№ 3 - Korxonalarni boshqarishda iqtisodiy axborotlar tizimi va

|
Korxonalarni boshqarishda iqtisodiy axborotlar tizimi vaBog'liq korxonalarni-boshqarishda-iqtisodiy-axborotlar-tizimi-va-iqtisodiy-axborotlar-xavfsizligini-ta-minlashda-biometrik-usullardan-foydalanish 2022
№ 3
213
TADQIQOT NATIJALARI
Hozirgi vaqtga kelib, kompyuter-kommunikatsiya texnologiyalari kundan-kunga tez
rivojlanib bormoqda. XXI asrga kelib kompyuter texnologiyalari kirib bormagan sohaning o’zi
qolmadi, desak xato bo’lmaydi. Ayniqsa ta’lim, bank, moliya tizimlarida va zamonaviy
korxonalarni boshqarishda ushbu zamonaviy texnologiyalarni qo’llash yuqori samara bermoqda.
SHu bilan birga axborot havfsizligiga bo’lgan tahdid ham tobora kuchayib borayotgani va hozirgi
davrning eng dolzarb muammolardan biri axborot havfsizligini ta’minlash ekanligi hech kimga sir
emas.
Tizimga ruxsatsiz kirishni taqiqlashning eng keng tarqalgan usuli sifatida «parol» qo’yish
usuli hisoblanib kelmoqda. CHunki ushbu usul juda sodda, foydalanish uchun qulay va kam
harajat talab etadi. Lekin bu usul ham axborot xavfsizligini ta’minlashda to’laqonli o’zini oqlay
olmayapti. Ushbu usul bir qator kamchiliklarga ega.
Birinchidan, ko’pchilik foydalanuvchilar sodda va tez esga tushadigan parollarni
qo’llaydilar. Masalan, foydalanuvchi o’z shaxsiga oid sanalar, nomlardan kelib chiqqan
holda parol qo’yadilar. Bunday parollarni buzish esa, foydalanuvchi bilan
tanish bo’lgan ixtiyoriy shaxs uchun unchalik qiyinchilik tug’dirmaydi.
Ikkinchidan, foydalanuvchi parolni kiritishi jarayonida, kuzatish orqali ham kiritilayotgan
belgilarni ilg’ab olish mumkin.
Uchinchidan, agar foydalanuvchi parol qo’yishda murakkab, uzundan-uzoq belgilardan
foydalanadigan bo’lsa, uning o’zi ham ushbu parolni esidan chiqarib
qo’yishi extimoldan holi emas. Hozirda ixtiyoriy parollarni buzuvchi dasturlarning paydo
bo’lishi parol orqaliy himoyalash usuli axborotlarni to’laqonli xavfsiz deyishga imkon bermayapti.
SHu sababli ham hozirda axborotlardan ruxsatsiz foydalanishni cheklashning biometrik
usullarini qo’llash dunyo bo’yicha ommaviylashib bormoqda va ushbu yo’nalish biometriya nomi
bilan yuritilmoqda.
MUHOKAMA
Biometriya – bu insonning o’zgarmaydigan biologik belgilariga asosan aynan
o’xshashlikka tekshirishdir (identifikatsiya). Hozirda biometrik tizimlar eng ishonchli himoya
vositasi hisoblanadi va turli xil maxfiy ob’ektlarda, muhim tijorat
axborotlarini himoyalashda samarali qo’llanilmoqda.
Hozirda biometrik texnologiyalar insonning quyidagi o’zgarmas biologik belgilariga
asoslangan: barmoqning papillyar chiziqlari, qo’l kaftining tuzilishi, ko’zning kamalak qobig’i
chiziqlari, ovoz parametrlari, yuz tuzilishi, yuz termogrammasi (qon tomirlarining joylashishi),
yozish formasi va usuli, genetik kodi fragmentlari. Insonning ushbu biologik belgilaridan
foydalanish turli xil aniqliklarga erishishga imkon beradi. Biz ushbu maqolada hozirda keng
qo’llanilayotgan barmoq izlari va qo’l kaftining tuzilishi bo’yicha insonni tanish masalalariga
to’xtalib o’tishni lozim topdik.
Barmoq izlari buyicha insonni idetifikatsiyalash hozirda eng keng tarqalgan usul bo’lib,
axborotni himoyalash biometrik tizimlarida keng qo’llanilmoqda. Bu usul o’tgan asrlarda ham
keng qo’llanilganligi xech kimga yangilik emas. Hozirgi kunga kelib barmoq izlari bo’yicha
identifikatsiyalashning uchta asosiy texnologiyasi mavjud. Ularning birinchisi ko’pchilikka
ma’lum optik skanerlardan foydalanishdir. Ushbu qurilmadan foydalanish printsipi odatiy
ISSN: 2181-3337
SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
|
| |