Xakikiy investitsiyalar - Mavzu: Tovarlar va xizmatlar bozorida makroiqtisodiy muvozanat modeli Reja: Kirish

|
Mavzu: Tovarlar va xizmatlar bozorida makroiqtisodiy muvozanat modeli Reja: Kirish
|
bet | 5/13 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 288,5 Kb. | | #263515 |
Bog'liq Tovarlar va xizmatlar bozorida makroiqtisodiy muvozanat modeli Xakikiy investitsiyalar rejalashtirilgan va rejalashtirilmagan investitsiyalar mikdorini o`z ichiga oladi. Rejalashtirilmagan investitsiyalarga tovar – moddiy zaxiralariga (TMZ) investitsiyalardagi kutilmagan o`zgarishlar kiradi. Ushbu rejalashtirilmagan investitsiyalar tenglashtiruvchi mexanizm sifatida jamgarma va investitsiyalar mikdorining o`zaro bir-biriga mos kelishiga olib keladi va makroiktisodiy muvozanatni ta`minlaydi.
Rejalashtirilgan xarajatlarga uy xo`jaliklari, firmalar, davlat va tashki dunyoning maxsulot va xizmatlarni sotib olishga mo`ljallagan xarajatlari kiradi. Firmalar tomonidan ishlab chikarilgan maxsulotlarni sotishdagi kutilmagan o`zgarishlar tovar moddiy zaxirasiga rejalashtirilmagan investitsiyalar kilishga olib kelsa, xakikiy xarajatlar rejalashtirilgan xarajatlardan fark kiladi.
Rejalashtirilgan xarajatlar funktsiyasi :E=S+ I +G+Xp ko`rinishiga ega. Dekmak uning grafigi iste`mol funktsiyasi (S=a+ v (U-T) ) grafigiga nisbatan I+G+Xp mikdorda yukoriga surilgan bo`ladi. Keltirilgan Xp -sof eksport bo`lib, uning funktsiyasi esa kuyidagi ko`rinishga ega: YAlpi daromadlarning oshishi bilan import xam oshadi. CHunki, bunda iste`molchilar va investorlar xam milliy xam import maxsulotlarga bo`lgan xarajatlari mikdorini oshiradilar. Ayni paytda mamlakatning eksporti xajmi shu mamlakatdagi yalpi daromadlar (Y) mikdoriga bevosita boglik bo`lmaydi, balki tovar olib chikib ketayotgan mamlakatning yalpi daromadlari o`zgarishiga boglik bo`ladi. SHuning uchun xam mamlakatdagi yalpi daromadlar (Y) o`zgarishi bilan sof eksport (Xp) o`rtasidagi bogliklik salbiydir va sof eksport funktsiyasida minus ishorasi bilan belgilanadi.
Keynsning makroiktisodiy muvozanat modelini ko`rib chikish jarayonini soddalashtirish uchun sof eksport mikdori yalpi daromadlar (Y) o`zgarishiga boglik emas deb olinadi. SHuning uchun sof eksport to`ligicha avtonom xarajatlar mikdoriga ko`shiladi, ya`ni avtonom xarajatlar (S + I + G +Xp) yigindiga teng deb olinadi.
1.1 Keyns modelidagi inflyatsion va turg'unlikdagi bo'shliqlar
Bunday vaziyatda iqtisodiyotda investitsiyalarni ko'paytirish imkoniyati yo'q, shuning uchun ishlab chiqarishni ko'paytirish imkoniyati yo'q, ya'ni yalpi taklif.
Aholi daromadlarining katta qismini iste'molga yo'naltiradi, tovar va xizmatlar bozorlarida talab oshib boradi. Bu narxlarning ko'tarilishiga olib keladi, bu esa multiplikator samarasi tufayli oshadi. Shunday qilib, iqtisodiyot o'z-o'zidan muvozanatga erisha olmaydi va inflyatsiya farqi kuchayadi. Inflyatsion bo'shliqni bartaraf etish umumiy talabni o'z ichiga oladi va muvozanatni nuqtadan «siljitadi». A aniq B... Grafada inflyatsiya farqi segmentning o'lchamiga mos keladi BK va muvozanatli yalpi ishlab chiqarishni inflyatsiya bo'lmagan to'liq ish bilan ta'minlash darajasiga tushirish uchun yalpi talab tushishi kerak bo'lgan miqdorni ifodalaydi. Retsessiya (yoki deflyatsion) bo'shliq - bu iqtisodiyotdagi rejalashtirilgan umumiy xarajatlar umumiy ishlab chiqarishning potentsial darajasidan kam bo'lganligi yoki rejalashtirilgan investitsiyalar to'liq ish bilan ta'minlash holatiga mos keladigan tejash mablag'laridan kam bo'lgan holat. Bunday sharoitda aholi daromadlarning katta qismini tejaydi, talab kamayadi, bu ortiqcha ishlab chiqarishga, narxlarning pasayishiga, natijada ishlab chiqarishning pasayishiga va ishchilarning ishdan bo'shatilishiga olib keladi. Iqtisodiyotda daromadlarning pasayishi va bandlikning pasayishi multiplikatorning ta'siri tugamaguncha davom etadi. Shunday qilib, turg'unlik farqi asta-sekin kamayib boradi, iqtisodiyot o'z-o'zidan muvozanatga keladi, ammo bu ishlab chiqarishning pasayishi va ishsizlik bilan birga keladi. Retsessiya farqini bartaraf etish va resurslarning to'liq bandligini ta'minlash uchun yalpi talabni rag'batlantirish va muvozanatni A nuqtadan B nuqtaga o'tkazish zarur. yalpi ishlab chiqarishni inflyatsiyasiz to'liq ish bilan ta'minlash darajasiga ko'tarish.
Inflyatsion va resessional bo'shliqlarning salbiy oqibatlarini oldini olish yoki kamaytirish, iqtisodiyotning to'liq bandlik darajasiga imkon qadar yaqin darajadagi muvozanatga erishishini ta'minlash uchun J.M.Keyns iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish bo'yicha choralarni taklif qildi. Shu bilan birga, uning nazariyasiga ko'ra, eng samarali moliyaviy siyosatdir. Keyns nazariyasi samarali talabni ta'sir ko'rsatadigan asosiy omil deb hisoblaydi. Fiskal (fiskal) siyosat - bu davlat iqtisodiy siyosatining bir turi bo'lib, bu daromad va xarajatlarning o'zgarishi hisoblanadi davlat byudjeti makroiqtisodiy muvozanatga erishish. Fiskal siyosat ixtiyoriy va ixtiyoriy bo'lmagan bo'lishi mumkin.
Diskretsion fiskal siyosat - bu noqulay iqtisodiy muhit oqibatlarini bartaraf etish uchun hukumat qarori bilan amalga oshiriladigan davlat byudjeti daromadlari va xarajatlaridagi o'zgarish. Turg'unlik davrida hukumat siyosatining maqsadi turg'unlikdagi bo'shliqni bartaraf etishdan iborat bo'lib, buning uchun yalpi talabni ko'paytirib, mahsulotni to'liq ish bilan ta'minlashga erishish kerak. Buning uchun hukumat quyidagi choralarni ko'rishi mumkin: 1) tovarlar va xizmatlarning davlat xaridlari hajmining ko'payishi, shu jumladan davlat investitsiyalarining ko'payishi;
2) soliq imtiyozlari.
Soliqlarni kamaytirish natijasida uy xo'jaliklarining bir martalik daromadlari ko'payadi, natijada yalpi talab funktsiyasi yuqoriga siljiydi.
Davlat tomonidan tovar va xizmatlarni sotib olish hajmining o'sishi xuddi shunday ta'sirga ega. Bunday holda, samarali talabning qiymati oshadi va muvozanat,nuqtasi pozitsiyadan siljiydi.
Shuni ta'kidlash kerakki, bunday siyosatni qo'llash muqarrar ravishda xarajatlarning ko'payishiga va davlat byudjeti daromadlarining pasayishiga olib keladi va, ehtimol, davlat byudjeti defitsiti shakllanishiga va (yoki) o'sishiga olib keladi. Shubhasiz, tanazzul davrida bunday moliyaviy siyosat ko'proq ta'sirga ega bo'ladi byudjet taqchilligi unga hamroh bo'ladi.
Rivojlanish davrida iqtisodiyotning haddan tashqari qizishini bartaraf etish uchun davlat siyosati aksincha bo'lishi kerak - yalpi talabni kamaytirish uchun davlat xarajatlarini kamaytirish va soliqlarni ko'paytirish zarur. Bunday chora-tadbirlar, o'z navbatida, daromadlarning o'sishiga va davlat byudjeti xarajatlarining pasayishiga, ya'ni byudjet profitsiti shakllanishiga (daromadlar va xarajatlar o'rtasidagi ijobiy farq) olib keladi. Shuni ta'kidlash kerakki, iqtisodiy o'sish davrida byudjet fiskal siyosati samaraliroq bo'ladi, shuncha ko'p byudjet profitsiti hamroh bo'ladi.
Yuqorida biz makroiqtisodiy muvozanatga erishilganda, xo'jalik yurituvchi sub'ektlarning rejalashtirilgan umumiy xarajatlari amaldagi xarajatlarga to'g'ri kelishini, ya'ni iqtisodiyotda ishlab chiqarilgan barcha narsalar amalga oshirilishini ko'rsatdik. Biroq, Keyns nazariyasiga ko'ra, bu odatda iqtisodiyotda to'liq bandlikka erisha olmaydi. Mahsulotning real va potentsial darajalari o'rtasidagi nomutanosiblik iqtisodiyotni uning uchun ikkita salbiy ta'sirga olib kelishi mumkin - inflyatsion va resessional (deflyatsion) bo'shliqlar.
Inflyatsion bo'shliq - bu iqtisodiyotdagi rejalashtirilgan xarajatlar yalpi mahsulotning potentsial darajasidan oshib ketadigan yoki (agar biz "investitsiya-jamg'arma" tizimidagi muvozanatni hisobga olsak) rejalashtirilgan investitsiyalar to'liq ish bilan ta'minlash holatiga mos keladigan mablag'lardan oshib ketadigan iqtisodiyotdagi vaziyat. Boshqacha qilib aytganda, jamg'arma ta'minoti korxonalarning investitsiya ehtiyojlaridan orqada qolmoqda.
Mavjud vaziyat nuqtai nazaridan Keynsning quyidagi xulosalari muhimdir: birinchidan, u Buyuk depressiya kapitalistik iqtisodiyotning erkin va nazoratsiz rivojlanishi davrini butunlay tugatganligini isbotladi - erkin bozor endi ko'payish vazifalarini bardosh bera olmaydi. O'lmaslik uchun butun iqtisodiy tizim davlatga tayanishi kerak. Ikkinchidan, davlat barcha iqtisodiy jarayonlarga faol ta'sir ko'rsatishi kerak, bu turli mamlakatlardagi butun avlod avlodlarining faoliyati natijalarini (ishlab chiqarish kuchlarining tanazzulga uchrashi) vayron qiluvchi inqiroz va retsessiyalarning oldini olishga yordam beradi. Bu davlatning organik afzalliklari bilan bog'liq, chunki faqat bitta xususiy investordan farqli o'laroq, foyda darajasi va uning foiz stavkasini hisobga olishni e'tiborsiz qoldirishi mumkin. Davlat iqtisodiy (bozor) maqsadga muvofiq emas, ya'ni yakka shaxs (yakka tartibdagi tadbirkor va yakka tartibdagi iste'molchi) uchun yo'l qo'yib bo'lmaydigan hashamat nima ekanligini ijtimoiy printsipga asoslanishi mumkin. Masalan, depressiya (inqiroz) sharoitida tadbirkor qo'shimcha investitsiyalar bilan shug'ullanmaydi - shunchaki pul yo'qotishdan qo'rqadi. Shuning uchun u pullarini xavf ostiga qo'ymaydi. Ammo, ammo shunga qaramay, turg'unlik milliy halokatga aylanadi. Faqatgina davlat alternativa bo'lishi mumkin - va bu muvaffaqiyatli rivojlanishni ta'minlashning yagona yo'li.
Ko'rib turganingizdek, Keyns kontseptsiyasi XX asrda ko'plab mamlakatlarda amalda muvaffaqiyatli qo'llanilmoqda. Iqtisodiyotga davlatning aralashuvi siyosati, ish haqini oshirish va aholining turmush darajasini oshirishga yo'naltirilgan ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar va shuning uchun samarali talab yillar davomida barqaror iqtisodiy o'sishni ta'minladi.
Iqtisodiyotning ushbu birligini davlat tomonidan tartibga solish tizimini joriy qilgan sanoatni tiklash to'g'risida qonun qabul qilindi. Uni amalga oshirish uchun Milliy tiklanish ma'muriyati tashkil etildi, uning tarkibiga moliyaviy oligarxiya vakillari (savdo palatasi, General Motors, Standard Oil kompaniyalaridan, Morgan guruhidan va boshqa tashvishlardan), shuningdek iqtisodchilar, Amerika Mehnat Federatsiyasi xodimi kirgan.
Sanoatni qayta tiklash to'g'risida qonunda iqtisodiyotning ushbu bo'linmasini davlat tomonidan tartibga solish tizimi joriy etildi. U uchta bo'limdan iborat edi. Birinchi bo'limda iqtisodiyotni jonlantirish va uni noxush holatlardan xalos qilish choralari kiritilgan. Asosiy e'tibor raqobat, bandlik va bandlik qoidalarini belgilab bergan "halol raqobat kodeksi" ga qaratildi.
Tadbirkorlar uyushmasi butun sanoatni 17 guruhga ajratdi, ularning har biri bunday kodni ishlab chiqishni o'z zimmalariga oldi. Har bir korxona uchun kodlar ishlab chiqarish hajmi, ish haqi, ish vaqti, mahsulotni sotish bozorlari va yagona narx siyosatini o'rnatdi. Har bir kodda mehnat va bandlik shartlari ko'rsatilishi kerak. Xodimlarni yollashda kasaba uyushma a'zolarini kamsitishga yo'l qo'yilmadi, ishchilarga ularni tashkil qilish huquqi berildi, eng kam ish haqi chegarasi (minimal) va ruxsat etilgan ish haftasi belgilandi. Agar kod prezident tomonidan ma'qullangan bo'lsa, u qonunga aylandi va monopoliyaga qarshi qonun to'xtatildi. Umuman, barcha sohalarda Ruzvelt ma'muriyati AQSh sanoat va tijoratining 99 foizini qamrab oluvchi 746 kodga ruxsat bergan. Timoshina T.M. "Xorijiy mamlakatlarning iqtisodiy tarixi." - M: Justicinform, 2014 yil.
Qonunning ikkinchi va uchinchi qismlarida soliq solish shakllari va jamoat fondlari fondlari, ushbu fondning mablag'laridan foydalanish tartibi ko'rsatilgan. Ishsizlarga yordam berish uchun Kongress Ichki ishlar vaziri G. Ikses boshchiligidagi jamoat ishlari boshqarmasini tuzdi. Jamoat ishlarini tashkillashtirish uchun 3,3 milliard dollar ajratilgan edi, bu o'sha paytga qadar misli ko'rilmagan miqdor edi. 18-25 yoshdagi ishsiz yoshlar uchun mehnat lagerlarini tashkil etish ishsizlikka qarshi kurashning boshqa choralari qatoriga kirdi. Ularga bepul oziq-ovqat, turar joy, maxsus kiyim-kechak berildi, ularga kuniga 1 dollardan pul berildi. Oromgohlarda yoshlar soni 250 ming kishiga yetdi. Bunday tadbirning mashhurligini hisobga olib, 1935 yilga kelib lagerlar ikki baravar ko'paydi va Ikkinchi Jahon urushidan oldin ularga 3 million kishi tashrif buyurdi. Yoshlar o'rmonlarni tozalab, meliorativ ishlarni amalga oshirdi, o'rmonlarni qayta tiklash va yo'llarni ta'mirladi. Prezidentning maslahatchisi G. Xopkins (1890-1946) boshchiligidagi favqulodda yordam boshqarmasi ishsizlarga yordam berish uchun shtatlarga grantlar ajratdi. Amerika hukumati tomonidan tashkillashtirilgan jamoat ishlarining ko'lami ahamiyatli deb tan olinishi kerak - 1934 yil yanvariga kelib, 5 million kishi ish bilan ta'minlandi. Imtiyozlar 20 millionga etdi.
|
| |