Moddiy oqimlar harakatlari chizmasining ta’rifi

1.5. Moddiy oqimlar harakatlari chizmasining ta’rifi.
Materiallar oqimining o‘sishi aks etgan chizmalar tavsifiga e’tibor qilgan holda yetkazib berishning umumiy chizmasi 1.3-chizmada, korxona ichidagi moddiy oqimlar harakati chizmasi 1.4-chizmada ko‘rsatilgan. Moddiy oqimlar harakatida korxona nazoratini tashkil etish jarayoni bir butun o‘lchov sifatida qaraladi, ayniqsa,, moddiy oqimlarning korxona ichidagi harakati, ularni rejalashtirish va zaxiralarning boshqaruvi haqida fikr yuritish mumkin. Shuni qayd etmoq kerakki, aksariyat tadqiqotlarda korxona yoki ombor mustaqil o‘lchov sifatida qaraladi va moddiy oqimning kirimi va chiqimi bilan bog‘liq bo‘lgan operatsiyalarga asosiy e’tibor qaratiladi. Biroq masalaga bunday yondashilganda ixtiyoriy operatsiyani (yuklash, yo‘ldagi vaqt) asosiy oqimlar uchun zarur vaqt va operatsiyalarni boshlash uchun haqiqatda kerakli vaqt yetakchi boshqaruv omillaridan hisoblanadi.
1.3-chizma. Moddiy oqimlarning ishlab chiqaruvchi korxonalardan ombor tizimi orqali iste’molchilarga yetib borish harakati
1.4-chizma. Moddiy oqimlarning korxona ichidagi harakati
1.5-chizma. Moddiy oqimlarning ishlab chiqaruvchidan iste’molchiga yetib borish harakati
Yuqoridagi 1.5-chizmada buyurtma va uning buzilish vaqtini belgilovchi buyurtmalar harakatlarining yo‘nalishi aks ettirilgan.
Iste’molchi mahsulotni mintaqaviy ombororqali yoki bevosita ishlab chiqaruvchining o‘zidan olishi mumkin. Aniqki, buyurtmalarni bajarish muddati turlichadir. Ombordan mavjud mahsulotlarni saqlash uchungina emas, balki mahsulotlarni o‘z vaqtida yetkazib berish uchun ham foydalaniladi. Buyurtmalarning o‘z vaqtida bajarilishi transport vositalari, buyurtmalarni tayyorlash texnikalariga ham bog‘liqdir. 1-jadvalda mahsulotlarni har xil turdagi transportlar yordamida yetkazib berish muddatining aniqlanish formulasi aks ettiriladi.
Turli xil transportlarda yuklarni yetkazib berish muddatini hisoblashning metodik ko‘rsatmasi
1-jadval
Bu yerda:
t nk - operatsiyaning boshlanish-tugash vaqti, sutka, soat;
L - tashib keltirish uchun o‘tilgan masofa, km, mil;
Vnj Vnr-1 sutkada vagon yoki kemaning normadagi yo‘lda yurishi;
Tj dop t dop tR dop - daryo, dengiz va temir yo‘l transportida qo‘shimcha operatsiyalar uchun vaqt;
Vek - foydalanish tezligi, km soat;
Vkom - tijorat tezligi, mil sutka;
V sut - mazkur liniyada ishlovchi kemadan foydalanish tezligi mil sutka;
@- yuk ko‘tarish mashinasidan foydalanish koeffitsiyenti;
Rt - kemaning yuk ko‘tarish quvvati, t;
M - portda bir sutkadagi o‘rtacha yuk tashish ishlari, t sutka;
To - yuklarni to‘plash, rasmiylashtirish va jo‘natish vaqtlari, sutka. Qoida bo‘yicha taqsimlash vazifasiga: mahsulotlarni to‘plash va tarqatish; tovarlarni joylashtirish, saralash va jamlash; mahsulotga egalik qilishning sotib oluvchidan sotuvchiga o‘tishi; ombordagi tovarlarni saqlash va himoyalash; sotuvchi va sotib oluvchilar o‘rtasida muzokaralar olib borish va shartnomalarni imzolash; tovarlarga egalik qilish huquqining sotuvchidan sotib oluvchiga o‘tishi kiradi.Taqsimlash jarayoni vazifalari quyidagilarga bo‘linadi:
tijorat, ya’ni mulkka egalik qilish huquqi boshqa bir shaxs nomiga o‘tkazish amalga oshirilayotgan xarid va sotuv jarayonlarida yordam beruvchi vazifalar.
fizik, ya’ni tovarlarni tashish va ularning butunligini ta’minlash vazifalari.
Taqsimlashning quyidagi turlari mavjud: a) Selektiv taqsimlash
Bunda, ulgurji savdo qiluvchi ishtirokisiz-10 ta shartnoma
Ulgurji savdo qiluvchi Ulgurji savdo qiluvchi ishtirokisiz 24 shartnoma ta’sirida 6 shartnoma
(shartnomalar soni 50 %ga kamaydi)
Turli darajadagi taqsimlash kanallariga misollar: - yuklarni jo‘natish, rasmiylashtirish va to‘plash uchun zarur vaqt-sutka. Turli kommunikatsiya vositalaridan, buyurtmalarni tayyorlash texnikalaridan, har xil transport modellaridan foydalanish natijasida buyurtmalarni tayyorlash uchun ketgan vaqt ko‘rsatkichlarining xilma-xilligiga olib keldi.
Buyurtmalarning bajarilish vaqtlari o‘rtasidagi farq resurslarga bo‘lgan talab va jamg‘armalarning ishonchliligiga bevosita o‘z ta’sirini o‘tkazadi. Uzoq muddat davomida buyurtmalarning bajarilishi ko‘pchilik mintaqaviy omborlardagi mahsulot zaxirasining o‘sishiga olib keladi. Ikkinchi tomondan, juda qisqa muddatda tayyorlangan buyurtmalarda xatolik vujudga kelishi mumkin. Natijada resurslar kerakli miqdorda, zaruriy sifatda yoki o‘z vaqtida olib borilmaydi. Buyurtmani amalga oshirishga sarflangan vaqt tarqatish, marketing, kreditlash, amalga oshirish xizmatlari singari vazifalarni bajaruvchi mahsulot ishlab chiqaruvchi va iste’molchi o‘rtasidagi bog‘lovchi bo‘g‘in hisoblanadi. U taqsimlash kanallarining rivojlanish holatiga bog‘liqdir. Aksariyat sanoat firmalari qisman shunday taqsimlashni nazorat qiladi, shuningdek, fizik taqsimlash tizimida ham ularning chegaralangan darajadagi ta’sirlari bor[21. 32-b].
Taqsimlash kanallarining vazifa va tuzilmalari o‘zgarishi yetkazib berish texnologiyalarini qayta tashkil qilgan, firma mahsulotlari va xizmatlar sifatini oshirishga ham bog‘liqdir. Yetkazib berish samaradorlikni oshirish va texnologiyalarni takomillashtirishga intilish, taqsimlash doirasidagi kapital hajmida sarmoya Tovar ishlab chiqaruvchi o‘sishiga olib keladi, shuningdek, obyektlarni lokallashtirish va tuzilmasini o‘zgartirishga imkoniyat tug‘diradi. Mazkur doira vertikal integratsiya yo‘nalishlarini ham qayd etish ahamiyatlidir, buning natijasida mahsulot ishlab chiqaruvchi va sotib oluvchi o‘rtasidagi chegaralarni aniqlash qiyin bo‘lmoqda. Taqsimot kanallarining tuzilmalari (vertikal vositachilar soni), ularning miqyosi va barqarorligi bosqichlari miqdoriga bog‘liqdir. Ularni tejashga erishish uchun mahsulotlarni olishdagi zaruriy bosqichlarning eng qulay sonini aniqlash katta ahamiyatga ega[21. 28-b].
Shartnomalar sonini kamaytirish iqtisodiy tejamga erishishning bir yo‘nalishi hisoblanadi. Taqsimlashning ikki turi: selektiv va intensiv bo‘ladi. Selektiv taqsimlashda uncha katta bo‘lmagan savdo qilish joylari mavjud, intensiv taqsimlashda esa ularning soni ko‘proqdir. Savdo shartnomalari sonini kamaytirish hisobiga iqtisodiy tejamga erishish yo‘llari 1.6-chizmada soddalashtirilgan tarzda ko‘rsatilgan. Mahsulot ishlab chiqaruvchilar va xaridorlarning talabini qondiradigan barcha vazifalar bajarilgandagina taqsimlash kanalining barqarorligiga erishish mumkin. Yetkazib berish tizimlarida mahsulotni taqsimlash kanallarini ko‘rib chiqish mumkin[21.18-b].
1. Mustaqil ulgurji savdo qiluvchi vositachilar o‘z hisoblaridan tovarlar sotib oladilar, shu bilan tovarlarning ma’naviy eskirish, buzilish, kon’yunktura natijasidagi tavakkalni o‘z zimmalariga oladilar. Ular tovarlarni saqlaydilar va shu bilan mol yetkazib beruvchilar va iste’molchilarning zaxiralarini kamaytiradilar, shuningdek, jo‘natish, reklama, maslahatlar berish kabi xizmatlarni amalga oshiradilar. Mol sotadigan tashkilotlar ikki turda: ulgurji savdo bazalari va ulgurji savdo idoralari. Ulgurji savdo bazalari faoliyati ulgurji savdo firmalarining vazifalariga juda o‘xshashdir, ular faqat o‘z sanoat firmalari sotadigan mahsulotlarining bo‘lishi bilan bir – biridan farqlanadi[21.38-b].
1.6-chizma. Selektiv va intensiv taqsimlash
Nolinchi darajadagi kanal Birinchi darajadagi kanal Ikkinchi darajadagi kanal Uchinchi darajadagi kanal Istе'molchi Ulgurji savdo idoralari ko‘pincha tovarlarning o‘ziga ega bo‘lmaganligi sababli tovarlar bilan fizik operatsiyalarni amalga oshirmaydilar. Ularning asosiy vazifasi iste’molchi bilan aloqa o‘rnatish, mol yetkazib berish, buyurtmalar to‘plash, ularni tarqatish, firma omborlaridan tovarlarni tranzit yetkazib berishni tashkil etishdan iborat.
3. Vakil, tovar brokerlari, dallollar va boshqa vositachilar tovarga egalik qilish huquqiga ega bo‘lmaganliklari sababli ularning qadrsizlanishi, buzilishi bilan bog‘liq bo‘lgan zararlarni ko‘rmaydilar. Broker - savdo vositachilarining faol turi sanaladi. Ular sotuvchi va xaridorlar bilan uzoq muddatli shartnoma munosabatlariga kirmaydilar, vositachi rolini o‘ynagan holda vaqtincha oldi-sotdida qatnashadilar. Ularning asosiy vazifasi sotuvchi va xaridorlarni uchrashtirish va savdo aloqalarini o‘rnatish. Mavjud taxminlar asosida xaridorlar talabiga mos keladigan ma’lumotlarni taklif qilish brokerlar faoliyatining so‘nggi jarayoni hisoblanadi.
1.8-chizma. Tovar va mollarning ishlab chiqarish kanallariga to‘liq tarzda jo‘natilishi
Mahsulotlarni ishlab chiqarish rejasiga muvofiq jo‘natish.
Chizmadan ko‘rinib turibdiki, tovar ishlab chiqaruvchilar, asosan 2 turdagi iste’molchilarga: iste’molchilar va mahsulotlarni taklif qiluvchi vositachilarga duch keladilar. Yakuniy mahsulot iste’molchilari, ma’lumki, kichik to‘plamdagi yuqori sifatli mahsulotlarni sotib olishga intiladilar. Vositachilar esa katta to‘plamdagi tovarlarni xarid qiladilar. Amaliyotda korxonalar mahsulot sotishining 1-yo‘lidan ham, 2-yo‘lidan ham foydalanadilar. Bunda iste’molchilarga yuk jo‘natishning 3 asosiy turini ko‘rish mumkin: zavod zaxiralaridan bevosita yuk jo‘natish. ishlab chiqarish tarmog‘idan bevo sita yuk jo‘natish, ombor orqali yuk jo‘natish. Yuk jo‘natishning qaysi taktikasini tanlash sotilayotgan mahsulot hajmiga bog‘liqdir. Agar tovarlar to‘plami yetarli darajada katta bo‘lsa, u holda bevosita zavod zaxiralaridan yoki ishlab chiqarish tarmog‘idan tovarlar jo‘natiladi. Taqsimlash nazorati yetkazib berishni funksionallashtirish va samaradorligini boshqarish vositasi sifatida bo‘lishi 1.9-chizmada ko‘rsatilgan.
|