nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
javob topish metodi - 1. Ta’lim turlari (illyustrativ, muammoli, dasturlashtirilgan ta’lim) va shakllarining tavsifi

“Haqiqiy g‘oyalar” deb nom olgan pedagogik tizimning asosiy tayanch nuqtasi
haqiqiy
bilimlarni o‘zlashtirishdan iborat bo‘lgan. Abu Ali ibn Sinoning “Donishnoma” va “Bilimlar
kitobi” nomli asarlarida ham mazkur muammo yechimiga alohida e’tibor qaratilgan. Ularda
ta’kidlanishicha haqiqiy bilimlarni o‘zlashtirishga ikkita to‘siq halaqit qiladi. Ular: so‘zlarning
aniq emasligi; fikrlarning tushunarli emasligi. Qayd etilgan kamchiliklarni bartaraf etishda logika
fani yutuqlari va ulardan iste’molda foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi.
Musulmon mamlakatlarida yoshlarni o‘qitish va tarbiyalashda
ular tomondan arab tilida
yozilgan “Qur’oni Karim”ni va “Hadisi Sharif”ni yod olinishi bilim egallashning asosiy sharti
hisoblangan. Bulardan tashqari o‘sha paytda bir qator maktablarda fors tili ham o‘rgatilgan.
Yoshlar asosiy ta’limni maktablar – boshlang‘ich maktabdan olganlar va unda ilohiy va muqaddas
kitobni (“Qur’oni Karim”ni va “Hadisi Sharif”ni) o‘qish, yodlash va talqin qilish mashg‘ulotlari,
shuningdek, boshqa manbalar bo‘yicha ham o‘qish, yozish va hisoblash tafakkurini shakllantirish
faoliyatlari amalga oshirilgan.
Demak, dogmatik o‘qitishda yoshlarning
asosiy faoliyatlarini tinglash, o‘qish, yod olish,
eslab qolish va matnni so‘zma – so‘z takrorlashlar tashkil etgan.
Yoshlarning oliy ma’lumot olishi o‘sha davrlardagi nufuzli madrasalarda amalga oshirilgan.
Movarounnahrdagi eng yirik o‘quv maskanlari sirasiga Samarqand, Buxoro,
Urganch va
G‘ijduvondagi madrasalarni kiritish mumkin. Bu ma’rifiy markazlarining rivojlanishi XV – XVII
asrlarga to‘g‘ri keldi. Madrasalarda, o‘qitish fors tilida olib borilgan. Ularda ta’lim oluvchilar
majburiy tarzda arab tilini ham o‘rganganlar.
Madrasalar o‘quv
rejasiga grammatika, Qur’oni Karim, Hadisi Sharif, ritorika, logika,
metafizika, geologiya, adabiyot, ilmi hujum, huquqshunoslik, riyoziyot, handasa, jug‘rofiya va shu
kabi fanlar kirgan. O‘qitish asosan og‘zaki shaklda olib borilgan. Ulardagi o‘quv adabiyotlari asta
– sekin ancha ko‘p qirrali, turli – tuman bo‘lib boravergan.
Dogmatik o‘qitish o‘rniga asta – sekin o‘quv jarayonida ko‘rgazmalilikni
keng jalb etish
natijasida
tushuntirish, tushuntirish – namoyish etish kabi ta’lim shakllari qo‘llanila boshlandi.
Hozirgi vaqtda, Respublikamizda faoliyat yuritayotgan zamonaviy ta’lim muassasalarida
ta’limning eng muhim quyidagi uch turidan foydalanilmoqda:
•
Bosh kalit haqida tushuncha

|
Bosh kalit haqida tushuncha
|
bet | 33/38 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #274204 |
Bog'liq III bob. Fayllarni arxivlash.Bosh kalit haqida tushuncha. Juda ko’p axborotlarda (tashkilotlar, mahsulot turlarini ishlab chiqarish, turli mutahassisliklar va h.k.) davlat klassifikatorlari ishlatiladi va boshqa holatlarda kodlarni ishlatish yaratuvchining hohishiga ko’ra amalga oshiriladi.
Jadvalda har bir yozuv o’zining bosh kalitiga ega bo’lishi va uning qiymati yagona bo’lishi kerak. Masalan, telefon ma’lumotnomasida telefon nomeri bosh kalit bo’lib xizmat qiladi. Bosh kalitni, ko’pincha birlamchi kalit deb ham atashadi.
Bosh kalitga qo’yiladigan talablar. Bosh kalit ikkita xossaga ega bo’lishi kerak:
Ustundagi yozuvning yagonaligi. Kalitdagi qiymat o’zgarmasliga lozim.
Ko’p ma’nolikka yo’l qo’ymaslik. Ustundagi birorta belgini o’zgartirish mumkin emas, aks holda bosh kalit o’zgaradi.
«Talabnoma» jadvalidagi talab nomeri bosh kalit bo’lib xizmat qiladi. Jadvalda talab nomerini ko’rsatadigan ikki va undan ortiq bir xil yozuv bo’lishi mumkin emas, aks holda jadval ma’noga ega bo’lmaydi.
«Xodimlar jadvali» ning bosh kaliti bo’lib F.I.SH. (familiyasi, ismi, sharifi) ustuni xizmat qila oladimi? Yo’q, albatta. Chunki bir tashkilotda bir xil familiyali bir nechta kishi ishlashi mumkin. Shu bois, bosh kalit sifatida ularning tabel nomerlarini olish o’rinli bo’ladi. Zero, bosh kalit birinchi talabga ko’ra ma’lumotni topish xarakteriga ega bo’lishi lozim. Aksariyat hollarda, universal jadvallar bir-biridan bosh kalitlariga ko’ra farq qiladi.
Savol va topshiriqlar:
A xborotni kodladan maqsad nima?
Axborotlarni kodlash nima? Misol keltiring.
Bosh kaliti deganda nimani tushunasiz?
Bosh kalitga qanday talablar qo’yiladi?
Birlamchi kalit deb nimaga aytiladi?
Uyga vazifa:
M. Aripov. Informatika va hisoblash texnikasi asoslari .Toshkent .2000 y
A.A. Abduqodirov, A.E. Hayitov, R.R. Shodiev.va .Axborot texnologiyalari: Akademiklitsey va kasb-hunar kollejlari uchun darslik – T.: O’qituvchi, 2002,
S.I. Raxmonqulova. “IBM PC shaxsiy kompyutyerda ishlash” “SHark” NMK bosmaxonasi, 700083, Toshkent sh, Buyuk Turon, 41, 1996
|
| |
particularly - Mundarija kirish bob. Kompyuter animasiyasi tarixi. To’liq metrajli animasiya Bob. Animatsiyaning...

306
Kompyuterli animatsiya
5330500 – Kompyuter injiniringi
Bakalavriat yo‘nalishlari talabalari
uchun mo‘ljallangan o‘quv qo‘llanma
MT kafedrasining 2018 yil “17” aprel,
17a- sonli bayonnoma majlisida
ko‘rib chiqildi va chop etishga tavsiyalandi
KI fakultetining ilmiy-uslubiy Kengashida
ko‘rib chiqildi va chop etishga tavsiyalandi
2018 yil “ 22 ” may, 34- sonli bayonnoma
TATU ilmiy-uslubiy Kengashida
ko‘rib chiqildi va chop etishga tavsiyalandi
2018 yil “23 ”may , 10(111) - sonli bayonnoma
Tuzuvchi: F.A.Alisherov
Download 5,92 Mb.
Turon zarmed universiteti

|
Turon zarmed universiteti
|
bet | 1/89 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 458,85 Kb. | | #158634 |
Bog'liq “tasdiqlayman” O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor-fayllar.org
“tasdiqlayman” O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TURON ZARMED UNIVERSITETI
“TASDIQLAYMAN”
O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor
______________________________
2022 yil “____” ______________
PEDAGOGIK TA’LIM VA SPORT FAKULTETI
MAKTABGACHA TA’LIM VA SPORT FAOLIYATI KAFEDRASI
O'QUV-USLUBIY MAJMUA
Fan: ” Metodika fanlarini o’qitish texnologiyasi’’
Bilim sohasi: 100000 - Ta’lim
Ta’lim sohasi: 110000 - Pedagogika
Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi: 60110200 - Maktabgacha ta’lim
Buxoro-2022
Fanning o’quv-uslubiy majmuasi Turon Zarmed universiteti kengashining 2022 yil “____ – ___________”dagi 1- sonli buyrug’i bilan tasdiqlangan “Metodika fanlarini o’qitish texnologiyasi” fani dasturi asosida tayyorlangan.
Tuzuvchi:
N.X.Azimova -“Maktabgacha ta’lim va sport faoliyati” kafedrasi o’qituvchisi
Taqrizchilar:
____________-- __________________________________________.
___________–______________________________________________.
Fanning o’quv-uslubiy majmuasi Maktabgacha ta’lim va sport faoliyati kafedrasining 2022 yil __ ___________dagi 1-sonli yig’ilishida ko’rib chiqildi va fakultet o’quv-uslubiy Kengashi muhokamasiga tavsiya qilindi.
Kafedra mudiri: R.B Saidova
Fanning o’quv-uslubiy majmuasi Pedagogik ta’lim va sport faoliyati fakulteti o’quv-uslubiy Kengashining 2022 yil __ ____________dagi 1-sonli yig’ilishida muhokama qilinib, o’quv jarayoniga tadbiq etish uchun tasdiqlandi.
Fakultet dekani: E.Y.Islomov
MUNDARIJA
|
| |
Module 6. Working with raster, vector, and fractal graphics software

9
Hayotda muvaffaqiyatga
erishish uchun uch narsa
kerak: diqqat, intizom va
harakat
.
Jaloliddin Rumiy
KIRISH
Kompyuter grafikasi tushunchasi hozirgi keng qamrovli sohalarni o`zida
birlashtirgan bo`lib, bunda oddiy grafik chizishdan toki real borliqdagi turli
tasvirlarni hosil qilish, ularga ko`rinish berish, dastur vositasi yordamida tasvirga
doir yangi loyihalarni yaratishga mo`ljallangan. Bu esa multimedia muhitida ishlash
imkoniyatini yaratadi. Kompyuter grafikasi jamiyatning barcha sohalarida keng
qo`llaniladigan dastur ta’minoti bo`lib, u mavjud va yangi yaratilayotgan dasturlarga
asoslanadi. Kompyuter grafikasi jarayonlarni uch o`lchovli fazoda qanday
kechishini aniq tasvirlash imkoniyatini yaratdi. Shu boisdan hozirda mavjud amaliy
dastur paketlari orqali ko`rilayotgan masalaning asosiy qiymatlarini kiritgan holda
uning natijasini grafik shaklda olishimiz mumkin.
Yurtimizda ham dasturlashga bo`lgan talab va e`tibor oshib bormoqda.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.M.Mirziyoyevning 2020-yil 24-yanvardagi
Oliy majlisga qilgan murojaatnomasida ta`kidlangan «Soha uchun yuqori malakali
mutaxassislar tayyorlash maqsadida xorijiy hamkorlarimiz bilan birgalikda 1 million
dasturchi» loyihasini amalga oshirilishi dasturlashga bo`lgan e`tibordan darak
beradi. Bu loyihadan ko`zlangan maqsad kelgusida jamiyatimizning qurilish,
energetika, qishloq va suv xo`jaligi, transport, geologiya, kadastr, sog`liqni saqlash,
ta`lim, arxiv sohalarini raqamlashtirishdan iborat.
Hozirda kompyuter grafikasi ilmiy xodimlar uchungina emas, balki rassomlar,
loyihachilar, dizayn va reklama bilan shug`ullanadigan mutaxassislar, web sayt
yaratuvchilar, o`qitish jarayoni va boshqa sohalarda keng qo`llanilmoqda. Shuning
uchun kompyuter grafikasi sohasida yetuk kadrlarni tayyorlash, yosh kitobxonlarga
kompyuter grafikasiga doir adabiyotlarni yetkazish oldimizda turgan vazifalardan
biri hisoblanadi. Yuqoridagi fikrlarni inobatga olgan holda ushbu o`quv qo`llanmada
tasvir turlari, kompyuter grafikasi turlari, grafik formatlar, rang modellari,
proyeksiyalar, tasvirlarni sifatini yaxshilash usullari, tasvirlarni filtrlash, Adobe
Flashda animatsiyalar kabi mavzular to`liq yoritib berilgan.
O`ylaymanki, ushbu o`quv qo`llanma oliy o`quv yurti talabalari, akademik
litsey, kasb-hunar kollejlari, umumiy o`rta maktab o`quvchilari va mustaqil
o`rganuvchilarda kompyuter grafikasiga bo`lgan qiziqishini oshirishga, dasturlash
muhitida ishlash va mustaqil dastur tuzishga, mamlakatimizning turli sohalari uchun
ilovalar yaratishga, zamonaviy axborot texnologiyalari vositalaridan foydalanish
ko`nikmalarini shakllantirishga va ularning amaliy ishlarida yangi qirralarning
ochilishiga zamin hozirlaydi.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR.
1.
Macromedia Dreamweaver 8 dasturi tuzilishi.
2.
Adobe Flash 8 dasturi vektorli grafikadan foydalanish texnologiyalari.
3.
Adobe Flash 8 dasturining jihozlar paneli.
4.
Web-sahifalarda animatsiyalar va ularni o`rnatish.
5.
O`zaro ikki sharni to`qnashtirish.
6.
Sharni trayektoriya bo`ylab harakatlantirish.
7.
Tovushli ma’lumotlar va ular bilan ishlash.
8.
To`rtburchak shakli harakatlanib aylana ko`rinishiga o`tish.
9.
Idishdagi suvning bug`lanishini tasvirlovchi animatsiya effektini hosil qilish.
181
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, hozirgi zamon har bir insonni axborot
texnologiyalaridan mustaqil foydalanishni talab qiladi. Chunki insonning faoliyati
borgan sari uning axborotlashganidan, qolaversa, axborotni samarali ishlatishidan
bog`liq bo`lib qolmoqda. Istalgan soha mutaxassisi ma’lumotlar to`plamida
to`g`ri yo‘nalish olishi uchun, u kompyuterlar va telekommunikatsiya vositalari
orqali axborotlarni to`plash, saqlash, qayta ishlash hamda qo`llashni bilishi shart.
Shu boisdan oliy o‘quv yurti talabalari, akademik litsey, kasb-hunar kollejlari,
umumiy o‘rta maktab o‘quvchilarini kompyuter grafikasi faniga qiziqtirish orqali
zamonaviy dasturlash tillarini o‘rgatish oson kechadi. Bu orqali o‘quvchi yoshlar
dasturlash muhitida ishlash va mustaqil dastur tuzish, mamlakatimizning turli
sohalari uchun ilovalar yaratish, zamonaviy axborot texnologiyalari vositalaridan
foydalanish ko‘nikmalarini shakllantirishga va ularning amaliy ishlarida yangi
qirralarning ochilishiga zamin hozirlaydi.
Ushbu o`quv qo`llanmada kompyuter grafikasining hozirgi kundagi
zamonaviy dasturiy paketlari jumladan, Adobe PhotoShop, CorelDraw va Flash
dasturlarining asosiy vazifasi, imkoniyatlari yoritib berilgan. O`quv qo`llanma oliy
o`quv yurtlarining 5130200 – «Amaliy matematika va informatika» bakalavr ta`lim
yo`nalishi talabalari uchun mo`ljallangan bo`lib, 6 moduldan iborat. Har bir modul
bo`yicha mavzular nazariy va amaliy misollar bilan tushuntirib berilgan. Shu bilan
birgalikda CorelDraw, PhotoShop va Flash dasturlarida amaliy topshiriqlar bajarish
ketma-ketligi ko`rsatilgan.
O`ylaymanki, informatika fanini o`qitishda kompyuter grafikasi dasturiy
paketlaridan foydalanish, o‘quvchilarda dizayn va grafika bo`lgan qiziqishlarini
uyg`otadi, darsni samarali va qiziqarli o‘tishini ta’minlaydi hamda o`quvchilarda
kompyuter grafikasi doir bilim, ko‘nikma va malakalarni rivojlantiradi.
|
Web-sayt statistikasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

Web-sayt statistikasi — saytlar egalariga saytda tashrifchilar soni, qaysi bo`limlar
eng ko`p mashhur bo`lgan va boshqa narsalarni bilish imkonini beradi.
Web-sayt tuzilmasi — web bog`lamasi sahifalari orasidagi aloqalar to`plami.
Web-sahifa — Internet manzili (URL) bilan bir xil ma’noda belgilanuvchi mantiqiy
birlik. U web-saytning tarkibiy qismidir. Web saytlar esa o`z navbatida sahifalardan
iborat deyish mumkin. Fizik nuqtai nazardan u HTML fayldir.
Web-hujjat — odatda maxsus HTML (Hypertext Markup Language) tilidagi hujjat.
Web-hujjat Umumjahon tarmog`i asosini tashkil qiladi. Ular gipermatndan iborat
bo`lib, foydalanuvchiga ajratib ko`rsatilgan so`z yoki jumlaga qaratib,
ma’lumotlarni o`qish. hujjatning boshqa qismiga yoki ayni hujjat bilan giperhavola
yordamida bog`langan boshqa web-hujjatga o`tish imkonini beradi. Web-hujjat,
shuningdek, matn, tasvir. tovush, videolarni mujassamlovchi gipermuhit
ma’lumotni ham o`z ichiga olishi mumkin.
Video ma`ruza — interfaol bo`lmagan video material ko`rinishida taqdim etilgan
o`quv materiali ko`rinishi.
Gipermedia — turli ma’lumotlarni kompyuterda ifodalash. Bunda ajratilgan
tushunchalar, obyektlar va bo`limlar orasidagi ma’noli bog`lanishlar avtomatik
tarzda quvvatlanadi. Barcha turdagi axborotlami ifodalash texnologiyasi. Ifoda
o`zaro assotsiativ bog`langan, nisbatan katta bo`lmagan bloklar shaklida bo`ladi.
Gipermedia gipermatnga o`xshash. ammo, bogianadigan bloklar sifatida matn
parchalari emas, balki ixtiyoriy formatdagi ma’lumotlar, grafik tasvirlar,
videokliplar, tovush fayllari va shu kabilar bo`lishi mumkin.
Giperhavola — bir elektron axborot obyektidan boshqasiga havola (masalan,
matndan eslatmaga yoki adabiyotlar ro`yxatiga, bitta entsiklopedik maqoladan
boshqasiga).
Gipermatn — hujjatlar o`rtasidagi aloqa (giperhavola) yordamida ma’lumotni
taqdim etish usuli. Unda o`quv materiali elektron shaklda interfaol matn sifatida
giperhavolalar bilan bog`lanadi.
Dasturiy kod — bu kompyuter dasturi bo`lib, belgilangan dasturlash tilida tegishli
pedagogik va texnologik ssenariy asosidagi algoritm bo`yicha yoziladi. Dyuym
185
(niderlandcha duim — katta barmoq) - yevropaning metrli bo`lmagan o`lchov
tizimlarida ishlatiladigan o`lchov birligi. Tarixdan esa dyuym — katta erkak
kishining katta barmog`i enini bildiradi. Bugungi kunda kompyuter grafikasidagi
o`lchov birligi hisoblanib, 1 dyuym 2,54 santimetrga teng.
Ichki web-sayt - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. ZaripovBog'liq Kompyuter grafikasi o\'quv qo\'llanmaIchki web-sayt
— tashkilot doirasida yaratilgan va faqat o`sha tashkilot ichki
tarmog`idan foydalanish mumkin bo`lgan web-sayt.
Interaktiv dastur
— interfaol dasturiy modul (test o`tkazish, modellash,
imitatsiya).
Kompyuter grafikasi
— kompyuterlar yordamida tasvirlarni yaratish va ishlov
berish texnologiyasi. Hisoblash texnikasidan grafik tasvirlarni yaratish, ularni turli
vositalar orqali aks ettirish (masalan, monitor ekranida va joyini, shaklini
o`zgartirish maqsadida foydalanish) sohasi. Kompyuterlar, tasvirlarning sintezi
hamda real dunyodan olingan vizual axborotga ishlov berish uchun ishlatiladigan
faoliyati turi. Ushbu faoliyatning mahsuloti ham kompyuter grafikasi deb ataladi.
Korporativ portal
— ichki foydalanish uchun mo`ljallangan korporativ websayt.
U kompaniya xodimlariga korporativ axborotga, elektron tijorat maydonchalariga
(ta’minotchilar. mijozlar bilan o`zaro harakat va boshqalar), hamda cheklangan sonli
tashqi veb-saytlardan foydalanishni taqdim qiladi.
Kompyuter testlash tizimi
— bir tomondan bilim oluvchining o`zini-o`zi nazorat
qilish imkonini bersa, ikkinchi tomondan esa joriy, oraliq va yakuniy baholashga
imkon beradigan o`quv resurslardir.
Multimedia
— inglizchadan olingan bo`lib, multi — «kо`р» va media —
«tashuvchi muhit» ma’nolarni bildiradi. Axborotni turli shakldagi tashuvchilar
boimish tovush, tasvir va matnlar birikmasi. Vizual va audio effektlarning o`zaro
muloqotli dasturiy ta’minot boshqaruvida birgalikda namoyon bo`ladi. Odatda bu
matn, tovush va grafikaning. so`nggi vaqtlarda esa animatsiya va videoning ham
birlashishini bildiradi.
Multimedia web
-bog`lamalari va ixcham disklarning tavsifi, agar eng muhimi
bo`lmasa, xususiyatli giperhavolardir. Multimedia (multimedia vosita) - turli tipdagi
matn, rasm, chizma, jadval, diagrantma. fotosurat, video va audio fragmentlar kabi
186
ma’lumotlarni raqamli ko`rinishda yaratish. saqlash, qayta ishlash va ijro qilishning
kompyuterli vositalari.
|
| |
kuzatish, nazorat - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

12
bir piksel uchun xotirada bir baytdan to`rt baytgacha joy ajratilishi mumkin. Demak,
har bir piksel 256 tadan 4 milliardgacha bo`lgan ranglardan birida bo`lishi mumkin.
Ekrandagi har bir pikselning o`zi uchga bo`linadi. Ulardan biri
qizil
, ikkinchisi
yashil
, uchinchisi
ko`k
rangda porlaydi. Bu ranglar
asosiy ranglar
deb ataladi va
turli nisbatda qo`shilib, tabiatda uchraydigan ranglarning deyarli barchasini yarata
oladi.
Kompyuter grafikasi faoliyatning shunday turiki, unda kompyuter va maxsus
yaratilgan dasturlardan foydalanib, tasvirlar yaratiladi, mavjudlari raqamli
ko`rinishga o`tkaziladi, qayta ishlanadi, saqlanadi va qulay ko`rinishda tasvirlanadi.
Kompyuter grafikasi o`tgan asrning 70-80-yillaridan boshlab ommaviylasha
boshladi. Hozirgi kunda kompyuter grafikasi shu qadar rivojlanganki, uning
ehtiyojlarini qondirish kompyuter texnikasining jadal rivojlanishining asosiy
sabablaridan biri bo`lib qolmoqda.
Kompyuter grafikasi ilm-fanga, tijoratga, san`at va sportga ham tegishli bo`lib,
barcha sohalarda keng qo`llaniladi. Kompyuter grafikasi bo`yicha har yili ko`plab
konferensiyalar o`tkaziladi, ilmiy jumallar va o`quv qo`llanmalar chop etiladi,
dissertatsiyalar himoya qilinadi. Har yili bir necha yuz milliard dollarlik kompyuter
grafikasi mahsulotlari ishlab chiqariladi va sotiladi. San`at durdonalari yaratiladi.
Kompyuter grafikasi asosida yaratilgan elektron o`yinlar bo`yicha jahon
birinchiliklari o`tkaziladi va ularda millionlab qatnashchilar ishtirok etadilar.
Kompyuter grafikasi nimaning tasviri yaratilishiga qarab quyidagi sinflarga
ajratiladi:
1)
statsionar (o`zgarmas)
yoki
oddiy grafika
;
2)
kompyuter animatsiyasi
;
3)
multimedia
.
bf Type
– “BM” simvollarini saqlaydi. Bu format kodidir. 
DWORD 
bf Size

26
LONG
biXPelsPerMeter
– x bo`yicha 1 litrdagi piksellar sonida
ifodalanuvchi ruxsati.
LONG
biYPelsPerMeter
–U bo`yicha
DWORD
biClrUsed
– agar 0 ga teng bo`lsa, ranglarning maksimal miqdori
foydalaniladi.
DWORD
biClrImportant
– agar
biClrUsed=
0 bo`lsa, 0 ga teng shundan
keyin faylda
RGBQUAD
ko`rinishida yozuv ko`rinishidagi palitra joylashadi. Har
bir yozuv o`zida to`rt qatorni saqlaydi.
BYTE
rgbBlue
– B rang tashkil etuvchisi, 0 dan 255 gacha.
BYTE
rgbGreen
-G tashkil etuvchisi.
BYTE
grafik formatlarni - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

18
Grafik fayllar hajmi katta bo`lgani uchun, kompress (paket) ma’lumotlarini
olish mumkin. Hozirgi kunda ikkita zichlash usuli mavjud – yo`qotishsiz va sifatli.
Yo`qotilgan zichlikni algoritmlari an`anaviy arxiv algoritmlariga o`xshash (LZH,
PKZIP, ARJ). Ularning eng mashhurlari LZW (LZ84) mashhur GIF, TIFF rastr
formatlarida keng qo`llaniladi. Yo`qotilgan zichlash algoritmlari inson tomonidan
qabul qilinmagan ma’lumotni (JPEG, PCD) rad etadi. Bu holda qadoqlash darajasi
ancha yuqori, lekin u sekinroq va sifati yomonlashishiga olib kelishi mumkin
(tanlangan bosim darajasiga qarab). Ushbu algoritmning asosiy kamchiliklari
original tasvir sifati sezilarli darajada pasayishi mumkin. Shuning uchun, JPEG
formatida faqat tahrir qilishning yakuniy natijalarini saqlash tavsiya etiladi.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1.
Tasvirlarni shakllantirish usullari.
2. Rastirli tasvirlar va ularning asosiy xarakteristikalari.
3. Rastning geometrik xarakteristikalari.
4. Ranglar soni.
5. Rastning ruxsat berilgan xatoligini baholash.
6. Tasvir shaklda taqdim etilgan malumotlarning turlari.
7. Kulrang va rangli tasvirlar haqida tushunchalarni keltiring.
1.4. Grafikaning zamonaviy qurilma vositalari
Grafikaviy tizimlarda
zamonaviy qurilma vositalari alohida
o`rin
egallaydi. Bulardan biri videoadapter qurilmasini ko`rib chiqamiz. Videoadapterlar
takomillashishning uzoq yo`lini bosib o`tishdi. Birinchi personal kompyuterlarda
monitor sifatida turmushdagi televizorlardan foydalanishdi, hozirgilari esa
kompyuterni quvvatli grafikaviy stantsiyaga aylantirmoqda. Bu oraliqda plata va
standartlarning bir necha avlodi almashdi.
Dastlab MDA –
Piksel
— kompyuter ekrannining eng kichik nuqtasi. 
Uy sahifasi

|
Piksel
— kompyuter ekrannining eng kichik nuqtasi.
Uy sahifasiBog'liq Kompyuter grafikasi o\'quv qo\'llanmaPiksel
— kompyuter ekrannining eng kichik nuqtasi.
Uy sahifasi
— brauzer tomonidan dastur yuklangandan so`ng terminalda paydo
bo`ladigan web-sahifaning, portalning, majmuaning birinchi sahifasi.
Elektron katalog
— mijozlar va hamkorlar uchun mahsulot hamda xizmatlar
haqidagi ma’lumotlarni o`z ichiga olgan axborot tizimi. Ishlab chiqaruvchilar va
xaridorlar orasida qo`shimcha axborot almashuviga imkon beradi. Elektron
kataloglar elektron savdo tizimida keng qo`llaniladi.
Elektron jurnal
— Internet tarmog`i orqali tarqatilayotgan turli mavzudagi nashr.
Monoxromatik nur
— spektri birgina to`lqin uzunligi mos kelgan bitta chiziqdan
iborat bo`lgan nurlanish.
Lazer
— monoxromatik nurlanishning ancha sifatli manbayidir. Xuddi shu sababli
uning nurini fokusda yig`ish oson kechadi.
Mengamer ranglar
— spektrlari har xil, ammo bir xil rang beruvchi nurlar.
Kolorimetriya
— rang va uni o`lchash bilan shug`ullanadigan fan.
Fraktal
— lotincha Fractus so`zidan olingan va «qismlardan tuzilgan» ma’nosini
anglatadi.
Fraktal grafika
— bu grafika vositasida shakllangan tasvirlar ham xuddi vektorli
grafika kabi matematik hisoblurga asoslangan. Ammo kompyuter xotirasida hech
qanday obyekmi saqlamasligi bilan undan farq qiladi. Tasvir tenglama (yoki
tenglamalar tizimi) bo`yicha quriladi. Shuning uchun formulalardan boshqa hech
narsani saqlash kerak emas.
Vektorli grafika
— bu grafika vositasida shakllangan tasvir sodda grafik obyektlar
to`plamidan tuzilgan bo`lib, uning tipik elementiga mos keladi. Vektorli tasvirning
asosiy elementi chiziq bo`lib hisoblanadi.
Rastrli grafika
— bu grafika vositasida shakllangan tasvir asosan elektron va
poligrafiya nashriyotlarida qo`llaniladi. Rastrli tasvir ikki o`lchovli massiv
(matritsa) ko`rinishdagi nuqtalar to`plamidan iborat bo`lib, ular piksellar deb ataladi.
Rastrli tasvirning eng kichik elementi peksildan iborat.
|
| |
ATAMALARNING IZOHLI LUG`ATI - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. ZaripovBog'liq Kompyuter grafikasi o\'quv qo\'llanmaATAMALARNING IZOHLI LUG`ATI
Animatsiya
— bir nccha tasvir yoki kadrlarni ko`rsatish orqali yaratiladigan harakat
majmuidir. Animatsiya turli xil vizual effektlar (harakatlanadigan kartinkalar,
chizmalar, jadvallar va boshqalar) qo`llanilishiga asoslangan kompyuterning
dinamik grafikasi, ekranda harakat illyuziyasini hosil qiladigan dinamik tasvirlar
sintezidir.
Axborot butunligi
— axborot va uni tashuvchining hoiati. Butun axborot va uning
alohida tarkibiy qismlari bo`linmasligini ta`minlash hamda ularni ruxsatsiz qasddan
yo`q qilish. buzib taiqin qilish. sizib chiqib ketish, o`g`irlash, qalbakilashtirish va
almashtirib qo`yishni, oldindan bartaraf qilishni nazarda tutiladi.
Axborot tizimi
— axborotni uzatish va qabul qilish tizimi. Axborot manbai,
uzatkich. aloqa kanallari, axborotni qabul qiluvchilardan tarkib topgan bo`ladi.
Banner
— web-sahifadagi reklama xarakteridagi tasvir yoki matn bloki. U reklama
beruvchining web-saytiga yoki mahsulot yoxud xizmat turi atrofilicha bayon
qilingan sahifalarga giperhavoladan iborat.
Bilimlar bazasi (BB)
— aniq bir predmet sohasi bo`yicha dalillar va qoidalar
shaklida rasmiylashtirilgan bilimlar to`plami. Inson tomonidan aniq predmet sohasi
bo`yicha yig`ilgan bilimlarni kompyuterda ifodalash uchun mo`ljallangan semantik
(ma’noli) model. Biror-bir predmet sohasiga oid tushuncha, qoida va dalillarning
tizimlashgan majmuini saqlash uchun bitta fayl yoki maxsus tashkil qilingan fayllar
to`plami. Bilimlar bazasi (BB) sun`iy tafakkur (intellekt) masalalarini yechishda
keng qo`llaniladi.
Bosh sahifa
— asosiy sahifa. Ingliz tilidan to`g`ri tarjima qilinganligidan qat’iy
nazar, bu muayyan insonning uy (shaxsiy) sahifasi emas, balki websaytning
boshlang`ich sahifasidir. Odatda murojaatlar aynan web-saytning bosh sahifasiga
qilinadi, shuning uchun ushbu sahifaga tashrif buyuruvchilar soni istalgan boshqa
sahifaga qaraganda ko`proq. Bosh sahifa (web-sayt yuzi) bo`yicha foydalanuvchi
qayerda ekanligi va saytning boshqa sahifalarida nimalarni ko`rish mumkinligi
haqida tasavvur oladi (ba`zan bosh sahifa birinchi va yagona bo`ladi).
|
| |
Monochrome Display Adapter - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

19
informatsiya – harflar va raqamlarni chiqarish qobiliyatiga ega edi.
Bunda hech
qanday grafika va rang yo`q edi.
MDAni almashtirgan CGA –
Color Graphics Adapter
(rangli grafika
adapteri) nafaqat matnli, balki grafikaviy rejimda ham ishladi va berilgan o`n oltita
rangdan to`rttasi chiqishini ta`minlab turdi.
EGA –
Enhanced Graphics Adapter
(yaxshilangan grafika adapteri) 64 rang
palitrasidan ekranga chiqadigan ranglarni 16
tagacha yetkazdi va ekranga
chiqariladigan grafika sifatini sezilarli yaxshiladi.
EGA
standarti paydo bo`lishi
bilan grafikaviy dasturlardan, jumladan birinchi Microsoft Windows operatsion
tizimlaridan, keng foydalanish boshlandi.
VGA –
Video Graphics Array
videostandarti eng qulay, bugungi kungacha
foydalanilayotgan
bo`lib, asta-sekin
SVGA
(
Super-VGA
)
standartiga
o`tdi.
VGA
ning birinchi platalari 262144 rang palitrasidan 256
rangni ekranga
chiqardi. Keyinchalik
VGA
bilan birga mos keladigan juda ko`p platalar paydo
bo`ldi, ularda mumkin bo`lgan rang tuslari 16,8 milliongacha etdi (
True
Color
rejimi).
Videoadapterlarni ishlab chiquvchilarning umumiy intilishi – monitor ekranida
asliga maksimal yaqinlashgan mumkin qadar sifatliroq tasvirni olishdir.
Bunda
quyidagi: aks ettirilayotgan ranglar sonini ko`paytirish; aniq va har xil tasvirlash
qobiliyatini orttirish; tasvirni ekranga chiqarish tezligini tezlashtirish vazifalari doim
bo`ladi. [5]
Zamonaviy videoadapterlar bundan ham yuqori razryadga egalar, masalan bir
nuqtaga 32 bit, lekin bunda ko`rinadigan ranglar soni ortmaydi. Qo`shimcha
razryadlarda saqlanadigan informatsiya maxsus dasturlar tomonidan grafikani aks
ettirish operatsiyalarini tezlashtirish uchun yoki
poligrafiya mahsulotini
tayyorlashda kompyuterdan foydalanilganda rangni uzatishni yaxshilash uchun
foydalaniladi.
Zamonaviy videokarta – o`z xotirasida ekran obrazini saqlaydigan va monitor
uchun signalni shakllantiradigan oddiy qurilma emas. Hozirgi paytda bu o`zining
mikroprotsessorlariga ega bo`lgan miniatyuradagi kompyuter bo`lib, o`zi hisoblarni
20
bajarish va ekranda nima va qanday qurilayotganini boshqarish qobiliyatiga ega.
Videokartalarning hisoblarni va tasvirlarni qurish qobiliyatini apparatli
videotezlanish deb ataladi (agar videokartada bunday qobiliyat bo`lmasa, yuk asosiy
protsessorga tushadi va bu holda dasturaviy videotezlanish haqida gapirishadi).
Zamonaviy kompyuter o`yinlari uchun videoadapterda
tezlanish funktsiyalarining
bo`lishi zarur.
Grafik informatsiyani kiritish qurilmalari. Grafikaviy informatsiyani raqamli
shaklga o`zgartirish jarayoni quyidagi ikki bosqichda amalga oshiriladi:
O`qish;
Kodlash.
O`qish
– grafikaviy elementni (nuqta, chiziq, elementar fragment) va qabul qilingan
koordinatalar
tizimida
uning
koordinatalarini
aniqlash.
Web-resurslar katalogi (ingl. Web directory)

|
Web-resurslar katalogi (ingl. Web directory)Bog'liq Kompyuter grafikasi o\'quv qo\'llanmaWeb-resurslar katalogi (ingl. Web directory)
— tavsiflar bilan birga berilgan
internet-resurslarga tizimlashtirilgan va rubrikator asosida tartibga solingan 361
gipermatnlar yig`indisi. Kataloglar ixtisoslashgan (soha bo`yicha) va umumiy
hamda hududiy, milliy va global turlarga bo`linadi.
Web-bog`lama
— web-serverda umumiy katalogda saqlangan, bir-biri bilan
bog`liq bo`lgan, web-sahifalar, rasmlar, hujjatlar, multimedia va boshqa fayllar
to`plami.
Web-dizayn (ingliz tilidan olingan bo`lib, web-dcsign)
— web sahifani loyihalash
mamosini bildiradi) — bu web-sahifani jihozlanishidir. Web-dizayn savt uchun
huddi poligrallya dizayni va qog`ozli nashrlar dastgoblari singari muhim rol
o`ynaydi. Web-dizayn deganda nafaqat web-sayt uchun grafikli elementlarni
yaratish. balki lining strukturasini loyihalash, unda harakatlanish vositalari, ya’ni
butun saytni yaratish tushuniladi.
Web-interfeys
— foydalanuvchiga web-brauzer orqali turli dasturlar bilan o`zaro
ishlash imkonini beruvchi interfeys (masalan, o`z buyurtmasini boshqarish. Internet
do`konida yoki tarmoq printerni sozlash). Web-interfeyslarining qulayligi shundaki,
ular bitta ofisda joylashmagan xodimlarga birgalikda ish yuritish imkonini beradi.
Web-ranglar
— rasmlarda ranglami aniq solishtirish va aks ettirish uchun
ishlatilishi mumkin bo`lgan 256 rangdan 216 tasini o`z ichiga olgan ranglar jadvali
qolgan 40 rang ishlatilmaydi, chunki ular kompyuterlarda rang uzatish sifatining
sozlanganligiga ko`ra turlicha aks ettirilishi mumkin. Web standart palitra odatda
xavfsiz ranglar palitrasi deyiladi.
Web-sayt
— inglizcha «site» (tarjimasi «joy») so`zining o`zbekcha talaffuzi.
Umumjahon o`rgimchak to`ri ma`lum axborot topish mumkin bo`lgan va noyob
URL bilan belgilangan virtual joy. Mazkur URL web-saytning bosh sahifasi
manzilini ko`rsatadi. O`z navbatida, bosh sahifada web-saytning boshqa sahifalari
yoki boshqa saytlarga murojaatlar bo`ladi. Web-sayt sahifalari HTML. ASP, PHP,
JSP grafik va boshqa fayllardan tashkil topgan bo`lishi mumkin. Websaytni ochish
uchun brauzer dasturidan foydalaniladi. Web-sayt shaxsiy, tijorat, axborot va boshqa
bo`lishi mumkin.
|
| |
TEST SAVOLLARI - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. ZaripovBog'liq Kompyuter grafikasi o\'quv qo\'llanmaTEST SAVOLLARI.
1)
Kompyuter grafikasi sinflarini toping?
a)
virtual, kompyuter grafikasi, statsionar
b)
kompyuter animatsiyasi, multimedia, grafika
c)
statsionar, kompyuter animatsiyasi, multimedia
d)
grafika, kompyuter animatsiyasi, virtual
2)
Ikki о`lchamli kompyuter grafikasi qanday turlarga bo`linadi.
a)
statsionar; nuqtali; virtual
b)
grafika, kompyuter animatsiyasi, virtual
c)
rastrli; vektorli; fraktal
d)
statsionar, kompyuter animatsiyasi, multimedia
3)
Rastr so`zi informatikada qanday ma’noni bildiradi.
a)
yunoncha tilidagi
rastrum - xaskash, omoch
so`zidan olingan
b)
lotin tilidagi
rastrum - xaskash, omoch
so`zidan olingan
c)
lotin tilidagi
rastr - nuqta, chiziqlar
so`zidan olingan
d)
yunoncha tilidagi
rastr - nuqtalar, chiziqlar
so`zidan olingan
4)
Rastrli tasvirning o`lchamiga nimalar kiradi.
a)
maydon, yozuvlar soni
b)
nuqta, chiziqlar soni
c)
ustun, satrlar soni
d)
pixel, vektorlar soni
5)
Rastrlar zichligi nimalarda o`lchanadi.
a)
dpi (bir dyuymdagi nuqtalar) da
b)
pixel (nuqtalar soni) da
c)
gs (gers) da
d)
dyuym (1 dyuym = 2.5 sm) da
6)
Fraktal so`zining ma’nosini bildiradi?
a)
yunoncha
fractus
so`zidan olingan bo`lib, maydalangan, bo`lib chiqilgan
b)
lotincha
fractus
so`zidan olingan bo`lib, maydalangan, bo`lib chiqilgan
c)
lotincha
fraktal
so`zidan olingan bo`lib, to`ldirilgan, bo`lib chiqilgan
|
| |
Yaratish usuliga ko`ra kompyuter grafikasi ikki guruhga ajratiladi

13
Ikki o`lchamli grafika
yassi va tekis sirtlarda yaratilgan tasvirlar bo`lib, ularga
misol sifatida printerda qog`ozga chop
etilgan fotosurat, rassom tomonidan
xolst
(maxsus mato)da chizilgan rasmlarni keltirish mumkin.
Uch o`lchamli grafika
yordamida hajmga ega jismlar tasvirlanadi.
Bunda
jismning fazoda egallagan o`rni mayda kublar bilan to`ldiriladi. Agar bu kublar
yetarlicha kichik bo`lsa, inson ko`zi ularni ilg`amaydi
va kublar yaxlit bir jism
sifatida ko`z o`ngimizda gavdalanadi.
Uch o`lchamli grafikadan animatsiya, kompyuter o`yinlari
va virtual
(xayoliy) borliq
yaratishda keng foydalaniladi. Virtual borliq, asosan, maxsus bosh
kiyim –
shlemlarda
tasvirlanadi.[16]
Oddiy grafika vaqt o`tishi bilan o`zgarmaydigan tasvirlarni yaratish bilan
shug`ullanadi.
Ularga misol sifatida rasmlar, fotosuratlar,
chizmalarni keltirish
mumkin. Kompyuter animatsiyasi vaqt o`tishi bilan o`zgaradigan tasvirlar yaratadi.
Masalan, multfilmlar, videoklip va videoroliklar.
Multimedia mahsulotlari rasmlar va animatsiya bilan birga boshqa turdagi
axborotlarni, masalan, ovoz va matnni ham o`z ichiga oladi. Multimedianing o`ziga
xos jihati uning interfaolligi bo`lib, unda bir joy dan ikkinchi joyga o`tish imkoniyati
ko`zda tutilgan bo`ladi. Multimediaga yorqin misol sifatida butun olam to`ri -
wwwni
, undagi
www
-saytlar va
www
-sahifalarni keltirish mumkin.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Kompyuter grafikasi qanday fan?
2. Kompyuter grafikasining qanday turlari mavjud?
3. Rastri nima?
4. Fraktal grafikasi nimaga asoslangan?
5. Fraktal geometriyasi asoschisi kim?
6. Vektorli grafika bugungi kunda qaysi sohalarda keng qo`llanilmoqda?
7. Microsoft Paint dasturida kompyuter rasmini chizing.
8. Microsoft Paint dasturi ranglar palitrasidan foydalanib tasvirni bo`yang.
9. Kompyuter ekrani o`lchamini aniqlang va boshqa o`lchamga o`zgartiring.
10. Kompyuter ekrani rangi va fonini almashtiring.
Muallif - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi n. N. Zaripov

10
1-modul. Kirish
1.1. Kompyuter grafikasi tushunchasi
Kompyuter grafikasi
— grafik displey (
monitor
) ekranida tasviriy
informatsiyani vizuallash (ko`rinadigan qilish) jarayonidir. Tasvirni qog`ozda,
fotoplyonkada, kinolenta va boshqalarda aks ettirish
usulidan farqli ravishda
kompyuter grafikasida kompyuterda hosil qilingan tasvirni darhol o`chirib tashlash,
unga tuzatish kiritish, istalgan yo`nalishda toraytirish yoki cho`zish, yaqinlashtirish
va uzoqlashtirish, burish, harakatlantirish, rangini o`zgartirish va boshqa amallarni
bajarish mumkin. Kitoblarni bezash, rasm va chizmalarni tayyorlashda buyumlarni
loyihalash va modellarini yasashda, telereklamalar yaratishda,
multfilmlarni
yaratishda, kinofilmlarda qiziqarli kadrlar hosil qilish va boshqa ko`p sohalarda
qo`llaniladi.
Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar qatoriga bir qancha dasturlarni
sanab o`tish mumkin. Jumladan,
Microsoft Paint, Adobe Photoshop, Adobe
Illustrator,
Corel Draw, Adobe Freehand, Adobe InDesign,
Adobe ImageReady,
Adobe Flash, Discreet, Cinema 4d, Alias, Autodesk Maya,
LightWave, Adobe
Brush va hokazolardir. Ushbu dasturlarda kompyuter grafikasiga oid ishlarni amalga
oshirish mumkin. Ba’zilarida oddiy rasm chizish mumkin bo`lsa, ba’zilarida uylar
proyektlari, ba’zilarida esa uch o`lchamli modellashtirish va hattoki to`rt o`lchamli
modellashtirish mumkin bo`ladi. Inson tashqi dunyo haqidagi axborotning asosiy
qismini ko`zlari yordamida qabul qiladi. Ko`rish tizimi turli obyektlarning tasvirini
qabul qilib oladi. Ular yordamida insonda tashqi muhit va undagi obyektlar haqida
tasavvur paydo bo`ladi. Obyektlarning
tasvirini yaratish, ularni saqlash, qayta
ishlash va tasvirlash qurilmalarida tasvirlab berish
kompyuterning eng qiyin va
asosiy masalalaridan biridir. Kompyuterga hech qanday topshiriq berilmaganda,
ya’ni bekor turganida ham ekranida ko`rinishi kerak bo`lgan tasvirni sekundiga
o`nlab marta qayta ishlab ko`rsatadi. Kompyuterning ekranida paydo bo`ladigan
tasvirlar uning
videokarta
deb ataluvchi qurilmasi yordamida yaratiladi va ekranga
chiqariladi.
Videokartalar uchun maxsus
videoprotsessorlar
ishlab chiqariladi.
11
Videoprotsessorlar kompyuterning asosiy protsessorini murakkabligi va hisoblash
ishlarini bajarish tezligi bo`yicha ortda qoldirib ketgan.
Kompyuterning ma’lumotlarni elektron ko`rinishda tasvirlash qurilmasi
monitor (
monitor
-
Qattiq magnitli disklardagi jamlagich hajmi (QMDJ)

|
Qattiq magnitli disklardagi jamlagich hajmi (QMDJ)
|
bet | 4/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 472,07 Kb. | | #230223 |
Bog'liq Apparat va dasturiy-www.hozir.orgQattiq magnitli disklardagi jamlagich hajmi (QMDJ). QMDJ hajmi odatda Gigabaytlarda o‘lchanadi, 1Gbayt = 1024 Mbayt. 10 Gbaytli diskli xotira hajmi bugungi kunda yetarli hisoblanadi, lekin mutaxassislarning bashorat qilishlaricha yangi dasturiy mahsulotlarning har biri bir necha Gigabayt tashqi xotirani talab qilishi mumkin.
Kesh-xotira. Bu buferli, foydalanuvchi kira olmaydigan tezkor xotira bo‘lib, tezligi nisbatan past bo‘lgan xotira qurilmalarida saqlanuvchi axborot va operatsiyalarni jadallashtirish uchun kompyuter tomonidan avtomatik tarzda ishlatiladi. Masalan, asosiy xotiradan operatsiyalarni jadallashtirish uchun mikroprotsessor ichida registrli kesh-xotira tashkil qilinadi (birinchi darajali L1 kesh-xotira) yoki mikroprotsessordan tashqarida, tizimli platada (ikkinchi darajali L2 kesh-xotira) tashkil qilinadi; diskli xotiradan operatsiyalarni jadallashtirish uchun elektron xotira yacheykalarida kesh-xotira tashkil qilinadi (uchinchi darajali L3 kesh-xotira). Zamanoviy ShKlarda L1 kesh-xotiraning hajmi 16 Kbaytgacha, L2 kesh-xotiraning hajmi 256 Kbaytgacha bo‘ladi.
Ko‘p masalali ish tartibidan foydalanish imkoniyati. Ko‘p masalali ish tartibi bir vaqtning o‘zida bir necha dasturlar bo‘yicha (ko‘p dasturli ish tartibi) yoki bir nechta foydalanuvchilar uchun (ko‘p foydalanuvchili ish tartibi) hisoblashlarni bajarish imkonini beradi. Bu ish tartibida mashinaning bir necha qurilmalarining ishini vaqt bo‘yicha muvofiqlashtirish kompyuterning unumdorligini samarali oshirish imkonini beradi. Ayniqsa bu ko‘rsatkich uncha katta bo‘lmagan lokal tarmoqda, server vazifasini bajarayotgan, kuchli ishchi stansiya sifatida foydalanilayotgan kompyuter uchun juda muhim ahamiyatga ega.
ShKning ishonchlilik, narx, og‘irlik va o‘lcham kabi boshqa ko‘rsatkichlari iste’molchi talablariga doir ko‘rsatkichlar hisoblanadi.
Nazorat savollari:
Komp’yuter so’zi qanday ma’noni anglatadi va uning vazifalarini ayting?
Komp’yuter qachon va qanday yuzaga kelgan?
Optoelektronli EHMlar deganda nimani tushinasiz?
Komp’yuter xonasida nimalar taqiqlanadi?
Komp’yuter xonasiga bo’lgan sanitariya va gigienik talablarni keltiring?
|
| |
Mavzu-Kompyuterni texnik vositalarini qo‘llash

1.2.Mavzu-Kompyuterni texnik vositalarini qo‘llash
Reja:
Shaxsiy kompyuterlarning funksional bloklari
Yuqorida aytib o‘tilganidek, ShKlar yuqori darajali unifikatsiyaga ega bo‘lganligi uning qo‘llanilish sohasiga qarab turli konfiguratsiyalarni tuzish imkonini beradi. Asosiy bog‘lama va bloklarning shunday to‘plamlari borki, ularsiz ShKning funksional imkoniyatlari to‘liq bo‘lmaydi va u universal kompyuter toifasiga tegishli bo‘lmaydi. Bu to‘plam tarkibiga protsessor, xotira bloklari, kirit ish-chiqarish va hujjatlashtirish vositalari, elektr ta’minoti va kompyuterlararo aloqa bog‘lamalari kiradi. SHKning asosiy bog‘lama to‘plami va bloklarining tuzilish sxemasi 1.1-rasmda keltirilgan.
ShKning barcha qurilmalari tizimli shina (tizimli magistral yoki kanal) yordamida birlashtiriladi. Bu magistral tarkibiga ShK barcha qurilmalarining o‘zaro ulanishini va aloqasini ta’minlovchi to‘rtta asosiy shina kiradi:
manzil shinasi (Address Bus) – tashqi jamlagichlar yoki asosiy xotiraning manzil kodining barcha razryadlarini parallel uzatish uchun ulovchi sxemadan va bosma platadagi liniyalardan iborat;
ma’lumotlar shinasi (Data Bus) – (asosiy yoki tashqi) xotiradan protsessorga ishlov berishga mashina so‘zning (operandning)
1.1-rasm. Shaxsiy kompyuterning tuzilish sxemasi.
barcha razryadlarini parallel uzatish uchun yoki aks ettirish qurilmasiga uzatish uchun mo‘ljallangan liniyalar va ulovchi sxemalardan iborat;
boshqaruv shinasi (Control Bus) – ShKning barcha bloklariga kodli so‘zlarni yoki alohida boshqaruvchi signallarni uzatish uchun mo‘ljallangan liniyalar va ulovchi sxemalardan iborat;
ta’minot shinasi (Power Bus) – shaxsiy kompyuterning bloklarini energiya ta’minot tizimiga ulovchi liniyalardan iborat;
Tizimli shina axborot uzatishning uchta yo‘nalishini ta’minl aydi.
protsessor va asosiy xotira o‘rtasida;
protsessor va tashqi qurilmalarning kiritish-chiqarish portlari o‘rtasida;
asosiy xotira va tashqi qurilmalarning kiritish-chiqarish portl ari o‘rtasida (xotiraga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirish ish tartibida).
Barcha bloklar shinaga muvofiqlashtirilgan unifikatsiyalangan razyomlar orqali bir xil tarzda: bevosita yoki kontroller (adapter) orqali ulanadi. Tizimli shinani boshqarish protsessor orqali bevosita yoki asosiy boshqaruvchi signallarni shakllantiruvchi shina kontrollerining qo‘shimcha mikrosxemasi orqali amalga oshiriladi. Tashqi qurilmalar va tizimli shina o‘rtasida axborot almashinuvi ASCIIkodlarni qo‘llash bilan bajariladi.
Asosiy bloklarning vazifalarini ko‘rib chiqamiz. 1.2-rasmda protsessor funksional bloklarining minimal to‘plamiga ega bo‘lgan tipik strukturasi ko‘rsatilgan.
Protsessor yoki mikroprotsessor ShKning markaziy qurilmasi bo‘lib, o‘zining va mashinaning barcha bloklar ishini boshqarish va axborot ustida arifmetik hamda mantiqiy operatsiyalarni bajarishga mo‘ljallangan. Protsessor tarkibiga bir necha komponentlar kiradi.
|
Kompyuterlarning asosiy texnik ko‘rsatkichlari

|
Kompyuterlarning asosiy texnik ko‘rsatkichlari
|
bet | 3/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 472,07 Kb. | | #230223 |
Bog'liq Apparat va dasturiy-www.hozir.orgKompyuterlarning asosiy texnik ko‘rsatkichlari
Samaradorlik. Bu ko‘rsatkich taktlash chastotasi (Hz) va tezkorlik (operatsiya/s) kabi texnik ko‘rsatkichlari bilan uzviy bog‘liq. Kompyuter rivojlanishining dastlabki davrida iqtisodiy, muhandisli-texnik, matematik kabi turli masalalar uchun unumdorlikni baholashning o‘rtacha qiymati olinar edi. Haqiqiy tezlik ko‘rsatkichlarini aniqlash bo‘yicha maxsus testlar mavjud bo‘lgan va hozir ham mavjuddir. So‘ngi paytlarda unumdorlik ko‘rsatkichining o‘lchov birlik sifatida sekundiga million operatsiya bajarishidan foydalana boshlashgan:
MIPS (MIPS – Millions Instruction Per Second – sekundiga million buyruq) – qayd qilingan vergulli ko‘rinishdagi sonlar ustidagi operatsiyalar uchun;
MFLoPS (MFLOPC – Millions of Floating point Operation Per Second) – suzuvchi vergulli ko‘rinishdagi sonlar ustidagi operatsiyalar uchun;
gFLoPS (GFLOPS – GigaFLOPS) – qayd qilingan vergulli ko‘rinishdagi sonlar ustida sekundiga milliard operatsiyalar soni.
Asosiy protsessor so‘zining (razryad) uzunligi. Bu ikkilik sonlar razryadlari ustida ishlov berish, uzatish yoki saqlash operat siyalari baja rilishining maksimal soni. Razryadlik qancha katta bo‘lsa, unumdorlik shunchalik yuqori bo‘ladi. Mashina so‘zi uzunligi asosiy protsessorni loyihalashtirish jarayonida belgilanadi va bu uzunlik kompyuterning ma’lumotlarga ishlov berish tezligi, hisoblashlarning aniqligi va manzillashtiriladigan tezkor xotira hajmi kabi funksional ko‘rsatkichlarini belgilaydi. Mashina so‘zining uzunligi protsessorning ichki registrlarining hamda manzil va ma’lumotlar ichki shinalari razryadligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Asosiy xotira hajmi. Asosiy xotira saqlash qurilmalarining ikki turidan tashkil topgan:
doimiy xotira qurilmasi DXQ (ROM – Read Only Memory), konstantalar va nomalum boshqaruv dasturlarini saqlashga mo‘ljallangan, bunda axborot DXQdan faqat o‘qiladi;
tezkor xotira qurilmasi TXQ (RAM – Random Access Memory), axborotlarga ishlov beruvchi dasturlar ko‘rinishid agi axborotni yozish, saqlash va o‘qish uchun mo‘ljallangan.
Asosiy xotiraning afzalligi uning yuqori tezligi va saqlash matritsasining har bir xotira yacheykasiga murojaat qila olish imkoniyatidir. Asosiy xotira hajmi foydalanilayotgan protsessor turiga va uning so‘z uzunligiga bog‘liq, bu kompyuterning manzil maydoni deb ataladi. Dastlabki Intel 8086 protsessor asosidagi shaxsiy kompyuterlarda manzil maydoni 106 baytni, keyingi Intel 80486 protsessor asosidagi ShK larning manzil maydoni 4×109 baytni va Pentium IV protsessor asosidagi ShK modellarida bu maydon 64×109 baytni tashkil etadi.
|
| |
Mikroprotsessor xotirasining turlari va pog‘onalar sxemasi

|
Mikroprotsessor xotirasining turlari va pog‘onalar sxemasi
|
bet | 8/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 472,07 Kb. | | #230223 |
Bog'liq Apparat va dasturiy-www.hozir.orgMikroprotsessor xotirasining turlari va pog‘onalar sxemasi.
Birinchi pog‘ona – tezligi protsessorning taktlash chastotasi bilan tenglashtirilishi mumkin bo‘lgan, o‘ta tezkor xotira. Birinchi bosqich xotiralariga L1 kesh-xotirani hamda qo‘shimcha xotira qurilmasi sifatida qabul qilingan umumiy vazifali ichki registrlarni (IR) kiritish mumkin. Ushbu ikki xotira turi protsessorning kristaliga joylashtirilgan bo‘ladi.
Ikkinchi pog‘ona – bu an’anaviy tezkor (OZU) va doimiy xotira qurilmalaridir (DXQ). Doimiy xotiradan faqat axborotni o‘qish ish tartibida foydalaniladi va u standart dasturlarni, konstantalarni, funksiyalar jadvalini, ba’zida protsessorga joylashtirilgan fuksiyalarni amalga oshiruvchi mikrodasturlarni saqlaydi. Tezkor xotira joriy hisoblashlarning ma’lumotlarini va dasturlarini hamda joriy uzilishlarga ishlov beruvchi dasturlarni saqlaydi. Protsessor tezkor xotiradan ma’lumotlarni o‘qish va yozishni to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki birinchi bosqich xotirasi orqali amalga oshirishi mumkin. DXQ yoki TXQ sxemalari protsessor bilan bitta platada joylashtirilishi mumkin.
Uchinchi pog‘ona – tezligi bir-biridan farqlangan ichki va tashqi saqlash qurilmalari o‘rtasida axborot almashinuvini vaqtida axborotni oraliq o‘qish va saqlash uchun mo‘ljallangan buferli xotira qurilmalaridir. L2 xotira protsessor bilan bir blokda joylashtirilgan bo‘lib, yarimo‘tkazgichli integral sxema yoki disk hisoblanadi. Odatda, bu pog‘onani oraliqli saqlash vazifasini bajargani uchun ikkinchi pog‘ona kesh xotirasi deb ataladi.
Xotira qurilmalarining dastlabki uchta pog‘onasi protsessorning ichki xotirasi hisoblanadi. Oxirgi – to‘rtinchi pog‘onasi – bu tashqi xotira bo‘lib, katta hajmdagi axborotlarni saqlash uchun mo‘ljallangan tashqi xotira qurilmalaridir (TXQ).
ShK ning asosiy xotirasi TXQ VA DXQ integral sxemalardan tashkil topgan. Tezkor xotira statik va dinamik turlarga bo‘linadi. Statik xotira nisbatan katta tezlikka ega, biroq narxi qimmat. Dinamik, xotirada yacheykalar mikrokondensatorlar zaryadlari to‘planadigan yarimo‘tkazgichlar asosida qurilgan.
Asosiy xotiraning boshqa elementi – bu doimiy xotiradir (DXQ). Xotiraning bu turi axborotni faqat o‘qish uchun mo‘ljallangan. DXQning tuzilishi OXQ tuzilishiga o‘xshash, biroq axborot sig‘imi bo‘yicha anchagina kichik.
|
| |