Mavzu: O‘ZGARMAS TOK ORQALI KUCHLANISHNI SILJITISH

|
Mavzu: O‘ZGARMAS TOK ORQALI KUCHLANISHNI SILJITISH
|
bet | 19/22 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,57 Mb. | | #251066 |
Bog'liq Asinxron mashinalarni tuzilishi21Mavzu: O‘ZGARMAS TOK ORQALI KUCHLANISHNI SILJITISH
Kuchlanishni o‘zgarmas tok orqali siljitish o‘zgaruvchan qarshilik (ko‘mir tayoqcha, o‘zgaruvchan qarshilik va boshq.) orqali yoki chiqishiga kuchlanishni oshiruvchi siljituvchi qurilma ulash orqali amalga oshiriladi.
Ko‘mir tayoqchali kuchlanishni siljituvchi qurilma 44-rasmda ko‘rsa- tilgan bo‘lib, bular aloqa qurilmala- rining manbalarida ishlatiladi.
Qurilmaning ko‘mir tayoqchasi gardishli ko‘mir bo‘lakchalaridan yig‘ilgan bo‘lib, tayoqchaning qarshi- ligi R tayoqchadagi ko‘mir gardish- larining siqilishiga bog‘liq. ‘rujina ‘ ko‘mir tayoqchani siqib turishi nati- jasida ko‘mir tayoqchaning qarshiligi Rc ga kamayadi. Elektromagnit E g ‘altagiga tok kelganda siljituvchi qurilmaning yakori Y ni tortadi va ko‘mir tayoqchaning siqilishi bo‘sha-
Uyuk = U - I. Rc
Agarda noma’lum sabablarga ko‘ra Uyuk oshsa, elektromagnitdagi tok oshadi va yakorni avvalgidan ham ko‘‘roq tortadi. Natijada tayoqchaning gardishlarini siqilib turishi bo‘shashadi, bu esa Rc qarshilikning oshishiga olib keladi. Ko‘mir tayoqchadagi kuchlanishning qarshilikka uchrashi chiqish kuchlanishi Uyuk ning kamayishiga olib keladi. Yuklama sxemaga ulaganda elektromagnitdan oqayotgan tok yuklama qarshiligiga ketma-ket ulanishi kerak, ya’ni siljitgich qurilmaning qarshiligi boshqarilayotgan tokka bog‘liq bo‘ladi. Qurilma quyidagi kamchiligi ega: inersiyali, og ‘irlik va hajm ko‘rsatkichlari yuqori, siljitish aniqligi ‘ast.
22Mavzu: BOSHQARILUVCHI VENTILLI TO‘G‘RILAGIEHLAR
Ko‘‘ hollarda to‘g‘rilagichlardan o‘zgaruchan kuchlanishni o‘zgarmas kuchlanishga aylantirish bilan bir qatorda, o‘zgarmas kuchlanishni ravon o‘zgartirish talab qilinadi. Bunday o‘zgartirish to‘g‘rilagichning o‘zgaruvchan kuchlanish qismida ham amalga oshirish mumkin va o‘zgaruvchan kuchlanishni o‘zgarmas kuchlanishga aylantirilayotgan jarayonda ham amalga oshirish mumkin. To‘g‘rilagichning o‘zgaruvchan kuchlanish qismida ravon o‘zgartirish transformatorlar, avtotransformatorlar orqali amalga oshiriladi.
O‘zgaruvchan kuchlanishni o‘zgarmas kuchlanishga aylantirish jarayoni- da kuchlanishni ravon o‘zgartirish tiristor orqali amalga oshirish ancha tejamkor usul hisoblanadi.
Tiristor to‘rt qatlamli yarim o‘tkazgichli asbob bo‘lib, uchta ketma-ket to‘siq zonali ‘-n o‘tishda iborat. Tiristor ventil xususiyatga ega, ya’ni elektr tokini bir tomonga o‘tkazuvchi xususiyatga ega bo‘lib, ikkita turg‘un holatda ishlaydi: yuqori o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan holatda (tiristor ochiq) va ‘ast o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan holatda (tiristor yo’iq) ishlaydi.
Tiristorning yo’iq holatdan ochiq holatga o‘tishi uchun tashqaridan qo‘shimha energiya berish kerak. Bunday energiyaga elektr energiyasi (kuchlanish yoki tok) va yorug ‘lik energiyasi kiradi.
Bu energiyalar boshqariiuvchi elektrod orqali tiristorning cha’dan hisoblaganda uchinchi qatlamiga katodga nisbatan musbat ‘otentsial beriladi. Bu ‘otentsial o‘rtadagi to‘siq zonani kom’ensatsiyalab, asosiy zaryad tashuvchilarning to‘siqdan ortaroq o‘tishiga va zanjirdan tok oqimining oqishiga olib keladi. Tiristorning yo’iq holatdan ochiq holatga o‘tishi juda tez bo‘ladi, ya’ni 15—20 mk/s da ochiladi. Tiristorning birdaniga ochilishi va undan katta tok o‘tishi natijasida qurilmaga havf tug‘dirmaslik uchun tiristorga induktiv g‘altak ketma-ket ulanadi. Tiristorning ulanish kuchlanishi boshqaruvchi elektrodga berilayotgan tokning am’litudasiga bog‘liq. 45-rasmda tiristorning volt-am’er xarakteristikasi ‘bosh = 0 bo‘lganda va Ibosh > 0 bo‘lganda berilgan .
Bir taktli ikki fazali tiristor orqali boshqariluvchi to‘g‘rilagichning (46- rasm)
ishlash ‘rinsi’ini ko‘rib chiqamiz to‘g‘rilagichning D1 va D2 vetillarini tiristor T1 va T2 bilan almashtiriladi. Bosh- qaruvchi qurilma (BQ) ning chiqishi tiristorning b oshqaruvchi elektrodiga (BE) ulanib boshqaruvchi tok beriladi va to‘g‘rilanayotgan kuchlanish im’uls toki bilan fazalari mos tushadi.
Tiristorlarga transformatorning ikki- lamchi chulg ‘amidagi kuchlanishlar yig ‘indisi o‘rnashgan bo‘ladi. T1 ga kuchlanishning to‘g‘ri yo‘nalishi T2 ga teskari yo‘nalishi to‘g‘ri keladi. Ochiq tiristorlardagi kuchlanish (U2-1 + U2-2) = = U2tesk bo‘ladi.
Ib tokning fazasi BQ orqali U2a va U2b larga nisbatan siljitiladi. Tiristor T1 va T2 ga to‘g‘ri kuchlanish va Ib tok im’uls berilganda tiristorlar ochiladi. Tiristorning kechikib ochilish burchagi ventil V1 va V2 ning ochilish vaqti bilan tiristorning kichikibroq ochilgan vaqti orasidagi faza burchagi hisoblanadi va a bilan belgilanadi. Agarda a > 0 bo‘lsa, BE ga kelayotgan im’uls toki Ib ven- tilning ishga tushish vaqtidan kechik-
kanligini ko‘rsatadi. Ya’ni, t = 0 dan to t1 = a gacha tiristor ochilmaydi va undan tok o‘tmaydi yuklama Ryuk dagi kuchlanish nolga teng bo‘ladi (46- rasm).
T1 = 2 bo‘lganda tiristor T1 ochiladi (Ib yordamida) va U0 birdaniga
o’sib, U2 ga teng bo’ladi. Tiristor T1 dan oqadigan tok ia 1= U0 bo’ladi. T1
Ryuk
yo’iq bo‘lgan holatda tiristordagi kuchlanish Ua1 ga teng bo‘ladi. Manbadan kelayotgan kuchlanish t2 = bo‘lganda tiristor T1 ning toki ham nolga teng bo‘ladi va tiristor yo’iladi.
t2 =‘ bo‘lganda manba kuchlanishining yo‘nalishi teskariga o‘zgaradi va t2 - t3 oralig‘ida ikkala tiristor ham yo’iq holda bo‘ladi. T1 tiristorga teskari, T2 tiristorga to‘g‘ri kuchlanish to‘g‘ri keladi, ya’ni u U2 kuchlanish bilan aniqlanadi.
t3 = ‘ +a nuqtasida T2 ga BQ orqali tiristorni ochuvchi Ib toki beriladi va T2 ochiladi. Kuchlanish U0 = U2-2 = U2 bo‘ladi.
Tiristor T2 dan va yuklamadan oqqan tok i0 = ia = U^- bo’ladi. 13 - 14 Ryuk
oralig‘ida T2 tiristor ochiladi va tok o‘tadi. T1 tiristor esa teskari kuchlanish 2U2, ta’sirida bo‘ladi. Yo’iq tiristorning teskari kuchlanishining maksimal qiymati Ubmax = 2^2 ■ U2 bo‘ladi. U2 — ta’sir etuvchi kuchlanish.
Bu jarayon keyingi yarim davrlar- da ham shunday davom etadi. Trans- formatorning ikkilamchi chulg‘ami- dagi tok tiristorlar T1, T2 dan oqadi- gan tokka o‘xshagan bo‘ladi. Transfortorning birlamchi chulg‘a- midan oqadigan i1 tok transforma- torning ikkilamchi chulg ‘amidan oqadigan tok bilan transformatsiya
W1 koeffitsiyenti n = — orqali bog‘lan- gan bo‘lib, a oralig‘ida bo‘shliq ‘aydo bo‘ladi. Uning birinchi garmonikasi manba kuchlanishidan faza bo‘yicha orqada qoladi. O‘rganilgan fizik ja- rayondan shuni xulosa qilish mum- kinki, a ni o‘zgartirish natijasida chiqish kuchlanishini siljitish mumkin.
Agarda a = 0 bo‘lsa, chiqish kuchla- nishi boshqarilmaydigan to‘g‘rilagich- ning chiqish kuchlanishiga teng bo‘ladi, ya’ni U0 = 0,9 U2 (maksimal qiymatga).
Agarda a =‘ bo‘lsa, U0 = 0 bo‘ladi.
Shunday qilib boshqariluvchi vintelli to‘g‘rilagichlarda a = 0 dan to 180° gacha o‘zgarganda, U0 maksimal qiymatdan nolgacha kamayadi.
Chiqishdagi kuchlanish U0 bilan ora- sidagi bog‘lanish siljish xarakteristikasi deyiladi. 49-rasmda aktiv yuklamali bir fazali to‘g‘rilagichning chiqish kuchlanishi va boshqaruvchi burchak a ning turli qiymatlardagi xarak- teristikasi keltirilgan.
49-rasmda boshqariluvchi ventilli to‘g‘rilagichning (Lyuk = 0 da va yuk- lama induktiv xarakterga ega bo‘lganda) siljish xarakteristikasi keltirilgan.
|
| |