-§.CHo‘kindi tog‘ jinslari va ularning qurilish xossalari

3.4-§.CHo‘kindi tog‘ jinslari va ularning qurilish xossalari
3.4.1-§.CHo‘kindi tog‘ jinslari turi
Umumiy belgilari.
CHo‘kindi tog‘ jinslari nurash tufayli hosil
bo‘lgan zarra va zarrachalar to‘plamidir. Ular suv va shamol ta’sirida yer
yuzasida dengiz, ko‘l, daryolarda to‘planadi; o‘simlik hamda hayvonot
olamining qoldiqlaridan ham hosil bo‘ladi.
33
Litosfera tarkibida cho‘kindi jinslari 5% ni tashkil etsada, u yerning
quruqlik yuzasini 75% ni qoplagan. CHo‘kindi tog‘ jinslarinig ko‘p qismi
o‘zining g‘ovakliligi va qatlam-qatlam bo‘lishi, tarkibida hayvon hamda
o‘simliklarning qoldiqlarining bo‘lishi, yopishqoqligi, ba’zi birlari esa suv
ta’sirida cho‘kish singari xususiyatlari bilan boshqa tog‘ jinslaridan farq
qiladi. CHo‘kindi tog‘ jinslari hosil bo‘lish sharoitiga ko‘ra 3 guruhga
bo‘linadi.Mexanikaviy (parchalangan), kimyoviy cho‘kindi va organogen
yotqiziqlar.
Mexanikaviy cho‘kindi jinslar (bo‘shoq va tsementlashgan)
metamorfik, magmatik yoki cho‘kindi tog‘ jinslarini nurashi natijasida
(suv, shamol, haroratlar o‘zgarishi, muzlab-yerishlar va boshqa atmosfera
omillari ta’sirida) hosil bo‘lgan turlicha kattalikdagi zarrachalar
yig‘indisidan iborat. CHo‘kindi tog‘ jinslari zarralarining katta-
kichikligiga va ularning bog‘langan bog‘lanmaganligiga qarab,
zarrachalari bog‘lanmagan va zarrachalari bog‘langan chaqiq cho‘kindi
tog‘ jinslari guruhlariga bo‘linadi.
Zarrachalari bog‘lanmagan chaqiq cho‘kindi tog‘ jinslari. Bu
guruhga yirik zarrachalarining diametri 0,05 mm va undan ham katta,
ya’ni tarkibi chag‘irtosh, xarsang tosh, chaqiq tosh, dresva (o‘tkir qirrali
mayda shag‘al) va bir-biriga puxta hamda jips yopishgan, tsementlangan
har-xil o‘lchamli shag‘allardan iborat bo‘lgan konglomeratlar, brekchiya,
qumtoshlar va boshqalar kiradi. Zarrachalari bog‘lanmagan chaqiq
cho‘kindi tog‘ jinslari zarrachalarining o‘lchamiga qarab turlanadi. 3.2-
jadvalda keltirilgan zarrachalar tog‘ jinsi tarkibining 50% dan ortig‘ini
tashkil qilsa, shu zarraning nomi tog‘ jinsiga byeriladi, masalan, qumning
tarkibida 1-2 mm kattalikdagi zarrachalar 50% dan ortiq bo‘lsa, unday
qum yirik qum deb ataladi. Umuman, yuqorida keltirilgan zarrachalar-
bog‘lanmagan cho‘kindi tog‘ jinslari nam va quruq holatda bo‘lishiga
qaramay ularning muhandislik-geologik xususiyatlari bir xildir. Ular
yaxshi siqilmaydi, shuning uchun ulardan inshootlarning poydevorlarini
barpo etishda foydalaniladi. Zarrachalari bog‘langan chaqiq cho‘kindi
tog‘ jinslariga gil, myergel (gil va kal’tsiy karbonat aralashmasi), qumoq
tuproq, qumloq tuproq, gilli slanetslar, lyoss va lyossimon tog‘ jinslari
kiradi. Gil deb mayda (diametri 0,005 mm dan kichik) tanga shaklidagi
zarralardan iborat va ko‘p miqdorda suv (3 dan 60% gacha) shimib olish
34
qobiliyatiga ega bo‘lgan mineral massalar to‘plamiga aytiladi. Gil
quriganda uning hajmi kamayib, yoriladi. Gil suv o‘tkazmaydi, boshqa
jinslarga
nisbatan
petrofografik
tarkibi
jihatidan
oddiy
alyumosilikatlardan iborat bo‘lib, unga temirning suvli oksidlari va
boshqa minerallar aralashgan bo‘ladi. Umuman gillarning tarkibi juda
ham o‘zgaruvchan bo‘ladi. Gillarning kelib chiqishi turlichadir. Muzlik
davri gillari, dengiz gillari, okean gillari va boshqa gillar bo‘ladi. Eng
ko‘p gilli yotqiziqlar dengizda hosil bo‘ladi. Xalq xo‘jaligida gillar juda
muhim rol’ o‘ynaydi. Ular ayniqsa qurilish ishlarida ko‘p ishlatiladi: ular
g‘isht tayyorlashda, oqava quvurlari, chyerepitsa va ko‘prik yo‘llari
uchun matyerial sifatida ishlatiladi.
3.2-jadval
Jinslarning nomi
Zarrachalarning o‘lchami, mm
Yirik valunlar
Yirik xarsang toshlar
O‘rtacha valunlar
O‘rtacha xarsang tosh
Mayda valunlar
Mayda xarsang tosh
Yirik chaqiq tosh
O‘rtacha shag‘al
O‘rtacha chaqiq tosh
Mayda shag‘al
Mayda chaqiq tosh
Yirik shag‘al
Yirik dresva
O‘rtacha shag‘al
O‘rtacha dresva
Mayda shag‘al
Mayda dresva
Yirik qum
O‘rtacha qum
Mayda qum
Juda mayda qum
Yirik chang
Mayda chang
Yirik gil
Mayda gil
800-400
400-200
200-100
100-80
80-40
40-20
20-10
10-6
6-2
1-1
1-0,5
0,5-0,25
0,25-0,05
0,05-0,01
0,01-0,005
0,005-0,001
0,001
35
Gilning tarkibida oz miqdorda SaSO
3
bo‘lsa, ular ohakli yoki
myergelli gil deb ataladi. Agar SaSO
3
, MgSO
3
tuzlari tog‘ jinsi
tarkibining 40-60% ni tashkil etsa qolgan qismi esa gil zarrachalaridan
iborat bo‘lsa, ular myergel deb ataladi. SHunday kilib, myergel gilli bilan
kimyoviy jinslar o‘rtasida hosil bo‘lgan cho‘kindi tog‘ jinsi hisoblanadi.
Gillar ustiga imorat qurganda ularning mineralogik tarkibini yaxshi bilish
zarur, chunki gil tarkibidagi ba’zi minerallar suv ta’sirida shishish
xususiyatiga ega bo‘ladi.
Qumoq, qumloq tuproqlar tarkibidagi gil zarrachalarining protsent
miqdoriga qarab nomlangan, buni quyidagi gilli cho‘kindi tog‘
jinslarining tursida ham ko‘rish mumkin (3.3-jadval). Agar gilli tog‘
jinsida changli zarrachalar miqdoriga nisbatan qumli zarracha ko‘p
bo‘lsa, u holda tog‘ jinsining nomiga changli degan so‘z qo‘shib
yozilmaydi. Masalan, qumoq tuproq og‘ir, qumloq tuproq yengil va
hokazo.
3.3-jadval (V.V.Oxotindan)
Tog‘
jinsi
(grunt) ning
nomi
Zarrachalar miqdori, % hisobida
Gillar
<0,005mm
CHanglilar
0,005-0,05
Qumliklar
0,05-2 mm
SHag‘allilar 2-
20 mm
Og‘ir gil
60
Ko‘p qumlikka
nisbatan
Kam
changliga
nisbatan
10
Engil gil
30-60
Qumoq
tuproq
Og‘ir changli
20-30
Qumoq
tuproq
(suglinok)
o‘rtacha
changli
15-20
Qumok
tuproq
Engil changli
10-15
Qumloq
tuproq
(supes’)
og‘ir changli
6-10
36
Qumloq
tuproq
yengil
changli
6-3
Qum changli
3
Bundan tashqari, gilli jinslarga plastiklik soniga qarab ham nom
byeriladi. Plastiklik soni gilli tog‘ jinslarning tarkibidagi gilli
zarrachalarning miqdoriga bog‘liq (3.4-jadval) bo‘lib, quyidagicha
turlanadi.
3.4-jadval. Gilli jinslarning plastiklik soniga qarab turi. (V.V.Oxotindan)
Klass Jinsning
plastiklik
haraktyeristikasi
Plastiklik soni Jinsning nomi
I
Yuqori plastiklik
17
Gil
II
O‘rtacha plastiklik
17-7
Qumloq tuproq
III
Kam plastik
7
Qumoq tuproq
IV
Plastikmas
0
Qum
Qumoq va qumloq tuproqning qurilish xossalari lyossimon tog‘
jinslarinikiga yaqin. Lyoss va lyossimon tog‘ jinslari O‘rta-Osiyo
hududiningg 78% ini qoplagan bo‘lib, ular asosan tog‘ yon bag‘irlarida,
tekisliklarda tarqalgan.
Qurilish ishlari va qishloq xo‘jalik ishlari ushbu tog‘ jinslari
tarqalgan yerlarda olib boriladi. SHuning uchun bu tog‘ jinslarining hosil
bo‘lishi, ularning fizik-mexanik xossalarini o‘rganish muhim ahamiyatga
ega.
Kimyoviy cho‘kindilar-tog‘ jinslarini nurab, suvda yerib, suv
ta’sirida oqizilib, undan cho‘kma holida ajralib hosil bo‘ladi. Ular tashqi
o‘zgarishi, turli tarkibli yeritmalarni o‘zaro ta’siri va bug‘lanish (gips,
angidrit, magnezit, dolomit, ohakli tuflar) mahsulidir.
Organik yotqiziqlar-o‘simliklar (fitogenlar) va hayvonot dunyosi
(zoogenlar) qoldiqlarining o‘zgarishidan hosil bo‘lgan jinslardir. Ko‘plab
dengizda yashovchi organizmlar hayoti mobaynida o‘zlarining skeletlari,
chig‘anoqlari, tosh qobiqlari uchun suvdan kal’tsiy tuzlarini, yerigan
qumtuproqni o‘zlashtirib oladilar, halok bo‘lganlaridan so‘ng havzalar
tubiga tushib, zichlashib organik jinslarning qatlamli qoldiqlarini tashkil
37
etadilar. Qurilish maqsadlari uchun mel (bo‘r), ohaktoshning turli
ko‘rinishlari, diatomit va trepellar ishlatiladi.
|