Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 21

uz
n
qis
L
L
ε =
⋅
(84)
bu yerda: L
uz
namunaning mutlaq uzayishi, mm; L
qis
uzish
mashinasining qisqichlari orasidagi masofa, mm.
Namunalarni uzish uchun malum miqdorda sarflangan energiya
ularning uzilishdagi bajarilgan ishining haqiqiy miqdoridir. Uzish ishini
aniqlash uchun uzish kuchi va uzayish aniqlangan paytda uzish
mashinasining diagramma yozuvchi moslamasi yordamida namunaning
chozilish diagrammasi yozib olinadi (49-rasm).
Amalda uzish ishi P (J) quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
p
uz
P
P
L
η
=
⋅
⋅
(85)
bu yerda: P
p
gazlamaning uzish kuchi, N; L
uz
gazlamaning
chozilishdagi uzayishi, sm;
η diagrammaning tolalik koeffitsienti.
ÎÂÑ
ÎÀÂÑ
haq
S
S
S
S
η =
=
(86)
bu yerda: S
haq
diagrammadagi
haqiqiy bajarilgan uzish ishini ifodalovchi
yuza; S diagrammadagi shartli
bajarilgan uzish ishini ifodalovchi yuza.
Gazlamalar uchun η = 0,25 ÷ 0,75;
trikotaj gazlamalar uchun η = 0,15 ÷ 0,4;
yelimlash usuli bilan olingan notoqima
gazlamalar uchun η = 0,5 ÷ 0,8.
Turli tuzilishdagi gazlamalarning
mexanik xususiyatlarini taqqoslash uchun
nisbiy uzish kuchi va uzilishda bajarilgan
ishning solishtirma miqdori kabi korsat-
kichlar qollaniladi.
Nisbiy uzish kuchi P
n
(mN) gazla-malarni hosil qiluvchi tarkibiy
qismiga (trikotaj gazlamalarining bitta halqa qatoriga yoki ustuniga)
keladigan uzish kuchi miqdorini korsatadi:
3
10
n
Ê Ð
Ð
Z
⋅ ⋅
=
(87)
bu yerda: P namunaning uzish kuchi, N; Z namunaning zichligi;
K = 1 trikotaj gazlamalar uchun.
Uzilishda bajarilgan ishning solishtirma miqdori gazlamalarning vazni
yoki hajmi birligiga togri keladigan uzilishda bajarilgan ishning miqdorini
korsatadi:
49-rasm. Namunaning
chozilish diagrammasi.
A
B
lp
Pp
0
C
107
m
R
r
m
=
(J/g) yoki
v
R
r
V
=
(J/sm
3
)
(88)
bu yerda: R namunani uzilishdagi bajarilgan ishi, J; m namunani
uzganda ishlangan qismining massasi, g; V namunaning hajmi, sm
3
.
Gazlamalarga tasir etadigan kuchlar uncha katta bolmaydi. Bunday
kuch tasirida paydo bolgan toliq uzayish qayishqoq, elastik va plastik
qismlardan iborat boladi:
L
m
= L
q
+ L
e
+ L
p
(89)
Chozilganda paydo bolgan toliq uzayish va uning qismlari bir davrli
mexanik xususiyatlarga kiradi.
Toliq uzayishning barcha qismlari gazlamaga kuch tasir qilishi bilan
bir paytda paydo boladi va rivojlanadi.
Qayishqoq qismi katta tezlik bilan hosil boladi va gazlama tolalarining
ilashuvchanligiga bogliq tashqi boglanishlarni arzimas miqdorda ozgartiradi.
Elastik qismi muayyan muddat davomida hosil boladi va uning tasirida
gazlamaning tuzilishdagi boglanishlari ozgarib yangi korinishdagi
boglanishlar kelib chiqadi.
Plastik qismi gazlamadagi tashqi va ichki boglanishlarida qaytadan paydo
bolmaydigan ozgarishlar bilan bogliq boladi va gazlamalarni hosil qiluvchi
tarkibiy qismlarini boshqa tuzilishga keltiradi.
Gazlamalarni kuch tasiridan boshatgandan keyin ularda dastlabki
holatiga relaksatsiya deyiladigan qaytish jarayoni yuz beradi. Qayishqoq uzayish
kuch olinishi bilan birga, elastik uzayish kuch olingandan song asta-sekin
yoqoladi, plastik uzayish esa saqlanib qoladi. Gazlamalarning qayishqoq,
elastik va plastik uzayishlari nisbati tola tarkibiga bogliq boladi va ularning
gijimlanmasligiga hamda kiyimning rasmini saqlay olishiga tasir etadi.
Chozilishdagi toliq uzayishni va uning qismlarini aniqlash uchun
turli tuzilishdagi relaksometr nomli uskunalar qollaniladi. Sinov ishlarida
namuna tanlash va sinash sharoitlari quyidagicha boladi:
1. Namuna olchamlari: gazlamalar uchun 25x200 mm; trikotaj va
notoqima gazlamalar uchun: 50x100 mm.
2. Namunalar soni 10.
3. Yuklanish muddati: gazlamalar uchun 60 min; trikotaj uchun
180 min; notoqima gazlamalar uchun 20 min.
4. Dam olish muddati: gazlamalar uchun 120 min; trikotaj uchun
240 min; notoqima gazlamalar uchun 20 min.
5. Tasir qiluvchi kuch kattaligi (uzish kuchiga nisbatan): gazlamalar
uchun 25 %; trikotaj uchun 5 %; notoqima gazlamalar uchun 10 %.
Toqimachilik gazlamalarini ishlab chiqarishda va ayniqsa, tayyor
mahsulotlaridan foydalanishda ularga miqdori kichik bolgan, lekin qayta-
qayta takrorlanuvchi kuchlar tasir etadi. Natijada, gazlamalar kop
davrli har xil deformatsiyalarga uchraydi. Bu esa gazlamalarning
108
tuzilishini ozgartiradi va ularning xususiyatlarini yomonlashtiradi.
Takrorlangan deformatsiyalar natijasida gazlamalarning tuzilishi va
xususiyatlarining asta-sekin ozgarish jarayoni charchash deb ataladi.
Charchash natijasida gazlamalarda charchaganlik, yani ularning
xususiyatlarining yomonlashishi yuz beradi. Gazlamalarning massasi
esa deyarli ozgarmaydi.
Qayta takrorlanuvchi deformatsiyadagi gazlamalar tuzilishining
ozgarishlari uch bosqichda otadi. Birinchi bosqichda bir qancha davriy
chozilishdan keyin gazlamalarning tuzilishi yaxshilanadi, iðlar
jiðslashadi, mustahkamligi oshadi. Ikkinchi bosqichda gazlamalarning
tuzilishi yaxshilanishi tufayli u uzoq muddatda takrorlanuvchi
deformatsiyalarga bardosh beradi. Uchinchi bosqichda esa gazlamada qoldiq
deformatsiyalar yigilishi natijasida uning tuzilishi yomonlashadi va qisqa
vaqt ichida gazlama yemiriladi.
Gazlamalarning takror chozilishi paytida quyidagi kop davrli mexanik
xususiyatlar aniqlanadi:
1. Gazlamalarning chidamliligi n gazlamalarda takrorlangan
deformatsiyalar boshlangandan ular yemirilgungacha davrlar soni bilan
olchanadi.
2. Gazlamalarning kop vaqtga chidamliligi
τ gazlamaning kop
davrli deformatsiyalar boshlanganidan ular yemirilgungacha vaqt bilan
olchanadi.
3. Qoldiq davrli deformatsiya
ε
qd
malum miqdordagi takrorlangan
davrlarda yigilgan deformatsiya. U barcha davrdagi plastik deformatsiyalar
va qaytib ulgurmagan elastik deformatsiyalardan iborat.
Gazlamalarning kop davrli mexanik xususiyatlari turli xil pulsator
asbobida aniqlanadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Tikuvchilik materiallarining yarim davrli deformatsiyasida olinadigan
korsatkichlarga nimalar kiradi?
2. Tikuvchilik materiallarining bir davrli deformatsiyasida olinadigan
korsatkichlar nimalardan iborat?
3. Tikuvchilik materiallarining kop davrli deformatsiyasida olinadigan
korsatkichlarni aytib bering.
4. Uzilishda uzayish formulasini keltiring.
5. Uzilishdagi bajariladigan ish formulasini yozing.
6. Chozilish diagrammasida toliqlik diagramma koeffitsienti qanday
aniqlanadi?
Eslab qoling!
Mustahkamlik, uzilish-uzayishi, uzilishdagi ish, qayishqoq, elastik, plastik,
qoldiq davrli deformatsiya, chidamlilik, toliq uzayish, bir davrli, yarim
davrli, kop davrli deformatsiya.
109
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining egilish deformatsiyasiga
bogliq xususiyatlari
Tikuvchilik gazlamalari uchun ahamiyatliligi boyicha egilish defor-
matsiyasi chozilish deformatsiyasidan keyingi orinda turadi.
Gazlamalarga tasir etuvchi kuchning miqdori katta bolmasa-da, oz
vazni tasirida ham osongina egiladi. Egilish deformatsiyasiga bogliq
xususiyatlar gazlamalarning bikrligi, burmadorligi va gijimlanmasligidan
iborat.
Toqimachilik gazlamalarning egili-
shidagi bikrligi deb ularning egilganda oz
shaklini ozgartirishiga qarshilik korsa-
tish xususiyatiga aytiladi. Gazlamalar-
ning bikrligi ularni hosil qiluvchi tolalar
va iðlar tuzilishiga va xususiyatlariga,
pardozlash turiga, iðlarning zichligi va
orilishiga bogliq. Oz navbatida gazla-
malarning bikrligi bichish jarayoniga
tasir etadi. Bikrlikni aniqlaydigan us-
kunalar 2 guruhga bolinadi:
1. Gazlamalarni taqsimlangan kuch
tasirida egadigan uskunalar.
2. Gazlamalarni bir joyga yigilgan
kuch tasirida egadigan uskunalar.
Birinchi guruhga PT-2 markali
uskuna kiradi (50-rasm).
Kondalang holatdagi plastinka
ustiga namuna yuk yordamida mahkam-
lab qoyilgach plastinkalar soatli mexanizm yordamida pastga qarab ohista
tushadi. Plastinkalar boylama holatga kelganda namuna malum miqdorda
egiladi. Egilishning miqdori uskunaning korsatkichidan yozib olinadi.
Toqimachilik gazlamasining shartli bikrligi B
sh
(mkN·sm
2
) quyidagi
formula yordamida hisoblanadi.
42046
|