1. Konseptual modelni yaratish. Dastlabki ma’lumotlarni tayyorlash. Anolitik modelni ishlab chiqish

|
1. Konseptual modelni yaratish. Dastlabki ma’lumotlarni tayyorlash. Anolitik modelni ishlab chiqish
|
Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 95,48 Kb. | | #160606 |
Bog'liq 1. Konseptual modelni yaratish. Dastlabki ma’lumotlarni tayyorla (1)
KONSEPTUAL LOYIHA ASODSIDA ANOLITIK PARAMETRIK VA SONLI MODELLAR YARATISH VA TAHLILLAR
Reja:
1.Konseptual modelni yaratish.
2.Dastlabki ma’lumotlarni tayyorlash.
3.Anolitik modelni ishlab chiqish.
4.Modellashtirish vositalarini tanlash.
1. Konseptual modelni yaratish
Ta’rif va orentatsiya (mo‘ljal) Modelni ishlab chiqarishda tavsiflashni shartli ravishda quyidagi pog‘onalarga bo‘lish mumkin: Konseptual Anolitik va dasturiy. Bu pog‘onalada modellar yaratiladi. Konseptual (mazmunli) model-abstrakt model bo‘lib, tizimni So tarkibi va strukturasini, elementlar xususiyatini va sabab-oqibat bog‘lanishlarini aniqlaydi.
Bundan tashqari elementar hodisalar orasidagi o‘zaro ta’sir turi va darajasi, har bir elementar hodisani tizimni ishlashi umumiy jarayondagi o‘rni va ahamiyati tavsiflanadi. Dastlab Konseptual model tadqiqotchini ongida vujudga keladi. Model modellashtirish maqsadiga mos ravishda Tizimni ma’lum xususiyatlarini aniqlashga qaratilgan bo‘ladi. Bu jarayon M- orentatsiya deyiladi. Tadqiqotchi tizimi xayoliy kesim bilan qiziqtirgan xususiyatlari ta’riflanadi.
2.1.Rasm. Konseptual modelni tasvirlash
Konseptual modelni ishlab chiqish tizimini So chuqur bilishni talab etadi, chunki modelda qatnashadigan va modellashtirish natijalariga ahamiyatli ta’sir etmaydigan parametrlarni tanlab olinadi.
Modelni yaratishda asosiy muammolardan biri bu modelni oddiyligi va adekvatligi o‘rtasida kompromissni aniqlashdir. Kompromiss yechimini topishni formal usullari mavjud emas. Bu muammo asosan tadqiqchining tizim haqidagi bilimlariga, hisoblash baholariga tajribasiga bog‘liq. Shuning uchun modellashtirish faqat fan bo‘libgina qolmasdan, balki san’at hamdir. Mo‘ljallanmagan modelni tuzishda ko‘pincha foydali va tashqi muhitning ta’sirlari aniqlanadi.
Stratifikatsiya.
Konsentual modelni yaratishdagi keyingi qadam modelni detallashtirish sohasini tanlash hisoblanadi.
2.2.Rasm. Model pog‘onalari.
Ma’lumki, har qanday ixtiyoriy tizim, shu jumladan hisoblash tizimlari- bu ko‘pdan-ko’p elementlar birligidir. Har bir tizim xususiyatlardan biri uning kichik bo‘laklarga bo‘linishidir. Shuning uchun tizimlar qismlar (qism bo‘laklar, elementlar) majmuasi shaklda tasvirlanadi. Bu majmuaga Tizimni butunligiga saqlab qoluvchi hamma bo‘laklar kiritiladi. Biror-bir elementni modeldan chiqarib tashlash tizimi asosiy xususiyatlarini yo‘qotilishiga olib kelmasligi lozim.
Ikkinchi tomondan esa tizimni har bir bo‘lagi bir nechta elementlar majmuasidan iboratdir va bu bo‘lak ham mayda elementlarga bo‘linadi. Shuni hisobga olgan holda detallashtirish pog‘onasini tanlash muammosi modellarni iyerarxik ketma-ketligini ko‘rish bilan yechimni topish mumkin. Har bir pog‘onada tizimni xarakterli xususiyatlari, o‘zgaruvchilar, prinsiplar va bog‘lanishlar mavjudki, bular yordamida tizim harakati yoziladi.
Detallashtirish pog‘onalari startlar deyiladi, pog‘onalarni ajratish esa stratifikatsiya deyiladi. Startlarni tanlash modellashtirish maqsadida va elementlarni xususiyatini oldindan bilish darajasiga bog‘liq. Biror bir tizim uchun turli startlar ishlatilishi mumkin. Odatda modelga faqat detallashtirishni bitta pog‘ona elementlari ishlatiladi. Sok chi start. Ba’zi hollarda modelda turli start elementlari ham ishtirok etishi mumkin. Agar alohida elementlarni umum tizim (funksional) xususiyatlari haqida kam ma’lumot bo‘lsa, yoki ularni tavsiyalash qiyin bo‘lsa, bunday hollarda har bir elemen uchun modelda quyi startdan uning detallashtirilgan tavsiyalari kiritilishi mumkin, ya’ni (K-1) startdan. Bu quyi pog‘ona elementlarini ham bo‘laklarga bo‘lish va ularni (K-2) start pog‘ona elementlari tavsiflari bilan almashtirish mukin.
Mo‘ljallangan va stratifikatsiyalangan konsentual modelni tizishda quyidagi yo‘riqnomadan foydalanish mumkin. Modelga tizimni hamma parametrlari kiritilishi lozimki, birinchi navbatda bu parametrlar modellashtirish jarayonida tadqiqotchini qiziqtiruvchi xarakteristikalarni konkret tashqi muhit ta’sirlarida berilgan vaqt intervalda T aniqlash imkoniyatini bersin. Qolgan parametrlarni (o‘zgaruvchilar) ni modeldan o‘chirib tashlash kerak.
Detallashtirish. Har qanday ixtiyoriy tizimni ishlashni modda, yoqilg‘i yoki axboratni o‘zgartirish texnologik jarayonini bajarishi ko‘rinishda tasarruf etish mumkin. Har bir jarayon elementar amallar ketma-ketligidan tashkil topadi. Har bir elementar amalni bajarishi aniq zaxira (resurs)- element bilan ta’minlanadi. Shuning uchun modelda bajaruvchi hamma texnologik jarayonlarni bajarilishini tamirlovchi hamma elementlar qatnashishi zarur. Bundan tashqari modelga zaxiralarni boshqarish uchun va o‘zgartirilayotgan ob’yektlarni saqlash uchun zarur bo‘lgan elementlar ham kiritish mumkin. Bunday qoidalarni ishlatilishi uchun elementar amal tushunchasi ta’rifini aniqlash talab etiladi.
Lokallashtirish. Konseptual modelni yaratishni keyingi qadami bu lokallashtirish, ya’ni tashqi muxitni tashqi ta’sirlar generatori shaklida tasvirlashdan iborat. Bunday generatorlar model tarkibiga element sifatida kiritiladi. Zarur bo‘lganda ular tizimni kirishga asosiy dastlabki ob’yektlarni modda (xomashyo, yarim fabrikatlar, komplekt kismlar) yoqilg‘i, energiya yoki axborot tizimlari uchun ma’lumotlar generatorlarga differensionallanadi. Bundan tashqari to‘ldiruvchi (ta’minlovchi) ob’yektlar va energiya generatorlari, boshqaruvchi va salbiy ta’sir generatorlari ham mavjud bo‘ladi. Salbiy ta’sir generatorlari tizimni normal ishlash jarayonini buzadi (3-rasm). Tizimni chiqish ta’sirlarini qabul qiluvchi modelga kiritilmaydi. Faraz qilinadiki tizimni ishlash natijalari, ya’ni asosiy o‘zgartiriladigan mahsulotlar, qo‘shimcha maxsulot va axlatlar, tizimni holati haqidagi axborot va tashqi tizimlarga bo‘ladigan boshqarish ta’sirlari tashqi muhit tomonidan to‘la va to‘xtovsiz yuritiladi.
Rasm 2.3. Strukturalash va boshqarish
Modelni strukturasini tuzish elementlar orasidagi o‘zaro aloqalarni ko‘rsatish (ifodalash) bilan tugaydi. Aloqa moddiy va axborotli ko‘rinishlarga (turlarga) bo‘linadi. Moddiy aloqalar o‘zgartirilayotgan maxsulotni bitta elementdan ikkinchi elementga mumkin bo‘lgan o‘tish yo‘llarini aks ettiradi. Axborotli aloqalar esa elementlar orasidagi boshqarish va holatlar haqidagi axborotni uzatishni ta’minlaydi. Shuni aytib o‘tish lozimki, moddiy va axborotli aloqalar tizimida biror – bir moddiy aloqa kanali bilan aks ettirish shart emas. Oddiy tizimlarda bir funksiyali elementlardan iborat, ya’ni bittadan ortiq bulmagan moddiy alokaga ega bo‘lgan tizimlarda axborat aloqalari umuman mavjud bulmasligi mumkin. Bunday tizimlarda ishlash jarayonini boshqarish uning strukturasi bilan aniqlanadi, ya’ni ularda boshqarish strukturali boshqarish prinsipi bilan amalga oshiriladi. Bunday tizimlar misol sifatida mantik elementlari va anolog hisoblash mashinalarni keltirish mumkin.
Murakkab tizimlarda, ya’ni ko‘p funksional elementli yoki bittadan ortiq chiqish moddiy aloqalarga ega bo‘lgan tizimlarda boshqarish vositalari (yechuvchi elementlar) va mos axborot aloqalar mavjud bo‘ladi. Boshqarish ko’rsatma berish uchun, ya’ni qaysi element dastlabki ob’yektni qachon va qayerdan olish, o’zgartirish uchun qanday operatsiyani (amalni) bajarish va qayerga uzatish kerakligini talab qiladi. Bunday tizimlarni dasturiy yoki algoritmik boshqarish prinsipida ishlaydi deyiladi. Konseptual modelda hamma yechuvchi qoidalar va ishchi nagruzkani (elementlarni jarayonlari) boshqarishni aniqlashtirish kerak.
2.DASTLABKI MATERIALLARNI TAYYORLASH.
Fakt ma’lumotlarni to‘plash.
Konseptual modelni yaratishda ob’yektni va tashqi muxitni ta’sirlarni sifat (funksional) va miqdoriy parametrlarni aniqlanadi. Miqdoriy parametlar uchun modellashtirishda dastlabki ma’lumotlar sifatida foydalanuvchi parametlarni aniq qiymatlarini aniqlash zarur. Bu ko‘p mehnat talab etuvchi va ma’suliyatli bosqich. Bu modellashtirishni natijalariga katta ta’sir etadi. Ma’lumki, modellashtirish natijalarini ishonchliligi va aniqliligi dastlabki ma’lumotlarni aniqlashga va to‘laligiga bog‘liq. Konseptual modelni boshlang‘ich bosqichlarida ko‘pincha modelga aniq kiruvchi parametrlar aniqlanadi. Bu parametlar bo‘yicha dastlabki ma’lumotlarni to‘plash (yig‘ish) konseptual modelni ishlab chiqish bilan parallel olib borish mumkin. Konseptual modelni aniqlashtirish qolgan parametrlar ham topiladi. Dastlabki ma’lumotlarni to‘plash quyidagi sabablar bo‘yicha murakkablashishadi. Birinchidan parametlar qiymati faqat deterministik bo‘libgina qolmay, balki stoxastik xarakaterga ega bo‘lishi mumkin. Ikkinchidan, hamma parametlar statsionar bo‘lavermaydi. Ayniqsa bu tashqi muxit ta’siriga tegishlidir. Uchinchidan, ko‘pgina hollarda mavjud bo‘lmagan (loyixalashtirilayotgan, modernizatsiya kilinayotgan) tizimlar yoki yangi sharoitlarda ishlaydigan tizimlarni modellashtirish haqida gap boradi.
Parametrlarni katta qismi - bu tabiat bo‘yicha tasodifiy miqdorlardir. Ammo soddalashtirish maqsadida ular determistik bo‘yicha qiymatlari bilan ifodalanadi. Bunday qilish uchun agar tasodifiy miqdor katta bo‘lmagan siljishlarga ega bo‘lsa, yoki modellashtirish maqsadiga o‘rtacha qiymatlar bo’yicha erishish mumkin bo‘lsa.
Modelni yaratishda ayniqsa holat, ya’ni deterministik parametlar tasodifiy kattaliklar bilan ta’svirlanish mumkin. Bu asosan tizim elementlarni yoki tashqi ta’sirlarni elementlarni integratsiyalash bilan model o’lchamlarini kamaytirish uchun ishlatiladi.
Taqsimlanish qonuniyatini tanlash.
Tasodifiy parametlar uchun statistik to‘plash va uni qayta ishlash tashkil etiladi. Qayta ishlash jarayonida parametrni biror-bir nazariy taqsimlanish qonun bilan ta’svirlash imkoni yaratiladi (aniqlanadi). Bundan maqsad tizimni asosiy parametlarini ma’lum bir taqsimlanish qonuniyatlarida va nagruzkada anotomik modelni yaratish imkoni paydo bo‘ladi, imetatsion modellashtirishda esa taqsimlanish qonuniyatini ko‘rinishini berish va statistik xarakteristikalarini berish tasodifiy miqdorini jadval ko‘rinishda berishdan ko‘ra samaralidir. Taqsimlanish qonuniyati ko‘rinishini tanlash protsedurasi quyidagilardan iborat: Parametrni sonli qiymatlari to‘plami bo‘yicha nisbatan chastotalar chistogrammasi-taqsimlanishni imperik zichligi tuziladi. Gistogramma silliq egri chiziq bilan approksimatsiyalanadi. Hosil qilingan egri chiziq turli nazariy taqsimlanish qonunlari zichliklari egri chiziqlari bilan ketma-ket solishtiriladi. Solishtirish natijasida biror-bir ma’noda eng yaxshi bo‘lgan (ustma-ust tushgan) taqsimlanish qonuni tanlanadi. Emperik qiymatlari bo’yicha bu taqsimlanish qonuni parametlari hisoblanadi. So’ngra emperik nazariy taqsimlanishni mos tushish darajasini miqdoriy baholashni u yoki bu moslik kreteriyasi, masalan, Pirson (xi-kvadrat, Kolmogorof, Smirnov, Fisher yoki Styuden) ko’rsatkichlari bilan baholanadi. Taqsimlanish qonunlarini ko‘rinishini tanlash Anolitik statistikada to‘la ishlab chiqilgan.
Funksialarni approksimatsiyalash
Tizimni har bir element uchun kirish ta’sirlarini parametlari bilan chiqish xarakteristikalari orasidagi funksional bog‘lanish mavjuddir. Ba’zi bir elementlar uchun funksional bog‘lanish ma’lum bo‘ladi, ba’zi bir elementlar uchun esa ishlash tabiatdan aniqlash mumkin. Ammo ba’zi bir elementlar uchun esa parametrlarini turli qiymatlarida chiqish xarakteristikalarini miqdoriy qiymatlarini tajribaviy qiymatlari to‘plamini olish mumkin. Bunday hollarda funksional bog‘lanish xarakteri haqida biror-bir gipotezani olg‘a surish mumkin, ya’ni uni ma’lum bir Anolitik tenglama bilan approksimatsiyalash mumkin. Yig‘ilgan tajriba ma’lumotlari asosida ikkita va undan ortiq o‘zgaruvchilar orasidagi Anolitik bog‘lanishlarni topish regressiya korrelyatsiya va dispersion tahlil asosida amalga oshiriladi.
Biror bir elementni tavsiflash uchun tenglama ko‘rinishini tadqiqotchini o‘zi aniqlaydi. Agar o‘zgaruvchilar soni ikkita bo‘lsa tajriba nuktalarini joylashtirishga karab grafiklarni taqqoslash natijalari bilan sodda ravishda aniqlanadi. Keng tarqalgan approksimatsiya qiluvchi funksiyalar sifatida masalan, to‘g‘ri chiziq, giperbola, eksponenta va x.k. olinishi mumkin. So’ngra regressiya tahlili usullari bilan tanlab olingan regressiya tenglamasining konstantalari (koefitsentlari) hisoblanadi. Tanlab olingan konstantalar shunday tanlanadiki, tanlab olingan nazariy to‘g‘ri chiziq tajriba ma’lumotlariga biror-bir ma’noda eng yaxshi yaqinlashuvi kerak. Ko‘pincha tajriba va nazariy egri chiziqlarning yaqinlashuvi kichik kvadratlar kriteriyasi bo‘yicha baholanadi.
Tanlab olingan bog‘lanish tajriba ma’lumotlari bilan mos kelishligini aniqlashda korrelyatsion tahlil usullaridan foydalaniladi. Korrelyatsiya koeffisiyenti quyidagi oraliqlarda 0 dan +1 gacha qiymatlar qabul qilib, agar korrelyatsiya mavjud bo‘lmasa 0 ga teng, agar hamma tajriba nuqtalari egri chiziqda yotsa +1 ga yoki1 ga tengdir.
Gipotezalarni oldinga surish
Kelajakdagi tizimni yangi elementlarini aks ettiruvchi yoki ishlash shartlarini ifodalovchi elementlar parametrlari haqida aniq ma’lumotlarni yig‘ish (to‘plash) imkoniyati mavjud bo‘lmasligi mumkin. Bunday parametrlar uchun ularning mumkin bo‘lgan qiymatlari bo‘yicha gipotezalar oldinga suriladi. Bunda gipotezalarni ekspert mutaxassislar oldinga surganliklari katta ahamiyatga egadir. Chunki ular yaratilayotgan tizimni yaxshi tasavvur eta oladilar yoki tizimga ta’sir etayotgan tashqi ta’sirlarni biladilar. Agar ma’lumotlarni mutaxassislar guruhidan olingan xabarlar katta yutuqlarga olib kelishi mumkin. Bunday hollarda subyektivlik darajasini bir muncha kamaytirish mumkin va amaliyotda keng qo‘llaniladigan ekspertlarni baholash usullaridan foydalanish mumkin. Bunday ishlarni bajarishda mavjud bo‘lgan Tizimlarni yoki o‘xshash Tizimlarni ishlash jarayoni natijalarida qo‘shimcha ma’lumotlarni topish mumkin.
Dastlabki ma’lumotlarni yig‘ish qayta ishlash ularni quyidagi sinflarga bo‘lish bilan yakunlanadi: tashqi va ichki, o‘zgarmas va o‘zgaruvchi, uzuluksiz va diskret, chiziqli va nochiziqli, statsionar va nostatsionar, deterministik va statistik. Miqdoriy parametrli o‘zgaruvchilar uchun tadqiqotchi modellashtirish jarayonida variatsiya qilish uchun ularni qiymatlari o‘zgarishi mumkin bo‘lgan chegaralarni aniqlash va diskret o‘zgaruvchilarni esa qabul qilish mumkin bo‘lgan qiymatlari topiladi.
3.Anolitik modelni ishlab chiqish.
Umumlashtirilgan modellar.
Konseptual model va mikdorli dastlabki ma’lumotlar Anolitik modelni ishlab chiqish uchun asos bo‘ladi. Anolitik modelni ishlab chiqishdan maqsad ikkitadir. Birinchi tizimni strukturasini va ishlash jarayonini ularni bir qiymatli tushunishni forma (shakli nuktaiy nazaridan) tavsiflash uchun. Ikkinchi tizimni analitik tadqiq etish uchun ishlash jarayoni tasvirlash uchun. Anolitik modellarni yaratishni umumiy yagona uslubiyati mavjud emas. Chunki tizimlarni turli-tuman xillari (turlari) bor. Tizimlar quyidagi turlarga bo‘linadi: statik va dinamik. Strukturali yoki dasturiy boshqarish, o’zgarmas yoki o‘zgaruvchi strukturali, o’zgarmas (qattiq) yoki almashtiriladigan (egiluvchan) dasturiy boshqarish. Kirish ta’sirlari va ichki hollar xarakteri bo’yicha quyidagi turlarga bo’linadi: Uzuluksiz va uzulukli, chiziqli va nochiziqli, statsionar va nostatsionar, deterministika stoxastik.
Tizimlarni ma’lum bir sifatlari uchun formal sxemalar va Anolitik usullar ishlab chiqilgan. Bu sxemalar yordamida tizimlarni ishlash jarayonini yozish mukin, ba’zi hollarda esa analitik tadbiq etishni amalga oshirish mumkin. Tizimlarni ishlash jarayonini formal vositalari sifatida ma’lum tillar va imitatsion modellashtirish Tizimlari misol bo‘la oladi.
Bularga quyidagilar kiradi:
Agregativ tizimlar
Bo‘lak - chiziqli agregatlar
Stoxastik tarmoq
Ommaviy xizmat kursatish tizimi
Uzuluksiz deterministik tizimlar
Avtomatlar.
4.Modellashtirish usulini tanlash.
Analitik modellar
Ishlab chiqilgan tizimni ishlash jarayonini Anolitik modelni tadbiq etish turi turli usullar bilan tadbiq etishi mumkin - analitik yoki imitatsion. Tahlil etishni analitik usullari yordamida modelni to‘la tadqiq etish mumkin. Ba’zi hollarda esa analitik modelni mavjudligi optimallashtirishni Anolitik usullaridan foydalanish imkonini beradi. Analitik usullarda foydalanish uchun Anolitik modelni shunday analitik bog‘lanishlar ko‘rinishiga keltirish kerakki, bunda tizim parametrlari va tashqi ta’sirlar bilan uning xarakteristikalari orasidagi bog‘lanish aniq analitik bog‘lanish ko‘rinishida bo‘lishligi lozim. Ammo bu juda sodda Tizimlar uchun ishlab chiqilishi mumkin. Analitik usullarni murakkab tizimlar uchun ishlatilishi uchun vakillikni va mavhumlikni darajasi yuqori bo‘lishi lozim. Shuning uchun analitik usullar tizimni boshlang‘ich qo‘pol baholash jarayonida ishlatiladi. Chunki bunda tizimni aniq modeli uchun axborot yetishmovchiligi bo‘lishi mumkin. Ko‘pgina hollarda murakkab tizimlardagi paralell jarayonni tahlil etish uchun foydalanish mumkin.
Ba’zi bir analitik modellar ma’lum bo‘lgan Anolitik usullar bilan analitik yechish imkoni bo‘lmaydi. Ularni tadqiq etish uchun sonli usullardan foydalanish mumkin. Bunday usullar Anolitik modelni tenglamalar sistemasi ko‘rinishda ifodalangan tizimlarga qo‘llanilishi mumkin va ularni yechish sonli usullar bilan yechish imkoni bo‘lishi mumkin. Sonli usullarni ishlatilishi asosan tezkor, hisoblash tizimlari asosida amalga oshirilishi katta samaraga ega. Agar hosil bo‘lgan tenglamalarni analitik yoki sonli usullar yordamida yechish imkoni bo‘lmasa, unda sifatli usullardan foydalanish mumkin. Sifatli usullar qidirilayotgan kattaliklarni asimtomatik qiymatlarini baholash imkonini beradi, hamda bu qiymatlarni turg‘unligi va tizim trayektoriyasini umumiy xarakteri haqida fikr yuritish imkonini beradi. Bu xususiyatlar ayrim trayektoriyalar harakatiga ham tegishlidir. Imitatsion usullar. Imitatsion modellashtirish tizimlarda tadqiq etishni universal usuli bo‘lib, ularni ishlash xarakteristikalarini miqdoriy baholash imkonini beradi. Imitatsion modellashtirishda tizim –orginalni dinamik jarayonlari abstrakt modeldagi imitatsiya qilinayotgan jarayonlar bilan almashtiriladi. Ammo bu almashtirishdagi ayrim amallar (operatsiyalar) uzunligi va vaqt ketma-ketliklari orasidagi munosabatlar tizim orginaldagi munosabatlarga mos kelishi lozim. Shuning uchun imitatsion modellashtirish usuli algoritmik yoki operatsion modellashtirish deb atalishi mumkin. Imitatsiya qilish jarayonida (orginal bilan tajriba o’tkazish kabi) ayrim hodisalarni va holatlarni yoki chiqish ta’sirlarini o‘lchash bilan Tizimni ishlash xarakteristikalarini sifatini hisoblash imkonini beradi. Imitatsiya modellashtirish tizimida bo‘layotgan jarayonlarni amaliy ixtiyoriy har qanday detallashtirish satxida o‘rganish va tadqiq etish imkonini beradi. Hisoblash texnikasini imkoniyatlaridan foydalanilib, imitatsion modelda tizimni har qanday boshqarish algoritimini va uni ishlashini sinab ko’rish mumkin. Analitik usulda tadqiq etuvchi modellar ham imitatsion usullar yordamida tahlil etilishi mumkin. Buning natijasida modellashtirishda imitatsion usullari murakkab tizimlarni tadqiq etishni asosiy usullardan biri ekanligi bo‘lib qolmoqda.
|
| |