Ishlab chiqarish sanitariyasi

Ishlab chiqarish sanitariyasi – bu ishchilarga ta‟sir etuvchi zararli omillarni bartaraf etishga karatilgan tashkiliy, gigienik va sanitar-texnik tadbirlar hamda vositalar sistemasidir.
Ishlab chiqarish sanitariyasining asosiy vazifasi esa zararli moddalarning belgilangan ruhsat etilgan miqdori (REM) asosida sog‟lom va xavfsiz ish sharoitini yaratishdan iboratdir.
Ma‟lumki, xalq xo‟jaligining ayrim sohalarida, jumladan qishloq xo‟jaligi, neft gaz quduqlarini qazish va ulardan foydalanishda ko‟pgina ishlar ochiq havoda o‟tkaziladi. Bunday holda ishchilarga meteorologik sharoitlar, ya‟ni havoning harorati, namligi, bosim, qor, yomg‟ir, quyosh radiatsiyasi va boshqa shu kabi omillar katta ta‟sir etadi. Ushbu omillar ikki xil yo‟l, ya‟ni, havo orqali yoki bevosita muloqatda bo‟lish orqali ta‟sir etishi mumkin.
Havo orqali ta‟sir etuvchi zararli omillarga ish joyining mikroiqlim holatini belgilovchi ko‟rsatkichlar miqdori, chang, gaz, shovqin, infra va ulьtratovushlar, yoritilganlik darajasi elektromagnit maydon, infraqizil va ulьtrabinafsha nurlanishlar va boshqalarni misol kilishimiz mumkin.
Ikkinchi yo‟l, bevosita qontakt orqali ta‟sir etuvchi faktorlarga esa har xil qattiq va suyuq zararli moddalar, titrash bilan ishlovchi asbob va moslamalar kiradi.
Yuqoridagi faktorlarni hisobga olgan holda, ularni inson sog‟ligiga ta‟sirini o‟rganish va bu ta‟sirni bartaraf etish tadbirlarini ishlab chiqish muhim va zarurdir. Bu masala esa mehnat gigenasining asosiy vazifasi hisoblanadi.
Mehnat gigienasi – tibbiyot fanining bir qismi bo‟lib, ish sharoitlarining inson sog‟ligiga va ish qobiliyatiga ta‟sirini o‟rganadi, shuningdek, mehnat sharoitlarini sog‟lomlashtirish hamda ishlab chiqarishni yuksaltirishga yo‟naltirilgan sanitariya-gigiena, oldini olish va davolash tadbirlarini ishlab chiqadi.
Mehnat sharoitlari mehnat kilish jarayonini ya‟ni bajarilayotgan ishlarning jadalligini ish davomida kishi gavdasining holati, asablarning psixologik zo‟rikish
darajasi, organizmdagi ba‟zi organlar zo‟riqishini belgilovchi kishi harakatining harakteri va atrof-muhitning ahvoliga qarab aniqlanadi.
Mehnat sharoitlarini asosan to‟rt gurux omillarga ajratish mumkin.
Birinchi guruh omillar – atrof muhitning sanitariya – gigiena holati. Bularga havo harorati, atrof-muhitning tozaligi (toza, changlangan, boshka zararli moddalar bilan ifloslangan va b.), yorug‟lik va shovqin darajasi va boshqalar kiradi.
Ikkinchi guruh omillarga – mehnat vositalari: ishlab chiqarishda foydalaniladigan mashina mexanizmlar, asbob-uskunalar va moslamalar kiradi.
Uchinchi guruh omillarga tashkiliy tadbirlar, ya‟ni ish va dam olish rejimini to‟g‟ri tashkil etish, mehnat taksimoti, mehnat intizomi kabilar kiradi.
To‟rtinchi guruh - odamlarning uzaro munosabatlari, ishchining ish joyi va mehnat natijalariga bo‟lgan munosabatlari bilan bog‟liq ijtimoiy omillarni uz ichiga oladi.
Mehnatni to‟g‟ri tashkil etish kishi organizmiga ijobiy ta‟sir etib, unda yengillik va kuch kuvvatni oshiradi. Inson fiziologiyasini o‟rganish esa normal ish rejimini tashkil kilishga, mehnat kobiliyatini oshirishga va turli ishlarni bajarayotganda ishchi qanday holatda bo‟lishi zarurligini aniqlashga yordam beradi.
Ma‟lumki inson uchun ko‟rish, eshitish nafas olish, sezish va asab sistemalari muhim a‟zolar hisoblanadi. Inson 20 dan 20000 Gts chastotali tebranishgacha bo‟lgan tovush to‟lqinlarini eshita oladi. Kuloqning sezish qobiliyati ancha yuqori bo‟lib, 2000 Gts. dan 4000 Gts. gacha diapozondagi tovushlarni normal eshitadi, biroq 800 Gts. dan past va 6000 Gts.dan yuqoriroq chastotada sezish qobiliyati birmuncha pasayadi.
Odam nafas olganda o‟pkaga kirayotgan havo tarkibida kislorod 21%, chiqarayotganda 16% ni tashkil kiladi. Havo tarkibidagi zararli moddalar (gazlar, buglar, chang va b.) inson uchun juda zararli bo‟lib, har xil kasalliklarni keltirib chikaradi. Sof toza havo tarkibida 77% azot, 21% kislorod, 1% is gazi va boshka aktiv gazlar, 1% inert gazlar ( argon, neon va b) mavjud. Havo tarkibi kanchalik kislorodning manfiy ionlari bilan to‟yingan bo‟lsa, inson organizmini kislorod
bilan ta‟minlanish darajasi shunchalik yaxshilanadi. Lekin, ishlab chiqarish sharoitida tabiiy sof toza havo deyarli uchramaydi. CHunki ko‟pgina texnologik jarayonlar har xil zararli moddalarni ajralib chiqishi bilan kechadi.Ish joyi xonasining havosi tarkibidagi ushbu zararli moddalarni me‟yorlashtirish ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish, yangi zamonaviy texnika vositalaridan foydalanish, ishlab chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish, germetiklashtirish orqali amalga oshiriladi.
Mehnat kilish jarayonida kishi organizmiga salbiy ta‟sir etadigan ishlab chiqarishning nomaqbul omillari natijasida yuzaga keladigan inson sog‟ligidagi o‟zgarishlar kasb kasalligi deb ataladi. Ishlab chiqarishda kasb kasalliklari ish joylaridagi havoning changlanishi, gaz, shovkin va tebranishlar ta‟siridan hamda havo harorati, bosimi, namligini o‟zgarib turishi natijasida paydo bo‟ladi. Ishlab chiqarishdagi nomaqbul omillarning kishi organizmiga uzoq muddat ta‟sir etishi oqibatida ishchi kasb kasalligiga chalinishi, natijada ish qobiliyatini vaqtincha yoki butunlay yo‟qotishi mumkin.
Ishchilarning doimo sog‟lom yurishlari va mehnat qobiliyatlarini yo‟qotmasliklarida shaxsiy gigiena qoidalariga rioya qilish katta rolь o‟ynaydi. Tana va qo‟lni toza bo‟lishi, ovqatlanishdan oldin ko‟lni doimo sovunlab yuvish, o‟zini va kiyimlarini ozoda tutish, vaqtida ovkatlanish va ish bilan dam olishni to‟g‟ri tashkil qilish – shaxsiy gigienaning asosiy talablari hisoblanadi.
|