Zonalar nazariyasining elementlari

Zonalar nazariyasining elementlari
Zonalar nazariyasining elementlari.
Elektron nazariyani rivojlanishi natijasida qattiq jismlarning zonalar nazariyasi ishlab chiqildi. Bu nazariyada qattiq jism kristall tuzilishiga ega deb qaralib, shu kristall panjaralar orasida harakatlanuvchi elektronlarning xolatlari o’rganiladi. Kristall panjaradagi elektron ham erkin elektronlar kabi panjaraning davriy potensial maydonida harakat qiladi.
Pauli prinsipiga asosan kristallardagi elektronlar ma’lum energetik holatlarda turaoladi. Bu energetik holatlar energetik zonalarga birikadi. Energetik zonalar esa bir - birlaridan man qilingan zonalar bilan ajralgan bo’ladi. (15.1(a)- rasm).
Atomlarning birlashishi natijasida vujudga keladigan kristallda hosil bo’ladigan zonalarni kelib chiqishini aniqlaylik.
Buning uchun dastlab N dona izolasiolangan atomdan iborat jismni ko’raylik. Izolasiyalangan atomdagi elektronlarning xolati 4 ta kvant soni n, l, ml , ms bilan xarakterlanishi bizga maolum, yaoni ular i’tiyoriy energiyaga ega bo’lmasdan diskret qiymatli energiyaga ega bo’ladilar. Bu atomda xar bir xolat energetik diagrammada bitta energetik sat’ni tashkil qiladi. (15.1(b) -rasm).
Agar atomlar bir-birlariga yaqinlashsa, ular orasidagi o’zaro taosir orta boradi, ular orasidagi masofa juda yaqin bo’lsa, xar bir atom qo’shni atom hosil qilgan juda kuchli elektr maydonda turib u bilan o’z maydoni orqali taosirlashadi. Natijada, elektronlarning energetik sat’lari parchalanadi, yaoni N ta bir xil energetik sat’lar o’rniga N ta bir-biriga yaqin, lekin mos kelmaydigan sat’lar xosil bo’ladi. SHunday qilib, izolyasiolangan atomdagi xar bir energetik sat’, kristallarda Nta zich joylashgan zonalardan iborat bo’lgan energetik sat’lar to’plamini xosil qiladi.
Demak, qattiq jismda izolyasiolangan aloxida energetik sat’lar o’rniga energetik zonalar xosil bo’lar ekan.
Parchalanish darajasi barcha sat’lar uchun bir xil emas. Atomdagi tashqi elektronlar (valentli) joylashgan sat’lar kuchli taosirga uchrab, ichki elektronlar joylashgan sat’lar esa kuchsiz o’zgaradi.
1) elektronsiz energetik sat’lar zonasi.
2) valent elektronli energetik sat’lar zonasi.
3) ichki elektronlar joylashgan energetik sat’lar zonasi.
Energetik zonalardagi energetik sat’lar orasidagi energiya farqi ~ 15-22 eV bo’ladi, demak energetik zonalar amalda uzluksiz spektrni beradi. Bu esa, o’z navbatida elektronni bitta zona bilan chegaralangan energetik sat’larda harakat qila olishini ko’rsatadi, yaoni berilgan zonadagi elektronlar bir atomdan ikkinchi atomga o’ta olib, xamma atomlar uchun umumiy bo’lib qoladi.
Energetik zonadagi xamma sat’lar elektronlar bilan band bo’lsa, bunday zonani to’ldirilgan zona deb ataladi.
Elektronlar turishi mumkin bo’lgan zonalar ru’sat etilgan zonalar deb ataladi.
Kristallardagi atomlarning xossalariga qarab muvozanatli xolatda ikkita atom orasidagi masofa r1 ko’rinishda yoki r2 ko’rinishda bo’ladi, r1 ko’rinishda xolatlar o’rtasida man qilingan zona hosil bo’ladi, r2 masofada esa qo’shni zonalar bir-birini berkitadi.
Kristallardagi energetik zonalar, SHredinger tenglamasini yechish bilan aniqlanadi.
Kristalldagi elektronlar deyarli erkin elektronlar bo’lib, ular potensial maydonda harakatlanadi deb qaraymiz. Bu maydonni kristall panjara hosil qiladi.
Bu maydonda xarakatlanyotgan elektronning holati SHredinger tenglamasi bilan ifodalanadi,
(15.1)
bu yerda U - elektronnning potensial energiyasi.
Davriy potensial maydon uchun (15.1) tenglamaning yechimi
yk = uk(r) e -ikr (15.2)
ko’rinishda bo’lishini Blox isbotlagan. (15.2) funksiyani Blox funksiyasi deyiladi, bu yerda uk(r) – panjara davri bilan o’zgaradigan davriy funksiya.
Erkin elektronlar energiyasining to’lqin soniga boliqlik grafigi
(15.3)
15.2 - rasmdagidek, lekin energiyaning qiymati uzluksiz bo’lib ko’ringani bilan ye(k) diskret nuqtalar to’plamidan iborat, ammo bu nuqtalar shunday qalin joylashganki ular tekis chiziq bo’lib ko’rinadi.
Davriy o’zgaruvchi maydon uchun esa ye (k) bolanish 15.3 -rasmdagidek ko’rinishga ega.
15.3 - rasmda bir o’lchovli kristall uchun Brillyuen zonasi keltirilgan. ,bunda (n=±1, ±2,...) nuqtalarda ye(k) uziladi va DEo`,DEo``, ... man qilingan zonalar vujudga keladi.
Agar k = 2p/l - to’lqin uzunligi orqali ifodalasak, ye (k) uzilib, man qilingan zonani xosil bo’lish sharti
nl=2a (15.4)
2a sina=nl - bu esa Vulpf - Bregg tenglamasi, yaoni atomlar joylashgan tekislikdan qaytayotgan to’lqinning to’lqin uzunligi l ni ifodalaydi.
Xaqiqatan xam elektronlar to’lqin xossasiga ega bo’lib, ularni kristalldagi harakatini elektronlar to’lqinining tarqalishi deb qarash mumkin.
Shunday qilib, kristallarda elektronlar energetik zonalar bo’ylab taqsimlangan bo’ladi.
Elektronlar kristallda past energetik zonadan boshlab yuqori zonalarga qarab to’lib boradi.
Zonalardagi elektronlarning taqsimlanishi va man qilingan zonalarning kengligiga qarab qattiq jismlar o’tkazgich, yarim o’tkazgich va izolyatorlik xossalariga ega bo’ladi (15.4 - rasm).
|