nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Май 2021 10-қисм Тошкент педагогический инструмент, позволяющий получить качественно новый образовательный
процесс, полностью соответствующий современным требованиям в области образования,
повышая при этом эффективность и качество подготовки будущего специалиста.
Очевидно, что новая образовательная парадигма формируется в виде известной триады:
от целостной картины мира - к целостному значению и через него - к целостной личности.
Суть традиционной модели образования изменяется, студент должен не просто получать
знания, ему необходимо научиться их систематизировать, анализировать, создавать
свое собственное представление о мире. Постоянно развивающиеся информационные
технологии возлагают на субъекты самообразования требования, которые обязывают их
иметь соответствующие знания, навыки и способности для их использования. Эти знания
практически невозможно усвоить механически, личность сама вырабатывает их в результате
самостоятельной творческой активности и самоорганизации мышления при взаимодействии
с информационными технологиями.
Использованная литературы: 1. Зинченко В.П., Мещеряков Б.Г. Психологический словарь. -М.:1996г.
2. Колбаско, И.И. Учащимся о самообразовании. / И.И. Колбаско.-Минск Народная
света.-157с.
3. Корвяков, В.А. Самообразовательная деятельность студентов / В.А. Корвяков//Вестник
ОГУ- Оренбург, 2003г.-№7.
4. Кутняя, И.А. Организация самообразования студентов технических вузов при изучении
курса общей химии. – Омский научный вестник №1(95), 2011г.)
174
Май 2021 10-қисм Тошкент ИНФОРМАЦИОННЫЕ ТЕХНОЛОГИИ И ПРИМЕНЕНИЕ ИХ НА УРОКАХ РУССКОГО ЯЗЫКА И ЛИТЕРАТУРЫ Умарова Ханифахон Салохиддиновна учитель русского языка и литературы
школы № 64 Риштанского района
/7 = 6
/7 = 7 - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 42/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”/7 = 6
/7 = 7
7^8
]-[
/7 = 9
9^,2
/7 = 10
10 "14
|
Benzol qatori uglevodorodlari o'ziga xos aromatik xususiyatga ega ekanligi birikmalarni almashinish reaksiyasiga oson kirishishi va oksidlovchilarga nisbatan turg'un ekanligi bilan tushuntiriladi. Buning sababi benzoldagi har bir uglerod atomida uchtadan a-bog' (ikkitasi qo'shni uglerod atomiga, uchincnisi vodorod atomiga) va bittadan -bog'larni borligi hamda bu bog'lar elektron bulutini molekula tekisligiga perpendikular joylashib harakat-lanishidadir.
Benzol halqasidagi 6 ta uglerod atomi s- bog' bilan bog'langan bo'lib, bu bog'larning uzunligi 1,40 °A, ular yassi oltiburchakni tashkil etib, bitta tekislikda yotadi. Benzol molekulasida uglerod atomlari sp2- gibridlangan holatdadir. Benzol molekulasining hosil bo'lish energiyasi (uchta oddiy bog' 243 kkal/mol, uchta qo'shbog' 441 kkal/mol va oltita C—H oddiy bog' 544 kkal/mol) 1278 kkal/mol ga teng. Ammo benzol hosil bo'lishi uchun sarf-langan energiya 1314 kkal/mol ni tashkil etadi. Bu energiyalar o'rtasidagi farq 36 kkal/mol ni tashkil qilib, benzol halqasining kuchlanish energiyasi yoki rezonans energiya deb ataladi. Demak, benzol halqasidagi kuchlanishni bartaraf etish uchun 36 kkal/ mol energiya talab etiladi va shu bilan benzol halqasining turg'un-ligi tushuntiriladi. Kimyoviy adabiyotlarda organik birikmalar mo-lekulalarida aromatik sistemani ko'rsatuvchi qo'shbog' va oddiy bogiar o'rniga umumiy elektron bo'lishini tasvirlovchi chiziq doira bilan ko'rsatiladi.
Nomenklaturasi va izomeriyasi. Benzol qatori uglevodorodla-rini nomlash uchun benzol asos qilib olinib, undagi nechta vo-dorod atomlari qanday radikalga almashgan bo'lsa, shu radikal o'qilib, oxiriga benzol so'zi qo'shib yoziladi.
metilbenzol etilbenzol n-propilbenzol izopropilbenzol
Benzol gomologlari alkilbenzollar deyiladi. Benzol uglevodorodlarni bir atom vodorodga kam yozilsa, bir valentli aromatik radikallar yoki arillar (Ar bilan belgilanadi) hosil boiadi.
Masalan, benzoldan C6H5— fenil (uni ph bilan belgilanadi), toluoldan CH3C6H4- tolil, ksiloldan (CH3)2C6H3- ksilillar hosil bo'ladi. Benzolning ikki valentli radikali C6H4< fenilen deb yuritiladi; C6H5—CH2— benzil radikali deyiladi.
Benzol halqasidagi hamma uglerod va vodorod atomlari bir xil qiymatga ega bo'lganligi uchun uning bir atom vodorodi o'rniga almashingan hosilalari bitta izomerga ega
Benzol halqasidagi ikkita vodorod atomlari alkillarga o'rin almashsa, ularning joylanishiga qarab uch xil izomer hosil bo'ladi.
Agar alkillar yonma-yon turgan uglerod atomlarida joylashgan bo'lsa, orto-izomer («o» harfi bilan belgilanadi) deyiladi.
Agar alkillar bitta uglerod atomi bilan ajralgan uglerod atomlariga joylashgan bo'lsa, meta-izomcr («m» harfi bilan belgilanadi) deyiladi.
Agar alkillar ikkita uglerod atomi bilan ajralgan uglerod atomlariga joylashgan bo'lsa, para-izomer («p» harfi bilan belgilanadi) deb aytiladi.
o-Ksilol m-ksiilol p-Ksilol
(1,2- dimetilbenzol) (1,3- dimetilbenzol) (1,4- dimetilbenzol)
|
| |
Laboratoriya ishi №1 - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 78/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Laboratoriya ishi №1
ORGANIK MODDALARNI TOZALASH USULLARI
Biror modda sintеz qilinayotganda rеaktsion aralashmada asosiy mahsulotlardan tashqari qo'shimcha moddalar (dastlabki moddalarning reaksiyaga kirishmay qolgan qismi, reaksiya uchun ishlatilgan erituvchi, reaksiyada hosil bo'ladigan oraliq va qo'shimcha mahsulotlar) xam birgalikda bo'ladi. Shuning uchun olinayotgan xar qanday organik moddani tеkshirishdan oldin uni aralashmalardan ajratish, yaxshilab tozalash zarur.
Reaksiya maxsulotlaridan toza organik birikmalarni ajratib olish va tozalashda filtrlash, qayta kristallantirish, sublimatlash, qaynash tеmpеraturasiga qarab haydash, ekstraktsiya va xromatografiya usullaridan foydalaniladi.
Etil spirtini oddiy haydash yo’li bilan tozalash
Ifloslangan spirt (suv, atsеton, piridin va boshqa qo’shimchalar) oddiy haydash yo’li bilan tozalanadi. Buning uchun Vyurs kolbasi olinib, unga ifloslangan spirtdan 30 ml va 2-3 bo’lak qaynatgich solinadi. So’ngra alonj orqali yig’gich kolbaga tutashtiriladi. Suvli sovutkich ishlatilgandan kеyin gaz gorеlkasi yordamida suv hammomida Vyurs kolbasi qizdiriladi. Toza spirt 780C da haydala boshlaydi. Spirt idishga yig'ib olinadi va xajmi o’lchanadi. Dastlabki olingan aralashmaning xajmiga qarab spirtning aralashmadagi (%) miqdori topiladi.
Laboratoriya ishi №3
SUV BUG’I BILAN HAYDASH
Organik moddalar tozalash va murakkab aralashmalarni ayrim komponеntlarga ajratishda kеng qo’llaniladigan usullardan biri suv bug'i bilan haydashdir. Suvda qiyin eriydigan yoki aralashmaydigan, suv bilan reaksiyaga kirishmaydigan xamda qaynash tеmpеraturasigacha qizdirilganda parchalanib boshlaydigan moddalar suv bu'gi bilan haydaladi. Suv bug'i bilan haydash moslamasi 14-rasmda ko’rsatilgan. Suv bug'i bilan haydashda kolbadagi suv qaynatilib, suv bug'i aralashma solingan yumaloq tubli haydash kolbasiga naycha orqali yuboriladi. Haydash vaqtida haydash kolbasi xam qizdirilib turiladi, aks xolda suv bug'larining kondеnsatlanish xisobiga haydash kolbasidagi suyuqlik hajmi ortib kеtishi mumkin. Suv bug'i, haydash kolbasidagi aralashma orqali o’tib, kеrakli moddalarni bug' xolda o’zi bilan olib kеtadi va bug'lar sovutkichda kondеnsatlanib boshqa idishga yig'ib olinadi.
14-rasm. Suv bug’i bilan haydash qurilmasi
1-bug’ hosil qiluvchi kolba, 2- haydash kolbasi, 3- sovutkich, 4-allonj, 5-yig’gich kolba
|
| |
Alkanlarning digaloidli hosilalari

|
Alkanlarning digaloidli hosilalari
|
bet | 49/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Alkanlarning digaloidli hosilalari
Metan molekulasidagi vodorod atomlaridan ikkitasini galogenga almashtirish orqali digalogenli hosilalarni hosil qilish mumkin.
Ikki valentli >CH2 radikal metilen deb ataladi. Metandan boshqa alkanlarning digalogenli hosilalari ikki xil bo`ladi.
1. Geminal digalogenli hosilalar. Bu birikmalar molekulasidagi ikkala galoid atomi ham bitta uglerod atomida joylashgan, masalan:
Bitta uglerod atomida ikkita bo`sh valentligi bor bo`lgan ikki valentli radikallarning nomlari (metilen bundan mustasno) tegishli to`yingan uglevodoroddagi -an qo`shimchasini iliden qo`shimchasi bilan almashtirish orqalni hosil qilinadi.
2. Vicinal digalogenli hosilalar. Bu birikmalarda galogen atomlari molekuladagi ikkita qo`shni uglerod atomlari bilan bog`langan:
—CH2—CH2— ikki valentli radikal etilen deb ataladi.
Digalogenli hosilalarning olinish usullari.
1. Aldegid va ketonlarga fosfor (V)- galogenidlar ta`sir ettirilsa, geminal digalogenalkanlar hosil bo`ladi:
2. Etilen uglevodorodlarga galogenlarni biriktirish yœli bilan vicinal digalogenli hosilalar olinadi:
3. Galogen atomlari bir-biridan uzoqda turgan digalogenalkanlarni olish uchun tegishli ikki atomli spirtlarga vodorod galogenidlar yoki fosfor galogenidlar ta`sir ettiriladi;
4. Alkanlarni termik yoki fotohimiyaviy xlorlashda hosil bo`ladigan mahsulotlarning aralashmasidan di- va polihloridli hosilalar ajratib olish mumkim:
Fizikaviy xossalari. Alkanlarning digaloidli hosilalari suvda erimaydigan, monogaloidli hosilalarning hidiga o`xshash hidga ega bo`lgan, og`ir moysimon suyuqliklar yoki qattiq moddalardir.
Ximiyaviy xossalari. Vicinal digaloidli hosilalar galoidli alkanlar singari suv, ammiak, kumush nitrit, metall cianid va hokazolar bilan nukleofil o`rin olish reakciyalariga kirishadi. Bu reakciyalarda galoid atomlarining faqat bittasi yoki birdaniga ikkalasi ham almashinishi mumkin.
masalan:
Geminal digalogenalkanlar reakciyaga kirishganda ikkala galogen atomi birdaniga almashinadi. Masalan, gidrolizlanish reakciyasida dastlab ikkala galoid atomi ikkita gidroksilga almashinishi natijasida bitta uglerod atomida ikkita gidroksil tutgan beqaror ikki atomli spirtlar hosil bo`ladi. Ular tarkibidagi suv chiqib ketib, aldegid yoki ketonlar hosil bo`ladi.
Metilen hlorid — CH2Cl 420C da qaynaydigan, yonmaydigan va oson uchuvchan erituvchi sifatida laboratoriyada va sanoatda keng ishlatiladi.
Metilen yodid— CH2J2 1800C da qayyaydi. 150C dagi zichligi 3,333 g/sm3. Og`ir bo`lganligi tufayli u tog` jinslaridan olligan minerallarning solishtirma og`irliklarini aniqlashda ishlatladi.
|
| |
Idishni mexanik va fizik tozalash usullari

|
Idishni mexanik va fizik tozalash usullari
|
bet | 77/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Idishni mexanik va fizik tozalash usullari
Suv bilan yuvish. Kimyoviy idish smola, yog’simon yoki boshqa suvda erimaydigan moddalar bilan ifloslanmagan xollarda idishni issiq suv bilan yuvish mumkin. Agar idishni devorlarida suv tomchilari qolmasa yoki suv yupqa bir tekis qatlam hosil qilsa idishni toza deb xisoblash mumkin.
Agar idish devorlarida qandaydir tuz yoki cho’kma qoldiqlari bo’lsa, idishni suv bilan namlab shyotka bilan tozalash kerak
Xromli aralashmani tayyorlash
92gr maydalangan Na2CrO4 .2H2O 458 ml suvda eritiladi va aralashtirilgan holda 800ml kontsentrlangan H2SO4 qo’shiladi. Olingan qizil g’isht rangli suyuqlik yashil tusga o’tguncha yuvish vositasi sifatida ishlatish mumkin.
100ml kontsentrlangan H2SO4 ga aralashtirilgan holda maydalangan 9,9gr K2Cr2O7 qo’shiladi.
100ml konsentrlangan H2SO4 ga 10ml 50% li Na2Cr2O7 qo’shiladi
15gr maydalangan K2Cr2O7 100ml issiq suvda eritiladi eritma sovutiladi va aralashtirilgan holda 100ml H2SO4 tomchilatib qo’shilad
Organik sintеz bo`yicha ish jurnalini tutish
Talaba laboratoriya ishlarini bajarishda ishning asosiy usullari,rеaksiya uchun ishlatiladigan organik birikmalar, sintеz qilingan moddalarni ajratib olish, tozalash hamda ularning konstantalarini aniqlash usullari bilan tanishadi. Talaba ishni tushungan holda bajarishi kеrak: rеaksiya sharoitlarini tanlash nimaga asoslanganligini, asbob tanlashni, o`tkazilgan tajribani to`g’ri va aniq yoza bilishi kеrak.
Bajarilgan ishni yozish uchun laboratoriya jurnali tutiladi. Hamma yozmalar jurnalning o`ng bеtida bo`lishi kеrak.Jurnalning chap bеtiga asboblarning rasmi chiziladi. Jadval uchun hisoblashlar qilinadi (behato bir yo`la asliga yozish kеrak) va maxsulotning unumi hisoblanadi.Bundan tashqari, o`qituvchi sintеz to`grisidagi tanqid va mulohazalarini ham jurnalning chap bеtiga yozadi.
|
| |
Fizikaviy xossalari - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 44/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Fizikaviy xossalari.
Aromatik uglevodorodlar oddiy sharoitda suyuq, ba`zilari qattiq moddalar. Ular suvdan engil, suvda erimaydi. Gomologik qatorida molekulyar massasi ortishi bilan qaynash temperaturasi ham ortadi.
Ximiyaviy xossalari.
Aromatik uglevodorodlar birikish va asosan almashinish reakciyalariga ko`proq moyildir .
Birikish reakciyasi
a)
b) quyosh yorug`ligida xlorni biriktirib, geksagalogenid hosil qiladi .
O`rin olish reaksiyalari
Benzol katalizatorlar ishtirokida galogenlar. Nitrat va sulfat kislotalar bilan o`rin olish reakciyasiga kirishadi.
v) Suvsiz AlCl3 ishtirokida metilxlorid ta`sir ettirilganda toluol hosil bo`ladi.
Oksidlanish reaksiyalari
Kaliy permanganat, nitrat kislota, xrom oksidlari kabilar benzolga odatdagi sharoitda ta`sir qilmaydi.
V2O5 ishtirokida havo kislorodi bilan oksidlanganda malein kislota hosil bo`ladi.
Nazorat savollari:
1. Aromatik uglevodorodlar deb, qanday birikmalarga aytiladi. Benzol va uning go-mologlariga qisqacha kimyoviy tavsif bering.
2. Benzol va uning gomologlarini olish usullarini yozing.
3. Benzol va uning gomologlarini kimyoviy xosslarini yozing.
4. O`rinbosarlar turlarini yozib, ularning yo`naltirish sabablarini tushuntiring.
5. Mezomer va induksion ta'sirning sabablari nima.
6. Aromatik elektrofil almashinish alifatik nukleofil (SN1) almashinishidan qanday farq qiladi.
7. Nitrat kislota eritmasida nitroniy kationi hosil bo`lish mexanizmini taklif eting.
8. Benzolni alyuminiy bromid ishtirokida xlorlanishida nima uchun brombenzol ho-sil bo`lmaydi.
9. Benzoldan Fridel'-Krafts reaksiyasi bo`yicha ikkilamchi-butilbenzol olish reak-siyasini yozing, mexanizmini tushuntiring.
10. Benzolsul'fokislota olish reaksiyasi nima uchun qaytar.
12-ma`ruza. Ko’p xalqali uglevodorodlar. Naftalin
Reja:
Naftalinning tabiatda uchrashi
Naftalinning olinishi
Naftalinning fizik- kimyoviy xossasi
Ishlatilishi
|
| |
Aholining turarjoylan. XIX asr oxin

sanoat korxonasi b o ‘lib, ulam ing ak-
sariyat ishlari q o ‘l mehnati bilan ba-
jarilgan. M ahalliy sanoat ishchilari
xonavayron b o ‘lgan dehqonlar yoki
ishsiz qolgan hunarm andlar hisobi-
dan ortib borar edi. K orxonalarda
ish kuni 16 soat b o ‘lib, ishchilam ing
huquqini him oya qiladigan tashkilot-
lar b o ‘lmagan, ishchilar shikoyat bilan
hech kim ga m urojaat qila olmaganlar.
R ossiya im periyasining m arka
ziy rayonlarida ishlab chiqarilgan sanoat va boshqa turdagi m ahsulotlam ing
o ‘lkaga kirib kelishi natijasida m ahalliy ishlab chiqaruvchilar - hunarm and
lar m ahsulotlarining bozori kasodga uchrab, ulam ing kam ayishiga olib kel
di. Rossiyadan keltirilgan arzon narxlardagi zavod va fabrika m ahsulotlari
m ahalliy hunarm andlar tom onidan ishlab chiqiladigan m ahsulotlar bozorini
sindirdi. Buning natijasida o ‘lkada k o ‘plab odamlar, ayniqsa, hunarm andlar
ishsiz qoldi.
Rossiya sarmoyasi o ‘lkada ishlab chiqarishni rivojlantirishga emas, balki
m avjud tabiiy boyliklam i o ‘zlashtirishga, arzon xom ashyoga ega b o ‘lishga,
ulam i tashib ketishga, o ‘zida ishlab chiqarilgan mahsulotlam i bu o ‘lkada so-
tishga qaratildi. Shu m aqsadda savdo-sotiq sohasini va tem iryo‘llarni kengay-
tirishga katta e ’tibor berildi. Podsho hukum ati tom onidan o ‘lkadan olinadi-
gan foydalar bu hududni rivojlantirish uchun emas, balki im periya xazinasini
to ‘ldirish, Rossiya savdogar va sarmoyadorlarini boyitishga xizm at qildi.
Yodda tuting!
R ossiya sarm oyasi oMkada ishlab chiqarishni rivojlantirishga
Ruх minеrаllаrining tа’siri

170
Qoʻrgʻоshin minеrаllаri yuqоridа аytilgаnidеk
sinil eritmаlаridа sust
eriydi vа plyubit –iоn vа rоdаnit –iоn hosil qilаdi. Qoʻrgʻоshinning
оksidlаngаn minеrаllаri nisbаtаn tеzrоq eriydi.
Qoʻrgʻоshinning eritmаlаrdаgi
оzginа iоnlаri hаm,
sulfidlаrning zаrаrli
tа’sirini kаmаytirishgа yordаm bеrаdi. Shu munоsаbаt
bilаn sinillаsh аmаliy
jаrаyonidа eritmаlаrgа glyot (PbO) vа оksidlаngаn qoʻrgʻоshin rudаlаri qo`shib
оlib bоrilаdi.
11.6. Simоb minеrаllаrining tа’siri
Simоb minеrаllаridаn-kinоvаr HgS vа kаlаrоdоit
HgTe vа bоshqаlаr
оltin rudаlаridа uchrаydi. Аmаlgаmа fаbrikаlаri chiqitlаrini
qаytа ishlаshdа
simоb zаrrаlаri jаrаyonlаrdа ishtirоk etishi mumkin.
Simоb оksidi HgO sinil eritmаlаridа yaхshi eriydi :
HgO +4CN
-
+ H
2
O =Hg(CN)
4
2-
+2OH
-
(11.46.)
Simоb zаkisi Hg
2
O vа simоb хlоridi HgCl
eritmаdа mеtаllning yarmi
eritmаgа oʻtаdi :
Hg
2
O +4CN
-
+ H
2
O =Hg(CN)
4
2-
+Hg +2OH
-
(11.47.)
Mеtаll хоlidаgi simоb eritmаgа judа sеkin oʻtаdi :
2Hg+O
2
+ 8CN
-
+ 2H
2
O =2Hg(CN)
4
2-
+4OH
-
(11.48.)
simоb sulfidi HgS hаm sеkin eriydi. Simоb hаm qoʻrgʻоshin kаbi sulfid
minеrаllаrining zаrаrli tа’sirini kаmаytirаdi.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Май 2021 10-қисм Тошкент аn‘аnаviy, tizimli, tехnоlоgik, tаdqiqiy, funksiоnаl, kоmplеks vа fаоliyatli yondаshuvlаr fаrq
qilinаdi. Jumlаdаn tехnоlоgik yondаshuv mоhiyatаn tа‘lim-tаrbiya jаrаyonigа zаmоnаviy pеdаgоgik
tехnоlоgiyalаr tаtbiqini аnglаtаdi. O‘qitishdа innоvаtsiоn yondаshish bаrchа mаmlаkаtlаr qаtоri
O‘zbеkistоn tа‘lim tizimidа hаm kеng bаrq urib kеlmоqdа.
Norasmiy joylarda, masalan, muzeylarda va darsdan tashqari to’garaklardagi o’qitish
o’quvchilar ta’limini o’zlarining kunlik hayotlari bilan bog’lab o’rganishiga yordam beradi.
Maktablardagi ta’lim jarayoni kundalik hayotdagi tajribalar bilan boyib boradi. Bunday uslubdagi
tajribalar yoshlarning kelajakdagi o’qishlariga qiziqish va motivatsiya beradi.
Baxs- munozara orqali o’rganishda o’quvchilar professional olimlar kabi muammoning tur-
li xil tomonlarini muhokama qilishadi, baxslashishadi. Baxs-munozara qarama-qarshi fikrlarni
tahlil qilishga va bilimlarining kengayishiga yordam beradi. O’qituvchi mazmunli va qiziqarli
munozaralar tashkillashtirishi mumkin. Bunda o’quvchilardan bir birlariga savollar berishlari,
iloji boricha ilmiy tilda munozarani olib borishlari talab etiladi. Ilmiy munozara olib borilganda
o’quvchilar navbat bilan so’zga chiqishni, diqqat bilan tinglashni va boshqalarga qoniqarli javob
berishni o’rganishadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati: 1. B. Ziyomuhammedov, Sh. Abdullayeva. Pedagogika. Darslik
2. J. G’. Yo’ldoshev, S.A. Usmonov. Pedagogik texnologiyalar asoslari.
3. www.library.ziyonet.uz
4. https://uz.m.wikipedia.org
55
Май 2021 10-қисм Тошкент BOSHLANG`ICH SINF DARSLARIDA RASMLI TESTLARDAN FOYDALANISH Allamova Zubayda Rajabbayevna Xorazm viloyat Gurlan tuman
18-maktab oliy toifali boshlang`ich sinf o`qituvchisi
Zem stvo 
(ruscha) —
vakolatlari cheklab qo‘yilgan mahalliy idora, 
boshqarma.
Qozi sudlari

^
Savol va topshiriqlar
•
1. P o d sh o h u k u m ati q ay si h u jja tg a m uvofiq T u rk isto n h u d u d id a « tartib »
o ‘m atd i?
2. X X asr b o sh la rid a T u rk isto n d a p o litsiy a c h ila r va isp ra v n ik la r q a n d a y hu-
q u q larg a eg a b o ‘lish g an ?
3. N im a u ch u n m ah a lliy ah o li v a k illa ri h a rb iy x iz m a tg a o lin m ag an?
4. T u rk isto n d a m u sta m la k a d a v rig a ch a su d ish la ri q an d ay ta sh k il etilgan?
5. Q o zi v a b iy su dlari n im a g a aso slan ib ish y u ritg an ?
6. N im a u c h u n p o d sh o h u k u m ati T u rk isto n d a q o zi v a b iy su d larin i saqlab
qo lgan?
7. Q o zi v a b iy su d larin in g saylanishi q an d ay ta rtib d a k ech g an ?
16 -§. X I X A S R N I N G I K K I N C H I Y A R M I - X X A S R N IN G
B O S H L A R I D A T U R K I S T O N D A I J T I M O I Y -I Q T I S O D I Y A H V O L
M u stam lak a
ta rtib o tin in g
k u ch a y tirilish i
T urkiston oTkasida m ustam laka tartiboti harbiy kuch
va keng tarm oqlangan politsiya tizim iga asoslangan
edi. B u vaqtgacha m ustam lakachilik urushlari olib
borish uchun saqlab turilgan harbiy qism lardan endi
podsho m a ’m uriyati tom onidan o ‘m atilgan m ustam laka tartiblarini him oya
qilish quroli sifatida foydalanadigan boTdi.
0 ‘rta O siyoga tem iiyoT larning o ‘tkazilishi R ossiya iqtisodiyoti uchun
katta am aliy aham iyatga ega boT ish bilan birga harbiy-strategik m aqsad-
larni ham k o 'z la b qurilgan edi. 0 ‘rta O siyoning bosib olingan hududlarida
R ossiya im periyasining m ustahkam o ‘m ashib olishi v a m ustam lakachilik
siyosatining keng qam rovli olib borilishida tem iiyoT lar m uhim o ‘rin tutdi.
H arbiy q o ‘shinlar v a qurol-aslahalarni K rasnovodskdan Q izilarvatga qadar
K avkazdan 0 ‘rta O siyoga tashish uchun tem iiyoT qurildi. S o‘ngra tem iryo‘1
qurilishi A shxobodgacha davom ettirildi. 1888-yili dastlabki poyezd Sam ar
qandga keldi, 1899-yilda esa tem iiyoT T oshkent orqali A ndijongacha qurib
bitkazildi.
R ossiya harbiy qurolli kuchlarining
asosiy bazalari K avkazda joylashgan
boTib, u yerdan Kaspiy dengizi orqali
kem ada tez kechib o ‘tish m um kin edi.
K rasnovodskdan esa tem iiyoT bilan Sa
m arqand, Toshkent v a A ndijonga yetib
kelish oson boTdi. Endi harbiy qism larni
KIMYOVIY IDISHLARNI YUVISH

|
KIMYOVIY IDISHLARNI YUVISH
|
bet | 76/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”KIMYOVIY IDISHLARNI YUVISH
Tajriba uchun ishlatiladigan idishlar toza, quruq bo’lishi kerak. Uni vodoprovod suvi bilan maxsus tozalagich (ershik) yordamida yuviladi va bir necha marotaba suv bilan chayiladi. Agar idish nihoyatda iflos bo’lsa, suvga ozroq xlorid kislota solinadi yoki xromli aralashma (kaliy bixromat bilan kons sulfat kislotasi aralashmasi) bilan chayiladi. Yuvilgan idishni qurituvchi disqqa osib qo’yiladi. Agar idishni tez quritish kerak bo’lsa uni qurituvchi shkafga qo’yiladi. O’lchagich idishlarni ishlatib bo’lgan zaxotiyoq yuvib qo’yiladi. O’lchagich idishlarni qurituvchi shkafida quritib bo’lmaydi.
Kimyoviy idishlar nihoyatda toza bo’lishi kerak, bu shartni bajarmasdan turib ishlash mumkin emas. Shuning uchun idishni yuvish mukammal o’rganish va uni tozaligiga to’la ishonch hosil qilish kerak.
Idish yuvish usulini tanlashda har bir holatda quyidagilar zarur:
Idishni ifloslantirgan moddalarni bilish;
Ifloslikni suvda (issiq va sovuq), ishqor, har hil tuzlar va kislota eritmalarida eruvchanligidan foydalanish;
Oksidlovchilarning xossalaridan foydalanish, ma’lum sharoitda organik va noarganik ifloslanishni oksidlab, eruvchan birikmalarga aylantirish;
Yuvish vositasi sifatida sirt-faol xossasiga ega har qanday moddalardan foydalanish mumkin (sovun yuvuvchi vositalar, yuvuvchi gilmoyalar va x.k.)
Idishni ifloslantiruvchi cho`kma barqaror bo`lsa undan tozalash uchun mexanik usullarni qo`llash mumkin.
Yuvish uchun arzon kimyoviy reaktivlardan foydalanish maqsadga muvofiq.
Idishlarni yuvishda baxtsiz xodisalar kuzatilishiga yo’l qo’ymaslik va texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish kerak. Laboratoriyaning har bir xodimi texnika xavfsizligi qoidalari bilan tanishgan bo’lishi shart.
Idish devorlaridan ifloslikni har xil usullar bilan yo’qotish mumkin; mexanik, fizik, kimyoviy, fizik-kimyoviy yoki boshqa usullar.
|
| |
Saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni

59
Jinoyat:
1) ovoz berishning yashirinligini buzishga;
2) saylov yoki referendum hujjatlarini qalbakilash-
tirishga;
3) saylov yoki imzo varaqalariga soxta yozuvlar ki-
ritishga;
4) saylov yoki referendum tashkil qilish, ularni
o‘tkazish vaqtida berilgan ovozlarni ataylab no-
to‘g‘ri hisoblashga qaratilgan xatti-harakatlarni
sodir etishda ifodalanadi.
Jinoyatning saylov yoki referendum tashkil qilish,
ularni o‘tkazishda ishtirok etuvchi mansabdor shaxs,
siyosiy partiya
lar, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqa-
rish organlarining vakillari, tashabbuskor guruhlar, say-
lov komissiyalari yoxud referendum komissiyalarining
a’zolari tomonidan sodir etilishi mumkin.
Fuqarolarning murojaatlari to‘g‘risidagi qonun

58
fuqarolar, jamiyat va davlatning qonun bilan muhofa-
za etiladigan huquqlariga jiddiy zarar yetkazishda ifo-
dalanadi.
Vijdon erkinligini buzish
Jinoyat diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyatiga
yoki diniy marosimlarning o‘tkazilishiga to‘sqinlik qi-
lishda ifodalanadi. Vijdon erkinligi diniy faoliyatning
faqat qonun doirasida amalga oshirilishidir.
Voyaga yetmagan shaxslarni diniy tashkilotlarga
jalb etish, diniy tashkilot faoliyatida ishtirok etishga
ko‘ndirishga qaratilgan qilmish sodir etilgan paytdan
boshlab tugallangan jinoyat, deb e’tirof etiladi.
Qonunga xilof ravishda diniy ta’limotga o‘qitish de-
ganda voyaga yetmagan shaxslarga ularning xohishiga
qarshi, ota-onalari yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxs-
larning xohish-irodasiga qarshi din to‘g‘risidagi bilimlar-
ni singdirishning har xil ko‘rinishlarini tushu nish lozim.
Toshkentdagi temiryo‘l vokzali

K rasnovodskdan A ndijongacha boMgan 3 m ing kilom etrdan ziyod m asofaga
k o ‘chirish m uam m o boMmay qoldi.
Turkistonda paxta ekini keng tarqalishi va Rossiya kapitali joriy etilishi
bilan XX asr boshlarida temiryoMlaming nafaqat harbiy, balki iqtisodiy aha-
m iyati ham koMarildi. 1905-yilda Orenburgdan Toshkentga qadar temiryoM
qurib kelindi.
T
O ‘zingizni sinang!
1888-yilda ... 1899-yilda ... TemiryoM ... m aqsadlarida qurildi.
XIX asrning ikkinchi yarm ida Rossiya imperiyasi
tomonidan bosib olingan 0 ‘rta Osiyo hududlarida
yashovchi xalqlam ing siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va
madaniy hayotida keskin o ‘zgarishlar yuz berdi. Shu
bilan birga oMka iqtisodiyoti imperiya manfaatlariga
toMiq bo‘ysundirildi. Bu davrda oMkaga Rossiya kapitali, Yevropa mahsu
lotlari va yangi ishlab chiqarish texnologiyalarining kirib kelishi kengaydi.
K o‘plab bank va sanoat boMimlari ish boshladi. Bu o‘zgarishlar oMkada pax-
tachilik, konchilik, xomashyoga dastlabki ishlov berish, yog‘-moy sanoati
kabi sohalaming rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Iqtisodiyotdagi o‘zgarishlar imperiyaning oMkadagi manfaatlaridan kelib
chiqqan holda, y a’ni bir tomonlama olib borildi. Ishlab chiqarish va savdo-so-
tiq Rossiya imperiyasi va u orqali boshqa davlatlar bilan aloqalaming kenga-
yishi natijasida rivojlanib bordi. Ayniqsa, imperiya to ‘qimachilik sanoati
uchun paxta yetishtirish ko‘paydi. Bu oMkada boshqa turdagi qishloq xo‘jalik
mahsulotlarining kamayishiga, ayniqsa, g‘allaning tanqisligiga sabab boMdi.
Bu davrda boshqa sohalarga qaraganda sanoatning paxta xomashyosiga dast
labki ishlov berishga moMjallangan sohasi
rivojlandi. Paxtani faqat tozalash va yog‘
ishlab chiqarish sohasigina yoMga qo‘yilib,
paxta xomashyosidan tayyor mahsulot
tayyorlash imperiyaning markaziy gu-
bemiyalarida bajarilgan. OMkadan olingan
boshqa xomashyolar, jum ladan, ju n va
teriga ishlov berish ham shunday tarzda
boMgan.
1867—1900-yillarda Turkiston general-
A,
.
,
• . • v >v
• •
J
°
M u sta m la k a ch ilik

kamayganligi bunga sabab bo4l-
ganini ma’lum qilgan.
1880-yilning noyabrida aho-
li hamma soliqlami toMagan-
ligiga qaramay, Xo jand uyezdi-
ning boshligM Xo jand va 0 ‘ra
tepa tumanlaridagi aholidan
qo‘shimcha yer solig‘i olinishi-
ni e’lon qildi. Buning oqibatida
sabr kosasi to ‘lgan aholi Rah-
monqulihoji, Mirkarimboylar
j t t
- vxv
- -
boshchiligida odamlar uyezd
Savol va topshiriqlar - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

18-§. TOSHKENTDA «VABO ISYONI»
1892-yilning mart oyida Afg‘onistonda vabo kasalligi
tarqaldi. Bahor faslining oxirlariga kelib bu kasallik
Samarqand viloyatining Jizzax uyezdida, 7-iyunda
esa Toshkentda ham qayd qilindi. Toshkent shahar
ma’muriyati kasallikka qarshi tadbirlar qatorida shahardagi 12 ta qabristonni
yopib qo‘ydi. Shu kasallikdan vafot etgan kishilar uchun shahardan chekka
joy da maxsus qabristonlar ochish va’da qilindi. Lekin amalda shahardan tash-
qarida faqat bitta qabriston ochildi. Sanitariya tadbirlari xalqqa ishonarli qilib
tushuntirilmadi. Bundan tashqari shifokor-feldsherlar yetishmasligi sababli
bemorlarni tekshirish ko‘pincha uchinchi yo to‘rtinchi kuni o‘tkazilar edi.
Bu vaqtda aholi o‘rtasida mustamlakachi ma’murlar suvni, shifokorlar esa
bemorlarni qasddan zaharlayotgani, murdalarning qabrlardan chiqarib tash-
lanayotgani to‘g‘risidagi mish-mish gaplar tarqaldi.
Turkiston o‘lkasida 1892-yil 18-iyundan kuchga
kirgan «Harbiy holatda deb e’lon qilingan joylar
haqida Qoida» joriy etildi. Bunday vaziyat aholi
orasida sarosimalik va norozilik keltirib chiqardi.
Bu vaqtda Toshkentning Eski shahardagi xalqparvar
oqsoqoli Inog‘omxo‘ja Umriyoxo‘jayev lavozimi-
dan chetlashtirildi. Uning o‘rniga tayinlangan shaxs
pora olishni kuchaytirish maqsadida boshqa kasallik
bilan og‘rib vafot etganlarni ham vabo uchun ochil-
gan shahar chekkasidagi qabristonga ko‘mishni
buyurdi. Xalq bunga keskin norozilik bildirdi. Bu
holat qo‘zg‘olon boshlanishiga sabab bo‘ldi.
1892-yildagi norozilik harakatlarini keltirib chi
qargan asosiy sabab, birinchidan, mahalliy aholiga
nisbatan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan mustamlakachilik jabr-zulmi-
ning tobora kuchayib borayotganligi; ikkinchidan, xalq ommasining og‘ir ah
voli, hunarmand kosiblar va mardikorlarning ayovsiz ishlatilishi; uchinchi-
dan, iste’mol mahsulotlari narxlarining to‘xtovsiz oshib borishi, soliqlaming
ko‘pligi; to‘rtinchidan, amaldorlarning o‘z mansablarini suiiste’mol qilishi,
poraxo‘rligi kabi holatlarning ko‘payib ketishi bo‘ldi.
Tarixda «Vabo isyoni» (yoki «Toshotar voqeasi») deb
nom olgan qo‘zg‘olon 1892-yilning 24-iyunida bosh
landi. Dastlab mahalliy aholining noinsof amaldorlar va
sudxo‘rlarga, hokimiyatni suiiste’mol qilish bilan tanilgan shahar bosh oq-
I o g on qurihshi. XIX asr oxin

Rossiya imperiyasining savdo-sanoat doiralari Tur
kiston oTkasini har tomonlama, ayniqsa, iqtisodiy
jihatdan qaram qilishda faol ishtirok etdilar. Mus
tamlakachi hukumat dastlab ko‘chirib keltirilganlar
qishloqlarini o ‘zbek, qirg‘iz, tojik qishloqlaridan
ajratib, mustaqil boTishini ta’minlagan bo‘lsa, keyinchalik bu qishloqlar va
mahalliy qishloqlami birlashtirgan volostlarga rahbarlami mahalliy aholiga
mansub boTmagan shaxslardan qo‘ya
boshladilar. Ular orqali mahalliy aho
li ustidan boshqaruv va nazoratni o ‘z
qoTlariga toTiq olish m o‘ljallangan edi.
0 ‘lka m a’muriyati qo‘zg‘olonlaming
yangi toTqin bilan kuchayib ketishi-
dan doimiy ravishda xavfsirab turardi.
General-gubernator mahkamasi maxsus
boTimining boshlig‘i o‘z m a’ruzasida
«isyonga moyil» aholi vakillarini har
biy sudga berish va bu sud oTim ja-
zosini oshkora ijro etishi haqida fikr
bildirdi. U xalqni qo‘rquv va tobelikda
ushlab turish o‘lkada tartib hamda oso-
yishtalikni ta’minlashga qodir yagona
vosita ekanligini uqtirdi.
1892-yildan mustamlakachilar oddiy fuqarolami m a’murlarga qarshi
lik ko‘rsatgan taqdirda bevosita harbiy dala sudiga bera boshladilar.
«Gunohkorlar»ni ochiqchasiga qatl etish endilikda odamlami qo‘rqitish
uchun mustamlakachilarga katta huquqlar berdi.
^
Fuqarolarning teng huquqliligini buzish

57
dan qat’i nazar fuqarolarning huquqlarini buzish yoki
cheklash yoxud fuqarolarga bevosita afzalliklar berishda
ifodalanadi.
Shaxsiy hayot daxlsizligini buzish
Bu jinoyat shaxsning shaxsiy yoki oilaviy sirini
tashkil etuv chi shaxsiy hayoti to‘g‘risidagi ma’lumotlar-
ni uning roziligisiz qonunga xilof ravishda yig‘ish yoki
tarqatish da ifodalanadi.
Fuqarolarning turar joyi daxlsizligini buzish
Jinoyat yashovchilarning erkiga qarshi zo‘rlik ishla-
tib, g‘ayriqonuniy ravishda turar joyga bostirib kirishda
ifodalanadi.
Xat-yozishmalar, telefonda so‘zlashuv, telegraf
yoki boshqa xabarlarning sir saqlanishi tartibini
buzish
Jinoyat shaxslarning pochta-telegraf xabarlari yoki
telefonda so‘zlashuvning mazmuni va hokazolar bilan
g‘ayriqonuniy tanishuvida yoxud fuqarolarning xatlari,
telegrammalari, telefaks orqali, elektron pochta va h.k.
orqali xabar qilinayotgan ma’lumotlarni shu axborotlar
egasining roziligisiz oshkor etilishida ifodalanadi.
-modda. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslarni

64
Ota-onani moddiy ta’minlashdan bo‘yin tovlash
Sudning hal qiluv qaroriga binoan mehnat-
ga layoqatsiz va moddiy yordamga muhtoj bo‘lgan
ota-onani yoki ularning o‘rnini bosuvchi shaxslarni
moddiy ta’minlash uchun undiriladigan mablag‘ning
voyaga yetgan shaxslar tomonidan jami ikki oydan ortiq
muddat mobaynida to‘lanmasligida ifodalanadi.
Jinoyat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi. Jinoyatning
sodir etilish motivi va ko‘zlangan maqsad uni kvalifkat-
siya qilishda ahamiyat kasb etmaydi.
Jinoyatning subyekti
sudning hal qiluv qarori-
ga binoan ota-onalarini yoki ularning o‘rnini bosuv-
chi shaxslarni moddiy ta’minlash majburiyati yuklan-
gan voyaga yetgan tug‘ishgan farzandlar, farzandlikka
olingan o‘g‘il
va qizlar, o‘gay o‘g‘il va qizlar bo‘lishi
mumkin.
Voyaga yetgan,
mehnatga layo-
qatli farzandlar
o‘z ota-ona-
lari
haqida
g‘amxo‘rlik
qilishga majbur-
dirlar.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
BOSHLANG`ICH SINF O`QUVCHILARINING MATEMATIK SAVODXONLIGINI
OSHIRISH
Amanbayeva Adolat Tulibayevna
Xorazm viloyat Gurlan tuman
17-maktab birinchi toifali
boshlang`ich sinf o`qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang`ich sinf o`quvchilari matematik savodxonligini
oshirish va 1-sinf o`quvchilariga qo`shish va ayirish mavzusini o`rgatish bo`sh metodikasi aks
ettirilgan.
Kalit so`zlar:
matematika, qo`shish va ayirish, ko`rgazmalilik.
Birinchi sinfga kelgan bolalar turli joylardan va turlicha matematik tayyorgarlikka ega bo‘la-
di. Bolalar bog‘chasi yoki ba’zi oilalarda tayyorgarligi bor bolalar 1-10 gacha sonlarni o‘qish,
sanash, teskari sanash, yozish malakalariga ega bo‘ladilar. Ba’zan, mutlaqo tayyorgarlikka ega
bo‘lmagan bolalar keladilar. Shuning uchun o‘qituvchinig vazifasi 1-sinfga kelgan bolalarning
tayyorgarligini individual aniqlashdir.Bu ish o‘qish boshlanguncha yoki birinchi haftadayoq
amalga oshirilishi kerak. Aniqlashda quyidagi taxminiy savollar bo‘lishi mumkin:
1. Sanashni bilasizmi? Sanang-chi?
2. Doiracha, cho‘p, bayroqchalarni sanang-chi?
3. Stolda qancha qalam bo‘lsa, shuncha bayroqcha oling.
4. Qaysi doirachalar ko‘p? Qizillarimi, ko‘klarimi?
5.Тartib bilan qo‘yilgan narsalarni tartib bilan sanang.
6. 5–1, 8–2, 4–3 kabi savollar.
1-sinfga kelgan bolaga eng asosiysi u tanidigan tevarak-atrof , olam va narsalarga doir ko`r-
gazmali masalalar berish ham maqsadga muofiq hisoblanadi.
Bugungi kunning o`qituvchisi ham o`quvchisi ham zamonaviy imidj yarata oldi. O`qituvchi
shaxsi bugungi kun talablariga mos ravishda harakat qilishi, zamonaviy ped-texnologiyalardan,
turli xil metodlardan foydalanib dars o`tishi zamon talabidir. Shunday ekan, har bir darsga alohida
tayyorgarlik va alohida e`tabor bilan qarashi lozim. Ayniqsa, 1-sinf da o`quvchilarga berilga bilim
asosiy poydevor hisoblanadi.Boshlang`ich sinf matematika darslarida o`quvchilarning matematika
savodxonligini oshirish, boshqa barcha fanlarni o`zlashtirishda muhim hisoblanadi. Aynan,
1-sinfda gi qo`shish va ayirish mavzusi raqamlarni o`rgatishdan keyin kelib, asosiy va birlamchi
mavzu hisoblanadi. Bu mavzuni tushuntirishda turli xil metodlar, kompyuter –texnologiyalari va
ko`rgazmali vositalardan foydalanib tushuntirish maqsadga muofiq hisoblanadi.
O‘quvchi yoshlarning bilimini kеngaytirish zamon talabi darajasiga еtishida fan asoslari bilan
qurollantirish, yangi pеdagogik tеxnologiya yutuqlari asosida “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”
|
| |
Oilaga, yoshlarga va axloqqa

63
Mazkur jinoyatning subyekti sudning hal qiluv qa-
rori yoki buyrug‘iga binoan moddiy yordamga muhtoj
voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqatsiz shaxslar-
ni moddiy ta’minlash vazifasi zimmasiga yuklangan
18 yoshga to‘lgan, aqli raso har qanday shaxs (ota-ona-
lar,
farzand
likka oluvchilar) bo‘lishi mumkin. Shaxs-
ni ota-onalik huquqidan
mahrum qilish alimentlarni
to‘lash dan ozod etmaydi.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
Pedagog professional darajaga ega bo‘lar ekan, u kompetentli, o‘z ishining ustasi bo‘lib
etishadi. Pedagogning kompetentligini rivojlantirishda ularning malakasini oshirish jarayonida
nazariy bilimlarini orttirish, amaliy ko‘nikmalarni, shaxsiy kompetenlikni rivojlantirish masalalari
maqsad qilib olinadi.
Nazariy bilimlardan fan hamda o‘qitish metodikasi yuzasidan bilimlar,
ijtimoiy va pedagogik-psixologik bilimlar berilishi bilan amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish
uchun o‘qitish texnologiyalari va metodlarini, fanda axborot-kommunikatsion texnologiyalarni
qo‘llash ko‘nikmalarini, professional nutqi va muloqot qilish madaniyati, o‘zini tutishi, talabalar
jamoasini boshqarish, professional kuzatuvchanlik hamda pedagogik faoliyatni diagnostika va
monitoring qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalari rivojlantirilib borilishiga e’tibor qaratiladi. Shu
bilan bir qatoda pedagoglarning o‘ziga nisbatan talabchanlik, o‘z kasbini ardoqlash, talabalarning
fanga qiziqishini uyg‘otish mahorati va bolalarni sevish hamda do‘stona munosabatda bo‘lish
singari shaxsiy sifatlari orttirishni mashg‘ulotlar jarayonida singdirib borish lozim.
Mamlakatimizda zamon talabiga mos yuksak intellektual salohiyatli, zamonaviy bilim va
malakaga ega, yangicha dunyoqarash va mustaqil fikrli mutaxassislar tayyorlash uchun beqiyos
imkoniyatlar yaratilmoqda. Bu borada axborot-kommunikatsiya texnologiyalari vositalari
hisoblanmish – mediadan ta’lim jarayonida foydalanishning istiqbolli yo‘nalishlaridan keng
foydalanish yo‘lga qo‘yilmoqda. Ta’lim jarayonida media, ya’ni, internet, televidenie, radio, kino,
video, telefon va boshqa aloqa vositalari o‘z samarasini ko‘rsatmoqda.
Xulosa qilib aytganda, bugun Respublikamizning deyarli barcha oliy ta’lim muassasalarida
kompyuretlar mavjud, shunday ekan barcha pedagoglar undan nafaqat informatika darslarida,
balki barcha fanlarni o‘qitishda o‘rinli foydalanishlari lozim. Fanlarni o‘qitishda zamoniy pedagog
va axborot kommunikatsion texnologiyalaridan foydalanishni
|
| |
A. Smit,
soliq solish 
nazariyasining 
asoschisi
     
112

112
Î
aksiz solig‘i;
Î
yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va
maxsus to‘lovlar;
Î
suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq;
Î
mol-mulk solig‘i;
Î
yer solig‘i;
Î
benzin, dizel yoqilg‘isi va gaz ishlatganlik
uchun olinadigan soliq.
Boshqa majburiy to‘lovlar jumlasiga quyidagilar kiradi:
Î
davlat maqsadli jamg‘armalariga majburiy
to‘lov lar:
9 yagona ijtimoiy to‘lov;
9 byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga
fuqarolarning sug‘urta badallari;
9 davlat maqsadli jamg‘armalariga majburiy
ajratmalar;
9 Respublika yo‘l jamg‘armasiga yig‘imlar;
Î
davlat boji;
Î
bojxona to‘lovlari;
Î
ayrim turdagi tovarlar bilan chakana savdo qi lish
va ayrim turdagi xizmatlarni ko‘rsatish huquqi
uchun yig‘im.
Soliqlar davlat
hokimiyatining
ajralmas qismlari
bo‘lgan armiya,
sud, davlat ap-
parati faoliyatini
hamda davlat-
ning boshqa
ehtiyojlarini
moddiy jihatdan
ta’minlash uchun
zarur.
Soliqlar va
boshqa majburiy
to‘lovlarning
elementlari quyi-
dagilardir:
9 soliq solish
obyekti;
9 soliq solina-
digan baza;
9 stavka;
9 hisoblab chi-
qarish tartibi;
9 soliq davri;
9 soliq hisobo-
tini taqdim
etish tartibi;
9 to‘lash tartibi.
Soliq huquqining ilk yozma me’yorlari Hammu-
rapi qonunlarida (er. avv. XVIII asr) ko‘rsatib o‘til-
gan bo‘lib, birinchidan, soliqlarning ikki ko‘rinishi:
podsho xazinasiga to‘lanadigan markazlashgan so-
liqlar va mahalliy oqsuyaklar xazinasiga to‘lanadi-
gan mahalliy soliqlar; ikkinchidan, soliq subyektlari;
uchinchidan, soliq obyektlari; to‘rtinchidan, soliqlar-
ni undirish tartibi; beshinchidan, javobgarlik chorala-
ri va boshqalar mustahkamlab qo‘yilgan.
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
va yakka tartibdagi kompyuterli o‘qitishning yaxshi tomonlarini birlashtiradi. Kompyuter
o‘qituvchining faol yordamchisiga aylanadi. . Kompyuter va axborot texnologiyalaridan
foydalanib, ta’lim sohasida, o‘quv faoliyatida va o‘quvchilar ijodiy tafakkurini rivojlantirishda
yangi imkoniyatlar yaratiladi. Axborot texnologiyalari ta’limni amalga oshish jarayonida hayot
bilan uyg‘unlashtirishga imkon beradi. O‘qitishni kelajakdagi kasbiy faoliyat bilan chambarchas
bog‘lash imkoniyati paydo bo‘ladi. Axborot texnologiyalarini qo‘llashda o‘quvchi shaxsining
butun imkoniyatlarini amalga oshirishga: kompyuter vositalari orqali bolaning bilishga oid,
axloqiy, ijodiy, muloqot qilish va estetikaviy imkoniyatlarini, qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishga
intilish lozim. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari rivojlanishining zamonaviy jahon
darajasi shundayki, respublikada jahon axborot makonining infratuzilmalari va milliy axborot-
hisoblash tarmog‘i integratsiyasiga mos keluvchi milliy tizimni yaratish milliy iqtisodiyot,
boshqarish, fan va ta’lim samaradorligining muhim omili bo‘lmoqda. Bu muammolar ancha
murakkab va ayni paytda respublikamiz uchun dolzarbdir. Hozirda olib borilayotgan iqtisodiy,
tuzilmaviy va boshqa o‘zgarishlarni amalga oshirish natijalari respublikada axborotlashtirish bilan
bog‘liq muammolarning qanday va qaysi muddatlarda hal etishga ham bo g‘liqdir. Kompyuter
slaydlarini foydalanish evaziga interfaol darslar bilishga taqdim etiladigan axborot mazmuni bilan
birga, ta’sirchanligi bilan ajralib turadi. Dars mavzusini bayon qilishda o‘qituvchi illyustratsiya
sifatida slaydlardagi axborotni kerak joylarda taqdim etib boradi. Rasmlar, grafiklar, jadvallar,
diagrammalar, formulalar ovoz jo‘rligida, multiplikatsiya elementlari hamkorligida taqdim
etilib, o‘qituvchining izohlari bilan beriladi. Xulosa qilib aytganda, multimediaviy texnologiya
asosidagi interfaol darslar tayyorgarlik darajasi har xil bo‘lgan bolalarning dars materialini yaxshi
o‘zlashtirilishiga, olgan bilimlarini yanada kengaytirishga bo‘lgan istaklarining paydo bo‘lishiga
turtki bo‘ladi.
|
| |
Saylov huquqining yoki ishonchli vakil

Saylov huquqining yoki ishonchli vakil
vakolatlarining amalga oshirilishiga to‘sqinlik qilish
Jinoyat obyekti – insonning saylash yoki saylanish,
saylovoldi tashviqotini olib borish, referendumni o‘tka-
zishda ishtirok etish, saylovoldi tashviqot olib borish,
nomzod shaxs ishonchli vakillarining o‘z vakolatlarini
Ijodiy faoliyat
O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining maxsus qism
VI–VII boblarida berilgan moddalarni o‘qing.
1. Ushbu jinoyatlar subyektlarini va subyektiv tomonlarini aniqlang.
2. Mazkur jinoyatlarning obyektlari va obyektiv tomonlarini aniqlang.
3. Ushbu boblarda ko‘rsatilgan jinoyatlarning oldini olish uchun
qanday choralar ko‘rish kerak deb o‘ylaysiz?
4. Jinoyat sodir etmaslik uchun shaxsning huquqiy ongi yoki huquqiy
madaniyati yuqori bo‘lishi kerakmi? Javobingizni asoslang.
Tenglik hukm
surgan joyda
sotqin, aldam-
chi ehtiroslar,
g‘am-g‘ussa
bo‘lmaydi.
60
amalga oshirish huquqini ta’minlovchi ijtimoiy muno-
sabatlardir. Jinoyat zo‘rlik ishlatish, qo‘rqitish, aldash
yoki og‘dirib olish yo‘li bilan fuqarolarning o‘z saylash
huquqlarini erkin amalga oshirishlariga to‘sqinlik qilishda
yoki deputatlikka yoxud O‘zbekiston Respublikasi Pre-
zidentligiga nomzodning ishonchli vakillari o‘z vakolatla-
rini amalga oshirishiga to‘sqinlik qilishda ifodalanadi.
Mehnat qilish huquqini buzish
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida fuqaro-
larning mehnat qilish huquqi kafolatlangan.
Ijodiy faoliyat
1. Berilgan vaziyatlardan inson sha’ni va qadr-qimmatiga qarshi ji-
noyatlarni ajrating.
2. O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 17-moddasiga
asoslanib, mazkur jinoyatlarning subyektlarini aniqlang.
3. Jinoyatlar sodir etilishining subyektiv tomonlarini aniqlang.
1) Buxoro viloyati IIB xodimlari tomonidan olib borilgan tez-
kor surish tiruv tadbirlari davomida aniqlanishicha, Buxoro tuma-
ni, Gulshanobod QFYda yashovchi, 1969-yilda tug‘ilgan, muqaddam
sudlangan F.N. Kogon shahri, Istiqlol MFYda yashovchi fuqaro N.G‘.
hamda Shofirkon tumani, Qalmaqon QFYda yashovchi, muqaddam
sudlangan G.Y.larni Tailand davlatida behayolik orqali mo‘may daro-
mad orttirishi mumkinligini bildirgan holda qiziqtirib, chet davlatga bo-
rishi, ya’ni u yerda yeb-ichish hamda ijaraga turishi uchun qilinadigan
sarf-xarajatlarning hammasini o‘zi ko‘tarishini aytgan.
2) Tuman vakillik organlariga saylov oldi targ‘ibot-tashviqot ishla-
rini olib borayotgan N.ning ishonchli vakillari Gulobod mahallasidagi
fuqarolarga N. ga ovoz berishlari evaziga turli oziq-ovqat mahsulotla-
rini ulash di. Tuman vakillik organiga o‘z nomzodini qo‘ygan X. N. ning
bu harakatlaridan norozi bo‘lib, sudga shikoyat qildi.
3) Voyaga yetmagan shaxslar Internet tarmog‘i orqali sinfdoshlari
haqida bo‘xton ma’lumotlarni joylashtirib, ma’naviy zarar yetkazdilar.
|
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi

|
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksiBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
Yaxshilar
mas’uliyat bi-
lan ish qilishlari
uchun qonun-
larga muhtoj
bo‘lmaydilar.
Yomonlar qonun-
larga chap be-
rish uchun yo‘l
topadilar.
Aflotun
72
uchun jinoiy guruh tuzilgan paytdan e’tiboran, jinoiy
maqsadga erishishga qaratilgan harakat sodir etilgan
yoki etilmaganidan qat’i nazar, ftna tugallangan jinoyat
deb hisoblanadi. Berilgan moddada davlat uchun xavf-
li oqibatlar yuzaga kelishini bartaraf etish, ya’ni hoki-
miyatni bosib olish yoki konstitutsiyaviy tuzumni ag‘da-
rib tashlashning oldini olish maqsadida ftna to‘g‘risida
hokimiyat organlariga ixtiyoriy ravishda xabar berish
rag‘batlantiriladi.
Josuslik, qo‘poruvchilik, davlat sirlarini oshkor qi-
lish, davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni
yo‘qotish kabi jinoyatlar ham mamlakatimizning konsti-
tutsiyaviy tuzumiga qarshi jinoyatlar turkumiga kiradi.
159-modda. O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzu-
miga tajovuz qilish
...Ushbu moddaning birinchi yoki ikkinchi qismida nazarda tutilgan
qil mishlar:
a) takroran yoki xavfli retsidivist tomonidan;
b) uyushgan guruh tomonidan yoki uning manfaatlarini ko‘zlagan
holda sodir etilgan bo‘lsa, —
besh yildan o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Hokimiyatni bosib olish yoki O‘zbekiston Respublikasi konstitutsi-
yaviy tuzumini ag‘darib tashlash maqsadida ftna uyushtirish —
o‘n yildan yigirma yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Fitna to‘g‘risida hokimiyat organlariga ixtiyoriy ravishda xabar ber-
gan shaxs, basharti, ko‘rilgan choralar natijasida ftnaning oldi olingan
bo‘lsa, jazodan ozod qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
Fitna – ikki
yoki undan ortiq
shaxslarning
hokimiyatni
bosib olish yoki
konstitutsiyaviy
tuzumni ag‘da-
rib tashlashga
qaratilgan jinoiy
harakatni so-
dir etish uchun
o‘z kuchlarini
birlashtirishga
kelishishidir.
|
| |
Markazlashgan - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

111
Mulkka bo‘lgan munosabatni hisobga olgan hol-
da, daromadlarni qaytarib berilmaydigan daromadlarga,
vaqtincha foydalaniladigan va qaytarib beriladigan da-
romadlarga bo‘
lish
mumkin. Masalan, soliqlar, bojlar,
yig‘imlar, davlat mulkini xususiylashtirishdan kelib
tushadigan to‘lovlar va bosh qa majburiy to‘lovlar qay-
tarib bermaslik sharti bilan davlat daromadlariga to‘pla-
nadi hamda davlat va ma’muriy-hududiy tuzilmalarning
mulki hisoblanadi.
Vaqtincha foydalaniladigan daromadlar esa davlat
va ma’muriy-hududiy tuzilmalarning daromadiga kiri-
tilmagan bo‘lib, ular obligatsiyalar, zayomlarni tarqa-
tishdan, banklar tomonidan byudjetdan tashqari mab-
lag‘larni to‘ldirish uchun beriladigan kreditlardan hosil
bo‘ladigan daromadlar va boshqalar.
Davlat byudjetida to‘planadigan markazlashtirilgan
daromadlar mamlakat xarajatlarini qoplanishining aso-
siy manbayi hisoblanadi, ular bevosita va bilvosita so-
liqlar asosida shakllantiriladi.
Soliqlar tushunchasi va funksiyalari
Davlatning eng muhim belgilaridan biri unda soliqlar-
ning joriy qilinganligidir. Moliya huquqining huquqiy in-
stitutlaridan biri soliq huquqi bo‘lib, u soliq to‘lovlarini jo-
riy etish va undirib olish vaqtida yuzaga keladi.
O‘zbekiston Respublikasi hududida Soliq kodeksida
nazarda tutilgan soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar
amal qiladi.
Soliqlarga quyidagilar kiradi:
Î
yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i;
Î
jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘i;
Î
qo‘shilgan qiymat solig‘i;
«Iqtisodiy
bilim asoslari»
darslarida olgan
bilimlaringizga
tayanib,
«bevosita
soliq» va
«bilvosita soliq»
tushunchalariga
ta’rif bering.
Soliqlar ularni
to‘lovchi
shaxslar uchun
qullik emas,
balki ozodlik
alomatidir.