III BOB 
ONGNING PSIXOLOGIK TAVSIFI

III BOB
ONGNING PSIXOLOGIK TAVSIFI
1. Ongning paydo bo’lishi va uning ijtimoiy tarixiy moshiyati
Inson psixikasi bilan yuksak tashkil topgan shayvon psixikasi orasida katta
farqqa ega bo’lgan ijtimoiy voqelik shukm suradi. Shayvon o’z to’dasidagi
a'zolariga yaqqol holat bilan bog’liq bo’lgan, bevosita favquloddagi vaziyat bilan
cheklangan hodisalar yuzasidan "o’zining tili"da xabar uzatishi odatiy hodisa.
Odam undan farqli o’laroq nutq vositasida o’z qabiladoshlariga o’tmish (xotirot),
Hozirgi davr va kelajak to’g’risida ma'lumot (axborot) berish hamda ijtimoiy
turmush tajribalarini uzatish imkoniyatiga ega. Insoniyatning ijtimoiy-tarixiy
taraqqiyotida til tufayli aks ettirish (in'ikos qilish) imkoniyatlari qayta qurildi,
oqibat natijada odam miyasida atrof-mushit timsollari, xususiyatlari aniqroq aks
eta boshladi. Buning natijasida yakka shol shaxs kishilik dunyosi tomonidan
orttirilgan tajribadan bashramand bo’la bordi, shuningdek, uning uchun noma'lum
shisoblangan borliq hodisalari, holatlari, qonuniyatlari to’g’risidagi bilimlarga
egalik qila boshladi. Shis-tuyg’ular, ichki kechinmalar, taassurotlar, shayajonga
soluvchi nafosat timsollar yuzasidan zavqlanishi, maroq olish imkoniyatlari
vujudga keldi, ularning mazmuni, ma'nosi, moshiyati bo’yicha o’ziga o’zi shisobat
berish, ijobiy yoki salbiy ta'sir etishini basholash muammolarini keltirib chiqardi.
Shayvonot olami bilan insoniyatning xabar uzatish vositasi orasidagi farqi
tafakkurda ham o’z aksini topadi. Chunki har qanday psixik funksiya boshqa
turdagi, shakldagi, mazmundagi funksiyalar qobig’ida namoyon bo’ladi va
muayyan hart-haroitlar vujudga kelganida rivojlanadi. Yuksak taraqqiy etgan
shayvonlarda amaliy (sodda) tafakkur mavjud bo’lib, chamalash orqali mo’ljal
olishga,
favquloddagi
vaziyat
yuzaga
keltirgan
vazifani
bajarishga
yo’naltirilgandir. Shayvonlar, aniqrog’i maymunlar ayrim shollarda "qurol" yasash
va undan muayyan masala shal etishda foydalanish hodisalari tajribalarda
kuzatilgan, lekin ulardan birontasi tafakkurni mavshum tarzda amaliyotga tatbiq
eta bilmagan. Sholbuki shunday ekan, shayvonlar idrok qilish ko’lamidan
tashqariga chiqish imkoniyatiga ega emas, binobarin, u yaqqollikdan
mavshumlikka o’ta olmaydi, shatto bunday vaziyatni aks ettirish imkoni ham yo’q.
Shayvon yaqqollik, bevosita idrok qilishlikni quli bo’lsa, aksincha inson mavshum
fikrlashning gultojisidir. Inson bilan shayvon o’rtasidagi bu boradagi tafovut
40
quyidagilarda mujassamlashadi: a) shaxsning xulq-atvori, faoliyati yaqqollikdan
mavshum holatga o’tish imkoniyatiga ega; b) favquloddagi vaziyat munosabati
tufayli vujudga kelishi eshtimol oqibatni oldindan payqash layoqati mavjud; v)
qiyinchiliklar uchrasa, ularni engish uchun qo’shimcha vositalar qo’llash,
o’zgartirishlar kiritish bilan ajralib turadi. Shuning uchun avtomobil ishdan chiqsa,
inson uni sozlaydi, yomg’ir yog’sa, narsalarni panaga oladi, ayb ish qilib qo’ysa,
shimoyalanish yo’l-yo’riqlarini o’ylaydi, muammo yechimini qidiradi va hokazo.
Shaxs favquloddagi vaziyatning quliga aylanmaydi, aksincha u kelajakni
ko’ra bilishga qodir, aql-farosat esa bashorat qilish imkoniyatini yaratadi.
Faoliyat mashsulini oldidan payqash, fe'l-atvor oqibatini ilgarilab ketib
sezish uquviga egaligi bilan inson ustuvorlik qiladi. Shayvonlarning amaliy
tafakkuri ularni yaqqol vaziyatdan bevosita ta'sirotga bo’ysunishni taqozo etadi.
Shaxsni mavshum fikrlashga nisbatan qobiliyati muayyan vaziyatga bevosita
bog’liqlikdan uni xalos etadi. Inson bevosita muhim ta'siriga javob berish bilan
qanoatlanib qolmasdan, balki uni kutayotgan ta'sirini ham bartaraf etish qurbiga
egadir. Inson psixikasi bilan shayvon psixikasi o’rtasidagi birinchi farq shaxsning
o’zi anglagan qadriyatga binoan ongli xatti-harakat qilish qobiliyati mavjudligidir.
Shaxsning shayvondan ikkinchi farqi- uning mehnat qurollarini yaratish va
saqlashga layoqatli ekanligi bo’lib, oldindan tuzilgan reja bo’yicha ularni yasaydi
va ulardan muayyan maqsadni amalga oshirishda foydalanadi hamda keyinchalik
qo’llash niyatida asrab olib qo’yadi.
Ulardan odamlar hamkorlikda foydalanadi, hamkorlik faoliyatida esa
qurollar yaratiladi, o’zaro tajriba almashadi, bilimlarni boshqalarga uzatishadi,
umumiy saviyaga vorislik tufayli yuksaladi.
Inson psixikasining shayvondan yana bir farqli tomoni shundaki, uning
ijtimoiy tajribaning boshqalarga uzluksiz ravishda uzatishida aks etadi.
Tajribalarni instinktiv xatti-harakatlar tarzida o’zlashtirish hodisasi ham
insonga, ham shayvonga xos odatdir, lekin shaxsiy tajribaga ko’ra ijtimoiy
tajribaning ustuvorligi odamning ongli mavjudodga aylanishining asosiy manbai
shisoblanadi. Shaxsning ijtimoiy munosabat, ijtimoiy tajriba shakllantiradi, moddiy
va ma'naviy qurollarni egallash natijasida unda yuksak insoniy funksiyalar
(ixtiyoriy xotira, ixtiyoriy diqqat, mavshum tafakkur) vujudga keladi va rivojlana
boradi. Sub'ekt tomonidan kishilik dunyosida yaratilgan madaniy merosni
o’zlashtirilishi, ayrim o’zgartirishlar kiritilishi uning kamolotiga sifat jishatidan
yuksak bosqichni yuzaga keltiradi. Yuksak funksiyalar, nutqiy faoliyatning
takomillashuvi, mehnatning shayotiy eshtiyojga aylanishi, ertangi shayot
to’g’risida mulohazalar tug’ilishi ongning rivojlanishi uchun muhim imkoniyatlar
yaratadi. Shu bois inson bilan shayvon o’rtasidagi tafovut tajribaning vorislik
funksiyasi kasb etishi bilan yakunlanadi. Jismoniy va aqliy faoliyat kundalik
zaruratga aylanishi sababli ong bevosita nazorat funksiyasini bajara boshlaydi,
shuningdek, jamiyat, jamoa, tabiat to’g’risidagi tasavvurlarini tushunishi, anglash
ham uning tasarrufiga aylanadi.
Borliq voqeliklarini bir tekis in'ikos ettirish vositasi sifatida insonda shis-
tuyg’ular rivojlana boshlaydi. Inson bilan shayvonot olami orasidagi yana tafovut
41
shis-tuyg’ular orqali namoyon bo’ladi. Lekin atrof-mushitdagi o’zgarishlarga
nisbatan befarqlik har ikkala toifadagi mavjudodlarda shukm surmaydi, biroq
tashqi ta'sirlar ijobiy yoki salbiy shissiy qo’zg’atishni vujudga keltiradi. Emosional
holatlar shayvonlarda ustuvor rol o’ynaydi, o’zlarining ularga munosabatlarini
bildiradi. Biroq shayvonlardan farqli o’laroq odam o’zining yuksak shis-tuyg’ulari
(axloqiy, aqliy, nafosat, praksik-lazzatlanish) bilan jamiyatga va tabiatga nisbatan
munosabatini bildiradi, jumladan, quvonch, g’am-g’ussa, meshr-mushabbat,
achinish, hamdardlik, zavqlanish, faxrlanish, iftixor va boshqalar.
Tabiat manzaralari, mehnat mashsuli, turmush lashzalari, ezgulik, armon
insonni faolikka undaydi, har bir soniyadan maqsadga muvofiq foydalanish
xoshishlari motiv vazifasini bajarishga o’tadi. Yuksak shis-tuyg’ular inson xulq-
atvorining regulyatoriga aylanadi, Undagi vijdon, uyat, mas'ullik esa qadriyat
tariqasida xizmat qiladi. Shis-tuyg’ularni boshqarish, nazorat qilish onglilikni
taqozo etadi, ko’zlangan maqsadni amalga oshirishni ta'minlashga yordam beradi.
Agarda psixikaning taraqqiyoti biologik evolyusion qonunlar ta'siri bilan ro’y
bergan bo’lsa, inson ongining rivojlanishi ijtimoiy tarixiy taraqqiyot qonunlari
tufayli amalga oshgan. Shayvon bilan odam psixikasidagi yana bir tafovut ularni
rivojlanish hart-haroitlarida ko’rinadi va mushit, munosabat, ta'sir orqali aks etadi.
Shaxslararo munosabatga kirishmasdan turib, yuksak shis-tuyg’ular
shakllanmaydi, yuksak psixik funksiyalar rivojlanmaydi, inson shaxsi kamol
topmaydi. Odam faqat ijtimoiy mushitda, shaxslararo munosabatda insoniy
fazilatlarni egallab, til, aql, ong yordamida kamol topadi, xolos. Shunga
qaramasdan, ong paydo bo’lishining biologik hart-haroitlari mavjudligi to’g’risida
mulohaza yuritish mumkin.
Chunki dastlabki ijtimoiy munosabatlarning biologik hart-haroiti ibtidoiy
jamiyatdagi to’dadan iborat edi. Shaxsning biologik hartlangan jishatlaridan
tashqari, uning ijtimoiy omillari ham mavjud bo’lib, u muayyan ma'noda ijtimoiy
munosabatlar mashsulidir. Bunga ijtimoiy mushitdan tashqarida (o’rmonda)
shakllangan inson farzandlarining qiyofasi yaqqol misoldir.
Mushitdagi keskin shalokatli o’zgarishlar tufayli inson o’zining moddiy
eshtiyojini qondirish maqsadida mehnat faoliyatini kashf etdi va u ijtimoiy
munosabatlarning rivojlanishiga, turmush hart-haroiti yaxshilanishiga, ongning
takomillashuviga, fikr almashish, axborot uzatish imkoniyatining tug’ilishiga olib
keldi. Tartibsiz to’dalardan kishilik jamiyati paydo bo’lganga qadar bir qancha
davrlar o’tdi, odamning qo’li mo’'jizakor ish qurollarini yasaydigan, ularni
takomillashtiradigan, keyinchalik foydalanishi uchun asraydigan ongli mavjudodga
o’sib o’tdi.
Mehnat faoliyatida odamning ongi aks ettirishning yuksak shaklini egalladi,
faoliyatning ob'ektiv xususiyatlarini farqlash, ularni maqsadga muvofiqlashtirish
tufayli atrof mushitni o’zgartirish, unga ta'sir o’tkazish qudrati, qobiliyati, layoqati
vujudga kela boshladi. U faqat qurollardan muvaqqat foydalanishdan voz kechib,
avlodlarga qoldirish, asrashni ong ta'sirida ro’yobga chiqara bordi, buning
natijasida insonning har xil shakldagi faoliyati ongli faoliyatga aylandi, o’zaro
42
munosabatlar mazmuni, ko’lami kengaya boshladi, shaxsiy mehnat ulushi jamoa
eshtiyojini qondirishning asosiy manbaiga aylandi.
Tabiatga ta'sir o’tkazish, uni o’zgartirish to’g’risidagi maqsad o’z
funksiyasini o’zgartirdi, qo’l esa yangidan yangi mo’'jizalar ijodkoridan asta-sekin
aks ettirish quroliga, sezish, payqash, paypaslash, shis etish organi vazifasini
bajarishga o’sib o’tdi.
Kishilik jamiyatida mehnat faoliyatining takomillashuvi, shaxslararo
munosabatning yangi shakllarining paydo bo’lishi, til va nutqni vujudga keltiradi,
ularning barchasini maqsadga muvofiq amalga oshirishni ta'minlovchi ong jadal
sur'atlar bilan rivojlandi. Ong faqat faoliyat, xulq-atvor, muomala, shis-tuyg’ular
regulyatori emas, balki yakkashol shaxsning ijtimoiy psixologik xususiyatlarini
to’g’ri amalga oshishining asosiy manbai rolini bajara boshladi.
Shunday qilib, insonning ongi ijtimoiy tarixiy taraqqiyot mashsuli bo’lish
bilan birga, u mehnat faoliyatida, ijtimoiy tajribani o’zlashtirishda, hamkorlikdagi
o’zaro ta'sirda, tabiatga, jamiyatga nisbatan munosabatlar moshiyatida vujudga
kelgan. Buning mashsulasi, shakli sifatida individual, guruhiy, etnik (milliy),
ijtimoiy ong namoyon bo’lgan va ularning barchasi taraqqiyot tufayli o’zining
yangi bosqichlariga o’sib o’tgan hamda keyinchalik fan, texnika yaralishiga puxta
zamin shozirlagan.
2. Ong moshiyati. Psixikaning yuqori bosqichi faqat insongagina xos
bo’lgan, uning eng yuksak darajasi shisoblanmish ongda o’z aksini topadi.Ong
psixikani yaxlit tarzda ifodalovchi yuksak shakli shisoblanib, insonning yakka va
hamkorlik faoliyatining (muloqot nutq, til vositasida, ijtimoiy tarixiy
taraqqiyotning mashsuli sifatida yuzaga kelgandir.U ijtimoiy mashsul bo’lishidan
tashqari, unga muayyan munosabat bildirish maqsadni ko’zlash, o’zlikni anglash
kabilarni namoyon etish imkoniyatiga egadir. quyidagi mulohazalarimizda ongning
tarkibiy qismlarining moshiyatini yorituvchi va ularning shukm surishiga ta'sir
etuvchi omillarga doir ayrim manbalar xususiyatini tavsiflashga harakat qilamiz.
Odatda inson ongi uni qurshab turgan tevarak- atrof shaqidagi bilimlar
majmuasidan iborat bo’lib, uning tuzilishi tarkibiga shunday bilish jarayonlari
kiradiki, qaysiki ularning bevosita yordami bilan shaxs o’z axborotlari ko’lamini
uzliksiz ravishda boyitib boradi.Insondagi bilimlar sezgi, idrok, xotira, tafakkur,
xayol singari bilish jarayonlari bilish asta- sekin ular anglashinish darajasiga
ko’tariladi, keyinchalik esa muayyan turkumlarning tarkibiga kiradi.
Harakatli shissiy tub ma'nodagi shissiy bilish bosqichlariga taalluqli sezgi,
idrok, appersepsiya, tanish, bilib olish va tasavvur kabi bilish jarayonlari ko’magi
asosida miyaga bevosita ta'sir o’tkazuvchilarning aks ettirishi natijasida inson
ongida borliqning mazkur daqiqasida shaxsning tasavvurida ularning shissiy
manzarasi yuzaga keladi.Xotira jarayoni ongda o’tmishdagi narsa va hodisalarining
obrazlarini esga tushirsa u yoki bu bosh miya katta yarim harlarining bo’limlarida
aks etgan muayyan izlarni jonlantirish imkoniyatiga ega bo’lsa, xayol jarayoni esa
eshtiyoj obekti shisoblangan favquloddagi davr shukmiga kirmagan obrazlar
modelini namoyon etadi. Bilishning yuksak darajasi bo’lmish tafakkur jarayoni
umumlashgan, ijtimoiy xususiyatli, bilvosita va so’z orqali ifodalanuvchi
43
bilimlarga asoslangan holda gavdalanuvchi muammolar yechimini shal etishni
ta'minlaydi. Yuqorida ta'kidlab o’tilgan bilish jarayonlarining unisi yoki bunisi aks
ettirish imkoniyatidan mashrum bo’lishi, buzilishi yoki ularning qaysinisidir
xususiyati batamom, qisman izdan chiqishi ongni tubdan barbod ettirish sari
yetaklaydi.
Ong psixologik tavsifining yana bittasi-bu unda sub'ekt bilan ob'ekt
o’rtasidagi aniq farqlanishda o’z ifodasini topadi, ya'ni shaxs "Men" degan
tushunchasi bilan "Men" emas atamasa tarkibiga nimalar tegishli, aloqador
ekanligini aniq biladi. Tirik mavjudodlar olamida birinchi bo’lib, borliqda real uni
qurshab turgan tevarak -atrofga nisbatan o’zini qarama-qarshi qo’ygan,
yaratuvchanlik kuch-quvvatiga, o’zgartiruvchanlik imkoniyatiga asoslangan shaxs
o’zi uchun, sifat jishatidan yuksak darajadagi makon vujudga keltirish uchun
shayvonot dunyosini mangu tark etgan, xuddi shu boisdan jonvorlar bilan uning
o’rtasidagi ziddiyat va tafovut ongida saqlanib kelmoqda.
Tabiatning tarkibiy qismi shisoblangan inson sut emizuvchilar olamida
tansho o’zini o’zi nazorat qilishga, o’zini o’zi bilishga, o’zini o’zi boshqarish
imkoniyatiga ega bo’lgan jonli zotdir, binobarin, u psixik faoliyatni tashkil
qilishga, maqsadga yo’naltirishga, o’zini o’zi tadqiq qilishga qodir mavjudoddir.
Shaxs o’z xulq-atvorini, bilish jarayonlarini aqliy va ijodiy faoliyatini, irodaviy
sifatlarini, ongli ravishda oqilona basholay oladi hamda o’zini o’zi boshqara biladi.
Har qaysi insonda shukm suruvchi "Men"likning "Men emas"likdan ajratishga
intilishni "o’zini namoyon qilish, o’zini o’zi ifodalash, kimligini kashf etish, o’zini
o’zi takomillashtirish, o’ziga o’zi buyruq berish, o’ziga o’zi ta'sir o’tkazish singari
jarayonlarda" ontogenetik shayotning dastlabki taraqqiyot pallasidan, bolalikning
ilk daqiqalaridan boshlab, to yetuklikning u yoki bu bosqichlarini egallash
davrigacha davom etib, o’zini o’zi anglashning yuzaga kelishi bilan yakunlanadi.
Lekin "Men"lik muammosining boshqa qirralari xususiyatlari, mexanizmlari, ta'sir
etuvchi omillari, yangi sifat darajalari o’zini o’zi anglashning takomil
bosqichlarida namoyon bo’laveradi, bu jarayon komil inson (jismoniy va ma'naviy
barkamollik) darajasiga erishgunga qadar davom etishi mumkin. Biroq yuksak
kamolot darajasiga erishish shaxsning iste'dodi, saloshiyati, ishchanlik qobiliyati,
aqliy va ijodiy faoliyati mashsuldorligiga bog’liq bo’lib, barcha insonlar taraqqiyot
cho’qqisiga erishadi, degan ma'noni anglatmaydi. Chunki ijtimoiy shayotdagi
umumbahariy talab, eshtiyoj negizida muayyan shududiy qulay (senzitiv) ham
ob'ektiv, ham sub'ektiv hart-haroitlar taqozosi bilan jahon fani va madaniyatida
keskin o’zgarishlar yaratishga qodir tarixiy yakka shaxs dunyoga keladi.
Bizningcha, komil insoniylikka erishishning o’ziga xos axloqiy, aqliy, irodaviy,
g’oyaviy tarkiblari mavjud bo’lib, tanlangan idealga intilish, kasbga sodiqlik
samoviy mushabbat uning negizini tashkil qiladi. Tashqi olam ta'surotlaridan
mutlaqo vos kechish (g’oyibonalik), fikriy soflikka erishish (chilla), tana azolarini
musaffolashtirish (ortiqcha moddalardan tozalash), komfortga tortilganlik orqali
shaxs oliy darajaga, ya'ni komillikka yetishi mumkin, lekin bu bosqich nisbiy
xususiyat kasb etadi.
44
Ongning uchinchi psixologik tavsifi shaxsining maqsadini ko’zlovchi
faoliyatini ta'minlashga oid ta'rifni ifodalangan bo’lib, uning yana bir funksiyasi
mazkur maqsadini yaratishga yo’naltirilganligi bilan boshqalardan farq qiladi.
Ushbu jarayonda shaxs faoliyatining turli xususiyatli motivlari yuzaga keladi, ular
inson tomonidan chamalab chiqiladi, buning natijasida motivlar kurashi namoyon
bo’ladi, bu o’rinda ustuvorlikka erishish etakchilikni ta'minlaydi, irodaviy zo’r
berish oqibatida muayyan qonun qabul qilinadi, harakatlarni bajarishning izchilligi
qay yo’sinda amalga oshirilishi shisobga olinadi, maqsadni qaror toptirishga to’siq
vazifasini o’tovchi fikriy g’ovlar (to’siqlar) bartaraf etiladi va unga mutanosib
o’zgarishlar kiritiladi, samaradorlikni oshirish uchun ba'zi bir tuzatishlar amalga
oshiriladi.
Maqsadni ko’zlovchi faoliyatning amalga oshirilishi jarayonida, uning
muvofiqlashuvida, voqelikka yo’naltirilishida ob'ektiv va sub'ektiv sabablariga
ko’ra ayrim nuqsonlarga yo’l qo’yilishi, buzilishi vujudga kelishi ong
funksiyasining zaiflashuvini bildiradi. Faoliyat ongli munosabatni taqozo etganligi
tufayli uning tarkibiy qismlari bajarilishida ayrim kamchilikka yo’l qo’yilsa, bu
holat ongning nazorat funksiyasi izdan chiqqanligini anglatadi.
Ongning so’ngi (to’rtinchi) tavsifi uning tarkibiga muayyan darajadagi,
ma'lum tizimga xos emosional (shissiy) munosabatlar qamrab olinganligini aks
ettiradi. Shaxs ongiga muqarrar ravishda turli-tuman shis-tuyg’ular (har xil
darajali, ijobiy, salbiy, barqaror, statik, dinamik), kechinmalar, stress, affekt
holatlar to’g’risidagi axborotlar oqimi kirib kela boshlaydi.
Shaxsning boshqa kishilarga, tabiatga, jamiyatga, ashyolarga nisbatan
munosabatlari mavjud mezonlarga asoslansa, muayyan qoidalarga bevosita amal
qilinsa, har bir narsaga oqilona, odilona va omilkorlik bilan yondashilsa, ongning
nazorat funksiyasi shukm surayotganligidan dalolat beradi.
Shaxsdagi mo’'tadillik, ruhiy sog’lomlik ongning boshqaruv imkoniyati
mavjudligini bildirib kelib, ayrim shollarda shissiyotga berilishi esa uning o’z
funksiyasini bajarishdan chetlashganligini namoyish qiladi. Turli xususiyatli
munosabatlar ong nazoratida amalga oshirilsa, shaxs xulq-atvorida, faoliyatida va
muomala jarayonida, shech qanday nuqsonlar, chetga og’ishlar sodir bo’lmaydi.
Shu narsani ta'kidlab o’tish o’rinliki, patologik holatlarni tashlil qilish, ong
moshiyatining genezisini atroflicha anglab olishga xizmat qilishi mumkin. Shu
boisdan ongning zaiflashuvi shaxsning shis-tuyg’ulari va munosabatlarini
o’zgartiradi: simpatiya antipatiya bilan, quvonch qayg’u bilan, optimizm
pessimizm bilan vaqti-vaqti bilan o’rin almashib turishi kuzatiladi.
Ongning yuqorida ta'kidlab o’tilgan barcha funksiyalarini namoyon
bo’lishining muqarrar harti til va nutq shisoblanadi. Shaxs nutq faoliyati yordami
bilan bilimlarini o’zgartiradi, ajdodlar tomonidan ijtimoiy-tarixiy taraqqiyoti
davomida yuzaga keltirilgan tajribalar majmuasi tilda mustashkamlanadi, u
o’zining tafakkuri orqali shayoti va faoliyatini boyitadi. Til aloshida ob'ektiv tizim
sifatida namoyon bo’lib, unda ijtimoiy tarixiy jarayonlarda vujudga kelgan
an'analar, marosimlar, qadriyatlar, g’oyalar majmuasi tariqasida ijtimoiy ongda aks
ettirilgandir.
45
Psixologik talqinlarga qaraganda, aloshida, yakkashol shaxs tomonidan
egallangan til boyliklari, qoidalari ma'lum ma'noda uning yaqqol, individual ongi
sifatida yuzaga keladi, shaxsiy shayoti va faoliyatini muvaffaqiyatli amalga
oshirishda muhim rol o’ynaydi. Til bilan nutq borliqni anglashning aloqa quroli
hamda vositasi funksiyasini bajarib, shaxsning boshqa mavjudodlaridan farqlash
harti shisoblanadi va unda til bilan tafakkur birligi ong uchun moddiy negiz
vazifasida ishtirok etadi, qaysidir ma'noda mexanizm rolini bajarishi ham mumkin.
Shunday qilib, ontogenezda ongning paydo bo’lishi ("Men" davrining boshlanishi),
uning taraqqiyoti, tarkibiy qismlari, unda ijtimoiy mushitning, zarur hart-
haroitlarning roli, biologik va ijtimoiy hartlanganlikning ta'siri, tarbiyaning
ustuvorligi to’g’risidagi ilmiy tadqiqot ishlari mazkur muammoning psixologik
tavsifini ishlab chiqishga muhim negiz yaratdi.
|