nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
§. Jismning og`irlik markazi

|
§. Jismning og`irlik markazi
|
bet | 33/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika26§. Jismning og`irlik markazi.
Har bir jism uchun uni ilgarilanma harakatga keltiruvchi barcha kuchlarning ta’sir yo’nalishlari kesishdigan bitta nuqta mavjud. Bu nuqta jismning og’irlik (massa) markazidir.Kuchning ta’sir chizig’i og’irlik markazidan o’tmasa bu kuch jismni buradi. Jismning og’irligi to’dalangan deb faraz qilinadigan nuqta og’irlik markazi deyiladi.
Aylana, doira, sfera va sharning og’irlik markazi geometrik markazda bo’ladi
To’g’ri to’rtburchak, romb, kvadratning og’irlik markazi diagonallari kesishgan nuqtasida bo’ladi.
Har qanday jismning og’rlik markazi u osib qo’yilgan nuqtalardan o’tkazilgan vertikallar kesishgan nuqtada yotadi.
Prizma va silindrning og’irlik markazi asoslari markazlarini tutashtiruvchi kesmaning o’rtasida bo’ladi.
Uchburchakning og’irlik markazi medianalari kesishgan nuqtasida bo’ladi.
Shuni esda saqlash kerakki muntazam (teng tomonli) uchburchakning bissektrisalari ham, medianalari ham, balanliklari ham bir nuqtada kesishadi.
Sterjenning (bir jinsli) og’irlik markazi uning o’rtasida bo’ladi.
Piramida va konusning og’irlik markazi asoslari markazi bilan uchini tutashtiruvchi kesmani asosidan boshlab hisoblaganda ¼ qismida bo’ladi.
Yarim sharning og’irlik markazi asosining markazidan 3/8 radius balandlikda bo’ladi.
Jism ilgarilanma harakat qilishi uchun ta’sir etayotgan kuch yoki uning davomi ogirlik markazidan o’tishi kerak.
Erkin osilgan arqonning (2 uchi mahkamlangan bo’lsa) o’rtasidan tortilganda og’irlik markazi yuqoriga siljiydi.
??? 1)Uchburchakning og’irlik markazi qaerda joylashgan bo’ladi? 2)Doiraning og’irlik markazi qaerda joylashgan bo’ladi? 3)Sterjenning og’irlik markazi qaerda joylashgan bo’ladi?
T akrorlash uchun masalalar.
Rasmda keltirilgan kuchlarning qaysilari jismni faqat ilgarilanma harakatga keltiradi? (O – massalar markazi).
2,4 B) 1,3,5 C) 4,5 D) hammasi.
B ir jinsli uzun sterjenning bir uchidan 40 sm qirqib olinsa, uning og`irlik markazi ikkinchi uchi tomon necha sm ga siljiydi? A) 80 B) 40 C) 20 D) 10.
Rasmdagi keltirilgan F1 va F2 kuchlar navbat bilan ta’sir qilganda, jism faqat ilgarilanma harakat qiladi. Bu jismning og`irlik markazi qaysi nuqtada joylashgan.
1. B) 2. C) 3. D) 4.
|
| |
Guk qonuni formulalari - Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 31/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq MexanikaGuk qonuni formulalari
Formuladagi minus ishorasi ta’sir etuvchi tashqi kuch yo’nalishi elastiklik kuchining yo’nalishiga doim teskari tomonga yo’nalganligini ifodalaydi.
F(x) grafigidagi burchak tangensi bikirlikni beradi. k=tgα k – bikirlik, [k]= .
|
|
— bikirlik. Uzunlik necha marta ortsa, bikirlik shuncha marta kamayadi va aksincha.
|
— ketma-ket ulanganda bikirlik. Ketma-ket ulanganda ta’sir etuvchi kuch xar bir prujinaga ta’sir etuvchi kuchga teng yani
|
|
— parallel
ulanganda bikirlik. Parallel ulanganda prujinalarning uzayishlari teng bo`ladi yani yoki .
|
Tajribalar Guk qonunini faqat elastik deformaciyaning kichik qiymatlarida aniq bajarilishini ko’rsatadi. Buni biz batafsil cho’zilish diafragmasida ko’rib chiqamiz.
OA- oraliqda Guk qonuni bajariladi va jism elastik bo’ladi.
A B- oraliqda Guk qonuni bajarilmaydi. ammo jism elastik bo’laveradi.
ВС- oraliqda qoldiq deformatsiya
CD- oraliqda oquvchanlik
E- nuqta mustahkamlik chegarasi
K- nuqta uzilish nuqtasi
σpr- mexanik kuchlanishning proporsianallik koeffisiyenti
σel- mexanik kuchianishning elastiklik chegarasi
σoq- oquvchanlik mexanik kuchlanishi
|
| |
§. Qiya tekislikda ishqalanish

|
§. Qiya tekislikda ishqalanish
|
bet | 27/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika21§. Qiya tekislikda ishqalanish.
Qiya tekislik qiyaligi deganda shu tekislikning qiyalik burchagining sinusi nazarga olinadi, ya’ni sinα.
— qiya tekislikda tinch turgan jismning ishqalanish kuchi, (og’irlik kuchining proektsiyasi), (ogqirlik kuchining pastga sirpantiruvchi tashkil etuvchisi).
Qiya tekislikda harakatsiz yotgan jism tekislikka tik ravishda bosilsa, jism va tekislik orasidagi ishqalanish kuchi o’zgarmaydi.
— qiya tekislikda normal bosim kuchi.
— qiya tekislikda jismning harakat qilgandagi ishqalanish kuchi.
— qiya tekislikda tushayotgan jismning tezlanishi.
— qiya tekislikda jismni ushlab turish uchun kerak bo’ladigan kuch.
— qiya tekislikda jismni tekis ko’tarish uchun kerak bo’ladigan kuch.
— qiya tekislikda jismni tezlanish bilan ko’tarish uchun kerak bo’ladigan kuch.
Qiya tekislikdan o’zgarmas kuch ta’sirida yuqoriga ko’tarilayotganjismning tezlanishi qiyalik burchagi kamayishi bilan ortadi.
μ>tgα bo’lsa, qiya tekislikda tinch turgan jism tinch turaveradi, harakatlanayotgan jism esa tekis sekinlanuvchan harakat qilib to’htaydi.
μ=tgα bo’lsa, jism qiya tekislikda tinch turgan bo’lsa jism tinch turaveradi, harakatlanayotgan bo’lsa, tezligini o’zgartirmasdan harakatni davom ettiradi.
μ bo’lsa, jism tezlanuvchan harakat qilib, pastga tushadi.
??? 1)Qiya tekislik qiyaligi deganda nimani tushunasiz? 2)Qiya tekislikkdagi normal bosim kuchi nimaga teng? 3)Qiya tekislikda tinch turgan jismning ishqalanish kuchi qanday hisoblanadi? 4)Qiya tekislikda harakatlanayotgan jismning ishqalanish kuchi qanday hisoblanadi? 5)Qiya tekislikda jismni ushlab turish uchun kerak bo’ladigan kuch nimaga teng? 6)Qiya tekislikning qiyalik burchagi uning FIK iga qanday bog’liq?
Takrorlash uchun masalalar.
Qiya tekislikda m massali jism yotibdi. Ishqalanish koeffisenti μ bo’lsa, jismga ta’sir etuvchi ishqalanish kuchining ifodasi qanday? A) μmg B) mgsinα C) μmgcosα D) μmgsinα
Gorizont bilan α burchak tashkil qiluvchi qiya tekislikdagi jism og`irlik kuchining jismni pastga tomon sirpantiruvchi tashkil etuvchisi qanday ifodalanadi ?
μmg B) mgsinα C) μmgcosα D) μmgsinα
Jism qiya tekislikda sirpanib tushmoqda. Ishqalanish koeffitsenti μ ning qaysi qiymatida jism tekis harakat qiladi: 1) μ>tgα; 2) μ
|
| |
§. Suyuqlik va gazlardagi ishqalanish kuchi

|
§. Suyuqlik va gazlardagi ishqalanish kuchi
|
bet | 28/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika22§. Suyuqlik va gazlardagi ishqalanish kuchi.
Suyuqlik va gazlarda biror jism haraklat qilayotganda yoki suyuqlikning (gazning) bir qatlami ikkinchisiga nisbatan harakatlanayotganida, bu harakatni tormozlovchi kuch yuzaga keladi, bu kuch suyuqlikdagi (gazdagi) ishqalanish yoki qarshilik kuchi deyiladi.
Qarshilik kuchi amalda qattiq jismlar orasidagi ishqalanish kuchidan kichik bo`ladi. Shuninhg uchun mashinalar harakatlanuvchi qisimlari orasidagi ishqalanishni kamaytirish uchun ular moylanadi.
Qarshilik kuchining asosiy hususiyati shundan iboratki, u faqat jism va atrof muhitning bir-biriga nisbatan harakatida hosil bo`ladi. Suyuqliklarda va gazlarda tinchlikdagi ishqalanish umuman mavjud emas.
Qarshilik kuchining moduli, qattiq jismning o`lchamlari, shakli va sirt holatiga, jism harakat qilayotgan muhit (suyuqlik va gaz) xususiyatlariga (qovushqoqligiga) va nixoyat jism va muhit orasidagi nisbiy tezlikka bog`liq.
Agar jism qavushqoq muhitda harakatlanmasa (nisbiy tezligi nolga teng bo`lsa), u holda qarshilik kuchi nolga teng. Nisbiy tezlik ortishi bilan qarshilik kuchi asta sekin ortadi, so`ngra tezroq va yanada tezroq ortadi.
Kichik tezlikda suyuqlikda (gazda) harakatlanganda qarshilik kuchini taqriban jismning muhitga nisbatan tezligiga to`g`ri proporsional deb xisoblash mumkin.
— kichik tezliklardagi qarshilik kuchi.
k1 – kichik tezliklardagi qarshilik koeffitsenti. [k1]=
Katta nisbiy tezliklarda harakatlanganda qarshilik kuchini jismning tezligi kvadratiga to`g`ri proporsional.
— katta tezliklardagi qarshilik kuchi.
k2 – katta tezliklardagi qarshilik koeffitsenti [k2]=
Ari, chivin, pashsha va boshqa xasharotlar uchganda qarshilik kuchi tezlikka to`g`ri proporsional. Jismlar havoda tushayotganda qarshilik kuchi asosan tushish boshidanoq tezlik kvadratiga proportsional bo`lib qoladi.
Qarshilik kuchi tezlik ortgani uchun ortadi, buning hatijasida esa, istalgan jism qovushqoq muhitda biror-bir o`zgarmas kuch natijasida, masalan og`irlik kuchi tasirida, oxir oqibatda tekis harakat qila boshlaydi.
Takrorlash uchun masalalar.
To`pponchadan yuqoriga o`q uzildi. O`q eng yuqori nuqtasiga ko`tarilib, so`ng yerga qaytib tushdi (rasmga q.). Rasmda ko`rsatilgan nuqtalardan qaysi birida o`qning tezlanishi moduli eng katta bo`ladi? Havoning qarshiligini hisobga oling.
1 . B) 2. C) 3. D) Barcha nuqtalarda tezlanish bir xil va g ga teng.
To`pponchadan yuqoriga o`q uzildi. O`q eng yuqori nuqtasiga ko`tarilib, so`ng yerga qaytib tushdi (rasmga q.). Rasmda ko`rsatilgan nuqtalardan qaysi birida o`qning tezlanishi moduli erkin tushishtezlanishiga teng bo`ladi? Havoning qarshiligini hisobga oling.
1. B) 2. C) 3. D) Barcha nuqtalarda tezlanish bir xil va g ga teng.
To`pponchadan yuqoriga o`q uzildi. O`q eng yuqori nuqtasiga ko`tarilib, so`ng yerga qaytib tushdi. Yuqoriga ko`tarilish bosqichidao`qning tezlanishi moduli а qanday bo`ladi? Havoning qarshiligini hisobga oling.
а<g. B) а>g. C) а=g. D) а=g/2.
|
| |
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma - bet 32

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 32/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanikaσm -mustahkamlikni mexanikkuchlanish chegarasi
??? 1)Guk qonunini formulalarini ko’rsating? 2)Cho’zilish diagrammasini tushuntirib bering. 3) Ketma-ket ulangan prujinalarning bikirligi qanday hisoblanadi?
Takrorlash uchun masalalar.
Bikirligi 400 N/m bo’lgan prujina 2 sm cho’zilishi uchun necha nyuton kuch qo’yish kerak?
1. B) 4. C) 8. D) 800.
2 kg massali yuk osilganda, 5 sm uzunlikdagi prujina 1 sm ga uzaygan. Prujinaning bikirligini aniqlang (N/m). A) 2 B) 10 C) 400 D) 2000
Prujina 2 N kuch ta’sirida 0,2 m ga cho`zildi. Prujinaning bikirligini aniqlang (N/m).
0,4. B) 0,1. C) 10. D) 2,2.
25§. Impuls. Impulsni saqlanish qonuni.
Inertsiya hodisasini to’liq harakterlovchi fizik kattalik impuls deyiladi.
— jism impulsi (harakat miqdori) p - jism impulsi .
Jism impulsi vektor kattalik bo’lib, uning yo’nalishi tezlik yo’nalishida bo’ladi.
O’zgarmas massali jism impulsini o’zgarishi, tezliko’zgarishi natijasida ro’y beradi va bu esa kuch ta’sirida amalga oshadi.
J ism impulsining o’zgarishi kuch impulsi deyiladi.
— kuch impulsi
K yoki I - kuch impulsi [K]=[I]=N∙s.
Kuch impulsi vektor kattalik.
Kuchlar va vaqtlar bir hil bo’lsa, jismning impulsi bir hil o’zgaradi.
Ikki yoki undan ko’p jismlar o’zaro ta’sirlashayotgan bo’lsin. Fizikada ta’sirlashayotgan jismlar guruhiga jismlar sistemasi deyiladi. Sistemaga kiruvchi jismlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchlari ichki kuchlar, sistemadagi jismlarning sistemadan tashqari jismlar bilan o’zaro ta’sirlashishi natijasida yuzaga keluvchi kuchlarga tashqi kuchlar deyiladi.
Sistemadagi jismlar faqat bir-biri bilan o’zaro ta’sirlashsa ,ya’ni tashqi kuchlar ta’sir etmasa, bunday jismlar sistemasi yopiq sistema deyiladi.
Yopiq sistemada barcha jismlar impulslarining yig’indisi o’zgarmas qoladi. Bunga impulsning caqlanish qonuni deyilib, bunda impulslarning geometrik yig’indisi nazarda tutiladi.
— impulsni saqlanish qonuni.
υ1, υ2 – o’zaro ta’sirigacha tezliklar.
u1, u2 – o’zaro ta’siridan keyingi tezliklar.
|
← Yuqoriga tik otilgan jism impulsini o’zgarish grafigi
F(t) – grafigidagi yuza o’zgarishi impuls o’zgarishini beradi. →
|
|
— noelastik to’qnashuvdagi impulsining saqlanish qonuni.
Bir hil massali jismlar elastik to’qnashganda tezliklar o’zaro almashadi.
Impulsning saqlanish qonuni amalda reaktiv harakatda ishlatiladi.
Reaktiv harakat — sistemaning biror qismi qandaydir tezlik bilan ajralib unga qarama-qarshi yo’nalishda vujudga keladigan harakatdir.
??? 1) Impuls deb nimaga aytiladi? 2) Kuch impulsi deb nimaga aytiladi? 3) Impulsning saqlanish qonunini tushuntiring. 4) Reaktiv harakat deb nimaga aytiladi?
Takrorlash uchun masalalar.
36 km/h tezlik bilan harakatlanayotgan 50 t massali tankning impulsi qanday (kg.m/s)?
150000 B) 200000 C) 250000 D) 500000
Massasi 10g va tezligi 600 m/s bo’lgan o’qning impulsi qancha bo’ladi?
6000 B) 600 C) 60 D) 6
18 km/h tezlik bilan harakatlanayotgan 20 t massali yuk avtomobilining impulsi qanday (kg.m/s)? A) 103 B) 104 C) 105 D) 106
|
| |
N— tebranishlar soni. t - Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 41/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq MexanikaN— tebranishlar soni. t— N marta tebranishiga ketgan vaqt
Vaqt birligidagi (1 sekunddagi) tebranishlar soniga tebranishlar chastotasi deyiladi.
— chastota→ [ν]=Hz.
Tebranihs chastotasi va tebranihs davri tebranuvchi jismning hususiy hossasi hisoblanadi.
Tebranishlar amplitudasi deb, muvozanat vaziyatidan maksimal (eng uzoq) siljish moduliga aytiladi.
Jismning muvozanat vaziyatidan eng chetki vaziyatigacha bo’lgan masofa amplituda deyiladi.
xm amplituda →[xm]=m.
Sinus yoki kosinus qonuni bo’yicha ro’y beruvchi tebranishlar garmonik tebranishlar deyiladi.
Garmonik tebranishlar formulalari
va — sinusoida uchun
va — kosinusoida uchun
— boshlang’ich faza yoki fazalar farqi [ ]=rad.
Garmonik tebranma harakat chastota, davr, amplituda va faza bilan harakterlanadi.
Garmonik tebranishlarlarda to’liq energiya o’zgarmaydi.
Garmonik tebranayotgan jismning kinetik energiyasi : garmonik tebranadi va kinetik energiya tebranishlarining chastotasi jism tebranishlari chastotasining ikkilanganiga teng
Jismni tebranma harakatga keltiruvchi kuchning kattaligi va yo’nalishi davriy ravishda o’zgaradi.
Garmonik tebranayotgan nuqta tezligi va tezlanishi vaqtga bog’liq ravishda sinus yoki kosinus qonuni bo’yicha o’zgaradi.
— - siklik (doiraviy) chastota → .
2π sekunddagi tebranishlar soni siklik chastota deyiladi.
Siklik chastota deb fazaning o’zgarish tezligiga aytiladi.
Sin yoki cos argumenti faza deyiladi.
Tebranishlar fazasi deyilganda, tebranuvchi kattalikning ihtiyoriy vaqt onida aniqlovchi mustaqil o’zgaruvchi nazarda tutiladi.
??? 1)Tebranish deb nimaga aytiladi? 2)Tebranish davri deb nimaga aytiladi? 3)Tebranishlar chastotasi deb nimaga aytiladi? 4)Tebranish davri va chastotasi o’zaro qanday bog’langan? 5)Garmonik tebranayotgan jismning tebranish chastotasi 10 Hz bo’lsa, uning davri….6)10 Hz chastota bilan tebranayotgan jismning doiraviy chastotasi qancha? 7)Burchakli chastota qanday harf bilan belgilanadi? 8)Tebranish jarayonini istalgan vaqt momentida aniqlaydigan fizik kattalik nima deb ataladi?
Takrorlash uchun masalalar.
Tebranishlar amplitudasi deb … .
T/2 vaqt ichidagi siljish kattaligiga aytiladi.
Muvozanat vaziyatidan eng katta siljish kattaligiga aytiladi.
Bir to`la davr ichida siljish kattaligiga aytiladi.
Muvozanat vaziyatidan eng katta siljish moduliga aytiladi.
Agar moddiy nuqta tebranishlari amplitudasi 4 sm bo’lsa, uning bir to`la tebranish davomida bosib o`tgan yo`li qanday (sm) bo`ladi? A) 0 B) 4 C) 8 D) 16.
Agar moddiy nuqta tebranishlari amplitudasi 4 sm bo’lsa, uning bir to`la tebranish davomida ko`chihi qanday (sm) bo`ladi? A) 0 B) 4 C) 8 D) 16.
|
| |
§. Deformatsiya - Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 29/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika23§. Deformatsiya.
Deformatsiya deb, tashqi kuchlar ta’sirida jismning shaklini yoki o’lchamlarini o’zgarishiga aytiladi.
Deformatsiya 2 hil bo’ladi: 1) elastik, 2) plastik.
Elastik deformatsiya deb, kuch ta’siri to’htaganidan so’ng jism o’z shaklini o’lchamlarini qayta tiklashga aytiladi.
P lastik deformatsiya deb, kuch ta’siri to’htaganidan so’ng jism o’z shaklini o’lchamlarini qayta tiklamasligiga aytiladi.
Deformatsiya 5 turga bo’linadi: a) Cho’zilish; b) Siqilish; c)Siljish; d) Egilish; e) Buralish
Bosim — bu fizik kattalik bo’lib, sirtga tik ta’sir etuvchi kuchning shu kuch ta’sir etayotgan sirt yuzasiga nisbatiga teng.
Bosim deb, sirtning birlik yuzasiga perpendikulyar ravishda ta’sir qiluvchi kuchga miqdor jihatdan teng bo’lgan, fizikaviy kattalikka aytiladi.
bosim formulasi. F – kuch, [F]=N. S – yuza, [S]=m2. p – bosim, [p]=Pa yoki.
- mehanikaviy kuchlanish. (σ - mehanikaviy kuchlanish [σ]=Pa).
Agar jism prizma yoki silindr bo`lsa, u holda og`irlik kuchi ta’sirida oladigan mexanikaviy kuchlanishni quyidagi formula yordamida xisoblanadi: bu yerda h balandlik yoki uzunlik bo`lib ishlatiladi. (masalan trosning uzunligi).
— absolyut (mutloq) uzayish. — nisbiy uzayish.
x=Δl — absolyut uzayish, (deformatsiya) [Δl]=[x]=m.
l — keyingi uzunlik [l]=m.
l0 — boshlang’ich uzunligi [l0]=m.
— nisbiy uzayish.
|
|
— mehanik kuchlanish (ba’zan Guk qonuni deb ham ataladi).
|
| |
§. Quvvat va F.I.K - Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 39/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika32§. Quvvat va F.I.K.
Bugungi kunda texnikaning beqiyos tarraqiyoti natijasila turli-tuman mashinalar ( ya’ni ish bajara oladigan mexanizmlar ) paydo bo’lmoqda. Ayni bir xil ishni turli mashinalar bajarganda turlicha vaqt ketadi.
Jismning ish bajarish tezligi quvvat deyiladi
Agar muayan miqdordagi ishni bajarayotgan mashinalardan qaysi biri ishni isni tezroq bajarsa, shunisi quvvatliroq bo’ladi. Mashinaning yoki turli mexanizmlarning quvvati ularning vaqt birligi ichida bajargan ishi bilan aniqlanadi.
— quvvat. N- quvvat [N]=W yoki Vt. Quvvat — skalyar kattalik.
Shuni esda tutish kerakki asosan quvvatnihg hozirgi kunda ko’p ishlatiladigan birligi W bo’lgani uchun, keyin chastota birligi W deb aytib ketamiz.
1s davomida 1J ish bajargandagi quvvat 1W ga teng .
Transport vositalarining quvvati ot kuchi deb ataluvchimaxsus birliklarda o’lchanadi.
1 Ot kuchi (o.k.)=735 W yoki 736 W.
Jismning unga qo’yilgan kuch ( masalan dvigatelning tortish kuchi ) ta’sirida to’g’ri chiziqli tekis harakat qilsin. Bu xolda quvvatni jismga ta’sir etuvchi kuch va tekis harakat tezligi orqali quyidagicha xisoblash mumkin: — quvvat.
Bajariladigan ishning barchasi foydali bo’lmaydi, ishning bir bo’lagi foydasiz ketadi (Masalan: ishqalanish kuchini engishga). Shuning uchun F. I. K. kiritilgan.
Bajarilgan ishning qancha qismi yoki necha foizi foydali ekanligi ko’rsatuvchi fizik kattalik F.I.K. deyiladi.
— foydali ish koefitsienti. —
Af — bajarilgan ishni foydali qismi (foydali ish). [Af]=J.
Aum— umumiy bajarilgan ishni (umumiy sarflangan energiya). [Aum]=J.
Nf —qurilmaning foydali quvvati (foydali quvvat). [Nf]=W.
|
| |
Ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар шароитида касбий таълим тизимини ислоҳ қилиш

|
Ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар шароитида касбий таълим тизимини ислоҳ қилиш
|
bet | 43/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.orgИжтимоий-иқтисодий ўзгаришлар шароитида касбий таълим тизимини ислоҳ қилиш.
Кадрлар тайёрлаш Миллий дастурининг 5-модели кадрлар тайёрлаш тизимида ишлаб чиқаришдан иборат.
Ишлаб чиқаришнинг талаб-эҳтиёжлари кадрлар тайёрлаш тизимининг йўналиши, даражаси ва миқёсларини шакллантиради, касб тайёргарлигининг мақсади, вазифалари ва мазмунини белгилайди, малака талабларини илгари суради, таълимнинг мувозий технологиялари ва шаклларини танлашни тақозо этади. Ишлаб чиқариш пировард натижада кадрларнинг сифати ва рақобатбардошлигига баҳо беради.
Ишлаб чиқаришнинг кадрлар тайёрлаш тизимидаги вазифалари қуйидагилар билан белгиланади, чунончи у:
турли савия ва малакадаги мутахассисларга бўлган талаб-эҳтиёжни шакллантиради;
ўз ихтиёридаги моддий-техника, молия, кадр ресурслари ҳамда кадрларни ўқитиш, малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш учун зарур бошқа ресурсларни бериш билан узлуксиз таълим тизимига кўмаклашади;
муассис, васий, донор, ҳомий тариқасида айрим мутахассисларни ва гуруҳларни мақсадли тайёрлашни, шунингдек турли тип ва даражадаги ўқув юртларини молиялашда қатнашади;
таълим ва илм-фаннинг турли шакллардаги интеграциясини (муваққат ижодий жамоалар, ўқув-илмий-ишлаб чиқариш мажмуалари, марказлари, технопарклар, технополислар) ривожлантиради.
Ишлаб чиқаришнинг кадрлар тайёрлаш тизимидаги мавқеини кучайтириш қуйидаги йўллар билан таъминланади:
таълимни корхонадаги унумли меҳнат билан, шу жумладан ишлаб чиқариш амалиёти жараёнидаги меҳнат билан қўшиб олиб бориш асосида юқори малакали кадрлар тайёрлаш;
кадрлар тайёрлаш ҳамда биргаликда илмий-технология ишланмаларини олиб боришда корхоналарнинг ишлаб чиқариш салоҳиятидан фойдаланиш;
таълим олувчиларни меҳнат жамоаларида тарбиялаш (меҳнат, маънавий ва жисмоний тарбиялаш);
ишлаб-чиқаришнинг талаб-эҳтиёжларини инобатга олиб, техника ва технологияларни ривожлантиришнинг янги йўналишлари бўйича кадрларни тайёрлаш, қайта тайёрлаш ва уларнинг малакасини ошириш;
ишлаб чиқаришнинг иқтисодий ва технология муаммоларини ҳал этиш учун олий таълим муассасалари ва илмий ташкилотларнинг илмий салоҳиятини жалб этиш;
педагог кадрларнинг илғор технологиялар соҳасидаги малакасини бевосита ишлаб чиқаришда мунтазам ошириб бориш;
ишлаб чиқаришнинг юқори малакали кадрларини таълим жараёнига ва педагогик фаолиятга жалб этиш;
ишлаб чиқариш амалиётини ўтиш учун таълим олувчиларни иш жойлари билан таъминлаш;
ўзаро интеграцияланган таълим муассасаларини замонавий ускуналар, аппаратлар ва асбоблар билан жиҳозлаш [4; 52-53].
|
| |
O‘z-o‘zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar

|
O‘z-o‘zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar
|
bet | 42/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.orgO‘z-o‘zini nazorat va muhokama qilish uchun savollar:
«O’rta maxsus, kasb-hunar ta`limi» (O’MKHT) tushunchasi nima?
2. O’MKHT ta`lim muassasalari, akademik litsey, kasb-hunar kolleji tushunchalari nima?
Tavsiya etilgan adabiyotlar:
Abdiquddusov O., Rashidov H. Kasb-hunar ta’limi pedagogikasi.O‘quv qo‘llanma. – T: O‘MKHTTKMOvaUQT instituti, 2009. - 120 b.
Muslimov N.A., Mullaxmetov R.G. Kasb tanlashga yo‘llash. O‘quv qo‘llanma. –T.: 2007. - 165 b.
Olimov Q.T. Kasb ta’limi uslubiyati. O‘quv qo‘llanma. –T.: 2006. - 164 b.
Xakimova M.Kasbiy pedagogika. O‘quv qo‘llanma. –T.: 2007. - 193 b.
Xasanboyev J., Sariboyev H., Niyozov G., Hasanboyeva O., Usmonboyeva M. Pedagogika. O‘quv qo‘llanma. –T.: 2006. - 158 b.
10-MAVZU. TA`LIM VA ISHLAB CHIQARISH O’RTASIDAGI ALOQALARNI AMALGA OSHIRISH JARAYONLARI
Reja:
Ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlar sharoitida kasbiy ta`lim tizimini isloh qilish.
2. Ijtimoiy hamkorlar bilan faoliyat yuritishda ta`lim muasasalarining mustaqilligini oshirish.
O’rta-maxsus kasb-hunar ta`limi bitiruvchilarining ishlab chiqarishga moslashuvi.
Тушунчалар ва таянч иборалар.
Интеграция, таълим, фан, ишлаб чиқариш
Мавзунинг қисқача таърифи.
Кичик мутахассисларнинг ўқишни тугатгандан сўнг корхоналарда ишлаб чиқариш жараёнларига киришиб кетиш жараёнининг ижтимоий жиҳатлари. Кичик мутахассисларнинг ўқишни тугатгандан сўнг корхоналарда ишлаб чиқариш жараёнларига киришиб кетишнинг психологик жиҳатлари. Ҳозирги кунда жамиятимизда ижтимоий-иқтисодий ўзгаришларнинг жадал амалга оширилиши, таълим тизимининг босқичма-босқич ислоҳ қилиб борилиши-мураккаб ижтимоий ҳодиса сифатида умумэътиборли ва маънавий қизиқишига молик жараёнга айланди. Таълим тизимининг умумий мақсади тенг ҳуқуқли ва демократик давлат талабига жавоб берувчи жамият аъзоларини тарбиялаб беришдан иборатдир. Касбий ишлаб чиқариш фаолиятига мослашув ёрдамида инсон ҳаётига, ижтимоий муносабатлар ривожланишига маълум таъсир кўрсатиш мумкин. Ишлаб чиқаришга мослашувнинг ижтимоий уйғунлашуви эса техникани тараққий эттиришнинг муҳим омили ҳисобланади. Бўлажак кичик мутахассисларни тайёрлашдаги мураккаб муаммолар қаторида ишлаб чиқариш фаолиятига мослашув ҳам ўзига хос ўрин тутади.
Корхоналрнинг янги хўжалик юритишга ўтиши, фаолият турлари кенгайиши ва ўзгариши, ўрта ва кичик бизнес ривожланиши ва жамиятнинг юқори малакали мутахассисларни тайёрлаш ижтимоий буюртмасини бажариш. Ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар шароитида касбий таълим тизимини ислоҳ қилиш. Кичик мутахассиларга (коллеж битурувчиларига) қўйиладиган талаблар. «Ижтимоий ҳамкорлик» тушунчаси. Ижтимоий ҳамкорлар билан фаолият юритишда таълим муасасаларининг мустақиллигини ошириш. Корхона ва таълим муассасаларининг янги турдаги ҳамкорлик шакллари: ижтимоий ҳамкорлар билан икки ёқлама, уч ёқлама шартномалари.
|
| |
Mustahkamlovchi materiallar –

|
Mustahkamlovchi materiallar –
|
bet | 3/3 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #133029 |
Bog'liq 776066 (1)Mustahkamlovchi materiallar – monofilamentlar, jabduqlar, matolar Monofilament - shisha, organik, uglerod, bor, kremniy karbid, metall, qisqa tolali armatura
Talablar
mustahkamlash bosqichi
Yuqori qiymatlar
qattiqlik
Yuqori
kimyoviy
barqarorlik
Quvvat
Nanotexnologiya – bu elektronika va boshqa yuqori texnologiyali ishlab chiqarishlarni rivojlantirishning navbatdagi mantiqiy bosqichidir
- Zamonaviy elektronikaning rivojlanishi qurilmalar hajmini kamaytirish yo'lidan boradi va klassik ishlab chiqarish usullari o'zlarining tabiiy iqtisodiy va texnologik to'siqlariga mos keladi, bu erda qurilma hajmi kamaymaydi, ammo iqtisodiy xarajatlar eksponent ravishda oshadi.
- Nanoelektronika bu qattiq jismlar fizikasi, kvant elektronikasi, fizik kimyo va yarim o'tkazgichli elektronika texnologiyasi yutuqlari asosida shakllanadigan fan va texnikaning yangi sohasi.
Nanob'ektlar quyidagi sinflarga bo'linadi
Uch o'lchovli zarrachalar
portlash natijasida olingan
Supero'tkazuvchilar, plazma
Sintez, tiklash
yupqa plyonkalar va boshqalar.
Ikki o'lchovli ob'ektlar –
olingan filmlar
molekulyar usullar bilan
qatlamlar, usul
ion qatlami,
Bir o'lchovli ob'ektlar –
Viskerlar, bu narsalar
usul bilan olinadi
molekulyar qatlamlash,
moddalarni kiritish orqali
silindrik
mikroporlar
Nanotexnologiyaning vazifalari
- O'zgartirilgan molekulyar tuzilishga ega bo'lgan qattiq moddalar va sirtlarni (materiallar va plyonkalar) yaratish va bular og'ir metallar, matolar, plastmassalar, o'z-o'zini davolaydigan materiallardir.
- Molekulalarni tuzish orqali yangi kimyoviy moddalar yaratish (kimyoviy reaktsiyalarsiz)
- Yangi turdagi supero'tkazgichlarni yaratish
- turli xil elektr o'tkazuvchanligiga ega tuzilmalarni olish uchun (o'ta sovuq).
- Aniq (aniq) nanomanipulyatorlarni yaratish – nanorobot kollektorlari (montajchilar).
- Yangi tamoyillarni ishlab chiqish va ular bilan birga yangi avlod Ultra miniatyurali super tezkor axborotni qayta ishlash tizimlari – axborot tizimlari.
Axborot tizimlari axborotni qabul qilish, qayta ishlash va uzatishni ta'minlash. Axborot tizimlari - Bular tashqi ta'sirlarni o'zgartiradigan turli xil sensorlar (tovush, turli xil mahalliy intensivlikdagi yorug'lik maydoni ko'rinishidagi tasvir, bosim, harorat, muhitning kimyoviy tarkibi va boshqalar).
Nanoelektronikaning istiqbollari:
- Mikroelektronika sanoat miqyosida "atom yig'ilishi" amalga oshiriladigan birinchi sanoat bo'ladi.
- Kompaniya AMD kompaniya bilan birgalikda IBM qo'shimcha izolyatsiya qatlami qo'llaniladi SOI, qo'shimcha oqim tufayli oqimning oqishini oldini oladi transistorni tashkil etuvchi tuzilmalarning izolyatsiyasi.
- Kompaniya ALTAIR Nanotechnologies (AQSh) 10-15 daqiqa zaryadlash vaqti bilan lityum - ionli akkumulyator elektrodlari uchun innovatsion material yaratilishini e'lon qildi.
- E'TIBORINGIZ UCHUN TASHAKKUR
|
| |
Shakllamang - Композиты в нанотехнологиях

|
Композиты в нанотехнологиях
|
bet | 2/3 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #133029 |
Bog'liq 776066 (1)Shakllamang
kimyoviy
birikmalar yoki
qattiq eritmalar
Bo'lishi kerak
o'zaro
neytral
Bo'lishi kerak
yaqin
koeffitsientlar
volumetrik va chiziqli
kengaytmalar
Talablar
materiallar
matritsalar va
mustahkamlovchi
komponent
Mustahkamlovchi material turiga ko'ra
kompozitlar ikki guruhga bo'linadi
Dispers-qattiqlashtirilgan
Tolali
Dispers-qattiqlashtirilgan kompozitsiyalar Qabul qilish texnologiyasi - kukunli metallurgiya va 3 bosqichdan iborat
Matritsa – alyuminiy, magniy, titan, nikel, volfram,
Mustahkamlash bosqichi (ikkinchi qatlam) – karbidlar, nitridlar, boridlar, oksidlar
3. Plastik deformatsiya
olingan
zichlikni oshirish uchun massalar
1. Kukunli aralashmalarni olish
2. Kukunlarni bosish va keyin sinterlash
Polimer bilan
matritsa
Uglerod bilan
matritsa
Bilan
Metallliklar
koy
matritsa
Elyaf turlari
kompozitlar
Tolali kompozitsiyalar
Qabul qilish texnologiyasi - kompozit turiga bog'liq.
Turlari
kompozitlar
Polimer matritsasi bilan
Uglerod matritsasi bilan
Metall matritsa bilan
Mustahkamlovchi komponent bog'lovchi polimer bilan singdiriladi va bosim ostida yuqori haroratda hosil bo'ladi
Uglerod tolasi matritsa materiali (uglerod o'z ichiga olgan qatron) bilan singdiriladi, ya'ni.cho'kayotgan uglerod tolalar orasidagi ko'priklarni hosil qilib, matritsa hosil qiladi. Qattiqlashish uchun grafitizatsiya amalga oshiriladi
1 bosqich - oldindan namlangan jabduqlar, to'rlar va boshqalar bilan matritsali metall bilan qoplangan tolalarni olish.
2 bosqich - payvandlash, chiziqlar, lentalar, quvurlar hosil qilish uchun issiq presslash orqali ulanadi, so'ngra kerakli shakl va o'lchamlarni beradi
|
| |
§. Ish.
  — mehanik ish.  A

|
§. Ish.
— mehanik ish. A
|
bet | 38/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq Mexanika31§. Ish.
— mehanik ish. A — ish, [A]=J.
Energiyaning o’zgarishi ish deyiladi.. Ish — skalyar kattalik.
— mehanik ish.
F — kuch, [F]=N; s — ko’chish, [s]=m; α — kuch va ko’chish orasillfgi burchak;
1 N kuch ta’sirida jism 1m masofaga ko’chsa 1 J ish bajaradi.
α=0 bo’lsa A=Fs (A>0)
|
|
0º<α<90º bo’lsa A=Fscosα (A>0)
|
|
α=90º bo’lsa A=0
|
|
90º<α<180º bo’lsa A=Fscosα (A<0)
|
|
α=180º bo’lsa A=-Fs (A<0)
|
|
F;S yoki F;x yoki F;Δl grafigidagi yuza ishni beradi.
Markazga intilma kuch ish bajarmaydi.
— og’irlik kuchini bajargan ishi.
— a tezlanish bilan ko’tarilgandagi ish.
Jism pastga xarakatlanganda og’irlik kuchining ishi musbat bo’ladi, ya’ni og’irlik kuchi ish bajaradi.Jism yuqoriga xarakatlanganda og’irlik kuchining ishi manfiy bo’ladi, ya’ni tashqi kuchlar ish bajaradi. Shuning uchun yopiq traektoriya bo’ylab ko’chirilganda og’irlik kuchini bajargan ishi nolga teng bo’ladi.
Gorizontal harakatda og’irlik kuchining bajargan ishi nolga teng.
Og’rlik kuchi va elastiklik kuchlarining bajargan ishi traektoriya shakliga bog’liq emas. Bajargan ishi yo’lga bogliq bo’lmaydigan kuchlar konservativ kuchlar deyiladi (og’irlik kuchi, elastiklik kuchi, elektrostatik kushlar)..
|
|
??? 1)Ish deb nimaga aytiladi? 2)Ish vektor kattalikmi yoki skalyar? 3)Og’irlik kuchining ishi qanday ifoda yordamida hisoblanadi? 4)O’girlik kuchining bajargan ishi qachon manfiy, qachon musbat bo’ladi? 5) Markazga intilma kuchning bajargan ishi nimaga teng?
Takrorlash uchun masalalar.
Ish birligi 1J ni tariflang.
1 N kuch ta’sirida jism 1 m masofaga ko`chsa, 1J ish bajaradi.
1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish berilsa, 1 J ish bajaradi.
1 s ichida jism tezligi 1 m/s ga o`zgarsa, 1 J ish bajaradi. D) T.J.Y.
O`quvchi masalani yechib, 26 kg·m/s2·m javobda ega bo`ldi. U qanday kattalikni aniqlagan?
Kuch. B) Ish. C) Impuls. D) T.J.Y.
0,2 m yo`lda necha nyuton kuch 100 J ish bajaradi? A) 20. B) 500. C) 2. D) 50.
|
| |
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma - bet 40

|
Do’stov Shuhratning daftaridan qisqacha ko’chirma
|
bet | 40/54 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 2,27 Mb. | | #143558 |
Bog'liq MexanikaNum— qurilma olayotgan umumiy quvvati (umumiy quvvat). [Num]=W.
Shuni esda tutish kerakki doim η<1 yoki η<100% bo’ladi, chunki Af ish Aum ishning bir qismi bo’lganligi uchun Af<Aum.
— qiya tekislikning F.I.K.
Qiya tekislikning qiyalik burchagi oshishi bilan uning F.I.K. I oshadi.
— ko’chmas blokning F.I.K.i
— ko’char blokning F.I.K.i
??? 1)Quvvat deb nimaga aytiladi? 2)Quvvat vektor kattalikmi yoki skalyar? 3)1 ot kuchi necha vattga teng? 4)F.I.K. deb nimaga aytiladi? 5)F.I.K. vektor kattalikmi yoki skalyar?
Takrorlash uchun masalalar.
Quvvat birligi 1 W ni ta’riflang.
1 s davomida 1 J ish bajaradigan mashina (yoki ish bajaruvchi) ning quvvati 1 W deyiladi.
1 N kuch ta’sirida jismni 1 m masofaga ko’chiradigan mashina quvvati 1W deyiladi.
1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish beradigan mashina quvvati 1W deyiladi.
1 s ichida jism tezligi 1 m/s ga o’zgarsa, quvvat 1W deyiladi.
Foydali quvvati 50 kW bo’lgan kran yukni ko’tarishda 3MJ foydali ish bajardi. Yuk tekis ko’tarilgan bo’lsa, ko’tarilish necha sekund davom etgan? A) 50 B) 60 C) 70 D) 90.
Mashina yuk tashishda 30 kW quvvatga erishdi. Bu mashina 45 minutda qancha ish bajaradi ?
81 MJ B) 1,35 MJ C) 1,5 kJ D) 75 MJ.
33§. Tebranishlar.
Davriy ravishda takrorlanuvchi harakat tebranish deyiladi.
B ir marta to’liq tebranishga ketgan vaqt tebranish davri deyiladi.
— tebranish davri [T]=s
1>
|
| |
Маданият - download

Qidiruv: Маданият
1 Ўзбекистон республикаси
«илм-фан, маданият, техника ва технологияларнинг замонавий ютуқлари ҳамда уларнинг иқтисодиётга татбиқИ» мавзусида
1,03 Mb.
5
o'qib
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта
«Жисмоний маданият назарияси ва методикаси» фанидан ўқув-услубий мажмуа. Гулистон-2018. бет
1,11 Mb.
99
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tekshirish - Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби хореография санъати факультети

|
Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби хореография санъати факультети
|
bet | 48/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.orgTekshirish – nazoratning tarkibiy qismi bo‘lib, uning asosiy didaktik vazifasi ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilar o‘rtasida aloqani ta’minlash, ta’lim beruvchi tomonidan o‘quv materialini o‘zlashtirish haqida obektiv axborot olinishi hamda bilimlardagi kamchilik va nuqsonlarni o‘z vaqtida aniqlashdir. Shuningdek, tekshirishning maqsadi nafaqat ta’lim oluvchining bilim darajasi va sifati, balki uning o‘quv mehnati hajmini ham aniqlashdan iborat.
Ta’lim oluvchilarning bilim va malakalarini tekshirish quyida ko‘rsatilgan mantiqiy ketma-ketlikda olib boriladi: ta’lim oluvchilarning bilim darajasini oldindan aniqlash; mavzuni o‘zlashtirishni joriy tekshirish; bilim, ko‘nikma va malakalarni egallanganligining takroriy tekshirish; yaxlit bo‘lib yoki kursning alohida mavzusi bo‘yicha davriy tekshirish; ta’lim jarayonining barcha bosqichlarida egallangan bilim, ko‘nikma va malakalarini yakuniy tekshirish va hisobga olish.
Ma’lumki, ta’lim jarayonidagi natijalarni hisobga olish, tekshirish va bilimni nazorat qilish (monitoringga e’tibor berish) hamda baholash pedagogik faoliyatda muhim bosqichlardir. Jumladan, mazkur faoliyatda ta’lim oluvchining bilimini haqiqiy va adolatli baholash hamda natijalarni ularga muntazam ravishda ma’lum qilib borish katta tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi.
Ta’lim oluvchilar bilimini nazorat qilish va baholashni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, ularda o‘tilgan fanlarga nisbatan ijodiy yondashish, mustaqil fikrlash, o‘z bilimini doimiy ravishda oshirish, adabiyotlardan keng foydalanishni yo‘lga qo‘yish demakdir. Shu bilan birga ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchi o‘rtasidagi uzviy bog‘lanishdagi faoliyat olib borishni yuzaga keltiradi, ya’ni o‘qitishning o‘zaro aloqador ikki vositasini yuzaga keltiradi. Bu ta’lim beruvchi faoliyati va ta’lim oluvchining mehnatga ongli munosabatini uzluksiz jarayon sifatida doimiy bo‘lib turishini ta’minlaydi.
Bunda professor – o‘qituvchilarning ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlarga puxta tayyorgarlik ko‘rishi, baholashga doir meyor va mezonlarni, savolnomalar, test savollari va turli boshqotirmalar hamda tayanch tushunchalarni tuzishdagi mas’uliyatli yondashishi va tinimsiz mehnati yotadi.
|
| |
– мавзу Ta’limni standartlashtirish

|
– мавзу Ta’limni standartlashtirish
|
bet | 54/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.org12 – мавзу Ta’limni standartlashtirish.
ТАЪЛИМНИ СТАНДАРТЛАШТИРИШ. ЎРТА МАХСУС КАСБ-ҲУНАР ТАЪЛИМИ МАЗМУНИ, МАҚСАД ВА ВАЗИФАЛАРИ
Reja:
Standart, standartlashtirish me`yorlari tushunchalari.
Standartlashtirishning me`yoriy elementlari. Standartlashtirish turlari.
Тушунчалар ва таянч иборалар.
стандарт, стандртлаштириш, давлат таълим стандарти, ўқув режа, ўқув дастури
Мавзунинг қисқача таърифи.
Цивилизация ривожланишининг бошланғич даврларида стандартлаштириш кўрсаткичларини вужудга келиши. Халқаро ва миллий стандартлар. Стандарт, стандартлаштириш меъёрлари тушунчалари. Ишлаб чиқаришда стандартлаштириш. Ўзбекистон Республикасида “Стандартлаштириш тўғрисида” ги Қонун. Стандартлаштириш, таълим стандарти, ЎМКҲТ таълим стандарти тушунчалари. Стандартлаштиришнинг меъёрий элементлари. Стандартлаштириш турлари. ЎМКҲТ давлат таълим стандартларинингш функциялари ЎМКҲТ ДТС мақсади, функциялари, вазифалари, тамойиллари. ЎМКҲТ ДТС. ДТСга, уни ишлаб чиқиш ва амалда қўллашга қойиладиган талаблар. ДТСни ишлаб чиқиш ва амалга киритиш босқичлари. ДТСнинг таркибий қисмлари. Стандартлаштириш объектлари. ДТС мазмуни. ДТСнинг Давлат ва миллий-минтақавий таркибий қисмлари. Бозор муносабатларига ўтиш шароитларида касбий таълим сифатига талаблар. ДТС киритилиши касб-ҳунар коллежларида малакали мутахассисларни тайёрлаш сифатини баҳолашнинг асосий мақсади сифатида. “Таълим сифати”, “таълим сифатини назорат қилиш”, “таълим сифатини баҳолаш” тушунчалари. Стандартлаштириш, таълим стандарти, ЎМКҲТ таълим стандарти тушунчалари. Стандартлаштиришнинг меъёрий элементлари. Стандартлаштириш турлари. Ўрта махсус касб-ҳунар таълими мазмуни (давлат таълим стандартлари, ўқув режалари ва дастурлари). Ўрта махсус касб-ҳунар таълими ўқув муассасалари турлари ва улардаги таълим-тарбия жараёни.
7.3. Стандарт, стандартлаштириш меъёрлари тушунчалари.
|
| |
IV. TA’LIM TIZIMINI BOSHQARISH - Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби хореография санъати факультети

|
Тошкент давлат миллий рақс ва хореография олий мактаби хореография санъати факультети
|
bet | 123/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.orgIV. TA’LIM TIZIMINI BOSHQARISH
25-modda. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining ta’lim soxasidagi vakolatlari
26-modda. Ta’limni boshqarish bo‘yicha maxsus vakolat berilgan davlat organlarining xuquq doirasi
27-modda. Maxalliy davlat xokimiyati organlarining ta’lim soxasidagi vakolatlari
28-modda. Ta’lim muassasasini boshqarish
29-modda. Ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlari bilan nodavlat ta’lim muassasalari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
25-modda. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining
ta’lim soxasidagi vakolatlari
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining ta’lim soxasidagi vakolatlariga quyidagilar kiradi:
ta’lim soxasida yagona davlat siyosatini amalga oshirish;
ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlariga raxbarlik qilish;
ta’limni rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirish;
ta’lim muassasalarini tashkil etish, qayta tashkil etish va tugatish tartibini belgilash;
ta’lim muassasalarini akkreditatsiyadan, pedagog, ilmiy kadrlarni attestatsiyadan o‘tkazish tartibini belgilash;
boshqa davlatlarning ta’lim muassasalariga O‘zbekiston Respublikasining xududida ta’lim faoliyati bilan shug‘ullanish xuquqini beruvchi ruxsatnomalar berish;
qonun xujjatlariga muvofiq xorijiy davlatlarning ta’lim to‘g‘risidagi xujjatlarini tan olish va xujjatlarning ekvivalent ekanligini qayd etish tartibini belgilash;
davlat ta’lim standartlarini tasdiqlash;
davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi ma’lumot to‘g‘risidagi xujjatlarni tasdiqlash va ularni berish tartibini belgilash;
davlat grantlari miqdori va ta’lim muassasalariga qabul qilish tartibini belgilash;
davlat oliy ta’lim muassasasining rektorlarini tayinlash;
ta’lim oluvchilarni akkreditatsiya qilingan bir ta’lim muassasasidan boshqasiga o‘tkazish tartibini belgilash;
qonun xujjatlariga muvofiq boshqa vakolatlar.
|
| |
-modda. Ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlari bilan

|
-modda. Ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlari bilan
|
bet | 125/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.org29-modda. Ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlari bilan
nodavlat ta’lim muassasalari o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar
Ta’lim soxasidagi davlat boshqaruvi organlari nodavlat ta’lim muassasalarida ta’lim to‘g‘risidagi qonun xujjatlariga rioya etilishini nazorat qiladi.
Nodavlat ta’lim muassasalari ta’lim to‘g‘risidagi qonun xujjatlarini buzgan taqdirda, akkreditatsiya qilgan organlar ularning faoliyatini qonun xujjatlariga muvofiq to‘xtatib qo‘yishga xaqli.
Nodavlat ta’lim muassasalariga qabul davlat o‘quv yurtlari uchun belgilangan tartibda va muddatlarda amalga oshiriladi.
V. YAKUNLOVCHI XULOSALAR
30-modda. Ota-onalar yoki qonuniy vakillarning vazifalari
31-modda. Ta’limni moliyalash
32-modda. Ta’limni rivojlantirish fondlari
33-modda. Xalqaro xamkorlik
34-modda. Ta’lim to‘g‘risidagi qonun xujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik
30-modda. Ota-onalar yoki qonuniy vakillarning vazifalari
Voyaga yetmagan bolalarning ota-onalari yoki qonuniy vakillari bolaning qonuniy xuquqlari va manfaatlarini ximoya qilishlari shart xamda ularning tarbiyasi, maktabgacha, umumiy o‘rta, o‘rta maxsus, kasb-xunar ta’limi olishlari uchun javobgardirlar.
31-modda. Ta’limni moliyalash
Davlat ta’lim muassasalarini moliyalash respublika va maxalliy byudjetlar mablag‘lari, shuningdek byudjetdan tashqari mablag‘lar xisobidan amalga oshiriladi.
32-modda. Ta’limni rivojlantirish fondlari
Ta’limni rivojlantirish fondlari qonun xujjatlarida belgilangan tartibda yuridik va jismoniy shaxslarning, shu jumladan, chet ellik yuridik va jismoniy shaxslarning ixtiyoriy badallari xisobidan tashkil etilishi mumkin.
33-modda. Xalqaro xamkorlik
Ta’lim muassasalari ta’lim muammolari yuzasidan xalqaro xamkorlikda ishtirok etadilar, chet davlatlarning tegishli o‘quv yurtlari bilan bevosita aloqalar o‘rnatish, qonun xujjatlarida belgilangan tartibda ular bilan qo‘shma o‘quv yurtlari tashkil etish xuquqiga ega.
|
| |
-MAVZU KASBIY FAOLIYAT VA UNING OB`EKTLARI

|
-MAVZU KASBIY FAOLIYAT VA UNING OB`EKTLARI
|
bet | 47/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.org11-MAVZU KASBIY FAOLIYAT VA UNING OB`EKTLARI
Reja:
O’qituvchining pedagogik va kasbiy faoliyati.
O’qituvchining pedagogik qobiliyati.
Bugungi kun o’qituvchisiga qo`yilayotgan zamonaviy talablar.
O’qituvchining pedagogik va kasbiy faoliyati
O‘zbekisiton Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2010 yil 25 avgustdagi 333-sonli buyrug‘i bilan tasdiqlangan “Oliy ta’lim muassasalarida talabalar bilimini nazorat qilish va baholashning reyting tizimi to‘g‘rsida”gi nizomda “Talabalar bilimini nazorat qilish va reyting tizimi orqali baholashdan maqsad ta’lim sifatini boshqarish orqali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashga erishish, talabalarning fanlarni o‘zlashtirishida bo‘shliqlar hosil bo‘lishini oldini olish, ularni aniqlash va bartaraf etishdan iborat.
Reyting tizimining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
talabalarda Davlat ta’lim standartlariga muvofiq tegishli bilim, ko‘nikma va malakalar shakllanganligi darajasini nazorat qilish va tahlil qilib borish;
talabalar bilim, ko‘nikma va malakalarini baholashning asosiy tamoyillari: Davlat ta’lim standartlariga asoslanganlik, aniqlik, haqqoniylik, ishonchlilik va qulay shaklda baholashni ta’minlash;
fanlarning talabalar tomonidan tizimli tarzda va belgilangan muddatlarda o‘zlashtirilishini tashkil etish va tahlil qilish;
talabalarda mustaqil ishlash ko‘nikmalarini tahlil rivojlantirish, axborot resurslari manbalarida samarali foydalanishni tashkil etish;
talabalar bilimini xolis va adolatli baholash hamda uning natijalarini vaqtida ma’lum qilish;
talabalarning fanlar bo‘yicha kompleks hamda uzluksiz tayyorgarligini ta’minlash;
o‘quv jarayonining tashkiliy ishlarini kompyuterlashtirishga sharoit yaratish”, deb ta’kidlanadi.
Yuqorida keltirilgan hujjatdagi asosiy maqsaddan va qator vazifalardan quyidagi talablar kelib chiqadi.
Ta’limning tarkibiy qismlari o‘zaro bog‘liq va aloqador bo‘lib, u pedagogik jarayon hisoblanadi. Bu jarayonning samaradorligi ko‘p jihatdan tashkil etilgan ta’lim vositalari tizimiga bog‘liqdir. Bu vositalar butun ta’lim tizimining tarkibiy qismi deb qaralgandagina o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi va ta’limning umumiy vazifalarini muvaffaqiyatli hal etishda yordam beradi.
Ma’lumki, ta’lim jarayonining muhim tarkibiy qismlaridan biri – nazorat va hisobga olishdir. Bu tushunchalar o‘ziga xos mohiyat va xususiyatlarga ega. Ta’lim beruvchi nazorat va hisobga olishni to‘g‘ri tashkil etsa, ta’lim jarayonining samaradorligi ortadi. Buning uchun ta’lim beruvchi ta’lim oluvchining o‘quv materiallarini o‘zlashtirish darajasini aniqlab borishi lozim.
Nazorat (ta’lim jarayonida) ta’lim oluvchining bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, o‘lchash va baholash jarayonini anglatadi. Aniqlash va o‘lchash esa tekshirish deb ataladi.
|
| |
Ўрта-махсус касб-ҳунар таълими битирувчиларининг ишлаб чиқаришга мослашуви

|
Ўрта-махсус касб-ҳунар таълими битирувчиларининг ишлаб чиқаришга мослашуви
|
bet | 45/146 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #142672 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi то-fayllar.orgЎрта-махсус касб-ҳунар таълими битирувчиларининг ишлаб чиқаришга мослашуви.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 11 февралдаги “Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг ишлаб чиқариш амалиётини ташкил этиш ва ўтказишни такомиллаштириш тўғрисида” ги 40 - сонли қарорининг ижросини таъминлаш мақсадида Ўрта махсус, “Касб-ҳунар коллежлари ўқувчилари томонидан корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда ишлаб чиқариш амалиётини ўташ тартиби тўғрисида” ги низом ишлаб чиқилди. Ушбу Низомда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2009 йил 11 февралдаги “Касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг ишлаб чиқариш амалиётини ташкил этиш ва ўтказишни такомиллаштириш тўғрисида” ги 40-сонли қарори ижро учун қабул қилиниши, “Касб-ҳунар коллежлари ўқувчилари томонидан корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда ишлаб чиқариш амалиётини ўташ тартиби тўғрисида” ги низом иловага мувофиқ амалиётга жорий этилиши, касб-ҳунар коллежлари ўқувчиларининг ишлаб чиқариш амалиётини ташкил этиш ва ўтказишни такомиллаштириш билан боғлиқ чора тадбирларнинг амалга оширилиши юзасидан қатъий мониторинг олиб бориш жадвалини ишлаб чиқиш ва ўрнатилган тартибда амалиётга жорий этиш, касб-ҳунар коллежлари илмий педагогик кенгашларида ўқувчиларнинг корхоналар, муассасалар ва ташкилотларда ишлаб чиқариш амалиётини ўташ натижаларини мунтазам равишда таҳлил этиб бориш каби вазифалар тилга олинган.
Кадрлар тайёрлаш Миллий дастурида кадрлар тайёрлаш тизимини ривожлантиришнинг асосий йўналишларидан 4.14. Ишлаб чиқариш ва таълим тизими интеграциялашувини ривожлантиришда ўқув-ишлаб чиқариш мажмуаларини (марказларини) ташкил этиш ва уларни ривожлантириш, замонавий ускуналар, аппаратлар ва асбоблар билан жиҳозлаш рағбатлантирилади. Кадрлар тайёрлаш ва биргаликдаги илмий-технологик ечимлар яратишда корхоналарнинг ишлаб чиқариш салоҳиятидан самарали фойдаланилади. Ишлаб чиқаришда кадрлар тайёрлаш қўллаб-қувватланади. Илғор технология соҳасида педагог кадрларнинг малакаси бевосита ишлаб чиқаришда мунтазам равишда ошириб борилади6.
Мустақил иш.
Назорат савол ва топшириқлари:
Ижтимоий-иқтисодий ўзгаришлар шароитида касбий таълим тизими қандай ислоҳ қилинади?
2. Ижтимоий ҳамкорлар билан фаолият юритишда таълим муасасаларининг мустақиллиги қандай амалга оширилади?
3. Ўрта-махсус касб-ҳунар таълими битирувчиларининг ишлаб чиқаришга мослашуви қандай амалга оширилади?
Мустақил иш топшириқлари:
Қуйидаги “Тоифалаш жадвал”ларини тўлдиринг:
1-жадвал
|
| |