nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

93
boshqacha hajmiy-tarhiy yechimga ega. Bunday burilishda ichki burchakda zinapoya
joylashtiriladi.
Bunday
burilishda
ichki
burchakda
zinapoya
joylashtiriladi.
Bunda
xonadonlarga kirish zinapoya maydonchasidan, yoki ko‘pincha, zinapoya tuguni
devoriga birlashuvchi maydonchadan iborat yo‘lakda joylashadi. Bunday seksiyalar
odatda uch yoki to‘rt xonadonli bo‘ladi. Uch xonadonli seksiyalar chegaralanmagan
oriyentatsiyaga ega – ikkita xona ikki tomonli, biri esa – burchakli. To‘rt xonadonli
seksiyalar bir tomonli yorug‘lik frontidan iborat bo‘lgan xonadonlar hisobiga, qisman
chegaralangan oriyentatsiyaga (yo‘nalishga) ega. Liftsiz uylarni loyihalash va qurish
amaliyotida, ayrim hollarda, murakkab tarhdan iborat bo‘lgan Turar-joylarni
yaratishda turli xil yo‘nalishga ega bo‘lgan seksiyalar qo‘llaniladi. Ular orasida
krestsimon, uch bargli va ixtiyoriy shakldagi seksiyalar uchraydi (4.17-rasm).
-rasm. Yuqori komfortli Turar-joy binosi. Arxitektor R.Saharova

85
Hovlili binolarni qurishda asosan mahalliy, qimmat bo‘lmagan qurilish
materiallaridan foydalanish kerak: xom g‘isht, pishgan g‘isht, taxta, ganch, alebastr
va hokazolar. Ammo qishloq qurilishini industrial va mexanizatsiya usuli bilan tez
qurish uchun zavodda tayyor bo‘ladigan elementlar: bloklar, panellar, temir-beton
yopqichlar va boshqalarga o‘tishga to‘g‘ri keldi va bular hovlili uylarning loyihalari
harakteriga ta’sir qildi. Shuning uchun zavodda tayyor bo‘ladigan elementlarning
o‘lchoviga qarab loyihalash paytida bino o‘lchovlari shu elementlar o‘lchoviga qarab
olinadi. Ammo mahalliy qurilish materiallari hali ham o‘z qiymatini yo‘qotgani yo‘q
va shuning uchun me’mor oldiga ularni zavodda tayyor bo‘ladigan qurilish
materiallari bilan aralashtirib ishlatish vazifasi qo‘yiladi.
O‘rta qavatli turar - joy binolari

87
- turar-joy uyining issiqlik samaradorligining oshirishga shart-sharoit
yaratadigan tarhiy elementlarni qo‘llash orqali.
Turar-joy binolarida shovqinni pasaytirishga quyidagi chora-tadbirlarni amalga
oshirish yo‘li orqali erishiladi:
- maxsus
shovqin
himoyalovchi
planirovkani
magistral
ko‘chaga
oriyentatsiyalash orqali: bunda xonadonlardagi yordamchi va xo‘jalik xonalarini uch
xonali xonadonlarning umumiy xonalarini hamda xonadon tashqarisidagi xonalari
(zinapoya tuguni) ko‘zda tutiladi;
- bino tashqi to‘siq devorlariga shovqin himoyalovchi konstrukti vositalarni
o‘rnatish orqali;
- yuqori tovush himoyalovchi xossalarga ega bo‘lgan derazalar va balkon
eshiklarni o‘rnatish orqali;
- shovqindan himoyalovchi texnik vositalar, jumladan klapan-so‘ndiruvchi
moslamalarni qo‘llash orqali (bunda xonadonda me’yoriy havo almashinuvini
ta’minlashni e’tiborga va hisobga olish taqozo etiladi.)
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

252
2,0 metrni tashkil qiladi. Etakchi eksponatlar oldida 10-15 metrlik bo‘shliq
qoldirish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Ko‘rgazma zallari (muvaqqat ko‘rgazmalar zallari) – zamonaviy muzeyning
ajralmas qismi.. Ko‘rgazmada namoyish etiladigan ekspozitsiya mavzusi
chegaralanib, bu ekspozitsiyalar, asosan, axborot tusiga ega bo‘ladilar. Shuning
uchun ham, agar muzeylarning doimiy ekspozitsiyasi 7-10 yilda bir marta
o‘zgartirilsa, ko‘rgazmalar ekspozitsiyasi har 1-2 oyda o‘zgarib turadi.
Ekspozitsiyaning tez-tez o‘zgartirilishi, unga nisbatan talablarning o‘zgarib turishi
ko‘rgazma zallari ekspozitsiya zallariga qaraganda moslashuvchanroq (universal)
bo‘lishi talab qiladi. Ko‘rgazmalar zali turli konstruksiyalar va uskunalar
o‘rnatilishi uchun moslashgan bo‘lishi lozim.Ko‘rgazma zali imkon qadar
vestibyulga yaqin joylashgan yoki mustaqil kirish yo‘liga ega bo‘lishi kerak.
Ko‘rgazma zallari qoshida ekspozitsiyani tashkil qilishda ishlatiladigan
uskunalarni saqlash uchun maxsus xona, eksponatlarni vaqtincha saqlash va turli
tayyorgarlik ishlari uchun alohida xonalar ajratilishi maqsadga muvofiqdir.
Muzeyning hajmiy tuzilmasi unga ta’sir ko‘rsatuvchi ko‘pgina omillar sababli
turlicha bo‘lishi mumkin. Lekin, bu masalani hal qilishdagi eng zamonaviy va
maqbul yechim – moslashuvchan rejaviy tuzilmaga va tezkor o‘zgartirish
imoniyatlariga ega universal maydondan foydalanishdir. Muzey zallari tashqi
muhit uchun ochiq bo‘lib, tabiat bilan ideal bog‘lanishi (galereya usuli) yoki
diqqat-e’tibor faqat ekspozitsiya ob’yektiga qaratilishini ta’minlash maqsadida
tashqi muhitdan ajratilgan bo‘lishi mumkin.
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

97
Agar seksiyalarni gorizont tomonlariga nisbatan istalgan holatda joylashtirishda
ulardagi xonadonlarda me’yoriy insolyatsiya ta’minlansa
u holda bunday seksiyalar
chegaralanmagan oriyentatsiyaga ega bo‘ladi.
Qoidaga ko‘ra, bunday seksiyada bir xil darajali xonadonlar har bir qavatda
bitta, ikkita yoki uchtani tashkil etishi mumkin. Chegaralangan oriyentatsiyaga ega
bo‘lgan seksiya, qoidaga ko‘ra har bir qavatda to‘rtta va undan
ortiq bir xil darajali
(yoki bir xil darajali va ko‘p xil darajali) xonadonlarga ega bo‘ladi.
Kursi-aravachalarda harakatlanadigan nogironlarning ehtiyojlarini hisobga olgan
holda turar-joy binolarida zinapoya tugunlaridan chiqish va xonadonlarga kirish
joylarida pol sathining o‘zgartirilishi tavsiya etilmaydi. Zinapoya enini zinapoya
marshi yoni bo‘ylab qiya ko‘tariladigan yo‘lakchani hisobga olgan holda qabul qilish
taqozo etiladi. Shunga bog‘liq ravishda zinapoya marshining eng minimal eni 1,2
metr o‘lchamda qabul qilinadi. Seksiyali binolarning
faqat birinchi qavatida
xonadonlardan uy oldi hovlisiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri chiqish va kirish eshiklarini
o‘rnatish mumkin. Xonadon oldi maydonlarini turar-joy binosi ichiga kiritiladigan
muhandislik
kommunikatsiyalari
o‘rnashgan
joy
atrofiga
yoki
kommunikatsiyalarning tranzit o‘tish joylari ustiga joylashtirish tavsiya etilmaydi.
Xonadonlar soni bo‘yicha
har bir qavatga ikki, uch, to‘rt xonali xonadonlarga
ega bo‘lgan seksiyalarga joylashtirish juda keng tarqalgan. Ko‘p xonadonli turar-joy
uylari hajmlarining kompozitsion qurilishi bir xil konfiguratsiyali qavatlar tarhini
yoki har xil konfiguratsiyali qavatlar tarhini takrorlash evaziga shakllantiriladi.
Turar-joy uylarini terrassa bilan loyihalash ular hajmiy-fazoviy
qurilishining
uslublaridan biri deb hisoblanadi. Terrasali turar-joy uylari yassi relefda
loyihalangani singari ularni murakkab relefda ham loyihalashtirish mumkin. Turar-
joy uyini terressalashtirish bino yon tomonlari yoki uning fronti bo‘yicha joylashgan
xonalarning o‘lchamlarini
qisqartirish, xonadondagi xonalar sonini, qavatdagi
xonadonlar sonini yoki qo‘shma seksiyalarda qavatlar
sonini qisqartirish evaziga
erishilmaydi (4.20-rasm).
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

81
sathini, poydevor va stokol hamda uy hajmining ikki marta qisqarishiga olib keladi va
shu bilan ularning narxi arzonroq bo‘lishiga sabab bo‘ladi (4.10-rasm).
4.10-rasm. Besh xonali ikkinchi qavati to‘liq bo‘lmagan ikki qavatli uy.
2-qavat tarhi (chapdan), 1-qavat tarhi (o‘ngdan).
2 qavatli Turar-joy uylari tomorqali
uylardan tubdan farq qilmaydi, farqi
shundaki, bu uylarda faqat 2 qarama - qarshi tomonga yorug‘lik (tomorqali uylarda
esa 3-4 tomoni ochiq yorug‘likni xohlagan tomondan) berish mumkin. Xonadonga
kirish asosan ko‘cha tomondan tashkil etilgan bo‘lib, yo‘lak bilan umumiy xona va
oshxonadan hovliga chiqishga qulay sharoit yaratilgan bo‘lishi kerak.
Yozgi xona
/ayvon/ asosan hovli tomonga joylashgan bo‘lib, umumiy xona va oshxona bilan
chambarchas bog‘langan bo‘lishi shart.
82
Bu uylar ko‘cha tomondan "qizil chiziqdan" 6 metr masofa tashlab quriladi. Uy
oldiga panjarali gulxona, kirish va chiqish uchun darvoza yoki eshik o‘rnatiladi.
Tomorqaning orqa tomoni esa tor xo‘jalik ko‘chasiga qaratilgan bo‘lib, uning xo‘jalik
xonalari shu tomonda joylashtirilgan bo‘ladi.
Uy atrofiga gulzorlar,
hovuzlar, yozgi oshxona, soyabonlar va daraxtlar
o‘tkaziladi. Undan qolgan yer sathi sabzavotlar va mevali daraxtlar, uzumzorlar
uchun ishlatiladi. Garaj uchun ham qulay joy tanlash zarur. U uy ichida ham bo‘lishi
mumkin. Uylarni qulay joylashtirish uchun ularni birlashtirish, ya’ni bitta tom tagida
joylashtirish mumkin.
Kam qavatli uylarni har tomondan yorug‘likka ega bo‘lishi (oriyentatsiyasi)
ko‘p qavatli binolarga qaraganda uncha
katta ahamiyatga ega emas, chunki past
qavatli binoni daraxt va butalar bilan o‘rab ularni quyoshdan saqlash mumkin.
Shuning uchun binoni g‘arbga qarab qurish mumkin. Bunday uylarda faqat
yotoqxonalarni shimol tomonga qaratishdan saqlanish lozim, u yerda yaxshi sanitar-
gigiyena sharoitini yaratish lozim. Vannaxona va hojatxonalarni tabiiy yoritish
tavsiya etiladi, chunki bunday
binolarda bunga imkoniyat bor (4.11-rasm). Kir
yuvish asosan vannaxonada bajariladi. Vannaxonaning 2-qavatda joylashishi
noqulaylik tug‘diradi. Shuning uchun eng qulayi oshxona yoniga maxsus kir
yuvadigan xonaga kir yuvish mashinasi, suv ketadigan joy, dazmollash va kiyimlarni
taxlaydigan joy, quritish shkafini joylashtirishdir.
Ikki xonadonli (juft) uy bir umumiy devorga ega bo‘lgan ikkita bir xonadonli
xonadonlar birlashuvidir. Bunda ikki xonadonli uy tashqi devorlari perimetri har bir
xonadon uchun kichik bo‘ladi, bu tashqi devorlar uchun materiallarni va isitish uchun
harajatlarni
kamaytirib, iqtisodga olib keladi. Bundan tashqari, ikki xonadonli
uylarni qurish yer maydoni kengligini kamaytirishga imkon beradi, bu o‘z navbatida,
ko‘chalar va barcha kommunikatsiyalarning umumiy uzunligini qisqartiradi.
Natijada, bir xonadonga to‘g‘ri keluvchi, ko‘chalar
va muhandislik
kommunikatsiyalari, xuddi shunday maydonli bir xonadonli uylar qurilishi bilan
taqqoslaganda, taxminan 25-30% ga qisqartiradi.
Hajmiy-rejali yechim - Toshkent arxitektura qurilish instituti

15.4. Hajmiy-rejali yechim
Muzey binolari 1-3 qavatli (odatda, 2 qavatli)qilib loyihalashtirilib, bunda
gorizontal funksional zonalash afzalroq hisoblanadi. Vertikal funksional zonalash
qo‘llanilganida
ekspozitsiya,
odatda,
bosqichli
shaklda
joylashtiriladi.
Kommunikatsiyalarga, ya’ni zinapoyalar, panduslar, yo‘laklar va galereyalarga
alohida e’tibor beriladi – ular ichki hajmni shakllantirishda va eksponatlarni
tomosha qilishning davomi yoki dam olish joylari sifatida harakatlanish tartibini
belgilashda faol qatnashishi lozim.
246
Muzeyning yuqorida qayd etilgan faoliyat turlarini va muzey binosidagi
barcha funksional jarayonlarni tashkil etishga quyidagi asosiy funksional bloklar
mos keladi:
- muzeyga kirish zonasidagi xonalar guruhi;
- ekspozitsiya qismi;
- kino va leksiya zali;
-
ma’muriy, ishchi va yordamchi xonalar, kutubxona;
- laboratoriya va ustaxonalar;
- fondlar saqlanadigan xonalar;
- texnik xonalar.
Ushbu funksional bloklarni vazifalari bo‘yicha asosiy, yordamchi va xizmat
ko‘rsatish xonalariga ajratish.
15.1-jadval
Bajaradigan
vazifalari
bo‘yicha xona
turi
Muzeyning funksional zonalari
A – tashrif buyuruvchilar zonasi B – xizmat ko‘rsatish zonasi
Asosiy
Doimiy ekspozitsiya, muvaqqat
ko‘rgazmalar
Fondlar saqlanadigan xonalar
Yordamchi
Kino va leksiya zali, to‘garak
xonasi,
dam
olish
zonasi,
axborot-ma’lumotnoma xonalari
Xodimlar
uchun
ishchi
xonalar,
laboratoriyalar,
ustaxonalar, kutubxona
Xizmat
ko‘rsatuvchi
Vestibyul, garderobxona, bufet,
kiosk, chekish xonasi, sanitariya
bo‘lmalari
Xizmat
vetibyuli,
xo‘jalik
omborlari,
inventar
saqlanadigan
xonalar,
sanitariya
bloklari,
texnik
xonalar
Xonalar tashrif buyuruvchilar yoki muzey xodimlari foydalanishiga qarab
ikkita asosiy funksional zonalarga bo‘linadi: A – tashrif buyuruvchilar zonasi
(ochiq); B – xizmat ko‘rsatish zonasi (yopiq). Maydonlar xonalarning asosiy
guruhlari o‘rtasida muzeyning ixtisoslashuvi, uning kattaligi va ahamiyatiga
bog‘liq ravishdataqsimlanadi. Xonalarning o‘zaro nisbatlari taxminan quyidagicha
qabul qilinadi :
- ekspozitsiya zallari – 45-55%;
247
- fondlar saqlanadigan xonalar – 20-25%
- yordamchi va xizmat ko‘rsatish xonalari – 35%.
|
Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin - bet 84

dəqiq nəticələr yaranır. Belə hallarda tenzometrik ölçmə həqiqi təsir qüvvələrinin düzgün
təyininə kömək edir.
Avadanlıqların lahiyələndirilməsində dayanıqlıq məsələlərinin düzgün həlli böyük
əhəmiyyətə malikdir. Dayanıqlığı yüksəltmək tədbirləri sistemlərin möhkəmliyini artırmaqla
bərabər, onların müxtəlif əlavə yükləmə şəraitində normal işini təmin edir.
Neft sənayesində müxtəlif qaldırıcı mexanizmlərin aşması və sıradan çıxması, ötürmə
vasitələrinin, metal kanatların, təzyiq altında işləyən manifold birləşmələrinin qırılması və s. ağır
qəzalara və bədbəxt hadisələrə səbəb olur. Bu baxımdan, ümumiyyətlə maşın və avadanlıqlara
vaxtında xidmət göstərilməsi onların etibarlı işləməsini, uzunmüddətli istismarını təmin etməklə
yanaşı, qəza və bədbəxt hadisələrin aradan qaldırılmasına da kömək edir.
İş prosesinin təhlükəsizliyini təmin etmək, maşın, avadanlıq və mexanizmlərin sıradan
çıxmasının qarşısını almaq üçün onların konstruksiyalarının qeyri-normal iş şəraitinə daha həssas
olan hissələrində təzyiq, temperatur, qaldırılan yüklər və başqa parametrlər buraxılabilən həddən
az olmalıdır.
Avadanlıq üçün material seçdikdə əsas tələbat onun iş şəraitinə uyğun gəlməsindən
ibarətdir.
Konstruksiya üçün material seçdikdə, o, mütləq sınaqdan keçirilməlidir. Bunun üçün,
istifadə ediləcək materialdan lazımi olan konstruksiyanı təqlid edən kiçik bir konstruksiya
hazırlayırlar. Bu konstruksiya üzərində kompleks sınaq aparılır və materialın yararlığı müəyyən
edilir.
Yükqaldırıcı maşın və mexanizmlərin təhlükəsizliyi

burada
P – kanatı qıran qüvvə, onun pasportundan götürülür;
S – polispast sisteminin f.i.ə. nəzərə almaqla kanat telinə düşən maksimum dartıcı qüvvə;
K – möhkəmliyə görə ehtiyat əmsalı. Sənayedə tətbiq olan kranlar üçün
K=3,5¸6,0 qəbul
edilir. Yük liftləri üçün (müşahidəçi olmadıqda)
K=8¸13, sərnişin liftləri üçün isə
K=9¸15
götürülür.
Kanat düz istiqamətdən əyriyə və əyri istiqamətdən düzə keçdikdə hər iki halda bir əyilmə
hesablanır. Kanat əyri istiqamətdən düz istiqamətə keçdikdə bir əyilmə, əyrilik istiqamətini
dəyişdikdə isə iki əyilmə kimi sayılır. Əyilmələrin sayından asılı olaraq
D/d nisbəti təyin edilir.
D barabanın və yaxud blokun diametri,
d – kanatın diametridir.
D≥
d⋅
ℓ şərtini ödəməlidir.
ℓ -ehtiyat əmsalıdır. Hesabatlarda
l =12÷30 götürülür.
Yükqaldırıcı maşınlar işə buraxılmazdan əvvəl Dövlət texniki nəzarət orqanlarında qeydə
alınmalı və onlardan istismara buraxılma haqqında icazə alınmalıdır.
Qaydaya əsasən, yeni quraşdırılmış yükqaldırıcı maşınlar, həmçinin yüktutucu qurğular
texniki müayinədən keçməlidirlər.
İlk müayinə yükqaldırıcı maşınları hazırlayan zavod tərəfindən aparılır. İstismarda olan
yükqaldırıcı maşınlar hər 12 aydan bir hissə-hissə müayinədən keçirilməlidirlər. Tam müayinə
vaxtı üç il qəbul edilmişdir. Az işlədilən (istehsalat binalarında yalnız təmir vaxtı işlədilən)
maşınlar hər 5 ildən bir tam müayinədən keçirilir.
Yükqaldırıcı maşınlar tam müayinə zamanı həm statik və həm də dinamik yükə sınanır.
Hissə-hissə müayinədə isə maşın yalnız nəzərdən keçirilir. Nəzarət zamanı ayrı-ayrı hissələrin
etibarlı işləyə biləcəyi müəyyən edilir. Mexanizmlərin vəziyyəti onları sökmədən müəyyən
edilir. Yükqaldırıcı maşınların statiki yükə sınağı zamanı götürülən yük nominal yükdən 25%
artıq olmalıdır. Yük 200-300 mm hündürlüyə qaldırılıb 30 dəq. hamin vəziyyətdə
saxlanılmalıdır.
Statiki sınaqdan sonra, maşın dinamiki sınağa yoxlanılır. Burada əsas məqsəd,
mexanizmlərin, tormozların, təhlükəsizlik qurğularının iş qabiliyyətini yoxlamaqdan ibarətdir.
Dinamiki sınaq zamanı, sınaq yükü nominal yükdən 10% artıq olmalıdır. Sınaq, yükün təkrar
qaldırılıb endirilməsi, bütün mexanizmlərin hərəkətinin yoxlanılmasından ibarətdir. Hər iki
statik və dinamik sınağa davam gətirən maşın istismara buraxılır.
Yükqaldırıcı maşınların istismarı zamanı, qaldırıcının yükqaldırma qabiliyyətindən artıq
yükü qaldırmağı qadağandır. Yüklə insanların birgə qaldırılması, möhkəm bağlanmamış yüklərin
qaldırılması, yükün qəflətən qaldırılması, yükün maili dartıcı ilə qaldırılması, tormoz sisteminin
iş vəziyyətindən çıxarılması qadağandır.
Süni işıqlandırma - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

burada E – obyektin işıqlanma norması,
ℓk (sanitar normadan götürülür);
S – sexin sahəsi, m
2
,
K – ehtiyat əmsalıdır, çırağın və lampaların çirklənməsini nəzərə alan cədvəllərdən tapılır.
Közərmə lampaları üçün K=1,3-1,5; lüminessent lampaları üçün K=1,5-1,8;
E
or
– orta horizontal işıqlanmadır, çıraqların müntəzəm yerləşdirilməsinə və bir W/m
2
elektrik
enerjisi sərfinə uyğun olaraq götürülür.
10
3
– W – dan kW-a çevirmə əmsalıdır.
Ümumi güc tapıldıqdan sonra lampaların sayı (n) hesablanır:
n=
W
W
1
(6.26)
burada
W
1
– bir lampanın gücüdür, istehsalatın imkanına uyğun olaraq qəbul edilir.
İşıq seli üsulu ilə işıqlandırmanın hesablanması. Tələb olunan işıq seli aşağıdakı düsturla
hesablanır:
F=
ESKZ
nϕ
;
ℓ m (6.27)
burada
n – lampaların sayıdır, sexin sxemi üzərində çıraqları simmetrik yerləşdirməklə
(miqyasda) tapılır.
Müntəzəm işıqlandırmada çıraqlar üçbucaqlı, yaxud dördbucaqlı şəbəkə üzrə yerləşdirilir. Bu
halda çıraqlar arasındakı məsafə L
¿
2,5 H şərtini ödəməlidir (şəkil 6.3).
Təbii işıqlandırma - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

Xarici obyektdən əks olunan işıq şüalarının yaratdığı t.i.ə. aşağıdakı asılılıqdan təyin edilir:
e
x
'
=
0,1
e
n
⋅
τ ;
e
x
'
<
e
n
(6.20)
burada
e
x
– qarşısı maneə ilə kəsilmiş atmosferin işıq şüalarından yaranan itkisiz t.i.ə.-dir.
Otaq daxilindəki səthlərdən əks olunmaqla t.i.ə. bir qədər arta bilər. Bu artımı
r əmsalı ilə nəzərə
alsaq:
e
d
=
e
d
'
(
r−1)
(6.21)
r əmsalı işıqlanma növündən (yandan, üstdən, üstdən-yandan) və daxili səthlərdən işığın orta əks
olunma əmsalından ρ
op
asılı olaraq xüsusi cədvəllərdən götürülür (cədvəl 6.4).
Cədvəl 6.4
r – artım əmsalının
ρ
op
– əksolunma əmsalına əsasən təyin edilməsi
ρ
op
Yandan işıqlanma
birtərəfli
ikitərəfli
0,5
4
2,2
0,4
3
1,7
0,3
2
1,2
ρ
op
=
ρ
1
⋅
s
1
+
ρ
2
⋅
s
2
+
ρ
3
⋅
s
3
s
1
+
s
2
+
s
3
(6.22)
burada
ρ
1
, ρ
2
, ρ
3
– işığın döşəmədən, tavan və divarlardan əksolunma əmsalları:
s
1
, s
2
, s
3
– uyğun əksetdirici sahələrdir, m
2
.
Üstdən-yandan işıqlanmada orta t.i.ə. aşağıdakı kimi hesablanır:
e
or
= e
y
+ e
ü
(6.23)
burada
e
y
– yandan (pəncərədən) düşən işığın yaratdığı orta t.i.ə.
e
ü
– üstdən (bacadan) düşən işığın yaratdığı orta t.i.ə.-dir.
Ventilyasiya sistemləri - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

- havanın hazırlanması dərəcəsinə görə:
a) havanın hazırlanmadan birbaşa ventilyasiya
sisteminə verilməsinə; b) havanın hazırlanaraq verilməsinə.
İstehsal otağında təbii ventilyasiya xarici və daxili havanın sıxlıqları fərqindən yaranan hava
basqısı hesabına əldə edilir.
Mexaniki ventilyasiya sistemlərində havanın yerdəyişməsi ventilyatorların yaratdıqları hava
basqısı hesabına əldə edilir. İstehsal otağının hər bir yerində bərabər hava mübadiləsi yaradılırsa,
belə sistemlərə ümumi, otağın müəyyən bir hissəsində hava mübadiləsi edilirsə yerli, zərərli
maddələr ayrılan yerlərdən hava sorulursa bu lokal ventilyasiya sistemi adlandırılır.
Qəza zamanı otaqda zərərli maddələrin qatılığının artmasının qarşısı xüsusi qəza ventilyasiyası
vasitəsilə alınır.
Təbii ventilyasiya. Təbii ventilyasiya otaq daxilindəki və xaricdəki havanın temperatur (yaxud
xüsusi çəki) fərqi və külək təsiri nəticəsində baş verir.
Qeyri-mütəşəkkil təbii ventilyasiya həmişə mövcuddur, o, qapı, pəncərə və baca örtüklərinin kip
olmaması nəticəsində yaranır.
Birtipli istehsalat binasının sxemi üzərində təbii ventilyasiyanı nəzərdən keçirək (şəkil 6.2).
Mütəşəkkil ventilyasiya tikinti zamanı nəzərdə tutulan konstruktiv elementlərlə (qapı, baca,
pəncərə, deflektor və s.) həyata keçirilir.
Зеркало – Ko‘zgu - Karimov nomidagi

|
Karimov nomidagi
|
bet | 8/18 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 5,27 Mb. | | #158788 |
Bog'liq autocadga yangi umumiyЗеркало – Ko‘zgu uskunasi. Ushbu tahrirlash uskunasi obyektni teskari ko‘zgudagi aksini tasvirlashni nazarda tutadi (32-rasm).
32-rasm. Obyektning aks ko‘rinishi
Shuni aytib o‘tish joizki, teskari aksni tasvirlashda ma’lum bir o‘qni ko‘rsatish talab etiladi va obyekt (obyektlar) shu o‘qqa nisbatan aks tasvirlanadi. Aks tasvirlovchi o‘qning ikkita nuqtasi ko‘rsatilib, obyekt (obyektlar)ning barcha nuqtalari shu o‘qqa nisbatan qancha masofada joylashgan bo‘lsa, teskari tomonga ham shuncha masofada joylashadi. Tahrirlash ketma-ketligi:
Birinchi usul:
obyekt sichqoncha yordamida tanlanadi;
зеркало – ko‘zgu uskunasi bosiladi. Ekranga “Первая точка оси отражения:” – aks tasvirlovchi o‘qning birinchi nuqtasi, axboroti chiqariladi;
aks tasvirlovchi o‘qning birinchi nuqtasi sichqoncha ko‘rsatkichi yordamida tanlanadi. Ekranga “Вторая точка оси отражения:” – aks tasvirlovchi o‘qning ikkinchi nuqtasi axboroti chiqariladi;
aks tasvirlovchi o‘qning ikkinchi nuqtasi sichqoncha ko‘rsatkichi yordamida tanlanadi. Ekranga “Удалить исходные объекты?” “↓” “H” – dastlabki obyektlar o‘chirilsinmi? “↓” “Y” axboroti chiqadi (33-rasm).
rasm. Dastlabki obyektlarni o‘chrish
Agarda dastlabki obyektlarni o‘chirish lozim bo‘lmasa, klaviaturadan “Enter” tugmasi bosiladi. Bu bilan axborot oynadagi “H” – “нет” – yo‘q buyru‘i tasdiqlanadi. O‘chirish lozim bo‘lsa, klaviaturadagi “↓” – tugmasi bosilib, qo‘shimcha axborot oynasi chiqariladi. Unda ikkita band “Да” – ha, “Нет” – yo‘q mavjud. “Да” – ha bandi tanlansa, dastlabki obyekt o‘chirilib, aks tasvirlangan obyekt saqlanadi.
Ikkinchi usul:
“Зеркало” – ko‘zgu uskunasining tugmasi bosiladi;
obyekt sichqoncha yordamida tanlanadi;
aks tasvirlovchi o‘qning birinchi nuqtasi sichqoncha ko‘rsatkichi yordamida tanlanadi;
aks tasvirlovchi o‘qning ikkinchi nuqtasi sichqoncha ko‘rsatkichi yordamida tanlanadi;
“Да” – ha, “Нет” – yo‘q shartlaridan biri tanlanadi.
|
| |
D grafika - Karimov nomidagi

|
Karimov nomidagi
|
bet | 3/18 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 5,27 Mb. | | #158788 |
Bog'liq autocadga yangi umumiy3D grafika va animatsiya. Vektorli grafika dasturlarida geometrik shakllar sifatida saqlanadigan obyekt va tasvirlar bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘ladi. Bu esa obyektning qatlamlari, joylashuvi va istalgan atributlarini o‘zgartirish imkonini beradi. Zamonaviy vektorli grafika dasturlarida rastrli tasvirlar bilan ishlash asboblari ham mavjud.
Uch o‘lchovli (3D) animatsiyada kadrli animatsiyaning an’anaviy usulidan foydalaniladi. Ayrim hollardagina tweening (oraliq kadrlar)ni avtomatik generatsiyalash qo‘llaniladi. Shuningdek, morfing, tasvirlarni deformatsiyalash, turli optik effektlar va ranglarning o‘zgarishlari qo‘llaniladi (2-rasm).
2-rasm. 3D grafika va animatsiya
“Autodesk” kompaniyasi uch o‘lchovli (3D) grafikaning eng mashhur va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bu kompaniya o‘zining yuzga yaqin 2D va 3D dasturlari bilan foydalanuvchilarga xizmat qiladi.
3D modellashtirish uchun eng keng tarqalgan dasturlar: Autodesk 3ds Max, Autodesk Maya, Autodesk AutoCAD, Autodesk Fusion 360, Autodesk ArchiCAD, Google ScetchUp, KOMPAS-3D, CINEMA 4D, Zbrush, Blender.
3dx Mах. Juda mashhur dasturlardan biri bo‘lib, uning yordamida har uch o‘lchovli loyihalar yaratiladi. Dasturning imkoniyatlari juda keng, ayniqsa: sanoat dizayni, arxitektura, interyer, eksteryer, landshaft, animatsiya, video va maxsus effektlar yaratishda beqiyosdir. Albatta buning uchun dastur bilan ishlashni yaxshi bilish lozim. Tajribali mutaxassis 3ds Max yordamida loyihalarni mohirona bajarishi mumkin (3- rasm).
3-rasm. 3dx Max dasturida yumshoq mebel modeli
ArchiCAD. ArchiCAD – bu Graphisoft tomonidan yaratilgan me’morlar uchun grafik SAPR dasturiy to‘plamidir. Arxitektura va qurilish imoratlari va yechimlarini, shuningdek landshaft elementlarini, mebellarni va boshqalarni loyihalash uchun mo‘ljallangan.
Uning mohiyati shundaki, ArchiCAD dasturi binoning haqiqiy hajmli o‘lchamlarda modelini yasash qulaydir (4-rasm). Uni amalga oshirish uchun dizayner loyiha bilan ishlashning dastlabki bosqichlarida haqiqatan ham to‘liq o‘xshashlari bo‘lgan asboblar: devorlar, shiftlar, derazalar, zinapoyalar, turli xil narsalar va boshqalarni ishlatib, binoni quradi.
4-rasm. ArchiCAD dasturida uy loyihasi
|
| |
Materialların möhkəmlik nəzəriyyəsi və onlara qoyulan təhlükəsizlik tələbləri

2. Hissələrin materialı seçilir, onların fiziki - mexaniki xassələrini xarakterizə edən əsas
parametrlər müəyyənləşdirilir;
3. Qəbul olunmuş hesablama sxeminə əsasən qüvvələr sisteminin müvazinət şərtləri tərtib
edilir;
4. Materialın gərginlik altında deformasiyaya uğramasını xarakterizə edən fiziki asılılıqlar
müəyyən edilir. Bu məqsədlə ümumiləşdirilmiş Huk qanunundan istifadə edilir.
ε
1
=
1
E
[
σ
1
−
μ
(
σ
2
+
σ
3
)
]
; (5)
ε
2
=
1
E
[
σ
2
−
μ
(
σ
3
+
σ
1
)
]
; (6)
ε
3
=
1
E
[
σ
3
−
μ
(
σ
1
+
σ
2
)
]
(7)
burada E
– yunq modulu;
σ
1,
σ
2,
σ
3
– verilmiş nöqtə ətrafında elementar kubun səthlərindəki əsas gərginlik;
e
1
,
e
2
,
e
3
– əsas gərginliklərə uyğun nisbi deformasiyalar;
m
– Puasson əmsalıdır.
5. Maşın hissələrində yaranan gərginliklər təyin edilir. Məlumdur ki, verilmiş nöqtə
ətrafında gərginlikli vəziyyət
σ
xx
,
σ
yy
,
σ
zz
,
τ
xy
= τ
yx
,
τ
yz
= τ
zy
,
τ
zx
= τ
xz
gərginlikləri ilə xarakterizə
edilir ki, bunu da ümumi bir gərginlik tenzoru ilə ifadə etmək olar:
σ
xx
τ
xy
τ
xz
T
σ
= τ
yx
σ
yy
τ
zy
(8)
τ
zx
τ
yz
σ
zz
6. Materialın möhkəmliyini təmin edə biləcək fərziyyə qəbul edilir.
Materiallar
müqaviməti kursunda qəbul olunan möhkəmlik nəzəriyyələri aşağıdakılardır:
a)
Birinci möhkəmlik nəzəriyyəsi – maksimum möhkəmlik nəzəriyyəsi. Bu nəzəriyyəyə
əsasən, əgər material həddi və ya mürəkkəb gərginlikli vəziyyətdə olarsa, onun möhkəmliyi bu
gərginliklərdən ən böyüyünün buraxılabilən qiymətindən kiçik və ya ona bərabər olduğu halda
ödənilir, yəni:
σ
1
³
σ
2
³
σ
3
³
0; σ
1
£
[σ]
b)
İkinci möhkəmlik nəzəriyyəsi – maksimum nisbi deformasiya nəzəriyyəsi.
Bu nəzəriyyəyə əsasən, əgər material üç oxlu gərginlikli vəziyyətdə olarsa, onun
möhkəmliyi ən böyük nisbi deformasiyanın buraxılabilən qiymətindən kiçik və ya ona bərabər
olduğu halda ödənilir.
Əgər deformasiyanın hər üçü müsbət e
1
³e
2
³e
3
³
0 və e
1
£
[e
d
] olarsa, onda möhkəmlik
ödənilir.
c)
Üçüncü möhkəmlik nəzəriyyəsi – maksimum toxunan gərginlik nəzəriyyəsi. Bu
möhkəmlik nəzəriyyəsinə əsasən, əgər bu və ya digər gərginlikli vəziyyətdə olan materialda
yaranan maksimum toxunan gərginlik buraxılabilən qiymətdən kiçik və ya ona bərabər olarsa,
onda möhkəmlik ödənilir. Başqa sözlə:
Seksiyali uylar - Toshkent arxitektura qurilish instituti

88
Bino hajmini ratsional yechish ko‘pincha minimal issiqlik yo‘qotuvchanlikni
ta’minlash orqali aniqlanadi. Bunga korpus enini kattalashtirish, tabiiy yorug‘lik
tushishiga ehtiyoj sezilmaydigan xonalarni o‘rta qismga joylashtirish bilan erishish
mumkin, bunda yashash xonasining enini tashqi devorlarga biriktirish taqozo etiladi.
Kam va o‘rta qavatli (2-5 qavatli) liftsiz ko‘p seksiyali uylarda asosan ikki
marshli zinapoyalar qo‘llaniladi, bu zinapoya marshlari seksiyaning o‘rta qismiga
yoki hovli tomonga yaqin bo‘lgan qismga joylashlashtiriladi (agar bu shimoliy
oriyentatsiyaga mos tushsa) shunday yo‘l tutish bilan gorizontning quyosh nurlari
ko‘proq tushadigan tomoniga yashash xonalarini ko‘proq joylashtirishga erishish
mumkin.
Yashash seksiyalari asosan to‘g‘ri burchakli modulli koordinatsion to‘r asosida
loyihalanadi, bu esa xonadon elementlarining (yashash va yordamchi xonalar,
zinapoya marshlari) tabiiy shakliga ko‘p darajada mos keladi. Biroq tarhiga ko‘ra
oddiy bo‘lgan blok-seksiyalarni ijodiy uyg‘unlashtirish yashash komplekslarining
kompozitsion qurilishi (tuzilishi) va qiyofasi bo‘yicha turli xil ko‘rinishlardan
binolarni yaratishga olib keladi. Buning uchun seksiyalarning uchta asosiy - bir
qatorli oddiy-qatorli (ryadovoy), burchakli (uglovoy), chekkali (torstevoy) turlari
qo‘llaniladi. Eng ko‘p tarqalgani bu oddiy seksiya bo‘lib, u bir xil paytda chekkali
seksiya o‘rniga ishlatiladi (4.13-rasm).
Qatorli seksiya – bu seksiya, qoidaga ko‘ra to‘g‘ri burchakli shaklga ega bo‘lib,
u yashash uyining ikkita boshqa qismlari orasiga joylashtiriladi. Seksiyaning
devorlaridan biri qo‘shni qatorli seksiya bilan bloklashtiriladi. Ko‘ndalang yon
tomonli seksiya ko‘ndalang seksiya ko‘ndalang tashqi devor konstruksiyasini
o‘zgartirish bilan qatorli seksiya tarhini takrorlaydi.
Seksiyalar ikki, uch, to‘rt xonadon uchun loyihalashtirilgan bo‘ladi,
xonadonlarning soni oshib ketsa, ularga zinapoya maydonidan kirish qiyinlasha
boradi. Shuning uchun yo‘laklarni ishlatishga majbur seksiya tipidagi uylar yo‘lakli
tipdagi uylarga aylanib qoladi.
-rasm. Muzeyning funksional-rejaviy tuzilmasi

245
xonalarni (imkon qadar chiqish eshigiga yaqin joyda) loyihalashtirish maqsadga
muvofiq hisoblanadi [28].
Madaniy-ma’rifiy ishlar sirasiga ko‘rgazmalar, ekskursiyalarni tashkil etish,
leksiyalar, uchrashuvlar, konferensiyalar, kechalar, suhbatlarni o‘tkazish,
kinofilmlarni namoyish qilish, to‘garaklar faoliyatini yuritish kabilar kiradi. Bu,
o‘z navbatida, muzey tuzilmasiga kinoleksion zal, to‘garaklar uchun xonalar,
shuningdek universal maydonlar kiritilishini shartlab beradi.
Madaniyatlararo muloqot tomonga umumiy burilish ro‘y berayotgan, muzey
binolari esa universal san’at markazlariga aylanib borayotgan hozirgi sharoitlarda
muzeylar uchuntarkibida boshqa funksional vazifalar uchun mo‘ljallangan
binolarga xos bo‘lgan xonalarning bo‘lishi tabiiy holdek qabul qilinmoqda.
Masalan, ba’zi muzeylarda o‘quv ustaxonalari, tomosha zallari, mediatekalar
loyihalashtirilayapti.
Kolleksiyalarni saqlash ekspozitsiya zallari va muzey
fondlarida
eksponatlarni
saqlash bo‘yicha
tadbirlardan
iborat.
Saqlash
eksponatlarning turlari bo‘yicha tashkil qilinadi. Eksponatlar konservatsiyasi va
restavratsiyasi ishning asosiy qismi hisoblanadi. Muzeyning kattaligi va
ahamiyatiga bog‘liq tarzda bitta restavritsiya ustaxonasi yoki ustaxonalar va
laboratoriya kompleksi ko‘zda tutilishi mumkin. Bir nechta muzeylarga tegishli
fondlar markazlashtirilgan sharoitlar uchun fondlar saqlanadigan maxsus omborlar,
ustaxonalar va laboratoriyalarning bazaviy markazini tashkil etish maqsadga
muvofiqdir
Balonların istismarı, saxlanması və nəqli

Qaz doldurulmuş balonlar vertikal vəziyyətdə saxlanılır. Bu məqsədlə onlar xüsusi
yuvalarda, məhdudlaşdırıcı arasında yerləşdirilir və yaxud divara xamıt və ya zəncirlə bərkidilir.
Toksik qaz balonları xüsusi otaqlarda yerləşdirilir. Otağın quruluşu təhlükəsizlik qaydalarına
cavab verməlidir. Toksik olmayan başqa qaz balonları xüsusi otaqlarda və ya acıq havada belə
saxlanıla bilər. Lakin, bu zaman onlar atmosfer çöküntülərindən və günəş şüalarından mühafizə
olunmalıdırlar.
Yanar qaz balonları və yanğına kömək edən qaz balonlarının bir otaqda yerləşdirilməsi
qadağan edilir.
Qaz doldurulmuş balonlar birmərtəbəli üstü yüngül örtüklü anbarlarda yerləşdirilir.
Divarlar, arakəsmələr, örtük yanmayan odadavamlılıq dərəcəsi II olan materialdan hazırlanır.
Anbarın qapı və pəncərələri bayıra açılan olmalıdır. Döşəmə sürüşməyən
materialdan
hazırlanmalıdır. Yanar qaz balonları anbarının döşəməsi qığılcım törətməyən materiallarla örtül-
məlidir.
Balonlar istehlak yerlərinə xüsusi arabacıqlar və ya başqa qurğular vasitəsilə aparılır.
Balonların əl ilə daşınmasına yol verilmir. Balonlar nəqliyyat vasitəsilə aparıldıqda, onlar
horizontal vəziyyətdə olmalı, aralarında taxta və yaxud rezin arakəsmələr yerləşdirilməlidir.
Horizontal vəziyyətdə yerləşdirilmiş balonların ventilləri bir istiqamətdə olmalıdır.
Nt.ich = Mk x Tich.tsx Kx.o‘

|
Nt.ich = Mk x Tich.tsx Kx.o‘
|
bet | 99/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniNt.ich = Mk x Tich.tsx Kx.o‘.
Bu yerda:
Mk - o‘rtacha bir kunlik xarajatlar, so‘mlarda;
Tich.ts - ishlab chiqarish sikli davomiyligi, kunlarda;
Kxo‘ - xarajatlarning o‘sish koeffitsiyenti.
Xarajatlarning o‘sish koeffitsiyenti asosiy materiallar (Ma) to‘liq qiymatda olinuvchi kattalik sifatida hisoblanadi. Ishlab chiqarish xarajatlari (Mich) butun ishlab chiqarish sikli mobaynida bir xil suratda o‘sib boradi hamda 50% qiymatda hisobga olinadi:
Knz = (Ma + 0,5Mich) : S
Bu yerda:
S - mahsulot birligining rejadagi tannarxi.
Agar keyingi xarajatlar (Mich) bir xil surat bilan o‘zgarmasa, u holda o‘sish koeffitsiyenti quyidagi formula asosida hisoblanadi:
Kx.o‘ = (Ma+ k^Syaf+ k-Sbut + 0,5Mich) : S
Bu yerda:
k, k - yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi qismlarni mos ravishda pasaytiruvchi koeffitsiyentlari;
Syaf - yarim tayyor mahsulotlar qiymati;
Sbut - butlovchi qismlar qiymati.
Pasaytiruvchi koeffitsiyentlar yarim tayyor mahsulotlar va butlovchi qismlarga ishlov berilgan kunlarning ishlab chiqarish sikli davomiyligiga nisbatini ifodalaydi. Masalan, agar ishlab chiqarish sikli 20 kun bo‘lib, butlovchi qismlar 8 kun davomida ishlab chiqarishda bo‘lgan bo‘lsa, pasaytiruvchi koeffitsiyent 0,4 (8:20) ga teng bo‘ladi.
|
| |
-rasm. Qatorli seksiya - Toshkent arxitektura qurilish instituti

111
Bir seksiyali turar-uylarning ko‘p sonli tarhiy yechimi shunday hosil qilinadi-ki,
xonadonlar yo‘nalishi gorizontning ikki yoki uch tomoniga yo‘nalgan bo‘lib, bu
uylarning gigiyenik sifatini yaxshilaydi. Bu uylar tarhi
yechimiga kichik va katta
xonadonlar kiritilishi mumkin.
Bir seksiyali uylar uchun turlicha tarhiy yechimlardan foydalanish xarakterlidir:
uch bargli shakl, kvadrat, xochsimon,
uchburchak, aylana va ko‘pgina murakkab
shakllar. Bir seksiyali turar-uylarning uchburchak shaklli tarhdan foydalanish –
tarhning yo‘nalishi janub tomonga bo‘lgan sharoitda, barcha xonadonlardagi
yashash
xonalari insolyatsiyasini ta’minlaydi (5.4-rasm).
Tugallanmagan ishlab chiqarishni normalashtirish

|
Tugallanmagan ishlab chiqarishni normalashtirish
|
bet | 98/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniTugallanmagan ishlab chiqarishni normalashtirish. Tugallanmagan ishlab chiqarish bo‘yicha aylanma mablag‘lar normativini aniqlash korxona faoliyatidagi eng murakkab va ko‘p mehnat talab qiluvchi jarayon hisoblanadi. Tugallanmagan ishlab chiqarish sifatida ishlab chiqarishning turli bosqichlarida - xom ashyoni texnik nazorat bo‘limi (TNB) tomonidan qabul qilishdan to tayyor mahsulot omboriga topshirgunga qadar ishlov berilayotgan mahsulotlarni ko‘rsatshi mumkin.
Tugallanmagan ishlab chiqarish bo‘yicha aylanma mablag‘lar normativi miqdori quyidagilarga bog‘liq bo‘ladi:
.Mahsulot ishlab chiqarish hajmi.
.Mahsulot ishlab chiqarish uchun sarflanuvchi joriy xarajatlar, ya’ni tannarx.
.Xom ashyo va materiallarni ishlab chiqarishga kiritish vaqtidan to tayyor mahsulot chiqishigacha bo‘lgan ishlab chiqarish siklining davomiyligi. Ishlab chiqarish siklining davomiyligini topishda quyidagi formuladan foydalaniladi:
Tich.ts= ttexn+ ttan+ ttrans+ tkontr
Bu yerda:
texn - mahsulot ishlab chiqarishdagi barcha operatsiyalarga sarflanuvchi vaqti;
tan - operatsiyalar oralig‘idagi vaqt (tanaffuslar);
ttrans - transportda tashish vaqti;
tkontr - mahsulotni yig‘ish, qabul qilish va TNBga topshirish vaqti.
Tugallanmagan ishlab chiqarishga jalb qilingan aylanma mablag‘larning o‘sishi xom ashyo va materiallarni ishlab chiqarishga kiritish bilan boshlanadi hamda 184
ishlab chiqarish sikli yakunida (tayyor mahsulot omborga topshirilganda) eng yuqori nuqtasiga chiqadi. Tugallanmagan ishlab chiqarish normativini hisoblashda ishlab chiqarish sikli kunlarda belgilanadi hamda bunda quyidagi formuladan foydalaniladi:
|
| |
delattr(object, name)- - Python dasturlash tili haqida

|
Python dasturlash tili haqida
|
bet | 13/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPdelattr(object, name)- “name” nomidan atributni qaytaradi.
dir([object])- obyekt nomlarining ro`yxati, agar obyekt ko`rsatilmagan bo`lsa, local maydondagi nomlar ro`yxati.
divmod(a,b) – a ni b ga bo`lganda hosil bo`lgan bo`linmaning butun va qoldiq qismi.
enumerate(iterable, start=0)- nomer va unga mos ketmaketlik a’zosidan tarkib topgan kortejni har bir o`tishda taqdim etuvchi iteratorni qaytaradi.
eval(expression, globals=None, locals=None)- dastur kodi qatorini bajaradi.
filter(function, iterable)- function yordamida rost qiymatni elementlarga qaytaruvchi iteratorni qaytaradi.
format(value [,format_spec])- formatlash (qatorni formatlash).
getattr(object, name,[default])- obyekt atributini yoki default.globals()-global nomlar lugatini chiqaradi.
hasattr(object, name)- “name” nomidagi atribut obyektga ega ekanligini tekshiradi.
hash(x)- ko`rsatilgan obyektning heshini qaytaradi.
help([object])- dasturni yordam qismiga kiritilgan ma’lumotnoma tizimini chaqirish.
hex(x)- butun sonni o`n oltilik sanoq sistemasiga o`tkazish.
id(object)-obyekt manzilini qaytaradi .
input([promt])- foydalanuvchi tomonidan kiritilgan qatorni qaytaradi. Promt- foydalanuvchiga yordam.
isinstance(object, ClassInfo)-agarda obyekt classinfo yoki uning sinfosti ekzemplari bo`lsa rost qiymat qaytaradi. Agarda ekzemplar berilgan tipdagi obyekt bo`lmasa, funksiya yolg`on qiymat qaytaradi.
issubclass(sinf, ClassInfo)-agarda sinf ClasssInfo sinfostisi bo`lsa rost qiymat qaytaradi. Sinf o`z-o`ziga sinfosti bo`ladi.
iter(x)- iterator obyektini qaytaradi.
len(x)-ko`rsatilgan obektni elementlar sonini qaytaradi.
locals()-lokal nomlar lug`ati.
map(function, iterator)-ketmaketlikning har bir elementiga function funksiyasini qo`llash orqali yaratiladigan iterator.
max(iter,[args…]*[, key])-ketma-ketlikning maksimal elementi.
|
| |
bytearray([manba, [kodlash[xatolar]]])-

|
bytearray([manba, [kodlash[xatolar]]])-
|
bet | 12/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPbytearray([manba, [kodlash[xatolar]]])- bytearray ga o`zgartirish. Bytearray- 0<=x<256 diapazondagi butun sonlarni o`zgarmas ketma-ketligi. Konstruktor argumentlari bytearray() ga mos ko`rinishga ega bo`ladi.
complex([real],[image])- kompleks songa o`zgartirish.
dict(object)- lug`atga o`zg artirish.
float([x])-haqiqiy songa o`zgartirish. Agar argument ko`rsatilmagan bo`lsa, 0.0 qaytaradi.
frozenset([ketma-ketlik])
int([object],[asosiy sanoq sistemasi])- butun sonni berilgan sanoq sistemasidan o`nlik sanoq sistemasiga o`tkazish.
list([object])-ro`yxat tuzadi.
memoryview(object)- memoryview obyektini tuzadi.
object()-hamma obyektlarga asos bo`lgan bosh obyektni qaytaradi.
range([start=0], stop,[step=1])- step qadamli start dan stop gacha bo`lgan arifmetik progressiya.
set(object)-to`plamni yaratadi.
slice([start=0], stop, [step=1])-step qadamga ega startdan stopgachaga bo`lgan kesma obekti.
tuple(obj)- kortejga o`zgartiradi
Qo`shimcha funksiyalar
abs(x)- absolyut raqamni (sonni modulini) qaytaradi.
all(ketmaketlik)- agarda hamma elementlar haqiqiy bo`lsa (yoki ketmaketlik bo`sh bo`lsa) True ni qaytaradi.
any(ketmaketlik)-agarda elementlardan hech bo`lmaganda bittasi haqiqiy bo`lsa True ni qaytaradi. Bo`sh ketmaketlik uchun False qaytaradi.
ascii(object)- repr ga o`xshab obyekt ko`rinishiga mos qatorni ekranga xuddi shunday qaytaradi.
bin(x)- butun sonni ikkilik sanoq sistemasiga o`tkazadi
chr(x)- x ning Unicode ga mos belgini qaytaradi.
classmethod(x)- sinf metodi ko`rsatgan funksiyani taqdim etadi.
compile( source, filename, mode, flags=0, don’t_inherit=False)- ketmaketlik eval yoki exec funksiyalari bilan bajariladigan dastur kodiga komplyatsiya qilinishi. Qator karetkani qaytaruvchi belgilar yoki nolga teng baytlarga ega bo`lmasligi kerak.
256>
|
| |
Break operatori - Python dasturlash tili haqida

|
Python dasturlash tili haqida
|
bet | 11/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPBreak operatori
Break operatori agar siklning bajarilish sharti hali False qiymat olmagan bo'lsa ham yoki ketma-ketlik elementlari hali tugamagan bo'lsa ham siklni to'xtatish, ya'ni buyruqlar bajarilishini to'xtatish uchun xizmat qiladi. Shuni aytib o'tish kerakki, for yoki while sikllarini break operatori bilan to'xtatilsa, ularga tegishli bo'lgan else bloki bajarilmaydi.
Misol:
Natija:
Continue operatori
Continue operatori joriy blokdagi o'zidan keyingi qolgan barcha buyruqlarni bajarmay siklning keyingi iteratsiyasidan davom ettirish uchun ishlatiladi.
Misol:
Natija:
2.1. FUNSIYA, FAYLLAR BILAN ISHLASH, SANOQ SISTEMASI VA SON.
Funksiyani aniqlash. Def kalit so`zi funksiyani aniqlashni taqdim etadi. Def so`zidan so`ng funksiya nomi va qavs ichida formal parametrlar ro`yxati ko`rsatiladi. Funksiya tanasini hosil qiluvchi instruksiyalar keyingi qatordan boshlab bo`sh joy(отступь) bilan yoziladi. Misol sifatida Fibonachi sonlar ro`yxatini chiqaradigan funksiyani yaratishimiz mumkin:
Natija:
Yana bir misol sifatida kiritilgan sonning raqamlar yig`indisini hisoblovchi dasturni funksiya yordamida yechishni ko`rsak:
Python dasturiga kiritilgan funksiyalar. Tiplarni o`zgartiruvchi funksiyalar.
bool(x)- rostlikka tekshirishni standart usulidan foydalanuvchi bool tipiga o`zgartirish. Agar x yolg`on bo`lsa yoki tushirib qoldirilgan bo`lsa, False qiymatini qaytaradi, aksincha esa True qaytaradi.
|
| |
A va B haqiqiy sonlarni hamda arifmetik amal belgisini kiritgandan keyin ifodani hisoblash dasturi

|
A va B haqiqiy sonlarni hamda arifmetik amal belgisini kiritgandan keyin ifodani hisoblash dasturi
|
bet | 10/15 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #142837 |
Bog'liq ERGASHEVA DILRABOXON PPA va B haqiqiy sonlarni hamda arifmetik amal belgisini kiritgandan keyin ifodani hisoblash dasturi:
Natija:
Yil oylarining raqami kiritilgach oy necha kundan iborat ekanligini topish dasturi:
Natija:
Pythonda rostlikka tekshirish
Har qanday nolga teng bo`lmagan son yoki bo`sh bo`lmagan obyekt-rost
Nol yoki bo`sh obyekt-yolg`on
Taqqoslash amallari True yoki False qiymat qaytaradi
Mantiqiy operatorlar and va or rost yoki yolg`on obyekt-operandni qaytadi
Mantiqiy operatorlar:
Rost, agar x va y ham rost bo`lsa
Rost, agar x yoki y dan bittasi rost bo’lsa
Rost, agar x yolg`on bo`lsa
While sikl operatori
W
While (shart) {
sikl_tanasi}
hile operatori quyidagi umumiy ko`rinishga ega:
While sikl operatorining ishlash tartibi
Agar (shart) rost (true) qiymatga ega bo`lsa, sikl_tanasi bajariladi. Qachonki shart yolg`on (false) qiymatga teng bo`lsa sikl tugatiladi.
Agar (shart) true qiymatga ega bo`lmasa sikl tanasi biror marta ham bajarilmaydi.
Toq sonlarni ekranga chiqarish: Natija:
For operatori
Python dasturlash tilida for operatori C va Paskal dasturlash tillarida qo`llanishidan farq qiladi. Python da for operatori biroz murakkabroq, lekin while sikliga qaraganda ancha tezroq bajariladi. For…in operatori obyektlar ketma-ketligida iteratsiyani amalga oshiradi, ya’ni bu sikl har qanday iteratsiya qilinadigan obyekt bo`ylab o`tadi(satr yoki ro`yxat bo`ylab) va har bir o`tish vaqtida sikl tanasini bajaradi.
For operatoriga misol:
Range() va xrange funksiyasi
Agar dasturda sonlarni ketma-ket chiqarish kerak bo`lsa range() funksiyasidan foydalaniladi. U arifmetik progressiyaga asoslangan ro`yxat tuzadi.
>>> range(10)
[0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9]
|
Range(10) funksiyasi 10 ta elementdan iborat bo`lgan ro`yxat tuzadi. Bunda yuqori chegara sifatida 10 beriladi, lekin u yaratilgan ro`yxat ketma-ketligiga kirmaydi. Shuningdek funksiyaga quyi chegara va qadamni ham berish mumkin.
>>> range(5,10)
[5, 6, 7, 8, 9]
>>> range(0,10,3)
[0, 3, 6, 9]
>>> range(-10,-100,-30)
[-10, -40, -70]
|
Ketma-ketlik indekslarini tanlash uchun range() va len() funksiyalarini birgalikda ishlating.
Katta diapazondagi raqamlardan foydalanib ro`yxatni yaratish range() funksiyasi o`zini oqlamaydi yoki ba’zi hollarda xotira yetishmaydi.
Shunday hollarda Python da xrange() funksiyasidan foydalaniladi.
|
| |
Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari rentabelligi (

|
Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari rentabelligi (
|
bet | 48/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniMahsulot ishlab chiqarish xarajatlari rentabelligi (Rix),
Rix= SF/ MIT
Bu erda: SF - sof foyda;
MIT - mahsulot ishlab chiqarish tannarxi.
Aktivlar rentabelligi. (Ra):
Ra= SF/ JAyk
JAyk - korxona jami aktivlarining o‘rtacha yillik qiymati.
Agar rentabellik koeffitsientlari nolda kichik bo‘lsa korxona zarar bilan ishlayotgan deb hisoblanadi
Agar 0.05 dan kichik bo‘lsa past rentabellik deb hisoblanadi.
Xususiy va qarzga olingan mablag‘lar nisbati koeffitsienti (Kxq) (joriy moliyaviy mustaqillik koeffitsienti) ularning shakllanish manbalarini inobatga olgan holda, pul mablag‘lari bilan ta’minlanganlik darajasini aniqlaydi. U quyidagi formula asosida hisoblanadi:
P1
Kxq =
4 P2 - DO
Bu erda: P1 - xususiy mablag‘lar manbalari (Nizom jamg‘armasi, qo‘shilgan kapital, taqsimlanmagan foyda va hokazo).
DO- uzoq muddatli qarz va kreditlar,buxgalteriya balansining 490 satri
Agar xususiy va qarzga olingan mablag‘lar nisbati koeffitsientining qiymati yil oxirida birdan kichik bo‘lsa, korxonada moliyaviy xavf xatar (risk) mavjudliging alomati bo‘ladi. Xususiy va qarzga olingan mablag‘lar nisbati koeffitsientining kamayishi korxonaning moliyaviy xatarini ortishini bildiradi.
Ishlab chiqarish quvvatidan foydalanish koeffitsienti:
Q haqiqiy
Kqf = Qloyiha. - (Qijara. + Qkonserv.)
Q haqiqiy. - haqiqiy ishlab chiqarilgan mahsulot xajmi;
Qloyiha.- maksimal, loyihaviy ishlab chiqarish quvvati
|
| |
Ms = - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 42/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniMs = Mx /Tmx
Ko‘pincha amaliyotda mehnat sig‘imining boshqacha ma’nosini bildiruvchi mehnat unumdorligi (Mu) ko‘rsatkichidan foydalaniladi:
Mu= Tmx/Mx
Mehnat unumdorligi - inson mehnatining muayyan vaqt ichida ozmi - ko‘pmi mahsulot ishlab chiqarish qobiliyatidir.
Ishlab chiqarishning material sig‘imi — mahsulot (ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish) birligiga ketadigan va unda ifodalanadigan moddiy resurslar (xom ashyo, asosiy va yordamchi materiallar, sotib olinadigan butlovchi buyumlar va yarimfabrikatlar, yoqilg‘i va energiya) yalpi sarfini tavsiflovchi ko‘rsatkichdir. U quyidagi formula yordamida ifodalanadi:
Ms =Mr/Tmx
Ishlab chiqarishning fondtalabligi mahsulot birligiga (natural yoki qiymat doirasida) to‘g‘ri keladigan asosiy ishlab chiqarish fondlarini tavsiflovchi ko‘rsatkichdir. Fond sig‘imi (Fs) asosiy va aylanma fondlardan foydalanishning samaradorligini ko‘rsatadi va bu fondlar o‘rtacha yillik qiymatining (F) mahsulot hajmiga (Mx) nisbatini ifodalaydi:
Fs =F/Mx
Bu miqdorning teskarisi fond samarasi (natijasi) yoki fond qaytimi (Fk) deb yuritiladi va quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
Fk =Mx/F
Ijtimoiy ishlab chiqarishning samaradorligini baholashda kapital qo‘yilmalardan foydalanish ko‘rsatkichlariishlab chiqarish fondlarini qayta takror ishlab chiqarishning yangi asosiy va aylanma fondlarini yaratish uchun zarur bo‘lgan jam- g‘arma fondlari samaradorligini tavsiflaydi. Bunday ko‘rsatkichlardan eng muhimi kapitaltalablik yoki kapital sig‘imi hisoblanadi. Bu ko‘rsatkich (Ks) kapital mablag‘lar (K) yordami bilan tayyorlangan mahsulotning ko‘paygan qismiga nisbati bilan ifodalanadi:
Ks =K/\ Mx
Yuqorida keltirilgan va boshqa bir qator tabaqalashtirilgan (differensiyalangan) ko‘rsatkichlar ishlab chiqarish samaradorligini baholash va tashkil etishda muhim o‘rin egallaydi, xarajatlar va resurslar asosiy turlarining qaytarib berilishini tavsiflaydi. Lekin, faqat bu ko‘rsatkichlar asosida ishlab chiqarishning iqtisodiy samaradorligi o‘zgarishiga baho berish qiyin, chunki ular o‘zgarishning xarakteri va dinamikasini taqqoslay olmaydi. Undan tashqari, ba’zi davrlarda ular har xil yo‘nalishda o‘zgaradilar. Masalan, sanoatda mehnat unumdorligi juda sekinlik bilan oshmoqda.
5.1-jadval
Asosiy vositalar va aylanma mablag‘lardan foydalanish samaradorligini
ifodalovchi ko‘rsatkichlar tizimiXXI
|
| |