Madina davri - Ijtimoiy- gumanitar fanlar

Madina davri. Madinaliklar Makkaga Payg‘ambar huzuriga kelib islomni qabul qildilar. Ular bilan makkalik musulmonlar o‘rtasida do‘stlik aloqalari o‘rnatildi. Makka mushriklarining musulmonlar ustidan tazyiqlari kuchaygach, Payg‘ambar ko‘rsatmasiga binoan avval musulmonlar undan so‘ng o‘zlari YAsribga hijrat qildilar.
Madinalik “ansor” (“yordamchi”)lar makkalik muhojirlarni do‘stona va samimiy kutib oldilar. Payg‘ambarning hijrati Rabi al-avvalning 8 kuni – milodiy 622 yil 20 sentyabrda bo‘ldi. SHu yili birinchi musulmonlar masjidi qurildi. Avs va Xazraj arab qabilalari hamda Banu Qurayza, Banu Qaynuqo, Banu Nadir qabilalari bilan o‘zaro sulh tuzildi. Har tomondan Madinaga qarshi hujumlar uyushtirildi. “Badr” jangida musulmonlar ularni muvaffaqiyat bilan qaytardilar.
Hijratning oltinchi yilida Makka qurayshiylari bilan tuzilgan Hudaybiya shartnomasi eng muhim tarixiy hujjatlardan biri bo‘ldi. Bu sulh bitimi tuzilishi arafasida Payg‘ambar 1500 sahoba jangchilar bilan, o‘q-yoy va nayzalar olmasdan, faqat qilich taqib, Baytu-l-haram ziyorati vaqtida qurbonlikka so‘yiladigan 70 tuyani haydab, Makka shahriga yaqin keldilar. Bu kichik qo‘shin Makka mushriklariga ko‘p ko‘rinib, ular musulmonlarni jang qilishga, urushga kelgan deb gumon qilib, shaharga kiritmadilar. Har ikki taraf bir necha bor elchilar almashib, vaziyatni tushuntirdilar. Musulmonlarning tinch maqsadda kelganiga ishonmasdan, Makka mushriklari urushga tayyorlanib turdilar. Ammo johiliya zamonlarida ham Baytu-l-haramda, ya’ni Ka’ba va uning atrofida jang qilish, qon to‘kish man qilingan edi. Bu qoidani yaxshi bilgan Payg‘ambar unga amal qilgan holda Usmon ibn Affon etakchiligida navbatdagi elchilarni yubordi. Makka mushriklari bularni garovga, asir olganday qaytarib jo‘natmadilar. Musulmonlar ham Makka vakillarini vaqtincha ushlab turdilar.
Oradagi keskin vaziyatni yumshatish uchun Makka raislari Hudaybiya degan joyda 10 yillik sulh shartnomasi tuzishni taklif etdilar. Hudaybiya shartnomasi musulmonlar uchun murakkab vaziyatda tuzildi. Unda asosan quyidagi shartlar belgilangan edi:
O‘rtamizda dushmanlik tugatiladi, talonchilik va makr-hiylalarga yo‘l qo‘yilmaydi.
Istagan odamlar Muhammad bilan shartnoma tuzib, ittifoqqa qo‘shilishni xohlasa qo‘shilaveradi, istagan odamlar qurayshiylar bilan shartnoma tuzib, ittifoqqa qo‘shilishni xohlasa qo‘shilaveradi.
Sen (Muhammad) bu yil Makkaga kirmay qaytib ketasan, kelasi yili biz Makkadan chiqib turamiz va musulmonlar uch kun Makkada turishlari ixtiyoriydir. O‘sha vaqtda musulmonlarning qilichlari qinida bo‘lib, boshqa hech qanday qurol bilan kelmaydilar.
SHartnomaga musulmonlar jamoasi tarafidan Muhammad payg‘ambardan so‘ng Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Suhayl, Sa’d ibn Abil Vaqqos, Muhammad ibn Maslama imzo chekdilar. Qurayshiylar tarafidan Suhayl ibn Amr, Miqroz ibn Hafs, Xuvaylid ibn Abdul Uzzo imzo chekdilar.
Hijratning sakkizinchi yili Makka fath etildi. Havozin, Saqif qabilalari bilan Hunayn janggi bo‘ldi. Mushriklarning Lot, Manot, Uzzo nomli butlari yo‘q qilindi.
632 yili Payg‘ambar (s.a.v.) hajga borishga qaror qildilar. Bu oxirgi haj bo‘lgani tufayli islom tarixida “Hajjatul vido” (“Vidolashuv haji”) deb nomlandi. Bu safarga 90 ming musulmon otlandi. Zul-hijja oyining to‘qqizinchi kuni Arafot tog‘ida Payg‘ambar (s.a.v.) tomonidan islom dinining asosiy shartlarini bayon etgan “Vidolashuv xutbasi” o‘qildi. SHundan so‘ng, deyarli barcha arab qabilalari islomni tan olib, elchi va maktublar yo‘llay boshladilar.
Hajdan Madinaga qaytgan Payg‘ambar (s.a.v.) biroz muddatdan so‘ng kasallikka chalinib, hijratning o‘n birinchi yili – 632 yil 9 iyunda (11 hijriy yil, 12 Rabiu-l-avval kuni) vafot etdilar.
Islomning asosiy manbasi bo‘lmish Qur’oni Karim VII asrda nozil bo‘lgan. Muhammad (s.a.v.) avvalgi payg‘ambarlar ishini davom ettirgan, ular dinini qayta tiklagan, qiyomat oldidan yuborilgan oxirgi payg‘ambar – Nabiy va Rasul deb tan olinadi.
Nabiy – arab tilidan tarjimasi “xabarchi”, “xabar etkazuvchi” ma’nolarini beradi. Payg‘ambarlar orasida ularga Alloh tomonidan alohida kitob va shariat nozil qilinmagan va avvalgi payg‘ambarning kitob va shariatini insonlarga o‘rgatib, targ‘ib qilganlarni (Ismoil, Ishoq, Ya’qub, Zakariyo kabi) nabiylar deb ataladi.
Rasul – arab tilida elchi ma’nosini anglatadi. Alloh tomonidan alohida kitob va shariat berilgan payg‘ambarlar rasullar darajasiga erishgan hisoblanadi. Masalan, Ibrohim, Muso, Iso kabilar. Ibrohimga yuzta sahifa, Musoga Tavrot va Isoga Injil nomli kitoblar nozil qilingan bo‘lib, shu bilan birga o‘zlariga xos shariat ham berilgan. Muhammad (a.s.) ham kitob va shariat berilgan payg‘ambarlardan bo‘lib, unga Qur’oni Karim nozil qilingan va unda maxsus shariat berilgan.
Musulmon bo‘lishning asosiy sharti imon keltirish hisoblanadi. “Imon” so‘zining lug‘aviy ma’nosi “ishonmoq”, “tasdiqlamoq bo‘lib”, istilohda esa “La ilaha illallohu, Muhammadur rasululloh” (“Allohdan o‘zga iloh yo‘q va Muhammad uning payg‘ambari”) kalimasini til bilan aytib, dil bilan tasdiqlashdan iborat. Imonning etti sharti quyidagilar hisoblanadi:
Allohning borligi va birligiga imon keltirish, ya’ni Allohning Qur’oni Karimda va Muhammad (a.s.) hadislarida bayon qilingan barcha ismlari va sifatlariga imon keltirish;
Farishtalar – Allohning nurdan yaratgan, uning buyruqlarini so‘zsiz bajaruvchi, uning amridan tashqari chiqmaydigan xos bandalari deb ishonish;
Ilohiy kitoblarga imon keltirish: Alloh taolo Muhammad (a.s.)ga Qur’onni yuborganidek, boshqa payg‘ambarlarga ham kitoblar yuborgan. Ulardan bizga ma’lum bo‘lganlari: Ibrohim (a.s.) “Sahifalari”, Muso payg‘ambarga berilgan “Tavrot”, Dovud payg‘ambarga berilgan “Zabur” va Iso payg‘ambarga berilgan “Injil” kitoblaridir;
Payg‘ambarlar – Alloh taolo tomonidan insonlarga to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatish uchun yuborilgan elchilari, deb imon keltirish. Barcha payg‘ambarlar bir-birining ishlarini davom ettirgan bir zanjirning bo‘g‘inlari hisoblanadi. Qur’onda 25 payg‘ambarning nomlari zikr etilgan. Hadislarda payg‘ambarlarning umumiy soni 124 ming ekani bayon qilingan;
Oxirat kuniga ishonish: dunyoning ibtidosi bo‘lgani kabi uning intihosi ham bor, bu dunyo – insonlar uchun sinov maydoni, bu dunyoda qilingan savob ishlar uchun mukofot, gunoh ishlar uchun jazo beriladigan oxirat hayoti mavjud deb ishonish;
Taqdirga – insonga etadigan yaxshilik va yomonlik Allohdan deb e’tiqod qilish;
O‘lgandan keyin qayta tirilishga ishonish. Islom ta’limotiga ko‘ra, qiyomat kuni bo‘lganda barcha insonlar qabrlaridan turadilar va mahshargoh maydoniga yig‘iladilar. U erda barcha odamlar dunyodagi amallariga qarab mukofot (jannat) yoki jazo (do‘zax)ga mahkum etiladilar.
Islom dinining besh asosiy rukni bor: 1. Imon, ya’ni shahodat (arab. –guvohlik berish); 2. Namoz o‘qish; 3. Zakot (arab. poklash, o‘sish, ortib borish); 4. Ro‘za tutish; 5. Haj – qodir bo‘lgan kishi uchun umrida bir marta Makka shahridagi Ka’bani ziyorat qilish va ushbu ibodat o‘z ichiga oladigan arkonlarni ado etish.
|