To‘plamlarning tengligi va teng emasligi haqidagi tasavvurlani

To‘plamlarning tengligi va teng emasligi haqidagi tasavvurlani
shakllantirish, o‘yinlar va o‘yin mashqlaridan foydalanish.
Maktabgacha
yoshdagi kichik guruh bolalarini sanoqqa o‘rgatishdagi bosh vazifalardan biri bir
to‘plam elementlarini ikkinchi to‘plam elementlari bilan taqqoslash, solishtirish
yo‘li orqali bolalarni to‘plamlarni taqqoslashga o‘rgatishdan iborat. Bu dastlabki
bosqich kelgusida sanoq faoliyatini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Bola
miqdoriy taqqoslash usullarini egallaydi. Bola sanashni bilmaydi, shu sababli u
oldin taqqoslanayotgan to‘plamlarning qaysinisi ko‘p, qaysinisi kam ekanini, yoki
ular teng quvvatli ekanini aniqlashni o‘rganadi. Bolalarda kelgusida matematik
tasavvurlarni rivojlantirish ko‘p jihatdan sanoqqa o‘rgatishning boshlang‘ich
davriga bog‘liq.
Ikkinchi kichik guruhda tarbiyachi bolalarda to‘plam alohida bir jinsli
elementlar (buyumlar) majmui haqidagi tasavvurni rivojlantirishi kerak.
O‘qitishni buyumlarning sifat va xossalarini ajratishga oid mashqlardan
boshlash kerak. Masalan, bir qancha o‘yinchoqlar ichidan xuddi tarbiyachi
qo‘lidagidek o‘yinchoqni topish taklif qilinadi, «Xuddi shunday kubchani
(bayroqchani, sharni) ber». Shundan keyin har xil rangli (o‘lchamli, shakldagi) 2-3
ta buyum orasidan xuddi shu rangdagi (o‘lchamli, shakldagi) buyumni tanlash
topshirig‘i beriladi.
Navbatdagi bosqich berilgan belgi-alomatlari bo‘yicha buyumlarii tanlash va
guruhlarga ajratishga oid mashqlardan iborat bo‘lishi kerak. Masalan: «Qizil rangli
hamma kubchalarni mana bu qutiga sol, bu qutiga esa hamma kichik ayiqchalarni
yig‘, mana bunisiga esa hamma katta ayiqchalarni yig‘». Bunday mashqlar
natijasida bolalar har xil buyumlarning umumiy belgilari mavjud ekanini, shu
bo‘yicha bir guruhga birlashtirish mumkinligini tushuna boshlaydilar:
«Bular qo‘g‘irchoqlar», «Bular koptoklar», «Bular bayroqchalar» kabi.
Tarbiyachi bolalarni guruhdagi buyumlarning biror qismi uchungina
umumiy bo‘lgan belgilarni ko‘ra olishga o‘rgatadi. Masalan, bayroqchalar
51
ko‘pligini, ammo ularning ba’zilari sariq, ba’zilari esa ko‘k ekanini ko‘rsatadi
(Sariq bayroqchalar ko‘p, ko‘k bayroqchalar ham ko‘p»).
Miqdor haqidagi tasavvurlarni shakllantirishda bir jinsli (bir xil)
buyumlardan guruhlar tuzish va guruhni alohida buyumlarga ajratshga doir har xil
o‘yin mashqlar ma’lum o‘rin olishi kerak. Odatda, bu o‘yin-mashqlar darsda
ma’lum izchillikda o‘tkaziladi.
Birinchi ta’lim faoliyatida bir xil o‘lcham va rangli mutlaq; aynan
o‘yinchoqlarning: sabzilar, archalar, jo‘jalarning majmualari tuziladi, bunda
guruhda bolalar qancha bo‘lsa, o‘yinchoqlar ham shuncha bo‘lishi kerak.
Tarbiyachi dastlab bolalarga bittadan o‘yinchoq ulashadi, o‘z harakatlarini ushbu
so‘zlar bilan tushuntiradi: «Menda archalar juda ko‘p. Men bolalarning hammasiga
bittadan archa berib chiqaman. Menda bitta ham archa qolmaydi...» Shundan keyin
bolalarga murojaat qiladi: «Har biringizda nechtadan archa bor?» Shundan keyin
tarbiyachi hamma o‘yinchoqni yig‘ib oladi, bunda u bitta ham yo‘q (bolada), juda
ko‘p (tarbiyachida) so‘zlariga urg‘u beradi.
Mashqni boshqa o‘yinchoqlar bilan yana bir marta takrorlash mumkin. Har
gal tarbiyachi ko‘p, bitta, bittadan, bitta ham yo‘q, hech narsa yo‘q so‘zlarini
ishlatadi; “Qancha?”, “Qanchadan?” savollarini qo‘yadi. Kichkintoylar buyumlarni
va ular qanchadanligini (ko‘p, bitta) aytadilar. Ta’limiy faoliyatning borishida
bolalar to‘plam alohida buyumlarga ajralishiga va alohida buyumlardan tuzilishi
mumkinligiga ishonch hosil qiladilar. Ikkinchi mashg‘ulot ham shunga o‘xshash
o‘tkaziladi. Dastlab oldingi ta’lim faoliyatida foydalanilgan o‘yinchoq turlarining
biri bilan ish tashkil qilinadi, keyin esa o‘yinchoq yoki buyumlarning yangi xili
olinadi, ular bir xil bo‘lishi shart emas: ular turlicha o‘lchamli va har xil rangli
bo‘lishi mumkin. O‘yinchoqlar guruhlarga ajratiladi, masalan, bir savatga sariq
koptoklar, ikkinchi savatga qizil koptoklar yig‘iladi; katta baliqchalar katta idishga,
kichik baliqchalar kichik idishga solinadi.
Ta’lim faoliyatining borishini tarbiyachi umumlashtiradi. Masalan: «Savatda
(yoki to‘r xaltada) koptoklar ko‘p», ammo «katta to‘r xaltada katta koptoklar ko‘p,
kichik to‘r xaltada kichik koptoklar ko‘p» yoki «Ariqda ko‘p baliq so‘zib yuribdi»,
52
yoki «Qizil yoki sariq qayiqchalar ko‘p». Bu xil mashqlarni kamida to‘rt marta
o‘tkazish tavsiya qilinadi. Bolalar to‘plam alohida elementlardan iborat ekanini
bilib olganlaridan keyin, ular bir xil buyumlar guruhlarini mustaqil ajratishni,
tevarak-atrofdan alohida (bitta) buyumlarni va buyumlar majmuini (ko‘p) mustaqil
topishni o‘rganadilar.
Xonada qanday buyumlar ko‘p, qaysi buyumlar bittaligini ayta olish uchun
kichkintoylar murakkab fazoviy-miqdoriy tahlilni amalga oshiradilar, ya’ni
qandaydir bir buyumni ajratadilar. So‘ngra unga diqqat bilan qarab qanday
buyumlar boryo‘qligini qarab, bir xil buyumlarni yagona to‘plamga xayolan
birlashtirishlari kerak.
Kichkintoylarning «bitta» va «ko‘p» tushunchalarini mustahkamlash uchun
ko‘rsatilgan miqdordagi buyumlarni har xil rangli ikkita qatorga joylashtirishni
taklif qilish mumkin.
Tarbiyachi quyidagicha topshiriq beradi: «Chapdagi ko‘k qatorga bitta jo‘ja,
o‘ngdagi yashil qatorga ko‘p jo‘ja qo‘ying». Qatorlarning o‘rnini almashtirib yoki
har qaysi qatorga joylashtirish kerak bo‘lgan buyumlar soni haqidagi ko‘rsatmani
o‘zgartirb, tarbiyachi bolalarni buyumlar miqdorini oldin qatorlar rangi bilan,
keyin esa ularning fazoviy joylashuvlari bilan bog‘lashni o‘rgatadi.
Shuningdek, kichkintoylar buyumlarning chapda, o‘ngda, yuqorida, pastda
bir-biriga nisbatan qanday joylashganliklarini aniqlashni ham o‘rganadilar.
Topshiriqni bajarib bo‘lganlaridan keyin tarbiyachi bolalardan har qaysi
qatorda qanchadan o‘yinchoq (bitta yoki ko‘p) borligini so‘raydi. Bu xil ishga
kamida ikki-uch mashg‘ulot ajratiladi.
Tarbiyachi «Topshiriq» o‘yinini tashkil qilishi mumkin, bu o‘yinda bolalar
to‘plamni aniqlashni, buyumlarni mustaqil tanlashni o‘rganadilar. Bu o‘yin uchun
buyumlar birlik va ko‘plikda berilmog‘i lozim, masalan, birinchi stolga bitta,
ikkinchi syulga ko‘p o‘rdakcha qo‘yish mumkin. Bolalar tarbiyachining
topshirig‘iga ko‘ra oldin ko‘p, keyin esa bitta o‘rdakchani olib kelishadi.
Topshiriqni qiyinlashtirish ham mumkin: bir stolning o‘ziga bitta archa va ko‘p
53
qo‘ziqorin qo‘yish mumkin. Bu galda bolalar o‘yinchoqlarni olib kelmaydilar.
balki stolga yaqin kelib, unda nimalarni ko‘rayotganlarini gapirib berishadi.
O‘yinchoq guruhlarini tobora har xil joyga, ya’ni: stollarga, deraza
tokchalariga, gilamga joylashtirish mumkin. Topshiriqni bajarishda oldin
bolalarning e’tiborini xonaning alohida joylariga (deraza tokchasi, gilamning o‘ng
tomonidagi burchak va b.) qaratish kerak, shundan keyin ularning o‘zlari ham
yaxshi mo‘ljal ola boshlaydilar.
Bolalar avval «Ko‘p gullar», «Bitta daraxt» kabi sodda gaplardan
foydalanadilar. Keyin ular ikkita sodda gapni bitta qo‘shma gapga birlashtirishni
o‘rganadilar: «Gullar ko‘p, daraxtlar esa bitta».
«Bitta» va «ko‘p» tushunchalarini mustahkamlash uchun har xil usullardan
foydalanish tavsiya etiladi. Bolalarga ko‘p marta chapak chalishni, bir marta
baland sakrashni, bolg‘a bilan ko‘p marta taqillatishni, so‘ngra tarbiyachi bolg‘a
bilan necha marta taqillatgan bo‘lsa (2-3 martadan ko‘p emas), shuncha marta
taqillatishni taklif qilish mumkin. Ritmik, bir tovushni ikkinchisidan ajratib
taqillatish kerak. Agar bolalar 2-3 ta tovushni ajratishga qiynalishsa, u holda har
qaysi urishdan keyin: «Bir, yana bir, yana bir» deyish kerak.
O‘yinchoqlar va buyumlar bilan didaktik o‘yinlar bajarish ma’qul, bu
o‘yinlar jarayonida bolalar «bitta» va «ko‘p» tushunchalarini bir-biridan farq
qilishni o‘rganadilar.
|