Kukun kompozitsion materiallarga qo‘yiIadigan asosiy

|
Kukun kompozitsion materiallarga qo‘yiIadigan asosiy
|
bet | 3/5 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #101728 |
Bog'liq Kukun kompozitsion materiallar reja (1)2.Kukun kompozitsion materiallarga qo‘yiIadigan asosiy
talablar
Kompozitsion material deb: bir-biri bilan aniq chegaraga, keskin farqlanuvchi kimyoviy tarkib va xossalarga ega bo‘lgan ikki va undan ortiq komponentga, komponentlaming materialda taqsimlanishi va joylashishi oldindan rejalashtirilgan tartibga ega bo‘lib, mikromasshtab darajada strukturasi har xil ammo makromasshtab darajasida esa bir xil strukturaga ega bo‘lgan materialga aytiladi. Bunda kompozitsion material ikkita matritsa va mustahkamlovchi komponentlardan tashkil topgan bo‘lib ularga qo‘yiladigan asosiy talab matritsa va mustahkamlovchi hech qachon kimyoviy ta’sirla- shuvga ega bo‘lmasligi kerak.
Material yaratishning bunday yangi usulidan faydolanish negizida bir butun materialga bir vaqtning o‘zida bir nechta qarama-qarshi xossalami berish imkoniyatini hosil qilish ko‘zda tutilgan. Xozirgi paytda kompozitsion materiallar ishlab chiqarish sohasida keng qo‘llanilmoqda. Ular yuqori mustahkamlikka, pishiqlikka, toliqishdan sinishga yuqori qarshilik ko‘rsatish xossasiga, ichki va yig‘ilma kuchlanishlarga kam ta’sir ko‘rsatuvchi material hisoblanadi. Bundan tashqari, kompozitsion materiallar yuqori yeyilishga bardoshli, issiqlikka chidamli va bardoshli materiallar hisoblanadi. Shuning uchun bu materiallarga umumiy talablardan tashqari yana maxsus talablar: kichik zichlikda yuqori mustahkamlikga ega bo‘lishi, kichik nisbiy cho'zilishda yuqori plastiklikka ega bo‘lishligi, dinamik va termik yuklanishlarga bardoshli, strukturasini o‘zgartirish orqali xossalarini keng miqyosda o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lishligi talab etiladi.
Yuqorida ko‘rib chiqilgan talablarga javob beruvchi kompozitsion materiallami xalq xo‘jaligining ishlab chiqarish mashina mexanizm, kosmos va aviasozlik sohalarida qo‘llash natijasida ulaming yuklama ko‘tarish qobiliyati, yuqori va past haroratlarga bardoshligi va kam og‘irlikka, yuqori ekspluatatsion mustahkamlikka
3.Kukun kompozitsion materiallarga qo‘yiIadigan asosiytalablar
Kompozitsion material deb: bir-biri bilan aniq chegaraga, keskin farqlanuvchi kimyoviy tarkib va xossalarga ega bo‘lgan ikki va undan ortiq komponentga, komponentlaming materialda taqsimlanishi va joylashishi oldindan rejalashtirilgan tartibga ega bo‘lib, mikromasshtab darajada strukturasi har xil ammo makromasshtab darajasida esa bir xil strukturaga ega bo‘lgan materialga aytiladi. Bunda kompozitsion material ikkita matritsa va mustahkamlovchi komponentlardan tashkil topgan bo‘lib ularga qo‘yiladigan asosiy talab matritsa va mustahkamlovchi hech qachon kimyoviy ta’sirla- shuvga ega bo‘lmasligi kerak.
Material yaratishning bunday yangi usulidan faydolanish negizida bir butun materialga bir vaqtning o‘zida bir nechta qarama-qarshi xossalami berish imkoniyatini hosil qilish ko‘zda tutilgan. Xozirgi paytda kompozitsion materiallar ishlab chiqarish sohasida keng qo‘llanilmoqda. Ular yuqori mustahkamlikka, pishiqlikka, toliqishdan sinishga yuqori qarshilik ko‘rsatish xossasiga, ichki va yig‘ilma kuchlanishlarga kam ta’sir ko‘rsatuvchi material hisoblanadi. Bundan tashqari, kompozitsion materiallar yuqori yeyilishga bardoshli, issiqlikka chidamli va bardoshli materiallar hisoblanadi. Shuning uchun bu materiallarga umumiy talablardan tashqari yana maxsus talablar: kichik zichlikda yuqori mustahkamlikga ega bo‘lishi, kichik nisbiy cho'zilishda yuqori plastiklikka egabo‘lishligi, dinamik va termik yuklanishlarga bardoshli, strukturasini o‘zgartirish orqali xossalarini keng miqyosda o‘zgartirish imkoniyatiga ega bo‘lishligi talab etiladi. Yuqorida ko‘rib chiqilgan talablarga javob beruvchi kompozitsion materiallami xalq xo‘jaligining ishlab chiqarish mashina mexanizm, kosmos va aviasozlik sohalarida qo‘llash natijasida ulaming yuklama ko‘tarish qobiliyati, yuqori va past haroratlarga bardoshligi va kam og‘irlikka, yuqori ekspluatatsion mustahkamlikka hamda uzoq muddat turg‘un, benuqson ishlaydigan
Kukun kompozitsion materiallaming klassifikatsiyasi, xossalari va qo‘llanilishi.
Odatda, kompozitsion materiallar ikkita strukturadan: butun hajm bo‘yicha yaxlit uzluksiz struktura-matritsa va butun hajm bo‘yicha uzlukli takrorlanuvchi struktura mustahkamlovchi komponentlardan tashkil topgan bo‘ladi.KKM - (kompozitsion kukun materiallar) asosan strukturasiga ko‘ra, matritsaning materialiga ko‘ra, mustahkamlovchining material- liga ko‘ra va mustahkamlovchining joylashish tartibiga ko‘ra klassifikatsiyalanadi.KMP - strukturasiga ko‘ra: tolali va qatlamli; dispersion mustahkamlangan; evtektik turlarga boMinadi.Tolali KM - butun yaxlit matritsaga ega bo‘lib, uning ichida teng taqsimlangan mustahkamlovchi tolalar joylashgan boMadi, bunda tolalar cheksiz uzun yoki qisqa qirqilgan shaklda bolishi mumkin.
Qatlamli KM ikki olchamga ega bolgan yupqa listlaming bir-biriga yopishtirish natijasida hosil boladi, bunda toMiq yupqa listlar yoki matolar bolishi mumkin. Tolali KM da tolalar matritsaga yopishgan bolib, materialga berilayotgan asosiy yuklamani ko‘tarishga ishlab u materialning mustahkamligini belgilaydi. Matritsa esa materialga berilayotgan yuklamani tolaga uzatib alohida tolalaming uzilishiga to‘sqinlik qiladi. Bundan tashqari, matritsa tolalarni, ya’ni mustah- kamlovchilami tashqi muhit ta’siridan va mexanik parchalanishdan saqlaydi. Qatlamli KM da yuqori plastiklikka ega bolgan qatlamlar matritsa vazifasini o‘tasa qatlamlar orasidagi qattiq material materialga berilayotgan yuklamani ko‘tarishga ishlaydi.
kelishiga to‘siqlar bo‘lib ular darslami bir-biri bilan ulanishga to‘sqinlik qiladilar, bu esa materialga berilayotgan yuklamani yanada oshirishga imkon tug‘diradi. KM dagi / - uzunlikka ega bo‘lgan tolalarga kuchlanishning taqsimlanishini va materialning mustahkamlanish mexanizmini aniqlaymiz. Materialda quyidagi shartlar mavjud: 1 - tola va matritsa chegaralangan bikrlik hududida ishlaydi; 2 - tolaning bikrlik moduli matritsaning bikrlik modulidan katta (yet> yem), bu esa matritsani qo‘shni tola hududida erkin cho‘zilishini chegaralaydi; 3 - matritsa va tola bir-biri bilan bog‘langan bo/lib, kuchlanish tolaning torets tomonidan uzatilmaydi.
6.1-rasm. Matrisa va tolalarning birgalikdagi (a) deformatsiyalanish sxemasi hamda (b) г - urunma, о - normal kuchlanishlaming (d) plastik bikrlik hududidagi epyurasi.
Matritsa va tolalaming birgalikdagi (a) deformatsiyalanish sxemasi hamda (b) г - urunma, о - normal kuchlanishlaming (d) plastik bikrlik hududidagi epyurasi Materialga cho‘zuvchi yuklama berilsa tola, yuqori bikrlik
moduliga ega bo‘lgani uchun matritsani o‘ziga yaqin hududda erkin harakatlanishiga to‘sqinlik qiladi (6.1-rasm, a). Matritsa toladan uzoqroq hududlarda teng tarqalgan tekis plastik cho‘ziladi. Bu esa tolaga yaqin hududlaming deformatsion tekisligini bezovtala boshlaydi.
Toladan uzoqlashgan sari bezovtalanish darajasi pasaya boradi. a -cho‘zuvchi kuchlanishning tolalar bo‘ylab taqsimlanishi 6.1-rasm, b da ko‘rsatilgan.
Tolalar toretsi tomonidan yuklama uzatilmagani uchun cho‘zuvchi kuchlanish tola uchidan, noldan boshlab x = 1^/2 boigan nuqtagacha maksimal qiymatga oshadi (/tor - cheksiz uzun tolaga to‘g‘ri keladigan kuchlanishga ega bo‘lgan qisqa tolaning uzunligi). Tolaga tasir qilayotgan kuchlar muvozanatidan kelib chiqqan holda shuni aytish kerakki, urunma kuchlanish doimo tola uchidaminimal va tola o‘rtasida esa maksimal ko‘rsatgichga ega bo‘ladi
(6.1-rasm, b). Tmax/Omax - analizidan ko‘rish mumkinki urunma kuchlanishlaming tola - matritsa chegarasida 0,l-0,38v – qiymatida bo‘ladi va matritsaning oquvchanligi ko'rsatgichidan yuqori bo‘ladi, bu esa matritsani plastik deformatsiyalanishini ta’minlaydi. Bundan kelib chiqqan holda kuchlanishlar epyurasi 6.1-rasm, d shakliga o‘tadi.
Kompozitsion materialning urunma kuchlanishining maksimal qiymati matritsaning oquvchanligi bilan chegaralanadi.
Bikrlik chegara hududidan tashqarida yuklamani uzatish - tolaning uzilishdagi kuchlanishga bog‘liq ravishda o‘zgaradi. Bu bog‘liqlikni kompozitsion materialning matritsa va tola muvozanatidan
k elib chiqqan holda aniqlaymiz:
bundan
Ifodadan ko‘rinadiki, /for - tolaning kritik uzunligi ‘lib, kuchlanish tolaning toretstomonidan uzatilmaydi.Ifodadan ko‘rinadiki, /tor - tolaning kritik uzunligi uzulish kuchlanishiga proporsional ravishda o‘sadi.
Tolali kompozitsion materiallarning mustahkamligi uni tashkil etuvchi tola va matritsaning mexanik xossasiga va ulaming bir-biriga bo‘lgan nisbatlariga bog‘liq. Agar: 1-tolalar matritsada teng tekis taqsimlangan; 2 -ulaming
yo'nalishi va tarkibi bir, 3 - matritsa va tola o‘rtasida sakrashi mutlaqo yo‘q desak unda o‘q bo‘ylab berilgan yuklama kuchlanish bilan quyidagicha boglangan:
P = \azdF
bunda: F - materialning ko'ndalang kesim yuzasi.
Ifodadan ko‘rinadiki, /tor - tolaning kritik uzunligi uzulish kuchlanishiga proporsional ravishda o‘sadi.
Tolali kompozitsion materiallarning mustahkamligi uni tashkil etuvchi tola va matritsaning mexanik xossasiga va ulaming bir-biriga bo‘lgan nisbatlariga bog‘liq. Agar: 1-tolalar matritsada teng tekis taqsimlangan; 2 -ulaming yo'nalishi va tarkibi bir, 3 - matritsa va tola o‘rtasida sakrashi mutlaqo yo‘q desak unda o‘q bo‘ylab berilgan yuklama kuchlanish bilan quyidagicha boglangan: P = \azdFF bunda: F - materialning ko'ndalang kesim yuzasi.
Agar materialning sinish yuzasi tekis bo‘Isa, unda materialni sindiradigan yuklamasi Rmax o‘q bo‘ylama o-f - sindiradigan kuchlanishga huddi shunday bog‘liq.
Kompozitsion materialning cho‘zilishdagi mustahkamligi quyidagicha:
M aterialning sinish yuzasi ikkita komponentni kesib o'tgani uchun bunda: Fv va Fm - mos ravishda tolaning hamda matritsaning ko‘ndalang kesim yuzasi.Kompozitsion materialning parchalanishida toladagi kuchlanish taxminan tolaning kompozitsiyadagi o‘rtacha crrB - mustahkamligiga teng bo‘lsa, matritsadagi kuchlanish esa tolaning uzilish onidagi o‘rtacha - oquvchanligiga teng boMadi. Shuning uchun oxirgi ifodani quyidagicha yozsa boladi:
Agar materialning istalgan joyidagi ko'ndalang kesimida matritsa va tolaning bir-biriga nisbatan yuzasi bir xil bo‘lsa
tenglama quydagi shaklga ega bo‘ladi bunda: Vv va Vm - mos ravishda tolaning va matritsaning materialdagi hajmi.
Bu tenglamaga aralashmalar tartibi yoki aralashmalar tengligi deb nom berilgan bo‘lib, tenglik tolaning mustahkamlik ko‘rsatgichi juda kichik oraliqda bo‘lgan hollar uchun o‘rinlidir. Bunday ko‘rsatgichli mustahkamlikka metallardan yasalgan tolalar kiradi. Kompozitsion materiallarda qisqa qirqilgan mo‘rt dispers kristallar qo‘llangan bo‘Isa, ulaming faqat o‘rtacha mustahkamligini inobatga olish yetarli bo‘lmaydi. Bunday hollarda ulaming disperslik darajasi ham inobatga olinishi kerak.Matritsaga kiritiladigan tolaning Vv - hajmi ma’lum chegaraga ega. Agar matritsaga juda ko‘p tola kiritilsa, unda aralashmalar tengligi buziladi. Chunki bunda tolalaming joylashishini va yo‘nalishini to‘liq nazorat qilish imkoni bo‘lmay qoladi. Buning natijasida tolalaming ba’zi joylarida matritsasiz tolani tola bilan ulangan joylari hosil bo‘ladi. Materialni deformatsiyalash jarayonida aynan shu joylarda darz ketishlar kuzatiladi. Bu esa kompozitsion materialning mustahkamligining keskin kamayishiga olib keladi.
Agar matritsaga kiritilgan tolalar juda kam bo‘lsa, unda materialga berilayotgan yuklamadan hosil bo‘lgan kuchlanish ulaming parchalanishiga olib keladi. Shundan kelib chiqqan holda matritsadagi tolalaming zamriy hajmiy miqdorini aniqlash muhim ahamiyat kasb etadi. Matritsaning deformatsion mustahkamlanishi unda parchalanishga ishlayotgan tola hisobiga amalga oshirilayotgan bo‘Isa, materialning mustahkamligi matritsaning xossasidan kelib chiqqan holda aniqlanadi:Ikkitatenglamaning birgalikdagi yechimidan aralashmalar tengligiga javob beruvchi matritsaga kiritiladigan minimal tolaning hajmiy miqdorini aniqlash mumkin:
Ifodadan ko‘rinadiki, juda yuqori mustahkamlangan ( aFu -au ) matritsaning deformatsion mustahkamlanganiga ko‘ra Vmin kichik.
Kompozitsion materiallami yaratishdan maqsad uning asosini tashkil etuvchi matritsaning mustahkamligidan yuqori bo‘lgan material olishdan iborat, ya’ni:
S huning uchun matritsaning yuqori darajada mustahkamlanishini ta’minlovchi tolaning hajm miqdori quyidagi formuladan aniqlanadi.
Bundan ko‘rinadiki matritsa bilan tolalaming xossalari bir-biridan qancha farq qilsa, tolaning kritik hajmi shuncha kichik bo‘ladi, bunda uning qiymati juda keng chegaralarda 1 dan 50% gacha o‘zgarishi mumkin.
Tolali kompozitsion materiallardan farqli o‘laroq dispersion mustahkamlangan kompozitsion materiallamig mustahkamlanish mexanizmi tubdan farq qiladi. Ye. Orovan modeliga ko‘ra materialning mustahkamlanishi undagi dispers zarrachalaming atrofida dislokatsiya halqalarining hosil bo‘lish natijasida sodir bo‘ladi. Dislokatsiya materialga ta’sir qilayotgan urunma kuchlanishlar ta’sirida harakatga keladi va dispers zarrachalar oralig‘ida egiladi (6.2-rasm). Bunda u zarracha atrofida halqa hosil qiladida yana o‘z harakatini dovom ettiradi. Keyingi dislokatsiya huddi shunday xalqa hosil qiladi, natijada ikkita halqa energiyasi qo‘shiladi. Buning natijasida u yerda bikrlik kuchlanish maydoni hosil bo‘ladi, qancha qo'shilsa shuncha yaxshi. Bu maydon keyingi harakatga kelgan ditslokatsiyalar harakatini mutlaqo to‘sishga o‘tadi va oqibatda yana hosil boMgan dislokatsiya zarrachalar orasidan o‘tolmay qoladi.
I kkita tenglamaning birgalikdagi yechimidan aralashmalar tengligiga javob beruvchi matritsaga kiritiladigan minimal tolaning hajmiy miqdorini aniqlash mumkin:
I fodadan ko‘rinadiki, juda yuqori mustahkamlangan ( aFu -au ) matritsaning deformatsion mustahkamlanganiga ko‘ra Vmin kichik.
Shuning uchun matritsaning yuqori darajada mustahkamlanishini ta’minlovchi tolaning hajm miqdori quyidagi formuldan aniqlaBundan ko‘rinadiki matritsa bilan tolalaming xossalari bir-biridan qancha farq qilsa, tolaning kritik hajmi shuncha kichik bo‘ladi, bunda uning qiymati juda keng chegaralarda 1 dan 50% gacha o‘zgarishi mumkin.Tolali kompozitsion materiallardan farqli o‘laroq dispersion mustahkamlangan kompozitsion materiallamig mustahkamlanish mexanizmi tubdan farq qiladi. Ye. Orovan modeliga ko‘ra materialning mustahkamlanishi undagi dispers zarrachalaming atrofida dislokatsiya halqalarining hosil bo‘lish natijasida sodir bo‘ladi. Dislokatsiya materialga ta’sir qilayotgan urunma kuchlanishlar ta’sirida harakatga keladi va dispers zarrachalar oralig‘ida egiladi Bunda u zarracha atrofida halqa hosil qiladida yana o‘z harakatini dovom ettiradi. Keyingi dislokatsiya huddi shunday xalqa hosil qiladi, natijada ikkita halqa energiyasi qo‘shiladi. Buning natijasida u yerda bikrlik kuchlanish maydoni hosil bo‘ladi, qancha qo'shilsa shuncha yaxshi. Bu maydon keyingi harakatga kelgan ditslokatsiyalar harakatini mutlaqo to‘sishga o‘tadi va oqibatda yana hosil bolgan dislokatsiya zarrachalar orasidan o‘tolmay qoladi.
‘yich
|
| |