Agrar ishlab chiqarish va qishloq xo'jaligi munosabatlari

|
Agrar ishlab chiqarish va qishloq xo'jaligi munosabatlari
|
bet | 9/13 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 1,22 Mb. | | #151139 |
Bog'liq Agrar munosabatlar va ularning bozor tizimidagi xususiyatlariAgrar ishlab chiqarish va qishloq xo'jaligi munosabatlari
Yer har qanday moddiy ishlab chiqarish uchun zarurdir va faqat qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishida er mavjud bo'lib, uning xususiyatlari ko'p jihatdan ishlatiladi. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish vositasi sifatida erdan foydalanish, uning xususiyatlarini tabiiy tanasi sifatida bilvosita (ishlab chiqarish orqali) iste'mol qilish bilan, unga tirik va o'tgan mehnat qo'shilganda sodir bo'ladi.
Odam o'zining yuqori qatlami - tuproqni ishlov berib, hosil olish uchun qulay sharoit yaratganda, er mehnat predmeti vazifasini bajaradi. Shu bilan birga, qishloq xo'jaligi mahsulotlarini olish uchun ekinlarni etishtirishda tuproqning fizikaviy, mexanik va biologik xususiyatlaridan foydalanilganda er mehnat qurolidir. Yer tabiiy-tarixiy jism sifatida ishlab chiqarish vositasiga aylanadi.
Qishloq xo'jaligida erga daromad manbai sifatida munosabat iqtisodiy fikr evolyutsiyasi bilan o'zgardi: merkantilistlar ortiqcha qiymat faqat muomala sohasida shakllangan va qishloq xo'jaligi bu jarayonda qatnashmagan; Fiziokratlar merkantilistlar nazariyasini tanqid qilib, ortiqcha qiymatni shakllantirish manbai qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidir.
18-asr boshlarida rus iqtisodchisi Komov ‘qishloq xo'jaligi barcha hunarmandchilik va hunarlarning onasidir, qayerda u gullaydi, u erda savdo va hunarmandchilik gullab-yashnaydi, qaerda pasayib ketsa, u erda savdo-sotiq va barcha hunarmandchilik quriydi’.
Dunyo aholisi har yili 90 million kishiga ko'paymoqda. va haqiqiy hisob-kitoblarga ko'ra, 2010 yilga kelib bu 7,3 milliard kishini tashkil qiladi. Hisob-kitoblar shuni ko'rsatadiki, har bir kishi uchun oziq-ovqat ishlab chiqarish uchun uy-joy, yo'llar va dam olish uchun 0,3-0,5 gektar qishloq xo'jaligi erlari va 0,07-0,09 gektar hudud talab etiladi. O'sib borayotgan er aholisini boqish uchun 2010 yilga kelib oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish ikki baravar, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 4 baravar ko'payishi kerak
Yer bilan ta'minlash bo'yicha oxirgi o'rinni egallagan Xitoy (0,1 ga) qishloq xo'jaligi mahsulotlarini jahon eksport qiluvchilar orasida oltinchi o'rinni egalladi, Frantsiyaning jahon eksportidagi ulushi taxminan 7 foizni tashkil etadi va er bilan ta'minlash indeksi 0,31 ga. So'nggi o'n yilliklarda AQSh agrosanoat majmuasida olingan asosiy mahsulotlarning ishlab chiqarilishi mamlakat ichki ehtiyojlaridan deyarli bir yarim baravar oshadi va ularning eksporti 50 milliard dollardan oshadi. Bir qator olimlarning fikriga ko'ra, Rossiyaning aholi jon boshiga tabiiy resurs salohiyati AQShnikidan 2-2,5 baravar, Germaniyadan 6 baravar, Yaponiyadan 18-20 baravar yuqori. XVIII asrda Rossiya qishloq xo'jaligining ulkan salohiyati haqida. deb yozgan iqtisodchi I.M. Komov: “Rossiya qishloq xo'jaligida bunday katta imkoniyatlar mavjud, ular G'arbiy Evropa mamlakatlarining birortasida ham mavjud emas. Ha, bizda deyarli barcha Evropa iqlimi bor va Evropada bizning janubiy va shimoliy viloyatlarimizda o'sib chiqa olmaydigan bitta sabzavot, non, o't yoki daraxt yo'q‘. Tabiiy resurs salohiyatidan foydalanish samaradorligi qishloq xo'jaligi mahsulotlarining asosiy turlari bo'yicha o'z-o'zini ta'minlash darajasi bilan dalolat beradi: don - 115%, shakar (qand lavlagi tarkibidan) - 25, kartoshka - 96, sabzavotlar - 91, go'sht - 68,4, sut - 86,6 , tuxum - 98%. Rossiyada yalpi mahsulot 5,8 ming rublni tashkil etdi. qishloq xo'jaligi erlarining bir gektariga, Qo'shma Shtatlarda - 498 dollar (taxminan 14,5 ming rubl), bu qishloq xo'jaligi erlaridan keng foydalanilishini ko'rsatadi.
Yer kodeksiga muvofiq erlar maqsadga muvofiq ravishda 7 toifaga bo'linadi:
qishloq xo'jaligi maqsadlari uchun;
aholi punktlari;
sanoat, energetika, transport, aloqa, radioeshittirish, televidenie, informatika;
kosmik faoliyatni qo'llab-quvvatlash;
mudofaa, xavfsizlik va boshqa maxsus maqsadlar;
alohida muhofaza qilinadigan hududlar va ob'ektlar;
o'rmon fondi;
suv fondi;
1991 yilda bu erlarning maydoni 214 million gektarni tashkil etdi. Qishloq xo'jaligi erlarining qisqarishining asosiy sababi qishloq xo'jaligi korxonalari faoliyatini tugatish va bo'shagan erlarni qayta taqsimlash fondi va zaxira yerlar toifasiga o'tkazishdir.
Oltoy o'lkasi mamlakatdagi qishloq xo'jaligi yerlarining 5,4 foizini va ekin maydonlarining 5,5 foizini, aholi jon boshiga 4,3 gektar qishloq xo'jaligi erlarini, haydaladigan erlarni 2,5 gektarini. Mintaqaning er bilan ta'minlanishi nisbatan yaxshi bo'lishi aholining asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga bo'lgan ehtiyojini mahalliy ishlab chiqarish orqali qondirishning eng muhim shartidir. Mahalliy qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining ko'plab zamonaviy muammolari shundan iboratki, mamlakatning iqtisodiy rivojlanishini belgilaydigan iqtisodiy omil sifatida erga etarlicha e'tibor berilmagan.
Iqtisodiy munosabatlarning yangi tizimiga o'tish bilan erning qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidagi o'rni to'g'risida tushunchalarni kengaytirish zarur. Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishida erning vazifalari quyidagilardan iborat: ... er atrof-muhitning bir qismi sifatida ekologik, rekreatsion, estetik va resurs funktsiyalarini bajaradi; ... er ishlab chiqarishning asosiy vositasi sifatida ishlab chiqarish jarayoni uchun moddiy zaruratdir; ... er ko'chmas mulk sifatida, kapital, tovar va ijtimoiy funktsiyalarni bajaradi; ... yer fazoviy asos sifatida siyosiy vazifani bajaradi
Yerning ajratilgan funktsiyalari uyg'un kombinatsiyada bo'lishi kerak va qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish jarayonida yerning xususiyatlari, tabiiy kompleksning boshqa tarkibiy qismlari va inson, uning vakillaridan biri sifatida birligi bilan bog'liq bo'lgan dastlabki ekologik munosabatlar haqida unutmaslik kerak.
Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidagi erlarning keng funktsiyalari qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchisiga mavjud bo'lgan er resurslaridan samarali foydalanish bo'yicha eng maqbul, ilmiy asoslangan chora-tadbirlarni topishga imkon beradi.
Qishloq xo'jaligi sohasida er resurslaridan foydalanishni tashkil etish, uning barcha funktsional yukini hisobga olgan holda, tabiiy organ, qishloq xo'jaligi ishlab chiqarish vositalari, ko'chmas mulk ob'ekti sifatida qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishidagi erlarning rolini muntazam ravishda ilmiy tushunishga asoslangan bo'lishi kerak.
Qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishida odam tuproqning maxsus xususiyatidan - unumdorlikdan foydalanadi. Inson ishtirokisiz tabiiy omillar ta'siri ostida yaratilgan tabiiy unumdorlik va tuproqdagi barcha turdagi agrotexnik ta'sirlar natijasida inson tomonidan yaratilgan sun'iylikni farqlang. Madaniy o'simliklardan foydalanish jarayonida tabiiy va sun'iy tuproq unumdorligi samarali (iqtisodiy) unumdorlikka aylanadi.
Uzoq vaqt davomida qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishining o'sishiga asosan ekstensiv vositalar - ekin maydonlarini kengaytirish orqali erishildi, bu esa erdan oqilona foydalanish deformatsiyasiga olib keldi.
Ekologik omilni hisobga olmaydigan haydaladigan yerlarning tezlashtirilgan surunkali kengayishining oqibatlari bugun namoyon bo'lmoqda. O'rmon-dasht va dasht zonalarida shudgorlangan erlarning katta ulushi shaklida qishloq xo'jaligi erlaridan foydalanish tarkibidagi nomutanosibliklar, mamlakatning bir qator mintaqalarida ekologik va iqtisodiy jihatdan asoslanmagan er tuzilishi saqlanib qolmoqda.
Ekin maydonlariga haddan tashqari namlangan, sho'rlangan va ayniqsa qiyaligi past bo'lgan salbiy xususiyatlarga ega erlarning kiritilishi qishloq xo'jaligi mehnati samaradorligini keskin pasaytirdi. Bularning barchasi hosil etishmasligiga va mahsulot tannarxining oshishiga olib keldi. Umuman olganda, qishloq xo'jaligi erlarining agroekologik holati yomonlashmoqda, tuproq unumdorligi pasaymoqda.
Olimlar hisob-kitob qilishicha, umuman olganda, respublikada hosildan ozuqa moddalarini olib tashlash tuproqqa kiritilgandan 5 baravar yuqori bo'lganligi sababli tuproq boniteti deyarli 6 punktga kamaygan. Shu bilan birga, har bir gektar ekin maydoniga o'g'itlarni kiritish minimal darajaga tushiriladi (organik - 1 tonnadan kam, mineral - 8-9 kg).
Ilmiy tadqiqotlar natijalari shuni ko'rsatadiki, tuproqdagi gumus va ozuqa moddalarining defitsitsiz muvozanatini ta'minlash uchun har yili haydaladigan erlarning har gektariga 78 tonna organik o'g'itlar berish kerak. Faqat mineral o'g'itlar miqdorining pasayishi natijasida hosil etishtirishning zarari donga nisbatan 40 million tonnani tashkil etadi.
Oltoy o'lkasida yiliga o'rtacha 1 gektardan 0,57 tonna chirindi yo'qoladi. 15 ta ma'muriy okrugda, asosan Kulunda, tuproqlar muhim gumus tarkibiga ega.
Tuproqdagi ozuqa moddalarining salbiy muvozanati azot va kaliy uchun 28-31%, fosfor uchun 82% ga etadi. Kolxozlar va sovxozlarni qayta tashkil etish, o'z ishlab chiqarishni tashkil etish uchun aktsionerlarning yer ajratilishi bilan olib chiqilishi munosabati bilan almashlab ekish almashinuvi buzildi, ko'plab yo'llar paydo bo'ldi, chiziqli yo'l.
Ko'pgina fermer xo'jaliklarida boshlang'ich texnologik intizomga rioya qilinmaydi, dalalar begona o'tlar bilan to'lib-toshgan, chiqindi maydonlarga aylanmoqda. Ko'p yillik begona o'tlar bilan o'stirilgan tashlandiq erlar zararkunandalar, yuqumli kasalliklar va kasallik qo'zg'atuvchilarining tarqalishi uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi, murich kemiruvchilar uchun ideal muhit hisoblanadi, bu erlar chigirtkalar, kashtalar, o'tloq kuya hujumi bilan bog'liq favqulodda vaziyatlarning manbasiga aylanishi mumkin.
Qishloq xo'jaligini samarali ishlab chiqarish nafaqat yuqori tuproq unumdorligini, balki boshqa qulay tabiiy-iqlim sharoitlarini ham talab qiladi: suv muvozanati, harorat rejimi, vegetatsiya davri. XX asrning o'rtalariga qadar. er resurslari ustunlik qildi: qishloq xo'jaligi qayta tiklanadigan erlarning mavjudligi va uning sifatiga juda bog'liq edi. Ammo qishloq xo'jaligini mexanizatsiyalashtirish, kimyoviy vositalardan foydalanish, selektsiya, genetik texnologiyalarni rivojlantirish bilan qishloq xo'jaligi tovar aylanmasida ishtirok etadigan erlarning miqdori va sifatiga tobora bog'liq bo'lib bormoqda.
Yer boshqa ishlab chiqarish vositalaridan (mashinalar, binolar, inshootlar va boshqalar) farqli o'laroq, inson mehnati mahsuli emas va o'ziga xos xususiyatlarga ega (hududiy cheklov; almashtirib bo'lmaydigan; doimiy joylashish; sifat jihatidan bir xillik, tuproq unumdorligi), qachon hisobga olinishi kerak undan samarali foydalanish. Odam qishloq xo'jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishda ham ishtirok etadi, ular uchun erning xususiyatlari va xususiyatlari alohida qiziqish kasb etadi - daromad manbai. Iqtisodiy faoliyat jarayonida odamlar o'rtasida er resurslarini tasarruf etish va ulardan foydalanish bo'yicha munosabatlar paydo bo'ladi. Er munosabatlari erdan foydalanishni tashkil etishda hal qiluvchi omilga aylanmoqda.
|
| |