nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Zardo‘shtiylik ta’limotida ta’lim – tarbiya

|
Zardo‘shtiylik ta’limotida ta’lim – tarbiya
|
bet | 73/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaZardo‘shtiylik ta’limotida ta’lim – tarbiya
Ma’lumki, Markaziy Osiyo hududida qadim – qadimdan turli dinlar, diniy aqidalar paydo bo‘ldi. Ularda aholining ijtimoiy – madaniy hayoti, turmush tarzi va an’analari ma’lum o‘lchovga solindi va belgilandi. Bunday dinlardan eng qadimiysi va eng mashhuri zardo‘shtlik dini, uning ta’limotidir. Zardo‘shtlik dinining asoschisi Zardo‘sht atalmish buyuk tarixiy shaxsdir. Zardo‘sht sharqning faylasufi, notig‘i, shoiri, donishmandi bo‘lgan. Zardo‘sht – o‘z nasihatlari, o‘gitlarida adolatni targ‘ib etadi, yaxshi xulq – odobni e’zozlaydi. Uning ta’limoti uch nuqtada: Xumata – yaxshilik, Nuxta – to‘g‘ri so‘z, Xvarishita – yaxshi xulqlarda mujassamlashgan. U chorvadorlar, dehqonlar va hunarmandlar hayotini badaviy ko‘chmanchi yo‘lto‘sarlar chopqinidan himoya qiladi. Adolat va odillik g‘oyasini olg‘a suradi. «Avesto» eng qadimgi ma’rifiy yodgorliklar namunasi sifatida VII-XIII asrlarda O‘rta Osiyoda ijtimoiy va madaniy hayot, maktab va pedagogik fikr. «Avesto» zardo‘shtiylikning muqaddas kitobi bo‘lishi bilan birga, ilm – fan, hayotiy voqealar haqida mukammal ma’lumot beradigan eng qo‘hna manba hisoblanadi. Unda O‘rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi marosimlari: urf – odat, e’tiqod, ibodat, qiroat qiladigan oyatlar, diniy marosimlarda ijro etiladigan og‘zaki ijodlari haqida ma’lumot berilgan. «Avesto»da yaxshilik, unib –o‘sish, erda hayotni saqlash uchun intiluvchi kuchlar bilan razolat va qabohat, zulmat va halokat kuchlari o‘rtasidagi kurashda mardlik, jasorat va matonat, ma’rifat va insoniylik g‘alaba qozonadi.
«Avesto»da inson tozalikka, sog‘lomlikka da’vat qilinib, ularga badan tarbiya bilan shug‘ullanish, kunda yuz – qo‘lni bir necha marta yuvish, sochni toza tutib, tirnoqlarni olib tozalab turish tavsiya etiladi. Inson me’yori bilan ovqatlanib, doimo to‘q yurishi lozimligi uqtiriladi. «Avesto»da ta’kidlanishicha, qarindoshlar o‘zaro oila qurmasligi, qavm va urug‘ qoni toza, avlod benuqson saqlanishi kerak, ko‘p bolali oilalarga davlat hisobidan nafaqa tayinlash lozim, bir yo‘la 2 – 3 ta tuqqan ayollar mukofot olishga sazovordir.
|
| |
Nazorat savollari - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 38/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaNazorat savollari:
“Jaholatga qarshi ma’rifat bilan javob berish kerak” ushbu satrlar muallifi kim?
O‘zbekiston Respublikasining birinchi prezidenti I.Karimovning “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” asarida ma’naviyatga qanday ta’rif berilgan?
Sharq allomalarining ma’naviyatga oid aytgan ibratli so‘zlaridan misollar keltiring?
Yuksak ma’naviyatli o’qituvchining sifatlarini ayting.
Yuksak ma’naviyatli o’qituvchi haqida esse yozing.
Tayanch tushunchalar:
Madaniy meros – avlodlar tomonidan yaratilgan amaliy tajriba, axloqiy, ilmiy, tafakkuriy, diniy va ruhiy qarashlar, xalq madaniyati va ijodi kabi moddiy hamda ma’naviy boyliklar majmui.
Madaniyat (arabcha «madaniyat» - madinalik, shaharlik, tarbiya ko‘rganlik) – «madaniyat» so‘zi musulmonlarning aziz tutadigan joyi Madina shahri nomidan kelib chiqqan, chunki ilk musulmonlar ta’lim – tarbiyani asosan Madinada olganlar.
Mafkura – (arabcha «mafkura» - e’tiqodlar, qarashlar tizimi) jamiyatdagi muayyan siyosiy, huquqiy, axloqiy, diniy, badiiy, falsafiy, ilmiy qarashlar, fikrlar va g‘oyalar majmui.
Ma’naviyat (arabcha «ma’naviyat» - ma’nolar majmui) – kishilarning falsafiy, huquqiy, ilmiy, badiiy, axloqiy, diniy tasavvurlari va tushunchalari majmui. Ma’naviyat mafkura, tafakkur tushunchalariga yaqin va ular bir – birlari bilan bog‘liq tushunchalardir. Ma’naviyat – insonning ongi, aqliy qobiliyatini, ruhiy kechinmalarini yaxshiliklarga, ezgu niyatlarga to‘la qalbini ifodalovchi ko‘p qirrali tushuncha.
Ma’rifat (arabcha «a’rafa», bilmoq so‘zidan) – tarbiyaviy, iqtisodiy, siyosiy, falsafiy, diniy g‘oyalar majmui asosida kishilarning ong va bilimini, madaniyatini o‘stirishga qaratilgan faoliyat. Ma’rifat odamlarga bilim berish, ko‘nikma va malaka hosil qildirish demakdir.
Milliy qadriyatlar – murakkab ijtimoiy – ruhiy hodisa bo‘lib, millatning tili, madaniyati, tarixi, urf-odatlari, an’analarini, jamiyki moddiy va ma’naviy, boyliklarni, iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy hayotining barcha tomonlaridir.
Moderator – bu forumga boshchilik qiluvchi shaxs bo‘lib, u munozaraning to‘g‘ri borishini ta’min etadi va zarur bo‘lganida tuzatishlar yoki takliflar kiritish asosida forum ishini maqsad sari yo‘naltiradi.
Modul – pedagogik texnologiyani tashkil qiluvchi tarkibiy bo‘laklarni ifodalovchi tushuncha. Bu tarkibiy bo‘laklar, ya’ni, modullar eng kichik bo‘laklardan hamda ularning turli miqdordagi to‘plamlaridan iborat bo‘ladi.
|
| |
Islomda ta’lim-tarbiya - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 74/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaIslomda ta’lim-tarbiya
Islom jahonga keng yoyilgan dindir. Uning ta’limotlari– Qur’oni karimda bayon etilgan. Islom dinida onalar mo‘‘tabar zot sifatida ulug‘lanadi va sharaflanadi. Islom dinida mehnat qilish ibodat qilish bilan barobarligi, mehnat qilishdan uyalmaslik kerakligi aytiladi.Zero, mehnat – inson hayotining ko‘rki, bezagi. Mehnat insonga baxt – saodat, farovonlik baxsh etadi. Halol mehnat ma’naviy hayotning mezonidir. Mehnat insonni uch balodan saqlaydi: yurak siqilishidan, axloqiy buzilishdan, muhtojlikdan. Qur’onda ilmga katta e’tibor berilgan. Bunga unda «ilm» so‘zining 765 marta takrorlinishi yorqin dalildir. Ilmlarni o‘rganish har bir inson uchun farzdir. Ilm o‘rganishdan murod mansab emas, avval o‘qigan ilmiga o‘zi amal qilib, so‘ng xalq va Vatan oldidagi burchni ado etishdir.
Islom dini ilm talab qilinishini ibodat darajasiga ko‘taradi, ilm talabini ixtiyoriy ibodatdan yuqori qo‘yadi. Islom ta’limotiga ko‘ra, ilm olishda erkak ham, ayol ham teng huquqlidir.Islom ta’limotida sabr axloqiy fazilat, musulmon kishining ruhiy tayanchlaridan biri hisoblanadi. Sabr musulmonlar qalbiga sukunat va xotirjamlik baxsh etadi, alam berayotgan dardiga malham bo‘ladi. Sabrsizlik insonni kayg‘udan qutqaza olmaydi: uning o‘zi kuydiruvchi bir kayg‘u. Islomta’limotidavafodorliksadoqatturlaridanhisoblanadi. Vafo – insoniy eng oliy fazilat. Islom ta’limotida mol – dunyoga erishgan har bir inson o‘z boyligini to‘g‘ri yo‘lda sarflashi kerakligi ta’kidlanadi. Islom dinida birovning haqiga xiyonat qilish, halol mehnat bilan topgan molini, mablag‘ini zo‘rlik va aldov bilan olish, o‘g‘rilik qilish og‘ir gunoh, kabih odat hisoblanadi. Islom ta’limotida aytilishicha, baxil kishi oqibatda xor bo‘ladi, ko‘pchilikning nafratiga uchraydi.Islom dinida insonga baxsh etilgan sifatlardan yaxshisi, xushxulqdir. Xushfe’llik inson aql – idroki, madaniyati, bilimliligidan dalolatdir. Xushfe’l inson samimiy, mulohazali, pokdil, irodali, sabr – toqatli bo‘ladi. Bunday fazilatli inson boshqalarda o‘ziga nisbatan hurmat, samimiylik, izzat, hurmat hissini uyg‘otadi.
|
| |
Security within MacOS - What is an operating system?

|
What is an operating system?
|
bet | 3/8 | Sana | 24.06.2020 | Hajmi | 1,64 Mb. | | #10583 |
Security within MacOS:
File management: This is to show files, create new files, deleting, editing and any other functions that can be linked to files. Windows has explorer.exe which is used to handle the file management.
|
| |
Nazorat savollari - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 26/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaNazorat savollari:
Bugungi kunda yoshlarning internetdan foydalanish darajasi qanday?
Internetdan foydalanishning ijobiy va salbiy tomonlari?
Yoshlarni ma’anaviy tahdidlardan asrashda pedagogning olib boradigan ishlari nimalardan iborat?
Tayanch tushunchalar:
Axborot – iste’mol uchun tayyorlangan tevarak-atrof (manbalar)dan olingan ma’lumotlar axborot deb ataladi.Axborot voqea va hodisalar haqidagi iste’moldagi ma’lumotlarni beradi. Hodisa va voqealar mazmun-mohiyatini ochib beradi.
Axborot jamiyati – bu ko‘pchilik ishlovchilarning (axborotlar bilan shug‘ullanuvchi kishilarning) axborot, ayniqsa, uning oliy shakli bo‘lmish bilimlarni ishlab chiqarish, saqlash, qayta ishlash va amalga oshirish bilan band bo‘lgan jamiyatdir. Axborot jamiyati ta’rifidan ko‘rinib turibdiki, bu sohadagi ishlar rivoji bevosita ta’lim-tarbiya va ilmiy muassasalardagi olimlar, mutaxassislar ijodiy mehnati bilan bog‘liqdir. Bularni yangi o‘quv adabiyotlarisiz va o‘qitishning innovatsion texnologiyalarisiz, jumladan, axborot texnologiyalarisiz tasavvur etib ham bo‘lmaydi. Axborot jamiyatida nafaqat ishlab chiqarish, balki butun turmush tarzi va qadriyatlar tizimi ham o‘zgaradi. Bu jamiyatda intellekt, bilimlar ishlab chiqiladi va iste’molga kiritiladi, natijada muntazam ravishda aqliy mehnat bilan shug‘ullanishga olib keladi.
Axborot izlash – axborot massivida oldindan belgilangan izlash sharti (so‘rovi) talabini qondiruvchi yozuvlar borligini aniqlash, agar ular mavjud bo‘lsa, bunday yozuvlar joylashishini aniqlash jarayoni.
Axborot-kommunikatsion texnologiyalar (AKT) – bu talabalarning muayyan yo‘nalishdagi bilim, ko‘nikma va malakalarini takomillashtirishda yangi texnik universal didaktik vosita bo‘lib, u ularning amaliy tafakkurini kengaytirib hamda chuqurlashtirib, ulardagi o‘sha yo‘nalish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalarini yuqori darajaga ko‘taradi.
|
| |
Axborot resurs markazi (ARM) – - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 28/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaAxborot resurs markazi (ARM) – bu ta’lim muassasasida markazlashtirilgan, to‘langan bosma va audiovizual materiallar majmuasidir. ARM kompyuter va aloqa vositalari yordamida qo‘shimcha aloqa manbalari va materiallariga kirish imkonini beradi.
Axborot tarmog‘i (AT) – aloqa tizimlarida kompyuterlar yordamida axborotlashishga xizmat qiluvchi qurilmalarning bir-biri bilan bog‘langan holati.
Axborot tizimi (AT) – axborotni to‘plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish va undan foydalanish imkonini beradigan tashkiliy jihatdan tartibga solingan axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloqa vositalaridir.
Axborot texnologiyasi - axborotni to‘plash, saqlash, izlash va unga ishlov berish hamda uni tarqatish uchun foydalaniladigan jami usullar va jarayonlardir.
Dasturiy ta’minot – AT ishini amalga oshirishda zarur bo‘lgan kompyuter dasturlari to‘plamidir.
Texnik ta’minot – AT ning o‘z funksiyasini amalga oshirish jarayonida ishlatiladigan barcha texnik vositalar majmuidir.
Matematik ta’minot – AT dan foydalanishda amaliy masalalarni echishda qo‘llaniladigan matematik modellar, usullar va ma’lumotlar bazasini boshqarish algoritmlari to‘plamidir.
Axborot ta’minoti – hujjat aylanmasi va hujjatlar shaklini ratsional holga aylantirishni o‘z ichiga olgan axborotni joylashtirish hamda tashkil qilish bo‘yicha uslub va vositalar yig‘indisidir.
Lingvistik ta’minot – inson va tizim orasidagi muloqotni ishlab chiqish hamda ta’minlash uchun axborotlarga ishlov berishda va foydalanishning turli bosqichlarida ishlatiladigan til vositalari yig‘indisi.
Tashkiliy ta’minot – AT dan foydalanish, unga samarali axborot xizmatini ko‘rsatish bo‘yicha tashkiliy tadbirlar va boshqarish hujjatlari majmuasidir (Usmonov A.N.).
Huquqiy ta’minot – AT ni yaratish va funksiyalashtirishni tartibga soluvchi huquqiy me’yorlar yig‘indisi.
|
| |
Axborots sivilizatsiyasi - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 29/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaAxborots sivilizatsiyasi – axborotni to‘plash, tahlil qilish va undan foydalanish hamda atrof muhit o‘zi haqida axborot yaratish uchun eng ko‘p ma’lumot olishga qodir bo‘lgan jarayon. Insoniyat hayoti va uning taraqqiyoti jamiyatni axborotlashtirish bilan bog‘liq holda o‘rganiladi, ya’ni insonning har bir harakati axborot olish va uzatish yoki undan foydalanish, uni o‘rganish, o‘zlashtirish, saqlash va boyitishdan iborat, bu hozirgi insoniyatssivilizatsiyasini axborotssivilizatsiyasi, deb atashga olib keladi.
Internet – (lot. inter – aro va net (vork)-tarmoq) – katta (global) va kichik (lokal) kompyuter tarmoqlarini o‘zaro bog‘lovchi butun jahon kompyuter tizimi. Demak, INTERNET – butun dunyo bo‘ylab faoliyat ko‘rsatadigan xalqaro axborot almashishning global kompyuterli tarmog‘idir.
Interfaol mashg‘ulot – o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘zaro faol ishtirok etadigan mashg‘ulot. Bunda jarayon o‘zaro hamkorlikda kechadi.
Interfaol metod – bu ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilarning o‘zaro teng muloqot va ta’sirdagi dars jarayonini amalga oshirish usuli. «Interfaol» so‘zi «interaktiv» so‘zining o‘zbek tilidagi bayoni. «Interaktiv» so‘zi inglizchadagi Interakt so‘zidan olingan bo‘lib, u Inter – «o‘zaro», akt – «harakat, ta’sir, faollik» ma’nolarini bildiradi.
Interfaol usul – bu ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi o‘rtasidagi faol hamkorlikdagi ta’lim usuli bo‘lib, unda ta’lim oluvchi va ta’lim beruvchi bir-birini to‘liq tushunishga erishiladi.«Inter» so‘zi lotincha bo‘lib, o‘zbek tilidagi «oraliq», «o‘rtasi», «o‘zaro» kabi ma’nolarni bildiradi. Shu sababli interfaol usullar ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilar o‘rtasidagi faollikka asoslangan ta’lim uslubiyati deb atash mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat - yengilmas kuch. –T.: Ma’naviyat nashriyoti, 2008 y.
Karimov I.A. Buyuk kelajak sari - T., O‘zbekiston, 1998 y.
Karimov I. A. Barkamol avlod orzusi. T., O‘zbekiston 1999 y.
Karimov I.A. Barkamol avlod – O‘zbekiston taraqqiyotining poydevori. T.1997 y.
Munavvarov A.K. – Pedagogika, T., “O‘qituvchi” 1996 y.
Mavlonova R.A., To‘raeva O.T., Holikberdiev K.M. Pedagogika, T., O‘qituvchi, 2010
Tursunov I., Nishonaliev U., Pedagogika kursi T.1997
Innovatsion ta’lim texnologiyalari / Muslimov N.A., Usmonboeva M.H., Sayfurov D.M., To‘raev A.B. – T.: “Sano standart” nashriyoti, 2015. – 150 b.
Yo‘ldoshev J.G‘., Usmonov S. Ilg‘or pedagogik texnologiyalar. – T.: O‘qituvchi, 2004.
Ro‘zieva D., Usmonboeva M., Holiqova Z. Interfaol metodlar: mohiyati va qo‘llanilishi / Met.qo‘ll. – T.: Nizomiy nomli TDPU, 2013. – 115 b.
Tolipov O‘., Usmonboeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy asoslari – T.: 2006. – 260 b.
|
| |
Tayanch tushunchalar - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 33/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaTayanch tushunchalar:
Hayo – insonning abadiy go‘zalligi va latofatidir. Hayosiz yuz jonsiz jasadga o‘xshaydi (Abu Ali ibn Sino).
Hayotiy bilim – kundalik kuzatishlar va tajribalar asosida hosil bo‘ladigan bilim shakli.
Halollik – axloqshunoslikning tushunchasi bo‘lib, jamiyat a’zolari zimmasiga yuklatilgan axloqiy-huquqiy talablarni vijdonan bajarilishini anglatadi.
Hasad – (ichiqoralik) – hasad (ichiqoralik) qiluvchini hosid, hasadchi deyishadi. Unday odamlar birovning o‘sishini, yutug‘ini, farovon hayot kechirishini ich-ichidan ko‘rolmaydi. Hasadchi qancha kuyunmasin, hasad qilmasin, Alloh aziz qilgan odamlarga zarar etmaydi. YA’ni, allomalarimiz aytganlaridek, «Haq aziz qilgan kishini – bandasi xor aylamas!»
Hasad – hamma harom ishlar va yaramas xulqlarning boshidir. CHunki kimda-kim hasadchi bo‘lsa, bo‘hton, g‘iybat, haqorat, fazozat kabi g‘ayriaxloqiy xislatlarning deyarli hammasi unda jamuljam bo‘ladi.
Halollik – hayotning barcha jabhalarida bunyodkorlik g‘oyalari bilan sug‘orilgan ishlarni «men Vatanga nima berdim?» tushunchasini anglagan holda mas’uliyatni his qilishdir.
Hikoyat – sharq va janubiy sharqiy Osiyo xalqlaridagi adabiy termin. (O‘z ME. – 2 jild. -331 bet).
An’ana – arabcha so‘z bo‘lib, uzoq zamondan beri avloddan – avlodga o‘tib davom etib kelayotgan urf – odatlar, axloq mezonlari, qarashlar va shu kabilardir. An’ana– ijtimoiy va madaniy merosdir (Zuhra Ismoilova) . Bu uzoq vaqtlardan beri ajdoddan – avlodga o‘tib kelayotgan va bizgacha etib kelgan, ko‘pchilik tomonidan qabul qilingan tartib va qoidalardir. «An’ana», «Urf – odat», «marosim» lar bir – biriga bog‘lanib, ko‘pincha urf – odat tushunchasi asosida targ‘ib qilinadi.
Afsona– xalq og‘zaki ijodi janri. U xayolot, uydirma va to‘qimadan iborat bo‘lsa-da, so‘zlovchi va tinglovchi tomonidan haqiqatdek tasavvur etiladi, hatto bo‘lib o‘tgan davri, makon ham ko‘rsatiladi. Afsonalarog‘izdan-og‘izga, eldan-elgao‘tibkelgan.Afsonaog‘zakihikoyatbo‘lib, u xayoliy obraz yokitasavvurasosigaquriladi, hikoyaqiluvchilarvatinglovchilartomonidanqachonlardirshundaybo‘lgandekqabulqilinadi. Rivoyatdanfarqlio‘laroqafsonazaminidaalbattamo‘‘jiza, sehr-jodubo‘ladi. Afsonalarolamhaqida, toponimik, elatlarningkelibchiqishi, hayvonotdunyosigaoid, tabiatvoqea-hodisalarixususida, tarixiyshaxslarto‘g‘risida, diniyvaboshqaturli-tuman mavzulardabo‘ladi(O‘zME. 1-tom, 521-bet).
Axloq - kishilarning bir – biriga, oilaga, vatanga, jamiyatga bo‘lgan munosabatlarida namoyon bo‘ladigan xatti – harakatlar yig‘indisi. Axloq har bir kishining xulqini, ichki dunyosini ko‘rsatadi.
|
| |
Security within Windows - What is an operating system?

What is an operating system?
Download
1,64 Mb.
bet
2/8
Sana
24.06.2020
Hajmi
1,64 Mb.
#10583
1
2
3
4
5
6
7
8
Security within Windows:
Download
1,64 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
8
Download
1,64 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
What is an operating system?
Download
1,64 Mb.
File Management within Linux

File Management within Linux
Download
1,64 Mb.
bet
5/8
Sana
24.06.2020
Hajmi
1,64 Mb.
#10583
1
2
3
4
5
6
7
8
File Management within Linux:
Download
1,64 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
8
Download
1,64 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
File Management within Linux
Download
1,64 Mb.
File Management with MacOS

File Management with MacOS
Download
1,64 Mb.
bet
6/8
Sana
24.06.2020
Hajmi
1,64 Mb.
#10583
1
2
3
4
5
6
7
8
File Management with MacOS:
Download
1,64 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
8
Download
1,64 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
File Management with MacOS
Download
1,64 Mb.
Pochta protokoli 3 (Почтовый протокол 3, Post Office Protocol 3 – POP3) –

|
Pochta protokoli 3 (Почтовый протокол 3, Post Office Protocol 3 – POP3) –
|
bet | 7/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryPochta protokoli 3 (Почтовый протокол 3, Post Office Protocol 3 – POP3) – Kompyuterlar o‘rtasida elektron pochtani uzatishning tartibini belgilaydi.
Pochta qutisi (почтовый ящик, mail box) – pochta serverida axborotni (xatlar, xabarlar, qo‘llanmalar) yozish uchun mo‘ljallangan qattiq disk maydoni. Pochta qutisi egasi maxsus mijoz dasturi yordamida quti tarkibini ko‘rishi, nusxa olishi, ko‘chirishi, o‘chirishi mumkin. Pochta qutisiga har bir pochta qutisini boshqalardan farqlash imkonini beruvchi noyob elektron manzil beriladi.
Pochta serveri (почтовый сервер, mail server – foydalanuvchilarning shaxsiy xatlarini qabul qilib olish va uzatishni hamda ularni yo‘naltirishni ta‘minlovchi server. Pochta
serverini tashkil qilish uchun shaxsiy Kompyuterga tegishli dasturiy ta‘minotni o‘rnatish lozim. Pochta – Internetda muloqot qilishning asosiy vositasi.
Pochta serveri (почтовый сервер, mail server – foydalanuvchilarning shaxsiy xatlarini qabul qilib olish va uzatishni hamda ularni yo‘naltirishni ta‘minlovchi server. Pochta serverini tashkil qilish uchun shaxsiy Kompyuterga tegishli dasturiy ta‘minotni o‘rnatish lozim. Pochta – Internetda muloqot qilishning asosiy vositasi.
Ro’yxatga olingan fayllar turi (Зарегистрированный типа файлов, Registered type of the files) – tizimli reestrga kiritilgan fayllar turi bo‘lib, ular Kompyuterga o‘rnatilgan dasturlar tomonidangina anglanadi.
Sahifa (страница, page) – noyob manzilga ega bo‘lgan, ko‘rish dasturi yordamida ochib ko‘rilishi mumkin bo‘lgan hujjat. WWW sahifalardan iborat. Odatda, bu matn, grafika, tovush, video yoki animatsiya, boshqa hujjatlarga gipermurojaatlarni o‘z ichiga olgan ko‘ptashuvchi hujjatlardir.
Saqlovchi qurilma (Запоминающее устройство, Rememberring device) – ma‘lumotlarni elektron ko‘rinishda uzoq vaqt saqlashga mo‘ljallangan qurilma.
Satr (Строка, String) – belgilar ketma-ketligi bo‘lib, yagona element sifatida ko‘riladi. Dasturlash tillarida satrlar ma‘lumotlar va buyruqlarni saqlash va uzatishda qo‘llaniladi.
|
| |
Offlayn (Оффлайн, Off-line) –

|
Offlayn (Оффлайн, Off-line) –
|
bet | 6/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryOfflayn (Оффлайн, Off-line) – tarmoqqa ulanmagan (avtonom) holatda ishlash tartibi.
Offlayn texnologiyalari (оффлайновые технологии, offline technologies) – ma‘lumotlar va xabarlar almashuvida, sezilarli asinxronlikka yo‘l qo‘yadigan, axborot makonidagi xabarlar kommunikatsiyasi vositalari: tarqatish ro‘yxatlari, yangiliklar guruhi, web-forumlar va h.q.
Onlayn (онлайн, online) – 1. On-line. Sizning Kompyuteringiz xost – tizim bilan ulangan marom, hamda Kompyuteringiz FTP-server, WWW-server, BBS va boshqa umumiy foydalanish mumkin bo‘lgan tizim bilan ulanganda bevosita xizmatni taqdim qilish. O‘zgacha qilib aytganda, foydalanuvchi bilan bevosita o‘zaro aloqada ishlash maromi (foydalanuvchi talabnomalarini paket ishlash tizimlaridan farqli). 2. On-line (sifat). – elektron, tarmoqli nashrlarga, ma‘lumotlar bazalariga nisbatan. Masalan, online magazine – tarmoq jurnali; –
online documentation – tarmoq dasturining ichiga o‘rnatilgan elektron shakldagi hujjatlar; online help – ichiga o‘rnatilgan aytib turish.
Onlayn (Онлайн, On-line) – tarmoqqa ulangan holatda ishlash tartibi
Onlayn texnologiyalar (онлайновые технологии, online technologies) – tarmoq axborot fazosida, haqiqiy vaqtda axborotni sinxron almashuvini ta‘minlab beruvchi, xabarlarni kommunikattsiya vositalari: «suhbat kanallari» (chatlar), audio-va videokonferentsiyalar va boshqalar.
Pochta manzili (почтовый адрес, mail address) – foydalanuvchi pochta qutisining aynanlashtiruvchisi. @ belgisi bilan ajratilgan foydalanuvchi ismi va pochta serverining domen nomidan iborat. Misollar: adm@company.com, info@ddi.uz.. Pochta manzilini olish uchun pochta serverida ro‘yxatdan o‘tish lozim (bepul serverlarda ro‘yxatdan o‘tish WWW orqali 3-5 daqiqa ichida ro‘y beradi, ichki tarmoqlarda bu vazifani odatda pochta serveri ma‘muri bajaradi).
Pochta mijozi (почтовый клиент, mail clien) – foydalanuvchi tomonidan xatlarni o‘qish, qabul qilib olish, jo‘natish va boshqa amallarni bajarish uchun foydalanadigan dastur. Ushbu dastur yordamida foydalanuvchi pochta va News serverlariga ulanib ular bilan ishlaydi. eng mashhur dasturlarga Microsoft Outlook, Netscape Messenger, Eudora, The Bat kiradi.
|
| |
Global tarmoq (Глобальная сеть, Global network) –

|
Global tarmoq (Глобальная сеть, Global network) –
|
bet | 3/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryGlobal tarmoq (Глобальная сеть, Global network) – yagona protokol asosida ishlovchi lokal tarmoqlarni birlashtirgan telekommunikatsion tizim.
HTML tili (Язык NTML, Language HTML) – Web-sahifalarni yaratishda keng qo‘llaniladigan til.
Infraqizil nur (Инфракрасный луч, Infra-red beam) – qizil yorug‘likning to‘lqin uzunligidan katta to‘lqin uzunlikka ega bo‘lgan nur. Bu nur qabul qiluvchi va uzatuvchi qurilmalar yordamida tarqatiladi va qabul qilinadi.
Kompyuter (Компьютер, Computer) – ma‘lumotlarni qayta ishlovchi va saqlovchi elektron mashina. Ma‘lumotlarni raqamli ko‘rinishda qabul qiladi va qayta ishlaydi. Qayta ishlashda Kompyuter dasturlari qo‘llanilib, ma‘lumotlar turli ko‘rinishlarga o‘tkazilishi mumkin (masalan, analogli).
Login (логин, login) – 1. Foydalanuvchining Kompyuter yoki tarmoqdan erkin foydalanish jarayoni. 2. Kompyuterdan erkin foydalanishga ega bo‘lish uchun foydalaniluvchi qayd yozuvi nomi. Maxfiy emas. 3. Kompyuterga aynanlash ma‘lumotlarini (odatda qayd yozuvi nomi va parol) uzatayotganda u bilan bog‘lanish.
Login (Логин, Login) – tarmoqqa, Kompyuterga kirish uchun ruxsat berilgan foydalanuvchining ismi yoki taxallusi.
Lokal foydalanuvchi (Локальный пользователь, Local user) – tarmoqqa ulanmagan Kompyuter foydalanuvchisi. Ko‘p holatlarda lokal foydalanuvchi deyilganada uyda Kompyuter bilan ishlovchilar tushuniladi.
Lokal Kompyuter (Локальный компьютер, Local computer) – foydalanuvchi tomonidan tizimga ortiqcha cheklashlarsiz (masalan, lokal tarmoqqa yoki global tarmoqqa kirish) kirish mumkin bo‘lgan Kompyuter. Bu Kompyuterga xos xususiyat unda kommunikatsion liniya, modem yoki tarmoq kartasi ishlatilmaydi.
LMS (Learning management system) Ўқитишни бошқарувчи тизим (ЎБТ) -Веб муҳитида ўқув жараѐнини ташкиллаштириш, бошқариш имкониятини берувчи вебга йўналтирилган дастурий мажмуа ҳисобланади. (Moodle, BlackBoard, eStudy ва бошқа тизимлар)
Ma’lumotlar (данные, дата) – 1. Rasmiylashtirilgan, ya‘ni uzatish, izohlash va qayta ishlash uchun mos shaklda taqdim etilgan axborot. 2. Kompyuterda qayta ishlanishi jarayonida aylanayotgan hujjatlashtirilgan axborot. 3. Hisoblash mashinasida uzatish, saqlash va qayta ishlash uchun tayyorlangan, ya‘ni ramzlar (raqamlar) shaklida taqdim etilgan axborot. Ma‘lumotlar misoli sifatida Kompyuterga kiritish uchun kodlangan yoki allaqachon kiritilgan matn, nutq, tasvir, istalgan kattaliklardagi jadvallar va h.k.ni keltirish mumkin.
|
| |
WWW (Всемирная Паутина, World Wide Web) –

|
WWW (Всемирная Паутина, World Wide Web) –
|
bet | 10/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryWWW (Всемирная Паутина, World Wide Web) – Internetning xizmat turi bo‘lib, dunyo bo‘ylab joylashgan Web-serverlardagi ma‘lumotlardan foydalanish imkoniyatini beradi; Internetda mavjud bo‘lgan elektron hujjatlar orasida gipermurojatlarni tashkillashtiruvchi xizmat.
Xavfsizlik (Безопасность, Safety) – Kompyuter va tarmoqdagi ma‘lumotlarni buzilish va yo‘qolishdan saqlash hamda foydalanuvchilar uchun chegaralangan foydalanish huquqini belgilash.
Xavfsizlik (безопасность, security) – 1. Tizim yoki tarmoq axboroti muhofazasini, saqlanishi, ishonchliligini va puxtaligini ta’minlash qobiliyati. 2. Obektning tasodifiy va ataylab qilingan tahdidlarga qarshi tura olish qobiliyati.
Xavfsizlik ma’muri (администратор безопасности, security administrator) – ma‘sul mansabdor shaxs. U o‘rnatilgan ish maromi doirasida ikki davrda o‘z vakolatlariga muvofiq belgilangan tartibda axborot bo‘yicha ish olib boradi. Ya‘ni, u ham axborot muhofazasi bilan muntazam shug‘ullanadi, ham axborotlashtirish obekti (ma‘lumotlarni uzatish tarmog‘i) ni sanoat miqyosida ishga solish va uni ishlatish bosqichlari davrida zarur muhofaza darajasini ta‘minlash bo‘yicha ish olib boradi.
Xavfsizlik obekti (объект безопасности, security object) – tizimning passiv tizimlashgan tashkil qiluvchisi. Unga xavfsizlik uslubiyati qo‘llaniladi.
Xost (Хост, Host) – maxsus Kompyuter yoki ularning guruhi bo‘lib, Internetga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanadi. Tarmoqdagi boshqa Kompyuterlarga o‘z resurslaridan foydalanish imkoniyatini beradi.
Xosting (Хостинг, Hosting) – mijozlarning Web-saytlarini Web-serverlarda joylashtirish va doimiy ravishda faoliyat yuritishini ta‘minlash xizmati.
Yo’ldosh aloqa liniyasi (Спутниковая линия связи, Satellite communication line) – axborot manbalari sun‘iy yo‘ldosh orqali ulanish. Markazdan yiroqdagi, ya‘ni kommunikatsion infratuzilmalar rivojlanmagan hududlarda foydalanish uchun qulay hisoblanadi.
|
| |
Ma’lumotlar autentifikatsiyasi (аутентификация данных, data authentication) –

|
Ma’lumotlar autentifikatsiyasi (аутентификация данных, data authentication) –
|
bet | 4/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryMa’lumotlar autentifikatsiyasi (аутентификация данных, data authentication) – ma‘lumotlar butunligini tekshirish uchun foydalaniladigan jarayon. Masalan, olingan ma‘lumotlarning yuborilgan ma‘lumotlar bilan bir xilligini tekshirish; dasturning virusdan zararlanmaganligini tekshirish.
Ma’lumotlar banki (банк данных, databank) – 1. Ma‘lumotlar majmui. Bu ma‘lumotlar berilgan mavzuga tegishli bo‘lib foydalanuvchilar bilan o‘zaro ta‘sir qila olishini ta‘minlaydigan tarzda tashkil qilingan. 2. Ma‘lumotlarni markazlashtirilgan holda saqlash va jamoa bo‘lib foydalanishning avtomatlashtirilgan tizimi. Uning tarkibiga ma‘lumotlar bazasi yoki ularning majmui, ma‘lumotlar bazasi spravochnigi, MBBT, hamda so‘rovlar va amaliy dasturlar kutubxonasi kiradi.
Ma’lumotlar bazasi (База данных, Database) – elektron hisoblash mashinalari yordamida qidirib topilishi va qayta ishlanishi mumkin bo‘lgan tarzda tartibga solingan va aniq qoidalar asosida tashkil qilingan ma‘lumotlar to‘plami.
Markaziy protsessor (Центральный процессор, Central Processor) –
Kompyuterning asosiy uzeli bo‘lib, mantiqiy-arifmetik va boshqaruvchi bloklardan iborat. Markaziy protsessorning bir turi sifatida mikroprotsessorni olish mumkin.
Marker (Маркер, Marker) – tarmoqlarda tartiblangan ma‘lumotlarning unikalь obyekti yoki xabarni ifoda etadi. Bu obyekt yoki xabar doimiy ravishda uzellar o‘rtasida aylanib, tarmoq holatini tavsiflab turadi; biror ma‘lumotdagi qisqartirib yozish mumkin bo‘lmagan ixtiyoriy matn, masalan, dasturlar tillarida o‘zgaruvchilarning nomi, buyruqlar va komandalar; foydalanuvchining interfeysi uchun xos bo‘lgan grafik obyektning ma‘lum qismi bo‘lib, uning o‘lchami, shakli kabi parametrlarini o‘zgartirish imkoniyati beradi.
Masofadan o’qitish (Дистанционное обучение, Distance learning) – o‘quv jarayoni zamonaviy axborot va telekommunikatsion texnologiyalarlar yordamida tashkil etilib, o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi masofa va munosabat e‘tiborga olinmaydigan o‘qitish.
|
| |
Web – server (web-сервер, web-server)  
Web – hujjat (web-документ, web-dokument) –

|
Web – server (web-сервер, web-server)
Web – hujjat (web-документ, web-dokument) –
|
bet | 9/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryWeb – server (web-сервер, web-server)
Web – hujjat (web-документ, web-dokument) – 1. Odatda, maxsus murojaat HTML (Hypertext Markup Language) tilidagi hujjat. Web – hujjat Umumjaxon tarmog‘i asosini tashkil qiladi. Ular gipermatndan iborat bo‘lib, foydalanuvchiga ajratib ko‘rsatilgan so‘z yoki jumlaga qaratib, ma‘lumotlarni o‘qish, hujjatning boshqa qismiga yoki ayni hujjat bilan gipermurojaat yordamida bog‘langan boshqa web – hujjatga o‘tish imkonini beradi. Web -hujjat, shuningdek, matn, tasvir, tovushlarni mujassamlovchi gipermuhit ma‘lumotni ham o‘z ichiga olishi mumkin. web -hujjatni ochish, ularni o‘qish yoki aks ettirish
Internet brauzerlari yordamida amalga oshiriladi. Web – hujjat tushunchasi « web-sahifalar» va « web-saytlar» tushunchalari bilan chambarchas bog‘liq.
Web -sahifa nomi (название web-страницы, webpage title) – web – sahifani aynanlashtiruvchi tavsiflovchi matn. Ochiq sahifa nomi web – brauzeri oynasining sarlavha qatorida aks etiriladi.
Web-dastur (Web-приложения, Web-program) – Web-serverlarda ayrim
amallarni avtomatlashtirish maqsadida qo‘llaniladigan dasturiy vositalar. Dasturlar mijozserver arxitekturasida yaratiladi. Bunday dasturlarga: ISAPI, CGI, ASP, JSP, WAPlarni kiritish mumkin.
Web-interfeys (web-интерфейс, web-interface) – foydalanuvchiga web – brauzer orqaliturli dasturlar bilan o’zaro ishlash imkonini beruvchi interfeys (masalan, o’z buyurtmasini boshqarish Internet do’konida yoki tarmoq printerini sozlash). Web – interfeyslarining qulayligi shundaki, ular bitta ofisda joylashmagan xodimlarga birgalikda ish yuritish imkonini beradi. Masalan, web – interfeyslar turli ma’lumotlar bazalarini to’ldirish yoki Internet OAV da materiallarni chop etish uchun ishlatiladi.
Web-server (Web-сервер, Web-server) – www doirasida faoliyat ko‘rsatuvchi server. Web-sahifalarni saqlaydi hamda tashqi serverlardan kelayotgan so‘rovlarga javob beradi.
Web-usta (web – мастер, webmaster) – 1. Web-sahifalarni loyihalashtirish, yaratish va bezash bilan shug‘ullanuvchi shaxs. Web – usta Internet texnologiyalari bo‘yicha bilimlar majmuasi va rassom-bezaklovchi tajribasiga (kompozitsiya, dizayn) ega bo‘lishi lozim. 2. Saytning tashqi ko‘rinishi va ishi uchun javobgar kompaniya xodimi. Web – usta deganda turli-tuman majburiyatlar doirasi tushuniladi – kichik oddiy sayt uchun sahifalashtiruvchidan tortib dizayner va tizim ma‘murigacha. Internet foydalanuvchilari uchun web – usta bu sayt va kompaniya domeniga bog‘liq barcha masalalar bo‘yicha aloqada bo‘ladigan shaxsdir.
|
| |
Masofadan o’qitish kurslari (Курсы дистанционного образования, Distance education course) –

|
Masofadan o’qitish kurslari (Курсы дистанционного образования, Distance education course) –
|
bet | 5/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryMasofadan o’qitish kurslari (Курсы дистанционного образования, Distance education course) – tartiblangan o‘quv dasturi, ko‘zlangan maqsad, egallanilishi kerak bo‘lgan bilim, malaka, ko‘nikmalar aniq belgilab qo‘yilgan o‘quv kursi. Kurslar axborot va kommunikatsion vositalar yordamida va malakali o‘qituvchilar yordamida tashkillashtiriladi.
Masofadan o’qitishning pedagogik texnologiyalari (Педагогические технологии дистационного обучения, Pedagogical technologies of distance learning) – o‘qitishning usul va uslublari majmuasi bo‘lib, o‘quv-tarbiyaviy jarayonni amalga oshirish masofadan tashkil etiladi.
Masofadan o’qitishning tashkiliy ta’minoti (Организационное обеспечение дистанционного обучения, Organizational maintenance of distance learning) – o‘qitish davrida o‘quvchi va o‘qituvchi orasida tashkil qilinadigan bevosita munosabat.
Media (Медиа, Media) – elektron texnologiyalar vositasida axborotni tashuvchi yoki saqlovchilar. Masalan, matnni – kitob,
qo‘llanma, CD orqali, tovushni – audiokasseta, radio va teleko‘rsatuvlar orqali, tasvirni videokasseta, teleko‘rsatuvlar orqali uzatish va tarqatish mumkin.
Metama’lumotlar (Метаданные, Metadata) – biror ma‘lumotning (faylning) sarlavhasi, mavzusi, avtori, hajmi, kalit so‘zlari kabilardan iborat axborot. Metaqidiruv tizimi (Метапоисковая система, Metacrawler) – foydalanuvchining so‘rovini bir necha qidiruv serverlariga jo‘natib, natijani gipermurojaatdan iborat ro‘yxat shaklida ifoda etuvchi tizim yoki server. Bu tizim o‘zining indekslangan ma‘lumotlar bazasiga ega bo‘lmaydi.
Moderator (Moderator, Moderator) – elektron konferentsiyalarni hamda tarqatmalar ro‘yxatini boshqaruvchi inson. Uning funksiyalariga konferentsiyada ishtirok etishga ruxsat berish, materiallarni chop etish, ishtirokchilarni mavzudan chetlashishlarini nazorat qilish kabilar kiradi.
Modul (Модуль, Module) – biror o‘quv materialini tashkil qiluvchi tarkibiy bo‘laklar.
Monitor (Монитор, Monitor) yoki Displey (Displey, Display) – ekranda tasvirni aks ettiruvchi ixtiyoriy qurilma. Tasvir ekranda nuqtalarning yoritilishidan hosil qilinadi.
|
| |
Rivojlantirish istiqbollari adabiyotlar

Rivojlantirish istiqbollari adabiyotlar
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/12
Sana
04.12.2023
Hajmi
0,86 Mb.
#111034
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Rivojlantirish istiqbollari adabiyotlar
Download
0,86 Mb.
Matnni ko'rish
Sxemlərin hesabatına nümunələr

|
Sxemlərin hesabatına nümunələr
|
bet | 129/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -an Sxemlərin hesabatına nümunələr
Misal 1. Eq=9V, Rk=100Om, h21e=50 olduğunu nəzərə alaraq, bipolyar tranzistorlu elektron açarının parametrlərini hesablamalı.
Həlli: Maksimal kollektor cərəyanını təyin edək:
İk.doy. = Eq /Rk = 9/100 = 0,09A = 90mA
Baza doyma cərəyanını aşağıdakı şərtdən təyin edirik:
İb.doy. İk / h21e = 90/50 = 1,8mA
İb.doy.= 2mA qəbul edirik.
Əgər qida gərginliyi “+” qütblüdürsə elektron açar üçün n-p-n-tranzistor, “-“ qütblüdürsə p-n-p-tipli tranzistor seçilir, məsələn KT315, yaxud, KT361 tipli.
Misal 2. Verilmiş gücləndirici kaskadın giriş müqaviməti Rgir = 5kOm, çıxış müqaviməti Rçıx = 0,2kOm və gücləndirmə əmsalı K =50-dir. Əgər bu kaskada əks əlaqə dövrəsinin ötürmə əmsalı 0,02 olan gərginliyə görə ardıcıl mənfi əks əlaqə daxil etsək, onun parametrləri necə dəyişər.
Həlli. Aşağıdakı qaydada əks əlaqəli kaskadın gücləndirmə əmsalını təyin edirik :
Əks əlaqəni nəzərə almaqla giriş və çıxış müqavimətlərini aşağıdakı kimi təyin edirik:
Nəticədə: KƏƏ = 25, Rgir.ƏƏ = 10kOm, Rçıx.ƏƏ = 0,1kOm alırıq.
Misal 3. Əməliyyat gücləndiricisi əsasında güclənmə əmsalı KƏƏ=20 olub Ry=5kOm müqavimətli yükə qoşulmaq üçün nəzərdə tutulan gücləndiricini hesablamalı. Giriş siqnalının 0,1V amplitud qiymətində gücləndirici 20kOm-dan az olmayan giriş müqavimətinə malik olmalıdır.
Həlli. Sorğu cədvəlindən qida gərginliyinin qiyməti Uq =15, gücləndirmə əmsalı K 5104, giriş müqaviməti Rgir 50MOm, çıxış müqaviməti Rçıx. 2kOm olan K140УД14 mikrosxemini seçirik. Tələb olunan giriş müqaviməti nisbətən çox olduğundan invertləyici gücləndirici sxemini istifadə edirik və Rgir = 30kOm seçirik. Bu sxemdə güclənmə əmsalı
KƏƏ = RƏƏ/Rgir olduğunu nəzərə alaraq, RƏƏ =KƏƏ Rgir alırıq. Onda
RƏƏ =KƏƏ Rgir = 1030kOm = 300kOm
ƏG-nin çıxışındakı cərəyanı RƏƏ və Ry müqavimətlərindən axan cərəyanların cəmi kimi təyin etmək olar:
İçıx=İƏƏ+İy=(Uçıx. –U0)/RƏƏ +Uçıx./Ry =(KƏƏUgir.)/RƏƏ + (KƏƏUgir.)/Ry 0,2mA. Belə çıxış cərəyanı seçilmiş ƏG üçün tam yol verilə bilən cərəyandır.
Gücləndiricinin çıxış müqaviməti aşağıdakı kimi təyin olunur:
Rçıx.ƏƏ = Rçıx.KƏƏ/K = 0,06Om
olur.
|
| |
Geniş yayılmış məntiq mikrosxemlərinin seriyaları və onların

|
Geniş yayılmış məntiq mikrosxemlərinin seriyaları və onların
|
bet | 127/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anGeniş yayılmış məntiq mikrosxemlərinin seriyaları və onların İTX-ları. Məntiq mikrosxemləri yaddaş elementləri olmayan kombinasion tipli funksional düyünlərdir. Bu o deməkdir ki, məntiq mikrosxeminin (elementinin) halı giriş siqnalı daxil olana qədər mikrosxemin olduğu məntiq halından asılı olmayıb, hal-hazırda mikrosxemin girişindəki siqnalların kombinasiyasından asılıdır.
Məntiq mikrosxemlərinin ən geniş tətbiq olunan növləri baza məntiq elementlərindən: “YOX”, “VƏ”, “YAXUD”, “VƏ –YOX” və “YAXUD-YOX” elementlərindən təşkil olunmuş mikrosxemlərdir.
YOX əməliyyatını yerinə yetirən mikrosxemlər bir girişə və bir çıxışa malik olan məntiqi inversiya (in-kar) elementlərindən ibarətdir. Məntiqi “YOX”
elementinin girişinə məntiqi “1” verildikdə, çıxışında “0”, girişinə “0” verildikdə isə çıxışında “1” olacaq. Beləliklə, girişdəki rəqəm siqnalı əksinə olana çevrilir. Sənayedə buraxılan məntiqi “YOX” mikrosxemlərinin bir korpusunda adətən altı “YOX” məntiqi yerləşdirilir.
VƏ - məntiqi vurma mikrosxemləri iki və ya daha çox girişə və bir çıxışa malik olan məntiq elementlərindən təşkil olunur. Məntiq elementlərinin girişlərinin sayından asılı olaraq, mikrosxemlərinin bir korpusunda yerləşən elementlərin sayı 1, 2, 3 və 4 ola bilər.
YAXUD - məntiqi toplama əməliyyatını yerinə yetirən mikrosxemlər də iki və ya daha çox girişə və bir çıxışa malik olan məntiq elementlərindən təşkil olunur. Eynilə bu mikrosxemlərin də bir korpusunda yerləşən elementlərin sayı 1, 2, 3 və 4 ola bilər.
“VƏ-YOX” mikrosxemləri məntiqi vurma və sonra inversləmə əməliyyatını, “YAXUD-YOX” mikrosxemləri isə məntiqi toplama və sonra invers-ləmə əməliyyatını yerinə yetirən bir çıxışlı məntiq elementlərindən təşkil olunub, girişlərinin sayından asılı olaraq bir korpusunda yerləşən elementlərin sayı 1, 2, 3 və 4 ola bilər.
“VƏ”, “YAXUD”, “VƏ –YOX” və “YAXUD-YOX” mikrosxemlərindən 3 və 4 məntiq elemntinə malik olanları daha geniş istifadə olunur.
Kütləvi istehsal olunan bir sıra mikrosxemlərin misalında müxtəlif markalı məntiq mikrosxemlərinin əsas parametrlərini nəzərdən keçirək.
Ən geniş yayılmış TTMŞ-məntiqli K555(KM555) seriyalı mikro- sxemlərin TTM – məntiqli K155 (KM155) seriyalı mikrosxemlərin analoqu oldu-ğunu nəzərə alaraq bu seriyadan olan mikrosxemlərin, həmçinin, az enerji tələbatına və digər müsbət cəhətlərinə görə geniş tətbiq tapan KMOY-məntiqli K176, yaxud K561 seriyalı mikrosxemlərin parametrlərini müqayisəli şəkildə nəzərdən keçirək.
|
| |
Tərkibli tranzistorların - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 33/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anTərkibli tranzistorların Şklayi sxemi. Tərkibli tranzistorları müxtəlif keçiriciliyə malik tranzistorlar üzərində də yaradırlar. Belə strukturlar əlavə simmetriyaya malik tərkibli tranzistorlar və yaxud Sklayi sxemləri adlanır. Bəzən bu sxemə komplementar tranzistorlu Darlinqton sxemi də deyilir. Sxem özünü n-p-n tranzistor kimi aparır (2.22).
Sxemdəki sürüşmə rezistoru Rsür yekun ötürmə əmsalını bir qədər azaldır. Odur ki, bütün iş rejimlərində İe1 > İkb02 şərti ödənilərsə sürüşmə rezistorundan istifadə etməmək də olar. Doyma gərginliyi heç olmasa diodda düşən gərginliyə bərabər olur. VT2 tranzistorunun baza-emitter aralığına böyük olmayan müqavimət qoşulması məsləhət görülür. Güclü ikitaktlı çıxış kaskadları eyni işarəli tranzistorlar üzərində yaradıldığı hallarda bu sxemdən istifadə edilir.
Şəkil 2.22. Şklayi sxemi.
Göstərilən prinsiplərdən istifadə edərək istənilən sayda tranzistorlar üzərində tərkibli strukturlar yaratmaq olar. Bu strukturlar həm bipolyar, həm də sahə tranzistorlarının kombinasiyası üzərində də yaradıla bilər. Belə sxemlərə nümunələr şəkil 2.23 - də göstərilmişdir.
Şəkil 2.23. Bipolyar və sahə tranzistorlar əsasında tərkibli tranzistor sxemləri.
Aşağı tezlik gücləndiricisi
Aşağı tezlik gücləndiricisi siqnalların gücləndirilməsi və onların qeydedici qurğuya ötürülməsi vəzifəsini yerinə yetirir. Böyük güclənmə əmsalı almaq üçün bir neçə gücləndirici kaskadın ardıcıl qoşulması lazım gəlir. Belə gücləndiricinin sxemini müxtəlif funksiyalara malik üç gücləndirmə kaskadı kimi təsvir etmək olar: ilkin gücləndirici kaskad, aralıq gücləndirici kaskad və çıxış gücləndirici kaskad. Kiçik güc tələb olunan hallarda aşağı tezlik gücləndiricisi ilkin gücləndiricidən və güc gücləndiricisindən ibarət olur.
İlkin gücləndirici kaskad siqnal mənbəyi ilə gücləndirici qurğu arasında bilavasitə əlaqəni təmin edir. Ona olan əsas tələbat siqnalın zəiflənməsinin qarşısını almaqdır. Ona görə də, bu kaskad siqnal mənbəyinin müqavimətindən kəskin fərqlənən böyük giriş müqavimətinə malik olmalıdır. İlkin gücləndirici kaskad giriş siqnalının minimum təhriflərlə böyük güclənməsini təmin etməlidir.
Aralıq gücləndirici kaskad ilkin və çıxış kaskadları arasında bufer rolunu oynayır. Onun əsas vəzifəsi ilkin kaskadın çıxışı ilə çıxış kaskadının girişi arasında razılaşma yaratmaqdır.
Çıxış gücləndirici kaskadın vəzifəsi çıxışa qoşulan qurğunun – yükün normal işləməsi üçün lazım olan gücü (gərginliyi) təmin etməkdir. Bu kaskadın əsas parametri f.i.ə. olur. Çıxış gücləndirici kaskadlar bir və iki taktlı olurlar. Bir taktlı gücləndiricilər yük qurğularının kiçik güc (1 vatta qədər) tələb etdiyi
hallarda istifadə olunur. Böyük güc tələb olunan hallarda isə ikitaktlı kaskadlardan istifadə olunur.
Gücləndiricinin tətbiq sahələrindən və tələb olunan gücdən asılı olaraq, bu kaskadlardan eyni zamanda istifadə olunması məcburi deyildir və kaskadların müxtəlif kombinasiyalarından istifadə oluna bilər.
|
| |
Emitter və istok (mənbə) təkrarlayıcıları

Emitter və istok (mənbə) təkrarlayıcıları
100%-li ardıcıl mənfi əks əlaqə ilə əhatə olunmuş kaskadlar emitter və istok təkrarlayıcıları adlanır. Odur ki, bu kaskadların əsas xüsusiyyətləri kifayət qədər yaxındırlar, fərqli cəhətləri ancaq istifadə olunan tranzistorların xarakteristikalarının qeyri oxşarlığındadır. Emitter və istok təkrarlayıcılarının klassik sxemləri şəkil 2.15 -də göstərilmişdir.
100%-li ardıcıl mənfi əks əlaqə halında emitter təkrarlayıcısında çıxış və əks rabitə siqnallarının amplitudları bərabər olur. Bu o deməkdir ki, sxemdə Rk müqaviməti olmur, yəni tranzistorun kollektoru qida gərginliyinə birbaşa qoşulur, çıxış siqnalı isə bilavasitə Re əks əlaqə rezistorundan götürülür. Bu cür təşkil olunmuş sxemdə tranzistor ümumi kollektor üzrə qoşulmuş olur. ÜE-li gücləndirici kaskaddan fərqli olaraq, ÜK-lu sxemdə giriş siqnalının işarəsi çıxışda dəyişmir. Doğrudan da, n-p-n keçiriciliyinə malik tranzistorda yaradılan emitter təkrarlayıcısının girişinə artan müsbət gərginlik verdikdə tranzistorun emitter cərəyanı da artır. Bu da uyğun olaraq çıxış gərginliyinin artmasına səbəb olur.
Şəkil 2.15. Emitter (a) və istok (b) təkrarlayıcıları.
Emitter təkrarlayıcısında 100%-li ardıcıl mənfi əks əlaqə olduğundan,
yəni 1 və gücləndiricinin ötürmə əmsalının ifadəsindən
K
K
u 0
K u 0 u 0 1
uo
u . e . t .
1 K
1 K
olduğundan
R
gir
h
11 e
R
21 e e
yazmaq olar. Real sxemlərdə
h
11 e
R şərti ödənildiyindən kaskadın giriş müqaviməti üçün
R
gir
h R
21 e e
e
ifadəsini yazmaq olar. Bu ifadə göstərir ki, emitter təkrarlayıcısında çox böyük giriş müqaviməti almaq olar. Bu, emitter təkrarlayıcısının əsas üstünlüklərindən biridir. Emitter təkrarlayıcısının çıxış müqaviməti çox kiçikdir, bu isə gücləndiricinin tutum xarakterli yüklə ideal uzlaşmaya imkan verir. Emitter təkrarlayıcısı cərəyana görə böyük güclənmə əmsalını təmin edir və
21 e
K
I
h 1 və yaxud Ki =Ku Rgir /Ryük kimi təyin edilir. Odur ki, bu kaskad
gücə görə böyük güclənmə əmsalına malik olur. Beləliklə, emitter təkrarlayıcısı yüksək omlu siqnal mənbəyinin aşağı omlu yüklə uzlaşdırılmasını təmin edir.
İstok təkrarlayıcısının əsas xüsusiyyətləri emitter təkrarlayıcısının xüsusiyyətləri ilə eynidir, təni: Ku.k.m.ə.r. <1; Rgir =Rsür – böyükdür; Rçıx=1/s olur. İstok təkrarlayıcısının tezlik xarakteristikası ümumi stoklu sxemə nəzərən daha yaxşıdır. İstok təkrarlayıcısının S dikliyi və Ri , Ryük müqavimətləri vasitəsi ilə müəyyən edilən güclənmə əmsalı
S R i
R
yuk
R
R
R
K R i yuk
u
i
R
R
1 S yuk
i yuk
ifadəsindən təyin edilə bilər (emitter təkrarlayıcısı üçün Ri müqavimətini Re müqaviməti ilə əvəz etmək lazımdır).
Emitter və istok təkrarlayıcıları giriş və çıxış kaskadları kimi (uyğun olaraq siqnal mənbəyi və yüklə uzlaşdırma üçün) istifadə edilir.
|