Khan Academy - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 59/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020Khan Academy da esa geymifikatsiya saytning ishlash mantiqiga chuqur joylashtirib qo’yilgan. Bu akademiyada misollarni yechganlik uchun beydjiklardan tashqari, har bir mavzu uchun o’quvchining bilim darajasi ko’rsatiladi va buning asosida sinfning umumiy reytingi chiqariladi. Bu esa o’quvchilar orasida o’zaro sog’lom raqobatning vujudga kelishini kuchaytiradi.
Interaktiv o’quv qo’llanmalari
Agarda iPad lar uchun bag’ishlangan Wired jurnali ko’rib chiqilsa, hozirgi davrdagi oddiy o’quv qo’llanmalarning naqadar qoloq darajadaligini va shiddat bilan rivojlanayotgan hayotdan ancha orqada qolganligini anglab yetish mumkin. Zamonaviy raqamli ko’rinishga keltirilgan jurnallarning sahifalari juda qiziqarli, mul’timediaviy ko’rinishda va kishini o’ziga jalb qila oladigan holatga kelgan: ulardagi rangdor tasvirlarning o’lchamlarini osongina kattalashtirish mumkin, kerakli joylarda mavzuga mos bo’lgan musiqa ovozi keladi, turli hildagi videopoliklar namoyish etiladi, interaktiv infografika esa barmoqlarning tegishga binoan darhol tegishli javoblar beradi. Bularni ko’rgandan so’ng, albatta quyidagi savol paydo bo’ladi: Xo’sh, nega ta’lim muasasalarida o’qitiladigan fanlar bo’yicha ham xuddi shunday qiziqarli interaktiv elektron kitob va ma’ruza matnlari yaratish mumkin emas! Ammo ko’pchilik eski va qotib qolgan dunyoqarashli pedagoglar qog’oz ko’rinishidagi an’anaviy kitob va qo’llanmalar yaratishning afzal tomonlarini siz va bizga o’nlab soat tushuntirishga urinishlari mumkin (buni ta’lim tizimidagi o’ziga hos stagnatsiya jarayoni deb atash ham mumkin – eskilik yangilikka osonlikcha joy bo’shatib bermaydida!). Chunki ular birinchidan, bunday raqamli elektron kitoblarning afzalliklarini tushunishga ma’nan tayyor bo’lmasalar, ikkinchidan, bunday raqamli dunyo kitoblarini yaratishga va undan foydalanishga qodir emaslar. Uchinchidan esa ilgarigi zamon tushunchalari va hozirgi zamon tushunchalari orasidagi katta farq 20-asr odamlari bilan 21-asr odamlari orasida o’ziga hos katta bo’shliq hosil qilgan. Shuning uchun ham hozirgi davrda yoshlar va kattalarning bilim olish va malaka oshirish
jarayonlari turli ko’rinishlarda amalga oshib, turli xildagi samara berayapti. Xuddi shuning uchun ham raqamli elektron kitoblar yaratish jarayoni mavjud kitob va qo’llanmalarni asta-sekinlik bilan raqamli formatga o’tkazish bilangina chegaralanib qolayapti – bu ishlarning samarasi esa juda ham past bo’lishini oldindan aytib berish katta qiyinchilik tug’dirmaydi. Ammo bu holat vaqtinchalik bo’lib, tez orada o’zgarishiga umid qilish mumkin, chunki respublika o’quv muassasalarida interfaol ta’lim usullarining tezkorlik bilan tadbiq qilinishi raqamli innovatsion ta’lim usullarini amalga oshiradigan elektron adabiyotlar va saytlar yaratishni taqozo qiladi va buni kimdir albatta amalga oshiradi. Shuni ham aytish kerakki, faqatgina maktab o’quv qo’llanmalarini raqamli innovatsion usullar vositasida tayyorlash va ularni sotishdan tushadigan mablag’ juda katta miqdorni tashkil qiladi. Agar bunga litsey, kollej, institutlar, universitetlar va akademiyalarda foydalaniladigan raqamli elektrono’quv qo’llanmalarni qo’shsak, juda katta pul miqdoriga ega bo’lamiz. Bunday katta va doimiy manba’li mablag’ ishlab olish imkoniyati ko’pchilik tadbirkorlar va venchur biznes namoyondalarini jalb qila olishini aniq fakt deyishimiz mumkin. Agarda bu yumush yuqorida tavsif etilgan o’quv muassasalari xodimlari tomonidan o’sha ta’lim dargohlarida ishlaydigan dasturchilar bilan hamkorlikda amalga oshirilishi tashkillantirilsa, bunday tadbirkorlik faoliyati ta’lim muassasalariga ko’plab pul mablag’lari kelishiga sabab bo’lar edi va ular o’z ichki imkoniyatlari hisobiga tezda rivojlanib ketgan bo’lar edilar. Ushbu tadbirkorlik faoliyati ta’lim dargohlarida doimiy ravishda ishlaydigan professor-o’qituvchilarning moliyaviy ahvolini sezilarli ravishda yaxshilashga ham olib kelar edi, albatta. Keyingi paytlarda bunday imkoniyat bilan jahon miqyosidagi eng katta kompaniyalardan Apple va Amazonlar ham jiddiy ravishda qiziqib, o’z kuch va imkoniyatlarini bunga yo’naltirmoqdalar. Misol sifatida o’quv adabiyotlarini ijaraga berish bilan shug’ullanadigan Cheggkompaniyasini keltirishimiz mumkin. Ularning hisoblashlaricha, Amerika Qo’shma Shtatlari kollejlaridagi o’rtacha statistik talaba bir yilda kitob va o’quv qo’llanmalar sotib olish uchun 1000 dollargacha mablag’ sarf qilar ekan. Cheggkompaniyasitalabalargakitoblarniyarimnarxigabirsemestrgafoydalanishgaber
ibvakeyinqaytibolib, busarf-
xarajatniikkimartagakamaytirishimkoniyatiniyaratganlar. Buishko’pchiliktalabalaruchunma’qulkelganitufayli,kompaniyabiznesijudayaxshiri vojlanganva 2012 yilningo’zidakompaniyasalkam 150 milliondollarishlabolgan. Ammokompaniyao’zishiniyanadarivojlantirishuchunhamdaqog’ozkitoblardavrialla qachono’tibketganinitushunganholdaraqamliinteraktivelektrono’quvqo’llanmalarya ratishnihamyo’lgaqo’ygan. 2012/2013 o’quvyilidanboshlab, Cheggkompaniyasiraqamliinteraktivelektrono’quvqo’llanmavaqo’llanmalarnihams otishnivaijaragaberishniamalgaoshirishniboshlagan.
YanabirmisolsifatidaApplekompaniyasiningsobiqxodimiMet’yuMaklinsontomonid an 2009 yildaasossolinganInkling Systemsdebnomlangankompaniyanihamkeltirishmumkin.
Bukompaniyanashriyotchilaruchunplanshetkomp’yuterlardavainternetdafoydalanis hgamo’ljallanganraqamliinteraktivo’quvqo’llanmalaryaratishgayordamberadiganm ahsusdastur-platformaishlabchiqqan. Inkling Systemso’zilmiy- tijoriyishlariniyanadarivojlantirishuchunturlivenchurfondlardan, shujumladan, Sequoia Capitaldan 17 milliondollarmablag’ jalbqilaolgan.
Video o’yinlar orqali ta’lim olish usuli
Uzoq davrlar mobaynida ta’lim jarayoniga video o’yinlarni jalb qilish masalasiga unchalik katta e’tibor berilmagan edi. Ko’pchilik pedagoglar video o’yinlarni bekorchi vaqt o’tkazish deb hisoblaganlar, boshqalari esa uni yosh avlodning “ma’naviy buzilish” yoki ularni to’g’ri yo’ldan ozdirish vositasi sifatida tushunadilar. Xozirgi davrda esa bunday ehtirosli yondoshuvlarni uzoqni ko’ra bilmaslik bo’lganligini qayd etish mumkin. Turli darajadagi va sohalardagi ta’limga oid mutaxassis-ekspertlarning holisona fikrlariga ko’ra, video o’yinlari, boshqa turdagi media vositalarga qaraganda real dunyodagi bilimlarni va tajrivalarni virtual dunyoga kirgan holda yaxshiroq o’zlashtirish imkonini yaratar ekanlar. Avstraliyadagi Foresign Institute ning ilmiy izlanishlariga ko’ra, video o’yinlarining Civilisation III deb nomlangan strategiyasi modeli tarixiy jarayonlarning rivojlanish mantiqi haqida juda yaxshi taa’surot hosil qiladi va
buning natijasida nega ba’zi bir tsivilizatsiyalar yer yuzidan izsiz yo’qolib ketishi va ba’zilarining esa tez sur’atlar bilan rivojlanib ketishi sabablarini tushuntirib beradi. Shunday qilib, agarda o’quvchi oddiy tarix kitoblaridan o’tmishning muhim voqea-hodisalari haqida qandaydir ma’lumotlar olsa, katta miqyosdagi va yaxshi o’ylab tashkil qilingan o’yin simulyatorlari undan ko’ra ko’proq va muhimroq ma’lumotlarni bilish hamda o’zlashtirish imkoniyatini yaratadi. Ya’ni, insoniyat jamiyatining rivojlanishi aniq qonuniyatlarga bo’ysunishini va xuddi shu tufayli qandaydir yo’nalishlarda rivojlanishini anglashga imkon beradi. Masalan, Serious Games deb nomlangan jiddiy komp’yuter o’yinlari tarafdorlari bunday o’yinlarning tashqi ko’rinishiga kamroq ahamiyat berib, uning o’yin mexanikasiga asos solingan abstract printsiplarga ko’proq e’tibor berish kerakligini uqtiradilar. Nimalargadir o’rgatuvchi va nimalardir bo’yicha malaka oshirishga imkon beruvchi komp’yuter o’yinlarining ko’zga yaqqol tashlanib turgan afzalliklariga qaramasdan, zamonaviy ta’lim tizimida video o’yinlar vositasida o’qitish usulidan juda kam miqyosda foydalaniladi. Buning sababi, nafaqat jamiyatning komp’yuter o’yinlariga nisbatan salbiy munosabati, ko’pchilik katta mavqega ega va keksa yoshdagi pedagog-olimlarning kom’yuter o’yinlari kontseptsiyasini juda yuzaki tushunishi (yoki komp’yuter savodxonligi past darajada ekanligi tufayli umuman tushunmasligi), balki murakkab, mantiqli, chiroyli, qiziqarli va aynan kerakli bo’lgan komp’yuter o’yinlarini yaratish uchun juda katta mablag’lar kerakli bo’laganligidir. Bu to’siqni muvaffaqiyatli yengib o’tish uchun ishonch, bilim, intilish, moliyaviy va tashkiliy baza hamda siyosiy chora-tadbirlar kerak boladi. Misol sifatida, zamonaviy komp’yuter o’yinlarining asosiy nazariyotchilaridan biri bo’lgan Yan Bogost tomonidan ishlab chiqilgan tijoriy yo’nalishdagi Persuasive Gamesvideo o’yinini keltirishimiz mumkin. Bunday komp’yuter o’yinlari biznes, ommaviy axborot vositalari va nodavlat tashkilotlari buyurtmalari bo’yicha yaratilgan. Yan Bogost ning o’zi mahsus o’yinlar va hayotga mos bolgan o’yin qoidalari yordamida real dunyoning qonun-qoidalari, muammolarini o’rganish mumkinligiga va ularning mumkin bo’lgan yechimlari tushuntirila olinishiga astoydil ishonadi. U bunga misol sifatida aeroportlarda bagajlarni ko’rib chiqish
qoidalarining tez-tez o’zgarib turishi anchagina salbiy holatlarga olib kelishi mumkinligini bojxona simulyatori deb nomlangan video o’yin yordamida tahlil qilib, tushuntirib berishga muvaffaq bo’lgan.
Endi yangi raqamli texnologiyalarga asoslangan ta’lim tizimi yaqin kelajakda maktablarni qanday darajada o’zgartirib yuborishi mumkinligini ko’rib chiqamiz. Kelajakda biror bir inson planshet sotib olib va unda sun’iy intellektli dasturini joylashtirib olgandan so’ng, o’zining o’qituvchisi bilan muloqot qilmasdan ham bilim olishi mumkin bo’ladi. 10-15 yiillardan so’ng, sun’iy intellect vositasida oliy ta’lim olish xuddi yozish va o’qishga o’xshab oddiy xol bo’lib qoladi. 2017 yilning noyabrida Mikrosoft kompaniyasi xitoy tilini o’rganish uchun mo’ljallangan mahsus dastur ishlab chiqdi. Unda o’quvchi chatda o’qituvchi-botning qisqacha so’zlardan iborat (audio va matnli ko’rinishdagi) ma’lumotlariga javob bergan xolda ta’lim oladi. Ammo Mikrosoftning ushbu raqamli o’qituvchisi navbatdagi oddiy chat-bot emas, balki undagi sun’iy intellect algoritmi foydalanuvchining javoblarini tahlil qilgan xolda uni o’qitish uchun kerakli bo’lgan imkoniyatlarni tanlaydi va shuning asosida ta’lim jarayonini amalga oshiradi. Real hamsuhbatni imitatsiya qilish uchun raqamli o’qituvchiga dastur interfeysi ham yordam beradi. U Osiyoda ommabop bo’lgan WeChat messenjeriga o’xshab ketadi. Shunday qilib, raqamli texnologiyalarning rivojlanishi ta’limni asta-sekinlik bilan o’zgartirib, bilim olish jarayonini soddalashtiradi. AQSH da turli xildagi servislar maktab o’quvchilariga uy vazivalarini tezroq bajarish imkonini yaratadilar. Bu tendentsiyalar tufayli oddiy o’quv qo’llanmalar, o’quv qo’llanmalar va referatlarning aktualligi sekin-asta yo’qolib bormoqda. Chunki har bir o’quvchi kerakli ma’lumotlarni topish uchun googldan, vikipediyadan yoki elektron kutubxonalardan foydalanish imkoniyatiga ega. Hozirgi paytda raqamli elektron ko’rinishdagi informatsiya yetarli bo’libgina qolmay, balki keragidan ham ko’proqdir. Faqatgina talaba va o’quvchilar kerakli ma’lumotlarni qaerlardan olish mumkinligini bilsalar bas. Talabalaga ta’lim beruvchi o’qituvchilar, repetitorlar va masofaviy ta’lim pedagoglari yoshlarga bilim berish uchun elektron yordamchilardan keng miqyosda foydalanmoqdalar.
Masalan, Djordjiya universiteti o’qituvchisi Ashok Goel alohida o’quv kanalida talaba chat-boti uchun raqamli yordamchini ishga tushurgan. U Djil Uotson chat- botiga talabalar uchun to’g’ri va insonga hos javob tanlash uchun forumlardan 40 mingta ma’lumotni joylashtirdi. Bu algoritm talabalarga nafaqat uy vazifalarini bajarishga ko’mak beradi, balki smartfon yordamida darsdan tashqari mashg’ulotlar o’tkazishga ham imkon beradi. Xozirda Yotsonnikiga o’xshash botlar dunyodagi barcha yetakchi universitetlarga tadbiq qilinmoqda. Ulardan biri Oslodagi BI Norwegian Business School dir. Massachusets texnologiya instituti media laboratoriyasida ishlab chiqilgan Tega ismli robot o’quvchiga individual yondoshuv asosida ta’lim beradi. Ushbu ta’lim muassasasida talabalar ispan tilini Tega roboti bilan birgalikda planshet komp’yuterda o’yinlar vositasida o’rganishadi. Ta’lim jarayoni o’qituvchi sifatida emas, balki sinfdosh yoki kursdosh bilan birgalikda ta’lim olish ko’rinishida tashkil qilingan. Masofaviy ta’limning zamonaviy servislari ham yangi raqamli texnologiyalar vujudga kelishi bilan o’zgarib ketmoqda. Masalan, Duolingo servisi chet tillarni o’qitishda o’z botini ishlatmoqda. O’quvchi chat-botga savol beradi va javobini tezlik bilan oladi. Ammo sun’iy intellektning tezlik bilan rivojlanishi chat-bot bilan va repetitor bilan bo’ladigan mashg’ulotlarni o’tmishda qoldirishi mumkin. Chet tillarni o’rganish uchun mo’ljallangan Parla dasturi ham sun’iy intellektga asoslangan raqamli o’qituvchi yaratishga bo’lgan katta bir qadam deyish mumkin. Undagi ta’lim texnologiyasi o’quvchining bilim darajasini tahlil qilgan xolda uning uchun individual ta’lim dasturini yaratadi va uni talabaga moslashtiradi. Bu tizimni ishlab chiqqanlarning fikricha, to’g’ri va xato savollarni, misol va masalalarning yechich tezligini, talabaning qiziqishini hisobga olgan xolda sun’iy intellect dasturi uning uchun o’qitishning individual yondoshuvini topa oladi. Parla va Mikrosoft kabi ta’lim dasturlari yaqin 5-10 yillar ichida mobil o’qituvchilar paydo bo’lishini anglatadi. Bu boradagi muammolarni o’rganish jarayonida bir savol tug’ladi: “Nega komp’yuterlar vosidasida o’qitish jarayoni insonlarnikiga qaraganda yaxshi deb hisoblash mumkin?”. Chunku, birinchidan, zamonaviy raqamli information jamiyatda aqlli mashinalardan cho’chish hissi borgan sari kamayib bormoqda. Ikkinchidan,
ko’pchilik mamlakatlarda malakali o’qituvchilar yetishmaydi va bu yetishmovchilikning o’rnini iloji boricha tezlik bilan raqamli texnologiyalar vositasida to’ldirish zarur. PISA 2009 o’tkazgan izlanishlardan ham ma’lum bo’ldiki, Braziliyada 35% va Meksikada 70% oqituchilar sifatli ta’lim berish uchun yetarli bo’lgan malakaga ega emas ekanlar. Xindiston, Xitoy va Yaponiyada ham yuqori malakali o’qituvchilar soni unchalik ko’p emas. Bot.Me: A Revolutionary Partnership deb nomlangan ilmiy izlanishda so’rov o’tkazilgan insonlarning 63% qismi sun’iy intellect bilan jihozlangan mashinalar insoniyatning ko’pgina muammolarini hal qilib berishiga ishonishlarini bildirganlar. An’anaviy ta’limdagi yana bir muammo – har bir talabaning har xil tezlik bilan bilim olishidir. Kimlardir bir marta o’qiganda barcha materialni tushunib olishsa, boshqa talabalarning berilgan o’quv materialini o’zlashtirib olishlari uchun ancha vaqt kerak bo’ladi. O’qituvchining esa talabalarni guruxlarga bo’lib, ularning o’zlashtirish darajalariga mos ravishda o’qitishni tashkil qilish uchun imkoniyati yo’q. Matematika bo’yicha ta’limning online platformasi bo’lgan Third Space Learningdao’qituvchining talabalar bilan muloqotini tahlil qilgan holda sun’iy intellect algoritmlari asosida ta’lim jarayonini personalizatsiya qilish, ya’ni, talabalarga moslashtirishga haralat qilingan. “Men o’z raqamli yordamchimni qanday sifatda ko’raman?” degan savolga olingan javoblarni quida ko’rishimiz mumkin:
Kambag’aloilalardanchiqqanyoshlarrepetitorlardao’qishyokiuniversitetgakiri shhaqidaorzuhamqilaolmaydilar. Masalan, 2008 yildaLotinAmerikasida 4 dan 17
yoshgachabo’lganbolalardan 23 millionita’limolishimkoniyatigaegabo’lmagan. Maktabga bora olmagan bolalarning soni esa 40% dan oshgan (World Economic Forumma’lumotlaridan). Shuning uchun ham sun’iy intellect asosida ishlaydigan raqamli va tekin standart o’qituvchilar paydo bo’lishi bu muammolarni hal qilib berishi mumkin. Bu nafaqat chet tillarni o’rganishda, balki boshqa fanlarni o’rganishda ham qo’l keladi. Juda ham qimmat bo’lmagan planshet sotib olib, unga sun’iy intellektli raqamli o’qituvchini yuklab olgan holda barcha tabaqaga mansub insonlar ta’limni davom ettirishlari mumkin. Bir necha o’n yillardan so’ng, insonlarga oily ma’lumot olish huddi o’qish-yozishni bilganday oddiy bir hol bo’lib qolishi mumkin. Melinda va Bill Geytsning ta’limni rivojlantirish bo’yicha REND fondi mutaxassislari ta’kidlashicha, individuallashtirilgan ta’lim berish jarayoni o’quvchilarga fanlarni chuqur o’zlashtirish imkonini beradi. Har bir o’quvchiga individual yondoshuv nafaqat o’quv materialini tez o’zlashtirsh, balki fanni sevib qolish imkoniyatini ham beradi. Haqiqatan ham eng yaxshi o’qituvchilar har bir o’quvchiga alohida yondoshuv bilan ishlaydilar. Yaxshi pedagog dars berishdan tashqari, o’quvchilarni ruxlantiradi va fanga qiziqish uyg’ota oladi. Ammo xozirgi paytdagi maktab va universitetlarda har bir o’quvchiga alohida ahamiyat berishning hech ham iloji yo’q, chunki sinflarda 25-
35 tadan o’quvchi-talaba o’qiydi. Agarda hozirgi kunda universitetlarda va maktablarda individual o’qitish joriy qilinsa, ta’lim muassasalaridagi o’qituvchilar soning bir necha marta ko’proq bo’lishi talab qilinadi. Buning esa moliyaviy va tashkiliy jihatdan imkoni yo’q, albatta. Xuddi shuning uchun ham o’qituvchilarning va o’quvchilarning raqamli elektron yordamchilar hamda chat- botlardan foydalanishi muammoning bir qadar darajada yechilishiga olib keladi. Ammo sun’iy intellect bilan jihozlangan personallashgan raqamli o’qituvchilar individual ta’lim muammosini muvaffaqiyatli hal qilib berishlari mumkin. Mikrosoft va Parla ning mutaxassislari individualizatsiyaga undov bergan xoldagi sun’iy intellektli raqamli elektron o’qituvchilar yaratish ustida ishlamoqdalar.
Yaqin yillar ichida qanday soha mutaxassislari sun’iy intellect bilan birinchi navbatda almashiniladi deb nomlangan va Bot.Me: A Revolutionary Partnership PwC tomonidantashkil etilgan so’rov natijalariga ko’ra, texnologik ekspertlar va biznes-menejerlarning 58%i “o’qituvchi” deb javob berishgan. Bu yerda eng kam foiz olganlar – doktorlardir:
Shundayqilib, “Smartfondagiraqamlielektrono’qituvchilar” paydobo’lishita’limningengasosiymuammolarinihalqilibberishimumkin.
Dunyodagima’lumotsizkishilarningsoni 2015 yilboshigakelib 780
millionbo’lganinihisobgaolsak, sun’iyintellectasosidata’limberuvchiraqamlielektrontizimlarxuddishusavodsizlarso ninikamaytirishuchunyordamberishimumkin.
Xozirchaesavirtualo’qituvchilarrealo’qituvchilargaqo’shimchatarzdahayotimizgaki ribkelayapti. BillGeytsfondiningizlanishlaridakeltirilishicha,AQSHdagi 17
maktabning 50%
o’quvchisiginata’limjarayonidaraqamlielektronyordamchilardanfoydalanarekan (2017 yilda). Buningsababi, ko’pchilikinsonlarxozirchata’limalgoritmlariorqalio’qishgama’naviyjihatdantayyor
emaslar. Lekinta’limsohasidanasta-
sekininsonningsiqibchiqarilishivaularningo’rninisun’iy intellektegallashiko’zo’ngimizdaamalgaoshayapti.
Yuqoridagilardankelibchiqqanholdavabizningfikri-ojizimizcha, mamlakatimizdagita’limjarayonigaraqamliinnovatsionusullarnitezkorlikbilanvaken gmiqyosdatadbiqqilishniamalgaoshirishuchunzudlikbilanquyidagichora- tadbirlarniamalgaoshirishlozim:
Turli xil ko’rinishdagi ta’lim turlarining xosil bo’lishi ta’lim vazirliklari qoshida malakali professor-o’qituvchilarni (shu jumladan, nafaqaga chiqqanlarni ham) jalb qilgan holda raqamli interaktiv elektron kitoblar, elektron o’quv qo’llanmalari va alohida fanlar bo’yicha masofaviy ta’lim kurslari tayyorlash zaruriyatiga olib keladi (bu ish hozigiga o’xzhab tekinga emas, balki professor-o’qituvchilar bilan shartnomalar tuzish asosida amalga oshiriladi). Bu esa ushbu ishlarni amalga oshirish bo’yicha respublika ishchi kengashini (tashkilotini yoki kompaniyasini) tashkil qilish vazifasiga olib keladi. Uning zimmasiga respublika miqyosida zamonaviy hamda sifatli raqamli interaktiv elektron kitoblar, raqamli elektron o’quv qo’llanmalari va masofaviy ta’lim kurslari tayyorlash (yoki ularni chet tillardan o’zbek tiliga o’girish) vazifasi yuklanadi;
Bu ishga majburiy tarzda mamlakatda information texnologiyalarning tadbiqi bilan shug’ullanadigan barcha tashkilotlarni, ta’lim muassasalarini, kompaniyalarni va yetakchi institut hamda universitetlarni jalb qilish;
Vazirlar mahkamasi va Prezident devoni qoshida eng malakali mutahassislarni jalb qilgan holda bu ishlarni koordinatsiya qiluvchi ishchi guruhlar tuzish;
Barcha ta’lim muassasalari uchun raqamli interaktiv elektron kitoblar va raqamli o’quv qo’llanmalar ishlab chiqish yoki ulardan foydalanish kerakligini ustuvor vazifa sifatida ko’rsatish hamda bu ishlarni bajarish bo’yicha reyting ko’rsatgichlarini aniqlash mezonlarini ishlab chiqish;
Chet ellarda ishlab chiqilgan va aprobatsiyadan o’tgan biz uchin muhim bo’lgan raqamli interaktiv elektron kitoblar, qo’llanmalar, ta’lim sohasiga oid komp’yuter o’yinlari, intellectual ta’lim platformalari, masofaviy ta’lim tizimlari, dasturlar va saytlari o’zbek tiliga o’girib, ularni mahsus respublika fondiga jamlab, internetdagi ta’lim portaliga joylashtirish hamda barcha ta’lim muassasalariga foydalanish uchun tarqatish;
Har yili eng yaxshi raqamli interaktiv kitoblar, o’quv qo’llanmalar, ishga tushirilgan masofaviy ta’lim platformalari hamda ta’lim bilan bog’liq komp’yuter o’yinlari tanlovini o’tkazish va g’oliblarni munosib taqdirlash va erishilgan natijalarni respublika fondiga jamlab, internetdagi ta’lim portaliga joylashtirish hamda ularni barcha ta’lim muassasalariga foydalanish uchun tarqatish;
Har yili bir marta respublikada yaratilgan raqamli interaktiv kitoblar, o’quv qo’llanmalar, masofaviy ta’lim platformalari hamda ta’lim bilan bog’liq komp’yuter o’yinlari bo’yicha anjuman va seminarlarni respublika va viloyatlar miqyosida tashkil qilish;
O’zbekistondagi turli sohalarda o’rta va oliy ta’lim olishni istagan fuqarolarning ishlab chiqarish va boshqa kundalik yumushlardan ajralmagan holda to’laqonli ta’lim olishiga imkon beradigan masofaviy ta’lim (distance education) tizimini rivojlangan chet ellarning “distance education – MOOC
– massive open online cources” platformalari andozalari asosida tashkil qilish va ularni zudlik bilan ishga tushirish. Bu – birinchidan barcha ta’lim olishni istovchilar uchun teng imkoniyatlar yaratsa, ikkinchidan, ta’lim tizimi uchun sarflanayotgan mablag’larni ancha kamaytirishga imkon beradi va uchinchidan, yosh yigit-qizlar uchun davlat tomonidan sarf-harajat talab qilmaydigan juda ko’p miqdordagi yangi ish joylarini yaratadi;
Ta’lim muassasalaridagi professor-o’qituvchilarning ish faoliyati monitoringi ba baholovida ularning raqamli interaktiv elektron kitoblar, interaktiv o’quv qo’llanmalar hamda ta’lim bilan bog’liq komp’yuter o’yinlarini ishlab chiqishlari va ulardan foydalanishlarini ham hisobga olish;
Respublika miqyosida ishlab chiqarilgan (yoki tarjima qilingan, moslashtirilgan) raqamli interaktiv elektron kitoblar va o’quv qo’llanmalardan barcha talabalar va o’qituvchilar foydalana olishlari uchun ularni mahsus ta’lim portaliga (shu jumladan, vazirliklar va ta’lim muasasalari saytlariga, kutubxonalarga, resurs markazlariga) joylashtirish maqsadga muvofiq bo’lar edi;
Raqamli interaktiv kitoblar, masofaviy ta’lim platformalari va elektron o’quv qo’llanmalar yaratgan kimsalarni yaxshilab moddiy va ma’naviy taqdirlash ham ularning soni va sifati oshishiga ijobiy ta’sir qilgan bo’lar edi.
3D-printerlar vositasidagi elektron biznes
Ishlab chiqarishda raqamli innovatsion texnologiyalarni, ayniqsa, zamonaviy 3D-printerlarni qo’llash shu qadar keng va katta miqyosli masalaki, uni biroz yoritish uchun ham ushbu kitobdagidan ko’ra ancha ko’proq sahifalar zarur bo’lar edi. Shuning uchun ham biz bu bo’limda xozirgi paytda shiddat bilan rivojlanayotgan faqatgina bitta zamonaviy innovatsion texnologiya – 3D- innovatsion texnologiyalarning qo’llanilish ko’lami haqidagina qisqacha to’xtalib o’tamiz. Ko’pincha bu haqda gap ketganida ko’pchilik 3D-ko’zoynaklarni eslay boshlaydi. Ammoxozirgipaytda3D-skaner, 3D-audio, 3D-video, 3D-shuter, 3D- tovush, 3D-rasmyokitasvirva3D-
printerdegantushunchalarhamshiddatbilanhayotimizgakiribkeldi. 3D atamasi inglizcha 3d – three dimensional (uch o’lchamli) ma’nosini anglatadi. 3D- printerlarning ishlash tomoili istalgan predmetning nushasini biror bir materialdan foydalangan xolda qavatma-qavat usulda printerda yaratishni (yasashni) anglatadi. Ya’ni, 3D-printerning ishlashi natijasida biror bir ob’ektning fizik nushasi paydo bo’ladi va uni ushlab ko’rish yoki undan qandaydir maqsadlarda foydalanish mumkin bo’ladi. Uch o’lchamli pechat g’oyasi oldingi asrning 80-yillarida aytilib, bu yo’nalishdagi birinchi natijalar 90-yillarning oxirlarida olingan edi. Birinchi 3D-printer AQSH ning Massachusets texnologiya institutida ishlab chiqilgan bo’lib, xozirgi paytda uning juda ko’p turlari va modellarining uy sharoitida
ishlatiladigan ixcham turlari ham mavjud. Narxlari ham qanday turga mansubligiga qarab, 600 dollardan 20 million dollargacha boradi. Ularni internetdan zakaz qilib olish imkoniyatlari ham bir talay. 3D-printerda pechatlash printsipi ham juda oddiy: ob’ekt yaratilishi uchun kerakli bo’lgan xomashyo (masalan, ABS-plastik yoki gips) pechat qiladigan kallakdan (katridjdan) o’tadi va kerakli darajagacha isitilib, ob’ekt yasaladigan platformaga ob’ektning 3d-informatsion modeliga mos ravishda qavatma-qavat kompyuter boshqaruvida solinadi. Ob’ektning 3d- informatsion modeli esa global internet tarmogi’dan olinishi yoki raqamli3D- skanerlar vositasida osongina xosil qilinishi mumkin. Demak, bu ish amalga oshishi uchun har qanday pechat qilinadigan ob’ektni 3D-printer uning information modeli va dasturiy ta’minot (masalan, 3D MAX dasturi) yordamida bir qancha qavatlarga bo’lib chiqadi. Hisob-kitobdan so’ng, 3D-printer monitorida ob’ektning og’irligi qancha bo’lishini, pehchat qancha vaqt davom etishini va ob’ektning ko’rinishi qanday bo’lishini bilish hamda uning 3D ko’rinishdagi rasmini olish mumkin bo’ladi. 3D-printer ishga tushgandan so’ng, biroz vaqt o’tgach, uning platformasida ob’ektning aynan fizik nushasini olish mumkin bo’ladi. Biz uchun eng zarur yumush – printerda yasalishi kerak bo’lgan ob’ektning information modelini olishdir yoki uni kerakli dasturiy ta’minotdan foydalandan xolda tuzishdir. Qolgan barcha ishni 3D-printening o’zi avtonom ravishda bajaradi. 3D- pechat uchun kerakli bo’lgan information modellarni internetdan topib, yuklab olish yoki maxsus 3D-dasturlar yordamida ularni yaratish mumkin. Raqamli3D- printerlarning tobora ommabop bo’lib ketishiga sabablar bir talaygina:
|
| |