Reja: Issiqlik elektr markazining ishlash prinsipi

Issiqlik elektr markazlari (iem)
ISSIQLIK ELEKTR MARKAZLARI (IEM).
REJA:
1. Issiqlik elektr markazining ishlash prinsipi.
2. IEMlarda gaz-turbina qurilmalarining o‘rni.
3. IEMda bug‘-gaz qurilmalarining vazifalari.
4. O‘zbekistonda mavjud IEMlar.
5. Nazorat savollari.
1. Issiqlik elektr markazining ishlash prinsipi
IEMlarda elektr energiyasi ishlab chiqarish katta issiqlik yo‘qotishlar hisobiga sodir bo‘ladi. Ayni vaqtda to‘qimachilik, kimyo, oziq-ovqat, metallurgiya kabi bir qancha sanoat korxonalariga, texnologik jarayonlar uchun issiqlik kerak. Turar joy binolarini isitish uchun issiq suv katta miqdorlarda zarur (47-rasm).
1-rasm. Issiqlik elektr markazining ishlash prinsipi
Issiqlik iste’molini korxona misolida ko‘rishimiz mumkin, masalan avtomobil zavodida barcha issiqlik iste’molini 3/4 qismi isitish, havoni maromlash va maishiy ehtiyojlari uchun va 1/4 qismi esa ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sarf bo‘ladi. Buning aksi, kimyo sanoatining azot ishlab chiqarishda iste’moldagi issiqlikning 3/4 qismi ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun sarf bo‘ladi.
Issiqlikka bo‘lgan ehtiyojlarni qoplash uchun kichik qozonlar qurish, iqtisodiy jihatdan to‘g‘ri kelmaydi, negaki ular kichik FIK bilan ishlaydi va texnik jihatdan, yirik qurilmalarga qaraganda yaxshi rivojlanmagan.
Bunday sharoitlarda issiqlik elektr stansiyalardagi bug‘ qozonlarini bug‘idan elektr energiyasi ishlab chiqarish va issiqlik bilan ta’minlashda foydalanish maqsadga muvofiqdir. Bu vazifalarni bajaruvchi elektr stansiyalarni issiqlik elektr markazlari deb nomlanadi.
Stansiya turbinalaridan chiqayotgan bug‘ 25-30°S haroratga ega, shuning uchun korxonalardagi texnologik jarayonlarda foydalanishga yaroqsiz. Ishlab chiqarishda 0,5-0,9 MPa bosimga ega bo‘lgan bug‘ zarur. Ba’zi hollarda 70-150°S haroratga ega bo‘lgan issiq suv kerak bo‘ladi.
Kerakli ko‘rsatkichlardagi bug‘ni olish uchun maxsus oraliq bug‘ olish turbinalaridan foydalaniladi. Bunday turbinalarda energiyaning bir qismi turbinani harakatga keltirishga sarf bo‘lgandan so‘ng, uni ko‘rsatkichlari pasaytiriladi va kerakli miqdordagi bug‘ni iste’molchilar uchun olinadi. Bug‘ni qolgan qismi odatdagidek kondensatorga yuboriladi. Turbinadan bug‘ olinish natijasida, yoqilg‘i sarfi ortadi. Agarda bosimlar farqi 9000 dan 4 kPa gacha 1 kVts energiya ishlab chiqarish uchun 4,5 kg bug‘ zarur bo‘lgan bo‘lsa, u holda ishlatilgan bug‘ni bosimini 120 kPa ga etkazish uchun 5,5 kg bug‘ zarur bo‘ladi. Biroq IEM da elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha bug‘ sarfi va o‘z navbatida qo‘shimcha yoqilg‘i sarfining oxirgi natijasida, elektr energiyasi va issiqlik energiyasini alohida ishlab chiqarish uchun qurilmalarda sarf bo‘lgan yoqilg‘idan kam bo‘ladi.
IEM FIK issiqlikni ko‘proq ishlatilganligi sababli 60-65% ga etadi, KES da FIK 40% dan oshmaydi.
Issiq suv va bug‘ bosimi ostida, ba’zi hollarda 3 MPa gacha etkazib berish uchun foydalanilgan quvur yo‘llarining jamlamasiga issiqlik tarmog‘i deb ataladi.
YOqilg‘i iqtisodi issiqlik izoliyasiyasi bilan bog‘liq, shuning uchun uni sifatini oshirish issiqlik bilan ta’minlashning muhim vazifa-laridan hisoblanadi.
Issiqlik bilan ta’minlash tizimi samaradorligi ko‘p jihatdan IEM ni joylashtirishga bog‘liq, shuning uchun uni yirik iste’molchilar yaqiniga joylashtiriladi, chunki bug‘ni 5-7 km dan ortiq masofaga uzatish iqtisodiy jihatdan o‘zini oqlamaydi. IEM ni joylashtirishda keyingi vaqtlarda uning atrof muhitga ta’siri muhim o‘rin tutmoqda.
IEMda markazlashgan issiqlik bilan ta’minlangan holda, 20-30% elektr energiyasi ishlab chiqarish mumkin. Kondensatsion stansiya ishi faqat katta miqdorda elektr energiyasi ishlab chiqarish bilan izohlanadi. SHuning uchun IEM ning afzalliklari bo‘lishiga qaramasdan, kelajakda asosan kondensatsion elektr stansiyalari quriladi.
2. IEMlarda gaz-turbina qurilmalarining o‘rni
IEMlarda keng miqiyosda gaz turbina qurilmalari (GTQ) dan foydalanilmoqda (48-49 rasmlar). Ularda ishchi jism sifatida yoqilg‘i yonish mahsulotlari, katta bosim va haroratda qizdirilgan havodan foydalanilmoqda. GTQ da gazlarni issiqligini turbina rotorini aylantirish kinetik energiyasiga qayta hosil qilinadi. Konstruktiv va energiyani qayta hosil qilish jihatidan gaz turbinalar bug‘ turbinalardan farq qilmaydi. Lekin gaz turbinalar bug‘ turbinalarga qaraganda ixchamroq.
Gaz turbinalar asosan transportda keng qo‘llaniladi. Gaz turbina-larini zamonaviy aviatsiyaning asosiy qismi dvigatellarida qo‘llash ularni tezliklari, yuk tashish qobilyati va uchish balandliklarini oshirish imkoniyatini berdi. Gaz turbinali lokomotivlar ichki yonuv dvigatellari bilan jihozlangan teplovozlar bilan raqobatbordoshdir.
2-rasm. Gaz-turbinali qurilmaning prinsipial sxemasi
Ko‘mirni er ostida yoqib undan foydalanish amaliy ahamiyatga ega. Bu erda kompressor yordamida kerakli miqdorda er ostiga havo beriladi, ko‘mir er ostida yonuvchi gazlar hosil qilish uchun maxsus yoqiladi va gaz turbinalarga quvurlar yordamida uzatiladi. Birinchi shunday tajriba qurilmasi Tula viloyatida qurilgan.
Gaz turbina qurilmasi quyidagicha ishlaydi. YOnish kamerasiga 1 suyuq yoki gazsimon yoqilg‘i va havo beriladi. YOnish kamerasda hosil bo‘lgan yuqori haroratli va yuqori bosimli gazlar 2, turbinaning ishchi kurakchalariga 3 yuboriladi. Turbina elektr generatorini 4 va kompressorni 5 aylantiradi. Kompressor o‘z navbatida katta bosimli havoni 6 yonish kamerasiga beradi. YOnish kamerasiga kompressorda siqilgan havoni berishdan avval, turbinada ishlatilgan gazlar 8 yordamida regeneratorda 7 qizdiriladi. Havoni qizdirish, yoqilg‘ini yonish unumdorligini oshiradi (49-rasm).
Siemens SGT-200 gaz turbinasi (50-rasm). Mustahkam va ixcham sanoat gaz turbina Siemens SGT-200 elektr va issiqlik ishlab chiqaradi. Gaz turbinasi Siemens SGT-200 suyuq va gazsimon yoqilg‘i keng ko‘lamli iste’mol qiladi. Siemens tayyor-ishlab majmuasi qismi bo‘lib, bu turbina taklif etadi. Siemens SGT-200 gaz turbinali elektr energiyasi ishlab chiqarish: 6,75 MVt.
YAgona-shaft gaz turbinasi Siemens SGT-200-1S - quyidagi sohalarda foydalanish uchun ideal bo‘lgan yuqori samarali energiya ishlab o‘simlik hisoblanadi:
- elektr energiya ishlab chiqarish;
- issiqlik energiya ishlab chiqarish.
Gaz turbina SGT-200-1S 20 yil davomida elektr avlod sohasida munosib shuhratga ega. Turbina barcha asosiy birliklari dizayn yuqori ishonchliligini ta’minlaydi SHu mil esa, o‘rnatilgan.
3-rasm. Gaz-turbinali qurilma sxemasi:
1 – havo; 2 – diffuzor; 3 – qisqa quvurning kirish qismi;
4 – issiqlik-almashtirgich; 5 – siqilgan va issiqhavo; 6 – yonish mahsulotlari; 7 – ishchi kuraklar; 8 – soploning yo‘l ko‘rsatuvchisi;
9 – gaz-turbinasining chiqish qismi; 10 – gaz-turbinasining ishchi g‘ildiragi; 11 – gaz-turbina; 12 – val; 13 – reduktor; 14 – chiqish vali; 15 – injektor; 16 – yoqilg‘i; 17 – kompressorning ishchi g‘ildiragi;
18 – markazdan qochma kompressori.
Ishonchliligi va oddiy texnik muvaffaqiyatli neft va gaz sanoati, gaz turbinali SGT-200-1S foydalanishingiz mumkin. Türbinler SGT-200-1S dunyo bo‘ylab offshor ishlab chiqarish platformalarda va FPSO elektr generatorlari sifatida ishlatiladi. SHuningdek SGT-200-1S turbinasi elektr energiyasi ishlab chiqarish va neftni qayta ishlash rivojlantirish, shuningdek, bir zaxira yoki favqulodda elektr ta’minoti uchun foydalanish mumkin.
Gaz turbinasi Siemens SGT-200 - foydalari:
- Stress va doimiy energiya ishlab chiqarish uchun yuqori mavjudligini beradi Sog‘lom dizayn;
- Past yuvadi chiqindilari bilan YOqilg‘i yonish tizimi;
- Qulay narx-elektr;
- Zo‘r qabul ishlashi va tushirish yuklarni, turli dastur sohalarida ishonchli ishlashini ta’minlash;
- Texnik qulaylik;
- Vaqt kichik bir miqdori o‘rnatish off sarflangan.
4-rasm. Siemens SGT-200 gaz-turbina qurilmasi
Dizayn SGT-200-1S gaz turbinasi juda oddiy - turbina bir yoshgina uy-joy ichiga olinadi double konlarni, ustidan bir gaz generator va turbinasini iborat. Bu dizayn o‘rnatish on-sayt o‘rnatish xizmat ko‘rsatish imkonini beradi. kompaniya an’anaviy yonish tizimi va past NOx chiqindilarining tizimi bilan turbinalar ishlab chiqaradi. suyuq va gaz yoqilg‘i faoliyat o‘simliklar tashqari, kompaniya ikki yoqilg‘i tizimlari taklif etadi
Gaz turbinasi Siemens SGT-200 - texnik o‘tilganlik sanasi:
- 6,75 MVt chiqish elektr;
- yoqilg‘i: tabiiy gaz/suyuqlik yoqilg‘i/dual yonilg‘i tizimi; yoqilg‘i obsuzhdaemo boshqa turdagi foydalanish;
- chastotasi: 50/60 Gs;
- elektr samaradorligi: 31,5%;
- isitish hajmi: 11418 kJ/kVt*soat;
- turbina tezligi: 11053 ayl/daqiqa;
- Kompressor bosim darajasi: 12,2: 1;
- NOx emissiya (15% O2, quruq chiqish): <25 ppm.
3. IEM da bug‘-gaz qurilmalarining vazifalari
GTQ da ishlatilgan gazlar yuqori haroratga ega bo‘ladi, bu esa termodinamik siklning FIK ga salbiy ta’sir etadi. Gaz va bug‘-turbina qurilmalarini birlashtirish, yoqilg‘ini yonishdan hosil bo‘lgan issiqlikdan umumiy foydalanish hisobiga ishchi qurilmaning samaradorligini 8-10% ga oshiradi va tannarxini 25% ga kamaytiradi.
Bug‘-gaz qurilmalarida qo‘shtarkibli bug‘ va gaz ishchi jismlaridan foydalaniladi (51-rasm).
650-700°S gacha qizdirilgan gazlar gaz turbinaning ishchi kurakchalariga keltiriladi. Turbinada ishlatilgan gazlar iste’mol suvini qizdirish uchun ishlatiladi, bu esa yoqilg‘i sarfini kamaytiradi va qurilmani FIK ni taxminan 44% ga etkazish imkoniyatini beradi.
Gaz turbinasida ishlatilgan gazlarni bug‘ qozoniga kelib qizdiriladigan qilib ishlatilsa ham bo‘ladigan sxemasi 52-rasmda berilgan.
Gaz turbinasi bu holda bug‘ qurilmani bir qismi sifatida qaraladi. Gaz turbina qurilmasini yonish o‘txonasida yoqilg‘i 30-40% yoqiladi, bug‘ qozonida esa yoqilg‘ini qolgan qismi yoqiladi.
5-rasm. Bug‘-gaz qurilmasinig prinsipial sxemasi:
1-bug‘ qozoni; 2-kompressor; 3-gaz turbina; 4-generator; 5-bug‘ turbina; 6-kondensator; 7-nasos; 8-ekonomayzer; a) bug‘; b) suv va kondensat; v) yoqilg‘i; g) havo; d) yonish mahsulotlari; e) sovituvchi suv.
6-rasm. Bug‘-gaz qurilmasining yonish mahsulotlarini bug‘ qozonida qayta foydalanib ishlovchi sxemasi:
1-bug‘ qozoni; 2-kompressor; 3-gaz turbina; 4-generator; 5-bug‘ turbina;
6-kondensator; 7-nasos; 8-ekonomayzer; a) bug‘; b) suv va kondensat;
v) yoqilg‘i; g) havo; d) yonish mahsulotlari; e) sovituvchi suv.
Gaz turbinalarida faqat suyuq yoki gazsimon yoqilg‘ilardan foydalanish mumkin. Qattiq yoqilg‘idagi kul va mexanik qorishmalar turbina kurakchalariga sezilarli zarar etkazadi. Gaz turbinalarda, odatdagi bug‘ qurilmalari singari, issiqlik energiyasini turbinani mexanik energiyasiga, so‘ngra esa elektr energiyaga aylantirib beradi. Bu elektroenergetik sxema katta mexanik kuchlanishlarga va yuqori haroratga chidamli ash’yolardan foydalanishni taqazo etadi. Ash’yolarni mustahkam-ligini chegaralanganligi uchun bug‘ni 600°S hararatdan oshirmaslikni talab etadi. Ayni vaqtda yoqilg‘ini yonish harorati 2000°S ga etadi. Bu haroratlar farqini kamaytirish issiqlik qurilmalarini FIK ni oshirish imkoniyatini beradi.
25>
|