Azərbaycan respublikasi təHSİl naziRLİYİ

AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ
“İDRAK MƏKTƏBİ”
Fatma xanım Bünyatova
Konstruktiv təlim:
mahiyyət, prinsip, vəzifələr və dərslərdən nümunələr
Redaktoru: Ş.H.Məmmədov, pedaqoji elmlər namizədi
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru, Əməkdar elm xadimi
Bəhlul Abdulla,
filologiya elmləri namizədi Qafqazlı Nəzakət
Annotasiya
Yaradıcı müəllim Fatma xanım Bünyatovanın bu kitabına konstruktiv təlimlə bağlı fikirlərini əks etdirən məqalələr daxildir. Birinci fəsildə müəllif interaktiv texnologiyanı ənənəvi pedaqogikanın alternativi kimi dəyərləndirir, interaktiv texnologiyanın istiqamətlərini və yeni texnologiyalara verilən tələbləri şərh etmişdir. İkinci fəsildə konstruktiv təlimin fəlsəfəsi, mahiyyəti və məqsədi açıqlanmış, elmi əsasları və prinsipləri təhlil olunmuşdur. Bu təlimlə işləyən müəllimin və şagirdlərin rolu üçüncü fəsildə aydınlaşdırılır. Konstruktiv təlimin prinsipləri və belə təlimlə işləyən müəllimlərin dərslərinin layihələşdirilməsi, keçirilməsi və nəzarət məsələləri sonrakı fəsillərdə təcrübə faktları əsasında təsfir, şərh və təhlil olunmuşdur.
Konstruktiv təlim:
mahiyyət, prinsip, vəzifələr və dərslərdən nümunələr kitabı “İdrak məktəbi”nin pedaqoji şürasının qərarı ilə çapa təqdim olunur.
MÜNDƏRİCAT.
Təşəkkürlər
Ön söz əvəzi-Şamxəlil Məmmədov
Bölmə I
1.1. İnteraktiv və aktiv təlim haqqında 2-4
1.2. Təlim və tərbiyədə interaktiv texnologiyanın istiqamətləri 4-7
1. İnkişafetdirici təlim- Davıdov-Elkonin
2. Pürve Erdniev: Уде (böyüdülmüş didaktik vahidi)
3. Kooperativ təlim- S.Kaqan
4. Konstruktivizm. Konstruktiv təlim
a) konstruktivizmin iki əsas istiqamətləri
b) koqnitiv və social konstruktivizm
c) Çerom Brunerin konstruktivizm təlimi
d) konstruktiv təlimə müasir nəzər
e) Azərbaycan psixopedaqoqikasında konstruktiv öyrənmə konsepsiyaları
1.3. Texnologiyalara verilən pedaqoji tələblər 7-8
Bölmə II.Bunyatovanın konstruktiv təlimi
II.1.Konstruktiv təlimin təyini və fəlsəfəsi, mahiyyəti,
məqsədi və formulu 2-5
II.2.Konstruktiv təlimin elmi əsasları 5-9
II.3.Konstruktiv təlimin prinsipləri 9-14
II.4.Konstruktiv təlimdə dərsin quruluşunun elementləri 14-15
Bölmə III. Konstruktiv təlimdə müəllim və şagirdlərin rolu
III.1. Konstruktiv təlimdə müəllim və şagirdlərin rolu 2-3
III.2. Konstruktiv təlimdə müəllim nəyi bilməlidir 3-5
III.3. Sinifin quruluşu 5-6
III.4. Konstruktiv təlimdə şagird necə işləməlidir? Hansı bilik, bacarıq və vərdiş əldə etməlidir 6-8
Bölmə IV. Konstruktiv təlimlə işləyən müəllimin vəzifələri
IV. 1. Konstruktiv təlimin prinsipləri və bu prinsiplərə əsasən dərsin layihələşdirilməsi 3
IV. 2. Axtarış 5-8
IV. 3. Tamlıq 9-12
1. Tamlıq sxemində dərslər necə qurulur? 12
I bölmə. 1-ci sinif sözləri 12
II bölmə. 2-ci sinif sözləri 13-14
III bölmə. 3-ci sinif sözləri 14-15
IV bölmə. 4-ci sinif sözləri 15-16
V bölmə. 5-ci sinif sözləri 17-18
VI bölmə. 6-ci sinif sözləri 18-20
IV. 4. Bünyatovanın məntiqi bilik strukturları 20-26
IV. 5. Məntiqi təfəkkür əməliyyatları 27
1. Məntiqi təsnifat əməliyyatı 27-28
2. Məntiqi seriallaşdırma əməliyyatı 28-29
3. Məntiqi əvəzetmə əməliyyatı 29
4. Məntiqi zənginləşdirmə əməliyyatı 30
5. Məntiqi multiplikativ əməliyyatlar 30-31
6. Biliyi şagirdə çatdırmaq doğrudur yoxsa şagirdi biliyə
çatdırmaq? G. Binnətova 31-36
IV. 6. Şagirdin əqli modeli 36-38
IV. 7. Dərsin struktur quruluşu 39
1. Dərsin əqli fəaliyyət layihəsi 39
2. Dərsin təlim fəaliyyət layihəsi 40
Bir strukturlu dərslər
A. Müzakirə və yaxud diskussiya 40-43
B. Dialoq-treninq 44-46
C. Fikir sıçraşı (breyrinq) 46-48
D. Rollar üzrə oyun 48-52
IV. 8. Şagirdlərin dərsdə qarşılıqlı fəaliyyət strukturları
S. Kaqanın kooperativ fəaliyyət strukturları 52-53
1. S. Kaqanın kooperativ təlimindən çıxarışları 53
2. Strukturlar 59
1. Cütlükdə müzakirə 59
2. Cütlükdə qeydə alma 60
3. Təlimatçı 61
4. Komanda 61
5. Dəyirmi masa 62
6. Eyni vaxtda dəyirmi masa 63
7. Açın və seçin 63
8. Səhvi tap 64
9. Şagirdin birgə işi 65
10. Biliyin yoxlanması 65
11. Digər komandaya keçmə 66
12. Telefon 66
13. Don 67
14. Cütlükdə öyrənmə 67
15. Cütlükdə oxu 67
16. Birlikdə iş 67
17. Cütlükdə yoxlama 67
18. Cütlükdə müqayisə 68
Bölmə V. Konstruktiv təlimlə aparılan dərsin layihələşdirilməsi və keçilməsi
V. 1. Konstruktiv dərs iki hissəli dərsdir 2-3
V. 2. Dərsin birinci hissəsi 4
V. 3. Dərsin ikinci hissəsi 4-5
V. 4. Biliyin anlam yolu 5-10
V. 5. Konstruktiv təlimlə aparılan dərsin layihələşdirilməsi.
Layihə nümunəsi 10-11
V. 6. Südabə Həsənovanın şərhi
(23 saylı məktəbin ibtidai sinif müəllimi) 12
1. Söz birləşməsi 12-20
2. Şah İsmayıl Xətai 20-25
V. 7. Aynur Məmmədova. İbtidai siniflərdə müasir pedaqoji
texnologiyaların təcrübəsindən 26-31
V. 8. Aynur Məmmədova. Dərsin layihələşdirilməsinin
nümunəsi 32-36
V. 9. Hilalə Nəsibovanın konstruktiv təlimlə keçdiyi biologiya
dərsləri 36-42
V. 10. Bakıdakı 7 saylı məktəbin ibtidai sinif müəllimi Ruidə
Məmmədovanın təcrübəsindən 42-55
V. 11. Aişə Namazova “Xəzər uşaqların gözü ilə”
proyekt dərsi 55-59
V. 12. Gülnaz Mehdizadə 7 saylı məktəb direktoru.
Zamanın tələbi və cəmiyyətin istəyi 60-61
I sinifdə “Onluğu aşmaqla toplama”
aparılan dərsdən sətirlər 62-66
Bölmə VI. Konstruktiv təlimdə nəzarət
VI. 1. Konstruktiv təlimdə nəzarət 2-3
VI. 2. Konstruktiv təlimdə nəzarətin növləri 3
-
Vaxtından qabaq nəzarət 3
-
Gündəlik nəzarət 4
-
Tematik nəzarət 4
-
Yekun nəzarət 4
VI. 3. Konstruktiv təlimdə nəzarətin formaları 4-5
VI. 4. Konstruktiv təlimdə nəzarətin metodları 6
1.Şifahi sorğu və yaxud dinləmə 6
2.Təqdimat 8-9
3.Komandada nəzarət 9-16
4.Şagirdlərin birgə işində nəzarət 16-17
5.Komandada yoxlama 17-19
6.Qrafik nəzarət 19-22
7.Praktiki nəzarət 22-23
8.Özünə nəzarət 23
9.Diaqnostika və şagird idrakının
səviyyəsinin inkişafının təyin edilməsi 23-25
10.Taksonomiya 26
11.Testləşdirmə 26-27
12.Yoxlama yazı 27
13.Qiymətləndirmə və qiymət 27-28
14.Nəzarət qovluğu 28
Bölmə VII. Son söz əvəzi.
Müəllif texnologiyası. Bünyatovanın konstruktiv təlimi haqqında. Y. İ. Antipina.
İstifadə edilmiş ədəbiyyat.
Ön söz əvəzi
Özündə məqsəd, məzmun, forma və metodu, vasitə və priyomları üzvi şəkildə ehtiva edən qeyri - səlis səciyyəli təlim prosesi çağdaş dövrdə intellekt əsrinin qarşıya qoyduğu kamil insan (nəsil) yetişdirmək vəzifəsini yerinə yetirməlidir. Həmin insan həyatda fəal mövqe tutmaq üçün dünyanın qanun və qanunauyğunluqlara söykənən hadisələrindən, təbiət və cəmiyyətdəki proseslərdən baş çıxarmalı, özünün yüksək mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri, əqli inkişaf səviyyəsi, dünyagörüşü və təfəkkür dərinliyi
ilə seçilməlidir.
Belə nəslin həyata hazırlanmasında xüsusi yer tutan fəal öyrənmə mühüm rol oynayır. Hazırda dünya təhsil sistemində fəal öyrənmə və bu cür öyrənmə istiqamətlərində müxtəlif nəzəriyyələr meydana gəlmişdir. Bu nəzəriyyələr ilk növbədə şagirdlərin öyrənmə və inkişaf parametrlərində təlimini optimallaşdırmanın forma, metod, vasitə və prinsiplərini araşdırır, təhlil, ümumiləşdirmə və qiymətləndirməyə əsaslanan öyrənmə formaları həlledici əhəmiyyət kəsb edən təlim forma və texnologiyalarına daha çox üstünlük verir.
Bu gün intellekt əsrində yaşayan ölkələrin təhsil işçiləri, pedaqoq və texnoloqları fəal (aktiv) və interaktiv təlim metodlarının tətbiqinə üstünlük verirlər. Yaşadığımız demokratik cəmiyyət bütün sahələrdə olduğu kimi, təhsildə də köklü dəyişikliklər tələb edir. Təhsil sahəsində demokratik ab- havanın yaradılması günümüzün ən vacib şərtidir. Şübhəsiz, belə bir mühütü orta məktəblərdə təlim prosesindən, müəllim-şagird münasibətlərindən başlayaraq yaratmaq lazımdır. Son illərdə Azərbaycan Təhsil Nazirliyinin dövlət səviyyəsində apardığı islahatlara uyğun olaraq məktəblərimizdə təlim
prosesində yeni interaktiv texnologiya metodlarının tətbiqinə başlanmasını bu cəhətdən təqdirəlayiq hal hesab etmək olar. Yeni interaktiv texnologiyanın bir qolu olan, əsas müddəaları Fatma xanım Bünyatova tərəfindən işlənib hazırlanmış konstruktiv təlim metodu haqqında söz açmaq yerinə düşərdi. Fatma xanım Bünyatovanın konstruktiv təlim metodu artıq böyük qisim pedaqoq və valideynlər tərəfindən rəğbətlə qarşılanmış, bu üsulla keçilən dərslər öz müsbət nəticələrini vermişdir.
Şagirdlərin idrakının inkişafı üçün əlverişli şərait yaradılması, təlim materialının şüurlu mənimsənilməsi bu təlimi şərtləndirən əsas cəhətlərdəndir.Konstruktiv təlimə uyğun olaraq müəllim dərsi elə qurmalıdır ki, dünənki dərslə bugünkü dərs, bugünkü dərslə sabahkı dərs arasında əlaqə olsun. Müəllim bilməlidir ki, dərsi hansı sualla başlayıb, hansı sualla qurtaracaq. Əlbəttə, suallar bu əlaqəni yaratmaqda müəllimin ən yaxın köməkçisidir. Suallar elə ardıcıllıqla qurulmalıdır ki, bu, müəllimə məqsədinə çatmağa kömək etsin. Müəllimin məqsədi ondan ibarət olmalıdır ki, şagirdlər keçmiş biliklərə əsaslanaraq öz yeni biliklərini qazansın və onu tətbiq etməyi bacarsınlar. Şagirdlərin vəzifəsi müəllimin suallarına cavab verməkdir. Onlar eyni bir fəaliyyət strukturlarında öz biliklərini yoldaşları ilə bölüşməli, bir yerdə fikirləşməli, öz yoldaşlarının cavablarından bəhrələnməlidirlər.
Konstruktiv təlimdə bilik tək şəkildə işlənmir. Şagirdlərin bilikləri məntiqi əlaqələrə girir, birləşir, yerlərini dəyişir, başqa bilik strukturları ilə assosiasiyaya girir. Bu o deməkdir ki, müəllim öyrədəcəyi mövzunu bir neçə müstəvidə şagirdlərə göstərir. Burada o, məntiqi əvəzetmə əməliyyatından istifadə edir. Bir bilik strukturunu başqa bilik strukturu ilə əvəz edərkən həmin bilik yeni keyfiyyət alır və gələcək biliyə çevrilir, birinin biliyi digərin biliyinə çevrilir, nəticədə biliklər sosiallaşır. Demək, şagirdlər qazandıqları bilikləri düşünərək onlara verilən suallar əsasında məntiqi əməliyyatlardan keçərək, əqli modellər qurub, onu tətbiq edərək mənimsəyirlər.Özəl «İdrak məktəbi» nin direktoru, yaradıcı müəllim Fatma xanım Bunyatovanın oxuculara təqdim olunan kitabında söhbət konstruktiv təlimdən gedir. Əsərə daxil edilmiş məqalələr Bunyatova konstruktiv təliminin mahiyyəti, prinsip və vəzifələri haqqında təsəvvür yaradır. Kitabın praktik dəyəri bundadır ki, müəllif konstruktiv təlim metodlarını tətbiq edən ayrı-ayrı fənn müəllimlərinin təcrübəsi faktları əsasında oxucuları inandırır, problemə həm elmi, həm də praktik yönümdən aydınlıq gətirir.
Ş.Məmmədov, pedaqoji elmlər namizədi,
«Azərbaycan müəllimi» qəzetinin şöbə redaktoru.
BÖLMƏ I
1.1. İnteraktiv və aktiv texnologiya ənənəvi pedaqogikanın
alternatividir 2-4
1.2. Təlim və tərbiyədə interaktiv texnologiyanın istiqamətləri 4-16
1. İnkişafetdirici təlim- Davıdov-Elkonin.
2. Pürve Erdniev: Уде (böyüdülmüş didaktik vahidi)
3. Kooperativ təlim- S.Kaqan
4. Konstruktivizm. Konstruktiv təlim.
a) konstruktivizmin iki əsas istiqamətləri
b) koqnitiv və social konstruktivizm
c) Çerom Brunerin konstruktivizm təlimi
d) konstruktiv təlimə müasir nəzər
e) Azərbaycan psixopedaqoqikasında konstruktiv öyrənmə konsepsiyaları
1.3. Texnologiyalara verilən pedaqoji tələblər 16-18
-
İnteraktiv və aktiv texnologiya ənənəvi pedaqogikanın alternatividir.
Dünya pedaqoji praktikasında interaktiv (qarşılıqlı fəaliyyət) və aktiv (fəal)
texnologiyalar ənənəvi pedaqogikanın alternativi kimi qəbul olunur. Ənənəvi
pedaqogikanın əsas göstəricilərindən biri- müəllimin fəallığı və öyrəniləcək biliyi şagirdlərə ayrı-ayrı üsüllarla öyrətməsi götürülmüşdür. Burada şagirdin yaddaşı, alınan biliyi yadda saxlamaq bacarığı və onu tətbiq etmək üsulları ön plana çəkilir.
Aktiv texnologiyada şagird özü öz fəaliyyəti ilə bilik qazanmaq yolunda olur. Müəllim burada yardımcı, köməkçi və istiqamətverici funksiyanı yerinə yetirir. İnteraktiv təlimdə şagirdlər bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəyə girərkən, dərsdə fəallıq göstərərək yeni bilik qazanırlar. Bu qazanılan bilik bir ağlın və şagirdin fəaliyyətindən irəli gəlmir. Burada şagirdlər öz fikirlərini bir-biri ilə bölüşür, təkmilləşdirir və ortaq bir rəyə gələrək onu ümumiləşdirirlər,yəni komandada, qrupda işləyərkən hər bir şagird bilir ki, onun fikri qəbul olunacaq. Amma bu fikrin nə qədər düzgün olub- olmaması ümumi anlaşmadan sonra müəyyənləşir. Yəni şagird interaktiv təlimdə həm fikir yürütmək, başqalarının fikrini qəbul etmək bacarığına yiyələnir, zəkasını işlədir, həm də idrakının strukturunu qurur, xüsusilə sərbəst halda düşünmək bacarığına və s. malik olub əqidəli, sosial vərdişlərə yiyələnir.
Rus almi P.İ. Pidkaslinin sözü ilə desək, pedaqoji texnologiyalar, yəni təlim
texnologiyaları pedaqoji elmdə yeni bir istiqamətdir, və o, yeni, optimal pedaqoji sistemləri quraşdırmaqla, təlim prosesinin proyektləşdirilməsi ilə məşquldur. Yəni bu texnologiyalarla işləyən müəllim bu gün XXI əsrin tələbinə uygun olaraq şagirdi biliklə yükləməyə çalışmır, onu bilik qazanmaq yoluna istiqamətləndirir, onun yaddaşını yox, əqli bacarığını inkişaf etdirir,onu bilik daşıyıcısı kimi yox, öz biliyindən çıxış edərək yeni bilik qazanan görür. Bəs bu texnologiyalara müəllim necə yiyələnməkdədir? O, öz dərslərində ondan necə istifadə etməlidir? Sözsüz ki, yeni pedaqoji texnologiyalara, keçmiş sovet dövründə olduğu kimi, hansısa qabaqcıl müəllmin təcrübəsini yaymaq, ona baxıb, yararlanmaq üsulu ilə yiyələnmək olmaz. Sovet-GERMANIYA BITIMLARI (1939) - 1) hujum qilmaslik haqida 1939 y. 23 avg .da tuzildi ("MolotovRibbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlyandiya, Bessarabiya va Shim. Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi) Hər bir pedaqoji texnologiyanın, təlim üsulunun öz əsasları, prinsipləri və istiqamətləri vardır. Bu üsulları yaradanlar,onların müəllifləri öz gördüklərini, duyğularını, bacarıqlarını, dərsin gediş qaydasını öz treninqlərində(yəni məşqələlərində) müəllimlərlə ötürüb öyrədirlər və bu öyrətmə böyüklərin öyrənməsi əsasında qurulur. Pedaqoji treninqi keçməyən, amma texnologiyalardan istifadə edən müəllimin dərsində oturub, onun zahiri hissəsindən (yəni qrup halında oturmaq, işçi vərəqlərindən istifadə etmək və s.) istifadə edən hər bir müəllim öz dərsində yenilik gətirmək əvəzinə xaotik bir dərs prosesi yaradır və bununla da yeni üsulların üzərinə kölgə salmış olur. Treninqlərdən keçmiş müəllim dərsin quruluşunu, onun idarə olunmasını, biliklərin bir-biri ilə əlaqəli təqdim olunmasını və s. öyrənərək öz dərslərində tətbiq etməklə onu tədricən öz pedaqoji bacarığına çevirmiş olur. Bu bacarıqlara yiyələnmiş müəllimlər ənənəvi üsuldan yeni üsula keçid alırlar.
Bu keçidin göstəriciləri aşağıdakılardır:
1.Müəllim bilik ötürücüsü, şagirdlər işə passiv bilik qəbul edən deyillər.
2.Müəllim şagirdlərin bilik qazanmaqları üçün dərsə struktur yanaşmadan çıxış edir.
Burada əsasən bilik strukturlarını qurur. Bu, şagirdlərin əqli fəaliyyətinin inkişafı üçün və onların öz biliklərindən çıxış edərək yeni bilik qazanmaqları üçün bir yol, vasitə olub, dərs prosesində tətbiq edilir.
3.Şagirdlər qarşılıqlı əlaqəyə girərkən yeni bilik qazanmaq üçün öz
fikirlərini bir-biri ilə
bölüşürlər . Onlar bir-birinin fikrinə dəstək verərək düşünmə,
dərk etmə qabiliyyətinə
malik olub, qoyulan sualların məğzini açmaq üçün bilik və
fəaliyyət strukturunda işləyirlər.
4. Müəllim qiymət verən, «düzdür və ya düz deyil» deyə fikir söyləyən, yaxud da arabir mövqeyindən çıxıb, səbəbi ortalığa qoyan, fikirləri əlaqələndirən, bir biliyi digər biliyə çevirməyə istiqamətləndirəndir. Qiymətləndirmə öyrənilən biliyin təqdim olunmasına yox, onun qazanılmasına, tətbiqinə və yeni bilik mənimsənilməsinə yönəlir.
5. Müəllim dərs zamanı təkcə bir şagirdi deyil, bütün şagirdləri dinləyir. Bu dinləmə (qapalı komandada müzakirə, dörd şagirdin ümumi bir fikirə gəlməsi və s.) və yaxud hər kəs fərdi olaraq qoyulan məsələyə öz fikrini açıq bildirməsi formasinda dərs zamanı aparılır. Burada bütün şagirdlər passiv dinləyici yox, bilik qazanıb onu tətbiq və müqayisə edən, qiymətləndirən şəxsə çevirilir.
İnteraktiv təlimlə və yaxud yeni pedaqoji üsulla dərs demək müəllim üçün həm asandır, həm də çətindir. Asanlığı ondan ibarətdir ki, dərs müəllim tərəfindən öncədən layihələşdirilir. Bu layihələşdirmədə müəllim dərsin önəmli fikrini irəli çəkərək onun açılmasına, şagird tərəfindən özününküləşdirərək öz duyumu ilə onu necə calayıb təqdim etməsi yollarına istiqamətləndirir. Cətinlik əsasən şagirdlərin duyumlarını bir yerə cəmləşdirmədən, onu ümumiləşdirmədən irəli gəlir. Bu bəzən də dərsdə elə hallar olur ki şagird fikrinin məcrası müəllimin liyahələşdirdiyi istiqamətlərdən kənar çıxaraq (bu da müəllimin idarəetmənin
zəyifliyindən irəli gəlir) yeni bir məcra alaraq həll olunmamış problemə yanaşı ortalıqa həllini tapmaq üçün yeni bir problem yaradır. Sözsüz ki, treninqdən keçən hər bir müəllim tədricən gündəlik dərslərində ( ayda bir dəfə yox, həm də ümumiləşdirici dərslərdə) interaktiv texnologiyanın strukturlarını tətbiq edərsə, onda onu özü üçün bir pedaqoji alətə çevirə bilər.
1.2. Təlim və tərbiyyədə interaktiv texnologiyanın istiqamətləri
Aktiv və interaktiv təlimin müasir pedaqoqikada bir neçə şaxəli qollara ayrılır. İnteraktiv və aktiv təlim əsasən şagirdlərin qarşılıqlı dərs fəaliyyətinin qurulmasına yönəlibdir. Bu haqda geniş məlumat rus alimi, professor German Selevkonun «Təlim texnologiyalarının ensiklopediyası»nda verilmişdir. Keçən əsrin ortalarında yaranan aktiv təlimin rüşeyimləri şagirdin təlim fəaliyyətindən sonra onların qarşılıqlı fəaliyyətlərindən bəhrələnmiş olur. Belə ki, hələ keçən əsrin 60-cı illərində məhşur Krasnoyarsklı pedaqoq, alim Nikolay Diyaçenko şagirdlərin kollektiv üsul təlimi fəaliyyətini geniş təbliğ və tətbiq edirdi. Keçmiş
Sovet İttifaqında Vıqotski nəzəriyyəsi əsasında yaradılmış Elkoninin –Davıdo v –-Repkin inkişafetdirici pedaqoqikasında şagirdlərin fəaliyyətini əsas götürülür, onlarıın yaxın inkişaf sahəsini öyrənilib, bu inkişafı genişləndirmək üçün onlara bilik situasiyası qururdular. Burada aparıcı rol müəllimin üzərinə düşürdü. Müəllim əsasən çətindən asana gedən yola üstünlük verərək şagirdlərdə nəzəri təffəkkürün formalaşmasını əsas götürürdü. Bu isə bir növ rus sərkərdəsi Suvorovun «təlimdə ağır, vuruşda yüngül» kəlamına oxşayır. Göründüyü kimi, inkişaf etdirici təlim birbaşa şagird təffəkküründə nəzəri düşünməni asanlıqla yaratmağa şərait yaradır. Amma dünya inkişaf psixologiyasında təffəkkür və idrakın inkişafı üç mərhələdən fəhmi – (intuitiv), dəqiq və formal keçərək, tam şəkildə insan ömrünün axırına qədər qurulur.
1.2. Akademik Pirve Erdniyevin (Rusiya) yaratdığı УДЕ «Didaktiv vahidlərin bərkidilməsi» texnaloqiyası yarım əsirdən çox bir müddətdə keçmiş SSRİ-də və hazırda Rusiyanın özündə müəllimlərin diqqətini cəlb etmişdir. Texnalogiyanın əsas mahiyətini aşağıdakı kimi izah etmək olar: birinci dərsdə iki kontrast biliyin öyrənilməsi gedir. Bölmə-vurma, çıxma-üstəgəlmə, mübtəda-xəbər. Bu bir növ Piajenin «qayıdış» strukturuna uyğundur. Hər bir bilik bir-biri ilə birləşəndə deyək ki, 7 5=13 yeni bilik strukturu, yəni toplam alınır onun «qayıdış» forması isə 12-5=7. Yəni bu əməliyyatla gedilən yol geri qayıdır. Bununla da cavabın düzgünlüyü aparılan əməliyyatın düzgünlüyünü bir daha təsdiqlədir. Hələ Sovetlər dövründə ümümtəhsil məktəblərində bu texnalogiyanın tətbiq olunması məsləhət görülürdü və ardıcıl olaraq yüzlərlə müəllim bu texnalogiyadan istifadə edərək, bu gündə işləyirlər.
3. Spenser Kaqan. Kooperativ təlim. Bu təlim Amerikada xüsusilə çox yayılmış təlimlərdən biridir. Amerikalı alim Spenser Kaqan XX əsrin 60-cı illərində yaraddığı kooperativ təlimi J. Piajenin «idrak əməli və qarşılıqlı fəaliyyətdə sürətli inkişaf edir», elmi fikrinə əsaslanır Kaqanın yüzə qədər yaratdığı fəaliyyət strukturları şagirdlərdə əqli və sosial vərdişləri yaradır(bax. bölmə IV. 8.) Onlarda fəaliyyətçilik, ictimaitçilik, intellektuallıq, akademik
bilik və bacarıq qazanmaq qabiliyyətini aşılayır. Kaqanın kooperativ təliminin düsturu belədir:
«məzmun struktur = fəaliyyət»
Kaqanını kooperativ təliminə aşağıdakılar daxildir:
Məzmun – nə öyrəniləcək?
Struktur – necə öyrəniləcək?
Fəaliyyət – yeni üsüllü təlim.
Dərs – fəaliyyət silsiləsi.
Kaqanın kooperativ təliminin 6 açarı var. Hər bir müəllim bu açarlara yiyələndikdən sonra, sözün əsl mənasında, kooperativ təlimlə dərs apara bilər. Bu açarlar aşağıdakılardır:
-
Komanda.
Şagirdlərin komandalara bölünməsi, komandaların yaradılması və onların məqsədləri).
-
İdarəetmə.
Kooperativ dərs idarə olunur. Müəllim burada bir növ menecer rolunda çıxış edir. O, bu cür təlimin idarəçilik qaydalarını bilməlidir.
-
Prinsiplər:
a) qarşılıqlı əlaqə;
b) məsuliyyət;
c) bərabər işləyirik, o cümlədən qarşılıqlı hərəkət;
ç) istək – hər bir müəllim daxilən yeniliyi istəməlidir, müəllim və şagirdin, valideynin və cəmiyyətin istəyi olmasa, müsbət dəyişikliklər əldə etmək olmaz;
d) sosial vərdişlər-şagirdlər strukturlarda fəaliyyət göstərərək sosial vərdiş və bacarıqlara yiyələnirlər. Bu bacarıqları onlar gündəlik həyatda tətbiq edərək problemləri həll etmək, ortaq bir rəyə gəlmək, səbirli olmaq, başqasına dostcasına münasibət bəsləmək, qərarları qəbul etmək, fikri aydınlaşdırmaq və s. kimi vərdişə adət edirlər;
f) strukturlar - Kaqan yaratdığı 100-ə qədər fəaliyyət strukturları mövcuddur. Bunlar şagirdlərin akademik bilik, sosial və intellektual vərdişlərin qazanmalarına, onun qiymətləndirməsinə xidmət edir. Bu cür geniş diapozonda dərs fəaliyyəti şagirdlərdə dərsə məsuliyyətlə yanaşmaq, cavabdalehlik aşılayır, onları dərsə ciddi yanaşmağa sövq edir.
4.Konstruktivizm, konstruktiv təlim.
«Fikir – həyat həqiqətləri mənim beynimdən
çıxıb şagirdlərin beyninə dolmur. Bilik onların
öz beynində hasil olur. Mən ancaq kömək
edirəm, istiqamət verirəm...»
Sokrat
Konstruktivist təlim muasir pedaqoji və psixoloji mühitində ən görkəmli və mühüm təlim texnologiyalardan biridi. Konstruktivizm bir təlim fəlsəfəsi kimi şagirdlərə öz yeni ideyaların, biliklərin yaratmasını təklif edir. (Morin Epşteyn 2002)
Konstruktivizmin bir çox tərifləri var. Lakin bir çox alimlər, tədqiqatçılar, psixoloqlar, müəllimlər bir fikirdə ortaqdılar.
«Konstruktivizm – bir təlim fəlsəfəsi kimi öz təcrübəmizə əsaslanaraq biz öz düşüncə, anlam dünyamızı yaradırıq».
Amerikan konstruktivizmin radikal nümayəndəsi Fon Qlaserfeld (Fon Qlaserfeld) ənənəvi obyektivizm təliminə (bu təlimdə müəllim işinin nəticəsi görünür və təfəkkürün tək bir yolu işlənir ) alternativ olaraq konstruktivizmi təklif edirdi. Konstruktivizm yanaşma ciddi qəbul edilsə, onda demək olar ki, təffəkkürün eyni tipli yolu dəyişilməlidir, çünki konstruktivizm bir təlim nəzəriyyəsi olaraq şagirdlərin özlərinə bilik yaratmasına, qurmasına sövq edir. Hər bir şagird bu prosesdə özü üçün bilik qurur, yaradır və hər kəsin öz fərdi anlamının məğzi olur.
Konstruktivist təlimin kökü Avestadan, Buddizimdən, Sokrat fəlsəfəsindən, İslamdan başlanaraq əsrləri, qərinələri keçərək bu günkü günə gəlib çatmışdı. Həqiqətəndə insan əsrlər boyü anadan olandan ömrünün sonuna qədər kamilliyə can atır.Dahi Nizami kamilliyi, müdrikliyi təkçə elm adamlarına məxsus bir xasiyyət kimi yox, həmdə sadə, gündəlik zəhməti ilə özünə ruzigar qazanan adamlarda da görmək istəyirdi. Nizami özü mədrəsədə təhsil almışdı, lakin öz əsərlərində o gah filosof, gah münəcim, gah kimyaçı, gah həkim, gah tarixçi, gah da müəllim kimi fikir irəli sürür. Bu ondan irəli gəlir ki, o vaxt ki təlimdə biliklər diskpet (yəni hissə-hissə) qurulmurdu və bir informasiya kimi oturulmurdu. Biliklər tam şəkildə bir – biri ilə əlaqədə olaraq bir məna kimi anlanaraq təffəkkürdə qurulurdu. Eyni fikri XVI əsrdə böyük didakt Jan Amos Komenski öz pedaqoji traktında təkrar etmişdi «Nəyi öyrədirsən, tam ......... öyrət».
Konstruktivizm ideyaları üzərində işləyən muasir alim, pedaqoq və psixoloq Çon Düi, Debey (Amerika), Jan Piaje (İsveç), Viqotski (Rusiya) ( hərçənd rus alimləri Viqotskini konstruktivist yox, inkişafetdirici təlimin əsasını qoyan kimi qəbul edirlər ) Çerom Bruner (Amerika), Bruks və Bruks ( Amerika) idilər.
Yuxarıda göstərilən nəzəriyəçilərin və praktiklərin konstruktivizmə öz nöqteyi nəzərləri olduğu üçün onların prinsipləri əsasən üst – üstə gəlir və eyni zamanda bir birindən fərqlənir.
Amerikalı Morin Epşteynin (2002) tədqiqatı əsasında, konstruktivizm öyrətmə nəzəriyyəsi yox, öyrənmə nəzəriyyəsidir. Hər bir insan bir şeyi öyrəndikdə fərdi olaraq öz biliklərini qurur. Fərdi quraşdırma faktoru təfəkkürün çox tərəfli, çox şaxəli quruluşunun göstərəcisidir. Morin Epşteyn öz araşdırmalarında təlimin 9 prinsipini konstruktivizmlə əlaqədə aşkarlamışdı.
-
Təlim fəall prosesdir. Burada şagird sensor materiallardan istifadə edərək ondan məna qurur.
-
İnsanlar öyrənə bilməyəcəklər ki, onlar neçə öyrənirlər. Öyrənmə mənanın və onun sisteminin qurulması kimi nəzərə götürülür.
-
Praktiki təcrübə və fiziki hərəkətlər öyrənmə üçün vacibdir, lakin bəs deyil; biz şagirdlərin diqqətini cəlb eləməli və onların fəaliyyətlərini təşkil etməliyik (Çon Dui bunu fəal fəaliyyət adlandırırdı).
-
Dil təlimə təsir göstərir. Viqotski dil və təlimi bir birinə bağlılığını, ayrılmamazlığını təsdiqləyirdi.
-
Təlim sosial fəaliyyətdir, biz cəmiyyətlə bağlıyıq. Ənənəvi təlim şagirdlərin təcrid olunmasına istiqamətləndirdiyini Çon Dui qeyd edirdi.
-
Təlim kontekstlidir (yəni tamdır). Bilik bağlantılarında biz indi öyrənmədiklərimizi bilirik.
-
Çox şey bilmək lazımdır ki, çox şeyi tanıyasan. Keçmiş təcrübələr olmadan yeni bir şey qurmaq mümkün deyil. Nəqədər çox bilirik, bir o qədər tanıyırıq.
-
Öyrənmə bir anlıq deyil, ona vaxt lazımdır.
-
Öyrənmənin əsas komponenti motivasiyadır. Motivasiya – şagirdlərin başa düşdükləri sualdır.
a. Konstruktivizmin iki əsas istiqamətləri.
Konstruktivizm psixoloji nəzəriyyəsinin əsasının Jan Piaje və Lev Viqotski qoyublar. Piaje öz konstruktivist nəzəriyyəsində uşağın dərk etmə inkişafına önəm verir, Lev Viqotski isə təlimdə və inkişafda sosial – mədəni amilin təsirini əsaslandırırdı. Tətqiqatçıların konstruktivist təlim nəzəriyyəsinin bu yanaşmalarına böyük marağı onların arasında diskussiyaya səbəb oldu. Bu diskussiyanın nəticəsi ondan ibarət oldu ki, Piaje uşağın təlimdə dərk etmə inkişafını əsas götürüdüsə, Viqotski isə təlimdə sosial – mədəni amilləri əsas görürdü. Bu diskussiyada yaranan «koqnitiv konstruktivistləri» (koqnitiv – dərk etmə) və sosial konstruktivistlər termini psixoloji nəzəriyyə konstruktivizm təliminin iki növü kimi aiddir.
b.Piajenin koqnitiv (dərk etmə) nəzəriyyəsi.
Müəllimin bu nəzəriyyədə rolu ondan ibarətdir ki, o şagirdləri öz biliklərini qurmağa zövq etməlidir, ruhlandırmalıdır, qiymətləndirməlidir. Onlara mülahizə etmək üçün maraqlı materiallar verməlidir. Məktəb imkan verməlidir ki, hər bir şagird öz təcrübəsi əsasında öz biliyini qursun.
Viqotskinin Sosial konstruktivizmi.
Bu nəzəriyyəni keçmiş Sovet psixoloqu Lev Viqotski yaratmışdı. Viqotski hesab edirdi ki, uşaqlar böyüklərdən öyrənirlər, və ona görə də təlim inkişafdan qabaq ketməlidir. Özünün «Yaxın inkişafı zonası» nəzəriyyəsində Viqotski qeyd etmişdi ki, uşaqlar təlimdə böyüklərlə əməkdaşlıq edərkən böyüklər onları problemləri həll etməyi öyrədərkən onların (uşaqların) təfəkkürü yaxşı inkişaf edir, onların fəaliyyəti daha da effektiv olur. Viqotskinin nəzəriyyəsi əsasında onun ardıcılları – Elkonin Davıdov inkişaf edirici təlimi yaratmışdı və bu təlim Rusiyada və Avropanın bir sıra ölkələrində öz tətbiqini tapır. Qərb araşdırıcıları Viqotskini konstruktivist kimi görürlər, çünki Viqotskinin təbiricən uşaq öz həyatı konsepsiyasını böyüklə birlikdə yaradır.
Viqotskinin nəzəriyyəsi Piajenin nəzəriyyəsinə çox oxşayır, ona görə ki, bu iki nəzəriyyə elmi əssaslarla uşağın necə öyrəndiyinin əsaslandırırlar. Əgər Piaje öz nəzəriyyəsində dərk etmə inkişafını qarşılıqlı əməkdaşlıqda görürdüsə, Viqotski isə təlimin sosial kontekstlərinə çox diqqət verirdi. Piajenin nəzəriyyəsində müəllimin rolu məhduddur, amma Viqotskinin nəzəriyyəsində müəllim təlim prosessində fəal rol oynayır. Yeri gələndə suallarla kömək edib yardımçı olur. Koqnitiv dərk etmə konstruktivistləri isə mənanın,anlamın, məğzin yaranmasını gözləyirlər, onlar şagirdləri istiqamətləndirərək onlara yardımçı olurlar.
Bu sətirlərin müəllifi oxuculara təqdim etdiyi konstruktiv təlim şagird – müəllim qarşılıqlı əlaqə münasibətləri əsasında, şagirdlərin anlam yolu üzrə qurulan təlim prosesi zamanı yaradılmışdır.Sonrakı araşdırmalar yaranmış təlim prosessində və bu prosessin təlim meydancası olan «İdrak məktəbi»ndə Piajenin koqnitiv konstruktivizm nəzəriyyəsinin praktik əsası ortalığa çıxarılmışdır.Bu pedaqoji proses illərcə işlənərək, zənginləşərək, Piaje nəzəriyyəsindən qaynaqlanaraq, bir pedaqoji texnologiyaya çevrilərkən onda Viqotskinin sosial – mədəni nəzəriyyəsindən bəzi amillər öz əksini tapmış oldu.
c. Cerom Brunerin konstruktivist, konstruktivizm təlimi. Amerika alimi Cerom Brunerin yaratdığı bu təlimində qaynaqları J. Piajenin idrakın inkişaf nəzəriyyəsindən götürülüb. Konstruktivist təlimdə şagird əldə etdiyi yeni biliyi keçmişdə qazandığı biliklər əsasında yaradır və inkişaf
etdirir.
Cerom Brunerin konstruktivist təlimi 4 aspektdə izah olunur:
1. Öyrənməyə meyilli olmaq;
2. Bilik elə bir struktur yolla gedir ki, şagirdlər onu asanlıqla
mənimsəyirlər;
3. Effektivlik və ardıcıllıq biliyin təqdimatında;
4. Qiymətləndirmə və cəzalandırmanın xasiyyəti.
Konstruktivist təlimdə biliyin strukturlaşdırılmasında istifadə edilən metodlar
biliyi sadələşdirməyə, ondan yeni fikirlər, mülahizələr yaratmağa və informasiyanın genişlənməsinə gətirib çıxardır. Konstruutivist müəllim dərslərində aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:
1. Dərsin strukturları (müəllimin instruksiyası) istiqaməti çoxlu təcrübə və kontekstlə dolmalıdır ki, o, şagirdlərə bu biliyi almaq üçün həvəs və maraq yaratsın.
2. Dərsin strukturları (müəllimin instruksiyası) elə strukturlaşdırılmalıdır ki, o şagird tərəfindən çox asanlıqla tutulsun (spiral quruluş).
3. Dərsin strukturları (müəllimin instruksiyası) elə işlənməlidir ki, orada bu
informasiyadan kənar çıxılma üçün və ona zidd olanları aralığa gətirmək mümkün olsun.
Konstruktivist müəllimlər əsas diqqəti, bilik, strukturlarını şagirdlərin inkişaf strukturlarına uyğun götürür. Onlar şagirdlərin fəaliyyətini qrup və yaxud fərdi şəkildə qururlar.
d. Konstruktiv təlimə muasir nəzər.
Konstruktivizm bir pedaqoju psixolojı istiqamət kimi XX əsrin ikinci yarısından sonra güclənməyə başlamışdı. «Konstruktivizm bizim dövrümüzün ən önəmli nəzəriyyəsidir». (Con Lokens, Universitet Toronto). Toronto - Kanadaning sharqiy qismidagi shahar. Ontario provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,4 mln. kishi (2001, shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). Transport yoʻllari tuguni. Ontario koʻli sohilidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Bu pedaqoji texnologiyalarının avanqardıdır və o XXI əsrin axırında öz inkişafını tapacaq. Konstruktivizm şəxsiyyətin fəal və məqsədəuyğun inkişafını vurqulayır bununla da bahəm sistemlərin məqsədə uyğun inkişafını nəzərdə saxlayır.Sistemlər və əsasəndə bilik sistemləri cari biliklərin keyfiyyətli dəyişməsinə, mürəkkəbliyinin artırılması istiqamətindən alınan yeni keyfiyətcə yüksək biliyin alınmasından inkişaf edirlər.
Biliklər heç vaxt reallığıqın dəqiq təsviri ola bilməz, biliyin hər bir real təqdimatı onu daha da yüksək səviyyədə izahatını tələb edir. (Piaje, İnelder).Burada hər bir fərd öz biliyini ətraf mühitə uyğunlaşdırmaq bacarığını aşkarlayır.
Amerikanın bir çox məktəb və kolleclərində şagirdlərin təlimi konstruktiv nəzəriyyələr əsasında qurulur. Belə ki, Çikaqo elmlər akademiyasının nəzdindəki kollec və məktəblərin dərslikləri və tədris planları konstruktiv təlim nəzəriyyəsi əsasında qurulmuşdur. Akademiyanın müəllimləri hesab edirlər ki, təlim şagirdlərin ətraf mühit haqqında biliklərindən asılıdır. Akademiyanın «Ka os klubu» - konstruktivist nəzəriyyəsinin sinifdə necə istifadə etmək üçün təlimat təqdim edir. Bu təlimat şagirdlərin öz elmi konsepsiyalarını yaratmaq üçün praktik bazanı özündə ehtiva edir.
Frendeks Landinq «konstruktivizm» internet saytında müəllimlər üçün belə məsləhətlər verilir:
- Konstruktivizmin tədris proqramı standart proqramdan imtina etməyi çağırır. Konstruktivistlərin proqramı elə qurulub ki, o keçmiş biliklərin istifadəsinə yardımçı olur.
- Təlimat konstruktivist nəzəriyyəsinə əsasən müəllimlər öz diqqətlərini faktlar əsasındakı əlaqəyə cəmləşdirməli və şagirdlərin yeni anlamını möhkəmləndirməlidirlər. Onlar şagirdlərin fikirlərini təhlil etməlidirlər, onu açmalıdırlar, şagirdlər arasında konstruktivist dialoq yaratmalıdırlar, onları ruhlandırmalı və qiymətləndirməlidirlər.
- Qiymətləndirmə – qiymətləndirmə təlim prosesinin bir hissəsi olur. Şagirdlər özləri öz irəliyişlərini qiymətləndirirlər. Konstruktivist müəllim onların anlam səviyyəsini və əqli modellərini qiymətləndirir. Şagirdlərin səhvi konstruktivist müəllimə çox vacibdir, çünki səhvlir müəllimə şagirdlərin indiki anlamına diqqət yetirmək, daxil olmaqa imkan yaradır.
Amerikanın «Sed letter» jurnalında çap olunan «Konstruktivizmin praktikası» məqalədə qeyd olunur ki, konstruktivist müəllim «səhnədə müdrük rolunu» oynamır, o ən yaxşı halda şagirdlərin öz anlamlarının indiki anlamla qiymət vermək üçün istiqamət yaradandır. Həmən məqalədə göstərilir ki, əgər konstruktivist təlim köhnə bilik əsasında qurulursa onda müəllim şagirdlərin anlamı və yeni biliklər arasında ziddiyət yaratmalıdır.
Üçüncüsü əgər şagirdlər bu günkü anlamalarını tətbiq edirlərsə, onda müəllim onu ön plana çəkməli və şagirdlərə vacib olan problemlərin həllinə daxil etməlidir. Müəllimlər şagirdlər arasında qarşılıqlı əlaqəni stimulaşdırmalıdırlar, çünki bu əlaqələr şagirdlərin öz fikirlərini düzləndirir və başqalarınınkı ilə müqayişə etməyə imkan yaradır.
Amerikalı iki müəllim Corc B. Qaqnon və Mişel Collu(George W.Gaqon, and Mishelle Collay) birlikdə «Konstruktiv təlimin proyekti» məqaləsində konstruktiv dərsi planlaşdırma yanaşması ilə yox, proyektləşdirmə yanaşmasından izah etməyə çalışmışdılar. Onlar öz yanaşmalarını izah edərək qeyd etmişdilər ki, əgər müəllim təlim prosesin mərkəzindədirsə o onda nə edəcəyini planlaşdırır, amma əgər müəllim şagirdlərin fəalliyətini proyektləşdirirsə onda o şagirdlərin nə edəcəyi məsələsi üzrə fikrini cəmləşdirir. Koqnitiv nəzəriyyəyə əsaslanaraq onlar konstruktiv dərsin altı elementin işləmişlər. Bunlar situasiya, qruplaşma, körpü, suallar, əlavə və əks etmədir. Müəllimlər şagirdlər üçün situasiyanı izah etmək üçün situasiyanı inkişaf edirlər, materialları qruplaşdırırlar, şagirdlərin bildikləri və bilmək istədiklərinin arasında əlaqə qururlar, sual gözləyirlər və onlara cavab verməyib, şərait yaradırlar ki, onlar suallara özləri izahat versinlər. Başqa bir araşdırıcı alim Teodor Sizerin (Amerika) sözünə görə şagirdləri fəal bilik qazanmaq fəalliyətinə gətirərək, hər bir tədris planı konstruktivizmə uyğunlaşa bilər.
80 – ci illərin sonunda keçmiş Sovetlər ittifaqında gedən yenidən qurma prosesində məktəbin modernləşdirilməsi aktual bir məsələyə çevrilmişdir. O vaxtlar pedaqoji məkan bir ideya arenasına çevrilərək araşdırmalar, yeniliklər yuxarıdakıların göstərişi ilə yox, aşağıdakıların duyumları ilə, düşüncələri ilə, anlamları ilə aparılırdı. Çoxları başa düşürdü ki, bilik ötürmək nəyi isə yadda saxlayıb bilik almaq, hələ bilik qazanmaq deyil.Konstruktiv təlim haqqında Rusiyada ilk dəfə olaraq Kemerevo universitetitin müəllimi Natalya Şatalova öz monoqrafiyasında yazıb. Müəllif qərb alimlərinə və araşdırıcılarına istinadən Viqotskini konstruktivist adlandırdığı üçün tənqid atəşinə məruz qalmışdı. Lakin Maxmutovun, Cosanovun və başqalarının təklif elədikləri problemli təlim düşüncəli, anlamlı təlim kimi xarakterizə olursada, onları konstruktivist müəllim və texnoloq kimi görmürlər.
Keçmiş SSRİ nin bir hissəsi olan Azərbaycanda 90-cı illərin əvvəlində təlimin məntiqi yolu ənənəvi təlimə bir alternativ təlim üsulu kimi təqdim olunmuşdur. (Бунятова Ф. Дж. «Логический способ обучения.. Альтернативное образование» Баку 1990 г. из-во Маариф ) Sonralar bu təlim sosiallaşaraq «Təlim və tərbiyyədə pedaqoji texnologiyalar» Bakı 2000 öz əksini tapmışdır. 2001– ci ildən «Konstruktiv təlim» haqqında sil-silə yazılar «Azərbaycan müəllimi» qazetində çap olunaraq onun mahiyəti, prinsipləri digər konstruktivist yanaşmalardan fərqi və oxşarlığı göstərilmişdir. Sözsüz ki, bunlar hamısı konstruktivizm haqqında deyilən fikirlərin, irəli sürülən baxışların hələ başlanğıcı sayıla bilər, çünki biz hələ anlam qapısının ağzında olaraq onu açmaq istəyindəyik.
e. Azərbaycan psixopedaqoqikasında konstruktiv
öyrənmə konsepsiyaları.
Muasir Azərbaycan pedaqoji psixologiyasının görkəmli nümayəndəsi olan professor Əbdül Əlizadə “İdrak prosessləri və hisslər” Bakı 2006. kitabında Azərbaycan alim və pedaqoqların təhsil konsepsiyasınin əsaslarında şagird təffəkkürün inkişafını görürdü.”Akademik A. Mirzəcanzadə yaratdığl texniki humanitar liseyində “Yeni metodla tədris etdiyi qeyri adi kurs “Fiziki-kimyavi-riyazi tənqidi təffəkkür dərsləri” yəqin ki, ömürləri boyu şagirdlərin yadından çıxmayacaq. Çünki akademikın fikrincə şagirdlərə bilikləri öyrətməkdən çox, onlara bilik toplamaq yollarını, prosesini aydınlaşdırmaq lazımdır. Bu yönümlü tədris prosesində şagirdlərdə biliklə yanaşı, nəzəri və tənqidi təffəkkür formalaşır”.
Kimya elmləri doktoru, professor Mustafa Salahov “Təhsildə dinamik fəza təffəkkürü konsepsiyasında təbiətşünaslığın və ən əsası kimyanın tədris prosesində şagirdlərin təffəkkürünü hansı yollarla inkişaf etdirmək problemini qoyur.Professorun fikrincə bu yönümdə təffəkkürün inkişafı dünyanın vəhdəti baxımından öyrənilməsi məqsədəuyğundur.
Əbdül Əlizadə Azərbaycan psixopedaqoji salnaməsində “İdrak məktəbi”nin axtarışları və uğurlarına böyük diqqət yetirir.
“Məktəb müəllimi ürəkli və cəsarətli addım atmış və XX yüzilliyi görkəmli psixoloqu J. Piajenin genetik psixologiyasını məktəb təcrübəsində tətbiq etməyə başlamışdı və özünün yaratdığı “İdrak məktəbi”ndə Piajenin genetik psixologiyasının uğurları axarında şagirdlərin ağlını inkişaf etdirdi.
F. Büynatova genetik epistemologiyanın başlıca postulatlarına əsaslanaraq uşaqlarda təffəkkürün inkişafını məntiqi ölcülərlə araşdırırdı. Bünyatova J. Piajenin məntiq sahəsindəki axtarışlarında Azərbaycan psixopedaqoqikası üçün önəmli olan bir sahəyə dünya şöhrətli alim, professor Ə. Lütfü-Zadənin qeyri səlist məntiqinə gəlib çıxdı. Bu öz özlüyünə çox dəyərli tapıntıdır və onun açıqlaması çox çeşidli sualların əmələ gəlməsini şərtləndirir: Görəsən Y. Piajenin məntiqi ilə Ə. Lütfü-Zadənin məntiqi psixopedaqoqikada yeni bir istiqamətin formalaşdırılmasında həllediçi rol oynaya bilərmi?” Professor Əlizadə dünya psixopedaqoqikasına bu görümləri ilə yeni fikir, yeni ideyalar gətirmiş oldu. Bu o deməkdi ki,Lütfü-Zadənin əsasını goyduqu yüksək texnologiyalar- nanotexnologiyalar pedagoji proseslərin modelləşdirilməsində istifadə oluna bilər . Bu gün yaxın qonşumuz olan Rus psixoloqları qarşısında nanotexnologiyaları məsələsi qoyulsada, bu istiqamətdə hələ bir iş görülməyib.
Hörmətli professorun sualın birinə cavab olaraq onu demək istəyirəm ki, Piajenin təbii idrak konsepsiyası və Lütfü-Zadənin süni idrak konsepsiyasının əsasında fənn biliklərinin yeni nanostrukturda modelləşdirilməsi üçün dünya psixopedaqoqikasında ilk olaraq hələ bir neçə il bundan öncə nanopsixopedaqoji texnologiya yaradılmışdır. Bu texnologiya əsasında yeni nanostruktur quruluşunda modelləşdirilən fənn bilikləri nizamlanaraq bir tamlığa çevrilir. Bu biliyin yeni modeli interaktiv metodlarla tədris olunanda onda fənn biliklərinin öyrənilməsinə ayrılan vaxrt 20-30 % azalmış olur. Bu da XX əsrin sonunda Amerika alimi Seymur Peypertin “Biz elə bir təlim metodları yaratmalıyıq ki, o təlim müddətini 2-3 il azaltsın” çağırışına bir növ cavab ola bilər.
1.3. Texnologiyalara verilən pedaqoji tələblər.
Amerikada Gordon Drayden, Dr. Jeannette Votsun nəşr etdikləri «The leaning Revolution», «Təlimdə inqilab» kitabında təlim yollarının dəyişməsi məsələlərini göstərilir. Onlar Amerika və Qərb pedaqoji metodlarını araşdırarkən belə bir nəticəyə gəliblər:
təlim o zaman effektli olar ki, hər bir fərd onu tətbiq edərkən özünə xeyir gətirəcək, təlim özü dərk etməyə, özü öyrənməyə, özü qiymətləndirməyə, özü tətbiq etməyə yönələcəkdir. Bu nöqteyi nəzərdən onlar təlimin «İnqilabi modeli»ni hazırlamışlar və bu modeldə onlar dünya praktikasında özünüinkişafa, özünüdərk etməyə, özü-özünü təlim etməyə aid olan pedaqoji texnalogiya və metodları sistemləşdirərək, onun effektliyini, məqsədə uyğunluğunu, təyinliyini, konseptuallığını və başqa xüsusiyyətlərini göstərmişlər.
Pedaqoji texnaloqiya və metodların çoxluğu bəzən müəllimləri çaşdırır və onlar öz fəaliyyətlərinə və məqsədlərinə uyğun texnalogiya seçərkən Rusiya alimi və tədqiqatçısı German Selevkonun gəldiyi qənaətə fikir versələr pis olmaz. Onun fikrincə, hər bir pedoqoji texnologiya sistemliyi və ardıcıllığı özündə ehtiva edir və o bir neçə əsaslı metadoloji tələblərə cavab verməlidir. Mövcud elmi ədəbiyyatın təhlili göstərir ki, həmin tələblər aşağıdakılardır:
1.Konseptuallıq.
Hər bir pedaqoji texnoloqiya elmə əsaslanır. Bu əsaslanma özünə elmi, pedaqoji,
psixoloji, didaktik, sosial, pedaqoji prossesləri əsas götürür ki, bu da tərbiyyəvi
məqsədlərə nail olmaq üçün vacib amillərdən biridir.
2. Sistemlilik.
Pedaqoji texnoloqiya sistemliyi bütün əlamətlərini özündə cəmləşdirməkdədir.
Bunu prossesin məntiqliyi ilə, xüsusilə, onun məntiqi hissələrinin qarşılıqlı əlaqəsi və tamlığı ilə izah etmək olar.
3. İdarəetmə.
Təlim prossesi layihələşdirmə, planlaşdırma, şagirdlərin qarşılıqlı fəaliyyətlərinin
idarə olunması mərhələlərini əhatə edir. Bu zaman diaqnostika apararaq səhvlərin
düzəldilməsi, ayrı-ayrı vasitələrdən istifadə və təhsil prosesini idarə etmək imkanları yaranır.
4. Effektivlik.
Müasir pedaqoji texnologiyalar çox mürəkkəb bir şəraitdə yaranır. Təlimin
effektivliyində onun başqa texnologiyalardan fərqi aşkarlanmalıdır ki, bu da öz
növbəsində təyin olunmuş bilik standartının yiyələnməsinə təminat versin.
5.Yenidən tətbiq olunma.
Bu texnologiyanı eyni tipli məktəblərdə və ya qeyri standart məktəblərdə başqa
subyektlər tərəfindən təkrar aparmaq və ondan istifadə etmək imkanının olmasıdır. Bu tələblər eyni təlim texnologiyaların tətbiqi zamanı şərait, pedaqoji – psixoloji mühit və sinfin səviyyəsindən asılı olaraq müxtəlif tələbləri nəzərə almaq və bunları düzgün tətbiq etmək zərurəti ortaya çıxır. Odur ki, müəllimlər tədris prosesində bu və ya digər məsələlərə diqqət yetirməlidirlər.
|