Manbashunoslikning yo’nalishlari asosiy maqsad va vazifalari

|
Manbashunoslikning yo’nalishlari asosiy maqsad va vazifalari
|
bet | 71/113 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 0,99 Mb. | | #256811 | Turi | Referat |
Bog'liq Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”Manbashunoslikning yo’nalishlari asosiy maqsad va vazifalari
Manbashunoslik fani asosan ikki yo’nalishga ega bo’lib, u nazariy manbashunoslik va amaliy manbashunoslikdan iboratdir. Biz quyida nazariy manbashunoslik xususiyatlarini bayon etamiz.
Nazariy manbashunoslik (yo’nalishi)
Nazariy manbashunoslik yo’nalishi amaliy manbashunoslik tajribasini umumlashtiradi, yozma manbalarni vujudga kelishi va ularning real tarixiy sharoitni o’zida aks ettirish qonuniyatlari, manbalarni izlab topish, turkumlash, tavsifga olish, tartibga solish asoslarini ishlab chiqadi va ularni ilmiy muomalaga kiritishning, amaliy o’rganishning eng maqsadga muvofiq asosiy usul va yo’llarini aniqlaydi va amaliyotga tavsiya etadi. Ular quyidagilardir.
Manbalarni turkumlash
Sharq yozma manbalarni turkumlashning yagona aniq bir qoidasi hozirgacha ishlab chiqilmagan. Mavjud qo’lyozma manbalar fihristi bir qismi asarlar tili no’qtai nazaridan kelib chiqib tuzilgan. Masalan, Angliyaning Britaniya muzeyida saqlanayotgan sharq qo’lyozmalari yirik sharqshunos Charlz Riyo tomonidan ularning qaysi tilda yozilganiga qarab, arab, fors va turkiy tildagi qo’lyozmalarni alohida, alohida tavsifga olib fihrist tuzgan. Frantsiya poytaxti Parijdagi Milliy kutubxonadagi saqlanayotgan sharq qo’lyozmalari haqida Edgar Bloshe ham shu tartibda katalog tuzgan.
Toshkentdagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti xazinasidagi qo’yozmalar birinchi bor saqlanayotgan tashkilot “O’zbekiston Fanlar Akademiyasi Sharq qo’lyozmalari majmuasi” nomi ostida turli tildagi va turli mavzudagi asarlar tavsifga olinib, ularning o’n bir jildda nashr etilgan. Hozir qo’lyozmalarni qaysi fan sohasiga oidligiga qarab tavsifga olish boshlab yuborilgan mana shunday kataloglar chop etilmoqda.
Ba’zi manbashunoslar qo’lyozmalarni mazmuniga qarab, asarda qaysi masala bayon etilganiga qarab, turkumlashni lozim topsalar, ularning boshqa bir guruhi asarning kelib chiqishiga, ya’ni qaerda va qachon yozilganligiga qarab turkumlashni ma’qul ko’radilar.
Yana bir guruh olimlar esa ularni rasmiy hujjatlar, tarixiy, geo-kosmografik va biografik asarlar kabi turlarga bo’lib o’rganishni tavsiya qiladilar. Manbalarni avtograf – ya’ni muallifning o’z qo’li bilan ekanligiga qarab yoki ko’chirilgan nusxa ekanligigi qarab turkumlash hollari ham uchraydi.
Hozirgi paytda tarixchi manbashunoslar manbalar ustida ishlashning faqat bittasiga, ya’ni ularning turlariga qarab tadqiq etishni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar. Chunki boshqa tadqiqot yo’llari yozma manbani chuqur va atroflicha o’rganish hamda tahlil qilish vazifalariga to’la javob bera olmaydi.
Birinchidan, tarixiy manbalar ichida faqat bir masala – ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, madaniy va boshqaga butunlay bag’ishlangan asar deyarli yo’q yoki juda kam.
Til bo’yicha manbalarni o’rganish yomon emas, lekin biror mavzuga oid manbalarni o’rganganda, faqat bir yoki ikki tilda yaratilgan asarlar bilan chegaralanish tadqiqot ilmiy qiymatini pasaytiradi.
Mana shularni inobatga olganda, tarixiy manbalarni turlariga va qaysi davr voqealarini aks ettirganligiga qarab turkumlash maqsadga muvofiqdir. Avvalgi paytlarda talaygina markaziy oliy o’quv yurtlarida o’qitilgan “CCJM tarixi manbashunosligi” va “O’rta asrlar tarixi manbashunosligi” darsliklari mana shu qoidaga asoslangan.
B. A. Ahmedov “O’zbekiston tarixi (o’rta asrlar) manbalari”ni (yozma manbalarni) quyidagi uch turga bo’lib o’rganishni tavsiya qilgan: 1) Ashyoviy manbalar, ya’ni arxeologik qazishlar natijasida topilgan ashyolar; 2) rasmiy hujjatlar; 3) tarixiy, geo-kosmografik hamda biografik asarlar. Ushbu turkumda qayd etilgan arxeologik yoki ashyoviy manbalar, ya’ni qadimda ajdodlarimiz turmush tarzi va ijtimoiy faoliyatini o’rganish uchun asosiy manba bo’lib xizmat qiluvchi manbalar asosan arxeologiya fani tomonidan o’rganiladi va biz uchun qo’shimcha yoki yordamchi dalil sifatida tadqiqotlarga jalb etilishi mumkin.
Bizning fikrimizcha, O’zbekiston tarixi yozma manbalarini asasan ikki turga bo’lib o’rganish ma’qul ko’rinadi.
1) rasmiy hujjatlar – yorliqlar, farmonlar, inoyatnomalar, vaqfnomalar, hisob-kitob daftarlari, rahnomalar, rasmiy yozishmalar, maktublar va boshqalar. Umuman, tarixiy hujjatlarning o’ttizdan ortiq turi mavjud. Hujjatlar ijtimoiy-siyosiy hayotni bevosita qayd etishlari, ya’ni feodal yer egaligi, ijtimoiy munosabatlar, davlat tuzilishi va shunga o’xshash masalalar bo’yicha daliliy ma’lumotga boyligi bilan tarixiy manbalarning boshqa turlaridan ajralib turadi. Ular asosan hujjatshunoslar tomonidan maxsus o’rganilsa-da, tarixiy manba sifatida manbashunoslikda ilmiy qiymati juda katta.
2) tarixiy, geo-kosmografik, agiografik hamda biografik asarlar.
Tarixiy, geo-kosmografik, agiografik hamda biografik asarlarda rasmiy hujjatlarga nisbatan tarixiy voqea va hodisalar keng va to’la yoritiladi. Shuning bilan bir qatorda ularda faktik materialning boyligi ko’zga tashlanadi.
O’zma manbalarni faqat zikr etilganlari bilan cheklab bo’lmaydi. Xususan, badiiy adabiyotlarda ham tarixiy voqealar, shaxslar to’g’risidagi ma’lumotlar bayoni mavjud bo’lib, faqat ularning o’ziga xos bayon uslubi, badiyatini nazardan qochirmasdik kerak. Chunki tarixchi bor haqiqatni yozishi kerak bo’lsa, shoir yoki ijodkor badiiy to’qima, bo’rttirish, mubolag’aga yo’l qo’yish, ya’ni o’z istagiga muvofiq tasvirlash imkoniga ega. Masalan, Alisher Navoiy badiiy asarlarida shoir davriga va zamondoshlariga oid qimmatli fikr, mulohazalar mavjud. Xususan, uning asarlaridagi shoir biografiyasiga oid ma’lumotlar asosida Izzat Sulton “Navoiyning qalb daftari” nomli kitob yozib, unda Alisher Navoiy biografisini tiklashga harakat qilgan.
Alisher Navoiyning “Xamsa” asari tarkibidagi dostonlarida ham tarixiy ma’lumotlar, xususan Mirzo Ulug’bek shaxsi va uning ilmiy merosi to’g’risida juda qimmatli ma’lumot mavjud.
O’zma manbalardagi o’ziga xoslikning biri shuki, ularda bayon etilgan voqea, hodisalarga sub’ektiv yondoshuv, ayrimlarini xaspo’shlash yoki buzib talqin hollari uchrab turadi. Bunday asarlar ustida tadqiqot olib borilganda ularga tanqidiy yondoshish talab etiladi. Bu esa manbashunoslikning asosiy ilmiy talab va printsiplaridan biridir.
|
| |