nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Seleksiyachilik - Terminologiyasi

Seleksiyachilik - seleksiya ishi va ilmi.
Simmetriya (yun.) biror narsaning m a’lum nuqta, chiziq yoki teki-
slikka nisbatan qarama-qarshi tomonda joylashgan qismlari orasidagi
o ‘xshashlik, mutanosiblik, uyg‘unlik, moslik, mushtaraklik.
Standartlashmoq - bir standart (namuna)ga kelmoq, standartga mu-
vofiq bir xil, bir qolipda yasalmoq, tayyorlanmoq.
Termin (lot.)- maxsus ilmiy-texnikaviy tushuncha(ma’no)lami if-
odalovchi(atovchi) so‘z yoki so‘z birikmasi.
Terminologiya (lot.)-l. Ilm, fan. Texnika, san’at, madaniyat va
boshqa sohalarda q o ‘llanuvchi term inlar yig‘indisi, majmui. М.: tib
biy terminologiya, harbiy terminologiya va sh.k.; 2. Tilshunoslikning
muayyan til so‘z boyligida q o ilanu v chi term inlar tizimini struktur,
semantik, etimologik(genetik) va funksional jihatdan o ‘rganuvchi
sohasi.
Toponimikon - toponimlar ro‘yxati yoxud tomonimlar lug‘ati.
Turkologiya - turkiy xalqlaming tili va madaniyatini o ‘rganuvchi fan-
lar majmui: turk(iy)shunoslik
Fakultativ (rus.) - majburiy b oim agan, ixtiyoriy ravishda saylab olin-
adigan, ixtiyoriy.
133
Flora (lot.) - yer kurrasining biror qismi yoki biror geologik davming
barcha o ‘simliklari; o ‘simliklar dunyosi.
Xaltacha - hayvon va o ‘simliklar organizmidagi xaltasimon qism.
G ‘aramlagich - pichan, paxol, paxta va shu kabilami to ‘plovchi, uyu-
vchi mashina.
Q o‘ltiq
- quruqlik ichiga suqilib kirgan suv.
134
MUNDARIJA
Kirish................................................................................................................. 3
1 -§ Termin va terminologiya..........................................................................5
2-§ 0 ‘zbek terminologiyasining shakllanish bosqichlari........................13
3-§ 0 ‘zbek terminologiyasining leksik-genetik xususiyatlari................ 21
4-§ Terminologik leksikaning umumadabiy leksika bilan munosabati.... 30
5-§ Qadimgi turkiy til, eski turkiy til va eski o ‘zbek adabiy tili
term inologiyasi............................................................................................. 36
6-§ XX asr o‘zbek terminologiyasi.............................................................43
7-§ Mustaqillik davri o‘zbek terminologiyasining taraqqiyoti............... 48
8-§ Istiqlol davrida sodir b o ig a n tub o ‘zgarishlaming o ‘zbek
terminologiyasiga ta ’siri............................................................................... 58
9-§ Sifat-terminlar, fe’l-terminlar va qo‘shma terminlaming yasalishi.. 79
10-§ 0 ‘zbek tili terminologiyasidagi leksik-semantik hodisalar............. 92
11-§ Termonologik lug‘atlar, ulaming mazmun va sifatini aniqlash.... 101
12-§ 0 ‘zbek terminologiyasini takomillashtirish borasida amalga
oshirilayotgan ishlar.....................................................................................110
Foydalanilgan adabiyotlar.......................................................................... 124
G lossariy...................................................................................................... 133
135
|
va sh.k.
Bugungi kunda internet terminlari tizimida faol ishlatilayotgan www. 
m ail.ru, w w w .h o tm a il.ru ,w w w .m a il.u z,www .inbox.uz

ikkinchi komponenti m a’no nuqtai nazardan unga mos tushuvchi o ‘zbek-
cha so‘z bilan har vaqt ham almashtirilavermaydi:
-xona:
ko‘chatxona
(lesopitomnik), -
zor: ko'chatzor
(lesopitom-
nik), -
dor: yerdor, zamindor
(zemlevladelets),
-chan; yonuvchan
(leg-
kovosplamenyayushiysya),
-
xo'r: qasamxo'r
(klyatvoprestupnik),-soz.-
kemasoz
(korablestroitel),
-qich: yirtqich
(krovojadniy),
-ish: nurlanish
(lucheispuskaniye) va sh.k.
0 ‘zbek tili terminologiyasi tizimida ruscha-baynalmilal prefiksoidlar
yoxud xalqaro terminelementlar (Madvaliyev, 2017, 34-54) yordamida
hosil qilingan kalkalar faol qoilanadi (Begmatov 1985; 181; Doniyorov
1977; 145-146). Bunday usulda yasalgan terminlar sirasiga quyidagilami
kiritish o ‘rinli:
avia-:
aviaaloqa
(aviasvyaz),
aviaqism
(aviachast),
aviato'p
(avia-
pushka),
aviasanoat
(aviapromishlennost),
aviakorxona
(aviazavod) va
sh.k.;
avto-:
avtonozir
(avtokontrolyor),
avtoyo
7 (avtodoroga),
avtoyuklagich
(avtopogruzchik),
avtohavoskox
(avtolyubitel),
avtotirkama
(avtopritsep),
avtosug “orgich
(avtopolivshik),
avtomaktab
(avtoshkola),
avtopoyga
(av-
togonki),
avtopoygachi
(loshadiynaya sila), 
otashxona

Yasama terminlami kalkalash. Chet (rus) tili yasama terminlarini
kalkalash jarayonida o ‘zbek tilida bor b o‘lgan mutanosib asos hamda so‘z
yasovchi affiks tanlanadi. Buning natijasida o ‘zbek tilida mutlaqo yangi
termin hosil bo‘ladi, bunday terminlar ayniqsa ilm-fan va texnika termi
nologiyasi tizimida keng ko‘lamda aks etgan:
to'g'rilagich
(vipryamitel),
taqsimlagich
(raspredelitel),
ко ‘targich
(podyomnik),
itargich
(tolkatel),
tebranish
(amplituda),
oziqlagich
(pitatel),
iqlimlashish, iqlimlashtirish
(akklimatizatsiya),
o'rmonshunos
(lesovod),
issiqxona
(teplitsa),
dav-
latshunos
(gosudarstvoved),
hissador
(dolshik),
vasiyatchi
(zaveshatel),
buyurtmachi
Internet saytlari - Terminologiyasi

GLOSSARIY
Arxaizm (yun.) - m a’lum davr uchun eskirgan, qo‘llanishdan chiqa
boshlagan til birligi ( so‘z, leksema, termin, frazema va sh.k.).
Arergard (fr.) - harbiy yurish, jang yoxud chekinish paytida asosiy
kuchlaming ketidan boruvchi va ulami dushmanning orqadan kelib hujum
qilishidan saqlovchi askariy qism.
Dialekt (yun.) - umumxalq jonli so‘zlashuv tilining m a’lum areal,
hududda qo‘llanadigan ko‘rinishi.
Ilmiy termin - til so‘z boyligining tarkibiy qismi hisoblanib, shaklan
va tuzilishiga binoan sodda, yaxlit va qisqa leksik shaklga ega bo‘ladi. Ilm
iy matnlaming lug‘aviy boyligi vositasi sanaladi. Ilmiy sohalaming talab
va ehtiyojlarini qondirish uchun xizmat qiladi.
s
g ‘irko ‘k - Terminologiyasi

|
TerminologiyasiBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasis
g ‘irko ‘k va sh.k., yosh - g 'o ‘nan, do ‘nan, tallon, to ‘Ion, kaltatoy va sh.k.,
odat, qiliq - gajir, gijing, juyruq va sh.k. o ‘z in’ikosini topgan (Usmonov,
1986; 89-910). Ayni shunday holatni o‘zbek chorvachilik terminologiyasi
tizimida ham kuzatish mumkin ( 0 ‘rinova, 2007).
Sheva elementlarining tanlanishi va o ‘zbek tili terminologik leksikasi
tarkibiga kiritilishining bosh sababi, shubhasiz, adabiy tilda kerakli ekviv-
alent(teng m a’noli) so‘zning mavjud b o ‘lmasligidir.
Savol va topshiriqlar:
1. Transterminlashuvning nechta turi mavjud?
2. Umumadabiy so‘z qachon termin maqomiga ega bo‘ladi?
3. Terminologiya tizimining boyishida shevalaming roli qanday?
4. Qanday paytlarda terminlar tizimi sheva elementlari hisobiga ken-
gaytiriladi?
5. Terminologik lug‘atlarda qayd etilgan sheva elementlaridan misollar
keltiring.
6. Maxsus m a’noning shakllanishiga misol keltiring.
7. Mezon ul-avzon dagi quyidagi matn asosida terminologik leksika va
umumadabiy leksika orasidagi munosabat xususida mulohaza yuritishda
Lotos usulini qo‘llang:
Ajam sudrasi-u fu rs fusahasi har qaysi uslubdakim, soz arusiga jilva-u
namdyis berib erdilar, turk tili bila qalam surdim va har nectik qoidadakim,
та ‘ni abkdriga ziynat-u ardyis korgtizub erdilar, cigatay lafzi bila raqam
urdum. Andaqki, ta bu mazkur bolgan til-u lafz bindsidur, hec nazmga bu
dast bermaydiir va hec rdqimga bu muyassar bolmaydur.
Test
1.Transterminlashuvning nechta turini bilasiz?
A) uch
B) ikki
S) to‘rt
D) besh
2.“Tos suyagi, dumg‘aza suyagi” m a’nosini ifodalavchi termin qaysi?
A) tovoq
B )chanoq
S) tuvoq
D) quloq
34
3. Leksik birliklaming terminlashuvi jarayoni nimaga olib keladi?
A) polisemiya
B) antonimiya
S) paronimiya
D)omonimiya
4. Terminologik leksika va umumadabiy leksika o ‘rtasidagi munosabat
qanday kechadi?
A) ko‘p tomonlama
B) ikki tomonlama
S) har tomonlama
D) bir tomonlama
5. Terminlaming umumadabiy leksika doirasiga o ‘tishi nechta belgiga
ega?
A) ikki
B) uch
S) to‘rt
D) besh
6. Quv termini qaysi sohada qoMlanadi?
A) zoologiya
B) biologiya
S) geologiya
D) psixologiya
7. Pilla termini qaysi fan sohasida ishlatiladi?
A) biologiya
B) tibbiyot
S) zoologiya
D) botanika
8. Bayir zoonimi otning qanday belgisini ifodalaydi?
A) tashqi ko‘rinish
B) nasi
S) odat, qiliq
D) rang-tus
35
|
| |
Savol va topshiriqlar - Terminologiyasi

Savol va topshiriqlar:
1. 0 ‘zbek tili ilmiy terminologiyasi necha turdan iborat?
2. 0 ‘zbek terminologiyasining shakllanishi qachon boshlangan?
3. 0 ‘zbek terminologiyasining rivojlanishida eski o ‘zbek adabiy ti
lining roli qanday?
27
4. Q o‘hna manbalarda q oilangan istilohlaming o ‘zbek terminologiya-
sida saqlanish darajasi qanday?
5. Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy”dostonida ishlatilgan harbiy isti
lohlar tizimini aniqlashda aqliy hujum usulini qo‘llang:
Kelgac-oq laskarini ttizdi ravan,
Ayladi rasm-i jaladatni ayan.
Hukm qildi'ki: yasansun laskar,
Yasnasun javsan-u tig-u migfar.
Aksari jibalik-u javsanlik,
Carxdin kormagan el tavsanlik.
Kimdd-kim jiba-u javsan yoq edi,
Xud-u qalqan bila kdyli toq edi.
6. “Bobumoma”da qo‘llangan ijtimoiy-siyosiy istilohlar xususida mu-
lohaza yuriting.
7. Ogahiy tarix asarlaridagi diplomatiya terminlarini belgilang.
8. Nujum ilmiga oid istilohlaming “Xamsa”da ifodalanishiga diqqat
qiling.
9. Muhammad Solihning “Shayboniynoma” asarida qo‘llangan si-
nonim istilohlami toping.
Test
1 .0 ‘zbek ilmiy terminologiyasida terminlaming nechta turi farqlanadi?
A) 4
B) 5
S )3
D) 2
2. Har qanday tilning lug‘at boyligi nechta qatlamga taqsimlanadi?
A) 2
B )3
S) 4
D) 5
3.
Eski turkiy til manbalarida qo‘llangan 503 ta ijtimoiy-siyosiy va
sotsial-iqtisodiy terminning 390 tasi qaysi tilda saqlanib qolgan?
A) o ‘zbek
B) turk
S) ozarbayjon
D) turkman
28
4. Elchi termini ilk bor qaysi adabiy tilda ishlatilgan?
A) eski turkiy
B) qadimgi turkiy
S) eski o ‘zbek
D )su g ‘d
5. 0 ‘zbek tili terminlari genetik ko‘rinish nuqtai nazardan nechta gu-
ruhga bo‘linadi?
A) 3
B) 4
S) 2
D) 5
6. Terminologiyada stilistik vazifa bajarmaydigan leksik-sementik ho-
disani aniqlang.
A) omonimiya
B) antonimiya
S) polisemiya
D) sinonimiya
7. Qumbul//qunbul istilohi Alisher Navoiyning qaysi asarida qo‘llan-
gan?
A) “Hayrat ul-abror”
B) “Farhod va Shirin”
S) “Saddi Iskandariy”
D) “Lison ut-tayr”
8. -vul affiksi bilan yasalgan nikavul istilohi qaysi adib tomonidan
qo‘llangan?
A) Bobur
B) Alisher Navoiy
S) Ogahiy
D) Muhammad Solih
29
|
(zakazchik), 
tamg'alash

|
(zakazchik),
tamg'alashBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasi (zakazchik),
tamg'alash
(kleymeniye), moydon (maslyonka),
portlatgich
(Vzrivatel) va sh.k.
Qo‘shma terminlami kalkalash. Qo‘shma terminlami kalkalab tarjima
qilish jarayonida ulaming har ikki komponentiga mutanosib tushadigan
o ‘zbekcha so‘z tanlanadi. Xususan:
yarimo ‘tkazgich
(poluprovodnik),
shal-
toqsepgich
(jijerazbrasivatel),
ariqkovlagich
(kanavakopatel),
suvo'lcha-
gich
(vodomer), gazo‘lchagich (gazomer),
tezotar
(skorostrelniy),
moyjuvoz
(masloboyka),
bug'tarqatgich
(paroraspredelitel),
tulkiquyruq
(lisoxvost),
yog ‘och kesuvchi
(lesorub),
muzyorar
(ledokol),
kamqonlik
(malokroviye),
arzonbaho (malotsenniy),
junqanot
(zool.sherstokril),
asalxo ‘r
(zool. me-
doyed),
qisqa metrajli
(korotkometrajniy),
qiziltan
(krasnokojiy),
qizilqa-
not
(zool. krasnoperka),
kartoshkaekkich
(kartofelesajalka),
kartoshkaqa-
zgich
(kartofelekopatel),
suvgul
(bot. vodokras),
suvqovoq
(bot.gorlyanka)
singari katta miqdordagi terminlar ayni shunday yo‘l bilan hosil qilingan.
Internet tarmoqlarida q o ‘llanayotgan katta miqdordagi ikki tarkibli ter-
min-birikmalaming birinchi komponenti inglizcha, ikkinchi komponenti
esa o‘zbekcha so‘z bilan berilmoqda. M .:
Banyan tarmog 4, Internet tar-
mog'i, Internet banki, Internet texnologiyasi, Internetprovayderi
va sh.k.
Ayrim hollarda ikki tarkibli o ‘zlashma terminlaming birinchi kompo
nenti inglizcha leksemalaming qisqargan bosh harfi, ikkinchi komponenti
esa o ‘zbekcha elementdan tashkil topishi kuzatiladi:
DNS serveri, BGP
bayonnomasi, NSFNET tarmog‘i, CASE tizimi
|
| |
Qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan ishlash tizimlari

|
Qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan ishlash tizimlari
|
bet | 31/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`limQatlamga ta'sir qilish bo'lmagan ishlash tizimlari
Agarda neft (gaz) koni asosiy davrda suv-neft chizig'ining siljishi ahamiyatsizligi, shuningdek chegara suvlarining faolligi kuchsizligi bilan xususiyatlanadigan erigan gaz rejimida ishlanadigan bo'lsa, unda qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan ishlash tizimlari qo'llaniladi.
Bunday tizimlar uchli quduqlar bir tekis, geometrik to'rt nuqtali (4.2 a - rasm) va uch nuqtali (4.2 б - rasm) to'r bo'yicha quduqlarning joylashishi xususiyatli.
а) б)
4.2- rasm.1-neftlilik chizig'i; 2-oluvchi quduqlar;
Agar suv-neft yoki gaz-neft tutashmasining siljishi muqarrar bo'lsa, unda quduqlar bu holatni hisobga olgan holda joylashtiriladi (4.2- rasm).
Qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan ishlash tizimlari uchun quduqlar to'ri zichligi SNK ko'rsatkichi juda katta oraliqlarda o'zgarishi mumkin.
Shuningdek Nк ko'rsatkichi ham bir muncha katta oraliqlarda, bir quduqqa bir necha ming tonnadan millionlab tonnagacha o'zgarish mumkin.
Neft konlarining qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan tizimlari kam, faqat quyidagi holatlarda qo'llaniladi:
- o'lchamlari (zahirasi) nisbatan kichik, chegara orti suvlari faol bo'lgan konlarni ishlashda;
- qovushqoqligi yuqori neft konlarini ishlashda.
Chegara tashqarisiga suv haydaladigan tizimlar
Chegara tashqarisiga suv haydashda oluvchi quduqlar neftgazlilik chegarasi ichkarisida, haydovchi quduqlar esa tashqarisida joylashtiriladi.
|
1 - haydovchi quduqlar;
2 - oluvchi quduqlar;
3 - neft qatlami;
4 - neftlilikning tashqi chegarasi;
5 - neftlilikning ichki chegarasi.
4.4-rasm.
|
Oluvchi quduqlarning qatori 5 tadan oshganda konning markaziy qismi chegara tashqarisiga suv haydashdan kam ta'sirlanadi, qatlam bosimi tusha boshlaydi va erigan gaz rejimi rivojlanadi.
SHK va NK qatlamga ta'sir qilish bo'lmagan tizimlarga nisbatan katta, chunki quduqlarning mahsuldorligi yuqori.
W - 0,2 dan 1 gacha o'zgaradi.
WЭХ- 0,1 dan 0,3 gacha o'zgaradi.
|
| |
Savol va topshiriqlar - Terminologiyasi

8. Internet sohasida qo‘llanayotgan termin-birikmalarga
faktik misol-
lar keltiring.
9. 0 ‘zbek tilida qo‘llanayotgan ruscha-baynalmilal prefiksoid-xalqaro
terminelementli terminlar to ‘g ‘risida fikr yuriting.
10. Xalqaro prepozitiv terminelementlar ishtirok etgan terminlarga
manbalardan misollar keltiring.
11.Quyidagi matnda qoilangan sinonim va antonim terminlami
aniqlang, ulami izohlang:
Sotuvchi va xaridor о ‘rtasida alohida kelishuv yoki sotish shartnoma-
siga asosan sotuvchi tomonidan xaridorga beriladigan yengillik; odatdagi
to ‘lanadigan maoshga qo ‘shimcha mukofot, narxning о ‘sishi munosabati
bilan asosiy ish haqiga qo ‘shilgan qo ‘shimcha haq bonus deb ataladi.
Test
1 .0 ‘zlashmalar qanday terminlar tarkibida mavjud boiadi?
A) motivlangan
B) motivlanmagan
S) sharxlangan
D) izohlangan
2. Kalkalash qanday turlar orqali reallashadi?
A) struktur,
semantik
B) struktur, geneologik
S) stmktur, diaxronik
D) stmktur, sinxronik
3. Liftchi, bashnyachi, importchi terminlarida qo‘llangan
-chi affiksi
rus tilidagi qaysi suffiks o ‘m ida kelgan?
A) -ist
B) -nik
S) -yor
D) -to r
4. Rus tilida -fikatsiya suffiksi qaysi so‘z turkumidan ismlar yasaydi?
A) ot
B) sifat
S) ravish
D) fe’l
5. Ruscha-baynalmilal terminlaming o ‘zbek tiliga o‘zlashishi
nechta
usul bilan amalga oshadi?
122
A) ikki
B) uch
S) to ‘rt
D) besh
6. Ruscha-baynalmilal qo‘shma terminning ikkinchi komponenti
o ‘zbekcha mutanosibi bilan aynan almashtirilgan qatomi aniqlang.
A) elektrsim
B) samolyotsoz
S) elektrhisoblagich
D) mashinashunos
7. Ruscha-baynalmilal terminning har ikki komponenti o ‘zbek
tilida
tarjima qilingan qatomi belgilang.
A) DNS-serveri
B) havotozalagich
S) avtoyo‘l
D) telemarkaz
8. Ruscha-baynalmilal elementlami o ‘zbek tiliga tarjima qilishning
nechta turini bilasiz?
A )ikki
B) uch
S) to ‘rt
D) besh
9. arxi- prepozitiv terminelement qanday m a’noni ifodalaydi?
A) belgining meyordan kamligi
B) belgining meyordaligi
S) belgining m e’rdan ortiqligi
D) belgining meyorsizligi
123
T okrtini m avzu: T erm inologik lek sik an in g um um adabiy

|
T okrtini m avzu: T erm inologik lek sik an in g um um adabiyBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasiT okrtini m avzu: T erm inologik lek sik an in g um um adabiy
lek sik a bilan m unosabati
Reja:
1 .Umumadabiy so‘zlaming terminologiya shakllanishi va rivojlanishi-
dagi roli.
2. Terminologiya tarqqiyotida sheva elementlarining o ‘mi.
Asosiy tushunchalar: leksik fond, umumadabiy leksika, terminologik
leksika, xoslanmoq, maxsus tushuncha, maxsus та ’no, dastlabki та ’no,
transterminlashuv, denotat, nominativ-denotativ vazifa.
Terminologiyaning shakllanish va taraqqiy etish jarayoni tilga xos so‘z
yasalishi qonuniyatlari hamda tilning leksik fondi asosida sodir bo‘ladi.
Umumiste’molga oid leksikaning terminlashuvi tarixiy hisoblanadi. Bu
hodisa til va terminologiya orasidagi ikki tomonlama munosabatning mav-
judligini ko‘rsatadi. Mazkur jarayon shuningdek, umumadabiy leksika va
terminologik leksika o ‘rtasidagi jips aloqalarda yaqqol namoyon bo‘ladi.
Umumadabiy so‘zlar so‘zlashuv tili, dialektlar, lahjalar va sotsial jar
gon, argolaming leksik boyligi va meyorini tashkil qiladi. Ayni zamon-
da, umumxalq so‘zlari har qanday milliy til terminologiyasini hamisha
to‘ldirib, kentaytirib boruvchi manbalardan biri tarzida e’tirof etiladi.
Umumadabiy so'zlaming terminologik leksika tizimiga ko‘chishi, ya’ni
transterminlashuv (Ismailov 2011)ning ikki turi mavjudligi aniqlangan.
Terminologiyaga ko‘chgan umumadabiy leksik birliklaming m a’lum
qismi o‘z m a’nosini saqlab qolgan holda ishlatiladi: ildiz, suv, shamol, den-
giz, daryo, oy, quyosh, bug ‘doy, tol, uzum, shimol, janub, yer, ayg ‘ir, baliq va
sh.k. Bu o ‘ta keng qamrovli leksika qatlami bo‘lib, mavzu jihatdan jamiyat,
inson, tabiat, ekologiya, hayvonot (fauna) va o ‘simlik dunyosi (flora) bilan
mustahkam aloqada bol’gan. Qayd etilgan so‘zlar keng umumadabiy ham
da o ‘z navbatida, tor, maxsus sohaga taalluqlidir. Mazkur so‘zlaming ifoda-
30
lanuvchisi va ifodalovchisi turli sohalarda mos tushadi, ammo ular m a’no
|
| |
Savol va topshiriqlar - Terminologiyasi

D) besh
3. “Davlat tili haqida”gi Qonunning qaysi moddasida
ilmiy-texnikaviy va
ijtimoiy-siyosiy terminlami joriy etish hisobiga o'zbek tilining boyitilishi nazarda
tutilgan?
A) to‘rtinchi
B) beshinchi
S) oltinchi
D) yettinchi
4. 90-yillarda pultopar leksemasini qaysi termin o‘mida ishlatishga harakat
qilingan edi?
A)
biznesmen
B) biznes
S) makler
D) tojir
5. 90-yillarda attestatsiya o‘zlashmasi o‘mida qaysi so‘zni
ishlatish tavsiya
etilgan edi?
A) malakaqog‘oz
B) malakapatta
S) malakasinov
D) malakaimtihon
6. “Yo‘l xaritasi” birikma termini qanday usul bilan yasalgan?
A) kompozitsiya
B) affiksatsiya
S) semantik
D) kalkalash
7. Naqliyot yasamasi nega ommalashmadi?
A) sun’iyligi
B) o‘zga tilga oidligi
S) ilgari qo‘llanmagani
D) so‘z boyligida yo‘qligi
8. 90-yil boshlarida bandargoh o'zlashmasi qaysi termin o'rnida ishlatilgan
edi?
A) park
B) aeroport
S) port
D) lager
47
Beshinchi mavzu: Qadimgi turkiy til, eski turkiy til va

|
Beshinchi mavzu: Qadimgi turkiy til, eski turkiy til vaBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasiBeshinchi mavzu: Qadimgi turkiy til, eski turkiy til va
eski o ‘zbek adabiy tili terminologiyasi
Reja:
1. Qadimgi turkiy til terminologiyasining mavzuiy guruhlari.
2. Eski o‘zbek tili terminologiyasining hosil b o iis h yo‘llari.
3 .0 ‘zbek tili terminologiyasining boyish manbalari.
Asosiy tushunchalar: adabiy til, til xususiyatlari, so ‘zboylik, runik bi-
tiktoshlar, ijtimoiy-siyosiy terminlar, soliq va boj terminlari,tibbiy terminlar,
ekstralingvistik omillar, terminlarning yasalishi, o ‘zlashmalar,eski o'zbek
adabiy tili, zoonimlar, anatomik terminlar, astroponimlar.
Turkiy yozma-adabiy tilning dastlabki namunalari sirasiga tegishli qa
dimgi run bitiklari, shubhasiz, turkiy xalqlar ajdodlariga xos yuqori dara-
jada shakllangan lisoniy madaniyatidan darak beruvchi manba vazifasini
o‘taydi. Qadimgi turkiy tilning fonetik-fonologik, morfem-morfologik,
leksik-semantik va sintaktik xususiyatlari 0 ‘rxun-Yenisey(Enasoy) tosh
bitiklari va epitafiyalarida o ‘z ifodasini topgan. Runik obidalar janr nuqtai
nazaridan olti guruhga taqsimlanadi:
tarixiy-biografik bitiklar: Kultegin, M o‘g ‘ilon (Bilga qag‘an), Kuli-
cho’r, To‘nyuquq, 0 ‘ngin, Selenga, Sujun, Qorabalg‘asun bitiktoshlari;
epitafik bitiklar: Yenisey, Talas, Tuva, Xaqosiya qabr toshlari;
qoyalar, toshlar va qurilishlardagi (Xo‘yto‘-Temir) bitiklar;
diniy matnlar: “Folnoma” folkitobi;
Turfondan topilgan yuridik/huquqiy hujjatlar;
Maishiy narsa-buyumlardagi bitiklar.
Runik bitiklar va ilk eski turkiy til obidalari leksikasi tarkibida bir qa-
ncha terminologik tizimlaming mavjudligini turkiyshunoslikda olib boril-
gan izlanish va maxsus tadqiqotlar tasdiqlagan. Xususan, quyidagi mavzui
guruhlarga oid terminologik tizimlar bitiklar matnida faol qo‘llangan:
36
|
| |
Havoning ishchi agent sifatida noqulayliklari

|
Havoning ishchi agent sifatida noqulayliklari
|
bet | 38/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`limHavoning ishchi agent sifatida noqulayliklari;
1). Neft bilan havoning uzoq vaqt birga bo'lishi neftni qisman oksidlanishiga va harakatchanligini kamayishiga olib keladi.
2). Havoning haydalishi qatlam gazini sifatini buzadi.
3). Olinayotgan gaz tarkibida havo miqdorining ko'payib ketishidan portlovchi aralashma hosil bo'lishi mumkin.
4). Havodagi kislorodning ta'sirida, ayniqsa suv ishtirokida quvurlar va quduqlarning er osti jihozlarida kuchli korroziyalanish hosil bo'ladi.
Gazning muddatidan oldin ishlatuvchi quduqlardan chiqishi siqish jarayonini samaradorligini pasaytiradi va energetik harajatlarini ko'paytiradi. Ularni quduqlarning gaz omilini nazorat qilish orqali aniqlanadi.
Qatlam bosimini saqlash maqsadida qatlamga gaz haydash jarayonini o'tkazishni nazorat qilish, haydalayotgan gaz miqdorini aniq hisoblash, qatlam bosimini o'zgarishini kuzatish, gaz-neft tutashmasini siljishini muvoffiqlashtirish bilan olib boriladi. Bu muvoffiqlashtirish gaz omili ko'payib ketgan ishlatuvchi quduqlardan hududlar bo'ylab mahsulot olishni qayta taqsimlash yoki ba'zilaridan umuman to'xtatish orqali amalga oshiriladi
Nazorat savollari
1. Neft qazib chiqarishning ikkilamchi usullari deganda nimani tushunasiz?
2. Ikkilamchi usullarni amalga oshirish uchun ob'ekt tanlashda nimalarga asoslaniladi?
3. Ikkilamchi usullar qo'llanilayotganda haydovchi quduqlardan oluvchi quduqlarga ishchi agentni o'tib ketishi va ularga qarshi choralar haqida gapirib bering.
4. O'zbekistonda neft uyumlariga suv haydashning qanday usullari qo'llaniladi?
5. Haydovchi quduqlarni joylashtirish usuli bo'yicha qatlamga suv bostirishning qanaqa tizimlari mavjud?
6. Qatlamga haydalayottan suv hajmini aniqlashda nimaga asoslaniladi va qanday aniqlannladi?
7. Qatlamga suv bostirishning kombinasiyalashgan tizimlarining qanday turlarini bilasiz?
8. Qatlamga haydashga mo'ljallangan suvga qo'yiladigan talablarni sanab o'ting.
9. Suvni tayyorlash qurilmasida bajarilayotgan jarayonlar haqida gapirib bering.
10. Qatlam bosimini saqlashda suv ta'minoti tarxi qanday qismlardan iborat?
11. Qanday holatlarda qatlam bosimini saqlashning gazli usullari qo'llaniladi?
|
| |
Zamonaviy kompyuter va internet terminologiyasining shakllanishidagi ekstralingvistik omillar

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/
Volume–54 _ Issue-4 _ Iyun-2024
178
ZAMONAVIY KOMPYUTER VA INTERNET TERMINOLOGIYASINING
SHAKLLANISHIDAGI EKSTRALINGVISTIK OMILLAR
Xolmatova Asalxon Qodirjon kizi
Ingliz tili fani o’qituvchisi, Farg’ona davlat universiteti
asalsolijonova17@gmail.com
Jurayeva Maftuna Erkin kizi
Ingliz tili fani o’qituvchisi, Farg’ona davlat universiteti
maftunajurayeva1209@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
zamonaviy
kompyuter
va
internet
terminologiyasining
shakllanishidagi
ekstralingvistik
omillar
keltirilgan.
Terminologiya, terminologik birliklar o’rganilgan. Kompyuter va internetda
kuzatiladigan yangi yangi birliklar keltirib o’tilgan.
Kalit so’zlar:
terminologiya, kompyuter, terminlar, internet funksiyasi, ixtiro,
axborot texnologiyasi.
Kirish.
Barcha sohalardagidek, kompyuter va internet
sohasida ham terminlarni
nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda.
Bundan ko‘zlangan asosiy maqsad kompyuter va internet terminlariga bo‘lgan talab-
ehtiyoj bilan uning hozirgi holati orasidagi nomuvofiqlikni bartaraf etishdir. Chunki,
hozirgi kunda jamiyat hayotida kompyuter va internet qanchalik muhim ahamiyatga ega
bo‘lsa, uni egallash,
boshqarish, rivojlantirish va undan unumli foydalanish uchun
mazkur soha terminlari ham shunchalik muhim ahamiyatga ega. Demak, kompyuter va
internet sohasi terminlarini meʼyorlashtirish va tartibga solish ilmiy va ijtimoiy jihatdan
ahamiyatga molikdir. Biroq, tilimiz so‘z boyligining salmoqdor qismini tashkil etgan va
rivojlanib borayotgan kompyuter va internet sohasi terminlarini har tomonlama
o‘rganish – yaʼni lingvistik xususiyatlarini ochib berish, maʼno va shaklini, o‘zlashishi
hamda yasalishini tartibga keltirish tadqiqotimizning mazmunini belgilaydi.
Motivlanganlikning eng to‘liq
ifodasi termining tizimliligi, yaʼni termin tuzilmasida
nomlanayotgan tushunchaning boshqa tushunchalar bilan aloqasi va bu tushunchaning
mazkur tizimdagi o‘rnini aks ettirish imkoniyatidan iborat.
Terminning maqbul xususiyati uning semantik shaffofligidan iborat,
u termin
tomonidan ataladigan tushuncha haqida tasavvurni shakllantirish imkonini beradi.
Terminologik meʼyor umum lisoniy meʼyorga asoslanadi, biroq unga mos kelmasligi
ham mumkin. Bular qatoriga sohaviy jargonlarni kiritish mumkin. Jumladan, bir qator
terminologiyalarda mutaxassislar tomonidan qabul qilingan urg‘u o‘zgarishlari, so‘z
yasash qoidalari va h.k. Internet xizmati turlariga elektron sahifa,
elektron pochta,
telekonferentsiya, fayllarni uzatish, domen nomlari,
Telnet IRC yoki Chat
I j tim o iy - s iy o s iy t e r m in la r

|
I j tim o iy - s iy o s iy t e r m in la rBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasiI j tim o iy - s iy o s iy t e r m in la r
tizimi - qagan “Oliy hukmdor, xoqon""
tegin “taxt vorisi, xonzoda”, sad “Turk va Uyg‘ur xoqonligida oliy har-
biy-ma’muriy unvon”, yabgu “G'arbiy turk xoqonligi hukmdori”, qatun “
malika”, tudun “nazoratchi”, tutuq “viloyatning harbiy hukmdori ”, tarqan
“ hokim, boshliq”, beg “bek, boshliq”, eltabar “azlaming sarkardasi”,
sabc'i “elchi”, yolc'i “boshliq”, baga (sug‘d) “unvon, lavozim”, 'isbara
(sanskrit) “unvon, mansab” va sh.k.
Harbiy terminlar - korug “ayg‘oqchi, josus”, ayguci “harbiy masla-
hatchi”, siibasi “sarkarda, lashkarboshi”, yerci “y o i ko'rsatuvchi, qu-
lavuz”, surjtis “jang, urush”, sut]ug “nayza”, su “lashkar, qo‘shin”, buyruq/
buyuruq “farmonbardor”, qislaq “qish mavsumi uchun moMjallangan lash-
kargoh, lager”, qurgan “qo‘rg‘on, istehkom”, bargu “o ‘lja”, teg is “jang”,
kedim “sovut; yopinchiq”, yelm d “g ‘oratgar askariy guruh ”, bulun “bandi,
tutqun”, asir (ar.) “tutqun, asir” va sh.k.
Savdo-sotiq, moliya bilan bogMiq tushunchalarni ifodalovchi isti-
lohlar: arqis “savdo-sotiq karvoni”, sat- “sotmoq”, satig “savdo-sotiq”,
satigci “tojir, savdogar”, berim alim “qarz”, al'im berim “qarz”, otag “qarz”,
otagci “qarzdor”, ribat “rabot, karvonsaroy”, berguci “sudxo‘r, qarz be-
ruvchi”, baq'ir “pul birligi; mis tanga”, dinar “dinor (oltin tanga) va sh.k.
Soliq va boj terminlari - berim “to‘lov”, qabin “tayyor mahsulot bilan
to‘lanadigan soliq turi”, qubci'r “davlat tomonidan fiiqarolardan undiriladi-
gan jon solig‘i”, rabjat “qullardan undiriladigan soliq”va sh.k.
|
| |
- rasm .Gazliftli ko’targich konstrukciyasi

|
- rasm .Gazliftli ko’targich konstrukciyasi
|
bet | 82/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim12.2- rasm .Gazliftli ko’targich konstrukciyasi
Ko’tаrgichning suyuqlikkа cho’kish fоizi;
h,% = h / L * 100
Kоn shаrоitidа cho’kish fоizini qo’yidаgichа hаm hisоblаsh mumkin:
h,% = 10 * Pishchi / g * L * 100
12.3.Gаzlift quduqlаrini ishgа tushirish
Quduqni ishgа tushirishdа ishchi аgеnti ko’tаrgich quvurlаrning оstki qismigаchа yo’nаltirilаdi. Hаlqаli sistеmаli bir qаtоrli ko’tаrgichdа hаlqа qismigа hаydаlаdigаn ishchi аgеnti suyuqlikni pаstgа qаrаb siqаdi vа suyuqlik ko’tаrgich kоlоnnаgа o’tа bоshlаb sаthi ko’tаrilа bоshlаydi. quduq tubidаgi bоsim qаtlаm bоsimidаn оshgаndа, suyuqlikning bir qismi qаtlаmgа hаm hаydаlаdi. Yutilgаn suyuqlik hаjmi quduqning mаhsuldоrlik kоeffisiеnti vа suyuqlikning hаydаlish vаqtigа bоg’liq. Ko’tаrgich quvurlаridа suyuqlik sаthining ko’tаrilishigа mоs rаvishdа ishchi аgеntining bоsimi hаm оrtib bоrаdi. quvur оrtki qismidа (hаlqа qismidа) suyuqlik sаthi ko’tаrgich quvurlаrning bоshmоg’igаchа rаsаygаnidа, ko’tаrgichdаgi suyuqlik sаthi yuqоri qiymаtgа egа bo’lаdi. Ishchi аgеntining bоsimi bu pаytdа mаksimаl qiymаtgа egа bo’lib, bu bоsim «ishgа tushirish bоsimi» dеb аtаlаdi.
Bu bоsimdа ishchi аgеnti ko’tаrgich quvurlаrgа o’tib undаgi suyuqlik sаthini ko’tаrаdi vа bu suyuqlikni qismаn gаzlаntirаdi. Nаtijаdа quduqdаn suyuqlik kеskin оtilаdi. Bundаn so’ng, sаth pаsаyib, quvurlаrning cho’kishi kаmаyadi, ko’tаrgich quvurlаrning bоshmоg’idа bоsim qаtlаm bоsimigа nisbаtаn pаsаyadi, оtilаdigаn suyuqlik miqdоri hаm rаsаyadi. qаtlаm bоsimi vа quduqdаgi suyuqlik sаthi bоsimi оrаsidаgi fаrq tа’siridа qаtlаmdаn quduqqа qаrаb suyuqlik оqа bоshlаydi vа mа’lum muddаtdаn so’ng qаtlаm bilаn ko’tаrgichning ishi muntаzаm rаvishdа bo’lаdi. Quduq nоrmаl hоlаtdа ishlаy bоshlаydi vа shundаn bоshlаb hаydаlаdigаn ishchi аgеntining bоsimi dоimiy bo’lib u «ishchi bоsimi» dеb аtаlаdi.
12.3 – rasm. Kompressor qudug’i ishchi bosimining o’zgarishi.
Quduqni ishgа tushirish bоsimi ko’tаrgich kоnstrukciyasi, quduq diаmеtri, quduqdаgi suyuqlik sаthi vа ko’tаrgich quvurlаrning suyuqlikkа cho’kish dаrаjаsigа bоg’liq.
Bir qаtоrli hаlqаli sistеmаdаgi ko’tаrgich uchun
Rishchi = h*g / 10 * D2 / D2*d2;
Bir qаtоrli mаrkаziy sistеmаdаgi ko’tаrgich uchun
Rishchi = h*g / 10 * D2 / d2;
Mаksimаl ishgа tushirish bоsimi;
Rishchi mах = L * r * q;
Minimаl ishgа tushirish bоsimi;
rish min = h * r * q;
bu yеrdа,
h - ishchi аgеnti hаydаlishi nаtijаsidа ko’tаrgich quvurlаrdа sаth ko’tаrilishi;
g - quduqdаgi suyuqlik аrаlаshmаsining o’rtаchа sоlishtirmа оg’irligi;
D - mustаhkаmlоvchi quvur diаmеtri;
d - ko’tаrgich quvurlаri diаmеtri;
L - ko’tаrgich quvurlаri uzunligi;
|
| |
Gаzlift ko’tаrgichlаrining kоnstrukciyalаri

12.2.Gаzlift ko’tаrgichlаrining kоnstrukciyalаri
Kоmprеssоr usulidа quduqlаrni ishlаtish uchun ulаr bir qаtоrli yoki ikki qаtоrli ko’tаrgichlаr bilаn jihоzlаnаdi.
12.1 – rasm. Kompressor quduqlarining ishlash sxemasi.
ishchi agentni haydashdan oldin suyuqlik sathi;
suyuqlik quvur ortgi qismida NKQ larning boshmog’igacha haydalgan;
quduq orqali aralashma oqimi;
Bir qаtоrli ko’tаrgichning ishlаsh tаrzi 12.1- rаsmdа ko’rsаtilgаn.
Quduq ishgа tushirilgunchа suyuqlik sаthi mustаhkаmlоvchi quvur vа fаvvоrа quvurlаridа bir хil bаlаndlikkа egа (stаtik sаth).
а - quduq ishgа tushirilishdаn оldin stаtik sаth;
b - quvur оrtki qismidа suyuqlik nаsоs kоmrrеssоr quvurlаrining bоshmоgigаchа siqib tushirilgаn;
c - ko’tаrgich quvurlаr оrqаli аrаlаshmа оqimi.
Rаsmdаn ko’rinishichа аgаr mustаhkаmlоvchi quvur vа nаsоs-kоmrrеssоr quvurlаri оrаligigа (hаlqаgа) kоmrrеssоr yordаmidа ishchi аgеnti hаydаlsа, quvur оrtki qismidа sаth rаsаyib, nаsоs-kоmrrеssоr quvuridа esа ko’tаrilаdi. Shu tаrzdа quvur оrtki qismidа sаth NKQ bоshmоg’igаchа rаsаyadi vа hаydаlаdigаn hаvо yoki gаz bоshmоq оrqаli NKQ gа o’tib suyuqlikdа eriy bоshlаydi. Gаz yoki хаvоning muntаzаm byеrilib turilishi nаtijаsidа аrаlаshmа zichligi rаsаya bоrаdi vа bu аrаlаshmа yеr yuzаsigаchа ko’tаrilib, quduqdаn оqа bоshlаydi.
Ko’tаrgich quvurdа suyuqlik sаthining ko’tаrilishi nаfаqаt byеrilаyotgаn ishchi аgеntigа, bаlki bu quvurlаrning suyuqlikkа cho’kish chuqurligigа hаm bоg’liq.
Suyuqlik sаthining ko’tаrilish bаlаndligi, Shuning dеk ko’tаrgich diаmеtrigа hаm bоg’’liq. Ishchi аgеntining bir хil sаrflаnishidа kichik diаmеtrli quvurdа suyuqlik ko’tаrilish sаthi bаlаndrоq bo’lаdi.
Sаth ko’tаrilishigа suyuqlikning qоvushqоqligi hаm tа’sir etаdi. Mаsаlаn, suvgа nisbаtаn nеftning sаthi bаlаndrоq bo’lаdi, chunki nеftning qоvushqоqligi suvdаn rаstrоq.
Dеmаk, kоmrrеssоr ko’tаrgichining ishlаsh rrinciri ko’tаrgich quvurlаrdаgi suyuqlik shаrоitini bаshоrаtlаsh vа uning o’rtаchа sоlishtirmа оg’irligini rаsаytirishni mo’ljаllаshdаn ibоrаt.
Ikki qаtоrli ko’tаrgichlаrdа birinchi qаtоr quvurlаri (kаttа diаmеtrli) quduqqа ishchi аgеntini hаydаshgа vа ikkinchi qаtоr quvurlаri (kichik diаmеtrli) suyuqlikni ko’tаrishgа хizmаt qilаdi.
Kоmprеssоr ko’tаrgichni hisоblаshdа quyidаgi o’zgаruvchаn qiymаtlаr аniqlаnаdi;
- cho’kish chuqurligi, suyuqlikning ko’tаrilish sаthi, cho’kish fоizi, ko’tаrgich quvurlаri diаmеtri;
- hаydаlаdigаn ishchi аgеnti hаjmi, ko’tаrilаdigаn suyuqlik miqdоri.
quduq ishlаyotgаndа ko’tаrgich bоshmоg’idаgi bоsimgа tеng rаvishdа gаzsizlаngаn suyuqlik bаlаndligi cho’kish chuqurligigа tеng.
h = 10*Pbоsh / g
bu yеrdа: Pbоsh - ko’tаrgich quvurlаrning bоshmоg’idаgi bоsim, аt.
h - ko’tаrgichning cho’kish chuqurligi, m.
Suyuqlikni ko’tаrilish bаlаndligi N0 quduqdаgi suyuqlik sаthidаn quduq ustigаchа bo’lgаn mаsоfа bilаn o’lchаnаdi.
N0 = L - h
bu yеrdа L - ko’tаrgich bаlаndligi, m.
|
Ishgа tushirish bоsimini pаsаytirish usullаri

|
Ishgа tushirish bоsimini pаsаytirish usullаri
|
bet | 83/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim12.4.Ishgа tushirish bоsimini pаsаytirish usullаri
Оdаtdа gаzlift quduqlаrini ishgа tushirish uchun ishchi bоsimini tа’minlаsh kоmrrеssоrning yuqоri kuchlаnishini tаlаb qilаdi vа bа’zаn uni tа’minlаsh qiyin. Shuning uchun imkоni bоrichа quduqni ishgа tushirish bоsimini pаsаytirish chоrаlаrini ko’rish kyеrаk.
Ishgа tushirish bоsimini pаsаytirishning quyidаgi usullаri mаvjud;
1. Qаtlаmgа suyuqlik hаydаsh usuli. Bu usul suyuqlikni yaхshi yutаdigаn qаtlаmlаrdа muvаffаqqiyatli qo’llаnilаdi. Bundа ko’tаrgich quvurlаr vа hаlqа qismigа bir vаqtning o’zidа kаttа bоsim tа’siridа ishchi аgеnti hаydаlib, quduqdаgi hаmmа оchqich-yorqichlаr bir nеchа sоаtgа byеrkitilib qo’yilаdi. Bu vаqt mоbаynidа suyuqlikning bir qismi qаtlаmgа o’tаdi vа quduqdа suyuqlik sаthi rаsаyadi. Ishchi аgеntini ikkinchi mаrtа hаydаgаndа hаlqа qismidаn suyuqlikni ko’tаrgich quvurlаrgа siqib, quduqni tеz ishgа tushirish imkоniyati tug’ilаdi.
2. Ko’tаrgich quvurlаrini uzаytirish usuli. Bu usulni mаhsuldоrlik kоeffisiеnti rаst bo’lgаn quduqlаrdа qo’llаsh tаvsiya etilаdi.
3. Mаrkаziy sistеmаdаn hаlqаli sistеmаgа o’tish. Bu usulni qo’llаshdа dаstаvvаl ko’tаrgich quvurlаr оrqаli ishchi аgеntini hаydаb hаlqа qismidаn suyuqlik аrаlаshmаsi оlinаdi. quduqdаn bir qism suyuqlik оlingаndаn so’ng ko’tаrgich mаrkаziy sistеmаdаn hаlqаli sistеmаgа o’tkаzilаdi, ya’ni hаlqа qismigа ishchi аgеnti hаydаlib ko’tаrgich quvurlаr оrqаli suyuqlik аrаlаshmаsi оlinаdi.
4. Ko’tаrgich quvurlаrni mа’lum jоylаrdа tеshib qo’yish. Mа’lumki, ishchi аgеntini hаydаsh jаrаyonidа bu аgеnt ko’tаrgich quvurlаrning bоshmоg’gа еtmаgunchа undаgi suyuqlik gаzlаshmаydi. Аgаr ko’tаrgich quvurning bоshmоgidаn yuqоrirоq bir yoki bir nеchа jоyidа mаhsus tеshiklаr qоldirilsа, hаlqа qismidа suyuqlik sаthi kаmаygаni sаri bu tеshiklаr оrqаli ishchi аgеnti ko’tаrgich quvurlаrgа o’tib suyuqlikni tеz gаzlаshtirа bоshlаydi vа quduqni ishgа tushirish tеzlаshib, ishchi bоsimini rаsаytirish imkоniyati rаydо bo’lаdi. Lеkin quduq muntаzаm ishlаy bоshlаgаndаn so’ng, mаxsus tеshiklаr оrqаli ko’tаrgichgа o’tаdigаn ishchi аgеntining sаrflаnishini tеjаsh mаqsаdidа tеshiklаr o’rnаtilgаn jоylаrdа mахsus ishgа tushirish klаrаnlаrini o’rnаtish mаqsаdgа muvоfiqdir. (12.4.-rаsm).
12.4.-rаsm. Gаz ko’tаrgich to’sqichini o’rnаtish sхеmаsi.
1-аsbоbni sim bilаn ulаsh; 2-yuk shtаngаsi; 3-yass; 4-nаsоs-kоmprеssоr quvuri; 5-shаrnir; 6-qiyshаytirgich; 7-to’sqich fiksаtоri; 8-gаz ko’tаrgich to’sqichi; 9-quduq kаmеrаsi.
|
| |
Биология - download

Qidiruv: Биология
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги
«Синтез 1,4- фенилен дикарбоксиметилен- гликолята». Universum: Химия и биология : электрон научн журн
372,64 Kb.
3
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Nazorat savollari - O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim

Nazorat savollari
Quduqlаrning fаvvоrаlаnish shаrоitlаri qanday namoyonlanadi?
Fаvvоrа quvurlаrining qo’llаnilishining afzalligi nimada?
Fаvvоrа quduqlаrining ustki uskunаlаriga nimadan tashkil topgan?
Quduqlаrning ishlаsh rеjimini bоshqаrish qanday amalga oshiriladi?
Fаvvоrа quduqlаrini tаdqiq etish nima orqali aniqlanadi?
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Бойко В.С. Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений. -М.: Недра, 1990.
2. Муравьев В.М. Эксплуатация нефтяных и газовых скважин. -М.: Недра, 1973.
3. Jeltov Yu.GT. Razrabotka neftyanix mestorojdeniy. -M.: Nedra, 1986.
12 - Mа’ruzа. Nеft quduqlаrini gаzlift usulidа ishlаtish
Mа’ruzа rеjаsi:
12.1.Gаzlift quduqlаrining ishlаsh shаrоiti
12.2.Gаzlift ko’tаrgichlаrining kоnstrukciyalаri
12.3.Gаzlift quduqlаrini ishgа tushirish
12.4.Ishgа tushirish bоsimini pаsаytirish usullаri
Tayanch sozlari
Gаzlift, kоmrrеssоrsiz gаzlift, nаsоs-kоmrrеssоr quvuri, suyuqlik sаthi,quduqning mаhsuldоrlik kоeffisiеnti, ko’tаrgich quvurlаri, kоmrrеssоr, ishchi bоsimi, gazliftli ko’targich, hаydаlаdigаn ishchi аgеnti, kоmprеssоr usuli.
12.1.Gаzlift quduqlаrining ishlаsh shаrоiti
Quduq mаhsulоtini qаtlаmdаn yer yuzаsigаchа ko’tаrish uchun qаtlаm enеrgiyasi еtаrli bo’lmаsа fаvvоrаlаnish to’хtаydi. quduqdаgi ko’tаrgich оrqаli quduqlаrning bоshmоg’igа sun’iy tаrzdа gаz yoki hаvо hаydаb fаvvоrаlаnishni dаvоm etdirish mumkin.
Gаz yoki hаvоni kеrаkli bоsimgаchа siqib bеrish tаlаb qilingаni sаbаbli kоmrrеssоr ishlаtilаdi vа quduqning bu tаrzdа ishlаtilishi «kоmprеssоr usuli» dеb аtаlаdi.
Gаz yoki hаvо ko’tаrgichining rpinciriаl ishlаshi fаvvоrа qudug’idа suyuqlikning kеngаyib bеrаdigаn gаz enеrgiyasi tа’siridа fаvvоrаlаnish bilаn bir хildir.
Ishchi аgеnti sifаtidа gаz ishlаtilsа bu ko’tаrgich «gаzlift», hаvо ishlаtilgаndа esа «erlift» dеb аtаlаdi.
Аyrim hоllаrdа ko’tаrgichning ishini tа’minlаsh uchun yuqоri bоsimli uyumning gаzi ishlаtilsа, kоmprеssоrgа zаrurаt tug’ilmаydi vа bu hоlаt «kоmrrеssоrsiz gаzlift» dеb аtаlаdi.
|
Математика - download

|
Qidiruv: Математика | Бошлангич синф математика дарсларида ахборот технологияларини куллаш 1,48 Mb. 17 | o'qib | | Математика вокруг нас Matematika atrofimizda: grafiklar va diagrammalarda. Uslubiy qo‘llanma. Samarqand- 2022,80sahifa 5,17 Mb. 5 | o'qib | | Ключевые слова: математика, логическое мышление, текстовая This article describes the role, importance and stages of problem solving in the 345,11 Kb. 5 | o'qib | | Математика окытыу методикасы. Т. Байназаров Respublikada kadrlar tayarlaw milliy da`stu`rinin` islep shig`iliwi, onin` ken` analiz qiliniwi ha`m 419,65 Kb. 23 | o'qib | | Сборник задач по аналитической геометрии. М-: Наука, 986. Данко П. С., Попов А. Г., Кожевникова Т. Я. Высшая математика в упражнениях задачах. В ч. М.: Высшая; школа, 1998 Сборник задач 89,36 Kb. 1 | o'qib | | Педагогика олий ўҚув юртлари талабаларини – БЎлажак математика ва информатика ўҚитувчиларини дифференциал ва интеграл ҳисобга ўргатишда ахборот технологияларини қЎллаш методикаси Oliy ta’limda elektromagnitizmni axborot texnologiyalari asosida o’qitish metodikasini takomillashtirish 34,3 Kb. 5 | o'qib | | Kompyuter tarmoqlarini loyihalash va qurish Учебное пособие предназначено для самостоятельными изучающими сетевые технологии, студентами бакалавриата по направлению 5110100 «Математика и информатика», магистрантами направления 5А110102 «Информационные технологии в образовании» 22,91 Kb. 1 | o'qib |
1
| |
Tuxum beradigan tovuqlaming energiya va oziq moddalariga ehtiyoji

|
Tuxum beradigan tovuqlaming energiya va oziq moddalariga ehtiyoji
|
bet | 5/15 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 343,88 Kb. | | #235753 |
Bog'liq Avazov Abbos loyiha ishi2.1 Tuxum beradigan tovuqlaming energiya va oziq moddalariga ehtiyoji
Tuxum beradigan tovuqlaming energiyaga talab asosan, tuxum mahsuldorligi, tirik vazn~ uning kunlik o'sishi va fermadagi haroratga bog'liq. Patlanish darajasi sust bo'lgan parrandalar issiqlikni tartibga solish uchun yuqori energiyaga ehtiyoj sezadi. Parrandalar uchun energiyaga bo'lgan talabni belgilash, almashinuvchi energiya asosida amalga oshirilib, azotga tenglashtiriladi va MDj (l MOj ° 238,892 Kkal) bilan o'lchanadi.
Tuxumga kirgan tovuqlaming aImashinuv energiyasiga ehtiyojini hisoblashda zotlaming guruhlari (yengil va o'rta) tirik vazni, ularning kunlik o'sishi va tuxum mahsuldorligi hisobga olinadi (3-jadval).
3-jadval. Tuxumga kirgan tovuqlarning almashinuv energiyasiga talabi
Bu yerda:
- yengil zotli tuxum beradigan tovuqlarning almashinuv energiyaga talabi;
-o'rtacha zotIi tuxum beradigan tovuqlarning almashinuv energiyasiga talabi;
TV - tirik vazni, kg
- tuxum massasi, gr
- kunlik o'sishi, gr/kun
Ozuqadagi almashinuv energiyasmmg konsentratsiyasi World's Pountry Science Association (WPSA) da quyidagicha qabul qilingan:
AE (MDj/kg) = 0,01551 * protein (gr) + 0,03431 * yog' (gr) + 0,01669 • kraxmal (gr) + 0,01301 • qand (gr)
Tuxum beradigan tovuqlaming proteinga talabi boshqa monogastrit hayvonlardagi singari eng avvalo organizmni tirik holda saqlab turish, shuningdek, eng muhim aminokislotalarga ehtiyojni qondirish uchun zarur bo'lib, tuxum oqsilini aminokislotali tarkibiga, kunlik o'sishining kimyoviy tarkibiga va namlanish darajasiga bog'liq (4-jadval).
4-jadval. rarrandaebilik mabsulotlarida ayrim eng mnbim aminokislotalaming miqdorl, gr/100 XP
Ozuqalardagi aminokislotalaming tarkib~ towqlarning eng muhim aminokislotalarga bo'lgan ehtiyojiga mos kelishi kerak, ulaming yetishmasligi yoki ortiqcha bo' lish~ ayniqsa, protein miqdorining ortiqcha bo'lishi parrandalar mahsuldorligiga salbiy ta' sir ko'rsatadi (5-jadval).
5-jadval. Tuxum qo'yadigan tovuqlar ratsionidagi noyob aminokislotalarning tavsiya etilayotgan konsentrasiyasi
Towqlarning proteinga bo'lgan talabini ozuqa oqsili tarkibida aminokislotalar optimal miqdorda bo'lganda quyidagi tenglama bilan ifodalash mumkin:
XP (kuniga grlbosh) = 3,5 • + 0,25 •
bu yerda:
XP - bir bosh uchun I kunda proteinga bo'lgan ehtiyoj, gramm
TV - tirik vazn, kg
- tuxum massasL gramm
Parrandalaming energetik va proteinli oziqlantirish me'yori bO'yicha tavs iyalar 6-jadvalda keltirilgan.
6-jadval. Tuxum qo'yadigan tovuqlami energetik va proteinli oziqlantirish me'yori
|
| |
Физика - download

Bellashuv uz Fizika 2-variant Физика Piyodaning tezligi υ1=6km/h Undan t1=45 minut keyin yo’lga chiqqan velosipedchi piyodani t2=9 minutda quvib yetishi uchun qanday υ2(km/h)tezlik bilan harakatlanishi kerak? 94,3 Kb. 4
Bellashuv uz Fizika 2-variant Физика Piyodaning tezligi υ1=6km/h Undan t1=45 minut keyin yo’lga chiqqan velosipedchi piyodani t2=9 minutda quvib yetishi uchun qanday υ2(km/h)tezlik bilan harakatlanishi kerak? 94,3 Kb. 4
Bellashuv uz Fizika 2-variant Физика Piyodaning tezligi υ1=6km/h Undan t1=45 minut keyin yo’lga chiqqan velosipedchi piyodani t2=9 minutda quvib yetishi uchun qanday υ2(km/h)tezlik bilan harakatlanishi kerak? 104,41 Kb. 4
Bellashuv uz Fizika 2-variant Физика Piyodaning tezligi υ1=6km/h Undan t1=45 minut keyin yo’lga chiqqan velosipedchi piyodani t2=9 minutda quvib yetishi uchun qanday υ2(km/h)tezlik bilan harakatlanishi kerak? 104,41 Kb. 4
IV.Xulosa - Mundarija kirish I. Asosiy qism

|
Mundarija kirish I. Asosiy qism
|
bet | 14/15 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 343,88 Kb. | | #235753 |
Bog'liq Avazov Abbos loyiha ishiIV.Xulosa
Hayvonlaming oziq moddalarga bo'lgan ehtiyojini aniq bilish va ratsional oziqlantirishning i1miy jihatdan asoslangan tizimini ishlab chiqish nafaqat ularning potensial mahsuldorligini yuqori darajada namoyon qilish, balki chorvachilikda ozuqalarni ishlatilish samaradorligini oshirishga ham xizmat qiladi.
Oxirgi o'n yillikda hayvonlaming oziq moddalarga bo'lgan ehtiyoji to'g'risidagi i1miy bilimlar anchagina kengaydi. Bu ozuqalarni tayyorlashning yangi texnologiyalari ishlab chiqilganligi va ularni oziqlantirish usullarini tayyorlashda o'z aksini topdi. Chet elda, jumladan, Garbiy Yevropa mamlakatlarida chorvachilik sohasining anchagina muvaffaqiyatlari, ko'p hollarda, hayvonlarni oziqlantirish va ozuqalar to'yimliligini baholashning yaxshi progressiv tizimlarini joriy qilish tufayli amalga oshirilgan va bu oxir oqibat, har bir hayvon turi organizmining fiziologik va ekologik o'ziga xosliklarini inobatga olgan holda, ularni to'laqonli oziqlantirishni tashkil qilish imkoniyatini beradi.
Mazkur kurs ishim shu kunga qadar mutaxassislik va umumta'lim fanlaridan olgan bilimlarimning yakunlovchi hisoboti boʻlib, bunda olgan bilimlarim chuqurlashdi, xususan ishlab chiqarish texnologik tizimlarini oʻrgandim, texnologik uskunalarni hisobladim, zamonaviy yorma ishlab chiqarish korxonalarining ishi bilan tanishdim va shu bilimlarimni kelajakda amaliyotda tadbiq etaman.
V.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
I. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining asarlari
1. Mirziyoyev Sh.M. “Milliy taraqqiyot yо‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib, yangi bosqichga kо‘taramiz” 1-jild – Tosh: О‘zbekiston, 2017. - 592 b.
2. Mirziyoyev Sh.M. «Xalqimizning roziligi bizning faoliyatimizga berilgan eng oliy bahodir» 2-jild – Toshkent: «О‘zbekiston», 2019. - 592 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. «Niyati ulug‘ xalqning ishi ham ulug‘, hayoti yorug‘ va kelajagi farovon bо‘ladi» 3-jild– Toshkent: «О‘zbekiston», 2019. – 400 bet.
4. Mirziyoyev Sh.M.«Milliy tiklanishdan – milliy yuksalish sari» 4-jild– Toshkent: «О‘zbekiston», 2020. - 452 bet.
5. Mirziyoyev Sh.M. «Birashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi 75-sessiyasida so‘zlagannutqini o‘rganish bo‘yicha» o‘quv qo‘llanma – Toshkent: «Ma’naviyat», 2021. - 280 bet.
6. Mirziyoyev Sh.M. «Insonparvarlik, ezgulik va bunyodkorlik – milliy g‘oyamizning poydevoridir» – Toshkent: «Tasvir», 2021. - 36 bet.
7. Mirziyoyev Sh.M. «Oliy Majlisga Murojaatnomasi hamda O‘zbekiston yoshlari forumida so‘zlagan nutqidan iqtiboslar» – Toshkent: «Тасвир», 2021. - 52 bet.
|
| |
Abu rayhon beruniy nom id ag I to sh k en t da vlat texn ika u n IV er site ti m. X. Aripova

Abu rayhon beruniy nom id ag I to sh k en t da vlat texn ika u n IV er site ti m. X. Aripova
Download
3,32 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/57
Sana
16.12.2023
Hajmi
3,32 Mb.
#120789
Download
3,32 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Abu rayhon beruniy nom id ag I to sh k en t da vlat texn ika u n IV er site ti m. X. Aripova
Download
3,32 Mb.
Matnni ko'rish
Boshqarish usullari va vositalari

E l e k t r o m a g n i t t o ’l q i n l a r
O ptikaga oid umumiy m a’lumotlar. Birliklar sistemasi (SGS, SI va
boshqalar). M aksvell tenglam alarining integral formasi.
Maksvell tenglam alarining
differensial formasi. Elektrom agnit to ’lqinlam ing umumiy ko’rinishi. Yassi
elektrom agnit to ’lqin tenglam asi, elektromagnit to ’lqin shkalasi. Y orug’lik
xodisalarining elektrom agnit tabiati. Elektromagnit tulqining superpozisiyasi
(maksim um , minimum shartlari). T urg’yn elektromagnit tulqinlar.
Q o ’Ilaniladigan ta ’lim texnologiyalari:
dialogik yondoshuv, muammoli
ta 'lim. Zamonaviy kompyuter texnologiyalari va multimediali elektron darsliklar.
Adabiyotlar: A l; A2; A3; A4; A5; A6; A7; Q l; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6;
Sam arqand davlat universiteti

Sam arqand davlat universiteti
Download
415,49 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/14
Sana
30.05.2024
Hajmi
415,49 Kb.
#257345
Download
415,49 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Sam arqand davlat universiteti
Download
415,49 Kb.
Matnni ko'rish
RADIOELEKTRON - Abu rayhon beruniy nom id ag I to sh k en t da vlat texn ika u n IV er site ti m. X. Aripova

RADIOELEKTRON
APPARATLARNI LOYIHALASH
VA MODELLASHTIRISH
ASOSLARI
Toshkent - «Fan va texnologiya» - 2015
Muharrir:
M.Hayitova
Tex. muharrir:
M.Holmuhamedov
Musavvir:
D.Azizov
Musahhih:
N.Hasanova
Kompyuterda
sahifalovchi:
Sh.Mirqosimova
E-mail: tipografiyacnt@ m ail.ru Tel: 245-57-63, 245-61-61.
Nashr.lits. A I№ 149,14.08.09. Bosisfaga ruxsat etildi 25.08.2015.
Bichimi 60x84 Vi6- «Timez Uz» garniturasi. Ofset bosma usulida bosildi.
Shartli bosma tabog‘i 9,75. Nashriyot bosma tab o g 'i 10,0.
T iraji 50. B uyur6tm a №115.
«Fan va texnologiyalar Markazining
bosmaxonasi» da chop etildi.
100066, Toshkent sh., Olraazor ko‘chasi, 171-uy.
|