Iqtisodiy ta’lim - Pedagogika kafedrasi

|
Pedagogika kafedrasi
|
bet | 117/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023Iqtisodiy ta’lim - ijodkor shaxsining shaxsining shakllanishiga ta’sir etuvchi iqtisodiy bilimlar, ko’nikma, malaka yig’indisi, uzluksiz izchil maqsadga ko’ra shaxsning ehtiyoj imkoniyatlarini hisobga olib, turli uslub, aniq dasturlar, metodikalar bilan yetkazish jarayonidir.
Iqtisodiy tarbiyaning qator vazifalari mehnat darslarida amalga oshiriladi. Bu darslar nechog’lik qiziqarli va foydali tashkil etilsa, bolalar «mendan ketguncha egasiga yetguncha», «Moling sara bo’lmasa, bozoring sara bo’lmas» maqollar ma’nosini tushinib oladilar.Ular o’zlari bajarayetgan ishning chiroyli ,ozoda qilib bajarilishiga e’tibor berishadi.
Iqtisodiy tarbiyani tashkil etish jarayonida quyidagi vazifalar amalga oshiriladi:
o’quvchilarga iqtisodiy bilim asoslari (iqtisod, oila xo’jaligini yuritish va boshqarish, ishlab chiqarish jarayonini tashkil etish, ishlab chiqarishni moliyalashtirish, kapital, tadbirkor, tadbirkorlik faoliyati, kichik va o’rta biznes, ijara, shartnomalar va ularni tuzish, banklar, bank operatsiyalari, byujdetni shakllantirish, daromad, bankrot, biznes-reja va boshqalar) borasida chuqur bilimlar berish va ularni takomillashtirish;
o’quvchilarda iqtisodiy ong va tafakkur, xususan, mavjud moddiy boyliklarga nisbatan oqilona munosabatni tarbiyalash;
ularda muayyan kasbiy yoki ishlab chiqarish ko’nikma va malakalarini shakllantirish;
ularni iqtisodiy ishlab chiqarish jarayoniga faol jalb etish;
o’quvchilarda tadbirkorlik faoliyatini tashkil etishga nisbatan ehtiyoj va layoqatni yuzaga keltirish;
ular tomonidan tor doirada bo’lsada tadbirkorlik faoliyatining yo’lga qo’yilishiga erishish.
Ma’lumki, «iqtisod» so’zining ma’nosi keng bo’lib, chuqur mazmunga ega. Ko’p urindi bu so’z xalq ichida «tejamkorlik» so’zining sinomini sifatida qo’llaniladi. Tejamkorlik haqida so’z ketganda isrofgarchilikka yo’l qo’ymaslikki tushunamiz.
«Iqtisod» tushunchasiga, mashhur o’zbek muayamini Abdulla Avloniy quyidagicha ta’rif beradi: «Iqtisod deb pul va mol kabi na’matlarning qadrini bilmakka aytilur.
Mol qadrini biluvchi kishilar o’rinsiz yerga bir tiyin sarf qilmas, o’rni kelganda, so’mni ayamas. Sahovatning ziddi bahillik o’ldig’i kabi iqtisodning ziddi isrovdur. Alloh. Taolo isrof qiluvchilarni suymas».
Ota-bobolarimizning o’z farzandlarini tejamkor bo’lishga undaganlarini xalq og’zaki ijodi misolida ham ko’rishimiz mumkin. Masalan, tejamkorlik mavzui xalq maqollarida ham o’z aksini topgan. Zero, bu maqollar yuz yillar davomida avloddan-avlodga o’tib, xalqning dilida saqlanib kelgan.
Maqollar kishilarning tarixiy tajribasi sifatida ko’pgina sinovlardan o’tib shakllanadi va chuqur ma’no kasb etadi. Mana ularning ayrimlari: «Tejagan-birga birni qo’shar, tejamagan birini ham boy berar», «Pul topish uchun kuch-quvvat kerak, tejash uchun-fahmu-farosat», «O’zingnikini bir bor tejasang, xalqnikini ming bor teja», «Tejamligu rasomadlik-aka-uka, to’g’riligu halollik-opa-singil», «Tejamkor-olqish olar, isrofgar koyishga qolar» va hokazo.
Hattoki, ota-onalarimiz tejamkorlik ruhida tarbiyalash vazifasiga farzandlarining baxtli-saodatli bo’lishning bir sharti, axloqiy tarbiyaning bir ko’rinishi sifatida qaraganlar.
Bozor iqtisodiyotining maqsadi jamiyatning barcha a’zolarini, jumladan, ota-onalarni, ularning farzandlarini amaliy hisob-kitobga va oqilona omilkorlikka o’rgatishdan iborat. Zotan, pul ham shaxsni tarbiyalaydi. Uni mensimaslik ikki tomonlama xatolarni keltirib chiqarishi mumkin. Uning bir tomoni, bolani oilaning moddiy qiyinchiliklarini bilishni istamaslik odati paydo bo’ladi va u tekinxo’rlikka o’rganadi. Ikkinchi tomoni, pulga xirs qo’yish, ochko’zlik, xudbinlik, xasislik kabi illatlarni keltirib chiqaradi.
Ma’lumki, azaldan ota-onalarimiz bolalarni xo’jalik ishlari bilan tanishtirib, oilaning kirim va chiqim ishlarini ularga o’rgatib kelishgan. SHu tarzda, bolada oilaning moddiy ahvoli xasida tasavvur hosil bo’lishiga e’tibor berilgan.
Hozirgi zamonda butun dunyoda ko’zga tashlayotgan oziq-ovqat, ichimlik suvi, foydali qazilmalar va shu kabi zaxiralarning kamayib borayotganligi, shuningdek, ahvoli sonining ortib ketayotganligi qator muammolarni keltirib chiqarayotganligi tejamkorlik, ishbilarmonlik, omilkorlik kabi qadriyatlarning umuminsoniy, umumbashariy ahamiyatini zarurligini ko’rsatib bermoqda.
Demak, tejamkorlik ishbilarmonlikni bir ko’rinishi sifatida qadriyat hisoblanib kelingan va u ma’naviy-axloqiy mazmunga egadir. Bu tushunchani bola ongiga singdirib borish ota-onaning vazifasini bo’lib, uni bajarish faqat shaxsiy ish bo’lmasdan, balki ijtimoiy ahamiyatiga molik hodisadir. CHunki, bola o’zida tejamkorlik tuyg’usini shakllantira12borib, faqat o’z mehnatini va o’zgalar mehnatini qadriga yetadigan bo’ladi. Buni anglab yetish bolada o’zi, ota-onasi va jamiyat yaratgan boyliklarni qadriga yetish, ularni asrab-avaylash ko’nikmasi va malakasi paydo bo’la boshlaydi.
Bu tarbiyaning noto’g’ri va zararli yo’li bo’lib, bundan ota-onalarning o’zlari ko’proq zahmat chekadilar. Bizningcha, ota-onalar o’z farzandlarini mehnatsevar va tejamkor qilib tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilishlari kerak.
Bola o’z ota onasining qayerda ishlashini va nima ishlab chiqarishini, bu ishlab-chiqarishning butun jamiyat uchun qanday ahamiyati borligini bilishi kerak.
Umuman, bola ota-onasi ishlab, topib keltiradigan daromadning katta va foydali ijtimoiy mehnat evaziga olinadigan ish haqi ekanini mumkin qadar ertaroq yaxshi tushunishi lozim.
bolani oila byudjeti bilanmumkin qadar ertaroq tanishtirish lozim. u otasi va onasining qancha maosh olishini bilishi kerak. Bola ota yoki onasining nimaga muhtoj ekanligini, bu muhtojlikning qanchalik zarurligini bilishi zarur, u oilaning boshqa a’zolari ehtiyojini yaxshiroq qondirish uchun o’zining ba’zi ehtiyojlaridan vaqtincha kechishga odatlanishi kerak. Oilaning umumiy ehtiyojiga doir masalalarini muhokama qilishga bolani ko’proq jalb qilish lozim.
Agar oilaning moddiy sharoiti juda yaxshi bo’lsa, bolaning o’z tengdoshlari oldida bunday yaxshi sharoit bilan g’ururlanish va maqtanishga odatlantirmaslik kerak. Bola oilaning boyligidan o’zgalar oldida gerdayishga hech qanday asos yo’qligini tushunish zarur.
Ota-onalar bolalarining halol, rostgo’y va sofdillikka odatlanib borishlarini diqqat bilan kuzatib borishlari kerak. Ular hech narsani boladan atayin yashirmasliklari va shu bilan birga uning ko’z o’ngida yotgan bo’lsa ham, so’roqsiz olmaslikka o’rgatishlari zarur. Havas keltiradigan har xil narsalarni atayin bolaning ko’z o’ngicha qo’yib, uni ana shu narsalarga beparvolik bilan, suhlik qilmay qarashga o’rgatish lozim.
Oilada tejamkorlik va xtiyotkorlik tarbiyasini to’g’ri tashkil etib eskirib qolgan narsalarni yaxshilab ta’mir qilib, yangisini sotib olish vaqtini cho’zish va shu yo’l bilan ota-onalar yoki oilaning boshqa a’zolari topgan pulning ma’lum qismini tejab qolish bolani juda kichik yoshligidan boshlab xo’jaligini yaxshi yuritmoqchi bo’lgan kishi ro’zg’orda qaysi narsaning eskira boshlanganini avvalroq payqashi, ro’zg’or buyumlarining juda eskirib qolishiga yo’l qo’ymasligi, ularni o’z vaqtida tuzattirish, bozorda yoki do’konda tasodifan ko’rib qolgan narsasini sotib olavermay, balki haqiqatdan kerak bo’lgan narsani sotib olishi maqsadga muvofiqdir. Bolalarga ham shu odatni singdirib borish kerak.
Bola faqat o’z xonadonidagi buyumlarinigina ehtiyot qilib qolmay, balki boshqa kishilarning buyumlarini ayniqsa, ko’pchilik foydalanadigan buyumlarni ham ehtiyot qiladigan bo’lishi lozim.
Tejab-tergab ish ko’rish odatlarini bolada mumkin qadar ertaroq tarbiyalamoq kerak. Odat mashq qilish bilan hosil bo’ladi. shu yo’l bilan bolada buyumlarni tejab-tergab turish istagini doimo rag’batlantirib turish kerak.
Pulni tejab-tergan sarflash ayniqsa muhimdir. bunday harajatlarning ro’yxati bolaning yoshiga va oilaning qurbiga qarab turlicha bo’lishi mumkin. Deylik, 10 yashar bola uchun taxminan quyidagicha ro’yxat tuzsa bo’ladi: daftar, kitob sotib olish, yo’l kira, butun oila uchun non, sut, saryog’, sovun sotib olish, uning o’zi va ukasiga ruchka olish… bola katta bo’lgan sari, bunday harajatlar ro’yxati ancha ma’suliyatliroq va murakkabroq bo’la borishi lozim.
Boshlang’ich sinflarga "Iqtisod alifbosi " fani o’qitilmokda. Kitob rasmlardan iborat, chunki o’quvchi xali harf tanimaydi.
Yuqori sinflarda "Iqtisodiy bilim asoslari" degan dars o’tilmokda. "Bozor", "Ishlab chiqarish texnologiyasini o’stirish" ,"Maxsulotlarni tan- narxi", "tovarlarni chet ellar bilan turli yo’llar orqali ayriboshlash” kabi mavzulardagi mashg’ulotlar xayotiy tusda o’tkazilsa o’quvchi ongida chuqur iz qoldiradi.
Ekologik tarbiyaning mohiyati, darsda va darsdan tashqari ishlarda ekologik tarbiya.
Tabiat bilan inson o’rtasidagi o’zaro munosabatlar ma’lum qoidalarga bo’ysungan holda boradi.Bu qonunlarni buzilishi ertami kechmi ekologik xalokatga olib keladi. Mustaqil respublikamizdagi ekologik muammolar umumijtimoiy masalalarning ajralmas qismi hisoblanib,keng jamoatchilik oldidagi xal etilishi zarur bo’lgan masalalardan biridir.Ekologiya tushunchasi fanga birinchi bo’lib ,1866 yilda nemis biologi E.Gekkel tomonidan kiritilgan. Ekologiya yunoncha so’z bo’lib, uning ma’nosi tirik organizmlarning yashash sharoiti yoki tashqi muxit bilan o’zaro munosabatini bildiradi. Ekologik ta’lim va tarbiyani bog’chadan hamda umumta’lim maktablarining 1- sinfidan boshlash kerak. Ekologik tarbiya insonning tabiatiga, biosferaga bo’lgan yangicha munosabatlarni shakllantirishda muhim bosqich hisoblanadi. Ekologik tarbiya atrof muhitga, olamga, xayvonot va o’simlik dunyosiga muxabbat va extiyotkorona munosabatlarni shakllantirish jarayonidir.
Ajdodlarimiz bu masalaga aloxida e’tibor bilan qaraganlar . Bolalar go’daklik chog’laridanoq axloqiy va mehnat tarbiyasini oilada boshlaganlar. Ularda mehnatga muxabbat atrof muxitga xurmat, obodonchilik va ko’kalamzorlashtirish hissi shakllantirilgan. Oila davrasida farzandlarga "Suvga tuflama, uni iflos qilma, chunki barcha jonivorlar uni ichib baxra oladi", "Birni kessang, o’nni ek" kabi o’git, nasixat qilganlar. Hozirda umumta’lim maktablarining 5 - sinflaridan boshlab, e k o l o g i ya fani o’qitila boshlanadi.
|
| |