Tomchi modeli - Buxoro davlat universiteti

1.1. Tomchi modeli
Yadro modellari-atom yadrosining asosiy xossalarini o’rganish uchun tuziladigan tasavvurlar. Shu vaqtgacha olimlar tomonidan tavsiya etilgan modellarning birortasi ham yadroning xossalarini to’liq yoritib bera olmaydi. Shu sababli bir necha yadro modellari qo’llaniladi. Ayniqsa tomchisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.
Tomchi model eng dastlabki modellardan biridir. Bu modelni atom nazariyasining asoschilaridan daniyalik olim Nils Bor taklif qilgan. Yadroning tomchisimon modeliga ko’ra, atom yadrosini zaryadlangan suyuqlik tomchisiga o’xshatish mumkin. Suyuqlik tomchisidagi molekulalar molekulyar tutinish kuchlari bilan bog’langani kabi, yadroni tashkil qiluvchi nuklonlar ham o’zaro yadro kuchlari bilan bog’langan. Tomchiga yadroga o’xshashlik dalillari: yadro zichligi juda kata ( g/) bo’lib, siqilmaydi, yadro hajmining undagi nuklonlar soniga proporsionalligi () va turli yadrolarda nuklonlar o’rtacha energiyasining taxminan doimiyligi (), yadro moddasi bilan suyuqlik tomchisining o’xshashligi. Bunda yadro kuchlari ham suyuqlik molekulalari orasidagi ta’sir kuchlariga o’xshash to’yinish qobiliyatiga ega ekanligi kelib chiqadi.
Tomchi modelida yadro zichligi bir xil ekanligi to’g’risidagi eksperimental ma’lumotlarga asoslangan Bor yadrodagi nuklonlarning harakati suyuqlikdagi atom va molekulalarning harakatiga o’xshaydi, deb faraz qiladi. Suyuqlikning tashqi ta’siriga uchramagan tomchisi sirt taranglik tufayli sfera shaklida bo’ladi.
Tomchi modeli yadroning massasi va bog’lanish energiyasining yarim empirik formulasini chiqarish, yadrolarning zarralarni nurlanish va bo’linishiga turg’unligini aniqlash va shuningdek, bu jarayonlarda ajraladigan energiyalarni hisoblash imkoniyatlarini beradi.
Model yadroning neytronlar, protonlar va alfa zarralar bilan ta’sirlashuvida yuzaga keladigan ayrim xususiyatlarini tushuntiradi. Xususan bu model yordamida neytron yadro bilan to’qnashib, yadroga yutilib gamma-kvantlar chiqishini tushuntiradi. Nuklonlarning yadro ichida nihoyatda katta zichlikka ega bo’lishligi va yadro yadro ta’sirlarining kuchliligi tufayli neytron o’z energiyasini boshqa nuklonlarga beradi, ya’ni izotop hosil bo’ladi, neytron energiyasi yadroda taqsimlanadi. Yadro nuklonlarining tezligi oshadi, uyg’ongan holatga o’tadi. Shuning uchun uyg’ongan yadroni qizdirilgan tomchi deyish mumkin. agar nuklon E bilan kirsa () bo’lsa uyg’ongan yadroning temperaturasi
Tomchi modeli yadroning kollektiv harakatini tushuntiradi. Yadro tomchi ichida sirt tebranishlari, siqilishi mumkin bo’lgan modda uchun zichlik tebranishlar bo’lishi mumkin. Yadro tomchi muvozanat holatida R-radiusli sferik shaklini buzadi, yadro deformatsiyalanadi. Sirt taranglik yadro shaklini qayta tiklovchi kuch rolini o’ynaydi. Natijada yadro tomchi sirtida to’lqin uzunligi bo’lgan sirt to’lqinlari vujudga keladi (1-tomchi sirtdagi to’lqin do’ngliklarining soni). Kinetik va potensial energiyalar ifodasidan (1) to’lqin chastotasi
(M-yadro massasi, -sirt taranglik koeffitsenti)
; (1.1.1)
Yadro tomchi tebranma energiyasi
ћ (1.1.2)
Tomchi modeliga ko’ra yadroning sirt tebranma energiyasini yadroning qo’zg’algan (uyg’ongan) holatlari energiyasi deb qarash mumkin. Hamma juft-juft yadrolar birinchi uyg’ongan holatining xarakteristikasi . Birinchi uyg’ongan holatda bir foton, ikkinchisida ikki foton va h.k. Spinlari 1 va 3 bo’lgan holatlar taqiqlangan. I.1.1-rasmda yadrolarning tebranma uyg’ongan energiya sathlarining nazariy sxemasi keltirilgan.
|