Munis Xorazmiyning «Savodi ta’lim» asari - husnixatga doir dastlabki qo‘llanma sifatida

|
Munis Xorazmiyning «Savodi ta’lim» asari - husnixatga doir dastlabki qo‘llanma sifatida
|
bet | 202/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 Munis Xorazmiyning «Savodi ta’lim» asari - husnixatga doir dastlabki qo‘llanma sifatida.
Munis o‘z davrining yetuk murabiy shoiri sifatda bolalaming savodxonligini va husnixatni yaxshilash yo‘lida ko‘p izlanadi va yoshlarga husnixatdan ta’lim berib, «bilgancha surib qalamni har yon, ta’lim ishin aylar erdi oson» deydi. «Bilimning eshigi alifbe» deganlaridek, Munis ham ta’limdagi muvaffaqiyatlarning garovi savod ekanligini tushungan va shuning uchun
«umumiy arqom» Yozuv ilmini yaratishga bel bog‘lagan.
Munisning «Savodi ta’lim» asari ana shu tarzda 1804-yil 6- dekabrda vujudga keladi. Mazkur risola nazariy ma’lumotlar va mashqlarni o‘z ichiga olgan. Risola ikki qismdan tarkib topgandir. U «Savodi ta’lim»ning nazariy qismida o‘zigacha mavjud bo‘lgan bolalarga xat-savod o‘rgatuvchi risolalaming barcha nuqson va kamchiliklarini ochib tashlaydi va eski risola bilan o‘zi yaratayotgan risolani bir-biri bilan taqqoslab, eski risolaning o‘sha kungi talablarga javob bera olmasligini ilmiy-nazariy jihatdan asoslab beradi. Risolaning ikkinchi qismida arab alifbosidagi har bir harfning yozilish uslubini marifiy-didaktk nuqtai nazardan sodda qilib tushuntirishga harakat qiladi.123
123 Xodjaev B.X. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik.- Т.: «Sano-standart» nashriyoti, 2017-yil, 416 bet.
Muxammad Sodiq Qoshg‘ariyning “Odob as-solihin” asarida ma’naviy-axloqiy sifatlarni yorituvchi manba.
Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy haqida bizgacha juda oz ma’lumot yetib kelgan. Lekin hozirgi paytda bizga ma’lum bo‘lgan “Odob as-solihin” asarining o‘ziyoq bizga uni mashhur pedagog olim sifatida tanitadi.
Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy 1740-yilda Qoshg‘arda kambag‘al dehqon oilasida tug‘ilgan va 1843-yilda u shu yerda vafot etgan. Biz olimning qay darajada tarbiyashunos ekanligini u tomonidan yaratilgan asarlarning mazmunidan bilamiz. Bizgacha uning “Odob as-solihin” (“Yaxshi kishilar odobi”), “Zubdat al- masoyil” (“Masalalarning qaymog‘i”), “Dur al-muzoxir” (“Ko‘makdoshlarning durdonasi”) hamda “Tazkirai xojagon” (“Xojalar tazkirasi”) nomli asarlari yetib kelgan.
Sharqning buyuk allomalari - Yusuf Xos Hojib, Imom Ismoil al-Buxoriy, Ahmad Yassaviy, Sa’diy Sheroziy, Xusrav Dehlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqalar yuksak axloqiylikni shakllantirishga oid yirik asarlar, hikmatlar yaratganlar. Shu bilan birga xulq-odob tarbiyasiga oid “Axloqi Muhsiniy”, “Axloqi Jaloliy”, “Axloqi Nosiriy”, “Qobusnoma” kabi asarlar yaratilgan.
O‘zida shaxs va uning tarbiyasini yo‘lga qo‘yish masalalarini aks ettiruvchi asarlarni yaratish an’anasi mavjud bo‘lgan davrda Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy tomonidan turkiy tilda “Odob as-solihin” (“Yaxshi kishilar odobi”), “Zubdat as- masoyil” (“Masalalarning qaymog‘i”) nomli asarlar yaratildi. “Odob as-solihin” asari 5 marta, 1889 hamda 1901-yillarda Toshkent shahrida va 1891, 1892 hamda 1986-yillarda Istambul shahrida qayta nashr etilgan.
Mazkur asarning nomi va mazmunidan ham anglanib turganidek, unda ilgari surilgan g‘oyalar insonning hayoti davomida zarur ahamiyat kasb etuvchi hulq-odob qoidalari xususida kishilar, shu jumladan, Yoshlarga muayyan darajada ma’lumotlar berishga xizmat qiladi. “Odob as-solihin” asarida ijtimoiy hayot hamda kundalik turmushda har bir inson tomonidan qat’iy amal qilinishi zarur bo‘lgan zohiriy (tashqi) va botiniy (ichki) odob va ahloq qoidalari, ularning ijtimoiy ahamiyati, Yoshlar tarbiyasini Yo‘lga qo‘yishdagi o‘rni va roli borasida batafsil so‘z yuritiladi.
Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy tomonidan yaratilgan “Odob as-solihin” asari muallifning o‘zi ta’kidlab o‘tganidek, muqaddima va 7 bobdan iborat bo‘lib, har bir bob o‘zida 4 faslni aks ettiradi.
Muqaddimada asarning maqsadi ochib beriladi. Asarning Yozilishidan ko‘zda tutilgan maqsad borasida so‘z yuritilar ekan, insonning ijobiy hulq-atvorga ega bo‘lishini taqozo etuvchi ijtimoiy zaruriyat mohiyati batafsil ochib beriladi. Asarda ilgari surilgan asosiy g‘oya – insonlarning ijobiy xulq-atvorga ega bo‘lishlari jamiyatda ruhiy xotirjamlik va moddiy farovonlikni qaror toptiruvchi asosiy omil ekanligini asoslashdan iboratdir. Alloma mazkur g‘oya mohiyatini sharhlar ekan, inson odob-axloq qoidalarini egallay olmasa hamda ijobiy hulq-atvori bilan muaddab (odobli) va muzazzab (toza) bo‘lmasa, nafaqat o‘zi, balki butun dunyoga
yomonlik tarqatadi degan qarashni ilgari suradi. Ayni o‘rinda quyidagi masnaviyni keltiradi:
Beadab tanho va xudro dosht bad, Balki otash dar xama ofoq zar.
(Adabsiz nafaqat o‘zi uchun yomonlik qiladi, Balki butun dunyoga o‘t qo‘yadi).
Shunday ekan, har bir inson ichki hamda tashqi odob qoidalarining mohiyatini to‘laqonli ravishda anglab, ularga qat’iy amal qilishi zarur. Inson odob-axloq qoidalarining mohiyatidan qanday yo‘l va usullar orqali boxabar bo‘lishi mumkin degan savolga javob berar ekan, alloma ular yetuk mutafakkirlar tomonidan qimmatli, mo‘tabar kitoblarda jam etganligi, mazkur kitoblarning mazmuni bilan tanishish orqali odob-axloq qoidalari va ularga amal qilish shartlari xususida muayyan ma’lumotlarga ega bo‘lish imkoniyati mavjudligini alohida ta’kidlab o‘tadi. Asarda komil inson bo‘lib yetishishda kundalik hayot hamda amaliy turmushda o‘ziga xos ahamiyat kasb etuvchi botiniy (ichki) va zohiriy (tashqi) odob-axloq qoidalari: salomlashish, ruxsat so‘rash, muloqot, uxlash, yo‘l yurish, mehmon kutish, ziyofat, ovqatlanish, shuningdek, er-xotin munosabatlarini yo‘lga qo‘yish odobi va ularga amal qilish shartlari borasida so‘z yuritiladi. Suhbat ahlining o‘zini tutishi, tozalik, ozodalik hamda safarga chiqish qoidalari ham asar mazmunining markaziy qismidan o‘rin olgan.
Birinchi bob salomlashish, ko‘rishish, qo‘l olishish hamda ruxsat so‘rash qoidalari to‘g‘risida ma’lumotlar berishga yo‘naltirilgan bo‘lib, mazkur bob to‘rt fasldan tashkil topgan.
Ma’lumki, Sharq xalqlari tomonidan tan olingan axloqiy qoidalarga ko‘ra biror kimsa o‘zgalar xonadoniga tashrif buyursa, eshikdan xonadon sohiblarining ruxsatsiz kirib boravermay, ma’lum qoidalarga rioya qilishi shart. Ana shu qoidalarning eng muhimlari deb, Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy tashrif buyuruvchi kimsa o‘zining kelganligidan xonadon sohiblarini ogoh etishi (eshikni qoqishi yoki yo‘talishi), ushbu choraga nisbatan ichkaridan javob berilgach kirishga ruxsat so‘rashi, so‘ngra ichkariga kirishi kerakligi lozimligini bayon etadi.
Ikkinchi faslda esa salomlashish odobining o‘n ikki qoidasi borasida fikr yuritiladi. Mazkur o‘rinda salom berish va alik olish masalasida bugungi kunga qadar davom etib kelayotgan munozaraga nuqta qo‘yilgan. Muallifning fikriga ko‘ra, salom bermak sunnat, javobi farzu ayyondir. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning e’tirof etishicha, salom quyidagi holatlarda quyidagi kishilar tomonidan berilishi maqsadga muvofiqdir: ulug‘ kichikka, otliq piyodaga, yuruvchi o‘ltirguvchiga, ozchilik ko‘pchilikka, xonaga kirib keluvchi, xona ichkarisida o‘tirgan kishilarga salom bergay”, deb ta’kidlar ekan, bir kishi ko‘pchilik oldiga kirib kelganda, birinchi bo‘lib salom berishi, ko‘pchilik esa baravar ovoz chiqarmasdan salomga alik olishi joizligiga alohida e’tiborni qaratadi. Allomaning salomlashish odobi xususidagi fikrlari bilan tanishar ekanmiz, ta’lim muassasalarida muallim sinf xonasi yoki auditoriyaga kirib
kelganda, “Kim oldin salom berishi kerak?”, degan muammoning yechimini topgandek bo‘lamiz.
Mazkur bobda yana salomlashishdagi hatti-harakatlar, jismonan zaif yoki bemor kishilar tomonidan amal qilinishi lozim bo‘lgan, shuningdek, erkak va xotin-qizlar o‘rtasida kechuvchi salomlashish qoidalari, salom bermaslik va javob qaytarmaslik joiz deb topilgan holatlar borasida ham muhim tavsiyalar bayon etilganki, ushbu tavsiyalar bugungi kun uchun ham nihoyatda ahamiyatlidir.
Birinchi bobning uchinchi faslida berilgan muloqot (uchrashuv) odobiga oid tavsiyalar ham diqqatga sazovor. Bunda uchrashganda qo‘l berib ko‘rishish, lekin qo‘l uchi bilan emas, astoydil, biroq qo‘lni silamay, ochiq yuz bilan ko‘rishish odobi bayon etiladi1. Quchoqlashib ko‘rishish, safardan qaytgan kishi hamda yosh bolalar bilan ko‘rishish, o‘pib ko‘rishish odoblari bayon etiladi.
Ikkinchi bobda uxlamoq, kiyim kiyish, yo‘l yurish odoblari haqida fikr yuritiladi. Masalan, uxlash oldidan eshiklarni mahkamlab yopish, idishlarning og‘zini berkitish, o‘rnidagi ko‘rpa-to‘shaklarni bir bora qoqib yozish, o‘choqdagi olovni hamda chiroqni o‘chirish, uxlaydigan o‘rnini yumshoq qilmaslik, o‘ng qo‘lga bir oz suyanib yotish tavsiya etiladiki, ushbu qoidalarning ahamiyati ularga rioya qilmaslik natijasida ro‘y bergan noxush voqealar misolida ochib beriladi.
Libos kiyish qoidalari ham xulq-odob me’yorlarining tarkibiy qismi sanaladi. Bizga yaxshi ma’lumki, libos kiyish borasida ham ma’lum mezonlar qabul qilingan bo‘lib, ularga amal qilish kishini noqulay vaziyatga tushib qolishdan saqlaydi. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy ushbu bobda libos kiyish qoidalari va ularga amal qilish shartlari yuzasidan mulohazalarni ilgari suradi. Bu borada muallif kishilar tomonidan amal qilinishi o‘ta muhim sanalgan mezonlar quyidagilar ekanligiga alohida urg‘u beradi: libos tanlashda kishining imkon darajasi, moddiy holati, mavqei, nasl-nasabi, yoshi, jinsi, shuningdek, joyi (geografik mintaqa, shahar yoki qishloq, faoliyat turi va hokazolar) inobatga olinishi lozim. Tanlangan libosning qulayligi, faslga mos bo‘lishi ham maqsadga muvofiqdir. Libosni toza tutish, o‘ta darajada hashamdor bo‘lgan liboslarni kiymaslik, yaxshi libos kiyganda manmanlik qilmaslik, kiymaydigan ortiqcha liboslarni muhtojlarga in’om qilish xususida berilgan tavsiyalar bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan.
Yo‘l yurish qoidalari ham har bir inson bilishi zarur bo‘lgan qoidalardan biri bo‘lib, muallif mazkur masalaga ham o‘z e’tiborini qaratadi. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning tavsiyalariga ko‘ra, yo‘l yurganda atrofga alanglamaslik, jamoat joylarida esa boshqalarga xalal bermaslik, ularning hurmatini saqlash, hamrohlar ishtirokida yo‘l yurilayotgan bo‘lsa, ularning yoshi, mavqei, salomatlik darajasini inobatga olish, yo‘lda tanish kishi uchrab qolsa, u bilan salomlashib, tez o‘tib ketish, agar zarur bo‘lsa, yo‘l chetiga chiqib so‘zlashish, yo‘lda og‘iz suvi yoki balg‘amni tupursa yuzini berkitish, uni o‘ng tomonga yoki oldiga emas, chap
1 Мисоллар “Шарк юлдузи” журналининг 1990 йил 5-сонида эълон килинган Мухаммад Содик Кошгарийнинг “Одоб ас-солихин” асаридан олинди. Кейинги уринларда хам мазкур манбага таянилади. Нашрга тайёрловчилар: М.Хасанов, У.Содиков.
tomoniga yoki orqaga tashlash, muhtojlarga duch kelib qolinsa, ularga yordam berish, kishilarga aziyat yetkazadigan narsalarni yo‘ldan olib tashlash, mazlumlarning g‘am-anduhlariga sherik bo‘lib, ularga yordam ko‘rsatish, kishilarning yaxshi amallarini ma’qullab, ularni yomon ishlardan qaytarish maqsadga muvofiq ekanligi bayon etiladiki, ushbu qoidalarni bilish katta-yu kichikka birdek zarurdir.
Uchinchi bobda suhbatlashish odobi borasida so‘z yuritiladi. Bizga yaxshi ma’lumki, suhbatlashish odobi va uning shartlariga amal qilish ijtimoiy munosabatlarning mo‘’tadil kechishini ta’minlovchi asosiy va o‘ta muhim omillardan biri bo‘lib, aksariyat mualliflar tomonidan yaratilgan hamda axloq- odob muammolariga bag‘ishlangan asarlar mazmunidan alohida o‘rin olgan.
«Odob as-solihin» asarida ham muallif suhbatlashish odobi va uning o‘ziga xos jihatlari borasida batafsil so‘z yuritadi.Suhbatning yaxshi niyatlarga boy hamda beg‘araz bo‘lishi muhim sanaladi. Muayyan mavzularda tashkil etilayotgan suhbat (bahs-munozara)ga tanning tozaligiga erishgan, shuningdek, og‘iz va tishlarni tozalagan holda pokiza libos bilan tashrif buyurish, suhbat ahlining bir-birlariga hurmat va iltifot ko‘rsatishlariga erishish, ulug‘larga e’tiborini qaratish, o‘tirish qoidalariga rioya etish, ahli suhbat kirganda va chiqqanda o‘rindan turish va ulug‘larni yuqoriga o‘tkazish, beadab so‘zlar, yomon hatti-harakatlar hamda noo‘rin jimlikdan saqlanish, barchaga yaxshi muomalada bo‘lish, ularni izzat qilish, aksa kelsa og‘zini to‘sib, past ovozda, yengil aksa urish, suhbat ahliga ish buyurmaslik, ularga beminnat xizmat ko‘rsatish, do‘st va notanishlarga bir xil ochiq chehra, go‘zal hulq va odob bilan muomalada bo‘lish, aka-ukalar, opa- singillarning xatosini kechirish hamda ularning aybini yuzlariga solmaslik, agar joiz bo‘lsa ularga boshqalarning e’tiboridan chetda nasihat qilish, suhbat jarayonida ishtirok etayotgan biror kishining yomon qilig‘i yoki qabih fe’liga baho bermaslik, zaruriyat yuzaga kelgan holda uni suhbatdan chetlatish chora-tadbirini ko‘rish va hokazo kabi odob-axloq qoidalariga rioya etish har bir kishining insoniy burchi ekanligini ta’kidlab o‘tadi. Ahli suhbatga noloyiq xatti-harakatlardan qochish maqsadida suhbat ishtirokchilarining xotirjamligini buzgan kimsaga o‘z xatti-harakatlarining noo‘rinligini imo-ishora bilan tushuntirish, u o‘zini o‘nglab ololmasa zarur holatda uni davradan chetlatish, mazkur chora-tadbirni ortiqcha shov-shuvsiz amalga oshirish, suhbat chog‘ida pinakka ketmaslik, o‘zini o‘zgalardan yuqori tutmaslik, suhbatdoshning so‘zini bo‘lmaslik, sukut saqlashda ham ma’lum me’yorlarga amal qilish, ortiqcha takallufga yo‘l qo‘ymaslik, hamsuhbati bilan bahs qilmaslik, ammo tortishish mumkinligi, g‘azab kelganda uni to‘xtata olish, ortiqcha qiziqchilik, hazil-mutoyiba, xushomadgo‘ylik qilmaslik, bu borada me’yordan chetga chiqmaslik, o‘zgalarning shaxsiyatini kamsituvchi laqablarni tilga olmaslik, davra ishtirokchilari orasida bir-biri bilan pinhona va boshqalar tushunmaydigan tilda pichirmaslik, pinhona so‘zlashayotgan hamrohlarning so‘zlariga quloq solmaslik kabi qoidalarning mohiyati asar mazmuni orqali to‘laqonli yoritilib beriladiki, ulardan xabardor bo‘lish har bir kishi uchun o‘ta muhimdir. Asarda ilgari surilgan er va xotin o‘rtasida tashkil etiluvchi munosabatlar odobiga oid qarashlar ham alohida diqqatga sazovordir.
Mazkur o‘rinda quyidagi fikrlar ilgari suriladi: uylanadigan yigit nikohdan oldin o‘zi uylanmoqchi bo‘lgan qizni ko‘rmog‘i, uylanadigan qizning bokira bo‘lishi, shuningdek, to‘rt narsa: umrda, qomatda, molda va nasabda erdan past va uch narsa: husnu jamolda, xulq (odob)da hamda iffatda erdan yuqori bo‘lishi zarurligi muallif tomonidan alohida ta’kidlanadi. Yuqorida qayd etilgan fikrlarning ahamiyati amaliy turmushda o‘z isbotini topgan bo‘lib, ularni bilish hamda mazkur fikrlarga amal qilish oilalarda tinchlik-totuvlik, farovonlik va xotirjamlikning barqaror bo‘lishini kafolatlovchi omillar bo‘lib xizmat qiladi.
Er kishi xotiniga yaxshi muomala qilish, uni behuda g‘azablantirmasligi, oliyjanob bo‘lishi, alohida muruvvat ko‘rsatishi, havoyi nafs balosidan saqlanishi, agar ayol jabr va sitam ko‘rsatsa, unga avval nasihat qilib, xatti-harakatlarining nojoizligini tushuntirishi, agar u ushbu chora-tadbirdan so‘ng yaxshi tomonga yuz tutsa, uni avf etishi maqsadga muvofiq ekanligi borasidagi qarashlar bayon etiladi.
Asarda, shuningdek, ayol kishining oiladagi o‘rni va burchlari yuzasidan ham bir qator fikr-mulohazalar bayon etiladi. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning nuqtai nazariga ko‘ra, ayol kishining oiladagi eng muhim burchi quyidagilardan iboratdir: xotin erining ruxsatisiz hech joyga bormasligi va hech kimni uyiga keltirmasligi, erining mol-dunyosini sarf etmasligi, o‘z zimmasidagi mas’uliyatlarni oqilona bajarishi, eri xursand bo‘lsa - xursand, g‘amgin bo‘lsa - g‘amgin bo‘lishi, erining topish-tutishiga qanoat qilishi, er vafot etganda motam tutib, marhumning ruhini pok saqlashi va hokazolar. Yuqorida tilga olingan pandlar bugungi kunda ham dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy “Odob as-solihin” asarida, kasal holini so‘rash, ta’ziya va musibat odoblari haqida ham fikr yuritadi. Ushbu holatlarda amal qilinadigan qoidalar mohiyatidan xabardor bo‘lish ham har bir kishi uchun foydadan holi bo‘lmaydi.
Bemor holini so‘rash qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shni, yor-u birodar, shuningdek, do‘st uchun farz ekanligi, bemorning millati va diniy e’tiqodidan qat’iy nazar, uning yoniga ochiq yuz bilan kirish, unga ko‘nglini ko‘taruvchi so‘zlar bilan murojaat qilish, bemor oldiga bashang kiyinib yoki kir libosda bormaslik, bemor yotgan xonaga kulib kirib, uning bosh tomoniga yaqin o‘tirish, ko‘p so‘zlanishib bemorni toliqtirib qo‘ymaslik, qo‘lni peshonasiga qo‘yib hol so‘rash, bemorni kun yoki kunora kelib toliqtirib qo‘ymaslik, bemorning ko‘ngli tilaydigan narsalarni so‘rab-surishtirib, ularni topib kelish, ammo bemorning muolajasida uni harom narsalardan saqlash, bemor oldida ko‘p o‘tirmaslik, agar bemor oldida uzoq vaqt qolish zaruriyati yuzaga kelsa, uning ko‘ngliga yoqadigan, xush keladigan so‘zlar yoki hikoyatlardan so‘zlab o‘tirish maqsadga muvofiq ekanligiga alohida urg‘u beradi. O‘z navbatida bemorning kasalidan nolishi mumkin emasligi, og‘ir dardga chalinganda o‘ziga o‘lim tilamasdan umr tilashi, dardi og‘irlasha boshlaganini sezganda gunohlaridan tavba qilib, o‘zgalar hamda qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shni, yor-u birodar hamda farzandlar oldidagi qarzlarini ado etib, farzandlari, qarindosh-urug‘i va do‘stlaridan rozi-rizolik so‘rashi, vasiyat
qilish, shuningdek, ularga sabr-qanoat tilashi eng muhim qoidalar ekanligi ta’kidlanadi.
Asarda musibat odoblari xususida ham bir qator fikrlar bayon etilganki, ushbu qoidalardan xabardor bo‘lish, kishilar, shu jumladan, yoshlar uchun ham zarurdir.
Biron mo‘minning vafoti haqidagi xabarni eshitilganda boshiga musibat tushgan kishilarga ta’ziya izhor etiladi. Ushbu tadbir dafn marosimidan oldin yoki keyin amalga oshirilishi mumkin. Ta’ziya bildirish uch kungacha joiz, undan so‘ng makruh deyiladi. Tobutni olib chiqib ketayotganlar sukut saqlashlari lozimligi, ayollar tobut ko‘targan erkaklarga hamroh bo‘lib, eshikka chiqmasliklari, boshiga musibat tushgan kishilar yig‘ilganlarida ovozni baland qilib, fig‘on chekmasliklari, mayit dafn etilgach, har kim o‘z ishiga ketishi, bir yerda yig‘ilib o‘tirmasliklari kerakligi, yig‘ilish uyushtirish uchun turli tadbirlarni izlab topish va ularni o‘tkazish bid’at ekanligi, biroq qo‘ni-qo‘shni, qarindosh-urug‘, yor-u do‘stlarning turli taomlarni tayyorlab, boshiga musibat tushgan kishilarning xonadonlariga yuborish odamgarchilikning muhim ko‘rinishlaridan biri ekanligi ta’kidlab o‘tiladi.
Asarda qabr ustiga pishiq g‘isht va tosh hamda boshqa narsalarni qo‘yish, qubba va imorat barpo etish ham bid’at hisoblanishiga alohida urg‘u beriladi.
Shu o‘rinda muallif qabrlarni ziyorat etish odobiga ham to‘xtalib o‘tadi. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning e’tirof etishicha, qabrlarni ziyorat etish odobi quyidagilardan iboratdir: qabristonni tonggi ziyorat qilish ko‘proq erkaklarga mansub, ota-onaning qabrlarini ziyorat qilish xotinlarga ham ijozat etiladi. Qabrlarni oyoq osti qilmaslik, qabr ustida o‘tirmaslik kabi holatlar ham qabristonlarni ziyorat qilish odobining muhim unsurlari ekanligi ko‘rsatilib o‘tiladi.
Asarda ziyofat uyushtirish va mehmon kutish odobi borasida ham ko‘pgina ibratli fikrlar bayon etiladi. Xususan, mehmondorchilik odobi yuzasidan quyidagi fikrlar ifoda etiladi: mehmondorchilikka kishining boyligi, mavqei yoki mansabiga qaramay, hammaning baravar chaqirish, oila a’zolarini ham ajratmaslik, mehmonning izzat-hurmatini joyiga qo‘yish, lekin uch kundan so‘ng ortiqcha takalluf ko‘rsatmaslik, dabdaba qilmaslik, mehmon uchun uyni ortiqcha bezamaslik, lekin, ozoda va toza ko‘rpa-to‘shaklardan foydalanish, dasturxon tuzashda isrofgarchilikka yo‘l qo‘ymaslik, dasturxonga taom qo‘yilganda avval mezbonning taomga qo‘l uzatishi, mehmondan oldin taomdan qo‘l tortmasligi, mehmonga nisbatan ortiqcha takalluf qilavermaslik, imkoni bo‘lsa lazzatli va latif taomlar tayyorlab mehmonning ko‘nglini olish kabi qoidalarning mohiyati ochib beriladi.
Asarda mehmon tomonidan xonadon sohiblariga nisbatan ko‘rsatiladigan hurmat borasidagi qoidalar yuzasidan ham fikr-mulohazalar bayon etiladi. Xususan, ziyofat yoki mehmondorchilikka chaqirilganda, u xoh faqir, xoh ulug‘ martabali kishi bo‘lsin, albatta, chaqirilgan xonadonga borishi zarurligi, zolim, axloqsiz, ikkiyuzlamachi hamda xurofotchi kishilar ziyofatga chaqirganda
esa bormaslik kabi odob-axloq qoidalariga rioya etish nihoyatda muhim ekanligi ta’kidlab o‘tiladi.
Mazkur bobda yemak-ichmak odoblari xususida ham so‘z yuritiladi. Unda taomni mumkin qadar oz iste’mol qilish, shubhali tuyulgan taomlarni iste’mol qilmaslik, faqirona ovqatlarga qanoat qilish, go‘shtli taomlarni kam tanavvul etish, ovqatlarni tanavvul qilishda ularning pishirilish holatiga ko‘ra bir-biri bilan aralashtirib yubormaslik, ya’ni, baliqni sut bilan, sutni nordon meva yoki taom bilan, sutni tuxum bilan, qovurilgan go‘shtni qaynatilgan go‘sht bilan, qotgan go‘shtni yangi go‘sht bilan, issiq taom yoki ichimlikni sovuq taom yoki ichimlik bilan, ichni qotiruvchi taom yoki mevalarni ichni suruvchi taom yoki mevalar bilan birga iste’mol qilish sog‘likka ziyon etkazuvchi holatlar ekanligi alohida uqtirib o‘tiladi. Alloma taom iste’mol qilish odoblari borasida so‘z yuritar ekan, taomni o‘tirgan holda yeyish maqsadga muvofiq ekanligiga e’tiborni qaratadi. Bu boradagi odob qoidalari sirasiga quyidagi holatlar qam kirishiga: alohida urg‘u beradi: katta yoshli kishilar taomga qo‘l urmagunlaricha, taomga qo‘l uzatmaslik, taom iste’mol qilishda ozodalikka qat’iy rioya etish, shuningdek, uning turiga ko‘ra qulay idishlardan foydalanish, mevalarni ko‘zga surib (bizning fikrimizcha, mazkur harakat muayyan meva pishib yetiladigan mavsum (davr)ga yetib kelinganlik, yana bir yil sog‘-salomatlikda umr kechirganlik uchun shukuronalik belgisi sifatida ado etiladi), keyin yeyish, taomni iste’mol qilishdan avval va keyin qo‘l yuvish, yuvilgan qo‘lning suvini silqitmaslik, qo‘lni toza sochiqqa artish, taomdan so‘ng sohibi xonadon sharafiga duo qilish, mazkur mehmondorchilikda yoshi katta kishilar ham ishtirok etayotgan bo‘lsalar, ularning duo qilishlarini kutish kabi qoidalarining mohiyatini batafsil ochib beradi.
Mazkur bobda suv ichish odobi xususida ham fikr yuritiladiki, ushbu qoidalari mohiyatini bilish hamda ularga qat’iy amal qilish gigiyenik jihatdan ham muhim ahamiyatga egadir. Suv ichish (turli ko‘rinishdagi ichimliklarni iste’mol qilish) qoidalari quyidagilardan iboratdir: suvni birdaniga simirmay, balki bo‘lib-bo‘lib ichish, unga nafas urilmaslik maqsadga muvofiqdir, suv o‘ta ehtiyotkorlik bilan, unga biror narsa tushgan tushmaganligiga ishonch hosil qilingach ichiladi, kechasi esa suv solingan idishning og‘ziga latta tutib ichish tavsiya etadi. Agar og‘iz va qo‘l yog‘liq bo‘lsa, suvli idishning dastasini ushlamaslik, jimjiloq va nomsiz barmoq yordamida yoki qo‘l yuvilgandan so‘ng ushlash, kosa yoki suv idishning singan yeri bo‘lsa, u yeridan suv ichmaslik (chunki u yerda kir to‘planib qolishi mumkin), ariq yoki hovuz (har qanday ochiq suv havzasi)dan boshni egib, suv ichmaslik (zero, bunday holatda turli zararli hasharotlarning inson organizmiga tushish ehtimolining mavjud) kabi holatlar qat’iy ta’kidlab o‘tiladi. Shu bilan birga suvni avval o‘zi ichmay yonidagilarga uzatish, bunda suvning o‘ng tomonga uzatilishiga alohida ahamiyat berish, suv uzatgan kishini duo etish qoidalari ham eng zarur va muhim sanalgan odob qoidalaridan biri ekanligi uqtirib o‘tiladi.
Yettinchi bobda safar qoidalari va ularning mohiyati yoritib beriladi. Allomaning fikriga ko‘ra, safarga chiqishdan ko‘zlangan maqsad quyidagi uch ko‘rinishda ifodalanadi: farz, fazilat, muboh (ruxsat etiladigan). Ayni o‘rinda safar farzining o‘zi quyidagi besh ko‘rinishni namoyon etadi: jihod, haj, ota va onaning
chaqirig‘iga muvofiq, raddi mazolim (zulmni qaytarish) hamda ilm olish maqsadida uyushtirilgan safar.
Muboh safarining uyushtirilishidan ko‘zlangan maqsad ham ikki ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: 1) o‘z manfaati yo‘lida, o‘zgalardan biror narsani ta’ma qilmagan holda uyushtirilgan tijorat safari. Muboh safarining mohiyatini yoritar ekan, Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy tijorat safarini uyushtirishdan asosiy maqsad faqat mol-dunyo orttirish bo‘lsa, u holda bunday tijorat safari unga ziyon yetkazishini alohida uqtirib o‘tadi; 2) navi-nav’i tafarruj (ko‘ngil ochish) maqsadida safar uyushtirish. Alloma vaqti-vaqti bilan bunday safarlarni ham uyushtirib turish maqsadga muvofiq ekanligini aytib o‘tadi. Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning ta’kidlashiga ko‘ra, har qanday maqsad yoki ko‘rinishdagi safarlarni uyushtirish chog‘ida ayollarga albatta ularning turmush o‘rtoqlari (mahrami) hamrohlik qilishlari zarur.
Asar mazmuni orqali safar va ularning foydalari xususida ham so‘z yuritiladi. Allomaning fikricha, safar qilishning foydali jihatlari quyidagilardan iborat: birinchidan, g‘am-anduhdan forig‘ bo‘lish, ikkinchidan, tirikchilik uchun sarmoya yig‘ish, uchinchidan, ilm olish, to‘rtinchidan, odob va axloq o‘rganish, beshinchidan, ulug‘ kishilarning suhbatlaridan bahramand bo‘lish. Olim safar uyushtirilgan vaqtda turli mashaqqatlarga ham duch kelish mumkinligini ta’kidlagan holda, chaqimchi va hasadchilar orasida tirik yurgandan ko‘ra, safar mashaqqatlari afzalroqdir, degan g‘oyani ilgari suradi. Safarga chiqishda quyidagi qoidalarga amal qilish foydadan holi bo‘lmaydi: avvalo, safar qilish uchun ma’lum bir kori-hayor (yaxshi niyat), ya’ni, yo haj, yo tijorat, yo jihod, yo ilm olish, yoki aziz joylarni ziyorat qilishni maqsad qilib olish. Safarga chiqish oldidan biror dono kishi bilan maslahatlashish tavsiya etiladi. Safarga chiqish oldidan ota-ona yoki safarga chiquvchi kishida kimning haqqi bo‘lsa, haq egalaridan ruxsat so‘rash, ularning fikrlarini inobatga olish, ota-ona yoki qarindosh-urug‘, Yor-birodarlar bilan vidolashib, ularning duosini olish sunnat sanalishi muallif tomonidan alohida qayd etib o‘tiladi.
Safarga hech vaqt tanho chiqmaslik, eng kamida uch kishi bilan safar qilish, safarga chiquvchilar soni ko‘pchilikni tashkil etsa, bir-birlariga yaqin manzilga tushish, guruh bo‘lib safarga chiqqanda o‘rtalaridan bir kishini boshliq etib tayinlash, uning ko‘rsatmalari asosida ish tutish, boshliqning ham o‘z navbatida boshqalardan xizmatini ayamasligi, guruh safida zaifu notavonlar ham bo‘lsalar, ularga madadkor bo‘lish kabi holatlar eng muhim safar odoblari sifatida e’tirof etiladi.
Safarga chiqishda o‘zi bilan birga eng zarur ashYolar, ya’ni, libos, oYoq kiyim, soqoltarosh, misvak (tish tozalagich), qaychi va boshqalarni olib chiqish, borilayotgan shaharda biror yuqumli kasallik tarqalsa, u yerdan chiqib ketmaslik, aks holda kasallik tarqatuvchi o‘zi bo‘lib qolishi mumkinligiga alohida urg‘u berib o‘tiladi.
Safardan qaytganda to‘satdan uyiga kirib bormay, avval uydagilarni xabardor etish maqsadga muvofiq bo‘lib, uyga kechasi kirib borish noloyiq hisoblanadi.
Safardan qaytganda xonadon ahli, shuningdek, qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shni hamda yor-do‘stlarga sovg‘alar ulashish, safar qiluvchi kishini ko‘rgani kelgan insonlarni turli lazzatli taomlar bilan siylash ham odamiylikning yorqin ifodasi ekanligini uqtirib o‘tadi.
Agar xabar kelsa, musofirni kutib olish, uning istiqboliga peshvoz chiqib, hurmat bilan kutib olish, uni so‘roqqa tutmaslik, musofir xohishini farosat bilan bilib olish, uning manzili, yotish-turishi, yeyish-ichishidan xabardor bo‘lib turish, agar sayohat qilish xohishi bo‘lsa, diqqatga sazovor joylarni ko‘rsatish, uning tashrif buyurishidan ko‘zlangan maqsadini bilib, unga yordam qilish kabi eng oddiy odob qoidalarining ham mohiyati ochib beriladi. 124
Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, Muhammad Sodiq Qoshg‘ariy tomonidan yaratilgan “Odob as-solihin” asari jamiyat a’zolari, shu jumladan, yoshlarning ma’naviy-axloqiy jihatdan barkamol bo‘lishlarida katta ahamiyatga ega. Mazkur asar har bir inson tomonidan o‘rganilishi va kundalik turmushda qat’iy amal qilinishi zarur bo‘lgan xulq-odob qoidalarining majmui sanaladi. Shu bois Sharq pedagogikasi tarixida mazkur asar ham Unsurul-Maoliy Kaykovusning “Qobusnoma” asari kabi o‘z o‘rni va mavqeiga ega.
|
| |