Tema. Sezim ha`m emotsiyalar, erk

|
Tema. Sezim ha`m emotsiyalar, erk
|
bet | 36/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияTema. Sezim ha`m emotsiyalar, erk.
Joba
1. Sezim ha`m emotsiyalar haqqinda tu`sinik.
2. Emotsonal jag`daylardin` tu`rleri.
3. Sezimlerdin` tu`rleri.
4. Motiv ha`m motivatsiya.
T.T: sezim, sezimnin` tu`rleri, emotsiya, emotsional jag`daylar, affekt, stress, distress, keypiyat, intellektual sezimler, emotsional sezimler,
Motiv, motivatsiya, uyaliw, qiynaliw, erk, erktin` tu`rleri, ekr sipatlari.
Insannin` ishki o`mirinin` ayriqsha, ju`da` a`hmiyetli ta`repin emotsiya ha`m sezimler iyeleydi. Sub`ekt ushin jeke ishki dun`yasinin` haqlig`i ha`m aniqlig`i, birinshi gezekte, emotsionalliq shinliq, onin` bastan keshiriwleri sipatinda ko`rinedi. Bizin` ha`r birimiz ha`r bir ma`writte belgili bir emotsional jag`dayda bolamiz, anaw yamasa minaw sezimlerdi bastan keshiremiz.
Emotsiyalardin` ko`p tu`rliligi ha`mmege belgili-quwanish, qapashiliq, ashiw, tan`laniw, tu`skinlikke tu`siw, qa`weterleniw, jek ko`riw h.t.b. Sezimler du`n`yasi bizin` turmisimizdin` barliq ta`replerine -basqalarg`a qatnas, bizin` jumisimiz, sa`wbet ha`m biliwge kiredi. Insan is-ha`reketinin` ayriqsha tarawi-iskusstvo tikkeley insan emotsiyalari ha`m sezimlerine qaratilg`an.
Emotsiyalar su`wretlewshi, fenomenal planda sub`ekttin` qorshag`an ortaliqqa, onin` menen ne ju`z berip atirg`anina naduris qatnasin bildiredi. Bul qatnasti bastan keshiriw emotsiya yamasa sezim esaplanadi, olar adam menen sol waqitta ne, jag`imli yamasa jag`imsizliq ju`z berip atirg`anlig`in bildiredi.
Insan jedelligi deregi, is-ha`reketke iytermelewshi talap ha`m motivler tarawinda jatadi. Olardin` qanaatlaniwi maqset qoyiw, aniq turmisliq ma`selelerdi sheshiwden ibarat. Talaptin` qanaatlaniwina bag`darlang`an, qoyilg`an maqsetti a`melge asirilatug`in real turmisliq sha`rtler emotsional bastan keshiriwlerdin` ha`r qiylilig`in eskertedi. Talaptin` qanaatlaniw ha`m maqsetke erisiwge ja`rdem etiwshi sha`rt, predmet ha`m qubilislar unamli emotsiyalardi-qanaatlaniw, quwanish, qizig`iwshiliq, qoziw h.t.b payda etedi. Kerisinshe, sub`ekt ta`repinen talap ha`m maqsetlerdin` a`melge asiriliwi ushin tosqinliq etedi dep qabillaniwshi jag`daylar keri emotsiyalardi ha`m uwayimlardi-qanaatlanbawshiliq, qapashiliq, qorqiw, qa`weteleniw h.t.b payda etedi.
Demek, emotsiyalardin` eki ta`repleme sebepshi boliwin konstatlaw mu`mkin-bul bir ta`repten, talaplar menen (motivatsiya), ekinshi ta`repten jag`daydin` ayriqshalig`i menen. Emotsiyalar bul eki waqiyalar qatari arasinda baylanis ha`m qatnas ornatadi, sub`ektke ha`zirgi jag`dayda onin` talaplarinin` orinlaniwi yamasa orinlanbawi haqqinda signal beredi. G`Emotsiyalar-dep jazg`an edi A.N.Leont`ev-ishki signallar funktsiyasin orinlaydi, ishki degenimizde, olar tikkeley sol predmetlik shinliqtin` psixikaliq sa`wleleniwi esaplanbaydi. Emotsiyanin` o`zgesheligi sonnan ibarat, olar motivler (talaplar) ha`m tabis yamasa og`an juwap beriwshi is-ha`reket sub`ektinin` tabisli a`melge asiwi mu`mkinshiligi arasindag`i qatnasti sa`wlelendirediG`.
S.L.Rubinshteynnin` aniqlawi boyinsha emotsiyalar talaplar (motivler)din` o`mir su`riwinin` sub`ektiv formasi esaplanadi. Bul demek, motivatsiya sub`ektke og`an ob`ekt a`hmiyetliligi talaplig`i haqqinda signal beriwshi ha`m og`an is-ha`reketti bag`darlawg`a iytermelewshi bastan keshiriw formasinda emotsionalliq jag`day tu`rinde ashiladi.
Bunda emotsiya ha`m motivatsiyaliq protsessler ten`lestirilmeydi. Emotsional bastan keshiriwler motivlerdin` o`mir su`riwinin` juwmaqliq na`tiyjeliliginen ibarat. Olar talaplardi qanaatlandiriw ha`m maqsetke erisiwge tayarlaytug`in ha`m belgileytug`in barliq protsesslerdi sa`wlelendirmeydi.
Solay etip, emotsiyalar-talap ha`m motivler menen baylanisli ha`m sub`ektke ta`sir etiwshi qubilis ha`m jag`daylardin` a`hmiyetliligin tikkeley-sezimlik bastan keshiriwler formasinda sa`wlelendiriwshi psixikaliq protsess ha`m jag`daylardin` ayriqsha klassi. Insan sezimi-bul onin` dun`yag`a, onin` ne islep atirg`anina, tikkeley bastan keshiriwlerde onin` menen ne ju`z berip atirg`anlig`ina qatnasi.
Emotsiyalar oyaniw funktsiyasin atqaradi-ju`z berip atirg`anlardi bahalawdan ha`reketke oyaniw payda boladi. Bahalaw belgisine (unamli yamasa unamsiz) muwapiq, ha`reket ya za`ru`rli, kerekli na`rseni o`zinikine aylandiriw, iyelewge, yamasa sa`tsiz ha`rekettin` toqtawina, yamasa basqasin tan`lawg`a bag`darlaniwi mu`mkin.
Oyaniw menen emotsiyanin` nerv kletkalarinin` ha`m uliwma barliq organizmnin` jedellesiwi siyaqli funktsiyasi tig`iz baylanisli. Emotsiyalar orayliq nerv sistemasinin` ha`m onin` ayirim strukturalarinin` is-ha`reketinin` optimal da`rejesin ta`miyinleydi. Emotsional protsesslerdin` ko`p funktsiyali sistemasi tonus regulyatsisi ha`m individtin` jedelligi esaplanadi. Emotsional jag`daydin` is-ha`rekettin` o`nimdarlig`ina-onin` tempi ha`m ritmi- ta`sir etiwi-ha`r birimizge belgili. Quwanish emotsiyalari, is-ha`reket tabisina iseniw adamg`a qosimsha ku`sh berip, elede ko`birek ha`m jedel islewge iytermeleydi.
Emotsiyanin` sintezlewshi funktsiyasi bo`lek, waqit ha`m ken`islikte waqiya ha`m faktlerdi bir pu`tinlikke biriktiriw, sintezlewge mu`mkinshilik beredi. A.R.Luriya ko`rsetken edi, ku`shli emotsional bastan keshiriwdi tuwdirg`an jag`day menen tuwri yamasa tosattan baylanisqan obrazlar jiyindisi, sub`ekt sanasinda bekkem kompleks payda etedi. Onin` elementlerinin` birin aktualizatsiyalaw, ayirim waqitlari sub`ekttin` erkine qarsi, sanasinda onin` basqa elementlerinin` ju`zege shig`iwin keltirip shig`aradi.
Emotsiyalar ekspressiv (ta`sirli) funktsiyani atqaradi. Jiyi jag`dayda olar periferik xarakterdegi (qizariw, ag`ariw, dem aliwdin` tezlesiwi, ju`rek uriwi) organikaliq o`zgerisler menen ta`sirli ha`reketler (mimikada-bet ha`reketinde, pantomimikada-denenin` ha`reketinde, vokalizatsiya-dawistin` intonatsiya ha`m tembrinda) menen o`tedi. Ku`ndelikli turmista ta`sirli ha`reketlerdi, biz a`dette, a`tiraptag`i adamlar keypiyati, emotsional jag`dayindag`i o`zgerislerdi da`l qabillaymiz ha`m bahalaymiz.
Emotsiyalar ayriqsha funktsiyani atqaradi-olar G`ma`niske ma`seleni qoyadiG`.
Misali, G`Ko`plegen tabisli ha`reketler menen toli ku`n, adamnin` keypiyatin tu`siriwi, onda jag`imsiz emotsional iz qaldiriwi mu`mkin. Ku`ndelikli ta`shwishler menen bul iz onsha bilinbey turadi. Biraq, adam keyinine qarap, o`tken ku`ndi qiyalinan o`tkeretug`in payitlarda, onin` keypiyati predmetlik derekke iye boladi-a`yne usi waqiyadan onda emotsional iz qaldirg`anin ko`rsetiwshi affektiv signal payda boladi.
Bunday ma`seleni sheshiw ushin ayriqsha ishki jumis kerek. (A.N.Leont`ev)G`.
Emotsiyalardin` atap o`tilgen funktsiyalari uliwma bir funktsiyanin`-is-ha`rekttin` ishki retlesiwinin` ha`r qiyli ta`repleri esaplanadi.
4. Sezim tu`rleri ha`m formalari. Insannin` emotsional du`n`yasi ha`r tu`rli ha`m ha`r qiyili sapada. Emotsional protsessler yamasa bastan keshiriwlerge affekt, a`sirese, emotsiya, keypiyat, qumar, stress, sezimlerdi kiritedi.
Affekt-sub`ekt ushin turmisliq a`hmiyetli tosattan o`zgerisler menen baylanisli ha`m sanaliq is-ha`rekette keskin o`zgerisler ha`m ta`sirli ha`reketlik ko`rinisler menen o`tetug`in ku`shli ha`m salsitirmali tu`rde qisqa waqitliq emotsional jag`day. Affektiv jag`day sanali is-ha`rekettin` toqtawshilig`inda, sub`ekttin` minez-qulqi ushin sanaliq qadag`alawinin` buziliwinda ko`rinedi.
Affekt real jag`dayda sub`ekttin` qa`wipli, jiyi tosattan payda bolg`an jag`daylardan shig`iw ushin jol tabiwg`a uqibi bolmag`anda rawajlanadi. Affekt a`ste-aqirin tayarlaniwi mu`mkin-keskin keri emotsional jag`day payda etiwshi jag`daydin` qaytalaniwi, ol ku`shli, basqarip bolmaytug`in affektiv jariliwdi payda etiwi mu`mkin bolg`an affektin` akkumulyatsiyasina alip keledi.
Affekt G`tarayg`an sanaG` dep ataliwshi fenomen menen birge ju`redi, bunda ol pu`tkilley arefleksiv bolip qaladi ha`m payda bolg`an affekt jag`dayi ha`m zorlap ju`klenbegen ha`reket penen o`zine tartadi. Sananin` buziliwi sub`ekt keyin ala bul affektti payda etken ha`m onin` o`tiw barisinin` ayirim paytlarin esley almawina alip keliwi mu`mkin. Affekttin` aldin aliw ushin a`dette, oni payda boliw basqishinda, yag`niy onin` payda boliwina tosqinliq jasaw kerek. Bunin` ushin affekt payda etiwshi jag`daylardan uzag`iraq boliw, shalg`itatug`in ha`reketlerdi orinlaw, buni islese ju`z beretug`in qa`lemegen aqibetlerdi ko`z aldina keltiriw h.t.b
|
| |