nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna - bet 59

112
10.7. Ko„rgazma zallari
Ko„rgazmalar
kommunikativ aloqalar, tajriba almashish uchun xizmat
qiladilar. Ko„rgazmalarning asosiy vazifasi va o„ziga
xosligi u yoki bu sohada
erishilgan yangi yutuq va natijalarni aniqlash va namoyish qilishdan iboratdir.
Rejalashtirish tuzilmasi bo„yicha ko„rgazma ekspozitsiyasi tuzilishining
quyidagi turlarini ajratish mumkin:
-
muntazam o„q bo„yicha;
-
radial-halqasimon;
- erkin-manzarali.
Ko„rgazma pavilonlarining o„lchami, odatda, katta bo„lmaydi, eksponatlar
saqlanadigan xonalar maydoni namoyish etilayotgan
material xususiyatlariga
bog„liq tarzda belgilanadi. Ko„rgazmalar ekspozitsiyaning doimiy o„zgarib turishi
bilan muzeylardan farqlanadi.
Ko„rgazma ekspozitsiyasini ko„rishga bo„lgan talablar muzeyning
ekspozitsiya va ko„rgazma zallariga qo„yilgan talablar kabi belgilangan.
Ko„rgazmalardagi xo„jalik xonalari bloki muzeylardagiga qaraganda ko„proq
rivojlangan, bu blok tarkibiga ekspozitsiya montajini
bajarish uchun yirik
ustaxonalar (masalan: duradgorlik, chilangarlik) kiradi.
Fazoviy tuzilmasi bo„yicha ko„rgazma zallarining quyidagi turlarini ajratish
mumkin:
- markazlashgan binolar, ular rejaning ixchamligi
va funksional jihatdan
erkin universal bo„shliqqa ega bo„lgani bilan ajralib turadilar;
-
markazlashmagan binolar, ular ko„rgazmaning mavzu bo„yicha
bo„limlarga tabaqalovchialohida bloklardan iborat bo„ladi.
Ko„rgazmalarning
hajmiy-rejali
yechimi
ko„rgazma
tematikasi
o„zgarishiga qarab pavilon va ekspozitsiyalar tezkor o„zgartirilishini, barcha
pavilonlar, jumladan alohida tanlangan pavilonlar
maydoni yangi yoki
almashtirilayotgan eksponatlar o„lchamiga bog„liq ravishda o„zgartirilishini
ta‟minlashi lozim. Ko„rgazmalarda, odatda, tashrif buyuruvchilarning qarama-
qarshi oqimlari to„qnashishini istisno qiluvchi harakatlanish jadvali joriy etiladi.
Pavilon
balandligi belgilanmaydi, xizmat ko„rsatuvchi xonalar balandligi – 3,3
metrgacha bo„lishi mumkin. Ko„rgazma biron yo„nalishdagi yutuq va natijalarni
namoyish etish vositasi sifatida turli sohaga oid yangiliklarni taqdim etadi.
Pavilon ham ko„rgazma eksponati sifatida talqin etilishi mumkin – bunda
ko„rgazmaning ichki va tashqi qiyofasi yechimini yagona me‟moriy asar
yaratishga o„xshatsa bo„ladi.
Yordamchi xonalar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish...

29
yuvgichli tambur-shlyuz (jamoat binosi sanitariya bo„lmasining majburiy
elementi) minimal kengligi – 850 mm.
Dush
kabinasining
kengligi – 900 mm,
chuqurligi – 1650-1900 mm.
Ishlovchilar orasida tayanch-harakatlanish apparati yaxshi ishlamaydigan
nogironlar bo„lsa ular uchun alohida kabinalar ko„zda tutilishi lozim.
Xodimlarning garderobxonalarida dushxonalar tashkil etilishi kerak. Binolarda
tozalash
inventarini saqlash, yuvish va quritish uchun issiq va sovuq ta‟minoti
tizimiga ulangan va, odatda, hojatxonalarga tutash bo„lgan xonalar ko„zda
tutilishi lozim. Bunday xonalarning maydonlari qavatning har 100 m
2
uchun
0,8 m
2
hisobidan, lekin 4 m
2
dan kam bo„lmagan holda belgilanadi. Qavat
maydoni 400 m
2
dan kam bo„lsa, ikkita tutash qavat uchun bitta xona tashkil
qilinishiga
yo„l
qo„yiladi.
Sanoat
korxonalarini
loyihalashtirishda
sog„lomlashtirish va tibbiyot punktlari, ayollar
uchun shaxsiy gigiena xonalari,
hammomlar (saunalar), idoraviy me‟yorlar bo„yicha esa – ingolyatoriy, fotariy,
qo„l va oyoq vannalari uchun xonalar, shuningdek ish vaqtida dam olish va
psixologik yukni kamaytirish uchun maxsus xonalar jamoat binolari uchun qabul
qilingan me‟yorlar bo„yicha tashkil qilinishi kerak
Hammom-saunani loyihalashtirishda uning tarkibiga quyidagi xonalarni
kiritish lozim:
yechinish-kiyinish xonasi, quruq issiq kamerasi, dushxona,
sanitariya bloki, sovuq suvli basseyn, uqalash xonasi,
dam olish xonasi,
boshqaruv pulti joylashtirilgan xona. Quruq issiqli hammomlarni tashqi devorga
tutash qilib birinchi yoki stokol qavatida, tashqariga mustaqil chiqish eshigi bilan
joylashtirishga yo„l qo„yiladi. Ish vaqtida dam olish va psixologik yukni
kamaytirish uchun maxsus xonalar, odatda, uy kiyim-boshi saqlanadigan
garderob va sog„lomlashtirish punkti yonida joylashtiriladi Dam olish va
psixologik
yukni kamaytirish xonalarida, agar zaruriy talab va asoslanishlar
bo„lsa, tonusni yaxshilaydigan turli ichimliklarni tayyorlash va iste‟mol qilish
uchun qurilmalar, shuningdek jismoniy tarbiya bilan shug„ullanish uchun joylar
ko„zda tutilishi mumkin. Yerto„la qavatlarida muhandislik xizmatlarining
xonalari, omborxonalar, do„konlar, radiouzel, kinofotolaboratoriyalar,
ijaraga
berish punkti, tir, sport zallari, kitob saqlanadigan va arxiv xonalarini
joylashtirishga yo„l qo„yiladi. Bu kabi xonalarni tabiiy yoritilganliksiz
loyihalashtirishga ruxsat beriladi. Undan tashqari,
majlislar zali, ma‟ruza
auditoriyalari va kuluarlar, maishiy xizmat ko„rsatish salonlari, sport va sport-
tomosha zallari va avtoturargohlarni ham tabiiy yoritishsiz loyihalashtirish
mumkin.
Barcha jamoat binolari nogironlar va
aholining kam harakatlanuvchi,
shu jumladan aravachalarda harakatlanuvchi guruhlarining ehtiyojlarini hisobga
olgan holda qurilishi zarur.
30
Maishiy xonalardagi qatorlarning o„qlari orasidagi masofalar va o„tish
yo„llarining kengligi quyidagi jadval bo„yicha qabul qilish zarur [41]:
O„quv kabinetlarini rejalashtirish variantlari

42
O„quv kabinetlarini rejalashtirish variantlari.
43
Umumfoydalanishdagi INTERNET-markazi xonasidagi kompyuterlarni joylashtirish
sxemasi.
5.4. Ixtisoslashtirilgan maktablar
Ixtisoslashtirilgan maktablarning namunasi sifatida bolalar san‟at
maktablarini ko„rib chiqamiz:
Bu maktablar, odatda, 4 ta bo„linmadan iborat bo„ladi:
- tayyorlov;
- musiqa; xoregrafiya;
- tasviriy san‟at bo„linmasi.
Tayyorlov bo„linmasi bolalar san‟at maktabining boshqa bo„linmalaridan
alohida faoliyat ko„rsatishi va tarkibida quyidagi xonalar bo„lishi lozim: musiqa
44
sinfi, rasm va plastik materiallardan buyumlar yasash sinfi, omborxona, musiqa
asboblari va badiiy fond saqlanadigan xona, universal zal, dushxonalar, sanitariya
bloklari.
Musiqa bo‘linmasi shunday rejalashtirilishi kerakki, vazifalari bo„yicha bir
xil xonalar funksional, akustik, tovush izolyatsiyasi va konstruktiv talablardan
kelib chiqqan holda alohida seksiyalarga jamlanib, vertikal va gorizontal
bo„yicha boshqa xonalardan ajratilishi lozim. Yakka tartibda musiqa bilan
shug„ullanishga mo„ljallangan xonalarni musiqa asboblari va qo„l yuvgich
joylashtiriladigan tambur-shlyuzlar bilan loyihalashtirish kerak. Musiqa
sinflarining devorlarini noparallel (chetlanishi 2-12
0
) qilib, tegishli akustik
jihozlanishi bilan birga bajarish tavsiya etiladi [30].
Xoreografiya bo‘linmasi tarkibiga ritmika va raqs mashg„ulotlari uchun
xona, klassik, sahna hamda xalq raqslari, shuningdek zamonaviy raqslar uchun
zallar, nazariy fanlar sinfi, liboslar ustaxonasi, yechinish-kiyinish xonasi,
dushxonalar, sanitariya bo„lmalari kiradi. Tasviriy san‟at bo„linmasi tarkibiga
rasm, rassomlik, kompozitsiya va haykaltaroshlik ustaxonalari kiradi. Rassomlik
va rasm ustaxonalarining har biri, odatda, yuqori qavatlarda joylashtiriladi va
quyidagi zonalardan iborat bo„ladi:
- o„qituvchi zonasi;
- natyurmotlar zonasi;
- o„quvchilar zonasi;
- molbertlar saqlanadigan zona.
Haykaltaroshlik ustaxonasi quyi qavatda joylashtiriladi.
Ustaxonalarning balandligi chiqib turuvchi konstruksiyalarning pastki
qismidan hisoblaganda 3,6-3,9 metr, eni 6 metr, uzunligi 9 metr qilib qabul
qilinadi. Jismoniy va aqliy rivojlanishi zaif bolalar uchun maxsus maktab-
internatlarni loyihalashtirishda davolash muassasalari bilan tezkor bog„lanishni
ta‟minlashga alohida e‟tibor qaratish zarur. Undan tashqari, bu kabi
muassasalarni imkon qadar tinch va ko„kalamzor hududlarga joylashtirish kerak.
Ana shu ikki asosiy talabga yirik ma‟muriy markaz bilan yaxshi aloqaga ega
shahar yaqinidagi zona javob beradi. Maxsus maktablarni loyihalashtirishda
davolashning o„ziga xos sikllari, ta‟lim-tarbiya va turmush tarzining shart-
sharoitlari albatta hisobga olinadi. Masalan, tayanch-harakatlanish apparati
shikastlangan bolalar uchun ixtisoslashtirilgan maktablarda panduslar ko„zda
tutilishi lozim; sinf xonalarining parametrlari aniq talablardan kelib chiqqan
holda o„zgartirilishi mumkin. Bunday maktab binolarining balandligi 2 qavatdan
oshmasligi lozim.
|
Laboratoriya va ustaxonalar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura...

111
10.6. Konstruktiv yechim
Yangi konstruksiyalarni rivojlanishi muzeylarning me‟moriy yechimlari
to„g„risidagi tasavvurlarni ancha kengaytirishi
asnosida zamonaviy muzeylar
arxitekturasida turli fazoviy tuzilmalarning murakkab shakllari, xuddi an‟anaviy
sodda shakllar kabi, muhim va ahamiyatli o„ringa ega bo„lmoqdalar.
Muzey binosining konstruktiv yechimi ikki yo„nalishda, ya‟ni faqat
funksional ehtiyojlarni qondirishga yo„naltirilgan va ob‟yektning me‟moriy-
kompozitsion yechimidagi muhim element sifatidatalqin qilinishi mumkin.
Birinchi holatda konstruktiv
yechim kompleksning,birinchi navbatda, katta
o„lchamli bo„shliqlar (atriumlar, ekspozitsiya va konstert zallari)
qulay faoliyat
yuritishini ta‟minlashga, shuningdek fondlar saqlanadigan xonalar kompleksining
ishonchli va maqsadga muvofiq tarzda tashkil qilinishiga qaratiladi. Inshoot
interyerida erkin, bir-biri bilan uzviy ketma-ketlikda almashinib boradigan
bo„shliqlarni tashkil qilish uchun karkasli sxemadan
foydalanish maqsadga
muvofiq. Bu, modernizmga xos bo„lgan yechim arxitekturani minimal xarajatlar
bilan hal qilish imkoniyatini yaratish bilan birga boshqa yechimlardan (masalan,
turli osma panellardan, o„ziga xos bezaklarni qo„llash va hk.) foydalanish uchun
ham variantlarni taqdim etadi. Fermalardan foydalanish asta-sekin fazoviy
qoplamalarni qo„llash bilan almashtiriladi. Ikkita ulkan ramalar (bir qavat uchun)
asosida bajarilgan orayopma qavatlararo bo„shliqni yordamchi xonalar va
omborxonalarni joylashtirish uchun xizmat qiladi.
Katta oraliqli fazoviy
konstruksiyalarning ishlatilishi tayanchsiz bo„shliqlarni yopishda ish beradi,
bunda ular binoga ham interyer, ham tashqi qiyofa nuqtai nazarida o„ziga xos
ifodalilik va ma‟no beradilar. XX asrda fazoviy qoplamalarning barcha turlaridan
foydalanilgan: bir va ikki tomonlama egrilikka ega qobiqlar (giparlar
ko„rinishidagi), qubba va
gumbazlarning barcha turlari, burma va qat-qat
qoplamalar, pnevmatik va havo ko„taruvchi qobiqlar,
shuningdek murakkab
yig„ma konstruksiyalar. Bugungi kundagi amaliyotda tomosha zallari
bo„shliqlarini yopish maqsadida fazoviy shakllar ko„p qo„llaniladi.
Nomlanishi 
Ko„rsatkich, m - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo AdilovnaBog'liq Jamoat binolari. QodirovaNomlanishi
Ko„rsatkich, m
Rejadagi o‘lchamlari
Kabinalar:
yopiq dushxonalar
1,8x0,9 (1,8x1,8)
Ochiq va ikki tomonida kirish-chiqish yo„llari dushxonalar,
yarim dushlar
0,9x0,9 (1,2x0,9)
ayollarning shaxsiy gigienasi
1,8x1,2 (1,8x2,6)
hojatxonalar
1,2x0,8 (1,8x1,65)
Garderobxonalardagi o„tirish joylari
0,3x0,8 (0,6x0,8)
Ichimlik suv ta‟minoti qurilmasi
0,5x0,7
Balandlik bo‘yicha o‘lchamlar
Ajratuvchi pardevorlar:
pardevorning yuqori qismigacha
1,8
poldan pardevorning pastki qismigacha
0,2
Garderobxonadagi ko„cha va uy kiyim-boshi uchun shkaflar
1,65
Sanitariya asboblari o‘qlari o‘rtasidagi masofa
Bir kishilik qo„l yuvgichlar
0,65
Qo„l va oyoq vannalari, pissuarlar
0,7
Qatorlar orasidagi o‘tish yo‘llarining kengligi
Yopiq dush kabinalari, guruhli qo„l yuvgichlar
1,2 (1,8)
Ochiq dush kabinalari va hojatxonalar, pissuarlar
1,5 (1,8)
Bir kishilik qo„l yuvgichlar
1,8
Qo„l va oyoq vannalari, ayollar shaxsiy gigienasi kabinalari, fotariy
kabinalari
2,0
Garderob xonalardagi kiyim-bosh saqlanadigan shkaflar, qatordagi
bo„linmalar soni:
18 tagacha bo„lsa
1,4
18 dan 36 tagacha bo„lsa
2,0
Qavs ichidagi ko„rsatkichlar tayanch-harakatlanish apparatida buzilishlari bor nogironlar uchun
keltirilgan
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna
|
Tashqi tuzilishi - A s daminov, B. S. Salimov

104
boshga qo’shilib ketadi. Ularda bo’yin deyarli bo’lmaydi. Tanasi
yalangoch teri bilan qoplangan, shox, suyak tangachalar bo’lmaydi.
Epidermisda ko’p hujayrali shilimshiq modda ishlab chiqaruvchi
bezlar ko’p. Bu bezlar terini qurib qolishdan, zararli mikroorganizmlar
bilan zaharlanishdan saqlaydi, ba’zilarida himoya uchun hid ham
chiqaradi.
Baqaning terisi boshidan oyog’igacha gavdaga yopishmagan
bo’lib, shu joylarda limfa bilan to’ldirilgan bo’shliqlar bo’ladi.
Skeleti :
bosh, umurtqa pog’onasi, erkin oyoqlar va ularning
kamar skeletidan tashkil topgan. Umurtqa pog’onasi bo’yin, tana,
dumg’aza va dum umurtqalariga bo’linadi. Bo’yinda faqat bitta umurtqa
(corvicalis) bor. Tana umurtqalari 7 ta bo’lib, oldingi tomondan botiq,
orka tomoni bo’rtib chiqqan - prosel tipda bo’ladi. Qovurg’alari yo’q.
Dumg’aza bo’limida faqat bitta umurtqa bor. Dum umurtqalari bir-
biriga qo’shilib, dum suyakchasi - urostilni hosil qiladi.
Bosh skeletining miya qutisi asosan tog’aydan tuzilgan. Miya
qutisining qoplovchi suyaklari bir-biriga qo’shilib ketgan.
Tepa, peshona suyagi, burun suyagi, keyingi tomondan o’rab
turuvchi tangacha suyaklari va miya qutisining tagi hosil qiladigan
parasfenoid va juft dimog’ suyaklari kiradi.
Visseral skeletning tanglay va qanotsimon suyaklari ham bosh
skeleti tagini hosil qilishda ishtirok etadi. Ustki jag’ vazifasini jag’
oraliq va ustki jag’ suyaklari bajaradi.
Harakat organlar skeleti ikki qismdan, oldingisi yelka kamari va
erkin qo’l skelet suyaklari, orqadagisida chanoq va erkin oyoq skelet
suyaklaridan tashkil topgan.
Yelka kamari yoy shaklida bo’lib, kurak usti tog’ayi, kurak suyagi
karokoid va prokarokoiddan tashkil topgan. Yoy o’rtasida to’sh suyagi,
to’sh oldi suyagi bor.
Chanoq kamari juft yonbosh, qo’ymich suyaklaridan va tog’ay
holiga kelgan qov elementlaridan iborat.
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna - bet 20

33
IV BOB. MAKTABGACHA TA‟LIM MUASSASALARI
Maktabgacha ta’lim muassasalariga quyidagilar kiradi:
- bolalar bog„chasi;
-
umumrivojlantirish turiga mansub va bolalar rivojlanishining bitta yoki bir
nechta yo„nalishlari (badiiy-estetik, jismoniy va boshq.) ustuvor bo„lgan
bolalar
bog„chasi;
- tarbiyalanuvchilarning jismoniy va psixologik
chetlanishlarini tuzatish
(korreksiyalash)ga ixtisoslashtirilgan
kompensatsiyalovchi turdagi bolalar
bog„chasi;
-
nazorat va sog‘lomlashtirish turiga mansub va sanitariya-gigienik,
profilaktika va sog„lomlashtirish tadbirlar va muolajalar ustuvor bo„lgan bolalar
bog„chasi;
-
kombinatsiyalangan turdagi bolalar bog„chasi (uning tarkibiga turli
birikmalar
ko„rinishidagi
umum
rivojlantirish,
kompensatsiyalovchi
va
sog„lomlashtirish guruhlari kirishi mumkin);
-
bolani rivojlantirish markazi – barcha tarbiyalanuvchilarni jismoniy va
psixologik rivojlantirish, korreksiya va sog„lomlashtirish yo„nalishida faoliyat
ko„rsatadigan bolalar bog„chasi.
4.1. Maktabgacha ta‟lim muassasalarining yer uchastkalari
Maktabgacha
ta‟lim
muassasalari
mikrotumanlarning
markazida
joylashtirilgan bo„lib, foydalanish radiusi 300 metrdan ko„p bo„lmagan kundalik
xizmat ko„rsatish muassasalari turiga mansub hisoblanadi. Ularga bo„lgan ehtiyoj
mikrotuman aholisining demografik tarkibiga bog„liq ravishda bajarilgan hisob-
kitoblar bilan aniqlanadi. Maktabgacha ta‟lim muassasalarining binolaridan “qizil
liniya”gacha masofa 25 metrdan kam bo„lmasligi lozim. Maktabgacha ta‟lim
muassasalarining yer uchastkalari chegarasidan oynalari va kirish yo„llari bo„lgan
turar-joy binolari devorlarigacha masofa 10 metrdan, oynasi va kirish yo„llari
bo„lmasa – 5 metrdan kam bo„lmasligi kerak .
Yer uchastkalarining maydoni bitta bolaga 30-40 m
2
hisobidan
qabul
qilinadi. Maktabgacha ta‟lim muassasalarining yer uchastkalari quyidagi
funksional guruhlarni o„z ichiga oladi: guruhlarning maydonchalari, badantarbiya
maydonchasi,
rezavor mevalar tomorqasi, xo„jalik maydonchasi,
daraxt va gul
ekilgan maydonchalar.
Muskul sistemasi - A s daminov, B. S. Salimov

105
Nerv sistemasi.
Bosh miyasi ancha progressiv belgilar bilan
xarakterlanadi. Oldingi yarim sharlar nisbatan
katta va bir-biridan
ajralgan. O’rta miya nisbatan kichik, miyacha juda kichik. Bosh
miyadan 10 juft bosh nervlar chiqadi.
Orqa miya yaxshi rivojlangan, yelka
va chanoq tugunlarini hosil
qilgan bo’lib, oyoqlarni idora qiladi.
Sezgi organlari:
progressiv taraqqiy etgan. Ichki quloq
murakkablashib, o’rta quloq bo’shlig’i hosil bo’lgan. O’rta quloq tashqi
tomondan nog’ora parda bilan o’ralgan.
Ko’zining shox pardasi burtiq, gavhari linzasimon shaklda bo’ladi.
Ko’zni himoyalovchi qovoq bor. Tashqi va ichki burun teshiklari bo’lib,
ular hid bilish vazifasini o’taydi.
Itbaliqlarda yon chiziq organ bo’ladi.
Hazm organi:
serbar og’iz-halqum bo’shlig’iga ochiladi. Og’iz-
halqum bo’shlig’ining tagida til joylashgan. Tilning uchi og’iz turiga
qarab qayrilgan.
Til shilimshik modda ajratadi, . doim xul, u
hasharotlarni ushlash uchun moslashgan. Jag’ oraliq, ustki jag’ va
dimog’ suyaklarida uchi bir oz orqa tomonga qaragan tish joylashgan.
Og’iz-halqum bo’shlig’i bir oz torayib, qizilungachga, u oshqozonga
ochiladi. Ichagi baliqlarnikiga
nisbatan uzunroq, katta jigarning ut
pufagi va oshqozon osti bezining chiqarish yo’llari ichakning keyingi
qismi - kloakaga ochiladi.
Nafas olish organlari.
Voyaga yetgan baqa o’pka
va terisi bilan
nafas oladi. O’pka juft ingichka devorli chuqurchali xaltachadan iborat.
Teri orqali nafas olish kuchli (51% kislorod olinib, 86% karbonat
angidrid chiqaradi).
Tashqi burun teshiklari, xoanalar, xiqildok traxeya
kamerasi va o’pka nafas yo’llarini tashkil etadi.
Baqalarda ko’krak qafasi yo’qligi sababli nafas olish o’ziga xos
yo’l bilan amalga oshadi. Og’iz bo’shlig’ini pastki jag’ni ochib havoga
to’ldiradi, bu vakt ichida burun klapanlari burun teshigini yopadi, keskin
pastki jag’ni ko’tarilishi havoni o’pkaga haydaydi.
Qon aylanish sistemasi - A s daminov, B. S. Salimov

106
bo’lib, uyqu arteriyasi deyiladi va arterial
qonni bosh qismiga olib
boradi. Uyqu arteriyasi arterial konusning qorin tomonidan chiqadi.
Ikkinchi juft chap va o’ng aorta yoylari deyiladi.
Aorta yoylaridan oldin oyoqlarga arterial qon olib boruvchi umrov
osti arteriyalari chiqadi. Chap va o’ng aorta yoylari yurakdan pastroqda
o’zaro qo’shilib, toq orqa aortani hosil qiladi va xamma ichki organlarni
va keyingi oyoqlarni qon bilan ta’minlaydi.
Venoz qon gavdaning keyingi qismidan va orqa oyoqlaridan
buyrakning bir juft qopqoq venasi bilan bitta qorin venasiga yig’iladi.
Buyrakdan chiqqan qon keyingi kavak venani hosil qiladi.
Keyingi
kavak vena, qorin venasi va bir juft jigar venasi bilan birlashib, vena
sinusiga ochiladi.
O’pkalardan toza arterial qon o’pka venasi nomi bilan chap yurak
bo’lmasiga qo’yiladi. Yurak bo’lmalarining
qisqarishidan qon umumiy
teshik orqali yurak qorinchasiga o’tadi.
Shunday qilib, amfibiyalarda 2 ta qon aylanish doirasi farq
qilinadi:
1. Katta qon aylanish doirasi:
Yurak-arteriya kapillyarlari bo’ylab butun
tanaga kapillyarlar orqali
vena bilan o’ng yurak bo’lmasiga.
2. Kichik qon aylanish doirasi:
Yurakdan o’pka kapillyar-arteriyasi va undan kapillyar o’pka venasi va
chap yurak bo’lmasiga.
Ayiruv
organlari
:
voyaga
yetganlarida
tana-buyrak
mezonefrosidan iborat. Buyraklardan bir juft siydik yo’li, siydik pufagi
orqali kloakaga ochiladi.
Ko’payishi va rivojlanishi

107
ichki. Kopulyativ organi bor. Bularga
janubiy Amerikada yashovchi
chervyagalar va Janubi-sharkiy Osiyoda tarqalgan seylon ilon balig’ini
vakil qilib olsak bo’ladi.
2.
Dumlilar.
280 ga yaqin turi bor. Asosan shimoliy Yaqin Sharqda tarqalgan.
Gavdasi uzunchoq, yaxshi rivojlangan dumi bor.
Bularga tritonlarni,
karpat olovli salamandra, yapon salamandrasini vakil qilib olsak bo’ladi.
3.
Dumsizlar -
2100 ga yaqin turi bor.
Boshi yalpoq, tanasiga tutashgan, dumi
yo’q, orqa oyoqlari oldingisiga nisbatan 2-3 marta kattaroq.
Bularga
baqalar,
qurbaqalar,
kvakshalar,
jerlyankalar
vakil
bo’ladi.
O’zbekistonda 2 ta tur amfibiya - ko’l baqasi va yashil qurbaqa
uchraydi. Rasm 13.14.15
58-rasm.
Baqa
skeleti
108
1.
Ko’z kosasi; 2 Peshona – tepa suyagi;
3 Jag’arosuyak; 4 Jag’ suyagi; 5 Yonoq-kvadrat suyagi;
6 Bosh suyagini ensa qismi; 7
Yelka suyagi;
8 Bilak va tirsak suyagi; 9 Bilaguzuk suyaklari;
10 Kaft va barmoq suyaklari (I, II, III, IV, V);
11Kurak suyagi; 12Ko’krak umurtqalari; 13 Dumg’aza;
14 Urostil; 15 Yonbosh; 16 Qo’ymich; 17 Son;
18 Boldir; 19 Tovon;
20 Oshiq; 21 Kaft; 22 Barmoq (I, II, III, IV, V);
23 VI
Barmoq rudimenti
59-rasm. Kul baqasi
1.
burun tishigi; 2 kulok(nogora pardasi); 3 rezonator; 4 terining
tanaga
yopishgan kismi; 5 anus;
109
60-rasm . Baqaning ichki tuzilishi.
1.
ogiz; 2 oshkozon; 3 oshkozon osti bezi; 4 jigar; 5 ut pufagi;
6 ingichka ichak; 7 yugon ichak; 8 siydik yuli; 9 kloaka; 10 yurak;
11 bosh miya; 12 orka miya; 13 buyrak;14 siydik kanali gonada;
NAZORAT SAVOLLARI.
1.
Sudralib yuruvchilarning teri qoplami qanday tuzilgan?
2.
Reptiliyalarning nerv sistemasi qanday tuzilgan?
3.
Sudralib yuruvchilarning nafas olish organi bo’lib nima xizmat
qiladi?
4.
Tez kaltakesakning ovqat hazm qilish sistemasini tushuntirib
bering.
5.
Sudralib yuruvchilar sinfining ko’payishi va rivojlanishini aytib
bering.
6.
Sudralib yuruvchilarning sistematikasini ayting.
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna - bet 23

40
Ushbu blok tarkibiga sinf xonalaridan tashqari mehnat ta‟limi ustaxonasi,
uzaytirilgan kun guruhlari uchun universal xona, rekreatsiya xonasi va sanitariya
bloki kiritiladi.
5-9 sinflar uchun o‘quv seksiyalari o„quv kabinetlari va laboratoriyalar
bazasida shakllantiriladi.
O„quv xonalari quyidagilardan iborat: ishchi zona (tahsil olayotganlar uchun
o„quv stollarining joylashuvi), o„qituvchining ishchi zonasi, ko„rgazmali o„quv
qo„llanmalari va o„qitishning texnik vositalari (O„TV)ni joylashtirish uchun
qo„shimcha zona, o„quvchilar yakka tartibda shug„ullanishi uchun maxsus zona.
Umumta‟lim maktablarining asosiy sinf xonalari uchun yorug„lik bo„yicha
talab qilingan tomonlar janub va janubi-sharq hisolanadi. Rassomlik,
chizmachilik va rasm kabinetlari uchun yorug„lik bo„yicha tavsiya etilgan
tomon –shimol.
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent arxitektura qurilish instituti qodirova Surayyo Adilovna - bet 30

52
6.1. Mehmonxonalar klassifikatsiyasi
Mehmonxona binolari bir nechta asosiy ko„rsatkichlar bo„yicha toifalandi:
Sig‘imi bo‘yicha:
- kam sig„imli – o„rinlar soni 100 tagacha;
- o„rtacha sig„imli – o„rinlar soni 100 dan 500 gacha;
- katta sig„imli – o„rinlar soni 500 dan 2000 gacha.
Qavatliligi bo„ycha:
- kam qavatli – 1-2 qavat;
- o„rtacha qavatli – 3-5 qavat;
- yuqori qavatli – 6-9 qavat;
- ko„p qavatli – 10-40 qavat;
- osmono„par – 40 va undan ko„p qavatli.
Vazifasi bo‘yicha (mehmonxona binolari uchun asosiy tipologik belgi –
ularning vazifasi):
- umumiy;
- konferens-otel, kongress-otel;
- sayyohlar uchun mo„ljallangan;
- kurort;
- kempinglar.
Qulayliklar darajasi bo‘yicha: mehmonxonalarning
Rossiyada qabul
qilingan razryadlari xalqaro standartlar bo„yicha yulduzlar soniga mos keladi:
oliy A - *****;
oliy B - ****;
I - ***;
II - **;
III - *.
Xalqaro amaliyotda mehmonxonalar qulaylik darajasiga bog„liq ravishda bir
nechta qurilish razryadlariga ajratiladi. Ularning soni turli mamlkatlarda 3 dan 7
gacha o„zgarishi mumkin. Ispaniyada qulaylik
darajasi yulduzchalar bilan
belgilanadi; Gretsiyada – harflar bilan; Avstriyada – klasslar bilan;
Polsha va
Bolgariyada – toifalar bilan va hk. Bu kabi bo„linishlar
uchun asosiy mezon
sifatida nomerlar fondining sifatiy tarkibi xizmat qiladi: bir, ikki o„rinli va sig„imi
ko„proq bo„lgan nomerlar – bir xonali, shuningdek ko„p xonali lyuks nomerlar va
apartamentlarning foizda ifodalangan o„zaro nisbati.
Nomerlar fondining sifati
shuningdek apartamentlardagi nomerning pardozlanishi,
mebellar bilan
jihozlanishi va texnik uskunalanishi bilan ham tavsiflanadi .
Ushbu daraja belgilanishining ikkita asosiy usuli mavjud bo„lib, birinchisida
statistik ko„rsatkichlar, ya‟ni vannaxonasi va sanitariya bo„lmasi bo„lgan
53
nomerlarning aniq belgilangan nisbati, umumiy foydalanish uchun mo„ljallangan
xonalarning funksional tarkibi (basseyn, sauna
va shu kabilarning bor yoki
yo„qligi) bo„yicha belgilanadi; ikkinchisida – material
bazaning sifatiga emas,
balki dinamik omillarga, ya‟ni servis xizmatining sifatiga qarab belgilanadi [26].
Muskul sistemasi - A s daminov, B. S. Salimov

91
olishda suv tashqi jabra teshiklaridan jabra xaltachalariga va shu yo’l
bilan orqaga qaytib tashqariga chiqib ketadi.
Qon aylanish sistemasi:
Lansetnikning qon aylanish sistemasi tarzda
tuzilgan Minogalarda yurak bor bo’lib, u ikki qismdan - yurak bo’lmasi
va qorinchasidan iborat. Yurak bo’lmasiga venoz sinusi tutashgan. Vena
qon tomirlari orqali kelgan venoz qon sinusiga,
undan yurak
bo’lmasiga , so’ngra yurak qorinchasiga quyiladi.
To’garak og’izlilarda bitta qon aylanish doirasi bo’ladi.
Ayirish organi:
Gavda bo’shlig’ida joylashgan bir juft mitonefridik
buyrakdan iborat. Siydik Volf kanali orqali
siydik tanosil teshigiga
ochiladi.
Uzatmalar qutisi va taqsimlash qutisidagi nosozliklar

63
vaqtida shovqinlarga sabab bo’ladi. Almashlab ulash mexanizmining ayrisi yoki kallagidagi
boltlarning bo’shab ketishi, fiksatorlarning qadalib qolishi, shesternyalar, podshipniklar va vtulkalar
eyilishi oqibatida uzatmalarni ulash kiyinlashadi. Sinxronizator muftasi va shesternyalar tishlarining
yon tomonida hamda ishchi yuzalaridagi eyilishlar uzatmalarni to’liq ulanmasligi, fiksator
prujinalarining bo’shashib qolishi tufayli uzatmalarning o’z-o’zidan uzilib qolishi sodir buladi.
Uzatmalar qutisidagi shovqin esa vallar podshipniklari hamda shesternya tishlarining ishchi
yuzalaridagi eyilishlar va sinishlar, moy sathining pasayishi natijasida kelib chiqadi.
Asosiy va kardanli uzatmalar, differensial, yarim o’qlar va teng burchak tezligiga ega
bo’lgan sharnirlardagi nosozliklar
. Nosozliklar ularga vaqtida texnik xizmat ko’rsatmasdan uzoq
muddat ishlatish yoki sifatsiz TXK oqibatida yuzaga keladi. Asosiy uzatma va differensialdagi
nosozliklarga shesternya tishlari, differensial krestovinasi va podshipniklarning eyilishi yoki sinishi,
shuningdek, asosiy uzatma salniklari jipsligining buzilishi misol bo’ladi. Ularning hammasi
harakatlanish chog’ida orqa ko’prik karterida shovqinning kuchayib ketishi bilan namoyon buladi.
Avtomobil o’rnidan qo’zg’alayotganda, burilayotganda yoki harakatlanayotganda taqillashlar
hamda zarblarning mavjudligi kardanli uzatmalar yoki teng burchak tezligiga ega bo’lgan
sharnirlardagi nosozliklardan darak beradi. Bu nosozliklar krestovina o’qlari va sharnir
kosachalarining ko’p eyilishidan yuzaga keladi, Kardan vauining muvozanati buzilsa,
transmissiyada kuchli titrash va shovqinlar hosil bo’ladi. Yarim o’qlardagi asosiy nosozliklar esa
ular shlitsalarining eyilishidandir.
CHang so’rg’ichlarning texnik tavsifi

221
modeli
G’ildiraklarni yuvish jixozi
KART Wulkan
200
G’ildiraklarni yuvish jixozi
KART Wulkan
300
Agregat va detallarni yuvish
jixozi
L160
Katta agregatlarni yuvish
jihozi
L210
Agregat va detallarni yuvish
jixozi
L190
Detallarni yuvish jixozi
L35F
Detallarni yuvish jixozi
L331V
G’ildiraklarni yuvish jixozi Drester 550W
2-Tajriba ishi.
Mavzu: Dvigatellarning yonilg’i ta’minlash tizimiga texnik xizmat ko’rsatish va
ta’mirlashdi ishlatiladigan jixozlar
.
I.Ishdan maqsad.
Yonilg’i bilan ta’minlash tizimidagi asboblarni diagnostikalash va ularni ta’mirlashda
ishlatiladigan jixozlarni o’zlashtirish.
II.Ishning mazmuni.
Tajriba ishi kafedraning laboratoriya bazasida yoki ilg’or avtoservis korxonalarining birida
o’tkaziladi. Bunda talabalar yonilg’i tahminlash tizimi zichlikligini nazorat qilish, tizimning
nosozliklarini aniqlash va ularni bartaraf qilish hamda karbyuratorli va injektorli tahminlash
tizimiga xizmat ko’rsatish ishlari va tahmirlashda ishlatiladigan jihozlar bilan tanishadilar.
III.Jihozlar va asboblar:
1.Neksiya va VAZ turidagi avtomobillar
2. Injektorlar tizimini tozalash majmuasi
2.Karbyuratorchi-chilangarning asboblar majmuasi.
3.Jiklyorlarning o’tkazish qobilyatini aniqlaydigan NIIAT-285 asbobi.
IV.Ishni bajarish tartibi:
1. Tahminot tizimi agregatlarini tashqi nazorat qilish.
2. Karbyuratordagi jiklyor va purkagichlarning o’tkazuvchanlik qobilyatini tekshirish.
3. Yonilg’i nasosining holatini tekshirish.
4. Injektorlarning zichlikligini tekshirish.
5. Dvigatel tirsakli valining erkin tekis aylanishlar sonini tekshirish va mehyoriga keltirish.
-rasm. Yengil avtomobillar uchun cho’tkali harakatlanuvchi yuvish jihozi

220
emblemasi; 9- sintetik yuvish aralashmasi baki; 10-aylanuvchi havopurkagich; 11-yuvish
aralashmasini tarqatuvchi forsunka; 12-buraluvchi kronshteyn; 13-vertikal cho’tkani
harakatlantiruvchi dvigatel; 14-elektro’tkazgich; 15-gorizontal cho’tkani harakatlantiruvchi
dvigatel; 16-avtomobilni quritish shamollatgichi; 17,21-yaltiratgich baklari; 18-forsunkalarning
og’ish buchagini sozlovchi moslama; 19-echiladigan cho’tka ushlagichlar; 20-chap tomon
cho’tkasi; 22-gorizontal cho’tka posangisi; 23-g’ildirak disklarini yuvish moslamasi; 24-relg’sli
yo’l.
Avtomobilni yuvish portalining 1 yoki 2 martadagi (ikki tomonga) harakatida bajariladi.
Yengil avtomobillarni bu jihozlar yordamida yuvish uchun 5-6 min sarflanadi, shuning uchun bu
jihozlardan uncha katta bo’lmagan TXKSlari va avtoservis korxonalarida keng ko’lamda
foydalaniladi.
Avtomarkazlar va katta avtoservis korxonalarida avtomo-billarni yuvish-quritish liniyalari
(1.4-rasm) tashkil qilinadi. Bu liniyalarda avtomobillarni yuvish postiga katta bosimdagi suv
yordamida yoki cho’tkali yuvish (a) jihozlari va quritish postiga esa o’rta bosimdagi issiq havo
oqimi yordamida quritish jihozlari (b) o’rnatiladi. Quritish postida issiq havo oqimi
avtomobillarning ikki yon va ustki tomonlaridan yuboriladi.
Engil avtomobillarni yuvish va quritish liniyasi
1.4-rasm
a
.
b
.
a. Avtomobillarni katta bosimdagi suv bilan
yuvish jihozi.
b. Avtomobillarni issiq havo oqimi
yordamida quritish jihozi.
Hisobot
Ishdan maqsad:
Ish mazmuni:
Jihozlar va asboblar:
1-jadval
Transmissiya agregatlarini diagnostikalash

64
agregatga o’rnatilgan asbob strelkasi no’lga keltirilishi zarur.
Transmissiya agregatlariga TXK.
Transmissiya agregatlariga xizmat ko’rsatish navbatdagi
KXK, 1-TXK, 2-TXK jarayonida amalga oshiriladi.
KXK da transmissiya agregatlari, avtomobilni o’rnidan jildirib va harakatlanish vaqtida
uzatmalarni almashlab ulab tekshiriladi. Etaklovchi ko’prikning holati va jipsligi nazorat qilinadi.
1-TXK da KXK dagi ishlarga qo’shimcha ravishda ilashish muftasi tepkisining erkin yurish
yo’li tekshriladi va zarur bo’lsa, rostlanadi, yuritma detallari plastik materiallar bilan moylanadi.
Uzatmalar qutisi, kardanli uzatma, taqsimlash qutisi, orqa ko’prik karterining mahkamlanishi,
zichlagichlarning holati tekshiriladi, agregatlardagi moy sathlari me’yoriga keltiriladi.
2-TXK da transmissiya agregatlari bo’yicha KXK va 1-TXK dagi barcha ishlar bajariladi,
moylash haritasiga mos ravishda agregatlardagi moylar almashtiriladi. Agar agregatlarda
nosozliklar aniqlansa, ularni ishchi holatiga keltirish uchun ta’mirlanadi.
Qo’shimcha ravishda, har bir transmissiya agregatlari bo’yicha bajariladigan ishlarni
alohida-alohida ko’rib chiqamiz.
Ilashish muftasiga texnik xizmat ko’rsatish

|
Ilashish muftasiga texnik xizmat ko’rsatishBog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasiIlashish muftasiga texnik xizmat ko’rsatish.
Ekspluatatsiya jarayonida ilashma rostlab
turiladi, ammo bundan oldin ilashma tepkisining erkin yo’li tekshiriladi. Buning uchun ikkita
surilgichi bo’lgan chizg’ichdan foydalaniladi. Chizg’ichning bir uchi kabina poliga tiraladi,
surilgich esa tepki maydonchasiga to’g’rilanadi. Ilashma tepkisi, harakatlanishga qarshilik keskin
ortgunga qadar bosiladi va shu vaziyat ikkinchi surilgich yordamida qayd qilinadi. Chizg’ichning
ikkala surilgichi orasidagi masofa tepkining erkin yo’lini aniqlaydi.
Zamonaviy Neksiya, Espero va shunga o’xshash avtomobillarda ko’pincha ilashish muftasi
uchun gidravlik yuritma ishlatiladi. Bunday mufta yuritmasi tepkisining to’liq harakatlanish va
erkin yurish yo’li me’yoriga keltiriladi. To’liq harakatlanish yo’lini aniqlash uchun ilashish
muftasining tepkisi bilan rul chambaragining pastki qismigacha bo’lgan masofa (NEKSIYa
avtomobilida) aniqlanadi, so’ngra tepki to’liq bosilib yana masofa aniqlanadi. Bu ikki masofalar
orasidagi farq 130-136 mm bo’lishi kerak. Agar bu masofa me’yoridan farq qilsa, u holda sozlash
ishlari bajariladi. Tepkining erkin yurish yo’li 8-15 mm oralig’ida bo’lishi kerak.
VAZ, Moskvich va GAZ rusumli engil avtomobillarda, ilashish muftasi tepkisining erkin
yurish yo’li ishchi tsilindr shtokining uzunligini o’zgartirish yo’li bilan sozlanadi.
Monjeta, porshen yoki tsilindrlarning eyilishi natijasida me’yoridan ortiq miqdorda
tirqishlar yuzaga keladi. Ular orqali ilashish muftasining yuritmasiga havo kirib qoladi, Uni ishchi
tsilindrning havo chiqarish trubkasi orqali chiqarib tashlanadi.
Buning uchun ishchi tsilindr chang va kirliklardan tozalanadi. Ilashish muftasi yuritmasidagi
suyuqlik quyish idishining qopqog’ini ochib, suyuqlik sathi tekshiriladi. U rezbali qismidan 15-20
mm. dan pastda yoki ”min” belgisidan past bo’lmasligi kerak. Ishchi tsilindrning chiqarish
klapani(1) rezina qopqog’i olinib, o’rniga rezina shlanga tiqiladi va bir uchi 1/3...1/2 hajmda tormoz
suyuqligi to’ldirilgan shisha idishga tushiriladi. Yuritma tepkisi qarshilik sezilguncha, ya’ni
tepkining yurish yo’li o’zgarmagunga qadar, tez-tez bosib harakatlantiriladi, so’ngra tepkini bosib
turib, klapan 1/2...3/4 aylanaga buraladi va tepki ohirigacha bosilgach, klapan mahkamlanadi hamda
tepki sekin qo’yib yuboriladi. Bu holat shisha idishda havo pufakchalari chiqmay qolguncha davom
ettiriladi. Operatsiya vaqtida vaqti-vaqti bilan sig’imdagi tormoz suyuqligi sathi tekshirilib va
me’yoriga keltirib turiladi. Nihoyat, klapan qotirilib, shlanga echib olinadi.
|
| |
Ювиш ускуналари - Касбий психология

|
Касбий психология Pdf ko'rish
|
bet | 180/207 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 6,46 Mb. | | #237153 |
Bog'liq avtomabillar texnik ekspluatasiyasiЮвиш ускуналари
Чуткали
Заррачали
Заррача чуткали
Автомобил ва
автобуслар тагини
Юкори ва ён томондаги юзаларини
ювиш
Юк
автомобил
лар
Автобус
лар
Енгил
автомобил
лар
Автофургон
ва автоцис
терналар
Автофургон ва
автоцистерналар ичини
Гилдирак дискларини
ювиш
2.1-rasm. NT 561 Eco modelidagi avtomobillar salonini tozalash ishlariga
mo’ljallangan chang so’rg’ich mashinasi.
Yuvish jixozlari. Avtomobillarni yuvish qurilmalari umumiy va maxsus turlarga bo’linadi.
Umumiy turdagi yuvish jixozlari yuvishga qulay bo’lib, ular yordamida avtomobilning ostini ham
yuvishi mumkin. Bu ishlar maxsus maydonda va turli ko’rish ariqlarida, estakada va ko’targichlar
yordamida bajariladi. Ko’rish ariqchalari devorlari, maydonchalari yuzasi nam o’tkazmaydigan
lappakchalar bilan qoplanib, poli suvlar oson oqib ketishi uchun 2-3% qiyalikda bo’ladi.
Avtomobillar turiga hamda yuvish usuliga qarab, maxsus yuvgichlar qo’lda yuvish uchun
moslashgan, mexanizatsiyalashgan, avtomatlashgan va aralash turda bo’lishi mumkin.
Yuvish uskunalari zarrachali, cho’tkali va zarracha cho’tkali turlariga bo’linadi.
1.2-rasm
1.2-rasmda mexanizatsiyalashtirilgan yuvish uskunalarining asosiy turlari: oddiy kulda
yuvish, shlanga va sepkich yordamida past bosimli (0,2-0,4MPa) va yukori bosimli (1-2,5MPa)
yuvish uskunalari kursatilgan.
CHo’tkali yuvish jihozlari ishchi organining tuzilishi bo’yicha harakatlanuvchi
(yuvilayotgan avtomobilning sirti bo’yicha bo’ylama harakatlanadi, bunda avtomobil qo’zg’almay
joyida turadi) va qo’zg’almas (bunda avtomobilning o’zi yoki konveyer yordamida harakatlanadi)
bo’lishi mumkin. Harakatlanuvchi jihozlar (1.3-rasm) P-shaklidagi arkadan iborat bo’lib, u yuvish
postiga tashalgan relg’sli yo’lda elektr yuritma yordamida harakatlanadi. Portalga elektr uzatmali 2
ta vertikal va 1 ta gorizontal cho’tkalar hamda purkagich (yuzani quritish uchun) o’rnatilgan.
|
| |
"
R
" - Касбий психология

69
1-rulbo’ylama siljishini sozlash: 1-pastki qopqoq; 2- karteri; 2-plunjer; 3-zichlash-tirish
xalqasi; 4- rul mexanizmi; 3-sozlovchi qistirma; b) prujina; 5-sozlovchi tiqin; 6-
chegaralovchi chervyakni rolik bilan ilashish tirqishini sozlash: gayka 1-sozlovchi vint; 2-
shayba; 3-chegaralovchi gayka
Hozirgi vaqtda ishlab chiqarilayotgan NEKSIYa, ESPERO, MERSEDES-BENS va boshqa
turdagi avtomobillar rul mexnizmining gidrokuchaytirgichiga DEKSRON-II yoki shu sinfga
mansub transmissiya moylari quyiladi.
Rul boshqarmasi mexanizmlarini joriy ta’mirlash ularning detallarini almashtirish hisobiga
amalga oshiriladi. Detallarning eyilgan joylari, masalan, soshka vali bo’yinlari xromlash yo’li bilan
tiklanadi, val ohiridagi rezba yo’nib tashlanib, sirti payvandlanadi va yangi rezba ochiladi. Rul
mexanizmi karteridagi podshipnik o’rnatiladigan uyaning eyilgan joylari yo’niladi va polat halqa
presslab o’rnatiladi.
Ta’mirlash vaqtida tarangligi pasaygan va singan prujinalar, sharsimon barmoqlarning
eyilgan ichqo’ymalari, bo’ylama va ko’ndalang tortqi barmoqlari almashtiriladi. Egilgan rul
tortqilari sovuq holda yoki 800°S haroratgacha qizdirib to’g’rilanadi.
Tormoz tizimining asosiy nosozliklari.
Bunga friksion qoplamalar va tormoz
barabanlarining (disklarining) eyilganligi, tormoz kuchi sozlagichining noto’g’ri ishlashi,
gidroyuritmali tormoz tizimida rezinali manjetlarning eyilishi va shishib ketishi, tsilindr, porshen,
pnevmatik tormoz tizimida esa tormoz va himoya klapanlarining eyilishi, tormoz kamerasidagi
diafragmaning teshilishi, quvvat akkumullyatorlari manjetlarining ishdan chiqishi misol bo’ladi.
Tormoz tizimiga xizmat ko’rsatish ishlari asosan 1-TXK, 2-TXK va MXK davrlarida
bajariladi.
1-TXK da tormoz tizimi bo’yicha barcha birikmalar va truba o’tkazgichlarning jipsligi,
kompressor hosil qiluvchi bosim, jihozda tormozning ishlash sifati, detal va birikmalarning joyiga
qotirilishi, tormoz tepkisining erkin va ishchi yurishi tekshiriladi.
2-TXK da 1-TXK dagi ishlar bilan birgalikda tormoz barabanlari (disklari), kolodkalar,
g’ildirak podshipniklari, gidravlik tormoz tizimidagi suyuqlik sathi, ko’p konturli pnevmatik
tizimlardagi konturlar va tormoz kuchini sozlagichlarning ishlashi tekshiriladi.
Qo’shimcha ravishda kundalik xizmat ko’rsatish vaqtida ballonlardagi kondensat to’kiladi,
kuz va qish vaqtlarida nam ajratgichdagi suyuqlik sathi tekshiriladi. Mavsumiy xizmat davrida
bosim sozlagichdagi filtr kerosin bilan yuviladi va mavsum kirishiga nam ajratgich
tayyorlanadi(harorat +5°S dan pasayganda nam ajratgich ushlagichini yuqori holatiga qo’yiladi).
Quyida biz gidroyuritmali va havo yuritmali tormoz tizimlari bo’yicha bajariladigan texnik
xizmat ko’rsatish ishlarini alohida-alohida ko’rib chiqamiz.
№14-ATE. «Avtomobillarga kundalik xizmat ko’rsatish

218
2-qism. Laboratoriya mashg’uloti
1-Tajriba ishi.
Mavzu: Avtomobillarni tozalash ishlarida qo’llaniladigan jixozlar
I. Ishdan maqsad:
Talabalarning nazariy
bilimlarini mustahkamlash, avtomobillarda yuvish-tozalash ishlarida
qo’llaniladigan jihozlarining tuzilishini va ishlash tomoyillarini o’rganish, ko’nikma hosil qilish.
II. Ish mazmuni:
Ushbu laboratoriya ishi kafedraning laboratoriyasida yoki ishlab chiqarishdagi filiallaridagi
avtomobillarni yuvish, tozalash va quritish postida bajariladi hamda talabalar tozalash jixozlarining
turlari,
tuzilishi, ishlash tartibini o’rganish bilan shug’ullanadilar.
III. Jihozlar va asboblar:
-tozalash jixozlari (chang so’rg’ichlar);
-yuvish jihozlari;
-zarrachali, cho’tkali va zarracha cho’tkali yuvish uskunalari;
-artish materiali;
IV. Ishni bajarish tartibi:
Har bir talabaga o’qituvchi tomonidan topshiriq beriladi va u quyidagi tartibda ishni
bajaradi:
- tozalash jixozlari (chang so’rg’ichlar)ning texnik tasnifi va
turlari haqida mahlumotlar
yig’ish (1-jadval),
-yuvish jihozlarining turlari va tasnifi, vazifasi, ishlatilish joyi haqida malumot to’planadi va
2-jadval to’ldiriladi.
- zarrachali, cho’tkali va zarracha cho’tkali yuvish uskunalarini printsipial shakli bilan
tanishadi hamda ishlash funktsiyalari keltiradi.
-bajarilgan ish bo’yicha xulosa yozadi.
V. Umumiy mahlumotlar:
Avtomobillardan turli maqsadlarda, turli yo’l iqlim
sharoitlarida foydalanish, ularning turli
xil ifloslanishiga olib keladi. Yuk avtomobili kuzovlarining ifloslanishi tashiladigan yuk turiga
bog’liq bo’lib, ular qum, tuproq, ko’mir, qurilish materiallari va istehmol mollari bo’lishi mumkin.
Tashqi muhit harorati, yog’ingarchilik va kuzovga yopishib qolgan
iflosliklar tahsirida
bo’lgan joylardagi, bo’yoqning kimyoviy va fizik xususiyatlari o’zgarib, yuza asta sekin eskiradi.
Bularning oldini olish va TXK ishlarini sifatli bajarish maqsadida tozalash, yuvish va quritish
ishlari olib boriladi.
Tozalash jihozlari. Tozalash ishlaridan maqsad kuzovda qolgan
yuk qoldiqlarini
yig’ishtirish, yuk avtomobillarining kabinalari, avtobus va yengil avtomobil salonlarini changdan
tozalashdan iborat. Buning uchun xar xil turdagi chang yutgichlardan foydalaniladi, ular
qo’zg’almas va qo’zg’aluvchan bo’lib, elektr dvigateli quvvati 2 kVt gacha bo’lishi mumkin.
Engil avtomobil
va avtobus kuzovi, yuk avtomobilining kabinasi, platformasini kir va
changdan tozalashda elektr changyutgich (1.1-rasm) va qo’zg’almas chang so’ruvchi qurilma,
qo’lda ko’tarib yuruvchi va qo’zg’almas chang so’rgichlardan foydalaniladi.
Elektr chang yutgich quyidagicha tuzilgan bo’lib:
elektr shabadalatgich va chang yutgich ichida
konussimon
kallakli, cho’tkali shlanglar
majmuasidan iborat. CHang so’rgichning to’siqli
ichagidagi havo so’rish bosimi 11÷12 Pa bo’ladi.
Yirik avtoservis korxonalari va avtobus
saroylarida qo’zg’almas chang so’rg’ichlardan
foydalanish katta samara beradi.
- M A SH G’ U L O T - A s daminov, B. S. Salimov

90
2.Minoganing bosh miyasining tuzilishini o’rganish va rasmini
chizish.
Tashqi ko’rinishi:
Ilonsimon
tana uch qismdan - bosh, tana va
dumdan tashkil topgan. Tana qismlari aniq chegarasiz bir-biriga o’tadi.
Boshining ikki yon tomonida bir juft ko’zi, ular orasida toq burun teshigi
joylashgan. Boshining ikki yon tomonida yettitadan jabra teshigi bor.
Orqa tomonida oldingi va keyingi toq orqa suzgich qanotlari joylashgan.
Gavdasining ostida, tana bilan dum qo’shilgan yerda chiqaruv teshigi va
siydik tanosil teshigi joylashgan.
Teri qoplagichlar yumshoq bo’lib, unda
tashqi skeletdan asar xam
yo’k. Tana bir qancha hujayrali bezlar bilan qoplangan.
Skeleti asosan tog’aydan tashkil topgan. O’q skeleti vazifasini
umrbod saqlanadigan xorda bajaradi. Xorda
va orqa miya biriktiruvchi
to’kimali parda bilan o’ralgan.
Bosh skeleti miya qutisi, og’iz oldi voronkasi
skeleti va visseral
apparat skeletidan iborat. Miya qutisi bosh miyani ostidan,
yonidan va
qisman ustidan o’rab turadi.Visseral skelet jabra qutisidan, skeletsimon
tog’aydan va ko’z osti yoydan iborat. Jabra qutisining o’zi tog’ay
panjarasidan iborat. Jabra qutisiga yurak oldi tog’ayi tegib turadi.
Rul boshqarmasini diagnostikalash

68
tirqishini sozlash hisoblanadi.
O’qning bo’ylama siljishini sozlash uchun rul chambaragi o’q bo’ylab oldinga tortib
ko’riladi. Agar siljish sezilsa, uni zichlagichlar sonini (2.60a-rasm) kamaytirish yo’li bilan
sozlanadi.
Chervyakning rolik bilan ilashish tirqishini sozlash uchun chegaralovchi gayka bo’shatiladi
va buragich yordamida sozlovchi vint orqali tirqish sozlanadi. Bu, o’z navbatida rul chambaragining
erkin yurish yo’li me’yoriy qiymatga ega bo’lishini ta’minnlaydi.
Reykali rul mexanizmlarida reyka va vint tishlari orasidagi tirqish sozlanadi. Buning uchun
chegaralovchi gayka bo’shatilib, sozlovchi tiqin qotiriladi. So’ngra rul chambaragining erkin
aylanishi va salt yurish yo’li tekshiriladi.
Rul boshqarmasi tortqilarining texnik holatini aniqlash uchun rul chambaragi o’ng va
chapga aylantirib, tortqining sharli barmog’i holati tekshiriladi. Agar barmoq erkin harakatlansa
yoki birikmalarda liqillash sezilsa, engil avtomobillarda sharli torqilar rostlanmasdan yangisiga
almashtiriladi. Yuk avtomobillari va avtobuslarda hamda tortqini tuzilishida sharli barmoqning
holatini sozlash nazarda tutilgan bo’lsa, sharli barmoqning erkin harakatlanishi
yo’qotiladi(rastlanadi). Buning uchun sozlovchi tiqin shplinti olinadi, so’ng mahsus buragich bilan
tiqin ohirigacha buraladi va shplint to’g’ri kelguncha orqaga qaytarilib, shplint joyiga tiqiladi.
Gidrokuchaytirgichli
m
l boshqarmalarida, mexanizm karteri va gidrokuchaytirgich
bakchasidagi moy sathi navbatdagi TXK paytida tekshiriladi va me’yoriga keltiriladi.
Gidrokuchaytirgich bakchasi, uning filtrlari hamda karter benzin bilan yuvilib, moyi almashtiriladi
(yilda, kamida bir marta yoki mavsumiy xizmat ko’rsatishda). Gidrokuchaytirgichga moy dvigatel
salt ishlab turganda quyiladi. Rul mexanizmiga uzatmalar qutisi uchun mo’ljallangan Tap-10, Tap-
15L va DEXRON-II moylari yoki transmission moy quyiladi. Gidrokuchaytirgichli rul
mexanizmiga yozda turbina moyi (markasi 22), qishda AU-urchuq(veretyon) moyi quyiladi. MAZ-
500 rul mexanizmiga TM-16P va gidrokuchaytirgichiga yozda industrial-20 va qishda industrial-12
moyi quyiladi. KamAZ avtomobiuining gidrokuchaytirgichiga
Nerv sistemasi va sezuv organlari

99
Eshitish organi faqat ichki quloqdan iborat va baliqlarning o’zaro
aloqasida katta rol o’ynaydi. Ko’pchilik baliqlar tishlarini g’ijirlashtirib,
kanotlarini ishqalanishi natijasida ovoz chiqaradi.
Bundan tashkari yon chiziq organi teri ostida kanal hosil qiladi.
Yon chiziq organi odatda suvning oqimi, bosimini aniqlaydi.
Ovqat hazm qilish organi
: Og’iz bo’shlig’idan, uning ichida
joylashgan konussimon tishlar bor. Tishlar og’izdagi
ovqatni ushlab
turib hazm qiladi. Tili yo’k.
Og’iz halqumdan ovqat qizilungachga, oshqozonga ochiladi.
Oshqozondan
chiqqan ichak takomillashgan, unda spiral klapan yo’q,
uning o’rniga pilorik o’simtasi bor. Ichak bogshiga taloq o’rnashgan.
Jigarida o’t pufagi bor. Oshqozon osti bezi ichak tutgich bo’ylab
tarqalgan.
Nafas olish organlari:
jabra bilan nafas oladi. Jabra yoriqlari ustki
tomondan qopqoq yopib turadi.
Nafas olish aktiv, jabra qopqoklarining
harakati va suvni jabra
bo’shlig’iga yutish hamda undan tashqariga itarib chiqarayotgan
og’izning xarakati tufayli yuzaga keladi.
Qon aylanish sistemasi:
Yuragida arterial konus yo’q.
Qorin
aortasining oldingi qismi kengayib, aorta so’g’onini hosil qiladi. Jabralar
4 juft bo’lgani sababli jabraga olib keluvchi va jabradan olib ketuvchi
arteriyalar ham 4 juft bo’ladi. Venoz sistema
uchun faqat chap kordial
venasi buyrak qopqa sistemasini hosil qilishi xarakterlidir.
Qaytarish uchun savollar - Касбий психология

67
IShLARI TEXNOLOGIYaSI
REJA
1.Rul boshqarmasida uchraydigan asosiy nosozliklar, ularning alomatlari,
ularga diagnoz
qo’yish, sozlash, moylash va mahkamlash ishlarini bajarish texnologiyasi.
2.To’xtatish tizimi, uning turlari, uchraydigan asosiy nosozliklari va ularning alomatlari.
To’xtatish tizimiga qo’yiladigan asosiy talablar. Gidravlik, pnevmatik,
pnevmogidravlik tizimlariga
TXK va JT texnologiyasi. To’xtatish tizimiga diagnoz qo’yish usullari va qo’llaniladigan jihozlar.
Rul boshqarmasining asosiy nosozliklari.
Rul mexanizmi karteri,
m
l chambaragi va
kolonkasining bo’shab qolishi, mexanizm va chervyak jufti, reyka va tishli
valning eyilib ketishi
asosiy nosozliklar hisoblanadi. Gidrokuchaytirgichli rul boshqarmalarida, yuqoridagi
nosozliklardan tashqari, nasos idishida moyning me’yoridan kam yoki ko’p bo’lishi, tizimda havo
va suvning yig’ilishi, nasos ishlamay va filtrning kirlanib qolishi, moyning
sizib chiqishi, nasosdagi
himoya va o’tkazish klapanlari nosoz ishlashi, nasos uzatmasi tasmasining me’yor bilan
tortilmasligidir.