ju r n a lla r - Kutubxonashunoslik

ju r n a lla r
ko‘rinishida
nashr etiladi. Ularning mavzulari turli-tuman. Bu adabiyotlaming
mamlakatimiz ilm-fanini rivojlantirishda o‘rni katta. Ushbu ada
biyotlardan oliy о quv yurtlarining talabalari, o‘qituvchilari,
186
www.ziyouz.com kutubxonasi
magistrantlar, doktorantlar, ilmiy tadqiqot ishini olib borayotgan
va rahbarlik qilayotgan kitobxonlar ham foydalanishadi. Ilmiy-
ommabop adabiyot ham mavzusi va mazmuniga, kitobxonlik
maqsadiga ko‘raturli-tuman.
Dunyo miqyosida ekologik muammolar globallashib bora
yotgan davrda kishilarning ekologik madaniyatini shakllantirish
muhim siyosiy ahamiyatga ega. Ekologik tarbiyaning ta’sirchan
vositalari yordam ida bolalarda ona zaminga, ona-Vatanga muhab-
bat tuyg‘usini shakllantiradi. Amaliyotda kitobxonlaming ekologik
madaniyatini shakllantirishning quyidagi darajalari ajratilgan:
1.
Dastlabki daraja —
bolalik davridan boshlanib, kitobxonga
ruhiy-hissiy ta ’sir etgan holda tabiatga muhabbat, uning go‘zal-
liklaridan zavq ola bilish, nabotot olamiga muhabbat tuyg‘usining
paydo bo‘lishi bilan belgilanadi.
2.
Ikkinchi daraja
— kitobxonda tabiatni asrash va oqilona
munosabatda bo‘lishni tarbiyalashdan iborat bo‘lib, bu ta’sir faol
hayotiy munosabatda bo‘lish bilan voqea va hodisalarga, masalaga
ma’naviy-axloqiy yondashish bilan belgilangan.
3.
Uchinchi tarbiyaviy ta ’sir darajasi
— ekologik madaniyatni
turli fan sohalarini targ‘ib etish bilan qo‘shib olib borish, bunda
bevosita yuqoridagi ruhiy-hissiy va ma’naviy-axloqiy darajalar
o‘sib, rivojlanib, kitobxonning keyingi hayotiga, uning mehnat
va turmush faoliyatiga zamin bo‘lgan holda yordam beradi. Eko
logik tarbiyada inson ruhiyatiga ta’sir ko'rsatuvchi badiiy va san’at
asarlaridan ham keng foydalaniladi. Hech biryozuvchi yoki shoir
o‘z asarlarida tabiat va inson munosabati masalasini chetlab о t-
magan. Ekologik tarbiya faqat tabiatni muhofaza qilish tarzida
emas, balki insonparvarlik, inson tafakkurini rivojlantirish,
ma’naviy-axloqiy xislatlami tarbiyalash muhim muammolar bilan
bog‘liq holda o‘z ifodasini topgan. Chunki, san’atkorlar insonning
o‘zini tabiatning bir zarrasi sifatida dunyoni o'zgartiruvchi, uni
boy it uvc hi nuqtayi nazaridan badiiy ifodasini yaratishadi. Eko
logik tarbiyada Xalqaro «EKOSAN» jamg‘armasi va Tabiatni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasi bilan hamkorlikda ish olib borish
samarali bo‘ladi. Jahon va 0 ‘zbekiston «Qizil kitobi»ni o‘rgamsh,
187
www.ziyouz.com kutubxonasi
unga kiritilgan muhofazaga muhtoj tabiiy resurslar, hayvonot
dunyosini bilish har bir kishiga kerak.
Yoshlarga ekologik ta’lim-tarbiya berish, ularni tabiatga mehr-
muhabbat ruhida tarbiyalash maqsadida 1995-yil avgust oyida
respublika yoshlarining ekologiya, tabiatshunoslar markazi negizida
«Bioekosan» o‘quv-uslubiy majmuasi tashkil etiladi. 1999-yili
«Uzluksiz ekologik ta’lim muammolari va ularning yechimlari»ga
bag‘ishlangan xalqaro anjuman o‘tkaziladi. Jahon miqyosida «Yosh
ekologlar» klubi tashkil etilgan. Kutubxonalarda ekologik ada-
biyotlarni targ‘ib qilishda quyidagi yo‘nalishlar hisobga olinadi:
1. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirishning ekologik jihati:
inson, tabiat va jamiyat dialektik birligining ilmiy dunyoqarash
nuqtayi nazaridan targ‘iboti;
2. Ijtimoiy-siyosiy tarbiyaning ekologik jihati: atrof-muhitga
munosabat, ekologik siyosat, xalqaro ekologik va salomatlik jam-
g‘armasi («EKOSAN»), «Sog‘lom avlod uchun», «Kamolot» jam-
g'armalari va Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasining ijti
moiy-ekologik faoliyati, 0 ‘zbekiston Respublikasining ekologiya
va tabiatni muhofaza qilish haqidagi davlat hujjatlarining targ‘iboti;
3. Vatanparvarlik tarbiyasining ekologik jihati: jonajon o‘lka
tabiatiga muhabbat hamda mas’ullik hissini tarbiyalash;
4. Baynalmilallik tarbiyasining ekologik jihati: ekologik muam-
molarni bartaraf qilishda jahon xalqlari va mamlakatlarining
birgalikdagi kuch-g‘ayrati zarurligiga bo‘lgan e’tiqodni shakllan-
tirish (Orol va Orolbo‘yi muammosi misolida);
5. Axloqiy tarbiyaning ekologik jihati: ekologik axloqning
shakllanishi va unda bolalar adabiyotining tutgan o‘rni;
6. Estetik tarbiyaning ekologik jihati: bolalarda tabiiy go'zallik
hissini tarkib toptirishda tabiat va san’atning tutgan o‘mini targ‘ib
qilish;
7. Huquqiy tarbiyaning ekologik jihati: tabiatni muhofaza
qilishning huquqiy masalalari va bu sohada qonun buzilishining
ekologik oqibatlari, kitobxonlarni 0 ‘zbekiston Respublikasi Konsti-
tutsiyasi va ekologiya, tabiat muhofazasi haqidagi boshqa qonun
hujjatlari mazmuni bilan tanishtirib borish;
188
www.ziyouz.com kutubxonasi
8. Diniy tarbiyaning ekologik jihati: islom dinida tabiat va
atrof-muhitni saqlashga munosabat masalasiga tegishli ada
biyotlarni targ‘ib qilish (Qur’oni Karimda va hadislarda ekologik
tarbiya masalasi);
9. Mehnat tarbiyasiiiing ekologik jihati: «Inson va atrof-muhit»
ekologik majmuyida mehnatning tutgan o‘mi;
10. Iqtisodiy tarbiyaning ekologik jihati: 0 ‘zbekiston iqtisodiy
siyosatining ekologik yo‘nalishlarini ochib beruvchi adabiyotlar
targ‘iboti;
11. Jismoniy va gigiyenik tarbiyaning ekologik jihati: sog‘Iom
turmush tarzini shakllantirishning jismoniy va tozalik-sog‘liq
jihatlariga oid adabiyotlarni tashkil etish.
Hozirgi paytda turli diniy oqimlar, ularning mohiyati, islom-
shunoslik masalalari, din tarixi, mistika, Qur’oni Karim, hadislar
va hadisshunoslikka oid adabiyotlarga qiziqish katta. Kitobxon
larning diniy tushunchalarini, dinlar haqida tasawurini to‘g‘ri
shakllantirish, tarbiyalash muhim ahamiyatga ega.
0 ‘zbekiston — jahondagi ko‘p asrlik madaniy-tarixiy qadriyat-
larga, boy madaniy an’analar va urf-odatlarga, yuksak ma’naviy
yutuqlarga ega bo‘lgan mamlakatlardan biri. Tarixiy madaniyati-
mizning salmoqli qismi islom dini bilan bogMiq. Prezidentimiz
I A. Karimov: «Agar mendan, nega milliy qadriyatlarimiz
shuncha zamonlardan osha bezavol yashab kelyapti, deb so‘-
rashsa, bu awalo, muqaddas dinimiz hisobidan, deb javob bergan
bo‘lur edim. Shu zaminda o‘tgan necha-necha avlodlar diniy
e’tiqodni yurakda saqlamasa, islom falsafasini rivojlantirib kel-
masa, biz bebaho va betakror ma’naviy-ruhiy merosdan mahrum
bo‘lib qolardik», deb aytganlarida haq edi.
1991-yildan so'ng dinga e’tiqod, diniy marosimlarni о tka-
zish huquqi berildi. Shu munosabat bilan diniy maktablar, oliy
o‘quv yurti Toshkent islom universiteti tashkil etildi. Mamla-
katimizda hadislar, Qur’oni Karim chop etildi. Qur’oni Karimrung
arab tilidagi oxirgi nusxasini keltirishga ruxsat berildi. 1997-yil
22-oktabrda Buxoroda diniy akademiya tashkil etildi. Bahouddin
Naqshbandiyning 675 yilligi keng nishonlandi. 1993-yili Ahmad
189
www.ziyouz.com kutubxonasi
Yassaviy yili deb ataldi. Imom al-Buxoriyning 1250 yilligi va
Ahmad al-Farg‘oniyning 1200 yilligi nishonlandi.
Islom dini insonlarni poklikka, diyonat, qardoshlikka chaqi-
ruvchi muqaddas ta’limot ekanligi bilan boshqa dinlardan farq
qiladi. 0 ‘zbekiston Prezidenti Farmoniga binoan, Qurbon va
Ramazon hayitining birinchi kuni dam olish kuni deb belgilandi.
0 ‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan 1991-yil
1-oktabrda «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to ‘g‘risida»gi
Qonun qabul qiiindi. Uning Umumiy qoidalar, 0 ‘zbekistonda
diniy tashkilotlar, Diniy tashkilotlarning mulkiy holati, Diniy
tashkilotlar va fuqarolarning erkin diniy e’tiqod bilan bog‘liq
huquqlari, Diniy tashkilotlar va ularning korxonalaridagi meh-
nat faoliyati, davlat idoralari va diniy tashkilotlar nomli bo'limlari
mavjud.
Qonunga ko‘ra, istalgan dinga e ’tiqod qilish, diniy marosim-
larni bajo keltirish, diniy o‘quv yurtlarida ta ’lim olish huquqi
berilgan. 0 ‘rta Osiyo va Qozog‘iston diniy nazorati tomonidan
«Sharq musulmonlari», «Imom al-Buxoriy» jurnallari va «Islom
nuri» gazetasi chop etilmoqda.
Asrlar davomida tarbiya vositasi bo‘lib kelayotgan diniy-
ma’naviy qadriyatlar jamiyatning moddiy va m a’naviy rivojla-
nishiga, diniy e’tiqodlar mustaqilligimizning m a’naviy zaminini
qaror toptirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini esda tutish lozim.
Din ijtimoiy ong shakllaridan biri bo‘lib, diniy madaniyat ax-
loq-odob qoidalari zamirida shakllanib boradi. Imon, e’tiqod
kabi tushunchalar zamirida diniy madaniyatning mohiyati aks
etgan. Diniy madaniyat zamirida Sharq xalqlari kalomi, e’tiqod
ilmi, tavsir yoki Qur’oni Karim sharhi, hadis — axloq-odobga
oid diniy ta’limot, fiqh-ibodat, huquq, tarix, dunyoviy bilimlarni
egallash vazifasi yotadi. Inson e’tiqod bilan tirik, e’tiqod bilan
aziz va mukarramdir. E’tiqodi sof inson jamiyatning ma’naviy
pokligi, barkamolligi uchun kurasha oladi.
Din tarixiy zarurat sifatida paydo bo‘lib, uning qoidalari, tar-
tiblari, talablari kishilaming ma’naviy hayotiga singib, diniy maf-
kura va dunyoqarash asosida afsonalar, rivoyatlar, badiiy obraz-
lar, xayoliy timsollar yaratilgan. Shunga ko‘ra, islom aqidalari,
190
www.ziyouz.com kutubxonasi
marosimlari, an’analari, manbalarini, awalo, insoniyat, jum-
ladan, musulmon xalqining madaniy merosi tarzida o ‘rganish,
islom dinining, ta ’limotining tarixda mavjud bo‘lgan diniy
e’tiqodlar, dinlar kabi jamiyat talablari, ehtiyojlari asosida paydo
bo‘lganligini nazarda tutib, uning ilg‘o rg ‘oyalaridan foydalanish,
Qur’oni Karimda bayon etilgan qadimgi somiy xalqlar, arablar,
yahudiylar, nasroniylar payg‘ambarlari va tarixiy voqealar ha-
qidagi rivoyatlari, san’at asarlarida olg‘a surilgan ilg'or axloqiy-
ma’naviy g‘oyalar mohiyatini anglab yetish, ulardan samarali
foydalanish muhim ahamiyatga ega.
‘
Hadislar kitobxonlarning ma’naviy madaniyatini shakllan-
tirishning ta ’sirchan manbayi sifatida e’tiborga loyiq. Qur’ondan
so‘ng muqaddas diniy-axloqiy manba hisoblangan hadislar
Qur’on suralarida belgilab berilgan kundalik turmush bilan
bog‘liq huquqiy va axloqiy me’yorlar, marosimlar va urf-odatlarni
nasihat, ko'rsatma, yoMlanma tarzida xalq ongiga singdirishning
ta’sirchan vositasidir. Hadislarning mazmuni jamiyat va tabiat
qonunlari haqidagi falsafiy g‘oya, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy
hayot muammolari, siyosiy aqidalar, umuminsoniy, milliy,
axloqiy, huquqiy mezonlar, tarixiy voqealar, sinfiy munosa-
batlarining tarbiyaviy bayonidan iborat.
Hadislar fahm-farosatga, zukkolik, o‘tkir zehnlilik, ilmni o‘z
vaqtida o‘zlashtirish, xotirada saqlash qobiliyatining kuchli bo‘-
lishiga ta’sir etadi. Shuning uchun kutubxonalarda shu yo‘nalish-
dagi adabiyotlarni targ‘ib qilishning ahamiyati katta.
Axborot-kutubxona muassasalarida qishloq xo‘jaligiga oid
adabiyotlarni targ‘ib qilish o‘ziga xos bir yo'nalish. Qishloq xo'jaligiga
oid adabiyotlaming nashr turlari ilmiy, ilmiy-ommabop, o‘quv,
ishlab chiqarish, ma’lumotnoma nashrlardan iborat. Qishloq
xo‘jaligiga oid va shu sohani rivojlantirish uchun manba bo'ladigan
barcha adabiyotlar — qonunlar, farmonlar, buyruqlar, ma’lu-
rnotlar bo‘ladi. Shuning uchun qishloq xo‘jaligi mutaxassislari,
dehqonlar, chorvadorlar va fermerlar uchun alohida «Mutaxassislar
kuni», «Axborot kuni» o‘tkazilib, ular doirasida turli tadbiriar
tashkil etish, qishloq xo‘jaligiga oid adabiyotlar targ'ib qilinadi.
191
www.ziyouz.com kutubxonasi
Tashqi iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashda ham qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarining o‘rni katta. Shuning uchun qishloq
xo‘jaligini rivojlantirish, sabzavotchilik, mevachilik, parran-
dachilik, chorvachilik sohasini ilmiy nuqtayi nazardan rivojlan
tirish siyosiy ahamiyatga ega. Qishloq xo‘jaligini elektrlashtirish,
kimyolashtirishda erishilgan yutuqlar, ekinlar hosildorligini
oshirish mehnat unumdorligini ko‘tarishda hal qiluvchi ahamiyatga
egabo‘ldi.
Qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish
masalalariga oid adabiyotlar ko‘p. Bu adabiyotlarning asosiy
kitobxonlari mexanizatorlar, rahbar xodimlardir. Mexaniza-
torlarga, agrotexnika, tuproqshunoslik, almashlab ekish haqida,
qishloq xo‘jaligi ekinlarini zararkunandalar, kasalliklar, begona
o‘tlardan himoya qilish to‘g‘risida ilg‘or tajribalar, ularning iq-
tisodi haqida bilim beruvchi kitoblar kerak. Respublikamizda
qishloq xo‘jaligi sohasida minglab ilmiy tadqiqot ishlari olib
borilgan va olib borilmoqda. Bularning barchasi ilmiy adabiyot -
larda o‘z aksini topgan. Ular natijasida ko‘plab qishloq xo‘jaligi
ekinlari — paxta, kanop, bug‘doy, arpa, sholi, uzum, kartoshka,
poliz ekinlarining tezpishar, serhosil navlari yaratildi va amaliyotga
joriy etildi. Dehqonchilikda ilg‘or agrotexnika masalalari hal
etilib, turli zamonaviy qishloq xo‘jaligi mashinalari yaratilgan
holda, ilmiy tekshirish institutlari, tajriba stansiyalari, tayanch
punktlari, tarmoqlari rivojlantirildi.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi, ilg‘or tajribalar to‘g‘risidagi
adabiyotlarni targ‘ib etish sohaning rivojlanishiga, ishlab chiqa-
rishga ta’sir ko‘rsatib, fan va ilmning rivojlanishiga yordam beradi.
Buning uchun sohaning dolzarb mavzulariga oid kitob ko‘rgaz-
malari, veb-saytlar tashkil etiladi, mutaxassislar ishtirokida kitob
xonlar konferensiyasi, savol-javob kechalari, munozara, davra
suhbati, muhokamalar o‘tkaziladi, ma’lumotlar bazalari tashkil
etiladi. Veb-sahifalar, albom va papkalar tayyorlash keng tarqalgan.
Yuksak malakali va chuqur maxsus bilimlarni talab qiladigan
qishloq xo jaligi kasblari egalariga axborot-kutubxona xizmati
ко rsatishda ularning kasbi, mutaxassisligi, yoshi, o‘qish maqsa-
didan kelib chiqib, kunning muhim voqealari, sohaning muam-
192
www.ziyouz.com kutubxonasi
molari bo‘yicha turli tadbirlar o‘tkazish bilan mamlakat taraq-
qiyotida faol ishtirok etamiz.
Bu kasblar egalarining mehnat ixtisosligi xususiyatlari va
sharoitlari bilan bog‘liq bo‘lgan o ‘ziga xos qiziqishlari bor.
Ularning malak'asiga, qiziqishiga, bilim saviyasiga qarab, qizi
qishini bajarish va kengaytirib borishga e’tibomi qaratish lozim.
Har bir AKM o‘zi xizmat ko‘rsatayotgan hududdagi kasb
egalarining kasb kartotekasini an’anaviy tarzda tuzib kelgan. Hozirgi
kunda ana shu kartoteka elektron shaklda tuzilmoqda. Bu kaitoteka
hududdagi mutaxassislar, kasb egalari haqida to‘la ma’lumot bersa,
ikkinchidan, kitobxonlar guruhiga alohida-alohida xizmat ko‘r-
satish imkonini beradi, uchinchidan, yoshlar orasida kasbga
tayyorlash ishlarini olib borishga imkon beradi. Kartochkaga yoki
elektron kartoteka varaqasiga kasb egasining familiyasi, ismi,
otasining ismi, kasbi va ish joyi yozib
|