Bölmə 2. İnformasiya, onun kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikası

Bölmə 2. İnformasiya, onun kəmiyyət və keyfiyyət xarakteristikası İnformasiya təməl elmi anlayış kimi
Elmi ədəbiyyatda İnformasiya termininə çoxsaylı təriflər verilmişdir ki, bunlar da bu anlayışa müxtəlif yanaşmaları və izahları (yozumları) əks etdirir.
Rusiya Federasiyasının Federal Qanununda göstərilir ki, ―İnformasiya dedikdə, təqdimat formasından asılı olmayaraq, şəxslər, əşyalar, faktlar, hadisələr və proseslər barədə məlumatlar başa düşülür‖.
Ojeqovanın Rus dilinin izahlı lüğətində informasiyanın 2 tərifi verilmişdir: 1.İnformasiya - ətraf dünya və onda gedən proseslər barədə insan və ya xüsusi qurğu
tərəfindən dərk edilən, qavranılan, mənimsənilən məlumatlardır.
2. İnformasiya – işlərin və ya nəyinsə vəziyyətini aydınlaşdıran məlumatlardır.
İnformasiya və onun xassələri bir sıra elm sahələrinin, o cümlədən, informasiya nəzəriyyəsinin5, kibernetikanın6, semiotikanın7, kütləvi kommunikasiyalar nəzəriyyə- sinin8, informatikanın, sosionikanın9, informodinamikanın10, informasiologiyanın11 tədqiqat obyektidir.
İnformasiya ötürən sistemlərin riyazi nəzəriyyəsidir
Maşınlarda, heyvanlarda və İnsan cəmiyyətində idarəetmə və rabitə haqqında elmdir
İşarələr və işarə sistemləri haqqına elmdir
Kütləvi informasiya vasitələrinin və onların cəmiyyətə təsirinin tədqiqi ilə məşğul olan elmdir
Fərdi və sosial psixikanın informasiya metabolizmi nəzəriyyəsidir
Açıq informasiya sistemləri haqqında elmdir
Müxtəlif obyektlər çoxluğu üçün informasiyanın alınması, saxlanması və ötürülməsi haqqında elmdir
İnformasiya izah etmək mənasında anlaşılan sözdür. İnformasiya informatikanın təməl anlayışıdır. Lakin artıq göstərildiyi kimi, informasiya həm də ümumelmi anla- yışdır. Hər bir elm sahəsi informasiyanı özünəməxsus mənalandırır.
İnformasiya fizikada. Fizikada termodinamik sistem üçün qaydasızlıq, xaos ölçüsü entropiya adlanır. Bu baxımdan, qaydalılıq, sahmanlılıq ölçüsü olan anti entropiya, neqentropiya, informasiya mahiyyəti daşıyır. Sistem mürəkkəbləşdikcə ondakı entropiya azalır, informasiya isə artır. İnformasiyanın artması prosesi ətraf mühitlə maddi, enerji və informasiya mübadiləsi edən açıq sistemlərə, özü inkişaf edən canlı aləmə12 xasdır.
Beləliklə, fizikada informasiya mənfi entropiya kimi qavranılır.
İnformasiya biologiyada. Canlı aləmi öyrənən biologiyada informasiya canlı orqanizmlərin məqsədyönlü davranışı ilə əlaqələndirilir. Çünki belə davranış canlı orqanizmin ətraf mühitdən aldığı informasiyanın hesabına əldə edilir.
Biologiyada informasiya anlayışı həm də irsiyyət mexanizmlərinin tədqiqi ilə bağlı olaraq istifadə edilir. Genetik informasiya irsi olaraq ötürülür və canlı orqanizmlərin bütün hüceyrələrində saxlanır. Genlər canlı orqanizmin qurulması barədə informasiya saxlayan mürəkkəb molekulyar strukturlardır. Məhz bu ideyaya əsaslanaraq klonlaşdırma13 eksperi- menti keçirilmişdir.
İnformasiya kibernetikada. İdarəetmə haqqında elm olan kibernetikada ―in- formasiya‖ anlayışı mürəkkəb sistemlərdə (canlı orqanizmlərdə və ya texniki qurğularda) idarəetmə prosesləri ilə əlaqələndirilir. Yəni istənilən canlı orqanizmin həyat fəaliyyəti və ya texniki sistemin normal işləməsi idarəetmə prosesindən asılıdır. Çünki idarəetmə onların zəruri parametrlərini müəyyən hədlər daxilində saxlayır. İdarəetmə prosesi informasiyanın alınması, saxlanması, dəyişdirilməsi və ötürülməsi prosedurları zəncirin- dən ibarətdir.
İnformasiya informatikada. İnformatikada informasiyanın aşağıdakı tərifi daha tez-tez istifadə edilir:
İnformasiya - ətraf dünya haqqında dərk edilmiş və saxlanma, ötürülmə, dəyiş- dirilmə və istifadə edilmə obyekti olan məlumatlardır.
Məlumat – siqnallarda, xəbərlərdə, bildirişlərdə ifadə edilən bilgilərdir.
12 zülal molekullarına, orqanizmlərə, heyvan populyasiyasına və s.
13 Bir hüceyrədən orqanizmin dəqiq surətinin (nüsxəsinin) yaradılması
12
Xəbər - informasiyanın maddi formasıdır. Bu baxımdan, informasiya – xəbərdən süzülüb çıxarılan qeyri-maddi mahiyyətli mənadır. Yəni informasiya xəbərin məna yüküdür. Lakin həm eyni informasiya müxtəlif xəbərlərlə ötürülə biləndir, həm də eyni xəbərin müxtəlif mənalarda başa düşülməsi mümkündür. Hətta elə xəbərlər var ki, onların mənasını heç kim anlaya bilmir. Odur ki, xəbərin mənasının izah edilməsi üçün xüsusi dilə ehtiyac duyulur. Bu dilə kodlaşdırma sistemi deyilir. Beləliklə, informasiya yalnız kodlaşdırıldıqdan (xüsusi işarələr sisteminə tərcümə edildikdən) sonra xəbərə yüklənə bilir və yalnız dekodlaşdırıldıqdan (əks tərcümədən) sonra xəbərdən süzülülüb çıxarıla bilir. Lakin eyni informasiya (məna) müxtəlif kodlaşdırma sistemləri ilə müxtəlif xəbərlərə yüklənə biləndir.
İnformatika baxımından, informasiyanın əsas növləri aşağıdakılardır:
-Qrafik və ya təsviri informasiya14;
-Səs informasiyası15;
-Mətn informasiyası16;
-Ədədi informasiya17;
-Videoinformasiya18;
Bunlardan əlavə, taktil19, orqanoleptik20 informasiya kimi kodlaşdırılması və saxlanması hələ mümkün olmayan informasiya növləri və həmçinin, elmin, hələ nəinki kodlaşdırıb saxlamağı, hətta izah etməyı belə bacarmadığı bir sıra başqa informasiya növləri21 də vardır.
İnformasiya uzaq məsafəyə əvvəlcə kodlaşdırılaraq işıq siqnalları ilə, sonra elektrik naqili ilə, daha sonra isə radio dalğaları ilə ötürülmüşdür.
Rəqəmsal rabitənin banisi ümumi informasiya nəzəriyyəsinin yaradıcısı Klod Şennon sayılır.
İnternetin təqdim etdiyi informasiya xüsusi növ informasiya hesab edilir. Çünki burada irihəcmli paylanmış informasiyanın saxlanması, emalı, axtarışı, ötürülməsi üçün
Ətraf dünya haqqında ilk saxlanan informasiya növüdür. Qayaüstü rəsmlər...
1877-ci ildən saxlanması mümkün olmuşdur. Əsas növü musiqi informasiyasıdır.
Şifahi dilin sözlərinin və cümlələrinin xüsusi simvolların (hərflərin) və digər durğu işarələrinin köməyi ilə kodlaşdırılması nəticəsində meydana gəlmişdir.
Ətraf dünyadakı obyektlərin və onların xassələrinin kəmiyyət ölçüləri olan rəqəmlərlə ifadə edilir.
Ətraf dünyanın ―canlı‖ təsviri. Kinonun ixtira edilməsi ilə mümkün olmuşdur.
lamisə, duyğu, hiss
iybilmə, dadbilmə və s
Məsələn, ekstrasensor informasiya
xüsusi priyomlardan və müxtəlif informasiya növlərinin işlənməsi üçün xüsusi üsullardan istifadə edilir.
Digər obyektlər kimi, informasiya da müəyyən xassələrə malikdir. İnformasiyanın xassələrinin digər obyektlərin xassələrindən əsas fərqi dualizmdir. Yəni informasiyanın məzmununu formalaşdıran xassələr həm ilkin verilənlərin xassələrindən, həm də qeydiy- yataalma metodlarının xassələrindən asılıdır.
İnformatika baxımından, obyektivlik, gerçəklik, tamlıq, dəqiqlik, aktuallıq, yarar- lılıq, qiymətlilik, məqamlılıq, başa düşülənlik, əlçatanlıq və lakoniklik kimi ümumi keyfiyyət xassələri ön plana çəkilir.
Obyektivlik informasiyanın qeydiyyata alınma üsulundan asılı olmamasını ifadə edir. Məsələn, ―hava istidir‖ - cümləsindəki informasiya obyektiv deyil. Lakin ―havanın
hərarəti
220 С təşkil edir‖ - cümləsindəki informasiya obyektivdir. Çünki bu, insanın
subyektiv qiyməti deyildir.
Gerçəklik informasiyanın hadisəni düzgün əks etdirməsini ifadə edir. Obyektiv informasiya həmişə gerçəkdir. Gerçək informasiya isə həm obyektiv, həm də subyektiv ola biləndir. Gerçək informasiya düzgün qərar qəbul etməyə kömək edir. İnformasiyanın bilərəkdən 22 və ya bilməzlikdən, həmçinin manelərin təsiri və ya dəqiq ölçü cihazının olmaması üzündən təhrif edilməsi nəticəsində gerçək olmayan informasiya yaranır.
Tamlıq informasiyanın dərketmə və ya qərar qəbulu üçün yetərli olmasını ifadə edir.
Natamam informasiya səhv qərar qəbuluna səbəb ola bilir.
Dəqiqlik informasiyanın obyektin, prosesin, hadisənin gerçək vəziyyətinə yaxınlıq dərəcəsini göstərir 23.
Aktuallıq informasiyanın istifadə məqamı üçün vacibliyini ifadə edir. Bəzən yalnız vaxtında alınan informasiya yararlı olur.
Yararlılıq (qiymətlilik) informasiyanın konkret istifadəçi ehtiyacını ödəmək baxımından qiymətləndirilməsini ifadə edir.
Ən qiymətli informasiya obyektiv, gerçək, tam və aktual olan informasiyadır24.
Sosial (ictimai) informasiya əlavə xassələrə də malikdir. Çünki bu, semantik (məna) xarakterli olub, ətraf dünyanı anlayışlar vasitəsilə təsvir edir. Digər tərəfdən, bu
dezinformasiya
Bu, ölçü cihazlarının xətası ilə bağlıdır.
Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, obyektiv və gerçək olmayan informasiya da, məsələn, bədii əsər də insan üçün çox qiymətli informasiya kimi çıxış edə biləndir.
informasiya dil mahiyyətli olub, bir mahiyyəti müxtəlif dillərdə25 ifadə etməyi mümkün edir.
Zaman keçdikcə, informasiyanın kəmiyyəti26 artır, sistemləşdirilir, qiymətləndirilir və ümumiləşdirilir. Bu, informasiyanın kumulyativ27 xassəsidir.
İnformasiyanın köhnəlməsi zaman keçdikcə onun qiymətdən düşməsi formasında baş verir. Mövcud informasiyanı köhnəldən onu tamamlayan və dəqiqləşdirən yeni informasiyadır. Elmi-texniki informasiya sürətlə, estetik informasiya28 isə yavaş-yavaş köhnəlir.
Məntiqilik, yığcamlıq və münasib təqdimat forması informasiyanı asan anlamağa və mənimsəməyə kömək edir.
İnformasiyanın sosial əhəmiyyətli xassələri. İnsan – sosial varlıq olduğundan, cəmiyyətdə mövcuddur. Bu isə o deməkdir ki, insanlar arasında informasiya mübadiləsi baş verir. İnformasiya mübadiləsi həmişə müəyyən dildə baş tutur.
İnformasiya faydalı olmazsa, informasiya mübadiləsinin praktiki əhəmiyyəti olmaz.
Faydasız informasiya küy yaradır. Bu, faydalı informasiya almağa mane olur.
Dedik ki, informasiya gerçək və aktual olmalıdır. Çünki gerçək olmayan informasiya çaşdırıcı olur. Aktual olmayan informasiya isə faydalı deyil.
Yuxarıda göstərdik ki, informasiya tam və dəqiq olmalıdır. Çünki tam informasiya qərar qəbulu üçün kifayətedici informasiyadır. Dəqiq informasiya isə hər yerdə eyni cür başa düşülən informasiyadır. Tam və dəqiq informasiya elmin məhsuludur.
İnformasiya ətraf mühitdən qəbul edilən giriş verilənləri, ətraf mühitə ötürülən çıxış xəbərləri və sistemin daxilində saxlanan məlumatlar çoxluğudur. İnformasiya sənədlərdə, çertyojlarda, şəkillərdə, mətnlərdə, səs və işıq siqnallarında, elektrik və əsəb impulslarında mövcud ola biləndir. Verilənlər informasiyanın tərkib hissəsi olub, qeyd edilmiş siqnallardır.
İnformasiya prosesləri zamanı verilənlər metodların köməyi ilə bir növdən digərinə dəyişdirilir.Verilənlərin emalı müxtəlif əməliyyatlar çoxluğunu ehtiva edir. Əsas əməliyyatlar aşağıdakılardan ibarətdir:
-verilənlərin yığılması – qərar qəbulu üçün kifayət edən informasiyanın toplanması;
Məsələn, təbii danışıq dilindəki fikrin riyazi düsturlarla ifadə edilə bilməsi
miqdarı və həcmi
Kumulyasiya – latınca, yığılma, toplanma, artma mənasına gəlir.
Sənət əsəri
-verilənlərin formallaşdırılması – müxtəlif mənbələrdən daxil olan verilənlərin vahid formaya gətirilməsi;
-verilənlərin filtrlənməsi – qərar qəbulu üçün lazım olmayan artıq verilənlərin ləğv edilməsi;
-verilənlərin çeşidlənməsi – istifadə baxımından münasib olsun deyə, verilənlərin müəyyən əlamət üzrə səliqəli düzülməsi;
-verilənlərin arxivləşdirilməsi – verilənlərin münasib və əlçatan formada saxlanması;
-verilənlərin qorunması – verilənlərin itməsinə, təkrar istehsalına və modifikasiya edilməsinə qarşı yönəldilmiş tədbirlər kompleksi;
-verilənlərin nəql edilməsi – informasiya prosesinin uzaqda yerləşən ayrı-ayrı istifadəçiləri arasında verilənlərin ötürülməsi və qəbul edilməsi. Verilənlərin mənbəyi server, istifadəçisi isə müştəri adlandırılmışdır;
-verilənnlərin dəyişdirilməsi – verilənlərin bir formadan digərinə, bir strukturdan digərinə dəyişdirilməsi və ya daşıyıcı (yaddaş) tipinin dəyişdirilməsi.
|