nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O‘simliklari va hayvonot dunyosi

|
O‘simliklari va hayvonot dunyosi
|
bet | 12/38 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 29,06 Mb. | | #104674 |
Bog'liq GEOGRAFIYA TO\'GARAK 68 SOATLI TO\'LIQO‘simliklari va hayvonot dunyosi
Bu yerda fauna va flora turlari qutbga tomon kamayib boradi. Biroq hamma joyda diatom fitoplanktonlar jadal rivojlanadi, xususan, Arktika havzasi muzlarida ham. Shimoliy Yevropa havzasida hayvonot dunyosi turli-tuman bo‘lib, ularning turi 2000 dan oshadi. Baliqlardan seld, treska, dengiz olabug‘asi, piksha va boshqalar ko‘p uchraydi. Arktika havzasida oq ayiq, morj, tyulen, narval, beluxa va boshqalar yashaydi.
Muzliklari
Shimoiy muz okeanining eng muhim gidrologik xususiyatlaridan biri qishda uning o‘ndan to‘qqiz qismi muz bilan qoplanishidir. Baffin va Grenlandiya dengizlarida aysberglar bo‘ladi. Okeanning markaziy qismida 3-4 metr qalinlikdagi ko‘p yillik muz (pak) maydonlari uchraydi. Muzliklarning umumiy maydoni taxminan 26 ming km. kubni tashkil etadi. Arktika havzasida ko‘chib yuruvchi muz orollari ham bor. Ularning qalinligi 30-35 metrni tashkil etadi. Biroq so‘nggi vaqtlarda jahon olimlari tomonidan okeandagi muzliklar maydoni tobora qisqarib borayotgani aytilmoqda. Xususan, Kolorado universiteti
tomonidan sun’iy yo‘ldosh orqali amalga oshirilgan tahlil ma’lumotlari shuni ko‘rsatadiki, muz maydonlar o‘rtacha hisobdan 14 foizga qisqargan. Agar vaziyat shu tarzda davom etaversa, 2070 yilga borib qutb muzliklari yoz davrida butunlay yo‘qolib ketishi bashorat qilinmoqda.
Iqtisodiy jihatlar
Shimoliy muz okeanidagi noqulay ob-havo sharoiti uning iqtisodiyotiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Ummonning jahon xo‘jaligidagi rolining oshishi uning materikka yaqin yerlaridagi tabiiy resurslardan keng foydalanish bilan bog‘liq. Okean dengizlarida baliqning 150 va sut emizuvchilarning 17 turi yashaydi. Shuningdek, baliqlardan tashqari, okeandan dengiz hayvonlari ham ovlanadi. Oq dengizdan suv o‘tlar hamda qo‘rg‘oshin, rux, temir, molibden kabi foydali qazilmalar olinadi. Qolaversa, suv ostidan neft-gaz olish ham rivojlangan.
Okeanga tahdid
Shimoliy muz okeani dunyoning eng kichik ummoni bo‘lsa-da, jahonning eng xavfli okeaniga aylanib bormoqda. Bunga sabab shuki, u «sovuq urush» davrida radiatsion chiqindilar makoniga aylanib qolgan edi. Shu sababli endi okean kimyoviy bombaga aylanib borayapti. Bu haqda Butunjahon tabiatni muhofaza qilish jamg‘armasi (WWF) ma’lum qilgan.
So‘nggi tadqiqotlarga ko‘ra, shimoliy muz okeanida DDT (dixlordifeniltrixlormetilmetan) ga o‘xshash taqiqlangan pestitsidlar, uni ishlab chiqaruvchi mamlakatlardagiga nisbatan ancha ko‘pligi aniqlangan. Shuningdek, ayrim zararli kimyoviy moddalar muzlar tarkibida mavjudligi ma’lum bo‘ldi. Bunday moddalar baliqlar, tyulen va hatto kitlar yog‘idan ham topilgan.
|
| |
Uyga vazifa - "Tasdiq layman " maktabning ma’naviy-ma’rifiy ishlar

|
"Tasdiq layman " maktabning ma’naviy-ma’rifiy ishlar
|
bet | 13/38 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 29,06 Mb. | | #104674 |
Bog'liq GEOGRAFIYA TO\'GARAK 68 SOATLI TO\'LIQUyga vazifa: Uyda o`qib, xaritadan o`rganib kelish.
21 mashg’ulot
Mavzu: Okean boyliklari, ulardan foydalanish va muxofaza qilish..
I. Mashg'ulot maqsadi:
a) ta’limiy: O'quvchilarga mavzu boyicha ma'lumot berish _
b) Tarbiyaviy O'quvchilarda tabiatga hurmat hususiyatlarini shakllantirish
s) rivojlantiruvchi: Geografik xaritalar bilan ishlash ko'nikmalarini rivojlantirish
II. O'tilgan mashg'ulot yuzasidan muloqot uyushtirish.
III.Yangi mavzu bayoni:
Olimlarning fikricha, hayot okean sohillaridagi to`lqinlar hosil qilgan “hayot sharbati - bo`tqasimon loyqa”li suv muhitida hosil bo`lgan. Okean suvlarida mikraskop bilan ko`rinadigan organizmlardan tortib 150 tonna keladigan ko`k kitlargacha, turli xil organismlar yashaydi. Dunyo okeanida 160 ming hayvon turi, o`n ming atrofida o`simlik turi mavjud.
Okean organizmlari yashash joylariga ko`ra guruhlashtiriladi. Masalan, bentos organizmlari- okean suvlari tubida, yotqiziqlar orasida yashaydi.Nektonlar- erkin ko`chib yuruvchi organizmlar bo`lsa, planktonalar suv oqimlariga qarshilik ko`rsata olmay, muallaq holatda suzib yuruvchi organizmlardir (fitoplankton va zooplanktonlar).
Dunyo okeani tabiiy boyliklarning xazinasi hisoblanadi. Bu boyliklar biologic, kimyoviy, ma`danli va yoqilg`I energetic resurslardan iborat. Hozir buologik resurslarning 2% idangina foydalanilmoqda. Okean suvlaridan yiliga treska (10,7 mln t), seld (22,3 mln t), skumbriya (5,1 mln t) baliqlari ko`plab olinadi. Okean tubidan osh tuzi, brom, magniy, oltingugurt, alyuminiy, mis, uran, oltin olinadi.
Dunyo okeanida neft va gaz birinchi o`rinda Fors ko`fazidan, ikkinchi o`rinda Venesuella qirg`oqlaridan, Meksika qo`ltig`idan qazib olinadi. Xitoy, kanada, AQSh, Avstraliya, Irlandiya, Turkiya Gretsiya, Fransiya mamlakat sohillarida toshko`mirning 100da ortiq konlari mavjud.
Dunyo okeani eng muhim va arzon dengiz transporti vazifasini bajaradi. Iqtisodiy, savdo aloqalarining 80% i, mahsulotlar tashishning 95%i dengiz transportiorqali bajariladi. Hozir Dunyo okeani sohillarida 2700 ta dengiz port shaharlari mavjud.
Dengiz turizmi ham okean resurslaridan foydalanishning bir sohasi sifatida tobora rivojlanmoqda. Undan tushgan yillik daromad 220 mlrd dollarni tashkil etadi.
Dunyo okeani muhofaza qilish milliy, regional va zalqaro ko`lamda amalgam oshiriladigan tadbir. Dunyo okeanini tadqiq etish va foydalanish hamda muxofaza qilish maqsadida ko`plab xalqaro tashkilotlar tuzilgan.Xalqaro dengiz komiteti, Davlatlararo okeanografik komissiya (UNESKO qoshida) va boshqalar Dunyo okeani boyliklaridan oqilona va tejamkorlikbilan foydalanish, ularni muhofaza qilish, tiklash va ekologik sharoitini yaxshilash borasida ibratli faoliyat ko`rsatmoqda.
|
| |
Kurs ishini bajarish uchun namuna

|
Kurs ishini bajarish uchun namuna
|
bet | 1/6 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #133436 |
Bog'liq Nasos nazariy tayyor
KURS ISHINI BAJARISH UCHUN NAMUNA
1.Ikkinchi ko’taruv nasos stansiyasi.
Loyihani bajarish uchun boshlang’ich ma’lumotlar:
1.Suv ta’minoti tarmogi – birlashtirilgan;
2.Maksimal xo’jalik va texnoligik suv iste’moli sarfi – 9811,4 m3/sut;
3.Texnologik ehtiyoj uchun suv iste’moli sarf qismi – 1%;
4.Bir vaqtdagi yong’in hisobiy soni – 2;
5.Bir yong’in uchun suv sarfi – 30 l/s;
6.Yong’in vaqtida suv sarfini ruxsat etilgan pasayishi - _____%;
7.Toza suv rezervuari (TSR)dagi suv sathini belgisi:
maksimal – 137,5 m, minimal yong’in zahirasi – 135 m, tag qismi – 133 m;
8.Yer ustki belgisi:
Bosimli suv minorasi – 146 m; NS – 136 m; bosimli suv minorasini bakini tag qismi belgisi – 177 m;
9.Shahar tarmog’iga kirish nuqtasidagi erkin bosim:
maksimal iste’mol mobaynida – 60 m;
suv minorasida suvni maksimal transit mobaynida – 30 m;
yong’in o’chirish mobaynida – 10 m;
10.Suv uzatgich (vodovod)larning uzunligi:
so’ruvchi – 10 m, bosimli – 230 m;
11.Grunt tarkibi – suglinok;
12.Grunt muzlash chuqurligi – 0.70 m;
13.Grunt suvlarining joylashish chuqurligi – 1,46 m.
Suv iste’molini yig’indisi
Suv iste’molining grafik yig’indisi haqidagi ma’lumotlarni suv ta’minoti bo’yicha bajarilgan kurs ishidan olinadi.
1-jadval. Kunlik soat bo’yicha shaharning suv iste’molini yig’indisi
Soat №
|
Aholi yashash joyi 1-rayon
|
|
|
| |
Xotirasini kuchaytirish usullari

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/ Volume–28_Issue-5_May_2023
54
MAKTABGACHA TA’LIM YOSHIDAGI BOLALARNING
XOTIRASINI KUCHAYTIRISH USULLARI
Feruza Muhammadiyeva
Termiz davlat Pedagogika instituti o’qituvchisi
Ergasheva Muyassar
Termiz davlat Pedagogika instituti talabasi
Annotatsiya: Mazkur maqolaning qisqacha mazmuni maktabgacha yoshdagi
bolalarning bilish jarayonlaridan eng muhimi bo’lgan xotirani kuchaytirish va yanada
mustahkamlash yuzasidan boradi. Bu o’rinda tarbiyachi
tomonidan bir necha
mnemonik usullardan foydalanib, bolalarning xotira jarajonlarini kuchaytirishga
qaratiladi. Bu usullarning amalda qo’llanilishi bolalar xotirasiga ancha ijobiy ta’sir
qiladi.
Kalit so`zlar: Bilish jarayonlari, xotira, mnemonika, metodika,
psixolog,
undoshlar, unlilar, sonlar, mantiqiy tafakkur, ismlar, farqlar, hikoya,psixologiya,
biologiya, tibbiyot, genetika, kibernetika, S. L. Rubinshteyn.
Xotirani tadqiq qilish hozirgi vaqtda turli fanlarning vakillari tomonidan
shug'ullanadi: psixologiya, biologiya, tibbiyot, genetika, kibernetika va boshqalar. Bu
fanlarning har birida o'z savollariga ega bo'lib, ular tufayli ular xotira muammolariga
murojaat
qilishadi, tushunchalar tizimi va shunga mos ravishda ularning xotira
nazariyalari.Lekin bu fanlarning barchasi birgalikda olingan,
inson xotirasi haqidagi
bilimimizni kengaytirish, bir-birini to'ldirish, eng muhim va sirli hodisalardan biri
bo'lgan ushbu hodisaga chuqurroq
qarashga imkon beradi, inson psixologiyasi. Bu
fanlar namoyandalari ortib bordi, xotiraning o'zini psixologik o'rganishga qiziqish,
chunki u dasturlash tillarini takomillashtirish
imkoniyatlarini ochib berdi, uning
texnologiyasi va xotira mashinalari. Bu o'zaro qiziqish psixologiyaga olib keldi,
axborot deb ataladigan yangi xotira nazariyasini ishlab chiqa bosh ortib boradi. Hozirda
u faqat birinchisini qiladi, lekin inson xotirasini chuqurroq anglash yo‘lidagi istiqbolli
qadamlar kibernetika va informatika yutuqlaridan foydalanish. Axir,
inson miyasi u
ham murakkab elektron kompyuter va analog mashinaning bir turi.
Napoleon ajoyib xotiraga ega edi. Bir marta, u hali leytenant bo'lganida edi
qorovulxonaga joylashtirildi va xonadan Rim huquqiga oid kitobni topdi. O'qing.
Yigirma yil o'tgach, u hali ham undan parchalar keltirishi mumkin edi. U bilardi, uning
qo'shinining ko'plab askarlari nafaqat shaxsan, balki kim jasur, kim matonatli, kimni
esladilar. Akademik A.F. Ioffe logarifmlar jadvalidan foydalangan. Xotiradan, buyuk
rus shaxmatchisi A. A. Alekxin esa xotiradan ko'r-ko'rona o'ynashi mumkin edi.Bir
vaqtning o'zida 30-40 ta sherik bilan. Aka A.S.ning ajoyib xotirasi bor edi. Pushkin -
Og’irlikka (vaznga) ega bo’lgan graf

|
Og’irlikka (vaznga) ega bo’lgan graf
|
bet | 4/7 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 35,95 Kb. | | #127077 |
Bog'liq Mavzu Graflarni eniga va bo‘yiga aylanishi reja Ketma-ketlikla-fayllar.org (1)Og’irlikka (vaznga) ega bo’lgan graf (weighted graph) – bu qirralari (yo’ylari) og’irliklari bilan berilgan graf hisoblandi. (i,j) qirraning og’irligi wij kabi belgilanadi (8.7-rasm).
8.7-rasm. Og’irlikka ega bo’lgan graf
Agar V to`plamning quvvati n ga teng bo`lsa, n soni grafning tartibi deyiladi. Agar V to`plamning quvvati n ga teng bo`lsa, E to`plamning quvvati m ga teng bo`lsa, graf (n, m) graf deyiladi.
Tugun darajasi (vertex degree) – bu undan chiquvchi yoylar soni hisoblanadi. deg(7) = 2, deg(1) = 3
Halqa (cycle) – bu boshi va oxiri tutashuvchi tugundan iborat yo'l hisoblanadi: (4, 6, 7, 8, 3, 4) (1.2.8.-rasm).
G(V, E) grafda uning barcha tugunlari darajalari yig'indisi – juft, grafning qirralari sonining ikkilanganiga teng.
Tugunlar darajasiga nisbatan juft yoki toq deyiladi, agar ularning darajalari mos ravishda juft yoki toq qiymatga teng bo'lsa.
8.8-rasm. Grafning halqa va tugun darajasiga misol
To'liq graf (complete graph) – bu istalgan tugunlari qo'shni bo'lgan graf hisoblanadi yani barcha tugunlar o'zaro birlashtirilgan. (8.9. a -rasm)
Grafni to'ldiruvchisi bu aynan bir tugunlar va aynan bir qirralardan tashkil topgan va mavjud grafni to'liq bo'lishini ta'minlovchi grafga aytiladi. (8.9. b -rasm)
a)
b)
8.9.-rasm.a) to’liq graf b) graf va uning to’ldiruvchisi
To'liq, yo'naltirilmagan grafda qirralar soni quyidagi formula (1) orqali aniqlanadi:
(1)
qaerda n – yoylar(tugunlar) soni.
D grafning to'yinganligi (density) grafning qirralrining tugunlar nisbatiga to’liqlik munosabat koefitsientini belgilaydi va quyidagi formula (2) orqali aniqlanadi:
(2)
qaerda n – grafning tugunlar soni, m – grafning qirralar soni.
Grafning to'yinganligi koefitsientiga qarab ikki hil graf ko’rinishi aniqlash mumkin: to'yingan graf va siyrak graf (10.-rasm).
|
| |
Kruskal algoritmi - Mavzu: Graflarni eniga va bo‘yiga aylanishi reja: Ketma-ketliklar, to‘plamlar, daraxtlar, graflarni...

Kruskal algoritmi.
Ushbu algoritm 1956 yili Kruskal tomonidan ishlab chiqilgan.
Faraz qilamiz, V = {1, 2, .... n} tugunlar to‘plamidan iborat va E qirralar to‘plamida aniqlangan s narx funksiyasi bilan berilgan G=(V, E) bog‘langan graf bo‘lsin. Kruskal algoritmida G graf uchun minimal narxli daraxtlar skeletini qurish G grafning faqat n ta tugunlaridan tashkil topgan va qirralari bo‘lmagan T=(V, ø) grafdan boshlanadi. Shunday qilib, har bir tugun bog‘langan (o‘zi-o‘zi bilan) komponent hisoblanadi. Algoritm bajarilishi vaqtida bog‘langan komponentlar naboriga ega bo‘lamiz, asta-sekin birlashtirib daraxtlar skeletini tashkillashtiramiz.
Asta-sekin o‘suvchi bog‘langan komponentlarni qurishda E to‘plamdan qirralar ularning narxi o‘sishi tartibida navbatma-navbat tekshiriladi. Agar navbatdagi qirra turli komponentlardagi ikkita tugunni birlashtirsa, u holda bu qirra T grafga qo‘shiladi. Agar bu qirra bitta komponentning ikkita tugunini birlashtirsa, u tashlab yuboriladi, chunki uning bog‘langan komponentga qo‘shilishi sikl hosil bo‘lishiga olib keladi. G grafning barcha tugunlari bitta komponentga tegishli bo‘lsa, T minimal narxli daraxtlar skeletini qurish bu graf uchun tugaydi.
Masalani yechish algoritmi (Kruskal usuli): Kruskal algoritmining bajaralishi quyidagicha amalaga oshiriladi.
Quyida Kruskal algoritmidan foydalangan holda MSTni topish bo'yicha qadamlar keltirilgan
Barcha qirralarni vaznining o’sish tartibida saralash.
Eng kichik tugunni tanlang. Hozirgacha shakllangan daraxt bilan sikl hosil qiladimi yoki yo'qligini tekshirib ko'ring. Agar sikl shakllanmagan bo'lsa, ushbu tugunni kiriting. Boshqalari, tashlab yuboring.
Yopilgan daraxtda (V-1) qirralar bo'lguncha # 2-bosqichni takrorlang.
STL yordamida Kruskal algoritmini amalga oshirishda biz uchun foydali bo'lgan ba'zi bir muhim fikrlar.
Grafadagi barcha qirralardan iborat qirralarning vektoridan foydalaning va vektorning har bir elementi uchta parametrni o'z ichiga oladi: manba, manzil va manba va manzil orasidagi tugun narxi.
vector
> > edges;
Bu erda tashqi juftlikda (ya'ni juftlik >) birinchi element tugun narxiga to'g'ri keladi, ikkinchi element o'zi juft bo'lib, u tugunning ikkita tepasini o'z ichiga oladi.
Qirralarni o’sish tartibda saralash uchun ichki std :: sort dan foydalaning ;
Birlashma topish algoritmidan foydalanamiz, agar u joriy tugun MSTga qo'shilsa, sikl hosil qiladimi. Agar ha rad etsa, uni qo'shib qo'ying (birlashma).
Ushbu algoritm O (M log N + N2) vaqtda bajariladi. Qirralarni saralash uchun O(M logN) ta operasiya kerak bo’ladi. Tugun u yoki bu qism daraxtga tegishli bo‘lsa, tree_id massiv yordamida saqlanadi, bu massivda har bir tugun uchun u tegishli bo‘lgan daraxt nomeri saqlanadi. Har bir qirra uchun O(1) vaqtda uning tugunlari turli daraxtlarga tegishli ekanligini aniqlanadi. Nihoyat, ikkita daraxtni birlashtirish O (N) vaqtda bajariladi. Birlashtirish operatori O(N) o‘tishda bajarilishini hisobga olsak, O (M log N + N2) kelib chiqadi.
Dastur kodi:
http://fayllar.org
|
QAYNAYOTGAN SUV REAKTORLARI - Mavzu: Reaktorlar. Tuzilishi va ularning vazifalari Reja: Reaktorlarning tuzilishi...

|
Mavzu: Reaktorlar. Tuzilishi va ularning vazifalari Reja: Reaktorlarning tuzilishi va ishlash printsipi
|
bet | 3/3 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 7,29 Kb. | | #116315 |
Bog'liq Reaktorlarning tuzilishi va ishlash printsipi. Reaktorning asosi-fayllar.orgQAYNAYOTGAN SUV REAKTORLARI
Sara Xarman | AQSh energetika vazirligi grafikasi
Qo'shma Shtatlarda ishlaydigan reaktorlarning taxminan uchdan bir qismi qaynoq suv reaktorlari (BVR).
Suvni isitadi va to'g'ridan-to'g'ri reaktor idishi ichida bug ' hosil qiladi. Suv reaktor yadrosi orqali pompalanadi va bo'linish orqali isitiladi. Keyin quvurlar elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun bug'ni to'g'ridan-to'g'ri turbinaga beradi.
Keyin foydalanilmagan bug ' yana suvga quyiladi va isitish jarayonida qayta ishlatiladi.
Adabiyot
1.Кеlim Ю.M.Tipоvые elеmеntы sistеm аvtоmаtichеsкоgо uprаvlеniya. Mоsкvа 202g.
2.Nasriddinov Sh.G’. Kon elektrotexanikasi. O’quv qo’llanma. 2,3- qism. Konchilik korxonalarini elektr uskunalari. Toshkent 1992-2000 y..
3.Lyaхоmsкiy А.V., Фащilеnко V.N. Uprаvlеniе elекtrоmехаnichеsкimi sistеmаmi gоrnых mаshin. – 2014g.
4. ttps://www.energy.gov
http://fayllar.org
|
| |
To'yingan graf - Mavzu: Graflarni eniga va bo‘yiga aylanishi reja: Ketma-ketliklar, to‘plamlar, daraxtlar, graflarni...

To'yingan graf (dense graph) – bu qirralar soni bo'lishi mumkin bo'lgan maksimalga teng bo'lgan graf hisoblanadi. (D>0.5)
Siyrak graf (sparse graph) – bu qirralari soni tugunlar soniga yaqin bo'lgan grafdir. (D<0.5)
a) b)
8.10-rasm.a) to'yingan graf (D=0.9) b) siyrak graf (D=0.33)
Quyida turli ko’rinishdagi graflar keltirilgan.
8.11-rasm. a-d oddiy graf, c-to’liq graf, e-multigraf, f-psevdograf, g-digrafdagi zanjir, h-digrafda xalqa.
Graflarni ifodalash usullari. Yo’naltirilmagan, yo’naltirilgan va o’girlikka ega bo’lgan graflarni kompyuter dasturlash tillari hotirasida ifodalash, ya'ni xotirada tashkil etish uchun statik tuzilmasi matritsadan yoki dinamik tuzilmasi ro’yxatlardan foydalanish mumkin. Har qanday masalalarida har bitta usulining o’zining afzalligi va kamchiliklariga egadir. Yo’naltirilmagan, yo’naltirilgan va o’girlikka ega bo’lgan graflarni ifodalash uchun har usulining o’zining qoida asosida shakllanadi. Shunday to’rtta usullarga to’xtalib o’tamiz:
Qo'shma matritsa (adjacency matrix);
Intsidientlik matritsa (incidence matrix);
Qo'shnilik ro'yxati (adjacency list);
Qirralar ro'yxati (edges list).
G grafning qo'shma matritsasi bu n-o'lchamli A kvadrat matritsa bo'lib,
graf uchun:
Aij = 1 agar i va j tugunlar qirra bilan birlashtirilgan bo'lsa
Aij = 0 agar i va j tugunlar o’rtasida qirra mavjud bo'lmasa
orgraf uchun:
Aij = 1 agar i tugundan j tugunga yoy mavjud bo'lsa
Aij = 0 agar i va j tugunlarda yoy tugallanmagan bo'lsa
vaznga ega graf uchun:
Aij = Wij agar i va j tugunlar qirra (yoy) bilan birlashtirilgan bo'lsa
Aij = ∞ agar i va j tugunlar qirra (yoy) mavjud bo’lmasa
Qo'shma matritsa asosiy diagonaliga semmitrik bo’ladi, agar yo’naltirilmagan grafni ifodalasa, orgraflarda esa nosimmetrik bo’ladi.
Qo'shma matritsaning qulaylik tomonlari quyidagilarda:
Qirra(yoy) qushish va o’chirish oson;
Tugunlar qo’shniligini tekshirish.
Qo'shma matritsaning noqulayliklari esa quyidagicha:
Tugunlarni kiritish yoki o’chirish;
Siyrak graflar bilan ishlash.
G grafning intsidientlik matritsasi bu n-satr(tugunlar) va m-ustunlar (qirralar)dan tashkil topgan B matritsa bo'lib, unda:
graf uchun:
Bij = 1 agar i tugun j qirra bilan to'qnashgan bo'lsa
Bij = 0 agar i tugun j qirra bilan to'qnashmagan bo'lsa
orgraf uchun:
Bij = -1 agar i tugun j yoyning boshi bo'lsa
Bij = 0 agar i tugun j yoy bilan to'qnashmagan bo'lsa
Bij = 1 agar i tugun j yoyning oxiri bo'lsa
vaznga ega graf uchun:
Bij = ±Wij agar i tugun yoy boshi(oxiri) bo'lsa
Bij = 0 agar i tugun j yoy bilan to'qnashmagan bo'lsa
Intsidientlik matritsaning qulaylik tomonlari quyidagilarda:
Qirra(yoy) o’lchamini yoki yo’nalishini o’zgartirish;
Qirra(yoy)larni qushish yoki o’chirish;
To’qnashuv(intsidientlik)ni tekshirish.
Intsidientlik matritsaning noqulayliklari esa quyidagicha:
Tugunlarni qushish yoki o’chirish;
Siyrak graflar bilan ishlash.
|
1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr

1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
31.01.2024
Hajmi
0,49 Mb.
#149075
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr
Download
0,49 Mb.
Matnni ko'rish
Чернобыль, Украина - "Tasdiq layman " maktabning ma’naviy-ma’rifiy ishlar

|
"Tasdiq layman " maktabning ma’naviy-ma’rifiy ishlar
|
bet | 36/38 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 29,06 Mb. | | #104674 |
Bog'liq GEOGRAFIYA TO\'GARAK 68 SOATLI TO\'LIQ1. Чернобыль, Украина
1986 йил 26 апрелда Чернобиль атом- эектро станциясида рўй берган техноген халокат хакида эшитмаган билмаган одамнинг ўзи йўк. Ўша куни 30 киши вокеа жойида хаётдан кўз юмган, 135 минг киши кўчирилиган эди. Айни пайтда ушбу халокатдан зарар кўрганлар сони5,5 миллион кишини ташкил этади. Портлаш жараёнида Хиросима ва Нагасикада портлаган атом бомбасидан юз баравар кўпрок радиация ажралиб чиккан.
2. Дзержинск, Россия
Мамлакатдаги энг саноатлашган ва ифлос шахарлардан бири. Бу ерда саноат чикиндиларидан захарданганлар сони 300 минг кишидан ортади. Бу ерда эркакларнинг ўртача умр кўриш ёши 42, аёлларда эса 47 ёшни ташкил этади. Маълумотларга кўра, 1930-1998 йиллар давомида ша?ардаги кимёвий куроллар заводидан 30 минг тонна захарли чикиндилар чикарилган. 2003 йилги маълумотга кўра, шахарда ўлим кўрсаткичлари тугилишдан 2,6 баравар юкори бўлган.
3. Хайна, Доминикан Республикаси
Шахарда аккумулятор ишлаб чикарувчи ёпик завод фаолият кўрсататди. Шу боис, атроф-мухитга чикарилаётган кўргошин чикиндилари ахолининг саломатлигига жиддий хавф солаётир. Хайнада кўргошиндаен захарланиш туфайли рухий ва кўз касалликлари, ногирон тугруклар бошка жойлардагидан бир неча баравар юкори. Маъмурият тозалаш ишларини олиб боришга хали киришганича йўк.
4. Кабве Мамлакатнинг катталиги жихатдан иккинчи шахри саналади. 102 йилда бу ерда жуда катта кўргошин кони топилган. Мазкур саноат хомашёсини кайта ишлаш натижасида кўргошиндан захарланиш кўрсаткичлари кескин ортган. Жабрланганлар сони 250 мингдан ошган. Жахон банки ўтган йили шахардаги санитария ахволини яхшилаш максадида20 миллион доллар микдорида маблаг ажратган.
5. Ла-Оройа, Перу
1922 йилдан бер Анд тоглари багрида жойлашган бу шахар ахолиси махаллий металлургия заводи чикараётган захарли чикиндилардан азият чекади. 35 минг нафар захарланган одамлар рўйхатга олинган. Болаларнинг тўксон тўккиз фоизининг конида кўргошин бирикмалари топилган. Кислотали ёмгирлар туфайли бу шахарга анчадан бери битта хам гиёх ўсмай кўйган.
|
| |
Reaktorning asosiy vazifasi - Mavzu: Reaktorlar. Tuzilishi va ularning vazifalari Reja: Reaktorlarning tuzilishi...

|
Mavzu: Reaktorlar. Tuzilishi va ularning vazifalari Reja: Reaktorlarning tuzilishi va ishlash printsipi
|
bet | 2/3 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 7,29 Kb. | | #116315 |
Bog'liq Reaktorlarning tuzilishi va ishlash printsipi. Reaktorning asosi-fayllar.orgReaktorning asosiy vazifasi yadro bo'linishini joylashtirish va boshqarishdir—bu jarayon atomlar bo'linadi va energiya chiqaradi.
Bo'linish va termoyadroviy: farq nima?
Reaktorlar yadro yoqilg'isi uchun urandan foydalanadilar. Uran kichik keramik granulalarga qayta ishlanadi va yonilg'i tayoqchalari deb ataladigan muhrlangan metall quvurlarga yig'iladi. Odatda, bu novdalarning 200 dan ortig'i yonilg'i yig'ilishini hosil qilish uchun birlashtiriladi. Reaktor yadrosi odatda quvvat darajasiga qarab bir necha yuz yig'ilishdan iborat.
Reaktor idishi ichida yonilg'i tayoqchalari ham sovutish suvi, ham moderator vazifasini bajaradigan suvga botiriladi. Moderator zanjir reaktsiyasini davom ettirish uchun bo'linish natijasida hosil bo'lgan neytronlarni sekinlashtirishga yordam beradi.
Keyin reaktsiya tezligini kamaytirish uchun boshqaruv tayoqchalarini reaktor yadrosiga kiritish yoki uni oshirish uchun tortib olish mumkin.
Bo'linish natijasida hosil bo'lgan issiqlik suvni uglerodsiz elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun turbinani aylantiradigan bug'ga aylantiradi.
Qo'shma Shtatlardagi barcha tijorat yadro reaktorlari engil suvli reaktorlardir. Bu shuni anglatadiki, ular oddiy suvdan ham sovutish suvi, ham neytron moderatori sifatida foydalanadilar.
Amerikada engil suvli reaktorlarning ikki turi mavjud.
Sara Xarman | AQSh energetika vazirligi grafikasi
Qo'shma Shtatlardagi tijorat reaktorlarining 65% dan ortig'i bosimli suv reaktorlari yoki nogironlar. Ushbu reaktorlar suvning qaynashini oldini olish uchun yuqori bosim ostida reaktor yadrosiga suv quyadi.
Yadrodagi suv yadro bo'linishi bilan isitiladi va keyin issiqlik almashtirgich ichidagi quvurlarga quyiladi. Ushbu quvurlar bug ' hosil qilish uchun alohida suv manbasini isitadi. Keyin bug ' elektr ishlab chiqarish uchun elektr generatorini aylantiradi.
Yadro suvi qayta isitish uchun reaktorga qaytadi va jarayon takrorlanadi.
|
| |
Unipolyar tranzistorlar - 3- mavzu. Diodlar haqida umumiy ma’lumot

Unipolyar tranzistorlar
Unipolyar tranzistor elektr maydoniga ega bo'lgan tranzistor bo'lib, tok bir turdagi asosiy tok tashuvchi hisobiga hosil qilinadi. tashuvchi hisobiga hosil qilinad Elektr maydoniga ega bo'lgan yoki "maydon" li so'zning mohiyati shundan iboratki, unipolyar tranzistor chiqish toki boshqaruvchi elektrodning kuchlanishi hosil qiladigan elektr maydon orqali boshqarilishini bildiradi. Unipolyar tranzistorlarning sxemada belgilanishi 1-jadvalda keltirilgan.
-Tiristorlar to'rt qatlamli,ya'ni uchta p-n o'tishli yarim o'tkazgich asbobdir. Chetki p-qatlam anod n-qatlam katod deb ataladi. Ichki p va n-qatlamlar boshqaruvchi elektrodlar yoki ba'za deyiladi.
Sanoatda juda ko‘p diodlar ishlab chiqariladi. Ular bir-biridan ko‘rinishi, parametrlari, ishlatilgan materiali, bajaradigan vazifasi bilan bir-biridan farq qiladi. Yarimo‘tkazgichli diodlar ikki elektrodli bo‘lib, birining nomi anod, ikkinchisining nomi katod deyiladi. Dioddan faqat bir tomonga tok oqib o‘tadi, ya’ni anoddan katodga, ikkinchi tomonga oqib o‘tmaydi chunki manbaga teskari ulanganda diodning ichki qarshiligi (Ri) juda katta bo‘ladi.
Diodlar elektr zanjirda ulanishiga qarab vazifalari belgilanadi. Masalan: o‘zgaruvchan tokni to‘g‘irlash maqsadida to‘g‘irlagichli diodlar, tokning barqaror holatda turishini ta’minlovchi stabilitronlar, yorug‘lik nur tarqatuvchi yorug‘lik diodlar, nurli signallarni qabul qiluvchi fotodiodlar, yuqori chastotali signallarni past chastotali signallarga aylantirib beruvchi yuqori chastotali diodlar hisoblanadi.
Tayyorlanish texnologiyasida asosan germaniy, kremniy, indiy kabi yarimo‘tkazgichli materiallardan foydalaniladi.
Diodlar radioteleapparaturalarda asosan, signallarni o‘zgartirgach, detektor, demodulator, elektr tokining barqaror holatda turishini ta’minlaydi, o‘zgaruvchan tokni to‘g‘irlash maqsadida to‘g‘irlagich ishlatiladi. Ular parametrlari bilan birbiridan farq qiladi, transformator yordamida pasaytirilgan tok diod yordamida to‘g‘irlanadi. Diodlar asosan uch xil kuyish alomatiga ega, chala kuyadi. Qisqa tutashib qolishi yoki uzilib qolishi mumkin, mana shu kuyishi bir necha o‘nlab buzuqlik nuqsonlarini keltirib chiqaradi. HC260 multi-tester asbobi bilan diodlar quyidagicha tekshiriladi. Dioddan bir tomonga tok oqib o‘tadi, shuni inobatga olib tekshiramiz. Om shkalada diodning anodiga musbat shchupni, katodiga manfiy shchupni qo‘yamiz, shkala ko‘rsatkichi qo‘zg‘alib, 100E–200E atrofida ko‘rsatadi. Shchuplarning joyini o‘zgartiramiz, shkala ko‘rsatkichi qo‘zg‘almaydi. Diod ishlayotgan bo‘ladi, shchuplarni o‘zgartirilganda ikki tomonga ko‘rsatsa qisqa tutashgan, shkala ko‘rsatkichi qo‘zg‘almasa uzilgan bo‘ladi. Bu nuqsonlarni almashtirish yo‘li bilan bartaraf etiladi.
|
U
r m - 1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr

U r m = α rul / β soshka Bu yerda α rul —rul chambaragining burilish burchagi, gradus.
β soshka — soshkaning burilish burchagi, gradus.
Rul mexanizmi turiga bog´liq holda (ish juftliklari) uzatishlar soni doimiy
yoki o´zgaruvchan bo´lishi mumkin, ya´ni g´ildirakni burish jarayonida uzatmalar
soni o´zgarishi mumkin.
Yengil avtomobillarda rul mexanizmining uzatish soni U r m = 12-20, yuk
avtomobillarda esi. U r m = 15-25 ni tashkil etadi.
Rul yuritmasining uzatish soni burilish sapfasi va rul soshkasidagi
richaglarning yelkalari nisbatiga bog´liq. Boshqariluvchi g´ildiraklar burilganda bu
richaglarning qiyalik burchagi o´zgarishi sababli rul yuritmasining uzatishlar soni
U ryu o´rtacha 0,85 dan 1,1 gacha o´zgaradi.
Rul boshqarmasining uzatish soni (U rb ) quyidagicha aniqlanadi:
U rb = U rm · U ryu Boshqariluvchi g´ildiraklar cheklangan miqdorda 28°-35° burchakka
buriladi. Buning sababi shuki, g´ildiraklar burilganda avtomobil ramasiga, qanotiga
va boshqa detallarga tegib qolmasligi kerak.
MTning statik stok – zatvor

|
MTning statik stok – zatvor
|
bet | 7/13 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 290,5 Kb. | | #143551 |
Bog'liq 15-Ma’ruza. Maydoniy (unipolyar) tranzistorlar. RejaMTning statik stok – zatvor xarakteristikalar oilasi yoki o‘tish xarakteristikasi deb stok – istok kuchlanishi USI ning o‘zgarmas qiymatlarida stok toki IS ning zatvor – istok kuchlanish UZI ga bog‘liqliklari IS =f (UZI) ga aytiladi. Stok – zatvor xarakteristikalarni stok xarakteristikalardan foydalangan holda hosil qilish mumkin. Buning uchun USI kuchlanishning biror qiymatida zatvor – istok kuchlanishi UZI ning turli qiymatlari uchun stok toki ISning qiymatlarini stok xarakteristikalardan aniqlash yetarli bo‘ladi. Agar USI > UZI.BYeRK bo‘lsa, IS =f (UZI) bog‘liqlik USI ning barcha qiymatlari uchun amalda bir xil bo‘ladi, chunki bunda to‘yinish rejimi o‘rinli. Statik stok – zatvor xarakteristikalar oilasi 8,a-rasmda keltirilgan. Har qanday MTning to‘yinish rejimidagi stok – zatvor xarakteris-tikasi quyidagi bog‘lanish orqali approksimatsiyalanadi:
. (7)
Ushbu bog‘lanish parametrlari quyidagicha topiladi: Boshlang‘ich tok IS.max zatvor – istok kuchlanish UZI=0 bo‘lganda o‘lchanadi, UZI.BYeRK ni topish uchun da UZI* kuchlanish o‘lchanadi. (7) ifodadan ekani ma’lum bo‘ladi.
MTlar kuchaytirgich sifatida kichik signal rejimida ishlaganda chiqish xarakteristikalarining to‘yinish sohasi ishlatiladi. Bu sohada signallar minimal nochiziqli buzilishlar bilan kuchaytiriladi.
Xarakteristika tikligi
USI = const bo‘lgandagi ; (8)
ichki (differensial) qarshilik
UZI = const bo‘lgandagi ; (9)
|
| |
Ehtiеtkorlik tormoz tarmog´i - 1. Rul boshqarmasining kоnstruktsiyalаri vа ulаrga qo´yilаdigаn tаlаblаr

Ehtiеtkorlik tormoz tarmog´i ish tormoz ishlamasdan qolganda to´xtashi
uchun kеrak.
Tormoz boshqarmasi
Ehtiyot tormoz
tarmog‘i
To’xtab turish
tormoz tarmog‘i
Yordamchi
tormoz tarmog‘i
Ish tormoz
tarmog‘i
Energiya
manbai
Tormoz
yuritmasi
Tormoz
mexanizmi
Boshqarish
qismi
Energiya
akkumulyatori
Uzatuvchi
mexanizm
Ijro etuvchi
qism
Nazorat uchun savollar:
To´xtatib turish tormoz tarmog´i to´xtab turgan avtomobilni o´z joyida
ko´zg´almasdan turishini ta´minlaydi. Bu tormoz ba´zan qo´l tormozi deb
yuritiladi.
Yordamchi tormoz tarmog´i avtomobilning harakatlanishini uzoq muddat
bir xil tezlikda saqlab turish yoki juda kichik tezlikda harakatlanishni rostlash
vazifasini bajaradi.
Tоrmоz boshqarmаsigа quyidаgi tаlаblаr qo´yiladi:
GОSTlаrgа аsоsаn tоrmоz yo´li minimаl vа sеkinlаshish mаksimаl
bo´lishi kеrаk (аvtоmоbil kаtеgоriyasigа qarab);
tоrmоzlаnish vaqtidа аvtоmоbil turgunligini sаklаshi kеrаk;
bir nеchа mаrtа tоrmоz bеrilgаndа tоrmоz хususiyatlаri bаrkаrоr
bo´lishi kеrаk;
tоrmоz yuritmаsi kiskа vaqtdа ishgа tushishi kеrаk;
tоrmоz pеdаlidаgi kuch vа tоrmоz mехаnizmlаri хоsil kilаyotgаn
mоmеnt bir-birigа mоs bo´lishi kеrаk;
tоrmоzlаsh оsоn bo´lishi kеrаk, ya´ni tоrmоz pеdаlidаgi kuch
500…700 N bo´lishi kеrаk vа tоrmоz pеdаlining yo´li 80…180 mm bo´lishi kеrаk;
tоrmоzlаsh vaqtidа shovqin vа хid bulmаsligi kеrаk;
tоrmоz boshqarmаsining hammа elеmеntlаri ishоnchli bo´lishi kеrаk,
ya´ni gаrаntiyalаngаn rеsurs ichidа ishdаn chiqmаsligi kеrаk;
umumiy tаlаblаr.
1. Rul boshqarmаsigа qo´yilаdigаn tаlаblаr.
2. Rul boshqarmаsining аsоsiy tехnik pаrаmеtrlаri.
3. Rul mехаnizmigа qo´yilаdigаn tаlаblаr.
4. Rul mехаnizmini baholоvchi pаrаmеtrlаr.
5. Jаrохаtlаnishgа qarshi rul mехаnizmlаri.
6. Rul yuritmаsining аsоsiy elеmеntlаri vа pаrаmеtrlаri.
7. Rul yuritmаsi vа оldingi оsmа kinеmаtikаsining o´zaro bog´liqligi.
8. Rul boshqarmаsini baholаsh mеzоnlаri.
9. Rul kuchаytirgichi elеmеntlаrini jоylаshtirish sхеmаlаri.
10. Tоrmоz tizimlаrigа qo´yilаdigаn tаlаblаr.
11. Tоrmоz mехаnizmlаrini baholаsh mеzоnlаri.
12. Mехaniq tоrmоz yuritmаsining kаmchiliklаri.
13. Gidrаvlik tоrmоz yuritmаsining аfzаllik vа kаmchiliklаri.
14. Ikki kоnturli gidrаvlik tоrmоz yuritmаlаrining sхеmаlаri.
15. Tоrmоz yuritmаsi kuchаytirgichlаrigа qo´yilаdigаn tаlаblаr.
16. Pnеvmаtik tоrmоz yuritmаsining аfzаllik vа kаmchiliklаri.
17. Stаtik tоrmоz kuchi rоstlаgichlаri.
18. Dinаmik tоrmоz kuchi rоstlаgichlаri.
19. АBSning vаzifаsi.
20.Tоrmоz mехаnizmi pаrаmеtrlаrining аvtоmоbil mаssаsigа
bog´liqligi.
|
Rul boshqarmаsigа quyidаgi tаlаblаr qo´yiladi

yo´lning nоtеkisliklаridаn хоsil bo´ladigаn zаrbаlаr rul chаmbаrаgigа
kаm utkаzilishi kеrаk;
rul boshqarmаsining elаstik harаktеristikаsi оptimаl bo´lishi kеrаk;
rul yuritmаsi vа оsmаning kinеmаtikаsi o´zaro muvofiqlаshgаn
bo´lishi kеrаk;
g´ildirаk stаbilizаtsiyasigа tа´sir
etmаsligi kеrаk;
yuqori ishоnchli bo´lishi kеrаk, chunki rul boshqarmаsining ishdаn
chiqishi аvаriyagа оlib kеlаdi;
umumiy tаlаblаr.
2. Rul yuritmаsi vа оsmа kinеmаtikаsining o´zaro bog´liqligi.
Rul yuritmasi rul mexanizmida oshirilgan kuchni soshka orqali qabul qilib,
boshqariluvchi g´ildiraklarning sapfalariga uzatadi va boshqariluvchi g´ildiraklarni
buradi.
Rul yuritmasi berilgan eng kichik burilish radiusi bo´yicha
burilishini,
ichki va tashqi boshqariluvchi g´ildiraklarning har xil burchakka burilishini va
soshka vali bilan burish sapfalari orasida kerakli uzatish sonining bo´lishini
ta´minlashi lozim.
Rul yuritmasi tortqi va richaglardan tashkil topgan bo´lib, rul trapetsiya
shaklini hosil qiladi.
Rul yuritmasi detallari, bir-biri bilan shunday bog´langanki,
boshqariluvchi g´ildiraklarni burganda richag va tortqilar bir-biriga nisbatan
birikmalarda turli tomonga yengil burila olishi,
shuningdek, o´z birikmalaridan
zarur miqdordagi kuchni uzata olishi lozim. Shuning uchun rul yuritmasining
tortqilari bir-biri bilan sharnirlar orqali bog´langan bo´lishi kerak.
Rul yuritmasi boshqariluvchi g´ildiraklarni to´g´ri nisbatda (ichki
g´ildirakni katta, tashqi g´ildirakni kichik burchaklarga) burilishini, boshqariluvchi
g´ildiraklarda avtotebranishlar bo´lmasligini hamda
avtomobilning osmalari
tebranishida g´ildiraklarni o´z-o´zidan burilishini oldini olishni ta´minlaydi.
Rul yuritmasi: rul taretsiyasidan, rul mexanizmini rul trapetsiyasi bilan
bog´lovchi
richaglar va tortqilardan, sharnirli birikmalar hamda ko´pchilik
avtomobillarda rul kuchaytirgichidan tashkil topgan.
Rul trapetsiyasi avtomobilning kompanovka imkoniyatlari bo´yicha
turlicha bo´lishi mumkin, 23-rasm.
Trapetsiyalarning oldingi balkaga nisbatan joylashishi bo´yicha orqada
joylashgan (23-rasm, a) yoki oldinda joylashgan (23-rasm, b) bo´ladi.
Avtomobilning g´ildiraklari nomustaqil osmaga ega bo´lganida yaxlit ko´ndalang
tortqili trapetsiyalar (23-rasm a va b), mustaqil osmaga ega bo´lganda esa,
bo´g´inlarga ajratilgan ko´ndalang tortqili trapetsiyalar (23-rasm, v, g, d, e)
ishlatiladi.
-rasm. Rul yuritmasi trapetsiyasining turlari

saqlab turish kеrak bo´ladi. Shu maqsadda har bir avtomobilda, albatta, ikkita:
ish
va
to´xtatib turish tormoz tarmog´i bor. Avtomobillarning og´ir yuk ko´taruvchi
nusxalarida esa qo´shimcha extiyotkorlik, yordamchi va ba´zan avariya tormoz
tarmoqlari ham bo´lib, ularning har biri ma´lum vaziyatda o´z vazifasini bajaradi.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, avtomobil yoki avtotransport vositasini
tormozlash vazifasini bajaruvchi tarmoqlar yig´indisiga tormoz boshqarmasi
dеb yuritiladi. Zamonaviy avtomobillarga o´rnatiladigan tormoz
boshqarmasining muvofiqlashgan tasviriy tizmasi 25-rasmda kеltirilgan.
25-rasm. Tormoz boshqarmasining muvofiqlashgan tasviriy tizimi.
Tizmda tasvirlanishicha, avtomobilning tormoz boshqarmasi 4 ta
tormoz tarmog´idan iborat.
Ish tormoz tarmog´i avtomobil har xil sharoitda harakatlanganda uning
tеzligini kamaytirish yoki darxol to´xtashish vazifasini o´taydi.
Statik stok xarakteristikalar oilasi

|
Statik stok xarakteristikalar oilasi
|
bet | 4/13 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 290,5 Kb. | | #143551 |
Bog'liq 15-Ma’ruza. Maydoniy (unipolyar) tranzistorlar. RejaStatik stok xarakteristikalar oilasi. Tranzistorda n – kanal mavjud, ya’ni zatvordagi kuchlanish bo‘sag‘aviy kuchlanishdan katta (UZI>U0 ) deb hisoblaymiz.
n – kanali induksiyalangan MDYa – tranzistorning stok xarakteristikalar oilasi, ya’ni UZI = const bo‘lgandagi IC=f(USI) bog‘liqlik grafigi 6.8-rasmda keltirilgan.
USI kuchlanishning kanal tuzilishiga ta’sirini ko‘rib chiqa-miz. Agar USI = 0 bo‘lsa, hosil bo‘lgan kanal kengligi kanal uzunligi bo‘yicha bir xil. USI>0 bo‘lganda zatvor va yarimo‘tkazgich sirti orasidagi potensiallar farqi va harakatchan zaryad tashuv-chilarning solishtirma zaryadi stok yo‘nalishida kamayadi. Mos ravishda stok yaqinida kambag‘allashgan qatlam qalinligi istok yaqinidagiga nisbatan katta bo‘lib, kanal kengligi istokdan stokka kamayadi.
a) b)
4-rasm. n – kanali induksiyalangan MDYa – tranzistorning stok (a) va stok – zatvor (b) xarakteristikalar oilasi.
Shunday qilib, USI kuchlanishning ortishi elektronlar tezligining ortishiga olib keladi, tok kuchi dreyf tezlikka proporsional. Ikkinchi tomondan, USI ning ortishi kanalning ponasimonligini va u bilan bog‘liq kanal qarshiligini orttiradi. Ushbu omillarning birgalikdagi ta’siri chiziqli qonuniyatga nisbatan kuchsizroq. Stok – istok kuchlanish USI.TO‘Y= UZI - U0 qiymatga yetganda invers qatlamning solishtirma zaryadi kanalning stok tomonida nolga teng bo‘ladi. Kanalning stok tomoni o‘zgarmasdan, to‘yinish rejimi hosil bo‘ladi.
To‘yinish rejimida stok toki amalda stokdagi kuchlanishga bog‘liq bo‘lmay qoladi. Rasmda shtrix chiziq bilan xarakteristikaning abssissalari USI =USI.TO‘Y mos nuqtalari birlash-tirilgan.
|
| |
MT statik xarakteristikalari

|
MT statik xarakteristikalari
|
bet | 6/13 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 290,5 Kb. | | #143551 |
Bog'liq 15-Ma’ruza. Maydoniy (unipolyar) tranzistorlar. RejaMT statik xarakteristikalari.
Statik stok xarakteristikalar oilasi deb zatvor – istok kuchlanishi UZI ning o‘zgarmas qiymatlarida stok toki IC ning stok – istok kuchlanish USI ga bog‘liqliklari IS =f (USI) ga aytiladi. Stok – istok kuchlanishining USI = 0 ÷ USI.TUY oralig‘ida ortishi kanal toki qiymatiga qarshi ta’sir etuvchi ikkita effektni hosil qiladi. Bir tomondan USI ortishi bilan elektronlarning kanaldagi dreyf tezligi ortadi, tok kuchi qiymati esa dreyf tezlikka chiziqli bog‘liq, demak, tok qiymati ortishi kerak. Ikkinchi tomondan esa, USI ning ortishi kanalning «ponasimonligini» orttiradi, ya’ni kanal qarshiligi ortadi. Natijada, USI ortishi bilan bu ikki omilning birgalikdagi ta’sirida stok toki chiziqli o‘zgarishga nisbatan sustroq ortadi. Stok – istok kuchlanishi USI =USI.TUY qiymatga yetganda stok tokining ortishi to‘xtaydi 8,b-rasmda N nuqtalar). Bu stok xarakteristikalarning gorizontal sohalariga mos keladi va to‘yinish sohasi deb yuritiladi. Zatvor – istok kuchlanish UZI qanchalik katta qiymatga ega bo‘lsa, USI kuchlanishning shunchalik kichik qiymatlarida to‘yinish sodir bo‘ladi.
a) b)
8-rasm. n – kanalli MTning stok – zatvor (a) va
stok (b) VAXlari oilasi.
Stok xarakteristikalarda mustaqil sohalarni farqlash kerak. Xarakteristikaning shtrixlangan chiziqdan chaproq qismida (tekis o‘zgaruvchan kanal rejimi, I soha) tranzistor o‘zini oddiy rezistordek tutadi, bunda rezistor qarshiligi zatvor – istok kuchlanish UZI ga bog‘liq. MTning ushbu xususiyatidan, masalan, boshqariluvchi potensiometr hosil qilish uchun ishlatiladi.
Xarakteristikaning shtrix chiziqdan o‘ngroqda joylashgan sohasida (fazoviy zaryad rejimi yoki to‘yinish rejimi yuzaga keladi, II soha) tranzistorning asosiy funksiyasi – kanal tokini boshqarish amalga oshiriladi.
To‘yinish rejimida USI kuchlanish ortishi bilan kanal uzunligi biroz kamayadi (kanal uzunligining modulyatsiyasi hodisasi). Buning natijasida kanal qarshiligi kamayib, stok toki ortadi.
Stok – istok kuchlanishi USI ning katta qiymatlarida (III soha) stok yaqinida zatvor – kanal o‘tishning ko‘chkili teshilishi sodir bo‘ladi. O‘tishdagi teskari kuchlanish USI - UZI ga teng bo‘lgani sababli, UZI kuchlanish kamayganda teshilish kuchlanishi USI.TYeSh ham kamayadi.
|
| |
Vaqt - Chilangari kasbi bo’yicha

|
Chilangari kasbi bo’yicha
|
bet | 28/162 | Sana | 12.10.2024 | Hajmi | 5,07 Mb. | | #274795 |
Bog'liq B C toifa tuzil OMT Elmuratov XVaqt: 80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ______ ta
|
O’quv mashg’ulotning shakli va turi
|
Nazariy mashg’ulot
|
O’quv mashg’ulotning rejasi:
|
1. Dvigatelning umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari.
2. Benzin va dizel yoqilg‘isida ishlaydigan dvigatellarning vazifasi.
3. Ularning tuzilishi va ishlash prinsipi.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: ”Dvigatelning umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari. Benzin va dizel yoqilg‘isida ishlaydigan dvigatellarning vazifasi, tuzilishi va ishlash prinstipi.” mavzusi bo’yicha bilim va ko’nikmalarga ega bo’lish bilimlarini mustahkamlash.
|
Pedagogik vazifalar:
1. Dvigatelning umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari.
2. Benzin va dizel yoqilg‘isida ishlaydigan dvigatellarning vazifasi.
3. Ularning tuzilishi va ishlash prinsipi.
|
O’quv faoliyati natijalari:
1. Dvigatelning umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari.
2. Benzin va dizel yoqilg‘isida ishlaydigan dvigatellarning vazifasi.
3. Ularning tuzilishi va ishlash prinsipi.
|
O’qitish usullari:
|
Tushuntirish, ko’rsatish, “Blits – so’rov”, “Klaster”, “Nima uchun”,Aqliy hujum. VENN diagrammasi
|
|
|
| |
O’qitish usullari - Chilangari kasbi bo’yicha

|
Chilangari kasbi bo’yicha
|
bet | 33/162 | Sana | 12.10.2024 | Hajmi | 5,07 Mb. | | #274795 |
Bog'liq B C toifa tuzil OMT Elmuratov XO’qitish usullari:
|
Tushuntirish, ko’rsatish, “Blits – so’rov”, “Klaster”, “Nima uchun”,Aqliy hujum. VENN diagrammasi
|
O’quv faoliyatini tashkil etish:
|
Guruhiy, guruhlarga bo’lib o’tish
|
O’qitish vositalari:
|
Ko’rgazmali qurollar, proektor, kodoskop. stendlar.
|
O’qitish sharoiti:
|
Kichik guruxlarda, Jihozlangan o’quv honasi.
|
Qayta aloqaning usul va vositalari.
|
Nazorat, bajarilgan ishlarni tekshirish, ogzaki savol - javob va boshqalar.
|
MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ish
bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O’qituvchi
|
O’quvchi
|
1-bosqich. Mavzuga kirish
(10 daq)
|
Tashkiliy qism:
1.1. O’quvchilarning davomatini tekshiraman ;
1.2.O’quvchilarning darsga tayyorgarligini nazorat qilaman.
|
Mashg’ulotga
tayyorgarlik ko’radilar
|
Maqsad va vazifani belgilanishi:
1.3. Mashg’ulot nomi, rejasi, maqsad va kutila-yotgan natijalar bilan tanishtiraman. (1-ilova)
1.4. Mashgulotning baholash mezonlari bilan tanishtiraman.
|
Yozadilar. Tinglaydilar.
|
2-bosqich. Asosiy qism
(60 daq)
|
O’quvchilar bilimini faollashtirish
2.1. O’tilgan mavzuni savol-javob orqali takrorlayman.
2.2. Blits savollar bilan o’quvchilar bilimini faollashtiraman.(2-ilova)
Yangi o’quv material bayoni
2.3. Aqliy hujum bilan mavzuni bayon etaman.(3-ilova)
2.4. Klaster, Nima uchun, VENN diagrammasi bilan mavzuni bayon qilaman.
Yangi o’quv materialini mustahkamlash (4-ilova)
2.5. Tarqatma materiallar bilan yangi mavzuni mustahkamlayman.
2.6. Guruhlarga bo’lib savol-javob bilan mavzuni mustahkamlayman..
2.7.Piyodalar to’plangan joylarda avtomobilni boshqarishda YTH sodir bo’lganda qanday choralar ko’rilishini Nima uchun diagrammasi bilan mustahkamlayman.
2.8. O’tilgan yangi mavzu bo’yicha baxs-munozara o’tkazaman.
|
Savollarni eshitib , o’ylab, tahlil qilib javob beradilar.
Tinglaydilar,berilgan ma’lumotlarni yozib boradilar.
Muhokama qiladilar, faol qatnashadilar
O’quvchilar guruh bilan birga topshiriuqlarni bajaradi.
|
3-boskich.
Yakuniy qism (10 daq)
|
Mashg’ulot yakuni
3.1. Mavzuni umumlashtirib, mashg’ulotni yakunlayman. Faol qatnashgan o’quvchilar baholayman.
Uyga vazifa berish
Uyga vazifa berib reja bo’yicha darsga yakun yasayman..
|
Tinglaydilar.
Vazifani yozib oladilar.
|
O’qituvchi: Sharipova Dilfuza.
|
| |
Uyga vazifa - Chilangari kasbi bo’yicha

|
Chilangari kasbi bo’yicha
|
bet | 32/162 | Sana | 12.10.2024 | Hajmi | 5,07 Mb. | | #274795 |
Bog'liq B C toifa tuzil OMT Elmuratov XUyga vazifa:
1.Dvigatelning umumiy tuzilishi va asosiy ko’rsatkichlari.
2. Benzin va dizel yoqilg‘isida ishlaydigan dvigatellarning vazifasi.
3.Ularning tuzilishi va ishlash prinsipi
“TASDIQLAYMAN”
O’quv ishlari bo’yicha
direktor o’rinbosari
U.Aminov ________
(Imzo)
“____”______20__yil
4. Mavzu: Suyultirilgan neft gazi va siqilgan tabiiy gazda ishlaydigan dvigatellar.
O’QUV MASHG'ULOTNING O’QITISH TEXNOLOGIYASI MODELI
Vaqt: 80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ______ ta
|
O’quv mashg’ulotning shakli va turi
|
Nazariy mashg’ulot
|
O’quv mashg’ulotning rejasi:
|
1. Suyultirilgan neft gazi.
2. Siqilgan tabiiy gaz.
3. Ularda ishlatilatiladigan dvigatellar.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: “Suyultirilgan neft gazi va siqilgan tabiiy gazda ishlaydigan dvigatellar.”mavzusi bo’yicha bilim va ko’nikmalarga ega bo’lish bilimlarini mustahkamlash.
|
Pedagogik vazifalar:
1. Suyultirilgan neft gazi.
2. Siqilgan tabiiy gaz.
3. Ularda ishlatilatiladigan dvigatellar.
|
O’quv faoliyati natijalari:
1. Suyultirilgan neft gazi.
2. Siqilgan tabiiy gaz.
3. Ularda ishlatilatiladigan dvigatellar.
|
|
|
| |
Mavzu: Sezgi organlari

|
Mavzu: Sezgi organlari
|
bet | 1/5 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 490,21 Kb. | | #145200 |
Bog'liq yer qatlamlariatmosfera
Atmosfera – Yerning havo qobig`i
Iqlim va uni hosil qiluvchi omillar
Atmosfera tarkibining o’zgarishi
Iqlimning global isishi va aholi salomatligiga ta’siri
4
1
2
3
Mavzu: ATMOSFERA
Reja:
Atmosfera yunoncha, “atmos” - bug’ “sfera” – shar degan ma`noni anglatib, geografik qobiqning eng yuqori qismini egallagan, yengil va serharakat havo qobig’idir. U yerning boshqa qobiqlari bilan uzviy aloqada bo’lib, o’zaro ta’sir etib turadi.
Atmosfera samodan keladigan meteor jismlardan, Quyoshning tirik organizmlar uchun zararli bo’lgan ultrabinafsha nurlaridan saqlaydi. Atmosfera bo’lmaganida Yer yuzi +120 Cgacha qizib, tunda esa -180-200C gacha sovub ketar edi. Havo qobig’I Yer yuzini shaffof ko’rpa kabi asrab turadi. Yer o’ziga tortishish kuchi bilan havoni ushlab turadi, shuning uchun ham sayyoramizda atmosfera bor.
Havodagi gazlarning 78 % ini azot (N2), 20.8 % ini kislorod (O2) tashkil etadi. Bundan tashqari karbonat angidrid, inert gazlar, suv bug’lari, changlar ham bor. Atmosferaning gaz tarkibini birinchi bo’lib 1774 – yilda fransiyalik olim A. Lavuazye aniqlagan.
Your Text
Your Text
Your Text
Your Text
Your Text
Your Text
Inert gazlar
2.2 %
Kislorod
20.8 %
Azot
78 %
Atmosferaning
gaz tarkibi
Atmosfera qatlamli tuzilishga ega bo’lib, ular bir – biridan harorati, zichligi, bosimi kabi xususiyatlari bilan farqlanadi. Quyi qatlam troposferaga ( yunoncha burilish) atmosfera havo massasining 80% i to’g’ri keladi. Bu qatlamda: ob-havo, iqlim, shamollar, yog’inlar kuzatiladi. O’rtacha qalinligi 10 – 11km bo’lib, ekvatorda 17 km, qutblarda 17 km. Bu qatlamda bulutlar paydo bo’ladi. Havo harorati har 100 m ga ko’tarilganida 0.6 C ga soviydi. Troposferadan yuqorida stratosfera (yunoncha stratum – qatlam). Yuqori chegarasi 50-55 km gacha. Qatlamning quyi qismida havo harorati -45C dan -75C gacha pasayadi. Lekin yuqoriga ko’tarilgan sari havo isib, -10C gacha ko’tariladi. Undan yuqorida mezosfera ( 80-85 kmgacha), termosfera ( 1000 km gacha), ekzasfera (2000 km gacha) qatlamlari joylashgan.
|
| |