Aqli zaiflikning etiologiyasi turlicha

|
Aqli zaiflikning etiologiyasi turlicha
|
bet | 3/8 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 35,88 Kb. | | #114634 | Turi | Referat |
Bog'liq Aqli zaiflik muammosi Aqli zaiflikning etiologiyasi turlicha: Aqli zaiflik homilaning ona qornidaligida, tug'ilishda yoki ilk rivojlanish davrida markaziy nerv tizimining genetik buzilishlari, jarohatlar, asfiksiya, infeksiyalar, intoksikatsiyalar oqibatida kelib chiqadi. Aqli zaiflikning asosiy formalarini klinik tavsifi jarohatning patogenezi, salbiy tasirning vaqti bilan chambarchas bog'liqdir. Ontogeneznmg ilk bosqichlarida markaziy nerv tizimining jarohatlanishida (1,5yoshgacha) birinchi navbatda po’stloq tizimining shakllanishiga zarar yetadi. Jarohatlanishning morfologik ko’rinishda va psixik nuqsonning klinik namoyon bo’lishida rivojlanmay qolish ustun bo’ladi. Bunday hollarda oligofreniyalarning turli variantlari haqida gapirish mumkin. Kattaroq yoshda, ya’ni bosh miyaning po’stloq tizimining nisbatan yetilganroq davrda yuz bergan salbiy ta’sir natijasidagi nerv tizimining morfologik va klinik ko’rinishda demensiyaning turli ko’rinishlari ustunlik qiladi. OLIGOFRENIYA - (grekcha oligos - kam, freno - aql) markaziy nerv sistemasining jarohatlanishi natijasida (embrionligidan to 1,5-2 yoshgacha) psixik faoliyatning murakkab formalarining rivojlanmay qolishi. Shu sababli biz oligofreniya atamasidan foydalanamiz. «Oligofreniya» terminining klinik ko’rinishi quyidagilar bilan harakterlanadigan holatlarni nazarda tutadi: 1. Psixik rivojlanmay qolganlikning turg'un harakterdaligi; 2. Intellektual nuqson tuzilishda mavhum tafakkurning zaifligini ustunligi; 3. Progrediyentlikning yo’qligi Oligofreniyaning sabablari turlichadir. Etiologik belgilar bo’yicha oligofreniya ikkita asosiy guruhga ajratiladi: 1. Endogen (genetik) ta’sirlar oqibatida kelib chiqqan, irsiy patologiya bilan bog’langan yoki oilada mavjud bo’lgan yoki ushbu individda birinchi marta paydo bo’lgan oligofreniya; 2. Ekzogen ta’sirlar natijasida (homilalik yoki postnatal ontogenezning dastlabki bosqichlaridagi infeksiyalar, intoksikatsiyalari, bosh miya travmalari) kelib chiqqan oligofreniya. Tekshirish metodlarining takomillashib borishi munosabati bilan nerv sistemasining genetik jarohatlanishi sabablariga katta ahamiyat berib kelinmoqda va aqli zaiflikning kelib chiqishidagi ko’p hollar ana shu sabablarga bog'liq deb ko’rsatilmoqda. Aqli zaiflikning genetik formasiga xromosomalaming turli buzilishlan bilan bog'liq oligofreniya kiradi. Bunda xujayradagi xromosomalarning soni o’zgarishi, mozaik shaklda bo’lishi (ba’zi xujayralarda xromosomalar sonini o’zgarishi, xromosomalarning tuzilishining buzilishi-xromosomalarning bir qisminmg yo’qolishi (deletsiya), bir xromosomaning qismini boshqasiga qo’shilishi (translokatsiya), xromosoma formasining o’zgarishlari kuzatiladi. Xromosomalar buzilishining sabablari turlicha bo’lib, ular toliq aniqlanmagan. Bularga xususan ota-onalarning generativ xujayralaring to’la rivojlanmaganligi (xromosomalar qatorming noto’g'ri bo’lishi, yosh o’tgan sari ularning «qarishi», kimyoviy moddalar bilan zararlamshi, surunkali kasalliklar, radiatsiya) kiradi. Ota-onalar jinsiy xujayralarining rivojlanmay qolishida, xujayralarning bo’linishi jarayonida xromosomalarning ajralishi buziladi va turli variantdagi xromosomalarning buzilishi kelib chiqadi. Genetik sabablarga ko’ra oligofreniyaning ikkinchi guruh enzimolatiya-turli fermentlarning tug’ma rivojlanmay qolganligi tufayli moddalar almashinuvining buzilishi natijasida kelib chiqadi. Hozirgi vaqtda genetik sabablarga ko’ra moddalar almashinuvining buzilishi natijasida kelib chiqadigan aqli zaiflik (fenilketonuriva, galaktozemiya. gistidinamiya, gistinuriya, tirozimemya, fruktozuriya va boshqalar) ko’p kuzatilmoqda. Eng ko’p fenilketonuriya uchraydi. Bu kasalliklarda ma’lum bir fermentnmg tug'ma yo’q bo’lishi organizmda zaharli moddalarni yig'ilishiga olib keladi (fenilalanin, gistidin, arginin, leysin) va bolalarning miyasi zaxarlanadi. Bunday buzilishlar bilan oligofreniyaning bir qator og’ir formalarini kelib chiqishi bog'liqdir. Ularning patogenezini yoritish- davolashning samarali yo’llarini topishga yordam beradi. Oligofreniyaning kelib chiqishida poligen turdagi irsiyatga ham alohida ahamiyat beriladi. Bunda avlodda ota-onalardan o’tgan patologik irsiy omillarning to’planishi yuz beradi. Oligofreniyamng ekzogen formasiga shunday holatlar kiritiladiki, bunda nerv tizimining rivojlanmay qolishga homilalik davrida bolaning miyasiga tashqi salbiy ta’sirlar sabab bo’ladi. Bularga embrionlik, homilalik davrida turli surunkali (toksoplazmoz, sifilis va boshqalar) va o’tkir (onaning homiladorlik vaqtida qizilcha, gripp, epidemik parotit, infeksiyali gepatit, toshma chechak va boshqalar) yuqumli kasalliklarning ta’siri natijasida kelib chiqadigan oligofreniyamng formalari kiritiladi. Ona organizmining alkogol, kimyoviy moddalar, shuningdek ba’zi dori- darmonlar (antibiotiklar. kulfanilamidlar, barbituratlar, xinin, gormonlar va hokazo) bilan zaharlanishi ham oligofreniyaning kelib chiqishiga sabab bo’ladi. Radiaktiv va rentgendan nurlanish ham homilaga va ota-onalarning hujayralariga patogen tarzda ta’sir ko’rsatadi. Onadagi turli endokrin kasalliklar ham (diabet, qalqon, bezlarining, gipofizning jarohatlari) patogen rol o’ynaydi. Homiladorlikdagi toksikozlar, vitaminlar muvozanatining buzilishi ham salbiy ta’sir ko’rsatadi. Onadagi yurak-tomir tizimidagi, o’pkadagi, jigar va buyraklardagi surunkali yetishmovchiliklar homilaning patologiyasiga olib keladi. Ona va homila qonlarining rezus-omil bo’yicha bir-biriga to’g‘ri kelmasligi ham salbiy oqibatlarga olib keladi. Tug’ilishdan oldin homilada kislorodmng uzoq vaqt yetishmasligi (gipoksiya) miyaning shakllanishiga ta’sir ko’rsatadi. Homilaning zararlanishida ta’sirning vaqti ham muhim ahamiyat kasb etadi. Homiladorlikning dastlabki uch oyi juda xavfli bo’lib, bu vaqtda organizmning muhim tomonlari miyaning shakllanishi yuz beradi. Oligofreniyaning ekzogen shakllariga markaziy nerv sistemasining ilk rivojlanish davrida (1,5-2 yoshgacha) infeksiyalar, intoksikatsayalar va jarohatlar natijasijasidagi zararlanishlar bilan bog'langan psixik yetishmovchiliklaming variantlari ham kiritiladi. Bu hollarda neyroinfeksiyalar orqali yuqtirilgan turli etiologiyadagi meningit, ensefalit, meningoensefalitlar, og’ir kechadigan somatik kasalliklar qizamiq, skarlatina, parotit, dizenteriya va h-zo), nerv sistemasining intoksikatsiyasi (postvaksinal ensefalit) oligofreniyamng vuzaga kelishiga sabab bo’ladi. Postnatal miya jarohatlariga ham alohida e’tibor berish lozim. Bunday jarohatlaming patogenezida gidrotsefaliya katta o’rm egallaydi. Etiologiyasi bo’yicha aralash (endogen-ekzogen) bo’lgan oligofreniyalarmng kelib chiqishi ko’pincha aniq bo’lmaydi. Bunda ko’pincha irsiy omillarning ta’siri katta deb ko’rsatilsa ham, oligofreniyaning bu shakli ekzogen ta’sirlar natijasida ham bo’lib chiqishi mumkin. Kraniostenoz, mikrotsefaliya, gidrotsefaliyaning ba’zilari, kretinizm kiradi. Oligofreniya intellektual yetishmovchilikning namoyon bo’lish darajasiga ko’ra 4 darajaga ajratiladi: yengil, o’rta, og‘ir va chuqur. Yengil darajadagi aqli zaiflik. Diqqatini jamlay oladigan va yaxshi mexanik xotiraga ega bo’lgan yengil darajadagi aqli zaif bolalar maxsus (korreksion) dastur bo’yicha ta’lim olishlari mumkin. Bu dastur aniq-ko’rgazmali metodlarga asoslangan bo’lib, matematika, yozuv, о’qish va boshqa fanlarni o’zlashtirish ancha yengillashtiradi, shuning uchun bola uni 9 yil davomida egallay oladi. Keyinchalik bola kasbiy bilimlarni egallab, o’zi mustaqil ravishda mehnat qila oladi Yengil darajadagi aqli zaif bolalarda nutq malakalanni biroz kechikib o’zlashtiradilat, ularning ко pchiligi nutkdan kundalik maqsadlarda foydalinish, suhbatni qo’llab turish va unda ishtirok etish kunikmalarim egallashga qodir bo’ladilar. Biroq ularning nutqiga fonetik buzilishlar, so’z boyligining cheklanganlig, so’zlarni yaxshi tushunmaslik, qo’llaniladigan so’zlarning ma'nosi aniq bo’lmasligi xos bo’ladi. So’zlar muloqot vositasi sifatida to’liq qo’llanilmaydi. Faol lug’at passiv lug'atdan ortda qolishi kuzatiladi. Ko’rish, eshitish, kinestetik, taktil, hid sezish va ta ’m bilish hislari (sezish) cheklanganligi va sekinlashgani atrof-muhitga mos oriyentikrovkani qiyinlashtiradi.
|
| |