Hukmlar Xulosa chiqarish

Mavzu : Tafakkur shakllari : tushuncha, xulosa va hukm
Reja :
Hukmlar
Xulosa chiqarish
Tushunchalar
Hukmlar
Narsa va shodisalarda, voqelikda shaqiqatdan o’zaro boqliq bo’lgan belgilar (alomatlar) shukmlarda sham boqliq ravishda ko’rsatib berilsa yoki voqelikda bir-biridan ajratilgan narsa (tomon) shukmlarda sham ajratib ko’rsatilsa-bu chin shukm deb ataladi.
Masalan, "Metallar-elektr tokini o’tkazuvchidir", "Metallar qizdirilgandan kengayadi" degan chin shukmlardir. Chunki elektr tokini o’tkazish, qizdirilganda kengayish metallarga xos xususiyatlardir, bu shukmda u yoki bu sholat faqat tasdiqlanib aytilayotir.
Narsa va shodisalarning belgi va xususiyatlari shaqida tasdiqlab yoki inkor qilib aytilgan fikr shukm deb ataladi.
Moddiy olamda shaqiqatdan boqliq bo’lmagan narsa shukmda boqliq qilib ko’rsatilsa, bunday shukm xato (yolqon) shukm deb ataladi. Chunki bu shukmda aks ettirilgan sifatlar (belgi va alomatlar) bu narsalarga aslo muvofiq kelmaydi. Masalan, "Atom-moddaning bo’linmas zarrachasidir" degan notog’ri shukmdir. Atom murakkab moddiy tizimga ega bo’lib, u yadro va elektronlarga bo’linadi. Atomning yadrosi sham bo’linadi, bu yadro protonlardan va neytronlardan iboratdir, degan shukmlardir. "Er quyosh atrofida aylanmaydi" degan misol sham chin bo’lmagan shukmlar doirasiga kiradi. Allaqachonlar inson tomonidan kashf qilingan
geliosentr nazariyasi mavjud bo’lib, ana shu nazariyaga asoslangan sholda mazkur qonun shukm surmoqda. Demak, shukmning chinligi, ya'ni voqelikni tog’ri aks ettirishi-uning eng mushim xususiyatlaridan biridir.
Borliqdagi narsalar, shodisalar va voqelikning miqdoriga, ularning biror shukmda aks ettirilgan aloqa va munosabatlariga qarab, shukm quyidagi turlarga bo’linishi mumkin:
tasdiqlovchi yoki inkor qiluvchi shukm. Shukmlarning ushbu asoslarga tayanib bo’linishi sifatga qarab bo’linishi deb ataladi;
yakka, juz'iy, xususiy va umumiy shukmga ajratilishi mumkin. Shukmlarning bunday belgilarga binoan bo’linishi miqdorga qarab bo’linishi deyiladi;
shartli, ayiruvchi va qat'iy shukm singari ko’rinishlar mavjud bo’lib, u shukmlarning munosabatga qarab
bo’linishi deb ataladi;
shukm taxminiy ko’rinishga ega bo’lishi sham mumkin. Bu shukmda aks ettiriladigan narsa va shodisalar belgisining nechoqlik mushim bo’linishiga yoki voqelikka mos kelish-kemasligiga boqliq. Masalan, "Ertaga yomqir yoqish mumkin", "Paxta rejasi to’lib qolsa kerak".
Shukmlarda tasdiqlangan yoki inkor qilingan narsalar, shodisalar, alomatlar shukmning mazmunini tashkil qiladi.
Narsa bilan belgining aloqasi (boqliqligi) aks ettirilgan shukm tasdiqlovchi shukm deb ataladi. Masalan, "Alisher Navoiy buyuk o’zbek shoiri va mutafakiridir", "Tinchlik imperializm uchun dashshatli quroldir", "O’zbekiston qorako’li bilan jashonga mashshurdir", "1977 yil Toshkent metrosi ishga tushgan sanadir" va shokazo.
Narsa bilan belgi o’rtasidagi biror boqlanish yo’qligini aks ettiruvchi shukm inkor shukm deb ataladi. Masalan: O’zbekistonda paxta ekilmaydi, Oyga AqSh astronavtlari qo’ngan emas, Samarqandda oliy maktablar qurilmagan va boshqalar.
Voqelikda ajratilgan narsa inkor qiluvchi shukmda fikran ajratilishi mumkin. Yakka (yolqiz) narsa va shodisa tog’risidagi shukm yakka shukm deb ataladi.
Misol uchun: Alisher Navoiy nomli Katta opera va balet teatri respublika faxridir, Shamza Shakimzoda Niyoziy buyuk o’zbek shoiri, yozuvchisi va drammaturgidir, Toshkent O’zbekiston Respublikasi poytaxtidir; Amudaryo sersuv daryolardan biridir.
Belgining biror turkumigagina taalluqli tasdiqlovchi yoki inkor qiluvchi shukm juz'iy shukm deb ataladi. Masalan: ba'zi metallar elektr tokini o’tkazmaydilar, qarzdor talabalar sessiyaga
qo’yilmaydi, Jamoaning ayrim brigadalari majburiyatga yarashi meshnat qilmadilar. Bir
turkumdagi narsa va shodisalarning shammasi tog’risida tasdiqlab yoki inkor qilib aytilgan shukm umumiy shukm deb ataladi.
Shukmda narsa va shodisa belgisining borligini muayyan sharoitlarda tasdiqlab yoki inkor qilib aytilgan shukm shartli shukm deb ataladi. Masalan: Agar quyosh nuri uch burchakli prizmadan o’tkazilsa, ekranda spektr shosil bo’ladi, Agar talaba sessiyalarga qunt bilan puxta tayyorlansa, u "yaxshi" va "a'lo" basholar oladi; Agar o’quvchi diqqat qilmasa, yangi materialni o’zlashrtira olmaydi, Agar paxtakor bashorda erga yaxshi ishlov bermasa, kuzda shosil cho’qi kam bo’ladi.
Shukmda narsalar va shodisalarga bir necha belgi nisbatan berilib, shu belgilardan farq bittasi unga tegishli bo’lsa, bunday shukmga ayiruvchi shukm deb ataladi. Misol uchun: Jismlar yo qattiq yoki suyuq, gazsimon sholda bo’ladi; Yer yuzasi fasllarning o’zgarishiga qarab gosh qattiq isib ketadi, gosh ilib qoladi, gosho keskin soviydi. Narsa bilan belgi o’rtasidagi aloqaning bor yoki yo’qligi qat'iy shaklda aks ettirilsa, qat'iy shukm deb ataladi.
Masalan: Neft zapasi jishatidan dunyodagi boshqa davlatlar o’rtasida yetakchi o’rinlardan birida turadi; Yonish kimyoviy jarayondir; Yozgi ta'til
davrida talabameshnat otryadlari tuziladi; Bashorda barcha joylarda ko’kalamzorlashtirish ishlari olib boriladi va shokazo.
Narsa va shodisalar bilan ularning xususiyatlari o’rtasida aloqa bo’lishi eshtimoli faqat faraz qilinsa, u sholda inson o’z fikrini quyidagi shaklda ifoda qilishi mumkin: Eshtimol, Marsda organik shayot bordir Yigirma birinchi asr boshlarida fan va texnika progressi shozirgi davrdagidan taxminan uch baravar ortishi mumkin; Jashondagi foydali qazilmalar zapasi yana bir yuz ellik-ikki yuz yilga yetsa kerak va boshqalar. Bunday shukmlar eshtimollik shukmlari
deb ataladi. Narsa bilan xususiyat o’rtasidagi aloqani taxminan emas, balki shaqiqatda aniq bilganimizda biz o’z fikrimizni mana bunday shaklda izshor qilamiz: Bizning Milliy Universitet O’rta Osiyoda eng keksa oliy o’quv yurti maskanidir; Maktabimizda fizika kabineti juda yaxshi uskunalar bilan jishozlangan; "Istiqlol" jamoasi paxta topshirishda oldinda; maktab kutubxonasida ko’p yangi kitoblar bor. Bunday shukmlar voqelik (assertorik) shukmlari deb ataladi.
Shukmning shunday yuqori shaklsi borki, unda faqat shaqiqatda bo’lgan voqea qayd qilinmasdan, balki narsa bilan xususiyatning aloqasi qonuniy ekanligi aniqlab beriladi. Masalan, Butun dunyoda, tinchlik qalaba qozonishi muqarra; Bazisning o’zgarishi va tugatilishi ustqurmaning o’zgarishi va tugatilishiga sabab bo’ladi; Sezgi chegarasining me'yori qanchalik kichik bo’lsa, mazkur analizatorning sezgirligi shunchalik yuksak bo’ladi; Sezgilarning
intensivligi qo’zqatuvchi kuchining logarifmiga proporsionaldir. Bunday shukmlar zarurlik (apodiktik) shukmlari deb ataladi. Bunday shukmlarda inson narsa (voqelik, shodisa) bilan uning xususiyati o’rtasida mashkam boqlinish borligini va bu boqlanishga zid keladigan boshqa bir sholning bo’lishi aslo mumkin emasligini aks ettiradi.
Psixologiyada shukmlar ikkita asosiy yo’l bilan shosil qilinishi ta'kidlab o’tiladi. Birinchi yo’l bilan shukm shosil qilinganda, idrok qilish zarur bo’lgan narsalarning bevosita o’zi ifodalanadi. Ikkinchi yo’l bilan esa bavosita muloshaza yuritish yordami bilan shukm amalga oshiriladi.
Masalan: Bu avtomobilning yangi modeli. Mazkur misolda shukm chiqarishning birinchi yo’li aks ettirilgan. Dastavval olimlar kashfiyot yoki ijodiy jarayonda nazariy jishatdan muloshaza yuritish yordamida shukm chiqaradilar. Ular chiqargan shukmning tog’riligi amaliyotda keyinchalik tasdiqlanadi, bu ikkinchi yo’l bilan shukm chiqarishga misoldir.
|