nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tехnik хizmаt ko’rsаtish tаlаblаri

|
Tехnik хizmаt ko’rsаtish tаlаblаri
|
bet | 47/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмTехnik хizmаt ko’rsаtish tаlаblаri
Temir yo’l infrastrukturasining boshqa qismida, temir yo’lni elеktrlashtirish bilan bog’langan barcha jihozlarning texnik xizmati agar xizmat barqarorlashtirilsa ahamiyatlidir. Har bir temir yo’l hokimiyati tekshirish va bino tashqarisida va ichida, temir yo’l boýlab yoki temir yo’l ustidagi barcha elеktr jihozlarini texnik xizmat ko’rsatishi uchun ajratilgan muassasani joriy etishi zarur. Standart elеktr jihozi mos malakali va tajribali jamoa tomonidan tartibga solishlar orqali o’rnatilganda tekshirilishi zarur. Biroq, elеktr muhamdislarining hududidan tashqaridagi boshqa komponentlar va bular mutaxassis tekshiruvi uchun zarur.
Komponentlar quyidagilarni o’z ichiga olgan bu tizimga kiradi:
• tepadagi strukturalar va katenar ankerlar.
• mostlar/portallar uchun asoslar.
• ishlaydigan kabellar va ularni ta’minlovchi strukturalar.
• kabel tarmoqlari, egilmalar va metrolar.
• konduktor va harakatlanuvchi relslarga elеktr bog’lanishlar.
Elеktrlashtirish barcha ishlovchi ishchilarga yangi o’lchamlarni temir yo’llarda ulardan talab etiladigan vazifalarni olib kelishini ma’lum qilishi lozim. Barcha ishchilar ishlarni bajarish va baxtsiz hodisalarda hisobga olinishi lozim bo’lgan xavfsizlik protseduralari bilan bog’liq holda o’qitilishi kerak. Tashqi ko’rinishiga ko’ra, oddiy vazifalar signal linzalarini tozalash, daraxt shoxlarini butalash yoki bekat chodirlarini boyash, yuqoridagi bosimli elеktr jihozi mavjud bo’lganda yangi xavflarni o’ziga olish kabilarga o’xshaydi17
Nazorat savollari:
Strelka va signallarning elektr markazlashuvi deganda nivani tushunasiz?
Strelka va signallarning markazlashtiruv turlari?
Dispetcherlik markazlashuv qanday uchastkalarga o’rnatiladi?
Dispetcherlik markazlashtirilgan uchastkalarda ishlash tartibi?
Avtomatik lokomotiv signalizatsiya va avtoto’xtatgich vazifalari nimalardan iborat?
Strelka va signallarning mikroprotsessor tizimi (MPTS)ning afzalliklari?
Signalning avtomatik bloki (ABS) ning axamiyati?
|
| |
Yevropa temir yo’llarida dоimiy vа pаst kuchlаnishli tоkdа ishlаydigаn tizimlаr

|
Yevropa temir yo’llarida dоimiy vа pаst kuchlаnishli tоkdа ishlаydigаn tizimlаr
|
bet | 45/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмYevropa temir yo’llarida dоimiy vа pаst kuchlаnishli tоkdа ishlаydigаn tizimlаr
Buyuk Britaniyada, past kuchlanishli DC elеktrlashtirish Britaniya temir yo’lining janubiy hududi asoschisining ko’p yillik xizmatlari uchun va butun London metrosi uchun foydalanib kelmoqda ( hozirda Tarmoq temir yo’li). Londondagi Dockland ochiq temir yo’li shuningdek tortishish uchun DC ta’minotidan ham foydalanadi. BR va DLR lar boshqariluvchi relslardan tashqarida joylashgan temir yo’l bosqichida boshqariluvchi relslar o’zlaridan ‘salbiy’ qaytuvchi uchun foydalanilishi bilan yagona ijobiy konduktor relsidan foydalanadi. Biroq, London metorisi temir yo’l markazidan boshqariluvchi salbiy konduktor relsi bilan boshqariluvchi relslarning bir tomoniga joylasjgan ijobiy konduktordan foydalanadi. Konduktor relslarning ta’rifi, izolyatorlar va boshqa ikkala tizim uchun biriktiruvchilar 5 bobda ko’rsatilgan.
O’zgаruvchаn tоk elеktrоenеrgiyasini dоmiy tоk tizimlаrigа tаqsimlаnishi
DC elеktrlashtirish ikki ajratilgan elеktr quvvati taqsimot tizimlarining ta’minlanishini talab etadi. AC uch faza taqsimot tizimi milliy elеktr tarmog’I taqsimot nuqtalaridan elеktrni taqsimlash uchun yoki har bir tortishuvchi sub stansiyagayaratish stansiyasining temir yo’l vakolatini talab etiladi. Temir yo’l bo’ylab joylashgan har bir tortishishuvchi sub stansiyada uzatish va tuzatish DC da sodir bo’ladi va elеktr bevosita mahalliy mavjud relslarni ta’minlaydi.
2- rasm. DC tizimidagi AC vа DC taqsimoti.
AC taqsimot tizimi ikki ta’minot nuqtalari orasida davom etayotgan yon kabel vositasida har bir sub stansiyani ta’minlash uchun yuqori kuchlanishni uzatadi. Elеktr oqimini o’chirgich har bir sub stansiyada har bir kiruvchi va chiquvchi kabel uchun hamda detektor uchun ta’minlanadi. Normal holatlarda elеktr zanjiri o’chirgichi taxminan ochiq joyda o’rnatilgan ta’minot nuqtalari orasida joylashtiriladi va sub stansiya faqat eng yaqin ta’minot nuqtasidan еtkaziladi. Nuqsonli holatlarda, barcha sub stansiyalar ikki ta’minot nuqtalari har ikkisidan elеktrni oladi. AC tarqatish tizimi dizaynining ikki qo’shni ta’minot nuqtalaridan uzatilgan sub stansiyaning umumiy elеktr talabi bo’lishi kerak. Tarqatish kuchlanishini tanlash bu umumiy elеktr talabi va mos ta’minot nuqtalari orasidagi masofaga bog’liq. Yuqori kuchlanishdan foydalanish elеktr tizimi yo’qotishlari va kuchlanish qisqarishini qisqartirishdan tizimdagi tokni qisqartiradi. Biroq, past kuchlanishdagi tizimlar past jihoz qiymatlariga ega ammo kuchlanish pasayishini kafolatlash uchun har biri xususiyatlarni talab etadi yoki talab yo’nalish bo’ylab ko’proq chastotani ta’minlaydi.
|
| |
-jadval. Axborot tizimlaridan foydalanishga nisbatan yondoshuvning o’zgarishi

4-bosqich (90-yillar boshlaridan)
– tashkilotlararo aloqalar va axborot tizimlarining
zamonaviy texnologiyasini yaratishdan iborat. Mazkur bosqich biznesdagi strategik afzalliklarni
tahlil qilish tushunchasi bilan bog’liq va telekommunikatsiya texnologiyalari yutuqlari hamda
axborotlarni qayta taqsimlashga asoslangan edi. Axborot tizimlari o’z oldiga ma’lumotlarni
qayta ishlash samaradorligini oshirishnigina emas, balki boshqaruvga ham yordam berishni
maqsad qilib qo’ygan edi. Tegishli axborot-kommunikatsiya texnologiyalari raqobatchilik
kurashiga dosh berishni tashkil qilishga va ustunlikka erishishga yordam berishi lozim. Bu
bosqichdagi muammolar juda ko’p. Ulardan asosiylari quyidagilar:
- Kompyuter tarmog’i uchun protokollar, standartlarni belgilash va kelishuvlarni ishlab chiqish;
- Strategik axborotlarga kirishni tashkil etish;
- Axborotlarni himoya qilish va uning havfsizligini tashkil qilish.
Elеktrlаshgаn tеmir yo’l tizimlаri

|
Elеktrlаshgаn tеmir yo’l tizimlаri
|
bet | 54/90 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 5,64 Mb. | | #148663 |
Bog'liq Китоб 1-қисмElеktrlаshgаn tеmir yo’l tizimlаri
Temir yo’llarning asosiy liniyasini elеktrlashtirishning asosiy ikki umumiy yo’li 25 kV AC fazali tizimdan 50 Hz chastotada yoki 750 V DC tizim orqali bo’lgan. Metrolar yoki ochiq temir yo’llar bu tizimlardan foydalangan, ammo past kuchlanishdan foydalanilgan, ayniqsa ko’chalarda boshqarilishga daxldor bo’lganda. Boshqa elеktrlashtirish tizimlari markaziy Еvropada aniqlangan 16.6 Hz ni yaratishda 15 kV AC fazali, Afrikada 50 kV a boshqa DC temir yo’llaria 3000V dan yuqori kuchlanishli harakatlanish mavjud bo’lgan. Biroq, bu yuqorida berilgan ikki umumiy turga qaragana kamroq fоylanilgan. Bir ko’rishdayoq, 25 kV AC va 750V DC tizimlar umuman turlicha ko’rinadi, ammo faktga ko’ra ular umumiy jihatlarga ega.
Buning sababi, juda yaqin kunlargacha elеktr pоеzdlar 750V DC tortishish motorlarida kuchlangan. Elеktr kuchining o’rnatilgan pоеzdga еtkazilishi mos shrt bo’lishi kerak, shu sababli u amalga oshirilgan hamda motorning tezligini va quvvatini nazorat qilishdan, shuningek, pоеzning tezligi va ko’rinishidan foydalanilgan. DC tizimiagi quvvat Milliy Tarmoqdan olingan yoki 33 kV yoki 11 kV li kuchlanishli elеktr stansiyasidan olingan hama temir yo’l yo’nalishi bo’ylab har bir sub-stansiyaga kichik kuchlanishda uzatilgan. Bu sub-stansiyalar oata uch va еti km uzoqlik orasida joylashtirilgan, kuchlanishni mos darajaga uzatishdan keyin konduktor relslarini to’g’rilagan va ta’minlagan. AC tizimli temir yo’llarda quvvat Milliy Tarmoqdan 132kV yoki undan yuqori kuchlanishda olingan. Quvvat yana 25kV normal kuchlanish bilan har bir ta’minlovchi bekatga uzatilgan. Bu ta’minlovchi bekatlar 50 km ga yaqin uzoqlikda joylashtirilishi zarur va quvvat pоеzdlar ishqalanishi orqali to’plangan yuqori katenari tizimi vositasida bu kuchlanishdagi tarmoq atrofida taqsimlanadi. To’plangan energiya past kuchlanisha uzatiladi va DC tortishish motorlariga murоjaat etishdan oldin pоеzd bortidagi jihoz orqali to’g’rilanadi. Elеktrlashtirishning AC va DC tizimlari orasidagi ahamiyatli farq DC tizimida uzatilgan elеktr quvvati bo’lib, temir yo’l bo’ylab taqsimlangan belgilangan sub-stansiyalarda DC shaklga to’g’rilaydi, bu vaqta AC tizim quvvati uzatilgan va harakatga, bortga, sub stansiyaga o’tkazilgan. Yuqori quvvat, yuqori zichlik uchun past tezlikdagi temir yo’l pоеzlar bilan bir necha daqiqa uzoqlikda joylashtiriladi, DC tizimi iqtisodiy jihatdan tejamli holda uni ta’minlaydi. Biroq, yuqori tezlik, yuqori energiyali shaharlararo pоеzdlar turlari uchun AC tizimi ko’proq samarali deb hisoblanadi.
|
| |
Axborot - kommunikatsiya texnologiyalari vositalarini yaratish va o'quv-tarbiya jarayo-

- ta’lim mazmunining pedagogik asoslarini aniqlaydi;
- yangi ta’lim tizimlarini, o’qitish texnologiyalarini, formalarini, metodalrini ishlab chiqadi;
- diagnostika (tashxis) tizimlarini, nazorat va ta’lim natijalarini loyihalaydi;
- turli ta’lim konuyepsiyalari asosida ta’lim natijalarini bashorat qiladi.
Didaktikaning asosiy kategoriyalari (tushunchalari):
ta’lim jarayoni, ta’lim qonuniyatlari
va tamoyillari, ta’lim metodlari, ta’limni tashkil etish shakli.
Bu terminalogiyaga mos holda ta’lim axborot texnologiyalarini (TAT) o’quv jarayonini
amalga oshirishda ishlatiladigan elektron vositalar va ularni ishlatish usullarining yig’indisi
sifatida ta’riflasa buladi. Elektron vositalar tarkibiga qo’llanilishi TAT metodik qo’llanmalarida
ko’rsatiladigan apparat, dasturiy va axborot komponentlari kiradi.
TAT ning apparat, instrumental va dasturiy vositalarining jadal rivoji turli didaktik
g’oyalarni amalga oshirish imkoniyatlarini yaratmoqda. Lekin, o’zimizning va chet ellarning
ta’limga ixtisoslashgan kompyuter tizimlarini ko’rib chiqar ekanmiz, ularning ko’pchiligini
didaktik ko’rsatkichlarga ko’ra xattoki "qonikarli" ham deb bo’lmaydi. Gap shundaki, ta’limga
muljallangan "yumshoq" mahsulotning sifat darajasi uni loyixalash jarayonida – AUT
ma’lumotlar bazasini va elektron kitoblarni to’ldirayotganda, modellashtiruvchi tipdagi
kompyuter tizimlari bilan ishlashni rejalarini tuzish, misol va masalalari ishlab chiqish
jarayonlarida belgilanadi. Afsuski, TAT ning metodik ta’minoti texnik vositalar rivojidan ancha
ortda qolmoqda. Buni metodik jihatdan TAT ni psixologiya, pedagogika, telematika, kibernetika,
informatika singari murakkab fanlar bilan ishlashi bilan tushuntirsa bo’ladi. Kasbiy ta’lim uchun
TAT ni yaratish aynan uning mavzusi sohasini, dars o’tish metodikasini yaxshi bilish zarurligi
bilan ham qiyinlashadi.
Ixtisoslashgan kurslar - Samarqand davlat arxitektura-qurilish

eng qobiliyatli va faollari aniqlanadi. Yosh dasturchilarni o’qitishdan tashqari yosh dasturchilarni
tayyorlash va qo’llab-quvvatlash markazining faoliyati sifatli milliy dasturiy maxsulotlarni ishlab
chiqish va amaliy tadqiqotlarni tashkil etishga qaratilgan.
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti qoshida O’zbekiston-Hindiston o’quv markazi
tashkil etilib, faoliyat yuritmoqda, u yerda tinglovchilarga axborot texnologiyalar sohasida 6 dan
12 haftalikracha bepul kurslari doirasida (Diploma in Information Technology, Advanced
Diploma in Information Technology), biznes-kompyuting (Diploma in Business Computing),
veb-texnologiyalar (Diploma in Web Technologies) bo’yicha treninglar o’tkaziladi. Hindistonlik
mutaxassislarning o’zbek hamkasblari bilan hamkorlikda yaratilayotgan va o’qitilayotgan kurslar
dasturida axborot texnologiyalari sohasidagi barcha zamonaviy oqimlar va dasturiy ta’minotni
ishlab chiqish ilg’or sanoatining talablari hisobga olingan. Bu o’rinda ta’lim jarayonida eng
yangi texnologiyalar, dasturlash tillari va ma’lumotlar bazasini qo’llagan holda amaliy dasturlash
bilan birga, shuningdek, DTni ishlab chiqish bo’yicha loyihalarni boshqarishga ham alohida
e’tibor qaratilmoqda.
Ko’plab yosh mutaxassislarga aniq loyihalarda ishtirok etish orqali malaka oshirish markazi
vazifasini o’tovchi yosh dasturchilar uyushmasi ham soha bozorida faol qatnashmoqda (batafsil
ma’lumotlar qo’yidagi manzilda:
www.developers.uz
). Ochiq yechimlarni ishlab chiqish
sohasida mutaxassislarni tayyorlashga alohida e’tibor berilmokda. Jumladan, erkin va ochiq
kodli dasturiy ta’minotning salohiyatini oshirish va ilgari surish doirasida Toshkentda
BMTTDning «AKT siyosati» (ICTP) loyihasi ko’magida «OS Linux ma’murlashtirish»
mavzusida trening-kursi o’tkazildi, unda YoDTQMning o’qituvchilari ishtirok etdi. Shu bilan
birga, kasbiy o’qitish bo’yicha tasdiqlangan dastur asosida BMTTDning «AKT siyosati» loyihasi
ko’magida 2007 yilda erkin va ochiq kodli dasturiy ta’minotga oid kurslar bo’yicha darsliklar
nashr etildi. Ochiq kodli dasturiy ta’minotni ishlab chiqaruvchilarni o’qitish va malakasini
oshirish uchun O’zbekistan Linuks-hamjamiyati ham muhim hudud vazifasini o’tadi.
BMTTDning «AKT siyosati» (ICTP) loyihasi doirasida AT bo’yicha ko’ngillilar xizmati
faoliyat yuritmoqda. U yerda poytaxtdagi oliy o’quv yurtlari talabalarini zamonaviy dasturlash
texnologiyalarga o’qitish tashkil etilgan. Maqsad esa keyinchalik ular nodavlat tashkilotlari,
davlat muassasalari, o’quv yurtlarining axborot texnologiyalari salohiyatidan foydalanishishiga
ko’maklashishidan iborat.
Soha bozorida, shuningdek, o’z tinglovchilariga sertifikat beruvchi Microsoft dasturiy
mahsulotlar bo’yicha kasbiy o’qitishga yo’naltirilgan o’quv markazlari faol qatnashmoqda.
Bozorning mazkur segmentida qo’yidagi o’quv markazlarini alohida ta’kidlab o’tish zarur -
NetDec kompyuterga o’qitish markazi, Softline o’quv markazi, UCD Microsoft o’quv markazi,
«7 Levels» o’quv markazi.
Qaror qabul qilishni qullab quvvatlash tizim va uning evolyutsiyasi. Aviakompaniya

|
Qaror qabul qilishni qullab quvvatlash tizim va uning evolyutsiyasi. AviakompaniyaBog'liq ok7.3. Qaror qabul qilishni qullab quvvatlash tizim va uning evolyutsiyasi. Aviakompaniya
tizimi. Geografik tizim
Qaror qabul qilishni qo’llab-quvvatlash tizimi. Uning evolyutsiyasi.
Menejerlarning
faoliyati turli murakkablikdagi qarorlarni qabul qilish zaruriyati bilan bog’liq (masalan, firmani
rivojlantirish yo’nalishini tanlash, kompaniya faoliyatini avtomatlashtirish variantlari, ofis uchun
binoni tanlash, filiallarni joylashtirish variantlarini belgilash, ishlab chiqariladigan yoki sotib
olinadigan tovarlar turlari, asbob-uskuna turlari, kreditor, ishning hamijrochisi, vakant joylarga
nomzodlardan birini tayinlash). Bu birinchi galda axborot qarorlarni qabul qilish uchun talab
etiladigan yig’in zaruriyati bilan bog’liq. Axborotlarga ega bo’lish zarur, biroq to’g’ri qaror
qabul qilish uchun bu yetarli emas. Buning uchun predmet sohasini yaxshi bilish, qaror qabul
qilish ko’nikmasini hosil qilish, bir qator vosita va usullarga ega bo’lishi lozim.
Shuning uchun ham ancha murakkab qarorlarni qabul qilishda turli sohalardagi ekspert-
mutaxassislarni jalb etish kerak bo’ladi. Biroq, ekspertlar bilimidan samarali foydalanish uchun,
birinchidan, qanday ekspertlar zarurligini, ikkinchidan, ular oldiga qanday masalalarni qo’yishni
va nihoyat, qaror qabul qilish uchun ularning bilimidan qanday foydalanishni bilish kerak
bo’ladi. Ayni paytda qaror qabul qilish vazifasi baribir menejer zimmasida qoladi.
Qaror qabul qilishdagi asosiy vazifa – bu alternativ (muqobil) variantlarni tanlash yoki
ularning bir nechtasini maqsadga yetishish uchun qanchalik ahamiyatligiga ko’ra qatorlashtirib
chiqish. Axborotlashtirish variantlarini tanlashda, avvalo firmaning asosiy maqsadi sifatida firma
rentabelligini oshirishni ko’rsatish mumkin. Variantlarni baholash mezonlari sifatida esa
axborotlashtirishga ketgan harajatlar, boshqa faoliyat turiga moslashish imkoniyati, axborotlarni
himoyalash imkoniyati, so’rovga javob berish tezligi, asbob-uskunalarning ishonchliligi va
hokazo omillarni qo’llash mumkin.
Qarorlar qabul qilish bosqichlarida va jarayonlarida yuzaga keladigan muammolarni hal
etishning ko’plab usullari mavjud. Bu barcha usullar maxsus axborot tizimlari – qaror qabul
qilishni qo’llab-quvvatlash tizimi (QQQT) orqali amalga oshiriladi. QQQTni loyhalash iqtisodiy
jihatdan maqsadga muvofiqlikka asoslangan bo’lib vazifalarning murakkabligi bilan aniqlanadi.
Mazkur tizim dialog ko’rinishidagi avtomatlashtirilgan tizimdir. U boshqaruvning axborot
tizimlaridagi muhim darajalardan(kategoriya) biri sanaladi. So’ngi paytlarda QQQT kichik
biznesda ham (masalan, savdo nuqtalarini joylashtirish variantlarini tanlash) qo’llanila boshlandi.
Umuman olganda, ular alohida yakka uslubni qo’llab-quvvatlash va menejerning shaxsiy
talablariga mos kelish imkoniyatiga ega.
Katta tijorat va davlat tashkilotlarida murakkab muammolarni hal etish uchun yaratilgan
tizimlar ham mavjud.
|
| |
Qayta kodlash - Audio-video signallarga raqamli ishlov berish “

|
Audio-video signallarga raqamli ishlov berish “
|
bet | 9/10 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 6,55 Mb. | | #248985 |
Qayta kodlash
Yaqin vaqtgacha kodlangan MPEG-2-bitli oqimni real vaqtda o'zgartirish imkonsiz edi. Biroq, endi MPEG-2 sintaksisini tahlil qilish va kodlangan tafsilotlarning bir qismini tashlab, bit tezligini kamaytirish uchun uni o'zgartirish mumkin. Ushbu texnika Imedia korporatsiyasi (http://www.imedia.com/) tomonidan kashshof bo'lgan va MPEG kodlovchilari va multipleksorlar o'rtasidagi qayta aloqani olib tashlash imkonini beradi. Qayta kodlash (yoki tarjima) tizimida multipleksor bir qator o'zgaruvchan bit tezligi MPEG-2 oqimlarini birlashtirish uchun ishlatiladi. Vaqt o'tishi bilan istalgan vaqtda barcha oqimlarning umumiy bit tezligi uzatish liniyalari sig'imidan oshib ketsa, multipleksor ularning bit tezligini kamaytirish uchun ma'lumotni oqilona yo'q qilish uchun bir yoki bir nechta oqimlarni qayta kodlaydi . Statistik multipleksordan farqli o'laroq, multipleksor hech qanday bitni o'chira olmagan bo'lsa, multipleksor ba'zi ma'lumotlarni, masalan, mayda detallarni tashlab, bit tezligini pasaytiradi.
Qayta kodlash bir qancha ko'p dasturli transport oqimlari ishlanganda foydalanish uchun juda foydali usul bo'lib, ya'ni bir nechta kirish multiplekslaridan olingan dastur oqimlaridan yangi chiqish multipleksi hosil bo'ladi. Kodlangan tezlikni moslashtirishning ba'zi vositalarisiz, qayta multiplekslash sezilarli darajada samarasizlikka olib keladi va chiqish multipleksi kamroq kanallarni o'z ichiga oladi.
Qayta kodlashning ikkinchi ilovasi Digital Program Insertion (DPI) da mavjud. DPI bitta dasturli transport dasturi oqimini boshqasiga birlashtiradi , shunda tomoshabin o'tishdan bexabar qoladi. U mahalliy reklamalarni translyatsiya dasturiga kiritish uchun ishlatilishi mumkin. Qayta kodlash kiritilgan segmentni o'rnini bosadigan segmentga tezligiga moslashtirish imkonini beradi. DPI "OpenCable Headend Interfeys" 15-bobida batafsilroq muhokama qilinadi.
Qayta kodlash usullari juda foydali bo'lsa-da, teskari aloqa bilan boshqariladigan statistik multiplekslash, agar kodlovchilar va multipleksorlarni bir-biriga joylashtirish mumkin bo'lsa, siqish samaradorligi nuqtai nazaridan ustundir. Demak, teskari aloqa bilan boshqariladigan statistik multiplekslash statistik multiplekslashni o'z ichiga olgan asl kodlash saytlarida ustunlik qiladi, holbuki statistik multipleksatsiyalangan signallarni qayta ishlashni amalga oshirish kerak bo'lgan tugunlarda qayta kodlash mos keladi
Video malumotlarni siqish
HandBrake - bu mashhur video tahrirlash dasturi. Va buning sababi, uni Windows, Linux va Mac-ga o'rnatishga imkon beradi, bu esa foydalanishda xilma-xillikni taklif etadi. Dastur haqida va bizni tashvishga soladigan narsalar haqida siz bilishingiz mumkin
|
| |
birinchidan
– global iqtisodiyotning paydo bo’lishi va rivojlanishi,
ikkinchidan

|
birinchidan
– global iqtisodiyotning paydo bo’lishi va rivojlanishi,
ikkinchidanBog'liq okbirinchidan
– global iqtisodiyotning paydo bo’lishi va rivojlanishi,
ikkinchidan
- industrial
iqtisodiyotning bilim va axborotlarga asoslangan iqtisodiyotga aylanishi,
uchinchidan
–
korxonalar boshqaruvining tubdan o’zgarishi va
to’rtinchidan
– kiberkorporatsiyalarning
(raqamli korporatsiya) paydo bo’lishidir.
Nazorat savollari
1. Sinf darajasiga ko’ra axborot tizimlari qanday turlarga bo’linadi?
2. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasini aytib bering?
3. Qaror qabul qilishni qullab quvvatlash tizim va uning evolyutsiyasi deganda nimani
tushunasiz?
4. Aviakompaniya tizimi nima?
5. Geografik tizim nima?
6. Ekspert tizimi nima?
8-mavzu. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari samaradorligi - avtomatlashtirilmagan va
avtomatlashtirilgan tizimning afzalliklari va ularning farqlari. Avtomatlashtirilgan axborot
tizimini tadbiq etishning samarali yo'llari. Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish va
rivojlantirishning zamonaviy tendensiyasi va omillari (2 soat).
Mavzu rejasi:
8.1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari samaradorligi - avtomatlashtirilmagan va
avtomatlashtirilgan tizimning afzalliklari va ularning farqlari.
8.2. Avtomatlashtirilgan axborot tizimini tadbiq etishning samarali yo'llari.
8.3. Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish va rivojlantirishning zamonaviy tendensiyasi
va omillari.
Tayanch so’z va iboralar:
abtomatlashtirilgan, avtomatlashtirilmagan, avtomatik,
avtomat-
lashtirilgan axborot tizimlari samaradorligi, avtomatlashtirilgan tizimning afzalliklari,
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini tadbiq etish, rivojlantirishning zamonaviy tendensiyalari.
8.1. Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari samaradorligi - avtomatlashtirilmagan va
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 110

P o g ’onalarning ishchi maydoni.
Pog’onalaming ishchi maydonlarining
minimal mumkin b o ’lgan kattaliklari asosan qo’llaniladigan uskunalar, karyer
transporti turi, transport vositalarining harakatlanish sxemalari, pog’onalar
balandligi, to g ' jinsi qattiqligiga bog’liq bo’ladi. Qoyasimon tog’ jinslarini qazib
olishda m exanik kuraklar va g ’ildirakli transportdan foydalanganda ishchi
maydonning minimal kengligi Bf „ portlatilgan kon massasi yig’indisidan
x
,
uyumning pastki qismidan transport chizig’igacha bo’lgan xavfsiz masofadan S,
transport chizig’ining kengligidan T, yordamchi uskunalar uchun bo’lgan
maydonning kengligidan
П,
va xavfsizlik bermalari z kengligidan hosil bo’ladi
(rasm. 8.1). Yumshoq tog’ jinslarini qazib olishda uyuumning kengligi o ’mita
butunlik b o ’yicha zaxodkaning kengligi A qabul qilinadi. Uyumning kengligi
x
tog’ jinsi xususiyatlari, portlatish usuli, PM kattaligi va zaryad turlari, pog’ona
balandligi, skvajinalam i portlatish tartibiga bog’liq bo’ladi. Tahminiy hisoblar
uchun quyidagi uyum kengligini qabul qilish mumkin: oson portlatiladigan tog’
jinslarida* = 1, 2/1,, o ’rtacha portlatiladiganjc =
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 59

O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlarini
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
|
Lipaza + ATF - Biokimyo pmd

|
Biokimyo pmdBog'liq Sobirova-R.A-biokimyoLipaza + ATF
→
Lipaza.OPO
3
H
2
+ ADF
Fosforlangan lipaza yana qaytadan oddiy oqsil shakliga
fosfoproteinfosfataza (fosfoproteinlardan fosfor kislotani gidrolitik yo‘l
bilan ajratuvchi ferment) yordamida o‘tishi mumkin:
Lipaza.OPO
3
H
2
+ H
2
0
→
Lipaza + H
3
PO
4
Fosforillangan lipaza fosforillanmagan lipazaga nisbatan yuqori
faollik xususiyatiga ega.
Proteinkinazalar – spetsifikligi bilan bir-biridan farqlanuvchi
fermentlar guruhidir: turli proteinkinazalar turli oqsillarni fosforlaydilar.
Bunday mexanizm ko‘pchilik fermentlar faolligini boshqaradi.
Adenilat sinlaza sistemasi.
Adenilatsiklaza va proteinkinazalar bir
butun boshqarilish sistemasini hosil qiladi, hujayra sirtidan ichiga
fiziologik signal o‘tkazishga imkon beradi. Ba’zi gormonlar signalning
birinchi xabarchisi bo‘lib, adenilatsiklazani faollashtiradilar. Natijada
sAMF hosil bo‘ladi. Ikkinchi (hujayra ichi) xabarchi signal; sAMF
proteinkinazani faollaydi, proteinkinaza ba’zi fermentlarni fosforlab,
ular faolligini o‘zgartiradi. Bu yo‘l bilan gormon hujayra ichiga kirmay
turib undagi metabolizmni o‘zgartiradi.
Qisman proteoliz yo‘li bilan faollantirish.
Ko‘pchilik fermentlar
faol bo‘lmagan oqsillardan (proferment) peptid zanjirining bir qismini
ajralib chiqishi natijasida hosil bo‘ladilar. Masalan, oqsillarni
hazmlashda ishtirok etuvchi proteolitik ferment tripsin proferment
tripsinogendan hosil bo‘ladi. Tripsinogen oshqozon osti bezi
hujayralarida sintezlanadi va pankreatik shira bilan o‘n ikki barmoqli
ichakka ajralib chiqadi. Ichak hujayralari proteolitik ferment
enteropeptidazani ishlab chiqaradilar, u tripsinogen molekulasi N-
oxiridan geksapeptidni ajratadi:
enteropeptidaza
|
| |
Fermentativ kataliz mexanizmi

119
Fermentlarning spetsifikligi.
Ko‘p substratlardan bir yoki bir necha
kimyoviy tuzilishi jihatidan o‘xshash bo‘lganlarni tanlab olish
xususiyatiga fermentlarning spetsifikligi deyiladi. Fermentlarning yuqori
spetsifiklikka ega bo‘lishi termodinamik sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan
kimyoviy reaksiyalardan faqat ba’zilarini tanlab oladi va shuning uchun
metabolik jarayonlarni umumiy yo‘nalishini ko‘pincha aniqlaydi.
Quyidagi spetsifiklik turlari tafovut etiladi:
1. Absolut spetsifiklik.
2. Absolut-guruh spetsifikligi.
3. Nisbiy guruh spetsifikligi.
4. Nisbiy spetsifiklik.
5. Steriokimyoviy spetsifiklik.
Absolut spetsifiklikka
faqat bitta substratga ta’sir eta oladigan va
o‘xshash bo‘lgan molekulalar bilan ta’sir etmaydigan fermentlar egadir.
Masalan: ureaza, aspartaza, arginaza va boshqalar.
-jadval.
Ferment sinflari

123
fermentlarni tozalash vaqtida, ayniqsa, ko‘p foydalaniladi: boshqa
oqsillar chiqarib tashlangandan keyin sayin preparatda ajratib
olinayotgan ferment ulushi ortib boradi. Demak, solishtirma faollik
ham kuchayib boradi. Solishtirma faollikning ortib borishiga qarab
tozalash ayrim bosqichlarining samaradorligiga baho beriladi.
Tozalangan, individual ferment bo‘lsa, uning molyar faolligini
o‘lchash mumkin: molyar faolligi namunadagi ferment birliklarining
mikromollar hisobida ifodalangan ferment miqdoriga bo‘lingan soniga
tengdir. Masalan: tarkibida 0,002 mk mol ferment bo‘lgan fumaraza
eritmasida 240 birlik ferment (mk mol/min hisobida) topilgan bo‘lsa,
fumarazaning molyar faolligi bo‘ladi:
240 mk mol/daqiqa
————————— = 12x10
4
daqiqa
-1
0,002 mk mol
Katal – 1 mol substratni 1 soniya katalizlovchi ferment miqdoriga
aytiladi.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 108

O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlarini
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
|
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 109

kompleks mexanizatsiyalash asosini tashkil qiladi. Konning qazib olish tizimi va
karyem ing kompleks mexanizatsiyalanishi o ’zaro bog’liq.
Qazib olish tizimi elementlarining о ’Ichamlari
(pog’onalar balandligi, ishchi
va ishchi bo ’lmagan maydonlar kengligi, ishlar fronti uzunligi, ishlar frontining
siljish tezligi, panellar o ’lchamlari va boshqalar) uskunalar majmuasi
parametrlari bilan bog’liq. Shu sababli ular bir bo’lgan ochish va qazib olish va
uskunalar majmuasining texnologik ko’rsatkichlari bilan birgalikda ko’rilishi
kerak. Bu texnologiya va kompleks mexanizatsiyalashning birligini ta’minlash
maqsadida akad. V.V.Rjevskiy tomonidan ochish va qazib olish texnologik
komplekslariga uskunalar va texnologik echinmalar birligi tushunchasi kiritilgan
(birinchi o ’rinda qazib olish tizimi va ularning parametrlari bo’yicha), ular
o ’zaro belgalangan hajmlarda kon ishlarining xavfsiz, katta unumli va iqtisodiy
bajarilishini ta’minlaydi.Kon ishlarining texnologik majmualari qo’llaniladigan
uskunalar majmuasi bilan farq qiladi, ularning variantlari esa - kon
uskunasining turi va parametrlari bilan farq qiladi, shuningdek uskunalaming
texnologik o ’matilish variantlari bilan ham farq qiladi. bir turdagi uskunalarda
texnologik majmualar karyer ishchi maydoniga ko’ra rejada va chuqurlikda
turlicha joylashishi mumkin. Bu o ’rinda faqatgina ochish va qazib olish
ishlarining texnologik o ’lchamlari o’zgaradi. Bunday turdagi texnologik
majmualar ekskavastiya sxemasi deb ataladi.
8 .2 . QAZIB OLISH TIZIM I ELEMENTLARI VA ULARNING O LCHAMLARI
Q azib olish tizimi elementlariga pog’ona, pog’ona ishlar fronti, karyer ishlar
fronti, karyeming ishchi maydoni, ishchi maydonchalar, transport va xavfsizlik
bermalari kiradi.
Pishloqli quymoq - Pazandachilik asoslari

60
Yopilgan sof quymoq. Quymoq mahsulotlari ko‘pirarli darajada
aralashtirilib, yog‘langan chuqur temir tovaga quyiladi va qovurish shkafiga
qo‘yib, quyuqlashib yuzida qobiq hosil bo‘lguncha ushlanadi. Bunday usulda
miqdori ko‘proq quymoq tayyorlanadi. Aslida quymoq bir porsiya hisobida
tayyorlanadigan bo‘lsa, porsiyali tovada tayyorlanadi. Iste‘molga tayyor quymoq
biroz sovitilib to‘rtburchak, uchburchak shaklida kesiladi va likobchaga solib
chuqur temir tovada qovuriladi va ustidan quymoqlarni yopiq buterbrod
tayyorlashda va tiniq qaynatmalar uchun ishlatiladi. Aralash yopilgan quymoq
tayyorlashda qovurilgan kartoshka, dimlab pishi-rilgan sabzi yoki karam, donador
guruch bo‘tqasi, go‘sht, go‘sht mahsulotlaridan iborat turli xil garnirlar ishlatiladi.
Qovurilgan non, tuxum va dudlangan yog’liq go’sht

57
Tuxum bo’tqasi. Tuxum chaqilib, po‘chog‘idan ajratilib tuz, sut yoki suv,
biroz sariyog‘ qo‘shib yaxshilab aralashtiriladi. So‘ng kichikroq idishga solib
olovga qo‘yiladi. Qaynash darajasiga yetkazmay aralashtirib turiladi va
quyuqlashguncha qizdiriladi. Isitilgan likobchaga uyub suzib, atrofiga qovurilgan
non yoki jo‘xori bodrog‘i qo‘yib yoki ustidan qirilgan pishloq sepib beriladi.
Tuxum bo‘tqasiga qo‘shimcha holda yana qovurilgan go‘sht mahsulotlari (sosiska,
dudlangan yog‘liq go‘sht, buyrak) yoki qo‘ziqorin, ko‘k no‘xat, pishirilgan
gulkaram ham bo‘tqa ustidan qo‘yib berilishi mumkin.
Tuxum 2 dona yoki melanj 80 g, sut 40 g, sariyog‘ 5 g, qovurilgan non 35 g
yoki pishloq 15 g. Sof og‘irligi 140, 120 g.
Qovurilgan va vopilgan tuxum taomlari
Qovurilgan tuxum taomlariga sarig‘i qotirmay qovurilgan tuxum, quymoqlar
kiradi. Ularni tayyorlashda asosiy usulda qovurish usulidan foydalaniladi. Bu
usulda qovurishda harorat 140-160°C bo‘ladi. Tuxumni yana 180°C li darajadagi
kcfp yog‘da qovurish ham mumkin. Ko‘p tayyorlanadigan qovurilgan tuxum
taomlariga sarig‘i qotirilmay qovurilgan tuxum taomi kiradi. Bu taom sof holda
yoki garnir bilan tayyorlanib tarqatiladi.
Sof holda sarig’i qotirilmay qovurilgan tuxum. Porsion tova yoki maxsus
tuxum qovurishga mo‘ljallangan tovaga sariyog‘ solinib, eritilib, biroz qizdiriladi
va ehtiyotlik bilan chaqilgan tuxum solinib (sarig‘i butun holda bo‘lishi lozim),
tuxum oqiga tuz sepib, quyuqlashguncha 2-3 minut davomida qovurilib iste‘molga
tayyor holga keltiriladi. Tuxum qovurish uchun katta va chuqur temir tovalardan
ham foydalanish mumkin. Bunda tuxum sarig‘i oz sezilarli darajagacha
quyuqlashgan bo‘lishi kerak. Agar tuz tuxum sarig‘iga sepilsa, tuxum sarig‘i ustida
dog‘lar hosil bo‘lishi mumkin. Tuxumni qovurish jarayonida shishib qoladigan
holatlardan saqlash uchun tuzning bir qismi yog‘ga solinadi. Tuxum sarig‘iga biroz
murch sepish mumkin. Tarqatishda tayyorlangan porsiyali tovada yoki likobchaga
solib ustidan sariyog‘ qo‘yib, ko‘kat sepib beriladi. Ular alohida taom va issiq
gazak yoki go‘sht taomlariga qo‘shimcha (tuxumli bifshteks yoki tuxumli
antrekot), buterbrod sifatida beriladi.
Sarig’i qotirilmay qovurilgan tuxum garnir bilan

|
Sarig’i qotirilmay qovurilgan tuxum garnir bilan
|
bet | 35/53 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 219,59 Kb. | | #149983 |
Bog'liq Pazandachilik asoslari-fayllar.orgSarig’i qotirilmay qovurilgan tuxum garnir bilan. Qovurilgan tuxum
uchun har xil garnir - kolbasa, sosiska, dudlangan yog‘liq go‘shtlar, qora non, ko‘k
piyoz, qovoqcha, kartoshka, ko‘k loviya, qo‘ziqorin, ko‘k no‘xat, pomidorlar
ishlatiladi. Go‘sht mahsulotlari kubik, tilim-tilim, somoncha yoki parrak-parrak
shaklda to‘g‘ralib, porsiyali tovada qovuriladi. Ko‘k loviya pishiriladi,
konservalangan ko‘k no‘xat isitiladi va eritilgan sariyog‘ bilan aralashtiriladi.
Qovoqcha, baqlajon, xom yoki pishirilgan kartoshka tilim-tilim pomidor esa
parrak-parrak shaklida to‘g‘ralib, qovuriladi. g‘ora non qobig‘i tozalanib, kubik
yoki tilim-tilim shaklda kesilib, qovuriladi. Tayyorlangan garnir yog‘ solingan
porsiyali tovaga solinib, ustidan chaqilgan tuxum sarig‘i butun holda qilib solib
tuxum oqi quyuqlashguncha qovuriladi va tuxum oqiga tuz sepib iste‘molga tayyor
holga keltiriladi. Tarqatishda likobchaga solib, ko‘kat sepib beriladi. Agar pomidor
bilan tayyorlanadigan bo‘lsa, qovurilgan tuxum ustidan qovurilgan pomidor qo‘yib
berilishi ham mumkin.
Go’sht mahsulotlari bilan sarig’i qotirilmay qovurilgan tuxum.
Pishirilgan kolbasa, sosiska yoki dudlangan yog‘liq go‘sht tilim-tilim yoki parrak-
parrak shaklda to‘g‘ralib, porsiyali tovada qizib turgan yog‘ga solinib 2-3 minut
qovurilib, ustidan tuxum chaqib solinadi va yana 2-3 minut oqi quyuqlashguncha
qovurib, tuz sepiladi va iste‘molga tayyor holga keltiriladi. Tarqatishda o‘zi
qovurilgan porsiyali tovada beriladi. Tuxum 2 dona, oshxona margarini 13 g,
sosiska yoki pishirilgan kolbasa yoki yog‘liq go‘sht 34 g. Sof og‘irligi 105 g.
Quymoqlar. Quymoqlarning qovurilgan tuxumlardan farqi shundaki, ularga
sut, suv yoki qaymoq qo‘shib tayyorlanadi. Quymoqlar sof holda, aralash holda va
qiyma tiqib tayyorlanadi. Quymoqlar uchun tovuq tuxumi, melanj, quritilgan
tuxum uni ishlatiladi. Ishlovdan o‘tib tayyorlangan tuxum sut, tuz bilan ko‘pirarli
darajada aralashtiriladi. Quymoq mahsulotiga biroz eritilgan sariyog‘ qo‘shish
mumkin. 1 dona tuxum uchun 15 g sut berilishi mumkin.
Sof quymoq. Osti qalin cho‘yan tovaga yog‘ surtilib, tayyorlangan quymoq
mahsuloti quyiladi. So‘ng pichoq bilan aralashtirilgan holda quyuqlashguncha
qovuriladi va chetlari bukilib gumma ko‘rinishi berilib, likobchaga choki pastga
59
qilib qo‘yiladi. Tarqatishda tayyorlangan quymoq ustiga sariyog‘ quyib yoki
ko‘kat sepib beriladi.
Aralash quymoq xuddi sof quymoqqa o‘xshash qovuriladi. Aralashtirib
tayyorlangan quymoq mahsulotiga mayda to‘g‘ralgan sabzavot yoki qo‘ziqorin,
go‘sht mahsuloti, qirilgan pishloq solib aralashtiriladi va qovuriladi.
|
| |
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi» - bet 53

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi»
|
bet | 53/80 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #262830 |
Bog'liq ООМ ва Б маъруза2C6 H12 О6 + H2 О = CH3 COOH + 2C3 H5 (OH)3 + C2 H5 OH + 2CO2 Qo‘shimcha mahsulotlardan spirtli bijg‘ishda sivush moylari (butil, izobutil, amil va izoamil spirtlari), sirka va qaxrabo kislotalari va shu kabilar ham hosil bo‘ladi. Ular ham texnikada keng qo‘llanadi.
Bijg‘ish jarayoniga ko‘pgina omillar ta’sir ko‘rsatadi. Harorat, rN, shakarni konsentratsiyasi, achitqilar turi va irqi yig‘ilgan spirtning miqdori. Spirtli bijg‘ish uchun shakarning konsentratsiyasining 10-15 foizi eng yaxshidir, agar shakar 3035 foiz bo‘lsa bijg‘ish butunlay to‘xtab qoladi. Ammo ba’zi achitqilar 60 foiz shakarli substratni bijg‘ita oladilar.
Bijg‘ish uchun eng qulay harorat 28-320C. Bundan yuqori haroratda bijg‘ish susayadi, 500C da esa to‘xtab qoladi. Harorat pasayganda bijg‘ish energiyasi kamayadi, lekin xatto 00C atrofida ham bijg‘ish batamom to‘xtab qolmaydi.
Bijg‘ish jarayonida yig‘iladigan etil spirti achitqilarga salbiy ta’sir etadi. Achitqilarning turi va irqiga qarab 2-5 foiz konsentratsiyadagi spirt ham ularni sustlashtiradi. Ko‘pincha bijg‘ish 12-14 foiz (hajm hisobida) spirt to‘plansa, bijg‘ish to‘xtaydi. Ammo achitqilarning ba’zi irqlari spirtga ko‘proq bardoshli bo‘lib, 16-18 foiz spirt hosil qiladi. 20 foiz gacha spirt hosil qiladigan irqlar ham olingan.
Spirtli bijg‘ishni qo‘zg‘atuvchi achitqilar non, pivo, vino, spirt, kvas, qimiz va boshqa ichimliklarni ishlab chiqarishda qo‘llaniladi.
|
| |
Zaharlilik omillari va patogenlik mexanizmlari

|
Zaharlilik omillari va patogenlik mexanizmlari
|
bet | 51/80 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #262830 |
Bog'liq ООМ ва Б маърузаZaharlilik omillari va patogenlik mexanizmlari
Botulin toksini ma’lum toksinlarning ichida eng zaharlisi hisoblanadi. Cl botulinum A, B, C1, C2, D, e, F va G turlari bilan belgilangan 8 ta har xil antigenli toksinlar ishlab chiqaradi. C2 dan boshqa barcha toksinlar neyrotoksinlar hisoblanadi. C2 va ekzoferment C3. Adenozin difosfat ribozalangan (ADF) ferment hisoblanadi.
C2 dan boshqa barcha ettita neyrotoksinlarning tuzilishi va ta’sir qilish usullari bir-xil. Cl. botulinum neyrotoksini yuqori molekulyar massali (150 kilodalton) ikki zanjirli proteindir. Bu neyrotoksinlar nerv tolalarida asetilxlorini ajralishiga to‘sqinlik qilish orqali. neyrotransmissiyalarni bloklaydi. Ular buni rux metalproteazalar ta’siri bilan amalga oshiradi. Botulin toksini juda haroratga ta’sirchan. Namunani 800 C da 10 min yoki qaynashgacha qizdirganda toksin to‘liq, inaktivatsiyaga uchraydi.
Qaysidir doza zahar, qaysidir doza esa davo.
Botulin toksini ma’lum toksinlarni ichida eng zaharlisi hisoblanadi. Ammo uni juda past konsentratsiyaga suyultirsak, uning falajlovchi ta’siri yaxshi tomonlarga o‘zgarishi mumkin. Bir qancha neyromuskul kasalliklar muskullarning “toliqishidan“ kelib chiqadi va avvaldan davolab bo‘lmaydi yoki jarrohlik talab qiladi. Blefarospazm qovoq atrofidagi nerv uchidagi juda og‘ir kasallik hisoblanadi. Bu insonlarda ko‘zlarini tez-tez pirpiratishiga va bu ularni funksional ko‘r bo‘lishiga olib keladi. Bu nervlarni, botulin toksinining A turi asosida FDA tasdiqlagan preparat, BOTOX bilan davolash, ko‘z pirpirashini to‘xtatadi va insonlarga ko‘rish imkoniyatini qaytaradi. Strabismus yoki kross-ko‘z kasalligi ko‘zdagi muskullarni uzunligini tengsizligidan kelib chiqadi. Qo‘shimcha estetik tomondan inson bir ko‘zini ishlata olmaydi va o‘sha ko‘zda ko‘rlik kelib chiqadi. Muskullarni jarrohlik yo‘li bilan tenglashtirish an’anaviy davolash usuli hisoblanadi. Botulin toksini bilan davolash ham bir xil effekt beradi. FDA bu ikkala usulni ham 1989 yili ma’qullagan.
Nazorat savollari:
Patogen mikroblar toksinlarining kimyoviy tarkibi?
Infeksiyaning tarqalish yo‘llari?
Kasallik kelib chiqishining omillari?
Odam va hayvon organizmi ishlab chiqaradigan bakteritsid moddalar?
Fagotsitlarni va fagotsitoz xossalarini kim ochgan ?
Antitelolarning turlarini ko‘rsating?
Tabiiy va sun’iy immunitetlarning hosil bo‘lish yo‘llari?
Oziq-ovqat intoksikatsiyalarini qanday mikroorganizmlar keltiradi?
9. Oziq-ovqat toksikoinfeksiyalarining asosiy turlari va qo‘zg‘atuvchilari?
10. Oziq-ovqat kasalliklarining sabablari?
|
| |
«fiziologik kreatinuriya»

428
kasalliklar, saraton, katta jarohatlar, miopatiya, komatoz holatlar,
gipertireoz, kortizon va AKTG bilan davolaganda va boshqa holatlarda
kuzatiladi.
Ayrim aminokislotalar almashinuvini buzilishlari ham ma’lum.
Ko‘pchilik bu buzilishlar tug‘ma yoki irsiydir. Fenilketonuriya misol
bo‘lishi mumkin. Kasallikning sababi – jigarda fenilalanin – 4
monooksigenazani irsiy yetishmovchiligi, buning natijasida
fenilalaninning tirozinga aylanishi sodir bo‘lmaydi. Bu holda
organizmda fenilalanin va ketohosilalari to‘planadi, siydik bilan ko‘p
miqdorda ajraladi. Fenilketonuriyani temir xloridi yordamida aniqlash
juda oson: siydikka bir necha tomchi temir xlorid eritmasi qo‘shilganida
2-3 daqiqadan so‘ng zaytun-yashil rang hosil bo‘ladi.
- MA’RUZA - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi»

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi «oziq ovqat mikrobiologyasi»
|
bet | 52/80 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #262830 |
Bog'liq ООМ ва Б маъруза11 - MA’RUZA
ANAEROB VA AEROB JAROYONLAR
Reja:
1. Spirtli, sut kislotali, propion kislotali, moy kislotali bijg‘ishlar
2. Pektin moddalarning bijg‘ishi. Oksidlovchi bijg‘ishlar. Sirka achitqich bijg‘ish. Limon kislotali bijg‘ish.
3. Kletchatka va yog‘ochning aerob sharoitda parchalanishi
4. Yog‘ va yog‘li kislotalarning parchalanishi.
5. Chirish jarayonlari
6. Mochevinaning parchalanishi
Azot ushlamaydigan organik moddalarning parchalanishi to‘liq oksidlanmaslik (bijg‘ish) yoki to‘liq oksidlanish (nafas olish) natijasida sodir bo‘ladi. Azot ushlamaydigan organik moddalarning, shular qatorida uglevodlarning bijg‘ishi natijasida to‘liq oksidlanmagan mahsulotlar - spirtlar, aldegidlar, organik kislotalar hosil bo‘ladi. Bijg‘ish mahsulotlarining yig‘ilishiga qarab, bijg‘ish bir necha turga bo‘linadi:
spirtli bijg ‘ish
sut kislotali bijg‘ish.
-propion kislotali bijg‘ish
moy kislotali bijg‘ish
atseton-etil bijg ‘ish
atseton-butil bijg‘ish
kletchatkaning anaerob sharoitda parchalanishi
Spirtli bijgish
Lui Paster aytishicha “bijg‘ish - bu havosiz hayotdir”. Mikroorganizmlar keltiradigan keng tarqalgan bijg‘ishlardan biri spirtli bijg‘ishdir. Spirtli bijg‘ish - shakarning spirt va karbonat angidridga parchalanishi jarayoni demakdir.
C6 H12O6 = 2C2H5OH + 2CO2 + 27 kkal
Har bir gramm-molekula shakar bijg‘ishida 27 kkal energiya ajralib chiqadi.
Spirtli bijg‘ishni asosan achitqilar keltiradi. Bu bijg‘ishni ba’zi mog‘or zamburug‘lari ham keltiradi, ammo ular 5-7 foiz spirt hosil qiladilar xolos. Ba’zi bakteriyalar ham shakarni etanol va karbonat angidridiga aylantiradi, ammo qo‘shimcha mahsulotlar achitqilar keltiradigan spirtli bijg‘ishnikidan farq qiladi.
Etil spirti bir necha oraliq mahsulotlardan so‘ng hosil bo‘ladi. Jarayon fosforlanishdan boshlanadi, keyin glitserin aldegidi, pirouzum kislotasi va sirka aldegidi hosil bo‘ladi. Spirtli bijg‘ishdagi kimyoviy jarayonlarni batafsil o‘rganish o‘rtada hosil bo‘ladigan mahsulotlarni olishga ham imkon berdi. Masalan etil spirtni o‘rniga glitserin olish mumkin:
C6 H12 О6 = C3 H5 (OH)3 + CH3 =CHO + CO2
100foiz 40foiz Norma doirasida bijg‘ish 4,0-4,5 pH da boradi, ishqorlaganda esa:
|
| |
Oliguriyada - Biokimyo pmd

|
Biokimyo pmd Pdf ko'rish
|
bet | 238/273 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 4,12 Mb. | | #249242 |
Bog'liq Sobirova-R.A-biokimyoOliguriyada
(sutkalik siydik miqdorini kamayishi),
masalan, o‘tkir nefritda, siydik yuqori zichlikka ega. Yuqori zichlik
poliuriyada
qandli diabet uchun xos, bunda u siydik tarkibida katta
miqdorda glyukozani saqlanishi bilan bog‘liqdir.
Siydik reaksiyasi (pH) me’yorda aralash ovqat iste’mol qilganda
nordon yoki kuchsiz nordon (pH 5,3 – 6,5) bo‘lib, uni odatda lakmus
qog‘ozi yoki test – poloskalar yordamida aniqlanadi. Odatda sutka
davomida siydik bilan 40 dan 75 mekv gacha kislotalar ajralib
chiqadi, pH kattaligiga ovqat turi ta’sir etadi. Go’shtli ovqat iste’mol
qilinganda siydik nordon xarakterga, sabzavotli diyetada esa siydik
reksiyasi ishqoriy xarakterga ega.
Odam siydigining nordon reaksiyasi unda asosan bitta
almashingan fosfatlarni (masalan, KH
2
PO
4
yoki NaH
2
PO
4
)
mavjudligiga bog‘liq. Ishqoriy siydikda ikki almashingan fosfatlar
yoki bikarbonat natriy (kaliy) ko‘proq saqlanadi.
Siydikni kuchli kislotali reaksiyasi isitmalagan holatlarda, qandli
diabetda (ayniqsa, siydikda keton tanachalar bo‘lganda), ochlikda
va organizmdagi boshqa o‘zgarishlarda kuzatiladi. Siydikni ishqoriy
reaksiyasi sistit va
piyelitlarda
(siydik qopi bo‘shlig‘ida
mikroorganizmlar siydikchilni ammiakkacha parchalaydi), kuchli
qusiqdan keyin, ba’zi dorilar qabul qilganda (masalan, bikarbonat
natriy), ishqoriy mineral suvlar iste’mol qilganda va boshqalarda
kuzatiladi.
Siydikning kimyoviy tarkibi
Siydik tarkibidagi quruq moddalar (sutkalik miqdori taxmi-
nan 60 g) organik va anorganik moddalardan tarkib topgan
(33-jadval).
426
33-jadval
Ba’zi anorganik moddalar ionlari va organik moddalarni
o‘rta yoshdagi odam siydigida saqlanishi
Miqdori Qon plazmasida
Tarkibiy qismi (sutkalik siydik miqdori hisobida) saqlanishiga molyar
g/sut mmol/sut nisbati
Na
+
3 – 6 130-260
0,8-1,10
K
+
1,5 – 3,2
38-82
7-12
Mg
+
0,1 – 0,2
4,2-8,4
4-5
Ca
+
(umumiy)
0,1 – 0,25
2,5-6,2
0,8-1,5
Ammiak azoti
0,5 – 1,0
36-71
2000-3500
Xlorid (Cl
-
) 3,6 – 9,0
100-250
0,8-2,0
Neorganik fosfat
0,9 – 1,3
29-45
22-29
Siydik kislota
0,2 – 1,2
1,2-7,1
4-16
Siydikchil 20 – 35
333-583
50-80
Kreatinin:
erkaklarda 1,0 – 2,0 8,8-17,7 70-98
ayollarda 0,8 – 1,8 7,1-15,9 66-80
Indikan 0,01 – 0,012 0,047-0,056 10-30
Hozirgi vaqtda siydikda jami 150 dan ortiq kimyoviy moddalar
aniqlangan.
|
| |
-jadval - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlarini
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
|
E+ S 
→
→
→
→
→
ES +I

127
UTF sintezining metabolik yo‘li 8 reaksiyani o‘z ichiga oladi.
Birinchi reaksiya karbamoilfosfatsintetaza II bilan boshqariladi.
Reaksiya natijasi – karbomoilfosfat – uglerod ikki oksidi, glutaminning
amid guruhi va ATFning fosfat qoldig‘idan hosil bo‘ladi; ATF energiya
manbai bo‘lib ham xizmat qiladi.
Karbamoilfosfatsintetaza II – allosterik ferment: metabolik yo‘lning
oxirgi mahsuloti – UTF – uning allosterik ingibitori hisoblanadi. UTF
konsentratsiyasi qancha yuqori bo‘lsa, shuncha UTF sintezi past bo‘ladi.
Sarflanish tezligi hujayraning ehtiyojiga bog‘liq bo‘ladi. Bunday
boshqarilish manfiy qayta bog‘lanish orqali boshqarilish deb yuritiladi.
Oqsil ingibitorlari bilan boshqarilish

|
Oqsil ingibitorlari bilan boshqarilishBog'liq Sobirova-R.A-biokimyoOqsil ingibitorlari bilan boshqarilish.
Oqsillarni fosforlovchi
fermentlar proteinkinazalar faolligining ingibitorlari bilan
boshqarilishning muhim misollaridan hisoblanadi. Proteinkinaza faol
shaklda bitta polipeptid zanjirdan iborat (C subbirlik). Hujayrada C oqsil
bilan birika oladigan oqsil mavjud (R subbirlik). Hosil bo‘lgan tetramer
R
2
C
2
kompleks fermentativ faollikka ega emas. Fermentning faollanishi
sAMF ishtirokida boradi. R subbirlik yuzasida sAMFni bog‘lovchi
markaz bor: sAMF bog‘langandan keyin oqsilning konformatsiyasi
o‘zgaradi va R subbirlikning C subbirlikka mos kelishi pasayadi,
kompleks dissotsiatsiyaga uchraydi:
R
2
C
2
+ 2sAMF
→
R
2s
AMF
2
+ 2C
Bu jarayon qaytar bo‘lganligi sababli, hujayrada sAMF miqdorining
ortishi proteinkinazaning faollanishiga olib keladi. Bu jarayonning
pasayishi esa – ingibirlanishni vujudga keltiradi.
Proteolitik fermentlarning oqsil ingibitorlari keng tarqalgan. Bu
ingibitorlarning funksiyasi – organizm to‘qima va suyuqliklarida
oqsillarning barvaqt parchalanishining oldini olish hisoblanadi.
Xususan, qon plazmasidagi proteinazalarning oqsil ingibitorlari
fiziologik faol peptid, qon ivishi, qon laxtalarining erishi kabi
jarayonlarni boshqarishda qatnashadilar. Oqsil effektorlarining ta’sir
mexanizmi ferment konformatsiyasining o‘zgarishi hamda metabolitlar
bilan allosterik boshqarishdagi kabi bo‘lishi mumkin.
Fermentlar faolligining fosforillanish – defosforillanish yo‘li bilan
boshqarilishi.
Proteinkinazalar oqsillarning fosforillanishini
katalizlaydilar. Fosforillanuvchi oqsillar ham ferment bo‘lsalar, unda
fosforillanish natijasida ba’zi fermentlarning faolligi pasayadi, ba’zi
fermentlarning faolligi ortadi. Masalan, yog‘ to‘qimasi hujayralarida ikki
xil shaklda uchraydigan lipaza fermenti bor. Bu shakllar bir-biriga o‘tib
turishi mumkin. Fosfoprotein proteinkinaza ta’siri natijasida hosil bo‘ladi:
|
| |
Fermentlar faolligining boshqarilishi

124
Har bir fermentning faolligi avvalambor substrat va reaksiya
mahsulotining konsentratsiyasiga bog‘liqdir:
V+1
S ––
→
P
V-1
Substrat va reaksiya mahsulotlari bilan bir qatorda fermentlar
faolligini boshqaruvchilarga koferment va kofaktorlarni keltirish
mumkin. Biologik sistemalarda ular konsentratsiyasini o‘zgartirish bitta
emas, balki bir guruh fermentlar faolligini o‘zgartirishi mumkin.
Fermentlar faolligini va shu jumladan, metabolik yo‘llarni
boshqarishda modifikatorlar muhim rol o‘ynaydi: ijobiy (effektorlar)
va salbiy (ingibitorlar). Effektor vazifasini kofaktorlar, metallar,
substratlar, metabolitlar o‘taydi.
Reaksiya tezligini pasaytiruvchi moddalarga
fermentlar ingibitorlari
deb ataladi. Oqsil denaturatsiyasini vujudga keltiruvchi moddalar va
omillar (qizdirish, kislota, ishqor, og‘ir metall tuzlari va boshqalar)
fermentlarni ingibirlaydi. Qaytar va qaytmas ingibirlanish tafovut etiladi.
Qaytar ingibirlanishda reaksiya tezligining pasayishi ingibitor va
ferment o‘rtasidagi reaksiya tezligini qaytar pasayishi hisobiga boradi: