nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
WinRar arxivlash dasturi. WinRar

70
o‘zgartirish, ya’ni unga biror faylni qo‘shish, yangilash yoki undan biror faylni
o‘chirish mumkin emas.
4.1-rasm. WinRar da arxivlash jarayoni
Fayl va papkalarni uzuluksiz arxivlash deganda, ularni faqat
RAR formatida,
maxsus usulda bitta ma’lumotlar ketma-ketligi sifatida qaralib zichlashtirishga
aytiladi. Bu bilan zichlash samaradorligi ancha yuqori bo‘lishiga erishiladi. Ammo
bunday arxivlashning kamchiliklari ham bor, masalan:
- ularni yangilash, ya’ni orasidagi biror faylni
yangisi bilan almashtirish,
oddiy arxivlashdan ko‘ra sekinroq amalga oshiriladi;
- biror faylni arxivdan chiqarish uchun barcha oldinroqda turganlari tekshirib
chiqiladi, agar ulardan birortasi buzilgan bo‘lsa, u holda arxivdan umuman
chiqarib bo‘lmaydi;
Bunday arxivlash usulidan quyidagi hollarda foydalangan maqsadga muvofiq:
- arxivni kamdan-kam yangilansa;
- arxivdagi fayllardan bir yoki bir nechtasini tez-tez
chiqarib turish zarurati
bo‘lmasa;
- zichlash samaradorligi zichlash tezligidan muhimroq bo‘lsa.
Bu arxivlovchi dastur xar ikkala formatda ham, kompyuterda
WinRar
arxivatori bo‘lmasa ham o‘zini-o‘zi
ocha oladigan SFX ko‘rinishidagi .
exe
kengaytmali arxiv fayllari yaratish imkonini beradi. Shuning uchun uni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri ishga tushirish orqali ochish mumkin. Bu holda barcha fayllar arxivdan
chiqadi.
71
Bundan tashqari arxivlangan fayllarni parol bilan himoyalab qo‘yish, fizik
buzilgan fayllarni qayta tiklash va boshqa ko‘pgina
amallarni bajarish imkonini
yaratib beradi. Bugungi kunda o‘nlab arxivator - dasturlari mavjud bo‘lib, ular
asosan imkoniyatlari, funksiyalari hamda ish rejimlari bilan bir - biridan farq
qiladi.
§ Injener-texnik himoya - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

60
foydalanish
va
loyihalash
boskichlarida
hal
qilinadi.
Ular
orasida
himoyalanayotgan axborot tizimi joylashgan obyektni qo‘riqlash muhim o‘rinni
egallaydi. Bunda hisoblash texnika vositalaridagi ma’lumotlarni o‘g‘irlashni oldini
oladigan va qiyinlashtiradigan, axborot tashuvchilar, shuningdek aloqa
liniyalaridan va axborot tizimidan ruxsat berilmagan foydalanishni man etadigan
tegishli qo‘riqlash postlari, texnik vositalar o‘rnatiladi.
Injener-texnik himoya (ITH) vositalari, ularni qo‘llanilishiga yo‘naltirilgan
tadbirlar va maxsus xizmat tomonidan axborot xavfsizligini ta’minlashga
yo‘naltirilgan tashkiliy ishlarga aytiladi.
Funksional qo‘llanilishiga qarab ITH vositalari quyidagi sinflarga ajratiladi:
• Bino, turli xildagi texnik vositalar yordamidagi shaxs, axborot, moddiy va
moliyaviy himoyani tashkil etishga yo‘naltirilgan fizik vositalar;
• Apparat vositalari (Firewall, signalizatsiya vositalari, ma’lumotni
yo‘qotilmasligini ta’minlash vositalari va boshqalar);
• Dasturiy vositalar (maxsus yaratilgan dasturlar, antirus dasturlari, va
boshqalar);
• Kriptografik himoya vositalari;
• Kombinatsion vositalar.
7-Ma’ruza: Havo tarmoqlarini mexanik yechimi - bet 4

|
7-Ma’ruza: Havo tarmoqlarini mexanik yechimi
|
bet | 4/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruza Ular dengizga nisbatan baland joylashganligi, muzlamaydigan suv omborlarni yonidan o’tishligi, ayrim joylarda muzni qalinligi 5 santimetrgacha bo’ladi. Bular o’z navbatida havo liniyalarda simlarni uzilishiga, oporalarni sinishiga olib keladi. SHuning uchun bunaqa joylarda liniyalarni xaqiqiy sharoiti asosida xisoblanadi. Agar simni diametri (1-rasmdagi) “d” bo’lsa qoplangan muzni qalinligi “ b ” teng desak, unda 1 metr simni qoplagan muzni og’irligi
1-Rasm. Muz bilan qoplangan sim
bunda Xo = 0,000 kGs/sm3 – muzni o’rtacha og’irligi. Muzni og’irligidan kelib chiqadigan yuklanish. Simni og’irligi va muzni og’irligidan kelib chiqadigan yig’indi kuch bir tomonga ulanganligi uchun –g3. g 3 = g1 + g2 SHamolni ta’siri – g4. Havo liniyalarni mexanik xisobida, shamol to’g’ri gorizontal xolatda esadi deb qabul qilinadi. Ayrodinamik qonunlari asosida, havoni oqimini bosimida joylashgan tselindrni o’qi oqimga perpendikulyar bo’lganda bunda V2 /16 – shamolni tezligini bosimi kGs/m2. – havo oqimini teng emasligini inobatga oladigan koeffitsienti, havo oqimi 27 kGs/m2 – =1; 40 kGs/m2 – =0,85, 55 kGs/m2 – =0,75 deb qabul qilinadi. Cx – Simni shamolga ko’rsatadigan qarshilik koeffitsienti, simlar va troslarni d=20 mm va undan ortiq bo’lsa-1,1, diametri 20mm va undan kam bo’lsa va muz bilan qoplangan bo’lsa –1,2. F1 – simni diametri bo’yicha kesim maydoni –m2 bunda d – simni diametri, mm. Simlarni mexanik hisobi. 3-Rasmda tekislik joyda qurilgan havo liniya keltirilgan. Bu yerda ikki tyanch joylashgan masofa keltirilgan. Prolet oralig’i «L» yoki oraliq deyiladi. 3-rasm. Havo liniyasining oralig’i
Ma’lumki, egiluvchan ip o’z og’irligiga ega bo’ladi, uni ikki nuqta orasida tortganda o’zini og’irligini ostida osiladi. SHu osilishini «uzatgich simni salqinishi» deb aytilishi. – «f» simni silkinishi – «h» deb simni eng ko’p salqingan nuqtasidan ergacha, temir yo’llarni relesini yuzasigacha yoki avtomobil yo’llarni asfaltini yuzasigacha bo’lgan vertikal masofasi.
|
| |
Eng yuqori normativ qiymatlar qoplangan muzni qalinligi va

|
Eng yuqori normativ qiymatlar qoplangan muzni qalinligi va
|
bet | 2/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruzaEng yuqori normativ qiymatlar qoplangan muzni qalinligi va shamolni tezligidan kelib chiqadigan bosimini ( , bunda V-shamolni tezligi, m/sek) 10 yilda bir qaytariladigan qiymati asosida 110 kV va undan past havo liniyalar uchun va 35 kV va undan past xavo liniya 5 yilda bir qaytariladigan qiymati asosida aniqlanadi. Lekin oxirgi vaqtlarda havo liniyalarni mexanik mustaxkamligini oshirish uchun ularni kuchlanishidan qatiy nazar, 10 yilda bir qay tariladigan maksimal qiymatlari asosida xisoblanadi. Havo liniyalar muz bilan qoplanadigan beshta rayonga bo’linadi. 1– jadvalda keltirilgan. Simlardagi mexanik yuklamalarni odatda kuchlar birligida, yuzasini birligi va uzunlik birligida kGs/(mm2*m) aniqlanadi. Muz bilan qoplanadigan rayonlar ko’rsatkichlari
Muz bilan qoplanish rayonlar
|
Erdan 10 metr balandlikdagi simni qoplagan muzni qalinligi (mm)
| | |
1 marta 5-yil davomida
|
1 marta 10-yil davomida
|
I
|
5
|
5
|
II
|
5
|
10
|
III
|
10
|
15
|
IV
|
15
|
20
|
Maxsus
|
20 va undan ortiq
|
22 dan ortiq
| SHamolni tezligi ettita rayonga bo’linadi (2-jadvalga qarang).
Shimolli rayonlar turlari
|
SHamolni tezligi (kgs/m2), 10 metr balandlikda (shamolni tezligi m/sek).
| |
|
|
| |
7-Ma’ruza: Havo tarmoqlarini mexanik yechimi - bet 7

|
7-Ma’ruza: Havo tarmoqlarini mexanik yechimi
|
bet | 7/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruzaKritik oraliqlar aniq bo’lsa, uni xisoblaash oraliq bilan solishtiriladi. Agar berilgan oraliq kritik oraliqdan katta bo’lsa eng katta simdagi kuchlar muz qoplanganda va xarorat - 5oS; agar berilgan oraliq kritik oraliqdan kichik bo’lsa unda simdagi kuchlar eng ko’pligi minimal xaroratda va muz bilan qoplanmagan simlarda bo’ladi. Kritik oraliqni lkr, aniqlash uchun formuladan foydalanamiz. Mayli «m» indeks bilan belgilangan qiymatlar – muz qoplangan va xarorati -- 5oS rejimini ifodalasa va indeksis qiymatlar minimal xarorat va muz bilan qoplanmagan simlar rejimini ifodalasin. Unda kritik oraligida lkr, ikkala rejimda xam simlardagi kuchlar maksimal qiymatiga ega bo’ladi, ya’ni Gm = G = Gmax yoki gm= g7; tm= - - 5oS; g = g; t = tmin SHu qiymatlarni (124) tenglamaga qo’yib chiqsak Tenglamani ikki tomonini 1/ β qisqartirsak Eng qiyin xisoblash rejimi aniqlangandan keyin, oraliqdagi simni xolatini xamma xaroratlar uchun aniqlash mumkin bo’ladi. Mexanik xisobi asosida aniqlanadigan ikkinchi qiymat, bu simlari maksimal salkinishini topish. Simni fmax, bu xol muz qoplagan simda va 50S yo ki maksimal issiqligida bo’ladi. Simni maksimal silkininishini ifoda asosida kuchlanishida bu ikki rejim uchun topamiz va simlarni salqnishi xar bir rejim uchun ifoda asosida aniqlaymiz. Ikki sharoit uchun uzatkichni maksimal salkinishini aniqlash uchun, kritik xarorat tushuncha kritiladi. Kritik xarorat deb, shunaqa xarorat aytiladi qaysida simni salkinishi, muz qoplangan simni va – 50S dagi simni salkinishiga teng bo’ladi. Agar bir sharoitda kritik xarorati, haqiqiy xaroratdan katta bo’lsa, maksimal uzatkichni salkinlanishi, yaxvonlikda va – 50S. bo’ladi agar kritik xarorat, maksimal xaroratdan kam bo’lsa, unda uzatkichni maksimal salkinishi havoni maksimal issiqligida bo’ladi. Kritik xaroratni aniqlash uchun formuladan foydalanamiz. Keltirilgan shartlar asosida, uzatkichni salkinishi ikki xolda xam bir xil, demak Unda
|
| |
V-gacha bo’lgan havo liniyalarda

|
V-gacha bo’lgan havo liniyalarda
|
bet | 3/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruzaBu sahifa navigatsiya:
- Lekin
1000 V-gacha bo’lgan havo liniyalarda.
|
1 marta 5 yilda
|
1 marta 10 yilda
| |
I
|
27 (21)
|
40 (25)
|
16 (16)
|
II
|
35 (24)
|
40 (25)
|
21 (18)
|
III
|
45 (27)
|
50 (29)
|
27 (21)
|
IV
|
55 (30)
|
65 (32)
|
35 (24)
|
V
|
70 (33)
|
80(36)
|
45 (27)
|
VI
|
85 (37)
|
100 (39)
|
55 (30)
|
VII
|
100 (40)
|
115 (43)
|
70 (33)
| Simni og’irligidan kelib chiqadigan yuklanish, - g 1. Bu yuklanish faqat simni materialini og’irligidan kelib chiqadi, simlarni kesim yuzasiga bog’liq bo’lmaydi. Lekin – sim qilingan materialni o’rtacha og’irligi G–qiymatiga qo’ysak Ko’p o’ramli simlar uchun o’ramini inobatga olish uchun uni uzunligini 2-3% oshirib olamiz. 1,02÷1,03 ko’paytiramiz.
Bu yerda G – 1 km simni og’irligi, kG; F – simni kesim yuzasi, mm2.
Muzdan kelib chiqqan yuklanish – g 2 havoni xarorati 0oS yaqinlashganda va undan - 5oS gacha kamayishida tashqaridagi joylashgan uskunalar va havo tarmog’idagi simlarni ustida yuklama xosil bo’ladi. Muz shaklida. Ularni xosil bo’lishini jadalligi bir nechta sharoitlarga bog’liq bo’ladi.
|
| |
Nazariy mexanikadan ma’lumki, egiluvchan iplar ikki nuqta orasida osilgan bo’lsa, matematika qonuniga bo’ysunadi. SHu fanda simlarni salkinishi va oraliqdagi simni uzunligi

|
Nazariy mexanikadan ma’lumki, egiluvchan iplar ikki nuqta orasida osilgan bo’lsa, matematika qonuniga bo’ysunadi. SHu fanda simlarni salkinishi va oraliqdagi simni uzunligi
|
bet | 5/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruzaNazariy mexanikadan ma’lumki, egiluvchan iplar ikki nuqta orasida osilgan bo’lsa, matematika qonuniga bo’ysunadi. SHu fanda simlarni salkinishi va oraliqdagi simni uzunligi. oraliqdagi simni uzunligi bunda g – o’rtacha yuklanish, kGs/(m.mm2) G – simlarni cho’zilishidagi kuchlanish, kGs/m.mm2 G=T/F Bunda T – simdagi cho’zilish kuchi, kGs/m.mm2;F – simni kesim yuzasi, mm2 Keltirilgan tenglamalar xamma oralig’lar uchun mos keladi. Ko’riladigan havo liniyalarni oralig’lar uchun keltirilgan tenglamalarni o’ng tomonidagi ikkinchi kuchlarini olib tashlansa. Oralig’idagi simlar uchun ifodani o’zgartirilgan xolda Oralig’dagi simlarni cho’zilishdagi kuchlanishlar uzunligi bo’yicha bir xil bo’lmaydi, eng ko’p kuchlanish simlarni tayanchlariga ulanish joyida bo’ladi. Qandaydir sharoit uchun “m” deb belgilasak, unda havoni xaroratini tm, simni o’rtacha yuklanishi gm va simni cho’zilish kuchlanishi Gm. SHaroit o’zgargan xolda shu qiymatlar t, g, G teng bo’ladi. Ko’pincha yuklangan simni uzunligi Lo, ya’ni Go=0, havoni xarorati to=Oo, Lm – deb simni uzunligini, simlardagi kuchlanish Gm, uni xarorati tm. Yuklanmagan simlarni qizitishida OoS dan tm – gacha uni uzunligi o’zgaradi va bunda – simni xarorat koeffitsienti, simni xarorat ta’sirida bo’yiicha uzayishi 1/oS.i Endi simga keltirilgan yuklanish unda simni uzunligi Bunda koeffitsient simni cho’zilishiga ko’rsatiladigan qarshilik (mm2/kGs).
Havo liniyalarni ko’rish vaqtida, ko’ruvchilarga havoni xaroratiga qarab uzatgichlarni (simlarni) maksimal salkinishini bilishlari kerak. SHuning uchun maksimal xaroratdan, minimal xaroratgacha xar 10oS oralig’ida G aniqlanadi va ular asosida f – simlarni salkinishlari aniqlanadi va ko’rilish egri chiziqlar tuziladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Nazariy mexanikadan ma’lumki, egiluvchan iplar ikki nuqta orasida osilgan bo’lsa, matematika qonuniga bo’ysunadi. SHu fanda simlarni salkinishi va oraliqdagi simni uzunligi
|
-rasm. ESET NOD 32 Smart Security dasturi interfeysi

85
Hozirgi zamon axborot texnologiyalar sohasida axborot xavfsizligi birinchi
o‘rinda turadi. Chunki axborotni butunligi, ishonchliligi va xatarlardan xoliligi
uning qiymatini belgilaydi.
Aborot xavfsizligini ta’minlashning usullari ko‘p: himoya dasturlari,
antiviruslar, Anti-Trojan dasturi, Anti-Spam va boshqalardir.
ESET Nod32 Smart Security antivirus dasturi orqali kompyuterda
xavfsizlikni ta’minlashda uning qo‘shimcha xizmat dasturlari, kompyuterning ish
holatini nazorat qilish, unda nazorat o’rnatish va shunga o‘xshash keng
imkoniyatlarni amalga oshirish mumkin.
Savol va topshiriqlar
1. Fayllarni arxivlash nima?
2. Arxivlash dasturlari bir-biridan nimasi bilan farqlanadi?
3. Arxiv fayli nima?
4. Kompyuter virusi nima?
5. Viruslar qanday guruhlarga bo‘linadi?
6. Kompyuter virusi bilan zararlanish qanday hollarda yuz beradi?
7. Kompyuterni virus bilan zararlanganligini qanday bilish mumkin?
8. Windows xavfsizlik tizimi haqida so‘zlab bering.
9. Qayd yozuvlari nima?
10. Windows foydalanuvchi parollarini qanday yaratish mumkin?
11. Windowsning boshqa imkoniyatlari haqida aytib bering.
12. Antivirus dasturlarining vazifasini ayting?
13. Antivirus dasturlarining qanday turlarini bilasiz?
14. Pullik va bepul antivirus dasturlarning farqlarini ayting?
15. ESET Nod 32 dastur bazasini yangilashni tushuntirib bering?
16. ESET Nod 32 dastur bazasini avtomatik va offline yangilashning o’zaro
farqlarini ayting?
Abduvoҳid Xudoyberdiev

Abduvoҳid Xudoyberdiev
Download
0,85 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/47
Sana
18.01.2024
Hajmi
0,85 Mb.
#140103
Download
0,85 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Abduvoҳid Xudoyberdiev
Download
0,85 Mb.
Matnni ko'rish
-rasm. Parollar siyosati bo‘limi

73
qo‘yiladigan yangi parollar sonini aniqlaydi, shundan so‘ng eski parollarni
ishlatish mumkin bo‘ladi. Bu qiymat 0 dan 24 oralig‘ida bo‘ladi.
Mazkur siyosat bitta eski parolni qayta-qayta ishlatishni taqiqlash bilan
ma’murlarga xavfsizlik darajasini oshirishga imkon beradi. Parollarni samarali
o‘zgaruvchanligiga erishish uchun
“Минимальный срок действия пароля” –
“Parolning minimal muddati” parametrini sozlashda, parollarni darxol
o‘zgartirishga ruxsat bermang. Standart bo‘yicha
(По умолчанию).
1.2 “Максимальный срок действия пароля” – “Parolning maksimal
muddati”. Parolni tizim foydalanuvchidan uni o‘zgartirishni talab qilgungacha
bo‘lgan muddatda (kunlarda) ishlatish imkonini beradi. 1 dan 999 kun oralig‘ida
qiymat berish yoki barcha cheklanishlarni olib tashlab 0 qiymat berish mumkin.
Standart bo‘yicha (
По умолчанию: 42).
1.3 “Минимальный срок действия пароля” – “Parolning minimal
muddati”. Parolni foydalanuvchi uni o‘zgartirguncha bo‘lgan muddatda
(kunlarda) ishlatish imkonini beradi. 1 dan 999 kun oralig‘ida qiymat berish yoki
darxol o‘zgartirishga ruxsat berish uchun 0 qiymat berish mumkin. Parolning
minimal muddati Parolning maksimal muddati qiymatidan kichik bo‘lishi shart.
“Требовать неповторяемости паролей” – “Parolni takrorlanmasligini
talab qilish” parametri samarali ishlashi uchun parolning minimal muddatini
noldan farqli songa o‘zgartirish kerak, aks holda foydalanuvchi ko‘zda tutgan
barcha eski parollarini terish yo‘li bilan keraklisini topib olishi mumkin.
Administrator foydalanuvchiga parol berishi va tizimga kirgandan so‘ng uni
o‘zgartirishini talab qilishi uchun bu parametr standart bo‘yicha nol qiymatda
turadi. Agar majburiy takrorlanmaydigan parollar soni 0 qiymatga ega bo‘lsa, u
holda foydalanuvchi yangi parolni terishi kerak emas bo‘ladi. Shuning uchun
takrorlanmaydigan parollar soni standart bo‘yicha 1 ga teng. Standart bo‘yicha: 0.
§ Windows ning xavfsizlik tizimida parollar siyosati va qayd yozuvi

72
4.2-rasm. Xavfsizlikning lokal parametrlari
Qayd yozuvi siyosatining mazkur xavfsizlik parmetrlari operatsion tizimini
xavfsizligini ta’minlash uchun asosiy parametrlaridan biri hisoblanadi.
1. “Политика паролей” – “Parollar siyosati”. Parollar xavfsizligi siyosatini
rejalashtirish va o‘tkazish xavfsizlikning kalit parametrlaridan biri bo‘lib
hisoblanadi. Parollar xavfsizlik siyosatini sozlamasa va uni qo‘llamasa,
foydalanuvchilar o‘zgartirishni talab qilmaydigan kuchsiz parollarni kiritib
qo‘yishlari mumkin. Bunday hollarda parollarni elementar terish orqali katta
imkoniyat va muvoffaqiyatlarga erishish mumkin.
Masul muharrir - Abduvoҳid Xudoyberdiev

Masul muharrir:
dots. Mardonqul Boltaуev.
Taqrizchilar:
prof. Ibodulla Mirzaev,
Dots. Faxriddin Shodiev.
Universitet o‘quv-uslubiy kengashining 2013 yil 20 dekabrgi 4-raqamli
bayonnomasi qarori bilan nashrga tavsiya etilgan.
©Alisher Navoiy nomidagi Samarqand davlat universiteti. SamDU - 2014
3
KIRISH
“Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan mustaqil ish topshiriqlari” uslubiy
qo‘llanmasida shu fan o‘quv dasturiga kiritilgan bakalavrlarga mo‘ljallangan
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta`lim vazirligining 2008 va 2011 yillardagi namunaviy
o‘quv dasturlari asosida 60 soatlik (ma`ruza, amaliy mashg‘ulot va seminarlar)
mashg‘ulotlari davomida olingan bilimlarni tadrijiy ravishda o‘zlashtirilishiga yordam
beradi. Uslubiy qo‘llanmada namunaviy o‘quv dastur asosida mavzular ketma-ketligiga
rioya qilingan. Unda 15 ta mavzularning har biri bo‘yicha test topshiriqlari tuzilgan,
yakuniy nazoratlarning oddiy, o‘rtacha, murakkab variantlari ishlab chiqilgan. U bilan
birgalikda ishda adabiyot o‘qitish metodikasi fanining fan sifattida, boshqa fanlar bilan
aloqasi, metodika fani tarixi, adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillar, umumta`lim,
akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida adabiyot o‘qitish bosqichlari, adabiyotdan
kirish mashg‘ulotlari, ko‘rsatmali vositalardan foydalanish va uning turlari, badiiy asar
tahlili, ta`limda an`anaviy va noan`anaviy darslar, zamonaviy pedagogik innovatsion
texnologiyalardan foydalanish, o‘quvchi va talabalarning yozma nutqi, muammoli
o‘qitish, nazm darslari, adabiyot o‘qituvchisining qirralari, dars metodlari va usullari,
yakunlovchi mashg‘ulotlar, takrorlash darslari va uni tashkil etish kabi masalalar
mazmun mohiyati bo‘yicha tavsiyalar taqdim etilgan.
|
Talabalar mustaqil ishlarining turlari, shakllari va

|
Talabalar mustaqil ishlarining turlari, shakllari vaBog'liq Adabiyot-oqitish-metodikasi.-XudoyberdiyevTalabalar mustaqil ishlarining turlari, shakllari va
uni baholash mezonlari.
Ma`lumki, axborot va bilimlar doirasi tez sur`atlar bilan kengayib borayotgan
hozirgi sharoitda barcha ma`lumotlarni faqat dars mashg‘ulotlari paytida talabalarga
etkazish juda murakkab.
Shu nuqtai nazardan maktab, kollej, litseylarga nisbatan oliy ta`limda talabalarni
ko‘proq mustaqil o‘qishiga, bilim olishiga alohida e`tibor berilyapti. SHu o‘rinda talaba
mustaqil ishi nima?, uni baholash mezonlari qanday? degan savol tug‘iladi. Talaba
mustaqil ishi muayyan fandan o‘quv dasturida belgilangan bilim, ko‘nikma va
malakaning ma`lum bir qismini talaba tomonidan fan o‘qituvchisi tavsiyasiga asosan
auditoriyadan tashqari o‘zlashtirilishiga yo‘naltirilgan faoliyatdir.
Mustaqil ishni baholash mezonlari quyidagicha. Samarqand davlat universiteti
o‘quv-metodik kengashining 2009 yil 22 avgustdagi va universitet ilmiy kengashining
2009 yil 29 avgustdagi majlisida tasdiqlangan «Yo‘riqoma» ning 14 bandida
talabalarning o‘quv fani bo‘yicha mustaqil ishiga umumiy yuz ballning 20 balini
ajratish mumkinligi ko‘rsatilgan.
Bu 20 ball: JN uchun 7 ball, ON uchun 7 ball, YaN uchun 6 ball miqdorida
taqsimlanishi tavsiya qilingan. Masalan, JN ning (7 ball hisobidan) auditoriyadagi
mutaqil ishiga 3 ball, auditoriyadan tashqari bajariladigan mustaqil ishiga 4 ball ajratish
mumkin. ON (7 ball hisobidan) bitta bo‘lsa 7 ball, 2 ta ON bo‘lsa 7 balldan 14 ball
berish mumkin, YaN ning savollaridan bittasiga 6 ball berish mumkin.
Talaba mustaqil ishining shakllariga qaysilar kiradi?
Talabalar mustaqil ishining shakllarini shartli ravishda ikkiga ajratish mumkin.
Birinchi turi auditoriyada, joriy, oraliq nazoratlarda amalga oshiriladi;
- amaliyot, seminar, laboratoriya mashg‘ulotlariga tayyorlanib kelish;
- savol-javob, suhbat, munozaralarda ishtirok etish;
- nazorat ishlarini olish (test, Yozma ish v.h.);
- amaliy topshiriqlarni, uy vazifalarni bajarish;
- test, munozarali savollar tayyorlab kelish, maket, model va
badiiy asarlar ustida ishlash, hisob-kitob, grafik ishlarini bajarish.
Ikkinchi turiga ishchi o‘quv dasturida auditoriyadan tashqarida mustaqil
o‘zlashtiriladigan mavzular kiradi:
- ma`lumotlarni izlab topish;
- ma`lumot va axborotlarni tahlil qilish;
- ma`lumot va axborotlarni konspeklashtirish;
- kurs ishlarini bajarish;
- bitiruv-malakaviy ishiga material to‘plash;
- ilmiy maqola, tezislar, ma`ruzalar tayYorlash;
- referat tayyorlash:
Mustaqil ta`limning ikkinchi turida himoyalar darsdan tashqari paytlarda, maxsus
belgilangan konsul’tatsiya soatlarida amalga oshiriladi.
5
(Bu bo‘yicha vazirlikning 2009 yil 14 avgustdagi 286-sonli buyrug‘ining 1-
ilovasida «Talabalar mustaqil ishini tashkil etish va nazorat qilish haqidagi»
yo‘riqnomada aniq ma`lumot berilgan).
Endi ushbu mavzularning ayrimlariga qisqacha izoh bersak. Ishchi o‘quv
dasturiga mustaqil ishlar bo‘yicha alohida mavzular kiritilishi kerak.
|
| |
Yangi pedagogik texnologiya nima?

10
D). Qo‘llanma, dasturlar darslik.
34. Turkistonda adabiyot o‘qitish metodikasining tarixi qachondan
boshlangan?
A). X-XI asrdan
V). XI asrdan
S). VIII-IX asrdan
D). XII-XIII asrdan
35. Adabiyot tarixini din tarixi bilan bog‘lab o‘rganish kerakmi?
A). Adabiyot tarixini din tarixi bilan o‘rganish kerak.
V). SHart emas.
S). Adabiyotning o‘zini o‘rganish kerak.
D). Faqat din tarixini o‘rganish kerak.
36. Tasavvuf nima, uni maktabda o‘rganish shartmi?
A). Tasavvuf diniy-falsafiy g‘oyalar majmuasi, uni maktabga olib kirish kerak.
V). Diniy me`yoriy hujjat, matkabga kerak emas.
S). Tasavvuf faqat islom dinini targ‘ib etadi.
D). Tasavvufda faqat nasihat qilinadi.
37. Sobiq sovet maktablarida qo‘llanilgan adabiyot o‘qitish metodlarining
kutilgan natijani bermaganligi sabablari?
A). Sharoitning nomaqbulligida
V). Uning chorasizligida
S). Sharoitning maqbulligida
D). Uning yaroqli ekanligida
38. Adabiyot o‘qitish metodlariga nimalar kiradi?
A). Ijodiy o‘qish metodi, musoxaba metodi, tadqiqot metodi, reproduktiv metod,
metodlarni qiyosiy o‘rganish
V). Ijodiy o‘qish metodi, musoxaba metodi, reproduktiv metodi.
S). Metodlarni qiYosiy o‘rganish, musoxaba, reproduktiv metod.
D). Tadqiqot metodi, ijodiy o‘qish metodi, musoxaba metodi, metodlarni qiYosiy
o‘rganish.
Milliy dasturning maqsad va vazifalari va uni ruyobga chiqarish

9
D). VI
25. Adabiyot o‘qitishning metodologik asoslari nima?
A). Fanning taraqqiyotini ta`minlashga xizmat qiladigan tushuncha
V). Bilim
S). O‘z ustida ishlash
D). Mustaqil ta`lim
26. Ta`lim tizimiga nimalar kiradi?
A). Uzluksizlik, ilmiylik va amaliylik.
V). Ta`lim jarayonidagi uzluksizlik.
S). Uzluksizlik va amaliylik.
D). Ilmiylik va amaliylik.
27. Ma`naviyat-axloqiy tarbiya nima?
A). Tarbiyaning shaxs hissiyotiga, ruhiy dunyosini ta`minlashga qaratiladi.
V). Tarbiyaning shaxs hissiyotiga ta`siri.
S). Jamoa tarbiyasiga qaratiladi.
D). Hamkorlik tarbiyasi.
28. So‘ngi adabiyot dasturi qachon tasdiqlandi?
A). 2006 yil
V). 2005 yil
S). 2007 yil
D). 2004 yil
29. Adabiyot dasturi qanday hujjat, uni bajarish majburiymi?
A). eng muhim davlat hujjati, majburiy.
V). Me`yoriy hujjat, rioya qilish kerak.
S). Davlat hujjati, majburiy emas.
D). Sinf hujjati, majburiy emas.
30. Davlat ta`lim standarti nima?
A). Davlat tomomhnidan ta`lim oldiga qo‘yiladigan talablar majmui.
V). Qonun to‘plami.
S). Huquqiy hujjat
D). Maktab hujjati
31. Adabiyot kursi nima?
A). Fanning mazmuni va tarkibiy qismlarini umumlashtirishga oid tushuncha
V). Fanning mazmunini o‘rganish
S). Fanning tarkibiy qismlarini o‘rgatadi.
D). Yangi pedagogik texnologiyani o‘rgatadi.
Mavzuni mustaqil o‘zlashtirish

|
Mavzuni mustaqil o‘zlashtirishBog'liq Adabiyot-oqitish-metodikasi.-XudoyberdiyevMavzuni mustaqil o‘zlashtirish: Berilagn mavzular bo‘yicha o‘quv adabiyotlari
konspektlashtiriladi. Tayanch iboralarning mohiyatiga taalluqli savollarga javob
tayYorlanadi.
Referat tayyorlash: Asosiy adabiyotlardan tashqari – monografiyalar, ilmiy,
uslubiy maqolalar, internetdan olingan ma`lumotlar, elektron kutubxona materillaridan
foydalaniladi.
Ko‘rgazmali vositalar tayyorlash: Muayyan mavzuni yaxshi o‘zlashtirish
uchun – jadvallar, chizmalar, rasmlar, xaritalar, maketlar, modellar, musiqiy asar, kichik
badiiy asar. Bir mavzuni bir necha talabaga topshirish mumkin.
Mavzu bo‘yicha testlar, munozarali savollar va topshiriqlar tayyorlash:
Talabaga muayyan mavzu bo‘yicha testlar, qiyinchilik darajasi har xil bo‘lgan masalalar
va topshiriqlar, munozaraga asos bo‘ladigansavollar tuzish topshiriladi. Bu bo‘yicha
o‘qituvchi tomonidan yo‘l-yo‘riq beriladi.
Masalan test topshiriqlarining 8 ta turi bor: bir tanlovli test, tanlovli test,
to‘ldiruvchi test, muqobil javobli test, muvofiqlashtiruvchi test, ketma-ketlikni aniqlash
testi, qisqa javobli test, erkin javobli test.
Ilmiy maqola, tezislar va ma`ruzalar tayyorlash:
- talabaga biron-bir mavzu bo‘yicha ilmiy xarakterda maqola,
tezis yoki ma`ruza tayYorlash topshiriladi. Bunda talaba o‘quv adabiyotlari, ilmiy
tadqiqot ishlari dissertatsiyalar, maqola va monografiyalardan mavzuga tegishli
materiallar to‘playdi, zarurlarini ajratib oladi, tartibga soladi, o‘z fikrini bildiradi.
Amaliy mazmundagi nostandart masalalarni echish va ijodiy ishlash:
Bir mavzu yoki bir bo‘lim bo‘yicha nazariy ahamiyatga ega bo‘lgan amaliy
topshiriqlar, ijodiy yondashish talab qilinadigan ilmiy-ijodiy vazifalar, modellar,
maketlar namunalar yaratish vazifasi topshiriladi. Bu esa talabani ilmiy izlanishga,
o‘qituvchi bilan hamkorlikda ilmiy maqolalar tayyorlashga yo‘naltiradi. Yuqoridagi
mustaqil ta`lim shakllarini bajarish tartibi bo‘yicha o‘qituvchilar uslubiy ko‘rsatmalarni
o‘quv yilning boshida tayyorlab qo‘yishlari shart.
Kafedralada har bir fan bo‘yicha mustaqil ish jadvali tuziladi. Mustaqil ish
bo‘yicha konsul’tatsiyalarni qayd qilish jurnali yuritiladi. Mustaqil ishlarga taqriz
yoziladi hamda baholanadi va uning bajarlishi haqida kafedra yig‘ilishlarida hisobot
beriladi. Mustaqil ishlar kafedrada 2 yil saqlanadi.
|
| |
Abduvoҳid Xudoyberdiev - bet 5

6
Samarqand davlat universiteti amaliy tilshunoslik, o‘zbek tili va adabiyoti o‘qitish
metodikasi kafedrasi
“Adabiyot o‘qitish metodikasi” fanidan test topshiriqlari
1. Adabiyot o‘qitish metodikasi qaysi fanlar bilan chambarchas bog‘liq?
A). Tarix, psixologiya, adabiyotshunoslik, tilshunoslik, pedagogika.
V). Falsafa, pedagogika.
S). Psixologiya, adabiyotshunoslik, tilshunoslik.
D). Tarix iqtisod.
2. Metodika fani oldidagi muhim vazifalarga nimalar kiradi?
A). V, D javoblari
V). O‘quvchilarning ijodiy imkoniyatlarini yuzaga chiqarishning samarali
usullarini kashf etish.
S). O‘quvchilarni testga tayyorlash.
D). O‘quvchilarni ta`lim jarayoniga faol jalb etish.
3. An`anaviy maktablar qaysi sinflarni o‘z ichiga olar edi?
A). V,S,D
V). I – III
S). IV – III
D). X – XI
4. Ta`lim to‘g‘risidagi Qonun O‘zbekiston Oliy Majlisining nechanchi
yildagi, qaysi sessiyasida qabul qilingan?
A). 1997 yil 29 avgust, IX sessiyada.
V). 1997 yil 10 avgust, XIII sessiyada.
S). 1996 yil 25 avgust, III sessiyada.
D). 1995 yil 15 avgust, VII sessiyada.
5. “Ta`lim haqida”gi qonun nimani belgilab berdi?
A). Ta`lim tizimi va turlarini.
V). Ta`lim turlarini.
S). Maktabgacha ta`limni.
D). Ta`lim tizimini.
6. “Ta`lim haqida”gi qonunning 10-moddasi nima haqida?
A). Ta`lim turlari.
V). Oliy ta`lim
S). O‘rta ta`lim
D). Ta`lim tizimi
7. Ta`lim turlariga nimalar kiradi?
A). V, S, D
V). Oliy ta`lim, oliy o‘quv yurtlaridan keyingi ta`lim
S). Kadrlar malkasini oshirish va ularni qayta tayyorlash maktabdan tashqari
ta`lim.
D). Maktabgacha ta`lim, umumiy o‘rta ta`lim.
II qismning nomlanishi va nechta moddadan iborat?

8
S). Ta`lim jarayoni qatnashchilarini ijtimoiy himoya qilish, 20-24 moddlar.
D). YAkuniy qoidalar, 30-34 moddalar.
17. “Ta`lim to‘g‘risida”gi qonunning III qismi qanday nomlanadi va necha
moddadani iborat?
A). Ta`lim jarayoni qatnashchilarini ijtimoiy himoya qilish, 20-24 moddalar.
V). Ta`lim tizimi va turlari, 9-19 moddalar.
S). Ta`lim tizimini boshqarish, 25-29 moddalar.
D). Umumiy qoidalar, 25-29 moddalar.
18. “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” necha bosqichni o‘z ichiga oladi?
A). Uch bosqich, 1997-2001, 2001-2005, 2005 dan keyin.
V). Ikkinchi bosqich, 1997-2001, 2001-2005.
S). To‘rt bosqich, 1997-2001, 2001-2005, 2003-2005, 2005 va keyin.
D). Besh bosqich, 1997, 2001, 2005, 2007, 2010.
19. “Milliy dasturida”gi uch bosqichning nomlanishi?
A). V,S, D javoblar.
V). Milliy dasturni keng miqYosda to‘liq amalga oshirishga erishish.
S). Kadrlar tayyorlash tizimini takomillashtirish va yanada rivojlantirish.
D). Huquqiy-me`yoriy, ilmiy metodika, moliyaviy-moddiy shart-sharoitlar.
20. “Milliy dastur” necha bo‘limdan iborat?
A). Umumiy qoida, 5 bo‘limdan.
V). Umumiy qoida, 4 bo‘limdan.
S). Umumiy qoida, 3 bo‘limdan.
D). Umumiy qoida, bo‘limdan.
21. Muammolar va kadrlar tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish omillari
nechanchi bo‘lim?
A). Birinchi bo‘lim
V). Uchinchi bo‘lim
S). Ikkinchi bo‘lim
D). To‘rtinchi bo‘lim
22. “Kadrlar tayyorlash milliy modeli” nechanchi bo‘lim?
A). 3
V). 1
S). 2
D). 5
Abduvoҳid Xudoyberdiev - bet 47

Тех. муҳаррир: Қаҳрамон Бердиев
Сахифаловчи дизайнер: Шавкат Сайфуллаев
Қоғоз бичими А-4. б. т. 2,7. Офсет қоғози.
Адади 100 нусха. Буюртма № 2/14
____________________________
Самарқанд ш. Сўғдиёна мавзеи Алпомиш кўчаси 35 уй
«Илм нур файз» м.ч.ж. босмахонасида
49
чоп этилди.
48,1,46,3,44,5,42,7,40,9,38,11,36,13,34,15,32,17,30,19,28,21,26,23
2,47,4,45,6,43,8,41,10,39,12,37,14,35,16,33,18,31,20,29,22,27,24,25
|
Veterinariya amaliyotida qo`llaniladigan dori turlari

Veterinariya amaliyotida qo`llaniladigan dori turlari
Download
3,92 Mb.
Matnni ko'rish
Sana
16.01.2024
Hajmi
3,92 Mb.
#138356
Download
3,92 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Veterinariya amaliyotida qo`llaniladigan dori turlari
Download
3,92 Mb.
Matnni ko'rish
Konferentsiya darslari nima?

15
V). Ijodiy o‘qish
S). Qotib qolgan o‘qish
D). V, S javoblari.
75. Na`munaviy ta`lim nima?
A). S, D javoblari
V). Tahlil namunasi chegaralab qo‘yadi.
S). Asarni darslikdagi tahlil namunasida olib borish (Ma`lum
izchillikda, vaqt
taqsimoti asosida)
D). Mustaqil fikrlash qobiliyatini o‘stiradi.
Adabiyotshunoslik qanday fan?

7
V). Adabiyot o‘qitish metodikasini o‘rganadigan
S). Insonning jamiyat hayotidagi o‘rnini o‘rgatadi.
D). Badiiy adabiyotni o‘rganadigan.
9. Adabiyotshunoslikning ob`ekti nima?
A). Tarixiy sharoit bilan aloqda olingan adabiy
mahsulot va uni yaratish
jarayonidir.
V). Pedagogika
S). Tarixiy sharoit
D). Tilshunoslik.
10. Adabiyot o‘qitish metodikasi nimani o‘rganadi?
A). Badiiy adabiyotni tadqiq etadi, adabiyot o‘qitish shartlarini va usullarni ilmiy
asosda ishlab chiqadi va tadbiq etadi.
V). Sinfda va uyda o‘qishni tashkil etadi.
S). Sinf va maktabdan tashqari mashg‘ulotlarning shakli,
usullarini ishlab
chiqadi.
D). V, S, D.
11. Prinsip nima.
A). U yoki bu fan amal qiladigan tamoyillar, mezonlar jamini anglatadi.
V). O‘qitish jarayoni
S). Iqtidor
D). Tamoyil
12. Ta`lim jarayoniga nimalar kiradi?
A). O‘qitish jarayoni
V). Qonun
S). Tamoyil
D). V,S.
13. Ko‘nikma va malaka nima?
A). Talabalar egallashi lozim bo‘lgan bilimlarni o‘zlashtirishga
oid qobiliyat va
iqtidor.
V). Fanlarni egallashi.
S). Bilim
D). V javobi.
14. “Ta`lim to‘g‘risida”gi qonun necha qismdan iborat?
A). IV qismdan 34 moddadan.
V). V qismdan 29 moddadan.
S). IV qismdan, 34 moddadan.
D). III qismdan, 32 moddadan.
15. I qismning nomlanishi va nechta moddadan iborat?
A). Umumiy qoidalar1-8 moddalar.
V). Ta`lim jarayoni 20-24 moddalar.
S). Ta`lim tizimi va turlari, 9-19 moddalar.
D). Ta`lim tizimini boshqarish 25-29 moddalar.
–jadval. ifodani xisoblash uchun simlarni parametrlari

|
–jadval. ifodani xisoblash uchun simlarni parametrlari
|
bet | 6/7 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 159,05 Kb. | | #145845 |
Bog'liq 7-Ma\'ruza4–jadval. ifodani xisoblash uchun simlarni parametrlari.
Simlarni turlari va yuzalari
|
Tros va simlarni fizika-mexanik xarakteristikalari
| | | | |
O’z og’irligidan kelib chiqqan yuklanishlar kGs/(m.mm2)
|
Elastiklik moduli E.
kGs/mm2
|
Xarakat koeffitsienti bo’y bo’yicha ulanish L, gradus -1
|
Uzilishga ko’rsatadigan sim va troslarni vaqtincha qarshiligi G va kGs/mm2
|
Alyumin simlar
|
2,75 . 10-3
|
6,3 . 103
|
23 . 10-6
|
15-16
|
Po’lat simlar PSO
|
7,85 . 10-3
|
20 . 103
|
12 . 10-6
|
55
|
PS va PMS
|
8,0 . 10-3
|
20 . 103
|
12 . 10-6
|
65 yo ki 70
|
Tros (kanat)
|
8,0 . 10-3
|
20 . 103
|
12 . 10-6
|
120
|
Po’lat alyumin simlar AS-10 yuzasi 10mm2
|
3,2 . 10-3
|
7,65 . 103
|
20,1 . 10-6
|
24
|
AS-16 dan AS-95 gacha
|
3,47 . 10-3
|
8,25 . 103
|
19,2 . 10-6
|
25
|
AS-120 va undan yuqorisiga
|
3, 56 . 10-3
|
8,45 . 103
|
18,9 . 10-6
|
29
|
ASO-xamma yuzalarga
|
3, 39 . 10-3
|
7,85 . 103
|
19,8 . 10-6
|
27
|
ASU – xamma yuzalari uchun
|
3,73 . 10-3
|
8,9 . 103
|
18,3 . 10-6
|
31
| Kritik oraliq va kritik temperaturasi. Oraliqdagi simlarni xolatini aniqlash rejimidagi G-ni topishini bir necha marta aniqlash uchun kritik oraliq tushuncha kiritiladi. Kritik oraliq – bu shunaqa oraliq, qaysida shu sim uchun va klimatik rayon uchun simni uzilish kuchlanishi bir xil bo’ladi, muz qoplanishidagi – 5oS, xamda muz qoplanmaganda lekin minimal xaroratda. Maxrajda «l2» qismlari no’lga intiladi desak, unda Demak, juda katta oraliqlar uchun simdagi kuchlanishlar, o’rtacha yuklanishlarni funktsiyasi bo’ladi. Lekkin aniqki eng katta o’rtacha yuklama g2, muz bilan qoplangan simlarda bo’lishi. SHundan kelib chiqib aytish mumkin eng katta kuchlanishlar muz bilan qoplangan simlarda yoki havoni xarorati - 5oS bo’ladi. Endi taxmin qilsak, oraliqlar l→ 0, eng kichik bo’lsa, unda tenglama quyidagi ko’rinishda yoziladi. Bu sharoitda simlardagi kuchlanishlar faqat havoni xaroratiga bog’liqligi, kichik oraliqlarda eng katta kuchlar minimal xaroratda va muz qoplanmagan simlarda xosil bo’ladi. SHu chegaraviy sharoitlarda extimol shunaqa oraliq borki, qaysida simdagi kuchlanishlar muz qoplaganda va xarorat - 5oS va muz qoplamaganda va minimal xaroratda bir xil bo’ladi. YUqorida aytib o’tilganday bunaqa oraliqlarni kritik oraliqlar deyiladi.
|
| |
IEEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT)

|
IEEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT)
|
bet | 6/6 | Sana | 07.09.2024 | Hajmi | 325,14 Kb. | | #270494 |
Bog'liq 2-Amaliy ishIEEE 1284 (Printer port, parallel port, LPT) – shaxsiy kompyuterga ulashga mo`ljallangan xalqaro parallel interfeys standartiga mos tushuvchi qurilma. “LTP” nomi MS DOS oilasidagi operatsion tizimdagi “LTP1” (Line Printer Terminal yoki Line PrinTer) standart nomidan kelib chiqqan. Hozirgi vaqtda bu interfeys asosan USB interfeysi bilan mos tushadi va u yi`g`ma apparatlarni (skaner – printer - kserokopiya) ulashsh uchun ishlatiladi. Lekin asosan yuqori tezlikda chop etish va printer uchun ishlatiladi. Bu bilan asosan Cetronics, Betronics, HP, Hewlett-Packard firmalari tomonidan ishlab chiqariladi. Ular 1284.3-2000 va 1284.4-2000 standartiga asoslangan. Ishchi rejimlari:
SPP (Standart Paralell Port) — bir yo`nalishli port, to`laligicha Cetronics interfeysi bilan mos tushadi.
Nibble Mode — SPP rejimida ikki yo`nalishli ma`lumotlar almashinishga asoslangan (4 baytli) qo`shimcha qurilmalar bilan jihozlangan
Byte Mode — Ba`zida qo`llaniluvchi IEEE 1284 standartiga asoslangan eski kontrollerlardan ikki tomonlama ma`lumot almashish uchun foydalaniladi.
EPP (Enhanced Parallel Port) —ishchi qurilma Intel, Xircom va Zenith Data Systems — firmalariga tegishli ikki tomonlama ma`lumot almashish, 2 Mbayt/sekund tezlikda
ЕСР (Extended Capabilities Port) — ishchi qurilma Hewlett-Packard va Microsoft kompaniyalari, qo`shimcha ravishda ma`lumotlarni siqish appatiga ega va DMA rejimida ishlovchi qurilma
Tarmoq kommutatori (TCP/IP port) yoki svitch (switch- qo`shmoq, qaytaulagich)- kompyuter tizimlarida bir necha uzellarni bir segmentda birlashtirish uchun mo`ljallangan qurilma. Konsentratorlardan asosiy farqi bitta qurilmaga berilgan ma`lumotlar kommutator orqali boshqa kommutatorlarga uzatiladi. Kommutatorlar OSI modelining kanal rejimida ishlaydi va bir- bir biriga MAC adresslari orqali uzellar bir tarmoqqa bog`lanadi. Bir necha tarmoqlarni birlashtirish uchun tarmoq darajali marshrutizatorlardan foydalaniladi.
Topshiriq.
Kompyuterning tashqi qurilmalari haqida tushuncha bering.
Tashqi qurilmalarning ko,pyuterga ulanish portlarini ko’rsating
Kompyuter bilan tashqi qurilmalar qanday qilib ma’lumot almashinadi.
|
| |
ESRI Inc - Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
224
Intergraph Inc
.
ESRI kompaniyasi kabi Intergraph ham 1969-yili xususiy
kompaniya shaklida tashkil topgan. Bu kompaniya faoliyatini Alabama shtatida
kompyuter grafik tizimlarini ishlab chiqishdan boshlagan. 1981-yillardan boshlab
kompaniya oʻz faoliyatini CAD va kartalash dasturlarini konsalting xizmatlari va
qurilmalarni rivojlantirish orqali yanada takomillashtirdi. Hozirgi kunda bir
qancha qayta tashkiliy tuzilishlardan soʻng 4 ta asosiy boʻlimga boʻlingan va ular:
Jarayon, Energiya va Dengiz; Jamiyat xavfsizligi; Yechimlar; Kartalash va
Geofazoviy yechimlar (
Geospatial Solutions
)dan iborat.
Geofazoviy yechimlar boʻlimining oʻzi kompaniyaning 500 mln. dollarlik
foydasining 200 millionini tashkil qiladi. Intergraph turli xil katta dasturlar
majmuasini ishlab chiqishga moʻljallangan. GAT nuqtayi nazaridan Ishchi stoli
(
Desktop
) va internet tarmogʻiga bogʻlangan Geomedia (
Geomedia
) dasturlarini
misol qilib olishimiz mumkin. Hozirgi kunda Intergraph kompaniyasi GAT
bozorida ikkinchi oʻrinni egallab kelmoqda.
Birinchi tamoyil - Geoaxborot tizimining rivojlanish istiqbollari

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
223
materiallari konsorsium vakillari uchun yagona standart va mazmunda hamda
onlayn koʻrinishda mavjud boʻlishi kerak. Hozirgi kunda shunday xalqaro
konsorsium bu UNiGIS konsorsiumidir. Ushbu konsorsiumda masofadan ta’lim
berish tamoyili asosida dars oʻtiladi va yagona oʻquv reja asosida kurslar olib
boriladi. Farqi shundaki, konsorsiumdagi boshqa universitetlar shu oʻquv rejadagi
fanlarni tanlab yoki oʻzaro birlashtirish orqali oʻqitishi mumkin boʻladi. Bunda
universitet oʻz sharoitiga qarab talabalarni asosiy universitet hisoblangan
Zalsburg Universitetiga malaka oshirish va imtihonga yuborish orqali ta’lim
sifatini boshqarib turadi.
7.10.
GAT dasturlarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalar
Hozirgi GAT bozoridagi dastur ishlab chiqaruvchi asosiy kompaniyalar
ESRI, Intergraph, Autodesk va GE Energy hisoblansa, keyingi oʻrinlarni Leica
Geosystems, IBM va Mapinfo kompaniyalari egallab olgan. Quyida bu ishlab
chiqaruvchilar haqida qisqacha ma’lumot berib oʻtamiz.
qabul qilgichning sun’iy yoʻldoshlar bilan aloqa qilish va 
koordinata aniqlash tamoyili koʻrsatilgan. 
Ayni paytda Yerda GPS

qabul qilgichning sun’iy yoʻldoshlar bilan aloqa qilish va
koordinata aniqlash tamoyili koʻrsatilgan.
Ayni paytda Yerda GPS
qabul qilgichlar bilan doimiy aloqani ushlab
turuvchi va monitoringini amalga oshiruvchi beshta katta nazorat stansiyalari
ishlab turibdi. Boshqaruv punkti AQSHning Kolorado shtatida joylashgan boʻlib,
qolgan punktlari dunyo boʻylab: Gavayi (Tinch okeani), Vozneseniya oroli
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
216
(Atlantika okeani), Diego Garsiya oroli (Hind okeani) hamda Kvajalen oroli
(Tinch okeani) da joylashgan.
7.6-rasm.
Sun’iy yoʻldosh tizimi va GPS qabul qilgichning aloqasi
(Manba: Internet)
GPS
boshidan harbiy maqsadlar uchun moʻljallangan boʻlib, uning
yordamida joylarga otryadlarni bexato joylashtirish, obyektgacha boʻlgan eng
qisqa masofani topish va shu kabi maqsadlar koʻzlangan edi. Oʻtgan asrning 80-
yillariga kelib GPS
fuqarolik maqsadlari uchun ham qoʻllanila boshlandi. Endi
har bir fuqaro GPS
ning funksional imkoniyatlarini baholash imkoniyatiga ega.
GPS
nafaqat yerda, balki dengiz va havo navigatsiyasida ham qoʻllaniladi.
GPS
barcha joylarda qoʻllanilishi mumkin, lekin GPS
signallar olmaydigan joylar
(yertoʻla, shaxta, gʻorlar)da qoʻllab boʻlmaydi. GPSning
qoʻllanilish sohalari
kengdir. Bunday sohalar jumlasiga harakatlanuvchi transport boʻlmish xususiy
avtomobil, harbiy va ichki ishlar mashinalari, kema va samolyotlar navigatsiyasi
kiradi. Yer tuzish va kartografiya sohalarida qoʻllaniladigan GPSlar yer
yuzasining koordinatalarini aniqlash uchun nafaqat qabul qilgichlardan, balki
qoʻshimcha kompyuter qurilmalari va dasturlaridan ham tashkil topgan boʻladi,
chunki bu sohaga yanada aniq ma’lumotlar va kartalar zarur.
GPSning qoʻllanilish sohalari kengayib borishi bilan bu tizimdan kelib
tushadigan pul aylanmasi ham yildan yilga ortib bormoqda. Birgina 2003-yilda
bu aylanma 16 milliard dollarga yetdi.
|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
219
toʻplash dinamikasi ham oʻsib boradi va oʻzgaradi. Bunda geofazoviy
ma’lumotlarning oddiy foydalanuvchilar yoki fuqarolar tomonidan
toʻplanishi va yaratilishi ham oshadi.
Yaratilayotgan ma’lumotlar texnika rivojlanishi bilan ularning sifati va
aniqligi boʻyicha ham oshib boradi va bunda ijtimoiy media va veb
xizmatlarning roli muhim boʻladi.
Yuqori tiniqlikdagi kosmik tasvirlar bilan ishlashga moʻljallangan
dasturlarga boʻlgan ehtiyoj yanada oshadi.
Tezlikda geofazoviy ma’lumot olishga moʻljallangan Odamsiz
boshqariladigan aeroqurilmalar (Unmanned Aerial Vehicle
..
–
..
UAV)ga
boʻlgan ehtiyoj ortadi.
Uch oʻlchamli (3D) va toʻrt oʻlchamli (4D), ya’ni vaqtni toʻrtinchi oʻlcham
deb qabul qilingan geofazoviy ma’lumotlarga boʻlgan talab ortadi.
Ma’lumot toʻplash va uni boshqarish borasidagi oʻzaro hamkorlik
rivojlanadi.
GNSSning paydo boʻlishi unga mos yagona tizimning yaratilishini talab
etadi.
Geofazoviy ma’lumotlarga boʻlgan talab asosan rivojlanayotgan
davlatlarda yuqori boʻladi, bunga sabab ularning turli sohalarni
rivojlantirishga boʻlgan harakatidir.
Ta’lim va kadrlar malakasini oshirish juda muhim rol oʻynay boshlaydi va
bunga sabab yuqori tashkilotlarning sifatli geofazoviy ma’lumotlar olishga
boʻlgan talabi boʻladi.
Oddiy fuqarolar ham geofazoviy ma’lumotlar toʻgʻrisida axborotga ega
boʻlishadi va bunda joyga moʻljallangan xizmat turlari, masalan, GNSS va
GPS yordam beradi.
Kosmik tasvirdan tortib foydalanuvchiga tayyor holda yetkazib berish
xizmatlari yanada ortadi.
Klaud (
Cloud
) xizmati geofazoviy ma’lumotni tezda yetkazib beruvchi
asosiy vositaga aylanadi.
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
213
keyinchalik Galileo tizimi yoʻldoshlariga ulanib, joyning yanada aniq
koordinatasini aniqlab berishi mumkin.
7.1- jadval
GNSSda ishlaydigan tizimlar
Tavsifi
GNSS turi
GPS
GLONASS
COMPASS
BEIDOU
Galileo
IRNSS
Davlat
AQSH
Rossiya
Xitoy
Yevropa
Ittifoqi
Hindiston
Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar
1. "Tech Blog: Amaliy dasturlash interfeyslarining (API) afzalliklari - Blog Detail - Science
Gateways Community Institute (SGCI)". Sciencegateways.org. Olingan 27-10-2021.
2. “Kompyuter asoslari: Operatsion tizimlarni tushunish”. GCFGlobal.org. Olingan 27-10-
2021.
3. “Mobil texnologiyalar va uy keng polosali 2019”. Pew tadqiqot markazi: Internet, fan va
texnologiya. 2019-06-13. Olingan 12-13-2019.
4.Sayt Global Raqamli Biznesni o' boshqaruv markazi, 2019. [Elektronnyy resurs]. - Rejim
dostup: https: //www.imd.org/dbt/digitalbusiness-transformation
5. Stefanova N.A., Mursalimov D.A., 2018. Tsifrovaya
ekonomika i ee v upravlenii
sovremennymi sotsial-ekonomicheskimi otnosheniyami // Aktualnye savollar sovremennoy
ekonomiki, 2018, 3: 44-47.
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
211
Yuqoridagi ET lardan tashqari, konsultativ ET lar sinfi ham mavjud. Bu
tizimlar qaror qabul qilish jarayonini yaxshilash, geoinformatsion bilimlarni
qonun-qoidalar asosida shakllantirish va ma’lumotlardagi mavhumliklarni
bartaraf qilish boʻyicha koʻrsatmalar beradi.
Ekspert tizimdan samarali foydalanish uchun bu tizimni barcha holat va
jarayonlar uchun ishlatib boʻlmaydi. Buning sabablariga toʻxtaladigan boʻlsak,
ular uch turga boʻlinadi, ya’ni ET ni yaratayotgan paytda quyidagi uch
muammoga duch kelish mumkin:
dastur xotirasiga toʻliq axborot kiritishni ta’minlash;
tizimning toʻla va sifatli ishlashi uchun yetarli boʻlgan baholash ishlarining
kamligi;
hal qilinayotgan va tahlil qilinayotgan natijalarning ehtimollik xarakteridan
kelib chiqib notoʻgʻri boʻlib qolishi.
7.6.
Uch oʻlchamli geoaxborot tizimi modellari
Bizning hayotimiz uch oʻlchamli koʻrinishda kechsa-da, ba’zi GAT dastur
ishlab chiqaruvchilari mahsuloti ikki oʻlchamli karta yaratish bilan
cheklanmoqda, biroq uch oʻlchamli modellar dasturlari ham yaratilmoqda. Dastur
yaratuvchilar hozirda uch oʻlchamli GAT turkumida uch oʻlchamli model
yaratuvchi maxsus dasturni taklif qilishmoqda, lekin ular yaratayotgan modellar
asosan geometrik tasvirlashga qaratilgan. Topologiya va mavzuning atribut
ma’lumotlarda aks ettirilishi geoma’lumot modellashtirishda muhim sanaladi,
ammo bu juda koʻp mehnat talab qiladi. Bundan tashqari, uch oʻlchamli GAT
toʻliq ishlatilishi uchun taxminiy operatsiyalar ham kiritilishi lozim.
Ikki oʻlchamli GATda joyning muhim xususiyatlari grid kataloglar yoki
chegaralari ichiga tasvirlansa, uch oʻlchamli GATda hajmiy birliklar bilan
ishlaydi. Masalan, agar bizga berilgan kubni ikki oʻlchamli koʻrinishda
koʻrmoqchi boʻlsak, unda uning faqatgina bir tarafini koʻrish yetarli boʻladi, agar
uch oʻlchamli GAT orqali koʻrmoqchi boʻlsak, unda kubning barcha ma’lumotlari
uni toʻliq tasvirlash uchun zarur boʻladi. Ikki oʻlchamni tasvirlashdan hozirda
amaliyot va nazariy usullarni qoʻllashda keng foydalaniladi. Uch oʻlchamli GAT
|
| |
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

|
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslariGeoaxborot tizimining ilmiy asoslari
218
orqali koʻrish uchun moʻljallangan boʻlsa, ikkinchi avlodi veb-sahifadan turib
ba’zi amallarni bajarish imkoniyatini beradi. Bunday veb-sahifalarga
www.expediamaps.com
,
www.mapquest.com
,
www.census.gov
va boshqa
sahifalarni kiritishimiz mumkin.
Rivojlantiruvchilar uchun moʻljallangan GAT dasturlari bu ba’zi dastur
ishlab chiqaruvchilarning zaruriy qismlaridan yigʻib, bir dastur shaklida ishlab
chiqilgan dasturidir. Bu dasturlarning qulayligi shundan iboratki, bunda “dastur
rivojlantiruvchi” kerakli buyruqlarni olib tashlashi va qoʻshib qoʻyishi hamda oʻzi
xohlagan tarzda toʻgʻrilashi mumkin. Bunday dasturlar qatoriga ESRI ArcGIS
Engine, ObjectFX, SpatialFX, Engenuity JLOOX kabilarni kiritishimiz mumkin.
Bunday dasturlar narxi 1000 AQSH dollaridan 5000 AQSH dollarigacha boʻladi
va har bir qoʻshimcha operatsiya qurilmasi uchun 100 AQSH dollaridan 500
AQSH dollarigacha qoʻshimcha haq toʻlanadi.
Oxirgi yillarda kompyuter va boshqa elektron qurilmalarning dizayni va
soddalashtirilishi boʻyicha koʻpgina ishlar amalga oshirildi. Shu bilan bir qatorda
GATni ham mobil va choʻntak qurilmalariga oʻrnatish imkoniyati vujudga kela
boshladi. Global pozitsion tizim va simsiz aloqaning vujudga kelishi bu jarayonni
yanada tezlashtirib yubordi. Bunday qurilmalarga dasturning barcha imkoniyatlari
kiritilmaydi, xotira miqdori kichik boʻlganligi uchun kichikroq dasturlar
oʻrnatiladi. Lekin oxirgi yillarda smartfon (
smartphone
) deb nomlanuvchi
kommunikator yoki aqlli telefonlar ishlab chiqilmoqda va ularning xotirasi 64
Gbt gacha bormoqda. Bu esa koʻpgina ma’lumotlarni va mukammalroq
dasturlarni kiritish imkoniyatini vujudga keltiradi. Bunday dasturlar qatoriga
Autodesk OnSite, ESRI ArcPAD va Intergraph Intelliwhere kabilar kiradi. Bu
dasturlarning narxi 400 AQSH dollaridan 600 AQSH dollarigacha oʻzgaradi.
Geoaxborot tizimining istiqbollari mutaxassislar orasida keng muhokamaga
sabab boʻlmoqda. Bugungi kunda undagi texnika, texnologiyada internet tarmogʻi
bilan quyidagi muhim rivojlanishlar yuz beradi:
Geofazoviy ma’lumotlarni yigʻishga moʻljallangan sensorlarning kundalik
turmushimizdagi qurilmalarda koʻplab oʻrnatilishi sababli ma’lumotni
|
| |