Tavakkalchilik turlari - 1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari. Tavakkalchilik tushunchasi «uzoq mulohaza qilib...

|
1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari. Tavakkalchilik tushunchasi «uzoq mulohaza qilib o’tirmay, nima bo’lsa bo’lar, yo ostidan yo ustidan zaylida qilingan harakat ma’nosida»
|
bet | 2/4 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 27,44 Kb. | | #134375 |
Bog'liq 1 Tavakkalchilik va xavf xatar turlari Tavakkalchilik tushuncha2 Tavakkalchilik turlari.
Amaliyotda rahbar yoki tadbirkor o’z faoliyatida:
• mol-mulk talafotiga;
• moliyaviy yo’qotishlarga;
• daromadlarning kamayishiga;
• foyda darajasini aniqlashdagi xatoliklarga yo’l qo’ymaslik va shu jihatlarni yaxshilash maqsadida turli-tuman tavakkalchilikka boradilar. Shunday sharoitda qaysi bir turdagi tavakkalchilikni tanlash, qaysi biri ko’proq samara berishi mumkinligini aniqlash ko’p jihatdan tavakkalchilik turlarining ilmiy asoslangan tavsifnomasini bilishni taqozo etadi.
Sof tavakkalchilik salbiy (zarar, ziyon) yoki nol natijaga erishish ehtimolini bildiradi. Bunday turdagi tavakkalchilikka tabiat, ekologiya, siyosat, transport va qisman tijorat bilan bog’liq tavakkalchiliklar kiradi.
Chayqovchilik (spekulyativ) tavakkalchilik ham salbiy (zarar, ziyon), ham ijobiy natija (yutuq, foyda)ga erishish ehtimolini bildiradi. Bu turdagi tavakkalchilikka moliya bilan bog’liq bo’lgan ikki turdagi, ya’ni investitsiya va pulning sotib olish qobiliyati bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchiliklar yutadi.
Sof tavakkalchilik, yuqorida ta’kidlaganimizdek, tabiatga, ekologiyaga, siyosatga, transportga va qisman tijorat bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchilik turlarini o’z ichiga oladi (12.3-chizma):
1. Tabiat bilan bog’liq tavakkalchilik turiga tabiiy ofatlar oqibatida ehtimol (tavakkal) qilinadigan zararlar kiradi, masalan, yer qimirlashi, suv toshqini, dovul, epidemiya va boshqalar tufayli ko’rilgan zarar darajasi.
2. Ekologiya bilan bog’liq tavakkalchilik - bu atrof-muhitning ifloslanishi oqibatida ehgimol (tavakkal) qilinadigan zarar yoki qo’shimcha xarajat.
3. Siyosat bilan bog’liq tavakkalchilik — bu siyosiy beqarorlik oqibatida ehtimol qilinadigan moddiy (moliyaviy) zararlar. Bu tavakkalchilik korxona faoliyatiga emas, balki mamlakatdagi sotsial-siyosiy barqarorlikka bog’liq. Bunga ommaviy tartibsizliklar, ish tashlashlar, g’alayonlar, embargoni joriy qilish, hukumatning oldingi shartnomalarini bajarishdan bosh tortish kabi oqibatlar
natijasida ko’rilishi tavakkal qilinadigan zararlar kiradi.
4. Transport bilan bog’liq tavakkalchilik — bu avtomobil, temir yo’l, dengiz, havo transportlarida yuklarni tashish jarayonida ehtimol (tavakkal) qilinadigan zararlar.
5. Tijorat bilan bog’liq tavakkalchilik — bu xo’jalik sub’yektlarining tadbirkorlik faoliyati oqibatida ehtimol (tavakkal) qilinadigan zararlar. Bunday turdagi tavakkalchilik o’z navbatida ishlab chiqarish, savdo va qisman moliya bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchiliklarga bo’linadi.
6. Ishlab chiqarish bilan bog’liq tavakkalchilik — bu ishlab chiqarish jarayonining to’xtab qolishi yoki bir maromda ishlamayotganligi, texnologiyaning buzilishi, sifatsiz xomashyo oqibati yoki xodimlarning sifatsiz ishlashlari evaziga ehtimol (tavakkal) qilinadigan zarar yoki qo’shimcha xarajatlardir.
Moliya bilan bog’liq tavakkalchilik — bu ehtimol qilinadigan moliyaviy zararlar bo’lib, u o’z navbatida investitsiya va pulning sotib olish qobiliyati bilan bog’liq bo’lgan, oxirgisi esa o’z navbatida,
*inflyasiya va
*valyuta bilan bog’liq bo’lgan tavakkalchilik turlariga bo’linadi.
Inflyasiya bilaya bog’liq tavakkalchilik — bu olingan daromadlarning qadri yuqori inflyasiya oqibatida tezroq qadrsizlanishini bildiradi.
Valyuta bilan bog’liq tavakkalchilik — bu chet el valyutasi kursining o’zgarishi oqibatida ko’riladigan katta zararni bildiradi. Bu tavakkalchilik eskport-import operasiyalarini, shuningdek, valyuta operasiyalarini baholashda o’ta zarurdir.
Investitsiya bilan bog’liq tavakkalchilik quyidagi turlarga bo’linadi:
Tizimli tavakkalchilik — bu, u yoki bu bozorda konyunkturaning yomonlashishi yoki tushib ketishi oqibatida ehtimol qilinadigan zarar. Bu tavakkalchilik investitsiyaii aniq bir ob’yektga emas, balki muayyan bozor (masalan, valyuta bozori, qo’zgalmas mulk bozori va boshqalar) uchun barcha qo’yilgan mablag’ bo’yicha tavakkalchilikni ifodalaydi. Bunda investor katga zarar yetkazmasdan turib o’z mablag’ini qaytara olmaydi.
Tizimli tavakkalchilik usulida investitsiyani qaysi bir aktivga (aytaylik, qimmatli qog’ozlargami yoki qo’zg’almas mulkka) tavakkal qilib sarflash maqsadga muvofiqligi aniqlanadi.
Selektiv tavakkalchilik — bu u yoki bu bozorda investissh ob’yektini noto’g’ri tanlab olinishi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar yoki boy berilgan naf. Masalan, qimmatli qog’ozlar portfelini shakllantirishda fond birjasidagi qimmatli qog’ozlar turini noto’g’ri tanlash oqibatida ko’riladigan zarar shunday tavakkal turiga kiradi.
Kredit tavakkalchiligi — bu qarz olgan tomonning o’z majburiyatlarini to’lay olmaslik xavfi. Bank yaxshi foyda ko’rish uchun kreditlash xavfini kamaytirish shart. Bank hamisha qarzning o’z vaqtida va foiz bilan qaytib kelishi qay darajada mumkinligini nazarda tutib tavakkalga boradi. Bunday tavakkalchilikka kreditni to’lash muddatini kechiktirish yoki obligasiyalarga to’lashni muzlatib qo’yish misol bo’ladi.
Regional tavakkalchilik — muayyan regionlarning iqtisodiy holati bilan bog’langan bo’lib, u:
• mazkur regionning asosiy mahsulotiga (masalan, respublikamizda (paxtaga) bo’lgan kon’yunktura narxining pasayishi oqibatida ko’rilishi mumkin bo’lgan zarar xavfi;
• iqtisodiy yoki siyosiy mustaqillikka erishish oqibatida ko’rilishi mumkin bo’lgan zarar xavfi;
• ishlab chiqarishning keskin tushib ketishi yoki ishsizlik darajasining oshishi oqibatida ko’rilishi ehtimol qilinadigan zarar xavfini ifodalaydi.
Tarmoq bilan bog’liq tavakkalchilik ayrim tarmoq iqtisodiyoti bilan bog’liq bo’lib, u ikkita omil ta’siri ostida bo’ladi:
• tarmoqdagi davriy beqarorlikka;
• tarmoq ishlab chiqarishining hayotiy bosqichlariga.
Ya’ni kirish, o’sish, yetilish, to’yinish, tushkunlik davriga qarab turib tadbirkorlik faoliyati yoki investitsiya tavakkalchiligi turlicha darajada bo’ladi.
Korxona tavakkalchiligi investitsiya ob’yekti bo’lgan aniq korxona faoliyati bilan bog’liq. Garchi bu tavakkalchilik tarmoq va regional tavakkalchiliklar ta’siri ostida bo’lsa-da, undagi tavakkalchilik darajasi korxonaning bozordagi mavqyei, doimiy mijozlar (iste’molchilar)ning bo’lishi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning sifati va boshqalarga bog’liq. Korxona faoliyatidagi tavakkalchilik quyidagi ko’rinishlarda bo’ladi:
• ishlab chiqarilgan mahsulotni iste’molchi tomonidan talab qilib olmasligi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar;
• xo’jalik shartnomalarini bajarmaslik oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar;
• raqobatning kuchayishi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar;
• ko’zda tutilmagan xarajatlarning vujudga kelishi va daromadning kamayishi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar;
• korxona mablag’ning talofoti tufayli ko’riladigan tavakkal zarar.
Investitsiya tavakkalchiligi deganda, yangi tovar yoki xizmat, yangi texnologiyani ishlab chiqish va joriy qilish uchun sarflangan xarajatlarning qoplanmasligi oqibatida ko’riladigan tavakkal zarar tushuniladi.
Tavakkal kapital — bu fan-texnika yangiliklarini joriy etib, yangi texnologiyani o’zlashtirib, bozor raqobatiga bardosh beradigan yangi tovarlarni ishlab chiqarish uchun tavakkalga qo’yiladigan (sarflanadigan) kapital
Tavakkal kapital egasi ma’lum iqtisodiy xavfni o’z zimmasiga oladi, chunki yangi ishga solingan kapitalning naqadar foyda berishi yoki bermasligi oldindan aniq ma’lum bo’lmaydi. Lekin kapital tusmollanib, ko’r-ko’rona qo’yilmaydi, balki u yangilikka bo’ladigan talabni, bozorning umumiy holatini hisobga oladi, biznes sohasida maslahat beruvchi firmalar xizmatidan foydalanadi.
Tavakkal kapitalni, odatda mayda biznes vakillari yoki ularga aloqador yirik firmalar qo’yadi. Tavakkal kapital fan-texnika yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etishda katta rol o’ynaydi.
Investitsiya ob’yekti bo’lishi u yoki bu tovarni sotish jarayonida uning sifatini baholashdagi o’zgarish oqibatida ko’zlangan zarar xavfi investitsiya ob’yekti (qimmatli qog’ozlar, qimmatbaho nodir metallar, qo’zg’almas mulk va hokazo)ning tugatilishi tavakkalchiligi deb ataladi.
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1 Tavakkalchilik va xavf-xatar turlari. Tavakkalchilik tushunchasi «uzoq mulohaza qilib o’tirmay, nima bo’lsa bo’lar, yo ostidan yo ustidan zaylida qilingan harakat ma’nosida»
|