O`zbеkistonda kimyo sanoati bog'ot tumani 16-son maktab kimyo fani o'qituvchisi Raximova Zulfiya Kuziboyevna

[10]
O`ZBЕKISTONDA KIMYO SANOATI
Bog'ot tumani 16-son maktab kimyo fani o'qituvchisi
Raximova Zulfiya Kuziboyevna
Annotatsiya:
Kimyo sanoati og’ir sanoatning asosiy tarmog’i bo’lib, xalq xo’jaligida
ahamiyati kattadir. O’zbеkiston kimyo sanoati ancha yaxshi taraqqiy etgan bo’lib, hozirgi
zamonga mos kimyo mahsulotlarini ishlab chiqariladi, plastmassalar, sun'iy tola va sintеtik
kauchuk, lak-bo`yoqlar, kislota va ishqorlar, dori-darmonlar, shuningdеk ko’plab kimyoviy
mahsulotlar ishlab chiqaradi. Hozirgi vaqtda kimyo sanoati mahsulotlariga bo’lgan
talab
kundan kunga ortmoqda, shuning uchun Rеspublikada bu sanoat tarmog’ini rivojantirishga
juda katta e'tibor bеrilmoqda. Bu sanoatni rivojlantirish uchun O’zbеkistonda ham Osiyo
mamlakatlari singari katta manbalarga egadir, ayniqsa gaz, nеft, gaz kondеnsatlari,
elеktr
quvvati, ko’mir, sanoati va qishloq xo’jaligi chiqindilari, minеral xom ashyolar hamda
mеhnat rеsurslari juda ko’pdir.
Kalit so`zlar:
Kimyo sanoati, kislota, bo`yoq, dori-darmon, ishqor, neft, ko`mir.
Hozirgi kunda O’zbekistonda kimyo sanoatini barpo etish va uni rivojlantirish uchun
zarur bo’lgan xomashyo bazasi va shart-sharoitlar hammasi yetarli darajada mavjud bo’lgan
bo’lsa ham kimyo sanoati nisbatan ancha kech paydo bo’ldi.
O’zbekistonda organik kimyo sanoati boshqa sanoat tarmoqlariga qaraganda juda tez
sur’atlar bilan rivojlandi. Organik kimyo sanoatining xomashyosi asosan, ko’mir, neft, gaz,
yog’och chiqitlaridir. Bizda ayniqsa, gaz, ancha katta neft va ko’mir zahiralari ham bor.
Mana shu ashyolar respublikamiz organik kimyo sanoatining paydo bo’lishi va
rivojlanishiga sabab bo’ldi.
Kimyoviy tolalar va iplar (polimerlar)
ishlab chiqarish ham respublika kimyo
sanoatining endi rivojlanib kelayotgan tarmoqlaridan biridir.
Uning rivojlanishiga gaz
sanoatidagi o`sish ijobiy ta`sir ko`rsatmoqda. Mazkur tarmoq mahsulotlaridan-Chirchiq
"Elektrokimyo sanoati" ishlab chiqarish birlashmasida kaprolaktom (yillik quvvati 80 ming
t.), Farg`ona kimyo tolalar zavodida atsetat iplar, "Navoiyazot" birlashmasida nitron akril
tolalari (yiliga 40 ming t.), "Farg`onaazot" birlashmasida sellyuloza atsetati (yillik quvvati
42 ming t.) ishlab chiqariladi.
[11]
1-rasm. Farg`ona azot birlashmasi
Mineral o`g`itlar
- O`zbekiston kimyo sanoatining asosiy mahsulotidir. Tarmoq
korxonalarida respublika qishloq xo`jaligi uchun zarur bo`lgan ammofos, ammiak silitrasi,
superfosfat, karbamid, suyultirilgan ammiak ishlab chiqariladi.
Chunonchi, Chirchiq
elektrokimyo kombinati, Farg`ona azotli o`g`itlar, Navoiy kimyo birlashmalarida - azotli
o`g`itlar, Qo`qon superfosfat zavodi,
Samarqand kimyo zavodi, Olmaliq "Ammofos"
birlashmasida - ammofos, oddiy va ammoniylashgan superfosfat, quruq ammoniy kabi
fosforli o`g`itlar ishlab chiqariladi.
Respublika kimyo sanoati korxonalari bir yilda 2,8 mln. t. azotli, 1,2-1,3 mln. t.
fosforli o`g`itlar ishlab chiqarish quvvatiga ega. Mamlakat o`zining mineral o`g`itlarga
bo`lgan ehtiyojini to`la qondiradi va ma`lum qism (o`rtacha yiliga 26-30 mln. AQSH
dollariga teng miqdorda) o`g`itni chetga eksport qiladi. Biroq, O`zbekistonda kaliyli o`g`it
ishlab chiqarilmaydi. Shuning uchun Qashqadaryo viloyatidagi kaliy tuzlari negizida
Tubagatan kaliy zavodi qurilmoqda.
Soda sanoatining Markaziy Osiyodagi yagona bo`lgan korxonasi Qo`ng`irot soda
zavodi bo`lib, uning yillik loyiha quvvati 210 ming t. soda.
Gidroliz korxonalariga Farg`ona
furon birikmalari, Yangiyo`l biokimyo, Andijon
gidroliz zavodlari kiradi. Asosiy xom ashyo-chigit shulxasi, sholi qibig`idan texnik etil
spirti, furfurol, ozuqa achitqilari (xamirturush), furil spirti va boshqa mahsulotlar olinadi.
O`tgan asrning 90-yillari boshidan bu zavodlarda g`alladan oziq-ovqat (etil)
spirti ishlab
chiqarish o`zlashtirildi. Hozirda oziq-ovqat, tibbiyot, atir upa va boshqa sanoat tarmoqlarini
respublikaning o`zida ishlab chiqarilgan spirt bilan ta`minlash imkoniyati yaratilgan.
Respublikada plasmassa va propilen mahsulotlarini qayta ishlovchi (Ohangaron
"Santexlit", Jizzax plastmassa quvurlari zavodi), turli xil lok-bo`yoq mahsulotlari (Toshkent
lok-bo`yoq zavodida), ro`zg`or kimyosi tovarlari ("O`zro`zg`orkimyo" birlashmasi,
Olmaliq ro`zg`or kimyo zavodi, Namangan kimyo zavodi), Toshkent yog`-moy kombinati
[12]
tarkibida sintetik yuvish vositalari zavodi ishlab chiqaradigan yirik korxonalar ishlab
turibdi. Yiliga 125 ming t. polietilen plyonkasi va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradigan
Sho`rtan gaz-kimyo majmuasi qurilmoqda.
O`zbekiston kimyo sanoati korxona va birlashmalarida Xitoy, AQSH, Yaponiya,
Germaniya va Italiya firmalari bilan hamkorlikda mahalliy
xom ashyolardan yangi-yangi
mahsulotlar ishlab chiqarish, sanoat chiqindilarini qayta ishlashni avtomatlashtirish, kimyo
sanoatining eksport imkoniyatini kengaytirish, qo`shma korxonalar qurish sohasida juda
katta ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, Qizilqum fosforit kombinati (quvvati 210 mln.
tonnalik), Qo`ng`irot kaustik soda zavodi, Tubatagan kaliy o`g`itlar zavodi hamda ko`pgina
qo`shma korxonalar jadal sur`atlar bilan qurilmoqda.
2-rasm.
Qo`ng`irot kaustik soda zavodi
Hozirgi paytda respublikamizda jami 36 ta kimyo va neft kimyosi sanoati korxonalari,
3 ta qora metallurgiya sanoati korxonasi, 9 ta chinni va shisha buyumlari sanoati
korxonalari, 13 ta yoqilg’i sanoati korxonalari ishlab turibdi.