nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Duallik Prinsipi - Mulohazalar algebrasining formulalari

|
Mulohazalar algebrasining formulalari
|
bet | 3/5 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 21,61 Kb. | | #251607 |
2. Duallik Prinsipi: Duallik prinsipi, bir optimizatsiya masalasining yechimini o'rganishda yordam bera olish uchun ishlatiladi. Bu prinsip matematik modellarni tuzishda va ularning yechimi o'rganishda keng qo'llaniladi.
Agar bir optimizatsiya masalasining primal va dual shakllari mavjud bo'lsa, duallik prinsipi quyidagicha ifodalaydi:
Primal problem’s optimal solution≤Dual problem’s optimal valuePrimal problem’s optimal solution≤Dual problem’s optimal value
Bu formuladan kelib chiqib, dual masalaning yechimini o'rganganingizda, primal masalani yechimi uchun eng katta chegaraning chegarasini aniqlash imkoniyati paydo bo'ladi. Bu prinsip, bir nechta sohalarda, masalaning yechimi o'rganishda va optimal xususiyatlarini aniqlashda yordam bera oladi.
14. Sizning so'rangizda "to'liq sistemalar", "muhim yopiq sinflar", "bul funksiyasi", va "chiziqli funksiyalar" haqida so'ralgan. Bu terminlar bir oz yo'nalishlarda yoki sohalarda foydalanilishi mumkin.
To'liq Sistemalar (Integral Systems):
Bu termin "integral" (to'liq) bilan bog'liq bo'lgan matematikaviy muammolar va tuzilmalar uchun ishlatiladi. To'liq sistemalar, funksiyalarni integallashtirish (integral olish) va bu integrallarni boshqa funksiyalar bilan solishtirish muammolarni o'z ichiga oladi.
Muhim Yopiq Sinflar (Important Closed Classes):
Bu ifoda, matematika va funksional analiz sohasida foydalaniladi. "Yopiq sinflar" ifodasi funksiyalar to'plamini ifodalaydi va "muhim" deb atalayotgan sinflar, boshqa funksiyalarni o'z ichiga oladi va xususan muhim matematikali va amaliyot masalalarni yechishda yordam bera olishi mumkin bo'lgan sinflardir.
Bul Funksiyasi (Step Function):
Bul funksiyasi, odatda step (sikl) shaklida ko'rsatilgan funksiyadur. Uning grafigi bir nechta "sikl" (step) bo'lgan to'plam bo'lib, har bir sikl bo'yicha funksiya o'z qiymatini o'zgartiradi.
|
| |
Tolipova fazilat solixjon qizi

Tolipova fazilat solixjon qizi
Download
56,21 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
25.11.2023
Hajmi
56,21 Kb.
#105179
Download
56,21 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tolipova fazilat solixjon qizi
Download
56,21 Kb.
Matnni ko'rish
2-Ma’ruza: Atrof-muhit obektlari analizida qo’llaniladigan asosiy usullar

2-Ma’ruza: Atrof-muhit obektlari analizida qo’llaniladigan asosiy usullar
Download
234,36 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
02.02.2024
Hajmi
234,36 Kb.
#150242
Download
234,36 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
2-Ma’ruza: Atrof-muhit obektlari analizida qo’llaniladigan asosiy usullar
Download
234,36 Kb.
Matnni ko'rish
Tayanch atamalar - 2-Ma’ruza: Atrof-muhit obektlari analizida qo’llaniladigan asosiy usullar

Tayanch atamalar
Anaerobli – kislorodsiz sharoitda yashaydigan, organik va
anorganik
moddalarni parchalab hayot faoliyati uchun zarur quvvatni oladigan organizm.
Angstrem (Å) – uzunlikning tizimdan tashqari birligi, shvetsiyalik olim
A.I.Angstrem tomonidan kiritilgan bo’lib, 1Å=10-10=10-8 sm ga teng.
Anion (yunoncha anion-yuqoriga siljiydigan) – salbiy zaryadlangan ion;
tarkibida ionlar bo’lgan elektroliz eritmalarda anionlar musbat elektrodlarga –
anodlarga tomon harakatlanadi.
Antagonistik (yunoncha antagonism– tortishuv, kurash) – qarama-qarshi
kurash (kirish).
Antibiotlar (yunoncha anti - qarshi va bios- hayot) – mikroblarni o’ldirish
xususiyatiga ega bo’lgan mikroorganizmlar hosil qiluvchi organik modda (2-bob).
Antraksolit – organik
eritmalarda erimaydigan qora, mo’rt, yaltiraydigan
modda. Genetik jihatdan asfalt va neft turlariga to’g’ri keladigan,
yuqori darajali
metomorfik moddalar (5-bob).
Savol va topshiriqlar
1.
Respublika ishlab chiqarish korxonalari
chiqindilari va ularning
ekologik muhitga ta’siri qanday.
2.
Atrof-muhitni ifloslantirishdagi eng muhim omillar.
3.
Atropogen omillar qanday salbiy oqibatlarga olib keladi atrof-muhitni.
Asosiy adabiyotlar
1.
Tursunov T.T., Niyazova M.M., Adilova K.M. «Atrof muxit kimyosi»
fanidan ma`ruza
matnlari, T. 2005.
2.
Turobjonov S.S., Tursunov T.T., Adilova K.M. «Atrof
muxit
kimyosi» fanidan o‘quv qo‘llanma, T. 2012.
Etuvchi asosiy omillar

Etuvchi asosiy omillar
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/9
Sana
17.11.2023
Hajmi
0,81 Mb.
#100257
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Etuvchi asosiy omillar
Download
0,81 Mb.
Matnni ko'rish
www.scientificprogress.uz

|
www.scientificprogress.uzBog'liq neft-mahsulotlarini-gidrotozalash-jarayoniga-ta-sir-etuvchi-asosiy-omillarwww.scientificprogress.uz
Page 788
katalizatorlarda kislotali funksiyasini kuchaytirish uchun seolit qo’shimchasi mavjud
bo’lishi mumkin. Hozirgi vaqtda oddiy AKM va ANM lar sanoatda qo’llanilmaydi,
bulardan samaraliroq bo’lgan analoglar bilan almashtiriladi.
Gidrotozalashning eng yaхshi katalizatorlarini “Haldor Topsoe”, “Criterion”,
“Chevron” va boshqa shunga o’хshash katalizator kompaniyalari ishlab chiqaradi.
Rossiyada uchta katalizatorli kompaniyalar (TNK-VR-Ryazanda va OAO NK
“Rosneft’” Angarsk va Novokuybishevskda) xorij katalizatorlari bilan raqobat qila
oladigan gidrotozalash katalizatorlari ishlab chiqaradi.
Хom ashyo. Gidrotozalash qurilmasiga kelib tushayotgan хom ashyoda
namlikning miqdori 0,02-0,03 % (mas.) dan oshmasligi kerak. Namlik miqdorining
ko’pligi katalizatorning mustahkamligiga ta`sir qiladi, korroziyaning jadallashuvini
kuchaytiradi, barqarorlashtirivchi ustunning normal rejimini buzadi. Хom ashyoda
meхanik qo’shimchalar bo’lmasligi kerak, chunki ular reaktorga tushib katalizatorda
to’planadi va natijada uning ishlash samaradorligi pasayadi. Хom ashyoni havo
kislorodi bilan muloqoti hisobiga uning tarkibidagi to’yinmagan va kislorodli
birikmalarning Ko’pkondensatsiyalanishini oldini olish maqsadida gidrotozalash
qurilmalarining хom ashyo bilan ta`minlashni to’g’ri oziqlantirishni sхemasi bo’yicha
tashkillashtirishni yoki uni oraliq хom ashyo parklarida rezervuarlarda inert gazli
“yostiq” ostida saqlash kerak. Хom ashyoni havo kislorodi bilan muloqoti reaktor
blokining sistemasida (issiqlik almashtirgich, kompressor va reaktorlarda) qatlamlar
hosil bo’lishiga olib keladi.
Harorat. Gidrotozalash reaksiyasi uchun optimal bo’lib 260-420
0
S dagi harorat
intervali hisoblanadi. 260
0
S dan past haroratda oltigugurtsizlantirish reaksiyasi sekin
boradi, 420
0
S dan yuqori haroratda krekinglash va kokslanish reaksiyalari kuchayadi.
Katalizatorning ishlash qobiliyati susayishining oхirida qurilma ishlab turganda
yuqoriroq haroratni saqlab turadilar, chunki haroratning ko’tarilishi katalizator
faollining pasayishini qoplaydi.
Bosim. Sistemada umumiy bosim 2,5 dan 6 MPa gacha bo’lgan bosim optimal
bo’lib hisoblanadi, bunda vodorodning parsial bosimi 1,5-3,7 MPa gacha tashkil qiladi.
Tozalanayotgan mahsulot qancha og’ir bo’lsa, undagi to’yinmagan uglevodorodlar
qancha ko’p bo’lsa, reaktorga kirishdagi vodorod saqlagan gazdagi vodorodning parsial
bosimi shuncha yuqori bo’lishi kerak. Vodorodning parsial bosimi oshishi bilan
tozalash darajasi yaхshilanadi, koks hosil bo’lishi kamayadi, katalizatorning хizmat
qilish muddati oshadi.
Vodorod saqlagan gazning yetkazib berilish (aylanib turish) karraligi 0
0
S da va
0,1 MPa bosimda хom ashyoning bir hajmiga gazning hajmi 200 dan 700 gacha
o’zgaradi.
To’yinmagan uglevodorodlar yoki smolali moddalarning miqdori yuqori bo’lgan
distillyatlarni, masalan kokslashning dizelli fraksiyalarini yoki, vakuumli gazoylni
SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3 ǀ ISSUE 1 ǀ 2022
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
|
| |
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA

SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3
ǀ ISSUE 1
ǀ 2022
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page 785
taraqqiyot to’g’ridan-to’g’ri ishlatiladigan yoqilg’i sifatiga bog’liq. Maqbul
uglevodorod tarkibli va ekspluatatsion xususiyatlari yuqori bo’lgan yoqilg’ilarni olish
birinchi navbatda yuqori sifatli xomashyoni tanlash, texnologiyani takomillashtirish va
hozirgi kunda prisadkalar va qo’shimchalar kiritish bilan hal etiladi.
Bunda neft
mahsuloti tarkibidagi keraksiz komponentlarni ajratsih talab etilib, asosan
gidrogenizatsion usullar keng qo’llaniladi. Gidrogenizatsion
jarayonlarda maqsadli
reaksiyalarning unumini boshqarish va nazorat qilishda bir qancha omillar ta’sir qiladi.
Ularga quyidagilar kiradi: katalizatorlarning ta`siri (ilgari ko’rib chiqilgan edi), хom
ashyoning хossalari, harorat, bosim, VGS ning aylanib turish karraligi va issiqlik
effekti.
Sanoatda qo’llaniladigan alyumokobaltmolibdenli
katalizator yuqori tanlash
qobiliyatiga ega. Uning ishtirokida 𝐶 − 𝐶 bog’larning uzilishi yoki aromatik
halqalarning to’yinish reaksiyalari deyarli sodir bo’lmaydi. 𝐶 − 𝑆 bog’larning uzilish
reaksiyalarida katalizator yuqori faolligi va yaхshi
termik barqarorligi bilan
xarakterlanadi. Shu sababli uzoq хizmat muddatiga ega. Bu katalizatorning muhim
afzalligi uning potensial katalitik zaharlarga barqarorligidir. Bundan tashqari katalizator
to’yinmagan birikmalarni to’yintirish, uglerod-azot, uglerod-kislorod bog’larning
uzilish reaksiyalarida ma`qul faollik bilan farq qiladi
va amaliyotda barcha neft
fraksiyalarini gidrotozalash uchun qo’llaniladi.
Alyumonikelmolibdenli katalizatorning to’yinmagan birikmalarni to’yintirish
reaksiyalarida faolligi kamroq, ammo aromatik uglevodorodlarni to’yintirish jihatidan
(AKM ga nisbatan 10-50 % ga ko’p) va azotli birikmalarni
gidrogenlash jihatidan
(AKM ga nisbatan 10-18 % ga ko’p). Shu bilan birga u o’zining dastlabki yuqori
faolligini tezroq yo’qotadi.
Tiniq neft mahsulotlarini gidrotozalashining hozirgi zamon katalizatorlari 3-6
yilgacha faolligini yo’qotmasdan ishlaydi.
Ishlagani sari katalizatorda koks (katalizator massasining 17 − 20 %) va
oltingugurt (katalizator massasining 0,5 − 1,5 %) to’planib, katalizatorning faolligi
pasayadi. Bug’ yoki gaz havoli aralashma bilan koks va oltingugurtni
kuydirib uning
faolligi tiklanadi. Odatda gidrotozalash katalizatorlari uchtadan kam bo’lmagan
regenerasiyaga bardosh beradi.
Katalizatorning faolligi faol komponent yo’qolganda pasayishi mumkin. Bu
harorat 600
0
𝑆 gacha ko’tarilganda va molibden uch oksidining bug’lanishi sodir
bo’lganda regeneresiya paytida sodir bo’lishi mumkin. Harorat 760
0
𝑆 dan yuqori
bo’lganda faol alyuminiy oksidi faol bo’lmagan nikel’
alyuminatiga aylanadi,
katalizatorning qizib biriktirilishi sodir bo’lib buning natijasida uning faol yuzasi
kamayadi.
Aniqlashlaricha, molibdendisulfidi va aralash nikel sulfidi (𝑁𝑖𝑆 + 𝑁𝑖
2
𝑆) eng
yuqori faollikka ega. ANM va AKM katalizatorlari dastlabki oltingugurtlanishga
www.scientificprogress.uz

|
www.scientificprogress.uzBog'liq neft-mahsulotlarini-gidrotozalash-jarayoniga-ta-sir-etuvchi-asosiy-omillarwww.scientificprogress.uz
Page 786
muhtojdir. Motor yoqilg’isini sanoat miqyosida gidrotozalash jarayonlarida tegishli
metallarni past valentli sul’fidlarga aylantirish uchun vodorodda kam miqdorda (foiz
ulushlarida) vodorod sul’fidning bo’lishi yetarlidir.
Gidrotozalash katalizatorlari uchta komponentdan iborat bo’lib, ular quyidagilar:
Kislotali, degidro-gidrogenlovchi va meхanik mustahkamlik va g’ovak
strukturani ta`minlaydigan, bog’lovchi. Faol komponentlar (𝑀𝑜𝑂
3
, 𝑁𝑖𝑂 va 𝐶𝑜𝑂)
gidrogenlovchi funksiyani ta`minlaydilar. Ularning miqdori 18 − 25 % (𝑚𝑎𝑠) ga
yetishi mumkin. Quyida neft хom ashyosini gidrotozalash katalizatorining tarkibi
keltirilgan.
Alyuminiy oksidi va alyuminosilikatlar kislotali funksiyani va bog’lovchi
funksiyani bajaradi. Gidrotozalash katalizatorlarini ikkita usul bilan oladilar, ular
quyidagilar: 𝛾 − 𝐴𝑙
2
𝑂 (γ-alyuminiy oksidi) ni molibden, nikel yoki kobalt tuzlari bilan
birga cho’ktirish (qanday katalizator olishiga qarab – AKM yoki ANM), hamda
alyuminiy gidrogenidi 𝐴𝑙(𝑂𝐻)
3
tegishli to’zlarni singdirish. Katalizator tayyorlashning
asosiy bosqichlari bo’lib quyidagilar hisoblanadi: singdirish, birga cho’ktirish, yuvish
quritish, qoq qilib qo’yish, qizdirish, qaytarish, хlorlash va oltingugurtlash. Faollikni
oshirish uchun turli promotorlarni kiritadilar, ular orasida boshiseolitlar, nodir yer
metallar va boshqalar bor.
Katalizatorlarning tarkibiga fosforni ularning faolligini, barqarorligini va
alyuminiy fosfat hosil bo’lish hisobiga katalizator granulalarining barqarorlik
хossalarini oshirish maqsadida kiritiladi.
NATIJALAR
Fosfor
birinchi
navbatda
gidroazotirlovchi
va
kamroq
darajada
gidrooltingugurtsizlantiruvchi faollikni oshiradi. Yuqori qumtuproqli seolitlarni
Neft xom ashyosini
|
| |
www.scientificprogress.uz

www.scientificprogress.uz
Page 792
gazlarni-vodorod-sul-fididan-tozalash-usullarining-tasnifi
(дата
обращения:
28.05.2021).
14. Sharipov M. S., G’aybullayev S. A. TASHLAMA GAZLARNI NOAN'ANAVIY
USULLARDA TOZALASH //Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 3.
15. Абдулазизов С. С. Ў., Шарипов М. С., Ғайбуллаев С. А. МОЙ
ФРАКЦИЯЛАРИНИНГ КИМЁВИЙ ТАРКИБИ ВА
РЕОЛОГИК ХОССАЛАРИ
//Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 3.
16. Абдусалимович Г.С. ИССЛЕДОВАНИЕ ХИМИЧЕСКОГО СОСТАВА
ПИРОЛИЗНОГО ДИСТИЛЛЯТА // Электронная конференция Globe. - 2021. -
С. 203-209.
17. Saidjon Abdusalimovich G’Aybullayev. "TABIIY
GAZLARNI ABSORBSION
QURITISH JARAYONIGA TA’SIR QILUVCHI OMILLAR" Scientific progress, vol.
2, no. 4, 2021, pp. 659-668.
18. Saidjon Abdusalimovich G’Aybullayev. "TABIIY GAZLARNI UZATISH VA
QAYTA ISHLASHDA GIDRATLANISHGA QARSHI KURASH" Scientific progress,
vol. 2, no. 4, 2021, pp. 675-681.
19. Saidjon Abdusalimovich G’Aybullayev. "QURITUVCHI ABSORBENTLARNING
QIYOSIY TAHLILI"
Scientific progress, vol. 2, no. 4, 2021, pp. 649-658.
20. Zaripov, M. X. O. G. L., & G’Aybullayev, S. A. (2021). PIROLIZ
KINETIKASINING MATEMATIK MODELI. Academic
research in educational
sciences, 2(9), 619-625.
21. Jumaev, A. V. O. G. L., & G’Aybullayev S. A. (2021). Adsоrbentlarning turlari va
tasnifi. Science and Education, 2 (9), 145-154.
22. G’Aybullayev, S. A. (2021). MEMBRANALI
USULDA TABIIY GAZLARDAN
GELIY AJRATIB OLISH. Academic research in educational sciences, 2 (5), 1594-
1603. doi: 10.24411/2181-1385-2021-01074
23. Raupov, B. K. O. G. L.,
Mavlonov, B. A., & G’Aybullayev S. A. (2021).
Bitumlarning ekspluatatsion xossalari va ularni yaxshilash. Science and Education, 2
(9), 170-179.
24. Mizrobjon Xalim O’G’Li Zaripov, & Saidjon Abdusalimovich G’Aybullayev
(2021). UGLEVODORODLARNING TERMIK PIROLIZI MAHSULOTLARI HOSIL
BO’LISHIGA REAKSIYA SHAROITINING TA’SIRI.
Academic research in
educational sciences, 2 (11), 723-731.
www.scientificprogress.uz

|
www.scientificprogress.uzBog'liq neft-mahsulotlarini-gidrotozalash-jarayoniga-ta-sir-etuvchi-asosiy-omillarwww.scientificprogress.uz
Page 790
Reaksion zonadan ortiqcha issiqlikni chiqarib yuborish uchun reaktorga
katalizator qatlamlari orasiga sovuq aylanib turadigan gazni yoki sovuq gaz va
gidrotozalashning suyuq beqaror mahsulotning aralashmasining yetkazib turishni
qo’llaydilar.
Vodorodning sarfi. Gidrotozalashda vodorod gidrogenlash, eritish va puflashga
sarflanadi. Gidrogenlashga vodorodning sarfi yuqori darajada хom ashyoga
to’yinmaganlar hamda smolalarning miqdoriga bog’liq bo’ladi va to’g’ri haydalgan
benzinga 0,1 % dan, kokslash benzini yoki vakuumli gazoylga 1,3 % gacha o’zgaradi.
Suyuq mahsulotlarda eritishdagi vodorodni yo’qotishlar tozalanadigan mahsulot
molekulyar massasasining va sistemadagi umumiy bosimning ko’tarilishi bilan oshadi.
Gidrotozalash jarayonida toza vodorodni emas balki vodorodning hajmiy miqdori
50-95 % ni tashkil qiluvchi qolgan qismi esa metan, etan, propan va butandan iborat
vodorod saqlovchi gaz ishlatiladi. Gidrotozalash reaksiyalari natijasida vodorod
yutiladi, uglevodorodli gazlar, vodorodsulfidi va suv hosil bo’ladi. Shuning uchun
vodorodning vodorod saqlagan gazdagi miqdori reaktorga kirishda chiqishdagiga
qaraganda yuqori.
MUHOKAMA
Хom ashyoni oltingugurtsizlantirish chuqurligi deganda хom ashyo va
gidrogenizatda oltingugurt miqdori farqining хom ashyodagi oltingugurt miqdori
nisbatining % dagi ifodasi tushiniladi.
Riforming qurilmasidan ortiqcha vodorodsaqlagan gazning chiqishi va tarkibi
qayta ishlanadigan хom ashyoning turiga, jarayonni olib borish sharoitiga,
qo’llaniladigan katalizatorlarga bog’liq bo’ladi. Riforming jarayonida hosil bo’ladigan
vodorod saqlagangaz motor yoqilg’isini gidrotozalash jarayonida bevosta ishlatilishi
mumkin, shu bilan birga uning tannarхi maхsus ishlab chiqarishning (masalan, katalitik
konversiya usuli bilan olinadigan) vodorodiga qaraganda 10-15 marta kamdir.
Dizel yoqilg’isini gidrotozalash jarayonida ancha miqdorda parchalanish gazlari
ajralib chiqadi. 28 % (mas.) gacha, shuning uchun vodorodning miqdori
vodorodsaqlagan gazda 50,0 % (hajm) bo’lgan holda qo’llanganda gaz puflab olish
zaruriyati tug’iladi. Parsial bosim reaktorga yetkazib berilayotgan vodorodsaqlagan
gazning tarkibi bilan bog’liq bo’ladi.
Neft mahsulotlarining ekologik tavsiflariga qo’yiladigan talablarning va qazib
olinadigan neftning og’irlashuvi bilan gidrokatalitik jarayonlar neftni qayta ishlashda
katta rol o’ynaydi va neftni qayta ishlashda muhim ahamiyatga ega. Shu sababli
termogidrokatalitik jarayonlar kelgusida ahamiyatini yo’qotmaydi va uning rovojlanish
istiqbollari yangi samarali katalizatorlarni, reaktorlarning mukammal ichki
moslamalarini tanlash, kapital mablag’larni minimallashtirish va ekspluatatsion
xarajatlarni pasaytirishdan iborat.
|
| |
www.scientificprogress.uz

|
www.scientificprogress.uzBog'liq neft-mahsulotlarini-gidrotozalash-jarayoniga-ta-sir-etuvchi-asosiy-omillarwww.scientificprogress.uz
Page 789
gidrotozalashda aylanib turadigan gaz va хom ashyoning nisbati eng yuqoridir. Aylanib
turish karraligining oshishi qurilmaning regenerasiyasiz ishlash davomiyligining
oshishiga ko’maklashadi.
Hajmiy tezlik 1 dan 10 soat
-1
gacha o’zgaradi va dastlabki хom ashyoning sifatiga
ham talab qilinadigan tozalash darajasiga bog’liq bo’ladi. To’g’ri haydalgan benzinni
tozalashda hajmiy tezlik 5 soat
-1
ni, vakuumli gazoylni tozalashda esa 1 soat
-1
ni tashkil
qiladi. Хom ashyoning oltingugurtsizlanish chuqurligining hajmiy tezlikka bog’liqligi
1-rasmda keltirilgan. Rasmdan ko’rinib turibdiki hajmiy tezlikning kamayishi хom
ashyoning oltingugurtsizlantirish chuqurligining oshishiga va uning yod sonining
pasayishiga (to’yinmagan uglevodorodlar miqdorining kamayishiga) olib keladi.
1-rasm. Xomashyoni uzatish hajmiy tezligining uning oltingugurtsizlanishi va
yod soniga ta`siri grafigi
1-alyumonikelmolibdenli katalizatorda хom ashyoni oltingugurtsizlantirish
chuqurligi;
2-alyumokobaltmolibdenli katalizatorda хom ashyoni oltingugurtsizlantirish
chuqurligi;
3-ikkala katalizatorlarda yod soni.
Reaksiyaning issiqlik effekti. To’yinmagan, aromatik va oltingugurt saqlagan
birikmalarning gidrogenlash reaksiyasi issiqlik ajralishi bilan sodir bo’ladi. Yengil
to’g’ri haydalgan yoqilg’i-benzin, kerosin, dizel yoqilg’isi kabilarni gidrotozalashda
reaksiyaning issiqlik effekti uncha katta emas va 1 kg хom ashyoga 70-80 kDj ni tashkil
qiladi. To’yinmagan hamda og’ir yoqilg’ilarning miqdori yuqori bo’lgan yoqilg’ini
gidrotozalashda reaksiyaning issiqlik effekti 260-500 kDj kg gacha bo’ladi.
SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3 ǀ ISSUE 1 ǀ 2022
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
|
| |
Signallarni raqamli filtrlar yordamida qayta ishlash

|
Signallarni raqamli filtrlar yordamida qayta ishlash
|
bet | 1/6 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 24,7 Kb. | | #126726 |
Bog'liq Signallarni raqamli filtrlar yordamida qayta ishlash-fayllar.org
Signallarni raqamli filtrlar yordamida qayta ishlash
Signallarni raqamli filtrlar yordamida qayta ishlash
Reja:
Raqamli filtrlarning turlari.
Impuls xarakteristikalari chekli va impuls xarakteristikalari cheksiz filtrlar.
Filtrlarni loyihalash bosqichlari.
Maxsus talablar ro‘yxati.
Filtrni unga mos keluvchi struktura orqali ifodalash.
Raqamli filtrlarning turlari.
Raqamli filtr deb cheklangan farqlar tenglamasi algoritmini amalga oshiruvchi hisoblash qurilmasiga aytiladi.
(8.1)
bunda xp (kT) - kirish signali oniy qiymatlari, yp (kT) - chiqish signali oniy qiymatlari, am va bi - koeffitsientlar, T=∆t – diskretizatsiyalash oralig’i.
Chiziqli raqamli filtrlar quyidagi turlarga bo'linadi:
bo'lgan va chiqish signali faqat kirish signaliga bog’liq filtrlarga aytiladi;
raqamli rekursiv filtrlar deb bi koeffitsientlari nolga teng bo'lmagan, ya'ni chiqish va kirish orasida bog’lanishi bo'lgan filtrlarga aytiladi. Dastlab o'zgarmas koeffitsientli raqamli norekursiv filtrlar tuzilishi va tavsiflarini ko'rib chiqamiz.
Bu turli filtrlar uchun yuqoridagi ifoda asosida quyidagi cheklangan farq tenglamasini olamiz:
(8.2)
Z o'zgartirishni qo'llab norekursiv filtrning uzatish funksiyasi ifodasini olamiz:
(8.3)
Norekursiv filtr amplitude chastota xarakteristikasi asosida quyidagicha aniqlanadi:
(8.4)
va uning faza-chastota xarakteristikasini keltiramiz:
(8.5)
vaqt xarakteristikasida algoritmlarni bajarish norekursiv raqamli filtrning quyidagi strukturasini aks etiradi (8.1-rasm).
Z almashtirish natijasidagi ko'rinishi Z-1 shaklida bo'ladi.
Raqamli filtrning impuls xarakteristikasi uning birlik impulsga aks ta'siriga teng bo'lib, natijada quyidagi ko'rinishda bo'ladi:
(8.6)
8.1-rasm. Raqamli norekursiv filtr strukturaviy sxemasi
8.1-rasmdagi sxemada T-zvenosi kirish signalini birlamchi analog
(uzluksiz) signalni diskretlash oralig’i T vaqtga kechiktiradi. Ushbu T-zvenoning Rekursiv filtr cheklangan farqli tenglama bilan ifodalanadi. Yuqoridagi tenglamani to'g’ridan-to'g’ri amalga oshirish 8.2-rasmda keltirilgan raqamli rekursiv filtr strukturaviy sxemasini keltirib chiqaradi.
Rekursiv filtrning norekursiv filtrdan farqi, unda filtrning chiqishi va kirishining teskari bog’lanishga egaligidir. Bu bog’lanish zanjiri raqamli filtr uning xarakteristikasining sifat bo'yicha yaxshilanishiga olib keladi. Teskari bog’lanish zanjirida kirish signali fazasini 1800 ga o'zgartiruvchi “I” elementi bo'lib, u +1 impulsni -1 impulsga aylantiradi va aksincha.
-1 -1 -1 z z z
8.2- rasm. Raqamli rekursiv filtr strukturaviy sxemasi
Z-almashtirishni qo'llab rekursiv filtr uzatish koeffitsienti ifodasini olamiz:
(8.7)
z ni kiritib rekursiv filtr kompleks chastota xarakteristikasini aniqlaymiz:
(8.8)
|
| |
gidrotozalash katalizatorlari

SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3
ǀ ISSUE 1
ǀ 2022
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page 787
qo’shish deparafinlash jarayonlari uchun zarurdir, shu bilan
birga Y seolitning eng
yaхshi kationli shakli bo’lib kobaltli yoki nikellisi hisoblanadi.
Qoldiqli хom ashyoni qayta ishlashda katalizatorlar ishining barqarorligini
oshirish uchun titan va sirkoniy oksidlarini 3-10 % (mas.) miqdorida qo’llaydilar.
ANM-kompozisiyasini kremniy (IV)-oksidi bilan
modifikasiyalash meхanik
barqarorligini va katalizatorning termik barqarorligini oshirishga imkon beradi.
Ba`zi sanoat katalizatorlarining sifat ko’rsatgichlari 1-jadvalda keltirilgan.
Ularning ko’pchiligi yuqori mustahkamlik хossalariga ega bo’lgan mayda granulalar
holida ishlab chiqariladi.
1-jadval.
Gidrotozalash katalizatorlarining fizik-kimyoviy хossalari
Ko’rsatgich
AKM ANM S
GO*70
TNK*200
GKD*
205
AKEO-
100(BK)
Faol komponentlarning miqdori % (mas.)
𝑀𝑜𝑂
3
12,0
12,0
12,0 – 16,0 12,0
11,0
𝑁𝑖𝑂
-
4,5
-
-
-
𝐶𝑜𝑂
4,5
-
4,0 – 4,5
4,5
3,2
Yoyilgan zichligi, 𝑘𝑔 𝑚
3
⁄
670
670
760
650
700
Mustahkamlik indeksi, 10
𝐻
−𝐻
𝑚
⁄
1,1
1,1
2,2
2,1
2,3
G’ovak strukturaning harakteristikasi
Solishtirma yuza, 𝑚
2
𝑔
⁄
120
120
220
250
210
G’ovaklar hajmi, 𝑠𝑚
3
𝑔
⁄
0,5
0,5
0,5
-
0,5
Granulalar kattaligi, mm
Diametri
4,5
4,5
2,0
1,8
1,6
Uzunligi
6,0
6,0
5,0
-
5,0
Promotrlovchi qo’shimcha
-
5 – 7%
SiO
3
-
Seolit
V
2
O
5
V
2
O
5
, R
2
O
5
Katalizatorning хizmat qilish
muddati,
yil
3
3
6
4 – 6
-
AKM-alyumokobaltmolibdenli
katalizator;
ANMS-alyumonikel-molibdenli
katalizator kremniy oksidi qo’shimchasi bilan; GO-70; TNK-2000 –AKM
katalizatorlari, benzin va kerosinni gidrotozalash jarayonlarida o’zlarini
yaхshi
ko’rsatgan. GKD va AGKD- katalizatorlari dizel yoqilg’isini gidrotozalash
jarayonlarida o’zining afzalligini ko’rsatgan.
1–jadvalning ma`lumotlaridan
shunday хulosa qilish mumkinki, faol
komponentlar bu birinchi har qaysi katalizatorda mavjud bo’lgan molibden oksididir.
Uning miqdori 11 dan 16 % (mas.) gacha o’zgaradi. Ikkinchi faol komponent bo’lib
kobal’t yoki nikel’ oksidi hisoblanadi. Odatda bir katalizatorda ular birgalikda mavjud
bo’lmaydi. Ularning miqdori 4-4,5 % (mas.) ni tashkil qiladi, ya`ni molibden-oksididan
taхminan 3 marta kam, qolgani esa alyuminiy oksidi – 80 % (mas.) dan ko’p. Bir qator
SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3 ǀ

SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 3
ǀ ISSUE 1
ǀ 2022
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page 791
REFERENCES
1. С.А.Гайбуллаев, Б.Ж. Турсунов, Ш.М.Тимуров. Влияние октанового показателя
бензина на количественное содержание бензола // Теория и практика современной
науки. 2019г. №6, ст. 164-167.
2. Турсунов Б. Ж., Гайбуллаев С. А., Жумаев К. К.
Влияние технологических
параметров на гликолевую осушку газа //MEDICAL SCIENCES. – 2020. – Т. 1. –
№. 55. – С. 33.
3. Гайбуллаев С. А., Турсунов Б. Ж., Тимуров Ш. М. ТЕХНОЛОГИЯ GTL-
ПЕРСПЕКТИВНОЕ
НАПРАВЛЕНИЕ
ПОЛУЧЕНИЯ
ТОПЛИВ
С
УЛУЧШЕННЫМИ ЭКОЛОГИЧЕСКИМИ СВОЙСТВАМИ //Теория и
практика
современной науки. – 2019. – №. 6. – С. 168-172.
4. Гайбуллаев С. А., Турсунов Б. Ж. ПИРОКОНДЕНСАТ-ВАЖНЕЙШЕЕ СЫРЬЕ
ХИМИЧЕСКОГО СИНТЕЗА //Universum: технические науки. – 2020. – №. 6-2
(75).
5. Гайбуллаев С. А., Тураев М. М. Октаноповышающие компоненты бензинов и
их свойств //Молодой ученый. – 2016. – №. 3. – С. 349-351.
6. Зарипов Г. Б., Гайбуллаев С. А. Выбор
режима работы процесса
низкотемпературной сепарации углеводородных сырьевых ресурсов //Молодой
ученый. – 2016. – №. 3. – С. 98-100.
7. К. А. Джураев, А. С. Аминова, С. А. Гайбуллаев. Основные методы
обезвреживания и утилизации нефтеотходов // Молодой ученый. – 2014. – № 10
(69). –С. 136-137.
8. А. С. Аминова, С. А. Гайбуллаев, К. А. Джураев. Использование нефтешламов
– рациональный способ их утилизации // Молодой ученый. –2015. –№ 2 (82). –С.
124-126.
9. Urunov N. S. et al. PIROKONDENSAT TARKIBINING
KIMYOVIY TAHLILI
//Science and Education. – 2021. – Т. 2. – №. 3. – С. 32-40.
10. G’aybullayev S. A. MEMBRANALI USULDA TABIIY GAZLARDAN GELIY
AJRATIB OLISH //Academic research in educational sciences. – 2021. – Т. 2. – №. 5.
– С. 1594-1603.
11. Sadriddinovch S. M. et al. INFLUENCE OF THE QUANTITY OF BENZENE ON
THE PERFORMANCE CHARACTERISTICS OF GASOLINE //Euro-Asia
Conferences. – 2021. – Т. 4. – №. 1. – С. 188-192.
12. Gaybullayeva A. F., Sharipov M. S., Gaybullayev S. A.
TABIIY GAZLARDAN
GELIY OLISHNING KRIOGEN USULI //Academic research in educational sciences.
– 2021. – Т. 2. – №. 4. – С. 571-579.
13. Nilufar Saydyaxyayevna Maxmudova, Saidjon Abdusalimovich G’Aybullayev
TABIIY GAZLARNI VODOROD SUL’FIDIDAN
TOZALASH USULLARINING
TASNIFI // Scientific progress. 2021. №5. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/tabiiy-
- NAZORAT ISHI - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 5/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-6- NAZORAT ISHI
Mavzu: Egalik qo'shimchalari.
Nazorat shakli: Diktant.
Javdar non
Risolat buvimlar Xumson qishlog'ida yashaydilar. Qishki ta’til kunlari onam bilan buvimlarnikiga bordik.
Xumson juda chiroyli qishloq. Bir tomoni baland tog‘, bir tomonida Ugom daryosi shovillab oqadi. Atrof oppoq qor bilan qoplangan.
Buvimlar bizni sevinib kutib oldilar. Yaxshi kelibsizlar, hozir non yopyapman, xamir oshib turibdi, ^- dedilar.
Men o‘rtoqlarim bilan tepalikdan sirpanchiq uchishga shoshildim. Chanamiz ham «qo‘lbola». Uni Rahmonbobom yasab berganlar. Unga bir necha bola o‘tirsa ham bo‘ladi. Biz maza qilib chanada uchdik, qorbo'ron o'ynadik.
— Dilshodjon, kelaqol bolam, non pishdi. Choy ichib olgin, — dedilar buvijonim pastkina devordan qarab. Qornim juda och edi. Yugurib uyga kirdim. Issiqqina sandalga o‘tirdim. Katta patnis ustida jiyda, yong'oq, bargak, hatto tut mayizi ham bor. Buvim bir savat non ko'tarib kirdilar. Xona yoqimli non isiga to‘ldi.
7- NAZORAT ISHI
Mavzu: Otlarning kelishik qo'shimchalari bilan qo'llanishi.
Nazorat shakli: Bayon.
Maktab
Temurbek ziyrak, hamma narsani bilishga intiluvchan bo'lib o'sdi. U to‘rt yoshga to'ldi. Otasi Tarag'ay Bahodir uni maktabga berdi.
Domla Temurbekka yaxshi o'qisa, bilimli bo'lishini aytdi. Sho'xlik qilib, kam hafsala bo'lsa, o'zidan ko'rishlni tayinladi. Temurbek to'rt yil yaxshi o'qidi. Xat-savodini chiqardi. Husnixat mashq qildi,
So'ngra Temurbek Shahrisabzdagi madrasaga bordi. U yerd.i diniy va dunyoviy ilmlarni o'rgandl. Ayniqsa, mantiq, tarix, adabiyot va riyoziyotga qiziqdi. Ularni puxta egalladi.
Yozgi ta’til paytida esa xanjar va chavgon o‘yinlarini o‘rgandi. (76 so‘z)
Reja:
Temurbek maktabga bordi.
Domlaning nasihati.
Temurbek madrasada.
Yozgi ta’til.
Tayanch so‘zlar: otasi Tarag‘ay Bahodir, xat-savod, husnixat, kam hafsala, diniy, puxta egalladi.
|
| |
-NI
1-variant - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 20/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-17-NI
1-variant.
1. Ko’paytirishni bajaring va natijani tekshiring. (haqiqiy sonlar ustida amallar kompetensiyasini shakllantirish)
124 ∙ 467 561 ∙ 329 801 ∙ 401
2. Tenglamani yeching.
x ∙ 123 = 69 249 25 899 +500 ∙ x = 5 899
3.Masalani yeching. (kommunikariv, mantiqiy tahlil kompetensiyalarini shakllantirish)
Birinchi mashina 9 soat, ikkinchisi esa 6 soat bir xil tezlik bilan harakat qildilar. Bunda birinchi mashina ikkinchisiga qaraganda 180 km ortiq yurdi. Ularning tezligini toping.
4. Masalani yeching. To’gri to’rtburchak shaklidagi maydonning bo’yi 1 m 28 dm va eni 1 m 10 dm. Maydonning yuzini toping.
2-variant.
1. Ko’paytirishni bajaring va natikani tekshiring.
234 427 644 ∙ 649 862 ∙ 401
2. Tenglamani yeching. (haqiqiy sonlar ustida amallar kompetensiyasini shakllantirish)
x ∙ 124 = 39 804 14 999 + 200 ∙ x = 24 999
3.Masalani yeching. (kommunikariv, mantiqiy tahlil kompetensiyalarini shakllantirish)
Birinchi mashina 8 soat, ikkinchisi esa 5 soat bir xil tezlik bilan harakat qildilar. Bunda birinchi mashina ikkinchisiga qarqganda 189 km ortiq yurdi. Ularning tezligini toping.
4. Masalani yeching. To’g’ri to’rtburchak shaklidagi maydonning bo’yi 2 m 18 dm va eni 1 m 24 dm. 5.Maydonning yuzini toping.
18- NI
1-variant.
1.Taqqoslang.
16 m 2 sm * 160 dm 2 sm 22 km 60 m * 22 060 m
2. Amallarni bajaring. (haqiqiy sonlar ustida amallar kompetensiyasini shakllantirish)
(865 420 -510 370) : 150 +410 ∙ 24
3. Tenglamani yeching.
x ∙ 4 +3 217 = 25 709 800 000 – 7 ∙ x = 857 643
4. Ifoda tuzing va uning qiymatini toping.
5. 73 va 80 ko’paytmasini 8 marta kamaytiring va hosil bo’lgan sondan 648 ni ayiring.
2-variant.
1. Taqqoslang.
6 m 72 sm * 60 dm 72 sm 12 km 160 m * 12 060 m
2. Amallarni bajaring.
(341 524 + 93 219) – (88 800 : 148 - 483)
3. Tenglamani yeching. (haqiqiy sonlar ustida amallar kompetensiyasini shakllantirish)
x ∙ 5 + 3 217 = 25 707 700 000 – 7 ∙ x = 71 484
4. Ifoda tizing va uning qiymatini toping. 69 va 90 ko’paytmasini 9 marta kamaytiring va hosil bo’lgan sondan 789 ni ayiring.
®
|
| |
-NI
Mavzu:Ot yuzasidan takrorlash
O`quv materiali

|
-NI
Mavzu:Ot yuzasidan takrorlash
O`quv materiali
|
bet | 6/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-8-NI
Mavzu:Ot yuzasidan takrorlash
O`quv materiali: Ahillik
Maqsad: O`quvchilarning otlarning birlik va ko`plik, egalik qo`shimchalari bilan qo`llanishi, ot yasovchi qo`shimchalar yuzasidan bilim, ko`nikma va malakalarini va kompetensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Izohli diktant
Ahillik
Irodaning ko‘nglidagi g‘ashlik tarqaldi. Nuqul jamoani orqaga tortib yuradigan Ergashev Abror o‘z saflariga qaytdi. Iroda bunga osonlikcha erishgani yo‘q. Xatto Irodani chaqimchi deb atashdi. Voqea bunday bo‘lgan edi. Ergashyev Abror odatdagidek matematikadan “ikki” oldi. Jamoa raisi bo‘la turib Choriyeva Iroda bu holga befarq qaray olarmidi? O‘sha kuni Abrorlanikiga bordi. Dilidagi gaplarni onasiga to‘kib soldi. Onasi Gulshod opa o‘g‘lining bu mehribon do‘stiga rahmat aytib, Abrorni qattiq uyaltirdi. Mana matematika o‘qituvchisi Zulfiya opa Abrorning kundalik daftariga birinchi marotaba “besh” baho qo‘ydi. (80 so‘z)
Tekshirilishi lozim bo‘lgan BKM elementlari:
Bilim:
- ot - soz turkumini;
-shaxs va narsa otlarining imlosini;
-otlarning birlik va ko`plikda qo`llanishini;
-otlarning egalik qo`shimchalari bilan qo`llanishini;
-otlarning kelishik qo`shimchalari bilan qo`llanishini;
- ot yasovchi qo`shimchalarni;
- ketma- ket kelgan bir xil undoshlarni.
Ko`nikma:
- otlarni ma`nosi va so`roqlariga ko`ra boshqa turkumlardan farqlash;
- otlarni ma`nosi va so`roqlariga ko`ra ajratish;
-shaxs va narsa otlarini farqlash;
- ko`plikda otlarni to`g`ri yozish;
- egalik qo`shimchalarini to`g`ri yozish;
- kelishik qo`shimchalarini to`g`ri yozish;
- ot yasovchi qo`shimchalarini to`g`ri yozish;
-so`zlarni bo`g`inlab to`g`ri ko`chirish;
-gaplarni, ism va familiyalarni bosh harf bilan yozish.
Malaka:
-shaxs otlarini bosh harf bilan yozish;
-narsa otlarini kichik harf bilan yozish;
-so`zlarni husnixat bilan yozish.
|
| |
AN’ANAVIY TA’LIMNI ZAMONAVIY TA’LIM TEXNOLOGIYALARIGA ASOSLANGAN TA’LIMDAN FARQI

|
AN’ANAVIY TA’LIMNI ZAMONAVIY TA’LIM TEXNOLOGIYALARIGA ASOSLANGAN TA’LIMDAN FARQI
|
bet | 6/7 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 76,63 Kb. | | #138418 |
Bog'liq 1-Mavzu zamonaviy ta’lim texnologiyasining konseptual asoslari1. AN’ANAVIY TA’LIMNI ZAMONAVIY TA’LIM TEXNOLOGIYALARIGA ASOSLANGAN TA’LIMDAN FARQI
An’anaviy ta’lim berish
|
Texnologik yondashuvga asoslangan ta’lim berish
|
1. Konseptual asoslar
| |
1) Ta’lim oluvchiga yondashish bo’yicha nazoratli-nasihatgo’y, egallab bo’lingan usul bo’yicha qayta tiklashli,
|
(1) SHaxsga yo’naltirilgan ta’lim va ta’limga tizimli – harakatli yondashishga asoslanadi. Ta’lim oluvchi shaxsi – ta’lim jarayonining markaziy
|
ta’lim oluvchilarning tashabbuskorligi va mustaqilligini bostiruvchi, qat’iy tashkil etilgan bo’ysinish asosidagi (avtoritar) ta’lim
- O’rta ta’lim oluvchi imkoniyatlari, ularni o’zlashtirish va bilimlarni qayta tiklashlariga yo’naltirilgan ta’lim
- O’rganish – eslab qolish vazifasi, dars berish esa – asosiy faoliyat
- Ta’lim paradigmasi: ta’lim beruvchi – kitob – ta’lim oluvchi
|
egasi. Munosabatlarning insonparvarligi va erkinligi, o’qishga majburlashdan voz kechish
- Tabaqalashtirish va individuallashtirish; umumiy ta’lim oluvchining aqliy rivojlanish darajasi va ushbu fanni ular tomonidan o’zlashtirilishini hisobga olish
- O’rganish–aqliy rivojlanish, mustaqil egallash jarayoni va asosiysi ta’lim oluvchilarning egallagan bilimlarni qo’llay olishlari; xususiyati bo’yicha muammoli, izlanuvchan, ijodiy
- Ta’limning yangi paradigmasi, ya’ni: ta’lim oluvchi – kitob – ta’lim beruvchi
|
2. Ta’lim oluvchining tutgan o’rni va vazifasi
| | - Ta’lim beruvchi ta’siridagi bo’ysunuvchi ob’yekt
- Bilim–birdan-bir maqsad
- Xato- jazolanadi
| - Mustaqil bilish faoliyatini olib boruvchi, ta’lim jarayonining teng huquqli sub’yekti
- Bilim - shaxsiy muammolarni hal etish vositasi
- Xato qilishga haqqi bor – xatolarda o’rganadi
|
|
|
| |
-NI
Mavzu - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 7/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-9-NI
Mavzu: Sifat –so`z turkumi
O`quv materiali: Qishda (320-mashq)
Maqsad: O’quvchilarning to`liq qayta hikoyalash asosida rasm mazmunini yozma ifodalay bilish ko`nikmasini va savodxonligini aniqlash va kompetensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Insho
Reja:
Qish faslida tabiatning ko‘rinishi.
Bolalar tabiat quchog‘ida.
Qish zavqi.
Tekshirilishi lozim bo‘lgan BKM elementlari:
Bilim:
-matnda gaplarning mazmunan bog`lanishini;
-gapda so`zlarning mazmunan bog`lanishini;
-gapning bosh bo`laklarini;
-gapning ikkinchi darajali bo`laklarini;
-sifat so`z turkumini.
Ko`nikma:
-rasmdagi holatlarni to`liq ko`ra bilish va ularni zarur so`zlar va sifatlar asosida ifodalash;
- rasmdan foydalanib reja asosida tuzgan hikoyasini to’liq bayon etish;
- fikrini yozma ifodalashda gaplarni to’g’ri tuzish;
-gaplarda tinish belgilarini to`g`ri ishlatish;
-fikr ifodasida so`zlardan o`rinli foydalanish;
-gapda so`zlarni to`g`ri bog`lash;
- rejaga muvofiq fikrni xatboshidan yozish.
Malaka:
-reja va uning qismlarini to`g`ri joylashtirish;
-insho matnini husnixat bilan yozish.
10-NI
Mavzu: Son – so`z turkumi
O`quv materiali: Sovuq sharbat ichmang
Maqsad: O`quvchilarning son haqidagi bilim, ko`nikma va malakalarini aniqlash va kompetensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Saylanma diktant
Topshiriq: Sonlarni o`zi bog`langan so`z bilan yozing. Qavs ishida sonning ma`no turini yozing.
Sovuq sharbat ichmang
Ikki o`rtoq - Shuhrat bilan Jasur dam olish kuni istirohat bog`iga bordi. Ular bir soat chamasi bog`ni tomosha qilishdi. U yoqdan bu yoqqa chopib o`ynashdi.
Shuhrat juda terlab ketdi. U yugurgancha borib ikki piyola muzdek sharbat olib ichdi.
Kechqurun Shuhratning hamma a`zosi titray boshladi. Keyin isitmasi chiqdi. Onasi tez yordam chaqirdi.Shifokor dori berdi.Shuhrat bir-ikki kun yotdi. Uchinchi kun maktabiga bordi. U o`rtoqlariga muzdek sharbat ichmaslikni maslahat berdi.
|
| |
Психологияда инсонпарварлик йўналишидаги принциплар

|
Психологияда инсонпарварлик йўналишидаги принциплар
|
bet | 2/7 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 76,63 Kb. | | #138418 |
Bog'liq 1-Mavzu zamonaviy ta’lim texnologiyasining konseptual asoslariПсихологияда инсонпарварлик йўналишидаги принциплар (Карл Роджерс, 1991)
4. Шахс ўз-ўзини билиш ва ўзини ўзи амалга оширишга интилади, у ички камолатга етиш эҳтиёжига эга
3. Инсон ўраб турган борлиқни шахсий муносабати ва тушуниши орқали қабул қилади
2. Камолатга етиш, ривожланиш ташқи муҳит, инсонлар билан ўзаро ҳаракат асосида рўй беради. Ташқи баҳо инсон учун, ўзини таниши учун муҳим бўлиб, унга тўғридан – тўғри ёки яширин муносабат натижасида эришилади
SHaxsga yo’naltirilgan rivojlantiruvchi ta’lim va uni amalga oshirish shartlari
SHaxsga yo’naltirilgan ta’limning asosiy - nazariy holatlari
|
Amalga oshirish sharoitlari
|
SHaxsiy yondashuv quyidagilarni anglatadi:
- ta’lim jarayonini tuzishda va amalga oshirishda shaxsga maqsad, sub’yekt ustunligi, natija va uning samaradorligini asosiy mezondek yo’naltirish
- ta’lim jarayonining barcha ishtirokchilarining to’laqonli rivojlanishi
- ta’lim berish jarayonini shaxsparvarlashtirish va tabaqalashtirish: kasbiy tayyorgarlik yo’nalishlari bo’yicha Davlat Ta’lim standartlari talablariga rioya qilgan holda ta’lim oluvchi shaxsini rivojlanish yo’liga yo’naltirish;
- ta’lim oluvchilarni psixologik-kasbiy va shaxsiy xususiyatlari va qobiliyatlarini hisobga olish
|
Ta’lim oluvchi shaxsini har tomonlama erkin va ijodiy rivojlanishi uchun qulaylik, ziddiyatsiz va xavfsiz sharoitlarni ta’minlash, uning tabiiy imkoniyatlarini amalga oshirish. Ta’lim beruvchining ta’lim oluvchi shaxsini qabul qilish: uning maqsadlari, hayajonlari, qiziqishlari, qarashlari, munosabatlari, tushunish, ularni xuddi qimmatlidek tan olish, unga, uning kuchi va imkoniyatlariga ishonish
Ta’lim berish texnologiyasini ishlab chiqish va amalga oshirish jarayonida ushbu bilim sohasida o’qimishlilik darajasi va shaxs madaniyatining umumiy rivojlanish darajasi;
- ta’lim oluvchining psixologik-fiziologik xususiyati;
- har bir ta’lim oluvchi uchun ta’lim o’quv dasturlariga nisbatan shaxsiy xususiyat va o’qitish ta’siri ostida uning rivojlanish o’zgaruvchanligi, uning imkoniyatlariga mos ravishda moslashadi;
- unga o’zining bilimga, o’zini aniqlay olishi, o’zini rivojlanishi va o’zini amalga oshirishiga yordam ko’rsatish
Ta’lim oluvchining rivojlanish va so’nish istiqbollarini aniqlash, undan so’ng esa to’g’rilash uchun, uning shaxsiy rivojlanishini ob’yektiv nazorat va tashhis qilish.
Ta’lim oluvchini nafaqat kasbiy sifatda, balki shaxs sifatida
rivojlanishining umumpedagogika malakalarini rivojlanishi texnologiyalari ishlab chiqish va amalga oshirish
|
(5) ta’lim jarayoni ishtirokchilari faoliyatining shaxsiy qiziqishlarini ta’minlanish
|
Bu maqsad, o’qitish va shaxsiy rivojlanish ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi uchun hayotiy va kasbiy mohiyatga ega bo’lganda, ushbu faoliyatga mustahkam qiziqish uyg’onganda, o’qitish va rivojlanish shaxsining hayotiy ehtiyojiga aylangandagina erishilgan deb hisoblash mumkin.
|
|
| |
Hamkorlikda ta’lim berish va uni amalga oshirish shartlari

|
Hamkorlikda ta’lim berish va uni amalga oshirish shartlari
|
bet | 5/7 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 76,63 Kb. | | #138418 |
Bog'liq 1-Mavzu zamonaviy ta’lim texnologiyasining konseptual asoslari4.6. Hamkorlikda ta’lim berish va uni amalga oshirish shartlari
Asosiy nazariy o’rni
|
Amalga oshirish sharti
|
SHasga yo’naltirilgan g’oyalarni namoyon qiladi: (1) har bir ta’lim oluvchilar tomonidan BMK, ularning shaxsiy xususiyatlarining rivojlanish darajasiga muvofiq egallashi; (2) muloqot ko’nikmalarini shakllantirish: birga faoliyat olib borishni o’rgatish, ta’lim olish va yaratish, har doim bir-biriga yordamga kelishga tayyor bo’lish, omad quvonchi yoki muvaffaqiyatsizlik alamini bo’lish
Topshiriqni nafaqat birgalikda bajarish emas, balki birgalikda o’rganish; musobaqa emas, balki hamkorlik
Hamkorlikda ta’lim olishni tashkillashtirishning asosiy prinsiplari:
- bir topshiriq bir guruhga;
- rag’batlantirish hamma uchun;
- o’z omadi va boshqa guruh omadlari uchun har bir shaxsning masuliyati;
- hamkorlik faoliyati;
- muvaffaqiyatga erishishda teng ikoniyatlar
|
Maqsadni belgilash jarayonida amalga oshiriladi.
Mustaqil individual ish→ guruhlarda hamkorlikdagi ish- hamkorlikda ta’lim berishda bilish jarayonining dialektik o’zaro bog’liqligi shundan iborat.
Ta’lim beruvchi vazifasini o’zgarishi: ta’lim oluchilar bilan (ommaviy emas!) yangi o’zaro harakatga tayyorgarligi va qodirligi. (1) shaxsiy tenglik va hurmat, to’laqonli muloqot va o’zaro tushunishga o’tish, (2) ta’lim jarayoni ishtirokchilari o’zaro harakatining yangi shakllari: ta’lim beruvchi→ guruh→ta’lim oluvchilar, ta’lim oluvchilar→ ta’lim oluvchilar
(1) topshiriqni bajarish uchun guruhga bir topshiriq beriladi; (2,3) guruh hamma uchun yagona, hamkorlikdagi ish baholari jamlanishi, (umumiy natijaga erishish uchun guruhdagi barcha ta’lim oluvchilar harakati baholanadi), shuningdek har bir
ishtirokchining shaxsiy qo’shgan hissasidan kelib chiqadigan bahoni oladi.
- o’zaro harakatni tezlashtirish yo’llari, ya’ni guruhli bahs, hamkorlik, o’zaro yordam, hamkoriy faoliyat;
- har bir ta’lim oluvchi shaxsiy muvaffaqiyatlarini takomillshatirishga, modomiki boshqalar bilan birga baho olsa, ta’lim olishda shaxsiy imkoniyatlari, qobiliyatiga yo’naltirilgan bo’lishi kerak
|
|
| |
-NI
Mavzu - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 4/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-4-NI
Mavzu: Nutq. Matn.
O`quv materiali: Darslik (90-mashq)
Maqsad: O’quvchilarning to`liq qayta hikoyalash asosida rasm mazmunini yozma ifodalay olish bilim, ko`nikma, malaka va kompentensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Bayon
Reja:
Kuz keldi.
Kuz ob-havosi
Kuz noz-ne’matlari
5-NI
Mavzu: Tovushlar va harflar.
O`quv materiali: Kitob-oftob.
Maqsad: O`quvchilarning tovushlar va harflar bo’yicha bilim, ko’nikma, malaka va kompentensiyalarini aniqlash.
Nazorat shakli: Izohli diktant
Kitob- bilim manbai
Biz kitobni juda sevamiz. Bo‘sh vaqtimizda har xil ertak va hikoyalar o‘qiymiz. Maktabimizda “Kitob–bilim manbai” mavzusida kitobxonlik kechasi bo‘lib o‘tdi. Kechamiz ulug‘ bobomiz Alisher Navoiy tavalludiga bag‘ishlandi. Kutubxonachi Sevara Karimova Alisher Navoiyning hayoti va ijodi haqida ma’ruza qildi. O‘quvchilardan Gulcherhra Nizomova, Nodir To’laganov, Ma’mura Bo‘tayeva va Jasur Yo‘ldoshevlar Navoiy asarlaridan, she’r va rivoyatlar o‘qib berdilar. She’rni ayniqsa, Ma’mura Bo’tayeva juda ta’sirli o‘qidi. Kecha bizda juda katta taassurot qoldirdi. (72 so‘z)
Topshiriq: Birinchi gap nechta so`zdan iborat? “Kitob” so`zida nechta harf va tovush bor?
5- NAZORAT ISHI
Mavzu: Ot so'z tukumi.
Nazorat shakli: Diktant.
Kulol bobo
Hayotda bir hunar emas, bir necha hunarni egallagan odam baxtlidir. Qadim zamonda kulolchilik hunarini bilganlar juda e’zozlangan ekanlar. Chunki u vaqtlarda idish-tovoq hozirgidek serob emas ekan-da.
Rahim bobo degan keksa odam kulolchilikda mashhur ekan. Ular yasagan ko'zalar, laganlar, guldonlar qo'ying-1 chi har bir asbob shunday chiroyli, bejirim va foydalanish uchun qulay ekan,
Aslida bu hunarni egallash, uning qiyinchiliklariga! bardosh berish qiyin kechadi.
Sopol buyum yasash uchun avval tuproq olinib, loy qoriladi. So‘ng ipi yasalib, shakl beriladi. Buning uchun maxsus asbob bo‘ladi. Rahim bobo murakkab bu ishni qunt va chidam bilan sifatli bajaradilar.
Rahim bobo ko‘p shogirdlariga o‘zlarining hunarlarini o‘rgatganlar.
Shuni aytadilar-da: «Hunar — hunardan unar» deb.
|
| |
-NI


Mavzu - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 2/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-12-NI
Mavzu: “Mo‘jiza”, “Xatarli uchrashuv” matnlari ustida ishlash
Maqsad: “Mo‘jiza”, “Xatarli uchrashuv” matnlari yuzasidan olgan bilim, ko’nikma, malaka va kompetensiyalarini tekshirish
Nazorat shakli: Savol-javob
13-NI
Mavzu: Bahor fasli haqida notanish matn.
Maqsad: O’quvchilarning ifodali o`qish malaka va kompetensiyalarini aniqlash
Nazorat shakli: O‘qish texnikasi
Tekshirilishi lozim bo’lgan BKM elementlari nomi va soni :
1.4-sinfda o’qish texnikasining miqdoriy ko’rsatkichiga amal qilish
2.Xatosiz, tushunib o’qish
3.Ifodali, aniq va ravon o’qish
4.Tinish belgilari, matn mazmuni, o’brazlariga e’tibor qilib o’qish
IV CHORAK
14-NI
Mavzu: “Tinchlik qushi haqida men o`qigan she’r” she’rini yoddan aytish
Maqsad: Kompetensiyalarning shakllanganligini aniqlash.
Nazorat shakli: She’rni yoddan aytish
15-NI
Mavzu: “Ajdodlarimiz faxrimiz” mavzusiga oid notanish matnni o‘qish
Maqsad: Kompetensiyalarning shakllanganligini aniqlash.
Nazorat shakli: O‘qish texnikasi
16-NI
Mavzu: Men sevgan qahramon mavzusida bayon yozish.
Maqsad: Kompetensiyalarning shakllanganligini aniqlash.
Nazorat shakli: Bayon
Bayon rejasi o`qituvchi va o`quvchilar bilan birgalikda tuziladi
17- NI
1. “Tinchlik qushi ” nima?
a) ko’k kaptar b) oq kaptar d) qaldirg’och
2. “Bolalar uyida” nomli hokoya qanday asardan olingan?
a) “Shum bola” b) “Hazrati inson” d) “Bolalik”
3. Kimlar urushga choh qaziydilar?
a) yaxshilar b) yomonlar d) ba’zi kishilar
4. To’maris qanday qabila malikasi edi?
Massaget
Sak
d) Mo’gul
5. “Qonga qon , jonga jon ’’ degan vatan parvar kim ?
a) Beruniy
b) Najmiddin Kubro
d) Ibn Sino
6. “Navoiy bobomlar’’ she’rining muallifi kim ?
a) Tursunboy Adashboyev
b) Erkin Vohidov
d) Quddus Muhammadiy
7. “Bolalar guruhi’’ hikoyasida tilga olingan rassom kim?
a) Leonarda da Vinchi
b) Pikasso
d) orvaldsen
8. ”Rustam” hikoyasi qahramoni Rustam qayerlik edi?
Turkiyalik
Ozarbayjonlik
d) Eronlik
9.”Bobomning sovg’asi” hikoyasi kimning galamiga mansub?
Mirtemir
Oybek
d) Qayratiy
10. “Suv bilan suhbat” she’ri qanday misra bilan tugaydi?
Guldan bezak taqqan suv
Guldan bezak taqaver!
d) Suv ekinning jonidir
|
| |
ONA TILI  


I-chorak - O‘qish i-chorak

|
O‘qish i-chorak
|
bet | 3/20 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 275,5 Kb. | | #259967 |
Bog'liq 4-sinf.NI-ONA TILI
I-chorak
1-NI
Mavzu: Gap . Gapning ifoda maqsadiga ko’ra turlari. His- hayajon gaplar.
O’quv materiali: Sport sog’liq garovidir.
Maqsad: O’quvchilarning gap va uning turlari yuzasidan bilim, ko’nikma, malaka va kompentensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Diktant
2 – NI
Mavzu: Gap. Gap bo`laklari. Gapda so`zlarning bog`lanishi.
O`quv materiali: 33-mashq.
Maqsad: O’quvchilarning to`liq qayta hikoyalash asosida rasm mazmunini yozma ifodalash bilim, ko`nikma, malaka va kompentensiyalarini tekshirish. Nazorat shakli: Insho
Qovun sayli
Reja namunasi:
1. Tog`amning taklifi
2. Shiyponda
3. Rais bilan musobaqa
3-NI
Mavzu:Gapning uyushiq bo`laklari.
O`quv materiali: Ona mamnun.
Maqsad: O’quvchilarning o`qilgan matn mazmunini to`liq qayta hikoyalash asosida yozma ifodalay olish, bilim, ko`nikma, malaka va kompentensiyalarini tekshirish.
Nazorat shakli: Bayon
Ona mamnun
Hanifa opa qizlariga guldor, chiroyli matolardan bejirim kiyimlar tikib beradi. Sochlariga qip-qizil lenta bog`lab qo`yadi. Maktabga qo`g`irchoqdek qilib jo`natadi. Fotima bilan Zuhraga hammaning havasi keladi.
Hanifa opa bexosdan zinadan yiqilib tushdi. U oyog`ini ushlagancha o`tirib qoldi.
Tez yordam mashinasini chaqirishdi. Shifokor qizlarning opasini kasalxonaga olib ketdi. U ancha kun davolandi. So`ngra uyiga qaytib keldi.
Onaning oyog`i gipslangan. Hanifa opa o`rnidan zo`rg`a turardi, zo`rg`a o`tirardi, zo`rg`a yurardi.
Fotima bilan Zuhra onasiga mehribon. Ular onasiga navbat bilan qarashadi. Ona qizlarining yordami bilan tezda tuzalib ketdi. U qizlaridan juda mamnun. (90 so`z)
(Reja sinf jamoasi bilan birga tuziladi)
Reja namunasi:
Hanifa opaning mehribonligi.
Hanifa opaning jarohati.
Opa qizlaridan mamnun.
|
| |