texnologiyalarga asoslangan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni

texnologiyalarga asoslangan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirish istiqbollari
Mamlakatimiz iqtisodiyotini barqaror rivojlantirishning asosiy omillaridan biri
innovatsiyalardir. Innovatsion texnologiyalar yordamida kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik sub`ektlarini chuqur qayta tuzish va ish unumdorligini yanada oshirish
mumkin. Ma`lumki, bugungi kunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sohasi
nafaqat milliy iqtisodiyotning o`sish sur`atlarini jadallashtirishda, balki bugungi kun
uchun dolzarb hisoblangan aholini ish bilan ta`minlash va turmush darajasini
oshirish masalalarini hal etishda ham etakchi o`rin tutmokda.
Kichik biznesning ixcham va harakatchanligi, bozor kon`yunkturasi
o`zgarishlari va iste`molchilar ehtiyojlariga tez moslasha olishi uni jahon moliyaviy-
iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini bartaraf etish va inqirozdan keyin
iqtisodiyot tarmoqlarini barqaror rivojlantirish sharoitida yangi ish o`rinlarini
2
yaratish va aholi daromadini oshirish borasida eng qulay va makbul vositaga
aylantirmoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimov ta`kidlaganidek: "Bugungi
kunda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik o`zining iqtisodiyotimizdagi o`ta
muhim va salmoqli hissasi, roli va ta`siri, sodda qilib aytganda, boshqa hech bir
soha va yo`nalish o`rnini bosolmaydigan katta ahamiyati bilan davlat va jamiyatimiz
rivojida alohida o`rin egallaydi"
1
.
Darhaqiqat, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning izchil rivojlanib
borishini ta`minlash orqali mamlakatimizda jamiyatimizning ijtimoiy-siyosiy
tayanchi va poydevori bo`lgan o`rta sinfning shakllanishiga va uning tobora
mustahkam bo`lib borishiga erishilmoqtsa.
Shunday ekan, endilikda kichik biznesni nafaqat son jihatdan ko`paytirish,
balki uni avvalo sifat jihatdan ham rivojlantirishimiz, bu borada oddiy ishlab
chiqarishdan ichki va tashqi bozorga yo`naltirilgan murakkab, yuksak
texnologiyaga asoslangan ishlab chiqarishga o`tish masalasiga alohida e`tibor
qaratishimiz darkor.
YUrtimizda fan, ta`lim va ishlab chiqarishning integratsiyalashuvini yanada
chuqurlashtirish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarining
innovatsion rivojlanish yo`llarini ishlab chiqish orqali ilm-fan va ishlab chiqarish
o`rtasida o`zaro foydali aloqalarni mustahkamlashga bo`lgan e`tibor yildan-yilga
oshib bormoqda.
Bugungi kunda iqtisodiyotimizning asosiy tarmoqlarini modernizatsiya qilish
va texnik yangilash, mamlakatimizning yangi marralarni egallashi uchun kuchli
turtki beradigan va jahon bozorida raqobatdoshligini ta`minlaydigan
zamonaviy innovatsiya texnologiyalarini joriy qilish bo`yicha maqsadli loyihalar
amalga oshirilmoqtsa.
Respublikamizda innovatsion faoliyatni yanada rivojlantirishda O`zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2008 yil 15 iyuldagi "Innovatsion loyihalar va
texnologiyalarni ishlab chiqargapga tatbiq etishni rag’batlantirish borasidagi
qo`shimcha chora-tadbirlar to`g’risida"gi № PQ-916-sonli Qarorining qabul
qilinishi va uning asosida "O`rta muddatli istiqbolda innovatsion mahsulotlar va
texnologiyalarni rivojlantirish chora-tadbirlari kompleksi"ning ishlab chiqilishi
muhim omil bo`lib xizmat qilmoqda.
Bugungi kunda respublikamizda yalpi ichki mahsulotning 52,5 foizdan
ko`prog’i kichik biznes sub`ektlari tomonidan ishlab chiqarilayotganiga qaramay,
yuqori texnologik jarayonlarni talab etadigan sanoat tarmog’idagi (19,6 %) va
eksportdagi (13,4 %) ulushi kichik biznesning mavjud salohiyati darajasida emas
1
.
Mazkur soha va tarmoqlarda kichik biznes taraqqiyotini ta`minlash, umuman,
iqtisodiyotning
etakchi
tarmoqlarini
barqaror
rivojlantirishning
asosiy
yo`nalishlaridan biri sifatida innovatsion jarayonlarni faollashtirish, ayniqsa,
kichik biznes sub`ektlarining innovatsion faoliyatini rag’batlantirish yuqori samara
beradi.
Kichik biznes sub`ektlarida yangi texnika va innovatsion texnologiyalarni
ishlab chiqarishga yuqori tavakkalchiliklarsiz joriy etish, yangi ishlab chiqarish
3
kuvvatlarini barpo etib, undan samarali foydalanish jarayoni yirik korxonalarga
nisbatan tezroq ro`yobga chiqadi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan "Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik yili" bo`yicha kabul qilinadigan davlat dasturida asosiy ustuvor
yo`nalishlardan biri sifatida yuqori texnologiyalarni talab etadigan iqtisodiyot
tarmoqlarida innovatsion texnologayalarga asoslangan kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirishga keng yo`l ochib berishga aloxdtsa e`tibor qaratish
zarurligi ko`rsatib o`tildi .
Hozirgi vaqtda yurtimizda kichik biznes va xususiy tadbirkorlik asosan
savdo-sotiq, xizmat va aloqa sohasida, qishloq xo`jaligi mahsulotlarini qayta
ishlash bo`yicha ko`proq rivoj topmoqda.
Jahon iqtisodiyoti globallashuvi va raqobat muhiti kuchayib borishi,
mahsulotlar hayotiylik davri keskin qisqarishi, bozor kon`yunkturasi va
iste`molchilar ehtiyojlari tez o`zgarishi jarayonlari bugungi kunda har bir xo`jalik
yurituvchi sub`ektdan raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarishning
tashkiliy-iqgisodyy
mexanizmlarini
ishlab
chiqishni
hayotiy
zaruratga
aylantirmoqda. Bu esa ularning innovatsion faoliyatini rivojlantirish va samarali
boshqarishni talab etmoqda.
SHu jihatdan, yuqori texnologiyalarni talab etadigan zamonaviy ishlab chiqarish
tarmoqlarini tashkil etishda, innovatsion va nanotexnologiyalar,
farmakologiya
va
farmatsevtika,
axborot -kommunikatsiya
tizimi,
biotexnologiya, muqobil energetika turlaridan foydalanish sohasida, muxtasar
qilib aytganda, ilg’or ilm-fan yutuqlariga asoslangan kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikni rivojlantirish o`zining ijobiy samarasini beradi
1
.
Kichik biznes sub`ektlaryushng innovatsion faoliyati, eng avvalo, amaliyotga
yangi, takomillashgan ishlab chiqarishni joriy etish, ikkinchqtsan, mahsulot ishlab
chiqarish xarajatlarining barcha turlarini qisqartirish, uchinchidan, ishlab
chiqariladigan mahsulotlar narxlarini pasaytirishda ularning iste`mol va sifat
xususiyatlarini doimiy ravishda oshirib borishni talab etadi. Kichik biznes
sub`ektlarining innovatsion faoliyatini rivojlantirishdan maqsad butun ishlab
chiqarish tizimini yangilash hisobiga ishlab chiqarish samaradorligini oshirish,
ilmiy-texnik, intellektual va iqtisodiy salohiyatdan samarali foydalanish
asosida soha raqobatbardoshligini oshirishdan iborat.
Fikrimizcha, O`zbekistonda ilg’or ilm-fan yutuqlari va innovatsion
texnologiyalarga asoslangan kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish
va uning samaradorligini oshirish quyidagi omillar hisobiga muhim zarurat
hisoblanadi:
birinchidan, kichik biznesning bozor kon`yunkturasi o`zgarishlari va
iste`molchilar ehtiyojlariga nisbatan tez moslasha olish xususiyatlariga ega ekanligi
innovatsion texnologiyalarni joriy etishda yirik korxonalarga nisbatan yuqori
tavakkalchilikning pastligi jihatidan yaxshi samara beradi;
ikknnchidan, kichik biznes sub`ektlari faoliyatiga innovatsion texnologiyalar
joriy etilishi ularning yuqori transaktsion xarajatlarini kamaytirib, rentabellik
ko`rsatkichlarini oshiradi;
4
uchinchidan, kichik biznes sub`ektlarining yangiliklarni tezkorlik bilan
o`zlashtira olish salohiyati ularga innovatsiyalarni tijoratlashtirishdan yuqori
daromad olish imkoniyatini beradi;
to`rtinchidan, kichik biznes sub`ektlari faoliyatiga boshqaruvning innovatsion
texnologiyalari joriy etilishi ular tomonidan ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar
tannarxini kamaytirish, tovar va xizmatlar nomenklaturasini oshirish, yangi tovarlar
turlarining sotish hajmlarini kengaytirish hamda mahsulot sotishning istiqbolli
bozorlarini o`zlashtirish hisobiga ularning eksport salohiyati va raqobatbardoshligini
oshiradi.
Mamlakatimizda innovatsiya faoliyatini rivojlantirish uchun ilmiy, me`yoriy-
xuquqiy asoslar mavjud va kadrlar saloxdati ancha yuqori darajada. Biroq, mazkur
salohiyatdan samarali foydalanish ko`rsatkichi talab darajasida emas. Faoliyat
ko`rsatayotgan 222 ta ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik muassasalarining 8,5
foizigina innovatsiya faoliyati bilan shug’ullanadi.
Intellektual mulk ob`ektlaridan foydalanish darajasi ham nisbatan past. Masalan,
2010 yilda kichik biznes sub`ektlari tomonidan 78 ta patent olingan, xalos
Respublikamizda innovatsiya muhitining bugungi ahvoli
qisqa muddatlarda kichik biznes innovatsion faoliyatini rivojlantirishning yuqori
darajasiga erishish imkonini bermaydi. SHu bois, uni rivojlantirish davlat tomonidan
mazkur yo`nalishdagi aniq chora-tadbirlarni belgilashni taqozo etadi. Bu borada
asosiy e`tibor avvalambor, quyidagilarga qaratilishi lozim:
kichik biznesning ilmiy-texnikaviy axborotdan foydalanish,
innovatsion loyihalarni ishlab chiqarishga joriy etishdagi yuqori
transaktsion xarajatlarini kamaytirish;
kichik korxonalar uchun yangi texnologiyalarni sinovdan o`tkazish va ularni
jalb etishdagi yuqori tavakkalchiliklarni bartaraf etish;
innovatsion ishlanmalar va ularni joriy etish uchun o`z resurslarini taklif
etuvchi moliyaviy va investitsiya institutlari bozori tashkil etilishini
rag’batlantirish;
yirik korxonalarning kichik biznes sub`ektlari innovatsion loyihalarini
hissador tashkilot sifatida ulushli moliyalashtirishdan oladigan
manfaatdorligini oshirish;
fan-ta`lim-ishlab chiqarish intefatsiyasi samaradorligini oshirish va ularni
o`zaro bog’laydigan innovatsion vositachilar tarmog’ini rivojlantirish va
h.k.
Kichik biznes sub`ektlari mahsulotlarini jahon bozorlariga olib chiqish va
xalqaro bozorlar standartlariga moslashtirish orqali ularni tashqi iqtisodiy faoliyat
jarayonlariga keng jalb etish, zamonaviy axborot texnologiyalari yutuklaridan
foydalanilgan holda kichik biznesni ma`lumotlar bilan ta`minlash sifatini
oshirish hamda innovatsion marketing tadqiqotlarini olib borish kabi uslubiy
yordamlar ko`rsatishda 1sichik biznes innovatsion faoliyatini rivojlantirishga
ko`maklashuvchi infratuzilmalar faoliyatini tubdan isloh qilish lozim.
5
Xizmat ko`rsatuvchi infratuzilmalar kichik biznes sub`ektlarining o`sib
borayotgan talab va ehtiyojlarini to`liq qondirish orqali ularning innovatsion
faoliyatini rivojlantirishni rag’batlantarishda etakchi kuchga aylanishi zarur.
Innovatsion iqtisodiy rivojlanish yo`liga o`tishda kichik va xususiy
tadbirkorlikning rolini oshirish quyidagi yo`nalishlar orqali amalga oshirilipsh
maqsadga muvofiq:
- ishlab chiqarishda innovatsiya va nanotexnologiyalarni ko`llash;
- muqobil energiya turlaridan foydalanish, ayniqsa, quyosh energiyasidan
foydalanish;
- farmakologiya va farmatsevtika sohasi salohiyatidan foydalanish;
- ishlab chiqarishda biotexnologiyalarni qo`llash;
- kam suv talab qiladigan texnologayalarni ishlab chiqish va amaliyotga joriy
etish;
- qishloq xo`jaligi ekinlari yangi serhosil navlarini, mahsuldor chorva mollari
turlarini yaratish;
- sanoat va maishiy chiqindilarni qayta ishlash va h.k.
Agar biz zamonaviy, ilg’or va tejamkor texologiyalardan foydalanishga hamda
tovarlarning yuqori sifati va iste`mol xususiyatlarini ta`minlashga
xizmat qiladigan shshovatsion texnika va texnologiyalarni yaratish tizimini joriy
etsak, bu sohaga yoshlarni jalb qilgan hodda aholimizning ichki ehtiyojlarini
ta`minlash bilan birga eksportga xizmat qiladigan raqobatbardosh, sifatli
mahsulotlarni ishlab chiqarishni yanada ko`chaytirishga erishishimiz mumkin.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarini innovatsion asosda
rivojlantirishda quyidagilarni hisobga olish maqsadga muvofiq:
|