Investitsiya faoliyatini rivojlantirishda investitsiya muhitining o‘rni

8. Investitsiya faoliyatini rivojlantirishda investitsiya muhitining o‘rni
1.
Investitsiya muhiti va tushunchasi.
2.
Investitsiya risklari va toifalari.
3.
Investitsiya muhitiga ta'sir etuvchi omillar.
4.
Investitsiya muhitini aniqlashning jahon tajribasi.
1. Investitsiya muhiti va tushunchasi
Xorijdan kapital qabul qiluvchi tomonidan investitsiya muhiti modelini ishlab chiqish har
tomonlama asoslangan tashqi iqtisodiy aloqalarni aniqlab beruvchi vositadir. U orqali xorijiy
investorga ta'sir ko‘rsatuvchi omillar to‘g‘risida aniq tushunchalarga ega bo‘lish, xorijlik
investorlarning xulq-atvorini har tomonlama anglash va mamlakatdagi iqtisodiy holatni chuqurroq
baholash imkoniyati paydo bo‘ladi. Bu jarayonlarning barchasi respublikamizning boshqa davlatlar
bilan dastlabki iqtisodiy munosabatlarini yo‘lga qo‘yish jarayonida chetdan kapitalni jalb qilishda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Xorijiy investitsiya ishtirokida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan loyiha va dasturlarni ishlab
chiqishda nafaqat o‘z manfaatlari bilan chegaralanmasdan investorning maqsad va imkoniyatlari bilan
hisoblashish alohida e'tiborga loyiqdir.
Investitsiya muhiti tushunchasi o‘z murakkabligi va mukammalligi jihatidan makro va mikro
iqtisodiyot darajasida ko‘rib chiqiladi. Makroiqtisodiyot darajasida u kapitalni qabul qiluvchi
mamlakatdagi mavjud siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy holatlarni o‘z ichiga oladi. Makroiqtisodiyot
darajasida yondashilganda xorijiy investitsiyalarga nisbatan davlat siyosati, xalqaro shartnomalar
shartlarini bajarish xorijiy mulkni milliylashtirish, turli masalalar bo‘yicha xalqaro shartnomalar
tizimida ishtirok etish davlat boshqaruv tizimilarining mustahkamligi, siyosiy rahbariyatning
muqarrarligi, davlatning iqtisodiyotga aralashish darajasi, iqtisodiy siyosatning mukammalligi, davlat
apparatining ish samaradorligi, banklar tizimining takomillashuv darajasi, pul muomalasi va davlat
byudjetining barqarorligi, davlatning ichki va tashqi qarzlari miqdori va boshqalar hal qiluvchi o‘rinda
turadi. Investitsiya muhitiga kapitalni qabul qiluvchi mamlakatning qonunlarida aks ettirilgan
to‘g‘ridan-to‘g‘ri xarajatlar va xorijiy firmalarining faoliyatini chegaralovchi yoki taqiqlovchi
omillardan tashqari, to‘liq aniqlanmagan ba'zi qoidalar va muvofiqlashtirilmagan jarayonlarning
mavjudligi salbiy ta'sir etadi.
58
Mikroiqtisodiyot darajasida investitsiya muhiti bir tomondan investor-firmasi va ikkinchi
tomondan xorijiy investitsiyani qabul qiluvchi xo‘jalik sub'ektlari, ya'ni sotuvchilar, sotib oluvchilar,
banklar hamda kasaba uyushma va boshqa jamoat tashkilotlari o‘rtasidagi ikki yoqlama
munosabatlarni aks ettiradi. Bu darajada investitsiya iqlimi umumlashtirilgan baholar iqtisodiy,
huquqiy va madaniy jabhalarda yaqqol ko‘rinadi. Makro va mikroiqtisodiyot darajalari birgalikda
yagona investitsiya muhitini tashkil etadi va potensial investorlar hamda kapitalni qabul qiluvchi
tomonlarning bo‘lajak munosabatlarini belgilab beradi.
Investitsiya muhiti ob'ekt kategoriyasi bo‘lib, har bir alohida olingan vaqt doirasida investorlar
uchun haqiqatda mavjud bo‘lgan shart- sharoitlar majmuasini aks ettiradi. Lekin hozirgi sharoitda
investitsiya muhiti faqat davlat organlari ta'siri ostida shakllanmoqda. Albatta, bu ishlarni amalga
oshirishda jahon tajribasidan, jumladan xorijiy investitsiya bilan tashkil etilib, yuksak iqtisodiy
ko‘rsatkichlarga erishgan kompaniya va firmalar tajribasidan kengroq foydalanish kerak. Bu jarayonni
amalga oshirishda milliy xususiyatlarni ham hisobga olish lozim.
Davlat hokimiyatining ta'sirchanligi investitsiya muhitini aniqlovchi omillardan biridir. Shundan
kelib chiqib, har bir kapital jalb qiluvchi mamlakat ma'lum bir investitsiya tizimiga egaligini ta'kidlash
mumkin. Bu tizim huquqiy me'yorlar va muassasalardan iborat xorijiy investitsiyalarni qabul qilish
tizimi va investitsiya muhitini o‘z ichiga oladi. Xorijiy kapitalni qabul qilish tizimi investitsiya
muhitining komponenti bo‘lib xizmat qiladi va unga nisbatan mustaqil ravishda tashkil etiladi. Chunki
u investitsiya muhitini o‘zgartirishga qodirdir. Xorijiy investitsiyalarni qabul qilish tizimi qabul
qiluvchi tomonning xorijiy kapitalni milliy iqtisodiyotga qulay ravishda kirib kelishini namoyon etsa,
investitsiya muhiti kirib kelgan kapitalni mamlakat ichida optimal ravishda o‘sib borish vaziyatiga
baho beradi.
Xorijiy investitsiyalarni jalb etish orqali sanoatni yangi zamonaviy texnologiyalar bilan, qishloq
xo‘jaligida qayta ishlovchi sanoat majmuini va boshqa sohalarda tub o‘zgarishlar yasash mumkin.
Shunday ijobiy ishlarni amalga oshirish uchun xorijiy investorlarga qulay bo‘lgan investitsiya muhitini
yaratib berish kerak. Investitsiya muhiti iqtisodiyotda yangi tushuncha emas, ammo mustaqil
O‘zbekiston sharoitiga nisbatan ishlab chiqilmagan. Endi bu sharoitni yaratishga urinishlar bo‘lmoqda.
Bir qator rivojlangan davlatlar bu jarayonni ijobiy tarzda amalga oshirgan. Investitsiya muhitining
ahamiyati, amaliy jihatdan, qaysi boyliklar va yo‘nalishlar tizimi asosida xorijiy investorlar faoliyat
yuritishlari to‘g‘risida tushuncha beradi va shuning negizida xorijlik investorlarga nisbatan qanday
munosabatda bo‘lishni ishlab chiqishga imkoniyat yaratadi.
Investitsiya muhiti- juda keng ma'noda ishlatiladigan tushuncha bo‘lib, investor tomonidan
hisobga olinadigan barcha muammolar va masalalarni o‘z ichiga qamrab oladi. Investor tomonidan
ma'lum bir davlatga investitsiya qilishning qulay va noqulay tomonlari baholanadi, shu bilan bir
qatorda, o‘z kapitalini kiritmoqchi bo‘lgan mamlakat mafkurasi, siyosati, iqtisodiyoti va madaniyatiga
katta ahamiyat beriladi. Investitsiya muhiti har tomonlama chuqur tahlil qilinishi asosida investitsiya
riski aniqlanadi. Investitsiya muhiti va risk darajalari bir-birlariga teskari nisbatdadir. Investitsiya
muhiti qanchalik qulay bo‘lsa, investorning tadbirkorlik riski shunchalik past darajada bo‘ladi va bu
investorlarning kirib kelishini ko‘paytiradi. Aksincha, investitsiya muhiti noqulay bo‘lsa, risk darajasi
yuqori bo‘ladi. Bu esa investitsiya qabul qiluvchining sarf-xarajatlarining o‘sishiga olib keladi.
Shunday qilib, investitsiya muhitining holati faqat investor uchun emas, balki investitsiya qabul
qiluvchi uchun ham muhimdir.
2. Investitsiya risklari va toifalari
Hozir turli mamlakatlar va mintaqalar o‘rtasidagi investitsiya uchun avj olayotgan raqobat
ko‘rashi nuqtai nazaridan investitsiya riski tushunchasini ko‘rib o‘tish zarur. Investitsiya oqimlarining
u yoki bu mamlakatlarga yo‘nalganligi, shuningdek ularning real hajmlari oxir- oqibat shu risklar bilan
belgilanadi.
Umuman olganda investitsiya riskini uch toifaga bo‘lish mumkin:
1.
Asosiy (yoki mamlakat bilan bog‘liq) risk:
-investitsiya kiritiladigan mamlakatdagi siyosiy va ijtimoiy barqarorlik;
59
-hukumat o‘tkazadigan makroiqtisodiy siyosatning izchilligi va barqarorligi (inflyasiya
darajasini nazorat qilish, byudjet, kredit siyosati va boshqalar);
-tadbirkorlik faoliyatidan olingan foyda va boshqa daromadlarning investitsiya qo‘yilgan
mamlakatdan xorijga o‘tkazish imkoniyatlari va sharoitlari;
-investitsiyalashning o‘zga huquqiy sharoitlari (xorijiy investorlar huquqini himoya qiladigan
qonun va qonun doirasidagi harakatlarning mavjudligi).
2.
Shartnoma yoki investitsiyaga qadar risk:
-murakkab jarayonlarning davomiyligi va samaradorligi;
-shartnoma shartlarini kelishish va ma'qullash jarayoni, shuningdek tomonlarning
shartnomalarda nazarda tutilgan shartlarga rioya etishlarini nazorat qiladigan muassasalarning bo‘lishi
va samarali ishlashi;
-munosib mahalliy sherik topish imkoniyati;
-yangi tashkil etiladigan korxona nizom jamg‘armasiga uskuna- jihozlar, texnologiyalar, nou-
xau, xomashyo, materiallar va boshqa ko‘rinishida qo‘shiladigan hissani baholash tizimining
mavjudligi;
-intellektual mulkni himoya qilishning xuquqiy asoslari, shu jumladan texnologiyalarni
transfertlash (o‘tkazish) masalalari.
3.
Operatsion yoki investitsiyadan keyingi risklar:
-operatsion (harakat) qarorlarni qabul qilish jarayoni tartib- qoidalari va davomiyligi;
-foyda va uni taqsimlash masalalari bo‘yicha qaror qabul qilish jarayonida ta'sir ko‘rsatish
darajasi;
-menejmentni tashkil etish masalalari, shu jumladan investitsiya loyihasi infratuzilmasini,
xodimlarni boshqarish, moliyaviy menejmentni tashkil etish;
-mahalliy xomashyodan foydalanish imkoniyatlari va uni olish tartiblarini hal qilishning
davomiyligi; -mahalliy bozor marketingi; -malakali mahalliy ish kuchining topilishi;
-jamoat havfsizligi, shu jumladan ushbu mamlakatda ishlayotgan xorijlik xodimlar uchun xavf-
xatarsiz ishlash sharoitlari.
Har bir kompaniya o‘zining investitsiyalash strategiyasi, raqobat ko‘rashidagi o‘z o‘rnidan kelib
chiqqan holda investitsiya riski majmuini mustaqil baholaydi va u yoki bu mamlakatga investitsiya
kiritadi. Keyingi o‘n yillarda rivojlangan mamlakatlardagi kompaniyalar bilan sanoat jihatidan jadal
rivojlanayotgan mamlakatlarning kompaniyalari o‘rtasidagi farqlar yaqqol ko‘zga tashlana boshladi.
Rivojlangan mamlakatlardagi kompaniyalar g‘oyat sinchkov va pishiqligi bilan ajralib turadilar.
Ular mamlakatdagi siyosiy- iqtisodiy vaziyatni uzoq o‘rganadi, tahlil etadi va shundan keyingina bu
mamlakatga investitsiyalar kiritish yoki kiritmaslik haqida bir qarorga keladi. Yangi sanoati
rivojlangan mamlakatlardagi kompaniyalar ularga qaraganda faolroq. Ularning strategiyasi
hujumkorligi va tezkorligi bilan ajralib turadi. Bu kompaniyalar uchun yangi bozorlarga tez kirish
hamda u yerda yetakchi mavqyeni egallash asosiy masala hisoblanadi.
Bozorga kirishning ham birinchi, ham ikkinchi strategiyasiga ko‘plab misollar keltirish mumkin.
Ammo ularning qaysi biri yaxshi, qaysi biri yomon degan savolga javob berish qiyin. Bu strategiyalar
umuman boshqa- boshqa, har biri mazkur mamlakatlarning tarixiy tajribasi, biznes olami an'analari,
kishilarning mentaliteti (dunyoqarashi) asosida shakllangan.
O‘zbekistonda mustaqillikka erishgandan so‘ng xorijiy investitsiyalarni milliy iqtisodiyotga jalb
qilish tizimini yaratishga kirishildi. Bu borada bir qator qonunlar va Prezident farmonlari chiqarildi.
"Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risida", "Chet el investitsiyalari va xorijiy investorlar faoliyatining
kafolatlarini takomillashtirish to‘g‘risida"gi qonun va farmonlari shular jumlasidandir. Bu qonun va
farmonlar ma'lum ma'noda xorijiy investitsiyalarni jalb etishning huquqiy asosini tashkil etadi.
Jahon statistikasining dalolat berishicha, uch yildan ortiq faoliyat ko‘rsatgan firmalarning 30
foizi muassislarning o‘zaro da'volari hal etilmasligi oqibatida yopilib qolmoqda. Tadbirkorlarning
professional bilimlari yetarli emasligi mazkur firmalar tugatilishining yana bir sababidir. O‘zbekiston
iqtisodiyotining rivojlanib va o‘sib borayotgan sektorlarida yangi barpo etilayotgan KB (kichik biznes)
korxonalari (elektronika, informatika tizimlari, kompyuter texnikasi sohasidagi korxonalar) o‘sib,
60
kengayib borayotganligi bilan an'anaviy biznes sohasidagi KB korxonalaridan farq qiladi. Kengayish
strategiyasiga amal qiluvchi bu korxonalar an'anaviy biznes korxonalaridan farqli o‘laroq, turli
sohalarda: marketing, yangi tovarlar, ishlab chiqarish, moliyalashtirish muammosi mazkur sohalar
orasida eng muhimdir. Amalda, yangi tashkil etilgan KB korxonalari aylanma kapitalni shakllantirish
uchun o‘z mablag‘iga ega bo‘lmaydi, asosiy kapitalga investitsiya qo‘yish haqida gap yuritmasa ham
bo‘ladi.
O‘sishning mutanosib emasligi, qarz majburiyatlarining ko‘payib borishi o‘z kapitali, odatda,
venchur investitsiyalar hisobiga shakllanadi. Venchur kapitalning investori o‘zining barcha
mablag‘idan mahrum bo‘lishi mumkin, ammo bu kapital 10 va hatto 50 baravar ko‘payish ehtimoli
ham bor. Venchur kapitalidan foydalanish imkoniyati esa fond bozorining holatiga bevosita bog‘liqdir.
Venchur kapital egalari hamisha hayotiy qobiliyatga ega bo‘lgan va faol kapital bozorini izlash
jarayonida bo‘ladilar. Ularni doimiy ravishda yuksak texnologiya sohasidagi loyihalar qiziqtiradi.
An'anaviy biznes sohasidagi kichik korxonalar kengayish maqsadini ko‘zlamaydi. Odatda, ular
bir-ikki korchalonga juda qaram bo‘ladi va ularning ixtisoslashuvi uchun deyarli imkoniyat bo‘lmaydi.
Qabul etiladigan qarorlar esa bir yoki bir necha menejerlarning xohish- irodasiga bo‘ysunadi,
istiqbolda esa strategik maqsadlarni aniqlash juda qiyin vazifaga aylanadi. Qarorlarning ko‘p qismi
durustroq tahlil etilmay qabul qilinadi. Kapital korxona egalarining mablag‘i hisobidan
shakllantiriladi, ularda esa mablag‘ yetishmasligi sezilib turadi.
KB korxonalari byudjet mablag‘laridan, fond bozoridan foydalana olmaydi, ularning
jamg‘armasi ham yo‘q. Qarzga olinadigan kreditlar va bank ssudalari ularni moliyalashtirishning
asosiy manbalaridir. 2000 yilda KB sub'ektlariga ajratilgan kreditlar hajmi 92 mlrd. so‘mdan yuqori
bo‘ldi va 2,5 baravar oshdi, shu jumladan 12,9 mlrd. so‘m mikrokredit tarzida berildi. Byudjetdan
tashqari fondlardan KB loyihalarining moliyalashtirilishiga 2000 yilda 4,4 mlrd. so‘m, yoki 1999
yildagiga nisbatan 1,7 baravar ko‘p mablag‘ ajratildi.
5
2000 yilda tijorat banklari tomonidan KB
korxonalariga berilgan kreditlar umumiy hajmining tarkibiga qisqa muddatli ssudalar 65 foizini tashkil
etdi. Buning ma'nosi shuki, KBning investitsiya loyihalarini amalga oshirishga kreditlarning atigi 35
foizi yo‘naltirilgan.
2000 yilda kichik firmalarga va yakka tadbirkorlarga mikrokredit berishning yangi tartibi qabul
qilindi. Bu tartib mikrokreditlar olish qoidasini osonlashtiradi, garovga nisbatan yumshoqroq talablar
qo‘yadi va mikrokreditlar 50 foizgacha bo‘lgan qismini naqd pul bilan olish imkonini beradi. Shu
bilan birga, KB korxonalarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash mexanizmi zarur. Qishloq ho‘jaligi
sohasida KB korxonalari uchun kredit ittifoqlari (kooperativlari) kredit olishning juda muhim
tuzilmasi bo‘lishi mumkin. Ular orqali qishloq xo‘jaligi mahsuloti yetishtirish, qayta ishlash va
sotishni kreditlashni uyushtirish mumkin bo‘lur edi.
3. Investitsiya muhitiga ta'sir etuvchi omillar
Investitsiya muhitiga bir qator omillar ta'sir ko‘rsatadi.
Siyosiy omillar: -xorijiy investitsiya borasida davlat siyosati; -xalqaro kelishuvlarga
rioya qilish; -davlatning iqtisodiyotga aralashuvi darajasi; -iqtisodiy siyosatning
hayotiyligi;
-mamlakatning xalqaro shartnomalar tizimida qatnashuvi;
-davlat apparatining ish faoliyati;
-siyosiy hukumatning investitsiyalarga moyilligi.
Iqtisodiy omillar: -iqtisodiyotning umumiy holati (yuksalish, pasayish); -valyuta
ko‘rsining barqarorligi; -inflyasiya jarayonining dinamikasi; -soliq imtiyozlari; -
bojxona tartibi; -ish kuchidan foydalanish tartibi; -ish kuchi qiymati;
-aniq mahsulotlarga talab va taklif; -kredit qiymati va boshqalar.
Ijtimoiy omillar: -jamoatchilikning xususiy mulk va xorijiy investitsiyalarga munosabati;
-jamiyatning mafkuraviy birdamlik darajasi;
5
Қаранг. Приоритетм малого и среднего бизнеса. Народное слово. 11январь 2001. 1 с.
61
-mamlakat ijtimoiy- iqtisodiy taraqqiyotining asosiy masalalari bo‘yicha kelishuvning
mavjudligi;
-ishchi guruhining tashkilotchiligi.
Biron mamlakatning investitsion muhitini tahlil qilinganda, amaldor nuqtai nazari emas, balki
o‘z mablag‘ini daromad keltiruvchi loyihaga joylashtirmoqchi bo‘lgan xorijiy investorlarning fikrlari
ahamiyatlidir. Ularning fikricha investitsiya muhiti bir qator zaruriy omillarga bog‘liq bo‘lib, ularning
mavjudligi investitsiya muhitining eng qo‘lay bo‘lishini ta'minlaydi.
Birinchisi, siyosiy barqarorlik bo‘lib, uning mavjud bo‘lishi investorning kelgusi ishlarini
rejalashtirish va ishonch bilan oldinga intilishiga imkon beradi. U kuchli qonuniy tizimning
mavjudligi, tashqi va ichki harbiy nizolar hamda inqilobiy o‘zgarishlarning bo‘lmasligida namoyon
bo‘ladi.
Ikkinchisi, iqtisodiy samaradorlik. Har bir investor iqtisodiy o‘sish juda yuqori bo‘lgan, hukumat
iqtisodiyotni rivojlantirish borasida barqaror siyosat olib borayotgan mamlakat iqtisodiyotiga mablag‘
sarflashni xohlaydi.
Yana bir muhim omil mamlakatdagi hukumat rahbarlari, mehnat jamoalari, muholif partiya
vakillari va xalqning xorijiy investorlarga nisbatan bo‘lgan do‘stona munosabatlaridir. Undan tashqari
oddiy xalqning xorijliklarga, ularning mamlakatdagi ijtimoiy- iqtisodiy faoliyatiga bo‘lgan munosabati
ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu omil ham investorlarning mamlakatdagi faoliyatlariga katta
ta'sir o‘tkazadi.
Hukumatning siyosati yana bir muhim omil hisoblanib, investorlarning faoliyatiga turlicha ta'sir
o‘tkazishi mumkin. Albatta, hukumat olib borayotgan iqtisodiy siyosat bevosita yoki bilvosita biznes,
savdo va investitsiyalash jarayoniga o‘z ta'sirini o‘tkazadi. Bunda uch jihatga alohida e'tibor berilishi
zarur: xorijiy investorlarning loyihalarda qatnashish darajasi. Xorijiy investorlarni o‘z biznesining
qanday qismiga egalik qilishlari qiziqtiradi. Bu esa loyiha turiga bog‘liq: a) agar investitsiya loyihasi
eksportga yo‘naltirilgan hamda xomashyoning asosiy qismi chetdan keltirilayotgan bo‘lsa, investor
biznesning maksimal darajada katta qismiga (ba'zida 100% ziga) egalik qilishga da'vogar bo‘ladi; b)
agar investitsiya loyihasi eksportga yo‘naltirilgan hamda xomashyoning asosiy qismi mamlakatning
ichki xomashyosi bo‘lsa, investor huddi shunday biznesning qo‘shni mamlakatlardagi shart-
sharoitlariga qarab ish tutadi; v) agar investitsiya loyihasi mahsulotni ichki bozorda sotishga
mo‘ljallagan bo‘lsa, ko‘pgina TMKlar sherikchilik asosida ish yuritishga harakat qiladilar, aks holda
boshqa raqobatchilar ulardan oldin bozorni egallab olishlari mumkin. Xorijliklarning mehnati. Xorijiy
investorlar o‘z biznesi va daromadlarini hamyurtlari nazorati ostida bo‘lgani ma'qul, deb fikralashadi.
Ammo ishga juda ko‘p xorijliklarni jalb etish xarajatlarni oshirib yuboradi. Valyuta muomalasini
tartibga solish. Xorijiy investorlarni mamlakatga mablag‘ olib kirish, uni sarflash imkoniyatlaridan
tashqari biznesdan topilgan daromadni konvertirlangan valyutaga ayirboshlash, chetga olib chiqish,
valyuta hisob raqamiga ega bo‘lish imkoniyatlari nihoyatda qiziqtiradi.
Keyingi omil infratuzilma holati bo‘lib, u mamlakatdagi yuqoridagi sanab o‘tilgan omillarning
mavjud bo‘lishidan keyingi muhim omillardandir. Unda ishlab chiqarish uchun yer maydonlaridan
foydalanish, yerni ijaraga olish shartlari va muddati, avtomobil va temir yo‘llarning sanoat hududlarini
asosiy transport bo‘g‘inlari (portlar, aeroportlar) va bozorlar bilan bog‘langanligi, elektr
energiyasining mavjudligi, suv ta'minoti darajasi (ba'zi hollarda ichimlik suv bilan ta'minlanganlik
darajasi), telekommunikatsiyaning rivojlanish darajasi, telefon, faks, teleks aloqalarining mavjudligi,
kompyuter orqali aloqa o‘rnatish masalalari muhimdir.
Ishchi kuchi. Ko‘pincha xorijiy investitsiyalarni kiritishning asosiy sababi qilib qabul qiluvchi
mamlakatda ish kuchining arzonligi ko‘rsatiladi. Lekin, investitsiyalarni jalb qilishga savodxonlik,
ishchi kuchining malaka darajasi, mehnat qilish etikasi, mehnat unumdorligi darajasi, turli ijtimoiy
harakatlarning ishlab chiqarish jarayoniga ta'siri va boshqalar ham o‘z ta'sirini ko‘rsatadi.
Banklar va moliya. Mamlakatda jahon savdosi va investitsiya sohasida foydalaniladigan barcha
moliyaviy instrumentlar mavjudligi ushbu sohadagi xizmatlar sifatini anglatadi. Investorlar uchun
mamlakatda yetarli miqdorda faoliyat ko‘rsatuvchi moliya institutlari va jahondagi yirik banklarga
tegishli filiallarning mavjudligi muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatda jahonning yirik savdo va
62
investitsiya kompaniyalari filiallarining faoliyat ko‘rsatishi investorlar uchun ishonchlilik darajasini
oshiradi.
Hukumat tuzilmalaridagi rasmiyatchilik. Hukumat o‘z investitsiya siyosatini qanday baholashi
muhim emas. Bunda katta tajribaga ega bo‘lgan tadbirkorlar bergan baho muhimdir. Investorlar
rasmiyatchilik, qog‘ozbozlik avj olgan muhitga kamdan-kam o‘z mablag‘larini sarflaydilar. Hukumat
uchun eng muhimi, rasmiyatchilik sabab bo‘lib, amalga oshirilishi to‘xtab qolgan loyihalarni
ekspertizadan o‘tkazish, yo‘l qo‘yilgan xatoliklarni tuzatishdir.
Mahalliy ishbilarmonlik muhiti. Bu tushuncha juda keng bo‘lib, unga: advokat,
maslahatchilarning ko‘pligi, malakali ish yurituvchilar, buxgalterlar, arxitektorlar va
konstruktorlarning mavjudligi kiradi. Bundan tashqari qo‘shma korxona ochishda mahalliy
hamkorning tajribasi, aloqalari, mehnatsevarligi va ishonchliligi ham hisobga olinadi.
Yashash sifati. Ushbu omil xorijiy investorga taklif qilinayotgan barcha narsalarda o‘z aksini
topadi. Aholi turmush tarzi va daromadlarining darajasi ishlab chiqarilayotgan mahsulotning xilma-
xilligi va mehnat uchun qilinadigan xarajatlar hajmida o‘z aksini topadi. Xorijiy investor o‘zi uchun
ishlash, yashash, bank va boshqa xizmat turlaridan foydalanishda qulaylik qiladi.
4. Investitsiya muhitini aniqlashning jahon tajribasi
Investitsiyalash borasidagi qo‘shma loyihalar va qo‘shma korxonalarni tashkil etishdagi risklarni
hisobga olishda ko‘pchilik xorijiy investorlar Beri indeksidan foydalanadilar. Ushbu indeks
mamlakatdagi investitsiya muhitini turlicha salmoqqa ega bo‘lgan 15 ta baholash mezonlari asosida
hisoblab chiqadi. Har bir mezonga 0 dan (to‘g‘ri kelmaydi) 4 gacha (o‘ta qulay) baho beriladi.
To‘plangan yuqori ball "barqaror mamlakat"ni anglatadi. Mamlakat to‘plagan ball qanchalik yuqori
bo‘lsa, investitsiyalashdan olinishi mo‘ljallangan foyda ham shuncha yuqori bo‘lishi zarur, aks holda
investitsiyalash asossiz hisoblanadi. Beri indeksining umumiy ko‘rinishi quyidagicha:
|