-13-sonli ma’ruza - Дастурий таъминотни ишлаб чикиш технологияси

|
Дастурий таъминотни ишлаб чикиш технологияси
|
bet | 36/82 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 6,67 Mb. | | #256570 |
Bog'liq Dasturiy ta\'mnot sifatini ta\'minlashi UMK 2021 2022 (2)10-13-sonli ma’ruza
Mavzu: Dasturiy ta'minotni standartlashtirish. Sifatni boshqarishda standartlashtirishning roli. Sifatni ta'minlash standartlari turlari: asosiy standart, mahsulot standarti, jarayon standarti, nazorat usuli standarti. Dasturiy ta'minotni ishlab chiqish standartlari.
Reja:
Sifatni boshqarishda standartlashtirishning roli
Sifatni ta'minlash standartlari turlari
Standartlashtirish tamoyillari
Axborot tizimlarini ishlab chiqish standartlari
Zamonaviy sharoitda standartlashtirish muammolari
Har xil turdagi tizimlarni (axborot, o'rnatilgan, real vaqt tizimlari, xavfsizlik tizimlari) ishlab chiqishda texnologik talablar farq qilishi va rivojlanish jarayonining turli tomonlarini qamrab olishi mumkin. Shunga qaramay, odatda texnologiyani ishlab chiqishga joriy etish bitta asosiy maqsadni ko'zlaydi - ishlab chiqilayotgan tizim sifatini ta'minlash va kafolatlash. Bu tizimlarni ishlab chiqish texnologiyasiga qo'yiladigan talablarni belgilovchi hujjatlarni - sifat standartlarini yaratish uchun zarur shart bo'lib xizmat qildi.Dasturiy mahsulotlar uchun standartlar turli dasturlarning o'zaro ta'sirini tartibga soladi.Buning uchun dasturlararo interfeys standartlari mo'ljallangan. Bunday standartlarsiz dasturiy mahsulotlar bir-biriga "yopiq" bo'lar edi. Bunga yorqin misol, masalan, 1996 yilda ActiveX nomini olgan OLE standarti (Object Linking and Embedding - ob'ektni bog'lash va joylashtirish). Standartning aniq ishlab chiqilishi va uning muvaffaqiyatli amalga oshirilishi tufayli dunyodagi eng ko'p ishlatiladigan operatsion tizimdagi ilovalar ma'lumotlarning qaysi formatda bo'lishidan qat'i nazar, normal va barqaror ma'lumotlar almashinuvini ta'minlaydi.
Standartlashtirish zamonaviy sifat menejmentining asosiy tamoyillaridan biridir. Turli yo'nalishdagi juda ko'p sonli standartlar allaqachon ishlab chiqilgan va amalda bo'lganiga qaramay, iqtisodiy munosabatlar va bozor munosabatlarini takomillashtirish sharoitida standartlashtirish tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Nafaqat mahsulot eksporti, balki uning ichki sotilishi ham ko'p jihatdan mahsulotlarni standartlashtirish darajasiga bog'liq. Tovar ishlab chiqaruvchilar mahsulotlarning yuqori raqobatbardoshligini ta'minlashga intilib, o'z faoliyatida standartlardan (jumladan, nafaqat Rossiya, balki davlatlararo va xalqaro tashkilotlar ham) foydalanadilar, bu esa mahsulot sifatini oshirishga katta hissa qo'shadi.Standartlashtirishning ahamiyatini ortiqcha baholash qiyin. .
Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (Xalqaro standartlashtirish tashkiloti, ISO) taʼrifiga koʻra, standartlashtirish “ maʼlum bir sohada barcha manfaatdor tomonlarning manfaati va ishtirokida tartibga solish maqsadida qoidalarni belgilash va qoʻllash jarayoni, xususan, funksional sharoit va xavfsizlik talablari boʻyicha maksimal tejamkorlikka erishish”.
Standartlashtirish jarayonida standartlashtirish ob'ektiga tegishli normalar, qoidalar, talablar, xarakteristikalar ishlab chiqiladi, ular normativ hujjat shaklida tuziladi (1-rasm).
Standartlashtirish jarayonining tarkibiy qismlari
• tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlarning yuzaga kelishi xavfini hisobga olgan holda ob’ektlar xavfsizligi darajasini oshirish;
• ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni ta'minlash;
• mahsulotlar, ishlar va xizmatlarning raqobatbardoshligini oshirish;
• resurslardan oqilona foydalanish;
• texnik va axborot mosligi;
• tadqiqotlar (sinovlar) va o'lchovlar natijalari, texnik va iqtisodiy-statistik ma'lumotlarning solishtirilishi;
• mahsulotlarning o'zaro almashinishi.
Standartlashtirish quyidagi vazifalarni bajaradi va ( 2-rasm):
Standartlashtirish vazifalari
• turli mamlakatlardagi odamlar tomonidan yaratilgan ob'ektlarni (mahsulotlar, ishlar, xizmatlar, jarayonlar) tartibga solish;
• buyurtma qilingan ob'ektlarga qo'yiladigan optimal talablarni me'yoriy hujjatlarda jamlash;
• normativ hujjatlarni qo'llash qoidalarini belgilash.
Sertifikatlash amaldagi standartga muvofiqlikni belgilaganligi sababli, standartlarsiz sertifikatlash ham mumkin emas.
• fuqarolarning hayoti va sog'lig'i, jismoniy va yuridik shaxslarning mulki, davlat yoki kommunal mulk, ekologik xavfsizlik, hayvonlar va o'simliklar hayoti va sog'lig'i xavfsizligini ta'minlash darajasini oshirish va texnik reglamentlar talablariga rioya etilishiga ko'maklashish;
Standartlashtirish quyidagi xususiyatlarga ega:
• iqtisodiy - standartlashtirishning ilmiy-texnik taraqqiyotga qo'shgan hissasi orqali ifodalanadi, chunki u ishlab chiqarish jarayonining barcha tarkibiy qismlariga faol ta'sir ko'rsatadi, mehnat ob'ektlari va vositalarini, texnologiya va mehnatning o'zini takomillashtirishga yordam beradi. Normativ hujjatlar qismlar, mahsulotlar, materiallar, texnologik jarayonlarning asossiz xilma-xilligining oldini olishga, ularning oqilona nomenklaturasini o'rnatishga, optimal parametrik va o'lchov diapazonlarini aniqlashga, o'zaro almashinishning yuqori darajasini ta'minlashga, optimal sifat xususiyatlarini belgilashga imkon beradi;
• axborot – me’yoriy hujjatlar, klassifikatorlar va mahsulot kataloglari, ma’lumotnoma chora-tadbirlari va boshqalarni yaratish orqali namoyon bo‘ladi. Ta'kidlash joizki, tovarlarning mavjud navlari va ularning tarkibiy qismlarida tasniflash komponenti juda muhim rol o'ynaydi.Bu xususiyatlar bo'yicha o'xshash tasniflash elementlarini samarali ajratish imkoniyati bilan bog'liq bo'lib, bunday hujjatlarsiz aniq amalga oshirish mumkin emas. ;
• ijtimoiy - me'yoriy hujjatlarga kiritilishi va ishlab chiqarishda sog'liqni saqlashni rivojlantirishga yordam beradigan, sanitariya-gigiyena me'yorlariga javob beradigan va ekologik chiqindilarni yo'q qilish imkoniyatiga ega bo'lgan mahsulot va xizmatlar sifati ko'rsatkichlariga erishish orqali namoyon bo'ladi. Ushbu funktsiyaning o'ziga xos xususiyati bozorda taklif etilayotgan tovarlar va xizmatlar sifatiga e'tiborning kuchayishi umumiy tendentsiyasi bilan bog'liq holda standartlashtirishning ushbu o'ziga xos jihatining kuchayishi va atrof-muhit muammolari ham dominant rolni egallay boshlaydi. sanitariya me'yorlariga rioya qilish va sog'liqni saqlash masalalari sifatida;
• kommunikativ – axborot almashish orqali jamiyatda o‘zaro tushunishga erishish orqali ifodalanadi. Bunga standartlashtirilgan atamalar, tushunchalarning talqini, belgilar, biznesni loyihalashning yagona qoidalari, dizayn va texnologik hujjatlar xizmat qiladi. Kontseptual apparatni birlashtirishning bunday turi umume'tirof etilgan va maxsus atamalar o'rtasidagi tafovutni bartaraf etish, turli materiallarni loyihalash uchun bir xil talablarni ishlab chiqish va umumiy masalalarni muhokama qilishda turli tashkilotlarda ishlaydigan mutaxassislarning o'zaro tushunishini ta'minlash imkonini beradi.
Xalqaro standartlashtirish, alohida davlatlar chegaralarini kengaytirib, hamkorlikning ko'plab sohalarini rivojlantirish va darajasini oshirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratadi (3-rasm):
Xalqaro standartlashtirishga xos xususiyatlar
• murakkab mahsulotlar elementlarining o'zaro almashinishini ta'minlaydi - bugungi kunda ko'plab tovarlar turli mamlakatlarda joylashgan sanoat tarmoqlarining o'zaro ta'siri natijasidir;
• turli mamlakatlarda ishlab chiqarilayotgan tovarlarning sifat darajasini birlashtiradi - raqobatbardosh mahsulotlar yaratishga intilish ishlab chiqaruvchi korxonalarni standartlar talablariga e'tiborli qiladi;
• ilmiy-texnikaviy axborot almashinuviga yordam beradi - standartlashtirish ushbu turdagi almashinuvni rivojlantiradi, bu esa ishlab chiqarish sifatini oshirish uchun ham zarurdir;
• Xalqaro savdoni osonlashtiradi – mahsulot kelishilgan talablar asosida ishlab chiqarilsa, ularni eksport qilish ancha osonlashadi. Amaldagi standartlarga mos kelmasligi sababli ayrim tovarlarni turli mamlakatlarga olib kirish taqiqlangani kamdan-kam uchraydi;
• Xalqaro tashkilotlar ishtirokchilarining ilmiy-texnikaviy taraqqiyotini tezlashtiradi – standartlashtirish doimiy ravishda bozor ishtirokchilarini olg‘a intilishga majbur qiladi va bunday tashkilotlarning har bir ishtirokchisi boshqalardan ortda qolishga harakat qiladi.
Xalqaro standartlashtirishning asosiy tamoyillariga quyidagilar kiradi (4-rasm):
Guruch. 4. Xalqaro standartlashtirishning asosiy tamoyillari
• standartlashtirishning murakkabligi - me'yoriy hujjatlarni yaratish va qo'llash jarayonida mahsulot sifatining zarur darajasini ta'minlaydigan omillar majmuasini tizimlashtirish va optimal bog'lashdan iborat;
• standartlashtirishning ilg'or rivojlanishi - standartlashtirish ob'ektlarining sifat ko'rsatkichlarining vaqt o'tishi bilan o'zgarishini hisobga olgan holda standartlashtirish jarayonini takomillashtirish. Etakchi yo'l amalda erishilgan darajaga nisbatan oshirilgan standartlashtirish ob'ektlariga standartlar va talablarni belgilash orqali erishiladi. Shu bilan birga, kutilayotgan normalar va talablar kelajakda optimal darajani bashorat qiluvchi prognozlarga muvofiq shakllantiriladi. Etakchi standart tasdiqlangan paytdan boshlab iste'molchilar yangi ishlanmalarni loyihalashda mahsulotdan foydalanishga qonuniy huquqlarga ega bo'lib, ishlab chiqaruvchi tasdiqlangan etakchi standartda belgilangan parametrlarga ega mahsulot ishlab chiqarishni boshlashi shart;
• tasniflash - tasniflash belgilarini standartlashtirish ob'ektini tanlash va ularni ob'ektni aniqlash uchun ahamiyati bo'yicha tartiblashdan iborat.
Standartlashtirishning quyidagi turlari mavjud:
• haqiqiy standartlashtirish - jamiyatning tarixan shakllangan ayrim belgilari va qoidalarini (taqvim, yozuv, sanash va boshqalar) aks ettiradi. Shu bilan birga, haqiqiy standartlashtirish faqat belgilangan me'yorlarni mustahkamlaydi, ularni me'yoriy hujjatlarda tavsiflaydi;
• rasmiy standartlashtirish maqsadli faoliyat natijasi bo‘lib, har doim belgilangan shakl bo‘yicha tuzilgan, ma’lum hajm va amal qilish muddatlariga ega bo‘lgan normativ hujjatlarni chiqarish bilan yakunlanadi. Rasmiy standartlashtirish me'yoriy hujjatlarda standartlashtirish ob'ektlarining sifatiga qo'yiladigan talablarning yangi (yoki ma'lum vaqtgacha amalda bo'lgan) darajalarini aks ettirish uchun mo'ljallangan. Ko'pgina hollarda standartlar muayyan faoliyat sohasidagi mutaxassislar tomonidan ishlab chiqiladi, ular nafaqat fan sohasini chuqur bilimga ega, balki uni rivojlantirishning kutilayotgan istiqbollari va xususiyatlari to'g'risida zarur bilimlarga ega.
Xalqaro standartlashtirish sohasida ko'plab tashkilotlar ishlaydi, ular orasida eng vakili Xalqaro Standartlashtirish tashkiloti (Xalqaro standartlashtirish tashkiloti yoki qisqartirilgan -ISO, ruscha transkripsiyada - ISO). U 1946 yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Standartlarini muvofiqlashtirish qo'mitasi qarori bilan tuzilgan, 1947 yil fevral oyida 33 davlat tomonidan ratifikatsiya qilinganidan keyin o'z rasmiy faoliyatini boshlagan. ISO nodavlat tashkilot boʻlib, BMTning maslahatchi maqomiga ega. ISO Nizomida e'lon qilingan ushbu tashkilot faoliyatining asosiy maqsadi "global miqyosda standartlashtirishni rag'batlantirish" deb belgilangan.
Evropada eng vakolatli xalqaro standartlashtirish organi keng turdagi tovarlar, xizmatlar va texnologiyalarni standartlashtirish bo'yicha Evropa qo'mitasi (CEN) (Evropa standartlashtirish qo'mitasi) hisoblanadi. Bundan tashqari, turli mavzularda standartlashtirish masalalari bilan shug'ullanadigan Evropa tashkilotlari mavjud. Bunday tashkilotlarga, masalan, CENELEC (Elektrotexnika standartlashtirish bo'yicha Evropa qo'mitasi) - elektrotexnika sohasida echimlarni standartlashtirish bo'yicha Evropa qo'mitasi va ETSI (Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti) - Evropa telekommunikatsiya standartlari instituti kiradi.
MDH mamlakatlarida Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligining Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish boʻyicha Davlatlararo Kengashi (EvroOsiyoStandartlashtirish, Metrologiya va Sertifikatlashtirish boʻyicha Davlatlararo Kengashi) mavjud. IGU MDHning standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish boʻyicha kelishilgan siyosatini shakllantirish va amalga oshirish boʻyicha hukumatlararo organi hisoblanadi. IGUning ishchi organi ekspertlar guruhi va mintaqaviy axborot markazi tarkibidagi Standartlar byurosi hisoblanadi. Kengash huzurida standartlashtirish boʻyicha 270 ta davlatlararo texnik qoʻmitalar tashkil etilgan. IGU ISO-Standartlashtirish bo'yicha mintaqaviy tashkilot tomonidan Evrosiyo standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish kengashi (EASC) sifatida tan olingan.
2. Sifatni ta'minlash standartlari turlari
Standartlashtirish masalalarini ko'rib chiqsak, ular toifalaridan biri bo'lgan normativ hujjatlarni eslab bo'lmaydi.
Standartlarni ishlab chiqish sabablari
Normativ hujjatlar - har qanday mahsulotni yaratish yoki har qanday xizmatlarni ko'rsatish uchun normalar, standartlar, qoidalar va shartlarning majburiy qo'llanilishini ma'lum darajada tartibga soluvchi rasmiy hujjatlar to'plami.
Shu munosabat bilan standartlar me'yoriy hujjatlar to'plamining faqat bir turi hisoblanadi (6-rasm).
Guruch. 6. Normativ hujjatlarning xilma-xilligi
Standart - bu kelishuv asosida ishlab chiqilgan, tan olingan organ tomonidan tasdiqlangan va ma'lum bir sohada optimallashtirishning maqbul darajasiga erishishga qaratilgan normativ hujjat. Umumiy va takroriy foydalanish uchun standart har xil faoliyat turlariga yoki ularning natijalariga taalluqli umumiy tamoyillar, qoidalar, tavsiya xarakteridagi xususiyatlarni belgilaydi.
Standartlar quyidagi sabablarga ko'ra ishlab chiqilgan (3.6-rasm):
• mahsulotni ishlab chiqish (jumladan, dasturiy ta'minotni ishlab chiqish) bo'yicha eng yaxshi amaliy faoliyatni to'plash va o'tmishdagi xatolarni takrorlamaslik;
• sifatni ta'minlash jarayoni uchun zarur asosni ta'minlash - yaratilayotgan mahsulotning talab qilinadigan ko'rsatkichlarini ta'minlash uchun loyihalarni amalga oshirishda standartlarga rioya qilishni nazorat qilish kifoya;
• ishlab chiqish jarayonini tartibga solishga imkon beradi, bu esa rivojlanishni shaffof qiladi va kadrlar almashinuvi vaqtida ma'lum bir mavzu bo'yicha kasbiy faoliyatni o'qitish xarajatlarini kamaytiradi.
Standartlar to'plamining tasniflash modeli standartlarning turlarga bo'linishini belgilaydi.
Standartning turi - standartlashtirish ob'ektiga qarab, uning mazmuni bilan belgilanadigan belgi.
Standartlarning asosiy turlari amaldagi GOST R 1.0-2004 "Rossiya Federatsiyasida standartlashtirish" standarti bilan belgilanadi. Asosiy qoidalar". Bularga quyidagi turdagi standartlar kiradi (7-rasm):
Standartlar turlarining tasnifi
• asosiy standartlar;
• mahsulot standartlari;
• xizmat ko'rsatish standartlari;
• jarayonlar (ishlar) uchun standartlar;
• nazorat usullari standartlari;
• atamalar va ta'riflar uchun standartlar.
3. Standartlashtirish tamoyillari
Texnik jihatdan tartibga solish elementlaridan biri sifatida standartlashtirish bir qator asosiy taxminlarga asoslanadi - standartlarni ishlab chiqish jarayonining asosiy qonuniyatlarini aks ettiruvchi, standartlashtirishni ishlab chiqishning maqsad va vazifalariga erishishni ta'minlaydigan va uning samaradorligini ta'minlash shartlarini belgilaydigan tamoyillar. amalga oshirish.
1. Standartlarni ixtiyoriy qo'llash tamoyili. "Texnik jihatdan tartibga solish to'g'risida" gi qonun kontekstida standartlarning ixtiyoriyligi nafaqat standartlashtirishning asosiy printsipi, balki Rossiya Federatsiyasida standartlarning huquqiy holatini majburiy bo'lmagan hujjatlar sifatida belgilaydigan va qo'llaniladigan asosiy element hisoblanadi. faqat ixtiyoriy asosda. Biroq, standartlarning ixtiyoriyligi haqida gap ketganda, quyidagi qoidalarni hisobga olish kerak:
• standartlarda nazarda tutilgan talablar, agar ma'lum bir mahsulot ishlab chiqaruvchisi ixtiyoriy ravishda ularga rioya qilishga qaror qilsa, buni, masalan, mahsulotlarni markalashda ko'rsatsa, majburiy bo'ladi;
• Agar shartnoma va shartnomalarda to'g'ridan-to'g'ri ko'rsatilgan bo'lsa, standartlarni, shuningdek, alohida qoidalarni majburiy qo'llash imkoniyatini istisno qilib bo'lmaydi. Agar shartnoma taraflari ma'lum bir standart talablarini majburiy qilish uchun o'z roziligini bildirgan bo'lsa, u holda bu talablarga rioya qilish har ikki tomon uchun ham majburiy bo'ladi. Ushbu qoida Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik Kodeksining shartnomalar va majburiyatlar (shu jumladan ularni bajarish) bo'yicha umumiy normalariga mos keladi.
Shunday qilib, standartlarni ixtiyoriy qo'llash printsipi ishlab chiqaruvchining (shuningdek, sotuvchi va ijrochining) standartlarda nazarda tutilgan talablarni bajarish uchun ixtiyoriy ravishda (ya'ni, ixtiyoriy, majburlovsiz) o'z zimmasiga olish huquqini ko'rsatadi. Ko'ngillilik - bu tanlov.
2. Standartlarni ishlab chiqishda manfaatdor tomonlarning qonuniy manfaatlarini maksimal darajada hisobga olish tamoyili. Standartlarni ishlab chiqishda fikr-mulohazalarni xolisona hisobga olish barcha manfaatdor tomonlarning zarur ehtiyojlarini qondirishni ta'minlaydi. Milliy standartlarni ishlab chiqish standartlashtirish bo'yicha texnik qo'mitalar ishtirokida ochiq amalga oshirilishi kerak. Bunday qo'mitalar ixtiyoriy asosda muayyan ob'ektni standartlashtirishdan manfaatdor bo'lgan eng vakolatli yuridik va jismoniy shaxslarni birlashtiradi. Milliy standartlarni ishlab chiqishda manfaatdor tomonlarning fikr-mulohazalarini inobatga olish standart loyihasini jamoatchilik muhokamasidan o‘tkazish tartibi natijasida erishiladi. Muhokama chog'ida barcha mulohazalar inobatga olinadi, chunki muhokamada ishtirok etayotgan tomonlar mutlaqo tengdir va bir-biriga zid bo'lgan fikrlar bir-biriga yaqinlashadi. Tashkilot standartlarini ishlab chiqishda, shuningdek, tashkilotning manfaatdor tarkibiy bo'linmalari vakillarining standartlar loyihalarini muhokama qilishda erkin ishtirok etishi uchun shart-sharoitlar ta'minlanishi kerak. Ichki yoki tashqi bozorga etkazib beriladigan mahsulotlar, uchinchi tomon tashkiloti tomonidan bajarilgan ishlar yoki u tomonidan ko'rsatiladigan xizmatlar uchun tashkilot standartlarini ishlab chiqishda boshqa tashkilotlar vakillarining, etkazib beriladigan mahsulotlarning mijozlari yoki xaridorlarining fikri; bajarilgan ishlar va ko'rsatilgan xizmatlar hisobga olinishi kerak.
3. Milliy standartni ishlab chiqish uchun asos sifatida xalqaro standartni qo'llash tamoyili. Ushbu tamoyilni qo'llash xalqaro standartlar talablarining Rossiya Federatsiyasining iqlimiy va geografik xususiyatlariga, texnik yoki texnologik xususiyatlariga yoki boshqa sabablarga ko'ra nomuvofiqligi sababli mumkin emas deb topilgan holatlar bilan cheklanadi. Federatsiya belgilangan tartiblarga muvofiq xalqaro standartning qabul qilinishiga yoki uning alohida belgilanishiga qarshi chiqdi.
Xalqaro standartlar dunyoning iqtisodiy rivojlangan davlatlarining ilg'or tajribasini, ilmiy tadqiqotlar natijalarini, keng iste'molchilar va davlat organlarining talablarini aks ettiradi va ko'pchilik mamlakatlar uchun qoidalar, umumiy tamoyillar yoki xususiyatlarni ifodalaydi, shuning uchun xalqaro standartlardan foydalanish milliy standartlarni ishlab chiqish mahalliy mahsulotlarni jahon bozoriga chiqarishning muhim shartlaridan biridir. Shu munosabat bilan, milliy standartlarni ishlab chiqishning ajralmas qismi (va ba'zan asos) sifatida xalqaro standartlardan ustun foydalanish amalga oshirilishi kerak, bunday qo'llash imkonsiz deb topilgan hollar bundan mustasno.
4. Standartlashtirish maqsadlarini amalga oshirish uchun minimal zarur bo'lganidan ko'ra ko'proq darajada mahsulot ishlab chiqarish va aylanishiga, ishlarni bajarish va xizmatlar ko'rsatishga to'siqlar yaratishga yo'l qo'ymaslik tamoyili. Ushbu tamoyil standartlarda tadbirkorlik faoliyati erkinligini cheklaydigan qo'shimcha to'siqlarni yaratishi mumkin bo'lgan mahsulotlarga, tegishli jarayonlarga, shuningdek ishlar va xizmatlarga qo'yiladigan talablarni belgilashning mumkin emasligini ko'rsatadi. Bunday holatlar standartlashtirish maqsadlariga erishish yo'lidagi to'siqlar ehtimolini anglatadi yoki hatto ularga zid bo'lishi mumkin. Bu, masalan, asossiz cheklovlar yoki ortiqcha talablar o'rnatilganda sodir bo'lishi mumkin.
5. Texnik reglamentlarga zid bo'lgan bunday standartlarni belgilashga yo'l qo'ymaslik printsipi. Standartlashtirishning maqsadlaridan biri texnik reglamentlar talablariga rioya qilishga ko'maklashishdir. Ushbu maqsadga muvofiq, standartlar texnik reglamentlarning har qanday talablarini to'ldirishi, aniqlashtirishi (lekin takrorlanmasligi) mumkin va shu bilan ularda o'rnatilgan xavfsizlikning minimal darajasini oshirishni ta'minlaydi, lekin hech qanday tarzda ularga zid kelmaydi.
6. Standartlarni bir xilda qo'llash uchun shart-sharoitlarni ta'minlash printsipi. Tashkilotlarning standartlari tijorat sirini (ishlab chiqarish siri) tashkil etuvchi ma'lumotlarni o'z ichiga olishi mumkin. Standartni ishlab chiqqan va tasdiqlagan tashkilotning xodimlari bo'lmagan shaxslar tomonidan bunday standartlarni qo'llash faqat shartnoma asosida tashkilotning o'zi roziligi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bundan tashqari, tashkilotlarning standartlarini ishlab chiqish, tasdiqlash, hisobga olish, o'zgartirish va bekor qilish tartibi ular tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi. Shunga ko'ra, tashkiliy standartlarni bir xilda qo'llash uchun shart-sharoitlarni ta'minlash har doim ham oson emas. Qo'llashda bir xillik, agar tashkilotlarning standartlari, masalan, xolding kompaniyasi yoki bir nechta sho''ba korxonalari bo'lgan aktsiyadorlik jamiyati doirasida ishlab chiqilgan bo'lsa, namoyon bo'lishi mumkin. Bunday holda, ularning ta'sis kompaniyalari bosh tashkilot tomonidan tasdiqlangan standartlarni teng va teng ravishda qo'llaydilar.
4. Axborot tizimlarini ishlab chiqish standartlari
Axborot tizimlarini ishlab chiqishni standartlashtirish jarayoni deyarli kompyuter texnologiyalaridan foydalanishning boshidanoq amalga oshirildi. Rivojlangan jamiyat sari zamonaviy harakatda hisoblash, axborot va kommunikatsiya resurslari integratsiyalashgan kuchli infratuzilmani yaratish zaruriy shartlardan biridir. Bunday integratsiyalashgan tizimlar, texnologiyalar va xizmatlarni yaratish texnik va boshqa vositalarni birlashtirishning mumkin bo'lgan muammosi bilan bog'liq bo'lishi mumkin, bu esa samarasiz xarajatlarga olib keladi, masalan, yangi vositalarni o'zlashtirishda xodimlarni qayta tayyorlash muammosi. Bu, ayniqsa, tizimlarni takomillashtirish, yangi komponentlarni kiritish zarurati, apparat va dasturiy ta'minotning yangi avlodlari paydo bo'lishi, ularni takrorlash va qayta ishlatishda yaqqol namoyon bo'ladi.
Axborot tizimlarini yaratishda tipik, birlashtirilgan va standartlashtirilgan elementlar, dizayn echimlari, amaliy dasturlar paketlari, komplekslar, komponentlardan oqilona foydalanish kerak. Axborot tizimlari va ularning tarkibiy qismlari eng keng doiradagi vazifalarni bajarishga mos keladigan tarzda ishlab chiqilmoqda. Ushbu tamoyilga e'tibor bermaslik, vazifalarning an'anaviy ro'yxati va ularni hal qilish algoritmlariga qaramay, har bir korxona bunday tizimlarni mustaqil ravishda ishlab chiqishga harakat qiladi, bu esa mehnat, moddiy va moliyaviy resurslar, shuningdek, vaqtni asossiz sarflashga olib keladi.
ISO standartlari dunyodagi eng mashhur va keng tarqalgan. Ular juda universaldir, ular tashkilot qaysi sohada faoliyat yuritishidan qat'i nazar, model sifatida ishlatilishi mumkin. Natijada, ISO modeli o'zining inkor etilmaydigan afzalliklari va kamchiliklariga ega. Biroq, ISO modelining asosiy afzalligi uning mashhurligi, keng tarqalganligi, global darajada tan olinishidir. Endi ISO standartlari bozorda mavjud bo'lgan har qanday tashkilot ega bo'lishi kerak bo'lgan majburiy minimaldir. Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki, o'zining ko'p qirraliligi tufayli ISO 9000 seriyali standartlarga asoslangan model juda "yuqori darajali", ya'ni umumlashtirilgan, etarlicha batafsil bo'lmagan bo'lib chiqdi. Shu sababli, ISO modeliga asoslangan to'liq sifat tizimini yaratish uchun ko'plab qo'llab-quvvatlovchi sanoat va ISO standartlaridan foydalanish kerak.
Zamonaviy sharoitda standartlashtirish muammolari
Standartlashtirish sohasidagi mutaxassislarning fikriga ko'ra, ushbu faoliyat sohasi bozor iqtisodiyoti sharoitida texnik jihatdan tartibga solish elementlaridan biri sifatida patent va litsenziyalarni joriy etishdan kelib chiqadigan tegishli ko'rsatkichlardan yuqori bo'lgan iqtisodiy o'sishga hissa qo'shishi mumkin. Mutaxassislarning fikriga ko'ra, masalan, Germaniyada yillik iqtisodiy o'sishning uchdan bir qismi standartlarni qo'llash samarasi bilan bog'liq.
Standartlashtirish bo'yicha ishlarning ko'lami va samaradorligini ushbu yo'nalishning iqtisodiy samarasini baholaydigan quyidagi fakt tasdiqlaydi. Qo'shma Shtatlarda standartlarni ishlab chiqish va qo'llash bilan bog'liq turli tadbirlarga sanoat va davlat tashkilotlarining jami sarmoyasi yiliga 70 milliard dollarga etganida, foyda 1000% daromad olishi mumkin edi.
Biroq, Rossiyada standartlashtirish muammolari bunday ajoyib natijalarga erishishga imkon bermaydi.
Standartlashtirishning zamonaviy muammolarini quyidagi qoidalar bilan tavsiflash mumkin:
• Past standartlashtirish dinamikasi. Umumiy hajmi 24 600 standartga ega bo'lgan uning yillik yangilanishi kamida 3,5 ^ 1 ming standart bo'lishi kerak. So'nggi paytlarda qayta ko'rib chiqilgan va yangi tasdiqlangan standartlarning maksimal soni yiliga taxminan 900 birlikni tashkil etdi. Standartlar jamg'armasi tez qariydi va bu ish sur'atlarini tezlashtirishning aniq istiqboli yo'q. Standartlashtirishni rejalashtirish yillik asosda amalga oshiriladi, Yaponiyada esa ikki gorizont uchun rejalashtirish tizimi mavjud: 5-10 yillik va yillik rejalashtirish. Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish akademiyasida 30 yillik chuqurlikdagi prognozlash materiallari mavjud bo'lsa-da, standartlarni ishlab chiqishda fan va texnologiya rivojlanishining prognozlari hisobga olinmaydi. Past dinamizmning yana bir tomoni xalqaro, mintaqaviy va milliy standartlarni: tarjima qilish, tahrirlash, tasdiqlash, amalga oshirishning yetarli sur'atda emasligidir. Zamonaviy sharoitda foydali bo'lgan ko'plab xalqaro standartlar hali keng tanishish uchun rus manbalarida joylashtirilmagan;
• Texnologik standartlashtirish sohasida ishlarning sustligi. Standartlashtirish va ilg'or texnologiyalarni joriy etish bo'yicha ishlar o'zaro bog'liq emas. Bunday munosabatlar, ayniqsa, kichik va o'rta biznesda samarali bo'ladi. Zamonaviy sharoitda ko'plab bunday korxonalar yangi g'oyalar va istiqbolli texnologiyalarning dirijyorlari hisoblanadi. Bunday faoliyatning yorqin misoli AQSh Milliy Standartlar va Texnologiyalar Instituti bo'lib, u milliy texnologiya dasturini birinchi navbatda kichik korxonalar o'rtasida boshqaradi;
• texnik qo'mitalarning ish sifatining etarli emasligi. Muayyan faoliyat sohalarida chuqur bilimga ega boʻlgan qoʻmita aʼzolari xalqaro va mahalliy standartlashtirish nazariyasi va amaliyotini yaxshi bilishmaydi. Ushbu bo'shliqni texnik qo'mitalar tarkibini standartlashtirish sohasidagi mutaxassislar bilan to'ldirish orqali bartaraf etish mumkin. Ijobiy samaraga erishish imkoniyatining o'xshashi - bu juda qiyin ishning barcha nuanslarini biladigan ixtirolarga ariza berishda professional patent mutaxassislarining bilimlaridan foydalanish;
• Korxonalarda so'nggi o'n yilliklarda yo'qolgan standartlashtirish xizmatlarini tiklash zarurati. Tashkilot va korxonalarda anchadan beri ichki standartlarni ishlab chiqish va faoliyatni tartibga solishga e'tibor kamaygan. Shunga qaramay, keyingi yillarda ushbu faoliyat turiga qiziqish u yoki bu shaklda yana jonlandi. Kompaniyalarda sifat menejmenti sohasidagi mutaxassislar paydo bo'lmoqda, rahbarlar orasida allaqachon sifat direktorlarini ko'rish mumkin. Bu esa korxonalarda standartlashtirish va sifat menejmenti jarayonlarini tiklash jarayoni bosqichma-bosqich davom etayotganini anglatadi.
№14-16 ma'ruza
|
| |