Havo transportidagi avariyalar

Havo transportidagi avariyalar. Aviatsiya halokatlari ko‘plab
sabablar tufayli sodir bo‘ladi. Samolyot ayrim konstruksiya98
larining buzilishi, dvigatellarning ishlamay qolishi, boshqaruv
tizimi, elektr, aloqa, uchirish tizimining ishdan chiqishi,
yoqilg‘i yetishmasligi, ekipaj va yo‘lovchilar hayoti xavfsizligini
ta’minlashdagi uzilishlar og‘ir oqibatlarga olib keladi.
Dekompressiya – bu samolyotning germetikligi buzilganda
salondagi havoning siyraklashishidir. Tez dekompressiya odatda
qattiq g‘uvillash bilan boshlanadi (havo chiqib ketayotgan
bo‘ladi). Salon chang va tuman bilan to‘ladi. Ko‘rinish birdan
pasayadi. Odam o‘pkasidan havo tez chiqib keta boshlaydi va
uni ushlab qolib bo‘lmaydi. Bir vaqtning o‘zida quloqlarda
shang‘illash va ichakda og‘riq paydo bo‘lishi mumkin.
Dekompressiya vaqtida qanday harakat qilish kerak?
Bunday paytda ko‘rsatmani kutmasdan, zudlik bilan kislorodli
niqobni kiyib oling. Niqobni kiymasdan turib, boshqalarga, u
hattoki, farzandingiz bo‘lsa ham, yordam ko‘rsatishga
shoshilmang. Niqobni kiygan zahoti xavfsizlik kamarini taqib,
keskin pasayishga tayyorlaning.
Samolyotda yong‘in sodir bo‘lganda qanday harakat qilish
kerak? Yong‘in sodir bo‘lganda samolyot bortida olov emas,
balki tutun ko‘proq xavf tug‘dirishi doimo yodingizda bo‘lsin.
Iloji boricha paxtali yoki junli kiyimning namlangan bo‘laklari
orqali nafas oling. Chiqish joyigacha egilib yoki emaklab
harakat qiling, chunki salonning pastki qismida tutun kamroq
bo‘ladi. Tanangizning ochiq joylarini mavjud kiyim, sharf va h.
k. yordamida olovning bevosita ta’siridan muhofaza qiling.
Samolyot yerga qo‘nib to‘xtagandan keyin portlash xavfi katta
bo‘lgani uchun zudlik bilan yaqinroqdagi chiqish eshigiga
boring. Agar o‘tish yo‘lidan yurishning iloji bo‘lmasa, kreslolarning
suyanchig‘ini tushirib, ular orqali o‘ting. Evakuatsiya
vaqtida buyumlarni tashlang va ochiq olov yoki kuchli tutun
yaqinidagi lyuklar orqali tashqariga chiqishdan voz keching.
Samolyotdan chiqqaningizdan so‘ng iloji boricha undan
uzoqlashing va portlash ehtimoli bo‘lgani uchun boshingizni
qo‘llaringiz bilan berkitgan holda yerga yotib oling.
Har qanday vaziyatda ham vahimaga berilmasdan, dadil
harakat qiling, bu sizning omon qolishingizga yordam beradi.
99
«Qattiq» qo‘nishda va undan keyin qanday harakat qilish
kerak? Har bir uchish va qo‘nishdan oldin xavfsizlik kamarini
puxta taqing. U iloji boricha bo‘ksangizdan pastda zich taqilgan
bo‘lishi kerak. Boshingiz tepasida tushib ketishi mumkin
bo‘lgan buyum bor-yo‘qligini tekshiring.
Uchish va qo‘nish paytidagi avariyalar to‘satdan sodir
bo‘ladi, shuning uchun tutun, keskin pasayish, dvigatellarning
to‘xtab qolishi va hokazolarga e’tibor bering. Cho‘ntaklaringizni
o‘tkir tig‘li buyumlardan bo‘shating, egiling va qo‘llaringizni
tizzangiz tagida birlashtiring. Boshingizni tizzangizga qo‘ying
yoki iloji boricha pastroqqa tushiring. Oyog‘ingizni polga tirab,
sal uzoqroq qilib uzating (lekin oldindagi kreslo tagiga emas).
Zarb vaqtida mushaklaringizni tarang qilib, kattaroq zo‘riqishga
tayyor turing. Har qanday vaziyatda ham samolyot to‘liq
to‘xtamagunicha joyingizdan siljimang, vahima ko‘tarmang.
Suv transportidagi avariyalar. Suvdagi yirik halokatlar va
avariyalarning ko‘pchiligi bo‘ron, dovul, tuman, muzlar sababli,
shuningdek, kapitanlar, botsmanlar va ekipaj a’zolarining aybi
bilan sodir bo‘ladi. Avariyalar ko‘pincha kemalarni
loyihalashtirish va qurilishidagi yanglishish va xatoliklar tufayli
ham sodir bo‘lishi mumkin.
Yo‘lovchini muhofaza qilishning dastlabki chorasi sifatida
kemaning yuqori sahnidagi qutqaruv kemachalariga olib
boradigan yo‘lni eslab qolishni tavsiya qilish mumkin. Chunki
halokat paytida, ayniqsa, tutun ichra va kema yonboshga
qiyshayib qolganda mo‘ljal olish qiyinlashadi.
Kemadan tushirishdagi harakat. Kemani to‘xtatish to‘g‘risidagi
qarorni faqat kapitan qabul qilishini yodda tuting.
Kemadan tushish vaqtida ekipaj a’zolarining ko‘rsatmalarini
bajaring va quyidagi qoidalarga amal qiling:
- birinchi navbatda qutqaruv kemalarida ayollar, bolalar,
jarohatlanganlar va qariyalarga joy beriladi;
- qutqaruv kemachasi yoki solga tushishdan oldin egningizga
ko‘proq issiq kiyim, ustidan qutqaruv nimchasini kiyib oling.
Iloji bo‘lsa, kemachaga ko‘rpa, qo‘shimcha kiyim, avariya
paytida foydalaniladigan radiopriyomnik, ichimlik suvi va oziqovqat
oling;
100
- agar kema bortidan suvga sakrashga majbur bo‘lsangiz,
unda 5 metrdan ortiq bo‘lmagan balandlikdan og‘iz va burunni
bir qo‘lingiz bilan berkitib, ikkinchi qo‘lingiz bilan qutqaruv
nimchasi barini ushlagan holda sakrang;
- suvdagi har bir harakat issiqlik yo‘qolishiga sabab bo‘ladi,
shuning uchun faqat qutqaruv vositasi tomon suzing;
- qutqaruv vositasiga chiqqandan so‘ng cho‘kayotgan
kemadan kamida 100 metr masofaga suzish zarur.
Qutqaruv vositalariga ega bo‘lmagan holdagi harakat.
Suvda bo‘lsangiz, hushtak chalib yoki qo‘llaringizni ko‘targan
holda signal bering.
Issiqlikni saqlash uchun iloji boricha kamroq harakat qiling.
Suvda havoga nisbatan issiqlikni yo‘qotish bir necha barobarga
tezlashadi. Shuning uchun hattoki iliq suvdagi harakat ham
faqat suv yuzasida qolishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Qutqaruv
nimchasida issiqlikni saqlash uchun hajmingizni kichraytiring,
qo‘llaringiz bilan ko‘krak qafasining yon tomonidan ushlang va
qovuqlaringizga suv kamroq tegishi uchun bo‘ksangizni
yuqoriroq ko‘taring. Bu usul sovuq suvda omon qolish
muddatini 50 foizga qadar ko‘paytiradi. Agar sizda qutqaruv
nimchasi bo‘lmasa, biron-bir suzuvchi narsani izlang va
qutqaruvchilar kelguniga qadar o‘sha narsaga osilib oling.
Chalqanchasiga yotib dam oling.
Qutqaruv vositasidagi harakat. Dengiz kasalliklari uchun
mo‘ljallangan tabletkadan iching. Tanangizdagi issiqlikni saqlash
uchun qutqaruv kemachasidagi boshqa jabrlanganlarga yaqinroq
joylashib oling, jismoniy mashqlar bajaring. Faqat bemorlar va
jarohatlanganlarga suv bering. Ochiq dengizda agar qirg‘oqqa
yetish yoki kema yo‘llariga chiqishning iloji bo‘lmasa, boshqa
qutqaruv kemasidagilar bilan birga kema halokati joyi yaqinida
bo‘lishga harakat qiling.
Oyoqlaringizni imkoni boricha quruq tuting. Ularni tez-tez
balandga ko‘tarib turing va shishib ketmasligining oldini olish
maqsadida harakatlantirib turing.
Transport vositalarida xafsizlik qoidalariga rioya qilish
Transport vositalari salonida odamlar oladigan jarohatlar
transport vositasi katta tezlikda keskin burilganda, tezlik birdan
101
oshirilganda va keskin tormoz bosilgan transport vositalarining
o‘zaro to‘qnashuvi yoki to‘siqqa urilishi natijasida sodir bo‘ladi.
Jumladan, katta tezlikda kelayotgan transport vositasi keskin
tormoz berib to‘xtashi natijasida unda o‘tirgan odamga ta’sir
etadigan kuch bir necha barobar oshadi, masalan, odamning
og‘irligi 80 kg bo‘lsa, unga ta’sir etadigan kuch 1500 kg ga
yetadi. Uning qon tomirlarida kasallik bo‘lsa, tomirlar yorilib,
yuragi infarktga uchrashi yoki bosh miya qon tomirlari yorilib,
insult holatiga tushishi mumkin, bu esa, o‘z navbatida yo‘l
transport hodisasiga sabab bo‘ladi. Olimlarning aytishlaricha,
haydovchining yonidagi o‘rindiq «o‘lim kreslosi» deb ataladi,
chunki avtohalokat paytida bu o‘rindiqda o‘tirgan odamning
o‘lish ehtimoli haydovchiga nisbatan 7 barobar, orqa o‘rindiqda
o‘tirgan odamga nisbatan 5 barobar ko‘p bo‘ladi. Bu o‘rinda
transport vositasining tezligi katta ahamiyatga ega bo‘ladi. 50
km/soat tezlikda kelayotgan transport vositasi to‘siqqa urilganda
transport vositasi ichidan otilib chiqqan odamning jarohati
beshinchi qavatdan yiqilgan odam kabi, 80 km/soat tezlikda
esa, 15-qavatdan yiqilgan odamning olgan jarohati bilan teng
bo‘ladi. Respublikamizda haydovchi va fuqarolarning hayotini
himoya qilish maqsadida davlatimiz tomonidan qator qonun va
qarorlar qabul qilinganligiga qaramay, haydovchilar qonunni
buzib, o‘zlari va atrofdagilarning hayotini xavf ostiga solishadi.
Jumladan, haydovchi va yo‘lovchilar hayotini saqlash uchun
qo‘llaniladigan xavfsizlik kamari ishlab chiqarilib, joriy qilinganiga
100 yildan oshganiga qaramay, ko‘pchilik haydovchilar
uni pisand qilmaydi, uni taqishga beparvo bo‘ladi. Yaqinda
davlat tomonidan xavfsizlik kamarini taqmaganligi uchun
qo‘llaniladigan jarima qiymati oshirilganidan keyin ko‘pchilik
haydovchilar YPX, xodimini ko‘rib qolsalar vaqtinchalik
taqishadi. Xavfsizlik kamari esa, transport vositasi ichida
o‘tirgan furaqolar hayotini saqlashda eng maqbul vosita.
Olimlarning aniqlashicha, faqat 10 km/ soat tezlikda yuruvchi
transport vositasi to‘siqqa urilganda haydovchi o‘zining qo‘l va
oyoqlari yordamida shikastlanishdan saqlanishlari mumkin,
xolos. Agar transport vositasi 60 km/soat tezlikda to‘siqqa
urilsa, vazni 80 kg bo‘lgan odamning vazni 3 tonnaga teng
102
bo‘ladi. 80 km/soat tezlikda esa, 9 tonnaga teng og‘irlik bilan
transport vositasining old oynasiga, rul sambaragiga, oldingi
shitga uriladi. Bunday holda odamning tirik qolishi amri mahol.
Uning hayotini faqat xavfsizlik kamarigina saqlab qolishi
mumkin. Yapon olimlarining ma’lumotlariga qaraganda,
xavfsizlik kamari har 100 ta halokatli yo‘l-transport hodisasining
75 tasida, Amerika olimlarining tadqiqotlariga ko‘ra esa,
ag‘darilib ketgan transport vositalarida har 100 ta yo‘lovchining
91 tasini hayotini saqlab qolgan. Xavfsizlik kamari muqarrar
o‘lim bilan yakunlanadigan avtohalokatlarda haydovchi va
yo‘lovchilarning yarmidan ko‘pini va boshqa avtohalokatlarda
90 foizgacha o‘limdan saqlab qoladi. Ayrim haydovchilar xavfsizlik
kamari avtohalokat chog‘ida transport vositasi portlaganda
haydovchining transport vositasidan chiqib ketishiga xalal berib,
uning halok bo‘lishiga sabab bo‘ladi deb hisoblaydilar. Ammo
olimlarning aniqlashicha, faqat, 0,03 foiz, ya’ni har 300
avtohalokatga uchragan transport vositasidan bittasi katta
tezlikda to‘siqqa urilganda yoki transport vositalari yuzma-yuz
to‘qnashganda yoki katta balandlikdan qulab tushganda portlar
ekan.
Kabina ichidagi odam avtohalokat paytida ruldan, transport
vositasining old oynasidan, orqani ko‘rish oynasidan, priborlar
turadigan shitdan va kabinaning boshqa qismlaridan jarohat
oladi.
Nazorat savollari
1. Transport vositalari bilan bog‘liq halokatlarning kelib
chiqish sabablarini ayting.
2. Transport halokatlari yuz bermasligi uchun nimalarga
e’tibor qaratish lozim?
3. Dekompressiya vaqtida qanday harakat qilish kerak?
4. «Qattiq» qo‘nishda va undan keyin qanday harakat qilish
kerak?
5. Transport vositalari salonida odamlar qanday jarohatlar
olishi mumkin?
103
XI MAVZU. RADIATSIYA MANBALARI VA KUCHLI
TA’SIR ETUVCHI ZAHARLI MODDALARNING
ZARARLI TA’SIRI
Radioaktivlik hodisasi 1896-yilda fransuz olimi Anri
Bekkerel tomonidan kashf etilgan. Hozirgi paytda radioaktivlik
hodisasi fan, texnika, tibbiyot, sanoatda keng qo‘llanib
kelinmoqda. Shuningdek, tabiiy radioaktivlik xususiyatiga ega
bo‘lgan elementlar atrof-muhitda ham insonni o‘rab turadi.
Radioaktiv moddalar tirik organizmlarga ta’sir ko‘rsatib ularni
kuchli zararlash xususiyati bilan xavfli hisoblanadi.
Radiatsiya bu gamma nurlar va neytronlar oqimi bo‘lib,
uning manbalari sifatida radioaktiv moddalar, yadroviy texnik
qurilmalarni ko‘rsatish mumkin. Radiatsiyaning tirik organizmlarga
va atrof-muhitga o‘ta zaharli ta’sirini e’tiborga olib
mamlakatimizda ham aholi va hududlarning xavfsizligini
ta’minlash bo‘yicha tizimli ishlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, O‘zbekiston Respublikasining «Radiatsiya xavfsizligi
to‘g‘risida»gi 2000-yil 31-avgustda qabul qilingan qonuniga
asosan quyidagi ta’riflar belgilab qo‘yilgan.
Radioaktiv xavfli inshoot – bu xavfli muassasa bo‘lib, unda
sodir bo‘lgan halokat tufayli ommaviy radiatsion zararlanish
holati vujudga kelishi mumkin.
Radioaktiv avariya – uskuna nosozligi, xodimlarning xattiharakatlari
(harakatsizligi), tabiiy va texnogen xususiyatli
favqulodda vaziyatlar tufayli kelib chiqqan, fuqarolarning
belgilangan normalardan ko‘proq nurlanish olishiga yoki atrofmuhitning
radioaktiv ifloslanishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan
yoxud olib kelgan ionlantiruvchi nurlanish manbayi ustidan
boshqaruvning izdan chiqishidir.
Radioaktiv xavfsizlik – fuqarolar va atrof-muhitning ionlantiruvchi
nurlanishning zararli ta’siridan muhofazalanganlik
holati.
Ionlantiruvchi nurlanish – radioaktiv parchalanishda, yadroviy
evrilishlarda, moddadagi zaryadlangan zarralar harakati104
ning sekinlashuvida hosil bo‘ladigan hamda muhit bilan o‘zaro
ta’sir etish chog‘ida har xil qutbli ionlarni hosil qiladigan
nurlanish.
Ionlantiruvchi nurlanish manbayi – o‘zidan ionlantiruvchi
nurlanish chiqaruvchi yoki chiqarishga qodir bo‘lgan qurilma va
radioktiv modda.
Radiatsiyaning tabiiy va su’niy manbalari mavjud bo‘lib
tabiiy manbalarga radioaktiv moddalar va quyosh radiatsiyasini,
sun’iy radiatsiya manbalariga atom elektr stansiyalari, atom
reaktorlari hamda rentgen qurilmalarini kiritish mumkin.
Bugungi kunda Markaziy Osiyo mintaqasi mamlakatlarida
aholi xavfsizligini ta’minlashdagi yirik muammolardan biri
radiatsiya bilan zararlanish holatini nazorat qilish, radioaktiv
ifloslanishning oldini olishdan iborat. Uran qazib olish va uni
to‘yintirish natijasida paydo bo‘ladigan chiqindilar xavfli
ekologik vaziyatni vujudga keltirib, muayyan maydondagi yerlarni
yaroqsiz holatga olib kelmoqda. Shu bilan birga
hududning gidrologik holatini o‘zgartirib, yer, suv va atmosferani
hamda aholi va hayvonot olamini zararlamoqda.
Ma’lumotlarga qaraganda yer sharida 15 mln t uran
zaxiralari mavjud. Undan hozirgi kunga qadar 2,7 mln t dan
ortiq uran zaxiralariga ishlov berilgan. Sobiq ittifoq davrida
dunyoda ishlov berilgan barcha uran zaxiralarining 45 % shu
hududga to‘g‘ri kelgan. Bu uran zaxiralari Rossiya, Qozog‘iston
va O‘zbekiston Respublikalari hududlariga teng miqdorda
taqsimlangan.
Prezidentimiz I. Karimov XXI asr bo‘sag‘asida Respublikaning
iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy hayotini keng tahlil etar
ekan, mamlakat va uning aholisiga tahdid solayotgan tashqi va
ichki, tabiiy va ekologik xavflarni atroflicha tahlil etib,
«Radiaktiv ifloslanish, ayniqsa katta xavf tug‘dirmoqda» deb
ta’kidlagan edi. Ya’ni Markaziy Osiyo davlatlari hududida
radiaktiv chiqindilar ko‘milgan maskanlar bilan bog‘liq
masalalar to‘la hal etilmagan. Ularning umumiy soni 44 ta
bo‘lib, turli radiaktiv chiqindilar hajmi 70 mln. m3ni, maydoni
1200 gani tashkil etadi. Mazkur maskanlarning eng xavflilaridan
10 tasi asosan, Qirg‘iziston va Tojikiston hududlarida joylashgan
105
Moylisuv, Oqtuz, Sumsar, Shakaftor, Qadamjoy, Haydarkon,
Degmoy, Anboz, Adrasman, Taboshar yerlari bo‘lib, hozirgi
kunda ulardan kelib chiqadigan xavflarning oldini olish, mamlakatimiz,
ayniqsa, Andijon viloyati aholisiga zarar yetkazmaslik
uchun katta ishlar qilinmoqda. Qirg‘izistonning O‘zbekistonga
chegaradosh hududida joylashgan Moylisuv yadro chiqindilari
qabristoni dunyodagi eng xavfli 10 talik hududlardan biri
hisoblanadi. Agarda sel yoki surilmalar natijasida bu chiqindilar
O‘zbekiston hududiga tushsa 1,5 milliondan ortiq kishining
hayot faoliyatiga xavf tug‘dirishi mumkin.
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini
uzoq muddat saqlash masalasi muhim ahamiyatga ega.
Radiatsiyadan ushbu mahsulotlarning saqlash muddatlarini
uzaytirish maqsadida ham qo‘llanmoqda. Bu esa o‘z navbatida
inson organizmiga katta salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Jumladan:
radiatsiyadan nurlanish mahsulotlarning sifatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, inson organizmi uchun muhim bo‘lgan B,C,D,E
vitaminlarining yo‘qotilishiga olib keladi, mahsulotda toksikologik
zaharli moddalar paydo qiladi, ularda yashovchan,
kuchli bakteriyalar miqdorining ortishiga olib keladi, chunki
radiatsiya zaif bakteriyalarni o‘ldiradi, kuchlilari esa yashab
qoladi.
Tabiiy va texnogen favqulodda vaziyatlar natijasida atom
elektrostansiyalarida yuzaga keladigan avariyalar va ularning
salbiy oqibatlari haqida so‘z ketganda yadroviy energetikaning
rivojlanish davridan beri, ya’ni 1957-yildan, to‘rtta eng katta
atom elektrostansiya (AES)larda avariya sodir bo‘lgan. Bular
1957-yilda Buyuk Britaniyaning Vindskeyl shahrida, 1979-yilda
Amerika Qo‘shma Shtatlarining Tri-Mayl-Aylen shtatida, 1986-
yilning 26 aprelda sobiq ittifoqning Chernobil shahrida hamda
2012-yil Yaponiyadagi Fukusima AESida sodir bo‘lgan
halokatlardir.
Chernobil shahrida joylashgan AES ning to‘rtinchi blokidagi
reaktorning portlashi oqibatida portlash joyida juda ko‘p
odamlar halok bo‘lgan, shu yerda bo‘lgan o‘t o‘chiruvchilar va
tibbiyot xodimlari 100 dan 1600 BERgacha nurlanish olganlar.
Radiatsiya changi Rossiya, Belorussiya, Ukraina va Yevropa
106
davlatlari bo‘ylab tarqalgan. Favqulodda vaziyatlar vazirligi
xodimlari zudlik bilan 30 kilometrgacha bo‘lgan hududdagi
aholini evakuatsiya qilishga ulgurishgan.
Mahalliy hokimiyatning sustkashligi tufayli kechroq
evakuatsiya qilingan minglab aholi 300 BERdan ko‘p nurlanish
olganlar.
Odamlarni yuzaga kelgan xavf oldida dovdirab kolmaslikka,
kerak vaqtda aniq va tez harakat qilishga, qutqarish ishlarini
unumli o‘tkazishga imkon beradi.
Kompyuter, uyali aloqa vositalari, maishiy uy jihozlardan
foydalanishda ham ma’lum qoidalarga amal qilish, xususan
kompyuter oldida juda ko‘p o‘tirib qolmaslik, uyali aloqa vositalarida
tanaffussiz uzoq gaplashish, maishiy elektr jihozlaridan
foydalanganda e’tiborli bo‘lish zarur. Tibbiy rentgen apparatiga
tushish vaqt me’yorlariga amal qilish kerak.
Quyosh radiatsiyasi insonga halokatli ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Lekin biz yashab turgan yer sharini o‘rab turgan ozon
qatlami quyoshdan kelayotgan nurlarning to‘g‘ridan to‘g‘ri yer
yuzasiga tushmasligini ta’minlaydi. Ya’ni quyoshdan kelayotgan
nurning bir qismini atmosfera qobig‘i qaytaradi. Bir qism
infraqizil nurlar atmoferadan o‘tib fazoda yo‘q bo‘lib ketadi.
Infraqizil nurlanishning bir qismi issiqxona gazlari molekulalari
tomonidan yutiladi va qayta nurlanadi. Buning natijasida yer
yuzasi va atmosferaning quyi qatlamlari haroratining ortishi
amalga oshadi. Agarda quyosh nurlari yer yuzasiga to‘g‘ridan
to‘g‘ri tushganda insoniyatning hayotiga bir zumda chek qo‘yilgan
bo‘lar edi.
Radiatsiya manbayi ta’siridan masofa, vaqt hamda modda
yordamida himoyalanish mumkin. Ya’ni siz radiatsiya manbasi
yonida qancha kam o‘tirsangiz shuncha kam miqdorda nurlanish
olasiz.
Manbadan qancha ko‘p masofaga uzoqlashsangiz shuncha
kam miqdorda ta’sirlanasiz. Agar siz manbadan 1 metr masofada
turganingizda 1000 rentgen nurlanish bo‘lsa, 5 metr
masofaga uzoqlashsangiz nurlanish 40 rentgenni tashkil qiladi.
Siz bilan radiatsiya manbasi o‘rtasida qancha ko‘p va zich
miqdorda ashyo, modda hamda jihozlar bo‘lsa ular shuncha
107
ko‘p miqdordagi radiatsiyani o‘ziga yutadi. Shuningdek,
radiatsiya manbayi joylashgan bino va xonalarni tez-tez
shamollatib turish, uy qurayotganda radiatsion xavfsiz qurilish
ashyo va jihozlaridan foydalanishga e’tibor berish ham muhim
hisoblanadi.
Ma’lumki, o‘zidan nur tarqatish va odam organizmida «o‘tkir
nur kasalligi», deb nomlanadigan kasallikni vujudga keltirishi
mumkin bo‘lgan radioaktiv moddalar xalq xo‘jaligining bir qator
sohalarida turli maqsadlar uchun ishlatilib kelinmoqda.
Radioaktiv moddalarni saqlash, to‘g‘ri ishlata bilish va qayta
ishlash jarayonlarida xavfsizlik texnikasiga rioya etilmasa, atrofmuhitning,
o‘simliklarning radioaktiv zararlanishiga,
odamlarning va mavjudotlarning halok bo‘lishiga olib keladi.
Inson «o‘tkir nur kasalligi»ga chalinishi uchun birvarakayiga 100
rentgen nurlanish olishi kerak. Ammo inson nurlanish
jarayonini umuman sezmasligi mumkin. Nurlanish miqdori
ortgani sayin kasallik kechishi ham og‘irlashadi. «O‘tkir nur
kasalligi» da insonning barcha a’zolari zararlansada, markaziy
asab tizimi, qon yaratish tizimi hamda oshqozon-ichak yo‘li
yanada kuchliroq xastalanadi. Zararlangan kishida umumiy
holsizlanish, ko‘ngil aynishi, bosh og‘rig‘i, tana harorati
ko‘tarilishi, ishtaha yo‘qolishi, uyqusizlik, qorin sohasida kuchli
og‘riq kuzatiladi.
Zaharlanish, deganda, organizmga tashqi muhitdan zaharli
moddalarning ta’sir etishi natijasida kelib chiqadigan patologik
jarayon tushuniladi. Bunday zaharli moddalarga sanoat va
oilada ishlatiladigan turli xil kimyoviy birikmalar, ayrim hayvon
va o‘simliklar hosil qiladigan bakteriyalardan ajralib chiqadigan
moddalar, dori- darmonlar va boshqalar kiradi. Organizmga
kiradigan zaharlarning ta’sir tezligi, miqdori va kuchiga qarab
o‘tkir, o‘rta va surunkali zaharlanishlar bo‘ladi.
Zaharlanishlar ataylab, tasodifan, dori-darmonlardan, kasbsohasida
ham yuz berishi mumkin. Ko‘pincha doridarmonlardan
zaharlanish undan keyin maishiy kimyoviy
moddalardan, so‘ng oziq-ovqat mahsulotlari, keyingi o‘rinda
esa zaharli o‘simliklar va hayvonlar orqali zaharlanish turadi.
108
Zaharlangan kishiga qanchalik tez yordam ko‘rsatilsa, ya’ni
terapevtik chora-tadbirlar o‘z vaqtida ko‘rilsa, zaharning og‘ir
oqibati tezda bartaraf etiladi. Zotan, bemorga zaharlangan
joyning o‘zida yoki shifoxonada tez yordam ko‘rsatish g‘oyat
muhimdir.
Kechiktirib bo‘lmaydigan yordam berishda quyidagilarga
e’tibor berish lozim:
1) tanaga zahar tushishini to‘xtatish;
2) qonga hali so‘rilmagan zaharni tanadan chiqarib
tashlash;
3) zaharni zaharsizlantirish yoki uning so‘rilishini to‘xtatish;
4) so‘rilgan zaharni antidotlar (zaharga qarshi dorilar)
yuborib, zararsizlantirish;
5) tananing muhim hayotiy faoliyatlarini saqlashga harakat
qilish.
Zaharlangan kishidan va atrofdagilardan zaharlanish
sababini surishtirish katta ahamiyatga ega. Bunda qachon va
qayerda zaharlanish sodir bo‘lgani, qanday yo‘l va qancha zahar
tanaga kirganini aniqlash kerak bo‘ladi.
Zaharlanishni aniqlashda zaharlanish belgisi va qusiq
modalarini, oshqozonni yuvishdan chiqqan suvlarini, qon,
siydik nafas olganda chiqarilayotgan havoni analiz qilish muhim
ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, zaharning hidiga ham
ahamiyat berish zarur. Zaharning tanaga tushish yo‘li aniqlansa,
uning tarqalishini to‘xtatish oson bo‘ladi. Agar, u tanaga havo
orqali kirgan bo‘lsa, bemorni tezda zaharlangan atmosfera
muhitidan olib chiqish va kiyimlarini yechish kerak, chunki ular
qo‘shimcha zahar manbayi bo‘lishi mumkin. Hamma davolash
muolajalari zaharlanmagan yerda o‘tkazilishi lozim, aks holda
zaharlangan joyda yordam ko‘rsatish, bemor ahvolini
og‘irlashtiribgina qolmay, balki yordam beruvchilar uchun
xavflidir. Agar zahar teriga tushgan bo‘lsa, uni tezda suv bilan
sovunlab yuvish kerak, yoki paxta bo‘lagi bilan olib tashlash,
so‘ngra suv bilan yuvish zarur.
|