Ns
  
Baza prinsipləri - Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası...

|
Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adma Akademiyasının Elmi Şurasının 29 aprel 2009-cu IL tarixli iclasının qərarı ilə
|
bet | 18/57 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #117387 | Turi | Dərslik |
Bog'liq Vaqif qasimov informasiya t hl k sizliyinin saslar D rslik Az .Ns
|
Baza prinsipləri
Təhlükələr
|
Məxfiliyin pozulması
|
Tamlığın pozulması
|
Təcrid- edilmə
|
1.
|
Təbii fəlakətlər (yanğın, subasma, zəlzələ və s.)
|
X
|
X
|
X
|
2.
|
Aparaturanm sıradan çıxması
|
X
|
X
|
X
|
3.
|
Elektromaqnit şüalanmaların toplanması
|
X
|
|
|
4.
|
Müxtəlif siqnalların tutulması
|
X
|
|
|
5.
|
informasiya daşıyıcılarının fiziki və məntiqi korlanması
|
|
X
|
X
|
6.
|
Məlumatların və proqramların qəsdən korlanması
|
|
X
|
X
|
7.
|
informasiya daşıyıcılarının oğurlanması
|
X
|
X
|
X
|
8.
|
Giriş hüquq larinin başqa şəxslərə verilməsi
|
X
|
X
|
|
9.
|
Avtorizə edilmiş istifadəçinin adı altında maskalanma
|
X
|
X
|
X
|
10.
|
Ehtiyatsız davranma, səhlənkarlıq
|
X
|
X
|
X
|
11.
|
Məlumatların və sənədlərin dəyişdirilməsi
|
X
|
X
|
X
|
12.
|
Sistem utilitlərinin istifadəsi
|
X
|
X
|
X
|
13.
|
Qanuni istifadəçilərin hüquqlarından istifadə edilməsi
|
X
|
X
|
X
|
14.
|
Təhrifetmə, aldatma
|
X
|
X
|
|
15.
|
Sistemin həddən artıq yüklənməsi və ilişməsi
|
|
X
|
X
|
16.
|
Proqramlaşdırmada səhvlər
|
X
|
X
|
X
|
17.
|
Əməliyyat sistemlərinin və proqramların versiyalarının müxtəlifliyi
|
|
X
|
X
|
18.
|
Qeyri-dəqiq və ya köhnəlmiş informasiya
|
|
X
|
|
19.
|
istifadəyə maneçilik yaratma
|
|
|
X
|
20.
|
Qalıq informasiyanın toplanması
|
X
|
|
|
21.
|
Məntiqi bombalar
|
X
|
X
|
X
|
22.
|
Gizli gedişlərin edilməsi və «deşiklər»in istifadəsi
|
X
|
X
|
X
|
23.
|
Kompyuter virusları
|
X
|
X
|
X
|
24.
|
Troya atlan
|
X
|
X
|
X
|
25.
|
Səhv marşrutlaşdırma
|
X
|
X
|
X
|
26.
|
Şəbəkə analizatorlan
|
X
|
X
|
|
Cədvəl 3.2. Təhlükəsizliyin pozulması üsulları
Təhlükəsizliyin pozulması üsulları
|
Təsir obyektləri
|
Avadanlıq
|
Proqramlar
|
Məlumatlar
|
Personal
|
İnformasiyanın məxfiliyinin açılması (sızması)
|
İnformasiya daşıyıcıların oğurlanması, rabitə xətlərinə qoşulma, resursların icazəsiz istifadəsi
|
İcazəsiz köçürmə, tutma, ələkeçirmə
|
Oğurlama, köçürmə, tutma
|
Qoruma haqqında məlumatların başqa şəxslərə ötürülməsi, yayılması, səhlənkarlıq
|
İnformasiyanın tamlığının pozulması
|
Qoşulma, dəyişiklik etmə, xüsusi qoyuluş, iş rejimlərinin dəyişdirilməsi, resursların icazəsiz istifadəsi
|
"Troya atlan”- nın və " qurdlar "ın yeridilməsi
|
Təhrif etmə, dəyişdirmə
|
Personalın cəlb edilməsi
|
Avtomatlaşdırılmış sistemlərin iş qabiliyyətinin pozulması
|
Sistemin iş rejiminin dəyişdirilməsi, sıradan çıxarılması, oğurlanması, məhv edilməsi
|
Təhrif etmə, pozma, başqası ilə dəyişdirmə
|
Təhrifetmə, pozma, yanlış məlumatların istifadəsinə vadar etmə
|
Xidmət göstərilməsi, fiziki ayrılma
|
İnformasiyanın surətinin qanunsuz çoxaldılması
|
Lisenziya olmadan analoqların hazırlanması
|
Qeyri-qanuni surətlərin istifadəsi
|
Müəlliflərin razılığı olmadan nəşretmə
|
Giriş hüquqlarının kənar şəxslərə verilməsi
|
İnformasiyanın təcrid edilməsi (icazəli girişin rədd edilməsi)
|
Sıradan çıxarılması
|
İş rejiminin dəyişdirilməsi, sıradan çıxarılması
|
Pozulması, məhv edilməsi
|
İş prosesində səhvetmə, iş rejimini pozma
|
FƏSİL
İNFORMASİYA TƏHLÜKƏSİZLİYİNİN
TƏMİN EDİLMƏSİ ÜSULLARI VƏ
VASİTƏLƏRİ
İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üsul və
vasitələrinin təsnifatı
İnformasiyanın qorunmasının qeyri-texniki vasitələri.
Təşkilati qoruma tədbirləri. Hüquqi qoruma vasitələri.
Mənəvi-etik tədbirlər
İnformasiyanın qorunmasının mühəndis-texniki
üsulları və vasitələri. Fiziki qoruma vasitələri.
Aparat vasitələri. Proqram vasitələri
İnformasiyanın kompyuter viruslarından qorunması
İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üsul və vasitələrinin təsnifatı
Növündən və xarakterindən asılı olmadan baş verə biləcək istənilən təhlükələrin qarşısının alınması, başqa sözlə sistemdə toplanan, saxlanan və emal olunan, eləcə də şəbəkə vasitəsilə ötürülən informasiyanın təhlükəsizliyinin təmin olunması məqsədilə indiyədək çoxlu sayda müxtəlif üsullar, vasitələr və tədbirlər sistemi işlənib hazırlanmışdır.
İnformasiya təhlükəsizliyi problemi meydana çıxdığı ilk dövrlərdə informasiyanın qorunması üçün, əsasən, təşkilati və fiziki tədbirlər həyata keçirilirdi. Lakin informasiya texnologiyalarının, o cümlədən kompyuter texnikasının və kommunikasiya avadanlıqlarının inkişafı informasiyanın qorunması məsələsinə daha ciddi və kompleks yanaşma zərurətini yaratdı.
İlk dövrlərdə elə fikir formalaşmışdı ki, informasiyanın emalı və ötürülməsi sistemlərində təhlükəsizlik proqram vasitələrinin köməyi ilə daha asan təmin edilə bilər. Ona görə də həmin dövrlərdə informasiyanın qorunması üçün məhz proqram vasitələri daha çox inkişaf edirdi. Bu vasitələrin etibarlılığını artırmaq məqsədilə onlar, əlavə olaraq, zəruri təşkilati tədbirlərin və fiziki qoruma mexanizmlərinin köməyi ilə möhkəmləndirilirdi.
Lakin təcrübə göstərdi ki, informasiyanın etibarlı qorunması üçün yalnız proqram vasitələrinin reallaşdırılması, hətta əlavə təşkilati tədbirlərin tətbiq edilməsi kifayət etmir.
Real həyatda praktiki baxımdan informasiya təhlükəsizliyinə qarşı elə təhlükələr yaranır ki, onların qarşısını almaq üçün bu vasitələrin tətbiqi mümkün olmur, bəzən isə bu mexanizmlər arzu olunan nəticəni vermir. Məhz bu səbəb informasiyanın qorunması üçün texniki qurğuların və sistemlərin, o cümlədən aparat vasitələrinin intensiv inkişafına təkan verdi.
İnformasiya təhlükəsizliyi konsepsiyasmın formalaşması prosesində tədricən aydm oldu ki, qoruma vasitələrinin kompleks şəkildə (proqram, texniki, təşkilati və s.) işlənib hazırlanması və tətbiqi daha da səmərəli olur, yalnız bu yolla arzu olunan nəticə əldə edilə bilər.
İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün reallaşdırılan üsullar, vasitələr və tədbirlər, bir qayda olaraq, iki istiqamətdə inkişaf edir:
qeyri-texniki qoruma vasitələri;
mühəndis-texniki qoruma vasitələri.
İnformasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üsul və vasitələrinin təsnifatı sxematik olaraq 4.1 saylı şəkildə verilmişdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, informasiyanın qorunması məsələsinə kompleks yanaşma texniki və qeyri-texniki vasitələrin birgə tətbiqini tələb edir. Məsələn, məlumatlara, proqramlara, sistemə və şəbəkəyə girişin nəzarət olunmasının yüksək səviyyədə işlənib hazırlanmış proqram vasitələri informasiya təhlükəsizliyinin etibarlılığına zəmanət vermir. Belə ki, xidməti personalın səhlənkarlığı və ya təşkilatın əməkdaşlarının səriştəsizliyi nəticəsində parolların yayılmasına (onlar qəsdən yayıla bilər), beləliklə də məxfiliyin itməsinə gətirib çıxaran səhvlər yarana bilər.
Şək.4.1. İnformasiyanın qorunmasının üsulları, vasitələri və tədbirləri
İnformasiyanın qorunmasının qeyri-texniki vasitələri
Qeyri-texniki qoruma vasitələrini üç əsas hissəyə bölürlər:
təşkilati qoruma tədbirləri;
hüquqi qoruma tədbirləri;
mənəvi-etik normalar.
Təşkilati qoruma tədbirləri
Təşkilati tədbirlər dedikdə məxfi informasiyanın hüquqazidd əldə olunmasını, daxili və xarici təhdidlərin meydana gəlməsini istisna etmək və ya əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirmək məqsədilə təşkilatın və onun əməkdaşlarının fəaliyyətinin, eləcə də icraçıların qarşılıqlı münasibətlərinin normativ-hüquqi əsaslarla nizamlanması nəzərdə tutulur.
Təşkilati tədbirlər bütün struktur elementlərin mövcud olduğu və fəaliyyət göstərdiyi hər bir mərhələni (binanın tikintisi, sistemin layihələndirilməsi, struktur elementlərinin və avadanlıqlarının alınması, quraşdırılması, sazlanması, sınaqdan keçirilməsi və istismarı zamanı) əhatə edir.
Təşkilati tədbirlər sistemi, həmçinin istifadəçilərin və texniki personalın işinə nəzarət olunmasını, qorunan sistem və informasiya resursları ilə onların iş vaxtının məh- dudlaşdınlmasım, proqram-texniki vasitələrdən istifadə reqlamentlərinin, eləcə də istifadəçilərin qorunan sistemə, sistemin yerləşdiyi binaya və ya otağa giriş hüquqlarının və sistemdə onlara verilən səlahiyyətlərin təyin edilməsini, nəzarət-buraxılış rejiminin həyata keçirilməsini, növbələrin planlaşdırılmasmı və s. özündə ehtiva edir.
Təşkilati tədbirlərə, əsasən, aşağıdakıları aid etmək olar:
rejimin və mühafizənin təşkili - əraziyə, binaya və ya otağa kənar şəxslərin gizli daxil olması imkanlarım istisna edən, əməkdaşların və qonaqların daxil olmasının və hərəkətinin rahat nəzarətinin təmin edilməsi, müstəqil giriş sistemi olan ayrıca məxfi iş yerlərinin yaradılması, iş vaxtı və ərazidəolma rejiminə riayət edilməsinin nəzarətdə saxlanması, əməkdaşların və qonaqların etibarlı buraxılış rejiminin və nəzarətinin təşkili və saxlanılması və digər tədbirlərdən ibarətdir.
xidməti personalla işin təşkili - personalın seçilməsi və yerləşdirilməsi, əməkdaşlarla tanış olma, onların öyrənilməsi, məxfi informasiya ilə iş qaydalarının öyrənilməsi, informasiya təhlükəsizliyi qaydalarının pozulmasma görə məsuliyyət tədbirləri ilə tanış olma və s. tədbirləri nəzərdə tutur.
sənədlərlə və sənədləşdirilmiş informasiya ilə işin təşkili - məxfi informasiya olan sənədlərin və daşıyıcıların işlənib hazırlanması və istifadəsi, uçotu, icrası, qaytarılması, saxlanılması və məhv edilməsi işlərinin təşkili tədbirlərini əhatə edir.
məxfi informasiyanın yığılması, emalı, toplanması və saxlanmasında texniki vasitələrdən istifadənin təşkili.
məxfi informasiyaya qarşı yönəlmiş mümkün daxili və xarici təhdidlərin təhlili, informasiyanın təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün tədbirlərin işlənməsi üzrə işin təşkili;
- personalın məxfi informasiya ilə işinə, sənədlərin və informasiya daşıyıcılarının qeydiyyatı, saxlanılması və məhv edilməsi qaydalarına riayət olunmasına sistemli nəzarətin aparılması üzrə işin təşkili.
Qeyd edilməlidir ki, informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsində təşkilati tədbirlər əhəmiyyətli rol oynayır. Belə ki, məxfi informasiyaya icazəsiz giriş hallan çox vaxt texniki amillərlə deyil, istifadəçilərin və təhlükəsizlik personalının səhlənkarlığı, diqqətsizliyi və laqeydliyi ilə bağh olur.
Bu baxımdan, təşkilati tədbirlər kompleksi KSŞ-nin yaradılması, onun proqram-texniki komponentlərinin, rabitə və telekommunikasiya avadanlıqlannm quraşdırılması və istisman prosesində informasiyanın qorunması üçün həyata keçirilən təşkilati-texniki və təşkilati-hüquqi tədbirləri özündə birləşdirməlidir.
Hüquqi qoruma vasitələri
Daha ciddi rejimli təşkilatlarda zərurət yarandıqda qorunan informasiyanın saxlanılması, emalı və ötürülməsi üzrə müəyyən edilmiş qaydalara istifadəçilər və xidməti personal tərəfindən riayət olunmasım təmin etmək məqsədilə məcburi tədbirlər sistemi (bu, informasiya təhlükəsizliyi siyasətinin tərkibinə də daxil edilə bilər) işlənib hazırlanır və tətbiq edilir. Burada istifadəçilərin və xidməti personalm icazəsiz və qeyri-qanuni hərəkətlərinə görə maddi, inzibati və cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması nəzərdə tutula bilər.
Qanunvericilik tədbirləri məhdud girişli informasiyanın istifadəsi, emalı, saxlanması və ötürülməsi qaydalarını nizamlayan, eləcə də bu qaydalar pozulduqda məsuliyyət tədbirlərini nəzərdə tutan hüquqi aktlarla müəyyən edilir.
Qanunvericilik tədbirləri özündə dövlət orqanlarının, təşkilatların, əhalinin (ayn-ayrı şəxslərin) həyat və fəaliyyətinin ayrı-ayrı sahələrinə münasibətdə dövlət tərəfindən müəyyən olunmuş və təsdiq edilmiş ümumi məcburi davranış qaydaları və normaları toplusunu, eləcə də bu normaların pozulduğu təqdirdə həyata keçirilən tədbirlər sistemini ehtiva edir.
İnformasiyanın qorunmasının hüquqi forması dedikdə, dövlətin konstitusiyasının və qanunlarının maddələrinin, mülki və cinayət məcəllələrinin müddəalarının, habelə informatika, informasiya münasibətləri və informasiyanın qorunması sahəsində digər normativ-hüquqi sənədlərə əsaslanan qoruma mexanizmlərinin tətbiqi başa düşülür.
İnformasiyanın qorunmasının hüquqi forması informasiya münasibətləri subyektlərinin hüquq və vəzifələrini, orqanların, texniki qurğuların və informasiyanın qorunması vasitələrinin hüquqi statusunu nizamlayır və informasiyanın qorunması sahəsində mənəvi-etik normaların yaradılması üçün baza təşkil edir.
Bir resurs kimi informasiyanın hüquqi qorunması beynəlxalq və dövlət səviyyəsində tanınan normativ-hüquqi sənədlərlə, dövlətlərarası müqavilələr, sazişlər, konvensiyalar, bəyannamələr ilə müəyyən olunur, patentlər, müəlliflik hüququ şəhadətnamələri və lisenziyalar şəklində reallaşdırılır.
Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan Respublikasında informasiyanın qorunması sahəsində bir çox qanunvericilik aktları qəbul edilmişdir. Belə ki, “Milli təhlükəsizlik haqqında”, “İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın qorunması haqqında”, “Rəqəm imza və elektron sənəd haqqında”, “Dövlət sirri haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunlarında, eləcə də Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsində elektron sənəd dövriyyəsi zamanı informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, şəxslərin və təşkilatların müəlliflik hüquqlarının qorunması, elektron informasiyanın imzalanması, informasiya resurslarının oğurlanmasına, məhv edilməsinə və açılmasına görə cəzasızlıq probleminin həlli və digər məsələlər nəzərdə tutulur.
Hüquqi nizamlama informasiya resurslarına qarşı hüquqazidd hərəkətlərin qarşısının alınması mexanizminin təkmilləşdirilməsi, bu sahədə ayn-ayn subyektlərin vəzifə, hüquq və səlahiyyətlərinin dəqiqləşdirilməsi və möhkəmləndirilməsi, vətəndaşların və təşkilatların hüquqlarının və qanuni maraqlarının qorunması üçün zəruridir.
Mənəvi-etik tədbirlər
Mənəvi-etik tədbirlər şəbəkə və informasiya texnologiyalarının yayılması və istifadəsi dövründə ənənəvi olaraq yaranmış və ya yaranmaqda olan davranış normalarından ibarətdir.
Mənəvi-etik təsirlər vasitəsilə təhlükəsizliyin təmin edilməsi istifadəçilər və xidməti personal, eləcə də ziyankarlar və bədniyyətli şəxslər tərəfindən ölkədə və cəmiyyətdə illərlə formalaşmış mənəvi-etik normalara riayət olunmasının təmin edilməsini nəzərdə tutur.
Bu normaların yerinə yetirilməsi qanunvericilik tədbirlərindən fərqli olaraq məcburi deyildir, lakin bu normaların pozulması nüfuzun, hörmətin, etibarın və s. itirilməsinə gətirib çıxarır.
İnformasiyanın qorunmasının mühəndis-texniki üsulları və vasitələri
Mühəndis-texniki qoruma vasitələri dedikdə, məxfi informasiyanın qorunması üçün istifadə olunan xüsusi orqanlar, texniki vasitələr və tədbirlər toplusu başa düşülür. Qorumanın məqsəd, vəzifə və obyektlərinin, eləcə də həyata keçirilən tədbirlərin müxtəlifliyi nəzərə alınaraq, onlann müəyyən xarakteristikalara görə təsnif edilməsi məqsədəuyğun hesab olunur.
Funksional təyinatına görə mühəndis-texniki vasitələr aşağıdakı qruplara bölünür:
fiziki vasitələr;
aparat vasitələri;
proqram vasitələri;
kriptoqrafik vasitələr;
steqanoqrafık vasitələr.
Fiziki qoruma vasitələri
Fiziki qoruma vasitələri informasiyanın, KSŞ-nin qorunmasının ilk sərhədini təşkil edir. Ona görə də belə sistemlərin, eləcə də onlara daxil olan qurğuların və texniki vasitələrin fiziki qorunması, mühafizəsi informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsinin zəruri şərtlərindən biridir.
Hələ informasiyanın qorunması problemlərinin meydana gəlməsindən xeyli əvvəl fiziki qoruma vasitələrindən istifadə olunurdu. Belə ki, bu üsullar prinsip etibarı ilə bankların, muzeylərin, mağazaların, evlərin, həyətyanı sahələrin və s. qorunması üçün istifadə olunan köhnə ənənəvi vasitələrdən fərqlənmirlər. Lakin qeyd olunmalıdır ki, müasir dövrdə informasiyanın, eləcə də onun saxlandığı, dövr etdiyi, emal və istifadə olunduğu yerin (otaq və ya binanın) qorunması üçün daha mürəkkəb və mükəmməl vasitələrdən istifadə olunur.
Fiziki vasitələr qorunan informasiyanın saxlandığı yerə daxilolmanın məhdudlaşdırılması, qarşısının almması, ona aparan yolda fiziki və psixoloji maneənin yaradılması üçün nəzərdə tutulur, müstəqil reallaşdırılır və ya digər informasiya qoruma vasitələri ilə birlikdə kompleks şəklində tətbiq olunurlar.
İnformasiyanın fiziki qorunmasım təmin etmək üçün hasarlar, divarlar, barmaqlıqlar, banlar, tikanlı məftillər çəkilir, ekranlar, seyflər və şkaflar quraşdınhr, kodlar, mexaniki, elektron və radio ilə idarə olunan kilidlərdən istifadə olunur, yanğına, oda və tüstüyə qarşı ötürücülər və s. tətbiq edilir.
Fiziki qoruma vasitələri, həmçinin akustik, fiksəedici, tele-video və fotoçəkmə, optik, lazer, mexaniki, elektron, elektron-mexaniki, elektrik qurğularından, yüksəktezlikli, radio və radiolokasiya texnologiyalarından istifadə etməklə reallaşdınlır. Onlar ayn-ayrı qurğuların, avtomatlaşdı- nlmış sistemlərin texniki vasitələrinin və qurğular kompleksinin tərkibində, eləcə də müstəqil şəkildə ayrı- ayrı konstruksiyalar, qurğular və hissələr kimi reallaşdırıla və fəaliyyət göstərə bilərlər.
Ümumiyyətlə, informasiyanın fiziki qorunması vasitələri, əsasən, aşağıdakı məsələlərin həlli üçün tətbiq olunur:
ərazinin mühafizəsi;
daxili binaların və otaqların (kompyuter və ya hesablama zallarının, serverlərin və digər kommunikasiya qurğularının yerləşdiyi otaqların, operatorların, proq- ramçılarm, administratorlarm iş yerlərinin və s.) mühafizəsi, onların müşahidə olunması;
avadanlıqların və daşman informasiya daşıyıcılarının (maqnit və lazer disklərinin, disketlərin, flash yaddaş qurğularının, çap vərəqlərinin və s.) mühafizəsi;
qorunan zonalara girişin nəzarət edilməsi;
kompyuter sistemlərinin və şəbəkələrinin avadanlıq və qurğularından, eləcə də rabitə xətlərindən şüalanmaların və çarpaz kəsişmələrin neytrallaşdırılması;
iş yerlərinin, monitorların, çap materiallarının və s. vizual müşahidəsinin qarşısının alınması;
yanğından mühafizənin təşkili;
bədəməl şəxslərin, o cümlədən oğruların, hakerlərin, kompyuter cinayətkarlarının hüquqazidd və icazəsiz əməllərinin qarşısının alınması.
Funksional təyinatına görə fiziki qoruma vasitələrini üç kateqoriyaya ayırmaq olar:
hasarlama və fiziki təcridetmə sistemləri - obyektin, o cümlədən onun ərazisinin, bina və otaqlarının, ayrı- ayrı element və konstruksiyalarının qorunmasım təmin edir;
kilidləmə qurğuları və saxlanclar - qorunan informasiyanın, eləcə də onun emal edildiyi sistemin yerləşdiyi yerin (otağın və ya binanın) mexaniki, elektromexa- niki, elektron və s. qurğularla kilidlənməsini, müxtəlif şkafların, seyflərin və saxlanclann istifadəsini nəzərdə tutur;
girişə nəzarət sistemləri - qorunan obyektlərə, o cümlədən sənədlərə, fayllara, informasiyaya, onların saxlanıldığı, emal edildiyi və ötürüldüyü sistemlərə və şəbəkələrə girişə nəzarəti təmin edir.
İnformasiyanın qorunmasının aparat vasitələri
Qorumanın aparat vasitələrinin məqsədi fəaliyyət sahəsində istifadə olunan texniki vasitələrlə məxfi informasiyanın yayılması və sızması, eləcə də ona icazəsiz girişin əldə olunması təhlükələrindən qorunmasıdır.
İnformasiyanın qorunmasının aparat vasitələri informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi vasitələri kimi KSŞ-də tətbiq olunan müasir kompyuter texnikasının, texniki qurğuların və kommunikasiya vasitələrinin tərkibinə daxil edilir.
KSŞ-nin, o cümlədən təhlükəsizlik sisteminin komponentlərinə, eləcə də onların saxlandığı yerə kənar şəxslərin bilavasitə girişi və müdaxiləsi hallarının qarşısım almaq üçün tətbiq edilən müxtəlif təyinatlı mexaniki, elektrik, elektromexaniki, elektron, elektron-optiki, radio və radio- lokasiya texnologiyalarına əsaslanan qurğular, sistemlər və avadanlıqlar və s. informasiyanın qorunmasının aparat vasitələrinə aid edilir.
Aparat vasitələri, bir qayda olaraq, aşağıdakı məsələlərin həll edilməsi üçün tətbiq olunur:
informasiyanın sızmasının mümkün kanallarının aşkar edilməsi məqsədilə texniki vasitələrin xüsusi yoxlanmasının həyata keçirilməsi;
müxtəlif obyektlərdə, otaqlarda və binalarda informasiyanın sızması kanallarının aşkarlanması;
informasiyanın sızması kanallarının yerinin lokallaşdı- rılması;
sənaye casusluğu vasitələrinin axtarılması və tapılması;
məxfi informasiya mənbələrinə icazəsiz girişin və digər hüquqazidd və ziyankar hərəkətlərin qarşısının alınması.
Göstərilən məsələlərin tələb olunan səviyyədə həll edilməsi üçün audio, video müşahidələr və şəkilçəkmə, optik, lazer, yüksəktezlikli və radiolokasiya sistemlərinin, akustik və təsbitedici qurğular, identifikasiya kardan, fiziki əlamətlərə görə identifikasiya edən, ekranlaşdıran və səs-küy yaradan qurğular və digər texnik vəsaitiər tətbiq olunur.
Qeyd olunduğu kimi, onlar ayn-ayn qurğuların, avtomatlaşdırılmış sistemlərin texniki vasitələrinin, texniki qurğular kompleksinin tərkibi hissəsi kimi və ya təhlükəsizliyin təmin edilməsi funksiyalannı yerinə yetirmək imkanlanna malik olan müstəqil qurğular şəklində reallaşdınla bilər.
Hazırda informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə praktikada çoxlu sayda aparat vasitələrindən istifadə olunur. Onlar, əsasən, aşağıdakı texnoloji elementlər şəklində reallaşdırılırlar:
qorunma rekvizitlərinin (parolların, identifikasiya kodlarının, qriflərin və məxfilik dərəcəsinin və sə saxlanılması üçün xüsusi registrlər;
qurğuların qoşulması, informasiya resurslarına, sistemə və s. müraciət zamanı onların identifikasiya kodlarının avtomatik generasiyası üçün nəzərdə tutulmuş kod generatorları;
sistemin texniki vasitələrinin işə salınması üçün kilidlərin istifadəsini təmin edən maqnit kartlarının oxunması üçün qurğular;
insanların identifıkasiyası və ya tanınması məqsədilə onların fərdi xüsusiyyətlərinin (səsinin, barmaq izlərinin, üz quruluşunun və s.) ölçülməsi qurğuları;
informasiya daşıyıcılarının hissələrinə müraciətlərin qanuniliyinin müəyyən edilməsi məqsədilə onun ünvanlarının sərhədlərinə nəzarət edilməsi sxemi;
informasiya daşıyıcılarının hissələrində saxlanılan informasiyanın məxfilik dərəcəsini müəyyən edən və bu hissələrə aid olan xüsusi məxfilik bitləri;
məlumatların verilməsi ünvanlarının dövri yoxlanması məqsədilə rabitə xətti ilə informasiyanın ötürülməsi prosesinin kəsilməsi sxemi;
cütlük xassəsinə görə informasiyanın yoxlanması sxemi;
informasiyanın şifrlənməsi qurğuları;
xüsusi kodlu "səs-küy" yaratma alqoritmlərini reallaşdıran qurğular.
Funksional təyinatına görə aparat vasitələrini aşağıdakı kimi təsnif etmək olar:
aşkarlama və müəyyənetmə vasitələri;
axtarış və dəqiqölçmə vasitələri;
fəal və passiv müqavimət vasitələri.
Texniki imkanlarına görə isə informasiyanın qorunmasının aparat vasitələrini iki qrupa bölmək olar:
ümumi təyinatlı vasitələr - ilkin qiymətləndirmə məqsədilə qeyri-peşəkarlar tərəfindən istifadə üçün nəzərdə tutulmuş vasitələrdir. Bu növ vasitələrə tətbiq siqnallarının geniş spektrinə və kifayət qədər kiçik həssaslığa malik olan elektromaqnit şüalanma indikatorlarım misal göstərmək olar.
peşəkar komplekslər - sənaye casusluğu vasitələrinin mükəmməl axtarışını, aşkarlanmasını və onların bütün xarakteristikalarının çox dəqiq ölçülməsini həyata keçirməyə imkan verən aparat vasitələridir. Radioötü- rücülərin, radiomikrofonların, telefon qoyuluşların və şəbəkə radioötürücülərinin avtomatik aşkarlanması və yerinin müəyyən edilməsi üçün nəzərdə tutulan aşkar- etmə və pelenqləmə kompleksləri (məsələn, “Delta” kompleksi) belə vasitələrə nümunə ola bilər.
İnformasiyanın sızması kanallarının axtarılması vasitələrini də iki yerə bölmək olar:
informasiyanın çıxarılması (götürülməsi) vasitələrinin axtarılması avadanlıqları - bədəməllər tərəfindən artıq yeridilmiş icazəsiz giriş vasitələrinin axtarılması və lokallaşdırılmasmı yerinə yetirir;
informasiyanın sızması kanallarının tədqiq edilməsi avadanlıqları.
Qeyd olunduğu kimi, fiziki təbiətinə görə informasiyanın sızmasmm çox müxtəlif kanalları, eləcə də əsasında informasiyaya icazəsiz giriş sistemləri reallaşdırılan fiziki qurğular mövcuddur. Ona görə də onların axtarılması və aşkarlanması məqsədilə çox müxtəlif və həddən artıq baha olan aparat vasitələrindən və avadanlıqlardan istifadə edilməsi tələb olunur. Adətən, belə avadanlıqlara bu sahədə ixtisaslaşan və daim müvafiq araşdırmalar aparan təşkilatlar (xüsusi dövlət qurumları, böyük təhlükəsizlik xidmətləri, ixtisaslaşmış firmalar və s.) malik olurlar.
İnformasiyanın qorunmasının aparat vasitələri KSŞ-nin, eləcə də telekommunikasiya sistemlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün də geniş istifadə olunur. Belə vasitələr, əsasən, serverlərin, işçi stansiyaların, yaddaş qurğularının və informasiya daşıyıcılarının, terminalların, giriş-çıxış qurğularının, o cümlədən kompyuterlərə və sistemə, onların saxlandığı yerə girişin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün istifadə olunur.
Aparat vasitələrinin serverlərdə və işçi stansiyalarda tətbiqi informasiya resurslarına istifadəçilərin girişinə nəzarət edilməsinə, kənar şəxslərin girişinin qarşısının alınmasına, kompyuter texnikasının və digər qurğuların işində proqram-texniki səhvlərin aşkarlanmasına və qarşısının vaxtında alınmasına imkan verir.
Bundan əlavə, informasiya resurslarının, o cümlədən yaddaş qurğularının və informasiya daşıyıcılarının xarici və daxili təhlükələrdən qorunmasını təmin etmək məqsədilə də aparat vasitələrindən istifadə olunur.
Xarici təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədilə aparat vasitələri ərazinin, binanın, otağın qorunması, istifadəçilərin müşahidəsinin və tanınmasının təşkili və s. üçün texniki imkanları özündə reallaşdırır. Bu vasitələr bəzən fiziki qoruma vasitələri kimi qəbul edilir. Burada daxili təhlükəsizlik dedikdə sistemin və şəbəkənin proqram- texniki kompleksi çərçivəsində informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi başa düşülür.
Aparat vasitələrinin inkişafına aşağıdakı amillər bilavasitə təsir edir:
aparat vasitələrinin proqram vasitələrinə nisbətən sürətlə işləməsi;
aparat vasitələrinin element bazasının intensiv və sürətlə inkişafı;
aparat vasitələrinin və element bazasının qiymətinin (maya dəyərinin) ciddi aşağı düşməsi və s.
Aparat vasitələrinin qiymətinin digər təhlükəsizlik vasitələrinə nisbətən yüksək olması səbəbindən informasiya resurslarının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün yalnız bu növ vasitələrin tətbiqi məqsədəuyğun hesab olunmur.
Aparat vasitələrinin proqram vasitələri, fiziki mexa- nizmlər və təşkilati tədbirlərlə birgə tətbiqi avadanlıqların, texniki vasitələrin, informasiya resurslarının fiziki məhv olmadan, sıradan çıxmalardan, eləcə də icazəsiz və qeyri- qanuni girişlərdən və istifadədən daha etibarlı qorunmasını təmin etməyə imkan verir.
İnformasiyanın qorunmasının proqram vasitələri
İnformasiyanın qorunmasının proqram vasitələri informasiyanın emalı və ötürülməsi proqramlarının, şəbəkə əməliyyat sistemlərinin və şəbəkənin idarə olunması proqram təminatının tərkibində, eləcə də ayrı-ayn proqramlar şəklində reallaşdırılır.
İnformasiyanın qorunmasının proqram vasitələri, həmçinin istifadəçilər tərəfindən müstəqil şəkildə özlərinin şəxsi informasiya resurslarının təhlükəsizliyinin təmin olunması üçün istifadə edilə bilər.
İnformasiyanın qorunması üçün istifadə edilən mexa- nizmlər arasında proqram vasitələri əhəmiyyətli yer tutur və qoruma üsullarının daha geniş yayılmış növü hesab olunur. Buna proqram vasitələrinin reallaşdınlmasınm universallığı, sadəliyi, fiziki platformaya daha asan uzlaşması, dəyişikliklərin aparılması və inkişaf etdirilməsi üçün böyük imkanların olması, nisbətən ucuz qiymətə başa gəlməsi və s. kimi amillər müsbət təsir göstərir.
Ümumi halda, informasiyanın qorunmasının proqram vasitələrini aşağıdakı qruplara bölmək olar:
ümumi proqram təminatlarında nəzərdə tutulan özünü- qoruma vasitələri - proqram təminatlarının özlərinə məxsus olan, istehsalçılar tərəfindən işlənib hazırlanan, onun satışını müşayiət edən və qeyri-qanuni hərəkətlərin qarşısını alan qoruma mexanizmləridir.
hesablama sistemlərinin tərkibində reallaşdırılan qoruma vasitələri - avadanlıqların, yaddaş qurğularının, şəbəkə və telekommunikasiya vasitələrinin, mülki qurğuların qorunması vasitələridir.
informasiya sorğusu ilə qoruma vasitələri - informasiyanın qorunmasını həyata keçirmək üçün istifadəçilərin səlahiyyətlərinin identifikasiyası məqsədilə əlavə informasiyanın daxil edilməsini tələb edən qoruma vasitələridir.
fəal qoruma vasitələri - müstəqil proqram şəklində reallaşdırılan və xüsusi vəziyyətlər yarandıqda işə düşən qoruma vasitələridir. Burada xüsusi vəziyyət dedikdə parolun düzgün daxil edilməməsi, proqram yüklənən zaman tarixin və vaxtm səhv göstərilməsi, icazə olmadan informasiyaya girişin əldə edilməsinə cəhd göstərilməsi və s. nəzərdə tutulur.
passiv qoruma vasitələri - cinayətlərin açılmasına yardım etmək (onların açılmasının qaçılmazlığmı göstərmək) məqsədilə ehtiyat və nəzarət tədbirlərinin görülməsinə, sübut və dəlil axtarışına yönələn qoruma mexanizmləridir.
İnformasiyanın qorunmasının proqram vasitələrinə antivirus proqramlarım, kriptoqrafik şifrləmə vasitələrini, girişin məhdudlaşdırılması sistemlərini, şəbəkələrarası ekranları, icazəsiz (qeyri-qanuni) daxilolmanın aşkarlanması sistemini və s. nümunə göstərmək olar.
Proqram vasitələri məxfi informasiyanın və proqram təminatının, əsasən, aşağıdakı təhlükələrdən qorunması üçün tətbiq edilir:
informasiyanın, proqramın və sistemin icazəsiz girişdən qorunması;
informasiyanın və proqramın köçürülmədən qorunması;
informasiyanın, proqramın, sistemin və şəbəkənin viruslardan qorunması;
rabitə kanallarının qorunması.
Praktikada informasiyanın bu və ya digər növ təhlükələrdən qorunması üçün müxtəlif növ proqram sistemləri reallaşdırılır və istifadə olunur. Bu sistemlər, bir qayda olaraq, aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirirlər:
texniki vasitələrin (terminalların, giriş-çıxışın idarə edilməsi qurğularının, kompyuterlərin, informasiya daşıyıcılarının və s.), proqramların, proseslərin, istifadəçilərin, informasiya massivlərinin identifikasiyası;
qorunan informasiya resurslarının emal olunduğu sistemlərdə və şəbəkələrdə texniki vasitələrin və istifadəçilərin işinin qeydiyyatının aparılması və onlara nəzarət edilməsi;
istifadəçilərin, sistemlərin və şəbəkənin həqiqiliyinin təyin edilməsi, yəni autentifikasiyası;
rəqəm imza, yəni informasiyanın və onun müəllifinin həqiqiliyinin təsdiq edilməsi;
açarların paylanması və mübadiləsi;
texniki vasitələrə qoyulan məhdudiyyətlərin (məsələlərin və informasiya resurslarının istifadəsinə icazə verilən iş günlərinin, vaxtlarının və s.) və istifadəçilərin hüquqlarının (hüquq və səlahiyyətlərinin) müəyyən edilməsi;
əməliyyat sistemlərinin və istifadəçi proqramlarının qorunması;
saxlanılan, emal olunan və ötürülən məlumatların qorunması;
informasiyanın istifadəsi və emah prosesi başa çatdıqdan sonra yaddaş qurğularından qalıqların təmizlənməsi və ya məhv edilməsi;
icazəsiz əməliyyatlar aşkar olunduqda həyəcan siqnalının işə düşməsi, məsul operatorun və şəbəkə inzibatçısının xəbərdar edilməsi;
qorunan məlumatlara bütün müraciətlərin, xüsusən də onlara icazəsiz giriş cəhdlərinin qeydiyyatının aparılması;
informasiyanın kriptoqrafik şifrlənməsi və deşifrlən- məsi, informasiyanın mənasınm gizlədilməsi üçün kriptoqrafik alqoritmlərin tətbiqi;
qoruma mexanizmlərinin işinə nəzarət edilməsi;
Qeyd olunduğu kimi, aparat və proqram vasitələrinin birgə reallaşdırılması daha səmərəli olur. Belə ki, aparat qoruma sistemlərinin əksəriyyəti, adətən, müvafiq proqram vasitələrinin reallaşdınlmasım və istifadəsini tələb edirlər. Ona görə də qoruma vasitələrinin inkişafında güclü qoruma imkanlarına malik proqram-aparat sistemlərinin kompleks inkişafı əsas yer tutur.
Kabel sistemlərinin qorunması
Kabel sistemi lokal kompyuter şəbəkələri üçün informasiya təhlükəsizliyi baxımından əsas elementlərdən biridir. Belə ki, kompyuter şəbəkələrində sıradançıxma hallarının yandan çoxunun səbəbi kabel sistemləri ilə bağlı olur. Bununla əlaqədar olaraq, şəbəkələrin layihələndirilməsi mərhələsindən başlayaraq kabel sistemləri və onlann qorunması mexanizmləri xüsusi ilə diqqətdə saxlanılmalıdır.
Kabel sisteminin düzgün quraşdınlmaması səbəbindən yaranan problemlərin aradan qaldırılmasının ən yaxşı yolu son vaxtlarda daha geniş yayılmağa başlayan strukturlaşdı- rılmış kabel sistemlərinin istifadə olunmasıdır. Strukturlaş- dınlmış kabel sistemləri lokal kompyuter şəbəkələrində, lokal telefon şəbəkələrində məlumatların ötürülməsi, habelə yanğın təhlükəsizliyi və mühafizə sistemlərində video məlumatların və ya digər siqnalların verilməsi üçün tətbiq edilir. Belə kabel sistemlərinə AT&T şirkətinin SYSTI-MAX SCS, Digital şirkətinin OPEN DEC connect, IBM şirkətinin kabel sistemini aid etmək olar,
Strukturlaşdınlmış kabel sistemlərinə əsasən binada qurulan kabel sistemlərinin onun komponentlərinin təyinatından və yerləşdiyi yerdən asılı olaraq, onların bir neçə səviyyəyə bölünməsi nəzərdə tutulur.
AT&T şirkəti kabel sisteminin aşağıdakı altsistemlər (səviyyələr) şəklində reallaşdınlmasım təklif edir:
xarici kabelləşdirmə altsistemi (campus subsystem);
aparat altsistemi (equipment room);
idarəetmə altsistemi (administrative subsystem);
magistral kabelləşdirmə altsistemi (backbone cabling);
üfüqi kabelləşdirmə altsistemi (horizontal subsystem);
iş yerlərinin kabelləşdirilməsi altsistemi (work loca- tion subsystem).
Xarici kabelləşdirmə altsistemi mis və ya optik kabeldən, elektrik qoruma və torpaqlama (torpağa birləşdirmə) qurğularından ibarət olub, binada (və ya bir neçə binada kompleks şəklində) olan kommunikasiya və emaletmə avadanlıqlarını birləşdirir. Bundan əlavə, bu altsistemə xarici kabel xətlərinin daxili kabel xətləri ilə uzlaşmasım həyata keçirən qurğular daxil olur.
Aparat altsistemləri idarəetmə altsisteminin işini təmin etmək üçün nəzərdə tutulmuş müxtəlif kommunikasiya avadanlıqlarının yerləşdirilməsinə xidmət edir.
İdarəetmə altsistemi xidməti personalın və ya şöbələrin yerləşdirilməsi planında dəyişikliklər aparılan zaman kabel sisteminin tez və asan idarə olunması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Onun tərkibinə daxili kabel altsistemi (ekranlaş- dınlmamış burulmuş naqillər cütü və ya optik kabel), magistralın üfüqi altsistemlə kommutasiyası və uzlaşdırılması qurğuları, birləşdirici naqillər, təsbitedici vasitələr və s. daxil olur.
Magistral kabelləşdirmə altsistemi mis kabeldən və ya mis və optik kabellərin kombinasiyasından, eləcə də yardımçı avadanlıqlardan ibarət olur. O, binanın mərtəbələrinin və ya eyni mərtəbənin böyük sahələrini öz aralarında birləşdirir.
Üfüqi kabelləşdirmə altsistemi burulmuş mis məftil vasitəsilə əsas magistralın mərtəbənin administrasiya sisteminin giriş nöqtəsindən iş yerlərinə qədər çatdırılmasına xidmət edir.
Nəhayət, iş yerlərinin kabelləşdirilməsi altsistemi özündə birləşdirici naqilləri, adapterləri, uzlaşdırma qurğularım birləşdirir. Bu altsistem iş yerlərində olan avadanlıqlarla üfüqi kabelləşdirmə altsistemi arasında mexaniki və elektrik birləşmələrini təmin edir.
Kabellərin fiziki (bəzən temperatur və ya kimyəvi təsirlərdən) qorunmasının ən yaxşı üsulu müxtəlif qoruma dərəcələrinə malik olan novlardan (qutulardan) istifadə olunmasıdır.
Elektromaqnit şüalanmaları olan mənbələrin yanından kompyuter şəbəkəsi kabeli çəkilən zaman aşağıdakı tələblərin yerinə yetirilməsi nəzərə alınmalıdır:
ekranlaşdınlmamış burulmuş naqillər cütü elektrik xəttindən, rozetkalardan, transformatorlardan və s. azı 15-30 sm. aralı olmalıdır;
koaksil kabellər elektrik xətlərindən və cihazlarından azı 10-15 sm. aralı keçməlidir.
Bundan əlavə, kabel sisteminin düzgün quraşdırılması və kəsilməz fəaliyyət göstərməsini təmin etmək üçün onun bütün komponentlərinin qəbul olunmuş beynəlxalq standartların tələblərinə uyğun qurulması (quraşdırılması) və istismar edilməsi ən vacib məsələlərdən biridir.
Ehtiyat enerji təminatı (elektrik qidalanma) sistemləri
Elektrik enerjisinin qısamüddətli söndürülməsi zamanı informasiya itkisinin qarşısını almaq üçün daha etibarlı vasitə fasiləsiz qida mənbəyinin istifadəsidir. Özünün texniki və istehlakçı parametrlərinə görə müxtəlif olan müvafiq qurğular gərginliyin bərpa edilməsi və informasiyanın yaddaş qurğularında saxlanması üçün tələb olunan vaxt intervahnda lokal şəbəkənin, ayn-ayn kompyuterlərin və ya digər avadanlıqların qidalanmasını təmin edə bilər.
Fasiləsiz qidalanma mənbələrinin əksəriyyəti, həmçinin gərginliyin sabitləşdirilməsi funksiyasını da yerinə yetirir. Bu isə informasiyanın emalı, saxlanılması, ötürülməsi sistemlərinə daxil olan texniki vasitələrin, üsulların, o cümlədən qurğu və avadanlıqların, əlavə olaraq, elektrik şəbəkəsində gərginliyin sıçrayışlarından qorunmanı təmin edir. Bir çox mühüm şəbəkə qurğuları (serverlər, konsentra- torlar, körpülər və s.) məxsusi olaraq təkrarlanan elektrik qidalanması sistemləri ilə təchiz olunurlar.
Adətən, böyük şirkətlər qəza hallan üçün nəzərdə tutulmuş xüsusi elektrik generatorlan və ya ehtiyat elektrik xətti quraşdırırlar. Əsas və ehtiyat xətlər müxtəlif elektrik altstansiyalarına qoşulurlar və onlardan biri (əsas) sıradan çıxdıqda elektrik təminatı digər altstansiyanın (ehtiyat) xəttindən həyata keçirilir.
İnformasiyanın arxivləşdirilməsi və ehtiyat surətlərinin yaradılması sistemləri
Etibarlı və səmərəli arxivləşdirilmə sisteminin təşkili kompyuter sistemlərində və şəbəkələrində informasiyanın qorunması, tamlığının, ona icazəli girişin təmin edilməsi və onun təcrid olunmasının qarşısının alınması üzrə ən vacib məsələlərdən biridir. Bir və ya iki server quraşdırılmış şəbəkələrdə arxivləşdirilmə sistemləri çox vaxt bilavasitə serverlərdə olan sərbəst slotlara quraşdırılır. Daha böyük korporativ şəbəkələrdə ayrıca xüsusiləşdirilmiş arxivləşdirmə serverinin təşkil olunması daha məqsədəuyğun hesab olunur.
Əlahiddə qiymətə malik olan arxiv informasiyasının saxlanması xüsusi qorunan otaqda təşkil olunmalıdır. Mütəxəssislər yanğın və ya digər təbii fəlakətlərin baş verməsinin mümkünlüyünü nəzərə alaraq, daha qiymətli məlumatların arxivlərinin ikinci surətinin başqa binada saxlanmasım tövsiyə edirlər.
İnformasiyanın kompyuter viruslarından qorunması
Kompyuter viruslarının sistemə və ya şəbəkəyə daxil olması və yayılması, eləcə də onun sahiblərinə maddi və mənəvi ziyan vura bilməsi təhlükələrinin ciddiliyini nəzərə alaraq, KSŞ-nin, eləcə də onlarda olan informasiya resurslarının kompyuter viruslarının hücumundan qorunması üçün daim zəruri tədbirlərin görülməsi, xüsusi proqram təminatlarının (antiviruslarm) işlənib hazırlanması, tətbiq olunması və nəzarətdə saxlanması zəruridir. Bu problem istifadəçilər və şəbəkə inzibatçıları tərəfindən daim diqqət mərkəzində saxlanmalıdır.
Kompyuter viruslarının aşkarlanmasının yeganə vasitəsi sistemin fəaliyyətini dayandırmadan fasiləsiz şəkildə anti- virus profilaktikasının həyata keçirilməsindən və onların qarşısının alınması üçün antivirus proqramların istifadəsindən ibarətdir.
Antivirus proqramları iş prosesində kompyuterin yaddaşım, sistemdə olan proqramları, istifadə olunan fayllan, emal edilən informasiya resurslarını və s. yoxlayır və nəzarətdə saxlayır. Daim yeni-yeni kompyuter viruslarının yaranması, onların təbiətinin əvvəlcədən məlum olmaması səbəbindən universal qabaqlayıcı antivirus proqramlarının yaradılmasının qeyri-mümkünlüyü, sistemin viruslardan qoruma səviyyəsinin qiymətləndirilməsi metodikasmm olmaması və s. amillər kompyuter virusları probleminin aktuallığının yüksək olduğunu göstərir.
Kompyuter viruslarına qarşı mübarizə aparmaq və onlardan qorunmaq üçün istifadə olunan antivirus proqramlarım funksional təyinatına görə üç kateqoriyaya ayırmaq olar:
- filtrlayici antivirus proqramları - kompyuterdə yerinə yetirilən bütün proqramları "süzgəcdən" keçirir, virusların sistemə keçməsinə mane olur;
yoluxmaya qarşı antivirus proqramları - sistemin fəaliyyətini daim nəzarətdə saxlayır, kompyuterin və proqramların virusa yoluxmasının qarşısını alır;
virusları müalicə edən antivirus proqramları - sistemə və proqramlara yoluxmuş ayn-ayn virusları aşkarlayır və "müalicə" edir.
Qeyd olunmalıdır ki, antivirus proqramlarının inkişafı, adətən, virus proqramlarının yaranması və yayılması sürətindən geri qalır. Belə ki, mövcud antivirus proqramları məlum olan virusların sistemdə yayılmasının qarşısını ala, onlan məhv edə və proqramları bu viruslardan təmizləyə bilir. Lakin tamamilə yeni yaranmış virusu tanımaq və onun qarşısını almaq üçün yeni antivirus proqramının yaradılması və ya mövcud antivirus proqramında yeni virus haqqında məlumatın nəzərə alınması tələb olunur.
Müasir antivirus proqramlarının funksiyalarına aşağıdakılar aid edilir:
müəyyən edilmiş vaxtlarda yaddaşm və disklərin məzmununun yoxlanması;
rezident modulların köməyi ilə real vaxt rejimində kompyuterin əməli yaddaşınm, eləcə də yazılan və oxunan faylların yoxlanılması;
atributları (ölçüsü, dəyişdirilmə tarixi, nəzarət cəmi və s.) dəyişmiş olan faylarm seçim yolu ilə yoxlanılması;
arxiv faylların yoxlanılması;
kompyuter virusları üçün xarakterik olan davranışların tanınması (müəyyən edilməsi);
sistem inzibatçısının kompyuterindən uzaq məsafədən antivirus proqramlarının quraşdırılması, sazlanması və idarə edilməsi;
virus hücumları ilə bağlı hadisələr haqqmda elektron poçtu, peycer və digər yollarla şəbəkə inzibatçısına xəbər verilməsi;
korporativ şəbəkəyə qoşulan kompyuterlərin məcburi yoxlanması;
antivirus proqram təminatının və viruslar haqqmda məlumat bazasmm uzaq məsafədən yeniləşdirilməsi, eləcə də viruslar üzrə məlumat bazalarının İnternet vasitəsilə təzələnməsi;
SMTP, FTP, HTTP və s. protokollar vasitəsilə ötürülən və ya alman fayllarda, o cümlədən proqramlarda, sənədlərdə və s. mümkün virusların aşkarlanması məqsədilə İnternet trafikin süzgəcdən keçirilməsi;
potensial təhlükəli Java-apletlərin və ActiveX modulların aşkarlanması;
müxtəlif server və müştəri platformalarında, eləcə də korporativ şəbəkələrdə fəaliyyət göstərilməsi;
antivirus qorunması üzrə hadisələr barədə məlumatları özündə saxlayan protokolların (jurnalların) aparılması.
Qeyd etmək lazımdır ki, kompyuter viruslarının hücumlarından qorunmaq üçün ən yaxşı vasitə ona yoluxmanın qarşısının alınmasıdır. Viruslara yoluxmanın qarşısının almması üçün aşağıdakı tövsiyələri diqqət mərkəzində saxlamaq lazımdır:
antivirus proqram təminatını istehsalçılar tərəfmdən müəyyən edilmiş şəkildə quraşdırmalı;
yalnız lisenziyalaşdırılmış proqram təminatından istifadə etməli;
istifadəçinin sistemdə quraşdıra biləcəyi proqramların (IRC, ICQ, Chat və s.) saymı minimuma endirməli;
istifadə olunan proqram təminatında məlum zəif yerləri aradan qaldırmalı;
disketlərin, CD, DVD və digər informasiya daşıyıcılarının istifadəsinə nəzarət etməli, kənardan bu daşıyıcılar vasitəsilə hər hansı informasiya gətirildikdə istifadə etməzdən qabaq antivirus proqramları vasitəsilə onlan yoxlamalı;
elektron poçtu vasitəsilə daxil olmuş müəllifi bəlli olmayan, eləcə də müəllifi tanış olan əlavə sənəd, fayl və ya proqram qoşulmuş məktubları antivirus proqramı ilə yoxlamadan açmamah;
sənədlərin emalını həyata keçirən proqram əlavələrinin təhlükəsizliyi siyasətini işləyib hazırlamalı.
Hazırda bir çox məşhur antivirus proqramları geniş yayılmışdır və kompyuter istifadəçiləri tərəfindən müvəffəqiyyətlə istifadə olunur. Bunlara Symantec AntiVirus, Norton AntiVirus, DrWeb, Kasperski AVP, ADinf, Aids- test və s. nümunə göstərmək olar.
Bütün antiviruslar mövcud viruslar haqqında məlumatları özündə saxlayan bazaya malik olurlar. Viruslar peyda olduqca, onlar haqqında məlumatlar da həmin bazalara daxil edilir. Bu baxımdan hər bir antivirus proqramını kompyuterdə və ya kompyuter şəbəkəsində quraşdırarkən mövcud viruslar haqqmda onun ən son bazasım əldə etmək lazımdır. Belə ki, yeni viruslar barədə məlumat bazada olmasa, onda antivirus proqramları həmin virusları zərərsizləşdirə bilməz. Əksər antivirus proqramları öz bazalarını İnternet vasitəsilə avtomatik olaraq yeniləşdirirlər.
İNFORMASİYANIN QORUNMASININ
KRİPTOQRAFİK ÜSULLARI
Kriptologiya, kriptoqrafiya, kriptoanaliz
Kritoqrafik sistemlərin inkişaf tarixi
Kriptoqrafik sistemlər və onlara qoyulan tələblər
Kriptoqrafik sistemin modeli
Kriptoqrafik sistemlərin təsnifatı. Simmetrik
(biraçarlı) şifrləmə üsulları. Asimmetrik (ikiaçarh)
şifrləmə üsulları. Əvəzetmə üsulları. Qammalaşdırma
üsulları. Yerdəyişmə üsulları. Axmla şifrləmə üsulları.
Bloklarla şifrləmə üsulları
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adma Akademiyasının Elmi Şurasının 29 aprel 2009-cu IL tarixli iclasının qərarı ilə
|