Lazerlarning ishlash tamoyilida atomlarning o’rni

|
Lazerlarning ishlash tamoyilida atomlarning o’rni
|
bet | 4/9 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 255,01 Kb. | | #257129 |
Bog'liq Do\'stmatov Asomiddin 1.3 Lazerlarning ishlash tamoyilida atomlarning o’rni
Lazer nurlarining qutblanishi elektromagnit to’lqinning elektr vektori YE fazoda qanday yo‘nalganligini aniqlab beradi. Agar lazer nurining elektr vektori YE nurining tarqalish yo‘nalishiga perpendikular tekislikda biror chiziq bo‘ylab tebransa, bunday nur chiziqli qutblangan deb ataladi. Fazalar farqi o‘zgarmas bo'lgan va bir-biriga perpendikular qutblanish tekisligiga ega ikki chiziqli qutblangan nur qo‘shilishi natijasida elliptik qutblangan nur hosil bo‘ladi. Bu nurlarning tebranish amplitudasi 3 ga teng bo‘Isa va fazalari farqi ~ yoki ~ teng bo‘lgan ikkita chiziqli qutblangan nurlanishning qo‘shilishi natijasida doiraviy qutblangan nurlanish hosil bo‘ladi. Agar nurlanish qutblanmagan bo‘lsa, elektr vektorining tebranishlari tarqalish yo‘nalishiga perpendikular bo‘lgan ixtiyoriy tekisliklarda sodir bo‘ladi. O‘z-o‘zidan o‘tish natijasida hosil bo‘lgan yorug‘lik kvantining qutblanish yo‘nalishi tasodifiy bo‘ladi. Majburiy 32 nurlanish tufayli hosil bo‘lgan yorug‘lik kvanti, xuddi o‘zini yuzaga keltirgan kvantning qutblanishi kabi qutblangan bo‘ladi. Chiziqli qutblangan yorug‘lik nurlanishini hosil qilish uchun lazeming optik rezanatori ichiga qutblagich o‘rnatiladi. Chiziqli qutblangan yorug'lik - elektr va magnit vektorlari tebranishlarining yo‘nalishIari fazoning har qanday nuqtasida vaqt o‘tishi bilan o‘zgarmay qoladigan yorug'lik. Bunday qutblangan nurlanishni hosil qilish uchun amaliyotda ko‘pincha ikki muhit chegarasida nurlanishning qaytish koeffitsiyentiga bog‘liq bòlgan hodisalardan foydalaniladi. Qutblangan yorug‘lik nurlanishini olishning eng ko‘p tarqalgan usullaridan biri yoruģlik to`lqinining gazli va qattiq muhit chegarasidan o`tishdagi qutblanishdir.
1.4 Yarim o’tkazgichli lazer
Yarimo‘tkazgichli lazer, qattiq jismli lazerlarning o‘ziga xos turiga kiradi. Bu turdagi lazerlarda invers bandlik hosil qilishni va kogerent nurlanish olishni energetik sathlar hamda energetik sohalar asosida tushuntirish mumkin. Qattiq jismlarda elektronlar energetik holatlar bo‘ylab taqsimlangan bo‘lib, energetik sohalarni hosil qiladi. Energetik sohalarni bir - biridan ajratgan oraliq masofa mavjud. Elektronlar joylashgan sohalar oralig‘ida energetik sathlar bo'lmaydi. Elektronlarga to‘lgan va energiya taqsimotiga ko‘ra eng yuqoridagi energetik holatlar to‘plamiga valent soha deyiladi. Elektronlar qisman o‘rin olgan yoki butunlay o‘rin olmagan holatlarga 62 o'tkazuvchanlik sohasi deyiladi. O’sha ruxsat etilmagan sohaning kengligiga ko‘ra moddalar Izolatorlarga, o‘tkazgichlarga va yarimo'tkazgichlarga bòlinadi. Izolatorlarda ruxsat etilmagan soha juda keng bo'ladi. Metallarda valent soha bilan o‘tkazuvchanlik soha bir - biriga o‘tib, qo‘shilib iM p n va qat’iy chegaraga ega emas. Ruxsat etilmagan sohaning o‘rtasida Fermi sathi joylashgan. Agar ruxsat etilmagan sohaning iMkmgligi kichik bo‘lsa, elektronlar issiqlik harakati tufayli valent lOkadan o'tkazuvchanlik sohasiga (Eg~kT) oshih o‘tishi mumkin. Bu xil moddalar yarimo‘tkazgichlardir. Elektronlar valent sohasidan o'tkazuvchanlik sohasiga issiqlik energiyasi tufayli o‘tsa valent sohasida elektron o'rniga kovak hosil bo‘ladi. Kovak ham energetik sathga va zaryadga (ishora jihatdan zaryad musbat) egadir. Elektron qanday xususiyatga ega bo‘lsa, kovak ham o'shanday xususiyatga egadir. Ular bir - biridan faqat ishorasi jihatdan farq qiladi xolos. Agar yarimo'tkazgichlarning tarkibiga metallami diffuziya yo‘li bilan kiritsak, u holda legirlangan -yarimo'tkazgichlar hosil bo‘ladi. Bu xil yarimo‘tkazgichlarda elektronning va kovaklaming soni o‘zgaradi. Agar yarimo‘tkazgichning tarkibiga besh atomli metall atomlari kiritilsa, masalan, kremniy tarkibiga fosfor kiritilsa, bunday legirlangan yarimo‘tkazgichga n - tipli yarimo 'tkazgich deb, yarimo‘tkazgich kristali panjarasiga kiritilgan metall atomini esa donor deb ataladi. Agar yarimo'tkazgich tarkibiga diffuziya yo‘li bilan uch valentli indiy kiritilsa, moddada Si kremniyda kovalent bog‘lanishida uchta elektron ishtirok etib, bitta elektronining o‘mi bo‘sh qoladi, o ‘sha bo‘sh qolgan joy kovak va musbat zaryadli boMadi. Bunday yarimo‘tkazgichlarga p-tipli yarimo‘tkazgichlar deyiladi. Diffuziya yo'li bilan yarimo‘tkazgichning kristall panjarasiga kiritilgan metall atomini akseptor deb ataladi. Yarimo‘tkazgichli kristallardan tayyorlanadigan diodlar, tranzistorlar xuddi shu usulda yasaladi. Bu jihatdan qaraganda eng oddiy yarimo'tkazgich lazeri p va n tipli yarimo'tkazgichlardan yasalgan dioddir. Yarimo‘tkazgichli lazerlar uchun p-n o'tish sohasida elektron va teshiklar bir vaqtda ishtirok etishi katta ahamiyatga ega. Bu shart kuchli legirlangan yarimo'tkazgich donor va akseptorni hosil qiladigan elementlami yarimo‘tkazgichning kristall panjarasiga kiritib konsentratsiyasini bir santimetr kub hajmda 10l7-1018 ta atomga yetkazishda bajariladi. Kuchli legirlangan yarimo‘tkazgichlarda Fermi sathi Ef o‘tkazuvchanlik zonasining ichida joylashadi. «-Tipdagi yarimo‘tkazgichda donor sathi elektronga to'ladi va qisman o'tkazuvchanlik zonasiga ham o‘tadi. p - tipli yarimo‘tazgichda esa akseptor sathi to'lmaydi va tirqish valent zonasida paydo bo'ladi. Fermi sathi esa valent zonasida joylashadi.Shu ikki xil kuchli legirlangan yarimo‘tkazgichlar tutashtirib qo‘shilsa, energetik sathlar siljiydi va Fermi sathi ikkala tip uchun bir xil qiymatga ega bo‘ladi. Yarimo‘tkazgichning ikki tipi tomonga beriladigan tokning elektr maydoni ta’sirida p-n o‘tish chegarasida “yopiladigan qatlam” hosil bo‘ladi. Bu yopiladigan qatlamda inversion ko‘chganlik hosil boMadi. Yarimo‘tkazgichga elektr manbai ulaganda tashqi elektr maydoni ta’sirida yopiladigan qatlamda elektronlami n - tipli yarimo‘tkazgichning o‘tkazish sohasidan va teshiklami esa p - tipning valent sohasidan tortib chiqarib to‘playdi. Shu paytda yopiladigan qatlamda elektron bilan teshik uchrashib rekombinatsiyalashish natijasida yorug‘lik nurini chiqaradi. Yarimo‘tkazgichning temperaturasini o‘zgartirish yo‘li bilan ham tashqi bosim (ostida mexanik kuch ta’sirida), ham generatsiya chastotasini o‘zgartirish imkoniyati mavjuddir. Shunday qilib, yarimo‘tkazgichlarning tarkibini, temperaturasini o‘zgartirib va bosim ta’sirida generatsiya chastotasini (to‘lqin uzunligini) uzluksiz o‘zgartirish mumkin. Shu sababli, yarimo‘tkazgich lazeri optoelektronikada, lazer printerida va spektroskopiyada keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. Utter nurlanishining modulator orqali o‘tishi jarayonida uning turlari moduletorga berilayotgan signal tovushi, tasvir, yozuv 97 signali ta’sirida o‘zgartiriladi va optik uzatuvchi qurilma - antennaga tushadi. Mazkur yorugiik toiqini qabul qiluvchi qurilmaga tushib kuchaytiriladi va demodulatorga informatsiya signali eltuvchi toiqindan ajratib olinadi. Informatsion signal qayd qiluvchi qurilma mikrofon, televizor trubka, telefakslarda qayd qilinadi. Yorug’lik to’lqinini ikki xil usulda: ichki va tashqi modulyasiyalash mumkin. Modulyasiya - qandaydir muntazam fizikaviy jarayonni tavsiflovchi kattaliklami vaqt davomida berilgan qonun bo‘yicha o‘zgartirishdir. Ichki modulyasiyalashda lazer nurlanishi jarayonida uning parametrlarini kerakli o‘zgartirishga erishiladi. Ichki modulyasiya lazer rezonatoriga berilgan energiya miqdorini yoki razonatorning aslligini o‘zgartirish yo’li bilan amalga oshiriladi. Yarimo‘tkazgichli lazerlarda ichki modulyasiya kogerent nurlanishni hosil qiluvchi tok kuchini o‘zgartirish natijasida amalga oshiriladi. Yorugiikning biror muhit bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan tashqi modulyatsiya usullari ham keng tarqalgan. Tashqi modulyatsiyada nurlanish parametrlari lazer generatoridan keyin o`zgartiriladi. Hozirgi vaqtda mexanik, magnitoptik, elektrooptik, akustooptik modulatorlar keng qo’llanilmoqda. Yorug’lik yo’liga kiritilgan aylanuvchi, tez buriluvchi, yorug’lik yo’lini tez - tez to‘sib - ochib turuvchi qurilmalar mexanik modulatorlar nomini olgan bo’lib, ular yordamida 10 kGs chastotagacha modulyasiya hosil qilish mumkin. Bunday modulatsiya chastotasi yetarli bo’lmagani uchun boshqa turdagi modulatorlar ko‘proq ahamiyatga ega. Elektrooptik modulatorning ishlashi qutblangan yorugiikning muhit bilan o‘zaro ta’siriga (Kerr va Pokkels effektiga) asoslangan. Ba’zi bir suyuq dielektriklar elektr maydoniga kiritilganda sun’iy anizotropiya hosil bo’lib, ularda bir o‘qli juftlab sindiruvchi kristall xususiyatlari hosil bo’ladi (Kerr effekti). Bunday sun’iy kristall muhitning o‘qi elektr maydoni kuchlanganligi bo‘ylab yo‘naladi. Bu o‘qqa perpendikular ravishda yo‘nalgan yoruglik to’lqini bir yo‘nalish bo‘yicha tarqaluvchi oddiy va odatdagi bo’lmagan nurga ajraladi.
|
| |