nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kriptografiyaning tarixi - K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, Muhammad

|
K. A. Tashev texnika fanlari nomzodi, dotsent, MuhammadBog'liq Kiberxavfsizlik asoslari (21.04.2021)Kriptografiyaning tarixi.
Ma’lumotlarni shifrlashning dastlabki
ko‘rinishlaridan ming yillar avval foydalanib kelingan. Yaqin o‘n
yilliklarga qadar foydalanilgan shifrlar
klassik
shifrlar deb atalgan.
Kriptografiyani fan sifatida taraqqiy etishini aksariyat adabiyotlarda bir
necha davrlarga ajratib, turli yondashuvlarga asoslanib o‘rganilgan.
Masalan, ba’zi manbalarda hisoblash qurilmalari yaratilgunga qadar
foydalanilgan shifrlar –
klassik shifrlar
davriga tegishli deb olingan.
Undan keyingi davr esa
zamonaviy
shifrlar
davri deb yuritiladi. Biroq,
hisoblash qurilmalari yaratilgunga qadar bo‘lgan davr juda uzoq
bo‘lgani bois, ularni ham qism davrlarga ajratish muhim ahamiyat kasb
etgan. Shuning uchun, kriptologiyani fan sifatida shakllanishini quyidagi
davrlarga ajratish mumkin:
1.
Qadimiy davr (qadimiy davr klassik shifrlari).
Ushbu davrda
klassik shifrlar asosan bir alfavitli o‘rniga qo‘yish va o‘rin almashtirish
akslantirishlariga asoslangan. Masalan, Sezar, Polibiya kvadrati usullari.
2.
O‘rta davr (o‘rta davr klassik shifrlari).
Ushbu davrda shifrlar
asosan ko‘p alfavitli o‘rniga qo‘yishga asoslangan bo‘lib, ularga Vijiner,
Atbash usullarini misol sifatida keltirish mumkin. Ushbu davrdagi
shifrlarning, birinchi davr shifrlariga qaraganda, bardoshligi yuqori
bo‘lgan.
3.
1 va 2 – jahon urushlari davri (1 va 2- jahon urushlari
davridagi klassik shifrlar).
Ushbu davr kriptotizimlari asosan
elektromexanikaga asoslangan bo‘lib, radioto‘lqin orqali shifrmatnni
uzatish (Morze alifbosi) amalga oshirilgan. Mazkur davrga oid shifrlash
usullariga Zimmermann telegrammi, Enigma shifri, SIGABA
mashinalarini misol sifatida keltirish mumkin.
4.
Kompyuter davri (zamonaviy shifrlar).
Ushbu davr shifrlari
hisoblash qurilmalariga mo‘ljallangan bo‘lib, yuqori xavfsizlik
darajasiga ega. Zamonaviy shifrlarga misol sifatida DES
, AES, ГОСТ Р
28147-89, IDEA, A5/1, RC4 (barchasi simmetrik) va RSA, El-Gamal
(ochiq kalitli)larni keltirish mumkin.
|
| |
O‘rniga qo‘yish akslantirishiga misol

54
1
2
3
4
5
6
7
8
1
2
3
4
5
6
7
8
Ochiq matn = “POSSIBLE”
Shifr matn = “SIPLOSBE”
3.3-rasm. Sodda o‘rin almashtirish usuliga misol
Bir martali bloknot.
Bir martali bloknot (one time pad) yoki
“Vernam shifri” nomi
bilan tanilgan kriptotizim
bardoshli
shifrlash
algoritmi hisoblanib, tarixda keng foydalanilgan bo‘lsada, ko‘p hollarda
amalga oshirishning imkoniyati mavjud bo‘lmagan. Uning bir martali
deb atalishiga
asosiy sabab, undagi
kalitning (bloknotning)
bir marta
foydalanilishi bo‘lib, uni aksariyat hollarda amalga oshirishning imkoni
bo‘lmaydi. Masalan, ushbu shifrlash algoritmi 8
ta simvoldan iborat
bo‘lgan alfavit bo‘lsin. Olingan alfavit simvollari va unga mos bo‘lgan
binar qiymatlar 3.2 - jadvalda keltirilgan. Alfavit simvollari va ularga
mos bit qiymatlari barcha uchun ochiq va sir saqlanmaydi.
3.2-jadval
Ochiq matn chun tanlangan alfavit
Simvollar
B
E
I
L
O
P
S
T
Binar
qiymat
000
001
010
011
100
101
110
111
Faraz qilaylik, biror qonuniy foydalanuvchi
A bir martali
bloknotdan foydalangan holda “POSSIBLE” matnini shifrlab, o‘z
sherigi B tomonga jo‘natishi talab etilsin. Ushbu ochiq matnning binar
qiymatdagi ko‘rinishi quyidagicha bo‘ladi:
P
O
S
S
I
B
L
E
101
100 110 110 010 000 011 001
55
Bir martali bloknot usulida shifrlashda
ochiq matn uzunligiga teng
bo‘lgan tasodifiy tanlangan kalitdan foydalaniladi. Shifrmatn ochiq matn
va kalitga XOR amalini qo‘llab hosil qilinadi (
P – ochiq matn, K – kalit
va
C – shifrmatn
):
𝐶
=
𝑃⨁𝐾
. XOR amali (
⨁
) quyida keltirilgan:
0
⨁
0 = 0
0
⨁
1 = 1
1
⨁
0 = 1
1
⨁
1 = 0
Jadvaldan,
𝑥⨁𝑦⨁𝑦
=
𝑥
tenglik o‘rinligini ko‘rish mumkin. Bu esa
bir martali parol bilan rasshifrovkalashda shifrmatnga kalitni XOR
amalida bajarilishining o‘zi yetarligini ko‘rsatadi:
𝑃
=
𝐶⨁𝐾
.
Faraz qilaylik, A tomon 3.2-jadvaldagi ochiq matn uzunligiga teng
bo‘lgan quyidagi kalitga ega bo‘lsin:
111 101 110 101 111 100 000 101
A tomon ushbu kalit asosida shifrmatnni quyidagicha hisoblaydi:
P
O
S
S
I
B
L
E
Ochiq matn: 101 100 110 110 010 000 011 001
Kalit: 111 101 110 101 111 100 000 101
Shifrmatn: 010 001 000 011 101 100 011 100
I
E
B
L
P
O
L
O
A tomonidan jo‘natilgan shifrmatn B tomonda
bir xil kalitdan
foydalanib osongina rasshifrovkalanadi:
I
E
B
L
P
O
L
O
Shifrmatn: 010 001 000 011 101 100 011 100
Kalit: 111 101 110 101 111 100 000 101
Ochiq matn: 101 100 110 110 010 000 011 001
P
O
S
S
I
B
L
E
Blokli simmetrik shifrlash algoritmlari

61
shifrlarni yaratish murakkab muammo emas. Biroq, ham xavfsiz ham
samarali bo‘lgan simmetrik blokli shifrlarni yaratish –
san’at
.
Simmetrik blokli shifrlarni yaratishda ko‘plab
tarmoqlardan
foydalaniladi. Quyidagi tarmoqlar amalda keng qo‘llaniladi:
1. Feystel tarmog‘i.
2. SP (Substitution – Permutation network) tarmoq.
3. Lai-Messey tarmog‘i.
Feystel tarmog‘i - aynan bir blokli shifr hisoblanmay, simmetrik
blokli shifrlashning umumiy tamoyili. Feystel tarmog‘iga ko‘ra ochiq
matn bloki
𝑃
ikkita teng chap va o‘ng qismlarga bo‘linadi:
𝑃
= (
𝐿
0
,
𝑅
0
)
,
va har bir raund
𝑖
= 1,2, … ,
𝑛
,
uchun yangi chap va o‘ng tomonlar
quyidagi qoidaga ko‘ra hisoblanadi:
𝐿
𝑖
=
𝑅
𝑖−1
𝑅
𝑖
=
𝐿
𝑖−1
⨁𝐹
(
𝑅
𝑖−1
,
𝐾
𝑖
)
Bu yerda,
𝐾
𝑖
kalit
𝑖
– raund uchun
qismkalit
(raund kaliti)
hisoblanadi. Qismkalitlar esa o‘z navbatida kalit
𝐾
dan biror
kalitni
generatsiyalash
algoritmi yordamida hisoblanadi. Yakuniy, shifrmatn
bloki
𝐶
oxirgi raund natijasiga teng bo‘ladi, ya’ni:
𝐶
= (
𝐿
𝑛
,
𝑅
𝑛
)
.
Feystel tarmog‘ida rasshifrovkalash XOR amalining
“sehrgarligi”ga asoslanadi. Ya’ni,
𝑖
=
𝑛
,
𝑛 −
1, … ,1
lar uchun quyidagi
tenglik amalga oshiriladi:
𝑅
𝑖−1
=
𝐿
𝑖
𝐿
𝑖−1
=
𝑅
𝑖
⨁𝐹
(
𝑅
𝑖−1
,
𝐾
𝑖
)
Oxirgi raund natijasi, rasshifrovkalangan matnni beradi:
𝑃
= (
𝐿
0
,
𝑅
0
).
Feystel tarmog‘ida har bir raundda foydalaniluvchi
𝐹
funksiyasining qaytariluvchi (teskari funksiyasiga ega) bo‘lishi talab
etilmaydi. Biroq, olingan har qanday
𝐹
funksiya to‘liq xavfsiz bo‘la
olmaydi. Simmetrik blokli shifrlarga AES, DES, GOST R 28147-89,
O‘z Dst 1105:2009, IDEA, Blowfish va h.k. misol bo‘la oladi.
Атака со словарем паролей

213
Autentifikator
– foydalanuvchining farqli alomatini ifodalovchi
autentifikatsiya vositasi. Qo’shimcha kod so’zlari, biometrik
ma’lumotlar va foydalanuvchining boshqa farqli alomatlari
autentifikatsiya vositalari bo’lishi mumkin.
Authenticator -
means of authentication that
represents the distinctive
attribute of the user. Means of user authentication can be additional code
word, biometric data and other identifying features of the user.
Аутентификация
-
проверка идентификации пользователя,
устройства или
другого компонента в системе, обычно для
принятия решения о разрешении доступа к ресурсам системы;
проверка целостности хранящихся
или передающихся данных для
обнаружения их несанкционированной модификации.
Autentifikatsiya
– odatda tizim resurslaridan foydalanishga ruxsat etish
xususida qaror qabul uchun foydalanuvchining, qurilmaning yoki
tizimning boshqa tashkil etuvchisining identifikasiyasini
tekshirish;
saqlanuvchi va uzatuvchi ma’lumotlarning ruxsatsiz
modifikatsiyalanganligini aniqlash uchun tekshirish.
Authentication
- checking the identification of user, device, or other
component in the system, typically for decision-making about access to
system resources; check the integrity of stored or transmitted data to
detect unauthorized modification.
Axborot xavfsizligining arxitekturasi -

211
tenglashtirishni ko’rsatish bilan tavsiflovchi
tashkilot arxitekturasining
o’rnatilgan, ajratib bo’lmas qismi.
Information security architecture
– an embedded, integral
part of the
enterprise architecture that describes the structure and behavior for an
enterprise’s security processes, information security systems, personnel
and organizational sub-units, showing their alignment with the
enterprise’s mission and strategic plans.
Атака «противник в середине»
—
атака на протокол
криптографический, в которой
противник С выполняет этот
протокол как с участником А, так и с участником В. Противник С
выполняет сеанс с участником А от имени В, а с участником B от
имени А. В процессе выполнения противник пересылает сообщения
от А к В и обратно, возможно, подменяя их. В частности, в случае
протокола аутентификации абонента успешное осуществление
атаки «противник в середине»
позволяет противнику
аутентифицировать себя для В под именем А.
«Dushman o’rtada» hujumi –
kriptografik protokolga hujum bo’lib,
bunda dushman C ushbu protokolni ishtirokchi A va ishtirokchi B bilan
bajaradi. Dushman C ishtirokchi A bilan seansni ishtirokchi B nomidan,
ishtirokchi B bilan esa ishtirokchi A nomidan bajaradi. Bajarish
jarayonida dushman ishtirokchi A dan ishtirokchi V
ga va aksincha
xabarni, ehtimol, o’zgartirib uzatadi. Xususan, abonentni
autentifikatsiyalash protokoli holida «dushman o’rtada» hujumining
muvafaaqiyatli amalga oshirilishi dushmanga ishtirokchi B uchun o’zini
ishtirokchi A nomidan autentifikatsiyalashga imkon beradi.
Аппаратное средство защиты информации

|
Аппаратное средство защиты информации Pdf ko'rish
|
bet | 117/133 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,33 Mb. | | #244665 |
Bog'liq Kiberxavfsizlik asoslari (21.04.2021)Аппаратное средство защиты информации
-
специальное
защитное устройство или приспособление, входящее в комплект
технического средства обработки информации.
Axborotni himoyalashning apparat vositasi
– axborotni ishlovchi
texnik vositasi komplekti tarkibiga kiruvchi maxsus himoyalovchi
qurilma yoki moslama.
Hardware data protection -
a special protective device or fixture
included in the kit technical tools of information processing.
Апплеты вредоносные
-
небольшие приложения, которые
автоматически загружаются и выполняются, и которые реализуют
несанкционированные функции информационной системы.
Zararli appletlar
- axborot tizimida ruxsat etilmagan funksiyalarni
amalga oshiruvchi, avtomatik yuklanuvchi va bajariluvchi kichik
ilovalar.
Malicious applets
– small application that are automatically
downloaded and executed and that perform an unauthorized function on
an information system.
Архитектура IT безопасности
-
описание принципов безопасности
и общего подхода для соблюдения принципов, управляющих
системой проектирования безопасности.
AT xavfsizlik arxitekturasi -
xavfsizlikni loyihalash tizimini
boshqaruvchi tamoyillariga rioya qilish uchun xavfsizlik tamoyillarining
va umumiy yondashishning tavsifi.
IT security architecture
– a description of security principles and an
overall approach for complying with the principles that drive the system
design.
Архитектура информационной безопасности
-
встроенная,
неотъемлемая часть архитектуры предприятия, описывающая
структуру и поведение процессов безопасности, систем
информационной безопасности, персональных и организационных
подразделений, с указанием их выравнивание с целью и
стратегическими планами предприятия.
|
| |
3.2. Simmetrik kriptografik algoritmlar

56
3.2. Simmetrik kriptografik algoritmlar
Quyida simmetrik kriptotizimlar, shuningdek, ularning ikki turi:
oqimli
va
blokli
simmetrik shifrlash algoritmlariga to‘xtalib o‘tiladi.
Simmetrik shifrlash algoritmlarida ma’lumotlarni shifrlash va
rasshifrovkalashda yagona kalitdan foydalaniladi. Ma’lumotlarni
shifrlash va rasshifrovkalash jarayonlarini amalga oshirish tartibi
foydalanilayotgan tizim xususiyatiga asosan tanlanadi.
Simmetrik kriptotizimlarning ishlashi bilan tanishishda quyidagi
belgilashlar kiritiladi:
−
ochiq matn
𝑃
ni simmetrik kalit
𝐾
bilan shifrlash:
𝐶
=
𝐸
(
𝑃
,
𝐾
)
;
−
shifrmatn
𝐶
ni simmetrik kalit
𝐾
bilan rasshifrovkalash:
𝑀
=
𝐷
(
𝐶
,
𝐾
).
Bu yerda,
𝐸
()
va
𝐷
()
lar mos ravishda simmetrik kriptotizimdagi
shifrlash va rasshifrovkalash funksiyalari.
Oqimli simmetrik shifrlash algoritmlari.
Oqimli simmetrik
shifrlash algoritmlari bir martali bloknotga asoslangan, farqli jihati –
bardoshligi yetarlicha pastligi va boshqariladigan kalitning mavjudligi.
Ya’ni, kichik uzunlikdagi kalitdan ochiq matn uzunligiga teng bo‘lgan
ketma-ketlik hosil qilinadi va undan bir martali bloknot sifatida
foydalaniladi.
Oqimli shifr
𝑛
bitli kalit
𝐾
ni qabul qiladi va uni ochiq matnni
uzunligiga teng bo‘lgan ketma-ketlik
𝑆
ga uzaytiradi. Shifrmatn
𝐶
ketma
– ketlik
𝑆
ochiq matn
𝑃
bilan
𝑋𝑂𝑅
amali yordamida hosil qilinadi.
Bunda ketma-ketlikni qo‘shish bir martali bloknotni qo‘shish kabi
amalga oshiriladi.
Oqimli shifrni quyidagicha sodda ko‘rinishda yozish mumkin:
𝑆𝑡𝑟𝑒𝑎𝑚𝐶𝑖𝑝ℎ𝑒𝑟
(
𝐾
) =
𝑆
Bu yerda
𝐾
kalit,
𝑆
esa natijaviy ketma-ketlik. Esda saqlash
lozimki, bu yerdagi ketma-ketlik shifrmatn emas, balki bir martali
bloknotga o‘xshash oddiy qator.
Agar berilgan ketma-ketlik
𝑆
=
𝑠
0
,
𝑠
1
,
𝑠
2
, …,
va ochiq matn
𝑃
=
𝑝
0
,
𝑝
1
,
𝑝
2
, …,
berilgan bo‘lsa, XOR amali yordamida shifrmatnning
mos bitlari
𝐶
=
𝑐
0
,
𝑐
1
,
𝑐
2
, …,
ni quyidagicha hosil qilish mumkin.
57
𝑐
0
=
𝑝
0
⨁𝑠
0
,
𝑐
1
=
𝑝
1
⨁𝑠
1
,
𝑐
2
=
𝑝
2
⨁𝑠
2
, …
Shifrmatn
𝐶
ni rasshifrovkalash uchun, yana ketma-ketlik
𝐶
dan
foydalaniladi:
𝑝
0
=
𝑐
0
⨁𝑠
0
,
𝑝
1
=
𝑐
1
⨁𝑠
1
,
𝑝
2
=
𝑐
2
⨁𝑠
2
, …
Jo‘natuvchi va qabul qiluvchini bir xil oqimli shifrlash algoritmi va
kalit
𝐾
bilan ta’minlash orqali, ikkala tomonda bir xil ketma-ketliklarni
hosil qilish mumkin. Biroq, natijaviy shifr kafolatli xavfsizlikka ega
bo‘lmaydi va asosiy e’tibor amaliy jihatdan qo‘llashga qaratiladi.
|
Ochiq kalitli kriptotizimlarda kalit uzunligi

68
Simmetrik kriptotizimlarda bo‘lgani
kabi ochiq kalitli
kriptotizimlarda ham kalitlarni barcha variantlarini hisoblash qurilmalar
imkoniyatiga bog‘liq. Ya’ni, hozirgi kunda
yetarli deb qaralgan kalit
uzunligi, 10 yildan keyin tavsiya etilmasligi mumkin. Chunki, 10 yil
davomida hisoblash qurilmalarining imkoniyatlari hozirgi kundagi kabi
bo‘lmaydi.
3.5-jadvalda RSA algoritmidagi
𝑁
modulning
turli uzunligida
faktorlash uchun talab etilgan vaqt qiymatlari ko‘rsatilgan. Bunda
natijalar bir sekundda million amal bajaruvchi (
one-million-instruction-
per-second, mips
) kompyuter yoki yiliga
10
13
amal bajarilishi hisobida
olingan. Faktorlash algoritmi sifatida GNFS (general
number field
sieve)dan foydalanilgan.
3.5-jadval
RSA algoritmidagi
𝑁
modulning turli uzunligida faktorlash uchun
talab etiladigan vaqt qiymatlari
𝑵
9
10 11 12 13 14 15 16 17 18
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

60
1
1
0
1
0
1
1
1
0
0
1
1
0
0
0
1
1
1
0
1
0
0
1
1
0
1
1
0
1
0
1
1
0
1
1
0
0
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
0
1
1
0
0
0
1
1
0
0
1
0
0
1
0
1
0
X
Y
Z
3.6-rasm.
𝐗
,
𝐘
va
𝐙
registrlarining siljiganidan keyingi holati
Siljigan holatdan so‘nggi registrlar holatidan generatsiyalangan bir
bit
𝑠
=
𝑥
18
⨁𝑦
21
⨁𝑧
22
= 1
⨁
0
⨁
0 = 1
. Shu tartibda talab etilgan bitlar
ketma-ketligi generatsiyalanadi.
Hisoblash qurilmalari hozirgi kundagi kabi rivojlanmagan
vaqtlarda oqimli shifrlash algoritmlari juda ham mashhur bo‘lgan,
hozirgi kunda esa ularning o‘rnini
simmetrik blokli shifrlar
egallamoqda. Biroq, shunday holatlar mavjudki, oqimli shifrlar
shubhasiz zarur bo‘ladi. Masalan, real
vaqt tizimlaridan biri GSM
tarmog‘ida ma’lumotlarni shifrlashda blokli simmetrik shifrlarni
qo‘llashning imkoni yo‘q. Sababi, shifrlash uchun zarur bo‘lgan bir
blokni (blok uzunligi kamida 64 bit bo‘ladi) ma’lum vaqtda to‘plash
talab etiladi. Bu esa so‘zlashuvda to‘xtalishlarga olib keladi. Bundan
tashqari, ma’lumotni shifrlab uzatish jarayonida shifrmatnda bo‘lgan
o‘zgarishga (tashqi ta’sirlar natijasida) simmetrik oqimli
shifrlash
bardoshli sanaladi. Masalan, oqimli shifrlashda shifrmatndagi bir bitning
o‘zgarishi ochiq matnning ham bir bitining o‘zgarishiga olib keladi.
Simmetrik blokli shifrlarda esa bir bitning o‘zgarishi
bir blokning
(masalan, 64 bit) o‘zgarishiga olib keladi. Bundan tashqari, simmetrik
oqimli shifrlash, blokli shifrlarga qaraganda, kichik qurilmalarda
amalga
oshirilishi mumkin.
Attack “the opponent in the middle”

212
Атака на отказ в обслуживании
—
атака с
целью вызвать отказ
системы, то есть создать такие условия, при которых легитимные
пользователи не смогут получить
доступ к предоставляемым
системой ресурсам, либо этот доступ будет значительно затруднён.
Xizmat qilishdan voz kechishga undaydigan hujum –
tizim
buzilishiga sabab bo’luvchi hujum, ya’ni shunday sharoitlar tug’diradiki,
qonuniy foydalanuvchi tizim taqdim etgan resurslardan foydalana
olmaydi yoki foydalanish anchagina qiyinlashadi.
Denial-of-service attack -
attack intended to cause
a system failure, that
is, to create conditions under which legitimate users will not be able to
access the system-provided resources, or this access much more
difficult.
Атака пассивная
—
атака на
криптосистему или протокол
криптографический, при которой противник и/или нарушитель
наблюдает и использует передаваемые сообщения шифрованные,
но не влияет на действия пользователей законных.
Passiv hujum –
kriptotizmga yoki kriptografik protokolga hujum bo’lib,
bunda dushman va/yoki buzg’unchi uzatiluvchi shifrlangan
axborotni
kuzatadi va ishlatadi, ammo qonuniy foydalanuvchilar harakatiga ta’sir
etmaydi.
Passive attack
- attack on a cryptosystem or a cryptographic protocol in
which enemy and/or the offender observes and uses the
transmitted
messages are encrypted, but does not affect the user's actions legitimate.
Dasturningmaqsadi - Avtomobillarni ta

|
Avtomobillarni ta
|
bet | 37/147 | Sana | 18.09.2024 | Hajmi | 1,56 Mb. | | #271541 |
Bog'liq NOD 30711601 Avtomobillarni tamirlash va ularga xizmat korsati 2Dasturningmaqsadi
|
Avtomobillar klassifikatsiyasi. Avtomobillar tuzilishi va ularning tavsifnomalari haqidagi o‘rganish.
|
umumiy bilimlarni
|
O‘zlashtirish (o‘qitish) natijasi
|
-benzinli va dizel dvigatellarining yonilg‘i purkash
asboblari;
-ichkiyonuvdvigatelida sodir bo‘layotganjarayonlarni;
-zamonaviy avtomobillarning benzinli va dizel dvigatellariningyonilg‘i purkash asboblariningtuzilishini;
-benzinli va dizel dvigatellarning ta’minlash tizimining tuzilishini;
-mexanizmlar, asboblar, detallarning tuzilishi va ishlashini o‘rganish.
|
Bilimlar
|
- avtomobillarningyonilg‘i purkash asboblari;
- yonilg‘i purkashagregatlari;
- benzinlidvigatellarningyonilg‘i purkash tizimlari;
- “K-Jetronic” mexanik purkash tizimi;
- “L-Jetronic” yonilg‘i purkash tizimi;
- bir nuqtali “Mono-Jetronic” purkash tizimi;
- purkash va o‘t oldirish jarayonini birgalikda boshqariladigan tizimlar;
- yonilg‘i purkash tizimida ishlatiladigan datchik va ijrochi mexanizmlar;
- dizel dvigatellarningyonilg‘i purkash tizimi;
- yuqoribosimli yonilg‘inasosi;
- haydovchinasos;
- forsunkalar;
- amaliy nazorat mashg‘uloti;
- sinov;
- o‘quv amaliyoti bo‘yicha hisobotlar va ularni rasmiylashtirish bo‘yichama’lumot
|
Ko‘nikmalar
|
- yonilg‘i purkash agregatlarini diagnostika qilish va servis xizmat ko‘rsatish;
- benzinli dvigatellarning yonilg‘i purkash tizimlarini diagnostikaqilish vaservis xizmat ko‘rsatish;
- “K-Jetronic” mexanik purkash tizimini diagnostika qilish vaservis xizmat ko‘rsatish;
- “L-Jetronic” yonilg‘i purkash tiziminidiagnostikaqilishva servis xizmat ko‘rsatish;
- bir nuqtali “Mono-Jetronic” purkash tizimini diagnostika qilish vaservis xizmat ko‘rsatish;
- purkash va o‘toldirish jarayonini birgalikda
|
|
boshqariladigan tizimlarni diagnostikaqilish vaservis xizmat ko‘rsatish;
- yonilg‘i purkash tizimida ishlatiladigan datchik va ijrochi mexanizmlarni diagnostika qilish va servis xizmat ko‘rsatish;
- dizel dvigatellarning yonilg‘i purkash tizimiga servis xizmat ko‘rsatish;
- yuqori bosimli yonilg‘i nasosini diagnostika qilish va servis xizmat ko‘rsatish;
- forsunkalarni texnik holatini aniqlash va servis xizmat ko‘rsatish;
- amaliy nazorat mashg‘uloti;
- sinovishlarinio‘tkazish;
- o‘quv amaliyoti bo‘yicha hisobotlar yozib borish, rasmiylashtirish, himoyaqilishva topshirish
|
|
|
| |
Mm88 guruh talabasi Tursunov Jo’rabek

|
Mm88 guruh talabasi Tursunov Jo’rabek
|
bet | 1/4 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 14,46 Mb. | | #244448 |
Bog'liq yong\'in xavfsizligi slayd Mavzu: Yong’in va portlash xavfi bo’lgan obyektlardagi avariyalar va yong’inlarni o’chirish vositalari. REJA: - 1. Yong’inni kelib chiqish sabablari, yong’in fazalari.
- 2. Ishlab chiqarish binolari va qurilish materiallarining yongin xavfiga bardoshligi, turlari va xususiyatlari.
- 3. Yong’inni so'ndiruvchi vositalar, turlari, xususiyatlari.
- 4. Portlash xavfi va uning xususiyatlsri.
Yong’inni kelib chiqish sabablari, yong'in fazalari. - Yong’in - bu nazorat qilib bo’lmaydigan hodisa bo’lib, bebaho moddiy va madaniy boyliklarni bir daqiqada yo’q qiluvchi, atrof-muhitni izdan chiqaruvchi ofat, ayniqsa u fuqarolarning joniga kulfat keltiruvchi favquloddagi vaziyatdir.
- Yong’inning kelib chiqishi uch omilning bir vaqtda, bir joyda duch kelishining oqibatidir, ya’ni:
- - yonuvchan moddani (neft, qog’oz, yog’och va boshqalar)
- - havo harorati (issiqlik)
- - uchqun-alanga (gugurt, uchqun, elektr simining qisqa tutashuvi).
- 1. chekish paytida yong’ingarchilikka ehtiyotsizlik bilan munosabatda bo’lish-26%
- 2. bolalarning o’t bilan o’ynashi - 14 %
- 3.elektr jihozlarini boshqarish qoidalarini buzish natijasida - 13,5 %
- 4.pechka va tutun quvurlarining noto’g’ri o’rnatilishi oqibatida - 8,5 %
- 5.isitkich jihozlaridan noto’g’ri foydalanishda - 8,3 %
- 6.elektr moslamalarini montaj qilish qoidalarining buzilishi - 5 %;
- 7.texnologik jihozlarni boshqarish qoidalarining buzilishi - 1,2 %
-
Yong’in fazalari - (5 dan 30 daqiqagacha) harorat sekin ko’tariladi va fazaning oxirida tez ko’tariladi.
- yonuvchi narsalarning yonib bo’lishi oqibatida haroratning pasayishi kuzatiladi.
|
| |
Qarzdorning javobgarlikdan ozod qilinishi asoslari

270
Mazkur holda sud har ikki tarafning aybi darajasini belgilashi va
qarzdorning javobgarligi miqdorini tegishlicha kamaytirishi, kreditor
ko‟rgan zararlarni qisman to‟lashga majbur qilishi, kreditorga to‟lanishi
lozim bo‟lgan neustoyka summasini kamaytirishi lozim.
Modomiki, majburiyatlarni bajarishda har ikki taraf o‟zi uchun
foydali, tejamli samaraga erishishni ko‟zlab harakat qilar ekan, kreditor
o‟z aybi bilan zarar kamayishi uchun choralar ko‟rmasa, o‟z majburiyatini
bajarmagan hisoblanadi. Majburiyatni bajarmaslikdagi aybi keyinchalik
majburiyatni lozim darajada bajara olmagan qarzdorning javobgar bo‟lish
darajasini belgilashda e‟tiborga olinadi.
Majburiyatni bajarmaslikda har ikki taraf teng darajada aybli bo‟lsa,
ko‟rilgan zarar taraflar o‟rtasida bab-baravar taqsimlanishi zararning faqat
yarminigina to‟lashga majbur qilinadi. Zararning ikkinchi yarmi esa
kreditorga to‟lanmay qoladi. Ammo bunday javobgarlik barcha hollarda
ham bir xil bo‟lmaydi. Chunonchi, sud qarorlarida har ikki tarafning aybini
taqqoslab ko‟rib, to‟lanadigan zarar summasi birmuncha kamaytirilishi
hollari ko‟riladi.
Ba‟zi hollarda qarzdor majburiyatni bajarish uchun barcha choralarni
ko‟rsa ham kreditor o‟zining harakatsizligi va beparvoligi bilan
majburiyatning bajarilishiga to‟sqinlik qiladi. Bunday holda sud
qarzdorning majburiyatni bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik
uchun javobgarligidan ozod qiladi.
Nazorat uchun savollar - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

87
tushunchalar mavjud. Ularni qiyosiy tahlil qilgan holda universal va
maxsus huquq layoqati mohiyatini ochib bering.
3. “KAP” MChJ a‟zosi V.P.Kvitko Moskva shahriga ko‟chib
ketayotganligi tufayli shirkatdagi o‟z ulushini ajratib berishlari to‟g‟risida
murojaat etadi. Lekin jamiyatning boshqa ishtirokchilari uning ulushini
berish jamiyatning moliyaviy axvoliga salbiy ta‟sir etishini, bundan
tashqari MChJ ishtirokchisi agar jamiyatdan o‟z ulushini olib chiqib
ketmoqchi bo‟lsa uch oy ilgari bu haqda bildirishi lozimligini vaj qilib
ulushni berishdan voz kechadilar. V.P.Kvitko o‟z ulushini olib berish
to‟g‟risida MChJni sudga beradi.
Sudda ushbu masala qanday hal qilinadi?
4. “Olim-A” MChJ ijro organi jami summasi 7 million bo‟lgan Matiz
avtomashinasi oldi-sotdi shartnomasini imzoladi. Avtomashina harid qilib
bo‟lingandan so‟ng 7 kun o‟tib MChJning ta‟sischilaridan biri bo‟lgan Sh.
Salimov ushbu oldi-sotdi shartnomasini tuzishga MChJ ijro organining
haqqi yo‟qligini, bu shartnoma umumiy summasi MChJ ustav fondining
70%ni tashkil etishini shu sabab bunday shartnoma yirik bitim hisoblanib
uni tuzishga faqatgina MChJ umumiy yig‟ilishi xaqli ekanligini, ushbu
shartnomaning tuzilishi jamiyatni moliyaviy qiyin ahvolga solib
qo‟yganligini aytdi va sudga murojaat etdi.
Sudda ushbu masala qanday hal etiladi?
Nazorat uchun savollar - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

99
7-MAVZU. FUQAROLIK HUQUQINING OBYEKTLARI
Fuqarolik huquqi obyektlari tushunchasi va tasniflanishi. Fuqarolik
huquqi obyektlarining turlari a) moddiy ne‟matlar b) nomoddiy ne‟matlar.
Fuqarolik huquqi obyektlari tushunchasi va tasniflanishi
Fuqarolik huquqining
obyekti huquq subyektlarining harakatlari
qaratilgan moddiy va nomoddiy ne‟matlardir. Faqatgina qonunchilik
obyekt ustida o„rnatiladigan huquq va majburiyatlar, harakatlar qonun
hujjatlari va axloq normalari asosida amalga oshirilishini talab etadi.
Xususan, xavfsizlikni ta‟minlash, insonlarning hayoti va sog„lig„ini
himoya qilish, tabiatni va madaniy boyliklarni muhofaza qilish yuzasidan
ba‟zan fuqarolik huquqi obyektlarining muomalada bo„lishi cheklanishi
mumkin.
Bozor munosabatlari sharoitida fuqarolik huquqi obyektlari doirasi
kengaydi. Masalan, obyekt sifatida xususiy mulk, qimmatli qog„ozlar keng
muomalaga kirib keldi, intellektual mulkning yangidan-yangi obyektlari
(integral mikrosxemalar topologiyalari, nou-xaular) vujudga keldi, ishlar
va xizmatlar doirasi kengaydi, tijorat siri mustaхkamlandi.
Fuqarolik huquqlarining obyektlariga ashyolar, mol-mulklar, mulkiy
huquqlar, pullar va qimmatli qog„ozlar, ishlar va xizmatlar, intellektual
faoliyat natijalari, shaxsiy-nomulkiy huquqlar kiradi (FK 81-modda).
Fuqarolik huquqi obyektlarini ikki turga, ya‟ni moddiy (ashyoviy) va
nomoddiy (noashyoviy) ne‟matlarga bo„lish mumkin.
Ashyo o„zining iqtisodiy tayinlanishiga, jismiy va boshqa
xususiyatlariga ko„ra quyidagicha tasniflanadi:
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
55
Birinchidan oliy o‘quv yurtlari - oldin ta’kidlaganimizdek, faqat ishlab
chiqarishga mutaxassislar tayyorlab berishdan tashqari, kelajakda ilm-fan bilan
shug‘ullanishni hoxlaganlar uchun muhim zaruriy pog‘ona ham hisoblanadi.
Ikkinchidan - oliy o‘quv yurtlarida yuqori malakali ilmiy xodimlarning
muhim katta armiyasi mehnat qiladi.
Uchinchidan - oliy o‘quv yurtlarining xozirgi kundagi mavjud ko‘plab
muammoli laboratoriyalari konstruktorlik byuro va ilmiy jamiyatlarida nafaqat
magistr, doktorantlar va xatto minglab iqtidorli talabalar, ilm-fan bilan
shug‘ullanadi, yoki oliy o‘quv yurtlari bir so‘z bilan aytganda gigant ilmiy
potensial (imkoniyatlarga) ega.
To‘rtinchidan - oliy o‘quv yurtlarida o‘rta maktablardagi singari faqat
fanlarning boshlang‘ich asosi emas, balki fanning o‘zi konkret yo‘nalishlarda
chuqur o‘rganiladi. Shuning uchun ham oliy o‘quv yurtlari ta’lim tizimi oldida
fanlarni o‘qitishning ilmiylik tamoyilini ta’minlashga qaratilgan didaktik tamoyilni
takomillashtirish hisobidan deyilsa mubolag‘a bo‘lmaydi.
So‘z yuritilgan mantiqiy asoslarga ko‘ra yuqorida ta’kidlangan uchta
aloqadorlikdan bugungi kunda birinchi tipini respublikamiz uzluksiz ta’lim
tizimiga taalluqli deyishga to‘g‘ri keladi.
Aytilganlardan xulosa qilib, pedagogik ta’lim texnologiyalari nafaqat fan,
oliy o‘quv yurtlari, xalq xo‘jaligi rivojiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi, o‘z navbatida fan
yutuqlari ham pedagogikani qayta kurish va uning rivojiga, oxir oqibatda uzluksiz
ta’lim tizimi va xalq xo‘jaligi tarmoqlari rivojlanishiga ham o‘ta kuchli ta’sir
ko‘rsatadi deyish mumkin bo‘ladi.
Shundan kelib chiqib, Respublikamiz uzluksiz ta’lim tizimi zamonaviy
pedagogik ta’limi oldida turgan dolzarb muammo bo‘lgan pedagogik tizimimizni
(birinchi tip sxemadan uchinchi tipga) zamonaviy fan yutuqlaridan oldinga
o‘tkazishga erishish deb hisoblash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. I.A.Karimov “Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining
poydevori”. 1997 yil 29 avgust.
2. Xauels U. Aqlli odam qanday paydo bo‘lgan. AQSH, Garvard
universiteti professori. Internet tarmog‘i.
3. X.Tog‘aev, T.Ismoilov, Q.Alqarov, Oliy ta’lim tizimida sifatli
mutaxassislar tayyorlashning istiqbollari: muammo va echimlar. Xalqaro ilmiy-
amaliy konferensiya, 2009 yil 26 fevral. Samarqand sh.
|
| |
6-MAVZU. DAVLAT – FUQAROLIK-HUQUQIY

89
Davlat suverenitet sohibi sifatida yagona va bo‟linmasdir. Shunga
binoan davlat fuqarolik-huquqiy munosabatda yakka va yagona subyekt
(fuqarolar va yuridik shaxslar kabi ko‟p va turli xil emas) deb qaraladi.
Zero, davlat fuqarolik-huquqiy munosabatlarning subyekti sifatida boshqa
subyektlar bilan o‟zaro huquqiy aloqalarga kirishar ekan, bunda u o‟ziga
tegishli bo‟lgan imtiyozlar: hokimiyat vakolati, hukmronlik va boshqarish
faoliyati,
ustunlik
maqomidan
voz
kechishiga
to‟g‟ri
keladi.
Ta‟kidlanganidek, bu fuqarolik-huquqiy munosabatlarda davlat suverenitet
sohibi sifatida yagona va bo‟linmas subyekt hisoblanadi. Binobarin, bitta
alohida olingan hududda ikkita suverenitet sohibi bo‟lishiga yo‟l
qo‟yilmaydi.
Davlat – oliy hokimiyat, suverenitet sohibi bo‟lganligi tufayli
fuqarolik-huquqiy munosabat subyekti sifatida o‟ziga xos xususiyatlarga
ega.
Davlatning fuqarolik-huquqiy munosabat subyekti o‟ziga xos
sifatidagi xususiyatlariga quyidagilar kiradi:
1.
Davlat fuqarolik-huquqiy munosabatlar subyekti sifatida fuqarolik
huquqi subyektlari amal qiladigan qonunlarni o‟zi belgilaydi.
Fuqarolik huquqining boshqa subyektlari barcha subyektlar amal
qiluvchi qonun qabul qilish vakolatiga ega emas. Qonun qabul qilish
faqatgina davlat va uning organlari tomonidan amalga oshiriladi va ijro
etilishi ta‟minlanadi.
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
60
sodda va talabalar biladigan tushunchaga o’tish «planetoxod» so’zini, masalan,
«o’ziyurar, masofadan boshqariladigan, qiyin yo’llardan o’ta oladigan aravacha»
iborasi bilan almashtirish yetarlidir. Keyin bu tushuncha (o’ziyurar, boshqariladigan,
qiyin yo’llardan o’ta oladigan so’zlari) oydinlashtiriladi, o’ta olish, boshqarish va
hokazolarning u yoki bu chegaralarining ko’rsatkichlari aniqlanadi va shu bilan
texnik qurilmaning bo’lajak xarakteristikasi tuziladi. Bunday ishlar to’garaklardagi
mashg’ulotlarning birinchi yili talabalar bilan yasaladigan texnik qurilmani
oldindan muhokama qilish, qurilma parametrlarining miqdoriy ko’rsatkichlarini
(alohida detallari va uzellarining gabaritlari, og’irligi, materiali va hokazolarni)
xomcho’tlash jarayonida amalga oshirilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Gorskiy V.A., Komskiy D.M., Razdimalin I.F. Texnik ijodkorlik va
qishloq xo`jalik tajribachiligi bo`yicha sinfdan tashqari ishlar. Toshkent,
“O`qituvchi”, 1991 y.
2. Babanskiy Yu.K. Xozirgi zamon umumiy na`lim maktabida o`qitish
metodlari. Toshkent, “O`qituvchi” 1990 y.
3. Tog`aev X. Barkamol ijodkor avlodni tarbiyalashda to`garaklarning
o`rni. “Yoshlarni o`qishi va bandligi muammolari” Xalqaro ilmiy-amaliy
konferensiya, 2010 y. SamDU. 24-dekabr 144-147-bet.
4.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Низамов, Ш. Ш., & Суюнов, У. Д.
(2019). Педагогические основы совершенствования творческой личности
студентов. Поволжский педагогический поиск, (2), 104-111.
5.Тагаев, Х., Алкаров, К. Х., Каримов, О. О., & Юлдашев, М. (2019).
Педагогические основы обеспечения стабильности роста и развития системы
научно-технического творчества студентов (Модель" Руководитель-
Участник-Творческая деятельность"). Поволжский педагогический поиск, (2),
112-119.
6.Тагаев, Х., & Алибаев, Т. Ч. (2017). РОТАЦИОННОЕ ОРУДИЕ
(КАТОК-ФРЕЗА) ДЛЯ ПРЕДПОСЕВНОГО УНИЧТОЖЕНИЯ СОРНЯКОВ
ПО ВОДЕ. In Научно-практические пути повышения экологической
устойчивости
и
социально-экономическое
обеспечение
сельскохозяйственного производства (pp. 1232-1238).
7.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Юсупов, К. Я., & Эргашев, Х. (2016). О
МЕТОДИЧЕСКОЙ РАБОТЫ ПО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
УЧИТЕЛЕЙ. In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp.
1678-1681).
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
56
4.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Низамов, Ш. Ш., & Суюнов, У. Д. (2019).
Педагогические
основы
совершенствования
творческой
личности
студентов. Поволжский педагогический поиск, (2), 104-111.
5.Тагаев, Х., Алкаров, К. Х., Каримов, О. О., & Юлдашев, М. (2019).
Педагогические основы обеспечения стабильности роста и развития системы
научно-технического творчества студентов (Модель" Руководитель-
Участник-Творческая деятельность"). Поволжский педагогический поиск, (2),
112-119.
6.Тагаев, Х., & Алибаев, Т. Ч. (2017). РОТАЦИОННОЕ ОРУДИЕ
(КАТОК-ФРЕЗА) ДЛЯ ПРЕДПОСЕВНОГО УНИЧТОЖЕНИЯ СОРНЯКОВ
ПО ВОДЕ. In Научно-практические пути повышения экологической
устойчивости
и
социально-экономическое
обеспечение
сельскохозяйственного производства (pp. 1232-1238).
7.Исмаилов, Т. Д., Тагаев, Х., Юсупов, К. Я., & Эргашев, Х. (2016). О
МЕТОДИЧЕСКОЙ РАБОТЫ ПО ПОЛИТЕХНИЧЕСКОЙ ПОДГОТОВКИ
УЧИТЕЛЕЙ. In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp.
1678-1681).
8.Тагаев, Х., Алкаров, К. Х., Артикова, О. Ш., & Мамаджанова, К. А.
(2016). ПАТЕНТ-КАК ЯДРО И СТРАТЕГИЧЕСКИЙ ШАГ ВПЕРЕД К
НОВЫМ ВЫСОТАМ ТЕХНИЧЕСКОЙ И ИНЖЕНЕРНОЙ МЫСЛИ.
In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp. 1773-1776).
9.Тагаев, Х., Убайдуллаев, С., Алкаров, К. Х., & Оришев, Ж. Б. (2016).
ПОВЫШЕНИЕ ПАТЕНТНЫХ ЗНАНИЙ В ПРОЦЕССЕ ОБУЧЕНИЯ.
In Современные тенденции развития аграрного комплекса (pp. 1776-1780).
10.Исмоилов, Т. Д., Тагаев, Х., Низомов, Ш. Ш., & Юсупов, М. М. (2015).
ФОРМИРОВАНИЕ ПРОФЕССИОНАЛЬНЫХ УМЕНИЙ И НАВЫКОВ
БУДУЩИХ УЧИТЕЛЕЙ ТРУДА. Н-34 Научно-практические основы
устойчивого ведения аграрного, 217.
11.Тагаев,
Х., Оришев, Ж. Б., & Юсупов, М. М. (2015).
ТЕХНОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОГО
ПОДХОДА В МУНИЦИПАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ НА ОСНОВЕ АПК В
СОВРЕМЕННЫХ УСЛОВИЯХ. In ЭКОЛОГИЧЕСКИЕ И СОЦИАЛЬНО-
ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ АРИДНЫХ ЭКОСИСТЕМ (pp.
187-189).
|
| |
Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism - bet 54

105
bog„liq asosiy xususiyat shundaki, u yer bilan bog„liq bo„lib, bir joydan
ikkinchi joyga ko„chirish natijasida o„z xususiyatini yo„qotadi.
Vazifasiga va tayinlanish maqsadiga zarar yetkazmagan holda bir
joydan ikkinchi joyga ko„chirilishi mumkin bo„lgan mol-mulk ko„char
mulk jumlasiga kiradi. Qonunda nazarda tutilgan hollardan tashqari
ko„char mulkka bo„lgan huquqlarni davlat ro„yxatidan o„tkazish talab
etilmaydi.
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
59
2. Xotirasi yaxshi, ammo o’zi o’qigan qiziq narsalarning hammasini
tushunishiga va eslab qolishiga haddan ortiq ishonadigan talabalar. Ular odatda
(vaqtni bekor ketkazmaslik uchun) hech narsani yozmaydilar. Ular to’garakdagi
amaliy mashg’ulotlarda o’zlarining texnik hujjatlar (rasmlar, chizmalar, eskizlar va
xokazolar) bilan bajaradigan ishlarini to’g’ri tashkil eta olmasliklari sababli
yuqoridagi guruhga mansub talabalardan birmuncha ortda qoladilar, ko’pincha
tushuntirilgan topshiriqni va boshqa mayda-chuyda narsalarni to’garak rahbaridan
qayta-qayta so’rab aniqlaydilar.
3. O’qishni umuman xohlamaydigan, lekin amaliy ishda idroki bilan ajralib
turadigan talabalar. Ular texnikada o’zlarining umumiy xususiyatlariga,
xarakterlariga mos narsalarni topadilar. Bunday bolalar dastaki asboblar bilan
bajariladigan amaliy faoliyatga (montaj ishlariga, remont qilishga, modellarni
ishlatishga, texnik qurilmalarni sinab ko’rish va hokazolarga) ko’proq nazariy
ishda va adabiyotlar bilan ishlashda qiynaladilar. Asosan sarguzashtlarga,
sayohatlarga doir kitoblarni o’qiydilar.
4.
Tasodifiy
qiziqish
bilan
farqlanadigan
talabalar.
Ular
ko’pincha o’zlaridagi qiziqish tufayli emas, balki tengqurlari orasidagi eng obro’li
bolalarga yoki mashhur kishilarga taqlid qilishlari tufayli shug’ullanadilar.
To’garakdagi ishning o’zi esa ularni qiziqtirmaydi. Odatda bunday talabalar
to’garakda uzoq vaqt qatnasha olmaydilar.
Rahbarlar talabalarning to’garakdagi faoliyatga, ilmiy-texnik
adabiyotlarni o’qishga munosabatining o’ziga xos xususiyatlarini bilishi to’garak
qatnashchilari shaxsining u yoki bu sifatlarini tarkib toptirish va
rivojlantirishga o’z vaqtida ta’sir ko’rsatish imkonini beradi.
To`garak ishlarda talabalar ijodiy faolligini oshirish uchun tushuntirish -
illyustrasiya metodlaridan foydalanishning muvaffaqiyati ko’proq rahbarning o’z
fikrlarini aniq va yaqqol bayon qilish, to’garak mashg’ulotlarida talabalarga tavsiya
etiladigan topshiriqlarni ifodalash mahoratiga bog’diq.
Tajribali to’garak rahbarlari talabalar bilan birinchi uchrashuvdan, dastlabki
mashg’ulotlardan boshlab ularda ijodiy ishlash haqida bir xil tushuncha hosil
qilishga kirishadilar. Ular konstruksiyalashga doir vazifani qo’yishda doimo uni
izchil tushuntiradilar, murakkab, bolalar uchun yangi tushunchalardan ancha sodda
va odatdagi tushunchalarga o’tadilar. Masalan, talabalar yangi, g’aroyib, hatto,
fantastik (kibernetik, avtomatik, kosmik vezdexodlar, robototexnika va boshqa)
mashinalarni ishlab chiqish kabi topshiriqlarni yoqtiradilar, ammo ular ishni
nimadan boshlash, yasaladigan modelning alohida uzellari va detallari qanday
o’rnatilishi haqida aniq tasavvurga ega bo’lavermaydilar. Shunga ko’ra, ko’pincha
|
| |
-dars. Mavzu: Algoritmning asosiy xossalari

|
-dars. Mavzu: Algoritmning asosiy xossalari
|
bet | 17/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
5-dars. Mavzu: Algoritmning asosiy xossalari
Darsning texnologik xaritasi
Mavzu
|
Algoritmning asosiy xossalari
|
Maqsad
va
vazifalar
|
Darsning maqsadi: o'quvchilarga algoritmning asosiy xossalari haqida ma’lumot berish.
Darsning ta'limiy vazifasi: o'quvchilarga algoritmning asosiy xossalari haqida bilim va ko'nikma berish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o'quvchilarda hayotdagi har qanday vaziyatdan chiqishning ham bir necha yo`llari mavjudligi hamda ularning ichidan eng yengil va optimalini tanlash orqali barkamollikka erishish mumkinligi haqidagi fikrlar orqali ularni kasb tanlashga yo`naltirish.
|
|
| |
Uslub: Aralash.

Shakl - 1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

|
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 11/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
Bu sahifa navigatsiya:
- Usui
Uslub: Aralash.
Shakl: Savol-javob. Jamoa va kichik guruhlar- da ishlash
Vosita: Elektron resurslar, darslik, plakatlar, tarqatma materiallar.
Usui: Tayyor prezentatsiya va slayd material- lari asosida.
Nazorat: Og'zaki, savol-javob, muhokama, kuzatish.
Baholash: Rag'batlantirish, 5 ballik reyting tizimi asosida.
Kutiladigan natijalar
|
O'quvchilarning kompyuter imkoniyatlari to'g'risidagi bilim va ko'nikmalari rivojlanadi. Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari va modelning turlari ko'nikmasiga ega bo'ladi
|
Kelgusi rejalar (tahlil, o'zgarishlar)
|
O'qituvchi o'z faoliyatining tahlili asosida yoki hamkasblarining dars tahlili asosida key- ingi darslariga o'zgartirishlar kiritadi va re- jalashtiradi
|
|
| |
Yuridik shaxslarning turlariga umumiy tavsif

86
(yordamchi yoki boshqa maqsadlar bundan mustasno) foyda olish
bo‟lmaydi, xolos.
Tijoratchi bo‟lgan yuridik shaxslar
jumlasiga xususiy korxonalar,
oilaviy korxonalar, xo‟jalik shirkatlari va jamiyatlari, ishlab chiqarish
kooperativlari hamda unitar korxonalar kiradi.
Tijoratchi
bo‟lmagan
yuridik
shaxslar
jumlasiga
matlubot
kooperativlari,
jamoat birlashmalari, jamoat fondlari va mulkdorlar
tomonidan moliyaviy ta‟minlab turiladigan muassasalar kiradi. Tijoratchi
bo‟lmagan tashkilotlar o‟z ustavida belgilangan maqsadlarga mos
keladigan doirada tadbirkorlik faoliyati bilan ham shug‟ullana oladi.
Nodavlat notijorat tashkilotlarning huquqiy
maqomi umumiy asoslarda
O‟zbekiston
Respublikasining
“Nodavlat
notijorat
tashkilotlar
to‟g‟risida”gi Qonunida o‟z aksini topgan.
FKning
77-moddasiga
ko‟ra
yuridik
shaxslar
o‟zlarining
faoliyatlarini muvofiqlashtirish,
shuningdek, mushtarak manfaatlarini
ifoda etish hamda himoya etish maqsadida uyushmalar (ittifoq)
shaklida
birlashmalar tuzishlari mumkin. Uyushma yuridik shaxs hisoblanib, uning
a‟zolari o‟z mustaqilligini va yuridik shaxs huquqlarini saqlab qoladilar.
Uyushma o‟z a‟zolarining majburiyatlari bo‟yicha uyushmaning ta‟sis
hujjatlarida nazarda tutilgan miqdorda va tartibda subsidiar javobgar
bo‟ladi.
Fuqarolarning o‟zini o‟zi boshqarish organlari ham yuridik shaxs
huquqlaridan foydalangan holda fuqarolik-huquqiy munosabatlarda
qatnashadi (FK, 78-modda). Mazkur tashkilot
kvaziyuridik shaxs
hisoblanadi. Chunki unda ham yuridik shaxs ham ommaviy huquq
subyekti (boshqaruv) belgilari mavjud.
Umuman, yuridik shaxslar o‟z faoliyatlarida Fuqarolik kodeksi
normalariga, soha qonunlariga, shuningdek, ustavlari va boshqa ta‟sis
hujjatlariga asoslangan holda ish olib boradilar.
A. Joriy oy kalendarini ko’rsatadi

|
A. Joriy oy kalendarini ko’rsatadi
|
bet | 7/9 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 213,57 Kb. | | #141043 |
Bog'liq O’rnatilgan tizimlar fanidan test savollari-fayllar.orgA. Joriy oy kalendarini ko’rsatadi
B. Joriy yil kalendarini ko’rsatadi
C. kalkulyator dasturini ishga tushuradi
D. kompyuter ishlash vaqtini ko’rsatadi
ANSWER: A
shutdown –r now bilan reboot buyrug’lari nima farqlanadi?
A. farqi yo’q
B. reboot buyrug’i imtiyozli
C. shutdown –r now buyrug’i imtiyozli
D. shutdown –r now biz belgilagan vaqtdan so’ng bajariladi
ANSWER: A
Fayl tizimi monitoringi buyrug’ini ko’rsating
A. mount
B. mkfc
C. fsck
D. mkswap
ANSWER: A
cat /proc/interrupts buyrug’i qanday vazifani bajaradi
A. uzilishlar haqida m’lumot ko’rsatadi
B. protsessor haqida m’lumot ko’rsatadi
C. xotira haqida m’lumot ko’rsatadi
D. tizim haqida ma’lumot ko’rsatadi
ANSWER: A
Tizimdan chiqish uchun qaysi buyruqdan foydalaniladi?
A. logout
B. systemout
C. shutdown – h now
D. restart
ANSWER: A
Rejalashtirilgan kompyuterni o’chirish buyrug’ini bekor qilish buyrug’ini tanlang
A. shutdown –c
B. shutdown –h
C. shutdown –h now
D. shutdown
ANSWER: A
passwd buyrug’i to’g’ri bajarilishi uchun qanday shart bajarilishi kerak?
A. root sifatida ishga tushurish
B. joriy papka /( ) bo’lishi kerak
C. joriy papka foydalanuvchi papkasi bilan bir xil bo’lishi kerak
D. joriy papka /home bo’lishi lozim
ANSWER: A
Fayl va kataloglarni daraxt shaklida ko’rish uchun qanday buyruq kiritish lozim?
A. tree
B. ls -a
C. pwd
D. ls -f
|
| |
A. user1 ning parolini o’zgartiradi

|
A. user1 ning parolini o’zgartiradi
|
bet | 9/9 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 213,57 Kb. | | #141043 |
Bog'liq O’rnatilgan tizimlar fanidan test savollari-fayllar.orgA. user1 ning parolini o’zgartiradi
B. parolni user1 ga o’zgartiradi
C. user1 ning parolini o’chiradi
D. user1 ning parolini user1 sifatida o’zgartradi
ANSWER: A
Yashiringan papkalarni ko’rish uchun qaysi buyruqdan foydalaniladi?
A. ls -a
B. ls -f
C. ls -l
D. ls
ANSWER: A
dir1 katalogini yaratish buyrug’ini ko’rsating
A. mkdir dir1
B. mk dir1
C. rm dir1
D. rmdir dir1
ANSWER: A
Foydalanuvchi yaratish buyrug’ini ko’rsating.
A. useradd user1
B. userdel -r user1
C. usermod -n
D. groupadd user1
ANSWER: A
mv buyrug’i qanday vazifani bajaradi?
A. Faylni qayta nomlab ko’chirish
B. Faylni o’chirish
C. Katalogni nusxalash
D. Katalog yaratish
ANSWER: A
http://fayllar.org
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
54
murabbiy)lar mehnatsiz, umuman maktab ko‘rmagan o‘rta yashar kishidan oddiy
Pifagor teoremasi (arifmetika yoki yozuv)ni aytib berishni talab qilishi behuda
urinish bo‘lar edi. Agar u uch karra daho bo‘lish qobiliyatiga ega bo‘lib tug‘ilgan
shaxs bo‘lganda ham pedagogik ta’limsiz, ya’ni ustozlar mehnatisiz buning
uddasidan chiqa olmaydi. Aytilganlar "pedagogika" bilan "fan" orasidagi uzviy
bog‘liqlik ijtimoiy taraqqiyot mahsuli sifatida o‘ziga xos tahlilga muhtojligidan
dalolat beradi. Tahlilga kirishishdan oldin "pedagogika" va "fan"larni shartli
ravishda ajratib qaraymiz. Pedagogika ham o‘qitish metodikasi haqidagi fan
ekanligi oldin aytildi. Biz nazarda tutayotgan "fan" esa olam manzarasini ob’ektiv
tavsiflashga xizmat qiluvchi ko‘plab: ijtimoiy, gumanitar, texnologik, tabiiy,
maxsus va hokazo fanlarga taalluqlidir.
Ta’lim tizimi hamda xalq xo‘jaligi o‘zaro chambarchas bog‘liq. Ammo bu
aloqadorlik ba’zan tushunarsiz va ishonchsiz tahlil qilinadi, natijada gohida sun’iy
yoki tabiiy uzilishlar sodir bo‘ladi. Tartib bilan ana shu uzilishlar sababiga
e’tiborni qaratamiz:
Zamonaviy pedagogika zamonaviy fan yutuqlaridan orqada qolishi
mumkin (pedagogika < fan < xalq xo‘jaligi tarmoqlari);
Zamonaviy pedagogika zamonaviy fan yutuqlari bilan hamoxang (parallel)
boradi (pedagogika = fan = xalq xo‘jaligi tarmoqlari);
Zamonaviy pedagogika fan yutuqlaridan oldinga o‘tadi (pedagogika > fan
> xalq xo‘jaligi tarmoqlari).
Yuqoridagi mantiqiy bog‘lanishlar sxemalaridan uchinchi tipdagi o‘zaro
aloqadorlikni eng optimal (muvofiq) deyish mumkin. Unga ko‘ra pedagogika
nafaqat fan yutuqlarini o‘rgatadi va xatto fan tarmoqlarining vujudga kelishiga
ham sababchi bo‘ladi.
Bundan ko‘rinadiki, uzluksiz ta’lim tizimi o‘ziga xos murakkab tuzilma
bo‘lib, u bir qancha kichik tizim, zveno va elementlardan tashkil topgan. Jumladan,
undan oliy ta’lim (oliy o‘quv yurtlari) eng muhim o‘rinni egallaydi. Oliy
maktablarning o‘rni muhimligi shundaki, ular faqatgina xalq ta’limi va xalq
xo‘jaligi uchungina kadrlar tayyorlab qolmasdan, ilmiy pedagogik olimlar,
tadqiqotchilar (magistr, doktorlar)ni ham tayyorlab beradi. SHu ma’noda, oliy
ta’lim yuqorida so‘z yuritilgan mustaqil tizimlar bilan o‘zaro murakkab
munosabatda faoliyat ko‘rsatadi.
Fanning ta’siri insonlarning moddiy va ma’naviy-ma’rifiy
faoliyatlari barcha jabhalarida yorqin namoyon bo‘lib kelayotgani tarixiy ijtimoiy
hodisadir. Shu ma’noda, fanning uzluksiz ta’lim tizimiga ta’sirini ham inqor
etishning imkoniyati yo‘q.
|
| |