Epik tur - mif, afsona, rivoyat, ertak, naql, latifa, lof, terma,

doston va boshqalar.


Lirik tur

doston va boshqalar.
teatrlari va shu kabilar.
sinovlardan o'tgan, insonlarga hamisha madad bo'lib kelgan noyob xazinadir. Bizning vazifamiz ana shu xazinani ko'z qorachig'idek asrash va yanada boyitish hisoblanadi.
TOPISHMOQLAR
Barcha xalqlar og'zaki ijodining eng sevimli, qiziqarli va o'ziga xos turi topishmoqlar hisoblanadi. Topishmoqlarni ba'zan «topmacha»,
ham deyiladi. Topishmoq hammabop ommaviy janrdir. Ularda xalq hayotirting barcha qirralari - turmush madaniyati, urf-odatlari va boshqa jihatlari, inson va uni o'rab olgan olam o'xshatishlar, taqqoslashlar, savollar vositasida ifodalanadi. Topishmoqda yashirin ma'no ko'pincha majoziy shaklda keltiriladi, aniqrog'i, narsa nomi biron-bir qush, hayvon, buyum, o'simlikka qiyoslangan holda beriladi. Topishmoqni yechmoqchi bo'lgan kishi unda keltirilgan ko'chma belgilarini xayolida mantiqan solishtiradi va uni hayotdagi belgilarga to'g'ri kelishiga qarab javobni topadi. Topishmoq, avvalo, aqlni chiniqtiradigan, ayniqsa, bolalami yoshlikdan
-"" 16
r:
...
--- -
l1lantiqiy fikrlashga undaydigan tarbiya vositasi bo'lsa, ayni paytda ko'ngilochar (1yin, ham hisoblanadi. Topishmoqni aytilgan vaqtda yecha oll1lagan kishi «jazplanadi». Topishmoqning javobi uchun «shahar» yoki «qishloq» beradi.
Topishmoqlar kishining tasavvuri va tafakkurini o'stiradi, ayniqsa, bolalami topag'on bo'lishga, hozirjavoblikka o'rgatadi.
Topishmoqlar nasriy va she'riy shaklda ixcham, sodda va rayon, qofiyali uslubda to'qiladi. Ular o'zida yashiringan predmetlar miqdoriga qarab bir va bir necha misrali bo'lishi mumkin. Topishmoqlarda narsalarning sifati, belgilari, o'xshashligi, mayda unsurlari batafsil ta'rif qilinadigan bo'lsa, ular ikki, uch, to'rt va undan ko'p misralarda ifodalanadi. Bulardan tashqari qochiriqlar, ramziy obrazlar, mubolag'ali so'zlar ko'paygan sari topishmoqlar hajmi oshib boradi. Topishmoqlarda o'xshatish, sifatlash, mubolag'a, kichraytirish, metafora, jonlantirish kabi badiiy tasvir vositalari va usullaridan keng foydalaniladi.
Topishmoqlar tuzilishiga ko'ra bir yoki bir necha predmetli bo'lishi mumkin. Masalan, «Qoziq ustida qor turmas» (tuxum). Ushbu top ishmoqda bir predmet - tuxum o'zining rangiga ko'ra qorga, shaklijihatidan 0 'tkir uchli narsa «qoziq» ustida turolmaydigan suyri (ellips )ga o'xshatilyapti. «O'zi bir qarich, soqoli qirq qarich» (igna) topishmog'i ham bir predmetli bo'lib, ignani anglatadi. Undan o'tkazilgan uzun ip soqolga o'xshatilyapti. Topishmoqlaming bir necha predmet yashiringan turlari ham bo'ladi. Masalan, «Bir daraxtda o'n ikki shox, har shoxda o'ttiz yaproq - bir yog'i qora, bir yog'i oq» topishmog'ining javobi yil (daraxt), o'n ikki oy (shox), o'ttiz kun (o'ttiz yaproq), o'ttiz kecha va kunduz (bir yog'i qora, bir yog'i oq).
Topishmoq shun day >ajoyib janrki, unda g'ayritabiiy tuyulgan narsa aslida siz bilan biz kundalik hayotda ko'rib-bilib turgan narsa bo'lib chi
qadi. «Teg desa tegmaydi, tegma desa tegadi» (lab) yoki .
«Chin qushim, chinni qushim,
Chin tepaga qo'ndi qushim,
Tumshug'ini yerga berib,
Xalqqa salom berdi qushim». (Choynak)
Topishmoqlar xalq og'zaki ijodining boshqa janrlari, jumladan, doston va ertaklar ichida ham uchraydi. Ular doston va ertaklar mazmunini boyitib, ulaming qiziqarliligini, o'qishliligini ta'minlaydi.
,-,.
Agar esingizda bo'lsa, doston yoki ertak qahramonlari bir-birlarining aqii. va farosatini topishmoqlar orqali sinaydilar. Bu hodisa ko'proq..-. ertaklarda uchraydi. Topishmoq qatnashadigan ertaklar ikki xilda bo'ladi: - Birinchisi, topishmoqli ertak bo'lib, bunda topishmoq ertak ichida keladi. Ikkinchisi, ertak-topishmoq hisoblanib, undagi asar voqealari topishmoq asosida qurilgan bo'ladi.
Topishmoqlar mavzujihatdan rang-barang bo'lib, ular olam va odam bilan bog'liq barcha narsa va hodisalarni qamrab oladi. Masalan, tabiat hodisalari, yil fasli va mavsumlar, hayvonot dunyosi, odam, uning a'zolari va xislatlari, mehnat va o'quv qurollari, cholg'u asboblari, turar joy, uy-xo'jalik asboblari, qurol-yarog'lar haqida bo'lishi mumkin. Bundan tashqari topishmoqlar o'zining yaratilish davriga ko'ra an'anaviy topishmoqlar va yangi, zamonaviy topishmoqlar sifatida bir-biridan farqlanadi. An'anaviy topishmoqlar zamirida xalqimizning tarixi, qadriyatlari aks etgan bo'lsa, zamonaviy topishmoqlarda kundalik turmushimizdagi o'zgarishlar, fan va texnika yutuqlari o'z ifodasini topgan.
Qadrli bolalar, biz topishmoqlar haqidagi suhbatimizning avvalida «chiston» tushunchasiga ham to'xtalgan edik. Chiston asli forscha so'z bo'lib, topishmoq, jumboq ma'nosini anglatadi. Chiston mumtoz adabiyotning kichik lirik janri hisoblanib, savol-javob shaklida paydo bo'lgan. Undagi narsa-hodisalar majoziy tarzda tasvirlanib, fard, bayt, qit'a, ruboiy va g'azal shaklida yoziladi. Chiston ko'proq ma'rifiy, ijtimoiy-siyosiy mazmunga ega bo'ladi. Adabiyotimiz tarixida ushbu
janrning go'zal namunalarini Alisher Navoiy, Uvaysiy kabi shoirlarimiz ijodida uchratishimiz mumkin. Siz mumtoz adabiyotimizdagi chiston janrini yuqori sinflarda o'rganasiz.
TOPISHMOQLARDAN NAMUNALAR
.. Bir parcha patir,
Olamga tatir.
(Dy)
Onasi bitta,
Bolasi mingta.
(Oy va yulduzlar)
Bir otasi, bir onasi,
N echa yuz ming bolasi.
(Quyosh, oy, yulduzlar)
Zar gilam, zar-zar gilam, Ko'taray desam, og'ir gilam.
(Yer)
Teg desam, tegmaydi, Tegma desam, tegadi.
Kel, kel desam, kelmaydi. Kelma desam, keladi.
(Lab)
Boshi taroq, Dumi o'roq.
(Xo (roz)
Otasi uzun xo'ja,
Onasi yoyma xotin,
Bolasi shirin -shakar.
(Tok, bargi, uzumi)
Kichkina dekcha,
Ichi to'la mixcha.
(An or)
* * *
Qo'shnimning arqoni devordan oshib tushdi.
( Oshqovoq)
Yer tagida oltin qoziq.
(Sabzi)
Chin qushim, chinni qushim, Chin tepaga qo'ndi qushim. Tumshug'ini yerga berib, Xalqqa salom berdi qushim.
(Choynak)
Otdan baland, Itdan past.
(Egar)
Bir bor ekan, bir yo'q ekan, qadim zamonda bir podsho bo'lgan ekan. Uning Sohibjamol degan bir qizi bor ekan. Uning bir she'riy topishmog'i bor bo'lib, kimki topishmog'imning mazmunini aytib bersa o'shanga tegaman, kimki topolmasa, jallodga kallasini oldiraman, der ekan. Rar tomondan shahzodalar, bekzodalar, boyvachchalar kelib uning topishmog'ini topolmay kallalaridan judo bo' laveribdilar.
O'sha mamlakat kunchiqar tomonidan bir xaroba kulbada bitta yigit
qari onasi bilan yashar ekan. U bu xabami eshitib:
- O'sha qizning topishmog'iga men javob be raman, - debdi.
Onasi qo'rqib, uni yuborishga unamabdi. - Qanchadan qancha
shahzodalar, bekvachchalar va boyvachchalar topolmaganini sen toparmiding, - deb qarg'ab beribdi. Yigit oxiri onasini unatibdi. Onasi o'g'liga ko'mochl qilib beribdi. Shundan keyin u podshoning saroyi tomon boribdi. Yigit podshoning taxti tagiga borib uch kun yotibdi. Shunda malikaning kanizaklaridan biri uni ko'rib qolib, so'rabdi:
1 Ko'moch - issiq kulga ko'mib pishiriladigan non.
- Sen bu yerda nega yotibsan? Senga bu yerdan boshqa yotadiganjoy
yo'qmi?.......... Shunda yigit:
- Men malikaning topishmog'ini topgani keldim, - debdi. Kanizak malikaga uning gapini aytibdi.
Malika: «Olib kelinglar!» - debdi. Yigitni uning huzuriga olib kiribdilar.
Malika unga topishmoqni aytibdi:
Uzoq yerda o't ko'yur-o,
Ani toping, Axlantoz.
Sassiq soyda it hurar-o,
Ani toping, Axlantoz.
Chorbog'imdajuft chinor-o,
Ani toping, Axlantoz.
Eshigimda qo'sh munguz-o,
Ani toping, Axlantoz.
Qora tolim butoqsiz-o,
Ani toping, Axlantoz.
Shunda yigit malikaning she'riy topishmog'iga shu javobni aytibdi:
Uzoq yerda o't ko'yur-o,
Bo'ri ko'zi, oyimqiz.
Sassiq soyda it hurar-o,
Qurbaqalar, oyimqiz.
'Chorbog ingda juft chinor-o,
Ota -onang, oyimqiz.
Eshigingda qo'sh munguz-o,
Ini-og'ang, oyimqiz,
Qora toling butoqsiz-o,
Qora soching, oyimqiz.
Shunda malika, shu yigit topishmog'imning javobini topdi, deb kanizaklarga aytibdi. Kanizaklar darrov choparlarga xabar qilibdi.
Choparlar tezda podshoga xabar qilibdilar. Podsho choparlarga suyunchi beribdi. Podsho qirq kecha-yu qirq kunduz to'y qilib, malikani yigitga beribdi va uni o'ziga o'ng qo'l vazir qilib olibdi. Topqir yigit malika bilan murod - u maqsadiga yetibdi.
".
* * *
Bir to'da..-g'oz uchib borar ekan. Bir g'oz kelib: «Ey yuz g'oz, salomat bormisiz?» debdi. Shunda ulardan biri aytibdi: «Biz yuz g'oz emasmiz, yanibbz miqdori g'oz bo'lsa va yana bizning yarmimiz miqdori va yarmimizning yarmi bo'lsa, u vaqtda sen qo'shilsang yuz g'oz bo'lamiz», debdi. Osmondagi g'ozlar,qancha ekan?
(Javobi: 36 ta. Ya'ni - 36 36 18 9 1=100)
ZAMONAVIY TOPISHMOQLARDAN NAMUNALAR
Qizdirsang ishlar,
Kiyim tekislar.
Hunari ko'p ishlasa, Agar tokni tisWasa, Tekislanar har g'ijim, Chiziqli bo'ladi shim.
(Dazmol)
Bir ajoyib ishxona,
!chi doim qishxona.
(Muzlatkich)
Po'lat qushim uchdi-ketdi, Bir zum o'tmay Qo'qon yetdi.
(Samolyot)
U bor senda va menda, Qo'y-chi, har bir insonda, Eng yaxshisi asal-qand,
Y omoni -chi, berar pand.
(TU)
Og'zi yo'g'-u tishi bor, Boshimizda ism bor.
(Taroq)
Hazil va o'yin so'roqlar
Nima soqoli bilan tug'iladi?
( Echki)
Nima hamma tilda ham gapiradi?
(Aks sado)
Nima doim o'z o'rnida turadi?'
(Soat)
Nimaning mo'ylovi oyog'idan uzun?
( Suvarak)
Nimaning besh barmog'i bor-u,
Lekin birorta ham timog'i yo'q?
(Qo 'lqop)
Nimaga odam orqaga o'girilib qaraydi?
(Orqasida ko 'zi yo 'q)
Odamzodda nima ko'p?
(Umid, reja)
Dunyoda nima chaqqon?
(Fikr)
Yumuq ko'z bilan nimani ko'rish mumkin?
? (Tush)
Qirg'oq bilan suv o'rtasida.
nima bor?
(Bi/an)
Qaysi joyda daryolar suvsiz,
Shaharlar uysiz bo'ladi?
(Xaritada)
Qaysi so'roqqa hech qachon «ha», deb to'g'ri javob berish mumkin emas?
«< Uxlayapsanmi ?» degan
so (roqqa)
Sovuqda bir xiI kiyingan kishi
va bola turibdi, bularning qaysi biri
tezroq sovuq yeydi? . "
(Ikkovi ham) --,
Dengiz ostida qanday tosh
bo'lmaydi?
(Quruq tosh)
Qanday soat bir sutkada
vaqtni ikki bora to'g'ri ko'rsatadi?
(To Sctagan soat)
Y omg'ir yog'ib turganda,
qarg'a qanday daraxtga qo'nadi?
(Ho? daraxtga qo (nadi)
Sen-u, men-u, u-yu, biz, Nechta bo'ldik hammamiz?
(Uchta)
Nazariy ma '/umot
MAQOL VA TOPISHMOQ TUSHUNCHALARI
Qadrli bolalar, Siz avvalgi darslardan maqol va topishmoq nimaligi haqida muayyan tasa olgansiz. Bu ikki tushuncha inson tafakkurining shakllanishida katta' ahamiyatga ega. Maqollar insonni axloq-odobga o'rgatsa\ topishmoqlar uni mantiqiy fikrlashga, topqirlikka, hozir
javoblikka undaydi. Maqol inson nutqini bezaydi (xalqimizda «So'z ko'rki maqol», deb bejiz aytilmagan), uning ta'sir kuchini oshiradi. Biror-bir fikrni uqtirishda ishlatilgan maqol uni chuqur o'zlashtirishga Xizmat qiladi. Maqollar pand-nasihatlar, tarbiyaviy suhbatlarda o'git sifatida ham keladi. Uni, biz yuqorida ta'kidlaganimizdek, «Otalar so'zi» ham deyishadi. Buning boisi, har bir maqol ota-bobolarimiz tomonidan yaratilib, bir necha mingyilliklar davomida sayqal topib kelayotgani, yaxshilik, ezgu ishlarga undaydigan bebaho ma'naviy boyligimiz ekanidir.
Maqolda mazmun aniq, xulosa tugal, ifoda rayon bo'lib, unda ibratli
'"''"'
fikr aytiladi. Bu fikr rad etib bo'lmaydigan hukm shaklida keltiriladi. Masalan, «Ona\urting - oltin beshiging», «Kishi yurtida shoh bo'lguncha, o'z yurti,ngda gado bo'!» kabi maqollami hech bir e'tirozsiz qabul qilamiz.
Awal ta'kidlaganimizdek, ko'plab maqollardagi yana bir xususiyat ularda so'zlaming qofiyadosh bo'lib kelishidir. Masalan, «Yuz ko'rki soqol, so'z ko'rki maqo!», «Aql - boshdan, odob - yoshdan». Shu xislati bilan
maqollar topishmoqlarga o'xshab ketadi. «Bir parcha patir, olamga tatir»
( oy) topishmog'idagi «patir» va «tatir» so' zlaridek, maqoldagi «boshdan»
va «yoshdan» so'zlari bir-biriga qofiyadoshdir. Biroq bu o'xshashlik tashqi shaklda ko'rinadi. Mazmunan ular o'zida boshqa-boshqa ma'nolarni tashiydi. Biri ibratli fikrni anglatsa, ikkinchisi, kishinijumboqda yashirilgan ma'noni topishga undaydi, idrokini sinaydi.
Maqol va topishmoqlar, o'zlarining o'xshash va farqli jihatlaridan qat'i nazar, inson tarbiyasiga xizmat qiladi, uni ziyraklik va zukkolikka undaydi.
Imom /-Buxoriy
(810-870)
Imom al-Buxoriy islom dunyosining eng mashhur kishilaridan. U kishini «muhaddislar imomi» deydilar. Muhaddis - «hadis biluvchi», «hadis aytuvchi» degani. Hadis esa payg'ambarimiz so'zidir. Bundan chiqadiki, u kishi payg'ambarimiz so'zlarini yig'gan, o'rgangan, aytgan allomadir. Namozjamoa bo'lib o'qilganda, oldindagi boshlab boruvchi imom bo'ladi. Demak, Buxoriy barcha muhaddislarning eng oldingi qatorida turgan, hammalari tomonidan tan olingan ustozidir.
Islomda islomiy yashash va o'zaro muomala qilishning bosh kitobi Qur' oni karimdir. Qur' oni karim payg'ambarimizga vahiy qilib yuborilgan. «Vahiy» degani Olloh taoloning o'z sevgan bandasi diliga o'z so'zlarini, ya'ni ilohiy so'zlarni solishidir. Shuning uchun ham Qur'oni karimning yana bir nomi Kalomi Ollohdir, ya'ni Olloh so'zlaridir. Uni xalq orasida «Kalomulloh» deydilar.
Hadislar Qur' oni karimdagi oyatlarni tushuntiradi, sharoitga tatbiq etadi. Shunga ko'ra, ular o'z ahamiyati jihatidan Qur'oni karimdan keyingi eng muhim qo'llanmadirlar.
Hadislarni yig'ish payg'ambarimiz davrlaridan boshlangan. Lekin vaqt o'tishi bilan ularni "Saralash, ishonchlilarini ishonchsizlaridan ajratib olish -qiyinlashib borgan. Islomni obro'sizlantirish, musulmonlarni
chalg'itish uchun uning dushmanlari soxta hadislar to'qib tarqatganlar. Shuning uchun bu hadislarning kim tomonidan aytilganligiga va ularning shaxsiga alohida e'tibor berilgan. Hadisshunoslik degan fan hadislaming «sahih» (ishonchli)larini «nosahih» (ishonchsiz)laridan ajratish bilan shug'ullangan.
Payg'ambarimiz so'zlari - hadislar roviylardan yig'ilgan. «Roviy»
24 -
.e-.L ".
- - --
ma'lumot beruvchi, aytuvchidir. Roviylar asosan ikki xil bo'lgan: sahobalar, tobeiruar. Sahoba deb payg'ambarimizni ko'rgan va u kishi bilan suhbatda bo'lgaplarga aytilgan. Tobeinlar esa, payg'ambarimizni emas, sahobalarni ko'rib, ulardan eshitganlarini aytuvchilardir. Hadis ikki qismdan - sanad va matndan tashkil topgan. Sanad payg'ambarimiz so'zlarining qachon, qanday sharoitda, kimlar huzurida aytilganligi hujjati bo'lsa, matn uning mazmunidir. Imom al-Buxoriy mana shunday hadis ilmining Buxorodan yetishib chiqqan va butun dunyoga shuhrat taratgan allomasi edi.
U kishining hayot yo'llari ham ibratlidir.
Imom al-Buxoriyning ismi - Muhammad, otasining oti - Ismoil
bo'lib, 81O-yilning 21-iyunida Buxoro shahrida tug'ildi. Otasi Ismoil Buxoriy ham muhaddis edi, goho tijorat bilan shug'ullanardi. Lekin
juda halol, xudojo'y odam edi. Zamondoshlari, uning xonadoniga mehnatsiz topilgan biror dirham ham pul kirgan emas edi, deb yozadilar.
Onasi ham diyonatli, qalbi Ollohda, qo'li duoda yuruvchi pokiza
ayol bo'lgan. Aytishlaricha, Muhammadning ko'zi yoshligida.
jarohatlanib, ojizlanib qoladi. Tabiblarga qaratadilar, foyda bermaydi. Bir kuni ona tush ko'radi. Ibrohim alayhissalom unga qarata: «Ey volida,
duolaring sharofatidan Olloh o'g'lingga ko'rish ne'matini qaytardi!» deb xitob qilayotganmish. Cho'chib uyg'onib, o'g'lidan xabar olibdi. Muhammadning ko'z-qaroqlarida nur o'ynardi.
Imom al- Buxoriy mana shunday oilada o'sdi. Otasi erta vafot etganidan, tarbiyasida onasining xizmati katta bo'ldi. Kichkinaligidan hadis ilmiga ko'ngil qo'ydi. O'n yoshlaridan o'z zehni va yod olish quvvati bilan ustozlarini shoshirib qo'ya boshladi. O'n olti yoshida minglab hadislami yod bilar, ulaming «sahih» - «nosahih»ligini birma-bir isbot qilib bera olar edi. U bular bilan cheklanmadi. Kesh bilan Marvdan Makka-yu Madinagacha, Balx bilan Hirotdan Bag'dod-u Basragacha, Nishopurdan Misr va Shomgacha yurtma-yurt, shaharma-shahar kezib, ilm o'rgandi, o'zi aytganidek, «mingdan ortiq ishonchli ulamodan hadis yozib oldi». Qanchadan qancha mashhur muhaddislar bilan uchrashdi, sahobalar va tobeinlaming hayot sanalarini birma-bir tekshirib, ulaming har bir hadisini Qur'oni karim oyatlariga va payg'ambarimiz hayotlariga solishtirib chiqdi.
--
---25 -- - -
Bularning samarasi sifatida bizga yigirmadan ko'proq asar qoldirdi. Buyuk alloma mehnatining naqadar kattaligini tasavvur qilish uchun birgina ma'lumotni keltirish bilan cheklanamiz. U yolg'iz «Al-jome' as-sahih» (Ishonchli to'plam) kitobi ustida 16 yil ishlagan. Unga kiritilgan 7397 hadis 600 ming hadisning ichidan saralanib olingan.
O'z aql-u zakovati va tinimsiz mehnati bilan olis yurtlarda beqiyos shuhrat topgan, «muhaddislar imomi», «muhaddislar sultoni» unvonlarini olgan al- Buxoriy nihoyat, ona yurtiga, Buxoroga qaytadi. Biroq ona Buxoroda u, afsuski, o'ziga munosib qadr topmaydi. Bir voqea yuz beradi-yu, u kindik qoni to'kilgan shahrini tark etadi. Bu voqea shunday edi:
Shu yillari Buxoro amiri bo'lib turgan Xolid ibn Ahmad al-Buxoriy huzuriga ilm olish maqsadi bilan dunyoning turli tomonidan kelayotgan odamlar oqimini ko'rgach, u ham bolalarini o'qitmoqchi bo'ladi va olimga chopar yuborib, saroyiga kelib, ularga dars berishini buyuradi. Imom alBuxoriy amir chopariga «Men ilmni xor qilmayman, uni hukmdorlar eshigiga olib bormayman», - deb javob beradi. Amir yana chopar yuboradi, u holda bolalari uchun maxsus vaqt ajratib, boshqalarsiz alohida saboq berishini talab qiladi. Buyuk olim yana rad etadi. Hm olmoqlik Rasululloh sunnati ekanligini, shunga ko'ra, hamma tengligini, ilm kerak bo'lsa amir va uning bolalari uning uyiga yoki masjidgaborishlari mumkinligini aytadi. Xullas, ora buziladi. Imom al- Buxoriyning Buxoroda turishi qiyin bo'lib qoladi.
Imom al-Buxoriy hayotining so'nggi yillari Samarqand yaqinidagi Xartang qishlog'ida kechdi. U 870-yilning 31-avgustida vafot etdi. Qabri o'sha yerda, hozirgi Samarqand viloyati Payariq turn ani Xartang qishlog' idadir.
Buyuk bobomiz to'plab, saralab bergan minglab hadislar mana, nech asrdirki, avlodlar uchun qo'llanma va yo'llanma bo'lib keladi. Mumtoz adabiyotimizning juda ko'p namunalari, minglab she'rlar, yuzlab dostonlar payg'ambarimiz so'zlari va amallaridan ilhom va oziq olib maydonga kelgandir. Hadislar sharhiga bag'ishlangan asarlaming esa sanog'iga yetib bo'lmaydi.
Quyida Imom al-Buxoriy kitoblaridan olingan ayrim hadislar bilan tanishasiz. Ular hayotning xilma-xil masalalariga doir ko'rsatmalardir. Masalan, dastlabki hadisda salom bermoqlikning g'oyat muhim xislat
- If,
ekanligi uqtiril!)).pqda. Ahamiyatiga ko'ra ochga taom bergan bilan teng qo'yilmoqda. Ovqat ochni o'limdan asraydi. Salom-chi? Salom o'sha odamga tinchlik,-6monlik tilamoqdir. Bu esa xayrixohlik - boshqalarga yaxshilik istamoq bo' ladi. Atrofdagilarga yaxshilik istamoq odamgarchilikning, musulmonlikning belgisidir. Demak, bir kishi ikkinchi kishiga salom berganida, u o'zida odamgarchilikni asragan bo'ladi. Bunday ibratlar keltirilgan hadislarning har birida bor.
HADISLAR «
SALOM BERISH ISLOM AMALLARIDANDIR
Sahoba AmmorI aytganlar: «Uchta xislatni o'zida mujassam qilgan
kishining iymoni mukammal bo'lg'aydir:
- insofli va adolatli bo'lmoq;
- barchaga salom bermoq;
- kambag'alligida ham sadaqa berib turmoq». .
Rasululloh2 sollallohu alayhi vasallam3dan bir kishi so'radi: «Islomda
eng yaxshi xislatlar qaysidir?» Dedilar: «Ochlarga taom bermoqlik, tanigan va tanimaganga salom bermoqlik».
MUNOFIQ4LIKNING ALOMATLARI
Janob Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Munofiqlikning uchta alomati bor: so'zlasa yolg'on so'zlar; va'da qilsa, bajarmas; omonatga xiyonat qilur», - deganlar.
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: «Quyidagi to'rtta xislat kimda bo'lsa, aniq munofiq bo'lgaydir, kimdaki ulardan bittasi bo'lsa,.
uni tark etmaguncha munofiqlikdan bir xislati bor ekan, deyiladir:
- omonatga xiyonat qilgaydir;
- so'zlasa, yolg'on so'zlagaydir;
- shartnoma tuzsa, shartida turmagaydir;
- urishib qolsa, kek saqlagaydir va nohaqlik qilgaydif».
] Ammor ibn Yosir (564-657) - Hazrat Alining yordamchilaridan, sahoba. 2 Rasululloh - Olloh elchisi, payg'ambar.
3 Sollallohu alayhi vasallam - payg'ambarimizning haqlariga aytilgan duo. 4 Munofiq - ikkiyuzlamachi.
. '" 27 ,.
DIN TUFAYLI GUNOHLARDAN FORIG' BO'LMOQLIKNING FAZILATI
Rasululloh bunday deganlar:)«Halol bilan harom bor narsadir. Ammo ikkalasini bir-biridan farqlashda noaniqliklar mavjud. Odamlarning ko'pi ularni bilmaslar (halol yo harom ekanini). Shuning uchun kimki shubhali narsalardan o'zini tiygaydir, dinini kamchiliklardan, obro'yini ta'nadan saqlag'aydir va kimki shubhali narsalardan tiyilmaydir, u birovning ekini chekkasida qo'y boqayotgan cho'ponga o'xshaydir. Uning qo'ylarni ekinga tushirishehtimoli bordir. Ogoh bo'lingizkim, har bir podshohning o'z chegarasi bordur. Ollohning yerdagi chegarasi harom qilingan narsalardir. Kishi badanida bir parcha go'sht bor, agar u tuzalsa, a'zolarning barchasi tuzalgaydir, agar u buzilsa, a'zolaming barchasi buzilgaydir. U qalbdir!»
ILM FAZILATI TO'G'RISIDA
Olloh taolo oyati karimasida: «Olloh taolo sizlaming orangizdagi iymon keltirganlami va ilmni yuksaltirganlami bu dunyoda yarlaqab, martabasini ulug' qilg'aydir, oxiratdajannatga kirmoqlikni nasib etgusidir, Olloh taolo qilayotgan ishlaringizdan xabardordir», - deyilgan. Yana boshqa oyati karimada esa: «Yo Rabbiy, ilmimni ziyoda qilg'aysen, deb ayt!» - deyilgan.
OLLOHNING ILM TO'G'RISIDA NOZIL QILGAN KALOMI
Olloh taolo oyati karimasida: «Y 0 rabbiy, ilmimni ziyoda qilg'aysen,
deb so'ra!» - deydi.
ILM O'RGANMOQ VA ILM O'RGATMOQNING FAZILATI
Rasululloh sollallohu alayhi vasallam aytganlar: «Olloh taolo menga yuborgan hidoyat (Olloh taolo bandalariga ko'rsatgan to'g'ri yo'l, yo'llanma) singari ilm ham ko'p yog'gan yomg'irga o'xshaydi. Ba'zi yer sof, unumdor bo'lib, yomg'irni o'ziga singdiradir-da, har xiI o'simliklar va ko'katlarni o'stiradir va ba'zan yer qurg'oq, qattiq bo'lib, suvni emmasdan o'zida to'playdir, undan Olloh taolo bandalarini foydalantirgaydir. Odamlar suvdan ichgaydirlar, hayvonlarini va ekinlarini sug'orgaydirlar. Ba'zi yer esa tekis bo'lib, suvni o'zida tutib qolmaydir, ko'katni ham ko'kartirmaydir. Bulami quyidagicha muqoyasa qilish
mumkindir: Bir kishi Olloh ilmini (islomni) teran o'rganadir, teran
........
tushunadir va undan manfaatlanadir va Olloh yuborgan hidoyatni o'zi
o'rganib, o'zgalarga ham o'rgatadir. Ikkinchi bir kishi ilm o'rganib, odamlarga o'rgatadir. Ammo o'zi amal qilmaydir. Uchinchi bir kishi mutakabbirlik qilib, o'zi ham o'rganmaydir, o'zgalarga ham o'rgatmaydir. Bulardan birinchisi mo'min, ikkinchisi fosiq, uchinchisi kofIrdif».
YAXSHI MUOMALA QILINMOG'IGA KIM HAQLIROQ?
Abu Hurayra 1 rivoyat qiladilar: «Bir odam Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, mening yaxshi muomala qilmog'imga kim haqliroqdir?» - deb so'radi. Janob Rasululloh: «Onang!» - deb aytdilar. U: «Yana kim?» - deb so'radi. Janob Rasululloh: «Onang!» - dedilar. U: «Yana kim?» - dedi. Janob Rasululloh: «Onang!» - dedilar. U: «Yana kim?» - deb so'radi. Janob Rasululloh (bu safar): «Otang!» - deb javob qildilar».
ODAM OTA-ONASINI HAQORAT QILMAYDI!
Abdulloh ibn Amr2 rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallohu alayhi"
vasallam: «Odam qiladirgan gunohi azimlardan biri - ota-onasini haqorat qilmoqdir!» - dedilar. Shunda: «Yo Rasululloh, odam o'z otaonasini qanday qilib haqorat qilmog'i mumkin?!» - deyishdi. Janob Rasululloh: «Birovning ota-onasini so'kkan odam o'z ota-onasini haqorat qilgan bo'lur», - deb javob qildilar».
QARINDOSHLARIGA MEHR-OQIBATLI ODAMNING RIZQI ULUG' BO'LMOG'I HAQIDA
Abu Hurayra raziyallohu anhu3: «Men Rasululloh sollallohu alayhi vasallamning «Kimki rizqim ulug', umrim uzoq bo'lsin desa, qarindoshurug'lariga mehr-oqibatli bo'lsin!» deganlarini eshitganmen», - deydilar.
Anas ibn Molik4 rivoyat qiladilar: «Rasululloh sollallohu alayhi vasallam: «Kimki rizqim ulug', umrim uzun bo'lsin desa, qarindosh
urug'lariga mehr-oqibatli bo'lsin!» - deganlar».