Mavzu: Matematik modellarning nazariy tadqiqoti reja

Mavzu: Matematik modellarning nazariy tadqiqoti reja
Mavzu:Matematik modellarning nazariy tadqiqoti
REJA:
1. MODEL VA MODELLASHTIRISH HAQIDA TUSHUNCHA
2. MATEMATIK MODELLASHTIRISH
3. MATEMATIK MODELINI TUZISH USULI
MODEL VA MODELLASHTIRISH HAQIDA TUSHUNCHA
Model (lat. modulus-ulchov, me’yor) biror obyekt yoki obyektlar sistemasining obrazi yoki namunasidir. Masalan, Yerning modeli globus, osmon va undagi yulduzlar modeli planetariy ekrani; odam suratini shu surat egasining modeli deyish mumkin. Qadimdan insoniyatni yaxshi sharoitda turmush kechirish, tabiiy ofatlarni oldindan aniklash muammolari kiziktirib kelgan. Shuning uchun insoniya dunyoning turli hodisalarini urganib kelishi tabiiy xoldir. Aniq fanlar mutaxassislari u yoki bu jarayonning fakat ularni kiziktirish xossalarinigina urganadilar. Masalan geologlar Yerning rivojlanish tarixini, ya’ni qachon, qayerda va qanday hayvonlar yashagan, usimliklar usgan, iqlim qanday uzgarganligini urganadilar. Bu ularga foydali qazilmalar tuplangan joylarni aniklashga imkon beradi. Lekin ular yerda kishilik jamiyatining rivojlanish tarixini o’rganmaydilar-bu bilan tarixchilar shugullanadilar. Shu yerning uzida biz sayyoramizdagi dune biz sayyoramiz tarixiy rivojlanishning tarkibiy tafsifiga ega bulamiz. Umuman, mayyoramizdagi dunyoning barcha tadqiqotlari bizga tula bulmagan va juda anik bulmagan ma’lumot beradi. Lekin bu koinotga uchish, atom yadrosi sirini bilish, jamiyat rivojlanish konunlarini egallash va boshqalarga xalakit etmaydi. Tuzilish model o’rganilayotgan hodisa va jarayonni iloji boricha tula aks ettirishi zarur. Modelning takribiylik xarakteri turli ko’rinishda namayon bo’lishi mumkin. Masalan, tajriba o’tkazish maboynida foydalaniladigan asboblarning aniqligi olinayotgan natijaning aniqligiga ta’sir etadi. Samalyotlarning ob-havo sharoitini hisobga olmay tuzilgan yozgi davri uchish jadvali aeroflot ishining takribiy modelini ifodalaydi. Va xakazo. Modellashtirish bilan obyektlari (fizik hodisa va jarayonlar)ni ularning modellari yordamida tadqiq qilish, mavjud narsa va hodisalarning modellarni yasash va o’rganishdan iboratdir. Modellashtirish uslubidan xozirgi zamon fanidan keng foydalanilmoqda. U ilmiy-tadqiqot jarayonini osonlashtiradi, ba’zi hollarda esa murakkab obyektlarini o’rganishning yagona vositasiga aylanadi. Modellashtirish, ayniqsa mavhum obyektlarni, olis-olislarda joylashgan obyektlarni, juda kichik hajmli obyektlarni o’rganishda ahamiyati kattadir. Modellashtirish uslubidan fizik, astronomik, biologik, iqtisod uchun xam foydalaniladi. Umuman, modellarni ularni tanlash vositalariga qarab, ushbu guruhlarga ajratish mumkin: obstrakt, fizik va biologik guruhlar (1 rasm). Endi modellari bilan qisqacha tanishaylik.
1. Abstrakt modellar qatoriga matematik, matematik-mantiqiy modellar kiradi.
2. Fizik model. Tekshirilayotgan jarayonning tabiati va geometrik tuzilishi asl nusxadagidek, ammo undan miqdor (o’lchami, tezligi, hajmi) 5 jihatidan farq qiladigan modellardir. Masalan, samolyot, kema, avtomobil, poyezd, GES va boshqalarning modellari. Fizik modellar qatoriga kichiklashtirilgan maketlar, turli asbob va qurilmalar, trenajyorlar kirishi mumkin. Jumladan, O’zbekiston milliy bog’idagi bo’la oladi.
3. Matematik modellar tirik sistemalarning tuzilishi, o’zaro aloqalari va funksiyasi qonuniyatlarining matematik-mantiqiy, matematik tavsifidan iborat bo’lib, tajriba ma’lumotlariga ko’ra yoki mantiqiy asosda tuziladi, 6 so’ngra ular tajriba yo’li bilan tekshirib ko’riladi. Biologik hodisalarning matematik modellarini kompyuterlarda hisoblash ko’pincha tekshirilayotgan biologik jarayonning o’zgirish xususiyati avvaldan bilish imkonini beradi. Shuni ta’kidlash o’rinliki, tajriba yo’li bilan bunday jarayonni o’tkazish ba’zan juda qiyin bo’ladi. Matematik va matematikmantiqiy modellar yaratilishi takomillashtirilishi va undan foydalanish matematik hamda nazariy biologiyaning rivojlanishiga qulay sharoit yaratadi.
4. Biologik model turli tirik obyektlar va ularning qismlari-molekula, suv-hujayra organ-sistema organizm va shu kabilarga xos biologik tuzilish, funksiya va jarayonlarni molellashtirishda qo’llaniladi. Biologiyada asosan uch xil modeldan foydalaniladi, ular biologik, fizik va matematik modellardir. Biologik model odam va hayvonlarda uchraydigan ma’lum holat yoki kasallikni laboratoriya hayvonlarida sinab ko’rish imkonini beradi. Bundan shu holat yoki kasallikni kelib chiqish mexanizmi, kechishi natijasida va hokazolar tajribada o’rganiladi. Biologik modelda har bir usullar genetik apparatga ta’sir qilish, mikroblar yuqtirish, ba’zi organlarni olib tashlash yoki ular faoliyati mahsuli bo’lgan garmonlarni kiritish va boshqa usullar qo’llaniladi. Bunday modellardan genetika, fiziologiya, farmokologiyada foydalaniladi.
5. Fizik-kimyoviy modellar biologik tuzilish, funksiya yoki jarayonlarni fizik yoki kimyoviy vositalar bilan qaytadan hosil qilishdir. Dastlab, hujayra tuzilishi va ba’zi vazifalarning fizik-kimyoviy modelini yasashga urinib ko’rilgan. Nemis zoology O.Byuchli 1892 yili zaytun moyini suvda eriydigan turli moddalar bilan aralashtirdi va bu aralashmani bir tomchi suv bilan omuxta qilib, tashqi ko’rinishidan protok plazmaga o’xshash mikroskopik ko’piklar hosil qiladi. Keyinchalik elektrotexnika va elektronik tamoyillari asosida birmuncha murakkab modellar nerv hujayralari, uning o’simtalaridagi bioelektr potensiallarini ko’rsatuvchi model, shuningdek shartli refleks hosil bo’lishida markaziy tormozlanish jarayonini modellashtiruvchi elektron-mexanik mashinalar yaratilgan. Bunday modellar odatda toshbaqa, sichqon, it shaklida bo’ladi.
6. Iqtisodiy modellar taxminan XVIII asrdan ko’llana boshladi. F.Keninning «Iqtisodiy jadvallar»ida birinchi marta, butun ijtimoiy takror ishlab chiqarish jarayonining shakllanishini ko’rsatishga harakat qilingan. Iqtisodiy sistemalarning turli yo’nalishlarini o’rganish uchun har xil modellardan foydalaniladi.
|