Ijtimoiy sheriklik haqidagi g‘oyalar evolyusiyasi

7.2. Ijtimoiy sheriklik haqidagi g‘oyalar evolyusiyasi.
Ijtimoiy
sheriklik tushunchasi ijtimoiy
fanlarga
kirib
kelganiga ko‘p vaqt bo‘lgani yo‘q. Bu tushuncha dastavval mehnat munosabatlari
doirasida va ularni tartibga solish maqsadida yaratildi. Kapital bilan mehnat, ish
beruvchilar
bilan
yollanma
ishchilar
o‘rtasidagi munosabatlar asrlar
davomida
rivojlanib kelayotgan bo‘lsa
ham,
ularni
tartibga
soladigan
ijtimoiy sheriklikning zarurligi va
mumkinligini
XIX
asrning oxirlari - XX asr boshlariga kelibgina
anglay boshlandi. Bu davrgacha ijtimoiy mehnat jarayonlaridagi ziddiyatlar
goh pasayib, goh kuchayib davom
etaverdi.
Bu ziddiyatlar ijtimoiy munosabatlarning
negizini
tashkil
etuvchi
munosabatlar, ya’ni ish beruvchilar bilan yollanma ishchilar manfaatlarining mos
kelmasligi natijasida vujudga kelgan edi. Ijtimoiy sheriklik ijtimoiy va siyosiy
sohada insoniyat kashf qilgan eng buyuk ixtiro sifatida XX asrda maydonga keldi.
Ungacha ham odamlar orasida sheriklik munosabatlari mavjud bo‘lgan. Bunday
munosabatlar minglab yillardan buyon davom etib keladi. Sheriklikning kurtaklari
hatto yuqori darajada rivojlangan
hayvonlar, masalan
bo‘rilar,
arslonlar,
sirtlonlar va Afrikadagi sirtlonsimon itlar galalarida ham ko‘zga tashlanadi.
Muvaffaqiyatga erishish uchun bu hayvonlarning har biri ov jarayonida o‘zlarining
hatti –harakatini sheriklarining hatti-harakatlari bilan moslashtirib amalga
oshiradi. Bu sheriklikning kurtaklari
1
O‘zbekistonRespublikasinig “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi Qonuni.
https://www.lex.uz/docs/2468214
88
va ibtidoiy ko‘rinishlari edi.
Ijtimoiy sheriklikning XX asrgacha jamiyatda mavjud bo‘lgan sheriklikdan
asosiy farqi shundaki, avvallari sheriklik alohida shaxslar, nari borsa, kichik
guruhlar o‘rtasidagi sheriklikdan iborat edi. Masalan, bir jamoada mehnat
qilayotganlar, bir kasb egalari, qo‘ni-qo‘shnilar, qarindosh-urug‘lar, tanish-bilishlar
biror yumushni bajarishda bir-birlari bilan sheriklik qilar edi. Sheriklikning bu
ko‘rinishi hozir ham davom etib kelmoqda.
Ijtimoiy sheriklik sheriklikning rivojlanishidagi yangi yuksak bosqichni
ifodalaydi. Ijtimoiy sheriklik alohida shaxslar yoki kichik guruhlar emas, katta
ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi sheriklikni bildiradi.
Ibtidoiy jamoa tuzumi davrida hali katta ijtimoiy guruhlar vujudga kelmagan
edi. Jamiyat kichik guruhlar (oila va ibtidoiy gala)dan tashkil topgan bo‘lib ularning
orasida tez-tez ziddiyatlar paydo bo‘lar edi. Bu ziddiyatlar asosan hudud va
tirikchilik manbalarini talashish oqibatida yuz berar edi.
Jamiyatning manfaatlari bir-biriga zid bo‘lgan katta ijtimoiy guruhlar: qullar va
quldorlar sinfiga bo‘linishi manfaatlar zidligini keskinlashtirib yubordi. Manfaatlar
o‘rtasidagi ziddiyatning keskinlashuvi manfaatlari poymol etilayotgan sinf-
qullarning stixiyali chiqishlari isyon va qo‘zolonlarga olib keldi. Bunday isyonlarni
bostirish uchun quldorlar mirshablar va armiya singari tuzilmalarni tashkil qildi.
Quldorlar mafkurasi quldorlarning oliy tabaqa ekanini asoslashga, odamlar
o‘rtasidagi mulkiy va huquqiy tengsizlikni ilohiy kuchlar irodasi bilan ifodalashga
harakat qilar edi.
Feodalizmga o‘tish bilan bog‘liq yangi ijtimoiy guruhlar: feodallar va
dehqonlar sinfining vujudga kelishi ular o‘rtasidagi ziddiyatni shaklan biroz
yumshatdi. Zamindorlar dehqonlarga anchagina yon bosishdi: ularga oila qurish,
hosilning muayyan ulushini olish huquqi berildi. Biroq zamindorlar mafkurasi
feodallar, ular ichidagi tabaqalar: dvoryanlar, graf, markiz, gersog va hokazolarning
asilzodaligi, ular oliy irq vakillari ekani ma’budlar irodasi bilan belgilanganini
asoslashga xizmat qilar edi. Dehqonlarning to‘la tizim shakliga kelmagan
mafkurasida esa adolatli podsho, mehribon zamindor to‘g‘risidagi orzu-umidlar
89
ifodalanar edi. Ayni paytda bu mafkura beshafqat xo‘jayinlarni qoralar edi. Ko‘rinib
turganidek, quldorlar mafkurasi faqat quldorlar manfaatini, zamindorlar mafkurasi
feodallar manfaatini ifoda va himoya qilar edi. Bu mafkuralar ezilayotgan muqobil
sinflar: qullar va dehqonlar manfaatini mutlaqo o‘ylamas edi.
Kapitalizm davrida ishchilar kapitalistlar bilan shaklan teng huquqlarga ega
bo‘lishdi.Ularning huquqiy holati va maishiy turmushi dehqonlarnikiga qaraganda
shaklan ancha yuqori edi. Lekin ular ham tirikchilik qilish uchun o‘zlarining kuch
va qobiliyatlarini sarmoyadorlarga sotishga majbur edilar. Kapitalistik tuzumning
dastlabki bosqichlarida ishchilar juda cheklangan miqdordagi shaxsiy mulkka ega
edilar, ularning asosiy ko‘pchiligi qashshoq turmush kechirar edi. Bunday holat
jamiyatdagi ijtimoiy larzalarga barham bera olmasdi.
Ishchilar va dehqonlarning isyonlari yangi davrda ham davom etaverdi.
Kapitalistlar mafkurasi sarmoyadorlarning manfaatini quldorlar va feodallar
mafkurasi singari niqobsiz ifodalamas edi. Bu mafkura endi hukmron sinf
manfaatini pardali tarzda himoya qila boshladi. Ya’ni endi kapitalistlarning boyligi
ularning aqli zakovati, harakatchanligi, ishchanligi, topqirligi kabi sifatlari bilan
izohlana boshlandi. Ishchilar ham aql-zakovatini ishga solsa, ishchan va topqir
bo‘lsa bemalol boyib ketishi mumkinligi targ‘ib qilindi.
Kapitalizmning dastlabki bosqichlarida shakllanib ulgurmagan ishchilar
mafkurasi keyinchalik tizim holiga kela boshladi. Ana shunday tizimlardan biri
sotsialistik revolyusiya nazariyasi edi. Bu mafkura go‘yo ishchilar manfaatini aks
ettirsa ham, muqobil sinf –kapitalistlarni faqatgina qoralab qolmay, ularni butunlay,
tag-tomiri bilan yo‘q qilishga chaqirar edi.
Fan-texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etish natijasida mehnat
unumdorligining o‘sishi va isyonlar kapitalistlarni biroz yon bosishga undadi. Ular
ishchi aristokratiyasi, deb atalgan qatlamga biroz imtiyozlar berdilar. Lekin bu holat
ham isyonlarga barham bera olmadi. Isyon va qo‘zg‘olonlar davom etaverdi. Ana
shunday isyonlarning yuqori cho‘qqilaridan biri Oktyabr to‘ntarishi bo‘ldi. Bu
to‘ntarish dohiylari ekspluatatsiya yo‘q qilingan yangi sotsialistik tuzum qurilgani
to‘g‘risida bong urishsa ham aslida ekspluatatsiya tugatilmadi. Kapitalizm davrida
90
ishchilarni ekspluatatsiya qilish natijasida vujudga kelgan qo‘shimcha qiymatni
kapitalistlar o‘zlashtirgan bo‘lsa, endi ishchilar mehnati tufayli yaratilgan
qo‘shimcha qiymatni markaz, davlat va uning amaldorlari o‘zlashtira boshladi.
Sotsialistik tuzum, deb atalgan tuzum aslida kapitalistik munosabatlarning
yangi shakli-davlat kapitalizmi bo‘lib chiqdi. Bu tuzum davrida ishchilarni
ekspluatatsiya qilishdan tashqari, chekka o‘lkalarni xomashyo bazasiga aylantirildi
va shu shaklda milliy ekspluatatsiya ham davom etaverdi. Ekspluatatsiyaga qarshi
noroziliklarni bostirish uchun kuchli repressiya apparati tashkil etildi. Buning
oqibatida nafaqat alohida shaxslar, balki butun xalqlar qatag‘onga uchradi. Ish
beruvchi sarmoyadorlar bilan yollanma ishchilar o‘rtasida XX asr boshlarigacha tom
ma’nodagi sheriklik mavjud bo‘lmagan. Ularning manfaatlari o‘rtasidagi ziddiyatlar
ko‘pincha zabastovkalar, stachkalarga va isyonlarga aylanib ketgan.
XX asrgacha mavjud bo‘lgan sheriklik alohida shaxslar va kichik guruhlar
o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solib kelgan bo‘lsa, ijtimoiy sheriklik katta
ijtimoiy guruhlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga sola boshladi. Masalan, ish
beruvchi sarmoyadorlar bilan yolanma ishchilarning manfaatlari o‘rtasidagi asosiy
ziddiyat shundan iborat ediki, sarmoyadorlar yollanma ishchilarni ko‘proq ishlatib
kamroq haq to‘lashdan, yollanma ishchilar esa kamroq ishlab ko‘proq haq olishdan
manfaatdor edilar. Bu ziddiyatni tahlil qilgan Marks uni hal qilishning yo‘li faqat
bitta- sotsialistik revolyusiyani amalga oshirish, degan xulosaga kelgan edi.
Ana shu nazariya asosida Rossiyada 1917 yil oktyabr oyida davlat to‘ntarishi
amalga oshirildi va proletar diktaturasi o‘rnatildi. Bu hodisa go‘yo Marksning
sotsialistik revolyusiya nazariyasi to‘g‘riligini tasdiqlayotganday tuyular edi. Aslida
bu hol Marks nazariyasining to‘g‘riligi tufayli emas, insoniyat hali taraqqiyotning
boshqa yo‘li- ijtimoiy sheriklik yo‘li ham mavjudligini kashf etib ulgurmagani
tufayli vujudga kelgan edi.
Ijtimoiy nizolarni tizimli tahlil qilish bo‘yicha dastlabki urinishlarni italiyalik
davlat arbobi va nazariѐtchi Nikkolo Makiavelli amalga oshirgan edi. U
birinchilardan bo‘lib nizolarning faqat vayronkor emas, balki yaratuvchilik
funksiyalari ham mavjudligiga e’tibor qaratdi. Bunda u nizolarga to‘g‘ri ta’sir
91
o‘tkazish zarurligini ta’kidladi. Uning fikriga ko‘ra bunday vazifani davlat bajarishi
lozim edi. Ijtimoiy mehnat munosabatlari tizimini birinchilardan bo‘lib angliyalik
Frensis Bekon nazariy tahlil qildi. U ijtimoiy tabaqalarning fikrlarini mensimaslik,
boshqaruv jaraѐnidagi xatoliklar, mish-mishlar va g‘iybatlarning tarqalishi
jamiyatdagi nizolarning paydo bo‘lishiga olib kelishini dalillar bilan ko‘rsatib berdi.
Odamlar o‘rtasida ijtimoiy shartnoma tuzish zarurligi g‘oyasi Tomas Gobbsning
asarlarida baѐn qilindi. Mazkur shartnoma jamiyatning o‘zini o‘zi himoya qilishi
hamda xususiy mulkning abadiy bo‘lishiga xizmat qiladi. Uning “Leviafan”,
“Fuqarolar haqidagi ta’limotning falsafiy elementlari” asarlarida ijtimoiy
shartnomaga erishish zarurligi asoslab berilgan. Bunday shartnoma umumiy
kelishuv hamda xususiy mulkning xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.1
Ijtimoiy mehnat munosabatlari tizimini birinchilardan bo‘lib angliyalik Frensis
Bekon nazariy tahlil qildi. U ijtimoiy tabaqalarning fikrlarini mensimaslik,
boshqaruv jarayonidagi xatoliklar, mish-mishlar va g‘iybatlarning tarqalishi
jamiyatdagi nizolarning paydo bo‘lishiga olib kelishini dalillar bilan ko‘rsatib berdi.
Odamlar o‘rtasida ijtimoiy shartnoma tuzish zarurligi g‘oyasi Tomas
Gobbsning asarlarida bayon qilindi. Mazkur shartnoma jamiyatning o‘zini o‘zi
himoya qilishi hamda xususiy mulkning abadiy bo‘lishiga xizmat qiladi.
Uning―Leviafan, ―Fuqarolar haqidagi ta’limotning falsafiy elementlari‖ asarlarida
ijtimoiy shartnomaga erishish zarurligi asoslab berilgan. Bunday shartnoma umumiy
kelishuv hamda xususiy mulkning xavfsizligini ta’minlashga xizmat qiladi.
Yangi davrga kelib ma’rifatparvar faylasuf Jan-Jak Russoning ijtimoiy
shartnoma to‘g‘risidagi g‘oyalari keng tarqaldi. Uning asarlarida ijtimoiy shartnoma
odamlar o‘rtasida yo‘qotilgan ijtimoiy munosabatlarning uyg‘unligini, o‘zaro
kelishuv va tinchlikka intilishni qayta tiklaydi.
Yollanma ishchi va ish beruvchi kapitalist o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
Adam Smit asarlarida ilk bor tahlil qilindi. Xo‘jalik yuritishning asosiy maqsadi
1
.http://reja.tdpu.uz/shaxsiyreja/content/3531/html/85096/%E2%80%9D%D0%B3j%C2%A0%D
0%B0%C2%AE%C2%AB%D0%81%D0%84%2012%20%C2%AC%C2%A0%D1%9E%C2%
A7%D0%B3.htm
92
foyda olish ekanini e’tirof etar ekan, u erkin raqobat, xususiy mulk humronligi,
savdo-sotiq erkinligi, davlatning iqtisodiyotga aralashmasligi iqtisodiy hayotning
―tabiiy tartibi‖ degan xulosaga keldi. Uning fikriga ko‘ra, yollanma ishchilar va
kpitalistlar o‘rtasidagi o‘zaro kurash jamiyatning rivojlanib borishi manbai, raqobat
esa insoniyat uchun farovonlik keltiruvchi hodisadir.
Nemis faylasuflari Leybnis va Immanuil Kant fikriga ko‘ra odamlar o‘rtasidagi
murosa va tinchlik ijtimoiy-iqtisodiy hayotda shartnoma va kompromissga erishish
asosida ta’minlanishi lozim. Tovar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro mahsulot
almashish g‘oyasi hamda turli ijtimoiy kuchlar o‘rtasidagi kurash muammolarini Per
Jozef Prudon tomonidan tadqiq qilindi.
Fransiyalik olim Lui Ogyust Blanki kapitalistik jamiyatni tanqid qilar ekan
tarixiy taraqqiyotni ma’rifatning tarqalishi va shu asosda madaniy-ijtimoiy
munosabatlarning shakllanishi sifatida talqin qildi. Ijtimoiy sheriklikning nazariy
konseptual asoslari ijtimoiy harakat nazariyasi, ijtimoiy birdamlik, ijtimoiy
kelishuv, ijtimoiy jipslik to‘g‘risidagi g‘oyalar asosida shakllandi.
M.Veber fikriga ko‘ra an’anaviy harakat tahlil qilish hamda oqilona tanqid
qilish mumkin bo‘lmagan madaniy an’analarda mustahkamlangan xulq-atvor
namunasidir. Harakatning mazkur tipi ahamiyati odamlarning kundalik xulq-atvori
ko‘pincha ana shu tarzda yuz berishi bilan belgilanadi. Bunday harakatlarda hal
qiluvchi rolni urf-odatlar, turli darajada anglangan odatlarga sadoqat o‘ynaydi.
Ijtimoiy harakat nazariyasi amerikalik sotsiolog Parsons tomonidan tadqiq
etildi. U sub’ektlarning o‘zaro ta’siri mexanizmlarini tadqiq qildi. Bunda u
ko‘pchilik tomonidan e’tirof etilgan me’yorlar, xulq-atvor andozalari faoliyatning
ichki motivlariga aylanishi jarayoniga alohida ahamiyat berdi. Muvozanat,
konsensus, ijtimoiy tizimning me’yoriy holatidagi eng muhim belgilar ekaniga
e’tibor qaratar ekan T.Parsons ana shu holatni nazorat qilish va tartibga solish
jarayonlariga katta e’tibor berdi. Uning fikricha, aynan ana shu jaryonlar jamiyatni
ko‘ngilsiz nizolardan himoya qiladi. Uning tadqiqotlarida konsensus muammosi
o‘zaro kelishilgan harakat yo‘llarini izlash bilan bevosita bog‘liq tarzda tadqiq
93
etiladi. Bunday o‘zaro ta’sir sheriklarning o‘zaro ekspektatsiyalariga, ya’ni bir-
birlaridan kutayotgan harakatlar va natijalarga asoslanadi.
Ijtimoiy sheriklikning nazariy va tashkiliy asoslaridan biri bo‘lgan konsensusni
nemis sotsiologi Yu.Xabermas demokratiyaning muqobili sifatida talqin qiladi.
Uning talqinida demokratik usul jamoa va jamiyatni ikkiga: ko‘pchilik va ozchilikka
bo‘lib qo‘yadi. Konsensus esa bo‘lingan jamoa va jamiyatni birlashtiradi. Bunga u
hal qilinayogan muammoga nisbatan ko‘pchilikning fikrini aniqlash yo‘li bilan
emas, barcha tomonlar qarshi bo‘lmagan yechimni topish yo‘li bilan erishadi.
Konsensusga erishish uchun manfaatlari va yondashuvlari bir-biriga unchalik mos
kelmayotgan tomonlar hech bir tomon qarshi bo‘lmagan yechimni topishga harakat
qilishlari va topishlari kerak.
1
Konsensus mohiyatan kelishuvni bildiradi. Lekin uning XX asrgacha mavjud
bo‘lgan kelishuvlardan farqi shundaki, u kelishuvga erishishning yangi samarali
amaliyotini yaratdi. Unga ko‘ra manfaatlari bir-biriga mos kelmaydigan tomonlar
o‘zaro munosabat va muzokaraga kirishar ekan, ular avvalo bir-birlariga yon
bosishlari kerak. Qolaversa, ular barchani qoniqtiradigan, hech bo‘lmaganda hech
qaysi tomonda qarshilik uyg‘otmaydigan yechimni topishga harakat qilishlari va
topishlari lozim. Bunday yechimning topilishi konsensusga erishganlikni bildiradi.
Ijtimoiy sheriklik tarixi va tadrijini qisqacha ko‘rib o‘tish shundan guvohlik
beradiki, ungacha mavjud bo‘lgan barcha nazariya va mafkuralar faqat u yoki bu
sinf, ijtimoiy guruh manfaatlarini ifodalagan. Ijtimoiy sheriklik nazariyasi
munosabatga
kirishuvchi
barcha
ijtimoiy
guruhlar
manfaatini
uyg‘unlashtirilgandagina jamiyatda totuvlik va ijtimoiy barqarorlik vujudga kelishi
mumkinligini asoslaydi. Shuning uchun bu nazariya u yoki bu sinf nazariyasi emas,
o‘zaro munosabatlarga kirishayotgan barcha ijtimoiy guruhlar manfaatlarini
uyg‘unlashtirish orqali ifodalaydigan nazariya hisoblanadi. Ijtimoiy guruhlar
manfaatlarini
uyg‘unlashtirish
fuqarolik
jamiyatini
shakllantirish
va
rivojlantirishning muhim sharti va asosi hisoblanadi.
1
https://qomus.info/encyclopedia/cat-k/konsensus-uz/
|