O’rta kasbiy ta’lim - Sharq mamlakatlarida (Yaponiya, Koreya, Xitoy) da pedagogik akmeologiya

|
Sharq mamlakatlarida (Yaponiya, Koreya, Xitoy) da pedagogik akmeologiya
|
bet | 5/8 | Sana | 07.10.2024 | Hajmi | 141 Kb. | | #273875 |
O’rta kasbiy ta’lim muassasalarida o’qitiladigan fanlar moliya, tibbiyot, qishloq xo’jaligi, texnika, turizm kabi tanlangan mutaxassislikka bog’liq.
Bu kasblar bo’yicha ta’lim olgan bitiruvchilar kasbiga ko’ra turli muassasalarga ishga taqsimlanadilar.
2007 yil statistik ma’lumotlarga ko’ra o’rta maktabning ikkinchi bosqichiga 66 % bolalar qabul qilinadi.
Yuqorida ta’kidlanganimizdek, kasbiy – texnik yo’nalish bir necha bosqichli o’quv muassasalaridan iborat: maxsus texnik, texnik, kasbiy va qishloq xo’jalik maktablari. Maxsus texnik maktablarda o’qish muddati 4 yil. Kasbiy va qishloq xo’jalik maktablarida o’qish 3 yil bo’lib, ular kamroq e’tiborga loyiq.
O’qish sentabrda boshlanadi va 9,5 oy davom etadi, 2 ta semestrdan iborat. Ta’til kunlari yanvardan fevralgacha, iyundan avgustgacha davom etadi. Mashg’ulotlar haftada 5 kun ertalabdan tungacha bo’ladi.
O’rta maktabning akademik yo’nalishi bo’yicha o’qish davomida turli turdagi imtihonlar, yakunida – bitiruv imtihonlari topshiriladi.
Maktab ta’limi haqida attestat olish uchun xitoy tili, matematika, chet tili, fizika, ximiya, siyosatshunoslik, tarix, geografiya, informatika, biologiya fanlaridan imtixonlar topshiradilar.
Yagona bitiruv maktab imtixoni (Rossiya EGEsiga o’xshagan) butun davlat bo’yicha may oyida o’tkaziladi. Bitiruvchilar bilimlarini baholash 100 balli tizim asosida baholanadi.
Oliy ta’limning muhim qismi bo’lgan va yuqori bosqichdagi o’rta ta’lim bazasida amalga oshirilayotgan kasbiy oliy ta’lim hozircha rivojlanishning boshlang’ich bosqichida turibdi. U 87 ta kasbiy-texnik institutlarda, qisqa muddatli kasbiy universitetlarda, maxsus texnikumlarda, qayta qurishni amalga oshirayotgan o’nlab oliy maxsus o’quv yurtlarida, kattalar uchun 188 mutaxassislik bo’yicha 133 ta oliy o’quv yurtlarida taxsil oladilar. Undan tashqari 18 ta o’rta texnikumda oliy kasbiy ta’lim guruhlari kiritilgan. Bu oliy kasbiy o’quv muassasalari amaliy va texnologik sohadagi malakali texnik ishchilarni tayyorlaydi. Kasbiy ta’limni rivojlantirish dasturiga ko’ra Xitoy yaqin kunlarda oliy kasbiy ta’lim tizimini isloh qilishni tezlashtiradi, oliy kasbiy maktablarni tartibga soladi.
Hozirgi kunda Xitoyda 3026 ta o’rta kasbiy maktab mavjud. Kasbga yo’naltirlgan to’liq o’rta maktab 1980 yillarning boshida tiklangan va milliy iqtisodiyotni ko’tarish talablariga javob berib rivojlana bordi. Hozir 8500 ta shunday maktablarda 4 mln. kishi o’qiydi.
Hozirgi kunda 17 ming kasbiy o’quv yurtlari, 2090 kasbiy tayyorgarlik markazlari, 400dan ortiq malaka oshirish markazlari, kattalar uchun texnik tayyorgarlik kurslari mavjud. Har yili 10 millionlab kishilar bu yerda tahsil oladilar. Bu Xitoyda asosan yuqori, o’rta, boshlang’ich bosqichlardan iborat bo’lgan kasbiy ta’lim tizimi shakllanganligini bildiradi.
OLIY TA’LIM
Xitoyda oliy ta’lim tizimi o’z ichiga universitet, kollej va oliy kasbiy maktablarni oladi, hamda o’zining nufuziga ko’ra bir necha ierarxik kategoriyalarga bo’linadi. Maktab bitiruv imtixonlarida olingan ballarga ko’ra bitiruvchilar oliy o’quv yurtlarining yuqori yoki quyi toifalariga nomzod bo’la oladilar. Xitoy universitetlariga kirish qat’iy raqobat sharoitida o’tadi: ba’zi universitetlarda bitta o’ringa 200-300 kishi to’g’ri keladi. Xitoyda, xuddi G’arb davlatlaridagi kabi uch bosqichli standart tayyorlov bosqichi mavjud. Bular: bakalvriat – o’qish muddati 4-5 yil. Bu bosqichni tugatganlar “Bakalavr” maqomi bilan tugallangan oliy ta’lim oladilar. Magistratura – o’qish muddati 2-3 yil. Doktorantura – o’qish muddati 2-3 yil, ba’zan 4 yil.
Oliy o’quv yurtlarining asosiy vazifalari yuqori malakali kadrlarni tayyorlash, fan, texnika va madaniyatni rivojlantirishdir. Hozirgi paytda davlat “Dastur - 2011”ni amalga oshirishga katta yordam bermoqda. Bunga ko’ra 100 ta muhim oliy o’quv yurtlarida o’qitilayotgan zarur fanlar va mutahassisliklar qatorida o’qituvchilik, ilmiy-tadqiqot, boshqaruv va xo’jalik faoliyatlari eng yuqori darajasiga chiqishi kerak.
Keyingi yillarda iqtisodning modernizatsiyalash talablarini to’liq qondirish maqsadida o’quv mutaxassisliklari ro’yxati qayta ko’rib chiqildi; moliya va iqtisodiyot, siyosat va huquqiy fanlar, iqtisodiyot boshqaruvi, mashinasozlik, arxitektura, elektronika, EHM, yengil oziq-ovqat va to’qimachilik sanoatiga urg’u berildi.
Xitoyda 2 ming OO’YUlari mavjud. Birinchisi Pekinda joylashgan Tsinxua universiteti kabi politexnik universitetlar, ikkinchisi Xefey shahridagi Ilmiy-texnika universiteti kabi oliy o’quv yurtlaridir. Bularga ko’plab texnik va tabiiy fakultetlardan iborat oliy o’quv yurtlari, hamda tor bitta soha texnik institutlari kiradi.
Umumiy sohalardagi universitetlar 2 ta yo’nalishdagi fakultetlarga ega: gumanitar va aniq. Gumanitar fakultetlar til, adabiyot, tarix, falsafa, iqtisodiyot, huquqshunoslik va boshqa fanlarga asoslangan. Aniq fanlar yo’nalishi: matematika, fizika, ximiya, biologiya, geografiya, geologiya, radioelektronika va boshqa fanlarga asoslangan. Umumsoha universitetlariga Pekin, Nankay (Tyan’zin shahri) va Fiden’ (Shanxay shahri) universitetlari misol bo’la oladi. Davlat oliy o’quv yurtlariga qabul yagona reja asosida amalga oshiriladi. 2007 yilgi statistika ma’lumotlariga ko’ra oliy o’quv yurtlariga aholining 23 % topshiradi. Davlat bitiruvchilariga yagona reja asosida ish beriladi. Umumsoha oliy o’quv yurtlarida o’qish muddati 4 yil. Ba’zi sohalar, jumladan, tabiiy fanlar, texnik, tibbiyot bo’yicha – 5 yil. Tor sohali oliy o’quv yurtlarida o’qish qisqa muddatli bo’lib, 2-3 yilni tashkil etadi. Bitiruvchilarga bakalavr darajasi beriladi. Aspirantlarni tayyorlash 2 qismga bo’linadi: magistr ilmiy darajali mutaxassis va fan doktori ilmiy darajali mutaxassis.
I kategoriyadagi aspirantlar yoshi 40dan oshmaydi, o’qish 2-3 yil davom etadi. Ikkinchisi – 45 yoshdan oshmaydi, o’qish muddati 3 yil.
Xitoyda oliy ma’lumotga ega bo’lish juda ham obro’li sanaladi. Milliy kadrlar tizimi orasida ta’lim eng yetakchi o’rinni egallaydi. Oliy ta’lim olishga akademik profildagi o’rta maktab bitiruvchilari va maxsus texnik maktab bitiruvchilari haqli. Maktab bitiruv imtixonida to’plangan ball natijalariga ko’ra oliy ta’limga kirish imtixonlariga kiritiladi.
Oliy o’quv yurtlariga kirish uchun abiturient 7 ta fan bo’yicha maxsus imtixon topshiradi.
Xitoyda pulli oliy ta’lim muassasalari ko’p, lekin shartnoma asosida o’qishga kirish ham juda qiyin. Iqtidorli yoshlar uchun tekin o’qish imkoniyati bor. Undan tashqari, ba’zi fanlarda talaba ishlagan muassasa o’qish uchun pul to’laydi. Iqtidorli talabalar davlat stipendiyasi yoki tashkilot va muassasa subsidiyalari ko’rinishidagi imtiyozlarga ega.
Hozir barcha talabalar bir hil tartibda o’qishga qabul qilinadilar va o’qishga pul to’laydilar. Moliyaviy qiyinchilikni boshidan kechirayotgan talabalarga bank krediti ajratilib, stipendiya beriladi.
Faqat 1998 yilning o’zida 8957 ta tadqiqotchiga doktor ilmiy darajasi berildi, 38051 ta kishi magistr bo’ldi.
Xitoy o’z Oliy o’quv yurtlariga chet ellik talabalarni qabul qiladi, o’z talabalarini chet elga o’qishga va malaka oshirishga jo’natadi. Birgina 1998 yil Xitoy 164 ta davlatdan 43084 talabani o’qishga qabul qildi. Xitoydan chet elga o'qishga ketgan talabalar soni 23 mlnni tashkil etdi. Xitoy Oliy o’quv yurtlari 3/2 qismi davlat tasaruffida, qolgan 1 qismi xususiy bo’lib, hozirgi kunda 3 mingta Oliy o’quv yurtlarida 20 million talaba tahsil olyapti.
MAXSUS TA’LIM
Xitoyda maxsus ta’limga katta ahamiyat beriladi. Nogironlar ta’lim olish huquqini kafolatlovchi qonun va ko’rsatmalar qabul qilingan. Hozirgi kunda 1655 ta maxsus ta’lim o’quv muassasasida 365 mingdan ortiq kishi tahsil oladi.
Masofaviy ta’lim.
Hozirgi kunda Xitoyda onlayn universitetlar ko’p. Oliy ma’lumotni masofaviy ta’lim orqali, uydan chiqmay o’tirib ham olish mumkin. Masofaviy ta’lim sekin-asta keng rivojlanib bormoqda. Masofaviy ta’limdan uzoq rayonlarda yashovchi talabalar eng katta foyda ko’radilar. Kirish imtixonlaridan yiqilgan talabalar ham ta’lim va kasbiy tayyorgarlik oladilar.
Kattalar uchun ta’lim
Xitoy Xalq Respublikasining ilk tashkil topgan yillari savodsizlar soni aholining 80%ini tashkil etgan paytlarda, xalq hukumati “savodxonlikka o’rganish, savodsizlikni yo’q qilish”ga chorladi. Shundan beri kattalar uchun ta’lim keng yoyildi.
Kattalar uchun ta’lim madaniy bilimlarni ish bilan band bo’lgan kishilar orasida ommalashtirish, ishsizlarni kasbiy tayyorlash, savodsizlikni bartaraf etish, ma’lum bilimga (jumladan oliy) ega, lekin uzoq davom etuvchi ta’lim yoki bilimlarni to’ldirish uchun joriy etilgan.
Kattalar uchun ta’lim tizimiga radio – va teleuniversitetlar, ishchilar, hodimlar va dehqonlar uchun oliy o’quv yurtlari, boshqaruv kadrlari uchun institutlar, pedagoglar uchun institutlar, sirtqi institutlar, oliy o’quv yurtlari qoshida kattalar uchun ta’lim kurslari (masalan, sirtqi, kechki kurslar, o’qituvchilarni qayta tayyorlash kursi), masofaviy ta’lim kursi va boshqalar; ishchilar va hizmatchilar uchun o’rta maxsus kurslar, kattalar uchun o’rta maktab va texnik tayyorgarlik o’rta maktablari, kattalar uchun o’rta maxsus maktablar yoki o’rta umumta’lim maktablari qoshida dehqonlar uchun madaniy – texnik maktablar, dehqonlar uchun radiotelemaktablar va h.k.
Kattalar uchun ta’lim tizimi quyidagi shakllarda amalga oshadi; to’liq o’quv kuni bilan auditoriya ta’limi, audio-vizual o’quv qo’llanma ta’limoti bilan sirtqi ta’lim, ishlab chiqarishdan qisman yoki to’liq ajralgan holdagi ta’lim, kechki ta’lim va h.k.
Kattalar uchun ta’lim maqsadiga ko’ra 2 ta toifaga bo’linadi: ta’lim olganligi haqida attestat berish yoki bermaslik. Birinchi toifaga to’liq muddatli oliy o’quv yurtlari kursi, ta’limning qisqa muddatli kursi, o’rta maxsus va o’rta umumta’lim. Ikkinchi toifaga savodsizlikni bartaraf qilish kurslari, amaliy texnologiyalarni qishloqlarda yoyish bo’yicha alohida fanlarni o’qitish kurslari, oliy ta’limdan keyingi kurslar.
Oliy ta’lim barqaror rivojlanmoqda. 2003 yil oxirida Xitoyda 19 million talaba tahsil oldi. Aholini oliy ta’lim bo’yicha qamrab olish koeffitsienti 17 %ni tashkil etadi. Xalqaro tan olingan standartlarga ko’ra Xitoy ommaviy ta’lim bosqichiga o’tdi. 2003 yil 23 iyunda YUNESKOning “dunyoda oliy ta’lim sohasidagi holati haqida”gi ma’ruzasida ko’rsatilishicha, Xitoy oliy o’quv yurtlarida ta’lim oluvchilar soni juda qisqa muddat ichida 2 martagacha oshdi, oliy ta’lim ko’lami bo’yicha dunyoda birinchi o’rinda turibdi.
Ko’p yillar davomida oliy o’quv yurtlariga qabul kengaymoqda. 1999 – 2002 yil oliy o’quv yurtlariga kirgan talabalar soni 3,2 millionga yetdi. 2003 yil 3,82 million talaba qabul qilinib, o’tgan yilgidan 620 ming talabaga ko’paydi. Oliy o’quv yurtlari aspiranturasi va tadqiqot institutlariga 269 ming tadqiqotchi qabul qilinib, 2003 yilga nisbatan 66 ming tadqiqotchiga ko’paydi. 2004 yil davlat rejasiga ko’ra 230 ming tadqiqotchi qabul qilish kutilmoqda. Bu esa 2003 yil nisbatan 22,7 % ga ko’proq.
|
| |