1-mavzu: Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatkichlar. Milliy boylik-davlatning qudratini belgilovchi ko’rsatkich Reja

|
1-mavzu: Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatkichlar. Milliy boylik-davlatning qudratini belgilovchi ko’rsatkich Reja
|
bet | 1/3 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 25,88 Kb. | | #112651 |
Bog'liq 1-mavzu Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatki-fayllar.org
1-mavzu: Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatkichlar. Milliy boylik-davlatning qudratini belgilovchi ko’rsatkich Reja
1-mavzu: Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatkichlar. Milliy boylik-davlatning qudratini belgilovchi ko’rsatkich
Reja:
1. Milliy iqtisodiyot tushunchasi va mazmuni.
2. Milliy iqtisodiyot va uni amal qilishini ta’minlovchi omillar.
3. Milliy iqtisodiyotning asosiy makroiqtisodiy ko’rsatkichlari.
4. Mamlakat milliy boyligi va uning tarkibi.
Tayanch so’z va iboralar: milliy hamjamiyatlar, millat, sof milliy mahsulot, milliy daromad, shaxsiy daromad, yalpi milliy mahsulot, sof milliy mahsulot, shaxsiy ixtiyordagi daromad.
1-savol bayoni:
Milliy iqtisodiyot - ijtimoiy iqtisodiyotning mavjudlik shakli; mamlakat, davlat hududida yashovchi millat (xalqlar)ning tarixan shakllangan yoki tubdan yangilanayotgan, o’zgarayotgan va rivojlanayotgan mulkiy va boshqa ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari, ular bilan shartlangan, mahalliy xususiyatlarga ham ega bo’lgan iqtisodiy faoliyat sohalari, tarmoqlari, tashkilotlari, korxonalari, hududlari va mintaqalari sistemasi. Imkon darajasida tashqi bozor ta’siridan holi bo’lgan milliy xo’jalik sistemasi. Milliy iqtisodiyot kapitalizmning vujudga kelishi va qaror topishi bilan bog’liq bo’lib, eng avvalo, Angliyada shakllandi. Hozirgi paytda Milliy iqtisodiyotning kapitalistik, sotsi-alistik, postsotsialistik va kam rivojlangan mamlakatlardagi kapitalistik yo’nalishli kabi turlari ma’lum. Shu bilan birga har bir muayyan turdagi iqtisodiyotining o’z milliy modellari va shakllari bor. Masalan, kapitalistik Milliy iqtisodiyotning amerikacha, evropacha va yaponcha turlari, milliy modellari va ularning "aralash iqtisodiyot" deb atalayotgan zamonaviy shakli bor (Iqtisodiy taraqqiyot modeli). Rivojlangan mamlakatlardagi "aralash iqtisodiyot" xususiy va davlat kapitallariga asoslangan hamda bozor va davlat tomonidan tartiblanadigan, boshqariladigan, umumdemokratik tamoyillar ham karor topa borayotgan kapitalistik Milliy iqtisodiyotdir (Davlat kapitalizmi).
Zamonaviy sotsialistik Milliy iqtisodiyot Xitoy, Vetnam va Kubada mavjud bo’lib, unga eng muhim tarmoqlarda sotsialistik davlat mulkini va korxonalarini saqlab qolgan holda, xususiy mulkchilikka, tovarli-pulli xo’jaliklarga va bozor munosabatlariga keng yo’l ochilmoqda (Davlat sotsializmi).
Sharqiy Evropa mamlakatlarida va SSSRda o’ta markazlashgan ma’muriy davlat sotsializmi inqirozga uchrab, parchalanishi natijasida vujudga kelgan yangi mustaqil davlatlarda (Polsha, Rossiya va boshqalarda) postsotsialistik Milliy iqtisodiyotga aylanmoqda. Boshqa ba’zi postsotsialistik mamlakatlarda, jumladan, O’zbekistonda o’ziga xos demokratik, bozorga asoslangan umumdemokratik Milliy iqtisodiyot shakllantirilmoqda. O’zbekiston mustaqilligining dastlabki o’n yilida mamlakatda umummilliy va xususiy mulkchilikka asoslangan ko’p ukladli Milliy iqtisodiyot — xilma-xil xususiy va davlat xo’jaliklari sistemasi shakllandi. Unda xususiy sektor ustuvor o’ringa, asosiy mavqega ega bo’ldi. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mutlaq ko’pchiligini yakka shaxsiy, guruhiy, shirkat, jamoa, aktsiyali korxonalar, fermer va dehqon xo’jaliklari tashkil etadi; ularning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi uchdan ikki qismdan oshib ketdi va tobora o’smoqda.
Milliy ehtiyojlarni yaxshiroq qondirish zarurati iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishni, tovarlar va xizmatlarning ijtimoiy zarur maksimal hajmlariga erishishni taqozo etadi. Ayniqsa, ijtimoiy zarur mahsulot (tovar) ishlab chiqarish, uni zarur miqdorlarda va sifatlarda, tabiatni asrab-avaylab, ekologiyani yaxshilab ishlab chiqarish har qanday Milliy iqtisodiyotning asosiy qonunidir. Milliy iqtisodiyotning ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalari o’rtasida maqsadga muvofiq nisbati ta’minlanishining, ishlab chiqariladigan mahsulotlarning va ko’rsatiladigan xizmatlarning mumkin qadar ijtimoiy zarur yuqori hajmlarda bo’lishining muhim sharti fantexnika taraqqiyotini tezlashtirish, zamonaviy va samarali texnologiyalarni qo’llash, kadrlar tayyorlash sifatini oshirish, ishlashni xoxlovchi barcha mehnatga qobil kishilarning ish bilan ta’minlanishiga erishishdir. Birinchi navbatda, moddiy ishlab chiqarish sohasini intensiv rivojlantirish, mahsulot hajmini, ayniqsa, sof mahsulot hajmini sarf-harajatlarning va aholining o’sishiga nisbatan tezroq o’stirish Milliy iqtisodiyot va iqtisodiy taraqqiyot muammolarini hal etishning, uni uzluksiz yuksaltirishning bosh rolidir. Bundan tashqari Milliy iqtisodiyotning sanoat, qishloq xo’jaligi, qurilish, transport, aloqa va boshqa tarmoqlari ichida hamda shu tarmoqlar o’rtasida barqaror, o’suvchan tarkibiy o’zgarishlar va maqsadga muvofiq nisbatlar, mutanosibliklar bo’lishi muhimdir. Fuqaroviy va harbiy ishlab chiqarishlar nisbati ham to’g’ri, me’yorida bo’lishi kerak. Ishlab chikarilayotgan tovarlarning va ko’rsatilayotgan xizmatlarning asosiy qismi, birinchi navbatda, ichki bozor talab-ehtiyojlarini qondirishga yo’naltirilishi, eng avvalo ichki bozorni sifatli va arzon milliy tovarlar bilan to’yintirish (to’ldirish) maqsadga muvofiqdir. Shu bilan birga tashqi iqtisodiy aloqalarni har tomonlama kengaytirish, jahon iqtisodiyotiga tobora qo’shilib borish, uning imkoniyatlaridan samarali foydalanish ob’ektiv zaruratdir, xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga, aholiga soliq yukini engillatish, davlat byudjetini va undan qilinadigan sarf-harajatlarni optimallashtirish, inflyatsiyani jilovlash kabilar Milliy iqtisodiyotning rivojlanishiga jiddiy va ijobiy ta’sir etadi.
Respublikamizning mustaqillikka erishganligiga va uning deyarli barcha xalqaro tashkilotlarga teng huquqli a’zo bo’lganligiga qisqa vaqt bo’ldi. Ammo shu vaqt ichida Respublikamizning o’ziga xos xususiyatlarini qamrab olgan iqtisodiy siyosat shakllanib, istiqbol yo’nalishlar belgilandi.
Endilikda milliy iqtisodiyotimizning turli yo’nalishlari, uning tarkibiy qismlarini jahon bozori bilan qiyosiy o’rganish muhim ahamiyat kasb etadi.
O’zbekiston milliy iqtisodiyoti-jami sohalar, assotsiatsiyalar, korxonalar, tashkilotlarning yig’indisi bo’lib, bunda ular yagona iqtisodiy tizimga, umumiy qonunlarga va rivojlanish maqsadlarga asoslangan holda birlashgan.
O’zbekiston Respublikasining xalq xo’jaligi yaqin o’tmishda umumittifoq xalq xo’jaligi majmuining tashkiliy qismiga kirardi. Shu bilan birga ittifoqdagi mehnat taqsimotida asosan xom ashyoni etkazib beruvchi mavqeini egallardi.
Bunday sharoitlarda xalq xo’jaligini «milliy iqtisodiyot» tushunchasi bilan tenglashtirish huquqiga ega emas edik. Endilikda O’zbekistonda siyosiy va davlat mustaqilligi kamol topishi bilan birga uning milliy iqtisodiyoti shakllana boshladi. Lekin milliy iqtisodiyot bozor iqtisodiyoti munosabatlarini o’rganuvchi barcha aniq fanlar nazariyasiga, uslubiga tayanadi. Iqtisodiyotni samarali tartibga solish bilan uning shakllanishiga qulay iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy vaziyat yaratiladi. Jahondagi barcha rivojlangan mamlakatlarda milliy iqtisodiyotning o’ziga xos boshqarish modellari mavjud. Uni yaratishda har bir mamlakat o’zining barcha xususiyatlarini hisobga olgan. Albatta, bu o’rinda har bir mamlakatning geografik joylashishi, iqtisodiy va tabiiy resurslari, iqlimi, va qolaversa, demografik tuzilishii inobatga olingan. Bu o’rinda ko’p tilga olinayotgan Janubiy Koreya, Shvetsiya, Turkiya modellarini misol qilib ko’rsatishimiz mumkin.
Shu bilan birga iqtisodiyotning umumiy nazariyasi mavjud bo’lib, uni chuqur bilmay turib, O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirib bo’lmaydi. Shuning uchun milliy iqtisodiyotda bozor sharoitiga mos infratuzilmaviy takomillashuv, samarali bozor tuzilmasining shakllanib borish jarayoni bilan mos ravishda yangi bozor iqtisodiyoti institutlari yaratilib boriladi. Unda respublika milliy iqtisodiyotini tartibga solish, istiqbolini aniqlash va O’zbekiston Respublikasining manfaatini xalqaro ko’lamda himoya qilish vazifalari bajariladi.
Milliy iqtisodiyot fani mamlakat milliy-iqtisodiy shakllanish jarayonlarini, uning xalq xo’jaligi kompleksi bilan bir butunlikda o’rganadi.
Milliy iqtisodiyot kursining predmeti-bu xalq xo’jaligini yagona bir sistema sifatida o’rganilishi tushuniladi. Uning vazifalaridan biri mamlakat iqtisodiyoti tarkibiga kiruvchi tarmoqlar, sohalar va komplekslarning o’ziga xos xususiyatlarini va ular o’rtasidagi aloqalarni o’rganishdan iborat. Xalq xo’jaligining har bir tarmog’ini rivojlanishi, tartibga solinishi va ularning o’zaro aloqasini o’rganish ana shular jumlasiga kiradi.
Bozor iqtisodiyotining shakllanish jarayoni esa milliy iqtisodietning o’rganish ob’ekti hisoblanadi.
Milliy iqtisodiyotni jarayonlarini baholashda makroiqtisodiy yondashuvda uni barqarorlashtirish, milliy valyutamizni mustahkamlash, kapital qurilish dasturi, iqtisodiyotning tarkibiy jihatdan yangilash yo’lini davom ettirish rejasini yangilash, qonunchilik yoki huquqiy tartibni mustahkamlashdan iboratdir.
Respublikamizda iqtisodiyotning asosini tashkil etuvchi ishlab chiqarish sohasiga alohida e’tibor berilmoqda. Ushbu sohaning eng asosiy tarmog’i sanoatning an’anaviy rivojlangan turlari-qishloq xo’jalik mashinasozligi, kimyo sanoati kabilar bilan bir qatorda mutlaqo yangi sanoat sohalarini tashkil etish zarur. O’zbekiston iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri qishloq xo’jaligi hisoblanadi. Uning asosiy bo’g’ini bo’lgan paxtachilik eng rentabellidir. Shu sababdan, paxtachilikni rivojlantirish, uning tarmoq infrastrukturasidagi hajmini va salmog’ini aniqlash, shuningdek tola sifatini tubdan yaxshilab, dunyo standartlari darajasiga keltirish eng dolzarb muammodir.
Davlatimiz nisbatan katta hududga ega va uning geografik o’rni ham alohida xususiyatlarga molikdir. Bu holat qurilish va transportni ham jadal sur’atlar bilan rivojlantirish vazifasini qo’yadi. Yalpi ishlab chiqarish maydonlarini, uy-joy, madaniy-maishiy muassasalar, ta’lim va sog’liqni saqlash sohalarining mustaqil moddiy-texnik poydevorini yaratish qurilish sohasining mazmunini tashkil etadi.
Milliy iqtisodiyot kursining iqtisodiy fanlar ichida o’rni beqiyos salmoqlidir. Barcha iqtisodiy fanlar iqtisodiyotni turli jabhalarini o’rganishsa, milliy iqtisodiyot-xalq xo’jaligini yagona bir sistema sifatida yoritib beradi. Milliy iqtisodiyotdagi jarayonlarni o’rganish, ularni tahlil qilish, kelgusidagi rivojlanishini takomillashtirish yo’llarini ko’rsatish va iqtisodiyotni tartibga solishni bevosita bizning kursimizda o’rganish mumkin. Yalpi milliy mahsulot, yalpi ichki mahsulot, sof milliy mahsulot, milliy daromad va shaxsiy daromad kabi ko’rsatkichlarni tahlili asosida mamlakat iqtisodiyoti xususida milliy iqtisodiyot fikr yuritadi.
Milliy iqtisodiyot mamlakatdagi mehnat bozorini o’rganadi. Siyosat borasida, monitar va fiskal siyosatlarni mohiyatini ochib beradi. Shu bilan bir qatorda davlat byudjeti kamomadini bartaraf etish yo’llarini ko’rsatadi. Iqtisodiyotni tartibga solishda soliqlar tizimi orqali tartibga solishni ko’rsatib, tadbirkorlik faoliyati ahamiyatini ochib beradi.
Xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish jarayoni milliy iqtisodiyotda qanday o’zgarishlarga olib kelganligini raqamlar asosida yoritib beradi.
2- savol bayoni: Har bir mamlakat iqtisodiyoti o’ziga xos milliy, diniy, siyosiy hususiyatlarga ega. Shu mamlakat ichida milliy hamjamiyatlar, ya’ni ijtimoiy guruxlar va kishilar hamjamiyatlari iqtisodiy aloqalarni tashkil qilishning o’zaro aloqalar bilan bog’liq bo’lganligi va integratsiyalashgan shakli sifatida namoyon bo’ladi.
Milliy iqtisodiyotga ta’rif berib o’tdik, endi millat o’zi nima ekanligiga to’xtalib o’tsak.
Millat ikki ma’noda tushuniladi:
Kishilarning tarixi tarkib topgan shakli;
Mamlakat, davlat.
Iqtisodiy ta’limoti tarixi fani millat tushunchasiga yondashuv doimo o’zgarib turishini ko’rsatadi. David Rikkardo millatni tabiiy omillariga unumdorligi notekis bo’lgan tuproqga ega jo’g’rofi makon sifatida talqin bilgan.
Bu omillar iqtisodiy faoliyat xarakterini belgilab beradi (Portugaliya vino, Buyuk Britaniya esa gazlama ishlab chiqaradi) deb hisoblagan.
Styuart esa millat bu-xudud, ayni paytda shunday xududki, uning ichkarisida ishlab chiqarish omillari harakatchan va bu harakatchanlik davlat chegaralari bilan cheklangan, deb hisoblagan.1
R. Bar esa iqtisodiy jihatdan millat tushunchasiga yanada murakkabliroq ta’rif bergan, ya’ni millatning iqtisodiy kontseptsiyasini beradi;
a) avvalo bu o’z tabiatiga ko’ra, o’zining kelib chiqishiga ko’ra, o’z xarakteriga ko’ra va faoliyat sharoitlariga ko’ra farqlanuvchi faoliyat markazi;
b) millat bu - kuchlar markazidir, uning ta’siri geografik va qiyosiy makon doirasidan kelib chiqadi;
v) millat iqtisodiy siyosiy va ma’naviy sabablarga ko’ra imtiyoz beruvchi birdamlik markazidir.
Shunday qilib, millat dunyoning boshqa millatlaridan farq qildiruvchi va ular bilan o’zaro aloqada bo’lish zaruriyatini tug’diruvchi siyosiy va ma’naviy xarakteri o’ziga xos xususiyatga ega bo’lgan bir bo’lagidir.
Milliy iqtisodiyotga ta’sir etuvchi omillar ikki guruxga bo’linadi: tashqi va ichki. Tashqi omillar umumlashtirilgan holda qo’yidagi guruhlarga ajratiladi: iqtisodiy, siyosiy, demografik, madaniy.
Tashqi iqtisodiy omillarga: 1) Xalqaro mehnat taqsimoti; 2) U yoki bu davlat jahon bozorida dominantlik qilish;
Tashqi siyosiy omillar turiga shakllarda namoyon bo’ladi. Bunda: Embargo e’lon qilish; mamlakatning turli savdo ittifoqlariga qabul qilinishi; qulay rejamlilik; harbiy bloklarga kirish; urush holati.
Tashqi demografik omillarga u yoki bu mamlakatning
a) ishsizlik havfini keltirib chiqaruvchi ishchi kuchi migratsiyasi oqimini o’zgarishi yoki aksincha;
b) mamlakatning to’lov balansi strukturasini yaxshilash misol bo’la oladi.
Ichki omillarga faoliyatiga qo’yidagilar kiradi:
1. Milliy iqtisodiy faoliyat agentlari, ya’ni alohida shaxslar, guruhlar va davlat.
2. Bu faoliyatning tashkil etish shakllari.
3. Mamlakat miqyosida va doirasida iqtisodiy faoliyatni tahlil qilish imkonini beruvchi omillar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-mavzu: Milliy iqtisodiyot va uni tavsiflovchi asosiy ko’rsatkichlar. Milliy boylik-davlatning qudratini belgilovchi ko’rsatkich Reja
|