nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-amaliy mashg‘ulot - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

|
Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik Pdf ko'rish
|
bet | 37/148 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 33,06 Mb. | | #273065 |
Bog'liq 5-texnologiya5-amaliy mashg‘ulot.
Metall va uning qotishmalari
xususiyatlarini o‘rganish.
jihozlar:
chilangarlik dastgohi, metall va metall qotishmalari namuna lari.
Ishni bajarish tartibi:
1. О‘qituvchi tomonidan taqdim qilingan metall va metall qotish malari
namunalarini olish.
2. Berilgan namunaning rangini aniqlash.
badiiy buyumlar tayyorlashda, teri sanoatida, sunʼiy ipak olishda, oʻsimlik zarar-
kunandalariga qarshi mikrooʻgʻit sifatida va tibbiyotda ishlatiladi.
Aluminiy
Aluminiy lotincha “
alumen
” – “ach chiqtosh”
so‘ zidan olingan. Alu miniy oq kumush rang li me-
tall bо‘ lib, tabiatda sof holda uchra maydi.
Aluminiy qayishqoq, oson press
lanuv-
chan, bol g‘alanuvchan, qo lip lanadigan, cho‘zi-
luvchan, yum shoq, juda egiluvchan, unga ishlov
berish oson, yuqori quvvatli, elektr va issiqlik
о‘tkazuvchan, korroziyaga chidamli.
Bu metalldan samolyotsozlik, radio va elektrotexnika, rangli metal lurgiya hamda
boshqa sanoat tarmoqlarida keng foydalaniladi.
Undan uy-ro‘zg‘or uchun asbob-uskunalar va boshqa ko‘pdan ko‘p buyumlar
tay yorlanadi.
Afsona:
Bir kuni imperator Tiberiy (eramizning 14 – 37yillari) saroyiga bir temirchi
tashqi koʻrinishi kumush kabi, lekin ancha yengil metall parchasini sovgʻa sifatida olib
keladi. Imperator undan buni qayerdan olganini soʻraganida, usta tuproqdan ajratib
olganini aytadi. Imperator esa ushbu metall savdoda pul sifatida qoʻllaniladigan oltin
va kumush qadriga zarar yetkazmasligi uchun ustani qatl qildiradi.
Mustahkamlash uchun savollar
1. Nima uchun temir sof holatda kо‘p ishlatilmaydi?
2. Kesish asboblari nima uchun temirdan emas, pо‘latdan yasaladi?
3. Misning qanday xossasi elektr simlarini ishlab chiqarishda aynan misdan
foy dalanish uchun imkon yaratib beradi?
4. Aluminiyning qanday xossalari elektr simlari va turli nometall mate-
riallarni ishlab chiqarishda foydalanish imkoniyatini beradi?
|
| |
-AMALIY MASHG‘ULOT - Namangan muhandislik-qurilish instituti

|
Namangan muhandislik-qurilish instituti
|
bet | 114/138 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 35,39 Mb. | | #141780 |
Bog'liq Kasb mahorati32-AMALIY MASHG‘ULOT
«Rul mexanizmini qismlarga ajratish va yig‘ish»
MAQSAD: Talabalarning nazariy bilimlarini mustahkamlash, chuqurlashtirish, mustaqil ish faoliyati va asbob-uskunalar bilan ishlash qobiliyatini, mexanizm va agregatlarni ajratish va yig‘ish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
MODULNI O‘RGANISH JARAYONIDA EGALLANADIGAN AMALIY KO‘NIKMALAR:
Mehnat muhofazasi va sanitariya qoidalariga rioya qilish;
Rul mexanizmini tartibli ketma-ketlikga asoslanib, texnik talablarga rioya qilib, to‘g‘ri qismlarga ajratish va yig‘ish;
Asbob-uskunalardan to‘g‘ri foydalanish;
MODULNI O‘RGANISH DAVOMIDA SHAKLLANADIGAN NAZARIY BILIMLAR;
Xavfsiz ishlash usullari;
Rul mexanizmi, rul yuritmasi va rul kuchaytirgichining vazifasi, tuzilishi, turlari va detallarining o‘zaro bog‘lanishi, shuningdek ularning nomlanishi;
MAVZU DOIRASIDAGI ASOSIY MA’LUMOTLAR:
Rul boshqarmasi
Rul boshqarmasining vazifasi haydovchining boshqarishga mos ravishda avtomobilni harakat yo‘nalishini o‘zgartirishdan yoki tanlangan yo‘nalishni saqlashdan iborat. Rul boshqarmasi asosan uch qismdan tashkil topgan: rul mexanizmi, rul yuritmasi va rul kuchaytirgichi.
Rul boshqarmasi avtomobilning harakat xavfsizligi bilan bog‘liqligi uchun unga quyidagi talablar qo‘yiladi:
avtomobilni kichik radiusda burilishini ta’minlash;
rul chambaragiga qo‘yiladigan kuchni kamaytirish hisobiga, avtomobilni boshqarishni yengillatish;
kuch va kinematik kuzatuvchanlikga ega bo‘lishi, ya’ni rul chambaragiga qo‘yilgan kuch bilan boshqariluvchi g‘ildiraklarning burilishiga qarshilik momenti orasidagi proporsionallik va rul chambaragini burilishiga mos ravishda boshqariluvchi g‘ildiraklarni burilishi;
burilishlarda g‘ildiraklarni yon tarafga kam sirpanishi;
boshqariluvchi g‘ildiraklar qabul qilgan turtkilarni rul chambaragiga uzatilmasligi;
rul boshqarmasini me’yoriy elastiklikga ega bo‘lishi;
rul boshqarmasining qismlari bilan osma orasida kinematik kelishuvchanlik mavjud bo‘lishi osma ezilganida boshqariluvchi g‘ildiraklarni o‘z-o‘zidan burilishdan saqlash;
rul boshqarmasining boshqariluvchi g‘ildiraklarini barqarorligiga (stabilizasiya) kam ta’siri;
yuqori ishonchligi;
TICO avtomobilida reyka-shesternyali, uzatish soni 18,5 ga teng bo‘lgan rul mexanizmi va to‘rt sharnirli rul yuritmasi o‘rnatilgan, 1-rasm.
|
| |
Mustahkamlash uchun savollar - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

52
52
Temir
Temir tabiatda eng koʻp tarqalgan element. Sof
temir oq tusli yal ti roq metall ko‘rinishida bo‘ladi.
Nam havoda yoki kislorodli suvda tezda quriydi,
egiluvchan metall. Issiqlik va elektrni yaxshi о‘tka-
zadi.
Texnikada temir va uning ruda lari qora metal-
lar deb ataladi. Texnik
sof temir elektromagnitlar
oʻzak lari va elektr mashinalari yakor lari, akkumulatorlar plastinalari uchun material dir.
Temir zamonaviy texnika uchun eng zarur metallardan biri. Lekin sof temir yum-
shoq boʻlgani uchun kam ishlatiladi. Temir birikmalari sanoat, qishloq xoʻjaligi va
qurilish ishlarida keng qoʻllaniladi.
Chо‘yan
Choʻyan har xil buyumlar (qo zon,
santexnika
qurilmalari, meʼ mor lik bezaklari va boshqalar) qu -
yish uchun ishlatiladigan moʻrt ma te rialdir.
Choʻyan oq, kulrang, bolgʻala nuvchan, mus-
tah kamligi yuqori, max sus,
olovbardosh turlarga
boʻ li nadi.
Quymalar olish uchun ishlatiladigan kulrang
chо‘yan quymakorlik choʻyani deb ham ataladi.
pо‘lat
Poʻlatning rangi kulrang bо‘ lib, toblanganda
uning qattiqligi
va mustahkamligi ortadi, bolgʻa-
lanuvchan boʻlib qoladi.
Ishlatilishiga qarab, qurilish va mashinasozlik,
asbobsozlik va bosh qa
sohalarda asosiy material
hisoblanadi.
Mis
Mis rangli metall hisoblanadi. Qadimda mis ru-
dasi Kipr orolidan qazib olingan,
shuning uchun
u orol ning nomi bilan “Cuprum”, ya’ ni mis deb
atalgan. Mis tabiatda nisbatan kam tarqalgan bо‘lib,
push ti-qizil rangga ega.
U yumshoq va yopish-
qoq, bolgʻalanuvchan, yaxshi egi luv chanlikka ega,
elektr tokini va issiqlikni yaxshi о‘tkazadi, kor-
roziyaga chidamli, ammo mо‘rt metalldir.
Mis issiqlik va elektr tokini juda yaxshi oʻtkazadi, bu jihatdan faqat kumushdan
keyinda turadi.
Mis ochiq havoda qorayadi, nam havoda koʻkaradi. U, asosan, sulfidli mis ruda-
laridan olinadi. Mis elektr simlari, elektr asboblar va uskunalar ishlab chiqa rishda,
Chilangarlik bolg‘alari - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

59
59
3. parchinlash va tunukasozlik asboblari
parchin mix turlari.
Parchin mixlar materia li-
ga va ishlatilish soha siga qarab turli konstruksi ya da
tayyor lanadi. Ular sterjenining diametri 1
mm
dan
37
mm
gacha bо‘lgan yarim yumaloq kal lak li (3);
yashirin kallakli (2); ya rim yashirin kallakli (1); yassi
kallakli (4); konus simon kallakli (5); piston simon (6)
kо‘ri nishida bо‘ladi.
Metall 
deb - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

Metall deb,
yaltiroq, plastik elektr va issiqlik o‘tkazadigan xusu siyatga ega shaffof
bo‘lmagan jismga aytiladi.
Metall ishlab chiqarishdagi asosiy xomashyo ruda hisoblanadi.
Ruda deb, tarkibida metall yoki metallar guruhining ajratib olini shi iqtisodiy
jihatdan samarali miqdori mavjud bo‘lgan tog‘ jinslariga aytiladi (57-rasm).
Rudalar tarkibi metall bo‘lgan rudali mineral va keraksiz jinslardan iborat
bo‘ladi. Ular tarkibidagi asosiy metall nomi bilan ataladi. Masalan, temir rudasi,
aluminiy rudasi va boshqalar (58-rasm).
Tarkibidan bir necha xil metall olinadigan rudalar
kompleks rudalar deyiladi.
Hozirgi paytda metall buyumlar bosim bilan ishlov berish va prokatlash usullarida
ishlab chiqariladi.
Bosim bilan ishlash deb metallarni sovuq yoki qizdirilgan holda kuch ta’sirida
buyum va detallar hosil qilish jarayoniga aytiladi.
Bu jarayonda metallarga bosim bilan ishlov berishning quyidagi asosiy turlari qo‘l-
laniladi (8-shakl).
8shakl 57-rasm. Ruda.
Temir rudasi Aluminiy rudasi
58-rasm. Ruda turlari.
prokatlash doira, kvadrat
ko‘rinishidagi
buyumlar,
tunuka, truba,
shveller, tishli
g‘ildirak
kabilar olinadi
Metallga bosim bilan ishlov berishning asosiy turlari Kiryalash murakkab
profilli detallar,
ingichka sim,
yupqa devorli
truba kabilar
olinadi
Shtamplash list, lenta,
asbobsozlik
va turli
mashina
detallari
kabilar
olinadi
Bolg‘alash metallarni
bukish,
burash, kesish,
payvandlash,
to‘g‘rilash
ishlari
bajariladi
presslash buyum va
detallarni
kuch bilan
siqib chiqarish
asosida sim,
truba kabilar
olinadi
4 – Texnologiya, 5-sinf
50
50
Yirik quyma zagotovkalarni prokatlash mashina (stan)larining qarama-qarshi
yoki bir tomonga aylanuvchi jo‘valari oralig‘idan ezib o‘tkazib ishlashga
Tо‘rtinchi bosqich - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

|
Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik Pdf ko'rish
|
bet | 46/148 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 33,06 Mb. | | #273065 |
Bog'liq 5-texnologiyaTо‘rtinchi bosqich.
Tо‘g‘rilab olingan yupqa metallni tiskida bukish ishlarini
bajaring.
Metallarni tiskida bukish yо‘li bilan tomonlari bir-biriga nisbatan tо‘g‘ri,
о‘tkir va о‘tmas burchak tashkil etuvchi yassi sirtlar hosil qilinadi.
1. Metallarni tiskiga qistirib, tо‘g‘ri burchak hosil qilib bukish ishlarini bajarish
uchun:
– zagotovkaning bukiladigan qismini rejalab oling;
– zagotovka tiskiga qotiriladi. Bunda reja chizig‘i tiskining qо‘z g‘al mas jag‘iga
qaratilib, undan 0,5
mm
yuqoriroq qilib о‘rnatib, ishga tayyorlang (78-rasm, a);
– zagotovkani qо‘zg‘almas jag‘ tomonga qarab bolg‘alab, tо‘g‘ri burchak hosil qilib
bukiladi (78-rasm, b).
2. Metallarni о‘tkir burchak hosil qilib bukish ishlarini bajarish uchun:
– zagotovkaning bukiladigan qismini rejalab oling;
– zagotovkani о‘tkir burchakli moslama bilan birgalikda tiskiga qotiring. Bunda
moslama tiskining qо‘zg‘almas jag‘i tomonga о‘rna tilib, reja chizig‘ini unga qaratib,
undan 0,5
mm
yuqoriroq kо‘tarib qistiring;
– zagotovkani moslamaga bir tekis jips yotguncha bolg‘alang (78-rasm, d).
3. Metallarni ikki uchidan tо‘g‘ri burchak hosil qilib bukishda:
– zagotovkaning ikkala uchidan bukiladigan qismini rejalab oling;
– zagotovkaning birinchi uchini yuqorida kо‘rsatilgan tartibda tо‘g‘ri burchak hosil
qilib buking;
– zagotovkaning ikkinchi uchini bukishda kvadrat shaklidagi me tall moslamadan
foydalanib, bukish ishlarini bajaring (78-rasm, e).
Moslamaning eni bukish natijasida hosil bо‘ladigan novning ichki eniga teng
bо‘lib, balandligi va uzunligi nov tomonlari balandligi va uzunligidan ortiqroq
bо‘lishi kerak.
e) ikki uchini
bukish
a) zagotovkani
tiskiga о‘rnatib ishga
tayyorlash
b) tо‘g‘ri
burchak hosil
qilib bukish
d) zagotovkani
moslamaga bir tekis jips
yotguncha bolg‘alash
78-rasm.
Metallarni tiskida bukish.
5 – Texnologiya, 5-sinf
|
| |
Nazorat savollari va topshiriqlari

91
AAT ning ishi toʻgʻrisida statistik ma‘lumotlar yigʻish, xato va
kamchiliklarni toʻgʻrilash, AATni modernizastiyalashga nisbatan talablarni
rasmiylashtirish va uni bajarish.
Axborot tizimining xayotiy stikli interaktiv mazmun kasb etadi: xayotiy
stiklning amalga oshirilgan bosqichlari vaqti-vaqti bilan yangi talablar va tashqi
muxitgtacha oʻzgarishlarga muvofiq qaytarilib turiladi. Xayot stiklining xar bir
bosqichi va pallasida navbatdagi qarorlar uchun asos sanaluvchi texnik qarorlar va
xujjatlar toʻplami shakllanadi. Axborotning hayotiy davri strukturasi quyidagi 2.2-
rasmda keltirilgan.
-rasm. Axborotning hayotiy davri tuzilmasu

94
3. Loyiha boʻyicha paralel ishlar olib borishdagi murakkabliglari.
4. Har bir etapda axborotlarni oʻta koʻpligi.
5. Loyiha boshqaruvi murakkabliglari.
6. Invenstitsiyaning (sarmoya) yuqori darajadagi tavakkalchilikgi va
ishonchliligi.
Yashash tsiklining
Spiralli modeli.
Spiralli model Kaskadli
modeldan farqli oʻlaroq axborot tizimlarini
ishlab chiqishda iteratsiyali jarayonni qoʻllanilishini koʻzda tutadi. Bunda
yashash tsiklining boshlangʻich bosqichlariga yan‘i haqlik va loyihalashga
koʻproq etibor qaratiladi.
Har bir iteratsiya tugatilish tsiklidan iborat boʻlib, har bir iteratsiyadan
soʻng loyiha takomillashib boradi. Yashash tsiklining
Spiralli modeli quyidagi
koʻrinishda tasvirlanadi.
Yorliq - bu - O‗zbekiston respublikasi oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi guliston davlat universiteti

155. Yorliq - bu ...
biror bir dasturga, tizimli papakaga va boshqalarga yoʻl koʻrsatuvchi
koʻrsatgichdir
biror bir ob‘ekt ustida «sichqoncha»ning oʻng tugmasini bir marta bosishdan h
osil boʻladigan buyruqlar roʻyxatidir
monitor ekranidagi uning fonidan ajralib turuvchi koʻrsatgichdir
uzatish kanallari orqali bir-biri bilan bo gʻliq kompyuterlar majmuasidir
156. Kaysi amalni bajarganda diskdagi ma‘lumotlar oʻchib ketadi?
Diskni formatlaganda
Diskni arxivlaganda
Disk satxini tekshirganda
Antivirus bilan tekshirganda
157. Kaysi javobda ma‘lumotlarning oʻlchov birliklari ketma-ketligi tugri
keltirilgan?
Gigobayt, terobayt
Kilobayt, tonnabayt
1000 belgi, 10 000 rakam
Kilovatt, terobayt, bit, gegobayt, megovayt
158. Qaysi javobda xizmatchi dasturlar kursatilgan?
DrWeb, Fformat
Word, Excel
OS\2, Linux
AMD, Cyrix
159. Qaysi katorda kompyuter portlari keltirilgan?
USB, PS\2
188
Modem, BIOS
VGA, SVGA
SIMM, DIMM
160. Qaysi qurilma videokarta bilan birgalikda ishlaydi?
Monitor
Klaviatura
Sichkoncha
Modem
161. Quyidagilarning qaysi biri dasturiy kompleks?
Microsoft Office
Microsoft Access
Microsoft Excel
Microsoft Word
162. Matnli axborotlarni qayta ishlovchi dasturlarni koʻrsating.
Word, wordpad, bloknot
Windows, fotoshop, powerpoint
Internet, e-mail, sms
Windows, excel, access
163. Ma‘lumotlarni jamlash, qayta ishlash va uzatish qonunlari, uslub va
yoʻllari h aqidagi fan bu ... dir.
informatika
kibernetika
semantika
telekommunikatsiya
164. Utilitlar nima?
xizmatchi dasturlar
elektron kurilmalar
aloka vositalari
amaliy dasturlar
|
Word d 2016 dasturida hujjatga rasm qoʻyish amali qanday

186
SpeeDisk
DrWeb
Rar
NDD
150. Diagramma deganda nimani tushunasiz?
sonli jadval koʻrinishida berilgan axborotlarni koʻrgazmali nomoyish etish
vositasi
sonli jadval koʻrinishida namoyish etish vositasi
ma‘lumotlarni bir koʻrinishdan boshqa koʻrinishga oʻgiruvchi dastur
ma‘lumotlar ustida turli amallar bajaruvchi dastur
151. Diagramma nima (Excel dasturida)?
diagramma – bu sonli jadval kurinishida berilgan axborotlarni kurgazmali
namoyish etish usulidir
diagramma – bu matnli kurinishida berilgan axborotlarni kurgazmali namoyish
etish usulidir.
diagramma – deb bir necha yacheykalardan tashkil topgan guruxga aytiladi.
diagramma – bu kiritilgan sonli kiymatlar
buyicha yangi kiymatlarni
xisoblaydigan ifodalardir.
152. Diapazon nima (Excel dasturida) ?
diapazon – deb bir necha yacheykalardan tashkil topgan guruxga
aytiladi
diapazon – bu sonli kiymatlarni grafik kurinishda ifodalanishidir
diapazon – bu jadvaldagi manzili kursatilgan xamda
bir kator va bir ustun
kesishmasi oraligida
joylashgan elementdir
diapazon – bu kiritilgan sonli kiymatlar buyicha yangi kiymatlarni
xisoblaydigan ifodalardir
153. Disk yurituvchi bu-
ma‘lumotlarni oʻqiydigan va yozadigan tashqi xotira
qurilmasi
ma‘lumotlarni chiqarish qurilmasi
ma‘lumotlarni saqlash qurilmasi
ma‘lumotlarni kirituvchi qurilma
«Bosh menyu»dagi «Dokumenti» boʻlimi vazifasi toʻgʻri koʻrsatilgan

185
144. Microsoft Word dasturiga yuklangan joriy hujjatda «Ctrl+Home»
tugmalar birikmasi bosilsa nima sodir boʻladi
xujjat boshiga 1 chi saxifaga utadi
xujjat oxirigi saxifasiga utadi
oynaning yukori chegarasiga utadi
xujjatning kuyi chegarasiga utadi
145. UNIX operatsion tizimi qanday tizim?
koʻp foydalanuvchili, koʻp masalali OT
bitta foydalanuvchili koʻp masalali OT dir
bitta va undan ortiq foydalanuvchili OT dir
koʻp foydalanuvchili, bir masalali OT
146. Word 2016 dasturida hujjatga jadval qoʻyish amali qanday
bajariladi?
Vstavka-tablitsa
Maket- tablitsa
Konstruktor- Vstavka-tablitsa
Vid-format – Vstavka-tablitsa
147. Word 2016 dasturida hujjatga kolontitul qoʻyish amali qanday
bajariladi?
Vstavka-kolontituli
Maket - kolontituli
Glavnaya - kolontituli
Konstruktor – kolontituli
Metall qirqish asboblari - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

2. Metall qirqish asboblari Chilangarlik qaychilari. Metall qirqishda ishlatiladigan qaychilar dastaki,
richagli (mexanik) va elektr qaychilarga bо‘linadi. О‘quv ustaxonalarida, kо‘pincha,
dastaki qaychilar ishlatiladi (60-rasm).
a)
b) d) e)
60-rasm. Chilangarlik qaychilari:
a) tо‘g‘ri; b) universal; d) richagli (mexanik); e) elektr qaychilar.
57
57
Dastaki qaychilar о‘naqay va chapaqay bо‘ladi
(61-rasm).
Omburlar. Ombur – mix sugʻurish, narsalarni
qisib ushlash, egish, qirqish uchun ishlatiladigan ikki
jagʻli asbobdir (62-rasm).
Otvyortka turli detallarni biriktirish
da foyda-
laniladigan shuruplarni burab bо‘shatish va qotirish
uchun ishlatiladigan dastaki (qо‘l) asbobdir (63-rasm).
Chilangarlik arralari. Turli xil qalinlikdagi tu-
nuka va listlarni, har xil profildagi prokatlarni arra-
lashda chilangarlik arralari ishlatiladi. Arralash yо‘li
bilan pazlar, shlitsalar ham ochiladi.
Chilangarlik arralari dastaki va stanokli turlarga
bо‘linadi (64-rasm).
a) b)
61-rasm. O‘naqay (
a ) va
chapaqay (
b ) qaychilar.
62-rasm. Ombur turlari.
63-rasm. Otvyortka:
1 – dasta; 2 – sterjen; 3 – ishchi qism (uchi). 20
cm 64-rasm. Chilangarlik arralari turlari.
Chilangarlik omburi
О‘tkir jag‘li ombur
Yumaloq jag‘li ombur
Yassi jag‘li ombur
a) dastaki
b) stanokli
3
2
1
58
58
Zubilo. Metallar zubilo va kreys mey sellar
yor damida qirqiladi va tarash lanadi (65-rasm).
Podshibniklarga babbit quyish

|
Podshibniklarga babbit quyish
|
bet | 54/138 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 35,39 Mb. | | #141780 |
Bog'liq Kasb mahoratiPodshibniklarga babbit quyish
1. Podshipnikni babbit quyishga tayyorlash.
|
1.Podshipnik ichqo’ymaning ish yuzasi mexanik va kimyoviy usulda tozalanadi. Babbit quyiladigan yuza ilgari ko’rsatilgan tavsiyalar, qo’llanilib, qalay bilan ishqalab oqartiriladi.
|
2.Podshipnik sirti babbit bilan
qoplanadi.
Eslatma. Podshipnikning ajralma
ichqo’ymalariga babbit yig’ma holda,
yakka ichqo’ymalarga esa maxsus moslama qo’yiladi.
|
2.Oqartirilgan va birga yig’ilgan ichqo’ymalar quruq qumli taglikka (protivenga) tik qo’yiladi va tashqi tomonidan kavsharlash lampasi bilan 200—2500S gacha qizdiriladi (harorat nashatir tutuniga qarab tekshiriladi).Ichqo’ymalar teshigiga mos diametrli yog’och sterjenь kiritiladi. Erigan babbit cho’mich bilan tigeldan olinib, ichqo’yma va sterjenь o’rtasidagi oraliqqa beto’xtov oqimda quyiladi (cho’michga to’la bir quyshli babbit sig’ishi kerak).
|
3.Quyish sifatini tekshirish.
|
3.Qolip sovigach, qismlarga ajratiladi va ko’zdai kechirklib, bo’shliqlar bor-yo’qligi tekshi-riladi. Babbitga bolta bilan urib, uning podshipnikka qanday yopishganligi aniqlanadi (diril-lagan tovush yaxshi yopishmaganligi-
ni ko’rsatadi).
|
Podshipniklarni oqartarish va babbit quyishda xavfsizlik qoidalari
Barcha ishlar tortuvchi zont ostida olib boriladi. Xlorid kislota eritmasini tayyorlashda har doim kislota suvga quyiladi. (bu ish tortuvchi quvur yaqinida bajariladi), suvni zsa kislotaga quyish taqiqlanadi. Kislota va eritmaning teri va kiyimga tegishidan saqlanish kerak. Kislota va nashatir bug’lari bilan nafas olish mumkin emas. Detalь yassi ombur yoki qisqich bilan ushlanadi (qo’lqop kiyiladi va ko’zoynak taqiladi).
|
| |
T/r
Nomi va rasmi - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

56
56
6
Buklama metr
O‘rama metr (ruletka)
Buklama metr о‘nta
bir xil uzun-
likdagi (100
mm
li) chiz g‘ich lardan ibo-
rat. Ular о‘zaro sharnir bilan birikti ril-
gan. U uzunligi 100
cm
orasida bо‘lgan
buyumlarning ichki о‘lchamlarini о‘l-
chashda ishlatiladi.
O‘rama metr katta о‘lchamlarni о‘l-
chashda qo‘llaniladi. Uning lentasi 2; 5;
10; 20; 30 va 50 metr uzunlikda bo‘lishi
mumkin
7
Shtangensirkul
Mikrometr
Shtangensirkul universal о‘l chov as -
bo bi bо‘lib, chiziqli о‘l cham larni, tash-
qi, ichki diametr va chuqurliklarni o‘l-
chash, tayyor detal va buyumlarning о‘l-
chamlarini tekshirish, shuningdek, reja-
lash ishlarini bajarishda ishlatiladi.
Hozirda
ularning zamonaviy va-
riant lari ham ishlab chiqarilgan bо‘lib,
ular bilan о‘lchash oson.
Korxonalarda 100 dan 2000
mm
ga cha о‘lchash imkonini beradigan,
aniq lik darajasi 0,1; 0,05; 0,02 gacha
bо‘lgan shtangensirkullar ishlab chi-
qari ladi. Mak tab о‘quv
ustaxona lari-
da 300
mm
gacha о‘lchash imkonini
beradigan shtan gen sirkullar ishlatiladi
prokatlash - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

51
51
18-§.
METALLARNING TASHQI KO‘RINISHI VA
O‘ZIGA XOS BELGILARI
Metallar tashqi ko‘rinishi va o‘ziga xos belgilariga kо‘ra
bir-biridan farq qiladi
(10-shakl).
10shakl
metallar kiradi. Rangli metallar guruhi ham o‘z navbatida 4 ta turga bo‘linadi: og‘ir,
yengil, qimmatbaho va nodir.
9shakl
Yaqin kelajakda rangli metallar va ularning qotishmalari ko‘p sohalarda temir
qotishmalari o‘rnini bosishi lozim. Buning asosiy sababi temir qotishmalarining 30 %
gacha miqdori korroziya (zang lash) oqibatida yo‘q bo‘lib ketishidir.
Quyidagi belgilarning kaysi biri chop etilmaydi

183
DVD
CD
VCD
135. Microsoft Excel dasturida jadvalli ma‘lumotlar bilan ishlash
jarayonid yacheykada ### belgi xosil boʻlsa,u belgi nima xaqda xabar
berayotganini bildiradi?
raqamning yacheykaga sigʻmaganligini;
jadvaldagi sonli ma‘lumot yacheykaga kichiklik qilganini;
yacheyka formati oddiy matnda
ekanligini;
raqamning diapazon yacheykasiga sigʻmaganligini;
136. Hisoblash mashinasi-kompyuterlarning ishlash prinspini umumiy
xolda tushunarli va sodda qilib bergan olim kim?
Djon fon Neyman
Djon Mochli
V.SHokli
J.Bardini
137. ENIAC nomli Universal electron xisoblash mashinasini yaratgan
olimlar kim?
Djon Mochli va Prespera
Govard Eyken
Banuver Bush
V.SHokli va Z.Bardini
138. Jadval protsessorlar-……….?
Sonli xisoblashlarni avtomatik bajarishga ixtisoslashtirilgan dasturlar
3 oʻlchovli (3D-redaktor) grafik tasvirlarni yaratish va qayta
ishlashga
moʻljallangan dastur
Nashriyot ishlarini avtomatik boshqarishga moʻljallangan dasturlar
Konstruktorlik loyixalash ishlariga ixtisoslashtirilgan dasturlar
139. ―ILM‖ soʻzi necha bitdan iborat?
24 bitdan
184
16 bitdan
12 bitdan
32 bitdan
140. ―Maktab‖ soʻzi necha bitdan iborat?
48 bitdan
6 bitdan
64 bitdan
32 bitdan
141. «Bit» nima?
0 yoki 1 rakamlariga tugri keluvchi elementar
signal mikdori
Kodlovchi kurilma nomi
Kurilmalarga berilayotgan elektr kuchlanishi ulchov birligi
Xotiralash kurilmalarining tezligini baxolovchi ulchov birligi
Tayyorgarlik bosqichi - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

1. Tayyorgarlik bosqichi. Loyiha ishi. Mavzu: Harakatlanuvchi sodda gidravlik ekskavatorni
loyihalash va yasash.
2. Konstruktorlik bosqichi. I. Harakatlanuvchi sodda gidravlik ekskavator yasashda foydalanila digan ma te riallar: yog‘och brusok (reyka), faner, shpris (2 ta 10
ml va 2 ta 20
ml ), polimer
naychasi, bolt-gayka, burama mixlar, neylon qisqich (xomut).
II. Konstruktorlik yechimlar variantlari eskizi yoki maketi. Harakatlanuvchi sodda gidravlik ekska vator maketi.
3. Texnologik bosqich. Harakatlanuvchi sodda gidravlik ekskavator yasashning texnologik xaritasi 23
cm 12
cm 11
cm T/r 1
2
3
4
Ish ketma-ketligi Ish eskizi (yoki texnik rasmi) Asboblar jihoz va moslama- lar О‘lchov va rejalash Ish Ekskavatorning
ishchi qismlari uchun
yog‘och brusoklar
tayyorlanib, drel
yordamida teshiklar
ochiladi
Ekskavator taglik
qismi fanerdan
11×12
cm o‘lchamda
kesib olinadi
Burama mixlar yor-
damida tag lik qismiga
aso siy tayanchlar
mahkamlanadi
Ekskavatorning kovshi
tayanch qismlariga
bolt-gaykalar
yordamida mahkamlab
qotiriladi
chizg‘ich,
metr,
qalam
chizg‘ich,
metr,
qalam
–
–
arra
arra
otvyortka
klyuch
drel
–
burama mix
bolt-gayka
207
207
4. Mahsulotni tayyorlash bosqichi. Ish o‘rni tashkil qilinib, kerakli asbob-uskuna va xomashyolar bilan jihozlab
olindi. Ekskavator texnologik xarita asosida xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal
qilgan holda yasaldi.
-rasm. WinRar dasturi ishchi oynasi

114
sjatiya, Skorostnoy, Bistroʻy, Obichnoy, Xoroshiy, Maksimalnoʻy), masalan,
oboʻchnoʻy. Metod obnovleniya darchasida arxivli faylga
yana boshqa fayllarni
joylashtirish mumkin. Razmer slovarya darchasida quyidagi qiymatlardan biri
tanlanadi: 64, 128, 256, 512 va 1024 Kilobayt. Bu qiymatlarning oshishi fayllarni
arxivlashda siqish darachasini oshiradi. Siqish darajasini oshirish koʻp xotira hajmi
va koʻp vaqt talab qiladi. Barcha arxivlash parametrlari oʻrnatilgandan
keyin OK
tugmachasi bosiladi va natijada, disk mundarijasida
arxivli fayl nomi paydo
boʻladi.
2.6-rasm. Arxiv nomi va parametrlarini oʻrnatish oynasi.
Windows operatsion tizimida fayllarni arxivdan qayta tiklash. Fayllarni
arxivdan tiklash uchun dastlab arxivli fayl tanlanadi
va menyudan Izvlech v
buyrugʻi tanlanadi va «sichqoncha» tugmachasi bosiladi. Ekranda fayllarni tiklash
yoʻli parametrlarini koʻrsatuvchi muloqot oynasi paydo boʻladi (2.7-rasm) va
foydalanuvchi quyidagi buyruqlarni ketma-ket bajaradi.
2.7-rasm. Fayllarni arxivdan tiklash oynasi.
115
Put izvlecheniya darchasida fayllarni diskning qaysi joyiga tiklash yoʻli
koʻrsatiladi.
Rejim obnovleniya darchasida quyidagilar bajariladi:
- Izvlech s zamenoy faylov- barcha belgilangan fayllar
tiklanadi;
- Izvlech s obnovleniem faylov- papkada yoʻq yoki arxivdagi nusxasi yangi
boʻlgan belgilangan fayllar tiklanadi;
- Obnovit suhestvuyuhie fayloʻ- papkada bor, lekin arxivdagi nusxasi yangi
boʻlgan belgilangan fayllar tiklanadi. Bu holda iskda mavjud boʻlmagan fayllar
tiklanmaydi.
Rejim perezapisi darchasida quyidagilar bajariladi: Zapros pri perezapisi-agar
arxivdagi fayllar ularning nusxasi joylashgan papkaga tiklanayotgan boʻlsa, u
holda muloqot oynasi paydo boʻladi va unda «Fayl mavjud. Qayta yozish zarurmi?
soʻrogʻi chiqadi. Foydalanuvchi Ha yoki Yoʻq dan birini tanlaydi;
- Perezapisat bez zaprosa –soʻroqsiz
fayllarni tiklaydi;
- Propustit suhestvuyuhie faylov- papkada mavjud fayllar tiklanmaydi.
Qo‘llaniladigan resurslar - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

33
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
javobi tinglanadi. To‘g‘ri javob bergan va faol qatnashgan o‘quvchilar
baholanadi.
Daftarga yozib oling!
Texnik obyekt — bu ma’lum ehtiyojlarni qondirish uchun mo‘l-
jallangan asbobuskunalar, moslamalar va turli materiallardir.
Ish jarayonida asbob-uskunalardan foydalanish orqali ma’lum
ehtiyojlarni qondirish uchun bajariladigan ish ketma-ketligi
texnik
tizim deyiladi.
Mashina — bu o‘ziga biriktirilgan vazifalarni bajarish uchun ener
giya sarflaydigan, birbiriga bog‘langan qismlardan (detal, mexanizm)
iborat bo‘lgan texnik qurilma.
Mexanizm (yunoncha “mechane” — mashina) — bu harakatni o‘z
gar tiruvchi va uzatuvchi qurilma.
Detal — mashinaning bir xil materiallardan tayyorlangan va
alohida bo‘laklarga ajralmaydigan qismi.
Texnologik mashinalar maqsad va bajaradigan vazifalariga ko‘ra
3 ta katta guruhga bo‘linadi:
Ularga
III. Yangi 
tushunchalar - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

31
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Sinf doskasiga sana, mavzu va yangi atamalar uchun savollar
yoziladi. Har bir qatorga bittadan savol tashlanadi. Javoblar bahs
munozara shaklida qabul qilinadi.
Taqdimot daqiqasi.
Yangi mavzu slaydlar yordamida taqdim etiladi. O‘quvchilar, o‘z
navbatida, darsni diqqat bilan tinglab, asosiy tushunchalarni yozib
oladilar.
Daftarga yozib oling!
Hozirgi vaqtda, asosan,
uskunalar foydalanish sohasiga ko‘ra
klassifikatsiyalanadi, masalan: sanoat uskunalari, transport, mai shiy
texnika, kompyuter uskunalari, qurilish uskunalari va bosh qalar.
Shu jihatdan uskunalar quyidagi turlarga bo‘linadi:
1. Ishlab chiqarish uskunalari.
2. Noishlab chiqarish uskunalari.
Texnikaning asosiy maqsadi — insonni jismoniy og‘ir yoki mun-
tazam ishlarni bajarishdan xalos qilish, ijodiy mashg‘ulotla rga ko‘proq
vaqt ajratish, kundalik hayotini osonlashtirishdan iborat.
Hozirda ishlab chiqarilayotgan texnikalar mahsuldorlik, ishonch
lilik, chidamlilik va daromadlilik xususiyat larga ega bo‘lishi talab
etiladi.
Yangi mavzuni mustahkamlash. (15 daqiqa)
O‘quvchilar darslikdagi tarixiy ma’lumotlarni o‘qiydi va xulosa
qilib, so‘zlab beradi.
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
Darslikdagi 8–9betlar: 2§ ni o‘qish va texnikalarning yaratilish
davrlariga (XVIII, XIX, XX, XXI asrlarda) oid ma’lumotlarni to‘plash.
Mexanik uzatma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablariningBog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA Mexanik uzatma
nomlari
Tuzilishi
Foydalanish
sohalari
1 Tasmali uzatma
2 Zanjirli uzatma
3 Tishli uzatma
4 Chervyakli uzatma
5 Friksion uzatma
6 Reykali uzatma
Tasmali uzatma
Zanjirli uzatma
Tishli uzatma
Chervyakli uzatma
Friksion uzatma
Reykali uzatma
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
36
Yangi mavzuni mustahkamlash. (15 daqiqa)
Savoljavob va mavzuga oid internet resurslari topshiriqlari aso
sida bajariladi.
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
Darslikdagi 11–12betlar: 4§ ni o‘qish va oila sharoitida foyda la
nilayotgan texnika va texnologiyalar, maishiy texnika vosita lari qaysi
turdagi mexanik uzatmalar asosida ishlashini o‘rganib kelish.
9–10-dars. TRANSPORT VOSITALARINI KONSTRUKSIYALASH
VA MODELLASHTIRISH. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: transport vositalarini konstruksiyalash va model lashtirish
haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: transport vositalarini konstruksiyalash va model lash
tirish ishlarini tartibli bajarish va estetik didni o‘stirish.
Rivojlantiruvchi: konstruksiyalash va modellashtirish haqidagi
tushunchalarni shakllantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni injenertexnik, ra
tsionalizator va ixtirochilik sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(5 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy va amaliy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “MyART” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
|
| |
Nazorat savollari va topshiriqlari

116
III BOB. TA‘LIMDA AXBOROT VA KOMMUNIKASIYA
TEXNOLOGIYALARI
******************************************************************
3.1. Kompyuter tarmoqlari va topologiyalari
Tayanch soʻzlar. Kompyuter
tarmoqlari, tarmoq topologiyalari, Lokal,
mintaqaviy va global kompyuter tarmoqlari,
provayder, electron pochta, POP3
protokoli, SMTP protokoli, TCP/IP protokoli va h.k.
Internet bu yagona standart asosida faoliyat koʻrsatuvchi jahon global
kompyuter tarmogʻidir. Uning nomi ikki xil talqin qilinadi, ya‘ni ―International
Network‖ – xalqaro tarmoq va ―Interconnected networks‖ «tarmoqlararo» degan
ma‘noni anglatadi. U mahalliy (lokal) kompyuter
tarmoqlarni birlashtiruvchi
axborot tizimi boʻlib, oʻzining alohida axborot maydoniga ega boʻlgan virtual
toʻplamdan tashkil topadi.
Internet tarmoqgʻi, unga ulangan barcha kompyuterlarning oʻzaro
ma‘lumotlar almashish imkoniyatini yaratib beradi. Internet tarmogʻining har bir
mijozi oʻzining shaxsiy kompyuteri orqali boshqa shahar yoki mamlakatga
axborot uzatishi mumkin. Masalan, Vashingtondagi
Kongress kutubxonasi
katalogini koʻrib chiqish, Nyu-Yorkdagi Metropoliten muzeyining oxirgi
koʻrgazmasiga qoʻyilgan suratlar bilan tanishish, xalqaro
anjumanlarda ishtirok
etish, bank muomalalarini amalga oshirishi va hatto boshqa mamlakatlarda
istiqomat qiluvchi Internet tarmogʻi mijozlari bilan shaxmat oʻynash mumkin.
Global tarmoq tushunchasi. Internet tarmogʻining asosiy yacheykalari
(qismlari) bu shaxsiy kompyuterlar va ularni oʻzaro bogʻlovchi lokal tarmoqlardir.
Internet tarmogʻi – bu global tarmoq vakili hisoblanadi.
–6-dars. TEXNIK TIZIMLAR HAQIDA TUSHUNCHA

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
32
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning
darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning
shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “O‘yla, izla, top!”,
“Agar men...” usullari
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa
bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o
elektron doska
o smart doska
o proyektor
o
televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o
taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o
tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Energiya hosil qiladigan, ma’lumot beruvchi
mashinalar sohasiga oid 2 tadan zamonaviy
kasblar nomi
III. Yangi
tushunchalar
Texnik obyekt, texnik tizim, mashina,
mexanizm, detal
-rasm. Internet tarmogʻi tuzilmasi

118
Internet tarmogʻining information ta‘minoti Internet tarmogʻida mavjud
boʻlgan
turli elektron hujjatlar, grafik rasm,
audio yozuv, video tasvir,
veb-sayt
va hokazo koʻrinishdagi axborotlar majmuasidan tashkil topgan.
Internetning ikkita asosiy vazifasi boʻlib, buning birinchisi axborot makoni
boʻlsa, ikkinchisi esa kommunikatsion vositasidir.
Internetga bogʻlanish. Internet tarmogʻiga ulanish
ajratilgan aloqa kanali
(optik
tola,
sun‘iy
yoʻldosh
aloqasi,
radiokanal,
ajratilgan
kommutatsiyalanmaydigan telefon liniyasi) boʻyicha doimiy ulanish,
shuningdek
kommutatsiyalanadigan, ya‘ni uzib-ulanadigan ulanish (Dial-ur access, Dial-ur)
koʻrinishida amalga oshiriladi.
Internetga ulanish tartibi.
Internet ulanishning eng koʻp tarqalgan ikki usuli mavjud:
Dial-up – telefon liniyasi orqali telefon raqamini terib ulanish
ADSL
– telefon liniyasi orqali ma‘lumotlarni tezkor uzatish
(foydalanuvchiga <9 Mbit/s, undan 640kbit/s, masofa <5,5 km)
9>
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

39
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
2-BOB. MATERIALLARGA ISHLOV BERISH TEXNOLOGIYASI
2.1. Yog‘ochga ishlov berish texnologiyasi
11–12-dars. YOG‘OCHGA ISHLOV BERISH USTAXONASINING
TUZILISHI. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: yog‘ochga ishlov berish ustaxonasining tuzilishi haqi da
gi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: yog‘ochga ishlov berish ustaxonasida ish o‘rnini to‘g‘ri
tashkil qilishni o‘rgatish madaniyatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi: yog‘ochga ishlov berish ustaxonasining tuzili shi
va ustaxonada bajariladigan ishlar haqidagi yangi ma’lumot lar bilan
boyitish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: yog‘ochga ishlov berish (durad
gorlik, naqqoshlik kabi) sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Zinamazina” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Duradgorlik o‘quv ustaxonasida qanday ishlar
baja riladi? Nima uchun duradgorlik o‘quv usta xo
nasida metallarga ishlov berish mumkin emas?
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablarining Pdf ko'rish
|
bet | 147/161 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 4,99 Mb. | | #123284 |
Bog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
5-BOB. IJTIMOIY-IQTISODIY TEXNOLOGIYA ASOSLARI
21–22-dars. OILA IQTISODIYOTINING INSON HAYOTIDAGI O‘RNI.
(2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: oila iqtisodiyotining inson hayotidagi o‘rni haqidagi bi-
lim larni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: “Iqtisod, insof ziynatdur vujudi odama,
Yaxshi ne’mat yo‘q kishiga sa’y ila g‘ayrat kabi”.
Abdulla Avloniy
Oilada yaratilgan shartsharoit va ne’matlarni qadriga yetish maz
muni hamda mohiyatini shakllantirish.
Rivojlantiruvchi: 5sinf texnologiya fani darslarida olgan bilim,
ko‘nikma va malakalari asosida oila budjetiga hissa qo‘shish kom
petensiyasiga ega bo‘lish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni sohaga oid zamo na
viy (injener, arxitektor, dizayner, marketolog (reklamachi), IT mutaxas
sisi, 3D modellashtirish bo‘yicha mutaxassis kabilar) kasb larga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Keysstudy” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Men oilam uchun polimer mahsulotlaridan
asbobuskunalar uchun taglik yasadim.
Siz-chi?
|
| |
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablarining Pdf ko'rish
|
bet | 148/161 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 4,99 Mb. | | #123284 |
Bog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
166
III. Yangi
tushunchalar
Iqtisodiyot, oila, oila budjeti, hissa, daromad,
xarajat, ijodkorlik, tashabbuskorlik
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
21–22mavzu. pptx 21–22mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Yangi mavzu bo‘yicha taqdimot va videoroliklar namoyish qilinadi.
O‘quvchilar diqqat bilan taqdimot va videoroliklarni kuzatadi
va o‘zlari uchun qiziqarli, yangi ma’lumotlarni belgilab boradilar.
Tushunmagan muammoli qismlar bo‘yicha savollarni tayyorlaydilar.
Daftarga yozib oling!
Siz zamonaviy texnika va texnologiyalar, turli yog‘och, metall va
kompozit materiallarga ishlov berish, harakatlanuvchi oddiy mexa
nizmlardan foydalanib turli buyumlar yasash usullarini o‘r
ganib
oldingiz. Albatta, o‘rgangan bu bilimlar Sizga oila ishlariga yordam
qilish va oila daromadiga o‘z hissangizni qo‘shishingizda poydevor
va zifasini bajaradi. Bu esa oilangiz iqtisodiyotini o‘sishiga xizmat qi
ladi.
Buyuk ma’rifatparvar, iste’dodli shoir, mashhur tarbiyachi bobomiz
Abdulla Avloniy o‘zlarining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarlarida:
“Iqtisod deb pul va mol kabi ne’matlarning qadrini bilmakni aytilur.
Mol qadrini biluvchi kishilar o‘rinsiz yerga bir tiyin sarf qilmas, o‘rni
kelganda so‘mni ayamas. Saxovatning ziddi baxillik bo‘lgani kabi
iqtisodning ziddi isrofdir”, deb yozganlar.
Iqtisodiyot — yunoncha “ekonomikos” so‘zidan olingan bo‘lib, “uy
xo‘jaligini yuritish san’ati” degan ma’noni bildiradi.
Oila budjeti nima?
Oila budjeti — barcha oila a’zolarining pul va moddiy boyliklari
to‘plami, ya’ni, oiladagi otaonalarning shaxsiy budjetlarini bitta
umumiy budjetga birlashtirilishidir.
|
| |
III. Yangi 
tushunchalar - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablarining Pdf ko'rish
|
bet | 146/161 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 4,99 Mb. | | #123284 |
Bog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA III. Yangi
tushunchalar
Robot, dastur, operator, sanoat roboti, android,
manipulator, Otto, arduino nano, buzzer, servo
motor, blutus (bluetooth)
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
15–20mavzu. pptx 15–20mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (10 daqiqa)
Robototexnik tizimni loyihalash va Otto robotini yig‘ish haqida
ma’lumot beriladi.
Robototexnik tizimni loyihalash va Otto robotini yig‘ish ishlari
individual yoki jamoaviy ravishda tashkil qilinadi. Har bir bosqich
bo‘yicha ishni bajarish tartibi va xavfsizlik texnikasi qoidalari bilan
tanishtiriladi.
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
164
Yangi mavzu bo‘yicha plakatlar, rasmlar, taqdimot va ish jarayoniga
oid videoroliklar namoyish qilinadi.
Amaliy mashg‘ulot. (60 daqiqa)
O‘qituvchi robototexnik tizimni loyihalash va Otto robotini yig‘ish
ishlariga rahbarlikni amalga oshiradi.
Amaliy mashg‘ulotni ishni bajarish tartibi va berilgan texnologik
xarita asosida jihozlardan xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilgan
holda foydalanib tashkil qiladi.
O‘quvchilar bilan hamkorlikda Arduino.lDE dasturini kompyu terga
o‘rnatish yo‘riqnomasi asosida ishlarni tashkil qiladi.
Yangi mavzuni mustahkamlash. (5 daqiqa)
Amaliy mashg‘ulot mavzusiga oid qisqa savoljavob bahs
munozara ko‘rinishida tashkil qilinadi va o‘quvchilarning bajargan
ishlari tahlil qilinib baholanadi.
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
1. Robototexnik tizimni loyihalash va Otto robotini yig‘ish ishlarini
bajarishni o‘rganish.
2. Darslikdagi 221–227betlar: 9§ ni o‘qish va yozib kelish.
Eslatma:
Robototexnik tizimni loyihalash va Otto robotini yig‘ish bo‘yicha
berilgan amaliy mashg‘ulot 6 soatga mo‘ljallangan bo‘lib, 1-bosqichda
o‘quvchilar robot konstruksiyalari bilan tanishib chiqadilar, 2-bosqichda
texnologik xarita asosida robotni yig‘iladi, 3-bosqichda o‘quvchilar bilan
hamkorlikda Arduino.lDE dasturini kompyuterga o‘rnatish yo‘riqnomasi
asosida ishlar tashkil qilinadi. Dasturlash ishlari amalga oshirilgach
robot tekshirib ko‘riladi va sinovdan o‘tkaziladi. Robot imkoniyatlaridan
kelib chiqqan holda musobaqa tashkil qilinadi.
|
| |
Uyga vazifa berish - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

163
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
ko‘rsatish sohasi mutaxassisi, elektrotexnik, robototexnik, menejment
kabilar) kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(5 daqiqa)
Salomlashish, davomatni
aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
amaliy
O‘qitishning usul
va
texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Estafeta” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va
interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o
smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o
darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o
plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o
test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(5 daqiqa)
Robototexnik qurilmalarda “Arduino nano”
va “blutus (Bluetooth)”lar qanday vazifani
bajaradi.
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablariningBog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
44
Yangi mavzuni mustahkamlash. (15 daqiqa)
Daraxt qismlaridan olinadigan mahsulot nomlarini quyidagi jad-
valga yozib chiqing.
Shoxlar
Po‘stloq
Tana
Ildiz
Karton,
yog‘och
plitalari
(DVP, DSP),
yoqilg‘i va
boshqalar
Yoqilg‘i,
kimyoviy
moddalar va
boshqalar
Yog‘och, ustun,
selluloza, yoqilg‘i,
qog‘oz, faner, mebel,
gugurt, qalam,
sport anjomlari,
musiqa asboblari va
boshqalar
Kamfora moyi,
skipidar, kanifol,
selluloza,
yog‘och plitalari
(DVP, DSP) va
boshqalar
Uyga vazifa berish. (5 daqiqa)
Darslikdagi 19–29betlar: 8–9§ ni o‘qish va 23, 29betlarda beril
gan mustahkamlash uchun savollarga javoblarni daftarga yozib kelish.
17–18-dars. YOG‘OCHGA ISHLOV BERISH STANOKLARI VA
ULARNING TURLARI. YOG‘OCH MATERIALLARIDAN BUYUM YASASH
BOSQICHLARI. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: STD–120 tipidagi yog‘ochga ishlov beruvchi tokarlik
stanogi tuzilishi va yog‘och materiallaridan buyum yasash bos qichlari
haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: yog‘ochga ishlov beruvchi tokarlik stanogida yo g‘och
materiallaridan buyum yasash bosqichlari bo‘yicha ishlarni tashkil
qilishda o‘zaro hurmat hissini shakllantirish va xavfsizlik texnikasi
qoidalariga amal qilish.
Rivojlantiruvchi: yog‘ochga ishlov beruvchi tokarlik stanogida
ishlarni tashkil qilish, buyum yasash bosqichlari asosida yog‘ochga
ishlov beruvchi tokarlik stanogida ishlashni o‘rganish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: yog‘ochga ishlov berish soha siga
oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
|
| |
Ta’lim tamoyillari - Telekommunikatsiya

|
Telekommunikatsiya
|
bet | 45/103 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 0,5 Mb. | | #126606 |
Bog'liq Telekommunikatsiya-fayllar.orgTa’lim tamoyillari deb umuminsoniy tarbiyaning maqsad va vazifalarini amalga oshirishga qaratilgan o’qish va o’qitish jarayonlarining yo’nalishi talabalar tomonidan ilmiy bilimlarning o’zlashtirilishi, bilim va malaka xosil qilishning asosiy qonun va qoidalarining yig’indisiga aytiladi.
Keyingi yillarda ta’lim qoidalarini o’rganish ularni tahlil qilish va mukammallashtirish ustida ish olib borilmokda. Ta’lim qoidalarini sistemalashtirish masalasi ham doimo faol masala bo’lib kelgan.
Bugungi kunda pedagogika fani quyidagi ta’lim tamoyillarini ajratib ko’rsatmoqda:
Ta’limning ilmiy bo’lishi;
Ta’lim va tarbiyaning birligi;
Ta’limning tizimli va izchil bo’lishi;
Ta’limda nazariyaning amaliyot bilan bog’liq bo’lishini ta’minlash;
Ta’limda onglilik, faollik va mustaqillikka erishish;
Ta’lim jarayonining ko’rsatmali va ko’rgazmali bo’lishi;
Bilimlarni puxta va tizimli o’zlashtirib olish;
Ta’lim jarayonida shaxsiy xususiyatlarni hisobga olish;
Ta’limda talabalarning yosh xususiyatlarini hisobga olish.
Ta’lim tamoyillarini guruhlarga ajratish va ularga tavsif berish ishi butunlay yakunlangan deya olmaymiz. Chunki yuqorida aytib o’tganimizdek bu tamoyillar davr talablari va ehtiyojlaridan kelib chiquvchi ta’lim xususiyatlariga qarab o’zgarishi mumkin. Bundan tashqari pedagogika va xususan didaktikaning fan sifatida mukammallashib borishi yangi bilimlarning xosil bo’lishi ham ushbu tamoyillarni guruhlanishiga o’z ta’sirini ko’rsatadi. Shuning uchun ba’zi adabiyotlarda 7 ta, ba’zi adabiyotlarda 9 ta, ba’zi adabiyotlarda esa 10ta tamoyilni sanab o’tilgan. Hozircha biz 9 ta tamoyil guruhini ajratishni lozim topdik.
Xulosa
Ta’lim nazariyasi ta’lim jarayonini qonun va qoidalarini o’rganuvchi pedagogikaning asosiy qismlaridan biri. Ta’lim jarayonining asosiy mohiyati tarixan to’plangan ijtimoiy bilim va tajribani yosh avlodga yetkazish, yoshlarni bilimlar bilan qurollantirish, kerakli malakalar va ko’nikmalarni xosil qilish.
Talabalarning ichki imkoniyatlarini, qobiliyatini va iste’dodlarini ochish hamda rivojlantirish, ularni ma’naviy yetuk va tarbiyali shaxs sifatida shakllanishini ta’minlashdir. Ta’lim – inson bilish faoliyatining eng murakkab turlaridan biri bo’lib, individual psixik rivojlanishni va bilimlarni o’zlashtirishni ancha tezlashtiradi. O’qituvchi ta`lim jarayonida faqat bilim berish bilan chegaralanmaydi, bu jarayonda u ta’lim oluvchiga ta’sir ko’rsatadi, bu esa bilim olishlarini yanada faollashtiradi, natijada ta’lim oluvchi ta’lim jarayonining faol ishtirokchisiga aylanadi.
|
| |
ishchi mashinalar, energiya hosil qila digan mashinalar

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
34
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning
darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va
texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Ekspress” usuli
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o
kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o
televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o
rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o
test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Mexanik uzatma turlari va ularning ishlash
prinsipini farqlay olasizmi? Siz u kabi
uzatmalarni qayerlarda ko‘rgansiz?