nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
tok 
bilan - Guruh talabasining elektronika va sxemalar 1

boshqarish imkoniyatini cheklaydi. O‘zgaruvchan tok zanjirlarida ikki
tomonlama kalit sifatida
simistor (simmetrik tiristor) ishlatiladi. Simistor
triak
deb ham ataladi. Simistor
p-n-p-n-p tuzilmaga va bir yoki ikki boshqaruvchi
elektrodga
ega.
Uchta
p-n o‘tishga ega diodga o‘xshash ikki elektrodli asbob
dinistor deb ataladi.
Uning tuzilmasi 3.1 a – rasmda, shartli belgilanishi esa 3.1 b – rasmda keltirilgan.
Dinistorning
uchta
p-n
o‘tishi J
1
,
J
2
va
J
3
deb
belgilangan.
Dinistor sxemalarda o‘zaro ulangan ikkita triodli tuzilma bilan almashtirilgan
xolda ko‘rsatilishi mumkin. Dinistorni tashkil etuvchi tranzistorlarga ajratilishi
va o‘zaro ulangan tranzistorlar bilan almashtirilishi 3.2 – rasmda ko‘rsatilgan. Bu
ulanishda T1 tranzistorning kollektor toki T2 tranzistorning baza tokini, T2
tranzistorning kollektor toki esa T1 tranzistorning baza tokini tashkil etadi.
Tranzistorlarning bunday ulanishi hisobiga asbob ichida musbat TA hosil bo‘ladi.
Tiristor dinistorga o‘xshash tuzilmaga ega bo‘lib, baza sohalaridan biri
boshqaruvchi bo‘ladi. Agar bazalardan biriga boshqaruvchi tok berilsa, mos
tranzistorning
uzatish
koeffitsienti
ortadi
va
tiristor
ulanadi.
.
Boshqaruvchi elektrod (BE) joylashgan sohasiga mos ravishda tiristorlar katod
bilan va anod bilan boshqaruvchilarga ajratiladi. BE larning joylashishi va
tiristorlarning shartli belgilanishi
.
BE ga signal berilganda yopiluvchi tiristorlar ham mavjud. Bunday tiristorlarning
BE toki tiristor uzilayotganda asosiy kommutatsiyalanayotgan tokka qiymat
jihatdan yaqinlashgani uchun chegaralangan hollarda qo‘llaniladi.
Elektrod toklari asosiy zaryad tashuvchilarning kristall hajmidagi elektr maydon
ta’sirida dreyf harakatlanishiga asoslangan uch elektrodli, kuchlanish bilan
boshqariladigan yarimo‘tkazgich asbob
maydoniy tranzistor (MT) deyiladi.
MTlarda tok hosil bo‘lishida faqat bir turli– asosiy zaryad tashuvchilar
(elektronlar yoki kovaklar) qatnashgani sababli ular ba’zan
unipolyar
So'ngra uning ustiga presslovchi taxta qo'yiladi (burama presslarda) va

|
So'ngra uning ustiga presslovchi taxta qo'yiladi (burama presslarda) vaBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeSo'ngra uning ustiga presslovchi taxta qo'yiladi (burama presslarda) va
presslovchi mexanizmni harakatga keltirib birinchi bosim singari usulda shibbalash
boshlanadi. Ikkinchi shibbalashda olingan sharbat ikkinchi bosim sharbati deb
ataladi.
Bo'tqa turpi bo'shatib va presslashni qaytarib uchinchi, to'rtinchi, ba’zida
beshinchi bosimli sharbat olinadi. Ammo uchinchi bosimli sharbat odatda dag'al,
kuchli yopishqoq va undagi oshlovchi moddalaming ko'pligidan yoqimsiz ta’mga
ega bo'ladi. Shuning uchun uni birinchi va ikkinchi bosimlik sharbatlarga
qo'shilmaydi, balki alohida qayta ishlanadi va undan past sifatli vino ishlab
chiqariladi.
Shibbalash turp yetarli darajada qurigandan keyin to'xtatiladi.
Shibbalash tugagandan keyin press bo'shatiladi, sovuq suv bilan chyotkalab
yuviladi va yana to'ldiriladi.
Uzum pressda imkoni boricha oz vaqt bo'lishi lozim. Shuning uchun pressni
uzum bilan tezda to'ldirish zarur, bosimni esa asta, lekin to'xtatmasdan amalga
oshirish zarur. Bo'tqani pressda uzoq ushlamagan ma’qul, chunki bunda vinoga
dag'al ta’m beruvchi oshlovchi moddalar ko'payib boradi. Undan tashqari issiq
havoda sharbat pressda bijg'ishni inobatga olish zarur, chunki bundan keyin vinoga
turpning yoqimsiz mazasi o'tadi. Presslashning bu usuli jiddiy kamchiliklarga ega.
Turpni qo'lda bo'shatish va ulami qaytadan shibbalash ishlab chiqarishga juda
qimmatga tushadi. Undan tashqari, bo'tqani bo'shatish vaqtida havo bilan uzoq
muddat muqarrar to'qnash kelishi keyin olinadigan sharbatda yomon ta’sir etadi,
keyinchalik u oksidlanadi va qora tusli rangga va yoqimsiz ta’mga ega bo'ladi.
Shunday qilib, eng asosiysi-shibbalash jarayonini jadallashtirish zarur. Turli
drenaj moslamalarini ishlatish maqsadga muvofiq: ular ishni yengil amalga
|
| |
BTni 
asosiy - Guruh talabasining elektronika va sxemalar 1

kollektor
toki
I
Kn
ni
hosil
qiladi.
Kollektorga o‘tish davomida injeksiyalangan elektronlarning bir qismi baza
sohadagi kovaklar bilan uchrashib rekombinatsiyalanadi va ularning
konsentratsiyasi kamayadi. Etishmovchi kovaklar tashqi zanjir orqali kirib (elektr
neytrallik sharti bajarilishi uchun), baza tokining rekombinatsion takshil
etuvchisi
I
BREK
ni hosil qiladi.
I
BREK
qiymati katta bo‘lgani uchun uni
kamaytirishga harakat qilinadi. Bunga baza kengligini kamaytirish bilan
erishiladi.
Emitterdan injeksiyalangan elektronlar tokining baza sohasida rekombinatsiya
hisobiga kamayishi
elektronlarni tashish koeffitsienti deb ataluvchi kattalik
bilan
ifodalanadi
.
Real
tranzistorlarda
=0,980
÷
0,995.
Aktiv rejimda tranzistorning KO‘ teskari yo‘nalishda siljitilgan (
U
KB
bilan amalga
oshiriladi) ligi sababli, kollektor zanjirida
xususiy tok I
K0
oqadi. U ikki xil
noasosiy zaryad tashuvchilarning dreyf toklaridan tashkil topgan. Natijada
r-n
o‘tishning teskari toki amalda teskari kuchlanishga bog‘liq bo‘lmaydi va xona
temperaturasida kremniyli o‘tishlarda I
K0
=10
-15
A ni tashkil eatdi. Shunday qilib,
emitter toki
boshqaruvchi, kollektor toki esa
boshqariluvchidir. Shuning uchun
BT
ishlab chiqiladi. Sharbat tozalagich motor yordamida aylana harakatga keltiriluvchi

|
ishlab chiqiladi. Sharbat tozalagich motor yordamida aylana harakatga keltiriluvchiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeishlab chiqiladi. Sharbat tozalagich motor yordamida aylana harakatga keltiriluvchi
to'r silindr ko'rinishida bo'ladi. Sharbat press so'rg'ichlaridan tozalagichga tushadi.
Aylanishda sharbat to'r devorchalar orqali o'tadi, uzum g'ujumlarining to'qima
bo'lakchalari esa to'rda ushlanib qoladi. Amaliyotda ma’lum bo'lishicha, sharbatni
to'xtovsiz harakatdagi pressdagi keyin sentrifuga orqali maqsadga muvofiqligini
ko'rsatdi. Bu tadbir odatda bijg'ishdan oldin o'tkaziladigan tindirishning o'mini
bosishi mumkin.
3.4.Har xil tizimdagi presslarning texnologik va iqtisodiy tasnifi
Ushbu xo'jalik uchun u yoki bu pressni tanlash juda katta ahamiyatga ega
bo'lib, pressning texnologik xususiyatlari va uni qo'llashning moddiy foydasini
hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Biz bu masalani to'g'ri hal etishni faqat kam
harajat qilib, juda yuqori sifatli vino olish nuqtai nazaridan uni ko'rgan holda hal
etish mumkin. Uzumning sifatsiz navlariga ega tumanlarda, masalan duragaylar
bilan, shuningdek oddiy olemoviy vinolar beruvchi boshqa nalardan qisqa
muddatda ko'p miqdorda uzumni qayta ishlash zarur bo'lsa, vintli va gidravlik
presslarga qaraganda bir necha barobar kam mehnat harajati talab qiladigan yuqori
quwatli ishlab chiqarishga ega to'xtovsiz harakatdagi presslami qo'llash
foydalidir.
Bu presslarda oshlovchi moddalami birmuncha boyishi bu holda muhim
ahamiyatga ega emas. Qayd etilgan navlami vaqti-vaqti bilan ishlaydigan vintli,
gidravlik va boshqa presslarda qayta ishlash foydasiz bo'lib, chunki uzumni qayta
ishlashga ko'p sarf-harajat ba’zi sifat yaxshilanishini qoplamaydi.
Yuqori sifatli uzum tuplamiga ega, qulay tuproq-iqlim sharoitlarida joylashgan
xo'jaliklarda nozik vinolar tayyorlanadi, shuning uchun uzumni shibbalash yuqori
|
| |
ko'rsatadi, kislotaligini kamaytiradi

|
ko'rsatadi, kislotaligini kamaytiradiBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeko'rsatadi, kislotaligini kamaytiradi.
Sulfat kislotalami vinoning dastasi shakllanishiga ta’sir qiladi. Shuning bilan
bir qatorda ko'rsatib o'tish zarur, ba’zan sharbat va vinoda ortiqcha miqdorda sulfit
kislota qo'shishni inobatga olish darkor, sulfitni qo'shilgani yengil nazorat qilish
mumkin, chunki sulfit kislotasining juda kam miqdorda insonning ta’m va did
organlari tomonidan yengil seziladi.
Ammo sulfit kislotasining yaxshi tomonlari vinochilik amaliyotda katta
ahamiyatga ega bo'lsada, uning kamchiligi ya’ni ortiqcha miqdorda qo'shilishi
inson organizmiga salbiy ta’sir ko'rsatadi, shuningdek undan foydalanishdagi
кятгЬПМяг sharbat yoki vino tarkibidan turli o'zgarishlami yaxshi bilmaslikdan
kelib chiqdi. Shuningdek, GOST uzum vinosiga cheklangan miqdorda sulfit
kislotasi qo'shiladi.
Vinochilikga oid izlanishda sulfit angidrid o'mini bosuvchi o'rinbosar topish
uchun qadimdan harakat qilganlar. Bu izlanishlaming asosiy yo'nalishi
antibiotiklami izlash bo'lgan edi, sharbat va vinodagi mikroorganizmlarga
antiseptik ta’sir etadi.
Fransuz, nemis va italiyalik
mualliflaming bu yo'nalishdagi ilmiy ishlari
natijasida antiseptik xususiyatga ega
bo'lgan bir qator antibiotiklar ajratib oldilar.
Ammo oziq-ovqat sanoatida
ular ruxsat etilmagan, oziq hazm bo'lishiga ular
yomon ta’sir etadi. Har xil
mualliflar tomonidan kimyoviy preparatlari: monobrom-
siika kislota, beazoyno-kisHy
natriy, propionat natriy, shuningdek K5 vitamin va
boshoani taklif etdilar.
60
Bu hamma moddalar, kishi organizmi uchun salbiy ta’siri qilganligi tufayli,
oziq-ovqat sanoatida antiseptiklar sifatida qo‘llanishi ruxsat etilmaydilar.
|
| |
Aktiv rejimda bipolyar tranzistorning emitteri ..... xizmat qiladi

|
Aktiv rejimda bipolyar tranzistorning emitteri ..... xizmat qiladi
|
bet | 29/50 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 6,03 Mb. | | #158953 |
Bog'liq yakudza xxxxxx elektronika sxemalarAktiv rejimda bipolyar tranzistorning emitteri ..... xizmat qiladi
+ asosiy zaryad tashuvchilarni tranzistor bazasiga injektsiyalash uchun
Analog signallarga ishlov berganda bipolyar tranzistor qaysi rejimda ishlaydi?
+ aktiv
Arsenid galliyning taqiqlangan zonasi kengligi ... tashkil etadi.
+1,43eV
Asosiy zaryad tashuvchilarda ishlaydigan diodni ko‘rsating.
+ shottki barerli diod
Baza zaryad tashuvchilarni ... xizmat qiladi.
+ uzatish uchun
Bipolyar tranzistor
+ elektr o‘zgartiruvchi asbob
Bipolyar tranzistor...
+ ikkita p-n o‘tish va uchta elektrodga ega
Bipolyar tranzistor... ishlatiladi.
+ elektr signallarni elektr signallarga aylantirish uchun
Bipolyar tranzistor o‘tishlarining effektiv tasirlashuvi qanday ta’minlanadi?
+ baza qalinligi noasosiy zaryad tashuvchilar diffuziya uzunligidan kichik bo‘lishi kerak
....... bipolyar tranzistorning aktiv rejimi amalga oshadi
+ emitter o‘tish to‘g‘ri, kollektor o‘tish esa teskari sil-jitilganda
...... bipolyar tranzistorning berk rejimi amalga oshadi
+ ikkala o‘tish teskari yo‘na-lishda silji-tilganda
...... bipolyar tranzistorning invers rejimi amalga oshadi
+ emitter o‘tish teskari, kollek-tor o‘tish to‘g‘ri siljitilganda
Bipolyar tranzistorning qaysi ish rejimida p-n o‘tishlar toklarining bir-biriga tasiri yo‘q?
+ berk
|
| |
n – kanali qurilgan MDYA – tranzistor tuzilmasi

n – kanali qurilgan MDYA – tranzistor tuzilmasi 15.5 a – rasmda va shartli
grafik tasvirlanishi 15.5 b – rasmda keltirilgan.
Bunday tranzistorlarda istok va stok orasida joylashgan tok o‘tkazuvchi kanal
tranzistorni tayyorlash jarayonida hosil qilinadi. SHuning uchun bunday
tranzistor kanali “qurilgan” MT deb ataladi. Kanal ion legirlash usuli bilan
yarimo‘tkazgich sirtiga yaqin sohalarda yupqa qatlam hosil qilish bilan amalga
oshiriladi. Kanali qurilgan MDYA – tranzistorlar istokka nisbatan zatvorga ikki
xil ishorali kuchlanishlar berilganda ham ishlay oladi.
Agar U
ZI
= 0 bo‘lganda tranzistorga U
SI
kuchlanish berilsa, kanal orqali
elektronlar toki oqadi. Bu tok stokning boshlang‘ich toki I
S.BOSHL
deb ataladi.
Zatvorga istokka nisbatan manfiy kuchlanish berilganda kanalda tok yo‘nalishiga
ko‘ndalang elektr maydon hosil bo‘ladi. Bu maydon ta’sirida elektronlar
kanaldan surib chiqariladi. Kanalda elektronlar soni kamayadi (kanal
kambag‘allashadi), uning qarshiligi ortadi va stok toki qiymati kamayadi.
Zatvordagi manfiy kuchlanish qiymati ortgan sari, tok qiymati kamayaveradi.
Tranzistorning bu rejimi kambag‘allashgan rejim deb ataladi. Zatvorga berilgan
manfiy kuchlanishning ma’lum qiymatida stok toki nolgacha kamayadi (berk
rejim), ushbu kuchlanish berkitish kuchlanishi U
ZI.BERK
deb ataladi.
Agar zatvorga musbat kuchlanish berilsa, ushbu kuchlanish hosil qilgan maydon
ta’sirida istok, stok hamda kristall asosdan elektronlar kanalga kela boshlaydi,
kanal o‘tkazuvchanligi va stok toki qiymati ortadi. Ushbu rejim kanali boyitilgan
rejim deb ataladi.
MDYA
tranzistorlarning
asosiy
parametrlari:
Xarakteristika
tigkligi
U
SI
=
const
bo‘lgandagi
;
Ichki
(differensial)
qarshilik
U
ZI
=
const
bo‘lgandagi
;
Kuchlanish
bo‘yicha
kuchaytirish
koeffitsienti
I
S
=
const
bo‘lgandagi
|
tranzistorlar - Guruh talabasining elektronika va sxemalar 1

Ishchi rejimda u teskari ulangan bo‘lib kanal bilan
r – n o‘tish hosil qiladi.
Kanalning ko‘ndalang kesimi nolga teng bo‘ladigan vaqtdagi zatvor kuchlanishi
berkilish kuchlanishi U
ZI.BERK.
deb ataladi va bu vaqtda tranzistor istoki stokdan
uzilib
qoladi,
ya’ni
berk
rejimda
ishlaydi.
kuchlanish berkilish kuchlanishiga
U
ZI.BERK
ga teng bo‘ladigan vaqtdagi stok
kuchlanishi
to‘yinish
kuchlanishi
U
SI.TO‘Y.
deb
ataladi.
Bu
erdan
.
vaqtdagi tranzistorning ishchi rejimi
tekis o‘zgarish rejimi, vaqtdagi
tranzistorning ishchi rejimi esa
to‘yinish rejimi deb ataladi. To‘yinish rejimida
U
SI
kuchlanish qiymatining ortishiga qaramay
I
C
tokining ortishi deyarli
to‘xtaydi. Bu holat bir vaqtning o‘zida zatvordagi
U
ZI
kuchlanishining ham ortishi
bilan tushuntiriladi. Bu vaqtda kanal torayadi va
I
C
tokini kamayishiga olib
keladi.
Natijada
I
C
dreyfrli
o‘zgarmaydi.
To’g’ri javob - O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash

|
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash
|
bet | 7/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigiTo’g’ri javob: D) sig’im, qarshilik, kondensator
8. O’zgaruvchan tok ko’prigini hosil qilishda qanday fizik kattaliklardan foydalaniladi?
A) tok kuchi
B) kuchlanish
C) sig’im, qarshilik, kondensator
D) quvvat
To’g’ri javob: C) sig’im, qarshilik, kondensator
9. Sig’imni birligi nima?
A) F,mF,pF,nF
B) Volt,kV,mV
C) Watt, kW, mW
D) A,kA,mA
To’g’ri javob: A) F,mF,pF,nF
Indiktivlik birligi nima?
A) F,mF,pF,nF
B) Genri
C) Watt, kW, mW
D) A,kA,mA
To’g’ri javob: B) Genri
|
| |
SIG’IMNI O’LCHASH UCHUN ISHLATILADIGAN KO’PRIKLAR

|
SIG’IMNI O’LCHASH UCHUN ISHLATILADIGAN KO’PRIKLAR
|
bet | 3/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigiSIG’IMNI O’LCHASH UCHUN ISHLATILADIGAN KO’PRIKLAR
Bunday ko’prikning eng oddiy chizmasi suratda keltirlgan. Ular o’zgaruvchan tok manbasi yordamida ishlaydi. Suratda – R1, R2 – namunaviy aktiv qarshiliklar, S0 – namunaviy sig’im,Sx – noma’lum sig’im. Agar sig’imda isroflar bo’lmasa (tgδ-0 ) ko’prikning muvozanat sharti:
Sig’imli yelkalarda birgina sig’im qarshiligi bo’lib, aktiv qarshilik bo’lmasa, ko’prik bittagina muvozanat tenglamasiga ega. Bu holda faqat birgina parametrni rostlash bilan (R2, R4 yoki S0 ) natijani topish mumkin.
Aktiv isroflari bor kondensatorning sig’imini o’lchash uchun (tyδ>0) quyidagi ko’prik chizmasidan foydalaniladi.
Uning muvozanat tenglamasi (Rx - jXx)R4 = (R0 - jX0)R2 ikkiga bo’linib ketadi:
Aktiv qarshilikni
sig’im qarshiligini
ifodalari bilan topamiz. Noma’lum sig’imni topish
uchun ifodasidan foydalanamiz.
Agar rostlanadigan qarshiliklar S0 va R0 bo’lsa natijalar alohida – alohida o’qiladi. S0 ning millari Sx qiymatida, R0 ning millari Rx qiymatlarida
natija ko’rsatadi. Ushbu ko’prik kondensatorining tgδ sini (dielektrik isroflar burchagi tangensini) topish uchun ham xizmat qilishi mumkin.
Amalda dielektriklarning ishchi kuchlanish ta’siridagi isroflarini tg(δ) topish katta ahamityaga ega.
Katta kuchlanish ta’sirida tgδ ni topish uchun quyiidagi ko’prik chizmasi keng tarqalgan:
Qarshiliklar quyidagi shartni qanoatlantiradilar:
Zx>>R2; Z0>>Z4;
Shuning uchun U ac>>Ucb Uad>>Udb;
O ’lchanayotgan ob’ekt (Sx va Rx) xamda namunaviy kondensator S0 katta kuchlanish ta’sirida bo’ladi. Rostlanuvchi elementlar esa (R2 R4 va C4 lar) kichik kuchlanishlar ta’sirida bo’lib, xavfsizlik uchun (b) nuqta yerga ulanib qo’yiladi. Ko’prikning muvozanat tenglamasi:
ekanligini nazarda tutib,quyidagini yozish mumkin:
Kompleks ifodani ikki tenglamaga ajratib yuboramiz (haqiqiy va mavhum qismlari alohida – alohida teng bo’lishi kerak); ular chastotaga bog’liq emas:
Bu yerdan o’lchanayotgan sig’im Sx, qarshilik Rx va fgδx lar:
Alohida – alohida hisob uchun rostlanuvchi parametrlar sifatida R4 va C4 ni tanlanadi: Chunki ular faqat bittadan ifoda bor.
|
| |
Induktivlikni o’lchash uchun ko’prik chizmasi

|
Induktivlikni o’lchash uchun ko’prik chizmasi
|
bet | 4/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigiInduktivlikni o’lchash uchun ko’prik chizmasi
Induktivlikni o’lchash uchun quyidagi chizma asosida qurilgan ko’prikdan foydalanish mumkin. R qarshilik no’malum Lx,Rx lar bilan yoki namunaviy R0L0 lar bilan ketma-ket ulab ko’yilishi mumkin. Bunga ehtiyoj quyidagicha tushuntiriladi: masalan R=0 bo’lsin. Muvozanat tenglamasidan:
(R2) ushbu ifodalarni olish mumkin
Ish davomida namunaviy induktivlikni o’zgartiradigan qilib yasash juda qiyin. Lekin
L0=const, R0=const bo’lsa, Lx va Rx noma’lumli ikki tenglamadan o’zgaruvchan (rostlanuvchan) bo’lib R2/R4 munosabat xizmat kiladi. Bu munosabat (R2/R4) bir vaqtning o’zida ikkala tenglamani ham qondirish uchun
shart bajarilishi kerak.
Shuning uchun bo’lsa-yu, bu yerda R2/R4 ikkinchi tenglamani qanoatlantiruvchi R4
shart bo’lsa, ko’prikni muvozanatlash uchun Rx ga qandaydir qarshilik R qo’shish kerak, ya’ni:
(ёки ) Bu tenglamalarni tiklash uchun R ham
rostlanuvchan bo’lishi kerak. Agar
bo’lsa, R karshilik namunaviy qarshilik R0 ga ketma-ket ulanishi kerak. Unda
ifodaga asosan Rx topiladi. Rostlanuvchi R2/R4 karshilikning va R ning millari R4
natijani ko’rsatadi. Bu ko’prik Lx va Rx larni aloxida-aloxida topishga imkon bermaydi, chunki R2/R4 nisbat ikkala ifodaga (tenglamaga) ham kiradi. Ko’prikning yechimini topish qiyin; ayniqsa kichik ko’ngilchanlik (dobrotnostp) da va Lx larning qiymati R2/R4
nisbatning va R ning ko’prik muvozanat holidagi qiymatlariga, hamda P ulagichning holatiga qarab yuqoridagi ifodalardan topiladi.
Amalda noma’lum induktivlikni o’lchash uchun namunaviy element sifatida induktivlik emas kondensator olinadi. Unda sig’imni rostlash oson va arzon bo’ladi, o’lchashlari ixcham bo’ladi. Muvozanat hosil bo’lishi uchun noma’lum LX va namunaviy rostlanuvchi sig’im S0 qarama-qarshi yelkalarga joylshtiriladi. Rostlanuvchi va namunaviy qarshilik ham S0 ga parallel bo’lib, alohida – alohida natija olish va rostlash uchun shunday qilinadi. Xs0//R0 ning to’la qarshiligining ifodasi
ekanligini e’tiboriga olib, muvozanat tenglamasini quyidagicha yozamiz:
Tenglamadagi haqiqiy va mavhum qismlari o’zaro teng bo’lsagina, kompleks sonlar o’zaro teng bo’lishini e’tiborga olib, yozish mumkin:
Cho’lg’amning ko’ngilchanligi (dobrotnostь):
Alohida –alohida rostlash sharti rostlanuvchi elementlar sifatida S0 va R0 ishlatilganda bajariladi. R0 ning shkalasi Rx larni, S0 ning shkalasi Lx larni beradi.
|
| |
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash to’g’risida umumiy ma’lumot

|
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash to’g’risida umumiy ma’lumot
|
bet | 2/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigi O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash to’g’risida umumiy ma’lumot.
Bunday chizmalar ko’priklar; qarshilik va kichik kuchlanishlarni katta aniqlik bilan o’lchashda ishlatiladi. Ular bevosita ko’priklar va potentsiometrlar kabi ikki guruxga bo’linadi.
U mumiy holda ko’priklarning printsipial chizmasi quyidagicha
Bu chizmada Z1, Z2, Z3, Z4 - ko’priklar yelkalari; a, v - manba diagonali;' -s. 6. - o’lchov diagonali.
Agar yelka qarshiliklari quyidagi ' munosabatda bo’lsa Z1* Z4= Z2* Z3 ko’prik muvozanat holda hisoblanadi va o’lchov diagonali bo’yicha tok O ga teng bo’ladi. Shu yerning o’zida s va o nuktalar potentsiallari bir xil bo’ladi. Umumiy holda yelkalar qarshiliklari kompleks bo’lishi mumkin. Aktiv qarshiliklarni o’lchashga mo’ljallangan ko’prik YElkalari aktiv qarshiliklardan tuzilgan bo’lib, uning muvozanat tenglamasi. Rl*R4=R2*R3 ko’rinishga ega. Agar qarshiliklardan birortasi o’zgarib muvozanat buzilsa bu o’zgarish sezgir magnitoelektrik o’lchash mexanizmi (MUM) strelkasining oshishiga olib keladi. Stelkaning holatiga qarab o’zgarish qiymati baxolanadi. Strelkaning holatiga qarab kuzatilaetgan qarshilikni baxolash, Ya’ni ko’prik muvozanatdan chiqqan paytda natija olish muxim kamchilikka ega. Bunday ko’prik aniqligi manba kuchlanishiga bog’liq, chunki muvozanati buzilgan ko’prikda, manba kuchlanishining o’zgarishi strelkaning siljishiga olib keladi va o’lchashga xatolik kiradi, bunday ko’priklar muvozanatlashmagan ko’priklar deyiladi va ko’p qo’llanilmaydi.
Muvozanatlashgan va muvozanatlashmagan ko’priklar
Yuqoridagi kamchilik muvozanatlashgan ko’priklarda yo’q. Chunki bunday ko’priklarda o’lchanayotgan qarshilik turgan yelkadan boshqa yelkalardagi qarshiliklar rostlanuvchan, aniq qiymatlarga ega kilib tayyorlanadi. Natija doim ko’prik muvozanat holida o’qiladi, bunday holga rostlanuvchan qarshiliklar yordamida erishiladi.
Masalan: R4 o’lchanayotgan nom’alum qarshilik, u o’zgarib muvozanat buzilsa, R2 rostlanib muvozanat tiklanadi. Strelka O ga keladi. Natija esa R2 ning holatiga qarab o’qiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash to’g’risida umumiy ma’lumot
|
NAZORAT SAVOLLARI - O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash

|
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida induktivlik, sig’im, o’zaro induktivliklarni o’lchash
|
bet | 5/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigiNAZORAT SAVOLLARI:
Ko’prik o’lchash chizmalari yordamida nimalar o’lchanadi?
Muvozanatlashmagan ko’prikning kamchiliklari ?
Muvozanatlashgan ko’prikning afzalliklari nima?
O’zgarmas va o’zgaruvchan tok ko’priklarining qo’lanilish sohasi?
Ko’prikning muvozanat tenglamasi qanday?
Qay hollarda muvozanat tenglamasi kompleks qarshiliklar orqali ifodalanadi?
Ko’prik muvozanat holida qarshiliklar argumentlari o’zaro qanday munosabatda bo’lishlari kerak?
Reoxord deb nimaga aytiladi?
Muvozanatlashgan ko’prikda natija olinadigan payti o’lchash diagonalidagi tok nimaga teng?
Nima uchun ko’prikning ma’lum qarshilikli elkalari rostlanuvchan bo’lishi kerak?
XULOSA
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida o’lchovlar aniq va ishonchli bo’lib, turli elektr komponentlarning xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi. Har bir o’lchash usuli ko’prikning muvozanat holatiga asoslanadi, bu orqali qiymatlar aniq hisoblanadi.
Ushbu metodlar elektronika, elektromagnit tizimlar, va laboratoriya tajribalarida keng qo’llaniladi, chunki ular yuqori aniqlik va ishonchlilikni ta’minlaydi.
O’zgaruvchan tok ko’priklari yordamida o’lchash, ilmiy va muhandislik ishlarida zarur bo‘lgan aniq va ishonchli ma’lumotlarni taqdim etadi, bu esa elektr tizimlarini va komponentlarini yaxshilashda muhim rol o’ynaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Ismatullaev P.R., Abdullaev A.X. va boshq. Fizikaviy-kimyoviy o’lchashlar. O’quv qo’llanma. Toshkent, 2007. –180b.
Ismatullaev P.R., A’zamov A.A. va boshq. Issiqlik texnikasida o’lchashlar. O’quv qo’llanma, Toshkent, 2007. –90b.
B.E. Muxamedov. Metrologiya, texnologik parametrlarni o’lchash usullari va asboblari.
Toshkent «O’qituvchi» 1991. –320 b.
N.R.Yusupbekov, B.E.Muxamedov, Sh.M.G’ulomov. Avtomatika va ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish. Darslik, Toshkent, «O’qituvchi» 1997. –353 b.
TEST
1. O’zgaruvchan tok ko’prigi yordamida induktivlikni o’lchashda qaysi elementlar ishlatiladi?
A) Faqat kondensatorlar
B) Faqat qarshiliklar
C) Induktivlik, qarshiliklar va kondensatorlar
D) Induktivlik va kondensatorlar
|
| |
Sig’imni o’lchash uchun o’zgaruvchan tok ko’prigida qanday asosiy elementlar ishlatiladi?

|
Sig’imni o’lchash uchun o’zgaruvchan tok ko’prigida qanday asosiy elementlar ishlatiladi?
|
bet | 6/7 | Sana | 06.08.2024 | Hajmi | 206,11 Kb. | | #269190 |
Bog'liq O\'zgaruvchan tok ko\'prigiTo’g’ri javob: C) Induktivlik, qarshiliklar va kondensatorlar
2. Sig’imni o’lchash uchun o’zgaruvchan tok ko’prigida qanday asosiy elementlar ishlatiladi?
A) Induktivlik va qarshiliklar
B) Faqat kondensatorlar
C) Faqat qarshiliklar
D) Kondensatorlar va qarshiliklar
To’g’ri javob: D) Kondensatorlar va qarshiliklar
3. O’zaro induktivlikni o’lchashda o’zgaruvchan tok ko’prigida qaysi komponentlar ishlatiladi?
A) Bir induktor va ikkita kondensator
B) Ikki induktor va ikkita kondensator
C) Ikkita kondensator va bir induktor
D) Faqat ikkita induktor
To’g’ri javob: B) Ikki induktor va ikkita kondensator
4. Wien ko’prigi yordamida induktivlikni o’lchashda ko’prik muvozanatga keltirilsa, qanday ma’lumotlar olinadi?
A) Induktivlik va sig’im qiymatlari
B) Induktivlik va o’zaro induktivlik qiymatlari
C) Sig’im va qarshilik qiymatlari
D) Qarshilik va o’zaro induktivlik qiymatlari
To’g’ri javob: A) Induktivlik va sig’im qiymatlari
5. Ko’prikdagi balans holatida qanday formulalar qo’llaniladi?
A) Induktivlik va sig’im formulasining oddiy ko’paytmalari
B) Kirchhoff qonunlari formulalari
C) O’zgaruvchan tokning kuchlanishi va oqimi formulalari
D) Qarshiliklar va kondensatorlarning moslik formulalari
To’g’ri javob: D) Qarshiliklar va kondensatorlarning moslik formulalari
6. Induktivlikni o’lchash uchun qanday o’zgaruvchan tok ko’prigi ishlatiladi?
A) Maxwell ko’prigi
B) Wien ko’prigi
C) Schering ko’prigi
D) Kelvin ko’prigi
To’g’ri javob: B) Wien ko’prigi
7. O’zgaruvchan tok ko’prigi yordamida nimalarni aniqlash mumkin?
A) tok kuchi
B) kuchlanish
C) quvvat
D) sig’im, qarshilik, kondensator
|
| |
Quvvat kuchaytirgichi - X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova

|
X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova
|
bet | 41/58 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #239775 |
Bog'liq X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. AlimovaQuvvat kuchaytirgichida bo‘ladi, ya’ni kirish signali manbai bilan muvofiqlashgan bo‘ladi.
va kuchaytirgich yuklama qarshiligi qiymatlari nisbatlarini kuchlanish kuchaytirgichi ( << ), tok kuchaytirgichi ( >> ) va quvvat kuchaytirgichi ( ) ga ajratish mumkin.
Bundan tashqari, o‘zgarmas tok kuchaytirgichi parametri bo‘lib nol dreyfi hisoblanadi. Nol dreyfi bu barqarorlikni buzuvchi ta’sirlar (kuchlanish manbai qiymatining tebranishi, temperatura va boshqalar) natijasida kuchaytirgich elementlari ish rejimlarining o‘zgarishi bo‘lib, natijada kuchaytirgich chiqishida soxta signal yuzaga keladi.
Kuchaytirgich odatda signalni kuchaytirishdan tashqari uning shaklini ham o‘zgartiradi. Kirish va chiqish signallari shaklining normadan og‘ishi – buzilishlar deb ataladi. Ular ikki turda bo‘lishi mumkin: nochiziqli va chiziqli.
Barcha kuchaytirgichlar volt – amper xarakteristikalari (VAX) nochiziqli bo‘lgan tranzistorlardan tashkil topadi. Bipolyar tranzistor VAX to‘g‘ri chiziq emas, balki eksponenta shakliga ega. Shu sababli, sinusoidal shaklga ega bo‘lgan kirish signali kuchaytirilganda, chiqishdagi signal shakli qisman sinusoidal ko‘rinishga ega bo‘ladi. Chiqish signali spektrida kirish signalida mavjud bo‘lmagan boshqa chastotaga ega bo‘lgan tashkil etuvchilar (garmonikalar) paydo bo‘ladi. Bu turdagi buzilishlar nochiziqli deb ataladi.
Agar kuchaytirgich uzatish xarakteristikasi matematik funksiya ko‘rinishida ifodalangan bo‘lsa, nochiziqli buzilishlarni analitik usulda hisoblash mumkin. Uzatish xarakteristikasi (8.1 - rasm) deganda o‘zgarmas chastotadagi chiqish signali amplitudasi ning kirish signali amplitudasi ga bog‘liqligi tushuniladi. Nochiziqli buzilishlar koeffitsienti ko‘p hollarda berilgan uzatish xarakteristikasidan grafik usulda aniqlanadi.
Chiziqli buzilishlar esa tranzistor parametrlarining chastotaga bog‘liqligidan aniqlanadi. Kuchaytirgichning chastota xususiyatlari amplituda-chastota xarakteristikasi (AChX) dan aniqlanadi. AChX deganda kuchaytirish koeffitsientining chastotaga bog‘liqligi tushuniladi. Ideal AChX gorizontal chiziq hisoblanadi. Real AChX esa kamayuvchi sohalarga ega bo‘ladi. 8.2 – rasmda normallashtirilgan AChX keltirilgan. Bu yerda K0 – nominal kuchaytirish koeffitsienti, ya’ni kuchaytirish koeffitsienti o‘zgarmas bo‘lgan chastota sohalari. Odatda chastota buzilishlarining ruxsat etilgan koeffitsient kattaligi 3 dB dan oshmaydi. kattaligi kuchaytirgichning o‘tkazish polosasi deyiladi.
8.1 – rasm. 8.2 – rasm.
|
| |
(quvvat kuchaytirgichlari)

|
(quvvat kuchaytirgichlari)
|
bet | 34/58 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #239775 |
Bog'liq X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova(quvvat kuchaytirgichlari)
Chiqish bosqichlarining vazifasi – signalning berilgan (yetarlicha katta) quvvatini buzilishlarsiz past omli yuklamaga uzatishni ta’minlash. Odatda ko‘p bosqichli kuchaytirgichlarda ular chiqish bosqichlari hisoblanadilar. Kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti chiqish bosqichlari uchun ikkinchi darajali parametr hisoblanadi. Shu sababli asosiy parametrlar bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: foydali ish koeffitsienti va nochiziqli buzilishlar koeffitsienti KG.
Foydali ish koeffitsienti chiqish signali quvvatini manbadan tortib olinayotgan quvvatga nisbatiga teng:
, (6.8)
bu yerda Ichiq.m, Uchiq.m – chiqish kattaliklar amplitudasi, YeM – kuchlanish manbai, IO‘RT – o‘rtacha tok.
Nochiziqli buzilishlar koeffitsienti chiqish signali shaklining kirish signali shaklidan farqini ifodalaydi. Bu farq bosqichning uzatish xarakteristikasining nochiziqligi sababli yuzaga keladi. Kuchaytirgich bosqichi uzatish xarakteristikalari chiqish kattaligini (IChIQ yoki UChIQ) kirish kattaligiga (IKIR yoki UKIR) bog‘liqligini ifodalaydi..
va KG kattaliklari ko‘p hollarda tranzistorning sokinlik rejimi– kuchaytirish sinfi bilan aniqlanadi. Shu sababli quvvat kuchaytirigichlarida qo‘llaniladigan kuchaytirgich sinflarini ko‘rib chiqamiz.
Uzatish xarakteristikasidagi ishchi nuqta (sokinlik nuqtasi) holatiga ko‘ra A, V, AV va boshqa kuchaytirish sinflari mavjud.
A rejimda sokinlik rejimida ishchi nuqta uzatish xarakteristikasi kvazichiziq soha o‘rtasida joylashadi (6.7 - rasm).
a) b)
6.7 - rasm
Kirish signalining ikkala yarim davri uzatish xarakteristikasining kvazichiziq sohasida joylashganligi sababli nochiziqli buzilishlar eng kichik (KG 1%) bo‘ladi. Rasmdan ko‘rinib turibdiki, agar ; bo‘lsa, u holda (6.8)ni o‘rniga qo‘yib, quyidagini olamiz
, (ya’ni 25 %).
V rejimda sokinlik rejimidagi ishchi nuqta tranzistorning berk holatiga mos keluvchi kvazichiziq soha chegarasida joylashadi. Tranzistor faqat musbat yarim davr mobaynida ochiq holatda bo‘ladi (6.8 – rasm).
V rejimda KG 70 % atrofida bo‘ladi. (7.1) ifodaga YeM va larni qo‘yib, quyidagini hosil qilamiz
(ya’ni 78 %).
V rejimda nochiziqli buzilishlarni kamaytirish maqsadida musbat yarim davrni, ikkinchisi – manfiy yarim davrni kuchaytiradigan, ikkita kuchaytirgichdan tashkil topgan ikki taktli sxema qo‘llaniladi.
a) b)
6.8 – rasm.
AV sinfi A va V sinflari oralig‘idagi holatni egallaydi va ikki taktli qurilmalarda qo‘llaniladi. Bu yerda sokinlik rejimida bir tranzistor berk bo‘lganda, ikkinchisi ochilish arafasida bo‘ladi, lekin bu holat asosiy ishchi yarim davrni kichik inersiyaga ega bo‘lgan VAX sohasiga olib chiqishga imkon yaratadi. koeffitsient A sinfiga nisbatan yuqori, KG 3 % bo‘ladi.
|
| |
Emitter qaytargich - X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova

6.5. Emitter qaytargich
Kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti birga yaqin bo‘lgan, kirish signal qutbini o‘zgartirmaydigan va katta kirish va kichik chiqish differensial qarshilikka ega bo‘lgan kuchaytirgichlar – qaytargich deb ataladi.
Emitter qaytargich klassik sxemasi 6.9 – rasmda keltirilgan. Tranzistorga o‘zgarmas kirish kuchlanishi berilganda (A rejim), emitter zanjirida RE rezistorda kuchlanish pasayishini yuzaga keltiruvchi o‘zgarmas tok oqib o‘tadi. Chiqish kuchlanish Uchiq shunday o‘rnatiladiki, baza – emitter kuchlanishi ga teng bo‘lsin.
Ukir kirish signali kattalikka ortadi (kamayadi) va emitter tokini ortishiga (kamayishiga) olib keladi. Natijada UChIQ chiqish kuchlanishi qiymatga ortadi (kamayadi). Bu vaqtda chiqish kuchlanishi kirish kuchlanishi kabi ortadi, kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti esa quyidagiga teng bo‘ladi
.
6.9 – rasm.
Emitter qaytargichning kirish qarshiligi UE sxema va tok bo‘yicha MTA sxemalari kirish qarshiligidan farq qilmaydi va quyidagiga teng bo‘ladi
.
Chiqish qarshiligi rChIQ (RE orqali amalga oshirilgan) 100 % manfiy teskari aloqa hisobiga kamayadi. Bu holat shu sababli sodir bo‘ladiki, chiqish kuchlanishining har bir kuchayishi emitter tokini oshiradi, demak baza toki ham ortadi. Unga esa RG qarshilik ko‘rsatadi. Lekin baza zanjiridagi tok emitter zanjiridagi tokka nisbatan marta kichik bo‘ladi, shu sababli chiqish qarshiligi
.
Emitter – baza soha qarshiligini ham hisobga olsak, u holda
.
Mikroelektronikada FIK juda kichik bo‘lganligi sababli A sinfi qo‘llanilmaydi. V va AV sinfiga mansub ikki taktli kuchaytirigichlar ancha ommabop hisoblanadi. Va biz ularni o‘rganishga o‘tamiz.
|
Nazorat savollari - X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova

|
X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova
|
bet | 40/58 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #239775 |
Bog'liq X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. AlimovaNazorat savollari
Integral mikrosxema (IMS) nima ?
IMS asosiy xususiyati nimada ?
IMS elementi va komponentasi deb nimaga aytiladi ?
Pardali, gibrid va yarim o‘tkazgichli IMSlarning bir – biridan farqi nimada?
Nima sababli tranzistorli tuzilma turli IMS elementlari yasashda asosiy hisoblanadi ?
Integral mikrosxema elementlarini izolyatsiyasi qanday amalga oshiriladi ?
Planar va planar – epitaksial texnologiyada yasalgan tranzistorlar bir – biridan nimasi bilan farq qiladi ?
Raqamli va analog IMSlarning murakkablik darajasi (integratsiya darajasi) qanday aniqlanadi ?
Analog IMSlarda qanday signallar qayta ishlanadi ? Raqamlidachi?
VIII BOB. KUChAYTIRGICh QURILMALARI
SXEMOTEXNIKASI
════════════════════════════════════════════
8.1. Kuchaytirgich parametrlari va xarakteristikalari
O‘zgarmas tok kuchaytirgichlari, keng polosali va tanlov kuchaytirgichlari analog mikroelektron apparatura negiz elementlari hisoblanadi.
Kuchaytirgich deb kirish signali quvvatini kuchaytirishga mo‘ljallagan qurilmaga aytiladi. Kuchaytirish manbadan energiya iste’mol qilayotgan tranzistorlar hisobiga amalga oshiriladi. Ixtiyoriy kuchaytirgichda kirish signali faqat manbadan energiyani yuklamaga uzatishni boshqaradi.
Kuchaytirgich xossalarini ifodalash maqsadida kuchlanish bo‘yicha , tok bo‘yicha yoki quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsientlari qo‘llaniladi. Kuchaytirgichlar turli kuchaytirish koeffitsienti qiymatlariga ega bo‘lishi mumkin, lekin doim bo‘ladi.
Kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti desibellarda (dB) ga teng. Agar ko‘p bosqichli kuchaytirgichning kuchaytirish koeffitsienti desibellarda ifodalansa, u holda ko‘p bosqichli kuchaytirgichning umumiy kuchaytirish bosqich kuchaytirish koeffitsientlari yig‘indisiga teng bo‘ladi.
KU, dB
|
0
|
1
|
2
|
3
|
10
|
20
|
40
|
60
|
80
|
KU
|
1
|
1,12
|
1,26
|
1,41
|
3,16
|
10
|
102
|
103
|
104
|
Kuchaytirgich o‘zining kirish va chiqish qarshiliklari bilan, kirish signali manbai – EYuK Yeg esa ichki qarshilik bilan xarakterlanadi.
Agar kuchaytirgichda bo‘lsa, kuchaytirgich kirishidagi signal manbai YeG ga yaqin kuchlanish yuzaga keltiradi. Bunday rejim potensial kirish deb, kuchaytirgichning o‘zi esa kuchlanish kuchaytirgichi deb ataladi.
Agar << bo‘lsa, chiqish kuchlanishi va signal manbai quvvati juda kichik. Bunday rejim tok kirishi, kuchaytirgichning o‘zi esa tok kuchaytirgichi deb ataladi.
|
| |
Nazorat savollari - X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova

|
X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. Alimova
|
bet | 36/58 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #239775 |
Bog'liq X. K. Aripov, A. M. Abdullaev, N. B. AlimovaNazorat savollari
1. Kuchaytirgich asosiy xarakteristika va parametrlari qanday va ularning o‘ziga xos xususiyatlari nimada ?
2. Kuchaytirgichlarda teskari aloqa deb nimaga aytiladi ?
3. Kuchaytirgich sxemasiga manfiy teskari aloqa kiritilishi bilan kuchaytirish koeffitsienti qanday o‘zgaradi va u ishning barqarorligiga qanday ta’sir ko‘rsatadi ?
4. Sizga qanday kuchaytirish sinflari ma’lum ?
5. Nima sababli A sinfiga mansub kuchaytirgichda foydali ish koeffitsienti juda kichik ?
6. Nima sababli V sinfiga mansub kuchaytirigich ishlaganda simmetrik signalning sezilarli shakl buzilishlari kuzatiladi ?
7. AV sinfi V sinfidan nimasi bilan farq qiladi va u qanday sxemalarda qo‘llaniladi ?
8. Ko‘p bosqichli kuchaytirgich nima ?
9. Ko‘p bosqichli kuchaytirgichlarda chiqish kaskadlari nima uchun hizmat qiladi ?
VII BOB. INTEGRAL MIKROSXEMALAR
════════════════════════════════════════════
7.1. Umumiy ma’lumotlar
Integral mikrosxemalar elektr asboblarning sifat darajasidagi yangi turi bo‘lib elektron qurilmalarning asosiy negiz elementi hisoblanadilar.
Integral mikrosxema (IMS) elektr jihatdan o‘zaro bog‘langan elektr radiomateriallar (tranzistorlar, diodlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqalar) majmui bo‘lib, yagona texnologik siklda bajariladi, ya’ni bir vatqning o‘zida yagona konstruksiya (asos)da ma’lum axborotni qayta ishlash funksiyasini bajaradi.
IMSlarning asosiy xossasi shundaki, u murakkab funksiyalarni bajarish bilan birga kuchaytirgich, trigger, hisoblagich, xotira qurilmasi va boshqa funksiyalarni ham bajaradi. Xuddi shu funksiyalarni bajarish uchun diskret elementlarda mos keluvchi sxemani yig‘ish talab qilinardi.
IMSlar uchun ikki asosiy belgi mavjud: konstruktiv va texnologik. Konstruktiv belgisi shundaki, IMSning barcha elementlari asosiy asos ichida yoki sirtida joylashadi, elektr jihatdan birlashtirilgan va yagona qobiqga joylashtirilgan bo‘lib, yagona hisoblanadi. IMS elementlarining hammasi yoki bir qismi va elementlararo bog‘lanishlar yagona texnologik siklda bajariladi. Shu sababli integral mirosxemalar yuqori ishonchlilikka va kichik tannarxga ega.
Hozirgi kunda yasalish turi va hosil bo‘ladigan tuzilmaga ko‘ra IMSlarning uchta prinsipial turi mavjud: yarim o‘tkazgichli, pardali va gibrid. Har bir IMS turi konstruksiyasi, mikrosxema tarkibiga kiradigan element va komponentlar sonini ifodalovchi integratsiya darajasi bilan xarakterlanadi.
Element deb biror elektroradioelement (tranzistor, diod, rezistor, kondensator va boshqalar) funksiyasini amalga oshiruvchi IMS qismiga aytiladi va u kristall yoki asosdan ajralmagan konstruksiyada yasaladi.
|
| |
Suhbat jarayonida beriladigan namunaviy savollar to‘plami

|
Suhbat jarayonida beriladigan namunaviy savollar to‘plami
|
bet | 1/3 | Sana | 07.07.2024 | Hajmi | 22,21 Kb. | | #266860 |
Bog'liq cCQeRirh-cilboJc3FlFHYa5Qs05seSO
SUHBAT JARAYONIDA BERILADIGAN NAMUNAVIY SAVOLLAR TO‘PLAMI
DASTURIY INJINIRING TA’LIM YO‘NALISHI
Mamlakatda o‘z sohasiga oid amalga oshirilayotgan islohotlarning mohiyati va ahamiyatini tushunish.
1. “UZ” domenidagi domen nomlarini ro‘yxatdan o‘tkazish va ulardan foydalanishdan ko’zlangan maqsad nima?
2. Sun’iy intellekt texnologiyalarini qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus rejim tashkil etish va uning faoliyatini yo‘lga qo‘yishdan ko’zlangan maqsad nima?
3. Ichki ishlar organlari faoliyatiga zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish chora-tadbirlari tog’risidagi qarorda qanday vazifalar belgilangan?
4. Mamlakatimizda axborot texnologiyalari va kompyuter dasturlash sohasida yosh mutaxassislarni rag‘batlantirish bo‘yicha qanday ishlar olib borilmoqda?
5. Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatiga “E-qaror” elektron tizimini joriy etishdan ko’zlangan maqsad nima?
6. Sun’iy intellekt texnologiyalarini jadal joriy etish uchun shart-sharoitlar yaratishdan ko’zlangan maqsad nima?
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Toshkent shahrida raqamli texnologiyalarni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi qarorida qanday vazifalar belgilangan?
8. O‘zbekiston Respublikasida identifikatsiya ID-kartalarini rasmiylashtirish va berish tizimini joriy etish nima uchun kerak?
9. Dasturiy ta’minot vositalari ishlab chiquvchilarining milliy reyestri deganda nimani tushunasiz?
10. Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarining joriy etilishini nazorat qilish, ularni himoya qilish nima uchun kerak?
11. Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parki faoliyatini tashkil etish nima uchun kerak bo’ldi?
12. Dasturiy ta’minot vositalari eksporti va importi qilishdan ko’zlangan maqsad nima?
13. Dasturiy mahsulotlar va axborot texnologiyalari texnologik parkini tashkil etishdan ko’zlangan maqsad nima?
14. “ICTWEEK Uzbekistan” Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari haftaligini tashkil etish ko’zlangan maqsad nima?
15. Mamlakatda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy qilish va rivojlantirish nima uchun kerak?
|
| |
Om qonuni - 2-Ma’ruza elektr zanjirlarida amal qiladigan asosiy qonunlar reja

2.2. Om qonuni
Elektr tokining manbasi, iste’molchisi va yordamchi qurilmalarning elektr o‘tkazgichlar orqali tutashtirilgan majmuasi elektr zanjiri deb yuritiladi. Zanjirning asosiy elementlariga manba va iste’molchi kiradi. YOrdamchi elementlariga tutashtiruvchi simlar, o‘lchov asboblari, kommutatsion apparatlar kiradi. Eng oddiy elektr zanjiri manbadan, iste’molchidan va ularni ulab turuvchi simlardan iborat bo‘ladi. (2.1-rasm), unda E - EYUK manbasi, r - manbaning ichki qarshiligi, R - iste’molchi qarshiligi.
Nemis olimi G. Om 1827 yilda R qarshilikka ega bo‘lgan o‘tkazgichdan oqayotgan I tok bilan unga qo‘yilgan kuchlanish U orasidagi chiziqli bog‘lanish mavjudligini aniqladi:
I=U/R
Bu ifoda zanjirning bir qismi uchun Om qonuni deb yuritiladi. Om qonuni ifodasidan o‘tkazgich elektr qarshiligi birligi topiladi:
R=
Qarshilikka teskari bo‘lgan kattalik:
g= ( Om-1 )
o‘tkazuvchanlik deyiladi. Uning birligi simens (Sm) deb yuritiladi. O‘tkazgichlarning elektr qarshiligi uning materialiga va geometrik o‘lchamlariga bog‘liq:
R= ,
bu erda - o‘tkazgich uzunligi,
- o‘tkazgich ko‘ndalang kesimining yuzasi,
- o‘tkazgich materialining solishtirma qarshiligi.
Tajribalar ko‘rsatadiki, qarshilik va solishtirma qarshilik temperaturaga chiziqli bog‘langan:
R=R0(1+ t) , (1+ t) ,
bu erda grad-1 qarshilikning temperaturaviy koeffitsienti deb yuritiladi. Buni hisobga olsak, qarshilikning temperaturaviy bog‘lanishini
R=R0 T
ko‘rinishida ham yozish mumkin.
Endi, butun zanjir uchun Om qonunini ko‘raylik. Bu holda elektr zanjiridagi hamma qarshiliklarni, jumladan manbaning ichki qarshiligini ham hisobga olib zanjirdagi tok topiladi.
Masalan, 2.1-rasmdagi zanjirdan oqayotgan tok uchun Om qonuni ifodasi quyidagicha yoziladi:
I=
|
2-Ma’ruza elektr zanjirlarida amal qiladigan asosiy qonunlar reja - bet 4

|
2-Ma’ruza elektr zanjirlarida amal qiladigan asosiy qonunlar reja
|
bet | 4/4 | Sana | 03.06.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #259489 |
Bog'liq 2 Elektr tokining asosiy xarakteristikalari. Om qonuni. Tokning -fayllar.orgNAZORAT SAVOLLARI
1) Tok kuchi qanday aniqlanadi?
2) Tok zichligini tushuntirib bering.
3) Elektr yurituvchi kuchi nima?
4) Om qonuni qachon va kim tomonidan topilgan?
5) O‘tkazgichning elektr qarshiligi va o‘tkazuvchanligini topish formulalarini yozing.
6) Qarshilik va solishtirma qarshilik temperaturaga qanday bog‘langan?
7) Eng oddiy elektr zanjiri uchun Om qonuni ifodasini yozing.
8) Elektr toki ta’sirida bajariladigan ish, quvvat va o‘tkazgichdan ajralib chiqadigan issiqlik miqdorini topish formulalarini yozib bering.
9) Elektr zanjiri tarmog‘i nima?
10) Tugun deb nimaga aytiladi?
11) Elektr zanjiri konturi nima?
12) Kirxgofning 1-qonunini tushuntirib bering.
13) Kirxgofning 2-qonunini tushuntirib bering.
http://fayllar.org
|
| |
Baho - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

Syujetli-rolli o‘yinlar va
dramalashtirish markazida
bolalarda haqiqiy hayotdan olingan
kichik sahna ko‘rinishlarini o‘ynashga
xohish-istak uyg‘otish uchun albatta
kerakli kiyimlar
atributlar,
teatr namunalari
(4-ilova)
O’QUV TOPSHIRIQ
Multfilm va ertak qaxramonlari syujeti bo’yicha o’yinlar tashkil etish. “Sirk artistlarimiz”,
“Dizayner”, “Aktyor”, “Chempionlar”, “Biz kosmonavtlar”, “Marsga uchamiz”, “Vaqt
mashinasi”vblar. Ishbilarmonlik o’yinlari; “Laboratoriya”, Operatsiya xonasi”, Nashriyot”,
“MCHS”, “Turizm markazi” “Bank operatori”, “Ofis”, “Dizayn studiyasi” kabi real hayot
bilan bog’liq bo’lgan o’yinlarni tashkil etish
Multfilm va ertak qaxramonlari syujeti bo’yicha o’yinlar tashkil etish. “Sirk artistlarimiz”,
“Dizayner”, “Aktyor”, “Chempionlar”, “Biz kosmonavtlar”, “Marsga uchamiz”, “Vaqt
mashinasi”vblar. Ishbilarmonlik o’yinlari; “Laboratoriya”, Operatsiya xonasi”, Nashriyot”,
“MCHS”, “Turizm markazi” “Bank operatori”, “Ofis”, “Dizayn studiyasi” kabi real hayot
bilan bog’liq bo’lgan o’yinlarni tashkil etish
O’yinlar tematikasi bo’yicha shartli ravishda - ishbilarmonlik, zamonaviy mazmundagi, o’g’il
va qiz bolalar uchun mo’ljallangan o’yinlarga ajratilishi.
-ilova - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdrBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover
1-ilova
Kichik va o’rta guruhlarda syujеtli-rolli o’yinlar va dramalashtirish
markazida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
O’quv mashg’uloti
rejasi
1. Katta va tayyorlov guruhlarda syujetli-
rolli o’yinlar va dramalashtirish
markazida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etishning mazmuni
2.Katta va tayyorlov guruhlarda syujetli-
rolli o’yinlar va dramalashtirish
markazida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etishasosida mashg’ulot
namunalarini tuzish va tahlil qilish
2-ilova
4-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
3-ilova
Kichik guruhlar loyiha mavzulari
1-guruh:
3-5 yoshlik bolalar
uchun “Syujetli-rolli
oʻyinlar va
sahnalashtirish”
rivojlanish markazi
uchun oʻyin va
nomlarini turlarini
tavsiflash
2-guruh:
Maktabgacha boʻlgan
kichik yosh guruhlarda
“Syujetli-rolli oʻyinlar va
sahnalashtirish”
rivojlanish markazi
uchun soya teatri
tayyorlash
3-guruh:
“Syujetli-rolli oʻyinlar va
sahnalashtirish”
rivojlanish markazida 5-
7 yosh bolalar uchun
kafe oʻyini atributlarini
tayyorlash
4-guruh:
“Syujetli-rolli oʻyinlar va
sahnalashtirish” rivojlanish markazi
3-5 yoshlik bolalar uchun stol teatri
tayyorlash
5-guruh:
5-7 yoshlik bolalar uchun
“Syujetli-rolli oʻyinlar va
sahnalashtirish” rivojlanish
markazi uchun oʻyin turlari va
nomlarini tavsiflash
36
1. Katta va tayyorlov guruhlarda syujetli-rolli
o’yinlar va dramalashtirish markazida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish uchun tavsiya
etiladigan mavzularni o’rganing!
2. Katta va tayyorlov guruhlarda syujetli-rolli
o’yinlar va dramalashtirish markazida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish asosida mashg’ulot
namunalarini tuzish va tahlil qilishni amalda
|
| |
O’quv faoliyati natijalari

34
O
’quv amaliyotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
1-O’quv
mashg’ulo
tiga kirish
(10-daq.)
Tashkiliy qism
1.1 Salomlashilib, o`quvchilarni davomati tekshiriladi
1.2O`quvchilarning
darsga
tayyorgarlik
jarayonini
tekshiradi.
Mashg`ulotga kirish
1.2 Mavzuni e’lon qilish. Mavzu bo’yicha vazifalarni
tushuntiradi (1-ilova).
1.3Baholash mezoni bilan tanishtirdim( 2-ilova
)
Bajariladigan ishlar ketma-ketligi bilan tanishtiradi.
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini taqdimot
orqali bayon qiladi( 3-ilova
)
1.5 O’quvchilarni baholash mezonlari bilan tanishtiradi
3-ilova.
1.6
Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga
xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya
qilgan holda
mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
Xavfsizlik texnikasi
jurnaliga
imzo
qo’yishdi.