Ii-bob. O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova yaratishda foydalaniladigan manbalarini shakllantirish - bet 6

1.2.
O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarni ta’lim tizimidagi o’rni va davlat
tomonidan qo’llab quvvatlanishi
Kompyuterlarni ta’lim tizimida qo’llash g’oyasi ancha ilgari paydo bo’lgan
bo’lgan bo’lsada, ta’lim tizimining barcha sohalarida axborot texnologiyalarini
qo’llash multimedia qurilmalari bilan jihozlangan kompyuterlar paydo bo’lgach to’liq
ma’noda amaliyotga joriy etilib boshlandi. O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarni
ta’limda qo’llash quyidagilarga imkoniyat yaratadi:
ta’limning gumanizasiyalashuvini ta’minlash;
o’quv jarayonining samaradorligini oshirish;
ta’lim oluvchining shaxsiy fazilatlarini rivojlantirish (o’zlashtirganlik, bilimga
chanqoqlik, mustaqil ta’lim olish, o’zini o’zi tarbiyalash, o’zini o’zi kamol
toptirishga qaratilgan qobiliyatlilik, ijodiy qobiliyatlari, olgan bilimlarini
amaliyotga qo’llay olishi, o’rganishga bo’lgan qiziqishi, mehnatga bo’lgan
munosabati);
ta’lim oluvchining kommunikativ va ijtimoiy qobiliyatlarini rivojlantirish;
kompyuter vositalari va axborot elektron ta’lim resurslari yordamida har bir
shaxsning alohida (individual) ta’lim olishi hisobiga ochiq va masofaviy
ta’limni individuallashtirish va differensiyalash imkoniyatlari sezilarli darajada
kengayadi;
ta’lim oluvchiga faol bilim oluvchi sub’ekt sifatida qarash, uning qadr-
qimmatini tan olish;
ta’lim oluvchining shaxsiy tajribasi va individual xususiyatlarini hisobga
olish;
mustaqil o’quv faoliyatini olib borish, bunda ta’lim oluvchi mustaqil o’qib va
rivojlanib boradi;
ta’lim oluvchilarda, o’zlarining kasbiy vazifalarini muvaffaqiyatli bajarish uchun
hozirgi tez o’zgaruvchan ijtimoiy sharoitlarga moslashuviga yordam beradigan
zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan foydalanish ko’nikmalarini hosil qilish.
12
O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova yordamida shaxsga yo’naltirilgan ta’limni
amalga oshirish jarayoni zamonaviy, ko’p tarmoqli, predmetga yo’naltirilgan
o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarni ishlab chiqishni va foydalanishni talab
etadi. Ular tarkibiga keng ma’lumotlar bazasi, ta’lim yo’nalishi bo’yicha
bilimlar bazasi, sun’iy intellekt tizimlari, ekspert-o’rgatuvchi tizimlar,
o’rganilayotgan jarayon va hodisalarning matematik modelini yaratish
imkoniyati bo’lgan laboratoriya amaliyotlari kiradi. Ta’lim oluvchilarning
individual xususiyatlarini hisobga olish va ularning manfaatdorligini
(motivasiyasini) oshirishga ko’maklashish imkoniyatlariga ko’ra, shuningdek,
har xil turdagi o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova axborotlarining
uyg’unlashuvi, interfaollik, moslashuvchanlik sifatlariga ko’ra trenajer foydali va
mahsuldor ta’lim texnologiyasi hisoblanadi. Interfaollikning ta’minlanishi
axborotlarni taqdim etishning boshqa vositalari bilan taqqoslaganda raqamli
multimedianing muhim yutuqlaridan hisoblanadi.
Interfaollik ta’lim oluvchining extiyojlariga mos ravishda tegishli axborotlarni
taqdim etishni nazarda tutadi. Interfaollik ma’lum bir darajada axborotlarni
taqdim etishni boshqarish imkonini beradi: ta’lim oluvchilar dasturda
belgilangan sozlovlarni individual tarzda o’zgartirishi, natijalarini o’rganishi,
foydalanuvchining muayyan xohishi haqidagi dastur so’roviga javob berishi,
materiallarni taqdim etish tezligini hamda takrorlashlar sonini belgilashi
mumkin.
Lekin o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalardan foydalanishda bir qator
jihatlarni e’tiborga olish muhim. o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarda taqdim
etilayotgan o’quv materiallari tushunish uchun qulay bo’lishi, zamonaviy axborotlar
va qulay vositalar orqali taqdim etilishi talab qilinadi. O’rgatuvchi trenajer
dasturiy ilovalarining barcha imkoniyatlarini to’liq ochib berish va ulardan
samarali foydalanish uchun ta’lim oluvchilarga salohiyatli (kompetentli)
o’qituvchining ko’magi zarur bo’ladi. Darsliklardan foydalanilgandagi singari,
multimedia vositalarini qo’llashda ham ta’lim strategiyasi ta’lim jarayonida
o’qituvchi nafaqat axborotlarni taqdim etish, balki ta’lim oluvchilarga ko’maklashish,
qo’llab-quvvatlash va jarayonni boshqarib borish bilan shug’ullangandagina
13
mazmunan boyitilishi mumkin. Odatda, chiroyli tasvirlar yoki animasiyalar bilan
boyitilgan taqdimotlar oddiy ko’rinishdagi matnlarga qaraganda ancha jozibali
chiqadi va ular taqdim etilayotgan materiallarni to’ldirgan holda zaruriy
emotsional darajani ta’minlab turishi mumkin.
O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalar har xil ta’lim yo’nalishlari (stillari)
uyg’unligida qo’llanilishi va ta’lim olish hamda bilimlarni qabul qilishning turli
ruhiy va yoshga doir hususiyatlariga ega bo’lgan shaxslar tomonidan
foydalanilishi mumkin: ayrim ta’lim oluvchilar bevosita o’qish orqali,
ba’zilari esa eshitib idrok etish, boshqalari esa (videofilmlarni) ko’rish orqali ta’lim
olishni va bilimlarni o’zlashtirishni xush ko’radilar. Interfaol o’rgatuvchi trenajer
dasturiy ilovalari akademik ehtiyojga ega bo’lgan ta’lim oluvchiga noan’anaviy
qulaylik tug’diradi. Xususan, eshitish sezgisida defekti bor ta’lim oluvchilarda
fonologik malakalar va o’qish malakalari o’sishiga, shuningdek, ularning
axborotlarni vizual o’zlashtirishlarini ta’minlaydi.
Nutqi va jismoniy imkoniyati cheklanganlarda esa vositalardan ularning
individual ehtiyojlaridan kelib chiqib foydalanishga imkon beradi. O’rgatuvchi
trenajer dasturiy ilovalari ta’lim berishning samarali va istiqbolli quroli
(instrumentlari) bo’lib, u o’qituvchiga an’anaviy ma’lumotlar manbaidan ko’ra keng
ko’lamdagi ma’lumotlar massivini taqdim etish; ko’rgazmali va uyg’unlashgan holda
nafaqat matn, grafiklar, sxemalar, balki ovoz, animasiyalar, video va boshqalardan
foydalanish; axborot turlarini ta’lim oluvchilarning qabul qilish (idrok etish) darajasi
va mantiqiy o’rganishiga mos ravishda ketma-ketlikda tanlab olish imkoniyatini
yaratadi.
O’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarini ta’limda qo’llashning asosiy
muammolari va kamchiliklari. Ta’limda o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalardan
foydalanishning umumiy bo’lgan birmuncha salbiy taraflari ham mavjud. Ular
jumlasiga diqqatning bo’linishi, materiallarni yaratishdagi murakkabliklar,
vaqtning ko’proq talab etilishi, dasturiy ta’minot va texnika vositalarini
sozlash va foydalanishda vujudga keladigan muammolar, axborotlarni kompyuter
ekranidan o’qish jarayonidagi qiyinchiliklar va boshqa jihatlar kiradi.
14
Diqqatning bo’linishi. Axborotlarni taqdim etishning murakkab usullaridan
foydalanish aksariyat hollarda har xil nomutanosibliklar tufayli ta’lim oluvchilar
diqqatini o’rganilayotgan asosiy mavzudan chalg’itishi mumkin. O’rgatuvchi
trenajer dasturiy ilovalarida taqdim etilayotgan katta hajmdagi ma’lumotlar, turli
havola va shu kabilar dars jarayonida o’quvchi diqqatini bo’lishi mumkin.
Shu o’rinda o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarni ta’lim jarayonidagi
ahamiyatini ko’radigan bo’lsak ,o’quvchilarga o’rgatuvchi dasturlar haqida tushincha
berish, o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalaridan foydalanish yo’llarini o’rgatish va
o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilovalarni ta’limdagi ahamiyati va o’rnini to’g’ri
yetkazib berish hozirda eng asosiy jarayonlardan biri hisoblanadi .
O’quv materiallarini yaratishdagi murakkabliklar. Multimedia vositalarining
audio, video, grafik va boshqa elementlarini yaratish an’anaviy matn
ko’rinishidagi materiallarni yaratishdan ancha murakkab. Vaqtning ko’proq talab
etilishi. o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova materiallarni mustaqil ravishda yaratish
singari multimediadan ta’lim oluvchi sifatida foydalanish ham birmuncha ko’proq
vaqt sarflanishini talab etadi. Ayniqsa, o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova ta’lim
vositalarini yaratish uchun ko’p vaqt va diqqat kerak bo’ladi. Dasturiy ta’minot va
texnika vositalarini sozlash va foydalanishda vujudga keladigan muammolar.
o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova ta’lim vositalaridan samarali foydalanishni
ta’minlash uchun dasturiy ta’minot va texnika vositalari talab darajasida
sozlangan bo’lishi zurur. Bunda o’rgatuvchi trenajer dasturiy ilova ta’lim
materiallarini taqdim etish jarayoni matnlarni tahrirlash va aks ettirishning oddiy
vositalariga qaraganda yanada yuqori sifat va keng imkoniyatlar talab etadi.
Axborotlarni kompyuter ekranidan o’qish jarayonidagi qiyinchiliklar.
Kompyuter ekranidan axborotlarni o’qish qog’ozga chop etilgan axborotlarni
o’qishga qaraganda noqulayroq. To’liq o’qib chiqishni talab etadigan katta hajmdagi
matnli axborotlarni, shuningdek, gazeta, kitob va jurnallarni qog’ozda chop
etilgan variantda o’qish birmuncha qulay. Aksariyat hollarda multimedia
vositalarida zarur axborotlarni topish va uni qog’ozga chop etib olish uchun
ma’lumotlarni qidirish quroli taqdim etiladi.
|