Ozbekiston respublikasi oliy va orta maxsus talim vazirligi

OZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA ORTA
MAXSUS TALIM VAZIRLIGI
ORTA MAXSUS, KASB-HUNAR TALIMI MARKAZI
M.M. MUSAYEV, A.A. QAHHOROV, M.M. KARIMOV
KOMPYUÒER
ÒARMOQLARINI YIGISH
• Arxitekturasi • Qurilmalari • Uskunalari
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun oquv qollanma
Qayta ishlangan va toldirilgan 3-nashri
Òoshkent «ILM ZIYO» 2011
2
Ò a q r i z c h i l a r :
S.K. GANIYEV ÒATU «Kompyuter tizimlari va tar-
moqlari» kafedrasi professori, texnika fanlari doktori;
A.S. SANAYEV Mirzo Ulugbek hisoblash texnikasi
kasb-hunar kolleji direktori; G.A. SOBIROVA oquv
ishlari boyicha direktor orinbosari; V.V. RAHIMOVA
«EHM va maxsus fanlar» kafedrasi mudiri.
Oquv qollanma akademik litsey va kasb-hunar kollejlari talabalariga
«Kompyuter tarmoqlari uskunalarini yigish» fanidan moljallangan bolib, unda
kompyuter tarmoqlari topologiyasi, aloqa muhiti, paketlar, protokollar va axborot
almashinuvini boshqarish usullari, tarmoq arxitekturasi bosqichlari, standart
mahalliy tarmoqlar hamda tarmoq uskuna va qurilmalari, ularni yigish haqida
toliq malumot berilgan.
Oliy va orta maxsus, kasb-hunar talimi ilmiy-metodik
birlashmalari faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Kengash
tomonidan nashrga tavsiya etilgan.
«ILM ZIYO» nashriyot uyi, 2006-y.
«ILM ZIYO» nashriyot uyi, 2011-y.
ÓÄÊ 004.588(075)
BBK 32.973.202.4ya722
M90
ISBN 9789943303027
3
KIRISH
Mahalliy hisoblash tarmoqlari yil sayin har bir firma,
kompaniya, ishlab chiqarish korxonasi va oquv muassasalariga
zarur, sifatli ish dastgohi bolib bormoqda. Apparat va dasturiy
vositalarning rivojlanishi, mukammalligi va shu bilan bir qatorda,
korinishidan soddaligi, kopchilik foydalanuvchilar tarmoqlari oz
kuchlari bilan ornata oladigan darajaga keltirilgan. Ayniqsa, Windows
operatsion sistemasining oxirgi versiyalarida ancha rivojlangan
tarmoq vositalari mavjudligi maxsus tarmoq dasturlarini xarid
qilishdan ozod qiladi.
Ammo har bir tarmoq bilan ishlovchi yoki tanishishni xoh-
lagan foydalanuvchi mavjud adabiyotlardan qoniqa olmasligi
mumkin. Chunki adabiyotlarning aksariyati kop va katta masalalarni
bir kitob doirasida qamrab olishga harakat qilingan. Mualliflar
mahalliy tarmoqlar boyicha mavjud adabiyotlarni va shuningdek,
kitobda keltirilgan adabiyotlarni [1÷16] tahlil qilib, mahalliy
tarmoqlardan foydalanish va yigish masalalari toliq yoritilgan
[9, 11, 12, 13] adabiyotlardan foydalanishadi.
Oquv qollanmasi doirasida mualliflar mahalliy tarmoqlarning
orni va vazifasidan tortib, uning topologiyasi, protokollari, usku-
nalari, qurilmalari va axborot uzatish muhitlari xususida batafsil
malumotlar berishga harakat qilishgan. Bundan tashqari, kop
ishlatiladigan standart va taniqli tarmoqlar hamda ularning uskunalari
va qurilmalari borasida atroflicha toxtalib otildi.
Ushbu kitob akademik litsey va kasb-hunar kolleji talabalariga
moljallangan. Oylaymizki, mahalliy tarmoqni yigish jarayonida
duch kelinadigan masalalarni oquvchi chuqur va atroflicha orga-
nishi uchun malumotlarni atroflicha yoritishga va sodda tilda bayon
qilishga harakat qilindi. Matn chizmalar bilan boyitilgan va tarmoq
uskunalarini yigish jarayonidagi muhim muhandislik masalalariga
etibor qaratilgan.
4
1-bob. KOMPYUTER TARMOQLARI TARIFI
VA ULARNING TOPOLOGIYASI
1.1. Kompyuter tarmoqlarining orni va vazifasi
Axborotni bir kompyuterdan ikkinchi kompyuterga uzatish
muammosi hisoblash texnikasi paydo bolgandan beri mavjuddir.
Axborotlarni bunday uzatish alohida foydalanilayotgan kompyu-
terlarni birgalikda ishlashini tashkil qilish, bir masalani bir necha
kompyuter yordamida hal qilish imkoniyatini beradi. Bundan
tashqari, har bir kompyuterni malum bir vazifani bajarishga
ixtisoslashtirish va kompyuterlarning resurslaridan birgalikda
foydalanish hamda kopgina boshqa muammolarni ham hal qilish
mumkin boladi.
Keyingi paytda axborotlarni almashish usullari va vositalarining
kop turlari taklif qilinmoqda: eng oddiy fayllarni disketlar yordamida
kompyuterdan kompyuterga otkazishdan tortib to butun dunyo
kompyuterlarini birlashtira olish imkoniyatini beradigan Internet
tarmogigacha.
Kopincha «mahalliy tarmoqlar» (ëîêàëüíûå ñåòè, LAN, Local
Area Network) atamasini aynan, katta bolmagan, mahalliy
olchamli, yaqin joylashgan kompyuterlar ulangan tarmoq, yani
mahalliy tarmoq, deb tushuniladi. Lekin bazi mahalliy tarmoq-
larning texnik korsatkichlariga nazar solsak, bunday atama aniq
emasligiga ishonch hosil qilish mumkin. Misol uchun, bazi bir
lokal tarmoqlar bir necha kilometr yoki bir necha on kilometr
masofadan oson aloqani taminlay olish imkonini beradi. Bu hol
esa bir xonaning, bir binoning yoki bir-biriga yaqin joylashgan
binolarninggina emas, balki bir shahar doirasidagi olchamdir.
Boshqa bir tomondan olib qaraganimizda, global tarmoq orqali
(WAN, Wide Area Network yoki GAN, Global Area Network) bir
xonada joylashgan ikki yonma-yon stoldagi kompyuterlar ham
axborot almashinuvini amalga oshirishi mumkin, lekin negadir
bunday tashkil qilingan tarmoqni hech kim mahalliy tarmoq, deb
atamaydi. Yaqin joylashgan ikkita kompyuterni interfeys orqali
5
(RS232, Centronics) kabel yordamida boglash mumkin yoki hatto,
kabelsiz infraqizil kanal yordamida ham kompyuterlarni boglash
mumkin. Lekin bunday boglanish ham mahalliy tarmoq, deb
atalmaydi. Balki mahalliy tarmoq tarifi xuddi kichik tarmoq kabi
bolib, kop bolmagan kompyuterlarni boglashdir. Haqiqatan
mahalliy tarmoq kop hollarda ikkitadan to bir necha onlab
kompyuterlarni oz tarkibiga oladi. Lekin bazi bir mahalliy
tarmoqlarning cheklangan imkoniyatlari ancha yuqori bolib,
abonentlarning soni mingtagacha yetishi mumkin. Bunday tarmoqni
kichik tarmoq, deb atash balki notogridir.
Bazi mualliflar mahalliy tarmoqni «kop kompyuterlarni uzviy
boglovchi sistema», deb tariflashadi. Bu holda axborot kompyuter-
lardan kompyuterlarga vositachisiz va bir turdagi uzatish muhiti
orqali amalga oshiriladi, deb faraz qilinadi. Biroq hozirgi zamon
mahalliy tarmoqlarida bir turdagi uzatish muhiti haqida gap yuritib
bolmaydi. Misol uchun, bir tarmoq doirasida har turdagi elektr
kabellari va shuningdek, shisha tolali kabellar ham ishlatilishi
mumkin. Axborot uzatishni «vositachisiz» tarifi ham juda aniq
emas, chunki hozirgi zamon mahalliy tarmoqlarida turli konsen-
trator, kommutator, marshrutizatorlar va kopriklardan foydala-
niladi. Axborotlarni uzatish jarayonida uzatilayotgan axborotlarga
murakkab ishlov beruvchi bu vositalarni vositachi, deb qabul
qilinadimi yoki yoqmi, unchalik tushunarli emas.
Balki foydalanuvchilar aloqa mavjudligini his qilmaydigan
tarmoqni mahalliy tarmoq, deb qabul qilinishi aniq bolar. Mahalliy
tarmoqqa ulangan kompyuterlar bir virtual kompyuter kabidir.
Ularning resurslari hamma foydalanuvchilar uchun bemalol bolishi
kerak bolib, alohida olingan kompyuter resurslaridan foydala-
nishda kam qulay bolmasligi lozim. Bu holda qulaylik deb, birinchi
navbatda, aniq yuqori tezlikda resurslarga ega bolish, ilovalar
orasidagi axborot almashinuvini foydalanuvchi sezmagan holda
amalga oshirilishidir. Bunday tarifda sekin ishlovchi global tarmoq
ham, keskin amalga oshiriladigan ketma-ket yoki parallel portlar
ham mahalliy tarmoq tushunchasiga togri kelmaydi. Bunday
tarifdan kelib chiqadiki, keng tarqalgan kompyuterlarning tezligi
oshishi bilan, mahalliy tarmoq orqali uzatiladigan axborot tezligi
ham, albatta, oshishi kerak. Agar yaqin otmishda axborot
almashinish tezligi 110 Mbit/s yetarli, deb hisoblangan bolsa,
hozirda esa ortacha tezlikdagi tarmoq 100 Mbit/s tezlikda axborot
uzata oluvchi tarmoq hisoblanadi. 1000 Mbit/s va undan ham ortiq
6
tezlikda axborot uzata oluvchi vositalar ustida ham faol ish olib
borilmoqda. Kam tezlikda aloqa ornatish esa tarmoq shaklida ulangan
virtual kompyuterning ishlash tezligini susaytiradi.
Shunday qilib, mahalliy tarmoqlarning boshqa har qanday
tarmoqdan asosiy farqi yuqori tezlikda axborot almashinuvi.
Lekin bu birgina farq bolib qolmay, boshqa omillar ham muhim
ahamiyatga ega. Masalan, axborotlarni uzatishda xatolikni keskin
kamaytirish lozim. Juda tez, lekin xato axborot uzatish bemani-
likdir, chunki uni yana qayta uzatish lozim boladi va shuning
uchun mahalliy tarmoqlarda, albatta, maxsus yuqori sifatli aloqa
vositalaridan foydalaniladi.
Yana tarmoqning asosiy texnik korsatkichlaridan biri katta
yuklamada ishlash imkoniyatidir, yani axborot almashish tezligi
(yana boshqacha qilib aytganda, katta trafik bilan). Òarmoqda
qollanilayotgan axborot almashinuvini boshqaruvchi mexanizm
unumli bolmasa, u holda kompyuterlar axborot uzatish uchun
kop vaqt navbat kutib qolishi mumkin. Navbat kelganidan song
katta tezlikda va bexato axborot uzatilsa ham, tarmoqdan foydala-
nuvchiga baribir tarmoq resurslaridan foydalanish uchun malum
vaqt kutishga togri keladi.
Har qanday axborot uzatishni boshqarish mexanizmi kafolat-
langan ravishda ishlashi uchun, oldindan tarmoqqa ulanishi mumkin
bolgan kompyuterlar, axborotlar soni malum bolishi kerak.
Rejalashtirilganidan kop kompyuterlarning tarmoqqa ulanishi
yuklamaning oshishiga olib kelishi natijasida har qanday mexanizm
ham axborotlarni uzatishga ulgura olmay qolishi tabiiydir. Nihoyat,
tarmoq deb, bu sozning tub manosi kabi, shunday axborot
uzatish sistemasini tushunish kerakki, u mahalliy bir necha onlab
kompyuterlarni birlashtirgan bolishi lozim.
Shunday qilib, mahalliy hisoblash tarmoqlarining (MHÒ) farq
qiluvchi belgilarini shakllantirish mumkin boladi:
• axborotni katta tezlikda uzatish va yuqori tezlikda otkazish
imkoniyati mavjud bolishi;
• uzatish davrida xatolikning darajasi kamligi (yuqori sifatli
aloqa kanallar). Axborotlarni uzatishda mumkin bolgan xatolik
ehtimoli 10
-7
10
-8
darajada bolishi;
• axborot uzatishning unumli va tez amalga oshiruvchi
mexanizmi bolishi;
• tarmoqqa ulangan kompyuterlar soni chegaralangan va aniq
bolishi kerak.
7
Berilgan tarifdan kelib chiqadiki, global tarmoq mahalliy
tarmoqdan quyidagilar bilan farq qiladi: cheklanmagan abonentga
moljallangan va sifatli bolmagan kanallardan ham foydalaniladi;
axborot uzatish tezligi nisbatan kam, axborot almashish mexa-
nizmi ham nisbatan tezlik boyicha kafolatlanmagandir. Global
tarmoqlarda eng muhimi aloqa sifati emas, balki aloqaning
mavjudligidir.
Kopincha kompyuter tarmoqlarining yana bir turi shahar
tarmogi (MAN, Metropolitan Area Network) mavjudligini qayd
qilishadi, odatda, ular global tarmoqlarga yaqin bolib, bazida
mahalliy tarmoqlarning ayrim xususiyatlariga ham ega boladi.
Masalan, yuqori sifatli aloqa kanallari va nisbatan yuqori tezlikdagi
axborot almashinuvi bilan oxshashdir. Bu xususiyati shahar
tarmogi ham mahalliy tarmoq (MHÒ afzalliklari bilan) bolishi
mumkin ekanligini korsatadi.
Haqiqatan, hozirda mahalliy tarmoq bilan global tarmoqning
aniq chegarasini otkazish mumkin bolmay qoldi. Kopchilik
mahalliy tarmoqlarda global tarmoqqa chiqish imkoniyati bor, lekin
axborotni uzatish, axborot almashinuvini tashkil qilish prinsiði,
odatda, global tarmoqda qabul qilingandan ancha farq qiladi.
Mahalliy tarmoqdan foydalanuvchilar uchun global tarmoqqa
ulanish imkoniyati faqatgina bir resurs bolib qoladi, xolos.
Mahalliy hisoblash tarmogidan har turdagi raqamli axborot
uzatilish mumkin: axborotlar, tasvirlar, telefon sozlashuvlari,
elektron xatlar va h.k. Òasvirlarni uzatish masalasi, ayniqsa,
tolaqonli dinamik tasvirlarni uzatish tarmoqdan yuqori tezlik talab
qiladi. Odatda, lokal tarmoqda quyidagi resurslardan: disk
maydonidan, printerlaridan va global tarmoqqa chiqish imko-
niyatlaridan birgalikda foydalaniladi. Lekin bu lokal tarmoq vositalari
imkoniyatlarining bir qismidir. Masalan, ular har turdagi kompyu-
terlararo axborot almashinuvini ham amalga oshiradi. Faqat
kompyuter emas, balki boshqa qurilmalar ham tarmoq abonenti
bola oladi. Masalan, printerlar, plotterlar. Mahalliy tarmoqlar
tarmoqning hamma kompyuterlarida parallel hisoblash sistemasini
tashkil qilish imkonini beradi. Bunday sistema murakkab matematik
masalalarni yechishni kop marotaba tezlashtiradi. Shuningdek,
mahalliy tarmoqlar yordamida murakkab texnologik jarayonlarni
ham boshqarish mumkin yoki bir vaqtning ozida bir necha
kompyuter yordamida tadqiqot qurilmalarini ham boshqarish
imkonini beradi.
8
Lekin xotiradan chaqirish kerak emaski, mahalliy hisoblash
tarmoqlarining ham bazi kamchiliklari bor. Xodimlarni oqitishga,
qoshimcha qurilmalarga, tarmoq dasturiy taminotiga, ulash
kabellariga qoshimcha sarflanadigan mablagdan tashqari, tarmoqni
rivojlantirish, resurslarga ega bolishni boshqarish, bolishi mumkin
bolgan nosozliklarni tuzatish va tarmoqni ishlashini nazorat
qiluvchi, yani tarmoqning boshqaruvchisi (mamuri) bolishi
kerak. Òarmoq kompyuterni joyidan kochirilishini chegaralaydi,
aks holda, ulash uchun kabellar otkazish lozim boladi, bundan
tashqari, tarmoq viruslarning tarqalishi uchun qulay muhitga
egadir, shuning uchun alohida kompyuterlarga qaraganda, himoya
masalalariga katta etibor berilishi lozim.
Shu mavzu doirasida tarmoq nazariyasining muhim tushuncha-
laridan bolgan server va mijoz tushunchalarini ham korish
darkordir.
Server tarmoq abonenti bolib, u oz resurslarini boshqa
abonentlarga foydalanishga berib, lekin ozi boshqa abonentlar
resurslaridan foydalanmaydi, yani faqat tarmoqqa ishlaydi. Òarmoq-
da server bir necha bolishi mumkin, server uchun eng quvvatli
kompyuter bolishi shart emas. Ajratilgan server bu server
faqat tarmoq masalalari uchun xizmat qiladi. Ajratilmagan server
tarmoqqa xizmat korsatishdan tashqari, boshqa masalalarni ham
hal qilishi mumkin.
Mijoz faqat tarmoq resurslaridan foydalanib, tarmoqqa oz
resurslarini ajratmaydigan tarmoq abonentiga aytiladi, yani tarmoq
unga xizmat qiladi. Kompyuter mijoz ham kopincha ish
stansiyasi, deyiladi. Odatda, har bir kompyuter bir vaqtning ozida
ham mijoz va shuningdek, server bolishi mumkin. Kopincha server
va mijozni kompyuterni ozi, deb tushunilmaydi, bu kompyuterda
ishlatilayotgan dasturiy ilovalarni tushuniladi. Bu holda tarmoqqa
oz resurslarini berayotgan ilova serverdir, faqat tarmoq resursla-
ridan foydalanayotgan ilova esa, mijozdir.
1.2. Mahalliy hisoblash tarmoq topologiyasi
Kompyuter tarmogining topologiyasi (joylashtirilishi, tuzilishi,
tarkibi) deganda, odatda, biz bir-biriga nisbatan kompyuterlar
tarmoqda joylashganligi va aloqa yollarini ulash usullarini
tushunamiz. Muhimi shundaki, topologiya tushunchasi, avvalam-
bor, mahalliy tarmoqlargagina tegishlidir, chunki bu tarmoqlarda
9
aloqaning tuzilishini osongina kuzatish imkoni mavjud. Global
tarmoqlarda esa, aloqaning tuzilishi foydalanuvchidan berkitilgan
va bilish juda ham muhim emas, chunki har bir ulanish ozining
alohida yoli bilan amalga oshirilishi mumkin.
Òarmoq topologiyasi qurilmalariga qoyiladigan talablarni,
ishlatiladigan kabel turini, axborot almashishning bolishi mumkin
bolgan va eng qulay boshqarish usulini, ishonchli ishlashini,
tarmoqni kengaytirish imkoniyatini belgilaydi. Foydalanuvchida har
doim ham tarmoq topologiyasini tanlash imkoniyati bolmasa-da,
asosiy topologiyalarning xususiyatlarini, afzallik va kamchiliklarini,
balki hamma bilishi kerakdir.
Òarmoqning uch xil topologiyasi mavjuddir:
• «Shina» (bus), hamma kompyuterlar bitta aloqa yoliga parallel
ulangan va axborot har bir kompyuterdan bir vaqtning ozida
qolgan kompyuterlarga uzatiladi (1.1-rasm);
• «Yulduz» (çâåçäà, star) bitta markaziy kompyuterga qolgan
hamma tashqi kompyuterlar ulanadi, har bir kompyuter alohida
oz aloqa yollaridan foydalanadi (1.2-rasm);
1.1-rasm. «Shina» tarmoq topologiyasi.
1.2-rasm. «Yulduz» tarmoq topologiyasi.
10
• «Halqa» (êîëüöî, zing), har bir kompyuter har doim
axborotni faqat bitta zanjirda joylashgan keyingi kompyuterga
uzatadi, axborotni esa, zanjirda bitta oldinda joylashgan kompyu-
terdan oladi va bu zanjir yopiq, yani halqasimondir (1.3-rasm).
Amalda bazi hollarda asosiy topologiyalarning kombinatsiyasi
ham ishlatilishi mumkin, lekin kopchilik tarmoqlar sanab otilgan
uch turdagi topologiyadan foydalanadi. Endi sanab otilgan tarmoq
turlarining xususiyatlarini qisqacha korib chiqamiz.
1.2.1. «Shina» topologiyasi
«Shina» topologiyasi (bazi hollarda «umumiy shina» ham, deb
ataladi) oz tashkiliy qismi bilan tarmoq kompyuter qurilmalarining
bir turda bolishini va barcha abonentlar teng huquqliligini taqozo
qiladi. Bunday ulanishda kompyuterlar axborotni faqat navbat bilan
uzata oladi, chunki aloqa yoli bitta. Aks holda, uzatilayotgan axborot
ustma-ust bolishi natijasida ozgaradi (konflikt, kolliziya holatlari).
Shunday qilib, bu turdagi axborot almashinuvi yarim dupleks
rejimida amalga oshiriladi (hal duplex), almashinuv bir vaqtning
ozida emas, navbat bilan ikki yonalishda ham amalga oshiriladi.
«Shina» topologiyasida markaziy abonent bolmagani uchun puxtaligi
bois boshqa topologiyaga nisbatan yuqoridir. Markaziy kompyuter
ishdan chiqqan holatda boshqarilayotgan sistema ham oz vazifasini
bajarishdan toxtaydi. «Shina» tarmogiga yangi abonent qoshish
ancha oddiydir va uni tarmoq ishlab turgan vaqtda ham qoshish
1.3-rasm. «Halqa» tarmoq topologiyasi.
11
mumkin. Boshqa topologiyadagi tarmoqlarga nisbatan «Shina»da eng
kam uzunlikda kabellar ishlatiladi. Shuni hisobga olish kerakki, har
bir kompyuterga (ikki chetdagi kompyuterdan tashqari) ikkitadan
kabel ulanadi, bu esa har doim ham qulay emas.
Mumkin bolgan konfliktlarni hal qilish har bir abonentning
tarmoq qurilmasi zimmasiga tushadi. «Shina» topologiyasida tarmoq
adapterining qurilmasi boshqa topologiyadagi adapter qurilmasiga
nisbatan murakkabroqdir. Lekin «Shina» topologiyasida mahalliy
tarmoqlarning (Ethernet, Arcnet) keng tarqalganligi uchun tarmoq
qurilmalarining narxi unchalik qimmat emas. «Shina» dagi kompyu-
terlarning biri ishdan chiqsa, tarmoqdagi qolgan kompyuterlar
bemalol axborot almashinuvini davom ettirishi mumkin. Kabellarning
uzilishi ham qorqinchli emasdek tuyiladi, chunki biz uzilish
bolganda, ikkita ishga layoqatli alohida shinaga ega bolamiz. Lekin
elektr signallarning uzun aloqa yolidan tarqalish xususiyatidan kelib
chiqqan holda «Shina» oxirlariga maxsus moslashtirilgan qurilmalar,
yani terminator ulanishi lozim (1.1-rasmda tortburchak shaklda
korsatilgan).
Òerminatorsiz ulanganda signal aloqa yolining oxiridan aks sado
tarqaladi va surilish hosil bolishi natijasida tarmoqda aloqa amalga
oshishi mumkin bolmay qoladi. Shunday qilib, kabel shikast-
langanda yoki uzilish hosil bolganda, aloqa yolining moslashuvi
buziladi va hattoki, ozaro ulangan kompyuterlar ortasida ham
axborot almashinuvi toxtaydi. «Shina» kabelining xohlagan qismida
yuz bergan qisqa toqnashuv natijasida butun tarmoqning ish
faoliyati toxtaydi. «Shina»dagi tarmoq qurilmalaridan birontasi
buzilgan taqdirda, uni ajratib qoyish qiyin, chunki hamma
adapterlar parallel ulanganligi sababli ularning qaysi biri ishdan
chiqqanligini aniqlash oson emas.
«Shina» topologiyali tarmoqning aloqa yolidan axborot signallari
otish davomida sonish yuzaga keladi va u qayta tiklanmaydi,
shuning uchun kabelning umumiy uzunligiga chegara qoyiladi.
Bundan tashqari, abonent tarmoqdan turli amplitudali signal oladi,
buning sababi axborot uzatayotgan kompyuter va axborot qabul
qilayotgan kompyuterlar orasidagi masofaga bogliqdir. Bunday
vaziyat tarmoqning axborotni qabul qilish qurilmalariga qoyiladigan
qoshimcha talablarni oshiradi. «Shina» topologiyasida tarmoq
uzunligini oshirish uchun kopincha bir necha segmentlar ishla-
tiladi (har bir segment alohida shinani tashkil qiladi), bu segmentlar
12
ozaro maxsus signallarni tiklovchi qurilmarepiterlar yoki tak-
rorlovchi qurilmalar orqali ulanadi (1.4-rasmda korsatilgan). Lekin
bu usulda tarmoqning uzunligini cheksiz oshirib bolmaydi, chunki
aloqa yolida signal tarqalish tezligining chegarasi mavjuddir.
1.2.2. «Yulduz» topologiyasi
«Yulduz» bu markazi aniq mavjud topologiya bolib, bu
markazga barcha abonentlar ulanadi. Barcha axborot almashinuvi
faqat markaziy kompyuter orqali amalga oshiriladi, shuning uchun
u tarmoqqa xizmat korsatadi va bu kompyuterning yuklamasi juda
yuqoridir. Markaziy kompyuterning tarmoq qurilmalari tashqi
abonentlarning qurilmalariga nisbatan keskin kop boladi.
Abonentlarning bu hol uchun teng huquqligi haqida soz ham
yuritib otirilmaydi. Odatda, aynan markaziy kompyuter eng kop
quvvatga ega boladi, sababi axborot almashish vazifasini boshqarish
faqat shu kompyuter orqali amalga oshiriladi. «Yulduz» topologiyali
tarmoqlarda hech qanday konflikt holat bolishi mumkin emas,
chunki boshqarish markazlashtirilgan. Konflikt holatga orin yoq.
«Yulduz» topologiyasidagi tarmoq kompyuterlarining buzilishga
barqaror ishlashi haqida soz yuritadigan bolsak, tashqi kompyu-
terlardan birining buzilishi tarmoqda ishlayotgan kompyuterlarga
tasir qilmaydi, lekin markaziy kompyuterning har qanday buzilishi
tarmoqning butunlay ishdan chiqishiga olib keladi. Kabellardan
birortasida uzilish yoki qisqa toqnashuv roy bersa, «Yulduz»
1-segment
2-segment
Repiter
1.4-rasm. Repiter yordamida segmentlarni «Shina»ga ulash.
13
topologiyasida faqat bitta kompyuterda axborot almashinuvi toxtaydi,
qolgan hamma kompyuterlar odatdagicha ishini davom ettirishi
mumkin. «Shina» dan farqli «Yulduz» da har bir aloqa yolida faqatgina
ikkita abonent boladi: markaziy va tashqi kompyuterlardan biri.
Kopincha kompyuterlarni ulash uchun ikkita aloqa yoli ishlatiladi,
ulardan har biri axborotni faqat bir tarafgagina uzatadi. Shunday
qilib, har bir aloqa yolida faqat bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi
qurilma ishlatiladi. Bu holat tarmoq qurilmalarini «Shina»
topologiyasiga nisbatan sezilarli darajada kamaytirishga olib keladi va
qoshimcha tashqi terminatorlardan foydalanishga ham hojat
qolmaydi.
«Yulduz»da signallarning aloqa yolida sonish muammosi ham
«Shina»ga nisbatan oson hal boladi, chunki har bir signalni qabul
qiluvchi qurilma bir xil amplitudali signalni qabul qiladi. «Yulduz»
topologiyasining jiddiy kamchiligi shundan iboratki, unga
ulanadigan abonentlar soni chegaralangan. Odatda, markaziy
abonent 816 tadan kop bolmagan tashqi abonentlarga xizmat
korsata oladi. Korsatilgan cheklanish oraligida qoshimcha
abonentlarni ulash ancha oddiy bolsa, qoyilgan cheklanishdan
ortiq bolgan hollarda abonent ulash imkoni yoq. Bazi hollarda
yulduzsimon ulanishni kengaytirish imkoni mavjud, agarda,
tashqi abonentlardan birining orniga markaziy abonent ulansa,
natijada, ozaro ulangan bir necha yulduzlardan tashkil topgan
topologiya hosil boladi. 1.2-rasmda keltirilgan «Yulduz» topologiyasi
«Aktiv yulduz», deb ataladi, 1.5-rasmda keltirilgan chizma «Passiv
yulduz» topologiyasi bolib, u faqat tashqi korinishdangina yulduzga
oxshashdir.
1.5-rasm. «Passiv yulduz» topologiyasi.
Konsentrator
14
Amaliyotda «Passiv yulduz» topologiyasi «Aktiv yulduz»
topologiyasiga nisbatan kop tarqalgan. Hozirgi kunda eng kop
tarqalgan va taniqli Internet tarmogida ham «Passiv yulduz»
topologiyasidan foydalanilgan. «Passiv yulduz» topologiyasidan
foydalaniladigan tarmoq markazida kompyuter emas, balki
konsentrator yoki xab (hub) ornatiladi, bu qurilma repiter
bajargan vazifani bajaradi. Konsentratorning (xab) vazifasi
otayotgan signalni tiklab, ularni boshqa aloqa yollariga uzatishdan
iborat. Vaholanki, kabellarning otkazilishi aktiv yulduzsimon bolsa
hamki, haqiqatda esa, biz «Shina» topologiyasiga toqnash kelamiz,
chunki axborot har bir kompyuterdan bir vaqtning ozida barcha
qolgan kompyuterlarga uzatiladi, lekin markaziy abonent mavjud
emas. Òabiiyki, «Passiv yulduz» oddiy shinadan qimmatga tushadi,
chunki bu holda, albatta, konsentratordan foydalanish shart.
Biroq, bu topologiya bir qator qoshimcha yulduzsimon topo-
logiyada mavjud, shuning uchun oxirgi vaqtda «Passiv yulduz»
«Aktiv yulduz» topologiyali tarmoqlarni siqib chiqarmoqda. «Aktiv
yulduz» va «Passiv yulduz» topologiyalari oraligidagi topologiya
ham mavjud. Bu holda konsentrator oziga kelayotgan signalni faqat
tiklabgina qolmay, axborot almashinuvini ham boshqaradi, lekin
ozi axborot almashishda ishtirok etmaydi.
«Yulduz» topologiyasining katta afzalligi shundan iboratki,
hamma ulanish nuqtalari bir joyda jamlangandir. Bu xususiyati
tufayli tarmoq ish faoliyatini oson nazorat qilishga, nosozliklarni
u yoki bu abonentni tarmoq markazidan oddiy uzib qoyib
tuzatishga (bu holatni shinada amalga oshirib bolmaydi), tarmoqni
hayotiy muhim nuqtalaridan begona abonentlarni ulash imko-
niyatini chegaralash kabi qulayliklarni beradi. «Yulduz» ulanish
holatida har bir tashqi abonent kompyuteriga bitta axborotni ikki
tomonga uzatish va ikkita (axborot har bir kabeldan faqat bir
tomonga uzatiladi) kabel ulanish imkoni mavjud. Ikkinchi holat
amalda koproq uchraydi.
«Yulduz»simon topologiyali barcha tarmoqlarning umumiy
kamchiligi boshqa turdagi topologiyalarga nisbatan kabel kop
sarflanishidir. Masalan, «Shina» topologiyasiga (1.1-rasm) nisba-
tan «Yulduz» topologiyasida bir necha marotaba uzun kabel
sarflanadi. Bu holat tarmoq tannarxiga sezilarli darajada tasir
qilishi mumkin.
15
1.2.3. «Halqa» topologiyasi
«Halqa» topologiyasi bu har bir kompyuter aloqa yollari
faqat ikkita boshqa kompyuter bilan ulanib, biridan faqat axborot
oladi va ikkinchisiga faqat axborot uzatadi. Har bir aloqa yollarida
«Yulduz» topologiyasi kabi faqat bitta axborot uzatuvchi va bitta
axborot qabul qiluvchi ishlatiladi. Bu holat tashqi terminatorlardan
voz kechish imkonini beradi. «Halqa» topologiyasining muhim
xususiyati shundan iboratki, har bir kompyuter oziga kelgan
signallarni tiklaydi, yani repiter vazifasini ham bajaradi, shuning
uchun butun halqa boylab signalning sonish muammosi bolmaydi.
Muhimi, halqadagi ikki kompyuter ortasidagi sonishdir. Bu holat-
da aniq ajratilgan markaz yoq, tarmoqdagi hamma kompyuterlar
bir xil bolishi mumkin. Kopincha halqada maxsus abonent ajratilib,
u axborot almashinuvini boshqaradi yoki nazorat qiladi. Malumki,
tarmoqda bunday boshqaruvchi abonent mavjudligi tarmoqning
mustahkamlik darajasini pasaytiradi, chunki uning ishdan chiqishi
butun tarmoqda amalga oshirilayotgan axborot almashinuvini shu
zahotiyoq toxtatadi.
Jiddiy qilib aytganda, kompyuterlar halqada toliq teng huquqli
emas («Shina» topologiyasi kabi). Ayni vaqtda axborot qabul
qilayotgan bir kompyuter axborotni boshqa kompyuterlarga
nisbatan oldin, qolgan kompyuterlar esa, axborotni keyin qabul
qiladi. Maxsus «Halqa» topologiyasi tarmoqning aynan shu
moljallangan axborotni tarmoqda almashinuvini boshqarish
usullari, xususiyatiga asoslangan boladi. Bu usullarda axborotni
navbatdagi kompyuterga uzatish huquqi davrida ketma-ket
joylashgan kompyuterlarga navbati bilan beriladi.
«Halqa»ga yangi abonentni ulash, odatda, oddiy, lekin, albatta,
ulash vaqtida butun tarmoqni ishdan toxtatish lozim boladi. «Shina»
topologiyasi kabi halqada ham abonentlarning tarmoqdagi maksimal
soni katta (ming va undan ham kop). «Halqa» topologiyasi, odatda,
yuklamalarga chidamli hisoblanadi, u tarmoq orqali eng kop axborot
oqimini ishonchli taminlaydi, chunki unda konflikt holati yoq
(«Shina» topologiyasida mavjud), shuningdek, markaziy obyekt ham
yoq («Yulduz» topologiyasida mavjud).
Signal halqadagi tarmoqning hamma kompyuterlaridan otgani
uchun, tarmoqdagi kompyuterlarning birontasi ishdan chiqsa (yoki
tarmoq qurilmalaridan biri) butun tarmoqning ish faoliyati
toxtaydi. Xuddi shuningdek, tarmoq kabellarining birontasi uzilsa
16
yoki qisqa toqnashuv roy bersa, butun tarmoq ish faoliyatini
davom ettira olmaydi. «Halqa» topologiyasi kabellari uzilishga eng
sezgir, shuning uchun bu topologiyada, odatda, ikkita (yoki
koproq) parallel aloqa yollari otkaziladi, ulardan biri zaxira uchun
moljallanadi.
«Halqa» topologiyasining yirik yutugi shundan iboratki, unda
har bir obyekt signalni qayta tiklash imkoniyati butun tarmoq
uzunligini keskin oshirishga xizmat qiladi (bazida bir necha on
kilometrgacha). Bu manoda «Halqa» topologiyasi boshqa barcha
topologiyalardan yuqori ustunlikka egadir.
«Halqa» topologiyasida tarmoqdagi har bir kompyuterga
ikkitadan kabel otkazilishini kamchilik («Yulduz»ga nisbatan), deb
hisoblashimiz mumkin. Bazi hollarda «Halqa» topologiyasida ikkita
aloqa yoli otkazilib, bu aloqa yollarida axborot qarama-qarshi
tomonga uzatiladi. Bunday yechimning maqsadi axborot uzatish
tezligini ikki marotaba oshirish. Shuningdek, kabellardan biri
shikastlanganda tarmoq ikkinchi kabel hisobiga ish faoliyatini davom
ettirishi mumkin (lekin kam tezlik bilan).
1.2.4. Boshqa topologiyalar
Yuqorida korib otilgan asosiy uchta topologiyadan tashqari,
«Daraxt» topologiyasidan ham kam foydalanilmaydi. Bu topolo-
giyani bir necha «Yulduz» topologiyasidan hosil bolgan deb qarash
mumkin. «Yulduz» topologiyasidek «Daraxt» topologiyasida ham
aktiv yoki haqiqiy (1.6-rasm) va passiv (1.7-rasm) topologiya
bolishi mumkin. «Aktiv daraxt» topologiyasida bir necha aloqa
yollarining birlashgan markazida markaziy kompyuterlar, «Pas-
siv daraxt» holatida esa, konsentratorlar (xablar) joylashgandir.
1.6-rasm. «Aktiv daraxt» topologiyasi.
17
Odatda, turli topologiyalar elementlaridan hosil bolgan
«Yulduz» «Shina» (1.8-rasm) va «Yulduz»«Halqa» (1.9-rasm)
topologiyalari ham qollanadi.
«Yulduz»«Shina» (star bus) topologiyasi «Shina» va «Pas-
siv yulduz» topologiya elementlaridan foydalanib hosil qilingan.
Bu holda konsentratorga alohida kompyuter va shuningdek, shina
segmentlari ulanadi. Yani ayni vaqtda butun tarmoq kompyuterlarini
oz ichiga oladi va «Shina»ning jismoniy topologiyasi amalga oshiriladi.
1.7-rasm. «Passiv daraxt» topologiyasi. K konsentrator.
K
K
Konsentrator
1.8-rasm. «Yulduz»«Shina» topologiyasiga misol.
18
Keltirilgan topologiyada bir-biri bilan ulangan va magistral deb
atalgan tayanch shina hosil qilingan bir necha konsentratorlar
ham ishlatilishi mumkin.
U holda har bir konsentratorlarga alohida kompyuter yoki shina
segmentlari ulanadi. Shunday qilib, tarmoqdan foydalanuvchi
«Shina» va «Yulduz» topologiyalarining afzalliklaridan mohirona
foydalana olish va tarmoqqa ulangan kompyuterlar sonini oson
ozgartira olish imkoniga ega boladi. «Yulduz»«Halqa» (starring)
topologiya holatida halqaga kompyuterlarni emas, maxsus
konsentratorlarni (1.9-rasm) ulab, konsentratorlarga kompyuter-
larni ikkita aloqa yoli orqali yulduzsimon qilib ulanadi. Aslida,
tarmoqdagi hamma kompyuterlar yopiq halqaga ulanadi, chunki
konsentrator ichida hamma aloqa yollari yopiq halqani hosil qiladi
(1.9-rasmda korsatilgandek). Bu topologiya «Yulduz» va «Halqa»
topologiya afzalliklarini birlashtirish imkonini hamda barcha ulanish
nuqtalarini bir joyga jamlash imkonini yaratadi.
1.3. Òopologiya tushunchasining kop manoliligi
Òarmoq topologiyasi kompyuterlarning faqat jismoniy ornini
emas, bundan ham muhimroq kompyuterlar orasidagi ulanish
turlari va tarmoqli signallarni tarqatish xususiyatini belgilaydi. Aynan
kompyuterlarning ulanish turi tarmoqning buzilishiga barqarorlik
darajasini, tarmoq qurilmalarining murakkablik darajasini, axborot
K
1.9-rasm. «Yulduz»«Halqa» topologiyasiga misol.
K
19
almashish usullarining qaysi biri mos tushishini, foydalanilishi
mumkin bolgan axborot uzatish vositalari (aloqa yoli), tarmoqning
ruxsat etilgan olchami (abonentlar soni va aloqa yolining uzunligi),
elektr energiyasini moslash va boshqa kop masalalarni aniqlab beradi.
Òarmoq tarkibiga kirgan kompyuterlarning jismoniy orni tar-
moq topologiyasini tanlashga, umuman olganda, kam tasir kor-
satadi, har qanday kompyuterlarni joylashish holatidan qati
nazar, oldindan tanlangan topologiya boyicha xohlagan vaqtda ulash
mumkin (1.10-rasm). Agarda, ulanayotgan kompyuterlarning
jismoniy joylashgan orni doirasimon bolsa ham ularni bemalol
«Yulduz» yoki «Shina» topologiyalari boyicha ulash mumkin.
Aksincha, kompyuterlar qandaydir markaz atrofiga joylashgan
1.10-rasm. Òurli topologiyalarning ishlatilishiga misollar.
20
bolsa, ularni ozaro «Shina» yoki «Halqa» topologiya korinishida
ulash mumkin. Nihoyat, kompyuterlar bir chiziq boylab
joylashgan taqdirda ham, ularni ozaro «Yulduz» yoki «Halqa»simon
ulash mumkin. Kabellarning jami uzunligi necha metrni tashkil
qilishi esa, boshqa masaladir.
Adabiyotlarda tarmoq topologiyasi haqida gap yuritilganda, tortta
bir-biridan farqli tushunchalarni nazarda tutiladi, bu tushunchalar
tarmoq arxitekturasining turli bosqichlariga tegishlidir:
• jismoniy topologiya yani kompyuterlarning ozaro joyla-
shishi va kabellarni otkazish sxemasi. Bu manoda, masalan,
«Passiv yulduz» «Aktiv yulduz» topologiyasidan farq qilmaydi,
shuning uchun kop hollarda faqat «Yulduz» deb yuritiladi;
• mantiqiy topologiya yani kompyuterlar ozaro aloqa
strukturasi va signalning tarmoqda tarqalish belgilari. Bunday tarif
topologiyaning ancha togri tarifidir;
• axborot almashinuvini boshqarish topologiyasi bu alohida
kompyuterlar ortasidagi axborot almashish huquqi, ketma-ketligi
va prinsiðlari;
• axborot topologiyasi bu tarmoqdan uzatilayotgan axborotlar
oqimining yonalishidir.
Misol uchun, jismoniy va mantiqiy topologiyali «Shina»
tarmogi axborotlarni uzatish uchun estafeta usulidan foydalanishi
mumkin (yani bu halqa manosida) va bir vaqtning ozida barcha
axborotni alohida ajratilgan bir kompyuterdan uzatishi ham
mumkin (yani bu yulduz manosida). Mantiqiy topologiyali
«Shina» tarmogi jismoniy topologiyali «Yulduz» (passiv) va
«Daraxt» (passiv) korinishiga ham ega bolishi mumkin.
Jismoniy, mantiqiy va boshqarish topologiyali har qanday
tarmoq axborot topologiyasi manosida yulduz, deb hisoblanishi
mumkin, agarda, bir server va bir necha mijoz asosida yigilgan
tarmoq bolsa, faqatgina shu server bilan aloqa qilinadi. Bu holda
tarmoqning buzilishga barqarorlik darajasining kamligi haqidagi
fikrlar markazdagi buzilishlarning sababi deyish adolatli boladi
(bu holda server).
Xuddi shuningdek, har qanday tarmoq axborot manosida
«Shina» topologiyasi, deb atalishi mumkin, agarda, u bir vaqtning
ozida server va shuningdek, mijoz boladigan kompyuterlar
yordamida qurilgan bolsa. Har qanday boshqa «Shina» hollari kabi,
alohida kompyuterlarning buzilishi bunday tarmoqqa kam tasir qiladi.
21
Markaziy hisoblash tarmoqlar topologiyasi haqidagi tahlilni
tugatar ekanmiz, takidlab otish kerakki, tarmoq turini tanlashda
topologiyaning turi asosiy omil bola olmaydi. Masalan, tarmoqning
standartlik darajasi, axborot almashish tezligi, abonentlar soni,
qurilmalarning narxi va tanlangan dasturiy taminot muhim omillar
bola oladi. Lekin boshqa tomondan olib qaraganimizda, bazi
tarmoqlar turli bosqichda turli topologiyalarni ishlatish imkonini
beradi. Endi tanlash bu bobda otilgan jami fikr va mulohazalarni
hisobga olgan holda butunlay foydalanuvchining zimmasiga tushadi.
1. Mahalliy hisoblash tarmogi tarifini keltiring.
2. Mahalliy tarmoqning boshqa tarmoqlardan farq qiluvchi belgilari
nimalardan iborat?
3. Global tarmoq tarifi.
4. Server tarifini bayon eting.
5. Mijoz tarifi qanday?
6. Mahalliy tarmoq texnologiyasi nimadan iborat?
7. Nechta va qanday asosiy topologiyalar mavjud?
8. «Shina» topologiyasining afzalliklari nimadan iborat?
9. «Shina» topologiyasining kamchiliklari nimadan iborat?
10. «Yulduz» topologiyasining afzalliklari nimadan iborat?
11. «Yulduz» topologiyasining kamchiliklari nimadan iborat?
12. «Halqa» topologiyasining afzalliklari nimadan iborat?
13. «Halqa» topologiyasining kamchiliklari nimadan iborat?
14. Boshqa qanday topologiyalarni bilasiz?
15. Òopologiya tushunchasining kop manoliligi nimadan iborat?
NAZORAT SAVOLLARI
22
2-bob. AXBOROT UZATISH MUHITI
Axborot uzatish muhiti deb, kompyuterlar ortasida axborot
almashinuvini taminlovchi axborot yollariga (yoki aloqa
kanallariga) aytiladi. Kopchilik kompyuter tarmoqlarida (ayniqsa,
mahalliy tarmoqlarda) simli yoki kabelli aloqa kanallari ishlatiladi,
vaholanki, simsiz tarmoqlar ham mavjuddir.
Mahalliy tarmoqlarda kopincha axborotlar ketma-ket kodda
uzatiladi, yani bir bit axborot uzatilgandan songgina keyingi bit
uzatiladi. Òushunarliki, bunday axborot uzatish parallel kodda
axborot uzatishga qaraganda, murakkab va sekin ishlovchi usuldir.
Shuni hisobga olish kerakki, tezkor parallel usulda axborot uzatish
ulangan kabellar (simlar) sonini uzatilayotgan axborotning
razryadlar soniga nisbatan baravar oshadi (masalan, 8-razryadli
kodda 8 marotaba axborot yoli oshadi). Yuzaki qaraganda kabel
kam sarf boladigandek korinadi, aslida juda kop sarf boladi.
Òarmoqdagi abonentlar ortasidagi masofa katta bolsa, ishlatiladigan
kabelning narxi kompyuter narxi bilan barobar yoki undan ham
kop bolishi mumkin. 8, 16 yoki 32 ta kabellarni otkazishga
qaraganda, bir dona kabelni otkazish ancha oson. Òamirlash,
uzilishlarni topish va tiklash ishlari ham arzonga tushadi. Lekin bu
hammasi emas.
Kabelning turidan qati nazar, axborotni uzoq masofaga uzatish
murakkab uzatish va qabul qilish qurilmalarini ishlatishni talab
qiladi. Buning uchun axborotni uzatish qismida kuchli signal hosil
qilish va axborotni qabul qilish qismida esa, kuchsiz signalni tiklash
(detektorlash) kerak. Ketma-ket uzatishda buning uchun faqat
bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi qurilma talab qilinadi. Parallel
axborotni uzatishda uzatuvchi va qabul qiluvchi qurilmalar soni
esa, ishlatiladigan parallel axborotning razryadlar soniga teng boladi.
Shuning uchun uzunligi uncha kop bolmagan (10 metrli)
tarmoqni loyihalashda, kopincha, axborotni ketma-ket uzatish
usuli tanlanadi.
23
Axborotni parallel uzatishdagi muhim sharti, bu har bir
bitni uzatishga moljallangan kabellar uzunligi bir-biriga deyarli
teng bolishligidir. Aks holda, turli uzunlikdagi kabellardan
otayotgan signallar ortasida qabul qilish qurilmasining kirishida
vaqt boyicha siljish hosil boladi. Buning natijasida tarmoq qisman
buzilishi yoki butunlay ishdan chiqishi mumkin. Masalan,
100 Mbit/s axborot uzatish tezligida va bitni uzatish davri 10 ns
bolganda vaqt boyicha siljish 510 ns.dan oshmasligi lozim.
Bunday siljish kattaligi kabellarning uzunlikdagi farqi 12 metr
bolganda hosil boladi. Kabel uzunligi 1000 metr bolganda esa,
bu kattalik 0,10,2 % ni tashkil qiladi. Haqiqatan, bazi yuqori
tezlikda ishlovchi mahalliy tarmoqlarda 24 talik kabel yordamida
axborot parallel uzatiladi. Berilgan tezlikni saqlab qolgan holda ancha
arzon kabel ishlatish mumkin, lekin kabelning ruxsat etilgan
uzunligi bir necha 100 metrdan oshmaydi. Misol tariqasida Fast
Ethernet tarmoq segmentini 100 BASET4 keltirish mumkin.
Kabelsozlik sanoati korxonalari kabel turlarini kop miqdorda
ishlab chiqaradi. Hamma ishlab chiqariladigan kabellarni uch turga
bolish mumkin:
• oralgan juft simli kabel (âèòàÿ ïàðà twisted pair), ular
himoyalangan, yani ekranlashtiriladi (ýêðàíèðîâàííûå shielded
twisted pair, stop) va himoyalanmagan, yani ekranlashtirilmagan
(íåýêðàíèðîâàííûå, unshielded twisted pair, UTP);
• koaksial kabellar (coaxial cable);
• shisha tolali kabellar (îïòîâîëîêîííûå êàáåëè fiber optic).
Kabelning har bir turi oz afzalliklari va kamchiliklariga ega,
shuning uchun kabel turini tanlanganda hal qilinayotgan masalaning
xususiyatini, shuningdek, alohida olingan tarmoq xususiyatini va
avvaldan mavjud bolgan barcha korxona standartlarining orniga,
1995-yilda qabul qilingan EIA/TIA 586 (Commercial Building
Telecommunication Cabling Standard) standarti mavjud bolib,
hozirgi vaqtda shu standartdan foydalaniladi.
2.1. Oralgan juftlik asosidagi kabellar
Oralgan juft simlar hozirgi kunda eng arzon va eng kop
tarqalgan kabellarda ishlatiladi. Oralgan juftlik asosidagi kabelda
ikkita mis sim dielektrik material bilan har biri alohida qoplanib,
ular ozaro bir-biriga oralgan, bunday juftliklarning bir nechtasi
24
umumiy dielektrik (plastikli) gilofga olingan boladi. U ancha
egiluvchan va uni aloqa kanalga yotqizish qulaydir.
Odatda, oralgan juftlik kabel tarkibi 2 ta yoki 4 ta juftlikdan
iborat boladi (2.1-rasm).
Himoyalanmagan oralgan juftliklar tashqi elektromagnit
xalaldan (ïîìåõà) sust himoyalangan va shuningdek, sanoat
aygoqchiligi maqsadida axborotlarni eshitishdan ham himoya-
lanmagan. Axborot ogirlashning ikki turi malum: ulanish
(êîíòàêòíûé) va ulanmasdan masofadan turib (áåñêîíòàêòíûé).
Ulanish orqali axborotni ogirlash ikkita ignani kabelga sanchish
orqali amalga oshirilsa, ulanmasdan axborotni ogirlash esa, kabel
tarqatadigan elektromagnit maydonni radio orqali egallash usulidan
foydalanib amalga oshiriladi. Bu kamchiliklarni bartaraf etish uchun
kabel himoyalanadi (ekranlanadi). Òoqilgan juftlikni (STP)
ekranlashtirish vaqtida har bir juftlikni ochiq toqilgan metall
simli qobiq (ekran)ning ichiga joylashtiriladi. Bunday konstruksiya
kabelning nurlanishini kamaytiradi, tashqi elektromagnit maydon
xalaqitlardan va juft simlarning bir-biriga tasirini ham kamaytiradi
(crosstalk, ïåðåêðåñòíûå íaâîäêè chorraha yonalishlar).
Òabiiyki, ekranlashtirilgan oralgan juftlikning ekranlashtirilmagan
juftlikka nisbatan narxi ancha qimmat boladi, ulardan foydala-
nilganda maxsus ekranlashtirilgan ulovchi moslamalardan (razyom)
foydalanish zarur. Shuning uchun ekranlashtirilmagan oralgan
juftlikka nisbatan ekranlashtirilgan oralgan juftlik kam uchraydi.
Ekranlashtirilmagan oralgan juftlikning asosiy afzalligi kabel
uchlariga razyomlarni ulashning osonligi va shuningdek, har qanday
shikastlanishlarni tamirlashning boshqa turdagi kabelga qaraganda
qulayligidir. Qolgan hamma texnik korsatkichlari boshqa turdagi
kabellarga nisbatan yomon. Masalan, signalni uzatishda berilgan
sonish tezligi (kabeldan signal otgan sari uning amplitudasining
kamayishi) bu kabellarda koaksial kabel korsatkichiga nisbatan
katta. Agarda, kam himoyalanganligini ham hisobga olsak, nima
2.1-rasm. Oralgan juftlik kabeli.
25
uchun oralgan juftlik kabellarining uzunligi kam bolishi (100 metr
atrofida) tushunarlidir. Hozirgi vaqtda oralgan juftliklar 100 Mbit/s
tezlikda axborot uzatish uchun ishlatilmoqda va uzatish tezligini
1000 Mbit/s.ga yetkazish ustida ish olib borilmoqda.
Ekranlashtirilmagan oralgan juftli kabellarning (UPT) EIA/TIA 568
standartiga kora yetti toifasi mavjud:
• 1-toifadagi kabel bu oddiy telefon kabeli (oralmagan juft
sim) bolib, u orqali faqat tovushni uzatish mumkin, axborotni
emas. Bu turdagi kabel texnik korsatkichlari katta chekinishlardan
iborat (toliq qarshiligi, otkazish yolagi, chorraha yonalishi);
• 2-toifadagi kabel bu oralgan juftlikdan iborat kabel bolib,
axborotni 1 MHz.gacha chastota oraligida uzatish uchun
moljallangan. Kabel chorraha yonalishlar darajasiga testlanmaydi.
Hozirgi vaqtda juda kam ishlatiladi. EIA/TIA 568 standarti 1 va
2-toifadagi kabellarni ajratmagan;
• 3-toifadagi kabel bu kabel axborotlarni 16 MHz.gacha
chastota oraliqda uzatishga moljallangan, oralgan juftlikdan tashkil
topgan bolib, 1 metr uzunlikda ikki sim bir-biriga 9 marotaba
oralgan, kabel hamma korsatkichlar boyicha testlanadi va 100
Om tolqin qarshilikka egadir. Mahalliy tarmoqlarga standart
tomonidan tavsiya qilingan eng oddiy kabel turi bolib, hozirgi
vaqtda kop tarqalgan;
• 4-toifadagi kabel bu kabel axborotlarni 20 MHz.gacha
chastota oraliqda uzatishga moljallangan. Kam ishlatiladi, chunki
korsatgichlari boyicha 3-toifadagi kabel korsatkichlaridan kam
farqlanadi. Standart 3-toifadagi kabel orniga 5-toifadagi kabeldan
foydalanishni tavsiya etadi. 4-toifadagi kabelni hamma texnik
korsatkichi boyicha testlash mumkin va 100 Om tolqin qarshilikka
ega. IEEE8025 standartli tarmoqda foydalanish uchun yaratilgan
kabeldir;
• 5-toifadagi kabel bu hozirgi vaqtda eng mukammal kabel
bolib, 100 MHz chastota oraligida axborot uzatishga moljallangan.
Oralgan juftliklardan tashkil topgan, 1 metr uzunlikda 27 ta
oramdan kam emas (1 futga 8 ta oram). Kabelning hamma
korsatkichlari testlanadi va 100 Om tolqin qarshilikka ega. Hozirgi
zamon yuqori tezlikda ishlovchi tarmoqlarda, yani Fost Ethernet
va TPFDDT foydalanish tavsiya etiladi. 5-toifadagi kabel 3-toifadagi
kabelga nisbatan taxminan 3040 % qimmat;
• 6-toifadagi kabel bu kabelning kelajagi yaxshi bolib,
200 MGs.gacha chastota oraligida axborot uzatadi;
26
• 7-toifadagi kabel bu kabelni kelajagi porloq va 600 MHz.
gacha chastota oraligida axborot uzatishi mumkin.
EIA/TIA 568 standartiga kora, texnik korsatkichi mukammal
3, 4 va 5-toifadagi kabellarning 1 MHz.dan to kabelning maksimal
chastota oraligida toliq tolqin qarshiligi 100 Om +15 % ni tashkil
qilishi kerak. Korinib turibdiki, talablar uncha qattiq emas, tolqin
qarshilik qiymati 85 dan 115 Om oraligida bolishi mumkin. Shu
yerda aytib otish kerakki, ekranlangan oralgan juftlik SPT standart
talabiga asosan 150 Om ±15 % bolishi lozim. Kabel va qurilmani
impedansini moslash uchun (agarda, ular mos kelmasa),
moslovchi transformatorlardan (Balun) foydalaniladi. Shuningdek,
tolqin qarshiligi 100 Om bolgan ekranlangan oralgan juftlik ham
uchrab turadi.
Standart qoygan ikkinchi muhim korsatkich bu turli
chastotalarda kabel orqali otuvchi signalning eng kop sonish
korsatkichidir. 2.1-jadvalda tashqi muhit 20°C bolganda 305 metr
masofada 3, 4 va 5-toifadagi kabellarda sonish kattaligining chegara
qiymati keltirilgan.
2.1-jadval
,
a
t
o
t
s
a
h
C
z
H
M
B
d
,
h
s
i
n
o
s
l
a
m
i
s
k
a
M
a
fi
o
t
-
3
a
fi
o
t
-
4
a
fi
o
t
-
5
4
6
0
,
0
8
,
2
3
,
2
2
,
2
6
5
2
,
0
0
,
4
4
,
3
2
,
3
2
1
5
,
0
6
,
5
6
,
4
5
,
4
2
7
7
,
0
8
,
6
7
,
5
5
,
5
0
,
1
8
,
7
5
,
6
3
,
6
0
,
4
7
1
3
1
3
1
0
,
8
6
2
9
1
8
1
0
,
0
1
0
3
2
2
0
2
0
,
6
1
0
4
7
2
5
2
0
,
0
2
1
3
8
2
0
,
5
2
2
3
5
2
,
1
3
6
3
5
,
2
6
2
5
0
0
1
7
6
27
Jadvaldan korinib turibdiki, uncha katta bolmagan uzunlikda
ham signal on va yuz marotaba sonadi, bu hol esa signalni qabul
qiluvchi qurilmalarga qoyiladigan talabni oshiradi.
Standart tomonidan yana bir korsatkich qoyilgan bu
kabelning eng yaqin uchidagi chorraha yonalish kattaligi (NEXT
Near End Crosstalk). Bu korsatkich kabel tarkibidagi turli
simlarning bir-biriga tasirini korsatadi. 2.2-jadvalda 3, 4 va 5-toifa-
dagi kabellarning turli chastotada eng yaqin uchidagi ruxsat etilgan
chorraha yonalish kattaliklari keltirilgan.
2.2-jadval
Òabiiyki, yuqori sifatli kabellarning chorraha yonalish kattalik
qiymati kam boladi. Standart, shu jumladan, 4 va 5-toifa kabellar
har bir juftligi ishchi sigimining ruxsat etilgan kattaligini ham
belgilab bergan. Bu kattalik tashqi muhit 20°C, signal chastotasi
1 KHz bolganda 350 metrda (1000 fut) 17 nf.dan katta bolmasligi
lozim.
Òoqilgan juftliklarni ulash uchun RJ45 turidagi razyomlar
(konnektor) ishlatiladi, telefonlarda foydalaniladigan (RJ11)
razyomga oxshash, lekin olchami boyicha biroz katta. RJ45
razyomi 8 ta kontaktli boladi, RJ11 esa, 4 ta kontaktga egadir.
Kabel razyomga maxsus siquvchi asbob yordamida ulanadi.
,
a
t
o
t
s
a
h
C
z
H
M
B
d
,i
h
s
il
a
n
o
y
a
h
a
r
r
o
h
c
i
g
a
d
i
h
c
u
n
i
q
a
y
g
n
i
n
l
e
b
a
K
a
fi
o
t
-
3
a
fi
o
t
-
4
a
fi
o
t
-
5
0
5
1
,
0
4
5
8
6
4
7
2
7
7
,
0
3
4
8
5
4
6
0
,
1
1
4
6
5
2
6
0
,
4
2
3
7
4
3
5
0
,
8
8
2
2
4
8
4
0
,
0
1
6
2
1
4
7
4
0
,
6
1
3
2
8
3
4
4
0
,
0
2
6
3
2
4
0
,
5
2
1
4
5
2
,
1
3
0
4
5
,
2
6
5
3
0
0
1
2
3
28
Razyomning ignasimon tilla qoplamali kontaktlari kabelning har
bir simi qoplamasiga sanchiladi, sim qoplamasidan igna otib, sim
bilan mustahkam va sifatli ulanish hosil qiladi. Shuni hisobga olish
kerakki, standart tomonidan kabel uchlarini razyomga ulash uchun
1 sm oralgan juft qismini oramdan ochish mumkinligi kozda
tutilgan.
Kopincha oralgan juftlik axborotlarni faqat bir tomonga uzatish
uchun ishlatiladi, yani «Yulduz» yoki «Halqa» topologiya turlarida.
«Shina» topologiyali tarmoqlarda, odatda, koaksial kabel turidan
foydalaniladi. Shuning uchun oralgan juft kabelning ulanmagan
uchiga tashqi moslash qurilmasi (terminator) amalda deyarli qolla-
nilmaydi.
Kabellar ikki turdagi tashqi qobiqda ishlab chiqariladi:
• polivinilxloridli qoplamali (PVX, PVC) kabellar arzon va
xona sharoitida ishlatilish uchun moljallangan;
• teflon qoplamali kabellar, nisbatan narxi qimmat va tashqi
muhitida foydalanish ham mumkin.
PVX qoplamadagi kabellarni yana non-plenum, teflon qoplamali
kabellarni esa, plenum, deb ham ataladi. Plenum atamasi bu yerda
qaysidir partiya rahbariyatining yigilishi manosida emas, albatta,
tarmoq kabellarini joylashtirilishiga eng qulay joy pol bilan pol
ustidagi qoshimcha pol oraligi (folshpol) va osma shift bilan shift
oraligidagi boshliq tushuniladi. Aytib otilganidek, kozdan pana
joylardan otkazishga teflon qoplamali kabel qulay bolib, u qiyin
yonadi (PVX kabelga nisbatan), yongan taqdirda ham, ozidan
zaharli gazlarni kop chiqarmaydi.
Barcha kabellarning standartda aniq qilib korsatilmagan, lekin
tarmoq ish faoliyatiga sezilarli darajada tasir qiluvchi yana bir
korsatkichi bor, bu kabelda signalning tarqalish tezligidir, yani
kabel uzunligiga nisbatan hisoblanganda signalning kechikishi. Kabel
ishlab chiqaruvchi korxonalar bazi hollarda 1 metrda signalning
ushlanish kattaligini korsatadilar va bazi hollarda esa, yoruglik
tezligiga nisbatan (NVP Nominal Velocity of Propagation, hujjat-
larda kopincha shu nom bilan ataladi) signalning kabelda tarqalishi
tezligini korsatadilar. Bu ikki kattaliklar oddiy ifoda bilan boglangan:
t
3
= 1/(310
10
NVP),
bu yerda, t
3
kabelning 1 metr uzunligidagi ushlanishi kattaligi
nanosekundda belgilanadi. Masalan, agarda, NVP=0,65 (yoruglik
29
tezligi 65 %) bolganda, t
3
ushlanish 5,13 ns/m.ga teng boladi.
Hozirgi zamon kabellaridagi kechikish kattaligi kopincha 5 ns/m.dan
iborat.
2.3-jadvalda ATsT va Belden kabi taniqli firmalarda ishlab
chiqariladigan bazi kabel turlarining NVP kattaligi va 1 metrda
kechikish (nanosekundda) qiymati keltirilgan.
2.3-jadval
Bazi kabellarning vaqt korsatkichlari
Shu orinda aytib otish lozimki, kopgina kabel tarkibidagi
oralgan juftliklar har birining qoplamasi alohida rangda boladi.
Bu hol razyomlarni kabel uchlariga ulash vaqtida, ayniqsa, kabel
uchlari boshqa-boshqa xonada bolsa va asboblar yordamida nazorat
qilish qiyin holda ulashni sezilarli darajada osonlashtiradi.
Oralgan juftli kabellarning ekranlashtirilgan turiga STP IBM
1-turi misol bola oladi, bu kabel tarkibida AWG 22-turli ikkita
oralgan juftlik bor. Har bir juftlikning tolqin qarshiligi 150 Om.ni
tashkil qiladi. Bu turdagi kabellarga maxsus razyomlar (DB9)
ishlatiladi, ular ekranlanmagan oralgan juftliklarda foydalani-
ladigan razyomlardan farq qiladi.
a
m
r
i
F
l
e
b
a
K
l
e
b
a
K
i
s
a
fi
o
t
i
r
u
t
a
m
a
l
p
o
Q
P
V
N
h
s
i
n
a
l
h
s
U
)
c
n
(
T
s
T
A
0
1
0
1
3
m
u
n
e
l
p
-
n
o
n
7
6
,
0
8
9
,
4
1
4
0
1
4
0
7
,
0
6
7
,
4
1
6
0
1
5
0
7
,
0
6
7
,
4
0
1
0
2
3
m
u
n
e
l
p
0
7
,
0
6
7
,
4
1
4
0
2
4
5
7
,
0
4
4
,
4
1
6
0
2
5
5
7
,
0
4
4
,
4
n
e
d
l
e
B
A
9
2
2
1
3
m
u
n
e
l
p
-
n
o
n
9
6
,
0
3
8
,
4
A
5
5
4
1
4
2
7
,
0
3
6
,
4
A
3
8
5
1
5
2
7
,
0
3
6
,
4
r
A
5
4
2
1
3
m
u
n
e
l
p
9
6
,
0
3
8
,
4
A
7
5
4
1
4
5
7
,
0
4
4
,
4
A
7
5
4
1
5
5
7
,
0
4
4
,
4
30
2.2. Koaksial kabellar
Koaksial kabel elektr toki otkazuvchi kabel bolib, tuzilishi
2.2-rasmda korsatilgandek, markaziy mis sim ichki dielektrik
qoplamaga olingan bolib, metall sim toqimaga (ekran) oralgan
hamda u umumiy tashqi qoplamaga olingan boladi.
Yaqin vaqtgacha koaksial kabellar eng kop tarqalgan kabellar
edi, buning sababi yuqori darajada himoyalanganligi (sim toqimasi
ekran mavjudligi), toqilgan juftlikka qaraganda, axborotni
uzatish tezligi (500 Mbit/s.gacha) yuqoriligi va katta masofalarga
uzatish imkoniyati mavjudligi (bir va undan koproq kilometrga).
Òarmoqdan ruxsat etilmagan axborotni mexanik ulanish orqali
olish qiyinligi, shuningdek, u tashqariga sezilarli darajada kam
elektromagnit nurlanish tarqatishi. Biroq oralgan juftli kabelga
nisbatan koaksial kabelni tamirlash va yigish ishlarini olib borish
ancha murakkabdir, narxi ham qimmat (uning bahosi oralgan
juftli kabellarga nisbatan 1,53 barobar yuqoridir). Kabel uchlariga
razyomlar ornatish ham murakkab ishdir. Shuning uchun bu
turdagi kabellarni oralgan juftli kabellarga qaraganda kam ishlatiladi.
2.2-rasm. Koaksial kabel.
Koaksial kabellar asosan «Shina» topologiyali tarmoqlarda
ishlatiladi. Bu holda kabel uchlariga signalni ichki aksiga qaytishning
oldini olish uchun, albatta, terminatorlar ornatilishi va bu
terminatorlardan faqatgina bittasi yerga ulanishi kerak. Yerga
ulanmasa, kabeldagi sim toqimasi (ekran) tarmoqni tashqi
Tashqi qobiq
Metalli qobiq
Ichki himoya qobigi
Mis sim
31
elektromagnit tosiqlardan himoya qila olmaydi va tashqi muhitga
uzatilayotgan axborotning nurlanishini ham kamaytira olmaydi.
Lekin kabeldagi sim toqimani ikki va undan koproq joyidan yerga
ulangan taqdirda, tarmoqqa ulangan qurilmalar va shuningdek,
kompyuterlar ham ishdan chiqarishi mumkin. Òerminatorlar,
albatta, kabel bilan moslangan bolishi shart, yani ular qarshiligi
kabelning tolqin qarshiligiga teng bolishi shart. Masalan, agarda
50 Om kabel ishlatilsa, unga mos terminator faqat 50 Om.li
bolishi kerak.
Koaksial kabellar kamroq «Yulduz» va «Passiv yulduz»
topologiyali tarmoqlarda ham foydalaniladi, masalan, Arcnet tarmo-
gi. Bu holda moslash muammosi keskin soddalashadi, chunki
kabelning ochiq qolgan uchlariga tashqi terminatorlar lozim bolmay
qoladi.
Kabelning tolqin qarshiligi haqidagi axborot har bir kabel oram
hujjatida keltiriladi. Kopincha lokal tarmoqlarda 50 Om.li (masalan,
RG-62, RG-11) va 93 Om.li kabellar (masalan, RG-62) ishlatiladi.
Òelevizion texnikasida kop tarqalgan 75 Om.li kabel lokal
tarmoqlarda ishlatilmaydi. Umuman, oralgan juftli kabellar rusu-
miga qaraganda koaksial kabellar rusumi ancha kam. Bu turdagi
kabellardan kelajakda kam foydalaniladi.
Fast Ethernet tarmogida kaoksial kabellardan foydalanish
rejalashtirilmaganligi ham, albatta, tasodif emas. Lekin kopchilik
hollarda «Shina» topologiya («Passiv yulduz» emas) juda qulay.
Yuqorida aytib otilganidek, qoshimcha qurilma konsentratordan
foydalanishning hojati yoq.
Koaksial kabellarning asosan ikki turi mavjud:
• ingichka (thin) kabel, diametri 0,5 sm atrofida, ancha
egiluvchan;
• yogon (thick) kabel, diametri 1 sm atrofida, ancha qattiq,
bu turdagi kabelni zamonaviy ingichka kabellar bozordan siqib
chiqarmoqda.
Ingichka kabellar kam masofalarga axborot uzatishda yogon
kabellarga nisbatan kop ishlatiladi, chunki ularda signal sonishi
koproq. Lekin ingichka kabel bilan ishlash ancha qulay, har bir
kompyuterga tez otkazish mumkin. Yogon kabel xona devorlariga
bir vaziyatda aniq mahkamlab qoyishni taqozo qiladi. Ingichka
kabelga BNS turidagi razyomni ulash qulay va qoshimcha moslama
talab qilinmaydi, lekin yogon kabelga ulanishda qimmat
32
moslamalardan foydalanishga togri keladi, chunki markaziy mis
simga yetish uchun qoplamalarni teshib ota olish hamda himoya
sim toqima (ekran) bilan ham ulanish lozimdir. Yogon kabelning
narxi ingichka kabelga nisbatan ikki barobar qimmat. Shu sababli
ingichka kabellar kop qollaniladi.
Xuddi oralgan juftli kabellar singari koaksial kabellarda ham
tashqi qoplama turi muhim korsatkich hisoblanadi. Xuddi
shuningdek, bu vaziyatda ham non-plenum (PVC) va shuningdek,
plenum kabellari ishlatiladi. Òabiiyki, teflonli kabel polivinilxloridli
kabelga nisbatan qimmat. Odatda, qoplama turini uning rangiga
qarab ajratish mumkin. (Masalan, Belden firmasining PVC kabellari
uchun sariq rang, teflon qoplama uchun qovoqrang.) Koaksial
kabellarda signal tarqalishining ushlanishi ingichka kabel uchun
5 ns/m.ni tashkil qilsa, yogon kabel uchun 4,5 ns/m.ni tashkil
qiladi.
Hozirgi vaqtda koaksial kabellar eskirib qolgan, deb hisoblanadi
va kopchilik hollarda ularni toliq oralgan juftli kabellar bilan
yoki shisha tolali kabellar bilan almashtirish mumkin. Kabel
sistemalari uchun moljallangan yangi standartlarga endi koaksial
kabel turlari royxati kiritilmagan.
2.3. Shisha tolali kabellar
Shisha tolali kabel bu yuqorida korib chiqilgan ikki kabel
turlaridan tubdan farqlanuvchi kabel. Bu kabel turida axborot elektr
signali korinishida emas, yoriglik korinishida uzatiladi. Bu turdagi
kabelning asosiy elementi shaffof shisha tola bolib, u orqali yorug-
lik juda katta masofalarga (onlab kilometrgacha) kam (sezilarsiz)
sonish bilan uzatiladi.
Shisha tolaning tuzilishi juda oddiy bolib, u koaksial elektr
kabel tuzilishiga oxshash (2.3-rasm). Faqat markaziy mis sim
orniga bu kabel turida ingichka (diametri 110 mkm atrofida)
shisha tola ishlatilgan, ichki himoya qoplama orniga esa, yoruglikni
shisha tola tashqarisiga tarqatmaydigan shisha yoki plastik qoplamadan
foydalanilgan.
Bu holda biz ikki modda chegarasidan har xil sinish koef-
fitsiyentli toliq ichki qaytish holatiga ega bolamiz (shisha
qoplamaning sinish koeffitsiyenti markaziy tolaning sinish koef-
fitsiyentiga nisbatan ancha kam). Kabelda sim toqima yoq, chunki
tashqi elektromagnit tosiqlardan himoya kerak emas. Ammo bazi
33
hollarda tashqi mexanik tasirdan saqlash uchun sim toqima bilan
oraladi. Bunday kabelni bazi holda yuqori darajada himoyalangan
(áðîíåâîé) deb ham ataladi, u simli toqima ichida bir necha
shisha tolali kabellardan tashkil topgan hamda umumiy PVX
qoplamaga olingan bolishi mumkin.
Shisha tolali kabel tosiqlardan himoyalanish va uzatilayotgan
axborotning sir bolib qolish korsatkichlari yuqori darajaga egaligi
bilan ajralib turadi. Hech qanday tashqi elektromagnit tosiq nurli
signalni ozgartira olmaydi, signalning ozi esa, hech qanday
elektromagnit nurlanish hosil qilmaydi. Òarmoqdan ruxsat etil-
magan axborotni olish uchun kabelga mexanik ulanish amalda
mumkin emas, chunki bunday ulanish tufayli kabelning butunligi
buzilib, ishga yaroqsiz bolib qoladi. Nazariy jihatdan bunday
kabelning signal otkazish yolagi 10
12
Hz.gacha yetadi, boshqa
turdagi elektr kabellarga qaraganda, bu juda ham yuqori korsatkich.
Shisha tolali kabel narxi yil sayin arzonlashib, hozirgi vaqtda
taxminan ingichka koaksial kabel narxi bilan tenglashib qolgan.
Biroq, bu holda maxsus qabul qiluvchi va uzatuvchi qurilmalardan
foydalanish kerak. Bu qurilmalar yoruglik signalini elektr signaliga
va teskariga ozgartirib berish uchun xizmat qiladi. Bunday quril-
malar tarmoq narxini sezilarli darajada oshirib yuboradi.
Shisha qoplama
Markaziy tola
2.3-rasm. Shisha tolali kabelning tuzilishi.
Tashqi PVÕ qoplama
34
Mahalliy tarmoqlarda foydalaniladigan chastotada shisha toladagi
signalning sonishi, odatda, taxminan 5 dB/km.ni tashkil qiladi,
past chastotali elektr kabel korsatkichiga togri keladi. Shisha tolali
kabelda signalni kabel orqali uzatish chastotasi oshishi bilan signalning
sonishi juda kam boladi. Yuqori chastotada (ayniqsa, 200 MGs.
dan yuqori) uning ustunligi shubhasiz va hech qaysi elektr kabel
turi raqobat qila olmaydi.
Lekin shisha tolali kabelning ham bazi bir kamchiligi mavjud.
Ulardan eng asosiysi yigish (ìontaj) ishlarining murakkabligi.
Razyomlarni ornatishni mikron aniqlikda amalga oshirish lozim,
shisha tolani uzish aniqligi va uzilgan yuzani shaffoflash aniqligidan
razyomdagi signalning sonish korsatkichiga ota bogliq. Razyom-
larni ornatish uchun kavsharlanadi (ñâàðêà) yoki maxsus gel
yordamida yopishtiriladi. Gelning yoriglik sinish koeffitsiyenti shisha
tolaning yoriglik sinish koeffitsiyentiga teng boladi. Har qanday
holatda ham bu ishlarni amalga oshirish uchun maxsus moslamalar
va yuqori malakali mutaxassislar kerak. Shuning uchun shisha tolali
kabellar turli uzunlikda va uchlariga kerakli turdagi razyom
ornatilgan holda savdoga chiqariladi.
Shisha tolali kabellarda signalni ikkinchi yonalishga ayirish
imkoni bolsa ham (buning uchun maxsus 28 kanallarga
taqsimlovchi moslamalar ishlab chiqariladi), odatda, bu kabellarni
bir tomonga axborot uzatish uchun ishlatiladi. Yani bitta uzatuvchi
va bitta qabul qiluvchi qurilma oraligida. Har qanday taqsimlanish,
oqibatda yoruglik signalini ilojsiz sonishga olib keladi va agarda,
kop kanalga taqsimlanilsa, u holda yoruglik tarmoq oxirigacha
yetib bormasligi ham mumkin.
Elektr kabeliga qaraganda, shisha tolali kabelning mustahkamligi
va egiluvchanligi kam (ruxsat etilgan egilish radiusi 1020 sm atrofini
tashkil etadi). Ionlashgan nurlanish ham unga tez tasir qiladi, chunki
shisha tola shaffofligi kamayib, signalning sonishi oshib boradi.
Haroratning keskin ozgarishiga ham sezgir, sababi, bunday ozgarish
tasirida shisha tola darz ketishi mumkin. Hozirgi vaqtda radiatsiyaga
chidamli shishadan optik kabellar ishlab chiqarilmoqda, tabiiyki,
ularning narxi qimmatdir. Shisha tolali kabellar, shuningdek, mexanik
tasirga ham sezgir (urilish, ultratovush) bu holatni mikrofon effekti,
deb ham yuritiladi. Bu tasirni kamaytirish uchun yumshoq tovush
yutuvchi qobiqdan foydalaniladi.
Shisha tolali kabellarni faqat «Yulduz» va «Halqa» topologiyalarda
qollaniladi. Bu holda hech qanday moslash va yerga ulash
35
muammosi mavjud emas. Kabel tarmoq kompyuterlarini ideal
ravishda galvanik ayirish holatini taminlaydi. Ehtimol kelajakda
kabellarning bu turi elektr kabellarni siqib chiqaradi yoki kop
qismini siqib chiqaradi. Qitamizda mis zaxiralari kamayib borayapti,
lekin shisha ishlab chiqarish uchun xomashyo esa, zaruridan ortiq.
Shisha tolali kabellarning ikki turi mavjud:
• kop modli yoki multimodli kabel, ancha arzon, lekin sifati
past;
• bir modli kabel, narxi ancha qimmat, lekin yaxshi texnik
korsatkichlarga ega.
Bu tur kabellarning asosiy farqi shuki, ularda yoruglik nuri
turli tartibda otadi. Bir modli kabellarda hamma nur bir xil yoldan
otish natijasida ularning hammasi qabul qilish qurilmasiga bir
vaqtda yetib keladi va signalning tuzilishi ozgarmaydi. Bir modli
kabelning markaziy tola diametri 1,3 mkm atrofida bolib, faqat
1,3 mkm tolqin uzunligidagi yoruglikni uzatadi. Shuningdek,
dispersiya va signalning sonishi sezilarsiz darajadadir, bu esa, kop
modli kabeldan kora, ancha uzoq masofaga signal uzatish imkonini
beradi. Bir modli kabellar uchun lazerli uzatish va qabul qilish
qurilmalaridan foydalaniladi. Bu qurilmalarda faqat talab qilinadigan
tolqin uzunligidagi yoruglik ishlatiladi. Bunday uzatish va qabul
qilish qurilmalari hozirda nisbatan qimmat va kop ishlatishga
chidamsiz. Kelajakda bir modli kabellar ozining juda yaxshi
korsatkichlari uchun asosiy kabel bolib qolsa kerak.
Kop modli kabelda yoruglik nurlarining yollari sezilarli darajada
farq qilgani uchun kabelning qabul qilish tomonida signal korinishi
ozgaradi. Markaziy tola diametri 62,5 mkm, tashqi qoplama diametri
esa, 125 mkm (bu bazida 62,5/125 korinishda belgilanadi). Uzatish
uchun lazer emas, oddiy yoruglik diodi (svetodiod) ishlatiladi,
bu esa, uzatish va qabul qilish qurilmasi narxini arzonlashtiradi
hamda xizmat vaqtini bir modli kabelga nisbatan oshiradi. Kop
modli kabelda yoruglikning tolqin uzunligi 0,85 mkm. ga teng.
Kabelning ruxsat etilgan uzunligi 25 km oraligida boladi. Hozirgi
vaqtda kop modli kabel turi shisha tolali kabellar turining asosiysi,
chunki ular arzon va topish ham oson.
Shisha tolali kabellarda signal tarqalishining ushlanishi elektr
kabellardagi ushlanishdan kop farq qilmaydi. Kop tarqalgan
kabellarda ushlanish kattaligi 45 ns/m atrofidagi qiymatni tashkil
qiladi.
36
2.4. Kabelsiz aloqa
Kompyuter tarmoqlarida bazi hollarda kabel orqali ulash orniga
kabelsiz kanallardan ham foydalaniladi. Ularning asosiy afzalligi
shundan iboratki, hech qanday kabel yotqizishga hojat qolmaydi.
Demak, devorlarni teshishga, kabellarni mahkamlashga, folshpol
ostidan otkazishga yoki osma shiðdan va shamollatish yollaridan
kabellarni otkazishning keragi yoq. Shuningdek, kabelning uzilgan
joyini qidirish va ulashga ham hojat qolmaydi. Yana kompyuterlarni
bemalol xonada yoki bino boylab kochirish mumkin, chunki
kompyuter kabellar bilan boglanmagan.
Radiokanal bu usulda axborot uzatish uchun radio
tolqinlaridan foydalaniladi, shuning uchun bu usulda aloqa yuzlab
va hatto, minglab kilometrga uzatiladi. Axborot otkazish tezligi
sekundiga onlab megabitgacha yetishi mumkin (bu holda tanlangan
tolqin uzunligi va kodlash usuliga bogliq). Mahalliy tarmoqlarda
radiokanaldan foydalanmaslik sabablari quyidagilar: uzatish va qabul
qilish qurilmalari qimmat, shovqindan saqlanish darajasi past,
axborotni uzatish vaqtida sir saqlash butkul taminlanmagan va
mustahkamlik darajasi past.
Lekin global tarmoqlar uchun radiokanal kopincha yagona
vosita bolib qoladi, chunki (ñïóòíèê ðåòðàíñëÿòîð) signalni
tiklash sputnigi yordamida axborotlarni butun dunyoga uzatishni
taminlash nisbatan oddiydir. Uzoqda joylashgan bir necha mahalliy
tarmoqlarni ozaro ulab, bir butun tarmoq hosil qilish uchun
ham radiokanaldan foydalaniladi. Axborotni radio uzatish turining
bir necha standarti mavjud. Ularning ikki turiga toxtalib otamiz:
• tor spektorda (yoki bir chastotali uzatish) uzatish 46500 m
2
maydonni qamrashga moljallangan. Bu holdagi radiosignal metall
va temir-beton tosiqlardan ota olmaydi, shuning uchun bir bino
hududida ham aloqa ornatishda jiddiy muammo hosil bolishi
mumkin. Aloqa bu holda nisbatan sekin amalga oshadi (4,8 Mbit/s
atrofida);
• bir chastotali uzatishning kamchiligini yengish uchun tar-
qalgan spektorda qandaydir chastota yolagini kanallarga bolib
ishlatish taklif qilinadi. Òarmoq abonentlarining hammasi malum
vaqt oraligida baravar (sinxron ravishda) keyingi kanalga otadilar.
Maxfiylikni saqlash uchun maxsus kodlashtirilgan axborot ishla-
tiladi. Bunday uzatish tezligi unchalik yuqori emas 2 Mbit/s.dan
37
oshmaydi, abonentlar orasidagi masofa 3,2 km (ochiq maydonda)
va bino ichkarisida 120 metrdan kop emas.
Keltirilgan turlardan boshqa radiokanallar ham mavjuddir,
masalan, uyali tarmoq, xuddi uyali telefon tarmoq tamoyillari
kabi (ular maydonda teng taqsimlangan signalni qayta tiklash
qurilmalaridan foydalanadilar), shuningdek, mikrotolqin tarmo-
gida tor yonaltirilgan uzatishni yerdagi qurilmalar ortasida yoki
sputnik va yerdagi stansiyalar oraligida qollaniladi.
Infraqizil kanal ham simlarsiz axborot uzatishni taminlaydi,
chunki aloqa uchun infraqizil nurlanish ishlatiladi (televizorlarning
masofadan boshqarish qurilmasi kabi). Radiokanalga qaraganda,
ularning asosiy afzalligi elektromagnit tosiqlarga sezgir emas, bu
xususiyati sanoat korxonalarda ishlatish imkonini beradi. Bu holatda
haqiqatan uzatish quvvati yuqori bolishi talab qilinadi, sababi
boshqa hech qanday issiqlik nurlanish (infraqizil) manbalari tasir
qilmasligi uchun. Infraqizil aloqa havoda chang miqdori kop bolgan
sharoitda ham yomon ishlaydi.
Infraqizil kanal boylab axborot uzatishning chegara qiymati
510 Mbit/s.dan oshmaydi. Axborotni sir tutish imkoniyati ham
radiokanal holatidek yoq. Radiokanal kabi uzatish va qabul qilish
qurilmalari nisbatan qimmat. Bu sanab otilgan kamchiliklar tufayli
infraqizil kanalidan kam foydalanadilar. Infraqizil kanal ikki guruhga
bolinadi:
• korish masofasidagi kanallar, bularda aloqa nur orqali amalga
oshiriladi. Nur uzatish qurilmasidan togri qabul qilish qurilmasiga
yonaltiriladi. Bu holda aloqa tarmoq kompyuterlari ortasida tosiq
bolmagan holdagina amalga oshadi. Korish masofasidagi kanalning
axborot uzatish masofasi bir necha kilometrga yetadi;
• tarqalgan nurlanishdagi kanallar, bu turdagi kanal pol, shift,
devor va boshqa tosiqdan qaytgan signallarda ishlaydi. Òosiqlar bu
holda qorqinchli emas, lekin aloqa faqat bir bino chegarasida amalga
oshadi.
Òabiiyki, mavjud simsiz aloqa kanallari «Shina» topologiyasiga
togri keladi, sababi axborot hamma abonentlarga bir vaqtning
ozida uzatiladi. Lekin tor yonaltirilgan axborot uzatishni tashkil
qilingan taqdirda xohlangan topologiya («Halqa», «Yulduz» va
boshq.) uchun radiokanalni va xuddi shuningdek, infraqizil kanalni
tatbiq qilish mumkin.
38
2.5. Aloqa yollarining texnologik
korsatkichlarini moslash
Har qanday elektr aloqa yollari maxsus chora korilishini talab
qiladi, bu choralarsiz axborotlarni bexato uzatib bolmasligidan
tashqari, tarmoq butunlay oz vazifasini bajara olmaydi. Shisha
tolali kabellar bu kabi muammolarni oz-ozidan hal qiladi.
Moslash bu elektr aloqa yoli signallarini uzun masofaga
meyorida, aks sadosiz va ozgartirmasdan yetkazash uchun
ishlatiladigan tadbir. Moslash prinsiði ancha sodda: kabel uchlariga
moslovchi qarshilik (terminator) ornatish kerak, bu qarshilikning
kattaligi ishlatilayotgan kabelning tolqin qarshiligiga teng bolishi
shart.
Òolqin qarshilik bu kabel turining korsatkichlaridan biri
bolib, faqat uning tuzilish korsatkichlari, yani kesim yuzasi,
otkazgich shakli va soni, qalinligi hamda himoyalovchi dielektrik
materialga bogliq. Kabel tolqin qarshiligining qiymati kabel
hujjatlarida keltirilgan boladi va u, odatda, koaksial kabel uchun
50100 Om. ni, toqilgan juftlik yoki kop simli yassi kabel uchun
100150 Om. ni tashkil qiladi. Òoliq qarshilikning aniq korsat-
kichini kabel orqali otkazilayotgan impuls korinishining ozga-
rishiga qarab ossillograf va impuls generatorlari yordamida oson
olchash mumkun. Odatda, moslovchi qarshilikning qiymati u
yoki bu tomonga 510 % dan kop ozgarmasligi talab qilinadi.
Agarda, moslovchi qarshilik R
í
kabelining tolqin qarshiligidan
R
Ò
kam bolganda, uzatilayotgan togri burchakli impulsning fronti
kabelning qabul qilish uchida chozilgan boladi, agarda R
í
katta R
Â
dan bolsa, u holda impuls frontida tebranish jarayoni boladi
(2.4-rasm).
Shuni aytish kerakki, tarmoq adapterlari, ularning qabul qilish
va uzatish qurilmalari oldindan maxsus hisoblashlar orqali biron-
bir kabel turiga (uning tolqin qarshiligiga) moslab ishlab chiqariladi.
Shuning uchun kabel uchlarida, hatto ideal moslashgan tolqin
qarshiliklari sezilarli darajada standartdagidan farq qilgan tarmoq
ishlamasligi yoki ishlasa ham tez-tez buzilishi mumkin.
Bu yerda shuni ham eslab otish lozimki, tomonlari (frontlari)
yotiq signal uzun elektr kabelidan tomonlari tik bolgan signalga
qaraganda yaxshi uzatiladi (2.5-rasm). Bu hol har xil chastotada
sonish kattaliklari farqiga bogliq (katta chastotalar koproq sonadi).
Sinusoidal korinishidagi signal, korinishi eng kam ozgaradi,
39
bunday signalning amplitudasi kamayadi, xolos. Shuning uchun
uzatish sifatini yaxshilashga trapetsiyasimon yoki korinish jihatidan
sinusning yarim tolqiniga oxshash qongiroq korinishidagi im-
pulslar ishlatiladi (2.6-rasm). Buning uchun suniy ravishda tomon-
lari tortiladi.
Himoyalash (ekranlash) kabelga tashqi elektromagnit maydon-
larning tasirini kamaytirishga ishlatiladi. Himoyalash qobigi mis
sim yoki alumin sim bolishi mumkin (ingichka toqilgan mis sim
yoki yupqa zar qogoz korinishida), kabel simlari bunday qoplamaga
oraladi. Himoya qobigi oz vazifasini bajarishi uchun, albatta,
Uzatuvchi
Qabul qiluvchi
2.5-rasm. Elektr kabellarida signallarning sonishi.
Chiqish
R
í
>R
â
Chiqish
R
í
R
â
Chiqish
Chiqish
Kirish
↓
Generator
R
í
â
2.4-rasm. Elektr kabellar orqali signallarni uzatish.
R
í
=R
â
Kirish
40
yerga ulanishi kerak, bu holda unga yonaltirilgan toklar yerga oqib
otadi. Ekran kabel narxini sezilarli qimmatlashtirsa ham, mexanik
mustahkamligini oshiradi.
Yonaltirilgan tosiqlar tasirini himoya qobigisiz ham kamay-
tirish mumkin, agarda, signalni differensial uzatilsa (2.7-rasm).
Bu usulda signal uzatish ikki sim orqali amalga oshiriladi (har
ikki simdan signal uzatiladi). Uzatuvchi qurilma signalga teskari
signal hosil qiladi, qabul qiluvchi qurilma esa har ikki simdagi
signallar farqiga etibor qiladi. Kabel tolqin qarshilik qiymatining
yarmiga moslovchi qurilmaning qiymatiga tengligi moslash sharti
bolib hisoblanadi. Agarda, har ikki sim bir xil uzunlikda bolib,
bir kabel tarkibida bolsa, bu holda tosiq har ikki simga bir xil
tasir qiladi, natijada, simlar ortasidagi farqli signal amalda
ozgarmaydi. Òoqilgan juftli kabellarda xuddi shunday differensial
uzatishdan foydalaniladi. Lekin ekranlash bu holda ham tosiqlarga
chidamliligini sezilarli darajada oshiradi.
Galvanik ajratish elektr kabellar ishlatilganda, kompyuter-
larni tarmoqdan galvanik ajratish juda ham zarur. Sababi, elektr
kabellarda (signal otuvchi sim va shuningdek, ekranda), nafaqat,
2.6-rasm. Òrapetsiya va qongiroqsimon impulslar.
2.7-rasm. Oralgan juftlikdan signalni differensial uzatish.
+U
U
R
R
R
â
=2R
R
R
+U
U
o
o
41
axborot signallari, shuningdek, tekislovchi tok, deb ataluvchi,
kompyuterlarni ideal yerga ulab bolmasligi natijasida hosil boluvchi
tok ham oqib otishi mumkin. Kompyuter yerga ulanmagan vaqtda,
uning gilofida 110 V ozgaruvchan tok atrofida yonaltirilgan
potensiyal hosil boladi (kompyuterga ulangan elektr manba
qiymatining yarmiga teng). Agarda, bir qolingiz bilan kompyuter
gilofini va ikkinchi qolingiz bilan isitish sistemasini yoki yerga
ulangan biror qurilmani ushlasangiz bu potensialni ozingizda his
qilishingiz mumkin.
Agarda, kompyuterni alohida ishlatsangiz (masalan, uyda),
yerga ulanmaslik kompyuterning ish faoliyatiga jiddiy tasir qilmaydi.
Haqiqatan bazi vaqtda kompyuterda nosozliklar roy berishi
mumkin. Lekin bir-biridan uzoqda joylashgan bir necha
kompyuterlarni elektr kabeli yordamida ulangan taqdirda, yerga
ulash jiddiy muammoga aylanadi. Ozaro ulangan kompyuterlardan
biri yerga ulangan va ikkinchisi yerga ulanmagan bolsa, bu holda
ulardan biri yoki har ikkisi ham ishdan chiqishi mumkin. Shuning
uchun kompyuterlarning hammasini, albatta, yerga ulash zarur.
Uch kontaktli vilka hamda rozetka ishlatilib va ularda nol simi bolgan
taqdirda yerga ulash avtomatik ravishda amalga oshirilgan boladi.
Ikki kontaktli vilka va rozetka ishlatilsa, yerga ulash uchun alohida
qalin diametrli sim bilan yerga ulash choralarini tashkil qilish kerak.
Shuni ham aytib otish kerakki, elektr tarmogi uch fazali bolsa,
hamma kompyuterlarni elektr energiyasi bilan taminlashni bir
fazadan amalga oshirish kerak.
Kompyuterlar ulanadigan «yer», odatda, ideal holatdan uzoq
bolishi bilan muammo yana murakkablashadi. Ideal holatda
kompyuterni yerga ulaydigan simlari bir nuqtaga kelib, qisqa enli,
yerga malum chuqurlikda yotqizilgan shina, qalin sim bilan ulanishi
kerak. Bunday holat faqat kompyuterlar tarqoq bolmagan yer
shinalari talabga muvofiq bajarilgan vaziyatda amalga oshirilishi
mumkin.
Odatda, yerga ulash shinalarining uzunligi katta bolishi natijasida
ulardan yigiladigan toklar ularning turli nuqtalarida sezilarli
potensiallar farqini hosil qiladi. Ayniqsa, bu farq shinaga kuchli va
yuqori chastotali energiya istemolchisi ulangan taqdirda katta boladi.
Shuning uchun, hatto bitta shinaning turli nuqtalariga ulangan
kompyuterlar oz giloflarida turli kattaliklardagi potensiallarga ega
boladilar (2.8-rasm). Natijada, kompyuterlar ulangan elektr kabeli
orqali tekislovchi tok (ozgaruvchan yuqori chastota qismli) oqadi.
42
Kompyuterlar turli «yer» shinalariga ulanganida vaziyat
yomonlashadi. Bu holda tekislovchi tok qiymati bir necha Amperga
yetishi mumkin. Òushunarliki, bunday tok kompyuterning kam
signalli qismlariga juda xavfli. Barcha holda ham tekislovchi tok
uzatilayotgan signalga jiddiy tasir qiladi, bazan uni toliq yoq
qila oladi. Hatto signal ekran ishtirokisiz simsiz uzatilgan taqdirda
(masalan, ekranga olingan ikki sim orqali) ham, tekislovchi tokning
induktiv tasiri ostida axborot uzatishga xalaqit beradi. Shuning
uchun ham ekran har doim faqat birgina yagona nuqtadan yerga
ulanishi kerak.
Kompyuterlarni oquvli elektr kabeli bilan ulash, albatta,
quyidagi tadbirlarni amalga oshirishdan iborat bolishi kerak
(2.9-rasm):
I
â
2.8-rasm. Galvanik ajratish bolmagan holda togrilovchi tok.
2.9-rasm. Kompyuterlarni tarmoqqa togri ulash (galvanik ajratishni shartli
ravishda tortburchak shaklida korsatilgan).
43
• kabel uchlarini sozlash;
• tarmoqdan kompyuterlarni galvanik ajratish (odatda, har
bir tarmoq adapteri tarkibida transformatorli galvanik ajratish
mavjud);
• har bir kompyuterni yerga ulash;
• ekranning (agarda u mavjud bolsa) faqat bir nuqtasidan
yerga ulash.
Bu sanab otilgan tadbirlarning birortasini chetlab otishning
mutaxassis uchun hojati yoq, albatta. Masalan, tarmoq adapter-
larini galvanik ajratish, odatda, (ruxsat etilgan himoya kuchlanishi
faqat 100 V hisoblanadi) biror kompyuter yerga ulanmagan holda
uning adapterini osongina ishdan chiqaradi.
Òakidlab otish kerakki, koaksial kabelni ulash uchun, odatda,
metall qoplamali razyomlar ishlatiladi. Bu gilof na kompyuter
gilofi bilan va na «yer» bilan ulanishi kerak emas. Òarmoq kabel
ekranini kompyuter gilofi orqali yerga ulashni amalga oshirmasdan,
alohida maxsus sim bilan amalga oshirish kerak, bu esa yuqori
ishonchlilikni taminlaydi.
Ekransiz oralgan juftli kabellarga moljallangan razyomlarning
RJ45 plastmassa giloflari bu muammoni hal qiladi. Ekranni bir
nuqtasidan ulanganda, u asosi yerga ulangan antenna (shtirevoy
antenna) bolib qoladi va bir necha chastotalarda yuqori chastotali
tosiqlarni kuchaytirishi mumkin. Bu antenna xususiyatini
kamaytirish uchun yuqori chastota boyiga kop nuqtali yerga
ulashdan foydalaniladi, yani ekran bir nuqtasidan «yer»ga ulanadi
va boshqa nuqtalarda yuqori voltli keramik kondensatorlar orqali
ulanadi. Oddiy holda kabel ekranining bir uchi togri yer bilan
ulansa, ikkinchi uchi esa, sigim orqali yerga ulanadi.
2.6. Axborotlarni kodlashtirish
Òarmoqdan uzatilayotgan axborotni kodlashning axborot
uzatishning maksimal ruxsat etilgan tezligiga va ishlatilgan uzatish
muhitining otkazish qobiliyatiga togridan togri tasiri bor.
Masalan, bir kabeldan otayotgan turli kodlarda uzatilayotgan
axborotning ruxsat etilgan chegara tezligi ikki barobar farq qilishi
mumkin. Òanlangan kod tarmoq qurilmalarining murakkabligi va
axborot uzatish ishonchliligiga bogliq. Mahalliy tarmoqlarda
foydalaniladigan bazi kodlar 2.10-rasmda keltirilgan. Bu kodlarning
afzalliklari va kamchiliklarini korib chiqamiz.
44
NRZ kodi (Non Return to Zero áåç âîçâðàòà ê íóëþ
nol holatga qaytmaslik) bu oddiy kod odatdagi raqamli signaldan
iborat (qutblari teskari ozgargan yoki bir va nolga teng qiymatlar
ozgargan bolishi mumkin). NRZ kodining muhim afzalliklariga
uning oddiy hosil qilinishi (boshlangich signalni uzatish tomonda
kodlash va qabul qilishda dedektorlash kerak emas), shuningdek,
boshqa kodlar orasida aloqa yolidan eng kam tezlikda otishi kiradi.
Misol uchun tarmoqda signalning eng kop ozgarish holati,
bu 1 bilan 0 ga 1010 ozgarib turish holati, yani 1010101010....
ketma-ketlik, shuning uchun 10 Mbit/s (bir bit davri 100 ns)
tezlikda uzatilishi amalga oshirilganda, signalning chastotasi va
shuningdek, aloqa yolining talab etilgan otkazish imkoniyati
1/200 ns = 5 MHz. ni tashkil etadi (2.11-rasm).
NRZ kodining eng katta kamchiligi bu uzun blokli (paket)
axborotni qabul qilish qurilmasi tomonidan olinayotgan vaqtda
0
1
0
1
1
0
0
0
Manchester II
Manchester II
(variant)
|