Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya» - bet 78

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»
|
bet | 78/108 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #269317 |
Bog'liq Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»E.Dyurkgeym (1858-1917) fransuz faylasufi va sotsiologi bo‘lib, o‘zining “Diniy hayotning elementar shakllari. Avstraliyadagi totemik tizim” nomli (1912) asari orqali din sotsiologiyasiga asos solgan.
E.Dyurkgeym barcha dinlarga xos bo‘lgan xususiyatlarni aniqlashga harakat qilgan. U sotsial hodisalarni va dinni “sotsial fakt” sifatida o‘rganish orqali ularning vazifalarini aniqlash va ulrning strukturasini ochish muhim masala ekanligini ta'kidlagan. Olim din har bir jamiyatda mavjud ekan u faqat illyuziya va xato fikrlarda, yolg‘onlardan iborat bo‘lishi mumikn emas (demak, biror aniq asos bor), degan fikrni ilgari surgan.
E.Dyurkgeym “Diniy hayotning elementar shakllari. Avstraliyadagi totemik tizim” nomli asarida uchta turli darajadagi va o‘zaro aloqador mavzularni o‘rganib, ularning natijalarini tahlil qilgan:
- Jamiyatning umumiy nazariyasi. Unda din integratsiyalovchi omil, “birdamlik” kafolati);
- Din nazariyasi. Unga ko‘ra, din soiomadaniy fenomen sanaladi;
- Totemizm nazariyasi. Totemizmga aloqador bilimlar majmui.
Ko‘p hollarda Dyurkgeymning, ayniqsa, totemizm borasidagi bildirgan fikrlari eskirib qolgan sanaladi. Ammo dinning jamiyatdagi o‘rni, strukturasi va vazifalari borasidagi bilimlar juda o‘rinli va din sotsiologiyasi uchun muhim sanaladi.
Dyurkgeymning fikricha, har bir din o‘z doirasida o‘zining qarashlari va qoidalarini ayni haqiqat sifatida qabul qiladi. Shuning uchun dinni o‘rganishda uning yolg‘on yoki haqiqat nuqtai nazaridan baholamaslik kerak. Olim barcha dinlarga xos bo‘lgan asosiy elementlar primitiv dinlarni o‘rganish davomida aniqlanadi, degan fikrni ilgari surgan. Shu nuqtai nazardan, dinning strukturasini oddiy dinlar misolida tadqiq qilish va vazifalarini aniqlash osonroq sanaladi. Dyurkgeym Avstraliya aborigenlarining totemik dinini dinning eng elementar shakli sifatida o‘rgangan.
Dyurkgeymning nuqtai nazarida jamiyat individlarning yig‘indisigina emas, “guruhiy tasavvurlar”, “individdan yuqori” hosilalar, ya'ni til va dindan tashkil topgan. Olimning asosiy g‘oyasi – individ jamiyatdan yaralgan, uning hosilasi.
K. Marks (1818-1883). Germaniyada XIX o‘rtalari va XX asr boshlarida siyosiy manfaatlar va sotsial konflikt nazariyasi nuqtai nazaridan din mafkuraviy komponent sifatida qabul qilingan. “Jamiyatni o‘zgartirish maqsadida undagi asosiy g‘oyalarni, jumladan, dinni tanqid ostiga olish orqali muammoni yechib bo‘lmaydi. Chunki din mazkur jamiyatni yaratmagan, aksincha, u mazkur jamiyatning ijod mahsuli sanaladi”. “Din yuraksiz (shafqatsiz) olamning yuragi sanaladi”. Marksning din borasidagi asosiy tushunchalaridan biri “diniy begonalashuv”.
K. Marks dinni tanqid qilgan va illyuziyalarga to‘la hosila sifatida baholagan. U inson mana shunday illyuziyalarga muhtojlik holatidan qochishi kerak, deb ta'kidlagan. Olimning fikricha, inson tabiatan buyuk mavjudot bo‘lgani uchun bo‘ysunish, kamsitilish kabi holatlarni yomon ko‘radi va oxir oqibat, albatta, bosh ko‘taradi.
K.Marks dinni sotsial institut sifatida o‘rganishda funksional yondashuvdan foydalangan. Diniy harakatlar tarixiga nazar tashlasak, azaldan jamiyatdagi sotsial o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan. Misol uchun ilk xristianlik Rim jamiyati quyi tabaqalarining sotsial o‘zgarishlarni amalga oshirgan harakatlantiruvchi kuch sanalgan.
M. Veber (1864-1920) o‘zining “Protestantlik ahloqi va kapitalizm ruhi” (1905); “Dunyoviy dinlarning xo‘jalik ahloqi” (1916-1919); “Din sotsiologiyasi bo‘yicha tanlanma asar” (1920-1921) dinni tadqiq qilishga bag‘ishlangan qator asarlarida jamiyat hayotining turli jabhalarida din va insonning xatti-harakatlarini kuzatish natijalarini bayon qilgan. Veber insonni maqsadga yo‘naltirilgan xatti-harakatlarini ratsional harakat sifatida baholagan. Qadriyatlarga taqqoslash har doim tanlov vaziyatida amalga oshiriladi. Inson tirik mavjudot sifatida doimo qadriyatlarga amal qilish va ularga qarshilik qilish o‘rtasida tanlovni amalga oshiradi. “Qadriyatlarning ahloqiy politeizmi” deganda, Veber, insonning bir narsani tanlashi, albatta biror narsadan voz kechishi bilan bog‘liqligini anglatadi. Misol uchun karera uchun muhabbatdan voz kechish.
Veberning ratsional harakat nazariyasi ideal tip tushunchasi bilan bog‘liq. Olim dinlar, iqtisodiy va siyosiy munosabatlarni o‘rganishda ideal tiplardan foydalangan. Din sotsiologiyasidagi asketizm, mistika, magiya, cherkov, sekta kabi tushunchalar ideal tiplar sifatida turli hodisalarni baholash uchun kerak. Uning nazarida sotsiologiya ideal tiplar vositasida jamiyatdagi hodisalar va din kabi fenomenlarni tushuntirishi kerak. Shu orqali nima sababdan ma'lum madaniyatlarda fan taraqqiy etishi, boshqalarida esa rivojlanmasligi, nima sababdan kapitalizm G‘arbiy yevropa mamlakatlarida qaror topishi, Xitoy va Hindistonda esa amalag oshmasligi kabi savollarga javob topish mumkin.
Veber “Protestantlik ahloqi va kapitalizm ruhi” nomli asarida dinning institutlashuvi orqali sotsial o‘zgarishlarga, jumladan, kapitalizmning rivojlanishiga asos bo‘lganini ko‘rsatgan. Sanoatlashgan kapitalizmning diniy komponentini o‘rganish davomida Veber lyuteranlikning dunyoviy burchlarning majburiyati borasidagi dogmaga chek qo‘yish orqali jamiyatdagi o‘zgarishlarga katta turtki bo‘lganini ta'kidlaydi. Uning fikricha, kalvinizm va puritansvo insonning “dunyoviy burchi va majburiyatlari” borasidagi dogmalarga tugal chek qo‘ya oldi hamda kapitalistik psixologiya va mafkuraning diniy asoslarini yarata oldi. Misol uchun kalvinizm har bir inson birinchi navbatda o‘z ishi va kasbini yaxshi bajarishi kerak, degan g‘oyani ilgari surgan. Bu ishlab chiqarishning ijobiy rivojlanishiga olib keldi. “Kapitalizm ruhi” o‘z ifodasini “kapitalizm ahloqi”da topa boshladi.
Puritanstvo boylik va xaddan tashqari dabdabani inkor qilgan, qoralagan. U ham insonning asosiy vazifasi jamiyat uchun foydali bo‘lgan ishni bajarish, ya'ni vazifasini bajarishdan iborat, degan g‘oyani ilgari surgan. U insonning birovning haqqiga hiyonat qilmaslik, va'dasining ustidan chiqish, hisob- kitob bilan xatti-harakatlarni amalga oshirish, ratsionallik, o‘z kasbiga hurmat bilan qarash kabi xususiyatlarini qadrlagan. Yaratguvchi tomonidan xristian biriktirilgan ish sidqidildan amalga oshirilishi lozim. Ammo o‘z kasbini tanlash va uni eng maqbul yo‘l bilan amalga oshirishni insonning o‘zi tanlaydi.
Garchi Veber protestantlik asosida qaror topgan xo‘jalik va turmush shakli kapitalizm uchun asos bo‘lganligini ta'kidlagan bo‘lsada, buni dokrina sifatida qabul qilishni rad etgan. Olim kapitalizmining rivojlanishi uchun boshqa sabablar ham asos bo‘lishi mumkin, deb hisoblagan. Veber kapitalizm XVII asrda qaror topib bo‘lgach, “protestantlik ruhi”ga va diniy motivatsiyaga bo‘lgan ehtiyojini yo‘qotganligini ta'kidlaydi.
Veber dunyo dinlarining nafaqat iqtisodiy soha balki jamiyat hayotining boshqa sohalariga – intellektual, madaniy, siyosiy va h.klarga bo‘lgan ta'sirini o‘rgangan. Sharq dinlarini tahlil qilish oqibatida Veber mazkur dinolarning xususiyati va mohiyati ularning Sharq jamiyatlarini G‘arb jamiyatlarinikiga o‘xshamagan rivojlanish yo‘lidan borganligini ko‘rstagan.
Veber diniy motvatsiyaning sotsial hayotdagi o‘rnini o‘rganish orqali dinning tarixiy rivojlanish jarayonidagi o‘rnini aniqlagan. Olimning fikricha, insonlarning sotsial faolligi ular amal qilayotgan qadriyat, norma, madaniyatga borib taqaladi.
Dunyoviy dinlarni taqqoslash natijasida Veber dinlarning ratsionallik darajasiga baho berishga xarakat qilgan. Uning nazarida dinning ratsionallik darajasi undagi sehr elementiga teskari proporsional hisoblanadi. Shunga ko‘ra primitiv dinlarda sehr elementi asosiy o‘rinni egallasa, mukammal dunyoviy dinlarda uning asosiy qismini ratsionallik egallagan. Shu asosda Veber dinlarning hayotga bo‘lgan munosabatiga ko‘ra uch turga ajratgan:
- hayotga moslashuvchi dinlar – konfutsiylik, daosizm;
- hayotdan qochuvchi dinlar - hinduizm va buddizm;
- hayotni egallovchi (boshqaruvchi) dinlar – hinduizm va xristianlik.
Har bir din hayotga bo‘lgan ideal tip munosabatlarini ifodalaydi. Har birida turmush tarzining ma'lum usuli, ratsionallik tipi mavjud bo‘lib, ular dunyo haqidagi, hayot haqidagi tasavvurlarni, shuningdek, ma'lum ishonch va madaniy qadriyatlar tizimini shakllantiradi. Turli diniy ta'limotlarning har xil sotsiomadaniy asoslardagi faoliyati jamiyat uchun har xil sotsial oqibatlarni vujudga keltiradi.
Xristianlik dinining o‘zida ratsionallikning bir-biridan farqlanuvchi turlari shakllangan. Katolitsizm - lyuteranlik - kalvinizm sotsial borliqning din tomonidan ratsionallashuvining bosqichlari sanaladi. Uning natijasida jamiyatning sekulyarizatsiyasi va diniy tasavvurlarning o‘rnini dunyoviy qarashlarr egallashi sodir bo‘ldi. Veber zamonaviy davrni xudosizlik davri, deya ta'riflagan. Uning fikricha, inson o‘zi yashayotgan mazkur davrda yaratguvchiga ishonch uchun joy qolmaganligini o‘zidan yashirib yashashi kerakligini uqtirgan. “Qanchalik achinarli bo‘lmasin ratsionalizatsiya e'tiqodga teskari proporsinal jarayon sanaldi, deya ta'kidlagan olim. Bu davr fan qadriyatlari va din o‘rtasidagi kurashlar va qarama-qarshiliklar davri. Qanday qandriyatlar asosida yashash kerakligi to‘g‘risidagi savolga javobni Qutqaruvchi berishi kerak, ammo sehrni yo‘qotgan mazkur olamda ortiq Qutqaruvchi va payg‘ambarlar mavjud emas. Chunki payg‘ambar va vahiy kelishiga ortiq insoniyat ishonmaydi”.
Endilikda insonning yerdagi hayoti va tabiiy hodisalar ilohiylik jihatidan emas, balki ilmiy jihatdan asoslanayotgan paytda haqiqiy e'tiqodli, “pozitiv-diniy” insonning asosiy xususiyati uning tomonidan “o‘z intellektini qurbonlik” qilishidir. Chunki hozirgi hayotda yagona yaratguvchiga bo‘lgan ishonch yo‘q. Monoteistik dinlarning o‘rnini xudolar o‘rtasidagi doimiy kurash egallaydi. Shundan xulosa chiqargan holda Veber mazkur muammoning yagona yechimi insonning o‘zi ekanligini ko‘rsatadi. Payg‘ambarlarga va yangi dinning yaralishiga ishonch yo‘qligi hamda fanlar jamiyatdagi mazkur qadriyatlarni asoslab bera olmaganliklari uchun insonning o‘zi bir qarorga kelishi va tanlovini amalga oshirishi kerak.
Insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni va insonlarning birdamligini diniy jihatdan talqin qilish orqali yuksaklikka ko‘tarish holatiga Veber shubha bilan qaragan. U mazkur davrning ratsionalligi va dinga bo‘lgan munosabatni tan olishga jur'ati yetmagan insonlarga qadim cherkovlarning davridagi e'tiqod bilan yashash keraligi to‘g‘risidagi maslahatini bergan. Ular o‘sha davrlardagi tasavvurlar dunyosida yashashlari mumkin. Intellektning inson tomonidan shu tarzdagi qurbonligi e'tiqodlilik belgisi sanalib, intellektual jihatdan insonning rostgo‘y bo‘lish holatidan qochishi sifatida baholanishi mumkin. Veber faol va ahloqiy jihatdan mas'uliyatli hayotiy pozitsiyalarga ega bo‘lgan. U inson davrga mos bo‘lishi va uning talablariga javob berishi kerak, degan fikrni ilgari surgan. O‘tmishdagi holatni qumsab yashash befoyda va samarasiz holat sifatida baholangan. Olimning fikricha, hyech bir insonni qanday yashash kerakligiga o‘rgata olmaydi.
Veberning ilmiy ijodi inson xatti-harakatitining mikroanalizini yagona tizimga birlashtirish, insoniyat tarixining to‘g‘risidagi tasavvurni shakllantirish va zamonaviy davrning interpretatsiyasini yebrish imkonini berdi.
Veber Marksning ko‘pgina fikrlariga qarshi chiqqan bo‘lsada, uning ishlarini o‘rgangan va tegishli xulosalar chiqargan. Veberning fikricha, din inson faoliyatiga ulkan ta'sir ko‘rsatuvchi vosita sanaladi va sotsial o‘zgarishlarning sababi bo‘ladi. Ko‘p xollarda uning sotsial rivojlanish konsepsiyasi xarizma va payg‘ambarlik tushunchalariga asoslangan. U E. Trelch bilan hamkorlikda diniy tashkilotlarning tipoloiyasini yaratib, tushunchalar apparatini ishlab chiqqan. Mazkur apparatdan bugungi kunda ham sotsiologiyada keng foydalaniladi.
E.Dyurkgeym, K.Marks, M.Veberning din sotsiologiyasi doirasida yaratgan asarlari din sotsiologiyasida shakllangan ilmiy yo‘nalishlarga asos soldi: din va birdamlik, jamiyatning birlashuvi (Dyurkgeym); din va konflikt (Marks); din va sotsial o‘zgarish (Veber).
|
| |