J
n - Z nishonova, D. Qarshiyeva eksperimental

J
n
formula bo'yicha hisoblanadi.
Birinchi qator uchun xato ushbuga teng:
17,2 _ 17,2
mi = —;=r- = ------- =65,2
V?
2,64
Ikkinchi qator uchun esa
10,15
10,15
^
m
2
= —— -------= -------- = 2,63
'
Jis
3,87
ga teng.
mi va m
2
larni kvadratga ko'taramiz: m i2= 42,5 va m
22
=6,9
Endi biz t kriteriyni aniqlash uchun barcha qiymatlarga egamiz
,=
Mi ~ M\
= 8 2 ,5 - 6 8 ,1 = 14,4 ^ 14,4
о 05
w, +
m2
42,5 + 6,9
7,03
t ning qiymati o ’rtacha va qiymatlar farqlarining to'g'riligini emas,
balki to‘g'ri!igi darajasini aniqlash imkonini bcradi.
2
-jadvalda
to'g'rilikning (ishonchlilikning) uchta darajasi, ya’ni bcsh foizlik. bir
foizlik va ming foizlik darajasi uchun qiymatlar keltirilgan. Besh
foizlik daraja quyidagini anglatadi: o'rtacha miqdorlar orasida
topilgan farqlar tasodifiy ekanini. ya’ni 100 dan
5 hodisaga to
4
g‘ri
kelishi ehtimolligini bildiradi. Bir foizli darajada o'rtacha miqdorlar
orasidagi farqlarning to‘g ‘riligi, ya'ni hammasi bo'lib
100
dan faqat
1
ta hodisaga to 'g 'ri kelishi ehtimolini bildiradi.
llrkinlik
qiymat dara alari, p
0.001
darajasi
0,05
0,01
5
2,57
4,03
6,87
10
2,23
3,17
4,59
20
2,09
2,84
3,85
30
2,04
2.75
3,65
1,96
2,58
3,29
Agar farqning tasodifiylik ehtimoli 5 % dan ko'proqni tashkil
qilsa (r>0,05), u holda farq kichik hisoblanadi.
Jiadvaldan ko‘rinib turibdiki, daraja qanclmlik yuqori bo'lsa, t
qiymati shunchalik katta boMishi kcrak. Shu bilan birga bu qiymat
quyidagi formula bilan aniqlanadigan erkinlik darajasi qiymatiga
bogMiqdir:
d • f = N,+ N3- 2
Yuqorida qaralgan misolda d ■
f= 20, t = 2,05
Jadvaldan besh foizli darajaga (r=0,05) t= 2,09 mos kelishini
topamiz, bunda t ning biz lopgan qiymatidan ozgina farq qilishini
ko'ramiz. Biroq t ning jadval qiymati 2.05 dan ozgina ortiq
bo'lishiga qaramay, bizning 14,40 ga teng bo'lgan farqimizni besh
foizli darajada ahamiyatga cga deb qabul qilishimiz mumkin.
Demak,
R = 0.05 darajada q o '/g 'alish ustunlik qilgan shaxslarda alfa-
indeks muvozanatlashgan shaxslarga nisbatan kamroqdir, degan
statistik asoslangan xulosa chiqarishimiz mumkin.
Boshqa misolga qaraymiz. S.N.Shabalin maktab o‘quvchilarining
liar xil vaqt oraliqlari haqidagi tasavvurlarini, shu jumladan, bir
minut oralig'i haqidagi tasavvurlarini o ‘rgangan. Tekshiriluvchilar
knopkatuginachani bosib sckundomerni ishga solganlar va o ‘z nazar-
lnii»ln bir minut o'tgandan so‘ng uni to'xtatganlar. Tekshiriluvchilar
HOiit Mlcrblatiga qaray olmaganlar.
J-sinlning
20
o'quvchisi sekundomerlarning ko'rsatishlari (se-
kiind hisobida) quyidagi qatorni hosil qildi: 2,4; 3.9; 4,7; 9.1; 1 1,0;
1
1.1,
14.9; 16.0; 20,8; 25.3; 29,0; 32,1; 32,7; 33,3; 36,3; 38,1; 43,5;
4 /,4. S J.K
5-sinf 20 ta o'quvchisining bir minut oraiig'i haqidagi tasavvuri
(sekund hisobida) quyidagicha bo'ldi: 2,9; 12,5; 13,0; 13,5; 17,7;
3-sinf va 5-sinf o'quvchilarining bir minut oraiig'i haqidagi
tasavvurlari o'rtasida muhim farq bormi? 3-sinf o'quvchilarining
tasaw urlariga ko'ra bir minutning o'rtacha davomiyligi 24,9
sekundga, 5-sinf o‘quvchilari tasavvurlari esa 31,2 sekundga tengdir,
demak, 5-sinf o'quvchilari bir minutni 3-sinf o'quvchilariga nisbatan
aniqroq tasavvur eta olar ekanlar. Biroq 5-sinf o'quvchilari 3-sinf
o'quvchilariga nisbatan oldinga jiddiy siljishganmi? 3-sinf o'quv
chilarining o'rtacha kvadrat chetlanishlari 15,2 sekundga, 5-sinf
o'quvchilarining o'rtacha kvadrat chetlanishlari esa 18,7 sekundga
to 'g 'ri keldi. Binobarin, o'rtacha xatolar mos ravishda quyidagilarga
tengdir:
Xatolar kvadratlari ushbularga teng:
= 11,56;
m
52
=17,47
Topilgan qiymatlarni formulaga qo'yamiz:
Besh foizlik daraja uchun jadvaldagi qiymat erkinlikning 38
darajasida (d • f = N-*+N
5
= 20+20-2 =38) 2,04 ga teng, y a’ni 1,17 да
nisbatan ancha kattadir. Binobarin, biz 3-sinf va 5-sinf o'quv
chilarining bir minut oralig'i haqidagi tasavvurlari o'rtasida ham farq
yo'qdir, deb statistik asoslangan xulosa chiqara olamiz.
Endi korreleatsiya koeffitsiyentini, ya’ni o ‘rganilgan belgilar
(xossalar) orasidagi statistik bog'lanishlarni hisoblashga murojaat
qilamiz. Argumentning har bir qiymatiga (bitta belgisiga) funksiya-
ning faqat bitta qiymati (boshqa bclgi) mos kcladigan funksional
20,5; 22,7; 24,6; 29,7; 30,7; 31,8; 33,8; 38,5; 42,8; 53,8; 55,9; 60,6;
76; 1.
cr,
15,2
15,2
- * 40(c)
a .
18,7
18,7
4,18(c)
t=
M 5 - M 3 _
3 1 ,2 -2 4 ,9
_
6,3
_ 6,3
.------------------
-
--------
I I /
m l + m 1
yj\
1,56 + 17,47
yjl9,03
5,39
hog* lunishdan
farqli korreleatsion b o g ian ish o ‘rtacha tarzda
numoyon bo'ladi va bitta belgining qiymatiga boshqa belgining bir
nccha qiymatlari mos kelishi mumkin. Korreleatsion bog'lanishda
luimma vaqt tasodifiylik elementi bo'ladi. Korreleatsiya koeffitsi-
ycnti I dan -1 gacha o ‘zgaradi. Agar 1 ga (yoki - l g a ) teng bo'Isa, u
holda biz to 'g 'ri (yoki teskari) funksional bog'lanishga ega bo'lamiz.
Agar 0 ga teng b o isa , unday o'rganilayotgan belgilar o'rtasida
bog'lanish yo‘q bo'ladi.
Korreleatsiya koeffitsiyenti quyidagi formula bo‘yicha hisob
lanadi:
|