Yordamchi faoliyatga - Kirish bugungi kunda Axborot texnologiyalari

Yordamchi faoliyatga
tashkiliy infratuzilma (ma'muriyat va boshqaruv,
xodimlarni boshqarish, xodimlarni tanlash, o'qitish), ishlab chiqarishni texnologik
ta'minlash va asbob-uskunalarni sotib olish kiradi. VAC modeli AT dan
foydalanish orqali optimallashtirilishi mumkin bo'lgan asosiy va yordamchi
faoliyat elementlarini aniqlaydi va shu bilan raqobatdosh ustunlikka erishish
mumkin.
Mahsulotga
qiymat
qo'shadigan
va
qo'shmaydigan
elementlar
mavjud. Reinjiniring jarayonida ularning soni kamayadi.
Tashkilotlar mahsulotga mijoz nuqtai nazaridan ko'proq qiymat berganda
yoki mijozga bir xil qiymatni, lekin pastroq narxda taqdim etganda raqobatdosh
ustunlikka ega bo'ladi. IP strategik ta'sir ko'rsatishi mumkin, agar u firmaga
raqobatchilarga qaraganda mahsulot va xizmatlarning arzonroq narxiga erishishga
yordam bersa yoki xarajatlarni oshirmasdan raqobatchilar bilan bir xil mijozlar
qiymatini ta'minlasa. Misol uchun, bu yuqori sifatli ma'lumotni juda arzon narxda
tezroq taqdim etish orqali mumkin. 2-jadvalda yangi axborot texnologiyalariga
asoslangan yangi mahsulot va xizmatlar keltirilgan.
4-jadval Yangi mahsulotlar va xizmatlar
Yangi mahsulotlar va xizmatlar
Ularning orqasida IT
-
31
-
Onlayn banking
Shaxsiy
kompyuter
tarmoqlari,
Internet.
Naqd pul hisobini boshqarish
Korporativ foydalanuvchi hisoblari
tizimlari
Elektron almashinuvlar
Avtomatlashtirilgan
ish
stantsiyalari
menejer va (savdogar) birja brokeri.
Xalqaro va milliy aviakompaniyalar
va mehmonxonalar uchun joylarni
bron qilish tizimlari
Xalqaro telekommunikatsiyalarga
asoslangan bronlash tizimlari
Elektron tijorat
Internet,
korporativ
mijozlar
ma'lumotlar bazalari
Ovozli pochta
Raqamli
tarmoqlar
va
aloqa
tizimlari
Buyurtma asosida mahsulot ishlab
chiqarish
CAD/CAM tizimlari
Biznes darajasi uchun strategik axborot tizimlari mijozlar bilan
munosabatlarni boshqarish axborot tizimi (Custom Relationship Management,
CRM), ta'minot zanjirini boshqarish axborot tizimi (SupplyChain Management,
SCM) va bilimlarni qazib olish tizimi (Datamining).
Yigirmanchi asrning so'nggi o'n yilliklari rivojlangan mamlakatlar uchun
iqtisodiy rivojlanishning yangi modeliga - og'ir iqtisodiy o'sishdan ("qattiq o'sish")
AKT, elektron texnologiyalar, resurslarga asoslangan yanada moslashuvchan
o'sishga ("aqlli o'sish") o'tish bilan tavsiflanadi. Tejamkor texnologiyalar va yangi
boshqaruv tizimlari investitsiya jarayonini tubdan qayta qurishni talab qildi va
iqtisodiyot tuzilmasida sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Axborot iqtisodiyoti
-
32
-
bilim va resurslarni tejaydigan texnologiyalar, yuqori intellektual va axborot
salohiyatiga ega zamonaviy texnologiyalarga asoslangan tarkibiy qayta qurish
bilan tavsiflanadi. Axborot iqtisodiyotining asosini yuqori intellektual salohiyatga
ega mahsulotlar ishlab chiqaradigan bilimlarni talab qiluvchi tarmoqlar tashkil
etadi. Axborot iqtisodiyoti axborot xizmatlari sektorining rolini oshirish va milliy
iqtisodiyotdagi tegishli o'zgarishlar bilan tavsiflanadi. Aynan axborot sohasi
xo‘jalik yuritishning an’anaviy shakllarini bosqichma-bosqich axborot tipidagi
iqtisodiy tizimga aylantirish uchun asos hisoblanadi. [1, p. 37]. Yangi iqtisodiyotda
axborot kapitalining, jumladan, daromad olish uchun foydalaniladigan texnologik,
ilmiy-texnikaviy, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy axborotlarning roli ortib
bormoqda. Axborot
kapitalining
asosini
axborot
texnologiyalari
tashkil
etadi. Axborot omili iqtisodiyotning bozor mexanizmini o'zgartiradi: raqobat
usullarini o'zgartirish, yangi tamoyillar asosida ishlaydigan axborot va
telekommunikatsiya tovarlari va xizmatlarining mahalliy, mintaqaviy, milliy va
xalqaro bozorlari shakllanadi. “Yangi” iqtisodiyotning asosiy tarmog‘i axborot va
axborotni yaratish, uzatish, foydalanish va tahliliy qayta ishlashni ta’minlaydigan
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari
sektoridir. Telekommunikatsiya
infratuzilmasi sanoat mahsulotlari va xizmatlarining raqobatbardoshlik darajasini
belgilovchi shartga aylanib bormoqda. AKT sektori dunyodagi neft va po'lat
sanoatining umumiy hajmidan oshib ketdi. Buni o'sish statistikasi tasdiqlaydi: agar
"eski" iqtisodiyot yiliga 1-3% ga o'sadigan bo'lsa, u holda so'nggi yillarda global
IT-sanoatdagi tendentsiya 8-10% ni tashkil qiladi.[2, b. 65]. Rivojlangan
mamlakatlarda ishchilarning asosiy qismi axborot ishlab chiqarish, axborot
xizmatlari va xizmatlar ko'rsatish bilan shug'ullanadi, sanoat va qishloq xo'jaligi
faol aholining 30% dan kamrog'ini tashkil qiladi. Axborotlashtirish ta'siri ostida
mehnat unumdorligi ortib bormoqda,
Yangi tarmoqlardagi aksiyadorlik jamiyatlar o'z ishlarida sanoat bosqichiga
qaraganda fazoviy chegaralar bilan kamroq cheklangan. Global korporativ tarmoq
real vaqt rejimida ma’lumotlarni yetkazib berish va kommunikatsiyalar bilan
ta’minlash hamda tranzaktsiyalarni amalga oshirishning asosiy vositasiga aylanib
-
33
-
bormoqda. Zamonaviy sharoitda iqtisodiy o‘sish xususiyatlarini tahlil qilganda
shuni hisobga olish kerakki, AKT rivoji bilan biznes jarayonlarini
muvofiqlashtirish imkoniyatlari kengaymoqda, bunga integratsiya, unifikatsiya va
standartlashtirishga
o‘tish
yordam
bermoqda. Internet
tarmog'i
orqali
integratsiyalashgan turli xil biznes turlari biznes chegaralari va ko'lamini
kengaytiradigan,
axborotning
assimetriya
darajasini
pasaytiradigan
va
innovatsiyalarning faol tarqalishiga yordam beradigan yangi moslashuvchan bozor-
tarmoq infratuzilmasi doirasida yangi quvvatda ishlaydi. Yangi moslashuvchan
bozor-tarmoq infratuzilmasi innovatsiyalarning yuqori harakatchanligini, agentlar
manfaatlari va harakatlarini yaxshiroq muvofiqlashtirishni va bozorlarning yanada
samarali tuzilishini ta'minlaydi. Bularning barchasi pirovard natijada kompaniya
darajasida ham, alohida segmentlar va umuman iqtisodiyot darajasida ham
xarajatlarning pasayishiga va unumdorligini oshirishga olib keladi.
Markaziy bo'g'ini bilim va AKT sektori bo'lgan yangi iqtisodiyot
iqtisodiyotning an'anaviy tarmoqlarini faol ravishda o'zgartirmoqda. "Yangi" va
"eski" iqtisodiyotlarning yaqinlashuvi mavjud. An'anaviy kompaniyalar elektron
aloqa va boshqaruv tizimlaridan tobora ko'proq foydalanmoqda va dasturiy
ta'minot
texnologiyalariga
asoslangan
axborot
tizimlarini
joriy
qilmoqda. Telekommunikatsiya va axborotlashtirish xizmatlarining barcha turlarini
bosqichma-bosqich integratsiyalashuvi, ishlab chiqarishni yagona axborot-sanoat
kompleksi
doirasida
jamlash
bugungi
kunda
rivojlanishning
yetakchi
yo‘nalishlaridan biriga aylanmoqda.Bu xizmat ko‘rsatish sohasidagi ishlab
chiqarish faoliyatining xarakterini o‘zgartiradi, ishlab chiqarishni qisqartiradi.
axborot aylanishi va mahsulotni yangilash vaqti va uning xilma-xilligi oshishiga
olib keladi. Uskunalar va aloqa xizmatlari bozorlarida ixtisoslashgan firmalar va
unga aloqador tarmoqlar (ayniqsa, elektronika va elektrotexnika sanoati) kapitali
birgalikda ortib bormoqda; Bu jarayonda o‘ziyurar aksiyadorlik jamiyatlarning
ishtiroki ortib bormoqda. Aloqa sohasida integral faoliyatning xalqarolashuvi
o'sishi global xarakterga ega bo'lmoqda.
-
34
-
Bugungi kunda AKT ning rivojlanishi iqtisodiy tizimning tarkibiy va
dinamik parametrlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Sanoat va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarining iqtisodiyotga ta’siri oqibatlaridagi farqlarni
aniqlash va tasniflash zarur.
Ushbu oqibatlarning qiyosiy tavsifi quyidagi jadvalda keltirilgan.
|