Xalqaro Valyuta Fondining maqsadi va faoliyatining mohiyati

12.2. Xalqaro Valyuta Fondining maqsadi va faoliyatining mohiyati
Xalqaro Valyuta fondi – XVF (ing. International Monetary Fund,
IMF) –Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) ixtisoslashgan
tashkilotlaridan bo‘lib, shtab-kvartirasi AQShning Vashington shahrida
joylashgan. 1944-yil 22-iyulda BMTning valyuta-moliya masalalari
bo‘yicha Bretton-Vudsdagi konferensiyasida XVF bitimining asosi ishlab
chiqildi. XVF tashkil topgan rasmiy sana 1945-yil 27-dekabr bo‘lib,
bunda bitimning oxirgi varianti 29 ta davlat tomonidan imzolandi. XVF
o‘z faoliyatini 1947-yil 1-martdan
Bretton-Vuds tizimining bir qismi
sifatida boshladi. Shu yili Fransiya
birinchi kreditni oldi. Hozirgi
kunda
XVF
186
davlatni
birlashtirib, uning tuzilmasida 133
mamlakatdan
2500
mutaxassis
ishlaydi.
XVF a’zo davlatlar o‘rtasida valyuta-kredit munosabatlarini tartibga
solish va ularga to‘lov balansining kamomadi bilan bog‘liq valyutaviy
qiyinchiliklar paytida xorij valyutasida qisqa va o‘rta muddatli kreditlar
238
berish yo‘li bilan moliyaviy yordam ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan
hukumatlararo tashkilotdir.
XVF Kelishuvlar moddalarining birinchi moddasiga muvofiq, uning
maqsadlari qatoriga quyidagilar kiradi:
– xalqaro valyutaviy muammolarni bartaraf etish borasida maslahatlar
va hamjihatlik mexanizmini ta’minlovchi doimiy institut orqali xalqaro
valyutaviy hamkorlikni rag‘batlantirish;
– xalqaro savdoning kengayishi va muvozanatli o‘sishini qo‘llab-
quvvatlash va shu orqali bandlik va real daromadlarning yetarlicha yuqori
darajasini ushlab turish va iqtisodiy siyosatning bosh maqsadi sifatida
barcha a’zo davlatlar resurslarining samaradorligini oshirishga hissa
qo‘shish;
– a’zo davlatlar o‘rtasida joriy bitimlarga doir ko‘p tomonlama
to‘lovlar tizimini tashkil etish va jahon savdosi rivojlanishiga to‘sqinlik
qiluvchi
valyuta
ayirboshlashdagi
cheklovlarni
bekor
qilishga
ko‘maklashish;
– a’zolarning umumiy resurslari hisobidan yetarlicha xavfsiz asosda
mablag‘ bilan ta’minlash orqali ularning ishonchini qozonish va shuning
asosida ularga to‘lov balansidagi nomuvofiqliklar(tartibsizliklar)ni milliy
yoki xalqaro taraqqiyotga g‘ov bo‘ladigan chora-tadbirlarsiz to‘g‘rilash
imkonini berish;
– yuqoridagilarga muvofiq a’zo davlatlarning xalqaro to‘lovlar
balanslaridagi
nomuvofiqlik(muvozanatsizlik)larning
davomiyligini
qisqartirish va uning darajasini pasaytirish.
XVFni tashkil etish mobaynida qat’iy belgilangan paritet tizimining
tamoyillari shakllantirilgan bo‘lib, ularga valyutalarning oltin paritetiga
muvofiq tarzda ularning rasmiy almashuv kursini o‘rnatish, a’zo
mamlakatlar tomonidan almashuv kurslarining valyuta yo‘lakchasi (1945-
1971-yillarda –
1
%, 1971-1973-yillarda –
25
,
2
%) doirasida
bo‘lishini ta’minlanishi, oltinning jahon puli funksiyasini saqlanishi bilan
birga, AQSh dollariga ushbu funksiyani bajaruvchi valyuta maqomining
berilishi kabilarni kiritish mumkin.
Bretton-Vuds tizimi tanazzulga uchragach, majburiy valyuta
yo‘lakchalari bekor qilindi va valyuta kursining erkin suzish tizimiga
o‘tildi. Shuningdek, oltin demonetizatsiya qilindi, ya’ni oltin standarti,
xalqaro
hisob-kitoblarda
va
Markaziy
bankning
zaxiralarini
shakllantirishda oltindan majburiy foydalanish amaliyoti, AQSh
dollarining oltinga erkin ayirboshlanishi bekor qilindi. Bundan tashqari,
har bir mamlakat valyuta kursini rejimini mustaqil tanlash huquqiga ega
239
bo‘ldi. Shunday bo‘lsa-da, XVF nizomiga muvofiq: a) mamlakatda
moliyaviy va valyuta siyosati barqarorligini qo‘llab-quvvatlash hamda
Markaziy bank tomonidan valyuta kursining kuchli tebranishi yuz
berganda intervensiyadan foydalanilishi; b) bir tomonlama ustunlikka ega
bo‘lishga qaratilgan valyuta kursining manipulyatsiyasidan voz kechish;
v) valyutani tartibga solish va valyuta kursi mexanizmida ko‘zda
tutilayotgan o‘zgarishlar haqida XVFni zudlik bilan xabardor qilish; g)
valyutalarni oltinga bog‘lab qo‘yish tartibidan voz kechish talab etiladi.
XVF bu taraqqiyot instituti emas, Kelishuvlar moddasiga muvofiq,
qashshoq mamlakatlarga infratuzilmani shakllantirish, ekport va boshqa
sektorlarni diversifikatsiya qilish yoki ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimini
rivojlantirish maqsadida kreditlar ajratmaydi.
Har qanday mamlakat xoh u rivojlangan, xoh u sust rivojlangan
bo‘lsin, agar u kapitallar bozorida qulay shartlarda xalqaro to‘lovlarni
amalga oshirish va zaxiralarning muvofiq darajasini ta’minlash uchun
yetarlicha moliyalashtirish manbasini topa olmasa, to‘lov balansi bilan
bog‘liq muammolarni bartaraf etish uchun moliyaviy yordam so‘rab,
XVFga murojaat qilishi mumkin. XVF Jahon banki va boshqa taraqqiyot
agentliklaridan farqli ravishda loyihalarni moliyalashtirmaydi.
XVF
faoliyatining
asosiy
yo‘nalishlari
bo‘lib,
quyidagilar
hisoblanadi:
–
jahon valyuta tizimini nazorat qilish;
–
pul siyosatidagi xalqaro hamkorlikka yordam berish;
–
jahon savdosini kengaytirish;
–
XVF a’zolarini kreditlash;
–
valyuta ayirboshlash kurslarini barqarorlashtirish;
–
debitor mamlakatlarga maslahatlar berish;
–
SDR chiqarish orqali likvid mablag‘larni yaratish;
–
iqtisodiy siyosat va texnik yordam sohasida tavsiyalar ishlab
chiqish.
–
xalqaro moliya statistikasi standartlarini ishlab chiqish;
–
xalqaro moliya statistikasi to‘plamlarini e’lon qilish.
XVF Kelishuv moddalariga muvofiq, fondning vazifalari qatoriga
xalqaro valyuta tizimini nazorat qilish va uning samarali faoliyat
ko‘rsatishini ta’minlash kiradi. XVF jahon valyuta tizimi ustidan,
jumladan, a’zo mamlakatlarning valyuta kursi sohasidagi siyosati ustidan
nazoratni amalga oshiradi.
XVF nazorat funksiyasini amalga oshirish bilan birgalikda
mamlakatlarning umumiy iqtisodiy holati va uning iqtisodiy siyosat
240
sohasidagi strategiyasi bo‘yicha atroflicha tahlil o‘tkazadi. XVF nuqtayi
nazariga ko‘ra mamlakatning samarali va izchil iqtisodiy siyosati milliy
valyuta
ayirboshlash
kurslarini
va
jahon
valyuta
tizimini
barqarorlashtirishga, jahon xo‘jaligida iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga
imkon yaratadi.
XVF ushbu sohada mamlakatlarning o‘ziga tegishli bo‘lgan
majburiyatlarini bajarishini nazorat qiladi. Bu majburiyatlarga narxlar
barqarorligini saqlagan holda yuqori bandlik darajasini ushlab turuvchi va
iqtisodiy o‘sishga yordam beruvchi moliyaviy va iqtisodiy siyosat
o‘tkazish kiradi.
XVF nazoratni amalga oshirish uchun davriy va maxsus maslahatlarni
tatbiq etadi. Davriy maslahatlar barcha a’zo mamlakatlarga har-
yildao‘tkaziladi, bunda XVF a’zo mamlakatlarning umumiy iqtisodiy
holati va valyuta siyosati to‘g‘risidagi ma’lumotlarga ega bo‘lishi lozim.
Agarda biror bir a’zo mamlakatda og‘ir iqtisodiy vaziyat yuzaga kelgan
bo‘lsa yoki bunga shubha sezilsa, XVF darhol undan chiqish yoki oldini
olish yuzasidan tegishlicha chora-tadbirlarni amalga oshiradi.
Davriy maslahatlar XVF ekspertlari guruhi tomonidan o‘tkaziladi.
Ular eksport va import, ish haqi darajasi, narxlar, aholi bandligi,
moliyaviy bozorlar kon’yunkturasi, investitsiyalar hamda valyuta
ayirboshlash kurslarini shakllantirishga ta’sir ko‘rsatuvchi boshqa
ko‘rsatkichlar bo‘yicha statistik ma’lumotlarni to‘playdi. Keyin esa davlat
tuzilmalarining vakillari bilan iqtisodiy siyosatni baholash maqsadida
muhokama tashkil etiladi, shuningdek, o‘z valyutasini ayirboshlashdagi
cheklovlarni bartaraf etish uchun mamlakat amalga oshirgan chora-
tadbirlarning natijasi o‘rganiladi.
Muhokama yakuni bo‘yicha XVF ekspertlari batafsil ma’lumot
tayyorlaydi va u keyinchalik Boshqaruv kengashida muhokama etiladi.
Muhokama natijalari bo‘yicha xulosa tayyorlanadi va mamlakat
hukumatiga taqdim etiladi. Unda ko‘pincha mamlakat tomonidan amalga
oshirilayotgan iqtisodiy siyosatning samaradorligini oshirish bo‘yicha
fondning tavsiyalari o‘rin oladi.
XVF maxsus maslahatlarni jahon iqtisodiyotida yetakchi o‘rinda
turuvchi, iqtisodiy siyosati jahon xo‘jaligi faoliyatiga sezilarli darajada
ta’sir ko‘rsatuvchi sanoati rivojlangan mamlakatlar bilan o‘tkazadi.
Maslahatning maqsadi bo‘lib, jahondagi iqtisodiy vaziyatni va iqtisodiy
rivojlanishning istiqbollarini baholash hisoblanadi.
SDR chiqarish orqali likvid mablag‘larni yaratish jahon valyuta
tizimini barqarorlashtirishga va xalqaro hisob-kitoblarni erkin amalga
241
oshirishga imkon yaratishi kerak. XVF a’zo mamlakatlarning oltin-valyuta
zaxiralari tarkibi va darajasiga ko‘ra xalqaro miqyosda likvidlik holatiga
alohida e’tibor qaratadi. Bunga bog‘liq holda XVFning muhim funksiyasi
bo‘lib qo‘shimcha xalqaro zaxira aktivlariga bo‘lgan uzoq muddatli
ehtiyojni ta’minlash uchun emissiya qilingan SDRni taqsimlash hisobiga
o‘zining a’zolariga qo‘shimcha likvid mablag‘larni taqdim etish
hisoblanadi. O‘zining nizomiga muvofiq xalqaro valyuta fondi SDRni
jahon valyuta tizimining asosiy zaxira aktivi bo‘lishiga yordam berishi
lozim.
Jamoa valyutasi SDR zaxira milliy valyutalari va oltin bilan bir
qatorda zaxira aktivi funksiyasini bajaradi. U rasmiy aktiv bo‘lib, undan
foydalanish va egalik qilish huquqi faqat XVFga, uning a’zolariga va
belgilangan rasmiy ishtirokchilarga berilgan.
XVF ishtirokchi mamlakatlar o‘rtasida SDRni ularning kvotalariga
proporsional miqdorda taqsimlaydi. SDRning jahon valyuta tizimida zarur
bo‘lgan umumiy miqdorini belgilash va bu miqdorni oshirish masalalari
faqat XVF vakolatlariga kiradi. SDRni taqsimlash to‘g‘risidagi qaror besh
yilgacha davomiylikdagi davrga qabul qilinadi va bunda inflatsiya va
ortiqcha talabni, shuningdek, iqtisodiy turg‘unlikni oldini olish uchun
mavjud zaxira aktivlarini to‘ldirishga bo‘lgan jahon iqtisodiyotining uzoq
muddatli ehtiyoji hisobga olinadi. SDRni yangidan taqsimlash
to‘g‘risidagi taklif XFVning taqsimlovchi-direktorlari tomonidan Ijroiya
kengashning roziligi bilan kiritiladi va uni Boshqaruvchilar kengashi
tasdiqlaydi.
XVFning oliy boshqaruv organi bo‘lib, har bir a’zo mamlakatdan
boshqaruvchi
vakil
va
uning
o‘rinbosaridan iborat bo‘lgan
Boshqaruvchilar kengashi hisoblanadi. Odatda, ular Moliya vazirlari yoki
Markaziy bank boshqaruvchilari bo‘ladi. Kengash Fond faoliyatining
asosiy masalalarini hal etadi, bularga: Kelishuv moddasiga o‘zgartirishlar
kiritish, a’zolikka mamlakatlarni qabul qilish va a’zolikdan chiqarish,
ularning kapitaldagi ulushini aniqlash va qayta ko‘rib chiqish, ijrochi
direktorlarni saylash. Boshqaruvchilar, odatda, yilda bir marta sessiyada
to‘planadilar.
Ustav kapitali taxminan 217 mlrd. SDRni tashkil etadi. U a’zo
mamlakatlarning bo‘naklari hisobiga shakllanadi, odatda o‘z kvotasining
25 % SDRda yoki boshqa a’zolarning valyutasida, qolgan 75 %
o‘zlarining milliy valyutasida to‘lanadi. Ularning kvotasi o‘lchamidan
kelib chiqib a’zo mamlakatlar o‘rtasida ovozlar taqsimlanadi. XVFda
yuqori ovoz miqdorini quyidagi mamlakatlar egallagan (2011-yil holati
242
bo‘yicha): AQSh – 16,7 %, Germaniya – 5,82 %, Yaponiya – 6,24 %,
Buyuk Britaniya – 4,30 %, Fransiya – 4,30 %, Saudiya Arabistoni – 2,81
%, Xitoy – 3,82 %, Rossiya – 2,39 %. Yevropa Ittifoqining 27ta a’zo
mamlakatining ulushi 32,07 %, XVFda 29 ta sanoati rivojlangan davlatlar
(IHTTga a’zo mamlakatlar) 60,35 % miqdoridagi ovozga ega. Fond
a’zoligini 84 %dan ortig‘ini tashkil etuvchi qolgan mamlakatlarning ulushi
atigi 39,65 %ga to‘g‘ri keladi.
Xalqaro Valyuta Fondining eng muhim vazifalaridan biri a’zo
mamlakatlarning to‘lov balansida qiyinchiliklar yuzaga kelganda kreditlar
berish orqali yordam ko‘rsatish hisoblanadi. Bu moliyaviy yordam
mamlakatlarga
o‘zining xalqaro zaxiralarini to‘ldirishga, milliy
valyutasini barqarorlashtirishga, import to‘lovlarini amalga oshirishni
davom ettirishga hamda mavjud muammolarni hal etish bo‘yicha
choralar– Тadbirlar qabul qilish orqali faol iqtisodiy o‘sish uchun sharoitni
tiklashga imkon yaratadi.
XVFning kreditlash dasturlarini quyidagicha kategoriyalarga ajratish
mumkin:
1.
|