- jadval - 1-mavzu: risk nazariyasi va uning sug’urtadagi roli ma’ruza rejasi

1- jadval
“KAFOLAT” AJning baxtsiz xodisalarda sug‘urtalash turi bo‘yicha sug‘urta xodisasini yuz berishi bilan bog‘liq bo‘lgan, to‘lanadigan sug‘urta summalarmi miqdorining jadvali21
t/r
|
Shikastlanish xarakteri va sug‘urta summasi hajmi % da
|
|
0 – 50 % gacha bo‘lgan hajmni tashkil qiluvchi shikastlanish xarakteri
|
50 – 80 % gacha bo‘lgan hajmni tashkil qiluvchi shikastlanish xarakteri
|
80 – 100 % gacha bo‘lgan hajmni tashkil qiluvchi shikastlanish xarakteri
|
Bosh miya suyaklari va asab tizimi
|
1
|
Miya suyaklarining sinishi
|
-
|
-
|
2
|
Ichki miyaning travmatik gemotomalari
|
-
|
-
|
3
|
Bosh miyasining shikastlanishi
|
-
|
-
|
4
|
Asab tizimining shikastlanishi (engil darajada)
|
Asab tizimining shikastlanishi (o‘rta darajada)
|
Asab tizimining shikastlanishi (og‘ir darajada)
|
5
|
Bir yoki bir nechta ichui miya nervlarining periferik shikastlanishi
|
-
|
-
|
6
|
Har qanday darajada orqa miyaning shikastlanishi
|
-
|
-
|
7
|
Travmatik nevritlar
|
-
|
-
|
8
|
Bo‘yin, elka va bel soxalarining engil darajada shikastlanishi
|
Bo‘yin, elka va bel soxalarining o‘rta darajada shikastlanishi
|
-
|
Ko‘rish organlari
|
9
|
Bir ko‘zning paralich xolatga kelishi
|
-
|
-
|
10
|
Ko‘z olmasi mushaklarining shikastlanishi
|
-
|
-
|
11
|
Bir ko‘zda ko‘rish qobiliyatining pasayishi
|
-
|
-
|
12
|
Bir ko‘zning ekzoftalm xolatida pulslanishi
|
-
|
-
|
13
|
Bir ko‘zda yosh chiqaruvchi yo‘llarning shikastlanishi
|
-
|
-
|
14
|
Ko‘zning jaroxatlanish oqibatlari
|
-
|
-
|
15
|
-
|
-
|
Ko‘zning shikastlanishi natijsida bir yoki ikkala ko‘zda ko‘rish qobiliyatining to‘liq yo‘qolishi, 0,01 past bo‘lmagan ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lganlar
|
16
|
Ko‘z qobig‘ining jaroxatlanishi
|
-
|
-
|
17
|
Krish qobiliyatining pasayishi
|
-
|
-
|
Eshtish organlari
|
18
|
Quloq suprasining shikastlanishi
|
-
|
-
|
19
|
Bir quloqning shikastlanishi natijasida eshtish qobiliyatining pasayishi
|
-
|
-
|
20
|
Quloqning shikastlanishi natijasida quloq pardasining yirtilishi
|
-
|
-
|
21
|
Bir quloqning otit natijasida jarohatlanishi
|
-
|
-
|
Nafas tizimi
|
22
|
Ko‘krak qafasidagi organlarning shikastlanishi (engil jarohat)
|
Ko‘krak qafasidagi organlarning shikastlanishi (o‘rtacha jarohat)
|
-
|
23
|
Ko‘krak qafasining sinishi
|
-
|
-
|
24
|
Har bitta qovurg‘aning sinishi
|
-
|
-
|
YUrak-tomir tizimi
|
25
|
YUrak, undagi qobiq va yirik tomirlarning shikastlanishi
|
-
|
-
|
26
|
YUrakdagi yirik periferik tomirlarning shikastlanishi
|
-
|
-
|
Ovqat xazm qilish organlari
|
27
|
YUqori jag‘ sinishi
|
-
|
-
|
28
|
Jag‘ qismining shikastlanishi (qisman)
|
Jag‘ qismining shikastlanishi (to‘liq)
|
-
|
29
|
Og‘iz bo‘shlig‘i va tilning shikastlanishi
|
-
|
-
|
30
|
Tilning engil darajada shikastlanishi
|
-
|
Tilning og‘ir darajada shikastlanishi
|
31
|
Tishlarning shikastlanishi (1ta tishdan 10 ta tishgacha)
|
-
|
-
|
32
|
Ovqat xazm qilish organlarining (engil darajada) shikastlanishi
|
-
|
Ovqat xazm qilish organlarining (og‘ir darajada) shikastlanishi
|
33
|
O‘t pufagi va jigarning shikastlanishi
|
-
|
-
|
34
|
Oshqozon osti bezining shikastlanishi
|
-
|
-
|
35
|
Oshqozon va izaklarning shikastlanishi
|
Oshqozon va izaklarning shikastlanishi
|
-
|
36
|
Qorin organlarining shikastlanishi
|
-
|
-
|
Umurtqa
|
37
|
Umurtqa qismining sinishi
|
-
|
-
|
38
|
Umurtqalararo bo‘g‘inlarning yirtilishi
|
-
|
-
|
Elka bo‘g‘inlari
|
39
|
Elka bo‘g‘in qisimlarining shikastlanishi
|
-
|
-
|
40
|
Elka qismining shikastlanishi
|
-
|
-
|
Elka
|
41
|
Elka suyaklarining sinishi
|
-
|
Elka suyaklarining og‘ir darajada shikastlanishi
|
To‘lov jadvalni yuqoridagi xolatga keltirishdan asosiy maqsad sug‘urta summalarini zarar darajasiga qarab kam, o‘rta va yuqori foizlarga ajratib ko‘rsatishdan hamda ushbu jadvalni chuqurroq o‘rganib chiqishdan iborat edi.
Tibbiy sug‘urta deganda xohlagan sababdan, shu qatorda baxtsiz hodisadan yoki kasallikdan, sog‘liqni yo‘qotishdan sug‘urtalash tushuniladi. To‘lovli tibbiyotda ushbu sug‘urta turi tibbiy yordam xarajatlarini qoplash sifatida, bepul tibbiyotda esa tibbiy xarajatlarni moliyalashtirish bo‘yicha qo‘shimcha manba sifatida aytib o‘tilgan.
4. T ibbiy sug‘urtaning ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati.
Rivojlangan pullik sog‘liqni saqlash tizimiga ega bo‘lgan ko‘pchilik davlatlarda tibbiy sug‘urta keng qo‘llanadi. Uning asosiy maqsadi aholini keng doirasiga tibbiy xizmatlar bilan foydalanish imkoniyatini yaratish va imkoni boricha sug‘urta qildiruvchilarni xarajatlarini to‘liq miqdorda qoplanadi. O‘zbekiston Respublikasida pullik tibbiyot hali u qadar keng tarqalmagan, negaki “Sog‘liqni saqlash tizimidagi davlat tibbiy-profilaktik tashkilotlari davlat kafolatlagan miqdorda tibbiy yordamni aholiga bepul ko‘rsatadi. Bepul tibbiy yordamning hajmi va amalga oshirish tartibi qonunchilik tomonidan belgilanadi”22. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov ta’kidlaganidek, “O‘zbekistonda aholiga hamma dastlabki tibbiy yordam bepuldir”23.
Tibbiy sug‘urta qaltisliklarni taqsimlashda jamoa birdamlik prinsipiga asoslangan: boy – kambag‘alga, sog‘lom – bemorga, yosh – qariga to‘laydi. Sug‘urta prinsipi quyidagi tarzda amalga oshiriladi: kasal bo‘lding "yutding", sog‘ qolding - "yutqizding".
Tibbiy sug‘urta aholini ijtimoiy himoya shaklida sog‘liqni saqlash byudjet tizimiga qo‘shimcha sifatida rivojlanadi. Sog‘liqni saqlash byudjet tizimi ham bir vaqt ichida o‘z vazifalarini bajaradi. Dunyoni hamma rivojlangan mamlakatlarida davlat sog‘liqni saqlash tizimiga katta ahamiyat beriladi. Davlat aholi sog‘ligini saqlash tizimidi asosiy vazifalarni o‘z zimmasiga oladi. Birinchi navbatda bu epidemiyaga qarshi ishlar va yuqumli emas epidemiologiya usullari bilan tashqi muhit ta’siridan kelib chiqqan kasalliklarni bevaqt paydo bo‘lishi va tarqalishi sabablarini aniqlaydi.
Keskin va favqulotda vaziyatlarda davlat tibbiy yordam ko‘rsatish moliyalashtirishni o‘z zimmasiga oladi. Rejalashtirilgan tibbiy yordam ko‘rsatilishda davlat ko‘p holatlarda tashabbusni xususiy biznesga, mustaqil xo‘jalik tashkilotlarga yoki sug‘urtaga to‘liq uzatadi. Ushbu holatda davlat tibbiy xizmatlarni sifati standartlarini, kadrlar tayyorlik darajasini va tibbiyotda prinsipial yangi yo‘nalishlarni nazorat qiladi24. Tibbiy sug‘urta davlat va nodavlat sug‘urta tashkilotlar tomonidan ixtiyoriy va majburiy ko‘rinishda amalga oshirilishi mumkin.
Shu tarzda tibbiy sug‘urtani iqtisodiy mazmuni sug‘urtalangan shaxsning hayotiga yoki sog‘ligiga baxtsiz hodisa yoki kasallik oqibatida etkazilgan zararni qoplashdir. Tibbiy sug‘urtaning asosiy xususiyatlardan biri – bu sug‘urta shartnomasida aniq aytib o‘tilgan hodisa sodir bo‘lganda mulkiy sug‘urtaga o‘xshab moddiy zarar qoplanmaydi, faqat sug‘urtalangan shaxs yoki naf oluvchining kasalligi va tibbiy muassasaga murojaat qilishi bilan bog‘langan xarajatlari qoplanadi, sug‘urta puli esa tomonlar kelishuvi asosida belgilanadi.
Kasallik holatida fuqarolarga ijtimoiy yordam taqdim etish etarli darajadagi qadimgi ananaga ega. Qadimiy Gretsiya va Rim imperiyasida kasbiy kollegiyalar doirasida o‘zaro yordam ko‘rsatadigan tashkilotlar bo‘lgan, qaysiki baxtsiz hodisa sodir bo‘lishida, jarohat olishida, uzoq muddatli kasal bo‘lishida yoki shikastlanishida mablag‘larni yig‘ib taksimlashgan. O‘rta asrlarda kasallik yoki nogironlik holatida aholining himoyasi bilan sex yoki hunarmandchilik gildiyalari (uyushmalari) va cherkov shug‘ullangan. Birinchi holatda yordam a’zolik badallaridan shakllangan sex kassalar mablag‘lari hisobidan amalga oshirilgan. Ikkinchi holatda esa moddiy va tibbiy yordam muhtoj bo‘lganlarga xayr-ehson hisobiga tekin taqdim etilgan.
Lekin tibbiy, yoki o‘sha davrda atalganiday, kasalxona sug‘urtasi shaklini kasalligida ko‘rsatiladigan ijtimoiy yordam faqat XIX asrning ikkinchi yarmida qabul qilindi. Aynan shu vaqtda kasaba uyushmasiga oid ishchilar harakati o‘zini faol namoyon qildi, uning muhim natijalaridan biri ko‘pchilik Evropa mamlakatlarida kasalxona kassalarining shakllanishi bo‘ldi. Ushbu kassalar ish beruvchilar va ishchilar badallaridan shakllanar edi va muvofiq ravishda tashkilot ma’muriyati va kasaba uyushmasi vakillari tomonidan boshqarilar edi.
Kassalar o‘z a’zolariga kasallik davomida yo‘qolgan mehnat daromadini qisman qoplaydigan, ishchi vafot etganda oilasiga birvaqtda va nafaqa ko‘rinishda to‘lanadigan, tug‘gan ayollarga kompensatsiya ko‘rinishda to‘lanadigan pullik yordamni taqdim etishgan. Bundan tashqari, tibbiy va dorilik yordam ko‘rsatilishi ko‘zda tutilgan. Kasalxona sug‘urtasida Angliya va Germaniya peshqadamlik qilishgan. Aynan Germaniyada 1883 yilda ishchilarni majburiy kasalxona sug‘urtasi to‘g‘risida davlat qonuni qabul qilingan.
Majburiy tibbiy sug‘urta boshqa ijtimoiy sug‘urta tarmoqlaridan ma’lum tashkiliy va moliyaviy tafovutlarga ega.
Birinchidan, majburiy tibbiy sug‘urta doirasida aholiga hech qanday pullik to‘lovlar amalga oshirilmaydi. Moliya mablag‘lari faqat aholiga bepul ko‘rsatilgan tibbiy xizmatlar to‘loviga ishlatiladi va davlat litsenziyasi va akkreditatsiyasiga ega bo‘lgan tibbiy muassasalarga yo‘naltiriladi.
Ikkinchidan, majburiy tibbiy sug‘urtani tashkil etishda tijorat kompaniyalar – tibbiy sug‘urta tashkilotlari – ishtirok etadi, ularga qonunchilik bo‘yicha bevosita sug‘urtachilar vazifasi yuklatilgan.
Uchinchidan, majburiy tibbiy sug‘urtani moliyalashtirishda davlat byudjet mablag‘lari ham qatnashadi, chunki ijroiya hokimiyat muassasalari ishlamaydigan aholini sug‘urta qildiruvchi sifatida sug‘urtalashadi va sug‘urta badallarini majburiy tibbiy sug‘urta fondlariga to‘lashlari majbur.
Boshqa sug‘urta tarmoqlariga ko‘ra majburiy tibbiy sug‘urta jiddiy tashkiliy va moliyaviy xususiyatlarga ega. Avvalam bor, bu majburiy tibbiy sug‘urtani tashkil etishda tijorat kompaniyalar – tibbiy sug‘urta tashkilotlari – ishtirok etadi, ularga qonunchilik bo‘yicha bevosita sug‘urtachilar vazifasi yuklatilgan.
Majburiy tibbiy sug‘urta davlat ijtimoiy sug‘urta tizimiga kiradi. Lekin, ushbu sug‘urta turi bo‘yicha moliyaviy oqimlar harakatida sug‘urta tashkilotlar bevosita qatnashishadi, shuning uchun tegishli mablag‘lar sug‘urta mukofotlar va sug‘urta qoplamalar tarkibida sug‘urta sohasida hisobga olinadi.
Majburiy tibbiy sug‘urta bo‘yicha ushbu sug‘urta turini amalga oshirishga huquq beradigan litsenziyaga ega bo‘lgan tibbiy sug‘urta tashkilotlari sug‘urtalovchilar sifatida o‘z faoliyatini amalga oshirishadi. Majburiy tibbiy sug‘urta turi bilan bir vaqtda ular ixtiyoriy tibbiy sug‘urta bilan shugullanishi mumkin. Sug‘urta qildiruvchi sifatida ishchilar uchun ish beruvchi, ishsiz aholiga esa ijroiya hokimiyat muassasalari majburiy tibbiy sug‘urta shartnomasini tuzishadi.
Sug‘urtalangan shaxslarga yordam majburiy tibbiy sug‘urta dasturi doirasida amalga oshiriladi. Majburiy tibbiy sug‘urta dasturi quyidagilarni ko‘zda tutadi:
tibbiy va dorilik yordamni turlari va amalga oshirish shartlari;
ko‘rsatiladigan xizmatlarning ro‘yxati;
dastur doirasida yordam ko‘rsatadigan tibbiy tashkilotlarni ro‘yxati;
tibbiy yordamning sifatiga talablar;
tibbiy xizmatlarga o‘rnatilgan tartibda qabul qilingan eng yuksak tariflar.
Majburiy tibbiy sug‘urta faqat notijorat asosida amalga oshiriladi, va sug‘urta zaxiralar vaqtincha bo‘sh mablag‘larni ishlatishdan olingan daromad quyidagi maqsadlarga yo‘naltiriladi:
tibbiy yordamga to‘lovlar zahirasini to‘ldirishga;
tibbiy muassasalarni moddiy-texnik bazasini yaxshilashga;
sug‘urta kompaniya o‘zini rivojlanishiga.
Majburiy tibbiy sug‘urta dasturlari fuqarolarga ma’lum ko‘lamda va shartlarda tibbiy va dorilik yordamni ko‘rsatilishini kafolatlaydi. Majburiy tibbiy sug‘urta dasturlaridan tashqari tibbiy va boshqa xizmatlar ixtiyoriy sug‘urta doirasida yoki pullik ko‘rsatilishi mumkin. Majburiy tibbiy sug‘urta dasturini davlat tasdiqlaydi.
Majburiy tibbiy sug‘urta tizimida hech kimga o‘tmishdagi kasalliklar mavjudligi, daromadlarning pastligi, ishlamaydigan oila a’zolarining ko‘pchiligi, shartnoma tuzilish paytida kasalliklar, shu qatorda surunkali kasalliklar mavjudligi va hokazo sabablar bo‘yicha sug‘urta qilishga rad javob berilmaydi. SHu vaqtning o‘zida ayrim sug‘urtalanganga ko‘rsatiladigan tibbiy yordam hajmida hech qanday chek qo‘yishi yo‘q, agarki yordamning shu turlari majburiy tibbiy sug‘urta dasturlariga kiritilgan bo‘lsa.
Majburiy tibbiy sug‘urta tizimida munosabatlarni tartibga solish maqsadida fuqarolarga tibbiy sug‘urta tashkilotni tanlash huquqi yilda bir marta shartnoma tuzilishda beriladi. Majburiy tibbiy sug‘urta shartlari bo‘yicha sug‘urtalangan shaxsda davolanishni sifatida yoki natijasida shubha tug‘ilsa, u sug‘urta kompaniya orqali ekspertni chaqirishi mumkin. Sug‘urtachilar o‘z mijozlarining davolanishini faol tekshirishadi. Tibbiy yordamda va sog‘liqni saqlashda tenglikni ta’minlash majburiy tibbiy sug‘urta fondlariga yuklatilgan. Sug‘urta kompaniyalar o‘z faoliyatini majburiy tibbiy sug‘urta fondlardan olinadigan odam boshiga to‘g‘ri keladigan badallar asosida amalga oshiradi.
Majburiy tibbiy sug‘urta mijozlarni kerak bo‘lmagan davolanishlardan va tekshirishlardan, tibbiy tashkilotlarga ortiqcha borishdan, sifatsiz va natija bermaydigan davolanishdan himoya qiladi.
Tibbiy xizmatlar odatda hamma sug‘urtalangan shaxslarga bir xil darajada ko‘rsatiladi. Sug‘urtalangan shaxslarga ko‘rsatiladigan faqat davlat tomonidan kafolatlangan, qat’iy va aniq cheklangan tibbiy xizmatlarning to‘plami sug‘urtalovchi tomonidan moliyalashtiriladi.
Taqdim etiladigan tibbiy xizmatlarni haqiqatan mavjud hajmi va tizimi sug‘urta kompaniyasining moliyaviy imkoniyatlaridan kelib chiqib aniqlanadi, o‘z navbatida, ular majburiy tibbiy sug‘urta fondi yig‘adigan sug‘urta badallariga va to‘lovlariga bog‘liq.
Bu sug‘urtalovchilar sug‘urtalangan shaxslarga ko‘rsatilgan tibbiy xizmatga haqini to‘lash uchun moliyaviy mablag‘larni majburiy tibbiy sug‘urta fondidan ular orasida tuzilgan shartnoma asosida olishi bilan bog‘liq. Shartnoma majburiy tibbiy sug‘urta fondi oyida sug‘urtalangan shaxslarni soni va tuzilishiga ko‘ra va hududda tasdiqlangan odam boshiga to‘g‘ri keladigan normativlar asosida moliyalashtirish hajmini ko‘zda tutadi.
Qay yo‘sinda, hamma sug‘urtalangan shaxslar uchun tibbiy yordamni olish imkoniyati daromadlar darajasiga (to‘langan badallarga ko‘ra), ijtimoiy holatiga va sog‘lig‘ining ahvoliga qaramasdan baravarlashadi. Bu holatda sug‘urtalovchilar qaltisliklarni saralashdan manfaatdor emas, hamma sug‘urtalanganlar ularni teng darajada qiziqtiradi va ma’lum darajada daromad keltiradi. Sog‘liqni saqlash sohasida tibbiy sug‘urta aholini ijtimoiy himoya sifatida sog‘liqni har qaysisi sabab bo‘yicha, shu qatorda kasallik yoki baxtsiz hodisa oqibatida yo‘qotilishida tibbiy yordam ko‘rsatilishini kafolatlaydi. Tibbiy sug‘urta sug‘urta dasturlar doirasida tibbiy yordamini moliyalashtirish uchun o‘ziga xos sug‘urta fondlarni shakllantirishga qaratilgan chora-tadbirlar bilan ta’minlanadi.
Insonlarni hayotida muhim jihatlaridan biri – bu sog‘liqdir. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti sog‘liq deganda to‘liq jismoniy, ruhiy va ijtimoiy osoyishtalikni tushunadi. Qanday holatda bo‘lmasin, sog‘liqni yo‘qotish ta’sirida shaxs o‘zini va butun jamiyatni xilma-xil ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarga olib borishi mumkin. Shuning uchun sog‘liq ham shaxsiy, ham ijtimoiy qimmatga ega.
Sog‘liqni saqlash tizimining murakkabligi ushbu tizim oldiga respublika fuqarolari salomatligini muhofaza qilishni ta’minlashga qaratilgan qanday vazifalar qo‘yilganidan kelib chiqadi. Shunisi ravshanki, sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligi ko‘p jihatdan uni moliyalashtirish tartibiga bog‘liq. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, bozor iqtisodiyoti sharoitida sog‘liqni saqlash tizimini yuz foiz davlat tomonidan moliyalashtirish maqsadga muvofiq kelmaydi. SHu bois respublikada 1998 yilda boshlangan islohotlar sog‘liqni saqlash tizimining byudjet, xususiy va moliyalashtirishning aralash shakli qo‘llaniladigan tibbiyot muassasalaridan bir yo‘la foydalaniladigan modelini yaratishni ko‘zda tutadi.
Mushkul ahvolga tushgan turli aholi guruhlarini moddiy ta’minlash uchun ijtimoiy munosabatlar yordamida shakllanadigan va ishlatiladigan pullik fondlar, bozor iqtisodiyot sharoitida ijtimoiy sug‘urtaga asoslangan aholini ijtimoiy himoya tizimidir. Aholini ijtimoiy himoyasi fuqarolarni qariganda, kasal bo‘lganda, to‘liq yoki qisman mehnatga layoqatligini yo‘qotganda yoki tug‘ilishidan mehnatga layoqat bo‘lmaganda, boquvchini yo‘qotganda, ishsiz qolganda moddiy ta’minotga konstitutsion huquqini amalga oshirish imkoniyatini beradi25.
Ijtimoiy sug‘urtaning tashkil etilishi quyidagi qonun-qoidalarga asoslangan:
ko‘proq tashkilotlar, muassasalar va davlat mablag‘lari hisobiga fuqarolarni ijtimoiy sug‘urta bo‘yicha ta’minlanishining umumiyligi;
ijtimoiy sug‘urta mablag‘larini ishlatishda va ularni ishchilar tashkilotlari orqali boshqarishda shaxsni, mehnat jamoasini va butun jamiyatning manfaatlarini optimal birikmaligi26.
Ijtimoiy sug‘urtaning asosiy vazifalarini aniqlab, tahlil qilish uchun, uni asosiy vazifalarini va turlarini belgilab chiqishimiz kerak. Ijtimoiy siyosatning bir qismi sifatida ko‘rib chiqiladigan ijtimoiy sug‘urtaning eng muhim vazifalariga quyidagilar kiradi:
sug‘urtalangan shaxsning amaldagi moddiy darajasini saqlab qolish vazifasi;
zararni qoplash vazifasi;
tiklash vazifasi;
qayta taqsimlash vazifasi;
barqarorlikni ta’minlash funksiyasi27.
Ijtimoiy sug‘urta – bu davlat tomonidan kafolatlangan ishchilarni va ular oila a’zolarini ijtimoiy qaltisliklardan himoya qiladigan chora-tadbirlar tizimi. Ijtimoiy qaltisliklarga quyidagilar kiradi:
kasallik;
baxtsiz hodisa;
mehnatga layoqatni yo‘qotish;
bola ko‘rish;
qarilik;
ishsizlik;
qarindoshlarning vafot etishi.
Ijtimoiy sug‘urta mablag‘lari hamma mulkchilik shakldagi korxonalar, tashkilotlar, muassasalar ajratmalari, shaxsiy mehnat faoliyati bilan shug‘ullanadigan fuqarolarning badallari hisobidan shakllanadi. Rivojlangan bozor iqtisodiyotiga ega bo‘lgan mamlakatlarda ijtimoiy sug‘urta tizimi ko‘pincha o‘z ichiga majburiy tibbiy sug‘urtani ham qamrab oladi.
Majburiy tibbiy sug‘urtaning farq qiluvchi alomati – bu joriy sug‘urta badallarini joriy sug‘urta qoplamalariga ishlatishdir. Majburiy tibbiy sug‘urtada sug‘urtaning yig‘ma vazifasi minimal darajada amalga oshiriladi. Bundan tashqari, majburiy tibbiy sug‘urta tizimida moddiy zarar qoplanmaydi va fuqarolarga pullik yordam ko‘rsatilmaydi. Majburiy tibbiy sug‘urta tizimida fuqarolarga majburiy tibbiy sug‘urta dasturlari doirasida ko‘rsatilgan tibbiy xizmatlar moliyalashtiriladi, ushbu majburiy tibbiy sug‘urtaga xos xususiyatidir.
Majburiy tibbiy sug‘urta tizimida hech kimga o‘tmishdagi kasalliklar mavjudligi, daromadlarni pastligi, ishlamaydigan oila a’zolarini ko‘pchiligi, shartnoma tuzilish paytida kasalliklar, shu qatorda surunkali kasalliklar mavjudligi, va hokazo sabablar bo‘yicha sug‘urta qilishga rad javob berilmaydi. SHu vaqtning o‘zida ayrim sug‘urtalanganga ko‘rsatiladigan tibbiy yordam hajmida hech qanday cheklov yo‘q, agarki yordamning ushbu turlari majburiy tibbiy sug‘urta dasturlariga kiritilgan bo‘lsa.
Ta’kidlash kerakki, ko‘pgina rivojlangan mamlakatlardan farqli ravishda, respublika hukumati olib borgan kuchli ijtimoiy siyosat natijasida davlat tomonidan kafolatlangan tibbiy-sanitariya xizmatlari hajmi doirasida bepul tibbiy xizmat ko‘rsatilishi byudjet moliyalashtirilishi hisobiga ta’minlanadi. Bu o‘z navbatida mamlakatda ma’lum darajada majburiy tibbiy sug‘urtani joriy etish zaruriyatini kamaytiradi.
Tibbiy sug‘urta sub’ektlari orasida tuziladigan shartnoma asosida tibiy sug‘urta amalga oshiriladi. Majburiy tibbiy sug‘urta sub’ektlariga kuyidagilar kiradi: sug‘urta qildiruvchi, sug‘urtalangan shaxs, tibbiy sug‘urta tashkiloti, majburiy tibbiy sug‘urta fondlari va tibbiy muassasa. Tibbiy sug‘urta ob’ekti – bu sug‘urtalangan shaxsni sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganda tibbiy yordam ko‘rsatilishi bilan bog‘langan xarajatlarni qoplash zaruriyati kelib chiqqan moddiy manfaatlar.
Ixtiyoriy tibbiy sug‘urta sub’ektlariga quyidagilar kiradi: sug‘urta qildiruvchi, sug‘urtalangan shaxs, tibbiy sug‘urta tashkiloti va tibbiy muassasa28. Ixtiyoriy tibbiy sug‘urta sub’ektlarni orasidagi munosabatlari ikkita shartnoma asosida amlaga oshiriladi: sug‘urtalovchi va sug‘urta qildiruvchi orasida tuziladigan ixtiyoriy tibbiy sug‘urta shartnomasi va sug‘urtalovchi va tibbiy tashkiloti orasida tuziladigan tibbiy-oldini olish yordam ko‘rsatishi bo‘yicha shartnoma.
Majburiy tibbiy sug‘urtada sug‘urta qildiruvchilar:
- ishsiz aholiga – davlat boshqarish organlari;
- ishchilarga – korxonalar, tashkilotlar, muassasalar ajratmalari, shaxsiy mehnat faoliyati bilan shug‘ullanadigan fuqarolar.
Ixtiyoriy tibbiy sug‘urtada sug‘urta qildiruvchilar: to‘liq layoqatga ega bo‘lgan yuridik va jismoniy shaxslar.
Davlat tomonidan tegishli ruxsatnomaga (litsenziyaga) ega bo‘lgan va tibbiy sug‘urtani amalga oshiradigan yuridik shaxslar tibbiy sug‘urta tashkilotlari hisoblanadi29.
Tegishli litsenziyalarga ega bo‘lgan tibbiy-profilaktik muassasalar, ilmiy-profilaktik muassasalar, ilmiy-tekshirish va tibbiy institutlar va boshqa muassasalar va tibbiy faoliyatni amalga oshiradigan shaxslar tibbiy sug‘urta tizimidagi kiradigan tibbiy muassasalar hisoblanadi.
Shartnoma quydagilardan iborat bo‘lishi lozim: tomonlarning nomlanishi, shartnomaning amal qilish muddati, sug‘urtalangan shaxslarning soni, sug‘urta badallarni to‘lash muddatlari va tartibi, ixtiyoriy yoki majburiy tibbiy sug‘urta dasturlariga to‘g‘ri keladigan tibbiy xizmatlarning ro‘yxati, tomonlarning huquq va majburiyatlari, va boshqa qonunchilikka zid bo‘lmagan shartlar.
Har qaysi sug‘urtalangan shaxsga yoki sug‘urta qildiruvchiga sug‘urta polisi beriladi. Tibbiy sug‘urta polisi sug‘urtalangan shaxsning qo‘lida bo‘lishi lozim.
Tibbiy sug‘urta tizimida fuqarolar quyidagi huquqlarga ega:
sug‘urta ko‘rinishini (ixtiyoriy yoki majburiy tibbiy sug‘urtasi) tanlash;
sug‘urta shartnomasiga binoan tibbiy sug‘urta tashkiloti va shifokorni tanlash;
yashash joyidan qat’iy nazar mamlakat hududida tibbiy yordam bilan foydalanish;
to‘langan badal hajmidan qat’iy nazar munosib hajmda va sifatda tibbiy yordam bilan foydalanish;
tibbiy sug‘urta tashkilotiga, tibbiy muassasasiga da’vo bilan chiqish.
4. Jahon tajribasi majburiy tibbiy sug‘urtalashning turli tuman tashkiliy-huquqiy shakllari to‘g‘risida guvohlik beradi. Ayrim mamlakatlarning majburiy tibbiy sug‘urtalash tizimlarini ko‘rib chiqamiz.
Jahonda sog‘liqni saqlash tizimini moliyalashtirish bo‘yicha bir necha modellar barpo etilgan. Bugungi kunda AQSH hukumati sog‘liqni saqlash tizimidagi xarajatlarni 40% dan oshiq qismini moliyalashtiradi. AQSH hukumati sog‘liqni saqlash tizimidagi xarajatlarni asosan ikkita dastur orqali moliyalashtiradi: "Medikeyd" va "Mediker".
"Mediker" dasturi bo‘yicha 65 yoshdan oshgan barcha amerikaliklar sug‘urtalanadi. "Mediker" dasturini bir qismi barcha ishchilarga qo‘llanadigan o‘ziga xos soliq orqali moliyalashtiriladi. Ushbu soliqning bir qismini ishchilar, kolgan qismini – ish beruvchilar to‘laydi. Umuman olganda, ushbu soliq ishlaydigan amerikaliklarning daromadidan 15% tashkil etadi. "Mediker" dasturining qolgan qismi daromad solig‘idan moliyalashtiriladi.
"Medikeyd" dasturi bo‘yicha kam ta’minlangan oilalardagi ayollar va bolalar sug‘urtalanadi. Bundan tashqari, ushbu dastur bo‘yicha keksalar uyidagi davolanish ham moliyalashtiriladi. "Medikeyd" dasturi federal va shtatlar hukumati orqali moliyalashtiriladi.
Bugungi kunda AQSHda aholining 20% gacha qismi hech qanday tibbiy sug‘urtasidan foydalanmaydi30. YOllanma mehnat asosida ishlaydigan mehnatga layoqatli fuqarolar va ularning oilalari ish joylaridan (taxminan 60% ishlaydiganlar) yoki sog‘liqni xususiy sug‘urtalash tizimi orqali tibbiy sug‘urta bilan qamrab olinganlar. Amerikacha ixtiyoriy tibbiy sug‘urta faqatgina aholining yuqori daromadlar darajasi mavjud bo‘lganda amal qilishi mumkin.
Germaniya sog‘liqni saqlash tizimini ham davlat tomonidan, ham sug‘urta tomonidan moliyalashtiradi. Tibbiy sug‘urta sohasida katta tajriba Germaniyada to‘plangan. 100 yil oldin bu erda birinchi majburiy ijtimoiy sug‘urta amalga kiritildi. Xozirgi kunda Germaniya sug‘urta tizimi Evropada eng rivojlangan tizimlaridan biridir.
Fransiyada sog‘liqni saqlash tizimi moliyalashtirishni tibbiy majburiy sug‘urtasi 75-80% ta’minlaydi, qolgan qismi ixtiyoriy tibbiy sug‘urtasi va fuqarolar o‘zini mablag‘lari hisobiga moliyalashtiriladi. Bundan tashqari, majburiy tibbiy sug‘urtaga faqat ishchilar tortiladi31.
Shveysariyaning butun axolisi majburiy tibbiy sug‘urtasiga tortilishi lozim, shu qatorda uch oydan kamroq ishlaydigan mavsumiy ishchilar ham sug‘urtalanishi lozim. Shveysariyaga yangi kelgan va yangi tug‘ilgan uch oy ichida majburiy tibbiy sug‘urtaga tortilishi lozim32.
Shveysariyada har qaysi inson o‘zi tanlagan kasalxona kassasiga sug‘urta badallarini (sug‘urta mukofotini) to‘laydi. Sug‘urta badallarni miqdori shaxsning daromadiga bog‘liq emas. Kam ta’minlangan aholining sug‘urta badallari to‘liq yoki qisman davlat tomonidan to‘lanadi.
Gollandiya aholisining asosiy qismi majburiy tibbiy sug‘urtaga umumiy milliy fond orqali tortiladi. Majburiy tibbiy sug‘urtaning xarajatlarini 85%ni umumiy milliy fond qoplab beradi. Qolgan qismini shaxslar to‘g‘ridan-to‘g‘ri tibbiy sug‘urta qildiruvchilarga to‘laydi33.
Avstraliyaning butun aholisiga tegishli Medіcare davlat tibbiy tizimi 1984 yildan boshlab o‘z faoliyatini amalga oshiradi. Medіcare davlat tibbiy tizimini asosiy maqsadi – butun avstraliyaliklarga sifatli tibbiy xizmat ko‘rsatilishini ta’minlash. Avstraliyaning har qaysi layoqatga ega bo‘lgan fuqarosi Medіcare Card shaxsiy kartochkasiga ega. Medіcare davlat tibbiy tizimi ishchilar oyligidan avtomatik chegirmalar va qisman byudjet hisobidan moliyalashtiriladi. Kam ta’minlanganlar, talabalar va pensionerlar badal to‘lashdan ozod qilingan, harbiylar daromadidan 0,2% miqdorida, kolganlar esa - 1,5% miqdorida Medіcare davlat tibbiy tizimiga badallar to‘laydi. Medіcare davlat tibbiy tizimi sog‘liqni saqlash xarajatlarini 8%ni ta’minlaydi34.
Kanada sog‘liqni saqlash ishlariga YAIM hajmining 9,5 foizini sarf qiladi. Bu kishi boshiga o‘rtacha 2500 AQSH dollarni tashkil qiladi. So‘rov natijalari shuni ko‘rsatadiki, Kanadaning ko‘pchilik aholisi sug‘urtaning mazkur turini ratsional (72%), ehtiyojga qarab xizmatlar tanlashga imkon beruvchi (67%) va tibbiyot xizmatchilarining javobgardigini oshiruvchi chora (55%) sifatida baholagan35.
Chet elda majburiy tibbiy sug‘urtani joriy etishda sug‘urta bo‘yicha to‘lovlar manbaining belgilanishi eng muhim masala hisoblanadi. Bu holda fuqarolar va korxonalar daromadlari va byudjet mablag‘lari to‘lov manbalari bo‘lishi mumkin.
Majburiy tibbiy sug‘urta bilan qamrab olinadigan alohida toifadagi fuqarolar yuqorida keltirilgan manbalar biri yoki u yoxud bu turdagi to‘lov manbalari birgalikda to‘lov manbasi vazifasini o‘tashi mumkin.
2-jadval
|