Favkulodda foyda va zararlar tahlili

9. Korxona hisob foydasi (soliq to’loviga qadar foyda) tahlili
10. Sof foyda va uning o’zgarishini omilli tahlili
11. Rentabellik va uning ko’rsatkichlar tizimi
1. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy natijalarini tahlil etishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot manbalari
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida har bir xo’jalik yurituvchi sub’ektning oldiga qo’ygan asosiy maqsadi bu foyda olishdir. Foyda ijtimoiy ishlab chiqarishni hamma bosqichlarining iqtisodiy kategoriyasidir. Foyda iqtisodiy kategoriya va moliyaviy yakun sifatida o’zining eng yuqori ahamiyatiga bozor munosabatlari, bozor iqtisodiyoti davrida ko’tariladi. Foydani barpo etish, uni realizatsiya qilish bu kengaytirilgan qayta ishlab chiqarishni, qiymat qonunini va xo’jalik yuritish usuli sifatida foydalanadigan xo’jalik hisobining ob’ektiv talabidir.
Kengaytirilgan qayta ishlab chiqarish ishlab chiqarishning doimo kengayishinini, uning texnikaviy darajasini muntazam ko’tarib turishni talab etadi. Buning uchun ishlab chiqarishda hamma vaqt foydaga erishilishi, realizatsiya qilinishi va undan ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun foydalanish lozim.
Foyda (daromad) iqtisodiy harakatning zaruriy sharti maqsadi sifatida qaraladi. Jahon amalig’tida foyda deyilganda ko’pincha biznes samaradorligining tadbir vositasi sifatida qaraladi. Foyda bu daromadlar va xarajatlar farqlanishidagi yuqori o’zgaruvchanlikdir. Ular orasidagi quyi o’zgaruvchanlik esa zararni ifodalaydi.
Daromadlar va xarajatlar moliyaviy natijlarni xarakterlovchi foydani o’lchashga daxldor bo’lgan elementlar hisoblanadi. Daromadlar va xarajatlarni, yani foydani aniqlash va o’lchash - korxona o’z moliyaviy hisobotini tayyorlashda foydalaniladigan kapital konsepsiyasi hamda kapitalning saqlanishiga bog’lik bo’ladi.
Daromadlar va xarajatalar elementlari quyidagicha aniqlanadi.
Daromadlar - bu hisobot davrida iqtisodiy foydaning aktivlarning oqimi yoki ko’payishi shaklida o’sishi yoki passivlarning qatnashchilarning kapitaldagi omonatlaridan farq etuvchi o’sishiga olib keluvchi kamayishidir.
Xarajatlar – hisobot davrida iqtisodiy foydaning aktivlarning chiqib ketishi yoki ulardan foydalanish shaklida kamayishi, shuningdek , qatnashchilar o’rtasida kapitalning kamayishiga olib keluvchi majburiyatlarning yuzaga kelishidir.
Daromad va xarajatlarni aniqlash ularning asosiy hususiyatlarini belgimlaydi, ammo ularni moliyaviy natijalar hisobotida aks ettirishda talab qilinadigan mezonlarni aniqlashni maqsad qilib qo’ymaydi.
Moliyaviy natijalar tahlilida daromad va xarajatlarning o’zaro farqlanishidagi holatga baho beriladi. Moliyaviy natijalar foyda va zararlarning shakllanish qatorlari bo’yicha o’zgarishlari o’rganiladi. Foyda va zararlarning omilli tahlili olib boriladi. Korxonada moliyaviy natijaviylikni yaxshilash yuzasidan ichki imkoniyatlarning mavjudligi va ularni yo’lga qo’yishning chora va tadbirlari belgilanadi. Korxonaning foydalilik darajaasini xarakterlovchi rentabellik ko’rsatkichi va uning omilli tahlili o’tkaziladi.
Moliyaviy natijalar tahlil tashqi va ichki sub’ektlar tamonidan olib boriladi. Ichki sub’ektlar tamonidan olib boriladigan tahlil ichki moliyaviy tahlil qatoriga kiritilib faqat shu korxonaning xodimlari tomonidan olib boriladi.
Moliyaviy hisobotning betarafligi shundaki, undan ham ichki ham tashqi axborot foydalanuvchilarning manfaatlari mujassamlashgan. Ichki moliyaviy tahlilda korxonada ko’proq moliyaviy natijalarni yuzaga chiqish o’rni, shakli bo’yicha o’zgarishlariga ahamiyat beriladi. Ya’ni, ularning analitik qatoriga ko’proq ahamiyat beriladi.
Tashqi tahlil sub’ektlariga esa soliq organlari, bank tashkilotlari, aksionerlar, mulk egalari, investorlar, shuningdek, korxona faoliyati bilan bilvosita qiziquvchi uchinchi shaxslar, erkin soxibkorlar kirishi mumkin.
Ularni ko’proq korxonaning foydalilik darajasi va uning yillar bo’yicha o’zgarishlari qiziqtiradi. Agar aksiya egasi bo’ladigan bo’lsa, sof foyda va dividend to’loviga tortiladigan foyda summasi, soliq idorasini soliq to’loviga qadar bo’lgan foyda va unga qayta qo’shiladigan xarajat moddalari, qarshi tomon, xaridor va buyurtmachilar yoki sheriklarni korxonaning yil yakuni bo’yicha iqtisodiy foydasi va h.k.
Bugungi bozor munosabatlari sharoitida korxonalarning moliyaviy natijalarini tahlil etishda moliyaviy tahlilning eng asosiy vazifalari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
-
korxonaning foydalilik darajasiga baho berish;
-
korxonaning moliyaviy natijalarini tarkibi, tuzilishi va dinamik o’zgarishlariga baho berish;
-
biznes rejada belgilangan foydalilik darajasiga erishilganligi va unga ta’sir etgan omillarni o’rganish hamda baho berish;
-
foydaning shakllanishi va ishlatilishining asoslanganligini tekshirish;
-
foydaning ko’paygan yoki kamayganligiga mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan va boshqa faoliyatlardan erishilgan natijaning ta’sir etishini aniqlash;
-
korxonaning yalpi foydasi va unga ta’sir etuvchi omillarga baho berish;
-
soliqqa tortilgunga qadar bo’lgan foydaning shakllanishiga va unga ta’sir etuvchi omillarga baho berish;
-
korxonaning sof foydasi va unga ta’sir etuvchi omillarni o’rganish hamda baho berish;
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida korxonalarning moliyaviy natijalarini tahlil etishda asosiy axborot manbalari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
-
korxonaning biznes reja ma’lumotlari;
-
korxonaning «Moliyaviy natijalar to’g’risida”gi hisobot (2-shakl) ma’lumotlari;
-
buxgalteriya hisobining moliyaviy natijalarni aks ettiruvchi tegishli schyot ma’lumotlari.
2. Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotni asosiy ko’rsatkichlari, ular bilan shug’ullanuvchilarning iqtisodiy manfaatlari
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi umumlashgan ma’lumotlar moliyaviy hisobotning muhim shakli 2-shaklda «Moliyaviy natijalar to’g’risidagi» hisobot shaklida ifodalanadi.
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobot choraklik hisobot shakliga kirib barcha xo’jalik yurituvchi sub’ektlar tamonidan tuziladi.
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobot va uni to’ldirish tartibi O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligining 2002 yil 27-dekabrdagi 140- sonli Yo’riqnomasi asosida belgilanadi.
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobot shaklining asosiy ko’rsatkichlariga quyidagilar kiritiladi:
1. Mahsulot sotishdan olingan yalpi (sof) tushum.
-
Mahsulot sotishdan yalpi foyda
-
Asosiy faoliyatdan foyda (zarar)
-
Moliyaviy faoliyatdan foyda (zarar)
-
Umumxujalik faoliyatidan foyda (zarar)
-
Favqulodda foyda (zarar)
-
Soliq to’loviga qadar foyda (zarar)
-
Sof foyda (zarar)
Ushbu ko’rsatkichlarni hisob kitob qilish yuzasidan albatta korxonaning quyidagi xarajat qatorlarini ham tarkiblash va farqlash lozim.
1. Sotilgan mahsulotning ishlab chiqarish tannarxi.
2. Davr xarajatlar.
3. Moliyaviy faoliyatdan xarajatlar.
4. Favqulodda xarajatlar.
Daromad va xarjatlarni bu tarkib turkumlanishi quyidagilarga imkon beradi;
-
Ishlab chiqarish xarajatlarini boshqa xarajatlardan farqlash va korxona ishlab chiqarish faoliyati samaradorligiga baho berish,
-
Moliyaviy boshqaruv yuzasidan operatsion xarajatlarni boshqa xarajatlardan farqlash
-
Korxona tomonidan olinadigan daromadlarni ularning yuzaga kelishi yoki shakllanishi bo’yicha alohida tarkiblash (asosiy faoliyatdan, moliyaviy faoliyatdan hamda kutilmagan holatlardan).
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi yangi hisobot shakli ularning har bir shakllanish qatori bo’yicha to’liq axborotlarni olish imkonini beradi. Bu axborotlar ichki va tashqi axborot foydalanuvchilarining manfaatlar to’qnashuvini keltirib chiqarmaydi. Agar shunday bo’lganda edi, moliyaviy hisobotni tuzish qoidasi buzilgan bo’lar edi. Negaki, moliyaviy hisobotdagi ma’lumotlarda hech qachon bir turkum axborot foydalanuvchilar foydasiga boshqa turkum zarari hisobiga aks ettirishlar bo’lmasligi talab etiladi. Ushbu qoida O’zbekiston Respublikasining «Buxgalteriya hisobi to’g’risidagi» Qonunining 6-moddasida ham berib o’tiladi. Ya’ni moliyaviy hisobotlarni tuzishdagi betaraflik qoidasi.
1. Mahsulot (ish, xizmat)larni sotishdan olingan sof tushum qatori. Mahsulot sotishdan olingan sof tushum summasi mahsulot (ish va xizmat)larni sotishdan olingan jami tushum summasidan sotishga soliqlar to’lovlar va ajratmalar summasini chegirish asosida aniqlanadi.
Sotishga soliqlar, to’lovlar, ajratmalarga quyidagilar kiritiladi:
-Qo’shilgan qiymat solig’i;
-Aksiz solig’i;
-Reklama solig’i;
-Mahsulot hajmidan ijtimoiy sug’urta bo’limiga ajratma va h.k.
2. Mahsulot sotishdan yalpi foyda. Mahsulot sotishdan olingan yalpi moliyaviy natija foyda yoki zarar quyidagi bog’lanishlar asosida aniqlanadi. Ya’ni, mahsulot (ish va xizmat) larni sotishdan olingan sof tushumdan shu mahsulot (ish va xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxini chegirish asosida aniqlanadi.
Korxona foydasining asosiy qismini bevosita mahsulot (ish va xizmat) lardan olingan foyda tashkil etadi.
3. Asosiy ishlab chiqarish faoliyatning moliyaviy natijasi (Foyda yoki zarar). Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining moliyaviy natijasi quyidagi bog’lanishlarda aniqlanadi. Ya’ni, mahsulot (ish va xizmat) larni sotishdan olingan foyda summasidan davr xarajatlari tarkibiga kiruvchi sotish xarajatlari, ma’muriy xarajatlar, va boshqa umumxo’jalik xarajatlarini chegirish hamda asosiy faoliyatning boshqa jarag’nlaridan olingan daromad va xarajatlarni tartibli farqlash asosida aniqlanadi.
4. Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda (zarar). Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda va zararlar qatoriga moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotda quyidagi umumlashgan ko’rsatkichlar kiritilgan.
-Sho’’ba va uyushma korxonalardan olingan dividendlar;
-Boshqa olingan dividendlar;
-Sho’’ba va uyushma korxonalarga berilgan va olingan qarzlar bo’yicha foizlar;
-Boshqa to’langan va olingan foizlar;
-Valyuta kursining o’zgarishidan farqlar;
-Moliyaviy faoliyatdan boshqa daromadlar va xarajatlar.
Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining moliyaviy natijasiga moliyaviy faoliyatdan olingan natijani qo’shish asosida umumxo’jalik faoliyatidan moliyaviy natija (foyda, zarar) aniqlanadi.
-
Umumxo’jalik faoliyatidan moliyaviy natija. Umumxo’jalik faoliyatidan olingan moliyaviy natija soliq to’loviga qadar foyda summasidan yoki hisob foydasi summasidan favqulodda foyda va zararlar summasiga farq qiladi.
Umumxo’jalik faoliyatidan olingan foyda summasi moliyaviy natijaning shakllanish qatori emas, balki uni jamlovchi qator sifatida tarkiblanadi.
6. Favqulodda foyda (zarar). Favqulodda foyda (zarar) – korxona tamonidan odatiy hol hisoblanmagan va uch yillik oraliqda bunday faoliyat bilan shug’ullanmagan holatlardan oladigan daromad va yo’qotishlar favqulodda foyda va zararlar qatoriga kiritiladi.
Favqulodda foyda va zararlar moliyaviy natijalar shakllanishining uchinchi tarkibi sifatida qaraladi.
Kutilmagan suv toshqini, g’ng’inlar, tabiy ofatlar ta’siridagi yo’qotishlar ham ushbu qatorga kiritiladi. Ular bo’yicha foyda va zararlarning boshqa shakllanish qatorlarida soliqlanish bo’yicha hech kanday farqlanish yo’q. Agar foyda olinadigan bo’lsa, u bo’yicha ham tegishli tartibda soliq to’lanadi, zarar olinadigan bo’lsa umumxo’jalik faoliyatidan olinadigan foyda summasi zarar summasiga kamaytiriladi.
Lekin amaliy kuzatishlar natijasi shuni ko’rsatadiki ularning shakllanish ehtimoli nihoyatda qisqa yoki kam. Bo’lgan taqdirda ham faqat zarar shaklida bo’lmoqda.
7. Soliq to’loviga qadar foyda (zarar). Soliq to’loviga qadar foyda (zarar) summasi umumxo’jalik faoliyatidan foyda (zarar) summasiga favqulodda foyda (zarar) summasini qo’shish asosida aniqlanadi. Soliq to’loviga qadar foyda summasi axborot iste’molchilari e’tiboridagi va kuzatuvidagi qator hisoblanadi.
U bevosita asosiy faoliyatning moliyaviy natijasidan, moliyaviy faoliyatning moliyaviy natijasidan hamda favqulodda foyda va zararlar jamlangan summasidan iborot bo’ladi.
8. Sof foyda (zarar). Sof foyda korxona ixtig’rida qoladigan foyda summasini ifodalaydi. Ushbu qator soliq to’loviga qadar bo’lgan foyda summasidan foyda (daromad)dan to’langan soliqlar va boshqa soliqli to’lovlarni chegirish asosida aniqlanadi.
Sof foyda korxonaning erkin tasarruf shartidagi va foydalanishidagi foyda summasidir. Lekin, sof foyda summasi ham turli to’lovlar va ajratmalar bazasi sifatida olinishi mumkin ekan. Masalan, korxona sof foydasidan olinadigan ijtimoiy infrastrukturani rivojlantirishga ajratmalar, futbol federatsiyasiga ajratmalar va boshqa to’lovlar va ajratmalarni shular qatoriga kiritish mumkin.
Soliqqa tortiladigan foydani aniqlash uchun soliqqa tortilgungacha bo’lgan foydaga:
-
Nizomda keltirilgan birinchi ilovaga asosan chegirilmaydigan xarajatlar yoki doimiy tafovutlar qo’shiladi;
-
Nizomda keltirilgan ikkinchi ilovaga binoan vaqtlar bo’yicha tafovutlar qo’shiladi yoki ayirib tashlanadi;
-
qabul qilngan soliqlar bo’yicha qonunlarga binoan korxonalarda soliqlar bo’yicha tasdiqlangan imtiyozlar ayirib tashlanadi.
Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobot yil bo’yicha har bir chorakka jamlangan hisobda tuziladi. Uni topshirish organlariga soliq idoralari, bank tashkilotlari, yuqori tashkilotlar kiritiladi. O’lchov qiymati ming so’m hisobida hisobga olinadi. Shuningdek, ushbu hisobot shakliga spravka, ma’lumotnoma shaklida byudjetga to’lovlari hisobi ham kiritilgan. Unda korxona tomonidan respublika va mahalliy byudjetga to’laydigan soliqlar to’lovi bo’yicha hisobga olingan va to’langani to’g’risidagi ma’lumotlar ko’rsatiladi.
3. Moliyaviy natijalarning shakllanishi va ularning turlari
Bugungi erkin iqtisodiy munosabatlar sharoitida respublikamizdagi amaldagi huquqiy me’yorlarga muvofiq xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning moliyaviy natijalarini shakllanishi Moliya vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan hamda 1999 yil 5-fevralda tasdiqlangan “Mahsulot (ish, xizmat)lar ishlab chiqarish xarajatlarining tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanish tartibi to’g’risida”gi Nizomga asosan belgilanadi. Mazkur Nizomga muvofiq moliyaviy natijalarning shakllanish qatorlariga quyidagilar kiritiladi:
-
Mahsulot (ish, xizmat)lar sotishdan olingan yalpi moliyaviy natija;
-
Asosiy faoliyatning yalpi moliyaviy natijasi;
-
Moliyaviy faoliyatdan ko’rilgan natija;
-
Umumxo’jalik faoliyatidan olingan yalpi moliyaviy natija;
-
Favqulodda kutilmagan holatlardan natija;
-
Soliq to’langungacha bo’lgan yalpi moliyaviy natija;
-
Yilning sof foydasi (zarari).
Moliyaviy natijalarning bu tarkib turkumlanishini xalqaro hisob andozalariga nisbatan berilgan deyish mumkin. Bunda asosiy faoliyat moliyaviy natijalar qatoriga korxonaning mahsulot sotishdan oladigan natijasi, asosiy vositalarni sotishdan oladigan natijasi va boshqa aktivlarni sotishdan oladigan moliyaviy natijasi aks etadi. Davr xarjatlari ulardan chegiriluvchi qator sifatida olinadi.
Moliyaviy faoliyatdan olingan daromad va xarajatlar qatoriga korxonaning moliya bozoridagi faolligidan oladigan daromadlari va mulkiy munosatlardagi ishtirokidan olinadigan daromadlari, erkin almashtiriladigan valyuta resurslarini boshqarishdan oladigan daromadlari, korxonaning moliyaviy faoliyatidan kelib chiqadigan turli xarajatlar kiritiladi. Ularning korxona hisob foydasidagi salmog’i so’nggi yillarda tobora oshib bormoqda.
Favqulodda kutilmagan holatlardan daromadlar va xarajatlar qatoriga korxonining asosiy va moliyaviy faoliyatidan tashqari, tasodifiy holatlar bo’yicha oladigan daromad va xarajatlari kiritiladi. Ularning tarkibiga kiritiladigan aniq ko’rsatkichlar yangi Nizomda ifoda etilmagan. Faqat ularning farqlanishiga ta’rif berilgan xolos. Bu tarif esa yuqorida bag’n etilgan edi. Ya’ni, korxona uchun yaqin uch yillik oraliqda odatiy hol yoki faoliyat turi hisoblanmagan holatlardan oladigan darmadlari yoki yo’qotishlar ushbu qatorga kiritiladi. Shuningdek, tasodifiy holatlar ham.
4. Mahsulot (ish, xizmat)larni sotishdan olingan moliyaviy natija va uning o’zgarishiga ta’sir etuvchi omillar tahlili
Moliyaviy natijalarning asosiy qismi mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan shakllanlanganligi sababli tahlilda asosiy e’tibor ushbu qatorning rejaga va o’tgan yillarga nisbatan o’zagrishi va omilli ta’siriga qaratiladi.
Mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan moliyaviy natija mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan sof tushumdan shu mahsulot ish va xizmatlarning ishlab chiqarish tannarxini chegirish asosida aniqlanadi. Savdo tashkilotlarida moliyaviy natijalarni aniqlashda tovarlarni sotishdan olingan sof tushumdan shu mahsulotlarni sotib olish qiymatini chegirish asosidap aniqlanadi.
Tahlilda sotishning uchta qatori xarakterlanadi.
-
Mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan moliyaviy natija.
-
Asosiy vositalarni hisobdan chiqarish va sotishdan natija.
-
Boshqa aktivlarni sotishdan olingan natija.
Ularni buxgalteriya hisobida a’loxida hisob ob’ekti yoki daromadlarning yuzaga chiqish shakli yoki o’rni sifatida tarkiblanishi belgilangan. Bunda asosiy vositalarning hisobdan chiqarilishi va sotilishi, boshqa aktivlarni sotishdan olingan natijalar asosiy ishlab chiqarishning boshqa jarag’nlari sifatida qaraladi. Ularni moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotda operatsion daromadlar va xarajatlar qatori ko’rsatilishi tartiblangan.
Mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan foyda yoki zarar o’zgarishida omilli tahlilga alohida ahamiyat beriladi.
Mahsulot sotishdan olingan foyda o’zgarishiga quyidagi omillar ta’sir etishi mumkin.
-
Korxonaning o’ziga bog’liq omillar yoki ichki omillar.
-
Korxonaning o’ziga bog’liq bo’lmagan yoki tashqi omillar.
Korxonaning o’ziga bog’lik bo’lgan omillarga mahsulotlarning ishlab chiqarish tannarxi, hajmi, assortiment va struktura omillari kiritiladi. Uning o’ziga bog’liq bo’lmagan yoki tashqi omillarga davlatning soliq siyosatining o’zgarishi, baho omili va boshqa omillar kiradi.
Umumiy jihatdan olganda faqat korxonaning o’ziga tegishli va tegishli bo’lmagan ta’sir omillarini tartiblash qiyin. Ularni faqat nisbiy jihatdan qarash mumkin.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmining kritik darajasi ham odatda ushbu qator bo’yicha o’rganiladi. Mahsulot ishlab chiqarishning kritik hajm darajasi deganda korxonaning foyda yoki zarar olmasdan mahsulot ish va xizmatlar hajmini belgilash darajasi olinadi. Kritik hajm darajasida mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan olingan tushum faqat shu mahsulot ish va xizmatlarga ketgan o’zgaruvchan va doimiy o’zgarmas xarajatlarni qoplashga yetishi kuzatiladi.
Kritik hajm darajasini quyidagi formula shaklida ifoda etish mumkin. Bunda bevosita mahsulotning qiymat ifodasidan yoki sotish bahosidan kelib chiqiladi. Mahsulotning qiymat ifodasini esa quyidagicha belgilash mumkin.
Mahsulot qiymati = O’zgaruvchan xarajat O’zgarmas xarajatlar foyda.
Bundan kritik hajm darajasiga yuqorida berilgan ta’rifdan kelib chiqqan holda quyidagi bog’lanishni berish mumkin.
Kritik hajm daraja
sida mahsulot hajmi = O’zgaruvchan xarajatlar o’zgarmas xarajatlar 0
Bu bevosita qiymatni iqtisodiy kategoriya sifatida belgilashdagi ifodalashning o’zidan iboratdir. Ya’ni
Mahsulot
hajmi = Doimiy kapital O’zgaruvchi kapital Foyda
Kritik hajm darajasida mahsulot ishlab chiqarishning o’zgarishiga ta’sir etuvchi omillar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin.
-Mahsulot birligiga to’g’ri keladigan o’zgaruvchan xarajatlarning o’zgarishi
-Mahsulot birligining bahosi
-Mahsulotlar miqdor o’zgarishlari
-O’zgarmas xarajtalar o’zgarishi va h.k.
Mahsulot ishlab chiqarishning kritik hajm darajasini quyidagi misol asosida aniqlash mumkin.
5. Asosiy faoliyatning boshqa jarayonlaridan olingan daromad va xarajatlar tahlili
Asosiy faoliyatning boshqa jarag’nlaridan daromad va xarajatlar tahlilida asosiy ishlab chiqarish faoliyatining mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan tashqari faoliyatlardan olingan daromad va yo’kotishlari tahlil etildi. Asosiy faoliyatning boshqa jarag’nlardan olingan daromad va xarjatlar ko’pincha operatsion daromadlar va xarajatlar deb ham aytiladi. Operatsion xarajatlar va daromadlar qatoriga boshqa sotishlardan olingan daromadlar yoki ular bo’yicha yo’qotishlar kiradi.
Masalan asosiy vositalarni hisobdan chiqarish va sotishdan olingan daromadlar, boshqa aktivlarni sotishdan olingan daromadlar va h.k.
6. Operatsion jarayonlardan olingan daromadlar va yo’qotishlar tahlili
Operatsion jarag’nlardan olingan daromadalar qatoriga korxonaning asosiy ishlab chiqarish faoliyatining mahsulot ishlab chiqarish va sotishdan tashqari faoliyatidan olinadigan daromadlar kiritiladi Ular bo’yicha xarajatlar va daromadlar qatori alohida tarkiblangan holda umumiy summada moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotga tushiriladi. Operatsion daromadlar va xarajatlar o’zining sof qiymati bo’yicha ham moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotga tushirilishi belgilangan. Bunda operatsion jarag’nlardan olingan daromadlar ular bo’yicha xarajatlar qiymatiga farqlangan holda hisobotga foyda yoki zarar qatoriga tushiriladi.
Boshqa sotishlar bo’yicha respublika soliq kodeksiga muvofiq alohida soliqlar to’lovi qo’llaniladi. Shuningdek mahsulot ish va xizmatlarni sotishga soliqlar daromad yoki tushumlarning bu qatori bo’yicha ham amal etadi. Boshqa sotishlardan sof tushum summasi ham mahsulot ish va xizmatlarni sotishdan sof tushumni aniqlashdagi kabi uslubiy bog’lanishga ega.
Operatsion jarag’nlardan daromadlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin. Korxonada ortiqcha sanalgan yoki foydalanishsiz turgan asosi vositalarni sotishdan olingan natija, ularni hisobdan chiqarishdan olingan natija, nomoddiy aktivlarni hisobdan chiqarish va sotishdan olingan natija, kapital qo’yilmalar bo’yicha natija, uzoq muddatli ishlatishga olingan, lizing qo’llovidan daromadlar, qimmatli qag’ozlarni sotishdan olingan daromadlar, kam baholi tez eskiruvchi buyumlarni sotishdan olingan daromadlar, material va xom ashg’larni sotishdan olingan daromadlar, valyuta mablag’larini sotishdan olingan daromadlar, ular bo’yicha sarflar va yo’qotishlarni o’z ichiga oladi.
7. Moliyaviy faoliyatdan olingan daromad va yo’qotishlar tahlili
Moliyaviy faoliyatdan olingan natija korxona faoliyat natijaviyligining a’loxida hisob qatori sifatida tarkiblanadi va tahlil etiladi. Moliyaviy fvaoliyatdan olingan foyda va zararlar korxonaning fond bozori, moliya bozoridagi faoliyatidan keladigan natijalarni o’z ichiga oladi. Moliyaviy faoliyatdan olinadigan daromadlar qatori mahsulot ish va xizmatlar tannarxiga kiritiladigan xarajatlar, mahsulot ish va xizmatalarni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi va moliyaviy natijalarning shakllanish tartibi to’g’riisidagi Nizomga muvofik tarkiblanadi. Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlarning korxonalarning jami hisob foydasi tarkibidagi salmog’i so’ngi yillarda bir qadar o’sib bormoqda. Moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlar qatoriga quyidagilarni kiritish mumkin. Masalan boshqa korxonalar foaoliyatida hissali qatnashishdan olingan daromadlar, valyuta mablag’larining kurs o’zgarishidan olingan daromadlar, boshqa korxonalarga, shu’ba, assosatsiyalangan korxonalarga berilgan qarzlar bo’yicha olingan daromadalar, foizlar bo’yicha olingan va to’langan daromadlar, aksilar bo’yicha olingan dividendlar summasi va h.k.
Tahlil uchun zarur bo’lgan ma’lumotlar moliyaviy natijalar to’g’risidagi moliyaviy hisobotdan va uning qatorlari bo’yicha berilgan izohlardan olinadi. Moliyaviy natijalar to’g’risidagi hisobotda moliyaviy faoliyatdan olingan daromadlarning quyidagi qatorlari tarkiblangan.
-Shu’ba va assosatsiyalangan korxonalardan olingan dividendlar
-Boshqa olingan dividendlar
-Shu’ba va assosatsiyalangan korxonalarga berilgan va olingan qarzlar bo’yicha foizlar.
-Boshqa olingan va berilgan qarzlar bo’yicha foizlar.
-Valyuta kursining o’zgarishidan farqlar.
-Moliyaviy faoliyatdan olingan boshqa daromadlar va yo’qotishlar.
Xulosa(-jadval). Korxona moliyaviy faoliyatdan olingan foyda o’tgan yilning shu davriga nisbatan Q53 ming so’mga o’sgan. Zarar summasi esa 22 ming so’mga ortgan. Moliyaviy faoliyatdan olingan sof natija o’tgan yil 84 ming so’mni tashkil etgan holda hisobot yili 115 ming so’mni tashkil qilgan.
|