Polyarimetriya usuli - “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”

Polyarimetriya usuli
Polyarimetriya
usuli
ba‘zi
optik
faol
moddalar
eritmalarining nur tebranishlari
yo‗nalishlarini o‗zgartirish qobiliyatiga asoslangan. Masalan, bu usul bilan saxarimetr asbobi
yordamida shakar eritmalari tarkibidagi saxarozaning foiz miqdorini va ularning tarkibida qanday
shakar miqdori borligini aniqlash mumkin.
Polyarimetriya usuli ayrim moddalarning yorug‗lik nuri tebranishlarini ma‘lum yo‗nalishga
o‗zgartirish xossasiga asoslangan.
Turli tekislikda harakat qilayotgan oddiy yorug‗lik nuri maxsus Niko prizmadan
o‗tkazilganda qutblanib, muayyan tekislikda yo‗nalsa, bunday nur qutblangan nur deyiladi.
Qutblangan nurning harakat tekisligi perpendikulyar bo‗lgan tekislik qutblanish tezligi deyiladi.
Organik birikmalardan qutblangan nur o‗tkazilganda ulardagi qutblanish tekisligi o‗ngga yoki
232
chapga burish xususiyati moddaning optik aktivligi deb ataladi. Optik aktivlik moddaning kristall
panjarasi tuzilishining o‗ziga xos xususiyatlariga (agar optik aktiv modda kristall holatda bo‗lganda
nomoyn bo‗lsa) yoki molekulaning tuzilish xususiyatlariga (agar eritma hosil bo‗lganda optik
aktivlik nomoyon bo‗lsa) asoslangan. Masalan, saxaroza, fruktoza, glyukoza va vino kislotalari
eritma holida ham optik aktivlik nomoyon qiladi.
Nazorat savollar:
1. Infraqizil spektroskopiya usuli?
2. Kristalluks – 4000 M turdagi xromatografga doir ma‘lumotlar tafsiloti qanday?
3. Xromatografiya usullari.?
O‗lchashlar menejmenti tizimlarining tafsilotini o‗rganish.
Ishning maqsadi: Bugungi kunda bozor munosobatlarining shiddatli tus olishi, o‗lchashlar
va ularning kafolatlangan aniqligiga bo‗lgan talablarni o‗rnatmoqda. O‗lchashlar menejmenti
tizimidagi o‗lchash jarayonlarini, mahsulotning sifatini ta‘minlashga qaratilgan maxsus jarayonlar
deb qarash o‗rinli bo‗ladi. Xususan, ISO 9000 seriyasidagi xalqaro standartlarda keltirilgan sifat
menejmentining
asosiy
tamoyillaridan biri bo‗lib jarayonli yondashuv hisoblanadi. Ushbu
yondashuvga ko‗ra, ISO 10012:2008 ―O‗lchashlarning menejment tizimlari. O‗lchash jarayonlari va
o‗lchash qurilmalariga qo‗yiladigan talablar‖ standartdagi tushunchalarni o‗rganish va amaliyotga
joriy qilish dolzarblik kasb etadi. Avvalo, metrologiyaning bosh maqsadi bo‗lgan ya‘ni,
mamlakatda o‗lchashlar birliligini ta‘minlashdan kelib chiqqan holda ushbu xalqaro standartning 1-
bandida keltirilgan o‗lchashlar menejmenti tizimi modeli (1-rasm) va ushbu standartning 7.2-
bo‗limidagi ―O‗lchash jarayonlari‖ga doir tushuncha va o‗lchashlar menejmenti tizimining
qo‗llanilishi bo‗yicha umumiy talablar ustida to‗xtalib o‗tish joizdir.
Ma‘lumki, o‗lchash jarayonlari, o‗lchashlar menejmenti tizimining tarkibiy qismlaridan biri
bo‗lib hisoblanadi hamda, ushbu jarayon rejalashtirilishi, baholanishi, amalga oshirilishi,
xujjatlashtirilishi va boshqarilishi zarur. O‗lchash jarayoniga ta‘sir ko‗rsatuvchi kattaliklar yoki
omillar identifikatsiyalanishi va o‗rganilishi talab etiladi. Har bir o‗lchash jarayonining to‗liq
tafsiloti o‗z ichiga barcha taluqli bo‗lgan qurilmalar, o‗lchash protseduralari, dasturiy taminoti,
loyihalanishi, qo‗llanilish shartlari, operatorning qobiliyati va boshqa o‗lchash natijalarning
ishonchliligiga bo‗lgan omillarni oladi.
O‗lchash jarayonlarini boshqarish xujjatlashtirilgan protseduralarga mos holda bajariladi.
O‗lchash jarayonining loyihalanishiga qo‗yiladigan talablar quyidagilardir:
- metrologik talablar, istemolchi, tashkilotlar, hamda qonuniy va reglament talablari asosida
o‗rnatilishi kerak, shunday loyixalashtirilgan o‗lchash jarayonlari ushbu talablarga javob berishi
uchun xujjatlashtirilishi, baholanishi va agar zarur bo‗lsa, iste‘molchi bilan kelishilishi kerak;
- har bir alohida o‗lchash jarayoni uchun uning mos elementlari va boshqarish usullari
aniqlanishi zarur. Ushbu elementlar va boshqarish usullari operatorlarga bo‗lgan tasir
ko‗rsatishlarni, qurilmalar, atrof-muxit sharoitlari, tasir etuvchi kattaliklar va qo‗llaniladigan
usullarning jamlanishi talab etiladi.
233
O‗lchash jarayonini loyihalash uchun rahbariy qo‗llanmalar mavjud. O‗lchash jarayonini
tavsiflashda quyidagilarni aniqlash zarur:
mahsulotlar sifatini taminlash uchun qanday o‗lchashlarning talab etilishi;
o‗lchash usullari;
o‗lchashlarni bajarish uchun talab etiladigan qurilmalar va ularning tafsiloti;
o‗lchashlarni bajaruvchi xodim uchun zaruriy ko‗nikmalar va kvalifikatsiyasi.
O‗lchash jarayonlari boshqa baholangan jarayonlarning natijalari bilan solishtirish asosida
baholanishi yoki jarayon xarakteristikalarining doimiy tahlili yordamida baholanishi mumkin.
O‗lchash jarayonlari shunday loyihalashtirilishi kerakki, bunda, xatolikli natijalarga yo‗l
qo‗yilmasligi hamda noaniqliklarni tezkor aniqlash va o‗z vaqtida tuzatuvchi harakatlar bilan
taminlanishi kerak. O‗lchash jarayoniga tasir etuvchi kattaliklar miqdoran o‗lchanishi va sifat
jihatidan baholanishi zarur. Buning uchun maxsus eksperiment yoki tadqiqotlar loyixalashtirilishi
va bajarilishi zarur bo‗ladi. Agar, bu mumkin bo‗lmasa, u holda, jihoz tayyorlovchisi tomonidan
ko‗zda tutilgan malumotlar, texnik talablar va yo‗riqnomalardan foydalanish kerak. O‗lchash
jarayonlaridan
maqsadli
foydalanish
uchun,
zarur
bo‗lgan
ishchi
xarakteristikalar
identifikatsiyalangan va miqdoran keltirilgan bo‗lishi kerak.
Xarakteristikalarga quyidagilar misol bo‗ladi:
- o‗lchashlar noaniqligi;
- barqarorlik;
- yo‗l qo‗yiladigan maksimal xatolik;
- takrorlanuvchanlik;
- qayta tiklanuvchanlik;
- operatorning layoqatlilik darajasi.
Bazi, o‗lchash jarayonlari uchun boshqa xarakteristikalar ham muhim bo‗lishi mumkin.
O‗lchash jarayoni metrologiya talablariga javob beradigan nazorat qilinuvchi atrof-muxit sharoitida
amalga oshiriladi.
Quyidagilar nazorat qiluvchi ob‘ektlarga kiritilgan:
-
tasdiqlangan qurilma va qurilmalardan foydalanish;
-
o‗lchashlarning baholangan muolajalarini qo‗llash;
-
talab qilingan axborot resurslarining mavjudligi;
-
talab etiladigan atrof-muxit sharoitlarini taminlash;
-
layoqatli xodimdan foydalanish;
-
natijalar bo‗yicha taaluqli hisobotlilik;
-
monitoringdan kelishuvli foydalanish.
O‗lchash jarayoniga bo‗lgan talablarga muvofiqlikni namoyon qilish uchun metrologiya
xizmatlari yozuvlarni olib borishi kerak, xususan:
- amalda foydalanilgan o‗lchash jarayonlarning to‗liq tafsilotiga o‗z turkumiga ko‗ra yagona
bo‗lgan barcha foydalaniladigan elementlar (masalan: operatorlar, ixtiyoriy o‗lchash qurilmasi yoki
taqqoslash etalonlari);
- o‗lchash jarayonlarini boshqaruvchi idoralardan olingan o‗lchashlar noaniqligiga doir
ma‘lumotlar;
- malumotlarni boshqarish idoralaridan deb hisoblangan ihtiyoriy amallar;
- o‗lchash jarayonini boshqarish bo‗yicha bajariladigan amallarning muddati;
- baholash bo‗yicha ishga aloqador bo‗lgan ixtiyoriy xujjatlarni identifikatsiyalash;
-
yozuvlar uchun axborotni taqdim qiluvchi shaxsni identifikatsiyalash;
234
-
xodimning (talab qilinadigan va erishiladigan) qobiliyatlari.
Metrologiya xizmati faqat sanksiyalangan xodimga yozuvlarni bajarish, o‗zgartirishga ruxsat
berishi kerak.
O‗lchashlar menejmenti tizimini yaxshilashga oid talablar mavjud. Metrologiya xizmati,
o‗lchashlar menejmenti tizimini ushbu standartga muvofiqligini ta‘minlash va tizimni doimiy
ravishda yaxshilanib borish uchun rejalashtirishi va nazoratni bajarishi, tahlil va yaxshilashi kerak.
Undan tashqari, metrologiya xizmatlari auditlardan, nazorat va boshqa zaruriy instrumentlardan,
o‗lchashlar menejmenti tizimining yaroqliligi va samaradorliligini aniqlash uchun foydalanishi
kerak. Metrologiya xizmati iste‘molchining metrologik talablarni bajarilishiga taaluqli bo‗lgan
axborotni kuzatishi, bunday axborotni olish va foydalanish usullari o‗rnatgan bo‗lishi kerak.
O‗lchash menejmenti tizimidagi barcha auditlarning natijalari va tizimga kiritilgan o‗zgarishlar
yozilishi nazarda tutiladi. Auditorlar, o‗zlarining javobgarligi bo‗lgan uchastkalarni tekshirishlari
mumkin emas. O‗lchashlar menejmenti tizimining auditi tashkilot menejment tizimi auditlarining
qismi sifatida bajarilishi kerak. ISO 19011 audit tizimlari bo‗yicha rahbarlikni ta‘minlaydi. Ixtiyoriy
o‗lchash jarayonidagi olingan natijalarga shubha uyg‗onsa, yoki natijalar noaniq bo‗lsa, u holda
ushbu
natijalar
identifikatsiyalanishi
va
korreksiyalovchi
amallar
bajarilmaguncha
ulardan
foydalanilmaydi. Noaniqligi sababli modifikatsiyalangan o‗lchash jarayoni amalga oshirilmasdan
oldin baholanishi zarur.
Ixtiyoriy tasdiqlangan o‗lchash qurilmasi:
- buzilgan;
- o‗ta yuklangan;
- foydalanib bo‗lmay qolgan;
- noto‗g‗ri natijalar bersa;
- buzilgan yoki plomba singan;
- tashqi kattaliklar ta‘siriga berilgan bo‗lsa, ekspluatatsiyadan identifikatsiyalangan markalash
orqali olib tashlanadi.
O‗lchash qurilmasining nomuvofiqligi tekshirilishi va nomuvofiqligi to‗g‗risida hisobot
tayyorlanishi kerak. Bunday qurilmalarning nomuvofiqligi bartaraf qilinib ularning metrologik
xarakteristikalari tiklangach yana qayta ekspluatatsiyaga qo‗yiladi.
Metrologik tasdiqlash jarayoni ikkita kirishga, ya‘ni, iste‘molchining metrologik talablari va
o‗lchash qurilmasining metrologik xarakteristikalariga va bitta chiqishga, o‗lchash qurilmasining
metrologik tasdiqlanganligi statusiga ega bo‗ladi (2-rasm. O‗lchash qurilmalari uchun metrologik
tasdiqlash jarayoni).
O‗lchashlarning metrologik ta‘minoti, ishlab chiqarishning metrologik ta‘minotiga bo‗lgan
talablar kabi bo‗ladi. Undan tashqari, noto‗g‗ri o‗lchash salbiy oqibatlarining iste‘molchilarga,
ishlab chiqaruvchi va korxonaga keltirgan iqtisodiy zararining oldini olish uchun kafolatlangan
aniqlikdagi o‗lchash natijalariga erishish asosida o‗lchashlar birliligini ta‘minlash, bugungi kunda
dolzarb masalaligicha qolmoqda.
2-rasm. O‗lchash qurilmalari uchun metrologik tasdiqlash jarayonining algoritmi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, yuqorida keltirilgan o‗lchash qurilmalari va maxsulotning
hayotiy sikli davomidagi o‗lchash jarayonlari uchun sarflangan xarajatlar kamayadi hamda, ISO
10012:2008 standart talablarining bajarilishi maxsulot ishlab chiqaruvchisiga katta miqdorda
iqtisodiy samara keltiradi.
|