Konstitutsiyaviy sud - Menejment va marketing

|
Menejment va marketing
|
bet | 37/192 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 2,21 Mb. | | #140803 |
Bog'liq Toshkent – 2023 Mavzu 1«Menejment va marketing asoslari» fanininKonstitutsiyaviy sud qonun chiqaruvchchi va ijro etuvchi xokimiyatlarning xujjatlari. Konstitutsiyaga qanchalik mosligiga doir ishlarni ko‘radi.
Oliy sud fuqarolik, jinoiy va ma’muriy sudlov ishlarini yuritish borasida sud xokimiyatining oliy organi hisoblanadi.
Oliy xo‘jalik sudi xo‘jalik sudlov soxasida sud xokimiyatining eng yuqori organi hisoblanadi. Mulchilikning turli shakillariga asoslangan korxonalar muassasalar, tashkilotlar o‘rtasidagi, shuningdek tadbirkorlar o‘rtasidagi iqtisodiyot soxasida va uni boshqarish jarayonida vujudga keladigan xo‘jalik nizomlarini xal etish Oliy xo‘jalik sudi va xo‘jalik sudlari tomonidan ularning vakolatlari doirasida amalga oshiriladi.
Sud xokimiyati chiqargan xujjatlar barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiydir.
Ma’lumki, iqtisodiy isloxatlarning pirovard natijalari uni amalga oshirish ob’ektidan qat’iy nazar (Respublika, tarmoq, korxona), mujassamlangan xolda xududiy birlik(viloyat, tuman, shaxar)lar darajasida namoyon bo‘ladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida boshqarishining tarmoq tizimidan funktsional tizimiga o‘tishi maxalliy boshqarish organlari mavqeini yanada oshirishni taqozo etadi.
1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan Konstitutsiyaning XXI bobi-“Maxalliy davlat xokimiyati asoslari” -deb ataladi. Shu bobga binoan 1993 yil 2 sentyabrda O`zbekiston Oliy Majlisi “Maxalliy davlat xokimiyati to‘g‘risida” va “Fuqarolarning o‘zini-o‘zi boshqarishi organlari to‘g‘risida” ikki muxim qonunni qabul qildi. Shu xujjatlar asosida mamlakatimizda oldin amal qilib kelgan uch bo‘g‘inli maxalliy boshqarish organlari tizimi o‘rniga.
Respublikada tumanlarning ikki turi:
viloyatlar tarkibiga kiruvchi tumanlar;
shaxarlar tarkibiga kiruvchi tumanlar;
Shaxarlarning esa uch turi:
tumanga bo‘ysinuvchi shaxarlar;
viloyatga bo‘ysinuvchi shaxarlar;
respublikaga bo‘ysinuvchi shaxarlar mavjud.
Maxalliy vakillik organlari ikki bo‘g‘inli tizimining o‘rnatilishi bilan cheklanilmay, mavjud xududiy tuzimilarning xam ba’zilarida maxalliy vakillik organlari tuzilmaydigan bo‘ldi. Xususan, Konstitutsiya va qonun shaxar tarkibiga kiruvchi tumanlarda va tumanga bo‘ysinuvchi shaxarlarda vakillik organlarining tuzilishini nazarda tutmaydi.
Maxalliy vakillik organlarining ikki bo‘g‘inli tizimi bag‘rida maxalliy bashqarishning ikkita tutash organi faoliyat ko‘rsatadi.
Viloyatlar, tumanlar va shaxarlarda (tumanga bo‘ysinadigan shaxarlardan, shuningdek shaxarlar turkibiga kiruvchi tumanlardan tashqari) xalq deputatlari Kengashlari davlat xokimiyatining vakillik organlari bo‘lib hisoblanadilar.
Viloyat, tuman, shaxar xokimi viloyat, tuman va shaxarning oliy mansabdor shaxsi bo‘lib ayni bir vaqtda tegishli xududdagi vakillik va ijroiya xokimiyatini boshqaradi.
Ma’lumki, sobiq sho‘rolar tizimida maxalliy boshqaruv organlari o‘z faoliyatida ko‘proq o‘zlari rahbarlik qilayotgan xududlar manfaatini ustunroq qo‘ysalar, u xolda “maxalliychilikda” ayblanar edilar. Shu sababli viloyatlar, tumanlar, shaxarlar ishlab chiqarishni rivojlantirishdan va samaradorlikni oshirishdan, milliy daromadda o‘z ulushlarining ko‘payishidan manfaatdor emasdilar.
Bu, o‘z navbatida xududlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatdi. Uzoq vaqt davomida boshqaruv organlari o‘z zimmalaridagi muxim vazifalarni, ya’ni:
iqtisodni rivojlanishiga bevosita rahbarlik qilish;
ma’naviy-ma’rifiy ishlarni amalga oshirish;
mexnat va iste’mol me’yori ustidan nazorat olib borish;
axoliga turli xil xizmatlarni ko‘rsatish;
mulklarni va jamoat tartibini qo‘riqlash;
tabiat resurslari va atrof muxitni muxofaza etish kabi, vazifalarni etarli darajada bajara olmadi. Natijada viloyat, tuman va shaxarlarning tabiiy-iqtisodiy, sotsial saloxiyatidan foydalanish past darajada qolaverdi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida esa xar bir xudud o‘z iqtisodiy rivojlanishida ko‘proq erkinlikka ega bo‘lishlari, ishlab chiqarish natijalaridan, avvalo, ushbu xudud axolisi manfaatdor bo‘lishi lozim. Ma’lumki Respublikamizda bozor munosabatlariga o‘tish jarayoni yangi-yangi ijtimoiy munosabatlarning, ayniqsa, mulk munosabatlarining vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. O`zini-o‘zi mablag‘ bilan ta’minlash, xo‘jalik yuritishning yangi usullari vujudga keldiki, bularga eskicha usul bilan, eski organlar bilan rahbarlik qilib bo‘lmas edi.
Yangi sharoitda, bu ulkan vazifalarni bajaruvchi, mas’uliyatni xis qiluvchi davlat organilari zarur bo‘lib qoldi. Bunday davlat organi o‘zi masalalarni tezkorlik bilan xal qilish qobiliyatiga ega bo‘lishi va o‘z xarakatiga javob bera olishi kerak edi. Ana shularning xammasi maxalliy ijroiya organlarining kollegial organdan vakillikka asoslangan organlariga, ya’ni: yakkaboshchilik printsipi asosida tashkil qilingan organlarning bo‘lishini taqazo etdi.
Ijro xokimiyatini amalga oshiruvchi organning kollegial organdan yakkaboshchilik asosida ish yurituvchi organga aylantirishning yana bir sababi - bir maxalliy boshqaruv strukturasining davlat faoliyatida qo‘llanilayotgan xokimiyatning bo‘linish printsipi talablariga, ya’ni davlat boshqaruv strukturasiga muvofiqlashtirish zaruriyati edi.
Ijro xokimiyati organi faoliyatida yakkaboshchilikning tiklanishi, o‘zbek davlatchiligi milliy an’analarining tiklanishi desa xato bo‘lmaydi. Amir Temur davridagi davlatchilikni ko‘rsa xam ayrim xududlar, shaxarlar xokimlar tomonidan boshqarilgan. Mashxur Ulug‘bek xam o‘z vaqtida, ma’lum muddat Toshkent xokimi bo‘lib turgan. Hokimlarning davlat boshlig‘i tomonidan tayinlanishi xam an’analarimizga mos tushadi.
Konstitutsiyamizning 100 moddasiga binoan maxalliy xokimiyat organlari ixtiyoriga quyidagilar kiradi:
qonuniylikni, xuquqiy tartibotni va fuqarolarning xavfsizligini ta’minlash;
xududlarni iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlantirish;
maxalliy byudjetni shakllantirish va uni ijro etish, maxalliy soliqlar, yig‘imlarni belgilash, byudjetdan tashqari jamg‘armalarni xosil qilish;
maxalliy kommunal xo‘jalikka rahbarlik qilish;
atrof-muxitni muxofaza qilish;
fuqarolik xolati aktlarini qayd etishni ta’minlash;
normativ xujjatlarni qabul qilish xamda O`zbekiston Respublikasi qonunlariga zid kelmaydigan boshqa vakolatlarni amalga oshirish.
Shuni aloxida ta’kidlash lozimki, bozor isloxotlarining birinchi bosqichida markaziy boshqaruv organlarining mavqei yuqori bo‘lgan bo‘lsa, ikkinchi bosqichda isloxotlarning asosiy yuki maxalliy boshqaruv organlari zimmasiga tushmoqda. Shuning uchun xam iqtisodiy isloxotlarning chuqurlashuvi va ulardan kutilgan amaliy natijalarga erishuvi ko‘p jixatdan kichik xududiy birliklar va ishlab chiqaruvchilarga bog‘liq bo‘lib qolmoqda.
Chunki bozor iqtisodi infrastrukturasining shakllanishi natijasida tarmoq, vazirliklar boshqaruv tizimining mavqei birmuncha pasayib, maxalliy, xududiy boshqaruv tizimining axamiyati ortmoqda.
1997 yilda qabul qilingan O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining “Viloyatlar va Toshkent shaxar xokimliklari apparati tuzilmasini takomillashtirish to‘g‘risida”gi (15.0.97) va “Shaxarlar va tumanlar xokimliklari apparati tuzilmasini takomillashtirish to‘g‘risida”gi (30.09.97) qarorlari xam ana shu yo‘nalishdagi muxim xujjatlardan bo‘lib, xududlar ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishni boshqarishni takomillashtirish, maxalliy xokimiyatlarning iqtisodiy-ijtimoiy isloxotlarni chuqurlashtirish bilan bog‘liq faoliyatlari samaradorligini yanada oshirishni nazarda tutadi.
Mazkur qarorlar maxalliy-xududiy boshqaruv faoliyatini tubdan o‘zgartirishga, tumanlar va shaxarlardagi iqtisodiy isloxotlarni taxlil qilishga va ularni zamonaviy usullar bilan boshqarishga qaratilgan.
Qarorlarning tub moxiyati, eng avvalo, boshqarishning tarmoq tizimidan funktsional tizimga o‘tishni joriy etishdan iborat.
Ma’lumki, bozor munosabatlarining to‘laqonli shakllanishi sharoitida gorizantal xo‘jalik aloqalarining kengayishi natijasida markaziy boshqaruv organlarining vakolatlari kamayib boradi. Saqlanib qolgan tarmoq boshqaruv organlari esa mamlakatimizning strategik iqtisodiy siyosatidan jamiyat talablaridan kelib chiqqan xolda:
tarmoq rivojlanishi umumiy yo‘nalishlarini;
ilmiy-texnikaviy siyosatni;
chet el investitsiyalarni olib kelish;
ekologik muammolarni xal qilish kabi masalalar bilan shug‘ullanadi. Makroiqtisodiy rivojlanish masalalari bilan shug‘ullanuvchi vazirliklarning axamiyati ortadi.
Xududiy boshqaruvni takomillashtirishdan asosiy maqsad maxalliy-xududiy o‘zini-o‘zi boshqaruvni davlat boshqaruvi bilan uyg‘un va muvofiq ravishda olib borish, boshqacha qilib aytganda, maxalliy boshqaruv organlarining mustaqilligini kuchaytirgan xolda ular faoliyatini markaziy davlat boshqaruv organlari tomonidan bilvosita nazorat qilishdir.
Yuqoridagi qarorlarda xokimliklar zimmasiga iqtisodiy-tabiiy saloxiyatlardan to‘g‘ri va oqilona foydalanib, ulardagi mavjud muammolarni xal qilishda vazirliklar markaziy boshqaruv organlari bilan kelishilgan xolda sotsial-iqtisodiy rivojlantirishni rejalashtirish, shu maqsadda dasturlar majmuini ishlab chiqish vazifasi yuklatilgan.
Eng muxim masalalardan yana biri - bu xokimliklarga ular xududida joylashgan vazirliklar, respublika tashkilotlarining xududiy bo‘linmalari ishini muvofiqlashtirish xuquqlari berilganligidir.
Demak, xokimliklar ushbu xududda joylashgan barcha xo‘jalik va korxonalar faoliyatini maxalliy shart-sharoitlardan kelib chiqqan xaolda muvofiqlashtiradilar. Bu - xududlar ijtimoiy xolatini yaxshilashga, eng avvalo, band bo‘lmagan axolini ish bilan ta’minlash, tabiiy boyliklardan oqilona foydalanishga keng yo‘l ochadi.
O`zbekiston Respublikasi “Maxalliy davlat xokimiyati to‘g‘risida”gi (02.09.1993) qonuning 24 moddasiga binoan xalq deputatlari viloyat tuman, shaxar Kengashining asosiy vakolatlariga quyidagilar kiradi.
xokimning taqdimiga binoan maxalliy byudjet va uning ijrosiga doir hisobotni, xududni rivojlantirishning istiqbolga mo‘ljallangan dasturlarini, tuman, shaxarning bosh rejasi va uni qurish qoidalarini tasdiqlash;
amaldagi qonunlarga muvofiq maxalliy soliqlar, yig‘imlar, boj miqdorini belgilash, maxalliy byudjetga tushadigan maxalliy soliqlar, yig‘imlar va to‘lovlar bo‘yicha imtiyozlar berish;
xokimni va uning o‘rinbosarlarini lavozimga tasdiqlash xokimni va uning o‘rinbosarlarini lavozimdan ozod etish, ularning faoliyatiga doir hisobotlarni tinglash;
ushbu ¡onunda nazarda tutilgan xollarda xokim qarorlarini tasdiqlash;
xalq deputatlari Kengashining ish tartibini, xalq deputatlari Kengashi doimiy va boshqa komissiyalari to‘g‘risidagi nizomlarni tasdiqlash, ularga o‘zgartirishlar va qo‘shimchalar kiritish;
xalq deputatlari Kengashining doimiy va muvaqqat komissiyalarini, boshqa organlarini tuzish, saylash va tugatish: ularning tarkibini o‘zgartirish, ular ishiga doir hisobotlarni tinglash;
qonunlarda belgilangan xollarda va tartibda xalq deputatlarining vakolatlarini e’tirof etish va muddatidan oldin to‘xtatish, ularni javobgarlikka tortish uchun rozilik berish;
ijroiya xokimiyati bo‘limlari, boshqarmalari, boshqa strukturaviy bo‘linmalarning hisobotlarini tinglash;
xalq deputatlarining so‘rovlarini qarab chiqish va ular yuzasidan qarorlar qabul qilish;
xokimning va qyishi Kengashning O`zbekiston Respublikasi qonunlariga mos kelmaydigan qarorlarini bekor qilish;
xokimning taqdimiga binoan xokimlik strukturasini, uning xodimlari shtatlari va ish xaqi fondini tasdiqlash kiradi.
|
Bulardan, tashqari xalq deputatlari viloyat, tuman va shaxar Kengashlari fuqarolarning xuquqlari va qonuniy manfaatlariga, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashga, atrof-muxitni muxofaza qilishga doir o‘z vakolatlariga berilgan masalalrni, tashkiliy masalalr va O`zbekiston Respublikasining qonunlariga muvofiq nazorat etishga doir masalalarni xal etadi.
Xududlarda ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarni boshqarishni takomillashtirish va markaziy boshqaruv organlari vakolatlarining bir qismini asta-sekin maxalliy boshqaruv organlariga berish, maxalliy xokimiyat organlari faoliyatining samaradorligini yanada oshirish maqsadida, O`zbekiston Respublikasi konstitutsiyasining XXI bobi va “Maxalliy davlat xokimiyati to‘g‘risida”gi ¡onunga muvofiq Vazirlar Maxkamasining 30 sentyabr 1997 yiligi “Shaxarlar va tumanlar xokimliklari apparati tuzilmasini takomillashtirish to‘g‘risida”gi qarori bilan:
Shaxarlar va tumanlar xokimliklari apparati boshqaruvining tarmoq tizimidan funktsional tizimiga o‘tish maqsadga muvofiq deb hisoblandi.
Qarorda ko‘zda tutilgan o‘ziga xos jixatlardan biri xokimliklarda tarmoqlar boshqaruv tizimi o‘rniga kotibiyatlar tashkil etilganligidir. Bundan maqsad xududlarda ijtimoiy-iqtisodiy isloxotlarni chuqurlashtirishni ta’minlash, boshqaruvda yaxlitlikka erishish, qabul qilinayotgan qaror va xujjatlar saviyasini oshirish, ularning quyi boshqaruv organlarida izchil bajarilishini nazorat qilishga qaratilgan.
Qarorga binoan shaxar va tumanlar xokimliklari apparati zimmasiga quyidagi asosiy vazifalarni xal etish yuklangan:
xududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yuzasidan kompreks dasturlarni ishlab chiqish xamda xalq xo‘jaligi tarmoqlarida isloxotlarni chuqurlashtirish va xalq farovonligini oshirishni ta’minlash yuzasidan xukumat va xududlar dasturlarini amalga oshirish;
maxalliy o‘zini-o‘zi boshqarish organlari faoliyatini muvofiqlashtirish va ularga rahbarlik qilish;
xo‘jalik yuritish shakllarini takomillashtirish, maxalliy xususiyatlarni hisobga olgan xolda xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarni tarkibiy qayta o‘zgartirish bo‘yicha takliflar tayyorlash;
fuqarolarni ijtimoiy va xuquqiy ximoya qilish, tabiiy va mexnat resurslaridan oqilona foydalanish xamda atrof muxitni muxofaza qilish bo‘yicha tadbirlarni amalga oshirish;
qonunlar, Oliy Majlis qarorlari, O`zbekiston Respublikasi prezidenti farmonlari va farmoyishlari, Vazirlar Maxkamasi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shaxar Kengashlari va ularning xokimliklarining qarorlari va farmoyishlari ijrosini ta’minlash;
moliya va to‘lov intizomini mustaxkamlash, o‘zaro hisob-kitoblarni takomillashtirish;
tadbirkorlik va xususiy tashabbusni qo‘llab-quvvatlash va sog‘lom raqobot muxitini yaratish.
Xulosa qilib aytganda, qabul qilingan mazkur qaror maxalliy-xududiy boshqaruv tizimi vakolatlarini oshiradi, xududlar ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tezkor taxlil qilish, markaziy davlat organlari qabul qilingan qonun va qarorlarning bajarilishini o‘z vaqtida ta’minlash uchun katta imkoniyatlar yaratib beradi.
Eng muximi, yuqori boshqaruv organlariga taaluqli vakolatlarning bir qismini maxalliy boshqaruv tizimiga beradi va ularning javobgarliklarini oshiradi.
1992 yil 4 yanvarda qabul qilingan “O`zbekiston Respublikasida maxalliy xokimiyat organlarini qayta tuzish to‘g‘risida”gi qonun bilan Respublikamizda maxalliy xokimiyat organlari tizimida butunlay yangi organ - xokimlik va xokim lavozimi ta’sis etildi va uning vakillik organlariga xam boshchilik qilishi belgilab qo‘yildi.
Mazkur qonunda birinchi marta qonun me’yorlari darajasida maxalliy davlat organlari vakillik xokimiyati va ijro xokimiyatiga bo‘linishi mustaxkamlandi.
1991 yil 8 dekabrda qabul qilingan Konstitutsiyaning 102 moddasida esa quyidagilar ta’kidlandi:
vakillik va ijroiya xokimiyatini tegishliligiga qarab viloyat, tuman va shaxar xokimlari boshqaradi;
viloyat xokimlari va Toshkent shaxri xokimi Prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi xamda tegishli xalq deputatlari Kengash tomonidan tasdiqlanadi;
tuman va shaxarlarning xokimlari tegishli viloyat xokimi tomonidan tayinlanadi va lavozmidan ozod qilinadi xamda tegishli xalq deputatlari Kengashi tomonidan tasdiqlanadi;
shaxarlardagi tumanlarning xokimlari tegishli shaxar xokimi tomonidan tayinlanadi va lavozimidan ozod qilinadi xamda xalq deputatlari shaxar Kengashi tomonidan tasdiqlanadi.
Konstitutsiyaning moddasida esa, “Hokim o‘ziga berilgan vakolatlar doirasida tegishli xududdagi barcha korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, birlashmalar, shuningdek mansabdor shaxslar va fuqarolar tomonidan bajarilishi majburiy bo‘lgan qarorlar qabul qiladi”, deb ko‘rsatilgan.
Hokimlarning aniq vakolatlari O`zbekiston Respublikasining “Maxalliy davlat xokimiyati to‘g‘risida”gi qonunning (02.09.93) 25 moddasida yanada batafsilroq keltirilgan.
|
| |