Qoraqalpog’iston qishloq xo’jaligi va agrotexologiyalari instituti

QORAQALPOG’ISTON QISHLOQ XO’JALIGI VA AGROTEXOLOGIYALARI INSTITUTI
Кишлок хужалиги махсулотларини кайта ишлаш ва саклаш
Sirtqi bo`lim 5-V Agronomiya guruh talabasi
Muyaddinov Najimaddin Mammatrasulovichning
“QISHLOQ XO‘JALIGI MAHSULOTLARINI QAYTA ISHLASH VA SAQLASH” FANIDAN
Mavzu: Qand lavlagini qayta ishlash texnologik jarayonlashtirish ta’rifi.
Bajardi: SH.Fayzullayev
Qabul qildi: N.Muyaddinov
NUKUS-2023 Y
R e j a:
Mevalarni saqlashning ahamiyati.
Mevalarni saqlash usullari. Saqlash sharoiti.
Mevalarni saqlashning xalq usullari.
Ayrim mevalar va uzumni saqlash.
Meva va sabzavotlarni omborlarda saqlash. Meva, sabzavot maxsulotlarini saklashda turli usullar kullaniladi. Jumladan, maxsulotlarni dala sharoitida xandak va uyumlarda saklash kadimiy usullardan xisoblanadi. Bu usul xujaliklarda, xonadonlarda shuningdek, ombor yetishmagan tayyorlov idoralarida ildiz mevalilarni saklashda keng kullaniladi.
Doimiy meva-sabzavot omborxonalari saklash sharoitlariga karab turli xil buladi. Bunda ularning katta-kichikligi saklash rejimi shamollatish tizimlari ishlarni mexanizasiyalashtirish va maxsulotlarni joylashtirish usullari bilan bir-biridan fark kiladi. Omborxonalar saklash sharoitlari jumladan texnika bilan kanday darajada maminlanganligiga karab kuyidagilarga bulinadi.
tabiiy ravishda shamollatiladigan oddiy omborlar
kuchli ventilyator vositasida faol shamollatiladigan omborlar
sovutgichlar (suniy sovutiladigan omborlar)
xavo atmosferasi nazorat kilib turiladigan sovutgichlar
Maxsulotlarni turli maksadlarda saklash, xujaliklarning moddiy-texnik imkoniyatlari, shuningdek, xar-xil sharoitlarda kul keladigan usulni tanlash uning iktisodiy va texnologik kursatkichlarga boglik.
Texnologiya jixatdan olib karalganda, mutadil sharoitlarda saklash rejimiga kanday amal kilishni xamda kam isrof kilgan xolda saklash muddatini uzaytirish imkoniyatlarini chukur aks ettirilgan buladi va taxminiy xisoblardan iborat bulib, kupincha amaliyotga mos keyelmaydi. Biror saklash usulini chukurrok aniklashsh uchun dastlab tadkikot ishlari olib borilib saklash usullari sinab kuriladi. Shu saklash usuliga oid asosiy texnologik tavisflar ishlab chikilganidan keyingina uning muljallangan vazifani bajarishga tugri kelishi xususida xulosa chikarish mumkin. Masalan, kartoshka yoki piyozni may-iyun oylarigacha saklash rejalansa sovutgich kurish lozim. Mabodo saklash muddati yanvargacha belgilangan bulsa unda tabiiy ravishda shamollatiladigan yoki ventilyator yordamida tashki xavodan foydalanib sovutiladigan ombor kifoya.
Sabzavot va meva saklash texnologiyasini rivojlantirish asosiy etibor mutadil sharoitda saklash tizimi xamda mexanizasiya vositalari bilan jixozdangan omborxonalar bunyod etishga karatiladi. .
Shunda omborxonalar kurish ularni jixozlashga ketgan kapital mablaglar mexnat sarf-xarajati va nobudgarchilikni kamaytirish xisobiga tezda koplanishi mumkin. Kishlok xujaligi korxonalarida dala sharoitida maxsulot saklash usullari keng kullanilayotir. Keyingi yilarda zamonaviy meva-sabzavot omborxonalari va sovutgichlar xam kup kurilmokda.
DOIMIY OMBORXONALAR. Sabzavot va mevalar uchun muljallangan omborxonalar bir-biridan tubdan fark kilib kanday maxsulot saklashga muljallanganligiga karab rejalashtirilgan uning xajmi konstruktiv-kurilish xususiyatlari saklash sharoitlarini tartibga solish tizimi joylashtirish usullari ortish-tushirish ishlarini mexanizasiyalash va iktisodiy kursatkichlarga axamiyat beriladi.
MULJALLASh VA REJALASh XUSUSIYaTLARI. Kartoshka, ildiz meva va karam piyoz uzum va meva saklashga muljallangan ombrxonalar buladi. Odatda turli xildagi mazsulortlar bir joyda saklanmaydi, chunki ularni saklash sharoiti va joylashtirish usullari bir-biridan fark kiladi. Masalan kartoshka va ildiz mevalilarni karam bilan mevauzumni piyoz va sarimsok bilan saklab bulmaydi.
Maxsulotlarning kup turlarini saklashga muljallangan universal omborxonalarda asosan kadoklangan maxsulotlar fakat kiska vakt ichida saklanadi. Bunda bazi sabzavot turlarining birga saklashga yul kuyilmasligi etiborga olinadi. Namunaviy omborxonalar xajmi buyicha 5-30 tonnadan 100-800 tonnagacha maxsulot ketadigan kichik urta va yirik buladi. Yirik xajmdagi omborxona tejamli bulib yani saklanadigan xar tonna maxsulotga kichik xajmli omborxonaga karaganda kam mablag sarflanadi. Masalan omborxonaning sigimi 3 barobar ortsa uning xar bir tonna maxsulot saklash kiymati taxminan 30%ga kamayadi. Bundan imkoni boricha yirik omborxonalar kurish kerak xulosasi yelib chikmaydi. Xar kaysi xolatda xam omborxonaning xajmi uning xil va boshka asosiy kursatkichlari iktisodiy-texnik imkoniyatlarga karab belgilanadi.
Transport vositalarining kirishi va yer ostiga chukur joylashish darajasidir. Rejalashtirish xususiyatlaridan eng muximidir. Zamonaviy omborxonaga avtotransport bir tomondan kirib 2-tomondan chikadigan yuli bulganligi makul, chunki shunda maxsulotni bevosita joylanadigan yerga yetkazish imkoni yaratiladi. Yertula omborxonaning chukur joylashish darajasi belgilanganda 1- navbatda sizot suvlarining kanday chukurlikdaligi etiborga olinadi. Yertula omborxona chukur joylashsa saklash xarorat va nisbiy namligi barkaror buladiyu lekin chukur omborxonalar bunyod kilishda katta xajmdagi yer kazish ishlarini bajarishga tugri keladi.
Xozirgi paytda issiklik utkazmaydigan ishonchli izolyasiya materillari yatailgan. Yer ustki omborxonalarining devor va tomlarini unchalik kalin bulmagan xolda issiksovukdan yaxshilab saklash mumkin. Bazi omborxonalar 2 kavatli bulib uning pastki kavati yertula, 2-si yer ustki omborxonalarining barcha kulayliklari mujassamlangan.
Meva saklashga muljallangan omborxona kupincha yer ustiga kuiladi, chunki maxsulotlarni tovar xolatga keltirish ishlarini amalga oshirish uchun unga yondashgan yorug bino yoki bostirmali ayvon kuriladi. Shu sababli bino chukurlashtirilsa bunday yordamchi xonalar kurish kiyinlashadi. Piyoz ombori xam yer yuziga joylashtiriladi, chunki bunday binolarda past xavo namligini yuzaga keltirish kiyin emas.
MAJBURIY ShAMOLLATISh. Bu shamollatish usulida elektr ventilyatorlar yordamida xavo omborxonaga xaydaladi. Omborxona xodimi kiradigan xavoning mikdorini boshkarib turish imkoniga ega. Yani maxsulotlarni saklash rejimini malum darajada rejalab turadi. Urta va katta xajmdagi omborxonalarda majburiy ventilyasiya mavjud buladi, chunki ularda tabiiy shamollatish bilan maxsulot saklash rejimini yetarli darajada amalga oshirib bulmaydiyu xonalardan xavoni xaydash va xavo surish kuvurlari orkali majburiy ventilyasiya yuzaga keltiriladi.
Omborxonadagi xavo butun satx buyicha bir tekis taksimlangan yer ostidagi naysimon yullar orkali tarkaladi. Majburiy vetilyasiyasi bulgan omborxonalardagi maxsulot, albatta, idishlar – yashik va konteynerlarga joylangan xolda taxlanadi. Shunda xavo kadoklangan maxsulotga tasir etmadi. Bu xolda uncha katta xajmda bulmagan maxsulot taxlamlaridagi xarorat namlik xavoning gaz tarkibida kup fark kilmaydi. Bunday omborlar bir kator afzalliklarga ega bulib ularda samarali sovutish va ortish tushirish ishlarini mexanizasiyalash imkoni bor. Ammo katta xajmdagi omborxonalarda uyum xolida saklangan kartoshka va boshka ildiz mevalilarning katlamlari orasidan xavoni yaxshi utkazmaslik majburiy shamollatishning nokulayligidir.
FAOL ShAMOLLATISh. Bu shamollatish usulida xavo saklanayotgan maxsulotning barcha katlamlari oralab uning xir bir donasiga tasir etadi. Natijada maxsulotni sovutishga isitishga kuritishga shuningdek barcha nuktalardagi katlamlar uchun xarakat namlik va xavo tarkibi bir xil bulishiga erishiladi. Maxsulotning uz-uzidan kizib ketish va terlash xavfi tugilmaydi. Garamlarda saklanayoyotgan maxsulot katlamlariga usuvni tartibga soluvchi ekzogen moddalarining afzalligi kartoshka va ildiz mevalilarni kam chikit bilan saklashdir. Shu sababli issik mintakada faol ventilyasiyali omborxonalar kurilishda albatta suniy sovuk berish nazarda tutilish kerak. Suniy ravishda sovutish uchun odatda kompressorli sovutgich kurilmalari kullanilib ammiak yoki freondan foydalaniladi.
Sovutgich sigimi kamida 100tonna ketadigan va muayyan xarorat ushlab turiladigan maxsulot saklash xonalaridagi maxsulotlarni tovar xoliga keltiriladigan bulimlardan mashina bulimii xamda yordamchi binolardan iborat buladi. Xona-kameralar radiator yoki xavo vositasida sovitilish mumkin. 1-xolda kamerali radiatorlar urnatilib ulardan natriy yoki kalsiy xloridning sovutilgan eritmasi utib turadi. Bu usulning kamchiligi – xarorat u kadar bir xil darajada bulmaydi, yani xonaning turli joylaridagi xarorat 2gradus va undan kuprok fark kilishi mumkin. Kamera vetilyator vositasida sovitilganda bir xil sharoitda yaratish mumkin. Sovutish tezligi mintakaning iklim sharoiti saklanadigan maxsulotning xususiyatlari beriladigan xavoning taksimlash tizimi va mikdoriga boglik.
Mamlakatning urta mintakasida uziga xos ob-xavo sharoitlarining taxliliga kura sentyabroktyabr oylarida maxsulotni sovutish uchun kulay sharoit yaratila boshlanadi. Bizning sharoitda xavo suniy sovutiladigan doimiy kurilmalardan iborat faol vetilyasiyali omborxonadan foydalanish mumkin. Shuning uchun xam faol shamollatiladigan omborxonasi bor xujaliklarda xavo suniy ravishda sovutilmasa maxsulotni saklash uchun mutadil sharoit yaratish kiyin. Kupincha kushimcha ravishda sovutilgan xavo yuboriladi. Bu usulda sovutiladigan xonalarda kutilgan xarorat yuzaga keladi va maxsulotni saklash yaxshi natija beradi.
|