-§. O‘quvchilarda axborotlar va ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning ijtimoiy – pedagogik zaruriyati

|
-§. O‘quvchilarda axborotlar va ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning ijtimoiy – pedagogik zaruriyati
|
bet | 7/16 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 285,25 Kb. | | #134570 |
Bog'liq dissertatsiya1.2-§. O‘quvchilarda axborotlar va ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning ijtimoiy – pedagogik zaruriyati
Axborotlar ko‘lami kengayib borayotgan hozirgi davr jamiyat a’zolaridan axborotlarni «... to‘g‘ridan – to‘g‘ri qabul qilmasdan, tanqidiy va kreativ yondashuv asosida ko‘rib chiqishlari va mantiqiy fikrlash orqali o‘zlari uchun muhim va foydali bo‘lganlarini ajratib olishlarini talab etadi». Hozirgi kunda axborotlarning mazmunini nazorat qilish, ularni ommaviy axborot tarmoqlari orqali tarqatish usullari va yo‘llarini boshqarish qiyinlashib, yosh xususiyatidan qat’iy nazar insonlarga axborotlarning ta’sir (ijobiy yoki salbiy) doirasi ham kengayib bormoqda. Shuning uchun «…bugungi kunda butun dunyoda aholining, birinchi navbatta, yoshlarning ongi va qalbini egallash uchun qanday keskin kurash borayotganini … hisobga oladigan bo‘lsak, farzandlarimiz tarbiyasi, ma’naviy-ma’rifiy sohadagi ishlarimizni bir zum ham susaytirmasdan, aksincha, ularni yangi bosqichga ko‘tarishimiz zarur» .
Ta’lim sohasida axborotlar ko‘lamining kengligi va tezkor suratlarda o‘sib borishi hamda ular bilan ishlash jarayonida texnik vositalarning tobora keng qo‘llanilayotgani ta’lim oluvchilarda zarur ko‘nikmalarni shakllantirib borishni talab qiladi. Ammo, bu borada umumiy o‘rta ta’lim maktablari va ta’limning keyingi bosqichlari o‘rtasida ma’lum uzilishlar ko‘zga tashlanadi. Bular: axborotlarni mustaqil o‘zlashtirish uchun zarur axborotlar haqida ma’lumotlarga ega bo‘lish, mavjud axborotlardan foydalanish asosida zarur axborotni o‘zlashtirib borish, axborotlarni qayta ishlash, axborotlar bazasiga ega bo‘lish, ularni amaliy faoliyatlarda qo‘llay olish jarayonida ko‘rinmoqda. Zero, ta’limning yuqori bosqichlariga o‘tgan sari bu jarayon takomillashib boraveradi va pedagogik jarayonning mazmuniga aylanib boradi. O‘quvchilarda axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish ushbu jihatdan ham muhim sanaladi.
O‘quvchilarda axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning pedagogik zaruriyati sifatida aytish mumkinki, tayanch kompetensiyalarni shakllantirish jarayonining umumiy jihati bu – tayanch va fanga oid kompetensiyalarni shakllantirish va rivojlantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash ustuvor hisoblanadi:
1). Kommunikativ kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- kommunikatsiya jarayonlariga kirishish uchun zarur axborotlarni o‘zlashtirish;
- axborot manbalaridan ma’lumotlarni o‘zlashtirish bilan birga, ularni kundalik ijtimoiy faoliyatda muloqot jarayonida bayon qila olish.
2) Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- manbalardan zarur axborotlarni olish, axborotlarni turli ko‘rinishlarga (matn, jadval, sxema, va h.k) o‘tkaza olish;
- axborotlarni statistik ma’lumotlar ko‘rinishlarining bir turidan (ustunli, chiziqli va doiraviy diagrammalar, jadvallar, chizmalar) boshqa ko‘rinishga o‘tkaza olish.
3) O‘z – o‘zini rivojlantirish kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- o‘z – o‘zini rivojlantirish jarayonida zurur ma’lumotlarni ajratish, axborotlarni qabul qilish, o‘zlashtirish va ularni samarali qo‘llash orqali amalga oshiriladi;
- axborotlarning haqqoniyligini baholay olish, o‘zlashtirilgan axborotlar asosida o‘z faoliyatini boshqarish va zarur hollarda to‘g‘rilay olish.
4). Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- ijtimoiy hayotda ro‘y berayotgan voqea-hodisalar haqida axborotlarga ega bo‘lish;
- fuqarolik huquq va burchlari haqida axborotlarga ega bo‘lish, davlat ramzlari haqida bilish va hurmat bilan munosabatda bo‘lish.
5). Milliy va umummadaniy kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- milliy an’analar, vatan tarixi, buyuk allomalar, milliy va umuminsoniy madaniyat haqida axborotlarga ega bo‘lish va boyitib borish;
6). Matematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo‘lish hamda foydalanish kompetensiyasini shakllantirish jarayonida axborotlar bilan ishlash:
- kundalik hayotda zarur bo‘lgan matematik bilimlar (hisoblash, diagrammalar, jadvallar va boshqalar) ga ega bo‘lish;
- fan va texnika yangiliklariga oid axborotlardan xabardor bo‘lish .
Demak, tayanch kompetensiyalar o‘zaro aloqadorlikda, uzviylikda shakllanadi va rivojlanadi. Shuningdek, o‘quvchilarda axborotlar va ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish ta’lim sohasi uchun qator imkoniyatlarni taqdim etadi:
1. Axborot manbalari va zaxiralari cheksiz bo‘lib, ta’lim oluvchilarning turli manbalardan tarqatiladigan axborotlarning faol iste’molchisi sifatida ular bilan ishlay olishi muhim hisoblanadi. Axborot manbalardan foydalanish deganda avvalo, ushbu manba va undagi axborotlar to‘g‘risidagi xabardorlik nazarda tutiladi. Ta’lim jarayonida axborot manbalari sifatida ta’lim beruvchi, bosma nashrlar, axborot – kommunikasiya texnologiyalari, ijtimoiy guruhlar qaraladi. Axborot manbalari bilan ishlashga o‘rgatish bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Manbalardan zarur axborotlarni qidirib topish, saqlash, interpretatsiya qilish, zarur hollarda ularni qayta ishlash, ulardan foydalanish, tegishli manbalarga joylashtirish, imitatsiyalarini yaratishni ko‘zda tutadi.
Boshlang‘ich ta’limda o‘quv materiallarining asosiy manbasi bu - darsliklar hisoblanadi. Olib borilgan tadqiqot ishlarida, ilmiy adabiyotlarda ham o‘quvchilarning axborotlar bilan ishlashga o‘rganishda eng muhim manba sifatida darsliklar alohida qayt etib o‘tilgan. Masalan, ta’lim jarayonida «axborot iste’moli madaniyati» ni tarbiyalashda darsliklar asosiy manba sifatida ko‘rsatilgan.
2. Fan sohalari yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlariga oid axborotlar bilan ishlay olish ta’lim oluvchilarda axborotlar bilan ishlay olish kompetensiyasining tarkib topganligini talab qiladi. Fan sohalariga oid o‘quv axborotlarida real voqea-hodisalar va dalillar aks etadi. Fan sohalari yuzasidan ilmiy tadqiqot ishlariga oid axborotlarning ta’lim jarayoniga tatbiq etilishi muhim. Bu o‘quvchilarning fanga oid ma’lumotlar bazasiga ega bo‘lish va ulardan o‘quv faoliyati davomida axborot sifatida foydalana olish imkonini beradi. Fan va ta’limga oid axborotlar deganda barcha ilmiy-texnik, ilmiy ta’limiy hamda ixtiro va patentlarga oid xujjatlar nazarda tutiladi. Fan va ta’limga oid axborotlarni uzluksiz ta’limga joriy qilishda o‘quvchilar yosh xususiyatiga mosligi, fan tarmog‘iga mansubliligi, yaxlitligi va hajmi, ulardan foydalana olish imkoniyatlari, axborotning bahosi (iqtisodiy, ijtimoiy, xavfsizlik nuqtai nazaridan qiymatlari) hisobga olinadi.
O‘quvchilarning axborotlar bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirish jarayonini fan sohalariga oid bo‘lgan axborotlar bilan ta’minlash fundamental axborotlar zaxirasini yaratish omili sifatida o‘rganilib, bilimlarni tegishli sohalar bo‘yicha yangiliklar bilan muntazam to‘ldirib borish, bugungi kun talabidan kelib chiqib ta’lim jarayonini zarur o‘quv axborotlari bilan ta’minlash modeli shakllantirildi (1.2-rasm).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-§. O‘quvchilarda axborotlar va ularning manbalari bilan ishlash kompetensiyasini rivojlantirishning ijtimoiy – pedagogik zaruriyati
|