Mehanik tebranishlarni differensial tenglamasi va uni yechish. I

|
Mehanik tebranishlarni differensial tenglamasi va uni yechish. I
|
Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 227,37 Kb. | | #115543 |
Bog'liq Mehanik tebranishlarni differensial tenglamasi va uni yechish
Mehanik tebranishlarni differensial tenglamasi va uni yechish.
I. Mehanika kursidan ma’lumki, massasi ga teng bo’lgan moddiy nuqtani tebranish tenglamasi quyidagicha yoziladi:
(2.3.1)
Bunda nuqtani biror holatdan siljishi, elastiklik, jismning qattiqligi harakatga bo’lgan qarshlik tezlikka proporsional bo’lib, proporsionallik koeffitsenti, - tashqi kuch.
2. (2.3.1) tenglama yordami bilan elastik holda joylashgan maxovikning aylanish tebranishini ham ifodalash mumkin. U holda maxovikning aylanish burchagi, m maxovikning inersiya momenti, valning aylanish mustahkamligi - tashqi kuchlarning qo’yilish o’qiga nisbatan momentik ifoda qiladi.
3. Shuningdek (2.3.1) tenglama elektron zanjirdagi harakatni ham ifodalaydi. Masalan: induktivdan iborat elektr zanjirga ega bo’laylik. Undagi qarshilik , sig’im , qo’yilgan elektr yurituvchi kuch (E.Yu.K)- bo’lsin.
Zanjirdagi tokni , kondensator zaryadini bilan belgilaymiz. Elektrotexnikadan ma’lumki va quyidagicha tenglamani qanoatlantiradi:
(2.3.2)
(2.3.3)
(2.3.3)– tenglamadan:
(2.3.3’)
(2.3.3) va (2.3.3’) tenglamalarni (2.3.2) ga qo’ysak (2.3.1) tipdagi tenglama kelib chiqadi:
(2.3.4)
Agar (2.3.2) tenglamaning ikkala qismini differensiallab, (2.3.3) tenglamani hisobga olsak, u holda tokni topish uchun quyidagi tenglamani olamiz:
(2.3.5)
(2.3.5) tenglama ham (2.3.1) tipdagi tenglamadir.
II. Tebranish tenglamasini quyidagicha umumiy ko’rinishda yozamiz
. (2.3.6)
Bu tenglamani noma’lum funksiya , koeffitsentlar va - larni fizik ma’nolarini (2.3.1), (2.3.4), (2.3.5) tenglama bilan solishtrib aniqlash qiyin emas. Endi (2.3.1) tenglamaning bo’lganda bo’lgan boshlang’ich shartni qanoatlantruvchi yechimini topamiz.
Yordamchi tenglamani tuzamiz:
bunda:
(2.3.7)
(2.3.4)- tenglamaning boshlang’ich shartlarni qanoatlantruvchi yechimi ning tasviri quyidagicha bo’ladi:
tenglama yechimining xarakteri uchxad ildizining kompleks, yoki haqiqiy har xil, yoki haqiqiy o’zaro teng bo’lishiga bog’lqdir.
Uchxad ildizlari kompleks son ya’ni bo’lgan holda ko’rib chiqamiz: ratsional kasrni originalini topish formulaga asosan:
Endi tasvirni originalini topish uchun ko’paytrish teoremasidan foydalanamiz:
bo’lgani uchun:
(2.3.8)
(2.3.7) va (2.3.8) ni qo’shib (2.3.6) tenglamaning yechimini topamiz
(2.3.9)
uchxad ildizlari haqiqiy har xil yoki o’zaro teng bo’lganda ham yechimlari shu yo’l bilan topiladi.
III. Agar
(2.3.10)
tenglamada deb olsak bu tenglama erkin tebranishni ifodalaydi. Qulaylik uchun deb olamiz, u holda (2.3.10) tenglama quyidagicha yoziladi:
(2.3.11)
Bu tenglamani bo’lganda boshlang’ich shartlarni qanoatlantruvchi yechimi (2.3.7) formulaga asosan
(2.3.12)
ko’rinishda bo’ladi.
Agar deb belgilasak, u holda ,, ” va ,, ” ning har qanday qiymatida shunday va sonlar topish mumkinki, unda , va , bo’ladi.
Bularga asosan (2.3.12) tenglikni quyidagicha yozamiz:
(2.3.13)
Bu (2.3.13) yechimni so’nuvchi tebranishga mos yechimidir (rasm 6).
Agar ichki ishqalanishlar bo’lmasa, u holda yechimning ko’rinishi quyidagicha bo’ladi :
Bu hol garmonik tebranishlarga mos keluvchi yechimni ifoda qiladi (rasm 7)
Bunda T- tebranish davriy - tebranish chastotasi, ya’ni vaqt ichida tebranishlar soni, - tebranishlar amplitudasi, - boshlang’ich faza.
IV. Tashqi kuchlar davriy bo’lganda mehanik va elektrik tebranishlarni tekshirish.
Mehanik sistemalarning tebranishini va ayniqsa elektrik tebranishlarni tekshirishda - tashqi kuchlarning har xil ko’rinishlari uchraydi. Tashqi kuchlar davriy bo’lgan holni ko’rib chiqamiz. Bu holda tebranish tenglamasi quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi:
. (2.3.14)
Harakat harakterini aniqlash uchun bo’lganda quyidagi holni ko’rib chiqishning o’zi kifoya.
bundan
(2.3.15)
bo’lsin. (2.3.15) ning o’ng tomonidagi kasrni elementar kasrlarga ajratamiz:
Sonlarni aniqmas koeffisentlar metodi bilan topib, so’ngra boshlang’ich funksiyani topamiz:
(2.3.16)
bundan . (2.3.16) bilan ifodalangan funksiya (2.3.14) tenglamani yechimidir. Bu hol mehanik sistemalarda ichki qarshilik yo’qligini ya’ni amortizator yo’qligini ko’rsatadi.
Bu holda (2.3.14) tenglama quyidagicha bo’ladi:
(2.3.17)
bu tenglamaning bo’lganda shartni qanoatlantiruvchi yechimi (2.3.16) tenglikdan deb faraz qilganda kelib chiqadi:
(2.3.18)
B u yerda chastotalari va bo’lgan ikkita garmonik tebranishlar:
va
larni yig’indisidan iborat.
bo’lgandagi tebranish xarakteri 8- rasmda tasvirlangan.
(2.3.15) formulada bo’lgan holni ko’ramiz. Bu hol formuladagi ko’paytuvchi bo’lgan holda – ning o’sishi bilan juda tez kamayadi (so’nuvchi mahsus tebranishni ko’rsatuvchi had). T – yetarli katta bo’lganda tebranishning xarakteri ko’paytuvchisi bo’lgan had bilan aniqlanadi, ya’ni:
(2.3.19)
Agar , ,
deb belgilasak, u holda (2.3.19) yechimni quyidagicha yozish mumkin.
(2.3.20)
Bu formuladan ko’rinadiki, majburiy tebranishlarning chastotasi tashqi kuchning chastotasi bilan teng bo’lmaydi. – bilan xarakterlanadigan ichki qarshilik kichik bo’lganda va chastota – chastotaga yaqin bo’lganda tebranishn amplitudasini istagancha katta qilish mumkin, chunki bu holda maxraj istalgancha kichik.
, bo’lganda esa tenglamaning yechimi (2.3.7) formula bilan ifodalanmaydi.
V. Rezonans bo’lgan holda tebranish tenglamasini yechish. ya’ni qarshilik yo’q bo’lgan va ya’ni tashqi kuch chastotasi bilan majburiy tebranish chastotasi teng bo’lgan hususiy holni ko’ramiz. Bu holda tenglama quyidagicha bo’ladi:
(2.3.21)
Bu tenglamaning bo’lganda boshlang’ich shartni qanoatlantruvchi yechimini izlaymiz: Yordamchi tenglama
ko’rinishga ega bundan:
jadvalga asoslanib original funksiya ni ya’ni (2.3.21) tenglamaning yechimini topamiz:
(2.3.22)
Bu yechimni ikkinchi qo’shiluvchisi
(2.3.23)
- cheksiz ortganda chegaralanmagan miqdor bo’lib, (2.3.23) formula bilan ifodalangan tebranish amplitudasi ham cheksiz ortib boradi. Demak (2.3.22) tenglama bilan ifodalangan tebranishning amplitudasi ham cheksiz ortadi.
Majburiy tebranish chastotasi bilan tashqi kuch chastotasi bir xil bo’lganda sodir bo’ladigan bu hol rezonans deb yuritiladi.
|
| |