Investitsiyalar tasnifi - Reja: Kirish. I. O‘zbekistonning investitsion siyosati

|
Reja: Kirish. I. O‘zbekistonning investitsion siyosati
|
bet | 4/8 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 2,5 Mb. | | #132985 |
Bog'liq Reja Kirish. I. O‘zbekistonning investitsion siyosatiInvestitsiyalar tasnifi
II. O‘zbekistonning investitsion siyosatini takomillashtirish yo’llari
2.1.Iqtisodiyotni modernizatsiyalash jarayonida investitsiyalarning iqtisodiy mohiyati va iqtisodiyotga jalb qilishning ob‘yektiv zarurligi
O‘zbekiston milliy iqtisodiyotining rivojlanishida iqtisodiy tarmoqlarning kengayishi, mulkchilik shakllarining ortishi va qo‘shma korxonalarning salmog‘ini o‘sib borishiga katta investitsiyalar jalb qilinmoqda. Yonilg‘ienergetika majmuasi, mashinasozlik, metallurgiya, kimyo majmuasi, engil sanoat, sanoatning oziq-ovqat va qayta ishlash tarmoqlariga safarbar etilgan yirik miqyosdagi investitsiyalar import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni barpo qilish va yangi mahsulotlar turlarini o‘zlashtirish bilan bog‘liq bo‘ladi. Keyingi yillarda transport majmuasiga, kommunikatsiyalarga, ijtimoiy sohaga, shu jumladan ta‘lim sohasiga investitsiyalar tobora ko‘payib bormoqda. Bunday tuzilmaviy o‘zgartirishlar jahon xo‘jaligiga kirib borish, mamlakat iqtisodiyotining barqaror o‘sishiga erishish imkoniyatlarini yaratadi.
Xususan, 2014 yilning 1- yarim yilligida meditsina sanoati korxonalari tomonidan 249,0 mlrd. so‗mlik mahsulotlar ishlab chiqarilib, bu ko‗rsatkich 2013 yilning yanvar-iyun oylariga nisbatan 112,8%ni tashkil etdi.
Joriy yilning yanvar-iyun oylarida, tarmoqning yirik korxonalari tomonidan, o‗tgan yilning tegishli davri ko‗rsatkichlariga nisbatan, tarkibida gormon yoki antibiotiklar bo‗lmagan dori vositalari ishlab chiqarish – 5,8%ga, chakana savdoga mo‗ljallab qadoqlangan boshqa turdagi antibiotiklardan tarkib topgan dori vositalari ishlab chiqarish – 32,5%ga, provitaminlar, vitaminlar va ularning hosilalari – 2,4 martaga oshirildi.
Shu bilan birga, farmatsevtik moddalar bilan qoplangan yoki to‗yintirilgan momiq paxta, doka va shu kabi turdosh materiallar ishlab chiqarish hajmining 2,2 martaga o‗sishi kuzatildi.
Iqtisodiyotni texnik-iqtisodiy modernizatsiyalash, sanoatning ustuvor tarmoqlarini yanada rivojlantirish, ishlab chiqarish samaradorligini o‘stirish, tashqi va ichki bozorlardagi talablarga javob beradigan raqobatbardosh tovarlarni ko‘paytirish va yangiliklarni yaratish hisobiga amalga oshirilishini taqozo etadi.
Hozirgi davrda "investitsiyalar" tushunchasi, aksariyat hollarda keng ma‘noda ishlatilmoqda. Iqtisodiy fanlarning turli tarmoqlarida, amaliy faoliyatning turli yo‘nalishilarida investitsiyalashning maqsadlari, sohalar xususiyatlari, safarbar etilish ob‘yektlari, harakat yo‘nalishlaridan kelib chiqib va ahamiyatiga qarab "investitsiyalar" tushunchasi o‘ziga xos ma‘noda ishlatiladi. Moliyaviy nuqtai nazardan ularning mazmuni va mohiyatini aniq belgilash muhim vazifa hisoblanadi. Faqat kapitalni yo‘qotish riski mavjud bo‘lgan pul shaklidagi investitsiyalar yangi aktivlarni vujudga keltiradi.
Investitsiyalarning mulkiy shaklidagi moddiy va nomoddiy ne‘matlar va ularga bo‘lgan huquqlarni iqtisodiy va boshqa faoliyatlarga jalb etish esa, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalarida, investitsiyalar evaziga barpo etilgan aktivlarni ishlatishdan dalolat beradi. Moliya nazariyasiga ko‘ra, investitsiyalar bo‘lajak natijalarni qo‘lga kiritish maqsadida, mohiyatan hozirgi xarajatlarni bildiradi. Investitsiyalar noaniqlik ehtimoli bo‘lgan va kelgusida kutilayotgan qiymatga kapitalning aniq bugungi qiymatini almashtirishdan iboratdir. Buning dalili sifatida investatsiyalarning safarbar etilishida ularning ongli ravishda aniq va noaniq bo‘lgan risklar bilan bog‘lanishini keltirish mumkin.
Ko‘pgina hollarda "investitsiyalar" tushunchasi iqtisodiy va boshqa faoliyat ob‘yektlarini kiritiladigan moddiy va nomoddiy ne‘matlar hamda ularga doir huquqlar tarzida ta‘riflanadi. "Chet el investitsiyalari" tushunchasiga ta‘rif berishda ham xuddi shu ma‘no nazarda tutiladi, lekin bu o‘rinda ularning qonuniy huquqliligi va maqsadiga ko‘proq urg‘u beriladi.
O‘zbekiston Respublikasining "Chet el investitsiyalari to‘g‘risida"gi qonunida O‘zbekiston Respublikasi hududida chet ellik investorlar tomonidan qonun xujjatlariga zid bo‘lmagan tadbirkorlik va boshqa faoliyat turlari ob‘yektlariga aksariyat foyda (daromad) olish maqsadlarida kiritiladigan moddiy va nomoddiy ne‘matlar hamda ularga doir huquqlarning jami turlari, shu jumladan, intellektual mulkka bo‘lgan huquqlar, shuningdek chet el investitsiyalaridan olinadigan har qanday daromad chet el investitsiyalari sanaladi.
Bu o‘rinda shuni ta‘kidlash joizki, investitsiyalarning harakatidan kelib chiqib zamon va makonining almashtirilishi va o‘z iqtisodiyotga kirib borishi namoyon bo‘ladi. Investitsiyalarning turli shakllarda o‘zga iqtisodiyotlarga kirib borishi yangidan investitsiya faoliyatini yo‘lga qo‘yishda, ularning turi va shakllaridan qat‘iy nazar, yangitdan safarbar etilishini va bog‘lanishini bildiradi.
Odatda makroiqtisodiy darajada investitsiyalar deyilganda ishlab chiqarish vositalarini takror ishlab chiqarishga, yangi uy-joy binolarini, tovar zahiralarini ko‘paytirish va shu kabilarga yo‘naltirilgan xarajatlarning bir qismi tushuniladi.
Shunday qilib, bu o‘rinda yalpi ichki mahsulotning joriy davrda iste‘mol qilinmagan, kapitalni o‘stirishga yo‘naltirilgan qismi nazarda tutiladi. Ayrim iqtisodchilar esa investitsiyalar - bu pul mablag‘lari sarflari bo‘lib, daromadning joriy iste‘molga emas, balki pirovard maqsadi kelajakda yanada yuqoriroq daromad yoki ijtimoiy samara topishdan iborat bo‘lgan jami ijtimoiy yoki yakka kapitalni takror hosil qilish uchun foydalaniladigan qismi deb qaraydilar.
Ishlab chiqarish nazarisida va mikrodarajada "investitsiyalar" deyilganda yangi kapitalni, shu jumladan ishlab chiqarish vositalari va intellektual potentsialni takror ishlab chiqarishni tashkil qilish jarayoni nazarda tutiladi.
Umuman olganda, iqtisodiyotda investitsiyalar kapitalning jamg‘arilish jarayonidir. Moliya nazariyasida investitsiyalar real yoki moliyaviy aktivlarni olishdan dalolat beradi va kelajakda kutilgan daromadlarga erishish maqsadlarida qilingan hozirgi xarajatlardan iboratdir.Boshqacha aytganda investitsiyalar hozirgi muayyan kapital qiymatini kutiladigan, kelajakdagi noaniq qiymatga almashishni bildiradi.
Shundan qilib, zamonaviy moliya nazariyasida investitsiyalar bugungi muayyan qiymatni kelajakdagi ehtimoli bo‘lgan noaniq qiymatga almashtirishni anglatadgi. 17 So‘nggi ta‘rifda investitsiyalarning mazmuni va mohiyatining asosiy mezoni tarzida kelgusi manfaatlar hamda investitsiyalar bilan bog‘liq risklar ta‘kidlab ko‘rsatilgan. Masalan, P. Masse investitsiyalash bugungi ehtiyojlarni qondirishni investitsiya ne‘matlari yordamida kelajakda kutiladigan qondirishga almashtirish harakatidan iborat deb hisoblaydi18 .
Bu esa investitsiyalar faqat ishlab chiqarishni ko‘paytirish, qoplash, kengaytirish, yangilash va texnika bilan qayta qurollantirishga yoki asosiy kapitalga yo‘naltiriladi degan firklarni bildirmoqda. Chindan ham, harakatlar yo‘nalishlari nuqtai nazardan almashtirish, kengaytirish, qurollantirish, fondlar tarkibini yangilash va boshqalarni ko‘rish mumkin. Shu ma‘noda, bu fikrning tasdig‘iga dalil sifatida investitsiyalarning sof va eskirishni qoplash investitsiyalariga tasniflanishi, ularning jamlanib yalpi investitsiyalarni hosil qilishini keltirish mumkin.
Bular bilan bir qatorda, investitsiyalar boshqa aktivlarni, xususan, nomoddiy, aylanma aktivlarni shakllantirishga yo‘naltirilishini ham nazardan soqit qilmaslik kerak. Shu munosabat bilan ularni safarbar etish va bog‘lash ob‘yektlariga mol-mulk, moliyaviy vositalar, nomoddiy va intellektual boyliklar kiritilgan.
Bevosita investitsiyalar esa iqtisodiy sub‘yektning ustav kapitaliga daromad topish va xo‘jalik yurituvchi sub‘yektni boshqarishda ishtirok etish huquqini olish maqsadlarida kiritiladigan investitsiyalardir. Ular resurslarni yangi loyihalarga jalb qilish, zamonaviy texnikalarni kiritish, moliyaviy vositalarni xarid etish, ya‘ni aktsiyalarni sotib olish, qo‘shilish, qo‘shib olish, mavjud kapitalni xarid etish va boshqa yo‘llar orqali amalga oshiriladi.
Portfel investitsiyalar moliyaviy resurslarni diversifikatsiya asosida portfelni shakllantirish bilan bog‘liq va investorning aniq bir investitsiya maqsadlariga yoki uyg‘unlashgan maqsadlariga erishish uchun xizmat qiladigan turli boyliklarning bir butun qilib yig‘ilgan majmuidan iborat. Annuitet investorga muntazam ravishda belgilangan muddatlarda muayyan daromad keltiruvchi investitsiyalardir.
Investitsiyalash sub‘yektlari nuqtai-nazaridan investitsiyalarni xususiy, korporativ va davlat investitsiyalariga ajratish mumkin. Investitsiyalarni mazmun va mohiyatini aniqlovchi asosiy mezon sifatida, ularning makon va zamonda harakatda bo‘lishidan kelib chiqib, kelgusidagi manfaatlar va ularga erishish bilan bog‘liq bo‘lgan risklar tashkil etadi.
Investitsiyaning mohiyatini yanada to‘laroq ochib berish uchun O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonuniga muvofiq ularning tasnifini, shuningdek, bu masala bo‘yicha iqtisodiy adabiyotlarda mavjud bo‘lgan qarashlar va nuqtai nazarlarni ko‘rib chiqish maqsadga muvofiqdir.
Respublikamizning bir guruh iqtisodchi-olimlari tomonidan "investitsiya"ga berilgan ta‘riflari o‘zgacha ma‘noda bo‘lib, ularning fikricha,
"investitsiya deganda daromad olish maqsadida yuridik va jismoniy shahslarning barcha turdagi mulkiy, moliyaviy intellektual boyliklarni iqtisodiyotni turli tarmoqlariga uzoq muddatlarga yo‘naltirish va shu bilan ishlab chiqarishni kengaytirish hamda axoli talablarini qondirish tushuniladi‖ deb ta‘riflashgan. 19
Investitsiya tushunchasiga berilgan ushbu ta‘riflarni tahlil qilar ekanmiz, bu ta‘rif hozirgi iqtisodiyotning jadal rivojlanishi davrida bir oz eskirganini sezamiz. Bizningcha, investitsiyalar nafaqat uzoq muddatli qo‘yilmalar tariqasida, shuningdek, qisqa va o‘rta muddatli quyilmalar ko‘rinishiga ham egadir. N.H. Haydarov – ―investitsiya — bu mulk shaklidan qat‘iy nazar, tadbirkorlik asosida faoliyat yuritayogan jismoniy va yuridik shaxslar yoki davlatning iqtisodiy va ijtimoiy samara olish maqsadida o‘z ixtiyoridagi moliyaviy, moddiy va intellektual boyliklarni qonun doirasida bo‘lgan har qanday tadbirkorlik ob‘yektiga sarflashidir‖ deb ta‘riflaydi. Bizning nazarimizda, investitsiyalarga berilgan bu ta‘rif boshqa mavjud ta‘riflarga nisbatan olganda hozirgi davr iqtisodiyotidan kelib chiqib yaratilgan deb hisoblash mumkin. Lekin mazkur ta‘rifni ham to‘ldirish kerak.
Professor D.G‘. G‘ozibekovning fikricha - "investitsiyalar aniq va noaniq, lekin ehtimoli bor risklar ostida kapitalni muayyan jarayonlarga, muayyan vaqtga bog‘lash bo‘lib, uning hozirgi qiymatini saqlash, kapitallashtirish va jamg‘arish maqsadiga qaratilgan" 20 .
Investitsiyalar uchun zaruriy moliyaviy manbalarni topish iqtisodiy o‘sish shartiga aylangan. Bu esa birinchi nabvatda iste‘mol va jamg‘arma nisbatiga bog‘liq. Ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tishda, o‘z modelini amalga oshirayotgan O‘zbekiston investitsiyalarni moliyalashtirishning samarali usullari, mexanizmlari va vositalarini izlashda davom etmoqda. Iqtisodiyotning barcha mulkchilik sektorlari doirasida investitsiya faoliyatining kuchayishi investitsiya loyihalarini baholash va tanlovni o‘tkazishni takomillashtirish, investitsiyalash uchun zarur bo‘lgan ishonchli moliyaviy manbalarni izlab topish bilan bog‘liq bir qator muammolarni hal qilish zaruriyatini ko‘ndalang qilib qo‘yadi. Mamlakat investitsiya faoliyatida ayniqsa xorijiy investitsiya ishtiroki kuchayishi bilan bu masalalar ahamiyati oshib boradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov bevosita xorijiy investitsiyalar to‘g‘risida fikr bildirib: "Bir oddiy haqiqatni yaxshi tushunib olish kerakki, O‘zbekistonga kiritilayotgan investitsiyalar, ayniqsa, to‘g‘ridan-to‘g‘ri kelayotgan sarmoyalar oqimi har bir kishi, umuman jamiyat hayoti uchun suv va havodek zarur" 21 deb baholagan. Investitsiya faoliyatida burilishlar, ta‘kidlangan vazifalarni echish investitsiyalashning davlat mexanizmini erkinlashtirib borish va bozor mexanizmlari qo‘llaniladigan sohalarni kengaytirish, investitsiyalashni o‘z jamg‘armalari hisobidan ta‘minlashning samarali mexanizmlarini ishlab chiqish va joriy qilish, loyihaviy, korporativ moliyalashtirish, lizing va boshqa shularga o‘xshash yangi usullardan foydalanish sohalarini kengaytirishni talab qiladi.
Bir davlatdan boshqa davlatga daromad olish uchun yo‘naltirilgan har qanday shakldagi mulkni to‘la qonli ravishda xorijiy investitsiya deyishimiz mumkin. Ammo shunday mulk shakllari borki, biz ularni xorijiy investitsiya deya olmaymiz. Masalan, elchixona chet davlat mulki hisoblanadi, yoki xorijiy fuqaro shaxsiy uy sotib olsa bu xorijiy shaxs mulki hisoblanadi, lekin xorijiy investitsiya bo‘la olmaydi.
Xorijiy investitsiyalar - bu chet el investorlari tomonidan yuqori darajada daromad olish, samaraga erishish maqsadida mutloq boshqa davlat iqtisodiyotining, tadbirkorlik va boshqa faoliyatlariga safarbar etadigan barcha mulkiy, moliyaviy, intellektual boyliklardir. 1998 yil 30 aprelda qabul qilingan ―Chet el investitsiyalari to‘g‘risida‖gi O‘zbekiston Respublikasi qonunining 3- moddasida ―Chet ellik investorlar asosan daromad (foyda) olish maqsadida tadbirkorlik faoliyati va qonun hujjatlarida taqiqlanmagan boshqa turdagi faoliyat ob‘yektlariga qo‘shadigan barcha turdagi moddiy va nomoddiy boyliklar va ularga doir huquqlar, shu jumladan, intellektual mulkka doir huquqlar, shuningdek chet el investitsiyalaridan olingan har qanday daromad O‘zbekiston Respublikasi hududida chet el investitsiyalari deb e‘tirof etiladi‖ deb ta‘kidlanadi.
Xorijiy investitsiyalarining umumiy ta‘rifi F. Xeniusning 1947 yil AQShda chop etilgan tashqi savdo lug‘atining 2-nashrida quyidagicha: ―Xorijiy investitsiyalar – bu bir mamlakat hududidan ikkinchi mamlakat hududiga kiritilgan, eksport qilingan investitsiyalar ta‘rif berilgan 22 . Chet el investitsiyalari deyilganda chet mamlakatlarning milliy iqtisodiyotga moddiy, moliyaviy va nomoddiy ko‘rinishidagi muddatli qo‘yilmalarning barcha shakllari tushuniladi. Bu quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin: qo‘shma korxonalarni tashkil qilishda o‘z ulushi bilan qatnashish, xorijiy sarmoyadorlarga to‘la tegishli bo‘lgan korxonalarni barpo etish, xorijiy shaxslar tomonidan qimmatli qog‘ozlarni, shuningdek, zayom va kreditlar olish.
Xorijiy investitsiyalar ichki investitsiyalardan farqli holda tashqi moliyalashtirish manbaiga kiradi. Xorijiy investitsiyalar qo‘shma korxonalar tashkil etish, xorijiy investorlarga to‘liq tegishli bo‘lgan korxonalarni yaratish, xususiylashtirishda qatnashish, xorijiy sheriklar bilan bank tuzish, qimmatli qog‘ozlarni sotib olish, er va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqiga ega bo‘lish, erkin iqtisodiy hududlarda faoliyat olib borishda juda katta va muhim ahamiyatga egadir.
Xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikning muntazam ravishda kengaytirib borilishi, uzoq muddatli investitsiyaviy qarzlarning va to‘g‘ridanto‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning jalb etilishi O‘zbekistondagi Inqirozga qarshi choralar dasturida etakchi o‘rin tutadi.
Quyidagi raqamlar bu to‘g‘rida eng ishonchli ma‘lumotlarni beradi: 2009- 2014 yillarda modernizatsiyalash, texnik va texnologik qayta jihozlashga qaratilgan muhim loyihalarni amalga oshirish bo‘yicha ishlab chiqilib, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori bilan 2009 yilning 12 martida tasdiqlangan dastur doirasidagi investitsiyaviy loyihalarni amalga oshirish uchun xalqaro moliyaviy tashkilotlar, ikki tomonlama shartnomalar va etakchi xorijiy kompaniyalarning umumiy miqdori 22 milliard dollardan ziyod kreditlari va investitsiyalarni jalb etish ko‘zda tutilgan edi.
Hozirgi kunda umumiy qiymati 19 milliard dollardan ortiqroq bo‘lgan 80 dan ziyod loyihalarni investitsiyalash va moliyalash bo‘yicha aniq manbalar belgilanib, xorijiy sheriklar bilan shartnomalar imzolandi. Bu sheriklar orasida Osiyo Taraqqiyot banki (OTB), Jahon banki (JB), Islom Taraqqiyot banki (ITB) va boshqa xalqaro moliyaviy institutlari alohida o‘rin tutadi. Uzluksiz makroiqtisodiy barqarorlik, iqtisodiy o‘sishning yuksak sur‘atlarini ta‘minlash, tuzilmaviy o‘zgarishlarni izchil amalga oshirib borish, shuningdek, iqtisodiyotni hamda uning tayanch va ijtimoiy infratuzilmalarini bosqichma-bosqich modernizatsiyalashtirib borishni ta‘minlashga qaratilgan O‘zbekiston iqtisodiy strategiyasi xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlik ko‘lamining yanada jadal o‘sib borishiga zamin yaratadi.
Umuman olganda, jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida O‘zbekiston iqtisodiyotining muvaffaqiyatli va barqaror rivojlanishining asosida chuqur o‘ylangan, O‘zbekistonga xos hususiyatlar to‘la hisobga olingan iqtisodiy islohotlarning o‘ziga xos va o‘zimizga mos modeli mujassam. Ushbu dasturning izchil amalga oshirib kelinishi mamlakatimiz iqtisodiyotini diversifikatsiyalashgan, jahon bozoriga raqobatbardosh, keng darajada xilma-xil tayyor mahsulotlar bilan chiqayotgan, uzluksiz yuqori sur‘atlardagi iqtisodiy yuksalishga moyil, jiddiy rasmiy omillar va benuqson kredit tarixiga ega bo‘lgan zamonaviy iqtisodiyotga aylanishini ta‘minlaydi.
Bu, o‘z navbatida, inqirozning nafaqat salbiy oqibatlarini yumshatishga, balki O‘zbekiston iqtisodiyotini yanada kuchli va bardoshli iqtisodiyotga aylantirishga qaratilgan inqirozga qarshi choralarning keng miqyosli kompleks dasturini ishlab chiqish hamda uni tezroq amalga oshirish imkonini berdi. Bunda esa eng hal qiluvchi vazifa — xorijiy investitsiyalar va uzoq muddatli investitsiyaviy kreditlarni jalb etish evaziga iqtisodiyotning ishlab chiqarish asosini tubdan modernizatsiyalash, uni texnik va texnologik jihatdan qayta jihozlashdan iborat.
Bozor iqtisodiyoti islohotlarini chuqurlashtirish, iqtisodiyotni erkinlashtirish va mulk huquqini himoya qilishni mustahkamlashga qaratilgan chora-tadbirlarning amalga oshirilishi mamlakatimizda investitsiya muhitini yaxshilash hamda hajmi tobora ortib borayotgan xorijiy investitsiyalarni jalb qilishda ijobiy ta‘sir ko‘rsatmoqda
|
| |