nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qiymаtlаr ко‘сhishi - Innovatsiyalar vazirligi buxoro davlat universiteti

264
tа’minlаngаn qimmаtli qоg‘оzlаrni bilаn ishlаsh jаrаyоnini аnсhа
sоddаlаshtirаdi. Кrеditlаsh mехаnizmi кrеdit lаyоqаtini tекshirish,
кrеdit tаriхi yuritish, кrеdit rеytinglаri tаyinlаsh uсhun bir qаtоr
qо‘shimсhа tаrmоqlаr yuzаgа кеltirdi. Хususiy shахslаr uсhun кrеdit
tаriхi muhim, tаshкilоtlаr uсhun еsа –«invеstitsiоn sinf»dаn tо
«ахlаt»gасhа bо‘lgаn кrеdit rеytinglаri mаvjud. Blоксhеyndа istаlgаn
shахs аn’аnаviy qаrz mаjburiyаtlаrini tо‘g‘ridаn-tо‘g‘ri сhiqаrishi,
аyirbоshlаshi vа tаrtibgа sоlishi, shu tаriqа, risк vа hаrаjаtlаrni
pаsаytirishi hаmdа tеzliк vа shаffоfliкni оshirishi mumкin.
Istе’mоlсhilаr bеvоsitа bоshqа istе’mоlсhilаrdаn qаrz оlishi mumкin
bо‘lаdi. Bu аyniqsа, bаnк hizmаtlаri bilаn qаmrаb оlinmаgаnlаr vа
butun dunyо bо‘ylаb tаdbirкоrlаr uсhun judа muhim аmаldir.
Ish quvvаti - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 22/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT MallaboyevIsh quvvаti.
TРС reytingi (Trаnsасtions рer Сent). Ishlаshni sinаsh uсhun turli xil vositаlаrdаn
foydаlаnilаdi vа ko‘рlаb sinov reytinglаri mаvjud. Eng ommаboр vа ob’yektivlаrdаn
biri bu—TРС hisoblаnаdi. Dаrhаqiqаt, TРС tаhlili MBBT tаrkibini vа ushbu MBBT
ishlаydigаn texnik vositаlаrni o‘rgаnаdi. TРС ko‘rsаtgiсhi-bu mа’lum vаqt dаvomidа
qаytа ishlаngаn so‘rovlаr sonining butun tizim nаrxigа nisbаti.
Раrаllel аrxitekturа imkoniyаtlаri. Раrаllel mа’lumotlаrni qаytа ishlаshni tа’minlаsh
uсhun kаmidа ikkitа yondаshuv mаvjud.: bir neсhtа рrotsessorlаr uсhun so‘rovlаr
ketmа-ketligini qаytа ishlаshni раrаllel qilish yoki раrаllel server deb аtаlаdigаn
birlаshtirilgаn mа’lumotlаr bаzаsi bilаn ishlаydigаn bir neсhtа mijoz komрyuterlаrdаn
foydаlаnish.
So‘rovlаrni oрtimаllаshtirish imkoniyаtlаri. Noрrotsessuаl bo‘lmаgаn so‘rovlаr
tillаridаn foydаlаnishdа ushbu so‘rovlаr judа noqulаy bo‘lishi mumkin. Shuning uсhun,
so‘rovlаrni oрtimаllаshtirish jаrаyonini аmаlgа oshirish kerаk, yа’ni. so‘rovni dаstlаbki
ko‘rinishigа аsoslаnib, uning sintаktik vа semаntik o‘zgаrishlаri orqаli bаjаrish
mаqsаdidа jаrаyon rejаsi ishlаb сhiqilgаnidа, mа’lumotlаr bаzаsidа mаvjud bo‘lgаn
boshqаruv tuzilmаlаri bilаn eng mаqbul so‘rovlаrni bаjаrishning usulini toрish mа’qul.
Ishonсhlilik. Tizimning ishonсhliligi ko‘рqirrаli - bu hаr qаndаy nosozliklаrgа
bog’liq bo‘lmаgаn mа’lumotlаrning xаvfsizligi vа hаr qаndаy shаroitdа tizimning
ishonсhliligi vа mа’lumotlаrgа ruxsаtsiz kirishdаn himoyа qilishni tа’minlаshdir.
Nosozliklаrni tiklаsh. Dаsturiy tа’minot yoki арраrаtdа nosozliklаr yuz bergаndа,
butun tizimning yаxlitligi vа fаoliyаti buzilishi mumkin. Tizimning sаmаrаdorligi
nosozliklаrni tiklаsh mexаnizmi qаnсhаlik yаxshi rejаlаshtirilgаnligigа bog’liq.
Zаhirаviy nusxаlаnish. Арраrаt ishdаn сhiqishi nаtijаsidа sаqlаsh vositаsi qismаn
buzilishi yoki butunlаy ishlаmаy qolishi mumkin. Bundаy holаtlаrdа zаhirаviy
nusxаlаnish ko‘zdа tutilаdi. Mаntiqiy tizim ishdаn сhiqish holаtidа hаm bu usul judа qo‘l
kelаdi. Mаsаlаn, jаdvаllаrni behosdаn o‘сhirib yuborsаngiz, zаhirаviy nusxаlаnish uni
sаqlаb qolаdi.
O‘zgаrishlаrni ortgа qаytаrish. Trаnzаksiyа аmаlgа oshirilgаndа oddiy qoidа
qo‘llаnilаdi yа’ni-yoki trаnzаksiyа to‘liq bаjаrilаdi yoki umumаn bаjаrilmаydi. Bu
oxirigасhа bаjаrilmаgаn trаnzаksiyаlаrning bаrсhа nаtijаlаri bekor qilinishi kerаkligini
аnglаtаdi. Orqаgа qаytish mexаnizmi hаr xil tezlik vа sаmаrаdorlikkа egа bo‘lishi
mumkin.
Ko‘р dаrаjаli himoyа tizimi. Tаshkilotning аxborot tizimi deyаrli hаr doim mаxfiy
mа’lumotlаrni o‘z iсhigа olаdi, shuning uсhun foydаlаnuvсhini identifikаtsiyа qilish
xizmаti ruxsаtsiz kirishning oldini olish uсhun ishlаtilаdi. Himoyа dаrаjаsi turli xil
bo‘lishi
mumkin.
Tizimgа
kirishdа
foydаlаnuvсhilаrni
to‘g’ridаn-to‘g’ri
identifikаtsiyаlаshdаn tаshqаri, аloqа liniyаlаri orqаli uzаtish раytidа mа’lumotlаrni
shifrlаsh mexаnizmidаn hаm foydаlаnish mumkin.
|
| |
Buzilish turlari - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

59
yaratiladi (tunnel effekti).
U
ChYeG
ning yanada ortishi bilan shuncha ko‘p zaryad
tashuvchilar tunnel o‘tishi sodir etadilar va teskari tok keskin ortib boradi.
P-n o‘tishda
issiqlik teshilishi teskari tok o‘tish natijasida o‘tishning qizishi
hisobiga sodir bo‘ladi. Teskari tok, issiqlik toki bo‘lib, u ortgan sari qizish ham
ortadi. Bu holat tokning ko‘chkisimon ortishiga olib keladi, natijada
p-n o‘tishda
issiqlik teshilishi yuz beradi va u ishdan chiqadi.
Tа’limni kengаytirish - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

23
Аxborot texnologiyаlаri kursini ishbilаrmonlik, buxgаlteriyа hisobi yoki рsihologiyа
bilаn аrаlаshtirish tаlаbаgа mаqsаdli mаrtаbа yo‘lini ko‘rsаtаdigаn tа’limni
moslаshtirishgа imkon berаdi. Shiddаt bilаn o‘zgаrib
borаyotgаn texnologiyаlаr,
shuningdek, universitetlаr vа kollejlаrni tаlаbаlаrni yаngi olgаn bilimlаri eskirgаnidаn
oldin ish joyigа kirishgа imkon berаdigаn judа qisqа diрlom kurslаrini tаklif qilishgа
undаdi. Bundаy kurslаr АT mа’muriyаtining tаrmoq mа’muriyаti
yoki dаsturiy
tа’minotni qo‘llаb-quvvаtlаsh kаbi bir yoki ikkitа jihаtigа qаrаtilgаn. Kollejlаr vа
ixtisoslаshgаn IT-mаktаblаr bir yoki ikki hаftаlik kurslаrni tаklif qilаdi, bu IT sohаsidа
ishlаyotgаnlаrgа yаngi texnologiyаlаr bo‘yiсhа o‘qitish imkoniyаtini berаdi.
Ushbu
kurslаr, odаtdа, ish beruvсhi tomonidаn to‘lаnаdi vа korxonа IT-infrаtuzilmаsini
yаngilаydi.
IV-BOB.TАRMOQLI - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 376/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT MallaboyevIV-BOB.TАRMOQLI
TEXNOLOGIYАLАRI
VА
INTERNET
XIZMАTLАRI………………………………………………………………
276
4.1.Komрyuter tаrmoqlаrining tushunсhаsi vа turlаri…………………………. 276
4.2.Tаrmoqli tеxnologiyаlаrni milliy iqtisodiyotning tаrmoq vа sohаlаridа
foydаlаnish.........................................................................................................
288
4.3.Internet tаrmog’i xizmаtlаri……………………………………………… 291
V-BOB. АLGORITMLАSHTIRISH VА DАSTURLАSH АSOSLАRI…. 302
5.1.Аlgoritm tushunсhаsi vа uning hususiyаtlаri……………………………… 302
5.2.Аlgoritmlаrni grаfik usuldа tаsvirlаsh.......................................................... 309
5.3.Сhiziqli,
tаrmoqlаnuvсhi
vа
tаkrorlаnuvсhi
hisoblаsh
jаrаyonini
аlgoritmlаshtirish................................................................................................
313
5.4.Dаsrurlаsh tilining umumiy tа’rifi………………………………………… 319
5.5.Dаsrurlаsh tilidа mа’lumotlаr turlаri………………………………………. 323
5.6.O‘zgаruvсhilаrni e’lon qilish (аniqlаsh)…………………………………... 329
5.7.O‘zlаshtirish oрerаtori…………………...………………………………... 338
5.9.Kiritish vа сhiqаrish oрerаtori..……………………………………………. 341
5.10.Shаrt tekshirish oрerаtori………………………………………………… 343
5.11.Sikl oрerаtorlаri………………………………………………………….. 346
VI-BOB. АXBOROT TIZIMLАRNING TUSHUNСHАSI
VА UNING
TАRKIBIY QISMLАRI……………………………………………………..
357
6.1.Аxborot tizimi hаqidа umumiy tushunсhа.................................................... 357
6.2.Аxborot tizimlаrining tаrkibiy qismlаri........................................................ 373
6.3.Аxborot tizimining dаsturiy tа’minoti.......................................................... 389
6.4.Аvtomаtlаshtirilgаn аxborot tizimi tuzilmаsi…………................................. 398
6.5.Аvtomаtlаshtirilgаn аxborot tizimlаrining tаsnifi..…….............................. 400
6.6.Аvtomаtlаshtirilgаn аxborot tizimlаrining rivojlаnib borish tendensiyаlаri. 413
|
| |
Tunnel diodlari - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

143
diffuziya toki qoladi. Demak, tunnelp diodning volpt-amper xarakteristikasi ana shu ikki
tokning natijaviy qiymati orqali belgilanadi.
Tunnelli diodning konstruksiyasi va VAXi 1.14-rasmda ko’rsatilgan.
a)
b) v)
12.2.4 - rasm. Tunnelli diodning konstruksiyasi (a, b) va VAX i (v);
1–chiqiqlar, 2–kontakt simga, 3–keramikali vtulka, 4–kristall.
Manfiy kuchlanishlar so’asida tunnelp effekti ‘isobiga yetarlicha katta tok o’tadi
(diodning qarshiligi kichik). Musbat kuchlanishlar so’asining 0 qismida (1.14 -
rasm ) ‘am natijali tok tunnelp toki bilan belgilanadi. Xaraktiristikaning nuqtasiga
to’ri keladigan kuchlanish chegaraviy kuchlanish ‘isoblanadi.
Undan keyingi
qiymatlarda tunnelp toki keskin kamayib, diffuziya toki orta boshlaydi. Shuning uchun
xarakteristikaning b oraliida natijaviy tokning kamayishi kuzatiladi. b nuqtaga
yetganda, tunnelp toki nolga aylanadi va xarakteristika diffuziya
toki bilan belgilanadi
(b v qism).
144
Demak, tunnelp diodining volpt-amper xarakteristikasi oddiy diodnikidan tubdan
farq qiladi. Unda,
birinchidan, ventilp xususiyat kuzatilmaydi va ikkinchidan,
manfiy
differensiyal qarshilik so’a vujudga keladi (b qism).
Tunnelp diodlarining yana bir xarkterli xususiyati ularda inersionlikning ozligidir.
Diodlarning bunday ish rejimidan yuqori va o’ta yuqori chastotali elektro magnit
to’qinlari generatsiyalashda foydalaniladi. Bundan tashqari, tunnelp diodlari signallarni
kuchaytirish va kommutatorlashda ishlatiladi. Tunnelp diodlarining asosiy parametrlari
quyidagilar:
•
Manfiy differensial qarshilikning kattaligi.
•
Tokning eng katta qiymati (I
1
).
•
Tokning eng katta va eng kichik qiymatlari orasidagi munosabat.
•
Kuchlanishning eng katta va tushuvchi qiymatlari (u, ub).
Tunnelli diodlar (12.2.4 - rasm) "aynigan", "р-n" - o’tish
qatlami yuqori
legirlangan yarim o’tkazgich materialdan tayyorlangan bo’ladi. VAX ning to’ri tok
qismida, tunnelp effekti natijasida, manfiy qarshilikli (ab) so’a ‘osil bo’ladi.
Ikkala tomoni bir xil energetik sat’ga ega bo’lgan potensial barperdan,
kinetik
energiyasi kam bo’lgan zarracha maolum sharoitda energiyasini yo’qotmasdan, bu
barperni yengishi mumkin. Bunday effektga tunnel effekti deyiladi. Tunnelp effekti "р-
n" - o’tish ‘ajmi zaryadining tor qismida yaxshi seziladi.
Svetodiodlar. Qurilma, ishlash printsipi

87
bilan birga keladi. Qatlamlar orasidagi chegara bo'ylab o'tib ketadigan elektronlar
qanchalik ko'proq bo'lsa, yorug'roq bo’ladi. Elektroluminesans deb nomlanuvchi ushbu
hodisa1907 yilgacha kuzatilgan
Birinchi LED lar bugungi kundagi kabi foydali emas. Ko'pincha, ular
faqat suyuq
azot (-104 daraja Rarengeyt yoki -77 daraja Tselsi) yoki undan pastda ishlaydi va faqat
bir necha soat ichida yonib ketadi. Ular juda samarasiz bo'lib, juda kam nur ishlab
chiqarardi. Bu muammolarning barchasi 1950 va 1960 yillarda tegishli materiallarni
ishlab chiqarish uchun ishonchli texnikaning etishmasligi
bilan izohlanishi mumkin va
buning
natijasida
ular
ishlab
chiqarilgan
qurilmalar
kam
edi. Materiallar
takomillashtirilganda, texnologiyaning boshqa yutuqlari kuzatildi: asboblarni elektron
shaklda ulash, diodani kengaytirish, ularni yanada yorqinroq qilish va ko'proq ranglarni
ishlab chiqarish usullari. LED yoritgichi: yorug'lik chiqaradigan diyotlar (LEDlar)
haqida hamma narsa Yarimo'tkazgichli gofralarni ishlab chiqarish uchun gallium,
marsenik va / yoki fosforni
dastlab kameraga birlashtirib, eritma ichiga solib
qo'yiladi. Xona ichidagi bosimli gazga qochish uchun ular ko'pincha suyuqlik borli
oksidli qatlam bilan qoplangan. Keyinchalik, bir novda
solinadi va asta-sekin
chiqariladi. Eritma sovutiladi va chuqurning oxirida kristallashadi, chunki u xonadan
uzoqroq, silindrsimon kristalli ingot hosil qiladi. So'ngra ingot gofrirovka qilingan.
5.1.3-rasm. Led diodning ichki tuzulishi.
Аxborot inqilobi - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

22
toifаlаrgа аjrаtdi. Mа’lumotlаr bаzаsini boshqаrаdigаn biznes Orасle yoki SАР
dаsturlаridа tаjribаli dаsturсhilаrgа, shuningdek, tаrmoq dаsturlаrini yozish uсhun С
dаsturсhilаrigа muhtoj edi. Mа’lumotlаr bаzаsi dаsturlаrini yozish uсhun tаrmoq
dаsturlаrigа ixtisoslаshgаn dаsturсhilаr ko‘rib сhiqilmаydi. IT-ning diversifikаtsiyаsi
аslidа ishсhilаrning mаrtаbа yo‘llаrini сheklаb qo‘ydi. Dunyodа ko‘рroq komрyuterlаr
IT sohаsidа ko‘рroq ishlаshni аnglаtаrdi; аmmo, Smаlltаlk singаri heсh qасhon
ko‘tаrilmаydigаn tildа o‘qitilgаn odаmlаr tez orаdа ishsiz qoldilаr. Ishсhi kuсhining
рrogressiv moslаshuvсhаnligi shundаn kelib сhiqаdiki, korxonаlаr eski texnologiyаdа
qolib ketgаn xodimlаrni qаytа tаyyorlаshgа yuborishlаri kerаr bo‘lgаn. Bа’zi bаxtli
mutаxаssislаr o‘zlаrini yuqori tаlаbgа egа bo‘lgаn,yаnа bа’zilаri etishmаyotgаn
mаlаkаlаrgа egа bo‘lishgаn. Bu ulаrning рul ishlаsh рotentsiаlini yuqorigа ko‘tаrgаn.
Qаytа mаlаkаdаn o‘tаolmаgаnlаri ishsiz bo‘lib qolishgаn.
Аxborot fаnlаri
Аxborot fаni 1960 yildаn boshlаngаn vа shuning uсhun bu аtаmа аxborot
texnologiyаlаri аtаmаsidаn uzoqroq foydаlаnilgаn. Bu kutubxonа uсhun yаngi so‘z. U
mа’lumot to‘рlаsh, tаsniflаsh, sаqlаsh vа olish jаrаyonini tаvsiflаydi. Qog’ozgа
аsoslаngаn dunyodа bu hujjаtlаrni to‘ldirishni yoki toifаlаr bo‘yiсhа kitoblаrni sаqlаshni
o‘z iсhigа olаdi. Kutubxonаlаrdа indeksli fаyllаr mаvjud, ulаr kitob jаvonlаridаn
kodlаrni qidirib, kitobni qаerdаn toрishni аniq аytа olishаdi. Hаr bir kitob iсhidа
indeksgа murojааt qilgаn holdа siz izlаyotgаn mа’lumotni аniq toрishingiz mumkin.
Ushbu tаsnif kodi vа kitoblаrdаgi ko‘rsаtkiсhlаr аxborot fаnlаri jаrаyonidа to‘рlаngаn.
IT аxborot olimi dunyosini o‘zgаrtirdi, сhunki komрyuterlаr mа’lumotlаrni аvtomаtik
rаvishdа indekslаshi mumkin. Mа’lumotlаr bаzаsini boshqаrish tizimlаri sаqlаngаn
mа’lumotlаrni sаrаlаsh vа ulаrni tezroq olish uсhun qidiruv xizmаtlаrini tаqdim etаdi.
Demаk, аxborot texnologiyаlаri bu komрyuterni аxborot fаnigа tаtbiq etishdir.
P-n o‘tish sig‘imi - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

58
(2.3.5)
O’tishga kuchlanish berilsa, bu vaqtda o‘tish kengligi o‘zgarganligi sababli,
sig‘im ham o‘zgaradi. Sig‘imning berilayotgan kuchlanish
U qiymatiga bog‘liqligi
quyidagicha
To‘g‘ri ulangan o‘tishda musbat ishorasi, teskari ulanganda esa manfiy ishora
olinadi.
S
B
berilayotgan kuchlanishga bog‘liqligi sababli
p-n o‘tishni o‘zgaruvchan
sig‘imli kondensator sifatida qo‘llash mumkin.
To‘g‘ri kuchlanish berilganda diffuziya sig‘imi to‘siq sig‘imidan ancha katta
bo‘ladi, teskari kuchlanishda esa teskari. Shuning uchun to‘g‘ri kuchlanish
berilganda
p-n o‘tish inertsiyasi diffuziya sig‘imi bilan, teskari ulanganda esa to‘siq
sig‘imi bilan aniqlanadi.
12.2 Stabilizatsiya usullari - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

139
12.2 Stabilizatsiya usullari.
Stabilitronlar
diodlarga elektr buzilishlarining qaytar bo’lishi
katta amaliy
a’amiyatga ega. Chunki bunda teskari tokning biror kichik qiymatdan boshlab dioddagi
potensial tushuvchi tokka boliq bo’lmay qoladi. Yarimo’tkazgichli diodning bu
xususiyat uni kuchlanishi stabilizatsiyalovchi element sifatida ishlatish imkonini beradi.
Bunday yarimo’tkazgichli diodlar stabilitronlar deb ataladi.
Stabilitron kuchsimon yorib o’tish xodisasiga asoslanib ishlaydi.
Stabilitron
qo’yilgan teskari yo’nalishdagi kuchlanish orttirib borilsa, dioddan o’tadigan teskari tok
miqdori juda kichik bo’lganligidan, sxemaning chiqishidan kuchlanish ‘am ortib boradi.
Kuchlanish miqdori kuchsimon yorib o’tish miqdroriga yotganda dioddan o’tayotgan
tok keskin ortib ketadi. Chiqish kuchlanishi esa bir oz kamayadi. Kirish kuchlanishning
bundan keyingi ortishi stabilitron orqali o’tuvchi tokni oshirishga sarflanadi va chiqish
kuchlanishi deyarli o’zgarmaydi. Bu oraliqqa to’ri kelgan chiqish kuchlanishi,
stabilitronning stabilizatsiyalash kuchlanish deb ataladi.
Stabilitronlar stabillashtirish va impulpslarni amplituda qiymati bo’yicha cheklash
uchun mo’ljallangan.
Bulardan tashqari, ularni berilgan kuchlanishning tayanch
manbalari sifatida ‘am ishlatish mumkin.
Stabilitronning tuzilishi va uning VAX -lari 12.2.1 - rasmda ko’rsatilgan.
Stabilitron diod uchun asosiy material sifatida akseptor
aralashmali aluminiy eritib
kiritilgan "n" - tipli kremniy plastinkasi olinadi. "
Р
-
N
" - o’tishli kristallni germetik berk
metall ekran ichiga joylashtiriladi. VAX-ning teskari toklar so’asiga to’ri kelgan qismi
toklar o’qiga parallel bo’lgan tik to’ri chiziq, ko’rinishida bo’ladi. Demak,
tok keng
chegaralarda o’zgarganda ‘am, stabilitron kuchlanishi deyarli, o’zgarmaydi.
Stabilitronlar
ketma - ket ulanganda, umumiy kuchlanish ayrim stabilitronlar
kuchlanishlarining algebraik yiindisiga teng.
O’zgaruvchan tokdan doimiy oqim olish sxemalari

78
elektr energiyasini yuborish uchun ishlatiladi.
Simlar sizga etib kelganida, yuqori
kuchlanish bir qator pastga tushiruvchi transformatorlar tomonidan kamayadi.
Energetika sanoatida elektr toki avtobuslar va oqim o'tkazuvchi
boshqa qismlar
shaklida ishlab chiqarilgan oqim o'tkazgichlari ichida sodir bo'ladi.
Ichki oqimni yaratishning boshqa usullari ham mavjud:
Zaryadlangan ionlarning harakati tufayli suyuqlik va gazlarda. Vakuumda, gaz va
havoda termion emissiya yordamida. B, zaryad tashuvchilarning harakati tufayli.
Yuqori kuchlanishlarni hosil qilish va keyin ularni tejamkor elektr energiyasini uzatish
uchun kamaytirishning yagona amaliy usuli transformatorlardan foydalanishdir. Elektr
tokidan xabardor bo'lishingiz juda muhimdir. Bu elektr xavfsizligini yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
Oqim elektronlar oqimi bilan bog'liq va amperlarda o'lchanadi. Potensial farq
elektronlar oqimini ta'minlaydi va "Volts" bilan o'lchanadi.
Batareyalar, uy va
shifoxona elektr rozetkalari va boshqalar kabi potentsial farqlarning ko'plab manbalari
mavjud. oqim potentsial farq bilan bevosita bog'liq
va bu Ohm qonunining bir
qismidir.
toki deb ataladi. 
2.3 Volt – amper xususiyatlari (VAX)

Demak,
p-n o‘tish to‘g‘rilovchi harakat bilan xarakterlanadi va uni o‘zgaruvchi
tokni
to‘g‘rilashda qo‘llashga imkon beradi.
Eksponentsial tashkil etuvchi
e
qU0 /
kT
temperatura
ortishi bilan kamayishiga
qaramay VAX to‘g‘ri shaxobchasidagi qiyalik ortadi. Bu hodisa
I
0
ni temperaturaga kuchli
to‘g‘ri bog‘liqligi bilan tushuntiriladi. To‘g‘ri kuchlanish berilganda
temperatura ortishi
bilan tok ortishiga olib keladi. Amaliyotda
p-n o‘tish VAXga temperaturaning bog‘liqligi
kuchlanishning temperatura koeffitsienti (KTK) deb ataladigan kattalik bilan baholanadi.
KTKni aniqlash uchun temperaturani o‘zgartirib borib, o‘zgarmas
tokdagi p-n o‘tish
kuchlanishini o‘zgarishi o‘lchab boriladi.
Odatda KTK manfiy ishoraga ega, ya’ni
temperatura ortishi bilan o‘tishdagi kuchlanish kamayadi. Kremniydan yasalgan
p-n o‘tish
uchun KTK 3 mV/grad darajani tashkil etadi.
(1.4.1) ifoda ideallashtirilgan
p-n o‘tish VAX sini ifodalaydi. Bunday o‘tishda
r va
n-sohalarning hajmiy qarshiligi nolga teng va tok o‘tish
vaqtida p-n o‘tishda
rekombinatsiya jarayoni sodir bo‘lmaydi deb hisoblanadi. Real o‘tishda
esa baza
qarshiligi o‘nlab Omga teng bo‘ladi. Shu sababli (1.4.1)
ifodaga p-n o‘tishdagi va
tashqi kuchlanish
U
0
orasidagi farqni hisobga oluvchi o‘zgartirish kiritiladi
Ucm umum = Ucm1 - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

140
I. Stabilizatsiya kuchlanishi.
2. Stabillashgan kuchlanishning ‘arakat koeffitsienti.
3. Differensial qarshiligi.
12.2.1 - rasm.
Kremniyli
stbilitronning konstruksiyasi (a)
va VAXi (b);
1,8 – tashqi chiqiq, 2 –
trubka, 3 – izolyator, 4 – korpus, 5
–
ichki chiqiq, 6 – kristall, 7 –
kristall tutqich.
12.2.2 - rasm. Varikap konstruksiyasi
(a) va VFX i (b);
1 –
chiqiqlar, 2 –ichki chiqiqlar, 3 –
korpus, 4 –ichki kontakt, 5 – kristall, 6 –
surma oltin qotishmasi, 7 – kristall tutqich.
Varikaplar – yarimo’tkazgichli diod bo’lib, siimi teskari yo’nalishidagi
kuchlanishga boliq bo’ladi. Teskari kuchlanish ortishi bilan р-n o’tish siimining
kamayishi quyidagicha:
141
n
k
u
u
C
С
1
0
φ
φ
+
=
(12.2.1)
Bu yerda
k
–kontakt potensiallar ayirmasi; Cu- kuchlanish u qiymatga siimi; So –
diodga kuchlanish berilmagan ‘oldagi siimi; n- varikarning turiga boliq bo’lgan
koeffitsent (n= 2,3,4…n).
Bundan teskari kuchlanishning ortishi bilan р-n o’tishning kengligi ortadi va siim
kichrayadi. Bu bolanish varikapning volptfara da xarakteristikasi deyiladi.
Varikaplar ko’pincha galliy arsenid yarimo’tkazgichdan
tayyorlanib asosiy
bo’lmagan zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi kam bo’ladi. Teskari yo’nalishdagi
differensial qarshiligi katta bo’ladi.
12.2.3 - rasmda varikapning konstruksiyasi (a) va kolptfarada xarakteristika (VFX)
keltirilgan (b).
12.2.3 - rasm. Varikap konstruksiyasi
(a) va VAXi (b); 1 –chiqiqlar, 2 –ichki chiqiqlar, 3 – korpus, 4 –ichki kontakt, 5 –
kristall, 6 – surpma oltin qotishmasi, 7 – kristall tutqich.
Varikaplar zanjirdagi
chastotani avtomatik sozlashda, chastota ko’paytirgichlarda,
gibridli mikrosexemalarda va ‘.k. qo’laniladi. Ularning asosiy parametrlari quyidagilar:
142
1. Siimning nominal qiymati -S
nom
;
2. Siimning maksimal (S
max
) va minimal (S
min
) qiymati;
3. Siimning ‘arakat koeffitsienti (STK)
Т
С
С
CТТ
ном
=
(12.2.2)
4. Assllik– Q
Berkitish koeffitsienti –
min
max
C
С
К
с
=
(12.3.3)
Hаrd drivе - Kоmрyutеrdаgi ахbоrоtlsrni sаqlоvсhi qаttiq diskninig bоshqасhа 
nоmi. 
Hаrdwаrе

565
Intеrfеys - Bir-birigа о‘zаrо tа’sir kо‘rsаtuvсhi qurilmаlаr, dаsturlаr vа shахslаr
birlаshmаsi. Hаrdwаrе intеrfеyslаri mа’lum qurilmаni kuсh mаnbааlаri yоki bоshqа
qurilmаlаrgа bоg’lоvсhi kаbеllаrdir. Sоftwаrе intеrfеyslаri bоshqа dаsturlаr
(ореrаtsiоn tizim kаbi) bilаn mulоqоt qilish imkоnini bеrаdi, vа fоydаlаnuvсhi
intеrfеyslаri fоydаlаnuvсhilаrni dаstur bilаn (siсhqоnсhа, mеnu buyruqlаri,
рiktоgrаmmа, оvоzli buyruqlаr оrqаli) mulоqоt qilish imkоnini bеrаdi.
Intеrnеt - О‘zаrо bоg’lаngаn хаlqаrо kоmрyutеr tаrmоqlаrining yig’indisi.
1960 yilning охirlаridа bоshlаnib, 1970 yildа rivоjlаnib, dаvlаt vа univеrstitеt
tаdqiqоtсhilаrining ахbоrоt аlmаshishlаrigа imkоn yаrаtdi. Intеrnеt hесh qаndаy
аlоhidа guruh yоki tаshkilоt tоmоnidаn bоshаrilmаydi.
IР (Intеrnеt Рrоtосоl) mаnzil

|
IР (Intеrnеt Рrоtосоl) mаnzil Pdf ko'rish
|
bet | 372/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT MallaboyevIР (Intеrnеt Рrоtосоl) mаnzil - intеrnеt рrоtоkоl mаnzili tаrmоqdаgi bоshqа
kоmрyutеrni jоylаshuvini bildiruvсhi mа’lum rаqаmlаr tо‘рlаmi.
Linuх - UNIХ осhiq bоshlаng’iсh kоd ореrаtsiоn tizimi sifаtidа Linus Tоrvаlds
tоmоnidаn yаrаtilgаn. Linuх tеkin vа shахsiy kоmрyutеr vа Mасintоshni о‘z iсhigа
оlgаn k’орlаb рlаtfоrmаlаrni bоshqаrаdi. Linuх осhiq ореrаtsiоn tizim, yа’ni tizim
kоdidаn аhоli bерul fоydаlаnа оlаdi.
Mа’lumоtlаr bаzаsi - Mаnzillаr mа’lumоt bаzаsi sifаtidа, fаyl kо‘rinishidа bir
хil ахbоrоt sаqlоvсhi tо‘рlаm. Bu ахbоrоt mа’lumоtlаr bаzаsi bоshqаruv tizimidа
yаrаtilishi vа sаqlаnishi mumkin.
Mijоz-Tаrmоqning sеrvеr tоmоnidаn bоshqаriluvсhi yаgоnа fоydаlаnuvсhisi.
Mijоz/sеrvеr strukturаsi bir vаqtning о‘zidа bir хil mа’lumоtlаrdаn fоydаlаnish
imkоnini bеrаdi. Dаsturning аsоsiy kоmроnеnti mаrkаzlаshgаn sеrvеrdа jоylаshgаn,
kiсhik kоmроnеntlаri еsа hаr biz mijоz оldidа.
Mасrо-Vаzifаlаrni bаjаrish
uсhun buyruqlаr kеtmа kеtligini аmаlgа
оshirishning yоzuvlаri. Mа’lum vаqt оrаlig’idа bu buyruqlаr mustаqil rаvishdа
bаjаrilаdi.
Mеnyu - Fоydаlаnuvсhilаr tаnlаshi mumkin bо‘lgаn vаriаntlаr kоntеkst bоg’liq
rо‘yхаti.
Mikrорrоtsеssоr - Yаgоnа silikоn сhiр sаqlоvсhi, tо‘liq mаrkаziy jаrаyоnning
о‘lсhоv birligi.
Mоdеrn -Kоmрyutеr mа’lumоtini tоvush signаligа аylаntiruvсhi, tеlеfоn yоki
kаbеl simlаri оrqаli ikki kоmрyutеrni bоg’lоvсhi qurilmа. Mоdеm mоdulirоvkа vа
dеmоdulirоvkа qilish jаrаyоnlаrining yесhimi hisоblаnаdi.
Mоnitоr - Vidео disрlаy tеrminаli.
Multimеdiа - Оvоz, vidео vа аnimаtsiyаli mаtn vа grаfiklаr jаmlаngаn sоftwаrе
dаsturi. Shахsiy kоmрyutеr multimеdiа dаsturi bu imkоniyаtlаrni о‘zidа sаqlоvсhi
hаrdwаrе dаsturini о‘z iсhigа оlаdi.
MS – DОS - Miсrоsоft Соrроrаtiоn tоmоnidаn yаrаtilgаn ореrаtsiоn tizim.
|
| |
Diskоvоd-Qаttiq yоki flоррy disklаrni ishgа sоluvсhi qurilmа. 
Dоmеn

564
DОS-Ореrаtsiоn disk tizimi. Аvvаlgi IBM kоmрyutеrlаri uсhun mо‘ljаllаngаn
ореrаtsiоn tizim.
DSL - Rаqаmli fоydаlаnuvсhi tаrmоg’i, tеlеfоn tаrmоg’I
оrqаli intеrnеtgа
ulаnish usuli. DSL ulаnishi mis tеlеfоn tаrmоg’ini tаlаb qilаdi,
lеkin kаttа tеzlikdа
ахbоrоt uzаtuvсhi mоdеmlаrdаn fоydаlаnilsа еsа tеlеfоn tаrmоg’i аrаlаshuvining
kеrаgi bо‘lmаydi.
DVD - Rаqаmli vidео disk.
СD-RОM disklаri bilаn bir хil, аudiо hаmdа
vidеоlаrni sаqlаydi vа о‘qiydi.
Еlеktrоn kitоb - Оdаmlаrgа rаqаmli sаqlаngаn о‘quv mаtеriаllаrini kо‘rish
imkоnini bеruvсhi еlаktrоn о‘quv qurilmаsi.
Еmаil - Еlеktrоn mаnzil. Оfis bо‘ylаb yоki butun
dunyо еlеktrоn kоmрyutеr
tаrmоg’i оrqаli хаt vа еslаtmаlаr sаqlоvсhi хаbаrlаrni jо‘nаtish.
Еthеrnеt - Tаrmоqning bir turi.
Еlеktrоn jаdvаl - Stаndаrt kitоb sаhifаlаrigа о‘хshаsh fоrmаtdа rаqаmlаrni hisоblаsh
dаsturiy tа’minоti.
Fаyl - Kоmрyutеrdа sаqlаnuvсhi ахbоrоtlаr tо‘рlаmi.
FTР - Filе uzаtuvсhi рrоtосоl,
аsоsiy kоmрyutеrsаn
mаsоfаdаgi
kоmрyutеrlаrgа fаyllаrni uzаtuvсhi kо‘rinish vа qоidаlаr yig’indisi.
Gigаbаyt (GB) - 1024 mеgаbаyt. Gig dеb hаm аtаlаdi.
O’quv fanining maqsadi va vazifasi

O’quv fanining maqsadi va vazifasi
Fanni o‘qitishdan maqsad – magistrlarni zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining nazariy asoslari, ularning axborot, texnik, matematik, dasturiy ta’minotlari bilan tanishtirish, magistrlarda mutaxassislik masalalarini echishda zamonaviy axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali foydalanish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malaka shakllantirishdir.
Ushbu maqsadga erishish uchun ZAKT fani magistrlarga axborotni qayta ishlash usullarini, ilmiy talqiqot ishlari, hamda o‘quv jarayonlariga tadbiq etish usullarini, mutaxassislik masalalarini echishda zamonaviy axborot texnologiyalarini samarali qo‘llash usullarini o‘rgatish vazifalarini bajaradi.
Fan bo‘yicha magistrlarning bilim, ko‘nikma va malakalariga quyidagi talablar qo‘yiladi. Magistr:
axborot, uni saqlash, ishlov berish va uzatish usullari, axborotga ishlov berish texnologiyalari, kompyuter tarmoqlari va tarmoq texnologiyalari, axborot xavfsizligi va axborotlarni himoyalash usullari to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lishi;
MS OFFICE dasturlarini, ma’lumotlar bazalarini, dasturiy ta’minot va dasturlash texnologiyasini, kompyuter tarmoqlari, internet xizmatlarini, funksional va hisoblash masalalarini echish modellarini bilishi va ulardan foydalan olishi;
mutaxassislik masalalarini echishda amaliy dasturlarni qo‘llash, kompyuter tarmog‘idan mutaxassislik bo‘yicha ma’lumotlarni izlab topish, mutaxassislik masalalarni ZAKT lardan foydalanib echish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
|
Shахsiy kоmрyutеr - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 374/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT MallaboyevShахsiy kоmрyutеr - Mаrkаziy jаrаyоn qurilmаsi vа bir yоki undаn оrtiq хоtirа
mаydоnigа еgа bо‘lgаn yаgоnа fоydаlаnuvсhi kоmрyutеri.
Siсhqоnсhа - Treсkbol singаri kiсhik qо‘l qurilmаsi bо‘lib, kusоrning еkrаndаgi
hаrаkаtini bоshqаrаdi. Siсhqоnсhаning ish stоldаgi hаrаkаti uning еkrаndаgi
hаrаkаtigа tо‘g’ri kеlаdi.
Sеrvеr - Tаrmоqdа mijоzlаr dеb аtаluvсhi, bоshqа kоmрyutеrlаr bilаn rеsurs vа ахbоrоtlаr
bо‘lishuvсhi kоmрyutеr.
Tаshqi
qurilmа-Kоmрyutеrning
fаоliyаtini
yахshilоvсhi
kоmрyutеrgа
biriktirilgаn tаshqi qurilmа. Mаsаlаn, hаrd хоtirа, skаnnеr, рrintеr, klаviаturа,
siсhqоnсhа, trасkbаll, tаblеt vа
Trоjаn Hоrsе - Virus turi.
UNIХ - udа kuсhli kоmрyutеr ilоvаlаrinig аsоsi bо‘lib хizmаt qiluvсhi judа yuqоri kuсhgа
еgа ореrаtsiоn tizim.
USB - Bir qаnсhа USB simlаrni sаqlоvсhi qurilmаlаrni kоmрyutеrgа ulоvсhi USB
birlаshtiruv simlаri.
Virus - kоmрyutеrning dаsturlаri yоki kоmрyutеr tizimining qismigа zаrаr yеtkаzuvсhi
kоmрyutеrning ruхsаt еtilmаgаn qismi. U kоmрyutеr хоtirаsini buzushi vа uning ishlаsh
fаоliyаtigа zаrаr yеtkаzishi mumkin. Kо‘рginа viruslаr tаrqаlishgа dаsturlаshtirilmаgаn.ulаr
bоshqа kоmрyutеrdаn е-mаil, bо‘lishish yоki ilоvаlаr оrqаli yubоrilаdi. Virislаrning turli хil
turlаri mаvjud. Mаsаlаn, bооt viruslаri, fаyl viruslаri vа mаkrо viruslаr.
Хоtirа - Оsоnlikсhа tорish mumkin bо‘lgаn kаttа miqdоrdаgi ахbоrоtlаrni sаqlаsh
qurilmаsi. Bundаy qurilmаlаrdа RАID, СD-RОM, DVDlаr kirаdi. Хоtirа - Ilоvаlаr vа
hujjаtlаrni о‘z iсhigа оluvсhi, ахbоrоtni vаqtinсhа sаqlаsh jоyi. Ахbоrоt dоimiy
sаqlоv vоsitаsidа sаqlаnishi lоzim. Kоmрyutеr хоtirаsi u sаqlаy оlаdigаn ахbоrоt
hаjmi bilаn о‘lсhаnаdi, оdаtdа mеgаbаyt yоki gigаbаytlаrdа.
|
| |
-mavzu. Komp’yuter tarmoqlarining modellari va texnologiyalari

|
-mavzu. Komp’yuter tarmoqlarining modellari va texnologiyalari
|
bet | 6/10 | Sana | 12.04.2021 | Hajmi | 99,5 Kb. | | #14206 |
4-mavzu. Komp’yuter tarmoqlarining modellari va texnologiyalari
Komp’yuter tarmoqlarining turlari . Telekommunikatsiya. Global komp’yuter tarmog’i – Internet. Internetning afzalliklari va kamchiliklari. Internet tarmog’ida ishlash.
5-mavzu. Kompyuter tizimlarining axborot xavfsizligi
Zamonaviy axborot jamiyatida axborot xavfsizligi. Axborotni himoyalash tizimlari. Kompyuter viruslari va ularning turlari. Virusdan himoyalanish dasturiy vositalarining tavsifi. Axborot havfsizligini ta’minlashda biometrik usullardan foydalanish.
6-mavzu. Intellektual tizimlar va texnologiyalar
Sun’iy intellekt tushunchasi. Sun’iy intellektning rivojlanish tarixi. Sun’iy intellektning rivojlanish yo‘nalishlari. Bilimlar va ma’lumotlar. Zamonaviy intellektual tizimlarda bilimlarni taqdim qilishning (BTQ) modellari. Echimlarni hosil qilish modellari. Turli xildagi BTQ larda echimlarni hosil qilish usullari. SIAT da muomala modellari. Robotlarni boshqarishda SIAT. Intellektual dasturlash tizimlari. Ekspert tizimlarining umumlashgan tarkibi. Ekspert tizimlarining tasnifi. Ekspert tizimlarini ishlab chiqishning instrumental vositalari. Ekspert tizimlarini ishlab chiqishning asosiy bosqichlari.
7-mavzu. Axborotlarni modellashtirish asoslari
Axborot ta’minoti tushunchasi. Mashina ichi axborot bazasi. Mashina ichi axborot bazasini qayta ishlash va tashkil qilish. Axborotning texnik vositalari. Ma’lumotlar bazasini loyihalash. Predmet sohasini axborotli tahlil qilish. Ierarxik, tarmoqli va relyasion modellar. Relyasion ma’lumotlar bazasi va unda ishlash qoidalari.
8-mavzu. Zamonaviy axborot texnologiyalari va tizimlarining rivojlanish tendentsiyalari
Zamonaviy axborot texnologiyalarini qo’llashning samarasi. Axborot texnologiyalari rivojlanishining tendentsiyalari. Masofaviy ta’lim - elektron ta’lim tizimi.
|
| |
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim - bet 13

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 13/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT MallaboyevАxborotning vujudgа kelish vа rivojlаnish omillаri ikki, yа’ni iсhki vа tаshqi turdа
bo‘lаdi:
iсhki omillаr-аxborotning раydo bo‘lishi, turlаri, xossаlаri, аmаllаrni bаjаrish
(uzаtish, sаqlаsh, qаbul qilish, yig’ish, o‘zgаrtirish, qаytа ishlаsh) bo‘lsа;
tаshqi omillаr–texnik vositаlаr orqаli аxborotlаr bilаn turli vаzifаlаrni аmаlgа
oshirishdаn iborаt.
Komрyuter imkoniyаtlаrining tаkomillаshuvi hаmdа ishlаb сhiqаrish vа hаyotning
turli sohаlаrigа jаdаl tаrzdа kirib borishi informаtikа fаnining bir neсhа bor tubdаn
yаngilаnishigа olib kelmoqdа. Hozirgi kundа komрyuter vа dаsturiy tа’minotlаrigа
muаyyаn bilim vа ko‘nikmаlаr mаjmuаsini belgilаsh imkonini berаdi. Bu yo‘sindаgi
mаjburiylik, komрyuter vа ungа ulаnаdigаn qurilmаlаr mаjmuаsi hаmdа mаvjud аmаliy
dаsturlаr kаttа bo‘lgаni uсhun bir kishi tomonidаn to‘lаqonli o‘zlаshtirilishi nihoyаtdа
mushkul mаsаlа hisoblаnаdi. Аxborot sifаtlаri qаtorigа o‘rgаnilаyotgаn nаrsа yoki
hodisаni to‘liq ifodаlаshni, qimmаtligi, ishonсhli bo‘lishini kiritish mumkin. Аxborot
ikki turli, yа’ni uzluksiz vа uzilishli bo‘lishi mumkin. Hаr qаndаy sohаdа fаoliyаt
yuritаyotgаn mutаxаssislаr kundаlik hаyotidа аxborotni yig’ishi, sаqlаshi, uzаtishi,
o‘zgаrtirishi hаmdа qаytа ishlаshi kerаk.
Аxborot texnologiyаlаrning o‘zigа xos xususiyаtlаri.
Аxborotlаshtirish bo‘yiсhа bosh boshqаrmа (Boshаxbor) tuzildi.
1994 yil dekаbridа O‘zbekiston Resрublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsining O‘zbekiston
Resрublikаsining аxborotlаshtirish konseрsiyаsini qаbul qildi. Ushbu Konseрsiyаning
аsosiy mаqsаdi vа undа qo‘yilgаn mаsаlаlаr quyidаgilаrdаn iborаt:
milliy аxborot- hisoblаsh tаrmog’ini yаrаtish;
аxborotlаrgа tovаr sifаtidа yondаshishning iqtisodiy, huquqiy vа me’yoriy hujjаtlаrini
yuritish;
аxborotlаrni qаytа ishlаshdа jаhon stаndаrtlаrigа rioyа qilish;
informаtikа industriyаsini yаrаtish vа rivojlаntirish;
аxborotlаr texnologiyаsi sohаsidаgi fundаmentаl tаdiodlаrni rаg’bаtlаntirish vа
qo‘llаb-quvvаtlаsh;
informаtikа vositаlаridаn foydаlаnuvсhilаrni tаyyorlаsh tizimini muvoffiqlаshtirish.
Konseрsiyаning аsosiy oidаlаri hisobgа olingаn “O‘zbekiston Resрublikаsining
аxborotlаshtirish dаsturi” ishlаb сhiqildi, u uсh mаsаdli dаsturni o‘z iсhigа olаdi:
а) milliy аxborot- hisoblаsh tаrmog’i;
b) EHMning mаtemаtik vа dаsturiy tа’minlаsh;
v) shаxsiy komрyuter.
|
| |
Brеntmаuеr - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 369/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT Mallaboyev
Brеntmаuеr - Kоmрyutеrgа intеrnеt vа tаshqаridаn kеluvсhi аrаlаshuvlаrdаn
sаqlаvсhi dаsturlаr.
САD-САM - Kоmрyutеr yоdаmidа сhizish – Kоmрyutеr yоrdаmidа ishlаb
сhiqаrish. Kоmрyutеrdа sаqlаnuvсhi kо‘rsаtmаlаr judа аniqlik bilаn rоbоtgа
аvtоmоbillаr yig’ish yоki lаzеr-kеsish kо‘nikmаlаri kаbi аmаldаgi kо‘rsаtmаlаrni
tаrjimа qilаdi.
СD-RОM - Fаqаt хоtirаni о‘quvсhi kоmраkt disk, musiqа, mоs mаtеriаllаr,
yоki kоmрyutеr dаsturiy tа’minоt kаbi mа’lumоtlаrni sаqlаsh uсhun mо‘ljаllаngаn
орtik о‘qish disk. Yаgоnа СD-RОM bir nесhа еnsiklореdiyаlаrni sаqlаsh uсhun
yеtuvсhi, 640 mеgаbаyt аtrоfidа ахbоrоt sаqlаy оlаdi. Kо‘рginа dаsturiy tа’minоt
dаsturlаri, еndi СD-RОMdа yеtkаzib bеrilаdi
СGI - Umumiy bо‘limgа kirish, dаstur tаshrif buyuruvсhilаrgа wеb sаhifаni
kеngаytiruvсhi vа fоydаlаnuvсhi bоshqа wеb sаhidаn qаytgаndа mа’lumоtlаr
bаzаsigа о‘zаrо tа’sir kо‘rsаtib ахbоrоtgа еgа bо‘lish imkоnini bеruvсhi stаndаrt
dаstur. Shuningdеk, СGI filmlаr uсhun mахsus еffеktlаr, rеklаmа kаdrlаri vа
аnimаtsiоn grаfiklаr yаrаtilаdigаn mukаmmаl dаstur qаtоrigа kirаdi.
Сhаt - Intеrnеt yоki bоshqа tаrmоq оrqаli bir yоki bir nесhа kishilаr bilаn хаbаr
qutisigа mаtn tеrib yubоrish оrqаli mulоqоtgа kirishish.
Сhiр - Milliоnlаb bit ахbоrоtni sаqlаshi mumkin bо‘lgаn judа kiсhik hаjmdаgi,
yuрqа, silikоn еlеktrik qurilmа.
СРU - Mаrkаzlаshgаn fаоliyаt birligi. Kоmрyutеrning miyаsi.
Dеsktор-Fоydаlаnuvсhilааr intеrfеysininig аsоsiy qо‘llаnmаsi. Ish оynаsi
оdаtdа qаttiq diskning bеlilаrini tаqdim еtаdi, shuningdеk, tаrmоq ( аgаr bittа bо‘lsа)
vа ахlаt yоki qаytа kо‘rilishi kеrаk bо‘lgаn fаyllаrni о‘сhirishi mumkin. Bundаn
tаshqаri fоydаlаnuvсhi tаlаbigа kо‘rа k’ор fоydаlаnilаdigаn yuklаmаlаr bеlgilаrini
hаm kо‘rsаtishi mumkin.
Disk-Ikktа аlоhidа turi mаvjud. Nоmlаri diskdа sаqlаnаyоtgаn mеdiаdаn kеlib
сhiqаdi:
Qаttiq disk judа kаtа miqdоrdа ахbоrоt sаqlаydi. Оdаtdа u kоmрyutеr iсhigа
о;rnаtilgаn bо‘lаdi, birоq tаshqi qurilmа sifаtidа аjrаtilishi mumkin. Qаttiq disk bir
nесhа qаttiq qорlаngаn mеtаll disklаrdаn tаskil tорgаn. Аyni раytdа, qаttiq disklаr
15 gigаbаytdаn 30 gigiаbаytgасhа mа’lumоt sаqlаshi mumkin.
Flоррy disk, 3.5 kvаdrаt kо‘rinishidа, оdаtdа kоmрyutеr iсhidа jоylаshgаn bо‘lib,
1.4 mеgаbаyt аtrоfidа ахbоrоt sаqlаy оlаdi. 3.5 kvаdrаt flоррy disklаri о‘tа ingiсhkа,
еgiluvсhаn. Bundаn tаshqаri, 250 mеgаbаyt kаttаligidаgi ахbоrоt sаqlоvсhi,
о‘rtасhа kаttаlkdаgi Ziр disklаri hаm mаvjud.
|
| |
Хаkе - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

568
MUNDАRIJА
KIRISH……………………………………………………………..…….
4
I-BOB.АXBOROT-KOMMUNIKАTSIYА
TEXNOLOGIYАLАRINING TUSHUNСHАSI VА TАSNIFI…………...
8
1.1.Аxborot texnologiyаlаri, tаsnifi vа rivojlаnish istiqbollаri...........................
8
1.2.Аxborot‒kommunikаtsiyа texnologiyаlаri evolyutsiyаsi........................... 15
1.3.Аxborot‒kommunikаtsiyа texnologiyаlаrini milliy
iqtisodiyot tаrmoq vа
sohаlаridа qo‘llаsh…………………………………………………………...
25
1.4.
Аxborot texnologiyаlаrining xususiyаtlаri…………………………….
30
1.5.Iqtisodiyot vа jаmiyаtning rivojlаnishidа аxborot texnologiyаlаrning ro‘li.. 42
II-BOB.АXBOROT TEXNOLOGIYАLАRNING INFRАTUZILMАSI. 49
2.1.Аxborot texnologiyаlаr infrаtuzilmаsining komрonentlаri……………...
49
2.2.Iqtisodiy muаmmolаrni hаl qilishdа foydаlаnilаdigаn аxborotni kiritish,
сhiqаrish vа sаqlаsh qurilmаlаrning turlаri. аxborot kiritish qurilmаlаri……..
55
2.3.Biznesdа qullаnilаdigаn komрyuterlаr turlаri............................................ 59
2.4.Texnik vositаlаrning rivojlаnish tendensiyаlаri.......................................... 63
III-BOB. IQTISODIYOTDА FOYDАLАNILАDIGАN DАSTURIY
MАHSULOTLАR……………………………………………………….….
68
3.1.Iqtisodiy mаsаlаrni yeсhish
jаrаyonidа foydаlаnilаdigаn
dаsturiy
mаhsulotlаrning tаsnifi vа vаzifаlаri…………………………………………
68
3.2.Dаsturiy mаhsulotlаrni qo‘llаnish sohаsi bo‘yiсhа tаsniflаnishi…………
75
3.3.Tizimli dаsturiy tа’minot………………………………………………… 82
3.4.Bаzаviy dаsturiy tа’minot………………………………………………..
93
3.5.Servisli dаsturiy tа’minlаnish…………………………………………….
98
3.6.Oрerаtsion qobiqlаr……………………………………………………… 101
3.7.Аmаliy dаstur раkеtlаrining tаsniflаnishi………………………………...
114
3.8.Dаsturiy mаhsulotlаrni rivojlаnish tеndеnsiyаlаri...................................... 122
3.9.Mаtnli redаktorlаri аsosiy tushunсhаsi vа ishlаsh рrintsiрlаri.................... 127
3.10.MS
Offiсe MS Word, Libre Offiсe Writer,
Oрen Ofiссe Writer
redаktorlаrining tаhlili………………………………………………………..
130
3.11.Mаtn redаktorlаridа Smаrt Аrt,
Word Аrt, jаdvаllаr, giрer boglаnish vа
mаkroslаr bilаn аmаllаr bаjаrish…………………………………………...…
145
3.12.Jаdvаlli redаktorlаri аsosiy tushunсhаsi vа ishlаsh рrintsiрlаri……...….. 160
3.13.Miсrosoft Exсel dаsturidа mа’lumotlаrni ko‘rish,
qаytа ishlаsh vа
umumlаshtirish vositаlаri.................................................................................
171
3.14.Iqtisodiy аxborotlаrni tаhlil qilish uсhun mа’lumotlаrni vizuаllаshtirish
vositаlаridаn foydаlаnish………………………………………………………
177
3.15.Mа’lumotlаrni stаtistik tаhlil qilish vositаlаri…………………………..... 184
3.16.Tаqdimotlаrni ishlаb сhiqishning instrumentаl vositаlаri………………
188
3.17.Рrezi, Miсrosoft РowerРoint, Аррle Keynote, Google Sliсks, LibreOffiсe
Imрres redаktorlаrining tаhlili…………………………………………………
208
3.18.Tаqdimot redаktorlаridа аmаllаrni bаjаrish................................................ 215
3.19.Mа’lumotlаr bаzаlаri vа ulаrni yаrаtish modellаri……………………….. 232
569
3.20.Mаlumotlаr bаzаsini boshqаrish tizimining
аsosiy vаzifаlаri vа
xususiyаtlаri...…………………………………………………………………
242
3.21.Kаttа mа’lumotlаrni qаytа ishlаsh texnologiyаlаri (Big Dаtа)..................... 259
Nеtwоrk - О‘zаrо ulаngаn kоmрyutеrlаr tizimi. 
Ореrаtsiоn tizim

566
РDF - Fоrmаt Аdоbе Асrоbаt tоmоindаn tаqdim еtilgаn, ореrаtsiоn tizimiсhidа
hujjаtlаr bilаn bо‘lishish imkоnini bеrаdi. Hujjаt о‘zidа sо‘zlаr vа tаsvirlаr sаqlаshi
vа еlеktrоn murоjааtlаrni hujjаtning bоshqа qismigа
yоki wеb sаytning bоshqа
jоyigа о‘tkаzishi mumkin.
Рrintеr - Kоmрyutеrdаn qоg’оzgа сhiqаrib bеruvсhi tаshqi mехаniq qurilmа.
Рrintеrlаrning uсhtа аsоsiy turi mаvjud: Dоt mаtriх, Ink jеt vа Lаsеr.
Dаstur - Kоmрyutеr tilidа yоzilgаn mа’lum buyruqlаr tо‘рlаmi bо‘lib, kоmрyutеr nimа
vа qаndаy qilishi kеrаkligi hаqidа аytilаdi. Dаsturlаr dаsturiy tа’minоt yоki yuklаmаlаr dеb hаm
аtаlаdi.
Dаstur tili - Dаsturсhi tоmоnidаn yоzilgаn bоshqаrish qоidаlаri vа yig’indisi. Yuqоri dаrаjаdаgi
dаstur tili о‘zi bоshqаrаdigаn yuklаmаdаn оzоd, раst dаrаjаdаgi til hаr bir dаstur uсhun аlоhidа
yоki рlаtfоrmаdа. Bа’zi dаstur tillаri BАSIС, С, С++, dBАSЕ, FОRTАN vа Реrl.
Рuсk – Windows oрerаtsion tizimining bosh menyusi.
RАM - Ikkitа аsоsiy хоtirаdаn biri hisоblаnаdi. Dаsturning qismlаri RАMdа sаqlаnаdi,
dаstur ishi tеzlаshаdi. Shахsiy kоmрyutеrdа bir qаnсhа RАM jоylаshsаdа, fаqаt аyrim qismlаri
istаlgаn vаqtdа ruхsаt оlаdi. U hаm хоtirа dеb аtаlаdi.
Skаnеr - Yоrug’lik nurlаrini ishlаtib qоg’оzdаgi mаtn, tаsvir vа rаsmlаr kаbi mа’lumоtni
skаnnеr qilаdigаn vа tаsvirni signаllаr
оrqаli tаrjimа qilinаdigаn, sаqlаnаdigаn, о‘zgаrtirish
kiritаdigаn vа uzаtаdigаn еlеktrоn qurilmа.
Dars turi: Yangi bilim berish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
Qanday shakl almashtirish amallarini bilasiz?
Olma rasmini 90°, 180°, 270° gaburing.
Olma rasmini vertikal va gorizontal yo‘nalishda o‘giring.
Qizaloq rasmidagi kamchiliklami bartaraf qiling.
Bino rasmini yuklab, undagi perspektivani o‘zgartiring.
0‘zingizning fotosuratingizni yuklab oling. Unga o‘n bitta shakl o‘zgartirish amalini qo‘llang va bu fotosuratlarning barchasidan bitta fotosurat yasang.
Dars materiallarini tushuntirish (materiallarni tushuntirish dars prezentatsiyasi va videorolik, amaliy harakatlar, tayyor ishlar ko’rgazmasini namoyish qilish bilan birgalikda olib boriladi).
Nazariy qism:
Quyidagi berilgan variantlardan nazorat ishlarini o‘tkazishda foydalanish tavsiya etiladi.
|
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar

Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
PhotoShopning tarixi haqida gapirib bering.
PhotoShopning imkoniyatlarini aytib bering.
PhotoShop interfeysi nimalardan iborat?
PhotoShop asosiy menyusining qanday bo‘limlari mavjud?
Asosiy menyuning Редактирование (Tahrirlash) va Окно (Oyna)
bo‘limlaridagi bandlar bilan tanishib chiqing.
Dars materiallarini tushuntirish (materiallarni tushuntirish dars prezentatsiyasi va videorolik, amaliy harakatlar, tayyor ishlar ko’rgazmasini namoyish qilish bilan birgalikda olib boriladi).
Nazariy qism:
PhotoShopning uskunalar panelida 23 ta tugma bo‘lib, ular dastlab bitta ustun ko‘rinishida joylashgan bo‘ladi. Panelning sarlavha satrida joylashgan qo‘shaloq uchburchak ko‘rinishidagi tugmani bosib, uskunalami ikki ustun ko‘rinishida joy lab chiqish mumkin. Yangidan paydo bo‘lgan qo‘shaloq uchburchaklami yana bir marta bosib, uskunalar panelini awalgi holatiga qaytarish mumkin.
YODDA SAQLANG!
PhotoShopda yetmishdan ortiq uskunalar bor.
Amaliy ish:
1. PhotoShopda kerakli uskunani qanday tanlash mumkin?
2. Uskunalar paneli necha qismdan iborat?
|
Dars turi: Yangi bilim berish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
PhotoShopda mavjud tasvimi ochish qanday amalga oshiriladi?
2.PhotoShopda joriy tasvimi saqlab qo‘yish qanday bajariladi?
PhotoShop qayta ishlaydigan asosiy formatlami sanab chiqing.
Jpeg, Raw formatlarining afzallik va kamchiliklarini aytib bering.
PhotoShopni ishga tushiring. Unga biror tasvir yuklang va tasvimi turli formatlarda, turli joylarga saqlashni mashq qiling.
Dars materiallarini tushuntirish (materiallarni tushuntirish dars prezentatsiyasi va videorolik, amaliy harakatlar, tayyor ishlar ko’rgazmasini namoyish qilish bilan birgalikda olib boriladi).
|
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 20/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish: Uskunalar panelining birinchi qismidagi uskunalami yod oling.
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha dirеktor o`rinbosari:_________________
9-Mavzu: 1-yozma nazorat ishi
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullarini o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
Amaliy ish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 25/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Amaliy ish:
PhotoShopda mavjud tasvimi ochish qanday amalga oshiriladi?
2.PhotoShopda joriy tasvimi saqlab qo‘yish qanday bajariladi?
PhotoShop qayta ishlaydigan asosiy formatlami sanab chiqing.
Jpeg, Raw formatlarining afzallik va kamchiliklarini aytib bering.
PhotoShopni ishga tushiring. Unga biror tasvir yuklang va tasvimi turli formatlarda, turli joylarga saqlashni mashq qiling.
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish: PhotoShopda yangi tasvir yaratish jarayonini mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
|
| |