nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
PAYDALANÍLǴAN ÁDEBIYATLAR - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

172
MAZMUNÍ
Kirisiw ...........................................................................................................................................3
1-tema. Fizika neni úyrenedi? Fizikalıq qubılıslar ......................................................................3
2-tema. Fizikanıń rawajlanıw tariyxınan maǵlıwmatlar ..............................................................6
3-tema. Jámiyettiń rawajlanıwında fizikanıń áhmiyeti. Ózbekistanda
fizikanıń rawajlanıwı .....................................................................................................................8
4-tema. Fizikada qollanılatuǵın ayırım atamalar. .......................................................................9
5-tema. Baqlawlar hám tájiriybeler ............................................................................................ 10
6-tema. Fizikalıq shamalar hám olardı ólshew .........................................................................12
7-tema. Ólshewler hám ólshew anıqlıǵı ..................................................................................... 14
Qaysı juwapta infraseslerdiń jiyiliginiń intervalı durıs kórsetilgen?

170
Mikrofon
Ses terbelislerin elektr terbelislerine aylandırıp beretuǵın
ásbap. Eki sózden;
mikros – kishi hám
phone – ses sóz-
lerinen alınǵan.
Sestiń tarqalıw
tezligi
Sestiń tarqalıwı ushın ortalıq zárúr. Gazlarda tarqalıw
tez ligi 0
o
C da 200–350 m/s. Suyıqlıqlarda 1100–2000
m/s, qattı denelerde 3000–6500 m/s aralıǵında boladı
Sestiń qattılıǵı Sestiń birlik maydanǵa tuwrı kelgen energiyası
menen
belgilenetuǵın shama. Jiyilikke de baylanıslı. Ólshew
birligi decibel (dB). Ses biyikliginiń joqarı awırıw
sezindiriw shegarası 130 dB ge teń.
Sestiń biyikligi Ses jiyiligi menen belgilenedi. Er adamlar sóylegende
onıń dawısında 100 den 7000 Hz ke shekem, hayallar
dawısında 200 den 9000 Hz ke shekem terbelisler boladı
Sestiń tembri
Sestegi obertonlar sanı hám obertonlar kúshi jáne
de sestiń biyikligi menen belgilenetuǵın shama. Ses
quramındaǵı eń
kishi jiyilik v
0
dı tiykarǵı ton dep ataydı.
2
v
0
, 3
v
0
hám t.b. jiyiliktegi terbelislerdi obertonlar dep
ataydı.
Jańǵırıq
Sestiń tarqalıwınıń ushırasqan tosqınlıqtan qaytıp
keliwine aytıladı. Tosqınlıqlar jaylasıwınıń
ses dereginen
uzaqlıǵına qarap jańǵırıq kóp ret tákirarlanıwı múmkin.
Exolot
Teńiz hám okeanlar tereńligin sestiń jańǵırıǵınan
paydalanıp ólsheytuǵın ásbap.
Sesti jutıw
koefficienti
Materiallarǵa jutılǵan ses energiyasınıń túsken ses
energiyasına qatnası
Arxitektura
akustikası
Imaratlardıń akustikalıq shamaların ólshew, olarda ses
tarqalıw ózgesheliklerin úyreniw hám tiyisli usınıslar
islep
shıǵıw menen shuǵıllanatuǵın ilim tarawı.
-TEMA
HÁR TÚRLI ORTALÍQTAǴÍ DIFFUZIYA QUBÍLÍSÍ

25
Mınaday tájiriybe ótkergen: Júdá jaqsı tegislengen qorǵasın hám
altınnan jasalǵan eki plastinanı alıp, bir-biriniń ústine qoyǵan. Olardıń
ústinen júk bastırıp, bólme temperaturasında 4–5 jıl qoyıp qoyǵan.
Sonnan soń olardı alıp qarasa, plastinalar bir-birine shama menen 1
mm kirisip ketkenligin baqlaǵan.
Mısır piramidaları jonılǵan taslardan taqlap qurılǵan. Lekin bul
taslardıń tutastırılǵan jerlerinen jawın ishke ótpeydi. Sebebi, mıń jıllap
bir-birine júk astında turıp tiyisip turǵanlıǵınan tegis qatlamları óz ara
diffuziyalasıp ketken.
8-súwret.
Demek, diffuziya qubılısı
gazlarda tezirek, suyıqlıqlarda ástenirek,
qattı denelerde júdá áste boladı.
Diffuziyanıń ótiw tezligi temperaturaǵa da
baylanıslı.
Temperaturanıń kóteriliwi menen diffuziya
tezlesedi.
Diffuziya qubılısı tábiyatta áhmiyetli rol oynaydı.
Mısalı, diffuziya aqıbetinde óndiristen shıqqan záhárli
gazlar hawaǵa tarqalıp ketedi. Nápes shıǵarıwda shıqqan
karbonat
angidrid gazı da murın dógereginde toplanıp qalmaydı. Palız ónimlerin
duzlawda da diffuziya qubılısına tiykarlanǵan (8-súwret). Diffuziya insan
hám haywanlar ómirinde úlken áhmiyetge iye. Mısalı, hawadaǵı
kislorod
diffuziya sebepli insan terisi arqalı organizmge kiredi. Diffuziya sebepli
azıqlandırıwshı zatlar haywanlar isheginen qanǵa ótedi.
VII BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

|
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ Pdf ko'rish
|
bet | 119/126 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 8,97 Mb. | | #102642 |
Bog'liq Fizika 6-klassVII BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA
QADAǴALAW SORAWLARÍ
1. «Hár qanday tákirarlanatuǵın qozǵalısqa... delinedi». Noqatlar ornına
sáykes sózdi tawıp jazıń.
A) ...ses...
B) ...terbelmeli qozǵalıs...
C) ...terbelisler jiyiligi...
D) ...rezonator...
2. Normal sharayatta gazlarda sestiń tarqalıw tezligi intervalı qaysı
juwapta durıs kórsetilgen?
A) 1000-2000 m/s.
B) 3000-4000 m/s.
C) 300-400 m/s.
D) 500-1000 m/s.
3. «Kamerton» qanday ásbap?
A) Anıq bir jiyiliktegi ses shıǵaratuǵın ásbap.
B) Úplep shertiletuǵın muzıka ásbabı.
C) Sesti kúsheytetuǵın ásbap.
D) Sesti qabıllaytuǵın ásbap.
4. Sestiń qattılıǵınıń ólshew birligin kórsetiń.
A) dB. B) W/m
2
. C) Hz. D) W.
5. Sestiń biyikligi nege baylanıslı?
A) Amplitudasına.
B) Tiykarǵı tonına.
C) Oberton sanına.
D) Jiyiligine.
6. Qaysı qatarda erler shıǵaratuǵın dawıstıń atları keltirilgen?
A) Bas, bariton, tenor.
B) Bas, soprano, tenor.
C) Soprano, messo-soprano, bariton.
D) Kolaratur sopranı, messo-soprano, kontralto.
7. Teńiz túbine jiberilgen ultrases 2,5 sekundtan keyin qabıllap alındı.
Teńizdiń tereńligi nege teń? Sestiń tarqalıw tezligin 1500 m/s dep
alıń.
A) 1875 m. B) 2550 m. C) 3550 m. D) 3000 m.
8. «1 sekund waqıt dawamındaǵı terbelisler sanına... delinedi». Noqatlar
ornına tiyisli sózdi tawıp jazıń.
A) ...terbelisler amplitudası.
B) ...sestiń kóteriliwi.
C) ...ses tembri.
D) jiyilik.
9. Ses tembri nelerge baylanıslı?
A) Obertonlar sanına.
B) Obertonlar kúshine.
C) Sestiń biyikligine.
D) Sestiń jiyiligine.
10. Insan qulaǵınıń awırıw seziw shegarası qanshaǵa teń?
A) 100–110 dB. B) 130 dB. C) 150 dB. D) 180 dB.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
-TEMA
TÍǴÍZLÍQ HÁM ONÍŃ BIRLIKLERI. BERUNIY

34
Tıǵızlıqtıń birligi 1
kg
m
3
.
temir
= 7800
kg
m
3
. Bul temirden jasalǵan, tárepleri 1 m den bolǵan
kubtıń massası 7800 kg ǵa teń boladı degendi bildiredi. Tap usınday
kólemi 1m
3
bolǵan mıs kubtıń massası 8900 kg boladı. Tıǵızlıqtı
g
sm
3
ta da ańlatıw múmkin.
Bunda
kg
m
3
tan
g
sm
3
qa tómendegishe
ótiledi:
ρ
=
=
=
1
3
1000
kg
m
g
1000000sm
3
=
=
1
1000
3
3
0 001
g
sm
g
sm
,
. Gazlardıń tıǵızlıǵı
kishi, suyıqlıqlarda úlkenirek boladı. Qattı denelerdiń tıǵızlıǵı olardıń
tıǵızlıǵınan úlken boladı (16-súwret).
1 sm
3
1 sm
3
1 sm
3
1 sm
3
Hawa
Suw
Qorǵasın
Sınap
m = 0,00129 g
1 g
11,3 g
13,6 g
16-súwret.
17-súwret.
Demek, qanday da bir zattıń yaki
deneniń tıǵızlıǵın anıqlaw ushın onıń
kólemin hám massasın ólshew
menen
tabıladı eken. Hár qanday kólemdegi
deneniń massasın tárezide ólshew
múmkin. Lekin mudamı denelerdiń
kólemin
sızǵısh
penen
anıqlap
bolmaydı. Mısalı: júzik, sırǵa.
Suwda
erimeytuǵın denelerdiń kólemi tómendegishe anıqlanadı (17-súwret).
Menzurkaǵa suw quyılıp, onıń kólemi V
1
belgilep alınadı. Sońınan
oǵan júzikti túsirip, suwdıń keyingi kólemi V
2
jazıp alınadı.
Bunnan
júziktiń kólemi
V = V
2
–V
1
. Demek, júziktiń kólemi 2,8 sm
3
2 sm
3
= 0,8
sm
3
qa teń.
Suyıqlıq yamasa gazdaǵı júdá kishi molekulalardıń toqtawsız hám

|
Suyıqlıq yamasa gazdaǵı júdá kishi molekulalardıń toqtawsız hámBog'liq Fizika 6-klassSuyıqlıq yamasa gazdaǵı júdá kishi molekulalardıń toqtawsız hám
tártipsiz qozǵalısı ilimge Broun qozǵalısı degen at penen kirdi.
Molekulalar toqtawsız hám tártipsiz qozǵalısta bolsa, onda nege
qattı dene hám suyıqlıq ayırım molekulalarǵa ajıralıp tarqalıp ketpeydi?
Bunıń sebebi olar arasında óz ara tartısıw kúshleri bar ekenligi. Bul
kúshler olardı bir-birine baylanıstırıp uslap turadı. Bul kúshlerdiń
tásir etiw shegarası qanday? Bir shópti alıp sındırayıq. Endi olardı bir-
birine qayta tiygizip qanshelli qısıp qoysaq ta, shóp pútin halına kelip
qalmaydı. Sebebi, shóptiń sınǵan bólegindegi molekulalardı jetkilikli
dárejede jaqınlastırıp bolmaydı. Demek, molekulalar arasındaǵı
óz ara tásir kúshi júdá jaqın aralıqta júzege keledi eken. Bul aralıq
molekula ólshemine júdá jaqın boladı. Onda nege plastilindi, qamırdı,
saqqızdı bir-birine tiygizetuǵın bolsaq, jabısıp qaladı. Sebebi, olardaǵı
molekulalardı jetkilikli dárejede jaqın aralıqqa shekem jaqınlastırıw
múmkin. Sınǵan ayna yaki keseni jelim menen jabıstırıw da eki bólek
arasındaǵı qalatuǵın bos jerlerdi toltırıp, molekulyar kúshler tásir
etetuǵın halǵa keltiriw menen túsindiriledi. Metallardıń shetleri elektr
yaki gaz arqalı qızdırıp eritilgende bir-birine dánekerlenip qalıwı da
molekulyar kúshler aqıbeti bolıp tabıladı.
Ámeliy tapsırma
1. Ata-analarıńız yamasa ájaǵalarıńızdan shiyshe aynadan
onlaǵan tórtmúyeshlik kórinisinde bólek qırqıp beriwin sorań.
Olardan birewi úlkenirek bolsın. Olardı hól gezleme menen tazalap,
betpe-bet qoyıp taqlań. Eń ústine úlkenin qoyıń. Úlkeninen uslap
kóteriń. Bunda qalǵanları da qosılıp kóteriledi. Sebebin túsindiriń?
2. Tarelkaǵa suw quyıp, shayqap tógip taslań. Tarelkanıń beti hól
boladı sońınan bir bólek sabın alıp, onı tarelkaǵa qattı basıń hám
bir-eki aylandırıp alıń. Sabındı kóterseńiz, onda tarelka da qosılıp
kóteriledi. Sebebin túsindiriń?
24
1. Ne ushın qattı hám suyıq deneler óz-ózinen ayırım moleku-
lalarǵa tarqalıp ketpeydi?
2. Molekulalar arasında tek tartısıw kúshleri emes, al iyterisiw
kúshleri de bar ekenligin qanday qubılıslar kórsetedi?
3. Hawa molekulaları arasında óz ara tásir kúshleri bar ma?
|
| |
VII BAP. SESLIK QUBÍLÍSLARÍ HAQQÍNDA DÁSLEPKI MAǴLÍWMATLAR

Turdiev N.
T-95 Fizika: Ulıwma bilim beretuǵın mekteplerdiń 6-klası
ushın sabaqlıq. /N.Sh. Turdiev – T.: «Niso Poligraf» baspası,
2017. – 176 b.
ISBN 978-9943-4046-8-7
UO‘K: 372.853 (075)
KBK22.3ya72
Narziqul
Sheronovich Turdiyev
FIZIKA
Umumtálim maktablarining 6sinfi uchun darslik
(qoraqalpoq tilida)
Awdarmashı
G. Pirnazarova
Redaktor
R. Abbazov
Xud.
redaktor J. Gurova
Tex. redaktor
D. Solihova
Kompyuterde tayarlaǵan
E. Kim
Original-maket «NISO POLIGRAF» baspasında tayarlandı.
Tashkent wálayatı, Orta Shırshıq rayoni, «Aq-Ata» APJ,
Mash’al máhállesi, Markaziy kóshesi, 1-uy.
Baspa licenziyası AI
№ 265.24.04.2015.
Basıwǵa 23.06.2017-j.
ruqsat etildi. Formatı 70×100
1
/
16
.
Ofset qaǵazı. «Times KRKP» garniturası. Kegli 12,5.
Kólemi 11,0 b.t. 14,87 shartli baspa tabaq. 12,76 esap b.t.
Tirajı 11171 nusxa. 107-sanlı shártnama. 17-319-sanlı buyırtpa.
Ózbekistan Baspasóz hám xabar agentliginiń «O‘zbekiston» baspa-poligrafiya dóretiwshilik
úyinde basıldı. 100011.
Tashkent, Nawayı kóshesi, 30.
-TEMA
ZATTÍŃ DÚZILISI HAQQÍNDA DEMOKRIT

19
Ábiw Bákir Ar-Raziy (865–925-j.) jámi 184 miynet jazıp qaldırǵan
bolıp, barlıq tarawlarda dóretiwshilik penen shuǵıllanǵan.
Ol grek
alımlarınıń atom haqqındaǵı kózqarasların rawajlandırıp, atom da
bóliniwi múmkinligin aytadı. Atomnıń ishinde boslıq hám bóleksheler
bolıp, bul bólekshelerdiń hámmesi hárekette boladı. Bunnan tısqarı
bóleksheler arasında óz ara tásir kúshleri bar dep esaplaydı.
*
Ar-Raziydiń teoriyalıq kózqarasları Ábiw Rayxan Beruniy hám
Ibn Sina tárepinen rawajlandırıldı. Bul haqqında olardıń óz
ara bir-
birine jibergen xatlarında sóz etiledi. Beruniydiń Ibn Sinaǵa jazǵan
sorawlarınan
birinde
mınaday
delingen: – «Geypara
filosoflar
atom bólinbeydi, onnan da kishirek bóleksheler joq dep aytadı,
bul – nadanlıq esaplanadı. Al ekinshileri, atom bóline beredi,
bóliniwde shegara joq dep aytadı. Al, bul bolsa asa ketken nadanlıq
bolıp tabıladı. Sebebi, atomnıń bóliniwi
sheksiz bolsa, zatlıq quramı
joq bolıp ketiwi múmkin. Bul bóliniw múmkin emes. Sebebi, zatlıq
quram máńgilik esaplanadı. Bul máselede seniń pikiriń qanday?» – dep
soraydı.
Ibn Sina óziniń Beruniyge jollaǵan juwabında Arastu hám Ar-
Raziydiń atomnıń bóliniwi sheksiz dawam etedi dep túsinbew
kerekligin hám bóliniwdiń shegarası bar ekenligin aytıp ótedi.
Házirgi kúnde atomnıń quramalı dúzilgenligi tolıq tastıyıqlanǵan.
Atom yadrodan hám elektron qabıqtan ibarat. Yadro da jáne de
kishirek bolǵan bóleksheler – proton hám neytronlardan quralǵan.
Proton hám neytronlar da onnan kishi bolǵan bólekshelerden, yaǵnıy
kvarklardan quralǵanlıǵı anıqlanǵan. Bul bóliniw shegarası bar ma
yaki joq pa degen sorawǵa Siz áziz oqıwshılarımızdan
keleshekte juwap
alamız, degen úmittemiz.
1. Zattıń dúzilisi haqqında Sizde qanday pikirler bar?
2. Demokrit atom teoriyasınıń qanday kemshilikleri bar?
3. Ar-Raziydiń basqa baǵdarlarda qanday jumıslar alıp barǵan-
lıǵı haqqında kitapxanańızdaǵı kitaplardan oqıp alıń.
4. Sizińshe bóleksheler sheksiz bóliniwi múmkin be?
5. Ábiw Rayxan Beruniydiń sorawına siz qanday juwap bergen
bolar edińiz?
Ámeliy tapsırma - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

26
12-TEMA
QATTÍ DENE, SUYÍQLÍQ HÁM GAZLARDÍŃ
MOLEKULYAR DÚZILISI
Suwıq qıs kúnleri hawızlar, kóller hám salmalardaǵı suwlar
muzlaydı.
Jazda kerisinshe, hawızlardaǵı suw biraz turıp qalsa, kewip
qaladı. Bunda suw puwǵa aylanıp ketedi. Tábiyatta suw úsh túrli
halda
ushırasadı. Qattı – muz halında, suyıq – suw hám gaz tárizli – puw
halında. Demek, puw, suw hám muz bir túrli molekulalardan
quralǵan. Olar tek molekulalarınıń óz ara jaylasıwı hám qozǵalısı
menen parıqlanadı. Puw ayırım-ayırım molekulalardan quralǵan
bolıp, toqtawsız hám tártipsiz qozǵaladı. Sonıń ushın
da suw betinen
kóterilgen puw hawaǵa ańsat aralasıp ketedi. Hawanıń quramında
mudamı suw puwları boladı. Hawada sonday-aq,
kislorod, karbonat
angidrid sıyaqlı basqa gazlar bar. Olardıń molekulaları da toqtawsız
hám tártipsiz qozǵalısta boladı. Tereze sańlaǵınan túsetuǵın jaqtılıqqa
qaptal tárepten qarasańız, hawadaǵı júdá mayda shań bóleksheleriniń
de toqtawsız hám tártipsiz qozǵalısın baqlaysız. Olardıń
bunday
qozǵalısı hawadaǵı hár túrli gaz molekulaları menen toqtawsız
soqlıǵısıp turıwları aqıbetinde boladı. Úplengen juqa shardı biraz
úlkeytip, awzın bekkem baylayıq. Onı qol menen basatuǵın bolsaq,
kishireygenligin kóremiz. Demek gazdı qısıw múmkin. Eki juqa shardı
alıp, birewin qanday da bir tútikshe arqalı úplep úlkeyteyik. Sońınan
shardıń awzın qattı baylap, tútiksheniń ekinshi ushın basqa úplenbegen
shardıń awzına jalǵayıq. Sońınan birinshi shar awzındaǵı baylanǵan
jipti sheship jibersek, hawa tutikshe arqalı ekinshi sharǵa ótip, onı
úlkeytedi (9-súwret). Demek gaz bir ıdıstan ekinshisine tutastırılǵan
tútikshe arqalı óz-ózinen óte aladı. Gazdı qaysı ıdısqa salsaq ta, sol
ıdıstıń formasın hám kólemin tolıq iyeleydi. Gazlardıń molekulaları
arasındaǵı aralıq molekulalardıń ólsheminen ortasha 100–1000 ese
úlken. Bunday aralıqta molekulalardıń óz ara tartısıw kúshi júda
kishi
boladı.
9-súwret.
Ma’lumotlarni taqdim etish formatlari va shakllari

Ma’lumotlar formati ma’lumotlar saqlanadigan xotira va registrlar yacheykalari razryadliligiga bog‘liq. Format ma’lumotlarni protsessorning o‘zida taqdim etishning mumkin bo‘lgan uzunligini belgilaydi. Ma’lumotlarni taqdim etishning quyidagi asosiy formatlari mavjud:
bayt;
yarim so‘z;
so‘z;
ikkitalik so‘z;
kengaytirilgan so‘z.
Ushbu formatlardan asosiylari so‘z, ikkitalik so‘z va kengaytirilgan so‘z. 10.1-rasmda ma’lumotlarning SPlarning ayrim modellaridagi formatlariga misol keltirilgan. Xuddi shu yerda ma’lumotlarni taqdim etish shakllari (so‘zuvchi nuqta, qayd qilingan nuqta) ham berilgan. So‘z operativ xotiraning n-razryadli yacheykalaridan birining yoki n-razryadli yacheykalardan birining tarkibini aks ettiradi. Shuning uchun so‘z, odatda, boshlang‘ich va yakuniy ma’lumotlarning tashqi tasvirlashni xarakterlaydi. P so‘z uzunligi bitlarda o‘lchanadi va kattaligi bo‘yicha ma’lumotlar xotirasi yoki registrning tegishli yacheykasi razryadliligiga teng.
-
Protsessor
|
Format (bit)
|
Tasvirlash formasi
|
So‘z
|
Ikkilik so‘z
|
Kengaytirilgan so‘z
|
|
|
|
|
|
SV, QV QV
QV SV, QV
QV
SV, QV QV
QV SV SV
|
TMS320C3x
|
|
32
|
64
|
40
|
TMS320C55xx
|
16
|
32
|
40
|
TMS320C64xx
|
32
|
64
|
40
|
TMS320C67xx
|
32
|
64
|
40
|
Motorola
|
|
|
|
DSP560xx
|
24
|
48
|
56
|
DSP9600x
|
32
|
64
|
44
|
MSC810x
|
16
|
32
|
40
|
Analog Devices
|
|
|
|
ADSP-21xx
|
16
|
32
|
40
|
ADSP-210x
|
32
|
64
|
40
|
ADS-TS 001
|
32
|
64
|
80
|
13.1-rasm. SP da ma’lumotlarni formatlari va tasvirlash formalari.
Ikkitalik so‘z xotiraning bir juft n-razryadli registri qo‘shni yacheykalari bitta 2n-razryadli registri yoki n-razryadli bir juft qo‘shni registrlari tarkibini aks ettiradi, shuning uchun ikkitalik so‘z ma’lumotlar tasvirlashni o‘ta aniqlikda xarakterlaydi. Ikkitalik so‘z uzunligi 2n bitga teng. Kengaytirilgan so‘z k-razryadli akkumulyator yoki chiqish registri tarkibini aks ettiradi va ma’lumotlar (oraliq va yakuniy hisoblashlar natijalari )ning ichki tasvirlashni xarakterlaydi. Kengaytirilgan so‘zning uzunligi k-bitga teng. Protsessor arxitekturasiga ko‘ra ma’lumotlarni taqdim etish va registrni belgilash shakllari k kattalik uchun k>2n sharti (qo‘zg‘almias vergulli protsessorlarda) yoki n
Bayt va yarim so‘z ma’lumotlar xotirasi yoki registr yacheykalarining tegishli qismlari tarkibini aks ettiradi.
13. 1-rasmda ayrim SP modellarida ma’lumotlar formatlari va ma’lumotlarni taqdim etish shakllariga misollar keltirilgan. Format ma’lumotlarni taqdim etishning muhim tavsiflari hisoblanadi. Protsessordagi bazaviy format so‘z hisoblanadi, uning uzunligi ma’lumotlarni taqdim etish diapazoni va aniqligini, xotira xajmini, ma’lumotlar shinalari razryadliligini belgilaydi.
2n>
|
Parametrlari mujassamlangan chiziqli elektr zanjirlarini hisoblash

|
Parametrlari mujassamlangan chiziqli elektr zanjirlarini hisoblash
|
bet | 2/5 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #160898 |
Bog'liq ELEKTR ZANJIRLARI SXEMASI VA ULARNING KLASSIFIKATSIYASIParametrlari mujassamlangan chiziqli elektr zanjirlarini hisoblash.
Umuman olganda , elektr zanjir juda murakkab sistema bo’lib, unda bir nechta passiv elektr zanjirlari elektr manbalari bilan ma‘lum tartibda ulangan bo’lishi mumkin. Hozirda elektr zanjirlarini hisoblashni juda ko’p turlari mavjud. Shulardan ayrimlarini ko’rib chiqamiz
A) Ekvivalent sxemalar usuli.
Bu usulning mohiyati shundan iboratki, unda murakkab zanjirlardagi jarayonlar sodda sxemali zanjirlar yordamida o’rganiladi. O’rganilayotgan zanjirdagi qaysi bir xususiyat tekshirilayotgan bo’lsa, qabul qilayotgan zanjir uni to’la aks ettira olish kerak. Shuning uchun bu zanjir evivalent sxema deyiladi.
Masalan: zanjirni tekshirishda uning chiqish kuchlanishi aniqlanishi kerak bo’lsa ekvivalent deb qabul qilingan sodda sxemali zanjir ham xuddi shunday chiqish kuchlanishiga ega bo’lishi kerak. Buning uchun ikkala zanjir kirish manbaining bir xilligi ta‘minlangan bo’lishi kerak. Evivalent sxema tuzishning turli usullari mavjud.
Zanjirni o’zga ekvivalent zanjir bilan almashtirish.
Ekvivalent zanjir sifatida ko’pincha ekvivalent elementlar Lekv, Rekv, Cekv larning ketma-ket ulanishidan tuzilgan zanjir olinadi. (3a-rasm). Bu elementlarning kattaligi tekshirilayotgan zanjir tenglamasi bilan ekvivalent zanjir tenglamasi koeffitsentlarini solishtirib aniqlanadi. Faraz qilaylik 3b-rasmda tasvirlangandek zanjir berilgan bo’lsin. Uni ekvivalent zanjir bilan almashtirish kerak. Buning uchun chiqish kuchlanishi zanjirning qaysi elementi orqali olinayotganini aniqlashtirish kerak.
U C2 sig’imdan yoki R2 rezistordan olinmoqda deb qaralishi mumkin. Shunga ko’ra ekvivalent sxemalari ham turlicha bo’ladi. Misol uchun chiqish kuchlanishi R2 rezistordan olinayotgan bo’lsin. Tekshirilayotgan zanjir uchun Krixgof tenglamasini tuzaylik.
(1)
Agar shartga ko’ra tenglamadagi IC tok ifodasini yo’qotsak soddalashadi.
(2)
a-rasmning tenglamasi
bilan (2) ifodani soddalashtirib
ekanini aniqlaymiz. Ularni ketma-ket ulasak tekshirilayotgan zanjir uchun ekvivalent bo’lgan sodda sxema hosil bo’ladi (3v-rasm).
|
| |
Savollar - Elektr zanjirlari sxemasi va ularning klassifikatsiyasi

|
Elektr zanjirlari sxemasi va ularning klassifikatsiyasi
|
bet | 5/5 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #160898 |
Bog'liq ELEKTR ZANJIRLARI SXEMASI VA ULARNING KLASSIFIKATSIYASISavollar:
Elektr zanjirlarini tushuntiring
Elektr zanjirlari elementlariga nimalar kiradi?
Reaktiv qarshiliklarga nimalar kiradi va ularning vazifasi.
Elektr zanjirining turlarini tushuntiring
Kvazistatsionarlik xususiyatini tushuntiring.
Chiziqli bo’lmagan elementning volt-amper xarakteristikasini tushuntiring.
Ekvivalent sxemalar usulini tushuntiring.
Ekvivalent generator haqidagi teoremani tushuntiring.
Diferentsiallovchi va integrallovchi zanjirlarni tushuntiring.
Kuchlanish bo’lgichlari nima?
Tebranish konturlari haqida ma‘lumot bering
Bog’langan tebranish konturlari va uning turlari.
Adabiyotlar:
Ma’ruzalar matni.
Nigmatov K. Radioelektronika asoslari. T., 1994.
Qo‘yliyev B.T. Tabiatning fizik xossalari bitmas-tuganmasdir. Qarshi, 2005.
Гершунский Б.С. Основи электроники и микроэлектроники. М., 1990.
Манаев Э.И. Основи радиоэлектроники. М., 1989.
Молчанов А.П., Занадворов П.Н. Курс электроники и радиотехники. М., Наука, 1976.
Степаненко И.П. Основи теории транзисторов и транзисторних схем. М., Энергия, 1977.
Qо‘shimcha adabiyotlar:
Жеребсов И.П. Основи электроники. М. Энергоатомиздат 1989 г.
2. Гусев В.Г., Гусев Ю.М Электроника. М.1991 г.
|
| |
Eкvivalent generator haqida teorema

|
Eкvivalent generator haqida teorema
|
bet | 3/5 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #160898 |
Bog'liq ELEKTR ZANJIRLARI SXEMASI VA ULARNING KLASSIFIKATSIYASIEкvivalent generator haqida teorema
Har bir manbai ya‘ni generator o’zining hosil qiladigan elektr yurituvchi kuch va ichki qarshiligi orqali harakterlanadi. Shuning uchun qarshiligi nol va elektr yurituvchi kuch Е(t) bo’lgan generatorning biror Rr rezistor bilan ketma-ket ulanishi deb qarash mumkin.
Bunday generator biror zanjirga ulanganda Rr rezistor tashqi zanjir elementiga aylanadi va generatorning elektr yurituvchi kuch zanjirga qo‘yilgan kuchlanishga son jihatdan teng bo‘lib, zanjirdan o‘tadigan tok kuchiga bog‘liq bo‘lmaydi. Ekvivalent generator teoremasiga binoan a-rasmning «bb» nuqtasiga ulangan va elektr yurituvchi kuch bo’lgan ekvivalent generator b-rasm zanjirning M elementlar sistemasidan o’tadigan tokni o’zgartirmaydi.
G eneratorni ekvivalent generator bilan almashtirish
Boshqacha qilib aytganda zanjirning «aa» nuqtasidagi manbani uning «bb» nuqtasiga ko’chirilganda M elementlar sistemasidan o’tuvchi tok o’zgarmasa uning elektr yurituvchi kuch ga teng bo’ladi. Buni isbot qilish uchun a,b- rasmdagi har ikkala zanjir uchun Kirxgof tenglamalarini yozamiz va U ham Uekv kuchlanishlarning IM tok kuchi bilan bog’lanishini aniqlaymiz.
(3)
(4)
(3) sistemadagi I va IR kattaliklarni yo’qotamiz.
(5)
(4) sistemadagi I1 va I2 kattaliklarni yo’qotamiz.
(6)
(5) va (6) ifodalarni o’zaro nisbatidan
(7)
ekanini topamiz
Shunday qilib, ekvivalent sexemalar usuliga ko’ra tuzilishi jixatidan murakkab bo’lgan zanjirlar nisbatan sodda va xususiyatlar oldindan aniqlangan zanjirlar bilan almashtiriladi va tekshiriladi.
- Superpozitsiya usuli.
- Vektor diagrammalar usuli.
- Kompleks amplitudalar usullari haqida gapirish kerak.
|
| |
Qáwipler taksonomiyasi; Qáwipler kvantifikatsiyasi; Sebepler hám aqıbetler

|
Qáwipler taksonomiyasi; Qáwipler kvantifikatsiyasi; Sebepler hám aqıbetler
|
bet | 1/3 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 17,01 Kb. | | #109433 |
Bog'liq Qawplerdi kvantifiaciylardin sani
Qawplerdi kvantifiaciylardin sani, balli ham basqa usilarda korip shigiw.
Reje
IKirisiw
II. Tiykarǵı bólim
Qáwipler taksonomiyasi;
Qáwipler kvantifikatsiyasi;
Sebepler hám aqıbetler;
Táwekel teoriyasınıń tiykarǵı qaǵıydaları.
IIIJuwmaq
Qáwip-turmıslıq iskerlik qawipsizligi pániniń oraylıq túsinigi bolıp tabıladı. Bunda tikkeley hám tikkeley bolmaǵan kisi sawlıgına unamsız tasir etetuǵın yamasa ko'ngilsiz aqıbetlerge alıp keletuǵın waqıya, hádiyse, process hám obiektler túsiniledi. Analiz maqsetine qaray havfni xarakterleytuǵın belgiler muǵdarın asırıw yamasa kemeytiw múmkin.
Energiyası ámeldegi ximiyalıq yamasa biologiyalıq aktiv elementlarda qáwip mudamı jasırınǵan bolıp tabıladı.
Qáwipler taksonomiyasi.
Taksonomiya - bul quramalı hádiyse, túsiniklerdi kisi iskerligine qaratılǵan zatlardı, gruppalaw hám sistemalaw haqqındaǵı fan bolıp tabıladı. Ol iskerlik havfsizligi salasında teoriyalıq bilimlerdi uyushtirishda, qáwiplerdi rejimin jáne de chukurroq úyreniwde úlken áhmiyetke iye. Taksonomiya bul jańa pán bolıp, xali tolıq islep shıǵılmaǵan, sol sebepli házirgi islep shıǵılǵan bólimlerdi kórip shıǵamız.
a) kelip shıǵıwı boyınsha qáwipler tábiyiy, texnikalıq, ekologiyalıq hám aralas boladı. Rásmiy standartqa tıykarlanıp qáwipler xili boyınsha fizikalıq, ximiyalıq, biologiyalıq hám psixik boladı. Unamsız aqıbetlerdi júz beriwi boyınsha qáwipler impulsiv (yaǵniy eriksiziy háreket) hám kumulyativ (kútpegende bóliwshi) túrlerine bólinedi.
b) qáwipti tarqalıwina jol qoymaw boyınsha litosfera, gidrosfera, atmosfera hám kosmos menen baylanıslı boladı.
V) havfni kelip shıǵıw aqıbetleri boyınsha sharshaw, ısıp ketiw, sovub qalıw, keselleniw, jaralanıw, xalokatlar, órtler hám ólimge júrgizetuǵın sebepler.
g) qáwipler keltiretuǵın záleli boyınsha social, texnikalıq, ekologiyalıq.
d) Qáwipti kórinetuǵın bolatuǵın ortalıǵı boyınsha xojalıq, sport menen baylanıslı, jol-transportı, islep-shıǵarıw hám áskeriy shınıǵıwlar menen baylanıslı.
e) Qáwipti quramı boyınsha ápiwayı hám tuwındı túrlerine bólinedi. Paydaa túri ápiwayılardıń óz-ara tasiri nátiyjesinde payda boladı.
j) Adamǵa tasiri boyınsha aktiv /aktiv/ hám passiv, oǵada tasirchan hám tómen boladı. Passiv xolatida adamdıń ózi baslawshı boladı
|
| |
Datchikning absolyut xatoligi - datchikning chiqish signalining haqiqiy

|
Datchikning absolyut xatoligi - datchikning chiqish signalining haqiqiy
|
bet | 3/3 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #260094 |
Bog'liq 44-21 Aminboyev Muhammadyusuf qattiq jismli datchiklarDatchikning absolyut xatoligi - datchikning chiqish signalining haqiqiy
va uning hisoblangan qiymatlarning farqi, ya’ni
ga teng.
Datchikning nisbiy xatoligi -
Datchikning dinamik tavsifnomasi chiqish signalining vaqt mobaynida o‘zgarishini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. М оряков O .C . Т ер м и сх ески е просессы в м и кроелектрон и ке. М .:"В ы сщ ая ш кола", 1987 г. 29.
2. К р и вон осое А .И . П ол у п р о во д н и ко вы е д атч и ки тем п ер ату р ы . М ."Э н ерги я", 1974, 183 с. 13.
3. Зи С . Ф и зи ка п о л уп ровод н и ковы х при боров. И зд."М и р". 1984, ст.2. - 6.
4. В икулин И .М ., С тади ев В.И . Ф и зи к а п олуп ро во д н и ко вы х при боров. И зд. "Р адио и связ", 1990 г. 6.
|
| |
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligi muxammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar universiteti Nukus filiali

|
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligi muxammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar universiteti Nukus filiali
|
bet | 1/4 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 9,94 Kb. | | #104553 |
Bog'liq Mavzu Veylit-bazis. Spektral ifodalashning asosiy xususiyatlari-hozir.org
Mavzu: Veylit-bazis. Spektral ifodalashning asosiy xususiyatlari. Topshirdi: Suvonov Elyorbek qabul qildi: Serjanov Quvonch
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARNI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI Muxammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar universiteti Nukus filiali “Kompyuter injiniringi” fakulteti Kompyuter injiniringi yo’nalishi 2-kurs 1001-21 guruh talabasi Suvonov Elyorbekning “Elektronika va Sxemalar” fanidan Prizintatsiya Mavzu: Veylit-bazis. Spektral ifodalashning asosiy xususiyatlari. TOPSHIRDI: Suvonov Elyorbek QABUL QILDI: Serjanov Quvonch REJA
I. Kirish
II. Asosiy qism
1.Veylvit-bazis.
2. Spektral ifodalashning asosiy xususiyatlari.
3. Elektronikaning istiqbolli yo’nalishlari.
III.Yakuniy qism
1.Xulosa
2.Foydalanilgan adabiyotlar
Kirish Elektronika — fan va texnika sohasi bo'lib, axborot uzatish, qabul qilish, qayta ishlash va saqlash uchun ishlatiladigan elektron qurilmalar hamda asboblar yaratish usullarini o‘rganish, ishlab chiqish bilan shug'ullanadi. Elektronika elektromagnit maydon nazariyasi, kvant mexanikasi, qattiq jism tuzilishi nazariyasi va elektr o'tkazuvchanlik hodisalari kabi fizikbiiimlargaasoslanadi. Elektronikaning rivojlanishi elektron asboblar texnologiyasining takomillashuvi bilan chambarchas bog'liq bo‘lib, hozirgi kungacha to‘rt bosqichni bosib o‘tdi. Birinchi bosqich asboblari: rezistorlar, induktivlik g'altaklari, magnitlar, kondensatorlar, elektromexanik asboblar (qayta ulagichlar, rele va shunga o‘xshash) passiv elementlardan iborat edi. 1.Veylvit-bazis. Veyvlet-bazis. Spektral ifodalashning asosiy xususiyatlari To'lqinli signal transformatsiyasi - bu spektral tahlilning umumlashtirilishi, uning tipik vakili klassik Furye transformatsiyasidir. "Veyvlet" atamasi ingliz tilida "kichik (qisqa) to'lqin" degan ma'noni anglatadi. To'lqinlar - vaqt va chastotasi bo'yicha mahalliy bo'lgan va barcha funktsiyalar uning vaqt o'qi bo'ylab siljishi va cho'zilishi orqali bitta asosiy (generator) dan olinadigan ma'lum bir shakldagi matematik funktsiyalar oilalarining umumlashtirilgan nomi. To'lqinli transformatsiyalar tahlil qilingan vaqt funktsiyalarini vaqt va chastotada lokalizatsiya qilingan tebranishlar nuqtai nazaridan ko'rib chiqadi. Odatda, to'lqinli o'zgarishlar (WT) diskret (DWT) va doimiy (CWT) ga bo'linadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligi muxammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar universiteti Nukus filiali
|
Qa’ddi-qa’wmettin’ buzi’li’w sebepleri

|
Qa’ddi-qa’wmettin’ buzi’li’w sebepleri
|
bet | 80/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneQa’ddi-qa’wmettin’ buzi’li’w sebepleri. Qa’wmet buzi’li’wi’ni’n’ birinshi ha’m tiykarg’i’ sebebi — bul dene bulshi’q yetlerinin’ pisik puxta yemesligi, bosli’g’i’ boli’p tabi’ladi’. Adamni’n’ tik turg’an halati’n 200 den arti’q bulshi’q yetler saqlap turadi’. Yeger de, wolardi’n’ tiykarg’i’lari’ ha’lsiz rawajlang’an bolsa, qa’wmettin’ tuwri’ tik turi’wi’ qi’yi’n boladi’. Yekinshi sebebi, bul naduri’s woti’ri’wdan kelip shi’g’adi’. Qa’ne, ko’z aldi’n’i’zg’a keltirip ko’rin’, stol a’tirapi’nda siz qanday halatta woti’rasi’z? Sumkan’i’z yamasa portfelin’izdi ko’birek qaysi’ qoli’n’i’zda yamasa iynin’izdin’ qaysi’ ta’repinde ko’terip ju’resiz? Jatqa- ni’n’i’zda bu’gilip jatasi’z ba, biyik dasti’qta ma yamasa jumsaq to’sekte me? Ju’rgenin’izde basi’n’i’zdi’ aldi’g’a qaray iyip yamasa tuwri’ tuti’p ju’resiz be? Usi’lardi’n’ barli’g’i’n analizlep ko’rip , qa’ddi-qa’wmetin’iz haqqi’nda wo’zin’iz duri’s juwmaq shi’g’ari’n’. Ma’sla’ha’timiz qa’ddi- qa’wmetin’izge ha’r dayi’m itibarli’ boli’n’.
Wo’zin-wo’zi qadag’alaw. Fizikali’q shi’ni’g’i’wlar ha’m sport penen turaqli’ shug’i’llani’wdi’n’ paydasi’ u’lken yek- enligi haqqi’nda ulli’ ali’m Abu Ali ibn Sino «dene ta’r- biyasi’ menen turaqli’ shug’i’llang’an adam heshqanday da’ri-da’rmaqqa mu’ta’jlik sezbeydi» dep aytqan yedi. Usi’g’an muwapi’q, fizikali’q shi’ni’g’i’wlar, nagruzkalar organizmge qanday ta’sir ko’rsetip ati’rg’anli’g’i’n di’qqat penen baqlan’. Ma’selen, buni’ keypiyati’n’i’zg’a qarap belgilewin’iz mu’mkin , Solay yetip , sport shi’ni’g’i’wlari’nan keyin wo’zin’izdi jen’il sezsen’iz, keypiyati’n’i’z, ishteyin’iz jaqsi’ bolsa , bilip qoyi’n’, sizin’ organizmin’iz ali’p ati’rg’an nagruzkalar normada, yendi woni’ ja’ne a’ste-aqi’ri’n asi’rsan’i’z boladi’. Sharshaw, tez ashi’wdi’n’ keliwi, yenti- gip qali’w , ju’rek a’tirapi’nda shanshi’wlar payda boli’wi’, bas awi’ri’wi’ ha’m uyqi’ buzi’li’wi’ — bulardi’n’ barli’g’i’ nagruzkani’n’ ko’beyip ketkenligi , sharshaw payda boli’- wi’ni’n’ tiykarg’i’ belgileri boli’p tabi’ladi’.
Nagruzka awi’rli’q yetkeni ha’m dene terisi ha’m ju’z bo’limlerinin’ qi’zari’p ketiwi yamasa ren’inin’ ag’ari’p ketiwi, yerinlerdin’ ko’geriwi, ko’p terlew, ha’reketlerdin’ ani’q yemesligi, di’qqatsi’zli’g’i’ tu’rli qozg’ati’wshi’larg’a biypa’rwali’q — bular sharshawdi’n’ si’rtqi’ ko’rinisindegi belgileri boli’p yesaplanadi’. Bunday waqi’tta nagruzkani’ kemeyttiriw maqsetke muwapi’q boladi’.
|
| |
Suwi’qqa ton’i’w - Dene-tarbiya-5

|
Dene-tarbiya-5
|
bet | 86/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneSuwi’qqa ton’i’w. Ha’dden ti’sqari’ suwi’q bolg’anda adam suwi’qqa ton’i’wi’ mu’mkin. Soni’n’ ushi’n bunday adamlarg’a tezlik penen ja’rdem berip, wolardi’ i’ssi’ bo’lmege ali’p ketiw kerek. Woni’ jatqari’p u’stine ko’rpe taslaw, ilaji’ bolsa ji’lli’dan sa’l i’ssi’raq vannag’a tu’siriw kerek. Son’ i’ssi’ shay, kofe ishkiziledi. Yeger bular da ja’rdem bermese, wonda tez ja’rdem shaqi’ri’w za’ru’r.
Jaman illetler. Shegiw ha’m spirtli ishimlikler ishiwd- in’ jaman illet yekenligi ha’mmege belgili. Bul illet, a’sirese, fizikali’q shi’ni’g’i’wlar menen shug’i’llani’wshi’larg’a pu’tinley jat na’rse boli’p yesaplanadi’. Yeger de bul illetten quti’lmasa, joqari’ sport na’tiyjelerine umti’li’w, jen’impaz boli’p, ko’teriliw haqqi’nda ga’p boli’wi’ mu’mkin yemes. Buni’ jaqsi’ bilgen sportshi’lar sigaret shekpeydi, spirtli ish- imliklerdin’ jani’na da jolamaydi’. Sebebi, nikotin wo’kpe
ha’m ju’rekti isten shi’g’ari’wdan basqa, yadti’ bosasti’ri’p, yerkti pa’seytiwi, iskerlik qa’biletin to’menletip jiberiwi jaqsi’ belgili. Mi’sali’, mi’lti’qtan ati’w sporti’ ustalari’na 1 danadan sigaret berip, keyin ni’shang’a ani’q ati’w shi’- ni’g’i’wi’ tapsi’ri’lg’anda, wolar 15—20 ochkodan joqari’g’a wo’te almag’an. Soni’n’ ushi’n shegetug’i’n adamlarda qi’yalparazli’q, qi’zbali’q, ashi’wshaqli’q, wo’zinin’ ten’inen arqada qali’w, ishteydin’ pa’seyip ketiwi, fizikali’q jaqsi’ rawajlanbawi’ jag’daylari’ bayqaladi’. Sonday-aq, shegiw- shilerdin’ ko’pshiligi waqi’t wo’tiwi menen bas awi’ri’wi’, wo’kpenin’ i’si’ldawi’, tez-tezden jo’teldin’ tuti’wi’, koor- dinaciyani’n’ buzi’li’wi’, dawamli’ bronxit, wo’kpe raki ke- selliklerine duwshar boladi’. Alkogoldan nerv sistemasi’ isten shi’g’i’p, tezlik reakciyasi’ pa’seyip, son’i’n ala ko’riw-yesi- tiw sezimlerinin’ to’menlesiwi da’lillengeni haqi’yqat boli’p tabi’ladi’. Ja’ne de bir mi’sal. Ushi’wshi’-si’nawshi’larg’a ushi’wdan aldi’n 100 gr. araq ishiwge ruxsat berilgen. Sa- molyotlar joqari’g’a toli’q ko’terilgennen keyin, wolarg’a qayta qoni’w buyi’ri’lg’an. Sonda wolardi’n’ ko’pshiligi wo’zleri qonatug’i’n maydang’a ju’da’ ko’p qi’yi’nshi’li’q penen qong’an. Demek, jaslar bul illettin’ jani’na da jolamawlari’ kerek. Siz ku’shli yerk iyesi yekenligin’izdi basqalar ko’rsin ha’m wo’rnek alsi’n.
|
| |
Ju’rek uri’wi’ni’n’ tezligi

|
Ju’rek uri’wi’ni’n’ tezligi
|
bet | 81/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneJu’rek uri’wi’ni’n’ tezligi. Ju’rek uri’wi’ni’n’ normasi’ — bul fizikali’q shi’ni’g’i’wlar wori’nlani’p ati’rg’an waqti’ndag’i’ nagruzkalardi’n’ adamg’a qanday ta’sir yetip ati’rg’anli’g’i’ni’n’ tiykarg’i’ ko’rsetkishi boli’p yesaplanadi’. Ju’rektin’ uri’wi’ni’n’ tezligin wo’lshew bir neshe usi’l menen:
a) u’sh barmaq penen bilekti; b) u’lken ko’rsetkish barmaq penen moyi’ndi’; d) barmaq ushlari’ menen sheke- degi tami’rdi’, yag’ni’y ko’zdin’ qaptali’n; e) alaqandi’ ju’rek a’tirapi’na qoyi’p uslaw arqali’ a’melge asi’ri’ladi’. Adam ti’ni’sh jag’dayda ko’binese birinshi usi’ldan paydalani’ladi’. Shug’i’llani’w waqi’tlari’ bilekti uslap ju’rektin’ uri’wi’n wo’lshew biraz quramali’raq boladi’. Soni’n’ ushi’n ju’rek uri’wi’ni’n’ tezligin shug’i’llani’wdan keyin wo’lshense, biraz maqsetke muwapi’q boladi’. Ha’r qanday nagruzkadan keyin ju’rektin’ uri’wi’ni’n’ tezligi ko’terilip baratug’i’ni’ belgili. Mi’sali’, a’piwayi’ ha’rekettegi shi’ni’g’i’wlar wori’nlan- g’anda ju’rektin’ uri’w tezligi 100—120 ma’rte, wortasha nagruzkadan keyin 130— 150 ma’rtege, u’lken nagruzkadan keyin bolsa 200 ma’rtege shekem jetedi. Shug’i’llani’wdan keyin ju’rektin’ uri’w tezligi wo’zinin’ buri’ng’i’ jag’dayi’na qayti’wi’ ushi’n 5—10 minut waqi’t kerek boladi’. 10—13 jasli’ woqi’wshi’larda uzaq dawam yetken juwi’ri’wdan keyin ju’rektin’ sog’i’wi’ uzaq waqi’tqa shekem wo’zine kele almawi’ mu’mkin.
Qi’z balalarda ju’rek uri’w tezligi yer balalarg’a qarag’anda tezirek boladi’.
Ju’rek uri’wi’ tezligin qoli’n’i’zdag’i’ saati’n’i’zg’a qarap ani’qlawi’n’i’z mu’mkin. Buni’n’ ushi’n ju’rek uri’wi’ tezligin 10 sekundta neshe ma’rte uratug’i’ni’n bilip ali’p , woni’
g’a ko’beytsek, ju’rek 1 minut ishinde neshe ma’rte uratug’i’ni’ ani’qlanadi’. Mi’sali’, siz ju’rektin’ uri’wi’ —10 sekund ishinde 20 ma’rte uratug’i’ni’n bilip aldi’n’i’z , yen- di woni’ 6 g’a ko’beytsen’iz 1 minutta neshe ma’rte ju’rek- tin’ uratug’i’ni’n bilip alasi’z (10=20, 20 x 6=120 ma’rte).
|
| |
BIRINSHI MEDICINALI’Q JA’RDEM

|
BIRINSHI MEDICINALI’Q JA’RDEM
|
bet | 84/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneBIRINSHI MEDICINALI’Q JA’RDEM
Shug’i’llani’wda geyde, ayri’qsha jag’dayda, abaysi’zda jaraqatlani’wlar ushi’rap turadi’. Sol sebepli, shi’paker kel- genge shekem ha’r qaysi’si’n’i’z wo’zin’iz yamasa dosla- ri’n’i’zg’a za’ru’r bolg’an birinshi ja’rdem ko’rsetiwdi bili- win’iz kerek.
Jaraqatlani’w. Ji’g’i’lg’anda yamasa uri’li’p ketkende bir jer jaraqatlani’wi’ ha’m isik payda boli’wi’ yamasa tiygen wori’n qi’zari’p ketiwi mu’mkin. Usi’nday waqi’tta uri’lg’an jerge 20—30 minut suwi’q kompress qoyi’w, keyin bekkem yetip baylaw lazi’m.
I’sqalani’w. Ayaq, qollardi’n’ terisi i’sqalani’wi’ na’tiyje- sinde yamasa ayaq kiyim qi’si’wi’nan qi’zari’p ketedi. Sonda i’sqalang’an yamasa ti’rnalg’an jerler irin’lesip ketpewi ushi’n woni’ jaqsi’ tazalap, siyle, bint penen da’ri-da’rmaq penen worap baylap qoyi’w kerek.
Uri’li’p jari’li’wlar. Ayi’ri’m waqi’tlarda ji’g’i’li’p, uri’li’p ketiw na’tiyjesinde jaraqatlang’an wori’n jari’ladi’, soqqi’dan ku’shli awi’ri’w payda boladi’. Usi’nday waqi’tta sol jerdi tezlik penen taza suwda yamasa vodorod perioksidi menen juwi’p, yod yaki ko’kda’ri su’rtiw za’ru’r.
Jaralar. Jaradan qan ag’i’wi’n tez toqtati’w ushi’n woni’ taza bint penen baylap qoyi’w lazi’m. Yeger qan ti’yi’lmasa wonda jaraqatlang’an wori’ndi’ dezinfekciyalap, woni’ ster- illengen siyle yamasa bint penen qatti’ baylap qoyi’w kerek.
Yeger qan arteriya tami’ri’nan ketse, wonda qandi’ toqtati’w ushi’n u’lken barmaqti’ qan ketken wori’nnan biraz joqari’raqtan basi’p turi’ladi’ yamasa jgut, belbew, woramal, rezina menen 1,5—2 saat qi’si’p baylap qoyi’ladi’.
Muri’nnan qan ketkende yari’m woti’ri’w halati’nda bas- ti’ arqa ta’repke biraz taslanadi’ yamasa muri’nni’n’ u’stine muz yamasa suwi’q suwg’a suwlang’an woramalsha yaki i’g’allang’an paxta qoyi’ladi’. Sonday-aq, muri’n bosli’qlari’na
10 minut paxta ti’g’i’p qoyi’ladi’. Yeger qan ja’ne toq- tamasa, medicinali’q ja’rdemnen paydalani’ladi’.
|
| |
Ju’rek uri’wi’ tezliginin’ normasi’n woti’ri’p-turi’w ha’reketleri arqali’ ani’qlaw

|
Ju’rek uri’wi’ tezliginin’ normasi’n woti’ri’p-turi’w ha’reketleri arqali’ ani’qlaw
|
bet | 82/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneJu’rek uri’wi’ tezliginin’ normasi’n woti’ri’p-turi’w ha’reketleri arqali’ ani’qlaw. Buni’n’ ushi’n da’slep ju’rek uri’wi’ tezligin wo’lshep, jazi’p ali’nadi’, keyin 20 ma’rte woti’ri’p-turi’ladi’, ha’r bir woti’ri’p-turi’lg’anda 1 sekundtan waqi’t jumsalg’an dep yesaplani’p, keyin tezlik penen ju’rek uri’wi’ tezligi wo’lshenedi ha’m woni’n’ qanshag’a ko’bey- geni ani’qlanadi’. 3 minuttan keyin ju’rektin’ uri’wi’ qaytadan wo’lshenedi, yeger wol tezden da’slepki jag’dayi’na kelse, jaqsi’ dep yesaplanadi’, 4—5 minuttan keyin qaytsa, qanaat- lanarli’, 6 minuttan keyingisi bolsa qanaatlanarsi’z.
Dem ali’w tezligi. Dem ali’w ha’m dem shi’g’ari’w tezligi ti’ni’sh turg’an jag’dayda sali’sti’rmali’ ra’wishte 12— 16 ma’rtege ten’ dep yesaplanadi’. Fizikali’q shi’ni’g’i’w- lardan keyin dem ali’w jiyilenip: wortasha nagruzkada 1 minutta 18—20, u’lken nagruzkalarda 20—30 ma’rtege jetedi. Dem ali’w tezligin yesaplaw ushi’n 30 sekundta neshew bolg’anli’g’i’ sanali’p, keyin woni’ 2 ge ko’beytiledi.
Dem ali’wdi’ toqtati’p turi’w. Bul si’nawdi’n’ wori’n- lani’wi’ to’mendegishe yesaplanadi’: yeger birinshi ret dem alg’anda wol 40—90 sekund, dem shi’g’arg’anda 40—60 sekund toqtati’p turi’lsa, demek— bul jaqsi’ ko’rsetkish.
Juwmaqlap aytqanda, barli’q ayti’p wo’tilgen si’nawlar ku’ndelikli baqlaw da’pterine jazi’li’p bari’li’wi’ kerek. Usi’ da’ptershede shi’ni’g’i’w waqti’ndag’i’ nagruzkalardi’n’ ko’lemi, jedelligi, shug’i’llani’wlardi’n’ na’tiyjeleri, jari’sti’n’ ko’rsetkishleri ha’m ayi’ri’m waqi’tlardag’i’ densawli’qti’n’ jag’dayi’ su’wretleniwi kerek. Ha’r bir woqi’wshi’ ku’ndelikli baqlaw da’pterin ju’rgiziwden buri’n, a’lbette, dene ta’rbiyasi’ mug’allimi, trener yamasa shi’pakerlerdin’ ma’sla’ha’tlerin ali’p, ku’ndelik da’pterin qanday mag’luwmatlar tiykari’nda tolti’ri’p, qanday ko’rsetkishlerdi jazi’p, yesaplap, qaysi’lari’n jazbaw kerekligin bilip ali’wi’ kerek , Mi’sali’, sport penen shug’i’llanbaytug’i’nlar ku’ndelik da’pterdi ha’ptede yeki ma’rte tolti’rsa, sport penen shug’i’llanatug’i’nlar woni’ ha’r ku’ni tolti’ri’p bari’wlari’ kerek. Mi’sali’, keypiyatti’, jumi’s iskerligin, uyqi’ ha’m ishteydi bes balli’ sistema tiykari’nda:
ball — ayri’qsha, 4 ball — jaqsi’, 3 ball — qanaatlanarli’, 2 ball —qanaatlanarsi’z dep jazi’p bari’w maqsetke muwa- pi’q boladi’. Denenin’ salmag’i’ ayi’na 1—2 ma’rte, azanda yerte awqatlani’wdan buri’n tekseriledi. Boyi’ni’n’ uzi’n- li’g’i’n yesiktin’ qaptali’ndag’i’ japsari’n santimetrlerge bo’lip, lenta yamasa si’zg’i’sh penen wo’lshewge boladi’.
Ko’kirek aynalasi’ ji’li’na 2—3 ma’rte wo’lshenedi. Buni’n’ ushi’n qollardi’ shi’g’anaqtan bu’gip , qaptal ta’rep- lerge ko’terip, santimetrli lenta menen ko’kirekti aylandi’ri’p woraw kerek. Bunda lentani’ arqa ta’repten wo’tkerip ati’rg’anda jawi’ri’nni’n’ arqasi’na tiyer-tiymes , aldi’nan wo’tip ati’rg’anda bolsa ko’kirek tu’ymeleri u’stinen wo’tiwi kerek.
U’LGI:
|
| |
-rasm. Datchik turlari - Reja: Datchiklar haqida umumiy ma’lumotlar

|
Reja: Datchiklar haqida umumiy ma’lumotlar
|
bet | 2/3 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 197,64 Kb. | | #260094 |
Bog'liq 44-21 Aminboyev Muhammadyusuf qattiq jismli datchiklar1-rasm. Datchik turlari
Mexanik o‘zgartirgichlar mexanik kirish ko‘rsatkichlarni (bosim, kuch, tezlik, sarf va hokazo) mexanik chiqish ko‘rsatkichlarga ( aylanish chastotasi, bosim va hokazo) o‘zgartirib berish bilan xarakterlanadi. Bunday o‘zgartirgichlarning sezgirlik elementi sifatida elastik elementlar (membrana, prujina, balka kabilar) poplavoklar, krilchatkalar va drosselli qurilmalar ishlatiladi.
Elektromexanik birlamchi o‘zgartirgichlar (yoki elektrik datchiklar) kirish mexanik ko‘rsatkichlarni (bosim, kuch, sarf kabilarni) chiqish elektrik ko‘rsatkichlarga (kuchlanish, tok, qarshilik, induktivlik kabilarga) o‘zgartirib berish uchun xizmat qiladi. Elektromexanik o‘zgartirgichlar parametrik va generator o‘zgartirgichlarga bo‘linadi.
Parametrik datchiklarda chiqish ko‘rsatkichi elektr zanjir kattaliklaridan (qarshilik, induktivlik, o‘zaro induktivlik, elektr sig‘imi kabilardan) tashkil topadi. Bunday turdagi datchiklarda elektr toki va kuchlanish sifatida chiqish signalini olish uchun ular maxsus elektr sxemalariga (ko‘prikli, differensialli) ulanishi hamda alohida energiya manbasiga ega bo‘lishi kerak.
Generator datchiklarida bevosita sezgir elementda kirish signali Х chiqish signali Y o‘zgartiriladi. Ushbu o‘zgartirish kirish signali energiyasi hisobiga bo‘ladi va chiqish signali E.YU.K. ko‘rinishida hosil bo‘ladi. Generator datchiklari juda oddiy bo‘ladi, chunki ular qo‘shimcha energiya manbaisiz ulanadi
2-rasm. Elektr datchik turlari
Datchiklar va ular nazorat qiladigan kattaliklar
3.Datchiklarning asosiy ko‘rsatkichlari.
Datchiklarning turlari ko‘p bo‘lishiga qaramay, ular bir xildagi bir necha asosiy ko‘rsatkichlarga ega:
Statik tavsifnomasi - chiqish kattaligini kirish kattaligiga bog‘liqligi (3-rasm).
Statik tavsifnomasi chiziqli datchiklar (a) uchun sezgirlik koeffityenti o‘zgarmaydi.
3-rasm. Datchiklarning statik tavsifnomalari
Statik tavsifnomasi nochiziqli datchiklar uchun sezgirlik koeffitsiyenti har xil nuqtalarda (3-rasm) (b) har xil bo‘ladi va bu kattatik differensial sezgirlik deyiladi. Uni aniqlash uchun quyidagi formula qo‘llaniladi:
|
| |
Virtual borliq va toʻldirilgan reallik gipertikst va multimedia vositalari

Virtual borliq va toʻldirilgan reallik gipertikst va multimedia vositalari
Download
2,98 Mb.
Matnni ko'rish
Sana
12.12.2023
Hajmi
2,98 Mb.
#116750
Download
2,98 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Virtual borliq va toʻldirilgan reallik gipertikst va multimedia vositalari
Download
2,98 Mb.
Matnni ko'rish
Bulshi’q yetler awi’ri’wi’

|
Bulshi’q yetler awi’ri’wi’
|
bet | 85/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq DeneBulshi’q yetler awi’ri’wi’. Birinshi ma’rte sport shi’ni’g’i’wlari’, ku’shli fizikali’q ha’reketlerden keyin ayi’ri’mlarda bulshi’q yetler awi’ri’wi’ payda boladi’. Bul jag’day shi’ni’g’i’wlar arali’g’i’nda — ko’birek ta’nepis wo’tip ketkende de ju’z beriwi mu’mkin. Bul jag’day sportshi’larda tez-tez ushi’rap turadi’. Sol sebepli, bulshi’q yetler awi’ri’wi’ payda bolg’anda, tezde trenirovkani’n’ ko’lemi ha’m jedelligin pa’seyttiriw lazi’m. Shi’ni’g’i’wlardan keyin i’ssi’ dush, keshki waqi’tlarda ji’lli’ vanna qabi’l yetiw kerek, azanda jen’il massaj ali’w yamasa wo’zin-wo’zi si’ypalaw da jeterli boladi’.
Bulshi’q yetlerdin’ sozi’li’wi’. Shi’ni’g’i’w ha’reketi waqti’nda sin’ir ha’m bulshi’q yetlerdin’ sozi’li’wi’, geyde u’ziliwler ju’z beredi. Wonda da’slebinde, qatti’ awi’ri’wdi’n’ payda boli’wi’, biraz isiw , keyin ko’gerip qali’wi’ bayqala- di’. Sonda awi’rg’an wori’ng’a suwi’q kompress qoyi’p, elastik bint siyle menen baylap qoyi’ladi’. Sonnan keyin g’ana shi’pakerge xabar yetiledi.
161
Shi’g’i’wlar. Qol, ayaqlardi’n’ wo’zinin’ worni’nan shi’g’i’wi’ sport shug’i’llani’wlari’nda ushi’rap turatug’i’n ha’diyse boli’p, wonda buwi’nda isik payda boladi’, wol ju’ris- turi’sqa zi’yan berip , qatti’ awi’ri’w boladi’ , Sonday waqi’tta zi’yanlang’an su’yek buwi’ni’ qi’ymi’ldap ketpeytug’i’n yetip, taxta, fanera ag’ash qoyi’p baylap qoyi’ladi’. Son’ qa’nigege jiberiledi. Wo’zin’izshe shi’qqan jerin’izdi du’zetemen dep uri’nban’, na’tiyje kewildegidey bolmawi’ mu’mkin.
11 — T. S. Usmonxujayev ha’m t.b.
Su ’yektin ’ si ’ni ’wi ’. Bunda birinshi ja’rdem jaraqatlang’an wori’ndi’, si’ng’an su’yekti qi’ymi’ldatpaw kerek, bunnan ti’sqari’, si’ng’an buwi’ndi’ yeki ta’repten shina yamasa taxta qoyi’p qatti’ baylap qoyi’wdan ibarat. Sonday-aq, qoldi’ gewdege bint penen baylap qoyi’wg’a da boladi’. Yeger de, womi’rtqa bag’anasi’ jaraqatlang’anday bolsa, jaraqatlang’an adamdi’ ko’ldenen’ine taxtag’a jatqi’zi’p qoyi’p, «tez medicinali’q ja’rdem» mashinasi’n shaqi’ri’w kerek boladi’.
Ku ’n wo ’tiw. Bul jag’day qatti’ i’ssi’ ku’nleri uzaq dawam yetken shi’ni’g’i’w yamasa i’ssi’ kiyimde shug’i’llani’w aqi’betinen ishki ag’zalardi’n’ i’ssi’lap qali’wi’ boladi’. Sonday waqi’tlarda barli’q deneler bosasi’p qali’p, adamni’n’ beti ag’ari’p, basi’ aynaladi’, ko’zlerinde qanday da bir qaran’g’i’li’q payda boli’p , ayaqlardi’ ko’terip basi’w awi’rlasadi’, kewil ayni’ydi’ ha’m de dem ali’wdi’n’ tezlesi- wi payda boladi’. Sonday ha’diyse ju’z bergendey bolsa, ku’n wo’tken adamdi’ tez salqi’n jerge apari’p, si’rtqi’ kiyimlerin sheshiw ha’m basi’n ko’terip , i’zg’arlang’an woramal yamasa bet woramaldi’ woni’n’ ju’rek a’tirapi’na qoyi’w kerek. Sonday-aq, nashatir spirtin iyisketiw kerek. Yeger de jaraqatlang’an adam yesine kelse, suw ishiriw kerek.
|
| |