Fanni mustaqil o‘rganish - 3-Mavzu: Mustaqil ta’lim olish texnologiyalari

Fanni mustaqil o‘rganish.
Mustaqil ish shakllaridan biri uyda o‘qish ishi talabalar. U o‘qituvchining
rahbarligisiz, lekin uning ko‘rsatmasi bilan amalga oshiriladi. Uy vazifasini
bajarayotib, talabalar o‘zlari vaqtlarini taqsimlaydilar, ish tartibini aniqlaydilar,
o‘zlari nazorat qiladilar, xatolarni topadilar va tuzatadilar. Uy vazifasining
muvaffaqiyati ana shu ko‘nikmalarga, umuman mustaqil uy vazifalariga va xususan,
aniq mavzuga tayyorlikka bog‘liq.
Uy vazifasi va sinf ishi o‘rtasidagi bog‘liqlik boshqacha tarzda topiladi.
Aksariyat hollarda akkreditatsiyaning i-II darajali kasbiy ta’lim muassasalarida uy
vazifasini bajarish jarayonida auditoriyada o‘rganilgan material umumlashtiriladi.
Talabalar darslik va konspektdan keyin dars materialini takrorlaydilar, sinfda
echilganlarga o‘xshash masalalar, mashqlarni hal qiladilar. Ba'zan uy vazifasi
sinfning davomi hisoblanadi. Masalan, darsda muammo faqat tahlil qilinadi, lekin
uyda hal qilinadi.
Yuqori kurslarda yoki akkreditatsiyaning III-IV darajali oliy kasbiy ta'lim
muassasalarida uy vazifasi mazmunidan oldin dasturning ayrim bo‘limlarini
mustaqil o‘rganish kiradi. Ba'zan uy vazifasi kelajakdagi darslarda idrokni
faollashtirishga qaratilgan.
Uyga vazifa mazmuni va hajmini belgilashda aqliy va tarbiyaviy
qobiliyatlarning individual rivojlanish darajasini va individual o‘quvchilarning
qiziqishlarini hisobga olish muhimdir. Bu masalaga tabaqalashtirilgan yondashuv
ijobiy samara beradi. Darslarni qoldirgandan so‘ng bilim, ko‘nikma va malakalarda
kamchiliklarga ega bo‘lgan o‘quvchilar uchun uy vazifasini bajarishda ham
individual yondashuv zarur. Shuning uchun frontal, tabaqalashtirilgan va individual
vazifalarni birlashtirish foydalidir. Uy vazifalarini farqlash va individuallashtirish
nafaqat murakkablik darajasi, balki o‘qiyotganlarning qiziqishlari va ixtisosligi
nuqtai nazaridan ham maqsadga muvofiqdir.
Kasb-hunar maktablari uchun xos bo‘lgan uy vazifalari to‘rtta asosiy guruhga
bo‘linadi: og‘zaki, yozma, grafik, amaliy. Birinchi guruhga darslik materiallarini
o‘rganish, chizmalarni, sxemalarni o‘qish, sifat masalalarini yechish, javoblar
tayyorlash, qo‘shimcha adabiyotlar bo‘yicha hisobotlar, hujjatlashtirish, ishlab
chiqarish faoliyatini tahlil qilish kiradi.
Yozma uy vazifalari miqdoriy topshiriqlar, topshiriqlar va hisoblar, kuzatishlar
tavsifi, texnologik xaritalarni ishlab chiqish, laboratoriya va amaliy ishlar bo‘yicha
hisobotlarni o‘z ichiga oladi.
Grafik uy vazifalari guruhiga turli xil chizmalar bilan ishlash, diagrammalar,
grafiklar, diagrammalar, eskizlar va boshqalar kiradi.
Maxsus fanlarni o‘rganish jarayonida amaliy mustaqil uy vazifalari keng
qo‘llaniladi. O‘qituvchi va ishlab chiqarish ta'limi ustasi (amaliyot rahbari)
talabalarga birgalikda asboblarni tanlash, rejimlarni hisoblash, boshqarish usullarini
asoslash, qurilmalarni loyihalash, takomillashtirish bo‘yicha aniq qismlarni ishlab
chiqarish, butlovchi qismlarni, mexanizmlarni yig‘ish uchun texnologik jarayonlar
xaritalarini ishlab chiqishni taklif qiladi. asboblar dizayniga.
Mustaqil uy vazifasining o‘ziga xos turi fanlararo murakkab vazifalar bo‘lib,
ularni amalga oshirish kasbiy, umumtexnikaviy, umumta'lim fanlaridan bilimlar
majmuidan, shuningdek, amaliy ko‘nikma va malakalardan foydalanishni talab
qiladi.
Mustaqil ishlarni bajarish aqliy xususiyatlarni (xotira, tasavvur, fikrlash),
diqqatni jamlash qobiliyatini rivojlantirmasdan mumkin emas. Mustaqil ish
jarayonida rivojlanadigan psixik jarayonlar ichida birinchisi xotiradir. O‘qituvchi
muammolarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan narsalarni yaxshiroq eslab qolishini
hisobga olishi kerak - 90%, tinglash jarayonida - 10%, o‘qish - 30%, kuzatish - 50%
". qanday maqsadda, shuningdek mantiqiy va O‘qituvchi, ustaning axborotga
munosabatini bildiruvchi emotsional-shaxsiy urg‘ular.Mahsulotli semantik yodlash
mexanikdan ko‘ra samaraliroq bo‘ladi, shuning uchun har qanday fan, mutaxassislik
o‘qitishning boshida mustaqil ish uchun maxsus topshiriqlardan foydalanish
maqsadga muvofiqdir. mantiqiy, semantik, assotsiativ, tuzilmaviy munosabatlarni,
munosabatlarni o‘rnatish: qisman - umumiy, sabab - ta'sir, o‘xshashliklar, qarama-
qarshiliklarni o‘rnatish, tasniflash, bosh harflar bilan belgilash, tizimli-mantiqiy
diagrammalar, jadvallar va boshqalarni tuzish. Shuning uchun xotira rivojlanishi.
o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish bilan chambarchas bog‘liq, tahlil qilish,
solishtirish, mavhum qilish malakalarini oshirish ko‘rsatish, bilim va ko‘nikmalarni
yangi sharoitlarga, holatlarga, shuningdek, mustaqil ravishda o‘rganish qobiliyatiga
ega bo‘lishni amalga oshirish.
Biroq, reproduktiv mustaqil ish shaxsning kasbiy sifati sifatida mustaqillikni
shakllantirishda etarli darajada samarali bo‘lishi mumkin emas. Bizga nafaqat tashqi
yordamsiz ishlash qobiliyati, balki inson faoliyatining barcha tarkibiy qismlarini o‘z
ichiga olgan integral muammolarni hal qilish qobiliyati kerak: muammolar va
vazifalarni bilish va shakllantirish; maqsadlarni belgilash va reja tuzish; qarorni
tahlil qilish, prognozlash va qabul qilish (tanlash), uni amaliy amalga oshirish;
faoliyat jarayoni va natijalarini nazorat qilish va baholash; ob'ektiv dunyoni va o‘zini
yanada takomillashtirishga qaratilgan yangi maqsad va vazifalarni belgilash. Har
qanday komponentning yo‘qligi kelajakdagi mutaxassisning shaxsiy sifati sifatida
mustaqillikni shakllantirishni imkonsiz qiladi.
Mustaqillikning eng muhim va asosiy komponenti qaror qabul qilishdir. Aynan
u bilan shaxsning xatti-harakati va faoliyatining mazmunli motivlari bog‘liqdir.
Unda, birinchi navbatda, o‘z-o‘zini anglash zarurati amalga oshiriladi. Qaror qabul
qilish qobiliyati shaxsning o‘z faoliyatini taqqoslash, tahlil qilish, sintez qilish va
umumlashtirish, tasniflash, rejalashtirish, xulosalar chiqarish va tashkil etish kabi
muhim qobiliyatlarni tushunishga asoslanadi.
Mustaqil shaxs nafaqat qarorlar qabul qiladi, balki ularni amalga oshirish
jarayonini ham nazorat qiladi, bunda u o‘z faoliyatini o‘z-o‘zini tanqidiy baholaydi,
kerak bo‘lganda ularni tuzatadi va o‘z maqsadlariga erishadi, ular uchun
javobgardir. Mustaqillik ham insonning o‘z fikri, bahosi, mulohazalarisiz bo‘lishi
mumkin emas. Shaxsning bilim haqiqatiga ishonchi, o‘z pozitsiyasining to‘g‘riligi
uni qat'iy himoya qilishga, bahsli va ziddiyatli vaziyatlarda himoya qilishga tayyor
bo‘lishiga olib keladi.
Mustaqillik faqat muayyan faoliyat jarayonida, qaror qabul qilishda va ularga
rioya qilishda rivojlanishi mumkin. Ushbu faoliyat natijasida sub'ektning o‘zida
qaror qabul qilish usullarini o‘zlashtirish va muayyan fazilatlarni rivojlantirishda
ifodalangan o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. O‘z navbatida, bu hal qilinayotgan
vazifalarning mazmuni bilan oldindan belgilab qo‘yilgan sharoitlarda samarali
harakatlar, adekvat yo‘nalish uchun asosdir.
Mustaqillik rivojining eng yuksak, bunyodkorlik darajasi berilganlardan chetga
chiqishga, yangi qonuniyatlar va yechimlarni izlash va kashf etishga qaratilgan
yangi maqsad va vazifalarni doimiy ravishda o‘z oldiga qo‘yish zaruratidadir.
Bajarilgan ishlarni adekvat o‘z-o‘zini baholash asosida keyingi maqsad va
vazifalarni belgilash mustaqil faoliyat va qarorlarga ijobiy hissiy munosabatni
shakllantirishga yordam beradi va ularga ehtiyojni yaratadi.
Talabalarga birinchi bosqichda mustaqil qaror qabul qilish strategiyasi va
taktikasini o‘rgatish muammoli ta’lim, tarbiyaviy muhokamalar va muammoli
xarakterdagi amaliy muammolarni hal etish (aniq vaziyatlarni tahlil qilish)
yordamida mumkin.
Muammolarni tanlashda quyidagi mezonlarga amal qilish kerak: ilm-fan
tarixida ilm-fanning etakchi g‘oyalari, tushunchalari, usullari, ziddiyatli g‘oyalar,
qoidalar va ularni hal qilish yo‘llarini izlash yaxshidir; qarama-qarshiliklar,
zamonaviy fanning hal etilmagan muammolari, ishlab chiqarish amaliyotida paydo
bo‘ladigan yangi texnologiyalar.
Amaliy mashg‘ulotlarda bu usullardan foydalanish talabalarni qaror qabul
qilishning umumlashtirilgan usullari bilan tanishtiradi, mustaqil qaror qabul qilish
jarayonida aqliy operatsiyalarni ongli ravishda bajarishga o‘rgatadi, mustaqil
fikrlashni rivojlantiradi. Bu yo‘lda doimiy ravishda taqqoslash operatsiyalariga
e'tibor qaratish, asosiyni ajratib ko‘rsatish, sintez orqali tahlil qilish (ya'ni, vazifa
ob'ektining turli xil yashirin xususiyatlar va sifatlarini turli xil mumkin bo‘lgan
munosabatlar va faoliyat sharoitlariga kiritish orqali ochib berish).
Samarali mustaqil qaror qabul qilish uchun shaxs yetarli darajada katta
hajmdagi,
lekin
umumlashtirilgan,
tizimlilik
tamoyiliga
ko‘ra
siqilgan
ma’lumotlarga ega bo‘lishi kerak.Umumlashtirilgan bilimlarning zarur elementi
fanning asosiy tushunchalari hisoblanadi.Bir necha boshqalari doimo bir tushuncha
bilan bog‘lanadi. , ularning munosabatlarini tushunish, ierarxiya bilimlarni tizimli,
umumlashtirilgan xarakterga ega bo‘lishini ta'minlaydi.Umumlashtirish qobiliyatini
rivojlantirish uchun seminarlarda ixcham nutqlardan foydalanish, rejalar, mantiqiy
diagrammalar, jadvallar tuzish maqsadga muvofiqdir.
Mustaqillik shaxs sifati sifatida tanlash, qarama-qarshiliklarni hal qilish,
to‘siqlarni engib o‘tish sharoitida eng aniq namoyon bo‘ladi. Shuning uchun
talabalarni mustaqil faoliyatga jalb qilishning samarali usuli, qaror qabul qilish
jarayonidir munozaralar. Bundan tashqari, har bir talaba o‘z pozitsiyasini,
muammoga o‘z munosabatini, uni asoslash va asosli himoya qilishni belgilashi
muhimdir.
Munozaralar aniq javob berishga imkon bermaydigan, dialektik yondashuvni
talab qiladigan, zamonaviy amaliyotga taalluqli keng ko‘lamli masalalarni hisobga
olgan holda, talabalar uchun mavjud bo‘lgan adabiyotlarda ishlab chiqilgan bir
nechta tushunchalarga asoslanishi kerak.
Kelajakdagi mutaxassislar uchun juda foydali ishlash o‘z navbatida talabalar
seminar rahbarining vazifalari (amaliy dars). Darsga tayyorgarlik ko‘rish va
o‘tkazish uchun talaba rahbari mas’uldir. U seminarga rahbarlik qiladi, qoidalarni
nazorat qiladi, savollarni tuzadi va muhokamani tashkil qiladi, ishni kollektiv tahlil
va baholashni amalga oshiradi. Shu bilan birga, o‘qituvchi darsga tayyorgarlik
ko‘rishda rahbarga yordam beradi, muammolarni shakllantirish va muhokama
qilishda, natijalar va ish jarayonini baholashda ishtirok etadi. hamkorlik
tamoyilining asosi. shunday qilib, talabalar etakchilik, muhokama qilish va qaror
qabul qilish, monitoring va baholash, qarorlarni tayyorlash va amalga oshirish,
javobgarlik bo‘yicha haqiqiy tajribaga ega bo‘ladilar.
Yuqori kurslarda talabalarni diagnostik eksperiment davomida mustaqil
qarorlar qabul qilish, kurs ishlari, loyihalarni yozish va himoya qilishni o‘z ichiga
olgan tadqiqot ishlariga jalb qilish tavsiya etiladi. Ish mavzu bo‘yicha adabiyotlarni
nazariy ko‘rib chiqishni, eksperimental mikro-tadqiqotlar metodologiyasining
tavsifini va uning natijalarini tahlil qilishni qamrab olishi kerak.
Tegishli mavzular ustida ishlayotgan talabalar bir tadqiqot guruhiga
birlashtirilishi mumkin. Bu guruhlarning maslahatlashuvlarida mustaqil qaror qabul
qilishga hissa qo‘shadigan aqliy hujum, rolli o‘yin, yetakchisiz muhokama kabi
usullardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Mustaqillik insonning fazilati sifatida nafaqat tarbiyaviy-amaliy muammolarni
to‘g‘ri hal etishda, balki ushbu qarorlarni himoya qila olishda, ularni amalga oshirish
uchun kurashda ham yotadi. Shuning uchun ilmiy ish himoyasida har bir talaba o‘z
ishining mohiyati haqida qisqacha ma’lumot berishi, so‘ngra qarorlar qabul qilishi
va o‘qituvchi va sinfdoshlarining savollariga javob berib, ularni asosli ravishda
himoya qilishi kerak. Shu bilan birga, o‘z pozitsiyasiga ega bo‘lish va uning
qonuniyligini mantiqiy va asosli isbotlash qobiliyatiga ega bo‘lish muhimdir.
Mustaqillikni shakllantirish uchun talabalarning qarorlarni qabul qilish va
amalga oshirish jarayonini jamoaviy baholash va o‘z-o‘zini baholashda faol ishtirok
etishlari juda muhimdir, bu muammoli muammolarni muhokama qilish va hal qilish,
muhokama qilish, yozish va yozish paytida amalga oshirilishi kerak. ilmiy ishlarni
himoya qilish.
Muhim jihat shundaki, nafaqat natija muhokama qilinadi, balki ushbu natijaga
olib kelgan qarorlarni qabul qilish jarayoni ham muhokama qilinadi. Qaror qabul
qilish usullarining samaradorligini bilish va ularni amalga oshirish mustaqil shaxsga
xos bo‘lgan sub'ekt uchun qaror qabul qilishning maqbul usullari va faoliyatini
birlashtirishga yordam beradi.
Birinchi amaliy mashg‘ulotlardan birida ishlashni baholash mezonlarini
muhokama qilish kerak. Keyingi bosqichlarda muhokama natijasida tanlangan
mezonlar o‘quvchilar tomonidan o‘z-o‘zini baholash va o‘z-o‘zini baholash uchun
asos bo‘ladi. Mezon sifatida muhim qoidalarning argumentatsiyasi, taqdimotning
mantiqiyligi va ixchamligi, nazariyani amaliyot bilan uyg‘unlashtirish, asosiy
narsani umumlashtirish va xulosalar chiqarish, o‘z pozitsiyasini dalillar bilan
himoya qilish qobiliyati bo‘lishi mumkin. O‘z qarorlari va harakatlarini
o‘rtoqlarining faoliyati bilan ko‘rib chiqish, baholash va solishtirish qobiliyati o‘z-
o‘zini hurmat qilishning etarli darajada shakllanishiga yordam beradi, bundan
tashqari, talabalar etakchi uchun zarur bo‘lgan baholash faoliyatida tajriba
orttirishadi.
Bo‘lajak mutaxassisning mustaqil ishi nafaqat kasbiy bilim va ko‘nikmalarni
shakllantirishga, balki har qanday rahbar uchun zarur bo‘lgan, birinchi navbatda,
tashkilotchilik va kommunikativ fazilatlarni rivojlantirishga qaratilgan bo‘lishi
kerak.
Boshqalarni boshqarishdan oldin, o‘zingizni boshqarishni o‘rganishingiz
kerak. O‘zingizni nazorat qilish - bu tanangizni his qilish, kuchlanishni
engillashtirish va dam olish, shuningdek, o‘zingizda cheklangan kuch va ishonch
tuyg‘usini uyg‘otishni anglatadi.
Optimal psixofizik holat - bu taqdirning sovg‘asi emas, balki o‘z his-
tuyg‘ularini
boshqarish,
qiyinchiliklarni
engib
o‘tishga
moslashish,
muvaffaqiyatsizliklarning psixologik ta'sirini kamaytirish, yaqinlashib kelayotgan
faoliyatdan qo‘rqish uchun o‘z ustida tizimli ishlash natijasidir.
Bu malakalar psixofiziologik treninglar yordamida shakllanadi. Psixofiziologik
trening - bu shaxsni rivojlantirish usuli bo‘lib, u tanlangan faoliyatda maqbul
natijalarga erishish uchun odamning mushaklarini bo‘shashtirish, o‘z-o‘zini gipnoz
qilish, diqqatni jamlash va tasavvurni, ixtiyoriy aqliy faoliyatni boshqarish
qobiliyatini o‘rgatadi. Psixofiziologik tayyorgarlik quyidagi vazifalarni bajaradi:
ishdan dam olishga o‘tishni osonlashtirish va uning optimalligini ta'minlash, har
qanday faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun eng qulay aqliy va
fiziologik shart-sharoitlarni yaratish.
Yetakchilik - bu noaniqlik sharoitida ishlash, yaratish, improvizatsiya qilish
qobiliyati. Buning uchun oldingi tajriba natijasida olingan shtamplardan, ichki
cheklovlardan, qattiqlikdan xalos bo‘lishingiz kerak. Psixotrening ozodlik va
improvizatsiya tajribasini beradi, unda yagona to‘g‘ri echim yo‘q, har kim o‘zini
izlashi kerak.
Psixofiziologik tayyorgarlik o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirishga, o‘z xatti-harakati va farovonligini tartibga solishga yordam beradi.
O‘z-o‘zini tartibga solishni o‘rganish "o‘zingizni nazorat ostida ushlab turish" uchun
umumiy tavsiya emas, balki tobora ortib borayotgan murakkablikdagi mashqlar
tizimidir. Ko‘pgina psixofiziologik trening mashqlarida barcha mushaklarning
chuqur bo‘shashishi qo‘llaniladi. Kuchli mushaklar kuchlanishi bilan bog‘liq
hayajon, tirnash xususiyati, g‘azab. Yuzning, bo‘yinning, qo‘llarning, orqaning
haddan tashqari kuchlanishli mushaklarini bo‘shatish orqali biz ushbu holatlarning
salbiy ta'sirini kamaytiramiz.
Salbiy his-tuyg‘ular bilan bog‘liq markaziy asab tizimining haddan tashqari
faolligi insonning jismoniy holatiga yomon ta'sir qiladi. Bo‘shashtiruvchi
mashqlarning psixofiziologik mexanizmi markaziy asab tizimiga tuzatuvchi
ma'lumotlar oqimini oshirishdan iborat. Bu chalg‘itishlardan nerv impulslarining
oqimi tashvish, tashvish, qo‘rquv, g‘azabdan kelib chiqadigan salbiy ta'sirlardan
kuchliroq bo‘lishi mumkin.
Maxsus mashqlardan foydalanish (yuz, nafas olish va boshqalar) ham qonga
ma'lum moddalarni, gormonlarni maqsadli ravishda chiqarish orqali psixofizik
holatlarni tartibga solishga ta'sir qiladi. Shunday qilib, ma'yus yuz adrenalinning faol
chiqarilishiga yordam beradi, bu esa o‘z navbatida tashvish, tushkunlik va
noaniqlikni keltirib chiqaradi. Tabassum norepinefrinning ajralib chiqishini
ta'minlaydi va ishonch, hayajon, jo‘shqinlik va energiya tuyg‘usini keltirib
chiqaradi. Rag‘batlantirishning motivatsion ahamiyatini kamaytirish orqali ham
chidamlilikni tarbiyalash mumkin. Bunga aqliy psixologik himoya uchun mashqlar
to‘plami erishiladi.
Psixofiziologik mashg‘ulotlar nafaqat dam olish uchun. Bu, birinchi navbatda,
kommutatsiya va konsentratsiyani o‘rgatishdir. O‘z-o‘zini nazorat qilish ob'ekti,
konsentratsiya tananing "bu erda va hozir" tuyg‘usiga aylanganda, diqqat, ularga
e'tibor qaratib, salbiy tajribalar oqimini to‘xtatish uchun o‘zini hamma narsadan
ajratib turadi.
O‘z-o‘zini tartibga solishni o‘rgatish hissiyotlar va holatlarning tashqi
ko‘rinishlarini kuzatish qobiliyatini rivojlantirishdan boshlanishi kerak: yuz
ifodalari, duruş, nafas olish, mushak tonusi. Keyin o‘z tajribalarini, yuz ifodalarini,
yurishlarini, harakatlarini, yuz ifodalarini o‘zgartirish qobiliyatini zaruriy
tayyorlash. O‘z-o‘zini tartibga solish - bu so‘zlar va ularga mos keladigan tasvirlar
yordamida odamning o‘ziga ta'siri. Psixofiziologik o‘z-o‘zini tartibga solishning
mohiyati shundan iboratki, inson atrof-muhit bilan muloqot qilish va o‘z tanasini
bilish jarayonida to‘plangan his-tuyg‘ularni tizimli mashg‘ulot mavzusiga
aylantiradi. Buning uchun signallar mushaklarning gevşemesi va jismoniy qulaylik
hissi bilan birgalikda tananing og‘irligi, issiqlik hissi bo‘lishi mumkin.
Psixofiziologik tartibga solishning yana bir tamoyili shundan iboratki, og‘zaki
ta'rif qanchalik sezgir bo‘lsa, mazmunini oladi nima idrok qilinadi va u qanchalik
faol takrorlansa, o‘zini-o‘zi boshqarishga shunchalik aniqroq aylanadi.
O‘z tanasida sodir bo‘layotgan jarayonlarni mustaqil ravishda faol ravishda
o‘zgartirish va ularni boshqarish qobiliyati muhimdir. Bu mahorat kasbiy
muvaffaqiyatga erishishda eng hal qiluvchi omil hisoblanadi. O‘z-o‘zini tartibga
solish orqali psixofiziologik jarayonlarni faollashtirish yoki sekinlashtirish,
mashg‘ulotlar sifatini va amalga oshirilgan faoliyat samaradorligini oshirish
mumkin. O‘z-o‘zini tartibga solishning turli usullari yordamida kognitiv va
motivatsion jarayonlarga ta'sir qilish, motivlar va munosabatlarning samaradorligini
oshirish mumkin.
Ongli faoliyat har doim turtki bo‘lib, bu jihatdan shaxsning irodaviy fazilatlari
bilan muqarrar ravishda bog‘lanadi. O‘z-o‘zini nazorat qilish va o‘z-o‘zini tartibga
solish qobiliyati tashkilotchilik, qat'iyatlilik, o‘ziga ishonch, maqsadga
muvofiqlikda namoyon bo‘ladi. Jismoniy charchoqni olib tashlash qobiliyati
chidamlilikni, og‘ir yuklarga bardosh berish, kutilmagan to‘siqlarni engib o‘tish
qobiliyatini shakllantiradi.
Psixofiziologik tayyorgarlik amaliy mashg‘ulotlar davomida talabalar guruhini
7 (± 2) kishidan iborat mikroguruhlarga bo‘lish orqali amalga oshirilishi mumkin.
Mashqlar ishtirokchilarning jamoaviy o‘zaro ta'siri uchun mo‘ljallangan. Aloqa va
o‘zaro ishonch psixofiziologik tayyorgarlik uchun qulay psixologik omillardir. Bir-
biriga yaqin bo‘lgan guruh o‘z a'zolari uchun psixologik himoya yaratadi, bu har
kimga boshqalar bilan va eng muhimi, o‘zi bilan munosabatlarda bo‘shashish
imkoniyatini beradi.
Binobarin, muammoli ta’lim, munozara, rolli va ishbilarmonlik o‘yinlari, ilmiy
tadqiqot ishlari, psixofiziologik tayyorgarlik kabi usullardan foydalangan holda
talabalarni mustaqil ishlarga jalb etish bo‘lajak mutaxassislar shaxsining zarur
kasbiy sifatlarini shakllantirishga xizmat qiladi.
Mustaqil ish bir nechta tarkibiy qismlardan iborat bo‘lib, ularni amalga oshirish
talabalarda ma'lum kompetensiyalarni shakllantirish haqida gapirishga imkon
beradi. Ijro etuvchi komponent talabadan ma'lum darajadagi asosiy bilim va
ko‘nikmalarni talab qiladi; tahlil qilish, sintez qilish, taqqoslash, mavhumlashtirish,
umumlashtirish qobiliyatini rivojlantirish; ma'lumotlar bilan ishlash ko‘nikmalari
(matnni yuqori darajada tushunishni saqlagan holda o‘qish tezligi, eslatma olish,
konspektlar, hisobotlarni tuzish va h.k.).
Refleksiv komponent etishmayotgan ma'lumotlarni olish uchun ma'lum va
noma'lum chegaralarini aniqlash qobiliyatini, harakatlar va ko‘nikmalarning
tanqidiyligini, o‘z imkoniyatlari va ob'ektiv dunyoda va o‘zida mumkin bo‘lgan
o‘zgarishlar haqidagi bilimlarni talablar bilan bog‘lash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.
faoliyati va hal etilayotgan vazifalar.
Tashkiliy komponent quyidagi ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi: bajarilgan ish
hajmini aniqlash, ish bosqichlarini ajratib ko‘rsatish. faoliyatning har bir bosqichida
maqsad va vazifalarni belgilash, topshiriqni bajarish vaqtida vaqt ajratish, ish joyini
tashkil qilish, vazifani mustaqil bajarish uchun qo‘shimcha mablag‘larni jalb qilish.
Bundan tashqari, ushbu komponent o‘zini boshqarish qobiliyatini shakllantirishning
ma'lum darajasini nazarda tutadi.
Nazorat komponenti yakuniy mahsulot sifatini ham, mustaqil ishning alohida
bosqichlarini ham baholash qobiliyatini, baholashning tegishli shakllari va usullarini
tanlash qobiliyatini o‘z ichiga oladi.
Yuqoridagi bo‘linish shartli, ammo E.Astaxovaning fikricha, talabani mustaqil
ishga tayyorlash uchun zarur psixologik-pedagogik sharoitlarni aniqlash imkonini
berdi.
Talabalarning o‘quv faoliyati ko‘p omilli shartlilikka ega. O‘quv faoliyatining
yakuniy natijalari o‘quv jarayonidagi ob'ektiv omillar tarkibidagi munosabatlar
dinamikasi bilan belgilanadi. Oliy ta'lim yutuqlari faqat talabalarning o‘z faoliyati
strukturasini
shakllantirishning
yuqori
darajalarida
va
ularning
ijobiy
motivatsiyasida mumkin.
A.V. Jukov ta'kidlaydiki, hozirgi vaqtda pedagogika va o‘rganish psixologiyasi
bolalik doirasidan tashqariga chiqdi. Andragogik pedagogik paradigma o‘z
ehtiyojlaridan xabardor va ularni qondirishga qodir bo‘lgan kishilarni o‘rgatish
paradigmasi sifatida tobora chuqurroq rivojlanmoqda – o‘quvchilarning bilish
faoliyatini faollashtirish konsepsiyasi keng tarqalmoqda. Universitetda o‘qish
jarayonida mustaqil ishlarning turli shakllari va turlarini bajarishda talabalar
kognitiv mustaqillikning turli darajalarini o‘zlashtiradilar. Mustaqil mehnat
ko‘nikmalarini shakllantirish darajalariga ko‘ra turli xil bo‘linish mavjud, ammo
ularning barchasi bir nechta kengaytirilgan toifalarga bo‘linadi (B.U. Rodionovga
ko‘ra):
Faktik;
Operativ-reproduktiv;
Analitik;
Ijodiy;
Bu darajalar umumiy ta'lim va umumiy ilmiy usullarni o‘zlashtirgan
o‘quvchilarning ma'lum bir to‘plamini tavsiflaydi. Talaba o‘zlashtirgan
ko‘nikmalarni bir necha guruhlarga bo‘lish mumkin:
Ta'lim va tashkiliy: o‘quv joyini tashkil etish; tarbiyaviy ish gigienasi
qoidalariga rioya qilish; o‘quv maqsadini qabul qilish; faoliyat usullarini tanlash;
mehnatni tashkil etish va nazorat qilishni rejalashtirish.
Ta'lim va intellektual qobiliyatlar (aqliy faoliyat usullarini o‘zlashtirish):
taqqoslash; tahlil; tizimlashtirish; umumlashtirish; abstraksiya; modellashtirish;
fikrlash tajribasi.
Ta'lim va muloqot qobiliyatlari: og‘zaki nutq (qayta hikoya qilish, hodisalarni
tasvirlash, fikr yuritish); yozish, yozma nutq (natijalarni shakllantirish); tarbiyaviy
tinglash (asosiy narsani ta'kidlash va hokazo).
Ushbu ko‘nikmalarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirish sizga tez va samarali
o‘rganishga, bilim va ko‘nikmalaringizni mustaqil ravishda to‘ldirishga, o‘quv
yukini kamaytirishga, o‘z-o‘zini tarbiyalash ko‘nikma va ko‘nikmalarini egallashga,
o‘rganish uchun ijobiy motivatsiyani shakllantirishga, kognitiv mustaqillikni
rivojlantirishga, shakllantirishga imkon beradi. har tomonlama rivojlangan ijodiy
shaxs. Ijodkorlikni rivojlantirishning ahamiyati shaxsning aqliy rivojlanishida
bo‘lib, u o‘quvchilarda umumiy ta'lim fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish bilan
ta'minlanadi.
Mustaqil ish qobiliyatlari, ya'ni. kognitiv mustaqillik - bu shaxsning ajralmas
sifati. Shaxsning har bir xususiyati tegishli faoliyat jarayonida rivojlanib borishini
hisobga olib, asosiy e'tibor aqliy zo‘riqishni talab qiladigan mustaqil ishlarni tashkil
etishga, kognitiv faoliyatda zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni yangilashga
qaratilishi kerak. Demak, mustaqil ishning qadriyati o‘quv faoliyati va mustaqillik
uslublarining shakllanish darajasidadir.
Talabalarning mustaqil ishi o‘qitish mavzusida ma'lum shaxsiy fazilatlarni
rivojlantirishga yordam berganligi sababli, shuni ta'kidlash mumkinki, bu jarayon
eng muhimi, chunki ta'lim faoliyatini tashkil etish va mazmuni o‘rtasidagi haqiqiy
bog‘liqliklar o‘quv faoliyatining qadriyat yadrosida mustahkamlangan. shaxsiyat.
Rossiya jamiyatini rivojlantirishning yangi shartlari oliy kasbiy ta'lim tizimi
oldiga yangi ustuvorlik va vazifalarni qo‘ydi. O‘ziga xos fikrlash uslubi va qo‘yilgan
vazifalarni hal etishda o‘ziga xos yondashuvga ega bo‘lgan mutaxassislar
tayyorlashning sifat jihatidan yangi darajasini shakllantirish vazifasi ustuvor vazifa
sifatida ilgari surilmoqda. Oliy ta’limni maqsadli rivojlantirish va tizimli isloh qilish
ta’limning xalqaro standartlariga muvofiqligini ta’minlashga qaratilgan ta’lim
jarayonlarini tashkil etish va mazmuniga yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish
zarurligini taqozo etmoqda.
XX asr oxiri ichki ta'lim jarayonida talabalarga yo‘naltirilgan yondashuv bilan
ifodalangan ochiq gumanistik ta'lim paradigmasining paydo bo‘lishi va asoslanishi
bilan ajralib turdi.
A. V. Jukov ta'kidlaganidek, pedagogika va umuman ta'limga ta'sir qilgan
o‘zgarishlarning xususiyatlari quyidagilardan iborat:
· ta'limga umumiy nuqtai nazar uni madaniy jarayon sifatida chuqurroq anglash
yo‘nalishida o‘zgarib bormoqda, uning mohiyati insonparvarlik qadriyatlari va
ishtirokchilari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning madaniy shakllarida namoyon
bo‘ladi;
shaxsiyat g‘oyasi o‘zgaradi, bu ijtimoiy fazilatlarga qo‘shimcha ravishda,
uning avtonomligi, mustaqilligi, tanlash qobiliyati, aks ettirish, o‘zini o‘zi
boshqarish va boshqalarni tavsiflovchi turli xil sub'ektiv xususiyatlar bilan
ta'minlanadi, shu bilan bog‘liq holda uning hayotidagi roli. pedagogik jarayon ham
o‘zgaradi, u tizimli boshlang‘ichga aylanadi;
· pedagogik ta’sir ob’ekti sifatida o‘quvchiga munosabat qayta ko‘rib chiqilib,
nihoyat, o‘ziga xos individuallikka ega bo‘lgan ta’lim sub’ektining maqomi belgilab
qo‘yiladi. Individual-shaxsiy qobiliyatlarni, xususiyatlarni rivojlantirish uchun
shart-sharoitlar yaratish va individuallikni pedagogik qo‘llab-quvvatlash ta'limning
asosiy maqsadlari deb hisoblanadi;
· shaxs rivojlanishining psixologik mexanizmlari bo‘yicha so‘nggi tadqiqotlar
natijalari pedagogikaga kirib bormoqda va talabga ega. Ilgari shaxsiy
rivojlanishning asosiy mexanizmi sifatida ko‘rib chiqilgan interyerizatsiya bilan bir
qatorda shaxsiylashtirish, o‘zini o‘zi identifikatsiya qilish, o‘zini o‘zi anglash istagi,
o‘zini o‘zi anglash va individual rivojlanishning boshqa ichki mexanizmlariga katta
ahamiyat beriladi;
Bularning barchasi ta'lim maqsadlari, vektorlari va standartlarini qayta
baholashga olib keladi. Yangi ko‘rinish 10 yildan ortiq vaqt davomida faol ishlab
chiqilgan va amalga oshirilgan, Rossiya ta'limida etakchi innovatsiyalar bo‘lgan
mazmunli va uslubiy o‘zgarishlarni talab qiladi. Talaba shaxsini rivojlantirishning
muhim manbalaridan biri uning o‘quv faoliyati jarayonida mustaqil ishlashidir.
I.A. asarlarida talabalarning mustaqil ishi. Qish fasli o‘z-o‘zini tartibga solish
va o‘quv predmetining maqsadini belgilash tufayli o‘quv faoliyatining eng yuqori
shakliga o‘xshaydi. Har qanday faoliyat singari, mustaqil ish ham motiv, nazorat va
aks ettirishga ega bo‘lishi kerak, bu I.A.ning ta'rifida aks etadi. Qish. A. A.
Verbitskiy nuqtai nazaridan, talabalarning mustaqil ishi insoniyatning ob'ektiv
tajribasini samarali o‘zlashtirishga, bo‘lajak mutaxassisning kognitiv sohasini
rivojlantirish va takomillashtirishga qaratilgan o‘quv faoliyati shaklidir. Bu ta'rif
A.A. tomonidan ishlab chiqilgan kontekstual yondashuvning mohiyatini aks ettiradi.
Verbitskiy, unga ko‘ra oliy ta'lim uning barcha bosqichlarida imkon qadar
professional bo‘lishi kerak. Bu yondashuv ham faoliyat kontseptsiyasiga asoslanadi,
unga ko‘ra ijtimoiy tajribani o‘zlashtirish sub'ektning faol faoliyati natijasida amalga
oshiriladi. Kontekstli ta'limning asosiy tamoyillari: shaxsning faolligi, kasbiy
faoliyat elementlarining ta'lim faoliyati shakllarida muammoli, bosqichma-bosqich
izchil modellashtirish. Taqdim etilgan ta'riflarda faoliyat komponenti pedagogik
psixologiya nuqtai nazaridan aniq ko‘rsatilgan.
Hozirgi bosqichda psixologik
mexanizmlarning ta'limga, jumladan,
universitetlarga integratsiyalashuvi yaqqol ko‘rinib turibdi. Shu munosabat bilan
oliy ta’lim muassasalarida ta’limning, birinchi navbatda, o‘z-o‘zini rivojlantirish
uchun zarur bo‘lgan sifat va ko‘nikmalarni rivojlantirishga qaratilishi universitetda
talabalarning mustaqil ishlari, shuningdek, faoliyat shakllari salmog‘ining oshishiga
olib keladi. ushbu natijaga erishishga qaratilgan. Shuni ta'kidlash kerakki, ta'limni
isloh qilish sharoitida mustaqil ishning ortib borayotgan roli ma'ruzalarning
ahamiyatini biroz pasaytiradi va uning vazifasini yo‘naltiruvchi va, ehtimol,
rag‘batlantirishni kamaytiradi, chunki talabalarning mustaqil ishlariga qo‘yiladigan
talablar ularga mustaqil ravishda kerakli bilimlarni olishga imkon beradi. bilim.
Demak, o‘qituvchining ob'ektiv bilim tashuvchisi sifatidagi roli endi u qadar dolzarb
emas. U ilmning kalitidir va eshikni talabaning o‘zi ochadi.
An'anaga ko‘ra, mustaqil ish o‘qituvchining ko‘rsatmasi bo‘yicha, lekin
o‘qituvchisiz amalga oshiriladigan talabalar faoliyatining butun majmuasi sifatida
talqin qilingan. Biroq, yangi shartlar "mustaqil ish" tushunchasining mohiyatini va
unga bo‘lgan munosabatni qayta ko‘rib chiqishga yordam berdi.
Zamonaviy ta'lim jarayonining maqsadi bilim, ko‘nikma va ko‘nikmalarni
o‘qituvchidan talabaga o‘tkazish emas, balki o‘quvchilarning doimiy, uzluksiz o‘z-
o‘zini tarbiyalash qobiliyatini, bilimlarni to‘ldirish va yangilash, ulardan foydalanish
istagini rivojlantirishdir. kelajakdagi kasbiy faoliyat sohalarida ijodiy amaliyotda. .
Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki, bunday talabalar faoliyati o‘qituvchining
rahbarlik va maslahatchi rolini saqlab qolgan holda, talabalarning yuqori darajadagi
motivatsiyasi bilan amalga oshirilishi kerak. O‘z-o‘zini tarbiyalash, o‘z-o‘zini
tarbiyalash, katta natijalarga erishish istagi masalalarida mustaqillikni rivojlantirish
muhimdir.
S.I. nuqtai nazaridan. Arxangelsk, talabalarning mustaqil ishi zarur
ma'lumotlarni mustaqil izlash, bilimlarni o‘zlashtirish, bu bilimlardan o‘quv, ilmiy
va kasbiy muammolarni hal qilish uchun foydalanish sifatida qaraladi. Bu ta'rif oliy
ta'limni modernizatsiya qilish shartlariga to‘liq mos kelmaydigan bilim
komponentining ustunligini nazarda tutadi. Usmonov asarida R.A. Nizomov.
"Talabalarning mustaqil ishi - o‘quvchilarning sinfda yoki sinfdan tashqarida
bevosita rahbarligisiz, lekin o‘qituvchining nazorati ostidagi individual, guruhli
bilish faoliyatining har xil turlari". Ushbu ta'rif faqat faoliyatning operatsion
komponentini aks ettiradi, shuning uchun u etarli darajada qobiliyatsiz ko‘rinadi.
Talabaning mustaqil ishi, bir tomondan, yangi o‘quv materiali asos qilib
olingan, sinfda nazariy o‘rganish uchun rejalashtirilgan o‘quv fanining o‘rganilgan
materialini mustahkamlashga, ikkinchi tomondan, tuzilishini tushunishga
qaratilgan. va yangi o‘quv materialining mantig‘i - bu darslarning natijasi, uni
amaliy mashg‘ulotlarda qo‘llash darajasiga qadar chuqurlashtirish, bu bilimlarning
uzoq muddatli, mantiqiy xotirada mustahkamlanishini ta'minlaydi va kasbiy bilimlar
tizimini shakllantiradi. Talabalarning mustaqil ishlaridan foydalanishning yakuniy
natijasi o‘quv faoliyati madaniyati bo‘lib, u mutaxassisning kasbiy faoliyati
madaniyatiga aylanadi. SIWni bilimlarni o‘zlashtirish, kasbiy madaniyat va
mutaxassisning fazilatlarini shakllantirish jarayoni sifatida tushunish maqsad va
mazmunni aniq tavsiflaydi. Talabaning o‘quv faoliyati madaniyati darajasi va uni
shakllanayotgan mutaxassis sifatida talabaning kasbiy faoliyatida rivojlanishining
o‘ziga xos xususiyati - bu faoliyatda va xususan, mustaqil ishda ijodkorlikning
mavjudligi.
Talabalarning mustaqil ishi oliy ta’lim muassasasida ta’lim olishning eng
muhim va samarali elementlaridan biridir. U sinfxona va darsdan tashqari bo‘linadi.
An'anaviy auditoriya mustaqil ish turlariga laboratoriya ishlarini bajarish, nazorat va
mustaqil ishlar, yozma nazorat va boshqalar kiradi. Sinfdan tashqari mustaqil ish
turlariga auditoriyaga tayyorgarlik (uy vazifalarini bajarish, ma'ruza, seminar,
amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari uchun nazariy savollar tayyorlash), kurs va
tezislarni bajarish, test va imtihonlarni topshirishga tayyorgarlik ko‘rish va
boshqalar kiradi. Mustaqil ish o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini tashkil etish
shakllaridan biri bo‘lib, u mustaqillik va faollikni rivojlantirishga yordam beradi,
shuningdek, o‘quvchilarning ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirishni rag‘batlantiradi.
Zamonaviy nashrlarda e'lon qilingan ushbu ta'riflar ham talabalarning mustaqil
ishlarini aniqlashga tizimli bo‘lmagan yondashuvni ko‘rsatadi, chunki ular birinchi
navbatda ish shakllarini ochib beradi.
Talabalarning mustaqil ishlarini boshqarish va nazorat qilish tizimini
rivojlantirishning hozirgi bosqichida quyidagi ta'rif ko‘pincha qo‘llaniladi:
"Talabalarning mustaqil ishi - bu o‘quvchining yangi bilim va ko‘nikmalarni faol,
maqsadli o‘zlashtirish usulidir. bu jarayonda o‘qituvchilarning ishtiroki”.
Shuni ta'kidlash kerakki, bizning davrimizda mustaqil ishlarni shakllantirish
jarayonida Ta'lim vazirligining "Oliy o‘quv yurtlari talabalarining mustaqil ishlarini
faollashtirish to‘g‘risida"gi xati asosiy me'yoriy hujjat hisoblanadi. Ushbu hujjatda
kasb-hunar ta’limining maqsadi “mehnat bozorida raqobatbardosh, mas’uliyatli, o‘z
kasbini ravon va turdosh faoliyat sohalariga yo‘naltirilgan, o‘z mutaxassisligi
bo‘yicha samarali ishlashga qodir bo‘lgan, tegishli darajadagi va profilli malakali
xodimni tayyorlash”dir. doimiy kasbiy o‘sishga, ijtimoiy va professional
harakatchanlikka tayyor bo‘lgan jahon standartlari darajasi….». Hujjatda mustaqil
ishning rolini kuchaytirish, ta’limning yangi standartlariga amal qilish zarurati bilan
bog‘liq holda ta’limni har tomonlama qayta tashkil etish zarurligi haqida so‘z boradi.
Talabalar mustaqil ishlarining predmeti va mazmuni ta’lim standarti, o‘quv
fanlarining ish dasturlari, darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar va metodik qo‘llanmalar
mazmuni bilan belgilanadi. Har qanday mutaxassislik (mutaxassislik) talabalarining
mustaqil ishlash usullari tegishli kasbiy ta'lim dasturiga kiritilgan har bir o‘quv
fanining ish dasturlari bilan belgilanishi kerak.
Mustaqil ishlarni amalga oshirishning o‘ziga xos usullari talaba tomonidan,
kerak bo‘lganda esa o‘qituvchi (o‘qituvchilar) bilan kelishilgan holda amaldagi
me'yoriy hujjatlarda belgilangan shartlar (cheklovlar) doirasida tanlanadi.
Talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etishning zamonaviy tizimining asosiy
murakkabligi o‘tmishda ildiz otgan. Muammoning murakkabligi turli fanlar
bo‘yicha ma'ruzalar va mustaqil ishlar uchun vaqtni optimallashtirish zaruratidadir.
“Hozir bu kamdan-kam hollarda 1:1 nisbatdan oshadi, Boloniya jarayonining
Yevropa mamlakatlarida va AQShda ma'ruza o‘qish uchun umumiy vaqtni
qisqartirish va talabalarning mustaqil ishlashi uchun vaqtni ko‘paytirishning
barqaror tendentsiyasi kuzatilmoqda. Taxminan 1: 3 nisbatda. Mashg‘ulotlarning
ma'ruza shakli bilan solishtirganda talabalarning mustaqil ishi uchun mana shu uch
baravar ko‘p vaqt o‘tkazish mashg‘ulotlar sifatini oshirish uchun o‘rtacha eng
samarali hisoblanadi. Shuni ham aytish kerakki, 2003 yilgi ma'lumotlar hozirgi
kunning rasmini to‘liq ochib bermayapti. Universitetlarda mustaqil ishlar ulushining
ortishi deyarli hamma joyda kuzatilmoqda.
O‘z ishida A.N. Ribnova talabalarning mustaqil ishlarini aniqlash bo‘yicha bir
nechta fikrlarni beradi. N.P. Kashin talabalarning mustaqil ishi ostida o‘qituvchining
bevosita ishtirokisiz, lekin uning ko‘rsatmalariga binoan bajariladigan turli xil
ishlarni tushunadi. Bunday ta'rif to‘liq emas. O‘qituvchining roli nafaqat topshiriqlar
berish va ularning bajarilishini passiv nazorat qilish, balki o‘quvchilarning bilim
faoliyatida mustaqilligini rivojlantirishga yordam beradigan rahbarlik qilishdir. R.B.
Sroda mustaqil ishni shunday faoliyat deb biladiki, ular maksimal faollik, ijodkorlik,
mustaqil fikr yuritish, tashabbus ko‘rsatadilar. Ammo shuni ta'kidlash joizki, yuqori
aqliy faoliyatni talab qiladigan har bir faoliyat mustaqil emas. Rybnovaning fikricha,
talabalarning mustaqil ishlarining eng to‘liq ta'rifi B.P. Esipov. U talabaning
mustaqil ishini o‘qituvchining bevosita ishtirokisiz, lekin uning topshirig‘iga binoan
va buning uchun maxsus belgilangan vaqtda bajariladigan, talabalar ongli ravishda
topshiriqda qo‘yilgan maqsadga erishishga intiladigan ish deb hisoblaydi; ularning
sa'y-harakatlarini ko‘rsatish va aqliy yoki jismoniy harakatlarining natijalarini u
yoki bu shaklda ifodalash. Bu ta'rif sifatga e'tiborni qaratadi (qo‘yilgan maqsadga
erishish ongi, topshiriqni bajarishda o‘z harakatlarining ahamiyati), o‘qituvchining
rolini ko‘rsatadi. O‘qituvchi-psixolog I.A. Zimnyaya ta’kidlaydiki, mustaqil ish
o‘qituvchi tomonidan tashqi vositachilik tizimi boshqaruvi asosida o‘quvchi
tomonidan o‘z nuqtai nazaridan eng oqilona vaqtda tashkil etilgan va amalga
oshiriladigan, jarayon va natija nuqtai nazaridan u tomonidan nazorat qilinadigan
o‘quv faoliyatidir. Bu qarash shaxsiy yondashuvning mohiyatini aks ettiradi.
Psixologik model kontekstida talabalarning mustaqil ishlarini tushunish
o‘qituvchilar faoliyatida tobora ko‘proq namoyon bo‘lmoqda.
Yana bir tegishli ta'rif L. G. Vyatkin tomonidan berilgan. Uning fikricha,
mustaqil ish - bu o‘qituvchining bevosita yordami muntazam ravishda kamayishi
sharoitida talabalar bilim, ko‘nikma, qobiliyatlarni ongli va doimiy ravishda
o‘zlashtirishga yordam beradigan vazifalarni bajaradigan o‘quv faoliyatidir.
Kognitiv mustaqillik shaxsiy xususiyat sifatida. Bu ta’rif talabalar mustaqil
ishlarining mazmuni va maqsadlarining ko‘p jihatlarini o‘zida aks ettiradi. Talabalar
mustaqil ishlarining psixologik jihatlariga xos xususiyat ham borki, mustaqillikni
shaxs xususiyati sifatida shakllantirish, shuningdek, uning tashkiliy va nazorat
darajalarini tushunish.
Terminologiyada ham, ta'rifda ham yagona yondashuvning yo‘qligi ko‘pchilik
o‘qituvchilar uchun aniq. Ba'zi mualliflar asosiy xususiyatlar sifatida faoliyatning
tashkiliy tomonini tavsiflovchi xususiyatlarni ajratib ko‘rsatishadi, boshqalari -
mavzu-mazmunni shaxsiy va protsessual tomonlar bilan bog‘lamasdan, boshqalari
esa faqat protsessual tomonni ko‘rib chiqadilar. Demak, ta'riflarning xilma-xilligi:
o‘qitish usuli, o‘qitish usuli, faoliyatni tashkil etish shakli, o‘qitish vositalari va
boshqalar. Talabalarning mustaqil ishlarini nafaqat tadqiqotchilar, balki
o‘qituvchilar, talabalar, ma’muriy-boshqaruv apparati tomonidan ham turlicha
tushunilishi, bir tomondan, samaradorlikning pasayishiga olib kelsa, ikkinchi
tomondan, uning rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Shu sababli, mustaqillikning
umumiy belgisi sifatida "o‘quv faoliyatining eng yuqori shakli" ni olish taklif etiladi.
Rossiya Federatsiyasi Ta'lim va fan vazirligining "Oliy o‘quv yurtlari talabalarining
mustaqil ishlarini faollashtirish to‘g‘risida"gi xatining mazmunini, shuningdek,
ta'limning hozirgi tendentsiyalarini hisobga olgan holda, SIWni "Oliy o‘quv yurtlari
talabalarining mustaqil ishlarini faollashtirish to‘g‘risida" bo‘lajak mutaxassisning
kognitiv sohasini rivojlantirish va takomillashtirishga qaratilgan maqsadni belgilash
va o‘z-o‘zini tartibga solish tufayli o‘quv faoliyatining eng yuqori shakli. Taklif
etilayotgan ta'rif faoliyat strukturasining elementlarini o‘z ichiga oladi va vaqt va
fan ehtiyojlari oliy ta'lim oldiga qo‘ygan maqsadlarga javob beradi.
Talabalarning mustaqil ishi, eng avvalo, faoliyat ekanligi aniqlanganligi
sababli, mustaqil ishni tashkil etish strukturasi I.O. Leontiev: motiv, maqsadlar,
vazifalar, harakatlar, operatsiyalar, nazorat, aks ettirish, tuzatish.
Har qanday faoliyatning birinchi sharti - bu ehtiyojlarga ega bo‘lgan mavzu.
Ehtiyojning mavjudligining o‘zi hali faoliyatga ma'lum bir yo‘nalish bera olmaydi.
Ehtiyojning vektorligini ta'minlovchi ob'ekt - motivdir. VA HAQIDA. Leontiev
motivni maqsadga induktsiya sifatida belgilaydi. Shuning uchun motivlar ongli va
haqiqatda harakat qiluvchi bo‘lishi mumkin. Kasb-hunarga ega bo‘lish zarurligini
tushunish hali o‘qishga turtki emas. Muayyan sharoitlarda tushunilgan motivlar
haqiqatan ham samarali bo‘ladi. Talabalarning mustaqil ishi ta'rifiga asoslanib,
ushbu faoliyat turiga motivatsiya ijobiy motivlar bo‘lishi kerak, chunki faqat bu
holda mustaqil o‘quv faoliyati vositalarini harakatning ongli stereotipi sifatida qabul
qilish mumkin.
Bundan tashqari, o‘quv faoliyatining eng yuqori shakli sifatida talabalarning
mustaqil ishi haqida gapiradigan bo‘lsak, talabalarda hech bo‘lmaganda yuqori
sinflarda ta'lim va kognitiv motivlar yoki o‘z-o‘zini tarbiyalash motivlari mavjudligi
nazarda tutiladi.
Talabalar mustaqil ishini tashkil etishning muhim tarkibiy qismlaridan biri
uning maqsadlaridir. CDSning maqsadlari funktsiyalarga asoslanadi. N.V. Solovova
talabalarning mustaqil ishining quyidagi funktsiyalarini belgilaydi:
Rivojlantiruvchi (aqliy mehnat madaniyatini oshirish, ijodiy faoliyat bilan
tanishtirish, o‘quvchilarning intellektual qobiliyatlarini boyitish);
Axborot va trening (o‘quvchilarning darsdagi ta'lim faoliyati mustaqil ish
bilan ta'minlanadi);
Yo‘naltiruvchi va rag‘batlantiruvchi (baholash, fikrlash va tuzatish asosida);
Ta'lim (mutaxassisning kasbiy fazilatlari shakllanadi va rivojlanadi);
Tadqiqot (professional va ijodiy fikrlashning yangi darajasini shakllantirish);
Turli mualliflar mustaqil ish maqsadlarining turli formulalarini taklif qilishadi.
Masalan, A.V. Jukov talabalarning mustaqil ishi maqsadlarining quyidagi tasnifini
taklif qiladi: didaktik maqsadlar, ta'lim maqsadlari (mustaqillikni shaxsiy xususiyat
sifatida singdirish va bilish stereotipi, ya'ni. bilimlarni to‘ldirish va yangilash
zarurati). Didaktik maqsadlar orasida u quyidagilarni belgilaydi: bilimlarni turli
manbalardan mustaqil ravishda olishni o‘rganish; bo‘lajak mutaxassislar uchun
zarur bo‘lgan ko‘nikma va malakalarni shakllantirish; talabalarning kasbiy
tayyorgarligi uchun mas'uliyatini oshirish; kelajakdagi kasbiy faoliyatini
rejalashtirish, tashkil etish va amalga oshirishda mustaqillikni rivojlantirish; fanlar
bo‘yicha yakka va guruh topshiriqlarini bajarishda mustaqil ishlash asosida
talabalarning kasbiy tafakkurini shakllantirish. Solovovaning ishida shakllantirilishi
jihatidan bir oz boshqacha, ammo mazmuni o‘xshash, talabalarning mustaqil
ishlarining maqsadlari taklif etiladi: olingan bilim va ko‘nikmalarni tizimlashtirish
va mustahkamlash; manbalar bilan ishlash ko‘nikmalarini shakllantirish; shaxsiy
fazilatlarni rivojlantirish (mustaqillik, mas'uliyat, tashkilotchilik); tadqiqot
ko‘nikmalarini rivojlantirish;
Talabalar mustaqil ishining operativ komponenti topshiriq va kurs maqsadiga
muvofiq o‘quv faoliyati usullaridan foydalanish bilan uzviy bog‘liqdir. Maqsadga
erishish rejalashtirish va unga erishish uchun zarur bo‘lgan aniq qadamlar orqali
sodir bo‘ladi. Talabalarning mustaqil ishlarining samaradorligi bevosita uni
rejalashtirishga bog‘liq. O‘qituvchilar tomonidan SFSni rejalashtirishning asosiy
hujjatlari dars jadvali, OTM talabalarining mustaqil ishi to‘g‘risidagi nizom,
shuningdek, o‘quv rejasi (dastur) hisoblanadi; Bu ma’lumotlarga asoslanib talaba
SO‘V bo‘yicha topshiriqlarni bajarish bo‘yicha o‘z rejasini tuzadi. Shunday qilib, u
oldindan kelishilgan mavjud muddatlarni hisobga olgan holda, ularni o‘zi uchun
qulay vaqtda bajarish imkoniyatiga ega. Shuni ta'kidlash kerakki, ma'lum bir
universitetda mustaqil ishlarni tashkil qilishni belgilovchi normativ hujjatlarni ishlab
chiqishning ahamiyati juda yuqori.
Mustaqil ish samaradorligining juda muhim sharti uni nazorat qilishdir.
Psixologik jihatdan, faqat nazorat qilinadigan va baholanadigan ish talaba uchun
mantiqiy bo‘ladi. Nazoratni boshqaruv funktsiyasi sifatida ko‘rib chiqish mumkin,
buning yordamida o‘qituvchi o‘zining o‘qitish texnologiyasi to‘g‘ri yoki yo‘qligini
va uni tuzatish zarurligini aniqlaydi. Bundan tashqari, nazorat ham maqsadlarga
erishishni ta'minlash jarayonidir. O‘quv faoliyatidagi nazorat funktsiyasi
(D.B.Elkonin bo‘yicha) harakatlar tarkibiga kiruvchi operatsiyalarni bajarishning
to‘g‘riligi va to‘liqligini, o‘quv muammosini hal qilishga qaratilgan harakatlar
usullarini aniqlashdan iborat.
Nazorat qat'iy tartibga solinishi, o‘quv rejasi bilan asoslanishi kerak. Bu,
birinchi navbatda, talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida tushunmovchilik bo‘lmasligi
uchun, shuningdek, o‘quv dasturi talabalarning mustaqil ishlariga zid bo‘lmasligi
uchun kerak. Shunday qilib, ular bir-biriga bog‘langan va bir-biridan ergashgan.
Talabalarning mustaqil faoliyatini nazorat qilish samaradorligini ta'minlashning
zaruriy sharti uni tashkil etish va o‘tkazishda tizimli va bosqichma-bosqichlikka
rioya qilishdir.
A.N. Rybnova nazoratni turlari, tamoyillari va bosqichlari bo‘yicha tasniflashni
taklif qiladi. Turi bo‘yicha nazorat dastlabki, joriy, yakuniy (yakuniy) bo‘lishi
mumkin. Prinsiplar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
strategik xususiyat;
natijalarga yo‘naltirilganlik;
o‘z vaqtidalik;
moslashuvchanlik va soddalik;
iqtisodiyot;
Ushbu tamoyillar muvaffaqiyatli nazorat qilish, yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan kamchiliklarni izlash va ularni tuzatish uchun asos yaratadi. Ushbu
tamoyillar o‘qituvchining nazoratni amalga oshirish bo‘yicha ish bosqichlarini
qurishda ham qo‘llaniladi: standartlarni ishlab chiqish, natijalarni standart bilan
taqqoslash, natijani o‘zgartirish va tuzatish. Strategik xususiyat faoliyatni tashkil
etishning umumiy ustuvor yo‘nalishlarini aks ettiradi va ularni qo‘llab-quvvatlaydi.
Natijaga
yo‘naltirilganlik
maqsadlarga
haqiqiy
erishish
va
yangilarini
shakllantirishni ta'minlaydi. Vaqtlilik deganda kuzatilayotgan hodisa uchun adekvat
bo‘lgan o‘lchovlar va baholashlar orasidagi vaqt oralig‘i tushuniladi.
Moslashuvchanlik faoliyatni tashkil etishning ichki va tashqi sharoitlarining
o‘zgarishiga moslashishni nazarda tutadi. Nazorat ishning qanchalik samarali
ekanligini, shuningdek, talabalarning ehtiyojlari qanchalik qondirilganligini ko‘rish
imkonini beradi.
Boshqarishning motivatsion-refleksiv funktsiyasini ham ta'kidlash kerak.
Aynan u alohida ahamiyatga ega, chunki o‘quvchilarning o‘z faoliyati to‘g‘risida
mulohaza yuritish qobiliyati mustaqil fikrlash va qidiruv faoliyati usullarini egallash
darajasining ko‘rsatkichi, shuningdek, shaxsiy xususiyat sifatida kognitiv
mustaqillik darajasi. . O‘z-o‘zini nazorat qilish - bu shaxsning umumiy va alohida
bosqichlarda bilimlarni o‘zlashtirish darajasini nazorat qilish qobiliyati. O‘z-o‘zini
nazorat qilish har qanday intellektual qobiliyatning zarur tarkibiy qismi bo‘lib, aqliy
faoliyatning samarali usullari yoki usullarini egallash bilan tavsiflanadi. A.E.
Bogoyavlenskaya
ta'kidlaydiki,
talabalarning
mustaqil
ishi
jarayonida
o‘qituvchining nazorati ham o‘z-o‘zini nazorat qilish, baholash - o‘z-o‘zini
baholashga aylanishi kerak.
Baholash ob'ektni o‘zlashtirish jarayonida sub'ekt harakatining maxsus
ko‘rsatkichidir. Ta'lim faoliyatining tarkibiy qismlari sifatida nazorat va baholash
o‘rtasidagi bog‘liqlik ikki tomonlama ekanligi aniqlandi: nazorat o‘zining yakuniy
qismida qisman, qisman baholashni o‘z ichiga oladi; o‘z navbatida, nazorat asosida
shakllangan baholash uni rag‘batlantiradi. Bu shuni anglatadiki, faqat baholash bor
joyda nazorat bo‘lishi mumkin.
Baholashda, ayniqsa talabalarning mustaqil ishi sharoitida quyidagi uslubiy
talablarni hisobga olish kerak:
Baholashning yuqori natijalarga qaratilishi;
Baholashning amaliy yo‘nalishi, kognitiv faoliyat jarayonida olingan
bilimlarni realga yaqin o‘quv vaziyatlarida qo‘llanilishi kerak bo‘lgan amaliy
ko‘nikmalar bilan bog‘lash;
Baholash ijodiy, analitik, tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga qaratilgan
bo‘lishi kerak;
Baholash o‘quvchilarda mustaqillik va mustaqillikni rivojlantirishi va
rag‘batlantirishi kerak va hokazo.
Talaba mustaqil ish ulushining ko‘payishi sharoitida tashqi va ichki nazorat
uchun baholash vositalarini yaratishi va qo‘llashi kerak. Baholash va o‘z-o‘zini
baholash o‘quvchilar faoliyatini aks ettirish va tuzatish komponentlari hisoblanadi.
Ushbu operatsiyalar asosida yangi maqsadlar qo‘yiladi, kamchiliklar bartaraf etiladi,
o‘qituvchi va o‘quvchining ham faoliyati tuzatiladi.
Talaba mustaqil ishining normal ishlashini ta'minlaydigan tashkiliy chora-
tadbirlar quyidagi shartlarga asoslanishi kerak:
· Mustaqil ish o‘z predmetiga yo‘naltirilganligi bo‘yicha aniq bo‘lishi kerak;
· Mustaqil ish samarali, uzluksiz monitoring va uning natijalarini baholash
bilan birga olib borilishi kerak.
O.V. Zatsepina talabalarning mustaqil ishlarini tashkil etish texnologiyasi
haqidagi tasavvurida uni 2 blokga ajratadi: mazmunli va protsessual, ularning har
biri semantik komponentlardan iborat:
· Motivatsion - qimmatli;
· Tashkiliy;
· Operatsion - faoliyat;
Baholovchi-refleksiv;
Har bir faoliyat uchun samaradorlik shartlari aniqlanishi mumkin. A.Rubanik
talabalarning mustaqil ishi samaradorligining quyidagi shartlarini belgilaydi:
talabaning “akademik yetukligi”ni rivojlantirish jarayonida uni pedagogik qo‘llab-
quvvatlash; reyting tizimida o‘qitishni tashkil etish; o‘quv qo‘llanmalari va
vazifalari to‘plamidan foydalanish. Mustaqil ishlarni amalga oshirish uchun shart-
sharoit va shart-sharoit yaratuvchi tadbirlar har bir talaba uchun quyidagilarni
ta'minlashi kerak: Nazariy (hisoblash, grafik va boshqalar) va amaliy (laboratoriya,
o‘quv tadqiqot va boshqalar) ishlarni bajarishda individual harakat usuli;
· Axborot resurslari (ma'lumotnomalar, qo‘llanmalar, individual topshiriqlar
banklari, o‘quv dasturlari, amaliy dasturlar paketlari va boshqalar);
· Uslubiy materiallar (yo‘riqnomalar, ko‘rsatmalar, seminarlar va boshqalar);
Nazorat materiallari (testlar);
· Moddiy resurslar (kompyuterlar, o‘lchash va texnologik uskunalar va
boshqalar);
· Vaqtinchalik resurslar;
· individual ta'lim traektoriyasini tanlash imkoniyati (tanlov o‘quv fanlari,
qo‘shimcha ta'lim xizmatlari, individual o‘quv rejalari);
· Talaba mustaqil ravishda olgan nazariy va/yoki amaliy natijalarni
(konferentsiyalar, olimpiadalar, tanlovlar) ommaviy muhokama qilish imkoniyati;
Shu bilan birga, belgilangan maqsadlarga erishish uchun uni tashkil etishning
ko‘plab shakllari va usullari mavjud.
Talabalarning mustaqil ishini tashkil etish haqida gapiradigan bo‘lsak, u
ko‘pincha sinf va sinfdan tashqari bo‘linadi. Talabalarning auditoriyadagi mustaqil
ishi amaliy va seminar mashg‘ulotlariga tayyorgarlikni anglatadi. Talabalarning
darsdan tashqari ishlari topshiriqlar tizimi, ular bo‘yicha yo‘riqnomalar va majburiy
nazorat orqali tashkil etiladi. Talabalarning sinfdan tashqari mustaqil ishlarini
nazorat qilish shakllari juda xilma-xil bo‘lishi mumkin: kollokvium, test, test, test,
o‘quv konferentsiyasi va boshqalar.
Nazorat ishi, qoida tariqasida, ma'lum bir blok bo‘yicha talabalarning
bilimlarini tekshiradi. Sinovlarning mazmuni ko‘pincha materialni o‘zlashtirishning
operativ-reproduktiv darajasiga qaratilgan, kamroq - analitik (B.U. Rodionovga
ko‘ra). Biroq, nazorat ishining shubhasiz afzalligi har bir talabani baholash
qobiliyatidir. Kollokvium - bu o‘quv va nazariy mashg‘ulotlarning bir turi bo‘lib, u
o‘qituvchi tomonidan juda keng doiradagi muammolar bo‘yicha guruh muhokamasi.
Qoidaga ko‘ra, kollokvium davomida cheklangan miqdordagi eng kuchli talabalar
o‘zlarini ko‘rsatadilar. Test bilimlarni nazorat qilishning individual shaklidir. Bu
yerda har bir talaba o‘z bilimini, tushunish darajasida, maxsus terminologiyaga ega
ekanligini ko‘rsatish imkoniyatiga ega. Konferentsiya talabalarning mustaqil
ishlarini nazorat qilishning eng ko‘p vaqt talab qiladigan shakllaridan biri bo‘lib, shu
bilan birga talabalarning kasbiy va shaxsiy o‘sishi nuqtai nazaridan eng samarali
hisoblanadi, chunki u materialni o‘zlashtirishning ijodiy darajasini amalga oshiradi.
maqsad qo‘yish, o‘z faoliyatini mustaqil rejalashtirish. SRSni nazorat qilishning
yuqoridagi shakllaridan tashqari, boshqa ko‘plab navlar mavjud. Ishbilarmonlik
o‘yinlari, muammolarni hal qilish, nizolar kabi nazoratning turli faollashtiruvchi
shakllari o‘quv materialini umumlashtirish va tizimlashtirishning yuqori darajasiga
erishishga imkon beradi. Noan'anaviy mashg‘ulotlarni o‘tkazish jarayonida talabalar
operatsiyalar vositalarini va muammolarni hal qilish va maqsadlarga erishish
mexanizmini o‘zlashtiradilar.
Talabalarning mustaqil ishlarining hajmlarini taqsimlashga kelsak, birinchi
yillarda bunday ish uchun ko‘nikma bo‘lmasa, o‘qituvchi, qoida tariqasida, faol
ijodiy pozitsiyaga ega va ko‘pincha talaba rahbarlik qiladi. Va faqat yuqori kurslarga
o‘tganingizda, mustaqil ish jarayoni asta-sekin ijodiy jarayonga aylanadi. Ko‘pincha
SIW tadqiqotchilari SIWni samarali tashkil etish uchun 1-kursda har xil turdagi
o‘quv va ilmiy adabiyotlar bilan talabalarning sinfdan tashqari mustaqil ishlarini
o‘z-o‘zini tashkil etish asoslarini o‘z ichiga olgan maxsus kursni o‘tkazish
zarurligiga rozi bo‘lishadi. sinflar, nazorat, kurs ishlari, amaliy seminarlar va hokazo
yozish jarayonida .d., talabalarga mustaqil ishlash metodikasi va texnikasini
o‘rgatish. Shuningdek, bilim, ko‘nikma va malakalarni egallash, mustaqillik va
tashkilotchilik, ijodiy faollik va o‘z-o‘zini nazorat qilish ko‘nikmalarini
rivojlantirish uchun motivatsiya va ehtiyojni shakllantirish uchun mustaqil ishlash,
tarbiyaviy ish ko‘nikmalarini egallash darajasining davriy diagnostikasini amalga
oshirish muhimdir. CDSni muvaffaqiyatli tashkil etish uchun talablar orasida
quyidagilar ham ajralib turadi:
auditoriyadagi ta'lim va mustaqil ishlarning nisbatlarini optimallashtirish
maqsadida o‘quv jarayonini rejalashtirish;
maxsus o‘quv-uslubiy adabiyotlar, SIWni tashkil etish uchun mo‘ljallangan
uslubiy materiallarni tayyorlash va puxta tanlash;
mustaqil ish uchun o‘quv xonalari uchun jihozlar;
Kerakli ma’lumotlarni olish, ishlarni bajarishdagi qiyinchiliklarni bartaraf
etishda amaliy yordam ko‘rsatish maqsadida o‘qituvchilar, metodistlar tomonidan
mustaqil ishlarga uslubiy rahbarlik qilish;
· kafedralar tomonidan olib boriladigan ilmiy-tadqiqot va o‘quv tadqiqot
ishlariga talabalarni jalb qilish;
mustaqil ish samaradorligini doimiy nazorat qilish va tahlil qilish; Ushbu
talablardan kelib chiqqan holda, ba'zi universitetlar talabalarning mustaqil ishlarini
tashkil etishning 3 bosqichini belgilaydilar: tayyorgarlik (maqsadlarni aniqlash,
dasturni tuzish, uslubiy ta'minotni, jihozlarni tayyorlash), asosiy (dasturni amalga
oshirish, axborotni qidirish, o‘zlashtirish, qayta ishlash usullaridan foydalanish,
qo‘llash, bilimlarni uzatish, natijalarni aniqlash, ish jarayonini o‘z-o‘zini tashkil
etish), yakuniy (natijalarning ahamiyatini baholash va tahlil qilish, ularni
tizimlashtirish, dastur va ish usullari samaradorligini baholash, mehnat yo‘nalishlari
bo‘yicha xulosalar). optimallashtirish). Talabalarning mustaqil ishlarini tashkil
etishning bunday bosqichlari uning tuzilishiga mos keladi.
Har xil turdagi o‘quv mashg‘ulotlarini o‘tkazishda talabalarning mustaqil
ishlarining rolini oshirish quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
o‘qitish usullarini optimallashtirish, o‘qituvchining mehnat unumdorligini
oshiradigan o‘qitishning yangi texnologiyalarini o‘quv jarayoniga joriy etish,
talabaga o‘ziga qulay vaqtda o‘quv materialini o‘zlashtirish imkonini beruvchi
axborot texnologiyalaridan faol foydalanish;
|