Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Nazorat savollari
1. Menejmentda maqsadlar qanday shakllantiriladi?
2. Menejmentda maqsadlar о‗zining asosiy tizimni hosil qiluvchi funksiyasidan
tashqari yana qanday funksiyalarni ham bajaradi?
33
3. Maqsadlarning asosiy turlarini asoslang
4. Ish strategiyasining menejment tizimi va firma faoliyatining ishlab chiqarish sikli
о‗rtasida qanday bog‗liqlik bor?
5. Korxonaning menejment tizimi maqsadlari о‗z ichiga nimalarni oladi?
6. Joriy va istiqboldagi maqsadlar bilan uzluksiz va fursatli maqsadlar о‗rtasida qanday farq
bor?
7. Muammoli va innovatsion maqsadlar tо‗g‗risida nimalar deya olasiz?
8. Yakka maqsadlar deganda, nimani tushunasiz?
9. Maqsadga qanday sifatlar xos?
10. ―Maqsadlar shajarasi‖ yoki maqsadlar iyerarxiyasi deganda, nimani tushunasiz?
11. Boshqarishda maqsadli yondoshuv usulining mohiyati nimada?
Tayanch iboralar: Maqsad, foyda, umumiy maqsadlar, lokal maqsadlar, strategik
maqsadlar, joriy maqsadlar, tezkor yoki qisqa muddatli maqsadlar.
1.3. Menejment tamoyillari
Menejment tamoyillari boshqaruv fanining eng muhim tushunchasi hisoblanib,
boshqaruv faoliyatini amalga oshirish qoidalarini о‗zida namoyon etadi.
Boshqaruvning klassik nazariyasi shakllanishidan ancha oldin insonlar birgalikdagi
faoliyatning kо‗p asrlik tajribasi asosida uning qoidalarini ishlab chiqishgan va bu
qoidalar avloddan-avlodga о‗tib kelgan.
Tamoyillar mohiyatini tushunish, ularni ifodalash shakliga kо‗ra о‗xshash
bо‗lgan boshqaruv fanining boshqa kategoriyalari (maqsadlar, usullar)dan farqlash
uchun quyidagi holatni nazarda tutish lozim: boshqaruv tamoyillarida ularning
funksional belgilanishi va muayyan mazmuni (sо‗zli ifodasi) ajratiladi. Bunda,
ularning birinchisi ushbu kategoriyaning mohiyatini belgilab beradi, ikkinchisi esa
uning shakli sifatida namoyon etilgan. Shunday qilib, tamoyilning funksional
belgilanishi shundan iboratki, u boshqaruv faoliyatining qoidasi bо‗lib xizmat qiladi.
Bu uning biron bir qoidaning boshqaruv tamoyillari jumlasiga kiritilishini belgilab
beruvchi о‗ziga xos belgisidir.
34
Tamoyillarning boshqaruv usullari bilan bog‗liqligi. Agar usulni tarkibiy
qismlar yig‗indisini hosil qiluvchi tizim sifatida kо‗rib chiqadigan bо‗lsak, u holda
mazkur tizimda asosiy rolni tamoyillar (yoki ulardan biri) о‗ynaydi. Lekin, bunda
usul boshqaruv tamoyillarini amalga oshirish usuli rolida ishtirok etadi. Biroq,
usulning tarkibiy qismi hisoblangan mazkur tamoyil unda miqdoriy, sifatiy, manzilli,
vaqt va makoniy muayyanlikka ega bо‗ladi.
Tamoyillarning boshqaruv fani kategoriyasi sifatida vujudga kelishi. XX asr
boshida ilmiy boshqaruvning asoslari sifatida samarali boshqaruv faoliyatining
qoidalari shakllandi va ular boshqaruvning klassik tizimiga muvofiq hozirda ham
asosiy qoidalar hisoblanadi. Garrington Emerson о‗zining «Unumdorlikning о‗n ikki
tamoyili» nomli kitobida (1912 y.) ushbu qoidalarni quyidagi tarzda ifodaladi:
- aniq qо‗yilgan maqsadlar;
- sog‗lom ma‘no;
- tо‗g‗ri maslahat;
- intizom;
- personalga nisbatan adolatli munosabat;
- tez, ishonchli, tо‗liq, aniq, doimiy hisob yuritish;
- dispetcherlashtirish;
- normalar va jadvallar;
- sharoitlarni normallashtirish;
- operatsiyalarni normalash;
- standart yо‗riqnomalarni yozish;
- unumdorlik uchun mukofot.
Anri Fayol‘ ma‘muriy boshqarish doktrinasini yaratdi va uning asosiy
belgilarini о‗zining «Umumiy va sanoatni boshqarish» nomli kitobida (1916 y.)
bayon etdi. Boshqaruv klassik tizimining tamoyillari keyinchalik zamonaviy
―boshqaruv maktablari‖da rivojlantirildi.
Boshqaruvning umumiy tamoyillari. Bu turli tarmoqqa qarashli obyektlarni
boshqarishda amal qilinadigan qoidalar bо‗lib, ular boshqaruvning barcha tizimlariga
35
xosdir, shuning uchun biz ularni umumiy tamoyillar deb nomladik. Umumiy
tamoyillarning asosiylari jumlasiga quyidagilar kiradi:
A. Ilmiylik. Boshqaruv faoliyati, boshqaruv tizimlarining shakllanishi, faoliyat
kо‗rsatishi va rivojlanishi fanning ma‘lumotlariga, ya‘ni obyektiv qonunlar va
qonuniyatlarga asoslanishi lozimligini uqtiruvchi qoida.
B. Tizimlilik. Ushbu tamoyil boshqaruvda mutlaq ahamiyatga ega bо‗lgan
tizimli yondashuvga asoslanadi.
B. Komplekslik. Mazkur qoida tizimlilik tamoyilining tarkibiy qismi
hisoblanib, boshqaruv obyektiga ta‘sir kо‗rsatuvchi barcha omillarning har
tomonlama hisobga olinishini nazarda tutadi.
G. Tejamlilik. Bu talab - boshqaruv faoliyati, boshqaruv tizimining qoidasi
bо‗lib, unda shunday deyiladi: boshqaruv shunday amalga oshirilishi kerakki, bunda
resurslar eng kam miqdorda sarflanishi, biroq uning muvofiqligi va samaradorliligiga
ziyon yetkazilmasligi darkor.
D. Samaradorlilik. Mazkur tamoyil - boshqaruv faoliyatiga nisbatan
qо‗yiladigan boshqaruv obyekti faoliyat kо‗rsatishining yuqori samaradorliligini
(foydaliligini) ta‘minlash talabi.
YE. MotivatsiY. Bu tamoyil boshqaruv faqat boshqaruv obyekti va subyekti
personalining faoliyati adolatli rag‗batlantirilgan taqdirdagina, yuqori samaradorli
bо‗lishi mumkinligini ta‘kidlaydi.
|