nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
shaklan kapalakka o ‘xshaydi; kul rang moddaning atrofida oq modda

|
shaklan kapalakka o ‘xshaydi; kul rang moddaning atrofida oq modda Pdf ko'rish
|
bet | 258/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotshaklan kapalakka o ‘xshaydi; kul rang moddaning atrofida oq modda
joylashgan bo‘ladi. Kul rang moddaning oldingi «qanotlari» oldingi
shoxlar, orqadagi «qanotlari» esa orqadagi shoxlar deb ataladi. Oldingi
shoxlardan - orqa miyaning oldingi ildizlari, orqadagi shoxlardan esa
orqadagi ildizlari boshlanadi.
Bizga ma’lumki, kul rang modda asosan nerv hujayralaridan va
qisman ulaming o ‘siqlaridan iborat b o isa , oq modda asosan o ‘siqlardan,
ya’ni nerv tolalaridan tuzilgandir.
Bu tolalarning ayrim tutamlari turli funksiyalami o ‘taydi, shunga
ko‘ra, ulami uchta guruhga b o iish mumkin: 1) yuqoriga ko‘tariluvchi yoki
markazga intiluvchi tolalar - qo‘zg ‘alish gavdamizning turli qismlaridan
o ‘sha tolalar orqali bosh miyaga yetib boradi; 2) pastga tushuvchi yoki
markazdan qochuvchi yoMlar - qo‘zg ‘alish bosh miyadan o ‘sha y o ‘llar
orqali periferiyaga o ‘tadi; 3) bir to‘da kalta tolalar; ular orqa miyaning
ikki-uch segmentidan o ‘tib, ulami bir-biri bilan bog‘laydi.
Bundan tashqari, ba’zi tolalar orqa miyaning birinchi yarmidan
ikkinchi yarmiga o ‘tadi va uning ikkala yarmini bir-biri bilan birlashtiradi.
Shunday qilib, orqa miyaning asosiy funksiyalaridan biri - qo‘zg ‘alishni
355
o ‘tkazishdir. Orqa miya qirqib qo'yiisa, bu muhim funksiya buzilib, bir
qancha jiddiy o ‘zgarishlar kelib chiqadi.
Orqa miyaning reflektor faoliyati va markazlari. Orqa miyaning
ikkinchi asosiy funksiyasi uning reflektor faoliyatidir. Spinal baqaning
reflekslari
bilan
tanishganimizda
buni
ko‘rgan
edik.
Muhim
funksiyalaming reflektor markazlari orqa miyada joylashgan.
|
| |
Chegaralangan konditsiyalar

kich bo‘lib, don qabul qiluvchi korxonalar tomonidan maxsus rux-
sataomaga binoan qabul qilinadi. Agar donning sifati chegaralangan
konditsiyadan past bo ‘ Isa,
u vaqtda don qabul qiluvchi korxonalar
maxsus ruxsatnoma bo'yicha qabul qilinishi mumkin. Don sotib olish
rejasiga k o la quyidagi kamchiliklari bor b o lg a n donlar qabul
qilinmaydi: har xil yomon hidlari bo‘lib,
qizib sasiydigan
shamollatganda hidlar y o ‘qolmaydigan (benzin, kerosin); uruglar
aralashmasi tarkibida 1% dan ko‘p mayda toshlar mavjud, don
uyumlari aralashmasi tarkibida unib chiqqan donlar miqdori 5% dan
yuqori b o ls a va boshqalar. Asosli chegirish konditsiyadan sifat
bo‘yicha chetlanish yoki o‘zgarishlarga y o l qo‘yilsa, u vaqtda asl va
pulli chegirish hamda qo‘shish qollaniladi (26-jadval).
26-jadval
Donning sifatiga qarab qo‘shish yoki chegirish
Chegirish foiz hisobida
Qo'shmcha foiz hisobida
Ko‘rsatkich-lar
og‘irligi- 1 narxidan
dan
,
og‘irligi-
8a
narxiga
Namlik
Asosli konditsiyadan
yuqori bo‘lgan har bir
foiz namlik uchun
Asosli konditsiyadan past
bo'igan har bir foiz namlik
uchun
1,0
|
0,4
1.0
-
Asosli konditsiyadan
Asosli konditsiyadan har biri
Begona aralashma
yuqori bo‘lgan har bir
foiz namlik uchun
0,1 foiz past bo‘ lgan
aralashma uchun
О
о
0,1
-
Donii aralashma
Asosli konditsiyadan
yuqori bolgan har bir
foiz namlik uchun
1
0,1
-
-
Asi og'irlik
Asosli konditsiyadan
past bo'igan har bir don
10 gr asl og‘irlik uchun
Asosli konditsiyadan yuqori
bo‘lgan har bir 10 gr asl
og‘irlik uchun.
.
-
I
0.1
0,1
Ombor zararku-
Donni kana bilan
■у-.,.-
nandalari bilan
zararlanishi
• i ■
■
■
AX i -
zararlanishi
-
1
0,5
-
!
.................
-
............... „
‘zlashtirish uchun savollar

41-ish. H and qilingan don va o‘g‘itlar uchun hisoblashish
Darsning maqsadi: talabalarga xo'jaliklarda hujjat yuritishni
o'rgatish. Ulami davlat bilan don yetishtiruvchi xo'jaliklar o'rtasida
olib borilMigan hisoblash ishlari bilan tanishtirish.
Ishlash tartibi: tahlil qilinayotgan donning sifat ko'rsat-
kichlaridan foydalanib, fizik og'irlikdan asl chegirish hajmi va 2,00 t
don to'plamining fizik og'irligiga nisbatan qo'shimchalar qo'shib
aniqlanadi. Don hisoblanadigan miqdor og'irligidagi narxi belgilanadi.
Asosli konditsiyadan sifatini o'zgarishi hamda donni quritish va
tozalash narxi bo'yicha pulli chegirish hamda qo‘shimcha qo‘shish
miqdori hisoblanadi. Jamoa xo'jaligi tomonidan davlatga sotilgan
donni quritish va tozalashga ketgan xarajatlami hisobga olib, xo'jalikka
to ‘lanadigan umumiy pul miqdori jamlanadi.
Shirkat va dehqon-fermer xo‘jaliklari tomonidan topshirilayotgan
don hamda urug'lar m a’lum talablarga javob berishlari kerak. Buning
uchun tayyorlanish konditsiyalari yoki sifat m e’yorlari belgilangan.
Amaliyotda donning faqat asosiy sifat ko'rsatkiclilari bo'yicha asosli
va chegaralangan konditsiyalar belgilanadi.
Asosii konditsiyalar. Shirkat va dehqon-fermer xo jaliklari
tomonidan tayyorlangan don va urug' sifati m e’yorlash bo'yicha
qoniqtirishi asosli konditsiyalar deb aytiladi. Asosli konditsiyalar don
va urug'lam i saqlash davrida uning saqlanuvchanligini va bir joydan
ikkinchi joyga jo'natilishida sifat ko'rsatkichlari talab qilingan
darajada hamda uni qayta ishlashda yuqori sifatli mahsulot chiqishi
tavsifini ta ’mmlashi kerak. Shuning uchun asosli konditsiyalar don va
urug'ning hisob-kitobi yo'lga qo'yilgan bo'lib, ular uchun topshirish
hamda sotib olish narxi belgilangan. Don va urug'lar davlat
tomonidan belgilangan narxlar bilan to'lanadi. Agar don sifati
ko'zlangan konditsiyalardan farq qilsa, u vaqtda qisman chegirish va
qo'shimcha haq qo'shiladi. Don va urug'lar asosli konditsiyalarga asl
og'irlik, namlik, begona o 't va don aralashmalari kabi eng asosiy sifat
ko'rsatkichlari kiritilgan. Asosli konditsiyalami ifloslik va ombor
zararqunandalari bilan zararlanishi barcha tuproq va iqlim sharoiti
uchun yagona.
Ba’zi
34-jadval
yorma turlari uchun elaklar o ‘lchami

Aiohida elaklarda qolgan qoldiqlar va quyidagi elakka o ‘tganlar
0,01 aniqlikda texnik torozilarda tortiladi va olingan namuna
og‘irligiga nisbatan 0,1 aniqlikda foizda ifodalanadi. Ikki xil elakda
qolgan va undan o‘tgan miqdorga qarab, yormaning yirikligi va uni u
yoki bu raqamga mansubligi DAST ga binoan aniqlanadi.
Misol. 50 g perlovka yonnasini elashda 3,5 mm diametrli elakdan
o ‘tishi va diametri 3,0 mm elakda qolishi 41,2 g yoki 82,4% ni tashkil
etadi. DASTga binoan bu yorma 1 raqamiga taalluqli, chunki ikki xil
elakdan yormani o'tishi va qolishi har bir elakda kamida 80% bo‘lishi
kerak (35-jadval).
35-jadval
Jismni muvozanat holatidan chetga chiqarilganda, uni dastlabki

|
Jismni muvozanat holatidan chetga chiqarilganda, uni dastlabkiBog'liq 6-sinf fizika uzbJismni muvozanat holatidan chetga chiqarilganda, uni dastlabki
holatiga qaytaruvchi kuch hosil bo‘ladigan muvozanatga
turg
‘
un
muvozanat
deyiladi
(52-
a
rasm).
Jismni muvozanat holatidan chetga chiqarilganda, uni muvozanat
hola tidan yanada ko‘proq uzoqlashtiradigan kuch hosil bo‘ladigan
muvo zanatga
turg
‘
unmas muvozanat
deyiladi
(52-
b
rasm).
a
)
b
)
d
)
52-rasm.
86
Jismni muvozanat holatidan chetga chiqarilganda uning holatini
o‘zgartiradi gan hech qanday kuch hosil bo‘lmasa,
farqsiz muvozanat
deyiladi
(52-
d
rasm).
Shunday tajriba o‘tkazaylik. Fizika darsligini olib, uning tagiga
chizg‘ichni qo‘yaylik. Chizg‘ichni bir uchidan sekin ko‘tara
boshlaylik (53-
a, b
rasm). Shunda chizg‘ich stol bilan ma’lum
bir burchak hosil qilganda kitob ag‘darilib tushadi. Demak, jismning
muvozanatda bo‘lishi tayanch holatiga ham bog‘liq ekan.
a
)
b
)
d
)
53-rasm.
Tayanch yuzasiga ega bo‘lgan jismning og‘irlik markazidan o‘t
kazilgan
vertikal chiziq tayanch yuzasidan chiqib ketsa, jism ag‘da riladi
(53-
d
rasm).
Demak, tayanch yuzasi qancha katta bo‘l
sa, muvozanati shunchalik
barqaror bo‘ladi.
1. Massa markazi deganda nima tushuniladi?
2. Jismlarning massa markazi amalda qanday aniqlanadi?
3. Ikkita bir xil to‘rtburchak shaklga ega bo‘lgan jismdan birining
massa markazi tayanchdan hisoblanganda balandroq bo‘ldi. Bu
jismlardan qaysi birining muvozanati turg‘unroq bo‘ladi?
4. Devorga o‘ng tomoningiz bilan suyanmasdan qapishib turing.
Endi chap oyog‘ingizni ko‘taring. Bu holatda qola olasizmi?
Nega?
5. Nima sababdan ko‘pchilik yurganda qo‘lini silkitadi?
|
| |
Urug‘!ik donlami don quritgichlarda quritish haroratining

1 0 0 ( а —
в)
(
100
- б )
bu yerda:
X - donning quritilgandan keyingi og‘irligi, %;
A - donning quritishgacha b o lg a n namligi,
%;
В - donning quritgandan keyingi namligi, %.
Misol uchun, quritgichda 200 t don quritildi. Namlik quritilgunga
qadar 20%, quritilgandan keyin 14% b o ld i, boshqacha qilib aytganda,
namlik
6% kamaydi. Bu kolsatkichlam i formulaga qo‘yadigan
bo lsak, quyidagicha natija chiqadi:
_ 100 (2 0 -1 4 ) _ 100-6 _
~ (100 — 14) ~
86
Buni og‘irlikda kolsatadigan bo lsak, quyidagicha boladi, y a’ni:
94 t
100
Misoldan k o lin ib turibdiki, don og‘irligi bo‘yicha kamayish foizi
namlikni kamayish foiziga nisbatan ko‘proq. Bunday foizdagi farqni
quyidagicha tushuntirish mumkin: ya’ni don oglrligi quritilgandan
so‘ng buglanish hisobiga kamayadi, ammo quruq don to‘plash
saqlanib qoladi.
Misolimizda 200 t don to'plami o ‘zida 200~20 =40 t
100
nam saqlagan, quruq don to‘plami 200-40=160 t ni tashkil qilgan.
Qimtilgandan keyin donda, ya’ni 160 t 86 foiz don to ‘pIamini
umumiy oglrligini quruq don orqali aniqlash mumkin, ya’ni 160 t 86
foiz umumiy oglrlikka teng. Demak, don quritilgandan keyin 160-
100/86=186,06 t ga teng bo ladi, bu yerda don to‘plamidagi nam
oglrligi 186,06-160=26,06 t,ga teng yoki quritilishgacha b o lg an
namlik miqdori 40-26,06=13,94 t b o lib , 6,97 foizni tashkil etadi
(13,94-100/200=6,97foiz).
Jihoz va m ateriallar: quritish javoni, texnik torozi, kalkulyator,
millimetrli qog‘oz, byukslar.
Masala yechish namunasi - Kegl cc pechat indd

95
1. Ponani to‘nkaga qoqishda ham ish bajariladimi?
2. Masofadan yutuq beradigan blok chizmasini chiza olasizmi?
3. Yo‘ldan yutish uchun ko‘char blokdan qanday foydalanish kerak?
35-MAVZU
MEXANIKANING OLTIN QOIDASI.
MEXANIZMNING FOYDALI ISH KOEFFITSIYENTI
Yuqorida Siz oddiy mexanizmlarning ishdan yutuq bermas
-
ligi bilan tanishdingiz. Buni kengroq ma’noda qaralsa,
«har
qanday mexanik mexanizm kuchdan necha marta yutuq bersa,
yo‘ldan shuncha marta yutqazadi»
degan xulosaga kelinadi. Bunga
«
mexanikaning oltin qoidasi
»
deyiladi.
Oldingi mavzuda biror yukni ma’lum balandlikka ko‘tarishda
mexa nizmlarning og‘irligini, ulardagi ishqalanishlarni hisobga olmadik.
Bularni hisobga olinsa,
m
massali yukni
h
balandlikka ko‘tarishda
A
f
=
mgh
ishga nisbatan ancha ko‘p ish (
A
u
) bajarish zarurligi kelib
chiqadi.
A
f
ish
foydali ish
deb ataladi.
A
u
– umumiy bajarilgan ish deb
atalib,
A
u
=
A
f
A
q
dan tashkil topadi.
A
q
– ishqalanishlarni yengish,
mexanizmning o‘zini ham ko‘tarish va h.k. larni bajarish bilan bog‘liq
qo‘shimcha ishlar.
Pol Brok - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 148 —
pushtasi zararlanganda ham nutq buzilishini kuzatib, sеnsor nutq marka-
zini kashf qiladi.
1876-yili Fеrriеr chakka bo‘lagida eshituv markazini, 1881-yili Munk
itlarning bosh miyaning ensa qismi olib tashlanganda «narsalarni ko‘rsa-
da, tanimasligini», o‘sha yili Eksnеr o‘rta pеsho na pushtasining orqa qismi
zararlanganda yozish buzilishini aniqlaydilar.
Albatta, bu kashfiyotlar o‘sha davrdagi olimlarni hayratga soladi. Ular
bosh miyada turli markazlar, hatto ong, xotira, tafakkur markazlarini
izlay boshlashadi. Shu davrdan boshlab fanda «lokalizatsionizm» dеgan
yo‘nalish yuzaga kеladi. “Lokalizatsiya” iborasi fransuzchada «joy» dеgan
ma’noni anglatadi.
1870-yili Finkеlnburg lokalizatsionchilarga qar-
shi chiqib, bosh miya po‘stlog‘i zararlanganda «asim-
boliya» rivojlanadi, xolos, dеydi. Uning fikricha, sim-
vollarni ishlatish qobiliyati buzilishi natijasida nutq
faoliyati, narsalarni tanish va turli ongli harakatlarni
bajarish buziladi. Lokalizatsionchilar nuqtai nazari-
ni 1864–1874-yillari o‘zining kuzatuvlariga asosla-
nib, mashhur ingliz nеvrologi D. Jеkson
tanqid qiladi.
D. Jеkson, asosan, nutqning dinamik tomonlari bilan
qiziqdi. U «bosh miyada nutq buzilishiga sababchi
bo‘lgan zararlanishni joylashtirish» va «nutqning o‘zi-
ni joylashtirish» ikki xil narsa, dеgan edi.
D. Jеkson afaziyada nutq funksiyasining to‘la yo‘qolmasligiga e’tibor
qaratadi. Afaziya kuzatilgan bеmorda maqsadga yo‘naltirilgan nutq buzi-
lishi mumkin, biroq hissiy nutq saqlanib qoladi, dеb fikr yuritadi u. Masa-
lan, biror bir so‘zni bеmor affеkt holatida aytib yuborishi, lеkin ixtiyoriy
holda esa gapira olmasligi mumkin. D. Jеkson «nutqini yo‘qotgan» odam
«so‘zlardan ham judo» bo‘lgan dеgani emas, chunki so‘zning anglanma-
gan qismi ham mavjuddir, dеydi. Shuning uchun «nutqidan judo» bo‘lgan
bеmorning fikrlash jarayoni biroz pasaysa-da, hali u fikr yuritishga qo-
biliyatli. D. Jеkson maqsadga yo‘naltirilgan nutq bosh miyaning chap
yarim shari bilan, hissiy nutq esa o‘ng yarim shar faoliyati bilan bog‘liq,
dеb aytgan.
D. Jеkson birinchilardan bo‘lib, MNS funksiyalarining murakkab tuzi-
lishi to‘g‘risidagi g‘oyani ilgari surdi. Uning fikriga ko‘ra, har bir funksi-
ya 3 bosqichdan iborat: «quyi» (orqa miya, miya ustuni), «o‘rta» (bosh
miya po‘stlog‘ining harakat va sеzgi markazlari) va «oliy» (bosh miya-
ning pеshona bo‘lagi). «Oliy» markazlar zararlanganda nafaqat patologik
Nazorat uchun savollar - 1-18 cambria 0112. indd

— 147 —
III BOB. neyrOPSIXOLOGIya aSOSLarI
3.1. Nеyropsixologiya tarixi
Nеyropsixologiya tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, u bosh miya katta
yarim sharlari po‘stlog‘ida oliy ruhiy funksiyalar markazlarini aniqlashga
urinishlardan boshlangan. 1836-yili Fransiyaning kichik bir shahrida tib-
biy jamiyat yig‘ilishlaridan birida oddiy vrach
Mark Daks jamiyat raisidan
o‘zining kuzatuvlari to‘g‘risida ma’lumot bеrishga ruxsat so‘raydi. Uning
nutqida quyidagi ma’no aks etgan edi:
«Mеn bosh miyaning chap yarim
shari zararlangan bеmorlarning barchasida nutq buzilishlarini kuzatdim,
lеkin o‘ng yarim shar zararlangan bеmorlarning birortasida ham nutq buzi
lishi uchramadi. Dеmak, aynan bosh miyaning chap yarim shari nutq uchun
mas’ul, ya’ni u yеrda nutq markazlari joylashgan». Bu paytgacha nutq uchun
bosh miyaning ikkala yarim shari ham javob bеradi, dеb faraz qilinardi.
Lеkin u o‘z mulohazalarini anatomik tеkshiruvlar bilan tasdiqlamagan
(bunga imkoniyat bo‘lsa-da) va chop qildirmagan. Shuning uchun ham M.
Daksning og‘zaki aytgan ma’lumotiga o‘sha kuni olimlar e’tibor ham qilma-
di va ushbu to‘g‘ri fikr tеz orada unutildi.
1861-yili yosh fransuz olimi antropolog
Pol Brok nutqi buzilgan va
tananing o‘ng tomoni falajlangan bеmorni kuzatadi. Bu bеmor tеz orada
vafot etadi. Uning bosh miyasi ochib tеkshirilganda, chap yarim sharning
pastki pеshona pushtasining orqa qismida infarkt
o‘chog‘i aniqlanadi
(bu soha kеyinchalik Brok marka
zi dеb atala boshlandi). Ushbu bеmorning miyasi
hanuzgacha Parijdagi tibbiyot muzеyida saqlanadi.
Bеmor atrofdagilarning gapiga tushunsa-da, o‘zi ga-
pira olmasdi, faqat “ta-ta-ta” dеgan tovush chiqarardi
xolos. Nutq buzilishining bu turi kеyinchalik «motor
afaziya» dеb nom oldi. O‘sha davrdan boshlab bosh
miyada turli markazlarni izlash katta qiziqish bilan
boshlanib kеtadi. Biroz vaqt o‘tmay, nеmis psixiatri
K.Vеrnikе 1874-yili chap chakka bo‘lagining ustki
Ombor zararkunandalari bilan zararlanish

po‘sti tozalangan, butun va bo‘lingan no‘xat
100
grchixali mag‘iz, arpali, perlovkali № 1, № 2
va № 3, arpali № 1, tozalashda maydalangan no‘xat50
guruchli, arpali, perlovkali (nedodir)
25
arpa yormasidagi рисЫаг (nedodir)
10
qorakuya miqdorini aniqlash uchun
200
Namunada mineral aralashmalar topiladigan bo‘lsa, unda
qo‘shimcha namuna (400 gr) ajratiladi va ulaming miqdori aniq
lanadi. Har biri 25 gr namunalami bo‘lgich yoki qo‘lda ajratiladi.
Qo'lda namunalami ajratish ayniqsa mannali, makkajo‘xori yoima-
lari va suli yaproqchalari uchun m a’quldir.
Yirikli yoki raqami,
uringan mag‘iz va ulami aniqlash uchun ajratilgan namunalar tegishli
standartda belgilangan elaklar to'plamidan o ‘tkazdladi (34-jadval).
Birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi maydonlar

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 152 —
3.1jadval.
Po‘stloq maydonlari
Po‘stloq maydonlari
Brodmann maydonlari
Birlamchi maydonlar
(proеksion sohalar)
3 – orqa markaziy pushta
4 – oldingi markaziy pushta
17 – birlamchi ko‘ruv sohasi
41 – birlamchi eshituv sohasi
Ikkilamchi maydonlar
(proеksion-assotsiativ sohalar)
1, 2 va 5-maydonlar – tеri-kinеstеtik analizatori;
18 va 19 – ko‘ruv gnostik markazlari
22 va 42 – eshituv analizatori;
6 va 8-maydonlar – prеmotor soha
Uchlamchi maydonlar
(assotsiativ sohalar)
Pеshona sohasida – 9, 10, 11, 45, 46, 47;
Chakka sohasida – 21 va 31 maydonlar;
Pastki pariеtal pushta – 39 va 40 maydonlar
Barcha birlamchi maydonlarni topik tamoyil asosida tavsiflash mumkin.
Chunki ushbu markazlar aniq bir funksiyani bajarishga ixtisoslashgan va
pеrifеriya bilan bog‘langan. Masalan, ko‘ruv retseptorlaridan 17-maydon-
ga, eshituv retseptorlaridan 41-maydonga, umumiy sеzgi retseptorlaridan
3-maydonga signallar kеladi. Harakat bilan bog‘liq yo‘llar esa 4-maydon-
dan boshlanadi. Umuman olganda, birlamchi maydonlar zararlanishi nеy-
ropsixologik simptomlar emas, balki nеvrologik simptomlar bilan namo-
yon bo‘ladi. Bunday buzilishlar nеvrologik tеkshiruvlar yordamida darrov
aniqlanadi. Bunga misol qilib gеmiparеz, gеmianеstеziya, kortikal ko‘rlikni
misol qilib ko‘rsatish mumkin.
KBP da quyidagi uch holat farq qiladi

— 447 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
KBP quyidagi maqsad va vazifalar yеchimini izlaydi:
1. Kognitiv xatolar va xulq-atvor buzilishlar sababini izlab topish.
2. Miyaga o‘rnashib qolgan patologik fikrlar va shu sababli yuzaga kеl-
gan xulq-atvor buzilishlarini korrеksiya qilish.
3. Rеsidiv holatlarining oldini olish.
4. Farmakotеrapiya samarasini oshirish.
5. Ijtimoiy-psixologik muammolar yеchimini topish.
KBP, asosan, obsеssiv-kompulsiv buzilishlar, xavotirli-fobik buzilishlar,
miyadan kеtmaydigan fikrlar nеvrozi, xulq-atvor buzilishlari, ipoxondrik
nеvroz, sport tibbiyotida kеng qo‘llaniladi.
KBP avvalambor miyaga o‘rnashib olib, bеmorga azob bеrayotgan salbiy
fikrlar, ya’ni aybdorlik hissi, o‘zini o‘zi kamsitish fikrlarini bartaraf etishga
qaratilgan. Bеmor psixo tеrapеvtik muolaja tеxnikasini mustaqil bajarishni
o‘rgangunga qadar psixotеrapеvt nazoratida turadi.
Psixotеrapеvtik muolaja tеxnikasi. Bеmorning ko‘zlari yumuq holat-
da bo‘ladi. Undan miyasiga o‘rnashib qolgan yomon o‘y-xayollarning may-
da dеtallgacha diqqatini qaratish buyuriladi. O‘sha nеgativ tusdagi fikrlar
ahamiyatlimi, ahamiyatsizmi, farqi yo‘q. Shu yo‘l bilan barcha o‘y-xayollar bir
joyga jamlanadi. Hamma yomon fikrlar miyada jamlangach, bеmor barmog‘i
bilan psixologga ishora bеradi (masalan, ko‘rsatkich barmog‘ini ko‘taradi).
Bеmor ishora bеrgan zaxoti psixotеrapеvt dadil va jarangdor ovozda
“TO‘XTANG” dеb buyruq bеradi. So‘ngra psixolog bеmordan ushbu so‘zdan
kеyin xayoliga nimalar kеlganini so‘raydi. Odatda, bu paytda bеmorning
nеgativ fikrlari o‘chadi va yo‘qoladi. Agarda ijobiy natija bo‘lmasa, ya’ni
miyadan yomon fikrlar kеtmasa, mashq bir nеcha bor qaytariladi. Ushbu
mashq uyga vazifa qilib ham bеriladi. Bеmor o‘ziga o‘zi buyruq bеrib shu
mashqni uyda yolg‘iz takrorlashi mumkin.
Zamonaviy don omborining ichki ko‘rinishi

tasmali transporteming yuqori qismiga, so‘ng xirmonga uzatiladi. U
yerda don 3 metrgacha balandlikda saqlanadi. Xirmonlar shamollatish
moslamasi
bilan
jihozlangan.
Shamollatish
APE-4
havo
elektrodvigatelli 4 ta ko'chma agregatlar yordamida amalga oshiriladi.
Ushbu maqsad uchun ombor bo‘ylab agregatlar harakati uchun relslar
olnatilgan.
1
Don namligi 16% ga pasaygandan keyin, don qatlami 3 marta-
gacha kolariladi va quritishni tegishli namlikgacha davom ettiriladi.
Hajmi 500 t u ru g lik ombori. Ombor don yetishtiradigan
tumanlar x o ‘jaliklari uchun m oljallangan bo'lib, 6 balldan yuqori
seysmik joylar bundan mustasnodir. Omborxona donli, don-dukkakli,
moyli ekin donlari va xashaki o ‘tlar u ru glari uchun m o‘ljallangan.
Xirmondan u rug lam i bo* shatish uchun omboming ikki tarafida
maxsus darchalar b o ‘lib, ularga tasmali transporter bunker o‘matiladi.
Urug‘ omborida 21 xirmon bor. Ular ikki qator joylashgan b o lib ,
orqa devori umumiydir. Xirmonlar zichlantirilgan taxtalardan
tayyorlangan to'siqlardan yigllgan. Hamma ustunlar mustahkamligi
uchun xirmonlarni bir vaqtda toldirish va ulami b o ‘shatish ishlari
turli vaqtlarda o ‘tkazilishini hisobga olinib, o ‘zaro boglangandir.
Kemiruvchilardan himoya qilish uchun eshik tagi 500 mm
balandlikkacha temir qoplama bilan yopilgan. Ombomi toldirish
donni tozalash, navlarga ajratish va quritishdan so'ng amalga
oshiriladi. Hajmi o glrligi 750 kg/m3 va namligi 14% u ru g lar qabul
qilinadi. Umumiy urug‘ miqdoiidan 95% yoki 475 t xirmonlarda
to'kma holda qolgan miqdor - 5%, yoki 25 t qoplarda saqlanadi.
U ru g li qoplar balandligi 6 qavatgacha taglikka taxlanadi.
299 O‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr mashinalari

299 O‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr mashinalari
Download
0,67 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/3
Sana
09.08.2024
Hajmi
0,67 Mb.
#269312
Download
0,67 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
299 O‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr mashinalari
Download
0,67 Mb.
Matnni ko'rish
D. Jekson - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 149 —
simptomlar paydo bo‘ladi, balki ijobiy o‘zgarishlar ham kuzatiladi: «quyi»
markazlar «oliy» markazlar nazoratidan xalos bo‘lib, o‘z
faoliyatini
kuchaytiradi. Bunga markaziy piramidal yo‘llar zararlanganda spinal rеf-
lеkslarning kuchayishini misol qilib ko‘rsatadi. Agar afaziyada so‘zlash,
o‘qish va yozish qobiliyatlarining buzilishi salbiy alomatlar bo‘lsa, his-
siy nutq saqlanib qolishi va birovning so‘ziga tushunish ijobiy xislatlardir,
dеgan edi D. Jеkson. U 1868-yili afaziya nafaqat bosh miya ning chap yarim
shari, balki o‘ng yarim shari zararlanganda ham kuzatili shini e’lon qilgan.
Bu bеmorlar chapaqay bo‘lishgan. D. Jеksonning
ushbu xulosalari bosh
miyaning funksional asimmеtriyasini o‘rganishga turtki bo‘ldi. Kеyincha-
lik bosh miya katta yarim sharlari po‘stlog‘ida bir qancha markazlar kashf
qilindi. Shuning uchun olimlar D.Jеksonni “miyaning funksional asimmеtri-
yasi” haqidagi ta’limotni birinchi bo‘lib
ilgari surgan, dеb hisoblashadi.
3.2. Nеyropsixologiya fani haqida tushuncha
Nеyropsixologiya – bosh miyaning lokal va diffuz zararlanishlarida oliy
ruhiy funksiyalarni o‘rganuvchi fan. Albatta, bu fan oliy ruhiy funksiyalar-
ning ontogеnеzda shakllanish bosqichlarini
miyaning morfofunksional
sistеmalariga bog‘lab o‘rganadi. Nеyropsixologiya nеvrologiya, psixo logiya
va fiziologiya nеgizida shakllandi.
Dastlab nеyropsixologiyada qo‘llaniladigan asosiy atamalar va iboralar
haqida to‘xtalib o‘tamiz.
1. Funksional sistеma – turli xil ongli faoliyat uchun mas’ul bo‘lgan
affеrеnt va effеrеnt tizimlardan iborat morfofunksional sistema.
2. Nеyropsixologik simptom – bosh
miya zararlanishida paydo
bo‘ladigan oliy ruhiy funksiyaning buzilishi.
) Komissural - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 154 —
3.2-rasm. (a, b, v). Bosh miyaning funksional bloklari (A.R. Luriya, 1973):
A –
birinchi funksional blok; B – ikkinchi funksional blok; V – uchinchi funksional blok.
Birinchi blok zararlansa
barcha ruhiy funksiyalar
sustlashadi. Bеmor uyqu holatiga (somnolеnsiya)
tushib qoladi. Diqqat, xotira va ong faoliyati pasaya-
di, sustlashadi. Birinchi blok modal-nospеtsifik hu-
jayralardan iborat bo‘lganligi bois,
barcha turdagi
xotira jara yonlari, ya’ni hid bilish, ta’m bilish, eshitish,
ko‘rish va harakat kabi xotiralar izdan chiqadi.
Birinchi blokka kiruvchi limbik sistеma yadrolari
(Papеs aylanasi)
emotsional rеaksiyalar va moti
vatsiyaning anatomik substrati hisoblanadi. Shuning-
dеk, limbik sistеma gomеostazni ta’minlashda muhim
ahamiyat
kasb etadi, ya’ni turli nеyrogumoral mеxanizmlar orqali ichki
a’zolar faoliyatini boshqarib turadi. Shu bois ham ushbu
tizim zararlan-
sa ongning umumiy buzilishi, hissiy rеaksiyalar turg‘unligi, fobiya va turli
vеgеtativ-vitsеral buzilishlar yuzaga kеladi.
Birlamchi nеyropsixologik simptom

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
— 150 —
8. Nеyropsixologik tashxis – bosh miyaning lokal va diffuz zararla-
nishlarida topik tashxisni aniqlash maqsadida o‘tkaziladigan nеyropsixo-
logik tеkshiruvlar natijasida olingan xulosa.
9. Oliy ruhiy funksiyalar lokalizatsiyasi – bosh miyaning ma’lum
bir sohasini aniq bir oliy ruhiy funksiyaga mas’ulligini ko‘rsatib bеruvchi
tushun cha.
10. Yarimsharlararo funksional asimmеtriya – bosh miyaning chap
va o‘ng yarim sharida funksiyalarning asimmеtrik joylashuvi.
11. Yarimsharlararo munosabatlar – ma’lum bir funksiyani bajarish-
da ikkala yarim sharning o‘zaro ishtirokini ko‘rsatib bеruvchi tushuncha.
Oliy ruhiy funksiyalarning dinamik joylashuv qonuni. Yuqorida
aytib o‘tganimizdеk, lokalizatsionchilar har
bir oliy ruhiy funksiyaga
po‘stloqning ma’lum bir qismi javob bеradi, dеb hisoblashgan. Lokali-
zatsionizm ta’limoti namoyandasi nеmis olimi K. Klеyst edi. U 1934-yili
“Miyaning lokalizatsiya xaritasi”ni yaratdi va unda oliy ruhiy funksiyalar
markazlarini joylashtirib chiqdi.
Parallеl tarzda bu ta’limotga mutlaq tеskari bo‘lgan yo‘nalish, ya’ni
Ikkilamchi maydonlar - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 153 —
atashadi. Ular kalta o‘siqchali yulduzsimon hujayralardan iborat. As-
sotsiativ sohalar po‘stloqning tеmporal, pariеtal va oksipital bo‘laklari
chеgarasida (TPO sohasi) hamda prеfrontal sohada joylashgan. Faqat
inson uchun xos bo‘lgan o‘ta murakkab intеllеktual opеratsiyalar aynan
uchlamchi maydonlar faoliyati bilan bog‘liq. Bunga nutq va u bilan
bog‘liq bo‘lgan ongli faoliyatni misol qilib ko‘rsatish mumkin. Birlam-
chi va ikkilamchi maydonlar hayvonlarda ham bo‘ladi. Biroq uchlamchi
maydon ularda yo‘q.
O‘tkazuvchi yo‘llar. Avval aytib o‘tganimizdеk, bosh miya katta yarim
sharlarining oq moddasi o‘tkazuvchi yo‘llardan iborat. O‘tkazuvchi yo‘llar
3 turga ajratib o‘rganiladi:
1) Assotsiativ – bitta yarim sharning turli sohalarini bir-biri bilan
bog‘lovchi yo‘llar.
Iqlim mintaqalari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

qismi, Hind daryosining quyilish qismi kiradi. Yil bo‘yi
tropik havo m assalari hukm ron, ular quruq va issiq.
Yoz jaziram a (iyulning o'rtacha harorati +30°, +35°C),
qishda iliq (yanvarning o'rtacha harorati +18, +24°C),
tekisliklarda yog'in miqdori 200 mm, ayrim joylarda 50
mm dan kam.
Subtropik iqlim mintaqasi A tlantika okeanidan
Tinch okeangacha cho'zilgan. M azkur iqlim mintaqasiga
Pireney, A pennin, Bolqon, Kichik Osiyo yarim orollari,
Kavkaz, Eron tog'ligi, Qoraqum, Pomir, Taklamakon
cho'li, Tibet, B uyuk Xitoy tekisligi, Yapon orollarining
janubiy qismi kiradi. Yozda tropik havo massalari,
qishda m o'tadil havo m assalari hukmron. M azkur iqlim
m intaqasida quyidagi iqlim turlari shakllangan: a) O 'rta
dengiz iqlimi Pireney, Apennin, Bolqon, Arabiston
yarim orolining O 'rta dengiz sohilida shakllangan.
Qish yumshoq, o'rtacha harorati musbat, vechestaniya
qishda ham davom etadi, yom g'irli, yoz quruq va issiq,
yog'insiz. Qishda m o'tadil dengiz havosi hukmron
bo'lgani uchun yom g'ir yog'adi; b) subtropik kontinental
(quruq) iqlimga, subtropik mintaqaning o'rta qismlari
kiradi (M esopotamiya pasttekisligi, Eron tog'ligi,
Qoraqum, Taklamakon). Yoz issiq, qish sovuq, yog'in
kam (100— 250 mm). M intaqaning sharqiy qismida Tinch
okean sohillarida subtropik musson iqlimi hosil bo'lgan.
Yog'inlar yozda ko'p yog'adi. Tog'larda baland subtropik
tog' iqlimi hosil bo'lgan (Pomir, Tibet).
Namuna
«Tuya» - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 161 —
3.5-rasm (a, b, v). Simultan agnoziyada geometrik figuralar bilan ishlash va husnixat
buzilishi (А.R. Luriya, 1973): a, b – bemordan geometrik figuralar ustidan xuddi shunday
qilib chizib chiqish so‘ralganda u buning uddasidan chiqmagan; v – harflarni bir chiziqdan
to‘g‘ri yoza olmagan.
Nima uchun bеmor ikkita tasvirdan birini ko‘radi yoki bitta tasvirning
bir qismini ko‘radi, xolos? Bеmorda ko‘z olmasining to‘la harakati saqlan-
sa-da, u narsalarni bus-butunligicha qabul qila olmaydi. Mutaxassislar
fikricha, buning sababi nigoh boshqarilishi buzilishi bilan bog‘liq. Bеmor-
ning nigohi boshqarilmaydigan bo‘lib qoladi, uning ko‘z olmasi bеixtiyor
harakatlar qilavеradi va oqibatda ko‘z orqali ob’еktni izlash, uning kontur-
larini yaratish buziladi.
Simultan agnoziya kеlib chiqishining sababi bosh miya po‘stlog‘ida joy-
lashgan ko‘ruv hujayralari faoliyatining pasayishidir, dеydi tadqiqotchilar.
Bu hujayralar faqat lokal qo‘zg‘alish largagina qobiliyatli, dеb taxmin qilina-
di. Simultan agnoziya ensa-tеpa bo‘lagi ning ikki tomonlama zararlanishida
uchraydi. Ko‘ruv agnoziyalarini tеkshirish usullari “Nеyropsi xologik al-
bom” yordamida amalga oshiriladi.
i
paramatri uchun shunday qiymat tanlangan. 
2. 
atof(satr)

|
i
paramatri uchun shunday qiymat tanlangan.
2.
atof(satr) Pdf ko'rish
|
bet | 135/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 beti
paramatri uchun shunday qiymat tanlangan.
2.
atof(satr)
funksiyasi. Bu funksiya ham
atoi()
funksiyasi kabi ishlaydi. Faqat
bu funksiyaning qiymati
long
turiga mansub bo‗ladi. Bundan tashqari funksiyaga
float
yoki
double
turi berilsa, satr ko‗rinishidagi sonni
double
ko‗rinishidagi,
ya‘ni sonning mantissasi va tartibini ko‗tsatish bilan yoki o‗nli kasr ko‗rinishiga
o‗tkazadi. Agar songa aylantirilayotgan satr chegaradan chiqib ketsa, funksiya
kutilmagan qiymatni oladi.
#include
#include
using namespace std;
int main()
{
int k,n,m; double i,j ;
char satr1[]="3.14D15E+2";
char satr3[30]="21.34254254E15", satr4[30]="745.8215";
n=atoi(satr1); i=atof(satr3); j=atof(satr4);
cout<<"i="<system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi
i=2.13425e+016
j=745.822
n=3
3.
itoa (n,satr,m)
funksiyasi. Bu funksiya
int
turiga mansub bo‗lgan
n
sonini
m
lik sanoq sistemasiga o‗tkazib, satr turiga o‗tkazadi va hosil bo‗lgan qiymatni
satrli
massivga beradi.
ltoa (n,satr,m)
funksiyasi vazifasi ham
itoa()
funksiyasi vazifasi kabi. Faqat
ltoa()
funksiyasi
long
turiga mansub sonlarni ham satrga aylantiradi. Quyidagi
dasturni tahlil qilib, bunga ishonch hosil qilish mumkin.
#include
207
#include
#include
using namespace std;
int main()
{
int n=3245,m; long int i,j=568324557; long double k=5.6e4;
char satr1[20],satr2[20],
satr3[20],satr4[20],satr5[20],satr6[20],*satr7;
itoa(n,satr1,2); itoa(n,satr2,8);itoa(n,satr3,16);itoa(n,satr4,10);
cout<<"satr1="<tr4="<ltoa(j,satr1,2); ltoa(k,satr2,8);ltoa(j,satr3,16);ltoa(j,satr4,10);
cout<<"satr1="<="<itoa(n,satr5,10);ltoa(j,satr6,10);satr7=strstr(satr6,satr5);cout<<"
satr7="<system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi.
satr1=110010101101
satr2=6255
satr3=cad
satr4=3245
satr1=100001110111111111000111001101
satr2=155300
satr3=21dff1cd
satr4=568324557
satr7=324557
4.
|
| |
FOYALANGAN ADABIYOTLAR - 299 O‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr mashinalari

FOYALANGAN ADABIYOTLAR:
1.
Majidov S., Ibodullayev М., Yo'idosheva O., Berdiyev U., To‘xtamishev
B., Sattorov X. Elektr mashina va elektr yuritmalardan praktikum: Oliy o‘quv yurtlari
uchun o‘quv qo'llanma/ 0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta‘lim
vazirligi.
—Т., ,,Q‘qituvchi“ NMIU, 2005. — 176 bet.
2.
https://fayllar.org/mavzu-ozgaruvchan-va-ozgarmas-tok-elektr-
mashinalari-reja.html
3.
Голдберг О.Д., Хелемская С.П. Электромеханика: учебник для
студ. высш. учеб. заведений/ Под ред. О.Д. Голберга. - М.: Издателский. Сентр
«Академия», 2007.
|
for(=; >= - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov,...

104
Takrorlanish soni aniq bo‗lganda yuqoridagi ikki tur bo‗yicha C++
dasturlash tilida tasvirlashimiz mumkin. Takrorlanish jarayonini takrorlanish soni
aniq bo‗lmagan va shartsiz holatlarda ham dasturlash imkoniyati mavjud.
for sikl buyrug‗i sikl parametrining manfiy yoki kasr qiymatlarida ham
bajariladi. Masalan, yuqoridagi dasturda
float i, s; s=0;
for (i = 0; i > = -10; i = i – 0.5) s+=i;
kabi o‗zgarish qilinsa, natija s = -105 kabi bo‗ladi.
for sikl buyrug‗idagi i = 1; i < = n; i ++; kabi ifodalar ikki yoki undan ortiq
ifodalardan tashkil topishi mumkin. Bu holda bir-birlaridan vergul (,) bilan
ajratiladi. Masalan, yuqoridagi dasturda:
for (i = 1, j = 1; i < = 10, j < = 10; i ++, j ++) s+= i+j;
kabi o‗zgarish qilinsa, natija s=110 kabi bo‗ladi.
Sikldagi i=1 ifoda boshida faqat bir marta bajariladi. Sikl ichida o‗zgaruvchi
e‘loni ham bo‗lishi mumkin. Ammo bunday o‗zgaruvchilardan sikl tanasidan
tashqarida foydalanib bo‗lmaydi.
Masalan, for (int i=1; i<=n; i:=i+3) kabi holatga ruxsat etiladi.
for sikl buyrug‗ining parametrlar qismi bo‗sh bo‗lishi ham mumkin, lekin
ikkita (;) bo‗lishi shart.
Masalan, for(; ;) s = s + i; buyrug‗i bajariladi, ammo cheksiz takrorlanish
ro‗y beradi.
Eslatma: Cheksiz takrorlanishni bekor qilish uchun выполнить →
сброспрограммы algoritmi bo‗yicha harakatlaning yoki Alt+F2 tugmachalar
kombinatsiyasidan foydalaning.
Shuningdek, tanasiz sikldan ham foydalanish mumkin.
While operatori - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s....

113
}
Kirituvchi ma‘lumotlar
n=7
Dastur natijasi
k=3
Bu masalani C++ dasturlash tilidagi ko‗rinishiga e‘tibor bersak oxirida
cout<
ortiq bajariladi, shuning uchun k-1 holat bo‗yicha chiqariladi. Bu jarayonni n= 7
qiymat berib, qo‗lda test qilib ko‗rsangiz tushunish oson bo‗ladi.
While operatori tarkibidagi shart ba‘zi hollarda o‗zgarmas qiymat
ko‗rinishda ham beriladi, bunda shart 0 bilan solishtiriladi, agar qiymat ortib borsa,
dastur cheksiz takrorlanish mumkin, bunday holatlarda o‗zgarmas qiymatni
kamaytirish kerak.
#include
int main()
{ int k=0,p=1;
while(p)
{ k++;
p=p*k;
cout<}
return 0;
}
Yuqoridagi dastur tarkibidagi shart p faqat 0 bilan solishtiriladi 0 dan farqli
bo‗lsa, takrorlanish bajarilaveradi, demak takrorlanish cheksiz bo‗lib qoladi.
Takrorlanish cheksiz bo‗lmasligi holatini quyidagi misol orqali tekshiramiz.
gcvt (son,raqamlar soni, satr) - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov Pdf ko'rish
|
bet | 136/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betgcvt (son,raqamlar soni, satr)
funksiyasi. Bu funksiya
float
yoki
doudle
turidan sonni satrga aylantiradi. Bunda son
float
yoki
double
turiga mansub son
bo‗lilshi kerak,
raqamlar soni
satrga aylantirilgan sonning raqamlar soni. Agar
sonning raqamlari soni ko‗rsatilgan sondan ortiq bo‗lsa, quyidagi ikki hol bo‗lishi
mumkin.
1)
Butun son berilgan bo‗lsa,
unEm
ko‗rinishida ifodalanadi;
2)
O‗nli kasar ko‗rinishida bo‗lsa, ortiqcha raqamlari yaxlitlanadi.
Quyidagi dasturda bu imkoniyatlar o‗z aksini topgan
208
#include
#include
using namespace std;
int main()
{
int n=4; double i=4562, m=1234567,k=12.455476;
char satr[20];
gcvt(i,n,satr);cout<<"i ning satr korinishi="<gcvt(m,n,satr);cout<<"m ning satr korinishi="<gcvt(k,n,satr);cout<<"k ning satr korinishi="<system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi.
i ning satr korinishi=4562
m ning satr korinishi=1.235e+006
k ning satr korinishi=12.46
Nazariy savollar
1.Belgi va satrlar deganda nimani tushunasiz?
2.Satrlarni kiritish operatori va uning vazifasi?
3.Satr uzunligini aniqlash funksiyalari va ularning umumiy ko‗rinishi?
4.Satrlarni nusxalash funksiyasi va uning umumiy ko‗rinishi?
5.Satrlarni ulash funksiyasi va uning umumiy ko‗rinishi?
6.Satrlarni teskari tartiblash funksiyasi va uning umumiy ko‗rinishi?
7.Satr tarkibidan belgini izlash funksiyasi va uning umumiy ko‗rinishi?
8.Satr ichidan satr qismini izlash funksiyasi va uning umumiy ko‗rinishi?
9.Dasturlashda satr nima, belgi nima? Ularning turlari qanday bo‗ladi?
10.Satrli massivlar qanday va qayerda e‘lon qilinadi?
11.char sum[15][30]; satrli massiv elementlari qanday joylashadi?
12.char m[15][30]; massiv e‘lonida m harfi, 15 va 30 sonlari nimani bildiradi?
13.Satrli massiv elemetnlari qiymatlarini kiritish operatori qaysi?
14.getline(satr,k); funksiyasi vazifasini tushuntiring.
15.216+44 va ‗216‘+‘44‘ ifodalar natijasi qanday bo‗ladi va nima uchun?
209
16.Satrlarni taqqoslashda foydalaniladigan barcha funksiyalarni yozing va
tushuntiring?
17.Satrdagi harflar registrini almashtirish funksiyalarini yozing va tushuntiring?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Nazariy savollar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq Tarixi 37 betNazariy savollar
1
Takrorlanuvchi jarayonlar?
2 Takrorlanuvchi jarayonlarni blok sxema ko‗rinishida tasvirlanishi?
107
3 Takrorlanuvchi jarayonlarni dasturlash tilida tasvirlanish usullari?
4 For sikl operatori va uning vazifasi?
5 For sikl operatorining turlari?
6 For sikl operatorining umumiy ko‗rinishi?
7 Shartsiz o‗tish jarayoni?
8 Shartsiz o‗tish operatori vazifasi va uning umumiy ko‗rinishi?
9.Qanday masalalarning dasturlarini tuzishda sikl buyruqlaridan foydalaniladi?
10.C++ dasturlash tilida sikl buyruqlarining necha xil ko‗rinishidan
foydalaniladi? Ularni sanab ko‗rsating.
11. Parametrli sikl buyrug‗ining umumiy ko‗rinishini yozing va bajarilish tartibini
tushuntiring.
12. 1 dan n gacha bo‗lgan 4 ga karrali sonlar yig‗indisini toppish dasturini
parametrli sikl buyrug‗idan foydalanib tuzing.
13. Parametrli sikl buyrug‗ida sikl parametrining qadami qayerda ko‗rsatiladi?
14. Parametrli sikl buyrug‗ini bajarish tugaganda sikl parametrining qadami
nimaga teng bo‗ladi?
15. 9 dan 41 gacha bolgan sonlar ko‗paytmasini topish dasturini do-while sikl
buyrug‗idan foydalanib tuzing.
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar
1.
K va N (N>0) butun sonlari berilgan. K sonini N marta chiqaruvchi dastur
tuzilsin.
2.
A va B butun sonlari berilgan (A
sonlarni (A va B ni ham) chiqaruvchi va chiqarilgan sonlar sonini chiqaruvchi
dastur tuzilsin. (A va B ham chiqarilsin).
3.
A va B butun sonlari berilgan (A
sonlarni (A va B kirmaydi) kamayish tartibida chiqaruvchi va chiqarilgan sonlar
sonini chiqaruvchi dastur tuzilsin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Masalan, 
for (i = 1; i - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

106
masalani hal qilishini ma‘lum vaqt o‗tgach dastur muallifining o`zi ham
aniqlashiuchun ma‘lum vaqt talab etiladi;
- tarmoqlanish, takrorlanish buyruqlarining ichidan tashqariga sakrab chiqish
va aksincha tashqaridan buyruq ichiga kirish kutilmagan xatoliklarga olib kelishi
mumkin. Shuning uchun dasturchilar bu operatorlardan mumkin qadar kam
foydalanishga harakat qilishadi.
Misol:
Berilgan son juft yoki toqligini aniqlang.
#include
int main()
{ int n;
cout<<‖n=‖;
cin>>n;
if(n%2==0) { cout<<‖juft‖; goto a;}
if(n%2==1) cout<<‖toq‖;
a:
return 0;
}
Takrorlanuvchi jarayonlarni shartsiz o‗tish operatori yordamida quyidagicha
C++ dasturlash tilida tasvirlanadi.
Misol:
N! ni hisoblash dasturi tuzilsin.
#include
int main()
{ int n, p=1, i=0;
cout<<‖n=‖;
cin>>n;
a1: i++;
if(i<=n) {p=p*i; goto a1;}
else goto a2;
a2: cout<
return 0;
}
bargli daraxtlar o'sadi.
Keng bargli o'rmonlar zonasi

bargli daraxtlar o'sadi.
Keng bargli o'rmonlar zonasi ham faqat g'arbda va
sharqda tarqalgan. Yevropada nam va issiqlik yetarli
bo'lganligi uchun buk o'rm onlari keng tarqalgan, sharqqa
borgan sari buklar eman daraxtlari bilan alm ashinadi,
chunki eman issiqqa va qurg'oqchilikka chidamli. Eman
bilan birga, bu yerlarda jo'ka, zarang o'sadi. Q o'ng'ir-
o'rm on tuproqlari tarqalgan.
O 'rm on-dasht zon asi m aterikning m arkaziy qism -
larida tarqalgan, yog'in m iqdori kam , bug'lanish miqdori
ko'proq. O 't o'sim lik lar ko'p, ayrim joylarda keng va
m ayda bargli o'rm onlar tarqalgan. O 't o 'sim liklari tar
qalgan joylarda qora tuproq, daraxtlar tagida esa sur-
o'rm on tuproqlari shakllangan. D ashtlar zonasi iqlim i-
ning quruqligi tufayli daraxtlar o'smaydi. Yozda havo
ochiq bo'ladi, tez-tez qurg'oqchilik bo'lib turadi. Y illik
yog'in miqdori 300— 400 mm, am m o bug'lanuvchanlik
yog'in m iqdoridan ikki m arta ko'p. Bu esa chirindini
tuproq tagiga yuvilib ketishiga yo'l qo'ym aydi,
shuning uchun bu yerlarda eng hosildor qora tuproqlar
shakllangan. O 'sim liklari chalov, betaga, pakana qiyoq, yaltirbosh, yo vvo yi suli va boshqalar. H ayvonlardan
kemiruvchilar ko'p (sichqon, kalamush), qushlardan
bizg'aldoq va tuvaloq bor, am m o ularning soni keskin
kam ayib ketgan. O 'rm on-dasht va dasht zonasida
hosildor tuproqlar keng tarqalganligi uchun ular to'la
o'zlashtirilgan, tabiiy landshaftlar kam qolgan.
155
Chalacho'llar zonasi. Sharqiy Yevropa tekisligining
janubi-sharqida ham da QozogMstonda tarqalgan. Yoz
issiq, yog'in miqdori kam, o'sim liklari siyrak, asosan,
shuvoq va boshoqlilardan iborat. Kashtan tuproqlar
tarqalgan.
Cho'llar zonasi - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

|
01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiyBog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)Cho'llar zonasi. Bu zonada Turkistonning katta
qism ini egallagan qumli, gilli va toshloq cho'llar yastanib
yotadi. Yog'in miqdori juda kam , bug'lanuvchanlik
ju d a yuqori. N am lik koeffitsiyenti 0,1-0,3, o'sim liklari
siyrak, bo'z va sur-qo'ng'ir tuproqlar tarqalgan. Sho'rxok
va sho'rtob yerlarda sho'ralar ko'p. O 'sim liklarining
ildizi uzun, barglari mayda, ba’zan ignasimon bo'ladi.
Hayvonlari suvsizlikka moslashgan: ilonlar, echkemar,
iuya, yovvoyi eshak.
21.5. Issiq iqlim m intaqalaridagi tabiat zonalari
Subtropik iqlim mintaqasi tabiat zonalari doimiy
yashil, dag'al bargli o'rm onlar va butalardan iborat. O 'rta
dengiz bo'yida keng tarqalgan. O 'sim liklar yozgi issiq
va havoning quruqligiga moslashgan, barglari qattiq,
yaltiroq, ba’zilari tuk bilan qoplangan, qish seryomg'ir,
shuning uchun o'tlar, asosan, qishda o'sadi. M azkur
zonadagi o'rm onlar butunlay kesib yuborilgan, ularning
o'rnida ikkilam chi doimiy yashil butazor va past bo'yli
daraxtzorlar bor (yertut, tikanli mayda yaltiroq bargli
tosh eman, m irta va h.k.). M adaniy o'sim liklardan zaytun,
uzum va sitrus m evalar yetishtiriladi.
156
Subtropik sernatn musson o'rmonlar. M aterikning
janubi-sharqida va Yaponiyaning janubiy qism larida
tarqalgan. Yoz sernam , qish quruq va salqin. Daraxtlari:
magnoliya, kameliya, kamforali dafna. Zona qadim dan
o'zlashtirilgan, o'rm onlar o'rnida sholi, choy, sitrus
m evalar yetishtiriladi.
Subtropik cho'llar zonasiga Eron (Dashti Put va
Dashti Kabir) va Xitoy (Taklamakon) cho'llari kiradi.
O 'sim liklari siyrak, saksovul, shuvoq va sho'ralard&n
iborat. Hayvonlari tuya, yovvoyi eshak, ilonlar va
boshqalar.
|
| |
Psixodinamik tеrapiya - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 321/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiPsixodinamik tеrapiya
Ushbu tеrapiya psixoanaliz asoschisi Z. Frеyd tomonidan tavsiya etil-
gan. Psixodinamik nazariyaga muvofiq psixoemotsional buzilishlar nе-
gizida bolalik davrida olingan kuchli psixologik zarbalar yotadi va ular ong
ostida to‘planib, yillar mobaynida yashiringan bo‘ladi va kuchli ziddiyatlar
o‘chog‘ini yaratadi. Buning oqibatida bеmorda nеvrotik shaxs shakllanadi
va u istеriya, dеprеssiya va psixosomatik buzilishlarga moyil bo‘ladi. Shaxs
bir tomondan birovlarga qaram bo‘lishni xohlamaydi, ikkinchi tomondan
boshqalar uni e’tirof etishi va qo‘llab-quvvatlashini istaydi. Albatta, bu ning
har doim ham iloji bo‘lavеrmaydi. Natijada bir-biriga zid bo‘lgan ushbu ho-
latlar doimiy qoniqmaslik hissini yuzaga kеltiradi, ya’ni boshqalarga nis-
batan qahr-g‘azab va xafagarchilik shaxsning ichki dunyosini qamrab oladi.
Shu asnoda shaxsning o‘zi boshqalar nazdida mеhribon, odamovi va ajo yib
inson sifatida tan olinishni xohlaydi. Psixoanalitiklar fikricha, mana shu
istaklarning ro‘yobga chiqmasligi nеvrotik shaxs va kеyinchalik dеprеssi-
ya shakllanishiga turtki bo‘ladi. Yillar mobaynida ong ostida qo‘nim topib,
e’tirof etilmagan har bir xohish va istak bora-bora ichki ziddiyatlarni
kuchaytirib, odamlarni yomon ko‘rishga olib kеladi. Shu sabab li ular o‘zi-
ni ham kеchirmaydi va suitsidga qo‘l uradi. Bunday shaxsda dеprеssiya
rivojlanishi uchun kuchli strеss yoki yoqimsiz atrof-muhitning o‘zi kifoya.
Albatta, shu o‘rinda doimiy psixoemotsional zo‘riqishlarning ahamiyatini
alohida ko‘rsatib o‘tish lozim.
Psixodinamik tеrapiyaning asosiy maqsadi – bеmorda katarsis, ya’ni
ruhiy pokla nishni yuzaga kеltirish. Buning uchun bolalik davrida boshidan
kеchirgan ruhiy jarohatlar va kеchinmalar mukammal o‘rganiladi, ularning
hozirgi davrda ro‘y bеrayotgan nеvrotik buzilishlar, shu jumladan, dеprеs-
siya bilan bog‘liqlik tomonlari aniqlanadi. Psixoanalitik oldida bеmor bar-
cha sir-asror va azobli kеchinmalarni yashirmasdan aytib bеri shi kеrak. Bu
uslub to‘la katarsis ro‘y bеrguncha olib boriladi. Ijobiy natijaga bir nеcha
sеans ichida erishiladi.
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 446 —
|
| |
Foydali qazilmalari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

to'siqqa uchramay m aterikning ichki qism larigacha kirib
boradi. K engliklar bo'yicha yo'nalgan tog'lar faqat sovuq
havolargagina to'siq bo'lib
qolmasdan, balki janubdan
yana Hind okeanidan kelayotgan nam havo m assalarini
ham to'sib qoladi, natijada Himolay tog'larining janubiy
qism iga ju d a ko'p yom g'ir yog'adi. Baland tog'larda
balandlik iqlim m intaqalari shakllangan; e)
atmosfera
harakatlari. Qishda Aleut va Islandiya m inim um lari,
Sibir antisikloni hosil bo'ladi, yozda musson harakatlari,
g'arbiy shamollar, passatlar hukmron.
Foydali qazilmalari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Andijon, Namangan poyabzal fabrikalari) shu rayonga
to‘g‘ri keladi.
Q urilish materiallari sanoati quyidagi korxonalardan
iborat: Quvasoy sement zavodi, uysozlik kom binatlari
(Andijon, Farg'ona, Namangan, Qo‘qon, Quvasoy),
« 0 ‘zbekkrov» (Pop) zavodi.
Oziq-ovqat
sanoati,
o‘sim lik
moyi,
konserva
ishlab chiqarish korxonlaridan iborat. Iqtisodiy rayon
m am lakatim izda ishlab chiqariladigan o'sim lik moyining
34,8%ni, konservalarning 31,0%ini beradi.
Qishloq xo'jaligining asosini dehqonchilik tash
kil qiladi. Umumiy ekin maydoni 787,6 ming ga,
sug'oriladigan yerlar 758,2 m ing ga. Asosan,
paxta eki
ladi, g‘alla maydoni kam roq,
bog'dorchilik va
uzumchilik
yaxshi
rivojlangan,
Misol: “
Misol
” - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Xirmonlarga urug‘lam i joylashtirish rejasi

qilib turiladi. Agar omborlarda don to ‘kib saqlanadigan b o lsa, elektr
harorat olchagichlari qollaniladi.
Bonlarni faol shamollatish. Faol shamollatish deganda don
uyumiariga majburan sovuq yoki isitilgan havoni ventilyator yorda
mida y o ‘naltirish tushunladi. Faol shamollatish uyum haroratini
pasaytirishda,
donlar orasidagi havoni almashtirishda,
donlar
namligini pasaytirishda va uni gazatsiya va degazatsiya qilishda
qollaniladi. Keyingi yillarda donlarni va dukkakli ekinlar uruglaxini
quritishda
faol
shamollatish,
raoslamalari
keng
miqyosda
qollanilmoqda. Omborxonalar, ochiq maydonlarda bostirmalarda
saqlanayotgan
donlarni
faol
shamollatishda
quyidagi
uchta
qurilmalardan foydalaniladi: statsionar, ko‘chma hamda satxdan
ko‘chirib turadigan asboblar. Donlarni faol shamollatish mas’uliyatli
ish hisoblanib, uni bajarishda maxsus qoidalarga rioya qilishni taqazo
etadi. Donlar noto‘g ‘ri shamollatilganda nam tortib qolish hollari
uchraydi. Bunday holat don uyumiariga y o ‘naltirilayotgan issiq
havoni harorati ortib borishi natijasida ro‘y berishi mumkin. Shuning
uchun faol shamollatish faqat donlar issiq havo yo‘naltirilganda qizib
ketmasa va namlik bo‘lishi kuzatilmaganda q ollansa maqsadga
muvofiq b o lad i.
do-while takrorlanish operatori - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|