Mintaqaviy- zonal tizimlar

|
Mintaqaviy- zonal tizimlar
|
bet | 49/86 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #137276 |
Mintaqaviy- zonal tizimlar.
Yerning shakli sharsimonligi tufayli Yer yuzasida Quyosh issiqligi va nurlari notekis taqsimlanadi, bu esa geografik qobiqda mintaqaviylikni keltirib chiqaradi. Natijada Yer yuzasidagi barcha tabiiy geografik jarayonlar mintaqaviy xususiyatga ega. Ular geografik qobiqda kengliklar bo’yicha tarqaladi. Geografik qobiqda hodisa va jarayonlarning tarqalishidagi bunday qonuniyat iqlim ko’rsatkichlari, o’simlik guruhlari, tuproq turlari uchun xos. Mintaqaviylik gidrologik va geoximik jarayonlarni namoyon bo’lishida ham ro’y beradi.
Demak, geografik qobiqda hodisa va jarayonlarni mintaqaviy, ya’ni kengliklar bo’yicha tarqalishining asosiy sababi Yer yuzasida Quyosh nurlari va issiqlikning notekis taqsimlanishidir.
Ammo Quyosh nurlarini Yer yuzasiga tushishi atmosferaning holatiga bog’liq. Atmosferaning ba’zi joylari tiniq, ba’zi joylarida changlar va nam ko’p bo’ladi. Demak, Quyosh nurlarini ekvatordan qutblar tomon qonuniy kamayib borishiga atmosferaning tiniqlik darajasi ham ta’sir etar ekan.
Yer yuzasida haroratning taqsimlanishi Quyosh issiqligiga bog’liq. Ammo haroratning taqsimlanishiga Yer yuzasining issiqlik sig’imi ham ta’sir qiladi, bu esa haroratni Yer yuzasida taqsimlanishini murakkablashtirib yuboradi. Yer yuzasida issiqlikni taqsimlanishiga okean va havo oqimlari kuchli ta’sir ko’rsatadi. Atmosfera yog’inlarini taqsimlanishida zonallik va sektorlik aniq namoyon bo’ladi.
Issiqlik va namlikning birgalikdagi ta’siri ma’lum bir tabiiy geografik hodisalarning hosil bo’lishidagi asosiy omil hisoblanadi.
Yer yuzasida issiqlikning, namlikning, haroratning notekis taqsimlanishi natijasida issiqlik va iqlim mintaqalari, tabiat zonalari va turli xil landshaftlar vujudga keladi.
Issiqlik mintaqalari.
Issiqlik mintaqalari asosan Yer yuzasida issiqlikning notekis taqsimlanishi natijasida hosil bo’ladi. Geografik qobiqda issiq, mo’tadil issiq, mo’tadil, mo’tadil sovuq va sovuq mintaqalar ajratiladi (mintaqalar ta’rifi A.M.Ryabchikov 1968, S.V.Kalesnik, 1966 bo’yicha).
Issiq mintaqa har ikkala yarim sharda 00 dan 300gacha bo’lgan kengliklarni o’z ichiga oladi. Termik sharoitda doimiy yashil o’simlik va hayvonot dunyosi taraqqiyoti uchun juda qulay. Mazkur mintaqada sovuq bo’lmaydi, faol haroratlar yig’indisi 6000 – 80000S. Issiqsevar o’simliklar yil bo’yi o’saveradi. Ammo mazkur mintaqa doirasida nam ekvatorial o’rmonlar bilan birga savannalar, chala cho’llar va cho’llar ham mavjud. Ushbu hodisa namlikning notekis taqsimlanishi natijasida sodir bo’ladi. mazkur mintaqada yillik radiatsiya balansi yuqori, ya’ni 60 kkalg’sm2ni tashkil qiladi.
Mo’tadil issiq mintaqa (subtropiklar). Mazkur mintaqada Quyoshdan keladigan isiqlik miqdori nisbatan kam va mavsumlar bo’yicha o’zgarib turadi. Yillik radiatsiya balansi 50- 60 kkalg’sm2, faol haroratlar yig’indisi 4000 – 60002S. Eng sovuq oyning o’rtacha harorati 40S dan yuqori, sovuq urishi va sovuqlar bo’lishi ham mumkin. O’simliklarda qisqa bo’lsa ham vegetativ tinim davri mavjuddir. Mazkur mintaqa har ikkala yarim sharning 30 – 400 kengliklarini o’z ichiga oladi.
Mo’tadil iliq mintaqada issiqlik me’yori mavsumiy, sovuq davr uzoq davom etadi. SHuning uchun ushbu davrda o’simliklar vegetasiyasi mavsumiydir. Yillik radiatsiya miqdori 20-50 kkalg’sm2, faol haroratlar yig’indisi 1500-4000oS va u mavsumlar bo’yicha o’zgarib turadi. Natijada mazkur mintaqada o’ziga xos o’simlik turlari shakllangan. Ushbu mintaqaning termik sharoiti ignabargli va bargini to’kadigan o’simliklarning o’sishiga imkon beradi. Bunday o’rmonlarning qutbiy chegarasi eng iliq oyning 10oS li izotermasi hisoblanadi. Mazkur mintaqada ham namlikning notekis taqsimlanishi natijasida dashtlar, chala cho’llar va cho’llar ham hosil bo’lgan. Mazkur mintaqa 40o-60o kengliklarni o’z ichiga oladi.
Mo’tadil sovuq mintaqa (subarktika va subantarktika) har ikkala yarim sharning 66o-70o kengliklarni o’z ichiga oladi. Radiatsiya balansi 20 kkalg’sm2 dan kam va eng iliq oyning o’rtacha harorati 10oS dan o’tmaydi, ammo 5oS dan pastga tushmaydi. Termik sharoiti faqat o’tlar hamda lishayniklarni o’sishiga imkon beradi. Harorat 0o dan yuqori bo’ladigan yoz mavsumi qisqa, shuning uchun o’simliklar orasida ko’p yillik o’simliklar ko’pchilikni tashkil qiladi.
Sovuq mintaqa asosan qutbiy hududlarni o’z ichiga oladi. Termik sharoiti o’simlik va hayvonot dunyosi uchun juda noqulay, eng iliq oyning o’rtacha harorati ham 5o dan oshmaydi. Yilning ko’p davrida suv muzlagan holda bo’ladi.
|
| |