Eslatma - S. Y. Is kamov

Eslatma: Yuqorida keltirilgan asl o glrligi bo'yicha chegirish
donni topshirish paytida bug‘doyni asl og'irligi 650 gr dan past
bolm aganda javdari bug‘doyni asl og‘irligi 600 gr dan past bo lm a-
ganda qo‘Ilaniladi.
Asl chegirish va qo‘shimcha belgilash ikkita asosiy sifat
ko'rsatkiclilari bo'yicha ya’ni namlik va begona aralashma bo ‘yicha
belgilangan. Don qabul qiluvchi korxonalarda yuqori namlik va
ifloslanish darajasi asosli konditsiyadan yuqori bo'lgan donlar asl
chegirishni donlaming fizik oglrligi qoMlanishi orqali amalga
oshiriladi. Agarda keltirilayotgan donlar namligi va ifloslanishi
bo‘yicha asosli konditsiyadan yaxshi tomonga farq qilsa, u vaqtda asl
qo'shimcha qo'shishda donni fizik og'irligi qo‘llaniladi. Farqning
kattaligi asosli konditsiyaga nisbatan 0,1% aniqlikda hisoblanadi,
shuning uchun namlik va begona aralashma ko'rsatkichlari jamlanadi,
umumlashda 0,05 va undan yuqorisini 0,1% deb qabul qilinadi. Asl
chegirish va qo'shimcha qo'shish namlik va begona aralashma!arni
sifatini o'zgarishiga qarab, 0,1% aniqlikkacha hisoblab chiqiladi. Asl
chegirish va qo'shimcha qo'shishni umumiy o ‘lchami quyidagicha
hisoblanadi. Faraz qilaylik namlik b o ‘yicha chegirish 1,55%,
yaxlitlansa 1,6%, begona aralashma bo'yicha esa 1,13%, yaxlitlansa
1,1%. Umumiy asl chegirish 2,7% ga teng boladi. Endi taxmin qilib
ko'radigan b olsak, namlik qo'shimcha 0,2% ni tashkil qilsa, u vaqtda
asl chegirish 1,5% ko'p soni oz son bo'lgan ayirmasiga teng bo'ladi
(1,7-02+1,5).
Pulli chegirish va qo‘shimcha chegirish. Topshirilayotgan don
va u ru g lam i ayrim sifat ko'rsatkichlarini asosli konditsiyadan (asl
chegirishdan tashqari) yaxshi yoki yomon tomonga o'zgargan taqdir-
da o'rnatiladi. Qo'shish va tozalash fermer, xo'jaliklari asosli
konditsiyadan har bir foiz ortiq namlik uchun - 0,4 foiz, begona
aralashmasining har bir foizi uchun - 0,3 foiz narxidan to'lov olinadi.
Quritish va tozalash uchun ketgan pul tolovlar 0,1 foiz
aniqlikkacha hisob-kitob qilinadi. Shundan so'ng bu ko'rsatkichlar
jamlanib 1 tonna donni tozalash va quritish uchun ketgan umumiy
harajatlari hisoblab chiqiladi. Quritish va tozalash b o ‘yicha pulli
to lo v lar topshirilgan don to'plaminmg fizik og‘irligidan olinadi.
Chegirish va qo'shimcha qo'shishlar foizlarda ifodaianib hisobdan
o'tgan og'irlik narxiga kiradi. Chegirish va qo'shishlaming olcham i
qayidagicha aniqlanadi. Agarda bug'doy, arpa, suli va javdami asl
og'irligi asosli konditsiyadan past bo'lsa, u holda narxi 0,1%
miqdorda chegiriladi, asosli konditsiyadan asl og'irligi yuqori bo'lsa,
narxiga xuddi shu qo'shimcha qo'shiladi. Asl og'irligi asosli
)
konditsiyadan 5 gr kichik b o ‘lsa olib tashlanadi 3,5 gr yuqori bo‘lgan
taqdirda 10 grammgacha qo‘shiladi. Asosli konditsiyadan yuqori
bo‘lgan har bir foiz sifatsiz va shikastlangan don uchun narxidan 0,1%
miqdorda chegiriladi Pullik chegirish hisoblanayotganda donli va
moyli aralashmalar umumlashtiriladi. 0,5% gacha bo'lgani tashlab
yuboriladi, 0,5% dan yuqorisini yaxlit bir deb qabul qilinadi.
Uzuntumshuq bilan ta’sirlangan donlardan narxidan 0,5% miqdorida
chegiriladi.
Keyinchalik foizlarda ifodalangan hamma pullik
chegirishlar jamlanadi va hosil b o igan jamlanmadan asl og‘irligi
b o ‘yicha qo‘shish foizi chiqarib yuboriladi hamda chegirishni umumiy
miqdori foizlarda aniqlanadi. Agarda asl og‘irlik bo‘yicha qo‘shimcha
qo‘shish foizi boshqa ko'rsatkichlar bo‘yicha qo‘shimcha qo‘shish
foizdan yuqori bo ‘lsa u vaqtda qo‘shish miqdori foizlarda aniqlanadi.
Keyin chegirishni yoki qo‘shimcha qo‘shishni foizli miqdori hisobga
olinib topshirilgan donlar yoki moyli urug‘lar narxining ifodasiga
o ‘tkaziladi. Donning hisoblanadigan miqdori fizik og‘irligi chegirish
va qo‘shimcha qo‘shish miqdorlari (foizda), namligi va begona
aralashmalar aniqlanadi. Hisoblanadigan miqdorda xaq toMiq to lanib
don sotilish va topshirish rejasi bajarilgan deb hisoblanadi. So‘tali
makkajo'xorining hisoblanadigan miqdori faqat donni haqiqiy chiqish
miqdori aniqlangandan keyingina belgilanadi. Donning so‘tadan
chiqishi don qabul qiluvchi tashkilotning laboratoriyalarida o‘rtacha
kundalik namunali yanchish orqali aniqlanadi.
Misol: 1 Masalan don qabul qiluvchi tashkilotga javdar donidan
250 t (250000 kg) keltirilgan bo‘lib, iming namligi 16,8%, begona
aralashmalar 2,2% ni tashkil etgan. Asosli konditsiya bo‘yicha
namligi 15% va begona aralashmalar 1% bo‘lganda u yoki bu
tomonga og‘ish 3,0% (namlik 16,8-15=1,8% ga va begona aralashma
2,2-1=1,2% ga teng boladi). Hammasi bo‘lib 1,8x1,2=3,0% ni tashkil
etadi. Og'irlikdan chegirish 25000x3,0/100=7500 kg ni tashkil etadi.
Javdar donning hisoblanadigan miqdori:
250000-7500=242500 kg gateng bo‘ladi.
Misol: 2 Makkajo‘xorinmg haqiqiy miqdori so‘tasi bilan birga
80000 kg bo‘lib, laboratoriya m a’lumotiga ko‘ra haqiqiy donning
chiqishi 75 foizni tashkil qiladi. Asl chegirishi: namligi bo‘yicha 5%
ni begona aralashmalar bo‘yicha 3% ni tashkil qilgan bo‘lib hammasi
esa 8%. Makkajo‘xori donning fizik og‘irligi 80000x75/100=60000
kg ga teng, asl chegirish miqdori 6000x8/100=4800 kg ni tashkil
etadi. Makkajo'xori donning hisoblanadigan miqdori esa 60000-
4800=55200 kg ga teng boladi. Shunday qilib, aytish mumkinki
hisoblanadigan miqdor ikki bosqxch orqali aniqlanadi. A w al asl
chegirish yoki qo'shimcha qo'shish miqdori quyidagi formula
bo'yicha aniqlanadi. Fizik miqdor chegirish yoki qo'shimcha qo'shish
foizi. Keyin fizik miqdoridan asl chegirish miqdori chiqarilib
yuboriladi, yoki asl qo'shimcha qo'shish miqdori kiritiladi.
Misol: 3. Fermer xo'jaliklaridan namligi 18,6%, begona
aralashma 3,3%, asl o g lrlik 780 gr, tarkibidagi donli aralashma 5%,
kanalar bilan zararlanishi birinchi darajali, bir tonna donni sotish narxi
130 so'm bo'lgan 250 tonna kuzgi bug'doy don qabul qiluvchi
korxonaga keltirilgan. Asosli konditsiya ko'rsatkichlari quyidagicha -
namlik 15%, begona aralashma 1%, donli aralashma 3% hamda asl
og'irlik 730.gr dan iborat. Hisob quyidagicha bajariladi. A w al donni
hisoblanadigan miqdor og'irligi aniqlanadi, buning uchun esa asl
chegirish olcham ini belgilash zarur: namlik uchun chegirish 18,6-
15=3,6%, begona aralashma uchun chegirish 3,3-1,0=2,0%; jami
chegirish
5,9%
(3,6+2,3),
yoki
250000x5,9/100=14750
kg.
Hisoblanadigan miqdor og'irligi 250000-14750=248525 kg ni tashkil
etadi. Endi uning narxi aniqlanadi. Buning uchun donning
hisoblanadigan miqdor og'irligi sotib olinadigan narxga ko'pay-
tiriladi. 245525x130=32308,25 so'm. Shundan so'ng don sifatini
pasayishi bo'yicha chegirish va asosli konditsiyaga nisbatan donni
og'irligi yaxshi tomonga o'zgarsa qo'shimcha qo'shish hisoblanadi.
Buning uchun asl og'irlikka qo'shimcha qo'shiladi y a’ni 780-
730=50x1,0/100=0,5% qo'shiladi va don aralashmasiga chegirish
hisoblanadi: 5-Z=2x0,1=0,2%; kanalar bilan zararlanishiga ham
chegirish o i charm belgilanadi, y a ’ni 32308,28x0,2/100=64 so'm 61
tiyin. Keyin donni quritish va tozalash bo'yicha harajat hisoblab
chiqiladi. Donni quritish va tozalash uchun ketgan xarajatni fizik
og'irligidan olinadi: quritish uchun ketgan harajat (foiz hisobida):
0,4x3,6= 1,44=1,4%; tozalash uchun ketgan harajat: 0,3x2,3=0,69% =
0,7%; jami 2.1% narxidan bir tonna donni narxi 130 so'm bo'lsa uni
quritish va tozalash uchun quyidagi narx tolanadi: 130x2,1/100=2
so'm 73 tiyin. Jami don: 250x2,73=682 so'm 50 tiymni tashkil etadi.
Umumiy chegirish miqdori 747 so'm 11 tiyinga teng boladi. Bundan
64 so'm 61 tiyini sifatini pastligiga, 682 so'm 50 tiyin esa quritish va
tozalashga ketgan tolovdir. Fermer xo'jaligi sotgan donlari uchun
tolanishi kerak b olgan pulni hisoblanadigan miqdor og‘irligidan don
narxidan hamma chegirish to‘plami hisobidan chiqarish yo‘li orqali
topiladi.
32308 so'm 25 tiyin - 747 so‘m 11 tiyin = 31561 so‘m 14 tiyin.
Shunday qilib, barcha oxirgi hisob-kitoblar qilingandan keyin jarnoa
x o ‘jaligi 31561 so‘m 14 tiyin haq olishi kerak.
Jihoz va m a teriallar: asosli va chegaralangan konditsiyalar
hamda don va uruglarni sotib olish bo'yicha jadvallar, kalkulyator.
|