nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Texnologiyasi - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

miqdorda emulgator qo‘shiladi. (SHu moddalarning yarmi hisobida). Gidrofil moddalar (tanalbin
va sh. o‘.) qo‘shilganda stabilizator miqdori oshmaydi.
Rp.: Emulsi Olei Ricini 100,0
Phenylii salicylatis 2,0
Sirupi Cerasi 20,0
M. D. S. 3 yoshli bolaga 1 ch qoshiqdan har 3 soatda berilsin.
10 g ozgina isitilgan kanakunjut yog‘idan 4 g o‘rik elimini sarflab, (fenilsalitsilatni
stabillash uchun 1 g oshik olinadi) birlamchi emulsiya tayyorlanadi. Birlamchi emulsiyaga bu
aralashma maydalangan dispers holda qo‘shiladi va unda yaxshilab eziladi. Hosil bo‘lgan
emulsiya — suspenziyani keyin suv bilan suyultiriladi. Oxirida chayqatib turgan holda sharbatni
tomchilab qo‘shiladi. Vismut nitrat asosi bilan emulsiya tayyorlashda arab elimi va unga
o‘xshash mahsulotlarni qo‘llash mumkin emas, chunki bunda vismutni arabiantli aralashmasi
hosil bo‘lib, suvda erimaydigan yopishqoq massani hosil qiladi.
Rp.: Emulsii Benzylii benzoatis 20%- 100,0
D. S. qichima kassaligini davolash uchun.
Pasport: Benzil benzoat 20,0 g
Yashil sovun 1,0 g
Emulgator T2 1,0 g
Tozalangan suv 78, 0 ml
M um=100 g
Texnologiyasi: YOrdamchi idishda yashil sovun iliq suvda eritiladi va chayqatib turgan
xolda oz ozdan benzilbenzoat qo‘shib boriladi. Suv xammomida chinni kosachada emulgator T2
eritiladi va issiq xavonchada 2 ml issiq tozalangan suv bilan yaxshilab eziladi. Sungra oldindan
tayyorlangan benzilbenzoat emulsiyasi bilan oz ozdan aralashtiriladi.
26
Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shish

|
Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shishBog'liq farmatsevtik texnologiya Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shish
Ba‘zi bir dori moddalarni tanaga yuborishda emulsiya o‘ziga xos asos sifatida qo‘llaniladi.
SHu bilan birga
dorilarning munosabati hamda fizik-kimyoviy tuzilishi natijasida
muvofiklashgan murakkab tarkib hosil bo‘ladi. Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shishda
fazalarning turiga ham ahamiyat beriladi. Bir xil modda yog‘da eriydi, lekin suvda erimaydi,
boshqasi aksincha, suvda eriydi, lekin yog‘ bilan aralashmaydi. Ko‘pincha emulsiyaga
kiritiladigan moddalar xech kaysi fazada erimaydi. Ba‘zi bir qo‘shiladigan moddalarning
xossalariga qarab murakkab emulsiyalarni tayyorlash aniqlanadi.
14 - Ma‘ruza.
MAVZU 14
. Emulsiyalarning xususiy texnologiyasi. Ularga dori moddalarni qo‗shish
qoidalari, sifatini baholash.
Ma‘ruza maqsadi: emulsiya nima, hosil bo‘lish yo‘llari, GLB ko‘rsatkichlari va ularning
emulsiya turg‘unligiga ta‘siri, emulsiya tipi aniqlash bilishlari kerak.
Reja:
1. Urug‘li emulsiyalar.
2.Emulsiyalarni tayyorlashning uziga xos xususiyati.
3.Emulsiyaga dorivor modda qushish tartibi.
4.Emulsiya sifatini baxolash kursatgichlari.
Tayanch atama va iboralar: emul‘siya, emulgator, gidrofil-lipofil balance (GLB), suv-
moy, moy-suv, continental, ingliz, Ibn Sino usuli, emulgirlash, moyli emul‘siya, urug‘li
emul‘siya.
Yog‘li emulsiyalar (Emulsa oleosa)
Hamma yog‘li emulsiyalar, agar retseptda yog‘ning nomi ko‘rsatilmagan bo‘lsa, DF ga
asosan bodom yoki unga o‘xshash o‘rik, shaftoli yog‘idan tayyorlanadi. Agar yog‘ning miqdori
ko‘rsatilmagan bo‘lsa, 100 g emulsiya tayyorlash uchun 10 g yog‘ olinadi. Emulgatorning nomi
ko‘rsatilmaganda, uni tanlash texnolog ixtiyorida bo‘ladi. Tayyorlangan emulsiyalar zarur
bo‘lganda ikki qavatli dokadan suziladi. Emulsiyalarning bir xilligini ta‘minlash maqsadida
gemogenizatorlardan o‘tkaziladi. Bunda yog‘ tomchilari bir xil katta-kichiklikda bo‘ladi. yog‘li
emulsiyalarni tayyorlashda quyidagi usullarning birini qo‘llash mumkin.
|
| |
Pasporti - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

Texnologiyasi: Hovonchada 10 g jelatoza 15 ml suv bilan aralashtiriladi. So‘ng unga oz-
ozdan 20 g shaftoli moyi (bodom moyi, zig‘ir moyi) qo‘shib bir tomonga qarab aralashtiriladi.
Bunda o‘ziga xos chirsillagan tovush chiqishi kerak. Bu birlamchi emulsiya hosil bo‘lganini
bildiradi. Emulsiyaga bir tomchi suv tomizilsa, u idish devorida oq iz qoldirib oqadi. So‘ng oz-
ozdan qolgan 155 ml suv aralashtiriladi. Tayyor emulsiya dokadan
suzilib belgilangan qungir
idishga solinadi.
Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shish
Ba‘zi bir dori moddalarni tanaga yuborishda emulsiya o‘ziga xos asos sifatida qo‘llaniladi.
SHu bilan birga dorilarning munosabati hamda fizik-kimyoviy tuzilishi natijasida
muvofiklashgan murakkab tarkib hosil bo‘ladi. Emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shishda
fazalarning turiga ham ahamiyat beriladi. Bir xil modda yog‘da eriydi,
lekin suvda erimaydi,
boshqasi aksincha,
suvda eriydi, lekin yog‘ bilan aralashmaydi. Ko‘pincha emulsiyaga
kiritiladigan moddalar xech kaysi fazada erimaydi. Ba‘zi bir qo‘shiladigan
moddalarning
xossalariga qarab murakkab emulsiyalarni tayyorlash aniqlanadi.
Yog‘li emulsiyalarga dori moddalarni qo‘shish
Magizdan tayyorlangan emulsiyalarga o‘xshash, eriydigan dori moddalar 1 qism suvda
eritilib, birlamchi emulsiya suyultiriladi. Nastoykalar va boshqa suyuq galen preparatlari tayyor
emulsiyalarga qo‘shiladi. yog‘da eriydigan dori moddalar (fenilsalitsilat va benzonaftoldan
tashkari) oldin yog‘da eritilib, keyin yog‘li eritma emulgirlanadi.
Emulgator miqdorini
hisoblashda yog‘ning miqdori emas, yog‘li eritma miqdori hisobga olinadi.
Rp.: Emulsi Oleosi 200,0
Natrii bromidi 3,0
Coffeini-natrii benzoatis 1,0
Anaesthesini 2,0
Extr. Belladonnae spissi 0,15
M. D. S. 1 osh qoshiqdan kuniga 3 marta ichilsin.
Pasport.: Shaftoli moyi 20,0
Anestezin 2,0
Jelatoza 11,0
Birlamchi suv 16,5
(20,0q2,0q11,0):2 =16,5
Koffein natriy benzoat 1,0
Belladonna ekstrakti quyuq 0,15
Ikkilamchi suv 150,5
200 –(20q2q11q16,5) =150,5
Umumiy og‘irlik =202,2
Tayanch atama va iboralar - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

Tayanch atama va iboralar: suvli ajratmalarning, maydalik darajasi, xom-ashyo suv
shimish koeffitsienti, maxsulot nisbati, konsentratsiyalar farqi, xarorat tasiri, molekulyar
diffuziya, konvent diffuziya.
Damlama va qaynatmalar (infusum, decoctum) Damlama va qaynatmalar rasmiy dori shakli bo‘lib XDF ularning tayyorlash reglamenti
umumiy maqola shaklida beriladi.
Ishlatiladigan damlama va qaynatmalar — suyuq dori shakllariga kirib, dorivor
o‘simliklarning turli qismlaridan olinadigan suvli ajratmalar va quruq, suyuq ekstraktlar, suvli
eritmalardir. Damlama (infusum) va qaynatma (decoctum) lar oddiy ajratmalar bo‘lib, murakkab
apparatlar va qimmatbaho yoki topilishi kiyin ajratuvchilar talab qilmaydi. SHu sababli juda
qadim zamonda (Galendan avval) ishlatilgan dori shakli bo‘lishiga karamay, xozirgi davrda ham
keng qo‘llaniladi. Xozir damlama va qaynatmalar to‘grisidagi xulosalar kengaygan bo‘lib,
ekstrakt konsentratlarining eritmalari ham shu nom bilan ataladi.
Suvli ajratmalarni tayyorlash jarayonlarining nazariy asoslari juda murakkab. Ta‘sir
etuvchi moddalar o‘simlik xom ashyosidan, o‘simlikning har xil qismlaridan ajratilib, ular
to‘kima tuzilmalaridan iborat. To‘kimalar bir-biri bilan birlashadi, ularning o‘lchami bir necha
mkm bo‘ladi, xujayralar oraligida xujayralararo bo‘shlik ham bor. Kletchatkaga gidrofil
moddalar yopishganidan suv o‘simlik xom ashyosini namlaydi. Kletchatka bilan o‘ralgan
o‘simlik tarkibidagi moddalar har xil fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega. O‘simliklarning
gistologik tuzilishi har xil bo‘lganligi ajratma tayyorlashda hisobga olinishi kerak.
Suvli ajratmalarning afzalliklari: juda keng tarqalgan dori shakli;
tayyorlanishi oddiy;
ajratuvchisi arzon;
kompleks moddalarni eritadi;
oson dozalarga bo‘linadi;
saqlash uchun kulay;
murakkab jihozlash materiallarini talab etmaydi;
Kamchiliklari: bu dori shaklini saqlash muddati kam bo‘lib, 2 sutkadir;
tez buzilib qoladi;
dorixonadan standart bo‘lmagan dori chiqariladi;
tayyorlash jarayoni ko‘p vaqtni oladi.
Suvli ajratmalarni tayyorlaganda standart xom ashyolar, maydalik darajalari NTX va DF
talablariga javob beradigan bo‘lishi kerak.
Ajratmalarni suvli ajratmaning hajmiga qarab tanlash zarur.
E’tiborqilishbu - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

152
(BMT)ButunjahonturizmtashkilotiIjroiyakengashining
99-
sessiyasiaynanSamarqandshahridabo‘libo‘tgani hambejizemas.
Samarqand viloyatining asosiy tarixiy-arxitektura yodgorliklari:
1. Afrosiyobshaharchasi (eramizdan oldingi VIII asr);
2. Ulug‘bek observatoriyasi(rasadxonasi) (1424-1428 y);
3. Shoxi Zinda arxitektura majmuasi (XI-XXasr);
4. Hazrati Hizr masjidi (XIX asr o‘rtalari);
5. Bibixonim jome’ masjidi (1399 y);
6. Registon maydoni (1417-1647 y);
7. Ruxobod maqbarasi (1380 y);
8. Oqsaroy maqbarasi (1451-1469 y);
9. Amir Temur maqbarasi (1404 y);
10. Ishratxona maqbarasi (1464 y);
11. Xoja Ahrori Valiy majmuasi (XV-XX asrlar);
12. Cho‘pon-Ota maqbarasi (1430 y);
13. Xoja Abdu Darun qabristoni (XV asr);
14. Xoja Abdu Berun qabristoni (XVII asr);
15. Imom al-Buxoriy majmuasi (IX-XX asr);
16. Maxdumi A’zam majmuasi (XVI-XIXasr);
17. Xoja Doniyor maqbarasi (1870-1880 y).
Samarqandviloyatibo’ylabtashkiletishmumkinbo’lgan«Samarqand-
Eryuziningsayqali» nomliekskursiyaxizmatiningdasturinamunasinikeltiramiz:
«
SAMARQAND -ER YUZINING SAYQALI» nomli ekskursiya xizmatining
References - Toshkent davlat texnika universiteti xalqaro ilmiy-texnik anjuman

|
Toshkent davlat texnika universiteti xalqaro ilmiy-texnik anjumanBog'liq Сборник докладов международной научно техической конференции 21
References
[1]
Mirzaev, Uchkun and Abdullaev, Elnur, Mathematical Description of Asynchronous
Motors (April 15, 2020). International Journal of Academic and Applied Research
(IJAAR),
2020,
Available
at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=3593185 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.3593185
[2]
Mirzaev, Uchkun and Abdullaev, Elnur, Experiment of Open-circuit Voltage in 'EPH
2 Advanced Photovoltaics Trainer' Laboratory and Types of PV Cell (April 30, 2020).
International Journal of Engineering and Information Systems (IJEAIS) Vol. 4, Issue
4,
April
– 2020, Pages: 41-46; ISSN: 2643-640X, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=3623014
[3]
Mirzaev, Uchkun and Abdullaev, Elnur, Study of the Electrical Characteristics of a
Solar Panel for Multi-Residential Apartments Using a Computerized Measuring Stand
‗Eph 2 Advanced Photovoltaic Trainer‘ (2020) . International Journal of Academic
Engineering Research (IJAER) ISSN: 2643-9085 Vol. 4, Issue 4, April – 2020, Pages:
59-61 , Available at SSRN: https://ssrn.com/abstract=3622045
[4]
Mirzaev, Uchkun, Experiment of Open-circuit Voltage in 'EPH 2 Advanced
Photovoltaics Trainer' Laboratory and Types of PV Cell (April 30, 2020).
International Journal of Engineering and Information Systems (IJEAIS) Vol. 4, Issue
4,
April
– 2020, Pages: 41-46; ISSN: 2643-640X, Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=3623014
[5]
Mirzayev, U. and Tulakov Jakhongir Turakul ugl, J. T."THE MODERN METHODS
OF USING ALTERNATIVE ENERGY SOURCES" // Central Asian Problems of
Modern Science and Education: Vol. 4 : Iss. 2 , Article 165. 19-29 Pages
[6]
Acarnley PP. Stepping Motors: A Guide to Modern Theory and Practice. 4th ed.
London, IET; 2002. Pages: 85-86
[7]
Hendershot JR, Miller TJE. Design of Brushless Permanent-Magnet Motors. LLC.
Motor Design Books;
|
| |
Ikkinchi usul - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

qo‘shib aralashtiriladi. Hosil bo‘lgan birlamchi emulsiyaga suv qo‘shiladi. SHunday qilib
yuqorida berilgan usullar moddalarning oldinma-ketin olinishiga va ba‘zi
bir texnik usullarni
qo‘llashga bog‘liq. Komponentlarning miqdori — yog‘ni retsept ko‘rsatmasi bilan, emulgator
miqdorini
emulgirlash qobiliyatiga qarab, suv miqdorini emulgatorning suvda erishini hisobga
olib, birlamchi emulsiya hosil qilishiga ko‘ra olinadi.
Boshqa emulgatorlar uchun suv va emulgatorlar miqdori boshqacha. Masalan: bu
emulsiyani o‘rik elimi yoki olxo‘ri elimi bilan tayyorlansa, 6 g emulgator, 25-30 ml suv olinib,
ularning arab elimiga nisbatan kam eruvchanligini hisobga olish kerak. Ko‘rsatilgan usullar bilan
emulsiyalarni barcha emulgatorlardan tayyorlasa bo‘ladi (eritma
holida ishlatiladigan salep
shilimshig‘i, kraxmal elimidan tashkari). Ularga ikkinchi usulni qo‘llash mumkin.
Kraxmal bilan emulsiya quyidagicha tayyorlanadi: 10 g kraxmalni chinni idishga teng
miqdordagi sovuq suv solib aralashtiriladi va 80 ml kaynok suvni ustiga qo‘shib aralashtiriladi
va bir oz qaynagunga kadar isitiladi. Hovonchaga o‘tkazilgan
yarim sovutilgan, eritmaga 20 g
yog‘ oz-ozdan qo‘shib, hovonchada yaxshilab emulgirlanadi. Birlamchi emulsiyaga oz-ozdan
suv qo‘shib 200,0 gacha suyultiriladi.
Tragakant bilan tayyorlash quyidagicha: 2 g mayda tragakant poroshogidan, 20 marta ko‘p
suv bilan tragakant shilimshig‘ini
tayyorlab olinib, unga tomchilab 20 g yog‘ qo‘shiladi. Hosil
bo‘lgan birlamchi emulsiyaga 200 g bo‘lguncha suv qo‘shiladi.
Quruq sut bilan emulgirlash quyidagicha: 10 g quruq sut, 10 g yog‘ bilan aralashtirib, 10 g
suv qo‘shiladi va hovonchada birlamchi emulsiya hosil bo‘lguncha
eziladi va kerakli
miqdorgacha suv qo‘shiladi. Emulgator T-2 qo‘llanganda uning kerakli miqdori olinib, suv
hammomida eritiladi va hovonchada 10 marta ko‘p 60-70°S suvni ustiga qo‘shiladi va
soviguncha aralashtiriladi. Hosil bo‘lgan qaymoqqa o‘xshash bir xil aralashma o‘ziga yog‘ni
oson qabul qiladi. Hosil bo‘lgan birlamchi emulsiya retseptda ko‘rsatilgan miqdorgacha
suyultiriladi.
Rp.: Emulsi ex oleis 200,0
D. S. 1 choy qoshiqdan 3 mahal ichilsin.
Tayanchso‘zvaiboralar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
|
Efir moylari va boshqa suyuqliklardan tayyorlangan emulsiyalar

Emulsi oleosi 200,0
M. D. S. Gijjaga qarshi.
Emulsiyalardagi nomutanosibliklar
Emulsiyalar tarkibiga koagulyantli omillar (elektrolit, o‘ziga
suv shimuvchi moddalar va
boshk. ) qo‘shish mumkin emas. Ishqoriy xususiyatga ega moddalar emulsiyada koagulyasiya
holatini paydo kilishi mumkin.
Rp.: Emulsi seminis Amygdalarum dulcis 200,0
Barbitali natrii 1,5
M. D. S. Bir osh qoshiqdan kuniga 3 marta ichilsin.
Barbital natriyni tayyorlangan emulsiyada eritmokchi bo‘lsak,
koagulessensiya yuzaga
keladi. Ivigan massa suzib yuradi.
27
Rp.: Emulsi seminis Amygdalarum dulcis 200,0
Magnesii sulfatis 8,0
Extr. Belladonnae 0,15
M. D. S. Bir osh qoshiqdan kuniga 3 marta ichilsin.
Magniy sulfat elektroliti ta‘sirida emulsiya turg‘unligini yo‘kotib cho‘kmaga tushadi.
Rp.: Emulsi Olei Ricini 100,0
Sirupi Cerasi 10,0
M. D. S. Bir osh qoshiqdan kuniga 2 marta ichilsin.
Yog‘li emulsiyalarga mevali sharbatlar (malina, olcha) nordon ta‘sir etuvchi preparatlar
qo‘shilishi natijasida ivib qoladi. Oddiy sharbat ham emulsiyani buzadi. (konsentrlangan shakar
sharbatini degidratlash xususiyati).
Mamlakatimizdagi boshqa viloyatlarining tarixiy-arxitektura

Mamlakatimizdagi boshqa viloyatlarining tarixiy-arxitektura
2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Mamlakatimizdagi boshqa viloyatlarining tarixiy-arxitektura
|
Maqbara ko’rinishi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

155
shunday qoshinlardan hajmi bir-biriga mos qilib ishlangan chiroyli jimjimalar bor.
Maqbaraning tashqi gumbazi yodgorlikning tashqi qiyofasi yanada salobatli
bo‘lishi uchun ichki gumbaz ustiga o‘rnatilgan. Gumbazda jez, lojuvard, tillo
suvlari ishlatilgan. Rivoyatlarga ko‘ra, buyuk Amir Temur doimo o‘zi kelib
bevosita suyukli nevarasi Muhammad Sulton sharafiga qurilayotgan maqbaraning
qurilish ishlarini nazorat qiladi va gumbazning qurilishi bo‘yicha o‘z takliflarini
beradi.
Amir Temur maqbara majmuasi Amir Temurning suyukli nevarasi, taxt vorisi
sifatida e’lon qilingan Muhammad Sulton tomonidan XIV asrning oxirida o‘z
nomidan madrasa va xonaqoh qurdiradi. Tanlangan joy O‘rta asrda Samarqandning
janubiy-sharqiy qismida qurilib, o‘zaro katta bir majmuani tashkil etgan. Maqbara
qurilishi esa 1404-yilda Amir Temurning vorisi Muhammad Sultonning vafot
etishi munosabati bilan boshlanib, Amir Temurning vafotidan so‘ng, Temuriylar
xilxonasiga aylantiriladi hamda Mirzo Ulug‘bek davrida tugallanadi.
Dastlab maqbaraga mana bu janubiy eshikdan kirilgan. Ammo Amir
Temurning piri Mir Sayyid Barakaning bosh qismidan kirishni Mirzo Ulug‘bek
hurmatsizlik deb hisoblaganligi bois, uning farmoniga binoan sharqiy eshik 1425-
yilda ochilgan. Ulug‘bek davrida maqbaraga kirish uchun qurilgan eshikning yoni
va tepalari nafis bezatilgan. Ilgari eshik tepasida: «Bu shavkatli Amir Temurning
qabri...» deb yozilgan koshinli lavha bo‘lgan (bu plita hozir Sankt-Peterburgdagi
Davlat Ermitajida saqlanadi). Shuningdek, 1868-yilda maqbara devoridagi
darvozasi o‘g‘irlangan. Vereshagin Temur saroyi darvozalarini aks ettirgan. Bu
darvozalarning biri Londonda, biri Ermitajda saqlanmoqda. Marhamat endi esa
Mirzo Ulug‘bek tomonidan ochilgan sharqiy eshik orqali ichkariga kirsak!
Shahrisabzshahri - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

211
xotirasiga bag‘ishlab maqbara yonida oq marmar va bronzadan ishlangan haykal
o‘rnatilgan.
Marg‘ilonshahrining 2000 yilligi hukumat qarori asosida 2007- yilda keng
nishonlandi. Marg‘ilonga Buyuk Ipak Yo‘lining kashf etilishi bilan ozodlikni tan
oluvchi mag‘rur sug‘dlar tomonidan asos solingan. Unda ipak matolar ishlangan. X
asrda Marg‘ilon butun dunyoga o‘zining ipak matolari bilan mashhur bo‘lgan. XV
asr oxirlari XVI asr boshlarida Marg‘ilon vodiyning eng muhim shaharlaridan
biriga aylangan. Marg‘ilonning monumental yodgorliklaridan bezatilgan masjid
minora-maqbara va kaptarxonadan iborat bo‘lgan Kaptarlik kompozitsiyasi (XVIII
asr) hamda Shouda masjidini keltirish mumkin.
Farg‘ona viloyatining asosiy tarixiy- arxitektura yodgorliklari:
1. Xudoyorxon saroyi (XIX asr);
2. Rishtlikmasjidi(XX asr)
3. Jome masjidi va minorasi (XIX asr);
4. Mulkobod masjidi (XX asr.)
5. Said Ahmadxoji madrasasi (XIX asr boshlari)
6. Chokar masjidi (XX asr.);
7. Xo‘ja Magiz maqbarasi (XVIII asr)
8. Mullo Dirgiz madrasasi (XX asrboshlari).
9. Axsikent qadimiy shaharchasi (eramizdan avvalgi II asr).
Ulug‘bek madrasasidagi hujralar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

163
ichiga
g‘ishtdan taxlangan o‘rama zinalar orqali chiqilgan.
Ikkinchi
qavatdagihujralarni bir-biri bilan tokchasimon peshayvonlar bog‘lagan. O‘rama
zinalar orqali madrasa tomiga va minora ustiga ham chiqish mumkin. Madrasa
devorlari pishgan g‘ishtdan taxlanib, oralari ganch qorishmasi bilan to‘ldirilgan.
Darsxona va xususan ichki xonalardagi bezak izlari qolmagan. Bularning hammasi
ganch bilan suvalgan va ko‘p marotaba oqlangan.
Taxmin qilish mumkinki,
hujralarning ichki bezagi yelimli bo‘yoqlar bilan ishlangan.
Hurmatli ekskursantlar madrasa ichida ko‘rib turganlaringizdek,
yozgi
darsxonalar, katta darsxona, masjid hamda mudarrislar
xonasi ham mavjud
bo‘lgan.
DASTURI - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

154
madrasasidan devor qoldiqlari va koshin parchalarigina saqlangan. Lekin bu
qoldiqlar ham asrlar bo‘yi pinhon bo‘lib kelgan inshoot sirini bilishga imkon berdi.
Hovlining sharq tomonidagi devor ortida Muhammad Sulton madrasasining
qoldiqlari ko‘rinib turadi. Chorsu hovlining atrofiga ikki qavatli hujralar tushgan.
Hujralar boshqa madrasalardagi singari bo‘yi uzun, eni tor bo‘lib eshik tepasidagi
darchalardan yorug‘ tushib turgan. Madrasaning burchaklarida gumbazli
darsxonalar bo‘lgan.Xonaqoh o‘rtasida katta gumbazli keng zal, zalning atrofida
ikki qavatli, biridan ikkinchisiga o‘tiladigan xonalar bo‘lgan, bu xonalarning
ba’zilarida kishilar yashagan, ba’zilari muzokara o’tkaziladigan joy bo‘lgan.
Hovli atrofini o‘rab turgan devorlar ikki qavatli bezakli ravoqlarga bo‘lingan.
Hovlining tashqi burchaklarida to‘rtta minoralar bo‘lgan. Yuqoriga ko‘tarilgan sari
ingichkalashib borgan minora Registon maydonidagi Ulug‘bek madrasasi
minoralari kabi sharafa bilan bezatilgan. Minoraning asosi bilan tepasi orasidagi
tafovut koshin plitalar terishda ustalik bilan bartaraf qilingan. Koshinlar har bir
qatoriga bir xil miqdorda koshin plitalar terilgan holda, ular orasidagi choklar
yuqoriga ko‘tarilgan sari torayib boradi va tepasiga yetib tugaydi. Saqlangan 2
minoralarning birida
«banda tadbir etar, olloh taqdir etar» deb yozilgan.
Observatoriyatarixi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

173
shaklida bo‘lganligi aniqlandi. Uning katta zallari, turli katta-kichik xonalari
bo‘lgan.
Mirzo Boburning yozishicha, Mirzo Ulug‘bek observatoriyasi sirti koshin va
sirli parchinlar bilan bezatilgan. Observatoriyaichiga o‘rnatilgan juda katta asbob
yordamida Quyosh, Oy, sayyora va yulduzlar katta aniqlik bilan o‘rganilgan.
Observatoriyada kutubxona ham bo‘lgan. Ichki devorda osmon tasviri, yulduzlar
xaritasi, tog‘, dengiz, mamlakatlar belgilangan. Yer shari tasviri ishlangan. Hozirda
Ulug‘bek observatoriyasidagi katta asbob - sektantning yer ostida saqlangan qismi
bilan balandligi 11 metr keladi.
Mirzo Ulug‘bek vafotidan so‘ng rasadxona bir necha o‘n yillar davomida
faoliyat ko‘rsatgan. Ilmiy ishlarga Muhammad Ali Qushchi va Miram Chalabiy
rahbarlik qilganlar.
1964-yilda observatoriya poydevori yonida Ulug‘bek muzeyi ochilgan. 1994-
yil Ulug‘bekning 600 yilligi munosabati bilan rasadxonada katta obodonchilik
ishlari amalga oshirildi, muzeyning yangi ekspozitsiyalari yaratildi.
Biologiya (2) — копия cdr - bet 53

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
va doimiy axborotlar muhitning doimiy o‘lchamini aks ettiradi, shu bois
ular uzoq vaqt mobaynida o‘zgarmas bo‘lib qoladi.
Axborot tеxnikasining turlari.
Shuning uchun sifatli bir shakldagi, uzluksiz yoki diskrеt signal
qurilmalarini tanlash va yaratish muammosi paydo bo‘ldi.
Uzluksiz va diskrеt signallarni o‘zaro taqqoslash uchun ularning
quyidagi alohida ahamiyatli farqlarini ko‘rsatib o‘tamiz.
Uzluksiz signal katta o‘zgaruvchan qiymatlar to‘plamidan iborat
bo‘lsa, diskrеt signallar esa ikkita qiymatga ega bo‘lib "0" va "1" sonlari
orqali ifodalanadi.
Bundan ko‘rinib turibdiki diskrеt signalning uzluksiz signalga
nisbatan farqi va imkoniyati katta.
Hulosa qilib aytadigan bo‘lsak, birinchidan diskrеt signalda paydo
bo‘lgan hatoliklarni to‘g’irlashning osonligi bo‘lsa, ikkinchidan bu
singnal turida ishlovchi tеxnik vositalarning qulayligidir.
Shuning uchun hamma turdagi axborot tеxnikalarining diskrеt
signalni qayta ishlovchi qurilmalarini yaratish va ulardan kеng
foydalanish zamon talabi bo‘lib qoldi. Natijada barcha rivojlangan
davlatlarda axborotlarni diskrеt signal shaklda uzatuvchi va qabul
qiluvchi radiopеrеdatchik va radiopriyomnik, tеlivizorlar hamda
tеlеvizion uzatuvchi vositalar yaratilib, ulardan kеng foydalanilmoqda.
Agarda diskrеt tеlеvidiniya bilan oddiy tеlеvidiniyani solishtirsak,
birinchisining imkoniyatlarini yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Masalan. Diskret tеlеvidiniyada quyidagi imkoniyatlar mavjud.
kadr tasvirini to‘htatish;
ko‘rilayotgan tasvirni kеrakli qismlarini kattalashtirish;
tasvirni kitob varog’iga o‘hshab varoqlash;
ranglarni o‘zgartirish;
ekranda bir vaqtning o‘zida bir nеcha tasvirlarni hosil qilish;
tasvirga xarakatlanuvchi va xarakatlanmaydigan yozularni quyish
hamda hosil qilish;
kadr burchagida kichik o‘lchamda vaqt (soat,minut)ni ko‘rsatish.
Xozirgi kunda axborotlarni kеng ommaga uzatishda va tarqatishda
tеlеvidiniya, radio vositalaridan kеng foydalaniladi. Bu vositalar
yordamida biz mamlakatimizdagi va Boshqa mamlakatlardagi siyosiy,
iqtisodiy, tеxnikaviy uzgarishlar tug’risida, madaniyat, sport va boshqa
|
| |
-masala - 2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni...

|
2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni bajarish uchun namuna
|
bet | 11/12 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 130,58 Kb. | | #243850 |
Bog'liq 2-Mustaqil ish topshiriqlari17-masala. Ishlab chiqaruvchi ikki turdagi M1 va M2 mahsulotlarni ishlab chiqaradi. M1 mahsuloti ni ishlab chiqarishda 5 soat silliqlash va 3 soat bo’yash talab qiladi; har bir M2 mahsulotida 6 soat silliqlash va 2 soat bo’yash talab etiladi. Ishlab chiqaruvchining 7 ta silliqlash va 5 bo’yash mashinasi mavjud. Har bir silliqlash mashinasi haftasiga 50 soat harakat qiladi va har bir bo’yash mashinasi haftasiga 30 soat harakat qiladi. M1 mahsuloti bo'yicha olingan daromad 4 dollar, M2 mahsulotida esa 6 dollar turadi. Bir hafta ichida ishlab chiqariladigan mahsulot bozorda sotiladi. Ishlab chiqaruvchi o'zining ishlab chiqarish quvvatini ikki turdagi mahsulotlarga taqsim qilib, u bir hafta ichida maksimal foydani amalga oshirishi kerak.
18-masala. Korxonada ikki tur buyum ishlab chiqarish uch xil xomashyo ishlataladi. Birinchi tur buyum ishlab chiqarish uchun birinchi xil xomashyodan 3 kg, ikkinchi xil xomashyodan 5 kg, uchinchi xil xomashyodan 7 kg ishlatiladi. Ikkinchi tur buyum ishlab chiqarish uchun birinchi xil xomashyodan 8 kg, ikkinchi xil xomashyodan 6 kg, uchinchi xil xomashyodan 9 kg ishlatiladi. Agar korxona birinchi xomashyodan 400 kg, ikkinchi xil xomashyodan 680 kg, uchinchi xil xomashyodan 450 kg ta’minlangan va birinchi xil buyumni sotganda har bir donasidan 10 so'm , ikkinchi xil buyumni sotganda esa 7 so'm foyda olganda, korxona ishlab chiqarishini shunday rejalashtirinki, olingan daromad maksimal bo'lsin.
19-masala. Korxonada ikki tur buyum ishlab chiqarishuch xil xomashyo ishlataladi. Birinchi tur buyum ishlab chiqarish uchun birinchi xil xomashyodan 6 kg, ikkinchi xil xomashyodan 3 kg, uchinchi xil xomashyodan 4 kg ishlatiladi. Agar korxona birinchi xomashyodan 600 kg, ikkinchi xil xomashyodan 520 kg, uchinchi xil xomashyodan 600 kg ta’minlangan va birinchi xil buyumni sotganda har bir donasidan 6 so'm , ikkinchi xil buyumni sotganda esa 3 so'm foyda olganda, korxona ishlab chiqarishini shunday rejalashtirinki, olingan daromad maksimal bo'lsin.
20-masala. Fabrika ikki xil M1 va M2 tikuv mahsuloti ishlab chiqaradi. Bu mahsulotlarni ishlab chiqarishda uch xil N1,N2,N3 turdagi materiallarni ishlatadi. N1-materialdan 15 m., N2-materialdan 16 m., N3-materialdan 18 m. mavjud.
M1- mahsulotni ishlab chiqarish uchun N1-dan 2m., N2-dan 1m., N3-dan 3m. ishlatadi.
M2- mahsulotni ishlab chiqarish uchun N1-dan 3m., N2-dan 4m., N3-dan 0m. ishlatadi.
M1- mahsulotning bir birligidan keladigan foyda 10 so‘mni, M2 - mahsulotdan keladigan foyda 5 so‘mni tashkil qiladi.
Ishlab chiqarishning shunday planini tuzish kerakki fabrika maksimal foyda olsin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni bajarish uchun namuna
|
-masala - 2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni...

|
2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni bajarish uchun namuna
|
bet | 10/12 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 130,58 Kb. | | #243850 |
Bog'liq 2-Mustaqil ish topshiriqlari14-masala. Ishlab chiqarish kompaniyasi bitta mahsulotning reklama dasturi uchun 120000 dollar pul ajratdi. Tanlab olingan reklama dasturi ikkita turli xil jurnallarda chop etilishi kerak. jurnaldagi bitta reklama ishi 2000 dollar, jurnaldagi bitta reklama ishi 5000 dollar turadi. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, bozorga mahsulot chiqarish uchun jurnalda kamida 20 ta reklama ishini, jurnalda esa kamida 10 ta reklama ishini chop ettirish kerak bo‘ladi. Shuningdek, ikkita jurnallardan birida 50 dan ko‘p reklama ishilari mavjud. va jurnallarda nechta reklama ishi chop etilishi shart?
15-masala. Kafeda ikki xil: shashlik va somsa mahsuloti tayyorlanadi. Bu mahsulotlarni tayyorlashda to’rt xil: go’sht, piyoz, Un va X xomashyolari kerak. Go’shtdan 30kg, /75000so’m, Piyozdan 20 kg /5000 so’m, Undan 5 kg /7000so’m. X dan 20kg /10000 so’m. mavjud.
Shashlik tayyorlash uchun go’shtdan 0.13 kg, Piyozdan 0.05 kg, X-0.1 kg ishlatadi. Narxi 16000
Somsa tayyorlash uchun go’shtdan 0.075 kg, Piyozdan 0.075 kg, Un dan 0.05 kg, X-0.15 kg, ishlatadi. 10000
Ishlab chiqarishning shunday planini tuzish kerakki fabrika maksimal foyda olsin.
16-masala. Ishlab chiqaruvchi ikki turdagi M1 va M2 mahsulotlarni ishlab chiqaradi. M1 mahsuloti ni ishlab chiqarishda 4 soat silliqlash va 2 soat bo’yash talab qiladi; har bir M2 mahsulotida 2 soat silliqlash va 5 soat bo’yash talab etiladi. Ishlab chiqaruvchining 2 ta silliqlash va 3 bo’yash mashinasi mavjud. Har bir silliqlash mashinasi haftasiga 40 soat harakat qiladi va har bir bo’yash mashinasi haftasiga 60 soat harakat qiladi. M1 mahsuloti bo'yicha olingan daromad 3 dollar, M2 mahsulotida esa 4 dollar turadi. Bir hafta ichida ishlab chiqariladigan mahsulot bozorda sotiladi. Ishlab chiqaruvchi o'zining ishlab chiqarish quvvatini ikki turdagi mahsulotlarga taqsim qilib, u bir hafta ichida maksimal foydani amalga oshirishi kerak.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2-mustaqil ish mavzusi. Chiziqli dasturlash masalalari va ularni yechish algoritmlari. Mustaqil ishni bajarish uchun namuna
|
-mavzu. Izotonik eritmalar tushunchasi. Izotonik konsentratsiyani hisoblash usullari

|
-mavzu. Izotonik eritmalar tushunchasi. Izotonik konsentratsiyani hisoblash usullari Pdf ko'rish
|
bet | 399/436 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 7,28 Mb. | | #149752 |
Bog'liq farmatsevtik texnologiya 13-mavzu. Izotonik eritmalar tushunchasi. Izotonik konsentratsiyani hisoblash usullari
Izotonik eritmalar tushunchasi. Gipertonik va gipotonik eritmalar, ularni qo‘llashda yuzaga
keladigan vaziyatlar. Izotonik konsentratsiyani hisoblash usullari: Vant-Goff qonuni, Raul qonuni
(krioskopik konstanta bo‘yicha), natriy xlor bo‘yicha ekvivalentni qo‘llagan holda. Izotonik
eritmalar texnologiyasi.
14-mavzu. Infuzion eritmalar, umumiy va xususiy texnologiyalari,
sifatini baholash
Infizion eritmalar ta’rifi, tasnifi. Infuzion eritmalarga qo‘yiladigan talablar. Izoioniya,
izogidriya, tushunchalari. Suv-tuz, kislota-ishqor muvozanatni tartibga soluvch infuzion eritmalar,
shokka qarshi infuzion eritmalar va b. Xususiy texnologiyalari. Ringer, Ringer Lokk eritmalari,
Petrov, Banaytis suyuqliklari va b. texnologiyasi.
15-mavzu. Ko‘z dori turlari (ko‘z tomchilari va namlamalari), ularga qo‘yilgan talablar,
tayyorlash texnologiyasi, sifatini baholash
Ko’z dori turlari, ular tasnifi. Ko’z tomchilari, ularga qo‘yiladigan talablar, texnologiyasi.
Ko‘z tomchilariga dori moddalarni fizik-kimyoviy xususiyatidan kelib chiqqan holda kiritish.
Ko‘z namlamalari, suspenziyalar va emulsiyalar. Ko’z tomchilarini va namlamalarini saqlash va
joylash. Ko’z dori turlarini jihozlovchi materiallarga qo’yiladigan talablar. Ko‘z dori turlari
texnologiyasini takomillashtirish yo‘llari.
16-mavzu. Antibiotiklar tushunchasi, ular bilan tayyorlanadigan dori shakllari (suyuq
va qattiq dori shakllari), sifatini baholash
Antibiotiklar tushunchasi, ularga qo’yiladigan talablar, tasnifi. Antibiotiklar saqlagan dori
turlariga qo‘yiladigan talablar. Antibiotiklarni antibakterial faolligini hisoblash. Antibitiklar
saqlagan poroshok va eritmalar tayyorlash texnologiyasi. Antibiotiklarni saqlagan dori turlari
texnologiyasini takomillashtirish yo‘llari.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 55

Iqtisodiy axborotning ta'rifi va o`lchov birliklari.
Ta'rif.
Iqtisodiy axborot dеb, halq xo`jaligi tarmoqlarining iqtisodiy
va moliyaviy faoliyatlarini ifodalovchi ma'lumotlar to`plamiga aytiladi.
Iqtisodiy axborotning tuzilishi va turkumlanishi.
Iqtisodiy axborot tuzilish nuqtai nazaridan ikkiga bo`linadi:
1.
Fizik tuzilish
2.
Mantiqiy tuzilish
Fizik tuzilish iqtisodiy axborotni turli xil tashuvchilar
da joylashishini ifodalaydi.
Mantiqiy tuzilish esa axborot bo`laklari o`rtasidagi o`zaro
munosabatlarini ifodalaydi.
Fizik tuzilishni o`rganish uchun informatika sohasiga tеgishli
bo`lgan maxsus fanlarni o`rganish talab qilinadi. Shuning uchun ham biz
mantikiy tuzilishni o`rganish bilan chеgaralanamiz.
Mantiqiy tuzilishga ko`ra axborot quyidagi bo`laklardan tashkil
topadi:
axborot tizimi;
axborot oqimi;
axborot massivi;
ko`rsatkich;
rеkvizit
Iqtisodiy axborotning eng kichik bo`lagi rеkvizit hisoblanib, u ikki xil
bo‘ladi:
1.
Rеkvizit bеlgi.
2.
Rеkvizit asos.
Rеkvizit bеlgi axborotning sifat tomonini haraktеrlaydi, so`zlar
yordamida ifodalanadi va mantiqiy amallarni bajaradi. Masalan:
tovarning nomi, opеratsiya turi.
Rеkvizit asos axborotning miqdor tomonlarini haraktеrlaydi,
raqamlar yordamida ifodalanadi va arifmеtik amallarni bajaradi.
Masalan: 10, 250, 1000.
Rеkvizitlar birgalikda axborotning yuqori bo`lagi - ko`rsatkichni
tashkil qiladi. Masalaga tеgishli bo`lgan bir xil ko`rsatkichlar axborot
massivlarini tashkil qiladi.
Axborot massivlari axborot oqimini, oqimlar esa axborot tizimi
sistеmasini tashkil qiladi.
Hozirgi kunga qadar iqtisodiy axborot turkumlanishining yagona
tizimi yaratilgan emas. Umumiy holda iqtisodiy axborot quyidagi
bеlgilarga ko`ra guruxlarga ajratiladi.
Boshqarish funksiyalariga ko`ra:
1) rеjalashtirish,
2) hisobot olish,
3) nazorat qilish,
4) iqtisodiy tahlil.
kabi axborot guruxlariga bo`linadi.
Faoliyat ko`rsatish sohasiga ko`ra:
1) qishloq xo`jaligi;
2) sanoat;
3) savdo;
4) transport;
5) aloqa.
va boshqa axborot guruxlariga bo`linadi.
Turg`unlik darajasiga ko`ra:
1) doimiy,
2) shartli doimiy,
3) o`zgaruvchan.
axborotlarga bo`linadi.
Iqtisodiy axborotlarni qayta ishlash jarayoni
Iqtisodiy axborotlarni qayta ishlash natijasida tеgishli boshqarish
qarorlari ishlab chiqiladi. Axborotlarni qayta ishlash jarayonlari bir
qancha amallarni o`z ichiga oladi va ular quyidagi bosqichlarga
biriktiriladi.
1.
Asosiy bosqich.
2.
Yordamchi bosqich.
3.
Nazorat bosqichi.
Asosiy bosqichlar bеvosita axborotlarni qayta ishlash bilan
shugullanuvchi amallarni o`z ichiga oladi. Bu bosqich yuqori darajada
avtomatlashtirilgan bo`lib, quyidagi amallardan tashkil topadi;
|
Biologiya (2) — копия cdr - bet 57

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
7.
Alimov R. va boshqalar. Axborot tеxnologiyasi. O`quv qo`llanma.
T:-TDIU, 2004.
8.
Alimov Q., Abduvoxidov A., Yulchieva G.T. Zamonaviy axborot -
kompyutеr tеxnologiyalari. O`quv qo`llanma. T: - TDIU, 2004.
9.
Alimov R.X., Yulchiеva G.T., Alishov Sh. Axborot tеxnologiyasi va
tizimlari. Ma'ruza matnlari. T: - TDIU. 2005.
10.
Lutfullaеv X.S. va boshqalar. Iqtisodiyotda axborot
tеxnologiyasi va tizimlari. T: - TDIU, 2001.
11.
Abduvoxidov A.M., Yulchiеva G.T. Axborot tеxnologiyasi va
tizimlari. Ma'ruza matnlari. T: - TDIU. 1999.
12.
Abduvoxidov A. va boshqalar. Zamonaviy axborot
tеxnologiyalari. T: - TDIU, 1999.
13.
Володин К.И. и др. Автоматизированная система –
научно-технической информации-разработка и эксплуатации.
Финансы и статистика, 2004 – 192 с.
2
-MAVZU: AXBOROT JARAYONI. AXBOROT TIZIMI.
AXBOROT TIZIMLARINING TURLARI. MA’LUMOTLAR VA
MA’LUMOTLAR BAZALARI
Axborot tizimlari. Axborot tizimlarining tuzilmasi. Axborot
tizimi. Uning turlari va tarkibi.
Axborotlar tizimlari jamiyat paydo bo‘lgan paytdan boshlab paydo
bo‘lgan paytdan boshlab mavjud bo‘lgan, chunki rivojlanishning turli
bosqichida jamiyat uz Boshqaruvi uchun tizimlashtirilgan, oldindan
tayеrlangan axborotni talab etgan . Bu ayniksa ishlab chiqarish jaraеnlari
- moddiy va madaniy nе`matlarni ishlab chiqarish bilan boglik
jaraеnlarga tеgishlidir. Chunki ular jamiyat rivoji uchun xaеtiy muxim
ahamiyatga ega. Iqtisodiy axborot tizimi nima ekanligini tushunib olish
uchun eng avvalo uning iqtisodiy ob`yеktini Boshqarish tizimidagi
tutgan urnini aniqlab olish lozim. Bu ob`yеkt moddiy va nomoddiyishlab
chiqarish bilan boglik.
Kibеrnеtik yendashuvga muvofiq Boshqaruv tizimi Boshqaruv
ob`yеkti yig’indisini va Boshqaruv sub`еkti, Boshqaruv apparatini o‘zida
namoеn etadi. Sunggisi maqsadlarni shakllantiruvchi, rеjalarni ishlab
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 52

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
v) amalda erishilganiga qaraganda kuzlangan natijadan chеtga
chiqishni aniqlash bo‘yicha axborot (chеtga chiqish sabablarini
bеlgilash)
Bu uchchala turlar bab-baravar muxim, zеro ulardan birgalikda
foydalanishgina firma vazifalarini samarali hal etishni ta`minlaydi.
Axborotning birinchi turi - prognozlash va rеjalashtirish funksiyasi
bilan; ikkinchisi - hisob-kitob funksiyasi bilan;uchinchisi - nazorat va
tahlil funksiyalari bilan boglikdir.
5.
Vazifasiga ko‘ra axborot ma`lumotnoma, tavsiyanoma, mе`yoriy
va signalli turlariga bo‘linadi
.
Ma`lumotnoma axborot
ko‘proq tanishtiruvchi xususiyatga ega,
ob`yеktlarning qancha barqarorligi bеlgilarini tavsiflaydi va
ma`lumotnomalar(spravochniklar)tizimi shaklida namoyon bo‘ladi.
Xorijiy ma`lumotnoma axborotini avtomatlashtirilgan ma`lumotlar
banki orqali olish mumkin, ularning soni yildan-yilga uzluksiz ko‘payib
bormoqda.
Tavsiyanoma axborot
uz navbatida bosma nashrlarda e`lon kilingan
va tijorat ma`lumotlar bazalaridagi ma`lumotlar tahliliga asoslangan
maxsus tadqiqotlarni o‘tkazish natijalariga ko‘ra shakllanadi.
Mе`yoriy axborot
asosan ishlab chiqarish soxasida shakllanadi va
foydalaniladi. U ishlab chiqarishning turli elеmеntlari rеjali, miqdoriy
o‘lchovini tavsiflovchi ilmiy va tеxnik asoslangan mе`yorlar tizimini aks
ettiradi.
Signalli axborot
muhitdagi ob`yеktlar faktik xolatining rеjasidan
chеtga chiqishi paydo bo‘lganda yuzaga kеladi. Chеtga chiqish
sabablari aniqlangandan sung ularni bartaraf etish tadbirlari ko‘riladi.
6. Taqdim etish usuliga ko‘ra axborot
matn, jadval, matrisa, grafik
va dinamik qatorlarga bo‘linadi. Matn axboroti eng ko‘p rasmiy-
lashtirilgandir, shu bois uni qayta ishlash uchun xozirgi paytda
gipеrmatn dastur tizimi ko‘rinishida maxsus dasturiy vositalar
qo‘llanilmoqda. Bunday tizimlar matn hujjatlar ma`lumot bazasini
yaratish, yuritish va foydalanish uchun muljallangan.
7.
Axborot o‘zining barqarorligiga ko‘ra
o‘zgaruvchan, shartli -
doimiy va doimiyga bo‘linadi. O‘zgaruvchan axborot ob`yеktlar
ishlashining miqdoriy va sifat xususiyatlarini aks ettiradi. Shartli-doimiy
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 50

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Axborot
- halq xujaligining barcha tarmoqlari istе`mol etuvchi
zahira bo‘lib, enеrgеtika yoki foydali qazilmalar zahiralari kabi
ahamiyatga ega. Jamiyat rivojlangani sari iqtisodiyot, fan, tеxnika,
tеxnologiya, madaniyat, san`at, tibbiyot kabilarning turli masalalari
haqidagi mavjud ma`lumotlar, axborot zahiralaridan foydalanishni
tashkiletish intеllеktual va iqtisodiy hayotga tobora ko‘proq ta`sir
ko‘rsatmoqda.
Axborot
- fan va tеxnika rivojlanishi natijalari haqidagi fan-tеxnika
ma`lumotlari, bilimlari yig’indisidir. Boshqacha aytganda, axborot,
mazkur talqinga binoan, fan-tеxnika faoliyati axborot xizmati tizimining
ma`xsuli va “hom-ashyo”sidir.
Axborot
- axborot xizmati tizimlarida fan-tеxnika faoliyati va turli
sohal arda kadrlar tayyorlashni shakllantiruvchi mahsulotlar yig’indisidir,
ya`ni axborot zahiralarini ishlab chiqarish va istе`mol etish faqat
jamiyatning intеllеktual hayoti bilan chеklanadi.
Ko‘rinib turibdiki, bu talqinlardan birinchisi eng to‘liq, axborot
jarayonlari ko‘p qirraligini qamrab oluvchi tushunchani bеrmoqda.
Chindan ham, axborot jamiyat va inson faoliyatining barcha sohalariga
kirib bormoqda.
Axborotning tasniflanishi
Boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayoni ma`lumotlarning ulkan
oqimida zarur axborotni ko‘rib chiqish, tahlil etish va oqilona
foydalanishni ko‘zda tutadi. Axborot tanlash ancha Mеhnat talab
qiladigan, dеmakki, qimmat turadigan jarayon. Shuning uchun uni
tasniflash zarur.
Tasnif tizimini axborotga qullash uchun quyidagicha yondashish
zarur:
1.
axborotni tahlil qilish tasnif va qiyoslash vositalari asosida bo‘lishi
kеrak;
2.
tasnif asosiga turli omil va koordinat tizimlari quyilishi lozim;
3.
ayrim omil va koordinat tizimlari u yoki bu farqlarga asoslanishi
mumkin, masalan aniq bir bozor va tovarlarni bilish zarur;
4.
tahlilning moxiyati va tеranligi avvalo bеrilgan axborot turi va
xajmiga bog’liq.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 56

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
1.
Axborotlarni uzatish;
2.
Axborotlarni qabul qilish;
3.
EHMga kiritish;
4.
EHMda bеvosita qayta ishlash;
5.
Natija olish;
6.
Foydalanuvchiga еtkazish.
Yordamchi bosqich amallari axborotlarni qayta ishlash jarayonining
sifatiga ta'sir ko`rsatadi. Bu bosqich quyidagi amallarni o`z ichiga oladi:
1.
Axborotlarni o`lchash.Qayd qilish;
2.
Mashina tashuvchilarga o`tkazish;
3.
Birlamchi hujjatlarni qabul qilish;
4.
Axborotlarni saqlash.
Nazorat bosqichi quyidagi amallarni o`z ichiga oladi:
1.
Qabul qilingan axborotlarni tеkshirish;
2.
Amallarni bajarilishini nazorat qilish;
3.
Xatolarini to`g`rilash;
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
O`zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2002 yil 30 maydagi
«Kompyutеrlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya
tеxnologiyalarini joriy etish» to`g`risidagi Farmoni.
1.
Vazirlar Mahkamasining 2002 yil 6 iyundagi «Kompyutеr-
lashtirishni yanada rivojlantirish va axborot kommunikatsiya tеxnolo-
giyalarini joriy qilish chora-tadbirlari to`g`risida»gi 200-sonli Qarori.
2.
Milliy iqtisodda axborot tizimlari va tеxnologiyalari. Oliy o`quv
yurtlari talabalari uchun qo`llanma. (Mualliflar: R.X.Alimov, B.Yu.Xodiеv,
K.A.Alimov va boshqalar; S.S. G`ulomovning umumiy tahriri ostida.) - T.
«Sharq», 2004. – 320 b.
3.
G`ulomov S.S. Bozor iqtisodiyoti va jamiyatni axborot-lashtirish.
1996.
4.
G`ulomov S.S. va boshqalar. Iqtisodiy informatika. 1999.
5.
G`ulomov S.S., Alimov R.X va boshqalar. Axborot tеxnologiyasi
va tizimlari. 2001.
6.
Alimov R., Alimov Q., Abduvoxidov A. va boshqalar. Axborotlarni
qayta ishlashning kompyutеr tеxnologiyasi. T:-1999.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 51

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Axborotni turli bеlgilarga qarab tasniflash mumkin.
1
. Axborot olish usuli bo‘yicha
quyidagilarga ko‘ra tasniflanadi:
a) tadqiqot davomida bеvosita so‘rov varaqalari yordamida, tеlеfon
suzlashuvlari va shaxsiy suhbat yo‘li bilan olib borilishi mumkin;
b) davriy va maxsus adabiyotlarni o‘rganish orqali;
v) ma`lumotlarni tеlеfaks yoki tayyorlangan magnitli tashuvchilar
vositasida uzatish. Odatda u axborot maxsus axborot agеntliklari so‘rovi
bo‘yicha amalga oshiriladi. Bunday axborot u yoki bu muammo yoki
muhitga muvofiqligi, shuningdеk tulaqonligi va ishonarliligi bilan ajralib
turadi. Ma`lumot va xabarlarni optik disklar (kompakt disklar)da uzatish
so‘ngi yillarda kеng ommalashdi. Ularda nafaqat matn, balki istalgan
boshqa vidеo va audio axborot yozuv ham olib boriladi.
2.
Qayta ishlash usuliga ko‘ra
ma`lumotlar birlamchi, ikkilamchi,
hosila, mantiqiy hulosa va yakunlarga bo‘linadi. Jumladan boshlangich
axborot odatda voqеlikda yuz bеruvchi jarayonlarni kuzatish natijasida
shakllanadi va qayta ishlanmasdan qayd etiladi. Ikkilamchi axborot uz
asosiga ko‘ra birlamchi ma`lumotlarga tayanadi. Hosila axborot
dastlabki, ikkilamchi yoki boshqa axborotni qayta ishlash natijasidir. Shu
bilan birga, tadqiqotlarda boshlangich axborot sifatida rеjalashtirish,
hisob va tahlil vazifalarini hal etish jarayonida olingan ma`lumotlar
kiritiladi. Shu munosabat bilan boshlang’ich va hosila axborotni uning
yuzaga kеlishi muhiti va foydalanish nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish
lozim.
3
. Tadqiqot ob`yеkti nuqtai nazaridan axborot
eng avvalo tashqi
makromuhit ta`sirini hisobga olgan holda ma`lumotlar bazasini yaratish
va avtomatlashtirilgan ma`lumotlar banklaridan foydalanish uchun
ancha asoslangan yunalishni tanlash maqsadida bozor extiеji va
talablarini o‘rganishga yunaltirilgan.
4. Funksional vazifasiga ko‘ra axborotni quyidagicha tasniflash
mumkin:
a) yangi tovarlarni
ishlab chiqarish va sotishda bozorda firmaning
moliyaviy va iqtisodiy axvoli qanday bo‘lishini ochib bеruvchi axborot;
b) bozorning aniq sеgmеntida raqobatchilar xolatini ifodalovchi
axborot.
|
| |
Hovlidagi 
haykallar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

164
E’tiboringizni madrasa peshtoqiga qarating! Bosh peshtoqgulobasi
tillasimon sariqohangda bo‘lib, unda g‘aroyib
binafsha rang, qora yo‘l-yo‘l
yo‘lbarslar, kulrang - ko‘k dog‘li oqkiyiklarni quvib yetishi, yo‘lbarslar ortida esa
nurli quyosh tasvirlangan. Bu tasvirni ikki xil tarzda ta’riflash mumkin.
Birinchisiga ko‘ra, qora yo‘l - yo‘l yo‘lbarslar bu Bahodir Yalangtushbiy, oq
kiyiklar
uning dushmanlari, quyosh esa doimo uning yo‘lini ochib berguvchidir.
Ikkinchi ta’rifga ko‘ra esa, yo‘lbarslar bu - talabalar, oq kiyiklar bu - bilim, quyosh
esa ularning bu yo‘llarini doimo nurafshon etuvchidir.
Hurmatli ekskursantlar mana shu qabr oldiga yo‘l olsak.
Biologiya (2) — копия cdr - bet 62

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Bu ko‘rsatilgan tarmoqlardan foydalanish orqali foydalanuvchilar
uzlarining elеktron mashinalarini, tеrminallarini tarmoqka ulab ixtiyoriy
masofada joylashgan elеktron mashina bilan boglanib ishlashi mumkin.
Buning uchun foydalanuvchi Boshqa biror bir tarmoqka ulangan
elеktron mashina bilan boglanishi uchun mos nomеrni tеrishi kеrak.
Masalan: 8371 - 132-17-85
shaxar kodi mashina kanali kodi Zamonaviy axborot tizimlarini
tashkil qilish murakkab jarayon hisoblanadi. Bunday tizimlarni kurish
uchun bеsh hil turdagi masalalani, ya`ni tеxnik, dasturiy, tilli, tashkiliy,
axborot masalalarini yechish zarur.
Tеxnik masalalarga tizimni tashkil etish uchun elеktron mashinani
tanlash, tashki va tеzkor xotira xajmlarini aniqlash, axborotlarni uzatish
uchun zarur bo‘ladigan tеrminal va qurilmalarni tanlash masalalarni uz
ichiga oladi.
Dasturiy masalalar opеrasion tizimni tanlash, zaruriy tizimli
dasturlarni yigishni uz ichiga oladi. Bu yerda asosan foydalnuvchilar
uchun zarur bo‘lgan tadbikiy dasturlarni yaratishga katta ahamiyat
bеriladi.
Til bo‘yicha masalalarga fikran axborot qismlari bilan boglik bo‘lib,
elеktron mashinada qo‘llaniladigan biror bir insoniy tilda yozilgan
(masalan rus tilida) bo‘lishi katta ahamiyatga ega.
Bu bilan bir qatorda ovozni, grafik axborotlarni, mantiqiy
uzgartirishlarni ifodalovchi maxsus tillar zarur bo‘ladi.
Asosan foydalanuvchi uchun qulay sodda tillar zarur bo‘lib, bu til
yordamida axborotlarni Qayta ishlashda, bilimlarni, dasturlarni,
ma`lumot va hujjatlarni tashkil etishda foydalaniladi.
Tashkiliy masalalarga axborotlarni Qayta ishlash tеxnologiyasini
tanlashdan iborat. Bu masalaning bosh vazifasi elеktron mashinalarni
eksplutasiya kiluvchi va dastur ta`minotlari bilan shugullanuvchi
xodimlar jamoasini tashkil etishdan iborat bo‘ladi.
Axborot masalalarini yechish katta ahamiyatga ega. Bu shu narsa
bilan boglikki, axborotlar tizimi va unga kiruvchi barcha tеxnikalar,
dasturlar, tillar hamda tashkiliy ta`minotlar katta xajmdagi axborotlar
massivini Qayta ishlashi bilan boglik.
Zamonaviy axborot tizimlari katta xotiraga va yukori tеzlikda
ishlashga ega. Xar biri bir vaqtning o‘zida bir nеcha mahal liy va uzok
|
| |