Puxaraliq ha’m miynet ta`rbiyasi

Puxaraliq ha’m miynet ta`rbiyasi
JOBA`
1. Shaxsti qa`liplestiriw kamal taptiriw protsessinde puxaraliq ta`rbiyasinin`
waziypalari ha`m mazmuni.
2. Watang`a berilgenlik ha`m milletler araliq tatiwliq - puxaraliq ta`rbiyasinin`
tiykarlari. 3. Huqiqiy ta`rbiya beriw puxaraliq ta`rbiyasinin` quramliq bo`limi sipatinda
4. Miynet ta`rbiyasinin` waziypalari ha`m mazmuni.
Shig`is oyshillari miynet ta`rbiyasi haqqinda.
Ozbekstan Konstitutsiyasina insan xukiklari ham erkinliqlerine en joqari
qadiriyat sipatinda kepilliq berip qoyilgan. Konstitutsiyanin qe stat`yasinda «Ozbekstan
Respubliqasinda demOqratiya uliwma insaniyliq printsiplerge tiykarlanadi, olarga bola insan,
onin omiri, erkinligi, hur-meti, qadir-qimbati ham basqa qol qoyilmaytugin xuqiqlari joqari
qadiriyat esaplanadi» dep belgilep qoyiladi.
Ozbekstan Respubliqasi aymaginda jasawshi puharalar turmistin barliq tarawlarinda
ekonomikaliq, siyasiy jamiyetlik, madeniy xuqiyqiy ham basqa qatnaslardin bir biri menen ten
xuqiqqa iye ekenligi de belgilep qoyilgan.
Sonday aq har kim jasaw, bir jerden ekinshi jerge koshiw, soz ham isenim erkinligi
huqiqina iye, bul mamleket tarepinen qorgalatuginligida korsetilgen Ozbekstan Respubliqasinin
xujdan erkinligi ham diniy sholkemler haqqindagi nizaminda puqaralardin qalegen dinge iseniwi
yamasa hesh bir dinge isenbewshiliq huqiqi menen belgilep qoyilgan.
«Ozbekstanda insan huqiqinda belgilengendey miynet ham kasipti erkin tanlaw, bilim aliw,
jamiyetlik qorganiw t.b. huqiqlari nizam menen qorgaladi.
Puqaralar jamiyetliq siyasiy turmisqa belsene qatnasip, jamiyetliq ham mamleket islerin
basqariwga, yaki oz wakilleri arqali basqariwga siyasiy partiyalar ham jamiyetliq birlespege
qatnasiw huqiqina iye. Har bir puqara mulk iyesi boliwga miynet etiw kasipti erkin tanlaw
huqiqina iye.
1990 jili 14 dekabr`de Qaraqalpaqstan Respubltkasi Joqari Sove-tinin IV sessiyasinda
«Ozbekstan Respubliqasi quraminda Qaraqalpaqstan Respubliqasi Mamleket suvereniteti
haqqinda Deklaratsiyasi» qabil etildi.
Ol 1991 jili 31 avgustta «Ozbekstan Respublikasi Mamleketlik garezsizligi tiykarlari
haqqinda» nizamda ozinin huqiqiy tiykarin tapti.
Qaraqalpaqstan Respubliqasinin Joqargi Soveti ozinin XII sessiya-sinda 1992 jili 5
aprel`de Qaraqalpaqstan Respbuliqasinin Konstitutsiyasi qabil etildi. Qaraqalpaqstan
Respubliqasinin Joqargi Sovetinin 1997 jili 14 dekabr`de bolip otilgen XI sessiyasinda
Qaraqalpaqstan Mamleketliq bayragi, 1992 jili Mamleketliq Gerbi, 1992 jili 4 dekabr`de
Mamleketliq Gimni tastiyiqlandi.
Prezidentimiz mamlekettin ishki siyartqi siyasatin bekkemlewde adalatli qarar taptiriw
jollarin amelge asiriwdan ibarat. Xaliqtin jumis penen bant etiliwi, jumissizliqti joq etiw, miynet
penen insan jekeligin amelge asiriw, onin ekonomikaliq sotsial ham ruwxiy iqtiyatlarin
qanaatlandiriwdagi hal etiwshi ahmiyetin asiriw, jamiyette jaslar, balalar, hayal qizlar huqiqin
aniq koteriwdin ameliy shara usillarin koriw, meditsina jardeminin hamme ushin maqul turlerin
iste qollaniw, jamiyette sotsial qorgaw ilajlarin amelge asiriwdi jaratiw.
Bulardin barligin jamiyettegi sotsial ham milletler araliq birliqti bekkemlewdin aniq
ilajlarina aylandiriw sotsial munasibetlerdi insanliq tiykarlarda rawajlandiriwdin zanli huqiqli
fundamenti birotala jaratiw hamde rawajlandirip bariwdi amelge asiradi.
Erkin puqara Basqasha etip aytqanda, biz oz haqimizdi huqiqimizdi taniytugin, oz kush
imkaniyatlarina tayanatugin, atirapinda payda bolip atirgan, waqiya hadiyselerge oz betinshe is
alip baratirgan, bugingi kuni shaxs maplerin mamleket ham xaliq mapleri ten koretugin erkin,
har tarepleme jetilisken insanlardi tarbiyalawimiz kerek.
Ozbekstanda puqaraliq jamiyet kuriw tiykargi maqsetlerden biri, biraq ol birden bolmaydi,
adep huqiqiyliq boladi. Siyasiy partiyalarda puqaraliq Ozbekstan respubliqasi 1991 yil 21
avgusta Oliy majilistiq sessiyasinda SSSR quraminan shiqti dep dagazalap ham ozin garezsiz
mamleket dep jariyalandi. Solay etip totalitar sistemadan bas tartip, huqiqiy, demOqratiyaliq
mamleket duzdi. Bazar ekonomikasi arqali ham adil puqaraliq jamiyet qurmaqshi. Puqaraliq
jamiyettin maqseti ilimiy texnikani rawajlandirip materialliq bayliqti bayitip har bir adamnin
uylesimli rawajlaniwin tamiyn etiwden ibarat.
Jeke adamda erkin oylawdi qaliplestiriw. Prezidentliq basqariw sistemasi barligin
basqaradi. Totalitarizm tutasi menen partiyaliq, hakimshiliq, buyriqpazliq sistemasinin
hukimshiliq mamleket edi. Bizde jariyaliq kop pikirliliq, filliralizm pikir ham koz-qaraslardin
turlishe boliwi. Bul masele boyinsha qanshadan qansha pikirler aytilsa sonsha bayidi. Nizamnin
artiqmashligi, nizam hamme ushin bir, bizin barliq hareketimiz nizamga tiykarlangan boliwi
kerek.
Hujdan haqqindagi nizamnin oy stat`yasinda dinshillerdin huqiqi mamleket qadagalawin
kusheytiw, qaysi dinge isenemen desede, isenbeymen desede, puharanin erki bar.
Mamleket ham hakimiyat organlarinin juwapkershiligi zarurligi artip, jergiliqli organlarga
basqariwdi beredi. Sebebi jergiliqli awhaldi kvartkomlardan artiq biletugin adam joq.
Balalardin huqiqiy sanasin asiriw, huqiqiy sanani madeniyatti asiriw ushin huqiqiy iliminin
jetiskenliqlerin, shigargan nizamlardi basqalardin sanasina jetkeriw teren engiziw iske asirip
bariw zarur.
Ozbekstan mamleketi baskariw hakimiyatliq boliniwi 1.Nizam shigariwshi 2.Atqariwshi
3.Biygarez sud sistemali (parlament oliy m1jilis, ministrler kenesi, sud organlari) Nizam aldinda
hamme bir, Ozbekstan puxaraligina otiw 16 jastan amelge asiriladi.
(Pasport qy jasta beriledi.) Oz-bekstanda mamleket Prezidentliq basqariw sistemasi, orayliq
jergiliqli atqariw organlari. Prezidenttin wazaypasi nizam qabil etedi ham parman shigaradi,
atkariwshilardin ministrler kabinetinen qadagalaydi, xakimlerge, qorganiwga basshiliq etedi.
Insan xuquqi-konstitutsiya, notariwslardin tastiyiqlawi menen bekitiledi. Insan xuquqi
bizde birinshi orinda turadi.
Ozbekstan garezsizliq, demOqratiyaliq, xuqiqiy mamleket adamgershiliqli qagiydalarga
tiykarlangan, milleti, dini, sotsial awhali, siyasiy sheshimlerinen qaramstan puqaralardin
xuqiqlari ham erkinlerin tariplep beretugin mamleket. Mektepte oqitilatugin har bir pannin, ozine
tan tarbiyaliq ahmiyeti ham imkaniyatlari bar. Hazirgi kunde mektep oqiw bagdarlamalarinda
jurgizip atirgan «Jamaat taniw», «Tariyx», «Mamleket ham huqiq tiykarlari», «Geografiya»
sabaqlarinda klassta ham klasstan tisqari tarbiyaliq islerinde ken paydalaniw zarur.
Ospirimler ozlerine ayriqsha baha beriw kushli boladi. Olar ozlerin tutiw, mamle, kaddi
hareketlerinde ulkenlerdey boliwga umtiladi, ozlerinin garezsizliqlerin sheklep qoyiwga
qaratilgan har qanday uriniwga qatan sezgir boladi. !dette qr-qt jaslarda erk qaliplese baslaydi.
Bunday jasta ospirimler ozlerin adewir jetisken dep sezip kushli erikli adamlarday boliwga
hareket qatnasti basqariw bir qansha mushkil is ekenligin sezine baslaydi. Olar kobinese otirik
dosliq, juzeki «qaharmanliq» formalarin ozine qabil etiwi mumkin. Turmistin ozi olar ushin
oyinday korinedi. Ospirimler ozlerinin qaddi hareketlerin tuwri bahalay aliw olshemin umitip
qoyadi. Bunin natiyjesinde tartip buziwshiliq haywanlarga azap beriw siyaqli qiliqlar apiwayi
adetke aylanip qaladi ham olar miyrimsizliq birewdin basina tusken baxitsizliqqa biyparwa
qaraw t.b. xususiyatlari payda boladi. Jeke jetilisiwi ogada quramali bolip, ol kuta qiyinshiliq
penen otedi. Konligip qalgan geypara adetlerden waz keshiwge de tuwra keledi.
Shanaraqtagi ham mekteptegi baqlawdin bosligi natiyjesinde xuqiqiy tarbiyada adewir
kemeyedi.
Bazi shanaraqlarda ospirimlerdi erkeletip osiriw, qolin suwiq suwga urmasliq siyaqli
adetler ahwalga kritikaliq baha bere almasliqqa alip keledi.
Nizamnin aldinda hamme birdey juwap beretugin bolsa nizamda bizin aldimizda juwap
beriwi kerek.
Adette qy jasqa tolgan shaxslar jinayatqa qol ursa, jinayi juwapker-shiliqke tarbiyalanadi.
Bul jastagi ospirimler kelip shiqqan jinayattin qawipliq darejesin aniqlap jetken boladi, islegen
jinayati ushin juwap-kershiliqke tartiliwi mumkin ekenligin biledi.
Qastan yamasa iqtiyatsizliqtan adam oltiriw, qastan yamasa iqtiyatsiz-liqtan denege jaraqat
etip, adamnin sawligina ziyan jetQiziw, namisqa tiyiw, basqinshiliq, urliq, qawipli azar
beriwshiliq, mamleket yaki jeke mulkti qastan wayran etiw natiyjesinde awir aqibetlerdin kelip
shigiwi, atiwshi qurallar, oq darilerdi qollaniw arqali avariyaliq jagdaylarga alip keliwshi
jinayatlar ushin qr jasqa tolganlar juwapkershiliqke tartiladi.
Adebi buzilgan oqiwshilar menen daslepki isler adep xaliq talim bolimleri, jamaatshiliq
tarepinen alip bariladi.
Uliwma majburiy talimge boysindiriw, kuni uzaytirilgan toparlarga jaygastiriw, ata-
analardin xuqiq ham burishlari tuwrali sawbetlesiw, joldasliq sudlarga qatnasiw jinayatinin aldin
aliw.
Jinayattin aldin aliw ushin tomendegilerge itibar beriw`
1. Uliwma talim mekteplerinde huqiqiy bilimlerdi amelge asiratugin xanalar
sholkemlestiriw~
2. Barshe mekteplerdin sud, prokaratura, advokatura, boyga jetkenlerdin inspektsiyasi,
komissiyalar menen baylanisti bekkemlew~
3. Turaqli rawishte jaqsi tajiriybeni uyreniw, uliwmalastiriw, olardi turmisqa asiriw.
Toplangan ilimiy bilimlerden, pedagogikaliq tajiriybelerden aqilga muwapiq paydalaniw,
ospirimlerimizge mamleketimizdin nizamlari ham qagiydalarina mudami itibar beriw
konlikpelerin sindiriw huqiqiy tarbiyani tabisli amelge asiriwdin guwasi.
Miynet insan omiri, onin baxitli omir keshiriwi ushin barhama tiykar bolip kelgen.
Adamlardin qanday da bir maqset ushin sariplagan waqiti, aqil ham fizikaliq kushi
yamasa zarurli xizmeti miynet bolip tabiladi. Miynetsiz jasaw mumkin emes.
Miynet jamiyettegi materialliq ham ruwxiy bayliqlardin deregi, diqqat itibardin basli
olshemi, onin adiwli kaliplestiriwdin negizi boladi.
Miynet tarbiyasi maseleleri mektepke shekemgi tarbiya kontseptsiyasinan, «Xaliq
bilimlendiriwi xakkinda»gi Nizaminin Qaraqalpaqstan Respubliqasi Konstitutsiyasinin orayliq
orindi iyelep turgani tosinnan bolgan narse emes.
V.A. Suxomlinskiydin` «Miynetten sirtta ham miynetsiz tarbiya bolmaydi ham boliwda
mumkin emes. Oytkeni ogada kuramali ham kop kirli miynetsiz adamdi tarbiyalau mumkin
emes», - degen pikiri juda adil turde aytilgan (Suxomlinskiy V.A. garmoniya trex nachal.
«Jurnalist» 1978 god. N 8).
Qaraqalpaqstan Respublikasin mektepke shekimgi balalar mekemelerinde balalardi ozine-
ozi xizmet korsetiw konligiwlerin tarbiyalaw balalardi gedeylerge jardem korsetiw boyinsha
miynetke, toparga tartipti jonge saliwga, ospirimlerdi ham xayuanatlardi tarbiyalaw, kurallardi,
oyinshiklardi, bezeu buyimlarin jasaw, miynetke uyretiw boyinsha belgili darejede jumis
jurgizilip atir.
Biraq mektepke Oqiwga baraman degenshe balalardin hammesinde de miynetke adetleniw
ham zarurliq payda bola bermeydi. Balalar miynet operatsiyalarin orinlawda oz betinshe jumis
jurgize almaydi, kobinese egedelerdin korsetpelerin kutip turadi. Balalardin barligi da xak keuili
menen miynet ete bermeydi. Egedelerdin tapsirmalarin olar kobinese jazalaw dep biledi.
Balalardin hammesi birdey oz miynetinin natiyjelerin lazzetlene bermeydi.
Balalar bakshalarinin teoriyasi menen praktikasinda miynet tarbiyasinin xazirgi zaman
talaplarina saykes kelmeytugini tuurali belgili bir juumaqlardi jasawga mumkinshiliq berdi.
Tiykargi maseleler
a) tarbiyashilar menen ata-analar balani kaliplestiriudegi onin turmisindagi miynet
tarbiyasinin rolin jetkilikli darejede baxalaydi.
b) miynet tarbiyasinin keuldegidey natiyje bermeytugin turlerin, metodlarin ham usillarin
paydalanadi.
v) balalarda miynet ham onin jamiyetlik ahmiyeti tuwrali tusiniklerdi kaliplestiriude
korkem onerdin xar kiyli turlerin jetkilikli darejede paydalanbaydi.
g) ata-analar arasinda agartiushilik jumis ham balalardi miynetke uyretiu boyinsha
shanarakshilik dasturler tiykarinda tarbiyalau boyinsha en jaksi tajiriybeni uliumalastiriu, ugit-
nasiyat etiu menen tomen darejede jurgiziledi.
Mekteptke shekemgi jastagi balalardi miynetke tarbiyalawi tup-tamirinan kayta kuriw,
miynet tarbiyasin sholkemlestiriwge jana qatnas jasawdi, balalar menen jumis jurgiziwdin jana
normalarin talim-tarbiya beriwdin natiyjeli metodlari menen usillarin izlep tabiwdi amelge asiriw
zarurligi tap mine usinnan kelip shikkan.
Tarbiyashilardin ata-analar menen tigiz baylanista sheshiw tiyis bolgan waziypalar da mine
usinnan kelip shigadi.
Barinen de burin balani akilli, adep-ikramliliq, estetikaliq, dene shinigiw jaginan
tarbiyalawda balalar miynetinin rolin ham ahmiyetin arttiriw zarur. Usigan baylanisli
tarbiyashilar tek xazirgi pedagoglar menen psixologlardin miynetlerin gana emes, al xaliqtin
uliwma ruwxiy madeniyatinin ajiralmas bolegin kuraytugin xaliq pedagogikasinda paydalaniwi
tiyis. Oytkeni, miynetke tarbiyalawdin en jaksi dasturleri bir awladtan ekinshi awladka miyras
etip kaldirilip kelgen.
Qaraqalpaq xaliq pedagogikasi bala tarbiyasinda miynet etiudi juda jokari baxalangan erte
bastan miynet suyiuge tarbiyalamasa xesh uakitta talim-tarbiyada jaksi natiyjelerge erise
almaysan degen danalik pikir aytilgan.
Ulli alim Farabiy. «Adam dun`yaga shikkanda daslep onda kush yaki ukiplilik payda
boladi»
Solay etip, bala dun`yaga shikkanda miynet etiwge kupli tuuiladi, al sana-sezimnin
rawajlaniwina ata-ana, Tarbiyashi-mugallimlerdin tasirinin arkasinda juzege keledi ham
rawajlanip baradi eken.
Insan ham jamiyettin jasawi, kamal tabiwi ushin miynet etiw, miynetti suyiw adam
kamalinin mapi boldi. Miynetke qatnasiw salamatliqtin sostav bolegi esaplanadi. Bul ideya
xaliqtin doretken «Is - insannin gauxari» «Darak japiragi menen, adam miyneti menen korkem»,
«Adamdi miynet bezeydi», «Miynet xurmettin taji», «Jer gaziyne, miynet gilti», «Jigittin xusin
jamali miynette» siyakli nakillarda ozinin manisin tapkan.
Miynet adamdi ush baleden saklaydi` zerigiwden, adep-ikramliliq jaktan buziliwdan,
mutajliqten.
Mine usigan baylanisli geypara jaman islerden aulak boliw ushin ul balalar u-i jaslarinan-
ak ata-analarina dixanshiliq jumislarinda, dakildi jiyip terip aliwda, mal bagiwda jardem beredi.
Qizlar 7-2 jaslarinan mal sharuashiligi onimlerin kaita islew menen shugilanadi, uydegi mallarga
karaydi, urshik iyriwdi, toqiwdi, pishiwdi, kiyim tigiwdi, keste saliwdi, galli palas toqiwdi, kiyiz
basiwdi uyrenedi. Usigan baylanisli xaliq kosiqlarinda` «Qiz degenin altin takta jasta oynar,
kuuirshakti» dep jirlanadi. «Qizdin kozi Qizilda», «Qiz minez», «Qiz osse, eldin korki», «Atadan
ul tuumas bolar ma, ata jolin kuumas bolar ma» dep maqtaniwlari tek azapli miynetlerdin jemisi
bolip tabiladi.
Xaliqtin miynetti baxalawi har qiyli dauirlerdegi ham xaliqlardagi progressiv jaziwshilar
menen shayirlardi, agartiwshiliq pikirleri menen unles bolip keledi. Maselen` Stendel` «Miynet
bul raxattin akesi» dese, V.G.Belinskiy sozine karaganda «Tek miynet adamdi baxitli ete aladi»,
al, ulli Berdak shayir «Jigerli bol jastan balam» dep jar saladi.
Al, danishpan L.N.Tolstoyda baxitti miynette dep bilip, bizge minaday sozlerdi mangige
esteliq etip kaldirgan` «Miynet etken uakitta men ozimdi kanshama baxitli sezemen» ol «Uris
ham paraxatshiliqti» 9 marte kayta jazip otirganda kempiri` «sori kaynagan-au, olip kalasan-
goy»- degen eken. Mine sol azapli miynettin arkasinda genial kudiret shigarma dun`yaga keldi.
«Miynet dun`yadagi en xasil narseni - adamdi jaratti» - deydi. Miynetsiz ondiris ham turmistagi
nagisli buyimlardi, korkem-oner shigarmalarin doretiwge bolmaydi.
Xar kanday talanttin 99% miynet deydi. Birak «mashkalalar albiratkan mutaj adam xatte
gozzal korinistide tusine almaydi». Miynet adamnin dinkesin kurtadi ham sonin menen birge
ogan baxit, estetikaliq kanaatlaniwshiliq alip beredi, miynetti balanin jasayirmashiligina karay,
ukibina, kushine karay bolistiriw shart...
Sonliqtan da mugallimler oyshillardin, ilimpazlardin, jaziwshilar menen shayirlardin usi
pikirlerin tek ozlerin terennen gana uyrenip kalmastan, ata-analar arasinda harip-talmay
agartiwshiliq jumisin jurgize otirip, olarga balalardi miynetke uyretiwdin duris jollarin izlep
tabiwda jardem beriwi tiyis. Jiynalislar, gurrinler, lektsiyalar, korgizbeli ugit-nasiyat siyakli ata-
analar menen jurgizilgen islerdin formalarin paydalaniw, galaba malimleme kurallari arkali ata-
analardin en jaksi tajiriybesin taratiw zarur. Bundayda har bir shanarakta ozinin miynet dasturleri
kaliplesken usillardin tiykarinda balalarin, tarbiyalaytuginin esaplamauga bolmaydi.Bul kobinese
har qiyli xaliqlardin miliy dasturleri ham urp-adetleri, turmis ham madeniyatinin ozgesheliqleri
menen baylanisli boladi.
Shanarakliq miynet dasturlerine suyene har qiyli xaliqlardin madeniyati, urp-adetleri tuurali
balalardin tusiniklerin adeuir keneytedi ham bayitadi.
Usinin menen birge xak keulli miynetkeshlerdi tarbiyalaw ushin bir bilimnin ozi jetkiliqsiz
boladi. Balalardin praktikaliq isin sholkemlestiriw zarur. Usigan baylanisli mektepte ham mektep
atirapinda maydanshalardi abadanlastiriw, interierdi bezeu, korgizbeli kurallardi, mirat biletlerin,
oyinlaar ham instsenirovkalardin asbap-uskenelerin jasaw boyinshatek mugallimlerdin miynetin
sholkemlestirip gana koymastan, al usi miynetke balalardi tartiw, olarga doretiwshiliq miynetinin
natiyjelerin kuuaniw ham lazzetleniw mumkinshiligin beriw zarur. Bul, kiyaldi, logikaliq oydi
rawajlandiriwga turtki boladi.
Adam kanshelli akilli bolsa, onin juregi sonshama bay ham kushli boladi, ondagi miynet
isinin har qiyli turlerine bolgan biyimliliq sonshama aykin korine beredi. Sonliqtanda da V.A.
Suxomlinskiydin mina pikiri ogada adil aytilganin angaramiz. «Miynet suygishliqtin tek bir gana
sozler arkali tarbiyalaw mumkin bolmagani siyakli, oni parasatli akilli sozlersiz de tarbiyalaw
mumkin emes».
Sonliqtan usi maseleni sheshiw ushin balalardi miynetke tarbiyalawda korkem onerdin har
qiyli turlerin paydalaniw tiyis. Oytkeni korkem-oner xakiykatliqtin insanlar turmisinin
sauleleniwi boladi.
Ata-analardin balalardi miynetke tarbiyalawga tartiw zarurligi xalkinin dasturleri ham urp
adetleri menen tanistirip, tariyx tuurali gurrin etip milliy aukatlardi tayarlaw, nagis saliw, uy-
ruzigershiliq buyimlarin bezeu, har qiyli oyinshiklarin jasaw ukibin iyelep aliwda jardem bere
aladi.
Bul balalar menen ata-analardin birliqtegi tvorchestvosinin korgizbesinin en jaksi jasalgan
buyimlarin, tanlawlar sholkemlestiriwge mumkinshiliq beredi, al olarga balalar egedeler menen
tendey bolip jyuri agzalari retindegi qatnasadi. Respubliqamizdin balalar bakshalarinda
«Nawriz», «Zuraat bayrami», «Xayt bayrami» siyakli bayramlar kennen belgilenedi. Birak
xazirshe olarga balalar miynet protsesslerinin teperish qatnasiwshilari emes, al tek uyan
baklawshilari retinde gana qatnastiriladi. Bul ulken katege jol koyiw boladi. Balalardi kalayinsha
miynet protsesslerinin teperish qatnasiwshilari etiw ustinde bas katiriw zarur.
Xaliq pedagogikasinda jaslardi azelden ak tabiyatti korshagan ortaliqti suyiwge
tarbiyalagan. Tunlerde juldizlar arkali (kus joli arkali) uzak manzillerge sapar shegiwge
sayaxatshil romantik boliwga Qiziktirgan. Juldizlardin atin, sanin, jaygasiw orinlarin aniklaw
arkali esap-sanakti ham turlerde tinimsiz juldizlarga karap juriw arkali adaspastay karay xaua
rayinin ozgertetuginin baklaganє Mis «Ay karalansa arbandi sayla», (suuik boladi), «Kun
karalansa guregindi ayda» (kar jauadi) dep atizdi tayarla, karindi art, dep xabarlandirilgan boladi.
Kar kop bolsa, jer kar jamilip dem aladi, jer kanik boladi, dakil mol boladi. Sharuaga otlak
boladi dep tusindirilgen. Uliwma alganda ata-babalarimiz jaslardi tabiyattin mazi baklawshilari
bolmauga onnan iriskisin uqipliliq penen alip jeuge, diyxanshiliq etiwge, sharuashiliq eiwge,
kakpan-duzak, au aulawga, kaza kuriwga orak, bel, ketpen, arba, kara uy, gunde-pazna sogiwga,
kozi menen kolin uyretiwge shidamliliq penen tinimsiz uyretilip barilgan.
Xaliq balalar oyinlarin barhama olardin osiw-rawajlaniw ham qaliplesiw faktori dep biledi.
«Ananin keuli balada, balanin keuli dalada» deydi. Xaliq biypayda oyinin izine tusip ketken
balalarga karata «Asiq oynagan azar, top oynagan tozar, berinen de koy bagip kuyrik jegen ozar»
deydi.
Dana garrilarimiz patiya bergende`
-A qudayim pana ber, ala qasqa tana ber, sol tanini baqqanday, tal tayagi qolinda tay taylap
turgan bala ber, dep tilek tileydi. Eger de miynet isi oyin isi menen biriktirip jurgizilse, balalar
miyneti de miynet konligiwlerinin qaliplesiwine de ogada ulken tarbiyaliq tasir jasay aladi. Mis:
dasturxanga har qiyli aukatlardi dizip koya otirip balalar ofitsiantkaga aylana aladi, al atel`e
oyinin oinay otirip buyirtpashi, kabillawshi, shishiwshi, kiyim tigiwshi rollerin oz-ara bolisip
aladi, al usi jerde kiyim tigiwshi adamlardin miyneti tuurali olardin tusinigi ogada teren
rawajlanadi. Balalar xudojnikler bolip oynaganda katti Qizigip ketedi, bala bakshasinin inter`erin
bezeydi, har qiyli korgizbeliqlerdi, oyinlar instsenirovkalar ushin asbap-uskenelerdi doretedi.
Olar shanarak, dukan, emlewxana oyinin katti inta menen oynaydi. Bundayda tek miynet
konligiwlerin gana iyelep kalmastan, al qatnas jasaw madeniyatin de jetilistiredi. Sonday-ak
tabiyiy materiallardan sogilgan en jaksi buyimlar tanlawin otkeriwge de boladi. Bunin barligi
balalardin kiyalinan ham doretiwshiliq initsiativasinan garezli boladi, al usi doretiwshiliq
initsiativasi tarbiyashilar menen ata-analar sheberliq penen kollapkuuatlaydi ham rawajlandiradi.
Balalar miynetin sholkemlestiriwdin har kanday formasi eger de ol balalar Qizigiwshiliq penen
bagdarlangan bolsa, keuilli konimli bolip shigadi.
Tarbiyalaw – uzaq ham kop kirli protsess eken xaliq barxa yadinda sakladi. Eger de
tarbiyani baslaw uakti otip ketken yamasa tarbiyalaw naduris jurgizilgen bolsa, adamdi kaytadan
tarbiyalawga tuwri keledi, al bul ogada kiyin waziypa boladi.
|