Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari

36
kirishdan boshlab undan chiqishgacha ishlov berishning bir nechta bosqichidan
o’tadi. Axborotga ishlov berishning eng yirik bosqichi axborotni to’plash, ro’yxatga
olish va dastlabki ishlov berish, aloqa kanali bo’yicha manbadan kompyuterga
uzatish, mashina eltuvchilariga o’tqazish, axborot fondlarini yaratish va saqlab turish,
mashina ichida ishlov berish va chiqariladigan
shaklga keltirish, aloqa kanali
bo’yicha kompyuterdan foydalanuvchiga uzatish, foydalanuvchi qabul qilishi uchun
yaroqli shaklga o’zgartirishdan iborat.
2.3 -rasm. AAT ning namunaviy tuzilishi
Ishlov berishning alohida bosqichlari tegishli AAT kichik tizimlari orqali
amalga oshiriladi, ular ichida quyidagilarni ajratib ko’rsatish mumkin: kiritiladigan
axborotni to’plash va dastlabki ishlov berish, aloqa,
axborotni kompyuterga kiritish,
axborotni saqlash va ishlov berish, axborotni chiqarish va uni aks ettirish (chiqarish
kichik tizimi). AAT ning namunaviy tuzilishi 2.3 -rasmda keltirilgan.
Axborotni to’plash va dastlabki ishlov berish kichik tizimi axborotga dastlabki
ishlov berish bo’yicha bir qator operatsiyalarni bajaradi. Bu kichik tizim doirasida
ob’ektlar to’g’risida ob’ekt uchun tabiiy bo’lgan shaklda, ya’ni tabiiy tilning so’zlari
va simvollari, umumqabul qilingan sanoq tizimi raqamlarida taqdim etilgan dastlabki
axborotni (masalan, kadrlarni hisobga olish bo’yicha varaqa mazmuni, bemorni tibbiy
tekshirish natijalari, maqolalarning matnlari, tovar-transport yukxatlari mazmuni va
hokazo) to’plash amalga oshiriladi.
Maxsus tekshiruvlar natijasida axborot tizimining axborot fondida hali mavjud
bo’lmagan ma’lumotlar tanlab olinadi. Bu bilan tizimda axborot takrorlanishining
oldi olinadi. Dastlabki axborotning tizimga keyin kiritilishi zarur bo’lgan
elementlariga dastlabki ishlov beriladi, ya’ni tizimda qabul qilingan muayyan shaklga
Axborot
manbai
Axborotn
i to’plash
va
dastlabki
ishlov
berish
kichik
tizimi
A
loqa
ki
chi
k
ti
zi
m
i
Foydalanuvchi
Axborot
fondi
Saqlash va
ishlov
berish
kichik
tizimi
Axborotni
kiritish
kichik
tizimi
Chiqarish
kichik
tizimi
37
va formatga keltiriladi: maxsus blankalarga yoziladi,
belgilangan shakldagi
jadvallarga kiritiladi, hujjatli axborot uchun muayyan qoidalar bo’yicha annotatsiya
va bibliografik bayoni tuziladi, fizik parametrlari birliklarning yagona tizimiga
keltiriladi. Dastlabki ishlov berishdan o’tgan va muayyan tarzda shaklga keltirilgan
axborot eltuvchilarda, aksariyat hollarda, qog’ozda qayd etiladi.
Axborotni to’plash va dastlabki ishlov berish kichik tizimidan olinadigan
axborot kompyuterga bevosita kiritish uchun yaramaydigan shaklda beriladi. Kiritish
kichik tizimining vazifasi uni kompyuterga kiritish, shuningdek axborotning to’g’ri
ko’chirilishi va yuzaga kelgan xatolarni nazorat qilib turishdan iborat bo’ladi.
Zamonaviy kompyuterlarda axborotni kiritish uchun ko’pincha
kompyuter
bilan maxsus tarmoq vositalari orqali bog’langan displey va aloqa kanallaridan
foydalaniladi.
Kompyuterga kiritilgan axborot mashina xotirasiga joylashtiriladi va axborot
tizimining axborot fondini hosil qiladi. Axborot fondining elementlari bilan ishlov
berishning turli operatsiyalari: mantiqiy va arifmetik, saralash va qidirish, yuritish va
tuzatish operatsiyalari bajariladi. Natijada axborot fondining dolzarb holatda
saqlanishi ta’minlanadi, shuningdek ishlov berish topshirig’iga muvofiq bo’lgan
chiqish
axboroti
shakllantiriladi.
Axborot
massivlarini
shakllantirish
(strukturalashtirish) va saqlab turish, shuningdek axborotga ishlov berish bo’yicha
barcha amallar axborotni saqlash va ishlov berish kichik tizimi tarkibiga kiradigan
dasturlar majmui boshqaruvida amalga oshiriladi. Bu kichik tizim tashqi xotira
qurilmalarida axborotni joylashtirish va undan foydalanish imkoniyatini ta’minlaydi.
Axborotni saqlash
va ishlov berish kichik tizimi, kichik tizimning ishini amalga
oshiruvchi texnik vositalar (shu jumladan, kompyuterning o’zi ham), shuningdek
axborot massivlari axborotga ishlov berish va saqlash tizimi (AIST) ga birlashadi.
AIST o’z ichiga axborot massivlari, ularni tashkil etish va ishlov berish usullari,
metodlari va algoritmlari, tegishli dasturiy va texnik vositalar majmuini oladi. AIST
tashqi muhit bilan kiritish-chiqarish vositalari yordamida aloqa qilishi AIST doirasida
hal qilinadigan bir qator vazifalarni ko’rib chiqishda bu vositalarni ham albatta
hisobga olish zarur.
Axborotga ishlov berish kichik tizimi adabiyotlarda ko’p
hollarda
ma’lumotlarga ishlov berishning avtomatlashtirilgan tizimi (MIAT) deb ataladi,
bunda «ma’lumotlar» tushunchasi «axborot» tushunchasi bilan sinonim deb
hisoblanadi.
«Axborot» tushunchasidan odatda xabarning mazmun-mohiyatini ta’kidlashni
istagan holatlarda foydalaniladi. Lekin AIST ning asosi bo’lgan kompyuter hozircha
ishlov
berilayotgan
xabarlarning
ma’nosini
idrok
qilishga
qodir
emas.
Kompyuterlarga nisbatan ko’pincha «ma’lumotlar» tushunchasi qo’llaniladi va
kompyuter mashina eltuvchilarda taqdim etilgan ma’lumotlar bilan operatsiyalarni
bajaradi, deyiladi. Bunda har qanday belgilar to’plami, uning mazmunidan qat’i
nazar, ma’lumotlar hisoblanadi. Ma’lumotlarga muayyan ma’no berib, ularga ishlov
berishni axborotga ishlov berish deb qabul qilinadi. SHuning uchun bundan buyon
«axborot» tushunchasidan asosan ma’noviy mazmuni muhimligini ta’kidlash
zaruriyati yuzaga kelgan yoki u o’zbek adabiyotida keng qo’llaniladigan va o’rnashib
qolgan so’z birikmalari tarkibiga kirgan hollardagina foydalanamiz.
38
Axborotni chiqarib berish va tasvirlash kichik tizimi (chiqarish tizimi) berilgan
so’rovga javobni chiqarib berishni ta’minlaydi, bunda uni foydalanuvchi qabul qilishi
uchun qulay shaklda taqdim etadi. Kichik tizim tarkibiga chiqarib beriladigan
xabarning zaruriy shaklini ta’minlab beradigan dasturlar majmui va chiqarib
berilayotgan axborot qayd etiladigan (aks etadigan) texnik vositalar kiradi. So’rovga
javob
bosish qurilmasi, displey, grafik tuzgich, turli tablo va indikatorlar yordamida
chiqarib berilishi mumkin.
Kichik tizimlarning o’zaro aloqasi axborot manbalari va foydalanuvchilar
hudud jihatdan markaziy kompyuter yaqinida joylashgan, degan nuqtai nazardan
kelib chiqib bayon etildi. Mavjud axborot tizimlarida axborot manbalari va (yoki)
foydalanuvchilar aksariyat hollarda markaziy kompyuterdan yuz metrdan yuzlab
kilometrgacha bo’lgan masofada joylashgan bo’ladi. Bunday hollarda markaziy
kompyuter bilan aloqa tarkibiga ma’lumotlarni uzatish
kanali va uzoqda joylashgan
terminallar (ular hozir o’zi kompyuter hisoblanadi) kiradigan kichik aloqa tizimi
orqali amalga oshiriladi.
Uzoqlashgan terminallarni – shaxsiy kompyuterlarni ulash uchun aloqa
kanallaridan
foydalaniladi,
ular
telefon
tarmoqlari,
umumfoydalaniladigan
ma’lumotlarni uzatish tarmoqlari va ma’lumotlarni uzatishning maxsus tarmoqlaridan
iboratdir. Kanal belgilangan yo’nalishda va zaruriy tezlikda ma’lumotlar bilan
almashinishni ta’minlashi zarur. Ma’lumotlarni uzatish kanallari ma’lumotlarni faqat
bir yo’nalishda uzatishni ta’minlaydigan – simpleks; ma’lumotlarni har ikki
yo’nalishda, lekin vaqtning har bir momentida faqat bir yo’nalishda uzatishni
ta’minlaydigan – yarimdupleks; bir vaqtning o’zida har ikki yo’nalishda ma’lumot
uzatishni ta’minlaydigan dupleks kanallarga bo’linadi.