Yangi mavzuning bayoni - Elektr zaryadi

|
Elektr zaryadi
|
bet | 8/11 | Sana | 28.11.2023 | Hajmi | 186 Kb. | | #106850 |
Bog'liq 8-sinf fizika [uzsmart.uz]3. Yangi mavzuning bayoni. O'qituvchi yangi mavzuni bayon etishda quyidagi asosiy tushunchalarga e'tibor berishi lozim:
elektr zaryadlangan jismlarning o'zaro ta'siri;
buralma tarozining tuzilishi, ishlash prinsipi;
nuqtaviy zaryad tushunchasi;
zaryadlangan jismlarning o'zaro ta'sir kuchi formulasining izohi;
Kulon kuchi formulasidagi к ning ma'nosi;
tabiatdagi eng kichik zaryad miqdori.
Barcha tushunchalar umumlashtirilib, xulosa yasaladi.
O'quvchilarga zaryadlangan jismlarning o'zaro ta'sirini tushuntirishda darslikda berilgan matndan tashqari quyidagi ma'lumotlardan ham foydalanish tavsiya etiladi.
Elektr zaryadlarning o'zaro ta'sir qonunini fransuz fizigi Sharl Kulon 1785- yilda tajribada topgan deb hisoblanadi.
Shu bilan birga, bu qonunni dastlab 1780- yilda ingliz olimi Kavendesh topgan degan ma'lumotlar ham mayjud. Lekin u o'zining elektrga oid asarlarini nashr ettirmagan. Bu ishlar to ularni Maksvell topib, nashr
ettirgunga qadar Angliyadagi Kembrij universitetining kutubxonasida yuz yildan ortiq yotgan. Kavendishning bu ishlarini Maksvell nashr ettirganda Kulon zaryadlarning o'zaro ta'siri qonunini topib, allaqachon e'lon qilgan edi.
Elektr zaryadlar nuqtaviy zaryadlar deb olinadi. Nuqtaviy zaryadlar ! — bu o'zaro ta'sir vaqtida o'lchami hisobga olinmaydigan zaryadlar. Aslida ! nuqtaviy zaryadlangan jismlaryo'q. Lekin jismlar orasidagi masofa ularning o'lchamlaridan ko'p marta ortiq bo'lsa, zaryadlangan jismlarning shakli ham, o'lchamlari ham ular orasidagi o'zaro ta'sirga sezilarli ta'sir ko'rsatmaydi. Bu holda jismlarni nuqtaviy jismlar deb hisoblash mumkin. Butun olam tortishish qonuni ham nuqtaviy jism (moddiy nuqta) uchun ta'riflanganini eslang.
Zaryadli nuqtaviy jismlarning o'zaro ta'sir qonunidan foydalanib, zaryadlangan har qanday jismlarning o'zaro ta'sir kuchini hisoblab chiqarish mumkin. Buning uchun jismlarni farazan juda mayda elementlarga (bo'lakchalarga) bo'lish kerakki, bu elementlarning har birini nuqtaviy ; jism deb hisoblash mumkin bo'lsin. Bu barcha elementlarning bir-biri bilan boiadigan o'zaro ta'sir kuchlarini qo'shib, jismlarning natijalovchi o'zaro ta'sir kuchini hisoblab topish mumkin.
Zaryadli jismlarning o'zaro ta'sir kuchi bu jismlar orasidagi muhitning xossalariga bog'liq. Hozircha zaryadli jismlar vakuumda o'zaro ta'sir qilmoqda jeb hisoblaymiz. Lekin tajribadan ma'lumki, havo o'zaro ta'sir kuchiga juda kam ta'sir ko'rsatadi. O'zaro ta'sir kuchi havoda deyarli vakuumdagidek ^'lar ekan.
EJektr zaryadlari orasidagi o'zaro ta'sir kuchlari qiyosan katta bo'lgani tufayl' elektr zaryadlarining o'zaro ta'sir qonuni osongina topilgan. Shuning uchun bu yerda juda sezgir apparatlar ishlatishga ehtiyoj tug'ilmagan, holbuki butun olam tortishish qonunini Yerda tekshirib ko'rishda juda sezgir asboblar ishlatishga to'g'ri kelgan edi. Zaryadli qo'zg'almas jismlar bir-biri bilan qanday o'zaro ta'sir qilishi buralma tarozida aniqlangan. Buralma tarozi ingichka elastik simga osib qo'yilgan shisha tayoqchadan iborat. Tayoqchaning bir uchiga kichkina metall sharcha, ikkinchi uchiga posangi mahkamlangan. Yana bir metall sharcha tarozining qopqog'iga qimirlamaydigan qilib o'rnatilgan. Sharchalarga bir xil ismli zaryadlar berilganda ular bir-biridan itariladi. Sharchalarni tayinli bir masofada tutib turish uchun elastik simni biror burchakka burishga to'g'ri keladi. Sharchalarning o'zaro ta'sir kuchi simning burilish burchagiga qarab aniqlanadi.
|
| |