Chet el psixologiyasida shaxs nazariyalari

3.Chet el psixologiyasida shaxs nazariyalari
Jahon psixologiyasi fanida shaxsning kamoloti, uning rivojlanishi to’g’risida
xilma-xil nazariyalar yaratilgan bo’lib, tadqiqotchilar inson shaxsini o’rganishda
turlicha pozisiyada turadilar va muammo moshiyatini yoritishda o’ziga xos
yondashishga egadirlar. Mazkur nazariyalar qatoriga biogenetik, sosiogenetik,
psixogenetik, kognitivistik, psixoanalistik, bixevioristik kabilarni kiritish mumkin.
quyida sanab o’tilgan nazariyalar va ularning ayrim namoyandalari tomonidan
shaxsni rivojlantirishning prinsiplari to’g’risidagi qarashlariga to’xtalib o’tamiz.
Biogenetik nazariyaning negizida insonning biologik yetilishi bosh omil
sifatida qabul qilingan bo’lib, qolgan jarayonlarning taraqqiyoti ixtiyoriy xususiyat
kasb etib, ular bilan o’zaro shunchaki aloqa tan olinadi, xolos. Mazkur nazariyaga
binoan,
taraqqiyotning
bosh
maqsadi
-
biologik
determinantlariga
(aniqlovchilariga)
qaratiladi
va
ularning
moshiyatidan
sosial-psixologik
xususiyatlar keltirilib chiqariladi.
Taraqqiyot jarayonining o’zi, dastavval biologik yetilishning universal
bosqichi sifatida harshlanadi va talqin qilinadi.
Biogenetik qonunni F.Myuller va E.Gekkellar kashf qilishgan. Biogenetik
qonuniyat organning taraqqiyoti nazariyasini tashviqot qilganda hamda
antidarvinchilarga qarshi kurashda muayyan darajada tarixiy rol o’ynagan. Biroq
organning individual va tarixiy taraqqiyoti munosabatlarini tushuntirishda qo’pol
xatolarga
yo’l
qo’ygan. Jumladan, biogenetik qonunga ko’ra, shaxs
psixologiyasining individual taraqqiyoti (ontogenez) butun insoniyat tarixiy
taraqqiyotining (filogenez) asosiy bosqichlarini qisqacha takrorlaydi, degan g’oya
yotadi.
Nemis psixologi V.Shternning fikricha, chaqaloq (yangi tug’ilgan bola) shali
u odam emas, balki faqat sut emizuvchi shayvondir, u olti oylikdan oshgach, psixik
taraqqiyoti jishatidan faqat maymunlar darajasiga tenglashadi, ikki yoshida esa
oddiy odam sholiga keladi, besh yoshlarda ibtidoiy poda holatidagi odamlar
darajasiga yetadi, maktab davridan boshlab ibtidoiy davrni boshidan kechiradi,
kichik maktab yoshida o’rta asr kishilar ongiga va nishoyat yetukli davrdagina (16-
18 yoshlarda) u Hozirgi zamon kishilarining madaniy darajasiga erishadi.
Biogenetik nazariyaning yirik namoyandalaridan biri bo’lmish amerikalik
psixolog S.Xoll psixologik taraqqiyotning bosh qonuni deb "rekapitulyasiya
qonuni" ni (filogenezni qisqacha takrorlashni) shisoblaydi. Uning fikricha,
ontogenezdagi
individual
taraqqiyot
filogenezning
muhim
bosqichlarini
takrorlaydi. Olimning talqiniga binoan, go’daklik shayvonlarga xos taraqqiyot
pallasini qaytarishdan boshqa narsa emas. Bolalik davri esa qadimgi odamlarning
70
asosiy mashg’uloti bo’lgan ovchilik va baliqchilik davriga aynan mos keladi. 8-12
yosh oralig’ida o’sish davri o’smiroldi yoshidan iborat bo’lib, yovvoyilikning oxiri
va sivilizasiyaning boshlanishidagi kamolot cho’qqisiga hamoshangdir. o’spirinlik
esa jinsiy yetilishdan (12-13) boshlanib to etuklik davri kirib kelgunga qadar (22-
25 yoshgacha) davom etib, u romantizmga ekvivalentdir. S.Xollning talqiniga
qaraganda, bu davrlar "bo’ron va tazyiqlar", ichki va tashqi nizolar (konflikt) dan
iborat bo’lib, ularning kechishi davomida odamda "individuallik tuyg’u" si
vujudga keladi. Shaxsni rivojlanishining ushbu nazariyasi o’z davrida bir talay
tanqidiy mulohazalar manbai vazifasini o’tadi, chunki inson zotidagi rivojlanish
bosqichlari filogenezni aynan takrorlamaydi va takrorlashi ham mumkin emas.
Biogenetik
konsepsiyaning
boshqa
bir
turi
nemis
"konstitusion
psixologiyasi" (insonning tana tuzilishiga asoslagan nazariya) namoyandalari
tomonidan ishlab chiqilgan. E.Krechmer shaxs (psixologiyasi) tipologiyasi
negiziga bir qancha biologik omillarni (masalan, tana tuzilishining tipi va
boshqalarni) kiritib, insonning jismoniy tipi bilan o’sishining xususiyati o’rtasida
uzviy bog’liqlik mavjud, deb taxmin qiladi. E.Krechmer odamlarni ikkita katta
guruhga ajratadi va uning bir boshqa sikloid toifasiga xos (tez qo’zg’aluvchi, shis-
tuyg’usi o’ta barqaror), ikkinchi uchida esa shizoid toifasiga (odamovi,
munosabatga qiyin kirishuvchi, shis-tuyg’usi cheklangan) xos odamlar turishini
aytadi. Bu taxminini u shaxs rivojlanishi davriga ko’chirishga harakat qiladi,
natijada o’smirlarda sikloid xususiyatlari, (o’ta qo’zg’aluvchanlik, tajovuzkorlik,
affektiv tabiatlilik, ilk o’spirinlarda esa shizoidlik xususiyatlari bo’ladi, deya
xulosa chiqaradi. Lekin insonda biologik hartlangan sifatlar hamisha yetakchi va
shal qiluvchi rol o’ynay olmaydi, chunki shaxsning individual-tipologik
xususiyatlari bir-biriga aynan mos tushmaydi.
Biogenetik nazariyaning namoyandalari amerikalik psixologlar A.Gezell va
S.Xoll taraqqiyotning biologik modeliga chamalab ish ko’radilar, bu jarayonda
muvozanat, integrasiya va yangilanish sikllari o’zaro o’rin almashinib turadi,
degan xulosaga keladilar.
Psixologiya tarixida biologizmning eng yaqqol ko’rinishi Zigmund
Freydning shaxs talqinida o’z ifodasini topgan. Uning ta'limotiga binoan,
shaxsning barcha xatti-harakatlari (xulqi) ongsiz biologik mayllar yoki instinktlar
bilan hartlangan, ayniqsa birinchi navbatda, u jinsiy (seksual) mayliga (libidoga)
bog’liqdir. Bunga o’xshash biologizatorlik omillari inson xulqini belgilovchi
birdan-bir mezon yoki betakror turtki rolini bajara olmaydi.
Biogenetik nazariyaning qarama-qarshi ko’rinishi - bu aksil qutbga
joylashgan sosiogenetik nazariya shisoblanadi. Sosiogenetik yondashishga binoan,
shaxsda ro’y beradigan o’zgarishlar jamiyatning tuzilishi, ijtimoiylashish
(sosializasiya) usullari, uni qurshab turgan odamlar bilan o’zaro munosabati
vositalaridan kelib chiqqan holda tushuntiriladi. Ijtimoiylashuv nazariyasiga ko’ra,
inson biologik tur sifatida tug’ilib, shayotning ijtimoiy hart-haroitlarining bevosita
ta'siri ostida shaxsga aylanadi. G’arbiy Yevropaning eng muhim nufuzli
nazariyalaridan biri - bu rollar nazariyasidir. Ushbu nazariyaning moshiyatiga
binoan jamiyat o’zining har bir a'zosiga status (shaq-shuquq) deb nomlangan xatti-
71
harakat (xulq) ning barqaror usullari majmuasini taklif qiladi. Inson ijtimoiy
mushitda bajarishi hart bo’lgan maxsus rollari shaxsning xulq-atvor xususiyatida,
o’zgalar bilan munosabat, muloqot o’rnatishida sezilarli iz qoldiradi.
AqShda keng tarqalgan nazariyalardan yana bittasi - bu individual tajriba va
bilimlarni egallash (mustaqil o’zlashtirish) nazariyasidir. Mazkur nazariyaga
binoan shaxsning shayoti va uning voqelikka nisbatan munosabati ko’pincha
ko’nikmalarni egallash va bilimlarni o’zlashtirishning samarasi qo’zg’atuvchini
uzliksiz ravishda mustashkamlanib borishning mashsulidir. (E.Torndayk,
B.Skinner va hokazo).
K.Levin tomonidan tavsiya qilingan "fazoviy zarurat maydoni" nazariyasi
psixologiya fani uchun (o’z davrida) muhim ahamiyat kasb etadi. K.Levinning
nazariyasiga ko’ra individning xulqi (xatti-harakati) psixologik kuch vazifasini
o’tovchi ishtiyoq (intilish), maqsad (niyat) lar bilan boshqarilib turiladi va ular
fazoviy zarurat maydonining ko’lami va tayanch nuqtasiga yo’naltirilgan bo’ladi.
Yuqorida tashlil qilingan (harshlangan) har bir nazariya shaxsning ijtimoiy
xulqi (shatti-harakati) ni o’zgalar uchun yopiq yoki mashdud mushit
xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tushuntiradi, bu o’rinda odam xoshlaydimi
yoki yo’qmi bundan qat'i nazar mazkur haroitga moslashmog’i (ko’nikmog’i)
zarur, degan aqidaga amal qilinadi.
Bizningcha, barcha nazariyalarda inson shayotining ijtimoiy-tarixiy
vaziyatlari va ob'ektiv hart-haroitlari mutlaqo e'tiborga olinmaganga o’xshaydi.
Psixologiyada psixogenetik yondashish ham mavjud bo’lib, u biogenetik,
sosiogenetik omillarning qimmatini kamsitmaydi, balki psixik jarayonlar
taraqqiyotining birinchi darajali ahamiyatga ega deb shisoblaydi. Ushbu
yondashishning uchta mustaqil yo’nalishga ajratib tashlil qilish mumkin, chunki
ularning har biri o’z moshiyati, mashsuli va jarayon sifatida kechishi bilan o’zaro
tafovutlanadi.
Psixikaning irrasional (aqliy bilish jarayonlaridan tashqari) tarkibiy qismlari
bo’lmish emosiya, mayl va shu kabilar yordamida shaxs xulqini tashlil qiluvchi
nazariya psixodinamika deyiladi. Mazkur nazariyaning yirik namoyondalaridan
biri - bu amerikalik psixolog E.Eriksondir. U shaxs rivojini 8 ta davrga ajratadi va
ularning har qaysisi o’ziga xos betakror xususiyatga egadir.
Birinchi davr - go’daklik. Ushbu davrda go’dakda ongsizlikka asoslangan
tashqi dunyoga nisbatan "ishonch" tuyg’usi vujudga keladi. Buning bosh
sababchisi ota--onaning meshr-mushabbati, g’amxo’rligi va jonkuyarligining
nishonasidir. Agarda go’dakda ishonch negizi paydo bo’lmasa, balki borliqqa
nisbatan ishonchsizlik shissi tug’ilsa, u taqdirda voyaga yetgan odamlarda
mashdudlik, umidsizlik shaklida aks etuvchi xavf vujudga kelishi, eshtimol.
Ikkinchi davrda, ya'ni ilk bolalikda jonzodda yarim mustaqqillik va shaxsiy
qadr-qimmat tuyg’usi shakllanadi yoki aksincha, ularning qarama-qarshisi
bo’lmish uyat va shubsha shissi shosil bo’ladi. Bolada mustaqillikning o’sishi, o’z
tanasini boshqarishga keng imkoniyat yaratib, bo’lg’usida shaxs xususiyatlariga
aylanuvchi tartib va intizom, mas'uliyat, javobgarlik, shurmat tuyg’ularini tarkib
toptirishga puxta zamin shozirlaydi.
72
Uchinchi davr - o’yin yoshi deb atalib 5 yoshdan 7 yoshgacha bo’lgan
bolalarni o’ziga qamrab oladi. Mazkur davrda tashabbus tuyg’usi, qaysidir ishni
amalga oshirish va bajarish maylini tarkib toptiradi. Mabodo unda xoshish-istakni
ro’yobga chiqarishning yo’li to’sib qo’yilsa, ushbu holatda bola o’zini aybdor deb
shisoblaydi. Mazkur yosh davrida davra, ya'ni guruhiy o’yin, tengqurlari bilan
muloqotga kirishish jarayonlari muhim ahamiyat kasb etadi, natijada bolaning turli
rollar sinab ko’rishiga, xayoloti o’sishiga imkon yaratiladi. Xuddi shu davrda
bolada adolat tuyg’usi, uni tushunish mayli tug’ila boshlaydi.
To’rtinchi davr - maktab yoshi deb nomlanib, undagi asosiy o’zgarishlar
ko’zlagan maqsadga erishish qobiliyati, uddaburonlik va mashsuldorlikka intilish
tuyg’usi bilan ajralib turadi. Uning eng muhim qadriyati - omilkorlik va
mashsuldorlikdan iboratdir. Ushbu yosh davrining salbiy jishatlari (illatlari) ham
ko’zga tashlanadi va ularning qatoriga ijobiy xislatlari yetarli darajada
bo’lmaganligi,
ongi
shayotning
barcha
qirralarini
qamrab
ololmasligi,
muammolarni yechishda aql-zakovatning yetishmasligi, bilimlarni o’zlashtirishda
qoloqligi (sustligi) va hokazo. Xuddi shu davrda shaxsda mehnatga nisbatan
individual munosabati shakllana boshlaydi.
Beshinchi davr - o’spirinlik - o’zining betakror xislati, individualligi va
boshqa odamlar bilan keskin tafovutlanishi bilan tavsiflanadi. Shuningdek,
o’smirlik shaxs sifatida noaniqlik, muayyan rolning uddalamaslik, qat'iyatsizlik
singari nuqsonlarga (illatlarga) egadir.
Mazkur davrning eng muhim xususiyati "rolni kechiktirish"ning o’zgarishi
shisoblanib, birmuncha taraqqiyot bosqichiga ko’tarilishining daqiqasidir. Unda
ijtimoiy shayotda bajarayotgan rollarining ko’lami kengayadi, lekin ularning
barchasini jiddiy egallash imkoniyati mavjud bo’lmaydi, vasholanki bu kezda
o’spirin rollarda o’zini sinab ko’rish bilan cheklanadi, xolos. Erikson o’spirinlarda
o’z-o’zini anglashning psixologik mexanizmlarini batafsil tashlil qiladi, unda
vaqtni yangicha shis qilish, psixoseksual qiziqish, patogen (kasallik qo’zg’atuvchi)
jarayonlar va ularning turli ko’rinishlari namoyon bo’lishini harshlaydi.
Oltinchi davr - yoshlik boshqa odamga (jinsga) nisbatan psixologik intim
yaqinlashuv qobiliyati (uquvi) va eshtiyoji vujudga kelishi bilan ajralib turadi.
Ayniqsa, jinsiy mayl bu sohada aloshida o’rin tutadi. Bundan tashqari, yoshlik
tansholik va odamovilik kabi bexosiyat xususiyatlari bilan tafovutlanadi.
Etinchi davr - yetuklik davri deb atalib, shayot va faoliyatning barcha
sohalarida (mehnatga, ijodiyotga, g’amxo’rlikda, pusht qoldirishda, tajriba
uzatishda va boshqalarda) mashsuldorlik tuyg’usi unga uzluksiz ravishda hamrosh
bo’ladi va ezgu niyatlarning amalga oshishida turtki vazifasini bajaradi.
Shuningdek, mazkur davrda ayrim jishatlarda turg’unlik tuyg’usi nuqson (illat)
sifatida shukm surishi eshtimoldan sholi emas.
Sakkizinchi davr, ya'ni qarilik inson tariqasida o’z burchini uddalay
olganligi, turmushning keng qamrovligi, undan qanoatlanganligi (qoniqqanligi)
tuyg’ulari bilan tavsiflanadi. Salbiy xususiyat sifatida ushbu yoshda shayotdan,
faoliyatdan noumidlilik, ulardan ko’ngil sovish shis-tuyg’ularini ta'kidlab o’tish
o’rinlidir. Donolik, soflik, gunoshlardan forig’ bo’lishlik bu yoshdagi odamlarning
73
eng muhim jishati, saxovati shisoblanadi, binobarin, har bir aloshida olingan
holatga nisbatan shaxsiyat va umumiyat nuqtai nazardan qarash ularning oliy
shimmati sanaladi.
E.Shpranger "o’spirinlik davri psixologiyasi" degan asarida qizlarning 13
yoshdan 19 yoshgacha, yigitlarning esa 14 yoshdan 22 yoshgacha kiritishni tavsiya
qiladi. Ushbu yosh davrida yuz beradigan asosiy o’zgarishlar E.Shpranger
bo’yicha:
a) shaxsiy "Men" ni kashf qilish,
b) refleksiyaning o’sishi,
v) o’zining individualligini anglash (tushunish) va shaxsiy xususiyatlarini e'tirof
qilish,
g) shayotiy ezgu rejalarining paydo bo’lishi,
d) o’z shaxsiy turmushini anglagan holda qurish ustanovkasi va hokazo. Uning
fikricha, 14-17 yoshlarda vujudga keladigan inqirozning moshiyati ularga
kattalarning bolalarcha munosabatidan qutulish tuyg’usini tug’ilishidan iboratdir.
17-21 yoshlarning yana bir xususiyati - o’zining tengqurlari va jamoatchilik
qurshovidan "uzilish inqirozi" va tansholik tuyg’usining paydo bo’lishidir. Bu
holatni tarixiy hartlanganlik hart-haroitlar va omillar vujudga keltiradi.
E.Shpranger, K.Byuler, A.Maslou va boshqalar personologik nazariyaning
yirik namoyandalari bo’lib shisoblanadilar.
Kognitivistik yo’nalishning asoschilari qatoriga J.Piaje, Dj. Kelli va
boshqalarni kiritish mumkin.
J.Piaje intellekt nazariyasi ikkita muhim jishatga ajratilgan bo’lib, u intellekt
funksiyalari va intellektning davrlari ta'limotini o’z ichiga qamrab oladi.
Intellektning asosiy funksiyalari qatoriga uyushqoqlik (tartiblilik) va adaptasiya
(moslashish,ko’nikish) dan iborat bo’lib, intellektning funksional invariantligi deb
yuritiladi.
Muallif shaxsda intellekt rivojlanishining quyidagi bosqichlarga ajratadi:
1) sensomotor intellekti (tug’ilishdan to 2 yoshgacha),
2) operasiyalardan ilgarigi tafakkur davri (2 yoshdan to 7 yoshgacha),
3) konkret operasiyalar davri (7-8 yoshdan 11-12 yoshgacha),
4) formal (rasmiy) operasiyalar davri.
J.Piajening g’oyalarini davom ettirgan psixologlarning bir guruhini kognitiv-
genetik nazariyaga biriktirish mumkin. Bu yo’nalishning namoyandalari qatoriga
L.Kolberg, D.Bromley, Dj.Birrer, A.Vallon, G.Grimm va boshqalar kiradi.
Fransuz psixologi A.Vallon nuqtai nazaricha, shaxsning rivojlanishi
quyidagi bosqichlarga ajratiladi:
1) shomilaning ona qornidagi davri,
2) impulsiv harakat davri - tug’ilgandan to 6 oylikgacha,
3) emosional (shis-tuyg’u) davri - 6 oylikdan to 1 yoshgacha,
4) sensomotor (idrok bilan harakatning uyg’unlashuvi) davri - 1 yoshdan to 3
yoshgacha,
5) personalizm (shaxsga aylanish) davri - 3 yoshdan to 5 yoshgacha,
6) farqlash davri - 6 yoshdan to 11 yoshgacha,
74
7) jinsiy yetilish va o’spirinlik davri - 12 yoshdan to 18 yoshgacha.
Yana bir fransiyalik yirik psixolog Zazzo o’z vatanidagi ta'lim va tarbiya
tizimining tamoyillaridan kelib chiqqan holda, mazkur muammoga boshqacharoq
yondashib va uni o’ziga xos talqin qilib, insonning ulg’ayib borishini quyidagi
bosqichlarga ajratishni tavsiya qiladi:
1. Birinchi bosqich - bolaning tug’ilganidan 3 yoshigacha.
2. Ikkinchi bosqich - 3 yoshidan 6 yoshigacha.
3. Uchinchi bosqich - 6 yoshidan 9 yoshigacha.
4. To’rtinchi bosqich - 9 yoshidan 12 yoshigacha.
5. Beshinchi bosqich - 12 yoshidan to 15 yoshigacha.
6. Oltinchi bosqich - 15 yoshidan 18 yoshigacha.
Sxemadan ko’rinib turibdiki, R.Zazzo shaxs rivojlanishining bosqichlariga
individuallik sifatida tarkib topish, takomillashish nazariyasidan kelib chiqib
yondashgani shaxs shakllanishi pallasining yuqori nuqtasi, ya'ni ijtimoiylashuvi
bilan cheklanishga olib kelgan. Shuning uchun uning ta'limoti insonning
ontogenezda takomillashuvi, o’zgarishi, rivojlanishi xususiyatlari va qonuniyatlari
to’g’risida mulohaza yuritish imkonini bermaydi.
G.Grimm shaxs rivojlanishi quyidagi bosqichlardan iborat ekanligini tavsiya
qiladi:
1) chaqaloqlik - tug’ilganidan to 10 kungacha,
2) go’daklik - 10 kunlikdan to 1 yoshigacha,
3) ilk bolalik - 1 yoshdan to 2 yoshigacha,
4) birinchi bolalik davri - 3 yoshdan to 7 yoshigacha,
5) ikkinchi bolalik davri - 8 yoshdan to 12 yoshigacha,
6) o’smirlik davri 13 yoshdan to 16 yoshigacha o’g’il bolalar, 12 yoshdan 15
yoshigacha qizlar,
7) o’spirinlik davri - 17 yoshdan to 21 yoshgacha yigitlar, 16 yoshdan 20
yoshgacha qizlar (bokiralar),
8) yetuklik davri: birinchi bosqich - 22 yoshdan 35 yoshgacha erkaklar, 21 yoshdan
35 yoshgacha ayollar, ikkinchi bosqich - 36 yoshdan 60 yoshgacha erkaklar, 36
yoshdan 55 yoshgacha ayollar,
9) keksayish (yoshi qaytgan davr) - 61 yoshdan to 75 yoshgacha erkaklar, 55
yoshdan to 75 yoshgacha ayollar,
10) qarilik davri - 76 yoshdan to 90 yoshigacha (jinsiy tafovut yo’q),
11) uzoq umr ko’ruvchilar 91 yoshdan boshlab to cheksizlikkacha.
Dj.Birron shaxs rivojlanishini quyidagicha tasavvur etadi:
1) go’daklik - tug’ilgandan to 2 yoshgacha,
2) maktaboldi davr - 2 yoshdan to 5 yoshgacha,
3) bolalik davri - 5 yoshdan to 12 yoshgacha,
4) o’spirinlik davri - 12 yoshdan to 17 yoshgacha,
5) ilk yetuklik davri - 17 yoshdan to 20 yoshgacha,
6) yetuklik davri - 20 yoshdan to 50 yoshgacha,
7) yetuklik davrining oxiri - 50 yoshdan to 75 yoshgacha,
8) qarilik davri 76 yoshdan boshlab.
75
D.Bromleyning tasnifi boshqalarnikiga mutlaqo o’xhamaydi, chunki unda
shaxsning rivojlanishi muayyan davrlarga va bosqichlarga ajratilgan: birinchi davr
- ona qornidagi muddatni o’z ichiga qamrab oladi (zigota-embrion-shomila-
tug’ilish), ikkinchi davr (bolalik): a) go’daklik - tug’ilgandan to 18 oylikgacha, b)
maktabgacha bosqichdan oldingi - 19 oylikdan to 5 yoshgacha, v) maktab bolalik -
5 yoshdan 11-13 yoshgacha, uchinchi davr (o’spirinlik) –
1. Ilk o’spirinlik - 11 yoshdan to 15 yoshgacha,
2. O’spirinlik - 15 yoshdan to 21 yoshgacha, to’rtinchi davr (etuklik) –
1) ilk yetuklik davri - 21 yoshdan to 25 yoshgacha,
2) o’rta etuklik davri - 25 yoshdan to 40 yoshgacha,
3. Yetuklikning so’nggi bosqichi - 40 yoshdan to 55 yoshgacha, beshinchi
davr (qarilik) –
1) istefo bosqichi - 55 yoshdan to 65 yoshgacha,
2) qarilik bosqichi - 65 yoshdan to 75 yoshgacha,
3) eng keksalik davri - 76 yoshdan to cheksizlikgacha.
Shunday qilib, biz chet el psixologiyasida shaxs rivojlanishining
yo’nalishlari va nazariyalarini qisqacha harshlab o’tdik. qilingan tashlillardan
ko’rinib turibdiki, Yevropa mamlakatlari va AqSh psixologlari orasida bu sohada
bitta umumiy nazariya shali ishlab chiqilmagan. Buning bosh sababi shaxsning
tuzilishi, uni shakllanish qonuniyatlari, uning kamolotida ob'ektiv va sub'ektiv
ta'sirlarning roli, mikro va makromushitning ta'siri, rivojlanishning tayanch
manbalari bo’yicha umumiylikning yo’qligi, aniq metodologiyaga va ilmiy
platformaga asoslanmaganlikdir.
|