§4.6. QURITGICH VA PECHLARNI O`RNATISH VA TA’MIRLASH

§4.6. QURITGICH VA PECHLARNI O`RNATISH VA TA’MIRLASH
Г4-КСК-15 rusumli lentali konveyerli quritgichni o`rnatishga alohida ta`minlovchi bloklar va to`plamlar ko`rinishida quyidagi tarkibda beriladi: quritish kamerasi, tashuvchi transporter ,harakat kolonkasi, isitgich ventilyatori qurilmasi, quvurlar to`plami, xizmat ko`rsatish norvoni, elektr ta`minlash apparatlari va bosim, namlikhamda temperaturani nazorat qilish asboblari.
Lentali konveyerli quritgichlarini asosan oqim-agregat o’rnatish usulida o’rnatadilar.
Quritish kamerasi poydevorga o`rnatiladi va to`g`ri o`rnatilganligi tekislik bo`yichahamda diagonal bo`yicha o`lchash orqali tekshirib ko`riladi. Bunda asosiy e`tibor quritgich korpusi diagonali va podshipniklar tayanchlari o`rtasidagi o`lchamlar farqiga qaratilishi lozim (farq 5 mmdan oshmasligi kerak).
Transportyor korpusi yuqori qismi quritish kamerasiga nisbatan gorizontal tekislik bo`yicha o`rnatiladi va to`g`ri o`rnatilganligiga ishonchhosil qilingandan keyin M10x20 boltlar yordamida mahkamlanadi. Transportyor ostki qismi poydevorga o`rnatiladi va boltlar yordamida mahkamlanadi.
Transportyorning harakat kolonkasi poydevor ustiga qo`yiladi va mahkamlanadi.
Mahsulotni transportyor lentasi ustiga teruvchi moslama transportyor korpusiga o`rnatiladi va uning sathi bo`yicha moslashtirib 8 dona M10 bolt yordamida mahkamlanadi.harakatni uzatuvchi kolonka (Z=15) yulduzchasi transportyor korpusining harakatni uzatuvchi barabanli yulduzchasi bilan bir tekislikda turuvchi moslama yulduzchasi (Z=60) harakatni uzatuvchi kolonka yulduzchasi (Z=15) bilan bir tekislikda joylashtirilganidan so`ng zanjir o`rnatiladi.
.
4.6.1- rasm. Lentali konveyerli quritgich.
1- lentali konveyer yuritmasi; 2-karkas; 3-bug` yo`llari; 4-mahsulot yuklovchi transportyor; 5-havo so`ruvchi zont; 6- lentali konveyer; 7-kalorifyor.
Isitgichlar, quvurlar va isitish sistemasining boshqa elementlarini yig`ish sifati gidravlik tekshiruv orqali aniqlanadi. Bunda 5-10 daqiqa davomida 1 MPa bosim ostida suv bilan ta`sir ko`rsatiladi.
Isitgichlar kondensatni oqib ketish tomoniga nisbatan burchak ostida qiyalik bilan o`rnatiladi. Isitgich bir tomonining ikkinchi tomoniga nismbatan qiyalik farqi 5 mm dan kam bo`lmasligi kerak.
Quritish kamerasiga so`rish kamerasi, klapan, ventilyator va chiqarish quvurlari joylashtiriladi.
Uzatmalar o`rnatiladi va rostlanadi. Yig`ish va rostlash e`tibor bilan amalga oshirilishi và quritgich normal ishini ta`minlashi kerak.
Bug` quvurlari va rostlash apparatlarini o`rnatgandan keyin avtomatik boshqarish va nazorat o`itlarini o`rnatish amalga oshiriladi.
Quritish apparatining ochiq holda giharakatlanuvchi qismlariga himoya to`siqlari o`rnatiladi.
Barcha o`rnatish ishlari tugagandan keyin quritgich alohida qismlarining to’g’ri yig`ilganligi tekshirib ko`riladi, moylanadigan mexanizmlar moylash jadvali asosida moylanadi va ikki soat davomida mahsulotsiz sinovdan o`tkaziladi
Ishlatish jarayonida barabanlar, stantsiyalar, tayanch o`qlari, val, podshipniklar ishdan chiqishi mumkin.
Ta`mirdan so`ng konveyerni qabul qilish. Ta`mirdan so`ng konveyer yuklama bilan va salt ishlatiladi. Ish paytida konveyer stantsiyasi silkinmasligi, rolik tayanchlari shovqin chiqarmasligi kerak. Rolik tayanchlari aylanib turishi lozim.
Barabanli quritgichlar. СБС-1,76 rusumli barabanli quritgich o`simlik yog`i bo`lgan urug`larni (chigit, kungaboqar) issiq gazlar bilan quritish uchun ishlatiladi. U kamera, baraban, yuritma, rolikli tayanch va otvoddan iborat. Baraban yuritmasi elekrodvigateldan, reduktor va zanjirli uzatmadan iborat. Quritgich ishi paytida baraban aylanadi, otvod bilan kamera esa qo`zg`almas holda bo`ladi.
Aylanuvchi baraban va qo`zg`almas kamera va otvodlarni bir-biriga biriktirish labirint tiqinlar hisobiga bajariladi.
Quritgich gabarit o`lchamlari: 12360x2306x2950mm; massasi 9150 kg.
Birinchi qabul qiluvchi shnek montaj qilinadi. Undan keyin tayanch rolikli rele uchun fundament joylari belgilanadi va bu fundament hisoblanadi va quriladi. Fundamentga tayanch rolikli ramalar o`rnatiladi. Bunda bir tanyach konstruktsiyasining rolik tayanch bo`yicha balandligininã ikkinchisiga nisbatan og`ishi 2 mm.
Tayanch roliklarholati rostlangandan keyin, ularni fundamentga qotiradilar. Undan keyin tayanch roliklarga quritgich barabani o`rnatiladi. Baraban payvandlangan metall silindrdan iborat bo`lib, rolik tanyachlarga gorizontga nisbatan 4 og`ish bilan o`rnatiladi. Bunda rolik tayanchlar o`qi va baraban o`qi orasidagi parallelikholati ko`riladi. Bunda rolik tayanchli ramalar o`qlari baraban o`qiga nisbatan og`ishi ; bo`ylama bo`yicha 2 mm, ko`ndalang bo`yicha 5 mm bo`lishi kerak.
Yuritma, kamera va otvod o`rnatiladi. Barcha mexanizmlar moylash kartasiga asosan moylanadi. Baraban qo`l bilan aylantiriladi va 2 elektrodvigatel yordamida saltholatda 4 soat mobaynida ishlatiladi.
Tunnelli pechlar. ПХС-25 M rusumli non yopish pechi to`rli aylanuvchi lentali tunnel ko`rinishiga ega bo`lib turli xil shaklli va metall list ustida pishiriladigan non, baton va kichik o`lchamli non-bulka mahsulotlarini pishirishga mo`ljallangan.
ПХС-25 M pechi (4.6.2-rasm) pishiruvchi kameradan, uni isitish uchun yuqori va pastki 3 qizdiruvchi kameralardan, injektsiya-gaz gorelkali 1 aralashtirish kamerasi bo`lgan 2 ta yonish joyi 4 dan, po`lat spiral-sterjenli to`rdan iborat lentali pod 5, yurituvchi 9 va tortuvchi baraban 6 dan iborat.
To`rli lentani tozalash uchun shetkali qurilma bor. U alohida yuritma bilan harakatlantiriladi ( N=0,25 kVt, n=1480 ayl/min; chervyakli reduktor va 2 ta zanjirli uzatma).
Pech konveyeri quyidagi yuritmadan harakatga keltiriladi: elektrodvigatel, 2 ta tasmali uzatma, zanjirli variator, reduktor, tishli uzatma. Variator yordamida non pishirish vaqtini 12 daqiqadan 72 daqiqagacha rostlash mumkin.
Pechhar biri 1500 mm bo`lgan 8 ta sektsiyadan iborat. Bu sektsiyalar pishirish kamerasi devorlarini va tashqi devor-kanallarni tashkil qiladi. Bu issiqga chidamli po`lat listlar po`lat karkasga ulangan bo`lib, ular orasi mineral paxtadan issiqlik himoya qatlami bilan to`ldirilgan.
Gaz o`tadigan kanallarda bosim siyrak bo`ladi. Bu siyraklik pech komplektiga kiradigan retsirkulyatsion ventillyatorlar yordamida amalga oshiriladi. Gaz yuradigan kanallarda tabiiy gaz yoki dizel yoqilg`i yonishidan paydo bo`lgan issiq gazlar yuradi. Pechda 2 ta alohida gaz yuradigan yo`llar bor. Biri birlamchi pishirish zonasida, ikkinchisi yakunlovchi pishirish zonasida joylashgan.
4.6.2- rasm. ПХС- 25 M pechining qirqimda ko`rinishi.
1-gaz aralashtirish kamerasi; 2- yuqori va 3- pastki qizdiruvchi kamera; 4- yonish joyi; 5-lentali pod; 6-tortuvchi baraban; 7-gaz yuradigan yo`llardagi aylantiruvchi fartuk; 8-to`rni tozalovchi shyotka; 9- yuritma baraban.
Pech montajga 8 ta yashikli qadoqlangan holda keladi. Har bir yao`ik og`irligi (brutto) 2775 kg.
Pech montaji 3,2-6,3 t ko`tarish quvvatiga ega bo`lgan avtokran yordamida (4.6.3-rasm) (non zavodining 1-qavatida) va 2 t ko`tarish quvvatiga ega bo`lgan tirgakli kran yordamida (1-va yuqorigi qavatlarda) amalga oshiriladi.
Pech qismlarini yig`ish zavod-tayyorlovchining yig`ish chizmalariga muvofiq belgilashlar asosida, quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
1. Montaj o`qlari, poydevor joylari chiziladi, poydevorlar quyiladi;
2. Poydevorga karkasning oldingi devorini, 2 ta ko`ndalang ramani va orqa devorni quyib, ularni bir-biri bilan yuqorigi va pastki ugoloklar orqali biriktiriladi. Rama va devorlarnihamda barcha tutunlarni montaj simlari va shoqul yordamida o`rnatiladi. Undan keyin yuqoridagi korus sektsiyalarini markirovka bo`yicha birinchisidan boshlanadi va ketma-ket olib boriladi ;
3. Korpuslarni bir-biriga biriktirishdan oldin shablon yordamida birikish joylari o`lchamlarininã parallelligidan va qiyshiqlik og`ishi tekshiriladi. Karkas kengligi bo`yicha ruxsat etilgan og`ishlar 1 mm dan ko`p bo`lmasligi kerak ;
4. Karkas ramkasiga 2 mm qalinlikdagi asbest kartonli zichlagich qo`yiladi;
5. Korpusni biriktiruvchi boltlar bir me`yorda tortiladi. Korpus listlarini yuqoridan pastga qarab yopishtirib kelinadi. Listlar qiyshiq bo`lmasligi uchun listlar tagiga zichlagichlar qo`yish mumkin. Bu zichlagichlar korpus ugoloklariga payvandlanadi ;
6. Listlar Э-46 elektrod bilan, 1X18 НЭТ rusumli (markali) po`lat listlar esa MФ-X13 elektrodlar bilan payvandlanadi. Pech korpusning birikish elementlari ko`chmanchi lampa bilan tekshiriladi. Bunda ramkalar orasidagi zazor va jipslashtirishlarda qiyshiqlik bo`lmasligi kerak ;
7. Ichki korpus o`rnatilgandan keyin qizdirish kamerasi va mufel karkaslari o`rnatiladi. Qayerda ochib-yopish mexanizmi bo`lsa, ularning bemalol ochilib-yopilishi tekshiriladi. Keyin patrubka va trubalar o`rnatiladi. Ularning o`qdoshligi "yarim muftalar" usuli bo`yicha tekshiriladi. Zontlar va boshqa trubalar asbest tiqinlar yordamida o`rnatiladi. Shundan keyin himoyalochi listlar o`rnatiladi va ular ichi 100 markali mineral paxta bilan puxta to`ldiriladi ;
8. Yurituvchi va tortuvchi stantsiyalar avval tayyorlangan poydevorlarga o`rnatilib, poydevor boltlari bilan qotiriladi. Barabanlar gorizontallik holati tekshirilgandan keyin, poydevor boltlariga sementli eritma quyiladi. Undan keyin gorelkalar o`rnatiladi va pechga gaz, bug`, suv va yongan gazlarni olib ketuvchi trubalar biriktiriladi.
9. To`rli lentani biriktiruvchi sterjenlar maxsus qurilma yordamida yig`iladi. Lentani biriktiruvchi sterjenlarning qayrilgan uchlari baraban yuqorisida joylashishi va lentaharakatiga qiyshiqholda yotishi kerak ;
To`r chekkalari va pishirish kamerasining yon devorlari orasidagi masofa 50 mm bo`lishi kerak.
10. Keyin moylash sxemasi bo`yicha barcha mexanizmlar moylanadi va pech saltholatda (sovuqholatda) ishga tushiriladi. Bunda konveyer yurishi, ventilyator ishi tekshiriladi. Pech sinovdan 6-8 soat mobaynida o`tkaziladi.
4.6.3 - rasm. ПХС-25 M rusumli non yopish pechini montaj
qilish sxemasi.
a- MKA-6,3 (AK-75) rusumidagi avtokranlari yordamida ko`tarish;
b- minorali yoki to`rt oyoqli kran yordamida ko`tarish.
1- minorali kran; 2- telfer; 3- to`rt oyoqli kran; 4- universal strop.
Non yopish pechlarini ta`mirlash. Uzluksiz ishlaydigan non yopish pechlarining qizdirish kamerasi, gaz yurish yo`llari, pishirish kamerasi, konveyer va uni harakatlantiruvchi mexanizmlari, qo`shimcha qurilmalar ishdan chiqqanda ta`mirlash ishlari amalga oshiriladi. Kamchiliklarning hajmi va xarakteriga qarab joriy, o`rta yoki kapital ta`mirlashni amalga oshirish uchun non yopish pechi to`xtatiladi. Pechni sovitish maqsadida qizdirish kamerasi eshigi va gaz yurish yo`llari lyuklari ochib qo`yiladi. Ba`zi bir hollarda sovutish jarayonini tezlatish maqsadida ko`chma ventillyatorlardan foydalaniladi. Qizdirish kamerasini ta`mirlashda ishga yaroqsiz himoya qatlami almashtiriladi, qizdirish fronti devorlari va birlashtiruvchi joylari ko`zdan kechiriladi.
Qizdirish kamerasining o`tga chidamli g`ishtlarini ajratishdan oldin kamera eshigi, rama va g’ishtlarni ushlab turuvchi tayanchlar yechib olinadi. Yaroqsiz g`ishtlarni ajratib olishda ta`mirlanmaydigan qismlarning saqlanishiga, alohida g`ishtlarning tushib ketmasligiga e`tibor berish talab qilinadi. Terilgan g`ishtlarni ajratish jarayonida eski yaroqli g`ishtlarni avaylab olib qo`yishga e`tibor qaratiladi.
Ajratilgan g`ishtlarni qizdirish kamerasidan olib chiqilgandan keyin yaroqsiz uchastkalarga g`isht terishga kirishiladi. Kamera ichki devorlari tiklangandan keyin birlashtiruvchi joylar va tashqi devor ta`mirlanadi. Shundan keyin qizdirish kamerasi ramasi o`rnatilib eshiklar ilinadi. Agar zarurat bo`lsa rama va eshiklar yangisi bilan almashtiriladi.
Gaz yurish yo`llarini ta`mirlash natijasida g`ishtlarning ko`yishi va qurumhosil bo`lishi oqibatida tushgan chiqindilar olib tashlanadi. Tushgan g`isht bo`lakchalari, quruq aralashmalar va boshqa chiqindilarni tozalash uchun gaz yurish yo`lining yaqin uchastkasidagi g`ishtlar ajratiladi vahosil bo`lgan teshikdan chiqindilar chiqarib olinadi. Gaz yurish yo`li tozalangandan keyin shikastlangan joylar tuzatilib qaytadan ajratilgan g`ishtlar teriladi vahosil bo`lgan teshik yopiladi.
Yopish kamerasini ta`mirlashda konveyerdagi lyulkalar yoki poddonlar yechib olinadi, agar talab etilsa konveyer zanjiri chiqarib olinadi. Shundan keyin yo`naltiruvchilar cho`kindi, moy va iflosliklardan tozalanadi. Yo`naltiruvchilar, kronshteyn va bolt birikmalari e`tibor bilan ko`zdan kechiriladi. Yo`naltiruvchilarda ajralish yoki cho`kish joylari aniqlansa qizdirish va ostiga zichlagi joylashtirish orqali bartaraf qilinadi.
Konveyer zanjirini ta`mirlash jarayonida yaroqsizholga kelib qolgan bog`lovchi barmoqlar, vtulka va roliklar yangisi bilan almashtiriladi. Lyulkalardagi shtiqrlar, shplintlar, kronshteynlar, ko`ndalang plankalar va payvandlangan joylar tekshirib ko`riladi. Qatlangan lyulkalar to`g`rilanadi va konduktor yordamida tekshiruvdan o`tkaziladi. Konveyerni ta`mirlash bilan bir vaqtda avariyaga qarshi signalizatsiya tekshirib ko`riladi. Konveyerning harakatlantiruvchi qismini ta`mirlashda tezlikni boshqaruvchi, reduktor, yetaklovchi va taranglovchi stantsiya nazoratdan o`tkaziladi. Bunda ta`mirlash turiga qarab harakatlanuvchi qismlar ajratiladi, yuviladi va o`lchab ko`riladi; vallar yechib olinadi, tokarlik stanoklari markazida tekshiruvdan o`tkazib, bo`yinchalari tozalanadi. Kapital ta`mirlashda tezlikni boshqaruvchi va reduktor yangisi bilan almashtiriladi. Pechning yordamchi mexanizmlarini ta`mirlash troslar, bloklar va kuygan shiberlarni almashtirishdan iborat bo`ladi. Bir vaqtning o`zida qizdirish kamerasiga havo va namlik beruvchi quvurlar tekshiriladi hamda tozalanadi, zarur bo`lsa havo berish yo`llari va quvurlar almashtiriladi. Ta`mirlangan pechlar yangi o`rnatilgan pechlarga qo`yiladigan barcha texnik talablarga to`liq javob berishi shart.
ASOSIY TAYANCH IBORALAR:
-
Quritish kamerasi;
-
So`rish kamerasi;
-
Aylanuvchi baraban ;
| -
Rolik tayanchlar;
-
Pishiruvchi kamera;
-
To’r simli lenta.
|
ASOSIY TAYANCH TUSHUNCHALAR:
* Г4-КСК-15 rusumli lentali konveyerli quritgichni o`rnatishga alohida ta`minlovchi bloklar va to`plamlar ko`rinishida beriladi. Lentali konveyerli quritgichlarini asosan oqim-agregat o’rnatish usulida o’rnatadilar.
* Barabanli quritgichlarni o’rnatganda birinchi qabul qiluvchi shnek montaj qilinadi. Undan keyin tayanch rolikli rele uchun fundament joylari belgilanadi va quriladi. Fundamentga tayanch rolikli ramalar o`rnatiladi. Undan keyin tayanch roliklarga quritgich barabani o`rnatiladi. Baraban payvandlangan metall silindrdan iborat bo`lib, rolik tanyachlarga gorizontga nisbatan 4 og`ish bilan o`rnatiladi.
* Non yopish pechi montaji 3,2-6,3 t ko`tarish quvvatiga ega bo`lgan avtokran yordamida (non zavodining 1-qavatida) va 2 t ko`tarish quvvatiga ega bo`lgan tirgakli kran yordamida (1-va yuqorigi qavatlarda) amalga oshiriladi.
TAKRORLASH VA MUNOZARA UCHUN SAVOLLAR
-
Г4-КСК-15 rusumli quritgichni o’rnatishini amalga oshirish tartibini aytib bering.
-
Barabanli quritgichlarni o’rnatish xususiyati.
-
Tunnelli non yopish pechlarni o’rnatishda bajariladigan ishlarni tushuntiring.
-
Yon yopish pechlarni ta’mirlashini ayting.
O`QUV-USLUBIY TARQATMA MATERIALLARIGA MISOLLAR:
-
Tayanch ibora va tushunchalar.
-
Mavzu bo`yicha asosiy formulalar va jadvallar yozuvi.
-
Mavzu bo`yicha asosiy rasmlar.
§4.7. OZIQ-OVQAT SANOATI JIHOZLARININ MODERNIZATSIYALASH (TAKOMILLASHNIRISH) VA TA`MIRLASH ISHLARINI JADALLASHTIRISH
4.7.1. Takomillashtirish tushunchasi va bosqichlari
Jihozlarni takomillashtirish – bu kengaytirilgan asosda asosiy fondlarni qayta tiklash (ishlab chiqarish), jihozning ishlab chiqarish va boshqa ko`rsatgichlarini shu turkumdagi zamonaviy jihoz darajasigacha yetkazish maqsadida uning konstruktsiyasini o`zgartirish yoki jihozga qo`shimcha mexanizm o`rnatishdir. Bu jarayon natijasida jihozning texnik darajasi oshadi va iqtisodiy xarakteristikasi yaxshilanadi. Takomillashtirilgan jihozning ish unumdorligi va mahsulot sifati ko`pincha shu turkumdagi zamonaviy jihoz darajasigacha oshadi.
Takomillashtirish kapital ta`mir bilan birga olib borilsa katta iqtisodiy samaradorlik beradi. Bunday ta`mir natijasida jihoz texnik jihatdan yangilanadi, takomillashtiriladi.
Lekin takomillashtirish kapital ta`mirdan qat`iyan farq qiladi. Kapital ta`mir bu asosiy vositalarni kayta tiklashning oddiy shakli bo`lsa, takomillashtirish esa – yangi, yanada yuksak texnik asosda kengaytirilgan holda asosiy vositalarni qayta tiklashdir.
Jihozlarni takomillashtirish 2 holatda amalga oshirilmaydi:
1. Agar eski mashinani takomillashtirishda undan faqat juda kam qismlari foydalanilsa, masalan, faqat mashina staninasi qoldirilib, qolgan qismlari yangidan tayyorlansa. (Bu holatda takomillashtirishda juda ko`p mablag sarf bo`ladi, va bu mablag’larni oqlash uchun jihoz juda ham katta samaradorlik bilan ishlashi kerak, lekin bunday bo`lishi qiyin).
2. Yangi mashina takomillashtirilsa. Bu holatda takomillashtirishda kam mablag’ ketsa ham, samaradorlik katta bo`lmaydi, chunki mashinaning texnik darajasi takomillashtirishdan oldin ham, keyin ham bir xil bo`ladi, demakki ekspluatatsiya xarajatlari bo`yicha iqtisod ham kam bo`ladi.
Takomillashtirishni korxonada o`tkazish uchun istiqbol rejalar tuzadilar. Istiqbol reja tuzish 4 bosqichga bo`linadi:
-
birinchi bosqichda ishlayotgan korxonadagi barcha jihozlarning texnik holati tahlil qilinadi, bu holatni zamonaviy texnologiyalar bilan taqqoslaydilar. Bu taqqoslash jihozlarning energiya sarflashi, ish unumdorligi, mahsulot sifati va boshqalarni o`z ichiga olishi kerak;
-
ikkinchi bosqichda jihozni takomillashtirishning ratsional variantlari tanlanadi va takomillashtirishdan bo`ladigan sarfg’xarajat va iqtisodiy foyda bu jihozni yangisiga almashtirilganda qanday ko`rsatkichlar bo`lishi bilan taqqoslanadi;
-
takomillashtirish ob`ektlari aniqlangandan keyin, takomillashtirish ishlarining navbati belgilanadi. Takomillashtirish asosan texnik tizimdagi «tor joylardagi» jihozlardan boshlanadi;
-
to`rtinchi bosqich yakuniy bo`lib, bunda takomillashtirish rejasi to`liq tuziladi va bu reja tasdiqlanadi.
Takomillashtirish ishlarini tekshirib borish uchun quyidagi ko`rsatgichlar ko`riladi:
-
takomillashtirilgan mashinalar soninig barcha o`rnatilgan mashinalar soniga nisbati (% da);
-
takomillashtirishdan keyin ish unumdorligining o`sishi (% da);
-
takomillashtirishdagi sarf–xarajatlarni qoplash muddati.
Takomillashtirish ishlari quyidagi ketma–ketlikda olib boriladi:
-
Takomillashtirish ob`ektini tanlash;
-
Texnik topshiriqni ishlab chiqish va berish;
-
Iqtisodiy samadorlikni taxminiy hisoblash;
-
Takomillashtirish ishchi loyihasini tuzish va tasdiqlash;
-
Takomillashtirish grafigini tuzish;
-
Detallarni tayyorlash, mashinani yig’ish va sozlash ishlari.
Takomillashtirish ob`ektlarini korxona bosh mexanigi bosh texnolog yordamida tanlaydi, takomillashtirishga mo`ljallangan jihozlar korxona texnik kengashida muhokama qilinadi, keyin bosh muhandis tasdiqlaydi va bu texnik rejaga kiritiladi.
Ana shu ob`ektlar asosida takomillashtirish texnik topshiriq tayyorlanadi. Bunda loyiha uchun birlamchi ma`lumotlar beriladi: takomillashtirilayotgan jihozning ish sharoiti va rejimi, tayyorlanadigan detallar o`lchami, takomillashtirishning texnik maqsadga muvofiqligi va boshqalar. Bu texnik topshiriqqa bajaruvchi va bosh mexanik mehnatni muhofaza qilish muhandisi bilan kelishilgan holga qo`l qo`yadilar va bosh muhandis tomonidan tasdiqlanadi. Iqtisod bo`limi takomillashtirishdan bo`ladigan iqtisodiy samadorlikni hisoblaydi.
Texnik topshiriqqa ko`ra ishchi chizmalar tayyorlanadi, ularni bajaruvchi bilan kelishiladi va mexanika–ta`mirlash tsexlariga beriladi. Etkazuvchi bo`limga kerakli bo`lgan material, komplekt detallarni sotib olishga ko`rsatma beriladi.
Takomillashtirish ishlarini nisbattan yangi va hali uzoq va unumdorli ishlashi talab etiladigan mashina va texnologik tizimlar uchun olib borish ko`proq samara beradi, chunki bunda kam sarf–xarajat qilib, mashina va tizimni zamonaviy darajasigacha etkazish mumkin. Lekin ba`zan 15–20 yil yoshga ega bo`lgan jihozlar ham takomillashtirilishi mumkin, bunda ba`zi mashinalar ma`naviy eskirgan bo`lsa ham, lekin moddiy eskirmagan, chunki juda kam ishlatilgan. Bu holatda takomillashtirish uchun chuqur iqtisodiy asoslash darkor bo`ladi.
4.7.2. Texnologik jihozlarni takomillashtirishdan iqtisodiy samaradorlik
Takomillashtirishning iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligining asosiy sharti ishlatilgan mablag’ni ko`rsatilgan muddatlarda qaytarib olish emas (bu ikkilamchi shart), balki takomillashtirish bilan ma`naviy eskirgan mashinani zamonaviy texnika darajasiga etkazishdir.
Takomillashtirishning iqtisodiy maqsadga muvofiqligini aniqlash uchun ko`pincha kapital ta`mirlash, takomillashtirish va yangisiga almashtirish iqtisodiy ko`rsatgichlarini taqqoslaydilar.
KO`RSATGICHLAR
|
Mashinani ta`mirlash
|
Mashinani takomillashtirish
|
Yangisiga almashtirish
|
Ishlatish xarajatlarini hisobga olgan holda yangi kapital quyilmalar, so`m
|
Te
|
Mt
|
Mya
|
Mashinaning yillik ish unumdorligi, t
|
qe
|
qt
|
qya
|
Ishlab chiqarayotgan mahsulotning tannarxi, so`m
|
Ce
|
Сt
|
Сya
|
Ko`pchilik hollarda ko`rilayotgan variantlar ko`rsatgichlari orasidagi nisbatlar quyidagicha bo`ladi: Te < Mt < Mya ; qe < qt < qya ; Ce > Сt > Сya .
Lekin ko`rilayotgan variantlarda jihozlar ish unumduoligi har xil bo`lganligi uchun absolyut xarajatlarni emas, balki solishtirma xarajatlarni taqqoslab qaror qabul qilinishi mumkin. Buning uchun ishlatilayotgan jihozni takomillashtirishdan bo`ladigan iqtisodiy samadorlik uni ta`mirlashdan bo`ladigan samadorlik bilan taqqoslanadi. Agar Te/qe > Mt /qt va Ce < Сt bo`lsa, takomillashtirish samaradorli bo`ladi, chunki ham kapital quyilmalarda, ham ishlatish xarajatlarida iqtisob bo`ladi.
Agar Mt/qm > Te /qe va Ce < St bo`lsa, takomillashtirishda ishlatilidigan kapital quyilmalarning o`zini qoplash muddatini aniqlash kerak bo`ladi (yillar):
p = (Mt/qm – Te /qe) / (Ct – Сe) (4.7.1)
Agar takomillashtirish ta`mirlashdan samaradorli bo`lsa, unda takomillashtirish yoki yangisini sotib olish samaraliroq ekanligi tekshiriladi.
Agar Mya/qya > Mt /qt va Cya < Сt bo`lsa, unda eski mashinani yangisiga almashtirish iqtisodiy samara beradi, chunki ham kapital quyilmalarda, ham ishlatish xarajatlarida iqtisob bo`ladi. Aks holda eski jihozni yangisiga almashtirish uchun sarflanadigan qo`shimcha kapital xarajatlarni qoplash muddatini hisoblab, keyin xulosa yaiqarish kerak bo`ladi. Agar qoplash muddati katta bo`lsa, unda takomillashtirish o`tkazish maqsadga muvofiq bo`ladi. Takomillashtirshdan bo`ladigan iqsodiy samaradorlik uni o`z vaqtida o`tkazish va vaqtdan yutishga bog’liq bo`ladi.
Takomillashtirishning samaradorligini aniqlashda ba`zan bir jihozning iqtisodiy ko`rsatgichlarini emas, balki shu jihoz tarkibida bo`lgan butun texnologik tizimning iqtisodiy ko`rsatgichlarini taqqoslash kerak bo`ladi.
4.7.3. Ta`mirlash ishlarini markazlashtirish va maxsuslashtirish
Oziq–ovqat ishlab chiqarish korxonalarida ta`mirlash ishlarini o`z vaqtida va sifatli bajarish ehtiyot qismlar hajmiga, detallarni tayyorlash va qayta tiklash imkoniyatiga bog’liqdir.
Ta`mirlash ishlarini markazlashtirish va maxsuslashtirish deganda barcha ta`mirlash jarayonlarini markazlashtirilgan holda maxsus ta`mirlash korxonalarida o`tkazish tushuniladi. Bunda ikkita yo`nalish ajratiladi: 1) texnologik, sovutish va boshqa jihozlarni kapital ta`mirlashini markazkalashtirish va maxsuslashtirish; 2) joyida ta`mirlash uchun kerak bo`ladigan yangi detallarni tayyorlash va yeyilgan detallarni qayta tiklash jarayonlarini markazlashtirish va maxsuslashtirish.
Texnologik jihozni markazlashtirish va maxsuslashtirishni amalda qo`llash jihozning transportlanish xususiyatiga bog’liq bo`ladi. Mashinani transport vositalari yordamida ko`chirish mashinani maxsus ta`mir korxonasida markazlashtirilgan holda ta`mirlashning asosiy sharti hisoblanadi.
Markazlashtirilgan holda maxsus korxonadalarda ta`mir ishlarini tashkil qilishning iqsodiy maqsadga muvofiqligining asosiy kriteriysi – bu jihozni markazlashtirilgan holda ta`mirlashning tannarxi (demontaj, montaj, transportga yuklash va boshqa xarajatlarni hisobga olgan holda) shu jihozni joyida ta`mirlashning tannarxidan kam bo`lishidir:
Tmar + Xm.d. + Xt.yu + Xq + Xt < Tm–n (4.7.2.)
bu yerda Tmar – markazlashtirilgan ta`mir tannarxi; Xm.d. – montaj va demontajga ketadigan xarajatlar; Xt.yu – jihozni transportga yuklash va tushirishga ketadigan xarajatlar; Xq – jihozni qadoqlashga ketadigan xarajatlar; Xt – jihozni maxsus ta`mir korxonasiga transportlashga ketadigan xarajatlar; Tm–n – markazlashtirilmagan ta`mir tannarxi.
Agar quyidagi shart bajarilsa, markazlashtirilgan ta`mir o`tkazish maqsadga muvofiq bo`ladi:
Tm–n – Tmar > Xm.d. + Xt.yu + Xq + Xt (4.7.3)
Bundan ko`rinib turibdiki, ta`mirlash ishlarini markazlashtirish va maxsuslashtirishdan iqtisodiy samara olish uchun jihozni maxsus korxonaga transportlashga ketadigan barcha xarajatlar yig’indisi markazlashtirilmagan va markazlashtirilgan ta`mirlashning tannarxlari ayirmasidan kam bo`lishi kerak.
Markazlashtirishdan iqtisodiy samadorlikni solishtirma kapital qo`yilmalar bo`yicha ham aniqlash mumkin. Agar K1 > K2; C1 > C2+2G·L·Z bo`lsa ta`mirlashni maxsus korxonada markazlashtirilgan holda o`tkazish iqdisodiy samarali bo`ladi (bu yerda K1 va C1– markazlashtirilmagan ta`mirlashdagi solishtirma kapital qo`yilmalar solishtirma ekspluatatsion xarajatlar; K2 va C2 – markazlashtirilgan ta`mirlashdagi solishtirma kapital qo`yilmalar solishtirma ekspluatatsion xarajatlar; G – jihoz og’irligi, t ; L – korxona va maxsus ta`mir korxona orasidagi masofa, km; Z–1 t yukni transportlashda sarf bo`ladigan xarajat, so`m). Bu holat solishtirma kapital qo`yilmalar va eksplutatsion xarajatlarda iqtisod qilishga imkon beradi.
Agar K1 < K2; C1 > C2; C1 < C2+2G·L·Z bo`lsa, markazlashtirilgan ta`mir iqtisodiy samarasiz bo`ladi. Bunda katta kapital qo`yilmalar va ekspluatatsion xarajatlar (jihozni maxsus korxonagacha eltib keltirishga sarf bo`ladigan xarajatlarni hisobga olgan holda) talab etiladi.
4.7.4. Ta`mirlash ishlarini mexanizatsiyalash
Ta’mir ishlarining unumdorligini oshirishning asosiy yo`li – bu ta`mir ishlarini mexanizatsiyalashdir, birinchi navbatda jihozni ajratish – yig’ish ishlarini. Chunki oziq–ovqat sanoati korxonalarida tahmirlash ishlaridagi ajratish – yig’ish ishlarining hajmi umumiy ish og’irligining o`rtacha 60 % ga yaqin qismini, mexanizatsiyalash darajasi bo`lsa atigi 5–10 % ni tashkil qiladi. Shuning uchun korxonaning ta`mirlash bo`linmalarida jihozni va uning qismlarini ajratish–yig’ish stendlarini, hamda jihozni ko`tarish–tushirish, qo`l bilan bajariladigan jarayonlarni mexanizatsiyalovchi moslamalarini tashkil qilish katta ahamiyatga ega.
Maxsus ta`mirlash ustaxonalarida katta hajm va vaznga ega bo`lgan mashina qismlarini bir metall kesish dastgohidan ikkinchisiga olib borish uchun ko`prikli kran, aravacha, rol’gang ishlatiladi. Metall yo`nish va ishqalash bo`yicha texnologik ta`mirlash operatsiyalarini tokarlik dastgohida, teshik yo`nishni radial–parmalash va vertikal–parmalash dastgohida, shponka ariqchalarini ochish frezerlik dastgohida, rez’ba kesish tokarlik va rez’ba kesuvchi dastgohlarda bajariladi. Eyilgan detallarni qayta tiklash va mustahkamlash operatsiyalari elektrmetallizatorlarda, kukun eritib quyuvchi dastgohlarda lazer qurilmalarida bajariladi. Mashina joyida ta`mirlanganda mexanizatsiyalashtirilgan (elektrik yoki pnevmo yuritmali) qo`l asboblari ishlatiladi: parmalash asboblari, gayka buragichlar, ishqalovchi mashinalar va boshqalar.
Korxonalarda ta`mirlash ishlarini mexanizatsiyalash darajasini quyidagicha hisoblanadigan mezon (kriteriy) dm bo`yicha aniqlash mumkin:
dm = [ (tq–tq.m)/(tq–tt.m) ] · 100, (4.7.4)
bu yerda tq– qo`l mehnati bilan bajariladigan ta`mir ishlarida sarf bo`ladigan ish vaqti; tq.m–qisman mexanizatsiyalashtirilgan holda bajariladigan ta`mir ishlari ishlarida sarf bo`ladigan ish vaqti; tt.m–to`liq mexanizatsiyalashtirilgan holda bajariladigan ta`mir ishlarida sarf bo`ladigan ish vaqti.
Bu mezon qisman mexanizatsiyalashtirilgan holda bajariladigan ta`mir ishlarida ish vaqtining kamayishini shu ishlarini to`liq kompleks mexanizatsiyalashtirilgan holda bajarishda iqtisod qilinadigan ish vaqti bilan taqqoslaydi. Mezon dm ni alohida ta`mir operatsiyasiga nisbatan ham, jihozni barcha ta`mir operatsiyalari yig’indisiga nisbatan ham qo`llash mumkin.
ASOSIY TAYANCH IBORALAR:
-
Takomillashtirish;
-
Texnik tizimdagi ”tor joylar”;
-
Istiqbol reja;
| -
4. Ishlarni markazlashtirish;
-
5. ishlarni maxsuslashtirish;
-
6. ishlarni mexanizatsiyalash.
|
ASOSIY TAYANCH TUSHUNCHALAR:
* Jihozlarni takomillashtirish – bu kengaytirilgan asosda asosiy fondlarni qayta tiklash (ishlab chiqarish), jihozning ishlab chiqarish va boshqa ko`rsatgichlarini shu turkumdagi zamonaviy jihoz darajasigacha yetkazish maqsadida uning konstruktsiyasini o`zgartirish yoki jihozga qo`shimcha mexanizm o`rnatishdir.
* Takomillashtirish ishlari quyidagi ketma–ketlikda olib boriladi: takomillashtirish ob`ektini tanlash; texnik topshiriqni ishlab chiqish va berish; iqtisodiy samadorlikni taxminiy hisoblash; takomillashtirish ishchi loyihasini tuzish va tasdiqlash; takomillashtirish grafigini tuzish; detallarni tayyorlash, mashinani yig’ish va sozlash ishlari.
* Ta`mirlash ishlarini markazlashtirish va maxsuslashtirish deganda barcha ta`mirlash jarayonlarini markazlashtirilgan holda maxsus ta`mirlash korxonalarida o`tkazish tushuniladi. Bunda ikkita yo`nalish ajratiladi: 1) texnologik, sovutish va boshqa jihozlarni kapital ta`mirlashini markazkalashtirish va maxsuslashtirish; 2) joyida ta`mirlash uchun kerak bo`ladigan yangi detallarni tayyorlash va yeyilgan detallarni qayta tiklash jarayonlarini markazlashtirish va maxsuslashtirish.
* Ta’mir ishlarining unumdorligini oshirishning asosiy yo`li – bu ta`mir ishlarini mexanizatsiyalashdir,
TAKRORLASH VA MUNOZARA UCHUN SAVOLLAR
-
Takomillashtirish tushunchasi nimadan iborat va uning ta`mirlashdan farqi nimaq
-
Takomillashtirish bosqichlarini aytib bering.
-
Texnologik jihozlarni takomillashtirishdan iqtisodiy samaradorlikni aniqlashni tushuntiring.
4. Ta`mirlash ishlarini markazlashtirishni tushuntiring.
5. Ta`mirlash ishlarini maxsuslashtirish nimadan iboratq.
6. Ta`mirlash ishlarini mexanizatsiyalash nima va uning darajasi qanday aniqlanadiq.
O`QUV-USLUBIY TARQATMA MATERIALLARIGA MISOLLAR:
-
Tayanch ibora va tushunchalar.
-
Mavzu bo`yicha asosiy formulalar va jadvallar yozuvi.
|