Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

Tayanch tushunchlar:
psixologik
maktablar, bixevirozm, geshtal psixologiya, freydizm,
neofreydizm, gumanizm, Nerv mashinasi,
nevrologik amaliyot, determinatsion ruh, fiziologik
sistema, iroda impul`si, assotsiatsiya, skeptizm, klassik idealizm, psixodinamika.
Asrning eng yetuk namoyandalaridan biri, shveytsariyalik olim Al`bert Galler (1708-1777)
edi. Uning "Fiziologiya asoslari" asari (1757) tarixchilar tomonidan "Bu
zamonaviy fiziologiya
o'tmishdagi hammasidan chegara chizig'i vazifasini bajargan" deb baholandi. Galler Dekartdan
o'zining fiziologiya va tibbiyotning rivojlanishdagi asriy tajribasi bilan farq qilardi. Dekart o'zining
"nerv mashinasini" ko'rayotganda, Galler butun organizmni yaqqol tushuntirishga harakat qilgan.
XVII asrdayoq muskul va nervlarni o'rganish, miyaning ayrim qismlarini olib tashlash, amaliyot -
hammasi Dekart sxemasini tasdiqlab, uning ko'p bo'limlari haqida ikkilantirishga olib keldi. Nerv-
muskul «mashinasining ayrim qismlari bir
- biridan ajratib olingandagina, ishni qila olishi
mumkin». Dekartning bu narsaga qo'shi
lishi, ular o'zining birligi bilan shu narsaga qodirdir, deb
izoh berilgan. Gallerda muskul kuchi maxsus kuch deb yuritilgan. Bu mustaqil kuchdir, lekin u
boshqa kuch - nerv kuchi bilan bog'liqdir. Bu fikr asosida nerv muskul tolalarini faoliyatiga
undaydi degan xulosaga kelish mumkin. Bu ikkala kuch ham moddiydir
va ular tabiatdagi boshqa
kuchlar kabi birgalikda shunday harakat qiladi.
Determinatsion ruh ta'siridan Galler, faqatgina nerv hodisalariga e'tibor beribgina qolmay,
balki psixik hodisalarga ham e'tibor berish kerak deb hisoblaydi. Uning qarashlariga binoan bu
hodisalar murakkab harakatlarda va boshqa voqealikda bevosita ishtirok etadi. Galler bu murakkab
harakatlarni "tuban idrok" deb yuritgan. Bu psixik hodisani Galler hayotning harakat kuchi emas,
balki nerv mexanizmini ishlash elementi, tabiiy qonunlarga bo'ysunuvchi deb talqin qilgan.
Gallerning fizi¬ologik sistemasi nerv psixologik hodisalarga
materialistik qarashlarning rivojlanishida bir butun muhim zvenoni tashkil etgan. Tabiat
hodisasi bo'lgan inson tanasini tushuntirib, unga taalluqli bo'lmagan faktorlar bilan emas, u Dekart
sxemasining yangi elementlari bilan to'ldirdi. Gallerning jon mashinasi Dekartning tashuvchi
kuchidan farqliroq va avtomatlashmagan sifatlarini namoyon qiladi.
Bu narsa tabiiy fanlarning
psixologik g'oyalari to'g'risidagi muhim siljish bo'ldi. Psixika tashkil etilgan materiya singari
tushuncha degan fikrga o'tildi. Mexanika emas, balki biologiya ongning determinizmi bo'lib qoldi.
Biologiyada bu qayta yo'nalish refleks haqidagi tasavvurlarning yangi boshlanishidagi
rivojlanishga sharoit yaratdi. Bu holat agar Dekart va Gartlida ko'ringan bo'lsa, u holda chex
fiziologi Proxazka Gallerning yo'nalishini rivojlantirishda biologik asoslanishga erishdi. Tana
faoliyati bilan psixik faoliyatni bog'liqlikda ifodalaydigan g'oya va ommaviy fiziologik tasavvur
bo'lib, "umumiy sezgi"dagi miya qismlarini his qiladigan sezgi haqidagi ta'limot ko'p asrlar
cho'zilgan edi. Bu tanada «sezgi» davomli miyada rang
-barang tanada, qavariq tanada, to'rt unsurli
tanada va boshqa tanalardan izladilar. Bu qidiruvlarda Dekart fikri shu haqida aks etdiki, keng
bo'lmagan qalb uchun uncha katta bo'lmagan miya bo'lagi
kifoya etadi, bu uni o'z faoliyatini
yurgizishga yetarlidir. Proxazka "Muskul qisqarishidagi hissiy ta'sirlarni o'tish printsipi bo'yicha
harakatga keltiradigan markaziy nerv sistemasining bir bo'limi bu termin bilan ifodalanadi.
Proxazka tabiatning hamma hodisalariga xos bo'lgan to'g'rilik va zaruriyat bilan paydo bo'lgan
nerv akti qonuniyati kabi refleks xarakteristikasi bilan chegaralanmaydi. U shundan kelib
chiqadiki, reflektor harakatining qonuniyati oddiy fizik aks ettirishga aynan bir biriga
o'xshamaganligi uchundir.
Refleks Proxazka bo'yicha har qanday tashqi qo'zg'ovchi bilan chaqirilmaydi. Balki faqat his
qilishga asoslangan qo'zg'ovchi bilan chaqariladi. His qilish hamma joyda bilish akti bo'ladimi,
yo'qmi faqat va faqat bitta umumiy ma'noga "hayot kompasiga" ega bo'ladi. Bilish bilan
kuzatiladigan his qilish va bilish bilan kuzatilmaydigan sezish bizga hayot ehtiyojlarini ko'rsatib
beradigan hayot kompasi bo'lib xizmat qiladi va zaruriy ta'sirlarni keng tushunish imkoniyatini
beradi. By yo'nalishni rivojlantirib,
Proxazka nafaqat his qilish, balki psixik
qonuniyatni bir muncha murakkab formasini organizmni moslashtirishni hayot shartlariga
bo'ysundiradi.
Proxazka o'zining "Fiziologiya" yoki inson haqidagi ta'limot asarida refleks haqidagi
tushuncha butun nerv sistemasini butunligicha tushuntirishi zarurligini tasdiqladi. By yerda uning
sxemasi bilan to'qnashdi. Organizmning tashqi olam bilan uzluksiz bog'liqligi dastlab mexanistik
dunyoqarash printsipidan kelib chiqdi.
Dekart o'zining harakatlari miqdorini saqlash printsipiga asoslandi. Bu qonun universal
xarakterga zid kelmas edi. Qachonki, agar tirik tana o'zidan
quvvat ajratib chiqarmas ekan, u
Dekart bo'yicha ularni paydo qilmaydi, balki, o'z xulqida tashqi tanaga so'zsiz tobe bo'ladi.
Proxazka shuningdek, organizmning tabiatga bog'liqlik g'oyasi va u bilan chambarchas
bog'liqligiga asoslanadi. Unday bo'lsa ham bu bog'liqlikni asosi sifatida va bog'liqlik harakat
miqdorini saqlash qonuni emas, balki tashqi muhit taassurotiga tanlab
olingan reaktsiyalarni
ro'yobga chiqarish sharoitida bajariladigan tirik tanani o'z-o'zini himoya qilish qonuni namoyon
bo'ladi. Bu turdagi reaktsiyalarni o'z navbatida tashqi olam xususiyatini farqlash qobiliyati va
ularni organizm ehtiyojiga munosabati bo'yicha baholash deyiladi.
Bunday qobiliyat Proxazka bo'yicha psixik qobiliyat deb ataladi.