O’zbekiston iqtisodiyotida yalpi talabni rag'batlantirish

2.2 O’zbekiston iqtisodiyotida yalpi talabni rag'batlantirish
Hozirgi vaqtda O’zbekiston iqtisodiyoti iqtisodiy rivojlanishning pasayish tendentsiyasini boshdan kechirmoqda. Bularning barchasi, bizningcha, qisqa muddatga qurilgan siyosat, rivojlanish rejalari to‘liq amalga oshirilmayotgani natijasidir. So'nggi 20 yil ichida import o'rnini bosish siyosati juda sekin ketmoqda, eksport asosan tabiiy resurslar va bir qator harbiy sanoat ob'ektlari bilan bog'liq. Cheksiz zaiflashayotgan rubl, bir qator yangi taqiqlar va sanksiyalar, importning kamayishi va import o‘rnini bosish bilan bog‘liq jarayonlarning sustligi... Biz haqiqatan ham “iqtisodiy tub”ga yetib oldikmi va yaqin orada keskin o‘sish va o‘sishni kutishimiz kerakmi? kelajak? Tez iqtisodiy o'sishga olib keladigan haydovchi paydo bo'ladimi? Savollar juda dolzarb. Rivojlanishning ushbu bosqichida O’zbekiston iqtisodiyoti, albatta, hukumatning faol va samarali aralashuvisiz qila olmaydi.
Import dinamikasi masalasi, ayniqsa, O’zbekiston iqtisodiyotining "pastga yetib borishi" haqidagi tezislar hatto rasmiy lablardan ham ko'proq eshitilayotgan sharoitlarda dolzarbdir. Shu nuqtai nazardan importni ichki talab ko'rsatkichi sifatida ko'rish mumkin. Biroq, importning mavsumiy tekislangan dinamikasi ham, tendentsiya ham salbiy tendentsiyaning qaytishi haqida gapirishga imkon bermaydi.
Birinchi mahsulot guruhi daromad bo'yicha eng kam elastik bo'lib, uning dinamikasiga ko'proq O’zbekistonning qarshi sanktsiyalari (oziq-ovqatning ma'lum bir qismini import qilishga embargo) ta'sir qiladi. Qolgan ikkita mahsulot guruhi barqaror talabga ega bo'lgan mahsulotlar bo'lib, ular ko'proq daromad elastik. Haqiqiy ish haqi va umuman, aholining ixtiyoridagi real daromadlarining pasayish tendentsiyasi kuzatilayotganligi sababli (shuningdek, o'tgan yil oxiridagi talabning shiddatini hisobga olgan holda), biz engil avtomobillar savdosining yanada pasayishini kutishimiz mumkin. O’zbekiston bozori va shunga mos ravishda xorijiy avtomobillar va ehtiyot qismlar importining pasayishi.
Importning fizik hajmlari va narxlarining grafik tahlili hozirgi inqirozning chuqurligi va ko'lamini 2008 va 1998 yillardagi inqirozlar bilan solishtirish imkonini beradi. 2015 yilgi inqirozning o'ziga xos xususiyati 1998 yilda bo'lgani kabi importning jismoniy hajmi va narxining pasayishi bo'ldi, lekin faqat kichikroq miqyosda.
Shunday qilib, ichki talabning davom etayotgan zaifligi sharoitida biz jismoniy import hajmining o'tgan yil oxirida kuzatilganiga o'xshash o'sishini kutmaymiz. Shu munosabat bilan , yaqin kelajakda joriy hisobning profitsitiga bosim bo'lmaydi (boshqa hamma narsa teng bo'lsa, rubl kursiga ham) va 2016 yil boshida uning qiymati oyiga o'rtacha 6 milliard dollargacha oshishi mumkin. joriy yilning dekabr oyida 5 milliard dollardan sal kamroq bo'lgan joriy hisobdagi profitsitga qarshi.
Importning qisqarishi quyidagi omillar ta'sirida bo'ldi:
O’zbekiston rublining AQSh dollariga nisbatan devalvatsiyasi, bu oxir-oqibatda aholining real ixtiyoridagi daromadlarining pasayishiga va iste'mol talabining pasayishiga olib keldi;
iqtisodiyotning real sektoridagi pasayish, shu jumladan kreditlar narxining keskin oshishi natijasida investitsiya tovarlari va ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun oraliq talab tovarlariga ichki bozor talabining kamayishi; Evropa Ittifoqi, AQSh va boshqa bir qator mamlakatlarning O’zbekiston moliya bozoriga qaratilgan inflyatsiya va sanktsiyalari;
mamlakatimizga iqtisodiy sanktsiyalar kiritgan mamlakatlardan O’zbekistonga oziq-ovqatning ayrim turlarini olib kirishni taqiqlash. Natijada so‘nggi 10 oy ichida yangi va muzlatilgan parranda go‘shti (59,5 foizga), yangi va muzlatilgan baliq (58,5 foizga), qora metallar (53,3 foizga), alkogolli mahsulotlar importi qiymati sezilarli darajada pasaygan. va alkogolsiz ichimliklar (52 foizga), yangi va muzlatilgan go‘sht, parranda go‘shtidan tashqari (47,8 foizga), yengil avtomobillar (46,9 foizga), po‘lat quvurlar (45,4 foizga), mebel (41,8 foizga). ), mashinasozlik, uskunalar va transport vositalari, yengil avtomobillar bundan mustasno (40,5 foizga) [5].
Hozir iqtisodiyotda shunday bir lahza borki, iste'molchiga zarur bo'lgan mahsulotni sanktsiyalar yoki qarshi sanktsiyalar tufayli olib kelib bo'lmaydi, o'z ishlab chiqarishi hali yo'lga qo'yilmagan.
O’zbekiston ishlab chiqarishining buguni va kelajagi haqida ikkita fikr mavjud.
Ba'zi ekspertlarning fikricha, ishlar yomon - sanoat rivojlanmagan va uning o'sishi uchun haydovchilar hali ko'rinmaydi. Mamlakat hech narsa ishlab chiqarmaydi va uchinchi dunyo mamlakatlari toifasiga kirmoqda [4]. Yigirma yildan ortiq vaqt davomida asosiy kapitalga jiddiy investitsiyalar kiritilmagan. Rublning turbulentligi, talabning pasayishi, inflyatsiyaning o'sishi, qarz resurslarini cheklash va boshqa muammolar vaziyatni yanada og'irlashtiradi.
Qarama-qarshi pozitsiya hamma narsa unchalik yomon emasligini, balki undan ham yaxshiroq bo'lishini anglatadi. Importdan ozod qilish (shu jumladan sanktsiyalar va sanktsiyalarga qarshi choralar natijasida) iqtisodiyotning turli tarmoqlarida import o'rnini bosishga turtki berishi kerak. Ammo bu bayonot haqiqatmi? Iqtisodiyotimiz 20 yildan buyon mustaqil ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga harakat qilmoqda, ammo natijalar hali ham kamtarona.
O’zbekiston sanoatining raqobatbardoshligini oshirishga yordam beradigan omillar ko'p qirrali. Ular ham o'sish omili, ham raqobatbardoshlikni pasaytiruvchi omil bo'lishi mumkin.
Keling, investitsiya bilan bog'liq bir omilni ko'rib chiqaylik. 1990-yillarning oxiridan boshlab sanoat hech qanday sanoat siyosati yo'qligi va valyuta devalvatsiyasi kabi sof bozor omillari tufayli rivojlandi. Ko'p jihatdan ishlab chiqarish bozorlarga, ichki talabga (yuqori texnologiyali tarmoqlarda - elektronika, avtomobilsozlikda tornavida ishlab chiqarishning paydo bo'lishi tufayli) va resursni ko'p talab qiladigan eksport tovarlariga (neftni qayta ishlash, kimyo, metallurgiya) [2].
So'nggi o'n yil ichida ishlab chiqarish sanoati mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushini kamaytirishni deyarli to'xtatdi va umumiy iqtisodiy vaziyatga moslashdi: investitsion tanazzulga qaramay, sanoat kompaniyalarining jozibadorligi boshqa tarmoqlarga nisbatan o'sib bormoqda.
2008-2009 yillardagi inqiroz O’zbekiston sanoati uchun lakmus sinoviga aylandi. U O’zbekiston kompaniyalarining raqobatbardoshligi nimaga asoslanganligini, ularning kuchi va muvaffaqiyati nimada ekanligini ko'rsatdi [3]. Inqirozdan tezda chiqib, o'sishga muvaffaq bo'lganlar (tovar aylanmasini, bozor ulushini va foydani ko'paytirish) faol investitsiya va boshqaruv siyosatini olib boruvchi korxonalardir. Moliyaviy inqirozdan oldin ular ishlab chiqarish quvvatlarini qayta qurish va modernizatsiya qilishdi va asosiy fondlar va uskunalarni yangilashga sarmoya kiritdilar [6].
Hududdagi investitsiya muhiti ham muhim omil bo'ldi. "Mintaqada institutsional muhitning sifati qanchalik yuqori bo'lsa, korruptsiya darajasi qanchalik past bo'lsa, korxonalarning inqirozdan keyin tezda tiklangan kompaniyalar klasteriga kirish imkoniyati shunchalik yuqori bo'ladi" [6]. Chet ellik mulkdorlarning mavjudligi biznesning tashqi zarbalarga qarshi "immunitetini" ham oshirdi.
Shuni ta'kidlash kerakki, O’zbekiston kompaniyalarining (tarmoqlar emas, balki individual korxonalar) hozirgi muvaffaqiyati investitsiya va boshqaruv faoliyatidan tashqari, jahon iqtisodiyotiga integratsiyalashuviga bog'liq. Integratsiya qanchalik katta bo'lsa, firmaning samaradorligi va barqarorligi shunchalik yuqori bo'ladi.
Sanksiyalar O’zbekistonning eng muvaffaqiyatli va eng tez rivojlanayotgan kompaniyalariga zarar yetkazmoqda, bu sanoatchilar o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovlar ko‘rsatdi. Import qilingan asbob-uskunalarni sotib olishdagi qiyinchiliklar (uni tez va bir xil sifatda qilishni o'zingiz o'rganishning iloji yo'q), xorijiy kreditlarning mavjud emasligi, eksportdagi savdo to'siqlari, chet elda kamsitish xavfi, texnologiyaga kirishdagi cheklovlar haqida gapiramiz. , transchegaraviy to'lovlar bilan bog'liq muammolar.
O’zbekiston sanoati dunyo iqtisodiyotiga ko'p ishonilganidan ko'ra ko'proq integratsiyalashgan. O'rta va yirik korxonalarning uchdan bir qismi o'z mahsulotlarini eksport qiladi. Ularning yarmi uchun eksportdan tushgan tushum ulushi 20 foizdan oshadi. O’zbekistonning har oltinchi kompaniyasi import qilingan xom ashyodan foydalanadi, har uchinchisi import qilinadigan uskunalar. O'rta va yirik firmalarning deyarli 20% xorijiy banklar xizmatlaridan foydalanadi. Chet ellik sherik egalari bo'lgan korxonalarning ulushi 5% dan kam, lekin o'rta va yirik korxonalar orasida 8% dan ortiq, o'rtacha bunday kompaniyalar O’zbekiston egalari bo'lgan kompaniyalarga qaraganda uch baravar ko'pdir [1]. Sanoatning rivojlanishini davom ettirish uchun davlat tomonidan faol ravishda taqiqlangan xalqaro hamkorlikka (investitsiyalar va tashqi bozorlarga kirish) aralashmaslik kerak.
Mamlakat iqtisodiyoti import va investitsiyalarning chiqib ketishini cheklash natijasida yuzaga keladigan tushkunlikka tushib qolmasligi, shuningdek, yuzaga kelgan turg'unlik holatidan chiqishi uchun hukumat federal byudjet xarajatlarini ko'paytirishi va ularni qo'shimcha rag'batlantirishga yo'naltirishi kerak. ishlab chiqarish sektori. Ishlab chiqarish sektori o'zining ishlab chiqarish, ilmiy-texnik jihatdan G'arbga qaramligini ozod qilish jarayonini boshlashi kerak.
Xulosa
Tadqiqot asosida quyidagi xulosalar chiqarish mumkin:
Hozirgi vaqtda milliy iqtisodiyot tarkibiy va investitsion inqiroz bosqichini boshdan kechirmoqda. Ko'pgina korxonalar "iqtisodiy omon qolish" uchun mavjud zaxiralarni tugatdi va talab va moliyaviy cheklovlar, raqobat kuchayishi va inqiroz hodisalari alohida tarmoqlarda "mahalliylashtirilgan" sharoitlarda ishlamoqda.
Milliy iqtisodiyotning rivojlanishi uning strukturasini diversifikatsiya qilish emas, balki qulay tashqi iqtisodiy sharoit tufayli xomashyo sotishga asoslangan edi. Boy tabiiy resurslar milliy iqtisodiyotning “resurslar la’nati”ni keltirib chiqaradi va iqtisodiy rivojlanishning eksportga yo‘naltirilgan modeli “golland kasalligi” rivojlanishining alomatlarini kuchaytiradi, bunda tovar bo‘lmagan savdo sektorida pasayish kuzatilmoqda. tovar sektorining rentabelligini oshirishga javob.
Iqtisodiyotda davom etayotgan inqirozli jarayonlar va global iqtisodiy muhitdagi doimiy tsiklik tebranishlar sharoitida O’zbekiston iqtisodiyotining real sektorini davlat tomonidan tartibga solish samaradorligini oshirish zarur, degan xulosaga kelishimiz mumkin, bu quyidagi omillarni hisobga olishi kerak. :
jahon iqtisodiy tafakkurining yutuqlari
mamlakat iqtisodiy rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari
davlat tomonidan tartibga solish bo‘yicha xalqaro tajriba
O‘rganish real sektorni inqirozga qarshi davlat tomonidan tartibga solishni takomillashtirishning asosiy yo‘nalishlarini aniqlash imkonini berdi, birinchisi, real sektorni inqirozga qarshi tartibga solishning amalga oshirilayotgan ustuvor yo‘nalishlarining iqtisodiyotning uzoq muddatli ustuvor yo‘nalishlariga muvofiqligini belgilashdan iborat. mamlakatning jahon xo'jalik munosabatlari tizimidagi o'rni bilan belgilanadigan va ijtimoiy-iqtisodiy muhitning tartibsizligi omillarining ta'sirini minimallashtirishga qaratilgan rivojlanish. O’zbekiston uchun bunday ustuvorlik ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va uzoq muddatli kapital qo'yilmalar asosida iqtisodiy takror ishlab chiqarishning innovatsion xususiyatini ta'minlashdir.
Natijada yalpi talab pasayadi va natijada YaIM o'sishi sekinlashadi. Bunday hollarda iqtisodiyot stagflyatsiya holatiga tushadi. Siyosiy qarashlarning inversiyasi zarur bo‘lib, iqtisodiy tanazzul davrida soliq yuki, aksincha, kamayishi, noqulay iqtisodiy sharoitda aholi va tadbirkorlik faoliyatini faollashtirish imkoniyatlarini oshirishi kerak.
. Qisqa muddatda biz keskin iqtisodiy o'sishni va iqtisodiy tiklanishni kutmasligimiz kerak.
. Prognozlarga ko'ra, barcha mahsulot va xizmatlarni o'zimizning va mustaqil ishlab chiqarishimizni yo'lga qo'yishga o'tish bosqichi taxminan 3 yil davom etishi mumkin.
. Yalpi talab faqat iste'molchi yo'nalishini o'zgartirib, bir xil darajada qoladi.
. Ayni paytda ishlab chiqarish sohamizga xorijiy sarmoyaning ko‘payishini kutmasligimiz kerak. Davlat zudlik bilan aralashib, o'z vositalari bilan ichki iqtisodiyotni maksimal darajada rag'batlantirishni boshlashi kerak. Davlat xarajatlaridan tashqari, mamlakat iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun davlat fiskal vositalardan foydalanishi va umuman, jismoniy shaxslar uchun soliq siyosatini qayta ko'rib chiqishi kerak.
|