-chizma. Marketing bo’limida inegratsiya qilingan mahsulotni boshqarish

5-chizma. Marketing bo’limida inegratsiya qilingan mahsulotni boshqarish
Marketing bo’limi
Bozorni tadqiq
qilish
Mahsulot
Bahoni
shakllantirish
Reklama
Marketing bo’limi
Mahsulot-
menejment
Bozorni tadqiq
qilish
O’tqazuv
Reklama
A Mahsulot
B Mahsulot
49
Bunday tuzilma divizionli deb ataladi. Qoidaga ko’ra, u korxonani vazifalar
bo’yicha emas, balki ob’ektlar bo’yicha tashkil qilishni ko’zda tutadi, buning ustiga
ob’ektlar sifatida mahsulotlar, mijozlar, bozorlar va hakazo. harakat qilish mumkin.
Bundan tashqari marketingni tashkil qilish mijozlar, grafik alomatlar bo’yicha
ham ko’riladi.
6-chizma. Mahsulotlar turi bo’yicha tarkiblashtirilgan marketing tizimini
tashkil qilish
Firmalar marketing xizmati tuzilmasining eng qulay mo’ljalini tanlashga
harakat qilib, marketing xizmatini segmentli mo’ljallashga murojaat qiladilar,
marketing tuzilishining segmentli mo’ljallanishi shundan iboratki, marketingning
har bir bo’limi bo’lajak xaridorlarning belgilangan segmentlari bilan, bu segment
qanday geografik bozorda bo’lishidan qat’iy nazar, ishlash uchun javob beradi.
Bunday mo’ljallash bajarish bo’yicha ancha murakkab bo’lib, ammo
marketing bo’limlari va xizmatlarini samarali muvofiqlashtirishni ta’minlaydi.
Xorijiy tajriba shuni ko’rsatadiki, bunday mo’ljallanishni tashkil qilishning
murakkabligi hammadan avval universallashtirish talab qilinadigan alohida tovarlar
Marketing bo’limi
A mahsulot
guruhi bo’yicha
boshqarish
Bozorni tadqiq qilish
Reklama
O’tqazuv
V mahsulot
guruhi bo’yicha
boshqarish
Bozorni tadqiq qilish
Reklama
O’tqazuv
S mahsulot
guruhi bo’yicha
boshqarish
Bozorni tadqiq qilish
Reklama
O’tqazuv
50
bo’yicha xodimlarni ixtisoslashishi bilan bog’liq, bu esa shunday mutaxassislarni
tanlashni murakkablashtiradi.
Marketing xizmati takomillashtirilishining mo’ljalini tanlashdan qat’iy nazar,
u quyidagi belgilangan talablarga javob berishi kerak:
Alohida bo’linmalarning huquqlari, majburiyatlari, huquq doiralarining tartibga
solinishini ta’minlovchi tezkorlik, uyushqoqlik, muntazamlik, moslashuv,
hamda ularni firmaning uzoq muddatli strategiyasiga mosligi.
Tuzilmaning nisbatan soddaligi boshqaruv, muvofiqlashtiruvchi va markaziy
xizmatlar darajasi miqdorining o’zgarishi hisobiga boshqaruv tizimi
uyushqoqligining o’zgarishi hisobiga boshqaruv tizimining butunlik va
muntazamligini ta’minlaydi.
Marketing xizmati ko’lamlarini samaradorlik darajasi va tovarlarni sotish
hajmiga mos kelishi. O’zbekiston Respublikasi korxonalari uchun, ularga
marketing tashqi bozorga chiqishda eng katta darajada zarur, eksport va import
sotuvlarga hajmini hisobga olish muhimdir.
Tuzilmani tovar aylanmasilar va xizmatlar navlari o’ziga xosligining mos
kelishi. Firma, korxona, assotsiatsiya tarkibida tovar tamoyili ko’rilgan
bo’lishini, kompleks bozor siyosati masalalarini hal qilish esa xo’jalik
mustaqilligi berilgan alohida tezkor bo’linma doirasida to’plangan bo’lishi
kerakligini bildiradi.
Tashkiliy tuzilmani sotish bozorlari soni va hajmiga mos kelishi, hammadan
avval, tashkiliy tuzilmani bozorni segmentlarga bo’lishni guruhlashuvi,
iste’molchilarning alohida guruhlariga darajalangan yondashishni qo’llash,
ularga eng yaxshi xizmat ko’rsatishga yo’naltirilganligini ko’zda tutadi.
Ixtisoslashgan bo’linmada rahbarlikning eng yuqori darajasida strategik
boshqaruvning markazlashuvi eng yuqori boshqaruv xodimlarini strategik
masalalarini hal qilishda faol ishtirok etish imkoniyatlarini nazarda tutadi.
Mamlakatimiz tajribasi va O’zbekiston Respublikasi bozor munosabatlarini
rivojlanishi darajasini o’rganish aktsiyador jamiyatlar va assotsiatsiyalarda
marketingning rivojlanishi va uni boshqaruv faoliyatida qo’llash darajasiga muvofiq
marketingni tashkiliy tuzilmalari bosqichma bosqich tashkiliy qilinishi kerakligini
51
ko’rsatdi.
Birinchi bosqichda tijorat, bozor holati va baholar kabi bo’linmalar kiritilishi
kerak. Ikkinchi bosqichda boshqaruv xizmatlari tizimida yuqori rahbarlikka
bo’ysunadigan marketing bo’yicha alohida segment tashkil etilishi kerak.
Bunday bo’limning ixtiyorida quyidagi masalalar bo’lishi kerak:
reklama va sotishni rag’batlantirish;
bozorlar holati va bahoni prognozlash;
kompleks bozor tadqiqotlari;
integratsiyalashgan marketing siyosatini ishlab chiqish.
Uchinchi bosqichda marketing bo’limi quyidagi sektorlarni o’z ichiga oladi:
kompleks bozor tadqiqotlarini;
marketing rejalashtirishini;
sotishni;
navlar va sifatni rejalashtirishni;
sotishni rag’batlantirish reklamalari va hakazo.
Respublikada
korxonalar,
assotsiatsiyalarda
Marketing
xizmatini
takomillashtirish marketingga tayangan boshqaruv tizimini yaratishga imkon beradi.
Korxona rahbarlarining zamonaviy menejment, marketing, biznes
strategiyalarining asoslarini yaxshi bilishlari, korxona balansini o’qiy va tahlil qila
olishlari, xo’jalik faoliyatininig me’yoriy-huquqiy asosini yaxshi bilishlari juda
zarurdir. Bu narsa esa o’z navbatida yuqorida ko’rsatilgan bozor ishtirokchilari bilan
samarali va mahsuldor ish olib borishga, paydo bo’lgan masalalarni va ishlab
chiqarishni rivojlantirish vazifalarini tez va omilkor hal qilishga yordam beradi.
Faol marketingdan foydalanishga ko’pchilik hollarda mutaxassislar ham,
boshqaruvchilar ham juda qisqa va yuzaki yondashadilar. Ko’pchilik mutaxassislar
faol marketingdan foydalanish deganda ishlab chiqaruvchi bilan savdo firmasi
o’rtasida, savdo firmasi bilan yakuniy iste’molchi o’rtasida bo’ladigan munosabatni,
ularning tashkil etuvchilarini tushunishadi. Bunda tovar ishlab chiqaruvchilarning
sotish bilan shug’ullanuvchi tashkiliy strukturasi nazardan chetda qoladi.
Faol marketingdan foydalanishga keng qamrovli qaraydigan bo’lsak, unga
firmaning sotadigan (ishlab chiqaradigan) tovarlari, xodimlari, ishlab chiqarish yoki
52
tovarlarni saqlash, qayta ishlash joyi, tovar va xizmatlarning baholari kabilar kiradi.
Faol marketingdan foydalanish elementlarini nafaqat tanlash kerak, shuningdek
tovar yetkazib beruvchilar bilan bo’ladigan munosabatlarni, tovar va uning bahosini
boshqarish zarur. Xodimlar doimiy ravishda tayyorgarlikdan o’tib turishlari kerak.
Xodimlar o’z vaqtida kerakli axborot bilan ta’minlanishi va xizmatga yarasha
rag’batlanib turilishi kerak. Uning faoliyati doimiy ravishda boshqarilib, nazorat
qilib borilishi kerak.
Firmaning faol marketingdan foydalanishni rejalashtirish va amalga oshirish
quyidagi bosqichlarni o’z ichiga oladi:
Tovarlarni yetkazib beruvchi vositachi tovarning sotish hajmini va bozorga
to’siqsiz harakatlanishi darajasini tahlil qilishi lozim;
U faoliyatga ta’sir etuvchi turli xil omillarni aniqlab olishi kerak;
U har bir sotish tarmoqlarining vakillarini tanlashi lozim;
Baho siyosatini ishlab chiqishi lozim;
Jamoatchilik bilan aloqa o’rnatishning (PR) samarali yo’llarini aniqlashi
lozim.
Amal qilayotgan marketing faoliyatiga asoslanish tabiiyki osonroq, yangisini
yaratishdan ko’ra rahbarning ongida amal qilib kelayotgan tarkib, reja eng to’g’ri
degan fikr paydo bo’ladi. Yangi faol marketingdan foydalanishni amalda
qo’llayotganda bosqichma-bosqich va ehtiyot bo’lgan holda harakatlanish talab
etiladi.
Faol marketingdan foydalanishni ishlab chiqish quyidagilardan kelib chiqqan
holda amalga oshiriladi:
aniq bir bozorning xarakteri;
tovarlarning alohida xususiyatlari;
firmaning faoliyati va imkoniyatlari;
Agar ishlab chiqaruvchi firma o’zining hududida bozorini kengaytirishni
xohlasa va umummilliy miqyosdagi ta’minotchi bo’lishni xohlasa u eng samarali
sotuv kanalini tanlashi zarur.
Ishlab chiqaruvchi sotish tarmoqlarini to’g’ri tanlangandan so’ngra ularni
boshqarishi va qo’llab-quvvatlashi zarur. Tashqi sotish tarmoqlarini boshqarish
53
sezilarli qiyinchiliklar bilan kechadi.
Agar firma sotish agentlari yoki ulgurji firmalar xizmatidan tanlov asosida
foydalanadigan bo’lsa, ular o’rtasidagi munosabat uzoq muddatga davom etishi
mumkin. Bunda munosabatlar yozma shakldagi shartnomalarda o’z ifodasini topadi.
Har yili imzolanadigan shartnomalardagi noqulayliklarni tomonlar o’zaro kelishgan
holda ma’lum muddatga tomonlarning huquq va majburiyatlarini kelishgan holda
bartaraf etishlari mumkin.
Sanoat tovarlari yetkazib beruvchi o’z vositachilarini majburan u bilan
munosabatda bo’lishga intilmaydi, balki teng xuquqli munosabatda bo’lishni ma’qul
ko’rishadi. Bu xaridorlar tovar markalariga kam bog’langanligi yoki markaning
umuman bo’lmagan hollarida o’rinli.
Tomonlarning huquq va majburiyatlari aniq ko’rsatilgan shartnomalar
imzolangandagina samarali hamkorlik yuzaga kelishi mumkin.
Sotish tarmoqlarini tashkil etishda yetkazib beruvchi o’z vositachilari
manfaatlarini himoyalashni ham kelishib oladi. Agarda ma’lum vositachilar aniq bir
hududda firma tovarlari bilan savdo qilsa, shu hududdagi boshqa vositachilarga
firma bu tovarini sotmasligi mumkin.
Yetkazib beruvchi bozordagi yagona vositachi bilan hamkorlik qilgan holda
unga tovarni sotishni mutloq xuquqini beradi. Yoki tovarlarini bir qancha
vositachilar xizmatidan har bir bozorda foydalanishi mumkin. Ikkinchi holatda
vositachilar o’rtasida raqobat muhiti yuzaga keladi.
Ko’pchilik sanoat tovarlari ishlab chiqaruvchilar vositachilar bilan
omborlarda saqlanadigan zahiralarning minimal miqdorini belgilash haqida o’zaro
kelishishadi. Vositachilarning asosiy qismi regionlardan o’zining bazalarini tashkil
etishning afzalliklarini bilishadi. Chunki bundan katta va tezda talab etiladigan
buyurtmalarni bajarishda foydalaniladi.
Vositachi xizmatlaridan foydalangan holda tovar yetkazib beruvchi tovarni
sifatli qadoqlash yo’li bilan raqobatbardoshliligini oshiradi. Bunday qadoqlash
tovarni siljitganda va qayta ishlaganda yoxud omborlarda saqlaganda ham tovarga
zarar etmaydi, ham ixchamroq joyni egallaydi. Tovar qadoqlanganda undagi yozuv
aniq, oddiy va ko’zga tashlanadigan yashikdagi tovar birligi soni alohida ahamiyatga
54
ega. Agar yashikda ko’p tovar birligi bo’lsa, ishlab chiqaruvchi katta chegirmalar
berish imkoniga ega bo’lmaydi. Shuningdek tovarni qayta ishlash xarajatlari ortib
ketadi.
Faol marketingdan foydalanish samaradorligi deganda, avvalo potentsial
bozorni mumkin darajada qisqa vaqtda (chunki bozor, undagi guruhlar doimo
o’zgarishdadir) maqsadga muvofiq holda egallab olish, ham sotuvchi uchun, ham
xaridor uchun maqbul baholarni shakllantirish, ularning bozor talablariga hamda
korxonalar manfaatlariga moslashuvchanligini ta’minlash tushunilishi lozim.
Faol marketingdan foydalanish samaradorligini xuddi shu usulda
aniqlashning amalda iloji yo’q. Ishlab chiqarishni rivojlantirish, uning iqtisodiy
potentsialidan oqilona foydalanishning asosiy maqsadi- iste’molchilarning moddiy
va ma’naviy ehtiyojlarini to’laroq qondirishga qaratilgandir.
Ishlab chiqarish imkoniyatlaridan foydalanish, samaradorlik umumlashgan
ko’rsatkichini aniqlash uchun quyidagi asosiy talablardan kelib chiqishi kerak: uning
tarmoqni faoliyat ko’rsatkichining asosiy maqsadi bilan bevosita aloqasi, xarajat va
natijalarni to’laroq hisobga olish, miqdoriy aniqlanganlik, amaliy hisob-kitoblar
uchun statistik axborotning mavjudligi.
Ijtimoiy-iqtisodiy nuqtai nazardan, ishlab chiqarishning pirovard maqsadi-
kuchli raqobat sharoitida xaridorlar talabini maksimal qondirishdir.
Iste’molchining tovarlarga bo’lgan ehtiyojini qondirilish darajasi tovar
aylanishida o’z ifodasini topadi. Tovar aylanishi ijtimoiy ishlab chiqarish amal
qilishining ko’rsatkichlaridan biri bo’lib, tovarlarni iste’mol sohasigacha bo’lgan
oxirgi harakatini ifodalaydi. Shuning bilan bir qatorda, bu ko’rsatkich bir qator
kamchiliklarga ega. Uning kattaligiga, tovarlarga bo’lgan baho darajasi va
assortiment ta’sir etadi. Buni tahlil etishda e’tiborga olish zarur.
Ishlab chiqarishda samaradorlikni ta’minlashda mehnat unumdorligining
oshib borishi muhim ahamiyatga ega. Ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda
mehnat unumdorligining o’sish sur’atlari xodimlar soni, tovar aylanishi va o’rtacha
ish haqi o’sishi sur’atlaridan yuqori bo’lishi lozim. Faqat shu sharoitdagina ishlab
chiqarishning jadal rivojlanishi ta’minlanadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning samaradorligini oshirish
55
yo’llarida biri, bozor iqtisodiyotiga mos keladigan ko’rsatkichlar tizimini ishlab
chiqishdan iboratdir.
Ishlab chiqarishda bozor tizimlarining shakllanishi, nodavlat sektorining
vujudga kelishi, tadbirkorlikni marketing asosida rivojlantirish masalalarini o’rganib
chiqib, faoliyatning natijalarini milliy ko’lamda ko’rib chiqish mumkin.
Korxonalar o’z faoliyatini samarali olib borishga intilib va tobora uzoq
muddat uchun oldindan strategik rejalashtirish usulidan foydalanishadi. Bozordagi
o’zgarishlar va fan-texnika taraqqiyoti yo’nalishlarini tahlil qilish asosida,
korxonalarning strategiyasini ishlab chiqish uchun negiz bo’ladigan umumiy
maqsadlar belgilab olinadi.
Bozor iqtisodiyotini rivojlantirishning asoslaridan biri bo’lgan raqobat
mexanizmining to’liq ishlashi uchun hamda iste’molchini ma’lum darajada ijtimoiy
himoyalash maqsadida davlat boshqa sohalar kabi ishlab chiqarishda ham
monopolizmga qarshi chora-tadbirlarni amalga oshiradi. Monopolizmga qarshi
chora-tadbirlar ishlab chiqarishda raqobatni va tadbirkorlikni rivojlantirish asosida
bozor munosabatlarini shakllanishiga ko’maklashadi.
Korxonalarning samarali ishlashida davlat tomonidan moliya va kredit
munosabatlarini tartibga solish choralari ham muhim rol o’ynaydi.
Faol marketingdan foydalanish, korxonalar yutuqlarining hal qiluvchi
omillari va ularning kutilmagan tasodiflarini hisobga olgan holda imkoniyat
istiqbollarini aniqlash borasida, faoliyatning strategik tadqiqoti o’tkaziladi,
marketing strategiyasi va uni amalga oshirish shakllari ishlab chiqiladi.
Korxonalarning tijorat faoliyati doimo o’zgarishlarga uchrab turadi. Bu
o’zgarishlar texnologik taraqqiyot natijasida yoki iste’molchilar turmush tarzining
o’zgarishi natijasida amalga oshadi. Biroq zamonaviy jamiyatda insonlarning
ehtiyojlari turli-tuman bo’lib, savdoning turli shakllarini amal qilishiga imkon beradi
va ularda tanlov erkinligi imkoniyati saqlanib koladi. Xuddi shu xaridorlarning
tanlov erkinligi ishlab chiqarishning turli xil shakllarini yashab qolishiga sabab
bo’ladi. Shunday qilib, shuni ta’kidlash mumkinki, ishlab chiqarishning hech bir
shakli boshqa shakllar orasida ustunlikka ega emas. Keyingi yillarda ko’plab chet el
korxonalar turli xil savdo shakllarini qo’llashmoqda va muvaffaqiyatga erishmoqda.
56
“O’zbekoziqovqatxolding» xolding kompaniyasida faol marketingdan
foydalanish avvalo yuqori darajaga ega bo’lgan savdo tarmog’ini shakllantirishni,
uyushma faoliyatini yaxshilash bilan bog’liq hukumat qarorlarini, Prezident
Farmonlarini jadal amalga oshirishni, moliyaviy muassasalar, aloqa va transport
korxonalari bilan aloqalarni bozor iqtisodiyoti talablari asosida faol olib borishni,
iste’molchilarga xizmat ko’rsatishni yuksaltirish va raqobatbardoshlikni oshirish
maqsadida o’z ichki imkoniyatlarini (ishlab chiqarish yangi texnologiyalari,
transport, aloqa vositalari va h.k.) rivojlantirishni ko’zda tutadi.
Xo’jalik faoliyati va biznesning samaradorligi keng va qamrovli jihatlar
bo’yicha baholanadi. Dastlabki holda samaradorlik iste’molchilar ehtiyojlarini
qondirish darajasi sifatida, ikkinchi holda korxona elementlarini yoki ayrim quyi
tizimlarini tavsiflovchi xususiy ko’rsatkichlar tizimi sifatida aniqlanadi.
Marketing tizimi ishining sifati va samaradorligi, xususan faol marketingdan
foydalanishni ishlab chiqishning samaradorligi uslubiy ishlanmalarning ilmiyligi,
miqdoriy, miqdoriy-sifat va sifat baholashning ob’ektivligi, baholashning oqilona
tizimini yaratish, tadbiq etish hamda uni boshqarish, marketing tizimini tashkil etish
darajasi va bu tizimni takomillashtirish bo’yicha rezervlardan foydalanish orqali
ta’minlanadi.
|