nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Amerika Qo‘shma SHtatlari sertifikatlashtirish faoliyati

|
Amerika Qo‘shma SHtatlari sertifikatlashtirish faoliyati
|
bet | 7/12 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 223,42 Kb. | | #150745 |
Bog'liq 1-Maruza XORIJIY MAMLAKATLARDA SERTIFIKATLASHTIRISH FAOLIYATI 3.2.1. Amerika Qo‘shma SHtatlari sertifikatlashtirish faoliyati
AQSHda iste’molchilarning huquqini muhofaza qilish qonuni asosida ish yuritiladi. Masalan, u erda «Milliy transport va avtomobillarning xavfsizligi», «Pestitsidlar va rodentitsidlar» haqida qonunlar mavjuddir.
AQSHning Federal hukumati sertifikatlashtirish bo‘yicha uchta asosiy darajadagi dasturlarni qabul qilib tasdiqlashgan.
Birinchi darajali dastur majburiy sertifikatlashtirilgan mahsulot uchun tayyorlangan bo‘lib, bularning iste’molchi uchun sog‘liqqa ziyon keltirilishi mumkin bo‘lgan hollarda ishlatilishi mumkin. Bu sertifikatlashtirish dasturi aviatexnikada, kemasozlikda, avtomobilsozlikda, konteynerlarda va truboprovodlardagi faoliyatlar kiradi.
Ikkinchi darajali dastur bu Davlat mudofaa departamentlari, transport, savdo-sotiq, elektrofikatsiya orqali mahsulotni sertifikatlashtirish ko‘zda tutiladi.
Uchinchi darajali dastur mahsulot sifati, narxi va uning kelib chiqish jarayonlari ko‘zda tutiladi.
Bu sertifikatlashtirish dasturlari ixtiyoriy ravishda ishlatiladi.
AQSHda alohida Qonun asosida belgilangan sertifikatlashtirish milliy boshqarmasi mavjud emas. Amerika milliy standart texnologiyalar instituti (NIST) qoshida sertifikatlashtirish komiteti ish olib boradi va sertifikatlashtirish qoidalarini ishlab chiqadi, uning reestrini olib boradi va muvofiqlikni tasdiqlash faoliyati bilan shug‘ullanadi, hamda shu bilan birga sertifikatlashtirish idoralarining faoliyatini nazorat qilish faoliyati bilan shug‘ullanadi.
Sertifikatlashtirishning me’yoriy bazasi bo‘lmish standartlarni quyidagi tashkilotlar ishlab chiqishadi:
|
Amerika materiallarni sinash bo‘yicha jamiyati (ASTM) – keng ko‘lamdagi iste’mol tovarlari uchun;
|
|
|
|
| |
Elektr qurilmalarini tayyorlash milliy assotsiatsiyasi

|
Elektr qurilmalarini tayyorlash milliy assotsiatsiyasi
|
bet | 8/12 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 223,42 Kb. | | #150745 |
Bog'liq 1-Maruza XORIJIY MAMLAKATLARDA SERTIFIKATLASHTIRISH FAOLIYATIElektr qurilmalarini tayyorlash milliy assotsiatsiyasi (NEMA) – elektr qurilmalari va elektr texnikalari uchun;
|
Ko‘p ehtiyojdagi tovarlarning xavfsizligi bo‘yicha Kengash (CPSC) – ko‘p ehtiyojdagi tovarlar uchun;
|
|
Atrof-muhitni himoyalash bo‘yicha Federal agentligi (ERA) – ichki yonuv dvigatellari, er osti, suv va havo transportlari va hokazo turli xil ishlab chiqarishni sertifikatlashtirish uchun;
|
|
Texnologiya va standartlar milliy instituti (NIST) - majburiy standartlarni ishlab chiquvchi standartlashtirish bo‘yicha hukumat idorasi.
| 3.2.2. Angliya sertifikatlashtirish faoliyati
A ngliyada sertifikatlashtirish buyumlarni Britaniya standartlari institutida keltirilgan muvofiqlik belgisi va Britaniya standartlari talablariga muvofiqligini tasdiqlash bilan amalga oshiriladi.
Ma’lumki, Ushbu institut tomonidan qator standartlar ishla chiqilgan va joriy qilingan. Bu standartlar bilan keyinchalik, o‘qo‘v qo‘llanmaning sifat tizimi bo‘limlarida tanishamiz.
3.2.3. Fransiya sertifikatlashtirish faoliyati
Fransiyada ilk bora 1938 yil sertifikatlashtirish haqidagi qonun qabul qilingan. Bu qonun milliy standart belgisi NF, hozirgacha o‘zgartirish kiritilgan holda ishlatilmoqda. AFNOR zimmasiga 1941 yilda qabul kilingan dekret asosida NF belgisi maqomiga egaligi va mamlakatda sertifikatlashtirish faoliyati tizimi yuklatilgan.
Fransiyada NF belgisi milliy standartlarga mos eng birinchi sertifikatlashtirish muvofiqlik belgisidir. Ushbu belgi shaharda va chet davlatlarda keng tarqalgan va qo‘llanilab kelinmoqda.
Mas’uliyatsiz bosilgan har bir qadam jazoga tortilishi mumkin, bu choralar oddiy ogohlantirishdan boshlanib yukoridagi belgini kullaniishiga berilgan litsenziyasidan mahrum qilinishgacha borib etadi. AFNOR tashkiloti har bir noto‘g‘ri berilgan reklama, tovlamachilik, belgini noto‘g‘ri ishlatilganida ham ishlab chiqaruvchilarni yoki sotuvchilarni qonuniy jazoga tortishi mumkin. AFNOR tashkilotining sertifikatlashtirish tizimi uchinchi tomon sifatida faoliyat ko‘rsatadi, hamda korxona sifat tizimini va mahsulot namunasini sinash faoliyatini olib boradi.
|
| |
M ustaqil Hamdo‘stlik Davlatlarida sertifikatlashtirish faoliyati

|
M ustaqil Hamdo‘stlik Davlatlarida sertifikatlashtirish faoliyati
|
bet | 6/12 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 223,42 Kb. | | #150745 |
Bog'liq 1-Maruza XORIJIY MAMLAKATLARDA SERTIFIKATLASHTIRISH FAOLIYATIM ustaqil Hamdo‘stlik Davlatlarida sertifikatlashtirish faoliyati.
MHD da sertifikatlashtirish faoliyati MHD davlatlarida 1992 yilda imzolangan standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish sohasidagi siyosiy kelishuvni yuritish to‘g‘risidagi Kelishuvga asosan sertifkatlashtirish bo‘yicha faoliyat olib boriladi.
Davlatlar Kelishuvi nizom asosida hamkorlik – Kelshuv qatnashchilari milliy sertifikatlashtirish tizimini ISO/MEK qo‘llanmalari asosida shakllantiradi va Ushbu sohadagi usullar bilan boyitib borishadi.
3.2. CHet el davlatlarida sertifikatlashtirish amaliyoti
Butun dunyoda mahsulotning sifati, xavfsizligi nazorat tekshiruv xizmatlari tomonidan olib boriladi. Xavfsizlikni nazorat qilish usullari bir qancha usuliyatlarga asoslanib ko‘pgina idora va tashkilotlar orqali amalga oshiriladi. Davlat tekshiruvlari asosan standart talablari to‘g‘ri bajarilganligi, sanitariya-gigiena qoidalari bajarilganligi ustidan nazoratni va boshqa ko‘rsatkichlarni tekshirishlar esa iste’molchilar huquqlarini himoya qilish tashkilotlari tomonidan olib boriladi.
Davlat nazorat idoralari umumiy tekshiruvlarni bajarishmay, faqatgina nomuvofiq mahsulotlar bo‘yicha huquqiy choralar ko‘rishadi. Ko‘pgina davlatlarning qonunlari mahsulotlarning talablarga javob berishi to‘g‘risida alohida texnik reglamentlardan iborat.
Evropa davlatlari ma’lumotlariga ko‘ra Fransiya standartlashtirish assotsiatsiyasida (AFNOR) va Evropa assotsiatsiyasida (EACT) 5000 dan ortiq nomdagi mahsulotlar sertifikatlashtirilib, sertifikatlashtirish bo‘yicha 300 ta tizim faoliyat olib boradi, bu ishda 7000 dan ortiq sertifikatlashtirish idoralari faoliyat ko‘rsatadi.
Sertifikatlashtirish azaldan sanoatda va rivojlangan davlatlarda foydalanilgan. Bu esa o‘z navbatida ushbu davlatlar bozorida nomuvofiq va standart talablariga, me’yoriy texnik hujjatlarga javob bermaydigan mahsulotlarining paydo bo‘lishidan himoya qilgan.
Bitta mahsulotga har xil standart va texnik me’yorlar belgilanishi jahon bozorida xalqaro savdo-sotiqqa sun’iy to‘siqni vujudga keltiradi. SHuning uchun sertifikatlashtirish, teng hamkorlik bilan standartning uyg‘unligini va sertifikatlashtirishning qoidalariga mos kelishligi savdo-sotiqda hamkorlik qilishda muhim o‘rin tutadi.
Sertifikatlashtirish idoralaridan tashqari bir qancha davlatlarda bojxona chegaralarida alohida Davlat xizmat ko‘rsatish idoralari joylashgan bo‘lib, ular hududga kirib kelayotgan mahsulotlarning (veterinar xayvonlar, usimliklar, oziq-ovqat mahsulotlari va tez buziladigan mahsulotlar) talablarga javob berishini ta’minlash bo‘yicha ish olib borishadi.
Keyingi bandlarda ba’zi bir davlatlarda mavjud bo‘lgan shunday xavfsizlik xizmatlari haqida ma’lumotlar keltirilmoqda.
|
| |
Ilovalar sathi - Iii bob. Bulutli texnologiyalarni ta’lim jarayonida qo‘llash

126
keldi, masalan, virtual mashinalar orasida sifatli maʻlumot uzatish jarayonlarini tashkil
etish bo‘yicha talablar.
Bunday tarmoq sifatida dasturiy konfiguratsiyalanadigan tarmoq qabul qilinishi
katta imkoniyatlarni yaratadi.
Bulutli maʻlumot qayta ishlash markazlarida virtual va jismoniy serverlar hamda
maʻlumot saqlash omborlari orasida muntazam ravishda axborot almashish jarayonlari
amalga oshiriladi. Shu bilan birga foydalanuvchi kompyuterlari bilan maʻlumot qayta
ishlash markazi vositalari orasida ham axborot almashinadi. Buning uchun transport
tarmog‘i sifatida bugunda IP texnologiyaga asolangan tarmoq ishlatiladi. Transport
tarmog‘i keskin o‘zgaruvchan katta hajmdagi trafikni juda qisqa vaqt oralig‘ida xatosiz
uzatib berishi talab etiladi. Buni amalga oshirish uchun tobora katta mablag‘ talab
etilayapti.
Transport tarmog‘i sifatida DKT g‘oyasini qo‘llanilishi maxsus dasturiy
taʻminotlar asosida katta hajmdagi axborotlarni operativ uzatish imkoni yaratiladi.
OpenFlow protokoli amaliyotda bulut muhitida katta hajmdagi yuklamalarni virtual
hamda jismoniy tarmoqlarda boshqarilishini taʻminlaydi. Chunki dasturiy –
konfiguratsiyalanadigan tarmoq texnologiyasida tarmoqni boshqarish uchun alohida
server ishlatiladi, u o‘z faoliyatini marshrutizator va kommutatorlarga bog‘liq
bo‘lmagan holda alohida olib boradi. Open Flow protokolida maʻlumotlarni
marshrutlash va adreslarini o‘zgartirish funksiyalari bo‘lingan, bu ikki protseduralar IP
marshrutizatorlarida bitta qurilmada bajariladi.
Yuqoridagi fikrlar negizida xulosa qilib shuni taʻkidlash joizki, bulutli maʻlumot
qayta ishlash mrkazi transport tarmog‘ida dkasturiy konfiguratsiyalanadigan tarmoq
texnologiyasini qo‘llash IP texnologiyasida yuzaga keladigan muammolarni bartaraf
etadi va markaz samaradorligini oshishiga olib keladi.
22/28a-guruh talabasi: olimjonova malikaning

|
22/28a-guruh talabasi: olimjonova malikaning
|
bet | 1/3 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 0,58 Mb. | | #133461 |
Bog'liq MAKTAB YOSHIGACHA BO’LGAN QIZ BOLALAR KO\'YLAGINI ASOS CHIZMASINI CHIZISH
FARG’ONA DAVLAT UNIVERSITETI
SIRTQI BO’LIMI
TEXNOLOGIK TA’LIM YO’NALISHI
22/28A-GURUH TALABASI: OLIMJONOVA MALIKANING
TEXNIK IJODKORLIK VA KONSTRUKSIYALASH FANIDAN TAYYORLAGAN
MUSTAQIL ISHI
MAKTAB YOSHIGACHA BO’LGAN QIZ BOLALAR KO'YLAGINI ASOS CHIZMASINI CHIZISH
REJA:
1.Ko`ylak eskizini chizish. 2.Shablondan foydalanish va unga yangi chiziqlar kiritish. 3.Andaza tayyorlash va gazlamaga joylashtirish.
Yubka mos Jarayon quyidagi bosqichlardan iborat: Biz matoni to'rt qismga katlaymiz. Etek oxirida ham chiqib ketishi uchun siz matoni qirralarning bo'ylab igna bilan urishingiz kerak. Keyinchalik, siz çentik qilishingiz kerak - o'rtada kestirib, atrofiga teng bo'lgan kichik doira kesib oling. Bu quyidagi tarzda amalga oshiriladi. Biz kestirib, hajmini 6 ga bo'lamiz. Olingan uzunlikni burchakdan santimetr bilan o'lchaymiz (to'rt marta katlanmış butun matoning o'rtasi bo'lgan) aylananing to'rtdan bir qismini olish uchun bir necha joylarda. Birinchidan, bo'r bilan matoga bir nechta nuqtalar belgilanadi, so'ngra ular bitta chiziqqa ulanadi. Olingan chuqurchadan etakning uzunligini o'lchab, pastki qismini keyingi ishlov berish uchun zaxirada 2 santimetr qoldiring. Xuddi shu tarzda, avval biz bir-biridan kichik masofada joylashgan bir nechta nuqtalarni o'lchaymiz. Keyin biz hamma narsani bitta chiziqda qalam bilan bog'laymiz.
Yubkalar silueti bo’yicha to’g’ri, etakka qarab kengaygan va toraygan bo’ladi. Har bir siluet bir necha variantlardan iborat bo’lishi mumkin. Yubka konstruktsiyasini chizishda avval siluet tanlanadi, so’ng shaxsiy figura to’laligi hisobga olinib zamonaviy moda yo’nalishiga mos model aniqlanadi.
To’g’ri yubka va uning variantlari ixcham bo’ksali ayollar figurasini kelishgan qilib ko’rsatadi. Uning etak qismi bo’ksa qismiga nisbatan 5-8 sm ga kengroqdir. Etagi kengaytirilgan yubka beli xipcham (ingichka belli) va bo’ksador ayollarga yarashadi. Yubkani kengaytirish bel vitochkalarini etak chizig’iga o’tkazish yo’li bilan hal etiladi.
|
| |
X alqaro elektrotexnika komissiyasi

|
X alqaro elektrotexnika komissiyasi
|
bet | 2/12 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 223,42 Kb. | | #150745 |
Bog'liq 1-Maruza XORIJIY MAMLAKATLARDA SERTIFIKATLASHTIRISH FAOLIYATIX alqaro elektrotexnika komissiyasi - (MEK) ISO tashkilotidan farqli ravishda xalqaro sertifikatlashtirish tizimi va standartlarni ishlab chiqishda hamda mahsulot muvofiqligini sertifikatlashtirish va sinashda me’yoriy bazasining xavfsizlik qismlari bo‘yicha uslubiy muammolar bilan shug‘ullanadi.
Elektrotexnika sohasidagi xalqaro hamkorlik bo‘yicha ishlar 1881 yildan boshlangan, chunki bu yili elektr bo‘yicha birinchi Xalqaro kongress bo‘lib o‘tgan edi. Keyinroq 1906 yili Londonda 13 mamlakat vakillarining konferensiyasida maxsus idora - xalqaro elektrotexnika komissiyasi tuzish to‘g‘risida bir fikrga kelindi. Bu idora elektr mashinalari sohasi bo‘yicha atamalar va parametrlarni standartlashtirish masalalari bilan shug‘ullana boshladi.
MEK nizomiga ko‘ra, bu tashkilotning maqsadlari elektrotexnika va radiotexnika va ularga qo‘shni tarmoqlardagi muammolar sohalaridagi standartlashtirish masalalarini xal qilishdir.
ISO va MEK faoliyatlari bo‘yicha farqlanadi, MEK elektrotexnika, elektronika, radioaloqa, asbobsozlik sohalari bo‘yicha shug‘ullansa, ISO esa qolgan boshqa hamma sohalar bo‘yicha standartlashtirish bilan shug‘ullanadi.
Hozirgi vaqtda 41-ta milliy qo‘mitalar MEKning a’zolari hisoblanadi. Bu mamlakatlarda er qurrasining 80% aholisi yashab, 95% dunyodagi ishlab chiqarilayotgan elektr quvvatining iste’molchisi hisoblanadi. Bu asosan sanoati rivojlangan hamda rivojlanayotgan mamlakatlardir. MEK ingliz, fransuz va rus tillarida ish olib boradi.
MEKning Oliy rahbar idorasi MEK kengashidir, u erda mamlakatlarning hamma milliy qo‘mitalari taqdim etilgan. Unda eng yuqori lavozim prezident bo‘lib, u har 3 yil muddatda saylanadi. Bundan tashqari vitse-prezident, g‘azinachi, bosh sekretar lavozimlari ham bor. MEK har yili bir marta o‘z kengashiga yig‘iladi va o‘z faoliyati doirasidagi masalalarni hal qiladi. Uning tashkiliy tuzilmasi 13-rasmda keltirilgan.
1972 yilga qadar MEK va ISO lar tomonidan yaratilayotgan hujjatlar tavsiya sifatida faolèÿò ko‘rsatar edi. 1972 yili esa MEK, ISO larning tavsiyalari xalqaro standartlarga aylantirilishi haqida qaror qabul qilindi.
BMT Evropa iqtisodiy komissiyasi o‘zaro tan olish to‘g‘risida ko‘p tomonlama kelishish va ikki tomonlama faoliyatga yo‘naltirilgan "Sinov natijalarini tan olish" tavsiyasini qabul qildi. Ushbu hujjat sinov laboratoriyalarini akkreditlash amaliyotini takomillashtirishda ijobiy o‘rin tutadi.
|
| |
Ma’lumotlarning butunligi

|
Ma’lumotlarning butunligi
|
bet | 3/5 | Sana | 26.07.2024 | Hajmi | 32,39 Kb. | | #268684 |
Bog'liq Asimmetrik kriptotizimlar-hozir.orgMa’lumotlarning butunligi
1. Катт сонни факторлаш муаммосига асосланган очиқ калитли алгоритмни аниқланг.
RSA алгоритми
2. Қайси акслантиришда очиқ матн ва шифрматндаги белгиларнинг частоталари ўзгармайди.
Ўрнига қўйишга
3. Шифрлаш ва дешифрлаш алоҳида калитлардан фойдаланувчи криптотизимлар бу?
Очиқ калитли криптотизимлар
4. Шахсий криптотизимлар нима учун хавфсиз эмас деб қаралади.
Тор доирадаги инсонлар томонидан ишлаб чиқилгани ва таҳлил қилингани сабабли
5. Керхгофс принципига кўра криптотизимнинг тўлиқ хавфсиз бўлиши фақат қайси катталик номалум бўлишига асосланиши керак ?
Калит
6. Рад этишни олдини олувчи криптотизимни аниқланг.
Электрон рақамли имзо тизими
7. Очиқ калитли шифрлар ахборотни қайси хусусиятларини таъминлашда фойдаланилади.
Бутунлик ва фойдаланувчанлик
8. Симметрик шифрлар ахборотни қайси хусусиятларини таъминлашда фойдаланилади.
Конфиденциаллик ва бутунлик
9. Қуйидаги шифрлар орасидан очиқ калитли турга мансубларини танланг.
RSA
10. Агар симметрик калитнинг узунлиги 128 бит бўлса, жами бўлиши мумкин бўлган калитлар сони нечта?
2128
Simmetrik kriptotizimlar
1. Икки калитли дейилганда қайси криптотизим назарда тутилади?
Симметрик криптотизим
2. Маълумотни мавжудлигини яширишни мақсад қилган билим соҳаси бу?
Стеганография
3. Маълумотни конфиденциаллигини таъминлаш учун ..... зарур.
Shifrlash
4. Маълумотни фойдаланувчига қулай тарзда тақдим қилиш учун ..... зарур.
Дешифрлаш
5. Маълумотни шифрлаш ва дешифрлаш учун бир хил калитдан фойдаланувчи тизим бу?
Симметрик криптотизим
6. Маълумотни узатишда криптографик ҳимоя .....
Konfidentsiallik ва бутунликни таъминлайди.
7. Хеш функциялар бу?
Калитсиз криптографик функция
8. Маълумотни саккизлик саноқ тизимидан ўн олтилик саноқ тизимига ўтказиш бу?
Кодлаш
9. Маълумотни мавжудлигини яшириш учун .....
Стеганографиядан фойдаланилади.
10. Қадимий давр классик шифрига қуйидагиларнинг қайси бири тегишли?
Цезар шифри
|
| |
2-Mavzu. Kompyuterlarni tashkil qilishning raqamli mantiqiy asoslari

|
2-Mavzu. Kompyuterlarni tashkil qilishning raqamli mantiqiy asoslari
|
bet | 1/8 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 196,55 Kb. | | #230992 |
Bog'liq uyGTARA0F98e1sujOQ73Tvt03CohiNfURciqLYnb 18-19-Mavzu. Tizim interfeyslari va shinalarni tashkil etilishi.
Reja
Interfeys tushunchasi.
Interfeysning klassifikatsiyasi
Ichki interfeyslar (shinalar)
Interfeys – bu tizim yoki tizim qismlarini (dastur yoki qurilmalar) birlashtirish uchun mo’ljallangan apparat va dasturiy ta’minotdir (ulanish elementlari va yordamchi boshqaruv sxemalar, ularning fizikaviy, elektr va mantiqiy parametrlari). Birlashtirish quyidagi funksiyalarni anglatadi:
- Ma’lumotlarni uzatish va qabul qilish;
- Uzatilayotgan ma’lumotlarni boshqarish;
- Ma’lumotlar manbasini va qabul qiluvchini moslashtirish.
Boshqacha aytganda, avtomatlashtirilgan tizim qurilmalarining bir-biri bilan aloqasi interfeyslar deb ataladigan birlashtirish vositalari yordamida amalga oshiriladi.
Interfeys o’zida qurilmalar o’rtasida ma’lumot tashish uchun mo’ljallangan liniyalar (chiziqlar) va shinalar, signallar, elektron sxemalar va algoritmlar (bayonnomalar) to’plamini tavsiflaydi.
O’zlarining funksional maqsadlariga muvofiq interfeyslarni quyidagi sinflarga bo’lish mumkin:
- EHM ning tizimli interfeyslari;
- periferik uskunalar;
- dasturiy-boshqariladigan modulli tizimlar va qurilmalar;
- ma’lumotlarni uzatish tarmoqlari interfeyslari va boshqalar.
Kanal – bu ma’lum signallar ko’rinishida aniqlangan ma’lumotlarni uzatish muhiti. Kanal signallarning fizik xususiyatiga (tok, kuchlanish, radiosignal, optik signal va boshqalar) bog’liq ravishda u yoki bu vositalar yordamida amalga oshiriladi. Kompyuter interfeysi elektr signallari (impluslar va potensiallar) yordamida ma’lumotlarni uzatish kanali hisoblanadi. Interfeys liniyasi – bu elektr o’tkazgich (sim, chop qilingan montaj liniyasi, plata ulagich razyomi) bo’lib, u orqali signal o’tadi. Differensial signalni tavsiflashda liniya ikkita o’tkazgichni o’z ichiga oladi.
|
| |
Tut mo’ylovdori - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova. E....

296
to’liq parvarish qilish kerak. Bu ko’ng’iz qoramtir yoki to’q qo’ng’ir rangda.
Oyoqlari va mo’ylovlari qizg’ish qoramtir. Qo’ng’izning tana uzunligi 15-20 mm.
Erkagining mo’ylovlari urg’ochisinikiga nisbatan kaltaroq. Tanasining ustki
qismi kulrang yoki qoramtir-kulrang tuklar bilan qoplangan. Urg’ochi hasharot
daraxtlarning tanasiga tuxum qo’yadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalar (qurtlar)
po’stloq ostini kemirib teshib o’ziga yo’l ochadi. Kuzga borib ular daraxt
tanasining ichki qismini ham teshib anchagina jiddiy zarar keltiradi va daraxt
qurib qoladi. Ko’payish generasiyasi bir yillik (ba’zan ikki yillik bo’lishi ham
mumkin). Lichinkalar po’stloq ostidagi o’zlari tayyorlagan beshikchalar
(chuqurchalar)da g’umbakka aylanadi va o’sha joyda qishlab chiqadi.
Qo’ng’izlarning tabiatga uchib chiqishi (Toshkent viloyatida) iyun oylarining
boshida boshlanib, avgust oyigacha davom etadi. Avgust oyida ham bitta-ikkita
vakillari uchrab turadi. Tog’li xududlarda esa dengiz sathidan balandligiga qarab
kechroq bo’lishi mumkin. Ular asosan kechasi harakatlanadi, ba’zan yorug’da
ham uchadi. Tut mo’ylovdori tut, yovvoyi va madaniy olma navlari, hamda
boshqa mevali daraxt turlariga zarar yetkazadi. Lekin asosiy zararlaydigan daraxti
tut hisoblanadi. P.P.Arxangelskiy ma’lumotlariga ko’ra tut mo’ylovdori O’rta
Osiyoda keng tarqalgan bo’lib, jumladan O’zbekistonning aksariyat tumanlarida
qayd qilingan. Bundan tashqari bu zararkunanda Qirg’iziston va Tojikistonning
voha va tog’ zonalarida ko’p uchraydi. Shuningdek, Primorye, Saxalin,
Mongoliya va Xitoy o’rmonlarida ham keng tarqalgan.
-rasm. Ko’k qurt - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova. E....

295
eritmasi bilan namlangan xo’rak-oziq bir tekisda solinadi, bu tajriba sinab
qurilgandan keyin 5-6 kun o’tgach 90% ko’k qurt nobud bo’lganligi aniqlangan.
Buzoqbosh qo’ng’izlar. Bu zararkunanda qo’ng’izlarning respublikamizda
Polyphulla adrersa Motsch,
Polyphulla tridentata Reitt va
Melolontha aftilicta
Ball turlari tuproqda yashab tut ko’chatlarini, tut daraxtlarini ildizlarini yeb ularni
o’sishdan qoldiradi hatto yosh ko’chat va tutlarning butunlay quritadi.
Zararkunandalarning qo’ng’izlarini kattaligi 20-35 mm gacha bo’lib, ranggi
jigar rang, ko’krak qismi esa tanasiga nisbatan to’q jigarrang, biqini atrofida
rangli dog’lari bor. Qorin tomoni tukchalar bilan qoplangan.Qurtlari juda semiz,
sernam tuproqda 20 sm chuqurlikda, quruq tuproqda esa 60 sm gacha chuqurlikda
qishlaydi. Qo’ng’izlari bahorda o’simliklar barg yozgan vaqtda ucha boshlaydi.
Qo’ng’izlari odatda quyosh botgandan keyin kechasi uchadi. Erkak, urg’ochi
qo’ng’izlar qo’shilgandan keyin urg’ochilari otalangan tuxumlarini tuproqga 20
sm chuquriga 20 donagacha qo’yadi.
Qurtlari 3-4 yil qishlaydi, birinchi yili go’nglar bilan oziqlansa ikkinchi yili
tuproqni yutib oziqlanadi. Ikkinchi yil qishlab chiqgan qurtlari o’simliklarni
ildizlarini kemirib oziqlanadi. Bu zararkunanda uchinchi yoshda juda katta zarar
keltiradi. Qurtlarni uchinchi yoki to’rtinchi qishlovdan keyin g’umbakga
aylanadi. Bularning generasiyasi muxitning obi-havosiga bog’liq bo’lib to’rt yoki
besh marta bo’lishi mumkin. Buzoqbosh qo’ng’izlarga qarshi kurashish uchun
asosan tuproqni inseksidlar bilan zararlab ularni lichinkalarini o’ldirish mumkin.
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova. E. I, Narbayeva. M. K, Ismatullayev. H. T - bet 159

292
Tut odimchasi – Apocheima cenerarins Erch. Barcha odimchilarning
kapalagi qanotlari 50 mm gacha bo’lib, ular turlariga qarab har xil ranglarda
bo’ladi. Ayrim turlarining urg’ochilarini qanotlari feuuksiyalangan yoki yaxshi
rivojlanmagan qurtlarni 65 mm gacha bo’lib, ko’krakda uch juft ko’krak va ikki
juft qorin oyoqlari bir juft qorinning VI-segmentida ikkinchi jufti IX - segmentga
joylashgan bo’ladi. Ularning harakati odimlab yurganga o’xshab harakat qiladi,
shuning uchun ham bularni odimchilar deb atashadi.
Odimchalar ichida tut odimchasi 20 dan ortiq turga kiruvchi mevali va
o’rmon daraxtlariga, ya’ni o’rik, olma, nok, shaftoli, terak, tol va boshqa
o’simliklarga zarar keltirishi bilan bir qatorda tut daraxtiga ham katta zarar
keltiradi. Tut odimchasi tutning kurtaklari va barglarini yeb butunlay yalang’och
qilib qo’yishi mumkin. U tut ipak qurtiga nisbatan sakkiz barobar ko’p tut bargini
iste’mol qiladi (Abdullayev, 1991).
Tut odimchasining erkagi yaxshi taraqqiy etgan kapalak bo’lib, uning ikki
juft qanoti, qanotlarida uchta qoramtir chiziqlari bo’ladi. Urg’ochilari esa
qanotsiz, qurtlari yashil rangda. Yetilgan qurtlarning uzunligi 3-4 sm keladi.
G’umbaklarining uzunligi esa 1-2 sm uning bosh tomonida do’m boqchasi, orqa
tomonida esa ayrim o’simtalar bo’ladi.Zararkunanda g’umbaklik davrida
daraxtlarning teglarida, 10 sm tuproq ostida qishlaydi. Erta bahorda harorat +14
o
S bo’lganda u g’umbak metamorfoza davrini o’tab kapalakga ayla nadi va erkak,
urg’ochi kapalaklar birikib, urg’ochilari to’p-to’p qilib po’stloq oralariga
tuxumlarini qo’yadi. Urg’ochilari qo’ygan tuxumlarning soni 400-800 tagacha
bo’lib, bu tuxumlardan 20-25 kundan keyin qurtlar chiqib, oldin qurt tutning
kurtaklari bilan oziqlanib keyin uning barglari bilan oziqlana boshlaydi. Qurtlari
30-40 kun oziqlanib aprel oyining oxirlarida, may oyining birinchi yarmida
daraxtlardan tuproqga tushib g’umbakga aylanadi va tuproq ichida qishlaydi. Tut
odimchasi yoz davomida bir martagacha avlod beradi.
Qarshi kurash choralari - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova....

293
bo’lsa daraxt teglariga chodir tutib silkitib odimchi qurtlarni o’ldiradi. Urg’ochi
kapalaklar qo’ygan tuxumlardan chiqgan qurtlar yuqoriga ko’tarilmaslik uchun
tut tanasiga “qurt yelimi” – tangelfut surtilgan belbog’lar qo’yilib ularga qarshi
kurashiladi.Kimyoviy usulda tutning barglar paydo bo’lganda ya’ni kurtakdan
o’sib chiqganda 0,1% li xlorofos suvdagi eritmasi purkaladi.
Bunda bir gektar
tutzorga 600-1000 litr eritma ishlatiladi. Eritma purkalgandan 14-15 kun o’tgach
tut barglari bilan ipak qurti boqish tavsiya etiladi.
Tunlamlar-Noctuidae. Bu oilaga kiruvchi tunlamlar kapalagini qanotlari
23-43 mm gacha kattalikda bo’lib, ularning xartumlari juda uzun xatto qorin
qismining oxirigacha borishi mumkin. Oldingi qanotlari asosan kulrang, qo’ng’ir
yoki sariq –jigarrang bo’lib, kundaligiga ketgan uchta bog’li dog’lari bo’ladi.
Orqa
qanotlari och-kulrang, kapalaklari kechki paytlarda aktiv xarakat qiluvchi
bo’lib, qurtlari, qo’ng’ir yoki yashil uzunasiga
ketgan murakkab chiziqlari
bo’ladi. Tunlamlar ikkita ekologik guruxga bo’linadi: birinchi qurtlari tuproqning
yuzasida xayot kechirsa, ikkinchi yer usti o’simliklarini barglarini meva va
gullarini yeb hayot kechiradi.
Ko’k qurt tunlami – Agrotis segetum Sehiff. Bu zararkunanda juda xafli
bo’lib 50 dan ortiq turdagi o’simlik turlarini madaniy va yovvoyi o’simliklarni
ildiz bo’g’izlarini kemirib natijada ekilgan ko’chatlarning
siyraklashib qolishiga
sabab bo’ladi. Tunlamning qurtlari kul rangda, tanasining yon tarafida va ustki
tomonlarida qora chiziqlar bo’lib, uning uzunligi 5 sm gacha bo’ladi. Og’zi
kemiruvchi tipida tuzilgan o’simlik barglarini kemirib oziqlanadi. Ko’krak qismi
uchta bo’g’imdan iborat bo’lib, har-bir ko’krak bo’g’imida
bir juftdan uch juft
ko’krak oyoqlardan tashkil topgan. Qurtning qorin qismida esa 5 juft qorin
oyoqlari bor.
Kapalaklarning oldingi juft qanotlarida to’lqinsimon to’q kulrang dog’lari
bo’ladi. Tunlamning qurtlari 6-9 yoshchaga yashaydi,
yoshlarning turlicha
bo’lishi ularning noqulay sharoitda yashashidir.
Tunlam qurtlik davrida qishlab erta bahorda u yana oziqlanib keyin
g’umbakga aylanadi. Aprel oyining yarimlariga havo harorati 16-17 daraja issiq
294
bo’ladi g’umbakdan kapalaklar chiqib, ular kechalari o’simlik gullarining
nektarlari bilan oziqlanadi. Urg’ochi kapalaklar otalangach o’simlik barglarining
ostki tomoniga tuxumlarini qo’yadi, ayrim xollarda esa ular tuxumlarini kesaklar
orasiga ham qo’yadi. Tuxumdan chiqgan qurtlar
faqat kechalari oziqlanib
kunduzi tuproq orasida bekinib yotadi.Ko’k qurt tunlami bizning sharoitimizda
uch marta avlod beradi. Ayniqsa ularning birinchi avlod bahorda ekilgan tut
urug’ining o’sib chiqayotgan maysalarini yeb bitiradi.
Keyingi avlodlari esa
yozda sepilgan urug’ maysalarini yeb katta zarar keltiradi.
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi bekkamov. Ch. I, Hamdamova. E. I, Narbayeva. M. K, Ismatullayev. H. T - bet 26

18 - rasm - A — inkubatoriyaning ustdan ko’rinishi: 1- ayvon, 2- urug’
jonlantiriladigan xona; 3- yo’lak, 4-jonlangan qurtlarni saqlaydigan xona; (e-
etajerkalar, p-pechka), B –inkubatoriyada jihozlarning joylanishi.
46
Urug’ jonlantiriladigan xonaning kattaligi
1-jadval
Jonlantiriladigan
urug’ning miqdori
(quti hisobida)
Urug’ jonlantiriladigan xonaning
Eni,
m
Bo’yi,
m
Balandligi,
m
Umumiy
maydoni, m
2
Hajmi, m
3
50
0
3
3
9
27
75
3
4
3
12
36
100
3,6
5
3,3
18
59,4
125
4
5,5
3,3
22
73
150
4,5
6
3,3
27
89
175
4,5
6,5
3,5
30
105
200
5
7
3,5
35
122
250
5
8
3,5
40
140
Inkubatoriyada urug’ jonlantiriladigan xonaning yonida jonlangan qurtlarni
venolarga (qurt boquvchilarga) tarqatgunga qadar saqla va ularni (zarurat tug’ilsa)
vaqtincha boqib turish uchun ikkinchi xona ham bo’ladi. Bu xonaning kattaligi
jonlangan qurtlarni inkubatoriyada qancha vaqt turishiga bog’liq bo’ladi. Odatda
qurtlar zvenolarga jonlangan kuniyoq tarqatilishi kerak. Agar jonlangan qurtlar shu
kunni o’zida tarqatiladigan bo’lsa, xona bir oz kichikroq bo’lishi mumkin. Mabodo
jonlangan qurtlar inkubatoriyada 1-2kun saqlanadigan bo’lsa, ikkinchi xona
birmuncha kattaroq bo’ladi.
Ikkinchi xonaning kattaligi inkubasiyada jonlanadigan qurtlarning miqdoriga
va 19g qurtni 2-3 kun davomida boqib turish uchun ishlatiladigan qavatli
etajerkalarning necha dona zarur bo’lishiga bog’liq. Jonlangan bir quti qurt uchun
inkubatoriyada quyidagicha maydon talab etiladi:
Urug’dan jonlanib chiqqan kuni
0,5m
2
Ikkinchi kuni
0,7m
2
Uchinchi kuni
1,0m
2
47
Odatda urug’dan qurtlarning chiqishi 3-4 kun davom etadi. Biroq har kuni har
xil miqdorda jonlanadi.
|
Jonlangan qurtlar turadigan xonaning kattaligi

48
Inkubatoriya xonalarini isitish uchun g’ishtdan qilingan har qanday
pechkadan foydalanish mumkin, biroq pechka
juda tez qizib ketadigan va,
aksincha, birpasda sovib qoladigan bo’lmasligi kerak, chunki bunday hollarda
xonaning harorati tez-tez o’zgarib, urug’ yoki jonlangan qurtlarga salbiy ta’sir
ko’rsatadi. Inkubatoriya uchun mo’ljallangan va g’ishtdan qilinadigan maxsus
pechkaning umumiy ko’rinishi 9-rasmda ko’rsatilgan.
Bunday pechkaning
balandligi 160sm, uzunligi 125 sm va eni 50 sm bo’ladi. g’ishtdan yasaladigan bu
pechkaning dud (tutun) chiqadigan yo’li bir necha burilishli bo’ladi (pechkaning
ko’ndalang qirqimi va uning sxemasi 10-11-rasmlarda berilgan). Pechkani
qurganda uning isitadigan yuzasi (devorchasi) qurt urug’i ochiriladigan xonaga,
og’zi esa dahliz, qo’shni xona yoki ayvonga qaratilishi lozim.
Inkubatoriyaga elektr pechka o’rnatsa ham bo’ladi. Elektr pechka o’tin
yoqiladigan pechkadan
shu jihatdan yaxshiki, unda avtotermoregulyatordan
foydalanish mumkin. Avtotermoregulyator xonadagi harorat keragidan pasayganda
elektr pechkani avtomatik ravishda tok tarmog’iga ulaydigan (ishga soladigan) va
harorat zarur darajadan oshib ketganda pechkani tarmoqdan uzadigan kichkina
moslamadir. Xona elektr pechka yordamida isitilganda
havoning haroratigina
emas, balki namlik darajasini ham avtomatik ravishda tartibga solib turish mumkin
bo’ladi.
Inkubatoriyani tashkil qilishda urug’ni jonlantirish uchun va jonlangan
qurtlarni tarqatish uchun zarur bo’ladigan anjom, asbob-uskunalar,
xonani ozoda
tutishga yordam beradigan mayda inventarlar va kerakli jihozlar bilan ta’minlash
lozim. Jumhuriyatimiz xo’jaliklarida inkubatoriyalar ko’pincha 100-150 quti
urug’ni jonlantirishga mo’ljallanishi uchun bitta shunday inkubatoriyaga qanday va
qancha asbob-uskuna va inventarlar kerak bo’lishi 3-jadvalda keltirilgan.
100-150 quti urug’ jonlantiriladigan inkubatoriyaga zarur bo’ladigan asbob-
uskunalar, kerakli materiallar va inventarlarni ro’yxati.
Toshkent Davlat Agrar Universiteti Samarqand filiali Agrobiologiya fakulteti Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi

|
Toshkent Davlat Agrar Universiteti Samarqand filiali Agrobiologiya fakulteti Qishloq xo’jaligi ekinlari seleksiyasi
|
bet | 1/4 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 15,76 Mb. | | #229434 |
Bog'liq Anjir Mevachilik Mavzu: Anjir ko’chatini yetishtirish texnologiyasi Reja: - Anjir daraxti
- Urug’lardan anjir yetishtirish.
- Yopiq anjirni parvarish qilish qoidalari.
- Uyda yetishtirish uchun anjir navlari.
- Zararkurandalardan himoya qilish.
- Anjir daraxti, anjir daraxti - hayratlanarli, bularning barchasi juda tez-tez tilga olinadigan ajoyib nomlar. fantastika bir xil madaniyatga tegishli. Nomlarga va o'simlikning o'ziga mos kelish uchun - o'yilgan palma-lobli barglari bilan qoplangan, shirin nok shaklidagi mevalarni beradigan nozik daraxt.
Urug'lardan anjir etishtirish Uyda anjirni urug'lardan etishtirish uchun birinchi qadam yuqori sifatli urug'larni yig'ishdir. Buning uchun katta pishgan meva tanlanadi, urug'lar pulpa bilan birga ehtiyotkorlik bilan olib tashlanadi va elakka solinadi, oqayotgan suv ostida yuviladi. Meva pulpasidan ozod qilingan urug'lar quritish uchun paxta peçete ustiga yotqiziladi. Bir kundan keyin siz ekishni boshlashingiz mumkin Bu quydagicha amalga oshiriladi: - Bu quydagicha amalga oshiriladi:
- Pastki idishning pastki qismiga drenaj quyiladi va uning ustiga bo'shashgan ozuqa substrati qo'yiladi. Mos tayyor zamin uchun sabzavot ko'chati qum qo'shilishi bilan.
- Tuproqning yuzasi tekislanadi va mo'l-ko'l sug'oriladi. iliq suv.
- Anjir urug'lari chuqurlashtirilmasdan, tuproqning yuqori qismiga yotqiziladi va torf yoki tuproqning nozik bir qatlami bilan sepiladi.
- Idish selofan bilan qoplangan yoki shaffof sumkaga solingan va ekinlarni taxminan + 25-27 ° S harorat bilan ta'minlab, iliq joyda aniqlanadi.
- Har kuni shamollatish uchun mini-issiqxona ochiladi va kerak bo'lganda tuproqni buzadigan amallar shishasidan namlaydi.
- Anjir urug'lari birga unib chiqadi - 2-3 hafta o'tgach, birinchi kurtaklar paydo bo'lishi mumkin. Boshpana olib tashlanadi va ekinlar juda yaqin ko'tarilgan joylarda yupqalashtiriladi.
- Haqiqiy barglarning ikkinchi juftligining rivojlanish bosqichida o'simlik alohida qozonlarda o'tiradi.
- Urug'lardan yetishtirilgan anjir ekilganidan keyin 4-5 yil ichida meva bera boshlaydi.
|
| |
Ilmiy uslub. Sohaviy terminlarning yasalishi

|
Ilmiy uslub. Sohaviy terminlarning yasalishi
|
bet | 1/12 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 249,32 Kb. | | #105262 |
Bog'liq 5-6-7-8 Terminlarning ifoda plani so‘zga (hujayra, to‘qima) yoki turg‘un birikmaga (o‘q ildiz, popuk ildiz) teng bo‘ladi. A.A.Potebnya “keyingi ma’no” deb atagan va “u tilshunoslikning o‘rganish obyektiga kirmaydi, uni boshqa fanlar o‘rganadi” deb ko‘rsatilgan terminologik leksika uzoq davrlargacha alohida nominativ birlik, atama sifatida tilshunoslikda tadqiq qilinmadi. Tilshunoslik fani rivojlanib, o‘z tadqiqot doirasini kengaytirgan sayin terminlarni o‘rganish uning eng muhim va tarkibiy qismlaridan biriga aylandi. Hozirgi paytda atamashunoslik bir qancha tadqiqot yo‘nalishlariga bo‘linadi: 1. Nazariy terminologiya – maxsus leksika (termin)larning rivojlanish vaqo‘llanish qonuniyatlarini o‘rganadi. 2. Amaliy terminologiya – terminlarning amaliy prinsiplari, terminlar va terminologiyaning kamchiliklarini yo‘qotish bo‘yicha tavsiyalar, ularning qo‘llanilishi, yaratilishi va tarjimasiga doir vositalarni ishlab chiqish bilan shug‘ullanadi. 3. Umumiy terminologiya – maxsus leksika (termin)larning umumiy xossalari, muammolarini o‘rganadi. 4. Xususiy terminologiya – ma’lum bir tilning aynan bir sohasiga mansub bo‘lgan terminlarni o‘rganadi. 5. Tipologik terminologiya – alohida terminologiyalarni qiyoslab o‘rganib, umumiy va alohida terminologiyaning xossalarini belgilaydilar. 6. Chog‘ishtirma terminologiya – turli tillardagi umumiy va maxsus terminologiyani chog‘ishtirib o‘rganadi va xossalarini keltirib chiqaradi. 7. Semasiologik terminologiya – maxsus leksemalarning semantika bilan bog‘liq muammolarini, semantik birliklarning o‘zgarishi, polisemiya, sinonimiya, antonimiya, giponimiya kabilarni tadqiq qiladi. 8. Onomastik terminologiya – nomlashning maxsus leksemalarini, ularningnomlanish jarayoni, nomlashning optimal shaklini tanlashni tadqiq etadi. 9. Tarixiy terminologiya – terminologiya tarixini o‘rganib, terminlarning kelib chiqishi, shakllanish jarayonini tahlil etadi. Shu orqali terminlar tartibga solinadi. Shu yo‘nalishning natijalariga asoslangan holda tilshunoslikda yangi mustaqil fan – antropolingvistika ajralib chiqdi.
|
| |
Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatini rivojlantirishning asosiy omillari

Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatini rivojlantirishning asosiy omillari
Download
315,13 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
15.05.2024
Hajmi
315,13 Kb.
#234543
Download
315,13 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Maktabgacha yoshdagi bolalar diqqatini rivojlantirishning asosiy omillari
Download
315,13 Kb.
Matnni ko'rish
Yuklama
  
Hafta kuni - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 17/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarYuklama
Hafta kuni
Mashg’ulot soati
Guruh
Talaba
Fakultet
Kafedra
Auditoriya
O’qituvchi
4-rasm. Dars jadvalini tuzishning infologik modeli
Mohiyat turlari
kuchli va kuchsiz,
tip va ichki tip turlariga bo'linadi.
Muammoni hal qilish nuqtai nazaridan mohiyat birliksiz mavjud bo'lolmaydi. Masalan, universitetda talaba majburiy ravishda guruhga kiradi, ya'ni talabaning mohiyati guruh mohiyatisiz mavjud bo'lolmaydi. Xodimlar bo'limi esa bo'lim bo'lmasdan mavjud bo'lolmaydi.
Agar mantiqiy obyekt instansiyalarining bir qismi boshqa holatlarga nisbatan qo'shimcha xususiyatlarga ega bo'lsa, unda bu qism kichik tipga bo'linadi. 5-rasmda talaba uchun talaba shahar turidagi kichik guruh, dasturchi esa xodimlar turining pastki turidir. Tur va pastki tur o'rtasida 1:1 nisbat mavjud, ammo bu o'zaro bog'liqlik to'liq emas, chunki har bir tipning tipi har xil subtiplarning tegishli namunalariga ega emas.
5-rasm. Tip va ichki tip
Mohiyatlar o’rtasidagi aloqa.
K daraja - bog'liq shaxslar soni. K = 6 daraja munosabatlarining misoli 3-rasmda keltirilgan. Jadval tuzish uchun har bir obyektning aniq bir nusxasi bog'liq bo'lishi kerak. Bir necha subyektlar o'rtasidagi semantik munosabatlar juda oddiy bo'lishi mumkin bo'lsa ham, juda murakkab bo'lishi mumkin. Bir juft ajdod-avlod (7-rasm) bir nechta avlodga ega bo'lishlari mumkin.
Ikki subyekt o'rtasidagi to'liq aloqalar shunday munosabatlardirki, bunda bitta mantiqiy obyektning har bir misoli kamida boshqa mantiqiy obyektning bitta nusxasiga to'g'ri keladi. Masalan, har bir talaba bir guruh (bitta) va har bir guruhda talabalar bor.
Xususiy munosabatlarda, bitta subyektning ba'zi bir nusxalari boshqasining har qanday holati bilan bog'liq emas. Masalan, hamma talabalar yotoqxonada yashamaydi.
Korxonalar o'rtasidagi 1:1 munosabatlar kam uchraydi. Nazariy jihatdan, bunday obyektlar har doim birlashtirilishi mumkin. Modelni yaxshiroq tushunish uchun 1:1 munosabatlar yaratiladi. Masalan, direktor va zavod turli xil obyektlar sifatida eng yaxshi ko'rib chiqiladi.
1:N,N>1-turdagi aloqa (yoki 1 ←→ ∞) relyatsion ma'lumotlar bazasini yaratish uchun eng sodda va qulaydir. 6-rasmda 1:N munosabatlari bo'lgan to'rtta subyektning mohiyat-aloqa modelining misoli keltirilgan.
|
| |
JSON_VALUE funksiyasi ma'lumotlar ustunida saqlangan JSON

JSON_VALUE funksiyasi ma'lumotlar ustunida saqlangan JSON matnidan qiymatni oladi. Ushbu funktsiya JSON matnida olingan qiymatga murojaat qilish uchun JavaScript-ga o'xshash yo'ldan foydalanadi. Olingan qiymat SQL so'rovining istalgan qismida ishlatilishi mumkin.
JSON_QUERY funktsiyasi JSON_VALUE funksiyasiga o'xshash. JSON_VALUE dan farqli o'laroq, ushbu funksiya JSON matniga mos keladigan massivlar yoki obyektlar kabi murakkab subyektlarni oladi.
JSON_MODIFY funksiyasi sizga yangilanadigan JSON matnidagi yo'lni, shuningdek eski qiymatni almashtirish uchun yangi qiymatni belgilashga imkon beradi. Shunday qilib, JSON matnini barcha tuzilmani tahlil qilmasdan osongina yangilashingiz mumkin.
JSON ma'lumotlari oddiy matnda saqlanganligi sababli, matn ustunlarida saqlangan qiymatlar to'g'ri formatlanganligiga kafolat yo'q. Siz Azure SQL ma'lumotlar bazasini tekshirish cheklovlari va ISJSON funktsiyasidan foydalangan holda JSON ustunida saqlangan matnning to'g'ri formatlanganligini tekshirishingiz mumkin.
ALTER TABLE Products
ADD CONSTRAINT [Data should be formatted as JSON]
CHECK (ISJSON(Data) > 0)
Agar kiritilgan matn to'g'ri JSON formatida bo'lsa, ISJSON funktsiyasi 1 qaytadi, har safar JSON ustuni qo'shilganda yoki yangilanganda, ushbu cheklash yangi matn qiymatining JSON formati to'g'ri yoki yo'qligini tekshiradi.
JSON ma'lumotlarini jadval formatiga o'tkazish
Azure SQL ma'lumotlar bazasi va Azure SQL boshqariladigan holati JSON to'plamlarini jadval formatiga o'zgartirish va JSON ma'lumotlarini yuklash yoki so'rashga imkon beradi.
OPENJSON - bu JSON matnini tahlil qiladigan, JSON obyektlarining ketma-ketligini topadigan, qator elementlari ustida iteratsiya qilinadigan va chiqishdagi har bir qator elementlari uchun bitta qatorni qaytaradigan jadvalga asoslangan funksiya.
Yuqoridagi misolda JSON massivini qayerdan ($Orders yo'lida) qidirish kerakligini, natijada qaysi ustunlar qaytarilishi kerakligini va yacheykalar sifatida qaytariladigan JSON qiymatlarini qayerdan qidirishni belgilashingiz mumkin.
@Orders o'zgaruvchisi JSON qatorini qatorlar qatoriga o'zgartirishi, natijalar to'plamini tahlil qilishi yoki standart jadvalga qatorlarni qo'shishi mumkin.
CREATE PROCEDURE InsertOrders(@orders nvarchar(max))
AS BEGIN
insert into Orders(Number, Date, Customer, Quantity)
select Number, Date, Customer, Quantity
FROM OPENJSON (@orders)
WITH (
Number varchar(200),
Date datetime,
Customer varchar(200),
Quantity int
)
END
JSON qatori sifatida formatlangan va saqlanadigan protsedura uchun parametr sifatida ko'rsatilgan buyruqlar to'plamini tahlil qilish va Orders jadvaliga kiritish mumkin.
|
raqam (butun yoki haqiqiy).
 
true

|
raqam (butun yoki haqiqiy).
true
|
bet | 96/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq Sanjarraqam (butun yoki haqiqiy).
true (mantiqiy rost), false (mantiqiy yolg’on) va null.
satr - nol yoki undan ko'p kodli belgilar qo'shilib, qo'shtirnoq ichida joylashtirilgan. Belgilar "\" (\ ', \ ", \\, \ /, \t, \n, \r, \f va \b so'zlari bilan boshlanadigan) ketma-ketlikdan foydalanib belgilanishi mumkin yoki Unicode o'n oltilik sanoq sistemasida \uFFFF deb yozilgan.
Satr xuddi shu nomdagi JavaScriptning literaliga juda o'xshash. Raqam Javascript raqamiga juda o'xshaydi, faqat o'nlik formatini ishlatadi (ajratuvchi sifatida davr bilan). Bo'shliqlarni har qanday ikkita sintaktik elementlar orasiga kiritish mumkin.
Quyidagi misolda odamni tavsiflovchi ob'ektning JSON vakili ko'rsatilgan. Ma'lumotda ism va familiya satrlari maydonchalari, manzil ma'lumotlari va telefon raqamlari ro'yxati berilgan qator mavjud. Misoldan ko'rinib turibdiki, qiymat ichki tuzilish bo'lishi mumkin.
{
"firstName": "Anvar",
"lastName": "Sodiqov",
"address": {
"streetAddress": "Samarqand v., 101, кv.101",
"city": "Samarqand",
"postalCode": 101101
},
"phoneNumbers": [
"812 123-1234",
"916 123-4567"
]
}
“PostalCode” juftligiga e'tibor bering: 101101. JSON-da raqamlar va satrlar qiymat sifatida ishlatilishi mumkin. Shuning uchun, "postalCode": "101101" yozuvi satrni o'z ichiga oladi va "postalCode": 101101 allaqachon raqamli qiymatdir. Javascript va PHP-da noto'g'ri yozilganligi sababli raqam (ehtimol satr) raqamga aylantirilishi mumkin va dastur mantig'iga ta'sir qilmaydi. Biroq, qiymat turiga ehtiyotkorlik bilan yondashish tavsiya etiladi, chunki JSON tizimlararo aloqa uchun ishlatiladi.
XML tilida bunday struktura quyidagicha ko'rinishi mumkin:
Anvar
|
| |
Mohiyat-aloqa modeli - 1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja

|
1-ma’ruza. Ma’lumotlar bazasining maqsadi, vazifalari va asosiy tushunchalari. Rеja
|
bet | 16/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq SanjarMohiyat-aloqa modeli. Muayyan tashkilot (korxona, bank, universitet, kutubxona va boshqalar) muammolarini hal qilish uchun axborot tizimi (AT) yaratiladi. AT yaratish va ishlatish uchun uning tavsifi talab qilinadi. ATning to'liq, keng qamrovli tavsifi nafaqat ATning o'zi, balki atrof-muhitni ham o'z ichiga olishi kerak, ya'ni predmet sohasining tavsifi bo'lishi kerak.
Umumiy mavzuni batafsil tavsifi umuman erkin shaklda berilishi mumkin. UML (Unified Modeling Language) mo'ljallangan tizimning mavhum modelini grafik tasvirlash uchun ishlatiladi. Biz bu tilni haddan tashqari mavhumligi va murakkabligi tufayli o'rganmaymiz.
Agar ATning asosiy qismi bo'lmasa, unda saqlanadigan ma'lumotlar kerak. ATni ishlab chiqishda ma'lumotlar sodda model ko'rinishida taqdim etilishi kerak, unda ma'lumotlar mazmuni, ularning o'zaro bog'liqligi aks etadi va ma'lum bir ma'lumotlar bazasiga bog'lanmaslik kerak. Bunday modellarga infologik modellar deyiladi.
Infologik modelni faqat ma'lumotlarning intuitiv ko'rinishi yordamida qurish mumkin.
2-rasmda infologik modelning oddiy (degenerat) ko’rinishi ko'rsatilgan.
O’qituvchi
Yuklama
Passport raqami
Lavozimi
Tug’ilgan joyi
Tug’ilgan sanasi
FIO
2-rasm. “O’qituvchi” infologik modeli
E'tibor bering - o'qituvchi bir nechta fanlarga rahbarlik qilishi va bir nechta lavozimlarni egallashi mumkin.
Agar siz fanlarni batafsilroq tavsiflashingiz va intizomni bilib, uning yetakchi o'qituvchisini topish imkoniyatiga ega bo'lishingiz kerak bo'lsa, unda ushbu modelni alohida yoritib berish va uni o'qituvchi bilan bog'lash orqali murakkablashishi kerak bo'ladi (3-rasm).
3-rasm. “O’qituvchi-yuklama” infologik modeli
Bitta o'qituvchiga ko'p fanlarni o'qitishi mumkin va bitta fanga ko'p o'qituvchilarga dars berishlari mumkin. Bunday munosabatlar ko'pdan-ko'pgacha deb nomlanadi va M:N, raqamlarda esa ko'pincha deb belgilanadi.
4-rasmda dars jadvalini tuzishning soddalashtirilgan infologik modeli ko'rsatilgan. Haqiqiy vazifani bajarishda ko'plab qo'shimcha omillarni hisobga olish kerak. Darslarning har xil turlari mavjud: ma'ruzalar, amaliy, laboratoriya va boshqalar. Ma'ruzalar potok bilan, laboratoriyada esa kichik guruhlar bilan olib boriladi. Jadval haftaning raqamiga bog'liq (hatto, toq). Rasmda bir vaqtning o'zida 6 element bir-biriga ulangan. Bunday munosabat K-darajali munosabatlar deyiladi. Rasmda K = 6. Kafedra bilan fakultet, guruh bilan kafedra va talaba bilan guruh bir-biriga qarab ko'p munosabatlarga ega.
1
1
1
K darajali aloqa
|
| |
-ma’ruza. MA’LUMOTLAR BAZASI MODЕLLARI. MOHIYAT-ALOQA MODЕLI

|
-ma’ruza. MA’LUMOTLAR BAZASI MODЕLLARI. MOHIYAT-ALOQA MODЕLI
|
bet | 15/101 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #124746 |
Bog'liq Sanjar3-ma’ruza. MA’LUMOTLAR BAZASI MODЕLLARI. MOHIYAT-ALOQA MODЕLI
Ma’lumotlar modellari klassifikatsiyasi.
Axborot tizimlarini tarkibiy ma'lumotlar bazalari bilan loyihalashda 1-rasmda ko'rsatilgan modellarning tasnifidan foydalanish qulaydir. Barcha ma'lumotlar modellari dizaynning uch bosqichida ishlatiladigan uch turga bo'lingan. Birinchi bosqichda fan sohasi o'rganiladi, axborot tizimi ishlab chiqilayotgan muammolarni hal qilishda unda axborot tizimida aks ettirish kerak bo'lgan obyektlar va jarayonlar aniqlanadi. Ushbu bosqichda ishlatiladigan model mavzu sohasidagi semantik munosabatlarni vizual ravishda namoyish etishga xizmat qiladi. Ushbu bosqichda ma'lumotlar tuzilishini qat'iy rasmiylashtirish talab qilinmaydi. Bunday modellarga infologik modellar deyiladi. Hozirgi vaqtda eng keng tarqalgan infologik model bu mohiyat-aloqa modelidir.
1-rasm. Ma’lumotlar modeli
Mavzuni o'rganish tugallangandan so'ng va dizayn topshirig'i batafsil berilganidan so'ng, ikkinchi bosqichga o'tishingiz mumkin, unda ma'lumotlar bazasi yaratiladi. Ushbu bosqichda infologik modelni o'zgartirish uchun rasmiy ma'lumotlar modellaridan foydalaniladi. Bevosita ma'lumotlar bazalarida ishlatiladigan bunday modellar datalogik deb ataladi. 1-rasmda uchta turdagi datologik modellar ko'rsatilgan: iyerarxik, tarmoq va relatsion.
Iyerarxik model daraxt tuzilishiga ega. Bunday tuzilmaning har bir shoxida bitta avlod-ajdod shoxi va ko'p avlod bo'ladi. Iyerarxik tizimlarga misollar korxona, kompyuterdagi fayllarga ega katalog, zavod ustaxonalar, bo'limlar ustaxonalari, ishchilar bilan ishlaydigan dastgohlar bo'limlaridan iborat.
Iyerarxik tizimda bir xil darajadagi elementlar bir-biri bilan bevosita bog'liq emas. Bu to'g'ridan-to'g'ri mashinasozlik sexi qismlarni yig'ish sexi qismiga etkazib berayotganligini ko'rsatib berolmaydi. Xuddi shu iyerarxiya darajasidagi elementlar orasidagi gorizontal munosabatlar kerak. Shuning uchun, tarmoq modeli korxona uchun yaxshiroq mos keladi, unda siz har qanday elementni har qanday element bilan to'g'ridan-to'g'ri ulanishni belgilashingiz mumkin.
Eng keng tarqalgani model relyatsion ma'lumotlar bazasi modellari bo'lib, ular keyingi ma'ruzada batafsil muhokama qilinadi.
Ma'lumotlar bazasi, uning katalog modelidan qat'i nazar, har xil tashqi muhitda turli yo'llar bilan joylashtirilishi mumkin. Masalan, siz qattiq diskdan yoki qattiq holatdagi tashqi xotiradan foydalanishingiz mumkin. Ma'lumotlar bazasining fizik joylashuvini tavsiflash uchun fizik model ishlatiladi.
|
| |