Yer suniy yo’ldoshlarining orbitalari

|
Yer suniy yo’ldoshlarining orbitalari
|
Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,52 Mb. | | #113552 |
Bog'liq sputnik Yer suniy yo’ldoshlarining orbitalari Abdulxayev Elbek Reja: - Yerning sun'iy yo'ldoshi, Yer atrofida vaqtinchalik yoki doimiy orbitaga chiqarilgan sun'iy ob'ekt. Ushbu turdagi kosmik kemalar ekipajli yoki ekipajsiz bo'lishi mumkin, odatda ekipajsiz eng keng tarqalgan.
- Sun'iy yo'ldoshni orbital parvozda yaratish g'oyasini birinchi marta ser Isaak Nyuton o'zining "Philosophiae Naturalis Principia Mathematica" (1687) kitobida ilgari surgan. Uning ta'kidlashicha, tog' tepasidan ufqqa parallel yo'nalishda etarli tezlikda otilgan to'p yiqilishdan oldin butun Yer atrofida aylanib o'tadi. Ob'ekt tortishish kuchi tufayli Yer yuzasiga tushishga moyil bo'lsa-da, uning impulsi uning egri chiziq bo'ylab tushishiga olib keladi. Kattaroq tezlik uni Oynikiga o'xshab barqaror orbitaga olib chiqadi yoki uni butunlay Yerdan uzoqlashtiradi.
1957-yil 4-oktabrda, Nyuton oʻz nazariyasini ilgari surganidan soʻng qariyb uch asr oʻtgach, Sovet Ittifoqi Yerning birinchi sunʼiy yoʻldoshi Sputnik 1ni uchirdi. Sputnik Yerni har 96 daqiqada aylanib chiqdi va uning oddiy radio signali butun dunyo olimlari va radio operatorlari tomonidan eshitildi. . Qo'shma Shtatlar uch oydan so'ng (1958 yil 31 yanvar) o'zining birinchi sun'iy yo'ldoshi - Explorer 1 orbitasiga chiqdi. Explorer Sputnikdan ancha kichik boʻlsa-da, radiatsiyani aniqlash uchun asbob-uskunalar bilan jihozlangan va Yerni oʻrab turgan elektr zaryadlangan quyosh zarralari zonasi boʻlgan ikkita Van Allen radiatsiya kamarining eng ichki qismini topdi.
- Ushbu dastlabki sa'y-harakatlardan buyon 5000 dan ortiq Yer sun'iy yo'ldoshlari 70 dan ortiq turli davlatlar tomonidan orbitaga chiqdi. 2017 yil holatiga ko'ra, 2000 dan ortiq sun'iy yo'ldoshlar orbitada bo'lib, ularning aksariyati Rossiya yoki AQShdan. Sun'iy yo'ldoshlar hajmi va dizayni bo'yicha juda xilma-xil bo'lib, vazni bir kilogrammdan kam bo'lgan kichik "pikosatelitlar" dan Xalqaro kosmik stansiyagacha, oltita astronavt yashaydigan va massasi 400 tonnadan ortiq bo'lgan kosmik laboratoriyagacha. Ular funksiya jihatidan bir xil darajada xilma-xildir. Ilmiy sun'iy yo'ldoshlar asosan Yer yuzasi va atmosferasi to'g'risida ma'lumot to'plash va astronomik kuzatishlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Ob-havo sun'iy yo'ldoshlari ob-havoni bashorat qilishda yordam beradigan bulut shakllarining fotosuratlari va boshqa meteorologik sharoitlarning o'lchovlarini uzatadi, aloqa sun'iy yo'ldoshlari esa telefon qo'ng'iroqlari, radio va televidenie dasturlari va dunyoning uzoq qismlari o'rtasidagi ma'lumotlar aloqalarini uzatadi. Navigatsiya sun'iy yo'ldoshlari okeandagi kemalar va samolyotlarning ekipajlariga har qanday ob-havo sharoitida o'z kemalarining holatini aniqlashga imkon beradi. Ba'zi sun'iy yo'ldoshlar razvedka va kuzatuv kabi aniq harbiy maqsadlarga ega.
LEO arbitasi
Pastki Yer orbitasi (LEO), nomidan ko'rinib turibdiki, Yer yuzasiga nisbatan yaqin joylashgan orbita. Odatda u 2000 km dan kam balandlikda, lekin Yerdan 160 km past bo'lishi mumkin - bu boshqa orbitalarga qaraganda past, lekin hali ham Yer yuzasidan juda uzoqda.
LEO ning Yerga yaqinligi uni bir necha sabablarga ko'ra foydali qiladi. Bu sun'iy yo'ldosh tasviri uchun eng ko'p ishlatiladigan orbitadir, chunki sirt yaqinida bo'lish unga yuqori aniqlikdagi tasvirlarni olish imkonini beradi. Bu, shuningdek, Xalqaro kosmik stansiya (XKS) uchun ishlatiladigan orbitadir, chunki kosmonavtlar unga qisqaroq masofada borishlari va qaytishlari osonroqdir. Ushbu orbitadagi sun'iy yo'ldoshlar sekundiga 7,8 km tezlikda harakatlanadi; bu tezlikda sun'iy yo'ldosh Yerni aylanib chiqishi uchun taxminan 90 daqiqa vaqt ketadi, ya'ni ISS kuniga taxminan 16 marta Yer atrofida aylanadi.
- O'rta er orbitasi Past Yer orbitasi (LEO) va Geostatsionar orbita (GEO) o'rtasida joylashgan kosmosdagi ma'lum bir hududni anglatadi. MEO sun'iy yo'ldoshlari odatda Yer yuzasidan 2000 dan 36 000 kilometrgacha (1243 dan 22 300 milya) balandlik oralig'ini egallaydi.
Meo arbitasi - O'rta Yer orbitasi LEO va GEO o'rtasidagi har qanday joyda keng orbitalarni o'z ichiga oladi. U LEO ga o'xshaydi, chunki u Yer atrofida aniq yo'llarni bosib o'tishga hojat yo'q va u turli xil ilovalarga ega turli sun'iy yo'ldoshlar tomonidan qo'llaniladi.
- U Evropa Galileo tizimi kabi navigatsiya sun'iy yo'ldoshlari tomonidan juda keng qo'llaniladi. Galileo butun Yevropa bo‘ylab navigatsiya aloqalarini quvvatlaydi va navigatsiyaning ko‘p turlarida, katta jumbo samolyotlarni kuzatishdan tortib, smartfoningizga yo‘nalish olishgacha foydalaniladi. Galiley bir vaqtning o'zida dunyoning katta qismlarini qamrab olish uchun bir nechta sun'iy yo'ldoshlar turkumidan foydalanadi.
- Geostatsionar orbita, Yer ekvatoridan 35 785 km (22 236 milya) yuqorida joylashgan aylana orbita boʻlib, unda sunʼiy yoʻldoshning aylanish davri Yerning aylanish davri 23 soat 56 daqiqaga teng. Bu orbitadagi kosmik kema Yerdagi kuzatuvchiga osmonda harakatsiz bo'lib ko'rinadi. Ushbu maxsus orbita meteorologik va aloqa sun'iy yo'ldoshlari uchun ishlatiladi. Geostatsionar orbita - bu geosinxron orbitaning alohida holati bo'lib, u Yerning aylanish davriga teng bo'lgan har qanday orbitadir.
- Bunday orbitaning kontseptsiyasi 1945 yilda ingliz muallifi va olimi Artur C. Klark tomonidan Simsiz dunyo uchun "Yerdan tashqari releylar" nomli maqolada taklif qilingan. Maqolada butun dunyo bo'ylab radio va televidenie signallarini uzatuvchi mavjud aloqa sun'iy yo'ldosh tizimi ko'zda tutilgan. 1964-yil 19-avgustda uchirilgan AQShning Syncom 3 aloqa sun’iy yo‘ldoshi geostatsionar orbitaga joylashtirilgan birinchi obyekt bo‘ldi.
Statistikalar
|
| |