Ilg’or xorijiy mamlakatlarda kasb tanlashga yo’llash tajribasi

|
Ilg’or xorijiy mamlakatlarda kasb tanlashga yo’llash tajribasi
|
bet | 26/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 5.2. Ilg’or xorijiy mamlakatlarda kasb tanlashga yo’llash tajribasi
Yoshlarni kasbni mustaqil tanlashga tayyorlash bo’yicha mavjud adabiyotlarning o’rganilishi, bu muammo turli mamlakatlarda o’ziga xos milliy xususiyatlar va ijtimoiy-iqtisodiy muhitdan kelib chiqib anchagina farq qilishi kuzatildi. Iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlardagi, yoshlarni kasb tanlashga yo’llash ijtimoiy-iqtisodiy hamda milliy an’ana sifatida davlat tomonidan tartibga solinadi. Bu tajribaning qay darajada samarali ekanligini ta’lim sifatida va tayyorlanayotgan kadrlarning kompetentsiya darajasida ko’rish mumkin.
AQShda kasb tanlashga yo’llashishlari XX asrning boshlarida shakllana boshladi. Bu davrda, mamlakatda sanoat ishlab chiqarish tez o’sishi jarayonida bo’lganligi sababli, umumiy ta’lim va maxsus malakali kadrlarga bo’lgan talab ham ortgan edi. Bu muammoni hal qilish uchun, 1908 yilda Boston shahrida F.Parsons tomonidan shahar maktablari o’quvchilari uchun birinchi kasb tanlashga yo’llash maslahat byurosi tashkil etiladi. Byuroning faoliyati kasbga yo’naltirishni boshlanishi hisoblangan.
Uning vazifasi to’g’ri kasb tanlashda o’quvchilarga maslahat berishdan iborat edi. O’quvchilar tavsiyalarni o’tkazilgan so’rovnomalar va test natijalari asosida olganlar. Shu bilan birga yoshlarning haqida ma’lumotlar, muayyan kasb talablariga mos holda qilingan.
F.Parsonsning shaxs xususiyatlari va ishlab chiqarish omillarini hisobga olish zarurligi haqidagi g’oyalar turli ta’lim muassasalarning o’quv dasturlarida ham o’z ifodasini topgandi. Kasb tanlashga yo’llash shaxsga o’zining shaxsiy sifatlarini va kasb xususiyatlarini o’rganishga yordam berish bo’lib, natija o’quvchi tomonidan o’z kasb yo’lini oqilona tanlash bilan yakunlanishidir. Biroq F.Parsonsning g’oyasi inson va uning kasbiy faoliyati biroz soddalashtirilgan ko’rinishda aks ettirilgan. Bunda mehnat unumdorligi ishchining manfaatlariga bog’liq bo’lgan. So’ngra, xuddi shunday byuro Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Uning vazifasi kasblar haqida yanada batafsil bilishlari uchun o’quvchilar qanday talablarga javob berishlari lozimligini o’rganish edi. Byuro maktab o’qituvchilari bilan hamkorlikda so’rovnoma va testlardan foydalangan holda ish olib borganlar. Byuroning bu tajribalari AQSh, Ispaniya, Shvetsiya, Shveytsariya, Chexiya, Slovakiya va boshqa mamlakatlarda keng tarqalib borgan.
Byuro o’z faoliyati davomida quyidagilarga amal qilishni ta’kidlaydi:
- kasb tanlash, turmush o’rtoq tanlashdek ahamiyatga tenglashtirish kerak;
- kasbni tasodifiy holatga umid qilgandan ko’ra, uni tanlash afzaldir;
- kasbni, mutaxassis maslahati bilan va yaxshi o’ylab ko’rib, ishonch xosil qilgan holda tanlash kerak;
- yoshlar ko’p sonli kasblar bilan tanishib chiqishi lozim, birinchi uchragan yoki “qulay” bo’lgan kasbni tanlashi kerak emas;
- maslaxatchi kasb tanlashda, shaxsning xarakter xususiyatlarini, kasb tanlash omillari va kasblar olami bilan yaqindan tanishib chiqqandagina uning ishi yaxshi natija beradi.
O’tgan asrning 50-yillarida AQShda A.Maslovning kasbiy rivojlanish kontseptsiyasi hisoblangan nazariyasi ishlab chiqilgan, bunda shaxs o’zi mustaqil kasb tanlashi kerak bo’lgan, o’quvchi o’z qobiliyati mos kasbni o’zi tanlashi va amaliyotda o’zini ko’rsata olish kerak. Bu kontseptsiya S.Axelrod, S.Ginsberg, E.Ginsburga va boshqlarning ishlarida yanada rivojlandi va bu ta’lim-tarbiya jarayonida o’qituvchilarga va o’quvchilarning individual faolligiga ta’siri ahamiyatli bo’lgan.
D.Syuper kontseptsiyasi asosida AQSh maktablarida kasbga yo’naltirishni nazorat qilish yoki maslahat xizmati tartibi ishlab chiqilgan. Kasb tanlashga yo’llash maslahatchisining tayinlanishi maktab davrida o’quvchi bilan birgalikda uning kasbiy faoliyati sohasini tanlash rejasini ishlab chiqish va amalga oshirish erishishga yordam berishdir.
AQSh maktablarida kasb tanlashga yo’llash maslahat ishlari o’quvchining maktab yillari davomida amalga oshiriladi. Kasb tanlashga yo’llash maslahatlarini o’quvchilarni qiziqtiradigan turli savollarga javob bera oladigan va turli masalalarda tavsiyalar berish imkoniyatiga ega, yosh psixologiyasini biladigan va tegishli tayyorgarlikka ega mutaxassis bergan. Maslahatchi-konsultant o’quvchilarni kasblar olami va ularning egallash yo’llarini bilan tanishtiradi. Ta’lim jarayonida o’qituvchilar kasb tanlashga yo’llashlarini muvofiqlashtiradilar va ota-onalarga farzandlarining qiziqish va qobiliyatlarni rivojlantirishga yordam beradilar.
AQShda o’quvchilarni kasb tanlashga yo’llashishlari maktab xizmati bilan chegaralanib qolmaydi. Bu mamlakatda yoshlarni kasb tanlashga yo’llash va bandligini ta’minlash tizimini yuritadigan davlat tasarrufidagi turli tashkilotlar mavjud bo’lib, ularning faoliyati yuqori darajada tavsiflanadi. AQSh Konstitutsiyasiga ko’ra, ta’lim masalalari federal hukumatning xizmat doirasi kirmaydi. Har bir shtat ta’lim jarayonini tashkil qilish bilan bog’liq masalalar yuzasidan mustaqil qaror qabul qiladi. Har bir shtat o’z o’quv reja va dasturlari ega. Barcha shtatlarning davlat boshqaruvi organlari hodimlaridan biri maktablardagi kasb tanlashga yo’llashlarini muvofiqlashtirish bilan bog’liq ishlarni bajaradi. AQShda yoshlarini kasb tanlashga yo’llashlarini Mehnat vazirligiga bo’ysunuvchi xususiy va davlat aholi bandligi xizmatlari (mehnat birjalari) ham bajaradilar. Aholi bandligi xizmatlari yoshlar va kattalar bandligini ta’minlashda test sinovdan o’tkazish va maslahatlar berish bilan birga tadbirkorlarning talab va ehtiyojlari ko’ra bo’sh ish o’rinlariga nomzodlarni aniqlash bilan ham shug’ullanadilar.
AQShda shuningdek, xususiy agentliklar keng tarqalgan. Ularning faoliyatini davlat hukumati nazorat qiladi. Davlat kasb tanlashga yo’llash xizmatlaridan farqli o’laroq, xususiy agentliklar pullik xizmat ko’rsatadilar. Xususiy agentliklar kadrlari sotsiologiya, psixologiya yoki boshqaruv yo’nalishlaridan birida diplomga ega bo’lishi kerak.
Kollej va universitetlar o’quvlari uchun ta’lim muassasalar xuzuridagi kasb tanlashga yo’llash markazlari tashkil etilgan bo’lib, ular yoshlarni nafaqat kasb tanlashga yordam beradilar, balki ularni mehnat faoliyatini yo’lga qo’yishga, butun hayoti va mehnat faoliyati davomida mustaqil qaror qabul qilishga ham o’rgatadilar.
Yangi kontseptual yondashuvga asoslangan kasb tanlashga yo’llashlari turli ta’lim dasturlarida ham o’z ifodasini topgan. Masalan, “maktabdan ishga” dasturi (1994 yil) orqali o’quvchilar o’z amaliy tajribalarida turli sohalar haqidagi tushunchalarga ega bo’lishadi. O’quvchilar firma yoki biror ishlab chiqarishda, mutaxassis nazoratida ishlab ko’rish imkoniga ega. Bundan tadbirkorlar o’zlari manfaatdordirlar. Ular jamiyatga kadr tayyorlashni nafaqat faxr hisoblaydilar, balki o’z kompaniyasini kengaytirish va takomillashtirish uchun iqtidorli yoshlar orasidan zaxiralar tayyorlash uchun ham bu ishda qatnashadilar.
O’quvchilarni kasb tanlashga tayyorlashning yana bir yo’li bor. Maktabning so’nggi ikki yili (11-12 sinflar) davomida kollej dasturi bo’yicha akademik o’quv mashg’ulotlari o’tkaziladi. O’quvchilarga mutaxassislar tomonidan laboratoriya va ishlab chiqarishda turli amaliy vazifalarni bajarishlari uchun individual dasturlar ishlab chiqiladi. O’quvchilar tomonidan dasturlarni erkin tanlanishi muayyan mutaxassisliklarni, qiziqish, bilimi va ko’nikmalarini hisobga olgan holda tanlash imkonini beradi. Bu esa ta’lim jarayonida kasbiy yo’lini o’zi anglagan holda tanlash imkonini beradi.
AQSh asosiy ahamiyatni mehnat bozorini rivojlantirish istiqbollarining holatiga hamda kasbning shaxsga qo’ygan talabi, ta’lim olish yo’llari va imkoniyatlari haqidagi ma’lumotlar bazasiga qaratadi. Ma’lumotlar bazasidan foydalanish kasb tanlashga yo’llashlarini sezilarli darajada samaradorligini oshirishga olib keladi.
Shunday qilib, AQSh kasb tanlashga yo’llash tizimining ishi maktab yoshidagi o’quvchlardan tortib to katta yoshdagi aholi kasbni mustaqil tanlashini qo’llab-quvvatlashga yo’naltirilgan. So’nggi yillardagi yangi axborot texnologiyalarni kirib kelishi bilan inson hayotida o’zgarishlar ro’y berdi. Bu esa, mamlakatning iqtisodiy o’sishiga hissa qo’shdi.
|
| |