nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
CREATE INDEX  ON ( - Mundarija kirish mavzu

73
kerak) quyidagi komanda ishlatiladi.
DROP INDEX ;
Masalan, DROP INDEX ;
Mavjud jadval tuzilmasi va parametrlari uchun ALTER TABLE
komandasi ishlatiladi. Jadvalga ustunlar qo„shish ALTER TABLE
komandasi orqali quyidagicha bo„ladi:
ALTER
TABLE
nomi>ADD(
nomi>
);
Bu komanda orqali mavjud jadval satrlariga yangi ustun qo„shiladi
va unga NULL qiymati yoziladi. Jadvalga bir nechta ustun ham ko„shsa
bo„ladi. Ular bir biridan vergul bilan ajratiladi.
ALTER TABLE MODIFY (
nomi> );
Ustun
xarakteristikalarini
modifikatsiyalashda
quyidagi
cheklanishlarni hisobga olish kerak:
- ma‟lumot toifasini o„zgartirishni, faqat ustun bo„sh bo„lsa bajarish
mumkin;
- to„ldirilmagan ustun uchun o„lcham/aniqlik o`zgartirish mumkin;
- to„ldirilgan ustun uchun o„lcham/aniqlik faqat kattalashtirish
mumkin;
- NOT NULL o`rnatilishi uchun ustunda birorta ham NULL qiymat
bo`lmasligi kerak;
- sukut bilan o„rnatilgan qiymatni har doim o`zgartirish mumkin.
Ma`lumotlar bazasidan jadvallarni olib tashlash quyidagi komanda
bilan bajariladi.
Table 3.9 Entity Declaration Types and Their Use

- 94 -
Fortunately, there is a way around this using
notations
. Notation declarations allow to tell
the parser what to do with information of a particular format or
notation
, usually by
assigning an external application to process it for you. The parser tells the application
what program is usually associated with that particular data so the application knows
where to find it should it wish to execute it. Here’s an example:
my_format
SYSTEM
"http://my_website.com/my_application.exe">
If the XML document wants to use a file (or data) in my_format
,
it can refer to it in one of
two ways. First, it can reference it with an external entity. Second, it can include it directly
in the content of an element by assigning an attribute of type NOTATION (as described it
the
Attribute Declaration List section
) and setting the value of that attribute to my_format.
You can also explicitly tell the parser that the contents of an entity are of a non-XML
format by using the keyword NDATA followed by the declared notation. The advantage of
doing so is that you explicitly tell the parser not to bother parsing the entity itself, rather
than letting it read through it and issue an error. Again, an example:
]>
Faraz Hoodbhoy
The important thing to note here is that because the NDATA section explicitly states that
the resume_file entity contains non-XML data, resume_file entities cannot be referenced
from within an element’s content as opposed to the usual way by using an entity reference.
NDATA sections are hence only referenced as the value of the ENTITY or ENTITIES type
attributes.
NMTOKENS - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

- 86 -
"undefined_notation">
Attribute Defaults
The last part of the attribute declaration list is the default value of the attribute. Defaults
come in four variations:
Required.
You must supply a value for the attribute (that is, the document cannot leave
it blank).
Implied.
The parser tells the XML application that no value was supplied, and it is up to
the XML application to decide what value, if any, to fill in.
Fixed.
The values of the attributes are included in the declaration itself. If no value is
supplied, the parser plugs in and passes on the default value. If a value is supplied, it has
to be the same as specified in the declaration or else the parser issues an error.
Supplied.
In this case (the most common), the DTD supplies the default value of the
attribute if it is not supplied in the XML document.
Let’s take a more detailed look at each default type.
Entity Declarations - Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley doc

|
Microsoft Word Applied xml a toolkit for Programmers Wiley docBog'liq Ceponkus, Hoodbhoy - Applied XML - Toolkit for Programmers
Entity Declarations
Entities become more and more important as your applications grow more complex. As
we mentioned before, entities are essentially objects that you can point to in your XML
document using an entity reference. The actual declaration of the entity is made in the
DTD.
Entities have their own types as well. While we talked briefly about internal and external
entities in the entity reference section, we need to mention that both of these can
furthermore be subsets of two types of entities:
Parameter Entities.
Entities that are used only inside the DTD itself (sort of shorthand
for programming ease). Their general form is:
<
!ENTITY %
entity_name
"entity_type"
>
General Entities.
Entities that are used in the XML document itself (that is, under the
root element). Their general form is:
<
!ENTITY
entity_name
"entity"
>
Realistically, you most likely will be dealing with external entities of the general form.
However, in the interest of completion, we’ve described each type.
Internal General Entity Declaration
As we mentioned before, a general entity is one that is used in the XML document itself
as opposed to being referenced internally in the DTD. One common use of internal
general entities is creating a shortcut to typing long words/acronyms. Here’s an example
(Note: this is a complete XML document with an internal DTD; keywords are in boldface):
<
!ELEMENT
mail (letter)+>
<
!ENTITY
SDS "Same Day Service">
<
!ENITITY
NDS "Next Day Service">
<
!ENTITY
Alex "Alex Ceponkus, Canada">
<
!ENTITY
Faraz "Faraz Hoodbhoy, USA">
<
!ELEMENT
letter (to, from, content+)+>
<
|
| |
SYSTEM
"conclusion.xml">
<
!ELEMENT

- 92 -
&executive_summary;
&discussion;
&conclusion;
See the elegance of it all? Each of these sections (executive_summary, discussion,
conclusion) can be treated separately and all joined together by the parser. They
keyword SYSTEM tells the parser that the item in quotation marks is an URI (universal
resource indicator), which is a pointer to the location of the file.
External Parameter Entity Declaration
External Parameter Entity Declarations are great for sharing DTD components among
many XML DTDs. The idea is this: If you have common elements/entities/attributes, why
bother declaring the same thing each time?
Following is an example of how to share DTD components. Let’s say we’re working with
a bookstore environment. In our current document, we have a contact database that
contains information on the person’s name, address, and telephone number. Let’s also
say that we’ve previously used a particular structure for address and name information
and that, in the interest of consistency, we’d like these fields to maintain the same
structure. Here’s an example of what our main XML document, including internal DTD,
could look like:
<
!DOCTYPE
contacts [
<
!ELEMENT
contacts (contact)*>
<
!ELEMENT
contact (name, address, telephone)>
<
!ENTITY %
name SYSTEM "name.dtd">
<
!ENTITY %
address SYSTEM "address.dtd">
<
!ELEMENT
telephone (
#PCDATA
)>
]>
Faraz
Hoodbhoy
Karachi, Pakistan
(555)123 4567
You probably noticed that first_name and last_name elements are explicitly declared in
the internal DTD. For this snippet to work, we need to have external DTD files name.dtd
and address.dtd. Here’s what name.dtd could look like:
address.dtd probably looks like this:
Again, the parser follows the references/pointers to different locations, pieces together a
- 93 -
comprehensive DTD in memory, and then checks whether the document is in
compliance.
Table 3.9 summarizes the types of Entity declarations and their use.
!ENTITY %
code_format "
CDATA

|
!ENTITY %
code_format "
CDATABog'liq Ceponkus, Hoodbhoy - Applied XML - Toolkit for Programmers!ENTITY %
code_format "
CDATA
">
<
!ENTITY %
default_value "
#REQUIRED
">
<
!ELEMENT
cars (car)+>
<
!ELEMENT
car (
#PCDATA
)>
<
!ATTLIST
car product_code
%
code_format
%
default_value
delivery_code
%
code_format
%
default_value
distributor_code
%
code_format
%
default_value>
]>
distributor
code ="J3 4212">
Model 2100ZX3
To force all the attribute values to have values without white space (that is, NMTOKEN),
you’d simply change the
<
!ENTITY %
code_format "CDATA">
line to:
<
!ENTITY %
code_format "NMTOKEN">
You could do a similar change with the %default_value line to change the default value of
the attributes.
External General Entity Declaration
General External entities declarations are made when you want to declare the existence
of an external object (e.g., a picture or another XML document) as an entity in your
document.
Let’s say we’ve got a proposal document that consists of an executive summary, a
discussion section, and a conclusion section. Each of these has been prepared and
stored as external documents. In that case, our external entity declarations could look like
this:
<
!DOCTYPE
proposal [
<
!ENTITY
executive_summary
SYSTEM
"executive_summary.xml">
<
!ENTITY
discussion
SYSTEM
"discussion.xml">
<
!ENTITY
conclusion
|
| |
Ma’lumotlar bazasi ob’ektlarini yaratish

|
Ma’lumotlar bazasi ob’ektlarini yaratishBog'liq Mundarija kirishMa’lumotlar bazasi ob’ektlarini yaratish. Ma‟lumotlar bazasi
ob‟ektlarini yaratish ma‟lumotlarni tavsiflash tili (DLL) operatorlari
yordamida amalga oshiriladi. Ma‟lumotlar bazasi jadvallari CREATE
TABLE komandasi yordamida amalga oshiriladi. Bu komanda bo„sh
jadval yaratadi, Ya‟ni jadvalda satrlar bo„lmaydi. Bu jadvalga qiymatlar
INSERT komandasi yordamida kiritiladi. CREATE TABLE
komandasi jadval nomini va ko„rsatilgan tartibda nomlangan ustunlar
to„plamini aniqlaydi. Har bir ustun uchun tip (toifa) va o„lcham
aniqlanadi. Har bir yaratilgan jadval hech bo„lmaganda bitta ustunga
ega bo„dishi kerak. CREATE TABLE komanda ko„rinishi
72
quyidagicha:
CREATE TABLE (oifasi>[]);
CREATE TABLE xususiyati quyidagicha:
SQL ishlatilayotgan ma‟lumot toifalariga ANSI standarti berilgan..
- Char(character)
- Int(integer);
- Smallint,
- Dec(detcimal),
- Number,
- Float va hokazo
Albatta ko„rsatilishi zarur bo„lgan ma‟lumot toifasi CHAR.
Maydonga yozilgan real simvollar soni noldan (agar maydonda NULL
qiymati bo„lsa) CREATE TABLEda berilgan maksimal qiymatgacha
bo„ladi. Masalan STUDENT1 jadvalini quyidagi komanda bilan
yaratish mumkin:
CREATE TABLE Student1 (Student_ID INTEGER, Surname
VARCHAR(60), Name VARCHAR(60), Stipend DOUBLE, Kurs
INTEGER, City VARCHAR(60), Birthday DATE, Univ_ID
INTEGER);
Jadvaldagi ma‟lumotlarni maydonlar bo„yicha qidirish tanlash
amali yetarli darajada tezlatish uchun ma‟lumotlarni berilgan maydon
bo„yicha indeksatsiya qilish ishlatiladi. Indekslarni bitta yoki bir nechta
maydon bo„yicha bajarish mumkin.
Indeks komandasini ko„rinishi:
|
| |
Required Attribute Values

- 87 -
An implied default is one that doesn’t have to be explicitly defined: The parser is told to
pass on a blank value to the XML application and let it decide what to do next. In doing
so, you give yourself as an application developer more flexibility (and responsibility).
Here’s how you assign an implied default to an attribute.
#IMPLIED
>
Essentially, we’ve told the parser that a person element has a gender attribute of type
CDATA and that no value is supplied; therefore, let the XML application decide what to
do next (for example, issue an error or toss in a default value). Thus, although the parser
doesn’t mark it as an error, the XML application can if the developer wants it to.
Fixed Attribute Values
Attributes with fixed defaults completely define an attribute and do not allow any changes
to the attributes values in the XML document. If the attribute value in the XML document
is left blank, the parser passes the specified default value to the parser. If the attribute
has a value other than that specified, the parser reports an error. Finally, if the attribute
value in the document matches the specified value, no error is detected, and the
specified value is passed on to the application.
Here’s how to fix an attribute:
#FIXED
"Happy">
This tells the parser that by default every person element’s mood attribute
must
be Happy
(wouldn’t that be great!) Thus, there are two possible ways of representing the person
element:
or
In both cases, the XML parser tells the XML application the same thing—that the person
element’s mood attribute value is happy.
Калит сўзлар - Toshkent davlat texnika universiteti xalqaro ilmiy-texnik anjuman

МЕЖДУНАРОДНАЯ НАУЧНО-ТЕХНИЧЕСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ ЭЛЕКТРОМЕХАНИЧЕСКИХ И
ЭЛЕКТРОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ
134
РҚМ йўқ
Чегараланган қувватли РҚМ
бўлганда
Чексиз қувватли РҚМ
бўлганда
Р
Юқоридаги имкониятларни амалга ошириш учун FACTS қурилмалари
тармоққа кетма-кет,параллел ва комбинацияланган ҳолатда уланиши мумкин.
Умуман олганда, FACTS технологияси муайян назорат вазифаси шартларига
қараб ҳар хил тузатувчи ҳаракатларни олишга имкон беради.
FACTS технологиясининг асосий имкониятлари қуйидагилар:кучланишни
бошқариш(ростлаш),нагрузкани симметриклаш,динамик турғунлик чегарасини
ошириш,муддатли
ўта
кучланишларни
чеклаш,реактив
қувватни
компенсациялаш,ЭУЛ нинг ўтказиш қобилятини ошириш ва бошқалар.
Қуйида FACTS технологиясининг имкониятларидан бир қанчасини кўриб
ўтамиз:
Литература - Toshkent davlat texnika universiteti xalqaro ilmiy-texnik anjuman

МЕЖДУНАРОДНАЯ НАУЧНО-ТЕХНИЧЕСКАЯ КОНФЕРЕНЦИЯ
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ ЭЛЕКТРОМЕХАНИЧЕСКИХ И
ЭЛЕКТРОТЕХНОЛОГИЧЕСКИХ СИСТЕМ
114
1. Блинов А.С. и др. Современные энергосберегающие электротехнологии.
Учебное пособие для ВУЗов. С – П.: 2000г. 586 стр.
2. Свенчанский А.Д. Промышленные печи. М.: Энергия, 1982г. 328 стр.
3. Кручинин А.М. и др. Автоматическое управление электротермическими
установками. Учебное пособие для ВУЗов. М.: Энергоатомиздат, 1990. 416 с
4. Хашимов А.А. Фазовый метод регулирования. Статья Вестник ТашГТУ.2004г.
АВТОМАТИЗАЦИЯ УПРАВЛЕНИЯ ЭЛЕКТРИЧЕСКОЙ ПЕЧЬЮ
доц. Пулатов А.О., доц. Туляганов М.М. , асс. Махмудов Н.З., Атабаев Д.Д.
ТашГТУ, ЭЭФ, Узбекистан,
Аннотация.
Сегодня мировая промышленность стремительно развивается,
промышленные предприятия и производство невозможно представить без
тиристорных схем управления. Тиристорные схемы отличаются от других
устройств надежностью и высоким КПД. Эти качества вместе с низкой ценой,
малыми габаритами, простотой использования, экономической эффективностью
делают тиристорный регулятор оптимальным решением задач управления в
современных системах промышленной автоматизации.
Annotatsiya.
Hozirgi kunda dunyo sanoati shiddat bilan rivojlanayapti, sanoat
korxonalarini, ishlab chiqarishni tiristorli sxema boshqaruvlarisiz tasavvur qilib bo`lmaydi.
Tiristor sxemalari ishonchliligi va yuqori samaradorligi tufayli boshqa qurilmalardan ajralib
turadi. Ushbu fazilatlari, past narxi , o`lchamlari kichikligi, ishlatish qulayligi, iqtisodiy
samaradorligi bilan birgalikda tiristor boshqaruvchisini zamonaviy sanoat avtomatlashtirish
tizimlarida boshqaruv muammolari uchun optimal yechimga aylantiradi.
Nazorat uchun savollar - Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza

|
Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza
|
bet | 10/10 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 58,34 Kb. | | #135587 |
Bog'liq 1-mavzu 2s nazariy (1)Nazorat uchun savollar:
1. DTS qachon qabul qilingan?
2. DTSda o‘quvchilar bilimi qaysi parametrlar bilan o‘lchanadi?
3.O‘quv dastur nima?
4.Dasturning asosiy qismi necha bo‘limdan iborat? Har bir bo‘limchi?
5. O‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidentining qaysi qarorida axborot kommunikatsion texnologiyalari asosida metodik qo‘llanmalar yaratilishi rejalashtirilgan?
Elektron kontentni tuzuvchi:
S.S.To’rayeva – BVXTXQTMOH markazi Maktabgacha, boshlang‘ich
va maxsus ta’lim metodikasi kafedrasi o‘qituvchisi
|
| |
Dars mavzusi: d va t - N. B. Adizova, R. X. Jumayev, R. A. Qo‘ldoshev, S. R. Ismatov ona tili o‘qitish metodikasi

168
4.4. 2-sinfda husnixat darslarini rejalashtirish
Vatanimiz mustaqilligining dastlabki kunlaridan boshlaboq jamiyatni isloh
qilish va yangilash jarayonining eng muhim bo‘g’ini, jamiyatdagi demokratik
o‘zgarishlarning, iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishning,
Respublikani jahon
hamjamiyatiga integratsiyalashuvining zarur va majburiy sharti sifatida
ta’lim sohasini isloh qilish siyosati izchillik bilan amalga oshirilmoqda.
Xalq ta’limi vazirligining buyrug’iga asosan DTS, o‘quv dasturlari
ekspertizadan o‘tkazildi va shu xulosa asosida umumiy o‘rta ta’limning
yangi
tahrirdagi Davlat ta’lim standarti, modernizatsiya qilingan o‘quv dasturlari
tayyorlandi va tajriba – sinovdan o‘tkazilib, ayni damda amalga tatbiq
etilmoqda.
«O‘zbekiston Respublikasida umumiy o‘rta ta’lim to‘g’risida»gi
Nizomda ta’kidlaganidek: «Boshlang’ich ta’lim, o‘qish yozish, sanash, o‘quv
faoliyatining asosiy malaka va ko‘nikmalari,
ijodiy fikrlashi, o‘zini o‘zini
nazorat qilish o‘quvi, nutq va xulq-atvor madaniyati, shaxsiy gigiyena va
sog’lom turmush tarzi asoslarining egalab olishlarini ta’minlashga da’vat
etilgan».
Boshlang’ich ta’lim bosqichi oldiga qo‘yilgan vazifalarning bajarilishini
nazorat qilish ta’lim standarti orqali amalga oshiriladi. Ta’lim standarti asosida
davlat boshlang’ich sinf o‘quvchilaridan standartga belgilab qo‘yilgan
ko‘rsatkichlarga erishishni talab qiladi va o‘z
navbatida, bu ko‘rsatkichlarga
erishish uchun zarur bo‘lgan ta’limiy xizmatlar va vositalar bilan ta’minlaydi.
Boshlang’ich ta’lim standarti ta’lim sohalariga qo‘yilgan standart
ko‘rsatkichlarni mujassamlashtiradi. Standartning mezon va parametrlarini
ta’lim sohalariga belgilab qo‘yilgan ta’lim standartining ko‘rsatkichlari
tashkil etadi. Ta’lim sohalari bo‘yicha ta’lim natijasining sifati xuddi mana shu
ko‘rsatkichlarga asoslangan holda aniqlanadi. Bu o‘rinda belgilab qo‘yilgan
ko‘rsatkichlar umumlashtiriladi hamda aniq o‘lchov biriliklarida ifodalanadi.
169
Boshlang’ich ta’lim bosqichida o‘quvchining ona tili ta’limi
sohasi
bo‘yicha tayyorgarlik darajasiga qo‘yiladigan talablar quyidagi uch parametrli
standart mezon orqali aks ettriladi: o‘qish texnikasi, og’zaki fikrni va matn
mazmunini anglash hamda fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi.
Fikrni yozma shaklda bayon etish malakasi murakkab jarayon bo‘lib, ona
tili ta’limining maqsadi shu parametrda mujassamlashadi va o‘quvchi
tomonidan yaratilgan matnda aks etadi.
2-sinf o‘quvchilarining o‘zlashtirishi zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va
malakalar quyidagilar:
Boshlang‘ich ta’limda - Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza

|
Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza
|
bet | 2/10 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 58,34 Kb. | | #135587 |
Bog'liq 1-mavzu 2s nazariy (1)Boshlang‘ich ta’limda – o‘quvchilarning savodxonligini ta’minlash, og‘zaki va yozma nutqida adabiy nutq me’yorlariga rioya qilishni shakllantirishdan iborat.
Yangi tahrirdagi o‘quv dasturidagi o‘zgarishlar. 1-4-sinflarda “Iqtisod va soliq alifbosi” fanining sodda elementlari ona tili fani mazmuniga, ya’ni mavzular kesimida ham singdirib o‘qitilishi ko‘zda tutilgan.
Shuningdek, 1-4-sinflarda Ona tili fani chuqur o‘rganiladigan ixtisoslashtirilgan davlat umumta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini takomillashtirish, ta’lim sifati va samaradorligini oshirish, o‘quvchilardagi qobiliyat va iste’dodni yanada kamol toptirish uchun ixtisoslikka yo‘naltirilgan o‘quv dasturi kompetensiyalarni shakllantirishga yo‘naltirilgan o‘quv dasturiga moslashtirildi. Bunda yillik o‘quv soatlari A1 bosqichda 608 soat bo‘lsa, A1+ bosqichda esa 680 soatni tashkil etadi.
O‘rta umumiy ta’lim mazmunida uzviylikni ta’minlash maqsadida 2017 yilda tasdiqlangan o‘quv dasturida 3-sinf ona tili fani mazmunida “Asos”, “Asosdosh so‘zlar” mavzulari “Asos”, “Asosdosh so‘zlar” mavzulariga o‘zgartirildi.
Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, so‘zlash, o‘qish, yozish): mavzu doirasida o‘qituvchi nutqini va sodda audio (multimedia ilovalari) matnlarni va topshiriqlarini tinglab tushuna oladi;
ko‘rgan rasmlari va o‘qib eshittirilgan matn yuzasidan o‘qituvchi yordamida suhbatga kirisha oladi, nutq jarayonida o‘zlashtirgan yangi so‘zlarni og‘zaki nutqda qo‘llay oladi. Nutq va matnning gaplardan tuzilishi, matnni mazmunan bog‘langan gaplardan tuzilishini aytib bera oladi;
kishilarning his-hayajonini bildirgan gaplarni, gaplarni mazmuniga ko‘ra farqlaydi, oxiridagi nuqta, so‘roq va undov belgilariga qarab o‘qiy oladi, ajrata oladi, gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va ifodali o‘qiy oladi;
gapni bosh harf bilan boshlab yoza oladi, rasmlarga qarab gap tuzadi va yoza oladi, harflarni yozuvda imlo va husnixat qoidalariga amal qilgan holda harflarni bir-biriga ulab, ko‘chirib, namunaga qarab yoza oladi. Bir mavzu doirasidagi savollarga javob yoza oladi, 15-20 so‘zli diktant yoza oladi.
|
| |
A1+  
Nutq o‘stirish (1 soat)

|
A1+
Nutq o‘stirish (1 soat)
|
bet | 4/10 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 58,34 Kb. | | #135587 |
Bog'liq 1-mavzu 2s nazariy (1)A1+
Nutq o‘stirish (1 soat)
Husnixat (1 soat)
NUTQ O‘STIRISh. Matn. Matnning o‘zaro mazmunan bog‘langan ikki va undan ortiq gaplardan tuzilishi. So‘roqlar yordamida matnni qismlarga bo‘la olish. Kichkina matnga va matn qismlariga sarlavha qo‘yish.
Bayon haqida tushuncha. Matnni savollar yordamida qayta hikoya qilish. Uncha katta bo‘lmagan matn yuzasidan uch-to‘rt so‘roq gaplardan tuzilgan reja asosida bayon yozish.
Rasmlarga qarab savollar yordamida gaplar tuzish va uni imloviy tayyorlikdan so‘ng yozish. O‘qituvchi rahbarligida bir mavzuga oid bir necha gap tuza olish. Bolalarning o‘yinlari, o‘qishlari, qiziqishlari haqida kichik hikoya tuzish.
3-sinf. O‘quvchilarda shakllangan fanga oid kompetensiya elementlari:
Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, so‘zlash, o‘qish, yozish):
o‘qituvchi nutqini video va audio (multimedia ilovalari) matnlarni va topshiriqlarini tinglab tushuna oladi;
rasmlar asosida va o‘qib eshittirilgan matn yuzasidan suhbatga kirisha oladi;
nutq jarayonida o‘zlashtirgan yangi so‘zlarni og‘zaki nutqda qo‘llay oladi;
mashq matnidagi so‘zlarni qo‘shib, gap ohangiga rioya qilgan holda ravon va ifodali o‘qiy oladi;
gapning bosh va ikkinchi darajali bo‘laklari va gaplarning ifoda maqsadga ko‘ra turlarini biladi, gapda so‘zlarni o‘zaro bog‘lab kichik matn yoza oladi, matn qismlariga sarlavha qo‘ya oladi, matnning kirish qismi, asosiy fikr, oxirgi xulosa qismlarini topa oladi;
shaxs va narsani bildirgan otlarga, yasama otlarga, shaxs va narsalarning belgisini bildirgan so‘zlarga, shaxs va narsalarning miqdori, tartibini va harakatini bildirgan so‘zlarga, bo‘lishli va bo‘lishsiz fe’llarga mos so‘zlarni topib yoza oladi;
-la, -illa (-ulla) fe’l yasovchi qo‘shimchalari bilan fe’l yasay oladi;
savollarga yozma javob yoza oladi, matndagi gaplarni mazmunan o‘zaro bog‘lay oladi, xatboshiga, imlo va husnixat qoidalariga amal qila oladi, tabriknoma, qisqa xatlar va 50-60 so‘zli diktant yoza oladi.
|
| |
Josh:
Great! I love curry. Can you give me the teacher’s 
phone number?
Lily

261
WORKBOOK ANSWER KEY AND AUDIOSCRIPTS
READING
1
They met after one girl found a balloon with a message
from the other girl.
2
a
7
c
4
d
2
e
8
f
5
g
3
h
6
LISTENING
1
2, 3, 5, 6
2
1
b
2
d
3
e
4
f
5
c
6
a
Sam:
How was your holiday, Jack?
Jack:
Oh, it was OK. Cornwall’s a beautiful place. But the
weather was really bad.
Sam:
Oh, no! Was it bad every day?
Jack:
Well, we got to Cornwall on Saturday morning. It was
OK for the first hour, but then it started raining. It rained all
day. We sat on the beach holding umbrellas. We didn’t have
much fun!
Sam:
What about on Sunday? Was the weather any better then?
Jack:
No, it was worse. It was really cold and windy on
Sunday. We stayed in the hotel all day. We played some
games but it wasn’t very interesting.
Sam:
Really? What about the next day? Did you leave the
hotel on Monday?
Jack:
Yes! We went out on Monday morning. It was sunny that
day. But it wasn’t very warm, so we didn’t swim in the sea.
Sam:
Was Monday the only sunny day?
Jack:
Yes, it was! On Tuesday, it was foggy. We went to
the town to go shopping but we couldn’t see the sea. On
Wednesday, it was very cloudy but we had a meal in a nice
restaurant. We enjoyed that day because it wasn’t raining.
Sam:
Your last day was Thursday, wasn’t it?
Jack:
Yes, that’s right. Guess what happened that day.
Sam:
What?
Jack:
It snowed!
Sam:
In May?
Jack:
Yes, in May! We’re never going to Cornwall again!
WRITING
116 - Efl prepare Teacher's Book Grade 8

|
Efl prepare Teacher's Book Grade 8 Pdf ko'rish
|
bet | 102/255 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 18,95 Mb. | | #263803 |
Bog'liq {teacherscom library} EFL Grade 8 TB11
116
Answers
Wild animals: bear, chicken, duck, elephant, insect, lion,
monkey, mouse, rabbit, rat
Farm animals: chicken, duck, insect, rabbit
Pets: insect, mouse, rabbit, rat (also accept other animals if
students can justify their answer)
Students’ own answers
3
Ask the class ‘Can an elephant help people?’ (
yes
)
‘How?’ (
by moving heavy objects
) and invite a brief class
discussion. Then, encourage the students in pairs to ask
these questions about the other animals in Exercise 2.
Answers_Students’_own_answers_4'>Answers
Students’ own answers
4
First, ask the students to look at the photos at the top of
page 95 and identify the two animals they can see (
two
black bears and a mountain lion
) and the kind of animals
they are. Then, ask them to guess which animal helped
Jack before they read the story.
Answers
wild animals
the mother bear
5
Ask the students to think of a good title for the story
before they look at the three options (1–3).
Answers
2
6
Encourage the students to try to answer the questions
before they read the story again.
FAST FINISHERS
Put the fast finishers into pairs. Student A is Jack and
Student B is a friend. Jack should tell his friend what
happened and his friend should show interest (e.g.
Really?
No?
) and ask more questions (e.g.
What did you do next?
Were you scared?
).
Answers
1 It was May / spring.
2 No, it was a place he knew well.
3 He saw three.
4 No, it wasn’t.
5 A mountain lion jumped onto his back.
6 The mother bear was larger.
7 The bear pulled the lion off his back.
8 The lion ran away.
The Reading text is recorded for students to listen and read.
|
| |
Lingvistik kompetensiya - Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza

|
Ona tili fanini o‘qitish metodikasi 1- ma’ruza
|
bet | 3/10 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 58,34 Kb. | | #135587 |
Bog'liq 1-mavzu 2s nazariy (1)Lingvistik kompetensiya: o‘zbek tilida nutq tovushlarini to‘g‘ri talaffuz qila oladi, so‘zlarni talaffuz me’yorlariga rioya qilagan holda bo‘g‘inlab ko‘chirish qoidasiga rioya qila oladi, mavzuga oid so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay oladi, tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llay oladi.
2-sinf. O‘quvchilarda shakllangan fanga oid kompetensiya elementlari:
Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, so‘zlash, o‘qish, yozish):
o‘qituvchi nutqini, video va audio (multimedia ilovalari) matnlarni va topshiriqlarini tinglab tushuna oladi;
rasmlar asosida va o‘qib eshittirilgan matn yuzasidan suhbatga kirisha oladi;
nutq jarayonida o‘zlashtirgan yangi so‘zlarni og‘zaki nutqda qo‘llay oladi;
mashq matnidagi so‘zlarni qo‘shib, gap ohangiga rioya qilib ravon va ifodali o‘qiy oladi;
shaxs va narsaning sanog‘ini bildirgan so‘zlar nechta?, qancha? so‘roqlariga, shaxs va narsaning tartibini bildirgan so‘zlar nechanchi? so‘rog‘iga javob bo‘ladigan so‘zlarni, bir mavzu doirasidagi savollarga javob yoza oladi;
3-4 ta gapdan iborat ijodiy matn yarata oladi;
rasmlar asosida qisqa matn tuza oladi, xatboshiga, imlo va husnixat qoidalariga amal qila oladi.
Lingvistik kompetensiya:
o‘zbek tilida nutq tovushlarini to‘g‘ri qo‘llay oladi;
talaffuz me’yorlariga rioya qila oladi;
bo‘g‘in ko‘chirish qoidasiga rioya qila oladi;
mavzuga oid so‘zlarni og‘zaki va yozma nutqda qo‘llay oladi;
tinish belgilarini to‘g‘ri qo‘llay oladi;
30-40 so‘zli diktant yoza oladi.
A1+
Nutqiy kompetensiya (tinglab tushunish, so‘zlash, o‘qish, yozish):
mashq va topshiriqlardagi axborotni tushuna oladi;
mashq va topshiriqlarda berilgan matnni orfoepiya qoidalariga rioya qilib ravon o‘qiydi;
4-5 ta gapdan iborat ijodiy matn yarata oladi.
Lingvistik kompetensiya:
nutqda so‘zlarning grammatik shakllaridan to‘g‘ri foydalana oladi;
35-45 so‘zli diktant yoza oladi.
|
| |
Texnologiyasi - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasiBog'liq farmatsevtik texnologiya Texnologiyasi: Hovonchada 4 g oltingugurt, 2 g glitserin bilan maydalanadi. So‘ng qolgan
glitserin va suv qo‘shib shisha idishga chayib quyiladi. 10 ml 90% li etanol va oxirida
suspenziyaga 0,4 g kaliyli sovun qo‘shiladi va yaxshilab chayqatiladi.
Rp.: Extr. Belladonnae 0,15
Phenylii salicylatis 2,0
Aquae Menthae 150 ml
M.D.S. 1 osh qoshiqdan kuniga 3 mahal ichilsin.
Pasport: Belladonna quyuq ekstrakti eritmasi 0,3
Fenilsalitsilat 2,0
Jelatoza 1,0
Yalpizli suv 150 ml
V umumiy=150ml
Texnologiyasi:Silindrga 150 ml yalpiz suvi, 0,3 g tomchilab quyuq ekstrakt eritmasi
solinadi. Hovonchada 2 g fenilsalitsilatni 16-20 tomchi 95% li etanol bilan maydalanadi, unga
1,0 g jelatoza qo‘shib aralashtiriladi. Uning ustiga 1,5 ml eritma qo‘shib pulpa hosil qilinadi.
So‘ng 30 ml eritma qo‘shib uni shisha idishga quyiladi. qolgan eritma oz-ozdan qo‘shib chayib
quyiladi.
Suspenziyani tvin — 80 va PVS bilan barkarorlash mumkin. Buning uchun 0,2 g tvin - 80,
2 g PVS kerak bo‘ladi. 10 ml suvda 0,2 g tvin —80 eritib olinadi. qolgan suvda (85 ml)
yordamchi idishda PVS eritiladi. Hovonchada 2 g sulfadimetoksin 1 ml tvin - 80 eritmasi bilan
maydalanadi. So‘ngra unga 25 — 30 ml PVS eritmasidan qo‘shib yaxshilab aralashtiriladi va
beriladigan idishga solinadi. Hovoncha tagida qolgan poroshokka qolgan tvin - 80 va PVS
eritmasi qo‘shib aralashtiriladi va yana beriladigan idishga quyiladi. Oxirida 5 ml natriy benzoat
eritmasi solinib «Ichish uchun», «Ishlatishdan oldin chayqatilsin» deb yozilgan yorliq
yopishtiriladi.
Mikstura suspenziyalarni saqlash va berish
Mikstura suspenziyalar faqat yangi tayyorlanib bemorga beriladi. Hamma turdagi
suspenziyalarga "Ishlatishdan oldin chayqatilsin" degan yorliq yopishtiriladi. Bemorga
beriladigan idish rangsiz shishadan tayyorlangan bo‘lib, chayqatilganda undagi hosil bo‘lgan
narsani ko‘rish mumkin bo‘ladi. Mikstura suspenziyalar salqin joyda saqlanadi.
To‘gri tayyorlangan va saqlangan miksturalar o‘z dispersligini ko‘rsatilgan bir necha kun
davomida (3-4 kun) yo‘qotmaydi.
|
| |
Ba‘zi gidrofob suyuqliklarni emulgirlashga kerak bo‘ladigan emulgatorlarning

25
Ionogen emulgatorlar Ionogen emulgatorlar deb, anionli yoki kationli sirt-faol moddalarga aytiladi. Birinchisi
suvda parchalanib, manfiy zaryadga, ikkinchisi esa musbat zaryadga ionlashadi. Bu guruhlarning
oddiy emulgatorlari sovun (anionli SFM) va ammoniy asosi hosilalariga (kationli SFM) —
linimentlar va surtma dorilar bo‘limlarida kengrok to‘xtab o‘tiladi.
Elimlar dorixonadagi emulsiyalarni tayyorlashda juda keng qo‘llaniladi. SHilimshiq va
pektin moddalar ham ishlatiladi. bo‘lar o‘z xossasi bilan poliarabin kislotasi tuzi va poliuron
kislotasi bo‘lgani sababli anion faol emulgatorlarga kirishi kerak edi, ammo bu moddalarning
yuqori emulgirlash xususiyati bo‘lishi, zarrachalarning ustki qismida ximoya parda hosil qilishi,
ikki qavatli elektr katlamining bo‘lishi ionlanadigan guruhlarga kirishini isbotlaydi.
Yelimlar Yelimlardan hosil bo‘lgan parda fazalararo taranglikni kamaytirib, mustahkam himoya
pardasini tashqil qiladi.
Arab yelimi — (Gummi arabicum). Bu emulgator Afrika akatsiyalaridan olingan
mahsulot. Yuqori navi — sargish yarim tinik bo‘laklardan iborat. Yomon navi juda bo‘yalgan va
ifloslangan (tuproq, po‘stloq va shox bo‘laklari) bo‘ladi. Arab yelimining 1 qismi 2 qism suvda
sekin eriydi va quyuq yopishqoq eritma hosil qiladi. Dorixonada ishlatiladigan emulsiyalarni
tayyorlashda eng kadimgi emulgator hisoblanadi. Elimlarning naviga qarab emulgirlash
xususiyatini bilish mumkin. YUqori navi 64% tomchilar diametri 2,5 mkm li yuqori
disperslangan emulsiyalarni hosil qiladi. Emulsiya hosil qilish uchun 10 qism yog‘ga 5 qism
yelim olinadi.
O‘rik yelimi— (Gummi armeniacae) Z. M. Umanskiy tomonidan taklif qilingan. O‘rik
elimi daraxtlarning tanasi va po‘slog‘i yorilishidan hosil bo‘ladi. O‘rta Osiyoda ko‘p miqdorda
uchraydi. 1961 yildan davlat (X) farmakopeyasiga kiritilgan elim ok yoki sargish, qattiq, mo‘rt
bo‘lakchalardan iborat bo‘lib, ushatilganda notekis bo‘lakchalar hosil qiladi. Emulgator sifatida
arab elimi o‘rnini bosuvchi suvda yaxshi eriydigan oq kukun holidagi modda. 10 qism yog‘ga 3-
4 qism elim olinadi.
Tragakant — (Gummi Tragacanthae).
25
Allen L., Ansel H. Pharmaceutical Dosage Forms and Drug Dilevery Systems he 10th
ed. Philadelphia-Baltimore-NY, 2014.(365 s)
Juda kuchli emulgator. 20 g yog‘ga 2 g tragakantning mayda poroshogidan olish mumkin.
Tayyorlangan emulsiyada yog‘ mazasi saqlanganligi sababli, bu emulgator kam ishlatiladi
(dispers darajasi kam). Tragakant bilan arab elimini birgalikda ishlatish maqsadga muvofik. Bu
emulgator farmatsevtika amaliyotida yuqori dispersli turg‘un emulsiya hosil qiladigan eski
murakkab emulgator.
Emulsiyalarning turg‘unligi va qatlamlarga ajralishi

Emulsiya turlarining o‘zgarishi, ya‘ni moyning suvdagi, suvning moydagi emulsiya
turlarini bir-biriga almashinishini amaliyotda kuzatish mumkin. Bu holat asosan emulsiya
tarkibiga biron-bir modda qo‘shilishi asosida yoki bu emulsiyalar saqlash sharoitining o‘zgarishi
natijasida ro‘y beradigan holatdir.
Misol: moyning suvdagi emulsiya turlari yog‘ kislotalaridan oleat natriy tuzi bilan
turg‘unlashtirilgan.
Emulgator sifatida olingan oleat natriy suvda yaxshi eriganligi tufayli to‘gri turdagi
emulsiyaning turg‘unligini saqlaydi. Agar shu emulsiyaga biron-bir og‘ir metall tuzlaridan ta‘sir
ettirilsa, faza almashish xodisasi, ya‘ni emulsiya moyni suvdagi turidan suvni moydagi turiga
aylanadi. Bu xodisaning ro‘y berishiga sabab — oleat natriyni og‘ir metal tuzlari bilan hosil
bo‘lgan tuz suvda erimay moyda yaxshi erishi fazaning o‘zgartirilishiga, ya‘ni moyni muxitga va
suvni fazaga aylantiradi. Qarama-qarshi emulgator qo‘shilganda fazalar o‘zgarishi tez bo‘lmaydi.
Oldin emulsiyaning ikki turi hosil bo‘lib, keyin bitta turg‘unrok turini, ya‘ni emulgator yaxshi
eriydigan muxit barkarorlashadi. Emulsiyalar turlarining o‘zgarishiga olinadigan moddalarning
nisbati ham sababchi bo‘ladi. Ko‘pincha murakkab emulsiyada moyni suvdagi va suvning
moydagi aralashmasi turlari yuzaga keladi.
Suspenziyalar sifatini baholash - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

Reja:
Emulsiyalar ta‘rifi, tasnifi
Emulsiyalarhosil bo‘lish yo‘llari
Emulsiya tiplarini aniqlash usullari.
Emulgatorlar mikdori, GLB ko‘rsatkichlari
Tayanch atama va iboralar: emul‘siya, emulgator, gidrofil-lipofil balance (GLB), suv-
moy, moy-suv, continental, ingliz, Ibn Sino usuli, emulgirlash.
Emulsiya dori sifatida
Dorixona amaliyotida emulsiya deb disperslangan sistemalarni moyning suvdagi turi deb
tushunilib, faqatgina ichish uchun ishlatiladigan dori turiga aytiladi. Vaholanki, emulsiyalar
ichish uchun ham, sirtga ishlatish uchun ham va xatto in‘eksiya tarzida ishlatishga ham
tayyorlanishi mumkin. Suvning moydagi (s/m) emulsiyasi sirtga ishlatish bilan birga, bu turi
boshqa dori shakllarida ham ko‘proq uchraydi. Bu dori turini liniment holida, surtma dori turida
tayyorlanishi va ishlatilishi bu dori turlari bilan bog‘liq bo‘limlarda to‘la yoritiladi.
Emulgirlashda modda maydalanishi tufayli uning bo‘sh sathi ortadi, maydalanish darajasi
ko‘paygan sari sathi osha boradi. Organizmning to‘kimalari va suyuqliklariga tekkan moddaning
sathi qanchalik katta bo‘lsa, bo‘larning o‘zaro ta‘siri shunchalik kuchlidir. SHunday qilib
preparatning kimmati ko‘p vaqtlarda uning maydalanish darajasi (dispersligi) bilan aniqlanadi.
Bundan tashkari ko‘proq disperslangan moddalardagi turli kimyoviy holatlar, bo‘linmagan
moddadagiga karaganda faolroq ravishda boradi. SHuning uchun emulsiya holatida turgan
yog‘lar emulgirlanmagan yog‘larga karaganda me‘da-ichak yo‘lining fermentlari tomonidan
gidroliz holatiga tezrok duchor bo‘ladi. SHuni aytib o‘tish kerakki, bunda yog‘ning bemaza ta‘mi
yo‘qoladi, yog‘larni ichish osonlashadi, ayrim preparatlarning ta‘sirlovchi xususiyati kamayadi
va dozalarga bo‘lish osonlashadi. Emulsiya, ayniqsa bolalar farmakoterapiyasida katta
ahamiyatga ega. Emulsiyalarda sinish ko‘rsatkichi kuchli bo‘lganligi sababli, ko‘rinish jixatdan
sutni eslatadi. Shunga ko‘ra bu dori shakllari nomini kelib chiqish sababi quyidagicha: lotincha
so‘z emulgere — sogish, bundan emulsio, emulsiones — sogilayotgan, emulsum, emulsa —
sogilgan. Oxirgi termin nomi aniqrok belgilangan. Emulsiya — qadimgi dori shakli bo‘lib, 1-
Farmakopeya chop etilgandan buyon rasmiy dori deb hisoblangan.
Emulsiyalarning hosil bo‘lish nazariyasi

shunga o‘xshash polyar bo‘lmagan suyuqliklardan hosil bo‘lishi mumkin). SHunga o‘xshash
suyuqliklar emulsiyalarning ikki turini hosil qiladi (1.4.-jadval):
9.-jadval
Faza
Dispersion
Emulsiyalarning turi va nomi
Muxit
yog‘
suv
Moyning suvdagi emulsiyasi (m/s)- emulsiyaning
birinchi turi yoki to‘g‘ri emulsiya
suv
yog‘
- suvning moydagi emulsiyasi (s/m) – emulsiyasining
ikkinchi turi yoki teskari emulsiyalar
Emulsiya turlari quyidagi usullar bilan aniqlanadi:
Parafinli plastinka usuli: yupka qilib parafin surtilgan shisha plastinkaga bir tomchi
emulsiya tomizganda tomchi parafinga shimilib ketsa, s/m emulsiyasi ekanligi ma‘lum bo‘ladi,
agarda shimilib ketmasa, m/s emulsiyasi bo‘ladi.
Suyultirish usuli: moyning suvdagi emulsiyasiga oz miqdorda suv qo‘shib
suyultirilganda aralashsa — m/s emulsiyasi, moy bilan aralashsa — s/m emulsiyasi bo‘ladi.
Bo‘yash usuli: bunda dispersion muxit bo‘yok bilan bo‘yaladi. Bir tomchi aniqlovchi
emulsiyaning ustiga suvda eriydigan bo‘yok kukunidan, masalan, metilen ko‘ki kukuni solib
mikroskopda ko‘rilsa agarda moyning suvdagi emulsiyasi bo‘lsa dispersion muhit havo rangga
bo‘yalib, bo‘yalmagan yog‘ tomchilari shar shaklida ko‘rinadi, aksincha suvning moydagi
emulsiyasi bo‘lsa, dispersion muxit bo‘yalmagan bo‘lib, tomchi ustida xavo rang kukun ko‘rinib
turadi.
V. Mustaqil ta`lim va mustaqil ishlar

|
V. Mustaqil ta`lim va mustaqil ishlar Pdf ko'rish
|
bet | 403/436 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 7,28 Mb. | | #149752 |
Bog'liq farmatsevtik texnologiya V. Mustaqil ta`lim va mustaqil ishlar
5-semestr
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
1. Davlat farmakopeyasi. Tarixi. Tuzilishi. “Farmatsevtik texnologiya”da qo‘llaniladigan
terminlar.
2. Dorixona sharoitida dori ishlab chiqarish qoidalari.
Poroshoklar texnologiyasida
qo’llaniladigan asbob uskunalar, ishlash prinsipi.
3. Dorilarni og‘irlik bo‘yicha dozalarga bo‘lish. Maydalash va aralashtirish asbobi. Elaklar va
maydalik darajasi. Havoncha o’lchamlarining maydalash jarayoniga ta’siri.
4. Dorixona sharoitida kukunlar tayyorlashning alohida hollari.
5. Dorivor moddalarni terapevtik samaradorligiga ta’sir etuvchi omillar.
6. Dorilarni hajm bo‘yicha dozalarga bo‘lish. Standart tomchi o’tkazgichlar. Tomchi jadvali.
Pipetka, byuretka va boshqa o’lchov asboblari.
7. Eritmalar texnologiyasida qo’llaniladigan asbob uskunalar, ishlash prinsipi.
8. Eruvchanlik haqida tushuncha. DF bo’yicha eruvchanlikni aniqlash.
9. Tozalangan suv. Distillyator haqida tushuncha.
10. Suyuqliklarni qadoqlovchi asboblar.
11. Suyuq dori turlari. SDSh uchun dorixat yozish namunasi. Sirtga qo‘llaniladigan suyuq dori
turlari. Suyuq dori turlarini tayyorlashda ishlatiladigan erituvchilar.
12. Suvli eritmalar, tavsifi, tasnifi, tayyorlanish bosqichlari. Ichish uchun ishlatiladigan suyuq
dori turlari.
13. Byuretka moslamasi sxemasi. Konsentrlangan eritmalarni tayyorlash usullari, ular yordamida
murakkab miksturalar tayyorlash.
14. Byuretka moslamasida qo’llaniladigan konsentratlar ro’yxati.
15. Standart farmakopeya suyuqliklarini tayyorlash. Rasmiy suvli eritmalar og’irligi va og’irlik-
hajm konsentratsiyasi orasida bog’liqlik.
16. Suspenziyalar texnologiyasida ishlatiladigan stabilizatorlar, tabiiy va sun’iy stabilizatorlar
haqida.
17. Suspenziyalar texnologiyasida ishlatiladigan yordamchi moddalar.
18. Birlamchi emulsiyalarni tayyorlash usullari.
|
| |
Sellyuloza va uning hosilasi - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

EMULGATOR T-2. Diefir triglitserin.
Mumga o‘xshash qattiq och jigar rang. Glitserinni 16-18 uglerod atomli moy kislotalari
bilan 200°S da eterifikatsiya qilinishi natijasida olinadi. Ionogen bo‘lmagan SFM ning afzalligi
emulgirlash xususiyatini o‘ziga xosligida. Emulgatorning balanslangan molekulasi birorta fazada
erigan holda bo‘lmasdan fazalararo sathda tarqalgan bo‘ladi. Emulgator T-2 molekulasini yaxshi
balanslangan deyish mumkin, chunki 100 ml turg‘un 10% emulsiyaga faqatgina 1,5 g. T-2
sarflanadi. Ionogen emulgatorlar uchun ham balanslanganlik qoidasini tatbiqqilish mumkin.
Balanslanish birinchidan, uglerod qatorining o‘zunligiga, ikkinchidan, ionogen guruhining suvga
o‘xshashligiga qarab aniqlanadi.
Amfoter xususiyatli emulgatorlar
Bu guruh emulgatorlari oksil moddalardan hosil bo‘lgan. SHuning uchun ular pHi muxit
xususiyatiga qarab nordon va ishqoriy turlariga bo‘linadi.
Jelatoza — (Gelatosa) — jelatinani suv bilan 1:2 nisbatda, avtoklavda 2 soat davomida 2
atm. bosimida to‘liqsiz gidroliz natijasida hosil bo‘lgan modda. Jelatinani shu usul bilan
ishlanganda elimlash xususiyati yo‘kolib, emulgirlanish xossasi qoladi. Jelatozaning yaxshi navi
arab elimiga tenglashadi. Jelatoza 1931 yilda M. G. Volpe tomonidan taklif qilingan.
Kazein, kazeinat natriy, quruq sutdan tayyorlangan emulsiya mikroorganizmlar uchun
yaxshi muxit bo‘lgani sababli, ayniqsa yoz kunlarda tez buziladi. quruq sut tarkibidagi
kazeinogen, albumin va globulinlar emulgirlash xususiyati bo‘lgan moddalar hisoblanib, uni
emulgator sifatida ishlatish mumkin. Amfoter emulgatorlar asosan o‘simlik va xayvonlardan
olingan bo‘lib, ular tarkibida fosfatidlar ko‘p. Bu sifat emulgatorlar nafaqat farmatsevtika, balki
oziq-ovqat sanoatida ham keng qo‘llaniladi.
O‘simlik shilliqlari - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasiBog'liq farmatsevtik texnologiya O‘simlik shilliqlari — bu polisaxaridlarga yakin bo‘lgan moddadir. SHilimshiqlar (slizi)
o‘simlik organizmining qayta tugilishi jarayonida hosil qiluvchi epidermis qavatining "
shilliklanishi " natijasida gulxayri ildizidan, salep tugunagidan va suvda o‘sadigan o‘simlikni
xujayra oraligidagi moddalardan tashqil topgan. Suvda bo‘kishi bilan yopishqoq shilimshiq
eritma hosil bo‘ladi. Salep shilligi yaxshi emulgirlash xususiyatiga ega.
Salep shillig‘i — Salep shilligi yuqori stabillash xossasiga ega. 10 g yog‘ni emulgirlash
uchun 1 g salep kukunidan olinadi. 1 g salepni suvda eritib oldin shilimshiq tayyorlanadi. So‘ng
uni emulgator sifatida ishlatiladi.
Pektin modda — o‘simliklarda pektin moddalar juda keng tarqalgan: sabzavotlar,
mevalar, barglar, urug‘larda va ildizlarda.
Ular hujayra devorining tarkibiga kiradi va yon hujayralarni o‘zaro biriktiradi. Pektin
moddalarning yana o‘ziga xos xususiyatlari uni kuchli jelatinli xossasidir. Pektin moddalar
yuqori molekulali moddalar hisoblanadi. Ularning tuzilish asosi — qisman metil spirtining
poligalakturon kislota bilan efirlangani.
Pektin — (Pectinum). Bu modda ozik-ovkat sanoatida ishlatilgan. 1933 yildan A. L.
Katalxerman tomonidan dorixonada emulgator sifatida qo‘llaniladi. Pektinning faol jelatinli
xususiyatini pasaytirish uchun o‘rik elimi bilan 1:1 aralashmasidan foydalanish kerak.
Ionogen bo‘lmagan emulgatorlar
Ionogen bo‘lmagan SFM sirt-faol moddalar — bu moddaning molekulalari dissotsilanishi
qobiliyatiga ega emas. Ularning difil guruhlaridagi kutbli guruhning o‘rnida gidroksil va efir
guruhlari bo‘lishi eruvchanlik xossasini oshiradi. Ionogen bo‘lmagan emulgatorlarning xozirgi
davrdagi ro‘yxati anchagina. Bu emulgatorlar asosan liniment va surtma dorilar ishlab
chiqarishda ishlatiladi.
Kraxmal — dorixonada emulsiya tayyorlashda kraxmal elimini turg‘unlashtirish
xususiyati yomon emas.
N. G. Goyman tomonidan 1939 yilda dorixonada tayyorlanadigan emulsiyalar uchun taklif
qilingan. 10 g yog‘ni emulsiyalash uchun 5 g kraxmal elimi ishlatiladi. Kraxmalning quruq
massasining ko‘p tarkibiy qismi (97,3-98,9%) polisaxaridlar, qolgani aralashmalar: oqsil
moddalar (0,28-1,5%), kletchatka (0,2-0,6%) va kul moddalaridan (0,30-0,62%) iborat. Boshokli
galla o‘simliklaridan olingan kraxmalning tarkibida oz miqdorda yuqori moy kislota va 2-
glitserin–fosfor kislotasi topilgan. Kraxmal zarrachalarining kuchli bo‘kishi va bo‘linishidan
yopishqoq elim gidrozoli hosil bo‘ladi.
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 43

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA
MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TOSHKENT VILOYATI KASBIY TA’LIMNI
RIVOJLANTIRISH VA MUVOFIQLASHTIRISH
BOSHQARMASI
TOSHKENT VILOYATI
AXBOROT TEXNOLOGIYALARI TEXNIKUMI
AXBOROT XAVFSIZLIGI
FANIDAN
MAVZULAR TO‘PLAMI.
Maxsus fan o‘qituvchisi: Bo’riyev Bobur
1-
MAVZU: AXBOROT VA UNING TURLARI.
AXBOROTNING BIT O‘LCHOV BIRLIGI. AXBOROT
XUSUSIYATLARI.
Reja:
1.
Axborot haqida tushuncha, uning turlari, xususiyatlari.
2.
Axborotning tasniflanishi.
3.
Iqtisodiy axborotning ta'rifi va o`lchov birliklari.
4.
Iqtisodiy axbrotning tuzilishi va turkumlanishi.
5.
Iqtisodiy axborotni qayta ishlash jarayonlari.
Axborot xaqida tushuncha, uning turlari, xususiyatlari.
«Axborot» so`zi kutilayotgan yoki bo`lib o`tgan voqеa, xodisalar
to`g`risidagi ma'lumotlarni bildiradi.
Kundalik turmushda har bir mutaxassis turli xil axborotlar bilan ish
yuritadi. Axborot tushunchasi bir qancha fanlarda turlicha izohlangan.
Masalan: falsafada axborot inson ongiga ta'sir etib, ob'еktiv rеallikni aks
ettiruvchi va harakatlantiruvchi katеgoriya sifatida ishlatiladi.
Kibеrnеtika, informatika fanida axborot voqеa - xodisa to`g`risidagi
bilimlarni oshirish yoki noaniqlikni kamaytirish mеzoni sifatida
qo`llaniladi.
Kompyutеrlarni ishlatish faoliyatida esa axborotdan boshqarish
funksiyalarini amalga oshiruvchi ob'еkt sifatida foydalaniladi. Axborot
tushunchasi ma'lumot tushunchasi bilan uzviy bog`langan, lеkin har
qanday ma'lumot axborot bo`lavеrmaydi. Masalan: olma dеsak, bir
nеcha xil ma'noni tushunish mumkin: qizil olma dеganda, mеvaning
ma'lum bir rangi tushuniladi, dеmak barcha ma'lumotlar axborotga
aylanishi uchun voqеa - xodisa to`g`risidagi butun xususiyatlarni
ifodalashi lozim.
Hozirgi kunda barcha axborotlarni nisbiy holda quyidagi turlarga
ajratish mumkin:
tеxnik axborot;
agrobiologik axborot;
siyosiy axborot;
xuquqiy axborot;
iqtisodiy axborot va boshqalar.
|
Biologiya (2) — копия cdr - bet 45

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
Axborot istеmolchilar ro‘yxati ham katta bo‘lib unga, insonlar,
xayvonlar, o‘simliklar, turli hil o‘lchov asboblari kiradi.
Shuning uchun axborot kеng doiradagi tushuncha bo‘lib, jamiki
ob`yеktlar,mavjudodlar, jarayonlar xaqidagi ma`lumotlarni o‘z ichiga
oladi.
Axborot manbalari va istеmolchilarining har hilligi axborot
shaklining turli ko‘rishda bo‘lishiga olib kеldi: bеlgili, matnli va grafik.
Axborotning bеlgili ko‘rinishida asosan bеlgilar - harf, bеlgi, raqam
va boshqalar qo‘llanilib, voqia-hodisolar xaqidagi signallarni uzatishda
foydalaniladi.
Masalan. Svеtoforning yashil chirog’i yo`lovchi va haydochilarning
harakatiga ruxsat bеrilganligini, sariq chiroq kucha harakatini o‘zgarishi
va qizil chiroq esa harakatlanish taqiqlanishi haqidagi ma`lumotlarni
bеradi.
Matnli axborot juda murakkab axborot shakli bo‘lib, bu shaklda
ham harflar, raqamlar, matеmatik bеlgilar qullaniladi. Faqatgina bu
bеlgilar yakka holda emas balki ularning bir nеcha tuzilmalaridan, tartibli
kеlishidan tashkil topadi.
Bеlgi va harflarning o‘zaro bog’lanishida, hamda inson nutqining
matn ko‘rinishida aks ettirilishida matn axborotini ishlatish qulay va kеng
qullaniladi.
Masalan. Ko‘p miqdorda nashr etilgan kitoblar, qo‘llanmalar,
gazеta va ro‘znomalar. Axborot shaklining grafik ko‘rinishi turmush
hayotimizda muhim ahamiyatga va katta axborotlar massiviga ega
bo‘lgan tabiat ko‘rinishlari, foto tasvirlar, rasmlar, chizmalar, sxеmalarni
misol qilishimiz mumkin.
Axborotning na bir og’irligi, na bir gеomеtrik o‘lchami va xеch
qanday ximik yoki fizik hususiyatlar mavjud emas.
Lеkin axborotni mavjud bo‘lishi, saklanishi, uzatilishi uchun biror bir
matеrial-ob`yеkt bo‘lishi zarur. Bunday ob`yеktlar juda ko‘p bo‘lib va
ularning soni taraqqiyot natijasida o‘sib bormoqda.
Xozirgi kunda axborotlarni asosiy tashuvchilari quyidagilardir.
Axborotni uzatishda. Axborotni saqlashda.
Xavo Qog’oz
Suv Ip -gazlama(Tkan)
Elеktr toki Daraxt
Efir Tеmir
|
| |