Noinersial sanoq - Giroskop haqida Giroskop

|
Giroskop haqida Giroskop
|
bet | 4/21 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 131,11 Kb. | | #117429 |
Bog'liq MavzularNoinersial sanoq tizimlari Reja:
Galileyning nisbiylik prinsipi.
Inersial sanoq sistemalari
Inersiya kuchi
Noinersial sanoq sistemalari
Galilei nisbiylik prinsipi — Nyutonning klassik mexanikasida barcha inersial sanoq tizimlarining fizikaviy teng huquqlilik prinsipi. Bu holat mexanika qonunlari birday boʻlganida namoyon boʻladi. Biror inersial sanoq tizimida oʻtkaziladigan har qanday mexanik tajribalar asosida muayyan tizim tinch holatda yoki tugʻri chiziqli tekis harakatda ekanligini aniqlab boʻlmaydi. Bu holatni birinchi boʻlib 1636-yil Galileo Galiley aniqlagan.
Inersial sanoq sistemasi
-Nyutonning hamma qonunlarida bajariladigan sanoq, sistemasi. Bunda har qanday jism oʻzining tinch holatini yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini unga boshqa jism tomonidan taʼsir koʻrsatilib, uning shu holatini oʻzgartirishga majbur qilmagunicha saklaydi. Inersial sistemaga nisbatan toʻgʻri chizikli va tekis harakatlanayotgan har qanday sistema ham inersial sistema hisoblanadi. Tabiat qonunlarining ifodalari turli Inersial sistemasida bir xil koʻrinishga ega (qarang Nisbiylik prinsipi); moddiy nuqtaning tezligi yorugʻlik tezligidan koʻp marta kichik boʻlganda uning turli Inersial sanoq sistemasiga nisbatan harakatlari orasidagi boglanish Galiley almashtirishlari bilan, tezligi yoruglik tezligiga yaqin hollarda esa Lorens almashtirishlari bilan ifodalanadi.
Har qanday yakkalangan sistemani Inersial sanoq sistemasi sifatida qabul qilish mumkin. Ammo tabiatda tashqi taʼsirlardan xoli mutlak, yakkalangan sistema mavjud boʻlmagani uchun Inersial sanoq sistemasi ideallashtirilgan mavhum tushunchadir. Amalda Inersial sanoq sistemasi sifatida taqriban Yer, Kuyosh, galaktika markazi yoki tekis harakatlanayotgan poyezd qabul qilinadi va ularga nisbatan jismlar harakati oʻrganiladi. Macon, osmon mexanikasi va kosmonavtika masalalarini hal qilishda Inersial sanoq sistemasi sifatida, asosan, Quyosh
massasining markazi qabul qilinib, ularning oʻqlari uchta yulduzga qaratiladi. Koʻpgina masalalarni hal etishda Inersial sanoq sistemasi sifatida Yer qabul qilingan. Shunday qilib, turli moddiy sis-temalar turlicha darajada inersialdir.
Sanoq sistemalarining inersialligi masalasi fizik maydonlarni hisobga olish zarur boʻlganda murakkablashadi. Darhaqiqat, nisbiylik nazariyasi shuni koʻrsatadiki, gravitatsiya maydoni hisobga olinganda butun fazoda Inersial sanoq sistemasi mavjud emas; lekin kichik vaqt oraligʻida va fazoning yetarli dara-jada kichik sohasi uchun lokal — galiley Inersial sanoq sistemasi kiritilishi mumkin.
Inersial sanoq sistemasiga nisbatan tezlanishli harakatlanayotgan sistemalar noinersialdir. Harakatni tavsiflash uchun noinersial sanoq sistemalari tanlangandagi nazariya umumiy nisbiylik nazariyasi deyiladi.[1]
Inertsial boʻlmagan sanoq sistemasi inertsial sistemaga nisbatan tezlanishga duchor boʻlgan sanoq sistemasidir . Inertsial boʻlmagan ramkada tinch holatda boʻlgan akselerometr, umuman olganda, nolga teng boʻlmagan tezlanishni aniqlaydi. Harakat qonunlari hamma inersiya sistemalarida bir xil boʻlsa, noinertial sistemalarda tezlanishga qarab har bir kadrda farqlanadi.
Klassik mexanikada koʻpincha Nyutonning ikkinchi qonuniga qoʻshimcha xayoliy kuchlarni (shuningdek, inertsial kuchlar, psevdo-kuchlar va d’Alembert kuchlari deb ataladi) kiritish orqali inertial boʻlmagan sanoq sistemalarida jismlarning harakatini tushuntirish mumkin. Buning keng tarqalgan misollari Koriolis kuchi va markazdan qochma kuchini oʻz ichiga oladi. Umuman olganda, har qanday xayoliy kuchning ifodasi inertial boʻlmagan ramkaning tezlanishidan olinishi mumkin. Gudman va Uorner taʼkidlaganidek, F = ma har qanday koordinata tizimida mavjud deb aytish mumkin, agar" kuch " atamasi „teskari taʼsirchan kuchlar“ yoki „inertsiya kuchlari“ deb ataladigan narsalarni oʻz ichiga olgan holda qayta taʼriflangan boʻlsa".
Umumiy nisbiylik nazariyasida fazo-vaqtning egriligi ramkalarni mahalliy inertial, lekin global inertial boʻlishiga olib keladi. Egri fazo-vaqtning Evklid boʻlmagan geometriyasi tufayli umumiy nisbiylik nazariyasida global inertial sanoq sistemalari mavjud emas. Aniqroq aytganda, umumiy nisbiylik nazariyasida paydo
boʻladigan xayoliy kuch tortishish kuchidir. Inersiya kuchi. Harakatdagi moddiy nuqta tezlanishiga qaramaqarshi yoʻnalgan va shu moddiy nukta massasi bilan tezlanishining koʻpaytmasi (Gʻ = —tyu) inersiya kuchi deyiladi. Inersiya markazi yoki massa markazi. Jismda yoki mexanik sistemada massa taqsimotini ifodalovchi nuqta koordinatalari inersiya markazi deyiladi. Inersiya markazi, koʻpincha, massa markazi ham deyiladi. Inersiya bosh oʻqlari. Markazdan qochma inersiya momentlari nolga teng boʻlgan oʻqlar inersiya bosh oʻqlari deyiladi. Fazodagi har bir nuktadan jism uchun uchta inersiya bosh oʻqi oʻtkazish mumkin. Agar inersiya bosh oʻqlari massa markazidan oʻtsa, bu oʻqlar markaziy bosh oʻqlar deyiladi. Aylanayotgan jism oʻz aylanish oʻqiga dinamik bosim koʻrsat-masligi uchun shu aylanish oʻqi inersiya markaziy bosh oʻqi boʻlishi zarur.
|
| |