VI BOB. ANALIZATORLAR FUNKSIYALARINING UMUMIY QONUNIYATLARI

VI BOB. ANALIZATORLAR FUNKSIYALARINING UMUMIY QONUNIYATLARI.
Axborotni qabul qilish va qayta ishlash analizatorlar, ya’ni sezgi organlari orqali amalga oshiriladi. Tashqi olamdagi ta’sir, nerv signallari holida bosh miyadagi nerv markazlariga yetkaziladi. Bu signallar bosh miyaning turli bo’limlarida qayta ishlanib, uning oliy bo’limida sezish, tasavvur qilish, anglash bilan yakunlanadi.
I.P.Pavlov har bir analizator bir-biriga bog’ilq bo’lgan uchta periferik, o’tkazuvchi va markaziy qismdan iborat ekanini birinchi bo’lib isbotladi. Reseptorlar analizatorlarning periferik qismi hisoblanadi, bular ma’lum ta’sirga javob beruvchi nerv uchlari bilan tugaydi. Retseptorlar tuzilishi, joylashishi, funksiyasiga ko’ra turli xil bo’ladi. Qo’zg’alishni retseptordan bosh miya katta yarimsharlariga o’tkazuvchi markazga intiluvchi neyronlar analizatorning o’tkazuvchi qismini tashkil etadi. Bosh miya katta yarimsharlarining ma’lum retseptorlardan ta’sirni qabul qiluvchi qismlari analizatorning markaziy qismini tashkil etadi. Analizatorning barcha qismlari bir butun holda ishlaydi. Qandaydir analizatorning bir qismi shikastlansa, uning funksiyasi buziladi.
Odamning mehnat faoliyatida analizatorlarning roli juda muhim. Agar bolaning turli organlaridan, turli sezgi a’zolaridan ta’sir kam borsa, bosh miya rivojlanishdan orqada qoladi. Tashqi olamdagi turli xil ta’sir avval retseptorlarda, so’ngra bosh miya bo’limlarida analiz qilinadi. Ta’sirning har tomonlama nozik analizi bosh miya katta yarimsharlarida amalga oshadi.
6.1. Taktil analizatorlari.
Sezgi a’zolariga tananing barcha sohasida joylashgan retseptorlar va muskullar, qon tomirlar devoridagi retseptorlar va boshqalar kiradi. Analizatorlarning miya po’stlog’idagi qismi shikastlansa yoki olib tashlansa, ta’sir murakkab analiz va sintez qilinmaydi. Masalan, miya po’stlog’idagi eshitish analizatorlari joylashgan chekka qismi olib tashlansa, ta’sirning nozik tabaqalanishi yo’qoladi.
Asab tizimining faoliyati uchun tashqi mo’hit omillari va boshqa ta’sirotchilar doimiy ravishda butun organizmga ta’sir qilib turishi kerak. Ko’pgina sezgi organlarining shikastlanishi natijasida ta’sirning ular orqali bosh miyaga yetarli kelmasligi tufayli odam aktiv faoliyatini yo’qotadi, doimo uxlaydi, bunday odmani saqlanib qolgan sezgi organlariga ta’sir etish bilangina uyg’otish mumkin. Tekshirishlardan ma’lum bo’lishicha, sensor ta’sirotning yo’qolishi diqqatni to’plash, mantiqiy fikrlash, aqliy mehnat qilish xususiyatlariga salbiy ta’sir etadi. Sezgi a’zolari orqali ta’sirni tashqi muhitdan, ichki organlardan retseptorlar bo’ylab qabul qilinishi tufayli organizmning tashqi va ichki muhiti haqidagi ma’lumotlar bosh miyaga yetib boradi.
Axborotning retseptorlardan bosh miyaga borishi natijasida organizm o’z-o’zini boshqaradi. Masalan, qonning tarkibi o’zgarsa, shunga yarasha qon tomirlar devorida qo’zg’alish, tormozlanish vujudga keladi.
Organizmning sensor tizimlari yoki analizatorlariga ko’rish, eshitish, vestibulyar apparat, ta’m bilish, hidlash, teri va ichki organlarda sodir bo’ladigan o’zgarishlarni qabul qiladigan interoretseptorlar yoki visseral sensor tizimlar kiradi.
6.2. Ta’m bilish analizatori
Og’iz bo’shlig’i shilliq qavatining epiteliyasida yumaloq yoki oval shaklidagi ta’m bilish piyozchalari joylashgan. Har bir piyozchada 2-6 ta ta’m bilish hujayralari bo’ladi. Katta odamda piyozchalarning umumiy soni 9 mingtagacha yetadi. Ular tilning shilliq qavatidagi so’rg’ichlarda joylashgan. Tilning uchida 150-200 ta zamburug’simon ta’m bilish piyozchalari, asosida esa bargsimon piyozchalar bor. Bundan tashqari, ta’m bilish piyozchalari yumshoq tanglay yuzasida, yutqinning orqa devorida va hiqildoq ustida juda siyrak joylashgan. Har bir ta’m bilish piyozchalaridagi 2-3 ta nerv tolalaridan markazga intiluvchi impulslar o’tadi.
Tilda shirin, achchiq, nordon va sho’rni sezuvchi ta’m bilish retseptorlari joylashgan. Shiringa tilning uchi, achiqqa asosi, nordonga ikki yon qismi, sho’rga esa tilning uchi va asosi sezgir bo’ladi. Moddalarning ta’mi ular suvda yoki so’lakda erigan holda qabul qilinganda yaxshi seziladi. Nordon reflektor ravishda yurak qisqarishini tezlatadi, qon tomirlar devorini toraytiradi, teri haroratini pasaytiradi. Shirinlik tomirlarni reflektor ravishda kengaytiradi, oyoq qon tomirlarining qonga to’lishini yaxshilaydi, miyaning ichki bosimini kamaytiradi va tana haroratini oshiradi. Yangi tug’ilgan bola hayotining birinchi soati va birinchi kunidagi nordon, achchiq, sho’r va shirin ta’sirga javob reaksiyasi ta’sirlovchining tabiatiga mos kelmaydi. 8-10 kundan boshlab shirinlikka adekvat reaksiya paydo bo’la boshlaydi.
Bir yoshdan to 6 yoshgacha ta’m bilish reseptorlarining sezuvchanligi ortib boradi. Maktab yoshidagi bolalarning ta’m bilishi katta odamlarning ta’m bilishidan uncha farq qilmaydi. Keksalarda ta’m bilish sezgisi kamayadi.
6.3. Hid bilish analizatori
Odam turli moddalarning hidini burunni yuqori chig’anoqlarining o’rta qismi va burun to’sig’ining shilliq pardasidagi maxsus retseptorlar orqali sezadi. Hid bilish hujayralari joylashgan shilliq pardaning yuzasi 5 sm2 keladi. Hid bilish hujayralarining o’siqlari hidlash nervini hosil qiladi. Moddaning zarrachalari hidlash nervini hosil qiladi. Moddaning zarrachalari hidlash sohasining shilliq pardasiga tushib, hid bilish hujayralariga ta’sir etishi natijasida hid sezgisi vujudga keladi.
Hid bilish tufayli odam va hayvonlar turli gazlarni va ovqatning hidini sezadi. Hid sezgisi nihoyatda o’tkir va nozik. Modda havoda juda oz tarqalgan bo’lsa ham odam uning hidini sezadi. 1 litr havoda 1:1000000 g nisbatda efir bo’lganda ham odam uning hidini biladi. Hidlash organi ayniqsa vodorod sulfid gazi hidiga nihoyatda sezgir bo’ladi. Ba’zi bir hayvonlarda hid bilish sezgisi juda ham nozik bo’ladi. Ba’zi iskovich itlar nihoyatda kuchsiz hidni ham sezadi.
Yangi tug’ilgan bola binafsha, valeriana, anis va boshqa nohush hidlarga nisbatan yuz mimikasini o’zgartirish, nafas olish va puls o’zgarishi bilan javob beradi. Kuchli hid ta’sir ettirilganda u chuqur va tez-tez nafas oladi hamda tomir urishi o’zgaradi. Bola 4 oylik bo’lganidan boshlab turli hidlarni to’liqroq ajratadi. Bog’cha yoshidagi bolalarda hidlash retseptori rivojlanishda davom etadi.
6.4. Ko’rish analizatori
Ko’rish analizatori tashqi dunyodagi narsalarning hajmi, rangi, shakli, masofasi haqida tasavvur hosil qilishga yordam beradi. Mehnat faoliyatida ko’rish analizatori juda muhim rol o’ynaydi.
Ko’zning bevosita ta’sirlovchisi yorug’lik, binobarin, yorug’lik ko’z retseptorlariga ta’sir etib, ko’rish sezgisini hosil qiladi. Ko’rish organik 10-12 yoshgacha morfologik va funksional jihatdan rivojlana boradi.
Ko’zning tuzilishi. Ko’z soqqa va uni o’rab turgan yordamchi apparatdan tashkil topgan. Ko’z soqqasi yumaloq bo’lib, ko’z kosasi chuqurchasida joylashgan. Uning devori uch qavatdan: tashqi- oqsil parda (sklera), o’rta- tomirli parda va ichki –to’r pardadan iborat. Oqsil qavat (sklera) ning rangi oq bo’lib, bir qismi qovoqlar ostidan ko’rinib turadi. Skleraning orqa tomonidagi qismi teshik bo’lib, ko’rish nervi shu teshikdan o’tadi. Skleraning oldingi qismi tiniq, qavariqroq bo’lib, shox pardani hosil qiladi. Tashqi yoki sklera qavatning 1/5 qismi muguz pardaga, 4/5 qismi orqa oqsil pardaga to’g’ri keladi. Shox pardada qon tomirlar bo’lmaydi.
23--rasm. Odam ko’zining tuzilishi.
1-ko’ruv asabi; 2-ko’ruv asabining so’rg’ichi; 3-ko’z olmasining tomirli pardasi; 4-sklera (fibroz qavatning orqa qismi) 5-to’r parda; 6-optik o’qi; 7-kiprikli o’simtalar; 8-kiprikli tana; 9-ko’z olmasining kamerasi (bo’limi) 10-ko’z olmasining oldingi kamerasi (bo’limi); 11-gavhar; 12-randor parda; 13-shox parda; 14-kon’yuktiva; 15-kiprikli tana mushaki; 16-sinoval boylami; 17-ko’rish o’qi; 18-shishasimon tana; 19-markaziy chuqurcha; 20-sariq dog’.
24--rasm. Ko’ruv analizatorining markazlari.
1-to’r parda; 2-ko’ruv asabi; 3-bosh miya yarim sharlar po’stlog’ining ko’ruv mintaqasi; 4-to’r pardada obyektlarning teskari tasviri.
O’rta –tomirli pardada qon tomirlar va pigment ko’p. Turli kishilarda pigment miqdori har xil bo’ladi. Ba’zi odamlardla ko’zning o’rta pardasi pigmentsiz bo’lib, qon tomirlar ko’rinib turadi. Shuning uchun ko’zi qizg’ish bo’ladi. Tomirli parda oldingi – rangdor parda, o’rta – kipriksimon tana va orqa – xususiy tomirli qismga bo’linadi. Rangdor pardalar ikki xil: radial va halqasimon shakldagi silliq muskullar joylashgan bo’lib, halqasimon muskullar qisqarganda esa qorachiq kengayadi. Rangdor pardaning o’rtasi teshik bo’lib, u qorachiq deb ataladi. Kipriksimon tana tomirli pardaning qalin tortgan o’rta qismini egallab turadi. Kipriksimon tananing ichki qismida silliq muskul tolalardan iborat kipriksimon muskullar bo’ladi. Kipriksimon muskullar, kipriksmion boylamlar yordamida gavharning pay va xaltachasiga birikadi.
Ko’z soqqasining ichki pardasi, ya’ni to’r parda murakkab tuzilgan bo’lib, rivojlanishiga ko’ra ko’rish nervi bilan bir butun hisoblanadi. To’r parda ko’zning butun bo’shlig’ini qoplab turadi. Turli ta’sirni qabul qiluvchi 130 mln. ta tayoqcha va 7 mln. kolbacha shaklidagi hujayralar to’r pardaning retseptorlari hisoblanadi. Ko’z soqqasining yadrosi suyuq, gavhar va shishasimon tanadan iborat. Rangdor pardaning orqasida yasmiq shaklidagi, juda tiniq, ikki tomoni qavariq linza- gavhar joylashgan. Gavharning orqa tomoni oldingi tomonga qaraganda qavariqroq bo’ladi. Gavhar yarim suyuq bo’lib, yupqa tiniq kapsula ichida joylashgan. Gavharda qon tomirlari bo’lmaydi. Uni ko’z kameralarini to’ldirib turadigan maxsus suyuqlik oziqlantiradi. Shox parda bilan rangdor pardaning o’rtasida kichkina bo’shliq bo’lib, u ko’zning oldingi kamerasi deyiladi. Rangdor parda bilan gavhar o’rtasida ham bo’shliq bo’lib, u ko’zning orqadagi kamerasi deyiladi.
Har bir ko’rish nervida 1 mln.ga yaqin nerv tolalari bor. To’r pardada ko’rish nervining kirish joyi – ko’r dog’ va narsalarni yaxshiroq ko’radigan sariq dog’ bor, dog’ning o’rtasida chuqurcha bo’lib, u markaziy chuqurcha deyiladi. Ko’zning ayrim qismlari: shox parda, gavhar, shishasimon qism o’zidan o’tadigan yorug’lik nurlarini sindiradi. Ko’zga yorug’lik nurlari ta’sir etganda rodopsin va iodopsin parchalanib, ximiyaviy reaksiya sodir bo’ladi. Ko’zning nur sindiruvchi qismlariga shox parda, suvsimon suyuqlik, ko’zning oldingi kamerasi, gavhar va shishasimon tana kiradi. Ko’zning sindirish kuchi ko’proq shox parda va gavharning nur sindirishiga bog’liq bo’ladi. Nur sindirish dioptriy bilan o’lchanadi. Bir dioptriy deganda, fokus oralig’i 1 m bo’lgan linzaning nur sindirish kuchi tushuniladi. Agar nur sindirish kuchi oshsa, fokus oralig’i qisqaradi.
Parallel yorug’lik nurlari shox parda va gavharda singandan so’ng, markaziy chuqurlikning bir nuqtasida to’planadi va markaziy chuqurchada narsaning fokusi hosil bo’ladi. Shox parda, gavhar orqali sariq dog’ markaziga o’tgan chiziq ko’rish o’qi deb ataladi.
Narsalar tasviri to’r pardaga kichkina va teskari bo’lib tushadi. Narsa ko’zdan qancha narida tursa, to’r pardadagi tasvir shuncha kichik bo’ladi va aksincha, narsa ko’zga yaqin tursa, to’r pardadagi tasvir shuncha katta bo’ladi.
Ko’z akkomodasiyasi (ko’zning moslashishi) turlicha uzoqda turgan narsalarni aniq ajratish qobiliyatidir. Ko’z akkomodasiyasi ko’z soqqasini harakatga keltiruvchi nervning parasimpatik tolalari bilan ta’minlanmagan, kipriksimon muskullarning reflektor qisqarishi natijasida gavhar elastikligi o’zgarishidan vujudga keladi. Muskullar qisqarganda, kipriksimon bog’lamlar tonusi oshib, gavharning bo’rtiqligi ortadi va nur sindirish kuchi ko’payadi. Narsa ko’zga juda yaqinlashtirilganda kipriksimon muskullar shu xilda qisqaradi. Kipriksimon muskullar bo’shashganda kipriksimon bog’lamlar tortiladi va gavharning egriligi, nur sindirish kuchi kamayadi. Uzoqdagi narsaga qaraganda shunday bo’ladi. Narsa ko’zdan 65 sm uzoqda bo’lganda kipriksimon muskullar qisqaradi. Odam yaqindagi narsalarga qaraganda gavhar qavariqroq, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa yassiroq bo’ladi.
Yaqindan va uzoqdan ko’rish. Yaqindan va uzoqdan ko’rish tug’ma bo’lishi, shuningdek, hayotda orttirilgan bo’lishi mumkin. Yaqindan ko’radigan kishilarda parallel nurlar markaziy chuqurchaning oldingi tomonida to’planadi, akkomodasiya natijasida kipriksimon muskullar doim tarang turadi. Yaqindan ko’radigan odamlarda, tarqalgan yorug’lik nurlari ko’zning markaziy chuqurchasiga tushadi. Shuning uchun ham narsalarning tasviri aniq ko’rinmaydi.Uzoqdan ko’rishda ko’zining uzun o’qi kalta bo’lib qoladi va yorug’lik nurlari to’r parda orqasida to’planadi. Asosiy fokus pardaning orqasiga to’g’ri kelganidan narsa tasviri ravshan bo’lmaydi.
Ranglarni sezish. Ko’rinadigan narsalarning hammasi rangli bo’ladi. Narsalarning turli uzunlikdagi yorug’lik to’lqinlarini yutishiga yoki aks ettirishiga qarab, rangini sezamiz. Spektrda 8 xil rang bo’lib, ular orasida oraliq ranglar juda ko’p. Bizning ko’zimiz 200 ga yaqin oraliq ranglarni ajratadi. Spektrdagi barcha to’lqinlarning aks etishi oq rang sezgisini keltirib chiqaradi, narsa hamma ranglarni yutganda esa qora bo’lib ko’rinadi. Kolbachalar to’r pardaning rang sezuvchi hujayralari hisoblanadi. Tayoqchalar narsaning rangini sezmaydi. Shuning uchun ham kechasi hamma narsa bir xilda kul rang bo’lib ko’rinadi. Ba’zi odamlar ranglarni ajrata olmaydi. Bu kasallikni birinchi marta Dalton aniqlagani uchun uning nomi bilan daltonizm deb ham ataladi.
Ikkala ko’z bilan ko’rish. Ikkala ko’z bilan ko’rganda ko’z charchamaydi, chunki narsaning turli nuqtalari bir guruh retseptorlar yordamida ko’rinadi, shu vaqtda biokimyoviy reaksiya qaytadan asli holiga keladi. Narsalarni ikkala ko’z bilan ko’rganda, bitta ko’z bilan ko’rgandagiga qaraganda ko’rish maydoniga nisbatan keng bo’ladi. Ikkala ko’z bilan ko’rishda ko’z o’tkirligi oshadi, chunki narsaning tasviri har bir ko’zning to’r pardasiga tushadi. Ko’zning ko’rish o’tkirligini o’lchash uchun maxsus Golovin jadvalidan foydalaniladi.
Ko’rish analizatorlarining yoshga bog’liq xususiyatlari. Bolalarning ko’zi tuzilishiga ko’ra katta odamning ko’zidan farq qiladi. Ularning ko’z kosasi chuqurligi va ko’z soqqasi katta yoshli odamlarnikiga qaraganda kattaroq bo’ladi. Ko’z soqqasi bola hayotining birinchi yilida birmuncha tez o’sadi. Yangi tug’ilgan bolaning ko’zi qisqa vaqt ochilib, keyin yumilib oladi. Qovoqlari birinchi oydan boshlab uyg’un harakat qila boshlaydi. 2 oylikdan ko’z soqqasi turli narsalarga va yorug’likka nisbatan harakatlanadi. Ko’zning uyg’un harakati asosan mashq qilish tufayli 6 oylikdan yoki bir yoshdan boshlanadi. Ko’rish analizatorining avval periferik, so’ngra markaziy qismi rivojlanadi.
Yangi tug’ilgan bolada ko’rish nervining tolalari kam tabaqalashgan bo’ladi. Bu nervning miyelinlashuvi bola 1-1,5 yashar bo’lguncha davom etadi. Yangi tug’ilgan bola ko’zining nur sindrish qobiliyati katta kishilarnikidan farq qiladi. Ko’pincha bog’cha va maktab yoshidagi bolalarda ko’zning gavhari nihoyatda elastik bo’lganidan akkomodasiya xususiyati asta-sekin rivojlanib boradi. Yosh ortishi bilan gavharning elastikligi kamayib boradi.
Yaqindan va uzoqdan yaxshi ko’rmaslik har xil sabablarga bog’liq bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda uzoqdan ko’rish uchraydi. Odatda, maktab yoshidagi bolalarda yaqindan ko’rish uchraydi. Yaqindan ko’rish yotib o’qish yoki juda egilib o’qish tufayli kelib chiqadi, chunki doim yotib o’qiganda, egilganda ko’zga qon to’lishi ortadi, bosimi ko’tariladi, natijada ko’z soqqasi kattalashadi va fokus oralig’i o’zgaradi.
25--rasm. Yaqindan va uzoqdan ko’rish refraksiyasi.
Yorug’lik yetarli bo’lmaganda ham kipriksimon muskullar uzoq vaqt davomida qisqarib turadi va gavharning nur sindirish xossasi ortadi. Partalar, sinf doskasi, ish joyi yetarli darajada yoritilmaganda esa o’quvchilar yaqindan ko’radigan bo’lib qoladi. Ishlab chiqarishda mayda detallarni uzoq muddat qayta ishlash, mayda harflarni terish kipriksimon muskullarni qattiq charchatadi va yaqindan ko’rishga sabab bo’ladi.
Yaqindan ko’radigan o’quvchilar albatta shifokor maslahati bilan ko’zoynak taqishi kerak. Bog’cha bolalari avval narsaning shakliga, o’lchamiga, so’ngra rangiga ahamiyat beradi. Ular ranglarni asta-sekin ajrata boradi. Qiz bolalarning rang ajratish qobiliyati o’g’il bolalarnikiga qaraganda yaxshi rivojlangan bo’ladi.
26-rasm. To’r pardaning tuzilishi.
1-pegmentli qatlam; 2-tayoqchalar; 3-kolbachalar; 4-bipolyar neyronlar; 5-gorizontal hujayralar; 6-amakrinli hujayralar; 7-gangleonar hujayralar. To’r parda qatlamlari punktir chiziq bilan belgilangan.
Odam ko’zining o’tkirligi yoshi kattalashgan sari o’zgara boradi. Bolalar va o’smirlar ko’zining o’tkirligi kattalarnikiga nisbatan yuqori bo’ladi. Gigiyena talablariga ko’ra, o’qiyotgan yoki yozayotgan vaqtda xonaga yorug’lik chap tomondan tushishi, kitob bilan ko’zning orasi 30-35-40 sm dan kam bo’lmasligi kerak. Anna shunda ko’z charchamaydi va o’tkirligi normal saqlanadi.
Ko’ruv gigiyenasi. Yaqindan va uzoqdan yaxshi ko’rmaslik har xil sabablarga bog’liq bo’ladi. Maktabgacha yoshdagi bolalarda uzoqdan ko’rish uchraydi. Odatda, maktab yoshidagi bolalarda yaqindan ko’rish ko’p uchraydi. Yaqindan ko’rish yotib o’qish yoki juda yegilib o’qish tufayli kelib chiqadi, chunki doim yotib o’qiganda, yegilganda ko’zga qon to’lishi ortadi, bosimi ko’tariladi, natijada ko’z soqqasi kattalashadi va fokus oralig’i o’zgaradi. Yorug’lik yetarli bo’lmaganda ham kipriksimon muskullar uzoq vaqt davomida qisqarib turadi va gavharning nur sindirish xossasi ortadi. Partalar, sinf doskasi, ish joyi yetarli darajada yoritilmaganda esa o’quvchilar yaqindan ko’radigan bo’lib qoladi. Ishlab chiqarishda mayda detallarni uzoq muddat qayta ishlash, mayda harflarni terish kipriksimon muskullarni qattiq charchatadi va yaqindan ko’rishga sabab bo’ladi.
Yaqindan ko’radigan o’quvchilar albatta shifokor maslahati bilan ko’zoynak taqishi kerak. Bunday bolalarni yorug’lik yaxshi tushib turadigan oldingi partalarga o’tqazish zarur.
Gigiyena talablariga ko’ra, o’qiyotgan yoki yozayotgan vaqtda xonaga yorug’lik chap tomondan tushishi, kitob bilan ko’zning orasi 30, 35, 40 sm dan kam bo’lmasligi kerak. Ko’zning zo’riqib ishlashiga aloqador mashg’ulotlarda (rasm chizish, applikasiya) ko’z charchamasligi uchun bolalarni vaqti-vaqti bilan boshqa ishga chalg’itib turish kerak. Ana shunda ko’z charchamaydi va o’tkirligi normal saqlanadi.
Infeksion bo’lmagan ko’z kasalliklarining oldini olish. Infeksion bo’lmagan ko’z kasalliklari jumlasiga «shapko’rlik» kiradi. Bu kasallikka duchor bo’lgan odamlar qorong’i tushishi bilan deyarli hyech narsani ko’rmaydigan bo’lib qolganidan noliydi. Kunduzgi va yetarlicha ravshan sun’iy yorug’likda ular odatdagicha ko’raveradi. Kasallikning sababi ko’pincha yetarlicha to’yib ovqatlanmaslikda, ayniqsa ovqatda vitamin A bo’lmasligidadir; bunga ba’zan jigar kasalliklari, bezgak ham sabab bo’ladi.
«Shapko’rlik»ning oldini olish ovqatda yetarli miqdorda vitaminlar, ayniqsa vitamin A bo’lishini ta’minlashdan iboratdir. Ovqatni vitaminlarga boyitish uchun baliq moyi, polivitaminlar, moyda dimlangan yoki sutda pishirilgan sabzi, har xil ko’kat, salat, ismaloq, piyoz, shovul va pomidor ishlatiladi. «Shapko’rlik»ning oldini olish uchun ovqatni yaxshilashdan tashqari kun tartibiga rioya qilish, ish joylarini to’g’ri va yaxshi yoritish, maxsus ko’zoynak tutib ravshan yorug’likdan himoyalanish zarur.
Konyunktivit. Bu - ko’z shilliq pardasining o’tkir yallig’lanishidir. Ko’zga mikroblar, viruslar (gripp, qizamiq viruslari va boshqalar) tushishi, shuningdek, ko’zning zaharli moddalar, chang, haddan tashqari ravshan yorug’lik bilan ta’sirlanishi shu kasallikka sabab bo’ladi va hokazo. Belgilari - ko’zning qizarib achishishi, yosh oqishi, qovoqlar orasiga yiring to’planishi (xususan uyqudan keyin va boshqalar). O’tkir yallig’lanish 1-2 hafta, noto’g’ri davo qilinganida esa bundan ham ortiqroq davom yetadi. Kasal bo’lib qolgan kishi, albatta shifokorga borishi kerak, shifokor davo tayinlaydi. Bu kasallikning oldini olish uchun ko’zni changdan ehtiyot qilish (chang chiqadigan ish paytida va qum bo’ronlari ko’tarilganida ko’zoynak taqib olish), iflos qo’l va dastro’mol bilan ko’zni ishqalamaslik kerak. Ko’z qattiq og’riydigan bo’lsa (shifokorga borguncha) ko’zga sodali suv bilan kompress qilish mumkin (150-200 g suvga ichimlik sodasidan 0,5 choy qoshiq). Ko’zga cho’p yoki chivin tushganida ham ko’zni shu eritma bilan yuvib tashlasa bo’ladi (tomizgichdan foydalanib). Ko’zga tushgan narsani iflos dastro’molning cheti bilan, til solib va har xil tasodifiy buyumlar bilan olib tashlash mutlaqo yaramaydi.
Ko’zga jarohatlaydigan biror narsa (metall qirindisi bo’lagi va boshqalar) tushgan deb gumon qilinganida shifokorga borish, albatta shart.
Govmijja. Bu kasallik halq orasida- teskan ham deb yuritiladi, mana shu oddiy nom tilga olinganida ko’z qovoqlari chetidagi yog’ bezining yiringli yallig’lanishi nazarda tutiladi –.. Govmijjaga yiring tug’diradigan bakteriyalar sabab bo’ladi.
Kasallik zaiflashib qolgan bolalarda tezroq avj oladi va ko’proq uchraydi. Bu kasallik ko’z qovog’ining qizarishi va burtib chiqishi, og’rib turishi, ba’zan bir necha kun mobaynida og’rishi bilan namoyon bo’ladi. So’ngra yiringli uch beradi.
Moddalar almashinuvi buzilganida, odam darmoni quriganida kasallik ko’pincha takrorlanib turadi, ba’zan ikkinchi ko’zga o’tadi.
Govmijjaning oldini olish-gigiyena qoidalariga amal qilish (qo’llar, dastro’mollar, o’rin-ko’rpaning toza bo’lishi), ochiq havoda sayr qilish, vitaminlarga, ayniqsa vitamin B2 ga boy ovqatlar bilan ovqatlanish, mo’l-ko’l sabzavot, lekin kamroq uglevodlar yeyishdir.
O’quv xonalarining yoritilishiga qo’yilgan gigiyenik talablar
Ko’zning kurish qobiliyatini miyorida saqlash va keksalik davrida ham yaxshi kurish uchun ko’zga zo’r kelmaydigan qo’lay sharoit yaratish zarur.
Bolalar va o’smirlarning o’qish va boshqa ishlar bilan shug’ullanadigan joylari, tik tushadigan yoki miyorida aks etuvchi quyosh nurlari (tabiiy yorug’lik) bilan yetarlicha yoritiladi. Ish o’rnining tabiiy yorug’lik bilan nechogliq yoritilishi, o’quv binosining joylanishiga, qo’shni binolargacha bo’lgan masofaning katta-kichikligiga, tabiiy yoritilganlik koeffisiyenti bilan yorug’lik koeffisiyentiga bog’liq. O’quv binosi gorizontga nisbatan to’g’ri joylashganda to’rt iqlim mintaqasida bino derazalari janubga, janubi-sharqqa qaratib qurilsa maqsadga muvofiq bo’ladi. Shunda yorug’lik bolaning chap tomonidan tushadigan bo’ladi.
Tabiiy yoritilganlik koeffisiyenti (T.Yo.K.) lyukslar bilan o’lchanadigan bino yorug’ligining imoratga yaqin ochiq yerdagi yorug’likka nisbatan foiz hisobida olingan ifodasidir, bu koeffisiyent bir xil tekis yuzada joylashgan joylar va bir xil vaqtda (soatga) nisbatan olinadi. Sinf xonalari uchun t.yo.k. ning eng kam deganda 1,5% bo’lishiga yo’l qo’yiladigan bo’lsa, shimoliy mintaqalarda sinf xonalari uchun t.yo.k. undan ko’ra ko’proq, janubda kamroq bo’ladi.
Yorug’lik koeffisiyenti (yo.k.) - oyna qoplangan derazalar yuzasining, pol yuzasiga nisbatidir. Sinf xonalari va ustaxonalarda yo. k. kamida 1:4 ni tashkil qilishi kerak. Koridor-rekreasiyalar va fizkultura zalida u 1:5-1:6 gacha kamaytirilishi mumkin; yordamchi xonalar uchun - 1:8 va zinapoyalar uchun 1:12 teng. Sinf xonalari va boshqa xonalarning tabiiy yorug’lik bilan yoritilganligi derazalarning shakliga, pastki va ustki chetlarining balandligiga bog’liq va hokazo. Deraza tokchasining poldan balandligi 80 sm, derazalar oralig’i 50 sm bo’lishi kerak.
Ustki qismi dumaloq qilib ishlangan derazalar, yorug’lik bir tomondan tushadigan bo’lsa, deraza ustki cheti balandligining xona ichi (eni)ga nisbatini buzadi, bu nisbat 1:2 ni tashkil qilishi kerak. Buning ma’nosi shuki, xonaning eni derazaning yorug’lik tushadigan ustki chekkasidan polgacha bo’lgan balandligidan yuqori bo’lmasligi zarur. Modomiki shunday ekan, derazaning ustki cheti nechog’lik baland bo’lsa, sinf xonasiga tik to’shadigan nurlarni kulami shuncha kengroq bo’ladi va osmonning shuncha kattaroq qismi derazadan ko’rinib turadi. Bu holda derazadan hisoblaganda uchinchi qatordagi partalar yaxshiroq yoritiladi.
Quyosh nurlari ko’zni qamashtirmaydigan va xonalarni qizdirib yubormaydigan bo’lishi uchun oftobdan pana qiladigan soyabonlar va boshqa himoya qurilmalari bilan jihozlanishi zarur.
O’quv xonalarining yoritilganligi va qaytgan nurlarning ko’zni qamashtiruvchi ta’siridan saqlash, shift va devorlarning ichki pardozi bilan bo’yog’iga bog’liq. Shift oq, devorlar esa ochiq rangli bo’yoqlar bilan bo’yalgani maqsadga muvofiqdir.
Maktab xonalarining yoritilganligiga jihozlar (partalar, sinf doskasi)ning rangi ta’sir qiladi. Shu munosabat bilan partalar och rangli bo’yoqlarga bo’yaladi. Sinf doskalari jigar rang yoki to’q yashil rang linoleum yoki plastmassa bilan qoplanadi. To’q yashil rangli doskalarga sariq bo’r bilan, boshqa hollarda esa oq bo’r bilan yozgan ma’qulroq.
Sinf derazalarining peshtaxtalariga tig’iz yoki baland bo’yli xonaki gullar qo’yilsa, derazalarning oynasi iflos bo’lib ketsa, deraza va eshiklarga pardalar osilgan bo’lsa, tabiiy yorug’lik kam tushadi. Deraza oynalari, ultrabinafsha nurlarning 90% tutib qoladi, iflos oyna esa ularni mutloqo o’tkazmaydi. Shuning uchun deraza oynalarini har oyda 1-3 marta yuvish tavsiya etiladi.
Sun’iy yoritilish. Keyingi paytlarda o’quv xonalarini yoritishda lyuminessent lampalardan foydalanilmoqda, ular yaxshi yoritadi, uncha yaraqlab ketmaydi, yorug’lik bir tekis tarqaladi, spektral tarkibiga ko’ra kunduzgiga o’xshaydi. Yorug’lik manbai o’rnida quvvati 40 va 80 vt. li lyuminessent «oq» yorug’lik lampalari (SB tipidagi lampalar)dan foydalangan ma’qul.
Tarqoq yorug’lik beradigan lyuminessent chiroqlar poldan hisoblaganda balandligi 3,3 m ni tashkil etadigan binolarga o’rnatiladi. Binolarning balandligi 3,3 m dan kam bo’lsa, shipga o’rnatiladigan chiroqlardan foydalaniladi. Binolarni yoritish uchun cho’g’lanish lampalari bilan lyuminessent lampalarini baravar ishlatish yaramaydi, chunki yorug’lik oqimining ravshanligi va rangi bir-biriga to’g’ri kelmaydi. Lyumnnessent lampa chiroqlari har qatorga uchtadan qilib 3 qator joylashtiriladi. Ayni vaqtda chiroqdagi lampalar soni ularning quvvatiga bog’liq bo’ladi.
Tarqoq yorug’lik beradigan, ekranlashtiruvchi metall panjalari bor, usti ochiq, oq emal bilan bo’yalgan, ShOD-2-40 markali chiroqlardan foydalaniladigan bo’lsa, bular sinfning bor bo’yiga, har qatorda 6 ta chiroqdan ikki qator qilib joylashtiriladi, sinf doskasi yoniga ShMZ markali ikkita chiroq o’rnatiladi.
Sinf xonasidagi lyuminessent lampalarning umumiy quvvati 1040 vt, cho’g’lanish lampalarining umumiy quvvati esa 2400 vt bo’lsa, ko’rsatilgan yorug’lik normalariga bemalol amal qilish mumkin. Bu -lyuminessent lampalar bilan yoritilganda 130 vt. li 8 ta va cho’g’lanish lampalari bilan yoritilganida 300 vt. li 8 ta chiroqni tashkil etadi. Demak, sinf xonasi sathining har bir kvadrat metrga to’g’ri keladigan yorug’lik normasi (solishtirma quvvat) vattlar hisobida olganda lyuminessent lampalardan foydalanganda 21-22 vt, cho’g’lanish lamnalaridan foydalanganda 48 vt bo’ladi.
Yorug’likning normal bo’lishi uchun chiroqlarni xonada gigiyenik jihatdan to’g’ri joylashtirish, ya’ni qator-qator qilib, derazali tashqi devorlarga parallel joylashtirish muhim ahamiyatga egadir. Chiroqlar alohida-alohida (har bir qatori alohida) yoqib o’chiriladigan bo’ladi, bu ertalabki mashg’ulotlar vaqtida, derazadan naridagi joylarni birinchi navbatda yoritishga imkon beradi. Aralash yorug’lik (tabiiy va sun’iy yorug’lik) ko’ruv-organlariga salbiy ta’sir qilmasligi tadqiqotlar asosida tasdiqlangan.
6.5. Eshitish analizatori.
Eshitish organi turli tovushlarni eshitish va muvozanatni saqlash vazifasini bajaradi. Eshitish organi uch qismga: tashqi, o’rta, ichki quloqqa bo’linadi. Tashqi quloq suprasi tashqi eshitish yo’lidan iborat.
Quloq suprasi tog’aydan iborat bo’lib, muskullari kam. U tovushni tutishga va uning yo’nalishini bilishga xizmat qiladi. Quloq suprasi va muskullari hayvonlarda yaxshi rivojlangan. Tashqi eshitish yo’lining uzunligi 2,5 sm. eshitish yo’li devorchalarining yuzasi tuklar bilan qoplangan, maxsus bezchalar quloq kiri (sarig’i) deb ataladigan yopishqoq modda ishlab chiqaradi.
Tashqi quloq bilan o’rta quloq o’rtasida nog’ora parda bor. U oval shaklida bo’lib, qalinligi 0,1 mm ni tashkil etadi. Nog’ora parda fibroz to’qimadan tuzilgan, elastik, u tovushni o’rta qo’loqqa o’tkazadi. O’rta quloq nog’ora bo’shlig’idan, eshitish suyakchalaridan va Yevstaxiy nayidan iborat bo’lib, maxsus kanal yordamida burun-halqumga tutashadi.
27-rasm. Odam qulog’ining tuzilish chizmasi.
1-quloq suprasi; 2-tashqi eshituv yo’li; 3-quloqning nog’ora pardasi; 4-eshituv suyaklari; 5-ichki quloq.
O’rta quloq ichida eshitish suyakchalari – bolg’acha, sandon va uzangi bo’ladi. Bolg’acha dastasi bilan nog’ora pardaga yopishib turadi, boshchasi esa sandonning asosi bilan birlashib, bo’g’im hosil qiladi. Sandonning o’siqlaridan biri uzangi boshchasi bilan bo’g’im hosil qilib tutashgan. Uzangining serbar tomoni oval darchaning pardasiga yopishgan. Eshitish suyakchalari nog’ora pardadagi hamma tebranishlarni takrorlab, kuchaytirib oval pardaga o’tkazadi.
O’rta quloq bo’shlig’idagi bosim tashqi havo bosimiga teng bo’lgandagina nog’ora parda yaxshi tebranadi. O’rta quloq bo’shlig’i Yevstaxiy nayi orqali burun-halqumgaga tutashgan, shu tufayli nog’ora pardaning ikki tomonidagi bosim muvozanatlashib turadi. O’rta quloq bo’shlig’idagi bosim tashqi havo bosimidan farq qiladigan bo’lsa, eshitish buziladi.
28-rasm. Korti organining chizmasi.
1-qoplovchi plastinka; 2,3-tashqi(3,4-qatorlar) va ichki (1-qator) tukli hujayralar; 4- tayanch hujayralar; 5-chig’anoq nervi tolasi(ko’ndalang kesilgan); 6-ichki va tashqi ustunlar; 7-chig’anoq va nerv; 8-asosiy plastinka.
Nog’ora pardaning ikki tomonidagi bosim haddan tashqari farq qiladigan bo’lsa, parda yirtilib ketishi mumkin. Ichki quloq labirintdan iborat bo’lib, yumaloq darcha bilan o’rta quloqqa tutashadi. Suyak labirintning ichida parda labirint bor. Suyak labirint devorchalari o’rtasida kichik bir bo’shliq bo’lib, bu bo’shliq perelimfa degan suyuqlik bilan to’ladi. Parda labirint ichidagi suyuqlik endolimfa deb ataladi. Oval darchaning orqasida ichki quloq labirinti dahlizi, chig’anoq va yarim doira kanallar bor.
Tovush tebranishlarini qabul qilinishi. Havo to’lqinlarining nog’ora pardaga ta’siri natijasida quloq eshitadi. Havoning tebranishi tashqi eshitish yo’li orqali nog’ora pardani tebratadi. Nog’ora pardaning tebranishi eshitish suyaklarida takrorlanadi va uzangining serbar tomoni orqali ichki quloqning oval darchasidagi pardaga o’tadi. Oval darcha pardasining tebranishi perelimfaga o’tadi. Perelimfa tebranib, o’z navbatida endolimfaning tebranishiga sabab bo’ladi. Endolimfa tebranib, Kortiyev organidagi tuklarni tebrantiradi va shu bilan eshitish nervining uchlarini qo’zg’alish impulsi bosh miya yarimsharlari po’stlog’iga – eshitish analizatorlarining miyadagi uchlariga yetib boradi, natijada eshitish sezgisi paydo bo’ladi. Odam qulog’ining tovush sezadigan muayyan chegarasi bo’lib, sekundiga 14 martadan to 2000 martagacha tebranishdagi tovushlarni sezadi. Yosh ulg’ayishi bilan quloqning tovush sezish chegarasi kamayib boradi. Odam qulog’i 1000 dan 4000 gacha gersdagi tovush to’lqinlarini sezadi.
Bola tug’ilishi bilan eshitish analizatori ishlay boshlaydi. Eshitish analizatorining funksional rivojlanishi 6-7 yoshgacha davom etadi. 14-15 yoshda eshitish sezgirligi juda susayadi, so’ngra orta boradi.
Eshitish organi sog’lom bo’lishi uchun gigiyenaga rioya qilish kerak. Quloqni toza tutish shart. Quloq kirini qattiq narsa bilan tozalash, quloqni kovlash mumkin emas, chunki uning nog’ora pardasini teshib qo’yish yoki quloqqa turli infeksiya kirishi mumkin. Qulog’i yaxshi eshitmaydigan bolalarni oldingi partalarga o’tqazish tavsiya etiladi va bunday bolalar bilan baland tovushlarda gaplashishga to’g’ri keladi. Quloq og’riganda shifokor maslahatisiz o’z bilganicha davolanish aslo mumkin emas.
6.6 Teri analizatorlarining yoshga oid xususiyati va gigiyenasi
Teri ko’p qavatli epiteliy to’qimasidan tashkil topgan bo’lib, organizmni tashqi tomondan o’rab,uni tashqi muhitning barcha mexanik, fizik, kimyoviy va boshqa ta’sirlardan himoya qilib,organizm tanasini butunligini ta’minlaydi. Teri organizmni tashqi muhitdan organizmning ichki organlari faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko’rsatuvchi termik, mexanik, fizikaviy va boshqa ta’sirlarni sezadi. Bulardan tashqari issiqlikni boshqarishda va moddalar almashinuvida ham qatnashadi.
Teri qalin bo’lib, tanada o’rtacha 1,6 sm2 sathga ega. U uch qavatdan ustki epiteliy qavat - epidermisdan, o’rta qavat-biriktiruvchi to’qimadan iborat. Asl teri - dermisdan va ichki qavat teri osti yog’ klechatkasidan tashkil topgan. Ostki qavatda yangi hujayralar hosil qilib turadi. Yosh bolalarda epidermis yupqa bo’ladi. Epidermis qavati tekis, yaxlit bo’lganligi uchun organizmga infeksiya o’tkazmaydi.
Haqiqiy teri - derma qalin bo’lib, epidermisning ostki qismida joylashgan.Haqiqiy terida ter bezlari, soch va tuklar ildizi, qon tomirlari, retseptorlar va pigment hujayralari bo’ladi.
Ter bezlari terining hamma qismida tarqalgan bo’lib, faqat labning pushti qismida, jinsiy organda va quloq suprasida bo’lmaydi. Ular qo’l-oyoq kaftida, chot bo’g’imida, qo’ltiq ostida zich joylashgan bo’ladi. Odamning 1sm2 terisida 500-1000 tagacha ter bezlari bo’ladi. Ular bir kecha kunduzda o’rtacha 500 ml ter ajratib chiqaradi.
Ter bezlarining naychasi ingichka bo’lib, uzunligi 2 mm keladi, u terining epidermis qismida teshik bilan tashqariga ochiladi. Ter bezlarining faoliyati tufayli organizmdagi o’rtacha suv, siydik va turli tuzlar tashqariga chiqib organizmda suvg’tuzlar muvozanatini ta’minlashda faol ishtirok etadi.. Ter bezlari faoliyatini boshqaruvchi markazlar orqa miyaning ko’krak va bel sigmentlarida, yuqori markazlari esa bosh miya po’stlog’i va gipotalamusda joylashgan. Ter bezlarining faoliyati asosan simpatik asab tizimi bilan boshqariladi.Terning ajralishi reflektor jarayon bo’lib, ta’sirlanish ta’sirida ya’ni issiqni sezuvchi retseptorlarning ta’sirlanishi natijasida hosil bo’ladi.
Terining ko’p qismi soch va tuklar bilan qoplangan, ularning ildizi haqiqiy terida joylashgan. Soch, tuklar o’zgargan epiteliy hujayralaridan iborat, piyozchasi tirik bo’ladi. Soch ildizi piyozchasi qon tomirlar va nerv tolalari bilan juda yaxshi ta’minlangan. Soch piyozchasining ikki yonida yog’ bezlari bo’lib, ular sochni moylab turadi. Soch va tuklarning rangi, ularning tarkibidagi pigmentga bog’liq. Soch va tuklar ildizining yonida ular holatini o’zgartiradigan silliq muskullar joylashgan. Haqiqiy terida qon tomirlari juda ko’p. Ular teri osti klechatkasida anastomoz hosil qilib, qon tomirlar to’rini vujudga keltiradi.
Yog’ bezlari. Yog’ bezlari bosh, yuz, orqaning yuqori qismida zich joylashgan bo’lib, 1 sutkada 30 g moy ishlab chiqaradi. Moy suvning teri orqali o’tishiga to’sqinlik qiladi, terini yumshatib, uni elastikligini ta’minlaydi; himoya vazifasini bajaradi.
Terida retseptorlar turli miqdorda tarqalgan bo’lib, ba’zilari epidermisda haqiqiy terining so’rg’ichsimon qismida joylashgan.
Terining turli qismlarida issiqni sezuvchi retseptorlar soni 30000 taga yetadi, tahminan 1 sm2 da 3 ta, sovuqni sezadigan retseptorlar 250 000 taga yaqin bo’lib, 1 sm2 da 12-15 ta bo’ladi.
Terida og’riqni sezuchi retseptorlar o’rta hisobda har 1 sm2 da 115-125ta bo’ladi. Terining sezish xususiyati, organizmning asab tizimi holatining ta’sir kuchiga qarab o’zgaradi.
Terida taktil, og’riq va harorat tassurotlarni qabul qila oluvchi retseptorlar joylashgan.Terida taxminan 500 000 ta taktil retseptori bo’lib, ular o’rta hisobda 1sm2 da 25 tagacha joylashgan, barmoqlarning uchlarida zichroq bo’ladi. Teri turli sezgi bilan bog’liq bo’lgan afferent nerv orqali orqa miyaning orqa shoxi va bosh miyaning alohida qismlari bilan bog’langan bo’ladi.
Teri analizatorlarining nerv markazi bosh miya yarim sharlar po’stlog’ining orqa markaziy chuqurligida joylashgan bo’ladi.
Teri analizatori homilaning ona qornidagi embrional rivojlanish davridayoq shakllana boshlaydi. Yangi tug’ilgan bola terisi, retseptor tuzilmalari bilan juda yaxshi ta’minlangan bo’lib, uning yoshi ortishi bilan teridagi retseptorlar tuzilmalari morfologik va funksional tomondan rivojlanib boradi.
Bola yura boshlashi bilan oyoq panja osti terisidagi retseptorlar soni orta boshlaydi. Bolaning bir yoshida terining retseptor tuzilmalari voyaga yetgan odamlarniki darajasiga yetadi.
Terida bosim sezgisiga nisbatan moslanish hosil bo’ladi. Yangi tug’ilgan bolada taktil sezgisi ancha yaxshi rivojlangan. Yangi tug’ilgan va ko’krak yoshidagi bolalarda og’iz va ko’z, lab, kaftining ichki kaft yuzasi, oyoq tagi sezgirroq bo’ladi. Taktil sezgisi odamning butun hayoti mobaynida o’zgarib turadi. Odamning 35-40 yoshida terining sezgirligi eng yuqori bo’lib, so’ng keksalikda kamayadi. 4-5 oylik homilada ter bezlari shakllangan bo’lib, tug’ilish arafasida uning rivojlanishi tugaydi. Qo’ltiq ostidagi ter bezlari kechroq rivojlanadi. 7 yoshgacha ter bezlarining soni katta odamnikidan ko’p bo’lib, yosh ortishi bilan ularning soni kamaya boshlaydi.
Bir oylik chaqaloqda ter bezlari o’z faoliyatini boshlamaydi, buning asosiy sababi ter bezlarining faoliyatini boshqaruvchi nerv markazi hali yetilmagan bo’ladi. Tironoqlar yangi tug’ilgan chaqaloqlarda yaxshi rivojlangan bo’lib, har kuni 0,1 mm gacha o’sadi. Yog’ bezlari yangi tug’ilgan chaqaloqlarda to’liq shakllangan bo’lib, ularning soni 1 sm2 da kattalarnikidan 4-8 marta ko’p. 7 yoshda yog’ bezlari soni kamayadi. Jinsiy balog’at yoshida ularning soni yanada ortadi.
Teri gigienasi Donishmand xalqimizning maqoliga ko’ra, teri sog’liq ynasidir. Uning funksiyalari normal o’tishi uchun teri doim toza bo’lishi zarur.
Terining eng ustki epidermis qavatining hujayralari uzluksiz po’st tashlab, yangilanib turadi. Bir kecha-kunduzda teri yuzasida 10-15 g epidermis hujayralari chiqindisi hosil bo’ladi. Agar odam muntazam ravishda yuvinib turmasa, terining ustki qavatidan ajralgan po’st chiqindilari ter va yog’ bezlari suyuqligi bilan qo’shilib, teriga yopishib qoladi. Terining ustki qismi chiqindi moddalar bilan qoplanib, ter va yog’ bezlari suyuqlik chiqaradigan naychalar berkilib qoladi. Buning oqibatida terining nafas olish, ayirish, tana harorati doimiyligini ta’minlash buziladi. Bundan tashqari, teri kirlanishida kasallik qo’zg’atuvchi mikroblar yashashi va ko’payishi uchun qulay sharoit yaratiladi. Ma’lumki, kirlangan teri qichiydi va odam qashishi tufayli u jarohatlanadi. Bu jarohatlarga tushgan mikroblar yiringli yara hosil qiladi. Shuningdek, terini qashigan vaqtda undagi mikroblar tirnoq tagiga kirib qoladi va qo’l sovunlab yuvilmasa, ovqat iste’mol qilganda ular hazm organlariga kirib, oshqozon-ichak kasalliklarini keltirib chiqarishi mumkin.
Terini toza saqlash gigiyenik madaniyatning asosiy ko’rinishlaridan biri hisoblanadi, bolani yoshligidan qo’lini sovunlab yuvishga o’rgatish lozim.
Qo’lni ovqatlanishdan oldin, xojatxonadan chiqqanidan so’ng albatta sovunlab yuvish kerak, yuz, bo’yin sohalarni har kuni ikki marta - ertalab va kechqurun uxlash oldidan yuvish lozim; haftada 1-2 marta hammomga kirish yoki issiq dush qabul qilish lozim.
Teri kasalliklarini tarqatmaslik uchun har bir bolaning sochig’i, mochalka, tarog’i, ich kiyimlari, paypog’i shaxsiy bo’lishiga e’tibor berish kerak,
Teri kasalliklari. Qo’tir - teri kasalligi bo’lib, uni qo’tir kanallari paydo qiladi. Kana teriga kirib, o’ziga yo’l ochadi va badanni xaddan tashqari qattiq qichishtiradi, qichishish issiq paytda va kechasi kuchayadi. Teri qishinish jarayonida tirnalib, o’sha joylarida ba’zan ekzema, yiringli toshmalar, chipqonlar paydo bo’ladi. Odamga ko’tir kasalligi hayvonlardan, kishilarga yaqin bo’lganda yoki o’sha kishilarning buyumlaridan yuqadi.
Kal va temiratki zamburug’lar qo’zg’atadigan kasallik bo’lib, teri va sochlarni, gohida tirnoqlarni shikastlantiradi. Bu kasalliklar juda yuqumli bo’lib, uzoq vaqtgacha davolanishni talab etadi. Kal va temiratka kasalligini qo’zg’atuvchilari kasal uy hayvonlari, mushuk, it, quyon va boshqa hayvonlarning junida bo’ladi. Kasallar darhol kasalxonaga yotqiziladi.
Teri va soch kasalliklarini oldini olish badan terisi, ichki va tashqi kiyimni ozoda saqlashga doir gigiyena chora-tadbirlariga amal qilinishi talab qilinadi.
Epidermofitiya kasalligi. Epidermisning shox qavatida parazitlik qilib yashaydigan va junga ta’sir qilmaydigan har xil turdagi zamburug’lar keltirib chiqaradi. Bu kasallikda oyoq gumbazlari, barmoqaro burmalar, chov burmalari terisi va boshqa joylar terisi shikastlanadi. Kasallik qichish bilan davom etadi. Terlash kuchayib shox qavati uvalanib turadi. Shuning natijasida kasallik qo’zg’atuvchilarining chuqurroq kirishi va ko’payishiga qulay sharoit tug’iladi.
Badanning qichishib turadigan joylarida suv bilan to’lib, bir-biriga qo’shilib ketishiga moyil bo’ladigan yaltiroq pufakchalar yuzaga keladi. Ular yorilib, bezillab turadigan katta-katta eroziya qoldiradi.
Kasallik surunkasiga davom etadi va davo hamisha ham samara beravermaydi. Tavsiya qilinganidek avvaliga qichishish va og’riq bartaraf qilinadi, so’ngra esa parazit yo’qotiladi.Kasallikning oldini olish shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilishdan iboratdir.
Kiyim va poyafzalga bo’lgan gigiyena talablari. Odamning kiyimi va poyabzali yil fasllariga mos bo’lib, havoni yaxshi o’tkazish xossasiga ega bo’lishi kerak. Sintetik materiallardan tikilgan kiyim, rezinadan tayyorlangan poyabzallar havo o’tkazmaydi. Shuning uchun, ter bezlaridan ajralgan suyuqlik yaxshi bug’lanmaydi. Buning oqibatida ichki kiyim, paypoq ho’l bo’lib, bola shamollab qolishiga sabab bo’ladi. Shunga ko’ra, ayniqsa O’zbekistonning issiq iqlim sharoitida sintetik materiallardan tikilgan kiyim, paypoq va rezina poyabzal kiyish gigiyena nuqtai nazaridan tavsiya etilmaydi. Bunday materiallardan tayyorlangan sport kiyimlari va poyabzallarni faqat mashg’ulot vaqtida kiyish mumkin.
Issiq sharoitda yoz oylarida ip gazlamadan tikilgan kiyim, qish faslida yesa jun va boshqa tabiiy gazlamalardan tayyorlangan kiyim, charm poyabzal kiyish maqsadga muvofiq bo’ladi.
Poshnasiz poyafzal (kalish, shippak, slans, keda, krassovka kabilar)ni butun kun davomida uzoq muddat kiyish yaramaydi, chunki yassioyoqlik yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Ularni qisqa vaqt kiyish mumkin. Shuningdek, poshnasi juda keng, uchi tor poyabzal ham yassioyoqlik yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. O’quvchi qizlar uzoq vaqt baland poshnali poyafzal kiyishi natijasida ularning umurtqa pog’onasi va chanoq suyaklari egrilanib qolishi va yassioyoqlik yuzaga kelishi mumkin. Qizlar poyafzalining poshnasi enliroq, balandligi 2-3 sm dan oshmasligi lozim. Tor poyafzal oyoqda qon aylanishini qiyinlashtiradi, shuning uchun, odam tez charchaydi, qish vaqtida bunday poyafzal oyoqning sovuq olishiga sabab bo’ladi.
VII BOB. TAYANCH – HARAKAT ORGANLARI FIZIOLOGIYASI
7.1. Tayanch-harakat organlarining ahamiyati
Harakat organlari tizimiga suyaklar (skelet), bog’lar, bug’unlar va muskullar kiradi. Suyaklar, bog’lar va bug’unlar harakat organlarining passiv elementlari hisoblanadi. Harakat apparatining faol qismi bo’lib muskullar hisoblanadi.
Harakat organlari tizimi – yaxlitdir; har bir organ va uning qismlari bir-biri bilan uzviy bog’liq holda shakllanadi va faoliyat ko’rsatadi.
Skelet har bir organni va butun tananing tayanchi va himoyachisi bo’lib xizmat qiladi, ko’plab suyaklar esa tana va uning qismlari tomonidan bajariladigan murakkab harakatlarning kuchli ko’targichi ham hisoblanadi. Muskullar barcha suyakli ko’targichlarning harakatini ta’minlaydi. Skelet tananing tuzilish asosini tashkil etadi va jiddiy darajada uning o’lchami va shaklini aniqlaydi. Skeletning miya qutisi, ko’krak qafasi va chanoq, umurtqa pog’onasi tanasi kabi qismlari, miya, o’pka, yurak, ichaklar kabi hayotiy muhim organlarni joylashadigan joyi va himoyachisi bo’lib hisoblanadi.
Yaqin vaqtlargacha odamlar organizmidagi skeletning roli, tananing tayanch va harakat faoliyatidagi ishtiroki bilan uning funksiyasi chegaralangan deb hisoblanardi. Ana shundan «tayanch-harakat apparatlari» degan atama yuzaga kelgan. Hozirda skeletni funksiyasi juda keng ekanligi aniqlangan.
Skelet moddalar almashinuvida faol ishtirok etadi, aynan qonning mineral tarkibini ma’lum darajada ushlab turilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari suyaklar tarkibiga kiruvchi qator moddalar (kalsiy, fosfor, limon kislotasi va boshq.) zarur bo’lgan paytlarda almashinuv reaksiyalariga yengil qo’shiladi.
Ko’pchilik muskullar suyaklarga tutashgan bo’ladi. Muskullar skelet suyaklarini harakatga keltiradi va ish bajaradi. Ko’plab muskullar, tana bo’shlig’ini o’rab ichki organlarni himoya qiladi.
7.2. Skelet haqidagi umumiy ma’lumotlar.
Suyaklarning shakli. Odamlar organizmida 200 dan ortiq suyaklar sanash mumkin. Voyaga yetgan odamlar tana og’irligining 18 % va yangi tug’ilgan bolalarning tan og’irligini 14 % ni skelet tashkil etadi. Skelet tarkibiga turli o’lchamdagi va shakldagi suyaklar kiradi. Shakli bo’yicha uzun, kalta, keng va aralash suyaklarga farqlanadi.
Uzun suyaklar odatda qo’l va oyoqlarda bo’ladi. Kalta suyaklar bir vaqtning o’zida ham skeletning harakatchanligi va uning yuqori darajadagi mustahkamligini ta’minlash bilan birga, zarur bo’lgan joylarda zapyastiye va predplyuziye joylashgan bo’ladi.
Keng yoki yalpoq suyaklar bo’shliqlarni devorlarini hosil qiladi, qaysiki ularning ichida ichki organlar joylashgan bo’ladi (chanoq suyagi, miya qutisining suyaklari). Aralash suyaklar turli shakllarda bo’ladi.
Suyaklarning birikishi. Suyaklarning harakatlanmaydigan, kam harakatlanadigan va harakatlanuvchi birikishlari yoki bug’unlari farqlanadi.
29-rasm. Bo’g’in tuzulishining chizmasi(kesilgan):
1-bo’g’in bo’shlig’i; 2-gialinli tog’ay bilan qoplangan bo’g’in yuzasi; 3-bo’g’in haltasining fibrozli qatlami; 4-bo’g’in haltasining sinovialli qatlami.
Suyaklarning harakatlanmaydigan birikishi ularning o’sib bir-biriga birikib ketishi bilan yuz beradi. Bunday paytlarda harakat juda chegaralangan yoki umuman bo’lmaydi. Masalan, bosh miya qutisining harakatlanmasligiga uning ko’plab qirralarining ikkinchi suyakning shunga xos qirralarining chuqurchalariga kirib ketishi natijasida erishiladi. Suyaklarning bunday birikishi «tikish» - «tikilish» degan nom oldi.
Suyaklar orasidagi egiluvchan tog’ay yopg’ichlarning faoliyati tufayli, kam harakatlanuvchanlikga erishiladi. Bunday yopg’ichlar barcha umurtqa pog’onasi segmentlari orasida joylashgan bo’ladi. Muskullar qisqargan paytda bu yopg’ichlar siqiladi va umurtqa segmentlari bir-biriga yaqinlashadi. Yurganda, sakraganda va yugurganda bu yopg’ichlar ammortizator vazifasini o’taydi, bu bilan keskin harakatlarni yumshatadi va tanani silkinishidan saqlaydi.
Harakatlanuvchi birikishlar ko’proq uchraydi va ular haqiqiy bo’g’unlar bilan ta’min etiladi. Suyaklarning bo’g’inlarga bo’linuvchi uchlari 0,2-0,6 mm.ga teng bo’lgan gialinli tog’aylar bilan qoplangan bo’ladi. Bunday tog’aylar juda elastik, yuzasi silliq yarqirab turuvchi po’stloqga o’xshash bo’lib suyaklar orasidagi ishqalanishni kamaytiradi va shu bilan yurgan paytda uni yengillashtiradi. Suyaklarning bo’linadigan qismlari juda zich biriktiruvchi to’qimadan iborat bug’un xaltasi bilan (kapsula) o’ralgan bo’ladi. Xaltaning tashqi fibrozli qatlami mustahkam va bug’unlarga bo’linuvchi suyaklarni bir-biriga mustahkam bog’lab turadi. Xaltaning ichki qatlami, sinovial po’stloq bilan qoplangan bo’lib, bo’g’un bo’shlig’ida mavjud bo’lgan sinovial suyuqlik yog’lovchi sifatida ta’sir ko’rsatadi va ishqalanishni kamayishini ham ta’minlaydi. Bug’unlar tashqi tomondan bog’lovchilar bilan mustahkamlangan bo’ladi.
Suyaklarning tuzilishi. Har bir suyak-suyak to’qimalari, suyakusti qatlami, suyak moyi (miyasi), qon va limfa tomirlari hamda nervlardan iborat murakkab organdir.
30-rasm. Arralangan son suyagi.
A –umumiy arralash; B –so’ruvchi moddadagi to’sinlarning joylanish chizmasi.
1-ilikli bo’shliq; 2-so’ruvchi modda; 3-qulayli moddalar.
Yuzalarni biriktiruvchi suyaklardan boshqa suyaklarni hammasi suyak usti pardasi bilan qoplangan. Bu yupqa biriktiruvchi to’qimali po’stloq bo’lib nervlar va tomirlarga juda boy, ular bu pardadan o’tib maxsus teshiklar orqali suyakka kiradi. Suyak usti pardasiga bog’lar va muskullar yopishgan bo’ladi. Suyak usti pardasining ichki qatlami o’suvchi va ko’payuvchi hujayralardan tashkil topgan bo’lib, suyakni yo’g’onlikga o’sishini ta’minlaydi, singan paytlarda –esa ulardan suyak, qadoqlari hosil bo’ladi.
Agarda naysimon suyakni uzun o’qi bo’ylab arralasak yuzasida jips yoki kompakt modda joylashgan, uning tagida esa shimuvchi modda (gubkasimon) – chuqurlikda joylashgan. Kalta suyaklarda, masalan, umurtqalarda gubkasimon moddalar kup buladi. Kompakt moddaning qalinligi turlicha va suyakka tushadigan yukni ta’siriga bog’liq bo’ladi. Gubkasimon (shimuvchi) modda ancha ingichka suyakli turdan hosil bo’ladi. Suyakli turlar parallel chiziqli tayanch kuchlanishiga moslashgan bo’lib, suyakni katta yuk ta’siriga chidamli bo’lishiga imkon beradi.
Suyakni zich qatlami plastinkali tuzilishga ega bo’lib, bir-biriga tegizib, qator qilib qo’yilgan tizimni eslatadi. Bunday tuzilish suyakga qattiqlik va yengillik beradi. Suyak to’qimalarini hujayralari suyak moddasining plastinkalari orasida yotadi. Suyak plastinkasi - bu suyak to’qimasining hujayralar aro moddasidir.
Naysimon suyaklar, tana-diafiz va ikki uchidan yoki epifizlardan tashkil topgan. Epifizlarda tog’ay bilan qoplangan va bo’g’unlarni hosil bo’lishida ishtirok etuvchi bo’g’unlar yuzasi joylashgan. Suyaklar yuzasida do’nglar, do’ngchalar, egatlar, kesmalar, teshiklar joylashgan bo’lib, ularga paylar, muskullar tutashadi yoki nervlar va tomirlar o’tadi.
Suyakning kimyoviy tarkibi. Quritilgan va yog’sizlantirilgan suyak 30 % organik modda, 60 % mineral moddalar va 10 % suvdan tashkil topgan. Suyakning organik moddalari orasida tolali oqsil (kollagen), uglevodlar va ko’plab fermentlar bo’ladi.Suyakning mineral moddalari kalsiy, fosfor, magniy tuzlari, shaklida berilgan bo’lib,ulardan tashqari ko’plab mikroelementlar (alyuminiy, ftor, marganes, qo’rg’oshin, stronsiy, uran, kobalt, temir, molibden va boshq.) ham mavjudligi kuzatiladi.
Voyaga yetgan odam skeletida 1200 g.ga yaqin Ca, 530 g P, 11 g Mg, jamlangan, odam tanasidagi barcha Ca ning 99 % suyaklarda saqlanadi.
Agar suyakni bir necha kunga kislota eritmasiga solib qo’ysak, u o’zining shaklini saqlab qoladi, ammo shunchalik yumshoq bo’lib qoladiki, undan tugun tugish mumkin, chunki uning tarkibida endi Ca tuzlari yo’qoladi. Olovda kuydirilgan suyak organik moddalardan ajraladi, kuyib yo’qoladi va eziladigan-maydalanadigan bo’lib qoladi.
Bolalarning suyak to’qimasida organik moddalar ko’p bo’ladi, ularning skeleti egiluvchan, elastik bo’lganligi sababli juda yengil deformasiyalanadi, uzoq muddatli va og’ir yuk ko’targanda qiyshayib qoladi va tana holatining buzilishi kuzatiladi. Yosh ulg’ayishi bilan suyakdagi mineral moddalarning miqdori ortadi, natijada suyaklar mo’rtlashib qoladi va ko’pchilik holatlarda sinadi.
Organik va mineral moddalar suyakni mustahkam, qattiq va tarang qiladi. Bundan tashqari suyakni mustahkamligini gubkali moddasidagi bosim kuchi va cho’ziluvchanligiga mos holda joylashgan suyaklar xarilarining joylanish tuzilmalari xam ta’minlaydi. Suyak g’ishtga nisbatan 30 marta, granitga nisbatan 2,5 marta qattiq-mustahkamdir. Suyak dubdan ham mustahkam, mustahkamligi bo’yicha qo’rg’oshindan 9 marta ustun turadi va cho’yannikiga teng bo’lgan mustahkamlikga ega.
Odamning son suyagi tik qilib qo’yilganda 1,5 tonnalik yuk bosimiga bardosh bersa, katta boldir suyagi esa 1,8 tonnagacha yukga bardosh beradi.
Suyaklarning o’sishi. Embrional rivojlanish davrida skelet xuddi biriktiruvchi to’qimalar singari hosil bo’la boshlaydilar. Bola tug’ilguniga qadar biriktiruvchi to’qimalar tog’aylar bilan almashinadi, shundan keyingina sekin-asta tog’aylarning parchalanishi boshlanadi va uning o’rniga suyak to’qimalari hosil bo’la boshlaydi. Suyaklanish jarayoni organizmning butun rivojlanishi davomida uzoq davom etadi. O’sayotgan organizmlarda uzun suyaklarning uchlari –epifizlar uzoq muddat tog’ayligicha qoladi.
Yosh-yangi suyaklar bo’yiga –uzunasiga ularning uchlari va tanalari orasida joylashgan tog’aylar hisobiga o’sadilar. Suyaklarning o’sishini oxiriga kelib tog’aylar to’liq suyak to’qimalari bilan almashadi. Bolalarning suyaklarini o’sishi davomida uning tarkibidagi suvning miqdori kamayadi, mineral moddalarning miqdori esa ortadi. Bu paytda organik moddalarning miqdori esa kamayadi.
Erkaklarda suyaklarning o’sishi 20-24 yoshga kelib tugaydi. Bu vaqtda suyaklarni bo’yiga o’sishi tamomlanadi va ularning tog’ayli qismlari to’liq suyak to’qimalariga aylanib bo’ladilar. Ayollarda skeletning rivojlanishi 2-3 yil oldin tamom bo’ladi.
7.3. Skeletning qismlari.
Gavda skeleti. Gavda skeleti umurtqalar pog’onasi va kukrak qafasidan iborat buladi.
Umurtqa pog’onasi. Odamning umurtqa pog’onasi 33-34 umurtqalardan tashkil topgan bo’lib; unda 7 ta umurtqadan iborat bo’yin, 12 ta umurtqadan iborat ko’krak, 5 ta umurtqadan iborat –bel, 5 ta umurtqadan iborat –dumg’aza va 4-5 umurtqadan iborat –dum bo’limlari farqlanadi. Voyaga yetgan odamlarda dumg’aza umurtqalari bitta dumg’aza suyagiga birikib ketishsa, dum umurtqalari – dum suyagiga birikadilar.
31-rasm. Odam skeletining old (A) va orqa (B) tomonidan ko’rinishi.
1-bosh suyagi, 2-umurtqa pog’onasi, 3-o’mrov, 4-kurak, 5-to’sh suyagi, 6-qovurg’a, 7-elka suyagi, 8-tirsak suyagi, 9-dumg’aza, 10-bilakuzuk, 11-bilak, 12-kaft, 13-barmoqlar suyaklari, 14-chanoq suyagi, 15-kichik tos suyagi, 16-o’tirg’ich suyagi, 17-son suyagi, 18-tizza suyagi, 19-katta boldir suyagi, 20-kichik boldir suyagi, 21-tovon suyagi, 22-tovon, 23-barmoq suyaklari
Umurtqa pog’onasi tana uzunlgini 40 % ni egallaydi va tananing asosiy ustuni yoki tayanchi hisoblanadi. Umurtqalar teshigi orqa miya joylashadigan umurtqa pog’onasi kanalini hosil qiladi. Umurtqalarning o’simtalariga muskullar kelib birikkan bo’ladi.
Umurtqalar oralig’ida tolali tog’aylardan iborat bo’lgan umurtqalararo disklar joylashgan bo’lib, ular umurtqa pogonasini harakatchanligini ta’minlaydi. Yosh ulg’ayishi bilan disklarning balandligi o’zgaradi.
Umurtqa pog’onasining suyaklanish jarayoni homilaning rivojlanish davridayoq boshlanadi. Tug’ilganidan keyin yangi suyaklanish nuqtalari yuzaga keladi. Bolalar 14 yoshga yetgunicha faqat, tananing o’rta qismlaridagi umurtqalar suyaklashib bo’ladi. Boshqa qolgan umurtqalarning suyaklanishi 21-23 yoshga kelib tugaydi.
1,5 yoshgacha umurtqa pog’onasi tekis o’sadi, 1,5 dan 3 yoshgacha bo’yin va yuqorigi ko’krak umurtkalarining o’sishi nisbatan sekinlashadi, 10 yoshga kelib esa bel va ko’krakning pastki umurtqalari jadal o’sa boshlaydi.
Yangi tug’ilgan bolalarda umurtqa pog’onasi to’g’ri, voyaga yetgan odamlardagi kabi uning egilishlari boshlanadi va sekin-asta rivojlana boshlaydilar.
32-rasm. Tik turish va o’tirish ta’sirida umurtqa pog’onasida yuzaga
keluvchi qiyshiqliklar.
Eng avval bo’yin lordozi yuzaga keladi (old tomonga yo’nalgan egiklik tufayli dumboqlik hosil bo’lishi) bu hayotning 6-7 haftasida ya’ni bola boshini tik ushlab turishini boshlaganda yuz beradi. Olti oylik yoshda, qachonki bola o’tira boshlaganda ko’krak kifozi hosil bo’ladi. (ort tomonga yo’nalgan do’mboqlik -egiklik). Qachon bola tik turadigan va yuradigan bo’lgan vaqtda bel lardozi hosil bo’ladi. Bel lardozi hosil bo’lishi bilan og’irlikni tushish markazi orqa tomonga o’zgaradi va bola tik turganida uning yiqilishiga qarshilik ko’rsatadi.
Bir yoshga kelib umurtqa pog’onasining barcha egikliklari mavjud bo’lib bo’ladi. Lekin hosil bo’lgan egikliklar hali juda mustahkamlanmagan bo’lganligi sababli va muskulatura bo’shashgan paytga yuqoridagilar yo’qoladi.
Yetti yoshga yetganda bo’yin va ko’krak egikliklar aniq namoyon bo’lsa, bel egikligining fiksatsiyasi keyinroq yuz beradi (12-14 yil).
33-rasm. Mo’tadil (1,2,3) va yalpoq (4-) oyoq kaftlarining izlari.
Umurtqa pog’onasi ustunining egiklari odamning spesifik xususiyatlarini tashkil etadi va uning tanasining vertikal holatiga bog’liq holda yuzaga keladi. Umurtqa pog’onasining ustunidagi egiklar tufayli u prujinaga o’xshash egiluvchan bo’ladi. Yurgan, chopgan va sakragan paytdagi zarbalar va silkinishlar kuchsizlanadi va yo’qotiladi, bu bilan miyani joyi o’zgarishidan, qimirlashidan saqlaydi.
Umurtqa pog’onasi ustunining bir tomonga qiyshayishi (skolioz) ko’pchilik holatlarda jismoniy jihatdan zaif bo’lgan bolalarda rivojlanadi, uzoq muddat stulda yoki partada noto’g’ri o’tirish natijasida ayniqsa yozish paytida, o’quvchilar tanasining proporsiyalari o’lchamiga mos kelmasligida yuz berishi mumkin.
Umurtqa pog’onasining yonbosh tomonga qiyshayishi uning vertikal o’qi atrofida aylanishi tufayli yuz berishi mumkin. Umurtqa pog’onasining ko’krak qismini qiyshayishidan keyin umurtqa pog’onasining qobirg’alar tutashgan joyidan qayrilishi yuz beradi. Bu esa ko’krak hujayralarining deformasiyasiga olib keladi.
34-rasm. Yangi tug’ilgan bolaning bosh suyagi.
A –yon tomondan; B –yuqoridan;
1-peshona; 2-ensa; 3-orqa yon va 4-oldingi yon buloqchalar.
Shuni qayd qilish kerakki, agar dastlab skolioz uncha turg’un bo’lmagan xarakterdagi defekt hisoblansa va agarda unga vaqtida e’tibor berilsa, juda tez bolani o’zi tomonidan yengilgina o’z yechimini topishi mumkin. Aksincha, unga vaqtida e’tibor berilmasa, ushbu defekt qad qomatning doimiy defekt sifatida qoladi, bu esa tananing muskullari va paylarida o’zgarishlar chaqiradi va so’ngra bu o’zgarish umurtqa pog’onasi ustunida ham o’zgarish chaqiradi.
Ko’krak qafasi. Ko’krak hujayralari ko’krak bo’shlig’ining suyakli asosini tashkil qiladi. U to’sh suyagi, va orqa tomondan umurtqa pog’onasi bilan tutashgan 12 juft qovurg’alardan iborat ko’krak qafasi yurak, o’pka, jigarni himoya qiladi va nafas muskullarini hamda qo’l muskullarini tutashgan joyi hisoblanadi.
To’sh suyagi –yalpoq yaxlit suyak bo’lib, dastasi (yuqorigi qismi), tanasi (o’rta qismi) va qilichsimon o’simtadan iborat. Bu qismlar orasida tog’ayli qatlamcha bo’lib, 30 yoshga yetgach suyaklanadi. To’sh suyagining bo’limlarini bir-biriga yopishishi sekin-asta boradi, uning pastki qismini yopishishi 15-16 yoshda amalga oshsa, yuqorigi qismi 21-25 yoshda amalga oshadi. Qilichsimon o’simtaning suyaklanishi 30 yoshga kelib tugaydi.
Hayotning birinchi yilida ko’krak qafasi xuddi voyaga yetgan odamlarning ko’krak qafasi shaklini oladi. Voyaga yetgan odamlarda ko’krak qafasi keng, kenglik o’lchami bilan to’sh suyagida ustunroq bo’ladi, bu esa tananing vertikal holati bilan bog’liq bo’ladi, chunki ichki organlar o’z og’irligi bilan to’sh suyagiga bosadi.
Ko’krak qafasini shakli o’zgaradi. Jismoniy mashqlar ta’siri ostida u o’zining kengligini va hajmini kattalashtirishi mumkin. Uzoq muddat davomida noto’g’ri o’tqazish, bola ko’kragi bilan stolga, parta qirralariga tiralib o’tirishi natijasida ko’krak qafasini deformatsiyaga uchrashini chaqiradi bu esa yurak, katta tomirlarni va o’pkaning rivojlanishini buzilishini chaqiradi.
Qo’l va oyoqlar skeleti. Yelkaning yuqorigi qismida ikkita yalpoq, uchburchak shaklidagi suyaklar-kuraklar joylashgan: ular umurtqa pog’onasi ustuni va qobirg’alar bilan muskullar yordamida bog’langan. Har bir ko’rak umrov suyagi bilan tutashgan, umrov suyagi esa o’z navbatida tush suyagi va qobirg’alar bilan tutashgan bo’ladi. Kuraklar va umrov suyaklari yuqorigi qo’llar poyasini tashkil etadi.
Yuqorigi qo’l va oyoqlarni erkin skeleti bilan tutashgan bilak va tirsak suyaklaridan iborat bo’lib, o’z navbatida yelka va panja suyaklari bilan tutashgan bo’ladi. Panja suyaklari tarkibiga mayda bilaguzuk suyaklari, beshta kaftning uzun suyaklari va barmoqlar panjalarining suyaklari kiradi.
Bilaguzukning suyaklari o’zining qiyshiqligi bilan hovuch hosil bo’luvchi gumbaz hosil qiladi. Yangi tug’ilgan bolalarda ularning bilinar-bilinmas mo’ljallari bo’lgan bo’lsa, sekin-asta rivojlanib faqat yetti yoshga kelib aniq ko’rinadigan bo’ladi, va ularning suyaklanish jarayoni yanada keyinroq muddatlarda tamom bo’ladi (10-13 yoshlarda). Bu paytlarda barmoqlar suyaklarining suyaklanishi tamom bo’ladi. Shu sababli kichik sinflarning bolalari tez yozish imkoniga ega emas.
O’zining xizmat funksiyasiga qarab odamlarning 1-barmog’i muhim ahamiyatga ega. U juda harakatlanish xususiyatiga ega bo’lib, boshqa barcha barmoqlardan ustun turadi.
Doimiy ravishdagi fiziologik yuklamalar yoki juda yoshlikdan muzika asboblarda o’ynash, barmoqlar suyaklarini suyaklanish jarayonini biroz to’xtatib turadi, bu esa ularning uzayishiga olib keladi (musiqachilar barmoqlari).
Pastki yoki oyoqlarning kamari dumg’aza va unga harakatsiz holda birikkan ikkita chanoq suyaklaridan iborat bo’ladi. Yangi tug’ilgan bolalarda har bir chanoq suyagi uchta suyakdan iborat bo’ladi, ularning birikishi 5-6 yoshdan boshlanadi va 17-18 yoshlarga kelib, ular bir-biri bilan to’liq birikib ketadi. O’smirlik yoshida dumg’aza umurtqalarining sekin-asta birikishi natijasida dumg’aza suyagi hosil bo’ladi. Baland tavonli tufli kiygan qizlar katta balandlikdan keskin sakrasa hali yaxshi birikmagan chanoq suyaklari noto’g’ri birikishiga olib keladi, bu esa oqibatda kichik tos suyaklari orqali tug’ish paytida bolaning chiqishini qiyinlashtiradi.
To’qqiz yoshdan keyin tos suyagining qiz va o’g’il bolalardagi shaklining o’zgarishi yuz beradi, o’g’il bolalarda tos ancha baland va qizlarnikiga nisbatan tor bo’ladi.
Tos suyaklari aylana chanoq suyaklarida ega bo’lib oyoqning son suyagining boshi unga kirib turadi.
Orqa oyoqlarning erkin skeleti son suyagidan, ikkita boldir –katta va kichik boldir suyaklaridan hamda kaft suyagidan iboratdir. Oyoq kafti tovon oldi, tovon va kaft barmoqlari suyaklaridan tashkil topgan.
Son suyagi –odamning eng katta va uzun suyagidir. Odamning oyog’i kafti, tovon suyagiga va tovonni oldingi qismlariga (kaftni oldingi qismiga) tayanadigan gumbaz hosil qiladi. Kaftning bo’yiga va eniga yo’nalgan gumbazlari farqlanadi. Kaftning uzunasiga joylashgan gumbazi faqat odamlarga xos bo’lib, uning shakllanishi uning tik yurishi bilan bog’liq.
Kaft gumbazi bo’ylab tananing og’irligi bir tekis tarqaladi, qaysiki og’ir yuklarni ko’tarib tashishda katta ahamiyatga ega. Gumbaz ammortizator singari ta’sir ko’rsatadi va u yurgan paytda tananing silkinishini yumshatadi.
Yangi tug’ilgan bolada oyoqlar kafti gumbazi aniq bo’lmaydi, u keyin ya’ni bola yura boshlaganidan keyin shakllanadi.
Oyoq kaftlarining gumbazsimon joylanishi juda katta miqdordagi mustahkam bug’un bog’larning ushlab turishi tufayli ta’minlanadi. Uzoq muddat tik turish va utirish, ogir yuklarni tashishi, tor tuflilar kiygan paytda bog’lar cho’ziladi, bu esa kaftni zichlanishiga olib keladi. Bu vaqtda oyoq kaftlarini yalpoklanishi xakida gap yuritishi mumkin. Raxit bilan kasallanish ham, yalpoq kaftlilikni rivojlanishini keltirib chiqarishi mumkin.
Oyoq kaftlari holatiga doimiy ravishda bolalarning issiq xonalarda bo’lishi va doimimy ravishda yumshoq tagli poyafzal kiyishi ham noqulay ta’sir ko’rsatadi, chunki u kaft muskullarini zaiflashtirib yuboradi.
Oyoq kaftlari yalpoqlanganda qadni tutish ham buziladi, qon bilan ta’minlanishni yomonlashishi natijasida oyoqlarning juda tez charchashi kuzatiladi, ko’pchilik holatlarda og’riq yoki zirqirashlar, ayrim paytlarda esa muskullarni tortishib qolish hollari ham yuz beradi.
Oyoq kaftlarini yalpoqlanib qolishini oldini olish uchun notekis joylarda yalang oyoq bo’lib yurish, qumda yurish tavsiya qilinadi, chunki oyoq kaftlari gumbazini mustahkamlanishini ta’minlaydi. Oyoq muskullari uchun mashqlar, ayniqsa kaft muskullari uchun oyoq uchida va tovon bilan yurish, uzunlikga va balandlikga sakrash, yugurish, futbol, o’ynash, voleybol va basketbol o’ynash, suzish oyoq kaftlarini yalpoklanishini oldini oladi.
Miya qutisi. Miya qutisi – bu boshning skeleti. Miya qutisining ikkita bo’limi farqlanadi. Miya yoki quti va yon tomon yoki yuz suyaklari. Miya qutisi bosh miya joylashgan joy hisoblanadi.
Bosh skeletining miya bo’limi tarkibiga juft bo’lmagan (ensa, qilichsimon, peshona va tursimon) va juft (tepa va chakka) suyaklar kiradi. Qilichsimon va to’rsimon suyaklar miya va yuz qismlari chegarasida joylashgan. Bosh suyagining barcha suyaklari harakatlanmaydigan holda birikkan. Chakka suyagining ichida eshitish organi joylashgan bo’lib, unga keng eshitish teshigi kiradi. Ensa suyagini katta teshigi orqali miya qutisi umurtqalar kanali bilan tutashadi.
Bosh suyagining yuz bo’limida ko’plab suyaklar juft bo’ladi. Yuqorigi jag’, burun, yosh, yonoq, tanglay va pastki burun rakovinalar. Uchta, juft bo’lmagan suyaklar soshnik, pastki jag’ va til osti suyaklari. Pastki jag’ – bosh suyagidagi yagona harakatlanadigan suyakdir.Bolalarning yosh paytlarida bosh suyagining miya qismi, yuz qismiga nisbatan ancha rivojlangan bo’ladi. Bosh suyaklari hayotning birinchi yilida juda jadal rivojlanadi. Bolani 13-14 yoshidan boshlab yuz bo’limi ancha tez rivojlanadi va miya bo’limidan ustun bo’ladi. Yangi tug’ilgan bolada miya qutisining hajmi yuz suyagi hajmidan 8 marta katta bo’lsa, voyaga yetgan odamlarda 2-2,5 marta katta bo’ladi.
Yangi tug’ilgan bolalarning bosh suyaklari bir-biri bilan biriktiruvchi to’qimali yupqa parda bilan tutashgan bo’ladi. Bu pardalarni soni bir necha suyaklar birikkan joyda yanada ko’proq bo’ladi. Bu –liqildoqdir.
Liqildoq har bir tepa suyaklarining burchaklari bo’ylab joylashgan bo’lib, juft bo’lmagan peshona va jag’ hamda juft oldingi yonbosh va keyingi yonbosh liqildoqlarni hosil qiladi. Liqildoq tufayli bosh suyagining ustki qismi o’zining qirralari bilan bir-biriga kirib turadi. Bunday holatda bo’lgan bosh suyagi bola tug’ilgan paytida uni tug’ish yo’llari orqali o’tishida muhim ahamiyatga ega.
Kichik liqildoqchalar 2-3 oylikga borgach bitadi, ayniqsa peshonaning liqildog’i juda yengil paypaslanadi va faqat bir yarim yashar bo’lgan paytdagina bitadi.
7.4. Muskullar tizimi
|