nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 53/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman7.1-rasm. Quritish qurilmasi.
Quritish kamerasida havoga qo’shimcha issiqlik berilmaydi va havo o’zidagi issiqlikni yo’qotmaydi deb qabul qilamiz. Bu protsess nazariy quritish deb ataladi. Havo orqali materialga berilgan issiqlik miqdori namlikning materialdan bug’lanishi uchun sarflanadi va hosil bo’lgan suv bug’i orqali materialdan qaytadi deb qabul qilinadi. Nazariy quritishda havoning entalpiyasi o’zgarmay qoladi (I = const).
Q uritkichdan chiqayotgan havoning parametrlari t2, φ2, I2, x2, biroq I2 = I1; x2 = x1; t2 < t1; φ2 > φ1. Sxemadan ko’rinib turibdiki, nam materialning massasi G1 (kg/soat), uning namligi W1 (%), qurigan materialning massasi G2 (kg/soat) va uning namligi W2 (%).
7.2-rasmda quritish protsessi I – x diag-rammasida tasvirlangan. Isitkichdagi havoning t0 temperaturadan t1 temperaturagacha qizdirish protsessi AB chiziq bilan ifodalangan. BC chiziq esa quritish kamerasida sodir bo’ladigan protsessni ko’rsatadi. Quritish kamerasidan chiqayotgan havoning holati C nuqta bilan belgilanadi.
Diagramma yordamida (7.2-rasm) namlikni
7.2-rasm. Quritish protsessi- bug’latish uchun zarur bo’lgan havo sarfi l (kg) va issiqlik
ning I – x diagrammada ifo- sarfi q (kJ) ni aniqlash mumkin:
dalanishi.
(1)
7.3-rasm. Quritish kamerasida havoni qo’shimcha qizdirish usuli
bilan materiallarni quritish.
(2)
|
| |
Nam havoni isitish - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 50/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNam havoni isitish.
Nam havoni sirtiy issiqlik almashinish apparatlarida (kaloriferda) isitish paytida havoning namlik saqlashi o’zgarmaydi, shu sababli havoni isitish prossessi x = const chizig’i bilan ifodalanadi (6.2-rasm). Havoning dastlabki holati A nuqta bilan belgilanadi, uning temperaturasi t0, entalpiyasi I0 va nisbiy namligi φ0. Isitish prossessi AB chiziq bilan ifodalanadi. Isitilgan havoning temperaturasi t1, nisbiy namligi φ1, entalpiyasi esa I1 ga teng.
6.2-rasm. Havoning isishini I – x diagrammada ifodalash
Isitish paytida havoning o’ziga qabul qilgan issiqlik miqdori diagramma yordamida topilishi mumkin: I1 – I0 = ΔI (J – kg quruq havo)
Nam havoni sovitish.
Agar havoning dastlabki holati A nuqta bilan belgilansa, uni sirtiy issiqlik almashinish apparatida (sovitkichda) sovitish prossessi ham x = const chiziq bilan ifodalanadi (6.3-rasm). Diagrammada havoni sovitish prossessi AC chiziq bilan belgilangan. Sovitish paytida havoning nisbiy namligi ortib boradi. C nuqtada havoning nisbiy φ = 100 % bo’ladi. Havoni sovitish natijasida ajralish mumkin bo’lgan issiqlik I1 – I2 ga teng (J – kg quruq havo).
6.3-rasm. Havoning sovishini I – x diagrammada tasvirlash
Sovitish prossessi yana davom ettirilsa, suv bug’larining kondensatsiyalanishi boshlanadi. B nuqtaga to’g’ri kelgan temperatura shudring nuqtasining temperaturasi t2 deb ataladi. Havoning o’ta sovitilishi paytida undan ortiqcha namlik ajralib chiqadi, biroq nisbiy namlik o’zgarmaydi (φ = 100%). Havoning o’ta sovitilish prossessi BC chiziq bo’yicha boradi. C nuqtaga to’g’ri kelgan temperatura t3 va entalpiya I3 diagramma bo’yicha topilishi mumkin.
|
| |
– rasm - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 31/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman9.2 – rasm. Absorbentning solishtirma
sarfini aniqlash.
Absorbsiya jarayonining asosiy tenglamasi absorbsiya jarayoni ikki fazali sistemalarning massa o’tkazish tenglamasi bilan ifodalanishi mumkin:
yoki
Ko’pincha absorbsiya jarayonining massa o’tkazish tenglamasida harakatga keltiruvchi kuch p – pm bosimlar farqi bilan ifodalanadi:
yoki
(9.8)
bu yerda p – gaz aralashmasida tarqalayotgan gazning ishchi parsial bosimi; pm – absorbent ustidagi gazning muvozanat bosimi; Km – massa o’tkazish koeffitsienti; M – gaz fazasidan suyuq fazaga o’tgan massa miqdori; – jarayonning o’rtacha harakatga keltiruvchi kuchi.
Agar muvozanat chizig’i to’g’ri bo’lsa, jarayonning o’rtacha harakatga keltiruvchi kuchi ushbu formuladan topiladi:
bu yerda va absorberning oxirgi qismlaridagi harakatga keltiruvchi kuchlar; va - absorberga kirayotgan va chiqayotgan gazning parsial bosimi; , - absorberga kirayotgan va chiqayotgan gazning muvozanat parsial bosimi.
Absorbsiya jarayonida massa almashinish mexanizmi quyidagicha: har bir faza asosiy massa va chegaraviy yupqa qatlamdan iborat bo’ladi. Asosiy massa yutiluvchi komponent konvektiv diffuziya yo’li bilan o’tadi.
I kkala chegaraviy yupqa qatlamda esa, yutiluvchi komponentning o’tishi molekulyar diffuziya usulida boradi. Shuning uchun, absorbsiya jarayonida massa o’tkazishga bo’lgan qarshilik chegaraviy yupqa qatlamlar yig’indisidan iborat bo’ladi. Suyuq, yupqa qatlamdagi massa o’tkazishga bo’lgan qarshilik 1/βy, gazdagi esa – m/βx bo’lsa, massa o’tkazish koeffitsienti ushbu tenglamadan hisoblanadi.
(9.9)
(9.10)
bu yerda βy – gaz oqimidan fazalarni ajratuvchi yuzasiga massa berish koeffitsienti; βx – fazalarni ajratuvchi yuzadan suyuqlik oqimiga massa berish koeffitsienti; m – proporsionallik koeffitsienti, absorbtiv va absorbent xossalariga va temperaturaga bog’liq.
Koeffitsient m ning kattaligi massa o’tkazish tenglamasining tuzilishiga ham ta’sir etadi. Yaxshi eriydigan gazlar uchun m ning qiymati juda kichik bo’ladi. Shuning uchun, suyuqlik fazasidagi diffuzion qarshilik ham kichikdir. 1/βy>>m/βx bo’lgani uchun, (9) tenglama quyidagicha yoziladi:
Ky = βy
Qiyin eriydigan gazlar uchun proporsionallik koeffitsient m ning qiymati juda kattadir. Shuning uchun, gaz fazasidagi diffuzion qarshilikni nisbatga olmasa ham bo’ladi. 1/βx>>1/βym bo’lgani uchun, (10) tenglama quyidagicha yoziladi:
Kx = βx
ya’ni, hamma diffuzion qarshilik suyuq fazada mujassamlangan bo’ladi.
|
| |
Haqiqiy suyuqlik aralashmalari

|
Haqiqiy suyuqlik aralashmalari
|
bet | 38/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanHaqiqiy suyuqlik aralashmalari. Bunday aralashmalardan komponentlar ajratib olinganda issiqlik ajrab chiqadi, hajmi o’zgaradi va ko’pchilik hollarda Raul qonuniga bo’ysunmaydi.
Undan tashqari, bu aralashmalar bug’ fazasining molekulalari o’zaro tortishish kuchlarini, ularning hajmlarini va boshqalarni hisobga olish zarur.
Raul qonuniga nisbatan og’ish manfiy yoki musbat bo’lishi mumkin. Agar, og’ish musbat bo’lsa, eritma ustidagi umumiy bosim Raul qonuni bo’yicha ideal eritma uchun hisoblangandan katta, manfiy og’ishida esa – kichik bo’ladi.
Musbat og’ishda umumiy bosim chizig’i ideal eritmanikidan yuqori, manfiy og’ishda – pastroqdan o’tadi.
Parsial bosimlarning konsentratsiyaga bog’liqligi botiq yoki bo’rtiq chiziqlar orqali tasvirlanadi (10.2-rasm).Haqiqiy eritmalar uchun fazaviy muvozanat diagrammalari tajribaviy ma’lumotlar asosida quriladi. Muvozanat chizig’idan og’ishning son qiymatlari Raul qonunidan juda katta farq qilishi va bir qator eritmalar uchun ma’lum bir konsentratsiyada qaynash temperaturasi o’zgarmas kattalikka ega bo’lishi mumkin.
Konovalovning ikkinchi qonuniga binoan, suyuq eritma ustidagi muvozanat holatidagi bug’ning tarkibi suyuq eritma tarkibiga tengdir, ya’ni (10.2-rasmdagi M nuqta).Bunday aralashmalar azeotrop eritmalar deb nomlanadi. Azeotrop eritmalar maksimal va minimal qaynash temperaturali bo’lishi mumkin.
Azeotrop eritmalar tarkibi bosim (temperatura) ga bog’liq bo’ladi.
Biror sistemada bosim o’zgarishi bilan uning muvozanat holati o’zgaradi. Bu esa, o’z navbatida bug’ fazasi tarkibining o’zgarishiga olib keladi
Ushbu o’zgarishlar mexanizmini bilish uchun M.S. Vrevskiy tomonidan quyidagi qonunlar yaratilgan:
a) ikki komponentli eritmaning qaynash temperaturasi (yoki bosimi) ortganda, bug’lar tarkibida bug’lanishi uchun katta energiya talab etuvchi komponentning nisbiy miqdori oshadi;
b) bug’ uchuvchanligi maksimumga ega bo’lgan eritmalarning temperaturasi (yoki bosimi) oshirilganda, azeotrop eritmalarda bug’lanishi uchun katta energiya talab etuvchi komponentning nisbiy qiymati ortadi. Bug’ning uchuvchanligi minimum bo’lganda, eritmaning qaynash temperaturasi oshirilganda azeotrop eritmada bug’lanishi uchun kam energiya talab qiluvchi komponentning nisbiy miqdori ko’payadi.
Vrevskiy qonuniga binoan, azeotrop eritmalarni ajratish uchun bosimni o’zgartirib haydash yoki rektifikatsiya qilish jarayonlaridan foydalanish mumkin.
|
| |
amplituda
deyiladi. (1-rasm). Jismning bir to’liq tebranishi uchun ketgan vaqtga 
tebranish

81
formula bilan aniqlanadi.
I
- ning qiymatini fizik mayatnikning tebranish davri
formulasiga (4)
mg
I
T
2
(4)
qo’yamiz ,u holda (5)
mg
m
g
T
2
2
2
(5)
Bu formuladan ko’rinib turibdiki, matematik mayatnikning tebranish davri uning
massasiga bog’liq emas. (5) formula faqatgina og’ish burchagi kichik bo’lgan
matematik mayatnik tebranishi uchun qo’laniladi. Istalgan og’ish burchagi uchun
(5) formula quyidagi ko’rinishga ega
)
sin
4
1
1
(
2
2
g
T
(6)
Hisoblash murakkab bo’lmasligi uchun tajribada og’ish burchagini 13
0
-15
0
deb
olinadi va (5) formuladan foydalaniladi.
Asbobning tuzilishi: Asbob uchta oyoqqa o’rnatilgan shkalali taxtadan iborat
bo’lib, taxtaning yuqori qismida mayatnik ipini osish uchin gorizontal taxta
maxkamlangan. Matematik mayatnikning uzunligi shu gorizontal taxtaga
o’rnatilgan g’altak yordamida o’zgartiriladi va vertikal taxta shkalasi bilan
o’lchanadi. Mayatnikning ma’lum bir uzunligi tanlangandan keyin g’altak
gorizantal taxtaga maxkam o’rnatiladi. Agar mayatnikning 2 ta uzunligiga to’g’ri
keluvchi davrlarini topmoqchi bo’lsak (5) formulaga binoan quyidagini yozish
mumkin:
g
T
1
1
2
(7)
Ikkinchi hol uchun
g
T
2
2
2
(8)
U holda erkin tushish tezlanish quyidagi formuladan aniqlanadi:
2
2
2
1
2
1
2
)
(
4
T
T
g
(9)
Demak, yer tortish kuchi tezlanishini topish uchun 2 xil uzunlikdagi matematik
mayatnikning tebrtanish davrini (
1
T
va
2
T
) va ular uzunliklarining farqini (
2
1
)
bilish kifoya ekan.
Nazorat uchun savollar - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 28/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazorat uchun savollar
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
7 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Absorbsiya jarayoni, absorberlarni balandligini aniqlash.
Maqsad: Absorbsiya jarayonini o’rganish. Аbsorbsiya jarayonini olib borish usullarini o’rganish.
Nazariy qism.
Umumiy tushunchalar.
Gaz yoki bug’larni gaz yoki bug’li aralashmalardagi komponentlarining suyuqlikda yutilish jarayoni absorbsiya deb nomlanadi. Yutilayotgan gaz yoki bug’ absorbtiv, yutuvchi suyuqlik esa absorbent deb ataladi. Ushbu jarayon selektiv va qaytar jarayon bo’lib, gaz yoki bug’ aralashmalarini ajratish uchun xizmat qiladi.
Absorbtiv va absorbentlarning o’zaro ta’siriga qarab, absorbsiya jarayoni ikkiga bo’linadi: fizik absorbsiya, kimyoviy absorbsiya (yoki xemosorbsiya).
Fizik absorbsiya jarayonida gazning suyuqlik bilan yutilishi paytida kimyoviy reaksiya yuz bermaydi, ya’ni kimyoviy birikma hosil bo’lmaydi. Agar, suyuqlik bilan yutilayotgan gaz kimyoviy reaksiyaga kirishsa, bunday jarayon xemosorbsiya deyiladi.
Ma’lumki, fizik absorbsiya ko’pincha qaytar jarayon bo’lgani sababli, ya’ni suyuqlikka yutilgan gazni ajratib olish imkoni bo’ladi. Bunday jarayon desorbsiya deb nomlanadi. Absorbsiya va desorbsiya jarayonlarini uzluksiz ravishda tashkil etish yutilgan gazni sof holda ajratib olish va absorbentni ko’p marta ishlatish imkonini beradi.
Absorbsiya jarayoni sanoat korxonalarida uglevodorodli gazlarni ajratish, sulfat, azot, xlorid kislotalar va ammiakli suvlarni olishda gaz aralashmlaridan qimmatbaho komponentlarni ajratish va boshqa hollarda keng maqsadda ishlatiladi.
Absorbsiya jarayoni ishtirok etadigan texnologiyalarni qurilmalar bilan jihozlash murakkab emas. Shuning uchun, kimyo, oziq–ovqat va boshqa sanoatlarda absorberlar ko’p qo’llaniladi.
|
| |
Sinov savollari - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

77
10. Lyuminissensiyadan amalda qanday maqsadlarda foydalaniladi?
11. Lazerlar turlari, tuzilishi va ishlash prinsipini tushuntirirng?
12. Lazerlardan amalda qanday maqsadlarda foydalaniladi?
13. Radioaktiv zarrachalarni qayd qilishni Atom yadrosi nimalardan tashkil
topgan?
14. Bog`lanish energiyasi nimaga teng?
15.
Radioaktivlik deb nimaga aytiladi?
16.
Radioaktiv yemirilish turlarini tushuntiring.
17.
Rentgen va radioaktiv nurlar tirik organizmga qanday ta’sir qiladi?
18.
Nishonli atom va ularning ishlatilishi haqida nimalarni bilasiz?
19.
Q/X qaysi sohalarida radioaktiv nurlardan foydalaniladi?
20.
Radioaktiv nurlardan qanday himoyalanish mumkin?
21.
Radioaktiv nurlarning qanday ekologik ta’si
r
i mavjud?
Laboratoriya ishi № 2
Turli moddalarning konsentratsiyasini aniqlash.
.
Kerakli asbob va materiallar
: elektron torozi, piknometr, distirlangan suv
solingan idish, turli konsentratsiyali suyuqliklar solingan idishlar, kartoshka,
menzurka, termometr.
Ishning qisqacha nazaryasi.
Konsentratsiyasi berilgan eritmada moddani miqdorini ko’rsatadi. Eritmalar
deb keng ma’noda, tashqi ko’rinish va ichki tuzilish jihatidan ikki yoki undan ortiq
kimiyoviy tabiati turlicha moddalardan tashkil topgan bir jinsli tizimlarga aytiladi.
Eritmalar fanda, texnikada va hayotda katta ahamyatga ega. Kimyoviy
reaksiyalar eritmalarda intensivroq boradi. Eritmalar qator ishlab chiqarish
sohalarida katta rol o’ynaydi: o’g’itlar, o’simlik zararkunandalariga qarshi kurash
vositalari, portlovchi moddalar, ko’pchilik dorilar, qog’oz, charm va turli
mahsulotlar ishlab chiqarilishi eritmalar bilan bog’liq. Hamma asosiy fiziologik
suyuqliklar (qon, linfa, sekritlar, leykositlar, eritrositlar va hokazolar) eritmalardan
iboratdir. Odam va hayvonlarda ovqatni hazm qilish jarayoni ozuqa moddalarni
eritmalarga o’tkazishdan iboratdir. O’simliklar yer qatlamidan ozuqa moddalarni
faqat eritma holatida qabul qiladi. Eritmalarning konsentratsiyasi odatda eritma
og’irligining 100 qismida erigan modda og’irligi miqdorini ko’rsatadi. Eritmada
erigan modda konsentratsiyasiga bog’liq holda eritma zichligi o’zgaradi. Zichlik
hajm bir birlik qilib olingan eritmaning massasiga son jihatdan teng bo’lgan
kattalikdir. Eritma zichligi SI sistemasida kg/m
3
, SGS da g/sm
3
larda o’lchanadi.
Eritma zichligini bilgan holda uning konsentratsiyasini aniqlash uchun jadval yoki
grafikdan foydalinadi.
Yorug’likning yutilishi - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

49
Yorug’likning yutilish qonunini chiqarish uchun chizma
I=I
o
-
x
(4.9)
Bunga
Buger qonuni
deyiladi.
- yutilish koeffisenti bo’lib, yorug’lik to’lqin
uzunligidan, modda
kimiyoviy tarkibidan va modda holatidan bog’liq bo’lib, intensivlikdan bog’liq
emas.
1
x
da intensivlik e – marta kamayadi, normal sharoitda xavo uchun 10
-3
m
-1
,
shisha uchun 1m
-1
, metallar uchun 10
6
m
-1
.
Har qanday modda tanlab yutish xususiyatiga ega. Masalan, suv va suv bug’i
infroqizil nurlarni kuchli yutadi. Odatdagi shisha ko’rinadigan
nurlarni yaxshi
o’tkazadi, infroqizil nurlarni ancha zaiflashtiradi, ultrabinafsha
nurlarni deyarli
butunlay yutadi. Tirik o’simliklarning barglari ko’rinuvchi spektrning yashil (0,52
<
< 0,6 mkm) va to’q qizil (
> 0,7 mkm) sohalaridan tashqari butun sohani
kuchli yutadi. Bunday yutishga barglardagi pingment xlorofil sabab bo’ladi.
Yorug’likning yutilish uning molekulalar bilan o’zaro ta’siri
tufayli sodir
bo’lgani uchun yutilish qonunini molekulaning ba’zi bir xarakteristikalari bilan
bog’lash mumkin. n–
molekula konsentrasiyasi,
- molekula yutilishining
effektiv kesimi.
U holda (4.9) I = I
o
e
-
nx
(4.12) yoki
I = I
o
e
cx
Bularga
Bryuster qonuni - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

52
O nurning tebranishi asosiy o’qqa perpendikulyar bo’lsa, e nurning
tebranishi shu o’qda yotadi.
0
0
n
C
V
- o’q bo’ylab ikkalasi bir xil
.
Musbat kristall manfiy kristall
Musbat va manfiy kristallar. n
o
– oddiy nur uchun sindirish ko’rsatkichi
n
o
– oddiy nur uchun sindirish ko’rsatkichi.
Island shpati uchun n
o
=1,6504
n
e
= 1,4864.
Bularda e va o nurlar bir-biridan juda kamga uzoqlashadi, shu sababli
ulardan qutblagichlar sifatida foydalanilmaydi. Bulardan
maxsus polyrizasion
prizmalar tayyorlanadi. Eng ko’p tarqalgani Nikol prizmasidir. Ikkita Island shpati
kesib kanada balzami bilan kleylanadi.(n = 1,55).
Nikol prizmasida nurning yo’li.
O nur yutiladi. Kvarsda bir marta unga tushgan tekis qutblangan nurning
qutblanish tekisligi buraladi
Bunday moddalarg
optik aktiv moddalar
deyiladi.
Agar A va P orasiga kvars plastinka qo’ysak yoruglik kuzatuvchiga boradi.
A ni birib yana qoron
g’
ilik hosil qilish mumkin. Bu burchak qutblanish
tekisligining buralish burchagi deyiladi.
Polyarizator va analizatorda nurning yo’li
.
Aniq to’lqin uzunlik uchun
l
o
53
o
- aylanish doimiysi (Grad/ mm). Optik aktiv
moddalarga toza suyuqliklar
(M: skapidar), eritmalar (shakarning suvdagi eritmasi), bug’lar (komfora bug’lar)
kiradi. Bular uchun
= [
o
] c x l (4.20)
c – modda konsentrasiyasi.
Bu formula yordamida konsentrasiyani aniq o’lchash mumkin. Medisinada
polerimetrlar va saxorametrlar keng ishlatiladi. Siydikda shakar miqdorini, oziq-
ovqat
sanoatida lavlagi, uzum, olma sharbatlarida shakar miqdorini aniqlashda
qo’llaniladi. Biologik obektlarni mikroskopda qarab ularning tuzilishini aniqlash
qiyin, shuning uchun ular polyarizasion mikroskop yordamida o’rganiladi. Bu
mikroskop oddiy mikroskopdan
kondensor oldiga polyarizator, obyektiv va
okulyar orasiga analizator qo’yiladi. Bu holda obekt qutblangan nur bilan
yoritiladi. Agar P va A o’qlari o’zaro perpendikulyar bo’lsa, qorong’i stolchaga
izatrop modda qo’yib kuzatilsa ham qorong’i bo’ladi.
Ammo anizatrop modda
qo’yilsa yorug’lik yuzaga kelib, to’qimalar, bakteriyalarni ko’rish mumkin.
Polyarizasion mikroskop yordamida suyak to’qimalarida hosil bo’ladigan
kuchlanishlarni kuzatish mumkin. (fotouprugost).
Sun’iy optik anizatropiya ikkilanib sinishi tabiiy moddalarda o’rinli. Ammo
optik anizatropiyani sun’iy yo’l bilan ham hosil qilish mumkin. Optik izatrop
moddalarni anizatrop qilishning 3 xil usuli mavjud.
1.
Bir tomonlama siqilish va cho’zish (kubik
kristallar, shisha va boshqa
moddalar.)
2.
Elektr maydon yordamida [(Kerr effekti) (amorf jismlar, suyuqliklar,
gazlar.)]
3.
Magnit maydoni yordamida (suyuqliklar, shisha, kolloidlar).
Bu ta’sirlar
natijasida n
o
– n
e
= K
1
,b (deformasiya) optik yo’llar farqi hosil
bo’ladi.
n
o
– n
e
= K
2
E
2
(elektr maydoni), n
o
– n
e
= K
3
H
2
(magnit maydon).
b – normal kuchlanish. K
1
K
2
K
3
– koeffisentlar.
Elektr maydoni holini qaraymiz.
qutblangan yorug’lik - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

51
intensivlik o’zgarmaydi. Agar tekis qutblangan E
o
amplitudali
nur analizatorga
tushsa, undan E = E
o
cos
qismi o’tadi.
- bu polyarizator asosiy o’qi bilan analizator orasidagi burchak.
Intensivlik amplituda kvadratiga proporsional I ~ E
2
u holda
I = I
o
cos
2
(4.18)
Bunga
Malyus qonuni
deyiladi.
Ikki dielektrik chegarasidan qaytuvchi tabiiy nur qisman qutblanadi.
Qaytgan nurda tushish tekisligiga perpendikulyar tebranishlar ko’p bo’lsa, singan
nurda tushish tekisligiga parallel nurlar ko’p bo’ladi.
Yorug’likning qaytish va sinishida qutblanishi: nuqtalar chizmaga tik
tebranishlar, chiziqlar chizma tekisligidagi tebranishlar
Agar tushish burchagi i quyidagi shartni qanoatlantirsa, u holda qaytgan nur to’la
qutblanadi.
tg i
b
= n (4.19)
Bu
Ishni bajarish tartibi - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

80
3. Eritmaning konsentratsiyasi piknometr yordamida qanday aniqlanadi?
4
. Kartoshkada kraxmal konsentratsiyasi qanday aniqlanadi ?
5
. Eritmalarning qishloq xo`jaligida qanday ahamiyati bor ?
6. Kraxmal xalq xo`jaligining qaysi sohalarida ishlatiladi ?
Laboratoriya ishi № 7
Matematik mayatnik yordamida jismlarning erkin
tushish tezlanishni aniqlash
Kerakli asbob va materiyallar: matematik mayatnik, sekundomer.
Ishning qisqacha nazariyasi
Ma’lum bir fizik kattalik X ning vaqt birligida
)
2
(
0
t
T
Sin
A
X
(1)
qonun bo’yicha o’zgarish jarayoninga
shu kattalikning
garmonik tebranishi
deyiladi. Bu formuladagi A - tebranishlar amplitudasi, T- tebranish davri,
0
2
t
T
tebranish fazasi,
0
boshlang`ich faza.
Tebranayotgan jismning
muvozanat holatidan eng chetga ogi’shini xarakterlovchi kattalik A ga
Ishlash tartibi - 1-амалий машғулот

52
3. Bir ariq-o‟raga qanday miqdorda kartoshka ketadi?
1 m
3
- 650 kg (0,65 tonna)
9,6 m
3
- X
Xq9,6 m
3
x0,65 tonna/1 m
3
q 6,24 tonna
4. 500 tonna kartoshkani joylashtirish uchun nechta ariq-o‟ra kerak?
500 tonna: 6,24 tonna q 81 dona ariq-o‟ra.
5. 500 tonna kartoshka joylashtirilgan ariq-o‟ralar maydoni qancha?
16 m
2
x 81 dona ariq-o‟ra q 1296 m
2
Xuddi shu tartibda karam va sabzi mahsulotlarini saqlash uchun maydonlar aniqlanadi.
b) 200 tonna karam uchun, agar ariq-o‟ralar o‟lchami quyidagicha bo‟lsa: uzunligi 10 m, eni 0,8 m,
chuqurligi 0,4 m:
v) 300 tonna sabzi uchun, agar ariq-o‟ralar o‟lchami quyidagicha bo‟lsa: uzunligi 10 m, eni 0,6 m,
chuqurligi 0,5 m :
g) Yuqoridagi a, b, v vazifalariga javob topilganidan so‟ng, ular jamlanadi. Uning yig‟indisi sof o‟ralar
maydonini ko‟rsatadi, ya‟ni 75 foizini tashkil etadi.
Ularning umumiy maydonini aniqlashda ular orasidagi ora-liqlar (2 m) va asosiy yo‟llar (4 m)
inobatga olinadi, ular umumiy maydonning 25 foizini tashkil etadi.
2-vazifa
. Quyidagi miqdordagi sabzavotlarni saqlashga joy-lashtirish uchun uyumlar miqdorini
aniqlang:
a) 500 tonna kartoshka uchun, agar uyum balandligi 0,9 m, eni 1,2 m, uzunligi 20 m ;
b) 200 tonna karam uchun, agar uyum balandligi 1,0 m, eni 1,6 m, uzunligi 1 m ;
v) 300 tonna sabzi uchun, agar uyum balandligi 0,8 m, eni 1,2 m, uzunligi 10 m bo‟lsa.
g) yuqoridagi a, b, v vazifalarga javob topilgandan so‟ng, ular jamlanadi, uning yig‟indisi sof
uyumlar maydonini ko‟rsatadi, ya‟ni 75% ni tashkil etadi.
Uyumlarning umumiy maydonini aniqlashda ular orasida oraliqlar (2 m) va asosiy yo‟llar (5 m)
inobatga olinadi, ular umumiy maydonning 25 foizni tashkil etadi.
Hisoblash:
uyum hajmi quyidagi formulalar yordamida echiladi:
a) chuqursiz uyum uchun:
2
)
1
(
у
Б
Э
Х
b) chuqurli uyum uchun:
2
)
1
(
у
Б
Э
Х
Qu
1
Ye
1
Ch
1
bu erda:
u – uyum uzunligi, m
Ye – uyum eni, m
B – uyum balandligi, m
Ch – uyum chuqurligi, m
u
1
Ye
1
Ch
1
– mos holda uyum chuqurchasining uzunligi, eni va chuqurligi, m
Sabzavotlarni uyum va xandaqlarga joylashtirish. Uyum va xan-daqlar juft qatorlab joylashtiriladi,
ular orasida 6-8 m kengli-gida va ikki uyum yoki xandaq orasida 4-6 m yo‟l qoldiriladi. Vaq-tinchalik
ombor kvartallari orasida yo‟l kengligi 8-10 m (2-rasm).
Uyumlar eni 1,5-2 m, uzunligi kartoshka uchun 10-20 m, sabzi uchun 3-7 m bo‟ladi. Uyum
balandligi uning kengligi yoki burchagi-ning tabiiy qiyaligiga bog‟liqdir. Kartoshkada u 40-45
0
ga teng .
Chidamli ildizmevalilar uchun janubiy va g‟arbiy tumanlarda uyum kengligi 1 dan 2 metrgacha,
balandligi esa 0,5- 0,8 m; markaziy va shimoliy tumanlarda uyum kenligi 1,5-20 m, balandligi esa 1 m
bo‟ladi.
Karamni oziq-ovqat maqsadida janubiy va g‟arbiy tumanlarda kengligi 1 m va 0,5-0,7 m balandlikda,
markaziy mintaqada keng-ligi 1,5-2 m, balandligi 1 m uyumlarda saqlanadi.
Yoritilganlik - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

|
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasiBog'liq Shamsiddinov BexruzYoritilganlik
deb shu sirtga tushayotgan yorug’lik oqimining shu sirt yuziga
nisbatiga teng bo’lgan kattalikka aytiladi.
S
Ф
Е
(4.7)
Agar sirtning o’lchamlari manbagacha bo’lgan masofaga nisbatan kichik
bo’lsa,
u holda
2
cos
r
I
E
(4.8)
Yoritilganlik o’lchov birligi lyuks.
2
1
1
1
м
лм
лк
Yoritilganlik haqida yaxshiroq tasavvurga ega bo’lish uchun quyidagi
kattaliklarga e’tibor beramiz.
Quyosh yorug’ligi tikka tushsa Ye ~10
5
lk, o’qish uchun zarur bo’lgan
yoritilganlik 40 lk, to’lin oy hosil qilgan yoritilganlik 0,2 lk, o’qish uchun minimal
yoritilganlik 10 lk, auditoriya, laboratoriya uchun 150 lk, buzoqxona,
cho’chqaxona uchun 10 lk, tovuqxona uchun 20 lk.
Manba nuqtaviy bo’lmasa, u holda yorug’lik kuchi tushunchasi yetarli
xarakteristika bo’la olmaydi. Chunki, kuchi bir xil bo’lgan manbalardan sirti
kichigi ravshanroq ko’rinadi. Shuning uchun yoyilgan yorug’lik manbalari uchun
qo’shimcha xarakteristika ravshanlik tushunchasi kiritiladi.
Ravshanlik
yoyilgan manbaning sirtidan chiqayotgan yorug’lik kuchiga teng
kattalikdir.
O
S
I
B
Ravshanlik o’lchov birligi nit (nt) dir.
1nt = 1sham
1 m
2
Tush vaqtida quyosh sirtining ravshanligi 10
9
nt, cho’g’lanish elektr lampa
tolasi 10
6
nt, kerosin lampa alangasi 10
4
nt, tungi osmon ravshanligi 10
-4
nt.
Ko’zning farq qiladigan eng kichik ravshanligi 10
-6
nt. Geliy – argon lazeri
energetik ravshanligi 4x10
15
nt, ya’ni quyosh ravshanligidan taxminan 2,5 million
marta katta.
Bir manba yorug’lik kuchini bilgan holda noma’lum kuchli manba yorug’lik
kuchini aniqlovchi asboblarga fotometrlar deyiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
|
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishJihoz va materiallar:
adabiyotlar, chizg‟ich, qalam, kalkulya-tor, mevalar joylanuvchi idishlar, mix,
yorliq, o‟rash qog‟ozi, yog‟och payraxasi.
Nazorat savoli;
1. Meva-uzumni yig‟ib-terib olishda ishni tashkil etish va ishchilar sonini aniqlash.
2. Joylashtirish va saqlash uchun ishchi kuchi va maydonni xisoblash.
3. Inventar, idish-qutilar va boshqa materiallarni hisoblash.
4. Qadimda yig‟ib terib olishda va tashishda qanday usullardan foydalaniladi?
19-amaliy mashg‟ulot.
KARTOSHKA, KARAM VA ILDIZMYEVALAR SAQLASH UCHUN VAQTINCHALIK
OMBORLAR XANDAQ VA UYUMLAR MAYDONINI QISOBLASH
Darsning maqsadi:
talabalarga kartoshka va sabzavotlarni kuzgi-qishki davrda saqlash uchun
vaqtinchalik omborlarni tashkil etishni o‟rgatish. Bunda talabalar vaqtinchalik omborlarni tashkil etishda
mahsulot turi va miqdoriga ko‟ra qancha uyum yoki o‟ralar zarurligi, ularni barpo etish tadbirlari, ularga
mahsulotlarni joylashtirish va ustini berkitish tartibi bilan amaliy tanishtiriladi.
Ishning borishi:
Kartoshka, sabzavot va mevalarni saqlashga joylashtirishni rejalashtirishda
quyidagi ma‟lumotlarga ega bo‟lish zarur: mahsulot turi, uning miqdori va saqlash maqsadi, saqlash
muddati va usullari, mavjud ombor hajmi.
Har bir mahsulot turini saqlash usullarini tanlashda joy sharoiti va mavjud ombor hajmlari inobatga
olinadi. Masalan turli ob-havo sharoitlariga bog‟liq ravishda kartoshka saqlash uchun uyum va xandaq
o‟lchamlari turlicha bo‟lishi mumkin (18-jadval).
18-jadval
Kartoshka uchun uyum va xandaqlar o‟lchami va ularga mahsulot joylash balandligining ob-havo
sharoitlariga bog‟liqligi
Mintaqa va
tuman
Yanvarning
o‟rtacha ha-
rorati (°S)
Uyumlar (m)
Xandaqlar (m)
kengligi
chuqurligi
joylash
balandligi
kengligi
chuqurligi
joylash
balandligi
Janubiy
- 2 gacha
1,0-1,2 0,2
0,6
0,8
0,6
0,8
/arbiy va janu-
biy-g‟arbiy
-4dan -6 gacha
1,5-2,0 00,2
0,8
0,8
0,6
0,8
O‟rta va shimo-
liy-g‟arbiy
-5 dan -8 gacha
2,0-2,5 0,2-0,5
1-1,2
0,8
0,6
0,8
Shimoliy
-9
dan
-20
gacha
2,0-2,5 0,2-0,5
1-1,2
1,0
0,8
1,0
Odatda kartoshka va sabzavotlar doimiy omborlarda saqlanadi. Zarur ombor hajmini hisoblash uchun
1 m
3
mahsulot og‟irligini bilish shart.
Kartoshka va sabzavotlarni 1 m
3
og‟irligi (kg):
Kartoshka
650-700
Sabzi
550-600
Karam
400-450
Piyoz
550-600
Kartoshka va sabzavotlarni doimiy ombor va dala sharoitida saqlashda uyum, xandaq (o‟ra)
hajmlarini hisoblashni bilish kerak. Odatda ular formulalar yordamida echiladi.
1-vazifa.
Quyidagi miqdordagi sabzavotlarni saqlashga joy-lashtirish uchun ariq-o‟ralar miqdorini
hisoblang:
a) 500 tonna kartoshka uchun, agar ariq-o‟ralar quyidagi o‟lcham-da bo‟lsa: uzunligi 20 m, eni 0,8 m,
chuqurligi 0,6 m.
|
| |
Tоmat pyure - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishTоmat pyure
: ezilib isitilgan tоmat xajmi egallangan idishga sоlinib quruq mооda miqdоri 12 %
bo‟lgungacha pishiriladi. Albatta past alangada maxsulоt xar dоim aralashtirilgan xоlda kuydirilmasdan
pishiriladi. Tоmat pyure 3 l bankalarga issiq xоlda to‟ldiriladi. U sterilizatsiya qilinmaydi.
Tоmat xalimi
: xalim ishlab chiqarish sharоitlarida vakum apparatlarda tayyorlanadi, chunki u
оddiy sharоitlarda tagi kuyib ketishi mumkin. Shu bоis xalim tayyorlanish texnоlоgiyasi bilan talabalar
kоnserva zavоdlariga ekskursiya vaqtida tanishtiriladi.
Tamat sharbati, tamat pyuresini tayyorlash vaqtida quruq mоddalar miqdоri aniqlab turiladi.
Undan tashqari maxsulоt va chiqit miqdоrlari aniqlanidi. Tоmat maxsulоtlari оlish uchun xоm ashyo kg
da quyidagi fоrmula yordamida kiritiladi.
)
100
(
)
100
(
100
*
100
1
1
2
П
С
П
AC
x
Bu yerda: A- tayyor maxsulоt miqdоri. Kg.
S
1
- xоm fshyodagi quruq mоdda miqdоri %.
S
2
- tayyor maxsulоtdagi quruq mоdda miqdоri. %
P- ishlab chiqarish isrоflari %.
P
1
- maydalashdagi chiqitlar %.
Misоl: xоm ashyo tarkibida quruq mоddalar 6 % maydalashdagi chiqitlar 6 % ishlab chiqarish
isrоfi 5 % bo‟lsa, quruq mоdda miqdоri 12 % 100 kg tоmat bo‟tqa uchun zarur xоm ashyoni tоping.
Tоmat maxsulоtlarida amaldagi standartlar bo‟yicha quruq mоddalar miqdоri quyidagi
kоnditsiyada bo‟lishi kerak: tоmat sharbati 4.5 %, tоmat bo‟tqasi 12 %, tоmat xalimi 30 %, ( tuzsiz) va
tоmat qaylasi 17 % kam bo‟lmasligi shart.
Tоmat maxsulоtlari aslida to‟q qizil rangda va qоraymagan bo‟lishi zarur ularda qo‟rg‟оshin
bo‟lmasligi, qalay miqdоri tоmat sharbatida 5 mg/l, tоmat bo‟tqada 20 mg/l, tоmat xalimida 120 mg/l dan
оrtiq bo‟lmasligi shart.
|
| |
Jihoz va materiyallar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishJihoz va materiyallar;
Texnik jadvallar, mahsulot, idishlar, psihrometr, refroktametr, texnik tarozi,
zanglamaydigan pichoq, preslovchi uskuna va boshqalar.
Nazorat savollari;
1.
Tomat sharbati qanday tayorlanadi va uning tabiiy miqdori qanday.
2.
Tabiy sabzavod konservalariga misol keltiring.
3.
Tomat sharbati sifani nimalarga bogliq .
4.
Sharbatni gomogenizatsiyalash va deareatsiya deganda nimani tushunasiz.
7-amaliy mashg‟ulot.
PОMIDОRNI QAYTA ISHLAB ОLINADIGAN MAXSULОTLAR TURLARI ULARNI
RETSEPLARI VA XОM ASHYO SARFINI O‟RGANISH
Darsning maqsadi
: talabalarga pоmidоrdan оlinadigan mahsulоt turlari, ya`ni pоmidоr sharbati,
qaylasi, halimi, ketchup va bоshqalar tayyorlash texnоlоgiyasini va xоm ashyo miqdоriga ko‟ra tayyor
maxsulоt chiqishini hisоblashni o‟rgatish.
Tоmat maxsulоtlari sabzavоtdan tayyorlanadigan maxsus kоnservalar guruhiga kiradi. Masalan tоmat
sharbati, bo‟tqasi, xalimi va sоuslar.
Ishlash tartibi
: tоmatlarda kislоta miqdоri yuqоri bo‟lgani uchun ularni оchiq vannada
sterilizatsiya qilish mumkin ( 80-90
0
S ) xоm ashyo sifatida tоmatlardan kоnserva qilayotganda xamma
navlar ham yarayveradi. ( sоg‟lоm, pishgan, chirimagan, оch yoki to‟q qizil shuningdek pishmagan xоm
mevalar).
Tоmatdan sharbat tayyorlash. Tоmat sharbati tayyorlash ishlari quyidagilardan ibоrat bo‟ladi:
mahsulоtni tekshirish, yuvish, maydalash, blanshirlash, ezish, shibbalash, idishlarga quyish,
sterilizatsiyalash va nixоyat idishlarni zichlab berkitish. Maxsulоtni tekshirish yoki inspektsiya qilish
degani ulardagi sifatsiz maxsulоtni оlib tashlash va refraktоmetr yordamida quruq mоddalar miqdоrini
aniqlash demakdir.
Yuvilgan maxsulоt maydalanib xоsil bo‟lgan massa isitiladi yoki blanshirlanadi va shibbalanadi.
Blanshirlashda maxsulоt tarkibidagi prоtоpektin gidrоlizlanadi va pektinga aylanadi, bu esa sharbat
miqdоrini ko‟payishiga оlib keladi.
Shibbalagich mashina zanglamaydigan po‟latdan ibоrat bo‟lib yon devоri yog‟оchdan ishlangan,
g‟alvir ichida valik yuradi. Mashina teshiklari 1-.5 mm diametrli. Bu tоmat xajmini shibbalab beradi va
yaxshi sharbat chiqishini taminlaydi.
Оlib kelingan maxsulоt va sharbat miqdоriga qarab, chiqim % anaqlanadi. Agar sharbat miqdоri
21
urug‟i bilan xisоblansa, u xоlda sharbat chiqimi bоshqacha bo‟ladi. Idishlarga sоlingan sharbat 15-30
daqiqa davоmida 80
0
S sterillanadi. Germetik berkitilgan idishlar to‟nkarilgan xоlda saqlanadi.
|
| |
Jixоz va materiallar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishJixоz va materiallar
: shisha idishlar, xоm ashyo, tоmat maxsulоtlari namunalari, qоpqоqlar, kal
kulyatоr aftaklaf.
Nazorat savollari.
1.
Sabzavоt va mevalarni sirkalashdagi zarur xom- ashy ova ziravorlarni xisoblang.
2.
Marinadlangan konservalar deganda nimani tshunasiz ?
3.
Sirka kislotaning quyilma uchun miqdori qanday aniqlanadi ?
4.
Oziq-ovqat sanoatida sirka kislotani tayorlash tartibi qanday ?
10-amaliy mashg‟ulot.
MEVA VA SABZAVОTLARNI MIKRОBIОLОGIK USULDA KОNSERVALASH
RETSEPTURALARINI O‟RGANISH VA XОM ASHYO SARFINI QISОBLASH
Darsning maqsadi:
sabzavotlarni tuzlash texnologiyasi bilan tanishish. Talabalarga sabzavotlarni
tuzlashda zarur bo‟ladigan ziravorlar, jihozlar va materiallarni hisoblashni o‟rgatish.
Tayorlash
tartibi:
Konservalashni
mikrobiologik
usuli
mahsulotni
achishi
natijasida
hosil
bo‟ladigan sut kislotasi yoki spirt bilan koservalash xususiyatiga asoslangan. Ya‟ni mahsulotda 1,5-2,0%
sut kislotasi yoki 3-5% spirt yig‟ilib qolsa bu inson uchun bezarar bo‟lib, mikrobiologik buzilishdan
mahsulotni saqlaydi.
Karam, pomidor va bodring mahsulotlarini tuzlash yo‟li bilan ularni uzoq saqlab qolish shunga
asoslangan.
Tozalangan karam maydalanadi. Maydalangan karamning katta-kichikligi 5-7 sm uzunlikda, 5 mm
kengliqda bo‟lishi kerak.
Bochka yoki doshniklarga solingan karam ustiga 2-2,5% osh tuzi va 3-5% sabzi qo‟shiladi. Sabzini
tozalab dumaloq shaklda qalinligi 3 mm yoki 5x5 mm kubik qilib yoki uzun-uzun qilib 40 mm uzunlikda
to‟g‟raladi. Karamni tuzlashda asosan sabzi va tuz solinadi, lekin mazasi undan ham yaxshi bo‟lishi
uchun olma 4-10%, brusnika, klyukva 2-5% va 5% dafna bargi solsa bo‟ladi (1-jadval).
Karamni idishlarga solayotganda ularni tozaligiga katta e‟tibor berish kerak, solingan karamni
yaxshilab shibbalash kerak bo‟ladi. Bochkalarni eng tagiga karam barglari solinadi. Karamni eng ustiga
ham barglar solinadi va keyin toza marli yopib qo‟yiladi.
Karamni tepa qismi doshnikdan 0,5 m balandlikda turishi kerak. Undan keyin dumaloq yuk (gnet)
qo‟yiladi. Yuk uchun bug‟da tozalangan katta toshlar (karamni 10% og‟irligida) yoki rezbali yuk
qo‟yiladi.
Sho‟r suv qoraya boshlaydi bu sut kislotasini ajralib chiqishidan dalolat beradi. Achish jarayonini
borishiga, ya‟ni tuzlangan karamni tayyor bo‟lishiga eng avval harorat birinchi omil bo‟lib xizmat qiladi.
Juda tez sut kislotasi ajralishi 30
0
haroratda bo‟ladi. Lekin bu haroratda zararli - termofil
mikroorganizmlar ham paydo bo‟ladi. Karamni achishi haddan tashqari tez boradi va karam achib ketishi
mumkin. Tuzlangan karam yuqori sifatli bo‟lishi mumkin, qachonki achish jarayoni 15-20
0
haroratda 2
hafta muddatda sekin-asta haroratni pasaytirib 0
0
S ga olib kelinsa, sut kislotasi ajralishi 10
0
S da juda
pasayadi va 0
0
S da esa umuman to‟xtaydi. Sut kislotasi tuzlangan mahsulotda 1,5% ga etganda uni
saqlash asosiy muammo bo‟lib qoladi. Tuzlangan karamni uzoq saqlash uchun atrof-muhitni toza va
haroratni 0
0
S da ushlab turish kerak.
|
| |
Jixоz va materiallar - 1-амалий машғулот

22
yumshoq mevalarga nisbatan sifatli kompot tayyorlanishini ta‟minlaydi. Yumshoq mevalar kompot ichida
butunligini yo‟qotib ezilib ketadi va garchi ta‟m sifatlari talab darajasida bo‟lsada, kompotning ko‟rinish
sifati ancha buziladi. Shuning uchun konserva tayyorlashda urug‟mevalilarning kompotbop, ya‟ni
qattiqroq mevali navlaridan foydalanish lozim.
Umuman olganda yangi uzilgan, quritilgan, konservalangan va yangi muzlatilgan meva hamda
rezavor mevalardan shakar ko‟shib termosterilizasiya yordamida olingan tabiiy meva konservalari
Meva va rezavоr mevalarni sirkalash. Meva marinadlari tayyorlash

24
Marinadlar tayyorlanganidan so‟ng mahsulоtlar yaxshi yetilishi uchun 15 kun kifоya. Shunda
quyilgan suyuqlik va xоmashyo tarkibidagi asоsiy kоmpоnentlar bir-biriga ta`sir etib, shuningdek,
ekstraktiv mоddalar aralashishi natijasida xushbo‟y va ta`m birikmalari yuzaga keladi.
Оziq-оvqat sanоati tоmоnidan sirkaning essensiyasi yoki kislоtasi sоtuvga chiqariladi. Ularni ishlatishdan оldin
suv bilan aralashtiriladi. Оddiy spirtli sirka 6 yoki 9 fоizli bo‟lib, uzumdan, оlmadan, rangli-rangsiz, turli xushbo‟y
rezavоr o‟simliklar qo‟shib tayyorlanadi. Ko‟pchilik uy bekalari iqtisоdiy nuqtayi-nazardan sirka-essensiyasidan fоydalanishni
afzal ko‟rishadi. 3-5 g sirka essensiyasini 100 g qaynatilgan suvga aralashtirib fоydalanish tavsiya etiladi. Nafis stakanda
250 g, qirralangan stakanda 200 g, оshqоshiqda 15 g, chоyqоshiqda 5 g sirka bo‟ladi.
Uyum va xandaqlarni yopish

53
1. Kartoshka, karam va ildizmyevalar saqlash uchun vaqtinchalik omborlar xandaq va uyumlar maydonini
hisoblang.
2. Iqlimni uyum va handaklarga qanday ta‟sir ko‟rsatadi?
3. Uyum va handakni yopish uchun qanday jarayon amalgam oshiriladi va qanday materyallar sarflanadi?
4. Uyum va handak tashkil etishda mintaqaga bog‟liqlik joyi bormi bo‟lsa qanday?
20-amaliy mashg‟ulot.
MEVA-UZUM VA SABZAVOTLAR SAQLASH UCHUN DOIMIY OMBORLAR MAYDONINI
QISOBLASH
Darsning maqsadi:
Talabalarni meva, kartoshka va sabzavotlarni doimiy omborlarda saqlash
tartibi bilan tanishtirish. Mahsulot turi, miqdori, saqlash davomiyligi va saqlanish usuliga ko‟ra talab
etiladigan omborlar maydonini hisoblashga o‟rgatish.
Ishning borishi; 1-vazifa
. Quyidagi saqlash texnologiyasiga asosan 600 tonna karamni saqlashga
mo‟ljallangan ombor maydonini hisoblang:
a) Tabiiy shamollatiladigan omborda alohida moslamalarda (shtabel) saqlash. Moslamaning
balandligi 0,8 m, eni 1,2 m, uzunligi 3 m. Karamni hajm og‟irligi – 1 m
3
ga 400-500 kg mahsulot ketadi.
Omborning foydalanish koeffisienti 85%.
t tuzlangan mahsulot olish uchun zarur xom ashyo va ziravorlar miqdori

|
t tuzlangan mahsulot olish uchun zarur xom ashyo va ziravorlar miqdoriBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish1 t tuzlangan mahsulot olish uchun zarur xom ashyo va ziravorlar miqdori
Tuzlana-
digan
mahsulot
X
o
m
as
hy
o
T
uz
,
%
U
kr
o
p, kg
X
re
n i
ldi
zi
,
kg
G
ar
m
d
o
ri
(ya
ngi
y
o
ki
qur
it
il
ga
ni
),
kg
S
ar
im
so
q,
kg
Ye
st
ra
g
o
n,
kg
O
lc
ha
y
o
ki
q
o
ra
g‟
at
ba
rgi
,
kg
K
o
‟ka
tla
r
ar
al
as
h
-m
as
i,
kg
S
abz
i,
%
D
af
na
ba
rgi
,
kg
Bodring
1067 7-9
30
5
1/0,2
3
5
10
2
-
-
Pomidor
1060 6-8
20
-
1/0,2
-
4
10
5
-
-
Karam
1200 2,5
-
-
-
-
-
-
-
3
0,3
1 tonna tuzlangan karam tayyor bo‟lishi uchun quyidagi xom ashyo kerak bo‟ladi: yangi uzilgan
karam - 1,086 kg, sabzi - 30 kg, osh tuzi - 20 kg. Achish vaqtidagi tabiiy kamayish 12%, 1 t tuzlangan
karam uchun 100 litrli bochkadan 11 dona kerak bo‟ladi.
Agarda tuzlash jarayonida texnologik ishlar noto‟g‟ri bajarilgan bo‟lsa, u holda karam o‟z sifatini
yo‟qota boshlaydi. Masalan, qorayadi, achib ketishi yoki shilimshiq moddalar paydo bo‟lishi va hakazo.
Bularning hammasiga quyidagilar sabab bo‟lishi mumkin: sho‟r suv oqib ketishi, yuvilmagan, iflos
bochkalar, parafin qavatini yorilishi (masalan beton chanlarda) iflos tuz ishlatilishi, oq zararli ko‟pikni va
chirindini olib tashlamaslik yoki haroratni ko‟tarilib ketishi.
Tayyor bo‟lgan tuzlangan karam quyidagi sifat ko‟rsatkichlariga ega bo‟lishi kerak.
1. Tuz miqdori - 1,2-2%
2. Sut kislota miqdori - 0,7-1,5%
3. Ranggi - bug‟doy rang sarg‟ish.
4. Ta‟mi - mazali, taxirsiz, hidi-tuzlangan karam hidiga ega
5. Sharbati - oz loyqalangan, tiniq emas, 12% oqib tushishi kerak.
|
| |
Ishlash tartibi - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishIshlash tartibi
:
1. Bir moslamaning maydoni qancha?
(eni) 1,2 m x(bo‟yi) 3 m q 3,6 m
2
2. Bir moslamaning hajmi qancha?
3,6 m
2
x 0,8 m q 2.88 m kub.
3. Bir moslamaga qancha mahsulot ketadi?
1 m
3
- 400 kg (0,4 tonna)
2,88 m
3
– X
тонна
м
м
тонна
Х
152
,
1
1
88
,
2
4
,
0
3
3
4. 600 tonna karamni joylashtirishga nechta moslama kerak?
600 tonna : 1,152 tonna q 504 ta moslama.
5. 600 tonna karam joylashtirish uchun qancha foydali maydon kerak?
3,6 m
2
x 504 dona moslama q 1814,4 m
2
6. Foydali maydon yoki ombor maydoning foydalanish koeffisienti.
1814,4 m
2
– 85%
X – 100%
2
2
7
,
2185
%
85
%
100
4
,
1814
м
м
Х
b) 600 tonna karamni 3 qavatli tokchali majburiy shamollati-ladigan omborda saqlash. Moslamaning
(shtabel) balandligi 0,8 m, eni 1,2 m, uzunligi 3,0 m. Omborning foydalanish koeffisienti 76%.
2-vazifa.
Quyidagi saqlash texnologiyasi bo‟yicha 600 tonna piyozni saqlash uchun ombor
maydonini hisoblang:
Majburiy shamollatiladigan 4 qavatli tokchalarda piyozni joylash, balandligi 0,4 m, eni 1,8 m, bo‟yi
3 m. Piyozning hajm bir-ligi 1 m
3
ga 560-580 kg mahsulot ketadi. Omborning, foydalanish koeffisienti
75%.
3-vazifa.
Tabiiy shamollatiladigan 1500 tonna kartoshkani xirmon usulida saqlashda doimiy ombor
maydonini hisoblash. Xirmon balandligi 1,2 m, eni 3 m, uzunligi 8 m. Kartoshkaning hajm birligi - 1 m
3
ga 650-700 kg mahsulot ketadi. Omborning foydalanish koeffisienti 85%.
4-vazifa.
200 tonna qishki olma mevalarini sovutiladigan omborlarga uzoq muddat saqlash uchun
joylashtirishda zarur bo‟ladigan yashiklar, tagliklar va ombor maydonini hisoblash. Bunda olma
saqlanadigan №3 nomi bilan ataluvchi yashikning (1.2-rasm) sig‟imi 25 kg. Yashiklar taxlanadigan
yashikning uzunligi 1,2 m, eni 0,8 m. Yashiklarni taxlash balandligi 3-4 m, ya‟ni bitta taglika 16-20 dona
yashik taxlanadi. Omborning foydalanish koeffisienti 85%.
|
| |
Balmer seriyalari - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

63
2
1
E
E
h
(5.3)
Bu formulaga chastotalar sharti deyiladi.
Elektron quyi energetik holatdan yuqori energetik holatga o’tsa, energiya
yutadi.
Tajribalarning ko’rsatishicha, ko’p elektronli atomlarda ham diskret energetik
sathlar mavjud. Sathlarning diskretligi atomda aniq
radiusli elektron qatlamlar
borligi bilan bog’liq. Har bir qatlam stasionar elliptik orbitalar to’plamidan
iboratdir. Bu orbitalar fazoda oriyentasiyasi bilan farq qiladi. Shuning uchun bitta
elektron qatlamdagi elektronlar ham turli turg’un orbitalarda harakat qiladi.
Hozirgi zamon kvant mexanikasida atomda elektronlarning harakati holatini 4
ta kvant soni xarakterlaydi.
1 Bosh kvant soni n=1….
2. Orbital kvant soni
=0 …. n-1
3. Magnit kvant soni m
ye
= -
…0…+
=2
+1
4. Spin kvant son m
s
=
2
1
G
K
A
2
3
1
C
1
C
2
Frank – Gers tajribalari. Bunda K-katod, A-anod,C
1
va
C
2
– to’rlar G-galvanometr, I-tok kuchi,U-kuchlanish
Haqiqatdan ham energetik holatlar diskrentligini tajribada 1913 yil nemis
fiziklari Frank –Gers aniqladi. Balon havosi so’rilgan bo’lib, 13 Pa. bosimda
simob
bug’lari solingan. Katoddan chiqqan elektronlar K va C orasida tezlashtiriladi. C
2
va A orasida (0,5 V) ushlab turuvchi kuchlanish qo’yiladi. Elektronlar 2-sohada
simob bug’lari bilan to’qnashadi, shu to’qnashuvdan so’ng ushlab turuvchi
potensialni yengan elektronlar 3 sohaga o’tadi va anodga tushadi. Urilish noelastik
bo’lsa, simob atomlari ma’lum energiyada uyg’onishi kerak,
Haqiqatdan ham
maksimumlar 4,86 , 2 *4,86, 3*4,86 V .. larda kuzatiladi va bu kuchlanishda
simob bug’lari uyg’onadi, elektronlar anodga yetib bormaydi.
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular

Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular
Download
353,14 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
20.05.2024
Hajmi
353,14 Kb.
#245328
Download
353,14 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular
Download
353,14 Kb.
Matnni ko'rish
Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti

UO‘K:
KBK:
Odilxo‘jayev A.E., Amirov S.F., Jumaboyev S.X., Badretdinov T.N.
Temir yo‘llar elektr ta’minoti: Ma’lumotnoma - Toshkent:
Ma’lumotnomada
elektrlashgan temir yo‘llar va notortuvchi
iste’molchilar
elektr
ta’minoti,
kontakt
tarmog‘i
va
tortuvchi
nimstansiyalarga oid atama va tushunchalarning
qisqacha mohiyati, ularda
qo‘llaniladigan
qurilmalar, uskunalar va apparaturalar konstruksiyalari,
ulanish
sxemalari, qo‘llanish xususiyatlari, asosiy
texnik xarakteristikalari
ushbu sohadagi chet el tajribasidan ma’lum darajada foydalangan holda
keltirilgan.
Bundan tashqari, kitobda temir yo‘llar elektr ta’minotida
foydalaniladigan temir yo‘llar, nazariy elektrotexnika,
elektr transporti,
metrologiya va elektr o‘lchashlarga oid atama va tushunchalarning qisqacha
izohli lug‘ati ham berilgan.
Ma’lumotnoma 5310200 – elektr energetikasi (temir yo‘l transporti)
ta’lim yo‘nalishi talabalari uchun o‘quv qo‘llanma bo‘lib, undan 5A310201 –
elektr ta’minoti (temir yo‘l transporti) mutaxassisligi
magistrantlari, turdosh
ta’lim yo‘nalishlari talabalari va elektrlashgan temir yo‘llar elektr ta’minoti
qurilmalarini loyihalash, montaj va ekspluatatsiya qilish bilan bog‘liq
bo‘lgan injener-texnik xodimlar hamda
malaka oshirish kurslari
tinglovchilari ham foydalanishlari mumkin (Guvohnoma raqami 603-018).
mln. kVt bollib, O'rta Osiyo daryolari energiya resurslarining 13 foiziga teng

|
mln. kVt bollib, O'rta Osiyo daryolari energiya resurslarining 13 foiziga tengBog'liq Geografiya fani to\'garakmln. kVt bollib, O'rta Osiyo daryolari energiya resurslarining 13 foiziga teng.
0 ‘zbekiston daryolari energiya resurslari jihatidan 0 ‘rta Osiyoda Tojikiston va
Qirg‘izistondan so'ng uchinchi o'rinda turadi.
Respublikamrzda gidroenergiya resurslaridan foydalanish maqsadida
Chirchiq daryosida — Chorvoq, Xo'jakent, G'azalkent, Sirdaryoda —
Uchqo'rg‘on, Farhod, Qoradaryoda — Andijon GESlari qurilgan. 0 ‘zbe-
Sanoat
kiston daryolaridan baliq ovlashda va qisman suv transporti sifatida ham foy
dalaniladi.
So‘nggi yillarda sug‘oriladigan yerlar meliorativ holatining yaxshilanishi
sababli zovur suvlarining ko‘payishi, sanoatdan, maishiy xo"jalikdan, trans
port korxonalaridan, chorvachilik va fermalardan ehiqqan iflos (tarkibida har
xil zaharli kimyoviy moddalar, bakteriyalar, neft mahsulotlari boMgan)
suvning bir qismi daryolarga tashlanmoqda. Natijada, daryo suvlari ifloslanib,
undagi organik hayotga salbiy ta’sir etmoqda. Shu sababli 0 ‘zbekiston suv
boyliklarini toza saqlash, ularga tashlanadigan suvlarni iloji boricha tozalash
lozim. Sug‘oriIadigan zonadan chiqadigan va tarkibida zaharli kimyoviy
moddalar, ya’ni har xil tuzlar boMgan zovur suvlarini daryolarga oqizishga
yo‘l qo‘ymaslik kerak. Daryo yoqalarida sanitar zonalar tashkil etish lozim.
0 ‘zbekistonda ishlatilayotgan suvlardan qishloq xo‘jaligida noratsional
foydalanish, sanoat va maishiy-kommunal xo‘jalikdan chiqayotgan ifloslangan
suvlarni toMa tozalamasdan tabiiy havzalarga oqizish oqibatida suv boyliklari
ifloslanmoqda. Ifloslangan suvlarning 78% sug‘oriladigan yerlarga, 18% sanoat
hissasiga to ^ ri kelmoqda (6- rasm).
Xll-Mustahkamlash:
1. Suv boyliklariga nimalar kiradi? Siz yashab turgan joyda qaysi turdagi suv
|
| |
boyliklari mavjud? - Tasdiqla yman

I-Sana_________
II- Sinf-____________ 27 Tekshirdim_________
III-Darsning mavzusi:
Atrof - muhitning ifloslanishi.
Ta'limly maqsad
- Atrof - m uhitning ifloslanishi haqida ilmiy tushunchalar
berish.
Tarbiyaviy maqsad - O'quvchilarni o'z maqsadiga erishish ruhida tarbiyalash. Bir-
birlariga o'zaro hurmat, jamoa bo'lib ishlash, o'zaro yordam va berilgan vazifani
bajarishda mahsuliyat sezish ko'nikmalarini tarkib toptirish.
Rivojlantiruvchi maqsad - O'quvchilarni mustaqil ishlash, ijodiy izlanish, guruxlarda
ishlash orqali bilim olishga, xotirani mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq
ifodalashga o'rgatish, til madaniyatini o'stirish.
V-Dars turi:
Yangi tishuncha va qonunlarni o'rgatuvchi dars.
VI-Darsda foydalaniladigan metodlar: Hamkorlik texnologiyasi, "Aqliy hujum" ,
VII-ODarsda foydalaniladigan jihozlar: ko'rgazmalar
VIII-Tashkiliy qism:
a) salomlashilsh
b) navbatchi axboroti
c) davomatni aniqlash
d) uyga vazifani tekshirish
IX-Darsning rejasi:
a) o'tilgan mavzuni takrorlash
b) yangi mavzu bayoni
c)
mustahkamlash.
d)
O'quvchilarni
baxolash
X-O'tilganlarni takrorlash:
1. Suv boyliklariga nimalar kiradi? Siz yashab turgan joyda qaysi turdagi suv
boylikiari
m avjud?
2. Daryolarning xalq xo'jaligida qanday ahamiyati bor?
3. Daryo suvlarini toza saqlash uchun qanday tadbirkirni amalga oshirish kerak?
4. O'zbekistonda suv boylikiari qanday taqsimlangan va ulardan qaysi sohalarda
ko‘proq foydalanilmoqda?