LITERATURE - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

LITERATURE:
1.
Harner J. The Practice of English Language Teaching. London. 2001.
2.
Jalolov J. Methodology of Teaching Foregn Language. Tashkent. 2012.
3.
Warschauer, M., Turbee, L., & Roberts, B. (1996) computer learning
networks and student empowerment. System, 24(1), 1-14.
4.
Narziyeva I. Teaching languages to young learners
5.
Восиева Ш., Ахмедова А., Нарзиева И. AFFIXATION AND ITS
916
ROLE IN EXPRESSING NATIONAL AND TRADITIONAL FEATURES OF
UZBEK LANGUAGE.
KUZATISH VIZUAL FAOLIYATNING ASOSI SIFATIDA
Bozorova Hamida Shukrilloyevna,
Buxoro Davlat Pedagogika Instituti
Tasviriy sanʼat va amaliy bezak sanʼati
taʼlim yoʻnalishi 1- bosqich magistranti.
Bu metodda oʻqituvchilar vizual, ya’ni koʻrgazmali qoʻllanmalarni (jad-
vallar, rasmlar, badiiy buyumlarning reproduksiyalari va boshqalar) namoyish
etishlari kerak. Vizual oʻqitish oʻrganilayotgan mavzu va ixtirochilik vazifalarining
mazmuni bilan bogʻliq boʻlgan asboblar, tajribalar, texnik qurilmalar, filmlar,
taqdimotlar va boshqalarni namoyish qilishni oʻz ichiga oladi. Ixtirochilik
vazifalarini shakllantirish uchun oʻqituvchilar texnik vosita, koʻrgazmali qurollar,
video, biologik obyekt va boshqalarni namoyish etganda oʻquvchilarning oʻzi
kerakli ma’lumotlarni topishadi. Erta bolalik davrida kelajakdagi shaxsning
ma’naviy asoslari qo‘yiladi. Bola turli xil ijodkorlik turlariga ongli qiziqishni
imkon qadar erta uygʻotishi kerak. Bunday unumdor keng qamrovli asos bolalarni
vizual faoliyatga erta jalb qilishdir. Ijodkorlik bolaga dunyoni oʻrganishga,
hayratga tushishga, san’atga qo‘shilishga undaydi. “Bolalar rasmi, rasm chizish
jarayoni bola ma’naviy hayotining zarrasi hisoblanadi. Ular shunchaki bo‘yoqlarni
qogʻozga oʻtkazmaydilar, balki bu dunyoda yashaydilar, unga goʻzallik
yaratuvchisi sifatida kiradilar.
Afsuski, oʻqituvchilar tomonidan unchalik e’tibor berilmaydigan erta yosh
bolalarni tarbiyalash tizimida ajralib turadi. Bu birinchi qadam, oʻziga xos tramplin
boʻlib, koʻp narsa bolaning kelajakdagi rivojlanishiga bogʻliq boʻlib, kelajakda
sifatli ta’lim olish uchun asos boʻlish uchun zarur koʻnikma va koʻnikmalarni
toʻplashga yordam beradi.
917
Uning barcha xatti-harakatlari vaziyatga bogʻliq, uning hissiy kayfiyati
beqaror va oʻzgaruvchan. Bu yoshdagi his-tuygʻular va ta’sirlar bir lahzada,
bevosita muayyan vaziyatda paydo boʻladi. Bolalar juda ta’sirchan va atrof-
muhitga sezgir, ular uchun har bir narsa hissiy zaryadga ega. Atrofdagi voqelikning
in’ikosi boʻlgan, bolaning tajribasi bilan chambarchas bog‘liq boʻlgan tasavvur
oʻyin jarayonida, kattalarning tanish harakatlari, ularning xatti-harakatlarining
mumkin boʻlgan variantlari va bolaning oʻzi boshidan kechirgan tajribalari ijro
etilganda rivojlana boshlaydi. Tasavvurning rivojlanishiga qoʻshimcha turtki – bu
nutqning rivojlanishi. Kelajakda yanada murakkab rivojlana boshlaydi, assotsiativ
idrok, almashtirishlar asta-sekin oʻyin harakatlarining repertuariga kiradi. Erta
bolalik davridagi oʻyinning asosiy mazmuni kattalarning harakatlariga taqlid
qilishdan iborat boʻlib, keyinchalik mustaqil faoliyat, ijodkorlikni rivojlantiradi.
Bolalar faoliyatida uchta eng muhim bosqichni ajratib koʻrsatish kerak:
Bular reproduktiv, samarali, ijodiy. Erta yoshda bolalarda reproduktiv bosqich
rivojlanadi, bu shunday koʻrinadi: “men qilgandek qiling”, “oʻzingiz takrorlang”.
Ijodiy tasavvur erta yoshda ob’ektga, uning xususiyatlariga tayanishni, syujetli
o‘yin epizodlarida, nutq va ob’ekt bilan harakatlar bilan uygʻunlikda ishlash va u
bilan oʻynashni talab qiladi.Erta yoshda yetakchi faoliyat sub’ekt hisoblanadi.
1,5 yoshli bola tasvirni taniydi. Dastlab, bola qogʻoz varagʻini cheksiz tekislik
sifatida qabul qiladi. Shuning uchun, u chizadi, uni turli xil tasvirlar bilan
toʻldiradi, uni aylantiradi, agar uning rejasi mos kelmasa, stolga chizadi. Bolaning
birinchi qadamlari: qogʻoz varag‘ining yuqori va pastki qismini, soʻngra markazni
tanlang, undagi rasmdagi asosiy ob’ektni (elementni) joylashtiring. U mavzuni
umumlashtirilgan tarzda aks ettiradi, eng muhimlarini ta’kidlaydi. Idrok va his-
tuygʻular hali bir-biridan ajratilmagan, bu chaqaloqlarning haddan tashqari
ta’sirchanligini, ularning his-tuygʻularining yorqinligi va oʻtkinchiligini keltirib
chiqaradi Bolaning idrok etish jarayoni doimo vosita komponentlarini oʻz ichiga
oladi: ob’ektlarni his qilish va butun va qismni idrok etishda koʻzlarni harakatga
918
keltirish.Tasavvurni rivojlantirish uchun muhim stimul bu bolada o‘yin faoliyatini
shakllantirishdir (masalan, fantastik hikoya xarakter haqida - quyon, ayiq, biz
bolalarni ularga yordam berishga, oʻyin qahramonlariga yaxshi munosabatda
boʻlishga, qahramonlarga yordam berish istagini uygʻotishga undaymiz.Eng
oddiydan murakkabgacha bosqichlarni bosqichma-bosqich oshirib, asosiy
tamoyilga – ta’limning uzluksizligiga rioya qilib, biz keyingi natijalarga erishamiz:
ob’ektda uning qismlaridan oldin butunni ko‘rish, dunyoqarashini kengaytirish.
kichkina odam, ijod quvonchi. Yoshlar ma’lumotni, ayniqsa uning vizual
diapazonini juda yaxshi qabul qiladilar. Ular har qanday faoliyat turiga qiziqishadi:
barmoqlar bilan dogʻlarni chizishning oddiy elementlaridan, yoʻlda izlar, yomgʻir,
oʻt, turli materiallardan tayyorlangan tayyor vizual tasvirgacha. Lug‘at va
ensiklopediyalarimizda “shaxs” tushunchasi “shaxs” tushunchasiga qisqartirilgan.
Va faqat falsafiy lugʻat bu tushunchalarni ajratadi, lekin falsafiy ensiklopediya bu
tushunchalarni nihoyatda chalkashtiradi.U yerda “Inson” tushunchasi uchun
“Shaxs” (TZ) va “Falsafiy antropologiya” (T.5) maqolalarini o‘rganish taklif
etiladi. Ulardan birinchisida “shaxs” tushunchasi aslida “shaxs” tushunchasiga
qisqartiriladi: integral shaxs uning individual xususiyatlari va u bajaradigan
ijtimoiy rollar birligida ko‘rib chiqiladi. Ikkinchisida, inson haqidagi falsafiy
ta’limotlar muhokama qilinadi, lekin bu toifa tabiatshunoslik tushunchalarini
hisobga olgan holda uning koʻp o‘lchovli ta’rifida ochib berilmaydi. Insonning
biologik va boshqa tarkibiy qismlari e’tiborga olinmaydi.Shaxsning xususiyatlari
koʻp qirrali boʻlib, shaxsiyat goʻyo uning faqat rasmiy qismi jamiyatga qaratilgan.
Inson bilish tarixida koinotning bir bo‘lagi, ruh va tana o‘rtasidagi bog‘liqlik,
ijtimoiy hayvon, Xudoning surati va o‘xshati deb atalishi bejiz emas.“Inson”
tushunchasiga murojaat uning mazmuniy amaliy faoliyati va muhim kuchlarining
mohiyatini ochib berish uchun prinsipial ahamiyatga ega bo‘ldi. Hozirgi vaqtda
uning tushunchasida uning xususiyatlarining ijodiy tarkibiy qismiga urgʻu
beriladi.Didaktikani oʻrganish uchun shaxsga nisbatan eng muhim narsa sub’ekt-
919
ob’ekt va sub’ekt-sub’ekt munosabatlarini koʻrib chiqishdir. “Idrok sub’ekti –
ongga ega, bilimga ega boʻlgan shaxsdir. Subyekt maqsadli faoliyat manbai,
ob’ektga yoʻnaltirilgan amaliy faoliyatning tashuvchisi, bilishni baholashdir.
“Ammo obʻekt - bu sub'ektga qarama-qarshi boʻlgan narsa, uning faoliyati unga
qaratilgan. Ob’ekt va sub’ektni faoliyat bilan birlashtiradi va ajratadi: oʻzgargan va
oʻzgarmagan faoliyat ob’ekti, goʻyo sub’ektning bir qismiga aylanadi, uning
insoniylashuvi sodir bo‘ladi. Faoliyat bilan shugʻullanadigan, dunyoni
oʻzgartiradigan va oʻzgartiradigan odam oʻzini oʻzgartiradi. Yangi narsalarni
oʻganish, inson oʻz ongini shakllantiradi va ong “tashqi dunyoni maqsadli aks
ettirish, harakatlarning dastlabki aqliy qurilishi va ularning natijalarini oldindan
koʻrish, shaxs tomonidan uning voqelik bilan munosabatlarini toʻgʻri tartibga
solish va nazorat qilish”. Soʻnggi yillardagi ta’lim fani ta’lim maqsadi sifatida
shaxsga nisbatan kamida ikkita vazifani qoʻydi:
1) shaxsda ijodkorlikni tarbiyalash;
2) unda o‘z hayotining dizaynerini, alohida tarixiy ijod sub’ektini tarbiyalash.
Shaxsdagi ijodiy tamoyil – bu ijodiy vaziyatni koʻrish va uni muammoli
tarzda hal qilish qobiliyati: hal qilish bosqichlarini ilgari surish va rad etish,
gʻoyani isbotlash va amalga oshirish. Hayot inson yaratuvchisiga yuqori talablar
qo‘yadi:
a) paradokslar soyasida yashash (yangilik hissi);
b) bogʻlanmaganlarni ulash, yangisini sintez qilish (sezgi);
v) taglikning mustahkam yoki yoʻqligini tekshiring (oʻzini tanqidiy).
Agar avvalgi pedagogika asosan shaxsning o‘ziga e’tibor bermay, shaxsning
rolga asoslangan tarbiyasi bilan shug‘ullangan bo‘lsa, yangi pedagogika bu
muammo bilan bir qatorda shaxsning ichki dunyosi muammosini ham hal qiladi.
Faylasuf E. From [176-177] kelajakdagi shaxsning quyidagi fazilatlarini
nomlagan:)
920
1) toʻliq egalik qilish uchun egalik qilishning barcha shakllaridan voz kechishga
tayyorlik;
2) xavfsizlik tuygʻusi, oʻziga xoslik hissi va oʻziga boʻlgan ishonch, uning
mavjudligi, oʻzi ekanligiga ishonish, insonning mehr, qiziqish, muhabbat, dunyo
bilan birlikka boʻlgan ichki ehtiyojlari, ega boʻlish istagi oʻrnini bosgan. , egalik
qiling, dunyoga hukmronlik qiling va shu tariqa mulkingizga qul boʻling;
3) oʻzimizdan tashqarida hech kim va hech narsa hayotimizga ma’no bera
olmasligini, faqat mustaqillik va moddiylikni rad etish qoʻshnimizga xizmat
qilishga qaratilgan eng samarali faoliyatning sharti boʻlishi mumkinligini anglash;
4) hayotni barcha ko‘rinishlarida sevish va hurmat qilish, inson va uning
yaqinlarini har tomonlama kamol toptirish hayotning oliy maqsadi sifatida.
E.From, endilikda inson zotining jismonan omon qolishi uchun “inson
qalbida tub oʻzgarishlar” zarur, deb hisoblaydi va bu jamiyatning insonga nisbatan
funksiyalari
oʻzgargandagina,
ishlab
chiqarish
sogʻlom
isteʼmolga
yoʻnaltirilgandagina va har bir inson oʻzgargandagina mumkin boʻladi, deb
hisoblaydi. Ya’ni, yashash huquqiga ega. Ammo insonni jamiyat unga goʻzal aura
taqdim etishi bilangina qondira olmaydi. Uning uchun shaxs sifatida, individual
sifatlarning o‘ziga xos birligi va o‘ziga xosligi sifatida bilish muhimdir.Bu jarayon
faqat boshqa odamlar va ijtimoiy guruhlar va butun insoniyat bilan muloqotda
amalga oshirilishi mumkin. Avvaliga bu boshqa odamlarning umumiy
xususiyatlari, ijtimoiy xulq-atvori asosida sodir boʻladi. Kelajakda inson buni
ijtimoiy me’yorlar va qadriyatlarga asoslanib amalga oshiradi. Oʻz-oʻzini
bilishning asosiy yoʻli - bu faoliyat va muloqotning turli shakllarida faol ishtirok
etish, undan keyin tahlil va introspektsiya, haqiqiy motivlarni, bilimlarni,
qobiliyatlarni, koʻnikmalarni ochish. Introspektsiyaning faqat bir nechta sohalari
mavjud:
a) sub’ektning o‘ziga va boshqa odamlarga boʻlgan motivatsion va
ragʻbatlantiruvchi munosabatlaridan xabardorligi;
921
b) boshqalarni va oʻzini baholashning axloqiy mezonlarini tushunish;
v) ularning estetik mulohazalari mezonlarini bilish;
G) ularning intellektual imkoniyatlari, bilim va qobiliyatlarini aks ettirish;
e) ularning amaliy munosabatlarini tushunish;
e) intellektual, axloqiy, estetik, amaliy munosabatlarni ularning fazilatlarining
namoyon boʻlishi sifatida anglash;
g) o‘z borlig‘i va sifatlarining jamiyat taraqqiyoti shartlari va talablari bilan
bog‘liqligini anglash;
h) oʻz faoliyatidan xabardor boʻlish, muhim fazilatlarni rivojlantirishda shaxsiy
boshlash, ularning “men” imkoniyatlari chegaralarini baholash;va) ularning
sifatlarini ijtimoiy ahamiyati nuqtai nazaridan baholash;
j) ularning ijtimoiy munosabatlar tizimidagi mavqei va rolini tushunish.
Ko‘rinadiki, o‘quvchining o‘z-o‘zini bilishi boshqalar bilan va eng avvalo,
o‘qituvchi bilan muloqotda amalga oshiriladi. Bu bizga sub’ekt-subʻekt
munosabatlarini oʻrganish jarayonining oʻzi haqida xulosa chiqarish imkonini
beradi. Bunday munosabatda boʻlgan oʻqituvchi oʻquvchini oʻzi bilan teng deb
qabul qiladi, lekin oʻz dunyosida oʻz qonunlariga muvofiq yashaydi.
|