INTEGRATSIYANING HOZ1RGI ZAMON

4. INTEGRATSIYANING HOZ1RGI ZAMON
MUAMMOLARI
B o sh lan g ‘ich m aktab t a ’lim -tarb iy asin i in teg ratsiy alash
muammosi nazariya uchun ham, amaliyot uchun ham muhim va
dolzarbdir. B oshlang‘ich ta ’limni integratsiyalish masalasiga
keyingi paytda bir qancha yondashishlar bo‘ldi: darsni ikki fan
o ‘qituvchisi olib borishi yoki ikki fanni bir darsga birlashtirib,
uni bir o ‘qituvchi tom onidan o'tilishidan to integratsiyalangan
kurslar tashkil etish, boshlang‘ich ta ’lim mazmunini tubdan o'z-
gartirishgacha. Bunga maktab ham, didaktika va m etodika ham
tayyor emas.
Hozirgi kunda asosini tabiatshunoslik bo‘yKha bilimlar tash
kil etuvchi integratsiyalangan kurs yaratish muammosi dolzarb
b o ‘lib turibdi. Bular boshqa turdagi bilimlarni jipslashtiruvchi
asosiy vazifani o ‘z zimmasiga oladi. Bunday yondashish ancha-
dan beri m a’lum va chet el maktablari tajribasida hal etilgan.
Bunda so‘z faqat sinflarda emas, balki umumiy ta ’limning o'rta
va tugallovchi b o ^ in la rid a ham bir qator fanlarning mazmunini
integratsiyalash ustida borm oqda. Bu integratsiyalangan fanga
tabiat va jamiyatning birligini tushunish uchun zarur bo'lgan bir
qator ijtimoiy-iqtisodiy, axloqiy-estetik g‘oya va tushunchalarni
kiritish ko‘zda tutilgan.
Keyingi paytda maktab ta'lim ini integratsiyalash to ‘g‘risida
ko‘p so‘z yuritilm oqda. O lim lar va am aliyotchi o ‘qituvchilar
bolalarda qanday qilib dunyo to 'g ‘risida yaxlit tushuncha hosil qi-
lish va turli fanlar bo ‘yicha bilimlarni yaqinlashtirish uchun bir
butun dasturni tuzish to ‘g'risida bosh qotirishyapti. Bir-biriga
yaqin bodgan fanlarni birlashtiruvchi kurslar tashkil etish ha-
rakatlari b o ‘lmoqda. Masalan, matematika va konstruksiyalash,
tasviriy san’at va badiiy m ehnat. Bu kurslarning samaradorligi
to ‘g ‘risida xorijlik pedagoglarning ko‘p yillik ishlari natijalari
b o ^ ic h a baholash mumkin. Zero, integratsiyalangan kurslar chet
el maktablari uchun odatiy holga aylangan.
18
Chet el tajribasi bilan tanishish shuni ko‘rsatdiki, tabiat va
jamiyat haqidagi bilimlarni rivojlantirish uchun asos boduvchi in-
tegratsiyalangan fanlar ko‘pgina mamlakatlarning o‘quv dasturlariga
kiritilgan. Bu ekologik ycknalishiga ega bo‘lgan intcgratsiyalangan fan
lar jahon hamjamiyatida o ‘quvchilarda atrof-m uhitga javobgar-
likni shakllantirishning asosiy vositasi ekanligi to‘g‘risida xabar beradi.
Hozirgi kunda integratsiyaning bir necha usullari qodlaniladi.
Birinchisi, bir nechta fanlarni bir fanga birlashtirish. Shu masala-
dagi 1988-yilda chop etilgan xalqaro pedagogik tajriba yakunla-
riga bag‘ishlangan tad q iq o t foydali m anba ko‘pgina xorijiy
mamlakatlar boshlang‘ich maktablarining o ‘ziga xos xususiyati
integratsiyalangan kurslar bo‘yicha ta ’lim bo‘lib qoldi. Kursning
maqsadi bolani dunyo bilan suhbatga tortish, inson tabiat, jamiyat,
fan, san’at bilan suhbatlashishga faqat odamlar suhbatlashadigan
til bilangina emas, hayvonlar, o‘simliklar tili bilan, rassomlar,
musiqachilar, olimlar foydalanadigan til bilan tanishtirishdir.
Kichik maktab o ‘quvchisiga fikr doirasi keng bo‘lgan muloqot
san’atining boshlang‘ich savodini egallashda yordam berish mu-
himdir. Bu savod o ‘zida odamlar bilan muloqotdan tortib (teng-
doshlar, katta yoshdagilar, kichik yoshdagilar) o ‘z-o ‘zi bilan mulo
qotdan to atrof-muhitdagi hodisalar bilan muloqotni qamrab oldi.
Kursning maqsadidan yana biri — o ‘zi ishlayotgan olam ha-
qida narsa va hodisalar orasidagi bogdiqlik, o ‘zaro yordam, mod-
diy va madaniyatning turli-tumanligi xususida keng va eng asosiysi,
insonning ichki (m a’naviy) va ijtimoiy dunyosi, olamda hukm
suruvchi qonunlar (tabiiy, ilmiy, tarixiy, axloqiy) haqida tu-
shuncha berish. Asosiy urg‘u faqat m a’lum bilimlarni egallashga
emas, balki tasvirli fikrlashni rivojlantirishga beriladi. Olamning
umumiy ko ‘rinishi tovushlar, tasvirlar, ranglar orqali tanish-
tiriladi, bola esa ham dunyoni, ham o‘zini o'rganuvchi, tekshiruvchi
o ‘rniga qo‘yadi. Bunda kurs ta ’limiy kichik maktab o ‘quvchilari-
ning parallel ravishda asosiy fanlarni o ‘rganishlari hamda o‘rta
maktab ta ’limida qulay sharoitlar yaratishga xizmat qiladi.
Kursning tuzilishi qanday? Kursning integrativligi uning tu-
zilishiga xos xususiyatlarni belgilab beradi. Yil uchun umumiy
b o ig an bir mavzu, har chorakning asosiy mavzusida o ‘z rivojini
topadi. Shunday qilib, kurs asosiga qo ‘yilgan g ‘oyalar (fikrlarjning
gorizontal harakati amalga oshiriladi. Xuddi shu yo‘l bilan vertikal
harakat ham amalga oshiriladi (sinfdan sinfga), bunda bir mavzu
bolaning o'sishiga qarab, murakkablashib boradi.
19
Integrativlik insonning olam bilan o ‘zaro aloqalarida aks
etuvchi mavzularga kiritilgan: bola idrokida n o m a’lum bodgan
uzoq olam bilan (kosmos, yulduzlar, yer kurasi, katta bo‘shliqlar
va vaqt qadri). Yaqin olam (mikroolam, uy oldidagi hayvonlar va
o ‘simlik dunyosi, ona-Vatan tabiati va boshqa mamlakatlar ta-
biati). Insonlar olami bilan (turli mamlakatlar va madaniyatlar,
sivilizatsiya markazlari, insonning inson va jamiyat bilan mu-
nosabatlari, insonning ichki dunyosi); madaniy dunyosi bilan
(xalq ijodi, rassom va olimlar ijodi, m a’naviy qadriyatlarni saq-
lovchi odamlarning ishlari).
Shu olamlar ichra sayohatning mavjudlik qonuniyatlari, til-
larning o ‘ziga xos xususiyatlarini ochish — kurs tizimining asosiy
mantiqidir. Kurs oddiylikdan murakkablikka, bilishdan ilmga,
tartibsizlikdan uyg‘unlikka, chaqqonlikdan mohirlikka va ijodga
bo ‘lgan harakatni taklif qiladi. Bola dunyo yaralishining «gdsht-
chalari» bilan tanishadi, olamning boshlanishga, insonning yerda
paydo bodishiga murojaat qiladi. So‘zlar, sonlar siri, yashil barg,
qadim iy afsonalar ju m b o q larin i ochish yuzasidan fikrlaydi,
o ‘quvchi makon va zamon bo'ylab sayohatga otlanadi. Shunday
qilib, bola har kuni ochishi kerak bodgan olamning goUalligi va
turli-tumanligini his qiladi.
M urakkab dunyoqarashlar ilmiy, badiiy g‘oyalar bola tu-
shunishi uchun qulay, tasvirli m avzularda o ‘z aksini topgan,
ular yil mundarijasini tuzishga imkon beradi. Bir tartibga solin-
gan tizim shu kursning o ‘ziga xos xususiyatidir. Bunday o ‘yin-
larga yondashish 6—10 yoshdan boshlanadi. Bu hoi ularni turli
o ‘yin orqali murakkab bilim orttirish, badiiy, axloqiy masalalarni
hal qilishga yordam beradi.
Yil va chorak mundarijasiga turli ertak qahramonlari («Zumrad
va Qimmat», «To‘g'ri va egri», «BoYi bilan tulki», «Tulki bilan
turna», «Kichik shahzoda», «K arlson», «D yum ovochka» va
boshq.)ni kiritilishi ham shu maqsadga xizmat qiladi. Ular mavzu-
dan mavzuga yetaklab, yangi narsalarni bilib olishga yordam beradi.
Kursda shaxsga moslangan yo‘nalishga ega faqatgina sinf yoki
guruhga emas, har bir bolaga ahamiyat beriladigan qilib ishni
tashkil etish nazarda tutiladi. Bunda uning shaxsiy fazilatlari,
qobiliyatlari alohida ko‘rsatiladi, qiziqishlari hisobga olinadi. Shu
maqsadda « 0 ‘z yulduzingni yoq», «Guldastada sening guling»,
«Sen sevgan kitob» kabi o ‘yinlardan foydalanish mumkin. 0 ‘yin
davomida diqqat-e’tibor birgina bolaga qaratiladi (masalan, tugdlgan
20
kuni munosabati bilan osmonda yangi yoritilgan yulduz lining
nomi bilan ataladi yoki katta guldasta bayram egasiga yoqadigan
gul bilan boyiydi). Sevimli kitob esa sinf kutubxonasini to id irish
bilan birga egasining imzosiga ega bo‘ladi.
Kichik maktab yoshidagi o ‘quvchilarning qiziqish va qobi-
liyatlariga moslashish ularning badiiy faolligini rivojlantirishni
taqozo qiladi. Bilim olish, badiiy-hayotiy masalalarni hal qilish
o'ziga xoslikni, uddaburonlikni, epchillikni rag‘batlantirish na-
zarda tutyapti. Shu munosabat bilan bolalarning she’r va hikoya-
lar yozish, yangi raqs o ‘ylab topish, shirin taom pishirish, biron
asbob yaratish, o ‘simliklardan shakllar yaratish kabi mustaqil
ijodiyotning turli yoilari bilan rag‘batlantirib borish taqozo etiladi.
Emotsional tomonlarni rivojlantirishga katta ahamiyat beriladi.
M ashg‘ulotlar bolalarda ko'rish va eshitish, materiallar sifatini
(fakturasini) ushlab к о 'rib, ajrata bilish qobiliyati, sezish tuy-
g'ularini (hid va ta ’mni ajrata olish) rivojlantirishga yordam beradi.
«Ovchilar», «Hayvonlar», «Izquvarlar»ni o'ynash bolalarga faqat
umumiy bilimlarga ega bo'lish, masalalarni m antiqan hal eta
bilishgina emas, insonga berilgan barcha his-tuyg‘ular ham mu-
him ekanligini ko'rsatib beradi. Ularni rivojlantirish o ‘ta nozik
tuyg'ularning shakllanish yoMidir. Bunga yorqin tasvirlarga, san’at
asarlari, tabiat bilan zavqlanishga murojaat qilish orqali erishish
mumkin.
Bolalarda salbiy, xunuk, yomon narsalarga ham emotsional
munosabatni rivojlantirish lozim. Bunga ertaklar o ‘qish, turli sahna
ko'rinishlari qo'yish yordam beradi. Bolaning his-tuyg‘ulari uning
jismoniy rivojlanishi bilan bog'liq harakat qilishga, o ‘z holatini
badan harakatlari, imo-ishoralar, raqs orqali ko'rsatib berishga
imkon beruvchi mashqlarni kiritish lozim.
Kursni tashkil qilish va ish shakllari haftasiga ikki soatga m o‘l-
jallangan. Hafta oxirida ikki soatlik dars o ‘qish maqsadga m u-
vofiq. Bunda bolalar, bir tom ondan, asosiy darslardan ancha dam
olishadi, ikkinchi tom ondan, keyingi hafta darslariga tayyorla-
nishadi. Bunday ikki soatlik darsni «Ijod soati», «Xayol (orzu)
darsi» deb nomlash mumkin.
Dars o'tishdagi asosiy shart — sinfda zarur, mos m uhitni
yaratish: polga gilam solish, partalar o'rniga qulay bo‘lgan stol va
stullar o 'rn in i almashtirish. M ashg'ulot jarayonida bolalar o ‘z
yashash muhitlarini yaratishadi. Yil va chorak mavzusida «Devor-
dagi suratlar», «Hayvonot va o'simliklar dunyosi» paydo boiadi.
21
Bularni o ‘quvchiIarning o ‘zlari o ‘y!ab topishadi. Buning uchun
turli badiiy va texnik vositalar, m a’lum ot beruvchi nashrlar,
ensiklopediyalar, xaritalardan foydalanish mumkin.
K o‘pincha vaqtni sinfdan va maktabdan tashqarida o ‘tkazish
ko‘zda tutiladi. Muzey va kutubxonalarda, xiyobon yoki ko'cha-
larda o ‘tiladigan darslar odatiy bo ‘lib qoladi.
Integratsiyalangan kurs ustidagi ishlar davom etadi. Tanlangan
yo‘l juda qiyin va mutlaqo shubhasiz emas. Murakkab muam-
molarni hal qilish lozim.
Bolgariyalik olimlar tabiiy-ilmiy bilimlarni o ‘z ichiga olgan,
10—12 yoshli bolalarga m o'ljallangan integratsiyalangan kurs
yaratishdi. Shunday qilib, o ‘qish, yozish va og‘zaki nutq «til
san’ati»ga, tarix, geografiya, fuqaroshunoslik, jamiyatshunoslik,
fizika, kimyo, biologiya, astronom iya, tabiatshunoslik va shu
kabilarga birlashtirildi.
Integratsiyaning bunday usulidan to ‘liqsiz va to ‘liq o'rta mak-
tablarda qo‘llaniladi. AQSHdagi o ‘rta maktablarning yuqori sinf-
larida fizika, kimyo, geografiya, geologiya, kristallografiya, tup-
roqshunoslik va shu kabilarni o'z ichiga oluvchi «Yerni o'rganish»
fani kiritilgan. Chexiya, Slovakiyada ham shunday umumlash-
tiruvchi integratsiyalangan «Fuqoro tarbiyasi» deb nomlangan kurs
yuqori sinflarda kiritilgan.
Shunday qilib, bir qator m am lakatlar tajribalari ko ‘rsati-
shicha, integratsiyalangan kurslar qulay shakl boflib qoldi. Mak-
tabda o ‘qitiladigan fanlarni bir butun tizimli ravishda o'qitish
imkoniyati tugfllganga o ‘xshaydi. Lekin shunday savol tugflladi:
bu kursni qanday o'qituvchi o'qitishi mumkin? Bunday kurslar
yaratilishining o ‘zi yuqori malakali jam oani talab qiladi. Zero, uni
o'qitish uchun yuqori malakagina emas, balki keng bilimdonlik
kerak. Bunday o‘qituvchini kim tayyorlab beradi?
Kim shunday murakkab koLp predm etli o'quv kursini olib
boruvchi o ‘qituvchini moddiy va m a’naviy jihatdan qiziqtira oladi?
Bu savollar hal qilinmas ekan, integratsiyaning bu usuli ko‘zda
tutilgan natijalarni bermaydi.
Boshlang‘ich maktabda integratsiyani amalga oshiruvchi bo‘g‘in
vazifasini o ‘qituvchining o‘zi bajaradi. U bolalarning arifmetikaga,
yozishga, tabiiy ko'pgina boshlangich tushunchalari va yana ko‘p-
gina narsalarga o‘rgatadi, o ‘z kuch va imkoniyatlari darajasida bu
ishni amalga oshiradi. Boshlang‘ich sinflarda bir o ‘qituvchining
dars berishini integratsiyaning bir usuli, deb hisoblasak ham bofladi.
22
Integratsiyani amalga oshirishning usullari yaxshi yoki yomon
boiishi mumkin. Muammoning mohiyati shundaki, usullarning
biridan yuz o‘girib, ikkinchisida barcha darajada o ‘qituvchilaming
(psixologik va fiziologik) yosh xususiyatlarini hisobga oladigan
integratsion choralar tuzishni kiritishidir. Masalaning bunday qo‘-
yilishi integratsiyaning turli ta ’lim pog‘onalarida turli xususiyatlarga
egaligidir. Boshlang‘ich maktabda integratsiyani bir-biriga nisbatan
yaqin fanlarni birlashtirish asosida ko'rish maqsadga muvofiq.
T a’limning keyingi pog‘onalaridan u asosiy fanlarning che-
garalarini birlashtirishga harakat qiladi. B oshlang'ich ta ’lim-
tarbiyani integratsiyalashda ijobiy va salbiy omillar mavjudligini
hisobga olish kerak. Bu omillar integratsiyaning usullarini belgi-
lab beradi.
Y. M. Kolegin va O. L. Aleksinko integratsiyaning salbiy omil-
larini quyidagicha koYsatib berishadi:
• o'quv predmetlarining chegaralangan soni — olinayotgan
katta hajmdagi bilimlarning mazmuni olamning haqiqiy ko‘ri-
nishini, qismlarining o'zaro bog‘liqligini aks ettirish bilan to ‘ldi-
rish mumkin;
• juda muhim bo‘lgan o‘qish, yozish va sanoq ko‘nikmalarini
shakllantirish zarurati.
Bu narsalar xuddi fanlarga b o ‘linib, o ‘qitishni talab qiladi-
ganga o'xshaydi. Lekin o ‘qish va matematikaga o'qitishning an’ana-
viy tajribasi ham keng integratsion imkoniyatlar haqida dalolat
beradi. Bunda o ‘qish fan sifatida o ‘z ichiga faqat badiiy matnlarni
emas, tarix, tabiatshunoslik bo'yicha materiallarni oladi. M atema-
tika arifmetika, algebraik va geometrik materiallarini o ‘z ichiga
oladi. Bunday integratsiya muhim ko'nikm alar hosil qilishga xa-
laqit bermaslik, aksincha, ularni shakllantirishga kafolat beradi.
R obert Karlosning aytishicha, boshlang‘ich maktab faqat
o'qish, yozish va sanashni o ‘rgatibgina qolmasdan, bundan ham
muhimroq va kattaroq masalani amalga oshirishi kerak. Chunki
har bir bola shakllantirish davrida uning intellektual faolligini
rag‘batlantirish, tabiiy qobiliyati singari uning keyingi muvaf-
faqiyatlari uchun juda muhimdir.
Integratsiyalangan kurslami shu yoshdagi bolalarga tushunarli
va qiziq bo'lishi uchun bayon qilishning qiyinligi. Bu omilni bartaraf
etislming vo'1 lari amaliyotda tekshirilgan eng m a’qul uslublami ishlab
chiqishda hamda o ‘qituvchilar tayyorlashning maxsus tizimidadir.
23
|