Katastrofa va uning oqibatlari

Katastrofa va uning oqibatlari
Fojiali hodisa - ma’lum bir vaqt oralig‘ida sodir bo‘ladigan falokat demakdir. Fojia – turli xildagi inshoatlarni buzilishi, moddiy boyliklarning yo‘q bo‘lib ketishi hamda odamlarning o‘limi bilan sodir bo‘ladi. Bundan tashqari, katta avariyalar oqibatida ham fojialar sodir bo‘ladi. Masalan, atom elektrostantsiyalarida va radioaktiv moddalar ishlatiladigan korxonalarda avariya sodir bo‘lishi natijasida juda katta hudud zaharlanishi va oxir oqibatda fojia bilan yakunlanishi mumkin.
Mana shunday avariyalar oqibati natijasida sodir bo‘layotgan fojiali hodisalar atom elektrostantsiyalarida tez-tez uchrab turadi. Masalan, 1986 yil 26 aprel Chernobil AESdagi avariya shunga misol bo‘ladi. Bu AESdagi bitta energoblok buzilib, undan tashqariga juda ko‘p miqdorda chiqqan bug‘ holdagi vodorod atmosferadagi havo bilan aralashishi natijasida portlab, radioaktiv chiqindilar atrof-muhitga tarqalga. Natijada yong‘in
sodir bo‘lib, yaqin atrofdagi odamlar o‘lgan va o‘nlab odamlar turli darajadagi radiatsiya nurini olgan, juda katta hudud radioaktiv moddalar bilan zaharlangan, 100 mingdan ortiq odamlar evakuatsiya qilingan va fojiadan ko‘rilgan moddiy zarar esa 8 mlrd. rublni tashkil etgan.
Shuning uchun mabodo AESlarda avariya sodir bo‘lganligini eshitgan har bir fuqaro darhol saqlanish (boshpana) joylariga berkinishi yoki xavfsiz erga evakuatsiya qilinishi lozim. Ikkala holatda ham shaxsiy saqlash vositalarini kiyib, kerakli narsalarni: oziq-ovqat, suv, zarur hujjat, pul va boshqabuyumlarni olib, aytilgan joyiga tezlikda etib borishi kerak. Agar sharoit juda tig‘iz va og‘ir bo‘lsa, u holda o‘zi yashab turgan uyda yoki ishxonada, xonalarga kirib hamma teshiklarni germetik holatda berkitishi zarur. Mana shundagina u ortiqcha miqdordagi nurlanishni olmaydi.
Ma’lumki, g‘ishtli uylar nurlanish darajasini 10 barobargacha, temir beton inshoatlar esa batamom kamaytiradi. Shuning uchun radiatsiyadan saqlaydigan boshpanalar ko‘pincha temir-betondan quriladi. Zararlangan hududlarda yurish, mehnat qilish juda qattiq tartib ostida, alohida rejim asosida olib boriladi. Boshpanadan tashqariga chiqqanda shaxsiy saqlagichlarni kiygan holda, juda qisqa vaqt mobaynida yurish kerak. Saqlovchi xonalarda yashayotganda ham radiatsiyaga qarshi ishlatiladigan va yodli preparatlardan ichib turish zarur.
Zararlangan hududlarda ishlayotgan odamlar saqlovchi vositalarni kiygan holatda, ma’lum vaqt oralig‘ida ishlab, hududda o‘tirishi, biror narsani ushlashi, chekishi, ovqat eyishi, suv ichishi ta’qiqlanadi. Ishdan keyin butun kiyim boshi va
o‘zi to‘liq dozimetrik tekshiruvdan o‘tkaziladi. Katta avariyalar va fojiali hodisalar bo‘lishiga, yong‘in va portlashlar sabab
bo‘lishi mumkin. Ayniqsa kimyo, neft va gaz sanoatida yuz beradigan portlashlar katta fojialar bilan tugaydi. Masalan, 1989 yil Boshqiristonda siqilgan gaz saqlaydigan omborda portlash yuz berib katta talofat ko‘rildi. Xuddi shunga o‘xshash avariyalar ko‘mir konlarida yo‘ldosh gazlarning portlashi oqibatida sodir bo‘lib, natijada butun kon o‘pirilib, insonlar qurbon bo‘lishi bilan yakunlangan
hollar ma’lum. Masalan, 1988-1995 yillar mobaynida Rossiyaning bir qancha ko‘mir qazib oladigan konlarida shunday fojiali hodisalar bo‘lib, va ko‘plab odamlar nobud bo‘lgan. Shunga o‘xshash falokat Toshkentdagi lak-bo‘yoq zavodida ham yuz bergan. Bu falokatga zavodda ishlatiladigan tez alangalanuvchan kimyoviy moddalarni saqlash, tashish qoidalari buzilishi natijasida katta yong‘in chiqib avariya sodir bo‘lishiga sabab bo‘lgan va odamlar o‘limi bilan yakunlangan. Bunday misollarni ko‘plab keltirish mumkin.
Avariya va falokatlar fojiali holatlardan tashqari turli darajadagi jarohatlar: qo‘l, oyoq chiqishi, et uzilishi, to‘qimalarni uzilishi, kesilishi, kuyishi,
zaharlanishi, tok urishi va boshqa talofatlarga ham sabab bo‘ladi. Shuning uchun avariya va fojia bo‘lganda turli xil jarohatlarga o‘z vaqtida, tezlikda yordam ko‘rsata bilish kerak.
|