moy distillatlari olish tartibi - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

104
Mazut to‘la haydalgach, ya’ni nisbatan qovushoq
moy fraksi-
yalari haydab olinganidan keyin,
gudron deb ataladigan qora smo-
lasimon massa qoladi. Gudron neft bitumlari olishda, yo‘l qurilishi
materiali hamda qozonxona yonilg‘isi sifatida va yuqori qovushoq-
likka ega bo‘lgan moy sifatida ishlatiladi.
Moy distillatlari tayyor
mahsulot hisoblanmaydi, chunki ular
tarkibida, uglevodorodlardan tashqari, smolali asfalt, oltingugurtli
birikmalar, organik kislotalar va boshqa moddalar bo‘ladi. Zararli
aralashmalargina emas, balki ba’zi uglevodorodlar (to‘yinmagan,
polisiklik) ham moylash materallari sifatini yomonlashtiradi. Oltin-
gugurtli birikmalar va kislotalar detallarning korroziyalanishini os-
hiradi, smolali asfalt moddalar issiq detallarda qurum va lok paydo
bo‘lishini ko‘paytiradi, to‘yinmagan birikmalar moyning kimyoviy
barqarorligini yomonlashtiradi. Erigan qattiq parafinlar qotish
haroratini oshiradi, polisiklik uglevodorodlar qovushoqlik xossa-
larini yomonlashtiradi.
Yuqori sifatli moylar olish uchun tozalash jarayonida bu aralash-
malarni chiqarib yuborish kerak.
Moylarni tozalashning ko‘p usullari mavjud. Neft mahsulot-
larini tozalashda dastlab sulfat kislota yordamida tozalash usuli-
dan foydalanilgan. Bu usulda tozalash
iqtisodiy jihatdan foydali
bo‘lmaganligi, shuningdek, sulfat kislota turli aralashma va ke-
rakmas uglevodorodlar bilan jadal reaksiyaga kirishishi tufayli bu
usuldan hozirgi paytda foydalanilmayapti.
Neft mahsulotlarini tozalashda oqartiruvchi tuproq (adsorbent-
lar) bilan tozalash usuli keng tarqalgan. Bu usul adsorbentlarning
g‘ovak sirtlarida qutbli aktiv birikmalarni tutib qolish xususiyatiga
asoslangan.
Oqartiruvchi tuproq, odatda, juda katta solishtirma sirt-
ga ega bo‘ladi va moydagi smolali asfalt, oltingugurtli birikmalar,
organik kislotalar va boshqa moddalarning yutilishini ta’minlay-
di. Buning uchun kukun holatidagi tuproq distillat bilan yaxshilab
aralashtiriladi va ma’lum muddat tindirilganidan so‘ng filtrdan
o‘tkaziladi. Filtrlash natijasida moy tarkibidagi smolali –
asfalt
105
miqdori kamayadi va buning natijasida rangi tiniqlashadi. Oqar-
tiruvchi tuproqning asosiy xususiyati moy tarkibidagi keraksiz
qo‘shilmalarni o‘zida yutilishini ta’minlaganligi tufayli bu usulda
tozalangan moyga ishqorlar eritmasi yordamida qo‘shimcha ishlov
berish zarurati yo‘qligidir.
Sulfat kislota yordamida, kontaktli va
kislotali tozalash usul-
larida moylarni tozalashda moy smolali asfalt moddalardan, oltin-
gugurtli birikmalardan va kislotalardan qisman tozalanadi. Lekin
moy tarkibidagi uglevodorodlar asl holida qoladi. Moy distillatla-
rini uglevodorodlardan tozalash moy sifatini oshiradi, jumladan,
moy distillatlarini polisiklik uglevodorodlardan tozalash yuqori
kimyoviy turg‘unlikka ega bo‘lgan moylar olishga imkon yarata-
di. Bu vazifa selektiv tozalash usuli yordamida amalga oshiriladi.
Moylarni selektiv tozalash usuli erituvchilarning kerakmas aralash-
malar va uglevodorodlar bilan turlicha reaksiyaga kirishishi xusu-
siyatiga asoslangan. Tozalashning ikki xili mavjud: 1) aralashma
eriydi, moyning uglevodorodli tarkibi esa o‘zgarmasdan qoladi;
2) moyning
asosiy qismi ajralib chiqadi, uning sifatini yomon-
lashtiruvchi aralashmalar esa qoladi. Olingan qatlamlar ajratilgach,
erituvchi haydaladi va qaytadan ishlatiladi. Birinchi usulda erituv-
chi aralashmalardan haydaladi, ikkinchi usulda esa uglevodorodlar-
dan moylar haydaladi. Selektiv erituvchilar sifatida suyuq propan,
fenol, nitrobenzol, furfural kabi organik
birikmalardan foydala-
niladi. Selektiv erituvchilar distillatlar bilan aralashtirilganida dis-
tillat tarkibidagi smolali asfalt moddalar erishi bilan birga, yuqori
molekular siklik uglevodorodlar ham eriydi. Natijada
ekstrakt
deb ataluvchi aralashma hosil bo‘ladi va tindirilganida arlashma-
ning quyi qismiga qoramtir qatlam bo‘lib cho‘kadi,
bu qatlam ning
yuqorisida ochiq rangdagi
rafinat deb atalauvchi qatlam joyla-
shadi. Rafinatni kontaktli (oqartiruvchi tuproq bilan) tozalash usuli
yordamida tozalanganda nisbatan sifatli moy olinadi.