Avtomobil yo‘llarini ko‘kalamzorlashtirish usullari

|
Avtomobil yo‘llarini ko‘kalamzorlashtirish usullari
|
bet | 2/3 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 320,72 Kb. | | #110874 |
Bog'liq Avtomobil yollarini kokalamzorlashtirishAvtomobil yo‘llarini ko‘kalamzorlashtirish usullari
Ko‘chatlarni yo‘l bo‘yida joylashtirish ekiladigan daraxtlarga, tabiiy o‘simlik xarakteri va mavjudligiga bog’liq. Ekishda daraxt turlarini shu tuman uchun yaroqliligi, daraxt shakli, ularning balandligi muhim ahamiyatga ega. Ekilayotgan daraxtlarga umumiy talablar shundan iboratki, daraxt va butalar mavjud tuproq va iqlim sharoitida tez o‘suvchi, yorug’likni sevuvchi va uzoq yashovchi bo‘lishi lozim. Avtomobil magistrallarini ko‘kalamzorlashtirish: yo‘lning har ikkala tomoniga ekiladigan himoya va manzarabop ekinzorlarni, yo‘lning ajratuvchi tasmasi, chorahalarni, avtobus bekatlarini, hamda yo‘lovchi va haydovchilarning uzoqroq dam olishga mo‘ljalangan joylarni ko‘kalamzorlashtirishni o‘z ichiga oladi. Avtobus bekatlarining orqa tomonidan alohida eskiz va manzarani ta’minlovchi rejalar asosida qatorli ekinzorlar, bekatning ikkala tomonida esa – daraxt va butalarning alohida yoki guruhlangan ekinlari yaratiladi. Imkoniyati mavjud bo‘lgan joylarda, bekat oldida rabatkalar joylashtiriladi. Ochiq hudud bor bo‘lgan joylarda bir yoki bir nechta turlardan kichik daraxtzorlar ekiladi. Bu joylar dam olish uchun moslashtiriladi. Avtomobil yo‘llari va yo‘l inshootlarini qurishda mavjud o‘simliklar maksimal darajada saqlab qolinishi, milliy arxitektura elementlari bilan boyitilishi, shakllar berilishi kerak. Bunda yo‘l bo‘yi o‘simliklari mavjud o‘simliklar bilan organik bog’langan bo‘lishi va yo‘l rejasini va kesimini ta’kidlashi uchun bir ansambl bo‘lishi kerak. Ekilgan o‘simliklar quyidagicha bo‘lishi mumkin: 23 a) muntazam turdagi - bularga yo‘l bo‘ylab chiziqli ekish, yo‘l o‘qi rejasi bilan uyg’unlashgan, jonli to‘siq va qordan himoyalovchi o‘simliklar ko‘rinishidagilar kiradi; b) erkin turdagi - bularga turli xil daraxt guruhlari yoki daraxt va buta turlarining kombinastiyalarining bir xil birikmalaridan guruhli ekish kiradi. Qatorli daraxtlarni yo‘l poyi chetidan 5 m dan yaqinroq masofada joylashtirish tavsiya etilmaydi. Xiyobonlardagi alohida daraxtlar orasidagi masofa tanlangan daraxt turlariga qarab, bir-biridan 10 dan 15 metrgacha oraliqda tanlanadi. Yangi qurilgan magistral yo‘llarda quyidagi sabablarga ko‘ra ekishning xiyobonli (alleya, yo‘l ikki chetiga qator daraxtlarni ekish) turi tavsiya etilmaydi: a) xiyobonlar kelajakda yo‘lni kengaytirish imkoniyatini cheklaydi; b) ayrim hollarda, halokatsiz yo‘ldan chiqib ketishga imkon bermaydi; v) yo‘lovchilardan atrofdagi landshaftni berkitadi; d) yo‘lda ko‘rinish yomonlashadi, kuzda barglar tushishi tufayli qo‘shimcha qoplama ustki yuzasida sirpanish xavfi paydo bo‘ladi; e) quyoshli kunda haydovchining ko‘rishini kamaytiruvchi hamda charchatuvchi, qoplama ustki yuzasida dog’li soya paydo bo‘ladi. O‘simliklar turlarini tanlashda, atrofdagi landshaft tabiati davriy shakllanish jadvali asosida o‘rganilib, daryolar, ko‘llar yoki boshqa suv ob’ektlarining mavjudligi, joyning relefi, inshoot xarakteri, mintaqaning iqlim xususiyatlari e’tiborga olinishi kerak. Xiyobonli (alleya) ekish faqat asosiy yo‘llardan biror bir ob’ektga, masalan, turar-joyga, sanoat va ijtimoiy korxonaga, yodgorlikka, turizm rivojlangan hududga va boshqalarga kiradigan yo‘llarda tavsiya qilinadi. Yo‘l chetidan manzarali tabiiy ob’ektlar - ko‘llar, daryolar, bog’lar, monumental tuzilmalar mavjud joylarda - xiyobon tuzilishi hamda hududdagi ob’ektni ansambli boshlangani sezilishi kerak. Guruhli ekishni eng maqbul ko‘kalamzorlashtirish shakli deb hisoblash kerak. Ushbu turdagi ko‘kalamzorlashtirish biron bir ob’ekt yaqinida har qanday reja va kesimda amalga oshirilishi mumkin. Guruhli o‘simliklar haydovchilarning diqqatini muhim nuqtalarga qaratishi kerak – bular avtobus bekati, egri boshi, ayrilishlar, dam 24 olish joyi, ko‘prik va boshqalar. O‘ymada guruhli ekish yon bag’r qiyaligini tepa qismida va ko‘tarmada yo‘l poyi pastki qismida amalga oshiriladi. Avtomobil yo‘llarida harakat sharoitiga, yo‘l belgilarining yaxshi ko‘rinishiga va yo‘llarni saqlash mexanizmlarining ishlashiga ta’sir qilmasligi uchun daraxtlar yoki butalarni yo‘l yoqasiga ekishga yo‘l qo‘yilmaydi. Avtobus bekatlaridagi yo‘lovchilar uchun qulay mikroiqlimni yaratishi maqsadida ekish maydonning umumiy ko‘rinishini organik tarzda birlashtirish kerak. Shamol va quyoshdan himoya qilishga mo‘ljallangan ko‘kalamzorlashtirish ekinlari yaxshi ko‘rinishni ham ta’minlash kerak. Katta yoshli daraxtlar balandliklari bo‘yicha quyidagi toifalarga bo‘linadi: birinchi (25-30 m va undan yuqori); ikkinchi (10-20 m) va uchinchi (10 m dan kam). Yo‘l bo‘yida ekishga yaroqli daraxt va butalarning tavsiya etilgan turlari 1-ilovada keltirilgan. O‘simliklar turlari va yo‘l bo‘yi ekinlarining turlarini tanlashda ularni shakllaridan tashqari daraxt yoki butalarning balandligini, barglarni kuz va yozdagi ranglarini, barg va mevalarning ranglarini, grunt sharoitini, daryo, ko‘l yoki suv omborlarini atrof landshaftidagi xarakterini hisobga olish lozim. Ekish ikkita asosiy turda bo‘lishi mumkin: tartibli yoki landshaft-guruhli va erkin. Tartibli ekishga yo‘l bo‘yida takrorlanuvchi qatorli ekish turida, tirik devor va qordan himoyalovchi daraxtlarni ekish kiradi. Erkin ekishga esa guruhli o‘tqazishni har xil daraxt va butali ekinlari kiradi. Ekishlarni aralash usuli ham qo‘llanishi mumkin. Tartibli ekish yo‘lning bir yoki ikki chetida ularning vazifasiga bog’liq xolda, lekin yo‘l chetiga 5 m dan yaqin bo‘lmagan masofada joylashtiriladi Mavjud egri uchastkalarda egrining ichki qismida ko‘rnishni ta’minlash maqsadida qatorli ekish tavsiya etilmaydi. Xiyobonlarda alohida daraxtlar orasidagi masofa daraxt turidan kelib chiqqan holda 10-15 m ni tashkil qiladi. Qayta qurilayotgan yo‘llarda qatorli ekish turlari tavsiya etilmaydi. Chunki ular bir qator kamchiliklarga ega: - transport vositasini yo‘lga tushishi va undan chiqishiga to‘sqinlik qiladi; - kun chiqishida va botishida quyoshli vaqtda haydovchini ko‘zini qatnov 25 qismida «dog’» hosil qilib charchatadi; - yo‘lning ustki yuzasi namligini qurishini yomonlashtiradi; - yo‘lovchilardan atrof landshaftni berkitadi; - kelajakda yo‘llarni kengaytirish imkoniyatini chegaralaydi; - qatnov qismiga tushgan barglar tishlashish sifatini yomonlashtiradi. Qatorli ekish asosiy yo‘lga ayrim ob’ektlardan chiqish joylarida ruxsat etiladi Daraxtlarni qatnov qismi cheti va yo‘l poyi qirg’og’iga nisbatan joylashuvi: a – nolinchi belgida; b – ko‘tarmada; v – o‘ymada. Asosiy yo‘lga chiqish joyida qatorli ekish. Ko‘kalamzorlashtirishni maqsadga muvofiq shakli guruhli ekish hisoblanadi
Guruhli ekish ham qatnov qismi chetiga 5 m dan yaqin bo‘lmagan masofada joylashtiriladi. Yo‘l yoqasiga ekish tavsiya etilmaydi. 1.6 – rasm. Guruhli ekishga misollar: a, b, v – har xil turdagi oldi butali guruh; g – daraxtlardan iborat bo‘lgan bir turdagi mustaqil guruh; d – shunga o‘xshash guruh; e, j – to‘rt daraxtdan iborat bo‘lgan guruh (mustaqil guruhga o‘xshash); z – butali guruh. Yo‘lning to‘g’ri uchastkasida guruhli ekish erkin kompozistiyada joylashtiriladi (1.7–rasm). Yo‘lning egri uchastkalarida trassa yo‘nalishini optik qabul qilish uchun egrining tashqi tomoniga zich guruhli ekish turi, ichki qismiga esa alohida butalarni 27 (agar baland o‘suvchi daraxtlar butalarni “yashab ketish” hisobini va ular orasida rivojlanish xulosasini bersa) ekish tavsiya etiladi. Bunday hollarda ko‘chatlar yo‘naltiruvchi vazifasini bajaradi (1.8–rasm). 1.7 – rasm. Yo‘lning to‘g’ri uchastkasidagi guruhli ekish 1.8 – rasm. Yo‘lning egri uchastkasidagi yo‘naltiruvchi guruhli ko‘chatlar O‘ymalarni ko‘kalamzorlashtirish uchun o‘ymaning yuqori qismida joylashgan daraxt va butalarni guruhli o‘tqazishdan foydalaniladi (1.9-rasm). Yo‘llarning kesishish va ajralish joylaridagi ko‘chatlar ularni xarakterini belgilashi lozim, lekin ko‘rinishlikka to‘sqinlik qilmasligi shart (1.10-rasm). Ko‘priklarni kirish joylarini ko‘kalamzorlashtirishda qoida bo‘yicha qurilish davrida buzilgan tabiiy landshaftni qayta tiklash va yaxshi ko‘rinish sharoitini tashkil etish vazfalari echiladi.
1.9 – rasm. O‘ymalarni guruhli ekish bilan ko‘kalamzorlashtirish: a – reja; b – ko‘ndalang kesim. 1.10 – rasm. Yo‘l tutashmalarini ko‘kalamzorlashtirish: 1 – o‘t ekish va past bo‘yli ekinlar; 2 – daraxt va buta ekish mumkin; 3 – daraxt va butalarning zich ekilgan qatori. a b 1.11 – rasm. Ajratuvchi tasmani ko‘kalamzorlashtirish: a – butalarni ko‘ndalang ekish; b – egri uchastkada buta va daraxtlarni alohida guruhli ekish. Avtomobil magistarllarining ajratuvchi tasmasida maysazor bilan birga 29 butalarning ko‘ndalang ekish tavsiya etiladi (1.11–rasm). Bunday ekish turi ajratuvchi tasma chegaralarini aniq ko‘rinishida va haydovchilarni ko‘zlarini qarshidan kelayotgan avtomobilllarning yoritish chiroqlaridan qamashishini oldini olishni ta’minlaydi. Ko‘chatlar orasidagi masofa 20–25 m, balandligi esa 1,0 – 1,2 m bo‘lishi shart, butalar har yili kesib turiladi. Buta ko‘chatlari 450 burchak ostida joylashtiriladi. Ko‘kalamzorlashtirishni loyihalashda avtomobillarning hisobiy harakat tezligini e’tiborga olish lozim. U qanchalik yuqori bo‘lsa alohida daraxtlar o‘rniga ajratilgan mintaqani saqlashni engillashtirish va daraxtlarni sinishini oldini olish maqsadida ularning guruhlarini yirik massivlarda joylashtirish lozim. Guruhli ekishni qo‘llash doimo bir xil shaklga ega qatorli ekishdan afzal bo‘lgan. Daraxtlarni katta bo‘lmagan guruhlari qo‘shimcha ekish bilan kuchaytirilishi, zich joylari esa kesilishi, manzara yoki yo‘llardagi binolarning ko‘rinishini ochish, yomon joylarni berkitish uchun manzarali ekish qo‘llaniladi. Yo‘llardagi tasviriy joylarni sharhlashda, hisobiy harakat tezligi 100 km/soat bo‘lganda uzilgan joy kengligi lr=100 m, loyiha bo‘yicha esa bundan ko‘p, misol uchun 120 – 150 m. Aksincha, yo‘llardagi karerlarni berkitishda karerdan chiqish joylarini yopmagan holda uzilgan joy kengligi chegaraviydan kamroq bo‘ladi. Bu holda uzilgan joy kengligi 60 m atrofida bo‘ladi Monoton landshaftda o‘rmonni tekkislashda alohida bo‘rtiq joylari qoldiriladi Ularni iloji boricha ko‘zga tashlanadigan qilinishi, chiqqan joylar uzunligi va ular orasidagi masofa hisobiy qiymatdan lr kam bo‘lmasligi shart. Yo‘naltiruvchi daraxtlar harakat yo‘nalishi o‘zgarishini ko‘rsatadi va uzoqdan haydovchiga burilish darajasini ko‘rsatib turadi. Ular yo‘l poyidan tashqarida faqat yo‘l o‘qiga parallel ravishda chiziqli joylashgan bo‘ladi. Ularning uzunligi asosan burilish radiusiga bog’liq bo‘ladi. Ularning chiziqlari esa egriga kirish joyidan qaralganda harakat tasmasining hamma kengligini yopishi kerak
|
| |