Olingan materiallar bo’yicha hisob-kitoblar hisobi

3. Olingan materiallar bo’yicha hisob-kitoblar hisobi
Korxonaga materiallar bevosita mol yuboruvchilar yoki boshqa korxonalar o’rtasida tuzilgan shartnomalar asosida qabul qilish –topshirish dalolatnomalari asosida kirim qilinnadi. Shartnomalarda quyidagilar ko’rsatiladi: material qiymatliklarning nomi, miqdori, narxi, jo’natish muddati, hisoblashish tartibi, jo’natish usuli, shartnoma shartlari bajarilmaganda qo’llaniladigan jazo, qabul qilish tartibi va h. k. Mol yuboruvchi korxonalar tomonidan jo’natilgan mahsulot uchun to’lov talabnoma – topshiriq va schyot-faktura yozib xaridorga beradi yoki pochta orqali jo’natadi, xaridor pulini to’lash uchun ularning bir nusxasini o’zining bankiga topshiradi. Korxonada shartnoma majburiyatlarining bajarilishini marketing bo’limi bajaradi, shuning uchun to’lov talabnoma – topshiriq va schyot-faktura birinchi navbatda ularga yoki moliyaviy bo’limga kelib tushadi. Bu yerda ularni shartnomaga mos kelishi tekshiriladi, kelib tushgan yuklarni hisobga olish jurnalida (M-1 shakl) ro’yxatga olinadi, shartnomalarning bajarilishini hisobga olish daftariga belgi qo’yadi va to’lashga rozilik beradi.
Kelib tushgan yuklarni ro’yxatga olish jurnalida aks ettirilgandan so’ng hujjatlar ichki ro’yxatga olish raqamiga ega bo’ladi va pulini to’lash uchun buxgalteriyaga beriladi, kvitansiya bilan tovar-transport nakladnoy esa yukni qabul qilib olish va olib kelish uchun ekspeditsiya bo’limiga topshiriladi.
Korxona buxgalteriyasida shu daqiqadan boshlab mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar vujudga keladi. Yuklarni omborga tushishiga qarab kirim orderi yoziladi va reestr bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi. Buxgalteriyada taksirovka qilinib to’lov hujjatiga qo’shib qo’yiladi. Bu hujjatni bankda to’lanishiga qarab mol yuboruvchining foydasiga pul o’tkazilganligi to’g’risida buxgalteriya hisob-kitob schyotidan ko’chirma oladi.
Тovar-material qiymatliklar va xizmatlar bo’yicha mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar 6010 - «Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» schyotida hisobga olinadi. Bu schyot passiv bo’lib, kredit qoldig’i to’lanmagan schyotlar va fakturlanmagan yuklar bo’yicha korxonaning mol yuboruvchilar va pudratchilardan bo’lgan qarzini ko’rsatadi; debet aylanmasi - hisobot oyida to’langan, hisobdan chiqarilgan va rachyot qilingan summani ko’rsatadi; kredit aylanmasi - hisobot oyida akseptlangan to’lov hujjatlari bo’yicha to’lashga qabul qilingan va fakturlanmagan yuklar summalarini ko’rsatadi.
Mol yuboruvchilar bilan hisob-kitoblar hisobi 6 ‑ jurnal-orderida yuritiladi 6 ‑ jurnal-order kombinatsiyalashgan registr bo’lib, unda analitik hisob har bir to’lov hujjati, kirim orderi yoki qabul qilish akti bo’yicha yuritiladi. Bu jurnal-orderning birinchi satrida mol yuboruvchilar bilan oy boshiga tugatilmagan quyidagi hisoblashishlar summasi ko’rsatiladi:
- to’lash muddati kelmagan akseptlangan to’lov hujjatlari, yoki kirimga olingan materiallar bo’yicha to’lov muddati o’tib ketgan to’lov hujjatlari (6010 – schyotning oy boshiga kredit qoldig’i);
- akseptlangan va to’langan to’lov hujjatlari – materiallar kelib tushmagan (izoh sifatida «kelib tushmagan yuk», 6010 – schyotning debet saldosi);
- akseptlanib to’lanmagan to’lov hujjatlari – materiallar kelib tushmagan (izoh sifatida «kelib tushmagan yuk», saldosi yo’q);
- fakturlanmagan yuklar bo’yicha (materiallar kelib tushdi, lekin ularni to’lash uchun to’lov hujjatlari kelib tushmadi) – 6010 – schyotning krediti bo’yicha oy boshiga saldo.
Oy davomida korxona buxgalteriyasi marketing bo’limi tomonidan akseptlangan mol yuboruvchilarning to’lov hujjatlarini qabul qiladi, omborlarning kirim orderlari, qabul aktlarini qabul qiladi, korxonaning hisob-kitob schyoti va boshqa schyotlaridan ko’chirmalar oladi. Bu buxgalteriya hisobi registrlarida xotima yozuvlarini berish, tomonlar o’z majburiyatlarini bajarganligi tufayli yozuvlarni tugatish imkoniyatini beradi.
6 ‑ jurnal-order chiziqli-pozitsiyali usulda yuritilganligi tufayli har bir hujjat bo’yicha mol yuboruvchilar bilan hisoblashish holatiga baho berish mumkin. Izohlovchi ma’lumotlardan tashqari, 6 ‑ jurnal-orderda omborning kirim orderini raqami, qabul qilingan materiallarning korxona hisob bahosidagi qiymati va hisoblash hujjatida QQS summasini alohida ko’rsatib tuzilgan mol yuboruvchining to’lov hujjatlari qiymati yoziladi. Kelib tushgan material qiymatliklarni hisob bahosidagi summasi ularning turidan qat’iy nazar umumiy summada ko’rsatiladi, to’lov talabnomalari bo’yicha ko’rsatilgan summa esa materiallar turlari bo’yicha ko’rsatiladi. Da’volar summasi aktlarga asosan yoziladi. Bankning ko’chirmasi bo’yicha to’lov hujjatlarini to’langanligi belgilab qo’yiladi.
Korxonaga to’lov hujjatisiz kelib tushgan material qiymatliklar fakturlanmagan yuk deyiladi. Bunday yuklar kelib tushsa, ular omborga qabul qilinadi va qabul qilish akti tuzilib reestr bilan birga buxgalteriyaga topshiriladi. Bu yerda materiallar hisob bahoda baholanib omborga qabul qilingan materiallar qatorida 6 – jurnal-orderda aks ettiriladi va shu summada materiallar guruhiga o’tkazilib akseptga qo’yiladi. Fakturlanmagan yuklar 6 – jurnal-orderida oy oxirida, mazkur oy davomida to’lov hujjatlarini kelib tushish imkoniyati yo’qqa chiqqandan so’ng («Schyot raqami» degan «B» grafa «N» qo’yib) aks ettiriladi. Ular hisobot oyida to’lanmaydi, chunki to’lash uchun asos bo’lib hozircha yo’q bo’lgan to’lov hujjatlari hisoblanadi. Keyingi oyda bu yukning hujjatlarini kelib tushishiga qarab ular korxona tomonidan akseptlanadi, bank tomonidan to’lanadi va buxgalteriya tomonidan 6 – jurnal-orderning materiallar guruhi bo’yicha bo’sh qatorida va «aksept» grafasida to’lov talabnomasi summasida aks ettiriladi, saldo (tugatilmagan hisoblashishlar) qatoridagi hisob bahosida oldin shu guruh bo’yicha va «aksept» grafasida yozilgan summa storno qilinadi. Shunday qilib mol yuboruvchilar bilan fakturlanmagan yuk bo’yicha hisoblashishlar tugaydi.
Тo’lov hujjatlari korxona tomonidan akseptlangan, lekin materiallar hali omborga kelib tushmagan mol yetkazib berishlar yo’ldagi materiallar deyiladi. Bank tomonidan to’langan yoki to’lanmaganidan qat’i nazar akseptlangan to’lov hujjatlari hisobga olinadi.
6 ‑ jurnal-orderning «kelib tushgan yuk» va «aksept» grafalarida to’lov hujjatlari oy davomida aks ettirib boriladi. Oy oxirida korxona bu qiymatliklarni balansga qabul qilishi shart, ya’ni tegishli material guruhiga yozib qo’yadi (shartli qabul qiladi), lekin keyingi oyning boshiga ushbu mol yetkazib berish bo’yicha hisoblashish tugamaydi. Qiymatliklar kelib tushganda buxgalteriya ombordan kirim orderini oladi ularni omborga qabul qiladi va oy boshiga tugallanmagan hisoblashishlar qatoriga yozib quyadi. Oy oxirida 6 ‑ jurnal-orderni yopaturib materiallar guruhi bo’yicha ushbu mol yetkazib berish ikki marta qabul qilingandek storno qilinadi.
Material qiymatliklari bo’yicha mol yuboruvchilar bilan hisob-kitob qilinganda mol yuboruvchining hujjatiga qaraganda haqiqiy qabul qilingan materiallarning miqdori kam yoki ortiqcha chiqishi mumkin. Bu dalolatnoma (M-7 shakl) bilan rasmiylashtiriladi. Ortiqcha chiqqani dalolatnoma bilan korxonaning hisob bahosida yoki shartnoma (jo’natish bahosi) bahosida kirimga olinadi va 6 – jurnal-orderning alohida qatorida fakturlanmagan mol yetkazib berish sifatida hisobga olinadi. Korxonaning ta’minot bo’limi ortiqcha chiqqanligi to’g’risida mol yuboruvchiga xabar berib to’lov talabnoma yuborishini so’raydi. Kamomad aniqlangan taqdirda, buxgalteriya uning haqiqiy tannarxini hisoblab chiqadi va mol yuboruvchiga da’vo rasmiylashtiradi. Bunda temir yo’l tarifi summasi yukning og’irligiga mutanosib taqsimlanadi, ustama va chegirma summasi yukning qiymatiga mutanosib taqsimlanadi.
Kamomad summasiga quyidagicha buxgalteriya yozuvi berilib, 6-jurnal-order va 7-qaydnomada aks ettiriladi: D-t 4860 – «Da’volar bo’yicha olinadigan schyotlar», K-t 6010 ‑ «Mol yetkazib beruvchi va pudratchilarga to’lanadigan schyotlar» schyoti.
6 ‑ jurnal-orderda faqat tovar-material qiymatliklarni sotib olish va tayyorlash bilan bog’liq bo’lgan mol yuboruvchilar bilan olib boriladigan hisob-kitoblar aks ettiriladi. Mol yuboruvchilar va pudratchilarning xizmatlari bo’yicha hisob-kitoblar hisobi 6 ‑ jurnal-orderda alohida yuritiladi. Oy oxirida 6010 -schyotning umumiy aylanma summasini topish va Bosh daftarga o’tkazib qo’yish uchun 6-jurnal-orderning ma’lumotlari jamlanadi.
Materiallarning haqiqiy tannarxi tarkibiga transport-tayyorlov xarajatlari ham kiradi. Bularga materiallarni shartnoma qiymatlaridan tashqari ularni sotib olish bilan bog’liq bo’lgan barcha xarajatlar kiradi. Bu xarajatlar materiallarni turlari bo’yicha tegishli schyotlarda mavjud material guruhlarining umumiy hajmi bo’yicha transport-tayyorlov xarajatlari summasi va foizini hisoblab chiqaradi. Bu narsa hisobot oyida sarflangan materiallarga to’g’ri keladigan transport-tayyorlov xarajatlarini aniqlab hisobdan chiqarish uchun zarur. Hisoblab chiqish uchun ma’lumotlar 10-qaydnomaning 2 va 3 – bo’limlaridan olinadi.
Sarflangan materiallar shartnoma bahosida qaysi schyotlarga o’tkazilgan bo’lsa, transport-tayyorlov xarajatlari summasi ham shu schyotlarga yoziladi. Haqiqiy tannarxni rejadan farq ulushini hisoblab topish va hisobga olish ham shu tartibda bajariladi. Farqi shu yerdaki, farqi bo’lishi mumkin. Ortiqcha xarajat, transport-tayyorlov xarajatiga o’xshab, reja tannarxini ko’paytiradi, tejalgan summa esa – uni kamaytiradi. Тejalgani minus bilan yoki qizil storno qilib yoziladi.
|