nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
İKM-İmpuls kod modulyasiyası

|
İKM-İmpuls kod modulyasiyası
|
bet | 9/40 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,59 Mb. | | #134851 |
Bog'liq DOC-20240109-WA0011.17. İKM-İmpuls kod modulyasiyası.
18.İKM metodu əsasında rabitənin təşkili. (19 ilə eyni)
19. Rəqəm kommutasiyaının təşkili.
20. İki abunəçi arasında kommutasiya prosesi.
Ş əkil 1. İki abunəçi arasında kommutasiya prosesinin təşkilinin struktur sxemi
Şəkil 1-də rəqəmli kommutasiyanın təşkilinin struktur sxemi təsvir edilmişdir. Struktur sxem mahiyyətcə rəqəmli veriliş sistemi ilə eynilik təşkil edir.
Struktur sxemdən görünür ki,iki abunəçi arasında təşkil edilən birləşmə traktı dördnaqilli olub, zamana görə sıxlaşdırılmış ümümi xətt dəstəsindən(zamana görə sıxlaşdırılmış E1 tipli kanallardan) istifadə etməklə eyni vaxtda 30 abunəçi arasında ikitərəfli(dupleks rabitə) birləşmə təşkil etməyə imkan verir. Birləşmə traktı fərdi və ümümi hissələrdən təşkil edlir.İxtiyari abunəçi dördnaqilli trakt ilə ümümi stansiya dövrəsinə (şinininə) qoşulmaqla, iki tərəfli rabitənin təşkilində iştirak edir. Bu halda veriliş və qəbul tərəfləri həmişə ümümi stansiya şininə birləşmiş vəziyyətdə olur.Ümümi stansiya şininə(ÜSŞ) bir tərəfdən fərdi avadanlıqla N abunəçi(yük mənbəyi) qoşulmuş olur. Struktur sxemdən görünür ki,birləşmə dövrəsində: Standart differensial sistem(DS), balans konturu BK, EK1 və EK2 elektron kontaktı, aşağı tezlik süzgəci ATs (rus dilində ФНЧ),aşağı tezlik gücləndiriçisi ATg(rus dilində УНЧ),digər tərəfdən ÜSŞ-nə daimi qoşulmuş qrup qurğuları-veriliş tərəfində koder, qəbul tərəfində isə dekoder(birlikdə kodek adlanır) istifadə edilir. Qrup qurğuları ilə abunəçi komplektləri(AK) stansiyalararası xətlərlə(fiziki və ya sıxlaşdırılmış) digər kommutasiya sistemlərinin abunəçiləri ilə ikitərəfli dupleks rabitə təşkil edə bilir. İki tərəfli birləşmə yaratmaq üçün ixtiyari abunəçi komplekti kanal impulslarını paylayan(KİP), idarəedici sistemi ilə çıxış birləşməsi olur, çünki həmin sistemdən modulyasiya təşkil etmək üçün,fasiləsiz olaraq idarəedici impulslar ardıcıllığı daxil olur. Bu məqsədlə KİP-in tərkibinə N sayda impuls kanalını idarə etməyə imkan verən təkrarlanan sabit cərəyanlı düzbucaqlı idarəedici impuls ardıcıllığını formalaşdıran takt impuls generatoru(TİG)istifadə edilir.Onların köməyi ilə N sayda vaxt(impuls)kanalının vaxt intervalla- rı təyin edilir.
Qeyd etmək lazımdır ki, stansiyalararası məsafə 5 kilometrdən yüksək olduqda birləşmə traktında İKM30/32 rəqəmli veriliş sistemi (30 desibellık səviyyə ilə 36 kilometrlik məsafə) və məsafə 36-104 kilometr olarsa, iki xidmət edilən İKM 30/32 sistemi arasında əlavə olaraq xidmət edilməyən regenerasiya məntəqələri istifadə edilir. Məsafə 104 kilometrdən yüksək olarsa,daha İKM 30/32 deyil, növbəti İKM-120 sistemi tətbiq edilir. (İKM30/32 sisteminin təsir radiusu maksimum bir ədəd xidmət edilməyən retranslyasiya avadanlığı-konteyneri tətbiq edilməklə 106 km-dir). Xidmət edilən dedikdə, İKM30/32 sisteminin telefon stansiyalarında yerləşdirilıməsi başa düşülməlidir.
21. Xətti və qeyri-xətti çeviricilər, koderlər.
|
| |
Rəqəm veriliş sisteminin ierarxiyası(PDH,SDH) (29 ilə eyni)

|
Rəqəm veriliş sisteminin ierarxiyası(PDH,SDH) (29 ilə eyni)
|
bet | 14/40 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,59 Mb. | | #134851 |
Bog'liq DOC-20240109-WA0011.31. Rəqəm veriliş sisteminin ierarxiyası(PDH,SDH) (29 ilə eyni)
32. Rəqəmli kommutasiya sahəsinin qurulması.
Kommutasiya sistemi kommutasiya stansiyalarının daxili qurulma prinsipini əks etdirir və operativ kommutasiya proseslərini həyata keçirən texniki vasitələr çoxluğu başa düşülür. Kommutasiya cihazlarının və idarəedici qurğuların tipindən asılı olaraq, onlar mövcud stansiyalar dekad-addım, koordinat, kvazielektron, elektron, rəqəm və paket sistemli olmaqla stansiyalara bölünürlər. Rəqəm kommutasiya funksiyanı yerinə yetirən kommutasiya sistemi rəqəm kommutasiya sistemi adlanır. RKS-də kommutasiya funksiyanı rəqəm kommutasiya sahəsi yerinə yetirir. Kommutasiya sistemində bütün proseslərin idarə edilməsi idarəedici sistemlər həyata keçirilir. Rəqəm kommutasiya sahəsi manqa prinsipindən hazırlanır. Rəqəm kommutasiya sahəsini manqa prinsipində qurulmuş axtarış pillələri təşkil edir. Rəqəm stansiyalarında SF(fəza), T-Z(zaman, vaxt) və ya qarışıq S/T (fəza-zaman) pillələrindən istifadə edilir. İstifadə edilən axtarış pillələrində eyni funksiya-rəqəm siqnalının fəza və ya zaman koordinatlarının dəyişdirilməsi funksiyası həyata keçirilir. Manqaların sayından asılı olaraq bir və çoxmanqalı kommutasiya sahəsi olur. Əgər ixtiyari birləşmədə eyni sayda manqa istifadə edilərsə, bu tip kommutasiya sahəsi bircinsli sahə, əks halda isə bir cins olmayan sahə adlanır. Çoxmanqalı rəqəm kommutasiya sahəsinin əsas xüsusiyyətlərini qeyd edək: F-Z iki, F-Z-F üç, F-Z-F-Z dörd manqalı olur.
33. KS- kommutasiya sisteminin təsnifatı.
34. Zaman-Vaxt kanalları ilə rəqəmli sellərin kommutasiyası.
35. Sinfaz kommutasiyasının təşkili.
36. Rəqəmli kommutasiya blokları, Fəza kommutasiya bloku.
Elektron kommutasiya qovşaqlarında 2 növ komutasiya bloklarından istifadə etməklə kommutasiya sahələrini qururlar. Onlardan biri FKB - fəza kommutasiya bloku, digəri isə ZKB – zaman kommutasiya blokuadlanır.
FKB –da kommutasiya olunan xətlərdə eyni bir zaman vəziyyətində yerləşmiş kanalların kommutasiya olunması həyata keçirilir. FKB fəza komutatoru olub N girişə, M çıxışa malik qurğudur.
Bu blokun giriş və çıxışlarına n ədəd zaman kanalı olan veriliş sisteminin birləşdirici xətləri qoşulur.
|
| |
Rəqəmli kommutasiyada birləşmənin təşkili

|
Rəqəmli kommutasiyada birləşmənin təşkili
|
bet | 5/40 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,59 Mb. | | #134851 |
Bog'liq DOC-20240109-WA0011.9. Rəqəmli kommutasiyada birləşmənin təşkili.
10. Rəqəmli kommutasiyanın təşkili.
Rəqəmli kommutasiya sistemlərinin, kommutasiya sahəsi kanalları fəza və vaxta görə ayrılan kommutasiya blokları üzərində qurulmaqla yanaşı, həmin stansiyalar proqramı əvvəl cədən yazılmış idarəedici sistemlərə malik olmuşdur. Kanalları vaxta (zamana)görə ayrılmış rəqəmli stansiyalarda istifadə edilən kommutasiya elementləri müxtəlif vaxt rejimlərində işləyir. Bu səbəbə görə də eyni kommutasiya elementi ilə eyni vaxtda bir neçə birləşmə (trakt) təşkil etməklə yanaşı, kommutasiya sahəsinin avadanlığından yüksək dərəcədə isti- fadə etməyə imkan vermişdir. Nəticədə informasiya xidmət keyfiyyətini saxlamaqla bərabər onun iqtisadi göstəricilərini də xeyli yaxşılaşdırmağa imkan vermişdir. Rəqəmli stansiyaların kommutasiya sahəsi İKM və Delta modulyasiya metodları əsasında, kanalların zamana görə bölünməsi prinsipində, qurulur. Analoq siqnallarının kommutasiya sistemlərinin kommutasiya sahəsindən keçməklə onun girişi ilə çıxışı arasında birləşmə təşkil etmək üçün analoq siqnalları əvvəlcə AİM və İKM metodları əsasında analoq-rəqəm çevrilmə prosesləri həyata keçirilir. Bu halda, qəbul tərəfində, əks-rəqəm- analoq çevrilmə prosesini aparmaqla mikrofonda analoq(sas) siqnallarını qəbul etmək olar.
Mövcud rəqəmli kommutasiya sistemləri dolayı üsulla idarə edilir, yəni kommutasiya sisteminin girişi ilə çıxışı arasında birləşmə birbaşa deyil(analoq stansiyalarında olduğu kimi) dolayı üsulla həyata keçirilir. Bu isə o deməkdir ki, dolayı üsulla birləşmə dövrəsini təşkil etmək üçün reqistr(operativ yaddaş) tədbiq edilməlidir. İlk rəqəmli kommutasiya stansiyalarının idarəedici sistemlərin iki rejimdə işləməsi nəzərdə tutulmuşdur:
*Proqramı əvvəlcədən yazılan rəqəmlı kommutasiya sistemləri (şəkil 5.1);
*Proqramı yazıla(dəyişdirilə bilən rəqəmlı kommutasiya sistemləri (şəkil 5.2).
Proqramı əvvəlcədən yazılan,rəqəmli kommutasiya sistemləri (məs., kvazielektron sistemli ATS) mərkəzləşdirilmiş idarə edici sistemi (MIS) tərəfindən həyata keçirilir. Proqramı yazıla (dəyişdirilə bilən rəqəmlı stansiyalarda funksional blokların ardıcıl işləmə imkanı yaddaş blokunda yazılmış proqram əsasında həyata keçirilir(məs., İstok tipli kvazielektron ATS). Bu stansiyalarda proqramı dəyişmək üçün yaddaş blokuna yazılmış proqramın yenidən işlənməsimi tələb edir.
|
| |
konec vozlišča, ki predstavlja kraj oddaje

|
konec vozlišča, ki predstavlja kraj oddaje
|
bet | 13/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
konec vozlišča, ki predstavlja kraj oddaje
|
|
začetek vozlišča, ki predstavlja kraj prejema - ne sme biti prisotno v primeru, da je TIP= EVLS_OBICAJNI_PSLJ
|
|
tip lokacije prejema2, ki ima vrednost bodisi STALNA ali ZACASNA (pozor: pri internih prenosih, ko je pošiljatelj enak prejemniku, kraj oddaje in prejema ne smeta biti identična) – obvezen podatek
|
ZACASNA
|
vozlišče, ki predstavlja začetek seznama parcel v primeru začasne lokacije, kjer se je izvršil prejem in mora vsebovati eno ali več parcel v elementu
(ta element (in podrejeni) je dovoljen le, če je TIP_LOKACIJE_PREJEMA = ZACASNA, sicer ni dovoljen)
|
|
|
|
| |
Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek

|
Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek
|
bet | 32/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
3.4 Dostop do šifrantov, potrebnih pri gradnji XML datotek
Kot je bilo navedeno se zaloga vrednosti za nekatere elemente v XML za letno poročilo nahaja v šifrantih, dosegljivih kot spletni servisi oz. kot javno dosegljive XML datoteke (podatki o zavezancih). Podatki, ki jih vračajo ti spletni servisi so enaki (in prihajajo iz istega vira v bazi podatkov) kot tisti, ki jih dobi uporabnik preko uporabniškega vmesnika.
Za ta namen je ARSO vzpostavil URL vstopno točko, preko katere so dosegljivi ti šifranti - osnovni naslov:
|
| |
Vrne servis
  
Uporabi se v XML za evidenčni list

|
Vrne servis
Uporabi se v XML za evidenčni list
|
bet | 22/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
Vrne servis
|
Uporabi se v XML za evidenčni list
|
ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/ID_ZAVEZANCA
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1/POSILJATELJ/PSLJ_ST
|
ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/MATICNA_ST
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1/POSILJATELJ/ PSLJ_MATICNA_ST
|
ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/STATUSI/STATUS/NAZIV
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1/POSILJATELJ/PSLJ_STATUS
|
ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/LOKACIJE/ LOKACIJA/LOC_ID
|
ODPADKI_EVL_PODATKI_1 /KRAJ_ODDAJE/ODP_LOC_ID
|
2.6.4 Šifrant prevozniki (PREVOZNIKI)
Šifrant zavezancev s statusi pošiljatelja je dostopen na URL naslovu:
http://okolje.arso.gov.si/service/prevozniki.zip
Vrnjen XML pa je v naslednji obliki (v XML obliki so tisti zavezanci, ki imajo veljaven status prevoznika):
JAVNI
ARSO
30.10.2008 14:23:36
34288
ČISTO d.o.o.
521234000
44912323
DUNAJSKA CESTA 6, 1231 LJUBLJANA - CRNUCE
PREVOZNIK
01.01.2008
31.12.2013
D
…
…
|
Podatki zavezanca prevoznika so v vozlišču .
V vozlišču je informacija o statusu prevoznika. Iz datuma in indikatorja veljavnosti lahko razberemo od in do kdaj je status veljaven. Zaradi dodeljevanja statusov v povezavi z odločbami, se zgodi, da se vozlišče Veljavnost vedno ne ujema z intervalom veljavnosti. Status je veljaven, če velja oboje hkrati : vozlišče veljaven je D in tekoči datum je v intervalu veljavnosti.
Za generiranje XML s podatki evidenčnega lista so pomembni podatki, ki so zbrani v naslednji tabeli. V levem stolpcu so elementi iz šifranta XML, v desnem pa elementi iz XML za evidenčni list:
|
| |
Sporočila o vsebinskih napakah ob nalaganju

ODP-PRCL-10001
|
Napaka: Napačni tip letnega poročila. Letni poročilo, ki ga izpolnjujete je tipa
.
|
ODP-PRCL-10002
|
Napaka: Napačna matična zavezanca. Na letnem poročilu, ki ga izpolnjujete nastopa zavezanec z matično
.
|
ODP-PRCL-10003
|
Napaka: Napačno leto poročanja. Na letnem poročilu, ki ga izpolnjujete, mora biti leto poročanja
.
|
ODP-PRCL-203301
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna šifra statistične regije
.
|
ODP-PRCL-203302
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna številka odpadka
(lahko je tudi dodana *, ki naj se ne dodaja, četudi gre za nevarni odpadek).
|
ODP-PRCL-203303
|
V tabeli
v vrstici
so navedene količine, ki ne predstavljajo celoštevilske vrednosti
|
ODP-PRCL-203306
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna šifra za 'Obdelava po 8.členu Uredbe o odpadkih'
|
ODP-PRCL-203304
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna številka za 'Prevzeto od'
|
ODP-PRCL-203305
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna šifra postopka obdelave
|
ODP-PRCL-203307
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna številka za 'Oddano komu'
|
ODP-PRCL-203308
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna šifra občine
|
ODP-PRCL-203309
|
V tabeli
v vrstici
je naveden napačen identifikator odlagališča
.
|
ODP-PRCL-203310
|
V tabeli
v vrstici
je naveden napačen datumski format
. Format mora biti DD.MM.LLLL.
|
ODP-PRCL-203311
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna številka za 'Zbrano od'
|
ODP-PRCL-203312
|
V tabeli
v vrstici
je navedena napačna številka za 'Nadaljnje ravnanje'
|
http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1

http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1
Temu osnovnemu naslovu so dodani parametri, ki definirajo, do katerega šifranta se dostopa. Podatki šifrantov so vrnjeni kot XML. V nadaljevanju bodo navedeni parametri, s katerimi se dostopa do posameznega šifranta in struktura XML. Parameter ZETON=ODP1 je namenjen bodoči uporabi in za enkrat nima posebnega pomena, mora pa biti naveden.
Izjema je šifrant zavezancev, ki je zaradi velikosti dostopen v obliki .zip datoteke na naslovu http://okolje.arso.gov.si/service/zavezanci_lokacije_lp13.zip. V tej datoteki se nahaja XML dokument z osnovnimi podatki o zavezancih in njihovih lokacijah.
3.4.1 Šifrant odpadkov (ODPADKI)
Celoten šifrant odpadkov se prenese z enim klicem servisa:
http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1&ZAHTEVEK=ODPADKI&IZHODNI_FORMAT=XML
Vrnjen XML pa je v naslednji obliki:
JAVNI
ARSO
30.10.2008 17:29:35
17 03 01
bitumenske mešanice, ki vsebujejo premogov katran
*
17 03 03
premogov katran in katranski izdelki
*
17 04 09
kovinski odpadki, ki so onesnaženi z nevarnimi snovmi
*
...
|
Za generiranje XML s podatki letnega poročila so pomembni podatki, ki so zbrani v naslednji tabeli. V levem stolpcu so elementi iz XML, ki ga vrne servis, v srednjem pa elementi iz XML za letno poročilo, za katere je zaloga vrednosti iz servisa:
|
Vrne servis
  
Uporabi se v XML za letno poročilo

|
Vrne servis
Uporabi se v XML za letno poročilo
|
bet | 34/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
Vrne servis
|
Uporabi se v XML za letno poročilo
|
Tip poročila
|
ODPADKI/ODPADEK/STEVILKA
|
ODPADKI_LETNO_POROCILO/ TABELA_NASTALIODPNACINRAVNANJA /ODPADEK / ODP_ST
|
ODP
|
ODPADKI_LETNO_POROCILO/ TABELA_PREDODSTRODP /ODPADEK / ODP_ST
|
ODP-P
|
ODPADKI_LETNO_POROCILO/ TABELA_NACINPRED /ODPADEK_POSTOPEK / ODP_ST
|
ODP-P
|
ODPADKI_LETNO_POROCILO/ TABELA_NACINODSTR /ODPADEK_POSTOPEK / ODP_ST
|
ODP-P
|
ODPADKI_LETNO_POROCILO/ TABELA_ZBRANIODPNACINRAVNANJA /ODPADEK / ODP_ST
|
ODP-Z
|
POZOR: V šifrantu so vidni le odpadki z 6-mestno številko (format: ## ## ##). To pomeni, da morajo biti na letnem poročilu pod številko odpadka zapisane 6-mestne številke (brez * pri nevarnih odpadkih).
3.4.2 Šifrant aktivnosti (AKTIVNOSTI)
Celoten šifrant aktivnosti se prenese z enim klicem servisa:
http://okolje.arso.gov.si/service/distributionservlet?SERVIS=SIFRANTIODPADKI&ZETON=ODP1&ZAHTEVEK=AKTIVNOSTI&IZHODNI_FORMAT=XML
Vrnjen XML pa je v naslednji obliki:
JAVNI
ARSO
30.10.2008 18:08:33
D_01
D1 Odlaganje v ali na zemljo (npr. odlagališče ipd.)
…
NI
NASTAJANJE INDUSTRIJSKIH ODPADKOV
…
R_0101
Sosežig
…
|
Za generiranje XML s podatki letnega poročila so pomembni podatki, ki so zbrani v naslednji tabeli. V levem stolpcu so elementi iz XML, ki ga vrne servis, v desnem pa elementi iz XML za letno poročilo, za katere je zaloga vrednosti iz servisa:
|
| |
konec vozlišča za podatke prejemnika

|
konec vozlišča za podatke prejemnika
|
bet | 11/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
konec vozlišča za podatke prejemnika
|
|
vozlišče za podatke o zavezancu - prevozniku
|
|
identifikator zavezanca - prevoznika iz baze ARSO - zaloga vrednosti iz prevozniki.xml, polje ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/ID_ZAVEZANCA (zavezanec naj bol veljaven - vrednost 'D' v ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/VELJAVNOST).
Prevoznik je lahko vsak z veljavnim statusom prevoznika ali pošiljatelj oz. prejemnik na evid. listu (tudi če nima veljavnega statusa prevoznika).
|
34485
|
matična številka zavezanca – prevoznika - zaloga vrednosti iz prevozniki.xml - polje ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/MATICNA_ST
|
5015707000
|
status prevoznika - zaloga vrednosti iz prevozniki.xml, polje ZAVEZANCI/ZAVEZANEC/STATUSI/STATUS (status naj bo veljaven – /VELJAVNOST in /DATUM_DO)
|
PREVOZNIK
|
|
|
| |
Şagirdlərin idrak fəaliyyətinin təşkili

Şagirdlərin idrak fəaliyyətinin təşkili
1.Şagirdlərin təfəkkürünün və təxəyyülünün məhsuldar işləməsi üçün şərait və tədbirlərin müəyyənləşdirilməsi:
- şagirdlər tərəfindən öyrənilən obyekt və hadisələrin qavrayışı, onların dərindən dərk edilməsi yollarının planlaşdırılması:
- inandırma və təlqinetmədən istifadə:
- şagirdlərin diqqətinin cəmləşdirilməsi üçün müvafiq şəraitinin planlaşdırılması:
Yeni bilik və bacarıqların qavranılması üçün (söhbət, fərdi sorğu, təkrarlama üzrə tapşırıqlar və s) şagirdlərin yaddaşında əvvəl mənimsənilmiş bilik və bacarıqların aktuallaşdırılmasının müxtəlif formalarından istifadə.
Yeni bilik və bacarıqların formalaşdırılması prosesində şagirdlərin təfəkkür və təxəyyül fəaliyyətinin təşkili:
-şagirdlərdə bilik və bacarıqların formalaşması səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi (konkret-hissi təsəvvür, anlayış, ümumiləşdirici obrazlar, “kəşflər”, nəticələrin formalaşdırılması səviyyəsində)
- şagirdlərdə təsəvvür, anlayış, dərk etmə səviyyələri, düşünmə fəaliyyətinin və təxəyyülün təşkilində yeni obrazların dərkedilməsinin formalaşdırılmasının psixoloji qanunauyğunluqlarına söykənmə:
- dərketmə səviyyəsinin yüksəldilməsinə rəhbərlik (təsvirindən, müqayisəlidən, izahlıdan ümimiləşdiriciyə, qiymətləndiriciyə, problemliyə) və beləliklə də mühakimə və müzakirə bacarığını formalaşdırma:
- şagirdlərin müxtəlif növ yaradıcı işlərindən istifadə (işin məqsədinin izahı, onun yerinə yetirilmə şərtləri, materialın seçilməsi və sistemləşdirilməsi üzrə təlim və eləcədə işin tərtibi və nəticələrinin işlənib hazırlanması üzrə iş)
3. İşin nəticələrinin möhkəmləndirilməsi:
- vərdişlərin tapşırıqlar yolu ilə formalaşdırılması:
- əvvəlcədən mənimsənilmiş bacarıq və vərdişlərin yeni iş şəraitdə tətbiq olunması.
|
Neobvezni pogoj - Do. 100 Referenčni vodnik

|
Do. 100 Referenčni vodnik
|
bet | 36/37 | Sana | 04.01.2022 | Hajmi | 348,22 Kb. | | #12142 |
Neobvezni pogoj:
v primeru odpadka s številko z zadnjima dvema ciframa 99 (xx xx 99), naj se poskusi najti drugo, ustreznejšo številko odpadka ali v opombe () vpišite lastnosti in vir nastanka tega odpadka.
|
| |
A to‘plamdagi uning B qism to‘plamiga kirmay qolgan hamma elementlardan tuzilgan qism to‘plam …. deb ataladi?

198 A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning yig‘indisini toping.201 A={1,2,3} va B={2,3,5} bo‘lsa, A kesishma B ni toping204 Tepalikdagi buloqqa 5 ta yo‘l olib boradi. Sayyoh necha xil usulda buloqqa borishi va qaytishi mumkin206 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∧ y) → y ni qiymatini toping |
A to‘plamdagi uning B qism to‘plamiga kirmay qolgan hamma elementlardan tuzilgan qism to‘plam …. deb ataladi?
|
bet | 61/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.orgBu sahifa navigatsiya:
- 198 A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning yig‘indisini toping.
- 201 A={1,2,3} va B={2,3,5} bo‘lsa, A kesishma B ni toping
- 204 Tepalikdagi buloqqa 5 ta yo‘l olib boradi. Sayyoh necha xil usulda buloqqa borishi va qaytishi mumkin
- 206 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∧ y) → y ni qiymatini toping
196 A to‘plamdagi uning B qism to‘plamiga kirmay qolgan hamma elementlardan tuzilgan qism to‘plam …. deb ataladi?
JAvob : B ning A to‘plamgacha to‘ldiruvchisi
197 Ikkala chetki (boshlang‘ich va oxirgi) uchlari ustma-ust tushgan qirra (yoy), ya'ni grafning (a,a)?U elementi sirtmoq deb ataladi. Sirtmoq, odatda, yo‘naltirilmagan deb hisoblanadi. Qirralari (yoylari) orasida sirtmoqlari bo‘lgan graf … deyiladi.
JAvob : psevdograf
198 A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning yig‘indisini toping.
JAvob : {1;3;5;6;7;8;10}
199 Talabaning kiyimlar javonida 3 xil galstuk, 2 xil ko?ylak va 2 xil shim bor. Talaba 1 ta galstuk, 1 ta ko?ylak, 1 ta shimni necha xil usulda kiyishi mumkin?
JAvob : 12
200 Berilgan elementar mulohazalar (o‘zgaruvchilar) yoki ularning inkorlari diz'yunksiyalaridan tashkil topgan formulaga … deb ataladi.
JAvob : shu o‘zgaruvchilar elementar diz'yunksiyasi
201 A={1,2,3} va B={2,3,5} bo‘lsa, A kesishma B ni toping?
Javob : {2,3}
202 Agar berilgan elementar mulohazalarning har biri elementar diz'yunksiya ifodasida faqat bir marta qatnashsa, bu ifoda shu … deb ataladi.
Javob: elementar mulohazalarga nisbatan to‘liq elementar diz'yunksiya
203 Agar orgrafning istalgan ikkita uchini har bir yo‘nalishda tutashtiruvchi faqat bittadan yoy mavjud bo‘lsa, u holda unga ... deb ataladi.
Javob: to‘la orgraf
204 Tepalikdagi buloqqa 5 ta yo‘l olib boradi. Sayyoh necha xil usulda buloqqa borishi va qaytishi mumkin?
Javob: 25
205 x va y mulohazalarning ekvivalensiyasi deb … qiymat qabul qiladi?
Javob: shunday yangi x?y mulohazaga aytiladiki, bu yangi mulohaza x va y mulohazalar bir hil qiymat qabul qilganda "chin", boshqa hollarda esa "yolg‘on"
206 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∧ y) → y ni qiymatini toping?
Javob: {1,1,1,1}
207 À={2,3,4,5,6,7, 8} berilgan bo‘lsa, AxA to‘plàmdà aniqlangan ℘={(x,y): x,y∈A, y element x ga bo‘linadi va x≤2} munosabat quyidagi javoblarning qaysi birida to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Javob: ℘={(2,2), (2,4), (2,6), (2,8)}
|
| |
(A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?

|
(A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?
|
bet | 60/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.org178 (A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?
JAvob : B
179 A={1,3} va B={2,3,5} bo‘lsa A kesishma B ni toping?
JAvob :{3}
180 Trànzitivlik shàrti shàrti shàrti to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping?
JAvob : xRy va yRz dan xRz ekanligi kelib chiqsa
181 Savatda 6 ta anor, 5 ta nok va 7 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
JAvob : 210
183 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (y →x) →y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,0,1,0}
184 "Kitob" so‘zidan undosh va unli harflar juftligini necha xil usul bilan tanlab olish mumkin?
JAvob : 12
185 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, x ↔ y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,0,0,1}
186 ¬x ifoda quydagilarda qaysi biriga teng?
JAvob : x|x
187 A={x: x∈Z, (x-1)(x+2)(x+5)=0} va B={x: x∈Z, (x-2)(x+1)(x+5)=0} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
JAvob : {-2;-1;1;2}
188 5 ta tovuq, 4 ta o‘rdak va 3 ta g‘oz bor. Uchta parrandani shunday tanlab olingki, ular ichida tovuq, o‘rdak va g‘oz bo‘lsin. Shunday tanlashlar soni nechta bo‘ladi?
JAvob : 60
191 Kitob javonida matematikadan 12 ta, chet tilidan 14 ta va ona tilidan 16 ta kitob turibdi. Javondan bitta kitobni necha usulda tanlash mumkin?
JAvob : 42
192 Bo‘sh to‘plam den nimaga aytiladi?
JAvob : birorta ham elementi yo‘q to‘plamga.
193 A={1,2,3} va B={2,4,5} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
JAvob : {1,3,4,5}
194 1,3,5,7 raqamlardan foydalanib, nechta turli ikki xonali son tuzish mumkin?
JAvob : 12
195 Savatda 3 ta anor, 5 ta nok va 4 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
JAvob : 60
|
| |
A={1,2,3} va B={2,4,5} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning ko‘paytmasini toping

|
A={1,2,3} va B={2,4,5} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning ko‘paytmasini toping
|
bet | 34/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.org146 A={1,2,3} va B={2,4,5} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning ko‘paytmasini toping.
JAvob : {2}
147 Bir o‘quvchida qiziqarli matematikaga oid 9 ta kitob, ikkinchi o?quvchida esa 12 ta badiiy kitob bor. Ular necha xil usul bilan birining bitta kitobini ikkinchisining bitta kitobiga ayirboshlashi mumkin?
Javob : 108
148 To‘plam elementlari soni 3 ta bo‘lsa uning barcha xosmas qism to‘plamlari soni nechta bo‘ladi?
JAvob : 2
150 ¬(x∧y) ifoda quydagilarda qaysi biriga teng?
JAvob : ¬x∨¬y
151 Universal to‘plam deb nimaga aytiladi?
JAvob: Biror to‘plamning xos qismi deb qaralmagan har bir to‘plamni universal to‘plam deyiladi.
152 "AKA" so‘zidagi harflar yordamida nechta so‘z tuzish mumkin?
JAvob : 3
153 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∨ y) →y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,0,1,1}
154 À={2,3,4,5,6,7,8} berilgan bo‘lsa, AxA to‘plàmdà aniqlangan ℘={(x,y): x,y∈A, y element x ga bo‘linadi va x=3} munosabat quyidagi javoblarning qaysi birida to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
JAvob : ℘={(3, 3), (3, 6)}
155 ¬(x∨y) ifoda quydagilarda qaysi biriga teng?
JAvob : ¬x∧¬y
156 A={x: |x-2| < 3, x ∈N} to‘plamning eng katta elementini toping.
JAvob : 4
157 Savatda 3 ta anor, 5 ta nok va 4 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
JAvob : 60
158 0,1,2,3,4,5 raqamlari yordamida nechta turli raqamli to‘rt xonali son tuzish mumkin?
Javob : 300
159 Savatda 4 ta anor, 5 ta nok va 6 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
Javob : 120
160 A={x: |x-4| < 8, x ∈N} to‘plamning elementlari sonini aniqlang.
JAvob : 11
161 A={1;3;5;6;8;10}, B={5;6;7;8;10} va C={2;5;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, B va A to‘plamlarning ayirmasini toping.
JAvob : {7}
|
| |
f⊆AxB munosabat uchun … f munosabatga A to‘plamdan B to‘plamga funksiya yoki akslantirish deyiladi?

|
f⊆AxB munosabat uchun … f munosabatga A to‘plamdan B to‘plamga funksiya yoki akslantirish deyiladi?
|
bet | 62/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.org208 f⊆AxB munosabat uchun … f munosabatga A to‘plamdan B to‘plamga funksiya yoki akslantirish deyiladi?
Javob: 1) Dl(f)=A, Dr(f)⊆B 2) (x,y1)∈f va (x,y2)∈f ekanligidan y1=y2 ekanligi kelib chiqsa
209 A va B to‘plamlarning yig‘indisi yoki birlashmasi deb, shu to‘plamlarning … to‘plamga aytiladi?
Javob: takrorlanmasdan olingan hamma elementlaridan tuzilgan
210 x va y mulohazalarning dizyunksiyasi deb … qiymat qabul qiladi?
Javob: shunday yangi x?y mulohazaga aytiladiki, bu yangi mulohaza x va y mulohazalar faqat "yolg‘on" bo‘lgandagina "yolg‘on", boshqa hollarda esa "chin"
211 A={x: |x-4| < 8, x ∈N} to‘plamning eng katta elementini aniqlang.
Javob: 11
212 8 sonini natural bo‘luvchilari nechta?
Javob: 4
213 Umumiy holda uchlar to‘plami V va (yoki) qirralar (yoylar, qirra va yoylar) korteji U cheksiz ko‘p elementli bo‘lishi mumkin. Bundan keyin V to‘plam va U kortej faqat chekli bo‘lgan G=(V,U) graflarni qaraymiz. Bunday graflar ... graflar deb ataladi.
Javob: chekli
214 Elementar mulohazalarning kamida bitta qiymatlar satrida chin qiymat qabul qiluvchi va aynan chin bo‘lmagan … formula deb ataladi?
Javob: formula bajariluvchi
215 Chorvador 8 ta qo?y va 12 ta echki sotmoqchi. Xaridor bitta qo?y va bitta echki olmoqchi. U necha xil usulda sotib olishi mumkin?
Javob: 96
216 Talabaning kiyimlar javonida 3 xil galstuk, 2 xil ko?ylak va 3 xil shim bor. Talaba 1 ta galstuk, 1 ta ko?ylak, 1 ta shimni necha xil usulda kiyishi mumkin?
Javob: 18
217 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (x → y) → y ni qiymatini toping?
Javob: {1,1,1,0}
218 Talabaning kiyimlar javonida 2 xil galstuk, 3 xil ko?ylak va 2 xil shim bor. Talaba 1 ta galstuk, 1 ta ko?ylak, 1 ta shimni necha xil usulda kiyishi mumkin?
Javob: 12
|
| |
A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping

10 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, x↔y ni qiymatini toping14 To‘plam elementlari va tushunchalar orasidagi bog‘lanishga … deyiladi17 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, x ↔ y ni qiymatini toping19 Agar mashrut boshlang‘ich uchga ham oxirgi uchga ham ega bo‘lmasa bunday marshrut … deb ataladi.21 Agar G=(X,U) grafning bo‘lagi G/=(X/, U/) uchun X/=X bo‘lsa, u holda u … deyiladi |
A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping
|
bet | 41/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.orgBu sahifa navigatsiya:
- 10 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, x↔y ni qiymatini toping
- 14 To‘plam elementlari va tushunchalar orasidagi bog‘lanishga … deyiladi
- 17 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, x ↔ y ni qiymatini toping
- 19 Agar mashrut boshlang‘ich uchga ham oxirgi uchga ham ega bo‘lmasa bunday marshrut … deb ataladi.
- 21 Agar G=(X,U) grafning bo‘lagi G/=(X/, U/) uchun X/=X bo‘lsa, u holda u … deyiladi
8 A={1;3;5;6;8;10} va B={5;6;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
Javob : {1;3;7}
9 A={1;3;5;6;8;10}, B={5;6;7;8;10} va C={2;5;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, B va C to‘plamlarning ayirmasini toping.
Javob : {6}
10 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, x↔y ni qiymatini toping?
Javob : {1,0,0,1}
11 "RAYHON" so‘zidagi harflar yordamida nechta so‘z tuzish mumkin?
JAvob : 720
13 A to‘plam n ta elementdan iborat bo‘lsa, uning barcha qism to‘plamlari soni nechta bo‘ladi?
Javob : 2n
14 To‘plam elementlari va tushunchalar orasidagi bog‘lanishga … deyiladi?
Javob : munosabat
15 "Matbuot tarqatuvchi" do‘konida 5 xil konvert va 4 xil marka sotilmoqda. Konvert bilan markani necha usulda sotib olishimiz mumkin?
JAvob : 20
16 "Matbuot tarqatuvchi" do‘konida 6 xil konvert va 4 xil marka sotilmoqda. Konvert bilan markani necha usulda sotib olishimiz mumkin?
JAvob : 24
17 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, x ↔ y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,1,0,0,0,0,1,1}
18 Ikkala chetki (boshlang‘ich va oxirgi) uchlari ustma-ust tushgan qirra (yoy), ya'ni grafning (a,a)?U elementi sirtmoq deb ataladi. Sirtmoq, odatda, yo‘naltirilmagan deb hisoblanadi. Qirralari (yoylari) orasida sirtmoqlari bo‘lgan graf … deyiladi.
Javob : psevdograf
19 Agar mashrut boshlang‘ich uchga ham oxirgi uchga ham ega bo‘lmasa bunday marshrut … deb ataladi.
Javob : ikki tomonlama cheksiz marshrut
20 To‘plam elementlari soni 3 ta bo‘lsa uning barcha xosmas qism to‘plamlari soni nechta bo‘ladi?
JAvob : 2
21 Agar G=(X,U) grafning bo‘lagi G/=(X/, U/) uchun X/=X bo‘lsa, u holda u … deyiladi?
JAvob : Sugraf
22 Berilgan formulaning diz'yunktiv normal shakli (DNSH) deb, … aytiladi.
Javob : unga teng kuchli va elementar kon'yunksiyalarning diz'yunksiyalaridan tashkil topgan formulaga
|
| |
(A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?

|
(A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?
|
bet | 36/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.org178 (A∪(B∩Ā))∩(Ā∪(A∩B)) ni qiymati quydagilardan qaysi biriga teng?
JAvob : B
179 A={1,3} va B={2,3,5} bo‘lsa A kesishma B ni toping?
JAvob :{3}
180 Trànzitivlik shàrti shàrti shàrti to‘g‘ri ko‘rsatilgan javobni toping?
JAvob : xRy va yRz dan xRz ekanligi kelib chiqsa
181 Savatda 6 ta anor, 5 ta nok va 7 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
JAvob : 210
183 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, (y →x) →y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,0,1,0}
184 "Kitob" so‘zidan undosh va unli harflar juftligini necha xil usul bilan tanlab olish mumkin?
JAvob : 12
185 x={1,1,0,0} va y={1,0,1,0} bo‘lsa, x ↔ y ni qiymatini toping?
JAvob : {1,0,0,1}
186 ¬x ifoda quydagilarda qaysi biriga teng?
JAvob : x|x
187 A={x: x∈Z, (x-1)(x+2)(x+5)=0} va B={x: x∈Z, (x-2)(x+1)(x+5)=0} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
JAvob : {-2;-1;1;2}
188 5 ta tovuq, 4 ta o‘rdak va 3 ta g‘oz bor. Uchta parrandani shunday tanlab olingki, ular ichida tovuq, o‘rdak va g‘oz bo‘lsin. Shunday tanlashlar soni nechta bo‘ladi?
JAvob : 60
191 Kitob javonida matematikadan 12 ta, chet tilidan 14 ta va ona tilidan 16 ta kitob turibdi. Javondan bitta kitobni necha usulda tanlash mumkin?
JAvob : 42
192 Bo‘sh to‘plam den nimaga aytiladi?
JAvob : birorta ham elementi yo‘q to‘plamga.
193 A={1,2,3} va B={2,4,5} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
JAvob : {1,3,4,5}
194 1,3,5,7 raqamlardan foydalanib, nechta turli ikki xonali son tuzish mumkin?
JAvob : 12
195 Savatda 3 ta anor, 5 ta nok va 4 ta olma bor. Savatdan bittadan anor, nok va olmani tanlashni necha usulda amalga oshirish mumkin?
JAvob : 60
|
| |
Qo’shimcha masalalar - Solved problems

|
Solved problems
|
bet | 4/23 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #140347 |
Bog'liq Book practise for Semicon (2) Qo’shimcha masalalar
1. Yarimo’tkazgich kremniy uchun taqiqlangan soha kengligi 1.12 eV. Agar 300 K haroratda m*e= 0.12m0 va m*h=0.28m0 bo’lsa, Fermi sathini toping. (Javob: 0.576 eV)
2. Xususiy yarimo’tkazgich uchun taqiqlangan soha kengligi 300 K haroratda Eg= 0.7 eV bo’lsa, xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasini toping. m*e=m*h=m0 deb hisoblang. (Javob: 33.49 × 1018 / m3)
3. 300 K haroratda Ge namunasidagi elektronlar va kovaklar konsentratsiyasini aniqlang. Namunada donor atomlar konsentratsiyasi Nd = 2×1014 сm-3 va akseptor atomlar konsentratsiyasi Na = 3×1014 сm-3.
(Javob: nр = 6,25×1012 cm-3, pр = 1014cm-3 )
4. Yarimo’tkazgich Si namunada donor atomlar konsentratsiyasi Nd = 2.2×1013 сm-3 va akseptor atomlar konsentratsiyasi Na = 2.3×1013 сm-3 bo’lsa, kremniy namunaning 300 K haroratda solishtirma o’tkazuvchanligini aniqlang.
(Javob: 8·10-5 S/сm)
5. Yarimo’tkazgich muvozanat sharoitida р = 1020 m-3 kovaklar va n = 2·1019 m-3 elektronlar konsentratsiyasiga ega: a) kirishmalarning to’la konsentratsiyasini aniqlang, b) ustunlikka ega kirishmaning tipi, c) xususiy zaryad tashuvchilar konsentratsiyasini aniqlang.
(Javob: а) N = 8·1019 m-3; c) ni = 4,5·1019 m-3)
6. Yarimo’tkazgich p-tipli Si namunada har 108 Si atomiga bitta akseptor atom kirishma to’g’ri keladi. Fermi sathining 300 K haroratda valent sohaga nisbatan o’rnini aniqlang.
(Javob: Fermi sathi valent sohadan 0.279 eV yuqorida joylashgan)
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
bet | 23/23 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #140347 |
Bog'liq Book practise for Semicon (2)Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
https://www.brainkart.com/article/Solved-Problems--Semiconducting-Materials_6821/
https://studall.org/all-62314.html
Валиев У. К., Маматохунов Ё. А., Исамидинов С. Ж. Методика решения задач по физике полупроводников // Молодой ученый. 2018. №50. С. 316-321. — URL https://moluch.ru/archive/236/54334/ (09.12.2019).
А.Г. Захаров, Н. А. Какурина, Ю.Б. Какурин, А.С. Черепанцев. Сборник задач по дисциплине «Физика. Элементы физики твердотельной электроники»: учебно-методическое пособие / Ростов-на-Дону Таганрог: Издательство Южного федерального университета, 2017. – 100 с.
https://www.studocu.com/en/document/indian-institute-of-technology-bombay/metallurgical-and-material-science-engineering/mandatory-assignments/pn-junction-problem-sheet/3737573/view
https://ecee.colorado.edu/~bart/book/book/chapter4/ch4_p.htm
https://www.pveducation.org/
|
| |
Mavzuga doir masalalar - Solved problems

Mavzuga doir masalalar
1. Si kremniyning p-tipli namunasida kovaklar konsentratsiyasi 2.25×1015 /cm3. Xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasi 1.5 × 1010 /cm3 ga teng bo’lsa, elektronlarning kontsentratsiyasi nimaga teng?
Berilgan:
p = 2.25×1015 /cm3,
ni = 1.5 × 1010 /cm3
n – ?
Yechilishi: Ushbu masalada kovaklar konsentratsiyasi va xususiy tok tashuvchilar kontsentratsiyasi berilgan, biz elektron konsentratsiyasini topishimiz kerak. Biz quyidagi ifodani qo’llaymiz
yuqoridagi ifodadan elektronlar konsentratsiyasi quyidagiga teng bo’ladi,
.
Javob:
2. Taqiqlangan soha kengligi 0,7 eV bo'lgan xususiy yarimo'tkazgich uchun bo’lsa, T = 300 K haroratda (Fermi sathi) EF o’rnini aniqlang.
Berilgan:
Eg=0.7 eV=0.7×1.6×10-19 J
T=300 K
EF –?
Yechilishi:
Fermi energiyasi xususiy yarimo’tkazgichlar uchun quyidagiga teng:
,
Javob: Fermi sathi
3. Agar yarimo’tkazgich materialning taqiqlangan sohasi kengligi 300 K haroratda Eg = 0.67 eV bo’lsa, elektron va kovaklar effektiv massasi mos ravishda m*e=0.12mo, m*h=0.28mo bo’lsa, xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasini aniqlang.
Berilgan:
Eg = 0.67 eV
T=300 K
ni –?
Yechilishi:
Xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasi quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
Berilgan qiymatlarni qo’yib hisoblaymiz,
Demak, xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasi ga teng ekan.
Javob:
4. kremniy namunasining 300 K haroratda xususiy tok tashuvchilari kontsentratsiyasi 1,5×1016 [1/ m3] ni tashkil qiladi. Agar legirlangandan keyin asosiy tok tashuvchilar soni 5×1020 [1/ m3] bo’lsa, noasosiy tok tashuvchilar konsentratsiyasi nimaga teng?
Berilgan:
ni = 1,5×1016 / m3
n = 5×1020 / m3
p-?
Yechilishi:
Konsentratsiya cm3 da emas, m3 da berilganligiga e’tibor qaratamiz,
Javob:
5. Kremniy bo’lagi donor kirishma bilan legirlangan. Kremniyda 300 K haroratda berilgan xususiy tok tashuvchilar konsentratsiyasi Kirishmalarni to’laligicha ionlashgan deb taxmin qilsak, muvozanat holatida elektron va kovak kontsentratsiyasi ... nimaga teng?
Berilgan:
Donor kirishmalar . Qachonki, kirishmalar to’liq ionlashgan holatda, berilgan elektronlar soni donor aralashmalariga teng bo'ladi. ya’ni
Yechilishi:
Javob:
6. Qanday haroratda Si kremniyning xususiy tok tashuvchilari konsentratsiyasi 300 K haroratdagi Ge germaniyning xususiy tok tashuvchilari konsentratsiyasiga teng bo’ladi?
Berilgan:
T1=300 K
T2 – ?
Yechilishi: ma’lumki yarimo’tkazgichlarda xususiy tok tashuvchilari konsentratsiyasi quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi:
Yuqoridagi ifodani kremniy va germaniyning xususiy tok tashuvchilari konsentratsiyasi teng holat uchun quyidagicha yozamiz
,
Javob:
|
Yarimo’tkazgichlardagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi

|
Yarimo’tkazgichlardagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi
|
bet | 2/23 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #140347 |
Bog'liq Book practise for Semicon (2) 1. Yarimo’tkazgichlardagi zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi
Asosiy tushunchalar
1. Xususiy yarimo’tkazgich: Aralashmalardan tozalangan yarimo’tkazgichlarda, aralashmalar konsentratsiyasi hisobga olinmaydigan darajada kam bo’lganligi uchun o’tkazuvchanlik zonasidagi elektronlar, asosan valentlik zonasidan issiqlik energiyasi hisobiga ko’chirilgan elektronlardan iboratdir. Shuning uchun ham aralashmasiz yarimo’tkazgichlarni xususiy yarimo’tkazgichlar deb ataladi va unda elektronlar va kovaklar konsentratsiyasi bir biriga teng bo’ladi, ya’ni
bo’ladi.
Xususiy yarim o’tkazgichlarda belgilangan biror T temperatura uchun elektron va kovak kontsentratsiyasining ko’paytmasi o’zgarmas kattalikdir.
Xususiy yarimo’tkazgichlarda Fermi sathi 0 K haroratda taqiqlangan sohasi o’rtasida yotadi va harorat ortishi bilan (T > 0 K) tekis o’sib boradi (1-rasm).
1-rasm. Xususiy yarimo’tkazgichlarda Fermi sathining haroratga bog’liq holda o’zgarish grafigi.
2. Xususiy yarimo’tkazgichlarda zaryad tashuvchilar konsentaratsiyasi quyidagicha ifodalanadi:
3. Legirlangan yarimo’tkazgichlar:
n-tipli va p-tipli yarimo’tkazgichlarning bir-biridan farqi quyidagicha:
n – tipli
|
p – tipli
|
Donor o’tkazuvchanlik
|
Akseptor o’tkazuvchanlik
|
Kirishma atomlari besh valent
|
Kirishma atomlari uch valent
|
Donor sathi o’tkazuvchanlik zonasiga yaqin joylashgan bo’ladi
|
Akseptor sathi valent zonasiga yaqin va ustida joylashgan bo’ladi
|
Elektronlar asosiy tok tashuvchilar va kovaklar asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar hisoblanadi
|
Kovaklar asosiy tok tashuvchilar va elektronlar asosiy bo’lmagan tok tashuvchilar hisoblanadi
|
4. Fermi sathi, Fermi energiyasi.
Yarim o’tkazgichlarda erkin zaryad tashuvchilar xususiyatlarini belgilovchi asosiy parametrlardan biri μ- kimyoviy potentsialdir. Bu iborani elektron va kovakli gaz uchun oddiygina qilib Fermi sathi deyiladi.
Bizga ma’lumki metallarda Fermi sathi o’tkazuvchanlik sohasidagi elektronlar bilan to’lgan oxirgi energetik sathdir (2-rasm). T=0 K da Fermi sathidan pastdagi hamma energetik sathlar elektronlar bilan tulgan, undan yuqoridagi energetik sathlarning barchasi bo’shdir. Fermi energiyasi har qanday haroratda zarrachaning energiyasini aniqlaydi.
Metallarda elektron gazning kontsentratsiyasi o’tkazuvchanlik sohasidagi xolatlar soni bilan bir xil bo’ladi, shuning uchun bu gaz aynigan gaz hisoblanadi va elektronlarning xolatlar buyicha taqsimlanishi Fermi Dirak kvant statistikasi bilan ifodalanadi. Bunday gazdagi elektronlarning kontsentratsiyasi temperaturaga deyarli bog’liq emas.
2-rasm.
Fermi sathining temperatura va zaryad tashuvchilar konsentratsiyasiga bog’liq holda o’rni quyidagicha bo’ladi:
-n tipli yarimo’tkazgichlarda
- p tipli yarimo’tkazgichlarda
5. Fermi taqsimot funksiyasi.
Elektronning haroratga bog’liq holda energiya sathlari orasidagi taqsimoti va E energiyali energetik holatda bo’lish ehtimolligi quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi.
|
| |
Yarimo‘tkazgichlarda kontakt hodisalar nazariyasi

|
Yarimo‘tkazgichlarda kontakt hodisalar nazariyasi
|
bet | 14/23 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #140347 |
Bog'liq Book practise for Semicon (2)6. Yarimo‘tkazgichlarda kontakt hodisalar nazariyasi
1. Muvozanatdagi metall-yarimo‘tkazgich kontakti.
2. Yarimo‘tkazgich kontaktining volt-amper xarakteristikasi
3. Muvozanatdagi p-n o‘tish
Asosiy formulalar
1. Metall-yarimo‘tkazgich kontakt potensiallar farqi:
bu yerda - elektronlarning metalldan termodinamik chiqish ishi, - elektronlarning yarimo‘tkazgichdan termodinamik chiqish ishi (5.1a-rasm).
2. Shottki barer potensiali:
- сродство к электрону, эВ.
3. Ширина области пространственного заряда (ОПЗ) в полупроводнике (5.1b-rasm):
bunda – yarimo‘tkazgichning dielektrik singdiruvchanligi; – elektr doimiysi; U – kuchlanish; N – yarimo‘tkazgichdagi kirishma konsentratsiyasi.
4. Yarimo‘tkazgichda elektr maydon kuchi:
a b
5.1-rasm. Metall va yarimo‘tkazgichning energetik zona diagrammalari: a) ularni kontaktga keltirishdan oldin; b) muvozanat holatidagi metall-yarimo‘tkazgich kontakti.
5. Metall-yarim o'tkazgich kontakti uchun VAX tenglamasi (termoelektron emissiya-diffuziya nazariyasi):
bu yerda, - metall-yarim o'tkazgich strukturasi chegarasida zaryad tashuvchilarning diffuzion tezligi( A* - effektiv Richardson doimiysi, 3-ilova); - Zaryad tashuvchilarning dreyf tezligi; E0 - yarimo'tkazgichdagi elektr maydonning maksimal qiymati (U= 0 da).
bo‘lsa, u holda termoelektron emissiya nazariyasi (Bete nazariyasi) amal qiladi va tok zichligi uchun ifoda quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
Agar bo‘lsa, ko‘rinishda bo‘ladi.
6. p-n o‘tishda kontakt potensiallar farqi: bunda p-tipli yarimo‘tkazgichdan elektronlarning termodinamik chiqish ishi; n-tipli yarimo‘tkazgichdan elektronlarning termodinamik chiqish ishi (5.2,a -rasm); Na , Nd – akseptor va donorlarning konsentratsiyasi.
|
| |
Yarimo’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi

|
Yarimo’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi
|
bet | 5/23 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #140347 |
Bog'liq Book practise for Semicon (2) 2. Yarimo’tkazgichlarning elektr o’tkazuvchanligi
Asosiy tushunchalar
1. Tok tashuvchilarning harakatchanligi quyidagi ifodalar yordamida aniqlanadi:
– elektronlar uchun ,
– kovaklar uchun
Bu yerda, q − elektron zaryadi; υd − zaryad tashuvchilarning E-elektr maydondagi tezligi; τn и τp − mos ravishda elektron va kovaklarning o’rtacha sochilish vaqti; mn ва mp − mos ravishda elektron va kovaklarning effektiv massasi.
2. Elektr o’tkazuvchanlik. Elektr o'tkazuvchanlik – doimiy potentsial gradiyentida birlik vaqtda birlik yuzadan oqib o’tadigan elektr miqdori bilan aniqlanadi.
3. Xususiy yarimo’tkazgichning elektr o’tkazuvchanligi quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
bu yerda, ni – xususiy yarimo’tkazgich zaryad tashuvchilari konsentratsiyasi, q–elektron zaryadi, μe – elektronlar harakatchanligi, μh – kovaklar harakatchanligi.
4. Donor aralashmali n-tipli yarimo’tkazgichning elektr o’tkazuvchanligi:
bu yerda n – elektronlar konsentratsiyasi, q – elektron zaryadi, μe – elektronlar harakatchanligi.
5. Akseptor aralashmali p-tipli yarimo’tkazgichning elektr o’tkazuvchanligi:
bu yerda p – kovaklar konsentratsiyasi, q-elektron zaryadi, μh – kovaklar harakatchanligi.
6. Eynshteyn munosabatlari:
bu yerda, Dn va Dp – mos holda elektronlar va kovaklarning diffuziya koeffitsiyenti.
7. Diffuzion tok zichligining proeksiyasi (OX o’qi yo’nalishida):
- elektronlar uchun
- kovaklar uchun
|
| |
"Talaba" so‘zidan undosh va unli harflar juftligini necha xil usul bilan tanlab olish mumkin?

224 A={1,2,3,a,c}, B={2,a,b} berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.227 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∨ y ∨ z) → x ni qiymatini topingJavob: {-1;5;8} |
"Talaba" so‘zidan undosh va unli harflar juftligini necha xil usul bilan tanlab olish mumkin?
|
bet | 39/79 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 363,02 Kb. | | #119317 |
Bog'liq Energiya ishlab chiqaruvchi, uzatuvchi iste\'mol qiluvchi qurilm-fayllar.orgBu sahifa navigatsiya:
- 224 A={1,2,3,a,c}, B={2,a,b} berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
- 227 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∨ y ∨ z) → x ni qiymatini toping
- Javob: {-1;5;8}
219 "Talaba" so‘zidan undosh va unli harflar juftligini necha xil usul bilan tanlab olish mumkin?
Javob: 6
220 Besh nafar tomoshabinlarning beshta o‘rinni egallash imkoniyatlari (variantlari) sonini toping?
Javob: 120
221 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, x ∨ y ∨ z ni qiymatini toping?
Javob: {1,1,1,1,1,1,1,0}
222 Agar qandaydir A tanlashni m usul bilan, bu usullarning har biriga biror bir boshqa B tanlashni n usulda amalga oshirish mumkin bo‘lsa, u holda A va B tanlashni (ko‘rsatilgan tartibda) … usulda amalga oshirish mumkin.
Javob: nxm
223 Guruh 25 nafar talabadan tashkil topgan bo‘lsin. Bu guruhda guruh sardori, guruh sardorining yordamchisi va kasaba uyushmasining guruh bo‘yicha vakilini saylash zarur. Har bir talaba bu vazifalardan faqat bittasini bajaradi deb hisoblansa, saylov natijalari uchun qancha imkoniyat mavjud?
Javob: 13800
224 A={1,2,3,a,c}, B={2,a,b} berilgan bo‘lsa, A va B to‘plamlarning simmetrik ayirmasini toping.
Javob: {1,3,b,c}
225 n ta elementar mulohazalarning aynan yolg‘on formulasidan farqli har bir A formulasini … ga keltirish mumkin.
Javob: mukammal diz'yunktiv normal shakl
226 A={1;3;5;6;8;10}, B={5;6;7;8;10} va C={2;5;7;8;10} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, bu to‘plamlarning ko‘paytmasini toping.
Javob: {5;8;10}
227 x={1,1,1,1,0,0,0,0}, y={1,1,0,0,1,1,0,0} va z={1,0,1,0,1,0,1,0} bo‘lsa, (x ∨ y ∨ z) → x ni qiymatini toping?
Javob: {1,1,1,1,0,0,0,1}
228 A={x: x∈N, (x-6)(x-2)(x+5)=0} va B={x: x∈Z, (x-8)(x+1)(x-5)=0} to‘plamlar berilgan bo‘lsa, B va A to‘plamlarning ayirmasini toping. Javob: {-1;5;8}
229 Elementar mulohazalarning barcha qiymatlar satrida faqat "yolg‘on" qiymat qabul qiluvchi formulaga … deb ataladi?
Javob: aynan yolg‘on (doimo yolg‘on) bajarilmaydigan formulalar
230 3 ta tovuq, 4 ta o‘rdak va 2 ta g‘oz bor. Uchta parrandani shunday tanlab olingki, ular ichida tovuq, o‘rdak va g‘oz bo‘lsin. Shunday tanlashlar soni nechta bo‘ladi?
Javob: 24
|
| |