Andijon qishloq xoʻ

|
Andijon qishloq xoʻ
|
Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 32,44 Kb. | | #251449 |
Bog'liq AKT huquqiy-meyoriy hujjatlar1
Andijon qishloq xoʻjaligi agrotexnologiyalar instituti «Qishloq xoʻjalik ekinlari urugʻchiligi seleksiyasi»2- kurs talabasi Turdaliyeva Mohigul
Anastatsiya: Hozirgi zamonda AKT yo’nalishi jadallik bilan rivojlanayotgan bir paytda insonlar hayotiga katta ta’sir ko’rsatadi.Insonlar kun davomida kamida bir marotaba murojat qilishlari tabiiy holatga aylanib boryapti.Bu borada insonlar qonunlarga ham amal qilishi haqida fikirlar bayon etilgan.
Kalit so’zlar: AKT yo’nalishi bo’yicha qonunlar to’g’risida, milliy axborot tizimi, respublikada kompyuter va axborot texnologiyalaridan foydalanish sohasi.
AKT huquqiy-meyoriy hujjatlar
O’zbekiston Respublikasida 1997 yil 24 aprelda qabul qilingan N 400-I sonli «Axborot olish kafolatlari va erkinligi to’g’risida» gi Qonunning 3-moddasida har bir fuqaroning axborot olish xuquqi kafolatlanishi, har kimning axborotni izlash, olish, tadqiq etish, uzatish va tarqatish xuquqi davlat tomonidan ximoya qilinishi yozilgan.
2003 yil 11 dekabrda O’zbekiston Respublikasida qabul qilingan №560-II sonli «Axborotlashtirish to’g’risida»gi Qonunning 4-moddasida axborotlashtirish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo’nalishlari belgilangan. . Axborotlashtirish sohasidagi davlat siyosati axborot resurslari, axborot texnologiyalari va axborot tizimlarini rivojlantirish hamda takomillashtirishning zamonaviy jahon tamoyillarini hisobga olgan holda milliy axborot tizimini yaratishga qaratilgan.
Axborotlashtirish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo’nalishlari quyidagilardan iborat:
har kimning axborotni erkin olish va tarqatishga doir konstitutsiyaviy huquqlarini amalga oshirish, axborot resurslaridan erkin foydalanilishini ta’minlash;
davlat organlarining axborot tizimlari, tarmoq va hududiy axborot tizimlari, shuningdek yuridik hamda jismoniy shaxslarning axborot tizimlari asosida O’zbekiston Respublikasining yagona axborot makonini yaratish;
halqaro axborot tarmoqlari va Internet jahon axborot tarmog’idan erkin foydalanish uchun sharoit yaratish;
davlat axborot resurslarini shakllantirish, axborot tizimlarini yaratish hamda rivojlantirish, ularning bir-biriga mosligini va o’zaro aloqada ishlashini ta’minlash;
axborot texnologiyalarining zamonaviy vositalari ishlab chiqarilishini tashkil etish;
axborot resurslari, xizmatlari va axborot texnologiyalari bozorini shakllantirishga ko’maklashish;
dasturiy mahsulotlar ishlab chiqarish rivojlantirilishini rag’batlantirish;
tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash va rag’batlantirish, investitsiyalarni jalb etish uchun qulay sharoit yaratish;
kadrlar tayyorlash va ularning malakasini oshirish, ilmiy tadqiqotlarni rag’batlantirish.
Qonunning 6-moddasida Maxsus vakolatli organ vazifalari belgilab qo’yilgan:
davlat axborot resurslarini shakllantirish ishlarini tashkil etadi va muvofiqlashtiradi;
axborotlashtirish va axborot texnologiyalarini rivojlantirish davlat dasturlarini ishlab chiqadi;
davlat organlarining axborot tizimlari, tarmoq va hududiy axborot tizimlari yaratilishiga ko’maklashadi;
axborot tizimlari va axborot texnologiyalarining texnika vositalari hamda xizmatlarini sertifikatlashtirish ishlarini tashkil etadi;
yuridik va jismoniy shaxslarning o’z axborot resurslari hamda axborot tizimlari muhofaza etilishini ta’minlash borasidagi faoliyatini muvofiqlashtiradi;
axborot resurslari, xizmatlari va axborot texnologiyalari bozorini rivojlantirishga ko’maklashadi;
axborotlashtirish sohasida marketing tadqiqotlari va monitoringni tashkil etadi;
axborot resurslaridan foydalanuvchilarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish choralarini amalga oshiradi;
O’zbekiston Respublikasining mudofaa qobilyati va xavfsizligi manfaatlarini ko’zlab axborot xavfsizligini hamda axborot tizimlaridan ustuvor foydalanilishini ta’minlaydi;
qonun hujjatlariga muvofiq Boshqa vakolatlarni amalga oshiradi.
«Axborotlashtirish to’g’risida»gi Qonunning «Axborot resurslari va axborot tizimlarini muhofaza qilish» nomli 19-moddasida axborot resurslari va tizimlarini muhofaza qilishning asosiy maqsadlari bayon etilgan shaxs, jamiyat va davlatning axborot xavfsizligini ta’minlash;
axborot resurslarining tarqalib ketishi, o’g’irlanishi, yo’qotilishi, buzib talqin etilishi, to’sib qo’yilishi, qalbakilashtirilishi va ulardan boshqacha tarzda ruxsatsiz erkin foydalanilishining oldini olish;
axborotni yo’q qilish, to’sib qo’yish, undan nusxa olish, uni buzib talqin etishga doir ruxsatsiz harakatlarning hamda axborot resurslari va axborot tizimlariga boshqa shakldagi aralashishlarning oldini olish;
axborot resurslaridagi mavjud davlat sirlari va maxfiy axborotni saqlash.
«Axborotlashtirish to’g’risida»gi qonunning «Axborot resurslari va axborot tizimlari muhofaza qilinishini tashkil etish» nomli 20-moddasida axborot resurslari va axborot tizimlari muhofaza qilinishini tashkil etish masalalari yoritilgan.Axborot resurslari va axborot tizimlari, agar ular bilan g’ayriqonuniy munosabatda bo’lish natijasida axborot resurslarining yoki axborot tizimlarining mulkdorlariga, egalariga yohud boshqa yuridik hamda jismoniy shaxslarga zarar etkazilishi mumkin bo’lsa, muhofaza qilinishi kerak. Davlat organlari, yuridik va jismoniy shaxslar davlat sirlari hamda maxfiy sirlar to’g’risidagi axborotni o’z ichiga olgan axborot resurslari va axborot tizimlarining muhofaza qilinishini ta’minlashi shart. Axborot resurslari va axborot tizimlari muhofaza qilinishini tashkil etish tartibi ularning mulkdorlari, egalari tomonidan mustaqil belgilanadi. Davlat sirlari hamda maxfiy sirlar to’g’risidagi axborotni o’z ichiga olgan axborot resurslari va axborot tizimlarining muhofaza qilinishini tashkil etish tartibi O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi. Respublikamizda 1994 yil 6 mayda qabul qilingan «Elektron hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar bazalarining huquqiy himoyasi to’g’risida»gi Qonunida EHM uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar bazalarining huquqiy himoyasi borasidagi munosabatlar yoritilgan. Ushbu Qonun EHM uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar bazalarini mualliflik huquqi ob’ektlari sirasiga kiritadi. Qonunda vazifasi va afzalliklaridan qat’iy nazar, ob’ektiv shaklda ifodalangan, bosib chiqarilgan hamda bosib chiqarilmagan, muallif (hammualliflar) ijodiy faoliyatining natijasi bo’lgan, EHM uchun yaratilgan har qanday dasturlar va ma’lumotlar bazalariga nisbatan mualliflik huquqi tatbiq etilishi belgilab qo’yilgan. [4].
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 29 avgust 1996 yilda qabul qilingan № 257 sonli qaroriga binoan 1997 yil 1 martdan boshlab joriy etilgan O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining «Xizmat va tijorat siri» nomli 98-moddasida quyidagilar bayon etilgan: Fuqarolik qonun hujjatlari xizmat yoki tijorat siri bo’lgan axborotni, basharti bu axborot uchinchi shaxslarga noma’lumligi sababli haqiqiy yoki nisbiy tijorat qimmatiga ega bo’lgan, qonun yo’li bilan undan erkin bahramand bo’lish mumkin bo’lmagan hamda axborot egasi uning maxfiyligini saqlashga doir choralar ko’rgan hollarda himoya etadi.
Axborotning maxfiyligini ta’minlash borasida davlat manfaatlari 1993 yil 7 mayda qabul qilingan № 848-XII sonli «Davlat sirlarini saqlash to’g’risida»gi Qonunda to’liq o’z aksini topgan Unda O’zbekiston Respublikasining davlat sirlari, deb davlat tomonidan qo’riqlanadigan va maxsus ro’yxatlar bilan chegaralab qo’yiladigan alohida ahamiyatli, mutlaqo maxfiy va maxfiy harbiy, siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy va o’zga xil ma’lumotlar hisoblanishi ta’kidlangan. Shuningdek mazkur qonunda «Davlat sirlarini saqlashning huquqiy asosi», «Davlat sirlarining kategoriyalari», «Axborotlarni davlat sirlariga mansub deb topish», «Davlat sirlarini saqlash tizimi», «Axborotlarni maxfiylashtirish muddatlari», «Davlat sirlarini saqlash borasidagi burch, ularni oshkor etganlik yoki qonunga xilof ravishda maxfiylashtirganlik uchun javobgarlik» nomli moddalar alohida yoritilgan. O’zbekiston Respublikasi «Axborotlashtirish to’g’risida»gi Qonuniga muvofiq ravishda yuridik va jismoniy shaxslarning informatsion-kommunikatsion texnologiyalari va Internet tarmog’idan foydalanishlarida xavfsizlikni ta’minlash, kompyuter xavfsizligi tahdidlarining oldini olish va bartaraf etishni yanada takomillashtirish maqsadida 2005 yil 5 sentyabrdagi O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PP-167-sonli Qaroriga ko’ra kompyuter va axborot texnologiyalarini rivojlantirish va joriy etish markazi huzurida kompyuter bilan bog’liq mojarolariga munosabat bildirish xizmati tashkil etiladi. Ushbu xizmatning asosiy vazifalari:
- respublikada kompyuter va axborot texnologiyalaridan foydalanish sohasidagi qonunbuzarliklarning oldini olish borasidagi sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirish;
- kompyuter texnikasi va dasturiy ta’minotlardan foydalanuvchilarni kompyuter xavfsizligi tahdidlar to’g’risida axborotni, shuningdek kompyuter bilan bog’liq mojarolar, kompyuter tizimlarida qo’llaniladigan dasturiy-texnikaviy vositalarning samaradorligiga doir materiallarni to’plash, tahlil qilish va tegishli ma’lumot bazalarida jamg’arib borish;
- kompyuter xavfsizligi borasidagi ilg’or tajribani o’rganish va joriy etish, axzborot tizimlariga noqonuniy ravishda kirish hollarining oldini olishni ta’minlash uchun tavsiyalar ishlab chiqish;
- kompyuter sohasidagi jinoyatlar va axborot xavfsizligini huquqiy ta’minlash masalalarida hamkorlik qilish.
Bugungi kunda kompyuter bilan bog’liq mojarolarga munosabat bildirish xizmati tashkil etilgan. Xizmat yuzasidan foydalanuvchilarga yordam berish maqsadida www.cert.uz sayti faoliyat ko’rsatmoqda.
2007 yil 27 sentyabrda Oliy Majlis qonunchilik palatasi tomonidan «Axborotlashtirish va ma’lumotlarni uzatish sohasida qonunga xilof harakatlarni sodir etganlik uchun javobgarlik kuchaytirilganligi munosabati bilan O’zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish to’g’risida»gi O’zbekiston Respublikasining Qonuni qabul qilindi hamda 2007 yil 30 dekabrda Oliy Majlis Senatining o’n ikkinchi yalpi majlisida ma’qullandi.
Ushbu Qonunning 1-moddasiga ko’ra, Jinoyat Kodeksining «Axborotlashtirish qoidalarini buzish» nomli 174-moddasi chiqarib tashlandi va uning o’rniga «Axborot texnologiyasi sohasidagi jinoyatlar» nomli 6 moddadan iborat yangi bob kiritildi. Bu bobda quyidagi moddalar nazarda tutilgan:
«Axborotlashtirish qoidalarini buzish» nomli 278G’ 1-modda;
«Kompyuter axborotidan qonunga xilof ravishda (ruxsatsiz) foydalanish» nomli 278G’ 2-modda;
«Kompyuter tizimidan qonunga xilof ravishda (ruxsatsiz) foydalanish uchun maxsus vositalarni o’tkazish maqsadida ko’zlab tayyorlash yoxud o’tkazish va tarqatish» nomli 278G’ 3-modda;
«Kompyuter axborotini modifikatsiyalashtirish» nomli 278G’ 4-modda;
«Kompyuter sabotaji» nomli 278G’ 5-modda;
Respublikamizda axborot-kommunikatsiya tarmog‘ini rivojlantirish va raqamli iqtisodiyotni barpo etish borasida mazkur sohada zamonaviy qonunchilik bazani yaratish eng asosiy negizlaridan biri hisoblanadi. Bu yo‘nalishda mavjud bo‘lgan qonuniy va normativ-huquqiy hujjatlarni bugungi kun talablariga va norma ijodkorligi faoliyatini takomillashtirish bo‘yicha izchil ishlar olib borilmoqda.
Shu bois O‘zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi tashabbusi bilan “Telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish qoidalari” normativ-huquqiy hujjati ishlab chiqildi va Vazirlikning 2020 yil 30-iyun 208-mh-sonli-sonli Buyrug‘i bilan tasdiqlandi. Ushbu hujjat Adliya vazirligi tomonidan 2020 yil 30-iyun 3275-son bilan davlat ro‘yhatidan o‘tkazildi.
Mazkur normativ-huquqiy hujjat ilg‘or mahalliy va halqaro tajribadan kelib chiqqan holda ishlab chiqilib, respublikadagi telekommunikatsiya xizmatlari foydalanuvchilari uchun qulaylik yaratadi va axborot-kommunikatsiya sohasini rivojlantirishga yanada turtki beradi. Mazkur hujjatning eng muhim jihati va afzalliklariga to‘htalib o‘tsak.
Birinchidan, mazkur Qoidalar unifikatsiyalashgan va takomillashtirilgan loyiha hisoblanib, o‘z ichiga AKT sohasida faoliyat ko‘rsatishda qator muhim masalalarni inobatga olgan: litsenziyalash, tadbikorlik faoliyatining erkinligini ta’minlash, iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish, shaxsga doir ma’lumotlar masalalari va boshqalar aks etgan.
Bu esa, o‘z navbatida, bozordagi xizmat ko‘rsatuvchi professional ishtirokchilar va abonentlar uchun qulaylik yaratib beradi, shu bilan birga qonuniy jihatdan ham ish yuritishni osonlashtiradi, yagona qoida va talablar asosida haqqoniy qarorlarni qabul qilishga zamin yaratadi.
Ikkinchidan, mazkur hujjat zamonaviy talablardan kelib chiqib o‘z ichiga dolzarb o‘zgarish va qo‘shimchalarni qamrab olgan. Aytish joizki, O‘zbekiston Respublikasida telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish tartiblari, xizmatlar turlariga qarab, 1996 – 2018 yillar oralig‘ida qabul qilingan 10 ta normativ-huquqiy hujjatlar va 17 ta ularga kiritilgan o‘zgartirish hamda qo‘shimchalar bilan tartibga solingan edi. Mazkur hujjatlar o‘tgan davrda texnika va texnologiyalarning hamda sohadagi biznes yuritish imkoniyatlarining rivojlanishiga mutanosibligini yo‘qotgan, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Qonunchiligidagi o‘zgarishlarni to‘liq qamrab olmay qolgan edi.
Xalqaro tajriba aksariyat holatlarda telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish yagona hujjat bilan tartibga solinishini va ushbu tajribaning qator ijobiy jihatlarini namoyon qildi.
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalari sohasida telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatish yo‘nalishiga oid normativ-huquqiy hujjatlari qayta ko‘rib chiqilib, mavjud xizmat turlari yangilandi va zamonaviy xizmat turlari kiritildi. Yangi xizmat turlaridan mobil aloqa tarmoqlarida abonent raqamlarini ko‘chirish xizmatlarini taqdim etish tartiblari belgilandi.
Mazkur normativ hujjat yettita bo‘lim va 391 ta moddadan iborat bo‘lib, unda telekommunikatsiya sohasiga oid atamalar va ta’riflar ko‘rsatilgan, telekommunikatsiya xizmatlarini, jumladan, telefon, telegraf, mobil, internet aloqasi, televideniye, axborot-ma’lumot, qo‘riqlash xizmatlarni taqdim etish tartibi, operator, provayder hamda foydalanuvchilarning huquq va majburiyatlari, shartnomaviy munosabatlari batafsil ko‘rsatilgan.
Bir so‘z bilan aytganda, mazkur hujjat AKT sohasida yagona qoidalarni belgilagan holda, mazkur sohani yanada rivojlantirishda mustahkam asos soladi. Eng muhimi, mazkur hujjat O‘zbekiston Respublikasi hududida telekommunikatsiya xizmatlarini ko‘rsatuvchi operatorlar, provayderlar, dilerlar va eshittiruvchilar bilan foydalanuvchilar o‘rtasidagi telekommunikatsiya xizmatlari sohasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi idoraviy normativ-huquqiy hujjatdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
O’zbekiston Respublikasida 1997 yil 24 aprelda qabul qilingan N 400-I sonli «Axborot olish kafolatlari va erkinligi to’g’risida» gi qonun
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.
Respublikamizda 1994 yil 6 mayda qabul qilingan «Elektron hisoblash mashinalari uchun yaratilgan dasturlar va ma’lumotlar bazalarining huquqiy himoyasi to’g’risida»gi qonun
|
| |