-mavzu. Favqulotda vaziyatlarda aholini muhofaza inshootlari

7-mavzu. Favqulotda vaziyatlarda aholini muhofaza inshootlari.
Aholini ommaviy qirg'in qurollari (OQQ)dan himoyalashning asosiy
usullariga himoya inshootlaridagi yashirinish joylari, shaxsiy himoya vositalarini
qo'llash, aholini ko'chirish va ishchilar, xizmatchilarni shahardan tashqari joylarga
tarqoq holda joylashtirish kiradi.
Fuqarolar muhofazasining himoya inshootlari aholini AES hududlarida yo`z ber
ishi mumkin bo'lgan avariya - talafotlardan hamda OQQ va boshqa zamonaviy
hujum vositalaridan himoya qilishning eng ishonchli vositasidir.
Himoya inshootlari himoyalash xususiyatlariga ko'ra himoya yyer to'lalari va
radiatsiyaga qarshi yashirinish joylariga ajratiladi. Undan tashqari, odamlarni
himoya qilish uchun oddiya pana joylardan ham foydalansa bo'ladi.
102
Himoya inshootlaridagi yashirinish joylari aholini ommaviy qirg'in qurollarining
shikastlovchi salbiy omillaridan muhofaza qiluvchi asosiy usullardan biridir.
Ulardan himoya yyer to'lalari ma'Ium darajali ahamiyatga ega.
Yyengil turdagi yashirinish joyining sxemasi.
Tinchlik davridayoq katta shaharlar va muhim inshootlarda aholini himoyalash xalq
xo'jaligi dasturiga ko'ra himoya yyer to'lalari qurila boshlanadi.
Himoya yyer to'lasi maxsus qurilmalar bo'lib, ular ichiga kirgan odamlarni yadro
qurollari. kimyoviy zaharlovchi moddalar va baktyer iologik vositalarning kishi
tanasiga salbiy ta'sir o'tqazuvchi barcha omillardan himoya qiladi. Undan tashqari.
qochoqlar yong'in paytida hosil bo'ladigan yuqori haroratli gazlardan va kuchli
zaharlovchi kimyoviy moddalardan ham saqlanish imqonini ber adi. Himoya yyer
to`lalarining ahamiyati, urush vaqtida, aytarli darajada yuqori bo'ladi. Yadroviy
portlash natijasida vujudga kelgan zarb to'lqini ta'siridan himoyalash samarasiga
ko'ra himoya yyer to'lalari quyidagi sinflarga bo'linadi: 1) fuqaro muhofazasi
tizimidagi inshootlar; 2) maxsus foydalanish uchun qurilgan inshootlar; 3) o`zoq
muddatga mo'ljallab qurilgan inshootlar; 4) dala fortifikatsiyali inshootlar; 5)
harakatdagi qurilmalar.Himoya yyer to'lalari qurilish sharoitlari, qancha odamni
sig'dira olishi, qayyer da joylashganligiga qarab ham ajratiladi.
Fillrlash-ventilatsion Ochioq Germetik
Himoyalovchi Suv lo'playdigan
qurilma cshiklar eshik quduq
103
Qurilish sharoitlariga ko'ra, himoya inshootlari tinchlik davrida oldindan qurilgani
va dushman hujumi xavfi kelib chiqqanida tezda quriladigan xillarga bo'linadi.
Zudlik bilan yaratiladigan himoya yyer to'lalari qurilishida, keng miq'yosda sanoat
va boshqa binolarning hamda inshootlarning yig'ma tarkibiy qismlari qo'llaniladi.
Undan tashqari ayni maqsadlarda sanoat va soddalashtirilgan ichki jihozlardan ham
foydalaniladi.
Himoya yyer to'lalari qancha odamni sig'dira olishiga qarab 3 xil ko'rinishda
bo'ladi: 1) kichik hajmli (600 ta odamni qabul qiladi); 2) o'rtacha hajmdagi (600-
2000ta odam); 3) katta hajmli (2000 dan ziyod odam).Himoya yyer to'lalari
joylashgan yyer iga ko'ra boshqa imoratga qo'shimcha holda qurilgan va alohida
joylashgan xillarga bo'linadi. Qo'shimcha ravishda qurilganlarga binolar va
qurilmalar tagida Joylashgan, boshqa imoratlardan holi, hech narsa yo'q joyda
qurilgan shakllarga aytiladi.Metropoliten, yyer osti o'thh tunellari, tog'dagi
qazilma yyer osti boyliklaridan bo'shagan g'orlardan ham himoya inshootlari
sifatida foydalanish mumkin.
Himoya yyer to'lalari asosiy va yordamchi xonalardan iborat bo'ladi. Asosiy
xonalarga yashiringanlar uchun xonalar (otseki), boshqaruv xonasi, tibbiyot xonasi,
shifoxonalar himoya yyer to'lalariga esa jarrohlik-bog'lov, jarrohlik oldi va styer
illash xonalari kiradi. Asosiy xonalardan bo'lmish, yashiringanlar xonasi o'tirish
uchun 2-3 yarusli - qavatli o'tirgichlar va yotish maqsadida tokchalar bilan
jihozlangan.
Himoya yyer to'lalaridagi yordamchi yoki ko'makdosh xonalar bular xojatxona,
so`zg'ich-havo almashtirish xonasi (kamyer a), himoyalangan dizel elektrmanbalari,
elektr shit xonasi, oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash xonasi, ballon turadigan xona,
tambur-shlyo`z, tambur, artezian qudug'ini kavlash xonasi, tibbiyot yordam berish
xonasi bo`ladi.
104
Himoya yyer to'lasining tuzilishi: / - himoya-zich eshiklar; 2 - shlyo`zlovchi
tamburlar; 3 - sanitar-yashash xonalari; 4 - joylashtirish uchun asosiy xonalar; 5 -
galyer eya va zahira-tola jot eshigi oldi; 6 – shamollatish xonasi; 7 - oziq-ovqat
omborxonasi; 8 - tibbiyot xonasi.
Himoya yyer to`lalarida odat bo'yicha, ikkitadan kirish-chiqish joyi, kichik hajmli
himoya yyer to'lalarida kirish eshigi va zahira - talafot eshigi bo'ladi. Kirish
eshiklari soni himoya yyer to'lalarning odam sig'dirish hajmiga bog'liq. Ikki
eshikdan bittasi albatta odamlarni ko'chirish (evakuatsiya) uchun mo'ljallanadi.
Qo'shimcha holda qurilgan himoya yyer to'lalarida, kirish eshigi zinapoya
maydonchasida yoki bevosita ko'chadan bo'Iishi mumkin. Talafot chiqish eshigi
yyer osti yo'li galyer eyasi singari jihozlanadi va u tom-eshik (lyuk) bilan ochiq
yyer ga chiqadi. Tashqari eshik himoya-zich (zaщitno gyer metichnaya) ichki eshik
esa, zich (gyer metichnaya) qilinadi. Har ikkala eshik orasida bo'shliq bo'lib, uni
tambur nomi bilan ataladi. Katta hajmli yyer to'lalarda eshiklardan birida tambur-
shlyo`z tashqi l etiladi. Tambur-shlyo`z tashqi va ichki tomondan himoya-zich
eshiklari bilan ta'minlanadi. Natijada, himoya yyer to'lasidan chiqilgan taqdirda,
kirish eshigining himoyaviy xususiyatlari bo`zilmaydi.
Himoya yyer to'lalaridagi xonalarning balandligi ulardan tinchlik davrida ham
foydalanish talablariga javob ber ishi kerak. Xonalarning balandligi 2,25-2,9 metr
bo'lganida ikki qavatli (2-x yarusnыy) yotoq tokchalari (narы), balandligi 2,9 va
undan ortiq metrga teng bo'lsa, 3 qavatli yotoq tokchalari qo'yiladi. Pastki o'tirgich
tokchalarida, har bir odam uchun 0,45 x 0,45 m, yotish maqsadida esa 0,55 x 1,8 m
joy ajratiladi. Ikki qavatli tokchali himoya yyer to'lalarida o'tiriladigan joy soni yyer
to'l hajmining 80 %ini, 3 qavatli tokchalilarda esa, yyer to'la hajmining 70 %ini
tashqi l qiladi.Himoya yyer to'lalari hajmi 2 qavatli tokchalilarda har bir odamning
o'tirishi uchun 0,5 m, 3 qavatli tokchalilar uchun esa, har bir odamning o'tirishi
105
uchun 0,4 m: ajratilishiga qarab belgilanadi. Har bir odam hisobiga 1,5 m2 dan kam
bo'lmaydi.
Himoya yyer to'lalari xonalarida suv, elektr toki, havo bilan ta'minlash tizimlari,
kanalizatsiya, isitish, haloqat va ogohlantirish tizimlari, havo tortib oluvchi
moslamalar himoyasi ko'zda tutilishi kerak (24-jadval).
Ularning aloqa tizimi shahar, viloyat, tuman, markaz tarmoqlariga ulangan bo'Iishi
maqsadga muvofiq bo'ladi.
Aholini shahar sharoitlarida himoya qilish niyatida, umumiy maqsadli qochoqlardan
tashqari, maxsus vazifalarga mo'ljallangan himoya yyer to'lalari, masalan, joyidan
ko'chirish mumkin bo'lmagan (netransportabel) bemorlarni yashirish uchun ham
barpo etiladi.
24-jadvalda keltirilgan ko'rsatkichlar me'yorlari, himoya yyer to'lalaridagi umumiy
sanitariya-gigiyenik sharoitlari, ko'p jihatdan, uning maydoni, xonalarning hajmi,
ulardagi harorat, tashqaridan kiritiladigan havoning hajmi va tezligi hamda ichimlik
suvi zahirasining mavjudligiga ko'p jihatdan bog'liq.
Himoya yyer to'lalarini havo bilan ta'minlash tizimi odatda 3 xil tartibli bo'Iishi
mumkin:
1) toza havoni yetkazib berish 2) oddiy so'rg'ichli (filtr) havo almashtirish
(ventilyatsiya): 3) himoya yyer to'lalariga tashqaridan havo kiritmasdan, ichidagi
havoni qayta ishlab (tozalab-regenyer atsiya) ber ish.
24-jadval
Himoya yyer to`lalarining sanirariya-gigiyenik me'yorlari
I7r 1ta
odam
uchun
mo'ljallangan
ko'rsatkichlar
Himova qilishi uchun
Aholini
Bemorlarni
1
Maydoni. M
0.4-0.5
0.75 o'tirganlar uchun 1.90 zambilda
106
yotganlar uchun
2
Xonalar hajmi, m3
1,5
-
3
Havoni
so`zg'ich
almashtirish
tartibi
bo'yicha etkazib ber
ish, m V soat
2.0-10.0
10,0
4
Xonalardagi
eng
baland harorat Selsiy
gvaduslarida
30. 0
23,0
5
Ichimlik
suviinng
zahirasi
litr/kecha-
kundo`z.
3,0
20 - har bir bemor uchun xizmat
qilib yurgan ishchilar uchun
1 -xil tartibli havo yetkazib berish tizimi, raiofaol changlardan (changga qarshi
so`zg'ichlar), (2-tartibga ko'ra ish olib borilganida kimyoviy zaharlovchi moddalar
va baktyer iologik vositalardan (yutuvchi so'rg'ichlar) tozalanadi.
1 -tartib bo'yicha himoya yyer to'lalariga ber iladigan havo miqdori-hajmi uning
haroratini hisobga olgan holda har soatiga 8-13 m3 hajmda. 2-tartibga ko'ra esa,
soatiga 2-10 m3 hajmda har bir odamga ber iladi.
3-tartibli havo bilan ta'minlash jarayoni. Yong'in xavfi, zararli gazlar va yonish
jarayonida hosil bo'ladigan ko'z va burun shilliq qavatlarini qitiqlovchi hosilalar
bo'lishi mumkin bo'lgan hududlarda himoya yyer to'lalari mutlaqo zich (gyer
metik) holatga keltiriladi. Bu paytlarda himoya yyer to'lalari ichidagi odamlar
ichidan chiqqan havo qayta yaxshilab tozalanib, xuddi yangi ber ilgan havo kabi
qo'llanadi. Bunga misol qilib, kosmik kemalarni keltirish mumkin.
Himoya yyer to'lalarini elektr quvvati bilan ta'minlash, shahar, viloyat, tuman
markazlaridagi manbalar orqali amalga oshiriladi. Mabodo, bunday imqoniyatlar
107
bo'lmasa, u holda himoya to'siqli (temir panjara) dizel yonilg'isi bilan ishlaydigan
jihozni (manba) qo'llash, uni oldindan belgilab qo'yish kerak, aks holda himoya yyer
to'lalari qorong'ilik og'ushida qolib ketadi va amalga oshirilishi zarur bo'lgan deyarli
barcha yumushlar, vazifalar barham topadi. Bunday paytlarda, shag'am yoki kyer
osin lampalardan foydalanish tavsiya etilmaydi, ammo ayni maqsadda elektr
(batareyali) fonarlarni qo'llash mumkin.
Himoya yyer to'lalarini toza - ichimlik suvi bilan ta'minlash va chiqindilarni
(mag'zava, suyuq chiqindilar (peshob), quyuq chiqindilar (najas) va yuvindilar)
yo'qotish tizimlari tashqi tizimlarga, ya'ni shahar yoki inshootlardagi suv quvurlari
va kanalizatsiyaga (yyer ostiga to'shalgan maxsus quvurlar tizimi bo'lib, turli
chiqindilarni tozalash inshootlariga yetkazib ber adi) ulanadi. Ularning ehtimolan
ishdan chiqib qolishini inobatga olib, suv zahirasini va tashqi chiqindi qabul qilish
tizimi qay holda bo'lishidan qat'iy nazar, xojatni (peshob, najas, tahorat suvlari va
boshqalar) yig'ish idishlarini tayyorlab qo'yish, kelib chiqishi mumkin bo'lgan
oqibatlar oldi olinadi.
Himoya yyer to'lalari korxonalar, muassasalar boshqarmasi hamda tashqi muhit
bilan bog'lanib turishi uchun tclefon, uyali telefon, imqoniyat mavjud bo'lgan
maskanlarda esa, fazoviy yo'ldosh aloqasi, selektorlar, baland ovozli gapirgichlar
(gromkogovoriteli), ichki televideniya kabi zamonaviy aloqa vositalari, asbob
uskunalari bilan jihozlanishi kerak.
Maxsus niyatlar bilan qurilgan qochoqlarda qo'shimcha ravishda quyidagi xonalar
tashqi l qilinadi: 1) bemorlarga, 2) jarrohlik bog'lov xonasi; 3) jarrohlik-profilaktik
(mikroblar va ularning qopchali ko'rinishlariga dezinfeksiyalash xonasi) -styer
ilizatsiya xonasi; 4) tamaddi xona; 5) oshxona 6) sanitariya-gigiyena xonasi. Bunday
yyer to'lalarda bemorlar uchun ajratilgan xonada har bir odam hisobidan 1 kecha-
kundo`z 20 litr, xizmat burchlarini ado etayotgan tibbiyot xodimlari uchun esa kishi
boshiga 3 litrdan suv zahirasini tashqi l etilishi zarur (25-jadval). Mazkur suv katta
(rezyer vuar) yoki kichik idishlarda (bak, samovar, kastryo’lkalar, shisha yoki
108
polietilen idishlarda, usti yopiladigan chelaklar) saqlanishi mumkin. Ushbu
amallarni bajarish jarayonida bir narsani unutmaslik kerak, u ham bo'lsa ichimlik
suviga taalluqli ko'rsatkichlardan bo'lmish, kislorodning biologik ehtiyoji, kolli-titr
hamda kolli-indekslar. Ularga nisbatan beparvolik qilish, odamlar orasida turli
yuqumli kasalliklarning tarqalib ketishiga sabab bo'lishi mumkin.
Suvdagi kislorodning biologik ehtiyoji deganda, undagi mavjud kislorod miqdori
tushunilib, turli mikroblarning rfvojlanib ketmasligi va suvning sifati saqlanishini
ta'minlash uchun kerakli tarkibdir.
Kishi boshiga sarflanadigan 1 kunlik suv hajmi (litrlarda)m 25-jadval
T/r Ehtiyojlar
iqlim sharoiti
O'rta
Issiq
1
Idishlarni (shaxsiy) yuvish 1,0
1,2
2
Ichish, choy, suv zahirasi
2,5
4,0
3
Yuvinish
3,0
6.0
4
Ovqat
tayyorlash,
idish-
tovoqlarni yuvish
3,5
3,8
Jami
10,0
15,0
Toza suv ushbu ko'rsatkich tufayli 7-10 kun mobaynida aynimay, sifat
ko'rsatkichlarini saqlab turadi. Shu boisdan ham sifatli suv iste'mol qilish uchun
109
idishlardagi ichimlik suvini har 7-10 kunda almashtirib turish foydadan holi emas.
Aks holda suvda chirish jarayoni boshlanadi.
Kolli-titr deganda bitta ichak tayoqchasi topilgan eng kam miqdordagi suv hajmi
tushuniladi. Masalan, suv quvurlaridagi ichimlik suvida kolli-titr 300 teng bo'Iishi,
quduq suvida esa 100 ga teng bo'Iishi ko'zda tutiladi. Suvning kolli-titri qanchalik
past bo'lsa, u suvning najas bilan shuncha ko'p ifloslanganligini ko'rsatadi.
Kolli-indeks 1 litr suvning tarkibidagi ichak tayoqchalarining sonini ko'rsatadi.
Masalan, suv quvurlaridagi ichimlik suvining kolli-indeksi 3 ga teng bo'Iishi taqozo
etadi.
Ichimlik suvi o'rnida oziq-ovqat sanoati tomonidan chiqariladigan hidi, ta'mi,
ko'rinishi xushbichim yelim idish (baklashka)lardagi ichimliklardan ham
foydalanish maqsadga muvofiq bo'ladi. Bunday ichimliklardan, misol tariqasida
quyidagilarni keltirish mumkin: bon-akva, akva-layt, sprayt, prayd, tarxun, lazzat,
oddiy Toshkent yoki Samarqand (gazlangan) suvlari. Undan tashqari, turli quruq
mevalar qaynatmalaridan ham foydalansa bo'ladi: turshak, mayiz, shaftoli, tog'olcha,
olma, nok, na'matak, qaroqand, qorag'at va boshqalar. Mazkur maqsadda xandalak,
qovun, tarvo`z ham as qotishi mumkin.
Qishloq joylardagi katta bo'lmagan shaharlar va aholi turar joylarida, asosiy xavfni
radiofaol zararlanish (ifloslanish) tug'dirishi bois, ushbu yyer larda mahalliy aholi
hamda shifo muassasalari uchun zararli nur ta'siridan himoyalovchi ber kinchoqlar
tayyorlanishi zarur. Bu inshootlar, odamlarni belgilangan muddat ichida, beziyon
yashirinishlarini ta'minlashi kerak. Undan tashqari, mazkur inshootlar odamlarni,
portlash to'lqinining oldi qismidan tarqaluvchi ulkan bosim ta'siridan ham himoya
qilishi mumkin.
|