- §. Maktabga tayyorlov guruhi - Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish

4 - §. Maktabga tayyorlov guruhi.
7 yoshga qadar bola son, buyumlarning shakli va kattaligi haqida nisbatan
ko`proq bilimlarni o`zlashtirgan bo`lishi, fazoda (2 va 3 o`lchovli) va vaqt bo`yicha
mo`ljal ola bilishi kerak.
Tarbiyachi bolalarda matematik bilimlarga ustuvor (turg`un) qiziqish, ulardan
foydalanish malakasi va ularni mustaqil egallashga intilishni tarbiyalashga harakat
qilishi kerak. Shu yoshda bolalarda mustaqil fikrlashni, fazoviy tasavvurni
rivojlantirish, ayniqsa, muhim.
“Maktabgacha tayyorlov guruhi uchun elementar matematik tasavvurlarni
rivojlantirish dasturi” bolalarning oldingi bosqichlarda olgan bilimlarini
sistemalashtirish, kengaytirish va chuqurlashtirishni nazarda tutadi.
Mazkur guruhda haftasiga 2 tadan ( bir yilda 71 ta) mashg`ulot o`tkaziladi.
Matematikadan har qanday mashg`ulotni tuzishda bolalar tarbiyachining stoli
yonida ishlashlari bilan bir qatorda o`z o`rinlarida tarqatma materiallar bilan mustaqil
ishlashlari ham nazarda tutilishi zarur.
5-§. Matematika mashg`ulotlarining didaktik talablari
Matematikadan mashg`ulotlar haftaning ma`lum bir kunida o`tkazilishi kerak.
Tarbiyachi mashg`ulotga tayyorlanar ekan, dastur mazmunini sinchiklab
o`rganadi. Matematik bilimlar bolalarga qat`iy aniqlagan sistema va izchillikda
beriladi, bunda yangi materiallar bolalar o`zlashtira oladigan bo`lishi kerak. Har bir
vazifa bir qator kichik topshiriqlarga bo`linadi. Masalan, tayyorlov guruhi bolalarini
buyumlarni bo`laklarga bo`lish bilan tanishtirish bunday ketma-ketlikda amalga
oshiriladi: bolalar birinchi mashg`ulotda buyumlarni ikkita teng qismga bo`lishni
mashq qiladilar va yarim nima ekanini o`zlashtiradilar; ikkinchi mashg`ulotda
bolalarning teng ikkiga bo`linadigan buyumlar haqidagi tushunchalari kengaytiriladi
va shunga mos lug`ati aktivlashtiriladi; tarbiyachi uchinchi mashg`ulotda bolalarga
buyumlarni teng to`rt qismga bo`lish usullarini tanishtiradi, shuningdek butunning
qismga munosabatini ko`rsatadi; keyinroq bolalarga geometrik figuralarni ikki va
to`rt qismga bo`lishning har xil usullarini ko`rsatadi, bolalar butun bilan qism
orasidagi munosabatlarni o`rnatishadi.
Shunday qilib, dasturning har bir bo`limi ketma-ket o`tkaziladigan bir necha
(uch-olti) mashg`ulotda amalga oshiriladi. Bolalarning bilimlari mashg`ulotdan
mashg`ulotga kengayadi,aniqlashtiriladi va mustahkamlanadi.
Dasturning bir bo`limidan ikkinchi bo`limiga o`tishda o`tilganlarni takrorlash, yangi
bilimlarni o`zlashtirilgan bilimlar bilan bog`lashni ta`minlash katta ahamiyatga ega.
Yangi materialni o`rganish jarayonida o`tgan materialni takrorlash bolalarning
bilimlarini chuqurlashtiribgina qolmay, balki ular e`tiborini yangi materialga qaratish,
uning puxta o`zlashtirishiga imkon beradi.
Odatda yangi mavzuni uch – besh mashg`ulot davomida, oldin uning birinchi
qismida, keyinroq ikkinchi qismida o`rganiladi. Mavzuni ikki hafta, ba`zan uch hafta
o`tganidan keyin takrorlash kerak. Eski materialga qaytish davri borgan sari
dasturning har bir o`rganilgan bo`limi o`quv yili oxiriga qadar tarbiyachining fikr
doirasida bo`lib turishi kerak.
Shu munosabat bilan bir mashg`ulotning o`zida dasturning bir bo`limiga yoki
har bo`limning, ya`ni “Miqdor”, “Sanoq”, “Kattalik”, “Shakl” va boshqa bo`limlariga
oid masalalar o`rganilishi va takrorlanishi mumkin.
O`qitishning hamma bo`limlari bo`yicha dasturni bolalar izchil o`rganishini va
ularda matematik bilimlar sistemasini shakllantirishni shunday qilib ta`minlash
mumkin bo`ladi.
Matematika o`qitishda mashg`ulotning har xil turidan foydalaniladi.
Mashg`ulot turi uning mazmuni bilan aniqlanadi. U yangi materialni o`rganishga yoki
o`tilganlarni
takrorlashga,
bir
qator
mashg`ulotlarning
materiallarini
umumlashtirishga yoki bolalarning bilimlarini tekshirishga bag`ishlanadi.
O`qitish tajribasida qurama mashg`ulotlar eng ko`p o`rinni oladi, ularning
birinchi qismida 8-10 daqiqqa davomida yangi material o`rganiladi, ikkinchi qismida
(9- 12 daqiqa davomida) oldingi mashg`ulotlarda olingan bilim va ko`nikmalar
mustahkamlanadi, oxirida esa bolalarga ilgari o`zlashtirilgan bilimlar 3-4 daqiqa
takrorlatiladi.
Yangi materialni o`zlashtirish bolalardan ko`proq zo`riqishni talab qiladi. Shu
sababli mashg`ulot oxirida tanish materialni kiritish biroz bo`shashish imkonini
beradi. Masalan, tayyorlov guruhidagi mashg`ulotlarning birinchi qismida 5 sonining
o`zidan kichik ikki sondan iborat tarkib bilan tanishtirish, ikkinchi qismida doira va
oval chiza olish malakasi qaraladi, 3 va 4 sonlarining ikkita kichik sondan iborat
tarkibi o`rganilishi, bilimlar mustahkamlanishi mumkin. Uchinchi qismda “Nima
o`zgardi?” o`yinida buyumlar to`plamini sanash ( masalan, samolyotlar zvenolari
nechtaligini, har qaysi zvenoda nechtadan samolyot borligini, hamma samolyotlar
nechtaligini aniqlash) ga doir mashqlar bajarilishi mumkin. Mashg`ulotning tuzilishi (
strukturasi) dastur bo`limlarining hajmi, mazmuni, ko`rgazmaliligi, tegishli bilim va
ko`nikmalarning o`zlashtirish saviyasi va boshqa omillarga bog`liq.
Chunonchi, kichik guruhda bir yoki ikki mavzu bo`yicha mashg`ulotlar
o`tkazish maqsadga muvofiq. Shu bilan birga hamma guruhda yangi mavzu bo`yicha
birinchi mashg`ulot, odatda, to`liq o`rganishga bag`ishlanadi, takrorlash yangi
materialning o`tilishi munosabati bilan yoki mashg`ulotning oxirida o`tkaziladi.
Ikkinchi, uchinchi va undan keyingi mashg`ulotlar berilgan mavzu bo`yicha ham,
oldingi mavzular bo`yicha ham, oldingi mavzular bo`yicha ham materialni
mustahkamlashga bag’ishlanadi.
Mashg’ulotlarni takroriy mashqlardan boshlash maqsadga muvofiq, bu
mashqlar o’ziga yarasha aql gimnastikasidir , masalan: “Kim qaysi o’yinchoqlarni
sanadi ? “ , “O’yinchoqlar nechta ? “ kabi o’yin mashqlardan boshlash mumkin .
(Chaqirilgan bolalar tarbiyachi ko’rsatmasiga binoan o’yinchoqlarni sanab
chiqadilar , so’ngra salfetka bilan yopiladi , shundan keyin bolalar u yoki bu
o’yinchoqlar nechtadan bo’lganini yoki kimda o’yinchoqlar borligini va
o’yincoqlar qancha bo’lganini topadilar.)
Bolalar ( o’rta, katta va maktabgacha tayyorlash guruhlarida ), buyumlarni
va geometrik figuralarni har xil alomatlari guruhlarga ajratishni , o’yinchoqlar
,figuralar , jadvallar , to’plamiga tayyorlov guruhlarida “qancha ? “ so’zi bilan
savollar o’ylab topishni mashq qiladilar . Shuningdek “qo’shnilaringni top ? “ , “
me3n qaysi sonni o’tkaszib yubordim ? “ , “Kim ko’p bilsa, u uzoq sanaydi ? “
kabi o’yinlar o’tkaziladi .
Yangi materialni tushuntirishda tarbiyachining yoki chaqirilgan bolaning
harakatlari hamma bolalarga ko’rinib turishi muhim .
Keyinroq bilim va ko’nikmalarni mustahkamlash uchun topshiriqlar hamma
bolalarga ir vaqtda beriladi. Bolalar o’rinlarida yuzlari ( yon tomonlari ) bilan
qarab o’tirishlari kerak .Chunki topshiriqlarni bajarilishini tekshirishda yoki yangi
topshiriqlar berishda tarbiyachi bolalar e’tiborini namunaga tortishi ,
bajarilishining u yoki bu jihatini ko’rsatishi kerak bo’ladi . Olti o’rinli stollar
mavjud bo’lganda , uning atrofiga to’rttadan ortiq bolani o’tkazmaslik kerak ,
zarur bo’lsa, qo’shimcha 1-2 ta stol qo’yish kerak .
Bolalarning bilim va ko’nikmalari tekshiriladigan mashg’ulotlar tarbiyachi
stoli oldida tashkil qilinadi.
Agar mashg’ulotning borishida yoki uning oxirida harqakatli o’yinlardan
foydalaniladigan bo’lsa , bu o’yinlarni o’tkazish uchun oldindan joy tayyorlab
qo’yish kerak .
Mashg’ulotlarni muvaffaqiyatli o’tkazishda ko’rsatma- qo’llanmalarni
to’g’ri tanlashning ahamiyati katta . Matematik tasavvurlarni shakllantirishda ham ,
bolalarni dastlabki umumlashtirishlarga keltirish ( qo’shni sonlar orasidagi
bog’lanishlar va munosabatlar , “ teng “ , “ ortiq “ , “ kam “ , “ butun “ , “ qism “ )
borasida ham ko’rsatmalilik boshlang’ich moment bo’lib xizmat qiladi . Hamma
mashg’ulotlarda kundalik turmushda ishlatiladigan buyumlar , o’yinchoqlar , tabiiy
materiallardan keng foydalaniladi . Hamma bolalar o’yinchoqlar bilan o’ynashlari
uchun o’yinchoqlar ko’p miqdorda tanlanadi.
Matematik bilimlar abstraksiyalash yo’li bilan o’zlashtirilishi sababli turli –
tuman buyumlardan foydalaniladi . O’qitishining ma’lum bosqichida jadvallar ,
sxemalar , (olmani iikita va to’rtta teng qismga bo’lish sxemasi ) ko’rsatmali
material bo’lishi kerak.
Ko’rsatmalilikning xarakteri yoshdan – yoshga o’tish bilangina emas , balki
joyga hamda bilimlarni o’zlashtirishning har xil bosqichlarida konkret abstrakt
orasidagi munosabatlarga bog’liq holda ham o’zgarib turadi.
Chunonchi o’qitishning ma’lum bosqichida buyumlar to’plamini sanash “
Sonli jadvallar “ , “ Sonli zinachalar “ va boshqa mashqlar bilan almashtiriladi .
Ko’rsatma qo’llanmalarni tanlash va ular kombinatsiyasi mashg’ulotlar
jarayonidagi bilim va ko’nikmalarni egallashga bog’liq.
Bolalar bilimlarini umumlashtirish , har xil bog’lanishlarni , munosabatlarni
ko’rsatish kerak bo’ladigan hollarda ko’rsatmalilikning bir necha turini
kombinatsiyalash kerak. Masalan , qo’shni sonlar orasidagi bog’lanish va
munosabatlarni , yoki sonlarning birliklardan iborat miqdoriy tarkiblarini
o’rganishda har xil o’yinchoqlardan , geometrik figuralar jadvallari va h.k dan
foydalaniladi.
Bolalar matematik obyektlarning ayrim belgilari yoki xossalari haqida
dastlabki tasavvurlarni olganlaridan keyin , ularning uncha ko’p bo’lmagan miqdori
bilan chegaralanishi mumkin . Shu bilan birga buyumlar , bolalarga tanish ,
ortiqcha detallarsiz , qaralayotgan belgisi aniq ifodalangan va uni ko’rish nisbatan
oson bo’lishi kerak . Masalan , to’plam elementlarini emas, balki uning boshqa
tarkibiy qismlarini kichkintoylarga ko’rsatish uchun 2-3ta rangli kubchalar
(g’isht ) lar yoki uzun va qisqa lentalar olinadi .
Matematika mashg’ulotlarida , odatda , ko’p turdagi buymlar to’plamidan
,ko’rgazmalardan foydalaniladi, shu sababli bularni joylashtirish tartibini o’ylab
ko’rish juda muhim .
Kichik guruhda bolalarga material xususiy qutida (konvert )da beriladi . Katta
bolalarga tarqatma sanoq materialini stolga bitta patnisda ( bitta qutida ) berish
mumkin . Ko’p turdagi buyumlardan foydalanilganda ularni shunday joylashtirish
kerakki , mashg’ulotni boshlash uchun kerak bo’ladigan material eng ustida
tursin.
Aloqa usullarini qanday birga qo’shib olib borish kerak ?
Bola tafakkurini ko’rsatmalilik- harakatli xarakterda ekanligi ularning ko’rsatma –
qo’llanma bilan har xil harakatini tashkil qilish orqali matematik bilimlarni
shakllantirish zarurligini asoslaydi .
Og’zaki bayon usuli ( metodi ) maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlashda uncha
katta o’rin olmaydi va bolalar bilan so’zlashuv shaklida foydalaniladi .
Bilim , malaka , ko’nikmalarini o’zlashtirishga har xil usullardan foydalanish va
ularni birga ularni birga qo’shib ishlatish bilan erishiladi . Usullarni tanlash u yoki
bu dastur masalasi mazmuni , shuningdek bolalarning tegishli bilim va
ko’nikmalari darajalari, nihoyat , har qaysi yosh xususiyatlari bila aniqlanadi.
O’qitish kattadan bolaga bilimlarni oddiy uzatilishiga keltirmasligi kerak .
Tarbiyachi birinchi navbatda bolalarning matematik bilimlarga qiziqishlarini ,
matematik qobilyat – mustaqil fikrlash , umumlashtirish qobilyatini ,
abstraksiyalashni , fazoviy tasavvur vahokazolarni, shuningdek , matematik bilim ,
malaka va ko’nikmalarni , mustaqil egallash va qo’llay olish imkonini
rivojlantirishi kerak .
Butun matematika o’qitish taqqoslash asosida quriladi .
Taqqoslash asosida bolalarda juft , butun va qism , uzun- qisqa , chapga –o’ngga
kabi qarama - qarshi tushunchalar shakllanadi .
Taqqoslash sharoitini , bu aqliy harakatni rivojlantirib , sekin –asta qiyinlashtirib
borish muhim .
Bolalar buyumlarni bir xil belgilari bo’yicha har xil rejada taqqoslashni mashq
qiladilar , bunda oldin buyumlarni juftlab taqqoslashni , keyin esa bir necha
buyumni birdaniga taqqoslashni va ularni u yoki bu belgilari bo’yicha guruhlashni
(masalan , geometrik figuralarning shakllari , ranglari va h. k bo’yicha taqqoslashni
) o’rganadilar .
Bolalarning qo’llanmalar bilan ishlashlarining ma’lum sistemasini tashkil qilishda
tarbiyachining roli harakatlarning bajarilish jarayonida zarur yordam berish,
tashabbusni , mustaqillikni rag’batlantirishdan , bolalarni xulosalarga olib kelishdan
iborat.
Tushunarli , aniq ifodalangan vazifani qo’yish bolalar tafakkurini faollashtirishning
zaruriy shartidir.
Vazifa ( o’yin , amaliy , bilish ) qo’yish xarakteri bolalarning yosh xususiyatlari
bilan ham , matematik masala mazmuni bilan ham aniqlanadi.
Tarbiyachi bolalarga yangi harakatlarni ko’rsatadi va tushuntiradi , shu bilan birga
, u yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan xatolarning oldini olishga xarakat qiladi .
Buning uchun harakat texnikasini ( tekshirishga , ustiga qo’yishga , yoniga
qo’yishga doir ) sinchiklab ishlab chiqib chiqish muhim ahamiyatga ega.
Tarbiyachi mashg’ulotga tayyorlanar ekan , oldindan bolalarga nimani ko’rsatish ,
nimani tushuntirish va bolalar mustaqil ravishda nima qila olishlarini ham chuqur
o’ylab , beriladigan savol va xarakatlar rejasini tuzib oladi .
Bilim va ko’nikmalarini puxta o’zlashtirish uchun bolalar bevosita yangi material
bilan tanishish jarayonida ham , undan keyingi mashg’lotlarda ham yetarli
miqdorda mashq bajarilishi kerak.
Bir xil narsaning o’zini ko’p martalab takrorlayverish istalgan samarani bermaydi
va bolarning charchashiga sabab bo’ladi . Ko’gazmali qurollarni almashtirish va
bolalar charchashiga sabab bo’ladi .Ko’rgazmali qurollarni almashtirish va bolalar
faoliyatini tobora marakkablashtirib , metodik usullarni o’zgartirib turish
muhimdir . Shu yo’l bilan bolalarning qiziqishlarini , fikrlashlarini aktivlashtirish ,
charchashning oldini olish mumkin bo’ladi .
Ana shunday sharoitda yangi bilimlar o’zaro bir – biriga uzviy bog’lanadi . Natijada
ular kengayadi , aniqlanadi ,umumlashadi va mustaxkamlanadi .
Kichik guruhlarda bir mashg’ulotda mashqlarning ikkitadan to’rtagacha
variantlaridan foydalaniladi , kattalarda esa to’rttadan oltitagacha , ayrim hollarda
bundan ko’p (bir xil turdagi mashqlar kichik guruhlarda 2 – 4 , katta guruhlarda 5
– 6 ) variantlaridan foydalaniladi. Masalan , katta guruh bolalarining tartib , sanoq
ko’nikmalarini mustahkamlash uchun buyumni boshqa buyumlar orasidagi o’rnini
aniqlash , u yoki bu o’rinni egalla turgan bvuyumni almashtirish taklif qilinadi.
Bunda tarqatma materialning ikki – uch xilidan foydalaniladi.
O’tilganlarni takrorlash mashg’ulotlarida ular yangi bilimlarni mustahkamlash ,
shu bilan bir vaqtda bolalar ilgari o’zlashtirgan bilimlarga oid mashqlardan
foydalanish maqsadga muvofiq .
Buyumlar miqdori ularning kattaligiga bog’liq bo’lmasligini o’rta guruh
bolalariga ko’rsatib , tarbiyachi katta va kichik buyumlar bilan qatorda uzun va
qisqa ( kalta ) , baland va past buyumlardan foydalanish va buyumlarning
kattaliklarini belgilash uchun aniq so’zlardan foydalanish , mashqlarni mustahkam
mumkin .
Buyumlar va geometrik figuralarning har xil belgilar bo’yicha guruhlarga ajratishga
doir mashqlar katta ahamiyatga ega , bunday mashqlar shu vaqtning o’zida
bolalarning shakl, miqdor va h.k haqidagi bilimlarni mustahkamlaydi .
Bilimlarni mustahkamlash uchun tarbiyachi har xil xarakterdagi , ya’ni amaliy ,
o’yin musoboqa elementlari bilan bog’liq mashqlardan foydalanadi. 3 -4 yoshdan
foydalaniladi . Shuni esda tutish muhimki , didaktik materialni va usulni
almashtirish bilim va ko’nikma alohida o’zlashtirishni ta’minlovchi vositadir .
O’yin momentlariga haddan tashqari berilib ketmaslik kerak , chunki o’yin asosiy
narsadan matematik ishdan chalg’tishi mumkin , natijada bolalar mashg’ulot
rejasida nazarda tutilgan bilim va ko’nikmalarni o’zlashtira olmaydilar .
6 -§ Matematika mashg’ulotlarida tarbiyachining nutqi.
Matematika aniq fan, shu sababli o’qitishda bolalar o’z fikrlarini aniq va
bog’liqli bayon qilishni o’rganishlari juda muhim . Bolalar har doim tarbiyachining
mantiqan ixcham savodli nutqini eshitishlari kerak . Tarbiyachilar ko’pincha u
yoki bu matematik atamalarni ishlatishganda “to’lam “ , “ miqdor “ , “ son” , “
raqam “ , “ kattaliklar” ,” shakl ” , ... , “figura “ , “tomon “ , “yoq “ va h .k.
tushunchalar orasidagi farqlarni oydin tasavvur qila olmaganliklari tufayli
xatolarga yo’l qo’yadi .
Matematik tushunchalarning mazmunini bili olish muhim , busiz bolalarga ilmiy
ishonchli bilimlarni berib bo’lmaydi .
Fazoviy va miqdoriy belgilar va munosabatlar faqat so’zlar yordamida akslanishi
mumkin . Shu sababli bolalar tomonidan matematik obyektlarning xossalari va
belgilarining ajratilishi albatta , ularning nomlari bilan kuzatiladi . Bola bog’langan
qo’shma gap va ergashgan gap tuza olmagani uchun nutqda matematik
munosabatlarni aks ettirish qiyinlik qiladi . Bu malakani sinchiklab o’rganib
chiqishga to’g’ri keladi .
Oldin savolarni bo’laklarga bo’lish maqsadga muvofiq , masalan , bolalardan – “
Qizil tasmachada nechta tosh bor ? “- deb so’raladi . So’ngra bolani ushbu
bog’lanishni o’rnatishga o’rgatish kerak : “qizil tasmachada biita , ko’k tasmachada
esa ko’p tosh bor “/
Tarbiyachi yo javob namunasini beradi yoki bola uchun javob beradi : “ qizil
tasmachada bitta tosh bor ko’k tasmachada esa ... “ – “ ko’p tosh bor “ deb
to’ldiradi kinkintoy .
Bolalar matematik fikrlarni qisqa va aniq ish mohiyatini aks ettirib tuzishga
o’rgatiladi . 3 yoshli bola “ qo’g’irchoqlar nechta bo’lsa piyolachalar shuncha “
deydi yoki “ idishlar ko’p , qo’g’irchoqlar kam “ deydi , yoki “ to’rt uchdan katta ,
uch esa to’rtdan kichik “ , deb javob beradi .
Bolalar nutqida matematik obyektlar bilan bajariladigan ishlarning aks etishiga
katta e’tibor berish kerak . Bolalar u yoki bu topshiriqlarning bajarilishini albatta
gapirib berishlari v a tushuntirishlari kerak . Ajratilgan xossalar , belgilar ( alomatlar
) va mos harakatlar usullari orasida bog’lanishlar , ya’ni bilimlar bilan ularning
idrok qilinishi orasida bog’lanishlar shu asosida o’rnatiladi . Bolalar uchun har bir
yangi harakatini tarbiyachining o’zi ko’rsatadi , uni aniq ko’rsatmalar
tushuntirishlar olib boradi. Bu ko’rsatma va tushntirishlar mumkin bo’lgan
xatolarning oldini olishga yo’naltirilgan bo’ladi , bunda hamma ish usullarini
tarbiyachining o’zi ko’rsatadi , jarayonni va ishlarning bajarilish tartibini
tushuntiradi . Masalan : bolalarga sanoq usullarini o’rgatar ekan tarbiyachi bolalar
ko’z oldiga buyumlarni sanaydi va bunday deydi : “ Men matryoshkalarni
qo’g’irchoqlarni o’ng qo’lim bilan chapdan o’ngga qarab sanayman , ularga
bunday tegaman , bitta , ikkita , uchta – jami uchta matryoshka deyman “.
Didaktik materiallarni almashtirib tarbiyachi bir xil xarakatning o’zini ko’p marta
takrorlaydi , bunda u har doim harakat tomonini aytib turadi . Bolalar nima
qilishlarini va qanday qilishlarini aytib berishadi . Bolalarning u yoki bu harakatni
o’zlashtirishlariga qarab , og’izaki tushuntirishlarining roli orti boradi . tarbiyachi
so’z bo’yicha ishlashga o’rgatadi , borgan sari ularga ko’proq mustaqillik beradi .
Agar dastlab harakat usullari mufassal tushuntirilgan bo’lsa , keyinroq ko’rsatmalar
umumiy xarakterga ega bo’la boshlaydi , masalan: “ stolning enligi va kengligi ,
bo’yi va enini aniqroq qilishga harakat qiling . “
Shundan keyin bolalar qo’yilgan masalani hal qilgunga qadar harakatlarni
rejalashtirishga o’rgatiladi ular ushbu xil savollarga javo berishadi : qaysi lenta
uzun qaysi lenta qisqa ekanini qanday bilish mumkin ? Siz to’g’ri to’rtburchaklarni
teng ikkiga qanday bo’lasiz ? Qaysi xaltada don ko’pligini qanday bilasiz ? .
O’qitishning bunday izchillikda bo’lishi bilish jarayonlarini rivojlantirishda katta
ahamiyatga ega .
Shunday qilib , bolalar ,albatta , nim aqilganliklari va qanday qilganliklari ,
keyinroq nima qilishlari haqida gapirib berishlari kerak . Bunda ular tushunarsiz ,
anglab yetilmagan , ya’ni ular bevosita tajribasida bo’lmagan narsalarni eslab
qolishlariga hech bir holda yo’l qo’ymasliklari kerak .
Tarbiyachi bir narsaning o’zi haqida bir necha savol beradi , ammo har gal bolarni
o’ylab , tushunib yetgan holda javob berishga undab , bu savollarni har xil ifodalab
beradi . Chunonchi , tayyorlov guruhi bolalari lentaning uzunligini o’lchaganlaridan
keyin , u ushbularni so’raydi : “ lentaning uzunligi nimaga teng ? lentaning uzunligi
raqam bilan uchta o’lchovga teng degani nimani bildiradi ? Lentaning uzunligini
o’lchashda chiqqan uch soni nimani bildiradi ? shunday uzunlikda lenta olish uchun
yana o’lchovni necha marta qo’ysh kerak ? “ Tarbiyachi siyqasi chiqqan ( trafaret )
javoblarga yo’l qo’ymaydi , doimo bolalarga bu haqda qanday qilib boshqacha
aytish mumkinligini o’ylab ko’rishni taklif qiliib turadi . ( “ konuslar nechta
bo’lsa matyoshkalar shuncha “ , “ matryoshka va konuslar teng “ , “
matryoshkalar va konuslar to’rttadan “ ) , buyumlarning ikki guruhi o’rtasida
tenglik o’rnatib , deyishadi katta guruh bolalari . Bolalar oldida har doim “ nega ? “
, “ qanday ? “ savollari turishi kerak .
Tarbiyachi bolalarni o’rtoqlarining javoblarini to’ldirishlari , tuzatishlari ,
aniqlashtirishlarini taklif qilib , ularning javoblarini yaxwi eshitishga o’rgatadi : “
Kim to’ldiradi , kim yaxwiroq gapirib beradi ? “ kabi savollarni beradi . Mashg’ulot
jarayonida butun guruh va alohida bolalar ishini boshqarib turadi . Buning uchun
har bir yangi savol va topshiriq bilan guruhning hammasiga murojaat qiladi ,
javobni esa tarbiyachi chaqirgan bolagina beradi.
Frontal mashqlar o’tkazishda bolalar ko’rsatmalarni tinglash , bolalar bilan bir xil
suratda o’ynash , topshiriqlarni bajarishni o’z vaqtida tamomlashga va nihoyat ,
nima qilganliklari va qanday qilganliklari nima hosil qilganliklarini gapirib
berishga o’rgatiladi . Kimda boshqacha javob chiqqan bo’lsa , u tovush chiqarmasdan
qo’lini ko’taradi . Javob har xil chiqqanda qaysi javob to’g’rillilgi aniqlanadi va
xatolarni tuzatish taklif qilinadi . Tarbiyachi har bir topshiriq bajarilgandan keyin
baholaydi va bunda ko’rsatmalar bajarilishining to’g’riligi, chalg’imay ishlash
malakasini ta’minlab o’tadi .
Bolalarga matematika o’rgatishda uning alohida xususiyatlarini hisobga olish kerak
chunki bolalarning hammasi ham matematik bilimlarni , bir tekisda
o’zlashtirolmaydi , matematikaga bir xilda qiziqishmaydi . Ba’zi bolalar u yoki bu
harakat texnikasini qiynalib o’zlashtiradi ,ba’zi bolalar esa matematik bog’lanish va
munosabatlarni nutqda akslantirishda qiynaladilar . Bilimlarni o’zlashtirish surati
ham har xil bolada har xil bir xil emas .
Bularning hammasi mashg’ulotlarda bolalardan rejaviy so’rash kimgadir ortiqcha
marta nimadir qilishni , kimga esa nima qilgani va qanday qilganini so’zlab berishni
taklif qilishni oldindan nazarda tutish kerakligini asoslaydi .
Qo’shimcha individual mashg’ulotlar ortiqcha ekanligi aniqlanadi.
Bu xil mashg’ulotlar bolalar 3 – 4 ta mashg’ulotni o’tkazib yuborganda xotirasi
juda bo’sh o’quvchilar mavjud bo’lganda ( bu hol juda kam uchraydi ) zarur bo’ladi.
|