maqnit sahəsi b); maşının ümumi maqnit sahəsi v)

maqnit sahəsi b); maşının ümumi maqnit sahəsi v).
37
rilir. Maşının sahə oxuna perpendikulyar olan q.q oxuna
maşının həndəsi neytralı deyilir.
Lövbər üzərində həmin meytraldan yuxarı və aşağıda
yerləşdirilmiş naqillərdə induksiyalanan EHQ-nın istiqa-
mətləri bir-birinin əksinə yönəlir. Həndəsi neytral üzərində
qalan naqillərdə isə EHQ induksiyalanmır. Maşının lövbər
dolağından
i
a
cərəyanı keçdiyi zaman (maşın yükləndikdə)
ikinci bir maqnit seli yaranır. Bu sel maşının əsas selindən
fərqli olub, lövbər dolağı ətrafında əmələ gəlir və lövbərin
maqnit seli adlanır. Şəkil 2.2. b-də lövbər seli
Ф
a
göstə-
rilmişdir. Bu selin oxu
Na-Sa
xətti maşının əsas maqnit
selinə perpendikulyar olan və maşının neytral oxu adlanan
xətt üzərinə düşür. Lövbər selinin intensivliyi lövbərdən
keçən cərəyandan, yəni maşının yükündən asılıdır.
Yüklənmiş maşında bu sellərin hər ikisi, yəni həm maq-
nit qütblərin əsas seli, həm də lövbər seli olduğundan, ma-
şının ümumi maqnit seli bu sellərin cəminə bərabər ola-
caqdır. Sellər cəmləndikdə isə hər iki selin eyni istiqamətli
olan qüvvə xətləri toplanacaq, əks istiqamətlilər isə çıxarı-
lacaqdır. Bu halda maşının əsas seli lövbər selinin təsiri
nəticəsində həm şəklini, həm də intensivliyini dəyişir və
tamamilə yeni şəklə düşür. Lövbər selinin ümumi selə gös-
tərilən şəkildə təsirinə lövbər reaksiyası deyilir.
Şəkil 2.2,v-də hər iki selin cəmləşməsindən alınan ümu-
mi maqnit seli göstərilmişdir. Ümumi maqnit selinin pay-
lanmasına fikir verilərsə, burada maqnit qüvvə xətlərinin
sıxlaşmış yerlərinin, lövbərin fırlanması istiqamətində bir
qədər sürüşməsi görünür. Bunun nəticəsində maşının həm
sahə oxu, həm də neytral oxu yerlərini dəyişir. Bu halda
yüklənmiş maşında yeni vəziyyət almış oxa
0
1
-0
1
fiziki
neytral deyilir. Fiziki neytral, yüklü maşında EHQ-ri sıfır
olan naqilləri və ya maqnit induksiyasının sıfır olduğu nöq-
tələrini birləşdirən xətdir. Aydındır ki, yüksüz işləmə reji-
mində həmin oxlar, yəni həndəsi neytral və fiziki oxlar bir-
38
birinin üzərinə düşür. Maşının yükü artdıqca onun fiziki
neytralı öz vəziyyətindən çıxıb yerini dəyişməyə başlayır.
Qeyd etmək lazımdır ki, fizki neytral generatorlarda
lövbərin fırlanması istiqamətinə, mühərriklərdə isə fırlan-
manın əks istiqamətinə tərəf yerini
β
bucağı qədər dəyişə
bilər (
0
1
-0
1
xətti).
Lövbər reaksiyası tərəfindən maşının ümumi maqnit
selinin dəyişməsinin doymamış polad içlikli maşınlar üçün
əhəmiyyəti çox azdır, çünki, doymamış maşınlarda lövbər
reaksiyası EHQ-ni dəyişə bilmir, doymuş içlikli maşın-
larda isə lövbər reaksiyası nəticəsində EHQ bir qədər
azalır. Müasir sabit cərəyan maşınlarının polad içliyini
yaxşı istifadə edilmək üçün doymuş halda olur, ona görə
də müasir maşınlarda lövbər reaksiyasının EHQ-nə təsiri
çoxdur.
Lövbər reaksiyası yəni lövbər sahəsinin təsiri fırçaların
vəziyyətindən asılı olur. Bunu aydınlaşdırmaq üçün fırça-
ların lövbər üzərində iki vəziyyətinə baxırıq: 1. Fırçalar hə-
ndəsi neytraldadır. 2. Fırçalar həndəsi neytrala nəzərən ye-
rini dəyişmişdir. Birinci halda lövbər sahəsinin qüvvə
xətləri şəkil 2.2.b göründüyü kimi qütblərin eninə istiqa-
mətində qapanır. Odur ki, bu sahəyə eninə sahə deyilir və
Ф
aq
-ni yaradan maqnit hərəkət qüvvəsi
F
aq
eninə lövbər
reaksiyasının MHQ adlanır.
F
aq
-nın qiyməti fırçaların ya-
nında maksimum olub, düz xətt qanunu ilə dəyişir və
azalaraq qütblərin oxu üzərində
0
olur. Eninə lövbər reak-
siyasının ən güclü təsiri, nisbətən yüksüz gərginlikli və ya
kollektor lövhələrinə böyük potensiallar fərqi düşən maşın-
larda hiss olunur çünki lövbər naqilləri qütblərin qüvvə
xətləri sıxlaşmış (sahə qüvvətlənmiş) olan hissələrin altın-
dan keçəndə, onlarda induksiyalanan EHQ böyük, sahəsi
zəif olan hissələrin altından keçəndə isə kiçik olur. Maşı-
nın iki qonşu kollektor lövhəsi arasındakı potensiallar fərqi
böyük olduqda EHQ-nın belə yüklənmələri zamanı lövhə-
lər arasında qığılcımlar sıçramağa başlayır. Bunun nəticə-
39
sində çox vaxt kollektorun bütün çevrəsi boyunca dövrü
qığılcımlanma hadisəsi baş verir.
Lövbər reaksiyasının sabit cərəyan maşınlarında törət-
diyi zərərli hadisələrdən biri də neytral oxunun yerini də-
yişməsidir.
Doğrudan da, yüklənmiş maşında fiziki neytral fırçalar
yerləşdiyi həndəsi neytrala nisbətən sürüşdüyündən, fırça-
lar tərəfindən qısa qapanmış seksiyalarda EHQ yaranır və
bu da qısa qapanmış seksiyalardan güclü cərəyanlar keç-
məsinə səbəb olur. Buna görə də fırçalar altında qığıl-
cımlanma əmələ gəlir ki, bunun da nəticəsində kollektor
şiddətlə qızmağa və kollektor lövhələrinin üzü yanmağa
başlayır. Bu zərərli hadisələrin qarşısını almaq üçün fırça-
ları həndəsi oxdan çəkib, fiziki ox üzərində yerləşdirmək
lazımdır. Fiziki oxun vəziyyəti maşının yükündən asılı ola-
raq sabit qalmadığından, fırçaları da fiziki neytral ox
üzərində bir dəfəlik, qərarlaşdırmaq mümkün olmur. Bu
halda lövbər reaksiyasının qarşısı alınmalıdır. Bunun üçün
aşağıda izah olunan üsullardan istifadə olunur.
Lövbər sahəsinin maşının əsas sahəsinə olan təsirini nə-
zərə alaraq, lövbərin reaksiya sahəsini iki yerə ayırmaq
olar. Bunlardan bir hissəsi maşının əsas sahəsinin əksinə
istiqamətləndiyi
üçün onu zəiflədir. Ona görə də buna uzu-
nuna reaksiyası sahəsi adı verilmişdir. Lövbər sahəsinin
ikinci hissəsi, həndəsi neytral istiqaməti ilə yönəlmiş qüv-
və xətlərindən ibarət olduğu üçün eninə reaksiya sahəsi
adlanır.
Ümumi halda fırçalar həndəsi neytraldan hər hansı biir
bucaq qədər sağa və yaxud sola sürüşə bilər, tutaq ki,
a
bucağı (şək. 2.3) qədər sağa sürüşmüşdür.
Bu halda lövbərin MHQ -ni iki mürəkkəbəyə ayırmaq
olar: eninə
F
aq
=F
a
·cosα
və uzununa
F
ad
=F
a
·sinα
MHQ-nın
uzununa mürəkkəbəsi Ф
ad
maqnit selini yaradır, bu da
maşının ümumi maqnit selini artıra da bilər (maqnit-
ləşdirər) və ya azalda (maqnitsizləşdirər) bilər. Bunun nəti-
40
cəsində maşının işçi xassələri (E, EHQ, moment M və s.
dəyişir) dəyişirlər. Əgər fırçalar generatorun fırlanma isti-
qamətində yerlərini dəyişiblərsə, maşın maqnitsizləşir,
əgər əksinədirsə maqnitləşir.
Lövbər reaksiyasını kompensasiya etmək üçün onun ək-
sinə təsir edən ikinci bir əks sahə yaradılmalıdır. Bu məq-
sədlə orta və böyük güclü maşınlarla qütb ucluqlarında
açılmış yuvalarda kompensasiya dolağı yerləşdirilir. Kom-
pensasiya dolağının ucları lövbər dolağına ardıcıl olaraq
birləşdirilir. Kompensasiya dolağının sarğılar sayını elə
seçmək olar ki, lövbər reaksiyası tamamilə kompensasiya
edilsin.
Qeyd etmək lazımdır ki, hazırda tətbiq olunan müasir
sabir cərəyan maşınlarının çoxunda kompensasiya dolağı
əvəzinə əlavə qütblər tətbiq edilir. Çünki, əlavə qütblər
quruluşu həm ucuz, həm də lazımi qədər kompensasiya
verdiyindən praktiki olaraq daha geniş tətbiq tapmışdır.
|