nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
DENELERDIŃ
TEŃSALMAQLÍLÍǴÍ - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

84
KIRISIW SÁWBETI
Áyyemgi dáwirlerden berli insan óz miynetin jeńillestiriw jolların
izlestiredi. Qurılıslar alıp barıwda awır tirekler, jonılǵan mramor
taslardı jılıstırıw, kóteriw ushın hár túrli mexanikalıq qurılmalardan
paydalanıp kelgen. Úsh mıń jıl burın áyyemgi Mısırda piramidalar
qurılısinda awır tas plitalardı rıchaglar járdeminde bir orınnan
ekinshi
orınǵa jılıstırǵan hám ádewir joqarıǵa kótergen. Kóplegen jaǵdaylarda
awır júkti qanday da bir biyiklikke kóteriwdiń ornına onı usı biyiklikke
qıya tegislik boyınsha domalatıp yaki súyrep alıp shıqqan.
Samarqand
hám Buxara qalalarında minaralar, medreseler, saray hám meshitler
qurılısında júklerdi bloklar, shıǵırıqlar járdeminde kótergen.
Turmısta, zavodlarda úlken-úlken metall taxtalardı kesetuǵın,
shtamplaytuǵın
stanoklarda,
kóteriwshi
kran,
jer
qazatuǵın,
tegisleytuǵın mashinalarda da ápiwayı mexanizmler bar.
Bunday
mexanizmler zamanagóy audio hám video apparaturalar, quramalı
avtomatlarda da ushırasadı.
Ápiwayı mexanizmler jumısı menen tanıssańız, quramalı
mashinalar
dúzilisin túsiniwińiz ańsat boladı.
30-TEMA
DENELERDIŃ MASSA ORAYÍ HÁM
Jaqtılıqtıń shaǵılısıwı - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

139
= .
107-súwret.
108-súwret.
Buǵan
jaqtılıqtıń shaǵılısıw nızamı delinedi.
Eger buyımnıń beti absolyut tegis bolǵanda edi nur
onnan tek bir tárepke ǵana shaǵılısqan hám biz onı
sol tárepten qarasaq ǵana kórgen bolar edik. Negizinde
buyımlardıń betlerinde gedir-budırlıqlar bolǵanlıǵı sebepli
onnan jaqtılıq shashırap ketedi. Shashıraǵan nur kózdi
sharshatpaydı. Sol sebepli bólmeni jaqtılandırıw derekleri
jaqtılıqtı shashıratatuǵın etiledi.
Jaqtılıqtıń sınıwı. Jaqtılıqtıń sınıwın úyreniw ushın
optikalıq diskte tegis ayna ornına yarım dóńgelek
kórinisindegi shiysheni ornatamız (108-súwret). Shiyshege
nurlı kórsetkishten nur jibergende onnan bir bólek nurdıń
shaǵılısqanlıǵın (
1) hám bir bóleginiń sınıp, shiysheniń
ishine ótkenligin (
2) kóriw múmkin.
Sınǵan nur menen
НИТРОБИРИКМАЛАР - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

НИТРОБИРИКМАЛАР
Нитроалканларни номлаш учун тегишли алкан номига нитро- олд қўшимчаси қўшилади. Углеводород занжиридаги ўринбосарлар Нитроалканлар алканларни тўғридан тўғри нитролаб, ноорганик нитритларни алкиллаб, баъзан нитрозо- ёки аминобирикмаларни оксидлаб олинади.
Алканларни тўғридан тўғри нитролаш юқори температурада, суюқ ёки газ фазасидан суюлтирилган нитрат кислота ёки азот оксидлари таъсирида олиб борилади.
Алканларни суюқ фазада нитролаш реакцияси биринчи марта М.Коновалов томонидан ўтказилган. Реакция алканларни 10-25 % ли нитрат кислота билан кавшарланган ампулада 140-150 oC да қиздириш билан олиб борилган (1899).
Ёнаки маҳсулотлар сифатида кетонлар, карбон кислоталар ҳосил бўлади.
Алканларни газ фазасида нитролаш Х.Гесс томонидан амалга оширилган (1930). Алкан ва нитрат кислотасининг буғлари махсус реакторларда 0,2-2 секунд давомида 420-480 oC гача қиздирилади ва тезда совутилади. Метандан нитрометан ҳосил бўлади. Этан, пропан ёки бутанлар нитроланганда углерод-углерод боғлари узилади ва нитроалканлар аралашмаси ҳосил бўлади. Аралашма ҳайдаш йўли билан ажратилади.
Тўғридан тўғри нитролаш реакцияси эркин радикал механизм бўйича боради. Эркин радикаллар нитрат кислотасининг термик парчаланиши натижасида ҳосил бўлади.
Кумуш нитрит галогеналканлар билан алкилланганда нитроалканлар ва алкилнитритлар аралашмаси ҳосил бўлади (В.Мейер, 1872).
Бошқа нитритларни ҳам тегишли эритувчи танлаб алкиллаш мумкин. Бунинг учун биполяр апротон эритувчилардан, масалан диметилсульфоксид ва диметилформамиддан фойдаланиш мақсадга мувофиқдир. Ушбу эритувчилар катионларни кучли солватлаганлиги учун нитрит-ион фаолланади.
Нитрит-ион икки томонлама реакцион қобилиятга эга заррача ҳисобланади (иккита реакцион марказли амбидент анион).
Нитроалканлар рангсиз ёки сарғиш тусли суюқ ёки кристалл моддалардир. Мононитроалканлар катта дипол моментига эга (10,5۰10-30... 12,6۰10-30 Кл/м, ёки 3,15-3,7 D). Бунга сабаб ннитрогуруҳнинг қутбланганлигидир. Нитрогуруҳ семиполяр боғ тутади:
Семиполяр боғда атомлар орасида иккинчи боғловчи орбитал ҳосил бўлиши мумкин эмас, чунки азот атоми тегишли тўлмаган орбиталга эга эмас. Сулфоксидлар, сульфонлар ва сульфон кислоталаридаги олтингугурт-кислород боғиниг азот-кислород боғидан асоси фарқи ҳам айнан шунда, яъни олтингугурт тўлмаган d-орбиталларга эга.
Нитрогуруҳ оддий боғланган π-электронли система ҳисобланади. Ундаги азот атоми –N+ биринчи кислород атоми каби sp2 гибридланган ҳолатда, иккинчи кислород атоми эса тақсимланмаган электрон жуфти билан қатнашади. Шундай қилиб 4 π электронли система ҳосил бўлади. Иккила азот-кислород боғлари тенглашади ва кислород атомлари бир хил бўлиб қолади. Нитрогуруҳдаги N-O боғининг узунлиги (0,122 нм) гидроксиламиндагига (0,136 нм) қараганда қисқароқ, нитрозогуруҳдагига қараганда эса узунроқ бўлади (0,115 нм).
Нитрогуруҳдаги атомларнинг электронга мойиллига анча кучли бўлиб, электроноакцептор таъсирга ва –I ва –M эффектларга эга.
|
sınıw noqatına júrgizilgen perpendikuliyar arasındaǵı

140
1. Ne sebepten qaǵaz hóllense, artındaǵı jazıwlar kórinedi?
2. Suwdıń jaǵasında otırǵan bala suwda Quyashtıń súwretleniwin
kórip tur. Bala ornınan túrgeletuǵın bolsa, Quyash súwretleniwi
qaysı tárepke jılısadı?
3. Suw ishinde átirapqa qaralsa, ondaǵı taslar, suw otları hám
t.b. suw ústinen turıp qaralǵandaǵıday kórine me?
51-TEMA
JAQTÍLÍQ QUBÍLÍSLARÍ
HAQQÍNDA BERUNIY HÁM IBN SINANÍŃ PIKIRLERI
Jaqtılıq qubılısları oyshıllarımız bolǵan Beruniy hám Ibn Sinanıń
da itibarın tartqan. Aldınǵı temalarda Jerdegi energiyanıń (jıllılıqtıń)
tiykarǵı deregi Quyash dep kórsetilgen edi. Bul haqqında
Beruniy
óziniń «Áyyemgi xalıqlardan qalǵan estelikler» degen kitabında
tómendegishe bayan etedi:
«Quyash nurında bolǵan temperaturanıń sebebi haqqında geyparalar,
buǵan
sebep nur dese, geyparalar nurdıń sáwleleniwi múyeshleriniń
súyir bolatuǵınlıǵı sebep degen.
Bunday emes, al nurdıń ózinde ıssılıq
bar – deydi». Beruniydiń bul pikiri Quyashtan Jerge ıssılıq nurlanıw
aqıbetinde keliwin dálilleydi.
Ibn Sina - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

141
ekenligi haqqında oylap kóriń. Jaqtılıqtıń sınıwı haqqında Beruniy hám
Ibn Sinanıń bir-birine jollaǵan soraw hám juwaplarında tómendegiler
bar. Beruniy mınaday dep soraydı: – «Aq, domalaq, tınıq
bir shiyshe
tınıq suw menen toltırılatuǵın bolsa, kúydiriwde tap domalaq tas (linza)
xızmetin atqaradı. Eger bul shiyshe suwdan bosatılıp, hawa menen
toltırılatuǵın bolsa, kúydirmeydi hám Quyash nurların toplamaydı. Ne
ushın usınday boladı?» Sorawǵa Ibn Sina tómendegishe juwap beredi:
«Álbette suw qalıń, tınısh, tıǵız bir dene bolıp, onıń zatında reń bar
boladı. Usınday sıpattaǵı hár qanday nárseden jaqtılıq sáwlelenedi
(sınadı). Sonıń ushın suw menen toltırılǵan domalaq shiyshede jaqtılıq
sáwlelenedi. Nurlardıń toplanıwınan kúydiriw quwatı payda boladı.
Biraq, hawadaǵı nur kúshi sáwlelenbeydi. Sebebi, hawa názik (siyrek)
hám tınıq bolıp tabıladı». Bul pikirlerdiń qanshelli durıs
ekenligin
keyingi «linza» haqqındaǵı temalarda úyrenesiz.
Kóriw hám onıń sebepleri haqqında Beruniy Ibn Sinaǵa mınaday
soraw jiberedi: «Kóz nurı arqalı seziw – kóriw qanday, ne ushın tınıq
suwdıń túbindegi nárse kórinip turadı, al kóz nurınıń ráwshanlıǵı tınıq
denelerden sáwlelenedi (sınadı)? Suwdıń beti tegis hám jıltıraq ǵoy».
Ibn Sina óziniń juwapların sońǵılıqta «Fizika», «Medicina
nızamları»
degen
shıǵarmalarında
anıǵıraq
sıpatlaydı.
«Eger
kózimizden nur shıǵıp, buyımlardı jaqtılandıratuǵın hám aqıbetinde
biz buyımlardı kóretuǵın bolsaq, ne ushın túnde kórmeymiz? Rasında
da kózimizden shıqqan nur pútkil álemdi jaqtılandırıwǵa jetetuǵın
bolsa» – dep Platonnıń pikirin biykarlaydı. Ibn Sina kóriwdiń tiykarǵı
sebebi kerisinshe, buyımlardan keletuǵın nurlardıń kózimizge túsiwi
hám kóz qarashıǵınan ótip sınıwı, sońınan kózdegi
tor perdede
súwretleniwdiń payda bolıwı nátiyjesinde dep túsindiredi.
Aspanda geyde jawınnan keyin kórinetuǵın raduga (ayqulaq)
qubılısın da durıs túsindiredi. Onıń sebebi Quyash nurlarınıń
atmosferadaǵı bultlardan ótken waqıtta reńli nurlarǵa ajıralıwı boladı.
Onıń doǵa kórinisinde bolıwınıń sebebi Jer atmosferasınıń shar
kórinisinde bolıwı esaplanadı.
Solay etip, oyshıllarımız jaqtılıq qubılısların hár túrli ápsanalarǵa
emes, al ózleriniń ilimiy baqlawlarına tiykarlanıp túsindirgen.
Олиниши - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 60/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Олиниши. Карбон кислоталар ёки уларнинг тузларига SOCl2, SO2Cl2, PCl3, POCl3, COCl2 каби галогенловчи реагентлар таъсир эттирилганда ацилгалогенидлар ҳосил бўлади.
Ушбу усул билан ацилхлоридлар ва ацилбромидлар олинади.
Ацилиодидлар ва ацилфторидлар олиш учун ацилхлоридларга водород иодид ёки водород фторид таъсир эттирилади.
Энг содда ацилхлорид-формилхлорид беқарор бирикма бўлиб, ис гази ва водород хлоридга парчаланади. Формилфторид эса нисбатан барқарор бирикмадир.
Физик хоссалари ва тузилиши. Ацилгалогенидлар ўткир ҳидли, рангсиз суюқликлар ёки кристалл моддалардир. Енгил ацилгалогенидлар ҳавода тутайди, энг содда вакиллари газсимон моддалар ҳисобланади. Ацилгалогенидлар сувда кам эрийди, лекин тез реакцияга киришади.
Ацилгалогенидларнинг молекулалари галоген атомининг электроноакцептор таъсири натижасида кучли қутбланган. Карбонил гуруҳдаги углерод атомида электрон зичлиги камайган. Ацилгалогенидлар кучли электрофил хоссаларга эга.
Кимёвий хоссалари. Ацилгалогенидлар нуклеофиллар билан осон реакцияга киришади.
Реакция деярли барча нуклеофиллар билан кетади. Ацилгалогенидлар органик модда молекуласига ацил гуруҳ киритиш учун қўлланганлиги учун ацилловчи реагентлар ҳисобланади.
Ацилгалоегнидлар кучсиз нуклеофиллар, масалан аренлар билан Льюис кислоталари иштирокида реакцияга киришади. Мазкур реакциялар ароматик кетонлар олишда кенг қўлланилади.
Агар ацилгалогенид молекуласида α-водород атоми мавжуд бўлса, енолланиш ва галогенводород ажралиб чиқиб кетен ҳосил бўлиши мумкин. Бу C-H боғининг кучли қутбланиши билан боғлиқ.
Ацилгалогениднинг ионланиши ва галогенводороднинг ажралиб чиқиши кучли органик асослар, масалан учламчи аминлар таъсирида содир бўлади.
Муҳим вакиллари
Ацетилхлорид-51,8 oC да қайнайдиган, ўткир ҳидли рангсиз суюқлик, ҳавода тутайди. Натрий ацетатга сулфурилхлорид ёки сирка кислотага магний хлорид иштирокида фосген таъсир эттириб олинади.
Ацетилхлорид органик синтезда ацетиллаш реагенти сифатида қўлланилади.
Бензоилхлорид-197 oC да қайнайдиган рангсиз суюқлик, лакриматор. Бензой кислотасига фосген таъсир эттириб, бензалдегидга хлор таъсир эттириб, ёки трихлорметилбензол (бензотрихлорид) ни қисман гидролиз қилиб олинади.
Бензоилхлорид органик синтезда бензоиллаш реагенти сифатида ишлатилади.
КАРБОН КИСЛОТАЛАРНИНГ АНГИДРИДЛАРИ
Ангидридлар карбон кислоталарни термик парчалаш ёки кучли сув тортувчи моддалар, масалан фосфат ангидрид, трифторсирка кислотасининг ангидриди, карбодиимидлар таъсирида ангидридлаш йўли билан олинади. Қиздирилганда циклик ангидридлар осонроқ ҳосил бўлади.
Ацетилгалогенидларнинг карбон кислоталарнинг тузлари билан ёки карбон кислоталарнинг кетенлар билан реакцияси натижасида ҳам ангидридлар ҳосил бўлади.
Чумоли кислотаси ангидрид беқарор бирикмадир.
|
| |
Физик хоссалари - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

Физик хоссалари. Карбон кислотларнинг ангидридлари рангсиз суюқ ёки кристалл моддалардир. Дастлабки вакиллари ўткир ҳидга эга, сувда кам эрийди, аста секин гидролизланади.
Ангидридлар молекуласидаги боғлар кучли қутбланган. Қутбланиш ацилгалогенидларга қараганда камроқ. Карбон кислоталарга нисбатан ангидридлар кучлироқ электрофил хоссаларга эга, чунки иккита ацил гуруҳга битта кислород атоми тўғри келади.
Кимёвий хоссалари. 1. Карбон кислоталарнинг ангидлари ҳар хил нуклеофил реагентлар билан осон таъсирлашади.
Циклик ангидридларнинг нуклеофил реагентлар билан реакцияси натижасида дикарбон кислоталарнинг бир алмашинган ҳосилалари чиқади.
Карбон кислоталарнинг ангидридлари ацилгалогенидлар каби ацилловчи реагентлар бўлиб, Льюис кислоталари билан активланади.
2. Карбон кислоталарнинг ангидридлари молекуласида α-ҳолатдаги углерод-водород боғи қутбланган. Асослар (карбон кислоталарнинг тузлари, учламчи аминлар) иштирокида ароматик альдегидлар билан конденсация реакциясига киришади ва тўйинмаган ароматик карбон кислоталар ҳосил қилади (Перкин реакцияси). Реакция механизми альдол конденсацияси ўхшайди.
Муҳим вакиллари
Сирка ангидриди-139 oC да қайнайдиган, ўткир ҳидли рангсиз суюқлик, сувда кам эрийди, аста секин гидролизланади.
Саноатда сирка ангидриди кўп миқдорда ишлаб чиқарилади. Асосан кетенга сирка кислотаси таъсир эттириб олинади. Шунингдек, сирка алдегидини кобалт ва мис ацетатлари иштирокида каталитик оксидлаш усули ҳам қўлланилади.
Сирка ангидриди ацетиллаш реагенти сифатида, ҳамда айрим конденсация реакцияларини ўтказишда муҳит сифатида ишлатилади.
Малеин ангидриди-52,8 oC да суюқланадиган рангсиз кристалл модда, сувда ва органик эритувчиларда эрийди, сувда аста секин гидролизланади.
Малеин ангидриди саноатда кўп миқдорда бензолни, бутенларни ёки фурфуролни ванадийли катализаторлар иштирокида буғ фазали оксидлаш йўли билан олинади.
Малеин ангидриди полимер материаллар, гербицидлар олишда, ҳамда диен синтезида қўлланилади.
Фтал ангидриди-130,8 oC да суюқланадиган рангсиз кристалл модда, осон сублиматланади.
Фтал ангидриди саноатда кўп миқдорда нафталинни ёки о-ксилолни оксидлаб олинади.
Фтал ангидриди полиэфирлар (алкид смолалар), пластификаторлар (фтал кислотасининг мураккаб эфирлари) ва бўёқ моддалар олишда қўлланилади. Фтал ангидриди айрим биологик фаол моддалар олишда ҳам ишлатилади.
|
-TEMA
LABORATORIYA JUMÍSÍ. RICHAGTÍŃ

-TEMA LABORATORIYA JUMÍSÍ. RICHAGTÍŃ
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
bet
63/126
Sana
21.11.2023
Hajmi
8,97 Mb.
#102642
1
...
59
60
61
62
63
64
65
66
...
126
Bog'liq
Fizika 6-klass
32-TEMA
LABORATORIYA JUMÍSÍ. RICHAGTÍŃ
TEŃSALMAQLÍQTA BOLÍW SHÁRTIN ÚYRENIW
58-súwret.
Kerekli ásbaplar:
1) Laboratoriya rı-
chag-sızǵıshı; 2) Júkler toplamı; 3) Shta-
tiv.
Jumıstıń
orınlanıwı:
Shtativke
laboratoriya rıchag-sızǵıshı 58-súwrette
kórsetilgenindey
ildiriledi.
Rıchagtıń
shep tárepine aylanıw kósherinen 10
sm uzaqlıqta eki birdey júk ildiriledi.
Rıchagtıń oń tárepine aylanıw kósherinen
30 sm uzaqlıqta shep táreptegidey bir júk
ildiriledi. Bunda rıchagtıń teńsalmaqlıqta
qalıwı baqlanadı. Usıǵan uqsas shep
hám oń táreplerge birinshi tájiriybede
kórsetilgenindey olarǵa eseli júkler ildirilgende rıchagtıń teńsalmaqlıqta
qalıwı kórsetiledi. Tájiriybeler boyınsha rıchagtıń teńsalmaqlıqta bolıw
shárti keltirip shıǵarıladı:
90
l
l
F
F
2
1
1
2
=
Tájiriybede shep táreptiń iyni kishi etip alınsa, nátiyje qalay
ózgeredi?
33-TEMA
ÁPIWAYÍ MEXANIZMLER: BLOK, QÍYA
TEGISLIK, VINT, SÍNA HÁM SHÍǴÍRÍQTÍŃ QOLLANÍLÍWÍ
Insan miynet etiw barısında kóbirek kúshine emes, al aqılına
súyenedi. Awır júkti kóteriwde, ornınan jılıstırıwda ápiwayı
mexanizmlerden paydalanıwdı insanlar áyyemnen ózlestirip alǵan.
Qurılıslarda shıǵırıq, qıya tegislik, bloklardan paydalanǵan.
Blok.
Blok qırı oyıqshadan ibarat dóńgelek bolıp, onnan jip, tros
yaki shınjır ótkeriledi. Jiptiń bir ushına júk ildirilip, ekinshi ushınan
tartıladı. Júkti kóteriw dawamında blok qozǵalmay ornında qalatuǵın
bolsa, ol
qozǵalmas blok
delinedi (59-súwrette
1
). Júk penen birge
háreketlenetuǵın blok
qozǵalmalı blok
delinedi (59-súwrette
2
).
Qozǵalmas blokta júk ushın kúsh iyini
AO
aralıq.
F
kúshtiń iyini
OB
aralıq boladı (60
a
-súwret). Olar teń bolǵanlıqtan
F
kúsh júk awırlıǵına
teń boladı. Sol sebepli qozǵalmas blok kúshten utıs bermeydi.
Qozǵalmas blok kúshtıń baǵıtın ózgertip beredi.
59-súwret.
a
)
b
)
60-súwret.
91
Al, qozǵalmalı blokta aylanıw kósheri
O
noqatqa tuwrı keledi (60,
b
-súwret). Sonlıqtan júk ushın iyin
OA
aralıqtı,
F
kúsh ushın iyin
OB
aralıqtı quraydı.
OA
=
R
,
OB
= 2
R
bolǵanlıqtan (
R
– dońǵelek radiusı)
F
· 2
R
=
mg
·
R
boladı. Bunnan
Download
8,97 Mb.
1
...
59
60
61
62
63
64
65
66
...
126
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
-TEMA LABORATORIYA JUMÍSÍ. RICHAGTÍŃ
Download
8,97 Mb.
Pdf ko'rish
Ámeliy tapsırma - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

138
50-TEMA
JAQTÍLÍQTÍŃ TEZLIGI.
JAQTÍLÍQTÍŃ SHAǴÍLÍSÍWÍ HÁM SÍNÍWÍ
Aristotel jaqtılıq nurı bir noqattan ekinshi noqatqa bir zamatta
baradı dep esaplaǵan edi. Jaqtılıq tezligin tájiriybede anıqlawǵa Galiley
urınǵan. Bir-birinen bir neshe kilometr uzaqlıqta jaylasqan eki adamnıń
birewine panıs berilgen. Panıstı bir minutqa bekitip ashqan adam
waqıttı belgilegen. Ekinshi baqlawshı kórgen waqtın belgilegen. Lekin
tájiriybe tabıssız tamamlanǵan. Jaqtılıq tezligin birinshi ret 1676-jılı
daniyalı astronom
Olaf Riomer ólshewge muwapıq boldı. Sonnan soń
basqa alımlar da jaqtılıq tezligin hár túrli usıllarda ólshegen. Jaqtılıq
tezligi júdá úlken bolıp, vakuumda
v = 300 000 km/s qa teń.
Tábiyattaǵı basqa hesh qanday dene yaki bólekshe bunday tezlikke
erise almaydı. Jaqtılıq bir ortalıqtan ekinshisine ótkende tezligi
ózgeredi. Mısalı, suwda onıń tezligi 225 000 km/s bolsa, shiyshede
200 000 km/s qa teń. Usınday úlken tezlik penen qozǵalatuǵın Quyash
nurı Jerge shama menen 8,3 minutta jetip keledi.
Simob metali bilan ishlash - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 70/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Simob metali bilan ishlash
Simob solingan xamma asbob va apparatlar maxsus idishlarga joylashtirilishi kerak.
Simobni ochiq idishlarda saqlash man etiladi.
Simobni kanalizatsiyaga, chiqindilar tashlanadigan chelakka va xokazolarga tashlash mumkin emas. Chiqindi simobning hammasini yig‘ib, og‘zi probka bilan berkitiladigan qalin devorli maxsus idishga solinadi.
Past bosim ostida ishlash qoidalari
Xar qanday ishni shisha asboblar bilan vakuum ostida bajarayotganda maska yoki ximoya ko‘zoynagi taqish shart. Vakuumda xaydashda vakuum-eksikatordan xavo chiqarilayotganda xam bunga amal qilish kerak.
Vakuumda xaydash tugagandan so‘ng asbob sovitilib, atmosferaga ulanmaguncha ximoya ko‘zoynagini yechmaslik kerak. Uni faqat uch-to‘rt minutdan so‘ng (bosim tenglashgach) yechish mumkin.
Kuyganda va zaxarlanganda ko‘rsatiladigan birinchi yordam
Issiqlik ta’sirida kuyganda darhol kaliy permanganat eritmasi, etil spirt yoki tanninning spirtdagi eritmasiga latta yoki paxtani botirib, kuygan joyga bosish kerak.
Kislota to‘kilib kuygan joyni tezlik bilan suv oqimida yuvib, keyin natriy gidrokarbonatning 3% li eritmasi bilan artiladi.
O‘yuvchi ishqorlar to‘kilib kuygan joy suv oqimida yuvilib, so‘ngra suyultirilgan sirka kislota bilan artiladi va yana suv oqimida yuviladi.
Ko‘zga kislota yoki ishqor sachraganda ko‘zni 3-5 minut davomida (qiyin bo‘lsa ham) ko‘p suv bilan yuvish kerak. Keyin kislotali reagent sachragan bo‘lsa gidrokarbonat eritmasi bilan, ishqor sachragan bo‘lsa borat kislota eritmasi bilan yuviladi. Shundan so‘ng, albatta, vrachga murojaat qilish kerak.
Fenol ta’sirida kuyganda zaralangan joyni spirt bilan artish kerak.
Brom ta’sirida kuygan joyni darxol spirt yoki suyultirilgan ishqor eritmasi bilan yuvib, keyin yana spirt bilan artiladi. Shundan keyin kuygan joyga surtiladigan maxsus moy dori surtiladi. Brom xidi bilan zaxarlanganda spirt bug‘idan chuqur nafas olib, sut ichib ochiq xavoga chiqish kerak.
Agar suvda erimaydigan organik modda teriga to‘kilib kuydirsa, kuygan joy shu modda eriydigan erituvchi bilan yuviladi.
Jabrlanuvchiga birinchi yordam ko‘rsatilgandan keyin uni medpunktga olib boriladi.
|
| |
«Gimnastika»dan sabaqlar wo’tilgende to’mendegi shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlawdi’ u’yge tapsi’rma si’pati’nda usi ’nami ’z

|
«Gimnastika»dan sabaqlar wo’tilgende to’mendegi shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlawdi’ u’yge tapsi’rma si’pati’nda usi ’nami ’z
|
bet | 59/88 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #229494 |
Bog'liq Dene«Gimnastika»dan sabaqlar wo’tilgende to’mendegi shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlawdi’ u’yge tapsi’rma si’pati’nda usi ’nami ’z:
Azang’i’ gigienali’q dene ta’rbiyasi’ kompleksinen 6—8 shi’ni’g’i’w wori’nlaw.
Sekirgishten 1 minut 30 sekund dawami’nda sekiriw.
Iyinde aylani’w, gruppirovka, aldi’g’a qaray ton’qalaq asi’w, 6—7 ma’rte.
, Shalqasi’na jatqan jag’daydan «ko’pirshe» payda yetip turi’w, 3—4 ma’rte.
Da’slep bir, keyin yekinshi ayaqta «qarli’g’ash» halati’nda ten’ salmaqli’li’qti’ saqlap turi’w, 3 sekundtan, 2— 3 ma’rte.
Da’slep bir, keyin yekinshi ta’repke basti’ aylandi’ri’w, 10—12 ma’rte.
Da’slep bir, keyin yekinshi ta’repke 180° qa buri’li’w
son’, qollardi’ aldi’g’a yaki yeki ta’repke sozi’w, 5 ma’rte.
Biyik turnikte tarti’li’w yamasa qollarg’a tayani’p jati’w (yer balalar), 2 uri’ni’wdan.
Arqag’a tayang’an halda qollardi’ bu’giw ha’m sozi’w (qi’z balalar), 10—12 ma’rte.
Muzi’ka ja’rdeminde gimnastika shi’ni’g’i’wlari’n wori’nlaw, 6—8 minut.
«Gu’res»ten sabaqlar wo’tilgende to’mendegi uluwma bekkemlewshi shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlawdi’ u’yge tapsi’rma si’pati’nda usi’ni’s yetemiz:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
«Gimnastika»dan sabaqlar wo’tilgende to’mendegi shi’ni’g’i’wlardi’ wori’nlawdi’ u’yge tapsi’rma si’pati’nda usi ’nami ’z
|
Dene teńsalmaqlılıq halatınan shetke shıǵarılǵanda onı teńsal­

|
Dene teńsalmaqlılıq halatınan shetke shıǵarılǵanda onı teńsalBog'liq Fizika 6-klassDene teńsalmaqlılıq halatınan shetke shıǵarılǵanda onı teńsal
maqlılıq halatınan jáne de kóbirek uzaqlastıratuǵın kúsh payda bola
tuǵın teń salmaqlılıqqa turaqsız teńsalmaqlılıq delinedi (52-b súwret).
a)
b)
d)
52-súwret.
86
Dene teńsalmaqlılıq halatınan shetke shıǵarılǵanda onıń halatın
ózgertetuǵın hesh qanday kúsh payda bolmasa, bul parıqsız teń
salmaqlılıq delinedi (52-d súwret).
Mınaday tájiriybe ótkereyik. Fizika sabaqlıǵın alıp, onıń astına
sızǵıshtı qoyayıq. Sızǵıshtıń bir ushınan ásten kótere baslayıq
(53-a, b súwret). Sonda sızǵısh stol menen belgili bir múyeshti
payda etkende kitap awdarılıp túsedi. Demek, deneniń teń salmaq-
lılıqta bolıwı tayanısh halatına da baylanıslı eken.
a)
b)
d)
53-súwret.
Tayanısh maydanına iye bolǵan deneniń awırlıq orayınan ótkerilgen
vertikal sızıq tayanısh maydanınan shıǵıp ketse, dene awdarıladı (53-d
súwret).
Demek, tayanısh maydanı qansha úlken bolsa, teńsalmaqlılıǵı
sonsha turaqlı boladı.
1. Massa orayı degende neni túsinesiz?
2. Denelerdiń massa orayı ámelde qalay anıqlanadı?
3. Eki birdey tórtmúyeshlik kórinisine iye bolǵan deneden biriniń
orayı tayanıshtan esaplaǵanda biyiklew boldı. Bul denelerdiń
qaysı biriniń teńsalmaqlılıǵı turaqlı boladı?
4. Diywalǵa oń tárepińiz benen súyenbesten jabısıp turıń. Endi
shep ayaǵıńızdı kóteriń. Usı halatta qala alasız ba? Nege?
5. Ne sebepten kópshilik adamlar júrgende qolın siltep júredi?
87
31-TEMA
KÚSH MOMENTI. RÍCHAG HÁM ONÍŃ
|
| |
n =
R - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

93
1. Siz jáne qanday ápiwayı mexanizmlerdi bilesiz?
2. Lebyodkanı qanday maqsetlerde qollansa boladı?
3. Úyińizde, mektebińizde qanday ápiwayı mexanizmlerden
paydalanıladı?
4. Mexanizmlerden paydalanıp kúshti arttırıwdıń shegarası bar ma?
5. Qozǵalmas hám qozǵalmalı bloklardı rıchag dep qarawǵa bola ma?
34-TEMA
MEXANIZMLERDEN PAYDALANÍWDA
JUMÍSLARDÍŃ TEŃLIGI
Joqarıda kórip ótilgen barlıq mexanizmler qanday da bir jumıstı
orınlawda paydalanıladı. Olarda mexanizmlerdiń kúshten utıs beriwi
haqqında aytıp ótildi. Qızıǵı, olardıń qaysıları jumıstan utıs beredi
eken? Yaki hámmesi me?
Bunı qıya tegislik mısalında kórip óteyik. Qıya tegislik boylap júkti
kóteriwde
F
F
h
s
1
2
=
bolatuǵını kórsetilgen edi. Bunda júkti kóteriwde
kishi kúsh talap etiletuǵınlıǵı esabınan kóp jol basıw zárúr boladı
(66-súwret). Sebebi
s aralıq
h tan úlken:
F
1
·
F
mg - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
TEŃSALMAQLÍLÍQ SHÁRTI - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

|
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍBog'liq Fizika 6-klassTEŃSALMAQLÍLÍQ SHÁRTI
54-súwret.
Tómendegishe tájiriybe ótkerip kóreyik. Doń-
ǵelek alıp, onnan qozǵalmaytuǵın kósher ótkereyik.
Dóńgelek kósherine F kúshti 54-súwrette kórsetil-
genindey 1 noqatqa tásir ettireyik. Dóńgelek qozǵal-
maydı. Endi usı kúshti 2 noqatqa qoyayıq. Dóńgelek
aylanadı. F kúshti aylanıw kósherinen jáne de
uzaǵıraq qoysaq, dóńgelek sonsha tez aylanadı.
Demek, aylanıw kósherine iye bolǵan
denelerdiń qozǵalısı, tek oǵan qoyılǵan kúsh shamasına ǵana
baylanıslı bolmastan, al kúshtiń aylanıw kósherinen qansha
uzaqlıqqa qoyılǵanlıǵına da baylanıslı boladı eken.
Aylanıw kósherinen kúsh qoyılǵan noqatına shekem bolǵan eń
qısqa aralıq kúsh iyini dep ataladı. Bunda kúsh baǵdarı menen iyin
óz ara tik baǵdarlanǵan dep qaraladı.
Aylanıw kósherine iye bolǵan denelerdegi qozǵalıs qoyılǵan F
kúshke hámde iyin l ge baylanıslı bolǵanlıqtan kúsh momenti dep
atalatuǵın fizikalıq shamanı kirgizemiz,
M = F · l.
Onıń birligi M = 1 N · m. Siz kúndelikli turmısta awır tastı yaki
júkti ornınan jılıstırıwda onıń astına lom suǵıp kótergenligin kórgensiz
(55-súwret). Bunda lom ushına F
1
kúsh penen tásir etip, ekinshi
ushınan F
2
kúsh alınadı. F
2
kúsh F
1
den bir neshe ese úlken boladı.
Demek, bul qurılmada kúshten utıw múmkin eken. Qozǵalmaytuǵın
tayanısh átirapında aylana alatuǵın qattı denege rıchag delinedi.
55-súwrette rıchagtıń aylanıwı O noqat átirapında boladı.
Tómendegi tájiriybeni kórip óteyik. Shtativke qalıń sızǵıshtı O noqat
átirapında aylanatuǵın etip ornatayıq. Rıchagtıń oń tárepine altı birlik
aralıqta (A) bir júkti ildireyik. Al, ekinshi tárepte úsh birlik aralıqta
(B) bir júkti ilip qoysaq, teńsalmaqlılıqta bolmaydı. Teńsalmaqlılıqta
bolıwı ushın eki júkti ildırıw kerek boladı. A noqatqa ekinshi júkti
ildirsek teńsalmaqlılıqtı saqlaw ushın B noqatqa tórt júkti ildiriwge
tuwrı keledi. (56-súwret). Demek, rıchagta tásir etetuǵın kúshler hám
kúsh iyinleri arasında tómendegishe qatnas boladı:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
ONÍ ANÍQLAW. TEŃSALMAQLÍLÍQ TÚRLERI

85
Usıǵan uqsas tájiriybeler járdeminde anıqlanıwı boyınsha hár
túrli geometriyalıq kóriniske iye bolǵan denelerdiń massa orayları
tómendegishe boladı eken:
Bir tekli denelerdiń (mısalı,
shar, sfera, sheńber hám t.b.)
massa
orayları olardıń geometriyalıq orayları menen betpebet túsedi.
(50-súwret).
Sheńber
Tórtmúyeshlik Parallelogramm
Saqıyna
Kub
50-súwret.
51-súwret.
Eger deneler qálegen tegis kóriniske iye
bolsa, onıń massa orayın eki noqatınan ildiriw
usılı menen anıqlaw múmkin.
Bunda massa
orayı
A hám
B noqatlardan ótken
vertikal
sızıqlar kesisken noqatta boladı (51-súwret).
Deneler massa orayınan ótken kósherge
ildirip qoyılatuǵın bolsa, ol teńsalmaqlılıqta
uzaq múddet dawamında qaladı.
Eger dene
teńsalmaqlılıqta bolsa, oǵan tásir etetuǵın barlıq kúshlerdiń qosındısı
nolge teń boladı.
Dene teńsalmaqlılıq halatınan shetke shıǵarılǵanda, onı dáslepki
halatına qaytarıwshı kúsh payda bolatuǵın teńsalmaqlılıqqa turaqlı
teńsalmaqlılıq delinedi (52-
a súwret).
O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli

|
O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli
|
bet | 47/69 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 278,35 Kb. | | #152731 |
Bog'liq 1-mavzu. “Turizm iqtisodi” fanining predmeti va mazmuni Reja5. O’zbekiston turizmida xususiy sektorlarning roli
Ma’lumki, O’zbekistonda 1994 yilga kelib xususiylashtirish jarayoni boshlandi. Bu jarayon ancha kech boshlanganligi tufayli, hozirgi kunda O’zbekistonda boshqa mamlakatlarga qaraganda turizmni rivojlantirishda xususiy sektorning o’rni sezilarli darajada emas. SHuning uchun ham O’zbekiston hukumati yangi tashkil etilgan madaniyat, turizm va sport departamenti orqali turizm sanoatining har bir darajasidagi xususiy sektor korxonalarining rivojlanishini har jihatdan qo’llab-quvvatlashni o’z oldiga maqsad qilib qo’ygan. Jahon tajribasida kichik va o’rta korxonalarni rag’barlantirish va qo’llab-quvvatlash usullarining keng doirasi ishlab chiqilgan bo’lib, bunday yondashuvlarni O’zbekistonda ham faol ravishda qo’llash maqsadga muvofiqdir. Harakatlar dasturi bu usullarni to’liq ifodalab bera oladi, biroq turizm infratuzilmasini jahon andozalariga mos ravishda qayta isloh etish uchun naqd kafolat, subsidiyalangan qarz va soliq imtiyozlari ko’rinishdagi hukumat tomonidan qo’llab-quvvatlanish talab qilinadi. Ma’lum vaqt o’tgandan keyin O’zbekistonda turizmni rivojlanishi va xususiy sektorning kengayishi natijasida xususiy sektor milliy turistik tashkilotlar tomonidan ko’ratilayotgan xizmatlarda o’z ulushiga ega bo’lishi mumkin. Ko’plab yevropa mamlakatlarida xususiy sektor milliy turistik tashkilotlarning operatsion byudjetga tushadigan naqd pul tushumlarini 20 foizdan 40 foizgacha bo’lgan miqdorini beradi. Xususiy sektor reklama kampaniyalari, seminarlar va ko’rgazmalarda ishtirok etish uchun, reklama va marketing ma’lumotlariga kiritilishi uchun, reklama broshyuralari uchun va boshqa shu kabilar uchun pul mablag’lari to’laydi. Masalan, Finlyandiya va Irlandiya kabi uncha katta bo’lmagan mamlakatlarda marketing byudjetidagi xususiy sektorning yillik ulushi 5 mln dollardan 10 mln dollargachani tashkil etadi. Ma’lum vaqt o’tgandan so’ng O’zbekistonda ham rivojlangan xususiy turistik sektordan ma’lum tushumlarning kelishini ko’tish mumkin. O’zbekiston turizmida xususiy mulkchilikni rivojlantirish orqali raqobat kurashini qaror toptirish mamlakatda mavjud imkoniyatlardan to’laroq foydalanishni talab etadi. Ma’lumki, hozirgi kunda Respublikamizda talaygina xususiy turistik tashkilotlar faoliyat ko’rsatayapti. Ular faoliyatida marketingni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
|
| |
Chiquvchi АТS - So’z boshi

111
dan 2” va “6 dan 2” kodlar ishlatiladi), bunda elementar signallarni
shakllantirish uchun
m
, har bir kodli kombinasiyani shakllantirish uchun
esa
n
ma’lum chastotalar ishlatiladi. Bunday turdagi ko‘p chastotali
kodlarda har bir kodli kombinasiyani shakllantirish birikmalar soni bilan
aniqlanadi:
)!
(
!
Control Point Server (SCP)

225
mantiqini ishga tushiradi, ishga tushirilgan xizmat mantiqi asosida
foydalanuvchining ma’lumotlar bazasi va xizmatlar ma’lumotlar
bazasini
izlashni amalga oshiradi, so‘ngra SSP tugunini keyingi amallarini
bajarishiga ko‘rsatmalar berish uchun mos xizmatlar komutatsiya tuguniga
chaqiruvni boshqaruvchi zarur buyruqlarni yuborishni amalga oshiradi.
Shunday qilib turli intellektual chaqiruvlar o‘rnatilishi amalga oshiriladi.
7.3. IP- telefoniya standartlari
Axborot almashinuvi turli tarmoq qurilmalari o‘rtasida standart proto-
kollarining to‘plami
yordamida belgilanadi, standart protokollari
muammoning vaqti- vaqti bilan yuzaga keladigan qarorlar uchun
yaratiladi.
Ushbu
protokollar
multiservis
tarmoqlar
elementlari
hisoblanadi. Protokollarning o‘zaro ishlash sxemasi 7.4- rasmda
keltirilgan.
7.4- rasm. Protokollarning o‘zaro ishlash sxemasi
H.323 protokoli
ITU - T H.323 standarti chaqiruvlar o‘rnatilishi
va paketli tarmoqlar
bo‘ylab ovoz va video trafiklar uzatilishi, xususan xizmatlar sifatini (QoS)
kafolatlamaydigan Internet va intranet ta’minlanishi uchun ishlab
chiqilgan. U IETF guruhi tomonidan ishlab chiqilgan Real - Time Protocol
226
va Real - Time Transport Control Protocol (RTP/RTCP) protokollaridan,
shuningdek G.xxx seriyali ITU - T standart kodeklaridan foydalaniladi.
H.323 protokoli VoIP texnologiyalarini amalga oshirishda birinchi
bo‘lgan, industriya ta’sirida oddiy va yaxshi masshtablangan SIP protokol
uchun ishlab chiqilgan IETF pozitsiyasi ustunlik qildi. Biroq, ITU
ulanishlarni o‘rnatish tezligini va
masshtablashtirishni oshirib, protokolni
takomillashtirdi. H.323 protokollar bazasidagi tarmoqlar telefon tarmoqlar
bilan integratsiyasiga mo‘ljallangan va ma’lumotlarni uzatish tarmog‘idagi
ISDN tarmog‘i kabi ko‘rib chiqilishi mumkin, xususan, IP - telefoniya
bunday tarmoqlarda ulanishlarni o‘rnatish protsedurasi Q.323
tavsiyasiga
va ISDN tarmoqlarda foydalaniladigan protsedura xuddi shunday bo‘ladi.
H.323 tavsiyasi paketlarni kommutatsiya qilish bilan IP - tarmoqlar
bo‘yicha nutqli axborotni uzatish uchun mo‘ljallangan protokollarning
murakkab to‘plami ko‘zda tutiladi.Uning maqsadi - xizmat ko‘rsatishning
kafolatlanmagan sifat bilan tarmoqlardagi multimedia ilovalar ishini
ta’minlash hisoblanadi. Nutqli trafiklar axborot va ma’lumotlar bilan birga
H.323 ilovalardan biridir. Shuning uchun H.323
bilan turli multimedia
ilovalarining moslashuvini ta’minlash muhiti harakatlarni talab qiladi.
Masalan, aloqani qayta ulash (call transfer) funksiyasini amalga oshirish
uchun alohida spetsifikatsiya H.450.2 talab qilinadi.
H.323 tavsiyasida Xalqaro elektraloqa ittifoqi tomonidan tavsiya
qilingan IP- telefoniya tarmoqlarining tuzilish varianti mahalliy telefon
tarmoqlar
operatorlariga mos keladi, ular shaharlararo va xalqaro aloqa
xizmatlarini ko‘rsatish uchun paketlarni kommutatsiya qilish bilan (IP-
tarmoq) tarmoqdan foydalanishda manfaatdordir. H.323 protokollar
turkumiga kiradigan RAS protokoli tarmoq resurslaridan foydalanishni
nazorat qilishi, foydalanuvchilarni autintifikatsiya qilinishini ta’minlaydi
va xizmatlar uchun to‘lovni to‘lashni ta’minlashi mumkin.
Signaling Transport protokoli

229
va ular qanday yaratilishini belgilaydi. Transport paketli tarmoqda
marshrutlashtirishdan va kommutatorlardan iborat. Barcha transport
tarmog‘i foydalana olishi va birgalikda xizmatlarni ulashga majburdir.
IP - telefoniyani shakllangan global telefon
jamiyatga kiritilishida
amaldagi
umumiy
foydalanishdagi telefon tarmog‘ining asosiy
qonunlariga: verguldan keyin uchta to‘qqiz bilan eksplutatsion
ishnochlilik, real vaqtda nutqni uzatish sifatining qat’iy normalari va shu
kabilarga rioya qilishi zarurdir.
Qonunlar, qoidalar va normalarga nisbatan amaldagi UFTf
tarmog‘ining yuz yillik davridan ko‘proq davrda shakllangan an’analar
muhimdir. Shuning uchun foydalanuvchilar uchun odatiy bo‘lgan nomerni
terish, telefon xizmatlaridan foydalana olish usullari kabi barchi harakatlar
muhimdir. Shunday qilib, abonent IP- telefoniya
va oddiy telefon aloqa
o‘rtasidagi farqni nutq sifati, foydalana olish algoritmi bo‘yicha farqni
sezmasligi kerak.
Xuddi shu sabab bo‘yicha foydalanuvchi axborotni uzatish va
signalizatsiya- ning to‘liq ravshanligi UFTf va IP - tarmoqlar o‘rtasida
taminlanishi yaxshidir. Gap shundaki, farqi, masalan, ko‘pgina korporativ
aloqa tarmoqlaridan, umumiy foydalanish tarmog‘i
milliy va idoraviy
chegaralarga ega emas. IP - telefoniya birgalikdagi ishni qo‘llab -
quvvatlash imkoniyatiga ega bo‘lishi va dunyoning turli mamlakatlarda
qabul qilingan aloqaning ko‘plab standartlari bilan axborot tiniqligini
ta’minlashi kerak. Gap faqat elektr tutashuvi to‘g‘risida emas, balki yuqori
darajalar protokollari va ilovalar, to‘lovlar to‘lanishi va boshqalarning
o‘zaro ishlashi kabi vazifalarning o‘zaro ma’qul qarorni topish zarurdir.
Qisqa muddatda IP - texnologiya o‘zining
texnik mustaqilligini
isbotlashga ulgurdi. U texnologik va iqtisodiy hodisa kabi umum tan
olingan reallik va kuchlar sifatida dunyoda mustahkam tasdiqlandi. Bugun
hech kim bu jiddiy va uzoq vaqtligiga shubha qilmaydi.
Bugungi kunga IP - tarmoq tarmoqlangan tuzilmaga ega, yangi
uskuna, stan- dartlar paydo bo‘lyapti, bunda eskilari yo‘qolmoqda.
Chaqiruvlarning eng kichik qismi uchun signalizatsiyaning bitta protokoli
ishga tushgan bo‘ladi.
Bundan tashqari, IP - texnologiya bo‘yicha
qurilgan tarmoq boshqa
tarmoqlar, xususan UFTf tarmoqlari bilan o‘zaro ishlash imkoniga ega
bo‘lishi kerak.
- sonli umumkanal signalizasiyasi

119
UKS tarmoqlari imkoniyatlari faqat kommutasiyani boshqarish bilan
bog‘liq bo‘lgan funksiyalar bilan chegaralanmaydi. Bu turdagi
signalizasiyani qo‘llash uchun, eng tabiiy bo‘lib, bog‘langan rejimi
hisoblanadi.
Chunki
u
kanallar
kommutasiya
tarmog‘ida
kommutasiyalanadigan aloqalarni tashkil etish xususiyatlariga bog‘liqdir,
xususan telefon tarmoqlarida ulash har doim “ketma- ket qadamlar” bilan
o‘rnatiladi. Chiquvchi stansiya belgilangan stansiyaga yo‘nalishni tanlab,
eng yaqin (ushbu yo‘nalishda) tranzit stansiya, masalan, ChXT bilan
signalli axborot bilan almashadi, so‘ngra chiqish xabarlar tuguni ChXT
boshqa tranzit stansiya KXT bilan signalli axborot bilan almashadi, u esa
o‘z navbatida belgilangan stansiya bilan almashadi. Xuddi shu holat
bog‘lanishini buzishda xam yuz beradi. Agar UKS tarmog‘i orqali qo‘shni
bo‘lmagan SP lar axborot almashsa, tranzit funksiyasini istalgan SP
bajarish mumkin.
Yevropa elektr aloqa standartlash instituti ETSI varianti 4.8- rasmda
ASE servisli amaliy element, OMASE - OMAP ning servisli amaliy
elemenni 7- sonli UKS ni tutashma bayonnomalari keltirilgan.
4.8 –rasm. UKS ni tutashma bayonnomalari
4.8- rasm. ASE servisli amaliy element, OMASE - OMAP ning servisli
amaliy elemenni 7- sonli UKS ni tutashma bayonnomalari
UKS tarmog‘i tuzilmasi bog‘langan rejimga mo‘ljallangan bunday
almashinuvni ham ta’minlaydi. Biroq, UKS tarmog‘i orqali o‘tuvchi
axborotning umumiy hajmida uning hissasi ortib borgan sari, bu tuzilma
Mobil aloqani
tizinchasi
GSM, MAP,
BSSAP
standartlari
Ekspluatatsiya
boshqarish
tizimchasi
OMAP
Intellektual
tarmoqni amaliy
bayonnomasi
INAP
AE
AE
AE
Tranzaksiya vositalari tizimchasi TCAP
Mobil
aloqaning
NMT-450
standarti
tizimchasi
MUP
ISDN
tizimchasi
ISUP
NMT-450
Standartli mobil
aloqa
tarmog`ining
Loyihani rejalashtirish - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

III. NAZARIY MATERIALLAR
57
Loyiha menejerlari loyihaga ta’sir ko’rsatishi mumkin bo’lgan xavflarni
baholashlari , ularni monitoring qilishlari shuningdek muammo kuchayganda ular
ustida ish olib borishlari kerak bo’ladi.
4.
Odamlarni boshqarish.
Loyiha menejerlari lyihani bajarayotgan guruh odamlari ustidan nazorat olib
borishlari kerak bo’ladi.
5.
Taqdim yozish.
Dasturiy ta’minotni loyihalashning birinchi bosqichi loyiha bo’yicha
shartnomani yutish uchun taqdim yozishga jalb qiladi. Taqdim o’z ichiga
loyihaning maqsadi va uni qanday olib borilishini oladi.
Xavfni boshqarish - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent...

Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
4ef7b1824881c65919d6a3cb19ba676c
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
Tashkiliy - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot...

III. NAZARIY MATERIALLAR
62
Loyihadagi xodimlar barobar o’qitilishi kerak bo’ladi. Hech bir xodim
erishiladigan yutuqlarni oziniki bo’lishini xohlamasligi hamda ularning ishlari
rahbar tomonidan qullab quvatlab turilishi kerak.
2.
Hurmat:
Har bir xodimda har xil qobiliyat bo’ladi va menejer bularni hurmat qilishi
kerak bo’ladi.har bir guruh a’zosiga loyihaga o’z hissalarini qo’shish imkoniyatini
berish kerak. ba’zi hollarda xodimlarni ushbu loyihaga mos emasligini menejerlar
sezishadi, shunda ulardan astalik bilan ish ko’rishlari talab etiladi.
SIP protokoli - So’z boshi

227
SIP matn mo‘ljallangan protokolni o‘z ichiga oladi.
Eng keng
tarqalgan H.323 protokoli hisoblanada, ishlab chiqaruvchilarning
ko‘pchiligi o‘zining yangi mahsulotlarida SIP protokollarni qo‘llab
quvvatlash ko‘zda tutiladi. SIP protokollari ommaviyligining o‘sish
tempini hisobga olib yaqin kelajakda uning negizida qaror IP - telefoniya
bozorining muhim ulushini band qiladi.
IP - telefoniya tarmoqlarining tuzilishiga
SIP protokolining
yondoshuvini amalga oshirishda H.323 protokoliga nisbatan ancha sodda,
lekin telefonlar bilan o‘zaro ishlashini tashkil qilsh uchun kamroq mos
keladi.
Shuning uchun SIP protokoli IP - telefoniya xizmatlarini ko‘rsatish
uchun internet xizmatlarining etkazib beruvchilari ko‘proq mos keladi,
bunda ushbu xizmatlar paketining qismi hisoblanadi.
Modifikatsiyalangan SIP - T protokoli (SIP for Telephony) 7- sonli
signali- zatsiyani SIP protokoli bilan integratsiya
qilish maqsadida
yaratilgan edi. SIP - tarmoqning 7- sonli signalizatsiya tarmog ‘i bilan
o‘zaro ishlash tuguni SIP - xabarda ISUP xabarini inkapsullaydi va ISUP
xabarlaridan axborot qismini SIP xabarlar sarlavhasiga transportlashni
ta’minlash uchun translyasiyalaydi.
Shlyuzlarni dekompozitsiyalash tamoyili
MGCP protokoli MG shlyuzlarini boshqarish uchun foydalaniladi. U
chaqiruvlarni qayta ishlashning butun mantiqiy
shlyuzlardan tashqarida
joylashadigan arxitektura uchun ishlab chiqilgan va boshqaruv MGC kabi
tashqi qurilmalar tomonidan bajariladi. MGCP chaqiruvlar modeli bir -
birini ulashi mumkin bo‘lgan oxirgi nuqtalar to‘plami MGC shlyuzlarini
ko‘rib chiqadi. Oxirgi nuqtalar fizik (analogli telefon liniyalar yoki raqamli
magistral), yoki virtual (UDP/IP ulanish bo‘yicha ma’lumotlar oqimi)
bo‘lishi mumkin.
Media Gateway Control Protocol (MEGACO) protokoli MG
shlyuzlarini boshqarish uchun standart sifatida
MGCP almashtirilishi
kerak. MEGACO shlyuzlar, ko‘p nuqtali bog‘lanishlarni boshqarish
qurilmalari va interfaol ovozli javob qurilmalari uchun umumiy platforma
bo‘lib xizmat qiladi. MEGACO protokoli foydalaniladigan ulanishlar
modeli MGCP protokoliga nisbatan juda oddiydir. MEGACO MG
shlyuzlarini aniq kontekst ichida bir biri o‘rtasidagi bog‘lanishni aniqlashi
mumkin bo‘lgan oxirgi qurilmalar to‘plami kabi ko‘rib chiqiladi.
Oxirgi
qurilmalar media - oqimlarning manbai yoki qabul qilgichi hisoblanadi.
228
MFCP protokolida bo‘lgani kabi oxirgi qurilmalar fizik yoki virtual
bo‘lishi mumkin. Bog‘lanish, bitta oxirgi qurilma boshqasiga
joylashtirilganda, amalga oshiriladi. Misol uchun,
chiqiruvlarni qayta
adreslash oxirgi qurilmalarning bir kontekstidan boshqasiga o‘tishi bilan
amalga oshiriladi, videokonferensiya esa, bir nechta oxirgi qurilmalarning
umumiy kontekstga o‘tishi bilan initsializatsiyalangan bo‘ladi.
Bilimning asosiy turlari - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti,...

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
bet | 58/139 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,82 Mb. | | #160902 |
Bog'liq 1.«Falsafa» tushunchasining kelib chiqishi-fayllar.orgBilimning asosiy turlari. Bilim nima? Bilim tushunchasiga aniq ta’rif berish qiyin, balki hatto mumkin ham emas. Gap shundaki, birinchidan, bu tushuncha eng umumiy tushunchalardan biri hisoblanadi, umumiy tushunchalarga esa doim aniq ta’rif berish qiyin. Ikkinchidan, bilimning juda ko‘p turlari mavjud va ularning hammasini yonma-yon qo‘yib bo‘lmaydi. Shuni e’tiborga olib, bilim nima ekanligini aniqlashga harakat qilib ko‘ramiz. Odatda, biz nimanidir bilishimiz haqida gapirganimizda, o‘zimiz bu «nimadir» haqida ancha to‘g‘ri tasavvurga egamiz, deb hisoblaymiz. Shuningdek, bizning tasavvurimiz xom xayol yoki faqat o‘z shaxsiy fikrimiz emasligiga ham ishonchimiz komil bo‘ladi. Nihoyat, biz bu ishonchni mustahkamlovchi qandaydir dalillar keltirishimiz mumkin. Shunday qilib, o‘z shaxsiy hayotimizda biz amaldagi holatga mos keladigan va ma’lum asoslarga ega bo‘lgan ishonch, e’tiqodni bilim deb hisoblaymiz.
Teran ma’no bilan sug‘orilgan bu bilim talqinining umumiy ruhi gnoseologiyada ham saqlanib qolgan. Ayni vaqtda, gnoseologiya bu talqin zamirida mujassam ba’zi bir holatlarni aniqlaydi va ularga oydinlik kiritadi. «S sub’ekt qandaydir P predmetni biladi» degan standart gnoseolgik talqin quyidagi uch shartni o‘z ichiga oladi:
haqiqiylik (muvofiqlik) sharti – «agar P haqiqiy bo‘lsa, u holda S P ni biladi». Biz Chimyon Toshkentdan shimolroqda joylashganligini bilaman, basharti Chimyon chindan ham Toshkentdan shimolroqda joylashgan bo‘lsa. Agar biz Amudaryo Tinch okeaniga quyiladi, deb aytsak, bizning bu fikrimiz bilim emas, balki yanglish fikr, xato bo‘ladi.
ishonchlilik (e’tiqod, maqbullik) sharti – «agar S P ni bilsa, u holda S P ga ishonadi (uning mavjudligiga e’tiqodi komil bo‘ladi). Masalan, agar biz O‘zbekistonda dengiz bor desak, biz uning amalda mavjudligiga ishonamiz. Odatda bilim shunday ishonch yoki shunday e’tiqod hisoblanadi va ularni ajratish mumkin emas. Shunday bir vaziyatni tasavvur qiling: siz oyna oldiga kelib, tashqarida yomg‘ir yog‘ayotganini ko‘rasiz. Siz: «Yomg‘ir yog‘yapti, lekin men bunga ishonmayman», deysiz. Bu iboraning anoto‘g‘riligi bilimimiz bizning e’tiqodimiz ekanligini ko‘rsatadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari va I bo‘lim. Falsafa fanining predmeti, mazmuni va jamiyatdagi roli. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: Sharq falsafasi. Falsafiy tafakkur taraqqiyoti bosqichlari: G‘arb falsafasi
|
Nazorat savollari - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 50/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaNazorat savollari
Berilgan qiymat bo‘yicha elementlarni qidirish algoritmi qaysi va nechta parametr qabul qiladi?
Konteynerda mavjud elementlar orasida maʻlum bir qiymat saqlaydigan element qidirish uchun qaysi funksiya ishlatiladi?
Konteynerdan berilgan elementlarini sanash vazifasini bajaruvchi algoritmlarni sanab bering?
Funksiya taqqoslash uchun paramert sifatida ikkita parametr oladi. Bu qaysi funksiya.
Ikki obʻyektning qiymatlarini almashtirish algoritmni ayting.
Tartiblangan to‘plamlarni boshqa tartiblangan to‘plamni o‘z ichiga olishi yoki olmasligini tekshirish algoritmini ayting.
Iteratorlar nima uchun foydalaniladi.
begin() va end() funksiyalaridan nima maqsadda foydalaniladi.
Agar begin() va end() funksiyalari o‘zaro teng bo‘lmasa, ularning orasidan kamida nechta element bor.
Keyingi elementga murojjat qilish uchun iteratorni harakatlantirish amalni ayting.
Agar konteynerda o‘zgarmas qiymatli elementlar bo‘lsa, bu holda konteyner elementlariga murojaat qilish uchun nimadan foydalanishsh kerak.
cbegin() va cend()funksiyalaridan nima saqsadda foydalaniladi.
Agar konteynerda o‘zgaruvchi qiymatli elementlar bo‘lsa, bu holda konteyner elementlariga murojaat qilish o‘zgarmas iteratorlardan foydalanishsh mumkinmi.
Iteratorlari qo‘shima amallar qaysi konteynerlar uchun ishlatilmaydi.
Qaysi amal iter1 va iter2 lar orasidagi pozitsiyalar sonini qaytaradi.
(move_ita != move_itb) va !( move_ita == move_itb) munosabatlar bir xilmi, bir xil bo‘lsa nima uchun, farqi bo‘lsa, nima uchun.
Xotirani taqsimlovchilar va ularga qo‘yilgan talablar nima uchun kerak.
Merosxo‘rlar odatda oddiy new/delete operatorlari bilan ishlatiladi, shuningdek BlockAlloc ni ham nima uchun joylatirish kerak.
Agar, new operatoridan so‘ng zudlik bilan delete operatori ishlatilsa, xotira kamroq ishlatiladi va qaerdagi maʻlumotlar ham kamayadi.
Kaysi operatordan new operatori yoki delete operatori foydalanish qiyinroq va muammoliroq, sababini tushintirib bering.
New operatori qaysi bo‘limiga joylashtirilsa, uni allokatorsiz ishlashaga ruxsat bermaydi.
Tuzilmali o‘zgaruvchisi uchun xotira ajratish va bo‘shatish uchun qanday amallar bajarish kerak.
Sinf obʻyekti uchun dinamik xotira ajratish uchun qanday amallar bajarish kerak.
new operatori yordamida massivlarga xotiradan joy ajratish va foydalanish uchun qanday amallar bajarish kerak.
Bazaviy tipli ko‘rsatkich massiviga dinamik xotira ajratish va foydalanish uchun qanday amallar bajarish kerak.
|
| |