Men buyurganimni aytma - Alimbekov adhambek

Men buyurganimni aytma
Bir kuni Qoraqush poygada qatnashishga ahd qilibdi. Lekin uning oti marraga eng oxiri kelibdi. Shunda u otboqarga buyuribdi:
- Otni jazolab, bir xafta ovqat berma.
- O‘lib qoladi-ku afandim.
- Unda mayli, ovqat beraqol, lekin mening buyurganimni aytma!
Qarzlar
Afandidan so‘rashibdi:
-Aytishlaricha, sen qarzlaringni to‘lamas emishsan?
-Yolg‘on, men faqat eski qarzlarimnigina to‘lamayman.
-Unday bo‘lsa, yangi qarzlaringni qanday to‘laysan?
-Eski bo‘lishini kutaman.
XIII-XV asrlarda Turkiyadagi ijtimoiy
va adabiy muhit
Turk mumtoz adabiyotining ilk namunalari XIII asrning ikkinchi yarmidan yaratila boshladi. Keyingi asrlarda o‘zining eng yaxshi namunalarini yaratgan bu adabiyot XIX asrning ikkinchi yarmigacha, ya’ni g‘arb adabiyoti va madaniyati ta’siri sezila boshlagungacha bo‘lgan davrda, dunyoga ko‘plab talantli ijodkorlarni berdi. Turk mumtoz adabiyoti tarixini shartli ravishda uch davrga ajratish mumkin.
Shakllanish (qurilish)
Yuksalish
Taqlid
Birinchi davrni o‘z ichiga olgan XIII-XV asrlarda turk shoirlari Eron adabiyotiga ergashib asarlar yozdilar. Fors tilida yaratilgan mashhur badiiyat namunalarini tarjima qildilar. Anado‘li uchun Eron adabiyoti o‘sha vaqtda bir namuna edi. Zotan bu asrlarda fors tilida ko‘plab jahon adabiyotiga o‘rnak bo‘lgulik asarlar yaratilgani sir emas.
Turk shoirlari shakl va mazmun jihatidan ham Eron adabiyotiga ergashar, fors tilidagi asarlarni chuqur mutolaa qilib, o‘zlashtirishga intilardilar.
Fors tili she’riyat tili o‘laroq sanalar, turk tilida fors tilida yaratilgandek badiiy yuksak adabiyot namunasini yaratish imkonsizdek tuyilardi. Aruz vazni ham turk adabiyotiga Eron adabiyoti orqali kirib keldi. Aruz vaznida ijod qilgan shoirlar ko‘plab arabcha va forscha so‘zlarni qo‘llardilar. Natijada ma’lum “qolip”ga solingan adabiy til- usmonlicha yuzaga keldi. Bu davr shoirlarining tili, kelajakda yaratiladigan asarlarga nisbatan sodda va qusurlardan holi emasdi.
Istambulning fath etilishidan (1453) XVIII asrning oxirlarigacha bo‘lgan “Yuksalish” davrida yashab ijod qilgan turk shoirlari turk mumtoz adabiyotining ajoyib namunalarini yaratib, o‘zlarini eronlik shoirlardan ustun qo‘yadilar. Bu davrda tom ma’nodagi turk mumtoz adabiyoti yuzaga keldi. XV–XVI asrlarda usmonlilar imperiyasi kuchaygan, siyosiy jihatdan Erondan bir qadar ustunlikka erishgandi ham. Istambul yirik siyosiy markaz va madaniyat, adabiyot gullagan shaharga aylandi. Eron adabiyotining oltin davri XV asr bo‘lsa, turk adabiyotining oltin davri XVI asr bo‘ldi. Keyinchalik Usmonlilar imperiyasining zaiflashuvi, o‘zaro urushlarning ta’siri adabiy muhitga ta’sir qilmay qolmadi. XIX asrga kelib adabiyot ma’lum darajada o‘z tarovatini yo‘qotdi.
Uchinchi davr, ya’ni “Taqlid” davri XIX asr boshlaridan Tanzimot adabiyoti deb atalgan XIX asrning 60 yillarigachadir. Tanzimot adabiyoti davri turk adabiyotida Yevropa madaniyatining ta’siri sezila boshlagan davrdir. “Taqlid” davrida adabiy asarlar yaratilib tursa ham, bu asosan ustozlar tradisiyalarini davom ettirish bo‘lib yirik shoirlar yetishib chiqmadi.
XIII asrda Anado‘lida saljuqiylar hukmronlik qilib, sulton Oloviddin davri bu asrdagi eng porloq davrdir. Ammo 1232 yilda boshlangan mo‘g‘ul istilosi saljuqiylar hukmdorligiga barham berdi. Istilo davridagi zulm, qaroqchilik, har xil mazhablar o‘rtasidagi kurash xalqni holdan toydirdi. 1308 yilga kelib saljuqiylar davlati turli bekliklarga parchalanib ketdi.
XIII yuz yilda urushlar ko‘p bo‘lsa-da, Anado‘lida turk adabiyoti shakllana boshladi. Bu davrdagi istilolarga qaramasdan Konya, Sivas, Arzirum, Karaman kabi shaharlarda karvonsaroylar, jome, madrasa va boshqa me’morlik inshootlari bunyod etildi. Yirik shaharlarda ilm, san’at, adabiyot vakillari to‘plandilar. Musulmon davlatlaridan ziyolilarning Anado‘liga kelishi ham bu yerdagi adabiy va madaniy muhitga ta’sir qilmay qolmadi. Jamoliddin Rumiy kabi davrining yirik allomalari ham Anado‘liga kelib qoldi. Ammo ziyolilar ko‘proq fors tilida so‘zlashar va asarlar ham fors tilida yaratilardi. Bu davrda yaratilgan yirik asarlardan J. Rumiyning “Masnaviy”si ham fors tilidadir. Ayni paytda turk xalq og‘zaki ijodi ta’sirida va yosh ziyolilar, turli tariqat vakillarining harakati tufayli turkiy she’rlar ham paydo bo‘la boshladi. XIII asrda yashagan Xo‘ja Dehqoniy “Saljuqiylar shohnomasini” yozgani ma’lum, biroq bu asar hanuzgacha topilmagan. XIII yuz yilning oxirlarida davlatni birlashtirishga harakat qilgan saljuqiylardan Karaman o‘g‘illaridan Mehmed Bey 1277 yilda turk tilini qo‘llash haqida farmon chiqaradi. “Bundan buyon devonda, mahkamalarda, majlislarda va kishilar to‘planadigan joylarda turkchadan boshqa til qo‘llanilmasin” mazmunidagi buyruq o‘z davri uchun katta ahamiyatga ega edi.
XIV asr boshlarida Sogut yerlaridagi kichik bir beylikka hukmdorlik qilgan Usmonlilar sekin asta kuchayib, kurashlarda g‘alaba qozonib davlatni birlashtira boshladi. Anado‘lida siyosiy birlik vujudga keldi. Bursa poytaxt shahar sifatida dovruq qozondi. Shoirlar, me’morlar faylasuflar bu shaharga yig‘ila bordilar. Davlat mustahkamlanib, yuksalish seziladi. XIV asr turk mumtoz adabiyotining, devon she’riyatining boshlanish asridir. Bu davrda Xo‘ja Ma’sud, Ahmadiy, Qozi Burhoniddin kabi ijodkorlar yetishib chiqdi.
XV asrda usmonlilar imperiyasi yanada kengaya bordi. 1453 yil, 29 mayda Istambulning fath etilishi Turkiya siyosiy hayotida juda katta voqea bo‘ldi.
Istambulning olinishi bilan turklar Kichik Osiyoda hukmronlikni to‘liq qo‘lga kiritdilar. Ayni paytda Vizantiya imperiyasi tarixga ketdi. Istambulning boshkent bo‘lishi tufayli shaharga butun Usmonlilar qo‘l ostida bo‘lgan yerlardan shoirlar, fozillar, me’morlar oqib kela boshladi. Istambul ham siyosiy, ham madaniy markazga aylandi. Ko‘plab me’moriy yodgorliklar bunyod etildi. XV yuz yil oxirlarida turk devon adabiyoti “shakllanish” davrini o‘tib bo‘lib “yuksalish” davriga qadam qo‘ygandi. O‘rta asrlar adabiyotining asosiy adabiy turi bo‘lgan she’riyatda an’anaviy yo‘l davom ettirilishi bilan birga, yangi janrlarda asarlar ham yaratila boshlandi. Ayniqsa, masnaviy shaklida ko‘plab asarlar yaratildi. Xalq og‘zaki ijodi yo‘lida she’r aytgan “oshiq”lar she’riyatida ham, tasavvuf ruhida asarlar yozgan shoirlar ijodida ham ko‘tarilish ko‘zga tashlandi. XV asrda nasr va tarixiy asarlar yozish, tazkiralar tuzish ko‘paydi. Ammo nasriy asarlar tili juda jimjimador, majozli edi. Sinon Posho, Ashraf o‘g‘li Rumiy, Orif Ali, Oshiq Poshozoda asarlari bunga misol bo‘la oladi. “Sulaymon shohning o‘limi”, “Usmon G‘ozining vasiyati”, “Usmon G‘ozining ro‘yosi” (Oshiq Poshozoda) O‘gitlar”, “Ishq” (Sinon Posho), “O‘g‘uzxon va Dada Qo‘rqut”, “Usmon beyning o‘g‘uzlarga bey saylanishi” (Yoziji o‘g‘li Ali) kabi asarlar XV asr turk nasrining eng yaxshi namunalaridir. Turk adabiyotidagi ilk satirik asar ham XV asrda yaratildi. Shayxiy, Ahmadi Doiy, Habibiy, Zaynab Xotun, Mehri Xotun, Masihiy, Jamoliy, Ahmad Posho, Ivaz Poshozoda Atoiy, Naqqosh Safiy, Najotiy, Visoliy kabi turk mumtoz adabiyotining go‘zal namunalarini yaratgan shoirlar ham XV asrda yashab ijod qildilar.
|