nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Journal of new century innovations wsrjournal com Volume – 4 Issue-2 May 2022

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
WSRJournal.com
Volume – 4_ Issue-2_May_2022
49
“O‘ZBEKISTONNING TABIIY BOYLIKLARI VA ULARNI MUHOFAZA
QILISHNING ILMIY ASOSLARI”
Qashqadaryo viloyati, Mirishkor tumani, 11-sonli
maktab geografiya fani o‘qituvchisi
Shoymardonova Maxsuda Qurbonovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonning
tabiiy boyliklari va ularni
muhofaza qilishning ilmiy asoslari,tabiatdan olinadigan barcha moddiy boyliklar va
ularni muhofaza qilish haqida ma‘lumotlar berilgan.
Kalit so'zlar:
Tabiiy resurslar, yer osti boyliklar,
yer usti boyliklar, neft-gaz
sanoati, metallurgiya, kimyo sanoati.
Inson tabiatdan oladigan barcha moddiy boyliklar — yer-osti boyliklari, suv,
havo, tuproq, o‘simliklar, hayvonot olami va boshqalar tabiiy resurs (boylik)
hisoblanadi.O‘zbekiston tabiati va tabiiy boyliklarini muhofaza qilish —inson uchun
zarur bo‘lgan qazilma boyliklardan oqilona foydalanish, suv va havoni toza saqlash,
tuproqni
eroziyadan saqlash, o‘simlik va hayvonot dunyosini tabiiy holicha asrab
qolib, qayta tiklashni hamda xushmanzara joylar (sharshara, shovva, ajoyib
manzaralar, buloq va boshqalar)ni tabiiy holicha saqlash kabilarni o‘z
ichiga
oladi.Lekin hozir tabiatga inson xo‘jaligi faoliyatining ta’siri natijasida
respublikamizning ba’zi okruglari (Orolbo‘yi, Surxon vodiysi, Quyi Zarafshon va
Quyi Amudaryo)da ekologik holat yomonlashib bormoqda.O‘zbekiston havosining
ifloslanishida energetika,
neft-gaz sanoati, transport, kimyo sanoati,
metallurgiya
sanoati, maishiy-kommunal xo‘jalikning hissasi katta. O‘sha korxonalar
chiqarayotgan
zararli
birikmalarni
100
foiz
desak,
ular
quyidagicha
taqsimlangan.O‘zbekistonda sanoat tarmoqlari va transportdan yiliga 2000 tonna
atrofida iflos chiqindi (birikma)lar
chiqarilib, uning 1300,1 tonnadan ortig‘i
transport hisobiga to‘g‘ri keladi. Binobarin, Toshkent,
Samarqand, Buxoro,
Farg‘ona, Andijon kabi katta shaharlar havosi ifloslanishining 80 foizi avtotransport
Nanozarralar - Elec16mbk elektronika va sxemalar 2

1.13. Nanozarralar
Sistemada atom yoki molekulyar tartibda o‘zgarishlar ro‘y berganda materialning xususiyatlari aniq ko‘rinadi. Uglerod qattiq fazada bir qancha turli modifikasiyalarni paydo qilishi mumkin (olmosdan boshlab grafitgacha). Ikki materialning fizik xususiyatlari o‘rtasida farqlar turli ko‘rinishdagi atomlarni kristall ko‘rinish holatidan tartibga keltirilishi bilan izohlanadi. Toza uglevod fullerene deb nomlanuvchi yana bir ko‘rinishga, shaklga ega bo‘lishi mumkin ekan.С60 fulleren molekulaning tarkibi 60 dan ziyod atomlardan tashkil topgan, beshburchak, oltiburchak shaklidagi ko‘rinishlar futbol to‘pini (12 ta beshburchaklar va 20 ta oltiburchaklar) eslatadi.
С60 molekulasining tuzilishi, С60 molekulasidan tashkil topgan kristallning tuzilishi
Bu nomning kelib chiqishi, qachonlardir mashhur arxitektor Richard Bukministr Fuller shunday shakldagi molekulalarning borligi haqida bilmagan holda binolar gumbazlarini yaratish uchun tegishli poliedrik qurilmalardan foydalanganligi bilan bog‘liq. Juda ko‘plab boshqa, ancha yirik bo‘lgan fullerenlar mavjud (С70, С82, С84, …, С240…), ancha murakkab ko‘rinishdagi fullerenlar esa nanotrubkalar degan nomni olgan. Bugun ular haqida ma’lumotlar banki fullerenlarning 10 000 oshiq ko‘rinishlari bo‘lganligini ko‘rsatadi.
1.14-rasm. Nanotrubalarning tuzilishi
Oltin nanozarralarining sintezi. Oltin nanozarralarini kimyoviy sintez qilish uchun “namlash usullining avzalligi oksidlanish-qaytalanish reaksiyasi qo‘llaniladi:
Au3++qaytalanish →Au0n Au0 (nanooltin) (1.1)
I bosqichda bu reaksiya oksidlanish qaytalanishga mos keladi. Odatda kirishma modda sifatida tetraxloraur kislotasi – HAuCl4nH2O qo‘llaniladi. Qaytalanuvchi har xil reagentlar: vodarod va vodarodli bog‘lar (masalan, tetragidroboratlar), fosfor xloristoe olova, sitrat natriya, gidrozin, spirtlar, etilenglikol, kraxmal, glyukoza, askorbinovaya kislota va boshqalar bo‘ladi.(tiklovchi) Qaytalan stabillovchi organik modda ishtrokida o‘tkaziladi – ligand, nanozarralarni ajrata oluvchi xususiyatlari II bosqich qadamlarni belgilash kerak:
nAu0 [Au0]n + mL [Au0]nLm (1.2)
|
Interferensiya effektlari (hodisalari)

|
Interferensiya effektlari (hodisalari)
|
bet | 17/28 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #266166 |
Bog'liq 3L0BY8wFsz3ScRmN61veYMgES1v83EaDjes7FCGsInterferensiya effektlari (hodisalari). To’lqin interferensiyasi deb to’lqinlar ustama – ust tushganda fazoning nuqtalarida ularning o’zaro kuchayishi boshqa nuqtalarida esa – susayishi kuzatiladigan hodisaga aytiladi. Eng sodda holda turg’un to’lqin ikkita bir – biriga teskari tomonlarga tarqalayotgan to’lqinlarning ustma – ust tushishi natijasida, agar chastotalari, amplitudalari va tebranish yo’nalishlari bir xil bo’lsa, hosil bo’ladi.
a) b) с)
1.23 – rasm. Nanotuzilmalarga misollar: kvant chuqurlik (a), sim (b) i nuqta (с)
Tunnellashuv. Nanoelektron asbob mikroelektron asboblardagi p-n o’tishlarga o’xshab potensial chuqurlar va potensial to’siqlardan tashkil topadi. Elektron chapdan o’ngga harakatlanadi va yo’lida U0 balandlik va L kenglikka ega bo’lgan potensial to’siqqa ro’para keladi deb faraz qilaylik (1.24 - rasm).
Agar elektronning to’liq energiyasi W < U0 bo’lsa, klassika nuqtai nazaridan, u baryer sohasi II ga kira olmaydi, chunki u yerda uning kinetik energiyasi Wkin = W – U manfiy bo’lib qoladi, bunday bo’lishi esa mumkin emas. Lekin, elektronning to’lqin tabiati e’tiborga olinsa, u to’lqindek, energiyasini yo’qotsa ham I sohadan III sohaga o’tishi mumkin. Tunnelashuv ehtimolligi Shredinger tenglamasidan topiladi va ekasponenta bilan xarakterlanadi. L ning qiymati 10 nm atrofida va undan kichik bo’lganida ushbu ehtimollik bilan hisoblashish kerak. Potensial to’siqni yengib o’tishda elektron baryerdagi tunneldan o’tgandek bo’ladi, shuning uchun bu hodisa tunnel effekti deb ataladi.
1.24 – rasm. Potensial to’siq
O’lchamli kvantlanish tunnellashuvga ham o’ziga xoslik baxsh etadi. Bir yo’nalishda davriy joylashgan juda yupqa (1÷10 nm) potensial chuqurlardan tashkil topgan nanotuzilmalarda tunnelashuv rezonans xarakterga ega bo’ladi. Bunday tuzilmalar o’ta panjara deb ataladi. Bunda ikkita shart bajarilishi kerak. Birinchidan, potensial chuqurlar kengligi elektronlarning erkin yugurish yo’lidan kichik bo’lmog’i, lekin kristall panjara doimiysidan katta bo’lmog’i kerak. Ikkinchidan, bir potensial chuqurning asosiy holati keyingisining uyg’otilgan holati bilan bir xil bo’lmog’i kerak. Ushbu effekt de Broyl to’lqinlarining interferensiyasi bilan bog’liq.
|
| |
Nazorat savollari - Elec16mbk elektronika va sxemalar 2

|
Elec16mbk elektronika va sxemalar 2
|
bet | 27/28 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #266166 |
Bog'liq 3L0BY8wFsz3ScRmN61veYMgES1v83EaDjes7FCGs1.17. Nazorat savollari
Integral mikroshema (IMS) nima?
IMSlaming asosiy xususiyatlari nimada?
IMS elementi va komponenti deb nimaga aytiladi?
Pardali, gibrid va yarimo ‘tkazgich IMSlar farqini tushuntiring.
Nima sababdan tranzistor tuzilmasi IMS turli elementlarini tayyorlash asosi bo‘lib xizmat qiladi?
IMS elementlari qanday qilib bir-biridan izolyatsiyalanadi?
Planar va planar —epitaksial usullari bilan tayyorlangan tranzistorlar nimasi bilan bir-biridan farqlanadi?
Raqamli va analog IMSlar murakkablik darajasi qanday aniqlanadi?
Analog va raqamli IMSlarda qanday signallar о ‘zgartiriladi?
IMSlar sinflanishini aytib bering.
Yarimo‘tkazgich IMSlar ishlatilganda qanday noqulayliklar yuzaga keladi?
Induksion tizimdagi hisoblagichlarning ishlash prinsipi nimaga asoslanadi?
Elektrodinamik asboblarning afzalliklari va kamchiliklari.
Elektrodinamik tizimli asboblarning ishlash prinsipi qanday?
Magnitoelektrik tizimli qaysi asboblarda ishlatiladi?
Akustik nazorat apparatlari qanday alomatlari bilan klassifikatsiyalanadi?
Akustoelektronika nima?
Yarimo‘tkazgichli integral mikroshemalarda rezistor va kondensatorlarni olish texnologiyasini tushuntiring.
Nanotexnologiyalarga ta’rif bering.
Nanozarrachalarning qanday turlarini bilasiz ?
Nanotuzilmalarning qanday ko’rinishlarini bilasiz ?
Magnitoelektron asboblarga ta’rif bering.
Nanozarralar nima?
Zonali eritish usulini tushuntiring.
|
| |
CHiziqli va konturli obyektlarning maydonlarini hisoblash

4.3. CHiziqli va konturli obyektlarning maydonlarini hisoblash YTLATda yechiladigan masalalarning eng ko‟p tarqalganlaridan biri - turli
qanday qatlam uchun karta maydoniga tuzatib bog‟langan chiziqli va konturli
obyektlarning maydonini hisoblashdir. Bu masalani yechishda maydonlarida defor-
matsiya natijasida o‟zgarish yo‟q kartalardan foydalanish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
YTLAT tarkibiga konturli obyektlarni identifikatsiyalashni va ularning
yopiqligini nazorat qilishni ta‟minlovchi; masshtabsiz sturlitli belgilar bilan
ko‟rsatilgan chiziqli va nuqtali obyektlarni identifikatsiyalash, ularning chiziqli
o‟lchamlariga mos tarzda himoya mintaqalarini qurish; ajratilgan himoya maydon-
larini hisobga olgan holda, barcha obyektlarning maydonlarini hisobga olish;
sektsiyalar va planshetlar ichida maydonlarni bog‟lash; planshetga yangi konturni
62
geodezik koordinatalari bo‟yicha tushirish va zarurat tug‟ilganda planshetda
konturlarni qayta bog‟lash; obyektni bo‟lish yoki ikki va undan ko‟p konturlarni
berilgan maydon ko‟rsatkichi bo‟yicha bittaga birlashtirish.
Konturlar maydonlarini hisoblash bo‟yicha berilgan topshiriqning EHMda
avtomatlashtirilgan tarzda yechilishining yiriklashtirilgan chizmasi 13– rasmda
keltirilgan.
Foydalaniladigan texnik vositalar va maxsus dasturlar to‟plamlaridan kelib
chiqib, keltirilgan chizma o‟zgarishi mumkin. Shunga qaramasdan, yer tuzish
ehtiyojiga mo‟ljallangan turli qanday avtomatlashtirilgan tizimda maydonlarni
hisoblash bloki u yoki bu shaklda amalda o‟rin egallaydi.
YTLATdan foydalanishda yotqizish tamoyili dasturiy ta‟minotga o‟ziga
xos talab qo‟yadi. Xususan, nuqta, kontur, konturlar guruhi (masalan, ularning
tartib raqamlari bo‟yicha), kartaning chegara bo‟yicha boshqa qatlamdan olingan,
hohlagan qismi va sh.o‟. uchun qatlamlarni grafikaviy va mantiqiy yotqizishda
umumlashtirilgan ma‟lumotlarga bo‟lgan foydalanuvchining talabi qondirilishi
kerak. Ma‟lumotnoma yotqizilish tamoyili bo‟yicha tuzilishi kerak, ya‟ni birinchi
qatlam konturlariga ikkinchi qatlam konturlari kiradi, ularning turli bittasiga
uchinchi qatlam konturi kiradi va sh.o‟.
Foydalanuvchining hohishiga ko‟ra, yotqizish natijalari yangi qatlam sifatida
saqlanishi, to‟plangan semantika ma‟lumotlari esa, ma‟lumotlar bazasiga kiritilishi
mumkin. Tizim oddiy yoki to‟plangan qatlamdan berilgan qatlamni yoki pastki
qatlamni ajrata olishi va uni mustaqil qatlam sifatida saqlay olishi ham kerak.
63
13-rasm. Konturlar maydonlarini avtomatlashgan tarzda hisoblash chizmasi.
Panorama majmuasi yordamida aniq maydonli va chiziqli ob‟ektlar bo‟yicha
maydon o‟lchamlarini avtomatlashgan tizimda hisoblash ishlariga misollar 14-15
rasmlarda keltirigan.
Nazorat savollari va topshiriqlar

52
20. Variantlar baholanishi kontseptsiyasining mazmuni nima?
21. Evristiklik (topqirlik) kontseptsiyasining ma‟nosi nima?
22. Ochiqlik va ishonchlilik kontseptsiyasi mazmunini yoriting.
IV–BOB. YTLAT TIZIMINI VA ELEMENTLARINI LOYIHALASHGA
QO’YILADIGAN ASOSIY TALABLAR
Interfeys dasturlari majmuasi

|
Interfeys dasturlari majmuasiBog'liq 6F7NebSD4SKKLbJCFJVp2dDjB3o5ENWmElYBpo5iInterfeys dasturlari majmuasi bilimlar bazasidagi ma‟lumotlarni qayta
ishlashni, ulardan evristik va ekspert dasturlarida foydalanishni ta‟minlaydi.
Foydalanuvchining psixofiziologik xususiyatlari kontseptsiyasi. Yer
tuzuvchi-loyihachining YTLAT bilan ishlashi, olingan natijalarning qo‟yilgan
talablarga mosligini doimiy nazorat qilish imkonini beradigan qator ketma-ket
yaqinlashishlardan iborat bo‟ladi. Bunda loyihalash jarayoni teskari aloqali tarkib-
dan iborat bo‟ladi.
Kontseptsiyaning maqsadi – foydalanuvchining odam-mashina faoliyatini
yoritish, inson faoliyatiga elektron hisoblash vositalari to‟plami va tizimli dasturiy
ta‟minot tamonidan yuklanadigan cheklashlarni aniqlash hamda foydalaniladigan
asboblar ko‟rsatkichlarini tanlashga qo‟yiladigan talablarni belgilash hisoblanadi.
YTLATni loyihalashda foydalanuvchining ishchi kengligi va qo‟li yetish
zonasini aniqlaydigan antropometrik xarakteristikasi, odam tamonidan ma‟lumotni
qabul qilish va qayta ishlash ko‟rsatkichlari, xarakat faoliyati, bilim darajasi,
fiziologik va psixologik talablari, shaxsiy sifatlari ko‟rsatkichlarini hisobga olish
zarur. Bu barcha tavsiflar tizimning samaradorligiga va xodimlarning mehnati
unumdorligiga ta‟sir etadi. Nazariy jihatdan kontseptsiya yaratilayotgan tizim
samaradorligi o‟lchamlarini ishlab chiqishga va odamning psixofiziologik ko‟rsat-
kichlarini hisobga oladigan va YTLAT faoliyat ko‟rsatishining yagona tizimini
yaratish uchun mo‟ljallangan inson faoliyatining matematik modelini ishlashga
asoslangan.
Ochiqlik kontseptsiyasi shundan iboratki, turli qanday elementni tizim
faoliyati jarayonida ko‟paytirish, o‟zgartirish yoki chiqarib tashlash mumkin va bu
ishlar butun tizim holatiga ta‟sir qilmasligi hamda uni qayta loyihalashni talab
etmasligi kerak.
|
| |
Sifat to'g'risidagi sertifikat

|
Sifat to'g'risidagi sertifikatBog'liq BuxduSifat to'g'risidagi sertifikat
faqat sanoat tovarlari uchun beriladi va
belgilangan shaklda yoki buyurtmachi belgilagan shaklda tuziladi.
Tovarning kelib chiqishi to'g'risidagi sertifikat
- bu tovar ishlab
chiqarilgan mamlakatni deklaratsiyalashtirilgan hujjatidir.
Haydovchiga xalqaro tashishni amalga oshirishda kerak bo'lgan
yuklar uchun hujjatlar ro'yxati:
1.
TIR Karnet (xalqaro bojxona pasporti);
2.
To'lov varaqasi (texnik tavsiflar, sertifikatlar, sanitariya pasporti va
yuk jo'natuvchi tomonidan biriktirilgan boshqa hujjat (CMR yuk
belgisi
(sifat
sertifikati,
karantin
sertifikati,
veterinariya
guvohnomasi);
3.
Yuk tashuvchisi tomonidan rasmiylashtirilgan yuk bojxona
deklaratsiyasi.
4.
Tashuvchining
javobgarligini
sug'urta
qilish
to'g'risidagi
guvohnoma (sug'urta polisining nusxasi);
5.
Yuk uchun hisob-faktura;
6.
Tovarlarni olib chiqish va olib kirish uchun litsenziya;
7.
Avtotransportni teskari yuklash uchun hisob-fakturalar to'plami.
Schot- faktura
- bir kompaniyadan boshqa kompaniyaga tovarlarni
jo'natishda rasmiylashtiriladigan hujjat.
Hisob-fakturada quyidagi ma'lumotlar mavjud:
•
xaridor va sotuvchining tafsilotlari (bitimda ishtirok etuvchi
tomonlarning har birining nomi va manzili);
•
hisob-faktura raqami;
•
yetkazib berish shartnomasining raqami va sanasi va uning shartlari;
•
Tovar nomenklaturasiga muvofiq tovar nomi va kodi;
•
paketlarning turi va soni;
•
yalpi yukning og'irligi;
•
birlik narxi va tovarlarning umumiy qiymati;
|
| |
M ehnat jarayonida inson ishlash qobiliyatining

xotiraning susayishi va boshqa belgilar. B u kabi zo‘riqishlam ing ortishi
oqibatida insonda bosh o g ‘rig ‘i, uyqusizlik,
ishtahaning pasayishi va
asabiylashish jarayonlari kuzatiladi. M ehnat jarayonlaridagi doimiy
(surunkali) zo ‘riqish organzmning kuchsizlanishiga, tashqi ta ’sir om illariga
ko‘rsatadigan qarshilikning
kam ayishiga olib kelib, oqibatda turli xil
jarohatlar va kasalliklar yuzaga keladi. Masalan: o g ‘ir yuk ortadigan
yoki tushiradigan ishchilar mehnati. Bunda k o ‘proq
asab kasalliklari avj
oladi. Statistik m a’lum otlarga qaraganda ishlab chiqarish jarayonlaridagi
gigiyenik sharoitlam ing yetaiii darajada b o ‘lvnasligi ishchilar orasida asab
kasalliklarining k o ‘payishiga sabab boMmoqda.
Pasayish profilaktikasi. Insonning m ehnat
qiiish faoliyatida xavfsiz
m ehnat sharoitini yaratish va m ehnat hordig‘ini chiqarish tadbirlarining
to ‘g ‘ri tashkil qilinganligi pasayish profilaktikasining asosini tashkil etadi.
Bunday m ehnat qiiish sharoitlari katta jism oniy kuch talab qilinadigan
ham da zararli va xavfli ish sharoitlarida ishlaydiganlar
uchun bu muhim
aham iyat kasb etadi. Jumladan, kimyo, neftni qayta ishlash,
sem ent
ishlab chiqrish, m ashinasozlik va boshqa sanoat tarm oqlaridagi m ehnat
faoliyatiarini aytish mumkin.
Inson m ehnat faoliyatining turlari

|
Inson m ehnat faoliyatining turlariBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M2.2. Inson m ehnat faoliyatining turlari
Inson m ehnat faoliyati hozirgi vaqtda quyidagi m ehnat turlariga
boTinadi:
A. Jism oniy faollikni talab qiluvchi m ehnat turi. Bunday m ehnat
turi, qachonki m ehnat vositalari b o im a g a n vaziyatlarda qo‘llaniladi.
Bunda katta energetik kuch talab qilinadi, ya’ni 17 dan 25 gacha MJ
yoki 4000-6000 kkal energiya va undan ortiq. Ushbu m ehnat turi
taraqqiy etishi bilan birga, birqancha kam chiliklarga ega. Jumladan,
m ahsulotning oz m iqdorda ishlab chiqarilishi, m ehnat unumdorligining
pastligi, ishchilam ing tez toliqishi oqibatida ish kuni 50 foizining dam
olishga sarflanishi va boshqalar.
B. M exanizatsiyalashgan m ehnat turi. Bu m ehnat faoliyati turida
ishchilam ing energiya sarf qilishi kuniga 12,5-17 M J yoki 3000-4000
kkal atrofida b o ‘ladi. M exanizatsiyalashgan m ehnat turida asosan ishchi
kuchi energiyasi tejaladi va asosiy kuch dasturiy ta ’m inot zim m asiga
tushadi. Bunday m ehnat turida maxsus bilim va am aliyot talab
etiladi. M exanizatsiyalashgan ishlab chiqarish sharoitida ish kuchining
sam aradorligi kam ayadi, lekin bunda masofadan turib q o ‘l harakatidan
foydalanish oqibatida yuqori ish unum dorligiga erishiladi. Demak bu
m ehnat turida, kichik qism da qabul qilingan m a’lum otlar asosida muayyan
ishlam ing takrorlanishi m ehnat unum dorligining oshishiga olib keladi.
D. Yarim avtom atlashgan ishlab chiqarish turi. Bu m ehnat
turida insonning uzluksiz ishlashiga chek qo‘yiladi va ish faoliyatini
avtom atlashtirilgan m exanizm lar boshqaradi. Bunda insonning vazifasi
avtom atlashgan liniyalarga xizm at k o ‘rsatish va elektron texnikalarni
boshqarish bilan cheklanadi. Ushbu m ehnat faoliyatida - ish qism ining
kattaligi, ish unum dorligining yuqoriligi, lekin inson asabining turli
darajadagi tarangligi bilan xarakterlanadi.
|
| |
Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika - bet 36

48
2.
Transport logistikasi qanday vazifalarni bajaradi?
3.
Qanday transport turlarini bilasiz?
4.
Konteyner terminallarining vazifasi nimada?
5.
Tashuvchilar uchun aloqa tizimlari qanday?
6.
Logistika transport tizimiga qanday ta'sir qiladi?
7.
Transport xizmatlari sifatining asosiy ko'rsatkichlari qanday?
5-mavzu. LOGISTIKA TIZIMIDA ZAHIRALARNI
BOSHQARISH
5.1. Moddiy vositalar zaxiralari tushunchalari
5.2. Moddiy zaxiralarni barpo etishning zaruriyati
5.3. Zaxiralar funktsiyalari
5.4. Moddiy vositalar
zaxiralarining turlari
5.5. Zaxira xolati nazorat tizimining asosiy ko’rsatkichlari
5.1. Moddiy vositalar zaxiralari tushunchalari
Moddiy
vositalar
zaxiralari
tushunchasi
logistikadagi
muammolardan hisoblanadi, tabiatdan olingan xomashyo tayyor
buyum sifatida oxirgi iste’molchiga qadar yetib borguncha u
ko’chiriladi, boshqa moddiy
vositalar bilan birlashadi, hamda ishlab
chiqarish yuzasidan ishlanadi.
Moddiy vositalarni o’tkazish yo’llarining zanjirlari bo’yicha
harakatlanib, xomashyo (keyinchalik yarim tayyor mahsulot va tayyor
mahsulot) ma’lum davrlarda ushlab qolinib u yoki bu ishlab chiqarish
yoki logistik jarayonlarga kirish uchun navbati bilan saqlab turiladi.
Umum tarzdagi ifodalanish quyidagilardan iborat: moddiy
vositalar zaxiralari – bu ishlab chiqarish va muomalaning har xil
bosqichlaridagi ishlab chiqarish
texnika sohasidagi mahsulotlar, xalq
iste’moli buyumlari va boshqa tovarlar bo’lib, shaxsiy yoki ishlab
chiqarish iste’moli bo’yicha jarayonlarga kirishi uchun turgan
navbatdagi mahsulotlardir.
Agar ishtirokchilar zanjirini boshlang’ich xomashyoni xalq
iste’moli buyumiga aylantirish ta’minlanib
va bu buyumlarning
siljishiga erishilsa, u holda jarayon yagona mexaniq konveyer singari
ishlab, kutish davri amalda nolga teng bo’lardi. Biroq haqiqiy hayotda
bunday bo’lmaydi.
49
Zaxiralarni barpo etish hamma vaqt xarajatlar bilan bog’liq.
Zaxiralarni barpo etish va ularni saqlab turish bilan bog’liq
bo’lgan asosiy xarajatlarni sanab o’taylik:
-to’xtatilgan moliya vositalari;
-maxsus uskunalar bilan jihozlangan binolarni saqlab turish uchun
xarajatlari;
-maxsus xodimlarning mehnatiga to’lanadigan ish haqi;
-doimiy ravishda isrofgarchilik, o’g’irlanish yuzasidan bo’ladigan
xavf-xatarlar.
Zaxiralarning mavjudligi bu xarajatlardir. Shu bilan birgalikda
zaxiralarning bo’lmasligi ham xarajatlar bo’lib, turli xilda
ifodalanadigan zararlardir. Zaxiralarning bo’lmasligi bilan bog’liq
bo’lgan asosiy zararlarga quyidagilarni kiritish mumkin:
-ishlab chiqarishning to’xtaganligi sababli bo’ladigan
zararlar;
-talab qilingan paytda tovarning omborda bo’lmasligi sababli
vujudga keladigan zararlar;
-kichik to’plamdagi tovarlarning ancha yuqori qiymatda sotib
olish yuzasidan vujudga kelgan zararlar.
Zaxiralarni sanab turish ma’lum
darajadagi xarajatlar bilan
bog’liq bo’lganligiga qaramasdan, tadbirkorlar ularni barpo etishga
majburdirlar, chunki zaxiralarning bo’lmasligi
foydaning ko’proq
qismini yo’qotishga olib keladi.
Yong'inni o ‘chirish jihozlari va vositalari

|
Yong'inni o ‘chirish jihozlari va vositalari Pdf ko'rish
|
bet | 238/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M11.6. Yong'inni o ‘chirish jihozlari va vositalari.................................................
207
11.7. Yong'inga qarshi tizim ....................................................................................
213
11.8. Yong‘in darakchilari va aloqa vositalari.....................................................
214
11.9. Portlash xavfi va uning xususiyatlari............................... ...........................
215
7.5. Fojiali hodisa (katastrofa) va uning oqibatlari..........................................
1 4 4
270
XII BOB. Tabiiy ofat, avariya va fojialarda tibbiy yordamni
tashkil etish
12.1. «Halokatlar tibbiyoti» xizmatining tashkil e tilish i..................................
219
12 .2 . «I lalokatlar tibbiyoti» xizmatining asosiy vazifalari...............................
221
12.3. Har xil turdagi favqulodda vaziyatlarda jarohati anganlarga
birinchi tibbiy yordam k o‘rsatishni tashkil e t is h ................................................
224
12.4. Birinchi tibbiy yordamning ahamiyati va uni bajarishning
umumiy qoidalari......................................................................................................
229
12.5. Qon ketishida ko'rsatiladigan birinchi tibbiy yordam.............................
230
12.6. Odam jarohatlanganida qo‘llaniladigan bog‘lamlar turlari va ularni
q o‘yish qoidalari............................................................. ..........................................
233
12.7. Bosh, k o ‘krak qafasi, qorin va qoLl jarohatlariga ko'rsatiladigan
birinchi tibbiy yord am .............................................................................................
|
| |
Ishlab chiqarishdamo'tadil ob-havo sharoitini yaratish.................................35

|
Ishlab chiqarishdamo'tadil ob-havo sharoitini yaratish.................................35 Pdf ko'rish
|
bet | 234/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M3.3. Ishlab chiqarishdamo'tadil ob-havo sharoitini yaratish.................................35
3.4. Ishlab chiqarish havosi tarkibidagi changlar, ularning
zararli ta’siri.....................................................................................................................38
3.5. Changlarning salbiy ta’sirlariga qarshi chora-tadbirlar............................ .....41
3.6. Ishlab chiqarishdagi zaharli moddalarr.ing inson organizmiga ta’siri va
ularga qarshi chora-tadbirlar.........................................................................................44
3.7. Ishlab chiqarish binolarini shamollatish.............................................................46
3.8. Tshiab chiqarish binolarini isitish.........................................................................48
IV BOB. Ishlab chiqarishda muqobil nuihitni ta’minlash
4.1. Mehnatni muhofaza qilishning huquqiy asoslari...................................... ..... 50
4.2. Mehnat muhofazasiga oid tadbirlami rejalashtirish........................................53
4.3. Mehnat rauhofazasini boshqarish tizim i........................................................ ....54
4.4. Ishlovchilarni mehnat xavfsizligiga o'qitish............................................... .....55
K irish............. ....................................................................................................... ...
3
268
4.5. Mehnat muhofazasiga oid qoida va m e'yorlam i buzganlik uchun
javobgarlik...............................................................................................................57
4.6. Mehnatni muhofaza qilishning davlat nazorat tashkilotlari....................... .....58
4.7. Mehnatni muhofaza qilishda nazorat о ‘tkazishning tashkil etilishi......... .....60
|
| |
Ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisa va kasb

|
Ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisa va kasb Pdf ko'rish
|
bet | 235/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M4.8. Ishlab chiqarish korxonalarida baxtsiz hodisa va kasb
kasalliklariningkelib chiqishi................................................................................... .....63
V BOB. Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi
5. 1. Fuqarolar muhofazasi haqida umumiy tushuncha.......................................... 66
5.2. Favqulodda vaziyatlar, unga sabab boTuvchi omillar
vaxususiyatlar.............................................................................................................. .... 69
5.3. Favqulodda vaziyatning ta v s ifi.................................................... -..................... 75
5.4. Fuqarolar muhofazasining vazifalari.............................................................. .....78
5.5. Fuqarolarning fuqaro muhofazasi sohasidagi huquq
vamajburiyatlari.......................................................................................................... .... 79
5.6. Iqtisodiyot tarmoqlarida fuqarolar muhofazasining tashkil e tilish i............ 82
VI BOB. Tabiiy ofatlar va ularning oqibatlari
6.1. Tabiiy ofatlar haqida ma’iu m o t....................................................................... .... 98
6.2. Yer silkinishi va uning oqibatlari......................................................................... 100
6.3.Yer silkinish kuchining xususiyatlari................................................................. 106
6.4..lmoratlarga, inshootlarga yer silkinishining ta’siri va xususiyatlari....... .... 108
6 .5.Yer silkinishi oqibatlarini tugatish chora-tadbirlari..................................... .... 110
6 .6..Suv toshqini va uning talafotlari......................................................................... ПЗ
6.7. Yer surilishi, uning sabablari va talafotlari................................................... .... 118
6 .8. Yersurilishlarining oldini olish usullari........................................................... .... 123
|
| |
w w w .ilo .o r g - M tojiyev, I. Nigmatov

|
M tojiyev, I. Nigmatov Pdf ko'rish
|
bet | 233/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mw w w .ilo .o r g .
267
MUNDARIJA
I BOB. Hayot faoliyati xavfsizligini ta’minlash asoslari
1.1. Hayot faoliyati xavfsizligi haqida tushuncha................................................ ...
8
1.2. Hayot faoliyati xavfsizligining asosiy tushunchalari va ularning mazm
uni......................................................................................................................................
12
1.3. Faoliyat xavfsizligini ta’minlash usulSari...................................................... ... 16
1.4. Faoliyat xavfsizligini ta’minlash vositalari................................................... ... 18
1.5. Hayot faoliyati xavfsizligi fanining tarkibiy qismlari va ulaming
tekshirish oby ektlari...................................................................................................... 19
II BOB. Ishlab chiqarish muhitida inson oinili
2 . 1 . Inson mehnat faoliyatiga ta’siretuvchi omillar................................................ 22
2.2. Inson mehnat faoliyatining turlari...................................................................... 24
2.3. Mehnatning fiziologik asoslari........................................................................ ... 27
2.4. Mehnat jarayonida inson ishlash qobiliyatining pasayishi va
z o ’riqishi...................................................................................................................... ....28
III BOB. Ishlab chiqarishda mehnat xavfsizligini ta’miniasb
psixologiyasi
3.1. Mehnat faoliyatiga ob-havo muhitining ta’siri ......................................... ....30
3.2. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigiycnik m e’yoriari.............................. ... 33
|
| |
Moddiy vositalar zaxiralarining turlari

53
iste’moliga mo’ljallangan zaxiralardir. Ishlab chiqarish zaxiralarini
barpo etishdan asosiy maqsad ishlab chiqarish jarayonlarining
uzluksiz ishlashini ta’minlashdan iborat.
Tovar zaxiralari-bular tayyorlovchi korxonalardagi tayyor
mahsulotlarning
zaxirasi,
shuningdek
tovarlarning
yetkazib
beruvchidan iste’molchigacha bo’lgan yo’llar davomidagi zaxiralar,
ya’ni ulgurji korxonalar, mayda ulgurji va chakana savdo omborlar,
tayyorlovchi tashkilotlar va yo’ldagi yetib kelmagan zaxiralar
hisoblanadi. Tovar zaxiralariga, masalan, tayyorlangan mahsulotlar
zaxirasining korxona omborida turgan mahsuloti ham kiradi.
Tovar zaxiralari o’z navbatlarida ishlab chiqarish vositalarining
zaxiralariga va iste’mol buyumlari tovarlarining zaxiralariga bo’linadi.
Masalan, metallurgiya kombinatining metallprokat mahsulotlarining
zaxiralari sotish xizmati omborida turgan zaxiralar ishlab chiqarish
vositalari zaxirasiga kiradi (metallprokat sotish uchun tayyorlangan,
biroq xaridor uni ishlab chiqarishga sarflaydi).
Iste’mol buyumlarining zaxiralari misoliga xalq iste’moli uchun
sarf qilinadigan tovarlarning ombordagi zaxiralarini kiritish mumkin.
Yuqorida bayon etilganidek, ishlab chiqarish va tovar zaxiralari joriy,
kafolat va mavsumiy zaxiralarga bo’linadi.
Joriy zaxiralar-bular ishlab chiqarish va tovar zaxiralarining
asosiy qismi hisoblanadi.
Zaxiralarning buvday qismi navbatdagi yetkazib berishlar
oralig’ida ishlab chiqarish va savdo jarayonlarining uzluksizligini
ta’minlaydi. Joriy zaxiralarning ko’rsatkichlari doimiy ravishda
o’zgarib turadi (zaxiralar ishlab chiqarish va savdo jarayonlarining
talablarini ta’minlagani holda - «oqib» chiqadi).
Sug’urtalash zaxiralari-ular tovar zaxiralari bilan ishlab chiqarish
va savdo jarayonlarini uzluksiz ravishda favqulodda holatlarda
ta’minlashni nazarda tutadi.
Haydovchining xalqaro transportda tashishda bo'lishi kerak

|
Haydovchining xalqaro transportda tashishda bo'lishi kerakBog'liq BuxduHaydovchining xalqaro transportda tashishda bo'lishi kerak
bo'lgan shaxsiy hujjatlar ro'yxati:
1.
Safar mamlakatlari uchun kirish va chiqish vizalari, rasmiy passport;
2.
Avtomobillarni boshqarish huquqi uchun xalqaro standart sertifikati,
yo'l harakati to'g'risidagi konventsiyaga muvofiq;
3.
Chet el valyutasini olib chiqish huquqi to'g'risidagi guvohnoma;
4.
Tibbiy sug'urta polisi;
5.
Kreditni to'ldirish kartasi (tavsiya etiladi).
Haydovchiga xalqaro transportni boshqarishda ega bo'lishi kerak
bo'lgan hujjatlar ro'yxati:
1.
To'lov varaqasi (M-1 shakli);
2.
Yo'l harakati to'g'risidagi konventsiyaga muvofiq transport
vositasini STSI-da ro'yxatdan o'tkazish to'g'risidagi guvohnoma;
3.
Atrof-muhit va texnik talablarga muvofiq xalqaro yuk tashish uchun
transport vositasining yaroqliligi sertifikatlari. TIR konventsiyasiga
muvofiq xalqaro yuklarni bojxona muhrlari ostida tashish uchun
transport vositasini tasdiqlash to'g'risidagi guvohnoma;
4.
Yo'l politsiyasida texnik ko'rikdan o'tish uchun chipta;
5.
Transport vositasi egasining fuqarolik javobgarligini sug'urtalash
hujjatlari;
6.
Chet el hududida avtotransportni boshqarish uchun ruxsatnoma
(ASMAP yoki joylashgan mamlakat tomonidan beriladi);
7.
Xalqaro tashish huquqini beruvchi litsenziya kartasi;
8.
Tez buziladigan yoki xavfli yuklarni tashish uchun ruxsatnoma
(ularni tashishda);
9.
Yaqin va O'rta Sharq mamlakatlariga avtotransport vositasining
vaqtincha olib kirilishi va keyinchalik eksport qilinishi kafolati.
Eksport qilinayotgan tovarlarning har bir partiyasi uchun bitta
yetkazib berish hujjati (jo'natma izohi) bo'yicha
sertifikat
beriladi.
|
| |
9.2. Radiatsiyaviy va kim yoviy ta’sirlarga qarshi omillar

|
9.2. Radiatsiyaviy va kim yoviy ta’sirlarga qarshi omillar Pdf ko'rish
|
bet | 237/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M159
9.2. Radiatsiyaviy va kim yoviy ta’sirlarga qarshi omillar.................................
161
9.3. Fuqarolarni him oya inshootlarida saq lash .................................................
164
9.4. Xavfli hududdan xavfsiz hududga evakuatsiya q ilis h .............................
168
9.5. Yakka tartibda saqlovchi vositalar yordamida fuqarolarni
muhofaza qilish...........................................................................................................
170
X BOB. Favqulodda holatlarda qutqaruv va birinchi tiklov
ishlarini tashkil etish
10.1. Tabiiy ofatlar, avariya va halokat oqibatlarini bartaraf etishda QBTlni
tashkil etish va o'tkazish...........................................................................................
178
10.2. Ishlab chiqarish avariyaJari va halokatlar oqibatlarini bartaraf etish...
185
10.3. Zararlangan materiallarga maxsus qayta ishlov b erish...........................
187
XI BOB. Yong'in xavfsizligi asoslari
11.1. Yong'in jarayoni, turlari, xususiyatlari va uning fazalari.......................
192
11.2. Qurilish ashyolari va sanoat inshootlarining yong'in xavfi bo‘yicha to
ifalari.............................................................................................................................
196
11.3. Yong'in xavfiga bardoshli inshootlar va qurilmalar, ulaming xususiy
atlari
199
11.4. Yong‘inyuz berganda odamlar evakuatsiyasi............................................
200
11.5. Yong‘inga qarshi to'siqlar..............................................................................
204
|
| |
I. 
Aqliy m ehnat shakli

o ‘z navbatida, inson organizm ining buzilishiga va haddan ziyod his-
hayajonga berilishiga olib keladi.
Gipokeneziya - ishlab chiqarishdagi noxush omillardan hisoblanadi.
Shuning uchun aqliy m ehnat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi kishilarda
yurak xastaligining kelib chiqish darajasi yuqori hisoblanadi.
A qliy m ehnat shaklining bir necha turlari mavjud: operator,
boshqaruvchi,
ijodiy mehnat, tibbiyot xodimlari mehnati, o ‘qituvchilar,
o‘quvchilar va talabalar mehnati. Bular bir-biridan o ‘zining m ehnat
jarayonidagi ishtiroki, his-hayajon darajalarining turli darajada bo ‘lishligi
bilan farq qiladi.
O perator islii - zamonaviy ishlab chiqarish asoslari sharoitida
jarayonni
boshqarish vazifasini, har bir operatsiya ishini nazorat qilish,
m ahsulotning liniyadagi harakatlanishini va uni xaridorlarga yetkazish
jarayonlarini o ‘z ichiga oladi.
Boshqaruv mehnati - korxona va tashkilot rahbarlarining mehnati
bo‘lib, u
katta hajmdagi m uam m olam i, m a’lumotlarni tahlil qilish, tezkor
qaror qabul qilish, shaxsiy javobgarlikni his etish, yuzaga keladigan salbiy
m uam m olam ing yechim ini o ‘z ichiga oladi.
Ijodiy mehnat - anchagina murakkab
m ehnat shakllaridan biri
bo‘lib, bunda xotira va e ’tibor kuchli bo‘lishi talab etiladi, bu asabiy
hayajonlanishning oshishiga olib keladi. Bu turdagi m ehnat faoliyatiga
pedagoglar, dastur tuzuvchilar,
dizaynerlar, arxitektorlar, ilmiy xodimlar,
yozuvchilar, bastakorlar, artistlar, rassomlar, konstruktorlar kiradi. Bunday
m ehnat turlari ju d a katta emotsional va asabiy zo ‘riqishlam i talab qiladi.
Bunday m ehnat faoliyatidagilarda qon bosimi, tana haroratining oshishi,
organizm ning kislorodga bo ‘igan tanqisligi oshishi kabi funksional
o ‘zgarishlar kuzatiladi.
Moddiy zaxiralarni barpo etishning zaruriyati

50
Har bir yangi talabdagi tovarni rasshotlashtirish va yetkazib
berish jarayonlari qator chiqimlar bilan bog’liqdir:
-ma’muriy xususiyatdagi chiqimlar tovar yetkazib beruvchilarni
topish bilan bog’liq bo’lib, ular bilan muzokaralar olib borish, safar
xarajatlari, shaxarlararo aloqa xarajatlar va h.k. tashkil qiladi;
-talablarni tranport orqali tapshsh xarajatlari;
Bu xarajatlarni kamaytirish uchun talablar miqdoriga pasaytiriladi,
hamda u talab qilinadigan hajmning ko’payish bilan bog’liq bo’lib,
binobarin, zaxiralar miqdorining ortishiga olib keladi.
Belgilangan yetkazib berish jadvalining buzilish ehtimoli (moddiy
vositalar oqimining kiritilish jadalligining kutilmagan hollardagi
kamayishi). Bunday hollarda zaxiralar shuning uchun zarurki, bunda
savdo jarayonlari to’xtatiladi, bunda savdo korxonaning foydasi
shakllanadigan tovarlar uchun o’ta muhimdir.
Ishlab chiqarishning uzluksiz davri bo’yicha jarayonlarda ish olib
boradigan ishlab chiqarishda ko’zda tutilmagan holatda to’xtab
qolishlar ancha xavflidir.
Buyumlar birligini ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan
xarajatlarini kamaytirishda buyumlarni ularga talablarning ortishiga
qarab kichik to’plamlar bilan chiqarish mumkin. U holda zaxiralar
unchalik ko’p bo’lmaydi, biroq doimiy ravishdagi ishlab
chiqarishning
qayta
moslashtirilish
buyumlarning
tannarxiga
vazminlik tug’diradi. Boshqacha usullardan biri-bu ko’p miqdordagi
tovar to’plamini chiqarib tayyor mahsulotni zaxirada saqlab turishdir.
Bunday hollarda ishlab chiqarishga buyumlarni qo’yish bilan bog’liq
bo’lgan xarajatlar, ko’p miqdordagi buyumlarning soniga taqsim
qilinadi, bunda zaxiralarning ko’payishiga qaramasdan uning
birligining tannarxi pasayishi mumkin.
Taqsimot tizimida zaxiralarning mavjudligi sotish jarayonlarini
bir tekis amalga oshirgan bilan ishlab chiqarishdagi vaziyatga
qaramaydi.
O’z navbatida, ishlab chiqarish zaxiralarining mavjudligi xom
ashyolarni yetkazib berishdagi notekisliklarga barham berib, ishlab
chiqarish jarayonlarini bir xilligini ta’minlaydi.
Ishlab chiqarish jarayonlarining asinxron tekislash

61
8.
ichki va tashqi iste'molchilarning buyurtmalariga muvofiq va
talabga muvofiq
mahsulot assortimentini iste'molchiga
aylantirish
;
9.
mahsulotlarni ishlab chiqarish va iste'mol qilish o'rtasidagi
vaqtincha,
miqdoriy
va
assortimentdagi
bo'shliqlarni
tenglashtirish uchun
mahsulotlarni omborga joylashtirish va
saqlash
. Ushbu funktsiya ishlab chiqarilgan mahsulot zaxiralari
asosida, shuningdek ayrim mahsulot turlarini mavsumiy iste'mol
qilish bilan bog'liq holda uzluksiz ishlab chiqarish va yetkazib
berishni amalga oshirishga imkon beradi;
10.
mahsulotlar zaxiralarining kerakli darajasini nazorat
qilish va ta'minlash.
Vaqtni muvofiqlashtirish
mahsulotga bo'lgan talabning paydo
bo'lishi va paydo bo'lish vaqti ishlab chiqarish vaqtiga to'g'ri kelmagan
hollarda amalga oshiriladi. Miqdorni tenglashtirish ommaviy ishlab
chiqarishni anglatadi. Resurslarning umumiy narxini pasaytirish
uchun hozirgi talabdan kelib chiqqan holda ko'proq mahsulotlar ishlab
chiqarilmoqda.
Agar
ishlab
chiqarish
joyi
mahsulot
iste'molchisining
joylashuviga mos kelmasa,
Lim jarayonida videodarslar yaratish texnologiyasi va ularning ahamiyati

Lim jarayonida videodarslar yaratish texnologiyasi va ularning ahamiyati
Download
266,95 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
02.06.2024
Hajmi
266,95 Kb.
#259441
Download
266,95 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Lim jarayonida videodarslar yaratish texnologiyasi va ularning ahamiyati
Download
266,95 Kb.
Matnni ko'rish
hududning iqlim sharoiti; - transport xarajatlarini pasaytirish. 
Zaxira logistikasi -

52
2.
Inflyatsiyani himoya qilish funktsiyasi
.
Naqd pulni bankka
qo'yib, kompaniya yaxshi daromad keltirishi mumkin. Bankka
qo'yilgan pulga qaraganda zaxiralarning qiymati tezroq o'sishi
mumkin. Binobarin, zaxiralar yaxshi sarmoyadir, ammo saqlash
xarajatlari va xavflarini hisobga olish kerak.
3.
Xarajatlarni boshqarish funktsiyasi.
Buyurtma
hajmining
o'zgarishi chegirmalar olish uchun buyurtmaning hajmini
o'zgartirishi bilan, aks holda zaxiralarni ko'paytirib,
biz boshqa
loyihalarga sarmoya kiritish imkoniyatini kamaytiramiz.
Zaxira tushunchasi tanqislik tushunchasi bilan uzviy bog'liqdir.
Kamchilikning quyidagi turlari ajratiladi:
▪
tabiiy (ma'lum turdagi resurslarning etishmasligi);
▪
texnologik (ular kerakli narsani qilmaganliklari sababli
shakllangan);
▪
sun'iy (sun'iy ravishda paydo bo'lgan).
Agar tanqislik ehtimoli mavjud bo'lsa, vaziyatdan qat'i nazar,
ishlab
chiqarishning zarur darajasini ushlab turishga imkon beradigan
zaxiralarni yaratish kerak.
Tovar-moddiy zaxiralar quyidagicha tasniflanadi

54
ishlab chiqarish va inventarizatsiyaning katta qismini tashkil etadi.
Ularning qiymati buyurtmaning keyingi partiyasini olish paytida eng
yuqori va uni tugatish paytida minimal bo'ladi.
Shuningdek, zaxiralarning quyidagi turlarini ajratib ko'rsatish mumkin:
Tayyor zaxiralar
- ishlab chiqarish va inventarizatsiya bo'yicha
ajratilgan zaxiralar.
Kafolatlangan zaxiralar
- ishlab chiqarish (savdo)ga
uzluksiz
yetkazib berilishini ta'minlash uchun mo'ljallangan doimiy o'lchov
zaxiralari, masalan, yetkazib berishning rejalashtirilganidan chastota
yoki miqdorning o'zgarishi, iste'molning o'zgarishi, talabning
o'zgarishi, yetkazib berishda kechikishlar
va boshqalar korxona
mavjud bo'lgan normal sharoitda daxlsizdir.
Mavsum zaxiralar -
ishlab chiqarishning mavsumiy tabiati,
moddiy
ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish, transportda shakllangan
zaxiralar.
Tashish zaxiralari
- bitta bazaning oxiri va hisobot davri boshidagi
moddiy zaxiralar.
Eng kerakli zaxira
- ko'rib chiqilayotgan inventarizatsiyani
boshqarish tizimidagi eng katta iqtisodiy maqsadga muvofiq zaxiralar.
Keyingi buyurtma to'plami yetkazib berilishi
yoki keyingi buyurtma
berilishi kerak bo'lgan zaxira qiymati zaxiraning eng yuqori darajasi
deb ataladi. Zaxira me'yori mahsulot ishlab chiqarish (sotish) ni
uzluksiz yetkazib berishni ta'minlash uchun ishlab chiqarish (savdo)
korxonasida bo'lishi kerak bo'lgan ishchi kuchining minimal
miqdoridir.
Har bir zaxira turini o'lchash mumkin
:
a) turini (birlik, m2)
darajasini aniqlash uchun
muayyan turdagi mahsulotning zaxiralari bilan ta'minlash;
b) qiymat nuqtai nazaridan, qancha manbalar va qancha mablag'lar
borligini bilishingiz kerak. Aksiyalarning umumiy qiymati va
mahsulotni sotish, xarajatlar va boshqa ko'rsatkichlar bilan taqqoslash
uchun qanday narx kerak.
c) xavfsizlik kunlarida (kerakli miqdordagi zaxiralar kunlik o'rtacha
qiymatga bo'linadi).
omillaridan: yuqori harorat, radioaktiv, portlovchi va kuchli zaharli moddalardan

|
omillaridan: yuqori harorat, radioaktiv, portlovchi va kuchli zaharli moddalardan Pdf ko'rish
|
bet | 231/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Momillaridan: yuqori harorat, radioaktiv, portlovchi va kuchli zaharli moddalardan,
264
inshootlar buzilganda ularning qismlaridan hamda qirg‘in qurollar ta ’sirlaridan
saqlashga m o ‘ljallangan m uhandisiik inshootlari majmuyi.
R a d ia tsiy a v iy ava riy a - uskuna n o so zlig i, xod im lam in g xatti-harakatlari
(harakatsizligi), tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlar tufayli kelib
chiqqan, fuqarolam ing belgilangan m e ’yordan k o ‘proq nurlanish olish iga yok i
atrof m uhitning radioaktiv ifloslanishiga olib kelishi m um kin b o ig a n , yoxu d olib
kelgan ionlashtiruvchi nurlanish m anbayi ustidan boshqaruvning izdan chiqishi.
R a d ia tsiy a v iy x a v fsiz lik — fuqarolar va atrof m uhitning ionlashtiruvchi
nurlanishning zararli ta ’siridan m uhofazalanganlik holati.
F a v q u lo d d a v a z iy a t o q ib a tla ri - favqulodda vaziyat turiga, tusiga va
tarqalish m iq yosiga b o g iiq holda odam lam ing kasallanishi, o ‘lim i, inshoot,
bino va qurilmalarning buzilishi, radioaktiv ifloslanishlar, kim yoviy va bakterial
zaharlanishlar, ek ologik vaziyatning keskinlashishi, y o n g ‘in, portlashlar va
insonlam ing ruhiy jarohatlanishi.
S h ik a stla n ish o ‘c h o g ‘i - yuzaga kelgan favqulodda vaziyatning zararli va
xavfli om illari ta ’siri ostida joylashgan aholi, hayvonlar, bino v a inshootlar,
m oddiy resurslam ing barchasi.
Yer su r ilish i - t o g ‘ jinslari qatlamlarming qiya sath b o'ylab o ‘z o g ‘ir!igi,
gidrodinam ik, gidrostatik va seysm ik kuchlar ta ’sirida pastlik tom on surilishi.
R e a n im a tsiy a (jo n la n tirish ) - organizm ning m uhim hayotiy funksiyalarini
tiklash.
Y u ra k -o 'p k a rea n im a tsiy a si - insonni klinik o i i m holatidan qayta jonlantirish
|
| |
Kuchli shamol, qurg'oqchilik va uning oqibatlari.......................................... 124

|
Kuchli shamol, qurg'oqchilik va uning oqibatlari.......................................... 124 Pdf ko'rish
|
bet | 236/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M6.9. Kuchli shamol, qurg'oqchilik va uning oqibatlari.......................................... 124
6.10. Qor ko'chkisiofatm ing sabablari va oqibatlari.......................................... .... 126
6.11. Sel, uning xususiyatlari va talafotlari............................................................... 127
VII BOB. Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlar va ularning
oqibatlari..
7.1. Gidrotexnik inshootlardagi avariyalar............................................................... 132
7.2. Gidrotexnik inshootlardagi avariyalarda fuqarolarning
xatti-harakati............................................................................................................... .... 135
7.3. Ishlab chiqarishjarayonlaridagi avariyalar................................................ ..... 135
7.4. Tez ta’sir etuvchi zaharii moddalar bilan Shikastianganda aholining
xatti-harakatlari.............................................................................................................. 142
269
VIII BOB. Terrorizm va aholi muhofazasi
8 .1. Terrorizm haqida tushuncha............................................................................
147
8.2. Tenorizmning iqtisodiyot va aholi uchun xavfli
xususiyatlari.......................................................................................................... ......
149
8.3. Xalqaro terrorizm va uning salbiy illatlari.....................................................
153
8.4. Xalqaro terrorizmga qarshi kurash..................................................................
154
IX BOB. Fuqarolarni muhofaza qilisbning asoslari va xususiyatlari
9.1. Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida ogohlantirish..............................
|
| |
uchun nafas oldirish va yurakni bilvosita uqalash tadbirlari majm uyi

16. Узбекистан Республикаси К,онуни: «Адоли ва худудларни
табиий ва техноген хусусиятли фавкулодда вазиятлардан мухофаза
килиш тугрисида». 20.08.1999 й.
17.
0 ‘zbekiston
Respublikasi
Qonuni:
«Fuqaro
muhofazasi
to‘g ‘risida». 20.05.2000.
18. 0 ‘zbekiston Respublikasi Qonuni: «Radiatsiyaviy xavfsizlik
to‘g ‘risida». 31.08.2000.
19. Узбекистон Республикаси К,онуни: «Терроризмга карши кураш
тугрисида». 15.12.2000.
20. Узбекистон Республикаси Конуни: «К^уткарув хизмати ва
куткарувчи маком и тугрисида». 23.09.2008.
21. Узбекистон Республикаси Конуни: «Ёнгин хавфсизлиги
тугрисида». 2009.30.09.
22. Узбекистон Республикаси «Мехнат Кодекси». Узбекистон Ре-
спубликасининг конун хужжатлари туплами. - Т.: 2005. 37-38-сонлар.
23. 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni: « 0 ‘zbekiston
Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligini tashkil etish to‘g ‘risida».
4.03.1996.
24.
0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori:
« 0 ‘zbekiston Respublikasi favqulodda vaziytlarda ulaming oldini olish va
harakat qilish davlat tizimini takoraillashtirish to ‘g‘risida». 2011, № 242.
25.
0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori:
« 0 ‘zbekiston Respublikasi aholini favqulodda vaziytlardan muhofaza qil-
ishga tayyorlash tartibi to‘g‘risida». 7.10.1998. № 427.
26.
0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori:
«Texnogen-tabiiy va ekologik tusdagi favqulodda vaziytlaming tasnifi
to ‘g‘risida». 27.10.1998, № 455.
27. Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил
19 июндаги 208-сон карори: «Ахолини зилзилалар окибатида юзага
келадиган фавкулодда вазиятларда (табиий ва техноген тусдаги)
харакат килишга тайёрлаш комплекс дастури».
28. КМК 2.01.02-85. «Ёнгин хавфсизлиги меъёрлари».
29. ОНТП 24-86. Определение категорий помещений и зданий по
взрыво - и пожарной опасности.
30. Интернет сайт