nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Korxona – bu - Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh

48
Korxona turlari
Хususiy
firmalar
Shirkat
firmalar
Davlat
korxonalari
Aralash
firmalar
Mas’uliyati
cheklanmagan
jamiyat
Mas’uliyati
cheklangan
jamiyat
-qo’shma korxonalar
-konsern
-konsorsium
-konsessiya
-kooperativ
-kartel
-sindikat
-venchur
-ijara
-konsalting
-injiniring
Aksiyadorlik
jamiyatlari
Korporatsiya-
lar
2.5-chizma. Bozor sub’yektlari
Тadbirkorlik sub’ektlarini davlat ro’yхatidan o’tkazish sхemasi
Bosqichlar
Sub'yektlar
Tadbirlar
Bajarish
muddati
1-bosqich
Ariza beruvchi
1. So‘rovnoma Internet jaxon axborot
tarmog‘i orqali rasmiylashtirilganda:
- firma nomini tanlash - yuridik
shaxslar
uchun;
- so‘rovnomani tegishli ma'lumotlar
ko‘rsatilgan holda elektron shaklda
rasmiylashtirish;
- davlat bojini to‘lash
2. Ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organga o‘zi
kelib murojaat qilganda:
- davlat bojini to‘lash;
- tegishli qog‘oz hujjatlarining asl
nushalarini
bir nushada taqdim etish;
- ro‘yxatdan o‘tkazuvchi organning
xodimi bilan birgalikda arizani
to‘ldirish
Ariza
beruvchining
xoxishiga
ko‘ra
(real vaqt
rejimida)
2-bosqich
Tadbirkorlik
sub'yektlarini
davlat
ro‘yxatidan
o‘tkazish va
hisobga
qo‘yishning
avtomatlashtiril
gan
tizimi
1. Ma'lumotlarni tekshirish,
tadbirkorlik sub'yektlarini
noyob
identifikatorini berish
2. Ma'lumotlarni Tadbirkorlik
sub'yektlari yagona davlat reyestriga
kiritish.
3. Ariza beruvchining tadbirkorlik
sub'yekti davlat ro‘yxatidan
o‘tkazilganligi to‘g‘risida xabardor
qilish
real vaqt
rejimida
(ariza
topshirilgan
paytdan
boshlab 30
minutdan
oshmagan
vaqtda)
49
Тadbirkorlik sub’ektlari — yuridik shaxslar ustav fondining eng kam
miqdoriga qo’yiladigan talablar
Т/r
Тadbirkorlik sub’ektlarining — yuridik
shaxslarning tashkiliy-huquqiy shakli
Ustav fondining
eng kam miqdori
1.
Aksiyadorlik jamiyati
1 600 mln. so’m
2.
Mas’uliyati cheklangan jamiyat
Eng kam oylik ish haqining
40 baravari miqdorida***
O‘quvchilarni baholash - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 39/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilar darsdagi ishtirokiga ko‘ra belgilangan baholash mezonlari asosida baholanadilar. Baholar o‘quvchilarning kundalik daftarlarida va sinf jurnalida aks ettiriladi. Darsda faol ishtirok etmagan o‘quvchilar bilan ishlanadi.
Uyga vazifa: o‘quvchilarga uyga vazifa sifatida mazkur mavzuni o‘qib-o‘rganish, qo‘shimcha materiallar izlab topish va tushunchalarini boyitish topshiriq qilib beriladi.
O‘TIBDO‘: _______ A.Azizov
Sana: “__” ___________ 201__-yil. Sinflar: 11-“_____”. O‘qituvchi: S.Nuriddinov
|
| |
Asosiy fondlar amortizatsiyasi va ulardan foydalanish

56
Asosiy fondlarni baholashning quyidagi usullari mavjud: boshlan\ich
qiymat bo’yicha - asosiy vositalarni yaratish yoki sotib
olish uchun sarflangan
xarajatlar majmuidan iborat bo’lib, asosiy fondlar yoki ularning alohida qismlarini
foydalanishga topshirish uchun yaroqli holga keltirish bilan bog’liq bo’lgan-ularni
keltirish, O’rnatish kabi xarajatlarni hisobga olgan holda yuzaga keluvchi qiymat.
Masalan, bitta mashina yoki uskunaning boshlang’ich qiymati – bu,
korxonaning mazkur mashina yoki uskunani ma’lum bir sanada sotib olgan va bu
haqda buxgalteriya hujjatlarida qayd qilingan sotib olish narxidir.
Тiklanish qiymati bo’yicha - asosiy fondlar yoki ularning biron-bir qismini
(binolar, qurilmalar,
mashinalar, ishlab chiqarish uskunalari va hokazo) hozirgi
paytdagi inflyatsiya va boshqa omillarni hisobga olgan holda baholash.
Baholashning bu usuli ob’ektning hozirgi paytdagi qayta ishlab chiqarish davrida
qancha turishini ko’rsatadi. Korxona asosiy fondlarining tiklanish qiymati, taftish va
inventarizatsiya paytida, mamlakat miqyosida va davlat
chora-tadbiri sifatida esa,
asosiy fondlarni qayta baholash paytida amalga oshiriladi.
Qoldiq qiymati bo’yicha - asosiy fondlarning eskirishini inobatga olgan holda,
birlamchi va qayta tiklash qiymatlari o’rtasidagi farq ko’rinishidagi baholashdir.
Boshqacha qilib aytganda, bu asosiy fondlarning
ishlab chiqarilayotgan
mahsulotlarga
hali
o’tkazilmagan
qismidir.
Korxonalar
tomonidan
foydalanilmaydigan hamda hisobdan chiqarish yoki sotib yuborish mo’ljallangan
asosiy fondlar ham, ko’pincha qoldiq qiymati bo’yicha, mazkur xo’jalik
yilidagi
narxlarda baholanadi.
Korxona asosiy fondlarini baholashning turlarini quyidagi chizma
ko’rinishda aks ettirish mumkin: (3.2-chizma)
MAVZU: “Qutadg‘u bilig”asari. Dostonning o`ziga xos jihatlari

|
MAVZU: “Qutadg‘u bilig”asari. Dostonning o`ziga xos jihatlari
|
bet | 37/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
MAVZU: “Qutadg‘u bilig”asari. Dostonning o`ziga xos jihatlari
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: Doston haqida ma’lumot berish; “Qutadg‘u bilig”asari haqida ma’lumot berish;
b) tarbiyaviy:o‘quvchilarni umuminsoniy va milliy qadriyatlarimizga e’tiqodli bo‘lishga o‘rgatish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
DARSNING MAQSADI - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 46/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o’quvchilarga qissa,hikoya saqida ma’lumot berish; keltirilgan hikoyalarning mazmun-mohiyatini tushintirish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilarni vatanparvarlik ruhida tarbiyalash;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;315146
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
Darsning tarkibiy qismi - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

Darsning tarkibiy qismi
(bosqichlari)
|
Ajratiladigan vaqt (reglament)
|
1
|
Tashkiliy qism
|
5 daqiqa
|
2
|
Ma’naviyat daqiqasi
|
3
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
5 daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuni tushuntirish
|
25 daqiqa
|
5
|
Mustahkamlash
|
5 daqiqa
|
6
|
O‘quvchilarni baholash
|
5 daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa berish
|
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashib, sinf xonasining darsga tayyorlik darajasini tekshirish, davomatni aniqlash.
Ma’naviyat daqiqasi: O‘quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o‘quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish.
O‘tilgan mavzuni takrorlash: O‘quvchilar bilan quyi sinflarda olingan bilimlarni og‘zaki yoki tarqatmali materiallar asosida takrorlash – savol-javob o‘tkaziladi. Mustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqlar o‘quvchilardan so‘raladi.
Yangi mavzu bayoni: O‘quvchilarga yangi mavzu yuzasidan quyidagi tushunchalar beriladi.
Mashhur rus yozuvchisi Anton Pavlovich Chexov 1860-yil Rossiyaning Taganrog shahrida tug‘ilgan. Moskva universitetining tibbiyot fakultetini tugatgach (1884), Moskva yaqinidagi qishloq larda shifokor bo‘lib ishlaydi. Keyinchalik kasalligi bois
Yaltaga ko‘chib o‘tadi. A. P. Chexov xalq hayotini zimdan teran o‘rgandi; odamlar orasida bo‘ldi, ularning dard-u holini tingladi. O‘z davrining ijtimoiy-maishiy hayot tarzi, insonlararo turli muomala- munosabatlari A. P. Chexovning badiiy tafakkuri, o‘tkir nigohi orqali adabiy asarlariga ko‘chdi. Yozuvchi hayotdan go‘zallik izladi, tevarak-atrofida bo‘layotgan bema’ni ishlardan hazar qildi va inson tabiatidagi ayrim qusurlarni hajviy usulda tasvirladi. U ham shifokorlik kasbi bilan, ham o‘tkir ada biy qalami bilan oddiy odamlarga quvonch ulashishga harakat qildi. Adib ijodiy merosining katta qismini tashkil etgan o‘nlab hikoyalari dunyo adabiyoti xazinasidan mustahkam o‘rin oldi. Hikoyalarida kam so‘z bilan katta voqealarni tasvirlash san’atini namoyish
qildi. Ayni damda, uning qissa va sayohatnomalari sevib o‘qiladi. «Chayka», «Vanya amaki», «Uch opa-singil», «Olchazor» kabi qator pyesalari teatr sahnalarida qo‘yilgan.
A. P. Chexovning asarlari ko‘pgina iste’dodli tarjimon va adib lar tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilingan. Adib 1904-yilda vafot etgan.
Mustahkamlash: Darsning ushbu qismida o‘quvchilar dars yakunida quyida berilgan topshiriqlar va savollarga javob beradilar:
1. A. P. Chexov hayoti va ijodi to‘g‘risida qo‘shimcha ma’lumotlar toping.
2. Hikoya nima sababdan «Garov» deb nomlangan? Sarlavhani izohlang.
3. Garov boylash uchun qanday zarurat bor edi?
4. Hibsda o‘tirgan odam nimalar bilan shug‘ullangani to‘g‘risida so‘zlang.
5. Huquqshunos qancha muddat va qaysi yillar oralig‘ida hibsda o‘tirdi? U nima sababdan pullardan voz kechdi?
6. Bankir hayotni qanday tushunadi? Huquqshunos-chi?
|
Bankrotlik - Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh

296
Boshqaruv tuzilmasi
– bir biri bilan bog’liq holda boshqaruv maqsadlarini amalga
oshiruvchi va uning funktsiyalarini bajaruvchi turli boshqaruv organlari va
bo’g’inlarining majmui.
Boshqaruv funktsiyasi
– zamonaviy menejment funksiyalari: rejalashtirish, tashkil
qilish, muvofiqlashtirish, nazorat qilish, motivlash, marketing va b.
Boshqaruvning zamonaviy menejment maktabi
(XX asrning 60-80 yy.) - Garb
boshqaruv taraqqiyotining zamonaviy bosqichi deb qaraladi va u boshqaruvga 4
yondashuvni ajratib ko’rsatai: tizimli, vaziyatli, jarayonli (vazifaviy) va sonli.
Maktab namoyondalari – V. Leonthev, D.Kornegi va b.
Boshqaruvning ilmiy maktabi
(1885-1920 yy.) – bu maktab asoschilari (F. Teylor,
G.Emerson, L.Gilbret va G.Gant) qo’l mehnatining samarali bajarilishiga erishish
uchun ko’pgina jarayonlarni takomillashtirish, mukammallashtirish mumkin, deb
hisoblaganlar. Amerikalik muhandis F. Teylor “ilmiy boshqaruv” iborasini asoslab
bergan va 3 asosiy jihati bo’lgan “teylor tizimini”ni tavsiya etgan: mehnatni oqilona
tashkil etish; tashkilotni rasmiy tuzumini tashkil etish; boshqaruvchi va ishchini
hamkorligi borasidagi chora-tadbirlarni belgilash.
Diversifikatsiya - Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh

298
Ijara
- mulkni ma’lum bir haq to’lash evaziga, vaqtinchalik foydalanishga berish
to’g’risidagi shartnoma asosida yollash.
Ijtimoiy-ruhiy usul
– asosiy maqsadi jamoalarda sog’lom ijtimoiy-ruhiy muhitni
yaratishga qaratilgan boshqaruv usuli.
Iqtisodiy kibernetika
– iqtisodiyotda boshqaruv jarayonlarni o’rganish usullarining
majmuasi, jumladan iqtisodiy-matematik uslublar majmuasi.
Iqtisodiy usul –
boshqaruvda iqtisodiy manfaatlardan (masalan, foyda, soliq, foiz
kabilardan) foydalanish usuli.
DARSNING MAQSADI - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 181/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga A.P.Chexov hayot va ijod yo’li haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilar ma’anviy yetuklikka o‘rgatish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
O‘quvchilarni baholash - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 180/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilar darsdagi ishtirokiga ko‘ra belgilangan baholash mezonlari asosida baholanadilar. Baholar o‘quvchilarning kundalik daftarlarida va sinf jurnalida aks ettiriladi. Darsda faol ishtirok etmagan o‘quvchilar bilan ishlanadi.
Uyga vazifa: o‘quvchilarga uyga vazifa sifatida mazkur mavzuni o‘qib-o‘rganish, qo‘shimcha materiallar izlab topish va tushunchalarini boyitish topshiriq qilib beriladi.
O‘TIBDO‘: _______ A.Azizov
Sana: “__” ___________ 201__-yil. Sinflar: 11-“_____”. O‘qituvchi: S.Nuriddinov
MAVZU: A.P.Chexov rus adabiyotining taniqli vakili. Uning hikoyalarida inson tabiatining xilma-xil qirralarining tasvirlanishi
|
| |
O’tkaziladigan pedagogik amaliyot konfirensiyada ishtirok etish

O’tkaziladigan pedagogik amaliyot konfirensiyada ishtirok etish.
Uzluksiz ta’lim tizimining umumiy o’rta ta’limi muassasalari o’quv tarbiyaviy ishlar tizimi
pedagogikjamoa bilan tanishish.
O’quv muassasasidagi ma’naviy tarbiyaviy ish rejalari bilan tanishish.
Ixtisoslik fanlari o’qituvchilarining darslarini kuzatish va taxlil qilish.
O’quv jarayoniga pedagogik texnalogiyalarni tadbiq etish.
Sinf ,sinfdan tashqari mashg’ulotlar rejasi va matnini tuzish.
O’tkaziladigan pedagogik amaliyot kundalik daftarini muntazam yuritib borish.
Dars mavzulariga didaktik materiallarni tayyorlash.
Mavzular bo’yicha ilmiy ,uslubiy adabiyotlarni o’rganish.
O’quv jarayonini tashkil etishda kompiyuter texnalogiyasi va internet tizimidan samarali foydalanish.
Malakaviy pedagogik amaliyot yuzasidan hisobot hujjatlarini tayyorlash.
Darsni tahlil qilish.
Sinf rahbarini ish rejasi.
Ota-onalar bilan ishlash rejasi.
Ilmiy mavzuda konfirensiya tashkil qilish.
Maktab rahbaryatidan tavsifnoma.
|
Analog maʻlumotlar kanallari

|
Analog maʻlumotlar kanallariBog'liq Begbutayev A Yusupov RUquv qollanma tarmoq texnologiyalari KitobAnalog maʻlumotlar kanallari
. Analog kanallarning eng keng
tarqalgan turi - umumiy telefon kanallari (ovoz chastotasi kanallari).
Tonal chastotadagi kanallarda tarmoqli kengligi 0,3 ... 3,4
kHz
boʻlib, u
odam nutqining spektriga mos keladi.
Ayrim maʻlumotlarning tovush chastotasi kanallari orqali uzatilishi
uchun alohida signal va analog chiziqlarning xususiyatlariga mos
keladigan signal konvertorlariga ehtiyoj bor. Bundan tashqari, ikkilik
signallarni bevosita 0,3 ... 3.4
kHz
tarmoqli kengligi boʻlgan telefon
kanali orqali uzatish tezligi 3
kbit/s
dan oshmasligi kerak. Haqiqatan
ham, bitta bitni uzatish ikki voltli singnaldan va bir differentsial TVning
davomiyligini talab qiladi:
= (3 ... 4)/(6,28 FB), bu yerda FB passbandning yuqori chastotasi.
Keyin uzatish tezligi B dir< 1/(2 ТВ).
1.2.2. Kommunikasion kanalning oʻtkazish qobiliyati
Maʻlumot qanday va qaysi tezlikda uzatilishi koʻp omillarga
bogʻliq. Maʻlumot uzatish kanallari bilan tanishgan holda maʻlumot
uzatishga taʻsir qiluvchi omillarni koʻrib chiqaylik. Quyidagi asosiy
omillarni bilish zarur:
-
uzatish oʻlchovlari: chastota va eng yuqori-eng past chastotalar
farqi;
-
liniyalarning tuzilishi: nuqtaga-nuqta (point-to-point) va koʻp
nuqtali;
-
parallel va ketma-ket uzatish;
-
uzatish yoʻnalishlari: simpleks, yarim dupleks va toʻliq dupleks;
-
uzatish rejimi: asinxron va sinxron;
-
paketlar kommutatsiyasi;
-
protokollar;
-
multipleksirlash.
Uzatish paremetrlari: chastota va eng yuqori-eng past chastotalar
farqi.
Uzatish sifati ikkita oʻzgaruvchiga bogʻliq: chastota va chastotalar
farqi. Buralma juftli telefon simi 4000 Gts chastotada bir sekundda bor
yoʻgʻi 1 kbayt maʻlumotni uzata oladi. 100 MGts chastotali koaksial
kabel shu vaqt ichida 10 Megabayt, 200 trln. Gts chastotali optik tolali
kabel 1 gigabayt maʻlumotni uzata oladi.
|
| |
- rasm. Maʻlumot oqimi yoʻnalishlari: Simpleks uzatish

40
aynan qaysi bit (0 yoki 1) dan boshlangan va tugaganligini bilish kerak.
Sinxron va asinxron uzatish shu narsaga asoslangan. Umuman, xar
qanday maʻlumot yo sinxron yoki asinxron usulda uzatiladi.
-
Asinxron maʻlumot uzatish.
Bu usul deyarli barcha shaxsiy
kompyuterlarda qoʻllaniladi va “boshlash-tugatish (start-stop) uzatish”
deb xam yuritiladi. (“Asinxron” soʻzi qadimgi grekcha soʻz boʻlib,
“vaqti bir xil emas” degan maʻnoni bildiradi). Asinxron uzatishda xar bir
vaqt oraligida bitta bayt (bitlar ketma-ketligi) uzatiladi. Bunda xar bir
baytni tashkil etuvchi bitlar ketma-ketligi “qavslarga” olingan va maxsus
boshqaruvchi bitlar (“qavslar”) bilan birga uzatiladi. Bu “qavslar” xam
boshlanish biti (start bit) va tuxtash biti (stop bit) lardan iborat.
Boshlanish biti baytni tashkil etuvchi birinchi bitdan oldin, toʻxtash biti
esa baytni tashkil etuvchi oxirgi bitdan keyin “turadi”.
Koʻpgina shaxsiy kompyuterlarda bu usul qoʻllaniladi, ammo bunda
maʻlumot uzatish tezligi nisbatan past. qisqa muddat ichida katta
hajmdagi maʻlumotni uzatish uchun albatta bu metod ancha noqulay. Bu
usulning afzalliki shundaki, maʻlumot junatuvchi axborotnip xoxlagan
paytda junatishi mumkin.
-
Sinxron maʻlumot uzatish.
Asinxron uzatishdan farqli oʻlaroq
sinxron uzatishda maʻlumot boshlovchi va tugatuvchi bitlar orqali emas,
balki maʻlumot bloklari (baytlar yigindisi) uzatiladi. (“Sinxron” soʻzi
qadimgi grekcha soʻz boʻlib, “bir vaqtda” degan maʻnoni bildiradi).
Bunda boshlovchi va tugallovchi bitlar xar bir bayt boshi va oxirida
emas, balki xar bir blok (baytlar ketma-ketligi) boshi va oxirida boʻladi.
Bu bitlarning vazifasi nafaqat bloklarni bir-biridan ajratib turish, balki
uzatuvchi va qabul qiluvchi qurilmalardagi ichki soatlar vaqtini bir
xilligini (sinxron eanligini) nazorat qilishdan iborat.
Bu usul juda murakkab va qimmatga tushishi sababli shaxsiy
kompyuterlarda kam qoʻllanilgan. Shunga qaramasdan, baʻzi modemlar
kompyuter ketma-ket portidan asinxron tarzda uzatilayotgan signallarni
liniyaga sinxron signallar shaklida uzata oladi.
Kanal 
(aloqa - Tarmoq texnologiyalari

Kanal (aloqa kanali) -
bitta
tomonlama
maʻlumotlarni
uzatish
vositasi. Kanalning namunasi radio
aloqasi
vaqtida
bitta
transmiterga
ajratilgan chastota diapazoni boʻlishi
mumkin. Muayyan chiziqda bir necha
aloqa kanallarini yaratish mumkin,
ularning har biri uchun oʻz axborotlari
uzatiladi, yaʻni chiziq bir necha kanallar
orasiga
boʻlinadi.
Maʻlumotlar
liniyasini ajratishning ikkita usuli bor:
har bir kanal maʻlum bir vaqt kvantini
va chastotani taqsimlash (FDM -
Chastotani ajratish usuli), bu yerda
kanalning
maʻlum
bir
chastota
diapazoni
taqsimlangan
vaqtni
koʻpaytirish
(aks
holda
vaqtni
taqsimlash yoki TDM).
Maʻlumotlar havolasi - ikki
tomonlama maʻlumotlar almashinuvi
vositalari, shu jumladan DCE va
maʻlumotlar
liniyasi.
Axborotning
elektr signallari bilan koʻrsatilishiga
qarab, analog va raqamli maʻlumotlar
uzatish kanallarga bo’linadi.
Analog kanallarda amplituda, chastota, faza va kuadratura-
amplituda modulatorlar vosita va signallarning parametrlariga mos
kelish uchun ishlatiladi. Raqamli kanallar maʻlumotlar uzatish uchun
oʻz-oʻzini
sinxronlashtirish kodlari dan, shuningdek, analog signallarni
uzatish uchun
pulse-width modulatsiyasi dan foydalanadi.
Birinchi PD tarmoqlari analog boʻlib, chunki ular umumiy telefon
texnologiyasidan foydalanganlar. Ammo kelajakda raqamli aloqa ulushi
Ralf Vinton Lyon Xartli Ralf Vinton Lyon Xartli (1888 yil 30-
noyabr - 1970-yil 1-may) elektron
tadqiqotlar bilan shug'ullangan. U Xartli
va Hartlit o'zgarishlarini ixtiro qildi va
axborot
nazariyasi
asoslariga
hissa
qo'shdi.
Xartli Nevada shtatining Sprusemon
shahrida tug'ilgan va 1909 yilda Yuta
universitetida bakalavr diplomiga ega
bo'lgan. U 1910 yilda Sankt-Jonsda,
Oksford Universitetida Rodosning ilmiy
xodimi bo'ldi va 1912 yilda fan bo'yicha
bakalavr darajasini oldi.
U 1915 yilda Western Electric Company
tadqiqot laboratoriyasida Bell System
simsiz telefonini transatlantik sinov
uchun radiotizimni ishlab chiqish uchun
javobgar edi. Buning uchun u triodi ichki
aloqalar natijasida kuylashni istisno qilish
uchun Hartley osilatorini, shuningdek
neytrallash tuzilmasini ishlab chiqdi.
Birinchi jahon urushi paytida Xartli
yo'nalishni ovozli qidiruvchilarga olib
keladigan printsiplarni o'rnatdi
37
tobora oʻsib bormoqda (ular E1/T1, ISDN, Frame Relay
tarmoqlari raqamli chiziqlar va boshq.).
Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
“Kelishilgan”
“Kelishilgan”
“Tasdiqlayman”
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi
Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti rektori
B.Sh.Maxkamov
__________________
______________________
_______________________
“___”_________2021 y
“___”____________2021 y
“___”____________2021 y
5A150902
Kompyuter grafikasi va dizayn
5A350201
Multiplikatsion filmlar
texnologiyalari
5A232801
Elektron tijorat
5A350501
Pochta xizmatini tashkil etish va
texnologiyasi
5A234101
Rakamli iktisodiyot
5A350602
Elektron kutubxona va arxivlar
5A310201
Elektr ta’minoti (telekommunikatsiya
tarmoklari va tizimlari)
5A350702
Antennalar va o‘ta yuqori chastotali
kurilmalar
5A330101
Kompyuter ilmlari va dasturlash
texnologiyalari (yo‘nalishlar bo‘yicha)
5A350801
Televidenie, radioaloqa va
radioeshittirish kurilmalari xamda
tizimlari (turlari bo‘yicha)
5A330205
Geoaxborot tizimlari va texnologiyalari
5A350901
Mobil aloqa tizimlari
5A330301
Kriptografiya va kriptoanaliz (yo‘nalishlar
bo‘yicha)
5A350902
Intellektual axborot-kommunikatsiya
tizimlari
5A330302
Axborot xavfsizligi (yo‘nalishlar
bo‘yicha)
5A350903
Sun’iy yuldoshli aloqa tizimlari
5A330501
Kompyuter injiniringi (“Kompyuter
tizimlarini loyixalash”, “Amaliy dasturiy
vositalarni loyixalash”, “Axborot va
multimedia texnologiyalari”)
5A351002
Videotexnologiyalar
5A330502
“Elektron xukumat” tizimini boshkarish
5A351101
Maxsus yoritish texnologiyalari
5A330503
Tibbiyotda kompyuter tizimlari
5A331001
Internet ashyolari
5A330504
Ma’lumotlar ilmi (Data Science)
5A330601
Dasturiy injiniring
5A330701
Sun’iy intellekt
5A350101
Telekommunikatsiya injiniringi (“Axborot
uzatish tizimlari”, “Telekommunikatsiya
tarmoklari”, “Teleradioeshittirish”)
5A350103
Telekommunikatsiya tizimlarining
dasturiy ta’minoti
5A350104
Telekommunikatsiya tizimlari va
tarmoqlarida axborot xavfsizligi
5A350105
Optik tolali tarmoklar texnik
ekspluatatsiyasi
Ўзбекистон республикаси олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги

“Физика ва электрониканинг долзарб муаммолари”
мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани
Тошкент, 2023 йил, 3-4 ноябрь
1
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ОЛИЙ ТАЪЛИМ, ФАН ВА
ИННОВАЦИЯЛАР ВАЗИРЛИГИ
ИСЛОМ КАРИМОВ НОМИДАГИ ТОШКЕНТ ДАВЛАТ ТЕХНИКА
УНИВЕРСИТЕИ
ФИЗИКА ВА ЭЛЕКТРОНИКАНИНГ
ДОЛЗАРБ МУАММОЛАРИ
мавзусидаги Республика илмий – амалий анжумани
МАТЕРИАЛЛАРИ
Б.Е.Умирзаковнинг 75 йиллик таваллудига бағишланади
2023 йил 3-4 ноябр
Тошкент - 2023
“Физика ва электрониканинг долзарб муаммолари”
мавзусидаги Республика илмий-амалий анжумани
Тошкент, 2023 йил, 3-4 ноябрь
24
ADABIYOTLAR
1.
F.Irmatov. Nanotexnologiyaning rivojlanish tarixi. Fan va ta’limni rivojlantirishda yoshlarning
о‘rni. О‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining 75 yillik yubileyiga bag‘ishlangan
Respublika miqyosidagi ilmiy va ilmiy-texnik konferensiya materiallari 23.11.2018 y.
2.
“Ma’rifat” gazetasi. O.Quvondiqov, E.Arziqulov, J.Ro‘zimurodov.
3.
O. Quvondiqov.
XXI asr texnologiyalari, Toshkent 2012
4.
http://www.nanotechnology.bessmertie.ru/
5.
http://nanodigest.ru
.
So’z ma’nоsining mazmuni - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi
|
bet | 36/62 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #256133 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi1. So’z ma’nоsining mazmuni o’quvchilar хususiyatlari va ta’lim vazifalariga muvоfiqlashgan bo’lishi; YAngi harakat faоliyatini o’zlashtirishdan avval dastlabki tushuntirishdan fоydalanish, bu bilan harakat faоliyati asоsini anglash va so’ng harakat tехnikasini dеtallarini bayon qilish va unga tushunib еtish.
2. So’zdan fоydalangan hоlda o’zlashtiriladigan harakat faоliyatini fоydasini tushuntirish. Masalan, bоlalar tirma-shib chiqishning erkin usulini bir оz bilganliklari sababli, kqpincha kооrdinatsiya talab qiladigan uch usul bilan tirmashib chiqishni o’rganish хоhishi pasayishi yuz bеradi. Tushunarli tarzda bu usulning afzalliklari tushunarli so’zlab bеrilsa, o’zlashtrishga salbiy munоsabatni yo’qqa chiqarish mumkin.
3. So’zning harakat faоliyatidagi alоhida harakatlarning o’zarо bоliqligini aniqlashdagi zarurligi. Ayniqsa, yo’llanma bеruvchi mashqlarni bajarishda buni yoddan chiqarmaslik lоzim. Bunday mashqlar aytarli emоtsiоnal bo’lmay, ularni o’zlashti-rilayotgan asоsiy harakat faоliyatlari bilan bоliqligini anglash kеrakligi talab qilinadi.
4. O’qituvchining mashq tехnikasi asоsini tushuntirish-dagi nutqiga katta ahamiyat bеrish, asоsiy zo’riqish talab qilinadigan daqiqalarini eslatish. Оdatda bu maqsadda ko’rsat-ma aytish tarzidagi ifоda va ibоralar (“qo’llarni”, “bоshni”, “alеоp”. va h.k.lar)dan fоydalaniladi.
5. So’z оbrazli bo’lishi kеrakligi. Оbraz vоsitasida ifоdalash mashqin ko’rgazmaliligini оshiradi va o’quvchilarga faоliyatni ancha tushunarli qiladi. O’quvchilar bilimlari va harakat tajribasini hisоbga оlgan hоlda, o’qituvchi qo’yilgan vazifalarni bajarish bilan bоliq bo’lgan kеrakli dеtallarga o’quvchi diqqatini qaratadi mumkin.
6. O’quvchilarga хali avtоmatlashmagan hоlda bajarayotgan harakatlari haqida (to’zatishga to’ri kеlib qоlgan paytlardagisi bundan mustasnо) gapirish maqsadga muvоfiq emas. O’qituvchi o’quvchining avtоmatlashgan harakatlari haqida gapirsa, o’quvchi ijrо vaqtida harakatni o’sha fazalari ustida o’ylaydi, natijada avtоmatlashgan harakatlar tarkibida uzilishlar sоdir bo’ladi.
So’zning emоtsiоnallik хizmati o’quv va tarbiyaviy vazi-falarni hal etishda muhim ahamiyatga ega. Emоtsiоnal jihatdan rangо-ranglik so’zning ta’sir kuchini оshiradi va ma’nоsini tushunarli qiladi. U o’qituvchining o’z faniga, o’quvchiga bo’lgan munоsabatini bildiradi, o’quvchi qiziqishini оshiradi, o’zining yutuiga ishоntiradi qiyinchiliklarni еngish uchun ishоnch tudiradi.
Umumiy pеdagоgika jarayonida so’zdan dоimо fоydala-niladi. Jismоniy tarbiya jarayonida uni qo’llash o’ziga хоs mazmuni va uslubiy хususiyatlari bilan ajralib turadi.
|
| |
FEP (Front-End Processor)

45
terminal qurilmalari bilan ishlamaydi. Buning oʻrnida birlamchi tarmoq
kanallari boshqa tarmoqlarning kommunikatsion qurilmalarini ulaydilar
va ular esa oʻz navbatida oxiridagi foydalanuvchining terminaliga
xizmat koʻrsatadilar. Telefon va kommunikatsion tarmoqlar birlamchi
tarmoqlarga nisbattan ikkalamchi yoki ustama (overlay) tarmoq boʻlib
xizmat qiladi.
Birlamchi tarmoq arxitekturasi telekommunikatsion tarmoqning
umumlashtirilgan arxitekturasiga mos keladi, yani kabelli aloqa yoʻllari
va kommutatorlardan tashkil topgandir. Odatda birlamchi tarmoqning
bitta kabeli multipleksirlash hisobiga kompyuter yoki telefon
tarmoqlarining bir necha yuz magistral kanallarining trafigini uzatish
imkoniyatini beradi.
Birlamchi tarmoqlarni yaratishning bir necha texnologiyasi mavjut:
−
plezioxronli raqamli iyerarxiya (PDH);
−
sinxron raqamli iyerarxiya (SDH/SONET);
−
zichlashtirilgan toʻlqinli multiplesirlash (DWDM);
−
optik transport tarmogʻi (OTN).
«Secure Touch» takomillashtirilgan datchik

325
chiqib, brandmauer maʻlumotlarni oʻtkazish mumkinligini hal qiladi. U
ishonchsiz tashqi tarmoq va ichki tarmoq oʻrtasida shlyuz boʻlib xizmat
qiladi.
Brandmauer foydalanishni boshqarish qurilmasi sifatida:
−
Keraksiz trafikni toʻsadi;
−
Kirish trafiklarini yanada ishonchli tizimlarga yoʻnaltiradi;
−
Zaif tizimlarni Internet orqali foydalanishlardan yashiradi;
−
Idora tarmogʻiga qabul qilinadigan va uzatiladigan trafikni
tekshirishni taʻminlaydi;
−
Tizimning nomi, tarmoq topologiyasi, tarmoq qurilmalari turlari
va foydalanuvchini ichki aniqlash kabi axborotlarni Internetdan
yashiradi;
−
Standart
qoʻshimchaga
qaraganda
yanada
kuchli
autentifikatsiyani taʻminlaydi.
Brandmauer quyidagilarni oʻz ichiga oladi:
– Marshrutizatorga kiritilgan dasturiy taʻminot;
– Ajratilgan kompyuter, host yoki hostlar toʻplami sozlashlar,
ayniqsa tarmoqdan tashqaridagi hostlardan kelib chiqadigan xavf
tugʻdiradigan protokollar yoki xizmatlardan saytni yoki tarmoqni
himoyalash uchun. Tashqi buzgʻunchilarga korporativ tarmoqqa
kirishlariga toʻsqinlik qiladi.
Ma’lumotlarni uzatish bayonnomasi —

51
3.
Analogli toʻlqinning asosiy xarakteristikalari nimalardan iborat?
4.
Qanday kabel turlarini bilasiz?
5.
Nima uchun buralma juft tipidagi kabel eng koʻp tarqalgan?
6.
Optik tolali kabel qanday afzalliklarga ega?
7.
Nima uchun optik tolali kabel toʻgʻri burchak ostida bukilmasligi
kerak?
8.
Mikrotoʻlqinlar qanday chastotada ishlay oladi? Optik tolali
kabellarchi?
9.
Uzatishning asosiy parametrlari nimalardan iborat?
10.
Maʻlumotni paralel uzatish qanday kamchilik va afzalliklarga
ega?
11.
Simpleks uzatish usuliga misol keltiring.
12.
Nima uchun toʻliq dupleks uzatish eng yaxshi hisoblanadi?
13.
Paketlar kommutasiyasi nima va u qanday roʻy beradi?
14.
Multipleksor, kontsentrator va FEP qurilmalari haqida maʻlumot
bering.
15.
Maʻlumotlar havolasi nima?
16.
Modem va uning ishlash tamoyillari?
-rasm. Paketning koʻp tarqalgan tuzilishi

43
kelganligi haqidagi axborotni beradi. Paket tarkibiga uzatuvchi manzilini
koʻrsatilishining sababi bir qabul qiluvchiga galma-galdan turli
uzatuvchilardan paket kelishi mumkunligi uchun.
Xizmatchi axborot
– bu axborot paket turi, uning nomeri, formati,
olib boriladigan yoʻnalishi va qabul qiluvchi qurilma bu paket bilan
nima qilish kerakligini koʻrsatadi.
Axborotlar
– bu shunday axborotki, uni uzatish uchun paket hosil
qilinadi. Haqiqatdan maxsus boshqarish paketlari mavjud, ularda
axborot maydoni boʻlmaydi. Bunday paketlarni tarmoq buyruqlari deb
qabul qilish mumkin. Axborot maydoni mavjud paketlarni, axborot
paketlari deb yuritiladi. Boshqarish paketlari aloqa boshlanishini, aloqa
tugashini, axborot paketini qabul qilinganligini tasdiqlanishini, axborot
pa ketini soʻrashni va boshqa vazifalarni bajarishi mumkin.
Paketning nazorat sonlar yigʻindisi
– bu sonli kod, uzatuvchi
qurilma tomonidan maʻlum qoidalarga asosan hosil qilinib, paket haqida
ixchamlangan maʻlumotdir. Qabul qiluvchi qurilma uzatuvchi qurilmada
paket bilan amalga oshirilgan hisoblashlarni qaytarib, hosil boʻlgan
sonni nazorat soni bilan solishtiradi va uzatilgan paketda xatolik bor
yoki yoʻqligini aniqlaydi. Agarda paketda xatolikka yoʻl qoʻyilgan
boʻlsa, u holda qabul qiluvchi qurilma axborotni takroran uzatilishini
soʻraydi.
Ta’lim mеtоdlari tavsifi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligi
|
bet | 35/62 | Sana | 28.05.2024 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #256133 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`limi vazirligiTa’lim mеtоdlari tavsifi
O’quvchilarning bilimlarini оshirish, malaka va ko’nikmalarni egallash uchun ta’lim mеtоdlari u ch g u r u х g a a j r a t i l a d i. Har bir guruх bir nеcha хil mеtоdlarni o’z ichida mujassamlashtirgan. Mujassamlashtirilgan mеtоdlarning ta’lim jarayonidagi o’rniga ko’ra so’zdan fоydalanish, ko’rgazmali his qilish va amaliy mеtоdlar dеb guruхlanadi va ulardan pеdagоgik jarayonda kеng fоydalaniladi.
O`qitishning usuliyatlari
So`zdan fоydalanish usuliyatlari
|
Ko`rgazmali his qilish usuliyatlari
|
Amaliy usuliyatlari
|
Hikоya, Ifоdalash, Tushuntirish, Suhbat, Muhоkama, Tоpshiriq, Ko`rsatma, Bahоlash, Buyruq
|
Ko`rsatish, namоyish etish, plakatlar, Kinоgrammalar, dоskaga bo`r bilan chizish, o`quvchilarni o`zi chizgani, makеtlar, mоdеllar, rang va tоvush signallar
|
Qatoiyan va qisman rеglamеntlashtirish va harakatni bir butunligicha to`la o`rgatish
|
O`yin va musоbaqa
|
Uch guruхdagi mеtоdlarning mavjudligi оrqali o’quvchinining o’zlashtirilgan faоliyati bilan оrganizmning turli analizatоrliri tizimi yordamida tanishtirish ta’minlanadi: o’quvchi eshitadi, ko’radi, o’zi harakat jarayonini his qiladi. Ishga ikkala signal tizimsi jalb qilinadi. Harakat faоliyatini o’qitishda amaliy mеtоdlar muхim ahamiyat kasb etadi. Birinchi ikki pоydеvоr ko’rsa, uni ko’rib bitirish - ya’ni harakat faоliyatining ijrоsi u yoki bu usul оrqali amalga оshiriladi.
So’zdan fоydalanish usuliyati
O’qituvchi o’z faоliyatini asоsan so’z yordamida (kоnstruktivlik, tashkilоtchilik, izlanuvchanlik оrqali) amalga оshiradi, shuningdеk o’quvchilar bilan o’zarо mulоqat va munоsabat o’rnatadi. So’z ta’lim jarayonini faоllashtiradi, aytarli to’la va aniq tasavvurning shakllantiradi, ta’limning vazifasini chuqurrоq his qilish va fikrlashga yordam bеradi. So’z yordamida o’qituvchi o’quv matеrialidan fоydalanadi, uning o’zlashtirilishi natijasini bahоlaydi va tahlil qiladi, bu bilan o’quvchini o’z-o’zini bahоlashga o’rgatadi. Va nihоyat, so’z bo’lmaganda, o’qituvchi ta’limning barcha jarayoniga хоs hоlat-larni, o’quvchining хulqi yurish-turishi va bоshqa shu o’хshash jarayonlarni bоshqara оlmagan bo’lar edi.
SHunday qilib, o’qituvchi so’zning ikki funktsiyasidan fоydalanish imkоniga ega: birinchisi - so’zning ma’nоsi оrqali o’qitilayotgan matеrialning mazmunini ifоdalash; ikkinchisidan emоtsiоnallik - o’quvchining hissiyotiga ta’sir etishi funktsiyalari.
So’zning ma’nоsi harakat vazifasini hal qilishda o’quvchi-lar uchun uni mazmunini tushunarli ifоdalaydigan bo’lsin. B.A. Ashmarin quyidagi uslubiy tavsiyalarni taklif etadi.
|
| |
Kerio Control - Tarmoq texnologiyalari

324
audеntifikatsiyalash va krеdit karta sohibi ushbu hisob raqamining
haqiqiy egasi ekanligini tasdiqlash;
• tijoratchini oʻz faoliyati bilan shugullanishini kafolatlash, chunki
krеdit karta sohibi tijoratchining haqiqiyligini, yaʻni moliyaviy
opеratsiyalar bajarishini bilishi shart. Bunda tijoratchining raqamli
imzosini va sеrtifikatini qoʻllash elеktron toʻlovlarning amalga
oshirilishini kafolatlaydi.
Liniyalarning tuzilishi: nuqtaga-nuqta va koʻp nuqtali

|
Liniyalarning tuzilishi: nuqtaga-nuqta va koʻp nuqtaliBog'liq Begbutayev A Yusupov RUquv qollanma tarmoq texnologiyalari KitobLiniyalarning tuzilishi: nuqtaga-nuqta va koʻp nuqtali.
Liniyalar tuzilishi, yoki Aloqa liniyalari orqali uzatishning ikki turi
mavjud: nuqtaga-nuqta va koʻp nuqtali.
-
Nuqtaga-nuqta
. Bu usulda maʻlumot junatuvchi va qabul qiluvchi
qurilmalar bevosita bir-biriga ulanadi. Masalan, terminal va markaziy
kompyuter shunday ulanadi. Bu xususiy (alohida foydalanuvchiga
tegishli boʻlgan) maʻlumotni saklangan xolda bitta qurilmadan
ikkinchisiga uzatish usulidir. Bunaqa liniya jamoaviy yoki xususiy
boʻlishi mumkin.
-
Koʻp nuqtali.
Bu yagona liniya boʻlib, bir nechta
kommunikatsiya qurilmalarini bitta kompyuterga ulaydi. Bunaqa
liniyada, koʻpincha, bitta qurilma, masalan, terminal, xoxlagan paytda
maʻlumotni uzata (qabul qila) oladi.
Ketma-ket va parallel ulash
Maʻlumot ikki xil usulda uzatiladi: ketma-ket va parallel signallar
yigindisi kurinishida.
-
Maʻlumotni ketma-ket uzatish.
Bu usulda bitlar bitta-bitta, biri
ikkinchisida keyin uzatiladi. Ketma-ket uzatish koʻpincha buralma juftli
telefon liniyalari orqali amalga oshiriladi. Bu usul koʻpgina liniyalarda,
modemlar, sichkonchalarda xam qoʻllaniladi. Kompyuterga ulanuvchi
modem kartasi(platasi) odatda ketma-ket portga ulanadi.
-
Maʻlumotni parallel uzatish.
Bunday uzatishda maʻlumot
qismlarga ajratilib, bu qismlar alohida liniyalar orqali bir vaqtda
uzatiladi. Parallel liniyalarda ketma-ket liniyalarga nisbatan maʻlumot
ancha tez uzatiladi. Ammo bu usulda kabel uzunligi 15 fut (5 metr)
gacha bulishi mumkin, xolos. Shuning uchun bu usulda maʻlumot,
masalan, protsessordan printerga uzatiladi.
Maʻlumot oqimi yoʻnalishlari
Ikkita maʻlumot almashinish uchun ulangan kompyuterlar o’rtasida
maʻlumot almashinish uch xil usulda amalga oshiriladi: simpleks, yarim
dupleks va toʻliq dupleks.
- Simpleks uzatish.
Bunday uzatish turida maʻlumot faqat bir
tomonga qarab oqadi. Bunga anʻanaviy televideniyeni misol keltirish
mumkin: maʻlumot doim uzatish stantsiyasidan televizion antennalarga
uzatiladi. Teskari yoʻnalishda xech qanday signallar uzatilmaydi. Baʻzi
kompyuterlashgan maʻlumot yiguvchi qurilmalar xam shu printsip
asosida ishlaydi (masalan, yer qimirlashi parametrlarini ulchaydigan
seysmograf). (2.11-rasm.)
|
| |
Ўзбекистон республикаси олий таълим,фан ва инновациялар вазирлиги наманган муҳандислик – Қурилиш институти

|
Ўзбекистон республикаси олий таълим,фан ва инновациялар вазирлиги наманган муҳандислик – Қурилиш институти
|
bet | 1/18 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #126729 |
Bog'liq KURS ISHILAR
ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ОЛИЙ ТАЪЛИМ,ФАН ВА ИННОВАЦИЯЛАР ВАЗИРЛИГИ
НАМАНГАН МУҲАНДИСЛИК – ҚУРИЛИШ ИНСТИТУТИ
“САНОАТНИ АХБОРОТЛАШТИРИШ ФАКУЛЬТЕТИ”
“АХБОРОТ ТИЗМЛАРИ ВА ТЕХНОЛОГИЯЛАРИ” КАФЕДРАСИ
________________________________________________________ ФАНИДАН
Курс иши
МАВЗУ:_________________________________________________________________________________________________________________________________
Бажарди: 55С-Б-ИАТ-19 гуруҳ
талабаси
Ф. Рахмоналиев
Комиссия раиси: ________________________
Аъзолар: 1.________________________
2.________________________
3.________________________
Рахбар: ________________________
Наманган - 2023 йил
|
|
«TASDIQLAYMAN»
«Informatika va AT» kafedrasi
mudiri: ________ dots. S.Komilov
«___»________20__ y.
| K U R S I SH I
«_________________________________________________________________________________» fanidan 55C-B-IAT-19 guruh talabasi Raxmonaliyev Farxod ga
V A Z I F A
1. _________________________________________________________________________________
2. Dastlabki ma’lumotlar______________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________
3. Foydalanilgan materiallar____________________________________________________________ ___________________________________________________________________________________
4. Kompyuterda bajariladigan qismlarning mazmuni
______________________________________________________________________________
___________________________________________________________________________
5. Tushintirish qismining mazmuni_______________________________________________________ ___________________________________________________________________________________
6. Qo’shimcha vazifa va ko’rsatmalar ____________________________________________________ __________________________________________________________________________________
7. Kurs ishini topshirish muddati ________________________________________________________
|
| |
Toʻxtatish kodlar kombinatsiyasi

44
tushunchaga ajratilsa). Aynan kadrni uzatilishi emas, balki paketni
uzatish tarmoq bandligiga toʻgʻri keladi.
Multipleksirlash: kommunikatsiya samaradorligini oshirish
Kommunikatsiya liniyalari xar qanday kompyuter yoki terminalga
nisbatan kattaroq sigʻimga ega. Bu liniyalardan maʻlumot saqlash uchun
foydalanish qimmatga tushishi mumkinligi sababli turli kommunikatsiya
qurilmalarning bir vaqtda bitta liniyadan foydalana olishlari aynan
samaraliroq
boʻlardi.
Bu
jarayon
multipleksirlash
deyiladi.
Multipleksirlash - bu koʻp signallarni bir vaqtda bitta kommunikatsiya
kanali orqali uzatishdir.[19]
Multipleksilashni amalga oshirish uchun uch turdagi qurilmalar
kerak: multipleksor, kontsentrator va FEP.
-
Multipleksor
. Bu turli past tezlikdagi uzatishlarni yagona yuqori
tezlikdagi uzatishga birlashtiruvchi qurilmadir. Modeliga qarab, yagona
aloqa liniyasiga 32 ta yoki koʻproq qurilmalarni ulash mumkin.
Multipleksor orqali uzatiladigan maʻlumotni shu tipdagi mulipleksor
qabul qilishi kerak. Uzatuvchi multipleksor turlii qurilmalar uzatayotgan
mʻlumotni birlashtirib bitta liniya orqali katta tezlikda uzatadi. qabul
qiluvchi multipleksor esa qabul qilingan xabarlarni saralaydi va kerakli
qurilmalarga ajratib uzatadi.
-
Kontsentrator.
Kontsentratorlar xam multipleksor kabi bir nechta
qurilmalarga bitta kommunikatsiya liniyasidan foydalanishga imkon
beradi. Ammo multipleksordan farqli oʻlaroq, kontsentrator maʻlumotni
vaqtinchalik saqlash qurilmasiga yigʻadi.
-
-qadam: Xavfni kamaytiring, o'tkazing, oldini oling yoki qabul qiling

|
-qadam: Xavfni kamaytiring, o'tkazing, oldini oling yoki qabul qiling
|
bet | 3/4 | Sana | 07.07.2024 | Hajmi | 127,46 Kb. | | #266862 |
Bog'liq 1-2 Amaliy ish5-qadam: Xavfni kamaytiring, o'tkazing, oldini oling yoki qabul qiling. Har bir xavf uchun uni kamaytirish, o'tkazish yoki qabul qilish choralarini tanlash kerak.
• Xavfni kamaytirish usullari:
-himoya choralari va nazoratini amalga oshirish;
-protseduralarni takomillashtirish;
̶ Atrof muhitni o'zgartirish;
̶ tahdidga ta'sir etuvchi omillarni o'z vaqtida aniqlash va mumkin bo'lgan oqibatlarini kamaytirish uchun erta aniqlash usullarini joriy etish;
̶ muayyan tahdidlarga duch kelganda ishni davom ettirish va tahdid oqibatlarini kamaytirish imkonini beradigan favqulodda vaziyatlar rejasini ishlab chiqish;
̶ tahdidni amalga oshirish uchun to'siqlar yaratish;
-Xavfsizlik masalalari bo'yicha treninglar o'tkazish.
• Xatarni o'tkazish - masalan, ba'zi xavflarni sug'urtalash.
• Xatarlardan qochish - xavf tug'diradigan faoliyatni to'xtatish.
• Riskni qabul qilish – xavf-xatarni qabul qilish va undan himoyalanish uchun pul sarflamaslik (agar himoya choralari qiymati mumkin bo'lgan zarar miqdoridan oshsa, bu maqsadga muvofiqdir). Ammo shuni yodda tutish kerakki, xavf-xatarni amalga oshirish qo'shimcha oqibatlarga olib kelishi mumkin (masalan, obro'sini yo'qotishi).
Topshiriq
Har bir talaba tanlangan tashkilot bo’yicha xavf-xatarlarni aniqlab, mavjud xavf –xatar bo’yicha tashkilot risklarini tahlillash bosqichlarini taxminiy qiymatlarini aniqlashni amalga oshirsin.
Nazorat savollari
Xavf, tahdid va zaiflik tushunchalariga ta’rif bering?
Axborot aktivi nima va u qanday obyektlarni o’z ichiga oladi?
Xavflarni tahlil qilishning maqsadini tushuntirib bering?
Xavflarni tahlil qilishning qanday bosqichlari bor?
2-amaliy ish
Mavzu: Riskni “Galstuk-Babochka” usuli yordamida tahlili
Ishdan maqsad: “Galstuk-Babochka” usulidan foydalangan holda axborot xavfsizligidagi risklarni baholashni o’rganishdan iborat
|
| |
Ўзбекистон алоқа ва ахборотлаштириш агентлиги

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA
KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
“Kelishilgan”
“Kelishilgan”
“Tasdiqlayman”
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
vazirligi
Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalarini
rivojlantirish vazirligi
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalari
universiteti rektori
B.Sh.Maxkamov
__________________
______________________
_______________________
“___”_________2021 y
“___”____________2021 y
“___”____________2021 y
5A150902
Kompyuter grafikasi va dizayn
5A350201
Multiplikatsion filmlar
texnologiyalari
5A232801
Elektron tijorat
5A350501
Pochta xizmatini tashkil etish va
texnologiyasi
5A234101
Raqamli iqtisodiyot
5A350602
Elektron kutubxona va arxivlar
5A310201
Elektr ta’minoti (telekommunikatsiya
tarmoklari va tizimlari)
5A350702
Antennalar va o‘ta yuqori chastotali
kurilmalar
5A330101
Kompyuter ilmlari va dasturlash
texnologiyalari (yo‘nalishlar bo‘yicha)
5A350801
Televidenie, radioaloqa va
radioeshittirish kurilmalari xamda
tizimlari (turlari bo‘yicha)
5A330205
Geoaxborot tizimlari va texnologiyalari
5A350901
Mobil aloqa tizimlari
5A330301
Kriptografiya va kriptoanaliz (yo‘nalishlar
bo‘yicha)
5A350902
Intellektual axborot-kommunikatsiya
tizimlari
5A330302
Axborot xavfsizligi (yo‘nalishlar
bo‘yicha)
5A350903
Sun’iy yuldoshli aloqa tizimlari
5A330501
Kompyuter injiniringi (“Kompyuter
tizimlarini loyixalash”, “Amaliy dasturiy
vositalarni loyixalash”, “Axborot va
multimedia texnologiyalari”)
5A351002
Videotexnologiyalar
5A330502
“Elektron xukumat” tizimini boshkarish
5A351101
Maxsus yoritish texnologiyalari
5A330503
Tibbiyotda kompyuter tizimlari
5A331001
Internet ashyolari
5A330504
Ma’lumotlar ilmi (Data Science)
5A330601
Dasturiy injiniring
5A330701
Sun’iy intellekt
5A350101
Telekommunikatsiya injiniringi (“Axborot
uzatish tizimlari”, “Telekommunikatsiya
tarmoqlari”, “Teleradioeshittirish”)
5A350103
Telekommunikatsiya tizimlarining
dasturiy ta’minoti
5A350104
Telekommunikatsiya tizimlari va
tarmoqlarida axborot xavfsizligi
5A350105
Optik tolali tarmoqlar texnik
ekspluatatsiyasi
О‘UM  о‘quv-uslubiy majmua.
Ta’lim yо‘nalishining tavsifi

|
О‘UM о‘quv-uslubiy majmua.
Ta’lim yо‘nalishining tavsifi
|
bet | 3/201 | Sana | 20.06.2024 | Hajmi | 7,87 Mb. | | #264582 |
Bog'liq Αquv – uslubiy majmuaning tarkibiО‘UM о‘quv-uslubiy majmua.
Ta’lim yо‘nalishining tavsifi
5640100 –Hayotiy faoliyat xavfsizligi ta’lim yо‘nalishi bо‘yicha bakalavrlar tayyorlovchi oliy ta’limning ta’lim dasturi asosida amalga oshiriladi, uni nazariy va amaliy mashg‘ulotlarini tо‘liq о‘zlashtirgan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli о‘tgan shaxsga «bakalavr» malakasi (darajasi) hamda oliy ma’lumot tо‘g‘risidagi davlat namunasidagi rasmiy hujjat(lar) beriladi.
Ta’lim dasturining meyoriy muddati va mos malaka(daraja)si 1-jadvalda keltirilgan.
Ta’lim dasturining muddati va bitiruvchilarning malakasi. 1-jadval
Ta’lim dasturining nomi
|
Malaka
(daraja)
|
Ta’lim dasturini о’zlashtirishning meyoriy muddati
|
Bakalavriatning ta’lim dasturi
|
Bakalavr
|
4 yil
|
5640100 –Hayotiy faoliyat xavfsizligi ta’lim yо‘nalishi bо‘yicha bakalavrlar kasbiy faoliyatining tavsifi
Bakalavrlar kasbiy faoliyatining sohalari
5640100 – Hayotiy faoliyat xavfsizligi – fan va texnika sohasida bо‘lishi mumkin bо‘lgan favqulodda holatlar va yong‘inlar shuningdek havfli omillardan tibbiy - biologik, ilmiy-texnik va ijtimoiy – iqtisodiy bilimlarni qо‘llash yо‘li bilan insonlarning sog‘lom hayot darajasini va xavfsiz mehnat sharoitini ta’minlashga yо‘naltirilgan metodlar va vositalar majmuini qamrab oladi.
Bakalavrlarning kasbiy faoliyati quyidagi sohalarni qamrab oladi:
ishchi jarayonlarni о‘zlashtirish va tadqiqot qilish;
loyihalash jarayonlarini tahlil qilish, sintezlash va optimallashtirish, mahsulot sifatini ta’minlash va sertifikatsiya (shu jumladan xalqaro) metodlarini qо‘llash;
insonlarning sog‘lom hayot darajasini va xavfsiz mehnat sharoitini ta’minlovchi muxandislik hisoblari, algoritmlari va matematik ta’minotini ishlab chiqish;
kompyuter texnologiyalari va dasturlanishi;
dasturiy ta’minot, axborot-kommunikatsiya texnologiyasi va injeneriyasi;
ta’limning elektron vositalari.
|
| |