mavzu. Turistik oqim statistikasi.Turistik daromad va harajatlar statistikasi

|
mavzu. Turistik oqim statistikasi.Turistik daromad va harajatlar statistikasi
|
bet | 28/59 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,56 Mb. | | #142301 |
Bog'liq TURIZM DARSLIK
Reja:
Turistlar oqimi statistikasi
Turistik daromadlar va harajatlar statistikasi
Turizmda statistik hisoblar usullari
Xalqaro turizm statistikasini takomillashtirishga qaratilgan asosiy yo‘nalishlar.
Turistlar oqimi statistikasi
Turistik oqimlar statistikasi Turistik oqimlarni hisobga olish statistikasiga XX asrning birinchi yarimida asos solingan. 1929 yilda Avstriyaga 2 mln. ga yaqin, Shvesariga -1,5 mln., Italiyaga – 1 mln. dan ziyod kishi tashrif buyurgan. Bir qator Yevropa mamlakatlarida erkin turistik harakatning sayohat statistikasi yuritila boshlaydi. Biroq, ular hali mustaqil ahamiyatga ega bo‘lmagan ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash milliy xavfsizlik manfaatlaridan kelib chiqib, soliq to‘lash qonunchiligi va migratsiya ustidan nazorat qilish orqali amalga oshirilgan. Turistik maqsadlar orqali rejaga kiritilgan turistlar boshqa sayohatchilar qatorida alohida toifa sifatida ajratilmagan. Xalqaro turizm
statistikasi taraqqiyoti yangi bosqichiga XX asrning 40 - yillari oxiri, 50- yillar boshida qadam quyildi.
Urushdan keyin Yevropa mamlkatlari juda ko‘p xo‘jalik muammolariga duch keldilar: vayronagarchilik, boshqaruvning izdan chiqqanligi, moliya va tovar ishlab chiqarish tizimining buzilishi shular jumlasidandir. Vaziyatni barqarorlashtirish butun bir koordinatsiyalashgan kompleks harakatlarni talab qilardi. Ana shunday sharoitda hukumatlar katta umid bilan xalqaro turizmga e’tibor qildilar. Bunda to‘lov balansini faolllashtirish, moliyaviy muvozanatga erishish, bu bilan uzoq muddatli iqtisodiy yuksalishga o‘tishni ko‘zda tutilgandi.1960-yillarga kelib g‘arb industrial mamlakatlari xukumatlari va xalqaro tashkilotlar diqqati rivojlanayotgan mamlakatlar ahvoliga qaratiladi. BMT Bosh Assamblyasi mustamlaka mamlakatlar va xalqlarga mustaqillik berish (1960 y.) to‘g‘risida Dekloratsiya qabul qildi. Joriy o‘n yillik «Rivojlanish («o‘n yilligi») dekadasi» deb e’lon qilindi. Uchinchi Dune mamlakatlari uchun konsultantlar iqtisodiy qoloqlikni bartaraf etish dasturini ishlab chiqdilar. Ushbu dasturda esa turizmga muhim o‘rin berildi. Turizmning iqtisodiy ahamiyati va hajmi o‘sishi bilan turizm statistikasi ham rivojlanib bordi. Asta-sekin oddiy hisob-kitob operatsiyalari murakkablashib, unga turistik migratsiya tahlillari ham qo‘shildi.
Hozirgi paytda turizm statistikasi katta doiradagi savollarni qamrab olgan holda, mamlakatlar iqtisodiyotiga qo‘shayotgan hissasini baholash maqsadida yuritilmoqda. Xususan, uning to‘lov balansiga ta’siri, turizmni moddiy – texnik bazasini rivojlantirishga qaratilgan asosiy yo‘nalishlar va tendensiyalarni aniqlash, marketing tadqiqotlari o‘tkazish va turistik
mahsulotlarni potensial iste’molchilarga yetkazib berishdan iboratdir. Sanab o‘tilgan statistik kuzatuvlarning har biri zamirida axborotlardan aniq foydalanuvchilar mavjud. Bular – hukumat, milliy turistik ma’muriyatlar va turistik mahsulotlar ishlab chiqaruvchilar hamda turli xil xizmatlardir. Ish jarayonida mijoz 53 ularning hammasi turizm haqida eng yangi axborotlarga ehtiyoj sezishadi. Uning mazmuni, hajmi, shakllari va taqdim etilishi davriyligi bilan qiziqishadilar.
Xalqaro turizm statistikasi asosan ikki bo‘limdan iborat bo‘lib, turistik oqimlar statistikasi va turistik daromadlar hamda harajatlar statistikasidan iborat. Ularning har biri uchun BMT asosiy ko‘rsatkichlar ruyxatini ishlab chiqqan. Bular ixcham axborotli va nisbatan oson o‘lchanadi.Turistik oqim ko‘rsatkichlarining eng muhimi kelish (ketish) va mazkur mamlakatda bo‘lishning davomiyligidir. Turistlarning kelish (ketish) soni deganda ma’lum muddat, odatda kalendar yilda bironta mamlakatga kelgan va ketgan, ruyxatda qayd etilgan turistlar soni tushuniladi. Turistning bir yilda bir necha mamlakatda bo‘lishi mumkinligi hisobga olingan holda, xatto bir safar chog‘ida bir necha davlatda bo‘lsa, haqiqiy turistlar soni kelaganlarga nisbatan kam bo‘ladi.Jahonda turistik oqimlar soni kelish (ketish) statistikasi yozuvida aks etadi. XX asrning 90-yillari oxirida xalqaro turistik safarlar soni 650 mln. dan oshib ketdi. Ayrim yillarda qisqa muddatli kamayish yoki ko‘payishlarga qaramasdan, turizm taraqqiyotida barqaror ko‘payish kuzatilmoqda. Turistlarning o‘rtacha yillik kelishining o‘sish sur’atlari 1950 yildan to 2001 yilga qadar 7 % ni tashkil qilgan. Kelishlar statistik ma’lumotlari sayohat maqsadlari bo‘yicha guruhlanadi. Ya’ni
foydalanilgan transport turlari, kelish oylari, turistlarning qaysi hududlar va mamlakatlardan tashrif buyurilganidir.
BMT jahonni oltita yirik turistik makroregionlarga ajratadi:
Yevropa – G‘arbiy, Shimoliy, Janubiy Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari. Ularga Sobiq SSSR respublikalari, shuningdek, Sharqiy O‘rta yer dengizi (Isroil, Kipr, Turkiya) ham qo‘shiladi.
Amerika – Shimoliy, Janubiy, Markaziy Amerika orol davlatlari va Karib havzasi hududlari.
Osiyo-Tinch okeani havzasi – Sharqiy va Janubiy – Sharqiy Osiyo mamlakatlari, Avstraliya, Okeaniya.
Afrika – Afrika davlatlari, Misr va Liviyadan tashqari.
Janubiy Osiyo – Janubiy Osiyoning hamma mamlakatlari.
Yaqin Sharq – G‘arbiy va Janubiy – g‘arbiy Osiyo, Misr va Liviya. Xalqaro turistik oqimning hududiy taqsimlanishining asosiy qirralari avvaldan beliglangan.
Jahon turizm bozorida, avval boshidan hozirgacha oilaviy turistik almashuvda Yevropa alohida ajralib turadi (2005 y. keluvchilar 442 mln.).Bu hudud Yevropaliklarning o‘zlarida ham mashhur. Shuningdek AQSH va Kanada aholisi o‘rtasida ishtiyoqmandlar talaygina. Ikkinchi o‘rinni uzoq yillar davomida Amerika mintaqasi mustahkam egallab kelmoqda (2005 y. Amerikaga keluvchilar 134 mln.). Yevropa va Amerika, eng avvalo Shimoliy, asosiy turistik hududlar hisoblanadi. Jahondagi barcha daromadlarning 4/5 ular hisobiga to‘g‘ri keladi.
Xalqaro turizmning jahon hududlari bo‘yicha dinamikasi keyingi 45 yilda sezilarli farqi ko‘zga tashlanmoqda. Sayyoramizda umumiy turistik oqimlar 20 marta ko‘payishiga qaramay, Yevropa va Amerikada bu jahon
o‘rtacha darajasi sur’atlarida (yiliga mos ravishda 6,6 va 5,9 %) o‘sdi. Yosh turistik hududlar – Osiyoning Tinch okeani, Yaqin Sharq va Afrikada tez rivojlanmoqda. Ularda ayrim yillarda turistik 54 kelishlarning sur’atlari ikki xil raqamlarda aks etadi. Biroq ular siyosiy – iqtisodiy omillar ta’siriga ham salbiy, ham ijobiy tomondan ko‘proq bardoshli turizmning o‘sish davri ularda yuksalish va pasayish bilan almashinib turadi. O‘tgan so‘nggi o‘n yillikda ko‘proq Osiyo-Tinch okeani hududlarida dinamik holat ko‘zga tashlanadi. Ko‘p yillik kelishlar sonining o‘sish sur’atlari jahon o‘rtacha darajasidan 9 martaga o‘sib ketadi. Sharqiy, Janubi-sharqiy Osiyo va Okeaniyada 1997-1998 yillarda turistik faoliyatning qisqarishi jahon moliya inqirozi bilan bog‘liqdir. Ammo hudud 1999 yilda turistlar kelishi bo‘yicha yangi rekord o‘rnatib, uning oqibatlarini bartaraf etdi va 94 mln. safar qayd etildi Osiyo va Tinch okeani mintaqasi bo‘yicha xalqaro turistlarning kelishi 2005 yilda 155 mln. nafardan ortdi.
Afrika qit’asi va Yaqin Sharqda keluvchilar soni nisbatan tez o‘sayotganiga qaramay mutloq past ko‘rsatkichlar jahon turizmi dinamikasi ko‘rsatkichlariga sezilarli ta’sir o‘tkazaolmaydi. Hududlar taqsimlanishi bo‘yicha xalqaro turizm o‘sish sur’atlarining notekisligi 1950-1970 yillarga qaraganda 90-yillarda ularning hududiy tarkibining o‘zgarishiga olib keldi. Osiyo-Tinch Okeani hududlari va qolgan jahon hududlarida ahvolning barqarorlashuvi va turizm salmog‘ining oshishi Yevropa va Amerika ulushining kamayishiga sabab bo‘ldi. XXI asrda xalqaro turizmning hududiy tarkibi oldingi rivojlanish tendensiyalarini saqlagan holda o‘zgarishda davom etadi. BMT ning 2020 yilgacha prognozlari bo‘yicha Yevropa turizm bozorida o‘z o‘rnini bo‘shashtirib
qo‘yganiga qaramay, (717 mln. kelish mavqiyeni mustahkam ushlab turadi.
Osiyoning Tinch okeani hududlari ikkinchi o‘ringa (438 mln. kelish) chiqadi. Bir pog‘ona pastga tushadigan Amerika esa yetakchi uchlik oxiridan (284 mln. kishi) joy oladi.Kelish (ketish) lar soni turistik harakterlovchi asosiy ko‘rsatkichlari bo‘lib xizmat qiladi. Kelish (ketish) u yoki bu vaqt oralig‘ida safarlarning mutloq soni hisobiga olingan holda aksini topadi. Ammo biroq turistik oqim mutloq ko‘rsatkichlari turist faollik darajasini aniqlashga imkon bermaydi. Chunki, ular aholining umumiy soniga bog‘liqdir. Shuning uchun ham turistik almashinuvlarning kelish (ketish) sonlari aholining 100 kishisi hisobiga hisoblanadi, ya’ni nisbatan kattalik ko‘rinishida aks etadi. BMT ma’lumotlariga qaraganda, 100 kishi hisobiga 10 safar to‘g‘ri keladi.
Ayrim hududlar va subhududlar bo‘yicha ko‘rsatkichlar jahon o‘rtacha darajasidan ancha farq qiladi.Agar 1995 yil Janubiy Osiyo va Markaziy Afrikada 100 kishi hisobiga keluvchilar 0,5 ta ga to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, Karib havzasi va Okeaniyada kamida 40 nafarga to‘g‘ri keladi. Eng yuqori turistik faollik Yevropada qayd etilmoqda. Barcha subhududlar – G‘arbiy, Shimoliy, Janubiy, Markaziy va Sharqiy Yevropada 100 kishi hisobiga kelayotganlar va chiqayotganlar soni jahon o‘rtacha darajasidan ko‘p bo‘layotir.
Keluvchilarning maksimal ko‘rsatkichlari Janubiy va G‘arbiy Yevropada ayniqsa yuqori - 100 kishi hisobiga keluvchilar 60 dan yuqori, Shimoliy va G‘arbiy Yevropada xorijga safar qiluvchilar 100 kishi hisobiga 70 dan ko‘proq. Kelish (ketish) lar soni bilan bir qatorda turistik oqimlar statistkasida boshqa ko‘rsatkich – bo‘lishning davomiyligidan
ham foydalaniladi. U yolg‘iz safarlar va bo‘lish davrida tunashlar uchun soat hisobida aks etadi. 55 Barcha turistlarning ma’lum vaqt ichida mamlkatda bo‘lish davomiyligi, ya’ni tunashlar umumiy soni, mamlakatga turistik kelishuvlarda bir turistning o‘rtacha bo‘lish davomiyligi kabi hisoblab chiqiladi.
Tunashlarni hisobga olish bunday qaraganda oddiy va oson ishday tuyuladi. Lekin bunda eng tarjribali mutaxassislarni ham boshi berk ko‘chaga kiritib qo‘ygan hollar bo‘lganini misol qilib ko‘rsatish mumkin.Sayyohatga chiqqan va motelda bir necha soat to‘xtagan avtomobilchining tunashiga, dush qabul qilishi, dam olishi, ovqatlanishi va o‘sha kuni yangi yo‘lga tushishiga sharoit yaratilganmi? Bir joyga qarindosh-urug‘laridan hol-ahvol so‘rab kelishga borgan kishi yarim kechada qaytganda nima qiladi? BMT ana shu va ana shularga o‘xshash savollarga javob berishda ikkita mezonga amal qilishni tavsiya qiladi. Belgilangan joyga kelishi va u yerdan jo‘nab ketish sanasi farqlanishi lozim.
Sayohatchi shaxs esa doimiy yashash joyi bo‘lmagandagina tunaydi. Bo‘lishning davomiyligiga (tunashlar soni) bog‘liq holda sayohat bozorining bir necha maqbul usullari qo‘llanadi;
Qisqa muddatli (1-3 kunlik tunash) safarlarda dam olish va bayram kunlari dam olish va ko‘ngil ochishlar, shuningdek ish maqsadlarida.
Ikkinchi guruhda (4-7 kun tunash) turli maqsadlarda, odatda qo‘shimcha ta’atillardan foydalaniladi. Bozorning bu usuli dinamik rivojlanishi bilan bormoqda.
O‘rtacha muddatli safarni (8-28 kunlik tunash) tashrif buyuruvchi davomiy ta’til vaqtida asosan dam olish maqsadida tanlaydi.
Nihoyat davomiyligi 29- 91 va 92-365 kunlik tunash safarlari – uzoq muddatli turizmga kiradi.
Avvalo iqtisodiy jihatdan faol bo‘lmagan shaxslar dam olish, ko‘ngilxushlik, davolanish uchun, boshqalar ish va kasbiy maqsadlarda (uskunalarni o‘rnatish va boshqalar) uchun foydalanadi.
BMT ma’lumotlariga ko‘ra 2000 yilda jahonda turistik tunashlar soni 8,5 mlrd. ni tashkil etgan. Ularning asosiy ulushi -70 % ga yaqini ichki turizmga to‘g‘ri keladi. Tunashlar to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlar kalendar oylari bo‘yicha guruhlanadi. Bunda tipi va joylashtirish vositalari toifasi, shuningdek hududiy belgilari e’tiborga olinadi. Mamlakatlar bo‘ylab turistik safarlarda bo‘lish davomiyligi bir xil emas. Bu farq qabul qiluvchi mamlakatning turistik ixtisoslashuvi (ish bilan bog‘liq, yoki dam olish, ko‘ngilxushlik turizmi), ichki bozorda narx-navo darajasi, turistik oqimlar (tranzit yoki oxirgi), asosiy safar turizmi bozorining uzoqligi va boshqa omillar bilan izohlanadi.
Ana shularga bog‘liq holda biron mamlakatda bo‘lishning o‘rtacha davomiyligi hisoblab chiqiladi. Masalan, Osiyo-Tinch okeani hududi (mamlakatlari) Singapurda uch tunashdan, Avstraliyada 24 tunashgacha o‘zgaradi.
|
| |