xarakteristikasi - O‟zbekiston respublikasi oliy va o‟rta maxsus ta‟lim vazirligi a. D. Abdazimov, Е. O‟ljayev, N. N. Omonov

xarakteristikasi deyiladi.
Kontaktlar ulangan chiqish zanjiridagi kuchlanish chiqish kattaligi deb olinsa,
kirish kattaligi chulg‟amdan o‟tuvchi tok (kuchlanish, quvvat) bo‟ladi.
61
Ishlab ketish parametri uzilish parametridan doim katta bo‟lganligi uchun statik
xarakteristika quyidagi ko‟rinishda bo‟ladi:
2.1.2-rasm. Relening statik xarakteristikasi
Quyida (2.1.3-rasm) chulg‟amga parallel ulangan kondensator C yordamida
relening uzilish vaqtini uzaytirish jarayonini ko‟rib chiqamiz.
Tugmacha KP ni bosganimizda 1-3 va 1-2 zanjirlarda elektr toki oqimi paydo
bo‟ladi va rele ishlab ketib kontaktlar ulanadi. 4-5 zanjir orqali signal lampasi L
yonadi. Shu bilan bir vaqtda 1-2 zanjiri orqali kondensator S kuchlanish U gacha
zaryadlanadi. Bunda uning qobiqlariga elektr energiyasini elektr maydoni
ko‟rinishida yig‟iladi.
P
z
= CU/2,
Bunda C - kondensator sig‟imi, F;
U - zaryadlanish kuchlanishi, V.
2.1.3-rasm. Rele uzilish vaqtini uzaytirish uchun
kondensator ulash sxemasi
КP
R
L
К
С
2
3
4
5
1
62
Tugmachani qayta bosganimizda (o‟chirish uchun) zaryadlangan kondensator
rele chulg‟amiga razryadlanadi va bu tok yordamida rele yakori birmuncha vaqt
ushlab turiladi va relening uzilish vaqti uzayadi.
Kondensatorning razryadlanish toki quyidagi tenglamadan topiladi:
),
1
(
RС
t
C
R
U
I
Bunda U – zaryadlanish kuchlanishi, V; R - rele g‟altagining qarshiligi, Om;
t - vaqt momenti, s ; C- kondensator sig‟imi, F .
Laboratoriya qurilmasining sxemasi va uning tavsifi. Laboratoriya
qurilmasi relelar yig‟ilgan elektr sxemadan iborat. Unda tok manbaiga ulash uchun
VK ulagichi, releni ulab-o‟chirish uchun PK1 kaliti, elektrosekundomer, rele
chulg‟amiga kondensator C ni ulash uchun PK2 kaliti joylashgan (2.1.4-rasm).
2-3 zanjiri bo‟ylab KP kalitining normal yopiq kontaktlari orqali kuchlanish
berilganda rele R o‟zining normal ochiq kontaktlarini ulaydi va hisoblagich
zanjirini ishga tayyorlaydi. PK1 kaliti buralganda rele zanjiri 2-3 ochiladi (uziladi),
4-5 zanjiri yopiladi (ulanadi). Hisoblagich zanjiri 4-5 to rele R kontakti
uzilmaguncha ulangan holda bo‟ladi.
2.1.4-rasm. Elektromagnit relelarining xarakteristikalarini olish
laboratoriya qurilmasining umumiy ko‟rinishi
63
Rele chulg‟amiga parallel ravishda kondensator C PK2 kaliti yordamida
ulanadi. Kondensator C rele R ning uzilish vaqtini uzaytiradi va bu holda
laboratoriya qurilmasi sxemasining ishlashi yuqorida aytib o‟tilgandan farq
qilmaydi.
ISHNI BAJARISH TARTIBI
1. Har xil turdagi relelar va laboratoriya qurilmasining tuzilishi va ishlashini
o‟rganish.
2. Qurilmani elektr manbaiga ulash. Bunda yashil lampa L1 yonishi kerak.
3. Ishlab ketish kuchlanishini aniqlash uchun PK1 ulagichini "ishlab ketish
kuchlanishini aniqlash" holatiga qo‟yiladi.
4. Reostat R yordamida kuchlanishni oshira borib, relening ishlab ketishini
ta‟minlash (yashil lampa L1 o‟chib, oq lampa L2 yonadi).
5. Voltmetr ko‟rsatkichlari 2.1.1-jadvalga kiritiladi.
6. Reostat R yordamida kuchlanishni kamaytira borib, relening uzilishini
ta‟minlash (oq lampa L2 o‟chib, yashil lampa L1 yonadi). Bu ko‟rsatkichlar ham
2.1.1-jadvalga kiritiladi.
7. 4-, 5- va 6- punktlar besh marta qaytariladi.
8. PK1 ulagichi "uzilish vaqtini aniqlash" holatiga qo‟yiladi.
9. PK2 ulagichi "kondensatorsiz" holatiga qo‟yiladi.
10. KP tugmachasini 3-5 sekund oraliq berib, 10 marta bosiladi.
Elektrosekundomer ko‟rsatkichlari 2.1.2-jadvalga kiritiladi.
11. PK2 ulagichini "kondensator bilan" holatiga qo‟yib, rele chulg‟amiga
parallel kondensator ulanadi.
12. KP tugmachasini 5-8 sekund oraliq berib, 10 marta bosiladi.
Elektrosekundomer ko‟rsatkichlari 2.1.2-jadvalga kiritiladi.
13. Qurilma elektr manbaidan uzilib, tartibga keltirib qo‟yiladi.
64
TAJRIBA NATIJALARI JADVALLARI
2.1.1-jadval. Relelar parametrlari
RPU-2-M3
R-160 Om RPS-113U3 R=260 Om
Tajribalar tartib soni
O‟rta-
chasi
Tajribalar tartib soni
O‟rta-
chasi
1
2
3
4
5
1
2
3
4
5
U
i.k.
U
i.k
I
i.k.
I
i.k.
U
uz
U
uz
I
uz
I
uz
K
qay
K
qay
Hisoblab aniqlanadigan ko‟rsatkichlar:
1. Ishlab ketish toki
I
i.k.
= U
i.k.
/R =
2. Uzilish toki
I
uz
= U
uz
/R =
3. Qaytish koeffitsienti K
qay
= I
uz
/I
i.k.
=U
uz
/U
i.k.
=
2.1.5-rasm. Tajriba natijalari asosida qurilgan RPU-2-M3 relening
statik xarakteristikasi
65
2.1.2-jadval. Relega parallel ravishda kondensator ulanganda va kondensatorsiz
2.1.6-rasm. Tajriba natijalari asosida qurilgan RPS-113U3
relening statik xarakteristikasi
BAJARILGAN ISH BO‟YICHA HISOBOT MAZMUNI
1. Relelarning eskizlari.
2. Tajriba yo‟li bilan olingan va hisoblab chiqilgan qiymatlar jadvallari.
3.Tadqiq qilingan elektromagnit relelarning statik xarakteristikalari.
4. Bajarilgan ish bo‟yicha xulosa.
NAZORAT SAVOLLARI
1. Qanday elementga rele deb aytiladi?
2. Relelarning qanday turlari bor?
3. Elektromagnit relening ishlash tartibini ayting.
4. Rele ishini xarakterlovchi parametrlarni aytib bering.
Zanjir
holati
Tajriba soni
O‟rta-
chasi
Zanjir
holati
Tajriba soni
O‟rta-
chasi
1
2
3
1
2
3
Konden-
sator
ulanganda
Konden-
sator
ulanganda
Konden-
satorsiz
Konden-
satorsiz
66
Hisobotni bajardi _______________________"__"______ 20 __y.
f.i.sh., imzo
Hisobotni qabul qildi ______________________"___"_____ 20 __y.
f.i.sh., imzo
|