Ma’lumki, har qanday fanni rivojlantirsh didaktik tamoyillarga

Ma’lumki, har qanday fanni rivojlantirsh didaktik tamoyillarga
pedagogik texnologiyalarga asoslangan bo‘lib, o‘quvchi shaxsini tarbiyalashga
yo‘naltirilmog‘i lozim. Pedagogik texnologiya nazariyasining markazida ta’lim
jarayonining rahbari, ayni vaqtda, ushbu jarayonning ham sub’yekti, ham ob’yekti
bo‘lgan o‘qituvchi va o‘quvchilar turadilar. Shunday ekan, ushbu sub’yektlar
o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik, o‘zaro muloqot, ularning bir-birlariga nisbatan
ko‘rsatadigan aks ta’sirlari eng zamonaviy talablarga javob bera olishi zarur. Buning uchun o‘qituvchi, eng avvalo, ta’lim-tarbiya jarayonini tashkil etishga nisbatan
qo‘yiluvchi talablar, ta’limni tashkil etish va boshqarish tamoyillari, yo‘llari,
o‘quvchini aqliy va jismoniy jihatdan rivojlantirishga xizmat qiluvchi usullar, u
bilan hamkorlik qilish, uni o‘qish va o‘rganishga yo‘naltirish, o‘quvchi shaxsi
faoliyatini to‘g‘ri tashkil etish, ular bilan muloqotga kirishish, pedagogik faoliyatni
tashkil etish jarayonida yuzaga keluvchi muammo va kelishmovchiliklarni
birgalikda bartaraf etish, auditoriyada ijodiy, ishchanlik muhitini hosil qilish,
o‘quvchi faoliyatini aniq va to‘g‘ri baholashga imkon beruvchi metodlar bilan
qurollangan bo‘lishi lozim. ASOSIY QISM Texnologiya fanini o’qitishning
didaktik tamoyillari va ularning mohiyatini bilish mazkur jarayon borasida aniq
tasavvurga ega bo‘lishimizga imkon yaratadi. Shu bois biz quyida fanning asosiy
didaktik tamoyillari va ularning mohiyati xususida so‘z yuritmoqchimiz. Umumiy
o‘rta ta’lim muassasalarida texnologiya fani quyidagi tamoyillarga asoslanib
o’qitiladi. Texnologiya darslarini onglilik va faollik tamoyili aosida o’qitish -
o‘quvchilarda ilmiy bilimlarni hamda ularni amalda qo‘llash metodlarini ongli va
faol egallab oladigan, ularda ijodiy tashabbuskorlik va o‘quv faoliyatida mustaqillik,
tafakkur, nutqi rivojlanadigan bo‘ladi. O‘qitishdagi onglilik tamoyili
o‘quvchilardagi ta’lim jarayonining aniq maqsadlarini tushunish, o‘rganilayotgan
dalil, hodisa, jarayonlar va ular o‘rtasidagi bog‘lanishni tushungan holda o‘zlashtirib
olish, o‘zlashtirilgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo‘llay bilish kabi me’yorlarni
anglatadi. O‘quvchilardagi mavjud bilim va ko‘nikmalariga tayanib, obrazli
taqqoslash usulidan foydalanib, har bir so‘z va gapning tom ma’nosini ochib berish
qoidasi. O‘quvchilarning о‘zaro o‘qitish kuchidan unumli foydalanib, qo‘yilgan
savollarga jamoa bo‘lib javob topish qoidasi. O‘quv fanini hech qachon dars
markaziga qo‘ymay, dars markazida doimo o‘quvchi turishini, uning shaxsi
shakllanayotganini bilgan holda talabaga ta‘limiy ta‘sir o‘tkazish qoidasi. O‘qitish
jarayoni yanada muvaffaqiyatli o‘tishi uchun, har bir tushuncha berilganidan keyin,
uni bir necha misollar bilan mustahkamlash qoidasi. Hech qachon o‘qituvchi
aytganlarini qaytarish, birovlardan ko‘chirish va aytib turish hollariga yo‘l qo‘ymaslik bilan, o‘quvchi talabalarni mustaqil fikrlashga va harakat qilishga
o‘rgatish qoidasi. Berilayotgan bilimni har tomonlama tahlil qilib berish yo‘li bilan
bolalarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish qoidasi. Texnologiya darslarida ilmiylik va
tizimlilik tamoyili - o‘quvchilarga o‘rgatish uchun ilmiy jihatdan asoslangan,
amalda sinab ko‘rilgan ma’lumotlar berilishini talab etadi. Ularni tanlab olishda fan
va texnikaning eng so‘nggi yutuqlari va kashfiyotlaridan foydalanish kerak. Ilmiy
bilimlarni egallash jarayonida o‘quvchilarda ilmiy dunyoqarash, tafakkur
rivojlanadi. Har bir darsda o‘qitiladigan o‘quv materialining ilmiy mazmuni keng va
chuqur bo‘lishi o‘quvchida nafaqat bilim, balki tafakkur hosil qilishi hamda uning
ijodiy qobiliyatini shakllantirishi kerak. Buning uchun esa o’qituvchi o‘z ilmiy
saviyasini izchil ravishda oshirib borishi zamonaviy pedogogik texnologiyalar,
kashfiyotlar va ilmiy yangiliklardan xabardor bo‘lishi lozim [1-30]. O‘quvchi
o‘rganayotgan bilimlar, albatta nazariy tasdiqlangan va amalda sinalgan bo‘lishi
kerak. Tizimlilik va izchillik tamoyili asosida o’qitish o‘qitishni shunday tashkil
etishni talab etadiki, bunda o‘quv fanlarini o‘qitish qat’iy mantiqiy tartibda olib
boriladi. O‘quvchilar bilim ko‘nikma va malakalarini izchillik bilan egallab
boradilar va ayni paytda amaliy vazifalarni hal qilish uchun ulardan foydalanishni
o‘rganadilar. Tizimlilik va izchillik tamoyili pedogogik jarayonning hamma
bo‘g‘inlarida amalga oshiriladi. Uning talablari darsliklar va dasturlarni tuzishda o‘z
aksini topadi. O‘quv materialini to‘g‘ri taqsimlash ya’ni oddiydan murakkabga,
oddiy operatsiyalardan qiyinroq operatsiyalarni bajarishga o‘tishni talab qiladi.
Pedagogik amaliyotda bu tamoyilning ishlashi quyidagi qoidalar orqali amalga
oshiriladi. 1. O‘quvchilar tomonidan bilimlar tizimi to‘liq o‘zlashtirib olinishi uchun
beriladigan bilimlami mantiqiy tugallangan bilim bo‘laklariga ajratib o‘qitish. 2.
Mazmunini to‘liq ochib berishga ko‘zingiz yetmagan biron bir savol va muammoni
dars rejasiga kiritmaslik. 3. Mantiqiylikni hech qachon buzmaslik, buzilgan taqdirda
o‘zlashtirilmaslikning oldini olish uchun uni darrov bartaraf etishlik. 4. O‘quv fani
- katta bir fanning kichraytirilgan modeli ekanini tushuntirib, fanlararo bog‘liqlikni
ko‘rsatib berishlik. 5. Nazariy bilimlarning o‘zlashtirilishi to‘g‘ri ketayotganini doimo tekshirib borishlik: o‘rganilayotgan ob’yekti, predmeti, nazariy asoslari,
asosiy tushunchalari, nazariyasi va uning qoilanishi chegaralarini doimo eslatib,
ularning bajarilishini tekshirish. 6. Doimo esda tutish lozimki, kunda eshitib,
go‘yoki yaxshi bilgan narsani tushuntirib, ilmiy asoslab berish qiyin bo‘ladi.
Shuning uchun bolalardagi avvalgi bilimlari va mantiq usullaridan doimo
foydalanish zarurligi. 7. Boshlang‘ich, umumta‘lim va oliy ta’lim bosqichlaridagi
bilim mazmuni va uni berish usullari orasidagi muvofiqlikni saqlash. 8. O‘qitishning
ilg‘or usullaridan doimo foydalanish. 9. O‘qitishda tizimlilikni va muntazamlilikni
saqlash uchun, avval o‘tilgan bilimlarni doimo qaytarib turish. 10. O‘tgan bilimlarni
qaytarish usulidan, faqat dars boshida va uni yakunlayotganda foydalanib qolmay,
har bir bilimni tushuntirilayotganda ham undan foydalanish. 11. O‘tgan bilimlar
bilan tez kirishib ketuvchi yangi gaplardan boshqa yangi fikrlarni bildirmaslik. 12.
O‘quvchilar til savodxonligini faqat til o‘qituvchilari kuzatib boribgina qolmay,
barcha o‘qituvchilar ham bu ishni bajarishlari lozimligi. 13. Sabr va chidam bilan
hamda uzluksiz ravishda bolalarni mustaqil fikr yuritishga va bilimlarni mehnat qilib
topishga o‘rgatish. 14. Bolalarga o‘qishning istiqbolini doimo eslatib turish. 15. Har
bir bo‘lim oxirida, albatta, umumlashtiruvchi mashg‘ulotlarni amalga oshirish. 16.
Bolalar javobida uchrab turadigan xatolarni doimo tuzatib borish. 17. Charchab
qolgan bolalar faoliyatini hech qachon sun‘iy ravishda faollashtirishga harakat
qilmaslik, faollashtirishda bolalar jismoniy va aqliy imkoniyatidan kelib chiqish. 18.
Bolalardan egallagan bilimiga ko‘nikma va malaka hosil qilishni talab qilish. 19.
Esda saqlash lozimki, majmuaga tushgan bilim esdan chiqmaydi. Esdan chiqib
qolsa, majmua orqali uni darrov esga tushirish oson. 20. Ya.A.Komenskiyning -
hamma narsa uzluksiz ketma-ketlikda olib borilishi kerak, bugungi aytganlaringiz
kechagisini mustahkamlashi va ertangi aytganingizga yo‘l ochib berishi kerak degan
nasihatini unutmaslik qoidasi.
Didaktika xususiy metodikalar bilan bog'langan holda barcha o'quv fanlari uchun umumiy qonun va qoidalarni belgilab beradi, ya’ni tarbiya bilan cham barchas bog'liq ta’lim jarayonini tashkil etishga asos bo’ladigan yetakchi qoidalar didaktik qoidalar deyiladi. Bu o'qituvchilarning faoliyatini, o'quvchilarning bilim faoliyatini. xususiyatini belgilaydigan asosiy qoidalar hisoblanadi.
Didaktik talablar texnologik ta’limning-tarbiyaviy vazifalarini nazariy jihatdan
to’g’ri bajarilishini ta’minlaydi.Texnologik ta’limini o'qitish metodikasi didaktikaning
xususiy tarmog’i bo'lib, texnologik ta’limning ta’lim-tarbiya nazariyasi, ya’ni
maqsadlari, mazmuni, qonunlari tamoyillarini ishlab chiqish bilan shug’ullanadigan
fan hisoblanadi. Shu bilan birga u pedagogik texnologiyaning didaktik asosi, uning m
ehnat, ta ’lim-tarbiya,qoida tamoyillariga mu-vofiqligini belgilaydi. M ehnat ta’limini
didaktik jihatdan to’g’ri bo’lishi uning yuqori samaradorligining zaruriy sharoiti
hisoblanadi. Buning uchun zamonaviy texnologik ta’limda didaktikaning ilmiy
xulosalaridan ijodiy foydalanish talab qilinadi.Texnologik ta’limda qo’llaniladigan
asosiy didaktik tamoyillarni o’rganilar ekan, uning o’zi nimadan iborat ekanini
oydinlashtirish zarur.
Didaktika tamoyillari deganda ta’lim ning yagona didaktik aniq asosga ega,
psixologiyadan olingan tadqiqot ,ma’lumotlar, ilg’or pedagogik tajribalarini hisobga
oladi.
TEXNOLOGIYA TA’LIMINING DIDAKTIK TAMOYILLARI
1.
Onglilik va izchillik
2.
Ilmiylik
3.
Nazariya bilan amaliyot birligi
4.
Ta`lim tarbiyaning birligi
5.
Ko’rsatmalilik
6.
Mustaxkam va puxta o’zlashtirish
7.
Yosh va individual xususiyatlarini xisobga olish
8.
Izchillik
9.
Politexnik
10.Unumli mehnat asosida o’qitish
Onglilik va izchillik-o’quvchi qilayotgan ishini mazmunini yaqqol tasavvur
qilgandagina ishga ongli ravishda kirishadi. Bu tamoyil o’quvchilarda ilmiy bilimlarni
hamda ularni amalda qo’llash metodlarini ongli va faol egallab oladigan, ularda ijodiy
tashabbuskorlik va o’quv faoliyatida mustaqillik, tafakkur, nutqini rivojlantirish
imkonini beradi.Bu tamoyil o’quvchilardagi ta’lim jarayonining aniq maqsadlarini
tushunish, o’rganilayotgan dalil, hodisa, jarayonlar va ular o’rtasidagi bog’lanishni
tushungan holda o’zlashtirib olish, o’zlashtirilgan bilimlarni amaliy faoliyatda qo’llay
bilish kabi me’yorlarni anglatadi
Ilmiylik tamoyili-o’quvchilarga o’rgatish uchun ilmiy jihatdan asoslangan,
amalda sinab ko’rilgan ma’lumotlar berilishini talab etadi. Ularni tanlab olishda fan va
texnikaning eng so’ngi yutuqlari va kashfiyotlaridan foydalanish kerak.Ilmiy
bilimlarni egallash jarayonida o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash, tafakkur rivojlanadi.
Har bir darsda o’qitiladigan o’quv materialining ilmiy mazmuni keng va chuqur
bo’lishi o’quvchida nafaqat bilim, balki tafakkur hosil qilishi hamda uning ijodiy qobiliyatini shakllantirishi kerak. Buning uchun esa o’qituvchi o’z ilmiy saviyasini
izchil ravishda oshirib borishi zamonaviy pedogogik texnologiyalar, kashfiyotlar va
ilmiy yangiliklardan xabardor bo’lishi lozim. O’quvchi o’rganayotgan bilimlar, albatta
nazariy tasdiqlangan va amalda sinalgan bo’lishi kerak.
Nazariya bilan amaliyot birligi. Ilmiy bilimlar kishilarning ishlab chiqarish
faoliyati ehtiyojlari asosida paydo bo’lib, ana shu faoliyatga xizmat qilganligi va hayot
bilan bog’langanligi sababli, bu bilimlarni egallash uchun ularni mazmunan
o’zlashtirish va amalda qo’llash lozim. O’quvchilarni amaliy faoliyatga tayyorlash
nazariy bilimlarni egallash jarayonidan boshlanadi. Keyinchalik u tajriba va amaliy
mashg’ulotlarda davom ettiriladi. Bu mashg’ulotlarda o’quvchilar o’qituvchi
rahbarligida tajriba sharoitida olingan bilimlarini tekshiradilar, mustahkamlaydilar,
chuqurlashtiradilar. Ularni amalda qo’llanish ko’nikma va malakalarini hosil qiladilar
Ta`lim va tarbiyaning birligi maktabda o’quvchi faqat bilim,ko’nikma va
malakalarini egallabgina qolmaydi,balki har jihatdan mukammal tarbiyalanadi. Aqliy
va jismoniy texnologiya jarayonida xarakter xususiyatlari va xatti xarakat ko’nikma va
odatlarni tarbiyalaydi. Ta`lim jarayonida o’tilayotgan mavzu va mavzuchalarning
mazmunidan kelib chiqadigan tarbiyaviy tomonlarini to’g’rigilash hamda uni ta`lim
bilan birga bir butunlikda amalga oshirishni ta`minlash juda ahamiyatga ega.
Ko’rsatmalilik tamoyili- O’qitishning ko’rsatmaliligi shuni tasdiqlaydiki, agar
o’quvchilarda o’rganilayotgan jarayonlarni narsa va hodisalarni bevosita idrok qilish
bilan bog’liq muayyan hissiy amaliy tajriba bo’lgan taqdirdagina ular bilimlarni ongli
ravishda o’zlashtiradilar hamda ularda ilmiy tasavvur va tushunchalar hosil qilish
mumkun. Bu tamoyil o’qitish jarayonida turli sezgilardan:ko’rish, eshitish, badan bilan
sezish va boshqalardan foydalanishni talab etadi Ko’rsatmalilik o’quvchilarni
qiziqishini orttiradi va qiziqtiradi, o’tilayotgan darsni yaxshi esda saqlab qolishga
yordamlashadi.(
Mustaxkam puxta o’zlashtirish-o’quvchilar faqatgina o’tilayotgan darslarni
o’zlashtirib qolmay oldingi o’tilgan darslar yuzasidan malaka va ko’nikmalarni
takomillashtiradilar, kerak bo’lib qolganda esa esga tushurib amaliy ish mobaynida
qo’llaydilar.
Yosh xususiyatlarini hisobga olish.Mavzularni o’tishda yoki texnologik
muammolarni echishda o’qituvchi darsni shunday rejalashtirishi kerakki,
o’quvchilarning hammalariga tushunarli bo’lsin.Bunda ham o’quvchilarni yosh va
individual xususiyatlari xisobga olinishi kerak.
izchillik tamoyiliO’qitishni shunday tashkil etishni talab etadiki, bunda o’quv
fanlarini o’qitish qat’iy mantiqiy tartibda olib boriladi.O’quvchilar bilim ko’nikma va
malakalarini izchillik bilan egallab boradilar va ayni paytda amaliy vazifalarni hal
qilish uchun ulardan foydalanishni o’rganadilar.Izchillik tamoyili pedogogik
jarayonning hamma bo’g’inlarida amalga oshiriladi. Uning talablari darsliklar va dasturlarni tuzishda o’z aksini topadi.O’quv materialini to’g’ri taqsimlash ya’ni
oddiydan murakkabga bajarishga o’tishni talab qiladi
Politexnik tamoyil-bu tamoyil ta’lim tarbiyani ishlab chiqarish asoslari bilan
bog’lab, ya’ni tanishtirib olib borishni o’z oldiga maqsad qilib qoyadi. Bu tamoyil
orqali biz o’quvchilarni xalq ho’jaligiga kerak bo’lgan kasblar bilan tanishtiramiz.
Unumli texnologiya asosida o’qitish tamoyili.
Ayrim pedagogika nazariyotchilari o’qitishni unumli texnologiya bilan qo’shib
olib borib bo’lmaydi degan fikrni ilgari surgan edilar.Texnologiya ta’limi darslarida
bajariladigan ishlar mashq asosida olib borilsa etarli bo’ladi degan noto’g’ri fikrni
ilgari surgan edilar.Lekin hayot shuni ko’rsatdiki bu fikr noto’g’ri ekanli gini, ya’ni
o’quvchi o’z ko’zi bilab texnologiyaning yakunini ko’rgandagina unda texnologiyaga
qiziqish hamda texnologiya kishisiga hurmat ortishi isbotlangan.Hun arli kisi hech
qachon xor bo’lmaydi.
Sh ning uchun ham texnologiya ta’lim darslari unumli texnologiya asosida olib
boriladi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak olgan bilimlar faoliyat yuritish natijasida
mustaxkamlanadi ,boyiydi.Shu bois o’quvchilar nazariy olgan bilimlarini amaliy
darslarda qo’llay olsalar o’qituvchi o’z oldiga qo’ygan maqsadiga erishgan bo’ladi.
O’quvchilardagi iqtidor rivojlanib,qiziqishlar ustun kelib amaliy kasblarga
bo’lgan qiziqish yuzaga chiqishiga zamin yaratishi mumkin.
Texnologiya faning didaktik tamoyillari,dastlabki qoidalari shulardan
iborat.Ya’ni o’quvchi olgan bilimlarini amaliyotda qo’lay olishi,tajriba orttishi,o’zi
yasashi,o’zi yangi g’oyalar bilan boyitishi mumkin.
Ularga amal qilingan holda pedagogik faoliyatni tashkil etish o‘qituvchining
pedagogik mahoratini oshirib borishi, o‘quvchilarning aqliy va axloqiy sifatlarni
egallashlari, shuningdek, ularda shaxsiy tajribalarning hosil bo‘lishiga zamin yaratadi.
XULOSA Umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarida didaktika nazariyasida bilim tushunchasi quyidagi ikki xil ma’noda
izohlanadi: a) o‘quvchilar o‘zlashtirishi lozim bo‘lgan bilimlar; b) ular tomonidan
o‘zlashtirilib, amaliy faoliyat jarayonida qo‘llaniladigan, shaxsiy tajribaga aylangan
bilimlar. Bilimlar faoliyat yuritish jarayonidagina mustahkamlanadi, shu sababli
o‘quvchilarda nazariy bilimlarni amalda qo‘llay olish iqtidorini tarbiyalash lozim.
Amaliyotdagi tatbiqiga ega bo‘lmagan bilimlar tez orada unutiladi. Texnologiya
fanining didaktik tamoyillari, ya’ni dastlabki qoidalari ana shulardan iborat. Ularga
amal qilingan holda pedagogik faoliyatni tashkil etish o‘qituvchining pedagogik
mahoratini oshirib borishi, o‘quvchilarning aqliy va axloqiy sifatlarni egallashlari,
shuningdek, ularda shaxsiy tajribalarning hosil bo‘lishiga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Davlatov K., Vorobyov A., Karimov I. Texnologiya va kasb ta’limi .nazariyasi
hamda metodikasi.Toshkent,O’qituvchi, 1992.
2.Kasb ta’limi uslubiyoti / Olimov Q.T, O. Abduquddusov, L. Uzoqova, M.
Ahmedjonov, D. Jalolova. Toshkent., Iqtisod moliya, 2006
3. Texnologiya ta’limi metodikasi / Magdiyev O., Boltaboyev S.A, O.
Avazboyev, V.N. Sattorov. Toshkent., TDPU 2000
4.Samarqand Davlat Universiteti Umumtexnika fanlari va Texnologiyalar
kafedrasi “Texnologiya “fanini o’qitish metodikasi fanidan o’quv uslubiy majmua.
Elektron ta`lim resurslari
1. www.ziyonet.uz
2. www.pedagog.uz
3. www.TDPU.uz
4. https\\fayllar.org
|