nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Energiya va massa o'rtasidagi o'zaro bog'lanish

|
Energiya va massa o'rtasidagi o'zaro bog'lanish
|
bet | 3/4 | Sana | 12.02.2024 | Hajmi | 58,65 Kb. | | #155183 |
Bog'liq 1 (3)Energiya va massa o'rtasidagi o'zaro bog'lanish.
Bu bog'lanish Eynshteyn formulasi bilan ifodalanadi:
,
Demak, jism nurlanganda, aniqrog'i jism energiyasining har qanday kamayishi uning massasining kamayishiga sababchi bo'ladi. Energiyaning qo'shilishi jism massasining ortishiga sababchi bo'ladi. Ximiyaviy reaksiyalar odatda issiqlik chiqilishi va yutilishi bilan sodir bo'lgani uchun yuqoridagi formulani e'tiborga olsa, ximiyaviy reaksiyalar uchun modda massasining saqlanish qonuni go'yo o'z ahamiyatini yo'qotadi. Masalan, ximiyaviy reaksiyadaissiqlik chiqsa, reaksiyada hosil bo'lgan moddalar massasi reaksiyaga kirishgan moddalar massasidan kam bo'lishi kerak. Reaksiyada issiqlik yutilsa, aksincha massa oshishi zarur.
Yuqoridagi formulada c2 = 9·1020 ga teng, ya'ni g'oyat katta miqdor.
Ximiyaviy reaksiyalardagi energiyaning o'zgarishi esa, c2 ga nisbatan juda kichik miqdor, ya'ni surat maxrajga nisbatan. Ana shuning uchun odatdagi ximiyaviy reaksiyalarda massaning o'zgarishi deyarli sezilmaydi.
Masalan, 1 platforma ko'mir yonganda massaning issiqlik ajralishi hisobiga kamayishi bir necha mg ni tashkil etadi. Lekin yuqorida aytganlarimiz also modda massasi (materiya) yo'qolishi degan gap emas. Bunda materiya bir turdan ikkinchi turga aylanadi xolos. Masalan, modda energiyasi. ma'lumki, energiyasiz materiya, materiyasiz energiya yo'q.
Demak, massa yo'qolmaydi.
Ekzotermik reaksiyalar uchun:
- dastlabki moddalar massasi;
- reaksiya mahsulotlari massasi;
- barcha turdagi nurlanishlar massasi.
Endotermik reaksiyalar uchun:
Bu yerda shuni ham eslatib o'tamiz:
Ximiyaviy reaksiyalarda ko'p energiya ajralsa, massaning kamayishi ham sezilarli bo'ladi. Masalan, termoyadro reaksiyalarda (atom va vodorod bombalari portlaganda)
Massa defekti
Neytron massasi: 1,0089 u.b.
Proton massasi: 1, 0076 u.b.
Yig'indisi: 2 · 1,0089 + 2 · 1,0076 = 4,0033 bo'lishi lozim.
Hosil bo'lgan He yadrosining massasi esa 4,0026 u.b ga teng.
Farqi: 4,0033 – 4,0026 = 0,0304 u.b.
Demak, 0,0304 u.b. massa qayerga ketdi, qayerga “yo'qoldi”? Energiyaga aylandi.
Shuncha massa qancha energiyaga muvofiq keladi? Buni Eynshteyn formulasidan hisoblaymiz:
Demak, materiya va energiya bir-biriga bog'liqdir.
Materiya nima? Materiya engimizdan tashqarida mavjud bo'lgan, engimizga bog'lq bo'lmagan va sezgi organlarimiz orqali idrok qilinishi mumkin bo'lgan ob'ektiv reallikdir.
Modda - materiyaning konkret formasidir.
Ximiya - moddalarning tarkibi, tuzilishi, xossalarini va ularning o'zgarishlarini, bu o'zgarishlarda sodir bo'ladigan prosesslarni o'rganuvchi fandir.
|
| |
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
|
j 
Aholi soni - D. U. Isamuxamedova

|
D. U. IsamuxamedovaBog'liq Turar-joy tumani loyihasi. Isamuxamedova D.Uj
Aholi soni
turar-joy bilan ta’minlanganlik m e’yoriga bog‘ liq.
[
Aholi zichligi
turar-joy tumani yoki kichik tumanda 1 ga
I
maydonga to‘g ‘ri keladigan aholi soniga aytiladi.
Hududning shaharsozlik qimmatiga ega bo‘lishi
yer maydoni
narxi, muhandislik va transport kommunikatsiyalari zichligi, jamoat
I
binolarining ko‘pligi, tarixiy-madaniy va arxitekturaviy-landshaft
i
qimmatiga ega obyektlar mavjudligiga bog‘ liq.
|
Hududdan foydalanish intensivligi
yashash fondining zichligiga
[
bog'liq holda - 1 ga hududga to‘g‘ri keladigan foydali maydon
|
miqdoriga bog'liq.
|
Turar-joy fondi zichligi
rejaviy yechim tejamkorligining asosiy
[
jihati hisoblanadi. Foydalanish intensivligini oshirish imkoniyati mu-
I
rakkab rejaviy yechimdagi yangi turar-joy binolari tiplarini qoMlash
bilan amalga oshirilishi mumkin.
Loyihani ishlab chiqish jarayonini quyidagi bosqichda amalga
oshirish maqsadga muvofiq:
\
- loyiha oldi izlanishlari va texnik-iqtisodiy hisoblar;
!
- tumanning funksional-rejaviy tashkil etilishi g ‘oyasini ishlab
j
chiqish bo‘yicha ijodiy izlanishlar;
- loyihani grafik hujjatlashtirish.
Loyiha oldi izlanishlari
,
Maqsad:
shaharsozlik
vazifalarini
yechishda
majmuaviy
[
yondashish tajribalarini oshirish, ya’ni:
!
- vazifa va loyihaning landshaft-rejaviy sharoitlarini o‘rganib chiqish;
1
- loyiha mavzusi bo‘yicha mavjud ma’lumot va talablarni
I,
o ‘rganib chiqish;
- ijtimoiy talablar bilan hududni funksional va rejaviy tashkil
etilishi orasidagi o‘zaro aloqani aniqlash;
- hududning shahar sxemasida joylashgan o‘mini ko‘rsatuvchi
sxema (magistrallar klassifikatsiyasi, jamoat transporti bekatlarini
;
belgilash va b.).
|
| |
CHilangarlik ish joyini tashkil etish

|
CHilangarlik ish joyini tashkil etishBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланма
CHilangarlik ish joyini tashkil etish
Ish o’rni deganda, ustaxona yoki tsexning alohida ishchi (talaba) yoki ishchilar
(talabalar) guruhining ixtiyorida bo’lgan va u topshiriqni bajarishda kerak bo’ladigan jixoz,
moslama, asbob va materallarning maqsadga muvofik holda joylashtirilgan ma’lum qismi
nazarda tutiladi. Ish o’rni elementlariga quyidagilar kiradi:
ish bajariladigan jixozlar, mexanizm va moslamalar;
material, yarim tayyor mahsulotlar, tayyor mahsulotlar, chiqindilarni joylashtirish
va saqlash uchun qurilmalar (stellajlar, taralar);
asboblar, moslama va texnikaga oid xujjatlarni joylashtirish va saqlash uchun
qurilmalar (turli tokchalar, ramkalar);
ish o’rniga biriktirilgan qurilma-transport vositalari (tal, aravachalari);
normal va xavfsiz mehnat sharoitlarini ta’minlovchi, qurilmalar (mahalliy yoritish,
ventiliyatsiya va sovutuvchi qurulmalar, xavfsizlik texnikasini nazarda tutib
qilingan turli tasdiklar);
Ishchi yoki guruhlarni qiynalmay ishlashi uchun qulay joy va moslamalar (oyoq ostiga
qo’yiladigan tagliklar, stullar).
Ish joyini tashkil qilishda rejalashtirish muhim bo’lib, ish vaqtining xar bir daqiqasida
samarali foydalanish talab etiladi. Ish vaqtining qadriga yetishga ko’nikish uchun qo’yidagi
asosiy qoidalarni esda tutish zarur: xar bir talaba o’z maqsadini aniq bilishi va ishga darhol
kirishishi, butun e’tiborini eng asosiy ishga qaratishi, dadil harakat qilishi, ishni keyinga
qoldirmasligi, yozuv daftari tutishga odatlanishi kerak.
Ish o’rnida joy va asbob-uskunalar joylashishining qo’layligini aniqlash, maqbul ish
doirasi, qurish doirasi va ish usullarini ta’minlay olish - olmasligini tekshirib ko’rishi kerak.
Masalan, yetarli yoritilmaslik, jihozlarning noqulay joylashishi, ko’p chang chiqishi,
xaroratning keskin o’zgarishi, shovqin, titrash va x.k. ish sifatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Ish
o’rnini rejalashtirishda maqbul ish doirasi radiusi 300 mm bo’lgan, xar qaysi qo’l uchun yey
bilan chegaralanishi zarur (4-rasm, a). Yordamchi asbob va moslamalar o’rnatiladigan joy
radiusi taxminan 430 mm bo’lgan yoy bilan chegaralanishi kerak. Ayniqsa, qo’l yetadigan
doira radiusi 650 mm. dan kam bo’lmasligi, shuningdek, qo’llar maksimal yetadigan joy
radiusi 850 mm bo’lishi lozim.
Kerakli asbob va moslamalarning ko’rsatilgan chegaralardan tashqarida joylashuvi
ishchining ortiqcha harakat qilib, gavdasini tez-tez egishiga olib keladi.
- 7 -
4-rasm. Gorizontal va vertikal tekisliklardagi ish doiralarining tasnifi
|
| |
Rejalash tsirkullari - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаRejalash tsirkullari
Prujinali
tsirkullar.
TSirkulning
yuqori qismidagi yassi prujina 2 oyoqli 1 ni
o’q 3 atrofida burishga va ularni kerishga
intiladi, vint 5 va qirqma gayka 4 bo’nga
qarshilik qiladi. Gaykani aylantirib, tsirkulni
istalgan vaziyatga o’rnatish mumkin.
TSirkullarning
oyoqlari
45,
50
markali po’latdan yasaladi va toblanadi.
TSirkulning asosiy o’lchami eng katta
kerilgan
oyoqlar
o’rtasidagi
masofa
hisoblanadi. Oddiy tsirkullar 280, 350, 430
va 500 mm, prujinali tsirkullar 50, 80, 120
va
150
mm
o’lchamli qilib ishlab
chiqariladi.
Kernerlar rejalash chiziqlarining o’rnini aniqroq belgilash uchun ishlatiladi. Buning
uchun ular yordamida chuqurchalar-kernlar tushiriladi. Oddiy, mexaniq va elektr kernerlar
ishlatiladi.
Oddiy kerner (6-rasm, a) ish qismi, o’rta va zarb qismlardan iborat bo’ladi. Ish qismi
konussimon qilib yasaladi. Rejalash chiziqlarini kernlash uchun ish qismi 60
0
, teshiklarning
markazini belgilab olish uchun 75
0
burchak ostida o’tkirlanadi. Bu chuqurroq chuqurchalar
tushirishga imkon beradi. O’rta qism, ya’ni tsilindrik to’rsimon g’adir-budir qilib yasalgan.
Kernerning zarb qismining uchi dumaloqlangan konusdan iborat SHunday tuzilganligi tufayli
zarb hamma vaqt qurolning markaziga aniq tushadi. Kernerlar U7 va U8 markali uglerodli
asbobsozlik po’latidan yasaladi. Zarb beradigan va ish qismi toblanadi.
Kernlash uchun 100-200 g li bolg’a ishlatiladi.
Mexanik kerner korpus 4, uning ichidagi prujina 1, yassi prujina 5 li polzun 3, vtulka 6,
prujina 7 li kerner 9 dan iborat. Prujina 7 yo’naltiruvchi vtulka 8 ichida harakat qiladi.
Korpusga yuqoridan kallakli gayka 2 burab qo’yilgan.
|
| |
CHilangarlik ishlarida sanitariya gigiena sharoitlari, xavfsizlik texnikasi va yong’inga

|
CHilangarlik ishlarida sanitariya gigiena sharoitlari, xavfsizlik texnikasi va yong’ingaBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаCHilangarlik ishlarida sanitariya gigiena sharoitlari, xavfsizlik texnikasi va yong’inga
qarshi tadbirlar
CHilangarlik ishlarini bajarish inson omiliga asoslangan ish faoliyati bo’lib uning sifatli
bajarishi yaratilgan shart-sharoitlar va sanitariya gigiena qoidalariga asoslangan bo’lishi lozim.
CHilangar (talaba) ishga kirishishdan oldin maxsus kiyim-bosh bilan ta’minlagan
bo’lishi, ish turiga bog’liq xolda rezina, maxsus iplardan to’qilgan yoki berezent qo’lqoplardan
foydalanish lozim. Payvandalash ishlarini bajarishda esa maxsus himoya ko’zoynaklari va
kaskalar va rezina etiklar bilan qurollanishi ko’rsatilgan.
Asboblarni charhlash va ularni kesish jarayonida shaffof, palstmassadan yasalgan
ko’zoynaklardan foydalanishi ko’zda tutilgan.
CHilangarlikda asosiy bajariladigan ishlar metallar va ularning turli qattiq birikmalari
bilan bog’liq bo’lganligi uchun ularni qayta ishlash davrida yuqori miqdordagi issiqlik ajralib
chiqishi yoki turli yong’inga sabab bo’luvchi uchqunlar ajralib chiqishi mumkin. SHu boisdan
qo’l ostida doimiy ravishda davlat standartlariga javob beradigan o’t o’chirish moslamari: qum
solingan idish, chelak, belkurak, maxsus yong’in o’chirish suyuqligi bilan to’ldirilgan idish
saqlanishi lozim.
Rejalash va o’lchash asboblari
Zagotovkaning o’lchamlari hamma vaqt tayyorlanadigan buyum o’lchamlaridan katta
bo’ladi. Zarur shaklli va o’lchamli buyum yasash uchun zagotovka sirtidan ma’lum metall
qatlamini yo’nib, unga ishlov berish kerak. Ishlov paytida yo’niladigan metall qatlami qo’yim
deb ataladi.
Zagotovkaga chizmada ko’rsatilgan shakl va o’lchamlarni tushirish operatsiyasi
rejalash deb ataladi.
Ishlab chiqarishda oz miqdorda buyumlar tayyorlash kerak bo’lgan hollardagina
rejalashdan keng foydalaniladi. Rejalashning oddiy usullari qo’llanganda 0,5 mm gacha
aniqlikka erishish mumkin. Zagotovkani aniq rejalash millimetrning yuzdan bir ulushigacha
aniqlikni ta’minlaydi.
Rejalashning ikki turi bor - tekislikda rejalash va fazoviy rejalash.
|
| |
Detalь konturlari bir tekislikda yotganda tekislikda rejalash usuli qo’llanadi

- 8 -
CHizg’ichlar
Tekislikda
rejalashda
qo’llaniladigan
qurollarga chizg’ichlar, go’niyalar, rejalash
tsirkullari, kernerlar, markaz qidirg’ich,
chizg’ichlar kiradi.
CHizg’ichlar rejalash
chiziqlarini chizish
uchun mo’ljallangan. Ular toblangan va
o’tkir qilib charxlangan uchli po’lat
sterjendan iborat. U7, U8
markali uglerodli
asbobsozlik po’latidan yasaladi. Ishlab
chiqarishda chizg’ichlarning bir necha xillari
qo’llaniladi:
а) bir uchi o’tkir, ikkinchi uchi halqasimon
sim chizg’ichlar;
б) bir uchi o’tkir, ikkinchi tomoni ushlashga oson bo’lishi uchun g’adir-budir qilib,
yo’g’onroq ishlangan
yo’rma chizg’ichlar;
в) ikki tomonlama chizg’ich, ikki uchi ham o’tkir bo’lib noqulay
joylarga chiziqchalar
chizishda ishlatiladi;
г) strelka-chizg’ich, bir uchi o’tkir to’g’ri burchakli kesimli chizg’ich, uning sirtlari yaxshi
ishlangan bo’lib, uni go’niyalar, kubiklar bo’ylab bemalol surishga imkon beradi.
Masalan, shtangenreysmosda ishlatiladi.
Amalda
qo’yma ninali chizg’ichlar qo’llaniladi. Nina sifatida oddiy patefon ninasidan
foydalanish mumkin.
Yaxshi ishlov berilgan sirtlarni rejalashda ularni shikastlamaslik
uchun yumshoq
materiallardan qilingan chizg’ichlar ishlatiladi (masalan, po’lat uchun latunь chizg’ichlar
ishlatiladi).
CHizg’ichlar yaxshi o’tkirlangan bo’lishi lozim. Ularning ish qismi qancha o’tkir
bo’lsa, rejalash chizig’i ham shuncha ingichka chiqadi va rejalash aniqligi shuncha oshadi.
CHizg’ichlar charxlash stanoklarida o’tkirlanadi. Buning uchun ularni aylanib turgan
doiraga tekkiziladi va ravon burib turiladi.
-MA’RUZA.  METALLARNI PARMALASH VA ZENKERLASH

3-MA’RUZA. METALLARNI PARMALASH VA ZENKERLASH,
ZENKOVKALASH, TESHIKLARNI KENGAYTIRISH
Parmalash jarayoniga oid umumiy ma’lumotlar
Parmalarni charhlash
Parmalashda qirqish rejimlari
Mexanizatsiya vositasida va qo’lda parmalash
Parmalash dastgohlari
Parmani stanokka o’rnatish va mahkamlash
Parmalash usullari
Zenkerlash
Yo’nib kengaytirish usullari
Yo’nib kengaytirishda kelib chiqadigan brak va uni bartaraf etish usullari
Xavfsizlik texnikasi qoidalari
4-MA’RUZA.
METALLARDA
REZBA
KESISH,
PARCHINLASH,
KAVSHARLASH, QLAYLASH VA YeLIMLAB BIRIKTIRISH. FAZOVIY
REJALASH
- 81 -
Rezba to’g’risida umumiy tushunchalar
Rezbani asosiy elementlari
Rezba kesish asboblari
Ichki va tashqi tezbalarni kesish
Rezba kesishni mexanizatsiyalashtirish
Singan metchiklarni teshikdan chiqarish usullari
Parchinlash turlari
Qo’lda va mexanizatsiyalash vositasida parchinlash
Rejalash uchun moslamalar
Rejalash usullari va tartibi
Rejalashda xavfsizlik texnikasi
Kavsharlash asboblari
Yumshoq va qattiq kavshvrlar bilan qoviyalash
Qalaylash, kavsharlash va ularni bajarishda sanitariya gigena va xavfsizlik
texnikasi talablari
5-MA’RUZA.
SHABERLASH.
ISHQALASH
VA
YARQIRATISH.
EGOVLASH O’LCHASH ASOSLARI
Umumiy tushunchalar
SHaberlar
Uch yoqli shaburlarni charxlash hamda qirovini to’kish
To’g’ri va egri chiziqli sirtlarni shaberlash
SHaberlashni mexanizatsiyalash
SHaberlashni mexanizatsiyalash
SHaberlashda xavfsizlik texnikasi
Ishqalash materiallari
Ishqalagichlar
Ishqalash va sayqallash usullari
Ishqalab moslash ishlarini mexanizatsiyalash
Moslashtirish va pripasovkalash
O’lchash va nazorat vositalari
SHtangen asboblar va ularning turlari
SHtangen asboblardan foydalanish
|
Mehnatni ilmiy tashkil etish - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi...

Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
Чилангарлик ўқув услубий қўлланма
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun
|
- 4 - - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 4 -
1-MA’RUZA
MAVZU: KIRISH. TEKISLIKDA REJALASH
Reja:
1. CHilangarlik kasbi va ish turlari
2. Mehnatni ilmiy tashkil etish
3. CHilangarlik ish jihozlari
4. CHilangarlik ish joyini tashkil etish
5. CHilangarlik ishlarida sanitariya gigiena sharoitlari, xavfsizlik texnikasi va yong’inga
qarshi tadbirlar
6. Rejalash va o’lchash asboblari
7. Rejalash usullari
8. Rejalash chiziqlarini kernlash
9. Rejalashda xavfsizlik texnikasi talablari va qoidalari
Tayanch so’z va iboralar
Temirchilik, zamonaviy chilangarlik, mehnatini mexanizatsiyalash, mehnatni ilmiy
tashkil qilish, chilangarlik dastgohi, chilangarlik girasi, ish o’rni, sanitariya gigiena qoidalari,
qo’yim, rejalash, tekislikda rejalash, chizg’ich, go’niya, rejalash tsirkullari, kernerlar, markaz
qidirgich, rejalash usullari, o’lchash asboblari, rejalash chiziqlari, kernlash, xavfsizlik texnikasi
qoidalari.
CHilangarlik kasbi va ish turlari
Markaziy Osiyoda
temirchilik qadimdayok, kasb sifatida shakllangan. Ishlab chiqarish
qurollarining takomillashuvi, turli rangli metallarga ishlov berilishi xunarmandlar mehnatining
bo’linishiga olib keldi. Ayrim temirchilar mehnat qurollarini yasagan bo’lishsa, boshqalari
nafis uy buyumlariga sayqal berishgan, chilangarlar mayda metall buyum (ustara, qaychi,
bigiz, arra, iskana kabi)larni yasashgan.
Zamonaviy chilangarlik - bu dastgohlarda mexanik ishlov berishni to’ldiradigan yoki
metall buyumlar tayyorlashda yakuniy bosqich bo’lgan mashina va mexanizmlarni yig’ish
hamda sozlash ishlaridir. Mashinasozlikda chilangarlikning ahamiyati katta bo’lib, ustaning
ishtirokisiz mashina, mexanizm yoki asbobni yig’ib bo’lmaydi. CHilangarlik ishlab
chiqarishning barcha soxalarida keng qo’llaniladi.
- 10 - 
Kernerlar - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланма- 10 -
Kernerlar
Kerner quyidagicha ishlatiladi. Uni chiziq
ustida tik ushlab, kallagi bosiladi.
Bunda korpus va yo’naltiruvchi vtulka pastga
suriladi, prujina qisiladi, kerner yuqori uchi
bilan polzunni bo’shatadi. Polzun prujina
ta’sirida zarb beradi. Zarb kuchi gayka 2 bilan
rostlanadi.
Elektr kerner korpus 1, elektromagnik 4 va
o’zak 3 dan iborat. Elektr toki o’tganda
elektromagnit g’altagi o’zakni tortadi. O’zak
pastga harakatlanib, kerner hisoblangan uchlik
5 ga zarb bilan uriladi. Kernlash paytida elektr
kerner chiziq ustiga qo’yiladi va uning
korpusiga bir oz bosiladi. Korpus surilib, elektr
kontaktlarni tutashtiradi, elektromagnit zanjiri
ulanadi va uchlikka zarb tushadi.
Zarb paytida magnitning elektr zanjiri uziladi va prujina 2 ta’sirida o’zak dastlabki vaziyatiga
qaytadi.
Markaz qidirgichlar teshiklarning markazini topishga imkon beradi. Oddiy markaz
qidirgich (rasmga qarang) o’ziga biriktirilgan chizg’ichli go’niyadan iborat. CHizg’ich
go’niyaning to’g’ri burchak bissektrisasi hisoblanadi.
Markaz qidirgich-go’niyani buyumning tashqi sirtiga qo’yib, chizg’ich bilan to’g’ri
chiziq o’tkaziladi. U aylana markazi orqali o’tadi. Go’niyani ma’lum burchakka burib, ikkinchi
to’g’ri chiziq chiziladi. Ular kesishgan joy qidirilayotgan markaz bo’ladi. Markaz qidirgichlar
transportir go’niya-markaz qidirgichdan transportiri 2 borligi bilan farq qiladi. Transportir
so’rgich 4 yordamida chizg’ich 3 bo’ylab surilishi va gayka 5 bilan zarur vaziyatga
mahkamlab qo’yilishi mumkin.
Markaz qidirgich
CHizg’ich go’niya 1 ga mahkamlangan.
Transportir tsilindrik detalь markazidan
ma’lum masofada joylashgan teshiklarning
markazini topishga imkon beradi 45
0
burchak
ostida yotgan va detalь markazidan 25 mm
naridagi a nuqtaning vaziyati topilgan).
Mavjud teshikning markazi chizg’ich 2 va
ikkita shtift 1 li planka 3 dan iborat bo’lgan
markaz qidirgich bilan topiladi. Rejalash
uchun markaz qidirgich shtiftlari teshik
sirtiga tegib turadigan qilib o’rnatiladi. U
xuddi
go’niya-markaz
qidirgich
kabi
ishlatiladi.
CHilangarlikda qo’llaniladigan barcha o’lchash va nazorat qilish vositalarini ikki-
nazorat-o’lchov asboblari hamda o’lchov asboblari guruhiga bo’lish mumkin.
|
| |
CHizg’ichlar - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 9 -
xatosiz chiziladi.
Rejalash tsirkullari aylanalar, yoylar chizishda, kesmalarni qismlarga bo’lishda,
o’lchamlarni ko’chirish va h.k. larda ishlatiladi. Oddiy, prujinali va almashtiriladigan oyoqli
tsirkullar bo’ladi. Rejalashda 0,05 mm aniqlikdagi shtangen-tsirkullar keng ishlatiladi.
Oddiy
tsirkullar sharnir
2 bilan biriktirilgan ikki oyoq
1 dan iborat. Ularning biriga o’yiqli skoba
3
parchinlangan,
ikkinchisidan vint 4 bor. Vint
4 ni burab, tsirkulь oyoqlarini zarur vaziyatga
o’rnatish mumkin.
Kontrol chiziqchalar - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

|
Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchunBog'liq Чилангарлик ўқув услубий қўлланмаKontrol chiziqchalar. Rejalash chiziqlari zagotovkaga ishlov berish paytida o’chib
ketishi mumkin bo’lgan hollarda undan 5-10 mm narida kontrol chiziqchalar chizib olinadi.
Teshikka ishlov berishning to’g’riligini tekshirish uchun uning atrofida 2-8 mm ga katta radius
Rejalash chiziqlarini kernlash
Rejalash chiziqlarini saqlash uchun ular
kernlanadi. Kernlar bir me’yorda tushirili va
rejalash chizig’i ustida aniq yotishi kerak.
Buning uchun kernerning o’tkir uchini
chiziq ustiga qiyaroq (kernlovchiga nisbatan
qarshi tomonga bir oz og’dirib) qo’yib,
so’ngra vertikal vaziyatga keltiriladi va asta
bolg’a bilan uriladi. Kernlar iloji boricha
kam bo’lishiga intilish kerak, shunda aniqlik
oshadi. Detalga ishlov berish paytida
kernning yarmi qoladigan qilib qo’yim
olinadi.
To’g’ri qismlarda kernlar orasidagi masofa
20-50 mm (kichik son mayda detallar uchun,
katta son yirik detallar uchun), burchak va
egri joylarda esa 5-10 mm bo’ladi.
CHiziqlarning oxiri, ular kesishgan nuqtalar, o’tish joylari barcha hollarda ham kernlab
qo’yiladi.
Teshiklarning markazlari markazlovchi kerner bilan kernlanadi. Bunda kern chuqurroq
tushiriladi. Aylananing to’rt joyidan (o’qlar kesishgan joyidan) kernlash kifoya.
Ishlov berilgan detallarda kernlar faqat chiziqlarning oxiriga tushiriladi, ba’zan, toza
ishlov berilgan sirtlardagi chiziqlar kernlanmaydi, ularni yon yoqlariga davom ettirib, o’sha
joyda kernlanadi.
Rejalashda xavfsizlik texnikasi talablari va qoidalari
CHilangarlikda rejalash ishlari asosoan metallarga ishlov berish va mehnat faoliyati ular
bilan doimiy ravishda bog’liq bo’lganligi uchun, chilangar (talaba)ning belgilangan me’eriy
tartib qoidalarga rioya qilishi talab etiladi. Bunda rejalash ishlarini bajarishdan oldin chilangar
rejalash ob’ektiga ishlov berish turiga qarab maxsus kiyim kechaklar va ximoyalash asboblari
bilan ta’minlangan bo’lishi lozim. Jumladan keskir va o’tkir qilib charxlangann asboblar bilan
ishlashda qo’llar ximoya qo’lqoplari bilan ximoyalangan, tana esa, rejalash ob’ektidan
belgilangan uzoqlikda tutib turilishi lozim.
Elektr asboblaridan foydalanishda esa, ularning kopuslarini bununligini, ulash
simlarinig ximoya qatlamlari ochilib qolmaganligini tekshirish kerak.
|
| |
Texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar

Texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar Turar-joy qurilmalari iqtisodiyoti Barcha shaharsozlik ishlarining muhim tashkil etuvchilaridan biri
bu ularning iqtisodiy tomondan tejamkorligidir. Ya’ni kam qurilish va
ekspluatatsiya xarajatlari bilan aholiga qulay yashash sharoitini
yaratib berish.
Rejalashtirish va qurish tejamkorligiga hududdan to ‘g‘ri
foydalanish va qurilmalami to‘g ‘ri taqsimlash ta’sir ko‘rsatadi. Shahar
yerlarini sarflashda iqtisodiy tejamkorlik qurilmalarga ajratilgan
maydonlaming to ‘g‘ri nisbatda taqsimlanishida aks etadi. To‘g ‘ri
tashkil
etish va tejamkorlik
nuqtayi nazaridan qulay shaharsozlik
yechimi rejalashtirish va texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlaming bir necha
misollarini solishtirish orqali tanlanadi:
- loyihalanayotgan hududning umumiy maydoni, ga;
- turar-joy fondi, m2;
- aholi soni, kishi;
- aholi zichligi, kishi/ga.
Turar-joy tumanining umumiy maydoni unga kiruvchi kichik
tumanlar, jam oat binolari hududi, ko‘kalamzorlar, yo‘llar hududining
umumiy yig‘indisi sifatida olinadi.
Kichik tuman hududining umumiy maydoni qizil chiziqlar
ichidagi hudud hisoblanadi, unda tuman ahamiyatidagi muassasalar
mavjud bo‘lsa, ularning hududi hisobga olinmaydi.
Turar-joy fondi barcha
uylar
maydonlarining
yig‘indisi
hisoblanadi.
Xonadonlarning umumiy maydoni xonadonning
umumiy
egallagan maydoni hisoblanadi.
Turar-joy bilan ta’minlanganlik me'yori bir kishiga ajratilgan
umumiy
yashash
hududi,
uning
katta-kichikligi
davlatning
122
iqtisodiyotiga bog‘liq. Hozirgi kunda bu ko‘rsatkich 20 m2 / kishi deb
belgilangan.
Magistral ko’cha va yo’llar kesishmalari tasnifi

|
Magistral ko’cha va yo’llar kesishmalari tasnifi
|
bet | 5/8 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 346,52 Kb. | | #155950 |
Bog'liq Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar RejaMagistral ko’cha va yo’llar kesishmalari tasnifi.
shahar tezkor ko'chalari; II-to'xtovsiz harakatli magistral ko'chalar; III- kesishmalarda svetofor bilan boshqariladigan umumshahar ahamiyatidagi magistral ko'chalar; IV- kesishmalarda o'z-o'zini boshqaradigan harakatli tuman ahamiyatidagi magistral ko'chalar.
sinf kesishmalari barcha yo'nalishdagi transport oqimlarini bir- biri bilan kesishinasdan o'tkazilishidir. Bu sijjf kesishmalari ichida eng ko'p tarqalgani — «beda (klever) bargi» deb ataladi.
3sinf chorrahalari asosiy yo'nalish bo'yicha transport oqimlarini kesishmasiz o'tkazishga mo'ljallangan. Ikkinchi darajali yo'nalishlarda svetofordan foydalaniladi. Bu sintlar kesishmalari ancha intensiv ko'cha harakatlarida har bir ko'chada 3000-4000 avt/soat va undan ortiq bo'lgan hollarda qo'llaniladi. Intensivlik kamroq bo'lgan hollarda svetofordan yoki o'z-o'zini boshqarishdan foydalaniladi. Har xil pog'onalardagi kesishmalarning quiayliklari - katta o'tkazish qobiliyati va yuqori harakat tezligidir. Kamchiliklari — juda qimmat, ommaviy transportlarni tashkil etish, piyodalar uchun, muhitni tashkil etish uchun noqulay. Har xil pog'onalardagi kesishmalar tunnel yoki estakada ko'rinishida bo'lishi mumkin. Tunnel qurilishi qulayroq hisoblanadi. Agar harakat qismi yerdan yuqori bo'lsa, u yerlarda estakada mo'ljallanadi, uning ostki qismidan foydalanish mumkin. Chorrahalardagi estetik ko'rinishga inshootlarning konstruktiv jihatlari ta'sir etadi (ravoqli, ramali konstruksiya, tayanchlar soni va o'lchami, ular oralig'i). Kesishmalarning biror turi tanlanishi uchun nafaqat muhandislik me'yorlari, balki iqtisodiy, ekologik, kompozitsion va boshqa omillar hisobga olinadi.
Inshootlar yaqinida va tezyurar ko'chalar bo'ylab imoratlar qurilishini tashkil etishda harakat davomida kishilar uni qabul qila olishini hisobga olish lozim.
Bulvarlar — ko'chaning bir qismi hisoblanadi. Bulvarning me'moriy-tarxiy yechimi uning shahar tarxidagi joyiga, shaharning kattaligiga, u joylashgan ko'chaga bog'liq. Bunday maydonlarni dam olish, sayr qilish, yosh piyodalar harakati, chang va shovqindan saqlash uchun qo'llaniladi. Intensiv harakatli ko'chalarda ko'kalamzor maydonlarni loyihalash maqsadga muvofiq. Dam olish maydoni 3 ga gacha, ularning joylashuvi o'lchamlari bajaradigan funksiyasiga qarab qisqa vaqt dam olish uchun, me'moriy kompozitsion maqsadlarda qo'llaniladi.
Mashina to 'xtash joylari — avtomohillarni qisqa vaqtga (bir necha soat.) saqlashga mo'ljallangan. Bitta mashina uchun 25 m/kv maydon kerak. Ba'zi hollarda harakat qilishda to'xtash joyi uchun qo'shimcha yo'lak ajratiladi.
Ommaviy transport to 'xtash joylari - ularning o'lchamlari yo'lovchilar miqdoriga, marshrutlar soniga qarab aniqlanadi. Piyoda vo'llar va harakatlanish qismidan tashqarida joylashtiriladi.
|
| |
Ko’cha yo’l toifalari - Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar Reja

|
Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar Reja
|
bet | 7/8 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 346,52 Kb. | | #155950 |
Bog'liq Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar RejaKo’cha yo’l toifalari
Asosiy maydonlar — jamoat binolariga boriladigan piyoda yo'llar, namoyishlar o'tkazilishi uchun moijallanadi; unda transport harakati ho'lmasligi kerak.
Jamoat binolari va inshootlari oldidagi maydon - bu binolarga avtomobil to'xtash joylariga ommaviy yo'lovchi transportlarining lo'xtash joylariga borish uchun.
Transport maydonlari — yondoshgan ko'chalarga transport oqimlari i.tosimlanadi. Ommaviy tashrif inarkazlarining joylashuvi kerak emas.
Vokzal oldi maydonlari — tashqi transport inshootlariga, avtomobil i«> xtash joylariga, yo'lovchi transportlari bekatlariga kirish hamda -transport va piyodalar oqimlarini tashkil etish va ajratish uchun.
Zavod oldi maydonlari - kirish joylariga, to'xtash joylari va bekatlaiga kelish uchun.
Bozor va savdo markazlari yaqinidagi maydonlar - kirish joylariga, bekat va to'xtash joylariga kelish uehun.
Ko'p funksiyali maydonlar - maydonning shahar tarxida o'rni va uning bajaradigan ishi bosh tarxda aniqlanadi. Maydonni loyihalashda transport va piyodalar harakatini tashkil etish sxemasini tuzish lozim.
Maydonni loyihalashda funksional qismlarga ajratish lozim:
transport oqimlarini o'tkazish;
piyodalar qismi;
avtomobil to'xtash j oylari;
ommaviy yo'lovchi transport to'xtash joylari.
Maydonga 3—4 dan ortiq ko'cha yondoshmasligi lozim.Maydon markazlarida favvora va yodgorliklarni o'rnatish kerak emas.
|
| |
Mavzu: Kodlash va decoder (Kodniochish)ni ishlab chiqarish

|
Mavzu: Kodlash va decoder (Kodniochish)ni ishlab chiqarish
|
bet | 14/16 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 51,01 Kb. | | #126936 |
Bog'liq Mavzu Raqamli texnikaning asosiy prinsipi Reja Raqamli texnik-fayllar.orgMavzu: Kodlash va decoder (Kodniochish)ni ishlab chiqarish.
Reja:
1.Kodlash va decoder
2.decoder (Kodniochish)ni ishlab chiqarish
Dekodrani va kodlovchilar. Kododerlarning ta'sirini tayinlash va printsipini oshirishning natijalari
Depoders va kodlovchilarning vazifalari ularning ismlaridan tushunarli. Dekoder qo'shimcha ikkilik kodni ishlab chiqarish raqamiga o'zgartiradi va kodlovchi kirish raqamini ishlab chiqarish raqamini ishlab chiqarish raqamini ishlab chiqarish raqamini almashtiradi (kirish raqamini shifrlaydi). Dekoderning chiqish signallari va kodlovchilarning kiritish signallari, ikkilik kodning mavjud holatlari (dekoderdagi kirish kodi va Kododerdagi chiqish kodi), ya'ni 2 n, bu erda n Ikkilik kodni buzish (5.1-rasm). Defiretlar chiplari DC harflari diagrammalarida (ingliz dekoderidan) va Chippo chipi - CD (ingliz koderidan).
Anjir. 5.1. Dekoderning (chapda) va kodlovchi funktsiyalari (o'ngda)
Dekoder mahsuloti ishlab chiqarishda har doim faqat bitta signal mavjud va ushbu signalning soni kirish kodi bilan aniqlanadi. Keroderning chiqish kodi kirish signal raqami bilan aniqlanadi.
Dekoderning vazifasini ko'rib chiqing.
Standart seriyalar 4 ta ishlab chiqarish uchun dekoderlarni o'z ichiga oladi (kirish kodini tugatish), 8 ta chiqish (3 ta chiqish kodini oqish) va 16 ta chiqish (4 kirish kodini oqlashtirish) kiradi. Ular 2-4, 3-8, 4-16 deb nomlanadi. Boshqaruv inshootlarining dekoderlari (ruxsatnomalar / chiqish signallarini taqiqlash), shuningdek chiqish turlari: 2C yoki OK. Barcha dekoderlarning chiqish signallari salbiy tabaqalikka ega. Kirish kodi ko'pincha maqsadli kiritish deb ataladigan ma'lumotlar mavjud. Ushbu kiritish, 1, 2, 4, 8 indeksi. Bu erda raqam ikkiga bo'lingan (1 - youn youn Bo'shatish, 2, keyingi zaryad va boshqalar), yoki A0, A1, A2. Depoders chiplarining ichki turkumida ID harfi bilan belgilanadi. Shaklda. 5.2 eng odatiy dekoder chiplarini ko'rsatadi.
Mavzu:Xotira dasturi uchun kodlash va decoder mantiqiy sxemasini tuzish
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar

|
Foydalanilgan adabiyotlar
|
bet | 8/8 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 346,52 Kb. | | #155950 |
Bog'liq Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar RejaFoydalanilgan adabiyotlar:
Isamuxamedova D. U. Adilova L.A. Shaharsozlik asoslsri va landshaft arxitekturasi: 1 qism, darslik / O'zR oily va o'rta-maxsus ta'lim vazirligi,-Toshkent: Cho'lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2009 - 160 b.
Mirzayev M.K., Latipov D.V. O’zbekiston Respublikasi shaxarsozlik asoslari. O’quv qo’llanma. T.2000 TAQI.
Mirzayev M.K. Tumanni rejalashtirish asoslari. O’quv qo’llanma. T.2001 TAQI.
Isamuhamedova D.U. «Shaharsozlik asoslari». O'quv qo'llanma. T., 2000- u.
Po’latov. Shaharsozlik nazariyasi asoslari
|
| |
Mavzu: Karnoxaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish

|
Mavzu: Karnoxaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish
|
bet | 4/16 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 51,01 Kb. | | #126936 |
Bog'liq Mavzu Raqamli texnikaning asosiy prinsipi Reja Raqamli texnik-fayllar.orgMavzu: Karnoxaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish
printsiplari
Reja:
1. Karno xaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish
2. mantiqiy ifodalarni minimallashtirish printsiplari
Mantiqiy funktsiyalarni minimallashtirish quyidagilardan biridir tipik vazifalar sxemalarni o'rganish jarayonida. Shuning uchun, menimcha, bunday maqolaning o'rni bor, sizga yoqadi degan umiddaman.
Bu nima uchun kerak?
Mantiqiy funktsiyaning murakkabligi, shuning uchun uni amalga oshiradigan sxema (sxema) ning murakkabligi va narxi mantiqiy operatsiyalar soniga va o'zgaruvchilar yoki ularning inkorlari soniga mutanosibdir. Asosan, har qanday mantiqiy funktsiyani to'g'ridan-to'g'ri mantiqning aksiomalari va teoremalari yordamida soddalashtirish mumkin, ammo, qoida tariqasida, bunday o'zgartirishlar og'ir hisob-kitoblarni talab qiladi.
Bundan tashqari, mantiqiy ifodalarni soddalashtirish jarayoni algoritmik emas. Shuning uchun funktsiyani sodda, tez va aniqroq soddalashtirishga imkon beradigan maxsus algoritmik minimallashtirish usullarini qo'llash maqsadga muvofiqdir. Bunday usullarga, masalan, Kvin usuli, Karno xaritasi usuli, implikant test usuli, implikant matritsa usuli, Kvin-Mak-Kluski usuli va boshqalar kiradi. Bu usullar keng tarqalgan amaliyot uchun, ayniqsa mantiqiy funktsiyani minimallashtirish uchun eng mos keladi. Karnaugh xaritalaridan foydalanish. Karno xaritasi usuli o'zgaruvchilar soni oltitadan oshmasa ko'rinishni saqlab qoladi. Argumentlar soni oltitadan ko'p bo'lgan hollarda odatda Quine-McCluskey usuli qo'llaniladi.
Muayyan mantiqiy funktsiyani minimallashtirish jarayonida odatda elektron sxemalar yordamida uning minimal shaklini amalga oshirish qaysi asosda samaraliroq bo'lishi hisobga olinadi.
Mavzu: Karnoxaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish
Reja:
1. Karnoxaritasi yordamida mantiqiy ifodalarni minimallashtirish
|
| |
Mavzu: Kod haqida tushuncha. Kod tavsifi

Mavzu: Kod haqida tushuncha. Kod tavsifi
REja:
1.Kod haqida tushuncha.
2.Kod tavsifi
Kod (frans. code, lot. codex — qonunlar majmui) — 1) turli axborotlarni ifodalovchi shartli belgilar (timsollar) tizimi. K. belgilarining biror maʼnoni anglatgan tugal ketmaketligi soʻz deyiladi. K. soʻzlarida foydalaniladigan turli timsollar soni uning a s o s i deyiladi. K.ni yozma tarzda ifodalash uchun koʻpgina raqamlar, sonlar (mas, 0; 1; ...57; 927 va boshqalar), maxsus belgilar [mas, " — " (tire), " . " (nuqta) va ularning "omixta"lari] ishlatiladi (qarang Morze alifbosi (https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Morze_alifbosi), Telegraf kodi (https://uz.m.wikipedia.org/wiki/Telegraf_kodi)); 2) raqamli hisoblash mashinalari (RHM) da programmalar (dasturlar) tayyorlash uchun qoʻllaniladigan shartli belgilar tizimi. RHM da koʻpincha ikkilik pozitsion K. va ularga keltiriladigan K. qoʻllaniladi. RHM da arifmetik amallarni bajarishda algoritmlarni soddalashtirish uchun toʻgʻri, teskari, qoʻshimcha K.lardan foydalaniladi. Toʻgʻri K., odatda, sonlarni RHM ning xotira qurilmasida saqlashda, teskari va qoʻshimcha K.lar esa sonlar ustida arifmetik va boshqa amallarni bajarishda ishlatiladi; 3) telemexanikad a — maʼlumotlarni aloqa kanali orqali uzatish uchun moʻljallangan signallar tizimi; bunda radio xalaqitlarga turgʻunlikni taʼminlash uchun korretsiyalovchi (tuzatuvchi) K.lar tuziladi. K.ning ayrim elementlarini ifodalash va uzatish uchun amplitudasi, chastotasi, fazasi va boshqa alomatlari turlicha boʻlgan signallar qoʻllaniladi; 4)astronomiyada — kometalar, yangi va oʻrta yangi yulduzlar kashf qilinganligi, sayyoralarda noyob hodisalar koʻzatilganligi va boshqa haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi orasida oʻzaro telegraf axborotlari almashishda qoʻllaniladigan soʻz va raqamlar tizimi. Shakli Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR (Ilmiy uyushmalar xalqaro kengashi) va boshqa xalqaro ilmiy tashkilotlar tomonidan belgilanadigan
Mavzu:Mantiqiyalgebra, mantiqiy matematik ifoda
Reja:
Mantiqiy algebra
Mantiqiy matematik ifoda
Mantiqiy algebra paydo bo'lishiga olib keladi a Mantiq uzuk, va aksincha, mos keladigan halqalarni ko'paytirish bilan birikma yoki uchrashmoq ∧ va qo'ng'iroq qo'shilishi eksklyuziv disjunktsiya yoki nosimmetrik farq (emas ajratish ∨). Biroq, mantiqiy halqalar nazariyasi ikki operator o'rtasida o'ziga xos assimetriyaga ega, aks holda mantiqiy algebra aksiomalari va teoremalari nazariya simmetriyasini ifodalaydi. ikkilik tamoyili.
Pastki guruhlarning mantiqiy panjarasi
1 Tarix
2 Ta'rif
3 Misollar
4 Gomomorfizmlar va izomorfizmlar
5 Mantiq uzuklar
6 Ideal va filtrlar
7 Vakolatxonalar
8 Aksiomatika
9 Umumlashtirish
10 Shuningdek qarang
11 Izohlar
11.1 Asarlar keltirilgan
11.2 Umumiy ma'lumotnomalar
12 Tashqi havolalar
|
Mavzu:Trigger haqida umumiy ma’lumot

|
Mavzu:Trigger haqida umumiy ma’lumot
|
bet | 8/16 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 51,01 Kb. | | #126936 |
Bog'liq Mavzu Raqamli texnikaning asosiy prinsipi Reja Raqamli texnik-fayllar.orgMavzu:Trigger haqida umumiy ma’lumot.
Reja:
1. Trigger haqida umumiy ma’lumot.
2. Trigger haqida umumiy ma’lumotni o`rganish
Triggerlar
Trigger - bu ma'lumotni yozib olish va saqlash uchun mo'ljallangan ikkita barqaror muvozanat holatiga ega bo'lgan ketma-ket turdagi qurilma. Kirish signallari ta'siri ostida trigger bir barqaror holatdan boshqasiga o'tishi mumkin. Bunday holda, uning chiqishidagi kuchlanish keskin o'zgaradi.
Odatda, flip-flop ikkita chiqishga ega: to'g'ridan-to'g'ri va teskari. Kirish soni triggerning tuzilishi va funktsiyasiga bog'liq. Axborotni yozish uslubiga ko'ra triggerlar asinxron va sinxronlashtirilgan (soat bo'yicha) bo'linadi. Asenkron flip-floplarda ma'lumot uzluksiz ravishda yozib olinishi mumkin va ma'lum bir vaqtda kirishlar ustida ishlaydigan axborot signallari bilan aniqlanadi. Agar ma'lumot triggerga faqat sinxronlashtiruvchi signal deb ataladigan vaqtda kiritilgan bo'lsa, unda bunday trigger sinxronlangan yoki taktli deb nomlanadi. Axborot yozuvlaridan tashqari, soatli triggerlarda soat kiritish, sinxronizatsiya kiritish mavjud. Raqamli texnologiyalarda trigger kirishlarining quyidagi belgilari qabul qilingan:
S - o'rnatishni bitta holatga alohida kiritish (to'g'ridan-to'g'ri chiqish Q da yuqori darajadagi kuchlanish);
R - sozlamani nol holatiga alohida kiritish (to'g'ridan-to'g'ri chiqish Q da past darajadagi kuchlanish);
D - axborotni kiritish (triggerga kiritish uchun mo'ljallangan ma'lumot unga beriladi);
C - sinxronizatsiya kiritish;
T - kirishni hisoblash.
Raqamli qurilmalarda eng keng tarqalgani - ikkita sozlamali kirish rejimiga ega RS-flip-flop, soatlik D-flip-flop va hisoblash T-flip-flop. Keling, ularning har birining funktsional imkoniyatlarini ko'rib chiqaylik. Trigger uzoq vaqt davomida mumkin bo'lgan bir necha barqaror holatlardan birida bo'lishi va kirish signallari ta'sirida biridan ikkinchisiga o'tishi mumkin bo'lgan eng oddiy ketma-ket qurilmadir. Ketma-ket shunday mantiqiy qurilmalar, ularning chiqish signallari nafaqat kirishdagi signallar, balki ularning ishlash tarixi, ya'ni xotira elementlarining holati bilan ham belgilanadi. Trigger raqamli texnologiyalarning asosiy elementlaridan biridir.
|
| |
Mavzu:Summator va hisoblagich haqida tushuncha

|
Mavzu:Summator va hisoblagich haqida tushuncha
|
bet | 6/16 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 51,01 Kb. | | #126936 |
Bog'liq Mavzu Raqamli texnikaning asosiy prinsipi Reja Raqamli texnik-fayllar.orgMavzu:Summator va hisoblagich haqida tushuncha
Reja:
1.Summator va hisoblagich haqida tushuncha
2. Elektr hisoblagich
Elektr hisoblagich — maʼlum vaqt oraligʻida sarflangan elektr energiyasini hisoblaydigan elektr oʻlchash asbobi. Oʻzgarmas tok va oʻzgaruvchan tok Elektr hisoblagich lari bor. Oʻzgarmas tok zanjirida magnitoelektrik, ferrodinamik, elektrolitik va elektrodinamik sistemalar, oʻzgaruvchan tok zanjirida induksion (aktiv va reaktiv energiyani hisobga oladigan) Elektr hisoblagichlar ishlatiladi. Elektrolitik sistemadan boshqa hamma sistemalarda Elektr hisoblagich mikroelektr dvigateldan iborat boʻlgani uchun ular koʻpincha motorli Elektr hisoblagich deb ataladi. Elektr hisoblagichda tekshiriladigan zanjirga ketmaket va parallel ulanadigan tok hamda kuchlanish zanjirlari boʻladi.
Oʻlchash natijasi (kilovattsoat) disk oʻqi bilan chervyakli uzatma orqali biriktirilgan hisoblash mexanizmidan olinadi. Oʻzgaruvchan tok Elektr hisoblagichlari xonadonlarda, yoritish tarmoqdarida, kommunal xoʻjalikda, oʻzgarmas tok E. hlari yirik korxonalarda ishlatiladi.
Mavzu: Koder va Dekoder sxemasi. 7 bo‘g‘inli dekoder
Reja:
1. Koder va Dekoder sxemasi
2. 7 bo‘g‘inli decoder
BCD-7 bo‘g‘inli dekoder
BCD-7 bo‘g‘inli decoder sxemasini tuzish.
Koder - bu kodlashga ixtisoslashgan dasturchi - berilgan spetsifikatsiyalarga manba kodini yozish.Koder ("o" ga urg'u) - kodlovchi, ya'ni kod yozuvchi shaxs. Ammo kirish joyidagi kod emas, balki ruhsiz kompyuterlar tomonidan bajariladigan kod, ularni bizning istaklarimizni bajarishga majbur qiladi.
Koder dasturchidan faqat dastur emas, balki kod yozishi bilan farq qiladi. Shunday qilib, lingvistik nuqtai nazardan, kodlovchi dasturchi, faqat jiddiyroq va tajribali. Agar siz "to'liq vaqtli koder kerak bo'lgan" vakansiyaga qoqilgan bo'lsangiz, bilingki, siz juda ko'p va qattiq kodlashingiz kerak bo'ladi. Ammo bir oy ichida siz yaxshi maosh kutishingiz mumkin, agar siz, albatta, yaxshi kodlasangiz va juda ko'p xatolik yaratmasangiz.
Muvaffaqiyatli koder uchun quyidagi qoidalar mavjud: 0) tayyor yechimlardan foydalanish; 1) qattiq kod emas; 2) sharhlar yozish; 3) materialni o'rganish. Koder haqida bir anekdot: dasturchi “sovun, chaying, takrorlang” degan shampun sotib olib, dushga kirdi. U boshqa ko'rinmadi. Va bu bizni muvaffaqiyatli koderning beshinchi qoidasiga olib keladi: tsiklni to'xtatish shartlarini tekshiring.
|
| |
Shahar magistrallari va yo’llari tizimlari turlariga misollar

|
Shahar magistrallari va yo’llari tizimlari turlariga misollar
|
bet | 3/8 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 346,52 Kb. | | #155950 |
Bog'liq Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar RejaShahar magistrallari va yo’llari tizimlari turlariga misollar:
A—to'g'ri burchakli; B— uchburchak va ko'pburchakli; D- radial-halqasimon; E— aralash; F—erkin sxemada; G-ilmoqsimon sxemada.
Ko'cha yo'l tarmoqlariga quyidagi talablar qo'yiladi:
shahar yo'llarining magistral ko'chalarining va yo'laklarning yagona tizim sifatida qaralishi, tarmoqdagi har bir element alohida qism sifatida, funksiyasini bajarishi;
transport vositalarini ularning konstruktiv o'ziga xosligini va perspektiv harakat hajmidan kelib chiqqan holda xavfsiz o'tishini ta'minlash, shaharning hamma qismlarini qisqa aloqalar bilan bog'lanishini ta'minlashi;
tashqi transport bilan bog'lanishi va shaharga kirishning qulay ta'minlanishi;
qurilmalarda muhandislik kommunikatsiyalarini o'tkazishda qulayliklar ta'minlanishi;
shahar o'lchamiga va transport oqimlariga mos kelishi;
shahar muhitining garmonik rivojlanish imkoniyatini, shu jumladan, shahar maydonining o'sish imkoniyatini ta'minlash;
iqtisodiy jihatdan tejamli bo'lishini ta'minlash.
Ko'cha yo'l tarmoqlarining sifatini belgilovchi obyektiv ko'rsat- kichlari: ko'cha yo'l tarmoqlari uzunligi, ko'cha yo'l tarmoqlari zichligi, shahar, tuman ko'cha yo'l tarmoqlari uzunligining uning maydoniga nisbati. Tarmoqning zichligi qancha katta bo'lsa, uning o'tkazish qobiliyati yuksaladi. Agar zichlik keragidan kichikroq bo'lsa, transport oqimini o'tkaza olmaydi, probka paydo bo'ladi, bekatgacha uzoq masofa bo'lib qoladi, ko'proq yurishga olib keladi. Agar zichlik yuqori bo'lsa, maydon ancha kamayadi. Shaharlarda ko'cha tarmoqlariningo'rtacha zichligi - 1,5-2,5 km/km. Markaziy qismdagi zichlik - 2,54,0 km/km2.
Transport oqimining tezligi yo'nalish boiyicha bo'lish lozim. Tranzit (shahar, markaz, tumanga nisbatan) va yuk mashinalari harakati ajratilishi lozim. Bu muammo funksional hududlarga ajratisli bilan birga bir vaqtning o'zida hal etiladi: ommaviy tashriflar uchun obyektlar, yuk oqimlarini shakllantiruvchi punktlar shahar tarxida eng qulay darajada joylashmog'i, bunda kelib chiqayotgan muammolarni hisobga olish lozim. Masalan, bu ortiqcha mablag' sarflanislnga va ortiqcha yuk tashishga olib kelishi mumkin. Xuddi shunday moddiy xarajatlardan tashqari, shahar aholisining ommaviy vaqti yo'qolishiga sabab bo'ladi.
|
| |
Radial halqali sxemada loyihalangan shaharlar

|
Radial halqali sxemada loyihalangan shaharlar
|
bet | 2/8 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 346,52 Kb. | | #155950 |
Bog'liq Ko’cha yo’l tarmoqlariga qo’yiladigan asosiy talablar RejaRadial halqali sxemada loyihalangan shaharlar:
a- Moskva; b- London; d- Berlin.
To'g'ri burchakli sxema. O'tgan asrda keng qo'llanilgan bo'lib, oldindan loyihalanib qurilgan shaharlarda uchraydi. Unda magistrallar tizimi 90" ga yaqin bo'lgan burchak ostida kesishuvchi to'rsimon shaklni o'zida ifodalaydi. Qulayligi — qurilishni tashkil etishda va harakatlanish uchun qulayliklar yaratishda; kamchiligi - transporting uzoq masofaga yurishida.
Nyu-York. Kvartallarning bir xil qaytariluvchi, transport harakatini yaxshilovchi diagonal ko’chalarsiz to’g’ri burchakli loyihaviy «panjara» misoli.
Uchburchakli sxema. Magistral ko'chalar tizimi 60° ga yaqin burchak ostida kesishib, magistrallar oralig'i hududlarining uchburchak ko'rinishiidagi hududini shakllantiradi.
To'g'ri burchakli chiziqli sxema cho'ziq shaklli (chiziqli) shaharlarda qo'llaniladi. Shaharning u boshidan bu boshigacha eng qisqa vaqtda yetib borishni ta'minlash, shaharning funksional qismlarini to'g'ri loyihalash muhim. Funksional qismlar shunday taqsimlanishi kerakki, unda yashovchilarning kundalik turmushi jarayonida jamoat markazlari, maishiy xizmatlardan va boshqa xizmatlardan foydalanishi eng qulay holda tashkil etilsin.
To'g'ri burchak-diagonal sxema. To'g'ri burchakli sxema diagonal magistrallar bilan to'ldirilib yaxshilanadi. Transportlarning uzoq yurishi kamaytiriladi, vaqt ketishi minimal holatga keltiriladi. Kamchiliklari — magistrallar kesishgan joylarda murakkab tugunlar hosil qilinadi. Magistral ko'chalar oralig'ida qurilishlar qiyinlashadi.
Kombinatsiyalashgan sxema. Yirik shaharlarda amalda keng tarqalgan. Misol uchun shaharning bir qismi muntazam to'g'ri burchakli . iizimda, boshqa qismi radial-halqasimon yoki uchburchak sxemada hal qilinishi mumkin. Ba'zan shahar ahamiyatidagi magistral ko'chalar muntazam sistemada, ikkinchi darajali ko'chalar esa, yarim halqa yoki uchburchak sxemada hal qilinadi.
Erkin sxema murakkab relyeflarda qo'llaniladi. Shahar liududining transport tizimini yuqorida keltirilgan birorta sxema asosida loyihalash imkoni bo'lmaganda shu usul qo'llaniladi. Bunda aholining qatnov yo'nalishlari eng qisqa masofa bo'ylab birlashtiriladi.
|
| |