TINISH BELGILARINI ISHLATISH BILAN BOG‘LIQ XATOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI

4.TINISH BELGILARINI ISHLATISH BILAN BOG‘LIQ XATOLARNI BARTARAF ETISH YO‘LLARI
O‘quvchilarning yozma ishlarida punktuatsion xatolarning quyidagi xillari uchraydi: 1) kerakli tinish belgisini qo‘ymaslik; 2) tinish belgisini ortiqcha qo‘llash;
tinish belgilarini qorishtirish: birining o‘riga boshqasini qo‘llash; 4) belgilardan birini tushirib qoldirish.
Agar o‘quvchi gapda tinish belgilarini nima uchun va qaerga qo‘yish kerakligini bilmasa, uni qo‘ymagani ma’qul: zarur tinish belgisini qo‘ymay, biror tinish belgisini tavakkal, ammo noo‘rin ishlataverish xavliroq, bu ham o‘quvchining, ham o‘qituvchining ishini murakkablashtiradi. Agar o‘quvchi gapda biror tinish belgisini qo‘ymagan bo‘lsa, demak, u shu tinish belgisining ishlatilishi bilan aloqador bo‘lgan punktuatsion qoidani bilmaydi yoki uni yaxshi o‘zlashtirmagan bo‘ladi. Agar o‘quvchi tinish belgisini ortiqcha qo‘ysa, u tinish belgisini asosiz qo‘yaverishiga odatlanib qo‘lgan bo‘ladi. O‘quvchilarning punktuatsion xatolarini tahlil qilishga bag‘ishlangan ish turlari juda foydalidir. Unda o‘quvchilarning punktuatsion xatolari ko‘rsatilibgina qolmay, uning sabablari ham tushuntiriladi, qoida va ta’riflar eslanadi, amaliy-ijodiy mashqlar bajartiriladi. Shundagina o‘quvchilar tinish belgilarini qo‘llashga ongli ravishda yondashadilar.
Darsni ko‘rgazmali o‘quv qurollaridan foydalanib o‘tish punktuatsiyani o‘zlashtirishni yengillashtiradi. Punktuatsiya darslarini ko‘rgazmali qurollarning eng ko‘p qo‘llanadigan turi – jadval va sxemalar yordamida o‘tish mustahkamlash darslari uchun ham juda muhimdir. Masalan, o‘quvchilarga biror punktuatsiya qoidasiga mos keladigan sxema chizib ko‘rsatiladi va bu sxema qaysi punktuatsiya qoidasiga tegishli ekanligi so‘ralib, unga mos misollar topish vazifa qilib topshiriladi.
96
Punktuatsiya o‘qitishda onglilikni ta’minlash uchun o‘qituvchi mavzularni punktuatsiyaga bog‘lashi juda zarur. O‘quvchi har bir gapning mazmuniga to‘la tushungan bo‘lihsi bilan birgalikda, undagi tinish belgining nima uchun ishlatilganligi, uning sintaktik vazifasi nimadan iborat ekanligini aniq tasavvur qilib turish kerak. Masalan, “Bog‘imizda olma, anor, nok, uzum – hamma mevalar pishdi” gapida nima sababdan vergullar va tire ishlatilishini o‘quvchi shunday tahlil qiladi: - Bu gapda uyushiq bo‘laklar (olma, anor, nok, uzum) va ulardan so‘ng umumlashtiruvchi bo‘lak (hamma mevalar) mavjud bo‘lganligi sababli vergullar va tire qo‘yilyapti.
Darsda yana quyidagi sintaktik- punktuatsion tahlil o‘tkazish mumkin. O‘quvchi biror matnni aytib beradi, o‘quvchilar tinish belgilarini mustaqil qo‘yadilar. Matn yozib bo‘lingach, o‘quvchilar tinish belgilarining qo‘yilishi sababini izohlaydilar.
Ko‘pincha o‘quvchilar gapni sintagmalarga ajratishda va gapdagi sintagmalar orasida vergulning qo‘yilgan yoki qo‘yilmagan o‘rinlarida yanglishadilar. Gapdagi sintagmalar har doim ham vergul bilan ajratilavermaydi: Mening kichik ukam / Qo‘qon davlat pedagogika inistitutida / bilimlarni chuqur egallamoqda. Bu gapda uchta sintagma bo‘lib, uni o‘qishda uch marta pauza bo‘ladi, lekin bu pauzalr hech qanday tinish belgisi bilan ajratilmaydi.
Punktuatsiya mashqlaridan yana biri o‘quvchilarning o‘zi, punktuatsiya qoidasiga mos keladigan misollar totib, tinish belgilarining ishlatilish sababini tushuntirishdir.
Masalan, 8-sinfda gap bo‘laklari sanalmaydigan kiritma, undalma kabi mavzular o‘tib bo‘lingach, o‘qituvchi bu mavzuga oid misollar topishni o‘quvchilarga topshiradi. hamda tinish belgilarining ishlatilish o‘rinlari izohlanadi. Ish turlaridan yana biri tinish belgilari tushirib qoldirilgan matnning tinish belgilarini qo‘yib ko‘chirish va ishlatilgan tinish belgilarini izohlashdir. Matn tinish belgilarining turli xillarini o‘z ichiga olgan bo‘lish kerak. Mashqning bu turi punktuatsiya o‘rgatishda keng tarqalgan usul bo‘lib, dastavval, o‘quvchilarning mustaqil ishlash faoliyatini yaxshilaydi.
Punktuatsiya o‘qitishda turli xildagi diktantlar o‘quvchilarning xatosiz yozish malakasini takomillashtirishda katta ahamiyatga egadir.
O‘qituvchining diktovkasi orqali o‘quvchilar tinish belgilarning qo‘yilishi pauza, logic urg‘u kabilarga ham bog‘liq ekanligini uqib oladilar.
Ta’kidiy diktantni o‘tkazishdan oldin o‘qituvchi o‘quvchilarga punktuatsion xato qilishlari mumkin o‘rinlarini eslatib, ayirim punktuatsiya qoidalarini ta’kidlaydi va undan so‘ng diktovka qiladi.
Nazorat diktantida esa bir necha tinish belgilarini o‘z ichiga olgan matn tanlab olib, uni diktovka bilan yozdiriladi. Bunday diktant oraqali o‘qituvchi o‘quvchilarning umumiy punktuatsion savodxonligini sinab ko‘radi.
Punktuatsiya bilan bog‘liq ish turlaridan yana biri stilistik mashqdir. Bunday mashq nutq o‘stirish bilan ham bog‘lab olib boriladi.
O‘quvchi bir sintaktik konstruksiyani boshqasi bilan almashtiradi: 1.Uyushiq bo‘lakli gaplarga umumlashtiruvchi so‘z qo‘yib, tinish belgilarini to‘g‘ri ishlatish. Bahorda hamma qushlar: laylaklar, chittaklar, bulbullar uchib keladi. Laylaklar, chittaklar, bulbullar – hamma qushlar bahorda uchib keladi.
97
|