moliyaviy-iqtisodiy usullar - Energiya va energiya resurslari narxining tuzilishi. Yoqilg’I – energetika resurslarini...

|
Energiya va energiya resurslari narxining tuzilishi. Yoqilg’I – energetika resurslarini me’yorlashtirish. Reja
|
bet | 9/9 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 281,46 Kb. | | #132337 |
Bog'liq ENERGIYA VA ENERGIYA RESURSLARI NARXINING TUZILISHImoliyaviy-iqtisodiy usullar yoqilg’i-energetika resurslari, xo’jalik sub`ektlari tomonidan foydalanish samaradorligini oshirish, ular tomonidan energo va resurslarini tejamlash texnologiyalarini tatbiq etadigan iqtisodiy qiziqtirishlarni amalga oshirish, pul-narx munosabatlarini qo’llashga asoslangan;
ijtimoiy - psixologik uslublar yoki boshqaruvchilarning ongini shakllantirishga yo’nalgan ruhiy rag’batlantirish choralari. Bu tarbiyalash va bilim berish, o’qitish bilan ta`minlash, muloqot jarayonlari ko’ngilli kelishuvlar yo’li bilan amalga oshiriladi.
Energo-tejamkorlikni boshqarishning ma`muriy mexanizmi
Ma`muriy boshqaruvning asosiy instrumentlari quyidagilardir:
- boshqarishning tuzilishini shakllantirish;
- qonunchilikni shakllantirish;
- energetik standart va me`yorlarni shakllantirish;
- energetik menejmentni shakllantirish;
- energetik auditni o’tkazish;
- energetik pasportlash;
-YOER va energiyani ishlatish bilan bog’liq xo’jalik faoliyatini litsenziyalash;
-energo tejamlash soxasida maqsadli dasturlar. Bizning respublikamizda ma`muriy boshqaruvning bu qurollari qanday amalga oshirilishini ko’rib chiqamiz.
Energo tejamkorlikni ma`muriy boshqaruvda asosiy o’rnini me`yoriy huquqiy rostlash egallaydi. Uning ma`nosi energiya ishlab chiqarish va energiya iste`mol qilish jarayonini qatnashchilarini energo samarador tadbirlarini amalga oshirishga rag’batlantirish. Qonunchilik, me`yoriy va boshqa aktlarni ishlab chiqarish va qabul qilishga qaratilgan. Bu aktlar asosiy hujjatlarni o’z ichiga oladi, energiya tejamlash qonunchilik bazasini shakllantiradi:
O’zbekiston Respublikasinig “Energiyadan ratsional foydalanish to’g’risida” 1997 yil 25 aprelda qabul qilingan №412-1 raqamli qonuni;
O’zbekiston Respublikasinig “Elektr energetika to’g’risida” 2009 yil 30 sentyabrda qabul qilingan №3 RU – 225 raqamli qonuni.
Ma`muriy boshqarishning qurollaridan biri energetik audit o’tkazishdir. O’zbekiston Respublikasining (energiya tejamlash) qonuniga muvofiq, yoqilg’i-energetik resurslarini bir yillik iste`moli 1,5 ming tonnadan ortiq shartli yoqilg’i bo’lgan korxonalar, majburiy energetik ko’riklardan o’tishlari shart. O’tkazilgan ko’riklar asosida korxona energetik pasporti rasmiylashtiriladi va bu pasportda YOER hajmi, korxonaga kelib tushgan elektr va issiqliq energiya hajmi; korxonaning bir yillik tuzilmaviy hajmi bo’linmasidagi yoqilg’i, issiqlik va elektr energiyasi hajmi; har bir texnologik jarayonlarda yoqilg’idan, issiqlik va elektr energiyadan foydalanishlar keltiriladi.
Insoniyat hayoti davomida tabiat tomonidan minglab yillarda^' to‘plangan energiyadan foydalanib kelinmoqda. Bunda ushbu energiyadan foydalanish usullari, undan maksimal samaradorlik olish maqsadida doimo takomillashib bormoqda. Energetika insoniyat hayotida muhim rol o‘ynaydi. Inson faoliyatining barcha turlari energiya sarfi bilan chambarchas bogiiqdir. Masalan, inson o‘zining evolyutsion rivojlanishining boshida faqat o‘z tanasi miishaklarining energiyasidan foydalangan. Keyinchalik esa u olov energiyasini olishni va undan foydalanishni o‘rgandi. Insoniyat jamiyati evolyutsion rivojlanishining navbatdagi o'ram i shamol va suv energiyasidan foydalanishga olib keldi, natijada birinchi suv va shamol tegirmonlari, suv charxpalaklari, o‘z harakati uchun shamol kuchidan foydalanuvchi yelkanli kemalar paydo bo'ldi. XVIII asrda o‘tin yoki ko'm irni yoqish natijasida hosil bo‘lgan issiqlik energiyasini mexanik harakat energiyasiga aylantiruvchi bug1 mashinasi ixtiro qilindi. XIX asrda volt yoyi, elektr yoritish kashf qilindi. Elektrodvigatel. undan keyin esa elektr generator ixtiro qilinishlari elektr asri boshlanishiga olib keldi. XX asr insoniyat tomonidan energiya ishlab chiqarish va undan foydalanish usullarini o‘zlashtirish bo‘yicha haqiqiy inqilobni amalga oshirish asri boidi.
Ya’ni, juda yuqori quvvatli issiqlik, gidravlik va atom elektr stansiyalar, yuqori va o‘ta yuqori hamda ultra yuqori kuchlanishga ega bo‘lgan elektr energiyasini uzatuvchi liniyalar 4 qurildi. Ilm-fanning o‘sib borishi natijasida elektr energiyani • sh lab chiqarish, cVzgartirish va uzatishning yangidan-yangi lurlari ishlab chiqilmoqda (boshqariluvchi termoyadro reaksiyasi magnit gidrodinamik generator, o‘ta o'tkazuvchan turbogenerator va shunga o'xshash). Katta quvvatli energiya tizim lari barpo qilinmoqda, shu bilan birga katta quvvatli neft va gaz ta’minoti ti/im lari paydo bo‘Imoqda. Shunday qilib bizni o‘rab turgan dunyo turli ko^rinishdagi luganmas energiya manbalariga egadir. Hozirda ularning ba’zilai idan ya’ni, quyosh energiyasi, ver va oyning o‘zaro ta'siri natijasida hosil boladigan energiya, termoyadrosintezi energiyasi, yer issiqligi energiyasidan to'laqonli fovdalanilmayapdi. Hozir inson lamaddunining rivojlanishida energiya hal etuvehi rol o‘ynaydi. Mahsulot ishlab chiqarish hajmi va energiya sarfi orasida uzviy o'zaro bog‘liqlik mavjud. Insoniyat hayotida energetika katta ahamiyatga ega. Uning rivojlanish darajasi, jamiyat ishlab chiqarish kuchlarining rivojlanish darajasini, ilmiy texnik taraqqiyot imkoniyatlarini va aholi turmush darajasini aks ettiradi. Afsuski. inson tarafidan iste’mol etilayotgan energiyaning ko‘p qismi, mavjud bo‘lgan energetik resurslardan foydalanishning past samaradorligi tufayli befoyda issiqlikka aylanmoqda. Dunyoda bir yilda foydalaniladigan energiyaning taxminiy taqsimoti 1.1-jadvalda keltirilgan. Bu jadvaldagi energiya qiymati, yoqilganda mavjud energiyani beruvchi ko‘mir miqdorining megatonnalardagi (Mt) oMchamida keltirilgan. 1.1-jadval Dunyoda yillik energiya iste’moli Energiya shakli M iqdori, Mt Manbaa Insonlarni boqish va ish hayvonlariga yem 650 quyosh y o ru g iig i (hozirda) O ’tinlar 150 quyosh yorug'ligi (o'tgan zamonda) G idroelektrstansiyalar 100 Suv harakati Ko‘mir, neft. gaz. torf 6600 quyosh yorug'ligi (o'tgan zamonda) Shu bilan bir vaqtda insonlarni ozuqasi uchun har yili taxminan 400 Mt energiya sarflanadi. shundan 40 Mtga yaqini foydali mehnatga aylanadi. Xo'jalik zaruratlariga 800 Mt, jamiyat ishlab chiqarishiga esa 1000 Mt energiya sarflanadi. Shunday qilib 7500 Mt ni tashkil etuvchi yillik energiya iste’molidan 2200 Mt foydali ravishda, qolgani esa issiqlik ko'rinishida bekorga sarflanadi. Lekin hatto 2200/7500 Mt samaradorlik bilan ham insoniyat m aqtana olmaydi, chunki yer yuziga quyoshdan taralayotgan va yiliga 10000000 Mt ni tashkil etuvchi energiya bu yerda hisobga olinmagan. Tamaddunning rivojlanishida energiya hal etuvchi rol o'ynadi. Energiya iste’moli va axborotning to‘planishi, vaqt bo‘yicha taxminan bir xil xarakterdagi o‘zgarishga ega, mahsulot ishlabchiqarish hajmi va energiya sarfl orasida mustahkam bogiiqlik mavjud. Energiya iste’molining o‘sishi ajablanarli darajada yuqori. lekin buning natijasida inson o‘z hayotining sezilarli katta qismini dam olishga. maorifga. yaratuvchanlik faoliyatiga bag‘ishlashi mumkin bo‘iadi va natijada uzoq umr ko‘rishga erishilmoqda. Biz energiyani zarur va bizga ishlash qobiliyatiga ega deb hisoblaymiz. Jamiyatni energiya bilan ta'minlash quyidagilarga bo‘linadi, ya'ni, imoratlarni isitish, harakatni ta’minlash, bizga zarur bo‘lgan mahsulotlarni ishlab chiqarish, turli mashina, mexanizm, asbobuskunalarni ishlash qobilyatini ta'minlash, ovqat tavyorlash, yoritish, hayot faoliyatini ta’minlash va boshqalar uchun zarurdir. Energiyani qollashning bu misollarini quyidagi uchta katta guruhga bolish mumkin: a) Ozuqa energiyasi. U boshqa energiya turlariga nisbatan qimmatroqdir: bug‘doy Joulga qayta hisoblanganda, ko‘mirdan ancha qimmat.
Ozuqa tana haroratini ushlab turish uchun issiqlik, uning harakati uchun, aqliy va jismoniy mehnatini amalga oshirishi uchun energiya beradi; b) uylarni isitish va ovqat tayyorlash uchun issiqlik ko‘rinishidagi energiya. U turli iqlim sharoitlarida yashash va inson oziq-ovqatini turlicha bo‘lishi imkonini beradi; 6 d) jamiyat ishlab chiqarishini yuritishini ta’minlaydigan energiya. Bu energiya tovar va xizmat ko‘rsatish, inson va yuklarni fazodagi shaxsiy harakati, kommunikatsiyaning barcha tizimlarini ishlash qobiliyatini ushlab turishi uchun kerak. Bu energiyaning aholi jon boshiga bo'lgan sarfi, ozuqaga sarf etiladigan energiyadan sezilarli darajada yuqoridir.
1.2. Yevropaning turli davlatlarida energiyadan foydalanish va iste’mol qilishning samaradorligi XX asrda bizning sayyoramiz davlatlari iqtisodiyotining jadallik bilan* rivojlanishi, issiqlik energetika resurslarini yanada ko‘p sarfini talab qildi. Yildan-yilga neft, gaz va ko‘mir qazib chiqarish o‘sib bordi. Bir qaraganda ushbu manbalar bitmas-tuganmas boiib ko‘ringandek edi. 1973—1974-yillardagi energetika taqchilligi ko'p mamlakatlarni muqobil energiya manbalaridan foydalanish kerakligi to‘g‘risida o'ylab ko‘rishga va issiqlik energetika resurslaridan tejabtergab foydalanishga majbur qildi. bu esa ko‘p davlatlarni o‘z-o‘zini energiya resurslari bilan ta’minlash darajasini oshirdi (1.2-jadval).
Lekin, hozirda barcha Yevropa davlatlari uchun energetika muammosi dolzarb boiib qolmoqda, Chunki Yevropaning ayrim davlatlarida o’z resurslari bilan ta’minlash darajasi 20-50% ni tashkil etadi. !.
2-jadval Ba’zi davlatlarda o'z-o'zini energiya resurslari bilan ta’minlash dinam ikasi, % Davlatlar: 2002-y. 2003-y. 2004-y. 2005-v. 2006-y. 2007-y. Belgiya 8 14 28 23 20 22 Daniya 0 1 25 50 59 57 Fransiya 14 21 44 44 45 44 G erm aniya 53 49 55 55 45 44 Buyuk Britaniya 48 94 - 97 96 95 Finlandiya 16 27 37 37.2 44.1 41.6 Shvetsiva 21 33 55,2 61,8 62,6 64.4 Shveytsariya 21 32 38 39 40 39 Energiya tejamkorligi 0 ‘zbekiston Respublikasi davlat siyosatining birinchi va barcha xo‘jalik subyektlari faoliyatida ahamiyatli yo;nalish boiib kelmoqda. Energiya tejamkorligining uchta asosiy yo'nalishlari mavjud:
1. Yoqilg‘i va energiyadan oqilona foydalanish bo‘yicha kam sarfii tadbirlar: bu ularning iste’molini 10-12% ga qisqartirish imkonini beradi. 2. Katta kapital m ablaglari talab qiladigan tadbirlarni tatbiq etish: energiya tejovchi texnologiyalar, jarayonlar, apparatlar va jihozlar. Bu energiyaga bolgan talabni 25-30% ga kamavtirishga olib keladi. 3. Yalpi ichki mahsulot ishlab chiqarishda ko’p energiya sarf qilmaydigan soha ulushini oshirish bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiyotni tuzilmaviy qayta qurish.
1. E nergiya tejam korligining aham iyati nim adan iborat? 2. Jam iyat hayotida va rivojlanishida energetikaning o‘rn i nim adan iborat? 3. D unyoda y illik energiya iste'm olini tah lil qiling. 4. E nergiyani qo'llash n in g g u ru h lari to ‘grisida m a’lum ot bering. 5. Y evropaning tu rli davlatlarida energiyadan foydalanish va iste ’mol qilishning sam aradorligi nim adan iborat? 6. E nergiya tejam korligining qanday asosiy yo'nalishlari m avjud? 8 2. YOQILG‘I-ENERG ETIK A RESURSLARI 2.1. Tiklanuvchi va tiklanm aydigan energetika resurslari Yoqilg‘i-energetika resurslari (YOER) - bu material obyekt boiib, unda inson tomonidan amaliy foydalanishga yaroqli energiya to‘plangan. Energetika resursi deb - tabiiy yoki sun’iy faollashgan har qanday energiya manbaiga aytiladi. Energiya resurslari - hozirgi vaqtda ishlatilayotgan yoki kelajakda ishlatilishi mumkin bo‘lgan energiya tashuvchilardir. Tabiiy resurslarni shu jumladan energetika resurslarini o‘rganishda ularning ilmiy tasnifi, ya’ni xomashyo, obyektlar va tabiiy muhit hodisalar yig‘indisini funksional muhimlik belgilari bo‘yicha ajratish kerak. Tabiiy resurslarning tasniflaridan biri - bu tugallanish belgisi bo‘lib. unga muvofiq energetika resurslarini tugallanadigan va tugallanmaydigan resurslarga bo'linadi (2.1-rasm). O'z navtabatida tugallanadigan resurslar tiklanuvchi va tiklanmaydigan bo‘lishi mumkin.
Tiklanuvchilarga tabiat (yer, o‘simliklar, hayvonlar va h.k.) tomonidan tiklanadigan rusurslar kiradi, tiklanmaydiganlargailgari tabiatda to'plangan lekin, yangi geologik sharoitlarda hosil bo'lmaydigan resurslar (neft, ko‘mir va boshqa yer osti zaxiralari) kiradi. Tugallanmaydiganlariga kosmik, iqlimiy, suv resurslari kiradi. Energiya resurslarining barcha turlaridan quyosh energiyasi muhim ahamiyatga ega. Energiya resurslarining barcha turlari quyosh energiyasini tabiiy o‘zgartirish natijasidir. Ko‘mir, neft, tabiiy gaz, torf, yonuvchi tog' jinslari va o‘tinlar - bu o‘simliklar tomonidan olingan va o’zgartirilgan quyoshning nurli energiyasi 2.1-rasm. Tabiiy resurslarning tasnifi. zaxiralaridir. Surat sintezi (fotosintez) reaksiyasi jarayonida atrof-m uhitning noorganik elem entlaridan, ya'ni, suv (H20 ) va karbonot angidrit gazi C 0 2 lardan quyosh nuri ta’sirida o'sim liklarda asosiy elementi uglerod (C) boigan organik modda hosil boiadi.
Million yillar o'tgandan so‘ng, ma'lum geologik davrda. bosim va harorat ta’sirida qotib qolgan o‘simliklardan asosini oldin o‘simliklarda yigilgan uglerod tashkil etadigan organik energetik resurslar hosil boiadi va bu esa yerga tushayotgan quyosh energiyasining aniq miqdori natijasida amalga oshadi. Suv energiyasi ham suvni bug'lantiradigan va bug‘ni atmosferaning yuqori qatlamlariga ko‘taradigan quyosh energiyasi hisobiga hosil boiadi. Shamol, quyosh tomonidan bizning planetamizni turli nuqtalarini turli haroratda isitilishi natijasida hosil bo’ladi. Bundan tashqari quvoshning yer sathiga bevosita to'g'ri keladigan nurlari, katta energiya manbai bolishi imkoniyatiga egadir.
10 Yuqorida ta’kidlanganidek organik yoqilg‘ining hosil boMishi bir lomondan quyosh energiyasining tabiiy o'zgarishi natijasida bo‘lsa. ikkinchi tomondan ko'p yuz yilliklar davomida barcha geologik formatsiyalarda o'simiik va havvonot olami qoldiqlariga mexanik. hiologik va issiqlik ta’siri natijasidir. Bu yoqilg'ilarning hammasi uglevod asosiga ega va energiya undan uglevod dioksidi (CO,) hosil bo'lishi jarayonida ajralib chiqadi. Zamonaviy usulda tabiatdan foydalanishda energetik resurslar uch guruhga taqsimlanadi, bular: energiya oqimi va aylanishida ishtirok etuvchi (quyosh, kosmik energiya va boshqalar): saqlanyotgan energetik resurslar (neft, gaz va hokazo) hamda sun’iy faollashgan energiya manbalari (atom va termoyadro energiya). Iqtisodiyotda tabiatdan foydalanish quyidagilarga ajratiladi: Umumiy (nazariy) resurs - bu energoresursning aynan ko'rinishi ichidagi jamlangan energiyani tashkil etadi. Texnik resurs - bu energiya fan va texnikaning hozirdagi rivojlanishida mazkur energiya resurs turidan olinishi mumkin. U umumiyning juda kichik foizdan o'nlab foizgacha bo'lgan ulushini tashkil etadi, lekin energetik jihozlarni takomillashuvi va yangi texnologiyalarni o'zlashtirish natijasida doimo ortib boradi. Iqtisodiy resurs - bu mazkur resurs turidan olinib, jihoz. materiallar va ishchi kuchining hozirdagi baholar nisbatida iqtisodiy jihatdan qulav bo'lgan energiya.
2.2. Shartli yoqilg‘i Turli ko'rinishdagi energetik resurslar yoqilg'ining energiya sig'imi bilan xarakterlanadigan turli sifatlarga ega. Solishtirma energiya hajmi deb - energiya resurs tanasi massasining birligiga to'g'ri keladigan energiya miqdoriga avtiladi. Turli energiya resurslarning ko‘rinishi va hisob-kitob imkonivatlarini taqqoslashning qulav bo'lishi uchun, barcha turdagi yoqilg'ilarning sarfini shartli voqilg'i deb nomlanadigan yoqilg'i sarfi bilan solishtiriladi. Shartli shunday yoqilg‘i deb qabul qilin1 1 ganki, uning bir kilogrammi yoqilganda 29.3 10" J, yoki 7000 kkal energiya ajralib chiqadi.
2.1-jadvalda bir qalor energetik resurslar uchun shartli yoqilg‘i bilan taqqoslangandagi solishtirma energiya sig‘im qiymatlari keltirilgan. 2.1-jadval Energetik resurslar uchun solishtirm a energiya sig'im qiym atlari Yoqilg’i turi Shartli yoqilg4i A ntratsit ko'm ir Quruq o‘tinlar Neft Propan g a / V'odorod Shartli energiya sig'im i 106 J/kg 29.3 33.5 10.5 41.9 46.1 120.6 KKaji/Kr 7000 8000 2500 10000 11000 28800 MDH davlatlarida o‘lchov birligi sifatida 1 tonna shartli yoqilg'i (t.sh.yo.) qabul qilingan. Chet elda matiosi va funksional qo'llanishi bo‘yicha huddi shunga o‘xshash o‘lchov birligi - It neft ekvivalenti (t.n.e.) qoilaniladi, 1 t.n.e. = 41,86-106 J.
2.1-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, neft va gaz yuqori energiya sig'imga ega. Asosan shu holat XIX-XX asrlarning oxirida ular iste’molini tez oshirdi. Lekin neft va gaz faqat energetika sanoatida emas, balki, bular kimyo sanoatida xomashyo va transport uchun yoqilg'i sifatida ishlatiladi. Hozirda bizning mamlakatimizda va chet ellarda vodorod o‘zgartirishni tejamli sanoat usullarini topish bo'yicha ilmiy tajribaviy izlanishlar olib borilmoqda. Vodorod zaxirasi bitmas-tuganmas bo‘lib, yana u planetaning hech qanday hududi bilan bog‘liq emas. Yodorodda bug'langan ko‘rinishda suv molekulalari (H ,0) mavjud. U yoqilganda atrof-muhitni ifioslamaydigan suv hosil bo‘ladi. Hozirda vodorod asosan tabiiy gazdan olinadi, yaqin kelajakda uni ko‘m irni gazlantirish y o ii bilan olish mumkin bo‘ladi. Suvni elektroliz jarayoni vodorodni sanoat yo‘li bilan olish istiqbolli yo‘nalish sifatida qaralmoqda.
Bu usul katta afzalliklarga ega, chunki u artof-muhitni kislorod bilan to‘yintirishga olib keladi. 12 Vodorod yoqilg‘isini keng ko‘lamda qo'llanilishi uchta dolzarb muammolarni hal qilishi mumkin: • Organik va yadro yoqilg'ini iste'mol qilishni kamavtiradi. • Energiyaga ortib borayotgan talabni qoniqtiradi. • Atrof-muhit ifloslanishini oldini oladi.
2.3. 0 ‘zbekiston yoqilg‘i-energetika majmuasining tavsiflari Davlatning energiya tejash siyosati - bu quyidagi yo‘llar bilan energiya resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha uzoq kelajakka moijallangan tadbirlar majmuasidir: - Jamiyat talabini zarur hajmini qoniqtirishda oxirgi (so‘nggi) energiya sarfini qisqartirish; - «Qazib olish - o'zgartirish - taqsimlash - foydalanish» tizimining har bir bosqichini takomillashtirish hisobiga energiya resurslaridan samarali foydalanishni oshirish; - zaxirasi chegaralangan energiya manbalarini (tabiiy gaz va neft) boshqa ancha arzon boMgan (ko'mir) va tiklanuvchi energiya manbalari bilan almashtirish: - ekologiya talablarini qondirgan holda. energiya resurslaridan foydalanishning energiya samaradorligini oshiradigan kelajagi porloq texnologiyalarni qo‘llash.
Energiya tejashning davlat tomonidan rostlanadigan va amalga oshiriladigan tadbir majmuasi tizimining asosiy masalalari: - energiya tejash tadbirlarini amalga oshirishni rag'batlantirishga mos keladigan qonuniy, huquqiy-me’yoriy va uslubiy asoslarni hosil qilish; - elektr energiya ishlab chiqaruvchilarni huquqiy va iqtisodiy jihatdan qiziqtiradigan mos sharoitlar bilan ta'minlash; - iste’molchilar tomonidan energiya resurslaridan foydalanish samaradorligi darajasini va energiya tejamlash potensialini aniqlash.
Energiya tejash, energetik sinovlar o‘tkazish (korxonani loyihalash va ishga tushirish arafasida) natijalari asosida va mahsulot 13 ishlab chiqarishda hamda xizmat ko‘rsatishdagi haqiqiy solishtirma energiya sig‘imi, sarf-xarajatlarini solishtirma energiya siglm ning me’yoriy qiymatlari bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi. Har qanday ko‘rinishdagi mahsulot ishlab chiqarish va xizmatlar uchun sarf etilgan yoqilg‘i energetik resurs (yo.e.r.)dan foydalanish samaradorligining darajasi, ishlayotgan va yaratilayotgan texnikaning mamlakatda erishilgan iqtisodiy oqlangan rivojlanish darajasiga to'g'ri kelishi kerak va bunda atrof-muhitni himoyalash talablari ham qondirilishi zarur.
Bu daraja, mahsulot ishlab chiqarish va xizmatlarni amalga oshirishdagi, haqiqiy solishtirma elektr sig'imi xarajatlarini. ularning me’yoriy qiymatlariga nisbati bilan aniqlanadi. Bunda ba’zi tuzatishlarni ham hisobga olish zarur. Hii eng kain (minimal) solishtirma yoqilgl sarfi ta’minlanishi kerak bo'lgnn energetika korxonalari uchun katta ahamiyatga ega. I ncrgiyu tejnshning iqtisodiy samaradorligi. qazib chiqarishni le/lashliiish va energiya resurslaini ishlab chiqarishga nisbatan shunehalik katlaki uni amalga oshirish bir vaqtda asosiy fondlarni yangilashni va moderni/atsiya qilishni, iqtisodiy va sotsial muammolarni yechadi. yoqilg'i va energiya ishlab chiqarishni, qazib chiqarishni ko'paylirish uchun sharoitlar yaratadi, agarda bu uzoq kelajakda talab etilsa ham. Bunda iste’molchida iqtisod qilingan bir tonna shartli yoqilg'i kamida 1,3-2 tonna qazib olingan shartli yoqilg'iga teng boiadi.
Mutaxassislarning baholashi bo‘yicha, energiya tejam qilingandan olingan fovda unga qilingan sarfdan uch barobar yuqoridir. Shu narsa ma’lumki, bozor iqtisodivoti sharoitida davlat molivaviy va mineral resurslari yetishmovchiligi tufayli asosiy fondlarni keng yangilash va modernizatsiyalashni kon qazish ishlarini va energiya resurslarni ishlab chiqarishni ko‘paytirishni amalga oshiradi, amalda energiya tejash siyosatini olib boradi, ekologik va sotsial muammolarni birgalikda hamda zarur masshtablarda yechishni amaiga oshiradi. Ammo bu masalani nazorat ostida ushlab turish, kerak bolgan huquqiy, me’yoriy hujjatlarni va majmuaviy davlat dasturlarini ishlab chiqish zarur. Mazkur ishlar hozirda bizning respublikamizda amalga oshirilmoqda. 14 2.4. Chet davlatlarning energiya tejash tajribasi 70-yillarda energetik inqirozdan so‘ng. g'arb davlatlari katta energiya tejamlash tadbirlarini amalga oshirish uchun. o'z ichiga huquqiy va iqtisodiy qiziqtira oladigan energiya tejamlash dasturitii yaratdilar va bunda ular yoqilg'i (asosan neft va neft mahsulotlari) va energiya iqtisodiga zarur moliyaviy va mineral resurslarni kiritdilar. Energiya tejamlash majmuasini amalga oshirish natijasida g‘arb davlatlari va AQSH iqtisodiyoti, neft va neft mahsulotlari bilan ustuvor va ishonchli ta’minlangani holda gullab yashnamoqda. Masalan, oxirgi 10 yilda neft iste'mol qilish AQSHda 65 ga, Angliyada 20 ga, GFRda 21 ga, Fransiyada 30 ming.t. shartli yoqilgMga pasaydi. Bu davrda AQSH va G‘arbiy Yevropa mamlakatlari iqtisodiyoti, energiya resurslar iste’moli o'smagan holda rivojlandi. Rivojlangan mamlakatlardagi energiya tejash siyosatini o‘tkazish tajribasi shuni ko‘rsatadiki, energiya tejashni uch ulkan yo'nalishi mavjud.
Energiya tejamlash siyosatini amalga oshirishning boshlang‘ich bosqichi uchun birinchi samarali, kichik sarfli yo‘nalish - bu yoqilg‘i va energiyadan fovdalanishni ratsionalizatsivalashtirish. Iqtisodiy sarflar amalda bo‘lmagan, asosiy bosim, iqtisodiy asoslarni yaratish bilan birga tashkillashtirish chorasi amalga oshirilib, bunda YoER ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar energiya tejamlashga safarbar etiladi. Chet el tajribasining tahlili shuni ko‘rsatadiki, amalga oshirilayotgan energiya tejash potensialining 50 dan to 70% birinchi navbatda tashkiliy tadbirlarga to‘g‘ri keladi. Bu birinchidan, raqobatbardosh bo‘lmagan mahsulotlarni chiqarishni lo'xtatish. sanoat, qishloq xo‘jaligi va uy kommunal xo‘jaligidagi sarflarni bartaraf etishdan iborat. Bu yo‘nalishni tatbiq etish hisobiga yoqilg‘i va energiyaga bo’lgan talabni 12-15% ga qisqartirishi mumkin. Ikkinchi yo‘nalishi iqtisodiyot tuzilmaviy qayta qurish energiya sig‘imli va kamroq energiya sig‘imli sohalarini rivojlanish 15 tezligini o‘zgartirish bilan bog‘liq. Masalan, yengil sanoat, xizmat ko‘rsatish sohasi, qurilishining energiya sig‘imi yoqilg‘i-energetika sohasinikidan 8-JO marta kam va metallurgiyaga nisbatan esa 12- 15 marta kamdir.
Yoqilg'i energetika resurslariga bo'lgan talabni iqtisodiyotdagi tuzilmaviy o‘zgarishlar hisobiga pasaytirish zaxirasi mavjud iste'moldan 10-12% ni tashkil etishi mumkin. Ucliinchi yo‘nalish - bu energiya tejovchi texnologiyalarni tatbiq etish shu jumladan, tiklanuvchi resurslar (quyosh, suv va shamol energiyasi), jarayon, asboblar va jihozlarni eng yuqori energiya sig’imli sohalarda qoilashdan iborat. Bundan tashqari energiya tejamlovchi texnologiyalar ekologik jihatdan toza va ijtimoiy muammolarni yechishda qo'shimcha sarf-xarajatlarni talab etmaydi. Energiya tejashga olib keladigan dunyo elektr energetikasining yana bir muhim yo‘nalishi, hamma joyda bug‘-gaz qurilmasi (BGQ) tatbiq etish va isitishdir, bu tushuncha ostida issiqlik elektr stansiyalarda (issiqlik elektr markazlarida - IEM) issiqlik va elektr energiyasini birgalikda ishlab chiqarish yotadi. Isitish yoqilg'i resurslaridan foydalanishning eng ratsional usulidir. Oxirgi paytda dunyoda elektr energiya, issiqlik va sovuqlikni birgalikda generatsiya (uch generatsiya) qilish qo‘llanilmoqda, bu esa yoqilg‘idan samarali foydalanishni oshiradi. Bug‘-gaz texnologiyalarini qollash quyidagi sabablar bilan tushuntiriladi: bug' turbina qurilmalariga nisbatan issiqlik elektr stansiyalar iqtisodliligi sezilarli ortadi: ya’ni FIK taxminan 33%dan 55% gacha va undan ortadi, karbonot angidrid gazi va boshqa zaharli moddalarni chiqishi pasayadu va manyovr qilish ko‘payadi. Hozirda birlik quvvati 500 MVt gacha bo‘lgan BGQ agregatlari ishlatilmoqda. Masalan, Germaniya va Daniyada hozirda 50% elektr energiya yoqilg‘i iste’mol qilish natijasida ishlab chiqarilmoqda. Yevropa ittifoqi mamlakatlari issiqlashtirish yordamida IEMda elektr energiya ishlab chiqarish ulushini 2000-yildan boshlab 9% dan, 2010-yilda esa 18% ga ko‘tarishni rejalashtirgan edilar.
16 Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko'rsatadiki, energetikada gaz turbinalarini qoTlashni orttirish bilan ishlaydigan 50 va undan ko'proq Gkal/soat issiqlik quvvati qozonxonalarni GTQ qurilmaiaridan chiqayotgan gazlarning issiqligidan to‘la foydalanish uchun kichik GTQ - IEM ishlash rejimiga o‘tkazishni loyihalash maqsadga muvofiq deb bildilar. Bu rejimda yoqilg‘idan (tabiiy gaz) foydalanish koeffitsiyenti 80-90% ga yetadi, bu esa oddiy IEMlarnikidan ancha yuqoridir. Rivojlangan m amlakatlardagi yuqorida keltirilgan.
Rivojlangan m amlakatlardagi yuqorida keltirilgan energiya tejash tadbirlarining tahlili ikki vaqt bosqichiga ega ekaniigini ko'rsatadi. Boshlang'ich bosqichda (3-5 yilga mo‘ljallangan), katta sarf-xarajat talab etadigan, energiya resurslarni vaqtinchalik iqtisod qilish, ratsional foydalanish bo‘yicha tadbirlar amalga oshiriladi.
Bu hisobga olish va nazorat vositalarini takomillashtirish bo‘yicha tashkiliy choralar (rejali va qonuniy), energiyadan foydalanishda iste’molchi va ishlab chiqaruvchilarning m as’uliyatini oshirishdan iborat. Ikkinchi bosqichda, energiya tejash siyosatining bosh choralari, bu yangi energiya tejash texnologiyalarini ommaviy tatbiq etish bo'lib. shu bilan birga eskirgan jihozlarni almashtirish, harakatdagi ishlab chiqarishni rekonstruksiya qilish, mahsulotmaterial sig'imliligini pasaytirish va nisbatan past bo‘lgan energiya sig'imli materiallarni qoilash, transport sxemalarini ratsionalizatsiyalash, amaldagi binolar fondining issiqlik izolyatsiyasi darajasini oshirish, solishtirma energiya sig'imni pasaytirish maqsadida soha iqtisodi tuzilmasini o'zgartirishlardan iborat. Ushbu bosqichda suyuq yoqi!g‘ini almashtirish va qattiq voqilg‘idan hamda tiklanuvchi energiya resurslardan foydalanish hisobiga gazsimon yoqilg'ini iqtisod qilish choralari qabul qilinadi.
Xalq xo‘jaligi uchun energiya tejash siyosatini amalga oshirishning birinchi bosqichi muhimligi bilan bir qatorda, uning ikkinchi bosqichi energiya samaradorligini oshirishning asosiy yo'nalishi ekaniigini alohida qayd etish kerak. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda energiya tejamkorlik siyosatini amalga oshirish katta iqtiso ralarni qabul qilish yo‘li bilan amalga oshirilgan. Shuni hisobga olib energiya tejash siyosati samaradorligini ta’minlash uchun barcha energiya resurs iste’molchilari va yetkazuvchilarni qonuniy va iqtisodiy rag‘batlantirish mexanizmini ko‘zda tutish kerak. Asosiy diqqatni material resurslarni qidirib topishga qaratish kerak.
Energiya tejash tadbirlarini o‘tkazishda ta’rif hosil qilish va moliyalashtirish masalalari o'ta muhim hisoblanadi. Iste’molchilarda energiya tejashni rag‘batlantirish uchun energiya tejamlovchi ta’riflash siyosatini bosqichma-bosqich tatbiq etish zarur. Asosan bunday differensiallash, ta’riflarni vaqt bo‘yicha (kecha-kunduz, bafta, yil elektr va issiqlik yuklamasini rostlash uchun), energiya iste’molini hajmi bo‘yicha (standart iste’molidan ortib ketmasligini ushlab turish uchun) energiyani iqtisod qilish hajmi bo'yicha (energiya tejamlash bo‘yicha choralarni amalga oshirishni mukofotlash uchun) kerak. Bundan tashqari, bu ta’rif kreditlari, ya’ni energiya tejamkorligini amalga oshirayotgan iste’molchilar uchun vaqtinchalik ta’riflarni pasaytirish.
Ta'rif krediti quyidagi ko'rinishlardan birida namoyon boiadi: qaytarilmaydigan (TEK korxonalarining xarajatlarni qoplay olmasligi, ayniqsa budjet tashkilotlari uchun), foizsiz (qarz m ablaglarni kelishilgan vaqtdan so‘ng qaytarish bilan) yoki foizli (xuddi shunday, lekin foizi bilan) kredit. Energiya tejashning an’anaviy moliyaviy manbai bo‘lib, korxonalarning o‘z m ablaglari xizmat qiladi. Energiya tejashning muhim manbai, investorlarning kreditlari bolishi kerak. Yana bir investitsiya manbai, energiya ishlab chiqaruvchi korxonaiarning, elektrostansiyalarning foydasidan va abonent to'iovlaridan hamda boshqa manbalardan tushgan mablag‘dan yaratilgan energiya tejash fondlaridir.
Energiya tejash fondlari qator hollarda muhim loyihalarga mablag‘ni jalb etish uchun kafolat bolib xizmat qiladi, Bundajr fondlarning samaradorligi juda yuqori, shuning uchun chet el mamlakatlarning tajribasidan foydalanish zarur. Energiya tejash dasturini muvaffaqiyatli bajarish, energiya tejovchi tadbirlarga sarf etilgan m ablaglardan katta foyda olish 18 ishlarini tashkillashtirish va rejalashtirish dasturiga bog‘liq. Avvalambor bu, korxonalarda energiya resurslarini iqtisod qilishning ustuvor yo‘nalishlarini tanlashga taalluqli. Shuni bilish zarurki, energiya tejashni investitsiyalash bilan bog‘liq bo‘lgan yo‘nalish, ba’zi bir sarflarga ega, xususan yangi jihozlar va texnologiyalarni o‘zlashtirish hamda tatbiq etishning uzoq muddatlari, yangi jihozlarni sotib olish va o‘rnatish uchun lexnologik jarayonlarni qayta qurish uchun katta mablag1 ajratish zarurligi bilan bog'liq bo‘lgan sarflar. Qator hollarda investitsiyalarga ketgan xarajatlarni chiqarish muddatlari juda katta bo'lib ketadi, shuning uchun energetika jihatidan samarali tadbirlar rad etiladi. Tashkiliy-iqtisodiy va rejim - ishlatish tadbirlarning o'ziga jalb etadigan joyi shundaki, ulardan ko'plari kapital xarajatsiz voki juda kichik xarajatlar sarf qilib zudlik bilan samara olish bilan amalga oshiriladi.
Korxonada sarf-xarajatlar bir necha oy ichida o‘zini oqlaydigan, energiya voqilglni iqtisod qilish bo‘yicha kichik tadbirlarni qo'llash mumkin. Chet el firmalari (AQSH. Angliya, Skandinaviya mamlakatlari), energiya tejovchi tadbirlarni ularni samaradorligi bo‘yicha tanlab olib, birinchi navbatda sarf-xarajatlarni oqlash muddati bir yildan kam boigan rejim ishlatish va tashkillashtirish rejalariga kiritadilar. Shundan key in sarf-xarajatlarni oqlash muddati bir yildan uch yilgacha boigan texnik xarakterga ega boigan tadbirlar, va oxirida katta kapital xarajatlarni talab qiladigan yangi texnologiyalar va yangi jihozlarni tatbiq etish bilan bogliq tadbirlar kiritiladi. Shunday qilib, kapital siglm li energiya tejovchi tadbirlarni tatbiq etishni rejalashtirishdan oldin ishlab chiqarishni tashkillashtirishni takomillashtirish yo'li bilan yoqilg'i va energiya sarflarining zaxiralaridan foydalanish: ya’ni, jihozlarni texnik holatini, ularning energetik rejimlarini yaxshilash. energiya resurslarning jihozlarni yuklash koeffitsiyenti pastligi bilan bog'liq yo‘qotishlarini bartaraf qilish va hokazolar.
Boshqachasiga. yangi texnologiya va jihozlarni qollashdan olinadigan potensial samara, tolaligicha olinmasligi mumkin. 19 Ishlab chiqarish jarayonlai i, le\nologiya va encrgetikani o‘zaro bogMiqligini chuqur tali 1 iI clmasclan, ishlayolgan korxonalarda energiya resurslari iqtisodi /axiralm idau toy cl a lan ish mumkin emas. Bu masalani odatda energetik ko'/dun kcchirishni o'tkazish yo'li bilan. audit-jihozlarni, texnologik jarayonlarni davriy. sinchkovlik bilan ko'zdan kechirish va bu tekshirish natijasida ayrim jarayonlar va ayrim qurilmalarda energiya istc'inoli qiymati, noratsional sarflar va energiyani to'g'ridan to'g'ri yo‘qotishlarini aniqlash yo‘li bilan amalga oshiriladi. Energiya tejamkorligi bo‘yicha chet elda qo‘llaniladigan choralarning xususiyati shundan iboratki, u yerda ishlar majmuasini bajarish doimiy xarakterga ega. Bu bilan energiyadan foydalanishni yaxshilash bo‘yicha bajariladigan ishlarning uzluksizligi ta’minlanadi. Korxonalarda energiya tejashni boshqarishning samarador tizimini yaratish uchun, energiya auditni tashqi (bog'liq bo'lmagan) va ichkiga ajratish kerak.
Tashqi auditning bosh masalasi - korxonalarda energiya tejash bo‘yicha ishlarni tashkillashtirish darajasini baholash: energiya va yoqilg‘i iqtisodi bo'yicha davriy ravishda ishlab chiqilayotgan rejalarning mavjudligi bu rejalarning samaradorligi, energiya resurslarini sarflashni hisobga olish va nazorat qilishning holati, energiya resurslarning sarfini normalashdir. Ichki energetik audit korxonalarda energiya resurslarni iqtisod qilish zaxiralarini aniqlash quroli bo‘lib xizmat qiladi. Ichki energetik auditni o‘tkazish muddatlarini va obyektni ko‘rikdan o'tkazishni korxonalar, energiya iste’molini ratsionalizatsiyasi bo‘yicha rejalarni ishlab chiqishni amaldagi amaliyotdan kelib chiqqan holda, mustaqil o'rnatadilar. Energiya auditning yana bir porloq yo‘nalishi, bu optimal energetik balans va tadqiq etilayotgan obyektning elektr ta’minot sxemasini kelajakda rivojlanishini hisobga olgan holda majmuaviy o'tkazishdir.
Bunda energetik resurslarga bo‘lgan sarf-xarajatlarni optimallashtirish amalga oshiriladi, mazkur subyektning yoqilg’i va energetik ta’minoti uchun ketgan sarf-xarajatlar qiymati aniqlanadi. 20 Shunday qilib, chet elda energiya tejamlash majmuaviy holda, elektr energiya ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarga huquqiy bosim o"tkazish richaglarini qo‘llab, uni yaratib va iqtisodiy jihatdan rag'batlantirish choralaridan foydalanib hal etiladi. 2.5. 0 ‘zbekistonda energiya tejashni tashkillashtirish inasalalarining hozirgi holati Elektr energetika, energiya tejashning katta potensialiga ega bo‘lgan holda, respublika iqtisodiyotini rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. 0 ‘zbekiston elektr energetika sohasining ishlash samaradorligining pasayishining hozirda mavjud bo'lgan tendensiyasi elektr energetika jihozlarini moddiy-texnik va moliyaviy ta'minotining keskin yomonlashuvi tufayli, asbob va uskunalarni buzilishdan saqlash va ta’mirlash choralari sifatining pastligi va uning eskirishidan, bu jihozlarning energetik va iqtisodiy ko'rsatkichlarini sezilarli darajada yomonlashuvi tufaylidir.
Texnologik uskunalar ishlashi samaradorligining pasayishi yoqilg'i narxining o‘sishi va yetkazilayotgan energiyaning past ta’riflarini mos emasligi bilan chuqurlashib boradi. bu esa ishlab chiqarish daromadlarini yetarli darajada qayta investitsiyalash, sohani ilgarilab boruvchi rivojlanishini to‘xtatib turadi. Elektr energiyaga oshib borayotgan talablarni sifatli qoniqtirish asnosida, elektr energetika ishlab chiqarilishi imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda, O'zbekiston iqtisodiyoti ko'rsatkichlarini kutilayotgan o‘sishi sharoitlarida, kelajakdagi eng asosiy yo‘llardan biri iqtisodiyotning barcha sohalarida, shu jumladan energetika sohasida energiya tejash bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan choralarni qabul qilishdir.
Oldindan qilingan hisob-kitoblarga ko‘ra sohadagi energiya tejash potensiali respublika bo'yicha energiya tejash potensialining 30% ni tashkil qilishi mumkin ekan. Elektr energiyani ishlab chiqarishdagi sam aradorlikning asosiy ko‘rsatkichi - yoqilg‘ini solishtirm a sarfi oxirgi o‘n yillik21 da ortdi va hozirda 375,92/kVt.soat (2007-y.) ni tashkil etadi. Elektr energiyani uzatayotgan tarm oqlarni li/ik yedirilishi hisobiga ularni o‘ta yuklanishi, hisobga olish asboblarining takom illashmaganligi tufayli energiyani uzatishdagi texnologik sarflar va um uman tizim bo‘yicha jam i isrofiar ortib ketdi hamda ular 13.8% ni tashkil etadi.
Energiya resurslari bahosining ortishi, mahsulot tannarxidagi yoqilg‘i energetik tashkil etuvchini ortishiga olib keladi. Bu esa ishlab chiqarilayotgan mahsulotning energiya samaradorligini pasayishiga va oxir-oqibat, yalpi ichki mahsulotni kamayishiga olib keladi. Shuning uchun energiya tejash zaxiralarini amalda qo'llash, energiya ta’minotining to'xtovsiz va ishonchlilik darajasini ko’tarishning zarur omillaridan biridir, bundan tashqari bu 0 ‘zbekistonning rivojlanayotgan iqtisodiyoti sharoitida. ichki energetik talablarini iqtisodiy jihatdan qondirishni ta’minlaydigan omil bo‘lib, shu bilan birga u respublika energetikasining eksport potensialining ortishiga moyillik qiladi.
Hozirda sohada energiya tejashning tashkiliy texnik potensiali yiliga 2,5-5,0 mln.t.shyo etib baholanmoqda va bu potensialni amalga oshirish elektr energiya rivojlanishining quyidagi ustuvor yo‘na!ishlari bilan bevosita bog'liqdir: - energiya ishlab chiqarishni modernizatsiya va texnik qurollantirish. qayta qurish; - elektr tarmoqlarni bundan kevin ham rivojlanishi va qayta qurilishi; - ekologik jihatdan toza, tiklanuvchi energiya manbalari hamda yetarli zaxiraga ega bo'lgan birlamchi issiqlikdan foydalanuvchi energiya ishlab chiqaruvchi tuzilmani optimallashtirishga yo‘naltirilgan quvvatlarni beradigan yangi manbalarni qurish; - energiya tejash masalalari bo‘yicha texnik va iqtisodiy jihatdan sohasini yaxshi biladigan mutaxassislarni tayyorlash.
Bu ustuvor yo‘nalishlarning samaradorligi, elektr energetika ishlab chiqarishning hozirgi holati hamda uning rivojlanishining 22 ma’lum davrlarida, ularni amalga oshirishning texnik va iqtisodiy imkoniyatlariga bogiiq. Energetik potensialni bundan keyin ko'paytirish, iste’molchilarni issiqlik va elektr energiya bilan ishonchli va sifatli ta’minlash maqsadida 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan «2001-2010-yillarda 0 ‘zbekiston Respublikasi energetikasida generatsiyalanuvchi quvvatlarni rivojlantirish va rekonstruksiyalash dasturi to‘g‘risida» qaror qabul qilindi. Bu qarorda sohani texnik qayta qurollash, qayta qurish va modernizatsiyalash bo‘yicha choralar, moliy alash manbalari, shu jumladan chet el investitsiyalari va kreditlari hisobiga moliyalash aniqlandi. energiya resurslarni iqtisod qilish yo‘nalishlari ko‘rsatildi.
Bu qarorga tayangan holda «0'zbekenergo»da, 2010-yilgacha bo‘lgan davr uchun energiya tejash dasturi ishlab chiqildi. U ushbu davr uchun elektr energiyani ishlab chiqarish va iste’mol qilish ko‘rsatkichlari oldindan aytish bilan me’yorga keltiriladi. Dasturning asosiy maqsadi sohadagi energiya tejash potensialini yoqilg‘idan samarali foydalanish choralar tizimini bajarish hisobiga amalga oshirish, elektr energiya isrofini uning barcha zanjiri bo‘yicha ya'ni uni ishlab chiqarish, uzatish va ta'qsimlashdagi isrofni qisqartirishdan iborat. Bu maqsadga erishish, ishdan chiqib borishi yuqori darajada boigan jihozlarning energetik ko‘rsatkichlarini, elektr energiyani ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlashning zamonaviy rivojlanish darajasiga javob beruvchi jihozlar, qurilma va texnologivalarini tatbiq etib va foydalanib, elektr stansiya va elektr tarmoqlarni rekonstruksiyalash. modernizatsiya qilish, sifatli ta’minlash-profilaktika tadbirlarini o‘tkazish, energiya resurslarini hisoblovchi asboblar va tizimlarini takomillashtirish choralarini bajarish hisobiga hamda energiya iste’molini boshqarish bo‘yicha choralarni ko‘zda tutadi.
Ko‘zda tutilgan choralar bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda, 1-3 yil muddat ichida ba'zi bir harakatdagi (ishlayotgan) IES ning asosiy va yordamchi qurilmalarini ishlash rejimini optimallash, qism va tugunlarni almashtirish va 23 modernizatsiyalash yo‘li bilan ularning iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilash bo‘yicha choralar amalga oshirilib, bu ularning energetik tavsiflarini loyihadagi ko^rsatkichlarga yaqinlashtirish imkonini beradi.
Bunday qurilmalarning tarkibi katta qismni (60%dan ortiq) tashkil etishini hisobga olinsa. bu choralar muhim ahamiyatga ega va kelajakda nisbatan kichik sarf-xarajatlar hisobiga yoqilg'i ishlatish samaradorligini oshirish bilan energiya ishlab chiqarishning iqtisodiyotini yaxshilash imkonini beradi hamda iste’molchilarni energiya bilan ta'minlash sifatini va ishonchliligini oshiradi. Energiya tejamlashning samarasini va ishonchliligini oshirish maqsadida chet el investitsiyalaridan optimal foydalanilmoqda.
Masalan, Sirdaryo IESda Yevropa rivojlanish va rekonstruksiyalash banki (ERRB) krediti hisobiga 2 ta energiya blokini rekonstruksiyalash tugallandi. Natijada har bir blokning quvvati loyiha qiymatiga yetkazildi, ya’ni har yili 49 ming t.sh.yo dan ortiq yoqilg‘i-energetika iqtisod qilinib, 60 MVt ga ortdi. Bundan tashqari stansiyaning yana 2 ta energiya blokini rekonstruksiya qilish mo'ljallanmoqda. Yuqorida keltirilgan choralarni qo‘llashdan kelib chiqadigan yoqilg‘i iqtisodiyoti, soha bo‘yicha 600 ming t.sh.yo tashkil etadi.
Dasturni amalga oshirishning keyingi bosqichlarida issiqlik elektr stansiyalarni katta energetik ko'rsatkichlarga, manyovrchanlikga ega bolgan, nisbatan qisqa muddatda quriladigan, yuqori energiya samaradorlikka ega zamonaviy jihoz va texnologiyadan foydalangan bug\ gaz va gaz turbina qurilmalari (BGQ, GTQ) bilan texnik qayta qurollantirish va rekonstruksiyalash ko‘zda tutilgan. BGQ va GTQ iarni birinchi navbatda Toshkent va Navoiy 1ES, Muborak va Toshkent IEM da kiritish ko'zda tutilgan. 2005- yili quvvati 800 MVt ni tashkil etadigan Tolimarjon IES bosh energoblokini ishga tushirilishi Samarqand-Buxoro energo-tuguni energiya kuchlanganligini pasaytirishga olib keladi hamda yiliga 320 ming sh.yo. gacha iqtisod qilish imkonini beradi. Shu bilan 24 birga Yaponiya hukum atining imtiyozli krediti hisobiga Toshkent IES ni modernizatsiyalash ishlari boshlab yuborildi. Bug’-gaz turbina qurilmaiaridan foydalanish energiya tizimi bo‘yicha yoqilg‘ining soiishtirma sarfini o‘rtacha 340-350 g/kVt ga pasaytirish, energiya tizimida yuklama cho‘qqisini rostlash manyovrliligini oshirish, issiqlik energiyasi ishlab chiqarishni arzonlashtirish. atrof-muhit texnogenli yuklamasini pasaytirish imkonini beradi.
Elektr tizimlarini energiya tejash masalalarini yechish doirasida rivojlanish! va rekonstruksiyalash esa energiya tizimida elektr energiyani uzatishni va taqsimlashni optimal sxemasini bajarish. energiya uzatish liniyalarining yuklamalarini kamaytirish va energiya stansiya qurilmalarining ish rejimini yaxshilash imkonini beradi. Rivojlanish hududda elektr energiya bozorini shakllantirishga olib keladi. Elektr energiyani magistral tarmoqlarini modernizatsiyalashning hududiy loyihasini amalga oshirishni ko‘zda tutadi. Bu loyihalarning barchasi isroflarni qisqartirish. iste’molchilarni energiya bilan ta'minlash sifati va ishonchliligini oshirish imkonini beradi. Energiya tejamlash masalalarini yechishda, energiya resurslarini hisobga olish tizimini takomillashtirishni dolzarbligini hisobga olib, energiya tizim obyektlarida ularni modernizatsiya qilish bo‘yicha tadbirlar ko’zda tutiigan bo'lib. bu tadbirlar o'z ichiga hisobga olish tizimini vuqori aniqlikdagi o‘Ichov asboblari bilan ta'minlashni, elektr energiyani avtomatik tarzda hisobga olish va nazorat qilishni avtomatlashgan tizimini (ASKUE, AIISKUE) ishlab chiqish va tatbiq etishni, namunali asboblar va zamonaviy tekshiruvchi stendlar bilan jihozlashni o'z ichiga oladi.
Dasturda atrof-muhitga ta'sir etadigan texnogen yuklamani pasaytirish bo‘yicha choralar ko‘zda tutiigan. Ishlayotgan, y^a’ni harakatdagi issiqlik energiya stansiyalarida -Toshkent (630 MVt), Navoiy (346 MVt) IES larda va Muborak IEM da (106 MVt), bug‘- gaz qurilmalarini qo‘llash Yangi-Angren IES da oltingugurtdan 25 tozalash qurilmalarini qurish karbonot angidrid gazini chiqarib tashlashni ikki martagacha, azot va oltingugurtni chiqarib tashlashni 3 -4 martagacha pasaytirish imkonini beradi.
Dasturda tashkiliy choralar ko'zda tutilgan bo‘lib, bular energiya ishlab chiqarish va energiya iste'mol qilish masalalari bo‘yicha me’yoriy hujjatlarni ishlab chiqish, qurilma va texnologik jarayonlarning me'yoriy tavsiflariga tuzatish kiritish, energiya resurslarini iqtisod qilinganligi uchun xizmatchi va ishchi xodimlarni moddiy rag'batlantirishning samarali holatlarini tatbiq etish va boshqalardir. Energiya ishlab chiqarishda yoqilg'i va energiyani iqtisod qilish bo'yicha sam arali choralarini qabul qilishga olib keladigan m uhim yechim lardan biri, bu ta 'rif siyosatini takom illashtirishdir. Hozirda amal qilayotgan elektr energiyaga bo‘lgan past ta ’riflar, soha ishlashining iqtisodiy sam aradorligini oshirish bo‘yicha zarur choralarni yetarli bo‘lm agan darajada amalga oshiradi. Ishlab chiqarishning haqiqiy sarflariga asoslangan ta’riflarni qo‘llash, ustuvor va samarali ishlashini hamda elektr energetika sohasi taraqqiyotini rivojlanishining ta'minlaydigan zaruriy moliyaviy bazasini yaratadi. Bozor munosabatlariga o'tish sharoitlarida energiya tejash choralarini moliyalash, avvalambor, korxonaning o‘z mablag‘laridan foydalanish, shu bilan birga chet el kreditlari va investitsiyalarini jalb etishga qaratilgan. Ayrim hollarda turli fond va tashkilotlarning hamda davlat qaramog‘idan chiqqan soha korxonalarini o'zlashtirishdagi m ablaglarini, chet el va o’z davlatining xususiy kapitalini jalb etishni ko'zda tutadi. Dasturda ko‘zda tutilgan choralarni amalga oshirish natijasida sohadagi energiya resurslardan foydalanishni sezilarli yaxshilash ko’zda tutilmoqda. 2.2-jadvalda «Olzbel
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
|
| |