O‘zbekistonda Respublikasida aholini ijtimoiy muhofaza qilish tizimining o‘ziga xos xususiyatlari

|
O‘zbekistonda Respublikasida aholini ijtimoiy muhofaza qilish tizimining o‘ziga xos xususiyatlari
|
bet | 4/13 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,89 Mb. | | #232476 |
Bog'liq SADRIDDIN O‘zbekistonda Respublikasida aholini ijtimoiy muhofaza qilish tizimining o‘ziga xos xususiyatlari
O‘zbekistonda olib borilayotgan iqtisodiy islohotlarning markazida ijtimoiy siyosat masalasi turadi. Bu siyosatning zaruriyati mamlakatda amalga oshirilayotgan keng kulamli islohotlar natijasida aholi boshiga tushishi muqarrar mushkulliklarni engillashtirish bilan bog‘liqdir. Bundan tashqari har qanday jamiyatda shunday shaxslar toifasi doimo mavjudki, ular ob’ektiv sabablarga ko‘ra (yoshi, sog‘ligining yomonligi, mamlakatdagi ishsizlik darajasi va boshqalar) ishlab chiqarishda ishtirok eta olishmaydi. Shuning uchun ular to‘g‘risida qayg‘urishni davlat o‘z zimmasiga olishi zarur, ya’ni yaratilgan milliy daromadning bir qismini ular foydasiga qayta taqsimlashi lozim.
Aholi o‘rtasida kuchli iqtisodiy tengsizlikning oldini olish maqsadida daromadni taqsimlash va qayta taqsimlash bo‘yicha davlat chora-tadbirlari tizimi ijtimoiy siyosat deb yuritiladi.
Keng ma’noda ijtimoiy siyosat deganda shaxs hayot faoliyatini shunday sharoitlarini yaratish va tutib turish bo‘yicha ko‘rilgan barcha chora-tadbirlar tushuniladiki, u shaxsning rivojlanishiga yordam beradi va uning ijodiy imkoniyatlarini to‘liq namoyon qilishini rag‘batlantiradi.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tishning ilk bosqichlaridagi ijtimoiy himoya tadbirlari butun aholiga nisbatan qo‘llaniladi, bu esa mamlakatda barqarorlikni saqlashning muhim omili bo‘ldi. Muntazam ravishda ko‘rib chiqilayotgan turli miqdordagi ish haqi, pensiya, stipendiya va har xil nafaqa, tovon puli ko‘rinishidagi bevosita pul to‘lovlari keng qo‘llanildi, imtiyozlar hamda turli qo‘shimcha tulovlar tizimi aholini ijtimoiy himoyalash darajasini birmuncha oshirdi. Eng kam miqdorlardagi mehnat haqi va pensiyalarning soliqqa tortilmasligi belgilab qo‘yildi. Korxonalarning o‘z xodimlariga ijtimoiy yordam ko‘rsatish borasidagi xarajatlari qisman byudjet mablag‘lari hisobidan to‘ldirildi. Ommaviy ravishda talab qilinadigan tovarlar va xizmatlar ko‘pgina turlarining narxlari o‘rtasidagi tafovut o‘rni qoplandi.
Murakkab iqtisodiy ahvol yuzaga kelganiga qaramay, O‘zbekistonda aholi uchun eng muhim ijtimoiy vazifalarni hal etish maqsadida zarur mablag‘lar izlab topildi. Islohotlarning dastlabki bosqichida ijtimoiy muhofazaga ajratilgan davlat xarajatlari respublika byudjetining uchdan bir qismini tashkil etdi.
O‘sha davrda ishlab chiqilgan ijtimoiy siyosat o‘z oldida turgan vazifalarni amalga oshirdi va ayni vaqtda bozor iqtisodiyotiga xos zaruriyatni - ijtimoiy yordam choralari va vositalarini o‘zgarib turgan sharoitga muvofiq tarzda doimo moslash zaruriyatini yuzaga keltirdi.
Barcha aholiga mo‘ljallangan ijtimoiy siyosat yordamga ehtiyojning ko‘proq va kamroq darajasi kabi juda muhim omilga nisbatan sezgirlikni qo‘ldan boy berdi. Shunday bo‘lib chiqdiki, kam ta’minlangan fuqrolar ham, to‘la ta’minlangan fuqarolar ham bir xilda madad olardi. Buning ustiga, dotatsiya joriy etilgan asosiy tovar va xizmat turlari haqiqatan iste’mol etilishiga nisbatan ulardan ayni shunday yordamga kamroq muhtoj bo‘lgan kishilar ko‘proq foydalanib qolishdi.
Haqiqatan ham muhtoj kishilar uchun kam samara bergan behuda sarf-xarajat mablag‘larning sochib yuborilishiga sabab bo‘ldi. Shuni aytish kifoyaki, faqat respublika byudjeti orqali 30 xil turli yo‘nalishlar bo‘yicha yordam ko‘rsatilgan. Ob’ektiv ravishda ijtimoiy himoya qilish vositalarini qayta yo‘naltirish zarurati, yalpi ijtimoiy madad berish yo‘lidan chindan ham yordamga muhtoj kishilarga yordam ko‘rsatishning tabaqalashgan, adresli tizimiga o‘tish zarurati tug‘ildi.
Respublikada chindan ham muhtoj odamlarga adresli, tabaqalashgan yordam berishga adolat g‘oyasiga og‘ishmay amal qilish qoidasi asos qilib olindi.
Ijtimoiy yordam tizimining adolat mezoniga bo‘ysundirilishi aholi uchun g‘oyat oddiy va ravshan bo‘lgan taqsimot vositalarini talab qildi va ular ishlab chiqildi.
Mustaqillik yillari aholini ijtimoiy muhofaza etish tizimi tubdan o‘zgartirildi. Mazkur o‘zgarish islohotlar ijtimoiy dasturini amalga oshirish birinchi bosqichining eng muhim yakuni bo‘ldi hamda bozor munosabatlari rivojlanishiga mos yangi ustivor yo‘nalishlarga o‘tilganligidan dalolat berdi.
Yangi tizim ijtimoiy yordamdan aniq foydalanuvchilarga puxtaroq yo‘naltirilgan. Bular, avvalo, mamlakat kelajagi – bolalar, shuningdek, ko‘p bolali va kam ta’minlangan oilalardir.
Ijtimoiy o‘zaro yordam tizimida oila asosiy bo‘g‘inga aylandiki, bu esa dunyoviy asosiy insoniylik qoidalariga, milliy an’analar va xususiyatlarga, jamiyatda oila mavqeiga muvofiqdir.
O‘zbekistonda muhtojlarga ijtimoiy yordam ko‘rsatishning eng sodda, samarali va oshkora vositasi qilib mahalla orqali yordam berilishi maqbul, deb topildi. Aholi demokratik asosda saylab qo‘yadigan oqsoqollar (raislar), ularning maslahatgo‘ylari va mahalla faollari, fuqarolar yig‘inlari (ularga qonun yo‘li bilan mahalliy o‘z-o‘zini boshqarish organi maqomi berilgan) har bir oilaning moddiy ahvolini, daromad manbalarini yaxshi biladi. Mamlakatda joriy etilgan ijtimoiy o‘zaro yordam tizimiga binoan, kam ta’minlangan oilalarga moddiy yordam tayinlash masalasi mahalla fuqarolari yig‘ilishida hal qilinadi. Muhtojlarni aniqlash, hisobga olish va ro‘yxatdan o‘tkazish, ularga adresli yordam berish ishiga bunday mutlaqo yangicha yondashuvda qo‘ni-qo‘shnilarga yordam ko‘rsatish, unga hamdardlik bildirish, shuningdek, tekinxo‘r va boqimandalarga nisbatan murosasiz bo‘lish kabi qadimiy xalq an’analari namoyon bo‘ladi. Endilikda beso‘naqay va qimmatga tushadigan qog‘ozboz idoralar tashkil etmasdan turib, aholining adolat haqidagi tasavvurlariga muvofiq ravishda yalpi ichki mahsulotning bir qismi chindan ham muhtoj oilalarga taqsimlab berilayotir.
Mamlakatda onalik va bolalik manfaatlarini ko‘zlab bolali oilalarga davlat yordamini kuchaytirish, o‘sib kelayotgan avlodni kamol toptirish va tarbiyalash uchun sharoit yaratish maqsadida 16 yoshgacha bolalari bo‘lgan oilalarga oylik nafaqalar oshirildi.
Endilikda kam ta’minlangan oilaga oylik moddiy yordam tayinlash va uning miqdorini belgilash shaharcha, qishloq, ovul va shaharlarda mahalla fuqarolari vakillarining yig‘ilishi tomonidan qabul qilinadi.
Bozor munosabatlarining imkoniyati keng, ammo ayni vaqtda ular g‘oyat talabchandir. Bozor iqtisodiyoti sharoitida har kimning taqdiri ko‘p jihatdan kasb mahoratiga, o‘zgarib turgan muhitga moslasha olishiga, tavakkal qilishi, hatto o‘z shaxsiy mol-mulkini xavf ostiga qo‘yishdan ham qo‘rqmay, oilaviy farovonligini ta’minlay olish bilan bog‘liqdir. Davlat esa bunday sharoitda ijtimoiy totuvlik va barqarorlik kafili bo‘lib, adresli ijtimoiy sayosatni mazkur maqsadga yo‘naltirib turadi.
Bunday yordam ko‘rsatish uchun o‘z-o‘zini boshqarish organlari zarur resurslar bilan ta’minlanadi. Mahallalarda respublika va mahalliy byudjetlar, shuningdek, korxona hamda tashkilotlar, tadbirkorlik tuzilmalari va ayrim fuqarolar ko‘ngilli ravishda o‘tkazgan pullar hisobidan maxsus fondlar tashkil qilingan.
Vakolatli va ijroiya hokimiyat mahalliy organlari o‘zlariga qarashli hududda aholining birinchi navbatdagi ehtiyojlariga binoan, ijtimoiy yordam tadbirlariga aniqlik kirita boradi. Ularning asosiy tashvishlaridan biri - ijtimoiy-ishlab chiqarish ko‘makchi tuzilmalarini rivojlantirishdan, ya’ni gaz, suv quvurlarini, elektr va telefon tarmoqlarini o‘tkazishdan iborat. Faqat shunday sharoitdagina ish o‘rinlarini vujudga keltirish, yangi ishlab chiqarish korxonalarini tashkil etish, xizmatlar sohasini jadal rivojlantirish, binobarin, ijtimoiy muammolar keng majmuini hal etish maqsadida eng chekka qishloqlarga zarur sarmoyani jalb etish mumkin. Hokimiyat va o‘z-o‘zini boshqarish organlari aholining nochor toifalari uchun umumdavlat yordam dasturlari amalga oshirilishini ta’minlab, mintaqa imkoniyatlarini hisobga olgan holda shu qatlamlarga madad berish yuzasidan qo‘shimcha choralar ko‘rish huquqini olgan.
I-BOB BO’YICHA XULOSA
Yuqorida aytib o’tganimizdek, ko’rinib turibdiki ijtimoiy himoya ham sog’liqni saqlashdek o’ta muhim va rivojlantirish zarur bo’lgan sohalarning biri hisoblanadi. Demak, bu ikki sohani chambarchas bog’lab turuvchi, fuqorolar uchun ham, hodimlar uchun ham qulay bo’lgan interaktiv xizmatlar portalini yaratish bu individual ishimning asosiy maqsadi.
|
| |