nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Chapter 5
Summary - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

60 Chapter 5
Summary Linux’s use of permissions to protect a user’s or group’s files and directories
from other users in the system can be used for offensive and defensive pur-
poses. You should now know how to manage these permissions and how to
exploit weak points in this security system—in particular,
SUID
and
SGID
bits.
E XERCISES Before you move on to Chapter 6, put the knowledge you learned from this
chapter to the test by completing the following exercises:
1. Select a directory and run a long listing on it. Note the permissions on the
files and directories.
2. Select a file you don’t have permission to execute and give yourself execute
permissions using the chmod command. Try using both the numeral method
(777) and the UGO method.
3. Choose another file and change its ownership using chown.
4. Use the find command to find all files with the SGID bit set.
6 P R O C E S S M A N A G E M E N T At any given time, a Linux system typically
has hundreds, or sometimes even thousands,
of processes running simultaneously. A process is simply a program that’s running and using
resources. Examples of a process include a terminal,
web server, any running commands, any databases, the
GUI interface, and much more. Any good Linux administrator—and par
ticularly a hacker—needs to under stand how to manage their processes to
optimize their systems. For example, once a hacker takes control of a target
system, they might want to find and stop a certain process, like an antivirus
application or firewall. To do so, the hacker would first need to know how to
find the process. The hacker might also want to set a scanning script to run
periodically to find vul nerable systems, so we’ll also look at how to schedule
such a script.
In this chapter, you’ll learn to manage those processes. First, you’ll
learn to view and find processes and how to discover which processes
are using the most resources. Then, you’ll learn to manage processes by
62 Chapter 6
running them in the background, prioritizing them, and killing them if
necessary (no blood involved). Finally, you’ll learn to schedule processes to
run on specified days and dates and at specific times.
Viewing and Modifying Environment Variables

Managing User Environment Variables
73
BASH_ALIASES=()
BASH_ARGC=([0] = "0")
BASH_ARGV=()
--
snip--
Now the list of variables will fill up one screen, line by line, and then stop.
When you press
enter
, the terminal advances to the next line, taking you
to the next variable, so you can scroll through by pressing or holding
enter
.
As you might recall from Chapter 2, whenever you use the
more
command
for output, you can enter
q
to quit (or exit) and return to the command
prompt.
Setting the Priority When Starting a Process

66
Chapter 6
Give this a try on a process you have currently running and then run
ps
to see how it changes, if at all.
Changing the Priority of a Running Process with renice
The
renice
command takes absolute values between –20 and 19 and sets
the priority to that particular level, rather than increasing or decreasing
from the level at which it started. In addition,
renice
requires the PID of the
process you are targeting rather than the name. So, if
slowprocess
is using
an inordinate amount of resources on your system and you want to give it
a lower priority, thus allowing other processes a higher priority and more
resources, you could
renice
the
slowprocess
(which has a PID of 6996) and
give it a much higher
nice
value, like so:
kali >
renice 19 6996
As with
nice
, only the root user can
renice
a process to a negative value
to give it higher priority, but any user can be nice and reduce priority with
renice
.
You can also use the
top
utility to change the
nice
value. With the
top
utility running, simply press the R key and then supply the PID and the
nice
value. Listing 64 shows the
top
utility running. When I press the R key and
supply the PID and
nice
value, I get the following output:
top - 21:36:56 up 21:41, 2 users, load average: 0.60, 0.22, 0.11
Tasks: 128 total, 1 running, 127 sleeping, 0 stopped, 0 zombie
%Cpu(s): 1.5 us, 0.7 sy, 0.0 ni, 96.7 id, 1.1 wa, 0.0 hi, 0.0 si, 0.0 st
KiB Mem: 511864 total, 500780 used, 11084 free, 152308 buffers
KiB Swap: 901116 total, 14444 used, 886672 free, 171376 cached
u
PID to renice
|
PID USER PR NI VIRT RES SHR S %CPU %MEM TIME COMMAND
5451 root 20 0 1577m 19m 14m S 5.3 3.9 42:46.26 0LLYDBG.EXE
2766 root 20 0 55800 20m 5480 S 2.6 4.0 1:01.42 Xorg
5456 root 20 0 6356 4272 1780 S 1.3 0.8 13:21.69 wineserver
7 root 20 0 0 0 0 S 0.3 0.0 0:30.12 rcu_sched
5762 root 20 0 174m 20m 17m S 0.3 4.1 0:04.74 gnome-terminal
Listing 6-4: Changing a nice value when top is in use
When I press the R key, I’m asked for the PID u with the text
renice
PID [value] to value
. The output should then change to reflect the new
priorities.
Managing Processes - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

Process Management
65
Changing Process Priority with nice
You don’t often hear the word
nice used in the context of hackers, but here
you will. The
nice
command is used to influence the priority of a process to
the kernel. As you saw when we ran the
ps
command, numerous processes
run on the system at once, and all of them are contending for the available
resources. The kernel will have final say over the priority of a process, but
you can use
nice
to
suggest that a process should be elevated in priority.
The idea behind the use of the term
nice is that, when you use it, you’re
determining how “nice” you’ll be to
other users: if your process is using most
of the system resources, you aren’t being very nice.
The values for
nice
range from −20 to +19, with zero being the default
value (see Figure 61). A high
nice
value translates to a low priority, and a
low
nice
value translates to a high priority (when you’re not being so nice
to other users and processes). When a process is started, it inherits the
nice
value of its parent process. The owner of the process can lower the priority
of the process but cannot increase its priority. Of course, the superuser or
root user can arbitrarily set the
nice
value to whatever they please.
0
−20
+19
Default
nice value
Least likely to
receive priority
Most likely to
receive priority
Figure 6-1: Niceness priority values
When you start a process, you can set the priority level with the
nice
command and then alter the priority after the process has started run
ning with the
renice
command. The syntax for these two commands is
slightly different and can be confusing. The
nice
command requires that
you
increment the
nice
value, whereas the
renice
command wants an
absolute
value for niceness. Let’s look at an example to demonstrate this.
Finding the Greediest Processes with top

|
Finding the Greediest Processes with topBog'liq linuxbasicsforhackersFinding the Greediest Processes with top
When you enter the
ps
command, the processes are displayed in the order
they were started, and since the kernel assigns PIDs in the order they have
started, what you see are processes ordered by PID number.
In many cases, we want to know which processes are using the most
resources. This is where the
top
command comes in handy because it dis
plays the processes ordered by resources used, starting with the largest.
Unlike the
ps
command, which gives us a onetime snapshot of the pro
cesses,
top
refreshes the list dynamically—by default, every 3 seconds.
You can watch and monitor those resourcehungry processes, as shown in
Listing 63.
kali >top
top - 15:31:17 up 2 days, 6:50, 4 users, load average: 0.00, 0.04, 0.09
Tasks: 176 total, 1 running, 175 sleeping, 0 stopped, 0 zombie
%Cpu(s): 1.3 us, 0.7 sy, 0.0 ni, 97.4 id, 0.0 wa, 0.0 hi 0.0 si 0.0
MiB Mem : 1491220 total, 64848 free, 488272 used, 938100 buff/cache
MiB Swap : 1046524 total, 1044356 free, 2168 used. 784476 avail MEM
PID USER PR NI VIRT RES SHR S %CPU %MEM TIME+ COMMAND
39759 root 20 0 893180 247232 11488 S 0.7 16.6 1:47.88 ruby
39859 root 20 0 27308 16796 14272 S 0.3 1.2 1:47.88 postgres
39933 root 20 0 293936 61500 29108 S 0.7 4.1 1:47.88 Xorg
--snip--
Listing 6-3: Finding the greediest processes with top
System administrators often keep
top
running in a terminal to monitor
use of process resources. As a hacker, you may want to do the same, espe
cially if you have multiple tasks running on your system. While you have
top
running, pressing the H or ? key will bring up a list of interactive com
mands, and pressing Q will quit
top
. You’ll use
top
again soon to manage
your processes in “Changing Process Priority with nice” on page 65 and
“Killing Processes” on page 66.
|
| |
Chapter 7
kali >export PS1='C:\w> '

Managing User Environment Variables
77
This assigns the original
PATH
variable plus the
/root/newhackingtool
directory to the new
PATH
variable, so the variable contains everything it did
before, plus the new tool directory.
If you examine the contents of the
PATH
variable again, you should see
that this directory has been appended to the end of
PATH
, as shown here:
kali >
echo $PATH
/usr/local/sbin:usr/local/bin:/usr/sbin:/sbin/bin:/root/newhackingtool
Now you can execute
newhackingtool
applications from anywhere on
your system, rather than having to navigate to its directory. The bash shell
will look in all directories listed for your new tool!
N O T E
Adding to
PATH
can be a useful technique for directories you use often, but be careful
not to add too many directories to your
PATH
variable. Because the system will have to
search through each and every directory in
PATH
to find commands, adding a lot of
directories could slow down your terminal and your hacking.
Filtering for Particular Variables

Filtering for Particular Variables Although using
set
with
more
gives more manageable results than looking
through the huge chunk of variable names you get with
set
alone, it can still
be rather tedious if you’re looking for a particular variable. Instead, you can
use the filtering command
grep
to find your variable of interest.
Let’s use the variable
HISTSIZE
as an example. This variable contains
the maximum number of commands your command history file will store.
These commands are any ones you’ve previously typed into your command
prompt in this session and can be recalled with your up- and down-arrow
keys. Note that
HISTSIZE
doesn’t store the commands themselves, just the
number of them that can be stored.
Pipe your
set
output with
grep
to find the
HISTSIZE
variable, like so:
kali >set | grep HISTSIZE HISTSIZE=1000
As you can see, this command finds the variable
HISTSIZE
and displays
its value. The default value of this variable is probably set to
1000
on your
system. This indicates that the terminal will store your last 1,000 commands
by default.
Changing Variable Values for a Session Now let’s see how to change a variable’s value. As noted, the
HISTSIZE
variable
contains the value of the number of commands to store in the history file.
Sometimes, you won’t want your system to save past commands—perhaps
because you don’t want to leave any evidence of your activity on your own
system or a target system. In that case, you can set the
HISTSIZE
variable to
0
so the system won’t store any of your past commands. Because this variable
has a single value, to change it, you assign it a new value in the familiar way
shown in Listing 7-1.
kali >HISTSIZE=0 Listing 7-1: Changing the value of HISTSIZE
74 Chapter 7
Now, when you try to use the up- and down-arrow keys to recall your
commands, nothing happens because the system no longer stores them.
This is stealthy, although it can be inconvenient.
Открыть tugmasi bosilsa, joriy obyekt ko‘z oldimizda namoyon bo‘ladi. 
Agar bu obyekt jadval

86
Rasm 22. Microsoft Accessda jadval tuzish - ma‘lumotlari oynasi
Мастер таблиц (jadval ustasi) bilan jadval tuzish.
Jadval ustasi bilan ish yuritganda ekranda hosil bo‘lgan muloqot darchasida
namunaviy jadvallar ro‘yhati va bu jadvallarga mos bo‘lgan namunaviy jadval
maydonlari foydalanuvchiga taklif etiladi. Foydalanuvchi bu muloqot darchasida
mavjud bo‘lgan ixtiyoriy jadval va uning maydonlarini tanlab olib (maydonlarning
nomini o‘zgartirishi mumkin) yangi jadval tuzishi mumkin. Bunda maydonlarning
turi ham avtomatik ravishda maydon nomiga mos holda tanlanadi.
Xullas, maydon turini o‘zgartirish zarur bo‘lsa,
конструктор holatidan
foydalanib o‘zgartirish mumkin.
2.
Импорт (Boshqa ma‘lumotlar bazasi)dan jadvalni tanlash.
Bunda import qilinuvchi jadvalni tanlash uchun muloqot darchasida import
qilinuvchi
MB tanlab olinadi va undan foydalanuvchiga kerak bo‘lgan maydon
bo‘yicha ma‘lumotlar ajratib olinishi mumkin.
Changing Your Shell Prompt - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

|
L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t hBog'liq linuxbasicsforhackers75
Changing Your Shell Prompt
Your shell prompt, another environment variable, provides you with useful
information such as the user you’re operating as and the directory in which
you’re currently working. The default shell prompt in Kali takes the follow-
ing format:
username@hostname:current_directory #
If you’re working as the root user, this translates to the following
default prompt:
root@kali:current_directory #
You can change the name in the default shell prompt by setting the
value for the
PS1
variable. The
PS1
variable has a set of placeholders for
information you want to display in the prompt, including the following:
\u
The name of the current user
\h
The hostname
\w
The base name of the current working directory
This is very useful if you happen to have shells on multiple systems or
are logged on as multiple accounts. By using the
\u
and
\h
values, you can
tell at a glance who you are and what your current system is.
Let’s have a little fun and change the prompt in your terminal. For
example, you could enter the following:
kali >PS1="World's Best Hacker: #"
World's Best Hacker: #
Now, every time you use this terminal, you’ll be reminded that you are
the “World’s Best Hacker.” But any subsequent terminal you open will still
have the default command prompt, because the
PS1
variable only holds val-
ues for your terminal session. Remember, until you export a variable, it is
only good for that session. If you really like this new command prompt and
want to continue to use it, you need to export it, like so:
kali >export PS1
How about a little more fun? Say you really want your terminal to look
like a Windows
cmd
prompt. In this case, you could change the prompt name
to
C:
and keep the
\w
to have the prompt show your current directory, as
shown in Listing 7-2.
|
| |
Making Variable Value Changes Permanent

|
Making Variable Value Changes PermanentBog'liq linuxbasicsforhackersMaking Variable Value Changes Permanent
When you change an environment variable, that change only occurs in that
particular environment; in this case, that environment is the bash shell
session. This means that when you close the terminal, any changes you
made are lost, with values set back to their defaults. If you want to make the
changes permanent, you need to use the
export
command. This command
will export the new value from your current environment (the bash shell) to
any new forked child processes. This allows the new process to inherit the
exported variables.
Variables are strings, so if you run on the cautious side, it isn’t a bad
idea to save the contents of a variable to a text file before you modify it.
For example, since we’re about to change the
PS1
variable, which controls
the information you display in the prompt, first run the following com-
mand to save the existing values to a text file in the current user’s home
directory:
kali >echo $HISTSIZE> ~/valueofHISTSIZE.txt
This way, you can always undo your changes. If you want to be even
more cautious and create a text file with all the current settings, you can
save the output of the
set
command to a text file with a command like
this one:
kali >set> ~/valueofALLon01012019.txt
After you’ve changed a variable, as we did in Listing 7-1, you can make
the change permanent by entering
export
and then the name of the variable
you changed, as shown here:
kali >export HISTSIZE
Now the
HISTSIZE
variable will still be set to 0 in this environment and
will no longer store your commands. If you want to reset the
HISTSIZE
vari-
able to 1,000, simply enter this:
kali >HISTSIZE=1000
kali >export HISTSIZE
This code snippet will set your
HISTSIZE
variable’s value to 1,000 and
export it to all your environments.
Managing User Environment Variables
|
| |
Rasm 30. Mathcad dasturida arifmetik hisob kitoblarni hal qilish oynasi

Rasm 30. Mathcad dasturida arifmetik hisob kitoblarni hal qilish oynasi tugma yordamida munosabat va mantiqiy amallardan foydalanish mumkin.
Bu tugmani bosganda quyidagi panel hosil bo'ladi.
Rasm 31. Mathcad dasturida munosabat va mantiqiy amallarni hisob kitoblarni hal qilish oynasi tugma orqali ixtiyoriy turdagi grafikni hosil qilish mumkin.Bu tugmani
bosganda quyidagi panel paydo bo'ladi.
arifmetik hisob kitoblar bajariladi
ixtiyoriy turdagi grafik hosil qilinadi
vektor va matritsalar ustida amallar bajariladi
tenglamalar hisoblanadi
integral, differensial, limit, ko'paytma, yig'indilar hisoblanadi
munosabat va mantiqiy amallardan foydalanish mumkin
dasturda kerak bo'ladigan operatorlar tanlanadi
grek alifbosidan foydalanish mumkin
ifodalar analitik hisoblanadi
105
Rasm 32. Mathcad dasturida orqali ixtiyoriy turdagi grafikni hosil qilish oynasi bu tugma orqali integral, differensial, limit, yig'indi va ko'paytmalarni
hisoblash mumkin. Bu tugma bosilganda quyidagi panel paydo bo'ladi.
Rasm 33. Mathcad dasturida orqali integral, differensial, limit, yig'indi va ko'paytmalarni hisoblash oynasi tugma orqali grek alifbosidan foydalanish mumkin. Bu tugma bosilganda
quyidagi panel paydo bo'ladi.
Rasm 34. Mathcad dasturida orqali grek alifbosidan foydalanish oynasi tugma orqali vektorlar va matritsalar ustida amallar bajarish mumkin. Bu
tugma bosilganda quyidagi panel paydo bo'ladi.
Rasm 35. Mathcad dasturida orqali vektorlar va matritsalar ustida amallar bajarish oynasi tugma orqali tenglamalarning ildizi topiladi.
106
Rasm 36. Mathcad dasturida orqali tenglamalarning ildizini topish oynasi tugma orqali dasturlashda kerak bo'ladigan operatorlarni tanlash mumkin.
Hujjat forMatni o'zgartirish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
O‘zgartirishlar «so‘rovi»ni tuzish

93
Мастер форм - tanlangan maydonlar asosida avtomatik ravishda formalar
tuzish.
Автоформа: В столбец (ustun ko‘rinishida)
– maydonlarni avtomatik
ravishda bitta ustunga joylashtirilgan holda formalar tuzish.
Автоформа: ленточная (lentasimon)– maydonlarni avtomatik ravishda
lentasimon joylashtirilgan holda formalar tuzish.
Автоформа: табличная (jadvalli)– maydonlarni avtomatik ravishda
jadvallar ko‘rinishida tuzish.
Диаграмма – diagrammalar ko‘rinishida formalar tuzish.
Jamlovchi jadval - Excel jadvallari bilan solishtirish usulidan foydalanib
formalar tuzish.
Связь с таблицами (Tashqi fayllardagi MB jadvallari bilan bog‘lanish)

3. Связь с таблицами (Tashqi fayllardagi MB jadvallari bilan bog‘lanish) orqali yangi jadvallar tuzish. Bunda ham yuqoridagi kabi muloqot darchasida o‘zaro aloqa o‘rnatilishi zarur
bo‘lgan MB tanlab olinadi.
87
8.3. Access da ishlash texnologiyasi Ms Access ikki xil holatda ishlaydi:
o
Проектирование (loyihalash)
o
Экспулатация (amaliy foydalanish)
Rasm 24. Microsoft Accessda mастер таблиц (jadval ustasi) bilan jadval tuzish oynasi MBBT qaysi tartibda ishlashidan qat‘iy nazar, uni ishlatish texnologiyasi
quyidagicha namoyon bo‘ladi:
Foydalanuvchi–MBni ma‘lum formada to‘ldiradi, muayyan запрос (so‘rov) orqali qayta ishlaydi va natijalarni otchet (hisobot) tarzida tashkil qiladi. Birgina
MBda millionlab foydalanuvchi ish yuritadi, ammo tuzilmasiga qo‘l tekizmaydi. Foydalanuvchi asosan 6 ta obyektning 4 tasi bilan bemalol ish yuritadi. Xullas, ushbu obyektlar bilan ish bajarish uchun foydalanuvchi quyidagi tugmachalar bilan
ish yuritishi mumkin:
Открыть- tanlagan obyektni ochadi. Конструктор-tanlagan obyekt
tuzilmasini ochadi. Создать- yangi obyektlarni tashkil qiladi.
A. MB ning o‘ziga xos xususiyatlari MB ning jadvali mustaqil ravishda hujjat bo‘la olmaydi, ammo jadval
tuzilmasi esa hujjat, biroq Microsoft Accessda uning uchun alohida fayl ajratilmagan. Jadvaldagi barcha o‘zgarishlar avtomatik ravishda real vaqt holatida saqlanadi. Real vaqt holatida jadval bilan ishlash jarayonida uzluksiz
88
saqlash davom etadi. Birinchi maydonga ma‘lumotlarni kiritish to‘xtatilgach, 2-
maydonga o‘tiladi, shu vaqtda ma‘lumotlar vinchestrga yozila boradi va avtomatik 
ravishda saqlanadi. 
B

maydonga o‘tiladi, shu vaqtda ma‘lumotlar vinchestrga yozila boradi va avtomatik ravishda saqlanadi. B
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa maydonga o‘tiladi, shu vaqtda ma‘lumotlar vinchestrga yozila boradi va avtomatik ravishda saqlanadi. B
|
Rasm 28. Mathcad dasturi oynasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

Rasm 28. Mathcad dasturi oynasi
Bu oynada Mathcad programmasi interfeysining ko'rinishi bo'lib, u ishga
tushishi bilan hujjat tayyorlab, uni Untitlid:1 deb nomlab foydalanuvchiga havola
etadi. Mathcad ekranining yuqori qismida "qo'shish" ko'rinishidagi kursorni
ko'rasiz. Klaviaturadan kiritiladigan ma'lumotlar ushbu kursor joylashgan joydan
boshlab yoziladi. Matematik misollarni yechishda, ularni kompyuter xotirasida
saqlashda, grafik ko'rinishidagi tasvirlarni yaratish va qayta ishlashda Mathcad
tizimining menyusi alohida o'rin tutadi. Mathcad menyu buyruqlari to'plami
quyidagilardan iborat: "Fayl", "Pravka", "Prosmotr", "Vstavka", "Formatirovanie",
"Matematika", "Simvolika", "Okno", "Pomoщ".
Rasm 28. Mathcad dasturining menyu buyruqlari to'plami
Menyuning "Файл" bo'limida yangi hujjatlarni tayyorlash uchun yangi oyna
ochish, oldingi saqlangan fayllarni yopish, tayyorlangan hujjatlarni diskka yozish,
yangi oynadagi hujjatni nom berish bilan saqlash, kerakli faylni qidirib topish,
matnni sahifada qanday joylashganligini oldindan ko'rish, matnni (matrisaviy,
lazerli) printerlarda bir nechta nusxada, agar zaruriyat bo'lganda matnni tanlangan
102
joyini chop etish, oxirgi to'rtta tahrir qilingan fayllar nomini ko'rish hamda
Mathcad dasturdan chiqish kabi bir qator ishlarni amalga oshirish mumkin.
Menyuning "Правка" bo'limida hujjatni tahrir qilishga oid bir qator ishlarni
amalga oshirish mumkin.
"Просмотр" bo'limida formulalar yozish uchun maxsus bo'limlar bilan
ishlash imkoniyati bor.
Menyuning "Вставка" bo'limida quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
"Математика" bo'limida natijani avtomatik ravishda hisoblash va boshqa
fayllarga murojaat qilish kabi ishlarni bajarish mumkin.
"Форматирование" bo'limida sahifalar o'lchamlarini kiritish, gtafikni
chizishda turini tanlash, fon tanlash va boshqa turli xil ishlarni bajarish mumkin.
"Символика" bo'limida kattalikni tanlash, yaxlitlash, yig'ish va
o'zgaruvchilar ustida amallar bajarish mumkin.
"Окно" bo'limi yordamida bir nechta fayllarni ketma ket, gorizontal, vertikal
joylashtirish va oynadagi mavjud fayllar ro'yxatini ko'rish mumkin.
"Помощ" bo'limi yordamida Mathcadda ishlash haqida ma'lumot olish
mumkin.
Kiritilgan hujjat ustida ishlash (uni kompyuter xotirasiga yozib qo'yish,
kerakli paytda chaqirib olish, printerdan chiqarish va hokazolar) uchun Standart
panelida joylashgan quyidagi tugmalar bosiladi:
Yangi fayl hosil qilish.
Oldindan xotirada saqlab qo'yilgan faylni oc hish.
Hosil qilingan faylni yoki kiritilgan o'zgartirishlarni xotirada saqlash
Joriy faylni printerdan chiqarish
Joriy faylni varoqda qanday joylashishini chamalab ko'rish.
Orfografik xatolarni tekshirish.
Oxirgi buyruqni bekor qilish.
103
Yuqoridagi aytilgan tugmalar Mathcad Standart panelida joylashgan.
|
Mathcad muhitida ―dasturlashni‖ tuzish va ularning bajarilish jarayoni 
parallel kechadi. Foydalanuvchi Mathcad

Mathcad muhitida ―dasturlashni‖ tuzish va ularning bajarilish jarayoni
parallel kechadi. Foydalanuvchi Mathcad – hujjatida yangi ifoda kiritar
ekan, uning qiyMatni bira to‘la hisoblash va ifodani kiritishda yo‘l qo‘yilgan
yashiringan xatoliklarni grafigini ko‘rish imkoniyati ham mavjud.
Mathcad paketi yetarli darajada qudratli matematik apparat bilan
qurollanganki, ular orqali tashqi pratseduralarni chaqirmasdan turib paydo
bo‘ladigan muammolarni hal qilishimiz mumkin.
Mathcad xos bo‘lgan ayrim hisoblovchi qurilmalarni sanab o‘tmoqchimiz:
1. Chiziqli va chiziqli bo‘lmagan algebraic tenglama va sistemalarni yechish;
2. Oddiy differensial tenglama va sistemalarni (Koshi masalasi va chegaraviy
masala) yechish;
100
3. Xususiy hosilali differensial tenglamalarni yechish;
4. Berilganlarni static qayta ishlov berish(interpolyatsiya, ekstrapolyatsiya,
approksimatsiya va ko‘pgina boshqa amallar);
5. Vektor va matritsalar bilan ishlash (Chiziqli algebra va boshqalar);
6. Funksional bog‘liqlikning maksimum va minimumini izlash.
Mathcad paketi matematik va fizik-kimyoviy formulalarga, hamda
o‘zgarmaslarga asoslangan yordamchi qo‘llanmalar bilan boyitilgan.
Mathcad paketida turli sohalar bo‘yicha elektron darsliklar yaratish
mumkin.
Masalan:
oddiy
differensial
tenglamarni
yechish,
statistika,
termodinamika, boshqaruv nazariyasi, materiallar qarshiligi va boshqalar bunga
misol bo‘la oladi.
Foydalanuvchi o‘z oldiga qo‘yilgan masalani yechish bilan cheklanibgina
qolmay, fizikaviy masalalarni yechishda o‘lchovni hisobga olish imkoniyatiga ega.
Bunda foydalanuvchi birliklar sistemasini ham tanlashi mumkin.
Bundan tashqari Mathcad muhitida animatsiya vositasi bilan qurollangan,
bunda tuzilgan modellarni nafaqat static (o‘zgarmas), balki dinamik (animatsion
kliplar) holda yaratish mumkin.
Mathcad muhiti belgili matematika elementlari bilan boyitilgan bo‘lib,
bunda masalani nafaqat sonli yechish, balki analitik usulda ham yechishga
imkoniyat yaratilgan.
Mathcad muhitidan chiqmagan holda boshqa serverdagi hujjatlarni
ishlatish va Internet tavsiya qiladigan yuqori informatsion texnologiya
imkoniyatlaridan foydalanish mumkin.
Mathcad tizimida masalalarni sonli yechish bilan bir qatorda analitik usulda
yechish hisobga olingan. Shuning uchun foydalanuvchilar bu dasturdan o‘zlari
yecha olmagan matematik masalalar uchun tayanch yechim ombori sifatida
foydalanishlari mumkin. Bu tizimdan tabiiy fanlar bo‘yicha electron darsliklar
yaratishda asos dasturiy vosita sifatida foydalanishni tavsiya etish mumkin.
Masalan differensial tenglamalarni yechish, statistika ,termodinamika, boshqaruv
nazariyasi kabi jarayonlarni geometric tasvirlash va animatsiyalar orqali ijro etishni
yuqori darajada amalga oshirish mumkin. Mathcad dasturini ―Pusk – Programmы
101
– MathSoft Apps - Mathcad‖ ketma-ketligidan foydalangan holda yuklash
mumkin.
|
условие отбора - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

10.2-rasm.O‘quv kabinetlarini rejalashtirish variantlari.
170
10.3-rasm.Umumfoydalanishdagi INTERNET-markazi xonasidagi kompyuterlarni
joylashtirish sxemasi.
10.4. Ixtisoslashtirilgan maktablar
Ixtisoslashtirilgan maktablarning namunasi sifatida bolalar san’at maktablarini
ko‘rib chiqamiz:
Bu maktablar, odatda, 4 ta bo‘linmadan iborat bo‘ladi:
- tayyorlov;
- musiqa; xoregrafiya;
- tasviriy san’at bo‘linmasi.
171
Tayyorlov bo‘linmasi bolalar san’at maktabining boshqa bo‘linmalaridan
alohida faoliyat ko‘rsatishi va tarkibida quyidagi xonalar bo‘lishi lozim: musiqa sinfi,
rasm va plastik materiallardan buyumlar yasash sinfi, omborxona, musiqa asboblari
va badiiy fond saqlanadigan xona, universal zal, dushxonalar, sanitariya bloklari.
Musiqa bo‘linmasi shunday rejalashtirilishi kerakki, vazifalari bo‘yicha bir xil
xonalar funksional, akustik, tovush izolyatsiyasi va konstruktiv talablardan kelib
chiqqan holda alohida seksiyalarga jamlanib, vertikal va gorizontal bo‘yicha boshqa
xonalardan ajratilishi lozim. Yakka tartibda musiqa bilan shug‘ullanishga
mo‘ljallangan xonalarni musiqa asboblari va qo‘l yuvgich joylashtiriladigan tambur-
shlyuzlar bilan loyihalashtirish kerak. Musiqa sinflarining devorlarini noparallel
(chetlanishi 2-12
0
) qilib, tegishli akustik jihozlanishi bilan birga bajarish tavsiya
etiladi [30].
Xoreografiya bo‘linmasi tarkibiga ritmika va raqs mashg‘ulotlari uchun xona,
klassik, sahna hamda xalq raqslari, shuningdek zamonaviy raqslar uchun zallar,
nazariy fanlar sinfi, liboslar ustaxonasi, yechinish-kiyinish xonasi, dushxonalar,
sanitariya bo‘lmalari kiradi. Tasviriy san’at bo‘linmasi tarkibiga rasm, rassomlik,
kompozitsiya va haykaltaroshlik ustaxonalari kiradi. Rassomlik va rasm
ustaxonalarining har biri, odatda, yuqori qavatlarda joylashtiriladi va quyidagi
zonalardan iborat bo‘ladi:
- o‘qituvchi zonasi;
- natyurmotlar zonasi;
- o‘quvchilar zonasi;
- molbertlar saqlanadigan zona.
Haykaltaroshlik ustaxonasi quyi qavatda joylashtiriladi.
Ustaxonalarning balandligi chiqib turuvchi konstruksiyalarning pastki qismidan
hisoblaganda 3,6-3,9 metr, eni 6 metr, uzunligi 9 metr qilib qabul qilinadi .Jismoniy
va aqliy rivojlanishi zaif bolalar uchun maxsus maktab-internatlarni
loyihalashtirishda davolash muassasalari bilan tezkor bog‘lanishni ta’minlashga
alohida e’tibor qaratish zarur. Undan tashqari, bu kabi muassasalarni imkon qadar
tinch va ko‘kalamzor hududlarga joylashtirish kerak.
172
Ana shu ikki asosiy talabga yirik ma’muriy markaz bilan yaxshi aloqaga ega
shahar yaqinidagi zona javob beradi. Maxsus maktablarni loyihalashtirishda
davolashning o‘ziga xos sikllari, ta’lim-tarbiya va turmush tarzining shart-sharoitlari
albatta hisobga olinadi. Masalan, tayanch-harakatlanish apparati shikastlangan bolalar
uchun ixtisoslashtirilgan maktablarda panduslar ko‘zda tutilishi lozim; sinf
xonalarining parametrlari aniq talablardan kelib chiqqan holda o‘zgartirilishi
mumkin. Bunday maktab binolarining balandligi 2 qavatdan oshmasligi lozim.
|
-jadval - Toshkent arxitektura qurilish instituti

177
kompleksi (sanoat hududi
yoki
xalq
xo‘jalik
tarmog‘ining)
xo‘jalik
vositalari uchun xona, majlislar zali,
ma’muriy-xo‘jalik va texnik-sanitariya
xonalari
OO‘Yu kompleksi
Sport, xo‘jalik, turar
joy, ayrim hollarda –
ilmiy,
ishlab
chiqarish
Bino va inshootlar: sport, madaniyat,
ovqatlanish, tibbiy xizmat ko‘rsatish, ilmiy
va texnik markazlar, hisoblash markazi,
yotoqxona, dam olish bazalari
2. Ta’lim darajasi turlicha bo‘lgan o‘quv komplekslari
Umumta’lim maktabi +
kasb-hunar kolleji
Sport,
dam
olish,
ko‘kalamzorlashtirish
O‘quv-ishlab chiqarish ustaxonalari, sport
xonalari, zallari, auditoriyalar, texnik
markaz
Kasb-hunar
kolleji
+
o‘quv
kombinati
+
maktablararo o‘quv-ishlab
chiqarish komplekslari
Ishlab
chiqarish,
xo‘jalik
O‘quv-ishlab
chiqarish
xonalari,
kutubxona,
tibbiyo
punkt,
oshxona,
qo‘shimcha va xizmat ko‘rsatish xonalari
Kasb-hunar kolleji + o‘rta
maxsus o‘quv muassasasi
Barcha zonalar
Shu kabi
Kasb-hunar kolleji + o‘rta
maxsus o‘quv muassasasi
+ oliy o‘quv yurti
Shu kabi
O‘quvchilarga xizmat ko‘rsatuvchi barcha
xonalar: texnik va xo‘jalik xonlar, sport va
majlislar zali
Korxonaning
o‘quv
markazi (o‘quv kombinati
+
texnikum
filiali
+
OO‘Yu ning
o‘quv-
maslahat punkti)
Shu kabi
Shu kabi
Oliy o‘quv yurti + malaka
oshirish instituti (fakulteti)
O‘quv, dam olish
Talabalar
va
tinglovchilarga
xizmat
ko‘rsatish xonalari
Запрос bilan kirish «Создать - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN Дарслик
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti
|
Jadval - MB - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

84
Rasm 22. Microsoft Access ish darchasi
Hisobot
- MB tarkibidagi ma‘lumotlardan keraklisini printerga chiqaruvchi
qog‘ozdagi asosiy hujjat.
Modul - Visual Basic dasturlash muhitida yozilgan dastur bo‘lib,
nostandart operatsiyalarni foydalanuvchi tomonidan bajarilishiga imkon yaratadi,
Makrobuyruq - bir qator buyruqlar majmui asosida hosil bo‘lgan
makrobuyruq bo‘lib, foydalanuvchi tomonidan jadval
tuzishda juda qiyin hal
qilinadigan jarayonlarni yechadi.
Nazorat savollari
1. Microsoft Access dasturining ekran elementlarini ko‘rsating.
2. Accesda maydon nima vazifani bajaradi?
3. Maydonlarning qanday turlari mavjud?
4. Accessning modul tizimi nima vazifani bajaradi?
5. Makrobuyruqlar qandat tartibda kiritiladi
85
8.2. ―Конструктор‖ holatida jadval yaratish.
Sanab o‘tilgan obyektlar ustida ishlash uchun darchaning o‘ng tomonida
Открыть (ochish),
Конструктор va
Создать (yaratish)
degan tugmachalar
joylashgan. Demak, bu tugmalar
Access ning ishlash tartibini ifodalaydi.
3. Qo‘riqlash bloki tarkibiga quyidagilar kiradi

203
- xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar xonasi;
- dam olish xonasi;
- xo‘jalik anjomlari saqlanadigan omborlar;
- sanitariya bloklari;
- texnik va muhandislik xonalari.
Yordamchi xonalar har bir blok qoshida tanlangan rejalashtirish sxemasiga
bog‘liq ravishda joylashtiriladi. Bank binosining badiiy obrazi ijtimoiy omillar,
bank joylashgan hududdagi mavjud shaharsozlik vaziyati, hajmli-fazoviy va
konstruktiv yechimlarga bog‘liq holda shakllantiriladi. Mamlakatimizdagi
zamonaviy bank qurilishida bank binosi tashqi ko‘rinishining ikkita yo‘nalishini
kuzatish mumkin: an’anaviy, tarixiy merosga murojaat qilish va muayyan
me’moriy uslub alomatlari bo‘lmagan rasional yo‘nalish, ya’ni bank ofis yoki
biznes-markaz sifatida qabul qilinadi. Odatda, birinchi yo‘nalish qo‘llanilganida
salobatli va hashamdor qiyofaga ega binogavdalanadi, ikkinchi yo‘nalishda esa –
soddaroq, xalq ommasiga yaqinroq bo‘lgan bank binolari tasavvur qilinadi.
Mehmonxonalar klassifikatsiyasi

181
Bu kabi bo‘linishlar uchun asosiy mezon sifatida
nomerlar fondining sifatiy
tarkibi xizmat qiladi: bir, ikki o‘rinli va sig‘imi ko‘proq bo‘lgan nomerlar – bir
xonali, shuningdek ko‘p xonali lyuks nomerlar va apartamentlarning foizda
ifodalangan o‘zaro nisbati. Nomerlar fondining sifati shuningdek apartamentlardagi
nomerning pardozlanishi, mebellar bilan jihozlanishi va
texnik uskunalanishi bilan
ham tavsiflanadi .
Ushbu daraja belgilanishining ikkita asosiy usuli mavjud bo‘lib, birinchisida
statistik ko‘rsatkichlar, ya’ni vannaxonasi va sanitariya bo‘lmasi bo‘lgan
nomerlarning
aniq belgilangan nisbati, umumiy foydalanish uchun mo‘ljallangan
xonalarning funksional tarkibi (basseyn, sauna va shu kabilarning bor yoki yo‘qligi)
bo‘yicha belgilanadi; ikkinchisida – material
bazaning sifatiga emas, balki dinamik
omillarga, ya’ni servis xizmatining sifatiga qarab belgilanadi.
Turar joy xonalari guruhi – yotoq xonalari (mehmonxona nomerlari)

185
Bir xonali
mehmonxona nomeri yotoq xonasi, eni kamida 1,4 m bo‘lgan va
shkaf o‘rnatilgan yo‘lak, sanitariya bo‘lmasi va yozgi xona: balkon, lodjiya, ochiq
ayvondan iborat bo‘ladi. Ikki xonali nomerda yotoq xonasidan tashqari
mehmonxona, u xonali nomerda esa – mehmonxona
va kabinet ham
rejalashtiriladi, bunda yo‘lakdan faqat mehmonxonaga kirish mumkin bo‘ladi. Oliy
va birinchi razryadli mehmonxonalardagi ikki kishi uchun mo‘ljallangan 2 xonali
va 3 xonali nomerlarda yotoq xonasi yonida tarkibida unitaz va qo‘l yuvgich va
vanna, qo‘l yuvgich, unitaz, bide mavjud bo‘lgan ikkita sanitariya bo‘lmasi
loyihalashtiriladi.
Nomerlar
yonida
qo‘shimcha
xonalar:
ko‘rpa-to‘shak
saqlanadigan xona, navbatchi xodimlarning xonalari,
dazmollash xonasi, qavatlar
bo‘yicha xollar joylashtiriladi.
Quyidagi jadvalda mehmonxona razryadiga bog‘liq
ravishda nomerlarning
maydonlari keltirilgan, m
2
:
11.1-
jadval
Xonalar/o‘rinlar
soni
Oliy
A
Oliy
B
I
II
III
1 / 1
14
12-14
12-14
12
10
1 / 2
18
14-18
14-18
14
14
2 / 2
24
24
24
24
-
3 / 2
40
40
40
-
-
1 / 3 (oilaviy)
-
20-24
20-24
18
18
Mehmonxona binolari turar joy qavatlari uchun rejaviy tuzilmalarning
quyidagi turlari mavjud:
- yo‘lakli;
- galereyali;
- ikki yo‘lakli;
- yo‘lakli-halqali;
- minorali;
- uzelli;
- atriumli.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

206
XIII-BOB. SPORT INSHOOTLARI
13.1. Sport inshootlarining klassifikatsiyasi
Sport inshootlari quyidagi turlarga bo‘linadi:
- ochiq va yopiq;
- yozgi va qishki;
- hajmli va yassi;
- universal va ixtisoslashtirilgan.
Asosiy vazifasiga ko‘ra:
- o‘quv mashg‘ulotlari va mashqlar uchun;
- namoyishlar uchun;
- jismoniy tarbiya-sog‘lomlashtirish uchun;
- bolalar sporti uchun ixtisoslashtirilgan inshootlariga ajratiladi.
Shaharsozlik alomati bo‘yicha aholi yashaydigan hududda aholiga xizmat
ko‘rsatishning bosqichma-bosqich prinsipiga muvofiq sport inshootlari
umumshahar, tumanlararo, mikrotuman inshootlariga ajratiladi. Undan tashqari,
sanoat, shahar atrofi va ko‘kalamzorlashtirilgan zonalardagi sport inshootlari ham
bo‘lishi mumkin.
Tekis
ochiq sport inshootlari qatoriga quyidagilar kiradi:
- sport inshootining markaziy yadrosi (asosi);
- stadion;
- sport o‘yinlari uchun maydonchalar:
- badminton uchun 15x8 m;
- basketbol uchun 28x16 m;
- voleybol uchun 24x15 m;
- gorodki uchun 30x15 m;
- tennis uchun 40x20 m;
- engil atlektika va konkida yugurish uchun yo‘lakchalar.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

184
11.2. Mehmonxona binolarining funksional bloklari
Mehmonxonalarning barcha xonalari funksional vazifalariga bog‘liq holda 9
ta funksional guruhga bo‘linadi:
- qabulxona-vestibyul guruhi;
- turar joy-yotoq xonalari (nomerlar) va ularga qo‘shilgan xonalar guruhi;
- ovqatlanish xonalari guruhi;
- savdo va maishiy xizmat ko‘rsatish guruhi;
- turistik-sog‘lomlashtirish vazifalari uchun mo‘ljallangan xonalar guruhi;
- dam olish va anjumanlar o‘tkazilishi bilan bog‘liq turizm guruhi;
- ma’muriyat va boshqaruv xonalari guruhi;
- yordamchi va xo‘jalik vazifalar uchun mo‘ljallangan xonalar guruhi;
- kommunal (muhandislik) ta’minot va vertikal transport guruhi.
1. Qabulxona-vestibyul guruhi tarkibiga quyidagilar kiradi:
- qabul xizmati va dam olish zonalari joylashgan vestibyul;
- porte va ma’murlar xonasi;
- hujjatlar saqlanadigan xona;
- garderob;
- saqlash kamerasi;
- bagajlarni tushirish va saralash xonasi;
- navbatchi xodimlar uchun dam olish xonasi;
- valyuta ayirboshlash punkti bo‘lgan bank bo‘linmasi;
- pochta bo‘linmasi, telefonlar, teletayp;
- hojatxona;
- bar peshtaxtasi;
- turli vazifalar uchun mo‘ljallangan kiosklar;
- do‘konlar.
Jamoat muassasalari bilan birlashtirilgan ta’lim muassasalari

178
Tarkibiga madaniyat o‘quv muassasalari kiritilgan madaniyat markazlari aholi
tomonidan foydalaniladigan xonalar tarkibini (o‘quv teatri, konsert zali, ko‘rgazma
zallari) sezilarli darajada kengaytiradi, o‘quvchilar esa, o‘z navbatida, aholiga xizmat
ko‘rsatishda ishtirok etadilar. Ko‘p tarmoqli kasalxona nafaqat aholiga malakali
tibbiy xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanadi, balki tibbiyot instituti yoki shifokorlar
malakasini oshirish instituti, o‘rta tibbiy xodimlarni tayyorlash markazi, turli ilmiy
tadqiqotlar o‘tkazish bazasi bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
O‘quv kompleksi shaharsozlik ob’yekti sifatida shaharda o‘quv zonasini
shakllantiradi, ya’ni shaharning ixtisoslashtirilgan markazi hisoblanadi. O‘quv
muassasalari birlashtirilishining turli shakllarini ularning asosiy funksiyalari
hisoblangan o‘qitishga, ta’lim berishga bog‘liq ravishda ko‘rish va o‘rganish lozim.
Aytish lozimki, mamlakatimizda bu kabi komplekslarni o‘zlashtirish asta-sekin
amalga oshirilmoqda va ularning yakuniy shaklga ega bo‘lmagan turli variantlari
mavjud. Shuning uchun ham ushbu bo‘limda ularni loyihalashtirish bo‘yicha
prinsipial yondoshuvlar bayon etilgan.
- Toshkent arxitektura qurilish instituti

195
- qimmatbaho buyumlar va pul saqlash bloki;
- qo‘riqlash bloki;
- kontora xonalari bloki.
Shuningdek, bank
binosining tipologik alomati, ya’ni uning ochiq va yopiq
bir butun ikki funksiyasi ham belgilandi. Ta’kidlash lozimki, mana shu xususiyat,
odatda, bank binosining hajmiy-rejali yechimida alohida ahamiyat kasb etadi. Bir
tomondan, bank binosi o‘zining tashqi ko‘rinishi bilan imkon qadar ko‘p
mijozlarni jalb qila bilishi kerak bo‘lsa,
ikkinchi tomondan esa, qimmatbaho
buyumlar va pul saqlanadigan muassasa sifatida
juda mustahkam va ishonchli,
begonalar kirishiga yo‘l qo‘ymaydigan binoga ega bo‘lishi lozim. Funksional
bloklarning har biri aniq tarixiy va iqtisodiy xususiyatlarga bog‘liq
ravishda
rivojlangan va takomillashib borgan. Bank binolari qurilishining quyidagi asosiy
bosqichlari XX asr uchun xosdir:
- Birinchi Jahon urushidan so‘ng G‘arbiy
Evropa mamlakatlarida bank
binolariga bo‘lgan talab sezilarli darajada ortishi;
- 1930-yillarda, iqtisodiy inqirozdan keyin,
AQSh va Kanadada bank
binolariga bo‘lgan talabning kuchayishi;
- Ikkinchi Jahon urushidan keyin xalq demokratiyasi mamlakatlarida bank
binolariga bo‘lgan ehtiyojningortishi;
- 1960-yillarda kolonializm tizimning tugatilishi G‘arbiy
Evropada bank
binolariga bo‘lgan talabning o‘zgarishi;
- 1980-yillarning oxiri va 1990-yillar boshida mamlakatda ro‘y bergan
ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar natijasida bank binolariga bo‘lgan
ehtiyojning
keskin ortishi.
- Toshkent arxitektura qurilish instituti

12.3-rasm. Nijniy Novgorod shahridagi “Garantiya” bankining binosi, Rossiya,
arxitektorlar E.Pestov, A.Xaritonov, N.Pestova, 1999.
199
12.4. Hajmiy-rejali yechim
Bank binosidagi qavat balandligi – 3,3 m (osma shiftlar uchun – 2,8 m, osma
shipning pastki qismigacha).
Bank xonalari kirish zonalari bo‘yicha quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1-guruh – mijozlar va bank xodimlari kirishi mumkin bo‘lgan xonalar;
2-guruh – bank xodimlari kirishi mumkin bo‘lgan xonalar;
3-guruh – bank xodimlarining cheklangan kontingenti kirishi mumkin bo‘lgan
xonalar.
1-guruhga
mijozlar
uchun
mo‘ljallangan xonalar kiradi: axborot-
ma’lumotnoma, operatsion va kassa zallari, kredit bo‘limi, aholidan omonat qabul
qilish bo‘limi, bank rahbariyati bo‘limi.
2-guruhga boshqa bo‘limlarning xonalari, bankka tegishli axborotni ishlash va
saqlash bilan bog‘liq bo‘lgan xonalar va aloqa apparaturasi uchun xonalar kiradi.
3-guruhga – kassa, qo‘riqlash bloki va xavfsizlik xizmati xonalari kiradi.
Bu guruhlarni bir-biridan rejali va konstruktiv tarzda, buzishga qarshi
muayyan darajadagi mustahamlikka ega devorlar bilan ajratish lozim.
12.5. Bank binosining funksional bloklari
Bank binosi normal faoliyat yuritishi uchun uning tarkibida quyidagi
funksional bloklar bo‘lishi lozim:
- hisob yuritish-operatsiyalar bloki;
- kassa bloki;
- qo‘riqlash bloki;
- ofis xonalari bloki;
- hisoblash markazi;
- yordamchi xonalar.
Bank binolari uchun turli funksional, rejaviy va tipologik sxemalar mavjud.
Ularning har birida bir tomondan – mijoz uchun, ikkinchi tomondan esa – bank
xodimi uchun yaratilganeng qulay sharoitlar asos bo‘lib xizmat qiladi
|
Hisob yuritish-operatsiyalar bloki tarkibiga quyidagilar kiradi

201
- inkassatsiya xonalari.
Operatsion
kassalarning
maydoni,
odatda,
6 m
2
ga
teng
qilib
loyihalashtiriladi. Operatsion kassa kabinasining eshigi kengligi 1400 mm dan kam
bo‘lmagan kassa orti maydoniga chiqishi kerak. Har bir kassa yonida
mijoz pulni
qayta sanashi uchun xona ko‘zda tutilgan bo‘lishi zarur.
Qimmatbaho buyumlar saqlanadigan blok quyidagilardan iborat:
- qimmatbaho buyumlar saqlanadigan xona (ombor);
- individual seyflar joylashgan xona.
Qimmatbaho buyumlar saqlanadigan xonaning to‘suvchi konstruksiyalar
(devorlari, poli va shipi) qobig‘i qalinligi 300 mm dan kam bo‘lmagan yaxlit
fibrobetondan bajarilishi lozim. Bunda yondosh xonalar o‘rtasidagi devorlar va
ushbu qobiq oralig‘ida ombor oldi xonasidan ko‘rish mumkin bo‘lgan eni
800 mm dan kam bo‘lmagan
ko‘rik yo‘lagi bo‘lishi lozim. Qobiqning yuqori
yuzasi va orayopma o‘rtasida 250 mm dan kam bo‘lmagan zazor (oraliq)
qoldirilishi lozim. Inkassatsiya mashinalarini
yuklash-tushirish boksining
o‘lchamlari – 10x6x3,5 m. Bevosita boks yonida qimmatbaho buyumlarni
inkassatsiya mashinalaridan ushbu buyumlar saqlanadigan omborga tushirish-
yuklash xonasi joylashtiriladi. Kassa uzelining barcha xonalari juda ixcham
(kompakt) va boshqa xonalardan funksional ajratilgan bo‘lishi lozim, bunda kassa
uzeli xonalarning quyidagicha o‘zaro bog‘liqligi ta’minlanishi kerak:
- qimmatbaho buyumlar olib kelinganida kassa uzeliga kirish inkassatsiya
mashinalarini yuklash-tushirish boksida amalga oshirilishi lozim;
- boksdan kirish inkassatsiya mashinalaridan qimmatbaho buyumlarni qayta
yuklash xonasida bajarilishi va bu xona qimmatbaho buyumlar ombori bilan
bog‘langan bo‘lishi shart;
- qimmatbaho buyumlar saqlanadigan omborga kirish faqat ombor oldi
xonasidan amalga oshirilishi kerak;
- pul mablag‘larini qayta sanash xonasi ombor oldi xonasi va operatsion
kassalar bilan yaqindan bog‘langan bo‘lishi lozim.
-modda.
 Axborot-kutubxona muassasalarini tashkil etish

18-modda.
Axborot-kutubxona fondini hisobga olish, ishlovdan
o‘tkazish, joylashtirish, saqlash va undan foydalanish
Axborot-kutubxona fondini hisobga olish, ishlovdan o‘tkazish,
joylashtirish, saqlash va undan foydalanish qonun hujjatlarida
belgilangan tartibda amalga oshiriladi.
Axborot-kutubxona fondining nashrlar majburiy nusxasini
olish hisobiga jamlanadigan, shuningdek, noyob va alohida qim-
matli axborot-kutubxona resurslarini o‘z ichiga olgan qismi mil-
liy-madaniy boylik bo‘lib, moddiy-madaniy meros obyekti sifatida
saqlanadi.
Axborot-kutubxona muassasalarining moddiy-texnika ta’minoti
yomonlashuviga, ularni mehnatni muhofaza qilish talablariga,
axborot-kutubxona fondlarini saqlash normalari va shart-sharoit-
lariga mos kelmaydigan binolarga ko‘chirishga yo‘l qo'yilmaydi.
-modda.
 Davlat hokimiyati va boshqaruvi

14-modda. Boshqa kutubxonalar
Boshqa kutubxonalar o‘z muassislari tomonidan belgilanadi-
gan tartibda axborot-kutubxona faoliyatini amalga oshiruvchi
universal yoki maxsus axborot-kutubxona muassasalaridir.
Boshqa kutubxonalar:
— axborot-kutubxona fondini shakllantiradi va uning but
saqlanishini ta’minlaydi;
— elektron kutubxona va elektron katalogni shakllantiradi;
— axborot-kutubxona resurslaridan o ‘zaro foydalanishni
ta’minlaydi;
— boshqa axborot-kutubxona muassasalari bilan hamkorlikni
amalga oshiradi;
— yig‘ma elektron katalogni shakllantirishda ishtirok etadi.
Boshqa kutubxonalarning axborot-kutubxona fondi ularning
muassislari mulkidir.
Boshqa kutubxonalar to‘g‘risidagi nizomlar ularning muassis
lari tomonidan tasdiqlanadi.
П -modda.
 Axborot-kutubxona markazlari

boshqa axborot-kutubxona muassasalari bilan hamkorlikni
amalga oshiradi;
— yig‘ma elektron katalogni shakllantirishda ishtirok etadi;
madaniy, ta’lim, axborot dasturlari va loyihalarini hamda
boshqa dasturlar va loyihalarni birgalikda amalga oshirish uchun
ta ’lim, ilmiy muassasalar va arxivlar, mahalliy davlat hokimiyati
organlari, milliy madaniyat markazlari va boshqa tashkilotlar bilan
hamkorlikni rivojlantiradi.
Axborot-resurs markazlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa
vakolatlarni ham amalga oshirishi mumkin. Axborot-resurs mar-
kazlarining axborot-kutubxona fondi davlat mulkidir.
Axborot-resurs markazi to‘g‘risidagi namunaviy nizom 0 ‘z-
bekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tas-
diqlanadi.