-BOB. GEOLOGIK ERA VA DAVRLAR - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

47
asosiy qazilmalar bo‘lib hisoblanadi. Organik
qoldiqlarni tekshirish
natijasida tog‘ jinslari qatlamlarining eng oldin paydo bo‘lganlari va
undan keyin hosil bo‘lganlari aniqlanadi va ular asosida geoxronologik
shkala tuziladi:
Yotqiziklar
Vaqtlar
Kaynozoy guruhi
Kaynozoy erasi (yangi era)
Mezozoy guruhi
Mezozoy erasi (o‘rta era)
Paleozoy guruhi
Paleozoy erasi (qadimgi era)
Protyerozoy guruhi
Protyerozoy erasi (eski era)
Arxeozoy guruhi
Arxeozoy erasi
(boshlang‘ich era)
Geologik yotqiziqlarning xronologik bo‘linishi davrlar bo‘linishiga
to‘g‘ri keladi:
Yotqiziklar
Vaqtlar
Gurux
Era
Sistema
Davr
Bo‘lim
Epoxa
Yarus
Asr
Yer qobig‘i tarixidagi yotqiziqlar va vaqtlar Yerdagi tarixiy
voqealarning asosiy tabiiy bosqichlarini ketma-ket qamrab oladi.
Geoxronologiya jadvaliga kirgan eralar, davrlar, epoxalar nomi biror
joyning, yoxud tog‘ aholisi nomi bilan atalgan yoki tog‘ jinsining
tarkibiga moslab qo‘yilgan. Masalan, paleozoy erasi nomi 1838
yilda
A.S.Sedjvik tomonidan, mezozoy va kaynozoy eralarining nomi 1840
yilda D.Filipis tomonidan byerilgan.
Eng katta stratigrafik birliklar gurux va sistemalardir. Sistemalar o‘z
navbatida bo‘limlarga bo‘linadi (quyi, o‘rta, yuqori), bo‘limlar esa
mahalliy nom bilan ataluvchi yaruslarga bo‘linadi. Masalan,
Respublikamizda to‘rtlamchi sistemani geoxronologik va stratigrafik
bo‘linishi quyidagichadir: quyi to‘rtlamchi-Nanay (Q
1
); o‘rta to‘rtlamchi-
Toshkent (Q
2
); yuqori to‘rtlamchi-ochiq qo‘riqli (golodostepskaya) (Q
3
)
va zamonaviy-Sirdaryo (Q
4
).
50
GEOXRONOLOGIK JADVAL (davomi)
E
ra
lar
ni
ng
nom
i
E
ra
lar
ni
ng
bel
gi
lani
shi
B
o‘
rm
al
ani
sh
davr
lar
i
Davr
(sistema
)
D
avr
lar
ni
bel
gi
la
ni
s
hi
Epox
a
E
poxal
ar
ni
bel
gi
lani
Nomlarni
kelib
chiqish
Tarixi
Organik
Dune ning
rivojla nishi
va turla ri
Davo
m
etgan
vaqt
mln.
yil
Pal
eozoy
R
z
V
ar
is
yoki
G
yer
ts
en
tog
xos
il
bul
is
hi
Pyerm’ R
Yuqo
ri
pyer
m’
P2
Davr
yotqiziq lari
Pyerm ob
lastida
bi
rinchi
marta
ajratilgan
Amfibiyala
r va sporali
o‘sim liklar
hamda
baliqlar,
yelka-
oyoqli
chig‘a noq
lilar paydo
bo‘lgan
25-
30
Quyi
pyer
m’
P
1
Karbon S
Yuqo
ri
karbo
n
C
3
Ko‘mir
yotqi ziklari
shu
davr
uchun
ha
raktyerli
50-
55
O‘rta
karbo
n
C
2
Quyi
karbo
n
C
1
Devon
D
Yuqo
ri
devo
n
D
3
Devonlar-
Angliya
graf ligi, bu
davr
yotqiziklari
birinchi
maar ta ana
shu
yer da
ajratib
aniqlangan
Umurtqasiz
hayvonlarni
ng
ko‘p
turlari
paydo
bo‘lgan va
rivojlan gan
45-
50
O‘rta
devo
n
D
2
Quyi
devo
n
D
1
K
ol
odon
bur
m
al
a
ni
shi
Silur
S
Yuqo
ri
silur
S
2
Silurlar-
Angliya
bilan Uel’s
40-
45
52
A
rxeozoy
Ar
Kembri
ydan
oldingi
Ar
Faqat
maha
l liy
bo‘
linish
ga
ega
Ar
Dastlabki
hayot degan
ma’noni
bildiradi
Boshlang‘ic
h or ganik
dunyo
shakllarinin
g
izlari
uchraydi
1000
dan
Ortik
Tog‘ jinslarining absolyut yoshini aniqlash. Tog‘
jinslarini yil
hisobida ifodalangan yoshi ularning absolyut yoshi deb ataladi. Tog‘
jinslarining absolyut yoshini aniqlashda radioaktiv usuldan foydalaniladi
va bu usul radioaktiv elementlar (uran, toriy, rubidiy, kaliy)
parchalanishiga asoslangan. Tabiatda radioaktiv moddalar parchalanishi
bir xil tezlikda, atrof muhit sharoitiga bog‘liq bo‘lmagan holatda ro‘y
beradi. Parchalanishning so‘nggi natijasi mahsuloti-dastlabki elementga
mos keluvchi, radioaktivligi bo‘lmagan qo‘rg‘oshindir. Yemirilish
jarayoni davomiyligi har qaysi radioaktiv element uchun turlichadir.
Masalan, 1 gramm urandan
parchalanish natijasida, bir yilda qancha
qo‘rg‘oshin hosil bo‘lishini bilgan holda va shu mineralda ularning
birgalikdagi miqdori qanchaligini aniqlab, ma’lum hisoblashlar orqali
tog‘ jinsidagi mineralning nisbiy yoshini aniqlash mumkin. Uglyerod
S
14
ning yarim parchalanish davri 5568 yilga teng, bu usul yordamida yosh
tog‘ jinsi qatlamining yoshini belgilash mumkin.
Radiometrik usul-
yerdagi hayotning boshlanish vaqti, yer qobig‘i rivojlanishidagi tarixiy
voqealar, yerning yoshini aniqlashga imkon beradi.
Nazorat savollari:
1. Tog‘ jinslarini absolyut va nisbiy yoshi nima?
2. Geologik vaqt shkalasini eralar va davrlar bo‘yicha xarakterlang?
3. Tog‘ jinslarining yoshini aniqlashning palentologik usulini
tushuntiring?
4. Yer qobig‘i rivojlanishida yotqiziqlar bo‘limlariga izox bering.
5. Tog‘ jinslarini absolyut va nisbiy yoshini aniqlash yo‘llari
qanday?
6.Tog‘ jinslarini yoshi xaqidagi ma’lumotlarni ahamiyati nimadan
iborat?