Olttinchi mavzu - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni...

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
bet | 68/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.orgOlttinchi mavzu:
Falsafaning metod, qonun va kategoriyalari.
Reja:
Qonun tushunchasining tavsifi va uning turlari. Falsafa qonunlarining o‘ziga xos xususiyatlari
Miqdor o‘zgarish qonunlaridan sifat o‘zgarish qonunlariga o‘zaro o‘tish qonuni. Dialektik ziddiyatlilik (qarama-qarshiliklar birligi va kurashi) qonuni. Inkorni-inkor qonuni.
Olamdagi umumiy alokadorlikni ifodalovchi kategoriyalar.
1.Falsafa va boshqa maxsus fanlarning muhim vazifalaridan biri tabiat, jamiyat, borliq va inson tafakkurida amal qiladigan qonun va qonuniyatlarning mohiyatini tahlil qilib borishdan iborat. Borliqdagi barcha ob’ektlarning harakati va o‘zgarishi ma’lum bir qonun va qonuniyatlarga bo‘ysinadi. Ob’ektiv olam rivojlanishining umumiy qonunlari sifatida dialektika qonunlari olamning bir butunligini, undagi elementlarning
o‘zaro aloqadorligini hamda ichki zaruriy bog‘lanishlarini ifodalaydi.
Qonun – muayyan shart-sharoitda, voqealar rivojining hususiyati va yo‘nalishini belgilaydigan, ma’lum bir qat’iy natijani taqozo etadigan tevarak-atrofdagi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy, nisbiy barqaror munosabatlarni ifodalash uchun ishlatiladigan falsafiy kategoriya.59 Ayni vaqtda qonun hodisa va bog‘lanishlar ma’lum voqealarning ma’lum sharoitida, qat’iy, shubhasiz sodir bo‘lishini belgilaydi. Mas., kunning tun bilan almashinuvi qonuniy xarakterga ega, chunki yerning o‘z o‘qi atrofida aylanib turishi kunning tun bilan almashinuviga olib keladi. Yer o‘z o‘qi atrofida harakat qilmaganda, bu hodisa zaruriyat tariqasida bo‘lmas edi.
Tabiat va jamiyatning har qanday qonuni o‘zining uchta tomoni bilan tavsiflanadi, chunonchi: a) olamdagi turli xil narsa va hodisalar, jarayonlar va voqealar o‘rtasidagi muhim, umumiy va nisbiy barqaror munosabatlarni ifodalaydi; b) tabiat va jamiyatdagi har qanday qonun voqealarning rivojlanish xususiyati va yo‘nalishini belgilab beradi, voqealarning oqimi qat’iy, aniq yo‘nalishda bo‘lishini taqozo etadi; v) qonun muayyan sharoitda namoyon bo‘ladi, voqelikdagi narsa va hodisalarning mavjudligi hamda rivojlanishi uchun majburiy hisoblanadi.60
Bu uchta bir‑biri bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan tomonlarni hisobga olgan holda, qonunga quyidagicha ta’rif berish mumkin: qonun muayyan sharoitda voqealar rivojining xarakteri va yo‘nalishini belgilaydigan, ma’lum bir qat’iy natijani taqoza etadigan ob’ektiv dunyodagi narsa va hodisalarning muhim, zaruriy, umumiy, nisbiy barqaror munosabatlaridir.61
Qonun kishilarning ilmiy‑nazariy va amaliy faoliyatida ob’ektiv o‘zaro aloqalarning barcha shakllarini sinchkovlik bilan hisobga olishni taqoza etadi. Bu esa ularning ichida muhim, zaruriy, umumiy, nisbiy barqaror aloqalarni belgilashga yordam beradi, ayni zamonda ob’ektiv qonunlarni tushunishimizga imkon beradi.
Moddiy voqelikdagi qonunlar xilma‑xilligi bilan xarakterlanadi. Tabiat va jamiyat qonunlari ob’ektiv jarayonlarni aks ettirishiga qarab bir–birlaridan farqlanadi. Tabiat qonunlari Yer yuzida inson bo‘lmagan davrda ham mavjud bo‘lgan. Jamiyat qonunlari esa, inson faoliyati natijasida paydo bo‘lgan shart-sharoitlar bilan bog‘liq ravishda yuzaga kelgan. Jamiyat qonunlari kishilarning ijtimoiy munosabatlaridagi muhim, zarur, umumiy bog‘lanishini ifodalaydi. Yana bir farqi shundaki, jamiyat qonunlariga nisbatan tabiat qonunlari asta – sekinlik bilan o‘zgarib boradi. Ijtimoiy qonunlar esa ma’lum davr mobaynida amal qilib, so‘ngra o‘z o‘rnini yangi qonunlarga bo‘shatib beradi, ba’zilari o‘z kuchini yo‘qotadi.
Harakat qilish doirasiga qarab qonunlar: eng umumiy, umumiy va xususiylarga bo‘linadi. Moddalarning saqlanishi va aylanishi qonuni, energiyaning bir turdan ikkinchi turga o‘tishi qonuni umumiy qonunlarga, xususiy qonunlarga esa, masalan, fizikadagi Kulon qonuni, ximiyadagi Mendeleevning ximiyaviy unsurlarning davriy sistemalari kabilar kiradi. Falsafiy qonunlar eng umumiy qonunlar turkumiga kiradi.
Qonunlarning namoyon bo‘lishiga qarab, statistik va dinamik qonunlarga bo‘linishini ham inobatga olish kerak. Statistik qonunlar mutlaq ma’nodagi zaruriy qonunlar emas, ular ehtimollik nazariyasiga muvofiq ko‘p sonli bo‘laklarda o‘rtacha natija sifatida namoyon bo‘ladi. Statistik qonunlar, ma’lum sharoitda bo‘lish ehtimolini bildiradi. Masalan, Darvinning tabiiy tanlanish qonuni hamma individlar uchun emas, chunki individlarning sharoitga muvofiqlashganlari yashaydi xolos, muvofiqlashmagani nobud bo‘ladi.
Dinamik qonunlar bir-biriga bog‘liq, o‘zaro aloqada bo‘lgan holda eski qonunlar harakatini davom ettiradi, lekin uning mavjud doirasi chegaralangan bo‘ladi, sharoitiga qarab u qonun o‘zgarishi, kengayishi mumkin. Makro dunyo qonuniga Nyuton mexanikasi, kvant mexanikasi va boshqalar misol bo‘la oladi. Makro dunyo qonunlarini chuqurroq o‘rganish mikro dunyo qonunlarini bilishga yordam beradi.
Dinamik qonunlar tashqi ta’sirlarga kamroq bog‘liq bo‘lib, nisbatan ozroq sonli bo‘laklarga ega bo‘lgan barcha sistemalarda o‘ziga xos tarzda amal qiladi.
Qonun muayyan bir natijalarni tug‘dirib, voqealar rivojlanishining xarakteri va yo‘nalishini belgilab berar ekan, bu narsa, ilmiy va amaliy faoliyatda ob’ektiv qonunlar asosida harakat qiladigan muhim, zaruriy, umumiy va nisbiy barqaror munosabatlarni ko‘rsatibgina qolmay, balki kelajakda ularning rivojlanish yo‘nalishlarini (tendensiyalarini) ham hisobga olishni talab etadi. Tabiatda ro‘y berayotgan qonun va qonuniyatlar bizning istaklarimizga, irodamizga, ongimizga bog‘liq bo‘lmagan holda mavjud bo‘lib, ularni faqat bilishimiz mumkin. Ijtimoiy hayotda va jamiyatda amal qiladigan qonun, qonuniyatlar insonlarning, ijtimoiy uyushmalarning manfaatlarini, maqsad va darajalarini ifodalagan holda bizning hohish irodamizga bog‘liq bo‘ladi. Ko‘p sifatli va ko‘p tizimli ob’ektlardagi qonunlar bilan bir qatorda qonuniyatlar ham amal qiladi. Qonun qonuniyatga qaraganda juz’iy chegaralangan xarakterga ega, u asosan ikki tomon kuch va ob’ektlar o‘rtasidagi yuz beradigan doimiy aloqa va o‘zaro ta’sir sifatida amal qiladi. Shularga Boyl‑Mariod, Kulon va boshqa qonunlarni kiritish mumkin. Qonuniyat esa ancha keng sohani ko‘p tomonlama va ko‘p bosqichli aloqadorlik va bog‘lanishni, o‘zaro munosabatni qamrab oladi. Shuningdek, xususiyati va amal qilish miqdoriga qarab, dinamik va statik funksional, juz’iy, umumiy va eng umumiy universal qonun va qonuniyatlar turkumini ajratish mumkin. Borliqda amal qiladigan qonun va qonuniyatlar rivojlanish jarayoni bilan bog‘liq holda ro‘y beradi. Ob’ektlar rivojlanish jarayonida, albatta borliqdagi qonun va qonuniyatlarga bo‘ysinadi. O‘zining funksiyasini, strukturaviy tuzilishini va komponentlarini, xususiyatlarini o‘zgartirib boradi. Rivojlanish ko‘proq qonuniyat darajasida tushuniladi. Chunki borliqdagi barcha aloqa va bog‘lanishlar o‘zaro ta’sir kabi jarayonlarda rivojlanish amal qiladi.
Dialektika ta’limotining taraqqiyot ob’ekti bo‘lgan rivojlanish jarayoni qonun emas, balki qonuniyat xarakteriga egadir. Qonun deb ataladigan miqdor va sifat o‘zgarishlari dialektikasi ko‘plab tabiat va jamiyatda amal qiladigan dinamik, statik funksional qonunlar bilan aloqadorlikda qonuniyatni keltirib chiqaradi. Bunday ko‘p qirrali miqdor va sifat jihatdan turli bosqich va yo‘nalishlarni o‘z ichiga oladigan dinamik va statik aloqa va bog‘lanishlarni qonun emas, qonuniyat deyish to‘g‘riroqdir. Dialektika o‘rganadigan qonuniyatlar tabiatda, borliqda, inson faoliyatida amal qilishini hisobga olib, ularni rivojlanishning eng umumiy yoki universal qonuniyatlari deb belgilash mumkin. Bularga: birinchidan, miqdor o‘zgarish qonunlaridan sifat o‘zgarish qonunlariga o‘zaro o‘tish qonuni; ikkinchidan, dialektik ziddiyatlilik (qarama-qarshiliklar birligi va kurashi) qonuni; uchinchidan, inkorni-inkor qonuni kiradi. Dialektika qonunlari rivojlanishning eng umumiy universal qonuniyatlari sifatida tan olinadi. Chunki, bu qonuniyatlar tabiatni, borliqni, ijtimoiy hayotning barcha sohalarini, umuman mikro va makro jismlarning harakatini qamrab oladi. Tabiat va jamiyatning har qanday qonuni ma’lum bir sharoitlarda namoyon bo‘lar ekan, u ilmiy bilish jarayonida va amaliy faoliyatda muhim, zaruriy, umumiy va nisbiy barqaror aloqalar ma’lum bir natijalarga olib kelishi mumkinligini bilishga imkon tug‘diradi.62
2. Miqdor o‘zgarishlarning sifat o‘zgarishlariga o‘tish qonuni falsafaning asosiy qonunlaridan biridir. Bu qonunning mohiyati shundan iboratki, narsa va hodisalardagi sezilarli bo‘lmagan miqdoriy o‘zgarishlar asta-sekin to‘plana borib, taraqqiyotning ma’lum bir bosqichida me’yorni buzadi va sakrash yo‘li bilan tub sifat o‘zgarishlariga olib keladi. Moddiy olamdagi xilma-xil narsa va hodisalar bir-biridan o‘z sifati bilan ajralib turadi. Sifat — narsalarning ichki muayyanligi bo‘lib, boshqa narsalardan ajratib turadigan xossa, belgi, xususiyatlarining birligidir. Sifat narsa qanday bo‘lsa, uni shundayligicha aniqlab beradi. Narsalarning sifati esa ularning xossalari orqali namoyon bo‘ladi. Xossa narsa sifatining boshqa narsalar bilan o‘zaro aloqadorligidagi tashqi namoyon bo‘lishidir. Biz narsalarning ichki sifatini ma’lum bir xossalarda namoyon bo‘lishi orqali bilamiz. Har bir narsa ko‘plab xossalarga, ya’ni asosiy va ikkinchi darajali xossalarga ega bo‘ladi. Masalan, metall zichliq, siquvchanlik, issiqlik o‘tkazuvchanlik, cho‘ziluvchanlik kabi xossalarga ega. Sifat — jismning barcha xossalarini birgalikda bog‘lovchidir. Demak, sifat narsaning umumiyligini, yaxlitligini, uning nisbiy barqarorligini, bir-biriga o‘xshashligini ifodalaydi. U keng ma’noda narsalarning turli-tuman xossalari yig‘indisidir. Lekin sifat va xossa aynan bir xil ma’nodagi tushunchalar emas. Sifatning o‘zgarishi muqarrar sur’atda xossaning o‘zgarishiga olib keladi, biroq xossaning o‘zgarishi har doim sifatning o‘zgarishiga ta’sir etavermaydi, ayrim xossalar narsalarning sifatiga ta’sir etmasdan yo‘q bo‘lib ketishi mumkin. Sifat predmetning doimiyligini, nisbiy barqarorligini ifoda etadi. Har bir narsa muayyan sistemada bir-biri bilan bog‘liq, bo‘ladi. Narsa qaysi bog‘lanishlar sistemasiga kirsa, shu sistemaga bog‘liq ravishda turli sifatlarga ega bo‘ladi. Chunonchi, "stol" muayyan tabiiy materialdan, ya’ni daraxtdan yasalgan bo‘lib, tabiiy sifatga ega. Shuning uchun u tabiiy qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Ayni zamonda stol muayyan inson mehnatining natijasi bo‘lib, ijtimoiy sifatga ham ega va ijtimoiy qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Ijtimoiy sifatlar o‘z navbatida ikki rypyhga: birinchi tartibdagi ijtimoiy sifatlarga va ikkinchi tartibdagi ijtimoiy sifatlarga bo‘linadi. Xuddi o‘sha stol, modomiki, insonning muayyan ehtiyojini qondirar ekan, “aniq (amaliy) xis” etiladigan narsa sifatida namoyon bo‘ladi. Ikkinchi tomondan, stol, modomiki, qiymatga ega ekan, u tovar sifatida gavdalanadi. Bu o‘rinda stol “haddan tashqari his etiladigan narsa” tariqasida gavdalanadi. Bu esa ikkinchi tartibli ijtimoiy sifatlarga mansubdir. Narsalar sifat muayyanligidan tashqari bir-biridan miqdoriy tomonlari bilan ham farq qiladi. Miqdor predmetning hajmi, o‘lchovi, og‘irligi, harakat tezligi va shu kabilar bilan tavsiflanadi. Tabiat hodisalari kabi ijtimoiy hodisalar ham miqdoriy tomonga ega. Chunonchi, suv o‘z solishtirma og‘irligiga, qaynash va muzlash darajasiga ega, bir ijtimoiy tuzum boshqasidan xususiyati jihatidangina emas, balki ishlab chiqaruvchi kuchlari taraqqiyoti, sur’ati darajasi, mehnat unumdorligi, madaniyati va hokazolar bilan ham farq qiladi. Narsa va hodisalardagi miqdoriy va sifatiy tomonlar doimo bir-birini taqozo qilib, birlikda bo‘ladi. Har qanday narsa miqdor va sifat birligiga ega. Tabiatda faqat miqdorga yoki sifatga ega bo‘lgan narsa yo‘q. Shuning uchun ham narsaga miqdoriy va sifatiy tomondan berilgan tavsif to‘liq bo‘ladi. Miqdor va sifatning birligi, o‘zaro bog‘liqligi me’yor tushunchasida ifodalanadi. Me’yor bu miqdoriy munosabatlar va ob’ektiv sifatga mos tuzilmalarning muvofiqligidir. Ob’ektning miqdori ushbu sifat doirasidan chiqmasdan muayyan oraliqda o‘zgaradi. Bu oraliq chegaralari esa predmet muayyanligini, sifat va miqdor birligi sifatida me’yorni ifodalaydi. Me’yorning buzilishi predmet mavjudligi mumkin bo‘lmagan holatga olib keladi. Me’yor har bir narsa va hodisadagi miqdor bilan sifat o‘rtasidagi o‘zaro munosabatni ifoda etadi. Bu o‘rinda har bir narsa, hodisa miqdor o‘ziga xos o‘lchovga ega bo‘ladi, chunki ushbu sifat xususiyati har qanday miqdor bilan emas, balki muayyan miqdor bilan uyg‘unlashadi. Ushbu ob’ektga xos bo‘lgan miqdoriy o‘zgarishlar doirasidan chiqish shu ob’ektga xos bo‘lgan me’yorning buzilishiga va uning yangi sifatga o‘tishiga olib keladi.
Me’yorning turli shakllari mavjud bo‘lib, nazariy bilimlar sistemasida u quyidagilarga ajratiladi: 1) oddiy me’yor alohida o‘z-o‘zicha olingan predmet o‘lchovi; 2) sistemali, substansiyali me’yor — ushbu sistemaning elementi, bo‘lagi bo‘lgan predmet o‘lchovi; 3) aniq me’yor — barcha haqiqiy munosabatlar yig‘indisi bo‘lgan predmet o‘lchovi. Ijtimoiy hayot qoidalari ham g‘oyat turli-tuman me’yor munosabatlariga ega.
Bir me’yordan ikkinchi me’yorga o‘tish jarayoni bir holatdan ikkinchi holatga o‘tish negizi (yoki nuqtasi) deyilsa, bir miqdoriy sifat holatidan ikkinchisiga o‘tishning barcha halqasi esa me’yorning markaziy tuguni deyiladi. Sifat, miqdor va me’yor tushunchalarida olamdagi narsalarning ob’ektiv va eng umumiy tavsifi ifodalanadi. Shuning uchun ham ayrim faylasuflarning narsalar sifatini sub’ektiv tushuncha deb ta’kidlashlari nazariy jihatdan asossizdir.
Miqdor va sifat birlikda, bo‘lib bir-biriga o‘tib turadi. Miqdor sifatga va, aksincha, ma’lum sharoitda sifat miqdorga o‘tadi. Narsa va hodisalarning sifati ob’ektiv bo‘lsa-da, nisbiydir, chunki ular o‘rtasidagi chegara o‘zgaruvchan bo‘lib, ularni mutlaqlashtirish mumkin emas. Xuddi shuningdek, narsalarning miqdoriy muayyanligi ham o‘zgaruvchandir. Modomiki, ob’ektiv olam doimiy harakatda, o‘zgarish va rivojlanishda ekan, narsalarning miqdoriy va sifatiy muayyanligi, ularning xossalari ham o‘zgarish va rivojlanishdadir. Miqdor va sifat o‘zgarishlarining aniq holatini bilish fan va ijtimoiy amaliyot uchun muhim ahamiyatga ega.
Har qanday narsa va hodisaga miqdor va sifat o‘zgarishlari xosdir. Miqdor o‘zgarishlar bilan sifat o‘zgarishlar o‘rtasida qat’iy qonuniyat mavjud bo‘lib, bu qonuniyat quyidagicha ifodalanadi: miqdor o‘zgarishlar sifat o‘zgarishlarini tayyorlab, har bir aniq holatda muayyan sifat o‘zgarishlarini keltirib chiqaradi va shu holatda miqdor o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tishi sodir bo‘ladi.
Miqdor o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tish masalasiga, o‘z navbatida, qadimgi faylasuflar ham e’tibor berganlar Qadimgi yunon faylasuflarining “yaltiroq bosh” va “g‘aram” nomi bilan, keltirgan misollari ma’lumdir. Suhbatdoshga quyidagi savol beriladi: agar boshdan bir dona soch tolasi yulib olinsa bosh yaltirab qoladimi, agar g‘aramdan bir dona urug‘ olinsa, u g‘aramlik holatini yo‘qotadimi? Natija, yo‘q degan-javob bo‘ladi. Bu hol bosh yaltiramaguncha, g‘aram esa yo‘q bo‘lmaguncha davom etadi. Qadimgi faylasuflar bu kabi hodisalarni eng umumiy qonuniyatlarning namoyon bo‘lishi natijasida deb, emas balki sof mantiqiy g‘ayri tabiiylik deb qarar edilar.63
Miqdor o‘zgarishlarining sifat o‘zgarishlariga o‘tishi haqida O‘rta Osiyo mutafakkirlarining asarlarida ham ko‘pgina ma’lumotlar mavjuddir. Al-Xorazmiy, al-Forobiy, ibn Sino, Beruniy, Ulug‘bekning matematika, algebra, astronomiya, geografiya, tibbiyot va boshqa sohalarga oid asarlarida miqdor(son), sifat o‘rtasidagi aloqadorlik va uning hayotiy ahamiyati haqida batafsil tavsiflar berilgan. “Men, — deb yozadi al-Xorazmiy, — arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini o‘z ichiga oluvchi “Aljabr va almuqobala hisobi haqida qisqaga kitob” ni tasnif qildim, chunki meros taqsim qilishda. vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda va adliya ishlarida, savdo va har qanday bitimlarda va shuningdek, yer o‘lchash, kanallar o‘tkazishda (amaliy) geometriya va boshqa shunga o‘xshash turlicha ishlarda kishilar uchun bu zarurdir”64.
Ularning fikricha, miqdor va sifat o‘zgarishlarning o‘zaro aloqadorligini nafaqat tabiat va jamiyat hodisalarida, balki ruhlarda ham kuzatish mumkin.
“Ruhlarning sifatlarining ... o‘zaro qo‘shilishi oqibatida ularning (aqliy) quvvatlari miqdor jihatdan ham tobora ortadi”65, deb yozadi Forobiy.
Miqdor o‘zgarishlaridan tub sifat o‘zgarishlariga o‘tish qonuni ob’ektiv bo‘lib, real voqelikdagi narsa va hodisalarning o‘ziga xosdir. Olamdagi barcha o‘zgarishlar asta-sekin sodir bo‘ladigan miqdor o‘zgarishlardan boshlanadi. Miqdor o‘zgarishlar muayyan chegarada sifatning barqarorligiga (turg‘unligiga) ta’sir etmaydi. Miqdor o‘zgarishlar chegaradan chiqishi bilan sifatning barqarorligi buziladi. Natijada sifat yo‘qolib, yangi sifat yuzaga keladi. Bu holni biz kimyo fanida yaqqol ko‘rishimiz mumkii. Masalan, ikki atom vodorod bilan bir atom kislorod suvning molekulasini tashkil etadi. Agar bu elementlarni boshqacha nisbatda, ya’ni ikki atom vodorodni N2O ikki) atom kislorod bilan biriktirsak, u holda bir yangi narsa — vodorod peroksidi hosil qilamiz (N2O2).
Taraqqiyot jarayonida miqdor o‘zgarishlari tub sifat o‘zgarishlariga o‘tish bilan birga sifat o‘zgarishlari miqdor o‘zgarishlariga ham o‘tadi. Miqdor o‘zgarishlari natijasida vujudga kelgan yangi sifat muayyan vaqtga muvofiq keladigan barqarorlikka ega bo‘lib, shu miqdor o‘zgarishlari jarayonini davom etishi uchun sharoit yaratib beradi. Bu sifat o‘zgarishlarining miqdor o‘zgarishlariga o‘tishidir.
Miqdor o‘zgarishlari bilan sifat o‘zgarishlari o‘zaro chambarchas bog‘langan bo‘lishiga qaramay, ular ayrim o‘ziga xos xususiyatlarga ham ega. Chunonchi:
birinchidan, miqdor o‘zgarishlari doimo yuz berib turadi. Hatto hodisalar sifatining nisbiy barqarorligi davrida ham miqdor o‘zgarishlar asta-sekin yuz beradi. Sifat o‘zgarishlariga o‘tish faqat ma’lum bir davrda boshlanadi;
ikkinchidan, miqdor o‘zgarishlari ma’lum vaqtgacha predmetga muhim ta’sir ko‘rsatmaydi. Suv normal atmosfera bosimida 100°S gacha suyuqlik holatini yo‘qotmaydi. Sifat o‘zgarishlari hodisalarni tubdan o‘zgartirib, uni boshqa hodisaga aylantirishni taqazo qiladi;
uchinchidan, miqdor o‘zgarishlari asta-sekii o‘tadi va ko‘p hollarda (muayyan davrgacha) sezilmasdan o‘tadi. Sifat o‘zgarishlari esa ancha tez, ayrim holatda to‘satdan sodir bo‘ladi;
to‘rtinchidan, sifat o‘zgarishlari miqdor o‘zgarishlariga qaraganda tub o‘zgarishlar hisoblanadi.
Metafizik usulda fikr yuritadigan faylasuflar miqdor o‘zgarishlar bilan sifat o‘zgarishlarini ajratib bir-biriga qarama-qarshi qo‘yadilar, ayrimlari esa faqat miqdor o‘zgarishlarnigiga tan oladilar.
Miqdor va sifat o‘zgarishlari jarayonini tahlil qilar ekanmiz, nazariy hamda amaliy faoliyatda amalga oshayotgan o‘zgarishlar mexanizminigina emas, balki ularning chuqurligi va ahamiyatini ham hisobga olish muhimdir. Shunga asosan ro‘y beradigan o‘zgarishlarni inqilobiy va tadrijiy (evolyusion) ga ajratish mumkin.
Bir sifat holatidan ikkinchi sifat holatiga o‘tish sakrash yo‘li bilan amalga oshadi.
Sakrash iima? Sakrash tabiat va jamiyatda sodir bo‘ladigan miqdor o‘zgarishlarning sifat o‘zgarishlarga o‘tish jarayonini anglatadigan falsafiy tushunchadir. Sakrash taraqqiyotning uzluksiz ko‘rinishiga qaraganda ancha tez o‘tadigan shakldir.
Sakrash miqdor o‘zgarishlardan sifat o‘zgarishlarga o‘tishda uzluksizlikning uzilishini bildiradi. Sakrashlar doim asta-sekinlik bilan miqdor o‘zgarishlari natijasida tayyorlanadi. Bundan shuni nazarda tutish kerakki, miqdor o‘zgarishlar narsa va hodisani bir tekisda oddiy ko‘paytirish yoki kamaytirishdan iborat emas. Miqdor o‘zgarishlar narsa va hodisalarning ijtimoiy tomonlarini asta-sekin o‘stirib mustahkamlashni hamda salbiy tomonlarini asta-sekin susaytirishni taqozo etadi. Sakrash, shuningdek, narsa va hodisalar o‘rtasidagi ziddiyatlarning hal kilinishidir. Sakrash natijasida eski sifat bilan uning asosida harakat qiladigan qarama-qarshiliklar birligi tugatiladi va yangi sifatning vujudga kelishi sodir bo‘ladi.
Nihoyat, sakrash — eski sifatning inkor etilishi va yangi sifatning qaror topishidir. Sakrash natijasida eskidan yangiga o‘tish amalga oshadi. Shunga ko‘ra narsa va hodisalarniig rivojlanishi ilgarilab boradi.
Shunday qilib dialektik sakrash quyidagi jihatlarga ega:
birinchidan, sakrash taraqqiyot natijasida amalga oshadigan ob’ektiv va qonuniy jarayondir;
ikkinchidan, sakrash tadrijiylikning o‘zgarib, miqdor o‘zgarishlaridan tub sifat o‘zgarishlariga o‘tishidir;
uchinchidan, sakrash eski qarama-qarshiliklar birligini tugatish va yangi sifatga mos keladigan qarama-qarshiliklarning vujudga kelishi tufayli paydo bo‘ladigan ziddiyatlarni hal qilishdir;
to‘rtinchidan, sakrash narsa va hodisalarning rivojlanib, ilgarilab borishidir.
Hodisalarning sifat xususiyatlariga va ularning rivojlanish sharoitiga bog‘liq ravishda eski sifatdan yangi sifatga o‘tish turli shakllarda sodir bo‘ladi. Har bir narsa, hodisa o‘zining aniq inkor qilish usuliga, o‘z navbatida aniq sakrash shakliga egadir.
Amalga oshish muddatiga bog‘liq, ravishda asta-sekinlik bilan ifodalanadigan sakrashdan, bir zumda shiddat bilan sodir bo‘ladigan sakrashni farqlash kerak. Binobarin, kimyoviy elementlarni biriktirish jarayonida tub sifat o‘zgarishlar shiddat bilan, juda tez sodir bo‘ladi, ammo hayvonlar bilan o‘simliklarning rivojlanish jarayonida eski sifatdan yangi sifatga o‘tish birmuncha sekin sodir bo‘ladi. Tez sodir bo‘ladigan sakrashlar bilan asta-sekin miqdor o‘zgarishlari yo‘li bilan sodir bo‘ladigan sakrashlarning bir-biridan farq qilishini hisobga olish kerak. Tez sakrash shunday xususiyatlarga egaki, u birinchidan, hal qiluvchi zarbaning birdan-bir ifodasi sifatida bajariladi. Bu sifatiy o‘tish bo‘lib, dastavval birdaniga eski tugatiladi va so‘ngra yangi bunyod etiladi. Ikkinchidan, u bexosdan tez sodir bo‘ladi.
Asta-sekin miqdor o‘zgarishlari yo‘li bilan sodir bo‘ladigan sakrashlar eskini bir yo‘la tugatish bilan emas, balki uzoq vaqt davomida eski sifatni yangi sifatga aylantirish bilan tavsiflanadi.
Demak, sakrashlar turli-tuman shakllarda amalga oshishi sodir bo‘ladi.
Bunda narsa va hodisalarning bir holatdan ikkinchisiga o‘tish shakllarining turli-tumanligi nimaga bog‘liq? degan savol kelib chiqadi. O‘tish shakllarining turli-tumanligi, birinchidan, narsa va hodisalarning mohiyati va xususiyatlariga, ikkinchidan, unga muvofiq keladigan sharoitga bog‘liqdir. Masalan, ijtimoiy hayotda sodir bo‘ladigan miqdor o‘zgarishlar tabiatdagi sakrashlardan tubdan farq qiladi.
Hozirgi sharoitda jamiyatimizning ijtimoiy‑iqtisodiy, siyosiy, madaniy, ma’naviy hayotida ro‘y berayotgan jarayonlar o‘z mohiyatiga ko‘ra yangi sifatiy o‘zgarishlarga kiradi. Shular natijasida davlatimiz yuksak bosqichga ko‘tariladi. Bular o‘z-o‘zidan emas, balki keng xalq ommasining ijodiy faoliyati, ijtimoiy-siyosiy faolligi natijasida amalga oshiriladi. Bu o‘zgarishlar inqilob yo‘li bilan emas asta-sekin tadrijiy yo‘li bilan amalga oshadi.
“Jamiyatni yangilashning inqilobiy usullariga biz mutlaqo qarshimiz. Biz tadrijiy‑evolyusion islohotlar yo‘li tarafdorimiz va bunga qat’iy amal qilamiz. Mamlakatimizning tarixiy va milliy xususiyatlarini, xalqimiz tabiati-mentalitetini inobatga olsak, rivojlanishning mazkur yo‘li biz uchun nihoyatda maqbuldir”66, — deydi I.A.Karimov. Ko‘rinib turibdiki, bu qonun jamiyatimizni ilmiy boshqarish va uning rivojlanishda katta ahamiyat kasb etadi.
Dialektik ziddiyatlilik qonuniga muvofiq, har bir narsa bir-biri bilan uzviy aloqada va biri ikkinchisini istisno etuvchi zidma – zid tomonlarga, kuchlarga ega. Bu tomonlar o‘rtasidagi munosabatlar ziddiyat deb atalib, u taraqqiyotning manba’ini ifodalab, eskining yo‘qolishi va yangining paydo bo‘lishini ifodalaydi. Ziddiyatlilik hamma narsa, xodisa va jarayonlarga xos. Ichki va tashqi, asosiy va noasosiy, bosh va bosh bo‘lmagan, antogonistik va noantogonistik ziddiyatlar bo‘ladi.
Ziddiyatlar xilma-xil tarzda xal qilinishi mumkin. Ulardan biri eskining yemirilib, yangining qaror topishidir. Ijtimoiy hayotda narsa va xodisalar o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etib, shu asosda taraqqiyotda ilgarilab borish mumkin. Ziddiyatlarni bartaraf etishning samarali shakllaridan biri - konsensus (o‘zaro kelishuv)dir.
Agar jamiyatda manfaatlar to‘qnashuvida yuzaga keladigan noantogonistik ziddiyatlar konsensus asosida hal etib borilmasa, ular o‘zining qarama-qarshi tomoniga og‘ib, antogonistik ziddiyatlarga aylanib ketishi mumkin. Har bir mamlakat ichida ham, dunyo miqyosidagi ziddiyatlarni ham konsensus yo‘li bilan hal etib borish hozirgi davr uchun nihoyatda ahamiyatlidir.
Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuniga muvofiq har bir narsa bir-biri bilan uzviy aloqada bo‘lgan va biri ikkinchisini istisno etuvchi qarama-qarshi tomon va kuchlarga ega bo‘lib ular o‘rtasidagi kurash natijasida eskining yo‘qolishi va yangining paydo bo‘lishi yuzaga keladi.
Ma’lumki, narsalar turli-tumandir. Hamma tomonlari bilan aynan o‘xshash bo‘lgan ikki narsaning o‘zi yo‘q. Narsalarning tafovut darajasi ham bir xil emas: muhim va nomuhim tafovutlar mavjud.
Narsa va hodisalardagi tafovutlar qarama-qarshiliklar asosini tashkil etadi. Qarama-qarshiliklar deb shunga aytiladiki, tabiatdagi narsa va hodisalarda mavjud bo‘lgan tomonlar, xossalar va yo‘nalishlar bir-birini inkor qiladi, bir vaqtning o‘zida bir-birini taqozo ham qiladi. Masalan, magnitdagi shimoliy va janubiy kutblar, elektrning manfiy va musbat zaryadlari, atomdagi tortilish va itarilish, ijtimoiy hayotdagi yovuzlik va ezgulik o‘zaro bir-birini inkor etadi va ayni vaqtda biri ikkinchisini taqozo etadi.
Narsa va hodisalarning qarama-qarshi tomonlari o‘rtasidagi munosabat ziddiyat deb ataladi. To‘qnashuv tushunchasi ziddiyatdan farqli o‘laroq, narsa va hodisalarning qarama-qarshi tomonlari keskinlashib, ularaning eski chegarada birgalikda yashashi mumkin bo‘lmay qolgan holatini belgilaydi. Ziddiyatlar hamma vaqt ham to‘qnashuv bilan tugamay, balki alohida sharoitdagina shunday holda bo‘lishi mumkin. Mana shu real munosabatlar qarama-qarshiliklar birligi va kurash qonunida aks etiladi.
Hamma narsa va hodisalar ichki ziddiyatlarga va bir-biriga qarama-qarshi bo‘lgan tomonlarga ega.
Quyosh sistemasi ham qarama-qarshiliklar birligining murakkab namunalaridan hisoblanadi. Sayyoralar sistemasining markazi hisoblangan Quyosh bilan boshqa sayyoralar o‘rtasida shunday aloqadorlik mavjudki, bu aloqadorlik markazga intiluvchi tortish kuchi va markazdan qochuvchi-itariluvchi kuchlar ta’sirida yuzaga keladi. Shu qarama-qarshi kuchlar o‘rtasida kurash Quyosh sistemasining yashashi va rivojlanishing asosiy qonuniyatlarini belgilaydi.
Agar atomni olsak, bir atom moddasi ham, avvalo, musbat va manfiy elektr zaryadlari, proton va elektron kabi murakkab qarama-qarshi tomonlarning yig‘indisidir. Atom yadrosining o‘zida tortilish va itarilish kabi qarama-qarshi kuchlar mavjuddir.
Organik dunyodagi rivojlanishni ham qarama-qarshiliklar kurashisiz tasavvur qilish qiyin. Hayotning o‘zi shunday zid, qarama-qarshi jarayondirki, unda yaratilish va yemirilish, assimilyatsiya va dissimilyatsiya kabi qarama-qarshi munosabatda bo‘lgan tomonlar mavjud. Organizm yashab turgan vaqtda uning hujayralari to‘xtovsiz o‘lib, o‘rniga yangilari paydo bo‘ladi. Mana shu ikki qarama-qarshi yo‘nalish organizmning yashashi uchun zarur sharoitni yaratadi. Bu jarayonning to‘xtashi organizmning halok bo‘lishiga olib keladi. Jamiyatda ham o‘ziga xos ziddiyatlar mavjud.
Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni bilish jarayonida ham o‘z ifodasini topadi. Ma’lumki, bilish jarayoni bir-biriga uzviy bog‘liq. bo‘lgan hissiy va ratsional bilishdan iboratdir. Hissiy bilish orqali inson narsa va hodisalarning faqat tashqi tomonlari va xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot oladi, mavhum tafakkur orqali esa ularning ichki munosabatlarini belgilovchi qonuniyatlarni biladi. Bu yerda hissiy va ratsional bilish bir jarayonning ikki ajralmas, ammo bir-biridan farq qiluvchi muhim tomonlaridir.
Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonunining umumiylik xususiyati moddiy dunyodagi hamma narsa va hodisalarga xos ekanligidagina emas, balki ziddiyatlar narsa va hodisalarga, ularning paydo bo‘lishidan tortib halok bo‘lishigacha boshidan oxirigacha singib ketgan. Bir mohiyatning turli tomonlarini ifodalagani uchun ham qarama-qarshiliklar birligi quyidagi sharoitlarda yuzaga keladi:
Birinchidan, qarama-qarshiliklar bir narsa va hodisadagina mavjuddir, chunonchi, analiz va sintez, induksiya va deduksiya, tafakkurga mansubdir;
Ikkinchidan, qarama-qarshilik o‘zaro bog‘liq, biri ikkinchisini taqozo qiladi, biri bo‘lmasa ikkinchisi mavjud bo‘lolmaydi.
Uchinchidan, qarama-qarshiliklarning biri ikkinchisiga o‘tadi va o‘zaro bir-biriga singib ketadi. Masalan, pozitron va elektron ma’lum sharoitda fotonlarga aylanadi, natijada materiyaning boshqa turi kelib chiqadi.
Qarama-qarshilikning mutaassib tomoni narsa va hodisani qanday bo‘lsa, shundayligicha saqlab qolishga intilsa, ilg‘or tomoni uni o‘zgartirishga, yoki uni barbod qilib, yangisini vujudga keltirishga harakat qiladi.
Qarama-qarshiliklar haqida Forobiyning fikri alohida e’tiborga molik. Forobiyning fikricha, faqat Ollohning sherigi yo‘q, shuning uchun ilk borliqning ziddi bo‘lishi ham mumkin emas. Lekin boshqa har bir narsa karama-qarshi harakatda bo‘ladi. “Qarama-qarshi bo‘lgan har bir narsa, birga bo‘lsa, — deydi Farobiy, — u albatda, buzilishga va o‘z yo‘li aynashiga olib keladi. Ziddilarning har birining tabiati shunday bo‘ladi, ulardan birining qaerda bo‘lishidan kat’iy nazar birining yo‘qligi ikkinchisining borligini taqozo etadi. Ziddi bo‘lishi mumkin bo‘lgan har bir narsada ahvol shundaydir”67.
Tabiat va jamiyatda mavjud bo‘lgan ziddiyatlar o‘zining xilma-xilligi bilan tavsiflanadi.
Ziddiyatlar xilma-xil shakllarda bartaraf etilishi mumkin. Ulardan biri eskining yemirilib, yangining qaror topishidir, bunga misol sifatida iqtisodiyotning eskisi yemirilib, asta‑sekinlik bilan bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotning barpo etilishini ko‘rsatib o‘tish joizdir. Shuningdek qarama-qarshiliklarni o‘zaro ongli ravishda qo‘shib, ular o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etib, shu asosda taraqkiyotda ilgarilab borishdan iboratdir. Ziddiyatlarni bartaraf etishning samarali shakllaridan yana biri — konsenus (o‘zaro kelishuv)dir.
Konsenus qarama-qarshi kuchlar, tomonlar, ijtimoiy guruhlar, partiyalar, harakatlar o‘rtasidagi ziddiyatlarni umumiy manfaatlardan kelib chiqib hal etish yo‘llaridan bo‘lib hisoblanadi. U xalqlarni milliy totuvlikka, hamkorlikka da’vat etadigan yo‘ldir. Konsenus muloqotlar, referendumlar, ommaviy axborot vositalari orqali eng muhim qonunlar loyihasini muhokama qilish va hokazo yo‘llar bilan amalga oshiriladi.
Ko‘rinib turibdiki, ziddiyatlarni hal etishning xususiyati va yo‘llarini to‘g‘ri tushuna bilishlik amaliy faoliyatimizda to‘g‘ri mo‘ljal olishga imkon beradi.
Inkorni inkor qonuniga muvofiq ob’ektiv voqelikdagi narsa va xodisalar rivojlanish jarayonida eskining yangi tomonidan inkor qilish shaklida ro‘y beradi. Biroq eskilik butunligicha inkor qilinmaydi, undagi ijobiy tomonlar saqlanib qoladi, ya’ni vorislik ro‘y beradi. Vorislik tufayli yangi rivojlana oladi. Vorislik narsa va hodisada, shuningdek bilishda yangi bilan eski o‘rtasidagi ob’ektiv zaruriy bog‘lanishni anglatadi.
Rivojlanish burama shaklda, ma’lum nisbiy takrorlanishlar asosida oddiydan murakkabga, pastdan yuqoriga qarab boradi.
Inkorni inkor qonuni notirik va tirik tabiatda o‘ziga xos shakllarda namoyon bo‘ladi.
Inkorni inkor qonuniga muvofiq ob’ektiv voqelikdagi narsa va hodisalarning rivojlanishi jarayonida eskining yangi tomonidan inkor qilinishi ro‘y beradi. Biroq, eskilik butunligicha inkor qilinmaydi, undagi ijobiy tomonlar saqlanib qoladi. Rivojlanish burama shaklda, ma’lum nisbiy takrorlanishlar asosida, oddiydan murakkabga, pastdan yuqoriga qarab boradi.
Metafizik yo‘nalish inkorning ijodiy yaratuvchilik rolini tan olmaydi. Bunday farqli o‘laroq, dialektik qarash eski narsani yangi narsa inkor qilishini ta’kidlaydi. Olamda hech bir sohada o‘zining ilgarigi yashash shakllarini inkor etmaydigan rivojlanish sodir bo‘lishi mumkin emas.
Har bir jarayon inkor qilish jihatiga ega. Ichki ziddiyatlar tufayli taraqqiyot jarayoni ertami‑kechmi eski narsaning yemirilishiga va yangi narsaning vujudga kelishiga olib keladi. Vujudga kelgan bu yangi narsa eskining inkor qilinishidir.
“Har bir qarama-qarshilikda bo‘lgan narsa, — deydi Forobiy, boshqa tomonidan buzdirilishi lozim bo‘ladi, birinchi esa o‘z tabiati bilan qarama-qarshi tomonidan inkor etilgan bo‘ladi. Bu esa uning aslida (substansiyasida) mavjud bo‘lgan bo‘ladi”68.
Eskining yangi tomonidan inkor kilinishi natijasida moddiy olamdagi narsa va hodisalarning ilgarilama harakati sodir bo‘ladi.
Eskining rivojlanish jarayonida yemirilishi — inkorni inkor qonunining faqat bir tomonidir. Uning boshqa tomonini eskining yemirilish jarayoni bilan bir vaqtda vujudga keladigan yangi narsa qaror topadi. Bu yangi narsa eskining o‘rnini egallab, undagi ijobiy narsalarni saqlab qolgan holda yangi, yanada yuksakroq, ilg‘or holatni ifodalaydi.
Shunday qilib, taraqqiyot bir-birini almashtirib turadigan bosqichlardan iborat bo‘lib, bir bosqich ikkinchi bosqich tomonidan, ikkinchisi esa uchinchisi tomonidan inkor etiladi. Eskining yemirilib, yangining paydo bo‘lishi, taraqqiyot jarayonida dialektik inkorning ikki muhim va ajralmas jihatidir.
Inkorni inkor qonuni quyidagi bir qator xususiyatlar bilan tavsiflanadi:
birinchidan, eskining yangi tomonidan inkor etilishi — kishilarning ongi va irodasiga bog‘liq bo‘lmagan ob’ektiv jarayondir. Inkor sub’ektiv, tashqaridan kiritilgan fikr emas, balki ob’ektiv jarayon taraqqiyotining bosqichidir;
ikkinchidan, dialektik inkor tashqaridan kiritilgan kuch yoki holat emas, balki narsa va hodisaning ichki rivojlanishi natijasi, o‘zini-o‘zi inkor qilishidir. Dialektik inkor narsani butunlay yo‘q qilib yuboriladigan faoliyat bilan o‘xshash emas, u shunday inkorki, buning natijasida rivojlanish davom etishiga, yangi inkor sodir bo‘lishiga imkon yaratiladi;
uchinchidan, dialektika har bir narsa va hodisa uchun inkorning aniq turi mavjuddir, deb hisoblaydi. Tasavvur va tushunchalarning har bir turi singari, buyumlar har bir turining ham o‘ziga alohida inkor turi borki, bunda taraqqiyot sodir bo‘ladi;
to‘rtinchidan, dialektik inkor to‘liq inkor bo‘lmasdan balki eskini yangi bilan bog‘lab turuvchi jarayondir. Dialektik inkor yangi bilan eski o‘rtasidagi vorislikni tavsiflaydi;
beshinchidan, dialektik inkor taraqqiyotning oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga borishini tavsiflaydi, bir sifatdan boshqa sifatga o‘tiladi.
Inkorni inkor qonuni ob’ektiv olamning va bilishning turli sohalarida ko‘plab uchraydigan keng ta’sir doirasiga ega bo‘lgan qonundir. Agar arpa yerga ekilsa, u issiqlik va namlik ta’sirida ko‘karadi va undan o‘simlik paydo bo‘ladi. Endilikda arpa (don) o‘zini (o‘zi) inkor etadi. O‘simlik o‘sadi, gullaydi, changlanadi va nihoyat yangidan arpa (don) yetishadi, donlar yetiladi. Poyasi quriydi, ya’ni inkor etiladi. Inkorni inkorning natijasi sifatida biz bunda yana avvalgi arpa (don) ni ko‘ramiz, lekin endi bir don emas, bir necha don bo‘lganini ko‘ramiz. Inkorni inkor qonuni jamiyat ma’naviy hayotida ham namoyon bo‘ladi.
Falsafada inkorni inkor qonuni birinchi bor Gegel tomonidan ta’riflangan. Uning fikricha, dastlabki bir butun fikr (tezis) bir-biriga zid bo‘lgan ijobiy va salbiy, “ha” va “yo‘q” dan iborat ikki fikrga bo‘linadi. Butunning ikkiga bo‘linishi — antitezis, inkordir. Qarama-qarshi fikrlar kurashi oxirida birikib, yangi fikr (sintez, inkorni-inkor) hosil qiladi. Shunday qilib, Gegelning fikricha, sof g‘oya o‘z taraqqiyotida uch bosqichdan o‘tadi: tezis, antitezis va sintez. Gegelning ta’limotiga ko‘ra, nimaiki sof g‘oyaning rivojlanishiga mansub bo‘lsa, u moddiy borliqning hamma narsa va hodisalariga ham mansubdir.
Inkorni-inkor qonuni taraqqiyotda vorislik (ilgarilab borish, an’anaviylik) va qaytariluvchanlikning (davriylik, eskiga qaytish kabi) birligini tavsiflaydi. Natijada taraqqiyot to‘g‘ri chiziqli emas, balki “burama” shaklda amalga oshadi.
Taraqqiyot jarayonining ilgarilab borish xususiyati eski o‘rniga keladigan yangi doimo yangi bo‘lib qolmasdan, vaqt o‘tishi bilan u ham eskiradi va o‘z navbatida inkor qilinadi. degan ma’noni anglatadi. Buning natijasida taraqqiyot jarayoni ikkilanma inkor sifatida ko‘rinadi. Dialektik inkor taraqkiyotni ifodalaydi. Masalan, suv qizdirilganda bug‘ga aylanadi, sovitilganda esa yana suvga aylanadi. Metall qizdirilganda suyuq, sovitilganda esa qattiq holatga o‘tadi. Bu yerda biz bir holatning boshqa holat tomonidan inkor etilishini ko‘ramiz. Lekin, bu yerda rivojlanish sodir bo‘lmaydi, balki bir hodisaning boshqa hodisa bilan almashinishi sodir bo‘ladi. Dialektik inkor yuqorida ko‘rsatilgan inkordan farqli o‘laroq shunday ziddiyatlarni hal qilishni maqsad qilib qo‘yadiki, buning natijasida taraqqiyotda yuqori bosqichga erishiladi.
Dialektik inkorning yana bir muhim xususiyatini aytib o‘tish maqsadga muvofiqdir. Ikkinchi inkor eskini yemiribgina qolmay, oldingi rivojlanishdagi butun ijobiy tomonlarni umumlashtiradi, ya’ni sintez qiladi.
Inkorni inkor rivojlanishning ma’lum bir davrini tugallaydi, lekin u shu bilan birga keyingi harakat uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lib xizmat qiladi. Ikkinchi inkor harakatning shart-sharoitlarini ifodalaydi. Ko‘rinib turibdiki, inkor tushunchasi davrni ham ifodalaydi. Bu davr shundan iboratki, ma’lum jarayonning tugallanish bosqichi yangi dialektik davr uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lib qoladi va shunday hol cheksiz davom etadi. Bir munosabatda sintez bo‘lgan narsa boshqa munosabatda yangi rivojlanishning boshlang‘ich nuqtasidan iborat bo‘ladi.
Dialektik taraqqiyot to‘g‘ri chiziqli harakat bo‘lmay, balki asta-sekin ko‘tarilib, kengayib boradigan, bir-biri bilan umumiy vorislik yo‘li bilan bog‘langan yuksak bosqichda boshlang‘ich nuqta jihatini o‘z ichiga oladigan burama harakatdan iborat.
Taraqqiyot ayrim hollarda quyiga qarab boradi. Bunga moddiy tizimlarning yemirilishi, materiya harakatning murakkab shakllari oddiy shakllarga o‘tishi misol bo‘la oladi. Ammo, shuni aytish kerakki, taraqqiyotning orqaga qaytishi ilgarilama harakatdan vaqtincha chetlashishdir.
Ijtimoiy taraqkiyot, jamiyatning rivojlanishi hech qachon to‘xtab qolmasligi qonuniy va o‘zgartirib bo‘lmaydigan jarayondir.
Rivojlanishning pastdan yuqoriga ko‘tariluvchi yo‘nalishini dialektik tushunish doiraviy harakat to‘g‘risidagi metafizik nazariya bilan hech qanday umumiylikka ega emas. Ba’zi bir olimlar dunyoda bo‘layotgan ba’zi bosqichlarning qaytarilishini oddiy eskilikka qaytish deb hisoblamoqdalar. Ularning fikricha, tabiat va jamiyat hayotining ibtidosi va intihosi butunlay mos keluvchi ma’lum davr sikl yoki aylanma bo‘yicha bo‘ladi.
XVIII asrda yashagan italiyalik faylasuf J.B.Vikoning ta’kidlashicha, jamiyat o‘z taraqqiyotida uch davrni bosib o‘tadi emish, chunonchi: 1) bolalik davri. Bu davrda diniy dunyoqarash va zo‘ravonlik hukmronlik qiladi; 2) o‘smirlik davri. Bu davrda aristokratlik, ritsarlik va yetuklik ravnaq topadi; 3) yetuklik davri.
Boshqa bir faylasuf O.Shpingler jamiyat o‘zining rivojlanishida bunyod bo‘lish (1), gullab yashnash (2), inqirozga yuz tutish (3) davrlarini boshdan kechiradi, deydi. Uning fikricha, insoniyat tarixining hozirgi bosqichi inqirozlar davridirki, shunga ko‘ra hozirgi zamon madaniyatining barcha yutuqlari butunlay yo‘q qilinishi lozimligini ta’kidlagan. Va shubhasiz bugungi kun voqeligida G‘arb tamaddunida kechayotgan ma’naviy‑axloqiy yemirilishda yaqqol namoyon bo‘lmoqda.
Ingliz tarixchisi Toynbining ta’biricha, jamiyat tarixi qorong‘i va o‘zaro aloqada bo‘lmagan sivilizatsiyadan iborat. Har qanday sivilizatsiya bir rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tadi: bahor va yoz, kuz va qish, yoki bolalik, o‘smirlik, yetuklik va karilik. Toynbining ko‘rsatishicha, G‘arb sivilizatsiyasi yetuklik bosqichidadir va u kelajakda rivojlanish xususiyatiga ega. Amerikalik professor Rayt esa jamiyat tarixi ma’lum bir bosqichlardan, ya’ni qaxramonlik asri, g‘alayonlik vaqti va tiklanish davrlarining shu taxlitda takrorlanishidan iborat, deb tasvirlab beradi. Uning fikricha, hozirgi sivilizatsiyadan keyin insoniyat faqat orqaga qaytish bilan rivojlanadi.
Taraqqiyot yuqoriga ko‘tarilish xususiyatiga ega bo‘lib, u oddiydan murakkabga, pastdan yuqoriga tomon boradi. Masalan, mikroolamda rivojlanishning ilgarilab borishi kimyoviy elementlarda atom yadrosi, atomlarning molekulalarga va keyinroq mikroskopik jismlarga aylanishida, koinotda esa uning jismlarining gaz va changsimon materiyadan vujudga kelishida namoyon bo‘ladi. Noorganik materiyaning organik materiyaga aylanishi, hayvonot olamidan insoniyatning ajralib chiqishi ham bunga yorqin misol bo‘la oladi. Ijtimoiy rivojlanish ham taraqqiyot sari borayapti.
Eskining o‘rniga yangining kelishi uning kundan-kunga mustahkamlanishi, rivojlanishi va ularning ajralmasligi taraqqiyotning boshlanish xususiyatini belgilaydi. Yangi eskining o‘rnini egallab borishda eskidan ijobiy muhim tomonlarni o‘zida mujassamlashtirib, yuqoriroq sifat xususiyatlarga aylanadi. Eskining o‘rniga kelgan yangi dastlab imkoniyat ko‘rinishida bo‘ladi. Bu imkoniyatning voqelikka aylanishi ma’lum shart-sharoitlardagina amalga oshadi. Ijtimoiy hayotda yangilikning g‘alabaga erishuvini ta’minlashda kishilarning faoliyati zarurdir.
Inkorni inkor qonuni mustaqillik va bozor iqtisodiyoti jarayonida ro‘y berayotgan hodisalar mohiyatini ilmiy anglashda katta ahamiyat kasb etyapti. Yangi jamiyatni barpo etishga qaratilgan o‘zgarishlar hamma narsani yangidan barpo etishni bildirmaydi. Aksincha, jamiyatimiz taraqqiyoti jarayonida erishilgan ijtimoiy‑iqtisodiy, madaniy, ma’naviy yutuqlarni saqlab qolish, ularni yanada boyitib rivojlantirishdan iboratdir. Bu mazkur qonunning talabidan kelib chiqadigan muhim xulosalardan biridir.
“Bizning tushunishimizcha, — deydi I.A.Karimov, — qotib qolgan eski aqidalardan voz kechish — o‘z tarixiy o‘tmishimizdan voz kechish degani emas. Bu biryoqlama va tor fikrlashdan voz kechish demakdir”69.
Yuqorida biz falsafaning uchta asosiy qonunlari mazmun-mohiyatini tavsiflab berishga harakat qildik. Endilikda shuni eslatib o‘tish joizki, olamni anglashda mazkur qonunlarni e’tiborga olish, ularning talablariga mos ravishda fikrlash va amal qilish katta metolodolik ahamiyatga ega.
Falsafiy tafakkurlash voqelikdagi narsa va hodisalarga xos bo‘lgan barcha aloqalarni, ziddiyatlarni, ularning taraqqiyot qonuniyatlarini bilish, har tomonlama tahlil qilish imkoniyatini yaratadi.
Falsafa olamdagi narsa va hodisalarning eng umumiy aloqadorlik va taraqqiyot qonunlari haqidagi fan bo‘libgina qolmasdan, balki tafakkurlash, fikr yuritish, dunyoni bilish haqidagi ham fandir. Shunday ekan, har bir inson o‘z amaliy faoliyati va ilmiy bilish jarayonida falsafa fanining mazmun-mohiyati, uning rang-barangligi, ko‘p qirrali tomon va xususiyatlarini hisobga olib ularga ongli ravishda amal qilishlari lozim.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|