Yarim o‘tkazgichli kristallarning optik va elektrik xususiyatlari

|
Yarim o‘tkazgichli kristallarning optik va elektrik xususiyatlari
|
bet | 8/11 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #148481 |
Bog'liq Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti fakultetiYarim o‘tkazgichli kristallarning optik va elektrik xususiyatlari.
Elektronika elementlari asosan yarim o‘tkazgichli materiallar asosida tayyorlanadi. SHuning uchun elektronika elementi optik va fotoelektrik xususiyatlarini bilish yarim o‘tkazgich materiallar tuzilishini ularning metallar va dielektrik materiallardan farqini va yarim o‘tkazgich materiallar uchun bevosita asosiy bo‘lgan xususiyatlarni o‘rganishini taqozo etadi.
Qattiq jismlar hosil bo‘lishini yarim o‘tkazgich materiallar misolida elektron nazariyasi nuqtai nazaridan ko‘rib o‘tamiz. Qattiq jism hosil bo‘lishi jarayonida, atomlarning bir-biriga nisbatan yaqinlashishi shu darajagacha boradiki, natijada tashqi qobiqdagi elektronlarning umumlashishi hosil bo‘ladi. Atomdagi alohida elektronlarning yakka ayrim orbitalari o‘rniga umumlashgan kollektiv orbitalar hosil bo‘ladi va atomdagi qobiqchalar sohalarga birlashadi hamda ular umuman kristallga tegishli bo‘lib qoladi. Elektronlar harakatining xarakteri mutlaq o‘zgaradi, ma’lum atomda va ma’lum energetik sathda joylashgan elektronlar energiyasini o‘zgartirmasdan shu energetik sathdagi boshqa qo‘shni atomga o‘tish imkoniyatiga ega bo‘ladi va binobarin, elektronlarni kristallda erkin siljishi kuzatiladi.
Kristallning izolyasiya holatidagi barcha atomlarning ichki qobiqlari elektronlar bilan to‘la bo‘ladi. Faqat eng yuqoridagi ayrim sathlardan iborat valent elektronlari joylashgan sohadagina sathlar to‘laligicha egallanmagan bo‘ladi. Kristallning elektr o‘tkazuvchanligi, optik va boshqa xususiyatlari asosan valent sohasining to‘ldirilish darajasiga va undan yuqoridagi sohagacha bo‘lgan energetik masofa bilan aniqlanadi va unga o‘tkazuvchanlik sohasi deyiladi. Issiqlik va optik qo‘zg‘atilish hisobiga o‘tkazuvchanlik sohasiga valent sohadan elektronlar o‘tishi va elektr tokini o‘tkazishda ishtirok qilishi mumkin. Valent sohasida hosil bo‘lgan bo‘sh o‘rinlarga elektronlarning ko‘chishi, unga qarama-qarshi bo‘lgan musbat zaryadlarning harakatini hosil qiladi va bu zaryadlarga teshiklar deyiladi.
Dielektriklar deb, valent sohasi to‘ldirilgan va bu sohadan keyingi o‘tkazuvchanlik sohagacha bo‘lgan energetik masofa nisbatan katta bo‘lgan moddalarga aytiladi.
Metallar esa boshqacha tuzilishga egadir. Ularda valent sohasi qisman to‘ldirilgan bo‘ladi yoki u keyingi soha – o‘tkazuvchanlik sohasi bilan kirishgan bo‘ladi.
Agar moddaning valent sohasi to‘laligicha egallanmagan bo‘lsayu, ammo o‘tkazuvchanlik sohasigacha bo‘lgan energetik masofa nisbatan kichik (2 eV dan kamroq) bo‘lsa, bunday moddalar yarim o‘tkazgichlar deyiladi. YArim o‘tkazgichlar xususiyatlari xususan elektr o‘tkazuvchanligi tashqi muhitga, ayniqsa xususiyatlari xususan elektr o‘tkazuvchanligi tashqi muhitga, ayniqsa haroratga bog‘liq bo‘ladi. Harorat (T) ning ortishi elektronlar miqdorining valent v ao‘tkazuvchanlik sohasiga o‘tishida tok tashuvchilarning eksponensial ravishda ko‘payishiga va elektr o‘tkazuvchanlikning ( )
(1)
tenglamaga asosan o‘zgarishiga olib keladi Bu erda k – Bolsman doimiysi, A – moddani xarakterlovchi o‘zgarmas kattalik.
Metallarning elektr o‘tkazuvchanligi erkin elektronlar konsentratsiyasi o‘zgarmas bo‘lganligi tufayli elektronlar haraktchanligining haroratga bog‘liqligi bilan aniqlanadi va haroratning ortishi bilan asta-sekin kamayadi…
YUqoridagi tenglamani logarifmlab quyidagi ifodani hosil qilamiz.
(2)
Bu tenglamani yarim logarifmik koordinitalarda grafik ravishda ko‘rsatish mumkin. Hosil bo‘lgan to‘g‘ri chiziq va uning φ burchak tangansi yarim o‘tkazgich materiallarning asosiy parametri bo‘lgan, ta’qiqlangan soha kengligi ni aniqlaydi. Ta’kidlash lozimki, qiya to‘g‘ri chiziq, ya’ni elektr o‘tkazuvchanlik logarifmik ga bog‘liq ravishda o‘zgarishi faqat toza kirishmalardan holi, xususiy o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan materiallar uchungina shunday ko‘rinishga ega.
Kirishmaviy yarim o‘tkazgichlarda ning dan bog‘lanishi murakkab bo‘lib, u ikkita qiya to‘g‘ri chiziqdan iborat bo‘lishi mumkin va bir-biri bilan gorizontal qism orqali tutashgan bo‘ladi. Past haroratli sharoitda o‘lchash natijasida olingan tenglamadan hosil qilingan qiya to‘g‘ri chiziq tangensi yordamida kirishmalarning ta’qiqlangan sohada joylashgan energetik sathlari holatini aniqlash mumkin. YUqori haroratli sharoitda olingan hollarda esa yarim o‘tkazgich materiallarning ta’qiqlangan sohasi kattaligini, ya’ni Eg ni aniqlash mumkin.
Elektronika elementi tayyorlashda yoruglik nurlanishining yarim o‘tkazgich material bilan o‘zaro ta’siri, fotonlar energiyasini materialdagi elektronlarda yutilishi va chiqishi jarayonlari muhim ahamiyatga egadir.
Kvant mexanikasida elementar zarrachalar, shu jumladan elektronlar ham to‘lqin xossalariga ham ega deb qaraladi. SHuning uchun elementar zarrachalar harakatini o‘rganishda energiya (E) va impuls (R) bilan bir qatorda, ularning to‘lqin uzunliklari takrorlanuvchanligi va to‘lqin vektori , (h – Plank doimiysi) ham ishlatiladi. Bu erda va ga teng. Kristallning sohali tuzilmasini E – K diagrammalar bilan tasvirlash mumkin. Bu erda energiya elektron-voltlarda (eV) to‘lqin vektori K – kristall panjara doimiysi qismlarida ko‘rsatiladi. SHu bilan birga K o‘qda ko‘rsatkichlar yordamida kristall panjaraning yo‘nalishi ko‘rsatiladi. E – K diagrammasi vositasida sohalararo o‘tishlarning yarim o‘tkazgich materialdagi harakteri va jumladan o‘tishning «to‘g‘ri» yoki «to‘g‘rimas» ligini aniqlash mumkin.
Optik yutilishni o‘lchanishidan aniqlangan Eg ning kattaligi, ko‘pincha yarim o‘tkazgich materialdagi erkin zaryad tashuvchilaring konsentratsiyasiga, haroratga va kirishmalar energetik sathlarining ta’qiqlangan sohada mavjudligiga bog‘liq bo‘ladi. Agar o‘tkazuchanlik sohasi tubidagi va valent soha ustidagi holatlar zaryad tashuvchilar bilan to‘ldirilgan bo‘lsa, u holda krishmali yarim o‘tkazgich materiallar uchun Eg sof xususiy materialga tegishli qiymatidan kattaroq bo‘lishi mumkin. Agar kirishmalar hosil qilgan soha eng yaqin ruxsat etilgan soha chegarasi bilan birlashib ketsa (masalan, ko‘p miqdordagi kirishmalar kiritilgandagi kuzatiladigan holat), u holda Eg kamayadi. Eg ning bunday kamayishi asosiy yutilish chegarasiga ta’sir qiladi.
YArim o‘tkazgich materialda yutilish koeffitsienti odatda to‘lqin energiyasining masofada e marotaba kamayishi orqali aniqlanadi va u
dan topiladi. Bu erda N – yarim o‘tkazgich materialda chuqurlikka kirgan fotonlar oqimining zichligi, N0 – material sirtini kesib o‘tuvchi fotonlar oqimining zichligi.
2.7- rasm YArim o‘tkazgichli ayrim materiallar uchun optik yutilish ko‘rsatkichining energiyada o‘zgarishi.1 – Si, 2 – CdTe, 3 – GaAs, 4 – InP.
Materialning yutilish koeffitsienti yutilish ko‘rsakichi K bilan munosabat orkali bog‘langan. SHunday qilib, ma’lum va aniq qalinlikka ega bo‘lgan yarim o‘tkazgich material namunalaridan o‘tayotgan optik nurlanish intensivligini o‘zgartirib K va ning shu modda uchun qiymatlarini topish mumkin.
Elektronika elementlari tayyorlanadigan ayrim yarim o‘tkazgich materiallar uchun 1-rasmda ning energiyadan o‘zgarishi keltirilgan. Rasmdan ko‘rinadiki, yutilish ko‘rsatkichi ning spektral xarakteristikasi keltirilgan yarim o‘tkazgich materiallarda bir-biridan katta farq qiladi va bu farq asosan ularning sohali tuzilmasi va optik o‘tishlar xarakteriga bog‘liqdir. CdTe, GaAs, InP materiallarida to‘g‘ridan-to‘g‘ri soha-soha xarakteridagi optik o‘tishlar mavjud bo‘lib, nurlanish spektrida Eg dan ortiq energiyali fotonlar paydo bo‘lishi bilan tezda darajasiga ko‘tariladi.
Kremniy materiallarida esa yutilish jarayoni 1,1 eV dan boshlab to‘g‘ri bo‘lmagan energetik o‘tishlar orqali bo‘ladi va buning uchun ham yorug‘lik kvanti, hamda panjara tebranishlari kvanti-fotonlar ishtiroki talab qilinadi. SHuning uchun, yutilish ko‘rsatkichi asta-sekin ortib boradi. Faqat fotonlar energiyasi 2,5 eV ga etgandan keyingina soha-sohali o‘tishlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tishlarga aylanadi va yutilshi keskin orta boradi.
Yutilish koeffitsientining spektral xarakteristikasi shuni ko‘rsatadiki, kremniy materialidan foydalanib, Quyosh spektrining juda katta qismini elektr tokiga aylantirish mumkin. Masalan, atmosferadan tashqaridagi quyosh nurlanishi uchun (AM 0) bu 74 % ni tashkil qiladi. Holbuki, agar material sifatida GaAs yarim o‘tkazgich olinsa faqat 63 % quyosh nurlanishini elektr energiyasiga aylantirish mumkin. Ammo, «to‘g‘rimas» optik o‘tishlarning asosiy yutilish chegarasida ning qiymati katta bo‘lmaganligi sababli, butun keltirilgan quyosh spektri yutilishi uchun kremniyli quyosh elementi ning qalinligi 250 mkm dan kam bo‘lmasligi kerak. Holbuki, xudi shunday sharoit uchun GaAs materialning qalinligi 2-5 mkm bo‘lishi kifoyadir. SHuning uchun spektral xarakteristikaning bu xususiyatlarini yuqori samarali va yupqa qatlamli quyosh elementi ishlab chiqishda ahamiyati katta ekanligini doimo hisobga olish zarur.
Agar, yarim o‘tkazgich sirtiga tushayotgan fotonlar energiyasi kam bo‘lib, yutilish natijasida elektronlarni valent sohadan o‘tkazuvchanlik sohasiga chiqara olmasa, nurlanish ta’sirida elektron kristall ichida ruxsat etilmagan sohalarga o‘tishi mumkin. Bunday holat uchun yutilishning spektral xarakteristikasini asosiy yutilish chegarasidan keyingi uzun to‘lqinli qismida sezilishi mumkin. Bunday yutilish erkin zaryad tashuvchilar yutilishi deyiladi va bu jarayon shunday zaryad tashuvchilar konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Erkin zaryad tashuvchilar engil ionizatsiya bo‘la oladigan kirishmalar konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘lgani uchun, yutilish ham unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq bo‘ladi. yarim o‘tkazgich materiallarda bunday uzun to‘lqinli yutilish xususiyatlarini o‘rganish natijasida yutilishning bir necha turi aniqlangan. Jumladan, fazoviy panjara tebranishlarida yutilish, kirishmalarda yutilish, eksitonlarda yutilish. Eksiton – bog‘langan elektron-teshik juftligi bo‘lib, zaryad tashuvchilar konsentratsiyasini o‘zgartirmaydi. CHunki kristall ichida alohida elektron yoki teshik harakatlari emas, balki bog‘langan holat harakatidir.
Yutilish spektrlari kristall tuzilishi xususida kerakli har tomonlama foydali ma’lumotlar beradi Jumladan, legirlanish darajasi, kirishmalarning aktivlanish energiyasini va ularning ta’qiqlangan zonada joylashgan energetik sathlarini aniqlashga imkon beradi. Masalan, yutilish spektrlari asosida kremniyda kislorodning bor yoki yo‘qligini aniqlash mumkin (9 mkm). Spektrning uzun to‘lqinli sohasida akslanish koeffitsienti R, bunday kirishmalar ortishi bilan keskin o‘sishi kuzatiladi.
|
| |