nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali - bet 20

Bajariladigan ish:5
Web-sayt
Ayni paytda turli xil web-saytlar mavjud: ta’lim, yangiliklar, forumlar, ijtimoiy
tarmoqlar, elektron tijorat saytlari (onlayn-do’konlar), bloglar, lendinglar va h.k.
Web-sayt – nima uchun kerak?
Hozirda mijozlarga xizmat ko’rsatuvchi va o’z mahsulotlarini taklif
etuvchi
shaxslar, kompaniya va tashkilotlar o’z web-saytlariga egalar. Ho’sh, internetdagi
sayt ular uchun nega keak?
1. Kompaniya yoki shaxs haqidagi batafsil ma’lumotlarni taqdim etish –
web-sayt orqali kompaniya, xizmatlar, buyurtma shartlari va
aloqalar haqida
batafsil ma’lumotlarni ommaga taqdim etish mumkin.
Sayt mijozlaringizni xizmat yoki mahsulotlaringiz haqida yil bo’yi, kecha-yu
kunduz xabardor qiladi.
Siz o’z saytingizga havolani vizitkalar, suhbat davomida, reklama
materiallari va
kataloglarda, qidiruv tizimlarida va shu kabi turli ma’lumotnomalarda
taqdim
etishingiz mumkin.
Qolaversa saytdagi ma’lumotlarni o’zgartirish va yangilash ham juda oson. Bu
avvalgi reklama
bukletni modellashtirish, chop etish va
mijozlarga yuborish kabi
sarf-harajatlarning oldini oladi.
2. Mijozlarni jalb qilish –
web-sayt – xizmatlaringiz va mahsulotlaringizga
buyurtma berish jarayonini soddalashtirish va mijozlarni jalb qilishda
yordam
beradi.
Potensial mijozlar kataloglar va internet orqali qidiruvda kalit so’zlarni kiritib
sizning saytingizni topadilar, xizmat, mahsulotlar va shartlar bilan tanishadilar.
3. Mijozlarga xizmat ko’rsatish –
web-sayt mavjud mijozlar bilan ishlash
vositasidir. Uning yordamida internet orqali mijozlarga turli xil ma’lumotlarni
taqdim etishingiz mumkin.
Axborot almashish – - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent...

8-Mavzu:Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlar (VPN)
Topshiriq-2
Internet VPN haqida.
VPN (
inglizcha
: Virtual private network) shaxsiy tarmoqni jamoat tarmog'i
orqali uzaytiradi va foydalanuvchilarning shaxsiy tarmoqqa bevosita ulangan
bo'lsa, foydalanuvchilarga birgalikda yoki umumiy tarmoqlarda ma'lumotlarni
qabul qilish va olish imkonini beradi ("Qisqasi, u sizning kompyuteringiz va VPN
xizmat serverlari o'rtasida tunellangan xavfsiz, shifrlangan aloqa yaratadi").
Buning uchun VPN ilovalari foydali bo'lishi mumkin. Xususiy tarmoqni
boshqarish imkonini beradi. VPN-lar korporativ bo'lmagan korporativ
intranetlardan xavfsiz foydalanishni ta'minlaydi. Ular geografik jihatdan
integratsiyalangan tarmoqlarni birlashtiradigan tarmoqni ta'minlash uchun
ishlatiladi. Individual Internet foydalanuvchilari o'zlarining proksi-serverlariga
VPN bilan simsiz operatsiyalarni amalga oshirish, geografik cheklovlar va
tsenzurani to'xtatish yoki shaxsiy identifikatsiyani va joylashuvni himoya qilish
uchun ulanishlari mumkin. Biroq, ayrim veb-saytlarga geografik cheklovlar
uchun ma'lum VPN texnologiyasiga kirish taqiqlanadi. VPN alohida ulanishlar,
virtual tunnel protokollari yoki shifrlash transporti bilan virtual portni o'rnatish
orqali yaratiladi. U katta Internet tarmog'iga ega VPN keng maydonli (
WAN
)
tarmoqning afzalliklarini ta'minlaydi. Foydalanuvchilar nuqtai nazaridan, xususiy
tarmoq ichida masofadan turib foydalaniladigan resurslarga kirish.An'anaviy
VPN-lar nok-to-nuqta topologiyasida tasvirlanadi va ta'sirni tasdiqlamaydi yoki
ta'sir qilmaydi, shuning uchun Microsoft Windows NetBIOS to'liq qo'llab-
quvvatlanmaydi yoki Mahalliy Tarmoq (
LAN
). Dizaynerlar virtual cheklovlarni
bartaraf etish uchun Virtual Private LAN Services (VPLS) va layer-2 tunnel
protokollari kabi VPN-larni ishlab chiqdi.
- amaliy topshiriq - 2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab...

2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish, formatlash, tahrirlash). Ishning maqsadi
2-amaliy mashg\'ulot
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish, formatlash, tahrirlash). Ishning maqsadi
|
1-laboratoriya ishi reaktsiyalarning issiqlik effekti tuzlarning integral erish issiqligini aniqlash

1-laboratoriya ishi reaktsiyalarning issiqlik effekti tuzlarning integral erish issiqligini aniqlash
Download
199,91 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
29.01.2024
Hajmi
199,91 Kb.
#147988
Download
199,91 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1-laboratoriya ishi reaktsiyalarning issiqlik effekti tuzlarning integral erish issiqligini aniqlash
Download
199,91 Kb.
Matnni ko'rish
-amaliy - 2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval,...

|
2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish, formatlash, tahrirlash). Ishning maqsadiBog'liq 2-amaliy mashg\'ulot
3-amaliy
topshiriq.
Matn
yozuvlariga
bezaklar berish.
Buning uchun asboblar panelidan «Вставка/
Word Art» bo’limi tanlanadi va kiritilgan matn
ixtiyoriy ravishda tahrirlanadi.
4-amaliy
topshiriq.
Hujjatga
rasmlar
qo’yish.
Matn orasiga rasm qo’yishda ikki xil toifadagi
tasvirlardan foydalanamiz. Ulardan biri tayyor
rasmlarni tanlash bo’lib, bunda oyna ikki
qismdan
iborat
bo’ladi.
Chap
tomonida
rasmlarning nomlari, o’ng tomonida esa
tanlangan nomga mos rasm ko’rinadi. Tanlangan
rasmni hujjatga joylashtirish uchun «OK»
tugmasini bosish kerak.
Agar rasm boshqa disk yoki katalogda bo’lsa, u holda «имя файла»
maydonidan kerakli joyni tanlash mumkin.
5-amaliy topshiriq. Hujjanga turli shakllar qo’yish.
Asboblar panelidagi “Фигуры” nomli paneldan
foydalanib, shaxsiy grafikli tasvir yasashimiz mumkin.
Unda turli geometrik shakllar, chiziq turlari,
ko’rsatkich turlari mavjud bo’lib, barchasi tahrirlanishga,
matnlar kiritishga va ranglar bilan ishlanishga qulay qilib
tavsiya etiladi.
6-amaliy topshiriq. Ranglar bilan
ishlash.
Ranglar bilan shlashda “Цвет
страницы” bo’limidan foydalaniladi.
“Способы заливки” bo’limi orqali esa
ranglarni quyish turi tanlanadi.
7- amaliy topshiriq. Diagramma yaratish. «Вставка»
menyusining
imkoniyatlaridan
foydalangan
holda yuqoridagi
jadvalning ixtiyoriy
diagrammasini hosil qiling (gistogramma, grafik, aylana, chiziqli, nuqtali, birjali,
halqali, bargli).
Eslatma! Berilgan jadvalga diagramma yaratish uchun jadvaldagi kerakli
maЪlumotni sichqoncha yordamida belgilaymiz va «Вставка» menyusining
piktogrammasini bosib,
bo’limini tanlab, kerakli
shaklni tanlab olamiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2-Mavzu. Ms word dasturida mantli axborotlarni yaratish va ishlov berish texnologiyalari (murakkab jadval, diagrammalar, turli ob’ektlar qo’shish, formatlash, tahrirlash). Ishning maqsadi
|
topshiriq.
 
10-masala - Vazirligiga qarashli muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti...

|
Vazirligiga qarashli muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand
|
bet | 2/2 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 183,97 Kb. | | #258094 |
Bog'liq Dasturlash ma\'ruza 4-topshiriq~1topshiriq.
10-masala. S satr va H belgi berilgan. Satrda qatnashgan barcha H belgilarini satrda turgan o'rinlari yig'indisini hisoblab chiqaring. Agar bunday belgi boʻlmasa, u holda "-1" chiqaring.
Javob: C++ dasturlash tilida berilgan satrdagi ma'lum bir belgining barcha uchrashish o'rinlari yig'indisini hisoblash uchun quyidagi dasturni yozish mumkin. Agar belgi satrda topilmasa, natija "-1" bo'lishi kerak.
Dastur kodi:
#include #include Using namespace std; int main() {
string S; char H;
// Foydalanuvchidan satr va belgini kiritishni so'raymiz cout << "Satrni kiriting: ";
getline(cin, S); // Satrni kiritish cout << "Belgini kiriting: ";
cin >> H; // Belgini kiritish int sum = 0;
bool found = false;
// Satr bo'ylab yurib, belgi turgan o'rinlarini yig'amiz for (size_t i = 0; i < S.length(); ++i) {
if (S[i] == H) {
sum += i; found = true;
}
}
// Agar belgi topilmasa, "-1" chiqamiz if (!found) {
cout << "-1" << endl;
} else {
cout << "Belgilar o'rinlari yig'indisi: " << sum << endl;
}
return 0;
}
Dastur tushuntirishi:
Satr va belgini kiritish:
std::getline(std::cin, S) yordamida foydalanuvchidan to'liq satrni kiritamiz.
std::cin >> H yordamida foydalanuvchidan belgini kiritamiz.
Belgilar o'rinlarini yig'ish:
sum o'zgaruvchisini belgilarning o'rinlari yig'indisini saqlash uchun ishlatamiz.
found o'zgaruvchisi belgi topilganligini aniqlash uchun ishlatiladi.
Satrni aylanish:
for tsikli yordamida satrni boshidan oxirigacha aylantiramiz.
Agar S[i] belgi H ga teng bo'lsa, sum o'zgaruvchisiga indeksni qo'shamiz va found o'zgaruvchisini true qilib belgilaymiz.
Natijani chiqarish:
Agar found false bo'lsa, demak belgi topilmagan, shuning uchun "-1" ni chiqaramiz.
Aks holda, belgilarning o'rinlari yig'indisini chiqaramiz.
Ushbu dastur kiritilgan satrda belgilarni qidirib, ularning o'rinlari yig'indisini hisoblaydi va kerakli natijani chiqaradi.
topshiriq.
8-savol. Visual Studio C++ da geometric shakllarni chizishga doir misol keltiring. Masalan, DrawRectangle funksiyasi yordamida to’ri to’rtburchak chizing (chiziq rangi qora). Natija quyidagicha bo’lsin:
Dastur :
Dastur kodi:
{
Graphics^ tortburchak = this->CreateGraphics(); Pen^ qalam = gcnew Pen(Color::Blue, 3);
Rectangle tortburchakNuqtalari = Rectangle(150, 150, 250, 250); tortburchak->DrawRectangle(qalam, tortburchakNuqtalari);
}
|
| |
Turbulent diffuziya - Амалий машгулот№11

Turbulent diffuziya. Turbulent tebranish ta’sirida oqimning harakatida bir fazadan ikkinchisiga moddaning tarqalishi turbulent diffuziya deb nomlanadi.
Turbulent diffuziya tezligi oqimning turbulentlik darajasiga, jarayonning gidrodinamik rejimiga bog’liqdir. Istalgan fazada turbulent diffuziya yo’li bilan tarqalgan moddaning miqdori ushbu tenglamadan topiladi:
(13)
bu yerda εД – turbulent diffuziya koeffitsienti.
(13) tenglamadan εД – aniqlaymiz:
Turbulent diffuziya koeffitsienti vaqt birligi ichida konsentratsiya gradiyenti birga teng bo’lganda ajratuvchi yuza birligidan turbulent diffuziya yo’li bilan tarqalgan moddaning niqdorini bildiradi. Uning qiymati jarayonning gidronamik rejimiga bog’liq. Bu yerda gidrodinamik rejim deganda oqimning tezligi va turbulentlik masshtabi nazarda tutiladi.
Molekulyar diffuziyaning differensial tenglamasi (Fikning II – qonuni).
Biror fazaning oqimida ajratib olingan elementar parallelepiped uchun tarqaluvchi moddaning moddiy balansi ko’rib chiqiladi va undan konvektiv diffuziya yoki massa berish jarayonining tenglamasini keltirib chiqarish mumkin (8.3-rasm).
E lementar kichik parallelepiped orqali molekulyar diffuziya yo’li bilan modda tarqalayotgan bo’lsin.
Agar, dydz, dxdy va dxdz tomonlari orqali Mx, Mz va My miqdorda moddalar o’tayotgan bo’lsa, qarama – qarshi tomonlardan esa Mx+dx, Mz+dz va My+dy miqdorda moddalar chiqadi. Ya’ni, parallelepipedning elementar haj-mi dM=(Mx–Mx+dx)+(My – My+dy)+Mx+dx miqdorda tarqalgan modda yutib oladi. Bunda, moddaning konsentratsiyasi miqdorga ortadi. Fikning 1 – qonuniga binoan:
demak:
Xuddi shunday qilib parallelepipedning qolgan tomonlari uchun ham o’tgan moddalar farqini aniqlab olamiz.
Parallelepiped bilan yutilgan umumiy modda miqdori:
(14)
Ushbu modda miqdorini parallelepiped hajmini tarqalayotgan modda konsentratsiyasining vaqt ichida o’zgarishiga ko’paytirib ham topsa bo’ladi:
(15)
(14) va (15) larni tenglashtirib, ushbu ko’rinishdagi molekulyar diffuziyaning differensial tenglamasini olamiz:
(16)
(16) tenglama Fikning 2 – qonuni deb yuritiladi. - fazoda olingan istalgan nuqtadagi konsentratsiyaning vaqt bo’yicha o’zgarish tezligini xarakterlaydi.
|
Massa o’tkazishning asosiy qonunlari

Massa o’tkazishning asosiy qonunlari
Massa o’tkazish jarayonlari bir necha massa almashinish yo’li bilan amalgam oshirilishi mumkin: gaz (yoki bug’) va suyuqlik oqimlari orasida; ssuyuqlik oqimlari orasida; suyuqlik oqimi va qattiq faza orasida; gaz (yoki bug’) oqimi va qattiq faza orasida.
Massa o’tkazishning asosiy qonunlari bo’lib molekulyar diffuziya (Fikning I – qonuni), massa berish (Nyuton – Shukarev qonuni) va massa o’tkazuvchanlik qonunlari hisoblanadi.
Molekulyar diffuziya qonuni (Fikning I - qununi). Molekula, atom, ion va kolloid zarrachalarning xaotik harakati natijasida moddalarning tarqalishi molekulyar diffuziya deb nomlanadi. Ma’lumki, moddalar har doim konsentratsiyasi yuqori zonadan konsentratsiyasi past zonaga qarab tarqaladi. Ushbu qonunga binoan, diffuziya yo’li bilan tarqalgan modda miqdori konsentratsiyalar gradiyenti, diffusion oqim yo’nalishidagi perpendikulyar ajratuvchi yuza va jarayon davomiyligiga to’g’ri proporsionaldir:
yoki (10)
bu yerda dM – diffuziya yo’li bilan tarqalgan massa miqdori; D – diffuziya koeffitsienti; - konsentratsiyalar gradiyenti; F – diffuzuya o’tayotgan yuza; dτ – diffuziya davomiyligi.
Diffuziya koeffitsienti, 1 m2 ajratuvchi yuza orqali 1 soat davomida 1 m oraliqdagi konsentratsiyalar farqi 1 ga teng bo’lganda tarqalgan modda miqdorini xarakterlaydi.
Tenglamadagi “minus” ishora molekulyar diffuziya jarayonida konsentratsiya kamayib borishini ifodalaydi.
(10) tenglamadagi diffuziya koeffitsientining o’lchov birligini aniqlaymiz:
Molekulyar diffuziya koeffitsienti o’zgarmas fizik kattalik bo’lib, moddaning diffuziya yo’li bilan qo’zg’almas muhitga kirish qobiliyatini xarakterlaydi. Ushbu koeffitsient jarayonning gidrodinamikasiga bog’liq emas. Lekin, u tarqaluvchi modda va muhitning issiqlik – diffusion xossalari, temperatura va bosimga bog’liqdir. Ya’ni temperatura olishi va bosim pasayishi bilan uning qiymati ortadi.
Odatda, diffuziya koeffitsientining qiymatlari adabiyotlardan yoki quyidagi formulalardan aniqlanadi:
(11)
suyuqliklar uchun
(12)
bu yerda T – temperatura, K; P – bosim, Pa; VA va VB – jarayonda ishtirok etuvchi moddalar mol hajmi, sm3/mol; MA vaMB – moddalarning molekulyar massasi, kg/mol; μ – dinamik qovushqoqlik, mPa·s; A va B – moddaning tabiatiga bog’liq tajribaviy konstanta.
Diffuziya koeffitsienti sistemaning agregat holatiga bog’liq. Gazlar uchun D ning qiymatlari (0,1…1,0)·10-4 m2/s. Suyuqliklarning diffuziya koeffitsienti to’rt darajaga past bo’ladi. Ma’lumki, temperatura ortishi bilan D ortadi, bosim oshishi bilan esa – kamayadi.
Gazlardagi diffuziya koeffitsienti konsentratsiyaga umuman bog’liq emas. Lekin, suyuqliklarda esa, diffuziya koeffitsienti konsentrarsiyaga bog’liqligi bor. Paxta yog’ining normal sharoitda ekstraktsion benzindagi diffuziya koeffitsienti D = 0,71·10-5; gazning boshqa bir gazdagi tarqalish diffuziya koeffitsienti ~ 0,1…1,0 sm2/s; gazning suyuqliklardagi diffuziya koeffitsienti 104…105 marotaba kam bo’lib, tahminan 1 sm2/sutkaga teng.
Xulosa qilib aytganda, molekulyar diffuziya juda sekin o’tadigan jarayondir.
|
Nazariy qism - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 21/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazariy qism.
Massa almashinish asoslari
Bir yoki bir necha komponentlarni binary yoki murakkab aralashmalarda bir fazadan ikkinchi fazaga o’tishida ro’y bergan jarayonlari massa almashinish jarayoni deb ataladi (Masalan, gazdan gazga, suyuqlikdan gazga, qattiq jismdan suyuqlik yoki gazga). Odatda, komponentlarning bir fazadan ikkinchisiga o’tishi molekulyar yoki turbulent diffuziya orqali sodir bo’ladi. Shuning uchun, bu jarayonlar diffuzion jarayonlar deb ataladi.
Massa almashinish jarayonlari faol komponent va inert tashuvchi fazalar bilan xarakterlanadi. Faol komponent – bu fazadan fazaga o’tuvchi massa, inert tashuvchilarning miqdori esa, jarayon davomida o’zgarmaydi.
Massa almashinish jarayonini harakatga keltiruvchi kuch – konsentratsiyalar farqi.
Umumiy tushunchalar
Sanoat texnologiyalarida ishlatiladigan absorbsiya, haydash, rektifikatsiya, ekstraktsiya (“suyuqlik – suyuqlik”, “qattiq jism – suyuqlik” sistemalarida), adsorbsiya, quritish, kristallanishlarda massa almashinish jarayonlari sodir bo’ladi.
Absorbsiya – bu gaz aralashmasidan biror moddaning suyuq fazaga selektiv ravishda yutilish jarayonidir. Ya’ni, bu jarayonda modda bug’ yoki gaz fazadan suyuq fazaga o’tishini kuzatishimiz mumkin.
Moddani o’ziga yutuvchi faza absorbent deb nomlanadi. Absorbsiya 2 xil bo’ladi: fizik absorbsiya – bu gazning suyuqlikda oddiy yutilishi; xemosorbsiya – bu gazning suyuqlikda yutilishi davrida kimyoviy birikma hosil bo’lishi.
Absorbsiyaga teskari jarayon, ya’ni yutilgan kmponentlarni suyuqlikdan ajratib olish desorbsiya deb ataladi.
Suyuqliklarni haydash va rektifikatsiya – bu suyuq va bug’ fazalar orasida komponentlar o’zaro modda almashinish yo’li bilan suyuq aralashmalarni komponentlarga ajratish jarayonidir. Ushbu jarayon issiqlik ta’sirida olib borilib, komponentlarning qaynash temperaturasi har xil bo’lishiga asoslanadi. Bu jarayon 2 xil bo’ladi: oddiy haydash (distillash) va murakkab haydash (rektifikatsiya). Shuni alohida ta’kidlash kerakki, bunda modda suyuq fazadan bug’ga va bug’dan suyuq fazaga o’tadi.
Ekstraksiya – bu eritma yoki qattiq jismdan erituvchi yordamida bir yoki bir necha komponent ajratib olish jarayonidir. “Suyuqlik - suyuqlik” sistemasida faol komponent bir suyuq fazadan ikkinchisiga o’tadi. “Qattiq jism - suyuqlik” sistemasida modda qattiq jismdan suyuq fazaga o’tadi. Bunday sistemada komponentning suyuq fazaga o’tishi eritish jarayoni deb nomlanadi.
Adsorbsiya – bu gaz, bug’ yoki suyuq aralashmalardan bir yoki bir necha komponentlarni qattiq, g’ovakli jism bilan yutilish jarayonidir. Juda katta faol yuzaga ega qattiq jismlar adsorbentlar deb ataladi. Ushbu jarayon sanoatning turli sohalarida ishlatiladi va gaz, bug’ yoki suyuq aralashmalardan u yoki bu komponentni ajratib olish uchun xizmat qiladi.
Adsorbsiya jarayonida suyuq yoki gaz fazadagi komponent qattiq jismga o’tadi.
Quritish – bu qattiq materiallar tarkibidagi nimlikni bug’ shaklida ajratib olish jarayonidir. Ushbu jarayonda faol komponent – namlik qattiq fazadan gaz yoki bu’ fazasiga o’tadi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 20/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazorat uchun savollar
Bug’latish jarayoni haqida tushuncha.
Bug’latish jarayonining asosiy ko’rsatkichlari.
Eritmaning massaviy sarfi. Hisoblash formulalari.
Bug’latish uchun sarflangan issiqlik. Uni aniqlovchi ifoda.
O’rtacha qaynash temperaturasi.
Umumiy temperaturalar sharti. Asosiy formula.
Foydali temperaturalar farqi. Asosiy formula.
Gidrostatik effekt haqida tushuncha, uni aniqlovchi ifoda.
Bug’latish qurilmasining issiqlik o’tkazish yuzasini hisoblash.
Bug’latilgan suv miqdorini hisoblash.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash. 2 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Eritmalarni qaynash temperaturasini hisoblash. 1 ta qaynash temperaturasi ma’lum bo’lsa.
Yo’qotilgan issiqlik miqdorini hisoblash.
Isituvchi bug’ sarfi va uni hisoblash.
Eritmaning issiqlik sig’imi haqida tushuncha va uni hisoblash.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
6 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Massa almashinish jarayonlarida diffuziya koeffitsientini aniqlash.
Maqsad: Massa (modda) almashinish jarayonlari haqida tushuncha hosil qilish va diffuziya koeffitsientini aniqlash.
|
| |
I korpusda  615 - Амалий машгулот№11

I korpusda 615
II korpusda 815
III korpusda 1131
Foydali temperaturalar farqi korpuslar bo’yicha quyidagicha aniqlanadi:
Korpusning isitish yuzasi Umumiy isitish yuzasi eng
bir xil variantli bo’lganda kam variantli bo’lganda
12. Har bir korpusning isituvchi yuzasi topiladi.
Korpuslarning isitish yuzasi Korpuslarning isitish yuzasi
bir xil variantli bo’lganda eng kam variantli bo’lganda
Demak, korpuslarning bir xil issiqlik almashinish yuzalari bo’lganda, umumiy isitish yuzasi 6 % ga ko’pdir. Shuning uchun, korpuslarning isitish yuzasi uchun bir xil variant qabul qilinadi, chunki bu variant qurilmalarning bir xilligini ta’minlaydi.
Korpuslar bo’yicha bosim va ikkilamchi bug’ temperaturasini tekshiramiz:
Korpus
|
Qaynash temperaturasi,
∆tqay = tib - ∆tyo’q
|
Ikkilamchi bug’ konden-satning temperaturasi, 0C
t0 = tqay - ∆tyo’q
|
Bosim,
Pabs
kgk/sm2
|
I
|
143,0 – 10,1 = 132,9
|
132,9 – 3,59 = 129,3
|
2,7
|
II
|
129,3 – 17,6 = 111,7
|
111,7 – 4,96 = 106,7
|
1,31
|
III
|
106,7 – 33,4 = 73,3
|
73,3 – 13,32 = 59,98
|
0,2
|
Shundan so’ng, atrof muhitga issiqlik yo’qotilishini va temperatura, bosimlarning korpuslar bo’yicha taqsimlanishini birmuncha o’zgarganini hisobga olib, korpuslarning isitish yuzalari topilgani tufayli qurilmaning aniq hisobi o’tkaziladi.
|
Massa o’tkazishning asosiy tenglamasi

Massa o’tkazishning asosiy tenglamasi kinetikaning umumiy tenglamasidan keltirib chiqarilishi mumkin.
Ushbu tenglamaga binoan, massa almashinish jarayonlarining tezligi harakatga keltiruvchi kuchga to’g’ri va jarayon diffuzion qarshiligiga teskari proporsionaldir.
Agar, diffuzion qarshilik teskari kattalikni (bu yerda R – diffuzion qarshilik) deb belgilasak, ushbu tenglamaga ega bo’lamiz:
(3)
bu yerda, M – bir fazadan ikkinchisiga o’tgan massa miqdori, kg; F – massa o’tkazish yuzasi, m2; τ – jarayon davomiyligi, c; k – massa o’tkazish koeffitsienti. Ko’rinib turibdiki, dM/Fdτ ajratib turuvchi yuza borligiga to’g’ori keladigan massa o’tkazish tezligidir.
Demak, agar k = const bo’lsa, butun massa almashinish yuzasi uchun
yoki (4)
(4) massa o’tkazish jarayonining asosiy tenglamasi deb nomlanadi. Ushbu tenglamaga binoan, bir faza yadrosidan ikkinchi faza yadrosiga uzatilgan massa miqdori fazalar yadrosidagi konsentratsiyalar farqi, ajratib turuvchi yuza va jarayon davomiyligiga to’g’ri proporsionaldir.
Massa o’tkazish koeffitsienti, vaqt birligi ichida harakatga keltiruvchi kuch birga teng bo’lganda, ularni ajratib turuvchi yuza birligidan o’tgan massa miqdorini xarakterlaydi.
(4) tenglamani tashkil etuvchi parametrlar birlilariga qarab, massa o’tkazish koeffitsienti quyidagi o’lchov borligiga ega bo’ladi: m/s; kg/(h.k.k b. m2s); kmol/(h.k.k m2s).
Massa almashinish jarayonining moddiy balansi
Bir xil yo’nalishli fazalar o’rtasida massa almashinish ro’y berayotgan elementar massa almashinish qurilmasining sxemasini ko’rib chiqamiz. Fazalarni ajratib turuvchi yuzaga nisbatan massaviy tezliklarini G va L (kg/soat), tarqaluvchi modda konsetratsiyalarini esa – y va x (kg/kg) deb belgilab olamiz (8.2-rasm).
A
y
gar, y > yM deb faraz qilsak, tarqaluvchi modda G fazadan L fazaga o’tadi, ammo G fazada konsentratsiya dan gacha kamayadi.
L fazada esa, mos ravishda konsentratsiya dan gacha ortadi
Qurilmaning cheksiz kichik dF yuzasi uchun:
8.2-rasm. Jarayonning moddiy balansini tuzishga va ishchi chiziq tenglamasini keltirib chiqarishga oid.
a – qurilmadagi oqimlar sxemasi;
b – y–x koordinatalarida ishchi chiziqni tasvirlash.
(5)
Qurilmada tarqaluvchi modda konsentratsiyalari o’zgarishi chegarasida (5) tenglikni integrallab, quyidagi tenglamani olamiz:
(6)
Bundan, fazalarning massaviy sarfini aniqlaymiz:
(7)
(5) tenglamani boshlang’ich va oxirgi konsentratsiyalar oralig’ida integrallab quyidagi ifodani olamiz:
Bundan, joriy konsentratsiyalar orasidagi bog’liqlik topiladi:
(8)
yoki
(9)
bu yerda .
(8) va (9) lar ishchi chiziq tenglamasini xarakterlaydi. Ulardan, massa almashinish qurilmalarini hisoblashda foydalaniladi.
Shunday qilib, muvozanat va ishchi chiziq tenglamaridan jarayonning yo’nalishini ham aniqlash mumkin.
Haqiqiy (ishchi) konsentratsiyalar orasidagi bog’liqlikni ifodalovchi to’g’ri chiziq tenglamasi (9) jarayonning ishchi chizig’i deb nomlaandi.
|
Real quritgichning moddiy va issiqlik balanslari

|
Real quritgichning moddiy va issiqlik balanslari
|
bet | 54/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanReal quritgichning moddiy va issiqlik balanslari. Real quritkichlardagi protsess nazariy quritishdagi protsessdan shu bilan farq qiladiki, bunda I2 ≠ I1 bo’ladi. Bunga sabab shuki, real quritkichlarda issiqlikning bir qismi atrof-muhitga yo’qoladi. Ayrim paytlarda quritish kamerasiga qo’shimcha issiqlik kiritiladi (7.3-rasm).
Uzluksiz ishlaydigan quritkichning moddiy balansini tuzish uchun quyidagi belgilarni qabul qilamiz: G1 – nam materialning massasi, kg/soat; W1 – uning namligi, %; G2 – quruq materialning massasi, kg/soat; W2 – uning namligi, %; W – bug’langan namlik miqdori, kg/soat; L – havoning sarfi (quruq havo hisobida), kg/soat.
Moddaning kirishi (kg/soat): 1) havo L; 2) havo tarkibidagi namlik Lx0; 3) nam material G1.
Moddaning chiqishi (kg/soat): 1) havo L; 2) havo tarkibidagi namlik Lx2; 3) qurigan material G2.
Moddiy balans tenglamasini tuzamiz:
Bundan
yoki .
Bu yerda (3)
Quritish protsessi uchun quruq moddalar bo’yicha ushbu balans tenglamasini tuzish mumkin:
Bu so’nggi ifodadan quritish oxiridagi materialning massasini aniqlaymiz:
Bug’langan namlikning (yoki materialdan chiqarilgan suvning) miqdorini quyidagi tenglama orqali ham topish mumkin:
yoki
Moddiy balans asosida real quritkichning issiqlik balansini tuzamiz.
Issiqlikning kirishi (kJ/soat); 1) havo bilan LI1 = LI0 + Qn (bu yerda: LI0 – isitkichga kirgan havoning issiqligi, Qn – isitkichda havoning bergan issiqligi): 2) material bilan G1c1θ1 (bu yerda: c1 – nam materialning issiqlik sig’imi, θ1 – materialning dastlabki temperaturasi); 3) transport qurilmalari bilan Gtrctrθ’tr (bu yerda: Gtr – transport qurilmalarining massasi, ctr – transport qurilmalari materialining issiqlik sig’imi, θ’tr – transport qurilmalarining dastlabki tempetaturasi); 4) quritish kamerasiga kiritilgan qo’shimcha issiqlik qk.
Issiqlikning sarflanishi (kJ/soat): 1) quritkich chiqayotgan havo bilan LI2; 2) quritilgan material bilan G2c2θ2; 3) transport qurilmalari bilan Gtrctrθ’’tr; 4) issiqlikning atrof-muhitga yo’qolishi Qy.
Issiqlik balansini tuzamiz:
(4)
bundan
(5)
yoki L(I2 – I1)=∑Q.
Oxirgi tenglamaning o’ng va chap tomonlarini W ga bo’lib, quyidagi ifodani olamiz:
deb belgilaymiz, bo’lgani uchun
(6)
yoki
(7)
Tenglamaga kiritilgan Δ kattalik quritish kamerasi ichidagi kiritilgan va sarflangan issiqliklar ayirmasining 1 kg bug’langan namlikka nisbatini belgilaydi. Bu yerda asosiy kaloriferda isitilgan havo bilan kirgan va chiqqan issiqliklar hisobga olinmaydi. Ko’pincha ∆ quritish kamerasining ichki balansi deb ataladi.
(6) tenglamadan ko’rinib turibdiki, Δ ning ishorasiga ko’ra I2 ning qiymati I1 ning qiymatidan katta yoki kichik bo’lishi mumkin. Agar Δ = 0 bo’lsa, u holda I2 = I1.
|
| |
Real quritkichdagi protsessni diagrammada tasvirlash

|
Real quritkichdagi protsessni diagrammada tasvirlash
|
bet | 55/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanReal quritkichdagi protsessni diagrammada tasvirlash.
Nazariy quritishlarda Δ = o bo’lsa, real quritkichlarda esa Δ ≠ 0. Ikki xil sharoit bo’lishi mumkin: a) Δ > 0; b) Δ < 0. Avval Δ > 0 bo’lgan sharoit uchun I – x diagrammada quritish chizig’ining shaklini ko’ramiz.
B erilgan shartlar bo’yicha dastlab nazariy quritishning chizig’i CB ni tuzamiz. Quritish kamerasiga qo’shimcha issiqlik kiritilganda (Δ >0), real quritkichning chizig’i B nuqtadan boshlanib, I1 = const chizig’ining yuqorisidan o’tadi (7.4-rasm). Real protsessning oxirgi nuqtasi C1 nazariy protsessga tegishli bo’lgan φ = const chiziqda yotadi. BC1 chiziqni tuzish uchun (1) va (6) tenglamalarini o’zaro solishtirib, quyidagi ifodani olamiz:
(8)
B
7.4–rasm. Nazariy qurit-kichni grafik usulda hisoblash (Δ > 0).
u ifoda, agar Δ ning qiymati ma’lum bo’lsa, BC1 chiziqning o’rnini topishga yordam beradi. Buning uchun BC chiziqning ustida ixtiyoriy olingan e nuqtadan eF gorizontal va eE vertikal chizig’ini o’tkazamiz. C nuqtadan G1G vertikal chiziqni to BC chiziqning davomi bilan G nuqtada kezish-guncha davom ettiramiz. BEe va BC1G; FBe va DBG uchburchaklarning o’xshashligidan quyidagi ifoda kelib chiqadi:
biroq C1G = (I2 - I1)Ml va DG = (x2 – x1)Mx;
bu yerda Ml va Mx – entalpiya va namlik saqlashning masshtablari. Bu tenglamalardan quyidagi ifodani yozish mumkin:
yoki
bu yerda ; biroq , natijada . (9)
Shunday qilib, Δ > 0 bo’lgan sharoitda BC1 chiziqni hosil qilishni ko’rib chiqamiz. Quritishning berilgan shartlari bo’yicha avval nazariy quritish chizig’ini tuzamiz. BC chiziqda olingan e nuqtadan eF kesmasini o’tkazamiz. eF kesmaning uzunligini (mm hisobida) o’lchaymiz va (9) formula bo’yicha eF kesmaning uzunligini (mm hisobida) aniqlaymiz. eE kesmaning qiymatini diagrammaga joylashtiramiz, so’ngra B va eE nuqtalar orqali real quritkich chizig’ini o’tkazamiz.
Agar Δ < 0 bo’lsa, ya’ni quritkichda issiqlikning yo’qolishi mavjud bo’lsa, real quritkichning chizig’ini tuzish oldinga misoldan (ya’ni Δ > 0 bo’lgandagidan) farq qolmaydi. Faqat eE kesma nuqtadan pastga qarab chiziladi. Δ < 0 bo’lgan sharoit uchun real quritkichda protsessni o’tkazish 7.5-rasmda ko’rsatilgan.
Havo va issiqlikning solishtirma sarflarini topishda (1) va (2) tenglamalardan foydalaniladi.
|
| |
-rasm. Quritish jarayonining muvozanati

|
-rasm. Quritish jarayonining muvozanati
|
bet | 57/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman1-rasm. Quritish jarayonining muvozanati.
1 – desorbsiya izotermasi;
2 – sorbsiya izotermasi
1-rasmdagi 1 egri chiziq nam materialni quritish jarayoni uchun hosil qilingan va u desorbsiyalanish izotermasi deyiladi.
2 egri chiziq esa quruq materialni namlash uchun hosil qilingan, u sorbsiyalanish izotermasi deyiladi.
Sorbsiyalanish izotermasi desorbsiyalanish izotermasi ustida joylashgan bo’ladi. 1 va 2 egri chiziqlarning bir-biridan farqi gisterezis deb ataladi.
Gisterezis hodisasidan shu xulosa kelib chiqadiki, bir xil qiymatga ega bo’lgan muvozanat namlikka erishish uchun havoning nisbiy namligi materialni namlash jarayonida uni quritishdagiga nisbatan katta bo’lishi zarur.
Gisterezisning hosil bo’lishiga asosiy sabab, quritilgan materialning kapillyarlariga havo kirib, bu havoning kapillyarlar devorlarida sorbsiyalanishidir. Natijada material qaytadan namlanganda uning namlik bilan ho’llanish darajasi kamayadi va havoni kapillyarlardan siqib chiqarish uchun suv bug’ining katta parsial bosimi (yoki katta nisbiy namlik φ) kerak bo’ladi.
Quritish jarayonining mexanizmi ma’lum darajada namlikning material bilan bog’lanish turiga bog’liq. Namlikning material bilan ta’sirining uch turi taklif qilingan:
1) Kimyoviy usulda material namlik bilan ta’sirliashganda juda mustahkam va ma’lum nisbatlarda birikma hosil bo’ladi. Bu namlikni materialdan ajratish uchun yuqori temperaturalar ta’sirida qizdirish yoki kimyoviy reaksiya yo’li bilan ta’sir qilish kerak. Quritish jarayonida bunday namlikni materialdan chiqarish mumkin emas.
2) Mexanik usulda birikkan namlik materialdan juda tez chaqib ketadi. Bunday namlik moddaning kapillyarlarida va uning yuzasidan joylashgan bo’ladi. Mexanik usulda birikkan namlik o’z navbatida ikki xil bo’ladi: makrokapillyarlarning va mikrokapillyarlarning namligi modda yuzasidagi joylashgan namlik ho’llanish namligi deb yuritiladi. Mexanik birikkan namlik erkin namlik deb ataladi va bunday namlikni materialdan mexanik usullar yordamida ajratish mumkin.
3) Fizik-kimyoviy yo’l bilan birikkan namlik ikki turga bo’linadi: adsorbsion va osmotik. Adsorbsion namlik materialning yuzasidan va uning g’ovaklarida, molekulalarning kuch maydoni ta’sirida mustahkam birikkan bo’ladi. Osmotik birikkan namlik bo’kish namligi deb ataladi; bu namlik materiallarning to’qimalarida osmotik kuchlar ta’sirida bog’langan bo’ladi. Material tarkibida fizik-kimyoviy yo’l bilan ushlab turilgan namlik bog’langan namlik deb yuritiladi.
|
| |
Ishni bajarish tartibi - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

82
1
1
1
n
t
T
(10)
formuladan aniqlanadi.
2. Mayatnik ipi o’ralgan g’altak aylantirilib, uning dastlabki holatiga 10 sm
qo’shiladi. Shundan keyin xuddi yuqoridagidek tebranishlar soni
2
n
va
2
t
ga
ketgan vaqt o’lchanadi va
2
uzunlikdagi mayatnikning tebranish davri
2
2
2
n
t
T
(11)
formuladan topiladi. Tajriba kamida 3-4 marta takrorlanadi. Mayatnik uchun
quyidagi qiymatlar tavsiya etiladi
1
=40,60,80 sm,
2
=50, 70, 90 sm olingan
natijalar 1-jadvalga yoziladi va tegishli hisoblashlar o`tkaziladi.
1-jadval
T/r
1
1
t
N
1
T
2
2
t
2
T
g
r
o
g
`
g
r
o
g
`
%
100
`
`
r
o
r
o
g
g
1
2
3
Sinov savollari.
1.
Garmonik tebranishlar va uning tenglamasi.
2.
Garmonik tebranishni xarakterlovchi asosiy fizik kattaliklar (amplituda,
chastota, davr, faza) .
3.
Matematik mayatnikning asosiy tenglamasini yozing va tushuntiring.
4.
Erkin va majburiy tebranishlar haqida tushuncha bering.
5.
Matematik mayatnik harakatida energiyaning bir turdan ikkinchi turga
aylanishini izohlab bering .
Ishni bajarish tartibi - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

87
2.
Ish uchun kerak bo’lgan chastota tanlab olinadi ( 1000, 2000, 3000 Gs).
Buning uchun nurlagich shkalasining kattasini 1000 Gs soninga, diapazonlar
burchagi esa 0-5 kGs ga qo’yiladi.
3.
Harakatlanuvchi porshenni bir tomonga surish bilan tovush maksimal
eshitilgan vaqtdagi porshenning holati aniqlanadi. Chizg’ich yordamida
birinchi maksimum uchun havo ustunining uzunligi
1
L
(nayning ochiq
uchidan porshengacha bo’lgan masofa) yozib olinadi. Shu tarzda ikkinchi,
uchinch va undan keyingi maksimumlar uchun tegishlicha havo ustunining
uzunliklari
.....
,
,
4
3
2
L
L
L
aniqlanadi.
4.
Ikki qo’shni maksimumlar orasidagi
1
2
L
L
masofa yoki
2
3
L
L
va hokozo
yarim to’lqi uzunligiga teng, ya’ni
2
1
n
n
L
L
, bundan
ni hisoblar
berilgan chastota uchun uning o’rtacha qiymati topiladi.
5.
Yuqoridagi tajriba 2000 va 3000 Gs chastotalar uchun ham bajarilib, to’lqin
uzunligi va uning o’rtacha qiymati aniqlanadi.
6.
Tovush tezligining xona temperaturasidagi qiymati har bir chastota uchun
v
formuladan aniqlanadi va ulardan o’rtacha qiymat topiladi.
3
3
2
1
`
r
o
7. Tovushning 0
0
C dagi tezligi
t
004
.
0
1
0
formuladan aniqlanadi, bunda
t
xona temperaturasi. O’lchash va hisoblash natijalari jadvalga yoziladi
1 – jadval
T/r
Gs
v
,
1
L
2
L
r
o
`
r
o
`
%
100
`
`
r
o
r
o
1
1000
2
2000
3
3000
BIOPATENSIALLAR - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

38
o’rab olingan. Menbrana lipid qatlamida diametri 0,7-0,8 nm.li
teshiklar mavjud
bo’lib, ular orqali suv va boshqa mayda malekulalar o’tadi, katta malekulalar esa
o’ta olmaydi. Teshiklar, elektr zaryadiga ega bo’lganligi uchun, hujayraga
ma’lum ishorali ionlar o’tishiga imkon beradi va
teskari ishorali ionlarning
o’tishiga halaqit beradi. Ayniqsa ko’p valentli ionlar o’tishi qiyin bo’ladi, chunki
ularning zaryadi katta bo’lgani uchun gidrat qatlami bilan qoplanadi va effektiv
diametri oshadi. Turli ionlar o’tkazuvchanligi har xil bo’lgani uchun menbrananing
turli tomonida ba’zi bir ionlarning nosimmetrik tarqalishini biopotensiallar paydo
bo’lishining asosiy sababi deb qarash kerak.
Hujayra sitoplazmasida va tashqi muhitda eng ko’p miqdorda bo’lgan asosiy
ionlar, bu K
+
, Na
+
, Cl
-
, va katta diametrli ionlar.M aminakislota ionlari R dir.
Hujayra ichida K
+
, Cl
-
va R
-
ionlari, tashqarisida esa faqat K
+
va Cl
-
ionlari bo’lsin.
Kaliy va xlor ionlari menbrana orqali ikkala yo’nalishda ham diffuziyalanadi, R
-
ioni esa hujayra ichida qoladi.
Hujayra membranasidan ionlarning o’tishi.
Kaliy va xlor ionlarining diffuziyasi har xil ishoralarda o’tadi, chunki xlor
ionlarining tashqi muhitdan hujayra ichiga o’tishiga
R- ionlari hosil qilayotgan
manfiy zaryad to’sqinlik qiladi. Natijada kaliy va xlor ionlarining hujayra ichida va
tashqarisidagi konsentrasiyalari bir xil bo’lmaydi. Bunda Danon tenglamasi deb
ataladigan munosabat bajariladi.
[K
+
]
u
*[Cl
-
]
u
=[K
+
]
t
*[Cl
-
]
Menbrana orqali o’ta olmaydigan R- ionalr menbrana ichki sirti yonida
to’planishib manfiy zaryad hosil qilishadi. Bu zaryad
hujayra tashqarisidagi
ionlarning tortishib, menbrana tashqi sirtida musbat qatlam hosil qiladi. Bunda
hosil bo’ladigan potensiallar
farqi
2
1
C
C
n
zF
RT
ì
-
kaliy ionlari konsentrasiyasining nisbati
[K+]
u =
[Cl-]t
[K+]t [Cl-]
u
Qo’yidagi jadvalda turli hayvonlar uchun .
T
u
C
C
va
menbrana potensial
keltirilgan.
To’qima turi
Na
+
K
+
Cl
-
Hayvon
turi
To’qima
U, mV
Kalmer nervi
0.11
41
0,074 xashorat
kanot muskuli 80-90
Baqa nervi 0,31
44
-
baqa
oyoq muskuli 40-80
Buger – Lambert – Beyer - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

50
I ~
4
1
(4.16)
Osmonning zangori rangi ham sochilishdandir. Quyoshning botishidagi qizil
rangi – zangori va binafsha nurlarning qiya tushganda
biosfera qatlamlari ichida
ancha chuqurroq masofaga sochilishi natijasida oq yorug’lik
spektrining
o’zgarishidir. Infroqizil nurlar yanada kamroq sochiladi.
Maksvel nazariyasiga binoan elektromagnit to’lqinlar ko`ndalangdir
Shuning
uchun qutblanish qonunlarini tushuntirish
uchun bulardan bittasini,
odatda E
vektorining o’zini tutishini bilish etarli.
Elektromagnit to’lqinlarning tarqalishi.
Yorug’lik ko’plab atomlar nurlanishi to’plamidan iboratdir. Atomlar esa bir
– biridan bog’liq bo’lmagan holda nurlaydi.
Hamma yo’nalish bo’yicha E(H) tebranish vektorlariga ega bo’lgan
yorug`likka
tabiiy yorug’lik
deyiladi.
Ma’lum yo’nalish bo’yicha E(H)vektori tebranishi ajratilgan yorug’likka
Xulosa - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi

44
8.
Elektrolitlar nima?
9.
Elektroliz va uning qonunlari.
10.Tirik organizmga o`zgarmas tokning ta’siri.
11.Elektrofarez nima
12.Uyg’onish tokining ta’sir etish vaqti nima?
13.Biopatensiallar nima? Tinchlik va qo’zg’alish biopatensiallari.
14.Bioptensialarni o’lchash (EKG) usullari.
15.Hujayra biopatensiali nima?.
16. Magnit maydoni nima?
17. Ersted va Amper tajribalari?
18.Amper qonuni?
19. Tesla nimani ifodalaydi?
20. Magnit kirituvchanlik nima?
21. Moddalar magnit xususiyatiga ko’ra necha xil bo’ladi?
22. Magnit maydonining tirik organizmga ta’siri?
23. Magnit zondlari nima?
24. Magnitoterapiya nima?
25. Erkin radikallarni aniqlashda magnit maydonini roli?
REOBAZA
deb yuritiladi. Ikki reobazaga (2B) teng tok 
kuchida organizmni ta’sirlashtirishga ketadigan vaqtga 
XRONAKSIYA

37
Xronaksiya kattaligi to’qimaning qo’zg’aluvchanligini ko’rsatadi va
hayvonlar patalogik holatini aniqlashga imkon beradi. M: qishloq xo’jaligida
parrandalarga 60 dB dan yuqori shovqin bilan ta’sir
etilsa qushlarning
xronaksiyasida o’zgarish ro’y beradi, shu bilan birga ularning fiziologik holati
yomonlashadi va tuxum tug’uvchanligi pasayadi.
Shu sababli xronaksiyani
o’lchash orqali ayrim kasalliklarni aniqlash mumkin. Kuchsiz toklar terapivtik
ta’sirga ega, kuchsiz o’zgarmas toklar
bilan davollash usuliga
galyanizasiya
deyiladi. Bu usuldan XIX asr boshlarida foydalanila boshlaganlar. Elektrodlar
joylashishi o’rniga qarab ta’sir teridan nerv hujayralari
orqali u yoki bu ichki
organga uzatiladi. Natijada tok ta’sirida almashish va funksional xossalarda
o’zgarishlar ro’y beradi. Teri va ichki organlarning tok ta’siriga
javob reaksiyasi
tufayli kopelyarlar reflektor tarzda kengayadi,
hujayra menbranalarning
o’tkazuvchanligi o’zgaradi va hokazolar…
Veterinariya klinikasida elektr toki yordamida tirik organizmga dori
moddalarni kiritish usuli
ELEKTROFARREZ
keng qo’llanilmoqda. Bunda hayvonga
kiritilayotgan dorilar ta’siri o’zgarmas tok ta’siri bilan birga bo’ladi.
Bunda
elektrod bilan teri orasiga dori eritmasida ho’llangan mato qo’yiladi. Tok o’tishi
paytida matodagi dori ionlari teri orqali organizmga o’tadi. Shu vaqtning o’zida
teridan matoga hujayralardan K
+
, Na
+
,Cl
-
va boshqa ionlar o’tadi.
Tirik organizm turli qismlari orasida mavjud bo’lgan potensialar farqi
Darsanvalizasiya - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

40
UVCh
- terapiyada hayvon biror organi 40-50 MGs.li generator elektrodlari
orasiga qo’yilib isitiladi.
UVCh terapiya mastitni, frunkulni, gaymaritlarni
davolash uchun ishlatiladi.
Organizm uchun xavfli tok 100 mA (odamlar uchun)
hayvonlar uchun
ancha farq qiladi. Buzoqlar uchun 200-300- mA, qo’zilar uchun 150-200 mA,
cho’chqalar uchun 170-200 mA, qoramollar uchun 220 mA va 30
0
C da suv va 350
mA - 10
0
C temperaturada. Qanday tok xavfli ekanligi to’g’risida biror qonuniyat
mavjud emas. Hattoki 12 V ham odamni o’ldirishi mumkin, Bir fermada mollarni
avtomatik sug’aruvchi qurulmaga elektrodvigateldan bir fazaga tegishi tufayli 93
mol halok bo’lgan. Hattoki 3-4 V kuchlanish sigirning sut berish mahsuldorligini
kamaytirib yuboradi. Go’sht kombinatida 0,8-1,2 A tok va 220 V kuchlanish
beriladi. Bunda u tok o’chirilgandan so’ng 5-minutgcha o’ziga kelmaydiadi
Qadim zamonlardan temir birikmasi (FeO. FerO
3
)
boshqa temir jismlarni
tortishi ma’lum bo’lgan. Erning ham magnit xossalari mavjudligi aniq bo’lgan va
o’tkir uchga qo’yilgan magnit sterjen o’z-o’zidan meridian bo’ylab joylashishi
aniqlangan. Bu kampas Xitoyda bundan 3000 yil ilgari kashf qilingan. Doimiy
magnitlarni 1600 y Gilbert aniqlagan.
Ularning ikkita qutbi, ya’ni temir
buyumlarni katta kuch bilan tortuvchi chekka sohalari va ular orasida tortmaydigan
neytral zonalar mavjuddir. Qutblarning biri doim shimolga, ikkinchisi esa janubga
qaragan va shuning uchun shimoliy va janubiy qutblar deyiladi.
Turli ismli qutblar o’zaro
tortishadi, bir xillari esa itarishadi. Xuddi
zaryadlangan jismlar elektr maydoni orqali ta’sirlashgani kabi magnit jismlar ham
bir biri bilan magnit maydoni orqali ta’sirlashadi.
Magnit maydon materiyaning maxsus turi bo’lib, u orqali harakat-
lanayotgan zaryadlangan zarrachaga boshqa magnit momentga ega bo’lgan jism-
larning o’zaro ta’siri o’rganiladi. Tabiatda magnit zarrachalari yo’q.
Magnitni qancha bo’lsak ham alohida S qutb va alohida N qutb olib
bo’lmaydi. XVIII asrda Daniyalik olim
Ersted chaqmoq nazariyasini
o’rganishda,
chaqmoq
ta’sirida
temir
buyumlarning
magnitlanishi
va kampasning magnitsizlanishini aniqladi. Bu esa magnit va elektr
hodisalar o’zaro bog`liq ekanligini ko’rsatadi. Ersted simdan tok oqayotganda
uning atrofidagi magnit strelkasining yo’nalishi o’zgarishini aniqladi. Keyinchalik
Fransuz olimi Amper tokli ikki o’tkazgichning o’zaro magnit ta’sirini aniqladi.
Magnit maydonni grafik usulda tasvirlash uchun magnit
kuch chiziqlari degan
tushuncha kiritiladi.
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi - bet 62

83
Agar elastik muhutning biror joyida zarrachalar tebratilsa, u holda
zarrachalarning o’zaro ta’sirlanishi natijasida bu tebranishlar
muhitda biror tezlik
bilan tarqala boshlaydi. Tebranishning elastik muhitda bunday tarqalish jarayoni
to’lqin
deyiladi. To’lqin tarqalayotgan muhitning zarrachalari to’lqin bilan birga
ko’chmaydi, ular faqat o’z muvozanati atrofida tebranib turadi.
Agar muhit
zarrachalarining tebranishi to’lqin tarqalishi yo’nalishiga normal bo’lsa, bunday
to’lqinlar
ko’ndalang to’lqinlar
deyiladi. Bo`ylama to`lqinda muhitning
zarrachalari to`lqin tarqalayotgan yo`nalish bo`ylab tebranadi. Mexanik ko`ndalang
to`lqinlar faqat siljish qarshiligiga ega bo`lgan muhitda vujudga kelishi mumkin.
Shuning uchun suyuqlik va gazlarda faqat bo`ylama to`lqinlar tarqaladi.
Qattiq
jismlarda esa ham bo`ylama, ham ko`ndalang to`lqinlar tarqaladi. X - o`qi bo`ylab
tarqalayotgan yassi to`lqin tenglamasi quyidagicha bo`ladi:
)
(
cos
X
t
A
Y
(1)
bunda X-manbadan kuzatish nuqtasigacha bo`lgan masofa,
/
x
- tebranishning
manbadan bu nuqtagacha yetib kelishi uchun ketgan vaqt,
A - tebranish
amplitudasi,
- to`lqining tezligi.
To`lqinning bir davr ichida o`tgan masofasi to`lqin uzunligi deyiladi.
T
(2)
Agar
T
ni
v
1
bilan (
tebranish chastotasi) almashtirsak (2) ni quyidagicha
x
t
x
T
2
)
1
(
2
(3)
yoza olamiz va
T
larni (1) ga qo`yib, to`lqin tenglamasini quyidagi
ko`rinishda yozish mumkin.
)
(
2
cos
)
(
2
cos
1
T
X
T
t
A
X
t
T
A
Y
yoki
)
(
2
cos
1
X
T
t
A
Y
(4)
(-X) yo’nalishida tarqalayotgan to’lqin tenglamasi esa quyudagicha bo’ladi:
)
(
2
cos
2
X
T
t
A
Y
(4
1
)
Kosinusning argumentiga to’lqin
fazasi deyiladi va
bilan belgilanadi.
Agar muhitda bir vaqtning o’zida chastotalari bir xil bo’lgan bir necha to’lqin
tarqalayotgan bo’lsa, interferensiya hodisasi kuzatiladi. Bir - biriga qarab
yo’nalgan to’lqinlar qo’shilishi natijasida hosil bo’lgan to’lqin bilan undan qaytgan
to’lqin bir-biriga qo’shilganda turg’un to’lqin hosil bo’ladi. Turg’in to’lqin
tenglamasini topish uchun (4) va (4
1
) larni qo’shamiz .
)
(
2
cos
)
(
2
cos
2
1
X
T
t
A
X
T
t
A
Y
Y
Y
Bu ifodani kosinuslar yig’indisi formulasiga asosan o’zgartirsak
84
t
X
A
Y
cos
2
cos
2
hosil bo’ladi. Bu turg’un to’lqin tenglamasidan ko’rinib turibdiki, to’lqinning har
bir nuqtasida uchrashayotgan to’lqinlarning chastotasiga teng chastotali
tebranishlar sodir bo’lar ekan. Bu tebranishlarning amplitudasi
B esa X siljishga
bog’liqdir:
X
A
B
2
cos
2
n
t
X
2
(6)
tenglikni qanoatlantiruvchi nuqtalarda tebranishlar amplitudasi maksimal yangi
qiymatga erishadi. Bu nuqtalar turg’un to’lqin do’ngliklar deyiladi.
2
`
n
X
ng
do
)
2
1
(
2
n
X
(7)
Tenglikni qonoatlantiruvchi nuqtalarda tebranish amplitudasi nolga
aylanadi. Bu nuqtalar turg’un to’lqinning tugunlari deyiladi, uning koordinatalari
2
)
1
2
(
'
turg
X
(7) va (8) formulalardan ko’rinadiki, qo’shni do’ngliklar orasidagi masofa
2
/
ga teng bo’lib, to’lqin uzunligi deyiladi.
2
/
'
turg
X
elektrolitlar - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

35
Agar 1 ta malekula 2 ta ionga
dissosiyalansa u holda n
+
va n
-
ionlar
konsentrasiyasi bir xil bo’ladi. Demak n
+
= n
-
= l n
Elektr maydonida ionga ikkita kuch ta’sir qiladi. F
e
= qE va
F
ish
= 6
rv
barqaror harakatda F
e
= F
ish
yoki qE = 6
rv
Bundan
r
q
U
6
- ionlarning harakatchanligi deyiladi.
Ionlar
harakatchanlagi juda kichik M; 25
0
C
da vodorod ionlarining
harakatchanligi 36,2-10
8
m
2
/V.s
kaliyniki 7,6.10
-8
m
2
/V.s, xlorniki 7,9.10
-8
m
2
/V.s .
Demak (3.15) ni qyidagicha yozish mumkin.
J = q n ( u
+
+ u
-
) E j =
E
Bunda
= q n ( u
+
+ u
-
) – suyuqlikning solishtirma elektr o’tkazuvchanligi
deyiladi.(5) suyuqliklar uchun Om qonunidan iborat
1
solishtirma qarshilik.
– qon uchun 1,66 om.m,muskul 2om.m
Ichki organlar 3-5 om.m.miya va nerv to`qimasi uchun 15 om.m
Yog’ to’qimasi 50 om.m, quruq teri 10
5
om.m,suyak 10
7
om.m
Agar harorat oshsa harakatchanlik oshadi va qarshilik kamayadi (metallarda
teskari). Elektrodga yetib kelgan ionlar neytrallashib o’tirib qoladi.
Anionlar
anodga, kationlar katodga. T.Elektrolidlardan tok o’tganda
modda ajralib chiqish
jarayoniga