II-Bob Psixologik profilaktika va uning psixologik xizmat

II-Bob Psixologik profilaktika va uning psixologik xizmat
20
2.1. Psixologik yordam. Psixologik kuzatuv. Psixologik qo’llab-
quvvatlash.
Psixologik yordam
Psixologiya - bu fan, o'qitish - bu san'at; va fan hech qachon san'atni o'z -
o'zidan yaratmaydi. O'rta darajadagi ixtirochi aql bu ilovani o'ziga xosligidan
foydalanib amalga oshirishi kerakO xir -oqibat, ta'lim psixologiyasi sohasida
ishlaydiganlarning maqsadi, insoniyatning bolaligida ham, butun umri davomida
ham, shaxsiy potentsialini bajaradigan, o'z xizmatiga yarasha etuk inson bo'lishni
o'rganish jarayonlari va sharoitlarini tushunishdir. jamiyat va atrof -muhitga
muhabbat bilan munosabatda bo'ling. Ta'lim psixologiyasi ta'lim jarayonlarini
tizimli tahlil qilishda ustuvorlikni talab qilmaydi. Demokrit, Kvintilian, Vives va
Komensiy kabi ta'lim faylasuflari 1800 -yillarning oxirlarida psixologiya
boshlanishidan bir necha asr oldin ta'lim usullarini o'rgangan, tasniflagan va hukm
qilgan. Buning o'rniga, yangi intizom intilishlari kuzatuv va eksperimentning ilmiy
usullarini ta'lim savollariga qo'llash bilan bog'liq edi.
Hatto intizomning dastlabki yillarida ham, ta'lim psixologlari bu yangi
yondashuvning
cheklanganligini
tan
oldilar.
Mashhur
ma'ruzalar
turkumida O'qituvchilar bilan psixologiya bo'yicha suhbatlar, 1899 yilda nashr
etilgan va hozirda birinchi ta'lim psixologiyasi darsligi sifatida e'tirof etilgan,
kashshof amerikalik psixolog Uilyam Jeyms shunday izoh bergan:
Jeymsdan keyingi bir asrlik tadqiqotlarda psixologlar o'z fanlarini o'qitish san'atiga
turli xil qo'llanmalarini taklif qilishdi. Quyidagi shaxslar tanlab olindi va tarbiyaviy
psixologiyaning biografik tarixiga kiritildi
[2]
Bu sohaga katta hissa qo'shgan, lekin
ko'pchilik o'zlarini asosan ta'lim psixologi deb hisoblamagan:
Edvard L. Torndike instrumental konditsionerlik nazariyasini ishlab chiqdi va shu
bilan ta'lim pedagogikasining asosini yaratdi. Uning uslubi takrorlashni, mukofot va
jazoni qo'llashni va shunga o'xshash fanlarni o'qitish orasidagi vaqt oralig'idan
21
foydalanishni ta'kidlagan. Garchi Thorndike (1912) nazariyasi 1960 -yillardan beri
Qo'shma Shtatlarda ommalashmagan bo'lsa -da, uning fikri keyinchalik
dasturlashtirilgan o'qitish, mahoratni o'rganish va kompyuterda o'qitish bo'yicha
ishlarni nazarda tutgan:
Agar mexanik zukkolik mo''jizasi bilan kitobni shunday tartibga solish mumkin
bo'ladiki, faqat birinchi sahifada ko'rsatilgandek qilgan odamgina ikkinchi sahifani
ko'radi va hokazo.
[3]
Torndikning fikri B. F. Skinnerning operatsion konditsionerlik nazariyasiga
o'xshardi. Umumiy taxminlarga ko'ra, odamlar va hayvonlar o'rtasidagi
rag'batlantirish va javob berish mexanizmlarini o'rganish bo'yicha o'xshashliklar va
yangi tug'ilgan chaqaloq "bo'sh qog'oz" bilan hayotga keladi degan tushunchalar
kiradi. Ularning xulq -atvor g'oyalari ellik yil davomida ta'lim fanining umumiy
qabul qilingan asosini tashkil etdi.
Bir necha o'n yillar oldinga siljib, Jan Piagetning kognitiv rivojlanish nazariyasi
1960 va 1970 -yillarning boshlarida mashhurlikka erishdi. Piaget bilimning kelib
chiqishi haqidagi ikkita taklifni rad etdi: empirizm va nativizm, uchinchi
alternativani yaratib, uni "konstruktivizm" deb atashdi. Rus psixologi Lev
Vigotskiy, shuningdek, Piagetdan ko'ra ijtimoiy o'zaro ta'sirga katta ahamiyat bergan
bo'lsa -da, o'rganishga konstruktiv yondashuvni ishlab chiqdi. Uning ishi 1962 yilda
ingliz tilida so'zlashadigan olamga ma'lum bo'ldi. Uning ta'lim nazariyasi 1960-
yillarning oxiri va 70-yillarning boshlarida mashhurlikka erishdi.
Ma'lumotni qayta ishlash nazariyasi 1960 -yillarda boshlangan, lekin 1980 -yillarda
AQShda mashhur bo'lgan. Bu nazariya o'rganishni piktogramma yoki aqliy rasm
yordamida qisqa va uzoq muddatli xotiraga "bo'laklarni" "kodlash" sifatida
tushuntiradi.
Ulanish nazariyasi qisman axborotni qayta ishlash nazariyasidan kelib chiqqan.
O'rganish, bu nazariyada, miya tugunlari orasidagi inhibitiv va ko'rgazmali faollik
22
o'rtasidagi bog'liqlik modellariga asoslangan. Ajablanarlisi shundaki, bu nazariya
Thorndike nazariyasi bilan takrorlash va fikr -mulohazalarga juda ko'p
o'xshashliklarga ega.
Neyropsixologiya xuddi shunday vaqt oralig'ida rivojlanib, 1990-yillardan yigirma
birinchi asrgacha konnektionistik nazariya sifatida qabul qilindi. Bu miyaning uyali
va kimyoviy tuzilishining fiziologik jihatlari (inhibe qiluvchi va ko'rgazmali
harakatlarning joylashuvi) bilan bog'liq.
Ta'lim psixologiyasidagi nazariyalar
Barcha nazariyachilar tomonidan kelishilgan rasmiy ta'lim tizimlarining asosini
tashkil etuvchi ikkita asosiy taxmin - bu o'quvchilar (a) maktabda olgan bilim va
ko'nikmalarini saqlab qolishadi va (b) ularni sinfdan tashqari vaziyatlarda
qo'llashlari mumkin. Birinchi taxminning to'g'riligiga dalillar ko'p. O'quvchilar
maktabda olgan bilimlaridan foydalanmayotganliklari haqida xabar berganlarida
ham, ularning katta qismi ko'p yillar davomida saqlanib qoladi va ularni uzoq
muddat saqlash mahoratning boshlang'ich darajasiga bog'liq.
[4][5]
Maktabda olingan
bilimlar rasmiy ta'lim muhitidan tashqarida uchraydigan vazifalarga qanchalik
o'tadi, degan muhim masala bo'yicha kamroq konsensus mavjud. Ba'zilar bunday
"uzoq transfer" uchun dalillar kam deb bahslashadi, boshqalar esa, ma'lum bir
sohalarda uzoq masofalarga o'tish haqida ko'plab dalillar borligini da'vo
qiladilar.
[8]
Bunday o'zgarishni, aslida, Torndikning o'rganish bo'yicha qilgan ishlari
bashorat qilgan. Uning ta'kidlashicha, ta'limni uzatish ikki sohada "umumiy
elementlar" mavjud bo'lganda sodir bo'ladi. Biroq, bu umumiy elementlarning nima
ekanligini aniqlash qiyin.
Bu asosiy taxminlardan tashqari, nazariyachilar o'rtasida kerakli natijalarga erishish
uchun eng yaxshi yondashuv haqida fikrlar xilma -xilligi mavjud. Turli xil
yondashuvlarni qo'llab -quvvatlaydiganlar o'rtasida qizg'in munozaralar bo'lib o'tdi.
23
Ta'lim
psixologiyasida
keng
qo'llaniladigan
o'rganishga
yondashuvlar:
Behaviorizm, Kognitivizm, Ijtimoiy Kognitivizm va Konstruktivizm.
Xulq -atvor nuqtai nazari
Amaliy xulq -atvorni tahlil qilish, operatsion konditsionerlik xulq -atvor
tamoyillariga asoslangan metodlar majmuasi, bir qancha ta'lim sharoitlarida
samarali bo'lgan.
[9]
Masalan, o'qituvchilar sinf qoidalariga rioya qilgan o'quvchilarni
har xil narsalar uchun almashtiriladigan maqtov, yulduzcha yoki belgi bilan
muntazam ravishda mukofotlash orqali o'quvchilarning xulq -atvorini yaxshilashlari
mumkin.
[10][11]
Xulq-atvor o'zgarganda mukofotlarning samaradorligi isbotlangan bo'lsa-da,
ularning ta'lim sohasida qo'llanilishi, o'z taqdirini o'zi belgilash nazariyasi
tarafdorlari tomonidan tanqid qilinadi, ular maqtov va boshqa mukofotlar ichki
motivatsiyaga putur etkazadi, deb da'vo qiladilar. Muayyan vaziyatlarda aniq
mukofotlar ichki motivatsiyani kamaytirishi haqida dalillar mavjud, masalan,
talabaning maqsadli xatti -harakatlarini bajarish uchun ichki motivatsiyasi yuqori
bo'lsa. Zararli ta'sir ko'rsatadigan natijalar boshqa holatlarda, masalan, bosqichma -
bosqich o'sib borayotgan ishlash standartlari uchun mukofotlar berilganda, ichki
motivatsiyani oshiradi.
Kognitiv nuqtai nazar
Ta'lim psixologlari orasida kognitiv nuqtai nazar xulq -atvor nuqtai nazaridan ko'ra
keng tarqalgan, chunki u xususiyatlar, e'tiqodlar, xotiralar, motivatsiya va his -
tuyg'ular kabi sabablar bilan bog'liq bo'lgan ruhiy tuzilmalarni moslashuvchan
tarzda tan oladi. Kognitiv nazariyalar ma'lumotni qanday qabul qilish, qayta ishlash,
saqlash, olish va unutishni aniqlash uchun mo'ljallangan xotira tuzilmalarini
joylashtiradi. Kognitiv psixologlar, xotira tuzilmalari alohida, lekin vizual va og'zaki
tizimlar bilan bog'liq, deb taxmin qilishadi, masalan, Paivioning "ikkitomonlama
24
kodlash nazariyasi" tasvirlanganidek, odamlar multimediali taqdimotlardan qanday
o'rganishini tushuntirish uchun ishlatilgan.
Psixologik tadqiqotlar tomonidan kuchli qo'llab -quvvatlanadigan "intervalli
o'qitish" effekti, bilim sohasida keng qo'llanilishi mumkin. Misol uchun, talabalar
matnni o'qish bo'yicha bilimlarni sinab ko'rishda yaxshiroq o'qishgani aniqlandi,
agar matnni ikkinchi o'qish darhol emas, balki kechiktirilsa (rasmga qarang). Ko'p
kognitiv psixologlar o'rganishning asosi deb hisoblaydigan muammolarni hal qilish,
shuningdek, ta'lim psixologiyasining muhim tadqiqot mavzusidir. Bu sohadagi
tadqiqotchilar muammoni hal qilish amaliyoti muammoning turi va uni hal
qilishning tegishli "sxemasi" o'rtasidagi aloqani o'rnatishni taklif qilishdi. Ta'lim
psixologiyasida ko'plab tadqiqot faoliyati o'z-o'zini tartibga soluvchi ta'lim (SRL) va
metakognitsiya nazariyalarini ishlab chiqishga qaratilgan. Ushbu nazariyalar,
samarali o'quvchilar - bu maqsadlarni belgilash, vazifalarni tahlil qilish,
strategiyalarni rejalashtirish va o'z tushunchalarini kuzatish orqali bilimlarni
yaratadigan faol agentlar. Ijtimoiy kognitiv nuqtai nazar
Ijtimoiy kognitiv nazariya - bu o'qituvchi psixolog Albert Bandura tomonidan ishlab
chiqilgan xulq -atvor, kognitiv va ijtimoiy elementlarning juda ta'sirli birikmasi.
"Ijtimoiy ta'lim nazariyasi" deb nomlangan yangi xulq-atvorda, Bandura,
boshqalarning xulq-atvori va uning oqibatlarini kuzatish natijasida o'quvchining
xulq-atvori o'zgarib boradigan kuzatuvli ta'lim jarayoniga alohida e'tibor qaratdi.
Nazariya modelni kuzatish xulq -atvor yoki kognitiv o'zgarishga ta'sir qilishini
aniqlaydigan bir qancha omillarni aniqladi. Bu omillarga o'quvchining rivojlanish
holati, modelning obro'si va malakasi, model tomonidan olingan natijalar,
modelning xulq-atvorining o'quvchining maqsadlariga muvofiqligi va o'quvchining
o'z-o'zini samaradorligi kiradi. Nazariyaning keyingi rivojlanishida muhim rol
o'ynagan o'z-o'zini samaradorlik kontseptsiyasi o'quvchining uning namunali xatti-
harakatlarini bajarish qobiliyatiga bo'lgan ishonchini bildiradi.
25
Shunk va Xanson tajribasi
[20]
, ikkinchi sinfda ilgari ayirishni o'rganishda
qiyinchiliklarga duch kelgan o'quvchilar o'rgangan, bu ijtimoiy ta'lim nazariyasi
tomonidan rag'batlantiriladigan tadqiqot turini ko'rsatadi. Bir guruh talabalar
matematika o'qituvchisining olib tashlash namoyishini kuzatishdi, so'ngra ayirish
bo'yicha o'quv dasturida qatnashishdi. Ikkinchi guruh boshqa ikkinchi sinf
o'quvchilarining xuddi shu ayirish protseduralarini bajarayotganini kuzatdi, so'ngra
o'sha o'quv dasturida qatnashdi. Tengdosh modellarni kuzatgan talabalar, olib
tashlashdan keyingi testda yuqori ball to'pladilar, shuningdek, ularning ayirish
qobiliyatiga ishonchlari ortdi. Olingan natijalar o'quvchiga modelning o'xshashligi
o'z-o'zini samaradorligini oshiradi, bu esa xulq-atvorni yanada samarali o'rganishga
olib keladi, degan farazni qo'llab-quvvatlash sifatida talqin qilindi. Tengdoshlarni
modellashtirish o'ziga xosligi past bo'lgan talabalar uchun ayniqsa samarali deb
taxmin qilinadi.
|