nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Konsorsium – bu aniq iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishni maqsad qilgan korxonalarning muvaqqat birlashmasi.
Konsyumerizm

|
Konsorsium – bu aniq iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishni maqsad qilgan korxonalarning muvaqqat birlashmasi.
Konsyumerizm
|
bet | 53/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKKonsorsium – bu aniq iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishni maqsad qilgan korxonalarning muvaqqat birlashmasi.
Konsyumerizm - iste’molchilar huquqi va manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha tashkil kilingan xarakt, iste’molchilar xavfligi, ularning iqtisodiy manfaatlarini muxofaza qilish, sifatsiz tovar ishlab chiqarish g‘irrom raqobatchilikkqa va qarshi ko‘rash bilan bog‘liq bo‘ladi.
Kontr-aktiv schet - bu moliyaviy hisobotda aktivning sof qiymatini ko‘rsatish uchun foydalaniladigan schetdir. Bu schetning saldosi, unga boqliq aktiv schet saldosidan ayirish natijasida sof qiymat aniqlanadi.
Kontr-passiv schet - bu moliyaviy hisobotda kapital va majburiyatlar sof qiymatini ko‘rsatish uchun foydalaniladigan schetdir. Bu schetning saldosi, unga bog‘liq passiv schet saldosidan ayirish natijasida sof qiymat aniqlanadi.
Kontsentrik (markazlashtirilgan) diversifikatsiya - firma assortimentini mavjud tovarlarga texnik va marketing nuktai nazaridan uxshash bulmagan mahsulotlar bilan tuldirish.
Konversiya - korxonaning umuman boshqa turdagi mahsulot ishlab chiqarishga o‘tishi.
Kooperasiya – ishlab chiqarish yoki ayirboshlash doirasidagi jamoaga birlashish.
Kooperativ – bu yuridik shaxs huquqiga ega bo‘lgan, xo‘jalik yurituvchi sub’ekt. U jamoa mulki huquqidagi mulkka egalik qiladi, undan foydalanadi va tasurruf etadi.
Kooperativ o'yin (cooperative game) - uyinda bir nechta o‘yinchilar o‘zaro kelishib, birgalikda o‘ynaydi (iqtisodiyotda kooperativ uyinga misol sifatida karterni qarash mumkii).
Kooperatsiya qilish - yakuniy mahsulotni birgalikda tayyorlash bo‘yicha uzoq muddatli to‘g’ridan-to‘g’ri xo‘jalik aloqalarini o‘rnatish.
Korporasiya – bir xil mahsulot ishlab chiqaruvchi yirik aksionerlik jamiyatlari birlashmasi.
Korporativ reklama - aniq bir tovar marqasiga emas, balki to‘liq tovarlar assortimentiga ehtiyoj yaratuvchi reklama.
Korxona aktivlari – bu korxonada ishlab chiqarish fondlari shaklida band bo‘lgan kapitaldir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Konsorsium – bu aniq iqtisodiy loyihalarni amalga oshirishni maqsad qilgan korxonalarning muvaqqat birlashmasi.
Konsyumerizm
|
Real ko’rsatkichlar - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 80/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKReal ko’rsatkichlar – bu bazaviy davr narxlarida o’lchanadigan ko’rsatkichlardir
Real oqimlar – bu tovarlar va xizmatlar bilan amalga oshiriladigan (import, eksport, etkazib berish) operatsiyalar mahsuli.
Real sektor – bu tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish va ularni iste’mol qilish amalga oshiriladigan sektor. Real sektorning asosiy sub’ektlari bo’lib uy xo’jaliklari va korxonalar hisoblanadi.
Real YAIM - narxlarning o‘zgarishini hisobga olib, doimiy narxlarda hisoblangan YAIM.
Real YaMM- inflyatsiya darajasia tuzilgan, pul ifodasida yalpi milliy mahsulotning miqdori.
Reeksport- tovarni uni ishlab chiqargan mamlakatdan o‘z iste’moli uchun emas, balki sotish uchun uchinchi mamlakatlarga olib chiqish; ilgari mamlakatga olib kelingan tovarni olib chiqish.
Refaksiya – tovarning narxi yoki og‘irligidan uning buzilgan yoki kamaygani uchun chegirma qilish.
Reimport - iste’molchi mamlakatdan reyeksport tovarlami sotib olish.
Reimport operatsiyasi – avval eksport qilingan va u yerda qayta ishlov berilmagan mahsulotni chet elda sotib olish va mamlakatga olib kelish.
Reja – bu bajarilishi shart bo’lgan, bir ma’noli direktiv hujjat.
Reklama – tovarlar, xizmatlar haqida turli vositalar bilan ochiq xabardor qilish.
Reklamatsiya - xaridor tomonidan sotuvchiga shartnoma asosida etkazib berilgan tovar sifati va miqdorining shartnomaga to‘g’ri kelmasligi tufayli bildiruvchi da’vosi.
Renta - taklifi qat`iy cheklangan resurs egasi tomonidan olinadigan daromad.
Renta munosabatlari – yerdan foydalanish natijasida vujudga keladigan qo‘shimcha sof daromadni taqsimlash va o‘zlashtirish bilan bog‘liqlikda vujudga keladigan munosabatlar.
Rentabellik - ishlab chiqarish samaradorligining ko‘rsatkichi bo‘lib, foydaning asosiy ishlab chiqarish fondlari va aylanma mablag‘larining o‘rtacha yillik qiymatiga nisbati sifatida aniqlanadi.
Resurslarga chekli xarajat – qo‘shimcha bir birlik resurs sotib olish uchun sarflangan qo‘shimcha xarajat.
|
| |
Mahsulot sifatini boshqarish - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 57/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKMahsulot sifatini boshqarish -mahsulotni yaratish va undan foydalanish yoki uni itse’mol qilishda zarur sifat darajasini belgilash, ta’minlash va qo‘llab-quvvatlash maqsadida amalga oshiriluvchi xatti-harakatlar.
Mahsulot sifatini boshqarish tizimi - sifatni boshqarish uchun zarur bo‘lgan resurslar, jarayonlar va javobgarlikni aniq taqsimlovchi tashkiliy tuzilma.
Mahsulotlarga soliqlar - rezidentlar tomonidan ishlab chiqarilgan va sotilgan yoki import qilingan mol va xizmatlarga mutanosib ravishda olinadigan soliqlar. Ularga masalan, qo'shilgan qiymat solig'i, aksiz, bojxona to'lovlari va h.k.lar kiradi.
Mahsulotning material sig’imi - xom ashyo, materiallar va boshqa moddiy resurslarning mahsulot birligiga sarflanuvchi xarajatlari. Material sig’imini kamaytirish tayyor mahsulot va materiallarni ko‘paytirish, mahsulot tannarxini kamaytirish va xom ashyo tarmoqlarini rivojlantirishga sarflanuvchi xarajatlarni kamaytirishga imkon yaratadi.
Mahsulotning mehnat sig’imi-mehnat unumdorligi ko‘rsatkichlariga teskari bo‘lgan kattalik. Moddiy ishlab chiqarish sohasida sarflangan mehnatning ishlab chiqarilgan mahsulot hajmiga nisbati orqali aniqlanadi.
Mahsulotning texnik darajasi - baholanayotgan mahsulotning texnik takomillashganligini belgilovchi, uning bazis ko‘rsatkichlariga mos keluvchi ko‘rsatkichlarni taqqoslashga asoslangan mahsulot sifatining nisbiy tavsifnomasi.
Mahsulotning yashash davri - mahsulot hayotining beshta bosqichinining almashinish davri: ishlab chiqish, ishlab chiqarish, bozorga chiqish, o‘sish, bozorning to‘yinishi va ma’naviy eskirish.
Majburiy zahiralar – bu, kredit maqsadlari uchun ishlatilmaydigan bank omonatlarining bir qismidir.
Makroiqtisodiy muvozanat – iqtisodiyot turli tomonlarining o‘zaro tengligi bo‘lib, eng avvalo, yalpi talab va yalpi taklifning tengligi orqali namoyon bo‘ladi.
Makroiqtisodiy muvozanatning keynscha modeli –narxlar darajasi o‘zgarmas bo‘lgan sharoitda jami sarfl ar va real yalpi milliy mahsulot o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni aks ettiruvchi model (Qarang: Keynsancha iqtisodiy nazariya, Keyns D.).
|
| |
-rasm. Grafni qoʻshnilik matritsasi orqali tasvirlash

88
ham ataladi. Oddiy graf uchun asosiy diagonal elementlari 0 ga teng
boʻladi.
Qoʻshnilik
matritsasi
orgrafni
tavsiflash
uchun
ham,
yoʻnaltirilmagan
grafni
tasvirlash
uchun
ham
mos
keladi.
Yoʻnaltirilmagan graf uchun elementlarning qiymatlari asosiy
diagonalga nisbatan nosimmetrikdir.
Qoʻshnilik matritsadan foydalanish faqat qirralari koʻp boʻlmagan
hamda murakkab boʻlmagan graflar uchun afzalroqdir, chunki u har bir
element uchun bitta bit saqlashni talab qiladi. Agar graf murakkab
boʻlsa, unda xotiraning katta qismi nollarni saqlashga sarflanadi, ammo
murakkab graflarda qoʻshnilik matritsasi grafni xotirada ixchamroq
ifodalaydi va taxminan
bit xotiradan foydalanadi. Ushbu kattalik
qoʻshnilik roʻyxatlariga qaraganda yaxshiroq (pastga qarang).
-rasm. Yoʻnaltirilmagan grafda insidentlik matritsasi

92
Qirralarning roʻyxatida har bir oxirgi uch juft uchlar bilan
ifodalanadi, qoʻshnilik roʻyxatida esa har bir uch uchun unga qoʻshni
boʻlgan barcha uchlar koʻrsatiladi. Agar har bir ustunda ikkala birlikni
tegishli uchlar (qatorlar) belgisi bilan almashtirsak va nollarni olib
tashlasak qirralarning roʻyxati insidentlik matritsasining ixcham yozuvi
deb taxmin qilishimiz mumkin boʻladi. Xuddi shunday agar har bir
satrda boʻlgan birlar mos keladigan uchlar (ustun) belgisi bilan
almashtirilsa va nollar olib tashlansa, qoʻshnilik matritsasidan uchlar
roʻyxatini olish mumkin.
-rasm. B daraxtda element oʻchirish algoritmining bajarilishi

|
-rasm. B daraxtda element oʻchirish algoritmining bajarilishiBog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARI48-rasm. B daraxtda element oʻchirish algoritmining bajarilishi
2) Endi x ichki tugunidan k kalitini olib tashlashni ko'rib chiqaylik.
Agar k kalitidan oldingi avlod tugunida t -1 dan ortiq kalitlar bo'lsa, biz
k
1
ni topamiz - bu tugunning pastki daraxtida k. Uni o'chirib tashlaymiz
(Algoritmni rekursiv tarzda ishga tushiramiz). Manba tugundagi k ni k
1
bilan almashtiramiz. Agar k kalitidan keyingi avlod tugunida t-1 dan
ortiq kalit bo'lsa, biz ham xuddi shunday ishni bajaramiz. Agar
ikkalasida ham (keyingi va oldingi avlod tugunlarida) t-1 kalitlari bo'lsa,
biz bu avlodlarni birlashtiramiz, k-ni ularga o'tkazamiz, so'ngra k-ni
yangi tugundan olib tashlaymiz (biz algoritmimizni rekursiv tarzda ishga
136
tushiramiz). Agar ildizning oxirgi 2 avlodi birlashsa, ular ildizga
aylanadi va oldingi ildiz olib tashlanadi. Rasm quyida koʻrsatilgan (49-
rasm), bu yerda "11" ildizdan chiqariladi (keyingi tugunda t-1 avlodlari
ko'p bo'lgan holat).
O'chirish jarayoni O (t logt n) qo'shilishi bilan bir xil vaqtni oladi va
disk operatsiyalari faqat O (h) talab qilinadi, bu yerda h - daraxt
balandligi.
49-rasm. B daraxtda element oʻchirish algoritmining bajarilishi
10.3. B-daraxtni realizatsiya qilish
/* B-daraxtning minimum darajasi*/
#define T 2
/* 2-3-4 B-tree */
struct btree {
int leaf;
int nkeys;
int *key;
int *value;
struct btree **childj
};
B-daraxtni hosil qilish
struct btree *btree_create()
{
struct btree *node;
node = malloc(sizeof(*node));
node->leaf = 1;
node->nkeys = 0;
node->key = malloc(sizeof(*node->key) *
|
| |
-rasm. Yoʻnaltirilmagan grafda qoʻshnilik matritsasi

90
Bogʻlanmagan grafning insidentlik matritsasi, xuddi qoʻshnilik
matritsasi singari, blok-diagonali koʻrinishga keltirilishi mumkin, bu
yerda har bir diogonal blok ba‘zi bir bogʻlangan komponentlarning
insidentlik matritsasi hisoblanadi.
Grafda parallel qirralar boʻlmaganligi sababli, agar
va
uchlar
qoʻshni boʻlsa, har qanday
insidentlik vektorlari jufligi skalar
koʻpaytmasi birga teng boʻladi va agar bu uchlar qoʻshni boʻlmasa,
skalar koʻpaytma nolga teng boʻladi. Binobarin,
koʻpaytma
graflarning qoʻshnilik matritsasiga toʻgʻri keladigan mos darajalariga
teng boʻlgan diagonal elementlar bundan mustasno.
Yoʻnaltirilgan graf holatida tegishli ustundagi har bir uch chiquvchi
x vertikal qatorida "−1" va kiruvchi y uch qatorida "1" qiymatiga ega;
agar uch va qirra oʻrtasida hech qanday bogʻliqlik boʻlmasa, unda mos
keladigan katak "0" qiymatiga ega boʻladi.
BFS algoritmi - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

BFS algoritmi . Tasvirdan koʻrinib turibdiki, algoritmning oʻzi juda
ahamiyatsiz. Tashrif uchun uchlar navbati saqlanib qoladi. Keyingi
uchga tashrif buyurganida, hali tashrif buyurmagan va hali navbatda
boʻlmagan barcha qoʻshnilari navbatga qoʻshiladi. Uchga allaqachon
tashrif buyurilganligini tekshirish uchun bir qator yorliqlardan
foydalaniladi. Dastlab, boshlangʻich uchdan tashqari barcha i uchun
visited[i] = false qiymatini qabul qiladi. i uch visited[i] navbatiga
qoʻshilganda, true qiymati tayinlanadi.
#include using namespace std; vector graph[100000]; bool used[100000]; int main() { //Grafni kiritish // ... Bu qismda graf matritsa koʻrinishida kiritiladi queue q; q.push(0); used[0] = true; while (!q.empty()) { int cur = q.front(); q.pop(); cout << "BFS : " << cur + 1 << endl;
97
for (int k: graph[cur]) { if (!used[k]) { q.push(k); used[k] = true; } } } } Ushbu algoritmning murakkabligi O(n
2
), bu yerda n - grafdagi
uchlar soni. Darhaqiqat, har bir uch ochilib, navbatga bir martagina
joylashtirilgan, shuning uchun navbatning uchlari orasidagi sikl n
martadan koʻp boʻlmagan vaqtda bajariladi. while sikli grafning barcha
uchlari siklni oʻz ichiga oladi va u n marta bajariladi. Agar biz graf
tasvirni qoʻshnilik roʻyxati shaklida ishlatsak, unda murakkablik
O(n+m) boʻladi, bu yerda m - qirralarning soni.
7.2. Grafda oʻtish boʻyi boʻyicha qidiruv (DFS) algoritmi Grafda oʻtish boʻyi boʻyicha qidiruv (DFS) - bu graf uchlaridan
oʻtishning rekursiv algoritmi. Agar boʻyi boʻyicha birinchi qidirish usuli
nosimmetrik tarzda bajarilgan boʻlsa (grafning uchlari darajalar boʻyicha
koʻrib chiqilgan boʻlsa), unda bu usul iloji boricha chuqurroq harakat
qilishni oʻz ichiga oladi. Keyingi rivojlanishning mumkin emasligi
shundan iboratki, keyingi qadam harakatlanishning bir nechta variantiga
ega boʻlgan (ulardan biri toʻliq oʻrganib chiqilgan), ilgari tashrif
buyurgan uch oxirgisiga oʻtish boʻladi.
Algoritm qanday ishlashini aniq bir misol yordamida koʻrib
chiqamiz. Quyidagi yoʻnaltirilmagan bogʻlangan grafda jami 5 ta uch
mavjud. Avval siz boshlangʻich uchni tanlashingiz kerak. Qaysi uch
tanlangan boʻlsa ham, har qanday holatda ham graf toʻliq oʻrganib
chiqiladi, chunki yuqorida aytib oʻtilganidek, bu bitta yoʻnaltirilmagan
bogʻlangan graf. Oʻtish 1 tugundan boshlasin, u holda qarab chiqilgan
tugunlar ketma-ketligi tartibi quyidagicha boʻladi: 1 2 3 5 4. Agar ijro,
98
masalan, 3 tugundan boshlangan boʻlsa, u holda oʻtish tartibi boshqacha
boʻladi: 3 2 1 5 4.
DFS algoritmi rekursiyaga asoslangan, ya‘ni oʻtish funksiyasi oʻzini
bajarilayotganda chaqiradi, bu esa kodni umuman ixcham qiladi.
Algoritmning psevdokodi quyidagicha
B daraxtda amallar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

|
Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. EshonqulovBog'liq ALGORITMLAR VA MA‟LUMOTLAR STRUKTURALARI10.2. B daraxtda amallar
B daraxtda izlash algoritmi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, B daraxti
barcha standart qidirish, qo'shish, o'chirish va hokazo amallarni bajaradi.
B daraxtida izlash binar daraxtni qidirishga juda o'xshaydi, faqat bu
yerda biz avlodga yo'lni 2 variantdan emas, balki bir nechta variantdan
tanlashimiz kerak. Aks holda, farqi bo'lmay qoladi. Quyidagi 46-rasmda
27-kalitni qidirish ko'rsatilgan. Tasvirni koʻrib chiqaylik (va shunga mos
ravishda standart qidirish algoritmi):
Biz ildiz kalitlarini kerak bo'lguncha o'tamiz. Bu holda 31 ga
yetdik.
133
Bu kalitning chap tomonidagi avlodga tushamiz.
27 dan kichik boʻlgunga qadar yangi tugunni kalit boʻyicha
izlaymiz. Bunday holda, biz 27 ni topdik va to'xtadik.
46-rasm. a) B daraxtda izlash algoritmining bajarilishi
Izlash amali O(t*logt n) vaqtida bajariladi, bu yerda
t
- minimal
daraja. Bu yerda disk amallarini faqat O (logt n) da bajarishimiz muhim
qismidir.
B daraxtlarda element qoʻshish.
Izlashdan farqli o'laroq, qo'shish
usuli ikkilik daraxtga qaraganda ancha murakkab, chunki yangi barg
yaratish va unga kalit qo'yish mumkin emas, chunki B daraxtining
xususiyatlari buziladi. Kalitni allaqachon to'ldirilgan bargga kiritish
mumkin emas. Tugunni ikkiga bo'lish amali kerak, agar barg to'ldirilgan
bo'lsa, unda
2t-1
kalit bor edi. 2 ga
t-1
ga bo'lamiz undan kam kalitlar va
oxirgi t-1 ajdod tuguniga o'tkaziladi. Shunga ko'ra, agar avlod-ajdod
tuguni ham to'lgan bo'lsa, yana bo'lishimiz kerak va shunga o'xshash
ildizgacha (agar ildiz ajralgan bo'lsa, unda yangi ildiz paydo bo'ladi va
daraxt chuqurligi oshadi). Oddiy ikkilik daraxtlar singari, joylashtirish
ham ildizdan barggacha bir o'tishda amalga oshiriladi.Har bir
iteratsiyada (yangi kalit uchun pozitsiyani qidirishda - ildizdan
barggacha) o'tadigan barcha to'ldirilgan tugunlarni ajratamiz (bargni
ham o'z ichiga olgan holda). Shunday qilib, agar natijada tugunni
ajratish zarur bo'lsa, uning avlod-ajdodi to'ldirilmaganligiga koʻrishimiz
mumkin.
134
Quyidagi 47-rasmda xuddi o'sha daraxt qidirilmoqda (t = 3). Faqat
hozir biz "15" kalitini qo'shamiz. Yangi kalitning o'rnini qidirib,
a)
b)
|
| |
Tugundan kalit boʻyicha izlash funksiyasi

132
Daraxtlar - bu dinamik to'plam amallarni bajaradigan ma'lumotlar
tuzilmalari. Bunday amallar sifatida elementni qidirish, minimal
(maksimal) elementni qidirish, kiritish, o'chirish, avlod-ajdodga o'tish,
avlodga o'tish kabilarni keltirish mumkin. Shunday qilib, daraxt oddiy
lugʻat sifatida ham, ustivor navbat sifatida ham ishlatilishi mumkin.
Daraxtlardagi asosiy amallar uning balandligiga mutanosib vaqtda
bajariladi.
Muvozanatlashgan
daraxtlar
ularning
balandligini
kamaytiradi (masalan, tugunlari bo'lgan ikkilik muvozanatli daraxtning
balandligi
logn
).
Bu standart qidiruv daraxtlarida qanday muammo bor? Oldingi
mavzularda aytib o'tilgan daraxtlardan biri tasvirlangan ulkan
ma'lumotlar bazasini ko'rib chiqaylik. Shubhasiz, bu daraxtlarning
barchasini tezkor xotirada saqlay olmaymiz – ma'lumotlarning faqat bir
qismini saqlaymiz, qolganlari uchinchi tomon vositasida saqlanadi
(masalan, kirish tezligi ancha past bo'lgan qattiq diskda). Qizil-qora yoki
Dekart kabi daraxtlar uchinchi tomon vositalariga kirishni talab qiladi.
Katta
n
lar uchun bu juda ko'p. Aynan mana shu muammo B daraxtlar
hal qilish imkonini beradi.
B daraxtlari ham muvozanatlashgan daraxtlardir, shuning uchun
standart amallarni bajarish uchun vaqt balandlikka mutanosib. Ammo,
boshqa daraxtlardan farqli o'laroq, ular maxsus disk xotirasi bilan ishlash
uchun yaratilgan (oldingi misolda - uchinchi tomon tarqatuvchi),
aniqrogʻi ular kirish -chiqish turidagi murojaatlarni kamaytiradi.
Marketing qarori - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 62/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKMarketing qarori - 1) iste’molchilarning tovar va xizmatlarga talabini barqaror shakllantirish, rivojlantirish va qondirish uchun zarur bo‘lgan marketing tadbiri yoki tadbirlari majmui variantlar ichidagi tanlash, javob; 2) firma, tovar va xizmatlarning raqobatchilik usunligini saqlab kolish yoki yaxshilash uchun marketing tizimi sub’ekt va ob’ektlariga maqsadli yunaltirilgan ta’sir ko‘rsatish.
Marketing qarori qabul qilishning samaradorligi - 1) marketing vazifasini bajarishning ko‘rib chiqilayotgan (kutilayotgan) ko‘plab variantlari orasidan tanlab olishda iqtisodiy tavakqalchilik narxining natijasi, foydalilik ko‘rsatkichi; 2) marketing vazifasini bajarishning tanlab olingan variantining iqtisodiy samara keltirish qobiliyati.
Marketing rejasi - belgilangan marketing maqsadlariga erishishda yordam berishi kutilayotgan chora-tadbirlarning ketma-ketlikda detalli ravishda ifodalanishi.
Marketing saloxiyati (potensiali) - 1) korxona saloxiyatining ajralmas qismi; 2) tovar, narx kommuniqatsiya va savdo siyosati, talabni o‘rganish soxasida samarali marketing tadbirlarini rejalashtirish va utqazish hisobiga marketing tizimining korxonnaning doimiy raqobatbardoshligi, tovar va xizmatlarning bozordagi iqtisodiy va ijtimoiy kon’yunkturasini ta’minlash qobiliyatlari majmui.
Marketing tadqiqoti dizayni - 1) marketing tadqiqoti jarayoni va modelini loyihalashtirish va to‘zish; tadqiqotni utqazish, marketing axborotlarini izlab topish uchun ratsional rejalarni ishlab chiqish. qo‘lda yoki axborot texnologiyalari yordamida amalga oshirilishi mumkin; 2) marketing tadqiqoti sub’ektlari xulk-atvorining o‘zgarish holatlarini o‘rganish va bashorat qilish bo‘yicha ijodiy jarayon.
Marketing tizimi - bozor muhitining mustaqil, foyda olish maqsadida tovar va xizmatlarga talabni shakllantirish va rivojlantirish bo‘yicha o‘zaro o‘zluksiz aloqada buluvchi ijtimoiy-iqtisodiy elementlar majmui. Marketing tizimi o‘z ichiga quyidagilarni kiritadi; ishlab chiqaruvchi firma, ta’minotchi firma, raqobatchi firma vositachi firma, iste’molchi (bozor).
|
| |
Qoʻshnilik matritsasi - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

86
grafning tegishli vertikal darajasiga teng va ularning umumiy soni uning
qirralarining ikki baravariga teng.
Misol sifatida –rasmda berilgan
grafning A qoʻshnilik matritsasini
𝑑
darajalar ketma-ketligini yozamiz.
21-rasm. Grafni qoʻshnilik matritsasi orqali tasvirlash
Graflarning ayrim turlarining qoʻshnilik
matritsalarini qarab
chiqaylik. Boʻsh graf
qoʻshnilik matritsasi faqat nollardan iborat,
ya‘ni A (
) =
.
toʻliq grafning qoʻshnilik matritsasi
faqat dioganal elementlari
birlardan iborat, qolgan elementlari nolga teng boʻladi. Buni
=
-
deb yozamiz. Agar graf bogʻlanmagan boʻlsa
komponentlarga ega
boʻlsa, unda satrlar va ustunlarni qayta tartibga solish orqali uning
qoʻshnilik matritsasisini blok-diagonal shaklga keltirilishi mumkin:
Bu
yerda har bir
diagonal bloki
komponentining qoʻshnilik
matritsasi.
-qismli graf holatida qoʻshnilik
matritsasini blokli shaklga
keltirish mumkin, agar asosiy diagonal boʻylab faqat "nol" bloklar kelsa:
87
Masalan, 22-rasmda
{ }
,
{ }
,
{ }
boʻlaklar va
unga qoʻshnilik matritsasi A boʻlgan uch qismli G graf koʻrsatilgan.
Tonnelning funktsional arxitekturasi

|
Tonnelning funktsional arxitekturasi
|
bet | 80/109 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 12,4 Mb. | | #254493 |
Bog'liq ИТТ darslik (2)14.2. Tonnelning funktsional arxitekturasi
Tonnelning asosiy funktsional arxitekturasi transport va texnik uskunalar, himoya vositalari va barcha aloqalar bilan jihozlangan bo’ladi. Har bir funktsional blok alohida texnik vositalar bilan shakllangan-transport parametrlarni o’lchaydigan datchiklar, transport oqimini boshqaruvchi yo’l belgilari va boshqalar. Agarda texnik vositalar bir nechta funktsional bloklar bilan bog’langan bo’lsa, ular ushbu tizimning yuqori darajasiga kiritiladi.
Norvegiyaning Oslo va Bergen shaharlarini bog’laydigan E16 trassasi 48 ta favqulodda (avariya) to’xtash joylari, 215 ta yong’inni o’chirish nuqtalari va 15 ta qayrilish joylari bilan jihozlangan.
Tonnel tizimi telematik darajada transportni boshqarish tizimiga kiritilishi lozim ushbu xolat mazmunida toneldagi har bir axborot xoxlagan vaqtda va joyda yuqoridagi tizimga uzatilishi mumkinligini anglatadi (teskari talab ham to’g’ri). Demak tonnelni boshqarish tizimi ochiq tizim deb hisoblanadi va yuqoridagi tizimga talab etiladigan axborotlarni uzatadi va shu bilan birga tonnelda yuqoridagi tizim transport harakarlanishiga ta’sir ko’rsatadi.
14.1-rasm. Norvegiyadagi Laersdal (Lærdalstonnelen) tonneli (uzunligi 24,5 km)
14.3. Tonnelning asosiy boshqarish tizimi
Transport sektori boshqarish ierarxiyasining eng yuqori bosqichi hisoblanadi. Umumiy xolatda u bir nechta qismlardan iborat. Sektor deb shahar tarkibida nafaqat bir nechta tizimlardan tashkil topgan yig’indisi, balki davlat xududida avtomagistrallarni boshqarish tizimi yoki milliy darajada xavfli yuklarni tashish tizimi (RISC management) ham hisoblanishi mumkin. Ma’lumotlar yo’l tarmog’idagi asosiy tonnellardan, yoki viloyat boshqarish pultlardana avtomagistrallarni boshqarish markaziga uzatiladi, shahardagi tonnellar esa shahar transportni boshqarish integral tizimi tarkibiga kiritilishi lozim.
Yer usti yo’llaridagi yorug’lik yoki ventilyatsiyani boshqarish tizimlari bilan jihozlangan barcha tonnellar markaziy boshqarish tizimi bilan jihozlanishi kerak. Tonnelni boshqarish tizimi o’zining asosiy va birlamchi vazifalaridan biri tonnelda transportning uzluksiz harakatini ta’minlashi lozim. Bunda texnika xavfsizligi qoidalariga rioya qilish va ekologiya talablari bajarilishini ta’minlash lozim.
Yuqorida aytib o'tilganidek, tonnellarning asosiy xususiyati shundaki, uning ichida tabiiy yorug'lik darajasi juda past, shuning uchun uni e'tiborsiz qoldirish mumkin. Shu sababli, kunduzi tonnelning kirish va chiqish joylarida yorug'likning keskin pasayishi kuzatiladi. Bino ichida etarlicha yorug'lik bo'lmasa, haydovchining kirish va chiqish joyidagi ko'rish qobiliyati bir lahzaga "o'chadi", bu esa baxtsiz hodisa xavfini oshiradi. Shuning uchun tonnellardagi chiroqlar kunning istalgan vaqtida yorug'likning silliq o'zgarishini ta'minlashi kerak, bu esa haydovchiga yangi yo'l sharoitlariga tezda moslashish imkoniyatini beradi.
|
| |
-rasm. B daraxtlarda element qoʻshish algoritmining bajarilishi

135
1) Agar bargdan o'chirish sodir bo'lsa,
unda qancha kalit borligini
tekshirish kerak. Agar t-1 dan ko'p bo'lsa, biz shunchaki o'chirib
tashlaymiz va boshqa hech narsa qilishimiz shart emas. Aks holda,
agarda t-1 dan ortiq kalitlarni o'z ichiga oluvchi qo'shni barg bo'lsa
(uning yonida joylashgan va avlod-ajdodi bir xil bo'lsa), biz qo'shni
tugunning qolgan kalitlari orasidagi ajratuvchi bo'lgan bu qo'shnidan
kalitni tanlaymiz. Bu kalit k
1
bo'lsin. Avval tugunni va uning qo'shnisini
ajratuvchi
asosiy tugundan k
2
kalitini tanlaymiz. Kerakli kalitni manba
tugundan olib tashlaylik (o'chirilishi kerak edi), bu tugunga k
2
ni
tushiring
va ajdod tugunidagi k
2
o'rniga k
1
qo'ying. Tushunarli bo'lishi
uchun quyida "9" tugmasi o'chirilgan rasm (48 -rasm) ko'rsatilgan. Agar
bizning tugunning barcha qo'shnilarida t-1 kalitlari bo'lsa. Keyin biz uni
qo'shnisi bilan birlashtiramiz, kerakli kalitni o'chirib
tashlaymiz va bu
ikkita "sobiq" qo'shnilar uchun ajratuvchi bo'lgan avlod-ajdod
tugunining kaliti, yangi tashkil etilgan tugunimizga o'tamiz (bu, albatta,
undagi mediana bo'ladi).
Texnikani aniqlash - Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi

2017 yil aprel
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
86
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Tushuntirish eslatmasi
tartibga solishni tasdiqlash uchun zarur bo'lgan
vaqt hisobga olinmaydi, bu esa:
samaradorlik, shuningdek, ma'lum bir foydalanish qulayligi kuchli ta'sir ko'rsatadi
ammo, vaqtning asosiy qismini oling. Xarajatlar va tezlik bilan chambarchas bog'liq
texnikasi, bu 5A va 5B jadvallarida ham aks ettirilgan.
Garchi ular ETGM ishida asosiy omil bo'lsa-da, hisobga olish
(Kalaitzandonakes, Alston va Bredford, 2007).
Xuddi shunday, mahsulotni ishlab
chiqarish uchun zarur bo'lgan vaqtni turli xil texnikalar bilan taqqoslashda
ommaga ochiq, juda kam. Normativ xarajatlar hisobga olinmaydi
Taqqoslash jadvallari faqat mahsulotni ishlab chiqish uchun
nisbiy xarajatlar haqida
ba'zi umumiy bayonotlarni o'z ichiga oladi. Turli xil naslchilik texnikasi uchun rivojlanish
xarajatlari haqida miqdoriy va hatto sifatli ma'lumotlar
Yetuklik
NBT bilan olingan ma'lumotlar dala sinovlari uchun va faqat texnik nuqtai nazardan.
Mahsulotlarning qanchalik yaqin ekanligi to'g'risida 7A va 7B jadvallarida sifatli bayonot berilgan
Machine Translated by Google
2017 yil aprel
87
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Tushuntirish eslatmasi
Jadvallarda keltirilgan bayonotlar nuqtai nazardan tuzilgan
Bir xil yoki jinsiy jihatdan mos keladigan DNK fragmentlari), agro-
O'zgarishlarni aniqlash va aniqlash turli
xil usullar bilan mumkin
analitik usullar, agar mo'ljallangan o'zgarishlar (lar) to'g'risida oldindan ma'lumot bo'lsa
infiltratsiya (mahalliy vaqtinchalik transgen ifodasi), teskari naslchilik (meyoz va oraliq
transgenni kiritish) va RNKga bog'liq DNK metilatsiyasi (oraliq transgenni kiritish). Agro-
infiltratsiya va RNKga bog'liq DNK metilatsiyasi bundan mustasno
X o'qida eslatib o'tilgan NBT, Y-da eslatib o'tilgan CBT nuqtai nazaridan
4.2.1.
o'qi. Tegishli hollarda qiyosiy bayonotlar
va qayerda amalga oshiriladi
miqdoriy jihatdan mumkin, aks holda sifat jihatidan. Jadvallar
shunga o'xshash sabablarga ko'ra o'simliklarda jinsiy kesishish bilan solishtirish, ya'ni
jinsiy xochlar xuddi shunday ta'sirga erisha olmaydi.
Bundan tashqari, hayvonlarda NBT
agroinfiltratsiyasi va RNKga bog'liq DNK metilatsiyasi qo'llanilmaydi.
shuningdek, barcha naslchilik texnikasiga tegishli bo'lgan ba'zi umumiy bayonotlarni o'z
ichiga oladi. Jadvallarda keltirilgan bayonotlarni tasdiqlovchi havolalar uchun o'quvchi
matnning asosiy qismiga murojaat qilishi kerak.
yoki mikroorganizmlar. Shuningdek, sisgenez va intragenez hozirda qo'llanilmaydi
An'anaviy mutatsiyalar naslchilik qila olmaydi yoki muntazam ravishda ishlatilmaydi
Biotexnologiya Qishloq xo'jaligi - bet 52

2017 yil aprel
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
90
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Tushuntirish eslatmasi
mobil elementning nusxalari orasidagi rekombinatsiyalar). Bu asosan tegishli
tahrirlangan genom. Odatda, bu genning funktsiyasi yaxshi tavsiflanadi va
O'simliklar va mikroorganizmlarda mutatsiyali naslchilik/induktsiyalangan
mutagenez neytral,
zararli va ba'zi noyob foydali genetik o'zgarishlarni o'z ichiga olgan katta genetik o'zgarishlarga
olib keladi.
yangi xususiyatlar aniq belgilangan mutatsiya/modifikatsiyaning oldindan mavjud funktsiyaga
ta'siri bilan cheklanishi kerak. SDN3, sisgenez va
butun genomlarni uzatishni o'z ichiga olgan an'anaviy usullardan foydalanish
yoki ularning katta bo'limlari, chunki ETGM va NBT texnikalarida mobil genetik elementlarning
kiritilishi odatda oldini oladi.
Konjugatsiya/transduksiya yoki transformatsiya va tanlash; va protoplast
intragenez natijasida yangi allel mavjud. Bu dan farqli o'laroq
ko'p tasodifiy mutatsiyalar yoki o'simliklar,
hayvonlar va yangi allellar
mikroorganizmlardagi termoyadroviy va seleksiyaning har biri inklyuziyaga olib keladi
turli xil an'anaviy texnikalar natijasida hosil bo'lgan mikroorganizmlar.
bir nechta transgenlar shaklida ekzogen DNK.
jinsiy jihatdan mos keladigan ikkita o'simlikning genomlari) bu borada. SDN3, sisgenez va
intragenez, aksincha, ataylab ekzogen nuklein kislotalarni o'z ichiga olgan oxirgi mahsulotlarni
ishlab chiqaradi.
O'simliklar va hayvonlarda CBT bilan yakuniy mahsulotdagi kerakli xususiyatlarni
istalmaganlardan ajratish va genetikning maqsadli o'tkazilishi juda qiyin.
turli turlar o'rtasida ma'lumot olish mumkin emas.
Mobil elementlarni o'z ichiga olgan
ekzogen DNKning kiritilishi (masalan
transpozonlar) qabul qiluvchi organizmga o'tishi mumkin bo'lgan genetik o'zgarishlarga olib kelishi mumkin
Qidiruv va skrining natijalari

www.efsa.europa.eu/efsajournal dan olindi
Bharadwaj, DN (2016). Barqaror qishloq xo'jaligi va o'simlikchilik.
O'simliklarni etishtirish strategiyalaridagi
yutuqlarda: agrotexnik, abiotik va biotik stress belgilari ( 2-jild, 3-34-betlar). http://doi.org/
10.1007/978-3-319-22518-0_1
Bielanski, A. (2012). Kriyoprezervasyon paytida sperma va embrionlarning ifloslanish xavfini ko'rib chiqish va ET
amaliyotlarida kasallikning tarqalishini oldini olish uchun bank faoliyati davomida o'zaro kontaminatsiyani
cheklash choralari.
Teriogenologiya, 77, 467-482. http://doi.org/10.1016/j.theriogenology.2011.07.043
Val, J.-M. (2012).
Sisgenez va intragenez orqali ishlab chiqilgan o'simliklar xavfsizligini baholashga qaratilgan
ilmiy fikr. EFSA jurnali (10-jild).
Tushuntirish eslatmasi
Andersson, X., Arpaia, S., Bartsch, D., Kasakuberta, J., Davies, X., du Jardin, P., ...
Barrows, G., Sexton, S. va Zilberman, D. (2014). Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasi: genetik jihatdan o'zgartirilgan
ekinlarning istiqbollari va istiqbollari.
Journal of Economic Perspectives, 28(1), 99–120. http://doi.org/10.1257/
jep.28.1.99
131. http://doi.org/10.4161/bbug.1.2.10484
Barakate, A. va Stivens, J. (2016). Crisprga asoslangan vositalar va ularni takomillashtirish haqida umumiy ma'lumot:
ekinlarni yaxshiroq himoya qilish uchun o'simlik-patogen o'zaro ta'sirini tushunishda yangi imkoniyatlar.
O'simliklar fanidagi chegaralar, 7 (IYUN, 2016). http://doi.org/10.3389/fpls.2016.00765
Adrio, J.-L. va Demain, AL (2010). Sanoat mahsulotlarini ishlab chiqarish uchun rekombinant organizmlar.
SHARX
116 Bioengineered Bugs, 1018(noyabr), 116–
Trendlar 33(2). genom http://doi.org/10.1016/j.tibtech.2014.11.008
Adrio, JL va Demain, AL (2006). Mikrobial mahsulotlarni olish jarayonlarini genetik jihatdan takomillashtirish.
FEMS
Mikrobiologiya sharhlari, 30 (2), 187-214. http://doi.org/10.1111/j.1574-6976.2005.00009.x
Baltes, NJ va Voytas, DF (2015). Muhandislik orqali o'simlik sintetik biologiyasini ta'minlash.
Asensio, L.,
Gonsales, I., Garcia, T. va Martin, R. (2008, yanvar). Fermentga bog'liq immunosorbent tahlili (ELISA)
yordamida oziq-ovqatning haqiqiyligini aniqlash.
Oziq-ovqat nazorati. http://doi.org/10.1016/
j.foodcont.2007.02.010
Acquaah, G. (2015). An'anaviy o'simliklarni ko'paytirish tamoyillari va texnikasi.
O'simliklarni ko'paytirish
strategiyalaridagi yutuqlar: naslchilik, biotexnologiya va molekulyar vositalar ( 115-158-betlar). http://doi.org/
10.1007/978-3-319-22521-0_5
Acquaah, G. (2013).
O'simliklar genetikasi va seleksiyasining tamoyillari. Eksperimental qishloq xo‘jaligi (49-jild).
Kembrij, Buyuk Britaniya: Kembrij universiteti nashriyoti. http://doi.org/10.1017/S0014479712001445
O'simlik hujayralari hisobotlari, 1-12-betlar. http://doi.org/10.1007/s00299-016-2062-3
Biotexnologiya,
-rasm - Texnika bo'yicha vaqt bo'yicha nashrlarni ko'rib chiqish (Scopus) - Chiqish namunasi

Ma'lumotlar
bazalarini qidirish
orqali aniqlangan
yozuvlarning umumiy soni - 4
ta ma'lumotlar bazasi (n = 1185)
(n =)
123
To'liq matnli skriningdan so'ng jami yozuvlar soni
Boshqalar
orqali
aniqlangan qo'shimcha yozuvlar
manbalar
(n = 277)
(n = 446)
Takroriy nusxalar olib tashlanganidan keyin jami yozuvlar soni
Qishloq xo'jaligi biotexnologiyasida yangi texnikalar
Eslatmada keltirilgan
yozuvlarning umumiy soni
(n= 896)
(n = 199)
11-rasm - Adabiyotlarni qidirish natijalari va skriningning oqim diagrammasi
SAM Oliy darajadagi ilmiy maslahatchilar guruhi
2017 yil aprel
Sarlavha/Avstrakt skriningdan keyingi jami yozuvlar soni (n = 678)
Yozuvlar
chiqarib
tashlandi (n = 218)
Yozuvlar chiqarib
tashlandi (n = 566)
Yozuvlar chiqarib
tashlandi (n = 232)
Guruh a’zolariga mutaxassislar bilan birgalikda ishni boshqarish vazifasi yuklatildi
SAPEA tomonidan taklif qilingan, SAM ko'magida Eslatmani to'liq
ishlab chiqdi
Kotibiyat. Dastlabki xulosalar Yevropa Ittifoqi komissariga taqdim etildi
2017-yil 24-mart kuni boÿlib oÿtgan SAM Oliy darajadagi guruhi yigÿilishida sogÿliq va
oziq-ovqat xavfsizligi. Eslatma keyinchalik yakunlandi va SAM Oliy tomonidan qabul qilindi.
qidiruv va saralash jarayonining natijalarini oqim diagrammasi shaklida umumlashtirish
mumkin (11-rasm).
Dalillarni to'plash jarayoni tugagandan so'ng,
uchta Oliy daraja
Eslatmani ishlab chiqish uchun olingan tegishli ma'lumotlar. The
Shu tarzda ko'plab tasdiqlovchi dalillar topildi va eng ko'p
Daraja guruhi va 2017 yil 28 aprelda Yevropa Komissiyasiga taqdim etilgan.
Manba: SAM kotibiyati
-rasm 
Ayrim hollarda detal konturi oddiy qog’ozga izini olish bilan ham 
aniqlanishi mumkin (8.5-rasm)

131
8.3. Detal yuzalarida g’adir-budirlik, qoplama va termik ishlov belgilari
Detallar yuzalarini kattalashtirib qaralsa, yuzalarining notekisligini ko’ramiz.
Ayrim yuzalarning mikronotekisligini lupasiz ham ko’rish mumkin. GOST 2789-
ga muvofiq yuzalarning g’adir-budirligi deb
l baza uzunligidagi nisbatan kichik
qadamli yuza notekisliklarining to’plamiga aytiladi. Chizmalarda yuzalarning
g’adir - budirligi GOST 2.309-68 ga muvofiq uch xil belgi bilan ko’rsatiladi
(16.2.1-rasm). Bu yerda
h=3.5 mm; H=1.5h.
8.6-rasm
a) yuzalarga ishlov berish usuli ko’rsatilmagan hollarda qo’llaniladi;
b) yuza qatlamlari yo’nilgan yuzalarning g’adir-budirligini ko’rsatishda
foydalaniladi;
c) belgi detallarda yuza qatlami yo’nilmay (ishlov berilmay) hosil bo’lgan
yuzalarning (ya'ni quyish, bolg’alash, shtampovkalash,
prokat qilish va
valsovkalash) yo’li bilan hosil qilinadi.
G’adir-budirlik belgisi qavs ichida chizmaning yuqorigi o’ng burchagida
ko’rsatilgan bo’lsa, detalning g’adir-budirligi ko’rsatilgan yuzalaridan qolgan
yuzalari qavs oldida ko’rsatilgan 80 mkm g’adir-budirlikka
ega ekanligini
ko’rsatadi . Agar buyumlar sirtining hammasi bir xil g’adir-budirlikga ega bo’lsa
g’adir-budirlik belgisi yuzalarga emas, balki chizmaning yuqorigi o’ng burchagiga
qo’yiladi (8.7-rasm,
a). Chizmalarning yuqorigi o’ng burchagiga qavsdan oldin
qo’yiladigan belgilar o’lchami tasvirida qo’yilgan belgilar o’lchamidan taxminan
1,5 marta katta bo’lishi va bu belgilar chizma ramkasidan 5…10 mm uzoqlikda
joylashishi lozim. Buyumlar tasvirida yuzalarining g’adir-budirlik belgilari kontur
chiziqlariga, chiqarish chiziqlariga (o’lcham chizig’iga yaqinrok qilib) va chiqarish
chiziqlar tokchasiga qo’yiladi. Agar detal yuzalarining bir qismiga ishlov berilmay
o’z holicha qoldiriladigan bo’lsa, chizmaning yuqorigi o’ng
burchagida maxsus
132
belgi qo’yiladi. 8.7-rasm,
b bunday yo’zuvlarning g’adir-budirlilik parametrlari
ma'lum qiymatga 500 mkm cheklangan bo’lsa, mazkur belgi 16.2.2-rasm,
c da
ko’rsatilgandek ifodalanadi.
8.7-rasm
Detallarning takrorlanadigan elementlarida (bir xil teshiklar,
pazlar va
tishlarda) yuzalarning g’adir-budirlik belgisi faqat bir marta qo’yiladi. Rezbali
yuzalarga g’adir-budirlik belgilari 8.8-rasm,
a va 8.9-rasmda ko’rsatilgandek
qo’yiladi.
Mashina detallarini loyihalashda yuzalarning g’adir-budurligi, ularning
ishlash sharoitlarini va estetik ko'rinishlarini hisobga olgan holda belgilanadi.
Masalan, ora zazorli qo'zg’almas birikma detallari yuzalarining qadir-budurligi
3...4 klassda oraliqsiz (zazorsiz) bo'lganda esa 4...5 klassda bo'lishi lozim.
Qo’zg’aladigan birikmadagi detallarning bir-biriga tegib
turadigan yuzalarining
qadir-budurligi 6...8 klasslarida bo'lishi kerak. 16.2.5-rasmda metall kesuvchi
asboblar bilan detallarga ishlov berilganda, yuzalarda qanday o'rtacha qadir -
budurlik qosil bo'lishi ko'rsatilgan. Detallar va
buyumlar ish chizmalarida
yuzalarning qoplamalari, termik va boshqa ishlov berish turlari GOST 2.312-68
qoidalariga asoslanib belgilanadi.
Oddiy qirqim - Muhandislik va kompyuter grafikasi

115
7.13-rasm
Kesuvchi tekisliklarning soniga qarab qirqimlar oddiy (bitta kesuvchi
tekislik bilan) va murakkab (bir nechta kesuvchi tekislik bilan) qirqimlarga
bo'linadi.
Qirqimlar kesuvchi tekislikning vaziyatiga qarab gorizontal tekisligiga
nisbatan joylashishganda vertikal, gorizontal va qiya qirqimlarga bo'linadi.
Kesilgan tekisliklar buyumning uzunligi yoki balandligi bo'ylab yo'naltirilsa,
qirqimlar
bo’ylama
, agar kesuvchi tekisliklar buyumning uzunligiga yoki
balandligiga perpendikulyar bo'lsa,
ko'ndalang
qirqim deyiladi.
Quyidagi barcha misollarda, ob'ektlar metall ekanligi odatiy ravishda qabul
qilingan va jismning qismlarida materialning grafik belgilanishi uchun soya
chizilgan hoshiya chiziqlariga nisbatan 45 ° burchak ostidagi qiyalikda ingichka
chiziqlar bilan amalga oshiriladi. (o’ng yoki chapga qiyalik).
Detallarni o'lchash asboblari va usullari

127
o’lchash aniqligiga qarab 2 guruhga bo’linadi. Birinchi guruh asboblari 0,5...1,0
mm aniqlikda o’lchaydi. Ikkinchi guruh asboblari 0,1...0,02
mm aniqlikda
o’lchaydi.
Metall chizg’ich
-o’lchanayotgan kattalikni bevosita aniqlaydi. Ular 150 mm
dan 1000 mm gacha bo'ladi (8.1-rasm,
a) Katta uzunliklarni o’lchash uchun
qayrilma lineykalar va egiluvchan po’lat lentalar ishlatiladi. Ular 2 metrli va katta
o'lchashli uzunliklarda ishlab chiqariladi. Po’lat lineyka va ruletka bilan o’lchash
aniqligi olchovchining mahoratiga bog’lik bo’lib u
0,5÷1 mm ni tashkil qiladi. 8.1-
rasm,
b da po’lat lineyka yordamida diametrlari teng va turlicha bo’lgan
teshiklarning o’qlari orasidagi masofalarni o’lchash ko’rsatilgan. Agar
teshiklarning diametrlari teng bo’lsa, o’qlar oralig`iga teng bo’lgan mn masofa
o’lchanadi.
Aks holda, teshiklar teshiklar diametri nutromer bilan ulchanib,
lineykada o’lchangan ek masofaga teshiklar radiuslarining qiymatlarini qo’shib,
ikki teshik o’qlari orasidagi masofa aniqlanadi. 8.1-rasm,
f da pog`onali detal
uzunligi lineyka va uchburchakliklar yordamida o’lchash ko’rsatilgan.
Vertikal va gorizontal qirqimlar

116
Agar kesish tekisligi gorizontal proyeksiya tekisligiga perpendikulyar bo'lsa,
u holda qirqim
vertikal
deb ataladi. Rasm. 7.14-da vertikal qirqim ko'rsatilgan.
7.14-rasm 7.15-rasm
Agar kesuvchi tekislik gorizontal proyeksiya tekisligiga parallel bo'lsa, u
holda qirqim
gorizontal
deyiladi. Rasm. 7.15-da gorizontal qirqim ko'rsatilgan.
Kesuvchi tekislikning frontal va profil proektsiya
tekisliklariga nisbatan
holatiga qarab vertikal qirqimlar
frontal
va
profilga
bo'linadi.
Agar kesuvchi tekislik proektsiyalarning frontal tekisligiga parallel bo'lsa, u
holda bu qirqim
frontal
deb nomlanadi. Rasm. 7.16-da frontal qirqim ko'rsatilgan.
7.16-rasm
Agar kesuvchi tekislik proektsiyalarning profil tekisligiga parallel bo'lsa, u
holda qirqim
profil
deb nomlanadi. Rasm. 7.17-da profil qirqim ko'rsatilgan.
117
7.17-rasm
Og’ma qirqim
Agar jismda egri joylashgan bo'shliq elementlari bo'lsa, og’ma
qirqim ishlatiladi.
Kesuvchi tekislik proyeksiya tekisliklaridan biriga, masalan, gorizontal
tekislikka nisbatan biror o’tkir burchak ostida bo’lsa, buyumda
og’ma qirqim
(qiya)
hosil bo’ladi.
Og’ma qirqimni chizmaning bo’sh joyiga joylashtirib, kerak bo’lganda burib
ko’rsatishga ruxsat etiladi.
Bunda A-A belgi yonida ”burilgan” so’zi yoziladi. .
Agar kesuvchi tekisliklar o’zaro parallel bo’lmasa
"burilgan" so’zi yozilmaydi.
Rasm. 7.18-da og’ma qirqim ko'rsatilgan.
7.18-rasm
burilgan
Shablon funksiyalar va ularning xossalari

1.2 Shablon funksiyalar va ularning xossalari.
Shablon funksiyalar quyidagi xossalarga ega:
1) da monoton o`suvchi , da monoton kamayuvchi bo`ladi.
2) (1.10)
tenglik o`rinli bo`ladi.
3) Quyidagi
(1.11)
munosabat va nihoyat
4) (1.12)
tengliklar o`rinlidir. Endi bu xossalarni isbotlaymiz.
1) 1- xossaning isboti bevosita (1.7) va (1.8) dan kelib chiqadi.
2) L=L(p,q) da (1.7) va (1.8) dan
O=
ni olamiz. Bu esa 2- xossa isbotidir.
3) kesmada Grin formulasini yozamiz.
Bu ifodaga
,
Keltirilib qo`yib 3-xossa isbotini hosil qilamiz.
4) L(p,q)v1i+1=0 ,
,
shartlarni qanoatlantirishini e’tiborga olib,
O=
ni hosil qilamiz.
funksiyani esa (1.13)
munosabat o`rinlidir. Bu yerda (1.6) masalaning Grin funksiyasi
(1.14)
ning qiymatini (1.13) ga qo`yib , x=xi deb
(1.15)
ni hosil qilamiz.
(1.9) , (1.11) va (1.15) dan foydalanib , (1.5) dan
(1.16)
ni olamiz.
Bu yerda
(1.17)
|
To'liq va mahalliy qirqimlar

123
b
7.25-rasm
Olingan kesimlar jismning konturidan tashqarida yoki bir xil turdagi qismlar
orasidagi bo'shliqda yoki kesim chizig'ining davomida yoki chizilgan maydonning
bo'sh joyida joylashgan. Belgilangan qismning konturi tasvirning ko'rinadigan
kontur chizig'i bilan bir xil qalinlikdagi qattiq qalin asosiy chiziq bilan chizilgan
(7.25-
rasm,
b).
Chizmalarda chiqarilgan kesimlardan foydalanish afzalroq.
Teng va tengmas qadamli to’rlarda “qirqilgan” ayirmali sxemalarni qurish

1.3 Teng va tengmas qadamli to’rlarda “qirqilgan” ayirmali sxemalarni qurish.
nuqtada lokal koordinat sistemasini
formula yordamida kiritamiz.
Natijada kesma kesmaga o`tadi.
,
,
deb olamiz. va (1.12) ga ko`ra bo`ladi.
shablon funksiyalar
Shartlarni qanoatlantiradi. Bu yerda
va kesmada faqat ning qiymatlariga bog`liq bo`ladi.
(1.16) da i indeksni tushirib qoldirib,
uchun bir jinsli konservativ
(1.19)
sxemani hosil qilamiz.
Bu yerda
Bundan ko`rinib turibdiki koeffisientlar bir xil formulalar yordamida hisoblanadi.
Shablon funksionallar bo`laklab- uzluksiz funksiyalar sinfida berilgan.
da
lar uchun berilgan.
(1.19) , (1.20) dan ko`rinadiki bu sxema , shablon funksionallari bitta funksiyadan bog`liq bo`lgan ayirmali sxemalar oilasiga kirmaydi.
Agar (1.1) tenglama koeffisientlari o`zgarmas sonlar ,
bo`lsa shablon funksiyalar.
.
Oshkor formulalar yordamida topiladi.
(1.18) dan ko`rinadiki lar parametrning analitik funksiyalari bo`ladi. Shuning uchun ularni
qatorlarga yoyish mumkin. Bu yerda lar
Rekurent formulalar yordamida topiladi.
Agar (1.21) qatorlarda chekli sondagi hadlarni olsak
va
koeffisientlarni (1.20) formulalar yordamida hisoblasak, bu formulalarda , larni , ko`phadlar bilan almashtirsak, m- rangli “ qirqilgan” ayirmali sxemalar deb ataluvchi ayirmali sxemalarni hosil qilamiz. m- rangli “qirqilgan” ayirmali sxemalar bo’laklab uzluksiz funksiyalar sinfida aniqlikka ega bo`ladi.
Agar m=0 bo`lsa nolinchi rangli sxemani olamiz. Bu ayirmali sxema aniqlikka ega .
bo`lganda , bu sxema eng yaxshi sxemadan uchun yozilgan ifodalar bilan farq qiladi.
m- ni o`zgartirish natijasida m- rangli “qirqilgan” ayirmali sxemalardan istalgan aniqlikdagi ayirmali sxemalarni hosil qilish mumkin.
Aniq va “qirqilgan” ayirmali sxemalar xuddi teng qadamli to`r uchun ishlatilgan metodikadan foydalanib, har qanday tengmas qadamli to`r uchun ham qurilishi mumkin.
Berilgan tenglama koeffisientlari o`zgaruvchi bo`lganda “qirqilgan” ayirmali sxemalarni amalda ishlatish uchun to`rning har bir intervalida ko`p karrali integrallarni hisoblashga to`g`ri keladi.
Bu integrallarni chekli yig`indilar bilan almashtirib, aniqlikdagi sodda ayirmali sxemalar hosil qilish mumkin. Bu sxemalarning koeffisientlari k, q, f larning har birida biror nuqtada hisoblangan qiymatlaridan iborat bo`ladi. Bu sxemalar k, q, f funksiyalarning uzilish nuqtalari to`rning tugunlari bo`lganda o`z aniqligini yo`qotmaydi.
Aniq va qirqilgan ayirmali sxemalar boshqa ayirmali sxemalar aniqligini tekshirishda etalon bo`lib xizmat qilishi mumkin.
|
S o p o l id is h la r b o zo ri

S o p o l id is h la r b o zo ri
1 2 2
_
O'zingizni sinang!
Solg‘ut — ...
C ho‘ppuli — ...
A fanak puli — ...
Q arzdor dehqonlar ...
San oatning
rivojlan ish i
XIX asr oxiri — XX asr boshlarida uy hunarmandchilik
ishlab chiqarishi hanuz saqlanib kelayotgan edi. Unda
ip yigirish va to ‘quvchilik, oyoq kiyimlari, gilamlar,
kigizlar va hokazolar tayyorlanardi. Har bir dehqon xo‘jaligi yordamchi daro-
mad manbayi b o ‘lgan uy hunarmandchiligi bilan shug‘ullanar edi. Deyarli
har bir qishloqda ko‘nchi, etikchi, bo‘zchi, bo ‘yoqchi, juvozchi va boshqalar
faoliyat ko‘rsatishgan. Hunarmandlar o ‘z hamqishloqlaridan buyurtmalar olib
ishlashar va tayyorlangan buyumlari uchun natura tarzida, mahsulot yoki pul
bilan haq olishardi. Ulardan b a’zilari bevosita mahalliy bozorlardagi usta-
xonalarda mehnat qilishardi.
0 ‘rta Osiyoning Rossiya, qozoq juzlari, Kavkaz, Eron bilan savdo muno-
sabatlari rivojlanishi ichki savdo-sotiqni jonlantirdi. Bozor munosabatlarining
rivojlanishi tovar-pul munosabatlarining shitob bilan o ‘sishiga imkoniyat
yaratdi. Shaharlaming qishloqlarga nisbatan jadal rivojlanishi yangi shahar-
lam i vujudga keltirdi va eskilarining rivojlanish jarayonini tezlashtirdi. Bu
mamlakat iqtisodiy hayotida shaharlaming ahamiyati ortishiga olib keldi. XX
asr boshlariga kelib Xiva, Yangi Urganch, Q o‘ng ‘irot, Toshhovuz, Gurlan
singari shaharlar ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy markazlarga aylandi. Bog‘ot,
M o‘ynoq, Taxta singari yangi shaharlar vujudga keldi.
Ushbu shaharlarda mahalliy va Rossiya qo‘shma korxonalarining idora-
lari, sanoat korxonalari joylashgan edi. Masalan, Yangi Urganch shahrida
o ‘n bitta paxta tozalash zavodi (ulardan oltitasi mahalliy tadbirkorlarga te
gishli edi), ikkita yog‘ zavodi, sovun va ko ‘n zavodi, bitta tegirmon bo‘lgan.
Bundan tashqari Yangi Urganchda Rossiya—Osiyo va Sibir savdo bankining
b o‘limlari, pochta-telegraf idorasi, komission va sug‘urta jam iyatlarining
vakolatxonalari ochilgan edi. Gurlanda ham rossiyaliklarga, ham mahalliy
sarmoyadorlarga tegishli kapital jam langan edi. Bu shaharda, asosan, pax-
tani tashib ketish bilan shug‘ullangan Rossiya savdogarlarining 10 ta idorasi
va mahalliy tadbirkorlar — aka-uka Rizayevlar, P. A. Manuilov, S. Maxsum,
S. Tojiniyozov, T. Solijonov va boshqalaming jam i 9 ta paxta tozalash za-
vodlari joylashgandi. 1909-yilga kelib Xiva xonligida 81 ta sanoat korxonasi
ishlayotgan edi. Sanoat shakllanishi 1910—1915-yillarda yanada jadallashib,
kerosin va nefit bilan ishlaydigan 40 ta sanoat korxonasi barpo etildi.
|