Axborot xavfsizligi - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

Axborot xavfsizligi deb, ma’lumotlarni yo‘qotish va o‘zgartirishga
yo‘naltirilgan shu qatorda axborot foydalanuvchilari va egalariga juda katta zarar
keltirishi mumkin bo‘lgan to‘satdan yoki oldindan ko‘zlangan tabiiy yoki sun’iy
ta’sirlardan himoyalanganligi tushuniladi.
Ilgarigi xavf faqatgina konfidentsial (maxfiy) xabarlar va hujjatlarni o‘g‘irlash
yoki nusxa olishdan iborat bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi paytdagi xavf esa kompyuter
ma’lumotlari to‘plami, elektron ma’lumotlar bazasi, elektron massivlardan
ularning egasidan ruxsat so‘ramasdan foydalanishdir. Bulardan tashqari, bu
xarakatlardan moddiy foyda olishga intilish ham rivojlandi.
Axborotning himoyasi deb, boshqarish va ishlab chiqarish faoliyatining
axborot xavfsizligini ta’minlovchi va tashkilot axborot zaxiralarining yaxlitliligi,
ishonchliligi,
foydalanish osonligi va
maxfiyligini
ta’minlovchi qa’tiy
reglamentlangan dinamik texnologik jarayonga aytiladi.
Axborotni muhofaza qilish - bu axborot xavfsizligini ta’minlashga
yo‘naltirilgan chora-tadbirlar kompleksi.
Shu tariqa axborot xavfsizligi muammolariga metodologik nuqtai-nazardan to‘g‘ri
yondoshish, axborot aloqa subyektlari va bu subyektlarning axborot tizimlarini
qo‘llash bilan bog‘liq manfaatini aniqlab olishdan boshlanadi.
Axborotning egasiga, foydalanuvchisiga va boshka shaxsga zarar etkazmokchi
bo‘lgan nohuquqiy muomaladan, har qanday xujjatlashtirilgan ya’ni identifikatsiya
qilish imkonini beruvchi rekvizitlari qo‘yilgan holda moddiy jismda qayd etilgan
axborot himoyalanishi kerak.
Axborot xavfsizligi nuqtai nazaridan axborotni quyidagicha turkumlash
mumkin:
• maxfiylik – aniq bir axborotga fakat tegishli shaxslar doirasigina kirishi
mumkinligi, ya’ni foydalanilishi qonuniy hujjatlarga muvofiq cheklab qo‘yilib,
hujjatlashtirilganligi kafolati. Bu bandning buzilishi o‘g‘irlik yoki axborotni
oshkor qilish, deyiladi;
7
• konfidentsiallik – ishonchliligi, tarqatilishi mumkin emasligi, maxfiyligi
kafolati;
• yaxlitlik – axborot boshlang‘ich ko‘rinishda ekanligi, ya’ni uni saqlash va
uzatishda ruxsat etilmagan o‘zgarishlar qilinmaganligi kafolati; bu bandning
buzilishi axborotni soxtalashtirish deyiladi;
• autentifikatsiya – axborot zaxirasi egasi deb e’lon qilingan shaxs xaqiqatan
ham axborotning egasi ekanligiga beriladigan kafolat; bu bandning buzilishi xabar
muallifini soxtalashtirish deyiladi;
• apellyatsiya qilishlik – etarlicha murakkab kategoriya, lekin elektron
biznesda keng qo‘llaniladi. Kerak bo‘lganda xabarning muallifi kimligini isbotlash
mumkinligi kafolati.
Yuqoridagidek, axborot tizimiga nisbatan quyidagicha tasnifni keltirish
mumkin:
• ishonchlilik – tizim me’yoriy va g‘ayri tabiiy hollarda rejalashtirilganidek
o‘zini tutishlik kafolati;
• aniqlilik – hamma buyruqlarni aniq va to‘liq bajarish kafolati;
• tizimga kirishni nazorat qilish – turli shaxs guruhlari axborot manbalariga
har xil kirishga egaligi va bunday kirishga cheklashlar doim bajarilishlik kafolati;
• nazorat qilinishi – istalgan paytda dastur majmuasining xoxlagan qismini
to‘liq tekshirish mumkinligi kafolati;
• identifikatsiyalashni nazorat qilish – hozir tizimga ulangan mijoz aniq o‘zini
kim deb atagan bo‘lsa, aniq o‘sha ekanligining kafolati;
• qasddan buzilishlarga to‘sqinlik – oldindan kelishilgan me’yorlar
chegarasida qasddan xato kiritilgan ma’lumotlarga nisbatan tizimning oldindan
kelishilgan holda o‘zini
tutishi.
Axborotni himoyalashning maqsadlari quyidagilardan iborat:
- axborotning kelishuvsiz chiqib ketishi, o‘g‘irlanishi, yo‘qotilishi,
o‘zgartirilishi, soxtalashtirilishlarning oldini olish;
- shaxs, jamiyat, davlat xavfsizliligiga bo‘lgan xavf – xatarning oldini olish;
8
- axborotni yo‘q qilish, o‘zgartirish, sohtalashtirish, nusxa ko‘chirish,
to‘siqlash bo‘yicha ruxsat etilmagan harakatlarning oldini olish;
- hujjatlashtirilgan axborotning miqdori sifatida huquqiy tartibini
ta’minlovchi, axborot zahirasi va axborot tizimiga har qanday noqonuniy
aralashuvlar ko‘rinishlarining oldini olish;
- axborot tizimida mavjud bo‘lgan shaxsiy ma’lumotlarning maxfiyligini va
konfidentsialligini saqlovchi fuqarolarning konstitutsion huquqlarini himoyalash;
-
davlat
sirini,
qonunchilikka
mos
hujjatlashtirilgan
axborotning
konfidentsialligini saqlash;
- axborot tizimlari, texnologiyalari va ularni ta’minlovchi vositalarni yaratish,
ishlab chiqish va qo‘llashda subyektlarning huquqlarini ta’minlash.
Umuman olganda xavfsizlikning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
|