nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tuproq namligining intensivligi quyidagilarga bog'liq

Tuproq namligining intensivligi quyidagilarga bog'liq.
Ob -havo;
O'simliklarning yoshi va holati.
Issiqxonada havo aylanishi nafaqat shamollatish natijasida, balki fanatlar yordamida ham amalga oshiriladi. Shamollatish va shamollatish jarayoni ham nazorat qilinishi kerak, chunki issiqxonadan chiqadigan havo tashqaridan toza havo bilan almashtirilishi kerak. Kechasi haroratning pasayishi tufayli uning devorlarida haddan tashqari namlik paydo bo'lganda issiqxonani ventilyatsiya qilish ayniqsa muhimdir. Ammo shamollatish uchun haddan tashqari ishtiyoq o'simliklar "nafas oladigan" karbonat angidrid kontsentratsiyasining pasayishiga olib keladi.
Issiqxonada sabzavot va ko'katlar uchun maqbul bo'lgan harorat, namlik, yorug'lik rejimini saqlash, ya'ni o'simliklar uchun qulayroq sharoit yaratish, qulay mikroiqlimni yaratish juda qiyin. Masalan, mexanik ravishda ochiladigan shamollatish uchun aylanadigan teshiklardan foydalanib, issiqxona egalari havo harorati pasayishi bilan bir vaqtda tuzilish ichidagi namlikni kamaytiradi.
Bu tuproqni quritishga, qo'shimcha sug'orishga olib keladi. O'simliklarni lampalar bilan yoritish noqulay va noqulaydir, chunki ularni vaqti-vaqti bilan yoqish va o'chirish kerak.
Avtomatik tizim issiqxonada mikroiqlimni yaratish muammosini har tomonlama hal qilishga yordam beradi.
Bu tejashga hissa qo'shadi:
Vaqt;
Harakatlar;
Elektr.
Uning ishlatilishi kerakli hosilni kafolatlaydi. Ammo bu vazifani turli xil avtomatlashtirish vositalari yordam berishi mumkin.
Issiqxonadagi iqlim parametrlari yigirmadan ortiq.
Ular orasida:
Havo harorati;
Namlik;
Karbonat angidrid konsentratsiyasi;
Shisha harorati;
Barglarning shudring nuqtasi harorati;
Soya holati va boshqalar.
Ularni kerakli rejimda ushlab turish uchun ba'zida ko'p miqdorda elektr energiyasini iste'mol qilish kerak bo'ladi. Shuning uchun katta issiqxonalarda har bir mavsum uchun ma'lum koeffitsientlarni belgilashga asoslangan boshqaruv strategiyalari ishlab chiqiladi.
Darhaqiqat, o'simliklarning rivojlanishida texnologiyaga diqqat bilan rioya qilish kerak bo'lgan davrlar (masalan, qishda) mavjud, ammo o'simliklar stressni boshdan kechirmaydigan paytlar ham bor.
Bu vaqtda siz energiyadan tejamkorroq foydalanishingiz mumkin.
http://fayllar.org
|
AQLLI ISSIQXONA LOYIHASINI TAYYORLASH , DASTURIY QISMINI YOZISH VA MAKETINI

|
AQLLI ISSIQXONA LOYIHASINI TAYYORLASH , DASTURIY QISMINI YOZISH VA MAKETINI
|
bet | 8/10 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 39,33 Kb. | | #112790 |
Bog'liq F arg’ona davlat universiteti Fizika-Texnika Fakulteti Fizika yo-fayllar.orgAQLLI ISSIQXONA LOYIHASINI TAYYORLASH , DASTURIY QISMINI YOZISH VA MAKETINI
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universitetining elektronika va avtomatika fakulteti 3-kurs talabasi Azizjon Ergashev «aqlli issiqxona» deb nomlangan ixtirosi bilan ko‘pchilikning e’tiboriga tushgan, deyiladi «O‘zA» .
U yaratgan qurilma issiqxona ichidagi havo harorati va namligini hamda quyosh yorug‘lik darajasini bir me’yorda ushlab turishga mo‘ljallangan. Qurilmada harorat va namlikni, yorug‘lik darajasini o‘lchovchi maxsus datchiklar mavjud. Agar havo harorati tushib ketsa, isitish pechlari avtomatik tarzda ishga tushadi, agar harorat shunda ham me’yorga kelmasa, ovozli xabar orqali ogohlantiradi. Harorat me’yorda bo‘lganda esa pechlar avtomatik o‘chiriladi. Agar xona harorati me’yordan ortib ketsa, «aqlli issiqxona» oynalarini o‘zi ochadi. Shunda ham harorat oshishi davom etsa, ventilyasiya tizimi ishga tushib, havoni sovutish jarayoni boshlanadi.
Tuproq namligi pasayganini aniqlagan qurilma avtomatik tarzda sug‘orish ishlarini amalga oshiradi. «Aqlli issiqxona» tomidagi pardalar esa quyosh
yorug‘lik darajasi oshganda qo‘l keladi. Barcha ma’lumotlarni qurilma va kompyuter monitorlarida ko‘rib turish imkoni mavjud. Qurilma sodda tuzilgan, o‘zbek tilida ishlab, pult orqali boshqariladi.
– Mazkur ishlanma X Innovatsion g‘oyalar, texnologiyalar va loyihalar respublika yarmarkasida namoyish etilib, olimlar va ishtirokchilarning e’tiboriga sazovor bo‘ldi, – deydi Azizjon Ergashev. – Shu bois ixtironi joriy yilda amaliyotga tatbiq etish ustida ish olib borilmoqda. Kelajakda mazkur ixtironi yanada takomillashtirib, issiqxonaning barcha ma’lumotlarini mobil telefon orqali ko‘rish va boshqarishni, uning quyosh batareyalari orqali ishlashini ta’minlamoqchimiz.
Aqlli uy tizimi: iqlim nazorati. Ichki mikroiqlimni nazorat qilish tizimi
Issiqxonalar, hatto arxaik, juda oddiy - bu odam o'zini yaratuvchi sifatida his qilishi, zukkoligini namoyon qilishi, yorqin his -tuyg'ularni boshdan kechirishi, sog'lig'ini yaxshilashi va o'z oilasi uchun organik sabzavotlar va ko'katlarni o'stirishi mumkin bo'lgan ajoyib joy. Lekin issiqxonada sabzavot va ko‘katlar yetishtirishga ilmiy yondashuv, zamonaviy bilimlarni qo‘llagan holda, mavjud uskunalardan foydalangan holda jiddiy yondashish kerak.
|
| |
-ma’ruza 
MUOMALA QONUNIYATLARI VA IJTIMOIY IDROK

larga nisbatan munosabatlarni va odamlarning o‘ziga
nisbatan muno-
sabatni o‘zida ifodalaydi.
Yuridik psixologiya fani turli guruhlar, jamoalar, har xil uyushgan
va uyushmagan kishilarning o‘zaro ijtimoiy munosabatlarga kirishishi
natijasida ular ongida vujudga keladigan ruhiy hodisalarni o‘rganadi.
Shuningdek, shaxslararo munosabatlarning turli shakllari va uning
qonuniyatlarini o‘rganadigan fandir.
Ma’ruzaning maqsadi huquqni muhofaza
qilish organlarining xo-
dimlariga o‘zlarining faoliyatida uchraydigan muloqot turlari bilan ta-
nishtirish, aholi bilan bo‘ladigan muloqotda ularning talab va istaklari-
ni hisobga olgan holda muloqotga kirishish yo‘llarini o‘rgatishdan
iborat. Vazifasi esa muloqotning turlariga tavsif berish va mohiyatini
ochib berishdan iboratdir.
Ushbu ma’ruzadan ko‘zlangan maqsad, huquqni muhofaza qilish
organlari faoliyatidagi kasbiy muloqot va ijtimoiy idrokning alohida
tarkibiy qismlari bilan yaqindan tanishib chiqish hisoblanadi.
Bundan
tashqari, muloqotning qonuniyatlari, mexanizmlari, turlarini o‘rganish
va psixologik jihatdan tahlil qilishdan iboratdir.
Muloqot ijtimoiy-psixologik hodisa bo‘lib, uning o‘z o‘rni va aha-
miyati mavjud. Muloqot odamlar o‘rtasida birgalikdagi faoliyat eh-
tiyojlaridan kelib chiqadigan bog‘lanishlar rivojlanishining ko‘p
qirrali jarayonidir. Muloqot birgalikda faoliyat ko‘rsatuvchilar o‘rta-
sida axborot ayriboshlanishini o‘z ichiga oladi. Shaxslar munosobat-
ga kirishar ekan, eng muhim vositalardan biri bo‘lgan tilga murojaat
qiladilar. Muloqotning ikkinchi jihati munosobatga kirishuvchilarning
o‘zaro birgalikdagi harakati nutq jarayonida faqat so‘zlar bilan emas,
Ijtimoiy-psixologik ko‘rinishlar dinamikasi

chiqishiga sabab bo‘ladi. Hamma joyda ham birgalikdagi faoliyat ish-
tirokchilari o‘zlarining umumiy ishga qo‘shgan hissalarini obyektiv
ravishda baholashga qodir bo‘lmaganliklari sababli,
ularning baholari
hech shubhasiz subyektiv ruhda bo‘ladi.
Jamoaning subyektivizm hollariga to‘sqinlik qiluvchi ma’naviy
kuchlari jamoa a’zolarining uning barcha a’zolari qabul qilgan axloqiy
qoidalar asosida bir-biri bilan sig‘ishuvi uchun soqit qilmaslik, «o‘z
aybingni birovga to‘nkamaslik», erishilgan yutuqni o‘zingniki qilib
olmaslik, umumiy muvaffaqiyatlarga erishilganda, boshqalarning
o‘rni va ahamiyatini kamsitmaslik, «obyektiv holatlarga» ishora qil-
maslik va boshqalar ana shunday qoidalar jumlasiga kiradi.
Oila ham bir jamoa bo‘lib, qadriyatlarga mo‘ljallangan
birlikning
mavjudligi oila tarbiyasining eng muhim prinsipi, oilaning jamoa tari-
qasidagi jiddiy xususiyati hisoblanadi. Birgalikdagi faoliyatda erishil-
gan yutuq va muvaffaqiyatsizlik munosabatlar va shu jumladan, oila-
dagi munosabatlarning alohida ajralib turadigan xususiyatlaridan biri-
dir. Mas’uliyatning aynan o‘ziga o‘xshash belgilari faqat oiladagi qu-
lay psixologik muhitning belgisi bo‘lib qolmasdan,
balki oilaviy
jamoa a’zolari sig‘ishuvchanligining sharti hamdir. Agar odamlar bir-
galikdagi faoliyatga har bir kishining qo‘shgan hissasini haqqoniy
baholashga layoqatli bo‘lmasa, bu albatta mojaro chiqishiga olib kela-
di, oila jipsligining negizlarini bo‘shashtirib yuboradi. Aytilgan gaplar
oilaning har qanday a’zosiga bab-baravar taalluqlidir.
Oilada jamoaning aynan bir xil bo‘lib qolishi bolaga hadeb rahm-
dillik qilaverishdan va unga hamma narsani ravo ko‘raverishdan ham,
bolaga nisbatan xudbinlarcha, g‘arazgo‘ylik bilan munosabatda bo‘-
lishdan ham bab-baravariga voz kechishni taqozo etadi. Bunda bolalar
to‘g‘risida va ularning rohat-farog‘ati haqida amaliy g‘amxo‘rlik ham-
da
shu bilan birga, ota-onalar mabodo ularning o‘rnida bo‘lganlarida
o‘zlariga nisbatan qanday talab qo‘yishsa, xuddi ana shunday talablar
qo‘yilishi ko‘zda tutiladi.
Psixologiya fanida «guruh», «jamoa» tushunchalari dolzarb
muammo sifatida qaraladi. Guruhning tuzilishi, shakllanishi, uning
maqsad va vazifalari bevosita milliy qadriyatlar, urf-odatlar, an’analar
asosida shakllanadi.
Har bir guruh, u xoh katta yoki kichik guruh
bo‘lsin, o‘z mavqeiga, an’anasiga, ichki va tashqi tartib-qoidalariga
egadir.
Norasmiy guruhlarning maqsad va vazifalari, tuzilishi, liderning
guruh a’zolari bilan bo‘lgan shaxslararo munosabatini psixologik
jihatdan o‘rganish va tahlil qilish muhim vazifa hisoblanadi.
123
Muomaladagi og‘ishlarni bartaraf etish

Muomaladagi og‘ishlarni bartaraf etish.
Shaxslar bilan psixolo-
gik aloqa o‘rnatish davrida muomaladagi og‘ishlarni bartaraf etishga
diqqatimizni ko‘proq qaratmog‘imiz kerak, chunki bu og‘ishlar bo‘la-
jak muomalaga salbiy ta’sir etadi.
Individual ta’sir etish.
Psixologik aloqa o‘rnatishning yakuniy
bosqichida xodim suhbatdosh shaxsiga individual ta’sir etishi lozim.
Bu ta’sir etishning maqsadi ishonchli ma’lumotlarni suhbatdoshidan
olishdir. Shu bilan birga, kelajakdagi umumiy ishonchlilik munosa-
batlari yaratilishi mumkin.
Jinoyatchilarning maxsus tili (jargoni) va tatuirovkalarini hisobga
olish muhim, chunki ular muloqotning maxsus vositalari hisoblanadi.
133
Ularni bilish xodim uchun nihoyatda zarur, chunki bu operativ va
xizmat vazifalarini bajarishga yordam beradi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, muloqot, avvalam-
bor, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining faoliyatida
yetakchi o‘rinlarni egallaydi. Muloqotning verbal va noverbal turlari
shaxslararo munosabatlarda hamma vaqt ishtirok etadi. Muloqot
murakkab jarayon sifatida inson hayotida va shaxsning shakllanishida
muhim o‘rin tutadi.
Muloqot huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining muhim
tarkibiy qismidir. Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari turli
shaxslar bilan yaxshi muloqotda bo‘lishlari uchun ularning individual-
psixologik xususiyatlarini bilishlari lozim. Muloqotning vositalarini
to‘g‘ri qo‘llay bilish huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari
faoliyatining samaradorligini oshiradi.
134
TAVSIYA ETILADIGAN ADABIYOTLAR
. .
. – ., 1998.
. .
. .3. – ., 1999.
. .
. – ., 1999.
. .
: ,
! " . – ., 1997.
. ., . .
# $ &$. – '., 1990.
. .
*+ /$ < $. – '., 1988.
. .
=&$ < $. – '.,1981.
. .
>/ &. – '., 1983.
. ., . .
@ < < . – '., 1986.
. ., . .
' < -
< / <+. – '., 1990.
. .
*$ < $.– ', 1974.
. ., .
# $. – ., 2000.
! . ".
W$ //. *$. >/. – '., 1975.
! . .
[\ < $. – ., 1992.
!# . .
=] < . – ^ /W., 1997.
$%& '.,
.
.
@.
` \ ,
\ $ . – ., 1999.
[\ < $ / @. . #\ . – ., 1992.
* +. *.
# $. – ., 1992.
* +., / .
# $ . – ., 1999.
135
|
Шартли - download

Qidiruv: Шартли
Шартли белгилар, белгилашлар ва қИСҚартмалар
Some of the authors of this publication are also working on these related projects
5,9 Mb.
100
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Asosiy bilish jarayonlari, uning qonuniyatlari

Ixtiyoriy diqqat diqqatning oliy turi sifatida mehnat jarayonida
tarkib topadi. Ixtiyoriy diqqatning vazifasi psixik jarayonlarning ke-
chishini boshqarib turishdan iborat.
Kishi aynan ana shu ixtiyoriy diqqatning mavjudligi tufayli xotira-
dan o‘zi uchun zarur ma’lumotlarni
faol tarzda, tanlab «ajratib
olish»ga, to‘g‘ri qarorlar qabul qilishga, faoliyat jarayonida paydo
bo‘ladigan vazifalarni amalga oshirishga layoqatli bo‘ladi.
Diqqatni kuchli qo‘zg‘atuvchilar baland ovoz, yorqin nur va
bo‘yoq, kuchli hid jalb etadi.
Diqqatning taqsimlanishi
ikki va undan ko‘proq faoliyat turlari-
ning (bir qancha harakatlarning) bir vaqtning o‘zida muvaffaqiyatli
bajarish imkoniyati bilan bog‘liq xususiyat. Diqqatning yuksak daraja-
da taqsimlanishi – ko‘pgina hozirgi
zamon mehnat turlari
muvaffaqiyatliligining muqarrar shartlaridan biridir. Masalan,
operatorlar, ko‘plab dastgohlarda ishlovchilar, transport haydovchilari
va boshqalarning ishi ana shuni talab qiladi.
Diqqatning ko‘chishi ma’lum obyektning bir faoliyatdan ikkinchi
bir faoliyatga, bir obyektdan ikkinchi bir obyektga, bir harakatdan
ikkinchi bir harakatga o‘tishida namoyon bo‘ladi. Diqqatning ko‘chi-
shi yo ongli ravishdagi xulq-atvorga, faoliyatning talablariga yoki
o‘zgarib ketayotgan shart-sharoitlarga muvofiq
tarzda yangi faoliyatga
kirishish zaruratiga bog‘liq bo‘ladi.
Faqat obyektlar va jarayonlar o‘zgarib, faoliyat esa uzoq vaqt da-
vomida o‘zgarmasdan qolgan hollarda diqqatning barqarorligi doirasi-
da uning ko‘chishi yuz beradi. Bunday ko‘chish uzoq davom etadigan
ish paytida charchashning oldini oladi va shu bilan diqqatning
barqarorligini oshiradi. Lekin bu tez-tez takrorlanavermasligi lozim,
aks holda salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Diqqatning salbiy jihatlaridan biri parishonxotirlikdir. Parishonxo-
tirlik diqqatni uzoq vaqt davomida jadal bir narsaga qaratishga
layoqatsizlikda, diqqatning osongina va tez-tez bo‘linib turishida na-
moyon bo‘lishi mumkin. Parishonxotirlikning bu ko‘rinishi ko‘pincha
ish qobiliyati susayib ketishining va xulq-atvordagi uyushmaganlik-
ning sabablaridan biri hisoblanadi. Parishonxotirlikni
keltirib chiqa-
ruvchi sabablar nimalardan iborat? Parishonxotirlik shaxsning barqa-
ror xislati sifatida ixtiyoriy diqqat sustligining ko‘rsatkichi hisoblanadi
va u noto‘g‘ri tarbiya natijasida bo‘lishi mumkin. Bunday pari-
47
shonxotirlikka qarshi, avvalo, shaxsda irodaviy fazilatlarni shakllan-
tirish yo‘li bilan kurash olib borish kerak.
Tevarak atrofdagi olamning boyligi haqida, tovushlar va ranglar,
hidlar va harorat, miqdor va ko‘plab boshqa narsalar to‘g‘risida biz
sezgi organlari tufayli bilamiz. Kishi sezgi a’zolari yordamida tashqi
va ichki muhitning holati haqida rang-barang axborot olib turadi.
Insonlarning bir-birlarini tushunish va

Signal
vazifasining ko‘magida biz bo‘lib o‘tayotgan katta aha-
miyatga ega voqealar, hodisalar haqidagi
signalni qabul qilamiz va
uzatamiz.
Nazorat
vazifasi ko‘magida axborotni qabul qilish va tarqatish
jarayoni nazorat qilinadi.
Tarbiya
qilish vazifasi muloqot orqali shaxsni shakllantirish jara-
yoni bo‘lib, nihoyat darajada muhim omil hisoblanadi.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining muloqotidagi
psixologik xususiyatlar:
1) muloqotning kasbiy yo‘nalganligi;
2) muloqotning huquqiy jihatdan tartibga solinishi;
3) muloqotning majburiyligi;
4) muloqot maxsus obyektining
mavjudligi;
5) muloqotda psixologik to‘siqlarning mavjudligi;
6) jinoyatchilarning maxsus tili va tatuirovkalarning ahamiyati
hamda xususiyatlarini bilish zarurligi.
Ichki ishlar organlari xodimining faoliyatida bo‘ladigan muloqot-
ning muhim xususiyatlaridan biri uning kasbiy yo‘nalganligidir. Zero-
ki, huquqni muhofaza qilish organlarining xodimlari jinoyat qilgan
shaxslarni, guvohlar va jabrlanuvchilarni aniqlash maqsadida boshqa
shaxslar bilan muloqotda bo‘ladilar. Organ xodimlari haqiqatni ochib
tashlashga harakat qilsalar,
aksincha, jinoyatchilar jinoyatni yashirish-
ga, yolg‘on ma’lumot berishga, jinoiy javobgarlikdan qutulishga hara-
kat qilishadi.
Tergovchi protsessual qonunlarning normalari asosida harakat qi-
ladi. Shaxsga nisbatan bo‘lgan salbiy munosabatiga qaramasdan, xo-
dim muloqot qilishga majbur.
Muloqotning uzoq davom etishida ziddiyatli holatlar tez-tez uch-
rab turadi. Har qanday muloqotning biron-bir maqsadi bo‘ladi. Mulo-
qotga
kirishgan har bir shaxs, uning yakuniy holatiga qarab turlicha
xulosa chiqarishi mumkin. Huquqni muhofaza qilish organlari xodi-
mida muloqotga kirishish, jinoyat sodir bo‘lgandan so‘ng boshlanadi.
Muloqot jarayonida obyektning maxsus tomonlarining borligi
ham muhim hisoblanadi. Shuni aytish joizki, ko‘p hollarda bunday
shaxslar
jamiyatdagi axloqsiz, odobsiz va vijdonsiz kishilardir. Mu-
loqot jarayonida har xil psixologik to‘siqlar mavjud. Ko‘proq ular
sun’iy ravishda vujudga keladi.
130
Muloqot jarayonida quyidagi psixologik to‘siqlar mavjud:
1) motivatsion to‘siqlar;
2) aqliy (intellektual) to‘siqlar;
3) emotsional to‘siqlar;
4) tarbiyaviy jarayondagi to‘siqlar.
Motivatsion to‘siqlar
shaxslarning muloqotga kirishishdan bosh
tortishi, muomalani to‘g‘ri, aniq ko‘rinishda olib borilishini xohlamas-
ligi jarayonida namoyon bo‘ladi.
Aqliy to‘siqlar
shaxsning xodimga nisbatan bilim doirasining
kengligi, mantiqiy fikrlashining chuqurligi va huquqiy savodxonligi
mazmunan boy bo‘lgan taqdirda yuzaga keladi.
Emotsional to‘siqlar
muloqotga kirishuvchilarning psixologik va
emotsional-irodaviy holatlaridan kelib chiqadi (agressivlik, qo‘rquv,
asabiylashish, xo‘rlanish va boshqalar).
Tarbiyaviy jarayonlardagi to‘siqlar
huquqni muhofaza qilish or-
ganlari xodimlari «tarbiyasi qiyin» o‘smirlar, nosog‘lom
oilalar va
muqaddam sudlangan shaxslar bilan profilaktik chora-tadbirlar olib
borayotgan vaqtda uchraydi.
Psixika va ongning rivojlanishi - O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

boshlanishi va qishki sovuq tushishi oldidan o‘zlarining
normal hayot
kechirishlari uchun zarur shart-sharoitlarga ancha mos keladigan
harorat saqlanadigan chuqur in qazib, yer tagiga kirib ketadi. Bu
o‘rinda instinktlar harakat qiladi. Fil o‘ziga suv sepa boshlaydi, qalin
soyaga yashirinadi, maymun ham issiqdan saqlanishi uchun imkon
beradigan joyni tanlashga va tayyorlashga urinadi. Bu o‘rinda
instinktlardan ko‘ra hayvonlar individual hayot
kechirishida orttirgan
tajriba – shartli bog‘lanishlar ta’sir qiladi.
O‘simlik va hayvonlarga mansub shakllar evolutsiyasining barcha
bosqichlarida jamiki jonli organizmlar in’ikosning alohida, biologik
shakli – ta’sirlanuvchanlikka ega bo‘ladi. Ta’sirlanuvchanlik tirik
organizmning biologik ahamiyatiga ega bo‘lgan (biotik) ta’sirga javob
berish qobiliyati demakdir.
Oddiy ta’sirlanuvchanlik sodda, bir hujayrali tirik organizmdayoq
seziladi. Ular muhitning ta’siriga harakatlanish bilan javob beradi.
Muhit biotik ta’sir o‘tkazishi mumkin bo‘lib, buning natijasida jonli
organizmda
protoplazmaning
xossasi o‘zgaradi. Qo‘zg‘atish ta’siriga
uchraydigan o‘zini tartibga soluvchi tizim
sifatida tirik hujayrada
qidiruv harakatlari hosil bo‘ladi.
Biotik omillarga nisbatan o‘ziga xos harakatlar bilan javob berish
usullari
tropizmlar
yoki
taksislar
deb ataladi. Uning fototropizm –
jonli organizmning yorug‘lik ta’siri ostida harakatlanish tendensiyasi;
termotropizm – issiqlik ta’siri ostida harakatlanish tendensiyasi; xe-
motropizm – muayyan fizikaviy-kimyoviy muhitni tanlash tendensiya-
si; topotropizm – mexanik usul bilan qo‘zg‘atuvchining ta’siri ostida
harakatlanish tendensiyasi kabi turlari va boshqa bir qancha tropizmlar
mavjuddir. O‘simliklarning biologik in’ikos etish shakli o‘zini tartibga
solishga yordam beradigan tropizmlarning mavjudligi bilan mukam-
mallik kasb etadi.
Hayvonlarga mansub shakllarda ta’sirlanuvchanlikning yangi turi
– sezuvchanlik paydo bo‘ladi. A. N. Leontyevning faraziga ko‘ra, se-
zuvchanlik ginetik jihatdan qaraganda, muhitning organizmni boshqa
ta’sirlar bilan bog‘lovchi, singallik vazifasini o‘tovchi ta’sirlarga ja-
vob ta’siridan bo‘lak narsa emas.
Yuksak taraqqiy etgan hayvonlarda sezuvchanlik oshib, sezgi
organlari shakllanadi. Narsalarning o‘ziga (biron-bir
organik ehtiyojli,
ular yordamida qoldirib bo‘lmasligi ma’nosida) ahamiyatsiz belgilari
27
(hidi, shakli, rangi) signallik ahamiyatiga ega bo‘ladi. Shuning uchun
ham ma’lum bir sharoitlarda hatto oddiy hayvonlar ham biotik ta’sir-
lardan emas, balki mazkur muayyan vaziyatda turli xildagi biotik
ta’sirlar ro‘y berayotgani haqida signal berishi mumkin bo‘lgan biotik,
indeferent ta’sirlardan ham ta’sirlana boshlashi mumkin.
Onadan tug‘ma ravishda qolgan xatti-harakatlarga
Bo‘lajak muloqotni bashorat qilish

yordam beradi.
Shuningdek, shaxsning shunday emotsional-psixolo-
gik sifatlari mavjudki, ular psixologik aloqa o‘rnatishga salbiy ta’sir
etadi: yuqori qo‘zg‘aluvchanlik, agressivlik,
yashirin xarakter, gumon-
sirash va boshqalar.
Quyidagi keltirilgan sifatlar bashorat qilish davrida inobatga
olinishi kerak.
Aloqani yengillashtiruvchi tashqi omillarni yaratish.
Muloqotda
namoyon bo‘ladigan har qanday holatda tashqi
omillar ijtimoiy vazi-
yatlarga mos tushishi zarur. Suhbatdoshingizga biror-bir narsa xalaqit
berishi va uni chalg‘itmasligi kerak. Suhbat chog‘ida ishonchlilik mu-
hiti saqlab qolinishi shart.
Tashqi kommunikativ sifatlarning namoyon bo‘lishi
.
Nutq ma-
daniyati, mimika, tashqi ko‘rinish psixologik aloqa o‘rnatishda
ijobiy
natija beradi. Suhbatdoshingizda ham shunga qarab ijobiy emotsional
holatlar yuzaga keladi, bu esa aloqa o‘rnatishda
zarur omillardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Suhbatdosh bilan muloqotning boshidan hamfikr
bo‘lishga harakat qilinishi kerak.
Umumiy va neytral qiziqish doiralarini aniqlash.
Muloqotning
boshida shaxs bilan umumiy til topish muhimdir. Bu vazifani hal
etishda
umumiy va shu bilan birga, neytral qiziqishlar doirasini aniq-
lash yordam beradi. Masalan, tangalar,
markalarni kolleksiya qilish,
sport, sayohat va boshqa qiziqishlar. Umumiy qiziqishlar va ularni
qidirib topish ijobiy emosional holatlarga olib keladi. Bu o‘z-o‘zidan
muloqotda suhbatdoshni yaqinlashtiradi. Neytral qiziqish va qiziqish-
lar psixologik iqlimni yengillashtiradi va mavqeini tenglashtiradi.
Ixtiyorsiz xotira - O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

gina, juda qisqa vaqt oralig‘ida idrok qilish
va shu zahotiyoq qaytadan
xotirlashdan so‘ng juda ham qisqa vaqt mobaynida esda qolishi bilan
belgilanadi.
Qisqa muddatli esda olib qolish
sharoitlarida
hal etilishi uchun
avtomatlashtirilgan harakat usullari qo‘llaniladigan vazifalargina
mahsuldor bo‘lishi aniqlandi. Materialni o‘zlashtirishning kengaytiril-
gan usullarini qo‘llashni taqozo etadigan
vazifalar qisqa muddat
mobaynida taqdim qilingan sharoitda esda olib qolishning samarador-
ligini pasaytirib yuboradi. Shunga asoslanib,
qisqa muddatli esda olib
qolishni ma’lum vaqt oralig‘ida kishining material bilan ishlash
faoliyatida faqat avtomatlashtirilgan usullarni qo‘llab ishlash imkonini
beruvchi esda olib qolish deb ta’riflash mumkin.
-ma’ruza 
ASOSIY IJTIMOIY-PSIXOLOGIK

Hozirgi kunga kelib guruhlar muammosi ustida bir necha fanlar
mustaqil izlanishlar olib bormoqda. Biroq psixologiya nuqtai nazari-
dan «guruh», «jamoa», va «lider» tushunchalari o‘ziga xos ahamiyatga
egadir. Uning zamirida guruhlarning ijtimoiy-psixologik kelib chiqi-
shi,
shakllanish jabhalari, strukturasi, shaxslararo munosabatlari
yotadi.
Ma’lumki, jamiyatimizda bir qancha tashkilotlar, jamoalar, uyush-
malar, guruhlar,
partiyalar, turli xil siyosiy harakatlar va bir qancha
turli xil ko‘rinishdagi jamoalar mavjud. Shu bilan birga, jinoiy olam-
ning guruh, tashkilot, uyushma va harakatlari ham mavjud bo‘lib,
aksariyat hollarda bunday to‘dalar sovuq va o‘qotar qurollarga ega
bo‘ladilar.
Mustaqil O‘zbekistonimizda ham shunga o‘xshash terroristik, di-
niy-ekstremistik guruhlar mavjuddir. Bu
guruhlar muqaddas islom di-
nini niqob qilib olgan holda yoshlarning ma’naviyati, mafkurasi va
dunyoqarashini buzmoqda. Prezidentimiz I. A. Karimov ikkinchi cha-
qiriq O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining oltinchi sessiyasida
qilgan ma’ruzasida ham jinoyatchilikka, ayniqsa o‘smirlar va ayollar-
ning jinoyat olamiga kirib kelayotganini ta’kidladi: «Bugungi kunda
voyaga yetmaganlar tomonidan sodir etilayotgan
jinoyatlar umumiy
jinoyatlar miqdorining 4 %, ayollar tomonidan sodir etilayotgan ji-
noyatlar esa qariyb 11 foizini tashkil etadi. Jazoni ijro etish muassasa-
larida jazo muddatini o‘tayotganlarning umumiy miqdorining 1 % i
voyaga yetmaganlar, 2,3 % i esa ayollardir»
1
. Bu ko‘rsatkichlar in-
sonlarning turli xildagi oqimlar va jinoiy guruhlarga qo‘shilib ketishi-
dan dalolat beradi.
Shaxsni kamol toptiradigan va tarbiyalaydigan jamoa o‘zi bilan
jamiyat o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘indir. Mehnat jamoasi o‘zining
yuksak ko‘rinishlarida kishi shaxsini har tomonlama kamol toptirish
uchun shart-sharoit yaratadi. Psixologiyada
jamoa muammosini guruh-
larni tahlil qilib bo‘lgandan so‘ng o‘rganish mumkin.
O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov - bet 49

Negativ guruhlar. Shaxs ularning xatti-harakatlaridan ataylab voz
kechadi. Chunki bunday guruhlar uning shaxsiy qarashlaridan mutlaqo
farq qiladi.
Diffuz guruh stixiyali, tasodifan to‘plangan va shaxslararo muno-
sabatlar bevositalik asosida qurilgan kishilar birligidir. Bu guruhlar
miqdori bir necha kishidan minglab kishini tashkil qilishi mumkin,
masalan, avtobus bekatida to‘planib turgan
odamlar diffuz guruhiga
kiradi. Diffuz guruh ma’lum vaqt saqlanib tursa, guruhiy tabaqalanish
boshlanadi, ya’ni lider ajralib chiqadi.
Guruh ma’lum ijtimoiy faoliyat maqsadlari asosida to‘plangan,
muloqot ehtiyojlari qondiriladigan insonlar uyushmasidir. Demak, gu-
ruh uchun ikkita asosiy mezon mavjud: biror-bir faoliyatning bo‘lishi
hamda u yerda odamlarning o‘zaro muloqoti uchun imkoniyatning
mavjudligi.
Guruhlarning turlari. Kundalik hayotda shaxs muloqotda bo‘ladi-
gan, vaqtini birgalikda o‘tkazadigan kishilar guruhi ham turli xil bo‘-
ladi. Masalan, agar odamlar ko‘chada tasodifiy hodisaning tomoshabi-
ni bo‘lib turishgan bo‘lsa, ularni psixologiya tilida guruh emas, olo-
mon deb atashadi. Haqiqiy guruh uchun o‘sha
odamlarning barchasiga
aloqador umumiy faoliyat va hamkorlik qilish, bir-birlariga ta’sir ko‘r-
satish imkoniyati bo‘lishi kerak.
Amerikalik psixolog C. Kuli hamkorlikning darajasiga ko‘ra, gu-
ruhlarni birlamchi va ikkkilamchi turlarga bo‘lib o‘rganishni taklif
etadi. Birlamchi guruhda shaxslararo o‘zaro ta’sir yuzma-yuz, bevosi-
ta ro‘y beradi. Masalan, oila davrasida,
sinfda hisobchilar xonasida
o‘tirganlar birinchi guruhga misoldir.
Ikkinchi guruhdagi odamlarning har doim ham bevosita muloqot-
da bo‘lish imkoniyatlari bo‘lmaydi. Ular o‘rtasidagi munosabat va
o‘zaro ta’sir bilvosita bo‘ladi.
Jamoa – maqsadlari jamiyat maqsadiga mos keladigan umumiy
faoliyat bilan birlashgan odamlar guruhi. Jamoa o‘spirin va yoshlar-
ning shaxsini shakllantirish uchun eng qulay shart-sharoitlar yaratila-
digan birlik hisoblanadi.
Oila jamoasi, maktabdagi o‘quv-tarbiya
jamoasi, korxona jamoasi, nihoyat kechagi maktab o‘quvchilari o‘rta
ma’lumot olganidan keyin borib qo‘shiladigan mehnat jamoalari shun-
day bir ijtimoiy muhit hisoblanadiki, unda shaxsning voyaga yetishi
va har tomonlama rivojlanishi yuz beradi.
118
Topshiriq: 
Topshiriq shakli

MA’RUZA № 12
Mavzu: Maktab yoshidagi qiz bolalar ko‘ylagini konstruksiyalash.
Reja:
1. Maktab yoshidagi qizlar uchun kiyim namunasini qurish uchun o'lchovlarni olish
va hisoblash.
2. Chizmaning asosiy panjarasini qurish
3. Orqa tomonning chizmasini qurish
4. Old tomonning qurilish chizmasi
5. Yengning konstruktiv chizmasi
6. Yoqa chizmasini qurish.
Tayanch so‘zlar: ko‘ylak, namuna, o‘lchov, old, orqa, konstruktiv, mutaxassis,
daraja, an’anaviy, maishiy.
KONSTRUKTIV - Buxoro davlat universitetining pedagogika

qo’shim 0,5 sm ga kamaytiriladi, kichik razmerli baland buyli ayollar uchun esa,
aksincha 0,5 sm ga ko’paytiriladi. Old va ort bo’laklar bilan yaxlit bichiladigan va
reglan ko’ylaklarning konstruksiyasini ishlab chiqarishda Kk-qo’shimi 1+2 sm
ko’paytiriladi. Qanday siluetli bo’lmasin, yubkaning (shimning) bel chizig’i
gavdada bemalol turish qo’shimi 1 sm ga teng olinadi.
AYOLLAR MILLIY KO‘YLAGINI TEXNIK MODELLASH

modelga mos ifodlanadi. Old etak chizig‘idagi 97 – 971 pastki balans 371 nuqtadan
tepa tomonga o‘lchanib 97' nuqta qo‘yiladi. Old tanasining tepa qirqimi 97' nuqtadan
o‘tib 6 – 8 sm yoki modelga mos kengaytiriladi. Orqa tanasi ham 6 – 8 sm ga
kengaytiriladi. YOn chizig‘i 331 – 351 o‘miz chizig‘ining o‘rtasidan boshlanadi.
Koketkali milliy ko‘ylakni modellashga xos xususiyatlarga yana quyidagilar
ham kiradi:
old koketkasining kengligi 0,5 – 0,7 sm ga toraytiriladi, ya’ni koketkaning
o‘rta chizig‘i chap tomonga suriladi;
o‘miz chizig‘idagi ko‘ylak tanasining yuqori nuqtalari orqa bo‘lakda 332
nuqtadan, old bo‘lakda 352 nuqtadan juda pastga tushgan holda ko‘ylakning
ergonomik ko‘rsatkichlari pasayadi.
-rasm. Turli shakldagi kalta englar ishlanmasi

4-rasm.
Pasti toraytirilgan, qiyamasi bo‘ylab yumshoq taxlamali kalta eng
ishlanmasi:
a – kesik chiziqlarini solish; b – engning tayyor andazasi
Hajmli boshcha va qiyamasi bo‘ylab yumshoq taxlamali engni (5-rasm) eng
o‘mizida O
1
nuqtadan radial nuqtadan radial chiziqlarni
belgilab hosil qilish
mumkin. Detal belgilangan chiziqlar bo‘yicha keslidai va 5-rasm, b da
ko‘rsatilgandek suriladi.
Ulanuvchi eng asosida englarning juda qiziq variantlarini – uzun va kalta – hosil
qilish mumkin (3.5,6-rasmlar).
5-rasm. Turli shakldagi uzun englar modellari:
a – ustki qismda kattalashtirilgan hajmli; b - qiyamasi bo‘ylab yumshoq taxlamali;
v – butun uzunligi bo‘yicha bir tekis kengaytirilgan; g – pasti kengaytirilgan; d –
pasaytirilgan kengaytirish chiziqli; e,j – bir tekis
kengaytirilgan va pastda
kengaytirilgan manjetlarda; z - qiyamasi bo‘ylab yumshoq gorizontal taxlamali
6-rasm. Turli shakldagi kalta englar modellari:
a - qiyamasi bo‘yicha kengaytirilgan; b,v – fonarchalar; g - qanotcha; d - qiyamasi
bo‘ylab yumshoq taxlamali
Topshiriq shakli: KONSPEKT YOZISH
Mustaqil ishning maqsadi: nazariya va amaliy masalalarni xulosa shaklida
yozma ravishda malakali bayon qilish ko‘nikma va malakalarini rivojlantirish.
Konspekt (lotincha
conspectus – koʻrib chiqish, taqdim etish) - 1)
asosiy
axborot manbasi (maqola, kitob, maʼruza va boshqalar) mazmunini tizimli, ixcham,
mantiqiy va izchil yetkazuvchi yozma matn; 2)
axborot manbai rejasini, undan
ko‘chirmalarni va uning tezislarini o‘z ichiga olishi mumkin bo‘lgan
yozishning
sintezlovchi shakli.
Mustaqil ishning rejalashtirilgan natijalari: - talabalarning ilmiy tadqiqot
natijalarini tahlil qilish va ularni aniq o‘quv va tadqiqot muammolarini hal qilishda
qo‘llash
qobiliyati; — axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan
holda va axborot xavfsizligining asosiy talablarini
hisobga olgan holda axborot-
bibliografik madaniyat asosida kasbiy faoliyatning standart vazifalarini hal qilish
qobiliyati.
Ko’klab ulash usuli - Buxoro davlat universitetining pedagogika

Yelimlab ulash usuli.Yelimlab
ulashdan oldin, ikkala old bo’lak
ularning
teskarisi tashqarisiga
qaratilib juftlanadi, ustiga andaza qo’yib, yoqa o’mizining ,
adip qaytarmasi, borti va etagining konturlari aniq belgilab chiqiladi. Old bo’laklar
cheti bichish mashinasida yoki qaychida belgi chiziqlar bo’ylab qirqib tashlanadi.
(49 – b rasm)
Old bo’lakka bort qotirmasi quyidagicha yelimlab ulanadi:
1.Old bo’lakning yuqori vitachkasi va bo’rtma choki bor joylariga
teskarisi
tomondan yelka qirqimidan 7-8 sm qochirib yelim plyonka qo’yiladi;
2. Old bo’lak bilan bort qotirmasi maxsus yostiqlari bor pressda ulanadi.
Buning uchun, old bo’lak teskarisi yuqoriga qaratilibmoslanib qo’yiladi. Bunda,
qotirma bilan old bo’lak chetlari ulanish oldidan qirqib qo’yilgan bo’lsa, bort
qotirmasiga qo’yilgan uqaning chetlari old bo’lak
qirqimlaridan quyidagicha
oraliqda joylashtiriladi:
a) Bort chetlari uqaga yaqinlashtirilib, ag’darma chok bilan tikiladigan bo’lsa,
yoqa o’mizida 0,7-1 sm, adip qaytarmasi uchi va adip qaytarmasidan 0,5 sm , bortda
0,7 sm, etakda , etakning bukish chizig’i bo’ylab;
b) Bort chetlari uqa ustidan ag’darma chok bilan tikiladigan bo’lsa, yoqa
o’mizida 0,6-0,9 sm, adip qaytarmasi uchidan, adip qaytarmasida, bortda 0,4 sm,
etakda etakning bukish chizig’idan 0.4 sm pastda bo’ladi.
Old bo’lakka
bort qotirmasi, izmalar teshigiga qo’yilgan
gazlamalar
parchalari, yon cho’ntak bo’ylamasi presslab yopishtiriladi. Bort qotirmasining adip
qaytarma qismi oldindan qotirmaga yopishtirmagan bo’lsa, old bo’lakka
qabariq
shaklidagi maxsus yostiqli pressda yopishtiriladi.
MA’RUZA № 13 - Buxoro davlat universitetining pedagogika

maketlashtirishdir. Talab etiluvchi qismda shakl o‘zgartiriladi. O‘zgartirilgan
asos bo‘yicha maket gazlamadan kerakli joyda gazlama zahirasini ta’minlab yeng
bichiladi. Tayyorlangan yeng maketi yeng o‘miziga ulanadi yoki to‘g‘ri turishiga
intilib manekenga igna bilan qadaladi va hamma o‘zgarishlar qayd etiladi. Keyin
maket asos chizmasida nusxalanadi. Shunday qilib, yeng asosi hosil qilinadi.
Ustki qismda kattalashtirilgan hajmli yeng. Yeng qiyamasida hajmli va
asta-sekin pastga qarab torayuvchi englar birchokli tor eng chizmasida yasaladi.
Chizmada
kesik chiziqlari, miqdori va yeng shakli bog‘liq bo‘lgan yo‘nalishi
belgilanadi. Kesik uzunligi eng torayishi boshlanishi darajasi bilan aniqlanadi:
eng o‘mizi chuqurligi chizig‘i, tirsak chizig‘i yoki ular orasidan.
Yeng qiyamasi bo‘yicha burmalar hosil qilish uchun o‘rta chiziq bo‘yicha bitta
kesik qilinadi va kerakli kattalikka suriladi (1-rasm, a, b). Eng qiyamasi bo‘yicha
taxlamachalar, vitochkalar yoki mayda taxlamalar hosil qilish uchun asosda bu
elementlar yo‘nalishi bo‘yicha kesiklar qilinadi va muvofiq kattalikka suriladi (1-
rasm, v,g).
Eng qiyamasi bo‘yicha taxlamachalar, vitochkalar
yoki mayda taxlamalar toq
miqdori (uch yoki besh) loyihalansa, markaziysi ustki kertma joyida, qolganlari
undan teng masofalarda belgilanadi. Taxlamalar,
vitochkalar yoki mayda
taxlamalar juft miqdorida (ikki, to‘rt yoki olti) ular ustki kertikdan ikki tomonga
bir tekis taqsimlanadi.
Maketlashtirish usuli bilan hosil qilingan eng asosi bu eng konstruksiyasi
chizmasini tuzish uchun uchastkalarni hisoblashda foydalanish mumkin. Eng
qiyamasi bo‘yicha uch mayda taxlamali ikkichokli
eng chizmasining tuzilishi
misol bo‘la oladi.
Pastga qarab kengaytirilgan, eng qiyamasi bo‘yicha burmasiz englar. Bir chokli
eng asosida quriladi. CHizmada englarni uch chiziq bilan belgilanadi – biri
o‘rtada va ikkitasi old va tirsak o‘tar qismi bo‘yicha. Belgilangan chiziqlar
bo‘yicha chizma kesiladi va kerakli kattalikda ajratiladi (1-rasm, a,v).
Adipni tayyorlash usullari

Gazlamani tejash maqsadida adip bir nechta bo’lak qilib bichiladi. Bo’laklar
gul va yo’llari bir-biriga mos keladigan qilib, kengligi 0,5-0,7 sm chok bilan ulanadi.
Keyin choklar yorib dazmollanadi.
Guli yoki yo’li ko’zga aniq tashlanib turadigan
gazlamalardan bichilgan
adiplar old bo’lakka ulanishidan oldin, ular 0,8 -1,2 sm kirishtirib dazmollanib, adip
qaytarma shakliga keltiriladi. Adipning ichki chetlari yordamchi andazada bo’rlab
olinib, qirqib tashlanadi. Adipni ild bo’lakka maxsus mashinada ko’klanadigan yoki
ko’klanmasdan maxsus mashinada ag’darma chok bilan tikilganda, adip old
bo’lakka to’g’ri ulanishi uchun, uning tashqi qirqimiga andaza qo’yib burlab olinadi
yoki kontril kertiklar qirqiladi.
Adipda bezak sifatida yoki tugmalash uchun izmalar bo’lishi mumkin. Bu
izmalar adipning qaytarma qismida bo’lishi yoki yashirin
izma sifatida adipning
o’zida bo’ladi.
Bort qotirmasini old bo’lakka ulash usullari
Vitachkalari, cho’ntaklari, bo’rtma choklari, taxlamalari tayyor bo’lgan old
bo’lakka namlab-isitib ishlov beriladi. Bunda materiali yupqa kiyimlarning o’ng va
chap old bo’laklari
bir vaqtda, ularning teskarisi tashqariga qaratib juftlanib,
kirishtirib dazmollanadi. Gazlamasi qalin kiyimlar old bo’laklari esa alohida-alohida
kirishtirib dazmollanadi.
Old bo’lakning ko’krak atrofidagi joylarini maxsus taxta qolipga qo’yib,
kirishtirib dazmollash to’rt bosqichda bajariladi:
1.Old bo’lakning yelka qirqimining yuqori burchagi
va bort chetining bel
chizig’igacha bo’lgan qismi taxta qolipning oval chetiga to’g’rilab qo’yiladi. Bort
qaytarmasidan hosil bo’lgan solqilik kirishtirib dazmollanadi.
2.Old bo’lak bort qismi taxta qolip ustiga surilib,
bort chetidagi solqi
kirishtirib dazmollanadi.
3.Old bo’lak, uning yelka qirqimlari bilan yoqa o’mizini dazmollayotgan
ishchi
tomonga qaratib, taxta qolip ustiga qo’yiladi va yoqa o’mizidagi solqi
kirishtirilib dazmollanadi.
4.Old bo’lak, uning yeng o’mizi qirqimini dazmollayotgan
ishchi tomonga
qaratib va ko’krak o’rtasini taxta qolipning oval qismiga to’g’rilab qo’yib, yeng
o’mizi tomonidagi solqi kirishtirib dazmollanadi.
Old bo’lakka pressda shakl berishda maxsus qabariq yoki botiq yostiqlar
ishlatiladi. Bunda, ikkala old bo’lak teskarisi tashqariga qaratib juftlanadi va press
yostig’iga qo’yib, solqisi bir tekis taqsimlanib, kirishtirib dazmollanadi.
-rasm. Ustki qismda kattalashtirilgan hajmli englar ishlanmasi

chizig‘i belgilanadi. Engning qolgan qismi 8 qismga bo‘linadi (har bir
yarimtalikka 4 qismdan).
Eng belgilangan chiziqlar bo‘yicha kesiladi va har
bir hosil qilingan qism eng
qiyalamasining pasaytirilgan chizig‘i bo‘yicha o‘rtadan boshlab yon kesiklar
tomoniga
shunday kesiladiki, ular buzilib ketmasin. Eng qismlari teng
masofalarga suriladi (loyihalanuvchi klyoshga qarab 3-4 sm ga).
Keyin eng
pastining yangi chizig‘i belgilanadi. Tayyor eng pasti kengaytirilgan bo‘lib
qolishi yoki manjetga burmalanishi mumkin.
2rasm. Pasaytirilgan kengaytirish chiziqli eng chizmasini tuzish:
a – asosga kesik chiziqlarini solish; b – eng tayyor andazasi
Tantanalar va kechalar uchun ko‘ylaklarga eng boshi bo‘yicha fantaziyali
burmalanishli eng taklif etiladi (3-rasm). Andaza
tayyorlash uchun kesiklar
gorizontal chiziqlari belgilanadi va har bir taxlamaga 10 sm dan qo‘yib
belgilangan. CHiziqlar bo‘yicha detal uzunasiga suriladi. Eng o‘rta chizig‘i
bo‘yicha kertik bajarib u qo‘shimcha ustki qismda kengaytiriladi.
Engni ulashdan keyin hajmli boshcha taxlamalar chizig‘ini bo‘ylab yumshoq
burmalanish bilan tushadi.
Ulanuvchi eng asosida kalta englarning turli shakllari modellashtiriladi. Engning
kerakli uzunligi aniqlanadi va belgilangan gorizontal chiziq bo‘yicha eng kesiladi.
Hosil qilingan
shaklda vertikallar solinadi, ular bo‘yicha englar suriladi. Ustki
qismda surilsa, qiyamasi bo‘ylab burmalangan va pasti tor eng hosil qilamiz (3-
rasm, b). Istalsa pastida uni yon kesiklar bo‘yicha yoki har bir detalning uchini
birini ikkinchisiga qo‘yib (0,5-1 sm ga) qo‘shimcha toraytirish mumkin. Fonarcha
englar – engni detallarga kesib va ularni surib hosil qilinadi (3-rasm, g,d). Past
bo‘yicha qismlarni ajratishda eng - qanotchalar hosil bo‘ladi (3-rasm, v).
Bort qotirmasini yelimlab yopishtirib tayyorlash

sm cheklama qo’yiladi. Cheklama uzunasiga o’rtasi qil qatlam qirqimiga to’q’rilab
qo’yib, dazmollab yopishtiriladi. (48 - rasm)
Yelimlab yopishtiladigan bort qotirmasi
Pressning ostki yostug’iga bort qotirmalaridan bittasi qo’yiladi. Uning ustiga
belgilarga moslab qil qatlam yelimli tomoni pastga qaratib qo’yiladi, keyin ikkala
yelka tagligi yelimli tomonlari tashqariga qaratib juftlab qo’yiladi.
Bular ustiga
ikkinchi qil qatlam yelimli tomoni yuqoriga qaratib qo’yiladi. Nihoyat bularning
hammasi ustiga ikkinchi bort qotirmasi qo’yiladi. Presslab ,detallar yopishtiriladi va
qotirmaning kerakli shakli hosil qilinadi.
Tayyor bo’lgan bort qotirmalari 5-6 juftdan pachkalanadi va eng yuqoridagi
detal
ustiga bortlar, yoqa o’mizlari, kiyim etagi, o’mizlar
qirqiladigan chiziqlar,
shuningdek, izma, cho’ntak va qotirma old bo’lakka hamda yon cho’ntaklar
bo’ylamasi uchlariga ulanadigan joylar belgilab qo’yiladi. Bort qotirmalari maxsus
qisqichlar bilan qisilib, belgi chiziqlar bo’ylab, bichish mashinasida qirqiladi. Yelim
plyonka qo’yiladigan joylar teshgich yordamida belgilarga moslab teshiladi.
Bort qotirmasini tikib tayyorlash

ga teng bo’lishi kerak. Keyin bort qotirmasiga dazmolda yoki maxsus yostiqlari bor
pressda namlab– isitib ishlov beriladi.
Dazmolda ishlov berishda, o’ng va chap tomon bort qotirmalari ularning qil
qatlamlari ichkariga qaratib juftlanadi. Keyin namlab,
ikkala qotirma tomonidan
kirishtirib dazmollanadi, shunda ikkila bort qotirmasi simmetrik bo’lib chiqadi va
ularning hosil qilingan shakllari turg’un bo’lib qoladi.
47 – rasm. Bort qotirmasini tikish
a – qil qatlam va yelka
taglik qo’yib tikiksh
b – qil qatlam va ikkinchi
qotirma qatlam qo’yib
tikish
в – yelka taglik qo’yib qil
qatlamsiz tikish
Pressda ishlov berishda ikkala bort qotirmasi, ularning qil qatlamlari ichkariga
qaratib juftlanadi. Press ostki yostig’ining bo’rtgan
joyiga bort qotirmalarining
bo’rtgan joyi to’g’rilab qo’yiladi. Keyin presslansa, bort qotirmasining
mo’ljallangan shakli hosil bo’ladi.
Pilla ipining xossalari - Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati

|
Mavzu: Kirish. Tikuvchilik sanoatining vazifasi va tikuvchilik buyumlarini ishlab chiqarishdagi ahamiyati
|
bet | 12/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOSPilla ipining xossalari. Pilla ipining uzunligi 1500 m ga etagi. Pillaning ustki va ichki qatlamlari tortilmaydi, shuning uchun tortilgan ipning o`rtacha uzunligi 600-900 m.
Pilla ipining uzish yuki 10 kN, nisbiy uzish yuki 27 - 31,5 kN/teks.
Ipakning uzilishdagi uzayishi 22% ga etagi. To`liq uzayishining taxminan 60 % ini yo`qoluvchi deformatsiya tashkil qiladi. Shuning uchun tabiy ipakdan to`qilgan
gazlamalar uncha g`ijimlanmaydi.Normal sharoitda tolalarning gigroskopikligi 11 %. Qaynatilgan pilla iplari oq, bir oz sarg`ishroq rangda bo`ladi.
Kimyoviy turg‘unligi jihatidan tabiiy ipak jundan afzal turadi. Kiyimlarni
kimyoviy tozalashda ishlatiladigan suyultirilgan kislota va ishqorlar, organik
erituvchilar tabiiy ipakka ta`sir qilmaydi.
Tabiiy ipak faqat kontsentratsiyalangan ishqorlarda qaynatilganda eriydi. Fibroin
seritsinga qaraganda ancha turg‘un oqsil: sovun-sodali eritmalarda qaynatilganda
seritsin eriydi, fibroin esa erimaydi. Bo`yalgan tabiiy ipak tolalariga suv uzoq ta`sir
etib turganda ularda oqish dog paydo bo`lib, buyumlarning ko`rkamligini buzadi.
Ho`l xolatda tabiiy ipakning pishiqligi 5-15% pasayadi.
Tabiiy ipak tolalari 110S dan yuqori haroratda pishiqligini yo`qotadi. To`g`ri
tushayotgan Quyosh nurlari ta`sirida ipak boshqa tabiiy tolalarga qaraganda tezroq
yemiriladi. Quyosh nurlari 200 soat mobaynida tushib turganda ipakning pishiqligi
50% pasayadi.
Tabiy ipak xuddi junga o`xshab yonadi yovvoyi ipak qurti (eman kurti) ipagining
tolasi tut qurti ipagining tolasidan ancha dag`al bo`ladi. Uning pillalari deyarli
tortilmaydi, shuning uchun faqat kalava ip olishda ishlatiladi.
Kimyoviy tolalar sun`iy va sintetik xillarga bo`linadi. Sun`iy tolalar ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida yog‘och tsellyulozasi, paxta chiqindilari, shisha, metallar va boshqalar, sintetik tolalar ishlab chiqarishda esa gazlar hamda toshko`mir va neftni qayta ishlash maxsulotlari ishlatiladi
Sun`iy tolalarning kimyoviy tarkibi ular olinadigan dastlabki tabiiy xom ashyoning
kimyoviy tarkibidan farq qilmaydi. Sintetik tolalar kimyoviy sintez reaktsiyalari
natijasida, ya`ni past molekulyar moddalar molekulalarini yiriklashtirib, ularni yuqori
molekulyar birikmalarga aylantirish natijasida olinadi. Bunday tolalar tabiatda tayyor
holda uchramaydi.
|
| |
Kalava ip, uninng sifat ko‘rsatkichlari va xossalari

|
Kalava ip, uninng sifat ko‘rsatkichlari va xossalari
|
bet | 16/54 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,93 Mb. | | #135716 |
Bog'liq MARUZA MATERIALSHINOS2 . Kalava ip, uninng sifat ko‘rsatkichlari va xossalari. Yigirish jarayonida uzunligi cheklangan tolalarni bir – biriga burab ulashdan hosil bo`ladigan iplar kalava ip deb ataladi.Yigirish usuliga qarab, paxta kalava ip apparat, qayta tarash va karda kalava iplariga bo`linadi.
Quruqlayin yigirilgan va ho`llab yigirilgan, quruqlayin yigirilgan tarandi va ho`llab
yigirilgan tarandi kalava iplarga bo`linadi.
Pardozi va bo`yalishiga qarab, kalava ip xom (pardozsiz), oqartirilgan,
bo‘yalgan, merserizatsiyalangan, melanj (rangli tolalar aralashmasidan yigirilgan) va
boshqa xillarga bo`linadi.
Tuzilishiga (konstruktsiyasiga) qarab, kalava ip yakka, pishitilgan, eshilgan va
shakldor xillarga ajratiladi. Yakka kalava ip yigirish jarayonida buralgan ayrim
tolalardan iborat. Yakka kalava ipning burami bo`s hatilganda ayrim tolalarga
ajralib ketadi.
P i sh i t i l g a n k a l a v a i p ikki yoki undan ko`p iplardan burab tayorlanadi.
Bunday kalava ipning burami bo`shatilganda ayrim iplarga ajraladi. Eshi l g a n k a l
a v a i p ikki va undan ko`p iplardan buramasdan tayorlanadi. Sh a k l d o r k a l a
va ip ma`lum tashqi effektli kalava ip (6-rasm) ko`rinishida bo`ladi. Shakldor
kalava ip turli uzunlikdagi iplarni qo`shib burash yo`li bilan olinadi. Armaturalangank a l a v a i p n i n g o`rtasida o`zak bo`lib, unga uzunligi
bo`yicha paxta, jun, zig`ir yoki kimyoviy tolalar o`raladi. Yu q o r i h a j m d o r k a
l a v a ip (cho`ziluvchanligi 30% va undan ortiq) har xil darajada kirish adigan sintetik
shtapel tolalardan tayorlanadi.
Kompleks to`qimachilik iplari uzunasiga qo`shilgan elementar iplarni yelimlab
yopishtirish yoki burash yo`li bilan olinishi mumkin. Pilla iplarini yo p i sh t i r i b
xom ipak olinadi. Bir necha xom ipakni qo`shib yopishtirish yo`li bilan pishitilgan tabiiy ipak tayorlanadi. Pishitishning oddiy (bir necha ipni qo`shib burash) yoki murakkab (pishitilgan bir necha ipni qo`shib burash) xillari bor. Oddiy pishitish usulida Bo`sh pishitilgan ipak – arqoq, pishiq pishitilgan ipak – muslin va juda pishiqpishitilgan ipak – krep olinadi.Murakkab pishitish usulida tanda olinadi.
Monoiplar (yakka iplar) sintetik tollalardan tayorlanadi. Monoiplar ko`pincha
dumaloq kesimli qilib ishlab chiqariladi, lekin yassi, profillangan bo`lishi ham
mumkin.
Monoiplarning qattiqligi, qayishqoqligi va ishlatish soxasi ularning yo`g`oningichkaligiga bog`liq bo`ladi. Eng ingichka monoiplar elimlovchi ip sifatida ishlatilladi; ulardan bluzkabop va ko`ylaklik gazlamalar, trikotaj , noto`qima materiallar ishlab chiqarishda foydalaniladi. Yo`g`on monoiplar (kapron tolalar) mienabop gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Profillangan monoiplar juda yaltiroq bo`ladi va To`qimachilik buyumlarini ko`rkamlashtiradi.
|
| |