1. O`simlik va hayvonot olamining sayyoramizdagi o`rni. O`simlik va hayvonlarning inson hayotidagi ahamiyati

|
1. O`simlik va hayvonot olamining sayyoramizdagi o`rni. O`simlik va hayvonlarning inson hayotidagi ahamiyati
|
bet | 1/3 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 49 Kb. | | #228474 |
Bog'liq Òsimliklar va Hayvonlar
www.arxiv.uz
Reja:
1. O`simlik va hayvonot olamining sayyoramizdagi o`rni.
2. O`simlik va hayvonlarning inson hayotidagi ahamiyati.
3. Hozirgi davrda o`simlik va hayvonlarning kamayib ketish sabablari.
4. O`simlik va hayvonot olamini muhofaza qilish choralari.
5. “Qizil kitob” va qo`riqxonalar haqida.
Tayanch tushunchalar: fotosintez, oziq zanjirlari, noyob va yo`qolib
borayotgan turlar, bioxilma-xillik, Qizil kitob, qo`riqxonalar,
buyurtmaxonalar, milliy bolar.
O`simlik va hayvonot olamining sayyoramizdagi o`rni.
O`simlik va hayvonlar YErning – hayot qobii, biosferaning asosiy komponentlaridan bo`lib, tabiiy resurslar orasida alohida o`rinni egallaydi. Oqilona foydalanilganda o`simlik va hayvonlar tiklanadigan va cheksiz mahsulot beradigan manbaga aylanishi mumkin. Biosferadagi o`ziga xos tabiiy muvozanat ko`p jihatdan o`simlik va hayvonlarning biologik rang-barangligini saqlashi bilan boliqdir.
O`simliklar dunyosi YErdagi hayotning birlamchi manbai hisoblanadi. Ular yiliga 380 mlrd.tonna organik modda hosil qiladi, buning 330 mlrd.tonnasi dengiz va okean o`simliklariga, 40 mlrd.tonnasi o`rmonlarga, 8-10 mlrd. tonnasi o`tloqlarga to`ri keladi. O`simliklar er yuzidagi hayotning asosi hisoblanadi. O`simliklar fotosintez jarayoni natijasida havodan karbonat angidrid gazini yutib, kislorod chiqaradi.
O`simliklar havoni xushbo`y hid, fitonsid deb ataluvchi uchuvchan moddalar bilan boyitib, kasallik tarqatuvchi bakteriyalarni qirib tashlaydi. Ular xilma-xil shovqinlarni so`ndiradi va changlarni yutib qoladi. Havoda kislorod miqdorining doimo etarli darajada mavjud bo`lib turishini ta`minlab, kishilar hayoti uchun eng yaxshi mikroiqlimni vujudga keltiradi. Olimlarning aniqlashicha, 1 gektar 20 yoshli qaraayzor har yili 9,35 tonna SO2 ni yutib, 7,25 O2 chiqaradi. 1 ga maydonga o`rtacha 60 yoshli qaraayzor yiliga 10 tonna O2 ajratib chiqarsa, 40 yoshli emanzor 14 tonnaga yaqin O2 ni ajratib chiqaradi. Quyoshli issiq kunlarda 1gektar o`rmonzor 220-230 kg SO2 ni yutib, 180-220 kg O2 ajratadi. O`rmonlar tabiiy muhitni tozalovchi, atmosfera va gidrosfera muvozanatini saqlovchi vosita. Hisoblashlarga qaraganda 1gektar oq qayin o`rmoni 1 kunda 47 ming litr suvni buga aylantiradi. Bu suvni tozalash, havoni namlantirish va yoin yoishiga imkon yaratilishi demakdir. O`rmonlar o`ziga xos suv omborlaridir.
Shuningdek hayvonlar biologik resurslarning ajralmas bir qismi bo`lib, tabiatda modda va energiya almashinuvida ular muhim rol o`ynaydi. Hayvonlar o`simliklar bilan uzviy aloqada bo`lib turadi. Hayvonlar biosferaning eng asosiy qismi bo`lib, o`simliklar bilan birgalikda geografik qobiqda kimyoviy elementlarning migrasiyasida katta rol o`ynaydi. Hayvonlar organik moddalardan quyosh energiyasi ta`sirida o`simliklar vujudga keltirgan tayyor organik mahsulotlarni iste`mol qiladi. Bir-birlari va o`simliklardan oziqlangan hayvonlar biologik hamda sayyoramiz modda almashinuvida aktiv qatnashadi.
Dengizda bir va ko`p hujayrali hayvonlarning qattiq chianoqlaridan chiqindi jinslar (bo`r, ohaktosh) vujudga keladi. Marjon poliplarning faoliyati natijasida okeanning sayyoz, iliq suvli katta hududlarida asosan tropik kengliklarida marjon orollari paydo bo`lgan. Hayvonlarning (yumaloq chuvalchanglar, tuproq chuvalchanglari, chumolilar, qo`nizlar, sut emuizuvchilarning ayrim turlari) nurash prosessida va ayniqsa tuproq hosil bo`lishda ahamiyati katta. Ayrim hayvonlar (ko`pchilik hasharotlar, ayrim qushlar va ko`rshapalak) o`simliklarni changlatadi, ba`zi hayvonlar, qushlar o`simlik urularini tarqatadi. Hayvonlar hayoti o`simliklar hayoti bilan chambarchas bolangan bo`lib, hayvonlar sonining o`zgarishi bilan o`simliklar bilan o`simliklar soni ham o`zgaradi. O`simliklar hayotida bo`ladigan o`zgarishlar esa hayvonlarning yashashga, rivojlanishga va tarqalishiga ta`sir etadi.
O`simlik va hayvonlarning inson hayotidagi ahamiyati.
Insonning kundalik hayotida ham o`simliklarning ahamiyati juda katta. Shuningdek, o`simliklar muhim tabiiy geografik omil sifatida YEr yuzidagi suv oqimiga, bulanishga, tuproqda nam saqlanishida, atmosferaning pastki qismidagi havo oqimiga shamolning kuchi va yo`nalishiga, hayvonlarning hayotiga katta ta`sir etadi.
O`simliklar jamiyat uchun behisob oziq-ovqat, xom ashyo, dori-darmon, qurilish materiallari va boshqa sohalarning asosiy manbaidir.
O`simliklar har xil kiyim-bosh, ichimliklar tayyorlash uchun shuningdek, chorva mollari uchun asosiy ozuqa manbai bo`lib ham hisoblanadi, insonlarga zavq-shavq beradigan estetik lazzat sifatida ham ahamiyatlidir. YEr sharida mavjud bo`lgan 500 ming o`simlik turining 6000 turidan inson kundalik hayotda foydalanadi. Shundan 1500 turi dorivor o`simlik sifatida ahamiyatga ega. O`zbekistonda 4148 tur o`simlik mavjud bo`lib, shundan 577 tasi dorivor o`simliklar, 103 turi bo`yoqdor o`simliklar, 560 turi efir moyli o`simliklar hisoblanadi.
Insonning o`simliklarga ijobiy va salbiy ta`siri ajratiladi. O`rmonlarni tiklash, ko`kalamzorlashtirish, o`simliklarning serhosil navlarini yaratish va boshqalar ijobiy ta`sirga kiradi. Insonning salbiy ta`siri oqibatida sayyoramizdagi o`rmonlarning 2/3 qismi yo`q qilingan, ko`plab qimmatli o`simlik turlari yo`qolib ketgan. Yangi erlarni o`zlashtirish, atrof muhitning ifloslanishi oqibatida yuzlab o`simlik turlari yo`qolmoqda. O`simliklardan har xil yo`nalishlarda tartibsiz foydalanish natijasida ularning turlari kamayib noyob o`simliklarga aylanib bormoqda.
Hayvonlarning ko`pchiligi xalq xo`jaligi ishlab chiqarish uchun texnikaviy xom ashyo hisoblanadi. Qishlok ho`jalik hayvonlari, baliqlar, mo`ynali hayvonlar, turli-tuman yovvoyi hayvonlar jumlasidandir. Yovvoyi hayvonlar xonakilashtirishning bitmas-tuganmas manbaidir.
Hozirgi paytda mo`ynali hayvonlar (sobol, norka, shimol tulkisi, tulki) xonakilashtirilmoqda, los, tuyaqush, qirovul, oq kaklik va boshqalar qo`lga o`rgatilmoqda. Afrika, Avstraliya va Janubiy Kaliforniyada tuyaqush firmalari tashkil etilgan. O`tgan asrning oxirlaridayoq viloyatining o`zidagina xonakilashtirilgan tuyaqushlarning soni 200000 ga etgan.
Bundan tashqari hayvonlarda har xil dori-darmonlar olinadi. Hayvonlarning ma`lum turlari ekinlar, inson va ba`zi bir hayvonlar uchun zararli bo`lsa, boshqa bir turlari insoniyat uchun koni foydadir. Ammo hayvonlarning ayrim turlariga baho ularni tabiat uchun mutlaqo foydali yoki mutlaqo zararli deb bo`lmaydi. Masalan : chuurchiq yoz davrida juda ko`p hasharotlarni iste`mol qilib foyda keltirsa, kuz oylarida mevali bolarga ziyon etkazadi.
Avstraliyada kora (kakadu) to`tiqushni qaraay uruini ko`plab eyishda va to`kib yuborishida ayblab yaqin vaqtlargacha kirib yuborilayotgan edi. Keyinchalik juda aniq tekshirishlar va izlanishlar natijasida shu narsa aniqlandiki, to`tiqush o`zi uzib tushirgan uruning ma`lum qisminigina eb, qolgani yana unib chiqar ekan. Shuningdek to`tiqush tushirgan qaraay bujurini (tunsiz yonoq) kam mehnat sarflab terib olish mumkin ekan. Shundan keyingina qora to`tiqushni foydali qush sifatida himoya qilishga kirishildi.
Zaharli ilonlarni yaqin vaqtlargacha ko`plab ushlanar va o`ldirib yuborilar edi. Masalan: Hindistonning Ragnogari rayonida qabul punktlariga yiliga o`rtacha 225000 dona, narxi oshirilgandan keyin esa sakkiz kun ichida 115000 dona ilon o`ligi topshirilgan. Ilonlarni qirib yuborilgan joylarda sichqon va boshqa kemiruvchi hayvonlar juda tez ko`payib ketdi, natijada alla hosili kamaydi, kishilar o`rtasida o`lat, tuleremiya, sariq kasali kupaydi. Ilon zahrining medisinadan keyin katta ahamiyatini va ilonlarning tabiatdagi ayrim zararli hayvonlarni qirishdagi rolini hisobga olib, ilonlar endilikda davlat nazorati ostida muhofaza qilinmoqda. Hozirda yirtqich hayvonlarni butunlay yo`qolib ketishiga chek qo`yilmoqda, kamayib qolganlarini maxsus joylarda ko`paytirish choralari ko`rilmoqda. Masalan: bo`rilar va qiriylarni qirib yuborishga chek qo`yildi. Baliq xo`jaligida cho`rtan baliqlarini qirib yuborish ham noto`ri ekanligi aniqlandi.
Ko`pchilik sut emizuvchilar, ayniqsa hasharotxo`rlar va qo`lqanotlilar hamda ayrim yirtqich hayvonlar o`rmondagi zararkunanda hasharotlarni ko`plab kiradi. Masalan: bo`rsiq bir so`tkada 500 tagacha may qo`nizining lichinkasini eydi.
Demak, har qanday hayvon turi inson uchun bevosita yoki bilvosita ahamiyatga ega bo`lganligi uchun ularni qirib yuborishga chek qo`yish kerak.
Hozirgi davrda o`simlik va hayvonlarning kamayib ketish
sabablari.
Atrof muhitni, shu jumladan o`simlik va hayvonot olamini muhofaza qilish muammosi hozirgi davrda ekologik muammolarning eng muhim masalalaridan biri bo`lib qoldi, chunki kishilar tabiatdan keragidan ortiq foydalanib, uning tabiiy manzarasini o`zgartirib, asrlar davomida vujudga kelgan hamjamoalarga salbiy ta`sir ko`rsatmoqda. Natijada o`simlik va hayvon turlarining ko`plab yo`qolib ketish xavfi tuilmoqda. O`simlik va hayvon turlarining bunday yo`qolib ketishi inson uchun tiklab bo`lmaydigan salbiy oqibatlarga sabab bo`lishi mumkin.
Dunyo okeani dengiz hayvonlariga nihoyatda boy muhitdir. Akademik V.G.Bogorovning ma`lumotlariga ko`ra dunyo okeani suvlaridagi baliqlarining umumiy massasi 1 mlrd. tonna, okeandagi barcha biomassa (plankton, suv o`tlar va boshqalar) 36 mlrd tonnaga tengdir. Dunyo bo`yicha hayvonlardan olingan moylar 40% ni tashkil etadi. Kishilarning oziqlanishi rasionida muhim element bo`lgan oqsilning asosiy manbai go`sht va baliqdir. Umuman olganda kishilar hayvonlardan har yili oqsilga boy bo`lgan 180 mln. tonnadan ortiq oziq-ovqat xom ashyo olmoqdadir, ya`ni sayyoramizdagi har bir kishi 1 yilda 50 kg hayvon mahsulotini iste`mol qilmoqda.
O`rmonlar maydonining o`zgarishi, suv inshootlari qurilishi, shaharlarning paydo bo`lishi, atmosfera havosining o`zgarishi bilan er yuzasi landshaftlari o`zgarmoqda. Ayrim territoriyalarda hayvonlarning ba`zi turlari kishilar tomonidan vujudga keltirilgan madaniy landshaftlarga juda moslashib borayotir. Uy sichqoni, dala sichqoni va kulrang kalamush shular jumlasidandir. Ayrim hayvon turlari madaniy landshaft sharoitiga moslasha olmay yo`qolib ketayotir, masalan: bir vaqtlar keng tarqalgan dala suurlari dalalar o`zlashtirilishi bilan kamayib ketmoqda.
Hozirda qushlarning taxminan 150 turi va kenja turi yo`qolib ketgan hamda 100dan ortiq turi yo`qolib ketish arafasida turibdi. Sut emizuvchilardan 106 turi yo`q bo`lib ketgan. Hozirgi kunda umuman hayvonlarning 600 ga yaqin turi yo`q bo`lish arafasida turibdi.
Ayniqsa, yirik hayvonlarning tabiiy kamayib ketishi geografik landshaft va iqlimiy sharoitlarning o`zgarishi bilan boliq. Kishilar mamont, junli nasorog, or ayii kabi yirik hayvonlarni ovlayverib qirib yuborgan. Qirib yuborilgan hayvonlarni turi va soni sivilizasiya kuchli taraqqiy etgan YEvropa mamlakatlariga to`ri keladi. Hozirgi qora mollarni ajdodi yovvoyi tarpanni odamlar qirib yuborganlar, o`rmonlar maydonining qisqarib borishi bilan zubrlar soni kamayib ketdi. 1892 yil zubrlar faqat Belaya Veja pushchasida 375 bosh qolgan. Ko`p ov qilishdan to echkisi hamda serna (yovvoyi echki) ning ba`zi turlari yo`qolib ketgan, fil, arslon, ayiq va bo`ri juda kam qolgan. Ayrim yirtqich qushlar (tasqara, boltayutar, burgut, shunqor) kamayib ketgan. XIX asr oxirlarida AQShda sayyor kaptarlar ko`p bo`lgan. Keyinchalik kishilar ularni qirib yuborishgan. Ularning oxirgi vakili urochi kaptar 1914 yilda hayvonot boida o`lgan. Hozirda oq qanotli Amerika turnasi yo`q bo`lish arafasida turibdi. Laylaklar ham kamayib ketmoqda. 1844 yilda dengiz qushlaridan qanotsiz gagarkaning oxirgi nusxasini topishgan. Yirik hayvon hisoblangan bizon ham kamayib, Yellouston milliy parkida 635 ta qoldi xolos. AQSh sharqidagi vapiti buusi, tundra buusi, panshaxa shoxli antilopa va boshkalar yo`q qilindi.
AQShning Alabana shtatida ilonning 3 turi, Luizana shtatida baqaning 4 turi zaharli kimyviy moddalar ta`siridan nobud bo`ldi. Shimoliy Amerikaning janubi-arbida baliqning 7 turi yo`q qilindi. Yana shinshila (kalamush turi) mo`ynasi qimmatbaho bo`lganligi uchun qirib yuborildi. Endilikda shinshila kataklarda urchitilmoqda.
Galopogos orollaridagi endemik hayvon turlari kaltakesaklar, toshbaqalar, ispanlar olib kelgan cho`chqalar bu hayvonlarni tuxumlarini kavlab eyishi natijasida kamayib ketdi.
Bundan tashkari, Hindiston karkidoni qirilib ketdi, ikki shoxli sumatra va bir shoxli yava karkidonlaridan sanoqli qoldi xolos. Karkidon, fil va jirafalar soni kamayib ketdi. Sut emizuvchilardan va qushlardan quyidagilar umuman yo`q bo`lib ketdi. M: tarpan, dengiz sigiri, antilopa, havorang ot, kvagra, evropa ibisi, sayyor kaptar, karolin to`tiqushi, qanotsiz gagarka.
|
| |