Raqamli iqtisodiyotda IT yordamida tannarxni kamaytirishga, natijada optimallashuvga va samaradorlik oshishiga erishiladi

|
Raqamli iqtisodiyotda IT yordamida tannarxni kamaytirishga, natijada optimallashuvga va samaradorlik oshishiga erishiladi
|
bet | 8/10 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 401,94 Kb. | | #127089 |
Bog'liq Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti ishlab chiqarishda buxg-fayllar.orgRaqamli iqtisodiyotda IT yordamida tannarxni kamaytirishga, natijada optimallashuvga va samaradorlik oshishiga erishiladi.
“Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlanish yili” Davlat dasturining Iqtisodiyotni rivojlantirishning ustuvor yo’nalishlari
Raqamli iqtisodiyotda zamonaviy ilmiy yondashuvlar va innovatsiyalar muhim hamda ustuvor ahamiyatga ega bo’ladi. Bunda ilmiy sig’imkorlik yuqori bo’lgan tarmoqlar ravnaq topadi.
Raqamli iqtisodiyot rivojlangan davlatlarda YaIM hajmi ham, YaIMning aholi son boshiga ulushi ham yuqoridir. Shu jihatdan, davlatimiz rahbarining bu masalaga katta e’tibor qaratishi bir maqsadni ko’zlaydi, u ham bo’lsa, birinchidan, aholining yashash darajasini yuksaltirish, ikkinchidan, aholining real daromadlarini oshirish va xalqimizni rozi qilishdir.
Ekspertlarning fikricha, 2020-yildan boshlab yirik banklarning qariyib 20 foizidan ortig’I o’zlarining ish faoliyatida blokcheyn texnologiyasining nisbatan endigina yaratilganiga qaramasdan, uning mavjud biznes jarayonlardagi inqilobiy o’zgarishlarni qamrab olgani moliya bozorlari ishtirokchilari orasida ulkan qiziqish uyg’otganini sabab qilib ko’rsatish mumkin.
Ma’lumki, bugungi kunda raqamli iqtisodiyot qo’shimcha qiymat yaratishda ham muhim ahamiyat kasb etmoqda. Turli xil algoritmlar, jarayonlar va raqamli axborotlar korporativ biznesning strategic rivojlanishida asosiy hal qiluvchi kuchga ega bo’lmoqda. Raqamli nomoliyaviy omillar banklarning raqobatbardoshligini belgilab bermoqda, samadorligiga ta’sir ko’rsatyapti.
Raqamli texnologiyalarni rivojlanishi oxir-oqibat nomoddiy aktivlar, ya’ni fizik jihatdan mavjud bo’lmagan nomonetar aktivlar oshishiga olib kelmoqda. Masalan, 1975-yilda Amerikaning yirik korporatsiyalalrni nomoddiynaktivlari 17 foizni tashkil etgan bo’lsa, 2019-yilga kelib, bu ko’rsatkich 85 foizdan ortdi. Aniqroq tushuntiradigan bo’lsak, buxgalteriya balansidagi moddiy va nomoddiy aktivlar o’rni almashdi.
Raqamli aktivlar – bu moliyaviy hisobotlarni tuzishda hisobga olinadigan raqamli shakldagi nomoddiy aktivlardir.
Jahonning mashhur “McKinsey” ekspertlarining baholashi bo’yicha, bugungi kunda jahon YaIMning qariyib 10 foizi raqamli aktivlarga to’g’ri keladi, shu bilan birga, ularni ishlab chiqish sur’ati jahon iqtisodiy o’sishining 30 foiziga teng. Raqamli aktivlarning rivojlanishi akselerator (tezlashtiruvchi) harakatiga o’xshaydi.
O’z navbatida, raqamli aktivlar rivojlanishida ijtimoiy tarmoqlarning o’rni muhim. Ijtimoiy tarmoqlar raqamli biznesning taraqqiy etishiga ham keng imkoiyatlar yaratib beradi.
Raqamli iqtisodiyotning zamonaviy ko’rinishi sifatida mobil to’lov tizimlarini ko’rsatish mumkin. Bunda hammamizga ma’lumki, mijozlarning smartfonlari bankdagi hisob raqamlarga bog’langan bo’ladi. Bu esa mijozlarga onlayn xaridlarni amalga oshirish, mobil qurilmalar yordamida pul mablag’larini erkin o’tkazish imkonini beradi.
To’lov tizimlari va bank axborot tizimlari raqamli aktivlardan keng foydalanadi. Raqamli aktivlarning asosiy komponentlari sifatida intellectual mulk ob’yektlari hisoblanadi. Intellektual faoliyat natijalalriga egalik huquqiga faqatgina kompaniya ega bo’ladi. Bunday aktivlarga misol qilib, ixtiro patentlar, kompyuter daturlariga mutlaq huquq va ma’lumotlar bazasini keltirish shuningdek raqamliaktivlar bilan birga, raqamli aktivlarni boshqarish tizimi ham tez sur’atlarda rivojlanmoqda.
Raqamli aktivlar bo’yicha global ishtirokchilar sifatida “North Plains Systems Corporation”, “Open Text Corporation”, “Widen”, “Net Xposure, Inc.”. “Media Beacon, Inc.”, “Hewlett-Packard, Inc.”, “WebDAM” kabi yirik xalqaro korporatsiyalarni misol qilib keltirish mumkin.
Raqamli aktivlarni boshqarishda axborot xavfsizligini ta’minlash muhim omil sanaladi. Bunda asosiy e’tibor raqamli ma’lumotlarga ruxsatsiz kirish, ularni axborot vositachilardan himoya qilmagan holda xavfsizligini ta’minlash va axborotlar uzatishning soddaligini ta’minlashga qaratilishi lozim.
Raqamli aktivlarni boshqarishning muhim muammolaridan biri – bu ularning huquqiy himoyasidir. Ta’kidlash lozimki, qisqa vaqtlarda va originaldan kamroq xarajat qilib raqamlar aktivlar nusxasini yaratish hamda ishga tushurish mumkin. Bu, albatta, raqamli aktivlarning umumiy daromadiga ta’sir qiladi. Raqamli aktivlarni boshqarishda bulutli texnologiyalardan foydalanish asosiy shartlardan bo’lib, texnik, huquqiy va tashkiliynjihatlardan axborotlar himoyasi bo’yicha usullarni ishlab chiqish hisoblanadi.
Raqamli aktivlarning rivojlanishini raqamli tijoratning rivojlanishisiz tasavvur qilish qiyin. Raqamli tijorat esa, sodda va ishonchli raqamli to’lov tizimlarini yaratishni talab etadi. Birinchi “onlayn” to’lov tizimlariga xizmat ko’rsatishda aholi o’rtasida keng tarqalganligi sababli “Visa” va “Master Card” kredit kartalari emintentlari sotuvchilardan axborot almashunivida yuqori xavfsizlik choralarini ko’rish shartlarini talab etishgan.
Mamlakatimizda amalga oshirilishi rejalashtirilayotgan raqamli iqtisodiyotning davlat boshqaruvida ishlatilishi bo’yicha eng muhim faktorlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
Kraudsorserlarning faoliyati internet tarmog’ida bulutli texnologiyalar yordamida amalga oshiriladi;
Kraudsorserlrning ishlari natijasi iqtidodiyot tarmoqlarini rivojlantirish bilan bog’liq innovatsion g’oyaning amalga oshirilishi (yechim, loyiha, mahsulot, mablag’ yoki hizmat) bo’lishi lozim;
O’zbekistonda amalga oshiriladigan kraud-loyiha uning kim yoki qaysi tashkilot tomonidan amalga oshirilishiga bog’liq ravishda tijorat yoki notijorat ko’rinishiga ega bo’lishi mumkin.
O’zbek milliy valyutasi – so’mni ham qisman yoki qandaydir chegaralangan optimal nisbatlarda kriptovalyutali ko’rinishga va uni bu bilan bog’liq bo’lgan blokcheynda boshqarish davlat boshqaruvidagi bir qancha muammolarni muvaffaqiyatli ravishda hal qilish imkonini berar edi. Shu jumladan:
Ikkilamchi va yashirin bank sektorini yo’q qilish yoki uni nazorat ostiga olish;
Davlat apparatidagi byurokratiyani yengish va korruptsiyaga qarshi samarador kurashish;
Soliqlar to’lash jarayonini mukammallashtirish orqali, soliq to’lamaslik xolatlariga qarshi samarador kurashish;
Kichik biznes va tadbirkorlikning rivojlanishiga yangi innovatsion imkoniyatlar yaratish;
Kriptovalyutalar va ICO mexanizmlari yordamida halqaro valyuta-kredit resurslarini O’zbekiston iqtisodiyotiga keng miqyosda jalb qilish;
Iqtisodiyotga bo’lgan dollar va boshqa valyutalar bosimini kamaytirish va shu asosda so’mning raqobatbardoshligini oshirish;
ICO vositasida korxona, tashkilot, xususiy tadbirkorlar hamda jismoniy shaxslar uchun yangi, qulay va samarador kredit mexanizmlarini ishga tushirib yuborish;
Moliya-kredit muassasalarining ishini yanada takomillashtirish;
Kriptovalyuta, ICO va blokcheyn infratuzilmalarini yaratish orqali yangi ish o’rinlarini hosil qilish va zamonaviy information texnologiyalarni respublikamizga jalb qilish;
Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishning yana bir diqqatga sazovor imkoniyati sifatida World Wi-Fi platformasi yordamida blokcheynlardan foydalangan holda, davlat tashkilotlari va keng aholi ommasi uchun (ayniqsa, uzoq hududlardagi insonlar va tashkilotlar uchun) internet resurslaridan tekin foydalanish imkonyatini yaratishni ko’rsatishimiz ham mumkin.
O`zbekistonda raqamli iqtisodiyot sharoyitida soliqqa tortish tizimini takkomillashtirishda quyidagilarga e'tibor qaratirsh zarur:
Raqamli iqtisodiyot tushunchasini tasniflash;
O'zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi bilan bog'liq bo'lgan soliq hisobi muammolarini aniqlash;
Raqamli iqtisodiyot sharoitida soliqqa tortish muammolarning mumkin bo'lgan yechim yo'llarini davom ettirish.
Raqamli iqtisodiyotni va u yaratadigan tegishli qiymatini aniqlashda bir qator muamolar mavjud. Birinchidan, "Raqamli iqtisodiyot" tushunchasiga umum qabul qilingan tarif mavjud emas. Ikkinchidan, asosiy komponent va jihatlar bo'yicha ishonchli statistika kamchilikka ega, asosan rivojlanayotgan davlatlarda.
Lekin, umum qabul qilingan tarif mavjud emasligiga qaramasdan, bir qator olimlarning raqamli iqtisodiyotni tasniflashga qaratilgan muhim fikrlari mavjud. Rossiya Federatisyasi ilimlar akademiyasi professori R.B. Mesheryakov quyidagicha yo'ndashadi. Raqamli iqtisodiyot - bu raqamli texnologiyalardan foydalaniladigan iqtisodiy ishlab chiqarish hisoblanadi. Olim T. L. Mezenburg o'zining izlanishlarida raqamli iqtisodiyotning xususiyatlarni ko'rsatadi: raqamli texnologiyalarni foydalanish orqali dasturiy tarmoqlarning ahamiyatining o'sishi, qo'shilgan qiymatning ortishi, dasturiy va raqamli iqtisodiyotdagi ishchi kuchi miqdorinig har xil darajasi, internet tijorati, elektron biznes strukturasi. Samarali yangi texnologiyalarning yutuqlari va ularning biznes jarayonindagi integratsiyasi raqamli iqtisodiyotda davlat tomonidan soliqqa tortishning yangicha uslublarni talab qilmoqda. Raqamli texnologiyalarning shiddat bilan rivojlanishi o'zining bir qator foydali jihatlari bilan birga, bazi bir muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Birinchidan, biznes subektlari ortasidagi aloqlarni tahlil qilamiz. Axborot maydonida yuz berayotgan yurdik va yuridik bo'lmagan taraflar ortasidag moliyaviy va tijoriy operaciyalarning (Business to business "B2B") soliq organlari tarafidan nazorat qilishning cheklanishiga o'lib kelmoqda. "O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi" 790-moddasiga muvofiq yuridik shaxslar o'rtasidagi hisob-kitoblar fuqarolarning tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish bilan bog'liq holda ular ishtirokidagi hisob-kitoblar naqd pulsiz tartibda amalga oshiriladi. Naqd pulsiz hisob-kitoblar ularda qatnashayotgan shaxslarning hisobvaraqlari oshilgan banklar orqali amalga oshirilishi belgilangan. Bu qonunning mohiyati shundaki, taraflarning moliyaviy operaciyalari faqatgina bank orqali, yani banklardagi asosiy va boshqa hisob raqamlarinan aylanishi soliqdan qoshish va boyin to'blash pirovard natijda qora bozor aylanmasining kengayip ketish kabi salbiy holatlarning oldini oladi.Bu esa o'z navbatida tashkilotlarning ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatishi bilan bo'lgan xo'jalik faoliyatini toliq soliq solish bazasini kiritilib, aniq soliqqa tortilishini ta'minlaydi. Raqamli iqtisodiyot rivojlanishi tadbirkorlik subektlarining o'zaro moliyaviy aloqalari nazorat qilinmaydigan yangi kanallari paydo bo'lishiga keng sharoyit yaratadi. Bu, o'z navbatida, yurtimizda rivojlanayotgan raqamli iqtisodiyot sharoyitida milliy soliqqa solish tizimimizga yangi chaqiriqlarni yo'llamoqda. Bizga malumki, oldingi davrlarda soliqdan qoshish va boyin toblash kabi qonun buzarliklar taraflar ortasida o'zaro moliyaviy faoliyat asosan naqd pul ko'rinishida bo'lar edi. Bunda tadbirkorlik subektlarining naqd pul bilan noqonuniy hisob kitob qilishining asosiy omillardan biri qilib naqd pulning o'ta likvidligini ko'rsatish mumkin edi. Bugungi rivojlangan raqamli iqtisodiyot sharoyitida har xil moliyaviy xizmatlarga asoslangan dasturlar yoki mobil ilovalar elektron pullarni juda oson boshqarishni ta'minlab bermoqda. Natijada, likvidlik jihatidan va taraflar ortasidagi masofadan qat'iy nazar qabul qilish va jo'natish kabi ijobiy taraflari bilan naqd pullar orinini egallamoqda. Bu bolsa o'zining yuqoridagi ijobiy tarafi bilan birga o'zining salbiy natijalarga olib kelishi mumkin. Masalan, ikki tadbirkorlik subekti o'zaro og'zaki ravishda 1 mln swmlik hom ashyoni ayirboshlashga kelishib olishdi. Emitent taraf kelishilgan pullarni bankdagi hisob raqamidan emas, bugungi kunda ommalashib borayotgan elektron pullar yoki elektron hamyon orqali jonatdi va ikkinchi taraf ham pullarni qabul qilib, hesh qanday schet-faktura yoki boshqada qonunchilikda belgilangan hujjatlarda qayd qilmasdan kelishilgan hom ashyoni jonatdi. Bu bo'lsa shartli ravishda soliq solish bazasini 1mln swmga va davlat byujdetining salomoqli qismini egallaydigan bilvosita soliq qo'shilgan qiymat solig'ini ham (agar tomonlar QQS to'lovchis bolsa) 150 ming swmga kamaytirdi deb xulosa qilishimizga zamin yaratdi. Natijada pullar tadbirkorlik subektining tadbirkorlik faoliyatini olib boorish uchun ochilgan bankdagi hisobvarag'idan iqtisodiy tarafdan mustaqil bo'lgan va soliq solish bazasiga kiritilmaydigan hisobvaraqdan aylanishi mumkin. Bunday juda katta bo'lmagan swmdagi moliyaviy operaciyalar biznes subektlari orasida har kuni juda ko'p martalab yuz berishi mu'mkin va buni nazoratga olishni juda qiyinlashtiradi. Elektron pullar va elektron hamyonlar orqali operaciyalar juda tez sodir bo'lib ommaviy ravishda nazorat qilishni va pullar nima maqsadda jo'natilishni tekshirishning deyarli iloji yo'q hisobi.
Ikkinchidan, biznes subektlari va istemolchi ortasidagi moliyaviy aloqa (Business to consumer "B2C") ortasida ham e'tirof etish joiz bo'lgan soliqqa tortish bilgan bog'liq bo'lan muammolar mavjud. Oldingi davrlarda agarda tadbirkorlik subektlari tomonidan naqd pulda bo'lgan ku'nlik tushumni nazorat kassa orqali qayd qilmaslik kabi qonun buzarlik holatlari ko'p ushragan bo'lsa, bugungi raqamli iqtisodiyot sharoyitida bunday nazorat kassa apparatlari qayd etmaslik kabi qonun buzarlik holatlar biroz eskirib, oxshash ammo yangi tu'rdagi qonun buzarlik ko'rinishlari payda bo'lmoqda. Masalan, fuqaro kiyim-kechak dukonidan 200 ming swmlik kiyim harid qildi. Taraflar plastik kartadan (jismoniy shaxslar mo'ljallangan tegishli bank tomonidan emissiya qilingan) talab etilgan to'lovni amalga oshirish uchun terminal orqali emas, mobil ilova orqali do’kon egasining plastik kartasiga (jismoniy shaxslar uchun mo'ljallangan) o'tkazib berdi. Natijada, soliq solish bazasi kamayishiga o'lib keldi. Yuqoridagi holatlar bugungi biznes subektlari faoliyatida ku'zatilmoqda. Bu esa o'znavbatida, soliqqa solishning uslublarini rivojlantirishga ehtiyoj tug'dirmoqda.
Yuqoridagilardan kelib chiqib quyidagi takliflar berishni o'rinli deb hisoblaymiz:
xizmatlarni ko'rsatuvchi barcha mobil ilovlarda yurtimizda faoliyat yuritayoygan barcha tadbirkorlik subektlarning bank hisob raqamini mana shu mobil ilovalarga kiritish. Bu orqali tolov tizimin yanada qulaylashtirib pullarning bank hisob raqamidan aylanishi uchun yanada qulay sharoit yaratgan bo'lamiz;
fuqarolik kodeksida fuqarolar to'lovning qanday uslubini tanlashdan qat'iv nazar tadbirkorlik subekti tarafidan to'lov uchun qabul qilingan pullarning bank hisobvarag'idan aylanishini ta'minlash bo'yicha qoshimcha javobgarlikni oshirish;
fuqarolar ortasida byujdet mablag'larining ahamiyatini va byujdet oldidagi javobgarligini keng targ'ib qilish. Sababi eng asososiy omil - subektiv omil ekan, yaxshi natijaga erishish uchun avallo inson ongini ta'sir ko'rsatish kerak. Bozor iqtisodiyoti sharoyitida malumki majburiy emas, balki ixtiyoriy moyillik orqali yaxshi natijaga ko'proq erishish mu'mkin. Rivojlangan davlatlarda fuqarolarning aksariyat qismi soliq to'lashda o'zlari tashabbus ko'rsatishadi va bunga inson omiliga tasir ko'rsatish orqali erishilgan.
fuqarolarning qonun bilan (asosan oxirgi istemolchi va to'lovchilarning) byujdet oldidagi javobgarligini oshirish.
Xulosa
Xulosa o’rnida shuni ta’kidlash lozimki, O'zbekiston Respublikasi hukumati uchun raqamli iqtisodiyot dasturini to'g'ri tuzish va uni muvaffaqiyatli ravishda amalga oshirish juda jiddiy masala hisoblanadi, chunki bu sohada ortda qolish jahon iqtisodiyoti yangi trendlarga muvofiq ravishda mamlakatni raqobatbardoshlikni yo'qotishga mahkum qiladi va uzoq muddatli salbiy oqibatlarga olib keladi. Aynan davlat barcha manfaatdor tomonlar (davlat, hukumat organlari, biznes, fuqarolik jamiyati va ilmiy-ta'lim jamiyatlari) vakillarini raqamli iqtisodiyotni yaratish va rivojlantirishga jalb qilgan holda raqamli iqtisodiyotni optimal boshqarish mexanizmini yaratishi lozim. Raqamli iqtisodiyot dasturi bir qancha yo'nalishlarning amalga oshirilishini ko'zda tutishi zarur, ammo bunda asosiy yo'nalishlardan biri - ta'lim bo'yicha raqamli iqtisodiyot fani bilan bog'liq sohalarda qanday konkret ishlar amalga oshirilishi zarurligi bizning mamlakatimizda hali-hanuz pishiq-puxta ko'rib chiqilmagan. O'ylaymizki, raqamli iqtisodiyotning eng asosiy chora-tadbiri - bu sohada malakali kadrlar tayyorlash va raqamli axborot infratuzilmasini yaratish bo'lib chiqishi ham mumkin. Shuning uchun ham, ta'lim bo'yicha yo'l xaritasi tayyorlash katta qiziqish uyg'otadi va bunda bir qancha qiyinchiliklarga ham duch kelishimiz mumkin. Raqamli innovatsion sektorda ishlaydigan texnik va boshqaruv kadrlari o'ziga xos hislatlarga ega bo'lib, o'ziga xos tarzda tayyorlanishlari lozim, ayniqsa, davlat va biznes kesishuvida bu katta ahamiyatga egadir. Bunday joylarda faqatgina mavqe, ilmiy daraja yoki professionallikka tayanish mumkin emas. Bu noyob mutaxassislar tayyorlash va kadrlar tayyorlashning umuman boshqacha darajasini, ma'lum bir perspektiv yo'nalishlari borligi va ta'limning differensiatsiya qilinishi kerakligini aks ettiradi. Hozirgi kunda jahon mehnat bozorida nimalar ro'y berayotgani haqida yana bir bora nufuzli shaxslarning fikrlariga murojaat qilamiz. Klaus Shvab o'zining mashhur"To'rtinchi sanoat inqilobi" kitobida quyidagilarni yozadi: "to'rtinchi sanoat inqilobi bundan oldingi inqiloblar bilan taqqoslaganda yangi tarmoqlarda kamroq ish o'rinlari yaratadi . AQSH mehnat resurslarining atigi 0,5%i asr boshida mavjud bo'lmagan tarmoqlarda band; yangi ish o'rinlarining 8%dan kami o'tgan asrning 80-yillarida va yangi ish o'rinlarining 4,5%i - to'qsoninchi yillarda yaratilgan. Raqamli iqtisodiyotda axborot va boshqa ilg'or texnologiyalarga investitsiyalar jalb qilish uchun qo'shimcha mehnat talab qiladigan ko'plab mahsulotlar yaratish emas, balki mavjud ishchilarni yuqori malakalilariga almashtirish talab qilinadi" . Texnologik innovatsiyalarning ishsizlikka ta'siri tadqiqotlariga ishora qilib, K.Shvab ta'kidlaydi: "Mazkur tadqiqot natijalariga ko'ra, AQSHda ish o'rinlarining 47%ga yaqini, ehtimol, keyingi yigirma yil davomida avtomatlashtirish riskiga uchraydi, bu o'tgan sanoat inqiloblari davomida ro'y bergan mehnat bozoridagi o'zgarishlar jarayonidan ko'ra tezroq yakson qilinadigan kengroq doiradagi kasblar bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari, mehnat bozorida qutblashuvning o'sish tendensiyasi mavjud. Bandlik yuqori daromad keltiradigan kognitiv va ijodiy kasblarda, kam daromad keltiradigan qo'l mehnatidan ortadi, lekin o'rtacha daromad keltiradigan standart kasblarga talab esa pasayadi". Yaqinda Jahon iqtisodiy forumida e'lon qilingan The Future of Jobs tadqiqoti ma'lumotlarini ham keltirib o'tamiz, unga ko'ra, 2022 yilga kelib, "jahon mehnat bozorida 2 million ish o'rni qo'shiladi, lekin 7,1 million ish o'rni yo'qolib ketadi. Ish o'rinlari intellektual va yuqori texnologiyali sohalarda paydo bo'ladi, iqtisodiyotning real sektorida va ma'muriy ishlar sohalarida esa qisqaradi". Hisobot mualliflarining hisob-kitoblariga ko'ra, "2022 yil uchun katta ma'lumotlar texnologiyasi matematika va hisoblash texnikasi sohasida ish o'rinlari sonini 4,59%, boshqaruv sohasida 1,39%, moliya sektorida 1,34% va sotuvlarda esa 1,25% oshiradi. Lekin xuddi shu katta ma'lumotlar sohasi ofis xodimlari ish o'rinlari sonini 6,06% qisqartiradi. Shu bilan bir paytda, buyumlar interneti kompyuter ixtisosliklarida bandlikning 4,54%, loyihalashtirish va muhandislik ishlanmalari bo'yicha 3,54% o'sishiga olib keladi. Lekin shu omilning o'zi asbob-uskunalarga texnik hizmat ko'rsatish, ta'mirlash va o'rnatish bo'yicha mutaxassislar bandligini yillik 8%i, ofis xodimlarining esa 6,2%i qisqartiradi. Sanoat sohasida bandlikka yangi ishlab chiqarish texnologiyalari va 3D-bosma (u ish o'rinlari soni yiliga 3,6% qisqartiradi) va ancha kamroq darajada - robotlashtirish va avtomatik transportni rivojlantirishga (bu esa ish o'rinlarini 0,83% qisqarishiga olib keladi) kuchli ta'sir ko'rsatadi. Umuman olganda, bandlik ma'lumotlarni tahlil qilish shuni ko'rsatadiki, u murakkab texnologik jarayonlarni boshqarish talab qilingan joylarda o'sadi va kundalik zerikarli hamda malakasiz mehnat ulushi katta bo'lgan joylarda tushib ketadi". Iqtisodiyot va jamiyat hozirgi paytda raqamli o'zgartirishlardan jiddiy aziyat chekmoqda, deb ko'rsatiladi "OECD Digital Economy Outlook 2017". Uning hisobotiga muvofiq: bir tomondan, avtomatlashtirish ayrim kasblarda bandlikni pasaytirishi va shu bilan bir paytda nostandart, ya'ni qisqa muddatli, to'liqsiz yoki kam pul to'lanadigan ish o'rinlari sonini oshirishi va ish joylari bo'yicha gender tafovutlarini birmuncha kengaytirishi mumkin".
Endi quyidagi holatga e'tibor qaratamiz: raqamli iqtisodiyot - oddiygina axborot texnologiyalarining rivojlanishi emas, bu ularning samaradorligini vositachilar va optimallashtirish hisobiga oshirilishi mumkin bo'lgan tamomila yangi biznes-modellar paydo bo'lishidir. Bunda biznes dinamikasi ortadi va murakkablashadi, bugungi kunda axborot iqtisodiyotida o'z faoliyatini qanday tashkil qilish lozimligiga bog'liq umumiy bir to'g'ri javob yo'q. Yangi texnologiyalarni rivojlantiradigan va turli xildagi innovatsiyalardan foydalanadigan kompaniyalar biznes-qoidalarni o'zgartiradi va har qanday to'siqlarni vayron qiladi. Raqamli texnologiyalar, chunonchi, buyumlar interneti (IoT), katta ma'lumotlar (Big Data), mobil qurilma va turli devayslardan foydalanish, ijtimoiy o'zaro aloqa usullari, iqtisodiy munosabatlar va institutlarni tubdan o'zgartirib yuboradi. Belgilangan vazifalarni birgalikda hal qilish uchun iqtisodiy agentlarni muvofiqlashtiradi va kooperatsiyaning yangi usullari paydo bo'ladi (sharing economy). Sinergetika qonunlariga ko'ra, yangi texnologiyalar bilan jihozlangan zamonaviy biznesda barcha ortiqcha narsalar yo'qolib ketadi, bu esa raqobatbardoshlikni oshiradi va u yoki bu mahsulot ishlab chiqarish harajatlarini pasaytiradi, jumladan, vositachilarni avtomatik tarmoq servislariga almashtirish jarayoni ro'y beradi. Biznesni bunday tashkil qilish hizmat qiymatini jiddiy ravishda pasaytirishdan tashqari, to'liqsiz bandlik va individual ishlab chiqarishning turli shakllari asosiy ro'l o'ynashi mumkin bo'lgan yangicha iqtisodiyot tuzilmasiga olib keladi. Bu turdagi mehnat bozori siljishlari inson mehnati qanday takomillashtirilishi, qaysi kadrlar resurslariga talab bo'lishi, qaysi ta'lim modellari raqamli iqtisodiyot uchun kerak bo'lishi va nihoyat, ijodiy salohiyatga, maxsus ijtimoiy va kommunikativ ko'nikmalarga ega emasligi hamda tez o'zgarishlar va noaniqlik sharoitlarida ishlay olmaydigan odamlar bilan nima qilish masalasi ham dolzarb ahamiyatga ega bo'lib qoladi. Ayrim tarmoqlarda vaziyat asta-sekin o'zgaradi (oliy ta'lim, gaz, kimyo); boshqalarda esa tezroq (sog'liqni saqlash, transport, iste'mol tovarlari, davlat sektori, mashinasozlik, energetika), lekin ayrimlarida bu jarayon juda ham tez ro'y beradi (banking, sug'urta, yuqori texnologiyalar, telekom, media, riteyl, sport va ko'ngilochar sohalar, mudofaa). Shubhasizki, yuqorida keltirilgan tarmoq guruhlarida raqamli samaralarning tarqalish tezligi bu jarayonga turli omillar ta'siridan kelib chiqib, u tomonga ham, bu tomonga ham o'zgarishi mumkin. Shu bilan bir paytda, ko'rinib turibdiki, tashkilotlar va hatto mamlakat raqobatbardoshligi, ularning innovatsion rivojlanish sur'atlari aynan kadrlar salohiyati mavjudligi bilan belgilanadi. Zamonaviy mehnat xarakterini tavsiflar ekan, K.Shvab kasbiy faoliyat "dunyoning istalgan nuqtasida joylashgan tayyor ijrochilar virtual bulutiga chiqariladigan muayyan loyihalar va aniq topshiriqlarga bo'linishi"ni yorqin tavsiflaydi va "bu internet tarmog'iga ulangan har bir kishiga yangi imkoniyatlar va mustaqillik hadya etadigan xamda professionallar taqchilligini bartaraf qilishga qodir bo'lgan yangi moslashuvchan mehnat inqilobining boshlanishi emasmi? Yoki bu tartibga solinmaydigan virtual mashaqqatli mehnat olami tubida berahm poyga paydo bo'lishiga olib keladimi? Agar inqilob natijasida so'nggi variant - mehnat huquqlaridan, mehnat shartnomasi tuzish va kafolatlangan bandlik huquqlaridan mahrum bo'lgan holda buyurtmadan buyurtmagacha pul ishlab topadigan xodimlar ijtimoiy sinfi, siyosiy beqarorlik va ijtimoiy g'alayonlar manba'siga aylanadimi?" degan savollar beradi .
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli iqtisodiyotda IT yordamida tannarxni kamaytirishga, natijada optimallashuvga va samaradorlik oshishiga erishiladi
|