O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning

O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning
huquqlari 3 turga bo’linadi shaxsiy huquqlar,siyosiy huquqlar
hamda Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va ekologik huquqlar
Shaxsiy huquq va erkinliklar
O‘zbekistonning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasida inson va fuqarolarning
shaxsiy huquq va erkinliklari bosh qomusimizning 25-moddasidan 35-
moddasigacha belgilab qo’yilgan.Yashash huquqi har bir insonning ajralmas
huquqidir va u qonun bilan muhofaza qilinadi. Inson hayotiga suiqasd qilish eng
og‘iYashash huquqi har bir insonning ajralmas huquqidir va u qonun bilan
muhofaza qilinadi. Inson hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyatdir.O‘zbekiston
Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi.Insonning sha’ni va qadr-qimmati
daxlsizdir. Hech narsa ularni kamsitish uchun asos bo‘lishi mumkin emas.Hech
kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlikka, boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy yoki inson
qadr-qimmatini kamsituvchi muomalaga yoxud jazoga duchor etilishi mumkin
emas.Hech kimda uning roziligisiz tibbiy va ilmiy tajribalar o‘tkazilishi mumkin
emas.Har kim erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega.Hech kim qonunga
asoslanmagan holda hibsga olinishi, ushlab turilishi, qamoqqa olinishi, qamoqda
saqlanishi yoki uning ozodligi boshqacha tarzda cheklanishi mumkin emas.Hibsga
olishga, qamoqqa olishga va qamoqda saqlashga faqat sudning qaroriga ko‘ra yo‘l
qo‘yiladi. Shaxs sudning qarorisiz qirq sakkiz soatdan ortiq muddat ushlab turilishi
mumkin emas.Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli tilda uning huquqlari va
ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart.Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan
shaxs uning aybi qonunda nazarda tutilgan tartibda oshkora sud muhokamasi yo‘li
bilan isbotlanmaguncha va sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi bilan
aniqlanmaguncha aybsiz deb hisoblanadi. Ayblanuvchiga o‘zini himoya qilish
uchun barcha imkoniyatlar ta’minlanadi.Aybdorlikka oid barcha shubhalar, agar
ularni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan bo‘lsa, gumon qilinuvchining,
ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki mahkumning foydasiga hal qilinishi
kerak.Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘zining aybsizligini
isbotlashi shart emas va istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi
mumkin.Hech kim o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik berishga
majbur emas.Agar shaxsning o‘z aybini tan olganligi unga qarshi yagona dalil
bo‘lsa, u aybdor deb topilishi yoki jazoga tortilishi mumkin emas.Ozodlikdan
mahrum etilgan shaxslar o‘ziga nisbatan insoniy muomalada bo‘linishi hamda
inson shaxsiga xos bo‘lgan sha’ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi huquqiga
ega.Shaxsning sudlanganligi va bundan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar uning
qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lishi mumkin emas.Har kimga
malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanadi. Qonunda nazarda tutilgan
hollarda yuridik yordam davlat hisobidan ko‘rsatiladi.Har bir shaxs jinoyat
protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish
erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan e’tiboran o‘z tanloviga ko‘ra advokat
yordamidan foydalanish huquqiga ega.Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki
sudlanuvchi ayblovning mohiyati va asoslari to‘g‘risida xabardor qilinish, unga
qarshi yoki uning foydasiga guvohlik berayotgan shaxslarning so‘roq qilinishini
talab etish, tarjimon yordamidan foydalanish huquqiga ega.Qonunni buzgan holda
olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l
qo‘yilmaydi.Jinoyat uchun hukm qilingan har kim qonunda belgilangan tartibda
hukmning yuqori turuvchi sud tomonidan qayta ko‘rib chiqilishi huquqiga,
shuningdek afv etish yoki jazoni yengillashtirish to‘g‘risida iltimos qilish huquqiga
ega.Huquqbuzarliklardan jabrlanganlarning huquqlari qonun bilan muhofaza
qilinadi. Davlat jabrlanganlarga himoyalanishni va odil sudlovdan foydalanishni
ta’minlaydi, ularga yetkazilgan zararning o‘rni qoplanishi uchun shart-sharoitlar
yaratadi.Hech kim rasmiy e’lon qilinmagan qonun asosida hukm qilinishi, jazoga
tortilishi, mol-mulkidan yoki biron-bir huquqidan mahrum etilishi mumkin
emas.Hech kim ayni bir jinoyat uchun takroran hukm qilinishi mumkin emas.Har
bir inson shaxsiy hayotining daxlsizligi, shaxsiy va oilaviy sirga ega bo‘lish, o‘z
sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish huquqiga ega.Har kim yozishmalari,
telefon orqali so‘zlashuvlari, pochta, elektron va boshqa xabarlari sir saqlanishi
huquqiga ega. Ushbu huquqning cheklanishiga faqat qonunga muvofiq va sudning
qaroriga asosan yo‘l qo‘yiladi.Har kim o‘z shaxsiga doir ma’lumotlarning himoya
qilinishi huquqiga, shuningdek noto‘g‘ri ma’lumotlarning tuzatilishini, o‘zi
to‘g‘risida qonunga xilof yo‘l bilan to‘plangan yoki huquqiy asoslarga ega bo‘lmay
qolgan ma’lumotlarning yo‘q qilinishini talab qilish huquqiga ega.
Har kim uy-joy daxlsizligi huquqiga ega.Hech kim uy-joyga unda yashovchi
shaxslarning xohishiga qarshi kirishi mumkin emas. Uy-joyga kirishga,
shuningdek unda olib qo‘yishni va ko‘zdan kechirishni o‘tkazishga faqat qonunda
nazarda tutilgan hollarda va tartibda yo‘l qo‘yiladi. Uy-joyda tintuv o‘tkazishga
faqat qonunga muvofiq va sudning qaroriga asosan yo‘l qo‘yiladi.Qonuniy
asoslarda O‘zbekiston Respublikasi hududida bo‘lib turgan har kim mamlakat
bo‘ylab erkin harakatlanish, turar va yashash joyini tanlash huquqiga ega, bundan
qonunda belgilangan cheklovlar mustasno.Har kim O‘zbekistondan tashqariga
erkin chiqish huquqiga ega, bundan qonunda belgilangan cheklovlar mustasno.
O‘zbekiston Respublikasi fuqarosi O‘zbekistonga to‘sqinliksiz qaytish huquqiga
ega.Har kim fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga ega.Har kim istalgan
axborotni izlash, olish va tarqatish huquqiga ega.Davlat Internet jahon axborot
tarmog‘idan foydalanishni ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratadi.Axborotni
izlash, olish va tarqatishga bo‘lgan huquqni cheklashga faqat qonunga muvofiq
hamda faqat konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni,
boshqa shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini
hamda jamoat tartibini ta’minlash, shuningdek davlat sirlari yoki qonun bilan
qo‘riqlanadigan boshqa sir oshkor etilishining oldini olish maqsadida zarur bo‘lgan
doirada yo‘l qo‘yiladi.Davlat organlari va tashkilotlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi
boshqarish organlari, ularning mansabdor shaxslari har kimga o‘z huquqlari hamda
qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan hujjatlar, qarorlar va boshqa materiallar
bilan tanishish imkoniyatini ta’minlashi shart.Hamma uchun vijdon erkinligi
kafolatlanadi. Har kim xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod
qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
O‘zbekiston Respublikasida o‘lim jazosi taqiqlanadi.Insonning sha’ni va
qadr-qimmati daxlsizdir. Hech narsa ularni kamsitish uchun asos bo‘lishi mumkin
emas.Hech kim qiynoqqa solinishi, zo‘ravonlikka, boshqa shafqatsiz, g‘ayriinsoniy
yoki inson qadr-qimmatini kamsituvchi muomalaga yoxud jazoga duchor etilishi
mumkin emas.Hech kimda uning roziligisiz tibbiy va ilmiy tajribalar o‘tkazilishi
mumkin emas.Har kim erkinlik va shaxsiy daxlsizlik huquqiga ega.Hech kim
qonunga asoslanmagan holda hibsga olinishi, ushlab turilishi, qamoqqa olinishi,
qamoqda saqlanishi yoki uning ozodligi boshqacha tarzda cheklanishi mumkin
emas.Hibsga olishga, qamoqqa olishga va qamoqda saqlashga faqat sudning
qaroriga ko‘ra yo‘l qo‘yiladi. Shaxs sudning qarorisiz qirq sakkiz soatdan ortiq
muddat ushlab turilishi mumkin emas.Shaxsni ushlash chog‘ida unga tushunarli
tilda uning huquqlari va ushlab turilishi asoslari tushuntirilishi shart.Jinoyat sodir
etganlikda ayblanayotgan shaxs uning aybi qonunda nazarda tutilgan tartibda
oshkora sud muhokamasi yo‘li bilan isbotlanmaguncha va sudning qonuniy kuchga
kirgan hukmi bilan aniqlanmaguncha aybsiz deb hisoblanadi. Ayblanuvchiga
o‘zini himoya qilish uchun barcha imkoniyatlar ta’minlanadi.Aybdorlikka oid
barcha shubhalar, agar ularni bartaraf etish imkoniyatlari tugagan bo‘lsa, gumon
qilinuvchining, ayblanuvchining, sudlanuvchining yoki mahkumning foydasiga hal
qilinishi kerak.Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchi o‘zining
aybsizligini isbotlashi shart emas va istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan
foydalanishi mumkin.Hech kim o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi guvohlik
berishga majbur emas.Agar shaxsning o‘z aybini tan olganligi unga qarshi yagona
dalil bo‘lsa, u aybdor deb topilishi yoki jazoga tortilishi mumkin emas.Ozodlikdan
mahrum etilgan shaxslar o‘ziga nisbatan insoniy muomalada bo‘linishi hamda
inson shaxsiga xos bo‘lgan sha’ni va qadr-qimmati hurmat qilinishi huquqiga
ega.Shaxsning sudlanganligi va bundan kelib chiqadigan huquqiy oqibatlar uning
qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lishi mumkin emas.Har kimga
malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanadi. Qonunda nazarda tutilgan
hollarda yuridik yordam davlat hisobidan ko‘rsatiladi.Har bir shaxs jinoyat
protsessining har qanday bosqichida, shaxs ushlanganida esa uning harakatlanish
erkinligi huquqi amalda cheklangan paytdan e’tiboran o‘z tanloviga ko‘ra advokat
yordamidan foydalanish huquqiga ega.Gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki
sudlanuvchi ayblovning mohiyati va asoslari to‘g‘risida xabardor qilinish, unga
qarshi yoki uning foydasiga guvohlik berayotgan shaxslarning so‘roq qilinishini
talab etish, tarjimon yordamidan foydalanish huquqiga ega.Qonunni buzgan holda
olingan dalillardan odil sudlovni amalga oshirish chog‘ida foydalanishga yo‘l
qo‘yilmaydi.Jinoyat uchun hukm qilingan har kim qonunda belgilangan tartibda
hukmning yuqori turuvchi sud tomonidan qayta ko‘rib chiqilishi huquqiga,
shuningdek afv etish yoki jazoni yengillashtirish to‘g‘risida iltimos qilish huquqiga
ega.Huquqbuzarliklardan jabrlanganlarning huquqlari qonun bilan muhofaza
qilinadi. Davlat jabrlanganlarga himoyalanishni va odil sudlovdan foydalanishni
ta’minlaydi, ularga yetkazilgan zararning o‘rni qoplanishi uchun shart-sharoitlar
yaratadi.Hech kim rasmiy e’lon qilinmagan qonun asosida hukm qilinishi, jazoga
tortilishi, mol-mulkidan yoki biron-bir huquqidan mahrum etilishi mumkin
emas.Hech kim ayni bir jinoyat uchun takroran hukm qilinishi mumkin emas.Har
bir inson shaxsiy hayotining daxlsizligi, shaxsiy va oilaviy sirga ega bo‘lish, o‘z
sha’ni va qadr-qimmatini himoya qilish huquqiga ega.Har kim yozishmalari,
telefon orqali so‘zlashuvlari, pochta, elektron va boshqa xabarlari sir saqlanishi
huquqiga ega. Ushbu huquqning cheklanishiga faqat qonunga muvofiq va sudning
qaroriga asosan yo‘l qo‘yiladi.Har kim o‘z shaxsiga doir ma’lumotlarning himoya
qilinishi huquqiga, shuningdek noto‘g‘ri ma’lumotlarning tuzatilishini, o‘zi
to‘g‘risida qonunga xilof yo‘l bilan to‘plangan yoki huquqiy asoslarga ega bo‘lmay
qolgan ma’lumotlarning yo‘q qilinishini talab qilish huquqiga ega.Har kim uy-joy
daxlsizligi huquqiga ega.Hech kim uy-joyga unda yashovchi shaxslarning
xohishiga qarshi kirishi mumkin emas. Uy-joyga kirishga, shuningdek unda olib
qo‘yishni va ko‘zdan kechirishni o‘tkazishga faqat qonunda nazarda tutilgan
hollarda va tartibda yo‘l qo‘yiladi. Uy-joyda tintuv o‘tkazishga faqat qonunga
muvofiq va sudning qaroriga asosan yo‘l qo‘yiladi.Qonuniy asoslarda O‘zbekiston
Respublikasi hududida bo‘lib turgan har kim mamlakat bo‘ylab erkin harakatlanish,
turar va yashash joyini tanlash huquqiga ega, bundan qonunda belgilangan
cheklovlar mustasno.Har kim O‘zbekistondan tashqariga erkin chiqish huquqiga
ega, bundan qonunda belgilangan cheklovlar mustasno. O‘zbekiston Respublikasi
fuqarosi O‘zbekistonga to‘sqinliksiz qaytish huquqiga ega.Har kim fikrlash, so‘z
va e’tiqod erkinligi huquqiga ega.Har kim istalgan axborotni izlash, olish va
tarqatish huquqiga ega. Davlat Internet jahon axborot tarmog‘idan foydalanishni
ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratadi.Axborotni izlash, olish va tarqatishga
bo‘lgan huquqni cheklashga faqat qonunga muvofiq hamda faqat konstitutsiyaviy
tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning huquq va
erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda jamoat tartibini ta’minlash,
shuningdek davlat sirlari yoki qonun bilan qo‘riqlanadigan boshqa sir oshkor
etilishining oldini olish maqsadida zarur bo‘lgan doirada yo‘l qo‘yiladi.Davlat
organlari va tashkilotlari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari, ularning
mansabdor shaxslari har kimga o‘z huquqlari hamda qonuniy manfaatlariga
daxldor bo‘lgan hujjatlar, qarorlar va boshqa materiallar bilan tanishish
imkoniyatini ta’minlashi shart.
Hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har kim xohlagan dinga e’tiqod
qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega. Diniy qarashlarni
majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.
|