Ekoturizmniiig regional miqyosda - 0 ‘z b e k ist 0n respublikasi olïy ya g ‘rta m âxsus ta’lim yazirligi

Ekoturizmniiig regional miqyosda
turäzm indusfriyasi
sifatida rivojlangan davri
- 1990-2000-yillami o ‘z ichiga oladi.
90-yillarning boshlarida “Ekoturizm” xalqaro, mintaqaviy va
milliy miqyosda rasmiy maqomga ega boMdi. Aynan shu yillari
Yevropada Xalqaro ekoturizm ittifoqi ish boshladi.
Atrof-muhit muhofazasi sohasida eng muhim voqea 1992-
yil 3—14-iyun kunlari Braziliyaning Rio-de-Janeyro shahrida
bo‘lib o‘tgan Birlashgan Millatlar Tashkilotining “Atrof-muhit
va rivojlanish”ga doir konferensiyasida qabul qilingan “XXI asr
kun tartibi”da ekoturizm ham barqaror rivojlanishning asosiy
omiilaridan biri ekanligi ko‘rsatib o‘tilgan. Mazkur hujjat undan
keyingi davrlardagi xalqaro hayotda ekoturizm nuqtayi nazardan
ekologik—ijtimoiy—iqtisodiy masalalar doirasida bir qator xalqaro
normativ hujjatlar qabul qilinishiga sabab bo‘ldi:
• 1995-yildagi Atrof-muhit bo‘yicha YUNEP dasturi;
• 1995-yiida Lansarotda qabul qilingan “YUNESKOning
barqaror turizm xartiyasi”;
• 1997-yilda Qsiyo-Tinch okean mintaqasi turizm va tabiat
muhofazasi vazirliklarinihg “Turizmning barqaror rivojlanish
deklaratsiyasi”;
• 1997-yilda «Biologik xilma-xillik va barqaror turizmga
bag'ishlangan Berlin deklaratsiyasi”;
• 2000-yil YUNEP ekologik barqaror turizm prinsiplari va
boshqa hujjatlar qabul qilindi.
XX asrning 90-yilIariga kelib, Yevropaning bir qator
mamlakatlarida, jumladan sobiq Ittifoqda ham “Ekoturizm”
atamasi tez-tez ishlatiladigan boiib qoldi.
I.V.Zorin va
V.A.Kvartalnovlaming ekoturizm atamasining talqini birmuncha
ommalashdi. Bu Rossiyada 1996-yilda Butunjahon yowoyi
tabiat fondi (WWF) Uzoq Sharqda tarkib topishi bilan bevosita
bogiiqdir. WWF dasturining bir qismi alohida muhofaza etiladigan
hududlarni ta’minlash bilan bogiandi.
24
Bizning mamlakatimizda 1996-yildan boshlab Djozif Mak-
Nalti rahbarligida xalqaro ekspertlar guruhi “O'zbekiston
Respublikasida turizmning barqaror rivojlanishi dasturi” bo£yicha
tadqiqotlar olib bordi.
III. XXI asr — global miqyosda ekotnrizmning rivojianisls davri.
2001-yilda Rossiyada ekoturizm assotsiatsiyasi tashkil etildi.
2002-yil BMTning atrof-muhit dasturi (YUNEP) va Butunjahon
turistik tashkilotining (BTT) tashabbusi bilan “Xalqaro ekoturizm
yili” deb e’lon qilindi. Ana shu tashkilotlar tashabbusi bilan
ekoturizm yilida Kanada turistik komissiyasi hamda Kvebek
shahrining
turistik
boshqarmasi
homiyligida
Butunjahon
ekoiuristik Sammiti 2002-yil 19—22-may kunlari bo‘lib o£tdi.
Unda 3 32 mamlakatdan davlat, nodavlat va xususiy sektordan
mingdan oshiq vakillar ishtirok etdilar. Kvebek Sammiti
ekoturizmni global miqyosida aks ettiruvchi hamda yangi turistik
yo‘nalishni tubdan yangi yo£sinda boshlash nuqtasi edi. U 2002-
yil avgust-sentabr oylarida o£tkazilgan Butunjahon barqaror
rivojianish Sammitidagi tegishli turistik yo‘nalishdagi asosiy
taktik va strategik vazifalarni yaqin o‘n yillikkacha aniqlab berdi.
Sammitda qabul qilingan Deklaratsiya BMTga jo'natildi.
Milliy,
mintaqaviy
va
mahaliiy
organlarga
Kvebek
Deklaratsiyasi orqali tavsiya etilayotgan ko‘rsatmalar 19 ta bo‘lib,
ular deyarii ekoturizmning barcha jabhalarini o ‘z ichiga qamrab
oladi. Deklaratsiyada Xususiy sektor namoyandalariga 14 ta
banddan iborat bo‘lgan tavsiyanomalar taqdim etiladi. Ulaming
aksariyati xususiy kompaniyalar, turoperatorlar yoki tashkilotlarni
ekoturizmni tashkil etish, uni boshqarish hamda ekologik
xavfsizlikni ta’minlash uchun yo£l-yo‘riq ko'rsatib o£tadi.
BMTning xaSqaro ekoturizm yilini e’lon qiüshi. Ekoturizmni
rejasiz, tabiatning qonuniyatlarini hisobga olmasdan ommaviy
rivojlantirishdagi yuqorida qayd qilingan holatlar insoniyatni
xalqaro miqyosiarda tashvish va noroziiiklarga olib keldi. Natijada
Butunjahon Turizm Tashkilotining (BTI') va “Yashii dunyo”
ekologik tashkilotining samarali mehnatlari tufayli “XXI asrda
25
turizmning barqaror rivojianishi Konsepsiyasi” (Agenda 21 for
travel and tourizm industry) ishlab chiqildi.
«Turizm va sayohatlarning industriyasi uchun XXI asr Kun
tartibi» Konsepsiyasi “Har tomonlama harakatlar Dasturi”,
“Atrof-muhit va rivojlanish” (UNCED) tashkilotining 182
ta davlatlarning boshliqlari qatnashgan Birlashgan Millatlar
Tashkilotining xalqaro konferensiyasida 14-iyun 1992-yilda Rio-
de-Janeyro shahrida qabul qilindi.
Insoniyat oldida turgan ekologik inqirozning oldini olish
bo‘yicha qabul qilingan bu muhim hujjatni jahondagi davlatlar o‘z
imkoniyatlari darajalarida ishlab chiqdilar va ekologik inqirozning
oldini olishning eng maqbul usuliaridan bin ekoturizmni
rivojlantirish degan xulosalarga to‘xtaldi. Natijada sayyoraning
tabiiy rauhitini saqlab qolish va muhofaza qilishga bag‘ishlangan
tadqiqotlar xalqaro miqyosda kuchayib bordi. Ushbu yo‘nalishda
birgina 1999-yilda 400 dan ortiq iJmiy maqolalar xalqaro miqyosda
tan olingan nashriyotlarda chop qilindi.
insoniyat oldidagi global ekologik muammolaming yechim-
laridan eng maqbul yo‘llaridan bin ekoturizmni rivojlantirish
ekanligini xulosa qilgan BMT 2002-yilni «Xalqaro ekoturizm» yili
deb e’lon qildi. Hozirga kelib ekoturizm xalqaro harnjamiyafda
sayyoramiz tabiatini saqlash va muhofaza qilishda kutilgan va
kutilayotgan natijalami bermoqda. Shu o‘rinda O'zbekiston
Respublikasining tabiatni muhofaza qilish, ekologiya va tabiatdan
oqilona foydalanish ishlarida xalqaro hamkorligini keltirish lozim.
Butunjahon Turizm Tashkilotining (BTT). va “Yashil dunyo”
ekologik tashkilotining samarali mehnatlari tufayii “XXI asrda
turizmning barqaror rivojianishi Konsepsiyasi” (Agenda 21 for
travel and tourizm industry), Turizm va sayohatlarning industriyasi
uchun XXI asr Kun tartibi» Konsepsiyasining “Har tomonlama
harakatlar Dasturi”, “Atrof-muhit va rivojlanish” (UNCED) dasturi
qabul qilingandan keyin 0 ‘zbekiston Respublikasi tabiat muhoiazasi
yo‘nalishida o'zining xalqaro hamkorlik strategiyasini ishlab chiqdi.
Q‘zbekiston Respublikasining tabiiy resurslardan foydalanish
26
va atrof-muhitni muhofaza qilishda xalqaro hamkorligi yildan-
yilga faoüashib bormoqda. Bu hamkorlik mamlakatimizning
milliy vazifalari va istiqbolda rivojlanish masalalari bilan
hamohangdir. Hozirga kelib 0 ‘zbekiston Respublikasi biologik
xilma-xillikni saqlash, iqlimning sayyoraviy o'zgafib borishining
oldini olish, ozon qatlami buzilishining oldini olish, betakror
tabiiy mintaqalarning ekologik muvozanatini saqlab qolish,
tabiai resurslaridan zamonaviy texnologiyalar asosida foydalanish
bo‘yicha xalqaro hamkorlikda faol qatnashmoqda.
0 ‘zbekiston Respublikasi 1992-yildan boshlab BMTning teng
huquqli a’zosi sifatida MDHning Xalqaro Ekologik Kengashi
a’zosidir. Mamlakatimiz 1992-yilda BMTning Braziliya shahrida
qabul qilingan “Atrof-muhit va rivojlanish” deklaratsiyasini,
Turizm va sayohatlaming industriyasi uchun XXI asr Kun tartibi»
dasturini qabul qildi va xalqaro miqyosda quwatladi.
Hozirga kelib 0 £zbekiston Respublikasi tabiat muhofazasi va
tabiatdan foydalanishda 50 dan ziyod xalqaro shartnomalarda
muvafFaqiyatli ishtirok etmoqda. Bizning davlatimiz atrof-muhit
va tabiat muhofazasida tarixan muhim boigan quyidagi xalqaro
hamkorliklaming tashabbuskori hisoblanadi:
• Ozon qatlamini muhofaza qilish bo‘yicha Vena konvensiyasi
(1993-yil 18-may;
• Ozon qatlamini buzuvchi moddalar bo'yicha Monreal
bayonnomasi (1993-yil 18-may);
• Ozon qatlamini buzuvchi Monreal bayonnomasiga London
tuzatmasi (1993-yil 1-may);
-
Tabiiy muhitga zarar keltiruvchi har qanday harbiy va
dushmanlik qiluvchi foydalanishni taqiq qiluvchi Konvensiya
(1993-yil 26-may);
• BMTning iqlim o‘zgarishi bo‘yicha Konvensiyasi (1993-yil
20-iyun), Kiota bayonnomasi ( 1999-yil);
• Qurg'oqchilik va quig‘oqchi!ik davom etayotgan davlatlarda
qurg'oqchilik bilan kurashish bo‘yicha Konvensiya (1995-yil
31-avgust);
27
• Biologik xilma-xilük bo‘yicha Konvensiya (1996-yil 6-may);
• Xalqaro madaniy va tabiiy meroslarni saqlash bo‘yicha
Konvensiya (1995-yil 22-dekabr);
• Butunlay yo‘qotilish xavfiga tushgan yowoyi flora va
faunaning xalqaro savdosiga qarshi Konvensiya (1997-yil 1-iyul);
• Yowoyi qushlar migratssyasi va ularni muhofaza qilisb
bo‘yicha Konvensiya (1998-yil 1-may) va boshq.
2.2. EkcSogik turizmnmg turlari
Ilmiy ekotorizm va tabiat tarixi ekoturizmi. 0 ‘tgan asrning
80-yillarida ekoturizmni rivojlantirishni birinchilardan boiib
boshlagan AQSH, Kanada va Yevropa davlatlari boidi. Bu
davlatlar hali ekoturizmni ng ilmiy nazariyasi, tamoyillari,
amaliyoti va turlari to ‘liq yaratilmaganligidan ekoturizmni o‘z
davlatlarida amalga oshirilgan ilmiy tadqiqotlar natijalari bo£yicha
nomladilar20;
• Yumshoq turizm — Gemianiyada;
• Yumshoq turizm — Angliyada;
• Tog‘ turizmi — Fransiyada;
- Tabiat turizmi — Rossiyada, AQSHda;
• Yashil turizm, Sarguzasht turizmi — Italiyada;
• Qishloq turizmi-Yevropa davlatlarida;
• Ekologik turizm yoki ekoturizm — XX asr boshlaridan
AQSH, Kanada va Yevropa davlatlarida, Avstraliya, Malayziya,
Yaponiya va boshqa mamlakatlarda.
Keltirilgan maiumotlardan ko‘rinadiki, 1992-yildagi Rio-
de-Janeyro konferensiyasida e’lon qilingan “Xalqaro ekoturizm
yili”dan keyin turizm rivojlangan davlatlar ekoturizmni nomlash
haqida yagona fikrga kelishgan. Shunday qilib, asrimizning
boshlanishidan jahondagi ko‘pchilik davlatlar tabiat biäan
bog‘liq turizmni ekologik turizm yoki ekoturizm deb nomlashga
o‘tishdi. Ekoturizmning turlari haqida so‘z yuritilganda ilmiy
adabiyotlardagi tasniflarni yaxshilab o rganib olishimiz lozim
20 Александрова АЛО. География туризма. КНОРУС. Москва, 2010. С. 592.
28
bo‘ladi. Hozirda ekoturizmni quyidagi 4 yo‘nalishdagi turlarga
bo‘lishadi2):
1. ilmiy ekoturizm.
2. Tabiat tarixi ekoturizmi.
3. Tabiat qo‘riqxonalari va rezervatsiyalari ekoturizmi.
4. Sarguzasht ekoturizmi.
Ilmiy ekoturizm asosan tabiat qo'riqxonalarida, milliy
parkiarda, biosfera qo'riqxonalarida, tabiat buyurtmaxonalarida
amalga oshiriladi. O'zbekistonda ham shunday. Bizning tabiat
qo‘rsqxoualarimizda
ommaviy
ekoturizmda
foydalanishga
hozirgacha ruxsat berilganicha yo‘q. Faqat ilmiy maqsadlarda
foydalanish murnkin. Milliy bog‘larimizdan ommaviy ekoturizmda
va rekreatsiyada foydalanish mumkin va foydalanilmoqda.
Hozirda Zomin milliy bog‘i va Chotqol-Ugom milliy bog‘idan
ekoturistik maqsadlarda foydalanmoqdamiz. Ilmiy ekoturizmda
turistlar yoki ilmiy xodimlar tabiat qo‘riqxonalarida, milliy
parkiarda va alohida muhofazadagi hududlarda tabiatdagi
jarayonlarni, hayvonot va o‘simliklar olamini kuzatadilar, ilmiy
tajribalar qo‘yadilar va hokazolar.
Tabiat tarixi ekoturizmi ham deyarli tabiat qo‘riqxonalariga
va milliy parkiarda amalga oshiriladi. Faqat ilmiy kuzatishlami,
tabiat komponentlarining tarixi, kelib chiqishi, hayvon va
o‘simliklar olamming tarixi, alohida turlarning areali, o‘zgarishi
bo'yicha olib boriladi. Bunday kuzatishlarda maxsus ilmiy-
ekspeditsiya marshrutlari tashkil qilinadi. Ekoturizmning bu turi
Germaniyada juda ham ommaviylashgan. Shuning uchun ham
bunday ekoturlami ekoturizmni rivojlantirishdagi nemis modeli
deb ham atashadi.
Tabsai
qo‘riqxo
0
aîariga
va
rezervatsiyalari
ekotnrizmi.
SargwzasM ekoturizmi. Jahonda ko‘plab ekoturistlar milliy
parklarga, tabiat qo‘riqxonalariga va alohida rnuhofaza qilinadigan
hududlarga sayohat qilishadi. Ular bu joylardagi o‘ziga xos boigan
21
Zalatan A. and A. R. Gaston. Soft Ecotourism: the Substitution Effect. H ie Tourist
Review, 4, 1996.
29
tabiiyjarayonlami, noyob biologik resurslami kuzatadilar, tomosha
qiladilar. Masalan, Lotin Amerikasiga kelayotgan turistlarning
60% i milliy parklar, qo‘riqxonalar va rezervatsiyalarga kelishadi.
Bu ekoturistik tur Avstraiiyada juda ommaviylashganligi sababli
ekoturizmni rivojlantirishdagi Avstraliya modeli deb ham atashadi.
Ekoturizmning bu turi tabiatda dam olish va harakatlanishda
barcha faol sarguzasht turlarni o‘z tarkibiga oladi. Bu turlar
quyidagilar hisoblanadi: alpinizm, qoyatoshiar ekoturizmi,
muzlarda yurish va chiqish, spelioturizm, tog‘ va piyoda
harakatlanish ekoturizmi, suv ekoturizmi, chang‘i va tog‘ chang‘i
ekoturizmi, dayving. Bu turizm turlari yaqin vaqtlardan boshlab
ommaviylasha boshladi va turizmda ekstremal turizm turlari deb
ham atala boshlandi.
Turizmning turlarini tasniflashda qandaydir elementlar va
mayda detallarga e ’tibor berishning hech zarurati yo‘q. Masalan,
alpinizmni, spelioturizmni va tog‘ chang‘i turizmlarini sport
turizmining turlariga kiritmasdan alpinizm turizmi, spelioturizm,
tog£ chang‘i turizmi deb turizmdagi alohida-alohida yo‘nalishdagi
turlar kabi belgilash mumkin. Masalan, ekoturizmning turlariga
kiritilgan dayvingni (hech qanday yordamchi asbob-uskunasiz
suvga sho‘ng‘ish) hozirda alohida dayving turizmi deyishmoqda.
Shu o‘rinda qayd qilish lozimki, turizmdagi ko‘pchilik mutaxassislar
alpinizm, qoyatoshlarga chiqish, spelioturizm, chang‘i va tog‘
chang‘i turizmini sport turizmining turlariga kiritishadi22. AQSHda
bu turlarning barchasini tabiatga mo‘ljallangan tuiizm turlari deb
tasniflashadi23.
Ekoturizmning turlari haqidagi fikr-mulohazalar turizm
rivojlangan davlatlarda har xil hisoblanadi. AQSH va Kanadada
ekoturizmning turlarini unchalik maydalashtirmaydi va aksincha
ekoturizmning ta ’rifi bo‘yicha tabiatga qiiingan barcha sayohatlami
ekoturizm talablarida amalga oshiradi. Shuning uchun ham bu
22 Храбовченко B.B. Экологический туризм. Финансы и статистика. Москва,
2004. С. 172.
23 Zalatan A., Gastom A.R. Soft Ecotourism* the Substitution Effect// The Tourist
Review. 1996, № 4.
30
davSatlar ichki va tashqi ekoturizmni rivojlantirish bo‘yicha lider
davlatiardir.
Turizm sohasida A. Yu. Aleksandrova ekoturizmning ikki
turini tan oladi va boshqa olimlar tavsiflagan ekoturizm turiarini
ekoturizmning turmarshrutlar bo‘yicha mavzuli turiari deb
hisoblaydi24. Bizningcha, bu juda to‘g‘ri xulosa hisoblanadi.
Yuqorida keltirganimizdek, AYu.Aleksandrova ekoturizmning
barcha turiarini jamlab asosan ikki asosiy tuiga guruhiaydi:
1. Kam o'zgartirilgan yoki buzilmagan, yowoyi sharoitdagi
va alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar chegarasidagi
ekoturizm.
2. Madaniy landshaftlar yoki madaniylashtirilgan kengliklar
va alohida muhofaza qilinadigan tabiiy hududlar chegarasidan
tashqaridagi ekoturizm.
Ekoturizmning turiarini tasniflash hozixgacha davom etmoqda.
Ilmiy adabiyotlarni tahlil qilib shunday xulosaga kelish mumkinki,
ekoturizm tabiat bilan bogiiq turistik faoliyat bo'lganligi uchun
uning turiarini turistik maqsadlar bo‘yicha, ekoturistik harakatlar
bo'yicha ham aSohida-alohida turlarga ajratish mumkin. Masalan:
• yowoyi yoki madaniylashgan tabiatni ekologik o‘quv
maqsadlarida kuzatish va o‘rganish ekoturlari;
• tabiat bag‘rida hissiy estetik maqsadlarda dam olish ekoturlari;
• tabiiy omillardan foydalanib sog'lomlashtirish ekoturlari;
• sarguzasht va sport maqsadlaridagi ekoturiar.
Ekoturistik qiziqish obyektlari bo£yicha ham ekoturizmni
turlarga bo'lish mumkin. Bu holatlarda turistik obyektning nomi
ekoturistik maqsadni anglatadi. Masalan:
• botanik, zoologik, tabiiy geografik, geologik va shunga
o ‘xshash yo‘nalishlardagi ekoturiar;
• ekologik-etnografik va ekologik-madaniy ekoturiar;
• agro-ekologik ekoturiar.
Ekoturizm kuchli rivojlangan Yevropa davlatlarida ko‘p hollarda
qishloq turizmini agroturizm deb ham nomlashadi. Qishloq turizmi
24 Александрова A.IO. География туризма. Москва, КноРУС, 2010. С. 592.
31
kuchli rivojlangan Fransiya, Germaniya, Italiya, Angiiya va Avstriyada
agroturizmni qishloq turizmi bilan birga qo£shib rivojSantiradi.
Ba’zida agroturizmni ekoturizmga qo‘shishadi. Har hoida bunday
tasniflash ulaming ixtiyoridagi masala. Bizningcha, agroturizm bilan
qishloq turizmi turizm sohasidagi alohida-alohida yo‘nalishdagi
turlar hisoblanadi. Bu haqda alohida mavzuda to£xtalamiz.
Xuiosa qilganimizda, ekoturizmning turlarini iasniflashda
biz o'zimizga qulay bo‘lgan tasniflarni ishlab chiqishimiz lozim
yoki xorijiy davlatîaridagidek maydalashmasdan, tabiat bag‘riga
har qanday maqsadlardagi turistik faoliyatni ekoturizm deb
belgilashimiz to‘g‘ri bo£ladi. Shuning uchun ham aholi o'rtasida
ekoturizmning maqsadi va vazifalarini tushuntirish, targ‘ib qilish
ishlarini jadal ravishda boshlashimiz lozim.
Tayancfa so‘z va iboralan “yashil dunyo”, global inqiroz, XXI
asr kun tartibi, konvensiya, model, agro-ekologik, sarguzasht
turizmi, etnografiya.
Mavzuni o‘zIashtirish bo‘yscha test savollari:
1. Ekoturizmning kelib chiqishi sababterini beîgilang.
A. Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o£zaro munosabatlaming
muvozanatdaligi.
B. Turizmning ommaviy va tartibsiz holatlarda rivojlanishi.
D. Mamlakatlar iqtisodiyotining o‘sishi.
E. Tabiat va jamiyat o£rtasidagi munosabatlaming keskinlashuvi,
global ekologik inqirozlarning halokatli rivojlanishi. Tabiiy
muhitni va tabiat resurslarini muhofaza qilish va saqiab qoiishda
ekoturizmni rivojlantirish.
2. Ekoturizmning ytuœaga kelish va shaldlanish davrsni ansqlang.
A. XX asming o£rtaiari.
B. XX asming oxiri.
D. XXI asming boshlanishi.
E. XX asming so£nggi choragi.
3. Global ekologik inqirozdan cbiqislining eng maqbui yo‘Ilarini
aniqlang.
32
A. ínsoniyatning bugungi hayoti va kelgusi avlodlar uchun
sayyoramizda saqlanib qolgan tabiiy boyliklarni muhofaza qilishda
ilg‘or fikrli oiimlaming xulosalari bo‘yicha global inqirozdan
chiqish yoilaridan eng muhimi — abolida ekologik bilim va
madaniyatni shakllantirish.
B. Tabiat va jamiyat o'rtasidagi munosabatlami o‘rganib borish.
D. Turizmni rivojlantirish.
E. Ekologik dasturlar ishlab chiqish.
4. BMT qachon «xalqaro ekoturizm» yilini
e’km
qildi?
A.2002-yilda.
B.1994-yiida.
D.2004-yilda.
E.1998-yilda.
5. Ekotiirizmning turi nechta?
A. 10 ta.
B. 6 ta.
D. 4 ta.
E. 8 ta.
|