nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborot 
iste’moli mada- - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

125
lib chiqishiga sabab bo‘layotganini bir qancha davlatlar
misolida ko‘rishimiz mumkin.
Norasmiy xabarlarda buzg‘unchi g‘oyalar targ‘ibo-
ti va terrorga chaqiriqlar juda ko‘p uchraydi. Shuning
uchun ham bugungi kunda har bir shaxsda
axborot
iste’moli madaniyatini yuksaltirish hayot zaruratiga ay-
landi.
Zero, zamonaviy ilmiy-texnikaviy
inqilob jamiyat
hayotining moddiy asoslarini tartibga soldi. Xalqlarning
turmush darajasini ular yashaydigan hudud yoki unda-
gi
yer resurslari emas, balki axborot,
intellektual yoki
ma’naviy salohiyat belgilab bera boshladi.
IJODIY FAOLIYAT
Berilgan matnni o‘qing va ularning mazmuni-
ni axborot iste’moli madaniyati tushunchasi bilan
izohlashga harakat qiling.
«Ey mo‘minlar! Agar sizlarga biror fosiq kimsa
xabar keltirsa, sizlar (haqiqiy ahvolni) bilmagan ho
lingizda biror qavmga aziyat yetkazib qo‘yib, (keyin)
qilgan ishlaringizga pushaymon bo‘lmasligingiz
uchun (u xabarni) aniqlab (tekshirib) ko‘ringiz!»
Qur’oni karim. Hujurot, 6-oyat.
Har kim fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqi
ga ega. Har kim o‘zi istagan axborotni izlash, olish va
uni tarqatish huquqiga ega, amaldagi konstitutsiyaviy
tuzumga qarshi qaratilgan axborot va qonun bilan
belgilangan boshqa cheklashlar bundan mustasnodir.
Boshqarish tizimi bo‘yicha o‘tkaziladigan tahlil turlari Xo‘jalik faoliyatining joriy (retrospektiv) tahlili. Korxonalarning

|
Boshqarish tizimi bo‘yicha o‘tkaziladigan tahlil turlari Xo‘jalik faoliyatining joriy (retrospektiv) tahlili. Korxonalarning
|
bet | 52/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Boshqarish tizimi bo‘yicha o‘tkaziladigan tahlil turlari Xo‘jalik faoliyatining joriy (retrospektiv) tahlili. Korxonalarning
amaliy faoliyatida, asosan, joriy tahlil o‘tkazish usuli to‘la ishlab chiqilgan. Joriy tahlil korxonalarning xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishda rasmiy jihatdan qabul qilingan hisobotga tayangan holda ularning oylik, kvartallik, yillik va qator yillar tahlil qilinadi.
Joriy tahlilning asosiy vazifasi xo‘jalik faoliyatida erishilgan
natijalarga obyektiv baho berish, foydalanilmagan ichki xo‘jalik rezerv- larini kompleks tarzda aniqlash va ularni kelgusida ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga jalb etish, ishda yo‘l qo‘yilgan kamchilik va ularni aybdorlarini topish, moddiy va ma’naviy rag‘batlantirishni tashkil etishdan iborat.
Joriy tahlilning keng ko‘lamda qo‘llanishining asosiy sabablari deb quyidagilarni hisoblash mumkin:
Tahlilning barcha vazifalari biznes-rejaning tig‘izligi va asoslanganligi, uning bajarilishini nazorat qilish, xo‘jalik faoliyatida erishiladigan natijalarni oldindan aytib berish, mehnat, moddiy va moliya resurslaridan samarali foydalanish joriy tahlil zimmasiga tushadi.
Joriy tahlilning keng ko‘lamda qo‘llanilishi barcha korxona- larning tasdiqlangan yagona hisobot shakllariga, asosan, yuqori tashki- lot, statistika, moliya va soliq organlari, davlat bankiga hisobot top- shirish vazifasining zarurligi.
Joriy tahlilning bajariladigan tahliliy ishlarda tutgan salmog‘i 90 foizni tashkil qiladi, chunki dastlabki va tezkor tahlilni o‘tkazish usuli hali to‘la ishlab chiqilmagan.
Joriy tahlilda korxonaning xo‘jalik faoliyati har tomonlama chuqur o‘rganiladi, chunki tahliliy xodimning ixtiyorida barcha axborotlar manbayi mavjuddir.
Xo‘jalik faoliyatini tahlil qilish tarixan joriy tahlildan boshlangan.
Iqtisodiy oliy o‘quv yurtlarida mutaxassislarni tayyorlash ham joriy tahlil asosida olib boriladi.
Joriy tahlil uchun asosiy axborotlar oylik, kvartallik, yillik reja va hisobotlar manbayi bo‘lib hisoblanadi.
Joriy tahlilning subyekti - korxonaning iqtisodiy bo‘limlari, yuqori tashkilot, moliya, soliq va statistika organlari, davlat banki hisoblanadi. Joriy tahlilning obyekti-korxonalar, ularning filiallari, boshqarmalar va vazirliklardir. Joriy tahlilning dastlabki va tezkor tahlildan ustunligi shundaki, uni o‘tkazishda axborotlar tizimi sistemali va kompleks xarakterga ega bo‘lib, rasmiy jihatdan qabul qilingan buxgalteriya va statistika hisobotlariga asoslanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Boshqarish tizimi bo‘yicha o‘tkaziladigan tahlil turlari Xo‘jalik faoliyatining joriy (retrospektiv) tahlili. Korxonalarning
|
Korxona faoliyatini - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 57/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Korxona faoliyatini tahlili. Korxonalar yuridik mustaqil shaxs bo‘lib, o‘zlarining mustaqil balanslariga ega, o‘z ish faoliyatilarini nizom asosida olib boradilar.
Korxonalar davlat, kooperativ korxonalar bo‘lishi mumkin va bular o‘z ish faoliyatlarini sanoatda, qurilishda, qishloq xo‘jaligida, transportda, aloqada, savdo, moddiy-texnika ta’minoti va boshqa xizmat ko‘rsatuvchi sohalarda amalga oshiradilar.
Tahlilni o‘ziga xos xususiyati korxonada analitik ishni olib bora- yotgan organlarning vazifalaridan kelib chiqib quyidagilarga bog‘liq bo‘ladi: korxona iqtisodiyotini o‘rganish ketma-ketligiga, tahlil qilish tematikasiga analitik ish shakllariga.
Ichki xo‘jalik tahlili. Korxonalar xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishdan farqli o‘laroq ichki xo‘jalik tahlilini o‘ziga xos xususiyatlari mavjud bo‘lib, bunda alohida bo‘linmalar ish faoliyatini (umumiy jamoa yutuqlariga qo‘shgan hissasini baholashda) detallashtiriladi. Bu tahlilga
xalq xo‘jaligi asosiy bo‘ginini boshqarishni barcha bosqichlari, ya’ni oddiy ish joyigacha bo‘lgan bosqichlari kiradi (6-chizma).
Ichki xo‘jalik tahlili uslubi
|
| |
Davriy ravishda kupon foizi to’lanadigan obltgasiya kursi va

141
bo„lsin va obligatsiya chiqqanidan
n
yil o„tgandan so„ng obligatsiya yopilsin. U
holda obligatsiya egasiga
n
q
N
1
miqdorda pul to„lanadi.
Aytaylik, obligatsiya yopilishiga
m
yil qolganda sotib olingan bo„lsin. Bu
muddatga
n
q
N
1
summani
i
stavka bo„yicha diskontirlab obligatsiyaning
bozordagi narxi
p
ni hosil qilamiz.
,
1
1
m
n
i
q
N
p
bundan obligatsiya kursi
.
1
1
m
n
i
q
N
K
Endi obligatsiya samaradorligini topamiz.
j
stavka bo„yicha jamg„arilgan narx
p
ma‟lum,
m
yil davomida u
n
q
N
1
ga o„sadi. Shuning uchun
n
m
q
N
j
p
1
1
, bundan
1
1
1
m
m
n
k
q
j
Hashr surasi, 9-oyat - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

65
Muftiy Usmonxon Alimov tomonidan ham hozirgacha Qur’oni karimning
o‘n besh porasi tafsir qilinib chop etildi. «Tafsiri Irfon»ning boshqa tafsirlar-
dan ajralib turadigan xususiyatlari shundaki, unda oyatlar ma’nosi
zamondosh-
larimiz uchun tushunarli, sodda va ravon bo‘lishiga harakat qilingan.
Hadisi shariflarni O‘zbekistonda o‘rganish XX asrning o‘rtalariga borib
taqaladi. 1968-yildan chop etila boshlagan «Sovet Sharqi musulmonlari» jur-
nali sahifalarida muhaddislar va hadislar haqidagi ayrim maqolalar berilar edi.
Mustaqillik davrida bu jurnal «Movarounnahr musulmonlari» va
keyinchalik
«Hidoyat» nomi bilan chop etila boshladi. Jurnal hozirgi kunda ham o‘z sahi-
falarida hadis va muhaddislarga oid maqolalarni muntazam berib bormoqda.
Mustaqillik davrida hadis bo‘yicha chop etilgan ilk kitoblardan biri Sham-
suddin Boboxonov, shayx Abdulaziz Mansur
kabi olimlar tomonidan odob-
axloq, maishiy hayot masalalariga oid hadislarni o‘z ichiga olgan «Ming bir
hadis» kitobidir. Keyinchalik akademik Ne’matulla Ibrohimov va shoir Mirzo
Kenjabek tahriri ostida Imom Buxoriyning «al-Jome as-sahih», «al-Adab
al-mufrad» kitoblari tarjima qilindi.
Oxirgi yillarda Toshkent islom universiteti qo-
shidagi Islomshunoslik
ilmiy-tadqiqot markazi
tomonidan samarqandlik mashhur Imom Do-
rimiyning «Sunani Dorimiy» hadislar to‘plami
hamda Shayx
Muhammad Sodiq Muhammad Yu-
suf tomonidan «Oltin silsila» rukni ostida Imom
Buxoriyning «Sahih al-Buxoriy» asari o‘zbek tili-
ga
tarjima qilinib, nashr etildi.
Arastu
XRISTIANLIK YO‘NALISHLARI

58
alohida savoblar nozil bo‘ladi. Cherkov yetti sirli ma-
rosimning barchasini tan oladi. Buyuk bayramlar ichida
Pasxa birinchi o‘rinni egallaydi.
Pravoslavlik cherkovi bayramlar va ro‘za tutishlarga
katta ahamiyat beradi. Odatda,
katta cherkov bayramlari
arafasida ro‘za tutiladi. Uning mohiyati inson ruhining
poklanishi va yangilanishi, diniy
hayotdagi muhim ho-
disaga tayyorlanishdan iborat.
KIBERMAKONDA DIN VA AXBOROT - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

124
boshqarish va ularga ta’sir o‘tkazishning eng
qulay vosi-
tasiga aylandi.
Bugungi kunda global xavf bo‘lgan terrorchilik Inter-
net olamiga ham kirib borib, kiberterrorchilik atamasi
yuzaga keldi.
Kiberterrorchilar axborot texnologiyalaridan foyda-
lanib, siyosiy, diniy va mafkuraviy ta’sir o‘tkazishga
harakat qiladilar.
Bu jarayonda, ko‘pincha, xakerlar xiz-
matidan foydalaniladi.
Xakerlar dunyoning ko‘plab mamlakatlarida davlat
idoralari, moliya tizimlari, xalqaro tashkilotlarning
ma’lumot zaxiralariga hujumlar uyushtirib, tartib-
sizliklarni keltirib chiqaradilar.
Kiberterrorchilar o‘smir
yoshlarning qiziqishiga qa-
rab, ularni turli videolavhalar va fotosuratlarni tomosha
qilishga jalb etadilar. Bu bilan esa milliy va umumin-
soniy qadriyatlarga putur yetkazishga harakat qiladilar.
Natijada manqurt insonlar shakllantirish orqali davlat-
larda tinchlik va barqarorlik muhitini izdan chiqaradilar.
Kiberterrorchilar o‘z maqsadlarini amalga oshirish-
da diniy omildan foydalanib, insonlarning qalblarini
egallashga harakat qiladilar. Bunda diniy tushuncha-
larni noto‘g‘ri talqin qilish orqali ma’lum bir
hududda
mutaas sib lik kayfiyatini shakllantirish asosiy maqsad hi-
soblanadi.
AXBOROT
Globallashuv sharoitida ma’lumotlarning zamonaviy
vositalar orqali tezlik bilan tarqatilishi kuzatil moqda.
Internet tizimi orqali tarqatilayotgan xabar va ma’lu-
motlarga turli siyosiy taqiqlar, davlat chegaralari to‘siq
bo‘la olmasligi katta moddiy va ma’naviy xavfning ke-
Quyida qimmatli qog‘ozlar portfeli bilan bog‘liq risklarning asosiy

Quyida qimmatli qog‘ozlar portfeli bilan bog‘liq risklarning asosiy turlari haqida qisqacha so‘z yuritiladi. Kapital risk – qimmatli qog‘ozlarga qo‘yilgan barcha mablag‘lar
uchun umumiy risk bo‘lib, u zarar ko‘rmasdan kapitalni qaytarib olol-
maslik holati bilan belgilanadi. Fondlar bozorida yirik tanazullar ro‘y
bergan paytda (masalan, 1998-yilda Janubiy Koreya, Yaponiya, Rossiya,
Indoneziya, Malayziya va h.k. davlatlarda) kapital risk ruyobga chiqadi.
Qonunchilikda o‘zgarishlar ro‘y berishi bilan bog‘liq risk natijasida
qimmatli qog‘ozlar chiqarish qayta ro‘yxatga olinishi, bekor qilinishi,
uning shartlari tubdan o‘zgarishi mumkin. Natijada emitent va investor
qo‘shimcha xarajatlar qilishi va moddiy yo‘qotishlarga duchor bo‘lishi
mumkin.
Vaqt bilan bog‘liq risk 2-qimmatli qog‘ozni sotib olish yoki sotish
uchun noqulay vaqt tanlangan holatlarda yuz beradi. Qimmatli
qog‘ozlarni sotish yoki sotib olishga mavsumiy (agrar, savdo firmalari
qimmatli qog‘ozlari) yoki qayta ishlab chiqarish sikllarining ta’siri o‘ta
aniq seziladi.
Tanlash riski — qimmatli qog‘ozlarlarning serdaromad va
ishonchli turlarini tanlay olmaslik holati bilan bog‘liq bo‘ladi. Qimmatli
qog‘ozlar investitsion sifatlarini to‘g‘ri baholay olmagan vaziyatlarda
tanlash riski ro‘y beradi.
Likvidlilik riski – qimmatli qog‘ozning investitsion sifatini bahola-
shni o‘zgarishi sharoitida uni sotishdan ko‘rilgan zarar bilan o‘lchanadi.
Inflatsion risk – yuqori inflyatsiya sur’atlari investorning qimmatli
qog‘ozlardan oladigan daromadlari tezroq qadrsizlanish riskidir. Jahon
amaliyotida inflyatsion riskni pasaytirishning juda ko‘p usullari
564
bo‘lishiga qaramasdan inflyatsiyaning yuqori darajadaligi qimmatli
qog‘ozlar bozorini buzib yuborishi allaqachon aniqlangan.
Katoliklik - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi...

Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
Dunyo dinlari tarixi. 10-sinf (2017, Z.Islomov, D.Rahimjonov)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
|
Moliyaviy investitsiyalar tahlili

562
¨ bozorni o‘rganish uchun;
¨ mulk ta’sir darajasini kengaytirish va uni qayta taqsimlash;
¨ nobarqaror bozor sharoitida qimmatli qog‘ozlar kurslari
o‘zgarishlari asosida chayqovchilik qilish va h.k.
Qimmatli qog‘ozlarning likvidlik
masalasi bozor iqtisodiyoti
shakllanib kelayotgan davlatlarda fond bozorini rivojlantirish bilan
bog‘liq o‘ta muhim masalalar jumlasiga kiradi. Likvidlilik darajasi
qancha yuqori bo‘lsa, bunday qimmatli qog‘ozlarlarning kursi shuncha
mustahkam va yuqori bo‘ladi. Demak, korxonalar qimmatli qog‘ozni
sotib olishda birinchi navbatda ularning shu jihatlariga e’tiborni
qaratishlari kerak.
Rivojlangan bozor iqtisodiyoti sharoitida qimmatli qog‘ozlarning
o‘ndan ortiq turi bo‘lib,
ularning ayrim turlari, o‘z navbatida, turli
shartlar asosida muomalaga chiqarilgan har xil shakllarga bo‘linishi
mumkin. Quyidagilar qimmatli qog‘ozlarning asosiy turlari bo‘lib
hisoblanadi: aksiya, veksel, fyuchers,
xususiylashtirish cheki, obligat-
siya, davlat xazina majburiyatlari, optsion, varrant, banklarning
jamg‘arish
va depozit sertifikatlari, konosament, mulkiy varaqa
(masalan; uy-joy olish huquqini beruvchi qimmatli qog‘oz).
Qimmatli qog‘ozlar va ularning ishonchliligi haqida gap ketganda
xalqaro amaliyotda maxsus reyting agentliklari va tashkilotlari qimmatli
qog‘ozlarni chuqur tahlil asosida guruhlarga bo‘lishadi. Masalan,
qimmatli qog‘ozlar, «oliy sifatli», «yuqori sifatli», «o‘rtadan
yuqori
sifatli», «o‘rta sifatli» va h.k. guruhlarga bo‘lish mumkin.
Qimmatli qog‘ozning investitsion sifati uning likvidlilik darajasi
hamda o‘rtacha bozor fondidan kam bo‘lmagan darajada foiz keltirish
qobiliyati va kurs qiymati barqaror bo‘lgan sharoitda risk holati kabi
omillarni baholash belgilanadi.
Ma’lumki, qimmatli qog‘oz riski qancha past bo‘lsa,
uning
likvidlilik darajasi shuncha yuqori bo‘ladi. Lekin risk darajasi past
bo‘lgan qimmatli qog‘ozning daromad keltirish qobiliyati ham aksariyat
hollarda yuqori bo‘lmasligi mumkin.
Bu o‘rinda qimmatli qog‘ozlar keng tarqalgan g‘arb davlatlari bilan
o‘tish davrida yashayotgan davlatlar amaliyoti o‘rtasida o‘zaro mos
kelmaslik holatlari ham mavjud. Masalan: G‘arbda aholi turli qimmatli
qog‘ozlar investitsion sifatlarini yaxshi biladi. Investorlar o‘z oldiga
qo‘ygan maqsadlaridan kelib chiqib, qimmatli qog‘ozning
qaysi turini
sotib olishni hal etish uchun ularning investitsion sifatlarini chuqur
563
o‘rganishga yetarli axborot topa olishadi. Axborot o‘zining haqqoniyligi,
ishonchliligi va to‘laligi bilan ajralib turadi. qimmatli qog‘ozning
investitsion sifatlari haqida noto‘g‘ri moliyaviy axborot bergan yuridik
yoki jismoniy shaxs fond bozorida tezda o‘z obro‘sini to‘kib qo‘yishi va
natijada sinishi mumkin.
Bozor iqtisodiyoti endi rivojlanayotgan davlatlarda qimmatli
qog‘ozlarning investitsion sifatlarini aniqlash
hozircha tor doiradagi
mutaxassislarning ishi bo‘lib qolmoqda. Qimmatli qog‘ozlarning
potensial investorlari bo‘lishi mumkin bo‘lgan aholining keng qatlamlari
fond bozori sarxadlariga asta-sekin kirib bormoqda.
Bozor iqtisodiyoti shakllanayotgan davlatlarda qimmatli qog‘ozlar
portfeli bilan bog‘liq risklar nisbatan ko‘pligi bilan ajralib turadi.
Funksional - - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 56/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Funksional - qiymat tahlili. Mahsulot tannarxini kamaytirish borasida keraksiz va ortiqcha xarajatlarni minimal darajaga keltirish mahsulot ishlab chiqarishni loyihalashtirish va uni ishlab chiqarish chog‘ida har tomonlama hisobga olish kerak. Bu masalani ijobiy hal qilishda FQT asqotadi. FQT – obyektni (mahsulot) texnologik va mehnat jarayonlari tizimli tarzda tadqiq qilib, mehnat va moddiy resurslardan samarali foydalanishga qaratilgan chora - tadbirlarni ishlab chiqadi. Ushbu tahlil usuli ma’ro‘zalar kursida alohida mavzu sifatida ko‘rib chiqiladi.
Boshqarish masshtabi va darajasi bo‘yicha o‘tkaziladigan tahlil turlari
Xo‘jaliklararo (zavodlararo) qiyosiy tahlil. Qiyoslash (taqqos- lash) – bu iqtisodiy tahlilning eng ko‘p qo‘llaniladigan usulidir. Qiyosiy tahlilining 2 asosiy turi mavjud: ichki zavod tahlili ya’ni tahlilning obyekti sifatida shu korxonaga taalluqli xo‘jalik jarayoni o‘rganiladi; zavodlararo, qachonki bir qator korxonalarning xo‘jalik faoliyati tahlil qilinib, tarmoqdagi ilg‘or tajriba o‘rganiladi.
Taqqoslama zavodlararo tahlilning mohiyati alohida olingan
korxonalarning xo‘jalik faoliyatini ularning ko‘rsatkichlarini har tomonlama o‘rganib, erishilgan natijalar darajasini xolis farqlash va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’sir qiluvchi asosiy omillarni aniqlash hamda ilg‘or tajribalarni ishlab chiqarishga tatbiq qilish natijasida ichki xo‘jalik rezervlarini aniqlashdan iboratdir.
Taqqoslama tahlil korxonaning barcha iqtisodiy ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga olishi mumkin yoki boshqacha so‘z bilan aytganda kompleks xarakterga ega bo‘ladi. Taqqoslama tahlilning mazmuni qo‘yilgan maqsad va tekshiriladigan obyektga qarab quyidagicha turkumlanadi:
Taqqoslama tahlilning eng muhim uslubiy masalalaridan biri o‘rga- niladigan obyektni bir-biri bilan solishtirish shartlariga rioya qilishdir:
taqqoslanadigan ko‘rsatkichlarning sifat jihatdan bir xilligi va ularni hisoblash usulining birligi (masalan, mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlarning bir xilligi);
mahsulotni yagona o‘lchash, o‘zgarmas baho bilan o‘lchash, jo‘g‘rofiy sharoitlarning o‘xshashligi;
taqqoslanadigan davrda ish kunlarining bir xilligi va hokazo.
|
| |
Moliya-iqtisodiy tahlil - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 55/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Moliya-iqtisodiy tahlil. Ushbu tahlilning mohiyati umumiy qiymat ko‘rsatkichlar tizimini o‘rganish va korxonalarning moliyaviy faoliyati natijalarini tahlil qilish bilan ifodalanadi. Umumlashgan qiymat ko‘rsatkichlariga quyidagilar kiradi: sotish bo‘yicha rejaning shartnoma majburiyatini ado etgan holda bajarilishi, tovar mahsuloti, bir ishlovchiga to‘g‘ri keladigan yillik ish unumi, mahsulot tannarxi, foyda va shu kabilar. Tahlil qilish jarayonida ana shu qiymat ko‘rsatkichlar batafsillashtiriladi. Masalan, mahsulot hajmi-taqqoslanadigan va taqqos- lanmaydigan, ularni ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish bo‘yicha, mahsulotning sifati kabilar. Mahsulot tannarxi ko‘rsatkichi umuman va ularning unsurlari va kalkulyatsiya moddalari bo‘yicha belgilangan biznes-rejaning bajarilishiga ta’sir qiluvchi omillar batafsil tahlil qili- nadi. Umumlashgan mehnat unumdorligi ko‘rsatkichi (bir ishlovchiga to‘g‘ri keladigan yillik ish unumi) bir ishchiga to‘g‘ri keladigan yillik, kunlik va soatlik ish unumini o‘z ichiga oladi.
Moliya-iqtisodiy tahlilga xos muhim xususiyatlardan biri - bu asosiy axborot olish manbalari. Moliya vazirligi tomonidan tasdiqlangan yagona hisobot shakllaridan qo‘llanilishi hisoblanadi.
Shunday qilib, moliya-iqtisodiy tahlilning predmeti korxonalar xo‘jalik faoliyatining turli tomonlari, xo‘jalik yuritish jarayoni, iqtisodiy ko‘rsatkichlarning bir-biri bilan sababiy bog‘lanishi hisoblanadi.
Moliya-iqtisodiy tahlilning subyekti - bu korxona, vazirlik, boshqar- ma, moliya-kredit idoralari va statistika organlarining iqtisodiy bo‘lin- malari hisoblanadi. Shu bilan birga korxona tahlilning obyekti ham hisoblanib, ularning faoliyati yuqori tashkilot, moliya-kredit va statistika organlari tomonidan o‘rganiladi. Masalan, moliya organlari korxonalar- ning xo‘jalik faoliyatini tahlil qilishda asosiy e’tiborni biznes-rejaning bajarilishi, aylanma mablag‘larining holati, foyda bo‘yicha biznes-reja- ning bajarilishi, davlat budjetiga tushadigan to‘lov majburiyatlarining bajarilishiga qaratadilar. Kredit tizimi esa korxonalar o‘z aylanma mab- lag‘lari holatini, olingan kreditning tovar-moddiy boyliklar bilan tahmin- langanligini, to‘lov intizomining bajarilishi kabi masalalarga qaratadi.
O‘rganiladigan masalalarga qarab moliya-iqtisodiy tahlil to‘la yoki tanlanma xarakterga ega bo‘lishi mumkin. Moliya-iqtisodiy tahlilning o‘tkazish muddatlari kunlik, haftalik, dekadalik, oylik, kvartallik, yillik bo‘ladi. Moliya-iqtisodiy tahlilning turlari: dastlabki, tezkor va joriy tahlildan iborat.
|
| |
«kapital qurilish» - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 288/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49«kapital qurilish» kategoriyalari investitsiyalarning tarkibiy qismidir.
Investitsiyaning iqtisodiy ahamiyati to‘g‘risida fikr yuritadigan bo‘lsak, bu o‘rinda «investitsiya» tushunchasining moliyaviy, mulkiy va intellektual qadriyatlarni takror ishlab chiqarish in’ikosi bo‘lishini dast- labki va asosiy tushuncha bo‘lib maydonga chiqishini unutmaslik kerak.
Bizda investitsiya xususida qonuniy hujjatlar 1991-yildan boshlab qabul qilindi va o‘tgan vaqt ichida ular ancha takomillashdi. Investitsiya to‘g‘risida qabul qilingan qonunda ko‘rsatilishicha investitsiya – bu iqtisodiy samara olish yoki ijobiy ko‘rinishdagi ijtimoiy natijaga erishish uchun sarflanadigan pul mablag‘lari, banklarga qo‘yilgan omonatlar kabilar, qimmatli qog‘ozlar, texnologiyalar, mashinalar, asbob-uskunalar va samara beradigan boshqa har qanday boyliklardir.
Xorijiy mamlakatlar tajribasi va investitsiya to‘g‘risida respub- likamizda qabul qilingan qonunning tahlilidan kelib chiqib, investitsiyaning shartli ravishda 3 ta turini ajratish mumkin:
Moliyaviy investitsiyalar.
Moddiy investitsiyalar.
Intellektual (aqliy) investitsiyalar.
Iqtisodiyotni modernitsiya qilish sharotida har bir investitsiya turining o‘ziga xos o‘rni bo‘ladi. Moliyaviy investitsiyalar tarkibiga mahalliy va xorijiy mamlakatlarning pul birliklari, banklardagi omonat- lar, veksellar va boshqa qimmatli qog‘ozlar hamda ularga tenglash- tirilgan boyliklar kiradi.
Moddiy investitsiyalar tarkibiga asosiy fondlar, ya’ni binolar, asbob- uskunalar, inshootlar va boshqa turdagi asosiy ishlab chiqarish fondla- rining aktiv va passiv qismlari kiradi.
Intellektual (aqliy) investitsiyalar miqdori juda rang-barangdir, ya’ni ular mulkiy huquqlar shaklidagi investitsiyalar va tabiiy resurslardan foydalanish shaklidagi investitsiyalardan iborat.
Mulkiy huquqlar guruhiga kirgan investitsiyalarning xillari bozor munosabatlarining nechog‘lik rivojlanishiga, milliy bozorlarning o‘ziga xos tomonlariga qarab har xil bo‘ladi. Aqliy mehnatga oid haq-huquqlar shaklidagi investitsiyalar tarkibiga mualliflik huquqlari, «nou-xau» kashfiyotlar, tovar belgilariga beriladigan litsenziyalar va boshqa xil egalik huquqlari kiradi.
Tabiiy resurslardan foydalanish huquqlari ko‘rinishidagi investitsi- yalari yer va boshqa tabiiy resurslardan foydalanish huquqlarini o‘z ichi- ga oladi.
Hamma turdagi investitsiyalar, ularning hajmidan qat’iy nazar, biror-bir investitsion jarayonning natijasidir.
|
| |
Obligasiya narxining (kursining) foiz stavkasiga bog’liqligi

142
obligatsiya uchun yiliga 150 so„m to„lasa, u holda kuponli foiz stavka
15
,
0
1000
150
yoki 15% bo„lganda nominal qiymatiga teng bo„ladi.
Haqiqatan,
1000
15
,
0
16
,
1
1
150
15
,
1
1000
15
15
p
so„m.
Aytaylik,
kompaniyaning obligatsiyasi chiqarilgan kundan boshlab bir yil
davomida foiz stavkasi 10% gacha kamaygan va kuponli foiz stavkalari
o„zgarmasdan qolgan bo„lsin, u holda obligatsiya chiqarilgan kundan boshlab 1 yil
o„tgandan so„ng obligatsiyaning bozor narxi ushbuga teng bo„ladi.
33
,
1368
1
,
0
1
,
1
1
150
1
,
1
1000
14
14
p
so„m, ya‟ni nominaldan yuqori
1368,33/1000 obligatsiya narxining o„sishi shu bilan belgilanadiki, bunda foiz
stavkasining pasayishi yangi chiqarilgan obligatsiya kuponli stavkasining
kamayishiga olib keladi, ya‟ni yangi chiqarilgan 1000 so„mlik obligatsiya yiliga
150 so„m emas, balki 100 so„m daromad keltiradi. Demak, eski chiqarilgan, ya‟ni
15% kupon stavkali obligatsiyaga talab ortadi. 10% kuponli obligatsiya qancha
daromad keltirsa, 1368,33 so„mlik obligatsiya ham shunday daromad keltiradi.
Agar bozor foiz stavkasi 14 yil davomida o„zgarmas 10% bo„lib qolsa, u
holda
kompaniya obligatsiyasining narxi sekin-asta 1368,33 so„mdan 1000
so„mga qadar tushib ketadi. 10% li obligatsiya chiqarilgan kundan boshlab ikki yil
o„tgandan so„ng uning narxi
17
,
1355
1
,
0
1
,
1
1
150
1
,
1
1000
13
13
p
so„mlik tashkil etadi.
1368,33 so„mga olingan obligatsiyani sotishdan ko„radigan zarar
84
,
136
16
,
13
150
so„m.
Rentalar konversiyasi - Sh. A. Saipnazarov biznes matematika

121
Agar
q
q
P
ma‟lum bo„lsa, u holda (9.4.3) ga asoslanib
n
ni topamiz.
i
i
R
P
n
q
1
ln
1
ln
(9.3.14)
Masala yechimga ega bo„lishi uchun
1
R
P
i
q
shart bajarilishi lozim.
5-misol
. Uchta postnumerando rentalar – abadiy, yillik rentalar bitta
qoldirilgan postnumerando renta bilan uch yilga almashadi. Shartnoma bo„yicha
almashadigan renta qoldirilganligini hisobga olgan holda 10 yil muddatga ega.
Almashuvchi rentalarning xarakteristikalari
300
;
120
;
100
q
R
ming so„m,
ularning muddatlari 6; 11 va 8 yil. Agar hisobda murakkab foiz stavkasi 20% deb
qabul qilinsa, u holda bu rentaning boshlang„ich summasi (joriy) 2002,9 ming
so„mdan ko„proq.
Bunday holda almashuvchi renta hadining qiymati
189
,
960
2
,
1
60459
,
3
946
,
2002
946
,
2002
3
3
20
|
7
Fizika 1-semestr yakuniy nazorat savollari

Fizika 1-semestr yakuniy nazorat savollari
Download
159,17 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/2
Sana
30.01.2024
Hajmi
159,17 Kb.
#148653
Download
159,17 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Fizika 1-semestr yakuniy nazorat savollari
Download
159,17 Kb.
Matnni ko'rish
Mustaqil yechish uchun masalalar

143
XIII-bob. Noaniqlik sharoitida moliyaviy operasiya narxining klassik sxemasi
13.1.Risk tushunchasi
Ishlab chiqarish investitsiyasining moliyaviy tahlilida biz xarajat va to„lov
ko„rsatkichlarining bir qiymatli emasligiga duch kelamiz. Shunga bog„liq
ravishda riskni o„lchash va uning investitsiya natijasiga ta‟sir etish muammosi
kelib chiqadi.
Iqtisodiy faoliyatda riskni o„lchash bilan bog„liq masalalar qadimgi
adabiyotlarda etarli darajada o„rganilmaganligining guvohi bo„lamiz. Risk
to„g„risida iqtisodchi olimlarning fikrlari xilma-xil bo„lib, ular bu tushunchaning
mohiyatini turlicha talqin qilayotirlar. Buning sababi shundaki, risk keng ma‟noli,
faoliyatning, jarayonlarning turli bosqichlarida uchrab turuvchi ko„p qirrali
tushunchadir. Risk kutilmagan hodisalar yuzaga kelganda yo„qotish xavfi yoki
imkoniyatidir deb ta‟rif beradi G.Panova.
Taniqli iqtisodchi olim O.I.Lavrushin fikricha risk ehtimoliy hodisaning
qiymat o„lchovi bo„lib, u yo„qotishlarga olib keladi.
Kredit riski deb qarz oluvchi tomondan kredit shartnomasi shartlarining
bajarilmasligi, ya‟ni kredit summasining (qisman yoki to„liq) va u bo„yicha
foizlarning shartnomada ko„rsatilgan muddatlarda to„lanmasligi tushuniladi.
Keng tarqalgan risk atamasi bir qiymatli emas, uning mazmuni aniq
masalalar orqali yoritiladi. Bunga misol qilib quyidagi tushunchalarni, masalan,
qarz berishdagi, valyuta ayirboshlashdagi, investitsiya qilishdagi siyosiy va
texnologik risklar va hokazolarni olish mumkin.
Iqtisodiy amaliyotda, ayniqsa, moliyaviy faoliyatda risk va noaniqlik orasida
tafovut yo„q deb hisoblanadi.
Investitsion qarorlarni qabul qilishda riskni kamaytirish yo„llaridan biri
diversifikatsiya (umumiy investitsiya summasini bir qancha obyektlarga
taqsimlash) hisoblanadi. Diversifikatsiya har qanday ko„rinishdagi riskni
kamaytirish quroli sifatida qabul qilingan.
Investitsion tahlilda va sug„urtaviy ishda risk dispersiya va o„rtacha
kvadratik chetlanish kabi statistik sonli xarakteristikalar yordamida o„lchanadi. Bu
ikkala kattaliklar daromad tebranishini o„lchaydi. Ular qancha katta bo„lsa,
daromadning shu o„rtacha atrofida yoyilishi shuncha katta bo„lib, risk darajasi
yuqori bo„ladi.
Ravshanki, dispersiya
D
va o„rtacha kvadratik chetlanish
orasida
D
bog„liqlik mavjud. O„z navbatida dispersiya o„rtacha tanlanma
x
orqali
1
)
(
2
n
x
x
D
i
formula yordamida topiladi. Bu yerda
n
kuzatishlar soni,
x
tasodifiy
o„zgaruvchi
x
ning o„rta qiymati.
Insonni mehnat faoliyati samaradorligini oshirishning xususiyatlari

50
Ме
хн
ат
ун
ум
дорли
ги
, %
Ish soatlari
6.1.-rasm. Ish smenasi davomida ishlash qobiliyati davrlari. I va IV –ish
qobiliyatining oshishi; II va V –ish qobiliyatining muvozanati; III va VI-ish
qobiliyatining pasayishi.
3) ilmiy mutaxassislarni - mehnat gigienistlari va fiziologlarining mehnat
faoliyatlari bo`yicha tavsiyalaridan foydalanish. Agar ishlar ma`lum ketma-ketlikda
bajarilsa har qanday ishlar ham mahsuldor va kam charchashli bo`lishi olimlar
tomonidan maxsus tadqiqotlar orqali aniqlangan; ishchi ritm, yuqori mehnat
qobiliyatini va muvozanatini o`zlashtirish juda muhimdir; mehnat faoliyati
unumdorligini oshirishda bajariladigan ish bo`yicha tajriba, mashk qilinganlik katta
ahamiyatga ega bo`lib, bunda ishchi aqliy va jismoniy mehnatni kam sarflab ishni
avtomatik tarzda bajarishi mumkin. Mehnat qobiliyatini va birinchi navbatda sog’likni
saqlashning muhim omillaridan biri organizm tomonidan o`zlashtirilgan ma`lum
mehnat faoliyati tezligi va ritmiga rioya qilish muhim ahamiyatga ega. Bunda ayniqsa
ishning optimal ritmda bajarilishi yuqori mehnat unumdorligining asosi hisoblanadi.
Valuta riski - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

565
Biz quyida portfelni uning egasi tomonidan boshqarilish jarayonida
sodir bo‘ladigan operatsiyalarining asosiylari bilan tanishtirib o‘tamiz.
Portfelni uning egasi topshirig‘i bo‘yicha
boshqa shaxs boshqarganda
ham shu operatsiyalarning aksariyati bajariladi. Boshqarishning ikkala
usuli mazmunan bir-biridan keskin farq qilmaydi. Ularning farqi
operatsiyalarni amalga oshirish shaklida bo‘ladi. Ya’ni portfel egasi
hamma vaqt o‘z nomidan ish ko‘radi, ikkinchi usulda esa alohida shaxs
uning topshirig‘i bo‘yicha boshqaruv operatsiyalarini bajaradi.
Bu operatsiya fond bozori konyunkturasini o‘rganish
va prognoz
qilish, qonunchilik haqida ma’lumot yig‘ish, qimmatli qog‘ozlar bilan
o‘tkaziladigan operatsiyalar bo‘yicha uslubiy va me’yoriy hujjatlar
tayyorlash, kasbiy tayyorlash, portfel umumiy strategiyasi va taktikasini
ishlab chiqish, portfelni boshqarishni nazorat qilish, qimmatli
qog‘ozlarni baholash, dividend siyosatini yaratish va amalga oshirish
kabi o‘ta muhim chora-tadbirlarni o‘z ichiga oladi. Ko‘rinib turibdiki,
qimmatli qog‘ozlar portfelini boshqarishni
tashkil etish jarayonida bu
operatsiya o‘ta muhim ahamiyat kasb etadi.
Qimmatli qog‘ozlar bozorini tahlil qilish yuqoridagilar bilan
chegaralanib qolmaydi. Portfel holatini u o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga
erishish, risklar va likvidlik darajasini baholash,
xususiylashtirish
jarayonini tayyorlash va amalga oshirish kabi hatti-harakatlar ham

566
10. Qimmatli qog‘ozlar bo‘yicha ehtimol tutilgan zararlarni qoplash
maqsadida zaxira tashkil qilish va ishlatish.
11. Buzilgan, yo‘qolgan qimmatli qog‘ozlarni almashtirish.
12. Qimmatli qog‘ozlarning operatsiyalari bo‘yicha
buxgalteriya
hisobini yuritish va hisobotini tuzish.
13. Qimmatli qog‘ozlarning bir turini boshqa bir turiga
almashtirish.
14. Qimmatli qog‘ozlar portfelini boshqarish bilan bog‘liq
mahkamaviy ishlarni bajarish.
Qimmatli qog‘ozlar portfelini boshqarish uning egasi tomonidan
amalga oshirilganda korxonada bu ish bilan shug‘ullanadigan
maxsus
fond (yoki investitsiya) bo‘limi (boshqarmasi) yoki qimmatli
qog‘ozlarni boshqarish bo‘limi (boshqarmasi) tashkil etiladi.
Qimmatli qog‘ozlar portfelining egasi mazkur jarayonni bosh-
qarishni o‘zi xohlamasa, bu ishni fond bozorida
maxsus tashkil etilgan
ixtisoslashgan tashkilotlarga shartnoma bilan topshirishi mumkin.
Korxonalar sotib olgan qimmatli qog‘ozlarni va ulardan
foydalanishni tahlil qilishda quyidagi jihatlarni ham ko‘rib o‘tadilar.
Qimmatli qog‘ozlar uzoq va qisqa muddatga qo‘yilganligi, reja bo‘yicha
yoki rejada belgilanmaganligi, reja bo‘yicha qaytimi hamda haqiqatdagi
qaytimi, bozor bahosini o‘sishi yoki kamayishi, ulardan foydalanishning
muqobil yo‘nalishlari ularning har birining alohida turi bo‘yicha
solishtirib chiqiladi.
Bu bilan moliyaviy qo‘yilmalardan qay darajada foydalanish
holatini yillar bo‘yicha ham o‘rganish mumkin.
U holda qimmatli
qog‘ozlarning har bir yildagi qiymati (narxi oshishi yoki pasayishi
ko‘rsatilgan holda) keltirilgan foizlari hamda ularning farqlari o‘rganib
chiqilib muqobil variantlar bilan taqqoslanadi.
Albatta, moliyaviy qo‘yilmalardan keladigan foizlarni hisoblashda u
bo‘yicha ishlab chiqilgan davlat soliq siyosatini ham ko‘rib chiqish
zarur. Chunki, soliqlar olinadigan foyda summasini kamaytiradi.
Fikrimizcha, uzoq muddatli moliyaviy qo‘yilmalarga mablag‘larni
bo‘sh
turgan
pul
mablag‘lari
yoki
yetarli
imkoniyatda
foydalanilmayotgan asosiy va oborot fondlarini qo‘yilsa, korxona uchun
samaraliroq bo‘lar edi.
Xavfsizlikning muhofaza vositalari

143
Asosan mashina va jihozlarda zo`riqish vujudga kelganda, ishchi hayoti va sog’ligiga
xavf tug’dirishi mumkin bo`lganda, to`xtatib qo`yishga xizmat qiladigan qurilmalardir.
Zo`riqish bilan ishlayotgan mashina qurilmalarning, elektr motori kuyib ketishidan va
qirquvchi vositani sinib ketishidan hamda ishchi hayotiga va faoliyatiga xavf
tug’diruvchi vaziyatdan saqlanish maqsadida muhofaza qurilmalaridan foydalaniladi.
Xuddi shunday vazifani bajaruvchi vosita sifatida bosim ostida ishlatiladigan
idishlarga o`rnatilgan saqlovchi klapanlar misol sifatida ko`rsatish mumkin.
Saqlovchi qurilmalar, xonadagi zaharli moddalarning miqdori ko`payganda
shamollatish qurilmasini avtomatik ravishda ishga tushiradi. Bunday qurilmalardan
tsexlardagi havo tarkibida portlashga va yong’inga xavfli bo`lgan moddalarning
me`yoriy miqdori ortib ketib, inson hayotiga xavf tug’dirganda ham qo`llaniladi.
3. Blokirovka qurilmalari.
Bu qurilmalarning asosiy vazifalari mashina va jihozlarning xavfli mintaqalariga
odamning tushib qolib, jarohat olishiga xalaqit beradigan qurilmalardir.
Bu qurilmalarning ishlash jarayoni birinchidan odam tanasi qismlarini xavfli ta`sir
doirasiga tushib qolmaslik uchun yo`liga g’ov bo`lish vazifasini bajarsa, ikkinchidan
agar odam shu mintaqada ish bajarishi zarur bo`lsa, unda shu hududdagi xavfli
vaziyatni vujudga keltiruvchi harakatlanuvchi yoki aylanuvchi qismlarni, to ishchi shu
xavfli mintaqadan chiqib ketgunga qadar to`xtatib turadi.
Ergonomika va ishni xavfsiz tashkillashtirish

144
sharoitlari shular jumlasidandir. Bular shunday joylashtirilishi lozimki, ishchi ortiqcha
harakatsiz, o`zini zo`riqtirmasdan ulardan osonlik va xavfsiz foydalansin.
Ish joyining balandligi ham muhim ahamiyat kashf etadi. U 1000-1600 mm oraliqda
olingani maqsadga muvofiqdir.
Bundan tashqari ko`zning imkoniyat doirasini ham hisobga olish kerak.
Gorizantal bo`yicha ko`rish burchaklari 18
0
-ko`zning ish joyida oniy ko`rish burchagi,
30
0
-ko`zning ish joyida samarali ko`rish burchagi, 120
0
-ko`zning bosh qimirlatmay
turgandagi ko`rish burchagi, 220
0
-ko`zning boshni burgandagi ko`rish burchagi.
Vertikal bo`yicha yuqoriga ko`rish burchagi 55-60
0
ni, pastga ko`rish burchagi esa 70-
75
0
ni tashkil qiladi. Bunda ham samarali ko`rish burchagi 30-40
0
ni tashkil qiladi.
Korxonalarning ishlab chiqarish binolarini va jihozlarini pardozlash SN-181-70
sanitariya me`yorlarida belgilangan bo`lib, ular korxona joylashgan erning ob-
havosiga, yoritilish xarakteri va mehnat muhofazasi talablariga rioya qilishni talab
etadi.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

145
20-Ma`ruza YOng’indan saqlanishning tashkil etilishi
Reja.
1. YOnish jarayoni va yonish turlari.
2. Gazsimon moddalarning, yonish va portlash xususiyatlari.
3. Qattiq moddalarning yonish va yong’inga xavflilik xususiyatlari.
4. CHanglarning yonish va portlash
xususiyatlari, tozalash usullari.
5. Korxonalarning yong’in va portlash xavfi bo`yicha darajalari.
Tayanch iboralar
YOnish jarayoni, yong’in, portlashlar, harorat,
baxtsiz hodisalar, jarohatlanishlar,
avariyalar, yog’och, qog’oz, kimyoviy moddalar.
1. YOnish jarayoni va yonish turlari.
YOng’inlar ishlab chiqarish, xalq xo`jaligining barcha tarmoqlari, qishloq xo`jaligi va
turar joylarda yuz berishi mumkin bo`lgan, etkazadigan zarari jihatidan tabiiy ofatlarga
tenglashadigan hodisadir.
YOng’inlar katta moddiy zarar keltirishi bilan birga, og’ir baxtsiz hodisalar,
zaharlanish, kuyish natijasida insonlar hayotini olib ketgan hollar ko`plab uchraydi.
YOng’inga qarshi kurash barcha fuqarolarning umumiy burchi hisoblanadi va bu ishlar
davlat miqyosida amalga oshiriladi.
A) YOnish jarayoni.
YOnish deb, yonuvchi moddalardagi murakkab oksidlanish
jarayonida bir moddaning ikkinchi moddaga aylanishi natijasida katta miqdorda
issiqlik va nurlanish ajralishi bilan kechadigan hodisaga aytiladi.
YOnishda asosan uch omil muhim rol o`ynaydi, yonuvchi modda, yondiruvchi muhit,
qizdirish jarayoni.
-YOnuvchi modda – yog’och, qog’oz,
kimyoviy moddalar, yonuvchi suyuqliklar va
har qanday organik moddalar kiradi.
-YOndiruvchi muhit – havo tarkibidagi kislorod hisoblanadi.
-Qizdirish jarayoni – yonish reaktsiyasi boshlangandan keyin qizdirish manbai bo`lsa
yonish tezlashadi.
B) YOnish turlari. YOnish jarayonini shartli ravishda quyidagi turlarga bo`lish
mumkin:
-CHaqnash – yonuvchi aralashmaning bir lahzada yonib o`chishi va yonishning davom
etishi uchun aralashma tayyorlashning zarurati yo`q;
-Qizdirish natijasida yonishni vujudga kelishi;
-Alangalanish – yonishning alanga olib davom etishi;
-O`z-o`zidan yonish – moddalar ichida asosan organik moddalarda ro`y beradigan
ekzotermik
reaktsiyalar natijasida, tashqaridan qizdirishsiz yonuvchi aralashmaning
o`z-o`zidan yonib ketishi;
-O`z-o`zidan alangalanish – o`z o`zidan yonishning alanga bilan davomi;
-Portlash - o`ta tez yonish kimyoviy jarayonining bosim va energiya hosil qilish bilan
o`tishi.
146
YOnuvchi modda ma`lum haroratlarda o`zidan yonuvchi bug’lar
ajratib chiqishi
natijasida muqim alangalanish ta`minlansa, bu harorat alangalanish harorati deb
yuritiladi.
Ba`zi bir, asosan, organik moddalar (torf, qipiq, paxta, ko`mir mahsulotlari, qora-
mollarning chiqindilari) o`z – o`zidan yonib ketish xususiyatiga ega.
Buning asosiy sababi
organik moddalar namlanganda, mikroorganizm-lar rivojlanadi,
natijada yuqori harorat hosil bo`lib o`z-o`zidan qizish jarayoni deb ataladi.
Gazsimon moddalarning, yonish va portlash xususiyatlari

|
Gazsimon moddalarning, yonish va portlash xususiyatlari Pdf ko'rish
|
bet | 107/124 | Sana | 06.10.2024 | Hajmi | 3,02 Mb. | | #273717 |
Bog'liq 5b27936d71643
2. Gazsimon moddalarning, yonish va portlash xususiyatlari.
YOnuvchi gazlar va bug’larning yong’inga hamda portlashga xavfliligi ularning
alangalanish chegaralari, yonish harorati va alanganing me`yoriy tarqalish tezligi bilan
belgilanadi. Gazlarning havo bilan aralashib yonishi, aralashma hosil bo`lgandagina
vujudga keladi. SHuning uchun ham aralashmalarning alangalanish chegaralari quyi
va yuqori chegaralar sifatida belgilanadi.
-Bunda quyi chegara deb, gazning minimal miqdor
alanga
hosil qilgan holati
tushuniladi, mana shu chegara korxonalarning yong’inga va portlashga xavflilik
darajasini belgilovchi omil hisoblanadi. Havoning gaz bilan aralashmasi yonish uchun
etarli miqdorda yig’ilgan bo`lsa, u ma`lum haroratgacha qizdirilganda alangalanib
ketadi, mana shu harorat yonish harorati deyiladi. Bu harorat yonuvchi aralashma
holati va boshqa omillar ta`sirida juda katta diapozonni tashkil qiladi ( 450 - 2000
0
S
).
Ko`pgina gaz aralashmalarining yonish tezligi o`sha aralashmalarning miqdoriga va
gazlarning xususiyatiga bog’liq bo`ladi. Gazlarning yonish tezligi asosan 0,3-0,8 m/s,
vodorod bilan atsetilen gazlarining yonish tezligi 2,76 m/s va 1,56 m/s dan iborat.
Alanganing me`yoriy tarqalish tezligi gazlardagi fizik - kimyoviy xususiyat bo`lib,
ma`lum o`zgarmas miqdor sifatida belgilanadi. CHunki bu tezlikning nihoyatda ortib
ketishi, portlashni belgilovchi omil hisob-lanadi.
-YOnishning tez kechishi portlash deyilib, yonish qancha qisqa muddatda amalga
oshsa, portlash kuchi shuncha katta bo`ladi.
Havodagi yonuvchi bug’ va gazlarning miqdori umumiy to`yingan holatdagi
miqdordan ko`p bo`lishi mumkin emas, shuning uchun bu moddaning yonish
chegarasini faqat harorat bilan belgilash mumkin va bu miqdor yonuvchi modda
alangalanishining yuqori chegarasi deb yuritiladi.
Ammo suyuqlik va gazlarning havo muhitidagi zichligi, to`yinish nuqtasidan past
bo`lgan hollarda ham ma`lum haroratda, alangalanish hodisasi ro`y berishi mumkin.
SHuning uchun ham xar xil yonuvchi moddalar uchun zichlikning alangalanish
chegarasi, yonuvchi modda minimal miqdorda bo`lgan holat uchun ham alangalanish
harorati aniqlanadi va bu miqdor modda alangalanishi-ning quyi chegarasi deb
yuritiladi.
Gazlar va suyuqlik bug’larining havo bilan aralashmasi porlash xususiyatiga ega.
Portlash ma`lum sharoit bo`lganda amalga oshadi. YA`ni portlash ro`y berishi uchun
aralashmadagi yonuvchi gaz yoki bug’ning miqdori aniq foizni tashkil qilib, porlash
faqat berk bino yoki idishda yuz beradi.
|
| |
O`zbekiston Respublikasining 1999 yil 14 aprelda qabul

|
O`zbekiston Respublikasining 1999 yil 14 aprelda qabulBog'liq 5b27936d71643O`zbekiston Respublikasining 1999 yil 14 aprelda qabul
qilingan “Xotin-qizlarga qo`shimcha imtiyozlar to`g’risida”gi qonunining 228
1
-
moddasida
3 yoshga to`lmagan bolalari bor byudjet hisobidan moliyaviy jihatdan
ta`minlanadigan muassasalar va tashkilotlarda ishlayotgan ayollarga ish vaqtining
haftasiga 35 soatdan oshmaydigan qisqartirilgan muddati belgilanadi. Lekin, ularga
boshqa toifadagi ishchilarga to`lanadigan miqdordan kam bo`lmagan ish haqi
to`lanishi belgilab qo`yilgan.
Xotin-qizlar mehnati, ularga mehnat ta`tillarining berilishi va boshqa har xil imtiyozlar
qonunlar bilan alohida tartibga keltirilgan. Jumladan, qonun zararli va og’ir mehnat
sharoitlarida ayollar mehnatidan foydalanishni taqiqlaydi. SHuningdek qonun kechki
va asosiy ish vaqtidan ortiqcha ishlarda ham ayollarni ishlatishga ruxsat bermaydi.
Homilador ayollarni va 14 yoshga to`lmagan bolasi bor ayollarni ularning roziligisiz
xizmat safarlariga yuborish mumkin emas. Qonunchilik homilador va yosh bolali
ayollar uchun yana bir qator imtiyoz va kafolatlarni belgilaganki, ularga ko`ra bola
tug’ilgandan boshlab ikki yoshga to`lguncha bolani parvarishlash uchun ularga ikki
yillik ta`til berilib, bu davrda qonun hujjatlarida belgilangan tartibda nafaqa to`lanadi.
Homiladorligi yoki bolasi borligi sababli ayollarni ishga qabul qilishni rad etish va
ularning ish haqini kamaytirish taqiqlanadi.
Mehnat sharoiti noqulay ishlarda, shuningdek er osti ishlarida ayollar mehnatidan
foydalanish taqiqlanadi, er ostidagi ba`zi ishlar (jismoniy bo`lmagan yoki sanitariya va
maishiy xizmat ko`rsatish ishlari) bunday mustasnodir.
Ayollarning ular uchun mumkin bo`lgan normadan ortiq yukni ko`tarishlari va
tashishlari man etiladi. Ayollar uchun yuk ko`tarish va tashishni ancha kam me`yorlari
o`rnatilgan, boshqa ish bilan aralash holda yuklarni ko`tarish va siljitishda ko`pi bilan
9 kg yuk ko`tarishga ruxsat beriladi. Butun ish smenasi davomida ko`tariladigan va
siljitiladigan yukning umumiy massasi 2500 kg dan oshmasligi lozim.
|
| |
Oʻzinduksiya va oʻzaroinduksiya hodisalari

76.
Oʻzinduksiya va oʻzaroinduksiya hodisalari.
77.
Transformatorlar
va ularning ishlash prinsipi
78.
Garmonik tebranma harakat kinematikasi
79.
Garmonik tebranma harakat dinamikasi.
80.
Garmonik tebranishlarning differensial tenglamasi va uning yechimi
81.
Matematik va prujinali mayatniklar. Ularning tebranish davri va chastotasi
82.
Fizik mayatnik. Uning tebranish davri va chastotasi
83.
Tebranish konturi. Tomson ifodasi
84.
Soʻnuvchi mexanik tebranishlar va ularning tenglamalari
85.
Soʻnish koeffitsienti, soʻnishning logarifmik dekrementi va tizimning aslligi.
86.
Soʻnuvchi elektromagnit tebranishlar va ularning tenglamalari
87.
Majburiy mexanik tebranishlar va ularning tenglamalari
88.
Majburiy elektromagnit tebranishlar va ularning tenglamalari
89.
Rezonans hodisasi.
90.
Koʻndalang va boʻylama toʻlqinlar.
91.
Toʻlqinlarning siljish va differensial tenglamasi.
92.
Toʻlqinlarni tavsiflovchi fizikaviy kattaliklar.
93.
Yassi va sferik to‘lqinlar. Ularning tenglamalari.
94.
Toʻlqin energiyasi.
Umov vektori
95.
Dopler effekti (Mexanik to‘lqinlar uchun)
96.
Toʻlqinlarning superpozitsiya prinsipi. Kogerent toʻlqinlar.
97.
Toʻlqinlar interferensiyasi. Minimum va
maxsimum kuzatish shartlari
98.
Turgʻun toʻlqinlar. Tenglamasi va xususiyatlari.
99.
Elektromagnit toʻlqinlar va ularning differensial tenglamasi.
100.
Elektromagnit toʻlqinlar energiyasi va uning zichligi. Umov-Poyting vektori.
Xotin-qizlar va o`smirlar mehnat faoliyatining xususiyatlari

3. Xotin-qizlar va o`smirlar mehnat faoliyatining xususiyatlari Hammaga ma`lumki, xotin-qizlar deyarli mehnat faoliyatining barcha ko`rinishlarida
faol ishtirok etadi. Statik ma`lumolar qishloq xo`jaligida 1 mln dan ortiq xotin-qizlar
mehnat qilishini ko`rsatadi.
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 46- moddasida ayollar va erkaklarni teng huquqliligi belgilangan. Ularga ta`lim olishda,
kasbiy tayyorlanishda, ishda, mehnat uchun rag’batlanishda va xizmat yuzasidan
ko`tarilishida teng huquqiy imkoniyatlar beriladi. SHunga qaramasdan, ayollar ayrim
hollarda ma`lum sharoitlarda sog’liqqa ziyonsiz bo`lgan erkak bilan bir xil ishni bajara
olmaydi. Ayol organizmi o`ziga xos fiziologik xususiyatga ega bo`lganligi tufayli og’ir
jismoniy mehnatga, ayrim zararli (chang, titrash, organizmni qattiq qizib yoki sovib
ketishi va boshqalar) moddalarning ta`siriga ta`sirchandir. Bu zararli omillar ta`siri
ular organizmining homiladorlik kezlarida quyidagi o`zgarishlarga olib kelishi, salbiy
asoratlarni qoldirishi (toksikoz, bola tushib qolishi, o`lik tug’ilish va boshqalar) bola
tug’ish funktsiyasining buzilishi (bola ko`rmaslik), avloddagi o`zgarishlarga (bolani
erta tug’ilishi, nogironlik)ka sabab bo`lishi mumkin.
Tibbiy xulosaga muvofiq, homilador ayollarning ishlab chiqarish, xizmat ko`rsatish
me`yorlari kamaytiriladi yoki ular avvalgi ishlaridagi o`rtacha oylik ish haqi saqlangan
holda engilroq yoxud noqulay ishlab chiqarish omillarining ta`siridan holi ishlarga
o`tkaziladi. Albatta shu bilan birga xotin-qizlarning katta qismi aqliy mehnat bilan
bog’liq mehnat faoliyatlarda banddir.
Ayollarni onalik vazifalaridan foydalanishi maqsadida quyidagi moddalarda ularga bir
qator imtiyozlar beriladi:
-homilador va bola tuqqan ayollarga ularning hohishiga ko`ra, homiladorlik va tug’ish
ta`tilidan oldin yoki undan keyin yoxud bolani parvarishlash ta`tilidan so`ng yillik
ta`tillar beriladi.
52
Ayollar tuqqunga qadar 70 kalendar kun va tuqqanidan keyin 56 kalendar kun
(tug’ish qiyin kechgan yoki ikki va undan ortiq bola tug’ilgan hollarda etmish kalendar
kun) muddati bilan homiladorlik va tug’ish ta`tillari berilib, davlat ijtimoiy sug’urtasi
bo`yicha nafaqa to`lanadi.