Tabiiy muhitning asosiy oqimlari

- quyosh nurlanishi, yulduz va planetalar nurlanishi;
-
kosmik nurlar, chang, asteroidlar;
- erning elektr va magnit maydoni;
- ekosistemalarda, biosferada moddalar aylanishi;
- atmosfera, gidrosfera va litosfera holatlari shu jumladan favqulodda holatlar;
- boshqalar.
Texnosferadagi asosiy oqimlar.
- xomashyolar, energiyalar oqimi;
- iqtisod sohasi mahsulotlarining oqimi;
-
iqtisod sohasi chiqindilari;
- maishiy chiqindilar;
- informatsiya oqimlari;
- transport oqimlari;
- yorng’lik oqimi (sun'iy yoritish);
- moddalar va texnogen avariyalardagi energiya oqimlari;
- boshqalar.
Ijtimoiy muhitdagi asosiy oqimlar.
- informatsiya oqimlari (o'qitish, davlat boshqaruvi, xalqaro hamkorlik boshqalar);
- odamlar oqimi (demografik portlash, aholi urbanizatsiyasi);
-
narkotik , alkogol vositalar va boshqa oqimlari;
- boshqalar.
Hayot faoliyat jarayonida inson iste'mol qiladigan va chiqaradigan asosiy
oqimlar.
- kislorod, oziq-ovqat, suv va boshqa moddalar (alkogol, tamaki, narkotiklar)
oqimlari;
- energiyalar oqimi (mexanik, issiqlik, quyosh va boshqalar);
- informatsiya oqimlari;
- hayot faoliyat jarayonidagi chiqindilar oqimi;
- boshqalar.
Xavf-xatar deganda, odam sog’ligiga bevosita yoki
bilvosita zarar etkazadigan
ko'ngilsiz hodisalar tushuniladi. Xavfning bunday tushunchasi oldingi standart tushunchalar
(ishlab chiqarishning xavfli va zararli omillari)ni o'z ichiga oladi, chunki hayot faoliyat
xavfsizligi faoliyatning hamma shakllari va omillarini nazarda tutadi. Hayot faoliyatga
to'g’ri
kelmaydigan elementlar tizimi, ximiyaviy hamda biologik faol moddalar yashirin
xavfga egadir.
Xavflar taksonomiyasi - bu murakkab hodisalarni,
tushunchalarni, kishi faoliyatiga
qaratilgan narsalarni tasniflash va tizimlash to'g’risidagi fandir. U faoliyat xavfsizligi
borasida bilimlarni uyushtirishda, xavflarning tartibini yanada chuqurroq o'rganishda katta
ahamiyatga ega. Taksonomiya yangi fan bo'lib, hali to'la ishlab chiqilmagan. Biroq uning
ayrim qismlari quyidagilarni tashkil etadi:
-
kelib chiqishi bo'yicha xavflar: tabiiy, texnik, ekologik, aralash bo'ladi;
- rasmiy standartga asosan fizik, ximiyaviy, biologik va ruhiy turlarga bo'linadi;
- salbiy oqibatlarning ro'y berish vaqti bo'yicha impul’siy (beixtiyor harakat) va
kumulyativ (tusatdan keluvchi) turlarda bo'ladi;
- xavflar tarqalishiga yo'l qo'ymaslik bo'yicha (lokalizatsiya)
- litosfera, gidrosfera,
atmosfera va koinot bilan bog’liq bo'ladi;
- kelib chiqadigan oqibatlariga ko'ra charchash, kasallanish,
jarohatlanish, halokatlar,
yong’inlar ko'rinishida bo'ladi;
- keltiradigan zarari bo'yicha ijtimoiy, texnik, ekologik va boshqa turlarga bo'linadi;
- namoyon bo'lishi bo'yicha maishiy, sport, yo'l-transport, ishlab chiqarish va harbiy
bo'ladi;
- olamga ta'siri bo'yicha o'ta ta'sirchan (zaharlar, kislotalar) va sust (narkotik moddalar,
arok, sigaret) bo'ladi. Sust ta'sir deganda odamning o'zi sababchi bo'ladigan xavf
tushuniladi.
Xavflar ruyxati - bu aniq bir tartiblar bo'yicha qo'yilgan nomlar, atamalardir
(o'zgaruvchan harorat,
havo harakatining tezligi, havo bosimi, yorug’lik, havoni ionlash,
portlash, gerbitsid, shovqin, tebranish, yong’in, zaharli moddalar, lazer nuri, elektr yoyi va
boshqalar). Har bir tekshiriladigan ob'ektda o'tkaziladigan aniq tekshirishlar uchun shu
ob'ekt (tsex, ish joyi, texnologik jarayon, kasb) da uchraydigan xavflar ruyxati tuziladi.