G‘o‘zaning rivojlanish bosqichlari

G‘o‘zaning rivojlanish bosqichlari
Bos-
qich
t/r
Rivojlanish bosqichi
nomi
Fazaning
boshlanishi –
tugashi, sana
Fazaning
davom
etishi,
kunlar
Fazalar
kunlarini
qo‘shilib
borishi
1
Ekish –unib chiqish
1/04-20/04
20
20
2
Unib chiqish-
shonalash
11/04-10/05
30
50
3
Shonalash- gullashni
boshlanishi
11/05-1/06
20
70
4
Gullashni boshlanishi
– gullashni tugashi
2/06-17/06
15
85
5
Gullashni tugashi
- ko‘saklar
shakllanishi
18/06-17/07
30
115
6
Ko‘saklar shakllanishi
– ko‘saklar ochilishi
boshlanishi
18/07-31/08
34
149
7
Ko‘saklar ochilishi
boshlanishi –
hosilning pishishi
1/09-11/10
41
190
58
G‘o‘zaning rivojlanishi uchun zarur bo‘ladigan samarali
haroratlar yig‘indisini hisoblash natijalari quyidagi 1.19-jadvalda
keltirilgan.
1.19-jadval.
G‘o‘zani rivojlanishi uchun samarali haroratlar yig‘indisi
Oy
De-
ka-
da
Rivojlanish
bosqichi
Harorat
Kunlik
haroratlar
yig‘indisi
Samarali
haroratlar
yig‘indisi
Maks.
Min.
Maq-
bul
aprel
1
ekish
23
9
12,8
32
32
2
unib chiqish
25
12
12,8
57
89
3
26
12
12,8
62
151
may
1
28
12
12,8
72
223
2
shonalash
30
14
12,8
92
315
3
31
16
12,8
107
422
iyun
1
gullashni
boshlanishi
32
16
12,8
112
534
2
gullash
tugashi
32
17
12,8
117
651
3
32
18
12,8
122
773
iyul
1
32
18
12,8
122
895
2
ko‘sak
tugishi
33
18
12,8
127
1022
3
33
19
12,8
132
1154
avgust
1
33
19
12,8
132
1286
2
34
19
12,8
137
1423
3
ko‘sak
ochilishi
33
19
12,8
132
1555
sentabr
1
32
18
12,8
122
1677
2
31
17
12,8
112
1789
3
31
17
12,8
112
1901
oktabr
1
pishish
30
16
12,8
102
2003
2
hosil terish
30
14
12,8
92
2095
Jami
3
27
13
12,8
72
2167
59
1.10-rasm. Paxtaning fenologik fazalari va samarali harorat
yig‘indisi o‘rtasidagi bog‘liqlik.
Paxtaning fenologik fazalari va samarali harorat yig‘indisi
o‘rtasidagi bog‘liqlik 1.10-rasmda aks ettirilgan.
Havoning namligi
havoning harorati bilan birga asosiy iqlim
ko‘rsatkichlaridan biri hisoblanadi.
Havoning namligi havo quruqligi darajasini belgilaydi va
o‘simliklarning holatiga havoning haroratidan ham ko‘proq
darajada ta’sir qilishi mumkin.
Havoning kechki quruqligi ayniqsa xavfli sanaladi.
Ma’lumki, tunda o‘simliklarning suvni iste’mol qilishi ko‘payadi.
Bunday paytda havo quruq bo‘lsa o‘simliklar suvsizlikdan
ko‘proq aziyat chekadi va stress oqibatida ular hosillarini tashlab
yuborishlari mumkin.
Shuning uchun havo quruq bo‘lgan sharoitlarda ko‘roq tungi
sug‘orishlarni o‘tkazishga harakat qilinadi.
Havoning namligi havoning harorati bilan bir qatorda
60
iqlimning muhim ko‘rsatkichlaridan sanalgan havodagi suv
bug‘ining taqchilligi (XSBT) yoki havodagi suv bug‘ining
bosimini (XSBB) aniqlashda
ishtirok
etadi.
Havodagi
suv
bug‘ining
bosimi
kilopaskallarda (kPa) ifodalanadi.
Havodagi suv bug‘ining bosimi (taqchilligi) quyidagi
empirik tenglik yordamida hisoblanadi:
𝑯𝑺𝑩𝑻 = 𝟎, 𝟔𝟏𝟏 ∙ 𝒆
(
𝑵𝑵 ∙𝟏𝟕,𝟐𝟕
𝟐𝟑𝟖+𝑯𝑯
)
∙ (𝟏 −
𝑯𝑵
𝟏𝟎𝟎
)
bu yerda, NN – havoning harorati, gradus selsiy;
HN – havoning namligi.
Tenglikdan ko‘rinib turibdiki, havodagi suv bug‘ining
taqchilligi havo haroratiga to‘g‘ri proporsional, havoning namligi
bilan teskari proporsional, ya’ni havo qanchalik quruq bo‘lsa, suv
bug‘ining taqchilligi shunchalik katta bo‘ladi.
Shamolning tezligi
uchinchi muhim iqlim ko‘rsatkichi
hisoblanadi.
Shamol tezligi o‘simliklarning rivojlanishiga sezilarli ta’sir
qiladi va bu ta’sir to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita bo‘lishi
mumkin.
Avvalo shamol ob-havoning holatini belgilovchi omillardan
sanaladi. Chunki u o‘zi bilan sovuq yoki iliq ob-havoni, nam yoki
quruq havoni olib kelishi mumkin
Ayniqsa, yer yuzasiga yaqin esadigan shamollar alohida
ahamiyatga ega. Ular tuproq yuzasidan va o‘simliklar tanasidan
namlikning bug‘lanishini kuchaytiradi.
Barglardan suvning intensiv bug‘lanishiga olib keladigan
intensiv havo oqimi o‘simliklarning o‘sish sur’atlariga sezilarli
ta’sir ko‘rsatadi. Bunday shamollar esayotgan vaqtda ildizlar
61
o‘simlikni yetarli miqdorda suv bilan ta’minlashga ulgurmasa,
o‘simlik o‘sishdan to‘xtashi mumkin. Chunki yuzaga kelgan
sharoitda o‘simlik ildizlaridan olayotgan namdan ko‘ra ko‘proq
suvni bug‘lantirishga majbur bo‘ladi va rivojlanishdan to‘xtaydi.
Amaliyotda atmosferaning shamol tezligiga bog‘liq holatini
Bofort shkalasi vositasida baholanadi.
Bofort shkalasida 12 ta bo‘lim keltirilgan bo‘lib, ular
shamolsiz (sekundiga <1 metr) holatdan to shamolning tezligi
soatiga 100 km dan ortiq bo‘lgan kuchli bo‘ron holatiga bo‘lgan
vaziyatlarni ifodalaydi.
1> |