nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
bet | 6/6 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 224 Kb. | | #245081 |
Bog'liq O’rta maxsus, kasb hunar ta’lim markaziFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1.Qulnazarov B.B, Ibragimov X.M. Chizmachilik va kompyuter grafikasi asoslari (o`quv qo`llanma). Samarqand, 2006 y.-256 bet
2.Ibragimov X.M. Kompyuter grafikasi asoslari (ma’ruzalar matni). Samarqand 2006y.-105 bet
3. Karimov I.A. O’zbekiston buyuk kelajak sari, Toshkent, 1998 y.
4. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. ( O’zbekiston Respublikasining “Ta’lim to’g’risida” va “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi to’g’risida” gi qonunlar ). T. “Sharq”, 1998 y.
5. A.A. Abduqodirov, R.D.Aloyev, R.R.Boqiyev va boshqalar. T. 2000 y. Informatika: Kasb – hunar kollejlari uchun o’quv dasturi.
6. Rahmonqulova S.I. IBM PC kompyuterlarida ishlash. T., 1998 y.
7. U.Yuldashev, R.R.Boqiyev, M.E.Mamarajabov. Excel 97: O’quv qo’llanmasi. T., 2000 y.
8. U.Yuldashev, M.E.Mamarajabov, K.A. Mirvaliyeva. Power Point 97. O’quv qo’llanmasi. T., 2001 y.
9. U.Yuldashev, Sh.K. Rahmatullayeva. Microsoft Windows 98. T., 2001 y.
10. U.Yuldashev, Sh.K. Rahmatullayeva. Microsoft Word 97. T., 2001 y.
11. O’zbekiston Davlat ta’lim standarti: O’rta maxsus, kasb – hunar ta’limi umumta’lim fanlarni. “Ma’rifat”, 2000 y. 4 noyabr.
12. G’ulomov S.S. Shermuxamedov A.T. Begalov B.A. Iqtisodiy informatika.: Darslik. T.,”O’zbekiston”, 1999 y.
13. G’ulomov S.S. va boshqalar. Axborot tizimlari va texnologiyalari.: Oliy o’quv yurti talabalari uchun darslik. T., “Sharq”, 2000 y.
14. Yuldashev U., Boqiyev R.R., Zokirova F.M. Informatika. Kasb – hunar kollejlari uchun darslik. T., 2002 y.
15. Jumanov I.I, Mingboyev N.S, “Zamonaviy Axborot texnologiyalarining qurilmaviy va dasturiy asoslarini o’rganish bo’yicha uslubiy ko’rsatmalar”
16. A.Axmedov, N.Taylaqov. Informatika. Akademik litsey va kasb – hunar kollejlari uchun darslik. T., 2002 y.
INTERNET TARMOG`IDAGI MANBALAR.
www.microsoft.com
www.cpress.ru/HOME/index.htm
www.win95mag.com
www.yahoo.com
www.infoseek.com
www.ziyonet.uz
www.rambler.ru
www.ref.uz
|
| |
Tekislikni uchta tekislikka proyeksiyalash

Tekislikni uchta tekislikka proyeksiyalash |
Berilgan koopdinata tekisliklari orqali ABC tekislikning uchta tekislikdagi proyeksiyalarini qurish
|
Tekislikni uchta tekislikka proyeksiyalashni o`rgatish
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
AutoCAD, model, chizma, aylana, bo`laklar, tekst,
|
ABC tekislikning uchta tekislikdagi proyeksiyalarini qurish talab qilinadi. Tekislik koordinatalari A(80,10,40), B(50,40,80) va C(10,30,80) uchta nuqta orqali berilgan.
|
Eyler halqasi
|
| Geometrik jismlar yaqqol tasviri asosida ularning ortogonal proyeksiyasini yasash |
Geometrik jismlar yaqqol tasviri asosida ularning ortogonal proyeksiyasini yasash
|
Geometrik jismlar yaqqol tasviri asosida ularning ortogonal proyeksiyasini yasashni o`rgatish
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
AutoCAD, model, chizma, aylana, konus, bo`laklar, ko`pburchak, tutashma, radius, лист
|
Asosining radiusi R=60 va balandligi h=110 bo‘lgan konusning uchta tekislikdagi proyeksiyalarini yasash talab qilinadi.
Yuqorida olingan ko‘nikmalardan foydalanib: 1) asosining radiusi 40 va balandligi 80 bo‘lgan silindrning,
|
Konseptual jadval
|
| Geometrik jismlarning tekisliklar bilan kesishishi. Geometrik jismlarning o‘zaro kesishuvini yasash |
Geometrik jismlarning tekisliklar bilan kesishishi.
|
Geometrik jismlarning tekisliklar bilan kesishishinini hamda Geometrik jismlarning o‘zaro kesishuvini yasashni o`rgatish
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
рамка, лист, масштаб, печати, просмотр, kesma, burchak,
|
Geometrik jismlarning tekisliklar bilan kesishishi.
|
Savol-javob
|
| |
II. AutoCAD dasturida geometrik yasashlar

№
|
Mavzular.
|
Mavzuga
ega bo’lish uchun zarur bilimlar
|
Fanning maqsadi va mazmuni
|
Mavzuga doir ko’rgazmali qurol va texnik vositalar
|
Mavzu bo’yicha tayanch so’z va iboralar
|
Baholash mezonlari
|
Ta’lim metod
lari
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| Kirish. AutoCAD dasturi haqida, dasturning interfeys (muloqot oyna)lari haqida umumiy ma’lumotlar. |
Grafik ob’yektlar haqida ma’lumotlar. Kompyuterda grafik ob’yektlarni tasvirlash usullari.
|
Kompyuter grafikasi,videokamerali tasvir,fotokamerali tasvir,rakamli fotokamerali tasvir, rastrli grafika, vkektorli grafika,
fraktal grafika, piksel
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
Grafika, fraktal grafika, piksel
|
Kompyuter grafikasini o’rganish
videokamerali tasvir o’rganish
fotokamerali tasvir o’rganish
|
T-sxema
|
| Qog‘oz formatini tanlash va burchak shtampini chizish |
Grafik ob’yektlar haqida ma’lumotlar. Kompyuterda grafik ob’yektlarni tasvirlash usullari. Kompyuter grafikasi tushunchasi.
|
Kompyuter grafikasi,videokamerali tasvir,fotokamerali tasvir,rakamli fotokamerali tasvir, rastrli grafika, vektorli grafika,
fraktal grafika, piksel
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
Grafika, fraktal grafika, piksel
|
Kompyuter grafikasini o’rganish
videokamerali tasvir o’rganish
fotokamerali tasvir o’rganish
rakamli fotokamerali tasvir o’rganish
rastrli grafikani o’rganish
vektorli grafika o’rganish
|
T-sxema
|
| Chiziq turlari va shrift (yozuv)ni chizmada qo‘llash |
Chiziq yo‘g‘onligini tanlash
Tekst yozish va uni tahrirlash
O‘lcham qo‘yishga doir misollar
|
Chiziq turlarini o`rganish, shiriftlarni chizmada qo`llash
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
AutoCAD, model, chizma, лист, chop etish, chiziq, chegara, muloqat oyna, формат листа,
|
Chiziq yo‘g‘onligi qanday tanlanadi?
Многострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
Bir qatorli Однострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
|
Ven diagrammasi
|
| Tekst yozish va uni tahrirlash |
Tekst yozish va uni tahrirlash
O‘lcham qo‘yishga doir misollar
|
Chiziq turlarini o`rganish, shiriftlarni chizmada qo`llash
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
AutoCAD, model, chizma, лист, chop etish, chiziq, chegara, muloqat oyna, формат листа,
|
Chiziq yo‘g‘onligi qanday tanlanadi?
Многострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
Bir qatorli Однострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
|
Ven diagrammasi
|
| O‘lcham qo‘yishga doir misollar. |
Chiziq yo‘g‘onligini tanlash
Tekst yozish va uni tahrirlash
O‘lcham qo‘yishga doir misollar
|
Chiziq turlarini o`rganish, shiriftlarni chizmada qo`llash
|
Kompyuterproyektor, videoko’z, slaydlar, plakatlar
|
AutoCAD, model, chizma, лист, chop etish, chiziq, chegara, muloqat oyna, формат листа,
|
Chiziq yo‘g‘onligi qanday tanlanadi?
Многострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
Bir qatorli Однострочный tekst yozish buyrug‘ini qaysi belgi orqali chaqiradi?
|
Ven diagrammasi
|
| |
To‘liq aloqali topologiyada «har biri har biri bilan» tamoyiliga asoslanib, punktlar o‘rtasida fizikaviy va mantiqiy ulanish ta'minlanadi

|
To‘liq aloqali topologiyada «har biri har biri bilan» tamoyiliga asoslanib, punktlar o‘rtasida fizikaviy va mantiqiy ulanish ta'minlanadi
|
bet | 5/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза To‘liq aloqali topologiyada «har biri har biri bilan» tamoyiliga asoslanib, punktlar o‘rtasida fizikaviy va mantiqiy ulanish ta'minlanadi. To‘liq aloqali topologiyada «har biri har biri bilan» tamoyiliga asoslanib, punktlar o‘rtasida fizikaviy va mantiqiy ulanish ta'minlanadi. Tarmoqning tashkil etilishi. Tashkiliy tuzilma tarmoqning yaxlit tashkil qilinishini, ya'ni uning vazifalari, elementlarning asosiy xususiyatlari va alohida tizim osti axborot tarmoq segmentlari sifatida qo‘llaniladigan unsurlarning tuzilma komponentlariga birlashtirishning kompozision tamoyillarini aks ettiradi. Tarmoq elementlari, ularning vazifalari va xususiyatlari. Umumiy holda har qanday tarmoqning elementlari punktlar va ularni bog‘lovchi liniyalar hisoblanadilar. Tarmoq punktlari oxirgi va tugun punktlarga bo‘linadi. Oxirgi punktlarda (OP) tarmoqning terminal uskunalari hamda OP funksional vazifalarini belgilovchi axborot resurslari va ishchi tizimlar joylashadi. Masalan, OP tarmoqqa,telekommunikasion xizmatlarga kirishni ta'minlash yoki tarmoqning turli segmentlarini birlashtirish uchun ishlatiladi. Yuqoridagi ikkita holatda OP kirish tuguni (access node) deb ataladi. Oxirgi punktlarda (OP) tarmoqning terminal uskunalari hamda OP funksional vazifalarini belgilovchi axborot resurslari va ishchi tizimlar joylashadi. Masalan, OP tarmoqqa,telekommunikasion xizmatlarga kirishni ta'minlash yoki tarmoqning turli segmentlarini birlashtirish uchun ishlatiladi. Yuqoridagi ikkita holatda OP kirish tuguni (access node) deb ataladi. Telekommunikasiya xizmatlaridan foydalanish uchun foydalanuvchining tarmoqqa kirish imkonini beruvchi punkt-xizmat tuguni (service node) deb yuritiladi. Ularda foydalanuvchilar kirishi uchun abonent-tarmoq interfeyslari (User Network Interface, UNI) va tarmoq bilan o‘zaro bog‘lanish uchun xizmat tuguni interfeysi (Service Node Interface) amalga oshirilgan. Telekommunikasiya xizmatlaridan foydalanish uchun foydalanuvchining tarmoqqa kirish imkonini beruvchi punkt-xizmat tuguni (service node) deb yuritiladi. Ularda foydalanuvchilar kirishi uchun abonent-tarmoq interfeyslari (User Network Interface, UNI) va tarmoq bilan o‘zaro bog‘lanish uchun xizmat tuguni interfeysi (Service Node Interface) amalga oshirilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
To‘liq aloqali topologiyada «har biri har biri bilan» tamoyiliga asoslanib, punktlar o‘rtasida fizikaviy va mantiqiy ulanish ta'minlanadi
|
Ierarxik tarmoqda - Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari...

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 2/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Ierarxik tarmoqda server sifatida bir yoki bir nechta kompyuterlar tanlanadi. Odatda, server kompyuterlardan lokal tarmoq foydalanuvchilari foydalanmaydi, shuning uchun xam bu tarmoq ierarxik yoki maxsus serverga ega tarmoqlar deyiladi. Serverlar tarmoqni boshqaradi va tarmoqdagi boshqa kompyuterlarning ma’lumotlarini saqlaydi. Lokal tarmoq serverlarining funksiyalari. Server barcha foydalanuvchilar kompyuterlarining ishlashini tartibga soladigan lokal tarmoqdagi apparat va dasturiy kompleks hisoblanadi. Server lokal tarmoqdagi barcha kompyuterlarni boshqaradi va bir qator servis ishlarini xam amalga oshiradi. Ma’lumotni qayta ishlash jarayonida mijoz ma’lum amallarni bajarish uchun serverga murojaat qilishi mumkin: faylni o’qish, ma’lumotlar bazasida ma’lumot izlash, faylni chop etish va h.k. Server mijozdan kelgan so’rovni bajaradi va so’rov natijalari mijozga uzatiladi. Server tarmoqdagi umumiy ma’lumotlarni saqlash va ushbu ma’lumotlardan foydalanishga ruxsat qilishni va ma’lumotlarni mijozga yuborishni ta’minlaydi. Aloqa operator tarmog’i va korporativ tarmoq. Aloqa operator tarmog’i – bu aloqa xizmatini taklif qiluvchi va uning mijozlari xoxlagan jismoniy shaxs yoki xohlagan tashkilotlar bo’lib, ular tijorat shartnoma asosida telekommunikatsiya xizmat ko’rsatuvchilarga aytiladi. An’anaviy xizmat – telefon , tashkilotlarga aloqa kanali ijarasi va bu kanallar orqali o’zining shaxsiy tarmog’ini qurishi, internetga ulanishi, virtual shaxsiy xizmatlarni tashkil etishi, veb - xosting xizmati, elektron pochta, IP-telefon, audio/video signallarni tarqatish va boshqalarga aytiladi. Bunday tarmoqda foydalanuvchilar soni korporativ tarmoqqa nisbatan ko’p bo’ladi. Operator to’g’ridan- to’g’ri tarmoqni to’liq ishlashiga javobgar hisoblanadi. Koorporativ tarmoq - asosan ma’lum korxonaning o’zi va uning xodimlariga xizmat ko’rsatib, o’z tarmog’iga egalik qiladi. Korporativ tarmoq har – xil o’lchovlik bo’lib katta korxona tarmog’ida o’z lokal tarmog’i va global tarmoq bilan ulangan bo’lishi mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati - bet 4

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 4/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Umumiy tasavvur darajasida har qanday tarmoq punktlar va ularni birlashtiruvchi liniyalardan tashkil topgan. Ularning (punkt va liniyalarning) o‘zaro joylashishi tarmoq bog‘liqligi va punktlar o‘rtasidagi axborot almashuvini ta'minlab berish qobiliyatini tavsiflaydi. Fizikaviy topologiya tarmoq punktlarini va ularni bog‘lovchi liniyalarning joylashishini aks ettiradi. Mantiqiy topologiya axborotning manba va iste'molchilarining o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish yo‘llari tashkil qilinadigan imkoniyatlar haqida tasavvur beradi. Tarmoq topologiyasini tanlash «Nuqta-nuqta» turdagi ikki punktli topologiya-eng sodda va ikki punktni bevosita fizikaviy va mantiqiy bog‘lovchi tarmoq segmentini o‘z ichiga kiritgan. Bunday segmentning ishonchliligini 1+1 turdagi himoya deb nomlanuvchi 100% zahirani ta'minlab beruvchi zahira aloqani kiritish yo‘li bilan oshirish mumkin. Daraxtsimon topologiya turli variantlarga ega. Daraxtsimon topologiya tarmoq segmentining xususiyati n punktlar bog‘liqligi fizikaviy darajada qirralar minimal soni Rqn-1 da erishiladi, bu esa tarmoqning yuqori tejamkorligini ta'minlab beradi. Daraxtsimon topologiya turli variantlarga ega. Daraxtsimon topologiya tarmoq segmentining xususiyati n punktlar bog‘liqligi fizikaviy darajada qirralar minimal soni Rqn-1 da erishiladi, bu esa tarmoqning yuqori tejamkorligini ta'minlab beradi. «Halqa» topologiyasi har bir punktga faqat ikkita liniyalar birlashtirilgan tarmoqni tavsiflaydi. Halqa topologiyasi optik kabel yordamida lokal kompyuter tarmoqlar, transport tarmoqlar va abonent kirish tarmoqlarida keng qo‘llaniladi. «Halqa» topologiyasi har bir punktga faqat ikkita liniyalar birlashtirilgan tarmoqni tavsiflaydi. Halqa topologiyasi optik kabel yordamida lokal kompyuter tarmoqlar, transport tarmoqlar va abonent kirish tarmoqlarida keng qo‘llaniladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati - bet 6

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 6/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Tugun punkti (node point) yoki tarmoq tuguni (node) bu ikki va undan ortiq aloqa liniyalari birlashgan punkt va ushbu punkt ma'lumotlar oqimi yo‘lida oraliq punktdir. Tarmoq tugunida bir paytda yoki har xil paytda turli vazifalar amalga oshiriladi, ulardan asosiysi kommutasiya, konsentratsiya, mul'tipleksorlash va marshrutizasiyadir. Tugun punkti (node point) yoki tarmoq tuguni (node) bu ikki va undan ortiq aloqa liniyalari birlashgan punkt va ushbu punkt ma'lumotlar oqimi yo‘lida oraliq punktdir. Tarmoq tugunida bir paytda yoki har xil paytda turli vazifalar amalga oshiriladi, ulardan asosiysi kommutasiya, konsentratsiya, mul'tipleksorlash va marshrutizasiyadir. Kommutasiya Kommutasiya (switching)-marshrutizasiya sxemasiga muvofiq tarmoqda axborot oqimlarini taqsimlashda tugunda birlashadigan liniyalar o‘rtasida aloqa o‘rnatish jarayoni. Kommutasiya operativ (aloqa seansi mobaynida) va uzoq muddatli (krossli), ya'ni tugunda birlashadigan liniyalarni krosslash yo‘li bilan amalga oshiriladigan bo‘ladi. KANALLAR KOMMUTATSIYASI Konsentratsiya Konsentratsiya (concentration)-liniyaning samarali yuklanishini ta'minlash maqsadida quvvatli chiqish oqimiga erishish uchun bir necha kirish axborot oqimlarini birlashtirishdir. Mul'tipleksorlash Mul'tipleksorlash (multiptxing)-liniyaning o‘tkazish qobiliyati resursning ma'lum qismini axborot oqimining har biriga berish yo‘li bilan bitta liniyadan bir necha axborot oqimlarini uzatishni ta'minlab beradi. O‘rnatilgan bu taqsimlash uzatilayotgan axborot yo‘qligida ham saqlanib qoladi, ya'ni bu yerda konsentratsiya vazifasi mavjud emas. Mul'tipleksorlash Marshrutizasiya Marshrutizasiya (routing)-adres axborot va marshrutlar trassasi jadvali asosida tarmoqning ikki punkti o‘rtasida yo‘l qidirish jarayoni. Aloqa liniyalari signal shaklida axborot oqimlarini uzatishni ta'minlab beradi va umumiy holatda signal tarqatish muhitini va uni taqsimlash rejimida ishlatishga imkoniyat beruvchi uskunalar majmuasini o‘z ichiga oluvchi qurilmalardir. Fizikaviy muhit juft mis simlar, optik tola,efir bo‘lishi mumkin. Muhit turiga bog‘liq ravishda aloqa liniyalari simli va simsizga ajratiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
Marshrutizasiya Tarmoq tuzilmasi komponentlari

|
Marshrutizasiya Tarmoq tuzilmasi komponentlari
|
bet | 7/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маърузаMarshrutizasiya Tarmoq tuzilmasi komponentlari. Lokal va global tarmoqlarning umumiy ta’rifi. Fizikaviy sathda kompyuterlar orasidagi fizik ulanishini ta’minlovchi tarmoq komponentlari bilan ko‘rsatilgan. Bunday komponentlar asosan: tarmoq interfeysi (tarmoq xaritasi yoki tarmoq adapteri platasi, standart yoki kengaytirilgan kommunikatsion yoki parallel port yoki multiport plata), ma’lumot jo‘natishning tarmoq muhiti (koaksial, ikkisimli kabel, mis para yoki optik tola) va bog’lama elementlari (marshrutizatorlar, konsentratorlar, qaytargichlar (takrorlagich- repiterlar, xablar (hub)), o‘chirib yoqgichlar (switch) va ohirlovchi elementlari (terminatorlar, konnektorlar, razyomlar, zaglushkalar). Mantiqiy sath – bu tarmoqdagi mavjud fizik komponentlardan foydalanish imkonini beruvchi xilma-xil dasturiy ta’minotdir. Ko‘pgina DT ichidan bir nechta turini: operatsion sistemalar tarmoq protokollari demon-jarayonlari va drayverlari, server-dasturlar va tarmoq servislar yoki xizmat mijozlarini ajratish mumkin. Mantiqiy sath – bu tarmoqdagi mavjud fizik komponentlardan foydalanish imkonini beruvchi xilma-xil dasturiy ta’minotdir. Ko‘pgina DT ichidan bir nechta turini: operatsion sistemalar tarmoq protokollari demon-jarayonlari va drayverlari, server-dasturlar va tarmoq servislar yoki xizmat mijozlarini ajratish mumkin. Tarmoqqa ulangan kompyuter ish stansiyasi (Workstation) deb nomlanadi. Tarmoqda shunday kompyuterlar borki, ularda hech kim ishlamaydi. Ulardan tarmoqdagi boshqaruv markazi va axborot yig‘uvchi sifatida foydalaniladi. Bunday kompyuterlar server deb nomlanadi. Agar kompyuterlar bir-biridan nisbatan yaqinda joylashgan va yuqori tezlikdagi tarmoq adapterlari (axborot jo‘natish tezligi 10-100Mbit/s) yordamida ulangan bo‘lsa, bu tarmoqlar lokal deb nomlanadi. Lokal kompyuter tarmoqlari, odatda, ishlatish va dasturiy ta’minot xarakteri bo‘yicha korporativ xarakterga ega bo‘ladi va biror bitta tizimga taalluqli yuzdan ortiq kompyuter sistemalarini birlashtiradi.
|
| |
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati - bet 8

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 8/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Tarmoqqa ulangan kompyuter ish stansiyasi (Workstation) deb nomlanadi. Tarmoqda shunday kompyuterlar borki, ularda hech kim ishlamaydi. Ulardan tarmoqdagi boshqaruv markazi va axborot yig‘uvchi sifatida foydalaniladi. Bunday kompyuterlar server deb nomlanadi. Agar kompyuterlar bir-biridan nisbatan yaqinda joylashgan va yuqori tezlikdagi tarmoq adapterlari (axborot jo‘natish tezligi 10-100Mbit/s) yordamida ulangan bo‘lsa, bu tarmoqlar lokal deb nomlanadi. Lokal kompyuter tarmoqlari, odatda, ishlatish va dasturiy ta’minot xarakteri bo‘yicha korporativ xarakterga ega bo‘ladi va biror bitta tizimga taalluqli yuzdan ortiq kompyuter sistemalarini birlashtiradi. Tarmoq Birrangli va ko‘prangli tarmoqlar Tarmoq kompyuterlari orasidagi vazifalar bo‘linishiga qarab, lokal tarmoq ikki sinfga bo‘linadi: birrangli va ko‘prangli. Oxirgisi ko‘proq ajratilgan serverli tarmoqlar deb nomlanadi. Agar kompyuter o‘z resurslarini tarmoqning boshqa foydalanuvchilariga taqdim etsa, u server hisoblanadi. Boshqa mashina resurslariga murojaat qiluvchi kompyuter esa, mijoz hisoblanadi. Ilgari aytilgandek, tarmoqda ishlovchi kompyuter, mijoz, server vazifasini bajarishi yoki ikkala vazifalarni birlashtirishi mumkin. Agar, qandaydir server funksiyalarini bajarish kompyuterning asosiy vazifasi bo‘lsa (masalan, tarmoqning qolgan barcha foydalanuvchilariga umumiy foydalanish fayllarini taqdim etish yoki faksdan birgalikda foydalanishni tashkillashtirish, yoki mazkur kompyuterda o‘z ilovalarini qo‘yish imkonini barcha iste’molchilarga taqdim etish), unda bu kompyuter ajratilgan server deb nomlanadi. Serverning qaysi resursi bo‘linishiga qarab, u fayl-server, faks-server, print-server, ilovalar serveri va b. deb nomlanadi. Agar, qandaydir server funksiyalarini bajarish kompyuterning asosiy vazifasi bo‘lsa (masalan, tarmoqning qolgan barcha foydalanuvchilariga umumiy foydalanish fayllarini taqdim etish yoki faksdan birgalikda foydalanishni tashkillashtirish, yoki mazkur kompyuterda o‘z ilovalarini qo‘yish imkonini barcha iste’molchilarga taqdim etish), unda bu kompyuter ajratilgan server deb nomlanadi. Serverning qaysi resursi bo‘linishiga qarab, u fayl-server, faks-server, print-server, ilovalar serveri va b. deb nomlanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
Tarmoq topologiyalari - Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari,...

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 9/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Tarmoqda kompyuterlarning ulanish va joylashish tartibi tarmoq topologiyasi deb ataladi. Topologiyani ishchi stansiyalar, serverlar va boshqa tarmoq qurilmalari tasvirlangan tarmoq haritasi bilan o’xshatish mumkin. Topologiya tanlovi tarmoqning umumiy imkoniyatlari, qo’llaniluvchi tarmoq qurilmalari, protokolllar, shuningdek kelgusida tarmoqni kengaytirish imkoniga ta’sir o’tkazadi. Fizik topologiya — tarmoqning fizik elementlari qay tarzda ulanishining tasviridir. Mantiqiy topologiya tarmoq ichidagi ma’lumotlarning o’tish yo’lini belgilaydi. - umumiy shina;
- yulduz;
- halqa;
- yacheykali;
- aralash.
Umumiy shina (bus) Bu holda barcha kompyuterlar ma’lumotlar shinasi deb nomlangan bir kabelga ulanadi. Paket tarmoqning bu qismiga ulangan barcha kompyuterlar tomonidan qabul qilinadi. Tarmoq tezligi ko’p jihatdan umumiy shinaga ulangan kompyuterlar soni bilan belgilanadi. Bundan tashqari, bunday topologiya, bir necha kompyuterlar tarmoqqa bir vaqtda ma’lumot uzatishga harakat qilgan vaqtda, turli kolliziyalar vujudga kelishiga sabab bo’ladi. Tarmoqqa ulangan kompyuterlar soni ortgan sari kolliziya paydo bo’lish ehtimolligi ortadi.
Umumiy shina (bus) topologiyasi
“Umumiy shina” topologiyasini qo’llashning avzalliklari: - “Umumiy shina” topologiyasini qo’llashning avzalliklari:
- Asosiy kamchiliklari:
- kabelning ishdan chiqishi tarmoq ishini to’xtatadi;
- ma’lumotlarning ko’pligi o’tkazish qobiliyatini pasaytiradi;
- tarmoqda kompyuterlar soni ortishi kolliziya paydo bo’lish ehtimolligini oshiradi.
- har bir kompyuter tarmoq bo’ylab uzatiluvchi ma’lumotlarni olishi mumkin.
Yulduz (star) Yulduzsimon topologiyadan foydalanilganda tarmoqning barcha kompyuterlaridan chiquvchi kabellar markaziy kommutator yoki konsentratorga ulanadi. Biror kompyuterdan boshqasiga jo’natilgan barcha paketlar shu qurilma orqali yetib boradi. Bunda ham passiv, ham aktiv konsentratordan foydalanish mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
Yacheykali topologiyaning avzalliklari

|
Yacheykali topologiyaning avzalliklari
|
bet | 12/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маърузаYacheykali topologiyaning avzalliklari: - Yacheykali topologiyaning avzalliklari:
- katta ma’lumot oqimlari bilan samarali ishlash;
- qo’shimcha aloqa kanallaridan foydalanish hisobiga tarmoqning yuqori darajada barqarorligi;
- yuqori darajadagi xavfsizlik; ma’umotlar oqimi uzatuvchidan to’g’ri qabul qiluvchiga uzatilib, nazariy jihatdan ma’lumotni o’g’irlashning imkoni yo’q.
- Kamchiliklar:
- kompyuterlarda tarmoqqa chiquvchi bir nechta tarmoq interfeyslariga bo’lgan talab;
- tarmoqni tashkil etishning narxi yuqoriligi.
Aralash topologiya (hybrid) Aralash topologiya o’zida ikki yoki undan ortiq topologiyani birlashtiradi. Hozirda bu topologiya eng keng tarqalgan bo’lib, ko’pincha yulduzsimon va shina topologiyasi birga qo’llanadi. Bunda yulduz topologiyasiga ega bir nechta tarmoq bir shinaga ulanadi. Bu topologiyada bir kompyuterdagi nosozlik tarmoq ishiga xech qanday ta’sir ko’rsatmaydi, lekin agar markaziy component (konsentrator) ishdan chiqsa, tarmoqlar boshqa aloqa qilolmaydi. 6. 3D Torus topologiya - Zamonaviy yuqori tezlikdagi aloqa tarmoqlarini rivojlantirish ko’plab yo'nalishlarni qamrab oladi. Bulardan biri – superkompyterlar.
- Torus tarmoqlari eng yaxshi ishlaydigan superkompyuterlarda ishlatiladi. Ularning ma'lum kamchiliklari bor, lekin ularning asosiy foydasi – xarajat tejalishi, va bu ularni juda katta miqyosda qo’llanilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, ba'zi hisoblash algoritmlarida hisoblash tugunlari asosan o'zlarining eng yaqin qo'shnilari bilan ma'lumot almashishadi va bu holda torus topologiyasi algoritm bilan yaxshi mos keladi. Torus misoli 3.12.-rasmda keltirilgan.
3D torus ko’rinishi (chapda) va Fujitsu kompaniyasi yaratgan 3D torus topologiyali superkompyuter (o’ngda) 3D torusda har bir hisoblash tuguni oltita ‘qo'shniga’ ulangan. Torusning "chetida" joylashgan tugunlar hali ham 6 ta qo'shniga ulangan, shunchaki ular uzun o'ralgan bog'lanishlardan foydalanadilar. 3D torusda har bir hisoblash tuguni oltita ‘qo'shniga’ ulangan. Torusning "chetida" joylashgan tugunlar hali ham 6 ta qo'shniga ulangan, shunchaki ular uzun o'ralgan bog'lanishlardan foydalanadilar. Supero'tkazuvchilarning hisoblash quvvati tugunlar, protsessorlar, yadrolar sonining ko'payishi va turli xil tezlatgichlarning kiritilishi hisobiga tez o'sib bormoqda, ammo superkompyuterlardan foydalanish samaradorligi va ularning ko'pgina vazifalar bo'yicha real ishlashi aloqa tarmoqlarining amalga oshirilishiga bog'liq. Tarmoq adapteri
|
| |
Koorporativ tarmoq - Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari...

|
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
bet | 3/12 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 3,14 Mb. | | #106408 |
Bog'liq 3-маъруза Koorporativ tarmoq - asosan ma’lum korxonaning o’zi va uning xodimlariga xizmat ko’rsatib, o’z tarmog’iga egalik qiladi. Korporativ tarmoq har – xil o’lchovlik bo’lib katta korxona tarmog’ida o’z lokal tarmog’i va global tarmoq bilan ulangan bo’lishi mumkin. Korporativ tarmoq 3 turga bo’linadi – bo’lim tarmog’i, bino yoki kompus tarmog’i, korxona kengligidagi tarmoq. Bo’lim tarmog’i – bu tarmoq solishtirganda katta bo’lmagan xizmatchilar guruhi bo’lib, korxonaning bir bo’limda ishlovchi va umumiy vazifani (hisobxona, marketing) bajaruvchilardir. Odatda xizmatchilar soni 30 dan oshmagan bo’lib, bunday lokal tarmoqda umumiy ma’lumotlardan foydalaniladi: ma’lumotlar, ilovalar, modem va lazerli printerlardir. - Bo’lim tarmog’i – bu tarmoq solishtirganda katta bo’lmagan xizmatchilar guruhi bo’lib, korxonaning bir bo’limda ishlovchi va umumiy vazifani (hisobxona, marketing) bajaruvchilardir. Odatda xizmatchilar soni 30 dan oshmagan bo’lib, bunday lokal tarmoqda umumiy ma’lumotlardan foydalaniladi: ma’lumotlar, ilovalar, modem va lazerli printerlardir.
- Bino tarmog’i – korxonaning har – xil bo’limlarini bir korxona va binolar chegarasida umumlashtiruvchi tarmoqdir.
- Kompus tarmog’i – bir hududda bir necha kv/km maydonni egallab , tarmoq irearxiya asosida o’zining magistr kanallariga ega bo’ladi.
Lokal tarmoq Internet- provayderlarning strukturasi. Tarmoqning tashkil etilishi va talablar. Axborot tarmog‘ini murakkab tizim sifatida uni ko‘plab tizimlarga ajratish yo‘li bilan tasniflash mumkin. Bu tizimlar tarmoqni ko‘rib chiqilayotgan muvofiq qatlamlarida ajratilgan elementlarni o‘z tarkibiga oladi. Axborot tarmog‘i arxitekturasi deb, tarmoqning funksiyaviy, mantiqiy va strukturaviy unsurlar yig‘indisi, ular o‘rtasidagi aloqa va o‘zaro ta'sir qoidalariga aytiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’ruza-2 Kompyuter dasturlarini yaratishda kompyuter tarmoqlarining qurilish tamoillari, texnologiyalari va protokollarni bilish axamiyati
|
IV. ALOQA TUGUNIDA STANSIYALARNI JOYLASHTIRISHGA

45
1- rasm. ATda aloqa vositalarini EMM bo‘yicha joylashish chizmasi.
Radiostansiyalarning ta’sir masofasi asosan qo‘yidagilarga bog‘liq:
– uzatkichlarning quvvatiga;
– radioto‘lqin tarqalish sharoitlariga;
– ishchi chastotalarga;
– antenna turiga;
– qabul punktidagi shovqin sathiga;
– qabul qilgichning sezgirligi va tanlovchanligiga;
– radiostansiyaning joylashishi o‘rniga.
BP ATlarida har-bir xizmat boshliqlari, bo‘linma komandirlari uchun radiostansiyalar
yoyiladi va ular xizmat yuzasidan o‘z ish faoliyatlarini olib borishadi.
Radiostansiyalarni BPlarida birgalikda to‘g‘ri joylashtirish muhim ahamiyatga egadir,
chunki hatto ishchi chastotalarni to‘g‘ri tanlagan holda ham radiostansiyalarni bir-biriga
yaqin joylashtirish shunga olib keladiki, bir radiostansiyaning uzatishga ishlashi boshqa
radiostansiyalarda
aloqa
sifatining
jiddiy
yomonlashuvini
keltirib
chiqaradi.
Radiostansiyalar oralig‘idagi masofa qanchalik yaqin bo‘lsa, chastotalar farqi shunchalik
katta bo‘lishi lozim. Hududiy farq normalari texnik hujjatlarda beriladi.
Akkumulator batareyasi jurnali

|
Akkumulator batareyasi jurnaliAkkumulator batareyasi jurnali (faqat statsionar ATlar uchun) har bir akkumulator
batareyasi uchun bo‘lishi lozim. Jurnalda o‘tkazilgan xizmat ko‘rsatish (ko‘rikdan
o‘tkazish) va bajarilgan ishlar hajmi to‘g‘risidagi ma’lumotlar yoziladi.
Dizelning mashina jurnalida uning ishlagan vaqti va ishchi parametrlarini o‘lchash
natijalari qayd etiladi.
AT JPlari ushbu JPda vazifalarni bajarish uchun zarur bo‘ladigan qo‘llanmalar,
nizomlar; aloqa, QABT va MTT vositalarining ekspluatasion-texnik hujjatlari; aloqa bilan
ta’minlash bo‘yicha buyruq va direktivalardan ko‘chirmalar bilan ta’minlangan bo‘lishi
lozim.
Uncha ko‘p bo‘lmagan aloqalarni va cheklangan axborot alashinuvini ta’minlaydigan
ATlarda, ushbu AT bo‘ysunuvchi aloqa boshlig‘ining qarori bilan, hujjatlarning ma’lum
bir qismi bitta hujjatga birlashtirilishi mumkin, ushbu hujjatda birlashtirilgan hujjatlarning
mazmuni aks etishi lozim.
Ushbu “Qoidalar”da keltirilgan tezkor-texnik hujjatlaridan tashqari, aloqani tashkil
qilish va ta’minlash bo‘yicha, ATEni, alohida apparatxonani, aloqa apparaturasi va
kanal(liniya)larini, QABT va MTT vositalarini jihozlash va ishlatish bo‘yicha amaldagi
qo‘llanma, nizom, qoida va yo‘riqnomalar belgilab beriladigan boshqa hujjatlar ham
yuritiladi.
Bundan tashqari, O‘R QK turlari aloqa boshliqlari qarori bilan, ushbu QK turi ATda
tezkor-texnik xizmatni tashkil qilishning o‘ziga xosligini aks ettiruvchi qo‘shimcha
hujjatlar ham ishlab chiqilishi va yuritilishi mumkin.
43
Uchinchi bo‘lim nazorat savollari
1. ATni navbatchi smenasi shaxslarining majburiyatlari.
2. Daladagi (harakatdagi) ATBN majburiyatlari.
3. ATEBN majburiyatlari.
4. Telefon markazi (stansiyasi) JP NHR majburiyatlari.
5. JP NHR majburiyatlari.
6. ATni tezkor-texnik xizmat bo‘yicha hujjatlari.
|
| |
Hujjatli axborotlarni uzatish uchun aloqa chizmasi

42
Jangovar boshqaruv signallarining o‘tishi hisobi jurnali jangovar boshqaruv
maxsus aloqa posti NHBoshlig‘i tomonidan yuritiladi, unga
ATning bevosita signallarni
uzatilishini (qabul qilinishini) ta’minlovchi barcha elementlaridan bildiruvlar kelib tushadi.
ATda jangovar boshqaruv maxsus aloqa posti bo‘lmagan taqdirda, ushbu jurnalni yuritish
AT boshlig‘i tomonidan jangovar boshqaruv signallarining o‘tishi nazorati uchun javobgar
etib tayinlangan navbatchi smena mansabdor shaxsiga yuklatiladi.
Telegraf xizmatini ko‘rsatish uchun ATga biriktirilgan harbiy qism va
muassasalar kitobi telegraf stansiyasiga ega bo‘lgan har bir statsionar ATda yuritiladi.
Navbatchi smenaning shtatdan tashqari o‘t o‘chirish komandasi jangovar hisobi
shtatdagi (shtatdan tashqari) yong‘inga qarshi himoya va qutqaruv ishlari xizmati boshlig‘i
tomonidan tuziladi va AT boshlig‘i tomonidan tasdiqlanadi. Unda shtatdan tashqari o‘t
o‘chirish
komandasining tarkibi, o‘tni o‘chirish bo‘yicha majburiyatlari hamda o‘t
o‘chirish va shaxsiy himoya vositalari bilan qurollanishi ko‘rsatib o‘tiladi.
O‘t o‘chirish qurilmalarining va avariyaviy-qutqaruv jihozlarining joylashuvi
chizmasi ATning shtatdagi (shtatdan tashqari) yong‘inga qarshi himoya va qutqaruv ishlari
xizmati boshlig‘i tomonidan tuziladi. Unda barcha mavjud o‘t o‘chirish,
shaxsiy himoya
vositalari, avariyaviy-qutqaruv jihozlari, ularning soni va AT xonalari bo‘ylab
joylashuvi
ko‘rsatiladi.
MTT markazi shaxsiy tarkibini mashq qildirish grafigi (faqat
statsionar ATlar
uchun) elektr ta’minot va hayotni ta’minlash markazi (ATE) boshlig‘i tomonidan tuziladi
va AT bosh (katta) muhandisi tomonidan imzolanadi. Unda mashqlar ro‘yxati, ularni
o‘tkazish vaqtlari, ularni bajarish bo‘yicha me’yoriy vaqtlar va o‘tkazilishi uchun mas’ul
shaxslar ko‘rsatiladi.
AT va boshqaruv punktlari mansabdor shaxslari pozivnoylari jadvallari

|
AT va boshqaruv punktlari mansabdor shaxslari pozivnoylari jadvallariAT va boshqaruv punktlari mansabdor shaxslari pozivnoylari jadvallari,
telegraf va telefon so‘zlashuvlarini olib borish huquqiga ega mansabdor shaxslar
ro‘yxatlari, AT telefon stansiyalari abonentlari ro‘yxatlari yuqori turuvchi shtab
tomonidan ishlab chiqiladi, tasdiqlanadi va ATga jo‘natiladi. O‘zgarishlar bo‘lganda
ro‘yxatlar AT boshlig‘i tomonidan aniqlashtiriladi.
Antenna qurilmalarining azimutal chizmalari ATning qabul qiluvchi va uzatuvchi
radiomarkazlarida ishlab chiqiladi (faqat statsionar ATlar uchun).
Chizmaga quyidagilar tushiriladi:
– antenna qurilmalari, shu jumladan zaxiradagi tezda tiklanuvchi ham
(antennalarning turi, shartli raqamlari va ishchi chastotalar diapazonlari, ularning
yo‘naltirilganlik diagrammasi azimutlari ko‘rsatilgan holda);
– fider va antennalarni kommutatsiyalash qurilmalari (antenna kommutatorlari,
transformatorlari va qayta ulagichlari);
– radioaloqa yo‘nalishlariga antenna-fider qurilmalarining biriktirilishi va turli
vaziyat sharoitlarida antenna qurilmalarini ishlatish mumkin bo‘lgan variantlar.
Kanallarni taqsimlash jadvallari har qaysi yuqori chastotali telefonlash va tonal
telegraflash tizimi uchun AT chizma-buyrug‘iga asosan tuziladi.
Davlat aloqa tarmog‘idan ijaraga olingan tonal chastota kanallari hisobi jurnali
AT kanal hosil qilish markazida yuritiladi (faqat statsionar ATlar uchun).
Har qaysi uzatish tizimiga va magistral aloqa kabel liniyasiga pasport (faqat
statsionar ATlar uchun) ishga tushirish-sozlash ishlarini bajarish uchun javobgar bo‘lgan
tashkilot vakili tomonidan, uzatish tizimini ishga tushirishda belgilangan shaklda
rasmiylashtiriladi.
Keyinchalik, ATE bosh muhandisi (muhandisi) tomonidan pasportga aloqa va QABT
vositalariga texnik xizmat ko‘rsatish bo‘yicha rahbariy hujjatlar bilan belgilangan
davriylikda o‘tkaziladigan uzatish tizimiga texnik xizmat ko‘rsatish davomida o‘tkazilgan
o‘lchashlar natijalari kiritiladi.
|
| |
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi - bet 2

|
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi
|
bet | 2/11 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 100,52 Kb. | | #133983 |
Bog'liq Lazerlar Lazerlarning yaratilishi insoniyat ilmiy-texnik taraqqiyotining o‘lkan yutuqlaridan biri desa bo‘ladi. Lazerlar yaratilishining boshlanishi 1916 yilga borib taqaladi. Usha yili buyuk fizik olim A.Eynshteyn birinchi bo‘lib, majburiy nurlanish tushunchasini kiritdi, va nazariy yo‘l bilan majburiy nurlanish uni majburlovchi nurlanishga kogerentligini (mosligini) ko‘rsatadi. 1930 yilda P.Dirak o‘zi tomonidan yaratilgan nurlanishning kvantomexanik nazariyasi asosida majburiy nurlanish va uning kogerentlik xususiyatlarini chuqurroq va aniqroq taxlil qilib, tushuntirib berdi. Lekin bu lazerning yaratilishi uchun yetarli emas edi. 1930 yildan boshlab optik spektroskopiya sohasida ko‘plab ilmiy-tadqiqot ishlari boshlanib ketdi. Bu izlanishlar natijasida atomlar, molekulalar, ionlarning energetik sathlari haqida ko‘plab ma’lumotlar olindi va keyinchalik turli lazerlarning yaratilishida ishlatildi. Bu ishlarga S.E.Frish va V.A.Fabrikant kabi Rossiya olimlari ham o‘z hissalarini qo‘shishdi. 1939 yilda V.A.Fabrikant birinchi bo‘lib, yorug‘lik nurining majburiy nurlanish xisobiga kuchayishining imkoniyati borligini aytdi. 1951 yilning yozida, u o‘zining xodimlari bilan majburiy nurlanish yordamida elektromagnit nurlanishni (ultrabinafsha, ko‘rinuvchi, infraqizil va radioto‘lqinlar sohasida) kuchaytirish uslubi uchun avtorlik guvoxnomasini olishga taklif berishgan. Bu takliflarida lazerlarning faol muhitini yaratishning asosiy g‘oyalari bayon etilgan edi. Lekin optik kuchaytirish g‘oyalaridan tashqari, uni amalda bajarish va nixoyat kogerent nurlarning xosil qilish uchun o‘ziga xos teskari bog‘lanishli optik rezonator bo‘lishi kerak edi. Usha yillarda fanning optika bo‘limida optik soha uchun rezonatorlar o‘ylab topilmagan edi. Kvant elektronikasi yoki lazerlar fizikasining rivojlanishida radiofizikanig bo‘limi bo‘lgan radiospektroskopiya muhim omil bo‘ldi. Uning keskin rivojlanishi 1940 yillardan boshlanib, ilmiy izlanishlar yo‘nalishi atom va molekula spektroskopiyasidan tashqari vaqt va chastotaning, ya’ni o‘ta yuqori chastota (O‘YUCH) standartlarini yaratilishga bag‘ishlangan edi. Bu ilmiy izlanishlar natijasida 1950 yillarning boshlarida bir-birlaridan mustaqil ravishda N.G.Basov, A.M.Proxorov (FIAN, Rossiya) va Ch.Tauns (AQSH, Kolumbiya universiteti) tomonidan majburiy nurlanish g‘oyalaridan amalda foydalanib, ammiak molekulasida ishlovchi molekulyar kuchaytirgich va generator (Mazer) yaratildi .
|
| |
Muhitning hajm birligida yutilgan quvvatni quyidagicha ifodalash mumkin

|
Muhitning hajm birligida yutilgan quvvatni quyidagicha ifodalash mumkin
|
bet | 4/11 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 100,52 Kb. | | #133983 |
Bog'liq Lazerlar Muhitning hajm birligida yutilgan quvvatni quyidagicha ifodalash mumkin: (20.2) bu yerda u() va I() energiyaning va oqimning spektral zichliklari (1 sm3 да). Agar nurlanish tarqalayotgan muhit termodinamik muvozanatda bo‘lsa, Bolsman prinsipiga muvofiq Nm/gmn/gn bo‘ladi va demak, a(>0) bo‘ladi. Bu hol nurlanishning yutilishiga mos keladi. Agar biror usul yordamida Nm/gm>Nn/gn bo‘ladigan sharoitlarni amalga oshirsak, a() koeffitsiyent o‘z ishorasini o‘zgartirib, manfiy kattalik bo‘lib qoladi. Bu holda muhitda tarqalayotgan energiya oqimining zichligi termodinamik muvozanat holidagi kabi kamaymasdan, balki ortib boradi. Boshqacha aytganda, induksiyalangan nurlanish natijasida yorug‘lik oqimiga qo‘shilgan fotonlarning soni oqimdan teskari (n→m) o‘tishlarda atomlarning uygonish uchun olingan fotonlarning sonidan katta bo‘ladi. Atomlar konsentratsiyalarining Nm/gm>Nn/gn tengsizlikka mos bo‘lgan munosabati m, n energetik sathlarning invers bandligi deyiladi. Energetik sathlari invers bandlikka ega bo‘lgan va o‘zida tarqalayotgan nurlanishni kuchaytiradigan muhit aktiv muhit deb ataladi. Gaz razryadda sathlarning invers bandligini ba’zi ximiyaviy reaksiyalar, optik uyg‘otish va hokazolar yordamida hosil qilish mumkin. Majburiy o‘tishlar natijasida vujudga kelgan elektromagnitik to‘lqinlar bu o‘tishlarga sababchi bo‘lgan to‘lqin bilan kogerent bo‘ladi. Xususan, atomlar bilan o‘zaro ta’sirlashuvi maydon yassi monoxromatik to‘lqin bo‘lsa, u holda majburiy ravishda chiqarilgan fotonlar ham shunday chastota, qutblanish, faza va tarqalish yo‘nalishiga ega bo‘lgan yassi monoxromatik to‘lqinni tashkil qiladi. Majburiy chiqarish (yutish kabi) natijasida faqat tushayotgan to‘lqinning amplitudasi o‘zgaradi. Yuqorida aytilganlarni majburiy chiqarish nurlanishni uning boshqa xarakteristikalarini o‘zgartirmay kuchaytiradi, majburiy yutish esa susaytiradi degan fikrning boshqacha shaklda aytilgani deb hisoblash mumkin. Lekin optik kvant generatorlari nurlanishning xususiyatlarini tushunish uchun tushayotgan to‘lqin bilan majburiy o‘tishlar natijasida chiqarilayotgan «ikkilamchi» to‘lqinlarning kogerentligi to‘g‘risidagi tasavvurlarga asoslansak manbadan ma’lum bir yo‘nalishda tarqaluvchi quvvatli nurlanish olish uchun zarur bo‘lgan fazoviy sinfazlik shartini majburiy chiqarish jarayonida amalga oshirish mumkinligi ko‘rinadi. Haqiqatdan ham, fazoning har xil nuqtalarida joylashgan atomlar chiqarayotgan to‘lqinlarning boshlang‘ich fazalari mos yo‘l farqini kompensatsiyalaydigan bo‘lsa, bunday to‘lqinlar kuzatish nuqtasida sinfazali ravishda qo‘shiladi.
|
| |
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi - bet 6

|
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi
|
bet | 6/11 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 100,52 Kb. | | #133983 |
Bog'liq Lazerlar Aktiv muhit tomonidan kuchaytirilishdan tashqari, rezonator ichidagi to‘lqinning amplitudasini kamaytiradigan qator faktorlar ham ta’sir qiladi. Rezonator ko‘zgularining qaytarish koeffitsiyenti birga teng emas. Uning ustiga nurlanishni rezonatordan chiqarish uchun ko‘zgulardan hech bo‘lmaganda bittasi qisman shaffof qilib yasaladi. Bundan tashqari, nurlanish rezonator o‘qi bo‘ylab tarqalayotganda nurlanish oqimining energiyasi oqimning difraksiyasiga, rezonatordagi muhitda sochilishiga va hokozalarga ham sarflanadi. Energiyaning bunday isroflarini ko‘zgular uchun ularning haqiqiy r qaytarish koeffitsiyentidan kichik bo‘lgan reff effektiv qaytarish koeffitsiyentini kiritib hisobga olish mumkin. Agar to‘lqinning L yo‘ldagi kuchayishi uning ko‘zgulardan qaytgandagi energiya isroflarining yig‘indisidan katta bo‘lsa, har bir yugurishdan so‘ng to‘lqinning amplitudasi borgan sari kattaroq bo‘ladi. To‘lqin energiyasining u() zichligi kuchaytirish koeffitsiyentining kattaligi to‘yinish effekti natijasida ancha kamayadigan bo‘lguncha to‘lqin kuchayaveradi. Statsionar holat muhitdagi kuchayishning energiya isroflari yig‘indisi bilan raso kompensatsiyalanish shartiga mos keladi. Shunday qilib, lazerlardan nurlanishni generatsiya qilish masalasida to‘yinish effekti prinsipial ahamiyatga ega. Nurlanishning yo‘naltirilgan oqimini generatsiyalash imkoniyatini belgilaydigan miqdoriy munosabatni quyidagi mulohazalar asosida topish mumkin. Aktiv muhitdagi biror А nuqtada vujudga kelgan va spektral zichligi I0 bo‘lgan nurlanish oqimi rezonator o‘qi bo‘ylab yo‘nalib, o‘ng tomondagi ko‘zguga borayotib kuchayadi, undan qaytadi va chap ko‘zgudan qaytgandan so‘ng o‘zining dastlabki yo‘nalishida tarqalib, yana А nuqtadan o‘tadi. Shunday qilib, nurlanish rezonatori tarqalishining bir siklida 2L ga teng yo‘l bosib o‘tadi. Agar energiya hech isrof bo‘lmasa, oqim I0 exp[2()L] ga teng kattalikkacha kuchayishi kerak, bu yerda () - kuchaytirish koeffitsiyenti. Lekin ko‘zgularning effektiv reff qaytarish koeffitsiyenti orqali hisobga olingan energiya isroflari natijasida energiya oqimining rezonatordagi bir sikl tarqalishidan keyingi zichligi I0 r2effexp[2()L] ifoda bilan aniqanadi. Shuning uchun rezonatorda nurlanish generatsiya qilish imkoniyati to‘g‘risidagi masalaning
|
| |
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi - bet 5

|
Lazerlar haqida umumiy ma’lumot Muhitda tarqalayotgan nurlanishning yutilishi va kuchayishi
|
bet | 5/11 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 100,52 Kb. | | #133983 |
Bog'liq Lazerlar Yuqorida muhokama qilingan va majburiy o‘tishlar bilan bog‘langan kogerent nur chiqarishdan tashqari, muhit atomlari spontan o‘tishlarda ham qatnashib, natijada bir-biri bilan hamda tashqi maydon bilan kogerent bo‘lmagan to‘lqinlar chiqarilishini yoddan chiqarmaslik kerak. Shunday qilib, aktiv muhitning nurlanishi har doim kogerent va kogerent bo‘lmagan qismlarning aralashmasidan iborat bo‘lib, ular o‘rtasidagi munosabat, xususan, tashqi maydonning intensivligiga bog‘liq bo‘ladi. Oxirgi holni tushuntirish oson, chunki majburiy chiqarish jarayonida qatnashgan atomlar uyg‘onish energiyasidan mahrum bo‘ladi va, demak, spontan ravishda nurlantira olmaydi. Yuqoridagini batafsil analiz qilish majburiy o‘tishlar ta’sirida kogerent bo‘lmagan spontan nurlanishning to‘liq intensivligigina emas, balki uning spektral tarkibi ham o‘zgarishini ko‘rsatadi. 3. Lazerlarning ishlashi Energetik sathlari invers ravishda bandlangan muhitning yorug‘likni kogerent kuchaytirishi bunday muhitdan monoxromatik nurlanishning yo‘naltirilgan oqimi hosil qilish uchun foydalanish imkoniyatini belgilab berdi. Fabrin-Pero interferometrlarida qo‘llaniladigan ko‘zgularga o‘xshash ikki ko‘zgu o‘rtasiga qo‘yilgan aktiv muhit yorug‘likni qanday nurlantirishini ko‘raylik (20.1-rasm). rasm. Optik kvant generatorining prinsipial chizmasi
Bunday sistemani aktiv optik rezonator deb aytish qabul qilingan. A nuqtadagi uyg‘ongan atom invers balandlikka ega bo‘lgan sathlar o‘rtasidagi spontan o‘tish natijasida to‘lqin chiqargan bo‘lsin. To‘lqin aktiv muhitda o‘tadigan yo‘l qancha katta bo‘lsa, to‘lqin shuncha kuchayadi. Rezonator o‘qiga perpendikulyar bo‘lgan yo‘nalishlarda kuchaytirish eng kam bo‘ladi. Boshqa yo‘alishlarga birmuncha ko‘proq yo‘l mos keladi va demak, birmuncha ko‘proq kuchaytirish mos keladi. (20.1-rasmda) bunday hol kuchaytirilayotgan yorug‘lik oqimidagi strelkalarning sonini ko‘paytirish bilan sxematik ravishda ko‘rsatilgan. Kuzgudan qaytgandan keyin to‘lqin yana aktiv muhitda tarqaladi va uning amplitudasi o‘sib boradi. Keyin to‘lqin qarama-qarshi turgan ko‘zguga etadi, undan qaytadi va aktiv muhitda ko‘chayishda davom etadi, shundan so‘ng aytib o‘tilgan sikldagi hamma bosqichlar takrorlanadi va rezanatordagi to‘lqinning energiyasi ortib boradi.
|
| |