Davlatga kiruvchi va chiquvchi turistlarga ko’ra

|
Davlatga kiruvchi va chiquvchi turistlarga ko’ra
|
bet | 5/69 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 278,35 Kb. | | #152731 |
Bog'liq 1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja1. Davlatga kiruvchi va chiquvchi turistlarga ko’ra:
xalqaro turistlar, milliy turistlar, ichki turistlar, tranzit turistlar.
2. Turistlarning maqsadiga ko’ra:
o’qish turizmi, dam olish turizmi, azart (qimor) turizmi, ijtimoiy turizm, davolanish turizmi, ov turizmi, biznes turizmi, ziyorat turizmi, pekedj turizmi, sport turizmi, kongress turizmi, xizmat turizmi, o’rganish turizmi, diniy turizm, arxeologik turizm, arxitektura turizmi, etnik turizm, nostalgiya turizmi, eksklyuziv turizm, ekologiya turizmi, alpinizm turizmi, tog’ va chang’i turizmi, ilmiy turizm, qishloq turizmi.
3.Turistlarning soniga ko’ra:
guruh bilan sayohat qilish, yakka holda, oilaviy, yoshlar (o’smirlar) guruhi,
qariyalar guruhi, mutaxassislar guruhi, delegatlar guruhi, kelin-kuyovlar turizmi, bolalar turizmi, marosim turizmi, xazina izlash turizmi, muhim turist.
4.Transport turiga ko’ra:
avtobuslarda, avtomobillarda, havo bo’ylab samolyotda, dengiz va daryo bo’ylab kemada, temir yo’l bo’ylab, ot-ulovda, piyoda, raketada, velosipedda, aralash transportda.
5. Sayohat qilish vaqtiga ko’ra:
dam olish kunlari, bir kunlik, ma’ruzali turlar, mavsumiy, doimiy, davomli turlar, maxsus.
6. Turistik yo’nalish turlariga ko’ra:
charter, to’g’ri yo’nalish, uyushtirilgan turlar, uyushtirilmagan turlar, aylanma yo’nalish
7. Tashkil qilinishiga ko’ra:
passiv turizm, faol turizm, VIP turlar.
8. Viza turlariga ko’ra:
vizasiz turistlar, vizali turistlar, diplomatlar, chegara turizmi,
qochoqlar, ko’chmanchilar18.
Ko’pgina ilmiy adabiyotlardagi guruhlash turlarining umumlashtirilgan guruhlari sakkiztaga bo’linib, umumiy turi 50 dan ortiq turizmning xillari alohida olimlar va amaliyotchilar tomonidan o’rganilgan.
Turizmning turlariga ko’ra turoperatorlar va turagentlar tomonidan mavsumga va bozorga qarab turizm yo’nalishlari tuziladi va ular asosida turmahsulot taklif qilinadi. Bu yo’nalishlar quyidagicha guruhlarga bo’linib o’rganiladi va davlat miqyosida ilmiy tahlillar o’tkaziladi:
«Aviatsiya» turizmi — havo yo’llari orqali maxsus turistik yo’nalishlar tashkil qilinishi va boshqa xalqaro yo’nalishlardan ham foydalanish. Bu turizm faqat bir joydan ikkinchi joyga samolyotlarda borish bilan emas, ayrim turistlarning kichik samolyotlardan foydalanib, havoga uchishlari bilan ham ahamiyatli. Ko’pchilik turistlar faqat samolyotlarda biror turistik joyga borib kelishni xohlashadi va bu talabni qondirish maqsadida turoperatorlar kichik uchoqlardan unumli foydalanib, turmahsulotlarni sotishadi. Oxirgi yillarda bu turmahsulotlarga bo’lgan talab juda yuqori sur’atlar bilan (har yili 15— 25 %) o’syapti. Ko’pchilik hollarda 80—90 % turistlar faqat havo yo’llari-dan manziliga etib borish maqsadida foydalanishmoqda.
«Avtomobil» turizmi — avtomobildan foydalangan holda turistik yo’nalish bo’yicha harakatlanish jarayoni. Bu turizm avtobus, avtomashinalar va maxsus avtomobillarning turistik yo’nalishlarini ham o’z ichiga oladi. Ayrim hollarda turistlarning ijaraga olib o’zlari haydaydigan avtomobil yo’nalishlari yuqori sur’atlar bilan rivojlanyapti. Kichik avtomashinalar turistlar uchun juda qulay hisoblanadi. Bu yo’nalishlar turistlar uchun qulay bo’lib, ular o’zi xohlagan joyda xohlagan vaqtigacha to’xtab turishi mumkin. Poezd va samolyotlar borolmaydigan joylarga avtomobil bilan borish imkoniyati mavjud. Avtomobillarga bo’lgan turistlarning talabi o’sib borayotganligini hisobga olib, chet davlatlarda minglab avtomobil ijara firmalari faoliyat ko’rsatyapti.
Arxeologik turistik yo’nalish — maxsus yo’nalish bo’lib, turistlar boradigan joylar asosan arxeologik joylar hisoblanadi. Arxeologik joylar juda ko’hna tarixiy inshootlar va shaharlarning qoldiqlarini ziyorat qilishdan iborat. Ayrim arxeologik joylar aksariyat chet el davlatlari turistlarini o’ziga jalb qiladi. Ayniqsa olimlar, ziyoli turistlar mazkur turmahsulotga ko’p qiziqishadi va hozirgi kunda turoperatorlar bu turmahsulotni sotishyapti. Respublikamizda 50 dan ortiq arxeologik joylar bo’lib, ular turmahsulot hisobida sotilishi mumkin.
«Arxitektura» turizmi — turistlarga ko’rsatiladigan shahardagi chiroyli va tarixiy arxitekturalar va inshootlar bo’lib, har bir shahar, davlat, millat hamda davrning o’z arxitektura ob’ektlariga bo’lgan sayohat. O’ziga xos milliy arxitektura ko’pchilik turistlarni qiziqtiradi. Ayrim davlatlarda shahar arxitekturasi turmahsulot bo’lib, shaharlarda 30—50 dan ortiq maxsus avtobuslarda sayohat tashkil qilinadi. Masalan, Nyu-York shahrida 100 dan ortiq maxsus avtobuslarda kuniga 50—100 ming turistni shahar arxitekturasi bilan tanishtirib, 10—15 vertolyotlarda shaharni yuqoridan ko’rsatishadi.
«Alpinizm» turizmi — sport turizmining tog’da o’tkaziladigan turi bo’lib, turistlar ma’lum bir xizmatlarga xarajat qilib, tog’ cho’qqilariga chiqish va tog’ qiyinchiliklaridan o’tish kabi zavqli yo’nalishlarda harakatlanishlarini belgilaydi. Tog’ga chiqish jarayoni qiziqarli bo’lgani uchun ko’pchilikni jalb qiladi va har bir guruh eng kamida 5—10 kishidan iborat bo’ladi. Respublikamizda alpinizm rivojlanishi uchun juda ko’p shart-sharoitlar mavjud.
Aylanma turistik yo’nalish — turistlarning shaharlar bo’yicha aylanib, yana boshlagan joyiga qaytib keladigan yo’nalishlari. Aylanma yo’nalishlar dengizda «kruiz» tashkil qilishda qo’llanadi. Bu yo’nalishlar ko’pchilik holatda maxsus yo’nalishlarni tashkil qilishda va dengiz turizmini rivojlantirishda keng ishlatiladi.
«Azart» turizmi — bu yo’nalishlarda turist o’zini sinash maqsadida ekstremal holatlarga o’zini-o’zi majbur qiladi: cho’lda o’zini qiynab azart sport musobaqalarida qatnashish, pulini tikib qimor o’ynash, yovvoyi hayvonlarni o’ldirish va boshqalar. Azart ishlarni bajarish maqsadida turmahsulotlar sotib olinadi. Bu turizm juda qimmat bo’lib, ayrim rivojlangan va ruxsat bergan davlatlarda tashkil qilinadi.
Faol turizm — yo’nalish davomida bo’sh vaqtini dam olish, sayohat, tomosha qilish va uchrashuvlar bilan o’tkazishga mo’ljallangan.
Mamlakat yoki mintaqa byudjetida moliyaviy natijalarning aks etishi bilan bog’liq holda turizm ikki turga faol va passiv turizmga bo’linadi.
Jahon xalqaro iqtisodiy munosabatlarida xalqaro turizm muhim rol o’ynaydi. U odatdagi eksport shakli sifatida baholanmaydi chunki, sayyohga sayyohlik mahsuloti yetkazib berilmaydi va u sayyohlik maxsulotini iste’mol qilish uchun o’sha joyga o’zi keladi19.
Sayyohlik maxsuloti deganda sayyohlik yo’llanmalariga kiradigan xizmatlar jamlanmasi tushuniladi. Bu esa xalqaro turizmning boshqa eksport turlaridan farqi mavjudligini ko’rsatadi.
Birinchidan, sayyoh transport xarajatlari o’z bo’yniga oladi. Ikkinchidan, xorijiy sayyohlarning turli suvenirlar, buyumlarni sotib olishi foydali tashqi savdo operatsiyalarning amalga oshirilishi sifatida qaralishi mumkin.
Turli mamlakatlarda bir qator sohalar “ichki eksport uchun” ishlashadi. Masalan YAponiyada sayyohlar mamlakatda ishlab chiqarilgan radiotovarlarni, SHveytsariyada soatlarni, Frantsiyada parfyumeriya maxsulotlarini sotib olishadi20.
Turistik viza (lotincha) — ziyorat qilishga ma’lum bir davlatning rozilik belgisi, turistlarning chet elga chiqishiga ruxsat haqidagi pasportdagi rasmiy qayd belgisi. Turistik vizaning juda ko’p turlari mavjud: bir marta beriladigan, davomli, ma’lum davlatlargagina beriladigan vizalar. Vizasiz davlatlar «Ochiq eshik» turizm siyosatini tutadigan davlatlar qatoriga kiradi va o’ziga ko’p turistlarni jalb qiladi.
Bir kunlik yo’nalishlar — bu turmahsulot alohida ahamiyatga ega bo’lib, shifobaxsh xususiyatli joylarga borib, dam olib kelish maqsadida bir kunlik yo’nalishlar tashkil qilinadi. SHahar arxitekturasi, muzeylar va boshqa turistik joylarni ko’rsatish va sayohat qildirish maqsadida bu yo’nalishlar tashkil qilinadi. Bu yo’nalishlarni sotish ayrim turistik firmalarning asosiy pul tushumi manbai bo’lib hisoblanadi.
Bolalar turizmi — maktab yoshidagi bolalar (15 yoshgacha bo’lgan bolalar turizmi) sayohati va chet davlatlarga borishini amalga oshirish jarayoni. Yo’nalishlar davlat ichida yoshlarni tarixiy-madaniy va maishiy joylarga tomoshaga olib borish bilan yakunlanadi. Bu yo’nalishlar yoshlar turizmi deb ham yuritiladi. Bunda har bir yosh fuqaro turistik xizmatlardan foydalanib, chet davlatlar va boshqa shaharlarga chiqishi mumkin. Ularning sayohati uchun davlatimizda maxsus qonunlar mavjud. Bu qonunlarga asosan ularni chetga chiqarish, sayohat va ziyoratga olib borishni tashkil qilish boshqa turlardan farq qiladi. YOshlar turizmi uchun maxsus yengilliklar mavjud: biletlar va turmahsulotlarning qiymati 30—50 foizga arzon, ayrim turmahsulotlar 10—20 foiz arzon sotilishi mumkin. YUqoridagilar yoshlarning turmahsulotlarni sotib olishiga ancha qulayliklar yaratadi.
O’smirlar turizmi (bolalar) — bolalar turizmi bo’lib, hozir ko’pchilik rivojlangan davlatlarda yosh bolalar bilimi va tafakkuri rivojlanishida asosiy o’rinni egallaydi. Rivojlangan davlatlarda maxsus markazlar mavjud bo’lib, ular bolalar turizmini rivojlantirishda asosiy o’rinni egallaydi. Masalan, Angliyada 300 ta bolalar turizmi bilan shug’ullanadigan turizm firmalari va markazlari bo’lib, ular har yili 700— 900 ming turistlarni qabul qiladi va boshqa davlatlarga jo’natadi.
Davolanish turizmi — maxsus yo’nalish hisoblanib, turistlar o’z kasalliklarini davolash maqsadida er osti issiq suvlariga, maxsus joylarga, shaharlarga va mutaxassislarga borishadi. Hozir respublikamizda 500 dan ortiq turistlar uchun mo’ljallangan davolanish maskanlari mavjud bo’lib, ulardan 100 tasiga turli kasallarni davolash maqsadida 10—30 kunlarga mo’ljallangan turmahsulotlar sotiladi. O’lkamizdagi yer osti ma’danli suvlari turli kasalliklarga davo bo’lib, bu sihatgohlarga yo’llanmalarni turistlarga davolanish uchun turmahsulot sifatida yanada ko’proq sotish mumkin.
Dam olish kunlari yo’nalishlari — aholi ishlamaydigan kunlarda (shanba, yakshanbada) tashkil qilinadigan turistik yo’nalishlar bo’lib, uzog’i bilan 2 kun davomida dam olish va ziyoratlarga borib keladigan turlar hisoblanadi. Bu yo’nalishlar asosan shahar aholisining shanba va yakshanba kunlari shahardan tashqariga borib ziyorat, sayl qilib, dam olib kelishidan tashqari shahar ichidagi muzeylar, tarixiy joylarni ko’rsatish kabi yo’nalishlarni o’z ichiga oladi.
Dam olish turizmi — dam olish kunlari bayram yoki ishdan ta’til olgan kunlar maxsus yo’nalishlardan foydalanish. SHahardan tashqariga dam olib kelish maqsadida ish bo’lmagan kunlarda maxsus tuzilgan yo’nalishlar. Oxirgi yo’nalish qisqa va faqat dam olish kunlari, bayram kunlari tashkil qilinadi. Rivojlangan davlatlarda dam olish turizmi ta’til vaqtida turistlaming boshqa joylarga va davlatlarga borib dam olib kelish jarayonini ham nazarda tutadi. Masalan, Turkiyadagi Antaliya turmarkazida bir vaqtning ichida 2 ming turist dam oladi. Dam olish turizmida har bir yo’nalish ma’lum miqdorda turistlarning dam olishiga mo’ljallangan bo’ladi. Turistlar dengiz bo’yida, tog’lar o’rtasida va maxsus shifobaxsh joylarda dam olishni ma’qul ko’radilar. O’zbekistonda hozir 1300 dan ortiq dam olish maskanlari mavjud bo’lib, ulardan 300 tasiga xalqaro turistlarni jalb qilish mumkin.
Dengiz turizmi — turistik yo’nalishlarning dengiz bo’ylab borishi va faqat dengiz bo’ylab yo’nalishda bir necha shaharlarni, davlatlarni o’z ichiga olib, turistlarni kemada olib yurish. Dengiz turizmida yo’nalishlar har xil bo’lishi mumkin: to’g’ri, aylanma va boshqa yo’nalishlar. Masalan, O’rta er dengizida bir oyda 300 dan ortiq dengiz yo’nalishlari tashkil qilinadi va o’rtacha 5—10 davlatlarga boradigan yo’nalish ho’yicha turistlarga sotiladi21.
Diniy turizm — aholining ko’pchiligi dinga e’tiqod qo’yib, boshqa davlatlardagi diniy inshootlarni, diniy qadamjolarni ziyorat qilishadi. Diniy maqsadlarda sayohat qiluvchilarning soni doimiy oshib bormoqda. Ularning soni har yili 200 mln kishidan ortiqni tashkil etmoqda. Ulardan 150 mln kishi xristianlar, 20-30 mln hindular, 40 mln buddistlar va boshqalar22.
Islom diniga e’tiqod qiluvchilar Makkaga, Madinaga, Buxoroga, Urganchga va Samarqandga borishadi. Boshqa dinlarda ham o’ziga xos ziyorat joylari mavjud. Bu kabi yo’nalishlar diniy turizm deyiladi. Har yili diniy turizmda qatnashayotgan turistlar soni dunyo bo’yicha 4—5 milliondan ko’p. Diniy turizm o’z dinining tarixi va allomalari bilan tanishish maqsadida diniy ob’ektlarga safar qilishni ko’zda tutadi. Ular uchun maxsus yo’nalishlar tuziladi. Bu yo’nalishlar barcha diniy mintaqalar hududida mavjud bo’lib, mintaqamizda Al-Buxoriy, At-Termiziy, Ahmad YAssaviy maqbaralarini ko’rsatish bo’yicha turistik yo’nalishlar tashkil qilinyapti. Bu yo’nalishlar chet davlatlarda ham yuqori talabga ega bo’lib, diniy turizm yaqin yillarda davlatimizda asosiy turmahsulot bo’lib qolishi mumkin. CHunki respublikamizda 200 dan ortiq mo’’tabar qadamjolar sayohati turmahsulot hisobida sotilishi mumkin.
Davomli yo’nalishlar — turistik mavsumga bog’liq bo’lmagan holda turistlar qatnovi to’xtamaydigan yo’nalishlar. Bunday yo’nalishlar har bir davlatda mavjud bo’lib, turoperatorlarning kundalik sotiladigan asosiy turmahsuloti hisoblanadi. Masalan, Toshkent — Samarqand — Toshkent yo’nalishi respublikamizda har doim mavsumga qaramasdan sotiladi. Yil davomida mavjud yo’nalishlar davomli, barcha mavsumlarda va ko’p yillar davomida to’xtovsiz sotiladigan turmahsulotlar uchun tashkil qilinadi. Har bir davlat shaharlarining uzluksiz hamma vaqt ishlaydigan yo’nalishlari mavjud. Bu yo’nalishlarga har doim turistlar ehtiyoji seziladi.
Ziyorat turizmi — aziz joylar, insonlar, diniy qadamjolar bilan tanishish maqsadida boshqa joylarga borish. Bugungi kunda respublikamizda islom ziyoratgohlari ko’p. Turistlar boshqa davlatlar madaniyatini, san’atini o’rganish maqsadida ziyoratga borishadi. Bu tarixiy yodgorliklarni yaxshi o’rganish va ularni ko’rish uchun boradigan turistlarga yo’nalishlar tashkil qilinadi.
Ish turizmi (xizmat) — har bir kishi turistik yozma ijozat olib, xizmatlarni oldindan sotib olgan holda boshqa davlatga borib, o’z ishini bajarib keladi. Masalan, biznes maqsadida, konferentsiyaga qatnashish maqsadida, xalqaro yig’ilishlarda uchrashish maqsadida boshqa shaharga va davlatga borish mumkin. Biznesmen o’z biznesini tashkil qilish maqsadida boshqa davlatlarga borib keladi. Turistlar ish yuzasidan, ziyorat qilganda mehmonxona va restoranlardan foydalanishadi. Oxirgi vaqtda ko’pchilik turistik tashkilotlar turistlarni bir yilgacha turistik vizalar ochib, boshqa davlatlarga ishlagani jo’natyapti. Bu ham o’z navbatida ish turizmi deb atalyapti. Ish turizmi turistlarning boshqa joylarga borib ishlash maqsadida bir yilgacha turfirmalardan yo’nalishlar tashkil qilib berishi bilan turizmdan xizmatlar sotib olishadi. Bu yo’nalishlardan turistlarga viza ochish, ish bilan ta’minlash, joy topib berish va boshqa xizmatlarni o’z ichiga olgan turmahsulot keyingi yillarda juda rivojlanayapti.
Ijtimoiy turizm — davlat mablag’idan, kasaba uyushmasi va boshqa fondlardan beriladigan mablag’ hisobiga boriladigan sayohat. Ma’lum qismi kasaba uyushmasi mablag’idan to’lanib, ishchilarga ijtimoiy himoya hisobida beriladi. Ijtimoiy turizm oxirgi vaqtda kasaba uyushmalari va davlat fondlaridan ajratilgan mablag’lar hisobiga olingan turmahsulotlarni ishchilarga sotish yo’li bilan amalga oshirilyapti.
«eksklyuziv» tur — turmahsulot tarkibiga kirgan xizmatlardan tashqari qo’shimcha xizmat ko’rsatib, umumiy tur xizmatini yaxlit sotish. Qo’shimcha xizmat hisobiga tur qiymati pasayadi. Masalan, turist 3 yoki 5 xizmatni sotib olsa, yana 2—3 xizmat ular uchun pulsiz beriladi.
Ilmiy turizm — olimlarning birgalikda konferentsiya, festival, seminar va boshqa yig’ilishlarni o’tkazish amaliy tadbiri. Boshqa davlatlarda ilmiy izlanish maqsadida guruhlar tuzilib, ular maxsus ilmiy ishlarni bajarishga mo’ljallangan bo’lib, bir necha davlatlardan o’tishi mumkin. Masalan, ma’lum bir qit’ada ilmiy tekshirish ishlari o’tkazish maqsadida tuzilgan guruhlar turistik tashkilotlar tomonidan tashkil qilinib, ular bir necha davlatlarda ilmiy tekshiruv ishlarini o’tkazishadi. Ular ijtimoiy izlanishlarni o’tkazish, tarixiy-arxeologik joylarni qazish, o’rganish maqsadida olib boriladigan yo’nalishlarda qatnashishi mumkin. Olimlarning yig’ilib konferentsiya va anjuman o’tkazish maqsadida tashkil qilinadigan turistik yo’nalishlar ham ilmiy turizm deb aytiladi.
Ichki turizm — turistlarning mamlakat ichidagi harakatlarining ko’rsatkichi bo’lib, ayrim davlatlarda rezident turistlarga chet ellardan kelgan turistlarni ham qo’shishadi. Boshqacha so’z bilan aytganda, davlat ichidagi barcha turistlar soni bilan ifodalanadi. Ichki turistlar davlat ichidagi turistlar soriini bildirib, davlat ichidagi ziyoratga boshqa davlatlardan kelib ziyorat qilgan rezident turistlarni qo’shish mumkin. Bunday yo’nalishlar har bir davlat ichida mavjud bo’lib, davlat rezidentining davlat ichidagi sayohati davlatlardan kelgan turistlarning davlat ichidagi sayohatini tashkil etadi23.
Turistik yo’nalish — turistlar ma’lum vaqt ichida borib keladigan shaharlar va joylar, ko’rib keladigan tadbirlar, barcha xizmatlarni o’z ichiga oladigan yo’lni ifodalaydi. Yo’nalishda — boshlanish va tamom bo’lish vaqti, xizmatlar soni va sifati, qiymati, transport turlari hujjatda ko’rsatiladi. Yo’nalishlar o’z xususiyatiga ko’ra bir necha turga bo’linadi: iylanma, to’g’ri yo’nalish, dam olish kunlaridagi yo’nalishlar va boshqalar.
Kosmik turizm — turistlarni raketalar yordamida boshqa sayyora-larga olib borish va u erda tomosha, ilmiy ish va dam olish jarayoni. yer orbitasi atrofida aylanib, dam oldirib, tomosha qildirib va qayta yerga tushirish ham kosmik turizm deyiladi. Havoga raketalarning uchishi bilan insonning koinotga raketada borishi, kosmosda ma’lum vaqtgacha bo’lishiga imkon beriladi.
Ko’p muddatli turizm (davomli) — ayrim turistik yo’nalishlar uch oydan bir necha oygacha, yilgacha davom etadi. Buning asosiy sababi davolanish maqsadida, ishlash maqsadida, ayrim hollarda oilaviy va davlat ishlariga bog’liq ravishda turistlar boshqa davlatlarda ko’proq bo’lishadi va bunday turlarga uzoq muddatli turizm deyiladi. Umuman turistik yo’nalish 24 soatdan bir yilgacha davom etadi, bir yildan ortig’i 24 soatdan kami turistik yo’nalishga kirmaydi.
Mavsumiy turistik yo’nalishlar — turizmning ayrim turlari mavsumga bog’liq bo’lib, dam olish vaqtida avj oladi. Masalan, dengizda cho’milib dam olish faqat yoz oylarida avjiga chiqadi. Har bir mavsumning o’ziga xos yo’nalishlari bor. Qishda chang’ida uchish, kuzda maxsus turlarning ko’payishi, bahorda ekoturizmning rivojlanishi. YOzda respublikamizda ziyorat qilish, dam olish, sport turizmi, maxsus yo’nalishlar avj oladi. Mavsumli turizmda ayrim yo’nalishlar qishda, yozda rivojlanadi. Turistlar dam olish maqsadida ko’proq yozda harakat qilishadi va yozda turbazalar juda yuqori bandlikka ega bo’ladi. Qishda turizmning boshqa turlari ko’proq rivojlanishi mumkin (chang’i, tog’ chang’isi). Har bir turizm turi uchun o’z mavsumi bo’ladi.
Maxsus turistik yo’nalish — muayyan turistlar guruhlari va yakka turistlar talabiga ko’ra alohida tuzilgan yo’nalishlardir. Muayyan guruh turistlar uchun alohida tuzilgan dasturga ko’ra qilingan yo’nalish bo’lib, dastur ov, dam olish, tog’ga chiqish kabi maxsus tadbirlarni o’z ichiga oladi. Maxsus turistlar bir-biriga o’xshamaydi. Maxsus yo’nalishlarda har bir yo’nalishga alohida dastur tuzilib, bu turlarga «Alpinizm», «Tog’ turizmi», «ekoturizm», «ekstremal turizm» va boshqa turmahsulotlar kiradi.
Ma’ruzali turistik yo’nalish — ma’lum bir muammoga, tarixiy inshootga, ulug’ kishilarning o’tmishiga yoki davlat muammolariga bag’ishlangan ma’ruzali yo’nalishlarga turistlarni jalb qilish. Masalan, “Ipak yo’li», «Ulug’bek yulduzlari», «Temur davlati» va hokazo yo’nalishlar. Maxsus ma’ruzalarga bag’ishlangan festivallar va tadbirlar har yili o’tkaziladi va bu anjumanlarda minglab turistlar qatnashadi.
Milliy turizm — har bir millat madaniyati, san’ati, urf-odatlari, to’ylari, bayramlarini o’tkazish tadbirlarini ko’rsatuvchi maxsus yo’nalishlar milliy turizm deyiladi. Milliy turmahsulotlar respublikamizda 5 mingdan ko’p bo’lib, ularni sotish jarayoni turizmdir.
Muhim turist — bunday turistlar boshqa turistlardan farq qilib, ular juda sifatli xizmatlarni talab qiladi, yuqori bahoda mazkur turmahsulotni sotib oladi. Asosan boy va badavlat kishilar o’z oila a’zolari bilan maxsus turlar sotib olishadi.
Milliy turistlar — Butunjahon Turistik Tashkilotining yangi tavsiyasiga ko’ra milliy turistlarga davlat ichida sayohat qilgan rezident turistlarga rezidentlarning boshqa davlatlarga ketgan qismini ham qo’shib hisoblash tavsiya etilgan.
Mahalliy turistlar — davlat miqyosida bir joydan ikkinchi joyga ziyorat qiluvchi turistlar bo’lib, turistik tashkilotlar jo’natgan va ular qabul qilganlar soni bilan o’lchanadi. Ayrim holatlarda mahalliy turistlarni sayohatchilar ham deb aytiladi. CHunki ular qisqa vaqt ichida faqat bir shahar ichida muzeylar, tarixiy joylarga, dam olish joylariga sayohat qilishadi.
«Nostalgiya» turizmi — oldingi hayotini qo’msash natijasida boshqa joylarga sayohat qilish. Oxirgi yillarda jahon bo’ylab, davlatlar o’rtasida yangi yo’nalishlar paydo bo’ldi. Bunday sayyohlarning asosiy maqsadi o’z ota-bobolari yashagan joylarni borib ko’rish va qayta ko’rish, ular qanday va qancha yashaganligini va qanday tarixiy ishlar qilganligini bilish maqsadida maxsus turlarni sotib olishyapti va bu turizm «o’tmishini qo’msash» yoki «o’tmishga qiziqish» natijasida amalga oshirilyapti. Masalan, respublikamizda yashab ketgan rus, yahudiy, tatar, olmon va boshqa millatlar vakillari va ularning avlodlari qaytib kelib o’zi, ota-bobosi, qarindoshlari yashab va ishlab ketgan joylarni ko’rish maqsadida turmahsulotlarni maxsus yo’nalishlarda respublikamiz bo’yicha sotib olishmoqda.
Ov turizmi - maxsus tur bo’lib, qonun bo’yicha ruxsat berilgan joylarda hayvonlarni ov qilish yo’nalishlari tashkil qilinib, ularga ruxsat olib berish, joylashtirish, ovqatlantirish va kerakli asbob-uskunalar bilan ta’minlash xizmatlarini sotish jarayoni amalga oshiriladi. Ov turizmi mavsumiy bo’lib, maxsus vaqtda ruxsat beriladi. Bu yo’nalishlarda qatnashuvchilarning maxsus ruxsatnomasi bo’lishi kerak. U juda samarali turizm turlariga kiradi.
Oilaviy turizm — rivojlangan davlatlarda turistlar o’z oilalari bilan dam olish yoki sayohat qilish maqsadida turmahsulotlarni sotib olishadi va bu yo’nalishlar ta’til vaqtida — bolalar o’qimaydigan vaqtlarda ko’p tashkil qilinadi. Ayrim turfirmalar oilaviy turizmning yangi turlarini topishyapti. Masalan, to’ydan keyin bir necha davlatlarga sayr qilish, oilaviy to’ylarni tashkil qilish, oilaviy davolanish kabi turmahsulotlarni sotishyapti. Oilaviy turlar asosan dam olish maqsadida tashkil qilinadi va arzon hisoblanadi.
«Pekij-tur» — yo’nalish bo’yicha ko’rsatkichlarni ifodalovchi hujjat hisoblanadi: tomosha maskanlarining qisqacha tarix va rasmlari, davlat to’g’risida qisqacha axborot, yo’nalish davomi, xizmatlar turi va qiymatini umumiy qilib ifodalovchi hujjat pekij-tur deyiladi. Bu hujjat qancha qiziqarli chiqarilsa, shuncha turistlarni jalb qilish mumkin24. Turmahsulotlar sifatli bo’lib, lekin tur yaxshi ishlanmasa turistlarni jalb qilish mumkin emas. Turist bir necha davlatlarda, shaharlarda, viloyatlarda bo’lishi mumkin va pekij-tur qiymati, ularning hammasiga ketadigan xarajatlarni hisobga oladi. Pekij-tur turistik yo’nalish tashkil qilish maqsadida tuzilgan, turistlarga kerak bo’lgan asosiy hujjat. Asosiy pekij-tur hujjatlari:
shartnomaga asosan tuzilgan xizmatlar turlari;
dastur va umumiy xizmatlar qiymati;
qisqacha xizmatlar to’g’risida umumiy ma’lumot;
transport turlari, ularning sifati;
tomosha maskanlari to’g’risida tarixiy ma’lumotlar;
turadigan mehmonxona va ovqatlanish joylari.
YAxlit tuzilgan. 2—3 betlik hujjat sotish uchun mo’ljallangan, turistlarga qulay, tarqatish uchun engil, juda chiroyli, har qanday kishini qiziqtiradigan suratlar va rasmlar bilan bezalgan bo’ladi.
Piyoda yo’nalish — ayrim turistlar maxsus joylardan, cho’llardan, tog’lardan va ot-ulov o’ta olmaydigan joylardan piyoda o’tishni xohlashadi. Oldindan piyoda yuradigan turistlar uslubiy tayyorgarlik ko’rib, maxsus turmahsulot sotishadi. Piyoda yo’nalishlar ko’pchilik dam olish joylarida tashkil qilinadi, tog’larga chiqish va sayr qilish kabi qisqa turlar har kuni tashkil qilinadi.
Sport turizmi — turistik tashkilotlarning har xil xalqaro sport yig’inlariga keladigan turistlarga xizmat ko’rsatishi. Haqiqiy sportdan sport turizmi farq qiladi va sport dam olish bilan bog’langan holda maxsus yo’nalishlar tuziladi. Masalan, velosport, alpinizm, ot o’yinlari kabi sport turizmiga talab yil sayin o’sib boryapti. Kanada davlati faqat sport turizmidan, sport turmahsulotlarini boshqa davlatlarga sotishdan yiliga 5 milliard AQSH dollaridan ortiq daromad oladi. Sport turizmi, turizmning bir tur mahsuloti bo’lib, velosiped, chang’i, tog’ chang’i, avtomobil, mototsikl, paraplan, deltaplan, suvda kemada suzish, olimpiadalarda qatnashish, golf va tennis o’ynash maqsadlarida tashkil qilinadigan turistik mahsulotlar.
Suv yo’nalishi — suvga yaqin shaharlarda, dengizga yaqin davlatlarda maxsus kemalarda suv bo’ylab yuradigan yo’nalishlar. Kemada shaharlar o’rtasidagi aholi qatnovi yaxshilangan joylarda turistlar uchun maxsus suv bo’ylab yuradigan yo’nalishlar tashkil qilinadi. Dengizda 10-15 kun bir necha davlatlar orqali yuradigan turistik yo’nalishlar maxsus «kruiz»larda amalga oshiriladi. Bu yo’nalishlar dam olish, o’qish, tarixni, madaniyatni o’rganish maqsadida suv bo’ylab amalga oshiriladi.
Temir yo’l yo’nalishi — shaharlar va davlatlar o’rtasida faqat poezdda turistlarning borib kelishlari tashkil qilinadi. Bunday yo’nalishlar arzon, qulay, doimiy bo’lgani uchun ularga talab ko’p bo’ladi. Ko’p yillar davomida Toshkent—Samarqand—Buxoro—Urganch—Toshkent temir yo’li yo’nalishi aholi o’rtasida juda yuqori talabga ega. CHunki haftada ikki marta borib kelganda biri ish kunlariga va ikkinchisi dam olish kunlariga to’g’ri kelganligi uchun doimo vagonlardagi joylar band bo’lgan. CHet davlatlarda bunday yo’nalishlar barcha turfirmalarning asosiy daromad manbai hisoblanadi. Masalan: Kuala-Lumpur— Singapur—Kuala-Lumpur temir yo’l yo’nalishi bo’ylab har yili bir milliondan ortiq turistlarning asosiy talablari qondiriladi.
Tijorat turizmi — tovar sotib olish va undan ma’lum darajada foyda ko’rish maqsadida turistlar boshqa davlatlarga borib kelishadi. Turfirmalar maxsus «Biznestur»lar tashkil qilib, ularga viza, kargo, mehmonxona, bank xizmatlarini, qabul qilish va kuzatib qo’yish xizmatlarini sotishadi. Biznes turlar tovar konyunkturasiga bog’liq bo’lib, turistlar soni tez o’zgarish xususiyatiga ega. Hozirgi vaqtda respublikamizda biznes turlar kamayib, davolanish, o’qish kabi turlar ortib boryapti.
Tog’ turizmi — tog’lar bo’ylab ot-ulovda, piyoda yurish va har xil tog’ o’yinlaridan foydalanish, tog’ bag’rida toza havoda dam olish, tog’ hayvonlarini ov qilish kabi xizmatlarni turmahsulot sifatida sotish amalga oshiriladi. Tog’ turizmi respublikamizda keng rivojlanish imkohiyatiga ega va ko’pchilik aholi yozda tog’ bag’rida dam olib kelishadi.
To’g’ri yo’nalish — turistlarning bir joydan chiqib ikkinchi va uchinchi joylarga, shaharlarga borib, yana shu yo’ldan qaytib kelishi. Agar turistlar bir joydan boshqa joylarga bir yo’ldan borib boshqa yo’nalish bo’yicha qaytsa, aylanma yo’nalish bo’ladi. Bularning farqi faqat yo’l harakatlarining xususiyatiga qarab aniqlanadi.
Turizm yo’nalishi dasturi — yo’nalishlar bo’yicha alohida yoziladigan asosiy hujjat. Turistlarning ko’radigan joylari, transport turidan, mehmonxonalardan foydalanish tartiblari yoziladi.
Tranzit turistlar — bir kungacha kelib qaytib boshqa tarafga ketgan turistlar. Qisqa — 24 soat vaqt ichida to’xtab o’z ishlarini bitirib, kelgan davlatiga qaytib ketadigan turistlar ham tranzit turistlar. Ular dengiz kruizida yuruvchilar, ekipaj a’zolari, birorta boshqa davlat orqali uchib ketadigan turistlar.
Ulovli yo’nalishlar — hayvonlardan yo’nalish davomida turistlarni hir joydan ikkinchi joyga tashuvchilar sifatida foydalanadigan yo’nalishlar kiradi: tuya, ot, it va boshqa hayvonlardan foydalanish mumkin. Turistlarning bir joydan ikkinchi joyga borishiga maxsus hayvonlar tayyorlanib, ularning borishi va kelish tartiblari maxsus usullar yordamida oldindan belgilanadi va turistlarga ulovi bilan ma’lum vaqtga sotiladi.
Uyushtirilgan yo’nalishlar — maxsus turlarni o’z ichiga olib, standart yo’nalishlarga qo’shimcha joylarga borish va maxsus turlarni tuzish turistlarning talabiga asosan tuzilgan yo’nalishlar. Bu yo’nalishlar o’ziga xos bo’lib, bir-biriga o’xshamasdan aniq bir turist talabini hisobga olgan holda tuziladi va tashkil qilinadi.
Uyushtirilmagan yo’nalishlar — maxsus yoki ishlayotgan yo’nalish bo’lib, ayrim turistlar o’zi borishi mumkin. Bu yo’nalishlar turoperator va turagentlar tomonidan sotilmasdan, turistlarning o’zi borib turmahsulotni joyida sotib olishi jarayonida paydo bo’ladi.
O’qish turizmi — boshqa davlatlar oliygohida o’qishga, qisqa dasturlarda malaka oshirishga borish jarayoni. Biror millatning madaniyati, urf-odatini va musiqasi yoki tarixini o’rganish maqsadida boshqa davlatlarga borish yo’nalishi. Muzeylarga va konsert, kinolarni ko’rish |maqsadida boshqa davlatlarga borish jarayoni ham o’qish turizmiga kiradi. Rivojlangan davlatlarga turistlar til o’rganish maqsadida, yangi ish tajribalarini o’rganishda, yangi texnologiyani boshqarishni o’rganish maqsadida borib kelishadi.
Xalqaro turistlar — jahon turistik jamiyatining tavsiyasiga ko’ra xalqaro turistlar soni boshqa davlatlardan kelgan turistlarga boshqa davlatlarga borgan o’z rezident turistlarni qo’shish bilan aniqlash lozim. Lekin ko’pchilik davlatlarda boshqa davlatlardan kelgan turistlar soni bilangina aniqlashadi. Bu albatta to’g’ri, chunki daromad keltirgan turistlar boshqa davlatlardan kelgan turistlar hisoblanadi.
Xalqaro turizm — turistlarning bir davlatdan ikkinchi yoki bir necha davlatga borib kelishini ifodalaydi, ayrim davlatlarda faqat turistlarning kelishi hisoblansa, boshqalari kelgan va ketayotgan rezidentlarni ham qo’shib hisoblaydi. Xalqaro turistlar davlat uchun daromad keltiradigan turistlar hisoblanadi. Turistlar bir davlatdan ikkinchi davlatga borish soni bilan o’lchanib, rezidentlar davlat ichidagi sayohatchilar bilan farq qilinadi. Masalan, xalqaro turizmda qatnashgan turistlar soni boshqa davlatga o’zimizdan ketgan turistlarga teng. Xalqaro turizm qancha yaxshi rivojlansa shunchalik davlatga ko’proq valyuta tushumi bo’ladi.
CHegara turizmi — qo’shni davlatlar ichida keng rivojlanib, ayrim kishilar tijorat qilish maqsadida vaqtincha chegaradan o’tishga ruxsat olishadi. Ayrim davlatlar o’rtasida yozma ijozatsiz o’tish masalalari hal qilinib, turistik firmalar yordamida o’tishga ruxsat beriladi. CHegarada joylashgan qo’shni davlatlar o’rtasida turistlar almashinadi.
CHarter yo’nalishlar — ma’lum bir davlatga yoki shaharga qisqa vaqt ichida borish va maxsus yo’nalish tashkil qilinadigan turmahsulotlarni o’z ichiga oladi. Bu yo’nalishlar yangi turmahsulotni o’rganishda, talab va taklif ko’rsatkichlarini ishlashda, turmahsulot konyunkturasini aniqlashda ishlatiladi va bir necha marta charter yo’nalishlari tashkil qilinadi. CHarter yo’nalishlarining natijasiga asosan davomli yo’nalishlar tashkil qilinadi. CHarter turizm yo’nalishi ikki davlat o’rtasida tuzilgan shartnoma asosida turistlar almashish amalga oshiriladi va xizmat turlari uchun to’lanadigan mablag’lar kelishib olingan holda, turfirmalar yordamida olib boriladi.
Etnik turizm — o’z qarindosh-urug’larini ular yashayotgan davlatlarga borib ko’rish maqsadida turistik firmalar yordamida boshqa joylarga borish jarayonini ifodalaydi. Bu guruh turistlarga alohida yozma ijozat beriladi va uzoq muddatga mo’ljallanadi.
Ekoturizm — tabiat bilan bog’liq bo’lgan barcha yo’nalishlar «eko-turizm» deyiladi. Bu yo’nalishlarda asosan tabiat turmahsulot sifatida sotiladi. Masalan, turistlar tog’larda dam olishga, cho’llarda sayr qilishga, o’tlar terishga, hayvonlarni ko’rishga, baliq oviga borishga maxsus turlar tashkil qilishni so’raydilar. Rivojlangan davlatlarda ekoturizm dam olish turizmi sifatida tez rivojlanayotgan yo’nalishlar hisoblanadi.
Har bir amerikalik xorijda ekoturizmda qatnashgan vaqtlarida kuniga o’rtacha 100 dollardan mablag’ sarflaydi25.
YAkka hol turist — hozirgi davrda guruhlar jo’natish qiyin bo’lgan yo’nalishlarga turistlarning bir o’ziga «vaucher» sotib, yo’nalish bo’yicha viza, mehmonxona, kutib olish xizmati kabi asosiy turmahsulotlarni sotishadi. Yo’nalish bo’ylab har bir turist o’zi borib keladi. Ayrim hollarda turist boshqa davlatlarda olinadigan turmahsulotlarni joyida (o’z davlatida) sotib olish jarayoni tashkil qilinyapti.
Rivojlangan mamlakatlarda turizm uyg’un holatda taraqqiy etadi. Ichki va qabul qilish turizmida balans muvozanat mavjud. Ichki turizm milliy turistik resurslardan unumli foydalanish va turizm industriyasi va infratuzilmasini rivojlantirishga yordam beradi26.
Ammo, amaliyotda hamma mamlakatlar ham bunga qodir emas. Albatta, iqtisodiyoti turizm bilan bog’liq mamlakatlargina bunga amal qiladilar. Ayrim mamlakatlar ichki davlat tuzumi bahonasida fuqarolarining xorijga chiqishini chegaralab qo’yishadi yoki turistik faoliyatni davlat tomonidan boshqarish uchun chora-tadbirlar kiritishadi. YA’ni, davlatning ruxsatisiz biror yerga chiqish qiyinlashadi, turizmni boshqarish davlat qo’liga o’tadi.
Statistik ma’lumotlarga ko’ra vengriyalik chaqaloq va pensionerlarni hisobga olmaganda har bir fuqaro yilda ikki marta xorijiy mamlakatlarga turizm maqsadida chiqadi. Bu ko’rsatkich Rossiya aholisining faqat 2 % ni tashkil etadi.
Er yuzidagi ko’plab davlatlarning aholisi turizm maqsadida xorijga chiqishga qodir emas. Asosiy sabab olinadigan maoshning kamligi yoki aholining kambag’alligidir. So’nggi yillarda Toshkent, Samarqand, Buxoro shaharlariga hukumatimiz va xorijiy investorlar tomonidan turizm infratuzilmasi uchun mablag’ ajratildi. Yirik mehmonxonalar qurildi, modernizatsiya qilindi, yangi zamon talabidagi avtobus va avialaynerlar sotib olindi. Yirik turistik markazlar, madaniy yodgorliklar ta’mirlandi, yo’llar barpo etildi. Xususiy mehmonxonalar va milliy uylar bunyod etilib, mahalliy va xorijiy turistlar qabul qilinmoqda. Rekreatsion hududlar, masalan, CHorbog’ — CHimyon hududiga respublika byudjetidan katta mablag’ ajratildi. Madaniy-tarixiy yodgorliklarni ta’mirlash ishlari davom etmoqda.
Respublikamizda ichki turizmni rivojlantirish butun dunyoga mashhur Samarqand, Buxoro, Xiva, SHahrisabz, Termiz, Toshkent kabi tarixiy shaharlarni rivojlantirish, aholining turizm va dam olish ehtiyojlarini to’laroq qondirish uchun turistik resurslardan maksimal tarzda foydalanish maqsadga muvofiqdir.
SHuningdek, boshqa iqtisodiy omillar ham mavjud. Masalan, turistik xizmatlardan, ayniqsa, transport, mehmonxona, ovqatlantirish xizmatlari darajasi va narxi turistlarni qanoatlantirmaydi. Mahalliy turistlar uchun ham, xorijiy turistlar uchun ham bir xil narx belgilangan. Lekin, Nyu-York va Toshkent shaharlari aholisi yashash tarzi, daromadlari turlicha.
Hozirda qancha xorijiy fuqaroning respublikamizga kelganligi va chiqib ketganligi haqida aniq ma’lumot yo’q. Har bir tashkilot o’zining statistikasini olib boradi. Tashqi ishlar vazirligi berilgan vizalar soni bilan, Ichki ishlar vazirligi ro’yxatga olingan xorijiy fuqarolar soni bilan, bojxona qo’mitasi iqtisodiy deklaratsiya to’ldirgan fuqarolar soni bilan; Davlat chegaralarini muhofaza qilish qo’mitasi aeroport, temir yo’l vokzalining asosiy punktlarida keluvchilar va ketuvchilarni ro’yxatlash bilan shug’ullanadilar.
Jahon turizm tashkiloti tomonidan chop etilgan «Jahoni turizm tashkilotining 2005 yildagi rivojlanishining asosiy ko’rsatkichlari» nomli nashrda xalqaro turizm rivojlanishining asosiy ko’rsatkichlari berilib, unda jumladan quyidagi ma’lumotlar o’rin olgan:
Jahon turizm tashkilotining bergan ma’lumotiga ko’ra, 2005 yilda xalqaro turizm 3 foizga o’sgan. Bu ko’rsatkich 2002 yilda 5 foizga qisqargan edi.
Arzon avialiniyalar SHimoliy Amerika va yevropada o’sib bordi. Internetning ahamiyati nafaqat axborot manbai sifatida, shuningdek, tashishlarni tashkil etish, mehmonxona yoki sayohatlarni rezervlashda ham katta bo’ldi. 2005 yilda barcha hududlarda xalqaro turizm sohasida ijobiy siljishlar yuz berdi. Faqat SHimoliy va Janubiy Amerika bundan mustasno. Bu erda 11sentyabr voqealaridan so’ng, 2001—2002 yillarda 10 %, 2005 yilda esa 4 % pasayish yuz bergan. yevropa turoperatorlari dunyoda o’zining etakchiligini davom ettirdi. Jahon bozorida ular 57 % ulushni qo’lga kiritib, 2 % o’sdi. Osiyo va Tinch okeani hududlari turoperatorlari 8 % ga, YAqin SHarq mamlakatlari 17 % o’sishga erishdiiar. Afrikada so’nggi yillardagi o’sish sur’ati 3 % saqlanib qoldi.
Xalqaro turizmdan 474 mlrd AQSH dollari yoki 501 mlrd evro dunyo turoperatorlari tomonidan qabul qilindi. 2005 yildan keyingi iqtisodiy tanglik va turistlarning kelishidagi kamayishga qaramay (2000 yildan keyin 20 % ga qisqargan) AQSH dunyoda o’z etakchiligini saqlab qoldi va 67 mlrd AQSH dollari hisobida foyda ko’rildi. Undan keyingi o’rinlarda Ispaniya, Frantsiya, Italiya kabi mamlakatlari bo’lib, ular 34 mlrd AQSH dollaridan 27 mlrd AQSH dollarigacha foyda ko’rdilar. SHuningdek, Gonkong (Syangan), Xitoy va Avstriya rekord natijalarni qo’lga kiritdilar, ularning foydalari 2002 yilga qaraganda ikki marta ortdi.
Turizm ichki va xalqaro ko’rinishlarda aks etadi. O’z mamlakati hududida olib borilgan turistik faoliyat ichki turizmga va boshqa mamlakatga borib uyushtirilgan turlar xalqaro turizmga aloqadordir.
|
| |