Sotsial status - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»
|
bet | 64/108 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #269317 |
Bog'liq Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»Sotsial status – individning jamiyatda egallagan o‘rni bo‘lib, u bajarayotgan vazifalar, majburiyatlar va huquqlari bilan belgilanadi. O‘qituvchining statusi faqat o‘quvchi statusi bo‘lganida amal qiladi.
“Sotsial status” tushunchasi (lotincha status — holat) ilk bora sotsiologik jihatdan ingliz tarixchisi G.D.S.Meyn tomonidan 1885yilda chop etilgan “Qadim huquq” asarida qo‘llanilgan. Qadimgi Rimda mazkur tushuncha yuridik shaxsning huquqiy holatini belgilash uchun ishlatilgan. X1Xasrning 30yillaridan R.Linton, F.Merill, T.Shibutani, R.Terner kabi olimlar tomonidan sotsial status nazariyasi ishlab chiqildi. Hozirgi kunda mazkur tushuncha sotsiologlar tomonidan ikki xil ma'noda qo‘llaniladi.
- individning yoki guruhning sotsial tizimdagi o‘rnini belgilab beradi;
- mazkur o‘rinning rangi (toifasi) va prestijini ko‘rsatib beradi.
Keng ma'noda sotsial status – individning jamiyatda tutgan o‘rni bo‘lib, u ushbu o‘rinni yoshi, jinsi, kelib chiqishi, kasbi, oilaviy holati kabi xususiyatlari orqali egallaydi. Olimlar tomonidan statuslar tug‘ma (belgilangan) va erishilgan status turlariga ajratiladi. Tug‘ma statuslarga shaxsning millati, sotsial kelib chiqishi, jinsi kabilar kiradi. Erishilgan statuslar esa ma'lumotlilik, malaka, ko‘rsatgan xizmatlari kabilar kiradi.
Sotsial statusning belgilanishi jamiyatdagi qadriyatlar tizimi hamda madaniyatga bevosita bog‘liq bo‘ladi. Misol uchun zamonaviy AQSh jamiyatining stratifikatsion strukturasini o‘rganish uchun quyidagi kriteriylar qo‘llaniladi: mashg‘ulot turi, daromad miqdori, ma'lumotlilik darajasi, etnik kelib chiqishi.
U.Tomas va R.Darendorfning rolli nazariyasida 40 yillardan boshlab sotsial status tushunchasining o‘rnini “pozitsiya” (holat) tushunchasi egallay boshladi. Ularning nazarida pozitsiya turli qadriyatlardan xoli tushuncha sifatida namoyon bo‘ladi. Bunda sotsial struktura pozitsiyalar o‘rtasidagi turli tipdagi munosabatlar sifatida namoyon bo‘ladi. Sotsial status individ pozitsiyasining prestijini belgilab beruvchi sifatni anglatib, sotsial stratifikatsiya nazariyasining elementiga aylanadi.
Shu bilan birgalikda sotsial status va shaxsiy status tushunchalarini farqlash lozim. Agar sotsial status individning ma'lum guruhga bog‘liqligini va mazkur guruhning prestijini anglatsa, shaxsiy status shaxsning birlamchi guruhdagi o‘rnini, shaxsiy xususiyatlarini anglatadi. Aytib o‘tish kerakki, status rolsiz, rol esa statussiz mavjud bo‘la olmaydi.
So‘nggi paytlarda sotsiologiyaning shaxsga bo‘lgan qiziqishi ortib bormoqda. Chunki shaxsning kichik guruhlarda sodir bo‘luvchi jarayonlardagi o‘zaro munosabatlari va harakatlarining makrodarajadagi strukturaviy jarayonlarga ta'siri kuchayib bormoqda.
Shaxsni o‘rganishdagi sotsial-psixologik yo‘nalishning asosichisi Zigmund Freyd bo‘lib, uning fikricha, shaxs doimo jamiyat bilan konflikt holatida bo‘ladi. Freydning nazariyasiga ko‘ra, insonning biologik ehtiyojlari (ayniqsa, jinsiy mayl) jamiyatdagi madaniyat normalariga qarshi bo‘ladi. Sotsializitsiya esa mazkur qarshlikni jilovlash jarayonidir. U inson psixikasida uchta darajani ajratib ko‘rsatgan: U, Men, Super-Men.
Rossiyalik sotsiolog I.S.Kon o‘zining “Shaxs sotsiologiyasi” nomli (1967) asarida shaxs tushunchasining ko‘plab ta'riflari borligini va u ko‘pqirrali ekanligini ta'kidlagan. Uning yozishicha, shaxs tushunchasi bir tomondan “aniq individni, faoliyat sub'ektini ifodalab, uning sotsial rollari va betakror individual xususiyatlarini nazarda tutadi. Boshqa tomondan shaxs individning sotsial xususiyati sifatida qabul qilinadi, ya'ni unda mehnat hamda bilish jarayonida mujassamlashgan ijtimoiy xususiyatlarning birligi nazarda tutiladi. Mazkur ikkinchi yondashuv sotsiologik nuqtai nazardan muhim sanaladi. Chunki u shaxsni jamiyatning, sotsial qatlam, sotsial guruhning vakili va sotsial xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtirgan ob'ekt sifatida o‘rganadi”.
Shaxs qator gumanitar fanlarning tadqiqot ob'ekti sanaladi. Misol uchun falsafa, psixologiya, sotsiologiya va h.k. Falsafiy jihatdan shaxs umumiy tarzda tarixiy-nazariy asosda o‘rganiladi. Unga ko‘ra, hayot mazmuni, shaxs mohiyati va uning biologik va sotsial mavjudot sifatidagi rivojlanishining umumiy qonuniyatlari tadqiq qilinadi.
Psixologiya shaxsni ongli faoliyat sub'ekti sifatida bir butunlik nuqtai nazaridan o‘rganadi. G.M.Andreevaning ta'kidlashicha, sotsial psixologiyaning asosiy maqsadi shaxsning guruh bilan bo‘lgan munosabatlari sanaladi. Shu orqali jamiyatning shaxsga bo‘lgan ta'siri, mikro va makro muhitning shaxs hayotidagi o‘rni tadqiq qilinadi.
Sotsiologiya boshqa fanlardan farqli ravishda shaxsni o‘rganishda sotsiallik xususiyatidan kelib chiqadi. Bunda “har bir inson shaxs sanaladimi?”, degan savol asosiy hisoblanadi132.
Sotsiologiyada shaxs masalasini o‘rganish natijasida shaxs sotsiologiyasi yo‘nalishi rivojlandi. Uning asosiy o‘rganish doirasiga shaxsning shakllanishi, uning sotsial munosabatlardagi ishtiroki, ehtiyojlarining rivojlanishi, jamiyat va shaxsning o‘zaro uzviy bog‘liqligi, shaxs xulq-atvorining atrof-muhit ta'sirida tashqi tomondan va o‘zini-o‘zi nazorat qilishi kabilar kiradi.
Zamonaviy sotsiologiya fanida Ye.A.Anufrievning fikricha, shaxsni ikki jihatdan ta'riflash maqsadga muvoffiq: formal-mantiqiy va dialektik-mantiqiy133.
Birinchi yondashuvni asosan psixologlar va pedagoglar yoqlab, unga ko‘ra, shaxs individdagi xususiyatlardan tashqari qator ijobiy xususiyatlarni o‘zida mujassamlashtirgan bo‘ladi. Mazkur ijobiy xususiyatlarga ega bo‘lgan individlargina shaxs sifatida talqin qilinishi mumkin. Ijobiy xususiyatlar sotsializatsiya davomida o‘zlashtiriladi. Mazkur yondashuv ratsional mohiyatga ega bo‘lsada, chegaralangan hisoblanadi va kimni shaxs deb aytish mumkin emas, degan savolga aniq javob topib bo‘lmaydi. Misol uchun bola nechi yoshdan so‘ng shaxs? deb sanaladi yoki qanday jinoyatni sodir etgan jinoyatchini shaxs sifatida ko‘rish mumkin emas va h.k.
Ikkinchi yondashuv yuqorida keltirilgan qarama-qarshiliklarni cheklash imkonini beradi. Bunda shaxs umumiy butunlikning yakka, betakror, sotsial elementi sifatida ko‘riladi. Barcha insonlar ma'lum o‘xshash biologik va sotsial xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkin. Ammo shu bilan birgalikda insonlarning o‘ziga xos bo‘lgan biologik va sotsial sifatlari mavjud bo‘ladi. Shunga ko‘ra, shaxs umumiy va xususiy sifatlarning yig‘indisi sifatida namoyon bo‘ladi. Shuning uchun mazkur yo‘nalish tarafdorlari shaxs tushunchasini barcha insonlarga nisbatan qo‘llash mumkin, degan fikrni ilgari surishadi. Chunki har bir inson o‘zining umumiy va xususiy sifatlariga ega bo‘ladi. Shaxs – betakror hosila sifatida bir qator o‘ziga xos bo‘lgan sifatlarni talab qiladi. Shunga ko‘ra, uni rivojlangan yoki rivojlanmagan shaxs, ongli yoki ongsiz shaxs sifatida baholash va o‘rganish mumkin.
Aytib o‘tish kerakki, mazkur ikki yondashuv bir-birini inkor qilmaydi, balki to‘ldiradi.
Barcha sotsiologik tadqiqotlarning markaziy muammosi shaxs va jamiyat munosabatlari sanaladi. A.G.Zdravomislovning fikricha, sotsiologning diqqat markazida doimo jamiyat va shaxsiy manfaatlarning murakkab munosabatlari yotadi. Sotsiolog uchun ijtimoiy manfaatlar jamiyatdagi sotsial institutlar, tashkilotlar, tizimlarning manfaatlari shaklida namoyon bo‘ladi. Shunga ko‘ra, olim sotsiologiyaning strukturasini sxema tarzida yaratgan. Unda jamiyat siyosat, iqtisod va ma'naviy sohaning natijasi hisoblanadi. Sotsiologiya esa shaxsning mazkur sohalardagi faoliyatini o‘rganadi.
|
| |