Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarida didaktik qarashlar

|
Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarida didaktik qarashlar
|
bet | 21/179 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 3,07 Mb. | | #265905 |
Bog'liq O`zbekstan respublikasi joqari ha`m orta arnawli bilimlendiriw m Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq” asarida didaktik qarashlar. Asar o’n to’rt bobdan iborat. Dostonning dastlabki to’rt bobi an’anaga ko’ra muqaddima bo’lib, beshinchi bobdan asosiy qism boshlangan. Bu boblarda, asosan, bilimning axamiyati, jaxolatning zarari, til odobi, dunyoning foniyligi, saxovat va baxillik, kamtarlik hamda axloqlilikning eng muxim xususiyatlari tarannum etiladi.
Asarda boshqa ta’limiy-axloqning asarlar kabi insonni barkamol etishning asosiy belgisi bu uning xushxulqligidir, deyiladi. Shuning uchun adib asarda axlokiy tarkibiy kismi sanalgan tilni tiyish, mol dunyoga muxabbat qo’iishning oqibatlari, saxovat va baxillik, kamtarlik, jinoyat yo’lidan saklanish xaqida, xarom va xalollikning farzlari, ularni bir-biridan farklay olish, e’tiqod va sadoqat kabi muxyam masalalar ustida fikr yuritadi.
Ulug’likka etsang unutma o’zing,
Agar atlas kiysang, unutma bo’zing.
Qora bosh yag’isi qizil til turur,
Necha bosh edi u, yana ham eyur.
Ming er do’sting ersa o’qish ko’rmagil,
Bir er dushman ersa, ani ozlama.
Ulug’lar ne bersa, emasmen dema,
Ilig sur, og’iz ur, emasang ema.
Tiling bekta tutg’il tishing sinmasun,
Qolu chiqssa bekta tishing siyur.
Harislik ma erg’a yovuz xislat bo’l,
Harislik so’ng g’am, o’kinch hasrat ul.
Kaykovusning “Qobusnoma” asarining tarbiyaviy ahamiyati. Kaykovusning o’zi ta’kidlaganidek, butun bir asar oxirgi bobda ta’rif berilgan javonmardlar tarbiyasiga bag’ishlangan. Kaykovus «... barcha fikr va tushunchalarim sening uchun kitobga yozdim va har bir ilm, har hunar va har peshakim bilur edim, hammasini qirq to’rt bobda bayon etdim», deyish bilan har bir yoshning aqliy, axloqiy, jismoniy tarbiyasiga oid turmush tajribasi bilan bog’langan holda kamolga etkazish yo’llari va usullarini bayon etgan. Kitobda javonmardlar egallashi zarur bo’lgan quyidagi yo’nalishlarda ta’lim-tarbiya berish nazariyasi ko’zda tutilgan:
1. Bilim olish haqida.
2. Hunar va turli kasb egalari haqida.
3.Turmush va xulq-odob qoidalari haqida.
4. Jismoniy etuklik haqida.
Chunki har bir javonmard uchun tan, jon, havas va maoni, ya’ni ham sipohiylik, ham ma’rifat, ham donishmandlikka ega bo’lish zarur bo’lib, bu xislatlar ana shu yuqoridagi to’rt yo’nalishda zikr etilgan.
Kaykovus Pifagor aytgan quyidagi o’n xislatni har bir kishi o’zida tarkib toptirishini ta’kidlaydi. Bular: o’zidan zo’r kishi bilan urishmaslik; hasadchi kishi bilan birga jamoat o’rtasida o’tirmaslik: riyokor, ikki yuzlamachi kishi bilan do’st bo’lmaslik: yolg’onchi kishi bilan muomala qilmaslik: baxil bilan suhbatda bo’lmaslik; g’ayr, dushman kishi bilan sharob ichmaslik; xotinlar bilan bir erda o’tirmaslik; kishilarga sir aytmaslik; biror kishi aybingni aytsa, shu aybni yo’qotishga harakat qilish; biror kishini ortiqcha maqtash yoki ortiqcha yomonlamaslik; muxtoj bo’lgan odamni gina, qahr bilan qo’rqitmaslik; gunohkorning gunohini avf etish; kichiklarga mehribon bo’lish; bir ishni ikki kishiga buyurmaslik kabi hayotiy tavsiyalarni keltiradiki, inson o’z hayotida har bir daqiqada bunday hatti harakatlarga duch keladi.
|
| |