Ijtimoiy ustanovkalarni vazifalari

|
Ijtimoiy ustanovkalarni vazifalari
|
Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 24,08 Kb. | | #113311 |
Bog'liq ijtimoiy ustanovkalarni vazifalari
ijtimoiy ustanovkalarni vazifalari
Reja:
1.Ijtimoiy ustanovka tushunchasi.
2.Ijtimoiy ustanovkalarni o‘rganishda Uznadze maktabi tadqiqotlarining ahamiyati.
3.Ijtimoiy ustanovka strukturasi.
4.Ijtimoiy ustanovkalarning emotsional kognitiv va hatti-harakat komponentlari.
5.Ijtimoiy ustanovkalar o‘zgarishi muammosi va uning nazariy va amaliy ahamiyati.
Shaxs muammosiga ijtimoiy-psixologik yendoshishning o`ziga xosligi shundaki, u turli guruhlar bilan bo`ladigan turli shakldagi o`zaro munosabatlarning okibati sifatida qaraladi. Ya`ni Ijtimoiy psixologiya avvalo biror guruhning a`zosi hisoblangan shaxs xulq-atvori qanday qonuniyatlarga buysunishini, shaxsning muloqotlar sistemasida olgan ta`sirlari uning ongida qanday aks topishini o`rganadi. Guruhning shaxs psixologiyasiga ta`siri kay yusinda sodir bo`lishi Ijtimoiy psixologiyada sotsializatsiya muammosi bilan uzviy bog`liq bo`lsa, bu ta`sirlarning shaxs xatti-harakatlari, xulqida bevosita qanday namoyon bo`lishi ijtimoiy Yo`l-yuriklar muammosi bilan bog`liqdir. Ana shular asosida shaxsda shakllanadigan fazilatlar va ularning turli tipdagi shaxslarda namoyon bo`lishini aniqlagan holda, shaxs xulq-atvorini boshqarish mexanizmlarni ishlab chiqish Ijtimoiy psixologiyaning asosiy vazifalaridan biridir.
Xulosa qilib aytganda, shaxsga sotsial-psixologik yendoshish uni ma`lum guruhlarning a`zosi, konkret sharoitda o`ziga o`xshash shaxslar bilan muloqotga kirishuvchi konkret odam deb tushunishdir.
Shaxssosializasiyasi to`g`risida gap ketarkan uning fanda ko`pincha "Shaxs taraqqiyoti" yoki "Tarbiyasi" tushunchalari bilan sinonimdek ishlatilishiga alohida e`tibor berish kerak. Lekin sotsializatsiya sof ijtimoiy-psixologik tushuncha bo`lib, aytib utilgan tushunchalardan fark qiladi. Sotsializatsiya - bu individning ijtimoiy muxitga qo`shilishi, ijtimoiy ta`sirlarni o`ziga singdirishi va aktiv ravishda muloqot sistemasiga kirib borish jarayonidir. Bu jarayon ikki tomonlama bo`lib, bir tomondan, shaxs aktiv ravishda ijtimoiy ta`sirlarni kabo`l qiladi, ikkinchi tomondan esa, ularni hayotda o`z xulq-atvorlari, munosabatlarida namoyon bo`ladi. Bu jarayon normal individda tabiiy tarzda ro`y beradi, chunki individda shaxs bo`lishiga extiej hamda shaxs bo`lishiga imkoniyat va zururiyat bordir. Shuning uchun ham bola tugilib, ijtimoiy muxitga qo`shilgan ondan boshlab, undagi shaxs bo`lishga intilishni, undagi shakllanish jarayonni kuzatish mumkin (masalan, chakaloklardagi bevosita emotsional muloqotda extiejning borligi).
Shaxs sotsializatsiyasi yoki shakllanishining o`z sohasi, bosqichlari va muassasalari mavjud.
Shaxsning shakllanishi asosan uch sohada amalga oshiriladi:
1) faoliyat sohasi, ya`ni umr mobaynida shaxs turli faoliyatlarga bevosita yoki bilvosita jalb etilgan bo`lib bu jarayonda fan katalogi kengayib, boyib boraveradi. Har bir faoliyat turi individdan maxsus fazilatlarning, malaka va ko`nikmalarining, bilimlarning borligini talab etadiki, ularni koniktirish Yo`lidagi aktivligi unda o`ziga xos ijtimoiy-psixologik xususiyatlar kompleksini shakllantiradi;
2) muloqot sohasi, ayniqsa maktabgacha yesh davrdagi va usmirlik davrlaridagi muloqot sistemalari bolada bir qancha ijtimoiy hislatlarni paydo qiladiki, uning natijasida u faol hayotiy mavqega ega bo`ladi, jamiyatda o`z o`rnini tasavvur qilishga erishadi.
3) o`z-o`zini anglash sohasi, ya`ni "MEN" obrazining yil sayin o`zgarib borishi jarayoni bo`lib, avval o`zini boshqalardan farkliligini, o`zicha mustaqil harakat qilish, mustaqil fikr yurita olish qobiliyatini anglash, sungra o`z-o`zini baholash, anglash, na`zorat qilish xususiyatlari rivojlanadiki, ular ham faol shaxs psixologiyasining tarkibiy qismidir. Shaxs sotsializatsiyasi, yo`qorida ta`kidlab utganimizdek, bola tugilishi bilan boshlansa-da, sezilarli, samaradorlik nuktai nazaridan uning bosqichlari farklanadi. Masalan, birinchi bosqich - mehnat faoliyatigacha bo`lgan bosqich bo`lib, unga bolaning maktabgacha yesh davri hamda ukish yillari kiradi. Bu davrdagi sotsializatsiyaning ahamiyati va o`ziga xosligi shundaki, bu davrda asosan tashki ijtimoiy muxit, ijtimoiy ta`sirlar faol ravishda ongda singdiriladi, mustaqil hayotga tayorgarlik borasida muhim bosqichga utiladi. Ikkinchi bosqich - mehnat faoliyati davri - bu davr odamning yetuklik yillari bilan bog`liq bo`lib, avvalgi davrlarda singdirgan ijtimoiy ta`sirlarni bevosita faoliyatida, shaxslararo munosabatlar sistemasida namoyon etadi. Kasbga ega bo`lib, aniq hayot Yo`lini tanlagan, turmush kurib, kelgusi avlodni tarbiyalayotgan shaxsda namoyon bo`ladigan barcha ijtimoiy fazilatlar shu davrning maxsulidir.
uchun subyektning keskin, tang holatlaridan xalos qilish usuli sifatida namoyon eta olishi;
4) himoya — attityudning shaxs ichki ziddiyatlarini bartaraf etishga xizmat qilishi. Demak, aytish mumkinki, attityudning bu to‘rt vazifasi ham inson va faoliyat taraqqiyoti uyg'unligiga xizmat qiluvchi psixologik muhofazaning qaror toptirilishiga ko‘maklashishi tabiiy.
Chunki ijtimoiy taraqqiyot omillari hamisha inson ustanovkalari kamolotiga hamohangdir. Bu hamohanglikni toliq his etgan holda attityudni yanada kengroq ko‘lamda «ijtimoiy ustanovka» nomi bilan e’tirof etish qabul qilingan (V.A. Yadov, D.N.Uznadze, G.M.Andreyeva, P.N.Shixerev, Sh.A.Na- dirashvili, A.G. Asmolov va boshqalar.). Bu esa ijtimoiy psixologiya fani uchun muhim bo‘lgan psixologik muhofaza metodologiyasini nazariy-ilmiy jihatdan yanada oydinlashtirishga xizmat qiladi.
Chunonchi, D.N. Uznadzening tadqiqotida ustanovka ma’lum ehtiyojlar va ularni qondirish majmuasi sifatida mukammal ochib berilgan bo‘lsa (Uznadze D.N., 1961), V.A. Yadov tadqiqotlarida ustanovka m a’lum vaziyatlar bilan bog‘liq «o‘z-o‘zini idora qilish» mezoni sifatida o‘rganiladi va bu o‘z navbatida, ijtimoiy psixologiya fanining taraqqiyotiga «ijtimoiy faoliyat ierarxiyasi», degan yangi tushunchaning olib kirilishiga sabab bo‘ladi (Yadov V.A., 1979).
Ustanovkalarning to‘rt bosqichli tizimi Ijtimoiy ustanovkaning yaxlitlilik g‘oyasi ilgari surilganidan so‘ng rus olimi V.A. Yadov bu borada o‘zining dispozitsion nazariyasini ishlab chiqdi.
Bu nazariya «Shaxsning ijtimoiy xulqatvorini boshqarishning dispozitsion konsepsiyasi» deb nomlanadi. Bu nazariyaga ko‘ra turli dispozitsion hosilalarning darajalar ieararxiyasi quyidagicha yuzaga keladi: har bir dispozitsiyaga nisbatan ehtiyojlar darajasi bilan bu ehtiyojlarni qondirish jarayonidagi vaziyatlar darajasi kesishishi darkor. V.A. Yadov o‘zining dispozitsion nazariyasida ustanovkalarni to‘rt bosqich va to‘rt tizimliligini tasavvur qilgan holda izohlaydi va o‘z ilmiy xulosalarini quyidagi darajada joylashtirib asoslab berdi: Birinchi daraja — bunday daraja g‘arb tadqiqotchilarida set termini bilan ma’lum va mashhur bo‘lib, oddiy vaziyatlarda namoyon bo‘luvchi ehtiyojlar ustanovkasi sifatida yuzaga chiqadi. Demak, elementar (sodda) ustanovkalar (set) — oddiy, elementar ehtiyojlar asosida ko‘pincha ongsiz tarzda hosil bo‘ladigan ustanovkalar. Ularni o‘zgartirish uchun moddiy shart-sharoitlarni va odamdagi ehtiyojlar tizimini o‘zgartirish kifoya. D.N. Uznadzening fikricha, bunday ustanovkalar eng sodda vaziyatlarda, oilaviy muhitning oddiy shart-sharoitlarida shakllanadi.
Ikkinchi daraja — biroz murakkabroqdir, chunki bunga kichik guruhlarda kechadigan muloqot bilan bog‘liq shaxs ehtiyojlarini qondirishga qarajilgan faoliyat kechinmalari kiritiladi. Bu yerda shaxs faoliyati bilan bogliq ijtimoiy obyekt talabiga nisbatan ma’lum munosabatlarning tarkib topish jarayoni yotadi.
Bu esa g‘arbda qabul qilingan «uch komponentli tuzilma» — «kognitiv», «affektiv», «xulq-atvor»lardan iborat ekanligi bilan alohida ajralib turadi. Demak, ijtimoiy ustanovkalar (attityud) — ijtimoiy vaziyat ta’sirida ijtimoiy obyektlarga nisbatan shakllanadigan ustanovkalar hisoblanadi. Ularni o‘zgartirish uchun ijtimoiy shart-sharoitlar va shaxsning ularga nisbatan baho va munosabatlari tizimini o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Uchinchi daraja — ijtimoiy ustanovka manbai sifatida ijtimoiy faollikka nisbatan shaxsning umumiy qiziqishlar yo‘nalishini o‘z ichiga oladi. Bunda shaxs o‘z ehtiyojlarini qondirish bilan birga aniq faoliyat turiga nisbatan faollikni ham namoyon qilishi ko‘zga tashlanadi. Albatta, bunda ham ijtimoiy qiymatga ega boigan yuqoridagi 3 komponent tizimi ishtirok etadi.
Demak, bazaviy ijtimoiy ustanovkalar shaxsning umumiy yo‘nalishini belgilaydi va ularni o‘zgartirish e’tiqodlar va dunyoqarashlarni o‘zgartirish demakdir. To‘rtinchi (eng yuqori) daraja — shaxsning ijtimoiy faollik tizimidagi xulq-atvori va faoliyatini ma’lum me’yorda boshqarish bilan bogliq. Bunda shaxs faolligi jamiyat va uning iqtisodiy, siyosiy va g‘oyaviy yo‘nalishdagi prinsiplari asosida tarkib topadi.
Demak, qadriyatlar tizimi ustanovkasi avlodlararo muloqot jarayonining mahsuli sifatida jam iyatda qadr-qim m at topgan narsalarga nisbatan ustanovka. M asalan, sahih Hadislar islom dinidagilar uchun ana shunday qadriyatlardan biri sanaladi va bu dinga e’tiqod qiluvchi har bir kishi barcha hadislarni tanqidsiz, muhokamasiz qabul qiladi, chunki ular birinchidan, ilohiylik xususiyatiga ega bo‘lsa, ikkinchidan, buyuk allom alar tom onidan yaratilgandir. Shuning uchun ham qadriyatlar tizimi har doim avloddan avlodga o‘z qadrini yo‘qotmay o‘tkazib kelinadi va bunga mos holda ustanovkalar shakllanadi.
V.A. Yadov tomonidan ishlab chiqilgan mazkur ierarxik tizim shaxs faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish bilan bog'liq psixologik himoya ierarxiyasi tizimini tasavvur etishda ham m a’lum darajada asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Masaian, taqdim etilgan 1-daraja predmetga nisbatan shaxsning bevosita dastlabki harakatlarini ko'rsatsa, 2-daraja esa shaxsning o‘z xatti-harakatlarini idora qila olishi bilan bog‘liqlikdan dalolat beradi, 3-daraja xatti-harakatlardagi vaziyatni hal qilish bilan bog‘liq kechinmalarni va nihoyat, 4-daraja esa xulq-atvorning bir butunligini yoki shaxs faoliyati bir butunligini ifodalovchi mezon sifatida yakunlanadi.
Psixologik himoya va ustanovka uyg‘unligining metodologik asosini talqin qilishda, psixologiya fanida ma’lum va mashhur D.N. Uznadze maktabi tadqiqotchilari tomonidan ustanovka muammosining maxsus predmet sifatida ishlab chiqilib ilmiy xulosalar chiqarilganligini unutmaslik lozim. Ustanovka muammosi ijtimoiy psixologiya fanining eng muhim obyekti ekanligini, D.N. Uznadze tomonidan keltirilgan quyidagi ta’rifda ham ko‘rish mumkin: 1. Ustanovka ma’lum faollik holatiga nisbatan tayyorgarlikdir. Ayni paytda, subyekt ehtiyoji va unga mos obyektiv vaziyatning yaratilishi bilan bog‘liq subyektning bir butun dinamik holatidir. Bu o‘rinda obyektiv vaziyat bilan bog‘liq psixologik himoyaning shaxs faolligiga ta’sir etuvchi ijtimoiy omillarning o‘rni va ahamiyati alohida o‘rin tutganligi ko‘rinib turibdi.
Lekin D.N. Uznadze o‘z tadqiqotlarida shaxsning oddiy fiziologik ehtiyojlarini o‘rganish va tahlil qilish asosida ustanovka qonuniyatlarini ochib beradi va ilmiy xulosalar qila bildi. Ustanovkaning shaxs xulq-atvorida namoyon bo‘lishi Ijtimoiy ustanovka shaxsning jamiyatdagi xulq-atvorini tushuntirib berish usuli sifatida xizmat qiladi.
Ijtimoiy ustanovka muammosi — ijtimoiy psixologiyaning eng muhim muammolaridan biri sifatida ko‘rilar ekan, ustanovkaning shaxs xulq-atvorida namoyon boiishi masalasi ham ba’zi tadqiqotchilar tomonidan tahlil etilgan va quyidagi xulosalarga kelingan.
Ustanovka shaxsning xulq-atvorini belgilab beradi, agarda:
• boshqa ta’sirlar kamaytirilgan bo‘lsa;
• ustanovka xatti-harakatga mos kelsa;
• ustanovka kuchli bo‘lsa;
• ustanovka onggacha yetkazib borilsa. Ijtimoiy ustanovka tushunchasi ma’lum bir darajada xulqatvor motivining tanlovini ham izohlab beradi.
Ijtimoiy ustanovka shaxs xulq-atvorining ichki, anglanm agan yoki qisman anglangan motivlariga kiradi. Masalan, bir talabaga qaysidir o‘qituvchining dars o‘tishi yoqadi, u nim a uchun shu o‘qituvchining dars o‘tishi yoqishini tushunmagan holda o‘qituvchining keyingi darslari ham «menga yoqadi» degan tasavvurda bo‘ladi. Shu m a’noda olib qaralganda, ijtimoiy ustanovka shaxsdagi anglanmagan munosabatlarga o‘xshaydi. Lekin aslida uning tabiati juda murakkabdir. Chunki ijtimoiy ustanovka tushunchasida munosabatlar ham, shaxsiy m a’no ham, baholar sistemasi ham, bilim lar ham o‘z ifodasini. topadi.
Ya’ni, ijtimoiy ustanovka shaxsning turli ijtimoiy obyektlarga nisbatan munosabat bildirishining ichki mexanizmidir, shu obyektlar bilan ishlashga, ularni baholashga hamda m a’lum tarzda idrok qilishga tayyorgarlik holatidir.
1964-yil Lion Festinger (ijtimoiy psixologiya asoschilaridan biri) quyidagi xulosaga keldi: «ustanovkalarning o‘zgarishi xulqatvorning o‘zgarishiga olib kelishi mumkinligi aniqlanmadi, aksincha, bizning xulq-atvorimiz bu otlar, ustanovkalar esa arava». Robert Eybelson shunday deydi: «biz har qanday harakatimizni o‘zimizni oqlagan holda asoslab berishimiz mumkin, biroq isbot talab qilinadigan harakatlarni yaxshi bajara olmaymiz».
1969-yilda ijtimoiy psixolog Allan Uiker o‘zi o‘tkazgan tadqiqotlari asosida: «kishilarning o‘zlari o‘ylab topgan ustanovkalariga qarab, ularning xulq-atvorini oldindan aytib bo‘lmaydi», degan hayron qolarli xulosaga keldi. Masalan: talabaning yolg‘onga bo‘lgan munosabati bilan uning real hayotda boshqalarni aldashi mumkinligi o‘rtasida deyarli bog‘liqlik bo‘lmaydi yoki faqat yakshanba kunlari masjidga borib turish bilan masjidga bo‘lgan munosabat o‘rtasida nisbiy bog‘liqlik bo‘lishi mumkin.
V.G. Kriskoning fikricha «har qanday ustanovkalar ong ostidan chiqadi va shuning uchun ularning to‘g‘ri yo‘l bilan kelishishlari juda qiyin». Ustanovkalar bilan harakatlar o‘rtasidagi bo‘linishni Daniel Betson va uning kasbdoshlari «o‘ziga axloqiy bino qo‘yish», ya’ni o‘zida bo‘lmagan axloqiy xususiyatlarni egallashga bo‘lgan harakatlardir, deb ta’riflaydi. Universitet talabalariga ikkita topshiriq berildi, agar topshiriqning birinchisi to‘g‘ri bajarilsa 30 dollar mukofot berilishi, ikkinchisi uchun hech narsa berilmasligi aytiladi va talabalarga ikkalasidan bittasini tanlashlari taklif qilinadi. 20 ta talabadan bittasigina «pul to‘lanadigan topshiriq»ni olish kerak, degan fikrni rad etadi, 80% talaba esa aksincha yo‘l tutadi.
Bundan kelib chiqadiki, moddiy manfaatdorlik har doim ustun turishi mumkin ekan. A. Uiker va uning hamkasblari ustanovkaning xulq-atvorga ta’siri kuchsiz ekanligini yoritib bergan. Kishilar har doim ham ochiq muloqotga tayyor bo‘lmasliklari olimlarni yangi izlanishlar sari yetakladi, ularning ichidagilarini qanday bo‘lmasin aniqlash uchun Edvard Djouns va Garald Sigal aldov yo‘llari bilan kishilarning haqiqiy ustanovkalarini chiqarib olish, «ko‘rinmas axborot manbalarini» aniqlash metodini ishlab chiqishdi. 1971- yilda G. Sigal va Richard Peydj birgalikda Rochester universiteti talabalari ishtirokida eksperiment o'tkazdi. Sinaluvchi talabalarning qo‘llariga elektrodlar o‘rnatildi, ularning rost yoki yolg‘on so‘zlaganini muskullarining qisqarishiga qarab tablodagi chiroqning yonib o‘chishi aniqlab berishi tushuntirildi.
Tadqiqotning haqqoniyligi hech kimda shubha uyg‘otmadi. Bu usulda qo‘llanilgan apparat «ustanovkalar haqqoniyligini o‘lchash yoki aniqlash» deb nomlandi, ayrim hollarda «yolg‘onlar detektori» deb ham nomlanadi. Ayzek Eydjen va Martin Fishbeyn fikriga ko‘ra umumiy ustanovkalar aniqlanayotgan vaqtda xulq-atvor o‘ziga xos ko‘rinishda bo‘ladi va ular bog‘liq bo‘lmasligi mumkin, ya’ni shaxsning so‘zi bilan ishi bir xil bolmagandek.
Biz avtomatik ravishda biror-bir vazifani bajarganimizda, ustanovkalar yuzaga chiqmaydi. Har kuni uyqudan uyg‘onib, birinchi qiladigan ishimiz yuzimizni yuvish va salom berish, bu narsani o‘ylab ham o‘tirmay bajaramiz yoki yo‘lda keta turib biror-bir tanishimizni ko‘rsak salomlashib o‘tib ketamiz va hokazo. Bunday avtomatik reaksiyalar adaptatsiyalashgandir.
Alfreyd Nort Uaytxedning fikriga ko‘ra «avtopilot rejimida» harakat qilganimizda bizning ustanovkalarimiz «uyquda» bo‘ladi. O‘z-o‘zini nazorat qilishi kuchli bo‘lgan insonlar uchun ustanovka ijtimoiy moslashtirish rolini o‘ynaydi. Ijtimoiy ustanovka ularga yangi ishga, yangi rollarga moslashishga va o‘zaro munosabatlarga kirishishga yordam beradi. Insonlar kimningdir ustanovkasi haqida so‘raganlarida, ular qaysidir insonlarga va voqealarga bo‘lgan ishonch va tuyg‘ularni nazarda tutadilar va bu holat o‘zlarini qanday tutishga tayyor ekanliklarini aniqlab oladilar.
Ustanovkalari har xil bo‘lgan partnyorlar bir-birlarini tushuna olmaydilar va shu orada anglashilmovchilik tufayli ajraladilar.
Ustanovkalari bir-biriga mos kelgan partnyorlar esa muloqotda ko‘ngildagidek natijaga erishadilar. Ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi Ijtimoiy psixologiyada bugungi eng muhim va dolzarb muammolardan biri — shaxsning shakllanib bo‘lgan ijtimoiy ustanovkalarining hayot va faoliyat mazmuniga qarab o‘zgarishi yoki o‘zgarmasligini aniq dalillar misolida asoslab berishdir. Bu borada ham g‘arbda ma’lum tadqiqotlar mavjud. Binobarin, bixevioristik yo‘nalishdagi ijtimoiy psixologik oqim namoyandasi K.Xovlandning fikricha, ijtimoiy ustanovka o‘rgatish yoki ijtimoiy psixologik ta ’sir yo‘li bilan o‘zgarishi mumkin. Ya’ni insondagi turli xil ustanovkalarni o‘zgartirish uchun unga nisbatan rag‘batlantirish yoki jazolash tizim ini o‘zgartirish darkor.
Kognitiv yo‘nalishdagi ijtimoiy psixologik oqimi namoyandalari (F.Xayder, T. Nyukom, L. Festinger, Ch.Osgu, P. Tannenbaum)ning fikriga ko‘ra, shaxslar orasidagi nizoli vaziyatlar hosil bolganda ulardan biri ongli ravishda o‘z ustanovkasini o‘zgartira olishi kerak. Bu esa o‘z navbatida, psixologik himoya omili sifatida talqin qilinishi mumkin, ya’ni ular orasida sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan nizoning oldini olishi mumkin.
Umuman, ijtimoiy ustanovka ongli faoliyat, ijtimoiy mas’ullikni anglash zamirida o‘zgarishi e’tirof etiladi. Bu esa psixologik himoya vositasi sifatida shaxs va uning kamolotida muhim ahamiyat kasb etadi. Ijtimoiy ustanovkalarning o'zgarishini talqin qilishda, P.N. Shixerev tomonidan keltirilgan ilmiy dalil va xulosalar hozirgi zamon ijtimoiy psixologiya fanining amaliyot bilan bog‘liq taraqqiyotida muhim o‘rin tutganligini ko‘rish mumkin.
P.N. Shixerev ustanovka — insonni okz-o‘zini idora qilishda va samarali faoliyatida namoyon boMuvchi jarayon ekanligini va uni o‘zgartirish uchun, dastlab shu jarayonni o£rganish muhimligini ta’kidlaydi (P.N. Shixerev, 1976). Shakllangan ijtimoiy ustanovkaning hayot mobaynida o‘zgarishi mumkinligi muhim ijtimoiy psixologik aham iyatga egadir.
Amerikalik olim K.Xovlandning fikricha, ijtimoiy ustanovka o‘rganish yoii bilan o‘zgartirilishi mumkin. Ya’ni talabalarga turli xil ma’lumotlarni qayta-qayta takrorlab, uning ongida shu bilim ni hosil qilish orqali ularning ustanovkalarini o‘zgartirish mumkin. Bundan tashqari talaba va o‘qituvchi o‘rtasida nizolarning oldini olish uchun ham ularning qay biridir o‘z ustanovkalarini qay usulda bo‘lmasin o‘zgartirishi maqsadga muvofiqdir.
Aks holda nomutanosiblik prinsipiga ko‘ra ularning orasida shaxslararo nizo yoki kelishmovchilik paydo bo‘lishi muqarrardir.
Xorij tadqiqotchilari «ustanovkalar vaqt o‘tishi bilan qay darajada o'zgaradi?» degan savolga javob topishga harakat qilishdi va misli ko‘rinmagan natijaga erishishdi: vaqt o‘tib ustanovkalari o‘zgargan kishilar kamdan kam hollarda aynan shunday bo‘lganini ta’kidlashadi. Daril Bern va Keyt Mak Konell Karnegi Mellon universiteti talabalari o‘rtasida so‘rov olib bordi. Tadqiqotchilar bergan savollar orasida talabalarning o‘quv jarayonini, aynan talabalarni nazorat qilishga munosabatini aniqlovchi yashirincha savol ham mavjud edi. Unga nisbatan talabalar deyarli yomon munosabat bildirmaganlar. Lekin bir haftadan so‘ng tadqiqot qayta o'tkazilganda sinaluvchilar talabalar nazoratiga qarshi ekanliklari haqida fikrlarini yozib berishgan va talabalar nazoratiga munosabati ham anchagina yomonlashgan. Tadqiqotchilar ulardan savollarga qanday javob berishganlarini eslashni so‘rashganda, ular avvalgi va hozirgi javoblari bir xil ekanligini ko‘rsatganini tan olishmagan. Klark universiteti talabalarida ta’kidlagan va tajriba ularga ta ’sir ham shunday so‘rov o‘tkazilgan va ular ham xuddi shunday javob qaytarishgan.
A. Uikson va Djems Lerd talabalarning hozirjavoblik va qat’iyatlilik bilan o‘z o‘tmishlari haqida gapirishlariga tan berdilar. Ijtimoiy ustanovkalarning shakllantirish va o‘zgarish jarayonini tadqiq qilishga katta hissa qo‘shgan olimlardan biri amerikalik olim K.Xovland hisoblanadi. U shaxsning ijtimoiy ustanovkalariga ta’sir ko‘rsatuvchi omillarning uchta guruhi borligini uqtirgan:
1. Ma’lumot manbai bilan bog‘liq omillar guruhi.
2. M a’lumot mazmuni bilan bog‘liq omillar guruhi.
3. Mazkur omillar yo‘naltirilgan auditoriya bilan bog‘liq omillar guruhi.
Ijtimoiy ustanovkalarning shakllanishi va o‘zgarishiga ma’lumotlarning manbai quyidagicha ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
1) ma’lumot manbaiga nisbatan kishilarda ijobiy munosabat mavjud bo‘lsa, u holda ularning ijtimoiy ustanovkalari kuchliroq o‘zgarishi mumkin;
2) m a’lumot manbaiga nisbatan kishilarda salbiy munosabat mavjud bo‘lsa, u holda ijtimoiy ustanovkalar um um an qaram aqarshi tomonga o‘zgarib ketishi mum kin («bumerang effekti»);
3) agarda ma’lumot manbai kishilar o‘rtasida «o‘zimizniki» sifatida qabul qilinsa (u va shaxs o‘rtasida ijtimoiy-psixologik distansiya bo‘lmasa), u holda bunday manba kishilarning ijtimoiy ustanovkalariga kuchliroq ta’sir ko‘rsata oladi;
4) agarda ma’lumot manbai kishilar tomonidan «begona» sifatida qabul qilinsa (u va shaxs o‘rtasida katta ijtimoiy-psixologik distansiya bo'lsa), u holda bu manba kishilarning ijtimoiy ustanovkalariga jiddiy ta’sir ko‘rsata olmaydi.
Informatsiyaning mazmuni va yetib kelish tartibi kishilarning ijtimoiy ustanovkalar shakllanishi va o‘zgarishiga quyidagicha ta’sir ko‘rsatishi mumkin:
1. Kishilarga birinchi bo‘lib yetib kelgan ma’lumot, ikkinchi yoki keyingi yetib kelgan ma’lumotga nisbatan ijtimoiy ustanovkalarga ko‘proq ta’sir ko‘rsata oladi (bu hoi «birinchilik effekti» degan nom olgan). Bu quyidagi shart-sharoitlarda yuz beradi: a) insonlar kerakli ma’lumotni tinimsiz oqim ko‘rinishida olishsa; b) kishilarda jismoniy va psixologik charchoq kuzatila boshlagan vaqtda (diqqatning o‘chishi, informatsiyaga bo‘lgan qiziqishning yo‘qolishi va h.k.) ma’lumot kelishda davom etsa.
2. Kishilarga ikkinchi yoki undan keyin yetib kelgan m a’lumot quyidagi holatlarda ijtimoiy ustanovkalarga ko‘proq ta’sir ko‘rsatadi: a) agarda kishilar uni ko‘p vaqt oralig‘ida qismlarga bo'libbo‘lib olishsa; b) agarda bu ma’lumot kishilarga juda uzoq vaqt mobaynida yetib kelaversa va nihoyat ular eng avvalida nimalarni eshitganliklarini unutib yuborishsa.
3. Agar ma’lumot olishdan avval shaxsga «bu ma’lumotga ishonish kerak emas» degan ogohlantirish boisa, u holda m a’lumot yetib kelganida shaxs uni umuman qabul qilmaydi hamda o'zining ijtimoiy ustanovkasini o‘zgartirmaydi.
4. Agarda «ma’lumot manbaiga ishonmang» degan ogohlantirish kechroq yetib kelsa va ungacha shaxs ma’lumotni qabul qilib boigan bo‘lsa, u holda bu ogohlantirish shaxsdagi ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishiga ta’sir ko‘rsata olmaydi.
5. Ko‘pchilik holatlarda murakkab va qarama-qarshi m a’lumot ijtimoiy ustanovkalarga yomon ta’sir ko‘rsatadi, aksincha oddiy va aniq m a’lumot ijtimoiy ustanovkalarga ijobiy ta’sir ko‘rsatgdi. Masalan: agar shaxsga aynan bitta masala yuzasidan ikki xil ma’lumot berilsa-yu, lekin u bu ma’lumotlarni tushunmasa, u holda shaxs ma’lumotga javoban o‘z ijtimoiy ustanovkasini o‘zgartirmaydi. Agar shaxsga bitta, lekin aniq ma’lumot taklif qilinsa, ikkinchi ma’lumot haqida umuman gapirilmasa, u holda shaxs garchi bu borada ikkinchi nuqtayi nazar borligini bilsada, unga taklif qilinayotgan dastlabki ma’lumotni qabul qiladi.
Auditoriyaning o'ziga xosligiga ko‘ra ijtimoiy ustanovkalarning o‘zgarishi va shakllanishi quyidagicha bo‘lishi mumkin:
1. Shaxs ma’lumot manbaiga nisbatan avvaldan ijobiy munosabatda boisa, u holda ma’lumot beruvchining nuqtayi nazarini qabul qilishadi (hatto bu nuqtayi nazar yetarlicha mantiqiy va tartibli bolm asa ham).
2. Shaxs ma’lumot manbaiga avvaldan salbiy munosabatda boisa, u holda m aium ot beruvchining nuqtayi nazarini deyarli qabul qilmaydi (hattoki bu nuqtayi nazar mantiqiy izchil va mukammal isbotga ega boisa ham).
3. Yuqori darajadagi intellekt, ta’lim va madaniyatga ega boigan shaxs ko‘pincha emotsiyalarga emas, balki mulohazali fikrlarga asoslanib reaksiya bildiradi.
4. Past darajadagi intellekt, ta’lim va madaniyatga ega bo‘lgan shaxs ko‘pincha mulohazali fikrlarga emas, emotsiyalarga asoslanib reaksiya bildiradi. Tayanch tushunchalar:
Ijtimoiy ustanovka (sotsial attitude — ingl.) — insonning boshqa kishilar, ijtimoiy guruhlar, tashkilotlar, jamiyatda yuz berayotgan jarayonlarga va hodisalarga bo‘lgan barqaror munosabati.
Attityud — (o‘zbekcha «yaroqlilik», «moslik») individ to monidan ijtimoiy obyektning qimmatini, mazmun-mohiyatini, ma’nosini psixologik his qilish yoki bo‘lmasa ma’lum bir ijtimoiy qimmatlikka nisbatan individdagi ong holatini bildiradi.
Ustanovka — (ruscha ustanovka so‘zidan olingan boiib, yo‘nalish, yo'naltirish ma’nosini anglatadi) shaxsning tevarakatrofdagi odamlar yoki obyektlarga qanday munosabatda bo‘lish, ularni ma’lum darajada idrok qilish, sezish, ularga baho berish va qandaydir harakat qilishga tayyorligini anglatadigan holati.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, Ijtimoiy ustanovkaning yaxlitlilik g‘oyasi ilgari surilganidan so‘ng rus olimi V.A. Yadov bu borada o‘zining dispozitsion nazariyasini ishlab chiqdi.
Bu nazariya «Shaxsning ijtimoiy xulqatvorini boshqarishning dispozitsion konsepsiyasi» deb nomlanadi. Bu nazariyaga ko‘ra turli dispozitsion hosilalarning darajalar ieararxiyasi quyidagicha yuzaga keladi: har bir dispozitsiyaga nisbatan ehtiyojlar darajasi bilan bu ehtiyojlarni qondirish jarayonidagi vaziyatlar darajasi kesishishi darkor. V.A. Yadov o‘zining dispozitsion nazariyasida ustanovkalarni to‘rt bosqich va to‘rt tizimliligini tasavvur qilgan holda izohlaydi va o‘z ilmiy xulosalarini quyidagi darajada joylashtirib asoslab berdi: Birinchi daraja — bunday daraja g‘arb tadqiqotchilarida set termini bilan ma’lum va mashhur bo‘lib, oddiy vaziyatlarda namoyon bo‘luvchi ehtiyojlar ustanovkasi sifatida yuzaga chiqadi. Demak, elementar (sodda) ustanovkalar (set) — oddiy, elementar ehtiyojlar asosida ko‘pincha ongsiz tarzda hosil bo‘ladigan ustanovkalar. Ularni o‘zgartirish uchun moddiy shart-sharoitlarni va odamdagi ehtiyojlar tizimini o‘zgartirish kifoya. D.N. Uznadzening fikricha, bunday ustanovkalar eng sodda vaziyatlarda, oilaviy muhitning oddiy shart-sharoitlarida shakllanadi. Ikkinchi daraja — biroz murakkabroqdir, chunki bunga kichik guruhlarda kechadigan muloqot bilan bog‘liq shaxs ehtiyojlarini qondirishga qarajilgan faoliyat kechinmalari kiritiladi.
Bu yerda shaxs faoliyati bilan bogliq ijtimoiy obyekt talabiga nisbatan ma’lum munosabatlarning tarkib topish jarayoni yotadi. Bu esa g‘arbda qabul qilingan «uch komponentli tuzilma» — «kognitiv», «affektiv», «xulq-atvor»lardan iborat ekanligi bilan alohida ajralib turadi. Demak, ijtimoiy ustanovkalar (attityud) — ijtimoiy vaziyat ta’sirida ijtimoiy obyektlarga nisbatan shakllanadigan ustanovkalar hisoblanadi. Ularni o‘zgartirish uchun ijtimoiy shart-sharoitlar va shaxsning ularga nisbatan baho va munosabatlari tizimini o‘zgartirish kerak bo‘ladi. Uchinchi daraja — ijtimoiy ustanovka manbai sifatida ijtimoiy faollikka nisbatan shaxsning umumiy qiziqishlar yo‘nalishini o‘z ichiga oladi. Bunda shaxs o‘z ehtiyojlarini qondirish bilan birga aniq faoliyat turiga nisbatan faollikni ham namoyon qilishi ko‘zga tashlanadi. Albatta, bunda ham ijtimoiy qiymatga ega boigan yuqoridagi 3 komponent tizimi ishtirok etadi.
|
| |