IES-issiqlik elektr stantsiya - 1. Atom elektr stansiyasining ishlash prinsipi. Atom elektr stansiya-sida reaktorning vazifasi

|
1. Atom elektr stansiyasining ishlash prinsipi. Atom elektr stansiya-sida reaktorning vazifasi
|
bet | 2/3 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 0,9 Mb. | | #110764 |
Bog'liq 1. Atom elektr stansiyasining ishlash prinsipi. Atom elektr stanIES-issiqlik elektr stantsiya, issiqlik energiyasini elektr energiyaga o’zgartiradi.
GES – gidroelektrstantsiyasi, suv harakatining mexanik energiyasini elektr energiyaga aylantiradi.
GAES – gidroakkumlaydigan elektr stantsiyasi, oldindan sun`iy havzalarida yig’ilgan suvning harakati mexanik energiyasini elektr energiyaga aylantiradi;
AES – atom elektr stantsiya – yadro yoqilg’isining atom energiyasini elektr energiyaga aylantiradi;
OES – oqim elektr stantsiyasi – okean suvi quyilishi (priliv) va ortga qaytishi (otliv) energiyasini elektr energiyaga aylantiradi;
SHES – shamol elektr stantsiyasi – shamol energiyasini elektr energiyaga aylantiradi;
QES – quyosh elektr stantsiyasi – quyosh nuri energiyasini elektr energiyaga aylantiradi.
KES – kondensatsion issiqlik elektr stantsiyalari, faqat elektr energiya ishlab chiqaradi.
IES lar organik yoqilg‟ida (gaz, mazut, ko‟mir) va ham yadro yoqilg’ida ishlashi mumkin.
1. Atom elektr stansiyalari
Atom energiyasi. 1990 yilga kelib dunyoning 20 ta davlatdagi atom elektr stansiyalarning (AES) umumiy quvvati 140500 MVt ga teng bo’ldi. 2010 yilga kelib ularning quvvati taxminan 900-100 ming MVt bo’lishi kutilmoqda.
Ilm va muhandislik fikri hozirda yangi energiya turi, boshqariladigan termoyadro sintezi ustida ishlamoqda. Bunda dengiz suvidagi vodorod izotoplaridan foydalaniladi. Sintez reaksiyasi natijasida 1 kg gazsimon deytriydan 10000 tonna ko’mirni yoqgandagi energiyaga teng energiya olinadi. Termoyadro sintezidan radioaktiv chiqindilar chiqmasligi ham hozirda kelajak energiyasini olish yo’lida bir qancha texnik muammolar mavjud.
Boshqa energiya zahiralari. Yirik energiya zahiralarining manbalari (quyosh, shamol, geotermal energiyasi kabi) talabsiz qolmoqda.
SHamol energiyasi er sharida yiliga 175-220 ming TVt/soatni tashkil etadi, uning quvvati esa (20-25) /109 kVt. Bu taxminan dunyodagi energiya sarfidan 2,5 marotaba ortiq. Lekin bu energiyani 5% dan foydalanish mumkin, hozirgi davrda bundan ham kam ishlatilmoqda.
Quyosh nurining energiyasi, insoniyat foydalanishi mumkin bo’lgan eng katta manba. Quyosh energiyasining er yuziga yo’naltirilgan oqimi 1,2/1014 tonna shartli yoqilg’iga teng. Boshqa yulduzlar kabi quyosh ham o’ta qizigan gaz hisoblanadi. Uning tarkibi 82% vodorod, 17% geliy va 1% boshqa unsurlardan tashkil topgan. Quyoshning markazida shunday yuqori bosimli soha mavjudki, u erda harorat 15-20 mln.°S-ni tashkil etadi. Quyosh energiyasidan foydalanishning eng katta muammolaridan biri shundan iboratki, energiyaning eng ko’p qismi yozda tushadi, energiyaga eng katta talab esa qish faslida to’g’ri keladi.
E r sharida anchagina geotermal energiya zahiralari mavjud. Bu energiya behisob va undan kelajakda foydalanish ancha samarali. Radioaktiv unsurlarning emirilish natijasida, er koinotga uzluksiz o’z issiqligini etkazib turadi.
Geotermal suv bir qancha mamlakatlarda isitish va issiq suv bilan ta’minlash uchun ishlatiladi. Islandiya poytaxti Reykyavik shahri to’liq er osti issiq suvi hisobiga isitiladi. Katta hajmlardagi issiqlik ta’minotida termal suvlardan Avstraliya, Yangi Zellandiya va Italiya kabi mamlakatlarda foydalaniladi.
Zamonaviy texnika va texnologiyalar tiklanadigan energiya manbalardan foydalanish istiqbollarini ochib bermoqda. Ilmiy va amaliy ishlarni shu yo’nalishga yo’naltirish, organik yoqilg’i iste’molini kamaytirishga yordam beradi.
AES da energiya, uran yadrosining parchalanishi natijasida hosil bo’lgan energiyadan issiq bug’ yoki gaz olinib undan elektr energiyasi hosil qilinadi. Uran yadrosining parchalanishi uni neytronlar bilan bombordimonlash hisobiga sodir bo’ladi, buning natijasida yadro parchalari-neytronlar va boshqa parchalanish mahsulotlari hosil bo’ladi. Ular katta tezliklarga, ya’ni kinetik energiyaga ega. Yadro bo’linishi natijasida hosil bo’lgan energiya to’liq issiqlikka aylantiriladi. Boshqariladigan zanjirli yadro bo’linish reaksiyasi ketadigan qurilmaga yadro reaktori deyiladi.
Oddiy IES si AES sidan bug’ qozonlardagi organik yoqilg’ini yoqish natijasida olingan ishchi jismning issiqligi bilan farq qiladi. IES da suvni qizdirib undan bug’ olish uchun, ko’mir yoqib uni issiqligidan foydalaniladi. AES da esa boshqariladigan yadro bo’linish reaksiyasidan olingan issiqlikdan foydalaniladi.
Ishchi kanallarning aktiv doira qismida metal qobiq bilan germetik ravishda uran yoki pluton o’zak ko’rinishda yadro yoqilg’isi joylanadi. Bu o’zaklarda katta issiqlik ajralishi bilan kechadigan yadro reaksiyasi sodir bo’ladi. SHuning uchun yadro yoqilg’ili o’zaklarni issiqlik chiqaruvchi element yoki qisqacha tvellar (teplovshelyayuщiy elementы) deb nomlanadi. Aktiv doiradagi tvellar soni bir necha mingta etadi.
Aktiv doiraga neytronlarni sekinlashtiruvchi, issiqlik tashish uchun xizmat qiluvchi modda, joylashtiriladi. Issiqlik tashuvchi modda sifatida oddiy suv, og’ir suv, suv bug’i, suyuq metallar va inert gazlardan foydalaniladi. Issiqlik tashuvchi majburiy sirkulyasiya yordamida ishchi kanaldagi tvel yuzalarini yuvib qiziydi va issiqlikni foydalanish uchun olib ketadi.
Rasm 20. AES ning sxemasi: a) bir konturli; b) ikki konturli;
v) uch konturli; 1-birlamchi biologik himoya bilan himoyalangan reaktor; 2-ikkilamchi biologik himoya; 3-turbina; 4-elektr generator; 5-kondensator yoki gaz sovitgich; 6-nasos yoki kompressor; 7-regenerativ issiqlik almashgich; 8-sirkulyasiya nasosi; 9-bug’ qozoni; 10-oraliq almashgich.
Energetik reaktorning quvvati, aktiv zonadan issiqlikni tez olish imkoniyatlari bilan belgilanadi.
Tvel yadro reaksiyasidan chiqayotgan asosiy issiqlikning asosiy qismi yadro yoqilg’ini isitish uchun, kichik qismi esa, sekinlashtiruvchini isitish uchun sarf bo’ladi. Issiqlik tashib ketish konvektiv issiqlik almashinish usuli bilan o’tayotganligi sababli, uning jadalligini oshirish uchun issiqlik tashuvchining tezligini oshirish kerak. Aktiv zonadagi suv harakati tezligi taxminan 3-7 m/s, gaz tezliklari 30-80 m/s atrofida bo’ladi.
Rasm 21. Birinchi AES ning sxemasi: 1-grafitli sekinlashtirgich;
2-reaktor o’zagi; 3-doiraviy kollektor; 4-isitgich; 5-bug’ qozoni;
6-bug’ qizdirgich; 7-turbina; 5-kondensator; 9-ikkinchi konturning nasosi; 10kompensator; 11-birinchi konturning nasosi; 12-temirli qobiq; 13-grafitli akslantiruvchi; 14-betonli himoya.
Reaktordagi issiqlik turbina ishchi jismiga bir konturli, ikki konturli va uch konturli sxema bo’yicha berilishi mumkin.
H ar rayon kontur yopiq, tizimdan iborat. Tizimning ko’pkonturligi ishchi xodimlarga qulayligi va ularning radiatsion xafvsizlikni ta’minlaydi.
Birinchi kontur radioaktiv va shuning uchun to’liq biologik himoyaning ichida joylashtiriladi. Ikkinchi konturda ishchi jism suv va bug’ hech qaysi joyda birinchi konturning radioaktiv issiqlik tashuvchisi bilan tutashmaydi, shuning uchun u bilan oddiy IES lardagi kabi muomila qilish mumkin.
Birinchi AES da issiqlik tashuvchi sifatida suv ishlatilgan.
AES ning istiqbollari. Atom energetikasining elektr energiyasi ishlab chiqarishdagi ulushi ortib boradi.
Atom energetikasining asosiy ustunliklarini sanab o’tamiz:
AES uchun xom-ashyoni qaerda joylashganligi ahamiyatga ega emas, chunki yadro yoqilg’isi engil va kichik o’lchamli. Lekin AES ni sovitish uchun yuqori quvvatli suv manbasi zarur;
YUqori quvvatli energetik bloklarni qurish samarali, ya’ni bitta reaktor 2 GVt ga yaqin quvvat ishlab chiqarishi mumkin;
YOqilg’ini o’lchamlari kichikligi uchun uni tashishga transport vositalari kerak bo’lmasligi;
AES si amalda atrof muhitini ifloslantirmaydi.
AES larning ishonchliligi. AES larni keng miqiyosda qurilishi bilan ularni xavfsiz ishlashi va odamga zararli ta’sirlari, olimlarni o’ylashga majbur etadi.
AES katta miqdorda nurlanishni chiqarmasligi uchun, bir qancha xavfsizlik choralari ko’rish kerak. Xavfsizlik tushunchasini bir qancha jihatlari mavjud:
xizmat ko’rsatuvchi xodimlarning xavfsizligi;
atmosfera va suvga radioaktivlikni tarqalmasligi; 3) stansiya reaktorlarini avariyasiz ishlashini ta’minlash;
4) radioaktiv chiqindilarni qayta ishlash va saqlash;
AES xavfsizligini ta’minlashda birinchi navbatda uni aholi joylaridan 180-200 km uzoqlikda joylashtirish zarur. Bu joy seysmik jihatdan xatarsiz bo’lishi lozim.
|
| |