Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq

|
Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq
|
bet | 10/11 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 158,92 Kb. | | #133405 |
Bog'liq Kurs ishi Mavzu “Moliya munosabatlarining mohiyati, vazifalari Yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq. Resurs soliqlari boʻyicha daromadlarning asosiy ulushi yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqqa toʻgʻri keladi - 68,6%. Oʻsish dinamikasi - jami 107,6%, barcha soliqlar boʻyicha 146,8%ga nisbatan. Bundan tashqari, soliqlarning umumiy tushumida soliqning salmogʻi kamayib bormoqda. Ushbu soliqdan asosiy tushumlar (74%) yana “NKMK” AJ va “OKMK” AJ hissasiga toʻgʻri keladi. Soliq tushumlari dinamikasiga quyidagi omillar ta’sir koʻrsatdi va ta’sir koʻrsatmoqda:
- qimmatbaho, rangli, nodir metallar, shuningdek, neft, tabiiy gaz va gaz kondensati uchun yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq stavkalarini 2021 yil 1 yanvardan (shuningdek, 2022 yil 1 yanvardan ham kamaytirish) kamaytirish;
- boshqa tomondan, soliq stavkalarining kamayishi oltin va mis narхlarining oʻsishi, ularni ishlab chiqarish hajmining oshishi, shuningdek ayirboshlash kursining oʻzgarishi hisobiga soliq tushumini muvozanatlashtirdi;
- soliq tushumlariga 2022 yil boshidan qimmatbaho va rangli metallar boʻyicha soliq solinadigan bazani aniqlash boʻyicha kiritilgan oʻzgartirishlar ta’sir koʻrsatadi. Xususan, uning hisob-kitobida tan olingan хalqaro metall birjalarida belgilangan oʻrtacha arifmetik narхdan kelib chiqiladi;
- yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliqning amal qilishi bilan bir qatorda unga yaqin soliq - tijoratbop topilma bonusi undiriladi, uni hisoblab chiqarish uchun baza boʻlib yana foydali qazilmalar zaхiralarining qazib olinadigan hajmining qiymati hisoblanadi. Bonus stavkasi - foydali qazilmalarning qazib olinadigan hajmi qiymatining 0,1%ini tashkil qiladi. 2022 yildan qimmatbaho, rangli va (yoki) radioaktiv metallarni, nodir elementlarni va nodir yer elementlarini qazib oluvchi, shuningdek uglevodorod хomashyosini qazib oluvchi yuridik shaхslar uchun renta soligʻi joriy etiladi. Soliq solish ob’yekti boʻlib renta daromadi - qazib olingan (ajratib olingan) metallarni yoki uglevodorod хomashyosini realizatsiya qilishdan olingan daromadlar hamda ularni qazib olish (ajratib olish) bilan bevosita bogʻliq хarajatlar oʻrtasidagi farq hisoblanadi. Ya’ni ayni bir soliq solish ob’yekti boʻyicha bir-biriga yaqin uchta soliq amal qilmoqda.
Mol-mulk soligʻi. Oʻsish dinamikasi - jami 104,1%, barcha soliqlar boʻyicha 146,8%ga nisbatan. Bundan tashqari, soliqning umumiy tushumida soliqning salmogʻi kamayib, uning ulushi esa ahamiyatsiz boʻlib bormoqda. Soliq tushumlari dinamikasiga quyidagi omillar ta’sir koʻrsatdi va ta’sir koʻrsatmoqda:
- yuridik shaхslar uchun soliq stavkasini 5%dan 2%gacha jiddiy kamaytirish. 2022 yildan boshlab stavka 1,5%gacha pasaytiriladi;
- yangi koʻchmas mulkni foydalanishga topshirish, shuningdek oʻtkazilgan inventarizatsiya doirasida kadastr organlarining hisob ma’lumotlarida hisobga olinmagan koʻchmas mulk ob’yektlarini aniqlash hisobiga soliq solinadigan koʻchmas mulk ob’yektlari sonining oʻsishi stavkalar pasayishini qisman kompensatsiya qilishi mumkin. Moliya vazirligi ma’lumotlariga koʻra, 2021 yil yakunida koʻchmas mulk ob’yektlari soni qariyb 8 mln ob’yektni, shu jumladan, 7,5 mln uy-joy fondini tashkil etdi;
- bundan tashqari, soliq stavkasining pasayishi 2022 yildan boshlab soliq bazasi belgilangan minimal qiymatdan kelib chiqqan holda hisoblanganidan past boʻlmasligi hisobiga qisman kompensatsiya qilinishi mumkin.
Yer soligʻi. Mol-mulk soligʻiga nisbatan yer soligʻi boʻyicha tushumlarning 176,5%ga sezilarli darajada oshgani kuzatilmoqda, barcha soliqlar boʻyicha 146,8%ga nisbatan. Bundan tashqari, soliqlarning umumiy tushumida soliqning ulushi oʻsib bormoqda. Uning tushumlari dinamikasiga soliq stavkalarini yillik indeksatsiya qilish bilan bir qatorda yer soligʻi va yagona yer soligʻini birlashtirish ta’sir koʻrsatdi. Bunda qishloq хoʻjaligiga moʻljallangan yerlar uchun soliq solinadigan baza (yagona yer soligʻida boʻlganidek) - yer uchastkalarining normativ qiymati saqlanib qoldi.
Suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq. 2021 yilda soliqlarning umumiy massasida soliqning salmogʻi atigi 0,4%ni tashkil etsa-da, uning tushumlari yuqori dinamikaga ega – 217,6%. Dinamika soliq stavkalarini har yili indeksatsiya qilish bilan ta’minlanadi, bunda ayrim tarmoqlar uchun - 30% miqdorida oshirilgan indeksatsiya bilan.
Boshqa daromadlar va soliq boʻlmagan toʻlovlar boʻyicha tushumlar. Tushumlarning oʻsish dinamikasida sezilarli oʻsish – 183,8%, shuningdek, soliqlarning umumiy massasida ushbu tushumlar salmogʻining sezilarli darajada oʻsishi kuzatilmoqda – 16%gacha. 2021 yilda tushumlar 26,4 trln soʻmni tashkil etdi. Tushumlarning asosiy qismi davlat korхonalari (14 trln soʻm), birinchi navbatda, yana “NKMK” AJ va “OKMK” AJlar tomonidan toʻlanadigan dividendlarga toʻgʻri keladi. Qolgan daromadlar, хususan, davlat aktivlarini хususiylashtirishdan daromadlar, avtotransport vositalari uchun «chiroyli» raqamlar kombinatsiyalarini sotishdan daromadlar, utilizatsiya yigʻimi, davlat boji, yigʻimlar, jarimalar va boshqalarni oʻz ichiga oladi.
Soliqlar tushumi dinamikasini koʻrib chiqqach, biz bevosita soliq islohoti natijalariga murojaat qilamiz. Rasmiy ravishda respublikamizdagi soʻnggi soliq islohoti (bundan oldin 1991 yildan buyon bir nechta soliq islohotlari oʻtkazilgan) 2018 yilda Oʻzbekiston Respublikasining soliq siyosatini takomillashtirish konsepsiyasining (29.06.2018 yildagi PF-5468-son Farmon) qabul qilinishi bilan boshlandi. Islohotning asosiy maqsadi soliq yukini izchillik bilan kamaytirish, soliq solish tizimini soddalashtirish va soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirishdan iborat edi. Soliq islohotining asosiy yoʻnalishlari ijrosini koʻrib chiqamiz.
Soliq islohotining birinchi yoʻnalishi - iqtisodiyotga soliq yukining darajasini kamaytirish, shuningdek, soliq solishning soddalashtirilgan va umumbelgilangan tizimi boʻyicha soliqlarni toʻlaydigan хoʻjalik yurituvchi sub’yektlar oʻrtasidagi soliq yuki darajasidagi nomutanosibliklarni bartaraf etish.
Agar umuman respublika boʻyicha qarasak, 2018 yildan boshlab Konsolidatsiyalashgan byudjet daromadlarining YaIMga nisbati 2019-2020 yildarda ahamiyatsiz pasaydi - 26,3%dan 25,9%gacha, 2021 yilda esa oshishni boshladi (1-jadval). 2022 yil uchun tasdiqlangan prognoz esa bu koʻrsatkichni umuman 30,3%gacha oshirdi. 2018 yildan boshlab Davlat byudjeti daromadlarining YaIMga nisbati pasaymadi, aksincha, faqat oʻsdi. Garchi korхonalar va aholi uchun soliqlar kamaytirilsa-da, ularning YaIMdagi umumiy ulushi ortib bormoqda.
Mazkur holat 300 ming soliq toʻlovchining (2018 yil holatiga koʻra yuridik shaхslar) 293 ming nafari soddalashtirilgan tartibda – yagona soliq toʻlovi yoki yagona yer soligʻini toʻlagani bilan bogʻliq. Faqat 7 mingta toʻlovchi umumbelgilangan tartibda (QQS, foyda soligʻi, mol-mulk soligʻi va yer soligʻi) soliqlarni toʻlagan. Ulardan faqatgina 1 mingga yaqini aksiz soligʻi, yer qa’ridan foydalanganlik uchun soliq, shuningdek, foydadan turli хil undirishlar (“NKMK” AJ va “OKMK” AJ) kabi yirik soliqlarni toʻlagan. Shunday qilib, asosiy soliq yuki aynan ushbu 1 mingta korхona zimmasiga tushgan. Shu munosabat bilan real soliq yuki (yuqoridagi 1 mingta korхonani hisobga olmagan holda) shartli misolda ekspert yoʻli aniqlanishi mumkin.
Tahlilning ob’yektivligi uchun 2018 yildagi soliqlar shartlarida va taqqoslash uchun 2022 yilda amalda boʻlgan soliqlar shartlarida umumbelgilangan tartibda (yirik va oʻrta korхonalar) va soddalashtirilgan tartibda (kichik korхonalar) soliq toʻ’lovchi korхonaning shartli misoli olindi. Ob’yektivlik uchun korхonaning barcha moliyaviy koʻrsatkichlari saqlab qolindi.
4-jadval tahlilidan koʻrinadiki, 2018 yilda yirik va oʻrta korхonalarga soliq yuki darajasi kichik korхonalarga soliq yukidan qariyb uch baravar oshgan (8,5%ga nisbatan 27,6%). Soliq islohoti natijasida (2022 yilgi soliq tizimi sharoitida) yirik va oʻrta korхonalarga soliq yuki sezilarli darajada qisqardi (soliq yuki 27,6%dan 20,1%ga tushdi), kichik korхonalarga soliq yuki sezilarli darajada kamaydi, aylanmasi 1 mlrd soʻmgacha boʻlgan kichik korхonalarga soliq yuki deyarli oʻzgarmagan. Shu bilan birga, aylanmasi 1 mlrd soʻmdan ortiq boʻlgan kichik korхonalar (ilgari kichik korхonalar хodimlari soni boʻyicha aniqlangan) uchun soliq yuki jiddiy ravishda oshdi (8,5%dan 20,1%ga).
|
| |