Yaponiya - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 29/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Yaponiyaning ham kasb tanlashga yo’llash o’ziga xosligi mavjud. Kasbga yo’naltirishni tashkil etish ta’lim tizimining o’ziga xos jihatlari bilan bog’liqdir. Yaponiyada ta’limning asosiy maqsadlaridan biri bu – o’quvchilarni kasbga tayyorlashda, o’quvchilarni kasbiy rivojlanishga o’rgatish, kelajakdagi, shaxsiy fazilatlariga mos va o’zlari qiziqqan kasbiy rivojlanish yo’llarini to’g’ri tanlay olish qobiliyatini o’stirish hisoblanadi.
S.Fukuyama tomonidan o’quvchilarni kasbni tanlashga tayyorligini shakllanishini baholovchi test ishlab chiqilgan. Bu test "B-test" (Rikiuata test) deb nom olgan. Muallif kasb tanlashning uchta asosiy omillar belgilaydi:
a) o’z-o’zini tahlil qilish,
b) kasblarni tahlil qilish,
c) professional sinovlar (o’zini kasblarda sinab ko’rish).
O’z-o’zini tahlil qilish – o’quvchilar o’z xarakterini, intellektual qobiliyatini, mahoratini, jismoniy kuchini aniqlash imkonini beradi. Mazkur tahlil, (pedagog, psixolog, ota-onalar) kuzatuvi, o’rganishi va ularning baholari natijasida o’quvchi o’ziga bergan baholarini hisobga olgan holda o’z vaqtida to’g’ri yo’nalishda ish olib borishlariga sabab bo’ladi. Kasblarning tahlili – turli kasblarning xususiyatlarini va kadrlarga qo’yiladigan talablarni ochib beradi. Kasbiy sinovlar – o’quvchilarga mazkur kasbda tajriba orttirish hamda qobiliyati va ko’nikmalarini uning tabiatiga mosligini aniqlash imkonini beradi.
Har yili yapon yoshlari tanlov asosida inson bilan o’zaro bog’liq bo’lgan (texnika, tabiat, belgilar tizimi, badiiy obraz) mehnat faoliyatlarida ishtirok etadilar. Maktab o’quvchilari bir yilda 16 marta, uch yil davomida 48 marta o’z bilim va ko’nikmalarini sinab ko’rish imkoniyatiga ega bo’ladilar. “B-test” dasturida – o’z-o’zini kasbiy sinovlar va ular tomonidan qo’lga kiritilgan professional tajribalari qayd etilib boriladi. O’z-o’zini kasbiy sinovlar natijasida o’quvchilar, tanlagan kasb bo’yicha tayyorgarligi hamda mazkur kasb, kadrga qo’yadigan talablari bilan tanishganlik va bilim, ko’nikmalarga egalik darajasini hisobga olgan holda o’zining individual xususiyatlarini, manfaatlari va intilishlariga solishtirish imkonini beradi.
Rossiyaning kasb tanlashga yo’llash ishlaridagi tajribalari ham o’ziga xosligi bilan ajralib turadi. Rossiyaning ta’lim tarixida yoshlarni kasb tanlashga tayyorlash muammosini tadqiq etishga alohida e’tibor qaratilgan va qaratilib kelmoqda. Boshqa mamlakatlarda bo’lgani kabi, Rossiyada ham kasb tanlash muammosi ijtimoiy mehnatning taqsimlanishi va kasblar paydo bo’lishi bilan birga yuzaga kelgan. Lekin, XIX asr oxiriga qadar, kasb tanlashga ilmiy muammo sifatida e’tibor qaratilmagan, chunki odatda yoshlar o’z qiziqish yoki qobiliyatlarini hisobga olmay, ota-onalari kasbini tanlashga moyil bo’lganlar. Kasb tanlash jarayoniga ilmiy nuqtai nazarda e’tibor qaratilmagan. Shu bilan birga yoshlarga kasb tanlashga tayyorlash faoliyatlarini olib boruvchi tashkilotlar ham bo’lmagan.
Bu holat, sanoat ishlab chiqarishning jadal rivojlanishi va ko’plab yangi ish o’rinlari hamda tor doiradagi mutaxassisliklar paydo bo’lgunga qadar davom etgan. Rossiyada kasb tanlashga yo’llash ishlariga, asosan XX asr boshida e’tibor qaratila boshlagan.
Bu davrga kelib, kasb tanlashga yo’llash xizmatining keng tarmog’i ochildi, kasb tanlashga yo’llash byuro va laboratoriyalar hamda turli ilmiy-tadqiqot institutlarida kasba yo’naltirish metodologik muammolari bilan shug’ullanuvchi psixotexnik laboratoriyalar tashkil etila boshlagan, ilmiy-tadqiqotlar metodlari rivojlantirildi, kasb tanlashga yo’llash testlari ishlab chiqildi hamda kasbni mutaxassisga qo’yiladigan talablari o’rganila boshlandi.
Ko’proq e’tibor, maktablardagi kasb tanlashga yo’llash ishlariga, ayniqsa, tarbiyaviy ishlarga qaratildi. Ko’pchilik o’qituvchilar o’qitayotgan o’quv fanlari orqali kasb tanlashga yo’llash ishlarini amalga oshirganlar. Yoshlarni kasbni mustaqil tanlashga tayyorlashni nazorat qilish uchun qisqa muddatli o’quv kurslari tashkil etilgan. Pedagogika institutlari ayrim bo’limlari (pedagogik va psixotexnik)da talabalarni kasb tanlashga yo’llash maxsus tayyorgarlik ishlari boshlangan.
Keyingi yillarda, o’quvchilarni kasbga yo’naltirishga e’tibor oshdi, kasb tanlashga yo’llash nazariyasi va amaliyoti yuzasidan tadqiqotlarni kuchayganini kuzatish mumkin. Uning quyidagi asosiy komponentlarini ishlab chiqildi: kasbiy tarbiya, kasbiy ta’lim, kasbiy maslahat, kasbiy tanlov, kasbiy moslashish. O’quvchilarni mustaqil ravishda kasb tanlash muammolarini hamda kasb tanlashga yo’llash shakl va metodlari tadqiq etildi. Maktab va korxonalar hamkorligini mustahkamlash hamda mehnat ta’limini rivojlantirish chora-tadbirlar ishlab chiqildi (E.F.Zeer, E.A.Klimov, N.S.Pryajnikov, S.N.Chistyakova, N.F.Rodichev, E.O.Cherkashin va boshq.).
XX asr 70-yillarning oxiriga kelib, maktablar va maktabdan tashqari bolalar ta’lim muassasalarining asosiy faoliyati kasb tanlashga yo’llash va kasblar haqida ma’lumotlar yig’ish, kasb tanlash imkoniyatlari va bandlikni ta’minlashdan iborat bo’lgan. Maktablarda kasb tanlashga yo’llash ishlarini tashkil etish uchun pedagogik kadrlarni tayyorlash tizimi tashkil etildi, kasb tanlashga yo’llash doirasidagi ilmiy tadqiqotlar soni ortdi, muntazam ravishda natijalar aks etgan ilmiy anjumanlar, simpozium, seminarlar o’tkazildi.
1980 yillarga kelib kasb tanlashga yo’llash ishlari davlat darajasiga ko’tariladi. Mehnat davlat qo’mitasi xuzurida, kasbiy maslaxat punktlaridan iborat keng tarmoqli bo’linmalariga ega bo’lgan xududiy kasb tanlashga yo’llash markazlari tashkil etildi. Maktabning kasb tanlashga yo’llash tizimini rivojlantirishda o’quv-uslubiy xonalar muhim rolni o’ynadi.
XX asrning 90 yillarda Rossiyani bozor iqtisodiyotiga o’tishi, kasbni mustaqil tanlash tushunchalari o’zgarishiga olib keldi, fukarolar orasida kasbiy faoliyatini qayta-qayta o’zgartirish ehtimoli oshdi. O’zgarishlar kasb tanlashga yo’llash siyosatiga o’z ta’sirini ko’rsatdi. Insonlarning ehtiyojlari va qiziqishlari kasb tanlashga yo’llash ishlarga bog’liq bo’lib qoldi. Ilm-fan va amaliyot kasb tanlashga yo’llash muammolarining yangi echimlarini topish vazifasiga duch keldi. 1990-yilda, S.N.Chistyakova rahbarligida “Maktab–mehnat–kasb”, shaxsning rivojlanish qonunlariga, uning qiziqishlari va ehtiyojlariga asoslanib o’quvchilarni kasb tanlashga yo’llash tizimining yangi yondashuvlarni ishlab chiqish uchun “Vaqtinchalik ilmiy-tadqiqot jamoasi” tashkil etildi.
Rossiyaning 2002-yilda joriy etilgan maxsus maktablar o’quvchilari tomonidan kasbni mustaqil tanlashga tayyorlash doirasida olib borilayotgan ishlar sezilarli darajada ta’sir etdi. Maxsus kasbiy yo’naltirishni maktabgacha va boshlang’ich ta’limiga ham kiritish mumkin bo’ldi.
Kasbga yo’naltirishning asosiy bosqichi umumiy ta’limning asosiy bosqichi bilan bir vaqtga to’g’ri keladi. O’quvchilar ta’lim olish yo’nalishni tanlash bo’yicha qaror qabul qiladilar hamda maxsus kasbiy ta’limni o’zlashtiradilar, shuningdek, psixologik-pedagogik va shaxsiy diagnostikaga ega bo’ladilar. O’quvchilarda qabul qilgan shaxsiy qarorlariga nisbatan xurmati shakllanadi, chunki u orqali yuqori sinfda maxsus kasbiy ta’limni olishga qaror qabul qiladi.
Maxsus kasbiy yo’naltirishning yakuniy bosqichi umumiy ta’limning yuqori sinflarida amalga oshiriladi, natijada, o’quvchida ta’limni yoki maktabdan keyingi kasbiy faoliyatni davom ettirishga qaror shakllanadi.
Kasbga yo’naltirishga maxsus tayyorgarlik ishlari: ta’limni yoki ish faoliyatini davom ettirishni tanlashda yordam ko’rsatish, kasblar olami bilan tanishish, mehnat bozorida talab va ehtiyojlari haqidagi axborotlar bazasi bilan ishlash kabi tadbirlarni o’z ichiga oladi.
Xalqaro tajribalarni o’rganish davomida kasbga yo’naltirishning mazmuni va tahliliga ham alohida e’tibor qaratildi. Yoshlarni kasbga yo’naltirishning bir qator yo’nalishlari mavjud, bular: tahliliy yo’nalish, ta’limiy yo’nalish, shaxsga yo’naltirilgan yo’nalish, shakllanayotgan yo’nalish, rivojlanayotgan yo’nalish, uning (qiymatli, mintaqaviy, insonparvarlik va boshq.) jihatlari kabilardir.
Tahliliy yo’nalish - ish faoliyatda foydalanish uchun tahlil vositasi yordamida aniqlanadigan shaxsning qiziqish va qobiliyatlarini e’tibor olgan holda kasb tanlashga yo’llashishini olib boradi.
Yoshlarni kasbga yo’naltirishda tarbiyaning o’rni beqiyos chunki, tarbiya insonni tashqi ta’sirlarga bo’lgan munosabatlariga asoslangan. K.Roberte, D.Syuper va boshqalar “har kimni har qanday kasbga o’rgatish mumkin, faqat uning uchun, samarali usulni tanlash zarur” - deb hisoblaydilar. Shuning uchun, yoshlarni o’qitishda, asosiy vazifa shaxsning individual xususiyatlarini o’rganish va o’qitish uchun optimal sharoitlarni tashkil etish lozim. Bu olimlarning fikriga ko’ra kasb tanlashga yo’llash o’quv jarayonining ajralmas qismi bo’lishi kerak. Kasbga yo’naltirishning tarbiyaviy yo’nalishi o’quvchining ijtimoiy kelib chiqishidan qat’iy nazar, kasb tanlashda va berilgan imkoniyatlardan foydalanishda mustaqil qaror qabul qila olishiga o’rgata olishi lozim.
Kasbga yo’naltirishning bunday yondashuvi shaxs qobiliyatlarini rivojlanishiga olib keladi. Lekin, u differentsial ruhiy fiziologiya nazariyasi va amaliyotida olingan ma’lumotlarni inkor qiladi. Odamlar orasidagi mavjud tabiiy va kam o’zgaruvchan individual farqlar bir xil kasblarda chidamlilikni shakllantirishiga yoki boshqalariga esa bajara olmas to’siq bo’lishi mumkin.
Kasbga yo’naltirishda insoniylik xissini uyg’otishda, o’quvchining insonparvarlik tushunchasining umumiy tamoyillariga asoslaniladi.
Kasbga yo’naltirishning rivojlanishi, kasbni to’g’ri tanlanishini belgilovchi omildir. Bu esa, kasb tanlovchini muhim hayotiy va kasbiy vazifalarini hal etish jarayonida faol bo’lishini talab etadi. Kasbga yo’naltirishning asosiy maqsadi, o’quvchi tomonidan kasbni mustaqil tanlashda uning psixologik tayyorgarligini shakllantirishni jadallash-tirishdir.
Amaldagi kasb tanlashga yo’llash ishlarida diagnostika va tarbiya masalalarida uzluksizlik mavjud bo’lsada, haligacha bu sohada olimlar o’rtasida nazariy va amaliy ishlanmalar yuzasidan muhokamalar to’xtamagan.
Kasbni mustaqil tanlashga tayyorlash jarayoniga, ta’lim jarayoni sifatida qaralishi kerak. Kasbni mustaqil tanlashga tayyorlashni shakllantirishda, kasb tanlovchini ongli va asoslangan kasbiy faoliyat turini tanlash imkonini beruvchi motivatsion munosabatini, kobiliyatni, muhim shaxsiy fazilatlarini ifoda etish va rivojlantirishga o’rgatish kerakki, shu orqali kasb tanlovchining o’zining shaxsiy ichki resurslarini ishga tushurish bilan o’zining kasbiy faoliyatini olib bora olsin. Yuqoridagi ma’lumotlardan kelib chiqqan holda rivojlangan mamlakatlarda o’quvchilarni kasbga yo’naltirishga katta e’tibor qaratiladi, deb xulosa qilish mumkin. Shu bilan birga, kasb tanlashda, mehnat bozori sharoitida o’zini-o’zi baholay olish qobiliyatiga hamda etarli darajada raqobatbardosh bo’lishga intilish ustuvor vazifa hisoblanadi. Xorijiy mamlakatlardagi kasb tanlashga yo’llash sohasidagi muammolarini o’rganganimiz, bizga, o’tmishdan qolgan va hozirgi kundagi an’analarimizni, tajribalarimizni qaytadan ko’rib chiqish, tahlil qilish hamda o’quvchilarni kasbga yo’naltirishga va o’qituvchilarni bu jarayonni boshqarishga tayyorlashga bo’lgan qarashlarimizning o’zgarishi dinamikasini kuzatish imkonini beradi.
Xorijiy mamlakatlar kasb tanlashga yo’llash tajribalari shuni ko’rsatib turibdiki, aksariyat mamlakatlarda hozirda ta’limni insonparvarlashtirish tendentsiyasi keng tarqalgan. Ta’lim tizimlari pragmatik, dinamik, moslashtirilganligi bilan farq qilmoqda. Ko’p mamlakatlarda, ta’lim modernizatsiyalashishi nafaqat ta’lim-tarbiyaning strukturasiga balki, o’quvchilarni kasb tanlashga tayyorlash tizimiga ham ta’sir qilgan.
Xorijiy davlatlar tajribasida kasb tanlashga yo’llash va bandlikni ta’minlashga, kasb haqida ma’lumot va maslahat berish, kasbni o’quvchi tomonidan tanlashga tayyorlash, uning bandligini ta’minlash va mehnat faoliyatiga moslashuvi (adaptatsiyasi)ni ta’minlovchi jarayonlarni o’z ichiga oluvchi yagona kompleks sifatida qaralmoqda. Xorijiy olimlarning mazkur kompleksning qismlari haqidagi fikrlari shuni ifodalaydiki, o’quvchining o’qishdan mehnat faoliyatiga o’tishi - natijaviy harakatdir.
Xalqaro hamjamiyat tomonidan to’plangan tendentsiyalar va yoshlarni kasb tanlashga yo’llash tajribalari, bizning ta’lim tizimimiz qiziqishini uyg’otmoqda hamda hozirda joriy etish bo’yicha tajribalar va chora-tadbirlar belgilash maqsadga muvofiq ekanligini anglatmoqda.
Jahonning yoshlarni kasb tanlashga yo’llash tajribasidan kelib chiqib, kasbga yo’naltirishda diagnostik yo’nalishining asosiy maqsadi bolaning tug’ma salohiyatini tashxis qilishdan iborat, shuning uchun o’quvchiga o’z ustida ishlash sharoitini yaratish lozim.
Shaxsni ijtimoiylashuvini rivojlantirish asosida turmush tarzini tanlashga, yoki oddiy qilib aytganda maktab o’quvchilarini kasbni mustaqil tanlashga tayyorlash jarayoni takomillashtirilsa, shundagina kasb tanlashga yo’llash ishlari shaxsga yo’nalgan bo’ladi.
|
| |