Tarif koeffitsientlari - Reja: Mehnatni ilmiy tashkil etishning mazmuni va asosiy yo‘nalishlari

Tarif koeffitsientlari absolyut (son jihatdan) va nisbiy (foizlarda) o‘sish bo‘yicha farqlanadi.
Olti razryadli tarif jadvalidagi tarif stavkalarini razryadlar o‘rtasidagi nisbati quyidagini tashkil qilgan (9.1-jadval).
Razryadlar bo‘yicha tarif koeffitsientlari
Tarif razryadi
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
Tarifko effitsienti
|
2,014
|
2,216
|
2,439
|
2,681
|
2,937
|
3,205
|
Korxona tomonidan ishlab chiqilgan tarif jadvalidagi razryadlar soni ish turi va ishlab chiqarish bo‘yicha ishchilarning kasbi va ishi to‘g‘risidagi YaTMMga mos holda aniqlanadi.
Tarif stavkasi turli guruh va toifadagi ishchilarni vaqt birligidagi (soat, kun, oy) mehnatiga to‘lanadigan haqning pul ko‘rinishidagi miqdorini aks ettiradi. Shu sababli har bir razryad bo‘yicha soatlik, kunlik va oylik tarif stavkalari belgilanadi, ular asosida vaqtbay ishchilarning ishlagan ish vaqtlari uchun ish haqi miqdorini, ishbay ishchilar uchun ishbay rassenkalarni aniqlanadi. Ular korxonadagi eng kam ish haqi, mehnatni ixtisoslashuvi va asossiz ravishda mehnatga to‘lanadigan haqni oshirishni bartaraf qilish kabi holatlarni hisobga olgan holda belgilanadi. Tarif stavkalari yordamida ishchilarning ish haqini tarmoqlararo va tarmoq ichida tartibga solinadi.
Tarmoq ichida ish haqini tartibga solishda yuqori ish haqi zamonaviy, mehnat unumdorligi yuqori bo‘lgan murakkab dastgohlarga xizmat ko‘rsatuvchi ishchilarga belgilanadi. Tarmoqlararo tartibga solish yetakchi tarmoqlar (neft qazib oluvchi, gaz sanoati va boshqalar)da yetakchi bo‘lmagan tarmoqlar (yengil sanoat, oziq-ovqat sanoati va boshqalar)ga nisbatan ancha yuqori tarif stavkasini belgilash orqali olib boriladi.
Korxona miqyosida ish haqini tartibga solishni ta’minlash uchun asosiy omil sifatida ishchining malakasi, mehnatning murakkabligi, mehnatning og‘irligi va mehnat sharoiti, ish turi va ahamiyatini hisobga olgan holda mehnatga haq to‘lashning ishlab chiqarish ichidagi tarif stavkasi shartlari ishlab chiqiladi. Iqtisodiy islohotlardan avvalgi davrda ish haqini tartibga solish markazlashgan tartibda olib borilib, mehnatga haq to‘lashning barcha tarif shartlari vazirliklar tomonidan tasdiqlangan.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasida «Korxonalar to‘g‘risida»gi, «Tadbirkorlik to‘g‘risida»gi O‘zbekiston Respublikasida chiqarilgan qonunlar, farmonlar va qarorlariga muvofiq faqat Respublika bo‘yicha eng kam ish haqi miqdorini belgilashni markazlashgan tartibi saqlanib qoldi. Ish haqini belgilashning qolgan barcha shartlari, ya’ni tarif tarifdan tashqari ishhaqi korxonalar tomonidan mustaqil ravishda ishlab chiqiladi. Bu holatda ish haqini korxona o‘zining moliyaviy imkoniyatlarini hisobga olgan holda belgilaydi.
Mehnatga tarif asosida haq to‘lash shartlariga - ishchilarning tarif stavkasi va rahbarlar, mutaxassislar, xodimlar, texnik xizmat ko‘rsatuvchilarning bir oylik mansab maoshlari; tarifdan tashqari shartlariga - rag‘batlantiruvchi, kompensatsiyalovchi qo‘shimcha va ustamalar kiradi.
Korxona ichida mehnatga tarif usulida haq to‘lash shartlarini ishchining bajargan me’yoriy mehnati uchun qo‘llaniladigan eng kam ish haqini aniqlashdan boshlanadi. Bu mehnatga haq to‘lashni eng kam tarif stavkasi asosini tashkil qiladi. Eng kam tarif stavka korxona ishlovchilari mehnatiga haq to‘lashning tarif sistemasini shakllantirishning asosini tashkil qiladi va u jamoa shartnomasida belgilab qo‘yiladi. Bu holat korxonadagi me’yoriy ish sharoitida va me’yordagi vaqt birligida bajariladigan eng sodda ishlar uchun belgilanadi.
Korxona ishlovchilarining eng kam tarif stavkasini aniqlashda tarifning ish haqidagi ulushini e’tiborga olish maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasini hozirgi iqtisodiy sharoitida u 65-70%ni tashkil qiladi. Bordi-yu, bundan kam bo‘lgan ulushga (masalan, 50%) mo‘ljallansa, u holda tarif sistemasini tartibga solib turuvchi roli kamayadi. Shu sababdan bu ulushni umumevropa ko‘rsatkichlari darajasiga ko‘tarishga harakat qilishi lozim. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda tarif stavkasining ish haqidagi ulushi 90% da yuqorini tashkil qiladi va bu o‘z navbatida mehnatga haq to‘lashning eng yuqori darajasi va mehnat samaradorligini ta’minlaydi.
Ishchilar mehnatiga haq to‘lashning tarif shartlarini tashkil qiluvchi eng kam ish haqi ishlovchilar tarif sistemasini; birinchi razryadli tarif stavkasi va birinchi razryad stavkasi vertikalini tashkil qiluvchilar; ishchilar razryadlariga mos keluvchi tarif stavkalari va stavkalar gorizontalini tashkil qiluchilar, boshqacha qilib aytganda tarif jadvalini hisoblash uchun asos bo‘ladi.
Birinchi razryadni tarif stavkasini aniqlashda normal sharoitda vaqtbay ishlaydigan ishchilar uchun eng kam soatli tarif stavkasini korxona ishchilarining o‘rtacha ish vaqti fondi va qabul qilingan eng kam oylik ish haqi tarif stavkasidan kelib chiqib hisoblanadi. Ishchilarning ish vaqti fondi har yili hukumat tomonidan belgilanadi.
Razryadlar bo‘yicha eng yuqorisi birinchi guruh bo‘lib, u uchinchi guruh tarif jadvalidan 25%, ikkinchi guruh tarif jadvalidan 10% yuqori. Birinchi razryadning tarif stavkasini, ikkinchi va undan keyingi razryadlarning tarif koeffitsientlariga ko‘paytirish yo‘li bilan oltita razryadning har biri uchun soatli tarif stavkasi aniqlanadi.
Mehnatga haq to‘lashning tarif sistemasi shartlaridan yana biri, korxonaning yagona tarif jadvali (KYaTJ) asosida ishchi va xizmatchilar uchun ish haqining yagona shartlarini ishlab chiqishdir. U byudjet sohasidagi ishchilar mehnatiga haq to‘lashga mo‘ljallangan yagona tarif jadvali asosida ishlab chiqiladi. Bu variant ancha istiqbolli hisoblanib, barcha toifadagi ishlovchilar uchun to‘lov stavkasini belgilashni yagona prinsipini qo‘llash imkonini beradi.
Turli mulk shakllaridagi korxonalarda YaTJ qo‘llanilishi mehnatga haq to‘lashning an’anaviy tarif sistemasi shartlaridagi kamchiliklarni bartaraf etadi.
Yagona tarif jadvali ishlab chiqaruvchi tarmoqlaridagi ishchilar mehnatiga haq to‘lash uchun tarif jadvalini ishlab chiqish prinsipi bo‘yicha tuzilgan va barcha toifadagi ishlovchilar: ishchilar, xizmatchilar, texnik xodimlar, mutaxassislar, rahbaralar, ma’muriy-xo‘jalik va bo‘lim rahbarlari va boshqalar uchun razryadlar bo‘yicha belgilab qo‘yilgan tarif stavkalariga asoslanadi
Mehnatga haq to‘lashning an’anaviy tarif stavkasi usulidan YaTJ o‘tish YaTMM o‘zgarishsiz qolishi sababli, ishchilarni qayta tarifikatsiyalashni talab qilmaydi. Ishchilarga avvalgi belgilangan razryadi bo‘yicha mehnatiga to‘lanadigan haqning yangi miqdori aniqlanadi. Faqatgina korxona faoliyatida tarkibiy o‘zgarishlar sodir bo‘lib, ish hajmini lavozimlar bo‘yicha qayta taqsimlanadigan va ishchilarga yangi malaka talablari qo‘yilgan hollarda ishchilar qayta tarifikatsiyalanadi. Bunday holatlarda ishlovchi qayta tarifikatsiyadan o‘tishi uchun YATMM talablariga mos holda malakaviy imkoniyatlarini tasdiqlovchi imtihon topshiradi.
|