I – BO’LIM. STATISTIKANING UMUMIY NAZARIYASI

|
I – BO’LIM. STATISTIKANING UMUMIY NAZARIYASI
|
bet | 3/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1
1-BOB. STATISTIKANING PREDMETI, METODI VA TASHKIL ETILISHI
Statistikaning paydo bo’lishi va rivojlanishi
Statistika so’zini biz juda ko’p eshitamiz va ishlatamiz. Lekin ko’pchilik bu so’z nimani anglatadi va qachon, qaerda paydo bo’lgan degan savollarga javob berolmaydi, hatto bu so’zni to’g’ri yoki noto’g’ri, o’rinli va o’rinsiz ishlatayotganini o’zi ham bilmaydi. Yuqorida qo’yilgan savollarga javob berish uchun, statistika tarixiga qisqacha sayohat qilaylik.
Insonga oddiy hisoblarni amalga oshirish zaruriyati tug’ilganda, bu ishni ular qo’lidagi barmoqlari yordamida bajarganlar. Jamiyatda ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanishi natijasida insonlar hisob-kitoblarni qo’l barmoqlari bilan emas, balki ayrim predmetlar orqali bajarishga kirishdilar. Masalan, Grek tarixchisi Gerodotni (eramizdan oldin 484-420 yillarda yashagan) ta’kidlashicha qadimiy fors podshohi Dariya o’z qo’shinlarini soni to’g’risida ma’lumotga ega bo’lish uchun har bir askarga bir donadan toshni olib kelib bir erga to’plashni buyuradi. Xuddi shunday ishni skiflar podshosi Ariant ham bajaradi. Ariant toshni emas, kamonning mis uchini to’plashni buyuradi. Keyinchalik, insoniyat hisob-kitoblar olib borish texnikasining yangi pog’onasiga o’tadi, ya’ni boshlang’ich schyotlari paydo bo’la boshlaydi. Ularning tarixi bir necha ming yillarga borib taqaladi. Ular, avvalo Xitoyda svau-pau (suan-pan) nomlari bilan paydo bo’lgan, keyinchalik Yaponiyada – saroban nomi bilan. Bundan ikki ming yillar avval bunday schyotlar Gretsiya va Rim maktablarida ham qo’llanilgan.
Shunday qilib, yaratilgan maktablarda asta-sekin hisob-kitob yuritish asarlari paydo bo’la boshladi. Shunday asarlardan biri “Manu qonunlari”dir. Bu asarda (eramizdan oldingi X asr) Hindistonning sotsial – iqtisodiy sharoitlari o’rganilgan.
Qadimiy hind schyotlarining boshqalarga o’xshamasligi, ularning katta sonlarga moyilligidir. Qadimgi hind traktati “Artxashastra” (taxminan IV-III asrlar, eramizgacha) o’z vaqtini iqtisodiy-texnik va siyosiy bilimlarini butun bir tizimini aniqlab bergan, ya’ni unda davlat xazinasi schyotlarini yuritish, davlat byudjetining daromadlari va xarajatlari sxemasini tuzish, savdoni muvofiqlashtirish uchun davlat organlari tomonidan bahoni barqaror darajasini o’rnatish va boshqa masalalar keng yoritilgan. Ariabxata (V asr), Braxmagupta (V-VI asr), Maravira (IX asr), Bxaskara (XII asr) va boshqa hind olimlari hisob-matematika adabiyoti fondida ajoyib namunalar qoldirdilar.
Hisob-statistika ishlarini rivojlanishga katta hissa qo’shgan olimlar xitoyliklardir. Ularga Kunfutsiya (Kun Futszu, 551-479 y. eramizgacha), Men Tszi (372-289 y. eramizgacha) va boshqalarni kiritish mumkin.
Eramizgacha to’rt minginchi yillarda yirik quldorlik davlati bo’lgan Misrda juda ko’p statistik ishlar amalga oshirilgan. Eramizgacha bo’lgan uch minginchi yillarda Misr yozuvi paydo bo’ladi. Matematika juda rivojlanadi. Ayrim ma’lumotlariga ko’ra, eramizdan 3500 yil ilgari Misrda aholi ro’yxati o’tkazilgan.
O’sha davrlarda Misrda kasrlar va arifmetik amallar ma’lum bo’lgan. Masalan, bir, o’n, yuz, ming va h.k. maxsus belgilar bilan bayon qilingan. Masalan, million raqami juda katta songa hayron bo’lib qo’lini ko’tarib turgan inson figurasi orqali belgilangan. Qadimgi Misrda geometriya va astronomiya paydo bo’ladi. Birinchi bo’lib kalendar va kadastr tuziladi.
Yangi eraning boshlarida hisob-matematika ishlari bilan juda ko’pchilik shug’ullana boshlaydi. Bu ishning territoriyasi Hind yarim orolidan Afrikaning shimoliy dengiz qirg’oqlari va Ispaniya janubigacha kengayadi. Bu hududda bosqinchilik urushlaridan so’ng (VII asr), islom dini ustunlangan rasmiy (arab) tili zonasi paydo bo’ladi. Regionning ajoyib iqlimi, geografik, xo’jalik va siyosiy sharoitlari umuman fanning, shu jumladan statistika fanining rivojlanishiga katta yordam va turtki bo’ldi. Butun hududdan ilmiy asarlar to’planib, ular arab tiliga o’girildi. Arab hisob-matematika asarlari o’ziga qisman antik grek mualliflarini hamda Hindiston, Xitoy, Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari olimlari asarlarini birlashtira boshladi.
Demak, xulosa qilish mumkinki, statistikaning kurtaklari ijtimoiy faoliyatning turi sifatida davlatlarning paydo bo’lishi bilan rivojlana boshlangan. Bu holat, statistikaning paydo bo’lishi mexanizmini to’la tushunish uchun juda muhimdir. Shuni yaxshi anglash kerakki, qadimiy jamiyatlarda schyotlarning yoki uchetning ayrim elementlari mavjud bo’lgan xolos. Davlatlarning paydo bo’la boshlashi, ijtimoiy faoliyat sifatida statistikani funktsiyalari ommaviy ma’lumotlarni to’plash va ularni tahlil qilishni qandaydir oddiy apparatini yaratishni talab qila boshladi. Bundan shunday xulosa chiqarish mumkinki, statistika paydo bo’lishi boshlanayotgan vaqtni o’zida hukmron sinf vakillariga xizmat qilishga chorlangan edi.
Endi davlat yig’imlarni to’plash uchun, er egalarida qancha eri borligini, undan qancha daromad olishini, urush olib borish uchun qancha aholi va shundan qanchasi katta yoshdagi erkaklar va boshqalarni bilish zaruriyati tug’iladi. Bu ishlar qadimgi statistik ishlardan farq qiladi, ya’ni u faqat ro’yxatga olish emas.
Statistika fan sifatida XVII asrda Angliyada paydo bo’lgan. Siyosiy arifmetika maktabining namoyondalari Jon Graunt (1620-1674) va Uilyam Petti (1623-1687) statistika fanining asoschilari hisoblanadilar. Chunki birinchi bo’lib ijtimoiy-iqtisodiy tekshirishlarda statistikani qo’llash fikri U.Pettida tug’ilgan edi. K.Marks U.Pettini ulug’ va original iqtisodchi-tekshiruvchilardan biri, siyosiy iqtisodning otasi va ma’lum bir darajada statistikaning ixtirochisi deb hisoblagan.
U.Petti o’z asarlarida (“Soliqlar va yig’imlar”, 1662 y.; “Donolarga so’z”, 1664 yil; “Siyosiy arifmetika”, 1676 yil) o’z tengdoshlarini qiziqtirgan sotsial va iqtisodiy savollarga miqdoriy hisob-kitoblarga suyangan holda javob berishga harakat qiladi.
U.Pettining yaqin do’sti, fabrikant, Lord, London shahrining hokimi J.Graunt birinchi bo’lib o’lish to’g’risidagi ma’lumotlar jadvalini tuzdi. U tug’ilish masalalarini o’rgandi, birinchi bo’lib bolalar va qizlar tug’ilishi o’rtasidagi doimiy nisbatni ochdi (14/12), Angliya aholisini sonini aniqladi (6,5 mln.kishi), London aholisining soni 460 ming kishi, shulardan qurol olib yuradigani (harbiy xizmatga yaroqlilari) 81 ming kishi ekanligini aniqladi, aholi migratsiyasini o’rgandi. Bulardan tashqari u ommaviy miqdoriy hodisalarga taalluqli ayrim statistik qonuniyatlarni aniqladi.
U.Petti va J.Graunt bajargan ishlar ilmiy statistikani paydo bo’lishiga poydevor bo’lib xizmat qiladi.Ular boshlagan ish bir qancha olimlar tomonidan davom qildirildi. Ular orasida G.King (1648-1712) va E.Galley (1656-1742) bajargan ishlar diqqatga sazovordir. G.King 1696 yilda Angliya aholisini barcha sotsial guruhlari bo’yicha daromadlar va xarajatlar balansini tuzdi, astronom E.Galley esa 1693 yilda o’lish jadvalini tuzdi. U tuzgan jadval J.Grauntnikiga nisbatan ancha takomillashgan bo’lib, u jadval ma’lumotlari sug’urta amaliyotida ishlatila boshlandi.
Shunday qilib, siyosiy arifmetika maktabi yaratildi. Bu maktab (o’sha davr uchun misli ko’rilmagan muvaffaqiyat) vakillarining asosiy xatosi (biz ularni tanqid qilmoqchi emasmiz) shundan iboratki, ular kichik to’plamlarni o’rganib, ma’lum bir xulosaga kelganlar. Xuddi shu sabab bilan ular bir xil xulosalarga xos qonuniyatlarni o’rganib, qarama-qarshi xulosalar chiqarganlar.
Siyosiy arifmetika maktabi bilan deyarli bir paytda Germaniyada tasviriy maktab (fan) ham paydo bo’ladi. Bu maktab asoschilari G.Konring (1606-1681) va G.Axenvaldir.
1660 yilda G.Konring yangi soha (fan) bo’yicha ma’ruza kursini tashkil qiladi
“Davlatshunoslik” “Staatskunde”. Bu fan – G.Konring fikricha - har bir davlatda diqqatga sazovor bo’lgan faktlar (ro’y bergan hodisa va voqealar) haqida so’zlab beruvchi fandir. Yangi fan o’z oldiga davlat holatini ta’riflash, tasvirlash yoki ro’yxatga olishni vazifa qilib qo’ydi. Asosiy maqsad, boshqaruvchi sinf vakillarini alohida davlatlarda boshqaruv metodlari va ularning boyligi bilan tanishtirishdan iborat edi. Bu tamoyil, G.Konringni Germaniyada juda mashhur va dongdor ma’ruzachiga aylantirdi.
1749 yilda Gettigenda xalqaro huquq va statistika professori G.Axenval (“Davlatshunoslik” fanini nazariyachilari orasida eng ko’zga ko’ringan olimlardan biri) “davlatshunoslik” fanini “Statistika” (lotincha “Status” so’zidan olingan bo’lib, hodisalarning holatini, ahvolini bildiradi. “Status” so’zi negizida italyancha “Stato”- davlat, amaliy siyosat va “Statista”- davlat arbobi, davlatni biluvchi so’zlari yotadi) deb atagan.
XIX asrning 40-yillariga kelib statistikadagi tasviriy oqim bilan shug’ullanish deyarli to’xtatiladi va keyinchalik butunlay tugatiladi. Bunga sabab, statistika davlatni boshqarish quroliga aylantirilgani bo’lsa kerak.
Statistika fani rivojlanishiga munosib hissa qo’shgan belgiyalik olim Lamber Adolf Jak Ketle (1796-1874) va uning maktabidir. A.Ketle statistika bo’yicha 65 ta asar yozgan. P.S.Laplasning shogirdi A.Ketle o’z zamonasining olimlari singari matematika faniga katta ahamiyat bergan. U o’zining asosiy fikrini “Inson va uning qobiliyatlarining rivojlanishi yoki sotsial fizika tajribasi” asarida bayon etgan. Yirik iqtisodchi olimlar ta’biri bilan aytganda, A.Ketlening xizmati shundaki, u ommaviy hodisalarning qonuniyatlarini ochib berdi. Lekin, o’zi ularning tabiatini tushunmagan A.Ketlening keng tarqalgan nazariyalaridan biri “o’rtacha kishi” nazariyasidir. Uning fikricha, o’rtacha miqdorlar hamma vaqt doimiy miqdorlar ta’sirida paydo bo’ladi, to’plam birliklarini o’rtachadan farqi tasodifiy sabablarga bog’liq emish. Har qancha harakatga qaramasdan “o’rtacha kishi” aniqlanmadi va aniqlanishi mumkin ham emas.
Statistika fanini rivojlanishi bilan bir qatorda statistika amaliyoti ham paydo bo’la boshlaydi. Hayot tobora qiyinlashib borganligi sababli, davlatlar statistik organlarni tuzishga majbur bo’ladilar. Birinchi davlat statistika organi 1756 yilda Shvetsiyada tashkil qilingan. Frantsiyada 1772 yildan butun mamlakat bo’yicha aholining harakatlari to’g’risida hisobotlar tuzish boshlanadi va 1801 yilda Frantsiya ichki ishlar vazirligida statistik byuro tashkil qilinadi. Angliyada 1801 yilda aholi ro’yxati o’tkazilib, 30-yillarda sanoat vazirligi qoshida statistika departamenti barpo etiladi.
Statistikani markazlashtirish zaruriyati tug’ila boshlaydi. Bu masalaning zarurligi birinchi xalqaro statistiklar kongressida (1853 y. Bryussel) ham ta’kidlab o’tildi va har bir davlatda markaziy statistika komissiyalarni tuzish taklif etildi. Hammasi bo’lib, o’nta kongress o’tkazilgan. 1880 yillarga kelib davlat statistika organlarini rasmiy birlashtirish mumkin emasligini tushunib etgan mutaxassislar statistiklar “ochiq” assotsiyatsiyasini tuzish taklifi bilan chiqdilar va shunday tashkilot –Xalqaro statistika instituti -1887 yil Rimda tuzildi. Bu birlashmaning (bugungi kunda ham faoliyat ko’rsatmoqda) asosiy maqsadi – davlatlarning statistik ma’lumotlari o’zaro taqqoslama bo’lishini ta’minlash va xalqaro statistik to’plamlarni nashr etishdir. Hech qanday shubha yo’qki, bu maqsadga erishildi va erishilmoqda.
XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asr boshlarida statistikadagi matematik oqim ingliz olimlari tomonidan rivojlantirildi. Ularga Angliyalik biolog F.Galton (1822-1911), K.Pirson (1857-1936), V.Gosset va R.Fisherni kiritish mumkin. Bu olimlar tomonidan statistikada matematik metodlarni juda ko’p qo’llanishi, ya’ni uni matematikalashtirilishi statistika fanining asosiy maqsadlaridan biri bo’lgan hodisalarning mazmunini va ularning asosiy qonuniyatlarini chetga surishga boshladi. Bu xato ekanligini ko’pchilik tezda tushunib etdi.
Statistika fani rivojlanishida rus olimlari ham o’zlarining munosib hissalarini qo’shganlar: V.N.Tatishev (1686-1750) – Rossiyada birinchi aholi ro’yxatini o’tkazgan va aholini joriy hisobini tatbiq qilish lozimligini kun tartibiga qo’ygan; K.I.Krilov (1689-1737)-statistikada ilk bor davlatni tavsiflovchi iqtisodiy-statistik ma’lumotlarni statistik jadval yordamida izohlagan; D.P.Juravskiy – birinchilardan bo’lib, statistika faniga ta’rif bergan; Semenov Tyan-Shanskiy (1827-1914) – Rossiyada uning boshchiligida ilk bora butun Rossiya aholi ro’yxati o’tkazilgan, ko’p yillar markaziy statistika qo’mitasi boshlig’i bo’lib ishlagan; Yu.E.Yanson (1835- 1893) – statistika umumiy nazariyasidan ilk bor darslik yozgan (bu darslik bugungi kunda ham, bizning fikrimizcha, eng yaxshi darsliklardan biridir); A.I.Chuprov (1842-1908), V.I.Ulyanov (1870-1924); A.A.Chuprov (1874-1926), A.A.Kaufman
(1864-1919) va boshqalar.
Sobiq Ittifoq davrida ijod qilgan va statistika fani rivojlanishiga va amaliyotiga o’zlarining munosib hissalarini qo’shgan statistik olimlarni bugun eslash joizdir. Ularga S.G.Strumilin, V.S. Nemchinov, V.N.Starovskiy, M.N.Smit, B.S.Yastremskiy, S.M.Yugenburg (ko’p yillar Samarqand kooperativ institutida ishlagan), A.Ya.Boyarskiy, A.I.Gazulov, A.I.Petrov, T.V.Ryabushkin, V.M.Simchera, N.N.Ryauzov va boshqalarni kiritish mumkin.
O’zbekiston Respublikasida statistikaning rivojlanishida va uni o’zbek xalqiga o’rgatishda diqqatga sazovor ishlar qilingan. Birinchi “Statistika” kafedrasi 1932
yilda Toshkent, keyinchalik Samarqand va boshqa shaharlarda tashkil etilgan. Hozirgi paytda deyarli hamma iqtisodiy institut va fakultetlarda statistika kafedralari mavjud. Ularda o’zbek statistikasini yaratgan va yaratayotgan ajoyib olimlar faoliyat ko’rsatmoqda.
Respublikamizda birinchi bo’lib statistikadan doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan fan arbobi unvoniga sazovor bo’lgan olimlarimiz N.M.Soatov va E.A.Akromovdir. Ular muharrirligi ostida ilk bor o’zbek tilida “Statistika asoslari” nomli o’quv qo’llanmasi chop etilgan.
O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so’ng, o’zbek tilida “Statistika” fani bo’yicha o’quv adabiyotlari chop etila boshlandi. O’zbek tilida o’quv qo’llanma va darsliklar yaratishda Toshkent Moliya instituti statistika kafedrasi professor-o’qituvchilari namuna bo’lmoqdalar. Bu ishga boshchilik qilayotgan iqtisod fanlari doktori, professor, O’zbekistonda xizmat ko’rsatgan fan arbobi Yo.Abdullaevning xizmatlarini alohida ta’kidlash joiz. Professor Yo.Abdullaev ilk bor statistika umumiy nazariyasidan darslik (1993 y) chop etdilar, 1996 yilda shu fandan o’quv qo’llanma nashr etildi, 1998 yilda esa o’quvchilarga “Makroiqtisodiy statistika: 100 savol va javob” taqdim etildi. Kafedraning boshqa a’zolari ham bu sohada faol ishlamoqdalar. Masalan, iqtisod fanlari doktori, professor X.A.Shodiev “Statistika nimani o’rgatadi.” T.: O’zbekiston, 1985; X.A.Shodiev, M.Ya.Xamroev “Moliya statistikasi”.T.: Abu Ali Ibn Sino, 2002; X.A.Shodiev “Moliya statistikasi bo’yicha amaliyotnoma”.T.: TMI, 2002; M.Xamroev “Milliy boylik statistikasi”.T: TMI, 2002 va boshqa o’quv adabiyotlari chop etildi.
|
| |