1-dars Sana: Mavzu: Jismlarning elektrlanishi Darsning maqsadi

1-dars Sana:
Mavzu: Jismlarning elektrlanishi
Darsning maqsadi: a)
-
o'quvchilarda elektr zaryadlari haqida tushuncha hosil qilish;
-
elektrlanishning ikki turi;
-
zaryadlangan jismlaming o‘zaro ta’siri;
- jismlarning elektrlanishi haqida Beruniy fikrlari bilan tanishtirish
b)Aqliy tarbiya berish
s)Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish.
Darsning turi: Yangi bilim berish.
Darsning usuli: suhbat, demonstratsion usul
Darsning materiallari va jihozlari:
-
8-sinf «Fizika» darsligi.
-
Shtativga ip orqali osilgan yaltiroq qog'ozdan yasalgan gilzalar.
-
Mo'yna, shoyivaebonit, shisha, kahrabo tayoqchalari.
Asosiy tushuncha va atamalar:
-
«elektr» so'zining ma’nosi;
-
elektrlangan jism;
-
zaryadlanish;
-
ishqalanib elektrlanish;
-
musbatvamanfiyzaryadlar;
Dars rejasi:
-
Tashkiliyqism (3 minut).
-
Fizikadan 7-sinfda o‘tilgan asosiy fizik hodisalar va tushunchalarni eslatish maqsadida o'quvchilar bilan suhbatlashish (15 minut).
-
Yangi mavzuning bayoni (18 minut).
-
Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut).
-
O’quvchilarni baholash(4 minut)
-
Uyga vazifa berish (1 minut)
Darsningborishi:
-
Tashkiliy qism.
0‘quvchilar uchun fizikaning yangi «Elektr» kursi boshlanganligi bois, tashkiliy qismga e’tiborni qaratish kerak. Elektr bo'limi bilan bog'liq elektr dvigatellari, dazmol, ventilator, radicpriyomnik, elektr lampochkalari, batareykalar, telefon, kompyuter va h.k.Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama. hamda ulardan foydalanish bo'yicha plakatlami tayyorlab qo'yishdan boshlanadi.
-
O’tilgan mavzularni eslash: 7- sinf materiali bo’yicha suhbat
-
Yangi mavzu: Kirish suhbatida «elektr»dan kundalik turmushda foydalanish, har bir elektr asbobining bajaradigan vazifasi hamda elektr eneigiyasiz shu kunda inson faoliyat ko‘rsata olmasligi haqida misollar bilan tushuntiriladi. Bundadarsnidavrasuhbatiorqaliolib b1orilsa, harbiro'quvchiningshaxsan o‘zi uyda, ko'chada va maktabda elektrdan qanday foydalanishi haqida gapixib berishlari so'raladi. AQSHda, Rossiyada (2005-yil may, Moskva) bir yoki bir necha kun elektr enetgiyasi bo'lmasligi oqibatida qanchalik zarar ko‘rilganligi aytiladi.Moskva (rus. Москва) - Rossiya Federatsiyasi poytaxti, Moskva viloyati markazi, federal ahamiyatidagi shahar. Rossiya Federatsiyasining yirik siyosiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazi. Moskvada Rossiya Federatsiyasi Prezidenta, Federal Majlis, Rossiya Federatsiyasi hukumati, Konstitutsiyaviy Sud, Oliy Sud, Oliy arbitraj sudi, Rossiya Federatsiyasi Prokuraturasi qarorgohlari joylashgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Rossiya (ruscha. Россия), Rossiya Federatsiyasi (ruscha. Российская Федерация) - Yevropaning sharqida, Osiyoning shimolida joylashgan mamlakat. Maydoni jihatidan dunyoda eng katta mamlakat. Quruqlikdagi chegarasi 22125,3 km, dengiz chegarasi 38807,5 km. R.
Shundan so‘ng tajribalar namoyish qilinadi. Tajribalarni oddiylaridan boshlab ko'rsatilib, oxirida sal murakkablari ko‘rsatiladi. Oddiy tajribalar darslikdagi 1—5-rasmlarda keltirilgan.
0‘quvchilarga ham taroq, ruchka kabi buyumlami sochga yoki ro'mol- chaga ishqalab yengil qog‘oz parchalarini tortish xususiyati mavjud bo‘lib qolishiga ishonch hosil qildiriladi.
Shu tajribalar vositasida ishqalash usuli bilan jismlaming zaryadlanishi va uning ikki turda bo'lishi uqtiriladi.
Shartli ravishda shoyiga ishqalangan shisha tayoqchada musbat, mo‘y- naga ishqalangan kahrabo tayoqchasida manfiy zaryad hosil bo'lishi qabul qilinganligi o'quvchilarga tushuntiriladi.
Tajribalarda shuningdek, bir xil ishorada zaryadlangan jismlaming o'zaro itarishishi, turli ishorada zaryadlangan jismlaming o'zaro tortishishi ko'rsatiladi.
Ishqalanish vositasida jismlaming elektrlanishi ba’zi hollarda zararli bo'lishi aytib o‘tiladi. Shunga ko‘ra yengil avtomobillar orqasida rezina lenta shak- lida osilib yerga tegib yuradigan elementi bo'lishi aytib o'tiladi. Zaryadlanib qolgan jismlaming zaryadlanishi davrida uchqun chiqishi va buning natija- sida yong'in kelib chiqishi uqdiriladi. Masalan, benzin shlang orqali quyila- yotganda suyuqlik shlangga ishqalanib zaryadlanadi. Shlangning metall uchi, quyuvchi metall apparatga tekganda, uchqun hosil bo‘lib, yong‘in chiqqan holatlar kuzatilgan. Shunga ko'ra ehtiyot choralari ko'riladi.
Ishqalanib elektrlanish haqida Beruniy ham o‘z asarlarida yozib qoldiganligi aytib o‘tiladi. Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M. Asar (arab. - iz, qodsiq) - 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli. Beruniy elektrni (forscha) kahrabo — ya’ni suir.on tortuvchi, yunoncha elektron deb izohlaydi.Yunon tili (yunon. Ελληνικά [ɛliniˈka]) - yunon tili tarixidagi dastlabki bosqichda - mil. av. 14- 12-asrlardan mil. 1 -4-asrlargacha amalda boʻlgan (hoz. oʻlik) til; greklarning qadimiy tili (yana q. Yunon tili).
-
Mustahkamlash
-
Jismlarning elektrlanganligini tajribada qanday payqash mumkin?
-
“Elektr” so’zi qayerdan kelib chiqqan?
-
Qanday zaryadlangan jismlar o’zaro itariladi?
5. O’quvchilarni baholash. O’quvchilar dars davomidagi savollarga bergan javoblariga qarab baholanadi.
6. Uyga topshiriqlar. Darslikdan mavzuni o'qish va nazorat savollariga javob topish.
2-dars Sana: Sinfi:
Mavzu: Elektroskop va elektrometr. O’tkazgichlar va izolyatorlar.
Darsning maqsadi:a)
-
o'quvchilarga moddadagi zaryadlar va ularning ko‘chishi haqida tushunchalar berish;
-
elektroskop va elektrometr tuzilishi bilan tanishtirish
b)Aqliy tarbiya berish
s)Ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish
Dars turi:yangi bilim berish darsi.
Darsning usuli: suhbat, demonstratsion usul
Dars materiallari va jihozlari:
-
8-sini'«Fizika» darsligi.
-
Plakatlar.
-
Elektroskop, elektrometr, shisha, kahrabo tayoqchalar, shoyi, mo‘yna parchalari.Shoyi, shohi - ipak mato; 19- 20-asr oʻrtalarida Oʻrta Osiyoda barcha ipakchilik rivojlangan yirik markaz (Fargʻona, Buxoro va boshqalar)larda ishlab chiqarilgan. shahrining arqoq va tanda iplari bir xil ingichka ipak iplardan iborat boʻlib, sodda toʻqilgan: har bir arqoq ip orasiga tanda iplar tushgan, yuzasi silliq, oʻngtersi bir xilda boʻlgan; eni 33-35 sm, 20-asr 30-yillaridan 50-54 sm ga kengaygan. shahrining gulsiz sidirgʻa va gulli (abr gulli), yoʻlyoʻl, katak gulli xillari maʼlum. Turli ipakchilik markazlarining Sh.lari qalinyupqaligi, gullari, rangi (koloriti) bilan farqlangan. Fargʻona Sh.si yupqa va pishiqligi, yumshoq va mayinligi bilan boshqa Sh.lardan ajralib turgan; abr gullari toʻlqinsimon yoki uslublashtirilgan novda, gul shaklida, rangi binafsha, sariq, feruza, kulrang . Buxoro Sh.si qalin toʻqilgan, tanda iplari zichligi tufayli qattiq, gʻijimlanmaydigan hamda suv oʻtkazmaydigan boʻlgan; gullari katta doira, tuxumsimon shakllarda, ikki chetlari qator yoʻllar, 8 yoki toʻlqinsimon chiziqlar bilan hoshiyalangan; rangi koʻproq qizil va sariq, oq, nafarmon, och nastarin, feruza ranglar.
Asosiy tushunchalar va atamalar:
-
elektroskop;
-
elektrometr;
-
o‘tkazgichlar;
-
dielektriklarvaizolatorlar.
Dars rejasi:
1. Tashkiliy qism (3 minut).
2. O’tilgan mavzuni so’rash (15 minut).
3. Yangi mavzuning bayoni (18 minut).
4.Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut).
5. O’quvchilarni baholash(4 minut)
6. Uyga vazifa berish (1 minut)
Darsning borishi:
1.Tashkiliy qism
2.O’tilgan mavzuni eslash.
-
Elektr so‘zining ma’nosini ayting.
-
Jismlarni qanday elektrlash mumkin?
-
Qanday ishorada zaryadlangan jismlar bir-birini tortadi, qandaylari bir-biridan itariladi?
3.Yangi mavzuning bayoni.
Dastlabki davrlarda musbat zaryadlanish deb mmaning zaryadi qabul qilingan? Shu kabi savollarga javoblar olinganidan so‘ng yangi mavzuga doir tajribalar ko‘rsatiladi. Awalo jismlaming zaryadlanganligini ko'rsatuvchi elektroskop tuzilishi tushuntiriladi. Bunda yaproqchalaming cchilishiga sabab, ulaming bir xil ishorada zaryadlaiiishi va shunga ko‘ra bir-biridan itarilishi tushuntiriladi.
Shu yerda tajribalar o‘tkazishga doir bir qancha misollarmaytib o'tamiz.Kahrabo tayoqchasining sirti uzoq vaqt yorug'lik ta’sirida yotgan bo'lsa, tok o'tkazadigan boiib qoladi. Shunga ko‘ra u ishqalanganda zaryadlanmaydi. Uni tajribalar oldidan qum qog'oz bilan ishqalab tozalash kerak. Tayoqchani albatta qorong‘ida saqlash kerak.
Ko'pgina izolator vazifasini o'tovchi shisha, chinni, sluda va shunga o‘xshash moddalardan yasalgan steijenlar usti namlik, kir bilan qoplansa, ularning elektr o‘tkazish xususiyati ortib qoladi. Shu sababli tajriba oldidan ulami quruq latta bilan artish hamda elektr plitkasi yordamida quritish lozim.
0‘quvchilarga moddalaming elektr zaryadlarini o‘tkazish xususiyatini tushun- tirishda darslikdagi shu mavzuda keltirilgan tajribani ko'rsatiladi.Bunda metall steqen elektr zaryadlami yaxshi o'tkazishi, shisha yoki chinni steijen esa o‘tkazmasligi ko‘rsatiladi (darslikda 9-rasm).Bunda 0‘quvchilarga barcha jism- lami ishqalab elektrlash mumkinligi, lekin ayrimlarida bu zaryadlar erkin ko‘cha olishi, boshqalarida esa ko'cha olmasligi tushuntiriladi.Metall plastinada ham ishqalanish tufayli zaryad hosil qilish mumkin.Buning uchun plastinkaning qo‘l bilan ushlaydigan qismi izolator bilan qoplangan bo'lishi kerak.
Maktab «Fizika» fani xonasida elektrometr mavjud bo'lishi kerak.lining ishlash tamoyili ham bir xil ishorada zaryadlangan jismlaming o‘zaro itarishishiga asoslanganligi tushuntiriladi.Bunda strelkaning og'ishi elektro- metrga berilgan zaryad miqdoriga bog'liq bo'lganligidan undan zaryad miqdorini baholashda foydalanish mumkinligi tushuntiriladi.Darsni mus- tahkamlash uchun o'quvchilarga quyidagi savcllami berish mumkin.
4. Mustahkamlash:
-
Metallaming elektr zaryadlarini yaxshi o‘tkazishi xususiyatidan qan- day foydalanish mumkin?
-
Dielektriklami qanday maqsadda ishlatish mumkin?
-
Nima sababdan yaproqchasi ochilib turgan elektroskop steijeniga qo‘l tekkizilsa, yaproqchalar yopilib qoladi?
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomidagi savollarga bergan javoblariga qarab baholanadi.
6. Uyga topshiriqlar.Darslikdan mavzuni o'qish va savollariga javob topish
3- dars Sana: Sinfi:
Mavzu: Elektr zaryadi. Atom tuzilishi. Elektronlar va yadro.
Darsning maqsadi:
-
o'quvchilarga atom tuzilishi haqida tushuncha berish,
zaryad tashuvchi elementar zarralar elektronlar va protonlar haqida ma’lumot berish;
-
aqliy tarbiya berish, tabiat hodisalariga qiziqish uyg’otish;
-
ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish.
Dars turi: Yangi bilim berish
Dars usuli: suhbat, demonstratsion usul, savol javob
Dars materiallari va jihozlari:
-
8-sinf «Fizika» darsligi.
-
Doska, bo‘r va atom tuziiishini ko'rsatuvchi plakat.
Asosiy tushuncha va atamalar»:
-
atom tuzilishi;
-
atom yadrosi;
-
elektronlar;
-
protonlar;
-
neytronlar;
-
musbat va manfiy ion.
Dars rejasi:
1. Tashkiliy qism (3 minut).
2. O’tilgan mavzuni so’rash (15 minut).
3. Yangi mavzuning bayoni (18 minut).
4.Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut).
5. O’quvchilarni baholash(4 minut)
6. Uyga vazifa berish (1 minut)
Darsning borishi:
-
Tashkiliy qism
-
O’tilgan mavzuni eslash. 0‘tilganlami takrorlashni «blits» usulida savol-javob o'tkazish bilan amalga oshirish mumkin.Bu usulda qisqa javobli tezkor savollar beriladi. Javob berish uchun 1—1,5 minut vaqt ajratiladi.
Masalan:
-
Elektroskop qanday maqsadda ishlatiladi?
-
Elektrometr strelkasining ochilish burchagi nimaga bog‘liq?
-
0‘tkazgichlar deb qanday moddalarga aytiladi?
-
Suyuq holdagi o'tkazgichlarga misollar keltiring.
-
Dielektrikda nima sababdan elektr zaryadlari ko'chmaydi?
Oxirgi berilgan savolga o'quvchilar javob berishga qiynaladilar. Chunkizaryadlarning ko'chishi moddadagi erkin elektronlarning ko‘p bo‘lishiga bog‘liq ekanligini bilmaydilar. Shunga bog'langan holda yangi mavzuni tushuntirishga kirishiladi.
-
Yangi mavzu bayoni
Sinfga shunday muammoli savol tashlanadi.Uni tajriba o‘tkazib beriladi.
Ebonit tayoqchani olib elektroskopga tekkizsak, yaproqchalar ochil madi.Tayoqchani mo‘ynaga ishqalab elektroskop steqeniga tekkizilsa, yaproqchalar ochildi.Tayoqchada zaryadlar qanday paydo bo'ldi?
Bunda darslikda aytilganiday, o'quvchilarda xuddi yo'qdan bor bo'lganday ta’surot paydo bo'lishi mumkin.
Shundan so‘ng o'quvchilarga 6-sinfda moddalaming molekulalar va atomlardan tashkil topganligi eslatilib, atom tuzilishi haqida tushuncha beriladi. Tushuntirish darslikda keltirilgan ketma-ketlikda beriladi. Dastlab, eng elementar atom-vodorod atomining tuzilishi, so‘ngra geliy va litiy atomlarining tuzilishi keltiriladi. Bunda elektron va protonning zaryad miqdorlari teng, lekin ishoralari qarama-qarshi bo'lishi tushuntiriladi.Atom tuzilishini 1-bo’lib ingliz fizigi Ernest Rezerford tajriba asosida aniqlagan.
Atom markazida yadro joylashgan bo’lib, u proton va neytrondan tashkil topgan.Atom yadrosi atrofida orbita bo’ylab elektronlar harakat qiladi. Inglizlar britanlar, (oʻzlarini inglish deb ataydilar) - xalq. [[Buyuk Britaniyaning asosiy aholisi. Umumiy soni (48,5 mln. kishi, 1990-y.lar oʻrtalari), jumladan, [[Buyuk Britaniyada 44,7 mln. kishi, Kanadada 1 mln. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Proton musbat, elektron esa manfiy zaryadlangan.q=1.6*10^(-19)c.
Proton massasi elektron massasidan 2000 marta katta ekanligini ko'rsatish bilan cheklaniladi. Neytronning zaryadsiz bo‘lib, massasi taxminan proton massasiga tengligi eslatib o'tiladi.
-
Mustahkamlash
-
Darsni mustahkamlash maqsadida litiydan keyinda turuvchi biroz murakkab tuzilgan atomlardagi protonlar va elektronlar sonini topish bo‘yicha mashqlar bajartirish mumkin.
2.Atom tuzilishining Rezerfod modelini tushuntirib bering.
3. Elektr zaryadi deb nimaga aytiladi? U qanday belgilanadi?
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomidagi savollarga bergan javoblariga qarab baholanadi.
6. Uyga topshiriqlar.Darslikdan mavzuni o‘qib kelish va savollarga javob topish.
4-dars sana: 8-sinf
Mavzu: Zaryadlangan jismlarning o’zaro ta’siri. Kulon qonunlari
Darsning maqsadi:
-
o'quvchilarga atom tuzilishi haqida tushuncha berish,
zaryad tashuvchi elementar zarralar elektronlar va protonlar haqida ma’lumot berish;
-
aqliy tarbiya berish, tabiat hodisalariga qiziqish uyg’otish;
-
ilmiy dunyoqarashni rivojlantirish.
Dars turi: Yangi bilim berish
Dars usuli: suhbat, demonstratsion usul, savol javob
Dars materiallari va jihozlari:
-
8-sinf «Fizika» darsligi.
-
Doska, bo‘r va atom tuziiishini ko'rsatuvchi plakat.
Dars rejasi:
1. Tashkiliy qism (3 minut).
2. O’tilgan mavzuni so’rash (15 minut).
3. Yangi mavzuning bayoni (18 minut).
4.Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut).
5. O’quvchilarni baholash(4 minut)
6. Uyga vazifa berish (1 minut)
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism
2. O’tilgan mavzuni eslash.
-
Darsni mustahkamlash maqsadida litiydan keyinda turuvchi biroz murakkab tuzilgan atomlardagi protonlar va elektronlar sonini topish bo‘yicha mashqlar bajartirish mumkin.
2.Atom tuzilishining Rezerfod modelini tushuntirib bering.
3. Elektr zaryadi deb nimaga aytiladi? U qanday belgilanadi?
3. Yangi mavzu bayoni
Kulon tajribalari
Elektrlangan jismlar bir-biriga tegmasdan ma'lum masofada turib ham ta'siriashadi.
1785- yilda fransuz olimi Sharl Kulon elektr zaryadlarining o'zaro ta'sirlashish qonunini tajriba orqali kashf etdi.
Zaryadlangan jismlarning o'zaro ta'siri buralma tarozi yordamida o'rganilgan (14- rasm). Buralma tarozida ingichka elastik simga sliisha stcrjcn osilgan. Stcrjcnning bir uchiga A metall sharcha, ikkinclii uchiga esa C posangi mahkamlangan. Boshqa bir B metall sharcha tarozining qopqog'iga qo'zg'almas qilib malikamlangan. Sharchalar bir xil ishorali zaryadlanganda A sharsha B sharchadan itariladi, turli ishorali zaryadlanganda esa tortiladi. A sharcha harakatga kelganda, osilgan sim buraladi. Shar- chalarning o'zaro ta'sir kuchi simning buralish burchagiga qarab aniqlanadi.
F qxqr
Kulon qonuni
O'zaro ta'sirlashayotgan jismlarni nuqtaviy zaryad deb olaylik. Nuqtaviy zaryad deb, o'lchami va shakli hisobga olinmaydigan zaryadlangan jismga aytiladi. Kulon (1) va (2) formulalarni umumlashtirib, nuqtaviy zaryadlarning o'zaro ta'sir kuchi formulasi quyidagicha bo'lishini aniqladi:
Kulon sharchalar orasidagi masofani turlicha qilib olgan. Bunda zaryadlangan sharchalarning Fo'zaro ta'sir kuchi ular orasidagi r masofaning kvadratiga teskari proporsional ekanligi aniqlangan.
Kulon tajriba jarayonida sharchalarning zaryadini 2, 4, 8 va hokazo marta kamaytirib borgan. Tajriba natijalari sharchalar orasidagi F ta'sir kuchi A va B sharchalardagi Qi va q2 zaryadlar miqdorlarining ko'paytmasiga to'g'ri proporsional ekanligini ko'rsatgan, ya'ni:
F-kbM
bunda k - proporsionallik koefFitsienti.
Ikki qo'zg'almas nuqtaviy elektr zaryadlarining o'zaro ta'sir kuchi zaryadlarning miqdorlariga to'g'ri proporsional va ular orasidagi masofaning kvadratiga teskari proporsionaldir.
Elektr zaryadlangan jismlar o'zaro ta'sirining ushbu qonuni Sharl Kulon tomonidan kaslif etilgani uchun bu qonun Kulon qonuni deb, o'zaro ta'sir kuchi esa Kulon kuchi deb yuritiladi.
Ikki zaryadning o'zaro ta'sirida ikkinclii zaryad birinchi zaryadga qanday F\ 2 kuch bilan ta'sir etsa, birinchi zaryad ham ikkinclii zaryadga xuddi shunday miqdordagi F2\ kuch bilan ta'sir ko'rsatadi. Nyutonning ucliinclii qonuniga ko'ra, bu kuchlar miqdor jihatdan teng va o'zaro qarama-qarslii yo'nalgan, ya'ni:
Fxa =F2,x. (4)
Kulon kuchi Fning yonalishi ikki zaryadni bog'lovchi to'g'ri chiziq bo'ylab qaysi tomonga yo'nalganligi zaryadlarning ishorasiga bog'liq bo'ladi.
Bir xil ishorali zaryadlar bir-biridan itariladi, kuch F musbat ishorali bo'ladi (15- a va b rasmlar). Turii ishorali zaryadlar esa bir-biriga tortiladi, kuch F manfty ishorali bo'ladi (15- d rasm).
Kulon kuchi formulasidan k quyidagicha ifodalanadi:
r-
k - F——. (5)
0102
Kuchni nyuton (N)da, zaryadlangan jismlar orasidagi masofani metr (m)da, zaryad miqdorini kulon (C)da ifodalasak, proporsionallik koeffitsienti k ning birligi N • m2/C2 ko'rinishda bo'ladi. Metr (belgilanishi: m; grekcha μέτρον - o'lchov) - SI dagi uzunlik o'lchov birligi. 1 metr - yorug'lik nurining vakuumda, 1/299 792 458 soniya ichida bosib o'tgan masofasiga teng. k ning qiymati tajriba asosida quyidagiga tengligi aniqlangan: /•■ ^ h H K l
Darsning borishi 18
6-dars sana: 8-sinf 19
Darsning borishi 19
Darsning borishi 21
Darsning borishi 23
2. Test sinovi: 23
9-dars sana: 8-sinf 25
Darsning borishi 25
Darsning borishi 28
11-dars Sana: Sinfi: 29
Mavzu: O’tkazgichlarda elektr zaryadlarning taqsimlanishi 29
Dars rejasi. 30
Darsning borishi 30
6.Uyga vazifalar. 31
Darsning borishi 32
7.Uyga vazifalar. 33
Darsning borishi 34
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomida berilgan savollarga bergan javoblariga qrab baholanadi 35
6. Uyga vazifalar. 35
14-dars sana: 8-sinf 35
Darsning borishi 36
Dars rejasi. 38
Metall kristall panjara tuzilishida bo'lib, panjara tugunlarida musbat zaryadli ionlar joylashgan. O'z atomini tark etgan elektronlar kristall panjara orasida erkin harakatlanib yuradi 39
4.Yangi mavzuni mustahkamlash. 39
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomida berilgan savollarga bergan javoblariga qrab baholanadi 39
6. Uyga vazifalar. 39
Dars rejasi. 40
Darsning borishi 40
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomida berilgan savollarga bergan javoblariga qarab baholanadi 41
6. Uyga vazifalar. 41
Darsning borishi 42
Darsning borishi 44
Dars rejasi. 46
Darsning borishi 46
O'tkazgichning ko'ndalang kesimidan vaqt birligida o'tayotgan elektr zaryadi miqdori tok kuchi deb ataladi va I harfi bilan belgilanadi. 47
I= q/t 47
Zanjirdagi tok kuchi ampermetr yordamida o'lchanadi. 47
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar dars davomida berilgan savollarga bergan javoblariga qarab baholanadi 47
6.Uyga vazifalar. 47
Darsning borishi 48
5. Uyga vazifalar. 49
Darsning borishi 50
6. Uy vazifalari. 51
Darsning borishi 52
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi faol ishtirokiga ko’ra baholanadi 53
6. Uy vazifalari: 53
Darsning borishi 54
Darsning borishi 56
5. Uy vazifalari. 58
Darsning borishi 59
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi faol ishtirokiga ko’ra baholanadi. 60
6. Uy vazifalari: 60
1. Tashkiliy qism 61
2. Ish haqida tushuncha 61
3. Ishning borishi: 61
4. Mustahkamlash: 61
1. Ampermetr reostatga qanday ulanadi? 61
2. Reostatdagi kuchlanish qanday o'lchanadi? 61
3. Om qonuni formulasi qanday ifodalanadi? 61
4. Reostat surgichi surilganda zanjirdagi tok kuchi nima sababdan o'zgaradi? 61
61
5. Uy vazifalari. 61
Darsning borishi 62
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi faol ishtirokiga ko’ra baholanadi. 63
6. Uy vazifalari. 63
Darsning borishi 64
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi faol ishtirokiga ko’ra baholanadi. 65
6. Uy vazifalari. 65
Darsning borishi 66
6.Uyga vazifa berish - 1 minut. 68
Darsning borishi 68
R = U/I formuladan foydalanib, to'liq qarshilikni liisoblang. 70
Uy vazifalari. 71
Dars rejasi. 72
Darsning borishi 72
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi. 73
6. Uy vazifalari. 73
Dars rejasi. 74
Darsning borishi 74
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi 75
6. Uy vazifalari. 75
Dars rejasi. 76
Darsning borishi 76
Darsning borishi 78
Dars rejasi. 79
Darsning borishi 79
5.O’quvchialrni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi 80
6.Uy vazifalari. 80
39-dars sana: 8-sinf 81
Mavzu: Xonadonning elektr zanjiri. Qisqa tutashuv 81
Dars rejasi. 81
Darsning borishi 81
5. O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi. 82
6. Uy vazifalari. 82
Dars rejasi. 83
Darsning borishi 83
Simyog'och simlarining eng pastdagisi neytral bo'ladi. Aytaylik, simyog'ochdagi simlar soni to'rtta. Pastdagi neytral 0-sim bilan boshqa uchtasining har biri orasidagi kuchlanish 220 V ga teng. Shuning uchun har bir xonadonning bitta simi neytral simga, ikkinchisi esa boshqa simlardan biriga ulanadi. Masalan, I xonadon 0- va 1 - simga, va 2- simga, III xonadon 0- va 3- simga ulanadi. Shunday ulanishda har bir xonadondagi elektr kuchlanish 220 V dan bo'ladi. Agar yanglishib, xonadonning elektr zanjiri 1- va 2- sim, 2- va 3- sim yoki 1- va 3- simga ulab qo'yilsa, bu xonadonda tarmoqqa ulangan elektr asboblari shu zahoti kuyadi. Chunki, simyog'ochdagi bunday tartibdagi simlar orasidagi kuchlanish 380 V ni tashkil etadi O'tkazgichda kuchlanish bor-yo'qligini aniqlash uchun otvyortka-sezgich dastasi oxiriga ko'rsatkich barmoqni qo'yib, uchi o'tkazgichga tekkiziladi. Agar o'tkazgichda kuchlanish bo'lsa, otvyortka-sezgichdagi lampochka yonadi Bunda о'tkazgich—lampochka—odam zanjiri orqali tok o'tib, lampochka yonadi. Lampochkaga ketma-ket qarshilik ulangan bo'ladi. Shuning uchun lampochka odamdagi kuchlanish 0,5-1 V ni tashkil etadi. Bunday kuchlanish lampochkaning yonishiga yetarlidir. 84
5.O’quvchilarni baholash: O’quvchilar darsdagi ishtirokiga ko’ra baholanadi. 85
6. Uy vazifalari. 85
Dars rejasi. 85
Darsning borishi 85
Odam tanasi elektr tokini yaxshi o'tkazadi. 36 V dan yuqori kuchlanishli elektr tarmoq odam organizmi uchun xavfli hisoblanadi. 86
Ko'chada uzilib yotgan elektr tannog'i simini ushlamaslik kerak. Undan o'zingizni va boshqalarni ehtiyot qiling. 86
Xonadon elektr zanjiridagi shikastlangan joyni ta'mirlashda tarmoqda" elektr toki bo'lishi yoki bo'lmasligidan qat'i nazar hisoblagichdagi ikkala patrondan saqlagichlarni olib qo'yish zarur. 86
Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 87
6. Uyga vazifalar. 88
Nazorat ishi uchun yozma ish 88
1-variant. 88
2-variant 88
Uy vazifasi. 89
Darsning borishi 89
5. O’quvchilarni baholash: Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 91
6. Uyga vazifalar. 91
Darsning borishi 91
Elektroliz vaqtida elektrodlarda ajralib chiqqan moddaning massasi elektrolitdan o'tgan zaryadning miqdoriga to'g'ri proporsionaldir. 92
Elektroliz vaqtida elektrolitda ajralib chiqadigan moddaning massasi shu moddaning molyar massasiga, tok kuchiga hamda vaqtga to'g'ri proporsional, valentligiga esa teskari proporsionaldir. 93
5. O’quvchilarni baholash:. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 93
6. Uyga vazifalar. 93
Darsning borishi 94
Darsning borishi 96
Elektrolizdan foydalanib, buyumlarning sirtini qiyin oksidlanadigan metallar bilan qoplash galvanostegiya deb ataladi. 97
5. O’quvchilarni baholash: Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 98
6. Uyga vazifalar. 98
Darsning borishi 99
Gaz orqali elektr toki o'tishi jarayoni gaz razryadi deb ataladi. 100
Elektron va musbat zaryadli ionlarning qo'shilishi natijasida, neytral atomlar hosil bo'lish jarayoni gazlarda zaryadli zarralarning rekombinatsiyasi deb ataladi. 100
Ionizator ta'siri to'xtatilganda ham davom etaveradigan razryad ' mustaqil razryad deb ataladi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. 101
5. O’quvchilarni baholash: Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 101
6. Uyga vazifalar. 101
102
Darsning borishi 102
5. O’quvchilarni baholash:Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 104
6, Uyga vazifalar. 104
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 106
Darsning borishi 106
Ersted tajribasi tok o'tayotgan o'tkazgich atrofida magnit maydon bor ekanligini ko'rsatdi. Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi. 107
To'g'ri tokning magnit kuch chiziqlari shu tok o'tayotgan o'tkazgichni o'rab olgan aylanalar bilan tavsiflanadi. 107
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 108
6. Uyga vazifalar. 108
Darsning borishi 108
Temir o'zakka bir necha qavat qilib izolatsiyalangan o'tkazgich (sim) o’rab hosil qilingan g’altak elektromagnit deb ataladi 109
110
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 110
6. Uyga vazifalar. 110
Darsning borishi 110
2. Ish haqida tushuncha. 112
3.Ishni bajarish tartibi 112
1. Tok manbayi, reostat, g'altak va kalitdan iborat elektr zanjir yig'ing. 112
Darsning borishi 113
Elektrornagnit rele tashqi ta'sir (signal) bo'yicha avtomatik ravishda elektr zanjirni uzib-ulab turadigan qurilmadir. 114
157- rasmda eng sodda rele sxemasi tasvirlangan. Relening asosiy qismi elektromagnit (1) dan iborat. Kalit ulanib, elektromagnit chulg'amidan tok o'tganida elektromagnit o'zagi magnitlanadi va yakor (2) ni o'ziga tortadi. Bu bilan yakor ishchi zanjirli kontakt (3) ni ulaydi. 114
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 115
6. Uyga vazifalar. 115
Darsning borishi: 115
1. Tashkiliy qism 115
2. Ish haqida tushunchaberish 115
3. Ishni bajarish tartibi 115
Darsning borishi 116
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 118
6. Uyga vazifalar. 118
Darsning borishi 119
Elektr dvigatellarning afzalliklari: ixcham va foydalanishga qulay, havoni ifloslantirmaydi, moddiy mahsulot talab qilmaydi, foydali ish koeffitsienti yuqori. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. 119
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 120
6. Uyga vazifalar. 120
Kerakli jihozlar: akkumulator, kalit, ulovchi simlar, o'zgarmas tok elektr dvigateli modelini yig'ish uchun zarur detallar. 120
Darsning borishi: 121
3. Ishni bajarish tartibi 121
1.O'zgarmas tok elektr dvigateli detallarining har birini ko'rib chiqing. Har bir detaining nomini va vazifasini daftaringizga yozing. 121
2.O'zgarmas tok elektr dvigatelining modelini yig'ing. 121
3.Tok manbayi, elektr dvigatel va kalitdan iborat elektr zanjirni yig'ing. 121
4.Yig'ilgan elektr zanjirning sxemasini chizing. 121
5.Kalitni ulang. Bunda dvigatel rotori aylanishi kerak. Agar rotor aylanmasa, sababini topib tuzating. 121
6.Rotor harakatini kuzating. Bunda dvigatelning qaysi qismlari qo'zg'almas va qaysi qismlari aylanayotganiga, cho'tka, kollektor va ramkalar vaziyati bir- biriga nisbatan qanday o'zgarayotganiga e'tibor bering. Kuzatganlaringizni daftaringizga yozing. 121
7.Tadqiqot natijalarini tahlil qiling va xulosa chiqaring. 121
59-dars Sana: 8-sinf 121
Darsning borishi 121
Darsning borishi 124
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 125
6. Uyga vazifalar. 125
Darsning borishi 126
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 127
6. Uyga vazifalar. 127
Darsning borishi 128
Mexanik energiyani elektr energiyaga aylantiruvchi asbob induksion tok generatori deyiladi. 128
Ichki yonuv dvigateli yordamida elektr tokini hosil qilishda yoqilg'i j energiyasi elektr energiyaga aylantiriladi. 128
O'zgarmas tok o'tganda o'tkazgich qizigani kabi, o'zgaruvchan tok o'tganda ham o'tkazgich qiziydi. O'zgarmas tokdagidek o'tkazgichdan o'zgaruvchan tok o'tganda, o'tkazgich atrofida magnit maydon hosil bo'Iadi. 129
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 129
6. Uyga vazifalar. 129
Darsning borishi 130
Elektrostansiyalarda induksion tok generatori yordamida boshqa turdagi energiyalar elektr energiyaga aylantiriladi. 130
Amalda elektr energiyani ishlab chiqarishda, asosan, issiqlik elektrostansiyasi (IES), gidroelektrostansiya (GES) va atom elektrostansiyasi (AES) dan foydalaniladi. 130
Issiqlik elektrostansiyasida yoqilg'ining yonishi jarayonida hosil bo'ladigan kimyoviy energiyasi elektr energiyaga aylantiriladi. 130
Gidroelektrostansiyada suvning mexanik energiyasi elektr energiyaga aylantiriladi. , 131
AESning ishlashi IESga o'xshashdir. Farqli tomoni — IES da yoqilg'i sifatida ko'mir, neft kabi organik mahsulotlar yondirilsa, AES larda ehergiya sifatida uran atomi qo'llaniladi. Atom elektrostansiyasida atom (uran yadrosi) energiyasi elektr energiyaga aylantiriladi. AES da elektr energiyani ishlab chiqarish arzonga tushadi. Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan. Kimyo, ximiya - moddalarning tuzilishi va oʻzgarishini oʻrganadigan fan. Kimyo boshqa fanlar qatori inson faoliyatining mahsuli sifatida vujudga kelib, tabiiy ehtiyojlarni qondirish, zaruriy mahsulotlar ishlab chiqarish, biridan ikkinchisini xrsil qilish va, nihoyat, turli hodisalar sirlarini bilish maqsadida roʻyobga chiqdi. Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. Ularning ishlashida atrof-muhit havosi ifloslanmaydi. Lekin AES da hosil bo'ladigan radioaktiv chiqindilar atrofdagi aholi uchun xavflidir. Aholi - Yer yuzida yoki uning muayyan hududi, qitʼa, mamlakat, tuman, shaharida istiqomat qiluvchi odam (inson) lar majmui. Aholini tadqiq etish bilan maxsus fan - Demografiya shugʻullanadi.aholi oʻrtasida sodir boʻlayotgan jarayonlar biologik, geografik, ijtimoiy-iqtisodiy omillar taʼsirining natijasidir. Aholi ulardan o'ta himoyalangan bo'lishi kerak. 131
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 131
6. Uyga vazifalar. 131
Darsning borishi 132
5. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 133
6. Uyga vazifalar. 133
Darsning borishi: 134
1. Tashkiliy qism 134
2. Ish haqida tushuncha 134
3. Ishni bajarish tartibi 134
Darsning borishi 136
Elektrostansiyada ishlab chiqarilgan tokning kuchlanishini oshirish kuchaytiruvchi yordamchi stansiyada transformatorlar yordamida amalga oshiriladi. 137
5. O’quvchilarni bahoash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 137
6. Uyga vazifalar. 137
Darsning borishi 138
Darsning borishi 140
3. O’quvchilarni baholash. Darsda faol ishtirok etganlar baholanadi. Baholar kundalik daftar va sinf jurnaliga qo’yiladi 142
4. Uyga vazifalar. 142
bo'lgan zaryad elementar zaryad deb ataladi. Tabiatdagi barcha zaryadlar elementar r zaryadga karrali bo'ladi. '* » ^Z
Fu El
Ya'ni elementar zaryad elektron zaraydining qiyma- q
tiga teng:
e - 1,6-1019 C.
|