nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qo‘zg‘olonning - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

mustamlakachilik manfaatlariga moslashtirish boTgan. «Nizom» e ’lon qilin-
gandan so‘ng unda nazarda tutilgan chora-tadbirlami amalga oshirishda m a
halliy aholining milliy, diniy va mahalliy xususiyatlari inobatga olinmadi.
Mazkur «Nizom» asosida podsho m a’murlari mahalliy xalqqa tegishli
yerlam ing katta qismini tortib oldi va ular asosida Rossiyadan ko‘chib kel
ganlar uchun yer fondi tashkil etildi. Bunday siyosat yer masalasi juda nozik
boTgan, aholi zich joylashgan, ayniqsa, sug‘oriladigan ekin maydonlari
kam boTgan Farg‘ona vodiysida mahalliy aholining ahvolini yomonlashtirib
yuboradi. Bundan tashqari Farg‘ona vodiysi, asosan, imperiyaning paxta
xomashyosini yetishtirib beruvchi hududga aylantirilgan edi. Vodiyda paxta
yetishtirishning ko‘paytirilishi sababli g‘alla, ozuqabop ekinlar maydoni va
yaylovlam ing qisqarishi, oziq-ovqat va boshqa mahsulotlar narxini keskin
oshirib yubordi.
1891-yilda Rossiyadan aholining Farg‘ona viloyatiga ko‘plab ko‘chirib
keltirilishi, ulam ing joylashtirilishi yer taqchil va aholi zich yashaydigan
vodiyning ahvolini nihoyatda yomonlashtirib yubordi. Shubhasiz, podsho
hukumatining bunday harakatlari mahalliy aholi noroziligining yanada ortib
borishiga sabab boTdi.
Mustamlakachi hukumat Turkiston oTkasining barcha joylarida mahalliy
aholining milliy va diniy qadriyatlarini hisobga olmasdan, ularga qarshi siyosat
olib bordi. Podsho hukumati tomonidan oTkadagi vaqf mulklari qisqartirildi.
V aqf mulklariga tegishli yerlam i tugatishga qaratilgan chora-tadbirlar esa
v aq f yerlarining katta qismi davlat mulkiga aylantirilishiga olib keldi. Bu
oTka hayotida, keng xalq ommasi o‘rtasida yuqori nufuzli din peshvolari,
diniy muassasalar va ta ’lim maskanlarida ish olib boradigan mutasaddilar-
ning keskin noroziligini keltirib chiqardi.
Norozilik harakatlariga oTka m a’muriyatining mahalliy xalq manfaat-
laridan imperiya manfaatlarini ustun qo‘yuvchi siyosat olib borishi, tub aho
li yashash sharoitlarining yomonligi, soliqlaming ko‘pligi, amaldorlaming
poraxo‘rligi va o‘z mansabini suiiste’mol
qilishlari, toTovlar hamda majburiyatlar-
ning og‘irligi kabilar sabab boTdi. Maorif,
tibbiy xizmat, obodonchilik ishlari qarovsiz
boTib, ularga hukumat tomonidan m ablag‘
ajratilmagan. Bunday salbiy holatlar m a
halliy xalqlam ing mustamlakachilarga nis
batan nafratini oshirib, ularga qarshi g ‘ala-
yon va qo zg olonlar ko tanshlga olib keldi-
iiycha, kulba) — - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

2 0 -§ . M I L L I Y -O Z O D L I K H A R A K A T L A R I N I N G A H A M I Y A T I
X IX asr oxiridagi
q o ‘z g ‘olonlarning
um um iy xususiyatlari
X IX asrning ikkinchi yarm idagi m illiy-ozodlik ha
rakatlari Turkiston oTkasining podsho hukum ati to
m onidan istilochilik yoTi bilan bosib olinganligini
yana bir karra isbotladi. Istilo qilingan hududlar im
periyaning tarkibiga m ustam laka sifatida kiritilib, bu yerlarda im periyaning
siyosiy, iqtisodiy va geopolitik m anfaatlarini birinchi o ‘ringa q o ‘ydi. OTka
arzon xom ashyo bazasiga, Rossiyada tayyorlangan m ahsulotlar uchun tayyor
bozorga, uning aholisi esa arzon ishchi kuchiga aylandi.
XIX asrning ikkinchi yarm ida Turkiston oTkasida olib borilgan milliy-
ozodlik harakatlari m ahalliy aholining turli k o ‘rinishlardagi chiqishlarida
o ‘z aksini topdi. Bularga asosiy sabab soliq va m ajburiyatlam ing ogTrligi,
m ahalliy boshqaruv vakillarining sotqinlarcha podsho m a’m urlariga xizm at
qilishi, Rossiya oTkalaridan k o ‘chirib keltirilgan aholiga yangi ekin maydon-
larining boTib berilishi, narx-navolarning oshib ketganligi, turm ush sharoit-
larining yomonligi kabi holatlar tufayli ro ‘y berdi. Bundan tashqari m ahalliy
aholi uchun tibbiy xizm at k o ‘rsatishning y o ‘qligi, yangi ishlab chiqarish va
texnologiyalarning faqat im periya m anfaatlariga xizm at qilishi ham tub jo y
aholi vakillarining ommaviy ravishdagi norozilik chiqishlarida ishtirok etishi-
ga olib kelgan edi.
XIX asrning o ‘rtalaridan boshlangan m illiy-ozodlik harakatlari oTkaning
turli hududlarida to ‘xtovsiz tarzda davom etdi.
Bu davrda boTib o ‘tgan m illiy-ozodlik harakatlarining aksariyati oT
kaning m a’lum bir hududlarida boTib oTgan boTsa-da, uning aks sadosi bu-
tun oTka b o ‘ylab tarqaldi. H ar bir qo‘zg‘olon boshqa joylarda ham norozilik
chiqishlarining k o ‘tarilishiga ham da u yerdagi aholini ozodlik uchun m us
tam lakachilarga qarshi kurash olib borishiga ruhan ta ’sir k o 4rsatdi.
Q o‘zg ‘olonlar bostirilgani bilan uning ishtirokchilari oTkaning turli hu-
dudlariga qochib borib, o ‘z harakatlarini davom ettirdilar.
XIX asrning ikkinchi yarm ida boTgan m illiy-ozodlik
harakatlarida oTka xalqlarining deyarli barchasidan
vakillar ishtirok etganligi bilan ahamiyatga ega. Shu
bilan birga q o ‘zg ‘olonlarda aholining turli tabaqa vakillari, y a ’ni dehqonlar,
hunarm andlar, din ulam olari, qishloq oqsoqollari, mingboshilar, qozilar va
hatto katta m ulk egalari, savdogarlar ishtirok etganlar.
Bu q o ‘zg ‘olonlarda podsho hukum ati oTka tub aholisining m ustaqillik va
ozodlik yoTidan qaytmasligini, har qanday jabr-zulm , kuchli nazorat va qattiq
Byudjet tash- - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

107
Î
meros, hadya huquqi bo‘yicha davlat mulkiga
o‘tgan pul mablag‘lari;
Î
yuridik va jismoniy shaxslardan, shuningdek
chet davlatlardan tushadigan qaytarilmaydigan
pul tushumlari;
Î
rezident-yuridik shaxslarga berilgan byudjet
ssudalarini va chet davlatlarga ajratilgan kredit-
larni to‘lash hisobidan to‘lovlar;
Î
qonun hujjatlariga muvofq boshqa daromadlar
hisobidan shakllantiriladi.
Hududiy moliya
organlari —
Qoraqalpog‘iston
Respublikasining
Moliya vazirli-
gi, viloyatlar va
Toshkent shahar
hokimliklarining
moliya boshqar-
malari, tumanlar
va shaharlar
hokimliklarining
moliya bo‘limlari.
Moliyaviy
majburiyatlar —
byudjet
tashkilotlarida
va byudjet
mablag‘lari
oluvchilarda
ularga pul
mablag‘larini
o‘tkazish
majburiyatini
yuklovchi
hujjatlar, shu
jumladan, ijro
hujjatlari asosida
yuzaga keladigan
majburiyatlar.
Ijodiy faoliyat - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

76
ga javobgarlikni belgilashda uning qaysi usulda sodir
etilganligiga ko‘ra ajratadi. Masalan, bosqinchilik,
tovlamachilik, talonchilik, o‘zlashtirish yoki rastra-
ta yo‘li bilan talon-taroj qilish, fribgarlik, o‘g‘rilik.
Har qanday talon-taroj qilishning zaruriy belgisi uning
huquqqa xilofligidir.
O‘zganing mulkini talon-taroj qilishning tugallan-
gan vaqti talon-taroj qilishning shakliga bog‘liq bo‘ladi.
Talon-taroj qilish subyektiv tomondan to‘g‘ri qasd
bi lan sodir etiladi. Motivi – g‘arazgo‘ylik.
Muomalaga layoqatli hamda qonunda ko‘rsatilgan
yoshga to‘lgan har qanday shaxs talon-taroj qilishning
subyekti hisob lanadi.
Bosqinchilik ning o‘ta ijtimoiy xavfliligi avvalo shu
bilan bog‘liqki, bu jinoyat sodir etilganida jabrlanuv-
chilarning hayoti yoki sog‘lig‘iga ham ziyon yetkaziladi
yoxud bunday ziyon yetkazilishi uchun real xavf vujud-
ga keladi va o‘zganing mol-mulki egallab oli nadi.
Obyektiv tomondan bosqinchilik o‘zganing
mol-mulkini talon-taroj qilish maqsadida shu mulkning
egallanishiga qarshilik ko‘rsatgan shaxsning hayoti yoki
sog‘lig‘i uchun xavfli bo‘lgan jismoniy zo‘rlik ishlatish
yoxud shunday zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitib hujum
qilishda ifodalanadi. Bosqinchilikning obyekti o‘zga-
ning mol-mulki, fuqarolar ning hayoti va sog‘lig‘idir.
Tovlamachilik mulkka qarshi g‘arazli jinoyatlar-
dan biri hi soblanadi. Tovlamachilikning ijtimoiy xavfli-
lik xususiyati uning nafaqat mulkchilikka, balki mulk-
chilik manfaatlarining mustaqil shakli sifatida namoyon
bo‘luv
chi boshqa (majburiyat yuklovchi, meros bo‘lib
o‘tuvchi, uy-joy kabi) mulkiy munosabat larga ham tajo-
vuz qilishidan iborat.
Qanoat – harom
bilan halol ning
chegarasini
belgilaydigan
vijdon qozisi.
Ijodiy faoliyat - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

75
o‘zganing mulkiga tajovuz qilish qonun doirasida ja-
vobgarlikka tortilish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlarga o‘zgalar mulkini
talon-taroj qilish bilan bog‘liq bo‘lgan va bo‘lmagan ji-
noyatlar, iqtisodiyot asoslariga qarshi jinoyatlar, xo‘jalik
faoliyati sohasidagi jinoyatlar, tadbirkorlik faoliyatiga
to‘sqinlik qilish, qonunga xilof ravishda aralashish bilan
bog‘liq jinoyatlar hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlar-
ning huquqlari va qonuniy manfaatlariga tajovuz qiladi-
gan boshqa jinoyatlar kiradi.
O‘zgalar mulkini talon-taroj qilish. Talon-ta-
roj qilish – bu birovning mulkini o‘zining yoki boshqa
shaxslarning foydasi uchun, mulkdorga yoki ushbu
mulkning boshqa egasiga zarar keltirib, qonunga zid va
haq to‘lamay undi rishdir.
Obyektiv tomondan talon-taroj qilish o‘zganing
mul kini qonunga xilof ravishda, tekinga o‘zi yoki bosh-
qa shaxs foy dasi uchun olishda ifodalanadi.
O‘zbekiston Respublikasi jinoyat to‘g‘risidagi
qonunlari talon-taroj qilish bilan bog‘liq jinoyatlar-
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi

71
etilgan normalarining tan olinishi kabi qoidalar bugungi
kunda konstitutsionalizm ning asosi sifatida qaralmoqda.
Konstitutsiyaviy tuzumga qaratilgan jinoiy harakat-
lar obyekti respublikamizning konstitutsiyaviy tuzumi
asoslari, davlat hokimiyati tuzilishi va faoliyatining tar-
tibi hisoblanadi.
Jinoyat qasddan sodir etiladi. Jinoyatni sodir etish-
dan maqsad O‘zbekiston Respublikasining mavjud
kons
titutsiyaviy tuzumini o‘zgartirishdir. Jinoyat mo-
tivlari turlicha bo‘lishi mumkin, ya’ni mavjud konsti-
tutsiyaviy tuzumga, qonuniy saylab qo‘yilgan davlat
arboblariga nafrat bilan qarash va hokazo. Bu harakat-
lar chet el davlatining topshirig‘iga binoan sodir etilgan
taq dirda aybdor davlatga xoinlik qilganlik uchun ham
javobgar bo‘ladi.
Hokimiyatni bosib olish yoki O‘zbekiston Respub-
likasining konstitutsiyaviy tuzumini ag‘darib tashlash
159-modda. O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzu-
miga tajovuz qilish
...Hokimiyat konstitutsiyaviy organlarining qonuniy faoliyatiga
to‘sqinlik qilish yoki ularni Konstitutsiyada nazarda tutilmagan pa-
rallel hokimi
yat tuzilmalari bilan almashtirishga qaratilgan zo‘ravon-
lik harakatlari, shu
ningdek, davlat hokimiyati vakolatli organlarining
O‘zbekiston Konstitutsiyasida nazarda tutilmagan tartibda tuzilgan
hokimiyat tuzilmalarini tarqatib yuborish to‘g‘risidagi qarorlarini belgi-
langan muddatda bajarmaslik —
eng kam oylik ish haqining ikki yuz baravaridan olti yuz baravarigacha
miqdorda jarima yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud
uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi...
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

74
Iqtisodiyot sohasidagi jinoyatlar
14-§
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:
Î
O‘zgalar mulkini talon-taroj qilish. Soxta tadbir-
korlik.
Î
Soliqlar yoki boshqa majburiy to‘lovlarni to‘lash-
dan bo‘yin tovlash.
Î
Elektr, issiqlik energiyasi, gaz, suv ta’minotidan
foydalanish qoidalarini buzish.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida bozor
munosabatlarini rivojlantirishga qaratilgan O‘zbekiston
iqtisodiyotining negizini xilma-xil shakllardagi mulk
tashkil etishi va davlat iste’molchilarning huquqi us-
tunligini hisobga olib, iqtisodiy faoliyat, tadbirkorlik
va mehnat qilish erkinligini, barcha mulk shakllarining
teng huquqliligini va huquqiy jihatdan teng muhofa-
za etilishini kafolatlashi alohida qayd etiladi. Shu bilan
birga xususiy mulk boshqa mulk shakllari kabi daxlsiz
va davlat himoyasida deb belgilab qo‘yilgan. Demak,
Tinchlik va xavfsizlikka

69
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar
O‘zbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarga
davlatga xoinlik qilish, O‘zbekiston Respublikasi Pre-
zidentiga tajovuz qilish, O‘zbekiston Respublikasi-
ning konstitutsiyaviy tuzumiga tajovuz qilish, josuslik,
qo‘poruvchilik, davlat sirlarini oshkor qilish, davlat siri
yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yo‘qotish kabilar
kiradi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentiga tajovuz qi-
lish Jinoyat kodeksining «O‘zbekiston Respublikasi-
ga qarshi jinoyatlar» bobiga kiritilganligi bejiz emas,
chunki O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti fuqarolar-
ning huquqlari va erkinliklariga, Konstitutsiya va qo-
nunlarga rioya etilishining kaflidir.
Jinoyat obyekti O‘zbekiston Respublikasi Preziden-
tining hayoti, sog‘lig‘i, sha’ni va qadr-qimmatidir. Pre-
zidentni ko‘pchilik oldida haqoratlash yoki unga tuhmat
qilish haqorat yoki tuhmat xususiyatiga ega bo‘lgan ha-
rakatlar sodir etilgan paytdan e’tiboran tugallangan ji-
noyat deb hisoblanadi.
Jinoyat qasddan sodir etiladi. Jinoyatning motivi va
maqsadi uning kvalifkatsiyasi uchun ahamiyatli emas.
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

|
N ismatova, O. Karimova davlat va huquqBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)Savol va topshiriqlar
O‘zbekiston Respublikasining Byudjet kodeksini
toping va quyidagi savollarga javob bering.
1. Byudjet sohasidagi vakolatlar qaysi davlat or-
ganlariga berilgan?
2. Davlat maqsadli jamg‘armalarining daro-
madlari haqida ma’lumot to‘plang.
3. Davlat byudjeti xarajatlarining tarkibi nima-
dan iborat?
4. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirli-
gi huzuridagi byudjetdan tashqari Pensiya
jamg‘armasining xarajatlari nimalardan ibo-
rat?
108
1
Moliya yili
a
— byudjet tizimi byudjetlarini shakllantirish, tuzish, ko‘rib
chiqish, qabul qilish, tasdiqlash va ijro etish, ularning
ijrosini nazorat qilish, byudjet tizimi byudjetlarining
ijrosi to‘g‘risidagi hisobotlarni tayyorlash va tasdiqlash,
shuningdek ular o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar jarayoni;
2
Byudjet
jarayoni
b
— davlat hokimiyati va boshqaruvi organlari, davlat
moliyaviy nazorat organlari, byudjet tashkilotlari va
byudjet mablag‘lari oluvchilar;
3
Byudjet ja-
rayoni ish-
tirokchilari
c
— byudjet tashkilotlarida va byudjet mablag‘lari oluvchi-
larda ularga pul mablag‘larini o‘tkazish majburiyatini yuk-
lovchi hujjatlar, shu jumladan ijro hujjatlari asosida yuzaga
keladigan majburiyatlar.
4
Moliyaviy
majburi-
yatlar
d
– davlat funksiyalarini amalga oshirish uchun belgilangan
tartibda davlat hokimiyati organlarining qaroriga ko‘ra
tashkil etilgan, Davlat byudjeti mablag‘lari hisobidan
saqlab turiladigan notijorat tashkilot.
5
Byudjet
tashkiloti
e
— 1-yanvardan 31-dekabr kuni oxirigacha bo‘lgan vaqtni
o‘z ichiga oluvchi davr.
5. O‘zbekiston Respublikasi Tiklanish va ta-
raqqiyot jamg‘armasining vazifasi nimadan
iborat?
6. Quyidagi jadvalda berilgan jumlalar to‘g‘ri
ko‘rsatilgan qatorni aniqlang.
|
| |
O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy

70
mazmuni, davlat hokimiyatining mohiyati, boshqaruv
shakli va usullari, inson huquq va erkinliklariga bo‘lgan
munosabat, fuqarolik institutlarining rivojlanish dara-
jasi, xalqning siyosiy-huquqiy ongi va tafakkuri hamda
inson kamoloti kabi qator omillar xizmat qiladi.
Konstitutsiyaviy tuzum mohiyatan Konstitutsiyada
belgilangan normalarning tabiatiga mos kelib, ularning
amalda bo‘lishi konstitutsiyaviy tuzumning barqarorligi-
ni ta’minlaydi.
Konstitutsiyaviy normalar asosida konstitutsiyaviy
tuzum himoya qilinadi, ya’ni qonunlar orqali mustah-
kamlab qo‘yilgan jamiyat hayotiga oid barcha ijtimoiy
munosabatlar uzviylikda davom etadi.
Konstitutsiyaviy tuzumning huquqiy kafolati
bo‘lgan konstitutsiya va qonunlarning ustuvorligi, ular-
da inson huquq va erkinligining eng oliy qadriyat sifati-
da mustahkamlanishi, xalqaro huquqning umum e’tirof
159-modda. O‘zbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzu-
miga tajovuz qilish
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi davlat tuzumini Konsti-
tutsiyaga xilof tarzda o‘zgartirishga, hokimiyatni bosib olishga yoxud
qonuniy ra vishda saylab qo‘yilgan yoki tayinlangan hokimiyat vakillari-
ni hokimiyatdan chetlatishga yoxud O‘zbekiston Respublikasi hududiy
yaxlitligini Konstitutsiyaga xilof tarzda buzishga ochiqdan-ochiq da’vat
qilish, shuningdek, bunday mazmundagi materiallarni tarqatish maqsadi-
da tayyorlash, saqlash yoki tarqatish —
eng kam oylik ish haqining olti yuz baravarigacha miqdorda jarima
yoki ikki yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoxud besh yilgacha
ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi...
-modda. Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakat-

|
-modda. Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakat-Bog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)127-modda. Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakat-
larga jalb qilish
Voyaga yetmagan shaxsni tilamchilikka, spirtli ichimliklar iste’mol qilish-
ga, giyovandlik yoki psixotrop hisoblanmagan, lekin kishining aql-idrokiga
ta’sir qiladigan vosita va moddalarni iste’mol etishga jalb qilish, shunday
harakatlar uchun ma’muriy jazo qo‘llanilganidan keyin sodir etilgan bo‘lsa, —
eng kam oylik ish haqining yuz baravaridan ikki yuz baravarigacha miqdorda
jarima yoki uch yuz oltmish soatgacha majburiy jamoat ishlari yoxud ikki
yilgacha axloq tuzatish ishlari yoki bir yildan uch yilgacha ozodlikni cheklash
yoki uch yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
Voyaga yetmagan shaxsni giyovandlik vositalari yoki psixotrop modda-
lar iste’mol etishga jalb qilish — uch yuz oltmish soatdan to‘rt yuz sakson
soatgacha majburiy jamoat ishlari yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikni
cheklash yoki uch yildan besh yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan
jazolanadi.
Voyaga yetmagan shaxsni jinoyat qilishga jalb etish, shuningdek ushbu
moddaning ikkinchi qismida nazarda tutilgan harakatlar:
a) ilgari giyovandlik vositalari yoki psixotrop moddalarni g‘ayriqonuniy
ravishda muomalaga chiqarish bilan bog‘liq har qanday jinoyatni sodir et-
gan shaxs tomonidan;
b) ikki yoki undan ortiq voyaga yetmagan shaxsga nisbatan;
v) o‘quv yurtlarida yoki o‘quvchilar, talabalar o‘quv-tarbiya, sport yoki
jamoat tadbirlari o‘tkazadigan boshqa joylarda sodir etilishi — besh yildan
o‘n yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
67
Savol va topshiriqlar
1. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqat-
siz shaxslarni moddiy ta’minlashdan bo‘yin
tovlash tushunchasi va uni sodir etganlik
uchun jinoiy javobgarlik masalasiga nimalar
kiradi?
2. Voyaga yetmagan yoki mehnatga layoqat-
siz shaxslarni moddiy ta’minlash jinoyati-
dan ota-onani moddiy ta’minlashdan bo‘yin
tovlash jinoyatining farqi nimadan iborat?
3. Voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xat-
ti-harakatlarga jalb qilish deganda nimalarni
tushundingiz?
Otang pandlariga sen qilg‘il amal,
Yurarsan baxtiyor bo‘lib har mahal.
Onangni, otangni sevintir tamom,
Bu hikmat yetqurg‘ay tilakka mudom.
Yusuf Xos Hojib
Yosh boladan
foydalangan
holda jinoyat-
ni sodir etish
JK 56-modda
«j» bandiga
muvofq jazoni
og‘irlashtiruvchi
holat deb hisob-
lanadi va jazo
tayinlash vaqtida
sud tomonidan
inobatga olinadi.
Jinoyat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi, ya’ni aybdor
voyaga yetmagan shaxsni g‘ayriijtimoiy xatti-harakatga
jalb qilayotganini biladi va shunday bo‘lishini xohlaydi.
Ayni paytda aybdor g‘ayriijtimoiy xatti-harakatga jalb
qilinayotgan shaxs
ning voyaga yetmaganligini bilgan
holdagina uni mazkur modda bo‘yicha jinoiy javobgar-
likka tortish mumkin ekanligiga e’tibor bermoq kerak.
Ushbu jinoyatning subyekti 18 yoshga to‘lgan har
qanday aqli raso shaxs bo‘lishi mumkin.
|
| |
Boshqaruv tartibiga - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

83
Obyektiv tomondan pora olish, ya’ni davlat organi,
davlat ishtirokidagi tashkilot yoki fuqarolarning o‘zini
o‘zi boshqarish organi mansabdor shaxsining o‘z xizmat
mavqeyidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki
mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora berayotgan
shaxsning manfaatlarini ko‘zlab bajarishi yoki bajar-
masligi evaziga shaxsan o‘zi yoki vositachi orqali qo-
nunga xilof ekanligini bila turib, moddiy qimmatliklar
olishi yoxud mulkiy manfaatdor bo‘lishida ifodalanadi.
Jinoyat to‘g‘ri qasd bilan sodir etiladi. Korrupsiya –
hokimiyat va boshqaruv asoslarini yemiradigan, uning
aholi oldidagi obro‘siga putur yetkazadigan, fuqarolar-
ning qonuniy huquq va manfaatlariga daxl qiladigan
xavfli jinoiy hodisaning nisbatan ko‘p tarqalgan va o‘zi-
ga xos hodisasi hisoblanadi.
Jinoyat obyekti – davlat hokimiyati va boshqaruv
organlari faoliyatining o‘rnatilgan tartibi.
Qonun sharhlanayotgan jinoyat predmetini man-
sabdor shaxsning o‘z xizmat mavqeyidan foydalangan
holda sodir etishi lozim yoki mumkin bo‘lgan muayyan
Mansabdor shaxs-
ning o‘z mansab
mavqeyidan
fuqarolar, jamiyat
va davlat man-
faatlariga qarshi
qasddan foydala-
nishi hokimi-
yat vakolatini
suiiste’mol qilish
deb ataladi.
Pora faqat no-
haqlig-u zolimlar-
ga yordam beruv-
chidir.
U rf-o d a tla ri v a - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Har bir urug‘ning o 'z ig a xos dafn m arosim lari boMib, ulam ing qabris-
tonlari ham alohida edi. A n’ana b o ‘yicha qabristonga ularda shu u m g ‘ning
m ashhur avliyo yoki pir darajasidagi kishilari dafn etilgan.
T o ‘y m arosim larida u m g ‘ning barcha a ’zolari ishtirok etishi shart
boMgan. U m um an olganda, qoraqalpoqlar k o ‘chm anchilikdan oMroq tur-
m ushga oMishgacha boMgan uzoq davrda, xalq boMib shakllanish jarayonida
o ‘ziga xos m a’naviy-m oddiy qadriyatlar yaratdi. M ehr-oqibat, insonparvar-
lik g ‘oyalari bilan sug‘orilgan turm ush tarzi shakllandi. «Qirqqiz» va boshqa
turkiy xalqlam ing m a’naviy m ulki boMgan turli xil dostonlari da mardlik,
erksevarlik, V atanga sadoqat, sof sevgi, or-nomus ustuvor edi. Bu g ‘oyalar
qoraqalpoq xalqi hayoti dan m ustahkam o ‘rin oldi.
0 ‘zingizni sinang!
0 ‘n to ‘rt u r u g ‘ — ...
U rf-o d a tla r — ...
?
Savol va topshiriqlar
1. Q o raqalpo q lar X IX asr o ‘rta larid a q aysi h u d u d lard a y ashagan?
2. X IX asrning ikkinchi y a rm id a q o raqalpoq urugM arini bo sh q arish qay
tarzd a am alga oshirildi?
3. Q oraq alpo qlarn in g asosiy m a sh g ‘u lo t tu rlarini sanab bering.
4.
Q o raqalpo q d o sto n larid a qanday g ‘o y alar ilgari suriladi?
B eklarbegi — ...
U r u g ‘ b iylari — ...
2 2 -§ . S O L IQ V A M A J B U R IY A T L A R .
X A L Q Q O ‘Z G ‘O L O N L A R I
Qoraqalpoqlar ham X iva xonligining fuqarolari
singari o ‘sha davrdagi xonlikda m avjud soliqlam i
toMab, m ajburiyatlam i bajarganlar. Aholidan yer
soligM —
Q o‘z g ‘olon - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

buot organlarini taqiqlash, istalgan odamni surgun
qilish, jarim a solish va boshqa huquqlarni oldi.
«Favqulodda muhofazada» deb e ’lon qilingan joy-
larda esa butun hokimiyat general-gubernator yoki
u tayinlagan bosh noib qo‘liga o ‘tdi.
Ushbu qo‘zg‘olonning bostirilishida mustam-
lakachilar o ‘z manfaatlari y o‘lida xalqning urf-odat-
lari, diniy e ’tiqodi, milliy qadriyatlarini toptashdan
ham qaytmasligini ko‘rsatdilar. Umuman olganda,
mustamlakachilar har qadamda o ‘zlarining o ‘lkada
hokim va istilochi ekanliklarini mahalliy aholiga
Toshkent. Eski shahar
namoyish qildi.
ko‘chalari
?
0 ‘zingizni sinang!
1892-yil 18-iyunda ...
1892-yil 24-iyunda ...
«K uchli m uhofazada»gi hududlar — ...
4^ Savol va topshiriqlar
*
1. M ahalliy aholi huquqlarining cheklanishini nim alarda kocrasiz?
2. Toshkent qo‘z g ‘olonining boshlanish sabablarini ayting va m illiy qadri-
yatlarga nim alar kirishini izohlang.
3. Q o‘zg ‘olon qachon boshlandi? M ustam lakachilar va ularga xizm at qiluv-
chilam ing qaysi harakati xalqni tu g ‘yonga keltirdi?
4.
Q oczg colon bostirilgandan keyin qanday tadbirlar am alga oshirildi?
19-§. ANDIJON QO‘ZG6OLONI
XIX asrning ikkinchi yarmida Turkistonda Rossiya
imperiyasi o ‘rnatgan mustamlakachilik tuzumi ma
halliy aholini siyosiy huquqlardan mahrum etdi,
milliy, diniy qadriyatlarini tahqirladi, iqtisodini esa imperiya maqsadlariga
bo‘ysundirib, xalqning turmushi, moddiy ahvolini yomonlashtirib, qashshoq-
lanishiga olib keldi.
1886-yilgi «Turkiston oTkasini idora qilish to‘g ‘risidagi Nizom»ga ko‘ra
oTkada mustamlaka siyosati qonun hujjatlari asosida mustahkamlab qo‘yildi.
Buning natijasida o 4lka aholisiga nisbatan jabr-zulm yanada kuchaydi. Ush
bu Nizomning
o‘z
oldiga qo'ygan asosiy maqsadi bu o' lkada yer masalasini
Qo‘zg‘olonchilarning yengilishi

1891-yilda ...
Q o ‘z g ‘olon sabablari ...
Turkiston o ‘lkasida X IX asrning oxirlarida boMib
o 4tgan qo4z g 4olon 1 ardan biri bu — 1898-yildagi m a
halliy xalqlam ing m ustam lakachilarga qarshi qaratil
gan Andijon qo4z g 4oloni hisoblanadi. Bu q o 4z g 4olonga vodiy aholisi orasida
Dukchi eshon
nom ini olgan
M uham m ad A li
(1846—1898) rahbarlik qildi.
Dukchi eshon m utaassib dindorlardan edi. U oddiy fizikaviy holatlardan foy
dalanib sodda xalq o 4rtasida m o 4jizalar k o 4rsatgan. U ni «avliyo» deb hisob-
lagan aholi qo4zg 4olonga boshchilik qilishga undagan. 1898-yilning bahor
faslida vodiyning turli joylarida M uham m ad Ali boshchiligida qo4z g 4olon
b o 4lishi haqida gaplar tarqaladi. B u voqea va Dukchi eshon to 4g 4risidagi
m a’lumotlardan m ustam lakachi m a’m urlar ham xabardor b o 4lgan.
M ahalliy aholining mustam lakachilik jabr-zulm lariga qarshi norozilik
harakatlarining oshkora q o 4zg 4olon k o 4rinishida boshlanib ketishiga 1898-
yil 17-may kuni M uham m ad Ali o 4z odamlari orqali atrofdagi qishloqlar-
ga xabar tarqatib, qo4zg 4olon boshlash vaqti kelganligini e ’lon qilishi sa
bab b o 4ldi. Shu kuni tunda qo4z g 4olonchilar tom onidan Tojikqishloqdagi
telegraf simlarining qirqib tashlanishi bilan qo4zg 4olon boshlanib ketdi. U lar
y o 4lda uchragan A saka pristavini o 4ldirdilar. Dukchi eshon boshchiligidagi
qo4z g 4olonchilar ikkiga b o 4linib, ulam ing biriga Ziyovuddin maxsum bosh
chilik qildi. Q o4zg 4olonchilar Qutchi qishlog4iga yetib borganlarida ular
ning safiga yana 200 kishi, Q o4yli qishlog4iga borganlarida esa mingboshi
G 4oyibnazar o 4z odamlari bilan q o 4shildi. Shundan keyin q o 4zg 4olonchilar
Andijondagi harbiy kazarm aga hujum qildilar.
Q o4zg 4olonchilar bilan m us
tam lakachi m a’m uriy at harbiy
kuchlari o 4rtasida ro 4y bergan
to 4qnashuvdan keyin kuchlar
va harbiy qurol-aslahalar teng
b o 4lmaganligi bois q o 4zg 4o-
lonchilar chekinishga m ajbur
b o 4ldilar.
Bu
to 4qnashuvda
harbiy kazarm a jangchilaridan
22 tasi o 4ldirildi, 22 tasi yara-
dor b o 4ldi. Q o4zg 4olonchilar-
68
Q o ‘z g ‘o lo n ch ila rn in g

chiqilmaganligi, ham m a bir vaqtda k o 4tarilmagan 1 igi ularga pand berdi.
Xususan, K etm ontepa va K o ‘gartdagi odam larga boshchilik qilgan Chibil
boMisi Dukchi eshonga zudlik bilan qo ‘shilish o ‘rniga atrofida joylashgan
m ustam lakachilarga qarshi kurash olib borishga harakat qilib taktik xatoga
y o ‘1 qo ‘ydi. Aholining ayrim tabaqalari qo‘z g ‘olonga qo‘rqqanidan, b a ’zilar
qo‘zg ‘olon g ‘alaba qozonishiga ishonm agani uchun qo ‘shilmadi.
Dukchi eshonning yetarli darajada tayyorlanmay, harbiy sohadan be-
xabar, yaxshi qurollanmagan m uridlari bilan ochiqchasiga qo‘z g ‘olon
k o ‘targanligi m ustam lakachilam ing qo‘z g ‘olonni osonlik bilan bostirishi-
ga im kon berdi. 0 ‘lkada hukm ron b o ‘lib olgan m ustam lakachi hukum at
qo‘zg ‘olonni bostirishga erishdi. Andijonda k o ‘tarilgan qo‘z g ‘olon nafaqat
Turkiston o ‘lkasi m a’m uriyatini, balki R ossiya imperiyasi hukum atini ham
qattiq xavotirga solib q o ‘yadi. Q o‘z g ‘olondan keyin o ‘lkaning har bir hudu-
dida norozilik kayfiyatidagi barcha aholini qattiq nazoratda ushlab turishga
qaratilgan choralar k o ‘rildi. Har qanday norozilik k o ‘rinishdagi harakatlam i
ayovsiz bostirishga kirishildi.
-
0 ‘zingizni sinang!
Chibil bo‘lis — ...
Q o‘z g ‘olon m ag‘lubiyatining sabablari — ...
^
Atamalar izohi
Eshon
— dindorlar orasid a o b ro ‘ qo zo ng an diniy rahn am o unvoni.
Dukchi
(forscha
yig
,
duk) —
charxning yigirilay otg an ip o ‘ralib
b o rilad ig an qism i. D uk y aso v ch i h u n arm an d dukchi deyilgan.
K azarm a
(italyancha
Q o ‘z g ‘olon n in g - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Am m o xalqning yanada g 4 azabl ani shi dan xavfsiragan im periya m a ’muriyati,
xususan, harbiy vazir A. N. K uropatkin yangi tayinlangan Turkiston general -
gubernatori S. M. Duxovskoyga oTim jazosini k o 4paytirm aslik haqida tele-
gramma j o 4natdi. U nda oTim jazosini katorga va qam oq jazosiga almashti-
rish to 4g 4risida k o 4rsatm a beriladi, lekin 22 kishiga berilgan oTim jazosi o 4z
kuchida qoldi.
1898-yilda b o 4lib o 4tgan qo4zg 4olon m ahalliy aholining o 4z jonlarini
xavfga qo4yib, m ustam lakachilik zulm iga qarshi kurash olib borishlari mum-
kinligini k o 4rsatdi. U lar qo4llariga qurol olib, toptalgan haq-huquqlari, orzu-
um idlari uchun jan g qildilar. Q o4zg4olon izsiz ketmadi. U keng xalq om-
m asiga ozodlik uchun kurash sari yoT k o 4rsatdi va m inglab odamlarni m us
tam lakachilik jabr-zulm iga qarshi faol kurashishga ilhomlantirdi.
1898-yilgi qo4zg4olon garchi tor-m or etilgan boTsa-da, m ahalliy xalqlar-
ning m ustaqillik va ozodlik uchun kurashlarini to 4xtata olmadi. 0 4lkaning turli
hududlarida norozilik harakatlari turli k o 4rinishlarda davom etdi. Q o4zg4olon
b o 4lib o 4tgandan keyin bir yil o 4tib, 1899-yil 20-iyunda F arg4ona vodiysida
yana yangi q o 4zg4olon boshlandi. M ustam lakachilikka qarshi q o 4zg4olonlar
Turkiston oTkasining deyarli barcha hududlarida davom etdi. Turkiston
oTkasi Rossiya im periyasi uchun eng notinch, to 4xtovsiz norozilik harakatlari
v a q o 4zg 4olon b o 4lib turadigan hududga aylanib qoldi.
|
O 'zingizni sinang!
N.
K orolkov — ...
K atorga — ...
1898-yil 25-iyunda ...
1899-yil 20-iyunda ...
1898-yilda A ndijonda boshlangan q o 4z g 4olon ham
oTkaning boshqa joy larid a boTib o 4tgan q o 4z-
g 4olonlar singari m ustam lakachi hukum atning har
biy kuchlari tom onidan bostirildi. Q urolsiz q o 4z g 4olonchilar yaxshi qurol-
langan m ustam lakachilarga qarshi kurashlarda g 4alaba qilishi am ri m ahol
edi. B u q o 4zg 4olonni m agTubiyatga olib kelgan sabablardan biri uning oTka
b o 4ylab keng yoyilib ketm aganligi v a m ahalliy aholining barcha tabaqalari
unda ishtirok etm aganligi b o 4ldi.
Q o4zg 4olonchilar m ustam lakachilarga qarshi qaratilgan harakatlari bilan
eng a w a lo o 4lkadagi jabr-zulm ga chek q o 4yilishiga erishm oqchi b o 4lgan
edilar. Q o4zg 4olonni tashkil qilishdan boshlab unga boshchilik qilishga-
cha q at’iy tartib va intizom y o 4qligi q o 4zg 4olonchilar m ag4lubiyatiga yana
bir sabab boTdi. Q o 4zg 4olon k o 4targanlarning tarqoqligi, aniq reja ishlab
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
o’z ishining ustasi, malakali kadr qilishga qaratilgan. Respulikamizdagi yoshlarning kelajagi
davlat siyosatiga aylantirilganligi, bevosita ertamiz egalarining kelgusi hayotlarida davlatning
befarq emasligini izohlaydi respublikamizda joriy etilgan 11 yillik ta’limdan so’ng o’z-o’zidan
keying ta’lim ixtiyorish ravishda amalga oshiriladi, ammo bugungi kunda dunyo miqyosida o’z
o’rniga ega bo’lishni istgan har bir yosh avlod oliy ta’lim diplomiga yoki kerakli mutaxassislikka
ega bo’lishi lozim. Yuqori sinf o’quvchilarini keyingi ta’limga va kasb-hunarga yo’naltirish
hozirda jadal tarzda amalga oshirib kelinmoqda. Xususan, maktab bitiruvchilari joriy yilda
o’zlari tanlagan mutaxassisliklaridan kelib chiqqan holda O’zbekiston bo’ylab cheklanmagan
miqdorda OTmni tanlashi, 5 ta (2 ta aososiy, 3 ta majburiy) fanlardan test topshirgach, yig’gan
baliga ko’ra o’ziga ma’qul bo’lgan ta’lim muassasida keyingi ta’limni davom ettirishi mumkin.
Ammo maktab bitiruvchilarini keyingi ta’limga to’la qamrab olish imkonining yo’qligi majburiy
ta’limdan so’ng agar oliy ta’lim muassasiga kira olmagan taqdirda o’quvchilarni kasb-hunarga
yo’naltiruvchi texnikumlar yaratildiki, bu o’zi tanlagan mutaxassislik bo’yicha olgan kasbiy
mahoratini kelgusida yuzaga chiqargan holda texnikumlarda ikki yillik ta’limdan so’ng OTMda
suhbat asosida o’qishga kirish imkonini beradi. Aytaylik, maktab o’quvchisi tibbiyot sohasiga
qiziqadi. Buning uchun unga maktab jaryonining o;’zidayoq kerakli bilimlar berib boriladi. Agar
bilimini yana-da mustahkamlash uchun qo’shimcha tarzda tashkil etilgan kurslarga kirishi mumkin.
Bu kabi kurslar aksariyat maktablarning o’zida tashkillangan. O’zining egaklagan bilimi natijasi
o’laroq, mutaxassisligi bo’yicha davlat test sinovlaridan o’tsa, keying ta’lim jarayonining bevosita
qatnashchisiga aylanadi. Agar kira olmagan keying o’qishini tibbiyot texnukumida davom ettirish
ikmoniyati mavjud.
Adabiytolar:
1.w.w.w.pedagog.uz
2.w.w.w.ziyonet.uz
|
| |
Qo‘ zg‘olonning - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

soqoliga qarshi noroziligi bilan boshlandi.
Bu qo‘zg‘olonchilar, asosan, mardikorlar
va hunarmand-kosiblardan iborat edi.
Bu voqeani o ‘z ko ‘zi bilan ko‘rgan-
lardan biri shunday yozgan edi: «Qo‘z-
g‘olonchilaming
maqsadi
boMayotgan
kamsitishlami to ‘xtatishga erishish edi.
Olomon shahar boshligM S. Putinsev hu-
zuriga chora ko‘rish to ‘g ‘risidagi talab bi
lan yoMga tushadi. Olomonda o‘qotar yoki
zamonaviy qurollar ham y o ‘q boMib, ular
taxminan 400 kishi atrofida edi».
Eski shahar oqsoqoli Muhammad Yo-
qub olomondan qo‘rqib shahar boshligM
huzuriga boradi. Xalq S. Putinsevdan oqsoqolni ular ixtiyoriga berishni ta
lab qildi. S. Putinsev esa muzokara o‘m iga kuch ishlatishni afzal ko‘rdi.
Kuch ishlatish to ‘g‘risidagi buyruqdan keyin sabr kosasi toMgan xalq uzoq
o‘ylab oMirmay hokimga hujum boshladi. Uning odamlarini tor-mor etib,
o‘zini kaltaklashdi. Toshkent oqsoqolining uyiga oM qo‘yishdi. S. Putinsev va
uning mirshablarini do‘pposlagan xaloyiq mahkamani ham ostin-ustun qildi.
Qo‘zg‘olonni bostirish uchun kazaklar polki va bir rota askar chaqirildi.
P o lk o v n ik P u tin se v — ...
Q o ‘z g ‘o lo n c h ila r ... ib o r a t ed i
0 ‘lka m a’muriyatining norozilik harakatlarini shafqat-
siz usullar bilan bostirishi, qo‘zg‘olon ishtirokchila-
rini ayovsiz jazolashi mustamlakachi hukumatning
asl yuzini yaqqol ko‘rsatib berdi. Toshkentdagi qo‘z-
g‘olon Turkiston mustamlaka m a’muriyatini jiddiy
tashvishga soldi. U hukumatga politsiya shtatini ko ‘paytirish va jazo vakolat-
larini yanada kengaytirish haqida murojaat qildi. Sankt-Peterburg Turkiston
general-gubematorining iltimosini qondirib, oMkada «mirshablik holati»ni
joriy etishga ruxsat berdi. M ustamlakachilar uchun keng vakolatlar berildi.
Turkiston general-gubematori «kuchli muhofazada» deb e ’lon qilingan joy-
larda majlis-yigMnlami tarqatish, savdo-sanoat korxonalarini yopish, mat-
H u n a rm an d ch ilik - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Gazlama sotuvchisi m os kelm aydigan soliqlarni to 4 lash lari lozim edi. N atijada hunarm andlar
o ‘z ishlab chiqarishini k o ‘paytirishga va yangi texnologiyalam i jo riy qi-
lishga qodir bo Minay qolar edi.
K asanachilikda
sex birlashm alari o ‘rta asrlardagi k o ‘rinishda saqlanib
qoldi. Sex birlashm alariga hunarm andlar kasblariga k o ‘ra uyushgan edilar.
U nga usta, xalfa va shogird kirar edi. K redit berib turgan boy sexga rah
barlik qilar edi. H unarm andlar ishlab topgan pullarining anchagina qism ini
avliyolar va m a’naviy ustozlar sharafiga xayr-ehsonga berishar, xazinaga
k o ‘pdan k o ‘p soliqlar toMashardi. X alfa va shogirdlar ahvoli ogMr boMib,
ulam ing ish kuni cheklanm agan edi. X alfa olgan b o 4nagi (avans) evaziga
ishlab berishga m ajbur edi. O lgan avansning ham m asini toMamaguncha
ustaxonadan keta olm as edi.
Rossiya im periyasidan arzon narxlardagi sanoat tovarlari kirib kelishi-
ning k o ‘payishi m ahalliy korxonalam ing buyum lariga talabni pasaytirdi.
M ahalliy m atolar, iplar, kulolchilik, ch o ‘y an va m isdan yasalgan buyum lar
b a ’zi turlarining ishlab chiqarilishi keskin kam ayishiga olib keldi.
Yakunlarni chiqaramiz! ► 1909-yil — X iv a x o n lig id a 81 ta san oat k o rx o n asi ish la b turgan.
► 1885-y ild a K asp iy o rti tem iryoM ining q u rilish i v a 1887-yil o x irla rid a
A m u d a ry o flo tiliy asin in g t a ’sis etilishi.
► K a sa n a ch ilik n in g riv o jlan ish i.
126
Sindikat (yunoncha - birgalikda ishlash) — bir turdagi mahsulotlar ish
lab chiqaradigan korxonalar birlashmasi.
Monopoliya (yunoncha - tanho sotish) - iqtisodiyotning bir sohasidagi
yakkahukmronlik.
m 
0 ‘zingizni sinangI - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

|
Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov Pdf ko'rish
|
bet | 119/149 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 6,86 Mb. | | #248235 |
Bog'liq d9ab3e9e-cd07-426e-baf5-8296230174aem
0 ‘zingizni sinangI
1910-1915-yillarda ... sanoat koi*xonasi barpo etildi.
A -M eta — ...
Mayda savdogarlar ... bilan shug‘ullangan.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida ayrim tuman-
lar hunarm andchilik ishlab chiqarishining u yoki bu
sohasiga ixtisoslashuvi jarayoni kuzatildi. M etallni
qayta ishlovchi asosiy ustaxonalar Buxoro, Xiva, Yangi Urganch, Chim
boy, H azorasp shaharlarida joylashgan edi. B u yerda ketm onlar, omoch
tishi, belkuraklar, boltalar, taqalar, idish-tovoqlar va hokazolar yasalardi.
K o'nchilik ishlab chiqarishi esa Buxoro, Xiva, Xonqa, Yangi Urganch,
Xo jayli va boshqa m arkazlarda rivojlangan edi. Qoplar va arqonlar, asosan,
Yangi Urganchda tayyorlangan. Gilam va kigizlar Porsu, Alieli, K o ‘hna
Urganch, G ‘azovot kabi hunarm andchilik m askanlarida ishlab chiqarilardi.
Ayni m ahalda 0 ‘rta Osiyoning deyarli barcha shaharlarida to ‘qimachilik,
sopol idishlar va zargarlik buyum lari yasash rivojlangan edi.
1885-yilda Kaspiyorti tem iryo‘lining qurilishi va 1887-yil oxirlarida
Am udaryo flotiliyasining ta ’sis etilishi Rossiyaga qaramlikni yanada kuchay-
tirdi. A w a lla ri savdo-sotiq, asosan, quruqlikdagi karvon yoMlari orqali olib
borilgan b o 4Isa, endilikda yuklarning katta qismi tem iryo‘1 orqali v a pa-
roxodlar bilan A m udaryoning yuqori oqimi b o ‘ylab tashiladigan boMdi.
Bu kabi yangiliklar Rossiya imperiyasi foydasiga xizm at qilib, unga m us
tam laka boMgan davlatning qoloqligiga, qolaversa, hunarm andchilik ishlab
chiqarishi bir qator tarm oqlarining inqiroziga olib kelardi.
Iqtisodiyot sohasidagi davlat siyosati ham hunarm andchilik ishlab chiqa
rishi rivojiga salbiy ta ’sir k o ‘rsatdi. X onlik va m ahalliy hokim iyat hunar-
mandlarni har xil soliqlar ga k o ‘m ib tashladi. H ar bir hunarm andchilik usta-
xonalarining egalari am aldorlarga sovg‘alar taqdim etishi, darom adlariga
|
| |
Byudjet jarayo- - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

106
Î
byudjet tizimi byudjetlari daromadlarini prog-
noz qilish va xarajatlarini rejalashtirish;
Î
byudjet tizimi byudjetlari mablag‘laridan foyda-
lanishning aniq yo‘naltirilganligi va maqsadlilik
xususiyati;
Î
byudjet tizimi byudjetlarining mustaqilligi;
Î
byudjet tizimi byudjetlari mablag‘laridan foyda-
lanishning natijadorligi;
Î
kassaning yagonaligi;
Î
byudjet jarayoni ishtirokchilarining javobgarligi;
Î
ochiqlik.
O‘zbekistonning Davlat byudjeti tuzilmasi
Davlat byudjeti quyidagi darajadagi byudjetlardan
iborat:
z
O‘zbekiston Respublikasining byudjeti;
z
Qoraqalpog‘iston Respublikasi byudjeti, viloyat-
lar va Toshkent shahar mahalliy byudjetlari.
Davlat byudjeti daromadlari:
Î
soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlar;
Î
davlat aktivlarini joylashtirish, foydalanishga
berish va sotishdan olingan daromadlar;
Pedagogika pan sipatinda. Pedagogikanin maqseti waziypalari. Ilimiy-izertlew

2. Pedagogikanin tiykargi kategoriyalari ham tusinikleri.
ozinshe bilim aliw, metodologiya, ilimiy-pedagogikaliq izertlew metodlari, pedagogikaliq
7. U. Tolipov, M.Usmonboeva «Pedagogik texnologiyaning tadbiqiy asoslari» Toshkent
2006
8. N.Gaybullaev., R.Yodgorov., R.Mamatkulova. Pedagogika T- 2005
9. O.Xasanbeva va boshkalar Oila pedagogikasi T 2007 y
10. X.Ibragimov Pedagogika T 2007 y
11. U.Askarova va boshkalar Pedagogika T 2008 y
12. Q.Qosnazarov., A.Pazilov., A.Tilegenov Pedagogika «Bilim» N5kis 2009 j
1. Pedagogikanin` payda boliwi xa`m rawajlaniwi
Adamzat ja`miyetinin` payda boliwi menen adamlardin` turmisi, miyneti xa`m o`z-ara
qarim-qatnasi protsesinde ta`rbiya payda boldi. Ta`rbiyanin` payda boliwina adamzat
ja`miyetinin` ob`ektiv a`meliy za`ru`riyatlari, insaniyattin` ku`ndelikli turmis talaplari xa`m xa`r
tu`rli mu`ta`jliqlari sebep boldi.
A`yyemgi waqitlari jas a`wladqa ta`rbiya beriw uliwma tu`rde xa`mmege birdey turmis
xa`m miynet protsesinde alip barildi.
Ta`rbiya xaqqindag`i ilimnin` pedagogika dep ataliwi bunnan ko`p a`sir burin payda boldi
xa`m oni bunday ataw du`n`ya ju`zinde da`stu`rge aylandi. «Pedagogika» so`zi grek so`zinen
kelip shiqqan bolip «paydo» bala xa`m «gogos»-jeteklewshi, yag`niy bizin`she bala jetelewshi
degen ma`nisti bildiredi. A`yyemgi Gretsiyada da`slepki waqitlari qul iyelerinin` balalarina
qaraytug`in qullardi pedagoglar dep atag`an. Al olardin` atqarg`an waziypalarin pedagogikaliq
xizmet dep esaplag`an. Onnan beri neshshe-neshshe a`sirler o`tti, «Pedagogika» so`zinin`
ma`nisi tu`pten o`zgerdi, mazmuni bayidi xa`m bu`gingi qollaniw da`rejesine jetti.
Kadrlar tayarlawdin` milliy bag`darlamasi

talaplarg`a juwap beretug`in joqari mamanliqtag`i qa`nigeler tayarlaw milliy sistemasin
jaratiwdan ibarat
Bag`darlamanin` waziypalari; bilimlendiriw sistemasin tu`pten jan`alaw, qa`nigeler
tayarlawda oqiw orinlari arasinda ba`sekili ortaliq jaratiw, olardi demokratiyaliq xuqiq
ma`mleketin quriw protsesine muwapiqlastiriw, oqiw orinlarin joqari bilimli maman kadrlar
menen ta`miyinlew, pedagogikaliq ka`siptin` abiroyin ko`teriw, kadrlar tayarlaw sistemasin ilim-
pa`n, ma`deniyat, texnika xa`m texnologiyalardin` jan`a tabislari da`rejesinde qayta quriw,
ta`lim-ta`rbiyanin` zamanago`y tu`rlerin, metodlarin islep shig`iw xa`m turmisqa endiriw, oqiw-
ta`rbiya ma`kemelerin attestatsiyadan o`tkeriw xa`m akkreditatsiyalaw, za`ru`riy normativ xa`m
materialliq-texnikaliq bazani du`ziw, jan`a pedagogikaliq, xabar, baylanis texnologiyalarin
jaratiw, qarjilandiriw, qa`nigelerge buyirtpa islew
Poliz mahsulotlari sotuvchisi

yangi savdo-sanoat markazlari shakllandi. M ay da savdogarlar choy, manu-
faktura mahsulotlari, shakar, samovar kabi taqchil tovarlarni hatto eng olis
qishloqlarga ham olib borib sotardilar. Sanoatning bir yoqlam a v a sust
rivojlanishi m am lakat iqtisodiyotida yetakchi hunarm and-kasanachilik ish
lab chiqarishining salm og‘i nisbatining saqlanib qolishiga olib keldi. M a
halliy hunarm andlarning mahsulotlari m am lakat hududidan tashqarida
yuqori baholangan. Chunki bu m ahsulotlar qadim iy boy hunarm andchilik
ishlab chiqarishi an ’ an alar i asosida tayyorlanardi.
Mug`allim xa`m onin` ja`miyettegi atqaratug`in xizmetinin` a`xmiyeti

|
Mug`allim xa`m onin` ja`miyettegi atqaratug`in xizmetinin` a`xmiyeti
|
bet | 5/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.org3. Mug`allim xa`m onin` ja`miyettegi atqaratug`in xizmetinin` a`xmiyeti
Mug`allimshilik ka`sip atamalari - shig`istin` A`yyemgi Siriya, Vavil`on, Misir siyaqli
ma`mleketlerinde - ko`zi ashiqlar, A`yyemgi Sparta xa`m Afina ma`mleketlerinde grammatist,
pedonom, pedotrib, didaksa, islam dininin` rawajlaniwina baylanisli molla, imam, suwpi, axun,
iyshan, xa`zirgi waqitlarda mug`allim, ustaz, oqitiwshi, pedagog dep ataladi.
Mug`allimshilik ka`siptin` basqa ka`siplerden ayirmashilig`i - barliq waqitta
pedagogikaliq taktti saqlawina, o`z pedagogikaliq sheberliklerin jetilistirip bariwina, du`n`ya
jan`aliqlarin xa`mmeden aldin bilip bariwina tuwra keledi.
Mug`allimnin` okiwshig`a ta`sir jasaw formalari - ta`sirli so`zi, jeke u`lgisi, o`rnek
bolarliq isleri, mexir nuri.
Mug`allim haqqinda;
Farabiy «xa`r bir adamda baxitti xa`m na`rse-xa`diyselerdi o`zinshe bile almaydi. Og`an
bunin` ushin oqitiwshi lazim». Muxammed payg`ambar; - mug`allim bergen «ilim saxrada
dostin`, o`mir jolin`da su`yenishin`, jeke waqtin`da joldasin`, baxitli ku`nin`de basshin`,
qiynalg`an waqtin`da ma`detkarin`, adamlar arasinda–abirayin`, dushpanlarg`a qarsi quralin`»
Xa`zirgi waqitta Qaraqalpaqstan Respublikasinda 35165 mug`allim 753 mekteptegi
283280 nen aslam (2008 j. yanvar` ayina shekemgi mag`liwmat boyinsha) oqiwshig`a ta`lim-
ta`rbiya bermekte.
Mug`allimler qoshametlenedi - ma`mleketimizdin` ordenleri, medallari, xu`rmet jarliqlari
menen siyliqlanadi. Olarg`a - O`zbekstan Qaxarmani, O`zbekstan xa`m Qaraqalpaqstan xaliq
mug`allimi, O`zbekstan xa`m Qaraqalpaqstan Respublikalarina xizmet ko`rsetken xaliq
bilimlendiriw xizmetkeri ataqlari beriledi. Olar - O`zbekstan xa`m Qaraqalpaqstan
Respublikalari xaliq bilimlendiriw ag`lasi ko`kirek nishanlari, metodist mug`allim, jildin` ag`la
mug`allimi, jildin` ag`la ta`rbiyashisi ataqlarina miyasar boladi
|
| |
Byudjetning asosiy vazifalari

105
jet kodeksiga muvofq bo‘lishi kerak. Agar davlatimiz
tomonidan imzolangan xalqaro
shartnomalarda byudjet
to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga zid qoidalar belgilangan
bo‘lsa, xalqaro shartnoma qoidalari qo‘llaniladi.
Davlat byudjeti
va uning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati
Davlat byudjeti har yili tasdiqlanadi va u 1-yanvar-
dan 31-dekabrga qadar amalda bo‘ladi.
Davlatning iqtisodiy-ijtimoiy rivojlanishi jarayonida
byudjetdan foydalanish natijasida yuzaga keladigan mu-
nosabatlarni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlar alohi-
da guruhga ajratiladi hamda
moliya qonun hujjatlarining
asosiy bo‘limlaridan biri bo‘lgan byudjet qonunlarini
tashkil qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining byudjet tizimi quyi-
dagi prinsiplarga asoslanadi:
Î
byudjet tizimining yagonaligi;
Î
byudjet tizimining O‘zbekiston
Respublikasi
ma’muriy-hududiy tuzilishiga muvofqligi;
Î
byudjet tizimi byudjetlarining balansliligi va
o‘zaro bog‘liqligi;
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
bilan intilmoqda. O’zbek diyorida, tarixda ko‘p marta bo’lganidek, yana yangidan o’zimizning
betakror va ilg’or, iqtidorli va eng muhimi-insonlarga kerakli qadriyatlarimiz barpo etiladi.
Xalqning ma’naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish O’zbekistonda davlat va jamiyatning
eng muhim vazifasidir. Ma’ naviyat shunday qimmatbaho mevaki, u bizning qadimiy va navqiron
xalqimiz qalbida butun va insoniyatning ulkan oilasida o’z mustaqilligini tushunib yetish va
ozodlikni sevish tuyg’usi bilan birgalikda yetilgan. Ma’naviyat turli xalqlar va mamlakatlar
kishilarini qon-qardosh qiladi. Ulaming taqdirini o’zaro hurmat asosida yaqinlashtiradi. Bizning
ma’naviyatimiz asrlar davomida million-million kishilar taqdiri asosida shakllangan. Ma’naviyat
taqdirning ehsoni emas. Ma’naviyat inson qalbida kamol topishi uchun u qalban va vijdonan, aql
va qo’l bilan mehnat qilishi kerak. Xalqimizning xotirasi ajoyib nomlarga boy. Butun jahonga
mashhur bo’lgan Beruniy, al-Xorazmiy, Ibn Sino, Imom Buxoriy, atTermiziy, Ahmad Yassaviy,
Ulug’bek, Navoiy va boshqa ko’pgina allomalar ma’naviyati keng va ayni vaqtda qismati og’ir
bo’lgan siymolardir. «Ma’naviyat-insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir».
Vatan va jahon madaniyatining, adabiyot va san’atning yutuqlari har bir oilaga yetib borishi
uchun oilaning moddiy ta’minlanganligidan qati nazar qulay sharoitlar yaratish talab etiladi.
Ijodiy xodimlarning ma’naviy kuchiga erkinlik berish, ularga har tomonlama yordam ko’rsatish
ham katta ahamiyatga egadir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1. Barkamol avlod O’zbekiston taraqqiyotining poydevori.- T.: 1998-y
2. I.A. Karimov. O’z kelajagimizni o’z qo’limiz bilan qurmoqdamiz. - Т.: «O’zbekiston»,
1998
3. www.ziyouz.com
|
| |