О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 18

1.8-rasm. Boshqaruv jarayonining chizmasi
Boshqaruvning umumiy funksiyalaridan har birini izchil kо‗rib chiqamiz.
Rejalashtirish boshqaruv jarayonining birinchi, g‗oyatda muhim vazifasi bо‗ladi.
Agar rejaviy kо‗rsatkichlar yetarlicha asoslanmagan bо‗lsalar, tashkilot keyingi
bosqichlarda qanchalik yaxshi ishlanmasin, natija past bо‗ladi. Shuning uchun
boshqaruvning sifati rejalashtirishning tо‗g‗ri shakllantirilgan tamoyillariga
bog‗liqdir.
Rejalashtirish funksiyasi quyidagi savollarga javob qaytarishga qaratilgan:
- biz hozirgi vaqtda qayerda turibmiz? Menejerlar tashkilot haqiqatdan ham
nimalarga erishishi mumkinligini aniqlash uchun, tashkilotning uning asosiy sohalari
(moliya, xodimlar, marketing, ITTKI)dagi kuchli va zaif tomonlarini baholashlari
kerak;
Muvofiq-
lashtirish
Tashkil
qilish
Motivatsiya
Realahtirish
Nazorat
41
- biz qaysi tomonga harakatlanishni xohlaymiz? Menejerlar tashkilotning atrof-
muhitidagi imkoniyatlar va xavflarni baholab turib, tashkilotning maqsadlari qanday
bо‗lishi kerakligini va ularga erishishga nimalar halaqit berishlari mumkinligini
belgilashlari kerak;
- buni biz qanday qilmoqchimiz? Menejerlar tashkilot a‘zolari maqsadlarga
erishmog‗i uchun nimalar qilishlari kerakligini hal qiladilar.
Quyidagilar rejalashtirishning tamoyillariga kiradi:
- obyektlarni ularning muhimliklari bо‗yicha ranjirovka qilinishi;
- rejaning muvofiqligi;
- rejaning kо‗p variantliligi;
- kо‗rsatkichlarning iqtisodiy asoslanishi;
- strategik, taktik va joriy rejalarning izchilligi;
- rejalashtirishni avtomatlashtirilganligi;
- rejani tashqi muhitning parametrlari bilan moslashtirilganligi;
- rejaga bevosita tegishli bо‗lgan shaxslarni rejalashtirish jarayonida ishtirok
etishi.
Bularga rioya qilish asoslangan rejani ishlab chiqishning majburiy sharti
bо‗ladi.
―Rejalashtirish‖ funksiyasi kо‗pincha maqsadni mо‗ljallashdan boshlanadi.
Gap shundaki, agar tizimning maqsadlari berilmagan, tizimning mohiyati
asoslanmagan bо‗lsa, ularni belgilash, ya‘ni maqsadni mо‗ljallash eng muhim vazifa
bо‗ladi.
Rejalar nima qilish kerakligini kо‗rsatuvchi rо‗yxatga ega hisoblanib,
qо‗yilgan maqsadlarga erishish uchun zarur bо‗lgan ishni bajarishning izchilligi,
resurslar va vaqtni belgilab beradilar. Shunga kо‗ra rejalashtirish quyidagilarni о‗z
ichiga oladi:
- maqsadlar va vazifalarni belgilash;
- maqsadlarga erishish uchun strategiyalar, dasturlar va rejalarni ishlab chiqish;
- zarur resurslarni aniqlash va ularni maqsadlar va vazifalar bо‗yicha
taqsimlash;
42
- rejalarni ularni bajarishi kerak bо‗lgan, ularni amalga oshirish uchun
javobgar bо‗lgan kishilarga yetkazish.
Umuman rejalashtirish funksiyasi zamonaviy tashkilotlarda uchta darajada
bajariladi: strategik, taktik, operativ.
Strategik rejalashtirishdan taktik, keyinroq esa operativ (odatda bir yillik)
rejalashtirish kelib chiqadi, u yetarlicha batafsil quriladi. Ushbu rejaga muvofiq
tashkilot faoliyatining har bir yо‗nalishi bо‗yicha faoliyatning hajmi belgilanadi.
Ishchi kuchi va kapital kiritmalarni jalb qilish bо‗yicha rejalar, mahsulotni ishlab
chiqarish rejalari tuziladi. Yillik reja ishlab chiqarish va sotish rejalarini choraklar va
oylar bо‗yicha tafsiloti bilan aniqlab beradi. Bunda har bir bо‗linma har oyda
sotishlar va xarajatlar bashoratlarini aniqlab oladi va о‗z rejalarini ushbu aniqlashlar
bilan moslashtiradi.
Korxona faoliyatini operativ rejalashtirish kо‗pincha biznes-reja asosida
amalga oshiriladi. Biznes-rejada tashkilot rioya qilish kerak bо‗lgan vaqt oralig‗i
ma‘lum bо‗lishi kerak (odatda bir yil).
Biznes-reja yordamida tadbirkor ma‘lum davr ichidagi faoliyati natijalarini
baholashi mumkin. Bu rejadan yana kelajakda biznesni olib borish konsepsiyasini
ishlab chiqish uchun foydalanish mumkin.
Bundan tashqari qarz beruvchilar va sarmoyadorlar biznesga pullarini
kiritishdan avval, biznes-reja bilan tanishishlari darkor. Bunda ular tadbirkorning
ishga doir obrо‗si, qarzga xizmat kо‗rsatish bо‗yicha pul oqimlari, kafolatlarni
ta‘minlanishi va shaxsiy sarmoyaning ulushiga e‘tibor qaratishlari kerak.
Biznes-rejalar asosan quyidagi bо‗limlarga ega bо‗ladilar:
- mahsulot va xizmatlar;
- marketing;
- ishlab chiqarish rejasi;
- boshqaruv va tashkil qilish;
- sarmoya va kompaniyaning yuridik shakli;
- moliyaviy reja.
|