Şək.5.1.Sabit cərəyan maşının generator (a) və mühhərrik

76
Beləliklə, müstəqil və paralel təsirlənən generatorları
U
gərginlikli şəbəkəyə qoşduqda
E
EHQ-si şəbəkənin
U
gər-
ginliyindən kiiççikdirsə, avtomatik olaraq mühərrik reji-
minə, əgər
E
QHQ-si
U
gərginliyindən böyükdürsə, bu
mühərriklər avtomatik olaraq generator rejiminə keçirlər.
Sabit cərəyan maşını mühərrik rejimində işləyən zaman
E
EHQ-nin və fırlandırıcı momentin təyini düsturları gene-
rator rejimindəki kimidir:
E = CФω
;
M = CФI,
(5.6)
(5.4) tənliyində
E = CФω
qiymətini yerinə yazıb
ω
nəzərən həll etsək alarıq:
ω
= (
U – I
a
Σ
R
a
)/(
CФ
)
(5.7)
Əgər (5.4) tənliyinin hər iki tərəfini
I
a
vursaq, onda
mühərrikin güclər balansı tənliyini almaq olar:
+
=
a
a
a
a
R
I
EI
UI
2
və ya
P
1
= P
em
+ Δ
P
el
,
(5.8)
burada
P
1
-
mühərrik işləyən onun şəbəkədən aldığı
elektrik gücü;
P
em
- elektromaqnit güc;
Δ
P
el
- lövbər dövrəsindəki elektrik itkiləri.
Mühərrikin valındakı faydalı güc
P
2
:
P
2
= P
em
–
Δ
P
mex
–
Δ
P
m
–
Δ
P
əl
(5.9)
burada Δ
P
mex
- mexaniki itkilər; Δ
P
əl
- əlavə itkilər.
Paralel təsirlənən mühərrik üçün
tam energetik balansa
77
görə faydalı güc:
P
2
= P
1
–
Δ
P
el
–
Δ
P
mex
–
Δ
P
m
–
Δ
P
əl
–
Δ
P
T
və ya
P
2
= P
1
–
Σ
Δ
P
(5.10)
burada Δ
P
T
- təsirlənmə dövrəsindəki itkilərdir.
Faydalı iş əmsalı:
a
UI
P
P
P
−
=
=
1
1
2
(5.11)
İşçi mexanizmə ötürülən mühərrikin valındakı moment
(5.9) ifadəsinə görə təyin edilir:
M
2
=
M
em
– M
0
,
(5.12)
burada
M
em
=
P
em
/ω =
CФI
a
- elektromaqnit moment;
M
0
= (Δ
P
mex
+ Δ
P
m
+ Δ
P
əl
)/ω- yüksüz işləmə momentidir.
Sabit cərəyan mühərrikləri müstəqil, paralel, ardıcıl və
qarışıq elektromaqnit təsirlənməyə malik ola bilərlər.
Generatorlarda olduğu kimi mühərrikin işçi xassələri
əsasən onların təsirlənmə üsulundan asılıdır.
5.2. Sabit cərəyan mühərriklərinin işə salınması
Sabit cərəyan mühərrikləri işləyərkən lövbər dövrəsin-
dən
I
a
= (
U – E
)/Σ
R
a
cərəyan axır. İşəsalma zamanı lövbər
tərpənməz vəziyyətində
n = 0
olduğundan dolaqda
yaranan
əks
EHQ-si
E
=
CФω
,
onda cərəyan bərabər olur:
I
i.a
=
U/
Σ
R
a
(5.12)
78
Lövbər dövrəsinin ümumi müqaviməti Σ
R
a
çox da bö-
yük olmadığına görə mühərriki birbaşa şəbəkənin
normal
gərginliyinə qoşduqda işədüşmə cərəyanı
I
i.d
= (50
…
10)
I
nom
qiymət ola bilər. Belə böyük cərə-
yanın əmələ gəlməsinə yol vermək olmaz. Çünki belə bö-
yük qiymətli cərəyanlar lövbər dolağı, fırçalar, kollektor və
şəbəkə üçün çox təhlükəlidir (kollektor üzrə dairəvi alovun
yaranması, mühərrikin fırlanan hissələrinin mexaniki zədə-
lənməsi, şəbəkənin gərginliyinin aşağı düşməsi və s.).
Odur ki, bu üsulla yalnız kiçik güclü (gücü 1
kVt-
a qə-
dər) mühərriklər işə salınır.
Sabit cərəyan mühərrikləri üçün ən geniş yayılmış üsul
reostatla işə salmadır. Bu halda işədüşmə cərəyanını məh-
dudlaşdırmaq üçün lövbər dövrəsinə işəsalıcı reostat (əlavə
müqavimət) daxil edirlər.
Onda işədüşmə cərəyanı:
I
i.d
=
U/
(Σ
R
a
+
R
ir
) (5.13)
burada
R
ir
- işəsalıcı reostatın müqavimətidir.
R
ir
- reostatının müqaviməti elə seçilməlidir ki, buraxıla
bilən işədüşmə cərəyanı
I
i.d,bb
= (1,5…2,5)
I
nom
-dan böyük
olmasın.
(5.13) ifadəsindən
−
=
a
bb
d
i
ir
R
I
U
R
,
.
(5.14)
Reostatla işəsalma prosesinə paralel təsirlənən mühərri-
kin misalında baxaq.
Şəkil 5.2-də işəsalma reostatının paralel təsirlənən mü-
hərrikə qoşulmasının prinsipial elektrik sxemi verilmişdir.
İşəsalma reostatı bir-biri elə ardıcıl birləşdirilmiş müqavi-
79
mətlərdən (seksiyalardan)
R1...R4
olub, çıxışları 1...5
kontaktlarına birləşdirilmişdir.
İşəsalmadan əvvəl reostatın dəstəyi 6 tərpənməz 0 kon-
taktının üzərinə gətirilmiş olmalıdır. Mühərrik şəbəkəyə
qoşulduqdan sonra reostatın dəstəyi 1 tərpənməz
kontak-
tının üzərinə gətirilir və lövbər dövrəsi qapanır. Eyni vax-
tda mis şin 7 vasitəsilə mühərrikin paralel təsirlənmə dola-
ğına gərginlik verilir.
Bu zaman mühərrik təsirlənir və lövbər fırlanmağa baş-
layır. Yavaş-yavaş dayanmadan reostatın dəstəyini saat əq-
rəbi istiqamətində döndərərək 2, 3, 4 tərpənməz
kontakt-
larından keçməklə 5 tərpənməz kontaktına üzərinə gətirilr,
bu halda reostatın müqaviməti dövrədən tam şıxarılmış
olur. Bununla mühərrikin işəsalma prosesi başa çatır və
bundan sonra mühərrikin nominal iş periodu başlayır.
Ardıcıl və qarışıq təsirlənən mühərriklərin reostatla işə-
salınması da analoji olaraq bu qayda ilə aparılır. Ardıcıl tə-
sirlənən mühərrik işə salınarkən onun valında yük momen-