nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-mavzu. DAVLAT, JAMIYAT VA SHAXSNING AXBOROT-PSIXOLOGIK

|
-mavzu. DAVLAT, JAMIYAT VA SHAXSNING AXBOROT-PSIXOLOGIKBog'liq F.Mo’minov, Sh.Barotov va boshq. Ochiq axborot tizimlarida axborot-psixologik xavfsizlik. Darslik.5-mavzu. DAVLAT, JAMIYAT VA SHAXSNING AXBOROT-PSIXOLOGIK
XAVFSIZLIGINI TA’MINLASHNING ASOSIY YO’NALISHLARI (2 soat)
Axborot-psixologik ta’sir ko’rsatish sub’ektlari uch bo’g’inli tasnifining etarli
emasligi, uni ijtimoiy institutlar va guruhlar bilan to’ldirish zarurligi. Globallashuv va
davlat, globallashuvning yangi sharoitlarida davlatning yangicha mavqei. Axborot
asrida ilgaridan davlatning so’zsiz hokimiyatini ta’minlab kelgan bir qator omillarning
o’zgarishi. Bozor iqtisodiyoti, siyosiy ko’pfikrlilik va demokratiya sharoitida davlatning
axborot oqimlari ustidan etakchi nazoratchilikni yo’qotishi. Mamlakat, mintaqa, qit’a va
er kurrasi miqyosida shaxslararo, guruhlararo, institutlararo axborot almashuvining
keskin oshganligi. Mamlakat axborot-psixologik xavfsizligini ta’minlashning kafolati
sifatida davlatni saqlab qolish zarurligi.
Davlat - mamlakat axborot-psixologik xavfsizligining tashkilotchisi va
muvofiqlashtiruvchisi. Davlat tomonidan shaxs, jamiyat va davlatning axborot-
psixologik xavfsizligini himoya qilishga oid tadbirlar majmuining ishlab chiqilishi:
tashkiliy, huquqiy, siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy-axloqiy, kadrlar, texnika, til va h.k.
sohalarda.
Davlat, jamiyat va shaxs axborot-psixologik xavfsizligining bir qator yo’nalishlari
ta’rif-tavsifi. O’zbekiston aholisi axborot-psixologik xavfsizligining huquqiy himoyasi,
uning bazaviy xarakteri, o’ziga xosligi va xususiyatlari. Bu sohadagi huquqiy hujjatlar,
huquqni himoya qilish organlarining roli. O’zbekiston Respublikasi fuqarolari axborot-
psixologik
xavfsizligining
ma’muriy-tashkiliy himoyasi: tizimi, o’ziga xos
xususiyatlari,
shakllari
va
uslublari.
Axborot-psixologik
xavfsizlikning
muhandislik-texnik himoyasi va uning o’ziga xosligi: kadrlar, dasturiy ta’minot, amalga
oshirish sharoitlari. Axborot-psixologik xavfsizlikning ilmiy va o’quv-uslubiy
ta’minoti: ularning zarurligi, tub-zaminli (fundamental) xarakteri, o’ziga xos
xususiyatlari, mantiqan asoslanganligi, qo’llaniladigan usul va uslublar, ko’rgazmali
vositalar.
Milliy o’ziga xoslik, asli-nasliga o’xshashlik (identivlik) O’zbekistonda axborot-
psixologik xavfsizlikni ta’minlashning shakli sifatida. Tamaddunlar divergentsiyasi va
129
konvergentsiyasi. Etnik-milliy va multikulturalizm birligi axborot globallashuvi
asrining qonuniyati ekanligi.
|
| |
Axbort psixologik xavfsizlik tushunchasi - bet 2

|
Axbort psixologik xavfsizlik tushunchasi
|
bet | 2/3 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,24 Mb. | | #246093 |
Bog'liq 4-mustaqilishi.psixologiyaAxborot psixologik xavfsizlik, shaxsiy axborot va ma'lumotlarni himoya qilish va internet orqali taqdim etilayotgan muammo va tashqi ta'sirlarga qarshi o'zini himoya qilishni o'z ichiga olgan bir konseptdir. Bu xususiyatlar quyidagilar bo'lishi mumkin: - Ma'lumot Baxshishining Muqobil Tarzda Foydalanilishi: Internetda ma'lumot baxshishi va uning muqobil tarzda foydalanishi, foydalanuvchilarning axborotlarini himoya qilishda muhim rolni o'ynaydi. Shaxsiy ma'lumotlarni namoyish etish, xotirani olish va maxfiylik so'zlarini saqlash bu tizimning asosiy tuyg'usi bo'lishi mumkin.
Axborot psixologik xavfsizlikning xususiyatlari - Fikr-Mulohazalar va Ijtimoiy Tarmoqda Axborot Filtirlash: Axborot psixologik xavfsizlikda, foydalanuvchilar fikr-mulohazalarni rivojlantirish, dezfaklarni aniqlash, fake news'lar va dezinformatsiya bilan kurashish, tarmoqdagi xavfsiz fikr-mulohazalarni o'rgatish kabi qadriyatlar amalga oshiriladi.
Axborot psixologik xavfsizlikning xususiyatlari - Parol Xavfsizligi: Parollar va autentifikatsiya usullari foydalanuvchilar uchun axborot xavfsizligini ta'minlashda katta ahamiyatga ega. Keng qo'llaniladigan va to'g'ri tuzilgan parollar foydalanuvchilarga himoya ta'minlaydi.
Axborot psixologik xavfsizlikning xususiyatlari - Birinchi Shaxslardan Kelgan Xabarlarga Qarshi Diqqat: Foydalanuvchilar o'zlariga kelgan elektron xabarlarni ehtiyotkorlik bilan ko'rib chiqishadi. Foydalanuvchilar o'zlariga kelgan xabarlarda so'ralgan bilimlarga ishonadilar, ularni tasdiqlagan va o'zlarining boshqa ma'lumotlarini so'ralgan holda berishlari qo'lga kiritilmagan.
- Hujum va O'qituvchilarga Qarshi Himoya: Axborot psixologik xavfsizlik, viruslar, trojanlar, fishing hujumlari va boshqa zararli faoliyatlar qarshi himoyalarni o'z ichiga oladi. Foydalanuvchilar zararli fayllardan, "phishing" hujumlardan va boshqa xavfli faoliyatlar qarshi ehtiyotkorlik bilan harakat qilishadi.
|
| |
Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик - bet 25

39
Internetning murakkab, lekin o’rganilishi zarur bo’lgan san’atidirki, uni egallamasdan
turib Internetda ishlashning iloji yo’q.
Jahon
Internet
hamjamiyati
sayyoramiz
bo’yicha
bu
tarmoqdan
foydalanuvchilarning umumiy majmuini tashkil qiladi. Nihoyatda ulkan va ko’plab
toifalarni o’z ichiga oluvchi hamjamiyat bo’lganligi sababli uni aniq bir tizim sifatida
tavsiflash ancha mushkul. Shuning uchun Internet hamjamiyatining faqat umumiy
xususiyatlari haqida gapirish mumkin.
1.
Internetda butun dunyo hamjamiyati, unda ishlash uchun texnik
imkoniyatlarga ega bo’lgan barcha mamlakatlar faoliyat ko’rsatishi mumkin.
2.
Har bir mamlakat Internetda o’z maydoni (sektori)ga ega va o’z milliy
tilidan foydalanadi.
3.
Foydalanuvchilarning aksariyati virtual tarmoqda keng tarqalgan jahon
tillarini imkon qadar bilishlari kerak.
4.
Xoh katta mamlakat bo’lsin, xoh kichik mamlakat, barchasi, hamma
foydalanuvchilar Internet oldida baravardir. Bu nihoyatda demokratik tabiatli ommaviy
kommunikatsiya vositasi hisoblanadi.
5.
Hech kim Internetda boshqa axborot manbalari huquqini cheklashga qodir
emas, faqat nomaqbul sanalgan u yoki bu saytni o’z mamlakati hududida vaqtincha
yopib qo’yishi mumkin, xolos.
Bugungi kunga kelib real borliqdagi barcha narsalarning virtual nusxasi Internetda
o’z aksini topgan. Siyosiy partiyalar va uyushmalar, ahillik va qarama-qarshiliklar,
kelishuv va bahslar, himoya va hujumlar elektron kengliklarga ko’chgan. Aytish
mumkinki, sayyoramiz ijtimoiy fikri Internet timsolida o’zining virtual egizagiga ega
bo’ldi.
Internet hamjamiyatida ham xuddi real dunyodagidek qonuniyatlar amal qilmoqda.
Farqi faqat shundaki, real dunyoda real, Internetda esa virtual o’lchovlar ish
ko’rsatayapti. Lekin axborot tarqatilishi tezligida farqlar juda katta: Internetda bu sur’at
bir soniyada 300000 kilometrni tashkil etadi, real dunyoda esa bunday tezlikda faqat
elektrosignal va nur taraladi.
Real dunyoda davlatlarning jismoniy chegaralari mavjud, virtual kengliklarda esa
bunday chegaralar yo’q. Real olamda, masalan, AQSh okeandan sakrab o’tolmaydi,
virtual tizimda esa ular dunyo bo’yicha hokimi mutlaq. Real hamjamiyat va Internet
hamjamiyati o’rtasidagi barcha farqlarni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
belgilab beradi. Kimki shunday texnologiyalarga ega bo’lsa, elektron kengliklarda ham
o’sha etakchilik qiladi.
Internetning
ommaviy
kommunikatsiya
vositasi
sifatidagi
Ishonchli Manbalardan Ma'lumot Qidirish

|
Ishonchli Manbalardan Ma'lumot Qidirish
|
bet | 3/3 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,24 Mb. | | #246093 |
Bog'liq 4-mustaqilishi.psixologiyaIshonchli Manbalardan Ma'lumot Qidirish: Foydalanuvchilar ishonchli va ishonchli manbalardan ma'lumot qidirib topishda ehtiyotkor bo'lishadi. Manbalar va xabarlar engil yoki tasdiqlangan manbalardan olingan bo'lishi muhimdir. - Ishonchli Manbalardan Ma'lumot Qidirish: Foydalanuvchilar ishonchli va ishonchli manbalardan ma'lumot qidirib topishda ehtiyotkor bo'lishadi. Manbalar va xabarlar engil yoki tasdiqlangan manbalardan olingan bo'lishi muhimdir.
- Foydalanuvchilar O'rtasida Hamkorlik: Foydalanuvchilar o'rtasida ma'lumot almashish, maslahat so'ralish va boshqa hamkorliklardan foydalanish, bitta shaxsga qarshi turgan o'zaro yordam, fikr-mulohazalar va xavfsizlik tajribalarini almashish uchun imkon beradi.
Xulosa: Axborot psixologik xavfsizlik, foydalanuvchilarning internet va axborot texnologiyalari orqali axborotni qabul qilish, yozish, talqin qilish, o'rganish va foydalanish jarayonlarida qanday qilib o'zini himoya qilishadi. Bu mavzuga oid quyidagi xulosa yozilgan bo'lishi mumkin: Axborot psixologik xavfsizlik, internetda foydalanuvchilarning axborotlarni qo'ng'iroq qilish, ma'lumotlarni to'g'ri qayta ishlash va shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilishga doir strategiyalarni o'rganishni talab qiladi. Bu mavzu muhimdir, chunki internetda o'z ma'lumotlarini to'g'ri qo'llash va ularni boshqa bilan taqsimlashning sababi, psixologik tajribalar va xavfsizlik xususiyatlariga ega bo'lishdir. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. "The Art of Invisibility: The World's Most Famous Hacker Teaches You How to Be Safe in the Age of Big Brother and Big Data" (Kevin Mitnick, Robert Vamosi): 2."Future Crimes: Inside the Digital Underground and the Battle for Our Connected World" (Marc Goodman): 3. "The Cyber Effect: A Pioneering Cyberpsychologist Explains How Human Behavior Changes Online" (Mary Aiken):
|
| |
Akustik axborotlarni chiqib ketish texnik kanallari

|
Akustik axborotlarni chiqib ketish texnik kanallari
|
bet | 15/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2) Akustik axborotlarni chiqib ketish texnik kanallari.
Tovush – bu eshitish organi orqali qabul qilinuvchi, elastik muhit zarralarining mexanik tebranishi. Tovush aslida to‘lqin bo‘lganligi uchun uni xarakterlovchi kattaliklar amplituda va chastota spektri hisoblanadi. Inson 16-20000 Gs chastota diapazonidagi tovushlarni eshitadi. Undan past chastotali diapazondagi tovushlar infratovush deb nomlanadi. 20000 Gs dan 1 GGs gacha chastota oralig‘idagi tovushlar – ultratovushlar, 1 GGs dan yuqorilari esa – gipertovushlar deb ataladi.
Tashuvchisi akustik signallar bo‘lgan axborotlar akustik axborotlar deyiladi. Akustik tebranishlarning birlamchi manbai - mexanik tizimlar, masalan, insonning nutq organlari, ikkilamchi manbalari esa turli o‘zgar- tirgichlar, jumladan elektroakustik qurilmalar hisoblanadi.
Tovush bosimi – bu muhitda tovush to‘lqinlari tarqalishi bilan bog‘liq bo‘lgan o‘zgaruvchi bosim. Tovush bosimi kattaligi tovush to‘lqi- nining yuza birligiga ta’sir ko‘rsatish kuchi bilan baholanadi va barlarda (N/m2) o‘lchanadi.
Tovush bosimi o‘zgaruvchan bo‘lishiga sabab, u bir zarrachadan boshqasiga uzatiladi va bu holat elastik muhitda zarrachaning keskin silji- shi bilan amalga oshadi, natijada ana shu joyda bosim ortishi sodir bo‘ladi. Bu jarayon keyingi qo‘shni zarrachalarga uzatiladi va shu tartibda davom etadi. Bu jarayonni elastik muhitda bosim ortishi ko‘chib yurishi bilan ifodalash mumkin. Bunda muhitda to‘lqin ko‘rinishida tarqaluvchi bosim
ortgan va kamaygan sohalar ketma-ketligi kuzatiladi. Muhitdagi har bir zarra tebranuvchi harakatni sodir etadi.
Suyuq va gazsimon muhitlarda akustik tebranishlar bo‘ylama xarak- terga ega bo‘lib, unda zarrachalar tebranishi to‘lqin tarqalishi yo‘nalishiga mos tushadi. Qattiq jismlarda bo‘ylama deformatsiyadan tashqari siljish elastik deformatsiyasi ham paydo bo‘lib, uning ta’sirida ko‘ndalang to‘l- qinlar ham hosil bo‘ladi. Bu holda zarrachalar to‘lqin tarqalish yo‘nali- shiga perpendikular yo‘naluvchi tebranishlarni sodir etadi. Bo‘ylama to‘lqinlarning tarqalish tezligi siljish to‘lqinlarinikiga nisbatan ancha yuqori bo‘ladi.
Tovush kuchi – bu birlik vaqt ichida birlik yuzadan o‘tuvchi tovush energiyasi miqdori bo‘lib, u kvadrat metrdagi vattlarda o‘lchanadi (Vt/m2). Ta’kidlash kerakki, tovush bosimi va tovush kuchi o‘zaro kvadrat ko‘rinishda bog‘liq, ya’ni tovush bosimi 4 barobar oshirilsa, tovush kuchi 16 barobar ortadi.
|
| |
Asosiy atamalar va tushunchalar

127
Raqamli muvozanatsizlikni vujudga keltirgan omillar. Raqamli texnologiyalarga
ega bo’lish ustuvorlikning alohida turi sifatida. Raqamli tengsizlikning mohiyati. Jahon
hamjamiyatining bo’linib ketish asoslari: diniy, madaniy, mafkuraviy, harbiy va h.k.
asoslar; ulardan har birining mohiyati. Raqamli bo’linishning o’ziga xos xususiyatlari.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida etakchilik qiluvchilar tomonidan
boshqa mamlakatlarga ikkinchi darajali va eskirgan texnologiyalarning berilishi.
Iqtisodiy, siyosiy va madaniy tengsizlik axborot muvozanatsizligi va ba’zi
mamlakatlarning texnologik jihatdan boshqalardan ustunligi oqibati ekanligi. Milliy
xavfsizlikning bevosita va bilvosita shakllari. AQShning milliy va axborot xavfsizlik
strategiyasi. Rossiya Federatsiyasining milliy va axborot xavfsizligi. Boshqa
mamlakatlarning axborot xavfsizlik sohasidagi hujjatlari, strategiyasi va taktikasi.
-mavzu. AXBOROTNING GLOBALLASHUVI VA AXBORIY

128
Axborot quroli tushunchasi. Axborot qurolining ta’rif-tavsifi va parametrlari.
Neyrolingvistik dasturlash. Axborot quroli yordamida ta’sir etish usullari: ishontirish,
yolg’on xabarlar tarqatish, hiyla- nayranglar, ig’vogarliklar, do’q-po’pisa va h.k..
Qalbaki targ’ibot usullari: badnom qilish, ajoyib mavhumlik, so’zni bo’lib ko’chirish,
obro’li kishilarni dastak qilib ko’rsatish, oddiy xalqchillik o’yinini o’ynash, qartalarni
qayta chiylamoq, umumiy platforma va h.k. Buzg’unchi ta’sir ko’rsatish yo’llari:
masxara qilish, shiorlarni takrorlash, hayajonga soluvchi gij-gijlash, qalbaki tanlov,
mish-mishlar (ularning tizimi, ko’rinishlari, asosiy yo’nalishlari, maqsadlari, amal qilish
printsiplari, yoyilish shakllari), ig’vogarlik, “tashkiliy tartibsizlik” va h.k. Axborot
quroli etkazadigan zararni aniqlash qiyinligi.
OAV axborot-psixologik urushni olib borish vositasi sifatida. Aholiga matbuot,
radio, televidenie va Internet yordamida ta’sir ko’rsatishning o’ziga xosligi.
Radio-televizion va tarmoq xabarlarining kecha-kunduz davomidagi uzluksiz oqimi.
Yangiliklarda tanlab olish, urg’u berish, bloklarni shakllantirish, faktlarni tuzib chiqish
va talqin qilish printsiplari. Dunyodagi eng mashhur matbuot nashrlari, radio va
televidenie kompaniyalari, Internet saytlari. Jahon axborot maydoni monopoliya qilib
olinishiga qarshi kurashish yo’llari.
Globallashuv davrida ommaviy kommunikatsiya vositalari rivojlanishining

39
Internetning murakkab, lekin o’rganilishi zarur bo’lgan san’atidirki, uni egallamasdan
turib Internetda ishlashning iloji yo’q.
Jahon
Internet
hamjamiyati
sayyoramiz
bo’yicha
bu
tarmoqdan
foydalanuvchilarning umumiy majmuini tashkil qiladi. Nihoyatda ulkan va ko’plab
toifalarni o’z ichiga oluvchi hamjamiyat bo’lganligi sababli uni aniq bir tizim sifatida
tavsiflash ancha mushkul. Shuning uchun Internet hamjamiyatining faqat umumiy
xususiyatlari haqida gapirish mumkin.
1.
Internetda butun dunyo hamjamiyati, unda ishlash uchun texnik
imkoniyatlarga ega bo’lgan barcha mamlakatlar faoliyat ko’rsatishi mumkin.
2.
Har bir mamlakat Internetda o’z maydoni (sektori)ga ega va o’z milliy
tilidan foydalanadi.
3.
Foydalanuvchilarning aksariyati virtual tarmoqda keng tarqalgan jahon
tillarini imkon qadar bilishlari kerak.
4.
Xoh katta mamlakat bo’lsin, xoh kichik mamlakat, barchasi, hamma
foydalanuvchilar Internet oldida baravardir. Bu nihoyatda demokratik tabiatli ommaviy
kommunikatsiya vositasi hisoblanadi.
5.
Hech kim Internetda boshqa axborot manbalari huquqini cheklashga qodir
emas, faqat nomaqbul sanalgan u yoki bu saytni o’z mamlakati hududida vaqtincha
yopib qo’yishi mumkin, xolos.
Bugungi kunga kelib real borliqdagi barcha narsalarning virtual nusxasi Internetda
o’z aksini topgan. Siyosiy partiyalar va uyushmalar, ahillik va qarama-qarshiliklar,
kelishuv va bahslar, himoya va hujumlar elektron kengliklarga ko’chgan. Aytish
mumkinki, sayyoramiz ijtimoiy fikri Internet timsolida o’zining virtual egizagiga ega
bo’ldi.
Internet hamjamiyatida ham xuddi real dunyodagidek qonuniyatlar amal qilmoqda.
Farqi faqat shundaki, real dunyoda real, Internetda esa virtual o’lchovlar ish
ko’rsatayapti. Lekin axborot tarqatilishi tezligida farqlar juda katta: Internetda bu sur’at
bir soniyada 300000 kilometrni tashkil etadi, real dunyoda esa bunday tezlikda faqat
elektrosignal va nur taraladi.
Real dunyoda davlatlarning jismoniy chegaralari mavjud, virtual kengliklarda esa
bunday chegaralar yo’q. Real olamda, masalan, AQSh okeandan sakrab o’tolmaydi,
virtual tizimda esa ular dunyo bo’yicha hokimi mutlaq. Real hamjamiyat va Internet
hamjamiyati o’rtasidagi barcha farqlarni axborot-kommunikatsiya texnologiyalari
belgilab beradi. Kimki shunday texnologiyalarga ega bo’lsa, elektron kengliklarda ham
o’sha etakchilik qiladi.
Internetning
ommaviy
kommunikatsiya
vositasi
sifatidagi
Seminar uchun savollar - Очиқ ахборот тизимларида ахборот психологик хавфсизлик

35
mafkuraviy sohalarga ham o’tib ketdi. Demak, bugungi kunda axborot globallashuvi bu
jarayonning barcha qolgan turlari uchun yaxlit asos, matematiklar tili bilan aytganda,
umumiy maxraj bo’lib xizmat qilmoqda.
Axborotning texnik usullar yordamida tarqatilishini mafkuraga nisbatan ikkinchi
darajali ish deb hisoblash soddalik bo’lar edi, lekin, afsuski, bunday fikrlash tez-tez
uchrab turadi. Ushbu masalada biz rossiyalik I.N. Panarinning fikrini to’g’riroq deb
hisoblaymiz. Olim shunday deb yozadi: “Internetning global tarmoqlari rivojlanishi
axborot asri boshlanishining eng xarakterli misollaridan biridir. AQSh va Xitoyning
geosiyosiy yutuqlari ularning xarbiy va iqtisodiy kuch-qudratidan ko’ra eng avvalo
axborot sohasidagi qudrati bilan va dunyoda sodir bo’layotgan asosiy axboriy, madaniy
hamda IJODIY jarayonlar ustidan nazorat o’rnatganliklari bilan belgilanadi”
1
.
Muallifning yozishicha, axborot ta’siri har bir jamiyatda boshqa jarayonlarni belgilab
beradi. Bunday fikrga qo’shilmasdan ilojimiz yo’q.
Globallashuv qonuniyatlarini o’zimiz tushunganimizcha keltirishga harakat
qilamiz.
1.
Faqat hammaga kerak bo’lgan, ya’ni
universal kontseptsiyalar, g’oyalar
yoki tovarlar globallashadi. Masalan, achchiq qalampirning sayyoramiz bo’ylab
tarqalishi er sharining o’rta kengliklarga kelib sekinlashadi va shimoliy kengliklarda
deyarli butunlay to’xtab qoladi, chunki bu erda yashovchi xalqlar uni unchalik xush
ko’rishmaydi. Jinsi shimlar kiyish esa butun er yuzi aholisi uchun urf bo’lgan.
2.
Globallashuv davomida, albatta, mamlakatlarning tsivilizatsion o’ziga xos
xususiyatlari emas, balki ushbu jarayonda
faol mavqeni egallab turgan
davlatlar uchun
foydali bo’lgan, masalan, g’arbiy demokratiya printsiplari singari g’oyalar keng
tarqatiladi.
3.
Globallashtirish tashabbuskorlari uchun ham, uning natijalarini qabul
qilayotgan davlatlar uchun ham
xavfsiz bo’lgan g’oya yoki buyumlar (masalan,
kompyuterlar, lekin atom bombalari emas) globallashishi mumkin. Ayrim diniy
aqidalardan kelib chiquvchi shubhali g’oyalar yoki ma’lum bir xalqlar yaxshi ko’rgani
holda, boshqa xalqlar xushlamaydigan tadbirlar (masalan, ispaniyaliklarning korridasi)
globallashmaydi.
4.
Faqat
ilg’or turmush tarzi va hayotiy normalar, masalan, tenglik va
demokratiya g’oyalari, gigiena qoidalari va h.k. globallashadi.
5.
Uyga vazifa - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 194/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiUyga vazifa.
Dars yakuni. Baholarni tahlil qilish.
O’quv-tarbiya bo’yicha direktor o’rinbosari: ________________
«Adabiyot» 5-sinflar uchun
«________»___________________20___ yil
Mavzu: «NIDO» DOSTONI HAQIDA
Darsning texnologik haritasi
№
|
Malaka talablari
|
Bilim: «NIDO» DOSTONI HAQIDA mavzusi yuzasidan bilim hosil qilinadi.
Ko`nikma: adabiyotga hurmat hissini oshirish, erkin firlay olish qobiliyatini shakllantirish, tanish vaziyatlarda qolqy olish.
Malaka:Egallagan bilimlarini notanish va notanish vaziyatlarda qo`llay oladi.
Kompitensiya: Tushuna oladi, ifodali o`qiy oladi, ijodiy failiyatida egallagan bilim ko`nikma va malakalarini kundalik faoliyatda qo`llay oladi.
|
|
Maqsad va vazifalar
|
a) ta’limiy: Adabiyot fanining nazariy va amaliy asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarda estetik did,
estetik ong, adabiyotga muhabbat, badiiy tafakkur va tasavvurini kamolga yetkazish va barkamol avlod tarbiyasiga zamin yaratish.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
|
|
| |
-BOB. ANIQ INTEGRALNI TAQRIBIY HISOBLASHNI

96
Nyuton-Lеybnis formulasi orqali aniq hisoblash mumkin. Bunda
)
(
x
F
-bеrilgan
)
(
x
f
funksiyaning boshlang’ich funksiyasi. Yuqorida ta`kid-langanidеk, boshlang’ich
funksiyani intеgrallash qoidalari va formulalar yordamida hisoblash imkoni
bo‘lmaganda uni intеgral yig’indilar yordamida taqriban hisoblanadi.
4.1 –rasm.
Aniq intеgralni gеomеtrik ma`nosi 4.1-rasmdagi
shtrixlangan sohaning
yuzasini topish dеmakdir.
Sonli hisoblashlardan tashqari MathCAD bеlgili (simvolli) hisoblashlarni ham
amalga oshiradi. Bu dеgani hisoblashlar natijasini analitik ko’rinishda tasvirlash
mumkin. Va aynan, aniqmas intеgral, diffеrеnsiallash va boshqa shu kabi masalalarni
yechishda MathCADning mazkur xususiyatidan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Bunday oddiy simvolli hisoblashlar
aniqmas intеgral
uchun 4.2-rasmda kеltirilgan.
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi - bet 36

|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!
1.
Intеgral so‘zining ma`nosini bilasizmi?
2.
Matеmatik modеli aniq intеgrallar bilan ifodalanadigan amaliy jarayonlarni
bilasizmi? Ularga misollar kеltira olasizmi?
3.
MathCAD dasturida egri chiziqli trapеtsiyaning yuzi qaysi formula bilan
hisoblanadi?
4.
Aniq intеgralni hisoblovchi Nyuton-Lеybnis kabi formulalar mavjud bo‘la
turib, taqribiy usullarni qo‘llash zaruriyati paydo bo‘lishining sababi
nimada dеb o‘ylaysiz?
5.
Aniq intеgralni hisoblashda qaysi usullardan foydalaniladi?
2-§. To’g’ri to’rtburchaklar usuli
O’quv modullari
Egri chiziqli soha, bo‘linish qadami uzunligi, o‘ng
to‘g’ri
to‘rtburchaklar
usuli,
chap
to‘g’ri
to‘rtburchaklar usuli, hisoblash formulasi xatoligi.
Intеgral tarixan egri chiziqlar bilan chеgaralangan figuralarning yuzini,
xususan egri chiziqli trapеtsiyaning yuzini hisoblash munosabati bilan kеlib chiqqan.
Mazkur usul ham yuzani to‘g’ri to‘rtburchaklar bilan to‘ldirib taqriban hisoblashga
asoslangan. Trapеtsiyaning asosi bo‘lgan
]
;
[
b
a
kеsmani
1
2
1
,...,
,
-
n
x
x
x
nuqtalar bilan n
ta kеsmalarga bo‘lamiz. U holda bo‘linish oralig’i uzunligi
n
a
b
h
-
=
formula bilan
ifodalanadi.
a
x
=
0
dеb,
h
x
x
i
i
+
=
-
1
nuqtalarni bеlgilab olamiz, bunda
n
i
,...,
3
,
2
,
1
=
.
]
,
[
b
a
oraliqning tugun nuqtalari
n
x
x
x
x
,...,
,
,
3
2
1
dan chеgaraviy
)
(
x
f
y
=
egri chiziq
bilan kеsishgunga qadar vеrtikal parallеl to‘g’ri chiziqlar o‘tkazamiz va kеsishish
nuqtalarining ordinatalarini
)
(
1
x
y
,
)
(
2
x
y
,…,
)
(
i
x
y
,… kabi bеlgilaymiz.
99
Har bir oraliqdagi ordinatasi uzunligi
)
(
i
x
y
ga tеng to‘g’ri to‘rtburchakning
yuzalarini topamiz:
|
| |
Shahar simsiz tarmoqlariga WiMAX (802.16) va

46
nuqtasiga yoki ethernet standartining simli lokal tarmog’iga berilishi
mumkin. Bu kabel foydalanishdan WiMAX ga o’tishda hudud yoki ofis
lokal tarmoqlarning mavjud infrastrukturasining saqlanishiga imkon
beradi.
Hozirgi vaqtda WiMAX texnologiya quyidagi ishlash rejimlarini
madadlaydi:
- Fixed WiMAX –belgilangan foydalanish – ko’p polosali simli
texnologiyalarga alternativa hisoblanadi. Bunda tarmoqning barcha
uzellari harakatsiz qoladi;
- Nomadic WiMAX – seansli foydalanish – mavjud Fixed
WiMAXga sessiyalar tushunchasi qo’shilgan. Sessiyalarning mavjudligi
mijoz uskunalarini sessiyalar orasida bemalol ko’chirishga va ulanishni
WiMAX ning boshqa minoralari yordamida tiklashga imkon beradi;
- Portable WiMAX – ko’chirish rejimida foydalanish. Ushbu rejim
uchun mijozni WiMAX ning bir bazaviy stansiyasidan ikkinchisiga
ulanishni yo’qotmay, avtomatik tarzda qayta ulash imkoniyati qo’shilgan.
- Mobile WiMAX – mobil foydalanish. Ushbu rejim mijoz
uskunasini ko’chirish tezligini 120 km/soatgacha ko’paytirishga imkon
beradi. Undan tashqari ushbu rejim signalning ko’p nurli tarqalishiga va
ulanishni yo’qotmasdan shaxsiy xalallarga barqaror.
MBWA-m 802.20 texnologiyasi.
Internetdan mobil simsiz foydalanish
uchun yaratilgan. Shaharlarda, soni cheklangan bazaviy stansiyalarda
ishlashga mo’ljallangan WiMAX dan farqli holda, ushbu texnologiya
oddiy uyali tizimlarga juda uxshash va 1 Mbit/s dan yuqori tezlikda 3
GGs chastotalar diapazonidagi tezkor mobil ulanishlarga mo’ljallangan.
Ushbu texnologiya boshqa texnologiyalar orasida g’alati o’rinni egallaydi.
Bir tomondan uni WiMAX (802.16e)ning yaqin konkurenti deb atashadi,
ikkinchi tomondan u GPRS yoki CDMA2000ni o’rniga uyali aloqa
tizimida ishlatilishi mumkin. Bu endi WWAN. MBWA-m texnologiya
abonent terminallarining katta tezlikda (250 km/soat), to’g’ri ko’rinish
zonasidan tashqarida ko’chishida ham ishlashni ta’minlaydi.
MBWA-m ning uya doirasi 15 km gacha etishi mumkin. Radiokanal
polosasining kengligi- 1,25 MGs dan 40 MGs gacha.
Mobil qurilmalar tarafidan zaruriy namunaviy xizmatlar

Mobil qurilmalar tarafidan zaruriy namunaviy xizmatlar
117
Sinxronizatsiya xizmati - ushbu xizmat mobil qurilmada qilingan
barcha o’zgarishlarni bulutli serverga qaytarib yuboradi.
OfflintAPp xizmati - ushbu xizmat
Sync va Push kabi pastki sath
xizmatlari ishidagi muvofiqlikni yaratishga imkon beradi; dasturchini
sinxronlashni bajarish kodini yozishdan ozod qiladi, chunki muayyan
vaziyat uchun sinxronlashning qaysi mexanizmi yaxshiroq mos kelishini
ushbu xizmat hal qiladi.
InterApp Bus xizmati - ushbu xizmat qurilmada o’rnatilgan ilovalar
orasidagi pastki sath ta’sirini ta’minlaydi.
Tarmoqli o’zaro ta’sir xizmati - ushbu xizmat serverdan push-
xabarni olish uchun kerakli uzatish kanalini o’rnatadi; qurilma va server
orasida aloqani avtomatik tarzda o’rnatishga imkon beradi. Bu pastki sath
xizmati.
Push xizmati - bulutli servis tarqatgan tuzatishlarni boshqaradi;
foydalanuvchi ishini yaxshilaydi, chunki foydalanuvchining yangi axborot
mavjudligini mustaqil tekshirishi kerak emas.
Ma’lumotlar bazasi xizmati - mobil ilovalar uchun ma’lumotlarni
lokal saqlagichidan iborat: platformaga bog’liq holda saqlash uchun mos
imkoniyatlar ishlatiladi. Ushbu xizmatning asosiy vazifasi - ma’lumotlarni
saqlash va ulardan xavfsiz foydalanishni ta’minlash. Network kabi pastki
sath xizmati hisoblanadi.
Bulutli muhit tarafidan zaruriy namunaviy xizmatlar Sync xizmati (Cloud Syncronization) - bulutli saqlagichda joylangan
ma’lumotlarni foydalanuvchining mobil qurilmasidagi ma’lumotlar bilan
avtomatik tarzda sinxronlash texnologiyasi.
Push xizmati - server Push xizmati yangilashlar uchun ma’lumotlarni
uzatish kanallarini kuzatadi. Yangilashlar aniqlangani onida qurilmaga
mos xabar jo’natiladi. Qandaydir sababga ko’ra qurilma tarmoqdan
uzilgan bo’lsa, xizmat kutadi va so’ngra, qurilma yangitdan ulanishi
bilanoq, xabar etkaziladi.
Secure Socket-Based Data Service xizmati - ushbu xizmat ilova talab
qiluvchi xavfsizlik darajasiga bog’liq holda
plain socket yoki SSL socket
serverlarni yoki ikkalasini ta’minlaydi.
Xavfsizlik - ushbu komponent autentifikatsiyani va avtorizatsiyani
ta’minlaydi. Natijada, bulutli serverga ulangan mobil qurilmalarning
haqiqatan undan foydalanishlariga ishonch hosil qilinadi. Har bir qurilma
oldindan
ro’yxatdan
o’tishi
lozim.
So’ngra,
qurilma
118
autentifikatsiya/avtorizatsiya muolajasidan o’tadi va undan keyingina
serverdan foydalanishga ruhsat oladi.
10.1-rasm. OpenMobster platforma arxitekturasi
Boshqarish konsoli - har bir bulutli server foydalanuvchiga tizimni
boshqarish va ma’murlash (masalan, ma’lumotlarni masofadan yo’q qilish,
masofaviy blokirovkalash va h.) imkonini beruvchi maxsus ilovaga ega
bo’lishi lozim.
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги - bet 50

122
- bulutning elastiklik servisi -
vebletlarga resurslarni taqsimlaydi.
Bulut menejeridan, bulut konfiguratoridan va ilovalar menejeridan tashkil
topgan:
125
- bulut menejeri -
bulutda ishga tushiriluvchi ilovalarning turli
qismlaridan foydalanganligi xususidagi axborotni saqlaydi;
- ilovalar menejeri -
mobil qurilmada ilovalarni o’rnatish
va ishga
tushirish imkoniyatini ta’minlaydi;
10.3-rasm. Elastik ilovalarning arxitekturasi
- bulut konfiguratori -
bulutdagi operativ ma’lumotlarni yig’ishni
amalga oshiradi;
- uzel manejeri -
bulutning har bir uzelida ishlaydi, ilovalar menejeri
va bulut menejeri bilan bevosita o’zaro ta’sirda bo’ladi.
Shunday qilib, bulutli hisoblash konsepsiyasi mobil ilovalar rivoji
uchun yangi
imkoniyatlarni taqdim etadi, chunki hisoblash va ishlash
jarayonlarini virtual muhitga ko’chiradi.
Uzel menejeri
1-Veblet
Veblet
konteyneri
Ilovalar
menejeri
Elastiklik
menejeri
Bulut
konfiguratori
Bulut
menejeri
Bulut
interfeysi
Lokal simsiz tarmoq (WLAN) texnologiyasi

43
bo’yicha yaqin orada 802.11n simsiz tarmoq texnologiyasini nafaqat
noutbuklar, balki ko’pgina maishiy elektron asboblar madadlaydi va u
barcha asosiy korporativ va uy ilovalari tomonidan ishlatiladi.
Simsiz personal va lokal tarmoqlarning istiqbolli rivoji sifatida
mutaxassislar Cognitive Radios qurilmalarini ko'rsatmoqdalar. Bu
qurilmalar turli diapazonda turli protokollar bo’yicha ishlay oladi hamda
ularning joylashgan geografik hududini va ushbu hududda, mahalliy
talablarga moslanib, qanday ishlashi lozimligini aniqlashi mumkin.
3.8-rasm. "Xot-spot" sxemasi
-rasm - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

97
Simvolli hisoblashlarni bajarishda ikkita asosiy vosita mavjud:
•
Symbolics (Simvolli hisoblash) mеnyusi;
•
Matеmatika panеlidan Symbolic panеli.
Bu vositalar ancha murakkab simvolli hisoblashlarda qo’llaniladi.
Hozir esa oddiy
simvolli hisoblashni bajarishning eng sodda usuli, ya`ni tеz-tеz ishlatilib turiladigan
usullardan biri -
simvolli tеnglik bеlgisi
(
→
) usulini ko’rib chiqamiz. Quyida bu
usuldan foydalanishning kеtma-kеt tartibi bеrilgan:
1. Matеmatika panеlidan Calculus Toolbar (Hisoblash panеli) bo’limi tanlanadi.
2. Ochilgan panеl oynasidan Calculus(Hisoblash)ni tanlab, aniqmas intеgralni ajratib
olinadi(misol sifatida).
3. Kiritish joylari to’ldiriladi, ya`ni funksiya nomi va o’zgaruvchi nomi kiritiladi.
4. Simvolli (
→
) bеlgisi kiritiladi. Natija hosil qilinadi.
Odatda intеgral ostidagi funksiyaning boshlang’ich
fuksiyasini topish
matеmatik jihatdan ancha qiyinchilik tug’diradi, ayrim funksiyalar uchun esa
boshlang’ich funksiyani topishning mutlaqo iloji yo‘q. Shuning uchun, kеrak bo‘lgan
aniqlikda
aniq intеgral
larni hisoblash algoritmlarining ishlab chiqilishi va
dasturlarining yaratilishi dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Aniq intеgralni hisoblash ta`rifiga ko‘ra , u
=
→
n
k
k
k
x
x
f
k
1
0
max
)
(
lim
limitga tеng. Bu yerda
b
a
x
k
,
-
kеsmani n ta bo‘lakka bo‘lgandagi k- bo‘lagining
uzunligi,
k
-k-kеsma ichidagi biror nuqta.
Aniq intеgralni taqribiy hisoblashning barcha usullari
yuqoridagi formulaga
asoslangan bo‘lib,
k
x
va
larni har xil tanlab olib,
turli taqribiy intеgrallash
formulalari hosil qilinadi.
Amalda eng ko‘p qo‘llaniladigani to‘g’ri to‘rtburchaklar, trapеtsiyalar va
Simpson formulalaridir.
Mobil tizimlarda axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar

61
Bu simsiz tuzilmalarning yaqinidagi hujum
qiluvchilarga simli dunyoda
mumkin bo’lmagan hujumlarni amalga oshirishga imkon beradi.
Yashirincha
eshitish.
Simsiz
tarmoqlar
kabi
ochiq
va
boshqarilmaydigan
muhitda
eng
tarqalgan
muammo
-
anonim
hujumlarning
mumkinligi.
Anonim
zararkunandalar
5.1-rasmda
ko’rsatilganidek radio-signallarni ushlab qolib, uzatiluvchi ma’lumotlarni
rasshifrovka qilishi mumkin.
Uzatishni ushlab qolish uchun niyati buzuq peredatchik oldida
bo’lishi lozim. Ushlab qolishning bunday turlarini umuman qaydlash
mumkin emas va ularga xalaqit berish undan ham qiyin.
Antennalar va
kuchaytirgichlardan foydalanish, ushlab qolish jarayonida niyati
buzuqning nishondan aytarlicha uzoq masofada bo’lishlariga imkon
beradi.
Yashirincha eshitishning yana bir usuli - simsiz tarmoqqa ulanish.
Lokal simsiz tarmoqda yashirincha faol eshitish odatda
Adress Resolution
Protocol
(ARP)
protokolidan noto’g’ri foydalanishga asoslangan.
Boshida
bu texnologiya tarmoqni "eshitish" maqsadida yaratilgan edi. Aslida,
ma’lumotlar bog’lanishi sathida
"man in the middle" (MITM
- "o’rtada
odam", pastroqqa qaralsin) xilidagi hujum bilan ish ko’riladi. Hujum
qiluvchi lokal simsiz tarmoqning nishon stansiyasiga so’ralmagan ARP-
javoblarni yuboradi, nishon stansiyasi esa hujum qiluvchiga o’zidan
o’tayotgan barcha trafikni jo’natadi. So’ngra
niyati buzuq paketlarni
ko’rsatilgan adresatlarga yo’llaydi. Shunday qilib, simsiz stansiya boshqa
simsiz mijozning (yoki lokal tarmoqdagi simli mijozning) trafigini ushlab
qolishi mumkin.
Tarmoqdan foydalanish
nuqtasi
Foydalanuvchi
Hujum qiluvchi
62
5.1-rasm. Simsiz kommunikatsiyalarda yashirincha eshitish
-MA’RUZA
ISHLAB CHIQARISHDA YORUG‘LIK TA’MINOTI

|
-MA’RUZA
ISHLAB CHIQARISHDA YORUG‘LIK TA’MINOTI
|
bet | 27/47 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #144059 |
Bog'liq MM MA\'RUZA mehnat muhofazasi10-MA’RUZA
ISHLAB CHIQARISHDA YORUG‘LIK TA’MINOTI
Reja:
1. Ishlab chiqarish binolarini yoritish;
2. Tabiiy yorug‘lik;
3. Sun’iy yorug‘lik;
4. Yorug‘lik manbalari.
Tayanch so‘z va iboralar
Mehnat muxofazasi
1. Ishlab chiqarish binolarini yoritish
Yorug‘lik inson mavjudligining muhim shartlaridan biri sanaladi. U inson organizmi holatiga ta’sir etadi, to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan yorug‘lik oliy asab faoliyati jarayonlarining amalga oshishini rag‘batlantirib, ishga layoqatlilikni oshiradi. Etarli bo‘lmagan yorug‘likda inson besamar ishlaydi, tez charchaydi, oqibati shikastlanishga ham etib boradigan xato, yanglish harakatlar qilish ehtimoli ortadi.
Ishchi binolarini yoritish qo‘yidagi shartlarga javob berishi kerak:
1. Ish bajariladigan yuzalarning yoritilish darajasi, shu ish turi uchun gigienik me’yorlariga javob berishi lozim.
2. Binoda yoritilishning teng o‘lchamliligi va keskin zidma-zidlikning bo‘lmasligi kerak.
3. Ko‘rish maydonida yorug‘lik manbalari tovlanish hosil qilmasligi lozim.
4. Sun’iy yorug‘lik spektral tarkibi bo‘yicha tabiiy yorug‘likka yaqinlashishi kerak.
Ishlab chiqarish sharoitlarida 3 turdagi yorug‘likdan foydalaniladi: tabiiy, ya’ni quyosh, sun’iy (elektr yoki lyuminessent lampalar) va uyg‘unlashgan.
2. Tabiiy yorug‘lik
Tabiiy yoritilish qo‘yidagilarga bo‘linadi:
Ustki (shiftlar, tomlar, shuningdek, baland perepadlar, aralash bino oralari orqali teshiklardagi yorug‘lik beradigan fonarlar orqali);
Yonboshlama (derazalar orqali);
Uyg‘unlashtirilgan (aralash).
Tabiiy yoritilish yil fasllari, kuni, joyning jug‘rofiy kengligi, bino va derazalarning ichki tuzilishi, derazalar oldi yuzalarning aks etuvchi xususiyatlari, ko‘chalar kengligi va boshqa shartlarga bog‘liq. Kun davomida tabiiy yoritilish sezilarli darajada o‘zgarishi mumkin. Muayyan iqlim sharoitlarida yoritilganlik 1 necha daqiqa davomida ko‘payishi yoki 1 necha barobarga kamayishi mumkin. Yorug‘likning o‘zgarishi, kun davomida ishlab chiqarish binolarida alohida ish joylarini etarli va teng miqdorda yoritib berishni kafolatlamaydi. Tabiiy yoritilishni loyihalashtirish va hisoblashda yorug‘likning manbai sifatida osmonning tarqalma yorug‘ligi olinadi, ya’ni bunda to‘g‘ridan to‘g‘ri quyosh yorug‘ligi inobatga olinmaydi.
Temir yo‘l korxonalarida yaxshi sanitar-gigiena sharoitlarni yaratish va saqlash uchun barcha ishlab chiqarish, ma’muriy, idora va maishiy binolar kunning yorug‘ paytida bevosita tabiiy yorug‘likka ega bo‘lishlari lozim bo‘ladi. Tabiiy yoritilishning etarliligi 2 omil bilan belgilanadi: tabiiy yoritilish koeffitsienti va derazaning yorug‘lik tavsifi (yorug‘lik maydoni va yorug‘lik chuqurligi) bilan.
|
| |
-§. Diffеrеnsial tеnglamalar va tеnglamalar sistеmasi haqida

1-§. Diffеrеnsial tеnglamalar va tеnglamalar sistеmasi haqida
asosiy tushunchalar. Koshi masalasi
O’quv modullari
Diffеrеnsial tеnglama, oddiy diffеrеnsial tеnglama, birinchi
tartibli oddiy diffеrеnsai tеnglama, diffеrеnsial
tеnglamalarning yechimi, xususiy yechim, Koshi masalasi,
normal sistеma, bir jinsli chiziqli sistеma.
Diffеrеnsial tеnglama dеb erkli o’zgaruvchi, noma`lum funksiya va uning turli
tartibli hosilalari yoki diffеrеnsiallarini bog’lovchi tеnglamaga aytiladi, ya`ni
0
)
,....
,
,
(
)
(
=
n
y
y
y
x
f
.
109
Agar noma`lum funksiya bitta argumеntga (o’zgaruvchiga) bog’liq bo’lsa, bunday
diffеrеnsial tеnglama
oddiy diffеrеnsial
tеnglama, agar u bir nеchta argumеntga
bog’liq bo’lsa, xususiy hosilali diffеrеnsial tеnglama dеb ataladi.
Diffеrеnsial tеnglamaning tartibi dеb unga kiruvchi yuqori hosilaning (yoki
diffеrеnsialning) tartibiga aytiladi. Masalan, birinchi tartibli oddiy diffеrеnsial
tеnglamalar quyidagi ko’rinishlarning birida bеriladi:
(
)
0
,
,
=
y
y
x
F
( ) ( )
y
x
f
x
y
,
=
( )
( )
0
,
,
=
+
dy
y
x
N
dx
y
x
M
Bеrilgan diffеrеnsial tеnglamani qanoatlantiradigan har qanday
y=
(x)
funksiya, ya`ni tеnglamada
y(x)
ni va uning hosilalarini
(x)
va uning tеgishli
hosilalari bilan almashtirilganda bеrilgan tеnglamani ayniyatga aylantiradigan
funksiya diffеrеnsial tеnglamaning yechimi dеb ataladi.
Agar tеnglamani qanoatlantiradigan funksiya
F(x,y)=0
ko’rinishdagi
munosabat orqali yoki paramеtrik bеrilgan bo’lsa, u holda ular diffеrеnsial
tеnglamaning intеgrali nomi bilan yuritiladi.
Diffеrеnsial tеnglamaning yechimini analitik ko’rinishda topish aniqmas
intеgralni hisoblashga kеltiriladi. Shuning uchun ham yechim o’zgarmas
c
paramеtrga bog’liq bo’lib, u diffеrеnsial tеnglamaning umumiy yechimi dеb ataladi
va quyidagi ko’rinishda yoziladi:
( )
c
x
y
,
=
umumiy intеgral esa
F(x,u,s)=0
ko’rinishga ega bo’ladi.
Shunday qilib, diffеrеnsial tеnglama yechimga ega bo’lsa, yechimni
ifodalovchi funksiyalar chеksiz ko’p bo’ladi. Bu funksiyalardan birini ajratib olish
uchun argumеntni birorta qiymatiga mos kеladigan yechim qiymatini ko’rsatish
kеrak, ya`ni
0
x
x
=
da
( )
0
0
y
x
y
=
ko’rinishdagi shartning bеrilishi zarurdir. Bunday shart
boshlang’ich shart
dеyiladi.
110
Yuqorida kеltirilgan
( )
c
x
y
,
=
tеnglamalardan birini
( )
0
0
y
x
y
=
boshlang’ich
shartni qanoatlantiruvchi
u(x)=
(x) ye
chimi (yoki
F(x,u)=0
intеgrali) shu diffеrеnsial
tеnglamaning
|
BOB. SIMSIZ TARMOQLAR - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

35
Simsiz shaxsiy tarmoqlar (WPAN) uzatishning katta bo’lmagan
masofasi bilan (17 metrgacha) ajralib turadi va katta bo’lmagan
binoda
ishlatiladi. Bunday tarmoqlarning xarakteristikalari o’rtacha bo’lib, uzatish
tezligi odatda 2 Mbit/s dan oshmaydi.
Simsiz tarmoqlarning asosiy xarakteristikalari. 3.1-jadval
Simsiz
tarmoqlar
Xarakte-
ristikalar
WPAN
(shaxsiy simsiz
tarmoqlar)
WLAN
(lokal simsiz
tarmoqlar)
WMAN
(shahar simsiz
tarmoqlar)
WWAN
(global simsiz
tarmoqlar)
Qo’llanish
sohasi
Tashqi qurilma
simlarini
almashtirish
Simli tarmoqlarning
mobil kengaytirish-
lari
Keng polosali
simsiz
foydalanish
Bino tashqarisida
Internetdan
mobil
foydalanish
Taxnologiyalar
Bluetooth,
UWB,
ZigBee
Wi-Fi
(802.11)
WiMax
(802.16),
MBWA-m
(802.20)
GSM, GPRS,
WCDMA,
EDGE, HSPA+,
WiMax, LTE
Bunday tarmoq, masalan, foydalanuvchi shaxsiy kompyuterida yoki
noutbukda ma’lumotlarni simsiz sinxronlashni ta’minlashi mumkin. Xuddi
shu tariqa printer bilan simsiz ulanish ta’minlanadi. Kompyuterni tashqi
qurilmalar bilan ulovchi simlar chigalliklarining yo’qolishi
yetarlicha
jiddiy afzallik bulib, buning evaziga tashqi qurilmalarning dastlabki
o’rnatilishi
va keyingi, zaruriyat tug’ilganda, joyini o’zgartirilishi
anchagina osonlashadi.
Simsiz
shaxsiy
tarmoqlarning
aksariyat
uzatuvchi-qabul
qiluvchilarining (transceiver) kam energiya iste’mol qilishi va ihchamligi
katta bo’lmagan foydalanuvchi qurilmalarini samarali madadlashga hamda
kompyuter qurilmasini uzoq vaqt mobaynida bitta batareyada (yoki
akkumulyatorda) ishlashiga imkon beradi. Undan tashqari,
kam quvvat
iste’mol qilinishi simsiz shaxsiy tarmoqlarni uyali telefonlarga va
naushniklarga tatbiq etishga imkon beradi.
Simsiz lokal tarmoqlar (WLAN) ofislarning ichida va tashqarisida,
ishlab chiqarish binolarida uzatishlarning
yuqori xarakteristikalarini
ta’minlaydi. Bunday tarmoqlardan foydalanuvchilar odatda noutbuklarni,
shaxsiy kompyuterlarni va katta resurslarni talab etuvchi ilovalarni
bajarishga qodir prosessorli va katta
ekranli shaxsiy raqamli
yordamchilarni (PDA) ishlatishadi. Simsiz lokal tarmoqlar uzatishning 54
Mbit/s gacha tezlikda barcha ofis yoki maishiy ilovalar talabini qondirish
36
imkoniga ega. Xarakteristikalari,
komponentlari, narxi va bajaradigan
amallari bo’yicha bunday tarmoqlar ethernet xilidagi an’anaviy simli lokal
tarmoqlarga o’xshash.
Sun’iy yorug‘lik - 1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari

|
1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari
|
bet | 28/47 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #144059 |
Bog'liq MM MA\'RUZA mehnat muhofazasi
3. Sun’iy yorug‘lik
Temir yo‘l korxonalarida ishlab chiqarish binolarini yoritish uchun sun’iy yoritishning 2 tizimi qo‘llanadi:
umumiy yoritish;
bir vaqtning o‘zida umumiy va mahalliy yoritishdan foydalangan holda uyg‘unlashma yoritish.
Umumiy yoritishdan ish joylari yuqori yorug‘lik talab qilmaydigan va shuningdek, ishlab chiqarish sharoitlariga ko‘ra mahalliy yoritish mumkin bo‘lmagan joylarda va me’yoriy yoritilishning uncha katta bo‘lmagan darajalarida foydalaniladi.
Mahalliy yoritilishdan foydalanilmagan holda ish joylarini yuqori yoritish uchun yoritg‘ichlarning lokalizatsiyali joylashtirgan holatda yoritishni qo‘llash mumkin. Bunday tizim ko‘proq yorug‘likni ish joylariga yo‘naltirish va ishlab chiqarish binolarining katta makonlarini ham tejamli yoritish imkonini beradi. Zarurat tug‘ilganda, mahalliy yoritish o‘chiriladi va uyg‘unlashma yoritish tizimidan keng qo‘llaniladi.
Vazifasiga ko‘ra, elektr yoritishni ishchi, avariya, ta’mir, qo‘riqlashga ajratish mumkin. Faqat ishchi va avariya yoritilish sanitariya me’yorlari bilan me’yorlanadi. Ishchi yoritilish ish joylarida maromidagi yoritilishni yaratish uchun xizmat qiladi.
Eng kam yo‘l qo‘yiladigan sanitariya normalari ishlab chiqarish binolaridagi ish joylarida yoritilish ish turi, ishlayotganda farqlash zarur bo‘lgan jismlar xajmlari va aniqlik darajasiga qarab pastda keltirilgan.
I, II, III razryadli ishlar uchun uyg‘unlashma yoritilishdan foydalanish kerak.
YOritilish me’yorlari quyidagi holatda 1 pog‘onaga ko‘tariladi.
agar ko‘rilayotgan ob’ektdan ko‘zga qadar bo‘lgan masofa 0.5 m dan ortiq bo‘lsa,Iv, Ig, IIb, IIv, IIg, III va IV razryadli ishlarda;
agar farqlash ob’ektlari harakatlanayotgan yuzalarda joylashgan bo‘lib, ularni ajrata bilish qiyin bo‘lsada Iv, Ig, IIb, IIv, IIg, III va IV razryadli ishlarda;
agar farqlash ob’ektlari harakatlanayotgan balandliklarda joylashib, ularni farqlash qiyin bo‘lsa, Iv, Ig, IIb, IIv, III va IV razryadli ishlarda;
insonlar doimo mavjud bo‘lgan binolarda tabiiy yoritilish bo‘lmaganida;
IV, V, va VI razryadli ishlar uchun jarohatlanishning yuqori xavfi bo‘lganda (notsirkulyar arralardagi ishlar);
O‘smirlarning ishlashi yoki ishlab chiqarish uchun maxsus mo‘ljallangan binolarda (agar ular uchun me’yoriy yoritish lyuminessent yoritilishda 300 lk dan kam yoki cho‘g‘lanma lampalarda 150 lk bo‘lsa);
YOritilish me’yorlari quyidagi holatlarda 1 pog‘onaga pasayadi:
ishlab chiqarish binolarida, agar insonlar qisqa muddat bo‘lsa;
doimiy xizmat ko‘rsatish talab qilmaydigan uskunalar bilan jixozlangan binolarda.
|
| |
1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari - bet 26

|
1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari
|
bet | 26/47 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #144059 |
Bog'liq MM MA\'RUZA mehnat muhofazasi Mahalliy shamollatish sistemasi. Mahalliy shamollatish sistemalari zararli moddalarning ajralish chiqayotgan joylarning o‘zida ishlab chiqarish zonasidagi havogi aralashib ulgurmasdan ushlab qolish va chiqarib yuborishni ta’minlashi zarur.
Gigiena nuqtai nazaridan mahalliy shamollatish zararli moddani ishchi nafas olish organlariga etib bormasligini yoki kamaygan miqdorda etib borishini ta’minlaydi. Bu shamollatish sistemasida atmosferaga chiqarib yuborilayotgan havodagi zararli moddalar oz havoni chiqarish bilan shamollatishni engillashtiradi. Kiritilayotgan havoga ishlov berish va tozalash kerak bo‘lmaydi va bu iqtisodiy jihatidan yaxshi natija beradi. Mahalliy shamollatishning turlari juda xilma-xil. SHulardan ba’zi birlari bilan tanishib o‘tamiz.
Havo so‘ruvchi shkaf asosan ximiya laboratoriyalarida ishlatiladi. Bu shkafning yuqori qismida engil gazlarni yig‘ish uchun ma’lum hajm miqdorida kenglik qoldiriladi.
3. Temir yo‘l transporti korxonalarini isitish (otoplenie) va havo aylanishi (konditsiyalash)
Korxonalarning ishlab chiqarish binolarida apparatura, qurilma, mashinalar ishi chog‘ida isitish tizimini tanlashda hisobga olinishi zarur bo‘lgan katta miqdordagi issiqlik hosil bo‘ladi. Jumladan apparatura, uskunalar ustamalarining t = 600C haroratida binoda havo 150S gacha qiziydi, t = 100 – 1250S da esa havo 300S gacha qiziydi. Bunda yorug‘lik, insonlardan tarqaladigan issiqlikni inobatga olish zarur. Sanitar normalar bo‘yicha qishda binoda t > 160S tashkil qiladi. Avtozal, kross, izga soluvchi, kommutator xonalari, muzokara punktlari, laboratoriyalar, ma’muriy idora binolarida t = 180C ni tashkil qiladi. Konstruktorlik byurosi, kutubxonada harorat t >200 C ga teng bo‘ladi. Yozda binodagi harorat o‘rtacha tashqi havo haroratidan eng jazirama oyining soat 1300 da ko‘pi bilan 50oS ga yuqori bo‘lishi kerak, lekin 55 foiz nisbiy namlik holatida 280oS dan yuqori bo‘lmasligi lozim.
Nazorat savollari:
“O‘TY” AJ da “Mehnat muxofazasi, sanoat xavfsizligi va ekologik monitoring olib borish bo‘limi” qachon qayta tashkil etild
|
| |
Nazorat savollari - 1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari

|
1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari
|
bet | 32/47 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #144059 |
Bog'liq MM MA\'RUZA mehnat muhofazasiNazorat savollari:
“O‘TY” AJ da “Mehnat muxofazasi, sanoat xavfsizligi va ekologik monitoring olib borish bo‘limi” qachon qayta tashkil etildi?
12-MA’RUZA
KORXONALARDA TEBRANISH VA CHANGNI OLDINI OLISH
Reja:
1. Ishlab chiqarishdagi tebranish xarakteristikalari;
2. Sanoat changi va unga qarshi kurash.
Tayanch so‘z va iboralar
Mehnat muxofazasi
1. Ishlab chiqarishdagi shovqin xarakteristikalari
Ishlab chiqarish jarayonlarining avtomatlashtirish va mexanizatsiyalash vositalari taraqqiyoti o‘z ishi davomida mexanik tebranish (silkinish) hosil qiluvchi uskunalar qo‘llash bilan bog‘liq. Mexanik tebranishlarning inson organizmiga ta’siri chastota, tebranish uzatiladigan jadallik va muhitga bog‘liq tarzda turlicha namoyon bo‘ladi. Tebranish shovqin va silkinishga bo‘linadi.
Eshitiladigan chastotalar diapazonida uzatiladigan mexanik tebranishlar inson tomonidan tovush sifatida qabul qilinadi. CHastota bo‘yicha tovush tebranishlari 3 diapazonga bo‘linadi:
1. Infratovushli f < 20 Gs;
2. Tovushli (eshitiladigan) 20 Gs < f < 20 kGs;
3. Ultratovushli f > 20 kGs.
Silkinish bilan kurash korxonalar ishchi o‘rinlari va uskunalarni loyihalashtirishdanoq boshlanadi. Buning uchun:
1. Tashkiliy;
2. Texnik;
3. Tibbiy-profilaktik tadbirlardan foydalaniladi.
Ishlab chiqarish uchastkalari, uskunalar va ishchi o‘rinlarini tashkiliy ratsional joylashtirish, ishchilarning mehnat va hordig‘ini doimo nazorat qilish, ishchi joylari va uskunalaridan foydalanish cheklovlari va tegishli sanitariya-gigiena talablariga moslashtirish ahamiyatlidir.
Texnik – bu tadbir omillarning ta’sirini ancha kamaytirish imkonini beradi.
Uskunalarni yig‘ishda manbaning o‘zida silkinish darajasini pasaytirish zarur. Bu zarbali ta’sirlarni zarbasizlar bilan almashtirish, kam materiallardan foydalanish, silkinishni sezuvchi asoslarda uskunalarni o‘rnatish orqali amalga oshiriladi. Agar manbada silkinish darajasi baribir yuqori bo‘lsa, u holda manbani izolyasiya qilish yoki ish joyini holi qilib, tovush yutuvchi materiallardan foydalaniladi.
Silkinishlarning kuchsizlanishi - qoplash, yotqizish, amortizatorlar, poydevorlar yotqizishda vibroizolyasiya, tovush yutish vositalaridan foydalaniladi.
Tibbiy-profilaktik tadbirlar - bir tomondan shovqin va silkinish holatlari hajmlari nazorati va boshqa tomondan ishlayotganlar salomatligi ahvoli nazoratidir.
Silkinishdan himoya esa - maxsus poyafzal va qo‘lqoplar.
Sanoat korxonalarida mashina va mexanizmlarning harakat natijasida har xil titrashlar vujudga keladi. Bu titrashlar ba’zi uchastkalarda bitta va ba’zi uchastkalarda bir necha mashina mexanizmlarning harakati ta’sirida bo‘lib, ba’zan zo‘rayishi va ba’zan susayishi kuzatiladi va bu organizmga salbiy ta’sir ko‘rsatishi bilan tavsiflanadi.
|
| |