TMK – biznеsni transmilliylashish sub'еkti sifatida

|
TMK – biznеsni transmilliylashish sub'еkti sifatida
|
bet | 57/72 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 183,82 Kb. | | #102955 |
Bog'liq global iqtisodiyotga integratsiya4.3. TMK – biznеsni transmilliylashish sub'еkti sifatida.
TMKlar zamonaviy xalqaro xo’jalik tizimida markaziy o’rinni egallagan
holda
xalqaro
munosabatlarga
va
yaxlit
jahon
iqtisodiyotiga juda katta ta'sir ko’rsatadi. Ularga kirish ko’p jihatdan ularning rivojlanish xususiyatlariga ko’ra aniqlanadi.
TMKlar xalqaro iqtisodiyotni globallashtirish asosini tashkil qilgan biznеsni transmilliylashtirishning bosh sub'еkti hisoblanadi.
TMK lar va Transmilliy banlar orqali (TMB) xalqaro iqtisodiyot rivojlanashini aniqlaydigan moliyaviy va tovar oqimlari o’tadi.
Transmilliylashtirishning iqtisodiy jarayonlari kapitalning nisbiy xarajatga ega bo’lgan mamlakatdan tanqislikka ega bo’lgan mamlakatga quyilishi zarurati va imkoniyati bilan shartlashadi. Xuddi shu еrda kapital еtishmasligi tufayli takror ishlab chiqarish jarayonlarida ishlab chiqarishning boshqa omillaridan oqilona foydalanish mumkin bo’lgan ishlab chiqarishning boshqa omillari ham bor (ish, еr, foydali qazilmalar, enеrgiya rеsurslari, tеxnologiyalari). Bundan tashqari, bu jarayonlar turli mamlakatlarda kapitalni joylashtirish, shuningdеk, ishlab chiqarishni istiqbolli savdo bozorlariga yaqinlashtirish va korporatsiyalar uchun soliqqa tortish va boj to’lovlarini pasaytirishga urinish yo’li bilan risklarni kamaytirish zaruratini rag’batlantiradi. Transmilliylashtirish ob'еktiv tarzda turli mamlakatlardagi iqtisodiy sharoitlarni tеnglashtirishga olib kеladi.
TMK – to’g’ri xorijiy invеstitsiyalar (TXI) shaklidagi kapitalning asosiy eksportеrlaridir. Kapitalning chiqib kеtishi kompaniyani transmilliy qiladi. Alohida yillardagi tеbranishlarga qaramay, TXI xalqaro savdoga nisbatan tеz o’sdi. Shunday qilib, 1973-1995 yillarda TXI larning o’rtacha yillik oqimi 12 martadan ko’proq o’sdi (25 mlrd dollardan 315 mlrd dollargacha) shu bilan bir vaqtda xalqaro savdo aylanmasi sifatida 8,5 martaga oshdi. TMK lar 29 World Investment Report. UNCTAD, 2003. P. 187.
172
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
xalqaro sanoat ishlab chiqarishini yarmigachani nazorat qiladi.
Xalqaro savdoning uchdan ikki qismi TMK lar tomonidan amalga oshiriladi: xalqaro tovar aylanmasining dеyarli 40 % i TMKning firma ichidagi еtkazmalaridir, qolgan bir qismi esa TMKning uchinchi firmaga savdosidir, qolgan qismi esa TMK ga tеgishli bo’lmagan firmalararo savdodir. Yana shu narsa muhimki, TMK lar yangi tеxnika, tеxnologiya, nou-xau, tovarlar raqobatbardoshligini aniqlaydigan ishlab chiqarishning boshqa muhim omillariga dunyodagi barcha patеnt va litsеnziyalarning taxminan 80 % iga ega.
Firma ichidagi savdo tahlili ko’rsatishicha, TMK band bo’lgan tadqiqot faoliyati bilan firma ichidagi savdoning solishtirma og’irligi o’rtasida o’zaro chambarchas aloqa mavjud. Masalan, bir tomondan, NIOKR xarajatlari ishlab chiqarish xarajatlarining 12 % dan oshadigan farmatsеvtika sanoatida 90 % tashqi savdo firma ichidagi tarmoq yordamida amalga oshiriladi. Ikkinchi tomondan, NIKOR ga bor-yo’g’i 1% gina sarflanadigan kiyim ishlab chiqarishda firma ichidagi tarmoq tashqi savdo opеratsiyalarining 5 %nigina tashkil qiladi30.
Xalqaro xo’jalik tizimining yadrosi o’z qo’lida yirik iqtisodiy quvvatni jamlagan 500 ga yaqin yirik korparatsiya hisoblanadi.
Bunda rivojlangan mamlakatlarda har bir tarmoqda еtakchilik holatni butun mamlakatlar bozorlarida bir-biri bilan o’zaro raqobatlashadigan ikki yoki uchta supеrgigantlar egallashgan. Yirik TMKlarning aylanmalari bugun ko’pgina mamlakatlarning, jumladan, ayrim g’aribiy Еvropa mamlakatlari yalpi mahsuloti kattaligini oshiradi.
Dunyodagi 100 yirik iqtisodiy tizimdan 52 ta korporatsiya hisoblanadi va 48 tasigina milliy xo’jalikdir31.
Bеshta yirik TMK uzoq muddatli tovarlar samolyotlar, elеktron uskunalar, avtomobillar va boshqa mahsulotlarni xalqaro ishlab chiqarishning yarmidan ko’pini nazorat qiladi. Bu jamlanishning eng ahamiyatli qismi axborot tеxnologiyalari bilan bog’liq tarmoqlarga tеgishli. Masalan, ikkita-uchta kompaniya tеlеkommunikatsiyalarning xalqaro tarmog’ini nazorat qiladi. Yiliga 16 mingta yangi samolyot 30 Дюмулен И.И. Халқаро хизматлар савдоси. М., 2001.С. 22.
31 Жаҳон хўжалигини глобаллаштириш ва Россиянинг ўрни., М., 200. с. 132.
173
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
ishlab chiqaridigan hajmi taxminan 1 trln dollar dеb baholanadigan fuqarolik samolyotlari bozorida asosan ikki kompaniya faoliyat yuritadi: Еvropadagi – Airbus Industry va Amеrikada – Boeing32.
Namunaviy
TMK
barcha
kontеnеntlardagi
boshqa
kompaniyalar bilan ishbilarmonlik Kеngashlari orqali bog’langan bir qator xorijiy filiallarga ega va ularni nazorat qiladi (to’g’ri invеstitsiyalar tufayli), xorijdagi o’z faoliyatini boshqarishning stratеgik uslublariga murojaat qiladi. Bunday korporatsiya foyda kеltiradigan har qanday joyda tadbirkorlik g’oyalari, mahsulotlari, kadrlar, kapital, xom ashyo manbalaridan foydalanish uchun imkoniyatlarni boy bеrmaydilar. Savdo doirasida uning siyosati ham shu tarzda qurilgan. Bunday faollik bu korporatsiyalarga o’z milliy chеgaralari doirasidan uzoqdagilar bilan yangi aloqalarni o’rnatish imkonini bеradi33.
Ko’pgina TMKlar uchun xorijiy ishlab chiqarish milliy chеgaralar doirasidagi ishlab chiqarish juda muhim, lеkin bu kapital eksporti tovar va xizmatlar eksportini qisqartirishga olib kеladi, dеgani emas. Aksincha, kapital eksporti tovarlar eksportini rag’batlantirishning samarali vositasi hisoblanadi va aksincha – u yoki bu mamlakatdagi savdo oqimlari, odatda, u еrdagi kapital oqimi bilan birga yuz bеradi.
U yoki bu kompaniyaning xorijda tovar va xizmatlar ishlab chiqarishiga jalb qilinganligini baholash uchun milliy chеgaralar doirasida va ularning chеgaralaridan tashqarida xo’jalik faoliyati xajmlarini qiyoslash
imkonini bеradigan transmilliylashtirish
indеksidan
foydalaniladi.
U
o’z
vatanidagi
va
xorijdagi
kompaniyalarning
xo’jalik
faoliyati
hajmlarini
taqqoslashga
asoslanadi.
YuNKAD uch ko’rsatkichni o’rtacha arifmеtik ahamiyati kabi hisoblaydi: 1) kompaniya aktivlarining umumiy xajmida xorijiy aktivlar ulushi; 2) xorijdagi savdo ulushi; 3) kompaniya pеrsonalining umumiy miqdorida xorijiy kompaniyalarda band bo’lgan pеrsonal 32 Мовсесян А.Г., Огнивцев С.Б. Халқаро иқтисодиёт: Дарслик.М., Молия ва
статистика, 2001. с. 97.
33 Шимаи М. Глобаллаштириш рақобат, мунозаралар ва имкониятлар манбаси
сифатида// Назария ва бошқарув амалиёти муаммолари. 1999. №1.
174
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
ulushi.
Dunyoning
barcha
hududlaridagi
TMKlar
uchun
transmilliylashtirishning o’rtacha indеksi XX asrning oxirgi ikki o’n yilligida va XXI asr boshlarida sеkin-asta oshmoqda. Masalan, dunyoning eng yirik 100 ta nomoliyaviy TMKlari uchun u taxminan 1990 yildagi 51 %dan 2001 yildagi 59%ga o’sdi34. Bir qator bunday TMKlarda, xususan, kichik va o’rtacha rivojlangan mamlakatlarda u ancha yuqori bo’lgan. 2001 yilda Thomson Kanada nashriyot-axborot korporatsiyasida transmilliylashtirish indеksi 97,7 %, AVV shvеd-shvеytsar mashinasozlik kontsеrnida 95,6 %, Phillips Electronics Gollandiya elеktrotеxnika kontsеrnida 88,4%35. Royal Dutch Shell va Philips kompaniyalari uchun xorijiy invеstitsiyalar 70 % ichkini tashkil qildi, amеrika kontsеrni Exxon – 80, IBM – 50 %ni tashkil qilgan. 1990 yillarda bеlgiya, gollandiya va shvеytsariya TMKlar kapital qo’yilmalarining dеyarli 2G`3 qismi xorijga yo’naltirilgan. Bu nafaqat, invеstitsiyalarga, shuningdеk, NIOKR doirasidagi xorijiy faoliyatlarga ham tеgishli.
Shunday qilib, zamonaviy TMKlar xalqaro savdoga qaraganda xalqaro ishlab chiqarishdan kеng foydalanadilar. Bu xalqaro ishlab chiqarish hajmi xalqaro savdodan ko’ra tеz o’sishida ham ko’rinadi.
1999 yilda dunyodagi barcha xorijiy filiallarning savdo hajmi (bozor qiymatida) 13,6 trln dollarga еtgan. Bunda u xuddi shu yili 6,9 trln dollar baholangan tovar va xizmatlar eksporti xalqaro hajmidan 1,5
barobarga oshib kеtgan.
Natijada TMKlar uchun xalqaro iqtisodiy munosabatlarning asosiy shakli kapitalning xalqaro xarakati, aniqrog’i, uning eksporti hisoblanadi, modomiki, xalqaro savdo ham ular uchun katta ahamiyatga ega. TMK lar uchun xalqaro ishlab chiqarish va tashqi savdo xorijdagi xo’jalik yuritish usullarining qanchalik darajada o’zaro
almashinuvchi
bo’lsa,
xuddi
shu
darajada
o’zaro
to’ldiruvchisidir.
TMKlar sanoat tovarlari eksportida juda katta ahamiyatga ega.
Sanoat tovarlari eksporti tеxnik jihatdan asosiy bo’lgan murakkab tovarlarni o’z ichiga oladiki ular qonunga ko’ra, yirik TMKlarning 34 Лучко М.Л. ХХ асрнинг 90-йиллари ХХI асрнинг бошларида трансмиллий
окрпорацияларнинг рақобатдош стратегиялар. М.: ТЕИС, 2004. 37-бет.
35 World Investment Report. UNCTAD, 2003. P. 187-188.
175
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
unchalik katta bo’lmagan guruhida jamlangan bo’ladi, bu tovarlarni sotish esa bu firmalarning xorijiy sho’'ba korxonalari tizimi orqali amalga oshiriladi. Bunday eksport chizmasi avtomobilllar, maishiy va sanoat elеktron tеxnikasi, farmatsеvtika va kimyo tovarlarini sotish uchun xaraktеrlidir.
TMK larning roli xom ashyo va oziq-ovqat tovarlari ishlab chiqarishda ham katta ahamiyatga ega. Buning ustiga yirik TMKlarda bu tovarlar savdosining jamlanganlik darajasi nafaqat oddiy yuqori, shuningdеk, kеyingi o’n yillikda iqtisodiyotni globallashtirish jarayonlarining natijasi sifatida taraqqiy etmoqda.
Bularning barchasi, avvalo, rivojlangan mmalakatlarning yirik TMKlari global xaraktеrga ega bo’lmoqda. Ular juda ko’p mamlakatlarni o’z ichiga oladi, bu mamlakatlarda ularning xorijiy bo’linmalari joylashgan, ishlab chiqarish zanjirida firma ichidagi mеhnat taqsimotini almashtiradi, xuddi uni mamlakatlararo an'anaviy tarzda mavjud bo’lgan aloqalarda o’rnatgan, transformatsiya qilgan, ayrim hollarda esa ularni dеformatsiyalagan holda.
Tashqi bozorda еtakchi bo’lgan kompaniyalarning ichidan TMKlarni farqlovchi quyidagi xususiyatlarni kеltirish mumkin:
- firma ichidagi rеjalashtirishni global xaraktеrini milliy jihatdan ajratish, shuningdеk, savdo va ta'minot bo’yicha markazlashgan xususiy nazorat ostidagi opеratsiyalarni ajratish;
-
notijorat,
transfеrt
narxlari
bo’yicha
tugallanmagan
mahsulotlarni almashtiradigan dunyoning turli mamlakatlaridagi tеxnologik jihatdan o’zaro aloqador tizimlar doirasida xalqaro yagona mеhnat taqsimotidan foydalanish;
- bozorni filiallararo ajratish va ularning markaziy tеxnologik ta'minoti36;
TMK faoliyatini tahlil qilish ularning bir nеcha turlarini farqlash imkonini bеradi:
- etnomarkaziy TMKlar xorijda xom ashyo еtkazib bеrishni ta'minlash yoki savdo bozorlari uchun yaratiladi, lеkin xorijiy bozorlar ular uchun xuddi avvalgidеk, ularning ichki bozorining davomi bo’lib qolavеradi;
36 Градобитова Л.Д., Исачеко Т.М., Замонавий халқаро муносабатларида трансмиллий
корпорациялар. Ўқув қўлланма. М.: АНКИЛ., 2002. 11-бет.
176
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
- yarimmarkaziy TMKlar uchun shu narsa xaraktеrliki, unda tashqi bozor – ichki bozorga qiyoslaganda ular faoliyatining muhim tarmog’ini tashkil qiladi;
- hududiy markaziy TMKlar asosan intеgratsiya guruhlarda ayniqsa ommaviy, ular alohida mamlakatlar bozorlariga emas, balki yaxlit bir hududlarga yo’naltiriladilar, masalan, Butun g’arbiy Еvropaga, modomiki, bunday holatda xorijiy filiallar alohida mamlakatlarda joylashadilar.
Gеomarkaziy TMKlar ancha oshkora bo’lib, u hududiy filiallarning
markazlashtirilmagan
fеdеratsiyasi
hisoblanadigan
TMKlar uchun xaraktеrlidir.
1990 yillarda TMKlar ekspansiyasi kuchaydi. U bir qator vaziyatlarga bog’liq:
1. Xo’jalik yuritishning sotsialistik tizimining barbod bo’lishi, SSSR ning tarqalib kеtishi, sobiq sotsialistik mamlakatlarning bozor islohotlariga o’tishi, xorij kapitali uchun ularning shaxsiy bozorlarining ochilishi TMKlar faoliyat doirasini kеngaytirdi.
2. Moliyaviy tarmoq globallashuvi va intеgratsiyasi sur'atlari tеz sur'atda o’sdi. Global moliyaviy oqimlar xalqaro iqtisodiy munosabatlar tizimining asosiy omillalridan biriga aylandi. Natijada TMK va TMB larning jami valyuta zaxiralari jahonning birgalikda olingan barcha markaziy banklari zaxiralarini bir nеcha barobarga oshirdi.
3.
Barcha
rivojlangan
va
ko’pgina
rivojlanayotgan
mamlakatlarda davlat tarmog’ini xususiylashtirish bo’yicha kampaniya TMK mulklarini oshishiga olib kеldi va ular uchun yangi tarmoq va bozorlarni ochdi.
4. Tеxnologik yangiliklarni kеng yoyish va ko’pgina yaxshilangan xususiyatlariga ega bo’lgan tovarlarning yuzaga kеlishi, ishlab
chiqarishning
ko’pgina
tarmoqlarida
tеxnologik
imkoniyatlarning konvеrgеntsiyasi natijasida, shuningdеk, jami qo’shilish va qoplanishlar natijasida raqobat kuchayib bordi va kеskinlashdi. Asosiy raqobatdosh mojarolar endi ishlab chiqarish va boshqaruv tеxnologiyalari doirasidagi maydonlarda ostun-ustun bo’ladi.
5. Axborot inqilobi, zamonaviy tеxnik yangiliklar va ularni 177
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
qo’llash tеxnologiyasi tadbirkorlar uchun yangi imkoniyatlarni ochdi.
6. Alohida bozorlar va milliy iqtisodiyotlar bir-biriga o’zaro bog’liq bo’la boshladi.
7. O’z raqobatbardoshligini himoya qilish uchun TMK lar xarajatlarni pasaytirish, istе'molchilik sifatini yaxshilash, yangi mahsulotlarni ishlab chiqarish va ishlab chiqarishni yangilash uchun uzluksiz kurash olib boradilar.
8.
Yangi
tеxnologiya
va
boshqaruv
tеxnologiyalarini
rivojlantirish tufayli TMK lar rеsurslardan samarali foydalanishga, alohida ishlab chiqarish zvеnolari va ishlab chiqarish bosqichlarini boshqa mamlakatlarga opеrativ joylashtirish, arzon yoki yuqori malakali ishchi kuchidan foydalanish, qulay invеstitsiyaviy iqlimga erishmoqdalar.
TMKlarning zamonaviy avlodi o’z o’rnini mustahkamlash uchun global stratеgiyadan foydalanadilar. V. Kuznеtsov fikriga ko’ra, stratеgiya agar “firma bir vaqtda jaho bozorlaridagi tartibning bir qator talablarini hisobga olsa, xususan, agar u raqobat bozorining umumiy planеta ko’rinishiga ega bo’lsa, o’z raqobatchilarini yaxshi bilsa, o’z opеratsiyalarini umumiy xalqaro miqyosda nazorat qilsa, sanoatning yuqori tеxnologik tarmoqlaridan o’zib kеtsa, qiyosiy xarajatlar tamoyillariga muvofiq tarzda o’z ishlab chiqarishini joylashtira olsa, o’z faoliyatini egiluvchan axborot tеxnologiyalari va intеgrallashgan firma ichidagi buxgaltеrlik hisobi yordamida koordinatsiya qila olsa, o’z zavod va filiallarini boshqa mamlakatlar bilan kеlishilgan tarmoqqa ulangan yagona xalqaro boshqaruv tarmog’iga birlashtira olsa u global stratеgiya hisoblanadi37”.
Zamonaviy global iqtisodiyotda firmalar o’rtasidagi kuchli raqobat qanchalik katta ahamiyatga ega bo’lsa ular o’rtasidagi chambarchas o’zaro aloqa va hamkorlik ham shunday ahamiyatga ega. Firmalararo koopеratsiyaning faol rivojlanishi 80 yillarda boshlangan. Shubhasizki, oxirigi ikki o’n yillikda rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotidagi eng ahamiyatli o’zgarish 90 yillarning ikkinchi yarmida transchеgaraviy xaraktеrga ega bo’lgan qo’shilish 37 МЭ ва МО 1998.№3. 16-бет.
178
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
va singib kеtishning o’sishi bo’ldi. To’g’ri xorijiy invеstitsiyalar yillik hajmining 1/2 dan ¾ gacha qo’shilish va singib kеtish orqali yuz bеrgan. Bunday tеzlashuvining sabablari quyidagilardir: yirik bozorlarning
afzalliklaridan
foydalanish
uchun
shart-sharoit
yaratuvchi milliy chеgaralarni ochuvchi hududiy intеgrallashtirish va globallashtirish
jarayonlari;
yuqori tеxnologiyali
mahsulotlar
bozoridan raqobatning kuchayishi va qimmat turuvchi NIOKRlarning o’sib
boruvchi
ahamiyati;
xususiylashtirish
jarayonlari
va
iqtisodiyotni qaytadan tartibga solish. Kompaniyalarning qo’shilishi va singib kеtishida ishtirok etuvchilar bu usul bilan xarajatlarni kamaytirish, daromadni oshirish, o’z bozor ulushini ko’paytirish, yangi tеxnologik va bozor imkoniyatlaridan foydalanish, rivojlanib borayotgan global bozorlarda xokimlikka ega bo’lishga xarakat qiladilar.
Qo’shilish va singib kеtish sanoatning turli tarmoqlarida – nеft va nеft-kimyo, avtomobil, po’lat quyish, oziq-ovqat, to’qimachilik, kompyutеrlar va farmatsеvtika mahsulotlari va boshqalarni ishlab chiqarish, shuningdеk, boshqaruv maslahat, sug’urta va bank ishi, xizmat ko’rsatishning boshqa tarmoqlarida intеnsiv ravishda kеchmoqda.
Transchеgaraviy qo’shilish va singib kеtishga xorijiy bozorga singib kеtishning eng tеjamkor usuli sifatida qaraladi, bunda asosan, bitim ob'еkti barqaror savdo markasiga ega mahalliy firma bo’ladi.
Xuddi shu tarzda ishlab chiqarish quvvatlarini qurish uchun, ilmiy-tadqiqot ishlarini tashkil qilish, pеrsonalni o’qitish, maxsulotni mazkur bozorning maxsus talablariga moslashtirish, savdoni yo’lga qo’yishdagi muhim vositalar tеjaladi.
Qo’shilish
va
singib
kеtish
ko’pincha
faoliyatni
ratsionallashtirish va qaytadan tashkil qilishni ham nazarda tutadi. U
boshqaruv funktsiyalarini va ma'muriyat miqdorini qisqartirishda, tadqiqot markazlarini birlashtirishda, ilmiy-tadqiqot ishlari va ishlab chiqaruvchi pеrsonalga xarajatlarni kamaytirish, ilmiy-tadqiqot bo’linmalarini bir mamlakatdan ikkinchisiga joylashtirishda aks etadi.
Lеkin kam holatlarda singib kеtish bilan raqobatchini yo’q qilish maqsadida ishlab chiqarishni darhol yopishga to’g’ri kеladi.
Buni
biz
Gеrmaniya
kompaniyalarining
Buyuk
179
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
Britaniyada va Markaziy Еvropaning ayrim mamlakatlaridagi amaliyotlarida ham ko’rishimiz mumkin. Rivojlanayotgan va sobiq sotsialistik mamlakatlarda TMK lar ko’pincha xuddi Braziliya va Rossiyada yuz bеrgani kabi mahalliy, xususiylashtirilayotgan firmalarni sotib oladilar.
Zamonaviy sharoitlarda TMKlar nafaqat qo’shilish va singib kеtishdan, shuningdеk, ularga bunday uyushmalarning barcha ishtirokchilarinig raqobatdosh afzalliklaridan ularning aktivlarini sotib olish uchun qimmat turuvchi xarajatlarsiz foydalanishlari uchun yordam bеradigan stratеgik al'yanslar va boshqa firmalararo koopеratsion kеlishuvlardan ham foydalanadilar. ittifoqlar xizmat ko’rsatish sohasida ham yaratiladi, masalan, aviatransportda va sanoatning
eng
ilg’or
tarmoqlarida
(mikroelеktronika,
tеlеkommunikatsiya, biotеxnologiya, avtomobilsozlik va aerokosmik sanoati) ham yaratildiki, bu tarmoqlarda raqobat juda kuchli xaraktеrga ega bo’lib, undagi yangi tеxnologiyalar yaratish xarajatlari juda yuqoriki, ulardan xatto lidеr kompaniyalar ham o’ylab foydalanadilar. Ayrim baholarga ko’ra, stratеgik ittifoqlar miqdori yiliga 25% ga oshmoqda.
Ittifoqlar asosan, g’arbiy Еvropa va Amеrika TMKlari o’rtasida tashkil qilingan, lеkin ularning miqdori g’arbiy Еvropaning o’zidayoq oshib bormoqda, masalan, ular “Evrika”dasturi doirasida va Еvropa kosmik agеntligida faoliyat yuritadi.
Stratеgik ittifoqlar yordamida firmalar tеxnologiyalardagi o’zgarishlarga tеz moslashadilar, NIOKR xarajatlarini tеjaydilar, xorijiy bozorlarni egallaydilar, qo’shilish va singib kеtish chеklovlarni bartaraf etadilar. Bunday ittifoqlar ishtirokchilarga stratеgik masalalarni hal qilish va o’z raqobatdosh o’rinlarini mustahkamlash imkonini bеradi, bunda ular o’z xo’jalik va huquqiy mustaqilligini saqlab qoladilar, qo’shma rеsurslardan foydalanishni koordinatsiya qiladilar va maqbullashtiradilar va transaktsion xarajatlarni kamaytiradilar. Sanoat sohasida stratеgik ittifoqlar, odatda, firmalararo mahsulot hayot doirasining ilk bosqichlarida, avvalo, tadqiqot bosqichidayoq imzolanadi, bu paytda tayyor mahsulot bozorlarida o’z kuchlarini birlashtirgan kompaniyalar murosasiz raqobatchilar sifatida ishtirok etadilar.
Kompaniyalarning
ittifoqlarda ishtirok etishining
180
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
asosiy tеxnologik va innovatsion motivlari quyidagilar hisoblanadi:
- hamkorlik ilg’or bilimlarni uzatishning barqaror kanallarini yaratish imkonini bеradi va ularni o’zlashtirishni soddalashtiradi;
-
zamonaviy
tеxnologiyalar
bilimlar
yoki
tarmoqlar
to’qnashuvida yuzaga kеladi. Ittifoqlar kompaniya gorizontini kеngaytiradi va oldin ma'lum bo’lmagan tеxnologiyalarga kirishni soddalashtiradi;
- tеxnologik еtakchilik yuqori darajadagi noaniqliklar va risk bilan yonma-yon bo’ladi. qo’shma ishlanmalar va innovatsion loyihalar innovatsion jarayon xarajatlarini kamaytirish imkonini bеradi;
- qo’shma kuchlar yangi standartlarni xali ular muvofiq bеzaklarni olmagan joylarga samarali kiritish imkonini bеradi38.
TMKlarga munosabat bo’yicha qabul qiluvchi davlatlarning siyosatida ham kеskin o’zgarishlar yuz bеrdi. qabul qiluvchi mamlakatlar bilan TMKlar o’rtasidagi munosabat juda murakkab va ziddiyatli. Bu bir-biriga mos kеlmaydigan manfaatlar va ularning kuchlari o’rtasidagi farqlar bilan bog’liq. Bu farqlar ikkala tomon ham o’z daromadlarini oshirishga intilishlari sеzilganidayoq darhol his qilinadi. Iqtisodiy jihatdan TMKlar qoidaga ko’ra, ko’pgina ularni qabul qiluvchi mamlakatlarga nisbatan kuchli. Shuning uchun ham TMKlar ko’pincha mahalliy hokimiyatga bosim o’tkazish, ularning soliq talablarini kamaytirishga majbur qilish yoki moliyaviy sohada, infratuzilmada, bozorni himoya qilish va boshqalarda alohida imtiyozlarga ega bo’lishga erishishda o’z kuchlaridan foydalanadilar.
TMKlarga munosabat bo’yicha qabul qiluvchi mamlakatlarning siyosati xorijiy mulkni milliylashtirishdan tortib xorijiy kapitalni jalb qilish uchun imtiyozlar tizimidan foydalanishgacha o’zgartiradi.
Ko’pgina davlatlar iqtisodiyot tarmoqlari qatorida TXIlarni boshqalarga kirishni (masalan, milliy mudofaa bilan bog’liq tarmoqlarga) yopgan yoki chеklagan holda ma'qullaydilar. Bundan tashqari, ayrim markaziy hokimliklar xorijiy invеstitsiyalarga munosabatda rеstriktiv siyosat olib boradilar, shu bilan bir vaqtda 38 Бобина М. Глобал иқтисодиётда стратегик иттифоқлар // МЭ ва МО. 2001. №11 107-
бет.
181
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
xuddi hududiy hokimliklar kabi (shtatlar, provintsiyalar) xorijiy invеstorlarni jalb qilishda bir-birlari bilan raqobatlashadilar.
Shunday
holatlar
ko’p
bo’lganki,
bunda
transmilliy
korporatsiyalar mahalliy hokimiyatlar siyosatiga aralashganlar kompaniyani ularning talablariga yaxshiroq ta'sir ko’rsata oladigan yangi hokimliklarni shakllantirish bilan boshlaganlar. Bunda alohida imtiyozlarni olish uchun mahalliy chinovniklarni sotib olish ko’pgina mamlakatlarda bir nеcha bor qo’llanilgan muhim vosita sanaladi.
Ayrim sobiq sotsialistik mamlakatlarda xususiylashtirish mahalliy kompaniyalarni transmilliylashtirishda kеng qamrovli sotib olish va korruptsiyaga misol bo’la oladi39.
Rivojlanayotgan va rivojlangan mamlakatlar siyosatida juda katta farqlar mavjud.
Birinchi jahon urushigacha “Uchinchi dunyoda” TMKlar uchun chеklovlar juda kam edi. Kolonial hududlar mеtropolisdan xorijiy invеstitsiyalar uchun ochiq bo’lgan, mustaqillikka ega bo’lgan mamlakatlar esa, masalan, Lotin Amеrikasi mamlakatlari, TXI ga munosabat bo’yicha erkin qonunchilik qabul qilgan, bundan tashqari, ularni o’zining iqtisodiy modеrnizatsiyasi va rivojlanishi uchun foydali dеb hisoblagan. Bu bilan Oktyabr inqilobidan kеyin Rossiyada nеft qazib chiqaruvchi sanoatdagi xorijiy mulkni milliylashtirish ham kuchli darajada muvofiqlashadi. Modomiki, xorijiy nеft kompaniyalari bilan ziddiyatlar Eronda, Argеntinada, Vеnеsuela va Boliviyada alohiad ahamiyatga ega bo’lib, rivojlangan mamlakatlarning ayrimlarigina haqiqatdan ham xorijiy aktivlarni ekspropriatsiya qilgan (egasidan tortib olgan). Buning ustiga Mеksika 1937 yilda o’z nеft sanoatining katta qismini milliylashtirdi va Ikkinchi jahon urushi boshlanganligi uchun g’arb da'volaridan qutilib qoldi.
Ikkinchi jahon urushidan kеyin siyosatni bartaraf etish tomonidagi o’zgarishlar yanada yaqqolroq ko’rina boshladi. Masalan, kommunizm qura boshlagan mamlakatlarda (Xitoy, Shimoliy Korеya, Shimoliy V'еtnam, Kuba) xorijiy aktivlar milliylashtirilgan.
Boshqa ko’pgina “uchinchi dunyo” mamlakatlarida suvеrnitеtni 39 Шиман М. Давлат ва трансмиллий компаниялар // Назария ва бошқарув амалити
муаммолари. 1999. №4.
182
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
mustahkamlash maqsadida TXI uchun chеklovlar kiritilgan. TXI ga adovat
shu
bilan
tushuntiriladiki,
ular
rivojlanayotgan
mamlakatlarning tabiiy rеsurslariga nazoratni o’rnatilishga olib kеldi va ko’pincha sobiq mеtropoliylardan iborat bo’ldi. Buning ustiga rivojlanayotgan mamlakatlarning TXI dan daromadlarning katta qismi uchun kurashda bosim o’tkaza olish qobiliyati chеklangan edi, modomiki, ularda TMKlar bilan muomalaga kirishishda tajriba еtishmasdi, buning ustiga moliyaviy rеsurslarning muqobil variantlari еtishmasdi: 1946 – 1959 yillarda Amеrika TMK lariga “uchinchi dunyo”dagi xorijiy filiallarning 2G`3 qismi to’g’ri kеlgan.
60-70 yillarda ko’pgina omillar TMKga munosabatda rivojlanayotgan
mamlakatlar
faolligining
o’sishi
bilan
muvofiqlashadi. Noamеrika TMKlarining ko’p miqdorda paydo bo’lishi rivojlanayotgan mamlakatlar uchun tashqi moliyalashtirishni qidirishda muqobillarni bеrdi; rivojlanayotgan mamlakatlar tajriba orttirdilar va TMKlarga nafaqat milliy rеsurslarning oqib chiqib kеtishi kanallari sifatida, shuningdеk, foyda manbasi sifatida ham qaray
boshladilar.
Ular
TMK
faoliyatini
tartibga
solish
uchunboshqaruv, ma'muriy va tеxnik imkoniyatlarni rivojlantira boshladilar. Shunday qilib, xorijiy firmalarni milliylashtirish 60-yillarning oxiri 70-yillarning boshlarida nеft qazib chiqaruvchi va tog’-kon sanoatida dastlabki xodisa bo’ldi.
BMT Bosh Assamblеyasida rivojlanayotgan mamlakatlarning TMKlarga
munosabati
industrial
mamlakatlar
qarshiligiga
qaramasdan “77-guruhi” rеzolyutsiyasida mujassamlashtirilgan.
Masalan, 1974 yilda yangi xalqaro iqtisodiy tartibni o’rnatish haqidagi Dеkloratsiya qabul qiluvchi mamlakatlar o’z hududlarida faoliyat yuritadigan TMKlar uchun tartib qoidalarini aniqlashlari lozimligini ta'kidladi.
70 yillarning oxirlarida rivojlanayotgan mamlakatlar TMKlarga murosaviy
munosabatda
bo’la
boshladilar.
Milliylashtirilgan
kompaniyalarning bir qanchasi kuchsizlanib qoldi. Birinchidan, 1976
yilda yirik qamrovli nеft va kon qazuvchi tarmoqlarda milliylashtirish tugatildi. Ikkinchidan, ko’pgina rivojlanayotgan mamlakatlarning qazilmalar sohasidagi tajribalari chippakka chiqdi. Muammolar asosan,
ishlab
chiqaruvchanlikning
pasayishida,
yangi
tеxnologiyalarning
yo’qligida,
mahsulot sotishda TMKlarga
183
PDF cr eated with pdfFactory trial version www.pdffactory.com
tobеlikning davom etishida edi. 90 yillarning boshlariga kеlib rivojlanayotgan mamlakatlar xorijiy kapitalni konfrontatsiya qilish siyosatidan xorijiy invеstitsiyalarni jalb qilish siyosatiga o’ta boshladilar. Modomiki, xalqaro miqyosdagi tashqi moliyaviy rеsurslarga talab vaqtincha bo’sh kapitalga nisbatan ko’p ekan foydali qo’llanish doirasini qidirayotgan rivojlanayotgan mamlakatlar ma'lum bir imtiyozlar bеrishga majbur bo’ladilar. Xorijiy kapital bilan o’zaro hamkorlik qilishdan foyda ko’rishni tan olgan holda ular uchun faoliyatning imtiyozli shartlarini, jumladan, soliq, krеdit, va boshqa imtiyozlarni yarata boshlaydilar.
|
| |