13-mavzu. Moliyaviy natijalar hisobi

|
13-mavzu. Moliyaviy natijalar hisobi
|
bet | 1/11 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 57,45 Kb. | | #236635 |
Bog'liq 13-mavzu. Moliyaviy natijalar hisobi
13-mavzu. Moliyaviy natijalar hisobi
1. Moliyaviy natijalar hisobining vazifalari.
2. Moliyaviy natijalarni aniqlash va hisobini tashkil qilishning xuquqiy-me’yoriy asosi.
3. Mahsulot (ish va xizmat)larni sotishdan olingan sof tushumni aniqlash tartibi.
4. Sotilgan mahsulot (tovar, ish va xizmat)larni tannarxini aniqlash tartibi.
5. Sotishdan olingan yalpi foyda (zarar).
6. Asosiy faoliyatning boshqa daromadlari.
7. Moliyaviy faoliyatning daromadlari va xarajatlari hisobi.
8. Favquloddagi foyda va zararlar hisobi.
9. Moliyaviy natijalardan to’laydigan soliqlar, to’lov va yig’imlar hisobi.
10. Sof foyda hisobi.
Tayanch so‘z va iboralar: sof tushum, daromad, foyda, yalpi foyda, daromadlar va xarajatlarni tan olish, soliqlar, yig’imlar, moliyaviy faoliyat daromadlari (xarajatlari), sof foyda, yakuniy moliyaviy natija.
1. Moliyaviy natijalar hisobining vazifalari.
Moliyaviy natijalar – bu xo’jalik yurituvchi sub’ektning ma’lum hisobot davrida tadbirkorlik faoliyati jarayonida o’ziga qarashli mablag’ning oshishi yoki kamayishidir. Buxgalteriya hisobida bunday faoliyat natijasi hisobot davridagi barcha foydalar va zararlarni hisoblash yo’li bilan aniqlanadi.
O’zbekistonda bozor munosabatlariga o’tish korxonalar faoliyatini tubdan isloh qilish, ularni yuzaga kelgan yangi iqtisodiy munosabatlar sharoitida rivojlanishini ta’minlash, mamlakatda kichik va o’rta tadbirkorlikni rivojlantirish korxonalarning moliyaviy barqarorligiga uzviy bog’liq. Korxonalarning moliyaviy jihatdan barqaror bo’lishi ularning faoliyati davomida olgan foydasining to’g’ri shakllantirilishi bilan bog’liq. Chunki korxonalarda foyda shu yerda ishlovchilarning moddiy ta’minlanishining, korxonalarda ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirishning, ishlab chiqarishda fan-texnika yutuqlarini va yangi texnologiyalarni joriy qilish kabi ishlarning asosiy moddiy manbasi hisoblanadi.
Foyda moddiy ishlab chiqarish sohasida tadbirkorlik faoliyati jarayonida yaratiladi. Ishlab chiqarish omillari (mehnat, kapital va tabiiy resurslar) va xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning foydali ishlab chiqarish faoliyati birikishi natijasida mahsulot ishlab chiqariladi, u iste’molga sotilganda, tovar bo’lib hisoblanadi.
Tovar-pul munosabatlari sharoitida korxona darajasida sof daromad foyda shaklini oladi. Tovarlar bozorida korxonalar nisbatan alohida tovar ishlab chiqaruvchi bo’lib maydonga chiqadilar. Bozorda mahsulotga narx belgilab, uni iste’molchilarga sotadilar. Sotish natijasida ular pul tushumini oladilar, bu esa daromad olinganligini anglatadi. Moliyaviy natijani aniqlash uchun tushumni mahsulot ishlab chiqarishga ketgan xarajat bilan taqqoslash kerak.
Agar tushum xarajatlardan yuqori bo’lsa, moliyaviy natija foyda olinganligidan dalolat beradi. Tadbirkor doimo foyda olishni o’z oldiga maqsad qilib qo’yadi, lekin bunga doim ham erisha olmaydi. Agar tushum xarajatlarga teng bo’lsa, unda faqat mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari qoplangan bo’ladi, xolos. Bunda zarar ko’rilmaydi, lekin ishlab chiqarish, ilmiy-texnik va ijtimoiy rivojlanishning manbai sifatidagi foyda ham olinmaydi.
Agar korxona xarajatlari tushumidan ko’p bo’lsa, u zarar ko’radi, ya’ni salbiy moliyaviy natijaga erishadi. Bu holat uni ancha murakkab moliyaviy ahvolga solib qo’yadi.
Moliyaviy natijalarni buxgalteriyada hisobga olishning asosiy vazifalari quyidagilardir:
- moliyaviy natijalarning shakllanishi to’g’ri ekanligini o’rganish;
- olingan foyda miqdorini har oyda hamda yil boshidan o’z vaqtida va to’g’ri hisob-kitob qilish;
- moliyaviy natijalar bilan bog’liq operatsiyalarni va ularning taqsimlanishini buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida va tegishli registrlarda to’g’ri aks ettirish.
2. Moliyaviy natijalarni aniqlash va hisobini tashkil qilishning xuquqiy-me’yoriy asosi.
Moliyaviy natijani aniqlash tartibi Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 5 fevraldagi 54 – sonli qarori bilan «Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risida»gi Nizom asosida olib boriladi.
Ushbu Nizomning ahamiyati katta bo’lib, u soliqqa tortiladigan foyda bilan buxgalteriya schyotida (balans foyda) hosil bo’ladigan foyda farqini aniqlash imkoniyatini beradi.
Xarajatlar tarkibi to’g’risidagi Nizom bir tomondan, xo’jalik sub’ektlariga hisobot davri ichidasodir bo’lgan xarajatlar va daromadlar to’g’risidagi aniq ma’lumotlarni olish imkoniyatini bersa, ikkinchi tomondan, soliq qonunlariga binoan soliq organlariga hisobotlarni tuzib, topshirish imkoniyatini beradi.
Xo’jalik sub’ekti balans foydasini aniqlash uchun sotishdan tushgan tushumdan olib tashlanadigan xarajatlar ro’yxati ushbu Nizomning asosiy matnida keltirilgan. Bundan keyin xo’jalik sub’ekti buxgalteriya hisobi schyotlarida ko’rsatilgan foydani soliq qonunchiligiga binoan tuzatilib soliqqa tortiladigan foydani aniqlaydi. Buxgalteriya hisobi schyotlaridagi foydani soliq qonun-chiligiga binoan tuzishga misol qilib normadan ortiq xarajat-langan safar xarajatlari, reklama xarajatlari va boshqalarni keltirish mumkin.
Demak, soliqqa tortiladigan bazani hisoblab chiqish uchun bu xarajatlarni soliqqa tortiladigan foydaga qaytadan qo’shish kerak. Buning natajasida xo’jalik yurituvchi sub’ekt quyidagi ma’lumotlarga ega bo’ladi:
- xo’jalik sub’ektining qaysi bo’linmalaridan qancha ishlab chiqarish, moliyaviy va boshqaruv faoliyati natijasida qancha foyda olindi;
- xo’jalik sub’ektining yakuniy faoliyatiga davlatning soliq siyosati qanchalik ta’sir qilganligi;
- yakuniy natijada xo’jalik sub’ekti byudjetga qancha pul o’tkazib berishi.
«Xarajatlar tarkibi to’g’risida»gi Nizomda aytilganidek, ishlab chiqarish – xo’jalik faoliyati natijasida xo’jalik sub’ekti tomonidan daromad quyidagi asosiy bo’limlar bo’yicha aks etti-riladi:
- sotishdan olingan sof tushum;
- asosiy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar (operatsion daromadlar);
- moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar;
- favqulodda foyda.
3. Mahsulot (ish va xizmat)larni sotishdan olingan sof tushumni aniqlash tartibi.
Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarda mahsulot (ish va xizmat)larni sotishdan olingan sof tushum quyidagicha aniqlanadi:
|
| |