Ishlab chiqarishni joylashtirishda I.Tyunen va A.Veber g‘oyalari

|
Ishlab chiqarishni joylashtirishda I.Tyunen va A.Veber g‘oyalari
|
bet | 6/39 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 170,12 Kb. | | #137107 |
Bog'liq Hududlarni rivojlantirish nazariyalariIshlab chiqarishni joylashtirishda I.Tyunen va A.Veber g‘oyalari.
Jahon xo‘jaligining yagona tizimi vujudga kelganga qadar xalqaro (geografik) mehnat taqsimoti uncha rivojlanmagan edi. Hatto XVII-XVIII asrlargacha ko‘pgina mamlakatlar xalqaro iqtisodiy munosabatlarda o‘zlarining ichki bozorlariga chet el mahsulotlarini kiritishga qarshi siyosat olib borar edilar. Bu siyosat yoki importni cheklash iqtisodiyot tarixida merkantilizm nomi bilan o‘rin olgan.
Albatta, bunday sharoitda jahon bozori xususida so‘z yuritish mumkin emas. Jahon bozori erkin iqtisodiyot, ochiq savdo tizimini joriy qilishni taqozo etadi. Ana shunday yo‘nalish fritredizm, ya’ni erkin savdo deb ataladi. Uning ilmiy asosini yaratishda A.Smit va, ayniqsa D.Rikardoning xizmati katta bo‘lgan. Ularning g‘oyalari xalqaro geografik mehnat taqsimotini keng ko‘lamda rivojlantirish, mamlakatlararo savdo-sotiqni faollashtirishga qaratilgan bo‘lib, u mutloq va yoki nisbiy qulaylik (afzallik) qonuni nomini olgan. Bu qonunning asl mohiyati shundaki, har bir mamlakat o‘zining ichki imkoniyat va sharoitlaridan kelib chiqqan holda ma’lum mahsulotni ma’lum vaqt mobaynida boshqa davlatlarga qaraganda arzonroq, ya’ni kamroq xarajat bilan etishtiradi va uni bozorda oson sotadi. Sotilgan mahsulotning puliga o‘zida yo‘q, yoki etishtirishi qimmatroq, serxarajat tovarlarni boshqa hududlarda nisbatan arzonroq ishlab chiqarilgan narsalarni xarid qilib oladi. Bunday tovar ayirboshlash naqd pulsiz, ya’ni barter usulida ham olib borilishi mumkin.
Fritredizm g‘oyalarini amalga tatbiq qilish jahon xo‘jaligining shakllanishiga, mehnat taqsimotining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ayni paytda mamlakatlar iqtisodiyotining ixtisoslashuvi va hududiy tashkil qilishida ham o‘zgarishlar yuz beradi.
Xududlarni rivojlantirishda I.Tyunen va A.Veber g‘oyalari.
Bevosita ishlab chiqarishni joylashtirishga oid ilmiy g‘oyalar dastavval Germaniyada yaratilgan. Masalan, nemis mulkdori Iogan Genrix Tyunen XIX asrning 20-30-yillarida o‘zining qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini joylashtirish bo‘yicha ilmiy fikrlarini maxsus asarida bayon qildi (ruscha nomi «Izolirovannoe gosudarstvo»).
Tyunen g‘oyasining asosiy mohiyati yagona shahar, ya’ni iste’mol markazi atrofida qishloq xo‘jalik mahsulotlarini ma’lum tartibda etishtirishni hududiy tashkil qilishdan iborat. U bu g‘oyani amalga tatbiq qilish uchun xo‘jalik bilan shahar yoki bozor (uning misolida bu shahar –Meklenburgdagi Rostok) o‘rtasidagi masofa, qishloq xo‘jalik mahsulotining narxi, qiymati va er rentasiga asoslanadi. Er rentasi esa unga qo‘yilgan mablag‘ bilan olingan daromad nisbati bilan belgilanadi.
YUqoridagi shartlar yordamida I.Tyunen shahar atrofida qishloq xo‘jaligi tarmoqlarining joylashuv tizimini yoki hududiy majmuasini yaratadi. Bu tizim adabiyotda «Tyunen xalqalari» nomi bilan mashhur. CHunki, turli mahsulotlarni etishtirishga ixtisoslashgan har xil tarmoqlar iste’mol markazi atrofida xalqasimon joylashadi. Masalan, birinchi xalqa-bog‘dorchilik, sabzavotchilik va qisman sut chorvachiligi; ikkinchisi – o‘rmon xo‘jaligi (o‘sha davrda o‘tin uchun), uchinchi xalqa- kartoshka, arpa etishtirish va urug‘chilik, to‘rtinchi-yuqori unumdor g‘allachilik va sut-go‘sht chorvachiligi, beshinchi- g‘allachilik va, nihoyat, oltinchi xalqa –yaylov chorvachiligi.
I.Tyunenning xizmati shundaki, u birinchi bo‘lib erdan foydalanish masalalarini ko‘tarib chiqdi va ilmiy adabiyotga «iqtisodiy makon» tushunchasini kiritdi. U o‘zining abstrakt modelida mahsulotning bozorga-iste’molchiga arzon va sifati buzilmagan holda etkazib berishga katta e’tibor beradi. SHunday qilib, I.Tyunen qishloq xo‘jaligi tarmoqlarini joylashtirishning dastlabki ilmiy poydevorini yaratuvchisi bo‘ldi va shu ma’noda uni qishloq xo‘jaligi geografiyasining asoschisi sifatida e’tirof etish mumkin.
1909 yilda Tyunenning vatandoshi –Alfred Veber sanoat shtandorti to‘g‘risida ilmiy izlanishlar olib bordi. U o‘zining diqqat-e’tiborini sanoat ishlab chiqarishini joylashtirishga ta’sir etuvchi omillarga qaratdi. SHu maqsadda Veber omillarning ta’sir kuchiga qarab tabaqalashtirdi, asosiy hal qiluvchi omilni aniqladi.
A.Veber sanoat shtandorti va sanoat geografiyasining asoschisidir. SHtandort esa-korxonaning o‘rnashgan joyi yoki korxonaning optimal (standart) joylashgan, qulay nuqtasi ma’nosini anglatadi. Joylashtirish omili u yoki bu korxonani qurishda ko‘zda tutilgan iqtisodiy samaradorlik, foyda nuqtai nazaridan baholanadi. Bu foyda, Veber fikricha, asosan xom ashyo, mahsulotni realizatsiya qilish, transport va ishchi kuchiga ketgan xarajatlar nisbati hamda asosiy ishlab chiqarish fondlari qiymatidan tashkil topadi. Keyinchalik u xom ashyo va mahsulotni sotish bilan bog‘liq omilni umumiy transport sarf-xarajatlariga kiritdi. CHunki, mahsulotning tannarxiga xom ashyoni keltirish, mahsulotni realizatsiya qilish bilan bog‘liq xarajatlar ham kiradi.
Natijada, sanoat shtandortini belgilovchi ikkita omil –transport va ishchi kuchi (mehnat resursi) olindi. Veber keyinroq ularga yana bir muhim omilni qo‘shdi – u ham bo‘lsa aglomeratsiya omilidir. Aynan ana shu omil, ya’ni sanoat korxonasini boshqa korxona, infratuzilma tarmoqlari yonida qurish katta iqisodiy samaradorlikga olib keladi va bundan joylashuv hududiy majmua ko‘rinishini oladi. Ehtimol, N.N.Kolosovskiyning «ishlab chiqarishni hududiy majmualari» g‘oyasi ana shu Veberning ishlab chiqarish aglomeratsiyasi haqidagi ta’limotidan kelib chiqqan yoki nazarda tutgan bo‘lsa, ajab emas.
A.Veber transport omiliga mahsulot yoki xom ashyoning vazni, tashiladigan masofa, mehnat resursida ish xaqi, aglomeratsiya omilida esa korxonalarning bir joyda to‘planishini hisobga olgan.
A. Veber ilmiy adabiyotda o‘zining shtandort nazariyasi, «joylashtirish omili» va «aglomeratsiya samaradorligi» tushunchalarini kiritganligi bilan mashhurdir. Aglomeratsiya samaradorligi-bu asl mohiyatiga ko‘ra mujassamlashuv (konsentratsiya) samaradorligi bo‘lib, u hozirgi kunda korxonalarning yiriklashuvidan, ya’ni miqyos, masshtab iqtisodi asosida emas, balki korxonalarning kooperatsiya va ixtisoslashuv («xilma-xillik» yoki sifat iqtisodi) natijasida erishiladi.
I.Tyunen (qishloq xo‘jaligi) va A.Veberning (sanoat shtandorti) g‘oyalari abstrakt sharoitlarni hisobga olgan holda yaratilgan bo‘lsada, ularning ilmiy ahamiyati hozirgacha yo‘qolmagan. Bu olimlarning g‘oyalarini «omillar tahlili» shaklida umumlashtirish mumkin. Omillar esa hududda ayrim joylarni tanlab olish va pirovard natijada hududiy mujassamlashuv, hududiy notekisliklarni yoki geografik tengsizlikni keltirib chiqaradi.
SHunday qilib, ishlab chiqarishning ikki asosiy tarmog‘i, ya’ni qishloq xo‘jaligi va sanoat ishlab chiqarishini joylashtirish, ishlab chiqarishning hududiy majmualari bo‘yicha ilmiy g‘oyalar yaratildi. Endi navbat- aholi joylashuvi, aholiga xizmat ko‘rsatish, ijtimoiy sohalarning hududiy tashkil etish muammolariga keldi. Bu haqdagi ishlanmalar ham nemis olimi Valter Kristallerga tegishli. U 1930-yillarda aholining hududiy tarqalishi va joylanishi masalalarini o‘rganib, o‘zining «Janubiy Germaniya markaziy o‘rinlari» nomli kitobini yozdi.
Markaziy o‘rinlar turli yiriklikdagi shahar va boshqa aholi manzilgohlari bo‘lib, ular o‘ziga xos ta’sir doirasi, xizmat ko‘rsatish radiusiga ega. Ideal holatda har xil miqyosdagi markaziy o‘rinlar geografik muhitda oltiburchak shaklga ega va ular asalarining uyasini eslatadi.
|
| |