Yorug‘lik difraksiyasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 48/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarYorug‘lik difraksiyasi. Yorug‘likning o‘z yo‘lida uchragan to‘siqning chetki qismiga kirishini odamlar ancha avval sezganlar. Bu hodisaning il- miy izohini birinchi bo‘lib F. Grimaldi bergan. U narsalar ortida paydo bo‘ladigan soyaning xiraroq chiqishini tushuntiradi. U bu hodisani difraksiya deb ataydi. Shunday qilib, to‘lqinning o‘z yo‘lida uchragan to‘siqni aylanib o‘tishiga to‘lqinlar difraksiyasi deyiladi. Bunda yorug‘likning to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalish qonuni bajarilmaydi. Difraksiya hodisasi kuzatilishi uchun to‘siqning o‘lchami unga tushayotgan to‘lqin uzunligidan kichik bo‘lishi ke- rak. Yorug‘lik difraksiyasini tor tirqishdan yorug‘lik o‘tganida ham kuzatish mumkin. Bunda ham tirqish o‘lchami unga tushgan yorug‘lik to‘lqini uzun- ligidan kichik bo‘lishi kerak.
Yorqin va aniq difraksion manzarani olish va kuzatish uchun difraksion panjaradan foydalaniladi. Difraksion panjara – yorug‘lik difraksiyasi kuzati- ladigan ko‘p sonli to‘siq va tirqishlar yig‘indisidan iborat. Difraksion panjara tirqishlarining joylashishiga qarab ikki turga bo‘linadi: tartibli (muntazam) va tartibsiz difraksion panjaralar.
Tartibli difraksion panjarada, tirqishlari ma’lum bir qat’iy tartibda joylashgan bo‘ladi. Tartibsiz difraksion panjarada, tirqishlari tartibsiz joylashgan bo‘ladi.
Yassi tartibli difraksion panjarani tayyorlash uchun olmos yordamida shaf- fof plastinaga parallel va bir-biriga juda yaqin joylashgan chiziqlar tortiladi. Tortilgan chiziqlar to‘siq, ular orasi tirqish vazifasini o‘taydi. Tirqishning eni a, to‘siq eni b bo‘lsin. U holda a+b=d panjaraning doimiysi yoki davri deyiladi.
a b
Yorug‘likning difraksion panjaradan o‘tishini qaraylik (4.17-rasm).
d
4.17-rasm.
Bunda monoxromatik nur panjara tirqishlari tekisligiga tik tushayotgan bo‘lsin. Tirqishdan o‘tgan nurlar difraksiya hodisasi tufayli φ burchakka bu- riladi. Ularni to‘plab, ekranga tushiriladi. Ekranda difraksion manzara – qoramtir rangli oraliqlar bilan ajratilgan yorug‘ polosalar qatori ko‘rinadi.
Bunda panjara doimiysi d, yorug‘likning to‘lqin uzunligi λ, nurning panja- rada burilish burchagi φ quyidagi formula yordamida bog‘langan bo‘ladi:
dsinφ = nλ; (4 –8)
bunda: n – difraksion maksimumlarning tartib raqami. Agar n = k (k = 0,1,2...)
bo‘lsa, nurlar uchrashganda bir-birini kuchaytiradi. n = 2k+1
bo‘lganda nurlar
bir-birini susaytiradi. 2
Yorug‘likda kuzatiladigan interferensiya va difraksiya hodisalari uning to‘lqin xususiyatiga ega ekanligini tasdiqlaydi. Bu hodisalardan texnikada foydalaniladi. Masalan, interferometr deb ataluvchi asbob juda sezgir bo‘lib, u bilan juda kichik burchaklarni aniq o‘lchash, yorug‘likning to‘lqin uzunligini aniqlash, kichkina kesmalarning uzunligini aniqlash, har xil moddalarning nur sindirish ko‘rsatkichini aniqlash, sirtning g‘adir-budurligini tekshirsh va yaltirash darajasini aniqlash mumkin.
|
| |