О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 20

―Motivatsiya‖ funksiyasi birgalikdagi faoliyat subyektlarining samarali о‗zaro
hamkorlik qilishga va yuqori samarali mehnat qilishga rag‗batlantirish choralarini
ishlab chiqish va qо‗llashni о‗z ichiga oladi.
―Muvofiqlashtirish‖ funksiyasi boshqaruvning boshqaruv tizimi elementlari
о‗rtasidagi о‗zaro aloqa va muvofiqlikni ular о‗rtasida ratsional aloqalar
(kommunikatsiyalar)ni о‗rnatish yо‗li bilan ta‘minlashga qaratiladi. Bu
aloqalarning xarakteri turli-tuman bо‗lishi mumkin, chunki u muvofiqlashtirilayotgan
jarayonlarga bog‗liqdir. Shuning uchun bu vazifalarni bajarish uchun ham xilma xil
hujjatli manbalar(hisobotlar, axborotlar, tahliliy ma‘lumotlar)dan va majlislar,
kengashlarda, intervyu berishda muammolarni muhokama qilishda vujudga
keladigan natijalardan foydalanish mumkin. Bunda tashkilot ishini normal borishidan
chetga chiqishlarga tez e‘tibor qaratishga yordam beruvchi texnik aloqa vositalari
katta rol о‗ynaydilar.
Aloqaning ushbu va boshqa shakllari bilan tashkilot tizimchalari о‗rtasida
о‗zaro hamkorlik о‗rnatiladi, resurslar bilan manevr qilish amalga oshiriladi.
Muvofiqlashtirish quyidagilarni nazarda tutadi:
- alohida bо‗linmalar, rahbarlar, xodimlar о‗rtasidagi muvofiqlik va о‗zaro
hamkorlikni ta‘minlash;
- boshqaruv jarayoni barcha xizmatlarining birligi va muvofiqligini ta‘minlash;
- tashkilot bо‗linmalari va lavozimli shaxslari faoliyatining tashqi muhit
subyektlari, ish bо‗yicha sheriklari bilan muvofiqligini ta‘minlash;
- kompaniyaning ijrochi direktorlari bilan uning byudjeti loyihasining asosiy
parametrlarini (bо‗linmalar byudjetlarini batafsil ishlab chiqishga qadar) jamoaviy
ishlab chiqish va muvofiqlashtirish.
Muvofiqlashtirishni bir necha turlarga bо‗lish mumkin:
46
- preventiv, bunda muammolar, qiyinchiliklar va ularni bartaraf qilish yо‗llari
bashorat qilinadi va adekvat choralar qо‗laniladi;
- bartaraf qiluvchi, u tizimdagi uzilishlarni ular sodir bо‗lgandan keyin
tugatishga mо‗ljallangan;
- tartibga soluvchi, u boshqaruv tizimlari va ishlab chiqarishni ma‘lum
doiralarda qо‗llab quvvatlashga mо‗ljallangan;
-
rag‗batlantiruvchi,
boshqaruv
tizimlari
va
ishlab
chiqarishning
samaradorligini oshiradi.
Barcha bosqichlardagi rahbarlar va ijrochilarning mustaqilligi va ma‘suliyatini
о‗sishi sharoitlarida norasmiy aloqalar deb ataluvchilarning о‗sishi sodir bо‗ladi, ular
boshqaruv tuzilmasining bitta bosqichida bajariladigan ishlarni gorizontal
muvofiqlashtirilishini ta‘minlaydi- lar. Shuning bilan bir vaqtda vertikal
muvofiqlashtirishga zaruriyat qisqaradi, bunda boshqaruv tuzilmasi ―tekis‖ bо‗lib
qoladi.
Boshqaruvning jarayonining ― nazorat‖ funksiyasi qabul qilingan qarorlarning
boshqaruv tizimining haqiqiy holati, haqiqiy erishilgan natijalar va rejalashtirilgan
maqsadlarga mosligi darajasini belgilaydi, chetga chiqishlar va ularning sabablarini
aniqlaydi. Qoidaga kо‗ra, nafaqat ―miqdoriy‖ balki ―sifat‖ kо‗rsatkichlari ham
nazorat qilinadi. Nazoratni quyidagicha tasniflash mumkin:
- nazorat obyektlari bо‗yicha;
- ijrochilar bо‗yicha;
- qabul qilinayotgan qaror bо‗yicha;
- nazorat obyektidan bundan keyin foydalanish imkoniyati bо‗yicha;
- munosabatlarning turi bо‗yicha;
- ochiqliq alomati bо‗yicha;
- qо‗lami bо‗yicha;
- о‗tkazish uslibiyoti bо‗yicha;
- axborotni olish va ishlab chiqish usuli bо‗yicha;
- undovchi ahamiyatining darajasi bо‗yicha;
47
- bajariladigan operatsiyalarning obyektlari bо‗yicha (bir vazifali va kо‗p
vazifali);
- xarakteri bо‗yicha (uzluksiz va davriy);
- nazorat qilinayotgan miqdorlarning soni bо‗yicha (yagona yoki bir о‗lchamli,
kо‗p yoki kо‗p о‗lchamli);
- obyektlarni nazorat tomonidan qamrab olinishi darajasi bо‗yicha;
- nazoratning tartibi bо‗yicha;
- nazoratning vaqti bо‗yicha;
- nazorat operatsiyalarini boshqarilishining davriyligi bо‗yicha;
- mexanizatsiyalashish (avtomatlashish) darajasi bо‗yicha;
- obyektning yashash davrasi pallalari bо‗yicha.
Nazoart yana dastlabki, joriy va xulosaviy bо‗ladi. Birinchisi ishlarni haqiqiy
boshlanishiga qadar о‗tkaziladi, unda standartlar о‗rnatiladi, yо‗l qо‗yiladigan chetga
chiqishlarning kо‗lami belgilanadi va.h.k. Xо‗jalik jarayoni bosqichida amalga
oshiriladigan nazorat joriy degan nomga ega. Uning vazifasi xо‗jalik operatsiyalari va
ishlab chiqarish vazifalarini bajarilishdagi kamchiliklarni operativ aniqlash va о‗z
vaqtida ularning oldini olishdir. Yakuniy nazorat ish bajarilgandan keyin amalga
oshiriladi. Bunda olingan natijalar kо‗zda tutilganlar bilan solishtiriladi.
Nazoratni amalga oshirishda amal qilish kerak bо‗lgan asosiy tamoyillarni
ajratish mumkin, bular:
- nazoratni strategik yо‗naltirilganligi;
- nazoratni natijalarga yо‗naltirilganligi;
- nazoratning о‗z vaqtidaligi;
- nazoratning egiluvchanligi;
- nazoratning ochiqligi;
- nazoratning samaradorligi.
Nazorat funksiyasini bajarishning asosiy qurollari -kuzatish, faoliyatni har
tomondan tekshirish, hisobga olish va tahlil qilishdir. Boshqaruvning umumiy
jarayonida nazorat teskari aloqaning elementi sifatida bо‗ladi, chunki uning
ma‘lumotlari bо‗yicha oldin qabul qilingan qarorlar, rejalar va xatto meyorlar,
48
normativlarga tuzatishlar kiritish amalga oshiriladi. Samarali qо‗yilgan nazorat
albatta strategik yо‗nalishga ega bо‗lishi, natijalarni mо‗ljallashi, yetarlicha oddiy
bо‗lishi kerak. Keyingi talab ayniqsa hozirgi sharoitlarda muhimdir, chunki hozir
tashkilot о‗z ishini odamlarga ishonch tamoyilida qirishga harakat qilmoqda, bu esa
bevosita menejer tomonidan bajariladigan nazorat vazifalarini ancha qisqartirish
zarurligi va imkoniyatiga olib keladi. Bu sharoitlarda nazorat yumshoqroq va tejamli
bо‗ladi.
Nazoratni amalga oshirish uchun barcha rejalar, dasturlar va vazifalarni
bajarilishini hisobga olish talab qilinadi. Bunda miqdor, sifat, xarajatlar, ijrochilar va
muddatlar parametrlari bо‗lishi mumkin. Resurslarni sarflanishini resurslar va
tovarlarning barcha turlari, yashash davrining bosqichlari va bо‗linmalar bо‗yicha
hisobga olish maqsadga muvofiqdir.
Hisobga olishga quyidagi talablar qо‗yiladi:
- ma‘lumotlarning tо‗liqligi, ya‘ni hisobni boshqaruv tizimining barcha
elementlari bо‗yicha olib borish;
- dinamiklik, kо‗rsatkichlarni dinamikada aks ettirish;
- tizimiylik;
- soddalik;
- kompyuter texnikasi asosida avtomatlashtirilganlik;
- iqtisodiylik;
- vorislik.
Boshqaruv tizimini faoliyat yuritishi ustidan muntazam va sifatli hisobga olish
va nazoratni amalga oshirilishi uning yuqori samaradorligining muhim sharti bо‗ladi.
Tashqi muhit bilan murakkab о‗zaro munosabatlarga ega zamonaviy
tashkilotlar boshqaruv jarayonida mavjud bо‗lgan kо‗rib chiqilgan umumiy
funksiyalardan farqliroq bir qator maxsus vazifalarni amalga oshiradilar: marketing,
ishlab chiqarish, moliya, xodimlar, innovatsiyalar va boshqalarni boshqarish. Bu
vazifalarning har birini korxonani boshqarish bо‗yicha ishning ma‘lum turi sifatida
kо‗rib chiqish mumkin. Bu ishning boshqaruvda mehnatni taqsimlash jarayonida
ajralib chiqadigan, obyektiv xarakterga ega, nisbatan mustaqil uchastkalaridir.
|