E K O L O G I K F A N L A R T I Z I M I

|
E K O L O G I K F A N L A R T I Z I M I
|
bet | 3/5 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 192 Kb. | | #145911 |
Bog'liq O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiE K O L O G I K F A N L A R T I Z I M I
|
|
Umumiy ekologiya
|
Geoekologiya
|
Bioekologiya
|
Amaliy ekologiya
|
Iqtisodiy ekologiya
|
Huquqiy ekologiya
|
Ijtimoiy ekologiya
|
Eksperimen-tal ekologiya
Kimyoviy ekologiya
Infor-
matsion ekologiya
sional ekologiya
Ekologik tizim va jarayonlarnimodellashtirish va .h.k
|
Geografik qobiq ekologiyasi
Land
shaftlar ekologiyasi
Global ekologiya
Milliy ududlar ekologiyasi
Regional ekologiya
Mahalliy (lokal) ekologiya
Tabiiy majmualar ekologiyasi
Gidro
ekologiya
ekologiya va h.k.
|
Zooeko-ya
Fitoeko-
Auteko-ya
Pedoekologiya
Sineekologiya
Populyasiyalar ekologiyasi
Evolyusion ekologiya
Biomajmualar ekologiyasi
Mirkoorganizmlar ekologiyasi
Nanoeko-
Organizm guruhlari ekologiyasi va h.k
|
Sanoat ekologiyasi
Agroeko-giya
Kommu
nal ekologiya
Kosmos ekologiyasi
Transport ekologiyasi
Tibbiyot ekologiyasi
Qurilish ekologiyasi
Bioresurslar ekologiyasi
Muxandislik ekologiya va h.k.
|
Ekologik menejment
Ekologik marketing
Ekologik audit
Maqro
iqtiso-diy ekologiya
Mikroiqtisodiy ekologiya
Iqti
sodiy hududlar ekologiyasi
lar ekologiyasi
Erkin iыtisodiy hududlar ekologiyasi
va h.k
|
Ekologiya huquqi
Xalqaro ekologiya huquqi
Tabiiy resurslardan foydalanish huquqi
Tabiatni muhofaza qilish huquqi
Milliy ekologik huquq
Ekologik havfsizlikni ta’minlash huquqi
va h.k.
|
Inson ekologiyasi
Etnik ekologiya
Oila ekologiyasi
Mahalla ekologiyasi
Sotsial guruhlar ekologiyasi
Iste’mol ekologiyasi
Urboekologiya
Tarixiy ekologiya
Demoekologiya
Rekreatsiyaviy ekologiya
Jamoat ekolo-giyasi va h.k.
|
hodisalarni talqin qiladi. Atrof tabiiy muhit esa faqatgina tashqi omil sifatida qaraladi va bir tomonlama tadqiq qilinadi. Ularning morfologik, morfogenetik, morfometrik ko‘rsatgichlarini tabiatga bog‘lagan tarzda ochib berilishi ham mumkin. Lekin biologik fanlar bevosita, tadqiqot predmeti sifatida, organizm va atrof tabiiy muhitning bir-biriga «aks sadosi»ni, ya’ni ikki tomonlama o‘zaro ta’sirini bevosita o‘rganmaydi.
Meditsina, sotsiologiya, ijtimoiy fanlar ham tirik organizmlardan bo‘lmish insonlarning o‘ziga xos xususiyatlari, rivojlanish va taraqqiyot bosqichlari, harakat qilish va uyushish qonuniyatlarini atrof tabiiy muhitga bog‘liq ravishda bir tomonlama o‘rganadi.
Er haqidagi fanlar (geografiya, umumiy Er bilimi, tuproqshunoslik, geologiya, gidrologiya, klimatologiya kabilar) Er usti va er ostida organizmlarning kelib chiqishi, tarqalishi, rivojlanishi qonuniyatlarini atrof tabiiy muhit bilan bog‘liq holda bir tomonlama tadqiq qiladi.
Iqtisod, informatika va matematikaga oid fanlar tabiat va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarni son va sifat jihatidan baholaydi, modellashtiradi. Fizika va kimyo fanlari ushbu jarayonlarning mazmun va mohiyatini aniq qonuniyatlar asosida ochib beradi.
Umuman olganda, ekologiya fani yuzaga kelguniga qadar yuqorida nomlari tilga olingan fanlar tabiat va inson o‘rtasidagi barcha munosabatlarni ochib bergandek tuyuladi. SHuning uchun ham keng qamrovli fanlar orasida ekologiyaga o‘rin bormikan, degan o‘rinli savol tug‘iladi.
Bizga ma’lumki, zamon taraqqiyoti (ayniqsa XX va XXI asrlarda) fanlarni tarmoqlashuvga olib kelmoqda. Aynan eng ommaviy tus olayotgan fan sohasi ikki yoki bir necha fanlar «chorrahasida unib chiqmoq»da. Bu tabiiy va ob’ektiv jarayondir. Fizika, matematika, kimyo, falsafa, geografiya, biologiya kabi «sof fanlar»ga amaliy ehtiyoj kamaya bormoqda. CHunki, bir tomondan, ular o‘z imkoniyatlarini kamaytirgan bo‘lsalar, ikkinchi tomondan, jamiyatda va, ayniqsa, tabiatda bir-biri bilan bog‘lanmagan, biri ikkinchisidan kelib chiqmaydigan hodisa va jarayonlar yo‘q. Hamma jarayon va hodisalar uzviy bog‘liqlikda va o‘zaro aloqadorlikdadir. Ekologiya esa inson va tabiatni har tomonlama, uzviy bog‘langan va aks sadoli, hodisa va jarayon sifatida o‘rganadi hamda ularga oid aniq bir amaliy tavsiyalar bera oladi.
Har bir fan mustaqil ravishda «oyoqqa»turishi uchun uning mustaqil o‘rganish yoki tadqiq qilish ob’ekti, predmeti, o‘ziga xos usullari, manbalari va olingan natijalarni tadbiq qilish joylari bo‘lishi kerak. Aks holda bu fan, ayniqsa yangisi, mustaqil fan tarmog‘i sifatida e’tirof etilmaydi.
Ekologiyaning ob’ekti – noevolyusion tarzda rivojlanuvchi tirik organizmlar va ularning atrof tabiiy muhiti. Agarda organizmlar va ularning atrof tabiiy muhiti evolyusion, ya’ni tabiiy tarzda rivojlanish jarayonini o‘tayotgan bo‘lsa, u holda ekologik muammolar yuzaga kelmaydi va shuning uchun ham ekologik tadqiqotlarga o‘rin qolmaydi. Mazkur ob’ektlar biologiya, geografiya, geologiya, gidrologiya, okeanografiya kabi fanlarning ob’ekti bo‘lib kelgan. Geografiyadan farqli Ekologik fanlar tizimiga kiruvchi Geoekologiya (Geografik ekologiya) uchun o‘rganish ob’eti bo‘lib geografik qobiq doirasidagi organizmlar va ularning atrof tabiiy muhiti. Biologiyadan farqli ravishda Bioekologiya uchun tadqiqot ob’ekti bo‘lib biosferadagi organizmlar va ularning atrof tabiiy muhiti chiqsa, Ijtimoiy ekologiyada-kishilar va ular yashaydigan Er yuzasidagi atrof muhit bo‘la oladi va h.k.
Ekologiyaning ob’ekti doimo noevolyusion tarzda rivojlanuvchi, noan’anaviy o‘zgaruvchan bo‘ladi. Agarda u noan’anaviy o‘zgaruvchan bo‘lmasa ekologiya faniga hochat qolmagan bo‘lar edi. Nima uchun «noan’anaviy o‘zgaruvchan»? CHunki atrof tabiiy muhit noevolyusion tarzda o‘zgarmasa, organizmlar ham noan’anaviy tarzda o‘zgarmaydilar yoki biron-bir organizmning o‘zgarishi ikkinchi turdagi organizmning o‘zgarishiga sabab bo‘ladi. Bularning hammasi ekologik munosabatlarni yuzaga keltiradi. Noan’anaviy tarzda o‘zgarmaydigan muhitda esa ekologik munosabatlar o‘rnini tabiiy yoki antropogen munosabatlar egallaydi.
Masalan, to‘rtlamchi davrning oxirini geologlar antropogen davr, deb ham ataydilar. Ushbu kichik geologik davrning o‘zidayoq katta atrof tabiiy muhit o‘zgarishlari sodir bo‘ldi. Iqlimning qurib borishi Er kurrasining shimoliy yarim pallasida doimiy muzliklarni chekinishiga olib keldi. YAshil o‘rmonlar o‘rnini dasht va cho‘llar egallay boshladi. Juda ko‘p biologik massa iste’mol qiladigan yirik hayvonlar (dinozavr, extiozavr kabilar) o‘rnini kamroq oziqlandigan maydaroq hayvonlar egallay boshladi. Insonlarning paydo bo‘lishi esa qulay iqlim sharoitlarida yashovchi barcha «nozik» tabiiy (muhitga itoatgo‘y) turdagi hayvon va o‘simliklarni yo‘q bo‘lib ketishiga sabab bo‘ldi. YOvvoyi turdagi hayvon va o‘simliklarning o‘rnini madaniylashgan turlari egalladi. Xullas, geologik nuqtai nazardan kichik bo‘lgan 1–5 million yillar mobaynida organizmlar noekologik, tabiiy- evolyusion tarzda o‘zgardi.
XVIII-XX asrlarga kelib esa jamiyat va tabiatda haqiqiy revolyusion, ya’ni noevolyusion o‘zgarishlar sodir bo‘ldi (3-rasm). Bu holat albatta ilmiy texnika revolyusiyasining natijasi, deb olimlar tomonidan xulosalanmoqda. CHunki insoniyat bu davrda ilm va fan yutuqlarini, aksariyat hollarda, tabiat ustidan «hukmronligini o‘rnatish» uchun xizmat qildirdi. Tabiat va atrof muhitning hozirgi ekologik holati XXI asrda uning aksini qilishga, ya’ni inson tafakkuri yutuqlarini tabiiy ob’ektlarni tiklash, saqlash va muhofaza qilishga qaratmoqni taqazo qiladi. Bu esa ekologik munosabatlarni yuzaga kelishiga sabab bo‘ldi. Insonlarni o‘rab turgan atrof muhit holatini sog‘lomlashtirish davr talabidir. Aks holda tabiat, aks sado tariqasida, bizdan o‘chini olmasdan qo‘ymaydi.
Insonlarning tabiatga nisbatan (xoh u ijobiy, xoh u salbiy bo‘lsin) barcha harakatlari yoki harakatsizliklari atrof muhitni tez o‘zgaruvchan qilib yubormoqda. Ana shu o‘zgaruvchanlik tabiiy xususiyati nafaqat tabiatda, balki tirik organizmlar, xususan insonlarda ham o‘z aksini topmoqda.
Ekologiyaning predmeti – muayyan bir ekologik tizim (ekotizim)dagi organizmlar o‘zaro va ularning atrof tabiiy muhiti bilan bo‘ladigan noevolyusion ko‘rinishdagi munosabatlar. Bu erda ham evolyusion tarzdagi munosabatlar boshqa noekologik fanlar predmetiga kiradi. 1866 yilda E.Gekkel tomonidan fanga olib kirilgan «Ekologiya»ning aynan XIX asr o‘rtalarida Markaziy Evropada yuzaga kelishi ham bejiz bo‘lmasa kerak. CHunki o‘sha davrda sanoat rivojlangan Germaniyaning Sileziya va Rur havzalarida tabiat va jamiyat o‘rtasidagi muvozanatning keskin ravishda buzilishi noevolyusion tarzda rivojlanuvchi ekologik ob’ektlarni yuzaga keltirdi hamda noevolyusion ko‘rinishdagi ekologik munosabatlarni shakllantirdi1.
Ekologiyaning ob’ekti va predmetiga izoh berishda alohida urg‘u berilgan «noevolyusion tarzdagi va ko‘rinishda»gi so‘zlarning qo‘llanishi aslo ilmiy tadqiqotlarni evolyusion tarzda, ya’ni tabiiy rivojlanish tarzdagi yoki ko‘rinishdagi joylar va undagi jarayonlarga ekologik nuqtai nazardan qarash kerak emas, degan fikrni ifodalamaydi. CHunki ekologik muammo bo‘lmagan joyda ham, uni yo‘qligini isbotlash yoki oldini olish maqsadida ekologik tadqiqotlarni o‘tkazish mumkin. Er kurrasida esa, XXI asrga kelib, ekologik muammolar etib bormagan na bir quruqlik va na bir suv havzasi qolmagan bo‘lsa kerak.
Ekologik munosabat tabiiy, ijtimoiy, iqtisodiy, huquqiy, siyosiy, umumiy va shunga o‘xshash ko‘p qirrali xarakterga(ko‘rinishga) ega bo‘lishi mumkin. Ushbu xarakterlarga, ya’ni fan predmetiga qarab ekologiya turli fan tarmoqlariga bo‘linib ketadi. Masalan, tabiiy xarakterda–geoekologiya, bioekologiya, zooekologiya, ixtioekologiya, fitoekologiya va h.k. Ijtimoiy xarakterda–ijtimoiy ekologiya, inson ekologiyasi, rekreatsion ekologiya va h.k. Iqtisodiy xarakterda–amaliy ekologiya, sanoat ekologiyasi, resurslar ekologiyasi, agroekologiya va h.k. Huquqiy xarakterda–ekologiya huquqi, xalqaro ekologiya huquqi, tabiatni muhofaza qilish huquqi, tabiiy resurslardan foydalanish huquqi va h.k. Siyosiy xarakterda–politekologiya, xalqaro ekologiya va h.k. Umumiy xarakterda–umumiy ekologiya, regional ekologiya, kosmik ekologiya va h.k.
YUqorida sanab o‘tilgan barcha ekologik fan tarmoqlari (2-rasmga qarang) ham o‘zining mustaqil o‘rganish ob’ekti, predmeti, manbalari, usullari, tadbiq qilish ob’ektlariga ega. Ularning mustaqil predmeti–muayyan ekologik tizimdagi noan’anaviy tarzda o‘zgaruvchan organizmlar va noan’anaviy tarzda o‘zgaruvchan atrof tabiiy muhit o‘rtasidagi aniq bir munosabat turidir. Masalan, ekologiya huquqining predmeti–ekologik huquqiy munosabat, ya’ni insonlar tomonidan tabiatni tiklash, sog‘lomlashtirish va muhofaza qilish hamda ulardan oqilona foydalanishda kelib chiqadigan shaxs-jamiyat-davlat o‘rtasidagi yuridik xarakterdagi munosabatdir. Lekin keyingi paytda olimlar tabiiy resurslardan oqilona foydalanishda yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni ekologiya huquqining predmeti emas, balki Suv, Er, O‘rmon huquqlari kabi fanlarning predmeti qilib ko‘rsatmoqdalar. Ammo tabiiy resurslardan kompleks foydalanish huquqini ma’lum bir huquq tarmog‘i bilan tartibga solinishi maqsadga muvofiq bo‘lmaydi. Undan tashqari, ekologik munosabat deganda biz faqatgina insonlarning tabiatni tiklashdagi ijobiy faoliyatlarini tushunmaymiz. Inson yashar ekan, u xohlaydimi yoki yo‘qmi, albatta ma’lum bir darajada tabiat ob’ektlaridan foydalanadi. Bunday foydalanish huquqshunoslikda tabiiy huquqlar toifasiga kiritiladi. Misol uchun, insonlarni atmosfera havosidan nafas olishi va nafas chiqarishi, suv ichishi va tabiat ne’matlarini iste’mol qilishi, erda yurishi, suvda cho‘milishi va h.k. qarangki, inson tug‘ilishi bilan paydo bo‘ladigan hamma huquqlar ma’lum darajada atrof tabiiy muhitni ifloslantiradi. SHuning uchun ham Ijtimoiy ekologiyada «tabiat sig‘imi», ya’ni Er kurrasida tabiiy resurs imkoniyatlariga ko‘ra, insonlarning sonini me’yorlash muammosi turadi. Undan tashqari, tabiiy resurslardan oqilona va o‘ta samaradorlik bilan ilmiy asoslangan tarzda foydalanish atrof tabiiy muhitni buzmasligini SHveysariya, YAponiya, Kanada, Finlyandiya kabi «ekologiyalashtirilgan mamlakatlar» tajribasida ko‘rish mumkin.
Xullas, Ekologiya huquqining predmeti deganda, muayyan bir ekologik tizim(ekotizim)da atrof tabiiy muhitni muhofaza qilish, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va buzilgan tabiat komplekslarini qayta tiklashdagi ijtimoiy munosabatlarning huquqiy tomonlarini tushunish lozim. Atrof tabiiy muhitni «qayta tiklash», «sog‘lomlashtirish», «qayta ishlab chiqarish» kabi uchchala iboraning barchasini umumlashtirgan tarzda «muhofaza qilish» degan yagona ibora bilan ifoda etish xato bo‘lmaydi, deb o‘ylaymiz.
Ekologiyaning mustaqil fan sifatida shakllanishining yana bir talabi o‘ziga xos o‘rganish, izlanish va tadqiq qilish metodlar (usullari)ni bo‘lishidadir. Bu usullar boshqa tabiiy, gumanitar yoki ijtimoiy fan sohalarida ham bor, lekin ekologiya o‘zining qonuniyatlaridan, maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda ularni umumlashtirgan. Ekologik usullar sifatida yagona tizimdagi o‘zgaruvchan organizmlar va o‘zgaruvchan atrof tabiiy muhit o‘rtasidagi munosabatlarni tadqiq qilishda tizimli yondashish; kuzatish; tajriba (eksperiment) o‘tkazish va modellashtirish amalga oshiriladi.
Tizimli yondashish usuli–ekologik munosabatlarni muayyan ekologik ob’ektlarda uzviy bog‘langanligini inobatga olgan tarzda turli guruhdagi tadqiqot usullarini ma’lum bir ketma- ketlikda olib borish tartibi. Ularga tirik organizmlar va ularni yashash muhitini hisobga olish hamda baholash usuli kiradi. Hisobga olish va baholash tabiiy ob’ektlarga, organizmlarga, ta’sir etuvchi omillarga nisbatan qaratilgan bo‘ladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Davlat kadastrlari to‘g‘risidagi qonunga muvofiq butun ob’ektlar bo‘yicha hujjatlar va ma’lumotlar yig‘iladi hamda tegishli davlat idoralari va boshqaruv organlariga topshiriladi. Undan, haq evaziga, har qanday tashkilot yoki biron bir shaxs o‘zining ekologik tadbiri, izlanishi va boshqa hayotiy faoliyatida foydalanish huquqiga egadir. Albatta, har bir tabiiy va ijtimoiy ob’ektlarni yoki omillarni hisobga olish va baholashning turli xil o‘ziga xos usullari mavjud. Ekologik usulda ular biron-bir ketma-ketlik va yagona tizim asosida olib boriladi. Aks holda kompleks ekologik baholashni va hisobga olishni iloji bo‘lmaydi.
|
| |