nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Devoriy gazetalar yaratish- - Informatika va axborot texnologiyalari fanidan mustaqil ishlar va ularni tashkillashtirish bo’yicha

|
Informatika va axborot texnologiyalari fanidan mustaqil ishlar va ularni tashkillashtirish bo’yicha
|
bet | 18/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 6,98 Mb. | | #15354 |
Devoriy gazetalar yaratish- ushbu ishga moyilligi bor talabalarga beriladi va did bilan bajariladi.
Tayanch so`zlar tayyorlash- yangi mavzular o`tilgandan keyin talabalarga ushbu ish turi taklif qilinadi va mavzuga oid yangi tayanch soz`lar va iboralar kiritishi tavsiya etiladi.
Tayanch iboralar:
Axborot xossalari mavzusiga doir.
Axborotlar, axborotlarning xossalari, axborot tizimlari va vazifalari, axborotlarni qayta ishlash, axborotlarning amaliy ahamiyati, axborotlarning xususiyatlari, axborot texnologiyalari, texnik uskunaviy vositalar, axborotni uzatish usullari, axborot qurilmalari, jamiyatni axborotlashtirish, axborot bozori, axborot-ta`lim resurslari, virtual axborot muhiti
|
| |
Kompyuter viruslari mavzusiga doir

|
Kompyuter viruslari mavzusiga doir
|
bet | 20/29 | Sana | 03.07.2021 | Hajmi | 6,98 Mb. | | #15354 |
Kompyuter viruslari mavzusiga doir.
Kompyuter virusi, kasallangan dasturlar, assembler tili, filtr cheklovchilar, sanksiyasiz foydalanishni cheklash, yukianish virusiari, fayl virusiari, yuklanish fayli virusiari, ko'rinmas viruslar, makrobuyruq virusiari, rezident dasturlar, doktor revizorlar, filtrlar, revizor dasturlar.
Model va modellashtirish mavzusiga doir.
Model, obyektlar tizimi, modellashtirish, modellash uslubi, fizik model, matematik model, biologik model, fizik-kimyoviy modellar, iqtisodiy modellar.
|
| |
Mavzuga oid o’quv – ko’rgazmali materiallar

Qur’oni Karim qachon nozil bo’la boshladi?
Qur’on qachon yaxlit kitob shakliga keltirildi?
Qur’on qanday qism va bo’limlardan iborat?
Qur’onning jamlanishi kimlar tomonidan amalga oshirildi?
Toshkentdagi “Mushafi Usmoniy” haqida nima bilasiz?
Hadis deganda nimani tushunasiz?
Hadislarni to’plash qachondan boshlab muqaddas ish sanaldi?
Eng mashhur muhaddislar kimlar?
Qanday hadis to’plamlarini bilasiz?
Imom al–Buxoriy kim bo’lgan?
-AMALIY MASHG‘ULOT - Namangan muhandislik-qurilish instituti

|
Namangan muhandislik-qurilish instituti
|
bet | 120/138 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 35,39 Mb. | | #141780 |
Bog'liq Kasb mahorati33-AMALIY MASHG‘ULOT
«Tormoz tizimini qismlarga ajratish va yig‘ish».
MAQSAD: O‘quvchilarning nazariy bilimlarini mustahkamlash, chuqurlashtirish, barabanli tormoz mexanizmini qismlarga ajratish va yig‘ishda amaliy ko‘nikmalarini hosil qilish.
O‘QUV SOATLARI: 6 soat (240 daqiqa).
MODULNI O‘RGANISH JARAYONIDA EGALLANADIGAN AMALIY KO‘NIKMALAR:
Mehnat muhofazasi va sanitariya qoidalariga rioya qilish;
Barabanli tormoz mexanizmini ko‘rsatilgan ketma-ketlikda, texnik talablar asosida qismlarga ajratish va yig‘ish.
MODULNI O‘RGANISH DAVOMIDA SHAKLLANADIGAN NAZARIY BILIMLAR;
Xavfsiz ishlash usullari;
Barabanli tormoz mexanizmining tuzilishi, ishlash prinsipi;
Barabanli tormoz mexanizmi detallarini ajratish va yig‘ishga qo‘yilgan texnik talablar.
MAVZU DOIRASIDAGI ASOSIY MA’LUMOTLAR:
MATIZ avtomobilining barabanli tormoz mexanizmi
Baraban tipidagi tormoz mexanizmi avtomobilning orqa g‘ildiraklarida ishlatiladi. Bu tipdagi tormoz mexanizmi gidravlik ishchi silindr yordamida xarakatga keltiriluvchi va baraban bilan kolodkalar orasidagi tirqishni avtomatik rostlovchi mexanizmga ega.
Tormoz kolodkalari 5, ish silindri va boshqa detallar orqa ko‘prik to‘sinining flanesiga mahkamlangan shit 1 ga joylashtirilgan. (1-rasm). Shitning pastki qismiga ikkita parchinmix bilan plastinkalar mahkamlangan, ulardan biri tormoz kolodkalarining pastki tayanchi bo‘lib xizmat qiladi.
Har bir kolodka tayanch ustun, prujina va pastki qismida qirqimi bo‘lgan qalpoqcha yordamida tormoz shitiga mahkamlanadi.
Kolodka bilan richag 6 sharnir yordamida bog‘langan. Richagning pastki qismiga to‘xtab turish tormozi yuritmasining trosi mahkamlangan. Chap va o‘ng kolodkalar orasiga keruvchi planka 14 o‘rnatilgan. Kolodkalar tormoz barabanidan tortuvchi prujinalar 4 yordamida ajralib turadi. Silindr korpusi 3 da ikkita porshen 16 o‘rnatilgan. Porshenlar orasida tayanch shaybalar 18 ga tayangan prujina 19 o‘rnatilgan bo‘lib, u porshenlarni bir-biridan kerib turadi. Silindrning zichligini manjeta 17 ta’minlaydi. Porshenlarning silindrdan chiqish joyini rezina qalpoqcha 2 zichlaydi.
Tormoz pedali qo‘yib yuborilganda tormoz kolodkalari tormoz barabanidan prujinalar 4 va 9 yordamida qaytariladi. Tormoz pedali bosilganda orqa tormoz yuritmasi konturida suyuqlik bosimi hosil bo‘ladi va uning ta’sirida silindr 16 ning porshenlari suriladi va tormoz kolodkalari 5 ni barabanga siqadi. Bunda prujinalar 4 va 9 cho‘ziladi. Kolodkalar va baraban orasidagi ishqalanish kuchi hisobiga kolodkalarning barabanga nisbatan o‘z-o‘zidan o‘rnashishi ro‘y beradi va qoplamaning butun uzunligi bo‘yicha bir tekis yeyilishini ta’minlaydi. Tormoz ust quymalari friksion materialdan tayyorlangan bo‘lib, kolodkalarga latun parchin mixlar yoki yelim bilan mahkamlanadi.
|
| |
Ishqalab moslashda xavfsizlik qoidalari

|
Ishqalab moslashda xavfsizlik qoidalari
|
bet | 46/138 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 35,39 Mb. | | #141780 |
Bog'liq Kasb mahoratiIshqalab moslashda xavfsizlik qoidalari
Ishlov beriladigan yuzani qo’lda emas, balki lampa bilan tozalash kerak.
Abraziv changni surib olish uchun himoya vositalaridan foydalanish lozim.
Tarkibida kislota mavjudligi bois pastalardan extiyot bo’lib foydalanish kerak.
Ishqalagichlarni mustahkam o’rnatish hamda ularni chilangarlik girasiga puxta mahkamlash lozim (yumaloq va og’ir ishqalagichlar tushib ketib, shikastlanishga sabab bo’lishi mumkin).
Talabalar duch keladigan qiyinchiliklar va yo’l qo’yadigan xatolar hamda ularning oldini olish
Ishqalab moslash usullarini o’rganishda to’g’rilangan (rixtovka qilingan) yoxud notekis zagotovkalar berilsa, talabalar qiynalib qoladilar. CHunki bunda dastlabki ishqalab moslash uchun ko’p vaqt ketadi (ko’pincha bu natija ham bermaydi).
Talabalar xatoga yo’l qo’yib, ishkalagichga jilvirlovchi kukundan ortiqcha surkaydilar, bu esa ishqalab moslashni tezlashtirish o’rniga sekinlashtiradi. Ishqalagichga kukunni yupqa, tekis qatlam tarzida surkash va albatta, ishqalagich sirtiga botirish lozim. Bu ishni qizdirilgan valik bilan bajarish oson.
Ishqalagichni sovitish kerak (kerosin va mashina moyi ishlatilgani ma’qul).
Talabalar detallarning konussimon tutashmalarini ishqalab moslashda katta xatoga yo’l qo’yishadi: tiqini faqat aylantirish yo’li bilan va teshikdan hiqarmasdan ishqalaydilar; to’g’ri ishqalab moslash esa detalni har ikki tomonga aylantirib "taqillatib" bajariladi, ya’ni tiqin aylantirilishi bilan bir vaqtda qisman teshikdan chiqarilishi va yana kiritilishi kerak.
15 - AMALIY ISH
Yassi yuzalarni shaberlash
Ishning maqsadi:
1.SHaberlashga tayyorlanish.
2.Yassi yuzalarni qo’lda shaberlash.
Yassi yuzalarni mexanik shaberda shaberlash.
SHaberlarni charxlash va qirovini to’kish.
Taxmiiiy ish ob’ektlari: 150x100x40 mm.li cho’yan taxta, shaberlanishi lozim bo’lgan yassi yuzali detallar, tekshirish taxtalari.
|
| |
4 Amaliy Mashgulot Iqtisodiy axborotlarni tahlil qlish uchun malumotlarni

|
4 Amaliy Mashgulot Iqtisodiy axborotlarni tahlil qlish uchun malumotlarni
|
Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 13,33 Kb. | | #108624 |
Bog'liq (4) SUNNAT 111 GRUX
4 – Amaliy Mashgulot
Iqtisodiy axborotlarni tahlil qlish uchun malumotlarni
Vizuallashtrish vositalaridan foydalanish
Mashgulotning maqsadi; ms Excel daturida ishlash umumiy tushunchalar berish Jadvallar malumotlar bilan ishlash
Nazariy qism
Micrasoft exsel electron jadvali turli xil jadvallar yaratish ularda xisob kitob ishlarini amalga oshirish diagramalar yaratish ularninig korinishi boshqarish va boshqa ishlarni bajarish mumkun.
Microsoft Excel yacheykalarni avtomatik toldrish malum diapazonga bir qator malumotlarning
Avtomatik kritish avto toldrish .
Micrasoft exsel dasturida yacheykalarni avtomatik toldrish mumkin Buning uchun quydagi ketma ket liklar bajariladi
C3yacheykada 1 kritiladi
C4yacheykaga esa 2 kiritiladi
C5 va c512yacheykalar belgilanmaydi
Belgilangan yacheykalar ramkaning ong pastki burchakdagi tortburchak tugmasi bosib turilgan holda pastga tortiladi.
Navlar
|
Maqsulotlarning narxi
|
1-navga aylanish kofentsiyenti
|
Natur holatda ishlab chiqarilgan maxsulot
|
Rejaning Bajarilishi
|
reja
|
haqiqat
|
miqdori
|
ulushi
|
miqdori
|
ulushi
|
1
|
1540
|
1
|
4800
|
73920000
|
1000
|
15400000
|
|
2
|
1100
|
08
|
6500
|
7150000
|
400
|
4400000
|
|
3
|
930
|
05
|
2000
|
1860000
|
1700
|
15810000
|
|
4
|
760
|
03
|
1500
|
1140000
|
800
|
608000
|
|
|
jami
|
|
58000
|
84070000
|
31800
|
36218000
|
|
|
| |
Mavzu: operatsion kuchaytirgichlar asosidagi analog signallar 0‘zgartgichlari - bet 2

|
Mavzu: operatsion kuchaytirgichlar asosidagi analog signallar 0‘zgartgichlari
|
bet | 2/4 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #246020 |
Bog'liq 12-maruza. Operasion kuchaytirgichBirinchi avlod operatsion kuchaytirgichlari, masalan K140UD1, uch bosqichli tuzilmasi sxema asosida n–p-n tranzistorlarda bajarilgan. Birinchi kuchaytirish bosqichi klassik differensial kuchaytirgichda bajarilgan. Xarakteristikalarni yaxshilash tarkibiy tranzistorlar, yuqori omli rezistorlar qo‘llash va differensial bosqich yuklama rezistorlarini dinamik yuklamalarga almashtirish hisobiga amalga oshirilgan. Bir qator ikkinchi avlod OKlari maydoniy tranzistorlarda bajarilgan, buning natijasida kirish qarshiligi yanada oshirilgan.140UD7 turdagi kuchaytirgich keng tarqalgan ikki bosqichli OK hisoblanadi. Bu OK kuchaytirish koeffitsiyenti KU0=45000, kirish qarshiligi esa RKIR= 400 kOm. - Birinchi avlod operatsion kuchaytirgichlari, masalan K140UD1, uch bosqichli tuzilmasi sxema asosida n–p-n tranzistorlarda bajarilgan. Birinchi kuchaytirish bosqichi klassik differensial kuchaytirgichda bajarilgan. Xarakteristikalarni yaxshilash tarkibiy tranzistorlar, yuqori omli rezistorlar qo‘llash va differensial bosqich yuklama rezistorlarini dinamik yuklamalarga almashtirish hisobiga amalga oshirilgan. Bir qator ikkinchi avlod OKlari maydoniy tranzistorlarda bajarilgan, buning natijasida kirish qarshiligi yanada oshirilgan.140UD7 turdagi kuchaytirgich keng tarqalgan ikki bosqichli OK hisoblanadi. Bu OK kuchaytirish koeffitsiyenti KU0=45000, kirish qarshiligi esa RKIR= 400 kOm.
OK asosiy ulanish sxemalari. OKlarda doim chiziqli yoki nochiziqli zanjir ko‘rinishidagi chuqur manfiy teskari aloqa bajarilgan bo‘ladi. MTA xossalari OK asosida turli analog va impuls elektron quurilmalar yaratish imkonini beradi. - OK asosiy ulanish sxemalari. OKlarda doim chiziqli yoki nochiziqli zanjir ko‘rinishidagi chuqur manfiy teskari aloqa bajarilgan bo‘ladi. MTA xossalari OK asosida turli analog va impuls elektron quurilmalar yaratish imkonini beradi.
- Bunday sxemalarni ishlash prinsipini tushunish va ularni taxminiy tahlil qilish uchun ideal operatsion kuchaytirgich tushunchasi kiritiladi.
|
| |
-rasm. Orqa g‘ildirakning tormoz mexanizmi

Faoliyat turlari |
Asbob uskuna, moslama va ashyo.
| Rasm (ko‘rinish) |
Ish bajarishda qo‘yiladigan talablar
|
I-ish o‘rni: Ajratish ishlari
|
Orqa g‘ildirak boltlarini bo‘shatish.
|
g‘ildirak kaliti.
|
|
Boltlar oxirigacha bo‘shatilmasin.
|
Avtomobilni ko‘tarish, g‘ildiraklarni ajratish.
|
Garaj domkrati, tirgak, g‘ildirak kaliti.
|
Avtomobil oldi.
|
Ko‘tarilgan osma tagiga tirgaklar qo‘yilsin.
|
Tormoz suyuqligini to‘kish.
|
Idish.
|
Tormoz suyuqligi tekkan a’zolari yaxshilab yuvilsin.
|
Tormoz barabanidagi himoya qalpoqchasini yechib olish.
|
Qo‘lda, yassi jag‘li ombir.
|
1-himoya qalpoqcha; 2-shplint; 3-gayka; 4-shayba.
|
Shplint qayta ishlatilmasin.
Shplint 2 ombir bilan sug‘irib olinsin.
|
Shplintni chiqarib, gayka va shaybani chiqarib olish.
|
Ombir, kalitlar to‘plami.
|
Tormoz barabanini ajratib olish.
|
Qo‘lda.
|
|
Tormoz barabani qadalib qolmasin.
|
Kolodkalarning yuqori tomonidagi qaytaruvchi prujinani ajratib olish.
|
Yassi jag‘li ombir.
|
1-tepa qismini tortuvchi prujina; 2-kronshteyn; 3-pastki qisini tortuvchi prujina.
|
Prujinani olishda yassi jag‘li ombir bilan ushlab, keyin olinsin.
|
Yuqoridagi prujinasining kronshteynini chiqarib olish.
|
Qo‘lda.
|
Kolodkalarning pastdagi prujinasini ajratib olish.
|
Otvertka.
|
Prujinani otilishdan saqlab yassi jag‘li ombir bilan ushlansin.
|
Rostlovchi richagning prujinasini yechib olish.
|
Qo‘lda.
|
4-rostlovchi richak; 5-prujina.
|
Prujina 5 richag 4 dan chiqarilsin.
|
Rostlovchi tiragichni chiqarib olish.
|
Qo‘lda.
|
1-rostlovchi tiragich; 2-barmoq uchi; 3-prujina qalpoqchasi; 4-prujina; 5-barmoq; 6-kolodka.
|
Rostlovchi tiragichni kolodkalar kerib chiqarilsin.
|
Prujina qalpoqchasini yechib olish.
|
Ombir qo‘lda.
|
Ombir yordamida prujinani bosib barmoq 90 ga burilsin.
|
Prujina va barmoqni chiqarib olish.
|
Qo‘lda.
|
Barmoq orqa tomonga chiqarilsin.
|
To‘xtab turish tormozi trosini ajratib, kolodkani chiqarib olish.
|
Qo‘lda.
|
7- richag; 8-tros.
|
Richag 7 o‘z o‘qi atrofida burilib trosning halqasi kiritilsin.
|
|
arduino – 1.7.10 - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

228
228
10-§.
OILA IQTISODIYOTINING INSON
HAYOTIDAGI O‘RNI
Siz zamonaviy texnika va texnologiyalar, turli yog‘och, metall va kompozit ma-
te riallarga ishlov berish, harakatlanuvchi oddiy mexanizmlardan foydalanib, turli
buyumlar yasash usullarini o‘rganib oldingiz. Albatta, o‘rgangan bu bilimlar Sizga oila
ishlariga yordam qilish va oila daromadiga o‘z hissangizni qo‘shishingizda poydevor
vazifasini bajaradi.
Buyuk ma’rifatparvar, iste’dodli shoir, mashhur tarbiyachi bobomiz Abdulla
Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida: “Iqtisod deb pul va mol
kabi ne’matlarning qadrini bilmakni aytilur. Mol qadrini biluvchi kishilar o‘rinsiz
yerga bir tiyin sarf qilmas, o‘rni kelganda so‘mni ayamas. Saxovatning ziddi baxillik
bo‘lgani kabi iqtisodning ziddi isrofdir” degan.
Iqtisodiy bilimlarni egallash faqat tadbirkorlik yoki biznes sohalari bilan
shug‘ullanayotganlarga tegishli emas, balki har bir fuqaro bilishi zarur va shart
hisoblanadi. Zero, egallangan bilim hech qachon keraksiz og‘ir tosh bo‘lmagan,
bo‘lmaydi ham.
Iqtisodiyot – yunoncha
“ekonomikos”
so‘zidan olingan bo‘lib, “uy xo‘jaligini
yuritish san’ati” degan ma’noni bildiradi.
Har bir inson hayotida oila iqtisodiyoti muhim ahamiyatga ega hisoblanadi. Oila
iqtisodiyotida oila budjeti degan tushuncha mavjud bo‘lib, u oila rivojlanishida asosiy
o‘rinni egallaydi.
T/r
Asosiy konstruksiyalar - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

226
226
“
Arduino. lDE
”
dasturini kompyuterga o‘rnatish yo‘riqnomasi
1. DVD diskdan
arduino–1.7.10
papkasini kompyuteringizning C: yoki D: diskiga
ko‘chirib oling.
2. Kompyuteringizdagi
arduino – 1.7.10
papkasi ichiga kiring.
Driver
papkasi
ichidan kompyuteringizga o‘rnatilgan Windows sistemasining razryadiga qarab, agar
Windows sistemangiz 64 razryadli bo‘lsa
dpinst-amd64
faylini ishga tushirib, Adruno
platformasi uchun drayverni o‘rnatib olasiz. Agarda Windows sistemangiz 32 razryadli
bo‘lsa,
dpinst-x86
faylini ishga tushirib, Adruno platformasi uchun drayverni o‘rnatib
olasiz.
3. Shundan so‘ng C: yoki D: diskka ko‘chirib olingan
Mustahkamlash uchun savollar - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

43
43
Tampon tayyorlashning texnologik xaritasi
3-amaliy mashg‘ulot.
Tampon tayyorlash.
T/r
1
2
3
4
Ish
ketma-ketligi
Texnik rasmi
Asboblar
jihoz va
moslama-
lar
О‘lchov va
rejalash
Ish
Tampon
tayyor lash
uchun toza mato (doka
yoki surp) tanlab olinib,
20×20
cm
о‘lchamda
qirqiladi
Bir
hovuch oppoq
paxta olinadi
Mato
ustiga oppoq
paxtani qо‘yib, mato
uchlarini bir-biriga
о‘rab bog‘lab
tampon
tayyorlanadi
Tampondan foyda-
langandan sо‘ng
spirt
yoki shunga о‘xshash
eritkich (rastvoritel)
bilan yuviladi va
qopqoqli toza (germetik
idish)
idishda saqlanadi
chizg‘ich,
qalam
–
–
–
qaychi
–
–
–
–
–
–
–
OK sxemalari ish prinsipini tushunish va tahlilini aniqlashtirish

|
OK sxemalari ish prinsipini tushunish va tahlilini aniqlashtirish
|
bet | 4/4 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #246020 |
Bog'liq 12-maruza. Operasion kuchaytirgichOK sxemalari ish prinsipini tushunish va tahlilini aniqlashtirish - OK sxemalari ish prinsipini tushunish va tahlilini aniqlashtirish
- maqsadida ideal OK tushunchasi kiritiladi. Ular quyidagi xossalarga ega:
- a) cheksiz katta kuchlanish bo'yicha kuchaytirish koeffitsienti
- Kv = oo (real OKlarda 1 mingdan 100 mln. gacha);
- b) siljitish kuchlanishi USIL nolga teng, ya’ni ikkala kirishlarda
- kuchlanishlar teng bo'lsa, chiqishdagi kuchlanish ham nolga teng
- b o lad i (real OKlarda USIL = 5 mkV — 50 mV gacha);
- d) chiqish toklari nolga teng (real OKlarda nA ulushlaridan birlik mkA gacha);
SINOV SAVOLLARI: - SINOV SAVOLLARI:
- 1. OK nima?
- 2. OK lar qayerda qo’llaniladi?
- 3. Kuchaytirish koeffitsienti nima?
- 4. OK lar qanday elementlardan tuzilishi mumkin?
- 5. OKlar EHMlarda qanday vazivalarni bajaradi?
- 6. Kuchaytirgichlarning vazifasi .
- 7. Kuchaytirgichlarni qanday turlarini bilasiz?
- 8. Kuchaytirgichlarning asosiy xarakteristikalari.
- 9. Kuchaytirgichlar qaerlarda qo’llaniladi?
- 10. Kuchaytirgich nima uchun bir kaskadli deyiladi?
Эътиборингиз учун рахмат..!
|
| |
-rasm - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

41
41
Bо‘yash chо‘tka yordamida surtish va purkash yо‘li bilan bajariladi. Sirtning katta-
kichikligiga qarab har xil chо‘tkalar ishlatiladi (47-rasm).
Cho‘tka bo‘yoq yoki lokka 1/3 kichik burchak ostida botiriladi va bo‘yoq
idishiga maxsus o‘rnatilgan ip yoki idish devorlariga siqib chiqariladi. Cho‘tka par-
dozlanayotgan buyum yuzasida taxminan 40–45° burchak
ostida ushlab ishlanadi
(48-rasm).
1 – chо‘tkadan foydalanish
2 – bо‘yash vaqtida chо‘tkaning holati
48-rasm.
Chо‘tkadan foydalanish bо‘yicha kо‘rsatma.
Chо‘tka yordamida bо‘yash yoki loklashda imkoni boricha chо‘tkani yog‘och
tolalari yо‘nalishi bо‘yicha ortiqcha bosmasdan, bir tekis yurgiziladi. Aks holda bо‘yoq
yoki lok qatlamining notekis chiqib chatnab, yorilib ketishiga va buyum rangining bir
xil chiqmasligiga sabab bо‘ladi. Buning oldini olish va buyum qatlamining tekis, sifatli
chiqishini ta’minlash uchun yangi yog‘och buyumlar kamida 2–3 marta bо‘yaladi. Har
47-rasm.
Bо‘yash asboblari turlari.
1 –
yumaloq
3 –
radiator
2 – fleys
4 –
rolikli
5 – bо‘yoq
purkagich
42
42
bir qayta bо‘yash yoki loklashda oldingi qatlamning qurishiga imkon berish kerak.
Buyumlarni pardozlash ishlarida turli xil ko‘rinishdagi qoplama lar dan ham foy-
dalaniladi. Ularga shpon va fanerlarni kiritish mumkin (49-rasm).
Lok
qatlami
Yog‘och shpon
DVP
Faner
49-rasm.
Shpon va faner yordamida pardozlash.
-§.
ASOSIY ALGORITMIK KONSTRUKSIYALAR

|
-§.
ASOSIY ALGORITMIK KONSTRUKSIYALAR Pdf ko'rish
|
bet | 133/148 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 33,06 Mb. | | #273065 |
Bog'liq 5-texnologiya8-§.
ASOSIY ALGORITMIK KONSTRUKSIYALAR
Siz o‘zi yura oladigan, gapira oladigan, kuladigan robotlarni yi g‘ishni xohlaysiz mi?
U holda Sizga Otto nomli robotni yig‘ishni taklif qilamiz.
Otto – bu o‘zi nima? Otto bu har kim yig‘a oladigan interfaol robotdir.
Siz Otto robotini yig‘ish jarayonida hozirgi zamon texnoliyasida qo‘llaniladigan
bir qancha elektron qismlar, sezuvchi sensorlar bilan yaqindan tanishasiz.
Bundan tashqari, Otto – yig‘ma robot jamlanmasini nafaqat yig‘ish, balki “Arduino.
IDE” dasturlash tili orqali kompyuter yordamida dasturlashtirish bilan ham tanishib
olasiz. Robotni dasturlash orqali unga turli xil harakatlarni bajartirish mumkin.
Otto robotini yig‘ish va dasturlashning umuman murakkab tomonlari yo‘q.
Chunki Sizga robotning barcha asosiy algoritmik konstruksiyalari va dasturi hamda
yo‘riqnomasi oldindan taqdim qilinadi va tushuntirib beriladi. Quyida Otto yig‘ma
robotining asosiy algoritmik konstruksiyalari bilan tanishib chiqamiz.
Mexatronika sohasi rivojlanib borishi natijasida sanoat robotlari bilan bir qatorda
turli xil robot turlari (maishiy robotlar, qidiruvchi robotlar, nanorobotlar yoki nanobotlar
(juda ham kichik hajmli robotlar)) ham paydo bo‘lmoqda. Bundan ko‘rinadiki, robotlar
nafaqat odamlarga o‘xshash bo‘lishi kerak, balki turli shakl va ko‘rinishlarda ham
bo‘lishi mumkin.
Uy-ro‘zg‘orga yordamchi – avtomatik changyutkichlar, xonadon larda mustaqil
kundalik yumushlarni amalga oshiradigan robot-dastyorlar, zamonaviy turda
dasturlashtirilgan oshxona jihozlari katta ommaviylik kasb etib bormoqda (11-rasm).
Shuni ishonch bilan aytish mumkinki, mexatronika sohasi shunday jadal tusda
rivojlanib borsa, yaqin orada har birimizning o‘z xususiy aql li robotimiz bo‘lishi
mumkin.
Mustahkamlash uchun savollar
1. Robot so‘zining lug‘aviy ma’nosi nima?
2. Robotlarning qanday turlarini bilasiz?
3. Robotlar faqat odamlarga o‘xshash bo‘ladimi yoki boshqa ko‘ri nish larda ham
bo‘lishi mumkinmi?
Kir yuvish mashinasi
Changyutkich
Multivarka Robotoynaartkich
11-rasm.
Robototexnika asosida ishlaydigan uskunalar.
|
| |
-§. METALLNING TURMUSHDA VA IQTISODIYOT

16-§. METALLNING TURMUSHDA VA IQTISODIYOT TARMOQLARIDAGI AHAMIYATI, ISHLAB CHIQARISH SOHALARI O‘zbekiston Respublikasi eng boy tabiiy resurslarga asoslangan, rivojlangan metal-
lurgiya sanoatiga ega.
Mamlakatimizda 1946-yilda qora metallurgiya sanoatiga asos so lingan bo‘lib,
birinchi metallurgiya korxonasi Toshkent viloyatining Beko bod shahrida tashkil
qilingan. Hozirda korxona nomi “Oʻzbekis ton metal lurgiya kombinati” aksiyadorlik
birlashmasi deb yuritiladi (55-rasm).
Korxonada qora metallurgiya mahsulotlarining eng muhim turlari (poʻlat, choʻyan,
poʻlat quvurlar va poʻlat prokat), armatura poʻlati, shvellerlar, poʻlat sharlar, poʻlat
emallangan idishlar ishlab chiqariladi.
“Olmaliq kon-metallurgiya kombinati”
aksiyadorlik jamiyati – Oʻzbekistonda rang-
li metallurgiya sanoatining yirik kom bi nati
bo‘
lib, 1950-yildan o‘z faoliyatini bosh-
la gan. 1999-yildan kombinat ochiq aksi -
yadorlik jamiyatiga ay lan tirilgan (56-rasm).
Yog‘och singari metallar ham inson ha-
yotida muhim o‘rin tu ta di. Metalldan tur-
mushda, quri lishda, kosmonavtika, kema-
soz lik, mashina sozlik, samol yot sozlik soha-
larida, turli xil qurilish kons
truk
siyalari,
elektr simlari, dast gohlar, asbob-anjomlar
tayyorlashda ko‘p foydalaniladi.
Sanoatning metall ishlab chiqaruvchi so-
ha si va metall olish va toza lash
metallurgiya sanoati deb ataladi. Metallurgiya so‘zi yu-
55-rasm. “Oʻzbekiston metallurgiya kombinati” aksiyadorlik birlashmasi.
56-rasm. “Olmaliq kon-metallurgiya
kombinati” aksiyadorlik jamiyati.
49
49
nonchadan olingan bo‘lib, “
metallurgeo ” – “yerdan qazib chiqaraman” degan ma’noni
bildiradi.
-§.
pARDOZLASH ISHLARI - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

39
39
Quyuq shpaklovka teshik-kavaklarni tо‘ldirish da,
suyuq shpaklovka esa butun
sirtga surtib tekislikni ta’minlashda ishlatiladi.
Shpaklovka bir yoki bir necha bor yog‘och yoki metall kurakcha – shpatel bilan
surtiladi (43-rasm).
43-rasm.
Shpatel turlari.
Sirtlarni keyinchalik pardozlash uchun tay yor-
lash maqsadida birin chi bor tur li xil qoplovchilar
surtish
bilan tekis lash
Mustahkamlash uchun savollar - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

47
47
15-§.
METALLGA ISHLOV BERISHDA XAVFSIZLIK
TEXNIKASI QOIDALARI
Texnologik xaritada belgilan gan texnologik jara yonga qat’iy
rioya qilish
tex-
nologik
intizom
deb ata ladi.
Texnologik intizomga rioya qilish ishlab chiqarishning normal borishini, mah su-
lotning yuqori sifatli bo‘lishini, mehnat unum dorligini va buyum tannarxining ka-
mayishini ta’minlaydi.
Metallarga ishlov berish ustaxonasida ishlarni bajarishda intizomga va xavfsizlik
texnikasi qoidalariga qat’iy amal qilish belgilangan. Bu qoidalar quyidagilardan iborat:
1.
Mehnat intizomini saqlang, xavfsizlik texnikasi qoidalariga qat’iy amal
qiling. O‘qituvchining ruxsatisiz ish o‘rnini tashlab ketmang. Uskunalarga ortiqcha
teginmang, o‘quv mashg‘ulotida boshqalarga xalaqit bermang.
2. Metallga ishlov berish ustaxonasiga kirganda maxsus ish kiyi mida bo‘lish,
kiyimning barcha tugmalari qadalishi, kiyim yengidagi manjet qo‘l
uchini siqib
turishi yoki tugmasi qadalgan bo‘lishi kerak. Galstuk va sharflar osilib qolmasligi,
sochlaringizni bosh kiyimi to‘liq yopib turishi lozim.
3. O‘qituvchi tomonidan berilgan topshiriqni belgilangan tartibga rioya qil-
gan hol da bajaring. Ishni texnologik xarita asosida yoki ko‘rsa tilgan
usullar bilan
olib bo ring. Vazifalarni bajarishda tana holatini to‘g‘ri saqlashga e’tibor bering.
4. Metallga ishlov berishda tiskilar ishga yaroqli bo‘lishi, unga qistiriladigan
buyumlarni
mahkam tutib turishi, dastgohlarga puxta o‘rnatilishi kerak. Tiskilarning
jag‘lari nosoz bo‘lmasligi shart.
5. Tiskilarga detallarni o‘rnatishda ularni qotirishni faqat qo‘l kuchi bilan bajaring.
Detalni tiskidan chiqarib olishda uni chap qo‘lda tutib, tiskini ohista bo‘shating.
6. Bolg‘a, bosqon, yog‘och to‘qmoq kabi zarb beruvchi asboblar ning dastalari
pishiq yog‘ochlardan tayyorlanishi va ular puxta o‘rnatilgan bo‘lishi lozim.
7. Zubilo, kreysmeysel, chekich, sumba kabi zarb ta’sir
etuvchi asboblarning
kallaklari ezilmagan bo‘lishi kerak. Ezilgan kallakli as bob lardan foydalanishga ruxsat
etilmaydi.
8. Chilangarlik dastgohida ishlaganda ehtiyot to‘sqichi mustah kamligini tekshirib
oling.
9. Mo‘rt metallarga ishlov berishda ulardan uchib chiqqan metall kukunlari ko‘zga
tushmasligi uchun ehtiyot ko‘zoynagini taqib oling.
10. Ish o‘rnini tartibli va toza tuting. Ish joyini metall parchalari va kukunlardan
faqat cho‘tka yordamida tozalang.
11. Xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilinmaganda yoki
shi kastlanish holati
yuz berganda darhol o‘qituvchiga xabar qiling.
gruntovkalash - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

40
40
pemza
– och sariq rangli, yengil, g‘ovak, qattiq toshdir. Pemza shpaklovkalangan
va bо‘yalgan sirtlarni quruqligicha va namlab silliqlash uchun ishlatiladi (45-rasm).
3. Lok va bо‘yoqlar.
Pardozlashning sо‘nggi bosqichi loklash va bо‘yashdan
ibo rat. Bu yо‘l bilan pardozlash
materialining tiniqligi, jilolanishi, yog‘ochning
tabiiy gulini о‘zgartirishiga qarab ikki turga bо‘linadi:
– yog‘ochning tabiiy rangi va gulini o‘zgartirmaydigan
tiniq duradgorlik
pardozi;
– yog‘ochning tabiiy rangi hamda gulini yo‘qotib, sidirg‘a ko‘rinishiga kel-
tiradigan tiniqmas bo‘yoqchilik pardozi.
Bо‘yoqlar
suvda, spirt yoki moyda eriydigan va yog‘ochning
tabiiy gulini
yо‘qotmagan holda rang berish xususiyatiga ega bо‘lgan moddalardir.
Bо‘yoqlar о‘simlik bо‘yog‘i va sun’iy bо‘yoqlarga bо‘linadi.
О‘simlik bо‘yoqlari ayrim daraxt va о‘simliklardan olinadi. Sariq bо‘yoq
(rang) – zanjabildan, qora bо‘yoq – zirkdan, jigarrang – olma daraxti pо‘stlog‘idan,
kо‘k rang – bug‘doydan olinadi.
Sun’iy bо‘yoqlar toshkо‘mirni qayta ishlash natijasida oqsil bо‘lgan mah-
sulotlardan olinadi. Ular yog‘ochning tabiiy go‘zalligini va dekorativ kо‘rinishini
oshirishga imkon beradi.
Loklar
tiniq pardozlashda ishlatilib, yog‘ochning tabiiy gulini о‘zgar tir-
magan holda uning jilolanishini, namga, haroratning о‘zgarishiga, yorug‘lik
ta’ siriga chidamliligini oshiradi.
Loklar erituvchining
turiga qarab spirtli, moyli va nitroloklarga bо‘linadi (46-rasm).
Chilangarlik tiskisini bo‘yga mos hol-

46
46
chap qo‘lning to‘g‘rilangan bar moq lari iyakka tegib
turadigan qilib tiski jag‘lariga
qo‘yiladi (53-rasm, b).
3. Stulbop tiskisida tirsakdan bukilgan, tiskining jag‘iga qo‘yilgan chap qo‘l
musht qilib qisilganda iyakka tegadi (53-rasm, d).
Siz metallga ishlov berish ustaxonasida shunday ishlashga o‘rga nishingiz kerakki,
u qulay va tartibli bo‘lsin.
4-amaliy mashg‘ulot.
Chilangarlik
dastgohi va tiskisi
tuzilishini o‘rganish.
jihozlar:
chilangarlik dastgohi,
chilangarlik tiskisi, ko‘rgazmali qurollar.
Ishni bajarish tartibi:
1. Metallga ishlov berish ustaxonasi tuzilishi va ustaxonada mavjud
bo‘lgan chilan garlik dastgohi bilan tanishib chiqing.
2. Chilangarlik dastgohi qismlarini tushuntirib bering.
3. Chilangarlik tiskisini ko‘rib chiqing. Uning tuzilishiga ko‘ra qismlari qanday ish
bajarishini tushuntiring.
4. Chilangarlik tiskisi balandligi bo‘yingiz balandligiga mos kelishini aniqlang.
5. Chilangarlik tiskisi dastasini soat mili yo‘nalishi bo‘yicha aylantirib, za go-
tovkani tiski lablari orasiga mahkamlash va bo‘shatib olishni mashq qiling.
6. Ish o‘rnini yig‘ishtiring. Zagotovka va asboblarni navbatchiga topshiring.
Unutmang!
Bolg‘acha bilan tiski vintining dastasiga urish ta
qiqlanadi. Bu holda vint rezbasi uzilib ketib, tiski ishdan chiqishi yoki
o‘zingizga zarar yetishi mumkin.
Axborot uzining barqarorligiga koʻra

194
sistemы) Tizimni boshqarish va uning yordamida hisoblash texnikasida axborotga
ishlov berish vazifalarini bajarish uchun zarur boʻlgan jami algoritmlar va
dasturlar.
Adapter - Kompyuter qoʻshimcha qurilmalari ishini boshqaruvchi elektron sxema.
uni kontroller deb xam ataladi.
aloqa kanali (
ingl: communication channel rus: kanal svyazi) - ma‘lumotlar
uzatish kanali
Multimediali texnologiyaning eng muhim xususiyati -

193
GLOSSARIY
Tizim - bir vaqtning oʻzida yagona ob‘ekt xamda maqsadga erishish uchun
toʻplangan elementlar yigindisi sifatida tushuniladi.
Axborot tizimi deb oldinga koʻyilgan maksadga
erishish uchun axborotlarni
saqlash, qayta ishlash va uzatish metodlari va vositalari yigindisiga aytiladi
Multimedia
- gurkirab rivojlanayotgan zamonaviy axborotlar texnologiyasidir.
Inson-kompyuter - ‖ interaktiv
mulokotning yangi darajasi, bunda mulokot
jarayonida foydalanuvchi ancha keng va xar
tomonlama axborotlarni oladiki,
mazkur xolat ta‘lim, ishlash yoki dam olish sharoitlarini yaxshilashga imkon
beradi.
Muammoli topshiriq - Texnologiya umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 5-sinfi uchun darslik

54
54
Metall yoki qotish-
ma qo‘llanilishi
Namuna
raqami
Namuna
rangi
Namuna
xususiyatlari
Metall yoki
qotishma nomi
3. Namunalarning tashqi kо‘rinishidan
kelib chiqib, ularning xususi yatlarini
aniqlash.
4. Metall yoki metall qotishmasi nomini aniqlash.
5. Metall yoki metall qotishmasining qо‘llanilish sohalarini aniqlash.
6. Kuzatishlar natijalarini jadvalga yozib chiqish.
19-§.
ASBOB-USKUNA, MOSLAMA VA
STANOK TURLARI
Metallarga ishlov berishda kо‘plab asbob-uskuna, moslama va stanoklardan foyda-
laniladi. Ular ishlatish sohasiga kо‘ra quyidagi turlarga bо‘linadi (11-shakl).
11shakl
Metallga ishlov berishda foydalaniladigan asbob-uskuna, moslama va
stanoklarning ishlatilish sohasiga ko‘ra turlari
Siz
bilasizki, buyum yasashda aniq o‘lchamlarni olish muhim hisoblanadi. Bu
maqsadda turli о‘lchash va rejalash asboblaridan foydalaniladi.
Yasaladigan buyum o‘lchamlari va shaklini aniqlashga
o‘lchash
deb aytiladi.
Chizmadagi shakl va o‘lchamlarni buyum zagotovkasiga ko‘chi rishga
rejalash
deb aytiladi.
О‘lcha
sh va rejalash asboblari bilan 2-jadval asosida tanishish mumkin.
O‘lchash
va rejalash
asboblari
Metall qirqish
asboblari
Parchinlash va
tunukasozlik asboblari
Kavsharlash va pay-
vandlash asboblari
Metallga
ishlov berish
stanoklari
Asbob-uskuna,
moslama va
stanok turlari
Pardozlash asboblari va
pardoz
materiallari
O‗zbekiston respublikasi oliy va o‗rta maxsus ta‘lim vazirligi guliston davlat universiteti - bet 21

72
xom-ashyo, matеriallar, yoqilgʻi, enеrgiya, yarim tayyor mahsulotlar, dеtallar va
hakozo.
Tabiiy rеsurslar – insonlarning moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondirish
uchun jamiyat tomonidan foydalaniladigan ob'еktlar, jarayonlar, tabiat sharoitlari,
jarayonlari, ob'еktlaridir.
Mеhnat rеsurslari – jamiyatda ishlash uchun umumta'lim va kasbiy bilimga
ega kishilardir.
Moliyaviy rеsurslar – davlat yoki tijorat tarkibi ixtiyoridagi pul
manbalaridir.
Enеrgеtik rеsurslar – enеrgiya omillari, masalan, koʻmir, nеft, nеft
mahsulotlari, gaz, gidroenеrgiya, elеktroenеrgiya va hokazo.
Shuni qayd etish lozimki, har qanday koʻlamdagi tashkilotning kеrakli
darajada ishlashi uchun faqat ushbu rеsurslarning oʻzi еtarli emas. Chunki ishlab
chiqarish uchun moddiy, moliyaviy va mеhnat rеsurslari boʻlishning oʻzi kifoya
qilinmaydi. Uni qanday ishlatishni bilish, bu sohadagi tеxnologiyalar haqida
koʻplab axborotga ham ega boʻlish talab etiladi. Shu bois ham axborot, axborot
rеsurslari hozirgi kunda alohida iqtisodiy katеgoriya sifatida qabul qilinmoqda.
Agar, axborot rеsurslari oqilona tashkil etilsa va oʻrinli foydalanilsa, u
mеhnat, moddiy va enеrgеtik rеsurslar ekvivalеnti sifatida ishtirok etishi mumkin.
Bundan tashqari axborot – qolgan barcha rеsurslardan samarali foydalanish
va ularning isrof qilmaslikka yordam bеradigan yagona rеsurs sanaladi.
Axborot rеsurlari – axborot tizimidagi (kutubxonalar, arxiv, jamgʻarmalar,
ma'lumotlar banklari va hokazo) alohida hujjatlar va hujjatlarning butun bir
majmuidir. Axborot rеsurslarini axborot tizimidagi barcha axborotlar hajmi, dеb
tushunish mumkin. Masalan, mamlakat uchun bu mamlakatning axborot rеsursi
sanaladi, tashkilot doirasida esa – tashkilotning axborot rеsursi, dеb yuritiladi.
Boshqacha aytganda, axborot rеsurslari – moddiy tashuvchi vositalarda qayd
etilgan va jamiyat foydalanishi uchun moʻljallangan barcha bilimlar dеmakdir.
Nazorat savollari va topshiriqlari

80
Vazifalar:
Quyidagi savollarga javob bering:
1. Axborot tizimlarni, masalalarni tuzilmalanganligi alomati boʻyicha
klassifikatsiyalash
1.1 Masalani tuzilmalanganligi tushunchasi
1.2 Qisman tuzilmalangan masalalarni echishda foydalanadigan axborot tizim
turlari
2. Axborot tizimlarni funktsional va boshqaruv darajalari alomatiga qarab
klassifikatsiyalash
2.1. Funktsional alomat nima?
2.2. Axborot tizim turlari
2.3. Operativ darajadagi axborot tizimlar
2.4. Mutaxassislarga moʻljallangan axborot tizimlar
2.5. Oʻrta pogʻonadagi menedjerlar uchun axborot tizimlar
2.6. Strategik axborot tizimlar
2.7. Firmadagi axborot tizimlar
3. Axborot tizimlarning boshqa klassifikatsiyalari
3.1 Avtomatlashtirish darajasi boʻyicha klassifikatsiyalash
3.2 Axborotdan foydalanish xarakteri boʻyicha klassifikatsiyalash
3.3 Qoʻllash sohasiga qarab klassifikatsiyalash
2.3. Fayllarni boshqaruv tizimi. FAT, NTFS fayl tizimi
……… - maxsus usullar yordamida axborotni zichlab, uning kichik

172. ……… - maxsus usullar yordamida axborotni zichlab, uning kichik
oʻlchamdagi nusxa-sini yaratadi hamda bir nechta fayllar nusxalarini bitta
arxivlangan faylga yigʻadi.
Arxivator dasturi
Operatsion tizim dasturi
Antivirus dasturi
Norton System Doctor (sistema monitori).
173. Excel 2003 dasturida yozilgan ishchi kitob kengaytmasi –
.xls
.xs
.doc
.ppt
174. Arxivlash natijasida olingan fayl-.......
Arxiv fayl
191
Arxivatsiya
Demodulyatsiya
Modulyatsiya
175. ........– bu kompyuter texnologiyalarining soxasi boʻlib, turli axborot
saqlovchi vositalaridagi turli fizik koʻrinishda ifodalangan axborotlarga
ishlov beradi.
Multimedia
Informatika
Axborot tizimi
Axborot
176. ................ – bu zamonaviy texnik va dasturiy vositalardan foydalanib,
interfaol dasturiy ta‘minot ostida boshqariladigan video va audio
effektlarning oʻzaro bogʻliqligi boʻlib, matn, tovush, grafika, foto, videoni
birlashtiradi.
Multimedia
Informatika
Axborot tizimi
Axborot
177. ..........-1988 yilda Yangi texnologiyalarni amaliyotda tatbiq etish va
ulardan foydalanish muammolari bilan shugʻullanadigan yirik Evropa
Komissiyasi tomonidan shakllantirilgan.
Multimedia tushunchasi
Axborot tushunchasi
Texnologik tushuncha
Informatika tushunchasi
178. ...........-bir vaqtning oʻzida ma‘lumot taqdim etishning bir necha
usullaridan foydalanishga imkon beradi: matn, grafika, animatsiya,
videotasvir va ovoz.
Multimedia texnologiyasi
Axborot texnologiyasi
192
Axborot tizimi
Ta‘lim texnologiyasi
|
........-hammaboblik va qoʻllashda universallik talablarini

190
papka
katalog
but
170. ―Informatia‖ soʻzi dastlab, .... asrni ..... –yillarida ................ da
vujudga keldi. Nuqtaga mos jumlalarni top.
XIX, 60, Frantsiya
XIX, 40, Frantsiya
XIX, 70, Frantsiya
XIX, 50, Frantsiya
171. …….. - bu axborotlarni tashqi tashuvchilarga (disk, disketa, flash va
boshqalar) oqi-lona joylash maqsadida ularning hajmini qisqarti-rgan holda
zahira nusxasini olishdir.
Arxivlash
Nusxalash
Virusdan tozolash
Nuqtaga mos javob keltirilmadi
-rasm. Har xil alomatga koʻra AT klassifikatsiyasi

78
Axborot tizimlarini joriy etganda nimani kutish mumkin? Axborot
tizimlarni joriy etishda quyidagilarga erishish mumkin:
matematik usullar va intellektual tizimlarni qoʻllash hisobiga, boshqaruv
masalalarning eng ratsional echimlarini topish;
xodimlarni murakkab hisob-kitoblardan, avtomatlashtirish evaziga, ozod
etish;
ma‘lumot aniqligini ta‘minlash;
berilgan ma‘lumotlarni qogʻozga emas, magnit disk va
lentalarda saqlash;
firmadagi hujjat-almashinuv tizimlarini va ma‘lumot oqimlarining
tuzilmalarini mukammallashtirish;
maxsulotlarni ishlab chiqarish va xizmat koʻrsatishdagi xarajatlarni
kamaytirish;
iste‘molchilarga unikal boʻlgan xizmat turlarini yoʻlga qoʻyish;
yangi iqtisodiy munosabatlarni izlab toppish;
har xil xizmat koʻrsatish va arzonlashtirish hisobiga xaridorlar va
sotuvchilarni firmaga jalb etish.
Axborot tizimda boshqaruv tuzilmasinning roli. Har qanday tashkilotda
axborot tizimlarni yaratish va foydalanish quyidagi
masalalarni echimiga
qaratilgan.
Axborot tizimning tuzilmasi, uning funktsional vazifasi, tashkilot oldiga
qoʻyilgan maqsadga mos kelishi;
Axborot tizim odamlar tomonidan nazorat etilishi, ularga tushunarli boʻlishi
va undan asosiy sotsial hamda etik printsiplarga
asosan foydalanishlari
lozim;
Aniq, himoyalangan tuzilmalangan va oʻz vaqtida ishlab chiqarilgan
ma‘lumot.
Tashkilot boshqaruvining tuzilmasi. Boshqaruv deganda- tashkiliy, rejaviy,
hisob-kitob, tahlil, nazorat, ragʻbatlantirish,
qaror qabul qilish kabi
funktsiyalarni bajarish sharti ostida, qoʻyilgan maqsadga erishishni ta‘minlash
79
tushuniladi. Boshqaruv tuzilmasini odatda uchta darajaga boʻlishadi:
operatsion (quyi), funktsional (taktik) va strategik.
Tashkilot tarkibi. Tashkilot tarkibi - bu har xil darajali malakaga va
boshqaruv darajasiga ega boʻlgan xodimlar (oddiy namunaviy ishlov berish
amallarni bajaruvchi sekretarlardan tortib to strategik
qaror qabul qiluvchi
mutaxassis va menedjerlargacha)
Tashkilotning boshqa elementlari. Tashkilotdagi standart protseduralar – bu
har xil holatlarda topshiriqni bajarish uchun aniqlangan qoidalar. Har qanday
tashkilotning submadaniyati – bu harakat turlari,
printsiplari, tasavvurlar
majmuasi. Bularning ichida eng muhimi – axborot madaniyati hisoblanadi. Bu esa
oʻz navbatida axborot tizimda oʻz aksini topishi lozim. Umuman, tashkilotning
strategiyasi,
qoidalari, protseduralari va axborot tizimning apparat dasturiy
telekommunikatsiya qismlari orasida oʻzaro bogʻliqlik mavjud.
-rasm. 
G‘ildirakdagi tishlar soni.
7-rasm

216
216
2. A7 karusel modelini yig‘ib bo‘lgach, sariq rangli dastani aylan tiring va karusel
aylanayotganligini tekshiring.
3. Siz karuselni bir marta to‘liq aylanishi uchun dastani
necha marta aylantir-
ganingizni hisoblang.
Ikkinchi bosqich.
1. Siz avval A6 modelli karuselni yig‘ishni bilib oldingiz. Endi
xuddi shu modelga o‘xshash
A7 modelli karuselni yig‘ishni
osongina amalga oshira
olasiz. Bu jarayonda faqat A7 modeldagi 9-raqamda berilgan 1, 2, 3, 4 va 5 raqamlar-
dagi detallarni A6 modelida kо‘rsatilganidek yig‘ib, о‘rnini almashtirsangiz bо‘ldi
(9-rasm).
A7 modelli karusel
9-rasm.
A7 modelli karuselni yig‘ish tartibi.
1
2
3
4
9
11
5
217
217
4. G‘ildiraklardagi tishlar sonini hisoblang. Hisoblashni rasmda ko‘rsatilganidek
belgilangan nuqtadan boshlang (10-rasm).
5. A6 va A7 karusel modellarining rasmlarini diqqat bilan ko‘rib chiqing hamda
ularni o‘zaro taqqoslang.
10-rasm.
G‘ildirakdagi tishlar soni.
Muammoli topshiriq
1. A6 va A7 karusel modellaridan qaysi birining tezligi yuqori?
Javobingizni asoslab
bering.
2. Karusel aylanish tezligining oshishi yoki pasayishi tishlarning soniga bog‘liqmi?
7-§.
ROBOTLARNING ATROF-MUHIT BILAN
O‘ZARO ALOQASI
Keyingi vaqtlarda robotlarning yangi-yangi turlari paydo bo‘layotganligi haqida
ko‘p eshitgansiz. Ulardan sanoatda, maishiy turmushda, shuningdek, hayotimizning
turli sohalari: ta’lim, tibbiyot, sport va hatto aviatsiyada foydalaniladi. Robot texnikasi,
ayniqsa, axborot texnologiyalari asrida jadal rivojlana boshladi.
“Robot” so‘zi chex yozuvchisi Karel Chapek va
uning ukasi Yozef tomonidan
o‘ylab topilgan hamda birinchi marta 1920-yilda Chapekning “Rossum universal
robotlari” pyesasida tilga olingan. Sanoat robotlari paydo bo‘lgunicha
robotlar
odamlarga o‘xshash bo‘lishi kerak deb hisoblangan. Bugungi kunda odamlarga
o‘xshash robotlar
androidlar
deb ataladi.
“Robot” so‘zi, (chex tilida
“robot”
– ixtiyorsiz mehnat yoki “rob” – qul) – odatda,
inson mehnati yoki jonivorlar vositasida amalga oshirilgan ishlab chiqarish va boshqa
soha jarayonlari uchun mo‘ljallangan avtomatik qurilma ma’nosini bildiradi.
Robotlar, asosan, 3 turga bo‘linadi:
1. Qat’iy dastur asosida ishlaydigan robotlar.
2. Odam (operator) boshqaradigan robotlar.
3. Sun’iy intellektli (integralli) robotlar.
Ish
bajarish turiga qarab, robot manipulatorlar,
axborot uzatuvchi robot,
odimlovchi robot va boshqalarga bo‘linadi.
YO‘NALISHI
1-BOB. ZAMONAVIY TEXNIKA VA TEXNOLOGIYALAR

|
YO‘NALISHI
1-BOB. ZAMONAVIY TEXNIKA VA TEXNOLOGIYALARBog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA YO‘NALISHI
1-BOB. ZAMONAVIY TEXNIKA VA TEXNOLOGIYALAR
1–2-dars. MEHNAT JARAYONINI TASHKIL ETISHDA TEXNIKA VA
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA ROLI. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: mehnat jarayonini tashkil etishda texnika va texnolo
giyalarning o‘rni va roli haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: mehnat jarayonini tashkil etish, xavfsizlik texnikasi va
sanitariyagigiyena talablariga rioya etishga o‘rgatish.
Rivojlantiruvchi: texnika va texnologiyalarning o‘rni va roli, ish
lab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish ning
ijtimoiyiqtisodiy samarasi haqidagi tushunchalarni shakl lantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni zamonaviy texnika
va texnologiyalar sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Tanishuv” texnologiyasi
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Ishlab chiqarishning mexanizatsiyalash-
tirilishi va avtomatlashtirilishi samaradorligi
nimalardan iborat?
|
| |
Yangi mavzuni mustahkamlash - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
30
3–4-dars. TEXNIKA TURLARI.
TEXNIKANING KLASSIFIKATSIYASI VA TAVSIFLARI. (2 soat)
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: texnika turlari ularning klassifikatsiyasi va tavsiflari ha
qi dagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: texnika turlaridan to‘g‘ri, samarali va belgilangan ta
lablar asosida foydalanishni o‘rgatish.
Rivojlantiruvchi: texnikaning foydalanish sohasiga ko‘ra klas-
sifikatsiyasi va tavsiflari haqidagi tushunchalarni shakllantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni zamonaviy texnika
va texnologiyalar sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash, navbatchini
tayinlash, o‘quvchilarning darsga tayyorgarlik
darajasini nazorat qilish, uy vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
“Keysstudy”, “Step by Step”
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Texnikaning klassifikatsiyasi bo‘yicha qanday
kasblarni bilasiz? Bulardan qaysi kasblar eng
serdaromad kasblar
III. Yangi 
tushunchalar - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
24
Qo‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
1–2mavzu. pptx
1–2mavzu. avi
http: //www.dr.rtm.uz
Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
O‘quv yili boshida o‘tkaziladigan 1dars bo‘lgani uchun o‘quv
chilarni bilim, ko‘nikma, malakalarini aniqlash maqsadida “Tanishuv”
texnologiyasidan foydalaniladi. O‘qituvchi o‘quvchilarni kichik guruh
larga ajratgan holda har bir guruhga “Keling, tani shaylik!” mavzusida
qisqa suhbat tashkil qiladi.
Bu jarayonda Texnologiya fanining maqsadi va vazifalari, 5sinf
uchun fan bo‘yicha ajratilgan soatlar miqdori va kirish instruktajini
(yo‘riqnoma) o‘tkazadi.
O‘qituvchi: Yangi mavzuni taqdimotdan boshlaymiz. Diqqat bilan
taqdimotni kuzating va beriladigan savolarga javob bering.
Daftarga yozib oling!
Taqdimot tugagach, har bir о‘quvchi mavzuga oid asosiy tu shun
chalarni daftariga yozishga harakat qiladi. Darsdan sо‘ng о‘quvchilarga
taqdimot materiallari foydalanish uchun beriladi.
Yangi mavzuni mustahkamlash. (10 daqiqa)
O‘qituvchi: savoljavob va mavzuga oid internet resurslari top
shiriqlari asosida bajariladi.
Baholash tizimi. (5 daqiqa)
Sinf jurnali
www.kundalik.uz
О‘quvchining
kundalik daftari
Sana
Baho
3 ta vazifaga — “5” 3 ta vazifaga — “5” 3 ta vazifaga — “5”
2 ta vazifaga — “4” 2 ta vazifaga — “4” 2 ta vazifaga — “4”
1 ta vazifaga — “3” 1 ta vazifaga — “3” 1 ta vazifaga — “3”
0 ta vazifaga — “2” 0 ta vazifaga — “2” 0 ta vazifaga — “2”
Uyga vazifa berish - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

25
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
ARALASH USULDA DARS O‘TISH NAMUNASI
1–2-dars. MEHNAT JARAYONINI TASHKIL ETISHDA TEXNIKA VA
TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA ROLI
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: mehnat jarayonini tashkil etishda texnika va texno
logiyalarning o‘rni va roli haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: mehnat jarayonini tashkil etish, xavfsizlik texnikasi va
sanitariyagigiyena talablariga rioya etishga o‘rgatish.
Rivojlantiruvchi: texnika va texnologiyalarning o‘rni va roli, ish
lab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash va avtomatlashti rishning
ijtimoiyiqtisodiy samarasi haqidagi tushunchalarni shakl lantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni zamonaviy texnika
va texnologiyalar sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Tanishuv” texnologiyasi
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Ishlab chiqarishning mexanizatsiyalash-
tirilishi va avtomatlashtirilishi samaradorligi
nimalardan iborat?
har qanday pedagogik texnologiyalar va interfaol

23
metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
AN’ANAVIY USULDA DARS O‘TISH NAMUNASI
1–2-dars. MEHNAT JARAYONINI TASHKIL ETISHDA TEXNIKA
VA TEXNOLOGIYALARNING O‘RNI VA ROLI
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: mehnat jarayonini tashkil etishda texnika va texno
logiyalarning o‘rni va roli haqidagi bilimlarni o‘rgatish.
Tarbiyaviy: mehnat jarayonini tashkil etish, xavfsizlik texnikasi va
sanitariyagigiyena talablariga rioya etishga o‘rgatish.
Rivojlantiruvchi: texnika va texnologiyalarning o‘rni va roli, ish
lab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash va avtomat lash tirishning
ijtimoiyiqtisodiy samarasi haqidagi tushunchalarni shakl lantirish.
Kasbga yo‘naltiruvchi maqsad: o‘quvchilarni zamonaviy texnika
va texnologiyalar sohasiga oid kasblarga yo‘llash.
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(10 daqiqa)
Salomlashish, davomatni aniqlash,
navbatchini tayinlash, o‘quvchilarning darsga
tayyorgarlik darajasini nazorat qilish, uy
vazifasini tekshirish
Darsning shakli
nazariy
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
suhbat, savoljavob, “Tanishuv” texnologiyasi
O‘qitish shakllari
individual, frontal, jamoa bilan ishlash
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
(10 daqiqa)
Ishlab chiqarishning mexanizatsiyalash-
tirilishi va avtomatlashtirilishi samaradorligi
nimalardan iborat?