IV-BOB. TA’LIM VA TARBIYA ISHLARI GIGIYENASI

|
IV-BOB. TA’LIM VA TARBIYA ISHLARI GIGIYENASI
|
bet | 55/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasiIV-BOB. TA’LIM VA TARBIYA ISHLARI GIGIYENASI
Ta’lim va tarbiya gigiyenasi o’qituvchiga, o’quvchi yoshlarning kam kuch sarflagani holda fanni yoki o’rgatilayotgan usulni yuqori darajada o’zlashtirishga erishuviga yordam berishga qaratilgan zomonaviy omillardan biridir. Shuning uchun ta’lim va tarbiya gigiyenasi muammolari juda ko’p masalalarni (o’quvchi va talabalarning ishchanlik qobiliyatini oshirish, dars jarayonida sodir bo’ladigan charchash alomatlarini yo’qotish chora-tadbirlarini izlab topish, o’quv rejasi va dasturini gigiyenik jihatdan tahlil qilish, dars gigiyenasi, maktab, lisey va uydagi o’quv faoliyatining gigiyenasi, o’qitish gigiyenasi va boshqalar) o’z ichiga oladi.
O’quvchi va talabalarning ishchanlik qobiliyati. O’quvchi va talabalarning ishchanlik qobiliyati deganda ma’lum bir aqliy yoki jismoniy ishni uzoq muddat davomida oz kuch sarflab, sifatini talab darajasida bajarish tushuniladi.
Ayrim adabiyotlarga asoslanib, aqliy ishchanlik qobiliyati ko’rsatkichlarini kun davomida o’rganib chiqib alohida davrlarga ajratish mumkin, bu o’z navbatida o’qish va mehnat qilish bo’yicha ratsional kun tartibi tuzishda eng obyektiv mezon hisoblanadi. Aqliy ishchanlik qobiliyati 5 ta davrdan iborat:
1. Ishga kirishish davri. Darsda bir necha daqiqa davom etib, o’quvchi o’quv va ish jarayonlariga moslasha boradi.
2. Optimal ishchanlik davri. Aqliy mehnatni bajarishning stabillashgan davridir. Bunda diqqat dominantligi vujudga keladi.
3. To’liq, kompensatsiya davri. Oldingi davrdan farq qilib, toliqishning dastlabki belgilari paydo bo’la boshlaydi, ammo ularni odamning iroda kuchi kompensatsiyalashtirib, yuzaga chiqarmay turadi.
4. Beqaror kompensatsiya davri. Toliqishning ortib borishi ish faoliyatining pasayishi bilan xarakterlanadi, ammo odam iroda kuchi bilan ma’lum vaqtgacha aqliy mehnatni talab darajasida davom ettirishi mumkin.
5. Mehnat faoliyatining progressiv pasayish davri. Bu davr toliqishning tez ortib borishi bilan xarakterlanadi, bunda bajarilayotgan aqliy mehnatning mahsuli va samaradorligi keskin kamayadi.
Bu davrlarni dars davomida, kun, hafta, chorak, yil davomida kuzatish mumkin.
Aqliy mehnat faoliyatini yuqori darajada saqlay olish mumkinmi degan savolga rus olimi N.Ye Vedenskiyning ta’kidlashicha, aqliy mehnatning yuqori mahsuldorligini ta’minlovchi sharoitlar quyidagilardan iborat:
- har qanday mehnatni bajarishga asta-sekin kirishish;
-ish bajarishning optimal ritmini va tartibini tanlash va unga rioya qilish;
-ishni izchillikda va ketma-ket bajarishga odatlanish;
-mehnat va dam olishni to’g’ri tashkil qilish, bir ish turini ikkinchisi bilan almashtirib olib borish.
-muntazam ravishda jismoniy mashqlar bilan shug’ullanish tufayli aqliy mehnat malakalarini avtomatlashtirish va takomillashtirish hamda avtomatik malaka hosil qilish.
Yuqoridagi omillarning ko’pchiligi o’quvchilarning ham ish qobiliyatini aniqlaydi, ammo ularning eng muhimi o’quv kun tartibiga, va o’z vaqtida dam olishga rioya qilishdir.
Aqliy faoliyat uzoq, vaqt davom etaversa, ularning ish qobiliyati asta-sekin pasayib, ish sifati yomonlasha boshlaydi, bajarilayotgan ishga nisbatan e’tibor kamayadi, fanlarni o’zlashtirish pasayadi, talaba bo’shashadi, mudraydi. Bu holat miyaning ish bajarayotgan markazlaridagi asab hujayralari qo’zg’alish holatidan tormozlanish holatiga o’tganligini, ya’ni ular charchaganligini ko’rsatadi. Charchash bu tashqi muhit bilan miya po’stlog’idagi asab hujayralari o’rtasidagi aloqaning vaqtincha uzilishidir. Charchash deganda, miya hujayralarining shu bilan birga butun organizmning ishchanlik qobiliyatini pasayishi tushuniladi. Bu fiziologik jarayon bo’lib, tormozlanishning oxirgi pog’onasi hisoblanadi. Tormozlanish dastlab bosh miya po’stloq qismiga, so’ngra asab tizimining qo’yi qismlariga tarqalib, organizmni bo’shashtiradi.
Darsda charchashning birinchi bosqichi faol tormozlanishning bo’shashi bilan bog’liq, bu harakatlar o’zgacha ko’rinishda namoyon bo’ladi.
O’quvchilarning o’zlari faol o’quv holatidan to’xtagan bo’ladilar, sinfda ozgina shovqin-suron ko’tariladi. Charchashning bundan keyingi ikkinchi bosqichi qo’zg’alish jarayonining bo’shashi, bilan birga davom etadi. Tormozlanish jarayonlari qo’zg’alish jarayonidan ustun turadi.
I.P. Pavlov charchashda tormozlanish jarayonining ahamiyatiga to’xtalib o’tar ekan: «Charchash tormozlanish jarayonining avtomatik ichki qo’zg’tuvchilaridan biridir» - deb yozgan edi.
Bolalarga bajarilayotgan yuklama ortiqcha ekanligi yoki charchaganliklari ko’rinib turgan bir vaziyatda mashg’ulotni davom ettirish shunday holni keltirib chiqaradiki, uni I.P. Pavlov chegaradan «tashqi yoki himoyalash tormozlanishi» deb atagan edi, bu tormozlanish po’stloqning asab hujayralarini zo’riqib ketishidan himoya qiladi. Po’stloq hujayralarining tez zo’riqib ketib tormozlangan holatga o’tishi ayni bir sharoitda bosh miya quyi bo’limlari hujayralarining chidamliligiga keskin sur’atda zid keladi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun charchashning eng dastlabki bosqichlari xosdir. Yuqori sinf o’quvchilari esa charchagan vaqtlarida ham ishlash qobiliyatlarini yo’qotmaydilar. Biroq ko’p ishlash natijasida ish qobiliyati pasayadi.Charchashning eng asosiy belgisi aqliy mehnat natijasining kamayishidir.
Ish faoliyatining odatdagi susayishini aqliy charchashdan farq qilish lozim. Aqliy charchash orta borgan sari bolaning bajarayotgan ishida unum bo’lmaydi.
Aqliy va jismoniy charchash o’zaro aloqadordir. Buni birinchi marta Italiyalik olim Mosso aniqlagan. Haddan tashqari aqliy charchash bajarilayotgan jismoniy ishning samaradorligini kamaytiradi yoki aksincha, jismoniy charchash, toliqish aqliy mehnatga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Aqliy toliqishning xususiy belgilariga yana diqqatning susayishini, xotiraning pasayishini, fikrlash va tasavvur qilishning buzilishini ham kiritib o’tish lozim.
Xullas dars vaqtida aqliy mehnatning yuqori mahsuldorligini ta’minlash, charchashni oldini olish choralari quyidagilardan iborat bo’lishi kerak:
-O’qituvchi yangi materialni o’quvchining optimal ish qobiliyatida bo’lgan vaqtida tushuntirishi;
-Darsning birinchi yarmida, dars berishning faol usullarini qo’llab, o’quvchi diqqatini uzoq vaqt bitta predmetda ushlab turmasdan tushuntiriladi.
-Dars berish usulini o’zgartirib turish uni yuqori saviyada olib borish;
-Sinf xonalarini tanaffus paytida shamollatish;
-O’quvchi faoliyatini turli vazifalarga jalb qilish, o’quv texnika vositalarini keng qo’llash, ammo o’quv texnika vositalaridan, televizordan, dasturlashtirilgan ovoz yozish apparatlaridan, diafilmlardan foydalanishning o’zi asosiy gigiyena qoidalariga qat’iy rioya qilishni talab qiladi;
-Dars materialini tushuntirishda ko’rgazma qurollardan (rasmlar namoyshi qilish, tajribalar ko’rsatish) didaktik o’quv vositalardan maksimal foydalanish:
-Dars oralig’ida fizkuldaqiqalar o’tkazish: har bir darsda fizkultura daqiqalari o’tkazilishi lozim. Bu o’quvchilarning aqliy charchashini oldini oladi, bu vaqtda fortochkalar yoki derazalar ochib qo’yilishi kerak.
Fizkultura daqiqasi ikki-uch daqiqa bajariladi. Mashqlarni barcha o’quvchilar bajarishi shart. Fizdaqiqalar uchun gavdaning orqa tomonidagi muskullar, qad-qomatni ko’tarib turadigan va nafas aktida ishtirok yetadigan muskullarning mustahkamlanishiga yordam beradigan mashqlar talab yetiladi. Bu mashqlar orqa, qo’l, panja muskullarini ham mashq qildirish bolalarning charchashini oldini oladi. Bunday daqiqalarni o’tkazishdan maqsad muskul va qon aylanish organlarini bir vaziyatda tutib, zo’r berib aqliy ish bajarayotgan o’quvchi va talabalarni faol faoliyatga qayta ko’chirishdir.
-O’qituvchining pedogogik mahorati, uning yangi materialni tushuntirish paytidagi ko’tarinki kayfiyati, o’qituvchining har xil ohangda so’zlashi: O’qituvchi bir xil ohangda so’zlagan nutqi o’quvchini zeriktirib, mudratib qo’yadi, bunday paytda o’quvchi tomonidan dars materialini o’zlashtirish qiyinlashadi, bosh miya yarim shartlari po’stlog’ida tarqoq tormozlanish jarayoni paydo bo’lib, uyqu bosadi.
Cigiyenachilar o’quvchilarning darsda toliqish sabablarini o’rganib chiqib, qiziqarli ma’lumotlarni keltirganlar. Ularning aniqlashicha, yuqori sinf o’quvchilari va litsey talabalarining charchashiga asosiy sabab ko’pincha ularning darsga qiziqmasliklari, o’qishning og’irligi, mashg’ulot bajarishga layoqatsizlik, darsni zerikarli o’tilishi, dars materialini tushuntirmaslik, mikromuhitning salbiy ta’siridir.
Agarda charchash holati o’z vaqtida dam olish bilan almashtirilmasa u o’ta charchash holatiga o’tadi. Bu organizm uchun kasallikdir.
O’ta charchagan bolalar darsni yaxshi natijada o’zlashtirishlari pasayib ketadi. Maktab o’quvchilarida o’ta charchash, asosan o’quv va o’qishdan tashqari ishlarning me’yoridan ortib ketishi, kun tartibining buzilishi, ochiq havoda yetarli sayr qilmaslik, ovqatlanishni to’g’ri tashkil qilmaslik natijasida kelib chiqadi.
O’rganilgan ma’lumotlarga asoslanib charchashning oldini olish choralaridan yana biri deb, pedagogik jarayonni ratsionalizasiyalashni belgilash mumkin. Ya’ni, darsni tuzilishi va mazmuni jihatdan to’g’ri tashkil qilish innovatsion pedagogik texnologiyalarni qo’llash bilan o’quvchilarning aqliy mehnat faoliyatini jadallatirish kerak. Jadallashtirish faqat boshlang’ich sinflardagina emas, yuqori sinflar, maxsus maktablar, (lisey va gimnaziyalar) uchun ham zarurdir. Chunki lisey va gimnaziyalar o’quv yuklamasi umumiy ta’lim maktablardagidan ortiq bo’lib, ba’zan kuniga 10-12 soatgacha yetadi, tabiiyki bunday yuklama o’quvchi salomatligiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Bolaning jismoniy va ruhiy salomatligiga, maktabgacha va maktab yoshidayoq asos solinadi, shu sababli ularni gigiyenik jihatdan to’g’ri o’qitish uchun aqliy mehnat gigiyenasining ilmiy asoslariga tayanish kerak. Bu masalaga maktab va maxsus maktablardagi pedagoglar va shifokorlar befarq bo’lmasliklari kerak. Aqliy va jismoniy jihatdan charchagan bolalar va o’smirlarni ish qobiliyatini oshirish, ularni dam olishiga uyquga e’tibor berish talab etiladi.
|
| |