‘‘Qutadg`u bilig’‘ dostonida sujet va g`oyaviy yo`nalish

|
‘‘Qutadg`u bilig’‘ dostonida sujet va g`oyaviy yo`nalish
|
bet | 7/10 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 143,5 Kb. | | #138952 |
Bog'liq Falsafaning funksiyalari, falsafa pedagokka, ilmiy tadqiqotchiga, biologga, muhandisga, umuman har bir insonga nima uchun kerakligining tahlili.2.2. ‘‘Qutadg`u bilig’‘ dostonida sujet va g`oyaviy yo`nalish
,Qutadg'u bilig’‘ning asliyati nasriy muqaddima bilan boshlanadi. Unda dostonning to'rtta yetakchi qahramonlari haqida mu'lumot beriladi. Ular: Kuntug'di, Elig-hukmdor, adolat ramzi; Oyto'ldi-vazir, davlat ramzi; O'gdulmish-vazirning o'g'li (keyinchalik vazir) -aql ramzi va nihoyat O'zg'urmish-qarindosh, zohid ofiyat (qanoat) ramzidir. Doston ana shu qahramonlar o'rtasidagi munozara, savol-javob tarzida yozligan. ,,Qutadg'u bilig’‘ning hajmi (Namangan nusxasida) 6500 bayt (o'n uch ming misra)ga yaqin bo'lib, 73 fasl- bobdan tashkil topgan. Uning dastlabki fasli an'anaviy muqaddima boblaridan iborat. Bularda Alloh hamdi, Muhammad alayhis-salomga bag'ishlangan na't, to'rt xalifa ta'rifi keltirilgan. Shuningdek, yoz tavsifi, Bug'raxo'n madhi, yetti sayyora va o'n ikki burj, til odobi, ilmning foydasi kabi masalalar tasviri ham muqaddimadan o'rin olgan. Dostonning bevosita Alloh hamdi bilan boshlanishini inobatga olsak, dostonning nasriy muqaddimasi ham asar sujeti va unda ilgari surilgan yetakchi g'oyalarni o'quvchiga to'la yetkazish yo'lida xizmat qilgаnini sеzish mumkin. ,,Qutadg'u bilig’‘ning muqaddimaviy fasllari orasida ,,Yetti kavokib va o'n ikki burj’‘ deb nomlangan bob alohida ahamiyatga ega. Uning dastlabki satrlarida Allohning buyuk yaratuvchanlik sifati ulug'lanadi:
Bayat ati birle sezug bashladim, Torutgen igidgen kechurgen idim. Torutti tilek-teg tuzu alamig', Yarutti ajunqa kunug ham ayig`. Yaratti ko'p, evren tuchi evrulur, Anin birle tezginch yema tezginur. Mazmuni: Xudo nomi bilan so'zni boshladim, Yaratgan, parvarishlagan, kechirgan egamdir. Butun olamni o'z istagicha yaratti, Olamda kun ham oyni yoritti. Falakni yaratti, ko'r, doim aylanadi, U bilan birga charx ham aylanadi.
Yusuf Xos Hojib ushbu misralarni bitishda Qur'oni karim va o'zi yashagan davrning ilmfani yutuqlariga tayanadi. Ushbu satrlar uchun qur'oniy g'oyalar ma'naviy asos vazifasini o'taganligini «Yosin» surasidagi 40-oyati karimani keltirish bilan tasdiqlash mumkin. Unda shunday deyiladi: «Na quyosh uchun Oyga yetish mumkin bo'lur va na kecha kunduzdan o'zguchidir. (Quyosh, Oy va yulduzlarning) barchalari falakda suzib yurur’‘. ,,Qutadg'u bilig’‘ falakiyot ilmi yutuqlariga tayanib, olamning tuzilishiga doir mulohazalarni maxsus bobda ifoda etgan ilk turkiy dostondir. Mazkur bobda Yusuf Xos Hojib o'n ikki burjni yetti sayyoradan ajratib ko'rsatadi hamda ularning ayrimlari juft-juft, ayrimlari esa toq ekanligini qayd etadi. Muallifning shahodaticha, ularning uchtasi-bahorgi, uchtasi -yozgi, uchtasi-kuzgi va nihoyat uchtasi-qishki yulduzlardir. Dunyo to'rt unsurdan tashkil topgani singari yulduzlarning ham uchtasi-olov, uchtasi-suv, uchtasi-shamol va uchtasi- tuproq bilan aloqador holda badiiy tasvirni topadi. Falakiyot ilmidan puxta xabardor bo'lmay turib, bunday mushohada yuritish qiyin edi.
O'z davrining ilm-fani yutuqlarini g'oyatda chuqur mulohaza-yu mushohadalari bilan teran o'rgangan va ularning mohiyatini nihoyatda yaxshi idrok etgan shoir ,,Qutadg'ubilig’‘da dunyodagi jami ezgu ishlar iml tufayli ekanligini qayd etadi. Dostonda zamondoshlarini ilmma'rifat o'rganishga da'vat etish g'oyasi yetakchilik qiladi. Asarning muqaddimaviy boblari, ayniqsa, ,,Yetti kavokib va o'n ikki burj’‘da shoir nujum ilmi yutuqlaridan mahorat bilan foydalanadi. Bu bilan ijodkor olamning' tuzilishi haqidagi falsafiy qarashlarini ilm-fan yutuqlari asosida o'quvchiga yetkazish bilan kitobxon qalbida borliq sir-u sinoatlarini o'rganishga muhabbat tuyg'usini paydo etadi. Uning yaralish va Yaratuvchi haqiadgi mushohadalarining tayanch g'oyaviy manbai ilohiy kitob-Qur'oni karim bo'lib, olamning tuzilishi haqidagi muallifning aqidalari mashhur qomusiy olim Abu Rayhon Beruniy talimoti bilan uyg'undir.
Yus Xos Hojib butun olamni o'z istagicha yaratgan Alloh quyosh va oyni yorug' qilgani, falakning doimiy aylanishi, koinot Xoliqining yashil osmon ustida yulduzlarni paydo etgani, ularning bir toifasi bezak bo'lsa, yana bir turkumi rahnamo, bir qanchasi esa yo'lni yo'qotganda yo'lchi bo'lishi, olam u yetti qat osmondan tarkib topgani singari islomiiy- ilmiy qarashlarni qorishiq badiiy aks ettiradi. Shuningdek, shoir geotsentrik nazariyani (Yer markazda, uning atrofidagi sayyoralar harakatini) o'z asarida badiiylashtirgan. Uning fikricha, Yer markazda uning atrofidan Sekantir (Zuhal-Saturn), Ung'ay (Mushtariy-Yupiter), Kurud (Mirrix-Mars), Yashiq (Quyosh), Savit (Zuhra-Venera), Orzu (Utorid-Merkuriy), Yalchiq (Oy) kabi sayyoralar aylanib turadi. Sekantir eng yuksaklikdagi sayyora bo'lib, u-yettinchi, Ung'ay-oltinchi, Kurudbeshinchi, Yashiq-to'rtinchi, Savit-uchinchi, Orzu-ikkinchi, Oy esa-birinchi falakda joylashgan. Yettinchi samodan yuqorida esa sobit turuvchi yulduzlar turkumi-burjlar bor. Shoir ularni quyidagi nomlar bilan ataydi: Qo'zi (Hamal), Ud (Savr), Erondiz (Javzo), Quchiq (Saraton), Bug'doyboshi (Sunbula), Ulgu (Mezon), Chazan (Aqrab), Yoy (Qavs), Ko'nak (Dalv), Baliq (Hut). Kitobxonni ilm-ma'rifatga undovchi ana shunday mulohazalar bilan oshno etgan shoir bularaning barchasi bilim, aql va idrok kamoloti tufayli ekanligini e'tirof et quyidagi bayt bilan mazkur bobni tugatadi:
|
| |