Исследование в XXI веке Октября, 2023 67 sogʻliqni saqlashni boshqarishning nazariy asoslari

Международный научный журнал № 14(100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» Октября , 2023
67
SOGʻLIQNI SAQLASHNI BOSHQARISHNING NAZARIY ASOSLARI
Toshkent tibbiyot akademiyasi talabasi
Keldiyorova Feruza Mansur qizi
Annotatsiya:
Zamonaviy iqtisodiy tizimning o'ziga xos xususiyati davlatning milliy
iqtisodiyotni rivojlantirishga faol ta'siridir. Davlat tomonidan tartibga solishning eng muhim
dastaklari umuman ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishni va birinchi navbatda sog'liqni saqlashni
prognozlash va rejalashtirishdir. Mazkur maqolada sogʻliqni saqlashni boshqarishni bir
nechta turlari va nazariy asoslari keltirib oʻtilgan.
Kalit so'zlar:
sogʻliqni saqlash, boshqaruv tizimi, menejment, demografik va iqtisodiy
vaziyat, optimallashtirish printsipi, ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish.
KIRISH
Zamonaviy sharoitda sog'liqni saqlashning eng muhim yo'nalishlaridan biri yangi
boshqaruv tizimini shakllantirishdir. So'nggi yillarda "menejment" atamasi keng tarqaldi -
zamonaviy ishlab chiqarishni oqilona boshqarish, uning yuqori samaradorligi va
resurslardan optimal foydalanish. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, menejment qo'yilgan
vazifalarni hal qilishda moddiy-texnikaviy, moliyaviy, insoniy va boshqa resurslardan
samarali foydalanishga qaratilgan faoliyat turidir.
Menejment - bu turli xil tabiatdagi (biologik, ijtimoiy, axborot va boshqalar) tashkil
etilgan tizimlarning funktsiyasi bo'lib, ularning o'ziga xos tuzilishini saqlashni, faoliyat
rejimini saqlashni, maqsad va dasturlarini amalga oshirishni ta'minlaydi.
ASOSIY QISM
Boshqaruv tizimi ikkita bo'g'inni o'z ichiga oladi: boshqaruvchi va boshqariladigan.
Boshqaruvchilar odatda boshqaruv subyektlari, boshqariladiganlar esa boshqaruv
obyektlari deb ataladi.
Shunday qilib, boshqaruv subyekti boshqaruv tizimidagi boshqaruv obyektiga
maqsadli ta'sir ko'rsatadigan boshqaruv bo'g'ini, boshqaruv obyekti esa boshqaruv
sub'ektidan boshqaruv harakatini qabul qiladigan boshqaruv tizimining boshqariladigan
bo'g'inidir.
Sog'liqni saqlash tashkilotini boshqarish - bu tashkilotning ichki muammolarini va
o'zgaruvchan siyosiy, ijtimoiy, tibbiy, demografik va iqtisodiy vaziyatni doimiy ravishda
hisobga olgan holda optimal echimlarni tanlashga asoslangan murakkab jarayon. Shuning
uchun optimal nazorat qilish uchun nazoratning asosiy tamoyillariga tayanish kerak.
Maqsadlilik printsipi. Menejmentda bu tamoyil ustunlik qiladi, chunki u boshqaruv
jarayonining barcha tarkibiy qismlarini jamlaydi.
Har qanday natijaga erishishga qaratilgan har qanday harakatni boshlashdan
oldin menejer (bosh shifokor, bo'lim boshlig'i, bosh hamshira va boshqalar) maqsad
qo'yadi.
Международный научный журнал № 14(100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» Октября , 2023
68
Tizimlar va individual sog'liqni saqlash tashkilotlarini boshqarishda quyidagi
maqsadlar turlari ajratiladi:
— boshqaruv darajasiga qarab: strategik, taktik, operativ;
— hal etilayotgan vazifalarning tabiati bo‘yicha: murakkab, oraliq, yakuniy;
— mazmuni boʻyicha: tibbiy-tashkiliy, moliyaviy-iqtisodiy, tibbiy-texnologik va
boshqalar.
Maqsadni shakllantirish muayyan talablarga javob berishi kerak. U o'z vaqtida va
zarur, real va erishish mumkin, aniq va boshqa maqsadlarga mos bo'lishi va miqdoriy yoki
sifat jihatidan baholanishi kerak. Shunday qilib, menejmentning eng muhim tamoyillaridan
biri juda qisqa va aniq shakllantirilishi mumkin: har bir harakat aniq va aniq maqsadga ega
bo'lishi kerak.
Boshqaruv qarorlarini huquqiy himoya qilish tamoyili. Sog'liqni saqlash sohasidagi
boshqaruv faoliyati, ayniqsa bozor iqtisodiyoti sharoitida doimo ma'lum bir xavf bilan
bog'liq. Boshqaruv qarorlarini huquqiy himoya qilish printsipi boshqaruv organi yoki
alohida sog'liqni saqlash tashkiloti rahbaridan boshqaruv qarorlarini ishlab chiqish va
amalga oshirish texnologiyasi bo'yicha bilim va qonunlarga rioya qilishni talab qiladi.
Boshqaruv qarorini ishlab chiqish va amalga oshirish jarayonida qonunlarga rioya qilish
nafaqat menejerning huquqiy madaniyatining namoyon bo'lishi, balki ko'zlangan
maqsadlarga erishishda muvaffaqiyatning ma'lum bir kafolati hisoblanadi.
Nazoratni
optimallashtirish
printsipi.
Boshqarish
jarayonida
har
qanday
boshqariladigan ob'ekt rivojlanadi va takomillashadi. Bu alohida tuzilmaviy elementlarning
tartibliligini oshiradi va butun tashkilot tuzilmasini optimallashtiradi. Sog'liqni saqlash
sohasida amalga oshirilayotgan islohotlar, birinchi navbatda, mintaqaviy va munitsipal
darajadagi sanoatni boshqarish tizimini va sog'liqni saqlash muassasalarining tashkiliy va
funktsional tuzilmasini optimallashtirishga tegishli bo'lishi kerak. Bu tamoyil, eng avvalo,
mamlakatimiz va alohida hududlarda sog‘liqni saqlashni rivojlantirishning kompleks va
maqsadli dasturlarini ishlab chiqish, me’yoriy-huquqiy hujjatlarni qabul qilish orqali amalga
oshirilmoqda.
Boshqaruvni markazlashtirish va markazsizlashtirishda yetarlilik tamoyili. Hokimiyatni
markazlashtirish va markazsizlashtirish mohiyatan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikkita jarayon
bo‘lib, hokimiyatning kontsentratsiyasi va uni taqsimlash, markazlashgan boshqaruv va
o‘zini o‘zi boshqarishni o‘z ichiga oladi. Ular o'rtasida o'rnatilgan muvozanat juda dinamik
va u yoki bu yo'nalishda buzilishi mumkin, lekin ko'pincha markazlashtirilgan hokimiyat
foydasiga.
Boshqaruv
funktsiyasini
markazlashtirish
markazsizlashtirish
bilan
moslashuvchan tarzda uyg'unlashtirilishi va sog'liqni saqlashni boshqarish tizimining quyi
bo'g'inlari uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishi, ularning funktsional majburiyatlarini
samarali bajarishiga imkon berishi kerak.
Boshqaruvni markazlashtirish global strategik muammolarni hal qilishda, shuningdek
favqulodda vaziyatlarda (urushlar, tabiiy ofatlar, texnogen falokatlar, katta sanitariya
yo'qotishlar
bilan
birga
bo'lgan)
shubhasiz
afzalliklarga
ega.
Boshqaruvni
Международный научный журнал № 14(100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» Октября , 2023
69
markazsizlashtirish ilgari yuqori darajadagi boshqaruv bo'linmalariga yuklangan yoki yuqori
hokimiyat vakolatiga kiruvchi funktsiyalarni boshqaruvning quyi ierarxik darajalariga
o'tkazish bilan tavsiflanadi. Ushbu boshqaruv shakli ijrochilarni keraksiz nazoratdan ozod
qiladi, tashabbusni rag'batlantiradi va shaxsning imkoniyatlarini ochib beradi.
Vakolatlarni topshirish printsipi. Ushbu tamoyilning nomi uning asosiy ma'nosini o'z
ichiga oladi: rahbar tomonidan o'z funktsiyalarining bir qismini o'z bo'ysunuvchilarga
ularning harakatlariga faol aralashmasdan o'tkazish. Natijada, menejer o'zini joriy ishlardan
ozod qilish va o'zining intellektual va tashkiliy salohiyatini boshqarishning yanada
murakkab darajasidagi muammolarni hal qilishga jamlash imkoniyatiga ega bo'ladi. Shu
bilan birga, ushbu tamoyilning hayotga tatbiq etilishi xodimlarning malakasini oshirish
uchun katta imkoniyatlar yaratadi, ularning mehnatini rag'batlantirish, tashabbuskorlik va
mustaqillik namoyon bo'lishiga yordam beradi. Rahbar o'z o'rnini egallash uchun vorisi
tayyorlayotgan taqdirda ham vakolatlarni topshirish tavsiya etiladi.
Ushbu
tamoyilni
amalga
oshirishda
qo'shimcha
vakolatlar
berilgan
bo'ysunuvchilarning ishini nazorat qilishni tashkil etish kabi jihat ham mavjud: mayda
nazorat hech narsa bermaydi va nazoratning etishmasligi vaziyatni boshqarib bo'lmaydigan
qilib qo'yishi mumkin. Muammoni hal qilish menejerning o'z qo'l ostidagilar bilan
aloqasining samarali shakllari, erkin ma'lumot almashish imkoniyati, ishonchli
munosabatlarning mavjudligi va jamoada sog'lom psixologik iqlimdir.
XULOSA
Yuqoridagi tamoyillarga amal qilgan holda boshqaruvning ma’muriy-buyruqbozlikdan
ijtimoiy-psixologik va iqtisodiy usullariga o‘tish faqat evolyutsiya orqali mumkin. Biroq,
birinchi navbatda, o'zgarishlar rahbarlarning o'zlarida bo'lishi kerak. Natijada, uning
boshqaruv faoliyatida asosiy natijaga erishish - aholiga tibbiy yordamning mavjudligi va
sifatini oshirishga qaratilgan yangi tipdagi rahbar-menejer shakllanishi kerak.
Muxtasar qilib aytganda, Sog'liqni saqlashni boshqarish va iqtisodiyotda
strategik yo'nalish sifatida prognozlash va rejalashtirishdan foydalanish sog'liqni saqlashni
isloh qilish konsepsiyasini ularni amalda qoʻllashni oshirish bilan bog'lash imkonini beradi.
|