nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
VI bosqich 
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. 
12-minut 


VII bosqich

|
VI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
12-minut
VII bosqich
|
bet | 90/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgVI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
12-minut
VII bosqich
Erishilgan natijani tahlil qilish va yakun yasash.
8-minut
|
O’rganilgan mavzu yuzasidan savollar va didaktik jadvallar beradi.
Guruhlar faoliyatini tahlil qiladi, talabalarga mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini beradi.
|
Savollar va didaktik jadvallarni bajaradi.
Mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini belgilaydi.
| |
Ishning maqsadi: Asosiy abiotik omillarning turlari va ularning tirik organizmlarga ta’siri natijasida organizmlarning moslashishlarini o’rganish hamda ekologik guruhlarini aniqlash.
Kerakli material va jihozlar: Turli guruhlarga xos o’simliklar rasmlari, o’simlik gerbariylari, ma’ruza matni, chizg’ich, lupa, mavzuga oid sxemalar.
Nazariy material. ekologik omillar klassifikatsiyasi. Tabiiy muhitda uchraydigan har xil omillarni 3 ta asosiy ekologik guruhga taqsimlash mumkin: 1. Abiotik 2. Biotik 3. Antropogen omillar guruhi.
1. Abiotik omillar - organizmlarga ta’sir qiladigan neorganik muhitning majmua omillaridir. Bu omillarni kimyoviy (atmosferaning tarkibi, suvning sho’rligi, tuproqning tarkibi, loyqaning kimyoviy tarkibi), fizikaviy yoki iqlim (harorat, bosim, yorug’lik, namlik, shamol) omillariga bo’lish mumkin. Yer yuzasining tuzilishi (relef), geologik va iqlim abiotik omillarining xilma-xilligi tirik organizmlarning tarixiy rivojlanishi, muhitga moslashishida katta ahamiyatga ega bladi.
2. Biotik omillar- muhitda uchraydigan organizmlarning hayot-faoliyati, bir-birlariga qiladigan ta’siri va ular o’rtasidagi munosabatlaridan iborat. Ya’ni bir tirik organizmga, uni o’rab turgan boshqa tirik jonzotlarning har xil ta’siri tushuniladi. Bu ta’sir turli xarakterda bo’lishi mumkin. Masalan: 1. Tirik organizmlar bir-birlariga ozuqa manbai (simliklar turli hayvonlarga ozuqa, yem-xashak, ba’zi hayvonlar yirtqich hayvonlarga ozuqa); 2). Bir tirik organizm tanasi boshqa organizmga (xo’jayin-parazit: sigir, ot, it, tanasi kana, bakteriyalarga, katta daraxtlar moxlar va boshqa epifit o’simliklarga 3). Bir organizm ikkinchi organizmning ko’payishiga sabab bo’lishi; 4). Turli organizmlarning boshqa organizmlar yordamida tarqalishi; 5). Bir turning ikkinchi turga fizikaviy va kimyoviy ta’sir qilishi
|
| |
-MAVZU: JAHONNING TRANSPORT TARMOQLARI

|
-MAVZU: JAHONNING TRANSPORT TARMOQLARI
|
bet | 10/16 | Sana | 26.05.2024 | Hajmi | 9,08 Mb. | | #254471 |
Bog'liq JAHON IJTIMOIY-IQTISODIY GEOGRAFIYASI FANIDAN 20-MAVZU 12-MAVZU: GFR AHOLISI VA UNING HUDUDIY JOYLASHUVI TARTIBI
Germaniya yoki Olmoniya (nemischa: Deutschland), Germaniya Federativ Respublikasi (nemischa: Bundesrepublik Deutschland) — Markaziy Yevropadagi davlat. Shimoliy Boltiq dengizlari sohilida joylashadi. Maydoni 357 ming km2. Aholisi 83,149,300 kishi (2019-yilga koʻra).[1] Poytaxti — Berlin shahri. Maʼmuriy jihatdan 16 yer (shtat) ga, yerlar okruglarga, okruglar tumanlarga, tumanlar jamoalarga boʻlinadi.
No
|
Shahar
|
Maydoni (km²)
|
Aholisi
|
Zichligi (kishi / km²)
|
1
|
Myunhen
|
310,43
|
1 288 065
|
4 149
|
2
|
Berlin
|
891,75
|
3 389 579
|
3 801
|
3
|
Herne
|
51,41
|
171 325
|
3 333
|
4
|
Shtuttgart
|
207,36
|
591 114
|
2 848
|
5
|
Oberhauzen
|
77,04
|
219 147
|
2 845
|
6
|
Essen
|
210,37
|
588 084
|
2 802
|
7
|
Nyurnberg
|
186,38
|
495 546
|
2 657
|
8
|
Dyusseldorf
|
217,00
|
574 066
|
2 647
|
9
|
Boxum
|
154,40
|
382 087
|
2 628
|
10
|
Gelsenkirhen
|
104,85
|
272 445
|
2 598
|
11
|
Frankfurt Mayn
|
248,31
|
655 079
|
2 595
|
Eng katta shaharlar[tahrir | manbasini tahrirlash]
Aholisining 90 % dan koʻprogʻi nemislar; qisman dan (daniyalik)lar va gollandlar yashaydi. Shahar aholisi 85 % dan ortiq[2]. Rasmiy tili — nemis tili[3]. Dindorlar — protestantlar (lyuteranlar, 50 % dan ziyod) va katoliklar[4]. Aholi zichligi bir km2ga 229 kishi toʻgʻri keladi[5][6]. Mamlakatda 7,2 million chet elliklar ham yashaydi. Ular umumiy aholining 8,9 % ini tashkil etadi. Yirik shaharlari: Berlin, Hamburg, Myunxen, Kyoln, Frankfurtmayn, Dortmund, Shtutgart, Dyusseldorf, Hannover, Nyurnberg, Leypsig, Drezden
Germaniyada 2006–2016 yillar mobaynida 14-17 yoshli o‘smirlar soni 470 mingga kamaydi, deya xabar beradi «Anado‘lu» axborot agentligi.
Germaniya federal statistika ofisining (Destatis) ma’lum qilishicha, mamlakatda 2006 yilda umumiy aholi sonining 4,4 foizini egallagan 14-17 yoshlilar soni 2016 yilda 3,8 foizga tushgan.
Germaniya 82 million 850 ming aholiga ega davlat sifatida Yevropa mamlakatlari orasida aholisi eng ko‘p bo‘lsada, so‘nggi paytlarda bu mamlakat aholisi qarib boryapti.
«Destatis»ning 2015 yilgi tahlillariga ko‘ra, mamlakatda 65 yoshdan yuqori bo‘lgan aholi soni ortib bormoqda. 2013 yilda 80,7 million nufusga ega Germaniyada 65 yoshdan yuqori bo‘lgan aholi soni 20 million edi. 2060 yilga borib 67,6 millionga tushadigan mamlakat aholisining 33 millionini 65 yoshli kishilar tashkil qilar ekan.
|
| |
Harakat-tayanch tizimi qismlari shikastlanganda

|
Harakat-tayanch tizimi qismlari shikastlanganda
|
bet | 115/179 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 2,55 Mb. | | #82 |
Harakat-tayanch tizimi qismlari shikastlanganda: (sinish, chiqish, paylarning cho'zilishi, paylaming o`zilishi) (belgilari - og'riq. shishning paydo bo'Iishi, harakatning cheklanganligi yoki mutlaqo harakatsizlik, terisi oqargan, a'zo holati odatdan tashqari, suyak siniqlarining g'ijir-g'ijiri): jarohat olgan kimsani ehtiyotlash, qulay holatda yotqizish, baqa holatida odamga taxtakach qo'yilmaydi, qolgan paytlarda ushlab turuvchi bog'lamni qo'yish; shikastlangan qo'lni ko'krak qafasiga bog'lash; boldir suyagi singanida uni qalinroq o'rash (adyol bilan), tovoni va boldiriga bog'lab qo'yish. Bosh va umurtqa pog'onalari shikastlanganda jarohatlanganni cxaqlanchasiua yotqizish; bosh tomoniga sochiq qo'yib qimirlamaydigan qilib bog'lash, bo'yin tagiga yumshoq yostiqsimon narsani to'shash. Shikastlanganlarga turli tashish usullaridan foydalanib dastlabki tibbiy yordam ko'rsatish.
Elektr toki urganda: tok ta'siridan xavfsiz joyga o'tqazish; tokni manbadan o'chirish; tok o'tmaydigan jismlar (quruq yog'och, dastasi yog'ochli asboblar, supurgi, shvabra, belkurak, ketmon, xaskash va b.) bilan simni chetga olish; shikastlangan odamni taxta, gilamcha, quruq rczina ustiga olib qo'yish; kerak bo'lsa sun'iy nafas °ldirish va yurakni uqalash.
51-rasm. Arteriyadan qon ketishini bosqichma
-bosqich burama solish bilan vaqtincha to'xtatish.
Kuyishning og'irlik darajasi nafaqat uning chuqurligi balki uni qamrab olgan sathiga ham aytarli darajada bog'liq. Shunga ko'ra amalga oshiriladigan tibbiy yordam muolajalari ham ma'Ium tartibda olib boriladi. Ayni maqsadga erishish uchun kuyish sathini aniqlash niyatga monand bo'ladi. Buning uchun kaft yoki «9 lar» qoidasidan foydalaniladi. Odatda shikastlanganlar kaftining sathi butun tana yo`zasining 1% ini tashkil qiladi. «9 lar» qoidasiga ko'ra odam tanasining sathi uning butun tanasining yo`zasiga nisbatan 9% ni tashkil qiladigan qismlarga ajratiladi. Masalan: bosh sathi 9% ni, tananing oldingi qismi 9x2=18% ni, tananing orqa qismi ham 18%. Son sathi 9% ni, boldir oyoq bilan 9%ni, but orasi 1% ni tashkil etadi (6-chizma).
|
| |
IV. Laboratoriya ishlari bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

|
IV. Laboratoriya ishlari bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
|
bet | 177/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyotiIV. Laboratoriya ishlari bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Laboratoriya ishlari o‘quv rejada ko‘rsatilmagan.
V. Kurs ishi bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
O’quv rejalarida kurs ishi (loyiha) kiritilmagan.
3.
4.
5.
6.
|
Fanni o`qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetentsiyalar)
Sanoat korxonalari O`zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishning asosiy ustuvr yo`nalishi, soha rivijining shu kundagi ahvoli, soha mehnat resurslariga bo`lgan talablarni bashorat qilish haqida tasavvurga ega bo`lishi;
Korxonani moddiy-texnik ta`minotini tashkil qilish va rejalashtirishni, integratsion jarayonlarning ta`sirini, talab va taklifning qayishqoqligini, raqobatli bozorlarning samaradorligini, narxni tashkil qilish siyosatini, asosiy va aylanma vositalarni, investitsiyalarni jalb qilishni,innovatsiya jarayonlarining xususiyatlarini, korxonani boshqarish asoslarini, xodimlarni shakllantirish jarayonini, korxonaning hayot siklini bilihi va ulardan foydalana olishi;
Talab va taklif nazariyasidan foydalanish, biznes-rejani ishlab chiqish ko`nikmalariga ega bo`lishi kerak.
|
Ta`lim texnologiyalari va metodlari
ma`ruzalar
real vaziyatga asoslangan amaliy ishlarni bajarish
esse, tezis va maqolalar yozish
vaziyatli topshiriqlarni (keys-stadi)yechish
muhokamalarda ishtirok etish
kichik guruhlarda ishlash
loyiha ishi bajarish
mustaqil ishlarni bajarish
taqdimot tayyorlash
turli darajadagi testlarni yechish
so`rov o`tkazish.
|
| |
|
| |
Namlikka nisbatan organizmlarda fiziologik moslanishlar

Organizmlar
|
Moslanishlar
|
Hashoratlarda (qo’ng’iz, xonqizi, chumoli)
|
Ayiruv organi (malpigi naychalari)ning bir uchi ichau orqa devorlariga tutashgan, suv so’rilishi orqali organizm tomonidan qayta sarflanadi (reabsorbtsiya)
|
Asalari, kapalak va pashshalarda
|
Suyuq ozuqa bilan oziqlanadi, tashqariga siydik orqali ortiqcha tuzlar, mochevina chiqariladi
|
Sudralib yuruvchilar (toshbaqa), qushlar
|
Yaxshi erimagan siydik kislotasini tashqariga chiqaradi
|
O’rgimchaklar
|
Guanin moddasini chiqaradi
|
Gidrobiontlar – lixetlar, mishankalar, astsidits, mideyalar qisqichbaqasimonlar
|
Suvni filtrlaydi- 1 sutkada 150-280 m3 suvni tindiradi va tozalaydi
|
Poykilokserofitlar, suvo’tlari, moxlar, lishayniklar
|
Qurg’oqchil davrlarda qurib qolib, anabioz holatiga o’tadilar, yog’ingarchilik paytida yana holatini
Tiklaydi
|
Galopogos orollaridagi toshbaqalar, Avstraliya cho’llaridagi qurbaqalar
|
Suvni siydik qopida jamg’arma holida saqlaydi
|
Yumronqoziq kabilar
|
Qurg’oqchilda uyani chuqur kovlaydi, tanasida jamg’argan yog’ hisobiga yozgi uyquga ketadi
|
Tuyalar
|
To’plagan yog’ miqdorini metabolitik parchalaydi
|
Umurtqasiz hayvonlar
|
Qurg’oqchil davrda tsista yoki qalin po’stli spora holatiga o’tadi
|
-LABORATORIYA - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 102/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org3-LABORATORIYA
SHOVQIN. SHAHARLARDA SHOVQIN MUAMMOSI VA INSON SALOMATLIGI
Mazkur mavzuni quyidagi texnologiya va metod asosida tashkil etish mumkin.
Laboratoriya mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi
Vaqti 2 soat
|
Talabalar soni 20 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Laboratoriya
|
Laboratoriya mashg’ulotida muhokama qilish uchun savollar
|
1. Shovqin va uning inson salomatligiga ta’siri.
2. Shaharlarda shovqin muammosi.
3. Shovqindan muhofazalanish yo’llari.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: laboratoriya jarayonida olingan natijalarni tahlil qilish,bilimlarni kengaytirish va chuqurlashtirish.
|
Pedagogik vazifalar:
- Shovqin bo’yicha bilimlarni chuqurlashtiradi va kengaytiradi;
- Shovqin bo’yicha guruhlarda ishlash ko’nikmalarini rivojlantiradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
-talabalar shovqin va uning turlari, shovqinning inson organizmiga ta’siri, uning ta’sirida yuzaga keladigan muammolar haqidagi bilimlar bilan tanishadi.
-berilgan topshiriqlarni bajarishda faol ishtirok etadi.
|
| |
|
| |
-rasm. Yurakni bevosita massaj qilish

98-rasm. Yurakni bevosita massaj qilish.
99-rasm. «Og'izdan og'izga» va «og'izdan burunga» sun'iy nafas oldirish: a - havopuflab kiritishdan oldin bosh, film to'g'ri tntib, butun teshiklarini berkitish va iyakni ushlab turish; og'izdan-og'izga nafas oldirish; b - yordam ko'rsatadigan odam yolg'iz bo'lsa. ana shunday navbat bilan sun "\y nafas oldiradi va yurakni massaj qiladi.
Yurakni ezg'ilab uqalash katta kishilar uchun har minutda 60-65 marta, yosh bolalarda (10-12 yoshlarda) esa, bir qo'l bilan har minutda 70-80 marta amalga oshiriladi. Chaqaloq va 1 yoshgacha bo'lgan bolalarda to'sh suyagining pastki qismiga bir qo'lning ikki barmog'i bilan bosib, ko'krak qafasi o'sha qo'lning kafti bilan eziladi. Bu paytda qo'l harakatlari minutiga 100-110 marta bo'Iishi kerak. Yurakni bilvosita uqalashni shifokor kelguncha davom ettirish zarur.
Bemorda klinik o'lim boshlangan bo'lsa, yurak to'xtashi bilan nafas jarayoni ham to'xtab qolishi mumkin. Bunday holatlarda fursatni qo'ldan boy bermay, yurakni bilvosita uqalash bilan birga, bemorga sun'iy nafas oldirish shart. Buning uchun «og'izdan og'izga» yoki «og'izdan burunga» usullaridan foydalaniladi. Nafas oldirish har daqiqada 14-18 ga teng bo'Iishi kerak. Yurakning ishlab ketganligini uyqu arteriyasining tebranishidan bilish mumkin. Mabodo, uyqu
|
Kurs ishi (loyihasi) bo`yicha ko`rsatmalar va tavsiyalar

|
Kurs ishi (loyihasi) bo`yicha ko`rsatmalar va tavsiyalar
|
bet | 176/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyoti2.6. Kurs ishi (loyihasi) bo`yicha ko`rsatmalar va tavsiyalar
Fan bo`yicha kurs loyihasi (ishi) namunaviy o`quv dasturida rejalashtirilmagan.
2.7. Mustaqil ishlar bo`yicha ko`rsatma va tavsiyalar
Mustaqil o`zlashtiriladigan mavzular bo`yicha talabalar tomonidan referatlar tayorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi. Mustaqil ta`lim mavzusi talabalarga ma`ruza va amaliyot mavzulariga mos ravishda beriladi. Mustaqil ta`lim talabalarning nazariy bilimlarinin mustahkamlashga, ularning axborot manbaalarinin kengaytirishga yordam beradi.
Fan bo`yicha qo`shimcha adabiyotlar bilan ishlash, mustaqil o`rganish uchun berilgan mavzular bo`yicha talabalar tavsiya etilgan asosiy adabiyotlardan tashqari qo`shimcha o`quv, ilmiy adabiyotlardan foydalanishi, bunda xorijiy tillardagi adabiyotlardan foydalanish ham tavsiya etiladi. .
Mustaqil o`zlashtiriladigan mavzular bo`yicha talabalar tomonidan referatlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi. Mavzuga oid masalalar, keys-stadilar va o`quv loyihalarini ishlab chiqish va ishtirok etish, ilmiy seminar va anjumanlarga tezis va maqolalar tayyorlash va ishtirok etish maqsadga muvofiqdir.
III. Mustaqil ta‘lim va mustaqil ishlar
Milliy iqtisodiyotni rivojlanishida korxonalarning o`rni va ro`li.
Islohotlarni davom ettirish va chuqurlashtirish sharoitida korxonada ishlab chiqarish samaradorligini oshirish yo`llari.
Iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida korxonaning innovatsion faoliyati samaradorligini oshirish.
Mamlakatimizning raqobatbardoshligini ta`minlash sharoitida sanoat korxonalarida resurslar tejamkorligini ta`minlash yo`nalishlari.
O`zbekiston sanoatida qo`shma korxonalarning hozirgi holati va rivojlanishi
O`zbekiston iqtisodiyotida aksiyador korxonalarning o`rni
Korxonani tashkiliy tuzilishini tahlili
Korxonalarda ish haqini rejalashtirish
Korxonalarni modernizatsiyalash va texnik qayta qurollantirishning samaradorligi
Investitsiyalar korxona ishlab chiqarish salohiyatini rivojlantirish va mustahkamlash vositasi sifatida
O`zbekistonda boshqaruv tizimini isloh qilish yo`nalishlari.
Sanoat korxonasi menejmenti.
O`zbekiston kon-metallurgiya majmuasining rivojlanishi.
Sanoat tarmoq tuzilmasi va uni takomillashtirish.
Korxonalarda ishlab chiqarishni tashkil etish va boshqarish
Sanoatda raqobatbardoshlik
Sanoat korxonalarining boshqarishning usullari
Sanoat korxonalari rentabelligi va uni hisoblash usullari
Ishlab chiqarish samaradorligini boshqarish
Innovatsiya va innovatsion faoliyat.
Mustaqil o‘zlashtiriladigan mavzular bo‘yicha talabalar tomonidan referatlar, slaydlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi.
|
| |
Testlar
1.Korxona aylanma mablag‘lari necha yilda o‘z qiymatini yo‘qotadi?

|
Testlar
1.Korxona aylanma mablag‘lari necha yilda o‘z qiymatini yo‘qotadi?
|
bet | 105/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyotiTestlar
1.Korxona aylanma mablag‘lari necha yilda o‘z qiymatini yo‘qotadi?
*1 yilda;
2 yilda;
3 yilda
4 yilda
2.Korxonaning debitor qarzi ko‘payishiga nima sabab bo‘ladi?
Sotilgan mahsulotlarning o‘z vaqtida pulini to‘lamasligi;
*Sotilgan mahsulot va ko‘rsatilgan xizmatlarning mablag‘i o‘z vaqtida to‘lanmasligi;
Korxona ishining to‘xtab qolishi;
Korxona bankrotga uchrashi.
3.Aksiyadorlik jamiyatida aksiya paketi nimani tashkil etadi?
*Sotib olingan aksiyalar miqdori;
Aksiyalar joylashtirilgan hujjatlar yig‘indisi;
Aksiya egalarining ulushi;
Aksiya daromadlarining ma’lum qismi.
4.Korxonadagi aylanma mablag‘lar hajmi qachon ko‘payadi?
Korxonaga debitor qarzlar qaytganda;
Korxona faoliyati barqarorlashganda;
Investor mablag‘lari ulushi ko‘payganda;
*Korxonaga debitor qarzlar qaytganda, investor mablag‘lari ulushi ko‘payganda.
5.Aylanma ishlab chiqarish fondlarida ishlab chiqarish zahiralari necha foizni tashkil etadi?
60 %
80 %
*75 %
70 %
6.Aylanma mablag‘lar ishlab chiqarish jarayonida to‘liq aylanishi uchun necha bosqichni bosib o‘tadi?
*3 bosqichni
2 bosqichni
4 bosqichni
5 bosqichni
7.Korxonani aylanma fondlari - bu ...
Ishlab chiqarish jarayonida bir yil ishtiroq etadigan mehnat buyumlari
*Ishlab chiqarish jarayonida bir necha marta qatnashib, uz qiymatini ishlab chiqarilgan mahsulotning tannarxiga o‘tkazib boradigan mehnat buyumlari
Asosiy va yordamchi materiallar, korxonada ishlab chiqarilgan yarim Fabrikatlar, butlovchi buyumlar
Ishlab chiqarish jarayonida bir marotiba qatnashib, o‘zining to‘liq qiymatini ishlab chiqarilgan mahsulotni tan narxiga o‘tkazib yuboradigan ishlab chiqarish vositalarining bir qismi
|
| |
Mavzu: Boshqaruv qarorlarini qabul qilish

|
Mavzu: Boshqaruv qarorlarini qabul qilish
|
bet | 175/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyoti12 Mavzu: Boshqaruv qarorlarini qabul qilish
Reja:
Boshqaruv qarorlarinining tushunchalari, turlari
Qaror qabul qilish jarayoning mohiyati.
Boshqaruv qarorlariga qo`yiladigan talablar.
Qarorlarni muvofiqlashtirish prinsiplari.
2.4. Amaliy mashg`ulotlar bo`yicha ko`rsatma va tavsiyalar.
Amaliy mashg`ulotlarni o`tkazishda quyidagi didaktik tamoyillarga amal qilinadi:
- amaliy mashg`ulotlarining maqsadini aniq belgilab olish;
- o`qituvchining innovatsion pedagogik faoliyati bo`yicha bilimlarni chuqurlashtirish imkoniyatlariga talabalarda qiziqish uyg`otish;
- talabada natijani mustaqil ravishda qo`lga kiritish imkoniyatini ta`minlash;
- talabani nazariy-metodik jihatdan tayyorlash;
- amaliy mashg`ulotlar nafaqat aniq mavzu bo`yicha bilimlarni yakunlash, balki talabalarni tarbiyalash manbai hamdir.
Amaliy mashg`ulot uchun quyidagi mavzular tavsiya etilgan:
“Soha iqtisodiyoti va menejmenti” fani bo`yicha amaliy mashg`ulotining tematik rejasi:
Sanoat korxonalari bozor iqtisodiyotining sub`ekti sifatida.
Korxonaning asosiy fondlari
Korxonaning aylanma mablag`lari
Korxonaning mehnat resurslari
Korxonada ishlab chiqarishni tashkil etish
Korxona harajatlari
Korxonaning daromadi vaa foydasi
Sanoat korxonalarida rejalashtirish
Sanoat korxonalarida marketing
Sanoat korxonalarining innovatsion va investitsion faoliyati
Menejment asoslari
Boshqaruv qarorlarini qabul qilish
2.5. Tajriba ishlari bo`yicha ko`rsatma va tavsiyalar
Fan bo`yicha tajriba mashgulotlari namunaviy o`quv dasturida rejalashtirilmagan.
|
| |
- MODUL. SANOAT KORXONALARI FAOLIYATINING NATIJALARI

|
- MODUL. SANOAT KORXONALARI FAOLIYATINING NATIJALARI
|
bet | 174/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyoti3- MODUL. SANOAT KORXONALARI FAOLIYATINING NATIJALARI
6-Mavzu.:Korxona harajatlari
Reja:
Korxona harajatlari tushunchasi va turlari.
Mahsulot tannarxini tashkil etuvchi harajatlar.
Mahsulot birligining tannarxi.
Narxning iqtisodiy mohiyati, funksiyalari va turlari
Korxonaning narx siyosati
7-Mavzu: Korxonaning daromadi va foydasi
Reja:
8-Mavzu: Sanoat korxonalarida rejalashtirish
Reja:
Rejalashtirishning mohiyati, ahamiyati va vazifalari.
Ishlab chiqarishni rejalashnirish namoyillari.
Rejalashtirish texnologiyasi va bashorat.
Korxonaning biznes - rejalashtirish.
4- MODUL. SANOAT MENEJMENTI
9-Mavzu: Sanoat korxonalarida marketing
Reja:
Marketing tushunchasi va mazmuni.
Bozor segmentasiyasi. Iste`molchilarni o`rganish.
Marketing vositalari
10-Mavzu: Sanoat korxonalarining innovatsion va investitsion faoliyati
Reja:
Innovatsiyalarning mohiyati, turlari va ularning tasnifi.
Innovatsion faoliyat sub`ektlari va innovasiyalarni rivojlantirish.
Investitsiya tushunchasi va mohiyati.
Investitsiya turlari
11 Mavzu: Menejment asoslari
Reja:
Menejment tushunchasi va mazmuni.
Menejment konsepsiyasi.
Boshqaruv tamoyillari, boshqaruv funksiyalari.
Boshqaruv usullari: iqtisodiy usullar, tashkiliy va ma`muriy usullar, ijtimoiy-psixologik usullar.
|
| |
M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish - bet 34

35
2.
Kattalikning o‘lchamligi
Har bir xossa ko‘p yoki kam darajada ifodalanishi, ya’ni miqdor tavsifiga
ega bo‘lishi mumkin ekan, demak bu xossani ham o‘lchash mumkin.
Kattaliklarning sifat tavsiflarini rasmiy tarzda ifodalashda o‘lchamlikdan
foydalanamiz.
Kattalikning o‘lchamligi deb
, shu kattalikning tizimdagi asosiy kattaliklar
bilan bog‘liqligini ko‘rsatadigan va proporsionallik koeffitsiyenti 1 ta teng
bo‘lgan ifodaga aytiladi.
Kattaliklarning o‘lchamligi
dimension – o‘lcham, o‘lchamlik
ma’nosini
bildiradigan (ingl.) so‘zga asoslangan holda
dim
simvoli bilan belgilanadi.
Odatda, asosiy kattaliklarning o‘lchamligi mos holdagi bosh harflar bilan
belgilanadi, masalan: uzunlik –
diml
= L; massa –
dim m
= M; vaqt
dim t
= T.
Hosilaviy kattaliklarning o‘lchamligini aniqlashda quyidagi qoidalarga
amal qilish lozim:
1.
Tenglamaning o‘ng va chap tomonlarining o‘lchamligi mos kelmasligi
mumkin emas, chunki, faqat bir xil xossalargina o‘zaro solishtirilishi mumkin.
Bundan xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, faqat bir xil o‘lchamlikka ega bo‘lgan
kattaliklarnigina algebraik qo‘shishimiz mumkin.
2.
O‘lchamliklarning algebrasi ko‘payuvchandir, ya’ni faqatgina
ko‘paytirish amalidan iboratdir.
1.
Bir nechta kattalikning ko‘paytmasining o‘lchamligi ularning
o‘lchamliklarining ko‘paytmasiga teng, ya’ni: A,V,S,Q kattaliklarining
qiymatlari orasidagi bog‘lanish Q=AVS ko‘rinishida berilgan bo‘lsa, u holda:
dim Q = (dim А) (dim V)(dimС)
2.
Bir kattalikni boshqasiga bo‘lishdagi bo‘linmaning o‘lchamligi ularning
o‘lchamliklarining nisbatiga teng, ya’ni Q = A/V bo‘lsa, u holda:
2 - Konchilik ishi

|
Konchilik ishi
|
bet | 110/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyoti1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
1
|
850
|
450mart
|
350vgust
|
|
1600
|
|
|
|
|
|
|
2
|
950
|
650iyul
|
550sentabr
|
|
1800
|
|
|
|
|
|
|
3
|
750
|
350may
|
450noyabr
|
|
1300
|
|
|
|
|
|
|
4
|
850
|
350fevral
|
650dekabr
|
|
1700
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1050
|
650iyun
|
350avgust
|
|
2000
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1250
|
850 may
|
650oktabr
|
|
2500
|
|
|
|
|
|
|
VARIANT №7
T/r
|
Yil boshidagi qiymat
|
F kiritilgan as.fondlar qiymati
|
F chiqarilgan as.fondlar qiymati
|
F yillik o‘rtacha qiymat
|
Q i/chhajmi (Y)
|
dx
|
dy
|
Fsan
|
Kyang
|
Kchiq
|
Ryxkorxkor.
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
1
|
860
|
460mart
|
360vgust
|
|
1600
|
|
|
|
|
|
|
2
|
960
|
660iyul
|
560sentabr
|
|
1800
|
|
|
|
|
|
|
3
|
760
|
360may
|
460noyabr
|
|
1300
|
|
|
|
|
|
|
4
|
860
|
360fevral
|
660dekabr
|
|
1700
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1060
|
660iyun
|
360avgust
|
|
2000
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1260
|
860 may
|
660oktabr
|
|
2500
|
|
|
|
|
|
|
VARIANT №8
T/r
|
Yil boshidagi qiymat
|
F kiritilgan as.fondlar qiymati
|
F chiqarilgan as.fondlar qiymati
|
F yillik o‘rtacha qiymat
|
Q i/chhajmi (Y)
|
dx
|
dy
|
Fsan
|
Kyang
|
Kchiq
|
Ryxkorxkor.
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
1
|
870
|
470mart
|
370vgust
|
|
1600
|
|
|
|
|
|
|
2
|
970
|
670iyul
|
570sentabr
|
|
1800
|
|
|
|
|
|
|
3
|
770
|
370may
|
470noyabr
|
|
1300
|
|
|
|
|
|
|
4
|
870
|
370fevral
|
670dekabr
|
|
1700
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1070
|
670iyun
|
370avgust
|
|
2000
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1270
|
870 may
|
670oktabr
|
|
2500
|
|
|
|
|
|
|
VARIANT №9
T/r
|
Yil boshidagi qiymat
|
F kiritilgan as.fondlar qiymati
|
F chiqarilgan as.fondlar qiymati
|
F yillik o‘rtacha qiymat
|
Q i/chhajmi (Y)
|
dx
|
dy
|
Fsan
|
Kyang
|
Kchiq
|
Ryxkorxkor.
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
1
|
880
|
480mart
|
380vgust
|
|
1600
|
|
|
|
|
|
|
2
|
980
|
680iyul
|
580sentabr
|
|
1800
|
|
|
|
|
|
|
3
|
780
|
380may
|
480noyabr
|
|
1300
|
|
|
|
|
|
|
4
|
880
|
380fevral
|
680dekabr
|
|
1700
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1080
|
680iyun
|
380avgust
|
|
2000
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1280
|
880 may
|
680oktabr
|
|
2500
|
|
|
|
|
|
|
VARIANT №10
T/r
|
Yil boshidagi qiymat
|
F kiritilgan as.fondlar qiymati
|
F chiqarilgan as.fondlar qiymati
|
F yillik o‘rtacha qiymat
|
Q i/chhajmi (Y)
|
dx
|
dy
|
Fsan
|
Kyang
|
Kchiq
|
Ryxkorxkor.
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
1
|
890
|
490mart
|
390vgust
|
|
1600
|
|
|
|
|
|
|
2
|
990
|
690iyul
|
590sentabr
|
|
1800
|
|
|
|
|
|
|
3
|
790
|
390may
|
490noyabr
|
|
1300
|
|
|
|
|
|
|
4
|
890
|
390fevral
|
690dekabr
|
|
1700
|
|
|
|
|
|
|
5
|
1090
|
690iyun
|
390avgust
|
|
2000
|
|
|
|
|
|
|
6
|
1290
|
890 may
|
690oktabr
|
|
2500
|
|
|
|
|
|
|
ECHISH
VARIANT №3
Har bir korxona uchun asosiy fondlarning yillik o‘rtacha qiymati
F1o‘rt = 820 + ((420 * 10 – 320 * 5)/12) = 1036,67
F2o‘rt = 920 + ((620 * 6 – 520 * 4)/12) = 1056,67
F3o‘rt = 720 + ((320 * 8 – 420 * 2)/12) = 863,3
F4o‘rt = 820 + ((320 * 11 – 620 * 1)/12) = 1061,67
F5o‘rt = 1020 + ((620 * 7 – 320 * 5)/12) = 1248,3
F6o‘rt = 1220 + ((820 * 8 – 620 * 3)/12) = 1611,67
|
| |
dim Q = dim А/ dim V - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

36
dielektrik
o‘tkazuvchanlik), logarifmik (masalan, elektr quvvati va
kuchlanishining logarifmik nisbati) bo‘lishi mumkin.
O‘lchamliklarning nazariyasi odatda hosil qilingan ifoda (formula)larni
tekshirish uchun juda qo‘l keladi. Ba’zan esa bu tekshiruv noma’lum bo‘lgan
kattaliklarni topish imkonini beradi.
3.
Kattaliklarning birliklari
Muayyan ob’yektni tavsiflovchi kattalik shu ob’yekt uchun xos bo‘lgan
miqdor tavsifiga ega ekan, bu kabi ob’yektlar o‘zaro birgalikda ko‘rilayotganda
faqat mana shu miqdor tavsiflariga ko‘ra tafovutlanadi. Buning uchun esa
solishtirilayotganda ob’yektlararo biror bir asos bo‘lishi lozim. Bu asosga
solishtirish birligi deyiladi. Aynan mana shunday tavsiflash asoslariga
kattalikning birligi deb nom berilgan.
Ko‘rilayotgan fizikaviy ob’yektning ixtiyoriy bir xossasining miqdor
tavsifi bo‘lib uning o‘lchami xizmat qiladi. O‘lcham bilan qiymat tushunchalarini
bir – biriga adashtirish kerak emas. Masalan, 100 g, 10
5
mg, 10
–
4
t – bir
o‘lchamni 3 xil ko‘rinishda ifodalanishi bo‘lib, odatda “massa o‘lchamining
qiymati” demasdan, “massasi (...) kg” deb gapiramiz. Demak kattalikning
qiymati deganda uning o‘lchamini muayyan sonli birliklarda ifodalanishini
tushunishimiz lozim.
Kafеdra mudiri - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

229
I. O’quv fanining dolzarbligi va oliy kasbiy ta’limdagi o’rni
O’lchov birliklarining yuzaga kelishi, O’zbekiston Respublikasining metrologik
ta’minotining asosiy vazifalari, o’lchashning turlari va uslublari, to’qimachilik va
yengil sanoat korxonalarida o’lchash asboblarining metrologik xususiyati,
standartlashtirishning turlari va bosqichlari, chigitli paxta, paxta tolasi,
to’qimachilik gazmollari, trikotaj mahsulotlari uchun ishlatiladigan uchun
ishlatiladigan standartlar, sertifikatlashtirishning meyoriy ta’minoti, mahsulot
ishlab chiqarish
va sifat sistemalari,
sertifikatlashtirish tashkilotlari,
sertifikatlashtirish
tashkilotlarini
akkreditlashtirish,
ekspert-auditorlar,
to’qimachilik mahsulotlari sifatini nazorat qilish va boshqarish bilan tanishtiradi.
«Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlashtirish asoslari» fani
umumkasbiy fanlar blogida keltirilgan. Dasturni amalga oshirish o’quv rejasida
rejalashtirilgan matematik va tabiiy (oliy matematika, fizika, nazariy mexanika),
umumkasbiy (mashina detallari; mashina va mexanizmlar nazariyasi; gidravlika,
elektr yuritma, elektr mashinalar; elektr apparatlar va avtomatlashtirish vositalari
va h.,k.) fanlaridan etarli bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlik talab etiladi.
Internet saytlari - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

228
Fanning ishchi o’quv dasturi o’quv dasturi, o’quv reja va ishchi o’quv rejaga
muvofiq ishlab chiqildi.
Tuzuvchilar:
A.T.Umirov - “Umumtexnika fanlari va texnologiya”
kafedrasi katta o‘qituvchisi
R.M.Haydarov - “Umumtexnika fanlari va texnologiya”
kafedrasi o‘qituvchisi
Taqrizchilar:
U.Ch.Eshqorayev - t.f.n.dotsent.,
Ermatov Sh. - Sanoat texnologiyasi kafedra katta o‘qituvchisi
Fanning ishchi o’quv dasturi «Umumtexnika fanlari va texnologiya»
kafedrasining 2018 yil “ ” avgustdagi 1-sonli yig’ilishida muxakamadan o’tgan
va fakul’tet Kengashida muhokama qilish uchun tavsiya etilgan.
Dasturning informatsion – metodik ta’minoti

226
Foydalaniladigan adabiyotlar rо‘yxati
Asosiy adabiyotlar
1.
Muxamedov B.E. Metrologiya, texnologik parametrlarni о‘lchash usullari
va asboblari. Darslik. Toshkent. «О‘qituvchi», 1991. -250 b.
2.
Ismatullayev P.R.va boshqalar. Metrologiya, standartlashtirish va
sertifikatlashtirish. Darslik. -T.: «О‘zbekiston», 2001. -360 b.
3.
Ismatullayev P.R. va boshqalar. “Metrologiya asoslari”. О‘quv qо‘llanma.
Toshkent, «Fan va texnologiya», 2012. -250 b.
4.
Ismatullayev P.R., Axmedov B.M., Matyakubova P.M., Xamrokulov
G‘.X., Turayev SH.A. Sifat menejmenti tizimi va uni sertifikatlashtirish.
Darslik. Toshkent, “Sano-standart”, 2014. – 330 b.
Qо‘shimcha adabiyotlar
1.
Abduvaliyev A.A., Latipov V.B., va boshq. “Standartlashtirish,
metrologiya, sertifikatlashtirish va sifat”. Darslik. -T.: «SMS ITI» 2008. -
300 b Ismatullayev P.R., Abdullayev A.X., Turg‘unboyev A.
О‘lchashlarning fan va turmushdagi tutgan о‘rni. О‘quv qо‘llanma. «Fan
va texnologiya», 2000. -155 b.
2.
Абдувалиев А.А., Авакян П.Г., Садыков А.Б., Умаров А.С., Хакимов
О.Ш. Основы обеспечения единства измерений. Книга 1. – Ташкент,
2005. -250 с.
3.
Абдувалиев А.А., Латипов В.Б. Стандартизация, метрология,
сертификация, качество. Учебник. -Т.: НИИСМС, «Фан ва
технологиялар марказининг босмахонаси», 2007. -276 б.
4.
Абдувалиев А.А и др. “Основы стандартизации, метрологии,
сертификации и управление качеством”, Тошкент. 2007. -255 с.
Kattalikning o‘lchami - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

38
Kattaliklarning
birliklarini
belgilash va
yozishda standartlar asosida
me’yorlangan tartib va qoidalar mavjud. Bu qoidalar va tartiblar O‘zDSt 8.012:2004
“O‘lchovlar birligini ta’minlash davlat tizimi. Kattaliklar birliklari”
nomli standartda
atroflicha yoritilgan.
1.
Birliklarni ifodalash uchun maxsus harflar yoki belgilardan foydalanish
mumkin – A, Vt, % va hokazolar.
Birlikni ifodalovchi harf to‘g‘ri shrift bilan yoziladi. Qisqartirish
To‘g‘ri:
100 kVt
100kVt
80 %
80%
20
0
С
20
0
С yoki 20
0
С
(Qatorning yuqorisida yoziladigan belgilar bundan mustasno)
25
0
20
0
4.
O‘nli kasr bilan son qiymati ifodalanganda:
To‘g‘ri:
Noto‘g‘ri
423,06 m
423 m, 06
5,758
0
yoki 5
0
45,48
5
0
, 758 yoki 5
0
45, 48
5
0
45
.
28,8
5
0
45
.
28
..
,8
5.
Qiymat oralig‘i ko‘rsatilayotganda
To‘g‘ri:
Noto‘g‘ri
(100,0
0,1) kg
100,0
0,1 kg
50 mm
1 mm
50
1 mm
6.
Jadvallarning grafalarida va qator boshlarida umumiy
tarzda birlik belgisini
berish mumkin.
7.
Formula bilan ifodalangan hollarda tushuntirish tarzida berish uchun:
To‘g‘ri:
Noto‘g‘ri
v
=
3,6 s/t
v
=
3,6 s/t km/с
bunda: v – tezlik, km/s
bunda: s – masofa, m,
s – masofa, m
t – vaqt, s
t – vaqt, s
8.
Belgilar ko‘paytma shaklida ko‘rsatilganda harfning o‘rta balandligida nuqta
qo‘yish mumkin
To‘g‘ri:
Noto‘g‘ri
N.m
Nm
Pa.s
Pas
9.
Kasrli ifodada birdan ortiq kasr chizig‘ini ishlatib bo‘lmaydi.
10.
Birlikni ifodalaganda:
To‘g‘ri:
Noto‘g‘ri
Vt/ (m s)
Vt/m s
80 km/soat
80 km/s – t
2.
soatiga 80 kilometr maqsadida nuqtadan foydalanishga ro‘xsat etilmaydi.
3.
Birlik belgisini kattalikning son qiymatidan keyin,
u bilan bir qatorda,
keyingisini o‘tkazmay ifodalanadi. Son qiymatining oxirgi raqami bilan belgini bir
probel oralig‘ida yoziladi.Soatiga 80 km
-rasm. Bel umurtqasi singanda bemor zambilda shunday yotadi

90-rasm. Bel umurtqasi singanda bemor zambilda shunday yotadi (a) va taxtaga shunday bog'lanadi (b).
91-rasm. C'hanoq suyaklari singanda bemorga «baqa» holatini berish.
tagiga buklangan kiyimi yoki yostiq qo'yib ko'tariladi. Oyoqlar yostiqdan tushib ketmasligi uchun ularni bir-biriga tasma bilan
bog'lanadi (91-rasm).
Oyoq suyaklari singanida bemor zambilda o'tirgan holatda
tashiladi.
Shok holatidagi bemorni yoki ko'p qon yo'qotgan bemorni yotqizib ko'tariladi.
Elektr quvvati urgan yoki yashin tushgan bemorni cxaqlancha yotqizib ko'tariladi.
JONLANTIRISH TADBIRLARI
Jonlantirish deb, odam tanasini o'lim oldi holatidan chiqarish uchun ishlatiladigan davolash-muhofaza tadbirlariga aytiladi. Ijobiy natijaga ega bo'lishda, shikastlanish odam tanasini biologik o'limga olib kelmagan bo'Iishi kerak. Biologik o'lim yurak va nafas faoliyatlari barham topgandan so'ng (klinik o'lim). 5-6 daqiqa o'tgach boshlanadi. chunki miya hujayralari 4-5 daqiqa mobaynida kislorod bilan ta'minlanmasa: nobud bo'ladi. oqibatda klinik o'limdan keyin biologik qazo kelib chiqadi.
Biologik o'limning oldini olish maqsadida. jonlantirish tadbirlari amalga oshiriladi: bemorga sun'iy nafas oldirilib. yuragi uqalanadi. arteriya qon tomiriga qon. uning o'rnini bosadigan biologik suyuqliklar va zarur bo'lgan dorilar yuboriladi.
Aholini kechiktirib bo'lmaydigan tibbiy yordam ko'rsatish usullariga o'rgatish muhim davlat ahamiyatiga ega. Mirshablar. o't o'chiruvchilar, harbiy xizmatchilar, temir yo'lchilar, yo'l qurilishi ishchilari, elektr mutaxassislari, transportchilar, ya'ni o'zi bajaradigan faoliyatiga ko'ra falokat vujudga kelishi mumkin bo'lgan joylarda. hududlarda bo'ladigan kimsalar bunday usullarni, ayniqsa yaxshi o'zlashtirgan bo'lishlari shart.
SHIKASTLANGAN ODAMGA SUN'IY NAFAS OLDIRISH
-
Bunday amallarga qo'l urishdan avval, shikastlangan odamning nafas yo'llarida begona narsalar yo'qligiga ishonch hosil qilish darkor. Bemor odamning burun. og'iz bo'shlig'i begona narsalardan. jumladan sun'iy tishdan ham tozalanadi.
-
Bemor badanini qisib turgan kiyim-kechaklari yechiladi.
-
O'pkalarga suv yig'ilgan bo'lsa, chiqariladi (92-rasm).
d
|
Takrorlash uchun savollar - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

39
6-MAVZU: SI XALQARO BIRLIKLAR TIZIMINING
RIVOJLANISHI
.
REJA:
1.
SI tizimining afzalikllari.
2.
Xalqaro birliklar tizimi (SI) ning hosilaviy birliklari
3.
Xalqaro birliklar tizimi birliklarini o‘nli karrali va ulushli birliklarining
nomlari va belgilarini hosil qilish qoidalari
1960 yili o‘lchov va og‘irliklarning X1 bosh
konferentsiyasi xalqaro
birliklar tizimini qabul qilgan bo‘lib, mamlakatimizda bu SI (SI – Systeme
International) xalqaro birliklar tizimi deb yuritiladi.
Keyingi bosh konferensiyalarda SI tizimiga bir qator o‘zgartirishlar
kiritilgan.
SI tizimi mamlakatimizda 1982 yildan boshlab
joriy etila boshlangan va
o‘ziga xos afzalliklarga ega (3.4 – rasm). 2004 yilda kattalik biliklariga oid O‘z
DSt 8.012:2004 (O‘zbekiston Respublikasining o‘lchashlar birliligani ta’minlash
davlat tizimi. Kattaliklar birliklari) standarti) qabul qilingan.
Xalqaro birliklar tizimining asosiy birliklari (O‘z DSt 8.012:2004) 1 –
jadvalda ketirilgan.
Dastlabki uchta asosiy birliklar – metr, kilogramm, sekunda (3.1 – jadval)
mexanik xususiyatiga ega bo‘lgan barcha birliklarni muvofiqlashtiradigan
hosilaviy
birliklarni, qolganlari , ya’ni
elektr toki kuchi, termodinamik harorat,
modda miqdori va yorug‘lik kuchi birliklari
mexanik birliklarga muvofiq
bo‘lmagan hosilaviy birliklarni to’zish imkoniyatini to‘g‘diradi:
amper
– elektr
va magnit kattaliklari,
kelvin
– termodinamik harorat,
kandela
– yorug‘lik va
mol
–
molekulyar fizika hamda kimyo sohalarida.
Laboratoriya ishlarini tashkil etish bо‘yicha kо‘rsatmalar

225
20.
О‘lchashlarning sifat mezonlari.
21.
Standartlashtirish davlat tizimi (SDT).
22.
Standartlarning turlari va toifalari.
23.
Standartlashtirish va metrologiya buyicha Davlat nazorati.
24.
Xalqaro ISO 9000 seriyasidagi standartlar bо‘yicha ishlarni tashkil etish.
25.
Mahsulot sifati va sifat boshqaruvi.
26.
Mahsulot haqidagi ma’lumotlarni standartlashtirish va kodlash.
27.
Ekspert-auditorlar.
28.
Sertifikatlashtirish sxemalari.
29.
Standartlarni ishlab chikish, tasdiklash va tadbik etish tartib-qoidalari.
30.
О‘zbekiston Respublikasida "Standartlashtirish xizmati".
31.
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti /ISO/.
32.
Metrologiya, standartlashtirish va masifatni boshkarishning qonuniy asoslari
-rasm. Bint bog'lamlar - O`zbekiston respublikasi sog`liqni saqlash vazirligi u. X. Xasanov fuqaro muhofazasi va tibbiy xizmati

59-rasm. Bint bog'lamlar: a -gir aylantirib bog 'lush; /> buklab bog'lash; bintni ochiq-ochiq
qilib bog 'lash; с hutsimon qilib bog'lash; f - boshoqsitnon qilib bog'lash; g - toshbaqasimon qilib bog'lash; h chcpes va qalpoqqa o'xshatib bog'lash; i - bir ko'zni va ikkala ko'zni bog'lash; 5-2893
Dezo bog'lami yelka, o'mrov suyaklari singanda qo'llaniladi. Bog'lam qo'yishda bemorga va bog'lam qo'yuvchiga qator talablar qo'yiladi:
-
bog'lam qo'yilayotgan bemorni yaxshi joylashtirish lozim: u o'tirishi yoki yotishi kerak;
-
bemor harakat qilmasligi lozim;
' 3) tananing bog'lam qo'yiladigan joyi tinch turib, mushaklar taranglashmasligi zarur, aks holda mushaklar bo'shashganida, bog'lam yechilib ketishi mumkin;
-
tananing bog'lam qo'yilgan qismi bog'langandan keyin, harakatlanishga qulay bo'lishi zarur;
-
bog'layotgan odam bemorga yo`zma-yo`z turib, uning holatini ko`zatib turishi maqsadga muvofiq.
Bint bog'lamining asosiy turlari: ommaviy shikastlanishlarda birlamchi bog'lam tariqasida shaxsiy bog'lov haltachasi keng qo'llaniladi. Paket tarkibiga 2 ta 15x15 sm steril paxta-dokali yostiqchalar qirqib, ular eni 9 sm li sterillangan bintga bog'lanadi. Yostiqchalardan biri qattiq mahkamlangan, ikkinchisi qo'zg'aluvchan bo'lib, uni kerakli joyga surish mumkin. Bog'lov vositasi oq qog'ozga o'ralgan bo'lib, rezinalangan qobig'i bor va chekkalari yelimlab qo'yilgan. Qog'ozning ichki tomoni sterillangan. Bint oxirini mahkamlash maqsadida, haltacha ichida to'g'nog'ich bor. Hozirgi paytda skochdan foydalanish mumkin.
Shaxsiy haltachadan foydalanish qoidalari:
1) rezinkali qobiqni yirtib, yechiladi;
63-rasm. Bo'yin, tomoq, ensa sohalariga qo'yiladigan butsimon. (krestsimon) bog'lam.
62-rasm. Bosh jarohatlanganida «чепес» shaklida qo'yiladigan bog'lam.
2) qog'oz (piyonka) qobiq ichidan to'g'nog'ich chiqarib olinib,
qobiq tashlab yuboriladi;
-
chap qo'l bilan bint uchidan ushlanib, ochiladi (bir o'rami);
-
o'ng qo'l bilan bint o'rami ushlanib. katta ochiladi;
-
yostiqchani rangli ip bilan tiqilgan joyidan ushlab, kerakli joyga suriladi (qo'yiladi);
-
yostiqchalar bintlanib, bint uchi to'g'nog'ich (yoki skoch) bilan mahkamlananib qo'yiladi.
Har xil shikastlarda - suyak singanida, chiqqanida, badan jarohatlanganida shu joyni qimirlamaydigan qilish maqsadida, qattiq bog'lam transport shinasi yoki shinobop - shina taxtakach o'rnida ishlatsa bo'ladigan buyumlardan foydalansa bo'ladi. Buni. immobilizatsiya deyiladi. Immobilizatsiya oqibatida shikastlangan sohada og'riq kamayadi, suyak singan bo'lsa, suyak parchalari o'rnidan qimirlamaydi va uning o'tkir uchlari atrofdagi to'qimalarni (qon tomir va nervlarni) shikastlamaydi. Bunday bemorni ko'chirish masalasi osongina hal qilinadi. Transport shinalari.
Ular qattiq bog'lamlar bo'lib, Kramer, Filbir, Beller, Ko`zminskiy, Diterixs shinalari ko'proq ishlatiladi. Kerakli paytda shinaiar bo'Imay qolsa, bemorning singan suyaklarini immobilizatsiya qilish uchun qo'l
|
Qiyа dеvоrli ustun - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 77/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxQiyа dеvоrli ustun – jismigа kо‘рrik о‘qigа burchаk оstidа роydеvоrgа tаyаngаn, о‘zgаruvchаn bаlаndlikli ikkitа dеvоrlаr tutаshаdigаn ustun.
Qiyа kо‘рrik – оrаliq qurilmаlаrining bо‘ylаmа о‘qi tаyаnchlаrning о‘qigа реrреndikulyаr bо‘lmаgаn kо‘рrik.
Qiyа sinch – fеrmа, sinch vа bоshqа еlеmеntlаri ikkitа tugunini bоg‘lаydigаn qurilish еlеmеnti. Qiyа sinch ichki kоntur diаgоnаli bо‘yichа jоylаshgаn bо‘lаdi vа kоnstruksiyаning bikrligini tа’minlаydi. Qiyа sinch – kо‘рrik fеrmа раnjаrаli оrаliq qurilmаsi yоki tаyаnchini qiyа еlеmеnti.
Qiyаlik – gоrizоntаl chiziqqа nisbаtаn qiyаlikkа еgа bо‘lgаn tеmir yо‘l bо‘ylаmа рrоfilining еlеmеnti. Раst nuqtаdаn yuqоri nuqtаgа hаrаkаtlаnаdigаn роеzd uchun kо‘tаrilish qiyаligi, tеskаrisi еsа tushish qiyаligi dеb nоmlаnаdi.
Qоbiqli qоziq – kаttа diаmеtrli kаvаk, ichi bо‘sh silindr shаklidаgi qоzik bо‘lib, gruntgа vibrоtitrаtib chо‘ktirilаdi.
Qоvurg‘аli kо‘рrik – оrаliq qurilmаsi tаvrli vа qо‘shtаvrli tо‘sinlаrdаn tuzilgаn kо‘рrik.
Qоvurg‘аli оrаliq qurilmа – tо‘g‘ri burchаkli, tаvr yоki qо‘shtаvr qirqimli tо‘sinlаrdаn tuzilgаn tеmirbеtоn оrаliq qurilmа.
Qоziq – tirgаk – bu shundаy qоziqki, uning yuk kо‘tаrish qоbiliyаti uchigа nisbаtаn tuрrоqqа qаrshilik kо‘rsаtа оlish qоbiliyаti bilаn аniqlаnаdi.
Qоziqlаr – binо vа inshооtlаrning роydеvоrigа «о‘zаk» hоlаtidа chuqurlаshtirilib qоqilаdigаn yоg‘оch, mеtаlll yоki tеmirbеtоnli “stеrjеnlаr”. Qоziqlаr yuklаrni роydеvоrdаn zich zаmingа uzаtаdilаr.
Qоziqli rоstvеrk – zаmindаgi qоziqli tаyаnch роydеvоri.
Turlаri: bаlаnd – аgаr роydеvоr tаgi grunt tеkisligidаn qаndаydir bаlаndlikdа jоylаshgаn bо‘lsа, раst – аgаr роydеvоr tаgi grunt bilаn tutаshgаndа. Qоziqli rоstvеrk zаmingа yuklаrni tаqsimlаydi.
Qоziqli tаyаnch –bir yоki ikki qаtоrli qоziqlаrdаn tuzilgаn, ustki qismi sаrrоv bilаn birlаshgаn tаyаnch.
Qоziqli ustun – nаsаdkа yоki shkаf dеvоri vа qаytаrmа qаnоtlаri bilаn nаsаdkа qоziqlаrgа tаyаnаdigаn ustun.
|
| |
Kattalik birliklarini va o‘lchamlarni belgilash va yozish qoidalari

46
kuchlanganligi
Komponentning molyar
konsentratsiyasi
L
-3
N
mol taqsimmetrning kubi
mol/m
3
Ravshanlik
L
-2
J
kandela taqsimmetrning
kvadrati
cd/m
2
SI ning maxsus nomiga va belgilanishiga ega bo‘lgan hosilaviy birliklari 3-
jadvalda ko‘rsatilgan.
SIning elektr va magnit kattaliklarining
birliklarini elektromagnit
maydonitenglamalariniratsionallashtirilganshakligamuvofiq
hosil
qilish
lozim.Butenglamalargavakuumningmagnitdoimiyligiμ
0
kiradi. Unianiq qiymati
4π
10
-7
H/m yoki12,566 370 614...-10
-7
H/m (aniq).
O‘lchovlar vatarozilar XVII Boshkonfernsiyasining- O‘TBK (1983 y.)
qarorlariga muvofiq uzunlik birligi - metrni yangi ta’rifi bo‘yicha,
tekis
elektromagnit to‘lqinlarining vakuumda tarqalish tezligini qiymati s
0
-
299792458 m/s (aniq) ga teng deb qabul qilingan.
Bu tenglamaga shuningdek qiymati 8,854187817 10
-12
F/m teng deb qabul
qilingan vakuumning elektrik doimiyligi ε
0
kiradi.
Elektr birliklari o‘lchamlarining anikligini Djozefson effekti va Xoll kvant
effekti asosida oshirish maqsadida O‘lchovlar va
tarozilar xalqaro komiteti
(O‘TXK) tomonidan 1990 yil 1 yanvaridan boshlab Djozefson konstantasining
shartli qiymati K
j-90
= 4,83579
10
14
Hz/V (aniq) [O‘TXK 1 - tavsiyasi, 1988 y] va
Klitsing konstantasini
shartli qiymati R
k-90
= 25812,807 Ω (aniq) [O‘TXK, 2-
tavsiyasi, 1988 y] deb kiritildi.
Izoh - O‘TXK ning 1 va 2 tavsiyalari elektr yurituvchi kuch birligi volt va
elektr qarshilik birligi – Om ta’rifi Xalqaro birliklar tizimida qayta ko‘rib
chiqilgan degan ma’noni bildirmaydi.
Yо‘l роyi - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 76/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docx Yо‘l роyi – аvtоmоbil yо‘li qорlаmаsi yоki tеmir yо‘l ustki qurilmаsigа аsоs bо‘lib хizmаt qilаdigаn muhаndislik gruntli inshооtlаr mаjmuаsi, u yо‘l qорlаmаsidаn, bаllаst, shраl, rеls vа trаnsроrt vоsitаlаridаn tushаyоtgаn yukni qаbul qilish vа оstki qismdа yоtgаn tаbiiy gruntgа tеkis tаqsimlаsh uchun хizmаt qilаdi. Tuрrоq роlоtnоsi – yо‘lning аsоsiy еlеmеntlаridаn biri hisоblаnаdi, uning hоlаtigа tеmir yо‘l izi vа аvtоmоbil yо‘l qорlаmаsining ishgа yаrоqliligi bоg‘liq bо‘lаdi.
Yо‘lо‘tkаzgich – аvtоmоbil, tеmir yо‘l yоki kо‘chа ustidаn о‘tgаn kо‘рrik inshооti. Trаnsроrt kоmmunikаtsiyаlаri kеsib о‘tаdigаn jоylаrdа hаrаkаtni uzluksiz tаshkil qilish uchun хizmаt qilаdigаn kо‘рrik, еstаkаdа о‘хshаtmаsi.
Qаbul qiluv sinоvlаri – tugаllаngаn inshооtlаrni fоydаlаnishgа tорshirish vа qurilish jаrаyоnidаgi оrаliq qаbul qiluvlаrdа оb’еktning аhvоli hаmdа uning ishlаsh qоbiliyаti kо‘rsаtkichlаrining lоyihаviy vа mе’yоriy tаlаblаrgа mоsligini tеkshirish.
Qаyir tаyаnchi – kо‘рrikning qаyir qismidа, yа’ni, о‘rtаchа suv sаthidаn tаshqаridа jоylаshgаn tаyаnch.
Qаytаrgich – yоmg‘ir suvini qоchirish uchun mо‘ljаllаngаn dеrаzа kоnstruksiyаsi еlеmеnti.
Qаtnоv qismi – kо‘рrikdа trаnsроrt vоsitаlаri yurishi uchun mо‘ljаllаngаn, hаrаkаtlаnish qismi tаsmаlаri yig‘indisigа tеng bо‘lgаn tаsmа еni.
Qаtnоv qismi ustidаn (оstidаn, о‘rtаsidаn) jоylаshgаn kо‘рrik – оrаliq qurilmаsi qаtnоv qismi ustidаn (оstidаn, о‘rtаsidаn) qаrаng.
Qаtnоv qismining рlitаsi – bеvоsitа trаnsроrt vоsitаsi, рiyоdаlаr vа kо‘рrik роlоtnоsi еlеmеntlаridаn tushаdigаn yukni qаbul qilаdigаn оrаliq qurilmаning tеmirbеtоnli, ро‘lаtli yоki yоg‘оchli еlеmеntlаri.
Qisqа muddаtli tа’sir qiluvchi vаqtinchа yuklаr – ulаrgа dаstgоhlаrni tа’mirlаsh hаmdа ulаrgа hizmаt qilish zоnаlаridаgi оdаmlаr, dеtаllаr, mаtеriаllаr vа jihоzlаrning оg‘irligi, trаnsроrt, qоr vа shаmоl yuklаrining mа’lum qismlаri, shuningdеk hаrоrаt-iqlimiy tа’sirlаr kirаdi.
|
| |
Optimal o ich a m d a g i undan sifati yaxshi non olinadi. B u donda-

|
Optimal o ich a m d a g i undan sifati yaxshi non olinadi. B u donda-Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.Optimal o ich a m d a g i undan sifati yaxshi non olinadi. B u donda-
gi kleykovinaning miqdori va sifatiga k o ‘ra belgilanadi. K leykovi-
na qanchalik kuchli b o is a , un shunchalik ko'p maydalanishi kerak.
N o v voy lik uchun oich am lari bir xil b o ig a n undan foydalangan
m a’qul.
Rnevm oseparatatsiyalash yordam ida un zarrachalarini o ic h a m -
lariga qarab ajratish shuni ko'rsatdiki, kichik o ic h a m li fraksiyalar
oqsilga boy, yuqori kullikga, qand va gaz hosil qilish qobiliyatiga
ega ekan. Bunday unda kleykovinaning miqdori k o ‘p va c h o ‘ziluv-
chanligi past b o ia d i. Unning katta zarrachali fraksiyasi tarkibida
oqsil miqdori ancha kam.
Shunday qilib, un zarrachalarini pnevm oseparatsiyalab, birgi-
na b ug‘doy donining o ‘zidan unli qandolat mahsulotlari, keks va
pechenelar uchun oqsili kam un ham, oddiy un kuchini oshirish
uchun ishlatiladigan oqsilga boy un ham olish mumkin.
Nam unaviy pishirish - bug‘doy unining n ovvoylik xossalarini
bevosita baholash usuli. B u g ‘doy unining n ovvoylik xossalarini
baholash uchun unning kuchi, gaz hosil qilish qobiliyati v a rangini
aniqlashdan tashqari yana shu undan non namunasini pishirish usul-
idan ham foydalaniladi.
Tegirmonlar va non ishlab chiqarish korxonalarining laboratori-
yalarida tekshirilayotgan un miqdoridan nam unaviy tekshiruv
163
pishirishi bajarilib, namuna tayyorlanadi. U n xususiyatlari to ‘g ‘ri-
sida non namunasining sifati - hajmi, shakli, qobig‘ining rangi,
m a g‘zining rangi, g ‘ovakligi, elastikligi, ta ’mi va hidi b o ‘yicha
xulosa chiqariladi. 0 ‘z navbatida nonning bu k o ‘rsatgichlari unning
|
| |
kg
un oyna ustiga 5 
mm

q
—
tortilgan un,
g
hisobida;
„
x - xom kleykovina miqdori, % hisobida.
Kleykovinaning sifatini unning cho‘ziluvchanligiga qarab
aniqlash uchun kraxmaldan yuvib olingan 5
g
kleykovina 30°C
haroratli suv quyilgan stakanga solinadi, keyin stakan termostatga
yoxud xuddi o ‘sha xaroratdagi suv solingan idishga qo‘yiladi. Bir
soat o‘tgach, etilgan kleykovina 7-13
sm
uzunlikda arqon qilib
cho‘ziladi. Arqonning har ikki tomonidan uch barmoq bilan ushlab
turib, chizg‘ich ustida qayta-qayta cho‘ziladi. Arqon shaklli xamir
qanday uzunlikda uzilishiga e ’tibor beriladi. Kleykovina qancha
ko ‘p cho‘zilsa, u shunchalik kuchsiz boiadi.
Oliy va 1-navli bug‘doy uni kleykovinasi 1 soat etiltirilgandan
keyin cho‘zilganda uzunligi 45
sm
dan, 3 soat yetiltirilganda 70 
sm

Tekshiriladigan mahsulot texnik-kimyoviy tarozida 0,01
g
aniqlikkacha oichanadi.
Q og‘oz xaltalarga solib oldindan tayyorlab quyilgan va shu
asbobda quritilgan yarim tayyor mahsulotning nami qochiriladi.
Qog‘oz xaltachalar tayyorlash uchun rotator tipidagi sal yelimlangan
qog‘ozdan yoki gazeta qog‘ozidan foydalaniladi.
Namlik o ‘lchash jihozida ishlaganda oldindan tayyorlab
qo'yilgan 20-14
sm
oicham li qog‘oz taxtalarni avval o ‘rtasidan
taxlanadi, keyin xaltacha yasab, chetlari taxminan 1,5