nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Muhandislik geologiyasi fanini tuproqshunoslik bilan bog‘liqligi

|
Muhandislik geologiyasi fanini tuproqshunoslik bilan bog‘liqligi
|
bet | 1/3 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 50,5 Kb. | | #103526 |
Bog'liq 1Muhandislik geologiyasi fanini tuproqshunoslik bilan bog‘liqligi MUHANDISLIK GEOLOGIYASI FANINI TUPROQSHUNOSLIK BILAN BOG‘LIQLIGI Reja:
Tuproqshunoslik, tuproqlar geografiyasi fanining o`rganish ob'yekti va predmeti, tadqiqot usullari.
Boshqa fanlar bilan aloqadorligi.
Tuproqshunoslik (tuproqlar geografiyasi)ning amaliy ahamiyati.
Tuproqshunoslikning rivojlanish tarixi
«Tuproq» haqidagi to`ng`ich bilimlar dehqonchilikning paydo bo`lish tarixi bilan bog`liq, ya'ni bundan 7000 yil ilgari boshlangan.
Tuproq nima? Bu savolga javob berish qiyin. Tuproq ustida yuramiz, yashaymiz, barcha nozu-ne'matlar tuproq tufayli namoyon bo`ladi.
Tuproq haqidagi dastlabki bilimlarimiz juda sodda bo`lgan bo`lsada, ota-bobolarimiz tuproqni yaxshi bilganlar. U haqda juda nodir hikmatlar yaratganlar:
«Yer-odamning beshigi»
«Yer-hayot manbai»
«Yeri boyning – eli boy»
«Hayotning ildizi yerga qadalgan»
«Yerning qobig`i asrlar xokidan iborat».
Dehqonning qo`lidan yer va nonning hidi keladi.
«Yerni aldagan o`zini aldaydi»
«Yer to`ymay, el to`ymas»
«Yer haydasang koz hayda, koz haydamasang yuz hayda»
«Yer-xazina, suv-oltin»
«Yer-ona, ona-yer».
Bu hikmatlar xalq tajribasi aql-zakovati, tafakkur qudrati hosilasidir. Ularga yer-tuproqning sir-asrorlarini anglatuvchi chuqur ma'nolar bor.
XIX asrning o`rtalarida tuproq ilmi haqidagi tushunchalar shakllanadi, ya'ni agronomik tadqiqotlarni ya'ni dehqonchilikka tegishli sohani tuproqshunoslik deb talqin qila boshladilar.
Geologlar esa nurash po`stini, ya'ni g`ovak tog` jinslarini tuproq deb atay boshladilar. Bu tuproq haqidagi dastlabki ilmiy tushunchalar edi.
Tuproqshunoslik ilmiga rus olimi V.V.Dokuchayev (1846-1903) asos soladi. Uning fikricha tuproq barcha komponentlarning o`zaro bog`liqligi va aloqadorligi tufayli hosil bo`lgan tabiiy-tarixiy hosiladir. Uning fikricha tuproq jonli va jonsiz – “biokos” jism
Adabiyotlarda tuproq tabiiy landshaftlarning «oynasi» deyiladi. Geografik til bilan aytganda «Tuproq landshaft ichidagi landshaftdir» (Nazarov I.K.).
Tuproq bu tog` jinslaridan (ona jinsdan) o`zining unumdorligi bilan farq qiladigan yuza qatlamdir. Tuproq tabiatning o`ziga xos tizimi, uni adabiyotlarda pedosfera deb ham tilga olinadi.
|
| |
O‘zbekistonda ekinlarni parvarishlashning

87
Yog‘in suvlarining bir qismi tuproq sirti bo‘ylab oqib ketsa,
yana bir qismi o‘simlik ildizidan chuqurroqqa singib ketadi.
Singib ketgan suvdan o‘simlik foydalana olmaydi. Shunday qilib,
yog‘in suvlarining bir qismi hech qanday foyda bermaydi, boshqa
qismi ildiz zonasida qoladi va o‘simliklar tomonidan
foydalanilishi mumkin. Yog‘in suvlarining mazkur qismiga
yog‘inlarning samarali qismi deyiladi.
Yog‘in suvlarining foydali va foydasiz qismlariga iqlim,
tuproq tuzilishi, ildiz zonasining chuqurligi kabi omillar ta’sir
ko‘rsatadi.
Natijada, o‘simlikni sug‘orish uchun kerakli suvning miqdori
(sug‘orish me’yori) quyidagicha hisoblanadi:
W
sug
‘
= W
bug‘
–
W
yog‘
sam
–
W
t
bu yerda, W
sug‘
– ekin fiziologik ehtiyojini qondirish uchun
suv-sug‘orish me’yori (mm),
W
bug‘
– bug‘lanish miqdori (mm),
W
yog‘ sam
– yog‘inlarning samarali qismi miqdori (mm),
W
t
– tuproqda qoladigan namlik miqdori (mm).
Shunday qilib, quruq iqlim mintaqasida joylashgan
O‘zbekiston sharoitida yetishtiriladigan ekinlar uchun maqbul
sharoitlar yaratish uchun, ya’ni tabiiy bug‘lanish o‘rnini qoplash
(to‘ldirish) uchun sun’iy sug‘orishni amalga oshirish talab etiladi.
Aksincha sharoitlarda, ya’ni sug‘orish ishlari olib borilmasa,
O‘zbekistonning suv taqchil sharoitlarida ekin parvarishlashning
va biron-bir hosil yetishtirishning imkoniyati bo‘lmaydi.
Shvetsariya taraqqiyot va hamkorlik agentligi - bet 181

403
Dehqonchilik
– o‘simlik mahsulotlari ishlab chiqarish uchun
madaniy o‘simliklarni (qishloq xo‘jaigi ekinlarini) yetishtirish.
Dehqonchilik aholini oziq-ovqat mahsulotlari, chorvachilikni
yemxashak, sanoat korxonalarini xom ashyo bilan ta’minlash
uchun xizmat qiladi.
Evaporatsiya
– tuproqdagi namlikning (suvning) ekin dalasi
tuprog‘i ochiq yuzasidan bug‘lanishi jarayoni. Evaporatsiya
natijasida ekin dalasida ekinlarni rivolanishi uchun zarur bo‘lgan
mikroiqlim sharoitlari yaratiladi.
Joqarı basqısh astı - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

88
Bul model anıqlastırılǵan standartlar (802- specifikaciya) on eki túrge
bólinip, olardıń hár birine nomer berilgen:
802-1 – tarmaqlardı birlestiriw.
802-2 – logikalıq baylanıstı basqarıw.
802-3 – «Shina» topologiyalı CSMA/CDw usılı aymaqlıq esaplaw hám
tarmaq (Ethernet).
802-4 - «Shina» topologiyalı aymaqlıq tarmaq, markerli baylanıs.
802-5 - «Qalqa» topologiyalı aymaqlıq tarmaq, markerli baylanıs.
802-6 - qala tarmaǵı (Metropolitan Area Network, MAN).
802-7
-
keń
kólemde
baylanıs
alıp
barıw
texnologiyası
(широковещательная технология).
802-8 – shiysha talalı texnologiya.
802-9 – dawıstı hám maǵlıwmatlardı uzatıw imkaniyatı bar integral tarmaq.
802-10 – tarmaq qawipsizligi.
802-11 – sımsız tarmaq.
802-12 – «Juldız» topologiyalı oraydı basqarıwǵa iye aymaqlıq tarmaq (100
VG-Any LAN).
802.3, 802.4, 802.5, 802.12 standartlar OSI model etalonınıń ekinshi (kanal)
basqıshına qaraslı MAC basqısh astı quramına saykes keledi. Qalǵan 802-
specifikaciyalar tarmaqtıń ulıwmalıq máselelerin sheshedi.
Nátiyje - Ózbekstan respublikasí joqarí HÁm orta arnawlí bilimlendiriw ministrligi berdaq atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik...

|
Ózbekstan respublikasí joqarí HÁm orta arnawlí bilimlendiriw ministrligi berdaq atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
|
bet | 4/4 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 32,51 Kb. | | #119311 |
Bog'liq Ayjamal Ómir qáwipsizligi Nátiyje. Soǵan mas taǵı kóplegen mashqala hám kemshiliklerdi inabatqa alǵan halda jańa “Shańaraq, sanaat hám xojalıq ımaratlarda tábiyiy gazdı sizip shıǵıwın hám iyis gazın payda bolıwın monıtorıń etiwshi hám xabar beretuǵın qurılma jıynaqlari”di jaratıw zárúriyatı payda boldı.
Búginge shekem jaratılǵan gazoanalizatorlarni kemshiliklerin inabatqa alǵan halda náwbettegi wazıypa hár tárepleme qolay hám de havfsiz sistemalı eskertiwshi qurılma jaratıw.
Bul qurılmanıń ayrıqsha jixati tek ǵana bir shańaraq bálki qońsılaslardı da eskerte alatuǵın sistemalı bas apparatqa iye boladı. Bas qurılma kóp qabatlı úylerdiń podyez bólegine ornatıladı hám de, hár bir xanadannan kelgen signalǵa kóre basqalardı da eskertedi. Bul qurılma kompleksiniń abzallıǵı onıń qamtiw sheńberiniń keńliginde onı máhelle gúzarı yamasa adamlar kóp toplantuǵın jaylarǵa ornatıw bolsa úlken nátiyje beredi. Bul jıynaqtıń bas apparatın tuwrıdan-tuwrı qala gaz tamiynati kárxanasına xabar beriwin dr támiyinlew múmkin.
Nátiyjede bolsa tek ǵana bir xanadan bálkim pútkil úyde jasawshılar yamasa máhelle puqaralarina salamatliǵi hám turmıs iskerligi tárizin aynıwınıń aldı alınadı. Apparatqa ornatılǵan tok deregi bolsa elektr támiynatı úzilip qalǵan jaǵdaylarda 4-6 saat dawamında qurılma islewin támiyinlep bere aladı. Bul bolsa qurılmanıń úzliksiz islewin támiyinleydi.
Waqıtında eskertiw qutqarıw bolıp esaplanadı. Biziń maqsetimiz “Shańaraq, sanaat hám xojalıq ımaratlarda tábiyiy gazdı sizip shıǵıwın hám iyis gazın payda bolıwın monıtorıń etiwshi hám xabar beretuǵın qurılma jıynaqlari” in jaratıp xalıqtıń barlıq qatlamların tábiyiy gaz sizip shıǵıwı hám shaqnawi hám de iyis gazınen záhárlenip qaytıs bolıwı, jara alıwı, yamasa turmıs iskerligi procesi buziliwin aldın alıwdan ibarat.
Paydalanilǵan ádebiyatlar
1. G‘oyipov H.E. “Ómir iskerligi qáwipsizligi”. –T “Yangi asr avlodi”, 2007 –264b 2. Machulin A.B., Kachelin A.S. Scientific and practical analysis of the organization and results of operation of in-house and in-house gas equipment in apartment and residential buildings// Nauchnyj zhurnal Rossijskogo gazovogo obshchestva. 2016. N 2. pp.4247. (In Russian)
3. Шацкая К. В. Аварийность бытового таза. Причины возникновений аварий, правила безопасности использования газа в быту // European research, № 3 (4) / 2015.
4. https://spbu.ru/sites/default/files/pamyatka po pravilam povedeniya pri opasnosti utechki bytovogo_gaza.pdf.
5. https://www.mchs.gov.ru/ deyatelnost/ bezopasnost-grazhdan/ utechka-bytovogogaza.
6. https://www.gazeta.uz/oz/tag/gaz%20chaqnashi/
7. https://www.gazeta.uz/oz/2020/10/20/is-gazi/
8. https://www.google.com/search?q=gaz+chaqnashi&rlz/
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ózbekstan respublikasí joqarí HÁm orta arnawlí bilimlendiriw ministrligi berdaq atindaǵi Qaraqalpaq Mámleketlik Universiteti
|
foydalanishida davlat standartlarini qo’llash, sanitariya, ekologiya va yong’in

|
foydalanishida davlat standartlarini qo’llash, sanitariya, ekologiya va yong’in
|
bet | 3/5 | Sana | 17.02.2024 | Hajmi | 411,56 Kb. | | #158052 |
Bog'liq 1-ma\'ruza .Uy-joy.2023foydalanishida davlat standartlarini qo’llash, sanitariya, ekologiya va yong’in xavfsizligi qoidalariga rioya qilish) ni kuchaytirish; - kommunal xizmatlarga bo’lgan zarur ehtiyojlarni qondirish va iste’mol qilishni (me’yorlar, sifat andozalari va foydalanish qoidalarini belgilash) ta’minlash; - kam daromadli oilalarni ijtimoiy-iqtisodiy qo’llab-quvvatlash; - uy-joy kommunal xizmatlar bozorining rivojlanishi uchun shart -sharoitlar yaratish; - monopoliya korxonalari (ichimlik suvi, isitish, elektr yoritish, gaz va x.k) xizmatlari narxlarini pasaytirish yo’l-yo’riqlarini izlash. Shaharlarning muhandislik tarmoqlari va jihozlari bilan ta’minlanganligi Shaharlarning muhandislik tarmoqlari va jihozlari bilan ta’minlanganligi quyidagilar bilan tavsiflanadi: Sovuq suv ta’minoti. Turar-joy binolari, korxona, tashkilot, muassasa va barcha xo’jaliklar faoliyatini suv ta’minotisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Suv xo’jaligi tarkibiga suv havzalari, suvni yig’ish, tindirish va tozalash inshootlari, nasos stantsiyalari, artezian quduqlar, suv to’plagich minoralari, suv magistrallari va uzatish tarmoqlari kiradi. Suv ta’minotida ushbu vazifalarni mustaqil korxonalar amalga oshiradi. Ularning boshqa korxonalar bilan hamjihatlikdagi faoliyati uzluksiz suv ta’minotini amalga oshirish imkonini beradi. Kanalizatsiya. Kanalizatsiya – turar-joy va sanoat korxonalaridan ajratilgan Kanalizatsiya. Kanalizatsiya – turar-joy va sanoat korxonalaridan ajratilgan iflos oqava suvlarni qamda qor-yomgir suvlarini qabul qilish, tozalash inshootlariga yuborish, tozalash va zararsizlantirish, ularning tarkibidagi foydali moddalarni ajratib olish va tindirish, tozalangan suvni suv havzalariga oqizib yuborish bilan 16 bog’liq bo’lgan muhandislik sanitariya-gigiyena inshootlari va tadbirlari majmuasi
|
| |
liftlar, axlat tashlanadigan quvurlar, umumiy teleantenna, turar joyga tutashgan

|
liftlar, axlat tashlanadigan quvurlar, umumiy teleantenna, turar joyga tutashgan
|
bet | 5/5 | Sana | 17.02.2024 | Hajmi | 411,56 Kb. | | #158052 |
Bog'liq 1-ma\'ruza .Uy-joy.2023liftlar, axlat tashlanadigan quvurlar, umumiy teleantenna, turar joyga tutashgan hudud, daraxtlar va gullar ekilgan maydonchalar, cherdaklar, tashqi yoritish, bolalar maydonchalari, trotuarlar, irrigatsiya inshootlari va h.k. kiradi. 3. Xonadon ichkarisida ko’rsatiladigan xizmatlar: sovuq va issiq suv ta’minoti, kanalizatsiya, isitish, gaz ta’minoti, telefon aloqasi xizmatlari, radiotelevideniya. 4. Shahar jamoat transporti xizmatlari, ushbu xizmatlarni uchinchi guruhga kiritish mumkin, sababi ular o’ziga hos xususiyatga ega. Biroq, ushbu xizmatlar ham jamoat xizmatlari hisoblanadi, sababi aholiga shaharning markazlashtirilgan muhandislik tizimlari xizmat ko’rsatadi. Kommunal xo’jalik vazirligi Kommunal xo’jalik vazirligi tugatildi va uning bazasida ―O’zkommunxizmat‖ Agentligi tashkil etildi. Kommunal-ekspluatatsiya birlashmalari bevosita Qoraqalpog’iston Respublikasi va viloyat hokimliklari tasarrufiga o’tkazildi. Uy-joy-kommunal xizmat sohasining asoslari bo’lib quyidagi qonunchilik hujjatlari hisoblanadi: - 1993 yil 7 maydagi ―O’zbekiston Respublikasi davlat uy-joy fondini xususiylashtirish to’g’risida‖gi Qonun;
|
| |
hisoblanadi. Issiqlik ta’minoti. Issiqlik energiyasi asosan issiqlik ta’minoti korxonalari

|
hisoblanadi. Issiqlik ta’minoti. Issiqlik energiyasi asosan issiqlik ta’minoti korxonalari
|
bet | 4/5 | Sana | 17.02.2024 | Hajmi | 411,56 Kb. | | #158052 |
Bog'liq 1-ma\'ruza .Uy-joy.2023hisoblanadi. Issiqlik ta’minoti. Issiqlik energiyasi asosan issiqlik ta’minoti korxonalari Issiqlik ta’minoti. Issiqlik energiyasi asosan issiqlik ta’minoti korxonalari tomonidan ishlab chiqariladi. 1. Turar joy binolaridagi isitish tizimlarini qoniqarsiz holati, bu turar joy binolarini ichida joylashgan isitish tarmoqlarini yemirilganligi, gidroelevatordagi podmesni ishdan chiqqanligi sababi yuzaga kelgan. Ushbu jihozlarni foydalanish muddati 18 yil bo’lib, ulardan amalda 30 yildan ko’p muddat foydanilgan. 2. Issiqlik tarmoqlarini yemirilganligi (35% - hisoblangan davrdan ko’p muddat ishlatilmoqda, 21% - to’liq o’zgartirilishi kerak, 7% - izolyatsiya qilish kerak), ham moddiy ham ma’naviy eskirgan qozonxonalar, qimmat yoqilg’idan foydalanish (mazut, pechka yoqilg’isi). Kommunal xo’jalikda ikki guruh sifat ko’rsatkichlari mavjud: Kommunal xo’jalikda ikki guruh sifat ko’rsatkichlari mavjud: - aholiga xizmat ko’rsatish; - kommunal xo’jalik korxonalarini ekspluatatsiya qilish (foydalanish). Birinchi guruh ko’rsatkichlari uy-joy-kommunal xizmat korxonalarining har birini faoliyat turini sifatini tavsiflaydi. Ikkinchi guruh ko’rsatkichlari ishlab chiqarish quvvatlaridan foydalanish darajalarini, mehnat samaradorligini, mehnatni mexanizatsiyalashtirish darajasini oshirish, xizmat ko’rsatuvchi xodimlar malakasini va h.k. tavsiflaydi. Kommunal xizmatda asosan 4 xizmat turi mavjud. Bular: Kommunal xizmatda asosan 4 xizmat turi mavjud. Bular: 1. Alohida olingan shaxsga emas, balki shaharning barcha aholisiga ko’rsatiladigan xizmatlar. Bularga ko’chalar va yo’llarni, maydonlar, hiyobonlarni saqlash, ko’chani yoritishi, yo’l-ko’prik xo’jaligi, obodonlashtirish, ko’kalamzorlashtirish, muhandislik inshootlari va moslamalari kiradi. 2. Uy-joylarni ichki qismiga ko’rsatiladigan xizmatlar. Bularga zinapoyalar,
|
| |
yashashi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishdan iborat. Bu esa ushbu sharoitlarni

|
yashashi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishdan iborat. Bu esa ushbu sharoitlarni
|
bet | 2/5 | Sana | 17.02.2024 | Hajmi | 411,56 Kb. | | #158052 |
Bog'liq 1-ma\'ruza .Uy-joy.2023yashashi uchun qulay shart-sharoitlarni yaratishdan iborat. Bu esa ushbu sharoitlarni yaratadigan, aholining ehtiyojlarini qondiradigan ko’p sonli maxsus korxonalar, tashkilotlar va xo’jaliklarni yaratish zaruratini keltirib chiqaradi. Uy-joy-kommunal xo’jaligi faoliyatiga quyidagilar kiradi: Uy-joy-kommunal xo’jaligi faoliyatiga quyidagilar kiradi: - uy-joy fondidan foydalanish; - markazlashtirilgan suv ta’minoti va kanalizatsiya xizmati; - kommunal energetika (issiqlik, elektr va gaz ta’minoti); - shahar transporti (taksi, avtobus, tramvay, trolleybus, metro); - shaharning tashqi obodonchiligi (yo’l-ko’prik xo’jaligi, ko’chalarni yoritish, ko’kalamzorlashtirish, hududlarni yig’ishtirish va sanitar tozalash); - hammom, kir yuvish va mehmonxona xo’jaliklari. Uy-joy-kommunal xo’jaligi bir qator ko’rsatkichlar bilan tavsiflanadi: - kommunal xizmat korxonalariga ega bo’lgan shaharlar va aholi yashaydigan maskanlar soni; - kommunal korxonalar quvvatlarining ko’payishi (oshishi); - aholiga ko’rsatilayotgan xizmatlar (mahsulotlar) hajmi; - aholi jon boshiga iste’mol qilinadigan kommunal xizmatlar hajmi. Uy-joy kommunal xo’jaligi sohasidagi munosabatlarning davlat tomonidan Uy-joy kommunal xo’jaligi sohasidagi munosabatlarning davlat tomonidan tartibga solinishi, me’yoriy-huquqiy asosning har tomonlama mukammal shakllantirilishi, salmoqli ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatga ega bo’lib, quyidagilarni ta’minlashni talab etadi: - fuqarolarga ularning ejtiyojlari va imkoniyatlariga ko’ra uy-joy qurish (qurilish uchun yer maydonlarini ajratish), uni xususiy mulk qilib sotib olish va ijaraga berish imtiyozlarini berish; - fuqarolarning uy-joy binolarida yashash xavfsizligi (uy-joy binolari texnik - fuqarolarning uy-joy binolarida yashash xavfsizligi (uy-joy binolari texnik
|
| |
12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari
Download
0,56 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/16
Sana
06.08.2024
Hajmi
0,56 Mb.
#269154
Download
0,56 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari
Download
0,56 Mb.
Matnni ko'rish
Zaxiralarning mavjud emasligi bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy yo‘qotishlar

|
Zaxiralarning mavjud emasligi bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy yo‘qotishlar
|
bet | 72/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruzaZaxiralarning mavjud emasligi bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy yo‘qotishlar
ZAXIRALARNING BELGILANISHI VA TURLARI
“Zaxira” tushunchasi moddiy ishlab chiqarishning barcha sohalarini qamrab oladi, chunki xomashyoning birinchi manbadan so’nggi istе'molgacha bo’lgan harakatida moddiy oqim barcha maydonchalarga zaxira ko’rinishida yig’ilishi mumkin. Bunda har bir maydonchada moddiy zaxiralarni boshqarish o’z xususiyatiga ega. Xomashyoni mahsulotga aylantirish yo’lida va bu mahsulotning so’nggi istе'molchiga yеtkazilishida zaxiralarning ikki asosiy turi tashkil etiladi.
NAZORAT SAVOLLARI
Zaxiralar haqidagi tushuncha va zaxiralarning asosiy vazifalari nimadan iborat.
Logistikada zaxiralarni boshqarish tizimi va turlarini aytib bering
Moddiy zaxiralarni boshqarish tizimi va zaxiralarni maxsus saqlash jihozlari haqida tushuncha bering.
Yetkazib beruvchilar (ta’minotchilar) bilan muomala qilishning qanday shartlari bor?
Xarid logistikasining amal qilish mexanizmi qanday amalga oshiriladi?
Zahiralarni saqlash qanday sarf xarajatlar hisobidan amalag oshiriladi?
«Ayni vaqtida» usuli zahiralarni saqlashda qanday o‘rin tutadi?
Zaxiralarning mavjud emasligi bilan bog‘liq bo‘lgan asosiy yo‘qotishlar nimalardan iborat?
Zaxiralarning belgilanishi va turlari.
Zaxiralarni tashkil qilish va saqlash bilan bog‘liq xarajatlarni aytib bering.
16-MA’RUZA.
OMBORLASH LOGISTIKASINING STRATEGIK MASALALARI. YANGI OMBOR XO‘JALIGINI ISHLAB CHIQISH YOKI MAVJUD XO‘JALIKNI OPTIMALLASHTIRISH.
REJA
Omborxona tizimini shakllantirish
Omborlar sonini aniqlash va omborxona tarmog‘ini joylashtirish
|
| |
T.ATTACK — aniqlanmagan tajovuz - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

|
12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillariBog'liq Data base security - lecture 12
T.ATTACK — aniqlanmagan tajovuz
MBBTning aniqlanmagan
obro‘sizlantirilishi buzg‘unchining (ma’lumotlar
bazasidan vakolatli yoki vakolatsiz foydalanuvchining) vakolati doirasiga
kirmagan
harakatlami bajarishga urinishi natijasida ro‘y beradi.
T.ABUSE.USER —
imtiyozlardan noto‘g ‘ri foydalanish.
MBBTning aniqlanmagan obro‘sizlantirilishi ma’lumotlar bazasi
foydalanuvchisining harakati (atayin yoki atayin bo‘lmagan) natijasida
ro‘y beradi. Masalan, ma’lumotlar bazasining foydalanuvchisi o‘zi javobgar
bo‘lgan ma’lumotlar bazasidan foydalanish huquqini boshqa, ushbu axborotdan
firibgarlik maqsadida foydalana oluvchi foydalanuvchiga berishi mumkin.
Ta’kidlash lozimki, ushbu tahdid ishonchning yuqori darajasiga ega
foydalanuvchilarga tarqalmaydi.
Muhit tomonidan bartaraf etiluvchi tahdidlar
T.OPERATE -
xayfli amal.
Ma’lumotlar bazasining obro‘sizlantirilishi murakkab
tizimning noto‘g‘ri konfiguratsiyalanishi, ma’murlanishi va/yoki ishlashi natijasida
ro‘y berishi mumkin.
T.CRASH —
to 'satdan uzilishlar.
MBBT ishlashining to‘satdan uzilishlari
ma’lumot bazasini boshqarish ma’lumotlari va audit ma’lumotlari xavfsizligi bilan
bog‘liq ma’Iumotlaming yo‘qolishiga yoki buzilishiga olib kelishi mumkin.
Bunday uzilishlar operator xatosi yoki dasturiy ta’minotdagi, apparat
vositalaridagi, ta’minot manbaidagi yoki ma’lumotlar eltuvchisidagi adashishlar
natijasi bo ‘lish i mumkin.
T.PHYSICAL —
fizik tajovuz.
Xavfsizlikka kritik hisoblanuvchi MBBT yoki
bazaviy operatsion tizimi va/yoki tarmoq serverlari qismlari fizik tajovuzga duchor
bo'lishlari natijasida xavfsizlik buzilishi mumkin.
Ma’lumotlar bazasi obyektlaridan foydalanish
P.ACCESS -
|
| |
Autentifikatsiya paketi - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

texnologiyasining aktivlari MBBT doirasida saqlanuvchi, konfidensialligi,
yaxlitligi yoki foydalanuvchanligi obro‘sizlantirilishi mumkin bo‘lgan axborotdan
iborat.
Ma’lumotlar bazasi obyektlari va ma’lumotlar bazasining ushbu obyektlari
doirasidagi ma’lumotlar axborot texnologiyasining aktivlari hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazasining boshqa obyektlaridagi ma’lumotlar qismlarining
birlashmasi ma’lumotlar bazasining obyektlari bo‘lishi mumkin. Boshqarish
ma’lumotlari MBBT tomonidan ma’lumotlar bazasi obyektlarini tashkil etish va
himoyalash uchun ishlatiladi.
Ma’lumotlar bazasi auditining ma’lumotlari MBBT tomonidan uning ishlash
jarayonida generatsiyalanadi.
Tizimiy hodisalar va operatsiyalar

Tizimiy hodisalar va operatsiyalar
Har bir tizimli operatsiyalarni bayon etish zarur. Odatda tizimli operatsiya
bayoni
quyidagilarni qamrab oladi:
• operatsiya
nomi va uning parametrlari;
• majburiyat bayoni;
• tip ko‘rsatmasi;
• u foydalaniladigan foydalanish variantlari nomlari;
• algoritmlar ishlab chiquvchilari uchun eslatmalar va h.k.lar;
• mumkin bo'lgan istisnolarga
ishlov berish bayoni;
• nointerfeys xabarlarni chiqarish bayoni;
• operatsiya bajarilgunga qadar tizim holati haqida
taxmin
(old shart);
• operatsiya bajarilgandan so‘ng tizim holati o‘zgarishining
bayoni (so‘ng shart).
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ramez Elmasri, Shamkant B.Navathe. Fundamentals of
Database
Systems (7th Edition). Pearson. USA, 2015.
2.
M.T.Azimjanova, Muradova, M.Pazilova. Informatika va
axborot
texnologiyalari. O'quv qo'llanma. Т.: “O'zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati”, 2013 y.
3.
Holmatov T.X., N.I.Tayloqov. Amaliy matematika, dasturlash va
kompyuteming dasturiy ta’minoti. 0‘quv qo’llanma. Т.: “Mehnat”, 2000
y.
4.
S.S.Qosimov Axborot texnologiyalar O’quv qo’llanma. T.:“Aloqachi”,
2006 y.
5.
M Aripov, B.Begalov va boshqalar. Axborot texnologiyalari. O’quv
qo’llanma. T.:, “Noshir”, 2009 у.
6.
A.Sattorov. Ma’lumotlar bazasini boshqarish sistemasi Access (Windows
9x/2006) O’quv qo’llanma. Т.: “Fan Va texnologiya”, 2006 y.
7.
Axborot xavfsizligi asoslari, i.M.Karimov tashkent, 2019
8.
S.K.Ganiyev, a.A. Ganiyev, d.Y. Irgasheva Ma’lumotlar bazasi
Xavfsizligi
9.
Sh.A. Nazirov, g.S. Ivanova, s.M. Gaynazarov Dasturlash texnologiyalari
10.
Зегжда Д.П. Основы безопасности информационных систем: Учеб.
пособие для студ. вузов. – М.: Горячая линия – Телеком, 2016.
MBBT xavfsizligiga tahdidlar - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

tahdid MBBT doirasidagi axborotdan foydalanuvchanlikka tegishli. Masalan,
ma’lumotlar bazasi foydalanuvchisi resurslardan haddan tashqari foydalanish bilan
bog‘liq harakatlar qilishi boshqa foydalanuvchilaming ma’lumotlardan,
resurslardan va servislardan qonuniy foydalanishlariga to'sqinlik qiladi.
Bunday tajovuzlar yomon niyat bilan qilinishi mumkin, e’tiborsizlik yoki
beparvolik natijasi bo‘lishi mumkin yoki foydalanuvchi o‘z harakatining oqibatini
anglamasligi mumkin. Bunday tajovuzlar ko‘p sonli foydalanuvchilaming bir
vaqtdagi harakati natijasida kuchayishi mumkin.
ma’lumotlar bazasi obyektlaridan foydalanish

- subyektga ajratilgan resurslar.
Ta’kidlash lozimki, ushbu siyosatga binoan ma’lumotlar bazasi
obyektlari egalari
o‘z obyektlari uchun javobgarlar; ma’lumotlar
bazasi obyektlari egasi o‘zlarining
obyektlaridan foydalanishni yoki
ulami boshqarishni,
foydalanishni diskresion
boshqarish
asosida,
boshqa foydalanuvchilarga taqdim etishlari mumkin;
ma’lumotlar
bazasi foydalanuvchilari faqat o‘zlariga taqsimlangan
resurslardan
foydalanish vakolatiga egalar.
P.ACCOUNT —
ma ’lumotlar bazasi foydalanuvchilari quyidagilarga
javobgarlar:
- obyekt egasi tomonidan belgilangan obyektdagi amallarga;
- ma’lumotlar bazasi ma’muri tomonidan belgilangan harakatlarga.
MBBT axborot texnologiyasining texnik va muhitining fimksional jixatiga bog‘liq.
MBBT bo‘yicha taxminlar
A.TOECONFIG - MBBT o‘matilgan, konfiguratsiyalangan va o‘zining
baholangan konfiguratsiyasiga muvofiq boshqariladi.
Fizik taxminlar:
A.PHYSICAL — MBBT va bazaviy tizim resurslari foydalanish vositalarini
boshqarish doirasida joylashgan bo‘lib, begona foydalanuvchilarning va
ma’lumotlar bazasidan foydalanuvchilarning tizimdan ruxsatsiz fizik
foydalanishlarini bartaraf etadi.
Konfiguratsiya taxminlari:
A.SYS.CONFIG — bazaviy tizim (operatsion tizim va yoki tarmoq xavfsizligi
servislari va yoki maxsus dasturiy ta’minot) o‘rnatilgan, konfiguratsiyalangan va
o‘zining xavfsiz konfiguratsiyasiga muvofiq boshqariladi.
A.ACCESS — bazaviy tizim shunday konfiguratsiyalanganki, tizimdan faqat
shaxslaming ruxsatli guruhi foydalanishi mumkin.
A.MANAGE — MBBTni bazaviy tizimini va axborot xavfsizligini boshqarish
uchun bir yoki widan ortiq puxta bilimli ishonchli shaxslar belgilanadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimining himoya profili

|
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimining himoya profiliBog'liq Data base security - lecture 12Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimining himoya profili
(“Database Management System Protection Profile
”) ma’lumotlar
bazasida saqlanuvchi axborot konfidensialligini, yaxlitligini va
foydalanuvchanligini himoyalash uchun talablar mavjud tashkilotlardagi
ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi uchun xavfsizlik talablarini belgilaydi.
Bunday axborotni fosh etish, modifikatsiyalash yoki xizmat qilishdan voz
kecliishga undash tashkilot faoliyatiga yomon ta’sir etishi mumkin. Ushbu himoya
profili quyidagilarni belgilaydi:
-
asosiy talablar majmuini.
Himoya profiliga mos barcha ma’lumotlar bazasi ushbu
talablami qondirishi shart;
-
autentifikatsiya paketlari
majmuini (bir yoki undan ko‘p bunday paketlar himoya
profiliga mos ma’lumotlar bazasida ta`minlanishi shart).
Ma’muriy imkoniyatlar
Ushbu tizimlar ma’muri quyidagi imkoniyatlarga ega:
- tizim doirasida oxirgi foydalanuvchilar huquqlarining buzilishini bartaraf etish
maqsadida ular harakatini boshqarish va doimo nazoratlash;
- yakka foydalanuvchilar tomonidan resursdan foydalanishni boshqarish va
foydalanuvchilar harakatini hisobga olish.
Autentifikatsiya paketlari fbydalanuvchining haqiqiv ekanligini tasdiqlash uchun
vositalar taqdim etadi:
- operatsion tizimda autentifikatsiya (foydalanuvchi xost operatsion tizimida
autentifikatsiyalangan va ma’lumotlar bazasida identifikatsiyalangan);
- ma’lumotlar bazasida autentifikatsiya (foydalanuvchi MBBTda
identifikatsiyalangan va autentifikatsiyalangan).
Ushbu profilning kelgusi nashrlarida autentifikatsiya paketlari ro‘yxatining
kengayishi mumkinligini (masalan, autentifikatsiyaga asoslangan katalogni kiritish
uchun) ta’minlash maqsadida asosiy talablar va autentifikatsiya paketlarini bir-
biridan ajratish qabul qilingan.
Xavfsizlik bo‘yicha topshiriqning ushbu himoya profiliga mosligini arz qilish
uchun autentifikatsiya paketi o‘matilishi lozim. Himoya profiliga moslik arzlarini
“MBBT operatsion tizim vositalari yordamida autentifikatsiyalash rejimida yoki
“MBBT operatsion tizim vositalari va ma’Iumotlar bazasi vositalari yordamida
autentifikatsiyalash rejimida” aniqlashi lozim.
MBBT himoyasining profili aktivlarga xavf-xataming o‘rtacha darajali qandaydir
umumlashgan muhiti uchun belgilangan. Ishonchlikka talablar va flinksiyalaming
minimal barqarorligi xavfxataming ushbu darajasiga muvofiq tanlangan.
Odatda, MBBT ma’Iumotlar bazasidan ko'pgina foydalanuvchilaming bir vaqtda
foydalanishlarini ta’minlash uchun ishlatiladi.
|
| |
Moddiy texnik ta’minot va tahlillar

|
Moddiy texnik ta’minot va tahlillar
|
bet | 73/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruza
Tayanch so‘z va iboralar
Omborxona xo‘jaligi, moliyaviy tavakkalchilik, omborxona maydonlari, omborxona yuk oboroti, yukni qayta ishlash, hajmidan foydalanish koeffitsienti, budjetlash va ctandard belgilash, inventarning haqiqiy narxi, kapital bahosi, ombor va egalik qilish, eskirish, zararlanish va yomonlashish, o‘g‘irlanish/kirishish, sug‘urta, menejment xarajatlari.
16.1. OMBORXONA TIZIMINI SHAKLLANTIRISH
Omborxona shaklini tanlash. Omborxona shaklini tanlash omborga egalik qilish masalasi bilan bog‘liq. Ikki asosiy imkoniyatlari mavjud: omborlarni xususiylashtirib olish yoki umumiy foydalanishga qo‘yish.
Tanlovning ochiluvchi omillari ushubu variantlar yoki kombinasiyalar orasida – omborxona hajmida tovar oboroti. Shaxsiy omborxonaga o‘ta katta hajmda maxsulotlar keltiriladi va yuqori oborotda bo‘ladi. shaxsiy omborxonalarda mahsulotlar yaxshi saqlanadi va nazorat qilinadi, mijozga yuqori sifatli darjada xizmat ko‘rsatiladi va yetkazib berish moslashuvchan.
Umumiy foydalanishdagi omborlarni ijaraga berish, tovar oboroti kichik bo‘lishi yoki tovarni saqlash mavsumga xos bo‘lishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. xarid va taqsimlash logistikasida (ayrim hollarda, ya’ni birinchi o‘ringa doimiy kichik partiyani yetkazib berish, uni aniq kafolat bilan bajarishdagi talablari kiradi) ko‘pgina korxonalar umumiy foydalanishdagi omborxonalar xizmatidan foydalanishadi, bunda ular iste’molchilarga maksimal darajada yaqinlashadi. Umumiy foydalanishdagi omborlarni ijaraga berish quyidagi qulayliklarga ega:
Omborxona xo‘jaligini rivojlantirishda investisiya talab qilinmaydi;
Moliyaviy tavakkalchilik qisqaradi;
Omborxona maydonlaridan foydalanishning moslashuvchanligi oshib boradi (ijara hajmi va uning muddati o‘zgarishi mumkin);
Zaxiralarni saqlash va maqbul darajasini saqlashda majburiyatlar kamayadi.
|
| |
Bog‘liqlik taxminlari - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

O.ACCESS - MBBT foydalanuvchilami va ma’murlami xususiy yoki P.ACCESS
xavfsizlik siyosatiga muvofiq javobgarliklaridagi ma’lumotlardan yoki resuslardan
foydalanishni boshqarish imkoniyatini ta’minlashi lozim. Buning uchun baholash
obyektida quyidagi muayyan maqsadlar mavjud:
O.ACCESS
O.ACCESS.OBJECTS - MBBT rna’lumotlaming va ma’lumotlar bazasi
obyektlarining ruxsatsiz fosh qilinishini, kiritilishini, modifikatsiyalanishini yoki
yo‘q qilinishini hamda ma’lumotlar bazasining kuzatilishini, ma’lumotlarning
boshqarilishini va ma’lumotlar bazasi ma’ lumotlarining auditini bartaraf etishi
lozim.
O.ACCESS.CONTROL - MBBT ma’lumotlar bazasi foydalanuvchilariga xususiy
yoki javobgarliklaridagi ma’lumotlardan boshqa vakolatli foydalanuvchilaming
foydalanishlarini boshqarish imkoniyatini taqdim etishi lozim.
O.ACCESS.RESEDUAL - MBBT obyektlar va resurslardan foydalanilgandan
so‘ng ularda qolgan ma’lumotlardan ruxsatsiz foydalanishni bartaraf etishi lozim.
O.RESOURCE - MBBT o‘zining ma’lumotlar bazasi resurslaridan vakolatli
foydalanuvchilarga foydalanishni boshqarish vositalarini taqdim etishi lozim.
O.I&A.TOE - MBBT bazaviy tizim yordamida yoki yordamisiz o‘zining
foydalanuvchilarini identifikatsiyalash va autentifikatsiyalash vositalarini taqdim
etishi lozim.
O.AUDIT
O.AUDIT - MBBT o‘zining ma’muriga yetarlicha yordam berish maqsadida
xavfsizlikka ahamiyatli hodisalami batafsil ro‘yxatga oluvchi vositalami taqdim
etishi lozim:
- ma’lumotlar bazasini obro'sizlanishidan himoyasiz qolishiga sabab bo‘luvchi
xavfsizlikni buzishga urinishlami yoki MBBTni himoyalash vositalari
konfiguratsiyasidagi bo‘lishi mumkin bo‘lgan xatolikni aniqlash;
- ma’lumotlar bazasining individual foydalanuvchilarini,
P.ACCOUNT siyosatiga binoan ma’lumotlar bazasi xavfsizligi uchun ahamiyatli
har qanday bajariladigan harakatlariga javobgar bo‘lishiga majbur qilish.
O.ADMIN.TOE - zarur hollarda MBBT bazaviy tizim bilan birga faqat vakolatli
ma’murga baholash obyekti va uning xavfsizlik funksiyalarmi samarali
boshqarishga imkon beruvchi funksiyalami taqdim etishi lozim.
Muhit uchun xavfsizlik maqsadlari

qilinuvchi fayllami, boshqariluvchi fayllarni) ruxsatsiz foydalanishdan
himoyalashga imkon beruvchi foydalanishni boshqarish mexanizmlarini
ta’minlashi lozim.
O.I&A.ENV - MBBT yordamida foydalanuvchilar haqiqiyligini ishonchli
tasdiqlash talab qilinganida bazaviy operatsion tizim foydalanuvchilami
identifikatsiyalash va autentifikatsiyalash vositalarini taqdim etishi lozim.
O.SEP - bazaviy operatsion tizim MBBT xavfsizligi funksiyalarini yakkalash
uchun vositalami va ushbu funksiyalar komponentlarining buzilmasligiga
ishonchni taqdim etishi lozim. Ushbu komponentlarga ma’lumotlar bazasini
saqlash maqsadida MBBT foydalanuvchi fayllar va ma’lumotlar bazasini
boshqaruvchi MBBT jarayonlari taalluqli.
Axborot texnologiyasi bilan bog‘liq bo‘lmagan, xavfsizlik maqsadlari MBBT
doirasida ko‘rilgan muolajaviy va boshqa choralar orqali qoniqtirilgan bo‘lishi
lozim.
O.iNSTALL
O.iNSTALL - MBBTga javobgarlar quyidagilami ta’minlashlari lozim:
- MBBT eksplutatsiya hujjatlariga muvofiq yetkazib berilishi, o‘rnatilishi,
boshqarilishi va ishlatilishi lozim;
-bazaviy tizim eksplutatsiya hujjatlariga muvofiq o‘matilishi va ishlatilishi lozim.
Agar tizim elementlari sertifikatsiyalangan bo‘lsa, ular sertifikatsiyaning kerakli
hujjatlariga muvofiq o‘matilishi va ishlatilishi lozim.
O.PHYSICAL - MBBTga javobgar uning xavfsizlik siyosatiga
kritik bo‘lgan qismlarining fizik tajovuzdan himoyalanishini
ta’minlashi lozim.
O.AUDITLOG - ma’lumotlar bazasi ma’murlari audit vositalarining samarali
ishlatilishini ta’minlashlari lozim. Ushbu muolajalar ma’lumotlar bazasi auditi
jumalida va/yoki bazaviy operatsion tizim auditi jumalida va yoki xavfsizlikning
tarmoq servislari jurnalida o‘z aksini topishi lozim. Ayniqsa: -auditning davomli
ishlashini ta’minlash, masalan, audit jurnaiini muntazam arxivlash uchun yetarli
band bo`lmagan xotirani ta’minlash uchun kerakli harakatlar qilinishi lozim;
- audit hodisalarini ro‘yxatga olish jumallari muntazam ko‘zdan kechirilishi lozim
va. keyinchalik xavfsizlikning buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan harakatlar
va hodisalami aniqlash lozim;
-tizim soatlari ruxsatsiz modifikatsiyalanishidan muhofazalanishi lozim (auditning
vaqt belgisining yaxlitligi obro‘sizlanmasligi uchun).
Konfiguratsiyalanish usullari - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

- markaziy mashina (masalan, meynfreym) bilan bog ‘langan terminallarda
ishlovchi ma’Iumotlar bazasidan ko‘pchilik foydalanuvchi;
-
markaziy server bilan bog 'lanishni madadlovchi intellectual ishchi stansiyalar
tarmog ‘i
(“mijoz-server” arxitektura);
- o‘z navbatida MBBT bilan bog‘langan, server ilovasi bilan bog‘lanishni
madadlovchi intellektual mijoz ishchi stansiyalari tarmog'i
(masalan, MBBT
yordarnida dinamik sahifalami shakllantiruvchi Web-server bilan bog‘lanishni
madadlovchi Webbrauzer).
Yuqorida tilga olingan konfiguratsiyalaming bar birida ma’-lumotlaming o‘zi
doimo bitta serverda bo‘lishi yoki ko‘pgina mustaqil serverlar orasida
taqsimlanishi mumkin.
Pastki bazaviy tizim
MBBT pastki bazaviy tizim (xostning va/yoki tarmoq servislarining operatsion
tizimi va/yoki maxsus buyurtirilgan dasturiy ta’minot) funksiyalarini ishlatuvchi
ilova va muayyan tizimning axborot texnologiyasi komponenti hisoblanadi.
MBBT ilovasi tarkibida bajariluvchi bir nechta yuklama modullari yoki
ma’lumotlaming bir necha fayllari bo`lishi mumkin.
Ular har qanday boshqa asosiy tizim jarayonlari va fayllar kabi asosiy tizim
huquqlarining ma’murlanishiga bo‘ysundiriladi.
MBBT bazaviy tizim xavfsizligini ta’minlovchi vositalaming funksional
imkoniyatlarini kengaytirishi mumkin. Masalan, ma’lumotlar bazasi
imtiyozlarining tarmoqlangan mexanizmining operatsion tizimga qaraganda ancha
yaxshisini amalga oshirishi mumkin.
XIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH

|
XIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH
|
bet | 36/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruzaXIZMAT STANDARTLARINI BELGILASH11
Avvaldan agar xizmat ijrosi nazorat qilinishi kerak bo‘lsa, bu holda u avvaldan aniqlangan standartlarga qarshi bo‘lishi kerak.
Aniq standartlar erishilishi 100 foiz jamiyatga bog‘liq bo‘lib, mijozlar umidiga borib taqaladi. Bu mijozlar talablarining aniq va obe’ktiv tushunilishini talab qiladi va ayni damda ta’minotchining ushbu kutilmalarni shakllantirishi ustidagi majburiatida joylashadi. Boshqa co‘zlarda, mijoz kutganlari va bizning asoslarimiz o‘ptasida to‘liq colishtirish bo‘lishi kerak. Bu xizmat standartlarini kelishilishini talab qilishi mumkin bo‘lib, ya’ni aniqlik bilan tomonlarninng xizmat darajasini taqdim etishiga qiziqishlarida bo‘ladi yoki yo‘q, hamda u foydalilikdagi uzoq muddatli aniqlashtirishga olib keladi – ya’ni u ta’minotchi va mijoz uchun mos demakdir.
Belgilanishi kerak bo‘lgan standartlar uchun mijoz xizmati elementlari nimalar?
Samarardlik uchun ushbu standartlar mijozlarning o‘zlari tomonidan belgilanishi kerak. Bu mijozlarni qidirish va raqobatli to‘plam hosil qiluvchi tadqiqotlarni olib bopilishini talab qiladi, demak har bir bozor segmenti uchun mijoz xizmatining obektiv izohi aniqlanishi mumkin bo‘ladi.
Biroq, ayni dam uchun standartlar kerakli bo‘lgan joylarda asosiy sohalarning ba’zilarini ko‘psata olamiz:
Buyurtma aylanma vaqti
Omborning mavjudligi
Buyurtma – hajm majbupiyligi
Buyurtma berishning qulayligi
Tezlik bilan tashish
Tashish ishonchliligi
Hujjatlashtirish sifati
Talablar tartibi
Buyurtma layoqatsizliklari
Texnik yopdam
Buyurtma maqomi ma’lumotlari
O‘z navbatida bularni tekshirib chiqamiz.
Buyurtma aylanma vaqti
Bu mijoz buyurtmasining tarqatilishi uchun sarflangan vaqt hicoblanadi. Standartlar mijozning ta’kidlagan talablariga qarata belgilanishi kerak.
|
| |
NAZORAT SAVOLLARI - Ditorlik opеratsIYalar

|
Ditorlik opеratsIYalar
|
bet | 34/91 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #267097 |
Bog'liq umumiy ma\'ruzaNAZORAT SAVOLLARI
ICHLning funksiyalari.
Logistika tizimini varonkasimon modeli.
Buyurtmani bajarishida ustunlik qoidalari.
Raqobatning yangi qoidalari
Sanoatning globallashuvi
Narxdagi pasayish bosimi
Mijozlarning nazoratini qo‘lga olishi
“Yutib yuboruvchi” va “Surib chiqaruvchi” boshqaruv tizimlari.
Materiallar oqimini tashkil qilish va boshqarish.
Material oqimlarini boshqarish tizmlari.
8-MA’RUZA.
ISHLAB CHIQARISHDA MODDIY OQIMLARNI BOSHQARISH ASOSLARI.
REJA
Logistik tizimning urama modeli.
Buyurtmalarni bajarishda birinchilik qoidalari.
Boshqarishning itarib chiqaruvchi va tortib chiqaruvchi tizimlari.
Xizmat standartlarini belgilash
Tayanch so‘z va iboralar
Logistik tizim, urama model, buyurtmassikli, logistik zanjir, buyurtma aylanma vaqti, ombor, buyurtma – hajm majbupiyligi, buyurtma berishning qulayligi, tezlik bilan tashish, tashish ishonchliligi, hujjatlashtirish sifati, talablar tartibi, buyurtma layoqatsizliklari, texnik yopdam.
8.1. LOGISTIK TIZIMNING URAMA MODELI.
Ishlab chiqarishda moddiy oqimlar harakatini boshqarish «urama» modeli yordamida amalga oshirilishi mumkin. «Urama» - logistik zanjirning alohida bo‘g‘inlarida moddiy oqimlar harakati jarayonining soddalashtirilgan tasnifi uchun xizmat qiladi. Modelning haqiqiy ob’ekti sifatida quyidagilar olinishi mumkin:ssex, uchastka, ish joylari, omborlar yoki transport tizimi.
Moddiy oqimlarning uramadan o‘tishning prinsirial sxemasi 8.1–rasmda ko‘rsatilgan.
Uramaga kelib tushayotgan buyurtmalar rasmda har xil kattalikdagi sharlar ko‘rinishida tasvirlangan. SHar hajmi buyurtmaning mehnat sig‘imiga to‘g‘ri keladi.
8.1–rasm. Logistik tizimning urama modeli.
Tizim maksimal o‘tkazish imkoniyatiga (quvvatiga) moddiy oqimlarni ratsional rejallashtirish (buyurtmalarni rejali davr bo‘yicha taqsimlash va ishlarning bajarilish ketma - ketligini ta’minlash) sharti bajarilganda erishadi. Buyurtmalarni kelib tushishi va chiqib ketishi jarayoni «ishga tushirish» yoki «ishlab chiqarishning» siniq chizig‘i ko‘rinishida tasvirlangan.
Buyurtmassiklining o‘rtacha davomiyligi tugatilmagan ishlab chiqarish hajmidan va tizimning haqiqiy o‘tkazish imkoniyatidan kelib chiqqan holda aniqlanadi:
Ts = Zt / No‘rt
Bu erda, Ts - buyurtma bajarilishssiklining o‘rtacha davomiyligi; Zt – tugatilgan ishlab chiqarishning o‘rtacha miqdori; No‘rt – bir birlik vaqt ichida bajariladigan buyurtmaning o‘rtacha soni.
|
| |
Harakatlanuvchi shaxs - 12-mavzu. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimlarining himoya profillari

•
spetsifikatsiyalar darajasi, bunda sinflar diagrammalari predmetli soha
sinflarining interfeyslarini, ya’ni ushbu sinflar obyektlarining aloqalarini aks
ettiradi;
• amalga oshirish darajasi, bunda sinflar diagrammalari bevosita muayyan
sinflarning maydonlari va operatsiyalarini ko‘rsatadi.
Amalda bular uchta turli model bo‘lib, ular o‘rtasidagi aloqa bir xil emas. Xususan,
agar konseptual model predmetli sohaning ayrim tushunchasini sinf
sifatida
belgilash, bu mazkur tushunchani amalga oshirish uchun alohida sinfdan
foydalanilishini anglatmaydi. Biroq barcha uch modelda va ularning statik nisbati
qiziqtiradi, bu esa yagona notatsiyadan foydalanishga imkon beradi.
Sanab o‘tilgan modellarning har biridan dasturiy ta’minot ishlab chiqishning
muayyan bosqichida foydalaniladi:
• konseptual modeldan — tahlil bosqichida;
• spetsifikatsiya darajasi sinflar diagrammalaridan — loyihalash bosqichida;
• amalga oshirish darajasi sinflar diagrammalaridan — amalga oshirish bosqichida.
Konseptual model ta’rifiga muvofiq ravishda
predmetli soha tushunchalari, ushbu
tushunchalarning atributlari va ular o‘rtasidagi munosabatlar bilan operatsiyalarni
bajaradi. Ishlab chiqiluvchi dasturiy ta’minot predmetli sohasining tushunchasiga
moddiy predmetlar ham, predmetli soha mutaxassislari qo‘llaydigan abstraksiyalar
ham to‘g‘ri kelishi mumkin.
Modeldagi asosiy tushunchalarga muvofiq ravishda sinflar qo‘yiladi. Bunda sinf
deyilganda predmetli sohaning topshirilgan obyektlari guruhiga xos umumiy
alomatlar jamlanmasi tushuniladi.
Rol
Sinflar nusxalari o‘rtasidagi aloqa tegishli obyektlar bir-biriga munosabat bo‘yicha
o‘ynaydigan ayrim rollarni e’tiborda tutadi.
Rol assotsiatsiya yo'nalishi bilan bog'liq.
Rol, shuningdek har bir tomondan bir aloqada qancha obyekt qatnashishi
mumkinligini ko‘rsatuvchi ko‘plik tavsifga ham ega. Ko‘plikni quyidagicha
ko‘rsatishga ruxsat etiladi:
* — 0 dan cheksizlikkacha;
.. * — topshirilgan miqdordan cheksizlikkacha;
— obyektlarning aniq belgilangan miqdori;
, — obyektlar aniq miqdorining bir necha
variantlari;
.. — obyektlar diapazonlari.
Nazariy nuqtayi nazardan atribut ham nusxalari ko'rilayotgan sinf bilan qat’iy
assotsiatsiyalanuvchi sinfdir. Konseptual modelda tegishli munosabatlarni aks
ettirish uchun assotsiatsiyalar ham qo'llanishi mumkin.
II BOB BO‘YICHA XULOSA - Muhandislik-texnologiya

|
Muhandislik-texnologiya
|
bet | 18/30 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #264726 |
Bog'liq Гули дис (2) II BOB BO‘YICHA XULOSA:
Turli xil ishlab chiqarish materiallaridan turli xil quyosh panellarini tahlil qildik. Eng samarali panellar monokristalli ekanligi ma'lum bo'ldi, ammo ular eng qimmat bo'lib chiqdi.
Quyosh batareyasining samaradorligiga ob-havo sharoitlarining ta'siri tahlil qilindi. Aniqlanishicha, eng yuqori samaradorlik quyosh yorqin va harorat 25-30 daraja Selsiy bo'lganida bo'ladi. Haddan tashqari issiq havo quyosh panellarining samaradorligini pasaytiradi.
Tahlil shuni ko'rsatdiki, bulutli yoki tumanli ob-havo sharoitida quyosh panellarining samaradorligi deyarli ikki baravar kamayadi.
III-BOB. FOTOVOLTAIK TIZIMLARNI TAHLIL QILISH VA
TADQIQ QILISH
Fotovoltaik tizimlarni tahlil qilish
Quyosh panellari ishonchli elektr energiyasi manbai bo'lishi uchun tizimda qo'shimcha elementlar talab qilinadi:
kabellar, qo'llab-quvvatlovchi tuzilma va tizim turiga qarab (tarmoqqa ulangan, mustaqil yoki ortiqcha), shuningdek, elektron inverter va batareyali zaryad regulyatori. Bunday tizim umuman quyosh fotoelektr tizimi yoki quyosh stansiyasi deb ataladi.
Quyosh fotovoltaik tizimlarining uchta asosiy turi mavjud:
Avtonom, odatda yakka tartibdagi uylarni elektr ta'minoti uchun ishlatiladi.
Tarmoqqa ulangan.
Zaxira.
Avtonom fotovoltaik tizimlar
Avtonom fotovoltaik tizimlar markazlashtirilgan elektr ta'minoti tarmoqlari mavjud bo'lmagan joylarda qo'llaniladi. Kechasi yoki yorqin quyosh nuri bo'lmagan vaqtlarda quvvatni ta'minlash uchun qayta zaryadlanuvchi batareya (AB) talab qilinadi. Yakka tartibdagi uylarni quvvatlantirish uchun tarmoqdan tashqari fotovoltaik tizimlar ko'pincha ishlatiladi. Kichikroq tizimlar asosiy yukni (chiroqlar va ba'zan televizor yoki radio) quvvatlantirishi mumkin, kattaroq tizimlar suv nasosi, radio, muzlatgich, elektr asbob va boshqalarni ham quvvatlay oladi. Bunday tizim quyosh batareyasi, boshqaruvchi, akkumulyator, kabellar, elektr yuki va qo'llab- quvvatlovchi tuzilmadan iborat (3.1-rasm).
|
| |
Tarmoqqa ulangan quyosh fotovoltaik tizimlari

|
Tarmoqqa ulangan quyosh fotovoltaik tizimlari
|
bet | 19/30 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #264726 |
Bog'liq Гули дис (2) Tarmoqqa ulangan quyosh fotovoltaik tizimlari
Markazlashtirilgan elektr ta'minoti tarmog'i mavjud bo'lganda, lekin toza manbadan elektr energiyasiga ega bo'lish istagi mavjud bo'lsa, quyosh panellari tarmoqqa ulanishi mumkin. Etarli miqdordagi quyosh panellarini ulash orqali uydagi yukning ma'lum bir qismi quyosh elektr energiyasidan quvvatlanishi mumkin.
3.1-rasm. Avtonom fotovoltaik tizim: 1 - quyosh panellari; 2 - kontroller; 3 - AB; 4 – yuklama
Tarmoqqa ulangan fotovoltaik tizimlar odatda bir yoki bir nechta panellar, invertor, kabellar, qo'llab-quvvatlovchi tuzilma va elektr yukidan iborat (3.2-rasm). Inverter quyosh panellarini tarmoqqa ulash uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, o'zgaruvchan tok panellari mavjud bo'lib, ularda inverter uning orqa qismiga o'rnatilgan. Ortiqcha elektr energiyasini tarmoqqa sotish mumkin. Agar quyosh energiyasi uchun maxsus oshirilgan tariflar qo'llanilsa, ikkita hisoblagich o'rnatiladi - biri ishlab chiqarish uchun, ikkinchisi iste'mol uchun. Shu bilan birga, quyosh batareyasi tomonidan ishlab chiqarilgan barcha elektr energiyasi tarmoqlarga oshirilgan narxda sotiladi, uyning elektr energiyasiga bo'lgan ehtiyoji esa elektr energiyasini tarmoqlardan oddiy narxda sotib olish orqali ta'minlanadi. Shunday qilib, yil davomida nafaqat nol elektr energiyasini, balki yiliga nol elektr energiyasini iste'mol qilishni ham ta'minlash mumkin (yozda ortiqcha energiya tarmoqqa beriladi, qishda esa quyosh etishmasligi bilan uy asosan tarmoqdan
quvvatlanadi.).
44
Zaxira tizimlari
Zaxira quyosh tizimlari markazlashtirilgan elektr ta'minoti tarmog'iga ulanish mavjud bo'lgan joylarda qo'llaniladi, ammo bu ishonchsizdir. Tarmoq kuchlanishi bo'lmagan davrlarda elektr energiyasini etkazib berish uchun ortiqcha tizimlardan foydalanish mumkin. Kichik zaxira quyosh energiyasi tizimlari yoritish, kompyuter quvvati va aloqa (telefon, radio, faks va boshqalar) uchun ishlatilishi mumkin. Kattaroq tizimlar, shuningdek, elektr uzilishi vaqtida muzlatgichni quvvat bilan ta'minlashi mumkin. Kritik yukni quvvatlantirish uchun qancha quvvat talab qilinsa va tarmoqdagi uzilishlar qanchalik uzoq bo'lsa, PV tizimi shunchalik ko'p quvvatga muhtoj. Agar tarmoq mavjud bo'lsa, tizim odatda unga ulangandek ishlaydi.
Tizim quyosh panellari, kontroller, akkumulyator batareyasi (AB), kabellar, invertor, yuk va qo'llab-quvvatlovchi tuzilmalardan iborat (3.2-rasm).
|
| |