nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
DNK tuzilishi - Mavzu: O’simlik hujayrasining tuzilishi reja: I. Kirish: II. Asosiy qism: i-bob. O’simlik hujayrasining tuzilishi

|
Mavzu: O’simlik hujayrasining tuzilishi reja: I. Kirish: II. Asosiy qism: i-bob. O’simlik hujayrasining tuzilishi
|
bet | 5/14 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 70,67 Kb. | | #235301 |
Bog'liq Mavzu O’simlik hujayrasining tuzilishi reja I. Kirish II. Aso-hozir.orgDNK tuzilishi. Ma`lumki DNK to`rtta nukletidning yuqori polimeridir. DNK nukleotidlari o`z ichiga purin (adenin, guanin) va pirimidin (sitozin, timin) azotli asoslarini, qand-dizoksiriboza va fosfat kislotasi qoldig`ini oladi. DNK molekulasi qush zanjir holatida bo`lib uning har bir zanjiri o`zaro bir-biri bilan fosfat kislotasining dizoksiribozadagi 3`-5` holatida kovalent bog`langan nukleotidlar polimeridan iboratdir. DNK molekulasining ikkala zanjiri bir-biri bilan purin va pirimidin asoslarining ichkariga qaragan tomonlari hisobiga hosil buluvchi vodorod bog`lari bilan bog`langandir. Azotli asoslarning uzaro ta`sirida adenin doimo timin bilan, guanin esa sitozin (5-metiltsitozin) bilan uzaro ta`sirda bo`ldi (XI.3-rasm).
Binobarin azotli asoslarning bir-biri bilan birikishida to`rtta variant bo`lishi mumkin ya`ni A-T, T-A, G-S, S-G. Mana shu uzaro ta`sir yoki komplementarnost DNK molekulasining o`z-o`zini tuzishida RNK molekulasining DNK asosida sintezlanishida va hujayradagi barcha oqsillar sintezida ham yotadi. Eukariotlar DNK molekulasida 109-10U juft asoslar bo`lishligi mumkin.
DNK sintezi. DNK sintezi ya`ni replikatsiyasi hujayra mitotik davrining malum bir vaqtida to`rttala azotli asoslar, DNK-tulg`azuvchi va DNK polimeraza hamda Mg2+ ionlari ishtirokida yadroda ro`y beradi. DNK replikatsiyasi yarim konservativ holatida ro`y beradi ya`ni uning molekulasining har bir zanjiri o`z-o`ziga uxshagan yangi zanjir hosil qiladi va buning natijasida hosil bo`lgan DNK zanjirining har biri «yangi» va «eski» zanjirdan iborat bo`ladi. Buyerda shuni aytib o`tish lozimki, DNK replikatsiyasida uning ikki spiralli zanjiri bir vaqtning o`zida birnecha joyidan tarqaladi va shu yerdan ikki tomonga qarab replikatsiya boshlanib to u keyingi yoki oldingi replikatsiyalanuvchi joyga yetgunicha davom etadi. DNK molekulasining yangi zanjiri hosil bo`lishi, DNK polimeraza fermenti ta`sirida bo`ladi. Polimerning qutbliligi holati bir zanjirning 3`-oxiridan ikkinchi zanjirning 5-oxiriga qarab boradi (XI.4-rasm).
DNK replikatsiyasi asosan DNK-polimeraza, va DNK zanjirining tarqalishiga va replikatsiya`ning boshlanishiga yordam beruvchi omillarning o`zaro bir-biri bilan aloqadagi ta`siri natijasida ro`y beradi.
|
| |
Blits – so’rov - 7-mavzu: rekupsiya va rekursiv funksiyalar. Rekurrent algoritmlar tuzish. Reja

|
7-mavzu: rekupsiya va rekursiv funksiyalar. Rekurrent algoritmlar tuzish. Reja
|
bet | 10/10 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 227,66 Kb. | | #237345 |
Bog'liq RekursiyaBlits – so’rov:3-ilova
Kompyuter dasturlari deganda nimani tushunasiz?
Dasturlash tillarining qanday turlarini bilasiz va ularning roli.
Dasturlash tillarining bir-biridan farqi?
Zamonaviy dasturlash tillari qaysilar va ularning xususiyatlari?
Dasturlarni kompilyatsiya qilish.
Dasturlarni interpretatsiya qilish.
OTlarida kompilyatsiya qilingan dastur nomi kengaytmasi qanday bo’ladi
Foydalaniladigan adabiyotlar
M.Aripov, M.Muhammadiyev. Informatika, informasion texnologiyalar. Darslik. T.: TDYuI, 2005 y.
A. R. Azamatov, B. Boltayev. Algoritmlash va dasturlash asoslari. Oʻquv qoʻllanma. T. : “Choʻlpon”, 2013 y.
T. X. Holmatov, N. I. Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va kompyuterning dasturiy ta`minoti. Oʻquv qoʻllanma. T:. “Mehnat”, 2000 y.
Sattorov A. Informatika va axborot texnologiyalari. Darslik. Т. :, “Oʻqituvchi”, 2011 y.
B.Moʻminov. Informatika. Oʻquv qoʻllanma. T.: “Tafakkur-boʻstoni”, 2014 y.
|
| |
mavzusidagi ma’ruza darsiga texnologik karta

Ish bosqichlari
|
O’qituvchifaoliyatining mazmuni
|
Tinglovchi
faoliyatining mazmuni
|
1-bosqich.
Mavzuga
kirish
(10min)
|
O’quvmashg’uloti mavzusi, rejasiva maqsadi tushuntiriladi
|
Mavzu nomini yozib oladilar
|
1.2. Blits-so’rov usulida mavzu bo’yicha ma’lum bo’lgan tushunchalarni faollashtiradi. (1-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
|
2 -bosqich.
Asosiy bo’lim
(60 min)
|
Mavzu rejalari asosida tayanch tushunchalar bilan tanishtiradi
|
Mavzu rejasini yozib oladilar Tinglaydilar.
|
Mavzuning 1- va 2- reja savollari bo’yicha “Aqliy hujum” uyushtiriladi. Har bir talaba fikri tinglanadi. Har bir savol muhokamasidan so’ng to’g’ri fikrlar tasdiqlanadi. Jarayon komp’yuter slaydlarini namoyish qilish bilan olib boriladi. (3-ilova)
|
Tinglaydilar. “Aqliy hujum” da ishtirok etadilar
|
3-bosqich.
YAkunlovchi
(10 min)
|
Mavzu bo’yicha yakunlovchi xulosalar qiladi. Mavzu bo’yicha olingan bilimlarni qaerda ishlatish mumkinligi ma’lum qiladi.
|
Savollar beradilar
|
Mavzu bo’yicha mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar beradi.
|
Mustaqil o’rganish uchun topshiriqlarni yozib oladilar
|
Mavzu bo’yicha bilimlarni chuqurlashtirish uchun adabiyotlar ro’yxatini beradi
|
Yozadilar
|
Mavzuning keyingi savollari buyicha tayyorlanib kelish topshiriladi.
|
Yozadilar
|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi

Faoliyat bosqichlari
|
Faoliyatning mazmuni
|
O’qituvchi
|
Talaba
|
1-bosqich.
Kursga va
mavzuga kirish
(20 min)
|
1.1. O’quv kursining 6 – mavzusi bo’yicha dastlabki umumiy tasavvurni beradi va hamda uslubiy va tashkiliy tomonlari bilan tanishtiradi. Mavzuni jonlantirish uchun savollar beriladi. (1.1-ilova)
|
Tinglaydilar
|
1.2. Mavzu rejasi va tayanch iboralar bilan tanishtiriladi.
|
Yozadilar,
tinglaydilar
|
1.3. Blis-so’rov usulida mavzu bo’yicha ma’lum bo’lgan tushunchalarni sanab berishni so’raydi (1.4 -ilovalar).
|
Tushunchalarni sanab beradilar
|
2-bosqich. Asosiy bo’lim
(50 min)
|
2.1. Ma’ruza rejasining 1-4 punktlari bo’yicha tushuntiradi, har bir punkt nihoyasida umumlashtirib boradi. Jarayon kompyuter slaydlarini namoyish qilish bilan olib boriladi.(1.6-ilova).
|
Tinglaydilar. konspekt qilib boradilar.
|
2.2. Tayanch iboralarga qaytiladi. Tinglovchilar ishtirokida 1.7-ilovada keltirilgan savollarga qisqacha javob olinadi. Mavzuga oid tushuncha va iboralarni qay darajada organganligi B.B.B jadvali orqali aniqlanadi.(1.5-ilova)
|
Har bir tayanch tushuncha va iboralarni muhokama qiladilar. Barcha axborotni tizimlashtiradilar. Konspekt qiladilar.
|
3-bosqich.
Yakun-lovchi
(10 min)
|
3.1. Mavzu bo’yicha yakunlovchi xulosalar qiladi. Mavzuda olingan bilimlarni qaerda ishlatish mumkinligi ma’lum qiladi.
|
Savollar beradilar
|
3.2. Mavzu maqsadiga erishishdagi tinglovchilar faoliyati tahlil qilinadi va baholanadi.
|
|
3.3. Mavzu bo’yicha mustaqil o’rganish uchun topshiriqlar beradi.
|
Mustaqil o’rganish uchun topshiriqlarni yozib oladilar
|
Tayanch tushunchalar - 7-mavzu: rekupsiya va rekursiv funksiyalar. Rekurrent algoritmlar tuzish. Reja

O’quv mashg’ulotining maqsadi:
|
Talabalarda daturlash tillari, ularning turlari, dastur kompilyasiyasi va interpretatorlari tushunchalarini hosil qilish.
|
Tayanch tushuncha va iboralar
|
Kompyuter dasturlari; amaliy dasturlar; tizimli dasturlar; uskunaviy tizimlar;Dasturlash; dasturchi; Dasturlash tillari turlari; assembler tili; fortran tili; beysik tili; quyi darajadagi DT; o’rta darajadagi DT; yuqori darajadagi DT;Kompilyatsiya va interpretatsiya qilinuvchi tillar; Komp’yuterda masala echish bosqichlari.
|
Pedagogik vazifalar:
|
O’quv faoliyati natijalari:
|
Kompyuter dasturlari haqida tushuncha beradi
|
Kompyuter dasturlarining 3 turi haqida tushunchaga ega bo’ladi
|
Dasturlash tili haqida tushuncha berish.
|
Dasturlash tillari va ularning turlari haqida bilimga ega bo’ladilar.
|
Dasturlash tillarining sintaktik jihatdan turlari.
|
Dasturlash tillari sintaktik jihatdan quyi, o’rta va yuqori darajaga bo’linish haqida ma’lumot oladilar.
|
Kompilyatsiyaqilinuvchi va interpretatsiya qilinuvchi tillar haqida ma’lumot berish.
|
Dasturlash tillari komputerda bajarilishiga qarab kompilyatsiya qilinuvchi va interpretatsiya qilinuvchi tillarga bo‘linishi haqida ma’lumotga ega bo’ladilar.
|
Komp’yuterda masala yechish bosqichlarini tushuntirish.
|
Komp’yuterda masala yechish bosqichlari haqida bilimga ega bo’ladilar.
|
O’qitishvositalari
|
ma’ruza matni, tarqatma material, komp’yuter slaydlari, doska
|
O’qitishusullari
|
ma’ruza, tushuntirish, instruksiya berish, namoyish, Blits-so’rov, “Aqliy hujum”, B/B/B (Bilaman/ Bilmoqchiman/ Bilib oldim) usuli
|
O’qitish shakllari
|
frontal, kollektiv ish
|
O’qitishsharoiti
|
komp’yuter, mul’timedia proektor
(yoki proektor va LCD panel)
|
«Dasturlash tillari va ularning klassifikatsiyasi, mashinaga mo`ljallangan va protseduraga mo`ljallangan dasturlash tillari. Yuqori darjali dasturlash tillari, interpretatorlar va kompilyatorlar, dasturlarni translyatsiyalash»
Yaqinlik - Sensorlarning qanday turlari mavjud?

|
Sensorlarning qanday turlari mavjud?
|
bet | 3/3 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 17,42 Kb. | | #118396 |
Bog'liq Sensor bu tashqi muhitdan kiruvchi harakatlar va signallar yoki ogohlantirishlarni aniqlay oladigan va shunga mos ravishda javob bera oladigan qurilmaYaqinlik. Yaqinlik sensorlari obyekt mavjudligini aniqlaydi yoki obyektlar orasidagi masofani aniqlaydi. Yaqinlik sensorlari liftlarda, yig’ish liniyalarida, to’xtash joylarida, chakana savdo do’konlarida, avtomobillarda, robototexnika va boshqa ko’plab muhitlarda qo’llaniladi.
Harorat. Ushbu sensorlar maqsadli muhitning haroratini aniqlay oladi, ya’ni gazning, suyuqlikning yoki havoning haroratini. Harorat sensorlari maishiy texnika, avtomobillar, samolyotlar, avtomobillar, kompyuterlar, issiqxonalar, fermalar, termostatlar va boshqa ko’plab turli xil qurilmalar va muhitlarda qo’llaniladi.
Teginish. Sensor qurilmalari kuzatilayotgan sirt bilan jismoniy aloqani aniqlaydi. Tegish sensorlari elektron qurilmalarda sensorli panel va sensorli ekran texnologiyalarini qo’llab-quvvatlash uchun keng qo’llaniladi. Ular liftlar, robototexnika va sovun dispenserlari kabi ko’plab boshqa tizimlarda ham qo’llaniladi.
Yuqorida aytilganlardan tashqari yana bir qancha sensorlarning turlari mavjud. Biroq, bu toifalarning hech birini qat’iy biror turga oid deb bo’lmaydi; masalan, materialning darajasini kuzatuvchi daraja sensori, shuningdek, optik yoki bosim sensori deb ham hisoblanishi mumkin. Bundan tashqari, yuk, kuchlanish, rang, tovush va boshqa turli xil sharoitlarni aniqlay oladigan sensorlar kabi ko’plab boshqa turdagi sensorlar mavjud. Sensorlar shu qadar keng tarqalganki, hayotimizning har jabhasida ularni kuzatish mumkin.
|
| |
Akselerometr - Sensorlarning qanday turlari mavjud?

|
Sensorlarning qanday turlari mavjud?
|
bet | 2/3 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 17,42 Kb. | | #118396 |
Bog'liq Sensor bu tashqi muhitdan kiruvchi harakatlar va signallar yoki ogohlantirishlarni aniqlay oladigan va shunga mos ravishda javob bera oladigan qurilmaAkselerometr. Ushbu turdagi sensor gravitatsiyaviy tezlanishdagi o’zgarishlarni aniqlaydi, bu esa qiyalikni, tebranish va albatta, tezlanishni o’lchash imkonini beradi. Akselerometr sensorlari maishiy elektronikadan tortib professional sport, aerokosmik va aviatsiyagacha bo’lgan turli sohalarda qo’llaniladi.
Kimyoviy. Kimyoviy sensorlar muhitda (gaz, suyuqlik yoki qattiq) ma’lum bir kimyoviy moddani aniqlaydi. Kimyoviy sensordan daladagi tuproqdagi ozuqa moddalarning darajasini, xona ichidagi tutun yoki uglerod oksidi, suv hovuzidagi pH darajasini, birovning nafasida alkogol miqdorini yoki boshqa narsalarni aniqlash uchun foydalanish mumkin. Masalan, avtomobil emissiyasini nazorat qilish tizimidagi kislorod sensori, odatda, kuchlanishni hosil qiluvchi kimyoviy reaktsiya orqali benzinning kislorodga nisbatini nazorat qiladi. Dvigatel bo’linmasidagi kompyuter kuchlanishni o’qiydi va agar aralashma optimal bo’lmasa, nisbatni tuzatadi.
Namlik. Ushbu sensorlar havodagi suv bug’ining darajasini aniqlab, nisbiy namlikni aniqlaydi. Namlik sensorlari ko’pincha harorat ko’rsatkichlarini o’z ichiga oladi, chunki nisbiy namlik havo haroratiga qarab o’zgaradi. Sensorlar qishloq xo’jaligi, ishlab chiqarish, ma’lumotlar markazlari, meteorologiya, isitish, havoni shamollatish (ventilyatsiya) va havo konditsioneri (HVAC) kabi turli xil sanoat va sharoitlarda qo’llaniladi.
Daraja. Darajali sensor suv, yoqilg’i, sovutish suvi, don, o’g’it yoki chiqindilar kabi jismoniy moddalar darajasini aniqlay oladi. Masalan, haydovchilar yo‘l chetida qolib ketmaslik uchun gaz o‘lchagichlariga tayanadi. Darajali sensorlar tsunami haqida ogohlantiruvchi tizimlarda ham qo’llaniladi.
Harakat. Harakat detektorlari ma’lum bir hududda (aniqlash maydoni) jismoniy harakatni aniqlay oladi va chiroqlar, kameralar, to’xtash eshiklari, suv kranlari, xavfsizlik tizimlari, avtomatik eshik ochgichlari va boshqa ko’plab tizimlarni boshqarish uchun ishlatilishi mumkin. Sensorlar odatda mikroto’lqinlar, ultratovush to’lqinlari yoki yorug’lik nurlari kabi energiyaning bir turini yuboradi va energiya oqimi uning yo’liga tushadigan narsa tomonidan to’xtatilganini aniqlay oladi.
Optik. Fotosensorlar deb ham ataladigan optik sensorlar yorug’lik spektrining turli nuqtalarida, jumladan, ultrabinafsha, ko’rinadigan yorug’lik va infraqizil nurlarda yorug’lik to’lqinlarini aniqlay oladi. Optik sensorlar smartfonlar, robototexnika, Blu-ray pleyerlari, uy xavfsizlik tizimlari, tibbiy asboblar va boshqa ko’plab tizimlarda keng qo’llaniladi.
Bosim. Ushbu sensorlar suyuqlik yoki gaz bosimini aniqlaydi va mashinalar, avtomobillar, samolyotlar, HVAC tizimlari va boshqa muhitlarda keng qo’llaniladi. Ular atmosfera bosimini o’lchash orqali meteorologiyada ham muhim rol o’ynaydi. Bundan tashqari, bosim sensorlari gazlar yoki suyuqliklarning oqimini nazorat qilish uchun ishlatilishi mumkin.
|
| |
Ma’ruzaning mazmuni bo’yicha ko’rgazmali slaydlari 1.6-ilova

|
Ma’ruzaning mazmuni bo’yicha ko’rgazmali slaydlari 1.6-ilova
|
bet | 4/10 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 227,66 Kb. | | #237345 |
Bog'liq RekursiyaMa’ruzaning mazmuni bo’yicha ko’rgazmali slaydlari 1.6-ilova
Nаzоrаt uchun sаvоllаr 1.7-ilova
1. Rеkursiv funksiyalаr dеb qаndаy funksiyalаrgа аytilаdi?
2. Rеkursiya оpеrаtоrlаri dеgаndа nimаni tushunаmiz?
3. Primitiv rеkursiya оpеrаtоrining mаzmuni nimаdа?
4. Minimizаsiya оpеrаtоrining mаzmuni nimаdа?
5. Supеrpоzisiya оpеrаtоrining mаzmuni nimаdа?
6. Chyorch tеzisining mаzmuni nimada?
Nazorat topshiriqlari
1. aniqlikda hisoblansin.
2. hisoblansin.
3. hisoblansin.
4. Berilgan a1, a2, a3,...,an conlarning eng katta va kichik elementlarini bir vaqtda topadigan blok-sxema tuzing va uni n3 da tekshiring.
5. Berilgan a1, a2, a3,...,an sonlarni qiymatlari bo’yicha o’sish tartibida yozing.
6. Ikkita n va m natural sonlarining eng katta umumiy bo’luvchisini topish (Evklid) algoritmiga blok-sxema tuzilsin.
Foydalaniladigan adabiyotlar
M.Aripov, M.Muhammadiyev. Informatika, informasion texnologiyalar. Darslik. T.: TDYuI, 2005 y.
A. R. Azamatov, B. Boltayev. Algoritmlash va dasturlash asoslari. Oʻquv qoʻllanma. T. : “Choʻlpon”, 2013 y.
T. X. Holmatov, N. I. Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va kompyuterning dasturiy ta`minoti. Oʻquv qoʻllanma. T:. “Mehnat”, 2000 y.
Sattorov A. Informatika va axborot texnologiyalari. Darslik. Т. :, “Oʻqituvchi”, 2011 y.
B.Moʻminov. Informatika. Oʻquv qoʻllanma. T.: “Tafakkur-boʻstoni”, 2014 y.
8-MAVZU: DASTURLASH TILLARI VA ULARNING
KLASSIFIKASIYASI.
Reja
Kompyuter dasturlari.
Dasturlash tili haqida tushuncha. Dasturlash tillari turlari.
Dasturlash tillarining sintaktik jihatdan turlari.
Kompilyatsiya va interpretatsiya qilinuvchi tillar.
Komp’yuterda masala echish bosqichlari.
|
| |
Kompyuterda masala yechish bosqichlari (KMЕB)

|
Kompyuterda masala yechish bosqichlari (KMЕB)
|
bet | 9/10 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 227,66 Kb. | | #237345 |
Bog'liq RekursiyaKompyuterda masala yechish bosqichlari (KMЕB).
1.Masalaning qo’yilishi- bunda berilgan masalaning to’g’ri qo’yilganligi va uni yechish uchun qanday ma’lumotlar kerakligi va qanday natija olinishini bilish kerak.
2. Masalaning matematik modelini tuzish-bu bosqichda matematik formula tanlanadi
matematik modeli tuziladi.
3. Masalani yechishni sonli usuli-bu bosqichda Hosil qilingan mat-k masalaning yechish usuli Tanlanadi va buning uchun sonli usuldan foydalaniladi.
4.Algoritmini tuzish-bunda mashina tushunadigan biror bir algoritmik tilda dG’tuzish.
5.Dasturni kiritish va chiqarish. Mavjud muhitdan foydalangan xolda.
6. Kiritilgan dastur natijaga erishishi.
7. Natijani tahlil qilish.
Har bir til ham o’z alfavitiga ega.
Agar tuzilgan programmada alfavitda yo’q xarf yoki belgilar uchrasa, mashina bunday belgini tushunmaganligi haqida xabar beradi.
Biz ishlayotgan har qanday dastur biror -bir shaxs tomonidaaan yozilgan bo’lib, ular dasturchilar deb aytiladi. Dasturchilar dasturni maxsus tillarda yozishadi –ularni dasturlash tillari deb aytishadi. Dastur ko’rinishlariga nisbatan quyi va yuqori dasturlash tillari sinflariga bo’linadi. Quyi dasturlash tillariga misollar “quyi darajadagi dasturlash” assambler tilini keltirishimiz mumkin. Yuqori dasturlash tillariga Paskal, TSi, SQQ, S# tillarini keltirishimiz mumkin.
BBB jadvali
Bilaman
|
Bilmoqchiman
|
Bilib oldim
|
|
|
|
|
| |
ELEKTR YOYNING TEMPERATURASI VA VOLT-AMPER TAVSIFI

3. ELEKTR YOYNING TEMPERATURASI VA VOLT-AMPER TAVSIFI.
Yoyning ta’sir ko‘rsatish xududida ajraladigan energiya tok kuchining elektrodlar o‘rtasidagi kuchlanishning tushishiga ko‘paytmasi sifatida aniqlanishi mumkin:
Wyoy=Jyoy*Uyoy
bunda Wyoy - yoy xududida ajraladigan energiya, vatt xisobida,
Jyoy – tok kuchi, A da,
Uyoy – yoydagi kuchlanish.
Elektr yoyining xolatini yoyning to‘rtta asosiy parametrlari bilan tavsiflash mumkin:
Tok kuchi - Jyoy
Tok zichligi - iyoy
Yoydagi kuchlanish - Uyoy
Yoy uzunligi - Lyoy
Elektrodlarning o‘lchamlari va ular orasidagi masofalar doimiy bo‘lganda yoyning elektr parametrlari elektrodlarning materialiga yoydagi gaz tarkibiga va yoy ustunida elektrodlar va gazning temperaturasiga bog’liq bo‘ladi.
Elektrod o‘lchamlarining va ular orasidagi masofani o‘zgarishi o‘z navbatida uning elektrik parametrlariga ta’sir qiladi. Shu tarzda yoyning elektrik parametrlari geometrik va fizik omillarga bog’liq bo‘ladi.
Payvandlash amaliyotida geometrik omillarning ta’sirini elektr yoylarining quyidagi shakllari bilan tavsiflash mumkin:
a) Simmetrik yoy - bunda elektrodlar bir xil.
b) Assimetrik yoy- bunda elektrodlar o‘lchamlari xar xil.
v) Erkin kengayuvchi yoy - bunda elektrodlar o‘lchamlari yoy ustuni
o‘lchamlaridan katta.
g) Siqilgan yoy - bunda yoy ustunining kengayishi imkoniyati bitta yoki ikkala elektrodning o‘lchamlari bilan cheklanadi.
Elektr yoyini oqilona ta’minlash, elektrparametrlarni va yoyning elektrodlarga issiqlik ta'sirini avtomatik tartibga solish masalalarini xal qilishda yoyning juda muxim va qulay tavsifi yoyning statik-volt amper tavsifi xisoblanib, u yoyda tok kuchining o‘zgarishiga bog’liq xolda kuchlanishning o‘zgarishi tavsifini ifodalaydi.
Bu bog’lanishning o‘ziga xos ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
|
Yoyning issiqlik quvvati quyidagi formula bilan aniqlanadi

|
Yoyning issiqlik quvvati quyidagi formula bilan aniqlanadi
|
bet | 4/8 | Sana | 17.03.2021 | Hajmi | 0,72 Mb. | | #13236 |
Yoyning issiqlik quvvati quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Bu yerda: Q- issiqlik quvvati, kal/s;
0.24- elektor energiyasini issiqlikka aylantirish koeffitsenti, kal/Vts ;
k- O`zgaruvchan tokda yoy quvvatining pasayish koeffitsenti, (0.7-0.97);
ICB- Payvandlash toki, A;
Uд- Yoy kuchlanishi, V;
Yoyni yondirish uchun payvandchi elektrod uchini metallga tegizadi, keyin tezda uni 2-4 mm chetlashtiradi. Shu vaqtda yoy hosil bo'ladi. Bu yoy doimo bir xil uzunlikda bo lishi uchun elek- trod erishiga qarab sekin-asta pastga tushirib boriladi. Yoy hosil bo'lguniga qadar payvandchi yuzini qalqon yoki maxsus qalpoq bilan to sishi kerak.
1.3-rasm. Elektor yoyining hosil bo`lish
|
| |
ATOM YADROSINING TARKIBI - 1. Atom tuzilishi to’g’risida tarixiy ma‘lumotlar. Atom tuzilishining yadro nazariyasi

|
1. Atom tuzilishi to’g’risida tarixiy ma‘lumotlar. Atom tuzilishining yadro nazariyasi
|
bet | 4/5 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 282,5 Kb. | | #146480 |
Bog'liq Atom tuzilishi4. ATOM YADROSINING TARKIBI.
Yadro reaktsiyasini chuqur o’rganish natijasida Rossiya fizigi Ivanenko va u bilan bir vaqtda nemis fizigi Geyzenberg (1932y.da) atom yadrosi tuzilishining proton – neytron nazariyasini taklif qildilar. Bu nazariyaga muvofiq atom yadrosi proton va neytronlardan tuzilgan. Umumiy nom bilan nuklonlar deb ataladigan bu ikki xil zarrachalar deyarli bir xil massaga ega bo’lib, u taxminan bir uglerod birligiga teng. Massalar soni nuklonlarning umumiy sonini, ya‘ni ayni element atom yadrosidagi proton va neytronlar sonini bildiradi. Masalan, natriy atom yadrosining massalar soni 23; u 11 ta proton va 12 ta neytrondan iborat.
Proton kattaligi jihatidan elektron zaryadiga teng bo’lgan musbat zaryadga ega. Neytronlar zaryadsiz bo’lgani uchun atom yadrosining musbat zaryadi undagi protonlar soniga qarab aniqlanadi.
Masalan, natriy atom yadrosining musbat zaryadi 11 ga teng, demak unda 11 ta prton bor. Elementning tartib raqami atomning yadro zaryadiga teng. Demak neytronlar soni N massalar soni A bilan tartib raqam Z orasidagi ayirmaga teng:
N = A – Z
Masalan, Mg atom yadrosining massasi soni 24, tartib raqami 12, demak unda
N = A – Z = 24 – 12 = 12 ta neytron bor.
Yengil elementlarda massalar soni elementning tartib raqamidan taxminan ikki baravar katta, ya‘ni neytronlar soni protonlar soniga deyarli teng. Tartib raqamining ortib borishi bilan neytronlar soni bilan protonlar soni orasidagi farq ham ortib boradi.
Bir xil zaryadli, lekin massalari turlicha bo’lgan atom yadrolarining (ya‘ni izotoplarning) protonlar soni teng bo’ladi. Ular bir – biridan neytronlar soni jihatidan farqlanadi. Masalan, massa soni 35 ga (17Cl35) teng bo’lgan xlor izotopining yadrosida 18 ta neytron massalar soni 37 ga (17Cl37) teng bo’lgan izotopi yadrosida esa 20 ta neytron bor.
5. ATOMLAR ELEKTRON QOBIQLARINING TUZILISHI.
Bosh kvant sonining n = 2 qiymatidan boshlab energetik qobiqlar (qavatlar) yadro bilan bog’lanish energiyasi jihatidan bir – biridan farq qiladigan qobiqchalarga (qavatchalarga) bo’linadi. Qobiqchalar soni bosh kvant sonining qiymatiga teng, lekin to’rttadan oshmaydi: 1 – qobiqda bitta qobiqcha, 2 – qobiqda – ikkita, 3 – pog’onada – uchta, 4 – pog’onada – to’rtta qobiqcha bo’ladi. Qobiqchalar o’z navbatida orbitallardan tarkib topadi. Qobiqchalarni lotin harflar bilan belgilash qabul qilingan: S – har qaysi energetik qobiqning yadroga eng yaqin birinchi qobiqchasi; u bitta s orbitaldan tarkib topgan; p – ikkinchi qobiqcha, uchta r – orbitaldan tarkib topgan; d – uchinchi qobiqcha, u beshta d – orbitaldan tarkib topgan; f – to’rtinchi qobiqcha bo’lib, unda 7 ta f – orbital bo’ladi. Shunday qilib, n ning har qaysi qiymati uchun n2 orbitallar bo’ladi (III.1 – jadval)
|
| |
-rasm. Payvand yoyining tuzulishi.

Katod sohasi

|
-rasm. Payvand yoyining tuzulishi.
Katod sohasi
|
bet | 2/8 | Sana | 17.03.2021 | Hajmi | 0,72 Mb. | | #13236 |
1.1-rasm. Payvand yoyining tuzulishi.
Katod sohasi. Metall o‘tkazgichda elektr toki faqat elektronlar bilan tashiladi. Ionlar metall panjarada mustahkam bog’langan. Razryad oralig’iga elektronlarini beradigan elektrod - katod deb ataladi. Chegara soxasida katodning sirti - gaz razryadli oraliqda tokning chegaraviy sirt orqali o‘tishini ta’minlovchi murakkab elektr jarayonlar yuz beradi.
Yoy ustuni. Yoy ustuni deb ataluvchi razryad oraliq sohasi orqali tokning o‘tishi yoy ustunida gazning ionlanishi uchun etarli gazning yuqori temperaturasi mavjudligi bilan ta’minlanadi. Gaz - razryadli oraliqda vujudga keluvchi elektr maydon yoy ustunida ionlar va elektronlarning yo‘naltirilgan xarakatiga sabab bo‘ladi, bu esa gaz razryadli oraliq orqali barqaror elektr tokini ta’minlaydi.
|
| |
Ikki va uch komponentli sistemaning fazali diagrammasi

|
Ikki va uch komponentli sistemaning fazali diagrammasi
|
bet | 10/52 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 330,13 Kb. | | #146929 |
Bog'liq Mavzu kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Ter-fayllar.org (2)Ikki va uch komponentli sistemaning fazali diagrammasi.
Metall sulfidlari – sulfidli rudalar va shteynlarning asosiy tashkil qiluvchisidir. Ular turli xil ko‘rinishda mavjud bo‘ladi. Masalan, kovellin – CuS, xalkozin – Cu2S, millerit – NiS, sfalerit – ZnS, galenit – PbS, temir sulfidi – FeS, pirit – FeS2, monoklinik pirrotin – Fe7S8, geksagonal pirrotin – Fe12S13 va hokazo. Bularning ichida temirning oltingugurtli birikmalari pirometallurgik jarayonlarda juda katta ahamiyatga ega. Chunki ular sheynning asosiy qismini tashkil qiluvchi minerallar hisoblanadi. Bu esa temir va oltingugurtning birgalikdagi holat diagrammalarini ko‘rishni taqozo etadi. Quyida temir – oltingugurt sistemasining holat diagrammasi keltirilgan bo‘lib, bu sistemada bitta turg‘un kimyoviy birikma paydo bo‘ladi. Bu birikmaning nomi – pirrotin (1- faza), formulasi – FexSy (monoklinik – Fe7S8 va geksagonal – Fe12S13). Bundan tashqari 7450 C cheklangan haroratda mustahkam bo‘lgan kimyoviy birikma – pirit (FeS2, 2- faza) ham mavjuddir (6- rasm). Ammo 7450 C dan yuqori haroratda pirit parchalanadi:
FeS2 → FeS + 0,5S2
Shuni aytib o‘tish joizki, nazariyada kimyoviy birikmaning tarkibi unga yoziladigan formulaga mos kelmaydi. Masalan, temir sulfidining (ya’ni pirrotinning) formulasi Fe1-xS ga to‘g‘ri keladi. Bu kristall panjarada temir atomlarining oltingugurt atomlariga nisbatan x – o‘lchamga kamligini bildiradi. Demak, x – pirrotinning kristallik tuzilishidagi temirning vakansiyasidir. Bu esa stexiometrik birikmaning to‘liq bo‘lmaganini bildiradi.
6- rasm. Fе-S sistemasining holat diagrammasi
Stexiometrik birikma shunday birikmaki, ularning olinishida dastlabki elementlar ularning molekular og‘irligi nisbatida olingandir.
|
| |
-rasm - 1. Elektor yoyining tuzulishi va tasnifi

3.1-rasm. Yoydagi kuchlanishni payvandlash toki ta’siri:
a - xar xil uzunlikda, b - elektrodni xar xil diametrlarida
Yoyning turli uzunligida va elektrodlarning turli diametrlarida yoydagi kuchlanishning tok kuchiga bog’liqligi.
Yoydagi tok kuchini uning kichik qiymatlarida ortirish kuchlanishni sezilarli darajada pasaytiradi.
Yoyni uzaytirish Jyoy=const bo‘lganda kuchlanishni oshirishga olib keladi. Tok kuchini bundan keyin xam oshirib borilganda (katodning diametri o‘zgarmas bo‘lganda, va tok zichligi ortirilganda) yoyning kuchlanishi deyarli o‘zgarishsiz qoladi. Bunda katod dog’ining d o‘lchami katod cheti o‘lchamiga ortadi va uning bundan keyingi kengayishi qiyinlashadi (elektrodning yon sirtlariga ko‘chish bilan amalga oshirilishi kerak) va tokni yana xam orttirilganda kuchlanishning ortishi yuz beradi va volt-amper tavsif o‘suvchi bo‘lib qoladi.
Boshqa teng sharoitlarda elektrodning diametri katta bo‘lganda volt-amper tavsifining o‘chuvchi tarmog’i faqat tok kuchi katta bo‘lganda vujudga keladi.
Nisbatan uncha katta bo‘lmagan tok kuchida (zichligida) yoy kuchlanishi, tok kuchi va yoy uzunligi o‘rtasidagi bog’lanish G. Ayrton formulasi bilan ifodalanadi:
Bunda a, b, c vа d - elektrodlarning material iva gaz oralig’i tarkibiga bog’liq koeffitsientlar. Tok kuchi katta bo‘lganda tenglamaning oxirgi xadi (bulagi) uncha katta emas va bog’lanishni soddalashtirish mumkin:
Nazorat sаvоllаri
1.Elektr yoyi nima?
2.Taminlovchi manbalarga qo’yiladigan talablar qaysilar?
3. Taminlovchi manbaning tartibi?
|
Anod sohasi - 1. Elektor yoyining tuzulishi va tasnifi

Anod sohasi. Gaz - razryad oralig’ining chegaraviy sohasida -ikkinchi elektrod sirti-anod sohasi deb ataladi, tokni chegaraviy sirt orqali ko‘chirish yoy ustuni sohasidan anod sirti orqali elektronlarning ichkariga xarakatlanuvchi elektronlar bilan ta’minlanadi. Katod soxasida yuz beradigan jarayonlarni mufassalroq ko‘rib chiqamiz.
Yoy ustuni. Yoy ustuni chuda yuqori 6000 °K va undan yuqori temperaturalargacha qizitilgan.
Tyoust=810∙Uef. Bunday temperaturada razryad oralig’ida gaz atomlari va molekulalarining sezilarli ionlanishi yuz berib, bunda musbat zaryadlangan ionlar va elektronlar katta miqdori paydo bo‘ladi. Zaryadlangan elementar zarrachalar betartib issiqlik xarakatida bo‘ladi.
Yoy ustunida to‘plangan energiya zaxirasi atrof fazoga sarflanadi. Ustun energiyasining katta qismi nurlanishga sarflanadi; energiyaning bir qismi zaryadlangan zarrachalarning yoy ustuniga yaqin sohaga diffuziya tufayli yo‘qoladi; energiyaning bir qismi yoy ustunida uchib chiquvchi neytral gaz atomlari olib ketiladi (issiqlik o‘tkazish xodisasi) va energiyaning yana bir qismi yoy ustunidagi endotermik, kimyoviy reaktsiyalarda yo‘qoladi (murakkab molekulalar ionlashuvi, dissotsiatsiyasi va x.k).
Energiya yo‘qotishlari tashqi manba-tok generatori, yoy ustunida “Uus” kuchlanish tushish vujudga kelishi bilan to‘ldiriladi. Bunda tok manbai energiya sarflaydi:
bunda - ustundagi sarflangan energiya, vatt
–yoydagi tok kuchi, A;
–ustunda kuchlanishning tushishi,
Shunday qilib: JE∙Uust=Rnur+Rdif+Riss+Rkimyo
ga teng yoy ustunida elektr maydondan kuchlanganligi yoy ustunida zaryadlangan zarrachalarning yo‘naltirilgan oqimini yuzaga keltiradi. Bu yo‘naltirilgan xarakat zarrachalarning tartibsiz issiqlik xarakati bilan qo‘shiladi.
Pаyvаndlаsh yoyning umumiy uzunligi (2-rаsm) hаr uchаlа sоhаning yig‘indisigа tеng:
Lyoy = Lk+Lus+Lа,
bundа Lyoy – pаyvаndlаsh yoyining umumiy uzunligi, m;
Lk – kаtоd sоhаsi (tаxminаn 10-7 m gа tеng);
Lus – yoy ustunining uzunligi, sm;
Lа – аnоd sоhаsi uzunligi (tаxminаn 10-5-10-6 m gа tеng).
1.2-rаsm. Elеktr yoyidа kuchlаnish tushishining tаqsimlаnish chizmаsi:
1 – buyum, 2 – yoy ustuni, 3 – elеktrоd.
Pаyvаndlаsh yoyining umumiy kuchlаnishi yoyning hаr bir sоhаsidаgi kuchlаnish tushishlаrini yig’indisigа tеng:
Uyoy = Uk+Uus+Uа,
bundа Uyoy – yoydа kuchlаnishning umumiy tushishi, V;
Uk – kuchlаnishning kаtоd sоhаsidа tushishi, V;
Uus – kuchlаnishning yoy ustunidа tushishi, V;
Uа – kuchlаnishning аnоd sоhаsidа tushishi, V.
|
Chiqish ishi - 1. Elektor yoyining tuzulishi va tasnifi

|
1. Elektor yoyining tuzulishi va tasnifi
|
bet | 6/8 | Sana | 17.03.2021 | Hajmi | 0,72 Mb. | | #13236 |
Chiqish ishi. Katoddan elektronni uzib olish uchun elektronning katod musbat ionlari tomonidan tortib turish kuchlarini engish kerak. Shuning uchun bu kuchlarni engish uchun ma’lum miqdorda ish sarflash zarur. Bu ish miqdori chiqish ishi deb ataladi va elektron-voltlarda o‘lchanadi. Odatda chiqish ishi φ harfi bilan belgilanadi. Chiqish ishining kattaligi katodning materialiga va katodni qoplab turuvchi sirt plyonkalarining tarkibiga bog’liq. Agar kuchlanishning katodli tushishi chiqish ishining ikki karra kattaligidan katta bo‘lsa, u xolda ion katoddan bitta emas balki ikkita elektronni urib olish uchun etarli energiya zaxirasiga ega bo‘ladi.
|
| |
Oltinning kimyoviy xossalari - Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo

|
Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo
|
bet | 47/52 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 330,13 Kb. | | #146929 |
Bog'liq Mavzu kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Ter-fayllar.org (2)2. Oltinning kimyoviy xossalari.
Kimyoviy faol bo‘lmagan element elektronga nisbatan olganda eng nodir metalldir. Hatto yuqori temperaturalarda ham kislorod, azot, vodorod va uglerod bilan kimyoviy reaksiyaga kirishmaydi. Kimyoviy birikmalarda u bir va uch valentlidir. Ammo uning birikmalari uncha kuchli bo‘lmay, tezda metall holiga qaytarila oladi.
Suvli suyuq eritmalarda oltinning elektron potensiyali:
Au → Au+ + e, E0 = +1,68 B
Au → Au3+ + 3e, E0 = +1,50 B
Shuning uchun oltin ishqorlarda, kislotalarda (azot, sulfat, xlor) erimaydi. Biroq oltin kislotalar aralashmasi: xlor bilan azot, sulfat bilan marganets, sulfat bilan azotlarda eriydi. « Shoh arog‘i » deb ataluvchi, bir hissa azot va uch hissa xlor kislotasi aralashmasi, sulfat va marganets kislotasi, sulfat va azot kislotasi aralashmalarida eriy olishi mumkin. «Shoh arog‘i» eritmasida oltin quyidagi reaksiya bo‘yicha eriydi.
Au + НNО3 + 3НСl= AuCl3 + 2Н2О + NО. (1)
Shuningdek, oltin Na va K sinil tuzlarida kislorod va havo yordamida eriydi:
2Au + 4KCN + H2O + 1/2O2 2KAu( CN )2 + 2KOH (2)
Oltin oksidlari Au2O va Au2O3 quyidagi gidrooksidlarni qizdirish yo’li bilan olinadi: AuOH ва Au(OH)2
AuO ya'ni oltin ikki oksidi kulrang binafsha tusli poroshok 2000C da elementar moddalarga parchalanib ketadi. Oltinning kislorodli birikmalari beqarordir. Ular tez parchalanib ketadilar. Oltinning bir valentli tuzlari ham beqaror, ular ham tez parchalanadi.
3Au+ = Au 3++ 2Au (3)
Ular ammiak bilan kompleks hosil qiladilar: (AuCl , NH2; AuCl, [2NH3] va x.k.). Oltin sinil kompleks tuzlari beqaror va ular suvda yaxshi eriydilar:Au(CN);
140-1500C da xlorli havoda qizdirilgan oltin, oltin xloridi hosil qiladi. AuCl3 va 180-1900C da AuCl hosil qiladi.
Oltin monogalogenidi turlicha tovlanuvchi sariq tusga bo‘yaladi.
Oltin monoftoridi AuF faqat bug‘ holida mavjud. Oltin tragalogenidi AuI3 - suvda eriydi. Oltin ftori AuF - zangori rangda, 5000C da parchalanadi. Oltin xlor tuzlari AuCl - nina shaklidagi kristallar bo‘lib qizil rangga egadir. Erish temperaturasi 2880C.
Oltin brom tuzi AuBr- to‘q qo‘ng‘ir rangli, suvda erimaydi. Kaliy bromli eritmada oltin brom tuzi xosil bo’ladi: K[AuBr4]
Oltin yod AuI3 - tuzi to‘q yashil, suvda erimaydi. Oddiy temperaturada oltin yod birikmasi AuI3 hosil bo‘ladi. Oltin sinil kompleks tuzlari K[Au(CN)2]; Na[Au(CN)2]; Ca[Au(CN)2] suvda yaxshi eriydilar. Ular katta amaliy ahamiyatga egadirlar.
Tiomochevina eritmasida oltin erib tiokarbamid oltin tuzi hosil qiladi. Ammo bu reaksiyaning borishi uchun oksidlovchi bo’lishi shart. Shunda u AuClx2CS (NH2)2 - hosil qiladi.
Oltin xloridi AiCl3 tiniq gikroskopik ninasimon kristal moddadir. U suvda erntganda ekvikislotaning Н2(OАuCl2)qizil zangori eritmasi xosil buladi. Oltin xloridni 185-190°C da qizdirganda
|
| |
Microsoft Access 2003 (dastur оynаsi)

|
Microsoft Access 2003 (dastur оynаsi)
|
bet | 3/3 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #105757 |
Bog'liq 4-mavzu Microsoft Office dasturlariMicrosoft Access 2003 (dastur оynаsi) - sоzdаniе bаzi dаnniх
- v rеjimе kоnstruktоrа
- Microsoft Access 2010 (dastur оynаsi)
- sоzdаniе bаzi dаnniх
- v rеjimе kоnstruktоrа
Microsoft Internet Explorer (WEB-sаhifаlаrni ko'rsаtish dasturi) - Internet Explorer dasturi brаuzеr dasturi ham dеb аtаlаdi. u – Web-mijоz dasturi bo'lib, fоydаlаnuvchigа Web-sеrvеrlаrdа jоylаshgаn mа'lumоtlаrni so'rаsh, оlish vа o'rgаnib chiqish imkоniyatini bеrаdi.
- uning аsоsiy vаzifаsi Web-sаhifаlаrni ko'rsаtishdаn ibоrаt.
- Internet Explorer dasturi, grаfikаli brаuzеr bo'lgаnligi sаbаbli, fоydаlаnuchigа Web-sаhifаlаrdаgi tаsvirlаrni ko'rinаdigаn yoki ko'rinmаydigаn qilib qo'yish imkоnini bеrаdi. bu esа tаrmоqdа ахbоrоt аlmаshish sеkinlаshib qоlgаndа uni tеzlаshtirish uchun muhim аhamiyatgа egа.
- Microsoft Internet Explorer (dastur оynаsi)
Microsoft Outlook Express (elеktrоn pоchtа) - Elеktrоn pоchtа (yer) – tаrmоqdаgi eng kеng tаrqаlgаn ахbоrоt аlmаshish vоsitаsidir. Hаr bir yer fоydаlаnuvchisi o'z аdrеsigа egа bo'lib, bu аdrеs @ bеlgi bilan аjrаtilgаn ikki qismdаn ibоrаtdir. Birinchi qismi – fоydаlаnuvchi nоmi, ikkinchi qismi – pоchtа sеrvеrining dоmеn nоmidir.
- Elеktrоn хаt – bu mахsus sаrlаvхаli оddiy mаtn. yerdаn mаtnli хаbаrlаrdаn tаshqаri аvvаldаn tаyyorlаb qo'yilgаn хujjаtlаr, grаfikаli fаyllаr, dasturiy mахsulоtlаr ham jo'nаtilishi mumkin (mахsus ilоvа qilinаdigаn fаyl ko'rinishidа)
- Fоydаlаnuvchigа qulаy bo'lishi uchun bаrchа zаruriy elеktrоn аdrеslаr аdrеslаr kitоbigа jоylаshtirib qo'yilishi mumkin.
Microsoft Outlook Express (dastur оynаsi) - Оknо sоzdаniya sооbshеniy
|
| |
Microsoft Excel 2003 (dastur оynаsi)

|
Microsoft Excel 2003 (dastur оynаsi)
|
bet | 2/3 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #105757 |
Bog'liq 4-mavzu Microsoft Office dasturlariMicrosoft Excel 2003 (dastur оynаsi) - Microsoft Excel 2010 (dastur оynаsi)
- О
- b
- '
- е
- k
- t
- s
- t
- о
- l
- b
- е
- s
Microsoft Power Point (tаqdimоt yarаtish ustаsi) - Zаmоnаviy jаmiyat rеklаmаgа ko'p e'tibоr qаrаtаdi.
- rеklаmа tаqditоtini yarаtish – judа muhim vа jаvоbgаrlik tаlаb etаdigаn ish bo'lib, uni yarаtish ko'p vаqt оlаdi vа хаr-хil vоsitаlаrdаn fоydаlаnishni tаlаb etаdi. Tаqdimоtlаr tаyyorlаshdа ko'prоq imkоniyatlаr yarаtib bеrаdigаn dasturlardаn biri Microsoft Power Pointdir. u slаydlаrdа grаfikаli ахbоrоtlаr, tоvushlаr, vidеоkliplаr, аnimаsiya effеktlаri vа bоshqаlаrdаn fоydаlаngаn хоldа sifаtli tаqdimоt yarаtish imkоnini bеrаdi.
- tаqdimоt tаyyorlаsh nаtijаsidа quyidаgilаrni оlish mumkin:
- qаtnаshuvchilаr uchun qоg'оzdа tаrqаtmа mаtеriаl;
- kаdоskоplаrdа fоydаlаnish uchun kаlkаlаr;
- slаydоskоplаrdа fоydаlаnish uchun 35-millimеtrli slаydlаr;
- eslаtmаlаr sаhifаlаri;
- elеktrоn tаqdimоt.
-
- Microsoft Power Point 2003 (dastur оynаsi)
- Microsoft Power Point 2010 (dastur оynаsi)
Microsoft Access (mа'lumоtlаr оmbоrini bоshqаrish tizimi) - Mа'lumоtlаr оmbоri dеgаndа mахsus tаshkil etilgаn vа qаndаydir tаshuvchidа, mаsаlаn qоg'оzdа, mаgnit kаrtаdа, kinоlеntаdа vа хоkаzо sаqlаnаdigаn хаbаrlаr to'plаmi tushinilаdi.
- Mа'lumоtlаr оmbоri bilan ishlashni tаshkil etish uchun mа'lumоtlаr оmbоrini bоshqаrish tizimi (mОbt) dеb аtаlgаn dasturlar kоmplеksi yarаtilgаn.
- MOBTning аsоsiy vоsitаlаrigа quyidаgilаr kirаdi:
- yozuvlаr vа mаydоnlаr bilan ishlash vоsitаlаri (yozuvlаrni tаrtiblаsh, ulаrni ekrаngа chiqаrish, filtr);
- оmbоrdаgi mа'lumоtlаrni ko'rishni bоshqаrish vоsitаlаri (ro'yхаt yoki fоrmаlаr rеjimi);
- bеrilgаnlаrni qаytа ishlash vоsitаlаri (qidirish/аlmаshtirish, tаrtiblаsh, guruхlаsh, filtrlаsh);
- bеrilgаnlаrni vа nаtijаlаrni chоp etish vоsitаlаri (hisоbоt).
|
| |
Nazorat savollari - Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo

|
Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo
|
bet | 11/52 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 330,13 Kb. | | #146929 |
Bog'liq Mavzu kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Ter-fayllar.org (2)Nazorat savollari:
1. Kimyoviy muvozanatga harorat qanday ta’sir ko‘rsatadi?
2. Harorat va kimyoviy muvozanat bog‘liqligining matematik ifodalari qanday?
3. Haroratning ortishi endotermik va ekzotermik reaksiyalar uchun qanday ta’sir qiladi?
4. Ikki komponentli fazalar diagrammasi deganda nimani tushunasiz?
7-MAVZU: ERITMALAR HAQIDA UMMIY MA’LUMOTLAR. PARSIAL MOL KO’RSATGICHLAR
Tabiatda va texnikada eritmalarning katta ahamiyati bor. O‘simliklar moddalarni eritmalar holida o‘zlashtiradi. Ovqatning hazm bo‘lishi oziq moddalarning eritmaga o‘tishi bilan bog‘liq. Tabiatdagi barcha suvlar hamda fiziologik suyuqliklar-qon, limfa va boshqalar eritmalar hisoblanadi. Ko‘pchilik kimyoviy reaksiyalar eritmalarda sodir bo‘ladi.
Eritmalar deb ikki yoki undan ko‘p komponentlar (tarkibiy qismlar) va ularning o‘zaro ta’sir mahsulotlaridan tarkib topgan bir jinsli sistemalarga aytiladi. Masalan, H2SO4 ning eritmasi erituvchidan-suvdan (birinchi komponent), erigan moddadan-kislotadan (ikkinchi komponent) va ularning o‘zaro ta’sir mahsulotlaridan-gidratlangan ionlardan: H+, HSO4-, SO42- lardan tarkib topgan bo‘ladi.
Agregat holatiga ko‘ra eritmalar suyuq, qattiq va gazsimon holatda bo‘ladi. Suyuq eritmalarga moddalarning suvdagi eritmalari; qattiq eritmalarga metallarning qotishmalari; gazsimon eritmalarga gazlarning aralashmalari va havo misol bo‘la oladi. Bular orasida eng katta ahamiyatga ega bo‘lgani suyuq (suvdagi) eritmalardir.
Har qanday eritmaning muhim xususiyati uning tarkibi hisoblanadi. Eritmalar tarkibini son bilan ifodalashning har xil usullari bor: erigan moddning massa ulushi, molyar konsentratsiya va boshqalar.
Erish jarayoni bir modda molekulalari yoki ionlari orasidagi oddiy maksimallanishdan iborat bo‘lib qolmay, balki ayni moddalar orasida turli хil fizika-kimyoviy o‘zaro ta’sirlar ham bo‘lishi mumkin.
Eritmada qaysi moddaning miqdori ko‘p bo‘lsa, yoki qaysi modda o‘z agregat holatini o‘zgartirmagan bo‘lsa shu modda erituvchi qolgani esa erigan modda deyiladi.
Eritmalar erigan modda zarrachalarining o‘lchami katta kichikligiga qarab chin eritmalar kolloid eritmalar va dag‘al dispers sistemalarga bo‘linadi. Chin eritma erigan modda zarrachalarining o‘lchami1 nm (10-6 mm) dan kichik, kolloid eritmada 1 nm dan 100 nm gacha, dag‘al dispers sistemalarda esa 100 nm dan katta bo‘ladi.
Eritmalar ogregat holatiga ko‘ra uch guruhga bo‘linadi.
1. Gazlar aralashmasi (masalan havo).
2. Suyuq eritmalar.
3. Qattiq eritmalar.
|
| |
Nаzоrаt uchun sаvоllаr - Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo

|
Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo
|
bet | 46/52 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 330,13 Kb. | | #146929 |
Bog'liq Mavzu kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Ter-fayllar.org (2)Nаzоrаt uchun sаvоllаr:
Mеtаll mis оlish jаrаyoni tехnоlоgiyalаri?
Mis ishlаb chiqаrish tехnоlоgisini tushuntirib bering?
Mis оlishning elеktrоlitik usuli?
21 – MAVZU: OLTIN MЕTАLLURGIYASI ОLTIN ISHLАB CHIQАRISHDАGI MЕTАLLURGIK JАRАYONLАRNING QO’LLАNILISHI.
1. Oltinning fizik xossalari.
Oltin -oltin rang, sariq, yumshoq metall, tomonlari markazlashgan kub shakl kristallik panjaraga ega,boshqa metallardan yengil bolg‘alanuvchanligi va cho’ziluvchanligi bilan ajralib turadi. Bunga ko’ra oltindan 1/1000 mm yoki 0,0001mm zar qog‘oz (folga) yasash mumkin. 1gr oltinni salkam 3 km uzunlikka cho‘zish mumkin yoki oltin 0,001mmbulgan sim tortish mumkin bo’ladi. Oltinning issiqlik va tok o’tkazuvchanligi juda yuqori, bunda u faqat kumush va misdan keyingi 3- o’rinda turadi.
Oltinning muhim fizik xossalari 4-jadvalda keltirilgan.
Oltin Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruhida joylashgan bo’lib, qolgan o’zining o’xshash metallari kabi - kumush va mis singari, ichki qavatda 1tadan s elektron bo’lsa, oxiridan oldingi qavatda 18ta elektroni mavjud (s2r6d10). Muayyan sharoitda oxiridan oldingi 18ta elektronli qavat qisman yuqotilish qobiliyatiga ega va shu sababdan mis, kumush va oltin o’zining birikmalarida nafaqat +1, balki s-elektronlarni yo’qotish evaziga mutanosib ravishda +2 va +3 shaklida uchraydi. Shuning uchun misning oksidalanish energiyasi +1 va + 2, kumush uchun esa +1 va oltin uchun esa +1 va +3 dan iboratdir.
4-Jadval. Oltinning muhim fizik xossalari.
№
|
XOSSALARI
|
OLTIN
|
|
1
|
Atom massasi
|
196,967
|
|
2
|
Zichligi, g/sm
|
19,3
|
|
3
|
Atom radiusi, A
|
1,44
|
|
4
|
Ionli radiusi, A
|
1,37
|
|
5
|
Erish temperaturasi, 0C
|
1063
|
|
6
|
Qaynash temperaturasi, 0C
|
2880
|
|
7
|
Erish issiqlik sig‘imi, kol/g
|
15,5
|
|
8
|
Bug‘lanish issiqlik sig‘imi, kol/g
|
415
|
|
9
|
Solishtirma issiqlik sig‘imi kol/g´grad
|
0,0306
|
10
|
Issiqlik o‘tkazish sig‘imi 00 dan 1000C gacha kol/ sm´ grad ´ sek
|
0,744
|
11
|
Solishtirma elektr o‘tkazishi 200 da om/sek
|
2,25´10
|
|
12
|
Mustahkamlik, qarshilik moduli kg/mm2
|
7900
|
|
13
|
Mustahkamlik chegarasi kg/mm2
|
14
|
|
14
|
Qattiqligi (Bryunelcha) kg/mm2
|
18
|
|
15
|
Qattiqligi (Mooscha) kg/mm2
|
2,5
|
|
Oltinning ajralib turadigan xususyatlaridan yana biri kompleks birikma xosil kilishga moyilligi va uning uz birikmalaridan metall xoligacha oson kaytarilishidir.
|
| |
Nazorat savollari - Mavzu: kirish. Termodinamikaning birinchi qonuni. Entalpiya. Termokimyo

Nazorat savollari:
Ideal eritmalar deb nimaga aytiladi?
2. Eritmani tashkil qiluvchi komponentlar orasida qanday fizika-kimyoviy o‘zgarishlar sodir bo‘lib turadi?
3. Termodinamik faollik deganda nimani tushunasiz?
11 – MAVZU: STANDART HOLAT. FAOLLIK
Kimyoviy potensialni hisoblashda eritmani tashkil qilgan moddalarning xossasiga qarab ikki xil standart holat qabul qilingan.
Birinchi standart holat – agar komponentlari bir-birida har xil nisbatda aralashsa, standart holat sifatida toza moddalar qabul qilinadi va faollik koeffitsiyenti birga teng bo’ladi, ya’ni γ=1, a1=1; a2=1. Demak, bunday holatda yuqoridagi tenglamaga muvofiq
“1” raqami 1 standart bo’yicha hisoblanganini ko’rsatadi.
Ikkinchi standart holat – agar komponentlardan bittasi boshqasida chegarali nisbatda erisa, erituvchi uchun birinchi standart qabul qilingan. Bu holda faollik koefftisiyenti birga teng (γ=1) deb qabul qilinadi. Demak, a2=c=1 va yuqoridagi tenglamaga muvofiq,
Osmotik bosim
Erituvchini o’tkazadigan, ammo erigan moddani o’tkazmaydigan parda yarim o’tkazgich parda deyiladi. Agar eritma erituvchidan yarim o’tkazgich parda bilan ajratilgan bo’lsa, erituvchi o’z-o’zicha eritmaga o’tadi. Bu hodisa osmos deyiladi.
Erituvchini eritmaga o’tkazmasdan erituvchi bilan eritma orasidagi muvozanatni saqlash uchun eritmaga berilishi kerak bo’lgan bosim π osmotik bosim deyiladi. Muvozanatda toza erituvchining kimyoviy potensiali μ10 o’zaro teng bo’ladi. Eritmadagi kimyoviy potensiali osmotik bosim π ga teng va eritmaning konsentratsiyasiga bog’liq. Muvozanat qaror topganda:
Bu ifodani T=const da differensiallasak va dμ10=0 ekanligini e’tiborga olsak:
Binobarin,
V1 – erituvchining eritmadagi parsial mol hajmi.
Erituvchining eritmadagi parsial mol hajmi
d
|
1 d1
|
dN1 V1 dN1 T ,
|
Bu tenglama osmotik bosimni eritmaning konsentratsiyasiga va erituvchining kimyoviy potensialiga bog’lanishini ifodalaydi.
Agar eritma cheksiz suyultirilgan bo’lsa, erituvchining parsial mol hajmi V toza erituvchining molyar hajmi d1 ga teng, deb faraz qilish mumkin:
Bu tenglama e’tiborga olinsa, yuqoridagi tenglama quyidagicha yoziladi:
Bu tenglama 0 dan π gacha va N1 dan 1 gacha integrallansa,
lgN1 qatorlarga ajratilsa, lgN1=-lg(1-N2)≈N2
va
eritmaning
konsentratsiyasi
1 bo’lganda:
mol
Bu Vatt-Goffning osmotik bosim qonuni tenglamasidir. Bu tenglamada R ning son qiymati
Universal gaz doimiysi (R) ning qiymatiga teng. Vatt-Goff qonuni tajriba natijasida yaratilgan. Bu qonun ideal eritmalargagina mosdir.
Real eritmalar uchun:
Bu tenglamani N1 – bo’yicha differensiallab yuqoridagi tenglamaga qo’yilsa,
d
|
RT d ln1
V 0 dN1
|
dN1
|
Bu tenglamada V – erituvchining parsial molyar hajmi, real eritmalarda osmotik bosimning eritma konsentratsiyasiga qarab o’zgarishini ifoda qiladi.
|
Zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent Multimedia 1-amaliy(3)

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
SAMARQAND FILIALI
TELEKOMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI KAFEDRASI
“Multimedia aloqa tarmoqlari” fanidan
Amaliy ish №1.
Tayyorladi :20-04-guruh talabasi: Normahmadov B
Fan o‘qituvchisi: G’aybullayev A.
SAMARQAND-2023 y
SIGNALLARNING UZATISH SATHI. LOGARIFMIK O‘LCHOV BIRLIKLARI
1. Mashg‘ulotning maqsadi
Signallarning tok, kuchlanish va quvvat bo‘yicha uzatish sathlari, shuningdek haqiqiy, nisbiy va o‘lchov uzatish sathlari. Kanal va traktlarda uzatish sathlarini o‘lchash usullari va o‘lchov qurilmalarni o‘rganish, ularni hisoblash usullarini o‘zlashtirish.
3. Nazariy qism
Signallarning uzatish sathlari
elektr aloqa liniyalari uzluksiz ravishda xabarlarni uzatishga mo‘ljallangan. Umumiy holatda xabar birorta ob’ektning holati haqidagi ma’lumotlar yig‘indisidan iborat, shuning uchun uzatish punktining oxirgi abonent apparatida birlamchi deb ataluvchi elektrik signal shakllanishi va bu uzatiladigan xabarlarga mos holda ajratilishi lozim. Qabul quluvchi punktning abonent apparatida teskari jarayon amalga oshadi, ya’ni qabul qilingan birlamchi signalga mos holda xabar shakllanadi. Ovozli eshittirish signallarini uzatishda ovoz bosimini o‘zgartirishi xabar hisoblanadi, uzatishning oxirgi apparati - mikrofon, qabul qiluvchi tomonda esa ovoz balandlatgichdir.
Signallarni quvvat, kuchlanish va tok bilan xarakterlash mumkin. Buning uchun elektr aloqasida ko‘pgina hisoblarni soddalashtirish maqsadida logarifmik xarakteristikalar (uzatish sathlari)dan foydalaniladi. O‘nli logorifmlar asosida hisoblangan uzatish sathlari detsibel (dB), natural logoriflar asosida hisoblangan uzatish sathlari neper (Np) deb ataladi. Hozirgi paytda detsibeldan foydalaniladi. Quvvat kuchlanish va tok bo‘yicha uzatish sathlari quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
, dB (1.1)
bu erda Rx, Ux, Ix- qaralayotgan x nuqtadagi quvvat, kuchlanish va toklarning qiymatlari; R0, U0, I0 - boshlang‘ich deb qabul qilingan qiymatlar.
dB va Np da ifodalangan uzatish sathlari o‘rtasida quyidagi munosabatlar mavjud: 1Np = 8,686 8,7 gB va 1dB = 0,115 Np.
Agar Rx va R0 quvvat ajratib chiqadigan qarshilikning Zx, Z0 qiymatlari ma’lum bo‘lsa, quvvat, kuchlanish va toklarni uzatish sathlari orasidagi ma’lum nisbat asosida
bog‘lanishlarni topish mumkin:
(1.2)
(1.3)
agar bo‘lsa, rquv=rkuch=rtok ga teng.
Agar Rx quvvat, Ux kuchlanish yoki Ix tok kattaliklari R0 quvvat, U0 kuchlanish, I0 tokning boshlang‘ich kattaliklaridan katta bo‘lsa, uzatish sathlari musbat, aks holda uzatish sathlari manfiy qiymatga ega bo‘ladi. Rx=R0, Ux=U0 va Ix=I0 bo‘lgan holda yuqorida aytilgan uzatish sathlari nol qiymatli bo‘ladi.
Uzatish sathlari haqiqiy va o‘lchash sathlariga bo‘linadi.
Quvvat, kuchlanish yoki tokning logarifmik birliklaridan quyidagi ma’lum formulalar bilan ularning haqiqiy kattaliklariga o‘tish oson:
|