Ҳаво муҳитининг ифлосланиши оқибатлари

|
Ҳаво муҳитининг ифлосланиши оқибатлари
|
bet | 64/66 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 461,48 Kb. | | #111123 |
Bog'liq Suvning tarkibi va tuzilishi Suvning fizik-kimyoviy ko’rsatkichl-fayllar.org7.4. Ҳаво муҳитининг ифлосланиши оқибатлари
Ноқулай метрологик шароитлар натижасида атмосферада чиқинди газлар концентрацияси ошиб бориб, қалин токсик туманлар ҳосил бўлишига сабаб бўлмоқда. Токсик моддаларнинг тўпланиши ҳисобига огар хасталиклардан нобуд бўлиш холлари кузатилмокда. Ҳавони ифлослантирувчилар умумий толиқишни, иш фаолиятини камайтиришни, йўтал, бош айланиши, овознинг бўғилиши, ўпка ва кўзнинг турли касалликларини, организмнинг умумий заҳарланишини, организмни касалликларга қарши курашиш қобилиятининг сусайишини келтириб чиқаради. Йирик шаҳарлар ҳавосида саноат ташламалари, автомобиллардан чиқадиган газлар: қурум, кул, тутун, чанглар ўзига хос қуёш спектрининг ультрабинафша кисмини атмосферанинг қуёш қатламларига етиб келишини қийинлаштиради. Масалан, Париж шаҳридан унча узоқда жойлашмаган саноат корхоналари худудларида ультрабинафша нурлар 0,3 % ни, узоқда жойлашган завод ва фабрикалар ҳудудларида эса 3,0 % ни ташкил қилада. Ультрабинафша нурларнинг етиш-мовчилиги болаларда рахит ва авитамшюз касалликпарини ривожланишига сабаб бўлмокда. Кимёвий моддаларнинг инсон организмига мутаген, концероген, аллерген, атеросклеротик, эмбриотоксик ва хатто жинсий мутация таъсирлари аникданган. Пестицидлар мунтазам меъёрдан 3-4 ва 9 марта кўп кўлланилган ҳудудларда юрак-томир тизимининг касалланиш даражаси 1,2 ва 2,2 марта ошганлиги маълум. Ўсимликларни ҳимоя кзшпцца қўлланиладиган кимёвий воситалар билан жигар ва сийдик йўллари касалликларининг келиб чиқиши ўртасида узвий боғликлик мавжуд. Келажакда пестшшдларни ишлатиш натижасида болаларнинг нобуд бўлиши, аҳоли ўртасида брон-хит, бронхиал астма, авитаминоз ва бошқа касалликларни кескин ортиб бориши башорат қилинмокда. Бронхит, бронхиал астма, ўпка, юрак-томир касалликларининг келиб чиқиш сабаби кўп ҳолларда атмосфера ҳавосининг ифлосланишидандир. Атмосфера ҳавосининг чиқиндилар билан ифлосланиши XX асрдан эътиборан тез суръатлар билан борганлиги қайд этилган. Катга шаҳарларда атмосфера ҳавоси таркибидаги чанг микдорининг ҳар хил бўлиши шаҳарларни озодалигига, кўкаламзорлаштирилганлигига, саноат корхоналарининг катта-кичиклигига ҳамда уларни шаҳар ҳудудида жойлаш-ганлигига боғлиқ. Ҳавонйнг чангли ёки туманли бўлиши ва уларнинг қуёш радиациясига таъсири шаҳар муҳдпини ўзгар-тириб юборади, ҳаво ҳаракатини секинлаштиради, унинг нисбий намлигини камайтириши ҳам мумкин. Шаҳарни қуюқтуман босиши ҳам хавфлидир, чунки туман томчила-ри таркибидаги заҳарли моддалар инсон организмига кир-гач, салбий таъсир кўрсатади. Жумладан, нафас йўлларининг шиллиқ қаватларини яллиғлантириб, турли касаллик-ларни келтириб чиқаради. Шундай туманли кунларда бе-морларнинг аҳволи кескин ёмонлашади. Масалан, сурункали бронхит, эмфизсма, тумов касалликларига дучор бўлган беморлар ўзларини ёмон ҳис қиладилар. Атмосфера ҳавоси-даги чанг заррачалари инсон организмига нохуш таъсир қилади. Чангларнинг асорати улар таркибидаги кимёвий моддаларнинг биологик фаоллигига, табиатига, физик жиҳатига боғлиқ бўлади. Масалан, ҳаводаги чанг таркибида кўрюшин, маргимуш, марганеи, кадмий, фтор аэро-збллари организмга тушиб, сурункали касалликларни пайдо қилади. Жумладан, камқонлик, флюороз, полиартрлт, полиневрит каби касалликлар келиб чиқади. Айниқса, радиоактивлик хусусиятига эга бўлган чанглар ўта хавфлилиги билан ажралиб туради. Радиоактив чанглар нақадар хавфли эканлигини Чернобиль фожиаси ва Семипалатинск полигони асоратлари мисолида кўриш мумкин.
Заҳарли бўлмаган йирик диаметрли чанг заррачалари кўз ва буруннинг шиллиқ қаватларига тушиб, уларни жароҳатлайди, яллиғланиш жараёни бурунда, томоқда, ке-кирдакда ва бронх найларида кузатилади. Бундай ҳоллар ўткир ва сурункали ринит, ларингит, фарингит, трахеит, бронхит ёки трахеобронхит, ларинготрахит каби касаллик-ларни келтириб чиқаради. Нафас йўллари орқали ўпкага кварц чанглари тушса, пневмокониоз касаллигини, электр станциялардан чиқадиган қурумлар таркибида 14,9-19,7% атрофида кремний қўш оқсиди моддасининг бўлиши эса сликоз касаллигини келтириб чиқаради.
Атмосферадаги зарарли қўшимчалар қуёшнинг. ультраби-нафша нурларини тутиб қолади. Йирик шаҳарларда қуёшнинг тўғри нурланишини оекинлаштиради. Атмосфера ҳавосини ифлосланиши унинг электрик хоссаларини, ион таркибини ўзгаришига олиб келади. Америка Қўшма Штатларивднг бир қатор штатларида ўтказилган кузатиш натижалари шуни кўрса-тадики, барча тадқиқот ўтказилган шаҳарларда яшовчи бола-лар ўртасида ҳавоси анча тоза бўлган районларда яшовчи бо-лалардагнга нисбатан ўпка касаллиги кўп қузатилади. Бу ҳол инсон организмига рлтингугурт гази ва сульфатларнинг за-рарли таъсири билан изохланади. Барча мамлакатларда ўпка эмфиземаси билан огриганлар сони ошиб бормокда, аллергик касалликлар ўсмокда. Бунинг асосий сабаби, саноат корхона-ларидан чиққан ташламалардир. Дунё бўйича инсонларнинг 10 фоизи алдергенлар таъсирига учраган. Рак - ўтган асрнинг касаллигидир. Бу ҳам атмосфера ҳавосида катга микдорда кон-цероген, мутаген ва теротоген моддаларнинг мавжудлиги би-лан боғлиқ. Полиииклик ароматик углеводородлар(ПАУ) ҳам катга хавф туғдиради. Атмосфера ҳавосини концеррген углеводородлар бшшн ифлосданиши ва саноат корхоналари, транспорт, шаҳарсозликни ривожланиши ўртасида узвий боғлиқлик мавжуд. Ҳавоси тоза қишлоқ жойларида рак касаллиги билан касалланиш шаҳарлардагидан, айниқса, катта шаҳарлардагидан анча паст. Ўпка раки билан касалланиш эҳгамоли айниқса, чекувчи шаҳарликларда чекмайдиган қишлоқ аҳолисига қараганда 10 марта юқори.
Агмосфера ҳавосининг ифлосланиши ҳайвонларни, қуш ва ҳашаротларни нобуд бўлишига сабабчи бўлади. Ишлаб чиқариш кррхоналаридан ташланадиган фгоридлар таъсирида бир қатор мамлакатларда асаларилар, қўйлар, йирик шохли ҳайвонлар ва уй паррандаларининг ёппасига қррилиб кетганлиги хисобга олинган. Ҳаво таркибида фтор концентрацияси юқорилиги инсон ва хайвонлар тишларининг тез тўкилиб кетишига сабаб бўлиб, уларнинг овқат хазм қилиш органлари ва умуртқа суякларининг касалланишига олиб келади. Шунингдек, ўлган ҳайвонларни сўйиб ички аъзолари ўрганилганда, кўпинча нафас олиш йўлларининг шикастланиши кузатилган. Чорва ҳайвонларининг насл бериш ва маҳсулдорлигини пасайиб кетишига, хашаротларни, жумладан, асалариларни камайишига, сув ҳавзаларида балиқларнинг нобуд бўлишига ҳам хавонинг фтор бирикмалари билан ифлосланиши сабаб бўлиши мумкин. Ветеринария хизмати ходимлари маьлумотларига кўра, қўй ва йирик шохли ҳайвонлар алюминий заводларидан чиқадиган фторитдан захарланади. Улар ҳаво орқали тупроқ ва ўтлоқдарга тушади. Бундай яйловларда бўлишган ҳайвонлар фторли кахексия билан касалланади.
1980 йилларнинг бошларида қўшни Тожикистонда алюминий заводининг ишга туширилиши билан Ўзбекистоннинг Сурхондарё вилоятига қарашли кўпгина туманларида экологик жиҳатдан танг аҳвол вужудга келди. Завод атмрсферага кўп миқдорда фторли водород, углерод оксиди, олтингугурт гази, азот оксидларини чиқариб ташлаган. Водийнинг юқори қисмида Тожикистоннинг Ўзбекистон билан чегарасида жойлашган заводнинг чиқиндилари тоғдан водий томонга эсадиган шамол билан бирга Республиканинг чегарадош бўлган Сурхондарё вилоягининг Сариосиё, Узун, Денов, Олтинсой туманлари ҳудудига таркалган. Фторли водороднинг чорва моллари ва полиз экинларига салбий таъсири ошиб борган. Зикр этилган ҳудудларнйнг баъзи хўжаликларида помидор, карам, бодринг ва узум каби сабзавот ва мевалар ҳосилдорлигининг камайиши, ипак қуртидан пилла етишгиришнинг пасайиши кузатилган. Анор ва хурмолар сифатига жиддий таъсир кўрсатган, аҳоли саломатлиги ёмонлашган. Швейцарияда ҳам ана шундай завод атрофида боқиладиган маҳаллий аҳоли чорва молларининг тўртдан уч қисми 9 йил мобайнида нобуд бўлганлиги маълум. Франция ва Италиянинг бир қатор районларида атмосферанинг доимий димиқиши натижасида тут барги таркибида фтор микдорининг меъёрдан 20 марта ортиб кетганлиги аникланган. Бундай барглар билан бокилган ипак қуртларини эса ипак ҳосил қиладиган елимсимон моддалар ишлаб чиқарадиган аъзоларининг ишдан чиқиши кузатилган. Саноат чиқиндилари таркибида фторитлар ва арсенитларнинг бўлиши, асалариларни кўп қирилиб кетишига сабаб бўлади. Йирик шохли қорамолларнинг мишьяк билан заҳарланиши оқибатида улар баданида яралар кўпаяди. Дунёнинг аксарият мамлакатларвда атмосфера ҳавосини олтингугурт газлари, мишьяк ва симоб билан зарарла-ниши натижасида ёввойи ҳайвонлар, жумладан, жайронлар, кийиклар, қуёнлар, фазан ва бошқа паррандаларнинг нобуд бўлганлиги тўғрисида кўплаб маълумотлар мавжуд.
Ўсимликлар учун ҳавони ифлослантирувчи смйингугурт, фтор бирикмалари, углерод оксиди, хлор ва углеводородлар ўта зарарлидир. Улар қишлоқхўжалиги ва ўрмонларга, боғлар ва паркларга катта зарар етказади. Фотосинтез жараёнини бу-зади, ўсимликларни ўсиши ва ривожланишини секинлашти-ради ва охир-оқибатда улар қурийди. Жуда оз миқдордаги олтингугурт ангидриди ҳам ўсимликларга таъсир кўрсатиши аникланган. Донли ўсимликлардан арпа ва сули, полиз экин-ларидан карам, кўкатлар, редиска бундай газларга энг сезгир ҳисобланадилар. Агмосферанинг ифлосланиши оқибатида картошка, қанд лавлагиси, помидор, нўхат, тамаки, ерёнгоқ, соя, люцерна, узум, апельсин каби экинларнинг ҳосилдор-лиги камаяди. Кўплаб мева навлари ҳавони ортиқча газлан-ганлигидан барглари кичраяди, эрта кунда баргларини таш-лаб юборади. Моддалар алмашинувининг бузилиши хисобига кейинги йилларда уларнинг ўсиши ва ҳосил қилиши секинлашади, сифати бузилади. Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи моддаларнйнг тирик организмларга ва ўсимликларга таъсирини ўрганган илмий тадқиқот муассасаларининг маълумотлари шов-шувдан гувоҳлик берадики, рангли металлургия корхоналари жойлашган ҳудудлар атрофида етиштирилган буғдойнинг ҳосилдорлиги 40-45 % га, таркибидаги оқрил эса 25—35% га камаяди, крахмал эса аксинча ошади. Бундай корхоналар жойлашган ҳудуднинг 25-50 км радиусдаги ер майдонларида етиштирилган полиз экинлари ва картошка таркибида С витамини миқдори кескин камаяди. Ҳавога олтингугурт, фтор ва мишьякли ташламалар чиқарадиган саноат корхоналари атрофида жойлашган ўрмонлар сезиларли даражада шикастланади, манбага яқин жойлардаги дарахтлар қурийди.
Барглари чанг ва қурумлардан сувда ювилган дарахт-ларда кечадиган фотосинтез жараёни анча юқори(4,155-4,372 г/м3) бўлади. Барглари ювилмаган дарахтларда кечадиган фотосинтез 3,022-3,245 г/м3 ни ташкил қилади ёки тахми-нан 25% га камаяди. Ифлослантирувчи манбадан 350 метр узоқпиқда жойлашган дарахтларнинг ҳар бир квадрат метр барглари юзаси 95-129 миллиграммгача чанг ва қурумлар-ни тутиб қолади ва вақг ўтиши билан ёмғир натижасида ювилади. Баргларга чанг йиғилиши ўсимликларнинг турига боғлиқ ва ривожланиш даври давомида ўзгариб туради. Қайин дарахти энг кўп чанг тутиб қолиш хусусиятига эга. Унинг барглари юзаси бир сутка давомида 0,85-0,99 г/м3 чангни (оқ акация эса 0,57-0,6 г/м3) тутиб қолади.
Ҳар йили Ўзбекистон худудида жойлашган манбалардан ҳавога 4 миллион тоннага яқин зарарли моддалар қўшил-мокда. Уларнинг ярми углерод оксидига, 15 фоизи угдеводородларга, 14 фоизи олтингугурт кўш оксидига, 9 фоизи азот оксидига, 8 фоизи қатгиқ моддаларга ва 4 фоизга яқини ўзига хос ўткир заҳарли моддаларга тўғри келади. Арид иқлимли минтақада жойлашган Ўзбекистон Республикасида тез-тез чанг бўронларини қўзғатиб турувчи, атмосферани чанг тўзонга булғатувчи Қорақум ва Қизилқум сахрола-ридек йирик табиий манбалар мавжуд. Сўнгги 30-40 йил мобайнида Орол денгазининг қуриб бориши туфайли унинг қуриган тубидан чанг ва туз кўчадиган яна бир манба пайдо бўлди.
Ўзбекистон Республикасининг Олмалиқ, Охангарон, Андижон, Бухоро, Қўқон, Навоий, Самарқанд, Фарғона ва Чирчиқ каби саноатлашган шаҳарларида фторидлар, қўрғошин, бенз(а)пирин, олтингугурт қўш оксиди, углерод ва азот оксидлари, хлор ва фторли водородлар, азот қўш оксиди, аммиак ва чанг миқдори рухсат этилган чегаравий миқдор (РЭЧМ)дан юқорилигича қолмоқда. Ўсимликлар учун бундай газлар айниқса, СО: ва чанг янада зарарлидир. ҳаводаги SО2 ни ўсимликлар учун тоқсиклик даражаси инсонлар учун кўзда тутилган меъёрдан (0,5 мг/м3) 25 марта юқори.
Ҳавонинг газ таркибининг ўзгариши гигиник нуқтаи назардан хавфли ҳисобланади. Ҳавода қандайдир нохуш ҳид сезилса ва у нафас йўллари орқали организмга кўпроқ кириб қолса, албатга, касаллик содир бўлади. Шундай газлар ҳам борки, улар ўта заҳарли бўлишига қарамай, сира ҳиди бўлмайди. Жумладан, ис газини инсон сеза олмайди. Кўпинча шаҳар ҳавосига саноат корхоналари жуда кўп турли хусусиятли ҳидсиз ва хидли газ аралашмалари чиқриб ташлаши мумкин. Катта индустриал шаҳарларга кириб келинганда ҳаво таркиби, унинг мусаффолиги бузилганлиги сезилади. Улар саноат корхоналаридан, автотранспорт воситаларидан ажралиб чиқадиган зарарли газлардир. Ҳаво таркибидаги зарарли газлар тўғридан-тўғри нафас йўлларига кириб, ўпканинг алвеолаларига ва қонга ўтади, ёхуд шиллиқ қаватидаги налпиклар билан бирикиб, уни яллиғлаши мумкин. Ўзбекистонда олиб борилган илмий тадқиқот ишлари натижалари шуни тасдиқлайдики, заҳарли газлар кўпинча ёши ўтган кишиларга, шунингдек, ёш болаларга анча кескин таъсир этади, уларда касалликлар хийла оғир кечади. Маълумотлар шаҳар аҳолиси ўртасида нафас йўллари касалликларини тарқалиши билан атмосфера ҳавосининг ифлосланиши орасида узвий боғлиқлик мавжудлигини кўрсатада. Саноат корхоналари жойлашган шаҳарлар аҳолиси ўртасида турли касалликлар кўплаб учрайди. Шуни ҳам айтиш керакки, шаҳар ҳавоси таркибида заҳарли моддалар кам бўлса-да, лекин сурункали равишда мавжудлиги турли хасталикларни келиб чиқишига олиб келади.
Хуллас, атмосфера ҳавосининг зарарли газлар, қурум, туманлар билан ифлосланиши ўз навбатнда мазкур ҳудудда яшовчи кишилар организмига асоратли таъсир кўрсатмасдан қолмайди. Ўзбекистон Республикаси Гидрометерология маркази берган маълумотларга қараганда, Олмалиқ ва Фарғона, шунингдек, Навоий ва Кўқон шахарлари ҳавосининг зарарли моддалар билан ифлосланиши юқори даражада. Сурхондарё вилоятининг Сариосиё дараси ҳудудидаги Тожикистоннинг Мирзо Турсунзода шаҳрида жойлашган алюминий заводи чиқиндиларининг асорати атроф муҳитнинг зарарланишига катта таъсир кўрсатаяпти.
|
| |