Xatolik turlariva ishlov berish yig„ma xatoligini hisobi

2.12 Xatolik turlariva ishlov berish yig„ma xatoligini hisobi. Xatolik turlari. Berilgan aniqlikka erishish doimo tizimli va tasodifiy
sabablarga ega bo„lgan ishlov berish xatoliklari ta‟sirida boradi. Shunga ko„ra, bu
sabablar natijasida xosil bo„ladigan xatoliklar tizimli va tasodifiy turlarga
bo„linadilar.
Tizimli xatoliklar–bu xatoliklar ko„rilayotgan partiyadagi barcha tayyorlamalar
uchun doimiy qoladi yoki bir tayyorlamadan boshqasiga ishlov berishga o„tilganda
qonuniy ravishda o„zgaradi.
Birinchi holdagi xatolikni doimiy tizimli xatolik deb, ikkinchi holdagisini esa –
o„zgaruvchan tizimli xatolik deb ataladi.
Tayyorlamalarga ishlov berishdagi doimiy tizimli va o„zgaruvchan tizimli
xatoliklarni paydo bo„lish sabablari bo„lib dastgoh, moslama va asboblarni
noaniqligi, eyilishi va deformatsiyalanishi, ishlov beriladigan tayyorlamalarni
deformatsiyalanishi, DMAD tizimidagi isikliq xodisalari va xakozalar xisoblanadi.
Tasodifiy xatolik – bu xatoliklar ko„rilayotgan partiyadagi turli xil tayyorlamalar
uchun turli xil qiymatga ega bo„ladi, shu bilan birga uni paydo bo„lishi xech qanday
bir qonuniyatga bo„ysunmaydi.
Tasodifiy xatoliklarni paydo bo„lishi natijasida bir xil sharoitlarda ishlov
berilgan tayyorlamalar o„lchamlari eyilib ketadi. O„lchamlarni yoyilishi tasodifiy
tasnifdagi va birlamchi ma‟lum bir aniklashga bo„ysunmaydigan, o„z ta‟sirini bir
paytda va bir-biridan mustaqil ravishda ko„rsatadigan ko„plab sabablarni yig„ma
ko„rinishda keladi.
Bunday sabablarga ishlov berilayotgan material qattiqligini va olinayotgan
quyim kattaligini o„ynashi, tayyorlamani moslamadagi holatini. Uni asoslash va
83
maxkamlashdagi xatoliklarga bog„liq holdagi yoki moslama xatoligi tufayli
o„zgarishi, sozlash xatoliklari, ishlov berishni temperaturali tartibini uynashi va
DMAD tizimini elementlarini kesuvchi kuchlarni turg„unmasligi tufayli elastik
deformatsiyalanishi va xakozalar misol bo„la oladi.
Metallqirqish
dastgohlarida
mashina
detallarini
tayyorlashdagi
aniqlikni
belgilovchi xatoliklarni ba‟zida yana uch toifaga bo„lish mumkin:
-tayyorlamalarni o„rnatish xatoliklari- Σỳ ;
-dastgohni sozlash xatoliklari-
c;
-bevosita ishlov berish jarayoni keltirib chiqaradigan xatoliklar va ularga
quyidagilar kiradi;
a) kesuvchi asbobni o„lchamli eyilishidan kelib chiqadigan xatoliklar-
e;
b)
kesuvchi
kuch
ta‟sirida
texnologik
tizimni
qayishqoqli
deformatsiyalanishidan kelib chiqadigan xatoliklar-
q;
v) dastgoh geometrik xatoligidan kelib chiqadigan xatoliklar –
g;
g) texnologik tizimni isiqlik deformatsiyalanishidan kelib chiqadigan xatoliklar-
t;
Sonli dasturli boshqariladigan dastgohlarida ishlov berishda qo„shimcha tizim
elementlarini holatlarini va boshqaruv dasturlarini ishlatish hatoliklari kelib
chiqadi.Aniqlikni hisobi asosan 6-11-kvalitetlar bo„yicha bajariladigan toza ishlov
berish operatsiyalari uchun zarur bo„ladi.Sozlangan dastgohlarda tayyorlamalarga
ishlov berishni yig„ma xatoliklari quyidagi tenglamalar orqali tasniflanadi:
-diametral o„lchamlar uchun:
2
2
2
2
2
)
73
.
1
(
)
73
.
1
(
)
73
,
1
(
2
T д e с к
-chiziqli o„lchamlar uchun:
2
2
2
2
2
2
)
73
.
1
(
)
73
.
1
(
)
73
,
1
(
T д e с к у
Yig„ma xatoliklar aniqlangandan so„ng braksiz ishlov berish imkoniyati
tekshiriladi:
Тd
Bu erda
Тd -operatsion o„lcham joizligi
84
Bu shart bajarilmagan holda yig„ma xatolikni kamaytirish bo„yicha aniq
tadbirlar taklif etilishi kerak.