nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Korxona iqtisodiy xavfsizligi tushunchasi

|
Korxona iqtisodiy xavfsizligi tushunchasi
|
bet | 2/4 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 236,17 Kb. | | #160199 |
Bog'liq IqtisodiyotninG XAVSIZLIGIKorxona iqtisodiy xavfsizligi tushunchasi. Erkin raqobat hukm surib turgan bozor munosabatlari sharoitida har bir xo’jalik yurituvchi subyekt o’zlarining yashovchanligini ta’minlashga lozim. Bu esa o’ta murakkab va ko’p qirrali jarayondir. Shu tufayli korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash uchun bir qancha tadbirlami amalga oshirish lozim bo’ladi. - Korxona iqtisodiy xavfsizligi tushunchasi. Erkin raqobat hukm surib turgan bozor munosabatlari sharoitida har bir xo’jalik yurituvchi subyekt o’zlarining yashovchanligini ta’minlashga lozim. Bu esa o’ta murakkab va ko’p qirrali jarayondir. Shu tufayli korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash uchun bir qancha tadbirlami amalga oshirish lozim bo’ladi.
Korxona xavfsizligini ta’minlashning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat: - Korxona xavfsizligini ta’minlashning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
- * korxona va uning barcha bo’linmalari, mehnat jamoasining davlat tuzilmasi, xorijiy hamkorlar va raqiblar bilan o’zaro munosabatlarda qonuniy huquqlarini himoya qilish;
- * korxona mulkini saqlash, undan oqilona va unumli foydalanish;
- *ishlab chiqarilayotgan mahsulotning ichki va tashqi bozordagi raqobatbardoshligini oshirish;
- * tashkiliy va ishlab chiqarish barqarorligiga erishish, butlovchi qismlar yetkazib beruvchilarga yordamchi va hamkorlarga bir tomonlama qaram bo’lishga yo’l qo’ymaslik;
- * barcha tuzilmaviy bo’g’inlardagi xodimlar orasida mehnat intizomini mustahkamlash;
- * mehnat unumdorligini oshirish uchun moddiy va ma’naviy manfaatdorligini ta’minlash;
- *jamoada axloqiy-ruhiy muhitning barqarorligi, mehnat va ijro intizomiga qattiq rioya qilish har bir xodim va boiinmalaming hayot tarziga aylanganligi, ularning ishni bajarishdagi jipsligini ta’minlash tadbirlarini amalga oshirish;
- * korxona xodimlarini moddiy va ma’naviy ragbatlantirishning obyektivligini ta’minlash, uni bevosita korxonaning istiqboliga yo’naltirishga erishish orqali uning nufuzini ko’tarish.
- * tashkiliy, ilmiy-texnikaviy sohani takomillashtirish orqali ishlabchiqarishga (faoliyatiga) zamonaviy texnologiyalami joriy qilishga doimiy ravishda erishib, ularni ichki imkoniyati hisobidan rivojlantirib borish.
|
| |
El menú Start (Inicio) - Este tutorial proporciona conocimientos básicos para utilizar el sistema operativo Windows xp de Microsoft

El menú Start (Inicio)
Para comenzar a explorar Windows XP, haga clic en el botón Start (Inicio).
Al hacer clic en el botón Start (Inicio), aparece el menú Start (Inicio). Este menú es la puerta de acceso a todas las aplicaciones alojadas en la computadora. El sector izquierdo del menú Start (Inicio) enumera los programas y el derecho permite el acceso a las carpetas básicas de Windows [por ejemplo, My Documents (Mis documentos)]. También brinda acceso a Help and Support (Ayuda y soporte técnico), Search (Buscar) y Run (Ejecutar).
Si selecciona la opción All Programs (Todos los programas), aparecerá en pantalla un menú emergente. Los menús emergentes de este tipo se llaman menús en cascada. La disponibilidad de un menú en cascada se identifica por el pequeño triángulo negro que se encuentra al lado del nombre o icono de la aplicación o función.
En el siguiente ejemplo se ha seleccionado el programa Word.
|
Иқтисодиётнинг реал секторида мамлакатнинг иқтисодий хавфсизлиги - bet 4

|
Иқтисодиётнинг реал секторида мамлакатнинг иқтисодий хавфсизлиги
|
bet | 4/4 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 236,17 Kb. | | #160199 |
Bog'liq IqtisodiyotninG XAVSIZLIGIXulosa - Xulosa
- Iqtisodiy xavfsizlik gʼoyalari va u bilan bogʼliq boʼlgan «iqtisodiy xavfsizlik» tushunchasi mamlakatimizga respublikamiz mustaqilligi eʼlon qilinganidan soʼng kirib kela boshladi. Mustaqillikdan avval bunday tushunchalar mutaxassislarning tor doirasigagina maʼlum edi. Sobiq Ittifoq davrida ushbu masalaga bagʼishlangan ikkita kitob birinchi marta («Xorijiy adabiyotlarda iqtisodiy xavfsizlik masalalari» va «Xalqaro iqtisodiy xavfsizlik») 1988 yilda bosilib chikqan edi. 90 — yillarda iqtisodichilarning maqolalarida va ommaviy axborot vositalarida «iqtisodiy xavfsizlik» iborasi qoʼllanila boshlandi.
- Demak, aytish mumkinki, «Iqtisodiy xavfsizlik» tushunchasi oʼzbek iqtisodiyotini boshqaruv organlarining leksikasida yangidir. Аyni paytda ushbu ibora xorijiy mamlakatlar boshqaruv tizimlari faoliyatida yaxshi tanish boʼlgan tushunchadir. Iqtisodiy xavfsizlik davlatning milliy xavfsizligini asosiy tashkil etuvchilaridan biridir va mamlakatning iqtisodiy extiyojlari kafolatlanishi va uni taʼminlashning yoʼllari, vositalari va usullariga asos soluvchi qarashlarning yigʼindisidir. Kontseptual koʼrinishda u davlatning iqtisodiy potentsialining holatidan kelib chikadigan iqtisodiy xavfning asosiy omillarini tahliliga asoslangan. Davlatning xavfsizligi kuchsiz va samarasiz iqtisodiyotda taʼminlanishi mumkin emas, ayniqsa glaballashuv jarayonidagi ijtimoiy nizolarga toʼla jamiyatda, chunki hammasi oʼzaro bogʼlangan va biri ikkinchisini toʼldiradi.
Эътиборингиз учун раҳмат!
|
| |
Más barras y botones de Windows XP

Más barras y botones de Windows XP
Windows XP ofrece varias herramientas, menús y comandos que facilitan el funcionamiento del sistema operativo.
La barra de títulos es la barra horizontal que se encuentra en la parte superior de la ventana. Automáticamente aparece como texto blanco sobre un fondo de color azul.
El botón del menú de control es el icono que se encuentra en el extremo izquierdo de la barra de títulos. Este botón abre un menú que podrá utilizar para controlar la ventana.
El botón Cerrar se encuentra en el extremo derecho de la barra de títulos. Se visualiza como un recuadro con una X en su interior. Haga clic en el botón Cerrar para cerrar una ventana o salir de un programa. Al lado del botón Cerrar están los botones Minimizar y Maximizar. En la próxima lección encontrará más información sobre estos botones.
|
Siga estos pasos para explorar el menú Start (Inicio)

|
Siga estos pasos para explorar el menú Start (Inicio)
|
bet | 4/86 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,84 Mb. | | #15734 |
Siga estos pasos para explorar el menú Start (Inicio):
Haga clic en el botón Start (Inicio).
Desplace el puntero del ratón a cada una de las opciones y observe la aparición de los distintos menús en cascada.
Haga clic (o desplace el puntero del ratón) sobre All Programs (Todos los programas).
Desplace el puntero del ratón hacia la derecha y observe la aparición de otros menús en cascada.
Si desea salir de los menús, haga clic fuera del área de estos o pulse Esc en el teclado.
El menú Start (Inicio) recuerda los elementos que acaba de abrir y coloca los iconos correspondientes en este menú para que pueda acceder a ellos fácilmente la próxima vez que abra el menú Start (Inicio). A modo de ejemplo, digamos que si recientemente abrió Microsoft Word utilizando Start (Inicio)All Programs (Todos los programas)Microsoft Word, la próxima vez que abra el menú Start (Inicio), simplemente tendrá que hacer clic en el icono de Word que estará ubicado en el sector izquierdo de este
|
| |
Siga estos pasos para cerrar la sesión/cambiar usuarios

|
Siga estos pasos para cerrar la sesión/cambiar usuarios
|
bet | 8/86 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,84 Mb. | | #15734 |
Siga estos pasos para cerrar la sesión/cambiar usuarios:
Haga clic en el menú Start (Inicio) y luego en Log Off (Cerrar sesión).
Aparece un cuadro de diálogo preguntando si desea Switch User (Cambiar de usuario) o Log Off (Cerrar sesión).
La opción Switch User (Cambiar de usuario) le permite a alguien más iniciar una sesión en la computadora. Si elige esta opción, las aplicaciones continuarán ejecutándose en segundo plano mientras el nuevo usuario inicia la sesión.
Si selecciona Log Off (Cerrar sesión), sus aplicaciones se cerrarán.
En cualquier caso, será conducido a una pantalla de inicio de sesión de Windows XP donde se le solicita la confirmación del nombre de usuario y contraseña.
|
| |
Información sobre los iconos - Este tutorial proporciona conocimientos básicos para utilizar el sistema operativo...

Información sobre los iconos
Se denomina iconos a las pequeñas ilustraciones que aparecen en el escritorio. Uno de los tipos de iconos es el icono de objeto. Algunos ejemplos de iconos de objetos son My Computer (Mi PC), Recycle Bin (Papelera de reciclaje) e Internet Explorer. Estos iconos le permiten abrir archivos y programas alojados en su computadora.
Los iconos de acceso directo permiten abrir rápidamente una aplicación. Estos iconos, que aparecen en su escritorio con una flechita en el ángulo inferior izquierdo, son enlaces a archivos y programas. Usted puede agregar o eliminar accesos directos sin afectar los programas. Aprenderá a crear accesos directos en otras lecciones del curso.
|
El escritorio de Windows XP - Este tutorial proporciona conocimientos básicos para utilizar el sistema operativo...

|
Este tutorial proporciona conocimientos básicos para utilizar el sistema operativo Windows xp de Microsoft
|
bet | 2/86 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,84 Mb. | | #15734 |
El escritorio de Windows XP
Al igual que en versiones anteriores de Windows, Windows XP utiliza el escritorio como interfaz estándar. Visualice el escritorio como un espacio de trabajo en el que puede acceder a todo lo que necesita para operar su computadora, como los componentes del sistema, aplicaciones, la Internet, etc.
El escritorio está compuesto por:
El botón Start (Inicio): una de las herramientas más importantes que utilizará mientras trabaje con Windows XP. Este botón le permite abrir menús e iniciar aplicaciones.
La barra de tareas: utilizada principalmente para desplazarse entre ventanas abiertas y aplicaciones. Aprenderá más sobre el uso de la barra de tareas en otras lecciones del curso.
Los iconos (o imágenes gráficas): representan aplicaciones, archivos y otros componentes del sistema operativo. Automáticamente, Windows XP le brinda un icono de escritorio, la papelera de reciclaje. Aprenderá más sobre la papelera de reciclaje en otras lecciones del curso.
Su escritorio puede ser distinto del ejemplo que figura a continuación, especialmente si compró una computadora con el sistema XP ya instalado.
|
| |
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tamoyillari

|
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tamoyillari
|
bet | 3/4 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 236,17 Kb. | | #160199 |
Bog'liq IqtisodiyotninG XAVSIZLIGI Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tamoyillari. Xavfsizlikni ta’minlash uchun uni amalga oshirishda ma’lum tamoyillarga tayaniladi. Bu tamoyillar korxona ishining taktikasi va strategiyasini, aniq maqsad va vazifalar bilan faoliyat ko’rsatishini belgilab olishida namoyon bo’ladi. - Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi tamoyillari. Xavfsizlikni ta’minlash uchun uni amalga oshirishda ma’lum tamoyillarga tayaniladi. Bu tamoyillar korxona ishining taktikasi va strategiyasini, aniq maqsad va vazifalar bilan faoliyat ko’rsatishini belgilab olishida namoyon bo’ladi.
- «Bu ko’rsatkichlar eng avvalo bizning o’z oldimizga qo’ygan yuksak maqsad - dunyodagi rivojlangan demokratik davlatlar qatoriga kirish yo’lidan izchil va bosqichma-bosqich ilgarilab borayotganimizning isboti bo’lib, ana shu mamlakatlar erishgan marralarga biz ham albatta yetamiz, degan ishonchni tug’diradi».
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash vazifalari. Bozor munosabatlari sharoitida har bir korxonaning vazifasi o’zining iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashdan iboratdir. Bu ishda boqimandalik ketmaydi. Har bir korxona o’zining xavfsizligini o’zi ta’minlamasa, boshqa joydan kelib uni ta’minlab bermaydi. Bu jarayon ancha tadbirlami o’z ichiga oladi: - Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash vazifalari. Bozor munosabatlari sharoitida har bir korxonaning vazifasi o’zining iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashdan iboratdir. Bu ishda boqimandalik ketmaydi. Har bir korxona o’zining xavfsizligini o’zi ta’minlamasa, boshqa joydan kelib uni ta’minlab bermaydi. Bu jarayon ancha tadbirlami o’z ichiga oladi:
- 1. Korxona faoliyatiga tashqi subyektlar aralashuvlarining kuchayishigayo’l qo’ymaslik.
- 2. Korxona ichida samarali mehnat qilish muhitini buzishning oldini olish, har bir xodimning mehnatini xolisona baholay olish.
- 3. Xodimlar o’rtasida axloqiy-ruhiy muhitning barqarorligini ta’minlash, korxonaning muvaffaqiyati ulaming har birining muvaffaqiyati ekanligini singdirish va shunga amal qilish.
- 4. Bozordagi o’z raqobatchilaridan mahsulotning (ish, xizmatning) sifati, narxi bo’yicha orqada qolib ketmaslik choralarini ko’rish.
- 5. Bozor konyunkturasining tez o’zgarishidan hamisha voqif bo’lish va unga moslashgan holda taraqqiyotni ta’minlash.
- 6. Ishlab chiqarish, texnologik, tijorat kabi sirlarini saqlash Nodir mutaxassislar qo’nimsizligining oldini olish.
- 7. Korxona hududi, mulki va boshqa moddiy resurslaming saqlanishini ta’minlash, ulaming o’g’irlanishi va yo’qolishining oldini olish choralarini ko’rish.
- 8. Hamkorlarini tanlashda ulaming moliyaviy ahvolini o’rganish va o’zining moliyaviy barqarorligini ta’minlash uchun tegishli tashkiliy ishlarni doimiy ravishda e’tibordan qoldirmaslik.
- «Xususiy mulkning huquq va himoyasini mustahkamlashimiz, har qaysi xususiy mulkdor qonuniy yo’l bilan qo’lga kiritgan yoki yaratgan o’z mulkining daxlsizligiga aslo shubha qilmasligini ta’minlaydigan ishonchli kafolatlar tizimini yaratishimiz zarur».
|
| |
Axborot xavfsizligini ta’minlashning biometrik usullari

|
Axborot xavfsizligini ta’minlashning biometrik usullari
|
bet | 11/13 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 39,9 Kb. | | #129668 |
Axborot xavfsizligini ta’minlashning biometrik usullari. Hozirgi vaqtga kelib, kompyuter-kommunikatsiya texnologiyalari kundan-kunga tez rivojlanib bormoqda. Shu sababli ham kompyuter texnologiyalari kirib bormagan sohaning o’zi qolmadi, desak xato bo’lmaydi. Ayniqsa ta'lim, bank, moliya tizimlarida ushbu zamonaviy texnologiyalarni qo’llash yuqori samara bermoqda. Shu bilan birga axborot havfsizligiga bo’lgan tahdid ham tobora kuchayib borayotgani hech kimga sir emas. Demak, hozirgi davrning eng dolzarb muammolardan biri axborot havfsizligini ta'minlashdan iborat. Hozirga qadar tizimga ruxsatsiz kirishni taqiqlashning eng keng tarqalgan usuli sifatida «parol» qo’yish printsipi hisoblanib kelmoqda. Chunki ushbu usul juda sodda, foydalanish uchun qulay va kam harajat talab etadi. Lekin, hozirga kelib «parol» tizimi to’laqonli o’zini oqlay olmayapti. Ya'ni ushbu usulning bir qator kamchiliklari ko’zga tashlanib qoldi. Birinchidan, ko’pchilik foydalanuvchilar sodda va tez esga tushadigan parollarni qo’llaydilar. Masalan, foydalanuvchi o’z shaxsiga oid sanalar, nomlardan kelib chiqqan holda parol qo’yadilar. Bunday parollarni buzish esa, foydalanuvchi bilan tanish bo’lgan ixtiyoriy shaxs uchun unchalik qiyinchilik tug’dirmaydi.
Ikkinchidan, foydalanuvchi parolni kiritishi jarayonida, kuzatish orqali ham kiritilayotgan belgilarni ilg’ab olish mumkin.
Uchinchidan, agar foydalanuvchi parol qo’yishda murakkab, uzundan-uzoq belgilardan foydalanadigan bo’lsa, uning o’zi ham ushbu parolni esidan chiqarib qo’yishi extimoldan holi emas. Va nihoyat, hozirda ixtiyoriy parollarni buzuvchi dasturlarning mavjudligi ko’zga tashlanib qoldi. Yuqoridagi kamchiliklardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki, axborotni himoyalashning parolli printsipidan foydalanish to’la samara bermayapti. Shu sababli ham hozirda axborotlardan ruxsatsiz foydalanishni cheklashning biometrik usullarini qo’llash dunyo bo’yicha ommaviylashib bormoqda va ushbu yo’nalish biometriya nomi bilan yuritilmoqda. Biometriya – bu insonning o’zgarmaydigan biologik belgilariga asosan aynan o’xshashlikka tekshirishdir (identifikatsiya). Hozirda biometrik tizimlar eng ishonchli himoya vositasi hisoblanadi va turli xil maxfiy ob'ektlarda, muhim tijorat axborotlarini himoyalashda samarali qo’llanilmoqda.
|
| |
Internet foydalanuvchisi, ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi texnik echim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur

|
Internet foydalanuvchisi, ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi texnik echim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur
|
bet | 10/13 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 39,9 Kb. | | #129668 |
Internet foydalanuvchisi, ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi texnik echim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur:
Shaxsiy kompyuterga va mahalliy kompyuter tarmog`iga, hamda unda mavjud bo`lgan informatsion resurslarga tashqaridan internet orqali kirishni cheklovchi va ushbu jarayonni nazorat qilish imkonini beruvchi texnik va dasturiy usullardan foydalanish;
Tarmoqdagi informatsion muloqat ishtirokchilari va ular uzatayotgan ma'lumotlarni asl nusxasi mosligini tekshirish;
Ma'lumotlarni uzatish va qabul qilishda “kriptografiya” usullaridan foydalanish;
Viruslarga qarshi nazoratchi va davolovchi programmalardan foydalanish;
Shaxsiy kompyuter va mahalliy kompyuter tarmog`iga begona shaxslarni qo`ymaslik va ularda mavjud bo`lgan ma'lumotlardan nusxa olish imkoniyatlarini cheklovchi tashkiliy ishlarni amalga oshirish.
Bundan tashqari informatsion xavfsizlikni ta'minlash borasida internet foydalanuvchilari orasida o`rnatilmagan tartib-qoidalar mavjud. Ulardan ba'zi-birlarini keltiramiz:
Hich qachon hich kimga internetdagi o`z nomingiz va parolingizni aytmang;
Hich qachon hich kimga o`zingiz va oila a'zolaringiz haqidagi shaxsiy, hamda ishxonangizga oid ma'lumotlarni (ismi sharifingiz, uy adresingiz, bankdagi hisob raqamingiz, ish joyingiz va uning xodimlari haqida ma'lumotlarni va hokazo) internet orqali yubormang;
Elektron adresingizdan (e-mail) maqsadli foydalaning, internet orqali programmalar almashmang;
Internetda tarqatilayotgan duch kelgan programmalardan foydalanmang. Programmalarni faqat ishonchli, egasi ma'lum bo`lgan serverlardan ko`chiring.
Elektron pochta orqali yuborilgan "aktiv ob'ekt"lar va programmalarni ishlatmang, .exe qo`shimchali o`z-o`zidan ochiluvchi sizga noma'lum arxiv ko’rinishidagi materiallarni ochmang;
Elektron pochta xizmatidan foydalanayotganingizda ma'lumotlarni shifrlash zarur, ya'ni “kriptografiya” usullaridan albatta foydalaning;
Egasi siz uchun noma'lum bo`lgan xatlarni ochmang;
Egasi ma'lum bo`lgan va uning sifatiga kafolat beruvchi antivirus programmalaridan foydalaning va ularni muntazam yangilab boring;
Internetda mavjud bo`lgan informatsion resurslar va programmalardan ularning avtorlari ruxsatisiz foydalanmang;
Tarmoqdagi begona kompyuter va serverlarning IP adreslarini aniqlash va shu orqali ruxsat etilmagan serverlar va informatsion resurslarga kirish, nusxa ko`chirish, viruslar tarqatish kabi noqonuniy programmalashtirish ishlari bilan shug`ullanmang, bu jinoyatdir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Internet foydalanuvchisi, ushbu xavflarni oldini olish uchun quyidagi texnik echim va tashkiliy ishlarni amalga oshirishi zarur
|
Siga estos pasos para abrir un programa desde un icono

Siga estos pasos para abrir un programa desde un icono:
Desplace el puntero del ratón sobre el icono.
Aparece el texto que identifica su nombre o contenido.
Luego, haga doble clic sobre el icono.
Información sobre la barra de tareas
La barra de tareas es la pequeña barra azul ubicada en la parte inferior del escritorio. Contiene el menú Start (Inicio) y la barra de Inicio rápido que tiene iconos para acceder rápidamente a algunas funciones como el explorador Internet Explorer, el reproductor de Windows Media y Show Desktop (Mostrar escritorio). Haga clic sobre un icono para abrir un programa. Haga clic sobre el icono del escritorio para verlo rápidamente sin tener que cerrar programas o ventanas.
El recuadro situado en la parte inferior derecha de la pantalla se llama área de notificación. Aquí encontrará el reloj y otros iconos de acuerdo con lo que haya instalado en su computadora. En esta área aparecen otros iconos que detallan el estado de la actividad. A modo de ejemplo, digamos que cuando usted está imprimiendo un documento, aparece el icono de una impresora. Microsoft también utiliza el área de notificación para recordarle cuándo están disponibles las actualizaciones de software para que usted pueda transferirlas a su computadora.
Al abrir o minimizar una ventana o programa, aparece un botón rectangular en la barra de tareas que muestra el nombre de la aplicación. Estos botones desaparecen cuando usted cierra una ventana. En la lección 4 encontrará más información sobre cómo desplazarse entre ventanas.
|
Fоydani kapitallashtirish usuli

Sоf pul оqimi uchun kapitallashtirish kоeffitsiyentini hisоblash fоr-
mulasi quyidagi ko‘rinishga ega.
K
k
= r – p,
bunda, r – diskоnt stavkasi; p – darоmadning prоgnоz qilinayotgan
o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati.
Diskоnt stavkasi (kapitalga darоmad stavkasi) bоzоr investitsiya-
larning darоmadliligiga qo‘yadigan talab bilan belgilanadi. U xatarsiz
diskоnt stavkasi bilan shu kоrxоnaga investitsiya kiritish xatari uchun
bоzоr mukоfоti summasiga teng. Bоzоr iqtisоdiyoti rivоjlangan mamla-
katlarda xatarsiz darоmad stavkasi, qоida tariqasida, uzоq muddatli hu-
kumat оbligatsiyalari bo‘yicha оlinadigan darоmad stavkasiga qarab bel-
gilanadi. Korxonaga investisiya olib kirish tavakkalchiligi kоrxоnani
rivоjlantirishga mablag‘ sarflash bilan bоg‘liq barcha xatar оmillari bo‘-
yicha xatarlar yig‘indisi sifatida aniqlanadi. Qiymatni ko‘paytirish uchun
pul mablag‘lari sarflash bilan bоg‘liq biznesni bahоlash chоg‘ida har bir
xatar оmiliga 0 dan 5 fоizgacha yangi qiymat beriladi. Ayrim hоllarda
xatar оmillaridan biriga alоhida hоlatlarni hisоbga оlish zarurligi tufayli
ancha yuqоri qiymat ham berilishi mumkin.
qarama-qarshi - Iqtisod-moliya

Qonunchilik (legitimlik) tamoyili.
Qatnashayotgan tomonlar amalga oshirilgan biznes bitimi elektron
usulda bajarilgani uchunchi tomon uchun uning qonuniyligi va haqiqiy-
ligini shubha ostiga qo‘yishga haqli emas. Elektron biznes tizimidagi
operatsiyalarni amaldagi mahalliy qonunchilik hamda tegishli xalqaro
huquqiy me’yorlarni hisobga olib amalga oshirish kerak.
Globallik tamoyili.
Elektron biznes tizimlari nafaqat mahalliy, bal-
ki jahon ehtiyojlari hisobi bilan tashkil qilinishi lozim. Ya’ni tizim integ-
ratsiyalashgan bo‘lishi kerak.
Millatdan tashqarilik tamoyili

|
Millatdan tashqarilik tamoyiliBog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quvMillatdan tashqarilik tamoyili.
U salohiyatli mijozlarni elektron
biznesni integratsiyalashgan tizimiga milliy mansublikdan qat’iy nazar
kirishlarini ta’minlash zarurligini bildiradi.
Geografiyadan tashqarilik.
U elektron biznes tizimiga mijozlar-
ning geografik manzilidan qat’iy nazar real kirish imkoniyati mavjudli-
gini aks ettiradi.
Xavfsizlik tamoyili.
Biznes bitim qatnashchilari haqidagi ma’lumot
begona shaxslarga bildirmasligi lozim. Bu biznes bitimi qatnashchilari-
dan biriga iqtisodiy yoki moliyaviy zarar yetkazish ehtimoli yo‘qligi
hamda muvaffaqiyatning asosiy shartlaridan biri hisoblanadi. Transak-
siya xavfsizligi maxsus to‘lov tizimini qo‘llash yo‘li bilan ta’minlanadi.
Funksional ekvivalent tamoyili.
U bitimlarni imzolash va bajarish
bilan bog‘langan harakatlar yozma ravishda yoki yozma hujjatlardan
foydalangan holda amalga oshirilishi milliy qonun bilan ko‘zda tutil-
ganligini bildiradi. Mazkur talab agar ko‘rsatilgan harakatlar bir yoki bir
nechta elektron xabar yordamida qonunchilik qoidalariga rioya etgan
holda bajarilgan bo‘lsa, bajarilishi mumkin.
Interfeysning do‘stonalik tamoyili.
Elektron biznes tizimi taqdim
etadigan tarmoqli texnologiyalarni qo‘llash imkoniyatlari, zarur bo‘lgan
dasturiy ta’minot nihoyatda sodda, qulay hamda salohiyatli foydalanuv-
chilarning keng doirasi uchun oson bo‘lishi kerak.
Bir qator umumiy tamoyillar (masalan, ishonchlilik, standartlilik,
interfaollik, interfeysning do‘stonaligi) elektron biznesni integratsiya-
lashgan tizimiga tegishli bo‘lgan muayyan ta’minot kichik tizimlari (lo-
kal tizimlari) uchun qo‘yiladigan tamoyillar ro‘yxatiga kiritilishi lozim.
Shu bilan birga, elektron biznes tizimi infratuzilmasi tarkibiga kira-
digan ta’minot kichik tizimlari uchun umumiy tamoyillarga qo‘shimcha,
xususiy tamoyillar ishlab chiqilishi kerak. Bu to‘lov tizimlari, moliyaviy
ta’minot tizimlariga tovarlar va xizmatlarni yetkazish tizimlariga ham,
marketing tizimlariga ham taalluqlidir.
|
| |
Tarmoq xavfsizligi muammolari - 14-Ma’ruza Mavzu: Kompyuter tarmoqlari va tarmoq xavfsizligi muammolari Reja

Hozirda tarmoq orqali amalga oshiriluvchi masalalarning ortishiga quyidagi
omillar sabab bo‘lmoqda:
Qurilma yoki dasturiy vositaning noto‘g ‘ri sozlanishi. Xavfsizlik bo‘shliqlari,
odatda, tarmoqdagi qurilma yoki dasturiy vositalarning noto‘g‘ri sozlangani bois
vujudga keladi. Masalan, noto‘g‘ri sozlangan yoki shifrlash mavjud bo‘lmagan
protokoldan foydalanish tarmoq orqali yuboriluvchi maxfiy ma’lumotlarning oshkor
bo‘lishiga sababchi bo‘lishi mumkin.
Tarmoqni xavfsiz bo‘lmagan tarzda va zaif loyihalash. Noto‘g‘ri va xavfsiz
bo‘lmagan holda loyihalangan tarmoq turli tahdidlarga va ma’lumotlarning
yo‘qotilishi ehtimoliga duch kelishi mumkin. Masalan, agar tarmoqlararo ekran, IDS
va virtual shaxsiy tarmoq (VPN) texnologiyalari xavfsiz tarzda amalga oshirilmagan
bo‘lsa, ular tarmoqni turli tahdidlar uchun zaif qilib qo‘yishi mumkin.
Tug‘ma texnologik zaiflik. Agar qurilma yoki dasturiy vosita ma’lum turdagi
tarmoq hujumlarini bartaraf eta olmasa, u ushbu hujumlarga zaif bo‘ladi. Masalan,
agar tizimlarda foydalanilgan web brauzer yangilanmagan bo‘lsa, u taqsimlangan
hujumlarga ko‘proq bardoshsiz bo‘ladi.
Foydalanuvchilarning e’tiborsizligi. Eng oxirgi tarmoq foydalanuvchilarining
e’tiborsizligi tarmoq xavfsizligiga jiddiy ta’sir qilishi mumkin. Inson harakatlari
natijasida ma’lumotlarning yo‘qolishi, sirqib chiqishi kabi jiddiy xavfsizlik
muammolari paydo bo‘lishi mumkin.
Foydalanuvchilarni qasddan qilgan harakatlari. Xodim ishdan bo‘shab ketgan
bo‘lsada, taqsimlangan diskdan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lishi mumkin. U
mazkur holda tashkilot maxfiy axborotini chiqib ketishiga sababchi bo‘lishi
mumkin. Bu holatga foydalanuvchilarning qasddan qilgan harakatlari sifatida
qaraladi.
Tarmoq xavfsizligiga tahdid turlari. Tarmoqqa qaratilgan tahdidlar odatda
ikki turga ajratiladi (5.5-rasm):
- ichki tahdidlar;
- tashqi tahdidlar.
Ichki tahdidlar. Kompyuter yoki Internetga aloqador jinoyatchiliklarning 80%
ini ichki hujumlar tashkil etadi. Bu hujumlar tashkilot ichidan turib, xafa bo‘lgan
xodimlar yoki g‘araz niyatli xodimlar tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Ushbu
hujumlarning aksariyati imtiyozga ega tarmoq foydalanuvchilari tomonidan amalga
oshiriladi.
Elektron magazin - Iqtisod-moliya

tovarni bevosita yetkazilishi an’anaviy usulda olib boriladi (tovar – bu
avtomobillar, kompyuterlar, maishiy texnika va boshqalar). Boshqa hol-
larda
tarmoqni
qo‘llash tovarni yetkazishni Internetdan foydalanish yor-
damida ko‘zda tutadi.
Maxsus dasturiy ta’minot.
Unga: dasturlashtirish tillari (Java,
HTML, HML va boshqalar); ma’lumotlarni kiritish va chiqishi uchun
qoliplar; matnlarni ko‘p tilliligini qo‘llab-quvvatlash; web-sahifalar di-
zayni hamda ularni tayyorlash usullari; maxsus dasturiy ta’minot va
boshqalar kiradi.
HTML (HyperText Markup Language) - web-hujjatlarni tashkil qi-
lish uchun qo‘llanadigan kodlarning andozaviy to‘plamidir; kompyuter-
da o‘rnatilgan foydalanuvchining brauzeri HTML yordamida ekranga
matnni, rasmlarni hamda multimedianing boshqa elementlarini qanday
ko‘rinishda olib chiqish kerakligini aniqlaydi.
Elektron magazin yoki tizimning savdo qismini boshqarishning das-
turiy majmuyi – bu onlayn rejimida ishlaydigan savdo tizimini ishlab
chiqish va saqlab turishga yordam beradigan dasturiy ta’minotdir.
Web-kontentni boshqarish tizimlari – bu o‘zgaruvchan axborot web-
saytlarini ishlab chiqish va qo‘llab-quvvatlashga yordam beradigan dastu-
riy ta’minotdir.
Oldi-sotdi harakatlari xavfsizligini ta’minlaydigan tizim. To‘lov-
larni o‘tkazishning samarali, arzon va eng muhimi, xavfsiz vositasini
ta’minlash elektron biznes tizimidan samarali foydalanishning eng aha-
miyatli shartlaridan biri hisoblanadi.
Internet tarmog‘ida kommunikatsiyalarni himoya qilishning har xil
usullari mavjud. Elektron raqamli imzoda
Tugatish qiymati bo‘yicha hisоblash usuli

Ishlamayotgan aktivlar bo‘yicha ularning bоzоr qiymati aniqlanib,
shundan keyin pul оqimini diskоntlash vaqtida оlingan qiymat bilan qo‘-
shiladi.
Ikkinchi tuzatishning kiritilishiga sabab shuki, o‘z aylanma kapita-
lining amaldagi miqdоri zarur miqdоr bilan mоs kelmasligi mumkin. Shu
sababli o‘z aylanma kapitalining mavjud оrtiqcha qismi dastlabki tarzda
aniqlangan qiymatga qo‘shilishi, yetishmagan qismi esa bu qiy-matdan
ayirib tashlanishi kerak.
Kоmpaniya qiymatini DPO usulida bahоlash natijasida aksiyalar na-
zоrat likvid paketining qiymati kelib chiqadi. Bоrdi-yu, nazоrat qilmay-digan
paket bahоlansa, u hоlda tegishli summani chegirib tashlash zarur.
Razvedka hujumlari - 14-Ma’ruza Mavzu: Kompyuter tarmoqlari va tarmoq xavfsizligi muammolari Reja

- tizim haqidagi;
- tashkilot haqidagi.
Razvedka hujumlarining quyidagi turlari mavjud:
Aktiv razvedka hujumlari. Aktiv razvedka hujumlari
asosan portlarni va
operaesion tizimni skanerlashni maqsad qiladi. Buning uchun,
hujumchi maxsus
dasturiy vositalardan foydalangan holda, turli paketlarni yuboradi. Masalan, maxsus
dasturiy vosita router va 137 tarmoqlararo ekranga boruvchi barcha IP manzillarni
to‘plashga yordam beradi.
Passiv razvedka hujumlari. Passiv razvedka hujumlari trafik orqali axborotni
to‘plashga harakat qiladi. Buning uchun hujumchi sniffer deb nomlanuvchi dasturiy
vositadan foydalanadi. Bundan tashqari, hujumchi ko‘plab vositalardan foydalanishi
mumkin.
Kirish hujumlari. Mo‘ljaldagi tarmoq haqida yetarlicha axborot
to‘planganidan so‘ng, hujumchi turli texnologiyalardan foydalangan holda tarmoqqa
kirishga harakat qiladi. Ya’ni, tizim yoki tarmoqni boshqarishga harakat qiladi. Bu
turdagi hujumlar kirish hujumlari deb ataladi. Bularga ruxsatsiz foydalanish, qo‘pol
kuch hujumi, imtiyozni orttirish, o‘rtada turgan odam hujumi va boshqalarni misol
sifatida keltirish mumkin.
Parolga qaratilgan hujumlar. Parolga qaratilgan
hujumlar nishondagi
kompyuter tizimi uchun nazoratni qo‘lga kiritish yoki ruxsatsiz foydalanish
maqsadida amalga oshiriladi. Parolga qaratilgan hujumlar
maxfiy kattaliklarni
o‘g‘irlashni maqsad qiladi. Buning uchun turli usul va vositalardan foydalaniladi.
Keng tarqalgan hujumlarga quyidagilar misol bo‘la oladi:
lug‘atga asoslangan hujum;
qo‘pol kuch hujumi yoki barcha variantlarni to‘liq tanlash hujumi;
gibrid hujum (lug‘atga va qo‘pol kuch hujumlariga asoslangan);
Rainbow jadvali hujumlari (oldindan hisoblangan keng tarqalgan
parollarning xesh qiymatlari saqlanuvchi jadvallar).
O‘rtada turgan odam hujumi. O‘rtada turgan odam (Man in the
middle attack,
MITM) hujumida hujumchi o‘matilgan aloqaga suqilib kiradi va aloqani uzadi.
Bunda nafaqat tomonlar o‘rtasida almashinadigan ma’lumotlarga, balki, soxta
xabarlarni ham yuborish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
MITM hujumi yordamida
hujumchi real vaqt rejimidagi aloqani, so‘zlashuvlarni yoki ma’lumotlar almashinuv
jarayonini boshqarishi mumkin.
Nazorat savollari - 14-Ma’ruza Mavzu: Kompyuter tarmoqlari va tarmoq xavfsizligi muammolari Reja

|
14-Ma’ruza Mavzu: Kompyuter tarmoqlari va tarmoq xavfsizligi muammolari Reja
|
bet | 5/5 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 27,13 Kb. | | #132997 |
Bog'liq 14-Ma’ruza Mavzu Kompyuter tarmoqlari va tarmoq xavfsizligi mua-fayllar.orgNazorat savollari
1. Kompyuter tarmog‘i va uning turlari.
2. Tarmoq topologiyasi va uning turlari.
3. Tarmoq qurilmalari va ularning asosiy vazifalari.
4. Asosiy tarmoq protokollari va ularning vazifalari.
5. Tahdid, zaiflik va hujum tushunchalariga izoh bering.
6. Tarmoq muammolarini yuzaga kelishining asosiy sabablari.
7. Tahdidlarning turlari va ularga misollar keltiring.
8. Tarmoq xavfsizligining buzilishi biznes faoliyatiga qanday ta’sir
qiladi?
9. Tarmoq xavfsizligi zaifliklari va ularning turlari.
10. Tarmoq xavfsizligiga qaratilgan hujum turlari.
http://fayllar.org
|
| |
Elektron biznes tizimlari infratuzilmasi

kiradi, ikkinchisiga esa – uni amalga oshirish tashkiliy shakllarining tur-
lari kiradi.
Birinchi guruhning asosiy elementlariga
elektron biznes tizimi inf-
ratuzilmasining
asosini tashkil qiladiganlar kiradi. Ushbu elementlar
an’anaviy magazinlardagi elementlardan katta farq qiladi. Farq element-
larning tarkibida hamda mazmunida namoyon bo‘ladi.
2.2-rasm
Elektron biznes tizimi infrastrukturasi (ichki tarkibi)
Ma’lumotlar
bazasi,
ilovalarni bosh-
Virtual bank
tizimi
Avtomatlash-
tirilgan ombor
xo‘jaligi
qarish tizimi
Tovar xizmat-
Maxsus das-
larni yetkazib
turiy ta’minot
Elektron
biznes
berish tizimi
Telekommu-
nikatsiyalar,
aloqa
Elektron savdo
Moliyaviy
institutlar
(brokerlik va
boshqa
idoralar)
Xarid qilish-
Elektron
sotish amalla-
rining xavfsiz-
lik tizimi
(virtual)
magazinlar
To‘lov
tizimlari
Yuridik hu-
quqiy ta’minot
I bob. “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitish masalasining qo‘yilishi

|
I bob. “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitish masalasining qo‘yilishi
|
bet | 1/6 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 60,66 Kb. | | #238652 |
Bog'liq Adhambek t
KIRISH 1
I .BOB. “INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” FANINI
INNOVATSION TA’LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O‘QITISH MASALASINING QO‘YILISHI
1.1.“Informatika va axborot texnologiyalari”fanini o‘qitishni yanada takomillashtirish masalalari 5
1.2. Innovotsion ta’lim texnologiyalari 9
1.3. Masalaning qo‘yilishi va uning amaliy ahamiyati 11
II.BOB. TA’LIM MUASSASALARIDA O‘QUVCHILARNI INNOVATSION TA’LIM TEXNOLOGIYALARI ASOSIDA O‘QITISH
2.1. “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini o‘qitishda interfaol usullarning o‘rni va ularni qo‘llash…………………………………………………………….12
2.2. “ Informatika va axborot texnologiyalari” fanining zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interfaol usullardan foydalanish………………………………..17
2.3. “Informatika va axborot texnologiyalari” fanidan amaliy va tajriba mashg‘ulotlarilarida zamonaviy pedagogik texnologiyalar va interfaol usullardan foydalanish ……………………………………….……………………………….22
XULOSA………………………………………………………………………….23
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI …………………………25
KIRISH
Mustaqillik yillarining dastlabki kunlaridan boshlab mamlakatimizda axborotlashgan jamiyat qurish borasida keng islohatlar olib borilayotgan davrda yoshlarning axborot madaniyatini shakllantirish ta’lim tizimining muhim vazifalaridan biridir. O‘quvchi va talabalarning axborot madaniyatini shakllantirish ta’lim muassasalarida va keyingi bosqichda Oliy ta’lim muassasalarida “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini o‘qitish davrida amalga oshiriladi .
Shuning uchun, ta’lim muassasalarida “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini zamonaviy pedagogik va axborot texnoloiyalari asosida o‘qitish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu fan, birinchidan umum ta’lim fanlardan biri bo‘lib hisblansa, ikkinchidan fan doirasida olingan bilim, malaka va ko‘nikmalarni o‘quvchilar bo‘lg‘usi kasbiy faoliyatlarida qo‘llay olishlari kerak. Shuning uchun, ta’lim tizimidagi har qanday umum ta’lim fanning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, “Informatika va axborot texnologiyalari” fanidan ham o‘qitishning samaradorligini oshirish uchun kelgusida biz kasbiy faoliyatimizda o‘quv maqsadlarimizni aniq va ravshan qo‘yishimiz, o‘qitishdan ko‘zatiladigan natijani belgilashimiz va o‘quv jarayonida innovatsion ta’lim texnologiyalarini joriy etishimiz lozim.
Hozirgi davrda olimlar innovatsion ta’lim texnologiyalari tarkibini samarali usul va vositalar asosida tizimlashtirib, ularning tub mohiyatini ochib berishga erishmoqdalar. Ayniqsa, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarning jadal rivojlanishi axborot-ta’lim muhitini shakllantirishga va innovatsion darslarni tashkil etishga keng imkoniyatlarni ochib bermoqda.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
I bob. “Informatika va axborot texnologiyalari” fanini innovatsion ta’lim texnologiyalari asosida o‘qitish masalasining qo‘yilishi
|
ochiq kalitli kriptografiya

miyatining tegishli tuzilmalarini nafaqat
bitta mamlakat doirasida, balki
jahon miqyosida yaqin hamkorlik olib borishini ko‘zda tutadi.
Eng muhim tamoyillardan biriga ko‘ra, shartnomani imzolagan to-
monlar (masalan, oldi-sotdi bitimini) bu shartnoma elektron usulda tu-
zilgani uchungina uning qonuniyligi va ishonchliligini shubha ostiga
qo‘yishga haqli emaslar. Ushbu tamoyilni hamma vaqt ham qo‘llash im-
koni bo‘lmaydi. Xususan, bunday bitimning qoidalari sud muhokamasi-
da har doim ham yuridik kuchga ega bo‘lmaydilar.
Buning
sababi shundaki, mazkur vaziyatda barcha mavjud shartlarni
o‘z ichiga olgan, qog‘ozda tuzilgan va tomonlarning imzolari bilan tas-
diqlangan, an’anaviy yozma shartnoma talab etiladi. Natijada elektron
biznes ko‘pincha milliy qonunning umummajburiy qoidalari oqibatida
paydo bo‘ladigan huquqiy to‘siqlarni bosib o‘tolmaydi. Mazkur to‘siqni
yengish maqsadida va elektron biznesni normal faoliyat ko‘rsatishi
uchun
Birlashgan Millatlar Tashkilotining huquq va xalqaro savdo bo‘yicha ko-
missiyasi (YuNISTRAL) tomonidan 1996-yilda qoidalarni majmuyi –
“Elektron biznes haqida”gi Namunaviy qonun ishlab chiqilgan.
Unga ko‘ra, turli mamlakatlar milliy qonunchilikda EHM yorda-
mida imzolangan shartnomalarning yuridik ahamiyati bilan bog‘liq bo‘l-
gan asosiy muammolarni hal qila olishlari mumkin, shuningdek,
elek-
tron ko‘rinishdagi shartnoma hujjatlari sud isboti
sifatida qabul qilinishi
mumkin. Namunaviy qonun bilan tavsiya etilgan taomillarni milliy qo-
nunchilikka kiritilishi tomonlar ma’lumotni uzatishning elektron vosita-
larini tanlagan vaziyatlarni tartibga soladi. Natijada davlat tomonidan
axborotning har xil tashuvchilariga nisbatan xolis huquqiy muhit tashkil
qilinadi. Hal qilinishi talab etilgan asosiy qoidalardan biri – bu elek-
tron imzoga munosabatni tartibga soladigan qoidalarni ishlab chiqish-
dir. Bunda raqamli imzolar ustidan ishlash savdo huquqi sohasi bilan
cheklanib qolmasdan, o‘z ichiga fuqarolik va ma’muriy huquqning umu-
miy masalalarini kiritishi kerak.
Ba’zi bir respublika qonun hujjatlarida shaxsiy imzo qo‘yilgan an’-
anaviy qog‘oz hujjatlarini qo‘llash haqida ko‘rsatmalar hali ham saqla-
nib qolmoqda. Xalqaro darajadagi kabi, bunday me’yorlar elektron biz-
nes tizimini O‘zbekistonda joriy qilinishi hamda
uni global elektron bo-
zorga integratsiyalashuviga yuridik to‘sqinlik qiladi. Shu munosabat bi-
lan mahalliy qonunchilik takomillashtirilishi, bir qator yangi qonunlar
paydo bo‘lishi kerak.
Ulardan elektron raqamli imzo haqidagi respublika qonuni ustuvor
hisoblanadi. Elektron imzoga ishonch shartnomalarni imzolash hamda
40
mulkiy huquqlarni elektron imzo yordamida o‘tkazishning muhim
sharti
hisoblanadi.
“Onlaynlik” tamoyili - Iqtisod-moliya

|
Iqtisod-moliyaBog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv“Onlaynlik” tamoyili.
Tashkil qilinayotgan elektron biznes tizim-
lari amal qilishning to‘xtovsiz tartibiga rioya etilishiga asoslangan bo‘-
lishi kerak, (ya’ni real vaqt rejimiga). Bu esa tarmoqning salohiyatli mi-
jozlari uchun kerakli qulaylik tug‘dirishga yordam beradi hamda Inter-
net-kompaniyalar amal qilishining ma’qul iqtisodiy samaradorligi ta’-
minlanishiga xizmat qiladi.
Qarama-qarshi bo‘lmaslik tamoyili.
Elektron biznes tizimida ay-
lanadigan har qanday ma’lumot aniq va ishonchli bo‘lishi kerak. Axbo-
rot (hujjatlar) ni uzatish ishonchliligini ta’minlovchi mexanizm bilan
Electronic Data Interchange (EDI) nomli butun bir soha shug‘ullanadi.
U o‘z ilmiy bazasi, andozalar tizimiga ega.
Standartlilik tamoyili.
Elektron magazinlarni loyihalashtirish vaq-
tida ISO 10303 (STEP), ISO 13584 (PLIB) va boshqa yagona xalqaro
standartlar tizimini qo‘llash kerak.
ISO 10303 – bu kompyuter taqdimoti va mahsulot haqida ma’lumot
almashish uchun xalqaro standartdir. ISO 13584 mahsulotlar kutubxo-
nasi haqidagi ma’lumotlarini almashish, qo‘llash va to‘g‘rilashni ta’min-
lovchi zarur mexanizmlardan iborat.
Interfaollik tamoyili.
U elektron biznes tizimini tarmoq mijozlari-
ning har qanday murojaatlari (so‘rovlari) ga tezkor javob berishga qo-
dirligini ta’riflashi ko‘zda tutilgan.
Anonimlik tamoyili.
Uning mohiyati shundaki, egasining virtual
hisobi haqidagi ma’lumot (masalan, elektron to‘lov kartasining raqami
haqida) faqatgina uning o‘ziga ma’lum bo‘lishi lozim.
Kamsitish yo‘qligi (yoki teng huquqlilik) tamoyili.
Elektron biz-
nes resurslariga va tegishlicha tarmoqqa har qanday kattalikdagi (kichik,
o‘rta, katta) korxonalar, shuningdek turli tashkiliy-huquqiy shakldagi
yuridik hamda jismoniy shaxslar bir xilda oson kira olishlari kerak.
35
|
| |
Elektron biznes tizimida tashkiliy iqtisodiy modellar

yo‘naltirilgan bo‘limni o‘zida aks ettiradi. Elektron savdoning bu bo‘li-
mi korporativ mijozlar o‘rtasida xomashyo, yarim tayyor mahsulotlar,
ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish uchun yordamchi mahsulotlar sav-
dosi bilan birgalikda savdodagi sheriklarning zaruriy integratsiyasini ta’-
minlovchi ma’lumotlarni yig‘ish va uzatishning maxsus tizimlarini ish-
lab chiqish va ulardan foydalanish bilan ham shug‘ullanadilar. Ushbu
elektron biznes tizimini tashkillashtirishning modeli soddalashtirilgan
tarzda 2.4- rasmda keltirilgan.
2.4- rasm
Elektron biznesni tashkil etishning biznes–biznes modeli
Biznes-biznes ko‘rinishidagi modellarda yetkazib beruvchilarning hi-
sob va to‘lovlari buyurtmalar uchun tarmoqni qo‘llovchi ikki firma (yoki
kompaniya) biznes jarayoni to‘liq avtomatlashtirilgan o‘zaro aloqalar sxe-
masida amalga oshiriladi. Shlyuzlar yordamida biznes jarayonlarining In-
ternet tizimi (tashqi muhit) bilan avtomatik aloqasi ta’minlanadi.
Biznes-biznes modelining ajralib turuvchi belgilari quyidagilardan
iborat:
1. Internetning biznes tizimidan avtomatik ravishda ajralib chiqi-
shini ta’minlovchi shlyuzning mavjudligi;
2. Biznes jarayonida va firma (kompaniya)ning ish jarayonida ki-
rish/chiqish ma’lumotlarining to‘g‘ridan-to‘g‘ri integratsiyasi;
3. Berilayotgan ma’lumotlarning yagona standarti - EDI (Electronic
Data InterExchange) dan foydalanish;
4. Firmalar elektron biznes tizimidagi ishtirokchilarning teng hu-
quqlilik xarakterga ega ekanligi (distribyutor–diler, ishlab chiqaruvchi –
yetkazib beruvchi kabi iyerarxiyaning yo‘qligi).
Business-to-Consumer (B2C) modeli kompaniyalar tovar va xiz-
matlarining yakka tartibdagi iste’molchilar bilan ishlashga yo‘naltirilgan
bo‘limni ifodalaydi. Ushbu modelning yetkazib berish katalogi bo‘yicha
an’anaviy savdodan farqi shundaki, mijoz uyi yoki idorasidan chiqma-
gan holda, kompyuter va elektron kredit kartasi yordamida tovarlarni so-
tib olishi yoki xizmatlardan foydalanishi mumkin. Ushbu modelning
amalga oshirilishi salohiyatli xaridorlar uchun yangi imkoniyatlar yara-
tib beradi. Shunday imkoniyatlardan biri kastomayzing (customizing) hi-
48
Sanitariya-gigiena talablari - 1-mavzu: Axborot va axborot turlari. Kompyuter qurilmasining texnik va dasturiy ta’minoti....

|
1-mavzu: Axborot va axborot turlari. Kompyuter qurilmasining texnik va dasturiy ta’minoti. Texnika xavfsizligi
|
bet | 2/5 | Sana | 26.06.2024 | Hajmi | 165,48 Kb. | | #265838 |
Bog'liq Ma\'ruza 1Sanitariya-gigiena talablari. Informatika darsida talabalar kompyuterda ishlaganlarida, boshqa darslardan farqli o‘laroq, ularning bir qator mushaklari tarang holatda bo‘ladi va kompyuterda uzoq muddat ishlash to‘liq shakllanib ulgurmagan talabalarning badanlari zo‘riqishiga va noto‘g‘ri shakllanishiga olib kelishi mumkin. Buning oldini olish uchun quyidagi talablarga rioya qilish kerak:
Kompyuter monitori o‘tirgan talabalarning ko‘zlari darajasidagi balandlikda bo‘lib, talabalar undan 40 sm dan 80 sm gacha bo‘lgan masofada o‘tirish imkoniyatiga ega bo‘lishlari kerak.
Kompyuterning klaviaturasi o‘tirgan talabalarning bukilgan tirsaklari darajasida bo‘lishi kerak. Sichqon uchun klaviaturaning ikkala tomonidan etarlicha joy qoldirilishi va ular bir xil balandlikda bo‘lishlari kerak.
Kompyuterlarni hatto maxsus ishlangan stend va shkaf ko‘rinishidagi mebellarga joylash taqiqlanadi. Kompyuter stolining tortmalari bo‘lsa, ular talabalarning o‘tirgan holda oyoqlarini oxirigacha uzatishlariga xalaqit bermasligi kerak.
Kompyuterda muttasil ishlash vaqti talabalar uchun 30 minutdan oshmasligi lozim.
Kompyuter xonasining kvadrat metrlardagi sathi unga joylangan kompyuterlar sonidan kamida 6 marta ko‘p bo‘lishi kerak.
Kompyuter xonalari etarli quvvatga ega ventilyatsiya tizimiga ega bo‘lishi lozim.
Kompyuter klaviaturasida iflos qo‘llar va o‘stirilgan tirnoqlar bilan ishlashga ruxsat berilmaydi.
Yuqumli kasalliklar xuruji paytida talabalar kompyuterda ishlashdan oldin va keyin qo‘llarini sovun bilan yuvishlari kerak.
Klaviaturaning kompyuter ishlamayotgan paytda uzoq muddatga ochiq holda qolishi va unda chang yig‘ilib qolishining oldini olish lozim.
Informatika va axborot texnologiyalari fani tarixi va rivojlanish bosqichlari.
Informatika– bu insoniyat faoliyatining bir sohasi bo‘lib, u axborotni hosil qilish, saqlash va kompyuter yordamida uni qayta ishlash, shu bilan bir qatorda tatbiq muhiti bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan jarayonlarning aloqadorligini o‘z ichiga oladi (1.2- rasm).
«Informatika» so‘zi dastlab, XIX asrning 60 – yillarida Fransiyada vujudga keldi. U informatsiya (information) va avtomatika (automatique) so‘zlarini birlashtirishidan hosil bo‘lib, «ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash» degan ma’noni bildiradi. Ingliz tilida gaplashadigan mamlakatlarda u kompyuter fani (Computer science) deb ataladi. Mustaqil fan sifatida informatika XX asrning 40 – yillar oxirida texnika, biologiya, ijtimoiy va boshqa sohalarda boshqarishning umumiy prinsiplari haqidagi fan – kibernetika fani bazasida vujudga keldi.
1.2-rasm. Hozirgi zamon AKT vositalari.
|
| |
Shaxsiy kompyuterdan foydalanish qoidalari

|
Shaxsiy kompyuterdan foydalanish qoidalari
|
bet | 5/5 | Sana | 26.06.2024 | Hajmi | 165,48 Kb. | | #265838 |
Bog'liq Ma\'ruza 1 Shaxsiy kompyuterdan foydalanish qoidalari
Shaxsiy kompyuterni ishga tayyorlash va o‘chirish tartiblari mavjud. Avvalombor kompyuterning tarmoq kuchlanishiga mosligini tekshirish kerak.
Shaxsiy kompyuterlar 220 yoki 110 kuchlanishli elektr tarmoqlarida ishlashi mumkin. Shaxsiy kompyuterlar uchun kuchlanishning o‘zgarishi, ayniqsa, keskin o‘zgarishlar xavfli bo‘lishi mumkin. Shuning uchun mahsus stablizatorlardan yoki elektr quvvati uzluksizligini ta’minlovchi – UPS qurilmasidan foydalanish tavsiya
etiladi.
Kompyuterni ishga tayyorlash tartibi
Kompyuterni ishga tayyorlash tartibi quyidagicha:
stablizator yoqiladi;
printer kerak bo‘lsa, u yoqiladi;
monitor yoqiladi;
protsessor yoqiladi.
Shundan keyin ekranda tekshiruvchi mahsus programma natijalari hamda operatsion sistemani ishga tushiruvchi programmalar haqida ma’lumotlar chiqadi.
Operatsion sistema ishga tushgach, u komandalarni berishni taklif qiladi. Kompyuterdan to‘liq foydalanish to‘g‘ri o‘chirishga ham bog‘liq.
Buning uchun quyidagilar bajariladi:
ishlayotgan programmalar tugatiladi;
protsessor o‘chiriladi;
printer yoqilgan bo‘lsa, o‘chiriladi;
monitor o‘chiriladi;
stablizator o‘chiriladi.
|
| |