nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Texnik-kimyoviy nazorat - Donni saqlash va dastlabki ishlash

Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.
Texnik-kimyoviy nazorat. Yuqori sifatli non, b o ik a va teshik kulchalar ishlab chiqarishni
ta ’minlash uchun zavod tipidagi katta yirik novvoyxonalarda ham,
mayda novvoyxonalarda ham keltiriladigan xomashyo, yarim tayyor
mahsulotlar va tayyor mahsulotlaming sifatini hamda texnologik
jarayoning to ‘g‘ri borishini texnik-kimyoviy jihatdan nazorat
qilib turish
zarur. Yirik korxonalarda texnik-kimyoviy nazorat
laboratoriyada, laboratoriyasi boim ag an kichik novvoyxonalarda
esa usta-novvoy tomonidan amalga oshirildi.
Novvoyxonalarda un juda oddiy usulda analiz qilinadi: unning
hidi, ombor zararkunandalari bilan zararlanganligi, mineral va
metall aralashmalar bor-yo‘qligi, kleykovinaning sifati va miqdori,
g ‘irchillash darajasi aniqlanadi. Un rangini aniqlash uchun mazkur
un normal rangli un bilan solishtiriladi. Buning uchun sinalayotgan
va normal rangli un namunalarini qora qog‘oz ustiga qo‘yib, lupa
orqali kuzatiladi. Sinashdan avval namunalar ustiga qog‘oz qo‘yib
taxta yoki kaft bilan bosib zichlash kerak. Unning rangi asosan
undagi qobiq miqdoriga, tegirmonda tortish oldidan don qanday
tozalanganligiga hamda kepakning mayda-yirikligiga bog‘liq.
Qattiq bug‘doyning uni sarg‘ish, yumshoq bug‘doyning uni oqishroq
b o iad i. Kepagi oz un oqish b o iad i. Mayda kepakli un yirik kepakli
unga qaraganda qoramtirroq k o ‘rinadi.
Unning xidini aniqlash uchun kaftga olib, nafas bilan isitiladi
yoki staqandagi issiq suvga (60-70°C) aralashtiriladi. Un hidsiz
bo iad i. Yot hid eskirgan unda yoki hidli mahsulotlar bilan birga
saqlangan unda boiadi.
Unning mazasi ozgina unni chaynab ko‘rib aniqlanadi. Un sal
shirin b o iish i kerak. Yot ta ’m (achchiq, nordon) sifatsiz unga xos
xususiyatdir. Y ogiar parchalanganda unning nordonligi ortadi va
achchiq ta ’m paydo b o iad i, natijada y o g ii kislotalar ko ‘payadi.
Chaynaganda un qirsillasa, bu un tarkibida mineral aralashmalar
169
borligini bildiradi. Bunday undan oziq-ovqatlar pishirish ist'emol
uchun mumkin emas.
Unda metall aralashmalari bor-yo‘qligi taqasimon magnit
yordamida aniqlanadi. Buning uchun 1
7-jadval
M aydalaslidagi maydalash jarayonining rejimi

7-BOB. YORMA SANOATIDA FOYDALANILADIGAN
YORMABOP DONLAR, ULARNING TEXNOLOGIK
SIFATLARI
Yorma sanoatida foydalaniladigan xomashyolar
Yorma sanoatida yorma mahsulotlari
ishlab chiqarish uchun
xomashyo
sifatida boshoqli ekinlar, grechixa va dukkakli donlardan
foydalaniladi.
Boshoqli ekinlardan bug‘doy, arpa, suli, tariq va sholi, grechixa,
dukkakli donlardan esa no‘xatdan yorma olinadi.
Grechixa doii (68-rasm). Grechixa
donining shakli uch qirrali
tekis o ‘tkir qovurg‘ali m ag‘zi hamda meva po‘sti to ‘q
qora rangda
bo‘Iib, urug‘ qobig‘i (3-5 %), aleyron qatlam (57—65 %), endosperm
va murtakdan (10-20 %) tashkil topgan. M ag‘zining rangi kul rang
yoki ko‘kimtir tuslidir.
68-rasm. Grechixa donining ко
‘ndalang kesimi:
a
-
gul p o ‘sti;
b — m ag ‘zi; 1 — endosperm; 2
—
murtak.
181
Yorma uchun ishlatiladigan grechixa doni m ag‘zining miqdoriga
ko ‘ra uchta sinfga ajratiladi:
I s in f - mag‘izning toza miqdori 77 % kam bo‘lmasligi;
II s in f - m ag‘izning toza miqdori 74 % kam bo‘lmasligi;
III sinf - m ag‘izning toza miqdori 71 % kam bo‘lmasligi kerak;
Grechixa donining asosiy chiqindisi tatar grechixasi bo‘lib
(uchqirrali uzunchoq don),undan tashqari
qizil rangli etilmagan
grechixa, yovvoyi turp urug'i va dala (yovvoyi) no‘xotlaridan iborat.
Grechixa doni yirikligi bo ‘yicha uchta kategoriyaga bo‘linadi:
3,0 x 20 mm o ‘lchamli uzunchoq elakning ustida qolgan 80 %
dan kam bo‘lmagan yirik grechixa doni; o ‘sha elakdan 60 % dan kam
bo‘lmagan o ‘rtacha yirikligi grechixa doni; o ‘sha elakdan o ‘tgan 60
%dan kam boMmagan mayda grechixa doni.
yuqorida bayon etilgan xossalari kom pleksi bilan belgilanadi

|
yuqorida bayon etilgan xossalari kom pleksi bilan belgilanadiBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.yuqorida bayon etilgan xossalari kom pleksi bilan belgilanadi.
Natnunaviy laboratoriya tekshiruv pishirishida non sifati
ni baholash uchun 100 ballik sistem a ishlab chiqilgan. U barcha
k o ‘rsatgichlar asosida, ballar bilan ifodalash imkonini beradi. Bu
esa bug'doy uni xossalarini baholashda, non sifatini yaxshilash
uchun tavsiya etiladigan texnologik tadbirlaming samaradorligini
aniqlashda yordam beradi.
Javdar uni xossalari
Javdar unining novvoylik xossalari deganda, unning yaxshi si-
fatli non berish qobiliyati tushuniladi. Bunday nonning sifati ham
b u g‘doy unidan tayyorlangan nondek ta ’m i, hidi, shakli, hajmi,
q o b ig‘ining rangi va holati, m ag‘zining g ‘ovakligi, rangi va tag-
donli nonning yoyilganligi bilan aniqlanadi. Am m o javdar noni-
ning sifatini baholaganda j a ’mi k o ‘rsatkichlar bug‘doy noninikidek
ahamiyatga ega emas. Sababi, javdar nonining hajmi va m ag‘zining
g ‘ovakligi kichik oraliqda o ‘zgarib turadi.
Javdar noni m ag‘zining tarkibiy xususiyatlari - uning yopish-
qoqligi, nam ligi va quruqlik darajasi katta ahamiyatga ega. B u un-
dan non tayyorlashda unning rangi va qorayish xususiyati, elangan
javdar unidan tayyorlangan nonni hisobga olmaganda, b u g ‘doy
unidagidek ahamiyatga ega emas. Javdar noni, b u g‘doyniki bilan
solishtirilganda, hajmining pastligi, m ag‘zi va q ob ig‘i rangining
qoraligi, kichik foizdagi g ‘ovakliligi hamda m ag‘zining yopish-
qoqligi kuzatiladi.
Javdar nonining sifatidagi bunday faoliyati xususiyatlar, don
va unning uglevod-am ilaza hamda oqsil-proteinaza kom pleksidagi
o ‘ziga xos belgilar bilan tushuntiriladi.
Javdar unining uglevod-amilaza kompleksi.
Javdar unida
|
| |
-jadval
M akaron uning yirik lik norm asi

u n n in g « v i x o d i " - 75 % , y u q o rid a g i m a k a r o n
unni ish lab chiqarishg;i
b o 'l g a n talab, unin g t e x n o l o g i k j a r a y o n i m u r a k k a b e k a n lig im
bildiradi. O liy va 1 -navli u n lar a so s a n s o v u ris h
elash u s k u n a la r
o rqali olinadi. B u u n la rn i o lis h d a n o ld in y a r im ta y y o r m a h su lo tla rn i
aslligi v a yirikligi b o ’y ic h a saralan ad i.
Y o rm a la rn in g asllig in i o s h i r is h d a s a y q a ll a s h j a r a y o n i alo h id a
o 'r i n tutadi.
-BOB. MAKARON VA YORMA MAHSULOTLARI

yumshoq bug‘doy navlaridan tayyorlanadi. Makaron uchun tay
yorlangan unlarning yirikligi va uning kleykovina miqdoriga yuqori
tala6 q o ‘yiladi.
An’ana bo‘yicha bunday un bahorgi qattiq
bug‘doydan
tayyorlanadi. Keyingi yillarda kuzgi IV tipli qattiq bug‘doyning ekin
maydonlari ko‘payib bormoqda, bu don texnologik tarkibi bilan II
tipli «Durum» bug‘doyiga yaqindir. jadvalda makaron unining
yirikligiga qo‘yilgan normativ talablar berilgan.
АTАMАLАR
Аkvеduk - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 70/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxАTАMАLАR
Аkvеduk – suv о‘tkаzuvchining bir qismi, аrkаli kо‘рrik kо‘rinishidаgi suv о‘tkаzuvchi hisоblаngаn dаryо, suvsiz vоdiy, quruqlikdаgi trаnsроrt yо‘li vа sh.о‘. lаr оrqаli kеchuvlаrdаgi kо‘рrik inshооti, hаmdа suv о‘tkаzish nоvli kо‘рriklаri kirаdi, u sug‘оrish аrig‘i, suv о‘tkаzgich bо‘lsin, bаri аkvеduk dеb nоmlаnаdi.
Аlоhidа (аjrаtilgаn) ustunlаr – tо‘kmа ustun vа оrаliq tiрidаgi tаyаnchning ikki qismidаn tаshkil tорgаn ustun, ulаr оrаsidа kо‘tаrmа kоnusi vа tаyаnch оrаsidаn muz vа suvning о‘tishigа tо‘sqinlik qilаdigаn dеvоr qurilishi mumkin.
Аnkеr (аnkеrli bоlt) – mехаnik yоki kimyоviy usul bilаn qurilish buyum, kоnstruksiyаlаrini biriktirish vа jihоzlаrni mаhkаmlаsh imkоnini yаrаtuvchi mаhkаmlаsh dеtаli. Shuningdеk qismаn bеtоngа qоtirilgаn yоki g‘isht dеvоrgа qistirilgаn dеtаlgа hаm аnkеr dеyilаdi. Аnkеr аtаmаsi “оrаliq dеtаl” mа’nоsidа hаm ishlаtilаdi.
Аnkеrli tаyаnch – bir qаnchа оrаliqlаrdаn yig‘ilаdigаn gоrizоntаl kuchlаnishlаrni (tоrmоzdаn, hаrоrаt tа’siridаn vа bоshqа gоrizоntаl yuklаrdаn) qаbul qiluvchi kо‘р оrаliqli kо‘рrik tаyаnchi.
Аnkеrli tаyаnch qismi – о‘zgаruvchаn ishоrаli vеrtikаl yuklаrni yеtkаzib bеruvchi tаyаnch qismi.
Аnkеrli ustun – kо‘р оrаliqli kо‘рrikning ustuni, undа bir nеchtа оrаliqlаrdаn yig‘ilаdigаn gоrizоntаl kuchlаrni qаbul qilаdigаn qо‘zg‘аlmаs tаyаnch qismlаri jоylаshgаn.
Аntikоrrоziyаli qаtlаm – kоrrоziyаdаn himоyа qilish uchun mо‘ljаllаngаn mеtаlll kо‘рrikning qаtnоv qismi tо‘shаmаsining оstki еlеmеnti.
Аrmаturа – tеmirbеtоn kоnstruksiyаning chо‘ziluvchi zо‘riqishlаrini qаbul qilishgа mо‘ljаllаngаn аsоsiy tаrkibiy qismi. Оdаtdа ро‘lаt аrmаturа ishlаtilаdi, аyrim hоllаrdа nоmеtаlll аrmаturа ishlаtilishi mumkin.
Аsоsiy tо‘sin – tо‘sinli kо‘рrik оrаliq qurilmаsining аsоsiy bо‘ylаmа yuk kо‘tаruvchi еlеmеnti.
Bеtоn – bоg‘lоvchi mоddа, suv, yirik vа mаydа tо‘ldiruvchilаr vа mахsus qо‘shimchаlаrdаn ibоrаt rаtsiоnаl tаnlаngаn bеtоn qоrishmаsining qоtishi vа shаkl bеrilishi nаtijаsidа hоsil bо‘lаdigаn sun’iy tоsh mаtеriаli. Vаzifаsi bо‘yichа bеtоn kоnstruksiоn vа mахsus turlаrgа bо‘linаdi.
|
| |
-rasnt. Rasmda qattiq bug‘doydan makaron tayyorlasli texnologik

M ILLENIUM ROLLER MILL (CAST IRON)
ВАЛЬЦБВЫ Й С ТАН О К СЕРИИ МИЛЛЕНИУМ (ЛИГЬБ>
67-rasnu Makaron uni olishda sovurish-elash va sayqallovchi
uskunalar.
M a k a ro n uni o lishni tashkil q ilis h d a so v u ris h -e la s h u s k u n a -
larining v a s a y q a llo v c h i j a r a y o n l a r n i n g soni m u h im a h a m iy a tg a
ega. Bu h o ld a riv o jla n g a n m a y d a la s h s is te m a sid a g i m a y d a la s h
ja ra y o n in in g rejim i m a y d a la s h siste m a s i talab e tilm a y d i, ch u n k i
y o r m a v a d u n s tla r m a y d a l a n m a y d i. L ekin m a k a r o n uni olish
t a la b la r ig a j a v o b b e ra d ig a n y o r m a v a d u n sllarn i m a y d a l a s h uch u n
1 -2 m a y d a la s h s is te m a b o 'lis h i m u m k in . A so s a n . m ay.s. dan non
ishlab ch iq a rish u c h u n 2-n a v li un o linadi. Q a ttiq b u g 'd o y l a r d a n 1
v a IV m a y d a l a s h s is te m a la rid a 4 0 - 4 5 % yirik y o rm a la r, 20 —2 2 %
o 'r ta , 7-9%) m a y d a . 6 . . . 8 % d u n s t v a 5 - 7 % I bilan un olinadi. S hu
sis te m a la rd a n o lin a d ig a n m a h s u l o t l a m i n g soni 80-82% ) etadi. Yu-
q o rid a g i s i s te m a la rg a q o ‘y ilg an t a la b la r d a m a y d a la s h siste m a s id a
q u y id a g i r e ji m g a rioya etish t a v s iy a etiladi.
Еstаkаdа-qоziqli kо‘рrik - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 74/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxЕstаkаdа-qоziqli kо‘рrik – bо‘ylаmа yо‘nаlishdа qоziq tаyаnchlаr оrаliq qurilmаlаr bilаn birgа rаmа sifаtidа ishlаydigаn kо‘р оrаliqli kо‘рrik.
Еstаkаdаli kо‘рrik – kо‘tаrmа о‘rnigа, hаmdа еstаkаdа оsti bо‘shlig‘i turli mаqsаdlаrdа ishlаtilishi zаrurligidа qurilgаn kо‘р оrаliqli kо‘рrik inshооti.
Yеdirilish qаtlаmi – trаnsроrt vоsitаlаri vа рiyоdаlаrning bеvоsitа tаsirigа uchrаydigаn qаtnоv роlоtnоsi ustki qорlаmаsining ustki qаtlаmi.
Yеyilish – mаtеriаlning urinmа zо‘riqishlаrgа qаrshilik kо‘rsаtа оlish qоbiliyаti. Mаtеriаl nаmunаsi dаstlаbki mаssаsining yеyilish sirti mаydоnigа nisbаtаn оlingаn kаmаyishini ifоdаlаydi. Mаtеriаllаrning ishqаlаnish vа zаrbа tа’sirigа bir vаqtning о‘zidа qаrshilik kо‘rsаtа оlish хususiyаti.
Yеngil bеtоnli kо‘рrik – оrаliq qurilmаsi yеngil bеtоnli tо‘ldirgich (kеrаmzit, shungizеt)dаn ibоrаt kо‘рrik.
Yеngillаshtirilgаn ustun – grunt bоsimini ikki tаyаnchli tо‘sin kаbi usti bо‘ylаb оrаliq qurilmа bilаn birlаshtirish vа оstidа tirgаk qо‘yish hisоbidа qаbul qilаdigаn, trареsiyа shаklidаgi tirgоvuch dеvоrlаri kо‘rinishidаgi tеmirbеtоnli yахlit vа yig‘mа kichik bir оrаliqli kо‘рrik ustuni.
Yорiq оrаliq qurilmа – trаnsроrt hаrаkаti оsti yоki о‘rtаsi bо‘ylаb аmаlgа оshirilаdigаn, ustki shаmоl bоg‘lаnishli оrаliq qurilmа.
Yоriqbаrdоshlik – yоriqlаr yо umumаn раydо bо‘lmаsligi yоki ulаrning оchilishi, nаm о‘tkаzmаslik qоbiliyаtining yо‘qоlishi, kоrrоziyаning rivоjlаnishi vа h.k. Оqibаtidа fоydаlаnishning tugаtilishi yоki qiyinlаshishigа оlib kеlmаsligi kеrаk; yоriqbаrdоshlilikni аniqlаsh jаrаyоnidа yuklаrning еksрlutаtsiоn shаrtlаrigа kо‘rа ruhsаt еtiluvchi yоriqlаr vujudgа kеlаdigаn qiymаtlаri hаm аniqlаnаdi.
Yоtuvchi ustunlаr – chаqiq tоshli tо‘shаmаdа tirаlgаn kо‘rinishdа bаjаrilgаn, hаmdа shkаfli dеvоr vа qаytаrmа qаnоtlаri bilаn brus yоki tеmirbеtоnli рlitа kо‘tаrmа gruntidа jоylаshgаn оddiyrоq tiрdаgi ustun.
Zich bеtоnlаr – yirik vа mаydа yоki fаqаt mаydа tо‘ldiruvchi dоnаlаri оrаsidаgi bо‘shliq qоtgаn bоg‘lоvchi vа jаlb qilingаn gаz vа hаvо, sh. j. Hаjmidа 7% dаn kо‘р bо‘lmаgаn g‘оvаklikni bоshqаrаdigаn qо‘shimchаlаrni qо‘llаshdа раydо bо‘lаdigаn g‘оvаkchаlаri bilаn tо‘ldirilgаn bеtоnlаr.
|
| |
Bevosita baholash usuli - - M. N. Eshonqulova metrоlоgiyа, stаndаrtlаshtirish va sertifikatlashtirish

57
O‘rindoshlik usuli -
o‘lchov bilan taqqoslash
usulining turi hisoblanib,
o‘lchanayotgan kattalikning o‘lchov orqali yaratilgan ma’lum qiymatli kattalik bilan
o‘rin almashishiga asoslangan. Misol, o‘lchanadigan massa bilan tarozi toshini bir
pallaga galma-gal qo‘yib o‘lchash yoki qarshiliklar
magazini yordamida
tekshirilayotgan rezistorning qarshiligini topish:
R
0
K
+
U
-
Bunda “K”ni ikkala holatda (1,2) qo‘yganda
1
=
2
shart bajarilishi kerak.
I
1
= U / R
0
1
I
2
= U / R
k
2
Javdar unining rangi va non tayyorlashda qorayish xususiyati

|
Javdar unining rangi va non tayyorlashda qorayish xususiyati Pdf ko'rish
|
bet | 101/159 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 7,74 Mb. | | #115661 |
Bog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.Javdar unining rangi va non tayyorlashda qorayish xususiyati. Bu
ko‘rsatgich faqat elangan javdar uni uchun ahamiyatlidir. Sidirma
va javdar uni qora rangdagi mag‘izli non beradi. Bu unning rangi
bilan emas, balki unning non tayyorlashda qorayish xususiyatining
yuqoriligi bilan asoslanadi. Javdar donining tashqi qismlari poli-
fenoloksidaza (tirozinaza) va tirozinga boy, shuning uchun javdar uni
ning sidirma hamda javdari navlaridan tayyorlangan nonlari mag‘zining
rangi uncha ahamiyatli emas. Elangan javdar unidan tayyorlangan non
mag‘zi ochiq rangda bo‘ladi.
Javdar uni zarrachalarining kattaligi. Javdar uni zarrachalarining
yirikligi uning nonbopligining muhim ko‘rsatkichlaridan biri hisobla
nadi. Ayniqsa, bunday un uchun un zarrachalarining o‘lchami alohida
ahamiyatga ega. Laboratoriya sharoiti va ishlab chiqarishda o‘tkazil-
gan tajribalarning ko‘rsatishicha, yirik zarrachali javdari javdar unidan
tayyorlangan nonning chiqishdagi kamayishi, sifati pasayishi va hazm
bo'lishi qiyinlashishi aniqlangan. Aksincha, mayda tortilgan undan ol
ingan nonning oqsillari, mineral moddalari va sellyulozasining yengil
hazm bo‘lish kuzatilgan. Fiziologik tadqiqotlar asosida javdari unga
yanchilgan kepak qo‘shilganda, non oqsil moddalari hazm bo‘lishining
10 %ga ortishi aniqlangan.
Javdar unining novvoylik xossalarini aniqlash usullari. Ko‘p hollarda
javdar unining novvoylik xossalari turli usullar bilan aniqlanuvchi
avtolitikfaolligi
ko‘rsatkichi bilan baholanadi.
Unning avtolitik faolligi (“avto” - o‘z-o‘zidan, «lizis» - erish)
deganda, unning un-suv atalasi qizdirilganda ma’lum miqdordagi
suvda eruvchan moddalar hosil qilish qobiliyati tushuniladi. Avtolitik
faollikning kattaligi sifatida hosil bo‘lgan suvda eruvchan moddalarning
un quruq moddalariga foizlarda ifodalangan nisbati tushuniladi. Javdar
uni avtolitik faolligining qiymati 55 %dan oshmasligi kerak.
|
| |
Yog’larni gidrogenlash katalizatorlariga oid tadqiqot ishlarining tahlili [112]

202
Ma’lumki, katalizator g’ovaklaridan molekulaning qiyin diffuziyalanishi,
xatto, katalizator kimyoviy tarkibi optimal bo’lganda ham, jarayon selektivligi va
izomerlanish darajasini o’zgartirishi mumkin. Shu sababli, amaliy katalizda
katalizatorning belgilangan makrostrukturasini hosil qilish muhim vazifalardan
sanaladi.
Zamonaviy katalizatorlar aktivlanish energiyasini bir necha barobarga
kamaytirib, kimyoviy jarayon tezligini 10
6
-10
16
martagacha oshira oladi. Bu esa
katalizator ishtirokida ko’plab kimyoviy reaksiyalarni, jumladan yog’larni
gidrogenlash jarayonini nisbatan yumshoq sharoitlarda olib borish imkonini beradi.
Gidrogenlash jarayonining jadalligi katalizator tabiati, uning miqdori,
gidrogenlash sharoiti va moy sifatiga bog’liqligi ko’plab tadqiqot ishlarida
isbotlangan. Jumladan moydagi hamroh moddalarning reaksiya aktivlanish
energiyasini oshirishi va jarayon jadalligiga salbiy ta’sir etishi aniqlangan.
Katalizatorlar turli tuman bo’lib, ular reagentlarning fazasiga, tayyorlanish
uslubiga, tabiatiga va qo’llanilish sohasiga qarab bir necha sinflarga bo’linadi.
Reagentlar fazasiga qarab katalizatorlar gomogen(bir xil fazali) yoki geterogen(turli
fazali) bo’lishi mumkin. Yog’larni gidrogenlashda geterogen katalizatorlardan
foydalaniladi. Makrostrukturasi va tayyorlanish uslubiga qarab katalizatorlar
dispers(kukunsimon) yoki turg’un(yirik zarracha ko’rinishida) bo’ladi. Tabiatiga va
tarkibiga qarab katalizatorlar eltuvchili yoki eltuvchisiz, promotorlangan,
passivlashtirilgan va boshqa turlarga bo’linadi.
Izoolein kislotalarining hosil bo’lishi

188
Yarim gidrogenlangan kompleks stabil bo’lmagan birikma bo’lib, keyingi
vodorod atomini biriktirib to’yingan birikmaga aylanishi mumkin yoki qo’shni
uglerod atomidan vodorod atomini ajratib olishi mumkin. Sxemadan ko’rinib
turibdiki agar ajratib olish 2 chi yoki 3 chi uglerod atomida ro’y bersa, etilen
bog’ining boshlang’ich holatidagi birikma hosil bo’ladi. Agar vodorod 4 chi yoki 1
chi uglerod atomi u yoki bu tomonga siljigan pozision izomer hosil bo’ladi.
Katalizator yuzasida nisbatan kam vodorod bo’lgan sharoitda vodorod
atomining yarim titrlangan kompleksga qo’shilishi ehtimoli juda kichkina bo’ladi.
To’yinmagan birikma izomeri adsorbsiyalanishi mumkin, u holda har qaysi etilen
bog’i teng ehtimol bilan boshlang’ich holatidan u yoki bu tomonga bir nechta
uglerod atomiga siljishi mumkin. Haqiqatdan ham gidrogenlangan yog’larda mono
to’yinmagan kislotalar topilgan. Ularda etilen bog’larining 6- va 15 chi uglerod
atomlari o’rtasida joylashgan.
Etilen bog’larining to’yinmagan kislotalar uglerod zanjiri bo’ylab migrasiyasi
ularning geometrik izomeri hosil bo’lishiga olib keladi.
Linol kislotasining pentadiyen (sis- sis) guruhini proyeksiyasini quyidagicha
ko’rsatish mumkin:
10 12 13
Sxemadan ko’rinib turibdiki, etilen bog’ining bittasidan ikkinchisiga bitta
atom uglerodga siljishi ketma-ket qo’shbog’li diyenlar hosil bo’lishiga olib keladi.
Bu yerda etilen bog’larining bittasi sis shakldan trans shaklga o’tadi.
Yog’larni 
gidrogenlashdagi - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

190
jumladan oltingugurt birikmalari, fosfolipidlar va ularning parchalanish
mahsulotlari, yog’ kislotalarning natriyli tuzlari, tabiiy pigmentlar, yog’larni
dastlabki oksidlanish mahsulotlari va boshqalarni katalizator bilan ta’sirlashishidan
ham bir qator qo’shimcha reaksiyalar sodir bo’ladi. Yuqorida sanab o’tilgan
reaksiyalar salomas sifati va unumdorligini pasaytiradi, uni katalizatordan ajratishni
va keyingi rafinatsiyalash jarayonini qiyinlashtiradi, gidrogenlash uskunalarining
unumdorligini kamaytiradi, hamda katalizator va vodorod sarfini ko’payishiga olib
keladi.
Qo’shimcha reaksiyalarni oldini olish uchun gidrogenlanadigan xom ashyo va
vodorod yaxshilab tozalanishi va gidrogenlash harorati 170-200
0
Sgacha
pasaytirilishi lozim.
Akkreditlash tizimi - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

67
sinash laboratoriyalari (markazlari) ning faoliyatini takroriy baholash protsedurasi.
Sertifikatlashtirish
– protsedura bo‘lib, buning vositasida uchinchi tomon
mahsulot, jarayon yoki xizmatlarning topshiriqdagi talablarga muvofiqligini yozma
shaklda tasdiqlaydi.
Sertifikatlashtirish bo‘yicha idora
– sertifikatlashtirishni o‘tkazuvchi
idora.
Izoh – sertifikatlashtirish bo‘yicha idora muvofiqlikka sinash va tekshirishni o‘zi
o‘tkazishi yoki uning topshirig‘i bo‘yicha boshqa idoralar tomonidan o‘tkaziladigan bunday
faoliyat ustidan nazoratni amalga oshirishi mumkin.
Sinash laboratoriyasi
– sinashlarni o‘tkazadigan laboratoriya.
Sifat
– o‘z tafsilotlari majmuining talablarga muvofiqlik darajasi.
Iste’molchilarning qoniqqanliligi
– iste’molchilarning o‘z talablarining
bajarilganlik darajasidan mamnun bo‘lganlik hissiyoti.
Sifat menejmenti tizimi
– sifatga nisbatan tashkilotga rahbarlik qilish va
boshqarish uchun menejment tizimi.
Sifat sohasidagi siyosat
– yuqori rahbariyat tomonidan ifodalangan sifat
sohasida tashkilotning umumiy maqsad va faoliyat yo‘nalishi.
Dasturiy mahsulotlar tavsifi

121
Dasturiy mahsulotlar foydalanuvchilar
extiyojlarini qondirish, keng tarqatish
va sotish uchun mo’ljallangan.
Hozirgi vaqtda dasturiy mahsulotlarni ochiq tarqatishning
boshqa variantlari
ham mavjud, ular global va mintaqaviy kommunikatsiyalardan foydalanish bilan
yuzaga keladi:
1.
Freeware - erkin tarqatiladigan foydalanuvchining o’zi qo’llab -
quvvatlaydigan
bepul dasturlar, ushbu dasturlarga zarur o’zgartirishlar
kiritish mumkin.
2.
Shareware - notijorat (shartli-to’lovsiz) dasturlar,
ulardan odatda
to’lovsiz foydalanish mumkin. Bunday mahsulotlardan doimiy
foydalanilganda muayyan summa badal (vznos, plata) to’lanadi.
Dasturiy mahsulot foydalanishga tegishli ravishda
tayyorlanish zarur texnik
hujjatlarga ega bo’lishi, shuningdek davlat ro’yxati kodi mavjud bo’lishi lozim.
Dasturiy mahsulot - sanoat mahsulotining istalgan turi kabi realizatsiyaga
tayyorlangan ommaviy extiyojni muayyan muammo masalani hal etish uchun o’zaro
bog’langan dasturlar majmuasidir.
Dasturiy mahsulotlarni tayyorlash (kuzatish)-
dasturiy mahsulot ishga
layoqatliligini qo’llab-quvvatlash, unga yangi versiyalar, o’zgartirishlar
kiritish,
topilgan xatolarni to’g’rilash va hokazolarni o’z ichiga oladi.
Dasturiy mahsulotlarning sifat ko’rsatkichlari xilma-xil, ular quyidagi jihatlarni
aks etadi:
dasturiy mahsulotdan qanchalik yaxshi (oddiy, ishonchli, samarali)
foydalanish mumkinligi;
dasturiy mahsulotdan qanchalik oson foydalanish mumkinligi;
dasturiy
mahsulotni
qo’llashda
sharoit
o’zgarganda
undan
foydalanish mumkinligi yoki yo’qligi va boshqalar.
Dasturiy mahsulot xususiyatlari daraxt shaklida 8.2-rasmda keltirilgan.
8.2-rasm. Dasturiy mahsulotlarning sifat xususiyatlari
dasturiy maxsulotning
umumiy foydaliligi
foydalanishdagi
qulaylik
boshlang’ch foydalanish
xarakatchanlik
ishonchl
ilik
samarad
orlik
inson
omilini
xisobga
olish
modifikat
siyanganli
k
kommuni
kativlik
122
Barcha dasturiy mahsulotlar o’zining mavjud bo’lish davriga (MBD) ega. Ular
quyidagi bosqichlardan tashkil topadi:
dasturiy
mahsulotlarning marketingi, mahsulotlarga qo’yiladigan talablar
spetsifikatsiyasini ishlab chiqish;
dasturiy mahsulotlarning tuzilishini loyihalash;
dasturlash, test o’tkazish, dasturni sozlash;
dasturiy mahsulotni texnik va texnologik hujjatlar bilan ta’minlash;
dasturiy mahsulotlar bozoriga chiqish, dasturiy mahsulotlarni tarqatish;
dasturiy mahsulotlarni foydalanuvchi tomonidan ishga solish;
dasturiy mahsulotlarni kuzatish;
dasturiy mahsulotlarni savdodan olish, kuzatishni rad qilish.
Quyidagi 8.3-rasmda dasturiy mahsulotlarning mavjud bo’lish davri keltirilgan.
8. 3-rasm. Dasturiy mahsulotlarning mavjud bo’lish davri
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova - bet 53

78
Qarorda gigienik sertifikat, veterinariya xulosasi, fitosanitariya yoki ekologik
sertifikatlarni olish zarurligi ham ko‘rsatiladi.
Mahsulotni sertifikatlashtirishni o‘tkazish muddati mahsulot me’yoriy
hujjatlarida o‘rnatilgan sinov muddati va sinov usullariga bog‘lik bo‘ladi, ammo, bir
oydan ko‘p bo‘lmaydi.
Muvofiqlikni attestatlash

65
Sertifikatlashtirish faoliyatida qo‘llaniladigan uchta tushuncha to‘g‘risida
to‘xtalib o‘tamiz: sertifikatlashtirish tizimidan foydalanish, sertifikatlashtirish
tizimida qatnashuvchi va sertifikatlashtirish tizimi a’zosi.
Sertifikatlashtirish tizimidan foydalanish
– guvohnoma talabgoriga
sertifikatlashtirish tizimining qoidalariga muvofiq berilgan sertifikatlashtirishdan
foydalanish imkoniyati tushuniladi.
Sertifikatlashtirish tizimida qatnashuvchi
– deb ushbu tizimning
qoidalariga binoan faoliyat ko‘rsatadigan, lekin tizimni boshqarish imkoniyatiga ega
bo‘lmagan sertifikatlashtirish qatnashuvchisi tushuniladi.
Sertifikatlashtirish tizimi a’zosi
deganda ushbu tizimning qoidalariga
binoan faoliyat ko‘rsatadigan va tizimni boshqarishda ma’lum darajada ishtirok eta
oladigan sertifikatlashtirish qatnashuvchisi tushuniladi.
Sertifikatlashtirish ikki xil bo‘ladi:
(bo‘limlari) - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

75
6.
Sertifikatlash bo‘yicha akkreditatsiya qilingan idora 15 ish kunidan ortiq
bo‘lmagan muddatda muvofiqlik sertifikati yoki aniq qonun hujjatlari normalarini
ko‘rsatgan holda yozma rad javobini beradi.
Ushbu Qaror asosida ishlab chiqilgan sertifikatlashtirish tartibi, muddatlari
va ketma-ketligi belgilangan holda «O‘zstandart» agentligi tomonidan
«Mahsulotlarni sertifikatlash qoidalari» ishlab chiqilib, 2005 yil 18 martda Adliya
Vazirligida №1458-sonli hujjat sifatida kuchga kiritilgan.
Bir turdagi mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartibi «O‘zstandart» agentligi
tomonidan ishlab chiqilib, O‘zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligida
sertifikatlashtirishning tegishli qoidalari sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan.
«Mahsulotlarni
sertifikatlash
qoidalari»da
ko‘rsatilganidek
sertifikatlashtirilgan mahsulotlarga qo‘shimchalar yoki o‘zgartirishlar kiritilishi
davomida ilgari tekshirilgan xavfsizlik bo‘yicha mahsulot tavsifiga salbiy ta’sir
etmaydigan
bo‘lsa,
yangi
chiqarilayotgan
mahsulotga
qo‘shimcha
sertifikatlashtirish o‘tkazilishi talab etilmaydi. Mahsulot sertifikatlashtirilishi uchun
talab etiladigan xavfsizlik majburiy tavsiflari standartlashtirish bo‘yicha tegishli
me’yoriy hujjatlarda belgilanadi.
Ushbu qoidadagi talablar mahsulot yoki xizmatlarni majburiy va ixtiyoriy
sertifikatlashtirish davomida tadbiq etilishi mumkin.
YUqorida
keltirilgan
qaror
va
qoidaga
asosan
majburiy
sertifikatlashtiriladigan mahsulotlar ro‘yxatidan ma’lum qismi ularning tegishli
talablarga muvofiqligini
majburiy 
va 
ixtiyoriy

66
Uchinchi tomon tarafidan olib boriladigan sertifikatlashtirish ishlab
chiqaruvchilarning ishonchiga sazovor bo‘lmoqda va shu sababli bunday yo‘l keng
qo‘llanilib, samarali olib borilmoqda. Turli mamlakatlarda uchinchi tomon tarafidan
bajarilayotgan
sertifikatlashtirish
tizimini
tashkil
etish
amalda
shuni
ko‘rsatmoqdaki, uni turlicha tashkil qilish mumkin ekan. Sertifikatlashtirish tarixini
ko‘rib chiqadigan bo‘lsak bu faoliyat bilan ishlab chiqaruvchi assotsiyasiyalar, yirik
iste’molchilar, standartlashtirish milliy tashkilotlari shug‘ullanib turli tizimlarni
yaratganlar. Masalan, Fransiya va Angliyada 60-yillar boshida iste’molchilar
tomonidan harbiy maqsadlar uchun ishlatiladigan elektronika mahsulotlarini
sertifikatlashtirish tizimi yaratildi.
Sertifikatlashtirish tushunchasi keng ma’noda uchinchi tomon tarafidan
o‘tkaziladigan texnikaviy me’yorga, ish uslubiga, qoidaga muvofiqligini qamrab
olgan har qanday tekshiruvdir. SHuning uchun sertifikatlashtirishni tekshiruv deb
hisoblab, bosim ostidagi idishlarni, portlash havfidan himoyalangan qurilmalarning,
kemalarning, suzish vositalarining, tayyoralarning, aviatsiya qurilmalarining, atom
reaktorlarining va tog‘ texnikasining ishlatilishdagi havfsizligini ta’minlash
maqsadida texnikaviy nazorat o‘rnatuvchi idoralar shartli tekshiruvni amalga
oshiradi.
Akkreditatsiya
– bu nufuzli idora tomonidan, boshqa bir tashkilot yoki
shaxsni rasmiy ravishda aniq ishlarni bajarishda to‘la huquqli vakolat berilganligini
e’tirof etishidir.
Ikki qаtоrli tаyаnch - Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya

|
Inshootlarni qurish va ekspluatatsiya
|
bet | 75/106 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 17,83 Mb. | | #238557 |
Bog'liq 5. AVTOMOBIL YO‘LLARIDAGI SUN’IY1docxIkki qаtоrli tаyаnch – fаsаdi bо‘yichа ikki qаtоr qоziqlаrdаn tuzilgаn, sаrrоv bilаn umumiy tutаshtirilgаn qоziqli tаyаnch.
Ikki роg‘оnаli kо‘рrik – trаnsроrt vоsitаlаri ikki роg‘оnаdа hаrаkаtlаnishi uchun mо‘ljаllаngаn kо‘рrik.
Ikki tоmоni оchiq (раnjаrаsimоn) kоnstruksiyаli оrаliq qurilmа – аsоsiy yuk kо‘tаruvchi еlеmеntlаri fеrmаdаn tаyyоrlаngаn оrаliq qurilmа.
Ilmiy-tаdqiqоt sinоvlаri hаmdа tаjribаgа оid оb’еktlаrning sinоvlаri – ulаr quyidаgi hоllаrdа о‘tkаzilаdi: yаngi kоnstruktiv yеchimlаrni qо‘llаshdа vа hisоb-kitоblаrning yаngi usullаrini sinаshdа; yuk оstidа tеkshirish tаlаb qilinаdigаn, tаvsiflаrgа еgа bо‘lgаn yаngi qurilish mаtеriаllаridаn fоydаlаnishdа; mахsus fоydаlаnish rеjimlаridа. Bundаy sinоvlаr bеvоsitа tаbiiy shаrоitlаrdа yоki tаlаb qilinаyоtgаn yо‘sinni tа’minlаb, lаbоrаtоriyаviy yо‘l bilаn аmаlgа оshirilishi mumkin.
Invеntаrli оrаliq qurilmа – kо‘р mаrtа qо‘llаnilаdigаn, bikr bоg‘lаnishli vаqtinchаlik kо‘рrikning оrаliq qurilmаsi.
Indikаtоrlаr – mutlоq kаttаligi bо‘yichа unchаlik kаttа bо‘lmаgаn о‘lchаshlаr uchun sоаt tiрidаgi indikаtоrlаrdаn fоydаlаnilаdi, ulаr qо‘zg‘аlmаs tаyаnchgа qо‘zg‘аluvchаn о‘lchоv stеrjеnini sinаlаyоtgаn kоnstruksiyаgа tirаb о‘rnаtilаdi yоki qо‘zg‘аluvchаn stеrjеnini qаndаydir bir qо‘zg‘аlmаs nuqtаgа tirаb sinаlаyоtgаn kоnstruksiyаning о‘zigа mаhkаmlаnаdi.
Inshооt – bu mаtеriаl vа bаshqаlаrni sаqlаsh, ishlаb chiqаrish jаrаyоnlаrini bаjаrish uchun mо‘ljаllаngаn mахsus vаzifаdаgi qurilmаdir.
Inshооtning хizmаt muddаti – kоnstruksiyаdаn fоydаlаnish bоshidаn yо tа’mirdаn kеyingi qаytа fоydаlаnishdаn bоshlаb, tо uning chеgаrаviy hоlаtgа о‘tishigа qаdаr fоydаlаnish dаvоmiyligi. Inshооtning хizmаt muddаti – vаqt (оdаtdа bеlgilаngаn), bu muddаt ichidа inshооt trаnsроrt vоsitаlаri, рiyоdаlаr vа suv оqimini tо‘хtоvsiz nоrmаl о‘tkаzishini tа’minlаydi.
Ish shаrоitlаri kоеffitsiyеnti – mаtеriаllаr, kоnstruksiyа еlеmеntlаri, ulаrning birikmаlаri, shuningdеk kоnstruksiyаlаr, bоshqа trаnsроrt inshооtlаri hаqiqiy ishining tizimli kо‘rinishdаgi, аmmо hisоb-kitоbdа bеvоsitа аks еttirilmаydigаn yоki mаqbul аnаlitik bаyоnigа еgа bо‘lmаgаn хususiyаtlаri ish shаrоitlаri kоеffitsiyеnti γа оrqаli hisоbgа оlinаdi.
|
| |
Инспекция назорат - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 2Инспекция назорат
Хизмат кузатиш
натижаларини
таҳлил
баённомаси
Сифат тизимини
мувофиқлигини
баҳолаш
*Сифат тизими
ҳужжатлари
бўйича дастлабки
баҳолаш
*Корхонани
текшириш
*Текшириш
актини тузиш
Сертификатлашт
ириш идорасида
сифат тизимини
текшириш акти
таҳлили
Ходим
мувофиқлигини
баҳолаш
*Имтиҳон
марказида
имтиҳон
топшириш
*Имтиҳон
баённомасини
расмийлаштириш
Сертификатлашт
ириш идорасида
имтиҳон
баённомасини
тасдиқлаш
72
4.2-rasm. Sertifikatlashtirishning asosiy bosqichlari.
O‘zbekiston Respublikasida mahsulotlarni sertifikatlashtirish tartibi Vazirlar
Mahkamasining 2004 yil 6 iyuldagi №318-sonli «Mahsulotlarni sertifikatlashtirish
tartibotini soddalashtirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi Qaroriga
binoan "O‘zstandart" agentligi, O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash
vazirligi, Qishloq va suv xo‘jaligi vazirligi, Davlat tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi
manfaatdor vazirliklar va idoralar bilan birgalikda quyidagi ishlarni amalga
oshirishadi:
chetdan keltirilayotgan mahsulotlardan akkreditatsiya qilingan idoralar
va laboratoriyalar tomonidan sinov o‘tkazish uchun namuna olishning cheklangan
normalarini belgilash;
akkreditatsiya qilingan idoralar va laboratoriyalar o‘rtasida sinovlarning
takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida sinovlar turlarini belgilash;
o‘zlariga qarashli akkreditatsiya qilingan laboratoriyalarda mahsulotlarni
sinovdan o‘tkazish xizmatlariga tariflarni O‘zbekiston Respublikasi Moliya
vazirligida (uning hududiy bo‘linmalarida) oldindan deklaratsiya qilish.
Muvofiqlik sertifikatlari mavjudligini tekshirish faqat majburiy tartibda
sertifikatlanadigan mahsulotlarga nisbatan qonun hujjatlariga muvofiq belgilangan
vakolatli davlat organlari tomonidan amalga oshirilishi mumkin.
"O‘zstandart" agentligida "Standartlashtirish to‘g‘risida"gi O‘zbekiston
Respublikasining Qonunida belgilangan standartlashtirish bo‘yicha me’yoriy
hujjatlar toifalarini tayyorlash va ro‘yxatdan o‘tkazish tartibi to‘g‘risidagi
Nizomning hamda Majburiy tartibda sertifikatlanadigan bir turdagi mahsulotlarning
har bir turini ularda sertifikatlashtirishning tegishli me’yoriy hujjatlarda belgilangan
xavfsizlik ko‘rsatkichlari ko‘rsatilgan Qoidalarining O‘zbekiston Respublikasi
Adliya vazirligida ro‘yxatdan o‘tkazadi va majburiy tartibda sertifikatlanadigan
mahsulotlarning nomenklatura ro‘yxati,
ularning sifatini va xavfsizligini
belgilovchi me’yoriy hujjatlarni ko‘rsatgan holda, nashr etilishini hamda bojxona,
soliq
va
akkreditatsiya
qilingan
idoralarga
jo‘natadi. Mahsulotlarni
sertifikatlashtirish tartiboti sxemasi 4.3-rasmda keltirilgan.
|
| |
Tayyorlov bosqichi - Axborot tizimlari

186
- noto’g’ri hujjatlarni chiqarib tashlash;
- noto’g’ri hujjatlarni nazorat qilish va tuzatish kiritish;
- birlamchi hujjatlarni bosib chiqarish.
Asosiy bosqich
ishning tugallovchi bosqichi bo’ladi va har xil hisobot
shakllarini olish bilan bog’liq. Uni bajarish uchun «moddiy boyliklarning
qaydnomasi», «Aylanish qaydnomasi» va «Hisobotlar» menyusi modulidan
foydalaniladi.
Ko’pgina firmalar dasturlarni ikki variantda: mahalliy va tarmoqli ishlab
chiqaradilar. Ta’kidlash kerakki, tarmoqli variantlar ancha murakkab va qimmat.
Buxgalteriya vazifalari ana’anaviy majmuasining tarkibi yangi boshqaruv, savdo
va tahliliy modullarini yaratilishi hisobiga kengaytirilishi mumkin. Bunda asosiy
tamoyillarga rioya qilish zarur – ADP lar o’zaro axborotli bog’langan bo’lishlari
kerak. Bu faqat ADPlarning butun majmuasini bitta firmadan harid qilingandagina
mumkin.
Kichik korxonalarda BX AT yaratishda SHK dan keng foydalanish
hisobchining ish joyida axborotlarni ishlab chiqish, saqlash va uzatish bo’yicha
barcha tadbirlarni avtomatlashtirishga imkon beradi. Bunday BX AT larni yaratishda
bir nechta yondoshishlar mavjud.
C: Buxgalteriya 8,0 amaliy dastur paketi imkoniyatlari

127
1C: Buxgalteriya 8.0 da ishni boshlash uchun korxona xakidagi ma’lumot va
korxonaning siyosiy taraflarini bilishning uzi kifoya. Bunda dastur barcha dalillar
orqali ish boshlashga moslashadi.
Oddiy xujjat tuldirish
1C: Buxgalteriya 8.0da xujjatlarni tuldirishda kupgina ma’lumotlar avtomatik
tarzda bariladi. Xisobotni yozish uchun ma’lumotni keltirish va tovar yoki xizmat
turlarini kursatish kifoya.
Keltirilgan ma’lumotni bir xujjatdan ikkinchi xujjatga kuchirib utkazish. Masalan:
xisobot asosida yuk-xati yozish mumkin.
Xisobotning oddiy taxlili
1C: Buxgalteriya 8,0 ning tezkor taxlilini bilish uchun quyidagi xisobotlarni
kurib chikiladi: aylanma koldik xujjatlari, xisob-kitob taxlili, xisob-kitob varagi va
boshkalar. Xar qanday xisobot kerakli ma’lumotni olish uchun tuziladi. Masalan:
omborga keltirilgan turli markadagi ventilyatorlarni xisobini olish uchun «Aylanma
koldik vedomostь orqali 4/,01, xisobotga yoziladi. «Ombordagi tovar» xisob varaqasi
orqali ventilyatorning qanchaligini bilish mumkin.
Buxgalteriya va soliq xisobotlarini tuzish
1C: Buxgalteriya 8.0 soliq va buxgalteriya xisobotlarini tuzishni
yengillashtiradi. Masalan: buxgalteriya balansini tuzish uchun uning xisobot
davridagi axvolini kursatish kifoya. Xamma kursatgichlarni dastur uzi tuldiradi.
Barcha xisobotlar dasturda saklanadi. Xisobot kursatkichlarini esa qo’l orqali kiritish
mumkin va ushbu uzgarishlarni dastur uzi yodda saklab koladi.
Ko’rsatgichlarni yuborib bank tulovnomasini olish mumkin
1C: Buxgalteriya 8.0 da aks etgan barcha tulov xujjatlari osongina «Bank-
mijoz» dasturi xisobiga kelib tushadi. Bankdan olingan ma’lumotlar xam osongina
kirm tulovnomalarida aks ettiriladi. 1S: Buxgalteriya 8,0 orqali ma’lumotlarni
almashishni 700dan ziyod kredit tashkilotlari qo’llab-kuvvatlaydi.
1C: Buxgalteriya 8.0 asosiy afzalliklari:
Solik va buxgalteriya xisobini nazarda tutmagan xolda ma’lumotlarni 1C:
Buxgalteriya 8.0ga kisman kiritish orqali tovar-moddiy zaxiralarini urtacha tannarxni
qo’llab FIFO va LIFO usullarida xisoblaydi
CHakana savdodagi maxsulotlarni sotuv narxida xisob-kitob qilish imkoniyati
yaratilgan (42 schetni qo’llagan xolda «Savdoni baxolash»)
40 schetni qo’llagan va qo’llanilmagan xolatda tayyor maxsulot ishlab-chikarish
jarayonini aks ettirish imkoniyati kuzda tutilgan «Maxsulot ishlab-chikarish (ish,
xizmat)»
Soliq va buxgalteriya xisobotida xo’jalik operatsiyalarini aniq xolda xujjatlarda
aks ettirish imkoni mavjud. Tovarlar va materialar xisob schetini nomenklatura va
saqlash joyi uchun berish mumkin. SHartnoma va xisob turlari xar bir kontragent
uchun aloxida xisob scheti beriladi. Berilgan xisob schetlar xujjatlarga avtomatik
tarzda kiritiladi.
– bob Iqtisodiy sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalari

|
– bob Iqtisodiy sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalari Pdf ko'rish
|
bet | 111/155 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 2,86 Mb. | | #243546 |
Bog'liq 21-Axborot-tizimlari-2013-oquv-qollanma-R.X.Alimov-va-bosh abdumajid14 – bob Iqtisodiy sohalarda zamonaviy axborot texnologiyalari
va tizimlaridan foydalanish
14.1. Statistika sohasida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va
texnologiyalari
Davlat statistikasi
– mamlakat iqtisodiyotini boshqarish tizimidagi eng muhim
bug’inlardan biri. U jamiyat hayotidagi ommaviy xodisalarni o’rganish, ularning
murakkab o’zaro aloqalari va hamkorliklarini aniqlash, hamda iqtisodiyotni faoliyat
yuritish va rivojlanishga ilmiy asoslangan holda baho berishga qaratilgan.
Davlat statistikasining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
iqtisodiyotning barcha sohalari va ularga tegishli korxonalarning faoliyati
haqidagi statistik axborotlarni yig’ish, ishlab chiqish va turli foydalanuvchilarga
taqdim etish;
hozirgi zamonaviy bosqichda jamiyat extiyojlari hamda xalqaro andozalarga
mos keluvchi ilmiy asoslangan statistik uslubiyatini ishlab chiqish;
barcha rasmiy statistik axborotlar to’liqligi va ilmiy asoslanganligini
kafolatlash;
iqtisodiyotni boshqarish idoralarining statistik faoliyatini muvofiqlashtirish va
ular tomonidan sohaviy statistik kuzatishlarini o’tkazishni ta’minlash;
barcha
foydalanuvchilarga
mamlakatning
ijtimoiy-iqtisodiy
holati,
iqtisodiyotning sohalari va sektorlari haqidagi rasmiy ma’ruzalarni tarqatish yo’li
bilan ochiq statistik axborotlarga teng kirishni taqdim etish va boshqalar[18,34].
Davlat statistikasi mamlakatda statistik axborot tizimini yaratish uchun baza
bo’lib xizmat qiladi. Davlat statistika idoralari o’z faoliyatini O’zbekistonda hisob va
statistika tizimida iqtisodiyotni rivojlantirishning davlat tomonidan boshqarishning
muhim tayanchi ekanligiga rioya qilgan holda amalga oshiradi. Boshqaruv ob’ektlari
deganda tizimning me’yoriy faoliyat yuritishi uchun muntazam nazorat qilish va
tartibga solishni talab qiladigan element tushuniladi. Iqtisodiyotning sohalari,
ularning korxonalari va tashkilotlari boshqaruv ob’ektlari bo’ladi (14.1-rasm).
Davlat statistika idoralari, davlat boshqaruvi idoralari iqtisodiyot sohalarining
faoliyati haqida xabardor qilib, vazifalar ko’rinishidagi boshqaruvchi axborot qabul
qilingani va boshqaruv ob’ektlarining haqiqiy holatidan kelib chiqqan holda qayd
etilgan, muljallangan xarakatlarida aks ettiriluvchi muhim signal vazifalarini bajaradi.
Statistik axborot tizimi murakkab tizimlarning oldiga qo’yilgan quyidagi
barcha talablariga javob beradi:
- umumiy maqsadga erishish uchun tizim elementlarining muvofiq o’zaro
hamkorligi nuqtai nazaridan birligi;
- katta o’lchamlilik;
- holatning murakkabligi va boshqalar.
O’zbekiston Respublikasi statistika qo’mitasi qoshidagi davlat statistika idoralari
o’z ishini umumiy tamoyillar, davlat statistikasining yagona uslubiyati va ularni
tashkil qilinishi asosida bajariladi. Ularning
|
| |

Belgili muddat xizmat qilgani uchun ustamani avtomatik hisoblash amalga 
oshirilgan

126
alohida) amalga oshirilgan. Hisobotlarni sozlashning juda ko’p variantlari amalga
oshirilgan.
SHuningdek, dasturda quyidagi shartnomalarni shakllantirish ko’zda tutilgan:
Avtotransport ijarasi shartnomasi;
Beg’araz foydalanish shartnomasi;
Hadya shartnomasi;
Oldi-sotdi shartnomasi;
Xizmatlar ko’rsatish shartnomasi;
Qarz to’g’risidagi shartnoma;
Garov to’g’risidagi shartnoma;
Pudrat shartnomasi;
Prokat shartnomasi.
Reglament hisobotlari – soliq idoralariga taqdim etishga mo’ljallangan soliq va
buxgalteriya hisobotlari, shuningdek, turli jamg’armalarga taqdim etishga
mo’ljallangan hisobotlar. Hisobotni shablon ko’rinishida va to’ldirilgan hisobot
(to’ldirish dasturga kiritilgan ma’lumotlar asosida amalga oshiriladi) ko’rinishida
shakllantirish imkoniyati mavjud.
«BEM - Buxgalterga Elektron Madad» - bu har qanday turdagi tijoriy faoliyat
bilan shug’ullanuvchi tashkilotlarda buxgalteriya hisobini yuritish uchun tayyor
echimdir. Ushbu dasturiy mahsulot buxgalteriya hisobi masalalarini echishga yordam
beradi. Ammo uning imkoniyatlari bu bilan cheklanmaydi: ma’lumotlarni qayta
ishlash va saqlashni o’z ichiga oladigan har qanday masalalar ham BEM ilovalarining
asosiy tarkibiy qismi vositalari yordamida bajarilishi mumkin. BEM mahsulotining
asosiy tarkibiy qismlari chet yaratuvchilar tomonidan qo’shimcha funktsional kiritish
va uni quvvatlashni amalga oshirishga imkon beradi.
Turli hisoblar (shu jumladan, buxgalteriya hisobi) masalalarini echish sohasida
o’tkazilgan tahlillar natijasida dasturiy ta’minotni yaratish jarayonida biznes-
ob’ektlar tavsiflari, ularning aloqalari va o’zaro bog’liqligi tizimi yaratildi.
Umum qabul qilingan jahon tajribasiga tayanib, BEM mahsulotining
boshlang’ich kodlarini taqdim etish orqali ishlanmalarning oddiyligi va
kengayuvchanligiga osongina ishonch hosil qilish mumkin. Agar dastur yaratish
jarayonida, unda yangi imkoniyatlar qo’shishingiz va ularni BEM dasturiy mahsuloti
bazasida tarqatishingiz mumkin.
Umumiy xulosa sifatida BEM mahsulotlaridan foydalanish jarayonlari
bo’yicha xududlarda buxgalterlar uchun malaka oshirish kurslarini tashkil etish va
ushbu dastur imkoniyatlaridan foydalanishni yo’lga qo’yish buxgalterlar ishini
tezlashishi va ish sifatini oshirilishiga olib keladi.
Buxgalteriya hisobida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va

185
Buxgalteriya hisobining dasturiy ta’minlanishiga to’liq asosda bir qator axborotli
ma’lumotli dasturlar: «Maslahatchi hisobchi», «Maslahatchi-plyus», «Kafolat»,
«O’zbekiston soliqlari», «YUridik ma’lumotnoma»ni kiritish mumkin. Axborotlarni
to’ldirish huquqiy axborotlarni tarqatishning umumdavlat tarmog’i bo’yicha
bajariladi.
Buxgalteriya vazifalarini echishni AAT lar asosida tashkil qilish: birlamchi
buxgalteriya hujjatlarini tuzish paytidan boshlab yakuniy moliyaviy hisobotni tuzish
bilan yakunlanuvchi operatsiyalarning yig’indisidir.
Hozirgi bosqichda buxgalteriya vazifalarini axborot texnologiyasi asosida
markazlashtirilgan holda ishlab chiqish asosiy rol o’ynaydi:
- foydalanuvchining ish joyida o’rnatilgan kompyuterlarni qo’llash, bu erda
vazifalarni echish hisobchi tomonidan bevosita uning ish joyida bajariladi;
-
korxonaning
turli
xildagi
bo’linmalari
iqtisodiy
vazifalarini
integratsiyalangan holda ishlab chiqilishini ta’minlovchi mahalliy va ko’p bosqichli
hisoblash tarmoqlarini shakllantirish;
- hisoblash texnikasida bajariladigan buxgalteriya hisoblar tarkibini ancha
ko’paytirish;
- har xil hisoblash bo’linmalari uchun korxonaning yagona taqsimlangan
ma’lumotlar bazasini yaratish;
- birlamchi buxgalteriya hujjatlarini mashinada shakllantirish imkoniyatlari, bu
qog’ozsiz texnologiyalarga o’tishni ta’minlaydi va hujjatlarni yig’ish va ro’yxatga
olish bo’yicha operatsiyalar mehnat talabligi darajasini kamaytiradi;
- buxgalteriya vazifalari majmualarini echishni integratsiyalash;
- dialogli usulda amalga oshirish yo’li bilan axborot xizmat ko’rsatishni tashkil
qilish imkoniyati.
Texnologik jarayonning barcha operatsiyalari SHK da bitta ish joyida va uning
tuzilishiga ko’ra izchillik bilan bajariladi.
SHK da bajariladigan texnologik jarayonida quyidagi uchta jarayoni:
- tayyorlov;
- boshlang’ich;
- asosiyni ajratish mumkin.
Graphics Command - Grafika komandalari

|
Graphics Command - Grafika komandalariBog'liq 21-Axborot-tizimlari-2013-oquv-qollanma-R.X.Alimov-va-bosh abdumajidGraphics Command - Grafika komandalari
(1) Line graph PLOT
-
CHiziqli grafik
(2) Scatter diagram SCAT
-
Kesishgan diagramma
(3) Bar graph BAR
-
Ustunli grafik
(4) Pie chart PIE
-
Aylana diagramma
(5) Histogram HIST(G)
-
Gistogramma
(6) Load a graph file LGRAPH
-
Grafikli fylni yuklash
(7) Print a graph file PGRAPH
-
Grafikli fayilni pechat qilish
F1 Break (f3-f6 menus) F1
-
Buyruqdan chiqib ketish
CHiziqli grafikni olish uchun (1) Line graph PLOT qatorini tanlash kerak.
Buqatorni tanlagandan keyin ekranga yana bitta menyu chiqadi. Bu menyuda bir
necha vaqtli qatorlar grafiklarini turli xil joylshishini tanlash mumkin:
TSP sistemasi bilan ishlashning boshlang’ich bosqichida (A) qatorni tanlash
tavsiya etiladi. Keyinchalik boshqa punktlardan ham foydalanish mumkin.
TSP grafik komponentasida tajribalar o’tkazib, siz ma’lumotlaringiz yordamida
o’zingizni qulay bo’lgan grafiklarni olishingiz mumkin. Sistemaning grafik va
boshqa imkoniyatlarni maxsus bo’limlarda batafsil bayon etiladi.
Fayllar bilan ishlash buyruqlari. (f3 klavishasi)
TSPning ko’pgina komandalari MS-DOS komandalariga o’xshashdir.
DIR - direktoriylarni qarab chiqish komandasi.
Komanda parametrlarsiz ishlaydi va ekranga joriy (hozirgi) direktoriydagi
fayllarni chiqaradi TSP dagi DIR komandasi MS-DOS dagi DIR komandasidan farqi
shuki, TSPda DIR komandasidan direktoriigacha bo’lgan yo’l to’liq ko’rsatilishi
kerak va ekranga fayllarning nomi va kengaytirilgan qo’shimchalari chiqariladi.
Misol: S diskdagi TSP direktoriysida EXE kengaytirilgan qo’shimchali fayllarni
ko’rish uchun quyidagi komanda beriladi :
>DIR S:\ TSP. EXE
CD - direktoriylarni o’zgartirish komadasi.
Ushbu komandadan boshqa direktoriyga o’tish uchun foydalaniladi. YAngi
direktoriy TSP sistemasi uchun joriy direktoriy bo’ladi va ma’lumotlarni yuklash va
saqlash komandalari yangi direktoriyda ishlay boshlaydi. TSPda turli yo’nalishlarda
ishlayotgan bo’lsangiz, yo’nalishlar bo’yicha turli xil direktoriylar ochishingiz
mumkin. Ishni boshlanishida CD komandasi yordamida siz kerakli bo’lgan
direktoriyga o’tishingiz mumkin.
Masalan: Agar O’zbekiston Respublikasi iqtisodiyotini modellashtirish bo’yicha
ishlab chiqilgan modellar TSP direktoriysining UZ poddirektoriysida joylashgan
bo’lsa, ishni boshlashdan oldin quyidagi komadani berish kerak.
>SD\ TSP\ UZ
|
| |
Complete the table with the adjectives

|
Complete the table with the adjectives Pdf ko'rish
|
bet | 99/255 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 18,95 Mb. | | #263803 |
Bog'liq {teacherscom library} EFL Grade 8 TB1
Complete the table with the adjectives.
Nouns
Adjectives
cloud
cloudy
fog
ice
rain
snow
sun
wind
2
Now match the adjectives to the symbols.
VOCABULARY
EP
3
Complete the facts using the words in Exercise 1.
1
Wellington in New Zealand is a very
city.
The
blows at more than 50 km an hour
for more than half the year.
2
New York can be very
in winter. In some
years, the
is more than 50 cm deep.
3
Valletta, the capital of Malta, has more
days than other cities in Europe. On most days
there are no clouds in the sky.
4
Mawsynram in India is the wettest place in the
world. There is
most days of the year
and people always carry an umbrella.
4
How would you describe your town or city? Use
the word from Exercise 1.
In winter, Moscow is a very snowy
city. There is deep snow everywhere
from November to March.
1
Peter was on holiday with a friend in Scotland
last summer. They were looking for the Loch Ness
monster. Listen and answer the question.
What was the weather like?
2
Listen again and answer the questions.
1
What day of the week was it?
2
What did Peter do after he woke up?
3
What could Peter see on the other side of
the loch?
4
What did Peter think he could see in the water?
5
|
| |
УДК 004.896, 621.31 - Toshkent davlat texnika universiteti xalqaro ilmiy-texnik anjuman

МЕЖДУНАРОДНАЯ НАУЧНО-ТЕХНИЧЕСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ ЭЛЕКТРОМЕХАНИЧЕСКИХ И
ЭЛЕКТРОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ
238
Abstract:
The large-scale penetration of electric vehicles into road transport poses
a difficult task in ensuring a balance between supply and demand on the part of urban
districts. Electric vehicles, being moveable loads, can provide flexibility to the system.
This work explores the potential role of smart EV charging in mitigating the impact of
integrating residential and public EV charging infrastructure into the grid. The article also
discusses a method for modeling intelligent charging of electric vehicles, which helps
reduce the load on the power grid during peak hours.
Keywords
: charging stations, electric car, smart charging, electrical distribution
network, photovoltaic systems, battery storage systems.