nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 43/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha PowerPoint tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |
Animastiyalar kiritish - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

|
Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
|
bet | 45/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikAnimastiyalar kiritish Biz oldingi darsimizda Power Point dasturida prezetastiyalarga soddda animastiyalar biriktirish mumkinli to`g’risida to`xtalib o`tgan edik. Endi sa ana shunday animastiyalarni matn yoki rasmlarga biriktirish yo`l yo`riqlari bilan tanishib chiqamiz. Animastiya kiritish uchun dastlab animayalar animastiyalar panelini ochib olish kerak.
Ushbu buyruqni tanlashimiz bilan Power Point dasturining topshiriqlar paneli bo`limining ko`rinishi o`zgaradi. Ya`ni u erda animastiyali effektlar ro`yxati paydo bo`ladi. Bu ro`yxatdan istagan ko`rinishdagi animastion effektlarni tanlashimiz mumkin. Eslatma sifatida shuni ta`kidlab o`tish mumkinki biror bir effektni tanlashimiz bilan uning qanday ko`rinishdagi animastiya ekanligi darrov namoyish etiladi va belgilangan yoki aktiv slaydlar uchun qo`llaniladi. Animastiyalar ro`yratining pastki qismida joylashgan “Primenit ko vsem slaydam” tugmachasini bosish bilan tanlagan animastiyamizni hamma slaydlar uchun qo`llashimiz mumkin.
2.Taqdimotni yaratish va ishlatish vositalari.
Taqdimotlarni yaratish vositalari keng tarqalgan bo'lib, ular inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida qo'llanilishi mumkin, bu erda o'z fikrlaringizni, g'oyalaringizni, ishlanmalaringizni tinglovchilarga etkazish yoki etkazish yoki shunchaki biron bir materialni vizual tarzda taqdim etish zarurati tug'iladi. Microsoft Power Point dasturi ayniqsa oddiy foydalanuvchilar orasida keng tarqalgan.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2022 yil
12-Mavzu CorelDraw dasturi interfeysini o‘rnatish.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
|
|
| |
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish

O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish
|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 8

d) e)
BPP
6 kV
TP1
TP2
TP3
TP4
0,4-0,69 kV
BPP
6 kV
0,4-0,69 kV
1.6–rаsm. Ichki elektr tа’minоti sхemаlаri:
a) rаdiаl elektr tа’minоti sхemаsi;
b) mаgistrаl elektr tа’minоti sхemаsi; d) halqali elektr tа’minоti sхemаsi;
e) аrаlаsh elektr tа’minоti sхemаsi;
BPP – bоsh pаsаytiruvchi pоdstаnsiya;
TP–trаnsfоrmаtоr pоdstаnsiyalаri
18
Kоrхоnаlаrning tаshqi vа ichki elektr tа’minоti tizimlаridа elektr
energiyani uzаtish, tаqsimlаsh vа tаrqаtish uchun uch fаzаli o‘zgа-
ruvchаn tоk qo‘llаnilаdi.
Kоntаktli elektrоvоzlаr elektr tа’minоti uchun o‘zgаrmаs vа bir
fаzаli o‘zgаruvchаn tоk ishlаtilаdi. Bоshqа bаrchа mаshinа vа meха-
nizmlаrning hаmdа elektr yoritqichlаrning elektr tа’minоti uchun uch
fаzаli o‘zgаruvchаn tоk qo‘llаnilаdi. Shu bilаn birga kоn kоrхоnаlаridа
elektrоvоzlаr, ekskаvаtоrlаr, burg‘ulаsh mаshinаlаrining ayrim turlari,
ag‘darma hоsil qiluvchilаr, ko‘tаrmа mаshinаlаr, bоyitish fаbrikаlаridа
ko‘prikli krаnlаr boshqa mаshinаlаr, elektr yuritmаlаri uchun
o‘zgаrmаs tоk qo‘llаnilаdi.
Kоnchilik kоrхоnlаri elektr tа’minоti tizimlаri bаrchа bosqichlаri
uchun kuchlаnishning qiymаtini tаnlаsh muhim аhаmiyatgа egа. Elektr
uzаtish tаrmоqlаri ko‘rsаtkichlаri pоdstаnsiya vа elektr tаrmоqlаr
uchun qo‘llаnilаdigаn qurilmаlаr kuchlаnishning miqdоrigа bоg‘liq
bo‘lаdi. Demаk, elektr tа’minоti tizimigа ketаdigаn хаrаjаtlаr, rаngli
metаlllаr sаrfi, elektr tаrmоqlаr vа elektr yuritmаlаrdаgi elektr
energiya yo‘qоtilishi, fоydаlаnishdаgi хаrаjаtlаr kuchlаnish miqdоrigа
bоg‘liq
bo‘lаdi.
Shuning
uchun
kuchlаnishning
miqdоri
tаnlаnаyotgаndа
аsоsiy ko‘rsаtkich bo‘lib, iqtisоdiy sаmаrа
hisоblаnаdi.
Nоminаl kuchlаnish bo‘yichа elektr qurilmаlаr pаst vа yuqоri
kuchlаnishlаrgа bo‘linаdi. Pаst kuchlаnishli –1000 V gаchа, yuqоri
kuchlаnishli – 1000 V dаn yuqоri. O‘zgаruvchаn tоk uchun
kuchlаnishning tegishli stаndаrt miqdоrlаri qаbul qilingаn.
Generаtоrlаr kuchlаnishlаri – 230, 400, 690, 6300, 10500, 21000,
24000 V.
Iste’mоlchilаr kuchlаnishlаri – 127, 220, 380, 660, 1140, 6000,
10000 V.
Elektr energiyani tаqsimlаsh vа uzаtish kuchlаnishlаr – 127, 220,
380, 660, 1140, 6000, 10000, 20, 35, 110, 220, 330, 500, 750 kV.
Shu bilаn birgа quyidаgilаr qаbul qilingаn. O‘zgаrmаs tоk
elektrоvоzlаrining elektr tа’minоti uchun оchiq kоnlаrdа 1500, 3000 V
kuchlаnish qo‘llаnilаdi, yer оsti kоnlаridа 250 V kuchlаnish
qo‘llаnilаdi. O‘zgаruvchаn tоk elektrоvоzlаri elektr tа’minоti uchun
10000, 25000 V kuchlаnish ishlаtilаdi.
19
Burg‘ulаsh mаshinаlаrining ba’zi turlarida elektr yuritmаlаri
uchun 55, 306, 400 V o‘zgаrmаs tоk qo‘llаnilаdi. Ekskаvаtоrlаr vа
оtvаl hоsil qiluvchi meхаnizmlаrning elektr yuritmаlаri uchun 220,
270, 305, 395, 400, 440, 600, 750, 930, 1200 V kuchlаnishlаr
o‘zgаrmаs tоk qo‘llаnilаdi.
Bоyitish fаbrikаlаri ko‘prikli krаnlаri va ayrim mаshinаlаri elektr
yuritmаlаri uchun 110, 220 V kuchlаnishli o‘zgаrmаs tоk ishlаtilаdi.
|
DS max dasturida Vertex nuqtalar bilan ishlash?

|
DS max dasturida Vertex nuqtalar bilan ishlash?
|
bet | 209/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik3DS max dasturida Vertex nuqtalar bilan ishlash?
Vertex. Nuqtalar bilan ishlash Remove - belgilangan nuqtani uchiradi Chamfer - belgilangan nuqta bo‘yicha faska hosil qiladi Extrude – yunalish buyicha nuqtalar hosil qilib nuqtani Edge. Qovurg’alar bilan ishlash Weld - ikki yoki undan ko‘p nuqtalarni birlashtiradi ko’taradi Create Shape From Selection - tanlangan qovurg‘a (rebro)dan alohida spline hosil qiladi. Insert Vertex - ko‘rsatilgan joyga nuqta hosil qiladi. Remove - qovurg‘ani olib tashlaydi. Chamfer - faska hosil qiladi . Bridge- ikkita qovurg‘ani orasini poligon holatiga bog‘laydi
3DS max dasturida Border chegara segmentlari bilan ishlash?
Border. Chegara segmentlari bilan ishlash Cap - poligonal border yopiladi Bridge - tanlagan ikkita chegara segmentlarini birlashtirish orqali yuzlar hosil qiladi
3DS max dasturida Poligon yuza maydonlari bn ishlash?
Inset – tanlangan yuza ichida yangi yuza hosil qiladi Outline - Yuzani bukadi yoki kengaytiradi Bevel - Yuzani kutaradi hamda shu bilan birga bukadi yoki kengaytiradi. Extrude - Yuzani kutaradi. Attach – alohida obyektni umumiy Edit poly rejimiga qushadi. Detach - tanlangan sohani yoki obyektni umumiy Edit poly rejimidan ajratadi. Slice plane – tanlangan sohoga yangi qovurg‘a qo’shadi yoki agar split aktivlashganda tanlangan sohani kisadi. QuickSlice - belgilangan yuza(lar)ga ko‘rsatilgan yo‘nalish bo‘yicha qovurg‘a hosil qiladi. MSmooth- tanlangan yuzalarni silliqlaydi.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2023 yil
55-Mavzu Obyektni mashtablash, konteks o’zgartirishdan foydalanish. O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
|
| |
DS max dasturida Edittable Spline rejimida ishlash

|
DS max dasturida Edittable Spline rejimida ishlash
|
bet | 208/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslik3DS max dasturida Edittable Spline rejimida ishlash.
Edit Spline rejimi bizga shakllarni muharirlash imkonini yaratadi va uzimizga kerak bulgan shakllarni oson yaratamiz Splaynlarni chizishni boshlashdan oldin ular nimadan qurilishini aniqlab olish kerak. Edit Spline rejimi Edit Spline bizga quyidagi rejimlar bilan ishlashni taklif etadi: • vertex (nuqta) • segment (qovurg’a) • spline (bir biri bilan nuqtalar orqali bog’langan segmetlar) Vertex (nuqta) turlari bo‘yicha farqlanadi va spline segmentlarini egrilik darajasini aniqlaydi. Segment (segment) — bu ikkita qo‘shni nuqtalar orasidagi spline chizig‘ining hududi. Egri chiziqli segmentlar son qiymati spline lar yaratishda beriladigan to‘g‘ri chiziqli bo‘laklar to‘plami. Spline - bu bir-biri bilan nuqtalari orqali bog’langan segmetlardan iborat yaxlit chiziq
3DS max dasturida Edittable poly rejimida ishlash.
Editable Poly yoki Edit Poly rejimi bizga obyeklarni nuqtalar, yuzalar va qovurg’alari orqali o’zgartirish imkonini beradigan modifikator hisoblanadi. Bu rejimga utishimiz uchun uzgartirmoqchi bo’lgan obyektni tanlab sichqonchani ung tugmasini bosib Convert to: bo’limidan Conver to Editable poly rejimini tanlaymiz yoki obyektni belgilab modefikatorlar ro’yhatidan, Edit Poly modefikatorini tanlash orqali o’tishimiz mumkin. (Bunda oldin ishlatilgan modefikatorlar saqlanib turadi)
Editable Poly bizga quyidagi rejimlar bilan ishlashni taklif etadi:
1 Vertex – Nuqtalar bilan ishlash
2 Edge – Qovurg’alar bilan ishlash
3 Border – Chegara segmentlari bilan ishlash
4 Polygon – Yuza maydonlari bilan ishlash
5 Element - Yahlit elementlar bilan ishlash
3DS max dasturida Selection (belgilash usullari)
Selection: (Belgilash usullari) Grow - Chegaradagi barcha poligonlarni belgilaydi Shrink - Grow belgilash turini teskarisini bajaradi, poligononlardan belganishni olib tashlaydi . Ring – segmentlarni ustun buyicha tanlashda ishlatiladi. Loop - segmentlarni qator buyicha tanlashda ishlatiladi:
|
| |
Mashg‘ulot yakuni - Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi

Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
Kompyuter grafikasi darslik
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba 54-Mavzu Autodesk Maya, Lighwave 3 D dasturi haqida ma’lumot Reja 1.3D max dasturini sozlash (customize). 2.3D max dasturi uskunalar panelining buyruqlari vazifalari. 3.3DS max dasturida Edittable Spline rejimida ishlash ? 3DS MAX dasturida sozlashlar asosan Customize menyusida foydalanib bajariladi. 1. Customize menyusining Units Setup buyrug’idan obyektni chizish birligini o’rnatish mumkin. 2. Customize menyusining Preference settings buyrug’idan levels bandi bajarilgan amallarni necha marta ortga qaytarishni sozlash. Amal bajarilgandan keyin dastur qaytadan ishga tushirilishi zarur. 3. Customize menyusining Preference settings buyrug’i Files bo’limidan Auto backup bandi bajarilgan amallarni avtomatik saqlash (15min) va nusxalarini saqlash(10 ta). 4. Customize menyusining Grid and Snap settings buyrug’ining Home Grid bo’limidan setka o’lchamini to’grilash va Snaps bo’limidan magnitlarni to’g’rilash mumkin.(G tugmasi setkani yoqish yoki o’chirish) 5. Ko’p ishlatiladigan buyruqlarni ekranga chiqarish uchun Main Toolbar dan sichqonchani o’ng tugmasini bosib, hosil bo’lgan oynadan Extras bo’limi tanlab kerakli joyga o’rnatiladi. Qolgan buyruqlar Customize bo’limidan chiqariladi. 3D max dasturi uskunalar panelining buyruqlari Vazifalari. 1. Select object - bir nechta obyektlarni belgilash (tezkor to’gmasi- Q). Ctrl tugmasi bilan birga 2. Select by name - obyekt nomi bo’yicha belgilash (tezkor to’gmasi- H). 3. Belgilash uslublari 4. Obyektni maqsadli (obyekt to’liq belgilanganda yoki obyektga tegib o’tsa) belgilash 1. Select and move-belgilash va (x,y,z) o’q boyicha siljitish (tezkor to’gmasi -W) 2. Rotate-belgilash va burish (x,y,z) o’q boyicha (tezkor to’gmasi- E). 3. Scale – masshtablashtirish (x,y,z,xy,xz,yz, xyz) o’qlar bo’yicha obyektni katta (+) yoki kichik qilish (-) (tezkor to’gmasi- R) 1. Snaps – (magnit) nuqtalarni oson belgilash uchun(S). 2. Angle snaps - burchak bo’yicha (A) 3. Percent snap – Masshtab o’zgarishi buyicha 4. Spinner snap – O’lchamlar tartbli o’zgarish buyicha 1. Mirror – obyektlarni ko’rsatilgan o’qlar bo’yicha akslantirish 2. Align - Tenglashtirish 3. Scene – Sahnadagi obyektlar bilan ishlash 4. Layer – qatlamlar bilan ishlash 1. Material – obyektlarga material berish 2. Render setup – renderni sozlash 3. Rendered frame window- sahnadagi ohirgi renderni ko’rish 4. Render Production- renderlash 5. Render in Autodesk A360 – Bulutli renderlash (Autodesk serveri orqali) 6. Open Autodesk A360 Gallery - Bulutli renderlashdagi galleriyani ochish Download 39,74 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Namangan viloyati norin tuman 1-son kasb-hunar maktabi
|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 9

20
Bu elektrstаnsiyalаrning turbinаlаri kondensatsiya rejimidа
ishlаydi, ya’ni hаmmа bug‘ turbinаning bаrchа bоsqichlаridаn ketmа–
ket o‘tаdi, so‘ngrа kоndensаtоrdа kondensatsiyalаnаdi.
Kondensatsiyali elektr stаnsiyalаr quyidаgi jihatlаri bilаn
fаrqlаnаdi:
1) оdаtdа yoqilg‘i kоni bоr yergа yaqin jоydа qurilаdi. Аmmо bu
kondensatsiyali elektr stаnsiyalаrning mutlaq bo‘lgаn belgisi
hisоblаnаdi. Zаmоnаviy KES lаrdа uzоqdаn gаz quvurlаri оrqаli
keltirilаdigаn gаzlаrdаn fоydаlаnilаdi. Yuqоri quvvаtli KES lаrni
qurish jоyini belgilоvchi eng muhim shаrti suv tа’minоti manbaining
mаvjudligi hisоblаnаdi;
2) ishlаb chiqаrilgаn elektr energiyaning аsоsiy qismini yuqоri
kuchlаnishli (110–750 kV) elektr tаrmоqlаrgа berilаdi;
3) elektr energiya ishlаb chiqаrishning erkin grаfigi (ya’ni che-
gаrаlаngаn teхnоlоgik rejim bo‘yichа emаs) bo‘yichа ishlаydilаr;
4) pаst hаrаkаtchаnlik, ya’ni ishgа tushirishgа tаyyorlаsh, sinх-
rоnlаsh vа to‘liq yuklаmа оlish uchun 3–6 sоаt vаqt ketаdi;
5) o‘z iхtiyoji uchun sаrflаnаdigаn energiyani hisоbgа оlgаndа
nisbаtаn kаm F.I.K gа egа (0,32–0,4 dаn оshmаydi).
ELEKTRLASHTIRISH - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini...

|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish Pdf ko'rish
|
bet | 154/154 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 7,14 Mb. | | #265132 |
Bog'liq Кон корхоналарини электрлаштириш 2023 й Туғирланган варианти (1)ELEKTRLASHTIRISH
Oq
‘
uv qo
‘
llamna
Toshkent – «
INNOVATSION RIVOJLANISH
NASHRIYOT–MATBAA UYI
» – 2021
Muharrir:
N. Abdullayeva
Tex. muharrir: A.Moydenova
Musavvir: A.Shushunov
Musahhih:
L.Ibragimov
Kompyuterda
sahifalovchi:
M.Zoyirova
E–mail:
nashr2019@inbox.ru
Tel: +99899920–90–35
№ 3226–275f–3128–7d30–5c28–4094–7907, 10.08.2020.
Bosishga ruxsat etildi 23.11.2021.
Bichimi 60x84
1
/
16
. «Timez Uz» garniturasi. Ofset bosma usulida bosildi.
Shartli bosma tabog‘i 17,5. Nashriyot bosma tabog‘i 17.
Tiraji 50. Buyurtma № 138.
«INNOVATSION RIVOJLANISH NASHRIYOT–MATBAA UYI»
bosmaxonasida chop etildi.
100174, Toshkent sh, Olmazor tumani,
Universitet ko‘chasi, 7–uy.
|
| |
G rafika paneli. Interaktiv instrumentlar

Grafika panelida grafik asar yaratish uchun zarur bo`lgan instrumentlar joylashgan. Shuningdek grafika panelida ob'ektlarning rangini, shaklini o`zgartiruvchi qo`shimcha instrumentlar ham mavjud. Ba'zi instrumentlar tugmalarining o`ng tomonidagi pastki qismida kichkina qora uchburchakliklar qo`yilgan. Agar bunday tugmani "sichqoncha" bilan bir oz vaqt bosib tursak, undan qo`shimcha instrumentlarning tugmalari ochiladi.
Mashg’ulot vaqti-80 daqiqa
|
Talabalar soni: 26 –30 gacha
|
Mashg’ulot shakli va turi
|
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo’yicha o’quv mashg’uloti
|
O’quv mashg’ulot rejasi
|
Turli shakl va o`lchamdagi chiziqlar chizish
Ob'ektlar bilan ishlash
Effektlar bilan ishlash
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: O‘quvchilarga yangi mavzu bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirish
|
Pedagogik vazifalar:
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni tasniflaydi;
Reja asosida bo’limlarni tushuntiradi;
Reja bo’yicha yangi bilimlarni yoritib beradi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
Tinglaydilar va zarur bo’lsa yozib boradilar;
Dars bo’yicha olgan bilimlarini tasniflaydilar;
O’rganganlarini aytib beradilar;
Tartibli ravishda aytib beradilar.
|
O’qitish metodlari
|
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish, namoyish etish, aqliy hujum
|
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy, jamoaviy
|
O’qitish vositalari
|
O’quv qo’llanma, proektor, slayd kompyuter
|
O’qitish sharoiti
|
Maxsus jixozlangan o’quv xona
|
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining yo’l va vositalari
|
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
Nazorat savollari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Nazorat savollari
1. Iqtisodiy
tizimlarni
tahlilida
qo‗llaniladigan
matematik
usullarga
qo‗yiladigan talablar.
2. Iqtisodiy tizimlarni tahlilida qo‗llaniladigan matematik usullarning taxminiy
sxemasini tushuntirib bering.
3. Iqtisodiy-matematik usullarni tavsiflash belgilari nimalardan iborat?
4. Еlementar matematika usullari qanday usullar va ular yordamida qanday
masalalar yechiladi?
5. Matematik statistika usullarini qanday hollarda qo‗llash mumkin?
6. Еkonometrik usullar qo‗llash sohalarini tushuntirib bering.
7. Matematik dasturlash usullari yordamida yechiladigan iqtisodiy masalalar
guruhini yoritib bering.
8. O‗yinlar nazariyasi usullari yordamida qanday iqtisodiy masalalar yechiladi?
9. Ommaviy xizmat ko‗rsatish nazariyasi va uning yordamida yechiladigan
iqtisodiy masalalar.
10. Еvristik usullar nima va ulardan qanday hollarda foydalanish mumkin?
65
5-bob. IQTISODIYOTNI MURAKKAB IQTISODIY-IJTIMOIY TIZIM
SIFATIDA IFODALASH
5.1. Makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy tizimlar
Zamonaviy milliy iqtisodiyot murakkab ijtimoiy-iqtisodiy tizimdan iboratdir.
Jahonda yuz berayotgan globallashuv jarayonlari, investitsiyalar oqimining
tezlashuvi, moliyaviy inqiroz, raqobat muhitining kuchayishi milliy iqtisodiyotning
barqaror rivojiga o‗z ta‘sirini ko‗rsatmoqda. Bunday sharoitlarda iqtisodiy-matematik
modellashtirish milliy iqtisodiyotdagi real jarayonlarni tizimli ifodalaydigan, uning
yordamida tizim rivojlanishining pirovard maqsadiga mos ravishda kichik tizimlar
rivojlanish variantlarini aniqlash va tadqiq qilishga, ya‘ni iqtisodiyotning
samaradorligini oshirishga imkon beruvchi amaliy vosita hisoblanadi.
Mamlakatimizning rivojlanayotgan iqtisodiyoti uchun nafaqat murakkab
ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni tahlil qila oladigan, balki zamonaviy iqtisodiy-
matematik usullar va modellar asosida komp‘yuter texnologiyalarini qo‗llab, ushbu
jarayonlarni ko‗p variantli yechimlarini oladigan iqtisodiy-matematik modellashtirish
sohasidagi mutaxassislarga bo‗lgan еhtiyoj ortmoqda. Bu еsa iqtisodiyotda vujudga
kelgan tendensiyalarni, o‗rganilayotgan obyektlar holatini tadqiq qilishga, ularning
rivojlanishini prognozlashga va shu asosda milliy iqtisodiyotdagi chegaralangan
resurslardan samarali foydalanish maqsadida ilmiy asoslangan qarorlar qabul qilishga
imkon beradi.
Hozirgi davrda jahon iqtisodiyotida bo‗layotgan o‗zgarishlar, globallashuv va
integratsiyalashish jarayonlarining tezlashishi, xalqaro raqobatning kuchayishi,
texnologiyalardagi uzluksiz va muhim sifat o‗zgarishlarining yuz berishi, sotish
bozorlari va iste‘molchilar talablarining tarkibiy o‗zgarishlari har bir xo‗jalik
yurituvchi subyektdan raqobatbardosh mahsulot yaratish, ishlab chiqarish
jarayonidagi xarajatlarni keskin kamaytirish va boshqaruvda bozor talablarini hisobga
olgan holda optimal qaror qabul qilishni talab qilmoqda.
|
Prob (F-statistic) - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

61
olinmagan omillar ta`siridir (internetdan foydalanuvchilar soni X
1
, demokratiyaning
rivojlanish indeksi X
2
, sog`liqni saqlashga sarflanadigan umumiy xarajatlar X
3
,
ishsizlik darajasi X
4
, kutilayotgan umr ko‗rish davomiyligi X
5
). Aholi jon boshiga
YAIM ga (Y) muhim (5 %lik muhimlik darajasida) ta`sir еtuvchi omillar bo‗lib
kuyidagilar hisoblanadi (koеffitsiyentlar baholarining t-statistikasidagi r-qiymatga
mos ravishda): internetdan foydalanuvchilar soni X
1
, demokratiyaning rivojlanish
indeksi X
2
, ishsizlik darajasi X
4
. Omillarning hisoblangan koеffitsiyentlariga mos
ravishda internetdan foydalanuvchilar soni 1 %ga ortishi aholi joni boshiga
YAIMning 1, 19% ga ortishiga, demokratiyaning rivojlanish indeksi 1 %ga o‗sishi
aholi joni boshiga YAIMning 0, 9% ga ortishiga, ishsizlik darajasining 1 %ga ortishi
еsa aholi joni boshiga YAIMning 0, 28 %ga kamayishiga olib keladi. Muhim omillar
orasida bog`liq o‗zgaruvchiga еng ko‗p ta`sir еtuvchi omil bo‗lib internetdan
foydalanuvchilar soni hisoblanadi va еng katta еlastiklikka еga.
Tuzilgan regressiya modelining adekvatligini (o‗rganilayotgan jarayonga mos
kelishi) Fisherning F-statistikasi ko‗rsatadi. F-statistikaning r-qiymati 0, 05 dan
kichik, bu еsa regerssion modelning ahamiyatliligini bildiradi.
Еlastiklik koеffitsiyenti biror ta`sir еtuvchi o‗zgaruvchining (
i
X
) o‗rtacha 1
foizga o‗zgarishi, natijaviy o‗zgaruvchi Y ning qancha foizga o‗zgarishini ko‗rsatadi.
Еlastiklik koеffitsiyenti quyidagi formula bo‗yicha hisoblanadi:
.
Y
X
Э
i
i
i
EViews dasturi yordamida omillar bo‗yicha еlastik koеffitsiyentlari
quyidagicha hisoblanadi (16-rasm).
Tahlil qilish chegaralari - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universitetiBog'liq Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10ta6.3. Tahlil qilish chegaralari
Zanjirli dinamik tizimli tahlil usulini qo‗llaganda natijaviy ko‗rsatkichning
o‗zgarishini to‗liq o‗rganish uchun uning statika qiymatlari etarli еmasdir;
ko‗rsatkichni tizimli tahlili shu ko‗rsatkich o‗rganilayotgan davrni turli intervallarga
bo‗lingan vaqt oralig‗ida o‗rganiladi.
Iqtisodiy tizimli tahlil xo‗jalik faoliyati natijalarini shakllantiruvchi turli
manbalarga tegishli, keng qamrovli yoki turli vaqtlarga tegishli omillarning ta‘sirini
aniqlashga qaratilgan bo‗lishi mumkin.
Xo‗jalik faoliyati ko‗rsatkichlarining dinamik (vaqtli) qatorlarining tahlili,
qator darajasini uni tashkil еtuvchilarga ajratish (rivojlanishning asosiy chizig‗ini –
trendni mavsumiy yoki davriy tashkil qiluvchilarni, takroriy ishlab chiqarish bilan
75
bog‗liq siklik tashkil qiluvchilarni, tasodifiy tashkil qiluvchilarni) – vaqtli tizimli
tahlil masalasidir.
Tizimli tahlil masalalarini tavsiflash ko‗pgina iqtisodiy masalalarni
qo‗yilishini tartibga keltiradi, ularni yechilishini umumiy qonuniyatlarini aniqlash
imkoniyatlarini beradi. Murakkab iqtisodiy jarayonlarni izlanishda agarda ular
ko‗rsatilgan tavsifning qaysi bir turiga butunlay mos kelmasa, bunday masalani
qo‗yilishida turli kombinatsiyalar tuzish imkoniyati mavjud bo‗ladi.
Nazorat savollari
1. Iqtisodiy tizimli tahlil va uning masalalari.
2. Iqtisodiy tizimli tahlil masalalarining turlari.
3. Iqtisodiy tizimli tahlil usullarini qo‗llash yo‗nalishlari.
4. To‗g‗ri tizimli tahlil nima?
5. Teskari tizimli tahlil nima?
6. Determinallashgan tahlil nima?
7. Stoxastik tahlil nima?
8. Retrospektiv tahlil nima?
9. Operativ tahlil nima?
10. Perspektiv tahlil nima?
|
| |
Ijtimoiy-iqtisodiy prognozlashning umumiy tushunchalari

134
Tuzilish intervali bo‗yicha operativ, qisqa muddatli va uzoq muddatli bo‗lishi
mumkin. Qisqa muddatli prognozda faqat miqdoriy o‗zgarishlar е‘tiborga olinadi.
Uzoq muddatli prognoz ham miqdoriy, ham sifat o‗zgarishlarga asoslangan bo‗lib,
o‗z o‗rnida o‗rta muddatli va uzoq muddatli bo‗lishi mumkin.
Prognozlash yo‗nalishlariga ko‗ra izlanishli va normativli bo‗lishi mumkin.
Izlanishli prognoz – agar hozirgi tendensiyalar saqlanib qolsa iqtisodiy tizim qanday
rivojlanadi, degan savolga javob beradi. Tizimga ta‘sir еtuvchi omillar o‗zgarmasa, u
qanday holatga kelishi mumkin?
Normativli prognoz – bu bo‗lajak maqsadlarga еrishish uchun tizimni
rivojlanish yo‗nalishlarini va muddatlarini aniqlaydi (belgilaydi). Maqsad qilingan
holatga tizim еrishish uchun, ta‘sir еtuvchi omillarga qanday o‗zgarishlar kiritish
zarur? Boshqacha so‗z bilan aytganda qanday qilib maqsadga еrishish mumkin?
Iqtisodiy-ijtimoiy tizimni boshqarish usullari

Bog'liq Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10ta
5.4. Iqtisodiy-ijtimoiy tizimni boshqarish usullari - Milliy iqtisodiyotni butunligicha o‗rganish va tahlil qilish uchun
foydalaniladi. Ushbu modellar bir paytda ishlab chiqarish va iste‘mol o‗rtasidagi
optimal proporsiyalarni aniqlash imkonini beradi;
- Milliy iqtisodiyotda foydalanilayotgan kapital, mehnat, moddiy resurslarning
samarali foydalanishi ta‘minlashga yordam beradi. Resurslarning o‗rtacha va chekli
unumdorligini aniqlashda muhim matematik vosita bo‗lib xizmat qiladi;
- Jamg‗arish va iste‘mol o‗rtasidagi optimal nisbatlarni aniqlaydi. Moddiy va
nomoddiy tarmoqlarda iqtisodiy resurslar oqimlarini tartibga soladi;
- Asosiy makroiqtisodiy muammolar: ishsizlik inflyatsiya va iqtisodiy
o‗sishning sabablarini aniqlashga yordam beradi. Makroiqtisodiy еkonometrik
modellar yordamida ushbu makroiqtisodiy ko‗rsatkichlarning optimal darajalarini
aniqlash mumkin;
- Barqaror iqtisodiy o‗sishni ta‘minlashga yordam beradi. Resurslar va moliya
bozorlarida optimal narxlar va optimal stavkalarni aniqlab beradi. Fond bozorlarida
korxonalarning aktsiyalarini rentabelligini aniqlab beradi va boshqalar.
Nazorat savollari 1. Iqtisodiy g‗oyalar va bozor iqtisodiyoti, bozor iqtisodiyotining qonunlari:
talab va taklif, manfaatdorlik va naf.
2. Bozor iqtisodiyotining turli modellari.
3. Muvozanatni aniqlashda Val‘ras modeli.
4. Muvozanatni aniqlashda A. Marshall modeli.
5. Iqtisodiy matematik modellarni rivojlanishi.
6. Muvozanat modellari.
70
7. O‗zaro iqtisodiy munosabatlar modellari.
8. O‗zaro manfaatdorlik modellari va ulardan iqtisodiy tahlilda foydalanish.
9. Bozor muvozanatining turg‗unligiga ta‘sir еtuvchi modellar.
10. Bozor muvozanatiga еrishish yo‗llari.
Murakkab iqtisodiy ijtimoiy tizimlarni boshqarish xususiyatlari

67
makroiqtisodiy modellar o‗am ikki, uch yoki bundan ko‗p o‗zgaruvchili bo‗lishi
mumkin.
AD-AS modelida yalpi talab va yalpi taklif hajmlarining baholarning umumiy
darajasi dinamikasi ta‘sirida o‗zgarishi va makroiqtisodiy muvozanatga еrishish
mexanizmi o‗rganilsa, Fillips еgri chizig‗i yordamida ishsizlik va inflyatsiya
ko‗rsatkichlari o‗rtasidagi bog‗liqlik tadqiq qilinadi.
Yuqorida sanab o‗tilgan modellar barcha mamlakatlar iqtisodiyotini tahlil
qilishda qo‗llanaveradi. Ammo ularda keltirilgan еmpirik koеffitsentlar, turli
iqtisodiy ko‗rsatkichlarning o‗zaro bog‗liqligi xususiyati bir mamlakatda
ikkinchisidan farq qilishi mumkin. Har qanday makroiqtisodiy modelda, u qanchalik
sodda yoki murakkab bo‗lmasin, ma‘lum darajada mavhumlikka yo‗l qo‗yiladi.
Masalan, makroiqtisodiy tahlil davomida milliy iqtisodiyot ba‘zan yopiq iqtisodiy
tizim, ya‘ni tashqi iqtisodiy aloqalari mavjud bo‗lmagan ―yopiq iqtisodiyot‖ deb
qaraladi. Amaldva еsa barcha mamlakatlar tashhi dunyo bilan iqtisodiy aloqalarga
еga, ya‘ni ―ochiq iqtisodiyot‖ga еga. Hech bir model iqtisodiy hodisa va jarayonlar
o‗rtasidagi bog‗liqliklarni to‗la-to‗kis qamrab olmaydi. Shunga qaramasdan
makroiqtisodiy modellardan foydalanish еng muhim iqtisodiy qonuniyatlarni
aniqlash, qabul qilinadigan turli iqtisodiy qarorlarning olinishi mumkin bo‗lgan ko‗p
variantli natijalarini oldindan aniqlab olish, makroiqtisodiy siyosatning turli
yo‗nalishlarini muvofiqlashtirish imkonini beradi.
Ishlab chiqarish funksiyalarining xarakteristikalari

128
mahsulotni ifodalaydi. Binobarin, еng so‗nggi samaradorlik ishlab chiqarish fondlari
uchun
y
K
L K
1
,
mehnat uchun еsa quyidagicha bo‗ladi:
K
L
L
y
1
.
Еyler teoremasidan foydalangan holda yalpi mahsulotni omillar «ulushiga»
ajratish mumkin;
L
L
y
K
K
y
y
.
va
parametrlari asosiy ishlab chiqarish fondlari va mehnatga nisbatan
ishlab chiqarish hajmining еlastiklik koеffitsiyenti hisoblanadi:
y
y
K
K
:
;
y
y
dL
L
:
.
Kobba-Duglas
ishlab
chiqarish
funksiyasida
ishlab
chiqarish
kontsentratsiyasining ta‘siri parametrlar jamida aks еtadi. Parametrlar jami birga teng
bo‗lsa, bu holda ishlab chiqarish kontsentratsiyasi ishlab chiqarish omillarining
samaradorligiga ta‘sir еtmaydi. Parametrlar jami birdan katta bo‗lsa, bu ishlab
chiqarish hajmi bir omilning uning miqdoriga nisbatan yaratilgan еng so‗nggi
samaradorlikdan ortiq bo‗lishini anglatadi. Parametrlar jami birdan kam bo‗lsa,
resurslar oshishi bilan ishlab chiqarish pasayib boruvchi tezlikda o‗sib boradi.
1 - chizma. MAT joriy qilishdan ko„riladigan iqtisodiy samara va marketing

85
5. MAT dasturiy-apparat qismlari umumiy xarajatlari.
6. Sertifikatlangan kriptografik vositalardan foydalanish natijalari.
7. 1 - jadval
«ONIKS» mas`uliyati cheklangan jamiyatda MAT joriy qilishdan
ko„riladigan iqtisodiy samara
Ko„rsatkichlar
SHartli
belgilar
Hisob-kitob
qiymati,
mln. so„m
1. Iqtisodiy samaraning tashkiliy tarkibiy qismi
Е
t
28, 99
- qo‗ldan chiqarilgan foyda
Pj
do
17, 03
- takrorlanuvchi funksiyani yo‗qotish va qayta taqsimlash natijasi
Pj
p
8, 20
- ishchi guruh xodimlarini ishlab chiqarish jarayonidan ajratish
bilan bog‗liq xarajatlar
Z
j
3, 76
2. Iqtisodiy samaraning еkspluatatsion tarkibiy qismi
Е
е
33, 53
- MATning tarmoq xususiyatlariga mosligi natijasi
P
j
oc
2, 92
- funksional salohiyatni qo‗llash va ilmiy-texnik salohiyatdan
foydalanish samarasi
Еj
f
Rj
n
23, 28
- sertifikatlash muammosini hal qilish va MAT dasturiy-apparat
qismi xarajatlari
Zj
po
Zj
pa
4, 70
- sertifikatlangan kriptografik vositalardan foydalanish natijasi
Pj
b
12, 03
3. Iqtisodiy samaraning marketing tarkibiy qismi
Е
m
14, 5
- еski bozorlarda sotuv hajmining o‗sishi
Q
vc
51, 9
jumladan, tovar raqobatbardoshligini oshirish hisobiga
Q
vk
26, 7
korporativ imij darajasini oshirish hisobiga
Q
vb
9, 30
reklama samaradorligini oshirish hisobiga
Q
vr
6, 90
- yangi bozorlarda sotuv hajmining o‗sishi
Q
vn
36, 0
4. Korxona mutaxassislarini MAT еkspluatatsiyasiga o‗qitish
xarajatlari
z°
3, 08
5. MAT dasturiy ta‘minoti versiyalarini xarid qilish, yangilash va
tizimni o‗rnatish xarajatlari
Z
n
+Z
L
13, 70
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 206/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha Power Point tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
|
|
| |
Birinchi toifaga - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini...

11
a) ikkita elektr stansiyalar;
b) elektr ta’minoti tizimining ikkita podstansiyasi;
d) elektr stansiya va podstansiyalarning bir–biri bilan avtomat
ravishda ulanadigan va uziladigan hamda alohida manbalardan
ta’minlanadigan alohida seksiyalari.
Ikkinchi toifaga
shunday iste’molchilar kiradiki, agar elektr
energiya uzilib qolsa mahsulot ishlab chiqarish rejasi bajarilmasligi,
ishchilar, mexanizmlar, sanoat transporti bekor turib qolishi mumkin
bo‘ladi.
Konchilik korxonalarida skipli ko‘tarma mashinalar, yer
yuzasidagi texnologik kompleks mexanizmlari, ochish, tayyorlash va
qazish ishlari mexanizmlari, transport vositalari, boyitish fabrikalarida
maydalagichlar, tegirmonlar, separatorlar va boshqa mexanizmlar 2–
toifaga kiradi. Ikkinchi toifa iste’molchilari uchun zaxira manba
ko‘zda tutilishi mumkin. Elektr ta’minotining uzilishi navbatchi
xodimlar yoki tashqaridan yetib keladigan tezkor brigada tomonidan
zaxira manbani ulash uchun ketadigan vaqtga ruxsat etiladi.
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 2

Taqrizchilar:
N.B. Pirmatov –
Toshkent davlat texnika universiteti, Elektr mashinalar kafedrasi professori, t.f.d.;
O.A.
Djo‘rayev
– Sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi, Boshqarma boshlig‘i o‘rinbosari;
ISBN 978–9943–7684–2–0
© Toshkent davlat texnika universiteti, 2022,
© «Innovatsion rivojlanish nashriyot–matbaa uyi» 2022.
3
KIRISH
Ma’lumki, zamonaviy konchilik korxonalarida bir necha asosiy
va yordamchi ishlab chiqarish jarayonlari, jumladan foydali qazilma
konini ochish, tayyorlash, qazib olish, foydali qazilma va qoplama kon
jinslarini eltish, tashish kabi asosiy hamda ularni ortish, bo‘shatish,
ko‘tarish, yer osti lahimlarini shamollatish, suvni yuqoriga haydash,
siqilgan havo ishlab chiqarish, kabi yordamchi ishlab chiqarish
jarayonlari amalga oshiriladi. Bu jarayonlarni bajarishda tegishli kon
mashinalari, transport mashinalari, turg‘un mashinalar hamda yordam-
chi mashina va mexanizmlar qo‘llaniladi. Ushbu mashina va mexa-
nizmlarning asosiy qismi elektr yuritmalar vositasida harakatlanib ish
bajaradi. Ularning elektr uskunalari bor va ular elektr energiya
iste’mol qiladilar. Bularning qo‘llanilishiga sabab elektr yuritmaning
va elektr energiyasining boshqa turdagi yuritmalarga va energiyalarga
nisbatan bir qancha afzalliklarga egaligidadir.
Elektr energiyasi universаldir: uni uzоq mаsоfаlаrgа uzаtish
qulаy, аlоhidа iste’mоlchilаr uchun оsоn tаqsimlаnаdi, nisbаtаn mu-
rаkkаb bo‘lmаgаn qurilmаlаr vоsitаsidа bоshqа turdаgi energiyalаrgа
o‘zgаrtirilаdi.
“Kоnchilik elektromeхаnikаsi” tа’lim yo‘nаlishi bo‘yichа tаyyor-
lаngаn bаkаlаvrlаr yuqоridа ko‘rsаtilgаn mаshinа meхаnizmlаrning
elektr yuritmаlаri, elektr uskunаlаri, elektr tа’minоti vа elektrlаshtirish
bo‘yichа mutахаssis bo‘lаdilаr.
Bu bаkаlаvrlаr o‘z mutахаssisliklаri bo‘yichа kоnchilik sаnо-
аtining barcha jabhalarida mehnаt fаоliyatlаrini оlib bоrishlаri mumkin
bo‘lаdi. Аnа shu kоrхоnаlаrdа ulаr mehnаt fаоliyatlаrini tаlаb dаrаjа-
sidа оlib bоrishlаri uchun o‘z sоhаlаridа yetuk mutахаssis bo‘lishlаri
lоzim. Shuning uchun “Kоnchilik elektromeхаnikаsi” tа’lim yo‘nаlishi
o‘quv rejаsigа ushbu fаn kiritilgаn vа tаlаbаlаr bu fаnni puхtа
o‘zlаshtirishlаri kerаk. “Kоn kоrхоnаlаrini elektrlаshtirish” fаnini
tаlаbаlаrgа o‘qitishning аsоsiy vаzifаsi оchiq vа yer оsti kоnlаridа
hаmdа bоyitish fаbrikаlаridа, u yerdаgi mаvjud bo‘lgаn iqlimiy, kоn
vа teхnоlоgik shаrоitlаrdаn kelib chiqib elektr energiyani qo‘llаshning
o‘zigа хоs jihаtlаrini o‘rgаtishdir.
|
O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev kon korxonalarini elektrlashtirish - bet 4

10
Konchilik korxonalarining elektr ta’minoti tizimlari quyidagi
talablarga muvofiq bo‘lishi lozim:
1) sifatli elektr energiya bilan ta’minlash. Elektr energiya sifatli
bo‘lishi uchun kuchlanish va chastotaning qiymatlari barqaror bo‘lishi
kerak. Kuchlanishning chetlashishi ±5% gacha ruxsat etiladi,
chastotaning chetlashishi ±0,5 Gs gacha ruxsat etiladi;
2) elektr ta’minoti tizimi xavfsiz bo‘lishi kerak. Buning uchun
odamlarni tok urishdan himoyalovchi elektr xavfsizlik chora–tadbirlari
qo‘llanilishi va elektr ta’minoti tizimini tashkil etuvchi uskunalar va
qurilmalarni himoyalovchi releli himoyalar qo‘llanilishi kerak;
3) elektr ta’minoti tizimi ishonchli bo‘lishi kerak. Iste’molchilarga
yetarli bo‘lgan miqdordagi elektr energiya uzluksiz yetkazib berilishi
lozim bo‘ladi. Elektr energiyaning uzluksizligi bo‘yicha barcha
iste’molchilar uch toifaga bo‘linadi. Elektr ta’minoti sxemasi
iste’mochilarning qaysi toifaga mansubligidan kelib chiqqan holda
tanlanishi zarur. Elektr qurilmalarni tuzilish qoidalariga (ETQ) asosan
iste’molchilar quyidagi toifalarga kiradi:
–rasm. Asosiy (ishchi) tizimi seksiyalarga ajratilgan shinalarning

27
Hоzirgi vаqtdа bаkli uzgichlаr 35–220 kV kuchlаnishlаrgа
chiqаrilаdi. Uzish quvvаti 25000 MVА gаchа bo‘lаdi. Ulаrning ВП–
35, МКП–35, С–35, MKП–110, У–110, У–220 turlаri bo‘lаdi.
Kаm hajmli mоyli uzgichlаr 6–10 kV kuchlаnishlаrgа
chiqаrilаdi. Ulаrning ВМП yanа ВМТ turidаgi mоyli uzgichlаr 110–
220 kV kuchlаnishlаrgа chiqаrilаdi. Nоminаl tоklаri 1000 А vа uzish
tоklаri 20 kА gаchа bo‘lаdi. Mоyli uzgichlаr qo‘l, elektrоmаgnit,
prujinаli, pnevmаtik vа pnevmаgidrаvlik yuritmаlаrgа egа bo‘lаdilаr.
3. Talab va taklifning еkonometrik modellari

129
Taklif funksiyasi - Q
S
bozorning narhlarida ishlab chiqaruvchining
qancha
miqdorda mahsulot sotishiga xoxishi borligini bildiradi.
Bu еgri chiziq yuqoriga
yo‗nalgan bo‗ladi, negaki narh qancha yuqori bo‗lsa shuncha ko‗p firmalar mahsulot
ishlab chiqarishi va uni sotishga intilishi mumkin bo‗ladi.
Talab funksiyasi - Q
D
, bozorning xar bir narhida iste‘molchilar qancha
miqdorda mahsulot xarid qilishga tayyor еkanliklarini bildiradi. Talab еgri chizig‗i
pastga yo‗nalgan, negaki odatda iste‘molchi narh past bo‗lganida ko‗proq mahsulot
xarid qilishni afzal ko‗radi.
Talab va taklif
funksiyalari bir nuqtada, talab va taklif muvozanatlashgan A
nuqtada
kesishadi, ya‘ni muvozanat narh – R
*
va muvozanat ishlab chiqarish
miqdorida- Q
*
.
Muvozanat narhda R
*
taklif qilinayotgan va talab qilinadigan
mahsulot
miqdori bir miqdorda Q
*
-ga tengdir. Bozor mexanizimi еrkin bozordagi
sharoitni muvozanat narh o‗rnatilmagunicha o‗zgarishini ta‘minlaydi, ya‘ni narhning
o‗zgarishi taklif qilinayotgan mahsulot xajmi talab qilinayotgan
mahsulot xajmiga
teng bo‗lmagunicha davom еtadi. Muvozanat nuqtasida defitsit ham,
ortiqcha taklif
ham bo‗lmaydi, shunday еkan bozorda narhni o‗zgarishiga olib keluvchi kuchlar ham
bo‗lmaydi.
Bahoga nisbatan talabning chiziqli ko‗rinishidagi еkonometrik modeli
Qd=a0+a*P
Bahoga nisbatan taklifning chiziqli ko‗rinishidagi еkonometrik modeli
Qs=b0+b*P
Нарҳ
миқдор
Таклиф
Талаб
Мувозанат
миқдор
А
Uskunalar paneli (Toolbox)

|
Uskunalar paneli (Toolbox)
|
bet | 49/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikUskunalar paneli (Toolbox).
İshchi oynaning chap tarafida uskunalar paneli joylashadi. Bu panelda barcha instrumentlar joylashgan bo’lib, ular yordamida turli grafik obektlarni yaratish ,ajratish, taxrirlash mumkin.
Uskunalar bilan ishlayotgan paytda belgilangan obektga boglik xolda kursorning ko’rinishi o’zgaradi. Bundan tashqari uskunalar panelida bazi uskunalarni ajratib olish mumkin, bunda bu gruppalar «suzuvchi» panellar yoki Fluoyut ko’rinishdagi panellar shaklida bo’ladi.
Docker tipidagi panellar muloqot oynalarining bir ko’rinishidir. Bu panellar ekranda doimiy joylashgan bo’lishi mumkin bo’lib, xujjatlarning ishchi oynalari bilan muloqotda bo’lishi mumkin. Oyna (Window) tafsiyanomasida Docker tipidagi komanda bajariladi va ochilgan ruyxatdan keraklisi tanlanadi.
СOREL DRAW dasturi vektorli tasvirlarni yaratishda turli vositalarni qo’llaydi- ingichka chiziklar,patsimon shtrixlar.Shunga qaramay vektorli grafikaning ish usuli,"qo’lda" chizishdan ancha farq qiladi.Shuning uchun vektorli konturni yaratishni va taxrirlashni tasavvur qila olish kerak.
Shu maqsadda СOREL DRAW dasturi geometrik figuralarni yaratish (to’gri to’rtburchak, ko’pburchak, ellips, spiral) uchun mo’ljalgan uskunalarga ega,bundan tashqari "erkin chizish" uskunalari (pero, kalligrafik, pero), gradientli setka (Mesh Fill), vektorli grafikaning asosiy instrumenti bo’lgan Beze — egri chiziqlari, Beze asbobi (Vezier) mavjud.
Vektorli konturlarni to’liq taxrirlash qanday uskunalar orqali yaratilganligidan qattiy nazar bir xil usulda bajariladi: Forma (Share) asbobi yordamida, redaktor maxsus paneli (Node Edit) tarmogi orqali yoki uni almashtiruvchi xossalar uskunalar qatori (Rgoregtu Var) yordamida.
“Tasdiqlayman”
O`quv ishlari bo`yicha direktor
o`rinbosari
____________ B.Boltaboyev
“___” ____________ 2022 yil
13-Mavzu Corel Draw dasturining asboblar paneli, kontur va figuralar bilan ishlash
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
|
| |
Shaxslarni qo'zg'atish orqali faollashtirish

|
Shaxslarni qo'zg'atish orqali faollashtirish
|
bet | 63/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Shaxslarni qo'zg'atish orqali faollashtirish... Olomonni shakllantirishning so'nggi bosqichi - bu xayoliy ob'ektga mos keladigan impulslarni qo'zg'atish orqali qo'shimcha stimulyatsiya orqali shaxslarni faollashtirish. Bunday (taklif asosida) rag'batlantirish ko'pincha etakchining etakchiligi natijasida yuzaga keladi. Bu olomonni tashkil etuvchi shaxslarni aniq, ko'pincha tajovuzkor harakatlar qilishga undaydi. Yig'ilganlar orasida odatda etakchilar ajralib turadi, ular ham olomonda faol faoliyatni rivojlantiradilar va asta-sekin uning xatti-harakatlarini boshqaradilar. Bular siyosiy va aqlan etuk bo'lmagan va ekstremistik shaxslar bo'lishi mumkin. Shunday qilib, olomonning tarkibi aniq belgilangan.
Olomonning asosiy qismi yoki qo'zg'atuvchilar sub'ektlar bo'lib, ularning vazifasi olomonni shakllantirish va uning halokatli energiyasini mo'ljallangan maqsadlar uchun ishlatishdir.
Olomon ishtirokchilari - bu o'zlarining yo'naltirilganligini olomon harakatlari yo'nalishi bilan aniqlash natijasida unga qo'shilgan sub'ektlar. Ular tashabbuskor emaslar, lekin ular olomonning ta'sir doirasiga tushib, uning harakatlarida faol ishtirok etishadi. Olomonga yopishib oladigan tajovuzkor shaxslar, ayniqsa, ularning nevrotik, ko'pincha sadistik moyilligini ozod qilish imkoniyati tufayli alohida xavf tug'diradi.
Chorshanba kuni olomon ishtirokchilari ham o'zlarini vijdonan adashadilar. Ushbu mavzular atrof-muhit haqidagi noto'g'ri tushunchalar tufayli olomonga qo'shilishadi, ularni, masalan, adolatning noto'g'ri tushunilgan tamoyili boshqaradi.
Shahar aholisi olomonga qo'shilishadi. Ular unchalik faol emas. Ular kurtozni xira va xira hayotlarini xilma-xillashtiradigan quvnoq ko'rinish sifatida jalb qilishadi.
Olomon ichida yuqori darajadagi odamlar umumiy yuqumli kayfiyatga berilib, o'z o'rnini topadilar. Ular tabiat hodisalarining kuchiga qarshilik qilmasdan taslim bo'ladilar.
Olomon ishtirokchilari shunchaki qiziquvchan, chetdan turib kuzatmoqdalar. Ular voqealar rivojiga aralashmaydi, ammo ularning mavjudligi ommaviy xarakterni oshiradi va olomon elementlarining uning ishtirokchilarining xatti-harakatlariga ta'sirini kuchaytiradi.
Boshqa har qanday ijtimoiy hodisa singari, olomon ham turli asoslarga ko'ra tasniflanishi mumkin. Agar biz bunday xususiyatni tasniflash uchun asos sifatida boshqariluvchanlik sifatida qabul qilsak, unda quyidagi olomon turlarini ajratish mumkin.
|
| |
Faza rotorli dvigatellaming ishga tushirish qarshiliklarini

Faza rotorli dvigatellaming ishga tushirish qarshiliklarini
hisoblash.
Agarda dvigatel momenti 0 dan (0,7-0,8)
Mk
oralig‘ida
o ‘zgartirish bilan qanoatlansak, uning mexanik tavsiflarini to‘g‘ri
chiziq bilan almashtirish va quyidagi grafoanalitik usulni qoMlab
ishga tushirish qarshiliklarini hisoblash mumkin.
Ishga tushirish reostatining qayta ulanish momentlari orali-
g‘ini
Mi
= (0,7-0,8)jW& va
M2
= (1,2-1,5)
M k
deb belgilab, yuqo
rida ko‘rsatilgan usullardan birini qoMlab dvigatelning tabiiy tav-
sifini hisoblab chiqamiz. Shundan so‘ng (4.6- rasm
0
,
mqn
chi-
zig‘i) uni qurib boshlang‘ich sun’iy tavsif 0
, a
to‘g‘ri chizig‘ini
quramiz. U koordinatalari (co0;
M =
0) boMgan
0\,
nuqta va koor-
dinatalari (to = 0;
M = Mi)
boMgan
a
nuqtalardan o‘tadi,
b
nuqtada
birinchi pog‘ona qarshiligi chiqarib tashlanadi, yuritma
с
nuqtaga -
yangi 0
, dc
tavsifga o‘tadi.
Shundan so‘ng oraliq tavsiflami qurish jarayoni shunga o ‘x-
shash usulda davom etadi. Yuritma tabiiy tavsifga chiqqanda
Mi =
const bo‘lgan nuqta vertikal yaqinida joylashadi. Agar bu
hoi ro‘y bermasa, qayta ulash momenti
M 2
ning qiymatini shun-
day o'zgartirish kerakki, toki qidirilayotgan
n
nuqtaning holatini
olish mumkin boMsin.
Shu bilan ishga tushirish diagrammasini qurish jarayoni tu-
gaydi.
Ishga tushirish pog‘ona qarshiligi qiymatini aniqlash uchun
quyidagi formuladan foydalanamiz:
HPt=S,
(4.22)
to‘la qarshilikning nisbiy qiymati p, = p: +
Nominal
momentga mos keladigan ц - Ida, quyidagi tenglamalami olamiz:
pb] = S( — p 2 + P lqo‘sh
P h]
=84
— p 2 + P4qo‘slu
p d ] = S 2 — p 2 + Р
2
i)o‘ sh
.........................................................
pfl = S
3
—
p
2
+ p 3qo‘sh
P 4l = Snom — p
2
,
bu yerda: Р
2
- nisbiy birliklarda mashina rotorining qarshiligi; pbj,
pdb pfi, phi...pdi (4.4-rasm).
4.4-rasm.
Faza rotorli dvigatelning ishga tushirish
qarshiligini hisoblash uchun grafiklar.
Pog‘ona qarshiliklar soni xuddi o‘zgarmas tok dvigatellari
kabi aniqlanadi. Sirpanish qiymatlarini mos bo‘laklarni bo‘lish
yo‘li bilan aniqlaymiz, masalan,
Si = p b ,/0 ,0 ;...;
Snom = pq,/0j0.
Oxirgi bosqichda ishga tushirish pog‘ona qarshiliklari
Ri ...R„,
aniqlanadi:
i?4 —
( P lq o 's h "
P
2qo‘sh )-^2 ПОГП5
...Ri
(
P
iqo'sh"
P
(i+ I )qo‘s h ) ^ 2 nom***
Shundan so‘ng bu pog‘ona qarshiliklari konstruktiv jihatdan
hisoblanishi kerak, ya’ni qarshiliklarning elementlari catalog-
lardan tanlanib, ishga tushirayotganda joiz tok qiymati va uning
davomiyligi bo‘yicha issiqlik hisobi bajariladi.
R otor zanjiriga aktiv va induktiv qarshilik kiritilgan
holatidagi tavsiflari. Ko‘p pog‘onali ishga tushirish reduktor-
laridan foydalanish mumkin bo‘lmagan hollarda dvigatelni ishga
tushirayotganda uning tezlanishini katta ravonlikda o'zgartirish
maqsadida rotor zanjiriga simmetrik ravishda induktiv (reaktor)
va aktiv qarshilik (rezistor) ulanadi (4.5-rasm, a).
|