Moliyaviy hisobotning asosiy vositalarga doir hisobot shakllari ko’rsatkichlarining o’zaro mosligini tekshirish

|
Moliyaviy hisobotning asosiy vositalarga doir hisobot shakllari ko’rsatkichlarining o’zaro mosligini tekshirish
|
bet | 59/121 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #148537 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi o-fayllar.orgMoliyaviy hisobotning asosiy vositalarga doir hisobot shakllari ko’rsatkichlarining o’zaro mosligini tekshirish.
№
|
Ko’rsatkichlar
|
Ming sum.
|
№
|
Ko’rsatkichlar
|
Ming sum.
|
Farqi
|
ming so’m
|
%
|
1
|
Asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati:
a)yil boshiga (010-satr, 3-ustun)
b)yil oxiriga (010-satr, 4-ustun)
|
143261, 0
149118, 0
|
3
|
Asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati:
a)yil boshiga (130-satr, 3-ustun)
b)yil oxiriga (130-satr, 4-ustun)
|
143261, 0
149118, 0
|
-
|
-
|
2
|
Asosiy vositalarning eskirishi:
a) yil boshiga (011-satr, 3-ustun)
b)yil oxiriga (011-satr, 4-ustun)
|
17776, 0
26009, 0
|
3
|
Asosiy vositalarning eskirishi:
a)yil boshiga (130-satr, 7-ustun)
b)yil oxiriga (130-satr, 10-ustun)
|
17776, 0
26009, 0
|
-
|
-
|
3
|
Asosiy vositalarning qiymati:
a) yil boshiga (012-satr, 3-ustun)
b)yil oxiriga (012-satr, 4-ustun)
|
125485, 0
123109, 0
|
3
|
Asosiy vositalarning qiymati:
a) yil boshiga (130-satr, 11-ustun)
b)yil oxiriga (130-satr, 12-ustun)
|
125485, 0
123109, 0
|
-
|
-
|
Buxgalteriya hisoboti va Bosh daftar (yoki tegishli hisob registrlari) ko’rsatkichlarining mosligini tekshirishda №3 shakldan foydalaniladi.
Ushbu amallarni bajarish natijalari quyidagi tarzda rasmiylashtiriladi.
Moliyaviy hisobotning asosiy vositalar bo’limi bo’yicha ko’rsatkichlarni Bosh daftar bilan taqqoslash.
Hisobot
|
Bosh daftar
|
№
|
Satr nomi
|
so’m.
|
Schyot shifri
|
Schyot nomi
|
So’m
|
Farqi
|
1
|
|
|
|
|
|
So’m
|
%
|
2
|
Jami asosiy vositalar yil boshiga boshlang’ich qiymati (130-satr, 3-ustun)
|
143261, 0
|
0110-0190
|
Schyotning hisobot yilining 01. 01. ga qoldigi
|
143261, 0
|
-
|
-
|
3
|
Jami asosiy vositalar yil oxiriga
boshlang’ich qiymati (130-satr, 6-ustun)
|
149118, 0
|
0110-0190
|
Schyotning hisobot yili 31. 12 ga qoldigi
|
149118, 0
|
-
|
-
|
4
|
Asosiy vositalar eskirishi, yil boshiga
(130-satr, 7-ustun)
|
17776, 0
|
0210-0290
|
Schyotning hisobot yili 01. 01. ga qoldigi
|
17776, 0
|
-
|
-
|
5
|
Asosiy vositalar eskirishi yil oxiriga (130-satr, 10-ustun)
|
26009, 0
|
0210-0290
|
Schyotning hisobot yili 31. 12 ga qoldigi
|
26009, 0
|
-
|
-
|
6
|
Asosiy vositalar kirimi (ishga tushirilishi) (130-satr, 4 ustun)
|
12730, 0
|
0110-0190
|
Schyotlarning hisobot davridagi debet oborotlari summasi
|
12730, 0
|
-
|
-
|
7
|
Asosiy vositalar chiqimi (130-satr, 5-ustun)
|
6873, 0
|
0110-0190
|
Schyotlarning hisobot davridagi debet oborotlari summasi
|
6873, 0
|
-
|
-
|
- tegishli schetlar qoldiqlarining yigindisi olinadi.
Keyinchalik Bosh daftar ma’lumotlarini sintetik va analitik hisob registrlari ko’rsatkichlari bilan solishtirish natijalari bo’yicha tekshiruv davom ettiriladi. Asosiy vositalar analitik hisobining inventar kartochkalari ma’lumotlari bilan taqqoslanadi. Auditor asosiy vositalar guruhlari bo’yicha harakat ko’rsatkichlarini inventar kartochkalar bo’yicha analitik hisob ma’lumotlari bilan mosligini tekshirishi mumkin. Auditor tekshiruvning mazkur bosqichida kuzatib chiqish amallari yordamida dastlabki hujjatlar ma’lumotlarining analitik va sintetik hisob registrlarida aks ettirilishini, Bosh daftar yozuvlarini tekshiradi. Natijada u asosiy vositalar harakatiga doir muomalalar buxgalteriya hisobi schyotlarida to’g’ri aks ettirilganligiga ishonch hosil qiladi.
Asosiy vositalar analitik hisobini tashkil etish auditida auditor moddiy javobgar shaxslarni va ular bilan tuzilgan to’liq moddiy javobgarlik to’g’risidagi shartnomalar mavjudligini aniqlashi zarur. Agar shartnomalar bo’lmasa, u holda auditor ularni tuzishni tavsiya qilishi lozim.
Amaldagi tartibga ko’ra asosiy vositalarning analitik hisobi ularning tasnifiy guruhlari va inventar ob’ektlari bo’yicha, shuningdek ob’ektlarning moddiy javobgar shaxslarda turish joyi (bo’linmalar, brigadalar, tsexlar, uchastkalar va boshqalar) bo’yicha yuritiladi.
Korxonaga kelib tushgan asosiy vositalarni tekshirishda har bir ob’ekt bo’yicha alohida tuzilgan qabul qilish - topshirish dalolatnomasi (naqladnoyi) (AV-1 shakl) ning rasmiylashtirilishiga e’tibor qaratish zarur. Bunda dalolatnomadagi ob’ektning tavsifi, turgan joyi, sotib olingan manbai, chiqarilgan yoki qurilgan yili, ishga tushirilgan vaqti, ob’ektning sinov natijalari, uning texnik talablarga muvofiqligi va boshqa ma’lumotlar tekshiriladi.
Ayrim hollarda bir turdagi va narxi bir xil xo’jalik inventarlari, asboblar, stanoklar olinganda «Asosiy vositalarni qabul qilish-topshirish umumiy dalolatnomasi» tuzilishi mumkin.
Bunda ushbu dalolatnoma ma’lumotlari, unga ilova qilingan pasportlar, ishlatish tartibi, yo’riqnomalar ham tekshirilishi zarur.
Hisobga qabul qilingan har bir asosiy vosita ob’ektiga inventar raqam berilgan bo’lishi lozim. Bu belgilar ob’ekt foydalanishda bo’lgan jami davr ichida saqlanib, buxgalteriya hisobining barcha tegishli dastlabki hujjatlarida va hisob registrlarida ko’rsatiladi. Ob’ekt hisobdan chiqarilganidan so’ng uning inventar raqami yangi kirim qilingan asosiy vositalarga berilmaydi.
Ayni vaqtda auditor asosiy vositalar ob’ektlari qiymatini baholash va qayta baholash natijalarini inventar kartochkalarida, ham buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirishning to’g’riligini tekshirishi maqsadga muvofiqdir. Bunda u O’zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi (№129), Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi (№4) va Davlat Soliq qo’mitasi (№2002-86) tomonidan tasdiqlangan «1 yanvar holati bo’yicha asosiy fondlarni har yili qayta baholashni o’tkazish to’grisida Nizom»da belgilangan qayta baholash usullarining qo’llanilishini tekshiradi. Xususan, qayta hisoblash koeffitsentlarining qo’llanilishi va hisob-kitoblar to’g’riligiga alohida e’tibor berishi lozim.
Shu bilan birga qayta baholash natijasida narxlar oshgan yoki kamaygan summalarining buxgalteriya hisobi schyotlarida aks ettirilishi ham tekshiriladi. Qayta baholanib oshgan summa 0100-«Asosiy vositalarni hisobga oladigan schetlar» (0110-0190) debeti va 8510-«Mulklarni qayta baholash bo’yicha tuzatishlar» schyotining kreditiga yoziladi.
Qayta baholangan asosiy vositalar ob’ektlari bo’yicha tiklanish qiymati bo’yicha inventar kartochkaning «Rekonstruktsiyalash, modernizatsiyalash» bo’limida qayd etilgan bo’lishi lozim. Shu bilan birga qayta baholangan eskirish summasi ham inventar kartochkaning tegishli bo’limida aks ettirilgan bo’lishi kerak. Har bir moddiy javobgar shaxs asosiy vositalar ob’ektlarining analitik hisobini AV-9 shakldagi vedomostda yuritishi kerak. Shuning uchun auditor tekshirilayotgan korxonada ushbu qoidaga rioya qilinayotganligiga ham ishonch hosil qilishi lozim. Bunda hamma moddiy javobgar shaxslar bilan belgilangan shaklda va ikki nusxada to’la moddiy javobgarlik to’g’risida shartnomalar tuzilganligi, shartnomalarning bir nusxasi moddiy javobgar shaxslarning hujjatlar to’plami (shaxsiy delosi) da, ikkinchi nusxasi esa shu xodimlarning o’zlarida saqlanayotganligi tanlab tekshirilishi lozim.
Bulardan tashqari, auditor barcha moddiy javobgar shaxslar asosiy vositalarni o’z javobgarligiga olganligini tasdiqlab inventarizatsiya vedomostlarida imzo qo’yganliklari hamda asosiy vositalarning keyingi kirimlari esa ularning dastlabki hujjatlardagi imzolari bilan tasdiqlanganini tekshiradi.
Amaliyotda eng ko’p uchraydigan kamchiliklardan biri - korxonalar bunday kartochkalarni yuritishni ortiqcha ish deb hisoblaydilar (korxona buxgalteriyasida inventar ro’yxatlarning borligini nazarda tutib), inventar kartochkalarni yuritadigan korxonalar esa hamma vaqt ham bu kartochkalarning rekvizitlarini to’liq to’lg’azishga rioya qilmaydilar.
Bulardan tashqari, asosiy vositalar kirimga olingan, hisobdan chiqarilgan va korxona ichida joyi (moddiy javobgar shaxslar) o’zgartirilganda, ularning inventar kartochkalariga bu haqda tegishli yozuvlar yozilganidan keyin, oy oxirigacha joy-joyiga qo’yilmasdan alohida saqlanganligi aniqlanadi. So’ngra shu kartochkalar asosida har oyda asosiy vositalar amortizatsiyasi (eskirishi) ni hisob-kitobi tuzilib, ularning har bir turi bo’yicha jamlangan kirim, chiqim oborotlari va shu asosda tuzilgan «Asosiy vositalar harakatini hisobga olish kartochkasi» (AV-8 shakl) ma’lumotlar ham tekshiriladi.
Asosiy vositalar harakatini hisobga olish kartochkasi (AV-8 shakl) joriy yilning 1 yanvariga ochilib, unda asosiy vositalarning mavjud qoldiqlari turlari bo’yicha ko’rsatilishi lozim. Undagi oylik oborotlar va oy oxiriga, ya’ni keyingi oyning 1-sanasiga chiqarilgan qoldiqlari tekshiriladi. So’ngra uning ma’lumotlariga asosan tuzilgan asosiy vostalarning oborot vedomostlari tekshirilib, yakunlari esa Bosh daftardagi yakunlar bilan solishtirilib chiqiladi. Shular asosida «Asosiy vositalarning mavjudligi va harakati to’g’risidagi hisobot» (3-shakl) ma’lumotlari tekshiriladi.
Xulosa qilib aytganda, inventar kartochkalarini korxona buxgalteriyasida tasnifiy guruhlar bo’yicha, ularning ichida esa ishlatilish joylari bo’yicha saqlash yillik moliyaviy hisobot tuzishda asosiy vositalar harakati to’g’risidagi hisobot (3-shakl) ni to’ldirishni osonlashtiradi. Auditor buxgalteriya xodimlarining e’tiborini ushbu holatga qaratmoãi lozim. Agar hisob jarayonlari avtomatlashtirilgan bo’lsa, kartochkalarni qo’lda to’lg’azishga ehtiyoj qolmaydi. Bunda axborotlar korxonada mavjud bo’lgan analitik hisob mashinagrammalarida saqlanadi, lekin ular AV-6 shakldagi kartochkalarda hisobga olinadigan pozitsiyalardan kam bo’lmasligi lozim.
Asosiy vositalar kirimini hisobga olishning to’g’riligini tekshirishdan maqsad sotib olingan asosiy vositalar hisobda to’g’ri aks ettirilganligini va foydalanishga topshirilgan ob’ektlarning real qiymatini ifodalashini tasdiqlashdan iborat.
Tekshiruvning ushbu bosqichida quyidagi amallarni bajarish zarur:
sotib olingan asosiy vositalar ob’ektlarining ro’yxatini (miqdori va qiymati ko’rsatilgan holda) olish, olingan ma’lumotlarni 0110-0190 schyotlarning debet oborotlari bilan taqqoslash;
yangidan sotib olingan asosiy vositalar ob’ektlarining jismonan mavjudligi va dastlabki hujjatlarini tekshirish;
foydalanishga topshirilgan asosiy vositalar ob’ektlarining qiymati buxgalteriya hisobi schyotlarida tegishli tarzda aks ettirilganligini aniqlash;
soliq qonunchiligining tegishli qoidalariga rioya qilinganligini aniqlash;
hisobot davri davomida asosiy vositalar katta miqdorda kirim qilingan hollarda eski qurilmalar qiymati hisobdan o’chirilganligini.
Asosiy vositalar kirimini auditorlik tekshiruvidan o’tkazishni boshlashda dastlabki hujjatlar, ularning belgilangan qoidalarga muvofiq rasmiylashtirilganligi nuqtai nazaridan shaklan tekshiruvdan o’tkazilishi zarur.
Korxonadagi asosiy vositalar o’ziniki va lizing shartnomasi asosida olingan bo’lishi mumkin. O’z asosiy vositalari korxonaga tegishli bo’lib, lizinga olinganlari esa operativ (qisqa muddatli) va moliyalanadigan (uzoq muddatli) lizing sharti bilan olingan bo’ladi. Lizing oluvchi va lizing beruvchi o’rtasidagi o’zaro munosabatlar Fuqarolik Kodeksi, Lizing to’g’risidagi qonun va boshqa tegishli huquqiy-me’yoriy hujjatlar talablariga rioya qilingan holda, yozma ravishda tuzilgan ijara shartnomasiga muvofiq tartibga solib turiladi.
|
| |