Motivatsiya tushunchasi va uning boshqaruvdagi roli

71
murakkab va murakkab vazifalarni hal qilishga ilhomlantirishi mumkin
55
.
Motivatsion yondashuv uzoq vaqt davomida xorijiy va mahalliy psixologiyada
ishlab chiqilgan. Iqtisodiy faoliyatni boshqarishda
birinchi marta motivlar va
rag'batlar muammosi Adam Smit tomonidan joylashtirilgan bo'lib, u odamlarni
xudbin niyatlar, odamlarning moddiy ahvolini yaxshilash uchun doimiy va
qat'iyatli intilishlari bilan boshqarganiga ishongan. Lekin A.Smit,
birinchi
navbatda, ishchilarning motivatsiyasi, ishlab chiqarish jarayonining ishtirokchilari,
A.Smit, ishchilarning fiziologik darajadagi ehtiyojlarni qondirish uchun faqat
instinktlar tomonidan boshqarilganligi haqida hech qanday qiziqish bildirmadi,
shuning uchun ular boshlang'ich imtiyozlar yordamida "harakatga keltirilishi"
mumkin. Teylorning chuqur e'tiqodiga ko'ra, ish insonning biologik tabiati bilan
ta'minlanmaydi, shuning uchun har bir kishi faqat kerak bo'lganda ishlaydi. Har
bir inson kamroq ishlashga intiladi va tadbirkor "kamroq pul to'lash va ko'proq
talab qilish"siyosatiga javob berishi kerak. Ma'murning
majburiy kuchi - ishlab
chiqarishning asosiy vositasi va mehnatga bo'lgan asosiy motivatsiya. Teylor
tomonidan ishlab chiqilgan ko'rsatmalar tizimi-retseptlar, ishlab chiqarish
me'yorlari va soatlik ish haqi orqali motivatsiyani asoslash uchun asos bo'lib
xizmat qilgan. Vaqtinchalik ish haqi xodimga o'z vaqtini yo'qotishga
imkon
bermaydi, ma'muriyat o'zboshimchalik bilan to'xtash va tanaffuslarni taqiqlovchi
mehnat tezligini belgilaydi. Mehnatning ortiqligi, aholining kam ish bilan bandligi
mehnat unumdorligini oshirishga kuchli turtki bo'ldi va, albatta, ishchilarni
rag'batlantirishga ta'sir qildi.
Bu 50-60-yillargacha davom etdi, bu usul bozor iqtisodiyotida o'zini
yo'qotdi. Motivatsiya bo'yicha
alohida tadqiqotlar, asosan, psixologiya doirasida,
tadbirkorlarning boshqaruv amaliyotiga hal qiluvchi ta'sir ko'rsatmadi. AQShda
30-yillarda paydo bo'lgan boshqaruvdagi insonparvarlik yo'nalishi (Meri Parker
Follet va Elton Meyo o'zining mashhur Hawthorne tajribalari bilan) A. Maslou, G.
Olport, K. Rogers va boshqalar tomonidan olib borilgan tadqiqotlar bilan boyitildi.
tadbirkorlik,
boshqaruv, boshqaruv va jamiyatdagi ijtimoiy o'zgarishlar turtki va
tadqiqot nazariyalarini rivojlantirishni rag'batlantirdi motivatsion mexanizmlar.
Buning o'ziga xos e'tirofi-menejment, menejmentning eng muhim
vazifalaridan biri sifatida tadbirkorlik va boshqaruv bo'yicha ko'plab imtiyozlarga
ega bo'lgan motivatsiyani kiritish edi. Amaliy menejment bo'yicha imtiyozlar va
55
Маслоу А. Мотивация и личность: Пер. с англ. — СПб: Евразия, 2001.
72
ishlarda motivatsiya nazariyalarining eng mashhurlari A.Maslou tushunchasi. U
birinchi navbatda quyi
ehtiyojlar qondirilmaguncha, yuqori talablar birinchi
o'ringa chiqmaydigan ierarxiyani qurish orqali ularning ehtiyojlari va o'zaro
bog'liqligini tasniflashni taklif qildi. Ushbu ierarxiya quyidagi sxema bilan
ifodalanishi mumkin
56
.
Ushbu ehtiyojlar beshta asosiy darajani tashkil etadi. Ularning nomlari,
shuningdek, ularning grafik tasvirlari biroz boshqacha bo'lishi mumkin, ammo
ishning mohiyati o'zgarmaydi.
1. Asosiy fiziologik ehtiyojlar oziq
-
ovqat, suv, uyqu, uy-joy, mushaklarning
faolligi, jinsiy qoniqish uchun zarurdir. Ular odatda asosiy, asosiy deb ataladi.
Shubhasiz, ularni qondirish uchun eng muhim rag'bat puldir, ya'ni. iqtisodiy
hayotiylik istiqbollari, moddiy qiyinchiliklarsiz hayot.
Bugungi kunda
ko'pchiligimiz uchun moddiy rag'batlantirish muhim ahamiyatga ega — yuksak
daromad, bu munosib inson mavjudligini ta'minlashi kerak.
2.