nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Individ latinnin` g`individuum

|
Individ latinnin` g`individuum
|
bet | 14/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgIndivid latinnin` g`individuum bo`linbes, ayriqsha jinis degen so`zinen kelip shiqqan,
bizin`she g`a`rezsiz organizm, tiri maqluq, adam degen mag`anani an`latadi. Individ sipatina
qaramastan adam a`wladinin` bir wa`kili esaplanadi. Bul ma`niste xa`r bir normal adam individ
bolip tabiladi.
Ayriqshalig`i (individual`nost`) bir adamnin` ekinshi adamg`a, olardin` bir-birinen
ayirmashilig`in xa`m o`zine ta`n o`zgesheligin sipatlaydi. Ayriqshaliq adamnin` xarakter
qa`siyetleri, erk sipatlari, temperamenti, uqiplig`i xa`m do`retiwshilik xizmetinde ju`zege
shig`adi. Ma`selen mug`allim-nin` ereksheligi, pedagogikaliq oylawi ko`z-qarasinin` ken`-ligi,
oqiwshilar menen qarim-qatnasi, bilimlendiriw xa`m basqa sipatlarinda ko`rinedi. Shaxs xa`m
onin` menen bayla-nisli qollanilatug`in uqsas tu`siniklerdin` ma`nileri usi-lardan ibarat.
Rawajlaniw en` da`slep shaxs o`zgesheligi menen sipatinin` san jag`inan o`zgeriwin
an`latadi. Anatomiyaliq xa`m fiziologiyaliq sipattag`i o`zgeris fizikaliq rawajlaniwg`a
jatadi.
Anatomiyaliq xa`m fiziologiyaliq sipattag`i o`zgeris belgileri - boyg`a o`siw, awirliq,
o`kpenin` siyimlig`i, denenin` du`zilisi x.t.b.
Psixikaliq rawajlaniwdag`i o`zgeris belgileri - so`ylew, so`z qori, qabil etiw, diqqat,
yadta saqlaw, oylawdin` o`zgesheligi x.t.b. Bulardan basqa adamnin` minez-qulqi, is-
xa`reketindegi o`zgeshelikler rawajlaniw belgileri bolip tabiladi.
San xa`m sapa o`zgerislerinin` na`tiyjesi - qa`liplesiw, rawajlaniw, o`siw, o`zgeriw
Qa`liplesiw - bir na`rsege qandayda bir tu`r beriw, oni turaqli, tamamlang`an, belgili bir
mo`lsherge keltiriw degen ma`nisti bildiredi
2. Orayliq Aziya oyshillari shaxsti qa`liplestiriw faktorlari xaqqinda
Du`n`ya ilimiy-ag`artiwshilig`inin` ulli wa`kili Xorezmiy insannin` kamalg`a keliwinde
ilim-pa`nnin`, ta`rbiyaliq a`xmiyetin ayriqsha atap ko`rsetti. Farabiy bolsa orta a`sirde
birinshilerden bolip jetik insandi kamalg`a keltiriw, jetik sotsialliq ja`ma`a`tti jaratiw ma`selesi
menen baylanisli ekenligin da`lilledi. Farabiydin` pikirlerinde shaxsti rawajlandiriw menen
qa`liplestiriwdegi tiykarg`i faktorlardin` (na`sil, ortaliq, ta`rbiya, insan xizmeti xa`m adamlar
menen qarim-qatnasiq) barlig`i atap o`tilgen. Ol ta`lim-ta`rbiyani shaxstin` rawajlaniwi xa`m
qa`liplesiwinde tiykarg`i faktor dep ko`rsetti1. Beruniy, Farabiy, Ibn Sino siyaqli insannin`
kamalg`a jetiwinde na`sil, ortaliq xa`m ta`rbiyani ta`n aldi, ta`rbiyanin` roline ayriqsha baxa
berdi. Ibn Sino bala shaxsin rawajlandiriw ushin oni alti jastan baslap mektepke beriwdi
ma`sla`xa`t etti. O`z zamanlaslari siyaqli jetik insandi ta`rbiyalawda na`sil, ortaliq xa`m
ta`rbiyani tiykarg`i faktorlar dep esapladi. Ulug`bek bala ta`rbiyasinda ortaliqtin` ta`rbiyaliq
ta`sirine, jas a`wladtin` jetik insan bolip jetisiwinde du`n`yaliq bilimlerdin`, ta`rbiyanin`
atqaratug`in xizmetine u`lken diqqat awdardi.
|
| |
Milliy bag`darlama u`sh basqish arqali a`melge asiriladi

|
Milliy bag`darlama u`sh basqish arqali a`melge asiriladi
|
bet | 3/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgMilliy bag`darlama u`sh basqish arqali a`melge asiriladi.
Birinshi basqishta (1997—2001); za`ru`r bolg`an xuqiqiy, ilimiy metodikaliq, qarji-
materialliq xa`m basqa da jag`daylar jaratildi, bilim mazmuni qayta qaraldi xa`m tu`pten
jan`alandi, qa`nigelerdi tayarlaw xa`m qayta tayarlaw jan`a zaman talabina ilayiq
sho`lkemlestirildi, ma`mleketlik bilimlendiriw standarti, jan`a pedagogikaliq, xabar, baylanis
texnologiyalari islendi xa`m turmisqa engizildi, oqiw orinlarinin` materialliq-texnikaliq, oqiw-
metodikaliq xa`m qa`nigeler bazasi tayarlandi, qarji ma`seleleri jetilistirildi, ba`sekili ortaliq
payda etildi, reyting xa`m monitoring sistemasi du`zildi, xaliqaraliq baylanislar rawajlandirildi,
bilimlendiriwge shet el investitsiyalarin tartiw ila`jlari islendi, bag`darlamani a`melge asiriwg`a
baylanisli aniqliqlar kiritildi.
Ekinshi basqishta (2001-2005); toplang`an ta`jiriybeler tiykarinda bag`darlamag`a
aniqliqlar kiritildi, akademiyaliq litseyge, ka`siplik kolledjge o`tiw toliq a`melge asirildi, kadrlar
menen ta`miyinlendi, olardin` xizmetinde ba`sekili ortaliq payda etildi, bilimlendiriw
ma`kemelerinin`
materialliq-texnikaliq,
oqiw-metodikaliq
bazasi
jetilistirildi,
jan`a
pedagogikaliq, xabar, baylanis texnologiyalari menen ta`miyinlendi.
U`shinshi basqishta 2005 xa`m onnan keyingi jillar; aldag`i jillarda toplang`an
ta`jiriybeler negizinde qa`nigeler tayarlaw sistemasi jetilistirildi xa`m rawajlandirildi, oqiw-
ta`rbiya ma`kemelerinin` oqiw-materialliq, ilimiy-metodikaliq bazasi bekkemlendi, qa`nigeler
jan`a pedagogikaliq, xabar, baylanis texnologiyalari menen toliq ta`miyinlendi, milliy joqari
oqiw orinlari du`zildi xa`m rawajlandirildi, ka`sip-o`ner orinlarinin` o`zbetinsheligi, o`zin-o`zi
basqariwi jetilistirildi
2. Kadrlar tayarlawdin` milliy modeli
Kadrlar tayarlawdin` milliy bag`darlamasi negizinde ja`xa`nde uqsasi joq qa`nigeler
tayarlawdin` milliy modeli jaratildi. Milliy modeldin` tiykarg`i bo`limleri minalardan ibarat;
I. Shaxs - bul qa`nigeler tayarlaw sistemasinin` bas sub`ekti xa`m ob`ekti, bilimlendiriw
tarawindag`i xizmetlerdi paydalaniwshi xa`m turmisqa asiriwshi Adam
Shaxs - o`zinin` aqil-oyin rawajlandiriwg`a, do`retiwshilik uqibin jetilistiriwge, qayta
tayarliqtan o`tiwge, o`zligin xa`r ta`repleme ju`zege shig`ariwg`a mu`mkinshilik aladi, bilimdi
alip, ka`sipti iyelegennen keyin o`ndiriste, ilim-pa`n, ma`deniyat xa`m basqa tarawlarda xizmet
isleydi, o`zinin` bilimin, ta`jiriybesin jaslarg`a u`yretiwge belsene qatnasadi
|
| |
Jan`a zaman mug`allimine qoyilatug`in talaplar

da`rejesinde ayriqsha biliwi, xaliq pedagogikasin, milliy pedagogika, psixologiya xa`m basqa da
pa`nlerdi jetik biliwi, oqiwshilardin` jas, jeke ayirmashiliqlarin, rawajlaniw, bilim xa`m
ta`rbiyalang`anlig`i da`rejesin qatan` esapqa alip ta`lim-ta`rbiyani maqsetke ilayiqlig`ina qaray
ja`ma`a`t, topar, jeke xa`m ilayiqlastirip alip bariwdi o`z orninda, za`ru`rli jerinde xa`m kerekli
waqtinda qollawi, ruwxiy-a`dep-ikramliq, xa`r ta`repleme bilimdanliq, ma`deniyatliliq,
printsipialliq, xadalliq xa`m a`dillikte, miynette ja`ne turmista oqiwshi ushin xaqiyqiy u`lgi
boliwi, ko`p na`rseni biliwi, ko`p na`rse qolinan keliwi xa`m oni oqiwshilarg`a sheber u`yrete
aliwi, xaliq xu`rmetine, oqiwshilar muxabbatina ilayiq mug`allim boliwg`a umtiliwi,
pedagogikaliq texnikani sheber iyelewi, aldin`g`i ta`jiriybelerdi, jan`a milliy pedagogikaliq
texnologiyalardi xa`wes penen u`yreniwi xa`m qollawi, du`n`ya ju`zi pedagogikasinda qollanip
atirg`an pedagogikaliq texnologiyalar menen tanis, o`zbetinshe jan`asha do`retiwshilik penen
pikirleytug`in xa`m isleytug`in, talapshan`, jan`aliqqa jani qumar boliwi, pedagogikaliq ka`sipti
xa`m oqiwshilardi janinday jaqsi ko`riwi, sha`kirtlerinin` keleshegine jan ku`ydiriwi xa`m
olarg`a shin kewilden iseniwi, do`retiwshi shaxs boliwi, milliy g`a`rezsizlik ideyasi menen
suwg`arilg`an sana-sezimli, watanin, tuwg`an jerin su`yip jasaytug`in xa`m miynet etetug`in,
o`zligimizdi (tilimiz, dinimiz, bay tariyximiz. ma`deniyatimiz, a`debiyatimiz, u`rp-a`detlerimiz
xa`m salt-da`stu`rlerimizdi) jaliqpay u`yreniwshi xa`m o`zligimizdi oqiwshilarg`a xa`wes
penen u`yretiwshi milliy ta`rbiya jan ku`yeri boliwi, Prezidentimizdin` ju`rgizip atirg`an ishki
xa`m sirtqi siyasati, Pa`rmanlari, miynetleri, so`ylegen so`zlerinen kelip shig`atug`in
waziypalardi, xu`kimet qararlarin, bilimlendiriw Nizamlarin, kadrlar tayarlawdin` milliy
bag`darlamasin xaliq arasinda jedelli u`git-na`siyatlawshi boliwi xa`m ja`miyetlik jumislarg`a
belsene qatnasiwi
Pedagogikaliq ka`sipti tan`law xa`m og`an tayarlaniw

15. O`zin`izge tanis bolg`an aldin`g`i qatardag`i mug`allimlerdin` sabaqlarina kirin` xa`m
ta`jiriybelerin u`yrenin`. Toplag`an material-larin`izdan paydalanip kurs xa`m qa`nigelik
jumisin jazin`.
16. VIII klass oqiwshisi Sa`rsenbay geografiyadan ayriqsha baxalarg`a oqiydi.
Mug`allimnin` tapsirmasin ba`rqulla xadal orinlaydi, sorawlarg`a belsene juwap beredi,
sabaqlardan qalmaydi. Bir ku`ni geografiya mug`allimi isengen oqiwshisi Sa`rsenbaydan u`yge
tapsirmani soradi. Ol sorawg`a juwap bere almadi. Mug`allim xayran boldi, ne qilarin bilmedi.
— Sizin`she mug`allim ne islewi kerek?
— Sa`rsenbayg`a baxa qoyiw, baxa qoymaw tuwrali mug`allimge
qanday ken`es beresiz?
1.
«Eskini o`zlestirgen xa`m jan`ani tu`siniwge uqipli insan g`ana ta`rbiyashi bola
aladi? dep kim aytqan?
A)Nawayi: V)Konfutsiy; S)Berdaq; D)Farabiy; E) ß.A.Komenskiy
18. Siz kimdi en` ag`la mug`allim dep esaplaysiz?
A) Oqiw materialin sheber tu`sindirgen; V) Oqiwshilardi su`ygen xa`m olarg`a su`ysingen;
S) Sabaqta ko`rsetpeli xa`m texnikaliq qurallardan usta paydalang`an; D) Bilimdi
oqiwshilardin` o`zlerine taptirg`an; E)Jan`a interaktiv oqitiw metodlarin qollang`an.
Ma`mleket xa`m ja`miyet -

3. U`zliksiz bilimlendiriw - uqipli kadrlar tayarlaw sistemasin xa`m onin` xizmet
ko`rsetiw ortalig`in o`z ishine aladi.
U`zliksiz bilimlendiriwdi sho`lkemlestiriw xa`m rawajlandiriwdin` tiykarg`i
printsipleri; bilimlendiriwdin` artiqmashlig`i, onin` birinshi da`rejeli a`xmiyeti, abiroyi,
bilimlendiriwdin` demokratiyalasiwi, sotsiallasiwi, milliy bag`darlang`anlig`i, oqiw menen
ta`rbiyanin` bekkem baylanisi, uqipli, zeyinli jaslardi aniqlaw xa`m olarg`a irgeli, arnawli bilim
beriw ushin jag`daylar jaratiw
4. Ilim - joqari mag`liwmatli maman qa`nigeler tayarlaydi xa`m olardan paydalanadi, jan`a
pedagogikaliq, xabar, baylanis texnologiyalarin jaratadi, ta`biyat xa`m ja`miyet xaqqinda jan`a
irgeli xa`m a`meliy bilimlerdi toplaydi, xaliqaraliq ko`lemde qa`nigeler awmasiwdi turmisqa
asiradi, ilim-izertlew jumislarin ju`rgizedi, innovatsiyaliq (jan`aliq) joybarlardi qa`liplestiredi
xa`m turmisqa asiradi, jaslardin` do`retiwshiligin xa`r ta`repleme qollap quwatlaydi.
5. O`ndiris - qa`nigelerge bolg`an talapti, olardin` sipati xa`m da`rejesine qoyilatug`in
talaplardi belgilewshi tiykarg`i buyirtpashi, kadrlar tayarlaw sistemasin qarji-landiriw xa`m
materialliq-texnikaliq jaqtan ta`miyinlew protsesinin` qatnasiwshisi.
O`ndiris - qa`nigeler tayarlaw sistemasinin` bag`darlarin, da`rejesin xa`m ko`lemin
qa`liplestiredi, qa`nigelerdin` sipatina xa`m ba`sekilesiw uqibina baxa beredi, qa`nigeler
tayarlawg`a ja`rdem ko`rsetedi, qa`nigelerdi maqsetli tayarlawg`a, oqiw-ta`rbiya ma`kemelerin
qarjilandiriwg`a qatnasadi, ta`lim-ta`rbiyani ka`rxanadag`i o`nimli miynet penen baylanistiradi,
ka`rxanalardin` ken` mu`mkinshiliklerinen paydalanadi, qa`nigelerdi tayarlaw, qa`nigeligin
jetilistiriw xa`m qayta tayarlawda ja`rdemlesedi, joqari ta`lim xa`m ilim-izertlew
ma`kemelerinin` jan`aliqlarin o`ndiriste qollaydi, o`ndiris aldin`g`ilarin pedagogikaliq xizmetke
qatnastiradi, a`meliyat o`tiw ushin bilim aliwshilarg`a jumis orinlarin ajiratadi, bilimlendiriw
ma`kemelerin jan`a a`sbap-u`skeneler menen ta`miyinlewge ko`meklesedi.
Pedagogika jas a`wladti - Uliwma pedagogika

nemets pedagogi A.Distervegtin` (1790-1866) jazg`an miynetleri, pedagogikaliq xizmeti u`lken
a`xmiyetke iye boldi.
Rossiyada rus demokratiyaliq pedagogikasinin` irge tasin qalawda V.G.Belinskiy (1811-
1848), A.I.Gertsen (1812-1870), N.G.×ernishevskiy (1828-1889) xa`m V.A.Dobrolyubovlardin`
(1836-1861) miynetleri ayriqsha. Rus pedagogikasinin` rawajlaniwinda L.N.Tolstoy (1828-
1910), N.I.Pirogov (1810-1881) xa`m basqalardin` shig`armalari xa`m pedagogikaliq xizmetleri
belgili rol` atqardi. A`sirese rus pedagogi-kasinin` atasi K.D.Ushinskiy (1824-1871)
pedagogikanin` qa`liplesiwine ku`shli ta`sir jasadi, u`lken u`les qosti. «Adam ta`rbiya predmeti
sipatindi», «Ana tili», «Balalar du`n`yasi» xa`m basqa kitaplarindag`i bayan etilgen
pedagogikaliq ideyalar, metodi-kaliq ko`rsetpeler pedagogika iliminin` mazmunin ja`ne de
bayitti.
XIX a`sirdin` aqiri xa`m XX a`sirdin` birinshi yariminda sovet pedagogikasi dep atalg`an
rus koloniyaliq pedagogika-sinin` rawajlaniwinda N.K.Krupskaya (1869-1939), M.I.Ka-linin
(1875-1946),
A.V.Luna÷arskiy
(1875-1933),
A.S.Ma-karenko
(1888-1939)
xa`m
V.A.Suxomlinskiydin` (1918-1970) pedagogikaliq ideyalari menen islegen xizmetleri belgili orin
iyeleydi.
XIX a`sirdin` aqiri xa`m XX a`sirde O`zbekstanda pedagogika iliminin` rawajlaniwinda
Abdulla Avloniy (1878-1943), Saidrasul Aziziy (1866-1933), Saidaxmad Siddikiy (1864-1927),
Qori Niyaziy (1897-1970), X.X.Niyaziy (1889-1929) xa`m basqalardin` ashqan mektepleri,
pedagogikaliq xizmetleri, jazg`an miynetleri, shig`arg`an sabaqliqlari menen metodi-kaliq
qollanbalarinin` a`xmiyeti og`ada ulli boldi.
Qaraqalpaqstanda XIV—XV a`sirde pedagogikaliq oylardin` rawajlaniw tariyxi shayirlar
Soppasli Sipira jirawdin`, Asan qayg`inin`, Jiyrenshe sheshennin` ta`lim-ta`rbiyaliq pikirleri
menen baslanadi. Xaliq arasinda shayir xa`m jiraw bolip tanilg`an Dosmambet penen Jiyen
Jirawdin` ta`lim-ta`rbiyaliq ideyalari XVI—XVIII a`sirde Qaraqalpaq-standa pedagogikaliq
oylardin` rawajlaniwina zor ta`sir jasadi. XIX a`sir Qaraqalpaqstanda pedagogikaliq oylardin`
ku`shli rawajlaniw da`wiri bolip tariyxqa kirdi. Sebebi bul da`wirde pedagogikaliq ideyalarg`a
bay Ku`nxoja, A`jiniyaz, Berdaq, O`tesh xa`m basqalardin` a`debiy do`retpeleri payda boldi.
XIX a`sirdin` aqiri XX a`sirdin` basinda shayirlar Omar Sugirimbet xa`m Abdiqadir Bekimbet
ullarinin` a`debiy do`retpelerindegi ruwxiyliq-ag`artiwshiliq, ta`lim-ta`rbiya-liq ko`z-qaraslar
qaraqalpaqstandag`i pedagogikaliq oylardi ja`ne de bayitti xa`m rawajlandirdi.
1917-1940 jillardag`i S.Ma`jitovtin`
(1869-1938), A.Muw-saevtin` (1880-1936),
X.Axmetovtin` (1908-1932), Q. A`wezovtin` (1897-1940) a`debiy-pedagogikaliq do`retpeleri,
jazg`an sabaq-liqlari xa`m oqiw-metodikaliq qollanbalari, islegen peda-gogikaliq —
ag`artiwshiliq xizmetleri Qaraqalpaqstanda pedagogika ilimin joqari basqishqa ko`terdi.
Ko'r bolalarni o'qitish jarayonlari Reja: Ko'zi ojiz bolalarning bivojlanishi

|
Ko'r bolalarni o'qitish jarayonlari Reja: Ko'zi ojiz bolalarning bivojlanishi
|
bet | 1/5 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 477,26 Kb. | | #154361 |
Bog'liq ko\'r bolalarni o\'qitish jarayonlari ko'r bolalarni o'qitish jarayonlari Reja: Ko'zi ojiz bolalarning bivojlanishi. “Inson qadri uchun” tamoyili asosida nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimi So‘nggi yillarda mamlakatimizda “Inson qadri uchun” tamoyili asosida nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish, xususan ko‘zi ojiz va ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash yuzasidan zarur chora-tadbirlar amalga oshirildi. - So‘nggi yillarda mamlakatimizda “Inson qadri uchun” tamoyili asosida nogironligi bo‘lgan shaxslarni qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish, xususan ko‘zi ojiz va ko‘rishda nuqsoni bo‘lgan bolalarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash yuzasidan zarur chora-tadbirlar amalga oshirildi.
- Mazkur yo‘nalishdagi islohotlarning izchilligi va tizimliligini ta’minlash, ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalarning ta’lim olishi uchun yaratilgan shart-sharoitlarni yanada yaxshilash, ularning jamiyatga moslashuviga ko‘maklashish hamda qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ishlarni yangi bosqichga olib chiqish maqsadida:
1. Ichki ishlar vazirligi hamda Xalq ta’limi vazirligining ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarni Ichki ishlar vazirligiga biriktirish hamda ularni “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan maktab-internatlari (keyingi o‘rinlarda — “Nurli maskan” maktablari) deb nomlash to‘g‘risidagi taklifiga rozilik berilsin. - 1. Ichki ishlar vazirligi hamda Xalq ta’limi vazirligining ko‘zi ojiz va zaif ko‘ruvchi bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktab-internatlarni Ichki ishlar vazirligiga biriktirish hamda ularni “Nurli maskan” ixtisoslashtirilgan maktab-internatlari (keyingi o‘rinlarda — “Nurli maskan” maktablari) deb nomlash to‘g‘risidagi taklifiga rozilik berilsin.
- Belgilansinki, Ichki ishlar vazirligi “Nurli maskan” maktablariga mas’ullarni biriktirgan holda:
- sifatli ta’lim va tarbiya berishga, ularning maishiy sharoitlarini yaxshilashga, shuningdek, o‘quvchilarning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish hamda intellektual, jismoniy va ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishga;
|
| |
Koʻmirni regeneratsiyalash

233
Jarayonning kamchiligi desorbsiyalash tezligining pastligi, u 2-3 kun
davom etadi. Jarayon tezligini haroratni oshirish (120-130
0
Cgacha) hisobiga
oshirish mumkin. Bu holatda jarayon 8 soat davom etib, buning uchun yuqori
bosimda ishlovchi (400-500kPa)maxsus dastgohlar talab qilinadi.
Shuningdek sianidli eritmalar ishtirokida desorbsiyalashni eritmaga 10-
20% (hajmda) etil spirt qoʻshib amalga oshirish mumkin. Bu usulda
jarayonning davomiyligini 10-15 soatgacha qisqartirish mumkin, ammo bunda
texnika xavfsizligi qoidalariga jiddiy rioya qilish talab qilinadi, chunki atrof -
muhitga oson yonuvchan va zaharli etil spirti bug’lari hosil boʻlish xavfi
oshadi.
Nodir metallarni desorbsiyalash vaqtida Shuningdek qoʻshimcha metallar
(mis, temir va boshqalar) ham desorbsiyalanadi. Ularning ma’lum qismi,
asosan kalsiy va organik birikmalar koʻmirning faolligini pasaytirib, unda qolib
ketadi. Kalsiy koʻmir g’ovaklarida karbonat shaklida boʻladi. Bu birikmalardan
koʻmirni tozalash uchun ular suyultirilgan nitrat va sulfat kislotalarda qayta
ishlanadi. Koʻmirdagi organik birikmalar esa termik ishlov berish, ya`ni 600-
800
0
Cda 0,5-1 soat davomida, havosiz sharoitda, aylanma quvurli pechda
qizdirish natijasida yoʻqotiladi.
Sovitishdan soʻng olingan koʻmir elanadi va regeneratsiyalangan
koʻmirlar sorbsiya jarayoniga qaytariladi.
Nazorat savollari - Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasi

Nazorat savollari:
1. Iоn аlmаshgich smоlаlаrning oʻzigа хоs хususiyatlаri nimаdаn ibоrаt?
2. Sоrbsiоn tаnlаb eritishning mоhiyati nimаdа?
3. Sоrbsiоn tаnlаb eritish usullаrini kеltiring
4. Iоn аlmаshgich smоlаning siаnli eritmа bilаn tа’sirlаshish rеаksiyasini
yozing
5. Iоn аlmаshish jаrаyoni mехаnizmi nеchtа bоsqichdаn tаshkil tоpgаn?
6. Sоrbsiоn tаnlаb eritish qаndаy shаrоitdа аmаlgа оshirilаdi?
7. Sоrbsiоn tаnlаb eritish qаndаy аppаrаtlаrdа оlib bоrilаdi?
8. Аniоn аlmаshgich smоlа sifаtidа qаndаy iоnit ishlаtilаdi?
234
9. Toʻyingаn iоnit oʻz tаrkibidа qаndаy qoʻshimchаlаrni sаqlаydi?
10. Аniоnitning rеgеnеrаsiyasi qаndаy аmаlgа оshirilаdi?
11. Оltinli eritmа qаysi jаrаyon nаtijаsidа hоsil boʻlаdi?
12. Оltinni sеmеntаsiya usulidа choʻktirishning mоhiyati nimаdаn
ibоrаt?
16 bоb. ОLTINNI АJRАLISHI QIYIN BOʻLGАN RUDА VА
KONSENTRATLАRDАN АJRАTISH
16.1. Оltinni аjrаlishi qiyin rudа vа bоyitmаlаrning umumiy хususiyatlаri
Оltin аjrаtib оlinishi оsоn boʻlgаn rudаlаr kаmаyib bоrmоqdа. Хоzirgi
zаmоn tехnikаsidа аsоsаn murаkkаb tаrkibli оltin sаqlоvchirudаlаr qayta
ishlаnmоqdа. Bu tехnоlоgik sхеmаlаrgа gravitatsiya, mаgnit, elеktr,
amalgamatsiya, flotatsiya kаbi jаrаyonlаr yordаmchi jаrаyon sifаtidа
kiritilmоkdа. Hаttо pirоmеtаllurgiya vа gidrоmеtаllurgiya jаrаyonlаridаn
kuydirish, yuqоri hаrоrаtdа eritish yoki tаnlаb eritish kеng ishlаtilmоqdа.
Tаrkibi murаkkаb boʻlib, ungа qoʻshimchа ishlоv bеrishni tаlаb qilаdigаn
tехnоlоgiyali rudаlаr –qiyin tехnоlоgiyali (qаysаr) rudаlаr dеyilаdi. Quyidаgi-
jаdvаldа аyrim оltin tаrkibli rudаlаrni tаnlаb eritishning tехnоlоgik
koʻrsаtgichlаri bеrilgаn. Bu jаdvаldа А, B, V, G vа D guruhlаrigа kiritilgаn
rudаlаr tаvsifi bеrilgаn.
Bu еrdа yanа Shu nаrsаni аytish kеrаkki:
А –guruh rudаlаrini tаnlаb eritish оsоn kеchаdi.
B –eritmаgа Au tеz oʻtаdi. Filtrlаsh jаrаyoni qiyinlаshаdi. NaCN –koʻp
sаrf boʻlаdi. Bu guruh qiyin tехnоlоgiyali rudаgа kirаdi.
V –Au sulfid minеrаllаri tаrkibigа chuqur singib jоylаshgаn. Sinillаb
eritish yuqоri dаrаjаdа bоrmаydi. Hаmmа оltin erimаydi. Bu guruh oʻtа qiyin
tехnоlоgiyali rudаlаrgа kirаdi.
G –bu jаrаyondа sinil eritmаgа oʻtgаn оltin uglеrоd bilаn sоrbsiyalаnаdi.
Shuning nаtijаsidа оltin uglеrоd bilаn chiqindigа chiqib kеtаdi.
D –guruhdаgi rudаlаrdа surmа minеrаllаri koʻp. Surmа sinildа eriydi,
оltin yuzаsini qоplаb, uning erishini toʻхtаtаdi.
|
Davlat bojini to‘lovchilar - Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar...

|
Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar
|
bet | 4/6 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 128,84 Kb. | | #252460 |
Bog'liq Korxonalar faoliyatidagi soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar h-kompy.infoDavlat bojini to‘lovchilar
Vakolatli muassasalarga va (yoki) mansabdor shaxslarga murojaat qilayotgan va o‘ziga nisbatan yuridik ahamiyatga molik harakat va (yoki) hujjatlar berish amalga oshiriladigan yuridik va jismoniy shaxslar davlat bojini to‘lovchilardi
Davlat bojini to‘lash va hisobga o‘tkazish tartibi
Davlat boji, agar ushbu Qonunda boshqacha qoida belgilanmagan bo‘lsa, davlat boji undiriladigan yuridik ahamiyatga molik harakatlar amalga oshirilguniga qadar va (yoki) bunga vakolatli bo‘lgan muassasalar (mansabdor shaxslar) tomonidan hujjatlar berilguniga qadar naqd pulli yoki naqd pulsiz shaklda to‘lanadi.
To‘lovchining davlat bojini naqd pulsiz shaklda to‘laganligi fakti qog‘ozdagi yoki elektron shakldagi to‘lov hujjati bilan tasdiqlanadi.
To‘lovchining davlat bojini naqd pul shaklida to‘laganligi fakti bank tomonidan to‘lovchiga beriladigan belgilangan shakldagi kvitansiya yoki O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi va O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi belgilagan shaklda to‘lovni amalga oshirgan mansabdor shaxs yoxud davlat organi va tashkilotning kassasi tomonidan to‘lovchiga beriladigan kvitansiya bilan tasdiqlanadi.
Davlat bojini to‘lashning o‘ziga xos xususiyatlari amalga oshirilayotgan yuridik ahamiyatga molik harakatlarning turiga, to‘lovchilarning toifalariga yoki boshqa holatlarga ko‘ra ushbu Qonunning 19 — 24-moddalariga muvofiq belgilanadi.
Davlat boji to‘lov hujjatlari asosida O‘zbekiston Respublikasining Davlat budjetiga o‘tkaziladi, bundan davlat bojining qaysi davlat organlari xizmatlari uchun davlat boji undirilayotgan bo‘lsa, o‘sha davlat organi tasarrufida qoldirilayotgan qismi mustasno.
Davlat bojining bir qismi davlat organi tasarrufida qoldirilgan taqdirda, davlat boji yagona hisobvarag‘iga keyinchalik O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjeti va davlat organi o‘rtasida qonunchilikka muvofiq taqsimlangan holda to‘lanadi.
Davlat bojining davlat organi tasarrufida qoldiriladigan miqdori qonunchilikda belgilanadi.
Mulkiy nizo bo‘yicha sudga da’vo arizasi berilganda, shuningdek mol-mulkning oldi-sotdi, hadya, ayirboshlash shartnomasini notarial tartibda tasdiqlashda, merosga bo‘lgan huquqni rasmiylashtirishda, agar da’vo qiymati, shartnoma summasi yoki meros miqdori chet el valyutasida belgilansa, davlat bojining miqdori harakatlar amalga oshirilgan sanada O‘zbekiston Respublikasining Markaziy banki tomonidan belgilangan kurs bo‘yicha milliy valyutada belgilanadi va undiriladi.
|
| |
Soliq bazasi - Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar

|
Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar
|
bet | 3/6 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 128,84 Kb. | | #252460 |
Bog'liq Korxonalar faoliyatidagi soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar h-kompy.infoSoliq bazasi
Foydalanilgan suvning hajmi soliq bazasidir.
Soliq bazasini aniqlash tartibi
Suv resurslarining yer usti va yer osti manbalaridan olingan suv hajmi suvdan foydalanishning buxgalteriya (dastlabki) hisobi hujjatlarida aks ettirilgan suv o‘lchagich asboblar ko‘rsatkichlari asosida aniqlanadi.
Suvdan o‘lchagich asboblarsiz foydalanilgan taqdirda, uning hajmi suv obyektlaridan suv olish limitlaridan, suvni iste’mol qilishning texnologik va sanitariya normalaridan, ekinlar hamda yashil daraxtzorlarni sug‘orish normalaridan yoki ma’lumotlarning to‘g‘riligini ta’minlovchi boshqa usullardan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Soliq to‘lovchilar yer usti va yer osti manbalaridan olib foydalanilgan suv resurslari hajmlarining alohida hisobini yuritadi. Suv resurslarining yer usti va yer osti manbalaridan suv keladigan vodoprovod tarmog‘idagi suvdan foydalanilganda, soliq bazasi manbaning har bir turi bo‘yicha alohida aniqlanadi. Suv yetkazib berishni amalga oshiruvchi yuridik shaxslar vodoprovod tarmog‘iga suv resurslarining yer usti va yer osti manbalaridan kelib tushadigan suv hajmlarining nisbati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni soliq organlariga joriy soliq davrining 15-yanvariga qadar taqdim etishi kerak. Soliq organlari uch kun ichida ushbu ma’lumotlarni soliq to‘lovchilar e’tiboriga yetkazishi lozim.
Issiq suv hamda bug‘ hosil qilinishi bo‘yicha soliq bazasi soliq to‘lovchi tomonidan ishlab chiqarish va texnik ehtiyojlar uchun o‘zi foydalangan suv resurslari hajmidan kelib chiqqan holda aniqlanadi.
Binolarning bir qismi, alohida inshootlar ijaraga berilganda soliq bazasi suv yetkazib berishni amalga oshiruvchi yuridik shaxs bilan shartnoma tuzgan ijaraga beruvchi tomonidan aniqlanadi.
Davlat boji.
Davlat bojini hisoblab chiqarish va undirish tartibi davlat boji to‘g‘risidagi qonunchilikda belgilanadi.
Davlat boji turlari
Davlat boji yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va (yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar tomonidan hujjatlar berganlik uchun undiriladigan majburiy to‘lovdir.
Davlat boji turlari jumlasiga quyidagilar ham kiradi:
O‘zbekiston Respublikasi konsullik muassasalari tomonidan konsullik harakatlarini amalga oshirganlik uchun to‘lanadigan konsullik yig‘imi;
ixtirolarga, foydali modellarga, sanoat namunalariga, seleksiya yutuqlariga, tovar belgilariga, xizmat ko‘rsatish belgilariga, geografik ko‘rsatkichlarga, tovar kelib chiqqan joy nomlariga, integral mikrosxemalar topologiyalariga huquqiy muhofaza berish bilan bog‘liq yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik uchun to‘lanadigan patent boji.
|
| |
Bojxona to‘lovlari - Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar

|
Aksiz solig‘ini hisoblash va to‘lash tartibi. Yer qa’ridan foydalanuvchilar uchun soliqlar va maxsus to‘lovlar
|
bet | 5/6 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 128,84 Kb. | | #252460 |
Bog'liq Korxonalar faoliyatidagi soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar h-kompy.infoBojxona to‘lovlari Bojxona toʻlovlari — mamlakat chegarasi orqali oʻtkaziladigan (olib kiriladigan va chiqariladigan) tovarmoddiy boyliklar uchun toʻlanadigan haq. Bojxona toʻlovlari ning toʻlash shartlari va meʼyorlari boj tariflarida belgilanadi. Bojxona toʻlovlari meʼyori har qaysi davlat bojxona tizimi qonunqoidalariga muvofiq turlicha boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda Bojxona toʻlovlari ning bo" toʻlovi; qoʻshilgan qiymat soligʻi; aksizlar; bojxona organlari bergan litsenziya uchun va litsenziyani yangilash uchun yigʻim; bojxonaning rasmiylashtirish boʻyicha mutaxassis malaka attestati uchun yigʻim; bojxonada yuklarni rasmiylashtirish uchun boj yigʻish; tovarlarni saqlaganlik uchun boj yigʻimi; tovarlarni bojxona nazoratidan oʻtkazgani uchun boj yigʻimlari; axborot va maslahat uchun toʻlov; oldindan qaror qabul qilganligi uchun toʻlov; bojxona auksionlarida ishtirok etganligi uchun toʻlov kabi turlari mavjud. Bojxona toʻlovlari ni toʻlashdan qisman yoki toʻla ozod etish, tarif imtiyozlari berish har bir mamlakatning bojxona kodeksita asosan amalga oshiriladi.
Tovarlarni bojxona chegarasi orqali olib o‘tishda va boshqa hollarda bojxona to‘lovlari to‘lanadi.
Bojxona to‘lovlari turlari:
bojxona boji;
qo‘shilgan qiymat solig‘i;
aktsiz solig‘i;
bojxona yig‘imlari.
Qonun hujjatlarida boshqa bojxona to‘lovlari ham belgilanishi mumkin.
Bojxona bojlarining va soliqlarning stavkalari O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan belgilanadi.
Boj tarifi bojxona chegarasi orqali olib o‘tiladigan O‘zbekiston Respublikasi Tashqi iqtisodiy faoliyatining tovar nomenklaturasiga muvofiq tizimlashtirilgan tovarlarga nisbatan qo‘llaniladigan bojxona bojlari stavkalarining jamlanmasidir.
Bojxona to‘lovlarini to‘lovchi quyidagilardan iborat:
deklarant;
bojxona brokeri, agar deklarant bilan tuzilgan shartnomada bu nazarda tutilgan bo‘lsa;
bojxona omborining, erkin omborning, boj olinmaydigan savdo do‘konining egasi, tashuvchi, ular tomonidan bojxona rejimlarining qo‘llanilish talablari va shartlariga amal qilinmaganda;
|
| |
xalqaro pochta va kurьerlik jo‘natmalarining

|
xalqaro pochta va kurьerlik jo‘natmalarining
|
bet | 6/6 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 128,84 Kb. | | #252460 |
Bog'liq Korxonalar faoliyatidagi soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar h-kompy.infoxalqaro pochta va kurьerlik jo‘natmalarining pochta aloqasi operatorlari va provayderlari, basharti bojxona nazorati ostida bo‘lgan xalqaro pochta va kurьerlik jo‘natmalari yo‘qolsa yoki bojxona nazoratisiz berilsa.
Har qanday manfaatdor shaxs to‘lovchi uchun bojxona to‘lovlarini to‘lashga haqli.
Tarif preferentsiyalari bojxona bojlarini to‘lashdan ozod etish, bojxona bojlari stavkalarini kamaytirish yoki muayyan davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarni bojxona hududiga preferentsial olib kirish yoki ushbu hududdan preferentsial olib chiqishda kvotalar belgilash tarzida beriladi.
Bojxona to‘lovlarining turlari
Tovarlarni bojxona chegarasi orqali olib o‘tishda va ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa hollarda quyidagi bojxona to‘lovlari to‘lanadi:
bojxona boji;
qo‘shilgan qiymat solig‘i;
aksiz solig‘i;
bojxona yig‘imlari.
Qonunchilikda boshqa bojxona to‘lovlari ham belgilanishi mumkin.
Xulosa
Xos stavka belgilangan tovar bo‘yicha bojxona to‘lovlarining summasi bojxona to‘lovlarining xos stavkasining tovar miqdoriga ko‘paytmasi sifatida hisoblab chiqariladi.
Bojxona qiymatiga nisbatan foizlardagi aralash stavka qo‘llanilgan, lekin to‘lov undiriladigan tovar birligi uchun belgilangan stavkadan kam bo‘lmagan holda qo‘llanilgan taqdirda, bojxona to‘lovlarining summasi advalor va xos stavkalar bo‘yicha hisoblab chiqarilgan summalarning eng ko‘piga tengdir.
Bojxona qiymatiga nisbatan foizlardagi aralash stavka va to‘lov undiriladigan tovar birligi uchun belgilangan stavka qo‘llanilgan taqdirda bojxona to‘lovlarining summasi bojxona to‘lovlarining advalor va xos stavkalari bo‘yicha hisoblab chiqarilgan summa yig‘indisiga tengdir.
http://kompy.info
|
| |
Sоf ichki mаhsulоt (sоf milliy dаrоmаd)

|
Sоf ichki mаhsulоt (sоf milliy dаrоmаd)
|
bet | 83/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKSоf ichki mаhsulоt (sоf milliy dаrоmаd) – mаkrоiqtisоdiy ko’rsаtkich bo’lib, YAIM (YAMD) dаn аmоrtizаtsiya аjrаtmаlаri miqdоrini аyirib tаshlаsh yo’li bilаn tоpilаdi.
Sof import - import bilan eksport o’rtasidagi farq.
Sof investitsiyalar - yalpi (umumiy) investitsiyalar bilan eskirgan ishlab chiqarish vositalarini almashtirishga sarflangan summalar o‘rtasidagi farq sifatida belgilanadigan investitsiyalar.
Sof iqtisodiy renta (pure economic rent) - narx bo‘yicha absolyut elastik bo‘lmagan taklifga ega bo‘lgan resurs egasi tomonidan olinadigan daromad.
Sof kreditlash (qarz olish-) - nomoliyaviy aktivlami sotib olish uchun moliyalashtirish mablagiarining, sof xarajatlarga nisbatan ortiqligi (defitsitligi). Uning hajmini aniqlash uchun yalpi asrash bilan yalpi jamg'arish va yerlami va nomaterial aktivlami sof sotib olish plyus «qolgan dunyo» kapital transfertlari orasidagi farqqa teng. Makrodarajadagi sof kreditlash yoki sof qarz olish mamlakatning «boshqa dunyo»ga bergan yoki «boshqa dunyo»dan olgan sof resurslari hajmini ko'rsatadi.
Sof milliy mahsulot (SMM) - Yalpi ichki mahsulotdan uni ishlab chiqarish uchun sarflangan moddiy xarajatlami chiqargandan keyin qolgan qismi.
Sof tashqi aktivlar - tashqi passivlar chegirma qilingan holda tashqi aktivlarga teng.
Sof xususiy ne’mat – bu shunday ne’matki, uning har birligi ma’lum to’lovga sotiladi.
Soliq - iqtisodiy tushuncha sifatida, sof daromadning bir qismini budjetga jalb qilish shakli bo‘lib, moliyaviy munosabatlaming tarkibiy qismini tashkil qiladi.
Soliq dekloratsiyasi - shaxsning soliq to‘lash bilan bog‘liq daromadlari, mulki va boshqalari hajmi haqidagi arizasi.
Soliq imtiyozi – soliq to‘lovchilarning ayrim toifalariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda soliq to‘lashdan to‘liq, qisman va vaqtincha ozod qilish shakli.
Soliq krediti – budjetga to‘lanishi lozim bo‘lgan soliq summasini ma’lum muddatga kamaytirish, kechiktirish, bo‘lib-bo‘lib to‘lash yoki soliqni qaytarish shakli.
|
| |
Savdo tushumi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 82/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKSavdo tushumi- tovarlarni bozorda hosil etilgan, tovar narxining ushbu tovar birligi miqdoriga ko‘paytmasi sifatida hisoblanadi.
Savdo uyi- ichki va tashqi bozorda operatsiyalarni amalga oshirish uchun korxonalar birlashmasi shakli.
Sektor - institutsion birliklar yig'indisi bo'lib, ulaming maqsadi, moliyalashtirish manbalari va funksiyalari bir xil bo'ladi, natijada ulaming iqtisodiy xulqi ham o'xshashib ketadi.
Sertifikat - kredit muassasini pul mablag‘larining deponentlashti-rilganligi haqidagi yozma guvohnomasi bo‘lib, jamg‘aruvchiga deponent muddati tugagach pul mablag‘ini va unga belgilangan foizni olish usulini tasdiqlovchi hujjat hisoblanadi.
Sifat - buyumlar va xizmatlaming iste’molchilarning xohish va istaklariga to‘laqonli ravishda javob bera olish qobiliyati.
Sikllik ishsizlik - iqtisodiy siklning inqiroz fazasi bilan bog‘liq ravishda vujudga keladigan ishsizlik.
Sinergetik samara – shundan iboratki, tashkilotning yagona bir butun sifatidagi salohiyati va imkoniyatlari uning alohida elementlari salohiyati va imkoniyatlaridan oshib ketadi, bu narsa ularni o‘zaro qo‘llab-quvvatlanishlari va to‘ldirilishlari bilan asoslangan.
Smenalilik koeffitsiyenti -uskunalarning vaqt bo‘yicha ish bilan ta’minlash darajasi ko‘rsatkichi; sutka davomida ishlab berilgan mashina-smenalarning o‘rnatilgan barcha smenalar soniga nisbati orqali aniqlanadi.
Snoba samarasi - talabni o‘zgarish samarasi bo‘lib boshqalar iste’mol qilgani uchun iste’mol qilinadi.
Sof diskontirlangan (keltirilgan) qiymat (NPV) - bu kelajakda olinadigan sof daromadning diskontirlangan qiymatidan diskontirlangan investisiya ayirmasi.
Sof eksport – tovar va xizmatlarning eksporti va ularning importi o‘rtasidagi ayirma: eksport –import = sof eksport.
Sof faktoriy daromad – bu rezidentlarning mulki bo’lib, chet elda turgan ishlab chiqarish omillaridan foydalanishdan olingan daromadlar bilan norezidentlarga ushbu mamlakatda o’zlariga qarashli chiqarish omillaridan foydalanganlik uchun to’lovlar o’rtasidagi farq.
|
| |
Kutilаyotgаn inflyatsiya dаrаjаsi

|
Kutilаyotgаn inflyatsiya dаrаjаsi
|
bet | 55/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKKutilаyotgаn inflyatsiya dаrаjаsi– mаvjud ijtimоiy - iqtisоdiy ахbоrоtlаr, mа’lumоtlаr аsоsidа аlоhidа shахs vа kоrхоnаlаr tоmоnidаn kutilаdigаn bo’lg’usi dаvrdаgi inflyatsiya dаrаjаsi.
Kutilayotgan mahsulot - xaridor sotib olayotganda tasavvur qiladigan mahsulot; xaridoming sotib olish maqsadlariga erishishi uchun zarur bo‘lgan mahsulot va xizmatlaming minimal konfiguratsiyasi; masalan, monitor bilan shaxsiy kompyuter.
Kvazioptimum - Pareto-samyarali xajmida tovar ishlab chikarish mumkin bulmaganda ishlab chikarish mumkin bulgan variantlardan eng nxshisini tanlash (optimalga yakdsh)
Kvota – o‘rnatilgan mutloq yoki nisbiy ko‘rsatkich. Savdoda, eksport yoki import qilish miqdorining chegarasi.
L
Lifo - 1. Tovar-moddiy boyliklarini so‘nggi qabul qilingan yoki tayyorlangan partiya bahosi bo‘yicha hisobga olish usuli. Lifoning qo‘llanilishi foyda summasini ko‘payishi yoki kamayishi imkoniyatini beradi. 2. Jamg‘armachiga foiz summalarida yutuqni ta’minlovchi, bankdan jamg‘arma qismini muddatidan oldin olishda foizni hisoblash usuli.
Likvidlilik – а) turli firmаlаr vа bаnklаrning o’z qаrzini to’lаy оlish yoki bоshqа mаjburiyatlаrini bаjаrа оlish imkоniyati; b) bir аktivning ikkinchisigа qаnchаlik tеz аlmаshinа оlinishi o’lchоvi. Nаqd pul eng yuqоrig’100% likvidlilikkа egа.
Likvidlilik koeffitsiyenti – mavjud mablag‘larning qanchalik qismi tez orada qoplash uchun yo‘naltirilishi mumkinligini ifodalovchi ko‘rsatkich.
Likvidlilik tuzоg’i – fоiz stаvkаsi judа pаst bo’lgаn shundаy vаziyatki, оdаmlаr pulni nаqd ko’rinishdа sаqlаb turishni аfzаl ko’rаdilаr. Tаdbirkоrlаr esа fоiz stаvkаsi bundаn ko’rа pаsаyishi mumkin emаsligi sаbаbli invеstitsiyalаrni ko’pаytirmаydilаr.
Litsenziya - qonunda belgilangan muayyan xo‘jalik operatsiyalari, jumladan, tashqi savdo (yeksport va import) operatsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha, vakolatli davlat idoralarining huquqiy shaxslarga beruvchi maxsus ruxsatnomasi.
Lizing - mulkka egalik qilish huquqi ijaraga beruvchida saqlangan holda, mulkni uzoq muddatli ijaraga berishga asoslangan holda invesitsiyalarni moliyalashtirish shakli; mashina, uskuna va transport vositalarining o‘rta va uzoq muddatli ijarasi.
Lobbizm – davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlariga maqsadli ta‘sir etish yo‘li bilan alohida tashkilotlar va turli jamoatchilik guruhlari manfaatlarini amalga oshirishning alohida tizimi va amaliyoti.
|
| |
Kapital - uzoq muddatli oraliqda mahsulot ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan resurs.  
Kapital eksporti

|
Kapital - uzoq muddatli oraliqda mahsulot ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan resurs.
Kapital eksporti
|
bet | 50/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKKapital - uzoq muddatli oraliqda mahsulot ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan resurs.
Kapital eksporti – bunda chet mamlakatlarga turli obyektlar qurish va ishga tushirish uchun mablag‘ (kapital) qo‘yiladi.
Kapital qo‘yilmalar - asosiy fondlarni qayta tiklash va o‘sirishga sarflanuvchi moddiy, mehnat va pul resurslari xarajatlari.
Kapital qurilish - asosiy fondlarni yangi korxona qurish, mavjud korxonalarni qayta tiklash, kengaytirish, texnik jihatdan qayta qurollantirish va zamonaviylashtirish yuli bilan yaratish va mukammallashtirish jarayoni.
Kapital sig’imi - asosiy kapitalning mos keluvchi davr mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot yoki uning biron-bir qismini - milliy daromad, sof daromad, foydaga nisbatini tavsiflovchi ko‘rsatkich.
Kapitalni mehnat bilan chekli texnologik almashtirish normasi ikkala ishlab chiqariladigan A va V tovarlar uchun bir xil bo‘lib, ular mehnat narxini kapital narxi nisbatiga teng.
Kasaba uyushmasi - bu ishchilar uyushmasi bo‘lib, u uzining a’zolari nomidan va ko‘rsatmasiga ko‘ra tadbirkorlar bilan muzokara olib borish huquqiga ega tashkilot.
Kassa limiti - korxona kassasida doim bo‘lishi mumkin bo‘lgan pul mablag‘larining summasi. Bu summa kunlik mayda xarajatlar uchun ishlatiladi. Uni bank korxona bilan kelishgan holda shu korxona sharoitini hisobga olib belgilaydi. Limitdan ortiq summadagi mehnat haqini to‘lash uchun bankdan olingan kundan tashqari uch kungacha bo‘lgan muddatda bыlishi mumkin. Nazorat vaqtida kassada sababsiz limitdan ortiqcha pul mablag‘i aniqlansa, 80-schetning kreditiga yoziladi va kassir qoidani buzgan hisoblanadi.
Kassir - kassa pulni qabul qilish, saqlash va berish majburiyati yuklatilgan javobgar shaxs. Kassir yozma ravishda moddiy javobgarlik haqida majburiyatni o‘zining bo‘yniga oladi. Kassir o‘z ishi jarayonida kassa jarayonlari haqidagi nizomga amal qilishi zarur. Pulni qabul qilish va berishda kassir korxona rahbari va bosh buxgalterning imzolari bilan tasdiqlangan hujjatlarga asoslanadi. Kassadagi pul mablag‘lari hisobini kassir kassaning kitobida olib boradi.
|
| |
Resursning chekli daromadliligi yoki resursning pulda ifodalangan chekli mahsuloti

|
Resursning chekli daromadliligi yoki resursning pulda ifodalangan chekli mahsuloti
|
bet | 81/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKResursning chekli daromadliligi yoki resursning pulda ifodalangan chekli mahsuloti - resursdan qo‘shimcha bir birlik foydalanish natijasida olingan qo‘shimcha mahsulotni sotishdan tushgan qo‘shimcha daromad.
Retsession farq - yalpi sarflaming sof milliy mahsulot hajmidan kam boigan miqdori.
Revalvasiya – boshqa davlatlar valyutasiga nisbatan milliy valyuta rasmiy kursining oshishi.
Reyeksport - qandaydir mamlakat ishlab chiqaruvchi mamlakatdan tovarlami o‘z iste’moli uchun emas, balki uchinchi mamlakatga qayta sotish uchun sotib olishi.
Rezidentlar- mamlakatda doimiy yashash joyiga ega bo‘lgan yoki vaqtincha undan tashqarida bo‘lgan fuqarolar; mazkur mamlakatning qonun hujjatlariga muvofiq tashkil etilgan, uning hududida joylashgan vakolatxona va filiallari. Atamadan valyuta operatsiyalari to‘g‘risidagi qonun hujjatlarida foydalaniladi.
Rivojlanayotgan mamlakatlar tasnifi- BMT, IHTT va Jahon banki tomonidan ishlab chiqilgan tasniflar mavjud.
S
Samara- biror-bir faoliyat natijasi.
Samaradorlik- natijalar bilan ushbu natijalarga erishish uchun qilingan harajatlar o‘rtasidagi nisbat.
Samaradorlik omili – boshqaruvchi ta’sir kuchi boshqaruv maqsadlariga erishish uchun yetarli bo‘lishi lozim. Samarali boshqaruv ta’siri muvozanatni buzuvchi omillarga qarshi barqarorlikni oshirishga yo‘naltiriladi.
Samarali bandlik - xodimlaming o‘z mexnati natijalaridan to’liq iqtisodiy manfaatdorligining ta’minlanishi zarurligini anglatadi.
Sarmoya (capital)- tovar va xizmatlarni yaratish uchun ishlab chiqarish jarayonida foydalaniladigan ishlab chiqarish omili.
Savdo balansi (trade balance)- muayyan vaqt davr, odatda bir yil uchun mamlakat eksport iva importining nisbati.
Savdo siyosati (commercial policy)- importni cheklash maqsadida tovar oqimlarini o‘zgartirishni nazarda tutadigan xukumat siyosati.
Savdo texnologiyasi - ma’lum bir usul va vositalardan foydalanish asnosida tovarlar harakatini tashkil etish va tovarlami sotishda parallel ravishda yoki ketma-ketlikda bajariluvchi operatsiya va amaliyotlaming umumiyligi.
|
| |
Kengaytirilgan mahsulot - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 51/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKKengaytirilgan mahsulot - sotib olish maqsadiga erishishning maksimal ehtimolligini ta’minlash uchun komplektatsiyalangan mahsulot; misol uchun - qo‘shimcha mahsulotlar: dasturiy ta’minot, printer, sotishdan keyingi servis xizmatlari, “ishonch telefoni”.
Keynscha iqtisodiy nazariya – makroiqtisodiy konsepsiya, unga binoan bozor iqtisodiyoti mustaqil (davlat aralashuvisiz) mavjud resurslaridan samarali foydalana ololmaydi, binobarin davlat iqtisodiyotni tartibga solishga aralashishi zarur. Shuning uchun u mamlakatni to‘la ish bilan bandlikka erishish va iqtisodiyotning; rivojlanishiga ta’sir etish uchun faol fiskal va monetar (pul-kredit) siyosatni olib borishi zarur.
Klaster - bir xil soha korxonalarini va ular bilan yagona texnologik zanjirda bo‘lgan ta’lim, ilmiy, injenering, konsalting, standartlashtirish, sertifikatlashtirish va boshqa xizmatlami uyg‘unlashtirish - innovatsion ishlab chiqarishni tashkil etish asosida raqobatbardosh tovarlar yaratishga yo‘naltirishdan iboratdir.
Kliring – xalqaro naqd pulsiz hisoblashish shakli bo‘lib, bunda davlatlar bir-biriga qarzini o‘zaro qarama-qarshi to‘lov majburiyatlari vositasida to‘laydi.
Ko‘pchilikka qo‘shilishi samaradorligi - bu iste’mol talabni o‘sish samarasi bo‘lib, ko‘pchilik sotib oladigan tovarni umumiy qabul qilingan me’yorlarga ko‘ra sotib olish.
Koldora - Xijs mezoni - turmush farovonligi mezoni bo‘lib, unga ko‘ra yutganlar o‘z yutug‘ini boy berganlarning yo‘qotishidan yuqori deb baholasa.
Kombinatsiyalash - bitta korxona - kombinat doirasida sanoatning bitta yoki bir nechta tarmoqlaridagi turli xil ishlab chiqarishlarni texnologik jihatdan birlashtirishda ifodalanuvchi, ishlab chiqarishni umumlashtirish shakllaridan biri.
Komission – uchinchi shaxs vositasida sotib olinadigan va sotiladigan narsalar; komission savdo korxonalari yoki komissionerlar vositachilik ishi uchun ma’lum haq, mukofot oladilar.
Kommivoyajer - bu o‘zida mavjud bo‘lgan tovarlarni nusxalari, kataloglari bo‘yicha xaridorlarga tavsiya etuvchi, korxonaning yo’lovchi agentidir. Uning asosiy ishi, korxonaning potentsial iste’molchilari bilan bevosita ularning xududida aloqada bo‘lishdir. Kommivoyajer korxona mahsulotlariga buyurtmachilarni (iste’molchilarni) topish bilan shug‘ullanadi, ammo lekin, bevosita o‘zi korxona nomidan bitimlarni tuzish xuquqiga ega emasdir. Agentlar va dilerlardan farqli ularoq, kommivoyajer yuridik shaxs bo‘lib hisoblanmaydi.
|
| |
Lorens chizig‘i - - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 56/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKLorens chizig‘i - biror bir ko‘rsatkichni taqsimlanish darajasini ifodalovchi egri chiziq.
Lorens egri chizig‘i - daromadlar tengsizligi darajasini miqdoriy aniqlashni tavsiflaydi.
Loyiha - ma’lum bir cheklangan vaqt oralig‘ida ko‘zda tutilgan maqsadga erishish borasidagi xatti-harakatlaming ketma-ketligini o‘zida aks ettiruvchi hujjat.
M
Majburiy zaxiralar – bu, kredit maqsadlari uchun ishlatilmaydigan bank omonatlarining bir qismidir. Zaxira normasi ikki asosiy funksiyani bajaradi: bank likvidligini joriy tartibga solish uchun sharoit yaratadi va kredit emissiyasini cheklaydi.
Ma’muriy rayon – iqtisodiy rayonga xos uch belgidan biri, boshqarish tizimiga ega bo‘lgan, hududining kattaligi bo‘yicha esa odatda iqtisodiy rayondan orqada turuvchi takconomik bo‘lak.
Ma’naviy tavakkalchilik - yuqotishlar sururta komianiyasi tomonidan to‘liq qoplanishiga ishonch hosil qilgan holda vujudga kelishi mumkin bo‘lgan yo‘kotishlar ehtimolini ongli ravishda oshirib ko‘rsatishga intiluvchi shaxsning hatti-harakati.
Mahsuldor innovatsiyalar - texnologik jihatdan yangi yoki takomillashtirilgan mahsulotlami joriy etishni o‘z ichiga oladi.
Mahsulot attestatsiyasi - mahsulot sifatining texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini ob’ektiv baholashni tizimli ravishda amalga oshirishni ko‘zda tutuvchi, tashkiliytexnik va iqtisodiy chora-tadbirlar majmuasi.
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari - mahsulot ishlab chiqarishda foydalaniluvchi tabiiy resurslar, xom ashyo va materiallar, yoqilg’i va energiya, asosiy fondlar va mehnat resurslari, shuningdek, mahsulot ishlab chiqarish va sotishning boshqa xarajatlarining qiymat baholari.
Mahsulot rentabelligi - mahsulot sotishdan olingan foydaning mahsulot tannarxiga nisbati (foizlarda) sifatida aniqlanuvchi ishlab chiqarish samaradorligi ko‘rsatkichi.
Mahsulot sertifikati - mahsulot sifatini baholash va nazorat qilishning xalqaro normalarini qabul qilish va amalga oshirish jarayoni; mahsulot ishlab chiqaruvchilarga qaram bo‘lmagan, mahsulotning xalqaro sandart normalariga mos kelishini nazorat qilish uchun kerakli asbob-uskunalar bilan ta’minlangan maxsus markazlarni yaratish bilan amalga oshiriladi.
Mahsulot sifati - masulotning inson va jamiyatning ma’lum bir ehtiyojlarini qondirish qobiliyatlarini belgilovchi foydali xislatlari majmui.
|
| |