nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
shaklida bo'lib, limonni eslatadi. Bijg'ish boshlanishida limonsimon hujayralar

|
shaklida bo'lib, limonni eslatadi. Bijg'ish boshlanishida limonsimon hujayralarBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeshaklida bo'lib, limonni eslatadi. Bijg'ish boshlanishida limonsimon hujayralar
ustuvor bo'ladi, oxirida esa dumaloq va ellipssimon shaklida. Yetilgan
mikroorganizmlarda limonsimon hujayralar bilan birgalikda oval, ellipssimon,
cho'zinchoq (bodringsimon) hujayralar uchraydi. Apikulyatus hujayrasi kichik
bo'ladi: uning uzunligi 5-11 mikron, diametri 3-4,5 mikron. Hujayralaming shakli
va o'lchami uning yoshiga, oziqa miqdoriga, haroratga va boshqa omillarga
bog'liq.
Apikulyatus achitqilari barcha shirin mevalammg, shu jumladan uzumning
po'stida mavjud bo'lib, bijg'ish boshlanishida muhim rol o'ynaydi. Ulaming ba’zi
xillari spirt miqdori 6-7 foizgacha bo'lganda bijg'itish qobiliyatiga ega bo'ladi.
Oddiy holatda bijg'iyotgan uzum sharbatida spirt 4% yetganda apikulyatuso'z
faoliyatini to'xtatib, uning o'mini haqiqiy vino achitqilar (saxaromitses
ellipsoideus) egallaydi.
Harorat 35 foizga yetganda apikulyatus achitqilari rivojlanishdan to'xtaydi, 45 о
da ular halok bo'ladi. Apikulyatus tez rivojlanish xususiyatiga ega. Vino
achitqilarga qaraganda u ikki barobar tezlikda ko'payib boradi. Bu esa o'zi
bijg'iyotgan uzum sharbatga dastlabki vaqtda ko'p bo'linishni belgilab beradi.
Bijg'ishda ishtirok etayotgan mikroorganizmlaming 90% apikulyatusdan iborat.
Bijg'ish jarayonida ishtirok etuvchi apikulyatus elliptik achitqilarga, vino ta’miga
salbiy ta’sir etadi. Uning ta’sirida vino achchiq ta’m oladi. Shu sababli bijg'ish
paytida apikulyatus faoliyatini cheklashga harakat qilish lozim.
Uning uchun bijg'ishdan oldin 50-75 mg/1 sulfit angidrid yordamida uzum
37-rasm. O'tkirsimon achitqilar (Hanseniaspora apiculata)
70
sharbatiga ishlov berish lozim. Natijada apikulyatus o‘z faoliyatini to'xtatadi.
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

78
(4-ilova )
O’QUV TOPSHIRIG’I
1.Turli yosh guruhlarda “Qish” oy mavzusi bo’yicha rivojlanish markazlarida o’yinli
ta’lim faoliyatini mavzuviy rejalashtirish bo’yicha o’rganish va tahlil qilish. Ilm-fan va tabiat
markazi uchun qish fasliga oid o’yinlar tanlash. Qish, sog’lom tanda-sog’lom ruh, mavsumiy
kiyimbosh va poyabzal, yangi yil nima? Hafta mavzulari bo’yicha variativ haftalik reja tuzish.
2. Ta’limiy, stol-bosma, predmetli, so’zli, harakatli, musiqiy didaktik o’yinlar: "Bu
qachon sodir bo'ladi?", “Qo’lqopning juftini top”, “Avval nima, keyin nima?”, "Qishning rasmini
to'plang", “Qish yaxshimi, yomonmi?”, “Bu qachon sodir bo’ladi?”, “Qo’limda nima yashiringan,
top!”, “Foydali-foydasiz”, “O’z toshingni top”, “Qorparchangni top”, “Men bilaman...”,
"Hayvonlar, qushlar, baliq". "Hayvonni pastga qo'ying." ,"Sumkada nima borligini bilasizmi?",
"U qayerda o'sishini aniqlang" “Men qanday hayvonman?”, "Nimadan yasalgan?", "Bahorda,
yozda, kuzda", "Yeyish mumkin emas – yeyish mumkin" , "Foydali - foydasiz", “Gapni tugat”,
“4-si ortiqcha”, “Havo, yer, suv” kabi o’yinlar ishlanmasini tuzish, materiallar tayyorlash.
3. Hafta mavzulari bo’yicha kichik guruhlarda markaz faoliyatini tashkil etish.
Ulardan hozirgi pastda sovuq paytida, uzum sharbati harorati juda past boiganda

|
Ulardan hozirgi pastda sovuq paytida, uzum sharbati harorati juda past boigandaBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeUlardan hozirgi pastda sovuq paytida, uzum sharbati harorati juda past boiganda
umimli foydalanmoqda. Achitqilaming Pino 14, Prikumskaya 83, Magarach 7,
Masandra 3, Kaxuri 2 va shampan 7 va 21 turlari shular jumlasidandir.
Harorat 35o dan oshganda achitqilar holsizlanadi, 40o da esa o ‘z faoliyatini
to‘xtatib qo‘yadi. Suyuqlik 1,5 soat 40-45o gacha va 15 minut 60-65o gacha
isitilganda achitqilar halok boiadi.Kislotali muhitni ta’siri. Alkogol achitqilar
neytral va kislotali muhitda yashay olishi tadqiqotlar asosida isbotlangan. Uzum
sharbatining bijg'ish holati kislotali muliitlaming biridir.
Kuzatishlar shuni ko'rsatdiki, bogianmagan vino, olma va limon kislotalaming
10-20 g/1 achitqilar hayot faoliyatini saqlab qoladi. kislotalilik 8-10 g/1 boiganda
bijg'ish yaxshi kechadi, chunki bunday achitqilar uchun qulay bo'lib, boshqa kasal
chiqaruvchi mikroorganizmlar rivojlanmaydi.
Yetarli kislotali uzum sharbatida kasallik rivojlanmaydi, achitqilar esa hayot
faolligi oshadi. Kam kislotali uzum sharbatida kasal chiqaruvchi mikroorganizmlar
rivojlanib, achitqilar faoliyati sustlashib qoladi. pH 3,5 boiganda aksariyat
achitqilar faoliyati uchun qulay muhit yaratiladi. Odatda achitqilar rivojlanishi pH
2,6 dan va bakteriyalar 3,5 dan past boiganda to'xtaydi. Spirtning ta’siri. Bijg'itish
natijasida spirt hosil bo'ladi. U barcha achitqilarga salbiy ta’sir qilib, faoliyatini
cheklab
qo'yadi.
Bijg'iyotgan
suyuqlikda
hosil
bo'layotgan
spirt
achitqilargaturlicha ta’sir qiladi. Elliptik achitqilar boshqalariga qaraganda spirtga
bog'liqroq bo'ladi. O'tkirsimon achitqilar (apikulyatus) suyuqlikdagi spirt miqdori
4-5 foizga yetganda o'z faoliyatini to'xtatib qo'yadi. Uzum ezilganda sharbatga
|
| |
(Aspergillus niger, aspergillyus niger (42-rasm, v) sporalari bo‘ladi. Mazkur

|
(Aspergillus niger, aspergillyus niger (42-rasm, v) sporalari bo‘ladi. MazkurBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe(Aspergillus niger, aspergillyus niger (42-rasm, v) sporalari bo‘ladi. Mazkur
mog‘orlaming sporalari qulay sharoit tug' ilganda uzum sharoiti yuzasida,
bochkalarda, yerto'la devorlarida rivojlanib, vinochilikka katta zarar yetkazadi.
M og‘orlarga qarshi kurashda vino, bochka, vino yetiltiriladigan boshqa idishlar,
yerto'lalar oltingugurt gazi bilan dudlanadi. Bakteriya va mog'orlar orasida
vinoning ta’mini yaxshi qiluvchilari ham mavjud Botrytis cinerea zamburug‘i
shulardan biridir.
Vinochilik sohasida ishlovchi mutaxassislar uzum sharbati bijg'ishi va vinoga
salbiy ta’sir etuvchi ko‘p sonli yovvoyi achitqi, zamburug1, bakteriya va mog'orlar
mavjud ekanligini doimo esda tutushi zarur. Uzum sharbati bijg'ish rejimi va
talablariga rioya qilib, vinoga ishlov berish va yetishtirishda infeksiyadan himoya
qilish choralarini amalga oshirish lozim.
5.3. Bijg‘ish mahsulotlari va omillarning achitqmlarga ta’siri
Harorat ta’siri. Bijg'ishni yuzaga keltiravchi vino achitqilari harorat 22 dan
30o gacha bo'lganda juda yaxshi rivojlanadi, uzum sharbati harorati 16o ga
yetmaganda achitqilar faoliyati sustlashib qoladi. Shu bilan birga bijg'ish achitqilar
rivojlanishi uchun qo'llay sharoitda (masalan, 20o yuqori bo'lganda) boshlangan
bo'Isa, keyinchalik uzum sharbati haroratining pasayishi achitqilar faoliyatiga
uncha ko'p ta’sir qilmaydi. Masalan, bijg'ish 22o da boshlangan bo'Isa uzum
sharbati harorati 1 l-12o gacha tushib ketganda hambu jarayon davom etaveradi
Achitqilar past haroratlarga ham bardoshlidir. Tabiiy achitqilar orasida harorat
73
Юо dan past boiganda ham ishlay oladigan turlari mavjud. Vinochilik ilmiy-
tekshirish laboratoriyalarda bir qator sovuq bardosh achitqi xillari ajratilgan.
|
| |
tushadigan boshqa mikroorganizmlar (mikoderma, bakteriya va boshqalar) spirt

|
tushadigan boshqa mikroorganizmlar (mikoderma, bakteriya va boshqalar) spirtBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbetushadigan boshqa mikroorganizmlar (mikoderma, bakteriya va boshqalar) spirt
ta’siriga bardoshliligi juda sustdir. Spirt vino sifatiga ijobiy ta’sir qiladi, chunki
bijg'iyotgan sharbatda zararli mikroorganizmlar o'z faoliyatini to'xtatib qo'yadi.
Shu bilan birga spirt mavjud bakteriyalarga turlicha salbiy ta’sir qiladi. Hozirgi
vaqtda spirt miqdori 26% va undan yuqori boigan suyuqlikda sust kislotali
bijg'itish bakteriyalari aniqlangan. Karbonat kislota drojjalarga kam salbiy ta’sir
qiladi.
Sulfid angidridning ta’siri. Uzum sharbatiga sulfid angidrid bilan ishlov
berilganda mavjud achitqilar turlariga uning ta’siri har xil bo'ladi (11 -jadval).
Sulfid angidridning ta’siri
__________________ _______________________________________
11 - jadval
SO
2
dozasi mg/1 da
Harorat 200 bo'lgandagi ta’siri
10
Sezilarli ta’sir ko'rsatmaydi
20-30
6-10 soatga bijg'itishni kechiktiradi
50
18-24
75
2-3 sutkaga
100
4
180
6
200
8
350
10
460
40
750
262
74
Sulfid gazining sterilizatsiyasi ta’siri qator omillarga bog‘liq bo‘ladi.
Achitqilamitig holati (tinch yoki bijg'ish ishtiroki) muhim ahamiyat kasb qiladi.
Sulfid gazi ta’sir vaqti ham muhim rol o‘ynaydi. Achitqilami o'ldirish va shu
tufayli yangi olingan uzum sharbatida bijg‘itishni to‘xtatish uchun 1 g/1 miqdorda
sulfid angidrid bilan ishlov beriladi.
Sof achitqilar va seleksiyalangan drojjalar. Vino sifati bijg‘itishda ishtirok
etuvchi achitqilarga bog‘liqdir. Achitqilaming har bir turi o‘ziga xos xususiyatiga
ega bo‘lib bijg‘ish natijalarini belgilab beradi. Bir xil uzum sharbatini turli
|
| |
O
’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi

|
O
’quv mashg’ulotining texnologik xaritasiBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverO
’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Fan o’qituvchisi: Avazxonova H._______
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
Ta’lim oluvchi
1-O’quv
mashg’ulotiga
kirish (10-daq.)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarni davomatini tekshirdim
2. O’quvchilarni mashg’ulotga tayyorgarligini nazorat
qildim.
3.Mashg’ulotning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan
natijalar bilan tanishtirdim(1-ilova)
4.O’quv amaliy mashg’ulotning baholash mezonlari
bilan tanishtirdim (2-ilova)
5. Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya qilgan
holda mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
5. Xavfsizlik texnikasi
jurnaliga imzo qo’yishdi.
2-bosqich.
Asosiy
(200 daq.)
Kirish yo’riqnomasi (50 daqiqa) O’quvchilar bilimini
faollashtirish:
1.Savol-javob orqali bilimlar faollashtirildi
Yangi o’quv material bayoni:
2. O’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha umumiy
ma’lumotlar berib,ta’lim faoliyatini tashkil etish
yo`llarini tushuntirdim (3-ilova)
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv material
bo’yicha amaliy mashq bajarish.
3. Ta’lim oluvchilarga yo’riqnoma berdim, (4-
ilova)guruhlarga bo’lib, mavzu yuzasidan guruhlarda
amaliy ish o’tkazdim(5-ilova)
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini maqsadli aylanish
vaqtida nazorat qildim va ish jarayonoda o’quvchilar yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatdim.
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5.
Mashg’ulot tugaganidan so’ng tayyorlagan
vazifalarini qabul qilib oldim
Savollarga javob beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga asossan ish
bajaradilar
Yo’l qo’ygan xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
|
| |
- jadval - Toshkent moliya instituti statistika

- jadval
“Istiqlol” supermarketida tovar zaxiralari qoldig’i
-
Tovar qoldig’i, mln.so’m
|
Oylar
|
1.01
|
1.02
|
1.03
|
1.04
|
130,0
|
134,3
|
132,0
|
138,4
|
7.1-jadvalda keltirilgan qator dinamika qatorining payt (moment)li turiga kiradi. Chunki uning hadlari “Istiqlol” supermarketi bo’yicha tovar qoldiqlarini faqatgina bir payt (oy boshi) ga ko’rsatmoqda.
Davriy dinamika qatorlarida esa hadlar shu davr oralig’i (interval)da beriladi. Masalan, bir oy (yoki yil) da ishlab chiqarilgan mahsulot, sotilgan tovarlar hajmi, ekilgan er maydoni va h.k.
- jadval 2000-2004 yillarda “Istiqlol” supermarketida sotilgan tovarlar hajmi
(tovar oboroti) dinamikasi
-
Chakana tovar oboroti, mln.so’m
|
Yillar
|
2000
|
2001
|
2002
|
2003
|
2004
|
150
|
168
|
179
|
186
|
191
|
7.2-jadvalda keltirilgan qator davriy dinamika qatoriga misol bo’la oladi.
Chunki uning hadlari bir yil ichida sotilgan tovarlar yig’indisidan tashkil topgan.
Paytli va davriy dinamika qatorlari hodisani vaqt bo’yicha o’zgarishini ifodalashi bilan o’xshash, lekin ular o’ziga xos xususiyatlarga ega:
Davriy dinamika qatorlarining hadlarini qo’shish mumkin va natija real ma’noga ega bo’ladi. Masalan, oylik tovar aylanmasi hajmidan yillikka, yillikdan besh yillikka o’tish mumkin. Bu bilan biz faqat hadlarni hajmini ko’paytirmasdan yangi keng intervalli qatorlar tuzishga ham erishamiz.
Davriy dinamika qatorlarini ikki darajada, ya’ni faqat shu davr uchun va o’sib boruvchi jamlarda hisoblash mumkin. Bunday qatorlar bank tizimida keng ishlatiladi.
Momentli dinamika qatorlarining darajalarini qo’shish natijasi iqtisodiy mazmunga ega emas, chunki ularni qo’shib hisoblamoqchi bo’lsak, u holda takroriy qayta hisoblashlarga yo’l qo’ygan bo’lamiz.
Shunday qilib, dinamika qatorlari yordamida ijtimoiy-iqtisodiy hodisa va jarayonlarning rivojlanish qonuniyatlarini o’rganish quyidagi yo’nalishlarda amalga oshiriladi: vaqt bo’yicha rivojlanish darajasini baholash; statistik ko’rsatkichlar tizimi vositasida o’rganilayotgan hodisaning dinamikasini o’lchash; rivojlanishning asosiy tendentsiyalarini aniqlash va miqdoriy baholash; davriy tebranishlarni o’rganish; bashoratlash va ekstrapolyatsiya qilish.
Dinamika qatorlarini tahlil qilish ko’rsatkichlari
O’rganilayotgan hodisa va jarayonlarning dinamikasini miqdoriy tomondan baholashda quyidagi statistik ko’rsatkichlar qo’llaniladi: mutlaq qo’shimcha o’zgarish; o’zgarish sur’ati, qo’shimcha o’zgarish sur’ati; bir foiz o’zgarishning mutlaq mohiyati. Dinamika qatorlari ko’rsatkichlarini hisoblash ikkita davr darajasini taqqoslash natijasida olinadi. Odatda, taqqoslanadigan daraja sifatida qatorning birinchi yoki oldingi yil darajasi qabul qilinadi. Taqqoslanish usuliga qarab, bu ko’rsatkichlar o’zgaruvchan va o’zgarmas bazali ko’rsatkichlarga bo’linadi. Ularni bazisli va zanjirsimon ko’rsatkichlar ham deb atashadi. Bazisli deyilishiga sabab qatorning barcha hadlari baza deb qabul qilingan bitta had bilan taqqoslanadi. Zanjirsimonda esa har bir taqqoslashda taqqoslash bazasi o’zgarib boradi.
|
MAVZU. MAKROIQTISODIYOT SAMARADORLIGI STATISTIKASI

MAVZU. MAKROIQTISODIYOT SAMARADORLIGI STATISTIKASI
Makroiqtisodiy samaradorlik va uning ko’rsatkichlari tizimi Makroiqtisodiy samaradorlik (MS) - bu nisbiy miqdor bo’lib, u
makroiqtisodiy samara (MIS)ning sarflangan makroiqtisodiy resurslar (MIR)ga bo’lgan nisbatini ifodalaydi:
МС
МИС МИР
ega.
Bu ko’rsatkich sintetik, umumlashgan ko’rsatkich bo’lib integral xarakterga
Kasrning sur’ati MIS - bu absalyut miqdor bo’lib, u ishlab chiqarish va
ko’rsatilgan xizmatlarning pirovard natijasini ifodalaydi. Makroiqtisodiyot darajasida bu samara yaratilgan: yalpi ichki mahsulot (YaIM); yalpi milliy daromad (YaMD); yalpi sof mahsulot (YaSM); yalpi sof daromad (YaSD)da o’z aksini topadi.
Kasrning maxraji MIR - bu absalyut miqdorlar bo’lib, ular ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish jarayonida sarflangan: yalpi mehnat (YaM); yalpi xom ashyo (YaX); yalpi fondlar (YaF); yalpi investitsiya (YaI) lardir.
Makroiqtisodiy samaradorlik darajasini tahlil qilishda makroiqtisodiy statistika bir-biri bilan uzviy bog’langan va bir-birini to’ldiradigan ko’rsatkichlar tizimini hisoblaydi.
Mamlakat yoki ayrim olingan region (viloyat, tuman) miqyosidagi samaradorlikni aniqlash faqat ko’rsatkichlar tizimi yordamida amalga oshirilishi mumkin. Chunki aynan shu tizim: u yoki bu regionning rivojlanish xususiyatlarini aniqlash imkonini, ayni paytda, mahalliy boshqaruv organlari uchun ishonchli boshqaruv mexanizmi vazifasini bajarishi mumkin; samaradorlikning turli ko’rinish va yo’nalishlarini qiyoslanishiga imkon beradi; samaradorlik darajasiga ta’sir qiluvchi bevosita va bilvosita omillarni aniqlashga yordam beradi.
Shu nuqtai nazardan makroiqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari oldiga quyidagi talablar qo’yiladi (15.1 jadval)
Yuqorida ko’rsatkichlar tizimiga qo’yilgan talablardan biri - ularning yaxlitligi va o’zaro bog’langan bo’lishi shartidir. Shu nuqtai nazardan, makroiqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari uch guruh ko’rsatkichlarga bo’linadi: integral ko’rsatkich; umulashtiruvchi ko’rsatkichlar; xususiy ko’rsatkichlar.
|
jadval - Toshkent moliya instituti statistika

15.3 jadval
Umumlashtiruvchi ko’rsatkichning qiyosiy darajalari
-
t/r
|
Umumlashtiruvchi ko’rsatkichning
|
Hisoblash tartibi
|
Izoh
|
1.
|
Reja topshirig’i bajarilish darajasi
|
bo’yicha
|
РФД РБ
|
РФД1 РФД Р
|
RFDRB - umumlashtiruvchi ko’rsatki bo’yicha rejaning bajarilishi darajasi RFD1 - mazkur yilda umumlashtiruvchi ko’rsatkichining haqiqiy darajasi
RFDR - mazkur yil uchun reja topshirig’i
|
2.
|
Dinamikasi
|
РФД Д
|
РФД1 РФД0
|
RFDD - umumlashtiruvchi ko’rsatkichning vaqt bo’yicha dinamikasi
RFD0 - umumlashtiruvchi ko’rsatkichning bazis yildagi darajasi.
|
3.
|
Qiyosiy darajasi (RFDQ)
|
РФД К
|
РФД А
РФД Б
|
RFDA - «A» regionning umumlashtiruvchi ko’rsatkichi
RFDB - «B» regionning umumlashtiruvchi ko’rsatkichi
|
Mazkur formula vositasida qilingan sarflar evaziga qancha mahsulot olinganini hisoblash mumkin.
XSDning ham IK va RFD ko’rsatkichlariga o’xshab qiyosiy darajalari hisoblanadi:
ХСД
ХСД1 yoki СМД1 : СМД Р
Р
РБ ХСД
ХС1
ХСР
ХСД
ХСД1
yoki СМД1 : СМД 0
0
Д ХСД
ХС1 ХС0
ХСД
ХСД А
yoki СМД А : СМД Б
Б
К ХСД
ХСА ХСБ
Birinchi ko’rsatkich ko’zlangan xarajatlar sarfi bo’yicha rejaning qay darajada bajarilganligini ifodalasa, ikkinchi ko’rsatkich XSDning vaqt ichida qanday o’zgarganligini ifodalaydi. XSDQ - bu mazkur ko’rsatkichning boshqa region darajasiga nisbatan bo’lgan qiyosiy darajadir.
Integral ko’rsatkich mamlakat miqyosidagi sotsial-iqtisodiy samaradorlik darajasini, aniqrog’i, jon boshiga to’g’ri kelgan SMDni xarakterlasa, makroiqtisodiy samaradorlikning umumlashtiruvchi ko’rsatkichlari yaxlit holda mavjud resurslar va xarajatlar sarfi darajasini ifodalaydi. Ularga asoslanib u yoki bu region to’g’risida umumiy xulosalarni qilishimiz mumkin.
Biroq, bu ko’rsatkichlar iqtisodiy o’sishning qaysi omillar ta’sirida bevosita ta’minlanayotganini ifoda etolmaydi. Buning uchun samaradorlikka ta’sir qiluvchi xususiy ko’rsatkichlarni takror ishlab chiqarishning barcha fazalari miqyosida hisoblash zarur, ya’ni: ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatish fazasi samaradorligini tavsiflovchi ko’rsatkichlar; taqsimot fazasi samaradorligini tavsiflovchi ko’rsatkichlar; almashuv fazasi samaradorligini tavsiflovchi ko’rsatkichlar; iste’mol fazasi samaradorligini tavsiflovchi ko’rsatkichlar;
Bu ko’rsatkichlarni regionlar bo’yicha hisoblash statistik tahlilni yanada chuqurroq bo’lishi imkonini beradi.
|
Mutlaq o’zgarish - Toshkent moliya instituti statistika

Mutlaq o’zgarish deb, dinamika qatori ikki hadining farqi (ayirmasi)ga aytiladi.
Mutlaq o’zgarish bazis usulida quyidagi formula bilan hisoblanadi:
Ub=Ui-U0
Zanjirsimon usulda esa quyidagi ko’rinishda hisoblanadi:
U3= Ui-Ui-1
bu erda: Ub va Uz –bazisli va zanjirsimon usullarda mutlaq o’zgarish; Ui –taqqoslanuvchi had;
U0 – baza deb qabul qilingan taqqoslanadigan had;
Ui-1 - taqqoslanuvchi haddan oldin keluvchi taqqoslanadigan had.
7.2-jadvalda keltirilgan ma’lumotlar asosida mutlaq o’zgarish ko’rsatkichlarini hisoblaymiz:
Bazis usulda Zanjirsimon usulda
Ub= Ui -U0 U3= Ui -Ui-1
Ub=168-150=18 mln.so’m U3=168-150=18 mln.so’m
Ub=179 -150=29 mln.so’m U3=179-168=11 mln.so’m
Ub=186-150=36 mln.so’m U3=186-179=7 mln.sum
Ub=191-150=41 mln.so’m U3=191-186=5 mln.sum
Mutlaq o’zgarish salbiy (minus) belgiga ham ega bo’lishi mumkin. Bu taqqoslanuvchi had taqqoslanadigan haddan kichik ekanligini bildiradi.
Bazisli va zanjirsimon usulda hisoblangan mutlaq o’zgarish ko’rsatkichlari o’zaro bog’liqdir: zanjirsimon usulda hisoblangan mutlaq o’zgarishlar yig’indisi (Uz) bazis usulda hisoblangan oxirgi mutloq o’zgarishiga (Ub oxirgi) tengdir.
Uz=Ub (oxirgi), ya’ni 18+11+7+5 = 41 mln.so’m.
Dinamikani o’rganishda eng ko’p tarqalgan va ishlatiladigan ko’rsatkich o’zgarish sur’atidir. O’zgarish sur’ati deb qatorning ikki hadining nisbatiga aytiladi. Bu ko’rsatkich koeffitsientda va foizda (%) ifodalanadi va quyidagi formulalar bilan aniqlanadi:
6
R Уi
У 0
100
R3
Уi
Уi 1
100
R 168 100 112,0%
б 150
R 179 100 119,3%
б 150
R 168 100 112,0%
3 150
R 179 100 106,5%
3 168
R 186 100 124,0%
б 150
R 186 100 103,9%
3 179
R 191 100 127,3%
б 150
R 191 100 102,7%
3 186
O’zgarish sur’ati bir yoki 100% dan yuqori bo’lsa, demak bazis davrga nisbatan ko’rsatkich o’sgan, agar u bir yoki 100% ga teng bo’lsa, hech qanday o’zgarish bo’lmagan, agarda bir yoki 100% dan past bo’lsa, o’rganilayotgan had o’zidan oldingi hadga nisbatan kamayib ketgan. Shu erda bir narsani qayd qilish mumkin. Statistika bo’yicha chop qilingan ko’pgina adabiyotlarda bu ko’rsatkich o’sish sur’ati nomi bilan yuritiladi va u doimo ijobiy belgiga ega bo’lish kerakligi ta’kidlanadi. Yumshoqroq tilda aytilganda bu fikr unchalik ham noto’g’ri emas. Lekin hayotda barcha ko’rsatkichlar har doim ham o’sishi mumkin emasligini esdan chiqarmaslik kerak. Shu sababli bu ko’rsatkichlarni o’zgarish sur’atlari deb atash afzalroq.
Mutlaq ko’rsatkichlarga o’xshab o’zgarish sur’atlari ham o’zaro bog’langan ko’rsatkichlardir, ya’ni zanjirli o’zgarish sur’atlarining ko’paytmasi bazisli o’zgarish sur’atiga, bazisli o’zgarish sur’atining o’zaro bilinmasi tegishli davrdagi zanjirsimon o’zgarish sur’atiga teng:
У 2001 У 2002 У 2003 У 2004 У 2004
У 2000 У 2001 У 2002 У 2003 У 2000
yoki 1,120•1,065•1,039•1,027=1,273
|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 181

246
19- IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
O’quv mashg’uloti rejasi
1.
TRIZning asosiy usullari va usullari
2.
TRIZda o'qitishning ikkita asosiy qoidalari
3.
TRIZ-da qanday o'yinlar mavjud
Zamonaviy ota-onalar va o'qituvchilar o'zlariga birinchi navbatda bolani ijodiy rivojlantirish vazifasini
qo'ydilar. Bunday qobiliyatlarni rivojlantirishga katta e'tibor beriladi. Shu sababli, ko'pincha o'quv
dasturlarida maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ dan foydalanadigan o'qituvchilarni topish mumkin.
TRIZ - bu qisqartma bo'lib, "Ixtirochi muammolarni hal qilish nazariyasi" degan ma'noni anglatadi.
Boshqa har qanday nazariya singari, uning o'ziga xos tuzilishi, funktsiyalari va algoritmi mavjud. Ko'pgina
ota-onalar bolalar bilan ishlashda TRIZ elementlarini o'zlari bilmagan holda ishlatadilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ - bu asosiy dasturni almashtiradigan dastur emas. U mavjud
o'qitish usullari samaradorligini oshirishga mo'ljallangan.Ko'plab o'yinlar onalar va tarbiyachilarga yaxshi
tanish, ammo mashg'ulotlar va rivojlanish muntazam ravishda olib borilsa, bolada yangi ko'nikmalar va
ko'nikmalarga ega bo'lish osonroq bo'ladi. Shu sababli, bolaning uyg'un ijodiy shaxsini shakllantirishdan
manfaatdor bo'lganlar maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ bilan tanishishlari kerak. Bu nafaqat
foydali, balki juda qiziq.
Mashg’ulot vaqti - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

|
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdrBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
Rivojlanish
markazlarida
“
Kitob
bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish
2 “Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1.
Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan
tanishtirish.
2.
“Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishni o’rgatish;
O’quv faoliyati natijalari:
1.Bolalarni lug`atini boyitishda kuzatish,
Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan
tanishadilar.
2.
“Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishni o`rganadilar.
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI

|
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASIBog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcoverO`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
IV-bo’lim. Ilm-fan va tabiat markazi
12-Mavzu: “Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
12.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1 Rivojlanish markazlarida
“Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
2
“Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1.
Rivojlanish
markazlarida
“Kuz
bo’yoqlari” oy mavzusi o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
2.
“Kuz bo’yoqlari” oy mavzusi hafta
mavzusida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
O’quv faoliyati natijalari:
1.Bolalarni lug`atini boyitishda kuzatish,
Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish bilan tanishadilar.
2.“Kuz bo’yoqlari”” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishni o`rganadilar.
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |
Nazariyaning kelib chiqishida

|
Nazariyaning kelib chiqishida Pdf ko'rish
|
bet | 182/207 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 12,1 Mb. | | #130489 |
Bog'liq MTTda talim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanishcover Nazariyaning kelib chiqishidaIxtirochi masalalarni echish nazariyasi - bu bolaning ijodiy
qobiliyatlarini rivojlantirishning eng noyob usullaridan biridir. 1956 yilda uning asoschisi Sovet muhandisi
G. S. Altshuller edi. Uning fikriga ko'ra, har kim ixtiro qilishni o'rganishi mumkin va buning uchun siz tug'ma
iste'dodga ega bo'lishingiz shart emas.Geynrix Saulovichning o'zi bolaligidan ixtiro qilgan va 17 yoshida
ixtirochi sertifikatiga ega bo'lgan. Bundan tashqari, u ilmiy fantast yozuvchi ham bo'lgan, uning asarlari
orasida taniqli "Ikar va Dedalus", "Yulduzlar balladasi", "Yulduzli kapitanlarning afsonalari" va boshqalar
bor.
Bugungi vaziyat:Bugungi kunga qadar maktabgacha yoshdagi bolalar uchun klassik TRIZ
metodologiyasiga asoslangan bir nechta rivojlanish markazlari yaratildi. Ammo asta-sekin, ular
ishlayotganda, ular yangi bo'limlarni qo'shadilar.Bolalarda analitik fikrlashni rivojlantirish maqsadida
ixtirochilik muammolarini hal qilish nazariyasining ko'plab usullari klassik maktabgacha ta'lim tizimiga
bosqichma-bosqich joriy etilayotgani diqqatga sazovordir.
Texnikaning mohiyati
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ - bu bola o'zining birinchi ijodiy kashfiyotlaridan
quvonadigan sinf. Bu erda bolalar zerikishga vaqtlari yo'q, chunki mashg'ulotlar davomida ular dialoglar,
jonli muloqot, munozaralardan foydalanadilar.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun TRIZ rivojlanishiga rioya qilgan o'qituvchilar, avvalambor,
qiziquvchan narsalarga e'tibor berishadi. Shu bilan birga, ular qiziqarli voqea yoki ob'ektga har xil tomondan
qarashni taklif qilishadi. Yaxshi, keyin yomon narsani toping. Agar o'rganilayotgan ob'ekt imkon bersa, unda
siz qiziqarli tajribalar o'tkazishingiz mumkin, ammo ayni paytda bolaga ushbu aniq natijaning nima uchun
olinganligini tushuntirmaysiz.
Bularning barchasi bolaning qiziqishi va yangi kashfiyotlarga bo'lgan qiziqishida rivojlanadi. Ushbu
usul asoschisining o'zi aytganidek: "TRIZ - bu aniq hisoblash, mantiq va sezgi bilan uyg'unlashib, yangisini
yaratishning boshqariladigan jarayoni".
TRIZ (maktabgacha yoshdagi bolalar uchun o'yinlar) ning maqsadi nafaqat xayolotni rivojlantirish, balki
bolani ma'lum bir muammoni hal qilishda ijodiy bo'lishga o'rgatishdir.
|
| |
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 55

66
11.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Fan o’qituvchisi: Avazxonova H._______
(1-ilova )
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
Ta’lim oluvchi
1-O’quv
mashg’ulotiga
kirish (10-daq.)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarni davomatini tekshirdim
2. O’quvchilarni mashg’ulotga tayyorgarligini nazorat
qildim.
3.Mashg’ulotning nomi, rejasi,
maqsad va kutilayotgan
natijalar bilan tanishtirdim(1-ilova)
4.O’quv amaliy mashg’ulotning baholash mezonlari
bilan
tanishtirdim (2-ilova)
5. Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya qilgan
holda mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
5.
Xavfsizlik texnikasi
jurnaliga imzo qo’yishdi.
2-bosqich.
Asosiy
(200 daq.)
Kirish yo’riqnomasi (50 daqiqa) O’quvchilar bilimini
faollashtirish:
1.Savol-javob orqali bilimlar faollashtirildi
Yangi o’quv material bayoni:
2. O’quv amaliyoti mavzusi bo’yicha
taqdimot asosida
umumiy ma’lumotlar berib,ta’lim faoliyatini tashkil
etish yo`llarini tushuntirdim(3-ilova)
Joriy yo’riqnoma (135 daqiqa) Yangi o’quv
material
bo’yicha amaliy mashq bajarish.
3. Ta’lim oluvchilarga yo’riqnoma berdim, (4-
ilova)guruhlarga bo’lib, mavzu yuzasidan guruhlarda
amaliy ish o’tkazdim(5-ilova)
4.Mustaqil ishlarni bajarilishini
maqsadli aylanish
vaqtida nazorat qildim va ish jarayonoda o’quvchilar yo’l
qo’ygan xatolarni ko’rsatdim.
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)
5.
Mashg’ulot tugaganidan so’ng tayyorlagan
vazifalarini qabul qilib oldim
Savollarga javob
beradilar
Diqqat qiladilar.
Yozib oldilar.
Tanishdilar.
Yo’riqnomaga asossan ish
bajaradilar
Yo’l qo’ygan xatolarni
to’g’irlaydilar.
Vazifalarni topshirishadi
– b o b.

AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI

4 – b o b.
AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARI
“Murakkab tizimlar o‘ziga o‘zining funksiyalari bo‘yicha qarama – qarshi bo‘lish tendensiyasiga egadir”.
Shateler prinsipi.
4.1-§. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARINING UMUMIY TAVSIFI VA STRUKTURASI
Tashkilotni boshqarishning avtomatlashtirilgan axborot tizimi – tashkilotning maqsadidan kelib chiqadigan talablarga mu-vofiq axborotlarni yig‘ish, qayta ishlash, taqsimlash, taqdim etish uchun mo‘ljallangan standart protseduralar xodimlar, dasturiy vosi-talar, asbob – uskuna, ma’lumotlarning o‘zaro bog‘langan majmuidir.
Mazkur tizim birgalikda harakat qiluvchi kompyuterlar va telekommunikatsiyalar, kompyuter axborot mahsulotlarini ishlab chiqish va qarorlar qabul qilishni qo‘llab – quvvatlash uchun mo‘ljallangan.
Shuni qayd etish lozimki, axborot almashuv jarayoni insonning eshitish, ko‘rish, anglash a’zolari orqali qabul qiladigan nutq, ma’lumot yoki tasvirlar bilan boshlanadi va tugaydi. Keladigan – chiqadigan bu elementlar o‘rtasida kompyuterlashgan axborot tizimida turli darajadagi elektron mahsulotlar bo‘ladi. Bular – operatsion tizimlar, ma’lumotlar bazalarini bio‘qarish tizimi, amaliy dasturiy ta’minot va axborotning o‘zidir. Ushbu axborot va dasturiy vositalar hamda komponentlardan ko‘-pincha aynan bir paytda va o‘sha vaqtda foydalanib bo‘lmaydi. Shuning uchun ham bunday axborot tizimlarining o‘ziga xos tomoni shundaki, ma’lumotlarni qayta ishlash jarayoni vaqtida ular aralashib ketadi.
AATning konseptual modeli. Axborot tizimi foydalanuvchi-larning talabiga muvofiq axborotlarni yigash, qayd etish, uzatish, saqlash, tuplash, qayta ishlash, tayyorlash va taqdim etishga mo‘ljal-langan. Konseptual nuqtai nazardan qaraganda, axborot tizimi – bu operatsiyani bajaruvchi tizim va boshqaruvchi tizim o‘rtasidagi vositachi sanaladi (1.15-rasm).
Axborot texnologiyasi axborot tizimi ichidagi texnologiya sanaladi. Axborot tizimi tizimdagi ma’lumotlar, axborotlar bilan operatsiyani amal-ga oshiradi. Axborot tegishli muammoga qaratilgan bo‘lib qarorlar qabul qilish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Axborot hal etilishi lozim bo‘lgan vazifaga muvofiq va ushbu vazifani hal etuvchi xodimning qobiliyatiga muvofiq qayta ishlanadi.
|
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari evolyutsiyasi

|
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari evolyutsiyasi
|
bet | 43/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari evolyutsiyasi. XX asrning 50-yillarida EHMning paydo bo‘lishi va ulardan foydalanish imkoniyatining jadal oshib borishi bilan mehnatni avtomatlashtirish, axborot mahsulotlari va xizmati bozorining yuzaga kelishiga asos bo‘ldi. AATning rivojlashiii axborotni qayta ishlash va uzatish buiicha yangi texnik vositalarning paydo bo‘lishi, EHMdan foydalanishning tashkiliy shakllarini takomillashtirish infratuzilmani yangi kommunikatsiya vositalari bilan boyitish bilan bir qatorda kechdi. AATning evolyutsiya jarayoni 5-jadvadda berilgan.
EHM avlodlari almashuvi ruy berdi. Bu EHMning asosiy texnik foydalanish va iqtisodiy parametrlari, birinchi navbatda samaradorlik, xotira hajmi, ishonchliligi, gabarit o‘lchami va narxi kabi omillar o‘zgarishi bilan bog‘liq edi. Mashina orqali yechish uchun vazifalarni tayyorlash ish hajmini kamaytirish, insonning EHM bilan aloqasini yengillashtirish hamda EHMdan foydalanish samaradorligini oshirish EHM rivojlanishining asosiy omili edi va shunday bo‘lib qolmoqda.
|
| |
a) iqtisodiy-texnik omillar

|
a) iqtisodiy-texnik omillar
|
bet | 86/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
a) iqtisodiy-texnik omillar:
axborot – kommunikatsiyalar biznesi tovarlaridan foydalanish darajasi ulardan foydalanilgan holda ishlab chiqilgan mahsulot hajmining umumiy ishlab chikilgan mahsulot hajmiga nisbati bilan aniqlanadi (% hisobida);
axborot – kommunikaxshyalar biznesi tovarlarining solishtirma og‘irligi, ushbu tovarlar umumiy narxining boshqarish ob’ektidagi uskunalar umumiy narxiga nisbati bilan aniqlanadi (% hisobida);
kelajakda takomillashib boradigan texnologik jarayonlarning solishtirma og‘irligi, ushbu texnologiyalar asosida ishlab chikilgan mahsulot hajmining umumiy ishlab chiqilgan mahsulot hajmiga nisbati bilan aniqlanadi (% hisobida);
fondlarning yangilanish koeffitsiyenti, ushbu davrda kiritilgan asosiy fondlar narxining umumiy narxga nisbati orqali ifodalanadi (% hisobida);
|
| |
Globallashtirish - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 47/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Globallashtirish. Tashkilot yo‘ldosh aloqa va Internet tarmo-g‘idan foydalanib axborot texnologiyalari yordamida xohlagan joyda va xohlagan paytda ish olib borishi mumkin. Aynan Internet tufayli odamlar dunyoning har qanday nuqtasidan turib o‘zaro muloqot qilish imkoniga ega. Bu holatda doimiy va yarim doimiy harajatlar yanada keng geofafik mintaqada taqsimlanish hisobiga ustivorlikka ega bo‘ladi.
Konvergensiya. Konvergensiya AATning zamonaviy rivojlanish jarayonining oxirgi bosqichi sifatida ko‘rib chiqiladi. Bunda mahsulotlar va xizmatlar, axborot va dam olish, shuningdek, ovozli, raqamli hamda videosignallarni uzatish kabi ish rejimlari o‘rta-sidagi farq yo‘qoladi. Moddiy ishlab chiqarish va axborot biznesi sohalari o‘rtasidagi tafovut uchib ketadi, firmalar va korporatsiya-larning faoliyat turlari diverfikatsiyasi, sanoat tarmoqlari, moliya sektori va xizmat sohalari o‘zaro uyg‘unlashib ketadi.
Shunday qilib, yangi axborot texnologiyalari - bu dunyo miqyosida jamiyat taraqqiyotining sanoat asridan axborot asriga qarab o‘tish asosidir. Mazkur tendensiyaning biznesda qo‘llanilishi quyidagi o‘zgarishlarga olib keladi:
har bir ish o‘rnida resurslar yetarli bo‘lganda axborotlarni qayta ishlash uchun taqsimlangan shaxsiy (personal) hisoblashlarni amalga oshirish;
xabarlarni jo‘natish uchun ish o‘rinlari birlashganda kommunikatsiyaning rivojlangan tizimini yaratish;
tashkilot axborot oqimiga ulanganda, moslashuvchan global kommunikatsiyalarga ega bo‘lishi;
elektron savdo tizimini yaratish va rivojlantirish;
tashkilot integratsiyasi – tashqi muhit tizimidagi oraliq bo‘g‘inlarni bartaraf etish.
|
| |
b) iqtisodiy omillar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 87/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
b) iqtisodiy omillar:
yuqori sifatli mahsulotlar hajmini ko‘paytirish maqsadida axborot – kommunikatsiyalar biznesi tovarlarini sotib olish uchun ajratilgan moliyaviy harajatlar, so‘m hisobida;
yuqori sifatli bo‘lganligi uchun daromadlarning oldingi davrga nisbatan ko‘payish miqdori (so‘m hisobida);
axborot – kommunikatsiyalar biznesi tovarlarini jalb etish natijasida olingan iqtisodiy samaradorlik darajasi(so‘m hisobida);
v) ijtimoiy-iqtisodiy omillar:
ishchilarning malakasi oshganligi darajasi. Ya’ni – axborot-kommunika-tsiyalar texnologiyalarini mukammal egallash yo‘lida o‘z malakasini oshirgan ishchilar sonining umumiy ishchilar soniga nisbati (%hisobida);
ishchining o‘rtacha oylik haqi (so‘m hisobida);
mahsulot sifatini oshirish natijasida olina-digan mukofotlar miqdori (sum hisobida).
Taklif etilgan mazkur yondashishdan O‘zbekiston Respublikasi viloyat-lari miqyosida keng foydalanilsa quyidagi imkoniyatlarga erishish mumkin:
viloyat boshqaruvi miqyosida zamonaviy axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlaridan kompleks foydalanishni ta’minlaydi. Bu esa undagi barcha boshqarish darajalarining mehnat unumdorligini yuksaltirishga katga imkon beradi;
korporativ axborot tizimlarini yaratish, qo‘llash va rivojlantirish yo‘lida hamda avtomatlashtirilayotgan jarayonlarning axborot va funksional modellari dasturiy – texnik asosini tashkil toptirishda katta yordam beradi;
viloyat boshqaruvi korporativ axborot tarmog‘ining jahon axborot resurslariga kirib borishiga imkon beradi;
axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlari asosida viloyatning barcha boshqaruv darajalarida boshqaruv masalalarini to‘g‘ri va oqilona yo‘lga qo‘yishda keng shart – sharoit yaratadi.
Shunday qilib, biz taklif kilayotgan axborot – kommunikatsiyalar biznesi tovarlaridan foydalanishning texnologik jarayoni tasnifi va tarkiblashtirish tizimidan nafaqat viloyat miqyosida, balki bosh-qaruv sub’ektlarining barcha pog‘onalarida ham ilmiy asoslangan holda foydalanish mumkin.
|
| |
Axborot mahsulotlarining murakkablashuvi

|
Axborot mahsulotlarining murakkablashuvi
|
bet | 45/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Axborot mahsulotlarining murakkablashuvi. Axborot vositasi ko‘ri-nishidagi axborot mahsuloti, ekspert ta’minoti xizmatining ma’lumotlar bazasi strategik ahamiyat kasb eta boradi. Turli shakldagi (nutq, ma’lumot, tasvir) axborot mahsulotlari eshitish, ko‘rish va anglash uchun foydalanuv-chining talabiga ko‘ra ishlab chiqiladi hamda unta qulay vaqtda va shaklda mahsulotni yetkazib berish vositasi mavjud bo‘ladi. Axborot mahsuloti borgan sari yakka foydalanuvchiga taqdim etiladigan o‘ziga xos xizmat va hisobot-tahlil ishlari natijalari o‘rtasidagi gibridga aylanib bormoqda.
|
| |
Savol va topshiriqlar - Innovatsiya va intergatsiya

Savol va topshiriqlar
L «Innovatsiya» atam asini siz qanday tushunasiz?
. Innovatsion o'quv jarayonini yo'lga qo'yishda nim alar talab qilinadi?
. «Pedagogik tizim » va «yangilik kiritish» tushunchasini izohiang.
4. G um anistik pedagogikani innovatsion pedagogika deb atashning m a'nosini
qanday tushunasiz?
5. «Innovatsion pedagogika» tushunchasini izohiang.
6. Innovatsion pedagogika hukm ron nazariya, nazariy va am aliy m uam m olarni
hal etishning asoslari, deganda nim ani tushunasiz?
87
V BOB. TARBIYA JARAYONIDA
PEDAGOGIK TIZIM
Ijtimoiylashtirish ta'siri va o'zini tarbiyalash. shaxsni tarbiyalash,
ya'ni pedagogning kasbiy faoliyati bilan b o g iiqdir. Ushbu faoliyatning
mohiyati ijtimoiylashtirish va o'zini tarbiyalash jarayonlarini boshqa-
rishdan iborat. H aqiqatan ham siyosiy va pedagogik jarayonlarda
o'xshashliklar ko'p. Siyosatning «im koniyatlar san ati» kabi tushunchasi
pedagogikaga ham mos keladi. K o'pincha bunday imkoniyat hajmi
bilib turib oshirib yuboriladi. ba’zan. aksincha, kamaytiriladi. B a'zan
insoniyat ham jam iyati m a'naviy havoti y u k sa k o b r o i i odam lari go'yo
«tarbiya to ’g'risidagi m asalani bekor qiladilar». Masalan, L. N. Tolstoy
shunday yozadi: «Tarbiya, biz o'qitish, tarbiyalashni xohlam as ekanm iz,
m u rak k a b va qiyinligicha qoladi. A garda boshqalarni biz faqat o'zim iz
orqali tarbivalashim iz m u m k inligini tushunib olsak. unda tarbiya
masalasi yo'qoladi va hayot to'g'risidagi masala qoladi: o'z im qanday
yashashim kerak!»
Bunday tarbiya to'g 'risidagi m asala shunga qaramay qoladi. Hatto
« 0 ‘zim iz qanday yashashim iz kerak?» degan savolni his etishga
e ’tiborni jalb etsak ham biz boshqa savollardan xoli bo'lm aym iz:
«O d a m lar orasida qanday vashash kerak?». «O 'z hayot taiablarining
uning hayot talablari bilan mos kelishi qobiliyatiga qanday qilib ega
bo'lish m u m kin? » Oxirgi savolni hal etganda, odam (birinchi navbatda
bola. lekin b a’zida kattalar ham) ichki va tashqi ta"sirni tizimlashtirish,
ularga mos ravishda javob qaytarib, shaxs shakllanishini tushunib va
b o g la s h g a yordam beruvchi pedagog, o'qituvchi tom onidan tushuniladi.
O 'qituvchida zam onaviy talablar asosan uchta vazifa orqali amalga
oshiriladi:
1. Fan bo'yicha.
2. Pedagogik.
88
|
Pedagogik maqsad: bolalarni faollashtirish, ularni tarbiyaviy ta'si-

|
Pedagogik maqsad: bolalarni faollashtirish, ularni tarbiyaviy ta'si-Bog'liq Р. МавлоноваPedagogik maqsad: bolalarni faollashtirish, ularni tarbiyaviy ta'si-
riga m oyil qilish. Pedagog o'zining pedagogik ma’lumoti haqiqatda
bolalarning imkoniyatlari, shaxsiy sifatlari. mazkur mavzu yuzasidan
xabardorlik darajasi, emotsional kayfiyati, faollik, qiziqish darajasi
bilan qanchalik mos tushishini aniqlaydi. Bu bosqichda pedagogdan
bolalarni qiziqtirishgina emas, balki mashg'ulotning borishi davomida
unga qanday tuzatishiar kiritishi kerakligi va tuzatishlar qanday
xarakterda b o iish in i aniqlash talab etiladi. Masalan, pedagog o‘zi
ma'lum qiladigan narsalarning yangiligiga umid bog'lab, hikoyani
planlashtirgan edi, ammo kirish suhbati bolalarning bu muammoni
bilishini ko'rsatdi. Bunday holda pedagog hikoyani suhbat yoki o‘yin
vaziyati bilan almashtirishi zarur. Shunday qilib, kirish qism ining
maqsadi bolaning shaxsiy tajribasidan mashg'ulot mavzusiga «ko‘prik
tashlash»dan iborat.
Tipik xato - pedagogning kutilmaganda bolalarning ta’sirlanishidan
(bolalar pedagog kutayotgan narsani avtm asligi yoki qilm asligi mumkin)
qo'rqqani tufayli bu bosqichni inkor etishi. Pedagog mashg'ulotning
kirish qismini bolalarning faolligiga emas. balki shaxsiy faollik asosiga
quradi, teskari aloqani mensimay, bolalarga passiv tinglovchilar rolini
beradi. U bolalarning emotsional kayfiyatini e’tiborga olmaydi.
Tavsiyalar kirish qismi mashg'ulotning mazmuniga qarab kirish
suhbatidan (bilish). xarakteridan. estetik va axloqiy mashg'ulotlar yoki
aqlni «charxlab olish» topshiriqlaridan (viktorina. konkurs va h.k.)
iborat b o iish i mumkin.
Birinchi holatda savollar, ikkinchisida topshiriqlar bolalar uchun
qiziqarli b o iib qolmay, pedagogga o'quvchilarning tayvorlangan mate
|
| |
shundan iborat. Shakllanayotgan shaxs ma'lum majburiyatlarga ega

atributi sifatida qaraydi. Bola tug'ilg an d an boshlab qisman potensial,
qisman aktuallashtirilgan shaxs hisoblanadi. T u g ilg a n bolaga nisbatan
jam iy at m a i u m xususiyatdagi talab ishlab chiqadi. Lekin, jam iy at bola
bilan o'zaro m unosabatlarga kirishadi, jam iy atd a ushbu individga u
katta b o ig a n id a qo'yiladigan talablar. ehtiyojlar m urak k a b zanjirini
shaxs va jam iyat m unosabatlarini boshqaruvchi - pedagog esdan
chiqarmasligi kerak. To'g'ri, o'zaro m unosabatlarga shaxsni tayvorlar
ekan, pedagog uni rivojlantirmasligi m um kin emas va to'playotgan
bilim larini tizim lashtirishga yordam berm asligi m u m k in emas. Faqat
rivojlantirish - o'qitish yoki uyg'unlashtirish, insonparvarlikka mos,
ijtimoiy qoidalarga y o iialtirilgan kasbiy tarbiya ortda qolishi va butun
kasbiy faoliyat m uvafaqqiyatsizlikka uchrashi m um kin. Shunga asosan
tarbiya jarayonini faqat m ustaqillikdan emas. balki m avjud subvektdan
ha m m a h ru m etamiz. Qaysi pedagog tarbiyalanuvchini rivojlantirmay,
bilim larini boyitmay, y a ’ni uni o'qitmay dars berishi, qoida, m e ’yor,
sifat haqida tasav v u r berishi m um kin. Hozirda inson o'zini t a i i m s i z
ja m iy a td a teng huquqli da'vogar deb his etishi qiyin. Shu bilan bir
vaqtda ilmlilik - bu anglab yetiladigan «vashirin» bilimlarga asos-
langan shaxsning holati. Biroq, bilimsiz ja m iy atd a shaxs o'zaro m u n o
sabatlarini samarali y o i g a qo'yish m u m k in emas. O'qitish - bu tar
biyaning m u h im bir qismi. B undan ikki m ing yil avvalroq Platon
tarbiyalovchi t a i i m to'g 'risida fikr yuritgan. O 'qitishning chegaradan
ehiqib ketgan «tarbiyavivligi» ko'pincha uning axborotlar yetkazish
imkoniyatlari pasayishiga, ortiqcha nasihatgo'vlik, g 'oya viyhkka olib
keladi. T aiim -tarb iy a doirasida rivojlantirish, bilimlar, tasavvurlar,
ko'n ik m alar berish vazifasini bajarishi kerak. M an a shu yo'n alishda
m u am m o la r ko'p.
Oldindan berilgan vazifa bilan m os ravishda o‘qish jarayonini

|
Oldindan berilgan vazifa bilan m os ravishda o‘qish jarayoniniBog'liq Р. Мавлонова3.
Oldindan berilgan vazifa bilan m os ravishda o‘qish jarayonini
loyihalashtira bilish malakalariga ega.
Ushbu vaziyatda o'qituvchi haqida gap boradi. Agarda tarbiyachi
o"qitish bo'yicha uy vazifalarini bajara olmaydi, deb hisoblasak, unga
kamroq talablar qo‘yish kerak. Lekin shu yerda bir gapni aytib o‘tish
kerak:
«Bolaning aqliy rivojlanishi asosi bo'lib xizm at qiluvchi, uning
jism oniy rivojlanishi shartlari bilan tanish bo‘lmagan ayol aniq va to‘g ‘ri
harakat qila olmaydi,
0
‘qitish texnik metodlarini bilmagan ayol bolaning
o'n marta o‘z onasi bo‘lsa ham (hatto shunday mumkin bo‘lmagan
holatda ham) haqiqiy insonni tarbiyalay olmaydi. bola tarbivasini unga
ishonib bo'lmaydi» - deb yozadi Klara Setkin o‘z asarlarida.
Shunday qilib, Klara Setkin fikricha, ona qanchalik mehribon,
bolasini sevadigan va sevim li odam b oim asin , «o‘qitish texnik
metodlarini» bilmas ekan, bola tarbiyasi jarayonidan chetlashtirilishi
kerak. Bu nuqtavi nazardan kasbiy tavyorgarlikni talab etuvchi juda
muhim ish - tarbiya masalasiga qaratilmoqda. Tarbiyachi bu yerda
yaqqol o ‘qitish vazifasini ham bajaradi. Kasbiy tarbiyachi zarurmi?
Albatta, chunki murakkab tizim - tarbiyalash tizim i faoliyati to‘g ‘ri-
sida gap bormoqda. u tizim turli subyektlar harakatlariga rahbarlik
qilishi va boshqarishi kerak.
Tarbiyachi inson hayotda baxtli bolalik rolini tushunib, individni
shakllantirish jarayonini madanivatga, ijtimoiy hayot qarama-qarshi-
liklariga va bilimga yo'naltirishi kerak. Natijada, bola va hayot ittifoqi-
ga yanada keng va chuqur bo'Iishga yordam berib, bu ittifoqning
buzilmasligi maqsadini ko'zlash kerak. Inson rivojlanishi jaravonining
maksimal evolutsion, minimal inqirozli - pedagogning san’ati mana
|
| |
Tayanch so’z va iboralar - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Download
1,79 Mb.
bet
88/109
Sana
18.01.2021
Hajmi
1,79 Mb.
#13041
1
...
84
85
86
87
88
89
90
91
...
109
Tayanch so’z va iboralar:
Axborot-kommunikatsiyalar
texnologiyalari
; iste’molchilar;
foydalanuvchilar
;
mexlat predmeta
;
mehnat vositasi
;
ishni bajaruvchi
;
iqtisodiy-texnik omillar
;
iqtisodiy omillar
; ijtimoiy-iqtisodiy omillar.
Takrorlash uchun savollar.
Axborot – kommunikatsiyalar biznesi tovarlari tarkibita nimalar kiradi?
Axborot
mahsulotlarini yigash
, saqlash, qayta ishlash va uzatish nima uchun mehnat predmeti sifatida qabul kiliigan?
Axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlarini qo‘llashning texnologik jarayoni tavsifi va tarkiblashtirish tizimining mazmunini tushuntirib bering.
Axborot-kommunikatsiyalar biznesi tovarlarining mahsulot sifati
da-rajasiga qanday iqtisodiy
, texnik va ijgimoiy omillar ta’sir ko‘rsatadi?
Download
1,79 Mb.
1
...
84
85
86
87
88
89
90
91
...
109
Download
1,79 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Download
1,79 Mb.