nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Linux da kiritish/chiqarish

|
Linux da kiritish/chiqarish
|
bet | 194/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Linux da kiritish/chiqarish
Qurilmalarga yo‘naltirilgan Linux fayllar tizimi disk xotirasiga ikki kesh yordamida kiradi:
ma’lumotlar virtual xotira tizimi bilan birlashgan sahifalar keshida saqlanadi;
metama’lumotlar bufer keshida saqlanadi, shu bilan birga har bir kesh diskning bloki bilan indekslanadi.
Linux qurilmalarni quyidagi uchta sinflarga ajratadi:
blokli qurilmalar – to‘la mustaqil, ma’lumotlar o‘zgarmas kattalikdagi bloklardan ixtiyoriy foydalanishga ruxsat beradi;
belgili qurilmalar – ular qatoriga barcha boshqa qurilmalarning aksariyat qismi kiradi; ular oddiy faylarning funksionalligini qo‘llab-quvvatlashi shart emas;
tarmoq qurilmalari – yadro tarmoq tizimi bilan o‘zaro harakat qiladi.
Linuxda qurilmalar drayverlari modulli tuzilishi 9.6- rasmda ko‘rsatilgan.
Fayllar tizimi
|
Blokli qurilmaning fayli
|
Bufer keshi
So‘rovlar menejeri
|
Blokli qurilmani drayveri
|
SCSI menejeri
|
SCSI-qurilmalari drayveri
|
9.6- rasm. Qurilmalar drayverlarining modulli tuzilishi
Blokli qurilmalar tizimdagi barcha disk qurilmalariga asosiy interfeysni ta’minlaydi. Blokli bufer keshi ikki maqsadda xizmat qiladi:
faol kiritish/chiqarish uchun bufer keshi sifatida;
tugallangan kiritish/chiqarish uchun kesh sifatida.
So‘rovlar menejeri blokli qurilmaning drayveri yordamida bufer tarkibini o‘qish va yozishni boshqaradi.
Belgili qurilmaning drayveri o‘zgarmas bloklarning ma’lumotlaridan ixtiyoriy foydalanishni qo‘llab-quvvatlamaydi. Belgili qurilmaning drayveri turli talab qilinayotgan kiritish/chiqarish amallarni bajaradigan funksiyalar to‘plamini ro‘yhatdan o‘tkazadi. Yadro belgili qurilmadan faylni o‘qish yoki yozish so‘roviga deyarli
xech qanday oldindan ishlov berishni amalga oshirmaydi, lekin oddiy so‘rovni qurilmaning drayveriga uzatadi. Bundan asosiy mustasno – bu terminal qurilmalardan (TTY) foydalanishni almalga oshiruvchi belgili qurilmalar drayverlarining alohida to‘plami; ular uchun yadro standart interfeysni qo‘llab-quvvatlaydi.
|
| |
- rasm. Avtomatlashtirishning funktsional sxemasi

106
sxemada elementlar to‘rtburchak shaklida ifodalanadi va ularning ichida
elementning matematik modeli yoziladi (9.2- rasm).
Boshqarishning strukturaviy sxemalari boshqarish tizimining asosiy
funktsional qismlari va ularning maqsadi va o‘zaro bog‘lanishlarini ifodalaydi.
Ishlab chikarish jarayonlarini avtomatlashtirishning strukturaviy sxemalari
quyidagicha ifodalaniladi:
TE
9.2 - rasm. Avtomatlashtirishning strukturaviy sxemasi.
Strukturaviy sxemalar “Texnik loyiha” bosqichida yaratiladi va ular tizimni
va avtomatlashtirish sxemasini loyihalash uchun printsipial asos hisoblanadi.
Oddiy ob’ektlar uchun strukturaviy sxemalarni yaratmaslikka ham ruxsat
beriladi va bu holda loyihaning ish bayonida boshqarish strukturasi to‘g‘risida
ma’lumotlar keltiriladi.
Avtomatik himoya qurilmalari - Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн

Avtomatik himoya qurilmalari elektr qurilmalarni nonormal rejimlardan
(ortiqcha yuklanish, kuchlanishni va chastotani kamayishi yoki ko‘payishi kabilar)
201
va halokatli rejimlardan (qisqa tutashishdan, atmosferaga bog‘liq kuchlanish
o‘zgarishidan) saqlagichlar, magnitli va avtomatik o‘chirgichlardan hamda turli
xildagi relelar va kontaktsiz mikrosxemalar orqali amalga oshiriladi.
Elektr qurilmalarini avtomatik sektsiyalash qurilmalari asosiy massa
iste’molchilarining elektr ta’minotini saqlagan holda uzilgan tarmoq qismini va
iste’molchilar qismini avtomatik ravishda o‘chirish uchun xizmat qiladi.
Avtomatik qayta qo‘shish uskunalari (APV) uchastkada uzilish bo‘lganda
uni qisqa vaqtga avtomatik ravishda o‘chirib turish va elektr ta’minotini
saqlanishini ta’minlash va tuzatilgan uchastkani qayta qo‘shish uchun qo‘llaniladi.
Bunday hodisalar asosan elektr uzatish liniyalarida kuzatiladi. Avtomatik qayta
qo‘shish uskunalari hisobiga iste’molchilarni elektr energiyasi bilan ta’minotidagi
uzilishlar sezilarli darajada kamayadi va ularni 80 foizga yaqini qayta avtomatik
ravishda ekspluatatsiya qilinmoqda. Buning sababi shuki, toksiz pauza davrida
(millisekunddan bir necha sekundgacha) qisqa tutashish o‘z-o‘zidan yo‘qoladi,
chunki uzilgan elementning elektr mustahkamligi qisqa vaqtdagi o‘chirish davrida
ko‘pgina holatlarda tiklanadi.
Rezerv qurilmasini avtomatik qo‘shish uskunalari (AVR) uzilgan elektr
qurilmasini rele himoyasi orqali zudlik bilan o‘chirish va rezerv uskunani yoki
elektr energiyasi manbasini avtomatik qo‘shish yo‘li bilan elektr ta’minotini
to‘xtovsiz ravishda ishlashini ta’minlab turish uchun xizmat qiladi.
Agarda avtomatik qayta qo‘shish uskunalari (APV) elektr uzatish liniyasini
qayta qo‘shish uchun qo‘llanilsa, rezerv qurilmasini avtomatik qo‘shish uskunalari
(AVR) esa rezervdagi elektr esa rezavordagi elektr energiyasi manbalarini (kuch
transformatori, rezerv elektr tarmog‘i, dizel elektrostantsiyasi va boshqalar)
avtomatik ravishda qo‘shish uchun ishlatiladi.
AVR qurilmalarida toksiz pauza vaqti t
n
=0,5÷1,5s, AGV da -0,5÷2s – bir
marta qayta qo‘shish uchun va 10÷15s ikkinchi marta qayta qo‘shish uchun
belgilangan bo‘ladi.
Qishloq xo‘jaligi elektr ta’minoti qurilmalarida turli turdagi avtomatik
o‘lchash nazorat va signalizatsiya qurilmalari qo‘llaniladi. Bu turdagi avtomatik
202
qurilmalarning tuzilishi va sxemalari “Qishloq xo‘jaligini elektr ta’minoti”
fanining maxsus kursida o‘rgatiladi.
Issiqlik generatorlarini avtomatlashtirish

205
uning KT2:2 qo‘shuvchi kontakti TV yuqori kuchlanishli transformatorni qo‘shadi
va yonish uchquni uzatiladi. Agar qorishma yonmasa, issiqlik generator KT1:1 va
KT:3 kontaktlari orqali o‘chiriladi. Uni qayta ishga tushirish qo‘l rejimida SA1
rukoyatka yordamida avval “O” holatiga va keyin esa qaytadan “A” holatiga
o‘rnatish orqali amalga oshiriladi. Bunda KT programmalashtirilgan qurilma
oldingi holatiga qaytadi. Issiqlik generatoridagi havo harorati belgilangan
qiymatidan oshib ketsa, SK3 datchigining kontaktlari yopiladi va issiqlik
generatorni zanjirdan uzadi.
Issiqlik generatorida xona haroratini qo‘l rejimida boshqarishda SA1 va SA2
qayta qo‘shgichlar “R” holatiga o‘rnatiladi. Qo‘l yordamida shamollatish
jarayonini boshqarishda esa S tumbleri yordamida amalga oshiriladi.
Elektr suv qizdirish uskunalarini avtomatlashtirish

|
Elektr suv qizdirish uskunalarini avtomatlashtirish Pdf ko'rish
|
bet | 106/135 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 8,51 Mb. | | #258116 |
Bog'liq dFc2KPzKYjzkRMlWLetGCmIRU16kCVMILzbtEBsA19.3. Elektr suv qizdirish uskunalarini avtomatlashtirish
19.2-rasmda “UAP” tipidagi oqmas suvlarni qizdirish uskunasining umumiy
ko‘rinishi va printsipial-elektr sxemasi ko‘rsatilgan.
Bu uskuna suvni 90
0
S gacha qizdirish uchun mo‘ljallangan bo‘lib, po‘latdan
yasalgan rezervuardan (1) va issiq suv patrubkasidan (4) tashkil topgan.
Uskunaning chiqish joyida suv qaytish klapani (6) va yopish ventili (7) o‘rnatilgan.
Qizdirish elementlarini (5) avtomatik boshqarish kontaktli termometrlar (3)
yordamida amalga oshiriladi, bunda termometrni SK kontaktlari suvning yuqori
haroratida KV relesi chulg‘amini shuntlaydi va bu rele avval KM magnitli ishga
tushirgich cho‘lg‘amini va keyin esa EK elektr qizdirgichlarni manbadan uzadi.
Elektr qizdirgichlarni qayta ishga tushishi suvning harorati 5 S dan kamayganda
amalga oshiriladi. VD diodni maqsadi SK kontaktlarini ishini yengillashtirishdan
iboratdir.
206
19.4-rasm. UAP tipidagi oqmas suvlarni qizdirish uskunasining texnologik
tuzilishi (a) va printsipial-elektr boshqarish (б) sxemaci:
1- po‘latdan yasalgan rezervuar; 2-issiqdan izolyatsiyalaydigan maxsus
shishali material; 3-kontaktli termometrlar; 4-issiq suv patrubkasi; 5-qizdirish
elementlari; 6-suv qaytish klapani; 7-yopish ventili.
19.5-rasmda EPV tipidagi oqar suv qizdirgichining tuzilishi va printsipial-
elektr sxemasi ko‘rsatilgan.
Bunday turdagi suv qizdirgichlarida suv haroratini boshqarish SK1 va SK2
harorat datchigi kontaktlari yordamida ikki pozitsiyali releli rostlagichlari orqali
amalga oshiriladi. Suv haroratini belgilangan yuqori qiymatidan oshib ketishi
natijasida SK2 kontaktlar qo‘shilib VT triod ochiladi, natijada KV relesi ishga
tushadi va uning kontaktlari orqali va KM magnitli ishga tushirgichi yordamida EK
elektr qizdirgichini o‘chiradi. Suv haroratini belgilangan yuqori qiymatidan
pasayib ketishi natijasida avval SK2 kontaktlar zanjirdan ajraladi, haroratni quyi
qiymatida esa SK1 kontaktlar ajraladi, VT triod yopiladi, KV relesi va KM
magnitli ishga tushirgich orqali EK elektr qizdirgichi ishga tushadi.
|
| |
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 58

102
9 – BOB. QISНLOQ XO‘JALIGI ISНLAB CНIQARISНINI
AVTOMATLASНTIRISН
9.1. Qishlok va suv xo‘jaligi ishlab chiqarishini
avtomatlashtirishning xususiyatlari
Qishloq va suv xo‘jaligidagi ishlab chiqarish jarayonlari murakkab axborot
almashinuvi va jarayonlariga ega bo‘lib, ular turli ko‘rinishlarda berilishi mumkin.
Bu esa shu sohada qo‘llanuvchi mashina va uskunalarning maxsus ish rejimlariga
mos tushmay qolishi, oqim liniyalardagi ishlab chiqarish jarayonlarini to‘xtab
qolishi, mashina va mexanizmlarning ish rejimlarining
bir-biriga mos tushmay
qolishiga olib kelishi mumkin.
Qishloq va suv xo‘jaligining yana bir muhim xususiyatlardan biri ulardagi
texnika va qurilmalarning katta maydonlarda joylashgani va ta’mirlash bazasidan
uzoqligi, uskunalarning kichik quvvatga ega ekanligi, ish jarayonining
mavsumiyligi hisoblanadi. Jarayonlar har kuni ma’lum tsikl bo‘yicha qaytarilishiga
qaramay, mashinalarning umumiy ish soatlari nisbatan kam hisoblanadi. Demak,
bu sohada qo‘llanuvchi avtomatlashtirish vositalari turli ko‘rinishlarga ega bo‘lib,
nisbatan arzon,
tuzilishi jihatidan sodda, ishlatishga qulay va ishonchli bo‘lishi
kerak. Bunday sharoitda avtomatlashtirish vositalari aniq va ishonchli ishlashi
lozim, chunki bunday jarayonni tabiatan to‘xtatib, uzib qo‘yib bo‘lmaydi.
Qishloq va suv xo‘jaligida tashqi tasodifiy ta’sirlar turli ko‘rinishlarda
o‘zgarishi bilan xarakterlanadi. Qishloq va suv xo‘jaligi avtomatikasidagi ko‘pgina
ob’ektlar texnologik maydoni yoki katta hajmda vaqt ko‘rsatgichlariga ega. Misol
103
uchun, nasos agregatlarida ob’ekt bo‘yicha kattaliklarni nazorat qilish va
boshqarish kerak bo‘ladi (suv sathi, bosim, ish unumdorligi, hajmi va h. k).
Bunday
ob’ektlar uchun avtomatlashtirish
tizimlarida birlamchi
o‘zgartirkichlar, ijrochi mexanizmlarning optimal miqdoriga ega bo‘lib,
boshqariluvchi ko‘rsatgichlarning qiymatini belgilangan aniqlikda va ishonchli
ravishda saqlash katta ahamiyatga ega.
Qishloq va suv xo‘jaligida qo‘llanuvchi qurilma va uskunalarning
ko‘pchiligiga xos bo‘lgan xususiyatlardan biri ularning tashqi muhit bilan bog‘liq
holda ochiq havoda ishlashidir: namlik va haroratni keng maydonda o‘zgarishi,
turli aralashmalar, chang, qum, agressiv gazlar hamda
sezilarli tebranishlarning
mavjudligi. Qishloq va suv xo‘jaligida sanoatdan farqli ravishda yuqoridagi
talablardan kelib chiqib avtomatlashtirish vositalari tashqi ta’sirlarga chidamli,
parametrlarini keng diapazonda o‘zgaruvchi qilib ishlanishi zarur.
Bu esa loyihalashtirilayotgan ob’ektdagi texnik vositalarning ishdan
chiqishini kamaytirish, yuqori aniqlikda ishlashini ta’minlash imkoniyatini beradi.
Ko‘rsatilgan xususiyatlar eng avval tashqi muhit bilan bog‘liq sharoitda ishlovchi
mashinalarda o‘rnatilgan birlamchi o‘zgartirkichlar,
ijrochi mexanizmlar, nazorat
asboblari va boshqa texnik vositalarga ta’sir etadi. Qolgan avtomatlashtirish
vositalarini alohida xonalar yoki tashqi muhitga chidamli bo‘lgan maxsus
shkaflarda o‘rnatish mumkin.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chikarishini avtomatik

105
Umumiy holda funktsional sxemalar chizma shaklida bajariladi va unda
texnologik qurilmalar, truboprovodlar,
kontrol-o‘lchov asboblari, texnik
vositalarining shartli belgilanishlari va ularning o‘zaro aloqalari qo‘rsatiladi.
Qo‘shimcha qurilmalar (rele, avtomat, ta’minot manbalari, o‘chirgichlar,
saklagichlar) funktsional sxemalarda ko‘rsatilmaydi.
TE
-rasm. Don namligini aniqlaydigan zamonaviy elektron asboblar

200
19-BOB. ENЕRGIYА TA’MINOTI JARAYОNLARINI
AVTOMATLASНTIRISН
19.1. Umumiy tushunchalar
Sohada texnik taraqqiyotning o‘sib borishi hamda
uning barqarorligi ishlab
chiqarish jarayonlarini elektrlashtirish va avtomatlashtirish, energoeffektiv
jarayonlarni kashf etish va ishlab chiqarishga joriy etish, hamda energiya ta’minot
tizimini avtomatlashtirish kabi omillarga bog‘liqdir.
Bugungi kunda qishloq
xo‘jalik ishlab chiqarishi tizimining faoliyat yuritishini energiyalar orasida eng
qulay va universal hisoblangan elektr energiyasisiz tassavur etib bo‘lmaydi.
Bugungi kunda Respublika elektroenergetika
tizimi mamlakatimizda
mavjud elektr energiyasi iste’molchilarini to‘la ta’minlash imkoniyatiga ega
bo‘lishiga va qishloq tumanlarining barcha xududlari
elektr energiyasi uzatish
tarmoqlari bilan to‘la ta’minlanganligiga qaramasdan qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishida elektr energiyasidan foydalanish darajasi ilg‘or mamlakatlardagidan
3-5 barobar kamdir.
Qishloq xo‘jaligi iste’molchilarini energiya ta’minoti
deganda uni ishonchli,
beto‘xtov va uzluksiz ravishda elektr energiyasi, gaz,
issiq havo va suv, bug‘ va
sovuq suv bilan ta’minlash tushuniladi.
Bugungi kunda avtomatik vositalarsiz hamda ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirishsiz qishloq xo‘jaligi iste’molchilarini
ishonchli, beto‘xtov va
uzluksiz tarzda energiya bilan ta’minlash mumkin emas.
Elektr ta’minoti tizimida xizmat qilayotgan xodimlar avtomatik himoyasiz,
boshqarishsiz va rostlashsiz, ko‘rsatgichlarni o‘lchashsiz va signalizatsiyasiz
texnologik jarayonlar borishini va turli xildagi buzilishlarni tezlik bilan o‘z vaqtida
aniqlashga va ularni bartaraf etishga qodir emas.
Qishloq xo‘jaligi elektr ta’minoti turli xildagi avtomatik qurilmalar qo‘llanilib
kelinmoqda.
-BOB. ISSIQXONALARDA ISНLAB CНIQARISН

124
12.2. Issiqxonalarda havo haroratini avtomatlashtirish
Sabzavot yetishtirish issiqxonasida va ko‘chat yetishtirish bo‘limida havo
harorati agrotexnika talablari va normalari bo‘yicha quyidagi 12.1- jadval asosida
bajarilishi kerak.
12.1-jadval
№
Sabzavot
turi
Ko‘chat yetishtirish
bo‘limidagi harorat,
0
s
Issiqxonadagi harorat,
0
s
O‘sish davrida
Meva solish davrida
Ko‘chat
ekishda
Ko‘chat
chiqqanda
Bulutli
kunda
Quyosh
-li
kunda
Tunda
Kun-
Duzi
Kech-
qurun
1.
Bodring
17-18
25-32
22-25
27-30
17-18
25-30
18-20
2.
Pamidor
10-12
20-29
20-22
25-27
10-13
22-28
8-10
Issiqxona sharoitida mahsulot yetishtirishda havo
haroratini rostlash tizimi
sutka davomida 10-30
0
s diapazonda havo haroratini 1% dan ko‘p bo‘lmagan
xatolik bilan ta’minlab borishi lozim. Tuproq harorati esa 13% ni tashkil etishi
kerak.
Ko‘chat yetishtirish bo‘limida va issiqxonada harorat har xil bo‘lganligi
sababli har bir xonaga allohida rostlash tizimini yaratish kerak bo‘ladi.
Haroratni rostlash va boshqarish jarayonining
funktsional va funktsional-
texnologik sxemalari 12.3, 12.4 -rasmlarda keltirilgan.
Haroratni rostlash sxemasida (12.3.-rasm) havo harorati o‘zgartirgichi (6),
issiq suv harorati o‘zgartirgichi (5), qaytgan suv harorati o‘zgartirgichi (8) va
energetik yoritilganlik o‘zgartirgichi (7) qo‘llaniladi. Rostlagich (9) uch
tomonlama klapanni ijrochi mexanizmi (3) yordamida boshqarib boradi va bunda
tizimga uzatilayotgan issiqlik tashuvchining miqdori o‘zgartirib boriladi.
Bosim
rostlagichi (4) trubadagi suv bosimini stabillashtirib boradi. Vaqt relesi (10)
haroratni kechasiyu-kunduzi rostlab turadi. Ventilning holatini nazorat qilish
125
uchun holat o‘zgartirgichi (2) va ikkilamchi uskuna (1) ishlatiladi.
Issiqxonada
harorat doimiy ravishda qayd qilib boriladi.
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari Deadline 2 kiber xavfszlikDeadline 2 (1) (wecompress.com)

|
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari Deadline 2
|
Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 409,04 Kb. | | #249109 |
Bog'liq kiber xavfszlikDeadline 2 (1) (wecompress.com)
Fan nomi: Kiberxavfsizlik asoslari
Deadline 2.
Eslatma! Bajarilgan ishlar shu faylga joylanib pdf shaklida saqlab jo‘natiladi.
Topshiriq: 6-dan 10-gacha bo‘lgan amaliy mashg‘ulotlar topshiriqlarini bajarish.
Talabaning HEMIS bo‘yicha o‘rni
|
Talabaning FISH
|
Talabaning guruhi
|
|
|
|
6-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Razvedka hujumini amalga oshirishni o‘rganish: Tarmoq snifferlaridan foydalanish.
Topshiriq: Talaba Cisco Packet Tracer dasturini kompyuteriga o’rnatadi, local tarmoq quradi. Kompyuter va qurilamalarda ip manzil kiritadi. ARP tekshiradi. Sniffer qurilmasini local tammoqga qo’shadi va foydalanuvchi serverga yuborgan pakerlarini tutadi. Bajargan ishlarini hisobotini tuzadi va tizimga yuklaydi
Ishchi maydon:
7-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Tarmoqlararo ekran vositasi yordamida tarmoq himoyasini qurish.
Comodo firewall misolida
Topshiriq: Talaba tarmoqlararo ekran bo’yicha nazariy ma’lumotlarni o’qiydi. Comodo firewall dasturini kompyuteriga o‘rnatadi. Sozlash bo’limida kerakli bandlarni belgilaydi. Biror dasturni ruxsat berish, cheklash, tarfikni cheklash bo’yicha vazifalarni bajaradi. Bajargan ishlarini hisobitini tizimga yuklaydi.
Ishchi maydon:
8-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Tarmoqlararo ekran vositasi yordamida tarmoq himoyasini qurish. Kerio Control dasturi misolida
Topshiriq: Kerio Control dasturini kompyuterga o’rnatish. Bajargan ishlarini hisobotini tuzish hamda tizimga yuklash.
Ishchi maydon:
9-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Xavfsiz Wi-Fi simsiz tarmog‘ini qurish.
Topshiriq: Kompyuterda Wi-Fi tarmog’ini himoyalash uchun WPA/WPA2 protokolini yoqib, parol bilan himoyalang. Wi-Fi router tarmoqqa ulang va sozlashga kirib MAC manzil bo’yicha filtrlash amallarini bajaring. Bajargan ishingizni hisobotini tayyorlang va tizimga muddat ichida yuklang
Ishchi maydon:
10-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Kiberxavfsizlikda risklarni baholashni o‘rganish.
Topshiriq: Uslubiy ko‘rsatmada keltirilgan 3-jadvalga muvofiq tuzilgan miqdoriy usul bo'yicha risklarni baholash natijalari. Ish bo'yicha xulosa.
Ishchi maydon:
Fan o‘qituvchisi: D.Tojimatov
|
| |
Avtomatik himoya vositalarini tanlash

116
6.
Bir necha elektr priyomniklardan iborat elektr liniyasini himoyasi uchun
avtomatik vыklyuchatallarni tanlashda vыklyuchatelning va rastsepitelning
nominal toki bir vaqtda qo‘shiladigan elektr priyomniklarning nominal
toklari yig‘indisiga teng yoki undan katta bo‘lishi kerak.Bu
holda
elektromagnitli rastsepitelning otsechka toki quyidagicha ifodalanadi:, bu
yerda
.
.
.
.
,
нб
н
нб
пус
I
I
mos ravishda nisbatan quvvati kattaroq bo‘lgan elektr
priyomnigining puskavoy va nominal toklari.
Qisqa tutatishdan himoya vositasi sifatida predoxranitellarni tanlashda
quyidagilarga rioya qilish kerak:
- predoxranitelni nominal kuchlanishi tarmoq kuchlanishiga teng yoki undan
katta bo‘lishi zarur,
;
.
T
пр
U
U
- predoxranitelning nominal toki elektr priyomnigining
nominal tokiga teng
yoki undan katta bo‘lishi shart,
;
.
.
.
.
.
п
э
н
пр
н
I
I
- predoxranitelning chegaraviy (predel) kommutatsion qobiliyati uch fazali
qisqa qisqa tutatish tokidan kam bo‘lmasligi kerak,
.
.
.
.
.
т
к
зф
ком
пр
I
I
- predoxranitelning plavkali vstavka toki:
,
/
.
.
пуск
вст
пл
I
I
bu yerda
- elektro priyomniklarning ish sharoitlarini e’tiborga oladigan koeffitsent
(
2,5 (1,6...2)).
- bir necha elektropriyomniklarni himoya qilish uchun tanlanadigan
predoxranitel (saqlagich)ning plavkali vstavka toki quyidagicha bo‘ladi:
,
/
.
1
1
нб
пуск
H
п
пл
I
I
I
Bu yerda
H
п
I
1
1
- puskovoy toki eng yuqori bo‘lgan elektropriyomniksiz
qolgan bir vaqtda ishlaydigan elektr priyomniklarning nominal toklari
yig‘indisi, A;
.
.
нб
пуск
I
eng yuqori puskavoy tok .
- agar elektr priyomniklar soni 1ta guruhda 5 tadan ko‘p bo‘lsa, u holda
.
.
.
1
1
нб
пуск
H
п
пп
I
I
I
117
Nazorat-o‘lchov asboblari va avtomatlashtirish vositalarini elektr
ta’minoti tizimlari uchun uzatish va taqsimlash tarmoqlarining
simlari elektr
tokida qizdirish va mexanik mustahkamlashni shartlari asosida tanlanadi va
undan keyin kuchlarni yo‘qotish bo‘yicha tekshiriladi.
Har-xil sharoitlarda (namlik yuqori bo‘lgan, portlash yoki yong‘in xavfi
bo‘lgan, chang va boshqalar)sim va kabellarni tanlashda alohida talablar
qo‘yiladi. Avtomatika tizimlarida asosan alyumin va mis simlari va kabellari
qo‘llaniladi. Mis simlari
asosan maxsus holatlarda, masalan qarshilik
termometri zanjirlarida; o‘lchash boshqarish nazorat, signalizatsiya zanjirlarida
hamda vыbratsiyaga uzatadigan portlash xavfi bo‘lgan qurilmalarda ishlatiladi.
Sim va kabellarning minimal ruxsat etiladigan ko‘ndalang kesimi yuzasi
quyidagicha bo‘lishi kerak:
-
60 V gacha kuchlanishli zanjirlar uchun 0,2 mm
2
;
-
mis simlar uchun (diametri 0.5mm) va 2,5mm
2
– alyumin simlari uchun;
-
60 V dan yuqori kuchlanishli zanjirlar uchun 1,0 mm
2
-mis simlari uchun
va 2,5 mm
2
– alyumin simlari uchun.
Avtomatika tizimlarida har xil maqsadlari uchun mo‘ljallangan elektr
o‘tkazgich simlari va kabellarini bitta trubada, bitta
quti kanalida birlashtirish
ruxsat etiladi.
Avtomatlashtirishning printsipil sxemalari

107
9.4- rasm. Avtomatlashtirishning printsipial sxemasiga misol.
Umumiy holda avtomatlashtirishning printsipial
elektr sxemalari
quyidagilardan tashkil topadi:
1.
ShNQ 2.701-84 “Sxemalar shakli va turlarini bajarishga asosiy talablar”
2.
ShNQ 2.702-75 “Elektr sxemalarni bajarish qoidalari”
3.
GOST 2.708-81 “Raqamli hisoblash texnikasining elektr sxemalarni bajarish
qoidalari”
Printsipial sxemalarni yaratishda birinchi navbatda quyidagi normativ
(me’yoriy) hujjatlar qo‘llaniladi:
1.
Elementlar va ular orasidagi aloqaning shartli belgilanishi.
2.
Tushuntirish yozuvlari.
3.
Sxemadagi alohida elementlarning bo‘lagi.
4.
Kontaktlarni almashtirish (pereklyuchenie) diagrammasi.
5.
Sxemada ishlatiladigan asboblar, vositalar va apparaturalar ro‘yxati
6.
Sxemaga oid chizmalar ro‘yxati, umumiy tushunchalar va izohlar
Printsipial elektr sxemalarni bajarishda shartli
grafik va harf-raqamli
belgilanishlar qo‘llaniladi (4,5-ilovalar).
108
Printsipial sxemalarni bajarishda listning chap tomoniga asosiy sxema, keyin
sxemani ishlash printsipini aks ettiradigan grafik materiallar (tsiklogrammalar,
diagrammalar, kontaktlarni qo‘shish va boshqalar) hamda o‘ng tomoniga tekst
materiallarini joylashtirish tavsiya etiladi.
Printsipial sxemalar qurishda asosan qatorli usuldan foydalaniladi.
Bunda
elementlarning shartli grafik belgilanishlari ketma-ket ko‘rsatiladi, alohida
zanjirlar esa paralel qator shaklida unga yaqin joylashtiriladi. Eng
oddiy printsipial
elektr sxema 1.4-rasmda ko‘rsatilgan.
Printsipial sxemalarda 3 faza tok zanjirlari quyidagi harflar bilan belgilanadi:
-
A, V, S va A, N; B, N; C, N - bir fazali tok zanjirlari uchun;
-
A,B; B,C; C,A - ikki fazali tok zanjirlari uchun.
Printsipial elektr sxemalarda elektr zanjirlarni kommunikatsiyasi uchun ko‘p
pozitsiyasi apparatlar (klyuchlar, pereklyuchatellar, programmali qurilmalar)
qo‘llaniladi. Bu holatda sxemada kontaktlarni qayta qo‘shish
diagrammalari va
jadvallari ham keltiriladi. Jadvallarda apparatning va rukoyatkani turi,
kontaktlar
nomeri va ish rejimlari keltiriladi.
Printsipial elektr sxemalarda ko‘rsatiladigan ko‘p pozitsiyasi qurilmalarning
texnik tavsifnomasi 9.5-rasmda keltirilgan
Mnemogik elektr sxemalarda ifodalanadigan elementlar to‘g‘risidagi
ma’lumotlar “elementlar va qurilmalar ro‘yxati” jadvaliga to‘ldiriladi va bu jadval
listning o‘ng tomoniga joylashtiriladi (9.9- jadval).
-chizma - Ikromjon rahmonov

b . C h i z m a d a d e t a i n i n g q i r q i l g a n j o y i k o ‘r s a tilg a n ( 1 8 . 2 5 - c h i z m a ) .
U q a n d a y d e t a l ? Q a y s i k o 'r i n i s h d a t a s v i r l a n g a n ? D e t a i n i n g t e x n i k
r a s m i n i b a j a r i n g v a t a l a b q i l i n g a n k o ‘r i n i s h l a r i n i t i k l a n g .
8
. Q a n d a y m u r a k k a b q i r q i m l a r m a v j u d ? U l a r n i n g b i r - b i r i d a n
f a r q i n i m a d a ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . T a y a n c h d e b n o m l a n g a n d e ta l u m u m i y o ‘q q a e g a
ik k ita s ilin d r d a n
i b o r a t b o ‘lib , u m u m i y u z u n lig i 5 0 m m . O s tk i s i l i n d m i n g d i a m e t r i
0 7 0 m m , b a la n d lig i 10 m m . U s tk i s i l i n d m i n g d i a m e t r i 0 3 0 m m .
0 ‘q i b o ‘y i c h a u s t d a n k v a d r a t k e s im li p r i z m a ti k t e s h i k o ‘y ilg a n . U n i n g
o 'l c h a m l a r i 1 0 x 1 0 m m , u z u n l i g i 2 0 m m , o s tid a g i s i l in d r ik t e s h i k n i n g
d i a m e t r i 0 2 4 m m . U s h b u m a ’l u m o t l a r b o ‘y i c h a d e t a i n i n g t e x n i k
r a s m i v a k e r a k li k o ‘r i n i s h d a g i c h i z m a s i n i q i r q i m i b i l a n b a ja r in g .
9.
P o g ‘o n a l i q i r q i m q a n d a y h o s i l q i l i n a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g u c h t a k o ‘r i n i s h i b e r i l g a n ( 1 8 . 2 6 - c h i z m a ) . U n i n g
t e x n i k r a s m i n i q u y i d a g i o ‘z g a r t i r i s h l a r n i h i s o b g a o l g a n h o l d a
b a j a r i n g :
7 — Chizmachilik
97
9 .1 . K o n u s s i m o n b o b i s h k a n i s i l i n d r i k s i r t g a a l m a s h t i r i n g .
9 . 2 . A s o s i n i n g c h a p t o m o n i d a g i i k k i t a t o ‘g ‘ ri b u r c h a g i n i
y u m a l o q l a n g .
9 .3 . D e v o r n i n g y u q o r i q i s m i d a g i p a z n i y a r i m s i l i n d r i k o ‘y i q q a
a l m a s h t i r i n g .
9 .4 . A s o s i d a g i t o ‘s iq p a z n i o c h i n g .
9 . 5 . O c h i q s i l i n d r i k t e s h i k n i k v a d r a t p r i z m a t i k t e s h i k k a
a l m a s h t i r i n g .
9 . 6 . D e v o r n i n g y u q o r i b u r c h a k l a r i n i i x t i y o r i y o ' l c h a m d a
y u m a l o q l a n g .
10
-jadval - Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн

112
9.11-jadval.
Montaj sxemalarining jadvalli usuliga misol
O‘tkazuvchan
(sim. kabel..)
nomeri
Qaerdan
keladi
Qaerga
keladi
Sim yoki
kabelning
markasi va kiymati
Izox.
1
2
3
4
13
1
12
1
1
1
1
3
SB
SB
SA
ХТ
7
3
13
1
3
1
1
1
XT
SB
SA
SA
PV1x0.75
PV1x0.75
PV1x0.75
PV1x0.75
P
P
Izox: Masalan apparatda bajariladigan «peremыchka» «P»
xarfi bilan
belgilangan. SA – vыklyuchatel (yoki pereklyuchatel), SB – knopkali
vыklyuchatel, XT - kontaktli bog‘lanish.
Kirish A
24 V V
yuklamaga
S
O‘zgartgich
signali
chiqish 0…12
V
3, 50 Gts
380 V
Rk
10
9
8
7
6
5
4
3
2
20
19
18
17
16
15
14
13
12
h
Agar kuchaytirgich rul mexanizmiga o'matilgan bo‘ lsa: 
p 
__ ^p 
-. 
' U

o'.
р
= ^ ">
[<т] = 25-35МПа
Ui
bu yerda: F„, - soshka barmog‘ ining xavfli qirqimi yuzasi;
Rul yuritmasidagi boshqa barmoqlar ham shu usulda hisoblanadi.
5 V Bo‘vlama tortqining kuchlanishini aniqlash:
Рж
kuchi bo‘ylama tortqining cho‘zilish - siqilish va bukilish
kuchlanish Iarini hosil qiladi:
- siqilishdagi kuchlanish:
bu yerda:
FT
- bo‘ylama tortqining qirqim yuzasi;
- bukilishdagi kuchlanish:
я 2- E- J
a" ' 4 -/v ;
bu yerda:
e
—
elastiklik moduli
j
- tortqi qirqiminingekvatorial inertsiyamomenti
m
ning ko‘ndalang tortqi uzunligi 
n

avtomobillar uchun boshqariluvchi g'ildiraklaming burilish burchaklari
orasidagi bog‘ lanish quyidagicha aniqlanadi:
ctgieTs T) - c t m - s „ y = ^
bu yerda:
eT,sT
- tashqi va ichki g'ildiraklaming yonaki sirpanish
burchaklari;
с
- burilish markazining orqa o ‘qqa nisbatan bo‘ylama
siljishi.
2) Rul yuritmasining uzatishlar sonini aniqlash:
u
~
h h
3) Rul soshkasining kuchlanishini aniqlash.
Soshka barmog‘ idagi kuch quyidagicha ianiqlanadi:
P
=
H a r xil rul trapetsiyalarining sxemalari

- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yorda bo‘ lsa, rul yuritmasining
printsipial sxemasi masshtabda chiziladi va xuiosa qiiinadi;
- agar aniqlangan kuchlanishlar me’yordan yuqori bo‘ lsa, ularning
miqdoriga moslab detallaming o‘ lchamlari va materiallari qayta
tanlanadi, rul yuritmasining prinsipial sxemasi masshtabda chiziladi va
xuiosa qiiinadi.
3-jadval
№
Parametrlar
0 ‘ lchov
birligi
1 Rul trapetsiyasining o‘ lchamlari
2
Rul yuritmasining uzatishlar soni
3 Rul yuritmasidagi yuklanishlar
4
Rul yuritmasi asosiy detallarining kuchlanishi (rul
soshkasi, bo‘ylama va ko‘ ndalang tortqilar, sharli barmoq,
trapetsiya richaglari, buriluvchi richag)
5 Rul yuritmasining printsipial sxemasi
XI.6.2. Rul yuritmasidagi yuklanishlarni aniqlash
1") Rul trapetsivasining o‘ lchamlarini aniqlash.
Yon richaglar uzunligi
n
64
l t - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

T
=
[ а х
] =
300 -
Ш М П а
"it
8) K o‘ ndalang tortqining kuchlanishini aniqlash.
pn,
ta’ siridagi ko'ndalang tortqi xuddi bo‘ylama tortqining
hisoblash usuli bilan hisoblanadi.
[]= 1,5...2,5
XI.6. R ul kuchaytirgichlari
Rul kuchaytirgichi avtomobilni boshqarishni osonlashtirish,
manevrchanligini oshirish va oldingi shina yorilganda harakat
xavfsizligini oshirish uchun xizmat qiladi. Shuni ham aytish kerakki,
kuchaytirgich o‘ rnatilganda shinalar tez yeyiladi va boshqariluvchi
g‘ ildiraklaming stabillashuvi yomonlashadi. Rul kuchaytirgichining
tarkibiga energiya manbai (kompressor, gidronasos), taqsimlash
qurilmasi, bajaruvchi qurilma (pnevmo yoki gidrotsilindr) kiradi.
Rul kuchaytirgichiga quyidagi talablar qo‘yiladi:
- kinematik va kuch «kuzatuvchanligi» ni ta’minlab berishi kerak
(kinematik «kuzatuvchanligi» - rul chambaragi va boshqariluv g ‘ il-
diraklarning burilish burchaklari orasidagi moslik, kuch «kuzatuv
chanligi» - rul chambaragidagi kuch bilan boshqariluv g ‘ildiraklaming
burilishga qarshilik kuchi orasidagi moslik);
- kuchaytirgich ishdan chiqqanda ham avtomobilni boshqarish
imkoni bo'lishi kerak;
- kuchaytirgich qisqa vaqtda ishga tushishi kerak;
- boshqariluvchi g‘ ildiraklaming stabillashuviga xalaqit bermasligi
kerak;
- boshqariluvchi g ‘ ildiraklardan uzatilayotgan zarbalardan ishga
tushib ketmasligi kerak.
Sana: 14-mart Sinf: 8,,B’’ Fan: Chizmachilik Mavzu: Modelning berilgan ikki proyeksiyasi bo’yicha uchinchi ko’rinishini yasash. Darsning texnologik xaritasi

|
Sana: 14-mart Sinf: 8,,B’’ Fan: Chizmachilik Mavzu: Modelning berilgan ikki proyeksiyasi bo’yicha uchinchi ko’rinishini yasash. Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 1/5 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 0,97 Mb. | | #133545 |
Bog'liq Sana 14-mart Sinf 8,,B’’ Fan Chizmachilik Mavzu Modelning be
Sana: ___14-mart________________
Sinf: 8,,B’’
Fan: Chizmachilik
Mavzu:Modelning berilgan ikki proyeksiyasi bo’yicha uchinchi ko’rinishini yasash.
Darsning texnologik xaritasi.
Maqsad.
|
O`quvchilarda chizmachilik faniga qiziqish uyg`otish, o`quvchilar mavzu bo`yicha o`zlashtirilishi lozim bo`lgan bilim, ko`nikma va malakalarni shakllantirish, mavzuning mazmun-mohiyatini o`zlashtiradilar. Mavzuga oid topshiriqlarni yakka va guruh holatida o`rganib, o`zlashtirishga erishish. O`quvchilarning yangi mavzuni qay darajada o`zlashtirganligi nazorat qilish, ularning bilimi
baholash.
|
O`quv jarayonining
mazmuni.
|
Ta’limiy: O`quvchilarda ko`rinishlar, bosh va asosiy ko`rinishlar haqida bilim, ko`nikma va malakalarini hosil qilish.
Tarbiyaviy: O`quvchilarni mehnatsevarlik ruhida tarbiyalash va ularda estetik zavq u`yg`otish, fazoviy tasavvurni hosil qilishga ko’maklashish .
Rivojlantiruvchi: O`quvchilarning o`z ustida mustaqil ishlash ko`nikmalarini shakllantirish.
|
O`quv jarayonini
amalga shirish
texnologiyasi.
|
Shakl: interfaol mashg`ulot: savol-javob, jamoa bo`lib ishlash.
Metod: Aqliy hujum, og`zaki savol-javob, tushuntirish, test, qiziqarli chizma topshiriqlari bilan ishlash,
Vosita: Mustaqil ishlarning tarqatma materiallari, kitoblar, chizma qog`ozi, marker, flomasterlar.
Usul: amaliy mashqlar.
Nazorat: kuzatish, nazorat savollari, nazorat mashqlari.
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Sana: 14-mart Sinf: 8,,B’’ Fan: Chizmachilik Mavzu: Modelning berilgan ikki proyeksiyasi bo’yicha uchinchi ko’rinishini yasash. Darsning texnologik xaritasi
|
Suxbat metodi - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Katexezik suxbat eng oddiy suxbat turi bo’lib hisoblanadi. Bunda
o’qituvchining qisqa va aniq savollariga o’quvchi qisqa va aniq javob
berishi shart. Katexezik suxbatda o’qituvchining savollari mantiqiy
jixatdan bir-biri bilan bog’langan bo’lishi mumkin va ular o’quvchini
qaysidir muammoni yechishga undamaydi. Masalan, Volga daryosi qaysi
ko’lga (dengizga) quyiladi, Mariana cho’kmasi qaysi okeanda joylashgan,
O’zbekistonning eng past nuqtasi qaerda joylashgan va x. k. Mazkur
suxbat o’quvchilarni bilim va ko’nikmalarini tekshirish, o’quv materialini
mustahkamlash va qisman takrorlash uchun qo’llaniladi.
Tushuntirish metodi - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Tushintirish davomida o’qituvchi kartadan, sinf taxtasidan va turli xil
ko’rgazmali ko’rollardan foydalanadi.
Iqtisodiy geografiya kurslarida quyidagi mavzular tushintirish metodi
yordamida olib borilishi mumkin: xo’jalikni tarkibiy qismlari, sa’noat va
qishloq xo’jaligining tarkibiy qismlari va tuzilishi. Tushintirish ma’lum bir
tartibda, ayrim qismlarga bo’lingan holda olib borilishi lozim. Masalan,
biror xududni qishloq xo’jaligini tushintirishda mavzuni quyidagi
qismlarga bo’lib o’tish mumkin:
1.Qishloq xo’jaligini tabiiy sharoit bilan chambarchas bog’langanligi
2.Qishloq xo’jaligini rivojlanishining umumiy xususiyatlari
3.Qishloq xo’jalik tarmoqlari
4.Qishloq xo’jaligining joylanishi va asosiy dehqonchilik va
chorvachilik rivojlangan joylar
Tabiiy geografik tushunchalarni isbotlanganlik darajasini oshirish
uchun tushintirilayotgan o’quv mazmunini kuzatish, tajriba, o’quvchilarni
boshqa fanlardan olgan bilimlari bilan bog’lash katta axamiyatga ega.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

|
Vaxobov h, mirzamahmudov o. TBog'liq УКУВ КУЛЛАНМА география методика
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1.O’qitishning og’zaki metodlari qanday talablarga javob berishi lozim?
2. Og’zaki bayon usullari to’g’ri qo’llanilganda u o’quvchilarda qanday
xususiyatlarni rivojlantiradi?
3.Og’zaki bayon usullarini yutuqlari haqida gapirib bering.
4.Og’zaki bayon usullarining kamchiliklari nimalardan iborat?
5.Og’zaki bayon metodlari qanday xollarda qo’llaniladi?
6.Tushuntirish metodi qanday turlarga bo’linadi?
7. Tushuntirish metodi qanday xollarda o’rganiladi?
8.Tushuntirish metodi qanday shaklda olib boriladi?
9.Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya kurslarida qaysi mavzularni tushuntirish
metodi yordamida o’rganish mumkin?
10.Hikoya metodi deb nimaga aytiladi?
11.Hikoya metodi qanday talablarga javob berishi zarur?
12.Suhbat metodining mohiyati nima?
13. Katexezik suhbatda qanday savollar beriladi?
14.Evristik suhbatda savollar qanday tuziladi?
15. Katexezik va Evristik suhbatni orasida farqlar xaqida gapirib bering va
ularga misollar keltiring.
16.Yangi o’quv materialini o’rganishda qanday suhbat metodlari qo’llaniladi?
17.Didaktik jihatdan suhbat necha turga bo’linadi?
18.Kirish suhbatining vazifasi nimadan iborat?
19.Suxbat davomida beriladigan savollar qanday talablarga javob berishi
lozim?
20.O’qib berish metodi qanday hollarda qo’llaniladi?
21.Geografiya darslarida nimalarni o’qib berish mumkin?
22. Ma’ruza metodi qaysi sinflarda dars berishda qo’llaniladi?
6-BOB. KUZATISH VA TAJRIBA METODI
Tabiatda va ishlab chiqarish jarayonida bevosita olib boriladigan
kuzatishlar bilim olishning muhim manbalaridan biri hisoblanadi.
Geografik bilimlarni berishning yana bir shakli bu tajriba metodidir.
Bunda o’quvchilar tabiatda kuzatib bo’lmaydigan voqea va hodisalarni
labaratoriya yoki sinf sharoitida tajriba yordamida ko’rishadi va
o’rganishadi.
Ko’zatish
deganda tabiiy sharoitda geografik borliq, voqea va
hodisalarni ma’lum bir maqsadli yo’nalishlarda o’quvchilar tomonidan
qabul qilishi tushiniladi.
Tajriba
deganda geografik voqea va hodisalarni sodir bo’lishini suniy
sharoitda amalga oshirish va o’rganish tushuniladi.
Kuzatish metodini ko’proq maktab hovlisida, o’quv sayohatlari
jarayonida o’tkaziladi. Tajriba metodi geografiya ta’limida juda kam
qo’llaniladi. Bu geografiya kabenetlarida tegishli asbob-uskunalarning
yo’qligi, geografiya o’kituvchilarining tajribasizligi va uni ximiya, fizika
o’qituvchilari bilan yaxshi aloqada emasligi tufayli sodir bo’ladi.
|
| |
Yangi mavzuni o’rganish darsi

-ikkinchi jahon urushidan so’ng qanday mustaqil davlatlar vujudga
keldi;
-XX asrning oxirida qaysi davlatlar parchalanib ketdi va qanday yangi
davlatlar paydo bo’ldi va x.k.
Yangi mavzuni o’rganish darsi qo’yidagi tarkibiy qismlardan iborat:
darsni maqsadini aniqlash; yangi mavzuni tushuntirish davomida
o’quvchilarni bilish faoliyatini tashkil qilishi lozim; mavzuni alohida
mantiqiy qismlari bo’yicha umulashtirish va mustahkamlash; o’zlashti-
rilgan bilim va ko’nikmalarni amalda qo’llash bo’yicha o’quvchilarga
topshiriqlar berish; uyga vazifa berish.
Mazkur darslarda quyidagi mavzularni o’rganish mumkin; ‚Er po’s-
tining tuzulishi (V-sinf); ‚O’rta Osiyoning tabiiy geografik rayonlashtirish‛
‚O’zbekistonni iqtisodiy rayonlashtirish‛ (VIII-sinf); ‚Jahon siyosiy karta-
si‛, ‚Jahon tabiiy resurslari‛, ‚Jahon aholisi ‛va x.k.
Aralash dars - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Bunda o’quv materiali ma’lum bir mantiqiy qismlarga bo’linadi va har
bir mantiqiy qism bo’yicha bilim, ko’nikmalar mustahkamlanadi va
umumlashtiriladi. Masalan, magmatik tog’ jinslarini tushuntirgandan
so’ng olingan bilimlarni birdaniga mustahkamlab ketish mumkin. Bunda
magmatik tog’ jinslarini xosil bo’lishi, turlari (intruziv, effuziv) va ularni
xosaalariga urg’u beriladi.
Demak, aralash darsni tarkibiy qismlari qotib qolgan narsa emas, uni
doimo o’zgartirib turish lozim bo’ladi. Ba’zi xollarda avval yangi mavzuni
o’tib, so’ngra uyga berilgan vazifani tekshirish mumkin, ayrim hollarda
darsni uyga vazifa berish bilan ham boshlash mumkin.
Aralash darsni 5-sinfda ‚Plan va karta‛, ‚Er qobiqlari‛, 6-sinfda xar bir
materik va okeanni tabiiy sharoitini, 9-sinfda materiklar yoki ayrim minta-
qalar iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasini o’tishda qo’llash mumkin.
P p,
=400//, yuk avtomobillari 
uchun 
Р ря 
-

bu yerda:
kKp
- tutashuvchi yuzalaming egrilik koeffisienti
= 0,6-0,8)
E
- elastiklik moduli (
E
=
200
ГПа
)
da
- sharik diametri
dK
- kanavka diametri
m — ishchi chulg‘ amlar soni
z -
bitta chulg‘amdagi shariklar soni (chulg‘am shariklar
bilan to‘ Ia deb qabul qilinadi).
P
- vint chizig‘ ining ko‘tarilish burchagi
SmH ~ sharik v a k a n a vk a n in g tutashuv b u rch agi
( S m = 4 5 °)
Reyka va sektoming tishlari egilishga hisoblanadi. Sektor tishla-
riga ta’sir qiluvchi aylana kuch quyidagicha hisoblanadi:
p
_
4
- *
^I'M ’ ’При
ceif
Agar rul mexanizmi va kuchaytirgich bitta blokda joylashgan
bo‘ lsa:
P =-
Geografik ko’nikmalarni shakllantirish darsi

Demak, yakuniy amaliy ishlar geografik voqea va xodisa xamda
ob’ektlarni tavsifiga bag’ishlanar ekan. Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya
darslarida hamma xalq xo’jaligi tarmoqlarini yoki ayrim davlatlarni modul
texnologiyasidan foydalanib o’rganish mumkin. Masalan, jahon sanoatini
o’rganishda uni quyidagi modullarga bo’lib o’rganish mumkin: metal-
lurgiya sanoati; mashinasozlik; yengil sanoat; qurilish xom ashyosi sanoati;
oziq-ovqat sanoati; va h.k. ular o’z navbatida yana maydaroq modullarga
bo’linib ketishadi. Masalan, mashinasozlikni yana quyidagi modulchalarga
bo’lib yuborish mumkin: avtomobilsozlik; stanoksozlik; podshipnik ishlab
chiqarish; teplovozsozlik; samalyotsozlik; ekskovatorsozlik; vagonsozlik;
qishloq xo’jaligi mashinasozligi; kemasozlik; va h.k.
Geografik ko’nikma va malakalarni shakillantirish darsi quyidagi
qismlarga bo’linadi: ta’limiy va tarbiyaviy vazifalarni qo’yish; o’quvchi-
larni o’quv vositalari bilan tanishtirish (darslik, karta, jadvallar, diag-
rammalar). Ular amaliy mashg’ulotlarni bajarishda zarur bo’ladi; o’quv
ishlari usullarini o’zlashtirish bo’yicha ko’rsatmalar berish; amaliy ishlarni
bajarish bo’yicha ko’rsatmalar berish; bajarilgan amaliy ishlar natijalarini
rasmiylashtirish; qilingan ishlarni yakunlash; uyga vazifa berish va uni
bajarish bo’yicha ko’rsatmalar berish.
Amaliy ishlar bajarishni samaradorligi ishni aniq tashkil qilishga
bog’liq: qiyoslash; solishtirish; oddiy hisob -kitoblarni bajarish; ma’lum reja
yoki qolip asosida geografik voqea va hodisalarni tavsifini tuzish; bog’-
liqliklarni aniqlash; karta bilan ishlash va h.k.
Geografik ko’nikma va malakalarni shakillantirish darsida faqat
yakuniy amaliy ishlar bajariladi. Bunday darslar quyidagi tashkiliy
qismlardan iborat: darsni maqsadini qo’yish; yangi bilimlarni tushuntirish
jarayonida o’quvchilarni bilish faoliyatini tashkil qilish; darsni mantiqiy
qismlari bo’yicha yakunlash va mustahkamlash; olingin bilim va ko’nik-
malarni amalda qo’llash; uyga vazifa berish.
а) - Transport vositalarini loyihalash va hisoblash

bu yerda:
boshqariluvchi g‘ ildiraklami joyida burgandagi ilashish
koeffitsiyenti
0 „ = 0 ,9 -1 ,0 .)
G„
- boshqariluvchi g‘ ildiraklarga tushayotgan og‘ irlik kuchi, N
P m
- shinadagi bosim, MPa
3)
Boshqariluvchi g ‘ildiraklar iovida Ь
шч
Ч
ряп
Н
я
ml
chambaragidagi kuchni aniqlash.
P
-
P 4 '
u„-R P, - n K
bu yerda:
M c -
boshqariluvchi g‘ ildiraklaming burilishga qarshilik
momenti;
U„
- RB ning burchak uzatishlar soni;
R„,t
- rul chambaragining radiusi;
/
7
pe - RB ning FIK.
Agar yengil avtomobillar uchun
'Чт 
0,2-d3
bu yerda: d -  soshka valining diametri.
XI.5.2. Chervyakli rul mexanizmlarini loyihalash

'Чт 0,2-d3 bu yerda: d - soshka valining diametri. XI.5.2. Chervyakli rul mexanizmlarini loyihalash
Muhitdinov A. Transport vositalarini loyihalash va hisoblash
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 'Чт 0,2-d3 bu yerda: d - soshka valining diametri. XI.5.2. Chervyakli rul mexanizmlarini loyihalash
|
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

kursida jaxon xo’jaligini o’tishdan oldin kirish darsi o’tkazish mumkin:
unda quyidagi holatlarga o’quvchilar diqqati qaratiladi:
- jahon xo’jaligi haqida tushuncha beriladi;
- jahon xo’jaligining tarkibiy qismlari chizib ko’rsatiladi (4-rasm);
Sanoat
Qishloq
xo’jaligi
Transporti
Xalqaro
iqtisodiy
aloqalar
4-rasm.
Jaxon xo’jaligi tarkibiy qismlari.
- shundan so’ng sonoat, qishloq xo’jaligi, transport va xalqaro iqtisodiy
aloqalarni tuzilishi alohida tushuntriladi. Masalan, transport tarmog’i
quyidagi qismlarga bo’linadi: quruqlik, suv, havo, quvur, elektron.
Bundan tashqri kirish darslarida quyidagi maqsadlar ham amalga
oshiriladi; bo’lajak o’quv ishlari uchun o’quvchilar pisixalogik jixatdan
tayyorlanadi; o’quvchilarga geografiya fani va geografik bilimlariga
nisbatan qiziqish uyg’otiladi.
Kirish darsida bitta mavzu o’rganilganligi uchun unda darsni barcha
elementlari mavjud emas. Unda tashkiliy qism, yangi bilimlarni o’rganish,
ayrim xollarda vaqt yetarli bo’lsa bilimlarni mustahkamlash va uyga vazifa
berish amalga oshiriladi. Ko’p hollarda kirish darsida asosan yangi
material o’tiladi, uyga vazifa berilmasligi ham mumkin.
Kuzatish metodi - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

a) Quyosh doirasini Yer yuzasiga tegish vaqti;
b) Quyosh doirasini yarmini ufq ortiga o’tish vaqti;
v) Quyoshning to’la ko’rinmay qolgan vaqti;
g) Quyoshning qaysi geografik borliq orqasiga botganligi aniqlanadi;
- Quyosh chiqqan tomon sharq, botgan tomon g’arb ekanligi
o’quvchilarga tushuntiriladi.
Yulduzlarni va sayyoralarni kuzatish tunda olib borilganligi uchun
maktab sharoitida keng tarqalmagan. Qutb yulduzini aniqlash ham tunda
olib boriladi. Yulduzlarni, sayyoralarni va oyning davrlarini kuzatishni
o’quvchilar mustaqil o’rganishlari mumkin. Buning uchun o’qituvchi dars
paytida yulduzlar, sayyoralar va oy davrlarini qanday kuzatishni
o’rganishi lozim, yoki vaqt topib ular bilan birga astranomik kuzatishlar
olib borib, so’ngra boshqa paytlarda ularga osmon jismlarini kuzatish
bo’yicha topshiriq berishi mumkin.
Meteorologik kuzatishlar

Atmosfera yog’inlarini kuzatish natijalarini quyidagicha tasvirlanadi:
... – Yomg’ir
* -
qor
VI sinfdan boshlab ob-havoni kuzatish quyidagi
jadval asosida olib
boriladi.
4-jadval
Ob-havoni kuzatish jadvali
Oy
va
kun
Havo
harorati
Havo
bosimi
SHamolning
yo’nalishi
va kuchi
Bulut-
lik
Yog’in-
lar
Quyoshning
ufqdan
balandligi
Izoh
Mazkur jadval har kuni muntazam kuzatish natijalari bilan to’ldirib
boriladi va har oy oxirida tahlil qilinadi.
Tahlilda oy davomidagi eng
yuqori
va eng past harorat, bosimning pasaygan va ko’tarilgan kunlari,
shamolning asosiy yo’nalishlari, bulutlik, yog’inlar aniqlanadi. So’ngra ob-
havoni o’zgarishi fasllar bo’yicha tahlil qilinadi va yillik o’rtacha
harorat
va bosim aniqlanadi.
dT
r i
W-'OOMU
bu yerda: 
dT —

|
dT
r i
W-'OOMU
bu yerda:
dT —Bog'liq Muhitdinov A. Transport vositalarini loyihalash va hisoblashdT
r i
W-'OOMU
bu yerda:
dT —
rul valining tashqi diametri
dv
- rul valining ichki diametri
5)
Rul mexanizmidagi kontakt kuchlanishni aniqlash.
o'
=
—
\<х] = 1 - Ш П а
F n
L
1
bu yerda:
px -
chervyakka ta’sir qilayotgan o‘q bo‘ylab yo‘ nalgan kuch, N
F -
rolikning bitta qabarig‘ ining chervyak bilan kontakt
(tutashuv) yuzasi
n -
rolikning qabariqlari soni
p
Ч.Н.
Г
.0
tg P
bu yerda:
ra0 -
chervyakning boshlang‘ ich radiusi
P —
vint chizig‘ ining ko‘tarilish burchagi
_ (y>, - sin
q
>x) •
r? + (
- sin
2
б') Soshka valining buralishdagi kuchlanishini aniqlash:
_
4
, '
^ p m
’’При
.
T~
0,2
-d3
bu yerda:
d -
soshka valining diametri.
[r ] = 300 -
Ъ50МПа
X I.5.3. Vintli rul mexanizmlarini loyihalash
V in t li rul m e x a n izm la ri v in t-ric h a g li y o k i v in t-re y k a li boMishi
m u m kin . V in t-r ic h a g li rul m e x a n iz m la ri h o z ir g i v a q td a kam qoM laniladi,
chu nki F I K k ich k in a v a ularni so zla sh m u m k in em as. Z a m o n a v iy
a v to m o b illa rd a v in t-re y k a li rul m e x a n izm la ri k e n g q o ‘ llan ilgan . V in t-
re y k a li rul m e x a n izm la rin in g F I K y u q o r i {
tj
1 РИ<*т] t PM = 0 ,8 -0 ,8 5 ),
shuning uchun ularni k ic h ik s in fd a g i y e n g il a v to m o b illa rg a o ‘ rnatish
m a q sa d g a m u v o fiq .
A g a r y u k
a v to m o b illa rg a
o ‘ rnatilsa,
albnlta
k u ch a y tirg ich q o ‘ y ilis h i kerak.
|
| |
Evristik suxbat - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

3.Cavollarda keraksiz so’zlar bo’lmasligi, javobi sezilib turadigan
savollar ham bermasligi lozim. Masalan kuzatuvchi yuqoriga ko’tarilgan
sari ufq chizig’i kengayadimi?
4. Murakkab yoki «Ha», «Yo’q» javobini talab qiladigan savollar
bo’lmasligi lozim. Masalan, Volga daryosi Kasbiyga quyiladimi?
5.Savollar o’quvchini o’ylab ko’rishni, muhokama qilishni talab
etadigan shaklda tuzilishi kerak.
Savollarning murakkabligi sinflarga qarab ortib boradi.
V sinfda beriladigan savollar murakaab javoblarni talab qilmaydi.
Masalan, daryo qaerdan boshlanadi?, Daryo qaerga quyiladi? U qaysi
yo’nalishda oqadi?
VI sinfda o’rganiladigan «Materiklar va Okeanlar tabiiy geografiya-
sida» savollar biroz murakkablashadi. Berilgaan savollar o’quvchilarning
o’ylab ko’rishga va ma’lum bir aqliy faoliyatni amalga oshirishga majbur
etiladi. Masalan, Anxel sharsharasini geografik joylashishini aniqlang.
VII sinfda savollar yanada murakkablashadi, bunda savolga javob
berish uchun o’quvchilar katta aqliy faoliyatni amalga oshirishlari lozim.
Masalan, O’zbekiston tabiiy kartasi qanday proektsiyada tuzilgan?
O’zbekistonda Tyanshan tog’ tizmasining qaysi qisimlari joylashgan?
Yuqori sinflarda o’rganiladigan iqtisodiy va ijtimsoiy geografiya
kurslarida o’quvchilarga keng va to’liq javobni talab qiladigan savollar
beriladi. Masalan, jaxon davlatlari qanday guruhlarga bo’linadi?, Yoqilg’i-
energetika sanoati O’zbekistonni qaysi iqtisodiy rayonlarida yaxshi
rivojlangan?
Geografiya ta’limida suxbat metodi ko’p hollarda karta va ko’rgazmali
qurollar bilan ishlash metodlari bilan birga qo’llaniladi. Ayrim xollarda
suxbat metodi xikoya va tushuntirish elementlarini ham o’z ichiga oladi.
Shunday qilib suxbat metodi geografiya ta’limida asosiy metod sifatida
ham, yoki qo’shimcha usul sifatida ham qo’llaniladi.