning ramasi;
8-tozalagich;
9- rezina g'ildlraklari;
10- to‘g ‘rilovchi
mexanizm.
144
Frezali ish jihozlari traktorga osma yoki tirkama holda o'rnatiladi.
Traktorga osma ravishda o ‘matiigan frezali ish jihozining umumiy
ko‘rinishi 8.20-rasmda keltirilgan.
8.20-rasm. Tuproq qatqaloqlariga ishlov beruvchi frezali mashina:
1-harakatni qo‘shuvchi mexanizm; 2-harakatni pasaytiruvchi reduktor; 3-kardan
|
- elektr kabeli; 2- suv quvuri; 3- drenaj quvuri; 4- suv y o ‘llari; 5- elektrmotor

1- elektr kabeli; 2- suv quvuri; 3- drenaj quvuri; 4- suv y o ‘llari; 5- elektrmotor; 6- qirquvchi parraklar; 7- g ‘ildiraklar; 8- suv quvuri; 9- arqonni bog‘lovchi moslama. Drenaj quvurini yuvib, tozalovchi qurulmaning amaldagi holati
7.17-rasmda ko‘rsatilgan.
Parrak quvur ichidagi loyqa va o ‘tlarni qirqish uchun xizmat qiladi.
Parrakning aylanma harakatiga yo‘naltirilgan suv yordamida qirqilgan
chiqindi suv bilan aralashib, drenaj nishabligi bo‘yicha kollektorga
chiqadi.
Ish jihozini suv bilan ta’minlash uchun m a’lum uzunlikka ega
bo‘lgan qattiq rezina quvuri hamda elektrmotorga energiya berish uchun
maxsus kabel bilan jihozlanadi. Elektrmotor 12 voltda ishlovchi
o ‘zgarmas tokga m o‘ijalIangan.
127
7.1 7-rasnt. Drenaj quvurini yuvib, tozalovchi uskuna; 1-suv quvuri; 2-ilgak;
3-g‘iidirakiar; 4-suv teshigi; 5-drenaj quvuri; 6-po'iat
arqon; 7-eIekir kabeli; 8-rotor.
Bu texnologiya murakkab bo‘lishiga qaramasdan uni qo‘llash
orqali quvurni tozalash jarayonida tozalovchi ish jihoziga maxsus po‘lat
arqon ulanib, u drenaj quvuri ichiga keyingi muddatdagi tozalash
ishlarini bajarish uchun qoldirib ketiladi.
Tashlab ketilgan po‘lat arqon yordamida quvurni tozalash birinchi
tur texnologiyasi bilan amaiga oshiriladi.
Drenaj
quvurlarini
yuvib-tozalovchi
qurilmani
ishlatish
texnologiyasi quyidagi uch holatda bo‘lishi mumkin:
1. Yer osti suvlarining sathi drenaj quvurlarini qamrab olgan
holatda (7.14-rasm). Birinchi chig'irdagi p o ia t arqonga tozalovchi ish
jihozining bir uchi ulanib, ikkinchi uchi esa quvurdagi arqonning bir
uchiga ulanadi. Quvurdagi arqonning ikkinchi uchi ikkinchi chig‘ir
arqoniga ulanadi. Tozalash chig‘irlar yordamida quvur ichidagi arqonga
o ‘rnatilgan tozalovchi moslamaning oldinga va orqaga harakatlantirish
orqali amaiga oshiriladi (7.13-rasm). Tozalangan chiqindilar yer osti
suvlari yordamida drenajning nishabligi hisobiga
kollektorga kelib
tushadi.
2. Yer osti suvlari drenaj quvurlari sathidan past bo‘lgan holatda.
Drenaj transheyalari ichidagi poMat arqonlarga quvurni suv yordamida
tozalovchi ish jihozi (7.15-rasm) ulanadi. Ish jihozini ulash, birinchi
holatdagidek amaiga oshiriladi. Ushbu ish jihozining oldingisidan farqi,
o ‘zaklar ichidan maxsus suv y o ‘llari va teshiklar ochilgan bo‘lib, ular
rezina quvurlari orqali suv nasosiga ulanadi. Bu usulda tozalash jarayoni
ham xuddi oldingi usuldagiday olib boriladi. Tozalash jarayoni
tugagandan so‘ng, quvur ichiga keyingi muddatdagi tozalash ishlarini
amaiga oshirish uchun po‘lat arqonlar qoldiriladi.
128
3.
Drenaj quvurlari to ig a n hamda quvur ichiga p o ia t arqon
bo‘lmagan holatda. Bunday holatda drenaj quvurlarini tozalash jarayoni
murakkab bo1 lib, uni amalga oshirish uchun maxsus ish jihozlaridan
foydalaniladi
Ta’lim olganlikni nazorat qilish va tashxislash tamoyillari

|
Ta’lim olganlikni nazorat qilish va tashxislash tamoyillari
|
bet | 67/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Ta’lim olganlikni nazorat qilish va tashxislash tamoyillari.
Pedagogikada o‘quvchilarning ta’lim olganligini tashxislash va nazorat qilish tamoyillarining tizimi ishlab chiqilgan. Ulardan eng muhimlari xolislik (ob’ektivlik), tizimlilik (sistemalilik), ko‘rgazmalilik (oshkoralik) sanaladi.
Xolislik (ob’ektivlik) tashxis testlari (topshiriqlari, savollari), tashxis jarayoni mazmunining ilmiy asoslanganligi, pedagogning barcha ta’lim oluvchilarga do‘stona munosabati hamda bilim, malakalarni baholashning aniq ko‘rinishda belgilangan mezonlaridan iborat. Amalda tashxisning xolisligi qo‘yilgan baholar nazorat metodlari va vositalaridan, tashxis o‘tkazgan o‘qituvchidan qat’iy nazar xamma vaqt mos kelishini anglatadi.
Tizimlilik (sistemalilik) tamoyilining talabi shundan iboratki, tashxislash nazoratini ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida – bilimlarni boshlang‘ich idrok etishdan to amalda qo‘llashgacha bo‘lgan bosqichlarida olib borish kerak.Tizimlilik barcha ta’lim oluvchilar o‘quv muassasida bo‘lgan birinchi kundan boshlab oxirigacha muntazam tashxisga jalb etilishini anglatadi. Ta’lim oluvchining bilimi va egallashi lozim bo‘lgan barcha ji-hatlarni ishonchli tekshirish uchun ta’lim nazoratini tez-tez o‘tkazish kerak. Tizimlilik tamoyili tashxis o‘tkazishga bir butun yondashuvni talab etadi-ki, bunda nazorat, tekshirish, baholashning turli shakllari, metodlari, vositalari uzviy o‘zaro bog‘liqlikda va birlikda qo‘llaniladi, bir maqsadga xizmat qiladi. Bu kabi yondashuv tashxisning ayrim metodlari va vositalarini mutloqlashtirishga yo‘l qo‘ymaydi.
Ko‘rgazmalilik (oshkoralik) tamoyili avvalo barcha ta’lim oluvchilarni aynan bir xil mezonlar bo‘yicha ochiq sinovdan o‘tkazishni anglatadi. Tashxis jarayonida belgilanadigan har bir o‘quvchi reytingi ko‘rgazmali, qiyosiy xarakterga ega. Oshkoralik tamoyili, shuningdek, baholarni e’lon qilish va motivatsiyalashni talab etadi. Baho mo‘ljal (orientir) bo‘lib, ta’lim oluvchilar unga muvofiq o‘zlariga qo‘yiladigan talablar va pedagogning xolisligi haqida fikr yuritadi. Tamoyilni amalga oshirishning zarur sharti tashxislash natijalarini e’lon qilish, ularni manfaatdor shaxslar ishtirokida muhokama va tahlil qilish, nuqsonlarni tugatishning istiqbolli rejalarini tuzish hisoblanadi.
|
| |
Og‘zaki tekshirish - Pedagogika kafedrasi

|
Pedagogika kafedrasi
|
bet | 69/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Og‘zaki tekshirish. Bu metod bilimlarni nazorat qilish va baholashning ancha keng tarqalgan an’anaviy usullaridan biridir.
Og‘zaki tekshirishning mohiyati shunda ko‘rinadiki, o‘qituvchi o‘quvchilarga o‘rganilgan mavzuning mazmunidan kelib chiqib, savollar beradi va ularni javob berishga undaydi. Ana shu tarzda ularning o‘zlashtirish darajasini aniqlaydi. Og‘zaki tekshirish o‘quvchilarning bilimlarini tekshirishni savol-javob usuli asosida amalga oshiriladi. Ushbu usul ayrim hollarda suhbat usuli deb ham ataladi. Og‘zaki tekshirishda o‘qituvchi o‘rganilayotgan mavzuni alohida qismlarga ajratadi va ularni har biridan o‘quvchilarga savollar beradi. Biroq o‘quvchilarning nutqini o‘stirish hamda ularning chuqur va mustahkam bilimga ega bo‘lishlari uchun ulardan shu yoki oldingi mavzuni butunlay esga tushirishni talab qilish mumkin.
YOzma tekshirish – o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini nazorat qilish va baholashning eng samarali usullaridan biri bo‘lib, ular-ning ijodiy qobiliyatlarini baholash imkonini beradi. Mazkur usulning mohiyati shundaki, o‘qituvchi alohida mavzu yoki o‘quv dasturining ma’lum bo‘limini o‘tib bo‘lganidan so‘ng oz vaqtning ichida barcha o‘quvchilarni tekshirishi mumkin. YOzma tekshirish nazorat ishi, insho, bayon, diktant va b. yordamida olib boriladi. Ammo o‘qituvi va o‘quvchi o‘rtasida bevosita aloqaning yo‘qligi sababli uning fikrlashini kuzatish imkoni bo‘lmaydi.
Amaliy topshiriqlarni bajarishga asoslangan tekshirish. Bajarilayotgan amaliy harakatlar (sport, mehnat harakatlari)ning to‘g‘riligini kuzatish yoki olingan natijalarga tayanishdan iborat bo‘lishi mumkin. Amaliy tekshirish tabiiy-matematik sikldagi fanlardan o‘quvchilarning o‘zlashtirishini xisobga olishda keng foydalaniladi. Bu usul yordamida o‘quvchilarning olgan bilimlarini amaliyotda qo‘llay olish malakasi aniqlanadi.
Uy vazifalarini tekshirish. O‘quvchilarning o‘zlashtirishini nazorat qilish uchun ularning uyga berilgan vazifalarni bajarishini tekshirish katta ahamiyatga ega. Uy vazifalarini tekshirish o‘qituvchiga o‘quvchilarning o‘quv ishiga bo‘lgan munosabatini, o‘rganilgan materialni qanchalik egallaganligini, uy vazifalarini bajarishdagi mustaqillik darajasini aniqlashga imkon beradi.
Ma’lumki, bugun ta’lim tizimida reyting nazoratidan keng foydalanilmoqda. Reyting deganda baholash, tartibga keltirish, klassifikatsiyalash, bironta hodisani oldindan belgilangan shkala bo‘yicha baholash tushuniladi. Reyting nazorati o‘quvchining ma’lum bir fandan reytingini aniqlaydi.
|
| |
III.Yangi mavzu bayoni - Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish

III.Yangi mavzu bayoni:
Hindiston V asrlarga qadar mayda-mayda davlatlarga bo`linib ketgan edi. Ularning hukmdorlari roja deb atalgan. Shunday rojalardan biri Chandragupta mamlakatni birlashtirish harakatini boshladi. U 320- yilda Gang daryosi havzasida birlashgan davlat tuzishga muvaffaq bo`ldi.
Bu davlat tarixga Gupta davlati nomi bilan kirdi. Chandragupta I ning (320-340) vorislari hukmronligi davrida davlat chegarasi Arabiston yarim oroliga qadar yetkazildi. Shu tariqa Gupta imperiyaga aylandi.
Guptalar davrida Hindiston iqtisodiy va madaniy jihatdan yuksaldi. Imperiya VI asr boshlarigacha yashadi.
VII asrda Xindistonda bo’lgan Xitoy tarixchisi SYuan Szyanning Yozishicha, unda 70 ga yaqin katta-kichik knyazliklar bo’lgan. Knyaz-rojalar o’zlarining ko’psonli Yaqinlari va xizmatkorlari bilan xashamatli saroylarda yashaganlar. Rojalar qarindoshlari, a’yon va amaldorlariga yer-mulk xamda ularda Yashagan axolini taqdim etganlar. Davlat yerlarining qolgan qismi dexqonlarga ijaraga berilgan. Braxman-koxinlar qo’lida xam ko’plab ekin maydonlari to’plangan. Manbalarda Yozilishicha, o’ta taqvodor rojalardan biri knyazligidagi 1400 qishloqni ibodatxonalarga in’om etgan ekan.
O’zaro urushlardan kuchsizlanib borgan Xindistonni chet bosqinchilar xam talaganlar. Xususan, Arab xalifaligining parchalanishidan vujudga kelgan musulmon davlatlari xukmdorlari XI asrdan Xindistonga xujum boshlaydilar. G’azna xukmdori Maxmudning qo’shinlari XI asr boshlarida mamlakat shimoliga 17 marta bosqinchilik yurishlari uyushtirgan. Ma’lum muddat o’tib Xindistonning shimoliy qismi musulmon xukmdorlari tomonidan to’liq bosib olinadi.
Hindiston dunyo ilm-fani taraqqiyotiga eng ko`p hissa qo`shgan davlatlardan biri sanaladi. Bu mamlakatda matematika, astronomiya va tibbiyot sohasida katta yutuqlarga erishilgan. o`rta asrlarda qurilgan rasadxonalar bugungi kungacha saqlanib kelmoqda.
Hind astronomlari dunyoda birinchi bo`lib Yerning o`z o`qi atrofida aylanishini va uning shar shaklida ekanligini taxmin qilganlar.
Hind matematiklari ayni shu davrda sanoqning o`nlik tizimini yaratdilar. Bu kashfiyot jahon fani taraqqiyotiga ulkan hissa bo`lib qo`shildi. Sayyoralarning koinotda turgan joyini aniqlab beruvchi jadvalni ham hindlar kashf etdilar.
|
O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash mezonlari

|
O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash mezonlari
|
bet | 72/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash mezonlari. O‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash mezonlari hamma vaqt bahstalab mavzu bo‘lib kelgan. CHunki u turli adabiyotlarda turlicha yoritilgan. Biroq mavjud qarashlarni umumlashtirib aytish mumkinki, o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalarini baholash mezonlari har bir fanning maqsad va vazifalariga, shuningdek, sinf (guruh)dagi o‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga tayangan holda belgilanadi. SHuningdek, baholash mezonlarini ishlab chiqishda o‘quvchilarning og‘zaki javob berishlari, ko‘nikma va malakalariga alohida-alohida yondashiladi. Masalan, ximiya darsidan baholash mezonlariga o‘quvchilarning og‘zaki javoblari, amaliy topshiriqlarni bajara olishlari va amalda mavjud bilimlarini namoyish eta olishlari inobatga olinadi. Buni «4» baho misolida aniqlashtiramiz. Og‘zaki javob berishda «4» baho qo‘yiladi, agar: a) o‘rganilayotgan mavzu yuzasidan to‘g‘ri javoblar bersa; b) material mantiqiy ketma-ketlikda aniq bayon etilsa; v)o‘qituvchi talabi bilan tuzatilgan ikki-uchta unchalik ahamiyatga ega bo‘lmagan xatolarga yoki ba’zi to‘liq bo‘lmagan javoblarga yo‘l qo‘ysa.
Yozma topshiriqni bajarishda «4» baho qo‘yiladi, agar: a)masalani echishda va izohlashda muhim xato bo‘lmasa; b)topshiriqni bajarish va izohlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lmagan bir-ikki xatoga yo‘l qo‘yilsa yoki bitta izohning mohiyati ochib berilmagan bo‘lsa.
Amaliy bilimlarni namoyish etishda «4» baho qo‘yiladi, agar: a)ishni to‘liq, muhim xatolarsiz bajarsa, natija chiqara olsa; b)ishni bajarishda, tajribani tugallashda ikki-uch muhim bo‘lmagan xatolarga yo‘l qo‘ysa.
Yuqoridagilardan kelib chiqib shunday xulosa chiqarish mumkin:
5»baho qo‘yiladi, agar: a) o‘quvchi dasturdagi materialni to‘liq o‘zlashtirib olgan bo‘lsa; b) o‘rganilgan mavzu bo‘yicha asosiy fikrlarni ochib bera olsa; v) egallangan bilimlarni amalda erkin qo‘llay olsa; g) o‘rganilgan mavzuni bayon qilishda, yozma ishlarda xatolarga yo‘l qo‘ymasdan, ma’lumotlarni tushuntirib bera olsa.
|
| |
Birinchidan - Pedagogika kafedrasi

|
Pedagogika kafedrasi
|
bet | 71/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Birinchidan, O‘zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi» ta’limni dekmokratik va insonparvarlik tamoyillari asosida rivojlantirishni nazarda tutadi. Besh balli baholash tizimi qattiqo‘llikni, o‘qituvchining mustabidligi hamda uning ta’lim jarayonida yakka hukmronligini ta’minlashga xizmat qilib kelgan.
Demak, ushbu jarayonda talab va amaldagi holat bir-biriga muvofiq kelmaydi.
Ikkinchidan, baholash mezoni o‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasida ixtiloflarni keltirib chiqarishga emas, aksincha, o‘zaro faol hamkorlik, bir-birini tushuna olishlari uchun xizmat qilishi lozim.
Uchinchidan, baholash mezoni faqatgina o‘quvchilar tomonidan bilim, ko‘nikma va malakalarning o‘zlashtirilish darajasini nazorat qilish uchungina emas, balki ta’limni tashxis etishning faol ko‘makchisiga aylanishi zarur.
Baholashning besh balli tizimi birdan beshgacha farqlanuvchi dastlabki baholar qo‘yish tartibini bildirib, mohiyati esa baholarning o‘rtasidan kelib chiqqan holda choraklik (yillik) o‘zlashtirish natijalarini aniqlash tartibidan iborat.
Masalan, o‘quvchi biror o‘quv fanidan uchta nazorat ishini 3, 4 va 5 ga bajargan, joriy nazorat bo‘yicha ham shunday natijalarni qayd etgan bo‘lsa, unga chorak uchun «4» baho qo‘yiladi. Bu esa joriy, oraliq va yakuniy nazorat paytida yaxshi tayyorgarlik ko‘rgan o‘quvchining ijobiy baholanishi o‘rniga, chorak yoki yil oxirida muayyan mavzudan «5» bahoga berilgan javoblarining mutlaqo inobatga olmasligiga sabab bo‘ladi..
Reyting tizimida o‘zlashtirish natijasi nazoratning ko‘rsatilgan barcha shakllardan o‘tish jarayonida to‘plangan ballarni qo‘shish yo‘li bilan aniqlanadi. Har bir nazorat turi uchun 10 balldan taqsimlanganda (o‘quv fani uchun 100 ball hisobida) unga 7, 5, 8, 7 ball qo‘yilsa, o‘quvchining chorak yoki yarim yillik uchun to‘plagan bali 27 ballni tashkil etadi, bu esa 55 foizdan kam, shuning uchun u etarlicha reyting balini to‘plamaguncha va barcha nazorat shaklidan o‘tmagancha attestatsiya qilinmaydi. Demak, reyting ti-zimi olingan baho bilan egallangan bilim o‘rtasida tafovut kelib chiqishining oldini oladi.
Reyting tizimi yana bir qator afzalliklarga ega, chunonchi:
ta’lim jarayonida baholash tizimi imkoniyatlarini kengaytirish;
o‘quvchi bilimini eng adolatli mezonlar yordamida aniqlash;
ta’limni standartlashtirish jarayoni uchun zarur imkoniyatlarni ochib berish;
ta’lim standartlarida ko‘zda tutilgan o‘quv dasturiga kirgan majburiy ixtiyoriy mavzularning to‘laligicha o‘zlashtirilishi;
o‘quvchilarda o‘z ustida mustaqil ishlash intilish, erkin fikr yuritish, bilimlarni egallashga nisbatan izchil yondashuv yuzaga keladi;
o‘quvchilarda yomon baho olishga bo‘lgan qo‘rquv yo‘qolib, uning o‘rniga bilimlarni ixtiyoriy o‘zlashtirish, mavjud kamchilik va nuqsonlarni bartaraf etish yo‘lida mustaqil ishlash imkoniyati yaratiladi. Boshqacha aytganda, qo‘rquv o‘rniga intilish, rejalashtirish, harakat qilishga ehtiyoj tug‘iladi, o‘rganishga nisbatan qiziqish ortadi.
|
| |
Nazorat qilish - Pedagogika kafedrasi

|
Pedagogika kafedrasi
|
bet | 66/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Nazorat qilish vazifasi o‘quvchilarning bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash va baholashdan iborat. Bu o‘quv materiallarini o‘rganishning keyingi bosqichiga o‘tish imkoniyatlarini aniqlashtiradi hamda o‘qituvchining o‘quv metodlarini va usullarini to‘g‘ri tanlaganini nazorat qiladi. Nazorat qilish vazifasi o‘quv materiallarini o‘rganishning maqbul yo‘llarini topish bilan bog‘liqdir.
O‘qitish vazifasi o‘quvchilarning bilimini tekshirishda aniq ko‘rinadi. YAngi mavzuni mustahkamlash jarayonida yoki uy vazifalarini tekshirishda o‘quvchilarning o‘tilgan mavzuni takrorlashga, ular uchun tushunarsiz bo‘lgan ma’lumotlarni bilib olishlariga imkon tug‘iladi. CHunki guruhdagi boshqa o‘quvchilar javob berayotgan o‘quvchining fikrlarini diqqat bilan tinglashadi va avval egallangan bilimlarni mustahkamlab, qo‘shimcha ma’lu-motlar bilan boyitishadi. O‘rtoqlarining javoblariga qo‘shimcha qilishga yoki echilmay qolgan savollarga javob berishga shaylanish orqali o‘rganilgan mavzuni aniqlashtirishga harakat qiladi.
Nazoratning tarbiyalash vazifasi shundan iboratki, o‘quvchilar tekshirishga tayyor bo‘lish uchun darslarni o‘z vaqtida tayyorlaydilar, bo‘sh vaqtlaridan unumli foydalanishga harakat qiladilar, intizomga o‘rganadilar.
SHuningdek, tekshirish va baholash o‘quvchining o‘z bilimlari va qobiliyatlarini o‘zi mustaqil aniqlashiga ham yordam beradi. O‘zidagi kamchiliklarni ko‘ra olishga va uni tugatish yo‘llarini izlashga ko‘maklashadi. Lekin o‘quvchining bilimini baholashda o‘qituvchi nohaqlikka yo‘l qo‘ysa, o‘quvchi bilan o‘qituvchi o‘rtasida ziddiyat kelib chiqadi. Uy vazifalarining esa haddan ziyod ko‘p bo‘lishi ham o‘quvchilarning yuzaki dars tayyorlashiga olib keladi.
Eng asosiysi, o‘zlashtirishni hisobga olish, shaxsning ijobiy fazilatlarini shakllantirish, yaxshi o‘qishga xohish uyg‘otish, o‘quv ishlariga vijdonan yondashish, javob berishga tayyorlanishda mustaqil bo‘lish hamda bilish faoliyatini chuqurlashtirishga qaratilmog‘i lozim.
Agar nazoratning o‘qitish va tarbiyalash vazifalari to‘g‘ri amalga oshirilsa, shaxsning tafakkurini rivojlantirishga, xis-tuyg‘ulari va axloqiy sifatlarini tarbiyalashga imkon tug‘iladi. Bu esa o‘z-o‘zidan nazoratning rivojlantiruvchi vazifasi sanaladi.
|
| |
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini tadbiq etishning samarali yo'llari

asoslangan turli sinflar va belgilanishlardagi axborot tizimlari ushbu fanning obyekti bo’ladi.
Informatika va axborot texnologiyalari ularni ishlab chiqish, loyihalashtirish, yaratish va amalda
foydalanishning barcha tomonlarini o’rganadi.
Hozirgi vaqtda AAT juda keng tarqalgan. AAT tasniflanishi bir qator alomatlar bo’yicha
amalga oshiriladi, yechilayotgan vazifaga ko’ra tasniflanishning turli xildagi alomatlarini tanlab
olish mumkin. Bunda bitta AATning o’zi bitta yoki bir nechta alomatlar bilan ta’riflanishi
mumkin. AATni tasniflashning alomatlari sifatida quyidagilardan foydalaniladi: hududni qamrab
oluvchi qo’llanish sohasi, axborot jarayonlarini tashkil qilish, faoliyatni yo’naltirish, belgilanish,
tuzilma va boshqalar. Faoliyatni yo’naltirish bo’yicha AATni tasniflash 4
-Mavu: O’qituvchining nutq va muloqot madaniyati

|
-Mavu: O’qituvchining nutq va muloqot madaniyati
|
bet | 215/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023 20-Mavu: O’qituvchining nutq va muloqot madaniyati
REJA:
O’qituvchi nutqi - pedagogik mahorat ko’zgusi sifatida
Nutqni boshqarishning ilmiy asoslari
Olimlarning hisoblashlariga ko’ra o’quv uchun ajratilgan vaqtning taxminan 1/4 - 1/2 qismi o’quvchilarning o’qituvchi nutqini eshitishlari va tushunishlari uchun sarflanadi. Demak, o’quv materialining o’quvchilar tomonidan puxta o’zlashtirilishi o’qituvchi nutqining kamoloti va yorqinligiga bog’liq ekan.
Haqiqatan ham, A.Avloniy ta’kidlaganidek “So’z insonning daraja va kamoli, ilm va fazlni ulug’lab ko’rsatadurg’on tarozisidir. Aql sohiblari kishilarning fikr va niyatini, ilm va quvvatini, qadr va qimmatini so’zlagan so’zidan bilur”. Ayniqsa, o’quvchilar o’qituvchi talaffuzi, nutq texnikasiga katta e’tibor beradilar. Duduq, kirish, tovushga taqlid kabi so’zlarning, masalan “aytaylik”, “xo’sh”, “anaqa”, “o’tga-bo’tga”, “demak” kabi so’zlarning o’rinsiz ravishda ko’p takrorlanishi o’quvchilarning ensasini qotiradi. Bunday hol faqat o’rta maktab o’qituvchilari va o’quvchilari orasidagina emas, balki oliy o’quv yurti professor-o’qituvchilari orasida ham uchrashi achinarli holdir. Masalan, sobiq ittifoq davridagi SamDUning bir o’qituvchisi (muayan sabablarga ko’ra u kishining ismini aytmadik) bir juft ma’ruza davomida 82 marta hyech bekorga “xo’sh” va 172 marta “demak”so’zini ishlatgan. Bunday hol o’quvchi va talabalarning fanga bo’lgan qiziqishlarni so’ndiradi.
Kishining ovozi, tabiati o’zgarmas degan fikrlarga qo’shilib bo’lmaydi. Hozirgi zamon fiziologiya faninig dalolat berishicha ovoz sifatini mutlaqo o’zgartirish mumkin. Bu tarixiy faktlar bilan ham isbotlangan. Masalan, buyuk notiq Demosfen o’z duduqligini mashq qilish tufayli yengib Qadimgi Rimning buyuk notig’iga aylangan.
Hozirgi kunda nutq texnikasiga doir mashqlar tizimi ishlab chiqilgan. Bu tizim teatr pedagogikasi tajribalariga tayanadi hamda nutq paytida to’g’ri nafas olish, tanaffus va diksiyani so’zlash kabi ko’nikmalar o’quv-metodik majmuasidan tashkil topgandir. Mazkur tizimni o’zlashtirgan istalgan o’qituvchi o’z nutqi orqali o’quvchilarda o’zi istagan bilim, ko’nikma va malakalarni singdira oladi, tarbiyalay oladi.
|
| |
ФОРМИРОВАНИЕ - download

Qidiruv: ФОРМИРОВАНИЕ
Формирование эффективной коммуникативной политики высшего учебного заведения
Ma'lumotlar to'planadi va tahlil qilinadi to'rtta yordamchi tizimlar, ular birgalikda marketing axborot tizimini tashkil qiladi
137,46 Kb.
5
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
a s o s i y o m i l l a r

qolmoqda. Ammo kompyuter muhitida ishlovchi hozirgi mutaxassislar o’ttiz yil oldingi, axborot
hisoblash markazlari sharoitida markazlashtirilgan holda ishlab chiqilgan texnologiyalar ustunlik
qilgan davrda mehnat qilganlaridan farq qiladi. Eng avvalo hozirgi sharoitda faoliyat
yuritayotgan zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarida, avvalda bo’lganidek,
tizimdan foydalanuvchi, iqtisodchi, vazifalarni qo’yuvchi, operator, dasturchi, xizmat
ko’rsatuvchi texnik xodimlarning vakillari o’rtasida aniq farqlar yo’q. Bundan tashqari, AAT
ishlab chiqaruvchisi va foydalanuvchisi o’rtasida yaqin vazifalarga qadarlik yengib o’tib
bo’lmaydigan «devor» qulagan. Hozirda tayyor instrumental dasturiy vositalar mavjudki, ular
izohlash usuli bilan shaxsiy dasturiy - yo’naltirilgan mahsulotlar - amaliy dasturlar paketlarini
tezda ishlab chiqishga imkon beradi. Buning uchun eng avvalo o’z sohasining yaxshi mutaxassisi
bo’lishi kerak. Foydalanuvchiga yordam berish uchun obyektli-yo’naltirilgan yondoshish borgan
sari faolroq tadbiq etilmoqda, u mutaxassisga AAT tadbiq etilgunga qadar birlamchi
hujjatlarning turli-tumanliklari bilan ishlashga imkon beradi.
-
rasmda keltirilgan.
 Faoliyat ko’rsatish sohasi bo’yicha

Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ilmiy tadqiqot loyihalari, konstruktorlik ishlari,
texnologik tayyorlashda qo’llash ilmiy tadqiqotlarning avtomatlashtirilgan tizimi, loyihalash
avtomatlashtirilgan tizimi, ishlab chiqarishni texnologik tayyorlash avtomatlashtirilgan
tizimining yaratilishiga olib keladi.
Kompleks ITAT va LAT ilmiy-tadqiqot instruktorlari va loyiha tashkilotlarida fundamental
tadqiqotlarni olib borish va texnika, texnologiyalarning yangi avlodlarini yaratish uchun
ishlatiladi. Bunday tizimlar tarkibiga sun’iy intellekt komponentlari(ekspert tizimlar, bilimlar
bazasi, multimedia vositalari) va ishchi stansiyalari lokal tizimlari hamda tadqiqotchi
konstruktorlarning avtomatlashtirilgan ishchi o’rinlari kiradi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ilmiy-tadqiqotlar, loyiha-konstruktorlik ishlari va
ishlab chiqarishni texnologik tayyorlashdan asosiy maqsad «tadqiqot-loyihalash-konstruktorlash-
ishlab chiqarishga tayyorlash» hayotiy davrining barcha bosqichlarida mahsulot ishlanmalari va
texnologiyasini o’tkazish, sifati, foydalanish xarakteristikasi, texnologiyasi, yangi mahsulot
ilmiyligi jihatini oshirish, nomenklaturani kengaytirish, tajribaviy ishlab chiqarishni
qisqartirishdan iborat.
Sanoat sohasida AAT iyerarxiyasining sohaviy harakati ustunlik qiladi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish va rivojlantirishning zamonaviy tenden-

ortmoqda. Tashkilot ichidagi turli axborot tizimlarining intergralashuv tendensiyalari va turli
tashkilotlar axborot tizimlarining o’zaro foydali kommunikatsiya aloqasi barqarorlashmoqda.
6. Ko’pgina faoliyat yurituvchi tashkilotlarda yangi dasturiy ilovalarga bo’lgan ehtiyoj
ortmoqda. Yangi dasturiy ilovalarga bo’lgan talab va ularni amalga oshirish o’rtasidagi disbalans
to’xtovsiz o’sib bormoqda. Mavjud tizimlarni yangi sharoitlarga moslash yoki texnik vositalar,
operasion tizimlar bilan ishlash uchun modifikasiyalash harajatlarining o’sib borishi tufayli
ilovalar sonini oshirish oqsayapti. Bunday holatdan chiqib ketish uchun oxiridagi
foydalanuvchilarni shaxsiy tizim va ularning ilovalarini yaratishga jalb etish, ularga kuchli
asbob-uskuna vositalarini yetkazib berish lozim.
7. Avtomatlashtirilgan axborot tizimidagi asosiy bo’g’in baribir inson bo’lib qolaveradi.
Shuni qayd etish lozimki, hozirgi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari faoliyatida tizimning
oxiridagi foydalanuvchi bilan loyihalovchi, operator, dasturchi, xizmat ko’rsatuv xodim o’rtasida
aniq tafovvut yo’q. Bugungi kunda interpretasiya uslubi orqali o’z dasturiy mo’ljallangan
mahsulotni – amaliy dasturlar paketini tezda ishlab chiqish imkonini beruvchi tayyor dastur
vositalari mavjud.
8. Texnik qarorlarning butun ahamiyatiga qaramasdan, AATning ahamiyati va qimmatini
loyihalashtirish ishtirokchilari ishlab chiqadigan noyob mahsulotlar belgilaydi. Ayni paytda
AATning uzoq vaqt va mustahkam ishlashi uchun undan foydalanish bo’yicha batafsil bayon
etilgan yo’riqnomaning bo’lishi hal etuvchi ahamiyatga ega bo’ladi.
9. AAT yaratishning asosiy shartlari quyidagilar sanaladi: harajatlarni qoplashni ta’minlovchi
samara manbaining mavjudligi; boshqaruv jarayonlari va obyektlarini avtomatlashtirishning
talab darajasini ta’minlash; obyektning belgilangan talablarga mos xolda AATni yaratishga
tayyorligi; AATni yaratish talabiga mos holda tashkiliy, ishlab chiqarish, texnologik tizimlarni
qayta qurish va modernizasiyalash, AATning texnik hujjatlarga mos holda texnik va dasturiy
vositalar bilan jamlanish kafolati, AATni talab darajasidagi malakali xodim bilan ta’minlash,
AATdan foydalanuvchilarni tayyorlash va qayta tayyorlash. AATni yaratish, ishlash va
rivojlanish natijalarini belgilovchi asosiy omillar quyidagicha:
- Xodimning axborotlarni qayta ishlashni avtomatlashtirish tizimida va boshqaruv qarorini qabul
qilishda faol ishtirok etishi;
- Axborot faoliyatining axborot biznesi sifatida talqin qilinishi;
- Aniq bir obyektda amalga oshiriladigan dasturiy-texnik, texnologik platformaning mavjudligi;
- Axborot tizimi va texnologiyasi sohasida foydalanuvchilar talablariga muvofiq ilmiy hamda
amaliy ishlanmalarni yaratish va tatbiq etish;
- Tashkiliy-funksional o’zaro harakat shartlarining shakllanishi va uning matematik, model,
tizim va dasturiy ta’minoti;
- Berilgan samaradorlik mezonlarini hisobga olgan holda boshqaruv sohasida aniq amaliy
vazifalarni qo’yish va hal etish.
“O’TY” AJ da ajratish punktlari

|
“O’TY” AJ da ajratish punktlari
|
bet | 61/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисм14.3. “O’TY” AJ da ajratish punktlari.
Poezdlar harakati ularni ajratish punktlariga bo’lgan хolda amalga oshirladi.
Ajratish punktlariga stansiyalar. raz’ezdlar, quvib o’tish punktlari va yo’l postlari, avtoblokirovka tizimi bilan jiхozlangan uchastkalarda o’tish svetoforlari хamda avtomatik lokomotiv signalizasiyasi mustaqil signalizasiya va aloqa vositasi sifatida qo’llaniladigan blok uchastkalar chegaralari kiradi.
Stansiya chegaralariga quyidagilar kiradi:
bir yo’lli uchastkalarda – kirish svetoforlari;
ikki yo’lli uchastkalarda хar bir bosh yo’l bo’yicha aloхida bir tomondan kirish svetofori ikkinchi tomondan oхirgi chiqish strelka o’tkazgichidan 50 metr masofada o’rnatilgan “Stansiya chegarasi” degan belgi.
Noto’g’ri yo’l bo’yicha poezdlarni qabul qilish uchun kirish svetoforlari o’rnatilgan ikki tomonlama avtoblokirovka tizimi bilan jiхozlangan ikki yo’lli uchastkalarda stansiya chegarasi хar bir bosh yo’l bo’yicha aloхida kirish svetoforlari хisoblanadi.
Хar bir ajratish punkti, yordamchi post va yo’lovchi poezdlari to’хtash punktlari nom yoki raqamga egabo’lishi lozim. Nomi yo’lovchilar binosining old tomonida (post binosida) poezdlar kelishining хar ikki tomonidan , lozim bo’lsa yo’lovchilar platformalarining oхirida o’rnatilgan bo’lishi lozim.
Shaхar atrofi yo’lovchi poezdlar harakati o’ta zich bo’lgan uchastkalarda joylashgan yo’lovchi poezdlari to’хtash punktlarida punktning nomi yana yo’lovchi platformasining bir necha joyida o’rnatilgan bo’lishi lozim.
Temir yo’l izlari peregonlarda bosh va stansiya (stansiyalarda хam bosh yo’llarga) хamda maхsus ishlar uchun turlarga bo’linadi.
Stansiya хududidagi barcha yo’llarga (“O’TY” AJ ning boshqa tashkilot yoki korхonalari boshqaruviga berilgan yo’llardan tashqari) stansiya boshlig’i raхbarlik qiladi.
Stansiyalarda, хar bir yo’l, strelka o’tkazgichi, stansiya markazlashtirish posti va strelka postlari, peregonlarda esa хar bir bosh yo’l o’z raqamiga ega bo’lishi lozim.
Bir stansiya chegarasida strelka o’tkazgichlariga, yo’llarga va postlargi bir хil raqam berish ta’qiqlanadi. Aloхida parklari mavjud bo’lgan stansiyalarda bir park хududidagi yo’llarga bir хil raqam berish ruхsat etilmaydi.
Yo’llar va strelka o’tkazgichlarini raqamlash tartibi “O’TY” AJ tomonidan belgilangan.
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 75

Y o ’l belgilari soz holatda saqlanishi va kechki payt yoritilishi kerak. Bu
haydovchi
uchun y o ’
holatida
mo’ljal
olish
imkonini
beradi
va
harakatlanishning xavfsiz holatini ta’minlaydi.
Oqimga soz avtomobillarni chiqarishga ruhsat beriladi. Shu sababli har bir
avtosamosval y o ’lga chiqishdan oldin malakali shahslar tomonidan qat’iy
tekshirilishi kerak. Avtosamosvalning to’xtatish tizimi, boshqaruv tizimi, mufta,
uzatish qutisi, signallar, yoritish va nazorat-o’lchov
asboblarining sozligiga
e ’tibor berish kerak.
Avtosamosval yuklashga shunday o ’matilishi kerakki, bunda ekskavatoming
cho’michi avtosamosval kabinkasi uchtidan o ’tmasligi kerak. Ekskavator bilan
yuklashda
avtosamosval
ichida bo’lish ta’qiqlanadi
(faqatgina yaxshi
himoyalovchi
yuqori
qismga
ega
avtosamosval larga
ruhsat
etiladi).
Avtosamosvallam ing 30m dan uzun bo’lgan holda kuzoning ko’tarilgan
holatida, yuklash ko ’prigiga orqa bilan harakatlanish taqiqlanadi va chetdagi
shaxslarni avtosamosvalda tashish taqiqlanadi. Y o’l bo’yidan
harakatlanish
ta ’qiqlanadi, bu holatda kon massasi bo’laklari tushib zarar etqazishi mumkin.
Faqatgina turli o ’qitish kurslaridan o ’tgan, kerakli xavfsizlik qoidalrini
o ’rgangan xaydovchilargina karyer avtomobil transportini boshqarishga ruhsat
etiladi.
Konveyer transportida XQ asosiy talabilari.
Konveyer transporti xavfsizlik
nuqtai nazaridan eng xavfsiz transport vositasi hisoblanadi.
Uning xavfsizligi
uncha katta bo ’lmagan harakatlanish tezligi va nisbatan turg’un bo’lgan ish
holatlari bilan asoslanadi. Lekin bu holatda ham xavfsizlik qoidalariga rioya
qilm aganda ishchi personallar bilan kutilmagan hodisalar ro’y berishi mumkin.
Konveyer lentasida odamlarni tashish (hatto harakatlanmaganda ham) ruhsat
etilmaydi. Konveyer lentasidan o ’tish faqatgina maxsus yasalgan ko’priklardan
am alga oshiriladi. Lenta tagidan o ’tish faqatgina maxsus belgilangan, lentadan
tushidagan tog’ jinslaridan himoyalovchi polkalar bilan himoyalangan joylardan
o ’tish mumkin. Konveyerga xizmat ko’rsatishni
osonlashtirish uchun va
konveyer galereyalarida xavfsiz o’tilishi uchun erkin o ’tgichlar bo’lishi kerak.
181
O ’tish joylarini tashqi elementlar bilan to ’sish ta ’qiqlanadi. Konveyerlar maxsus
signallar bilan ta ’m inlanishi kerak.
4 .1 4 . KON MASSASINI TASHISHDA MARKSHEYDERLIK ISHLARI
Q o’llaniladigan karyer transporti turiga k o ’ra marksheyderlik ishlari
(kaiyerda transport aloqalarini qurish, foydalanish va keyingi rivojlantirish)
o ’ziga hosliklarga egadir.
a- rasm - Biokimyo pmd

150
Avitaminoz B
2
belgilari: o‘sishdan to‘xtaydi, soch to‘kiladi
(alopesiya), til, lab shilliq qabatlari, og‘iz burchaklari, teri epiteliysida
keratit, katarakta, mushakda umumiy va yurak mushagida kuchsizlik
kuzatiladi.
Biologik vazifasi: FMN va FAD holatida flavinli kofermentlar
tarkibiga kiradi. Bu moddalar nafas olish zanjirida elektron va
protonlarni tashish, piruvat, suksinat, a-ketoglutarat, a-glitserofosfat va
yog‘ kislotalar oksidlanishida ishtirok etadi.
Deyarli barcha hayvon to‘qimalari va o‘simliklarda saqlanadi. Qora
non, boshoqliklar doni, tuxum, sut, go‘sht, yangi sabzavotlarda ko‘p
saqlanadi. Sutkalik me’yori 1,7 mg.
Vitamin PP
Vitamin PP (nikotin kislota, nikotinamid, niatsin) 1937-yilda K.
Elvegeym tomonidan jigar ekstraktidan ajratilgan. Nikotin kislota piridin
qatoriga kiruvchi birikma bo‘lib, karboksil guruhni saqlaydi
(nikotinamid amid guruhi borligi bilan farqlanadi).
Avitaminoz belgilari: asosiy belgi bo‘lib, pellagra hisoblanadi. Bunda
teri (dermatit), oshqozon-ichak yo‘li (diareya) va markaziy nerv
sistemasida (demensiya) o‘zgarishlar ketadi.
Biologik vazifasi: Vitamin PP oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida
qatnashuvchi ko‘pgina degidrogenazallarning NAD va NADF
kofermenti tarkibiga kiradi. Jumladan, ular proton va elektronlarni
tashilishida, sintetik jarayonlarda va fermentlarda allosterik regulyator
funksiyalarni bajaradi.
Tabiatda tarqalishi va sutkalik ehtiyoji: o‘simlik va hayvon
organizmlarida keng tarqalgan bo‘lib, inson uchun asosiy manbai
hisoblanadi: guruch, non, kartoshka, go‘sht, jigar, buyrak, sabzi va
boshqalar. Sutkalik me’yori 18 mg.
SUVDA ERUVCHAN VITAMINLAR

|
SUVDA ERUVCHAN VITAMINLARBog'liq Sobirova-R.A-biokimyoSUVDA ERUVCHAN VITAMINLAR
Vitamin B
1
Vitamin B
1
(tiamin, antinevrit) 1912 yilda K. Funk tomonidan kristall
holatda ajratilgan birinchi vitamindir. Keyinchalik u kimyoviy yo‘l bilan
sintezlangan. Vitamin B
1
molekulasida aminogruppa bilan oltingugurt
saqlagani uchun tiamin deb nomlangan. Uning molekulasida pirimidin
va tiazol xalqalari metilen bog‘i yordamida bog‘langan. Tiamin
yetishmaganda Osiyo va Xindi–Xitoy davlatlarida keng tarqalgan
kasallik – «Beri-beri» rivojlanadi. Avitaminoz B
1
belgilari: oshqozon-
ichak yo‘li motor va sekretor vazifasi buziladi; xotira pasayadi;
gallyutsinatsiya kuzatiladi; yurak-qon tomir faoliyati o‘zgaradi; periferik
nerv sistemasi jarohatlanadi; keyinchalik paralichlar rivojlanadi.
Biologik vazifasi: Vitamin B
1
TPF holatida piruvat va
ketoglutaratdegidrogenaza komplekslari, transketolaza tarkibiga kiradi.
Oksiketoglutar kislota degidrogenazasining kofermenti bo‘lib TPF
hisoblanadi. Bu modda fermentlar tarkibiga koferment sifatida kiradi:
piruvatdegidrogenaza va a-ketoglutaratdegidrogenaza ferment
komplekslaridir. Bu komplekslar mitoxondriyalarda piruvat va a-
ketoglutaratni oksidlanishini ta’minlab, uglevodlar va
aminokislotalardan energiya hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Ma’lumki,
transkelotaza glyukozani pentozofosfat yo‘li oksidlanishida ko‘p
miqdorda NADF.H va ribozo-5-fosfatni hosil qiladi. NADF.H va ribozo-
5-fosfatlar esa yog‘ kislotalar, steroidlar, moddalarni zararsizlantirish,
nuklein kislotalar, nukleotidlar va kofermentlar sintezida ishtirok
etadilar. Bu jarayonlarni buzilishi modda almashinuvini izdan
chiqaradi.Tabiatda tarqalishi va sutkalik extiyoji: Xamirturish, qora non,
guruch, no‘xot, loviya kepagi, jigar, buyrak, miyada ko‘p saqlanadi.
Sutkalik me’yori 1,2 – 2,2 mg (42-rasm, a).
Vitamin B
2
Vitamin B
2
(riboflavin) 1935-yilda R.Kun tomonidan sintezlangan.
Uning eritmalari sariq-qovoq rangga ega. Molekulasi asosida
geterotsiklik birikma – izoalloksazin yotadi, unga 9 holatda besh atomli
spirt ribitol birikkan.
|
| |
Vitaminsimon moddalar - Biokimyo pmd

157
Essensial yog‘ kislotalar (vitamin F)
Bu vitamin organizmda sintezlanmaydigan to‘yinmagan, ammo
hayot uchun zarar bo‘lgan yog‘ kislotalar yig‘indisi hisoblanadi. U teri
epiteliysi o‘sishi va regeneratsiyasi, prostaglandinlar sintezi uchun kerak.
To‘yinmagan yog‘ kislotalarni so‘rilishi ingichka ichakda kechadi,
qonda xilomikronlar tarkibida tashiladi. To‘qimalarda biologik
membranalar tarkibiga kiruvchi asosiy yog‘lar va bioregulyatorlar
sintezida ishlatiladi. Vitamin Fning biokimyoviy funksiyalari
prostaglandinlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin, to‘qimalarda u vitamin
A zaxirasini ta’minlaydi va uni modda almashinuvidagi ishtirokini
osonlashtiradi. To‘yinmagan yog‘ kislotalarni biologik funksiyalarini
saqlashda tokoferol muhim rol o‘ynaydi (lipoperoksidatsiyalanishidan
saqlaydi). Vitamin F qonda holesterin miqdorini pasaytiradi.
Vitaminga o‘simlik moylari boydir, bir kunlik ehtiyoji 5-10 g tashkil
qiladi.
Bioflavonoidlar (vitamin P)
Vitamin P (rutin, sitrin, o‘tkazuvchan vitamin) 1936-yilda A. Sent
Derdi tomonidan limon po‘stidan ajratib olish yo‘li bilan aniqlangan.
Avitaminoz P belgilari: qon-tomirlarning o‘tkazuvchanligi ortadi,
natijada, qon quyilishi, qon ketishlar kuzatiladi; umumiy holsizlik, tez
charchash va oyoq-qo‘llarda og‘riq kuzatiladi.
Organizmda bioflavonoidlar fenol kislotalarigacha oksidlanadi.
Asosan erkin yoki fenol kislotalar konyugatlari sifatida siydik bilan
ajraladi. Bioflavonoidlar kapillyarlar mustahkamligini ta’minlaydi. Ular
askorbin kislotalar bilan birgalikda biriktiruvchi to‘qimalarda kollagen
sintezini, gialuronidaza fermentini ingibirlash orqali biriktiruvchi
to‘qima asosiy moddasini stabillaydi, to‘qima nafas olishida ishtirok
etadi.
Vitaminlar asosan sabzavot va mevalar tarkibidida mavjud. Bir
kunlik ehtiyoj me’yori 25-50 mg.