No`kis 2023 mazmuni - bet 37

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 37/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияFiziologiyaliq ha`m patologiyaliq affekttin` psixologo-yuridikaliq aspekti, jinayi huqiqta o`z isine juwap bere aliw ha`m juwap bere almaw ma`selesine sud psixiatriyasi kursinda toqtap o`temiz.
Emotsiyalardin` affektten ayirmashilig`i, uzag`iraq ha`m kem jedelli jag`daydi ko`rsetedi. Emotsiyalar jag`dayliq xarakterge iye, yag`niy adamnin` bar bolg`an yamasa mu`mkin bolg`an jag`dayg`a, o`z is-ha`reketi ha`m o`z ha`reketlerine bahalawshi qatnasin bildiredi. Emotsiyalar idiatorliq xarakterge iye-olar rael payda bolmag`an, bastan keshirgen yamasa ko`z aldina keltirilgen jag`daylar haqqinda ko`z aldina keltiriwge baylanisli payda bolatug`in jag`day ha`m waqiyalardi aldi burin seziw uqibina iye.
Emotsiyanin` a`hmiyetli o`zgesheligi olardin` uliwmalastiriw ha`m kommunikatsiyag`a uqiplilig`inan ibarat. Adamnin` emotsional ta`jiriybesi onin` jeke bastan keshiriwlerinen ju`da` ken`, ol sonday-aq basqa adamlar menen qatnasta payda bolatug`in emotsional birgelikte bastan keshiriwde qa`liplesedi.
Keypiyat degenimiz salistirmali tu`rde a`zzi ko`ringen, turaqli emotsional jag`day. Keypiyat insannin` barliq minez-qulqina emotsional ren` beredi. Eger adamnin` keypiyati jaqsi bolsa, onin` bir na`rseni qabillawi yamasa ko`z aldina keltiriwi de unamli ren`de boladi.
S.L.Rubinshteyn basqa emotsional payda boliwlardan ayirmashiliqli tu`rde keypiyattin` eki tiykarg`i belgilerin atap o`tken. Birinshiden, olar predmetli emes, al jeke shaxsina, adamnin` keypiyati jaqsi bolg`anda, ol tek g`ana quwanishli emes, al og`an quwanishli. Ekinshiden, keypiyat qanday da bir jeke waqiyag`a bag`ishlang`an, arnawli bastan keshiriw emes, al taralg`an uliwma jag`day.
Keypiyat adamnin` a`tiraptag`ilarg`a qatnasi qalay du`ziliwi, ju`z berip atirg`anlardi qalay qabillawi ha`m an`lawi, o`z turmisindag`i waqiyalarg`a qanday ko`z-qarasta ekenligi menen belgilenedi.
Qumar-ku`shli, teren`, absolyut u`stem emotsional bastan keshiriw. Qumar diqqatti ja`mlewde, oylardin` ha`m ku`shtin` jiynaliwinda, olardin` bir maqsetke bag`darlaniwinda ko`rinedi. Qumarliq adamdi pu`tkilley qamrap aladi, qumarliq seze otirip adam ja`bir shegiwshi, qanday da bir ku`shtin` hu`kimlarlig`indag`ig`a uqsap qaladi. Qumarliq barliq ku`shti jiynap, ja`mlep tek bir na`rsege bag`darlag`ani ushin ziyanli da boliw, biraq sonin` menen birge ulli boliwi da mu`mkin. Du`n`yada ele hesh bir ulli na`rse ulken qumarlaniwsiz a`melge asirilmag`an.
Stress ekstremal turmisliq jag`daylarda payda boliwshi, adamnan nerv-psixikaliq ku`shinin` mobiliziatsiyasin talap etiwshi emotsional bastan keshiriwdin` ayriqsha formasinan ibarat. Ol qa`wip, qorqinish, o`kpelew jag`daylarinda h.t.b payda boladi. Stress psixikaliq protsesslerdin` o`tiwinde o`zgerislerge, emotsional qozg`alisqa, is-ha`rekettin` motivatsion transformatsiyasina, ha`reket ha`m so`ylewdin` buziliwina alip keledi. Ayirim waqitlari napryajenie insan is-ha`reketine unamli ta`sir etedi.
Stress organizmnin` o`mir su`riwinin` o`zgeriwshen` jag`daylarina maslasiwi ushin za`ru`r. Stress haqqindag`i ta`limattin` tiykarin saliwshi G.Sel`enin` pikirinshe, stress o`z rawajlaniwinda u`sh basqishtan o`tedi- 1) G`qa`weterleni reaktsiyasiG`, bunda organizmnin` qorg`awshi ku`shleri mobilizitsiyalanadi 2) G`qàrsilasiw basqishiG`, bunda stressorg`a toliq maslasiw sa`wlelenedi 3) G`ha`lsirew basqishiG` eger stressor ku`shli bolsa ha`m adamg`a uzaq waqit ta`sir etse bunnan qashiw kerek.
Adam stress penen o`zi qalay gu`resiwi memkin degen sorawg`a G.Sele bilay juwap beredi G`Fizikaliq jedellik ja`rdem beredi, biraq tek bunin` o`zi jetkilikli emes. En` a`hmiyetlisi-jasaw G`minez-quliq kodeksiG`ne iye boliw. O`zin`izge G`maqset portG`in tabin`-bul ilaji bolg`ansha ko`birek adamlarg`a miyrimlilik payda etedi, ko`birek dos arttirin`. . .Eger siz adamlarg`a kerek bolsan`iz, za`ru`r boslan`iz, siz qutqarilg`an esaplanasizG`.
Sezim-adam ta`repinen shinliqtin` predmet ha`m qubilislarina o`z qatnasinin` bastan keshiriwinin` tiykarg`i formalarinin` biri, ol salistirmali tu`rde tu`raqliliq ha`m bekkemlilik penen ajiraladi. Insan sezimi emotsiyalardin` uliwmalasiwi sipatinda payda boladi-sezimlerdin` payda boliwi ha`m rawajlaniwi turaqli emotsional qatnaslardin` qa`liplesiwin bildiredi. Aniq du`zilgen jag`dayda predmetlerdin` jag`dayliq a`hmiyetin sa`wlelendiriwshi jag`dayliq emotsiyalar ha`m affektlerden pariqli ra`wishte sezimler turaqli motivatsiyaliq a`hmiyetke iye qubilislardi ayiradi.
Jag`dayliq ha`m turaqli emotsional bastan keshiriwlerdin` sa`ykes emesligi psixologiyada sezimlerdin` ambivalentligi degen atalg`an. Bastan keshiriwlerdin` ambivalentligi jiyi ayirim turmis reallarina ha`m o`tkinshi jag`dayg`a emotsional reaktsiyanin` turaqli emotsional qatnaslardin` say kelmewinde payda boladi (misali, eger unamli bahalanatug`in adamlar, doslar adamg`a diqqatsiz bolsa, ashiwi keliwi).
A`dep-ikram (etikaliq) sezimler adamnin` basqa adamlarg`a, Watang`a, shan`arag`ina, o`zine bolg`an qatnasin bildiredi. Moralliq sezimge muhabbat, gumanizm, patriotizm, haqiyqatliq, abiroy, uyat h.t.b kiredi. A`dep-ikram sezimlerinin` ha`r tu`rliligi insan qatnasinin` ko`p tu`rliligin sa`wlelendiredi. A`dep-ikram seziminin` en` joqari formasi-jaqsiliqqa muhabbat. Etikaliq sezimler insan minez-qulqin retlestiredi. Eger ol o`zin qa`liplesken minez-quliq normalarina say tutsa, bunnan qanaatlanadi, o`zin isenimli sezedi. Eger onin` ha`reketleri uliwma belgilengen normalarg`a muwapiq kelmese, ol qolaysizliq, uyat sezedi.
Uyat tiykarinda an`lanbag`an tu`rde ayipkershilik sezimi jatadi, bunda tek g`ana o`zin`e ashiw emes, al qabillang`an normalardi ha`m ko`rsetpelerdi buziwdan qorqiw bar. Insan minez-qulqinin` joqarg`i a`dep-ikramliliq retlestiriwshisi hu`jdan. Etikaliq emes ha`reketti islegen adamnin` jag`dayi qanday bolatug`inlig`i ha`mmege belgili. Bul uwayimlar G`hu`jdan azabiG` dep atalip, bunin` tiykarinda gu`na ha`m jat bolip ketiw keselligi, adamnin` basqalardan ajiraliwi jatadi.
Intellektual (biliw) sezimi adamnin` du`n`yag`a biliw qatnasi menen payda boladi. Biliw seziminin` predmeti ha`m bilim aliw protsessi ha`m onin` na`tiyjesi de boliwi mu`mkin. Intellektual sezimlerge qizig`iwshilq, biliwge qumar, sirdi seziw, tan`laniwdi jatqariw mu`mkin. Intellektual sezimnin` shin`i muhabbattin` haqiyqatliqqa uliwmalasqan muhabbat sezimi boladi, ol turmis sirina teren` kiriwge mu`mkinshilik beretug`in u`lken ha`reketleniwshi ku`sh boladi.
Estetikaliq sezimler ko`rkem baha ha`m talg`amda ko`rinedi. Adam ta`rbiya protsessinde rawajlang`an estetikaliq talg`amg`a iye bolsa, iskustvo shig`armasi, ta`biyat kartinasi, basqa adamdi qabillag`anda o`zi ushin jag`imli yamasa jag`imsiz emotsiyalardi sezedi, onin` diapazoni ju`da` ken`-ra`ha`tleniw sezimi ha`m quwaniwdan-jek ko`riwge shekem.
Sezimlerdin` qa`liplesiwi insan sub`ektivliginin` rawajlaniwinin` za`ru`r sha`rti esaplanadi. Motiv, ideal, minez-quliq normalari biliwdin` o`zi adam onin` menen basshiliq etiwi ushin jeterli emes. Tek g`ana turaqli sezimler predmeti bolip g`ana, bul bilimler real tilek ha`m is-ha`reket retlestiriwshisi boladi.
Insan sezimleri onin` basqa adamlar menen qarim-qatnasina sebepshi, olar ja`miyettin` da`stu`ri ha`m a`deti menen retlesedi. Insan seziminin` qa`liplesiw protsessi onin` ishki du`n`yasinin` du`ziliwi protsessi menen tig`iz baylanisli. Individual rawajlaniw protsessinde sezimler jag`dayliq emotsiyalardan keyin payda boladi.
Insan seziminin` payda boliwinin` ja`ne bir ta`repi-olardin` modallig`inin` ayirmashilig`i, bastan keshiriwdin` sapasi. Insannin` emotsional o`mirinin` bul aspekti amerikali psixolog K.Izard ta`repinen islep shig`ilg`an differentsiyalli emotsiya teoriyasinda berilgen. Ol on fundamental emotsiyani ayirg`an-qizig`iwshiliq-qoziw, quwanish, tan`laniw, qayg`i-azap shegiw, ashiw-qa`ha`r, jek ko`riw-jerkeniw, jaman ko`riw-mensinbew, qorqiw-za`rresi ushiw, uyaliw-tartiniw, ayip-o`kinish. Da`slepki u`sh emotsiyani K.Izard unamlig`a, qalg`an jetewin unamsizg`a jatqaradi.
Qizig`iw-qoziw-jiyi bastan keshiriletug`i unamli emotsiya, ol uqiplar, bilimler, oylawlardin` rawajlaniwinda motivatsiyanin` en` a`hmiyetlisi esaplanadi. Qizig`iwshiliq-bul ku`ndelikli jumisti normal obrazda uslap turatug`in jalg`iz motivatsiya. Qizig`iwshiliq-qoziw-bul qamtip aliw, biliwge qushtarliq sezimi. Qizig`iwshiliq emotsiyasin seziwshi adamda izertlew, aralasiw, o`z ta`jiriybesin ken`eytiw, qizig`iwshiliq oyatqan adam yamasa ob`ektke jaqinlasiw tilegi payda boladi. Intensiv qizig`iwshiliqta yamasa qoziwda adam o`zin ko`terin`ki ha`m tirishe sezedi.
Quwanish isenimlilik ha`m a`hmiyetlilik sezimi menen, qiyinshiliqlardi jen`iwge uqipliliq seziw ha`m o`mirden la`zzetleniw sezimi menen sipatlanadi. Quwanish o`zinen qanaatlaniw, a`tiraptag`ilardan ha`m du`n`yadan qanaatlaniw menen o`tedi. Quwanish jiyi ku`sh ha`m energetikaliq ko`teriliw menen o`tedi. Quwanish-bul o`z mu`mkinshiliklerin`di a`melge asirg`anda payda boladi. O`z mu`mkinshiliklerin a`melge asiriwg`a tosqinliq etiw, bul quwaniwg`a tosqinliq etiw degen. Biraq quwanish o`mirlik maqsetlerge erisiwge bag`darlang`an oy ha`m ha`reketlerdin` tuwri na`tiyjesi bolmawi da mu`mkin. Diniy ko`z-qarastan quwanish-en` joqarg`i danaliq.
Tan`laniw-o`tkinshi emotsiya, ol tez payda bolip ha`m tez o`tip ketedi. Basqa emotsiyalardan pariqli ra`wishte, tan`laniw uzaq waqit minez-quliqti motivirovat` etpeydi. Tan`laniwdin` funktsiyasi sub`ekttin` tabisli ha`reketlerge, jan`a yamasa tosattan bolatug`in waqiyalarg`a tayarlawdan ibarat.
Qiynaliw-en` ken` tarqalg`an keri emotsiya, ol qayg`i ha`m depressiyada dominant (u`stin) esaplanadi. Qiynaliwdin` psixologiyaliq sebepleri ku`ndelikli turmistag`i ko`plegen problemali jag`daylardi, talap etiwshilik jag`daylardi, basqa da emotsiyalar, ko`z aldina keltiriwlerdi h.t.b o`z ishine qamtiydi. Qiynaliwdi bastan keshiriw qayg`i, keypiyattin` tu`siwi, u`mitsizlik, jalg`izliq, izolyatsiya, tu`skinlik sipatinda su`wretlenedi. Qiynaliw-ha`m qiynalip atirg`an adamg`a, ha`m a`tiraptag`ilarg`a og`an ha`zir jaman ekenligi haqqinda xabar beredi. Qiynaliw-adam qiynaliwdi pa`seytiw ushin, onin` sebeplerin saplastiriw og`an sebep bolip xizmet etetug`in ob`ektke o`z qatnasin o`zgertiw ushin belgili bir ha`reketti a`melge asiriwg`a iytermeleydi. Qiynaliwdin` en` awir formasi bolg`an qayg`inin` deregi jog`altiw boladi. En` awir qayg`i jaqin adamin`di jog`altqanda payda boladi. Qayg`i jag`dayin adam awir bastan keshiredi. Watandarliq psixologiyada adamnin` qayg`ina bastan keshiriwinin` psixologiyaliq mexanizmi u`yrenilgen. Atap o`tiw orinli, adamnin` a`dep-ikramliliq rawajlaniwinda qiynaliw ha`m onin` sarplaniwi joqarg`i ruwxiy tu`siniwdin` sha`rti.
Qa`ha`r-ku`shli keri emotsiya, adam qa`legen maqsetine erisiw jolindag`i tosqinliqqa juwap retinde payda boladi. Ashiwdin` maqsetlerinin` bir-jeke namisina tiyiw. Qizig`iwshiliq yamasa quwaniw jag`dayinin` buziliwi, aldaw, erkine qarsi bir na`rseni islewge ma`jbu`rlew. Ashiwdi bastan keshiriwde adam o`z ku`shin sezedi ha`m ashiw deregine taslaniwdi qa`leydi. Ashiw qanshelli ku`shli bolsa, sub`ekt o`zin sonshelli ku`shli ha`m energichniy sezedi, fizikaliq ha`reketke talap sonshelli ku`shli boladi. Qa`ha`rlengende energiyanin` mobilizitsiyasi sonshelli ku`shli, bunda adam eger ashiwin qanday da bir jol menen shig`armasa, jarilip ketetug`inin sezedi. Qa`ha`rlengende ashiw affekt basqishina jetedi.
Jek ko`riwshilik siyaqli emotsional jag`day ob`ektti joq etiw yamasa oni o`zgertiw za`ru`rligin bastan keshiriw menen baylanisli jag`day, bul adam sanasinda bahali a`hmiyetli, normal ha`m usi normalliliq foninda qa`siyetsiz-kemshilikli keskin kelispew aqibeti. Materialliq predmetler de, sotsialliq ha`reketler de, basqa adamlardin` ha`reketleri de jek ko`riwshilik payda etiwi mu`mkin. Jek ko`riwshilik ashiw siyaqli, o`zine qaratiliwi da mu`mkin, bunda o`zin bahalaw pa`seyedi ha`m o`zin ayiplaw payda boladi.
Jerkeniw adamg`a o`zin jaman ko`rip atirg`an adamnan ku`shlirek, aqilliraq, qanday da bir qatnasta jaqsiraq seziniw kerek bolg`an jag`daylar menen baylanisli. Jerkeniw-basqa adam, topar yamasa predmetlerden u`stinligi olardi bahasizlandiriw sezimi. Jerkeniwshi adam shetlenedi, o`zi ha`m basqalar arasinda araliq payda etedi. Jerkeniw, ashiw ha`m jek ko`riw siyaqli qaysi bir ma`niste dushpanliliq sezimi esaplanadi. Adam o`zi jaman ko`rgen na`rsege dushpanlarday qaraydi.
Qorqiw emotsiyalardin` ishindegi en` ku`shli ha`m qa`wiplisi. Qa`wip haqqinda xabar beriwshi waqiya, sha`rt yamasa jag`day qorqiw sebebi boliwi mu`mkin. Qorqiw u`lken ku`sh emotsiyasi esaplanadi, ol sub`ekttin` sanasina ha`m minez-qulqina ku`shli ta`sir ko`rsetedi. Qorqiw baxitsizliq, isenimsizlik, toliq qorg`aniwsizliqti aldin ala seziw sipatinda bastan keshiriledi. Adam o`zine qa`wipti sezedi. Qorqiw jag`imsiz sezimnen za`rresi ushiwg`a shekem boliwi mu`mkin. Qorqiw seziminin` rawajlaniwinda kishken waqtindag`i ta`rbiya u`lken rol` atqaradi. Gumanistik ta`rbiya qorqiwdi bastan keshiriwdi joqqa shig`aradi, ata-analar balasin qorqitiwdan tiyip oni qa`wiplerden qorqpawg`a u`yretedi. Qatal, normativ ta`rbiyada ata-ana balag`a o`znin` normalrdi buziw aldindag`i qorqinishin o`tkeredi, qorqiwdin` ziyanlilig`i jiyi ata-analar ta`repinen pa`seytirilip jiberiledi ha`m olar bile tura balani qorqitadi.
Uyat emotsiya sipatinda adamdi sonday jag`dayg`a saladi, ol o`zin kishkene, a`zzi, sharasiz, emotsional qapa, hesh na`rsege jaramsizday sezedi. Uyaliw waqtinsha, logikaliq ha`m na`tiyjeli oylaw u`qibinan ayiradi, ayirim jag`daylarda-jen`iliw, sa`tsizlik sezimin payda etedi. Uyaliw o`z-o`zin`e jek ko`riw payda etiwi mu`mkin. Insannin` normal qa`lewleri uyaliw payda etiwshi jag`dayg`a tu`speydi yamasa qorqinishsiz ta`wbe etiwge uqipliliq, ku`shli, erikli shaxstin` rawajlaniwinda a`hmiyetli sha`rt esaplanadi.
Ayip naduris ha`reket islegende payda boladi. A`dette adamlar qag`iydani buzip ha`m o`z jeke pikirler shegarasin basip o`tkenligin an`lag`anda ayipli sezedi. Olar o`z moynina juwapkershilikti aliwdan bas tartqanda da ayip sezedi. Ayip a`dette adam o`z ha`reketin o`zi ayiplag`anda, basqalardin` bug`an qanday qatnasta bolg`aninan biyg`a`rez ju`z beredi. Ayip sezimi o`kiniw, o`zin o`zi ayiplaw ha`m o`z bahasin pa`seytiw siyaqli reaktsiyalardi payda etedi. Ayip adam o`zinin` jeke juwapkershiligin sezgen jag`dayda payda boladi. Ayipti bastan keshiriw, Men qa`telestim, basqalarg`a yamasa o`zime qarata nahaq boldim degen qiynawshi sezimnen ibarat. Ayip sotsialliq juwapkershilik ta`rbiyasinda uyaliwdi toliqtiradi, biraq a`yne hu`jdannin` oyaniwi ha`m rawajlaniw psixologiyaliq jetiliskenlikke ta`sir etedi.
Ha`r qiyli adamlarda emotsiya ha`m sezimler ha`r qiyli a`hmiyetke iye. Emotsionalliq adam temperamentinin` bir ta`repin quraydi. Yag`niy belgili bir mo`lsherde tuwma ha`m na`sillik negizi menen belgilenedi.
Insan sezimlerinin` jiyindisi-bul adamnin` du`n`yag`a, ha`m birinshi gezekte jeke bastan keshiriwlerinin` tu`r ha`m tikkeley formasinda basqa adamlarg`a qatnasi jiyindisi.
Erk haqqinda tu`sinik. Adam aktiv maqluq retinde tek do`gerek a`tiraptag`i du`n`yani qabil etip, tek og`an qanday da bir qatnas jasap g`ana qalmastan, al onin` ta`sirine juwap ta beredi, do`gerek-a`tiraptag`i du`n`yag`a ta`sirin tiygizip, oni o`z maqsetlerinde jan`aratip o`zgertip turadi. Bunday waqitta Adam o`zi azli ko`pli an`g`aratug`in belgili bir maqsetlerdi go`zleydi.
Geyde maqsetke erisiw qiyinshiliq tuwdirmaydi ha`m ku`sh saliwdi talap etpeydi (ma`selen, kitap tekshede jatqan bolsa ha`m adamnin` bos waqti bolsa, ma`qset- kitap oqiw boladi h.t.b). Biraq ko`binese ma`qsetke erisiw qiyinshiliqlardi ha`m tosqinliqlardi jen`ip shig`iw menen baylanisli boladi. Qiyinshiliqlar menen tosqinliqlar eki tu`rli- sirtqi ha`m ishki boladi.
|
| |