Rele-kontaktli sxemalar. Kontaktli sxemalar va ularning sintezi. Kontaktli sxemalarni minimallashtirish muammosi

Rele-kontaktli sxemalar. Kontaktli sxemalar va ularning sintezi. Kontaktli sxemalarni minimallashtirish muammosi
Mavzu: Rele-kontaktli sxemalar.Kontaktli sxemalar va ularning sintezi.Kontaktli sxemalarni minimallashtirish muammosi.
Reja:
Kirish
Ikkilik mantiqiy elementlar.
Mantiqiy sxemalar.
Mantiqiy sxemalarda analiz va sintez masalalari.
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish
Rele-kontaktli sxemalar haqida so`z yuritadigan bo`lsam, ularga misollar:
1.Boshqaruv rele sxemasi: Bu sxema asosiy yoqish o‘chirish boshqaruv ilovasida qo‘llaniladi. Tekshirish tugmasi yopilganda, o'rni quvvatlanadi va kontaktlarning zanglashiga olib kelishi, oqimning yukga oqishini ta'minlaydi. Boshqarish tugmasi ochilganda,o'rni quvvatsizlanadi va kontaktlar ochilib , kontaktlarning zanglashiga olib keladi.
2.O'zaro o'rni sxemasi: Bu sxema ikkita jarayon bir vaqtning o'zida sodir
bo'lmasligini ta'minlash uchun ishlatiladi. Bitta jarayon faollashtirilganda, ikkinchi
jarayonning faollashishini oldini olish uchun o'rni kontaktlari yopiladi. Bu boshqaruv va avtomatlashtirish ilovalarida qoʻllaniladigan koʻplab mumkin
boʻlgan oʻrni-kontakt sxemalariga bir nechta misoldir.O'rni-kontakt sxemalari elektr o'rni va kontaktlardan foydalanganda boshqaruv tizimini tashkil qilishni nazarda tutadi. Ular kerak bo'lganda zanjirlarni ochish va yopish orqali har xil turdagi uskunalar va mexanizmlarni boshqarishga imkon beradi. Ushbu sxemalar odatda oddiy boshqaruv vazifalaridan tortib murakkab avtomatlashtirish jarayonlarigacha bo'lgan sanoat jarayonlarining keng doirasida qo'llaniladi. Amaldagi maxsus o'rni-kontakt sxemasi ilova talablariga bog'liq bo'ladi va
foydalaniladigan o'rni soni va turi, shuningdek, ularning ishlashini boshqaruvchi
mantiq nuqtai nazaridan farq qilishi mumkin.
3. Latching o'rni sxemasi: Bu sxema ikkita o'rni ishlatadi, ulardan biri kontaktlarning zanglashiga olib,ikkinchisi esa uni qayta o'rnatish uchun. Birinchi o'rni quvvatlantirilganda, u kontaktlarning zanglashiga olib, o'rni yoqilgan holatda ushlab turadi. Ikkinchi o'rni kontaktlarni ochish va yukni o'chirish uchun kontaktlarning zanglashiga olib, kontaktlarning zanglashiga olib qayta o'rnatish uchun ishlatiladi.
Bul ifodalari Djorj Bul (1815-1864) tomonidan rivojlantirilib, XX asrning 30-yillarida raqamli mantiqiy sxemalarda qo‘llanilgan edi.Raqamli elektron qurilmalarni tuzish bilan shug‘ullanuvchi mutaxassislar Bul algebrasi masalalarini chuqur o‘rganishlari kerak bo’ladi.Bul algebrasi funktsiyalarining asosiy tadbiqlaridan biri funktsional elementlar sxemasini qurishdir.Bunga misol qilib,EVM,mikrokalkulyator va boshqa raqamli elektron qurilmalarning ishlash printsipini ko’rsatishimiz mumkin. Har qanday raqamli sxemalarning asosiy tarkibiy qismini mantiqiy elementlar tashkil etadi.Agar C zanjirdan tok o’tayotgan bo’lsa, u holda С=1 deb , agar С zanjirdan tok o’tmasa, u holda С=0 deb yozishimiz mumkin. Demak, mantiqiy elementlar ikkita raqam,0 va 1 raqamlari bilan ish ko’radi,shuning uchun ham ikkilik mantiqiy elementlar deyiladi.
Raqamli elektrotexnika sohasida ishlaydigan mutaxassislar ikkilik mantiqiy elementlarga bilan har kuni ro’para kelishadi.Mantiqiy elementlarni oddiy o‘chirib yoqgichlarda, releda, vakuum lampa,tranzistorlar, diodlar yoki integral sxemalarda yig‘ish mumkin.Integral sxemalarning keng qo‘lanilishi va arzonligini hisobga olsak, raqamli qurilmalarni faqat integral sxemalarning o‘zidan yig‘ish maqsadga doir bo`ladi. Asosiy mantiqiy elementlar 7 xil: “va”, “yoki”, “emas”,“va-emas”, “yoki-emas”, “birortasi, lekin hammasi emas”, “birortasi, lekin hammasi emasga yo’l qo’ymaydigan”.Mantiqiy elementlar u yoki bu vazifani bajarganligi sababli ularni funktsional elementlar deyiladi.Funktsional elementlarni bir-biriga ulash natijasida funktsional sxemalar hosil qilinadi.
“Va” mantiqiy elementi
“Va” mantiqiy elementini ba’zan “hammasi yoki hech narsa” elementi deb ham yuritiladi. Mexanik o‘chirib-yoqgich orqali “va” mantiqiy elementining ishlash printsipini ko‘rib chiqamiz.Agar zanjirda A va B kalitlar ketma-ket ulangan bo‘lsa, u holda C zanjirda L1 lampa yonishi uchun A va B kalitlarning ikkalasi ham yopilishi kerak,ya’ni А=1 va В=1 bo’lishi kerak.Konyunktsiya xuddi shu xossalarga ega. Demak, “va” mantiqiy elementining ishlash printsipi kon’yunktsiya bilan bir xilda ekan. Rele-kontakt sxemalari:
“Va” mantiqiy elementining sxematik tasvirida ikkita kirish, bitta chiqish bo’lib, u quyidagicha:
“Mantiqiy”terminidan odatda birorta qarorni qabul qilish jarayonida foydalaniladi. Shuning uchun ham mantiqiy elementni shunday sxema deyish mumkinki, unda kirish signallariga asoslanib,chiqishda “ha” yoki “yo‘q” deyish hal qilinadi.Yuqorida ko‘rganimizdek, lampa yonishi uchun uning ikkala kirish joyida “ha” signali (kalitlar yopilishi kerak) berilishi kerak.
“Yoki” mantiqiy elementi
“Yoki” mantiqiy elementini ba’zan “hech bo‘lmasa birortasi yoki hammasi” deb ham yuritiladi. Oddiygina o‘chirib-yoqgichlar yordamida “yoki” mantiqiy elementining ishlash printsipini quyidagicha tushuntirish mumkin.C zanjirda A va B kalitlar paralel ulangan bo‘lsa , “yoki” mantiqiy elementi ishlaydi.
Chizmadan ko’rinadiki, kalitlarning hech bo‘lmaganda bittasini yoki ikkalasini ham yopganda L1 lampa yonadi.
“Yoki” mantiqiy elementi sxematik ko’rinishi quyidagicha:
“Emas” mantiqiy elementi
“Va” hamda “yoki” mantiqiy elementlari ikkita kirish va bitta chiqishga ega edi. “Emas” sxemasida esa bitta kirish va bitta chiqish mavjud. “Emas” mantiqiy elementini invertor deb ham yuritiladi. Uning asosiy vazifasi chiqishda kirish signaliga teskari bo‘lgan signalni ta’minlashdan iborat.Invertorning belgilanishi:
“Va-emas” mantiqiy elementi
“Va-emas” mantiqiy elementini Sheffer shtrixi deb ham yuritiladi, u inventorlangan “va”ni amalga oshiradi.Ushbu mantiqiy amal quyidagicha bo`ladi:
Bu belgini quyidagicha yoyib ham yozish mumkin:
“Yoki-emas” mantiqiy elementi
“Yoki-emas” mantiqiy elementini Pirs strelkasi deb ham yuritiladi, va u inventorlangan “yoki”ni amalga oshiradi, sxematik ko’rinishi quyidagicha:
Bu belgini quyidagicha yoyib ham yozish mumkin:
“Birortasi, lekin hammasi emas”
Uning sxematik ko’rinishi quyidagicha:
“Birortasi, lekin hammasi emasga yo’l qo’ymaydigan”
Uning sxematik ko’rinishi quyidagicha:
Ikkitadan ortiq kirishga ega bo‘lgan mantiqiy elementlar uchun ham mos ravishda quyidagicha belgilashlar ishlatiladi. 3 ta kirishga ega “va” mantiqiy elementi:
3 ta kirishga ega bo’lgan “yoki” mantiqiy elementining sxematik ko’rinishi quyidagicha:
Sintez
Mantiqiy sxemalarning sintezi masalasi quyidagi 3 ta bosqichdan iborat:
1)berilgan fizikaviy ma`lumotlar bo’yicha biror matematik ifoda (tenglama, formula) tuziladi va minimallashtiriladi; 2) minimallashtirilgan matematik ifodaning qandaydir funktsiyani bajaruvchi sxemasi chiziladi; 3) hosil qilingan sxema biror vazifani bajaruvchi haqiqiy sxemaga aylantiriladi.
Analiz
Analiz masalasi– bu ikkinchi bosqichning teskarisi hisoblanadi, ya`ni berilgan mantiqiy sxema bo’yicha matematik ifodani tuzish va tadqiq qilish. Bizni bu uchta bosqichdan ikkinchisi ko’proq qiziqtiradi.Shuning uchun hardoim sintezmasalasini yechishda biror mantiqiy α=α(A1 ,A2 ,…,An) funktsiya berilgan bo’ladi, maqsad chiqishda berilgan mantiqiy funktsiya α ning vazifasini bajaruvchi mantiqiy zanjir sxemasini tuzishdan iborat. Bundan keyin mantiqiy zanjir sxemasi deganda „va“, „yoki“, „emas“ Bul algebrasi bazislari orqali hosil qilingan sxemani tushunamiz.
|