Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Nima sababdan yoritish tarmoqlaridagi o‘zgaruvchan tok amalda elektromagnit to‘lqinlarni nurlantirmaydi?
Elektromagnit to‘lqinlarning qaytishi va sinishidan qayerlarda foydalaniladi?
Elektromagnit to‘lqinlarning yutilishidan qayerlarda foydalaniladi?
Elektromagnit to‘lqinlarning chastotasi 3 marta kamaydi. Bunda nurlanish energiyasi qanday o‘zgaradi?
mavzu. RADIOALOQANING FIZIK ASOSLARI.
ENG SODDA RADIONING TUZILISHI VA ISHLASHI. RADIOLOKATSIYA
Qadimgi davrlarda insonlar bir-birlariga xabar yuborib turishda turli vosi- talardan foydalanganlar. Bir mamlakatdan ikkinchi mamlakatga qatnovchi karvonlar orqali xatlar yuborish, kaptarlar oyog‘iga xatni bog‘lab jo‘natish va
h.k. Ayrim hollarda maxsus choparlar maktubni olib,
tezchopar otlarga minib, to‘xtovsiz yugurtirgan holda yetkazib borishgan. Bunda xat-xabarni eltuvchi vositaning harakatlanish tezligi, karvonning yoki yugurayotgan otning tezligiga bog‘liq bo‘lgan.
Ikkinchi tomondan, eltuvchi vositaning yo‘lida ko‘pgina to‘siqlar bo‘lib,
xat-xabarni egasiga yetkazish kafolati bo‘lmagan.
Xabarni yuborishda elektromagnit to‘lqinlardan foydalanilsa bo‘lmas-
mikan?
Birinchidan, elektromagnit to‘lqinlar tabiatdagi eng katta tezlik bilan tar- qaladi. Ikkinchidan, uni yo‘lda qaroqchilar yoki dushmanlar tutib qola ol- maydi.
Lekin Hertz vibratorida hosil bo‘lgan uchqunning quvvati juda kichik bo‘lganligidan undan signallarni uzoq masofaga tarqatishda foydalanib bo‘lmas edi. A. S. Popovning elektromagnit to‘lqinlar orqali xabar uza- tish bo‘yicha ixtirosidan besh yil oldin fransuz fizigi E. Branli elektromag- nit to‘lqinlarni qayd qilishning yuqori sezgirlikdagi ishonarli usulini to- padi. Bu asbobni E. Branli
kogerer (lot.
kohaerens – aloqada bo‘lgan) deb ataydi. Kogerer ichida ikkita elektrod o‘rnatilgan shisha trubkadan iborat bo‘lib, ichiga mayda temir kukuni solingan. Bu
asbobning qarshiligi oddiy
sharoitda katta bo‘ladi. Konturga kelgan elektromagnit to‘lqin yuqori chas- totali o‘zgaruvchan tokni hosil qiladi. Kukunlar orasida kichik uchqunlar paydo bo‘lib, ularni bir-biriga yopishtirib qo‘yadi. Natijada ularning qarshi- ligi keskin kamayadi (A. S. Popov tajribasida 100000 Ω dan 1000 Ω gacha, ya’ni 100 martadan ko‘p). Lekin bir marta tok o‘tganidan so‘ng kukunlar yopishib qoladi. Kogererni silkitib yuborib, uni yana ishchi holatga kelti- rish kerak bo‘ladi. Buning uchun A. S. Popov kogerer zanjiriga elektromag- nit rele orqali elektr qo‘ng‘irog‘ini ulaydi. Elektromagnit to‘lqin kelganda bu qo‘ng‘iroqning bolg‘achasi bir vaqtda kogererga ham urilgan va kogerer ish- chi holatga qaytgan.
1895-yil 7-mayda Rossiyaning Sankt-Peterburg shahrida rus mu- handisi A.S. Popov birinchi marta xabarni elektromagnit to‘lqinlar orqali yuborib, uni qabul qilishni namoyish qiladi. Xabarlarning elektromag- nit to‘lqinlar vositasida almashinishga
radioaloqa deyiladi.
Xabarni yuboruvchi qurilmani radiouzatkich, qabul qiluvchi qurilma
radiopri- yomnik deyiladi.
A.S. Popov 1899-yilda radioaloqani 20 km uzoqlikda o‘rnatgan bo‘lsa, 1901-yilda 150 km ga yetkazadi.
Shunga o‘xshash qurilmalarni italyan muhandisi G. Markoni ham parallel ravishda o‘ylab topadi.
Elektromagnit to‘lqinlarning chastotasi kichik bo‘lsa, uning energiyasi kam bo‘lib, uzoq masofaga bora olmaydi (W ~
v4). Ikkinchidan, o‘zaro yaqin joylashgan ikkita radiostansiyaning xabarlari bir-biriga aralashib ketadi. Shu sababli radioaloqada yuqori chastotali elektromagnit tebranishlardan foуdalanish zaruriyati tug‘ildi.
1913-yilda so‘nmaydigan elektromagnit tebranishlar hosil qiluvchi
generator ixtiro qilinishi muhim qadam bo‘ldi.
Xabarni endi yuqori chastotali elektromagnit to‘lqinlar vositasida uzatila boshlandi. Buning uchun generatorda ishlab chiqilgan yuqori chastotali
elektromagnit tebranishlarga, past chastotali (tovush chastotasi) tebranishlar qo‘shib yuboriladi. Bunda tovush tebranishlari
mikrofon yordamida elektr tebranishlariga aylantiriladi.
Past chastotali elektr tebranishlarni yuqori chastotali elektr tebranish- larga qo‘shib yuborish
modulyatsiya deyiladi. Radioaloqani olib borish blok- sxemasi 4.9-rasmda ko‘rsatilgan.
Modulyatsiyalangan tebranishlar antenna yordamida fazoga tarqatiladi. Radioaloqaning qabul qiluvchi qismida ham antenna bo‘ladi. Unga kelib urilgan elektromagnit to‘lqinlar elektromagnit tebranishlarni hosil qiladi. Radiopriyomnikda ko‘plab radiostansiyalar ichidan keraklisini tanlab olishni kirish konturi orqali amalga oshiriladi. Shundan so‘ng yuqori chastotali tebranishlarga qo‘shib yuborilgan past chastotali tebranishlar ajratib olinadi. Bu demodulyatorda amalga oshiriladi. Telefon karnayida past chastotali elektr tebranishlari tovush tebranishlariga aylanadi.
4.9-rasm.
Radiopriyomnik qanday bloklardan tashkil topgani Sizga ma’lum. Endi eng sodda radiopriyomnik qanday elementlardan tashkil topishi va ishlashini ko‘rib chiqaylik (4.10-rasm).
Antennaga kelib urilgan radioto‘lqinlar unda elektromagnit tebranishlarni hosil qiladi. Induktiv g‘altak (
L) va o‘zgaruvchan sig‘imli
kondensator
tebranish konturini hosil qiladi. O‘zgaruvchan sig‘imli kondensator yordamida kontur chastotasi, qabul qilinishi kerak bo‘lgan radiostansiya chastotasiga sozlanadi. Shu bilan ko‘p radiostansiyalar signallari orasidan keraklisi ajratib olinadi.
Ma’lumki, yuborilgan xabar yuqori chastotali
tebranishlarga qo‘shilgan holda keladi. Yuqorida
telefon orqali o‘tadi. Telefonni quloqqa tutib, bemalol radioeshittirishlarni eshitish mumkin. Keltirilgan eng sodda radiopriyomnikda diod detektor vazifasini bajarganligi va boshqa elektron asboblar ishlatilmaganligi sababli bu priyomnikni detektorli priyomnik deb ataladi.
Elektromagnit to‘lqinlardan radiolokatsiyada ham keng foydalaniladi (4.11- rasm).
4.11-rasm.
Oldingi mavzuda aytib o‘tilganidek, bunda elektromagnit to‘lqinlarining qaytishi hodisasidan foydalaniladi. Radiolokatsiya vositasida uchib ketayotgan
samolyotlarning balandligini, tezligini va qanday uzoqdaligini juda aniq o‘lchash mumkin. Buning uchun radiouzatkichni juda qisqa vaqt ichida o‘chirib-yoqilsa, samolyotga urilib, undan qaytib kelgan radioto‘lqinni qayd etish mumkin.
Elektroapparatura yordamida to‘lqin jo‘natilgan va qaytib kelgan vaqt oralig‘i ∆
t o‘lchansa, elektromagnit to‘lqinlarning bosib o‘tgan yo‘lini topish mumkin.
s = ct. Bunda:
c – elektromagnit to‘lqin tezligi. To‘lqinning obyektgacha va undan orqaga qaytganligi uchun uning o‘tgan yo‘li
s = 2
l