Nikolay Muravevning Turkmaniston bilan Xivaga sayohati

|
Nikolay Muravevning Turkmaniston bilan Xivaga sayohati
|
bet | 101/113 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 0,99 Mb. | | #256811 | Turi | Referat |
Bog'liq Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”Nikolay Muravevning Turkmaniston bilan Xivaga sayohati
Nikolay Muravev (1794-1866) – mahalliy harbiy mutaxassis, 1812-1814 yillari Rossiyaning Eron va Turkiyaga qarshi olib borgan urushlarida ishtirok etgan, 1816-1828 yillari Kavkaz armiyasida xizmat qilgan. 1819-1820 yillari rus armiyasining Kavkazdagi bosh qo’mondoni general Yermolovning topshirig’i bilan Boku - Kaspiy dengizi - Chelekan orli - Qoraqum orqali Xivaga borgan.
N. Muravev kuzaturvchan odam edi. Mazkur safari haqida yozib qoldirgan asarida («Puteshestvie v Turkmeniyu i Xivu gvardeyskogo generalnogo shtaba kapitana Nikolaya Muravyova», ch.1-11;-Moskva: 1822) Xiva xonligi haqida muhim harbiy, iqtisodiy, tarixiy va etnografik ma’lumotlar to’plagan.
Asarda Xiva xonligining hududi, yirik shaharlari, xalqi va uning mashg’uloti va mudofaa sadohiyati (harbiy qudrati) haqida diqqatga sazovor ma’lumotlar keltiriladi. Unda xususan quyidagilarni o’qiymiz:
«Xiva xonligi shimolda Orol dengizi va uning shimolida joylashgan cho’l bilan chegaradosh. Cho’lda qozoqlar istiqomat qiladilar. Shimoli-g’arbiy tarafi cho’l va qumliklardan iborat. Bu hududda turkmanlarning Taka qavmi istiqomat qiladi.
Ғarbiy tarafi 800 verstga cho’zilgan sahro bo’lib, u yerlarda Kaspiy dengizi atrofidagi qavmlar istiqomat qiladilar».
Xiva xonligining beshta katta shahari bor. Ular Xiva, Yangi Urganch, Shovot, Kot va Gurlan.
«Xiva»-poytaxt shahar. Aytishlaricha, qadimda Xivaq deb atalgan. Amudaryo o’z o’zanini o’zgartirmasdan avval, bunyod etilgan47. U katta shahar. Mashhur imoratlari madrasa, xon saroyi va ibodat qiladigan masjid bo’lib, masjid gumbazi feruza rangli koshin bilan qoplangan. Xonning hovlisi ko’p hakm katta bo’lmay, unda ham bir necha kichik masjid mavjud. Uylari loydan qurilgan, ko’chalari tor. Shaharda bir necha kichik do’konlar ham bo’lib, (bozorida) haftada ikki marta oldi-sotdi bo’ladi. (Xivada) 3000 ga yaqin xonadon bo’lib, xalqi 10 000 jon atrofida. Shahar xonlikdagi boshqa shaharlar singari, ekinzorlar va katta bog’-rog’lar bilan o’ralgan. Bog’ o’rtasida kichik-kichik qal’alar va uylar joylashgan».
Yangi Urganch – shu kunlarda xonlikning yangi poytaxti, xon noibi Qutli Murod inoqning turar joyi. U Xivadan kattaroq, xonlikning tamom savdo-sotig’i shu yerga to’plangan, aholisining ko’pchiligini sartlar48 tashkil qiladi. Do’konlari ko’p va gavjum bo’lgan bu shaharda Sharq mamlakatlarida yetishtiriladigan har xil qimmatli matolar, zeb-ziynat mollarini xarid qilish mumkin. Haftada bir necha kun savdo-sotiq bo’ladi. Yangi Urganchliklar boshqa mamdakatlarga va xonlikning boshqa shaharlariga ham o’z mollarini olib borib, savdo-sotiq qiladilar. Yangi Urganch mustahkam devor bilan o’ralgan».
«Shovot bilan Kot bir qadar kichikdir. Birinchisida 2 000 ga , ikkinchisida 1 500 ga yaqin xalq yashaydi. Har ikkala shahar ham mustahkam devor bilan o’ralgan.
Xonlikning beshinchi shahri Gurlan deb ataladi. Unda tijorat ahli ko’p. Uylari loydan qurilgan va g’arib. Masjiddan boshqa yaxshi binolari yo’q. Devorlarining asosi toshdan. Uylari loydan bo’lishiga qaramay, pishiq qilib qurilgan...
(Xorazmda) savlo-sotiqda shahardan qolishmaydigan katta qishloqlar ham ko’p. Buxoro yo’lida joylashgan Hazorasp, Qipchoq, Qo’ng’irot, Oqsaroy, Xon qal’a, Moyjoygil va boshqalar shular jumlasidandir.
Yangi Urganch Ko’hna Urganch o’rnida emas, undan olisroqda, Xivaning g’arbiy tarafida, katta masofa ulug’vor imoratlarning vayronalari, pishiq g’isht va toshdan yasalgan buyumlarning parchalari bilan to’lib toshib yotibdi. O’sha joylarda hozir ham oltin topish mumkin. Bu hol Amularyoning eski o’zani bo’ylarida (qadimdan) shahar va xonadonlar bo’lganidan guvohlik beradi. Shulardan Luazan qal’asi, Qizil qal’a, Shlhsanam, O’tin qal’a va boshqalarning xarobalari hozir ham ko’zga tashlanib turibdi. Xivaning g’arbiy tarafidagi cho’lda saqlanib qolgan uylar va nahrlarning izlari qadimdan bu yerlarda madaniyati gullagan Xiva yoki Xorazm davlati bo’lganidan darak beradi...
Xiva xonligida istiqomat qilgan xalq ko’proq g’alla yetishtirish va bog’dorchilik bilan mashg’ul. Ularning daromadi asosan g’alladandir. Hamma yerlarda obod qishloqlar, kanal va ariqlarning bo’ylarida ekinzorlar, uzumzorlar va serhosil bog’lar...
Ularning egalari boy-badavlat va farovon hayot kechiradilar. Yetishtirilgan g’alla va meva istexmol talabi darajasidan ortiqroq. Ғalla va mevaning iste’moldan oshib qolgan qismini tevarak-atrofda ko’chib yurgan qabilalarga, qozoqlar va turkmanlarga, Abulxon va Mingqishloq xalqiga olib borib sotadilar.
Xivaliklar ko’proq bug’doy ekadilar va g’alla ularning yurtida yaxshi bitadi. Uning katta qismi sotuvga yuboriladi. (Xivaliklar) bug’doydan boshqa yana sholi ekadilar, lekin ko’zlangan miqdorda hosil ololmaydilar, chunki sholi suvda o’sadi, suv esa kam. Shunga qaramay, xivaliklar uni ekadilar, chunki undan tayyorlangan taom o’ta shirin bo’ladi...Lekin uni sotishga chiqarmaydilar, o’zlariga zo’rg’a yetadi. Xonlikda kunjut ham yaxshi o’sadi. Undan moy oladilar va ko’p qismini qo’shni yurtlarga olib borib sotadilar. Harakat qilsalar uni bundan ham ko’proq miqdorda yetishtirish mumkin. Kunjut moyi xonlikda ko’proq yetishtiriladi. Lekin arpa bilan kanop Xivada yaxshi o’smaydi. Shu sabadan uni kam ekadilar. Uanop moyi o’rniga kunjut moyini ko’proq ishlatadilar...
Ot yemi uchun ko’proq yulg’un deb atalgan o’t ishlatiladi. Urug’i ovqat uchun ishlatiladi, lekin uni ko’p qaynatish kerak bo’ladi. Bu taom ko’ja deb ataladi...
Bog’larida ko’p miqdorda turli navli uzum yetishtiriladi. Aholi uni quritib sotadilar. Biz uni kigmish deb ataymiz. Uni uzumning shunday atalgan navidan tayyorlaydilar, uning urug’i bo’lmaydi.
Xivaning bog’larida ko’p miqdorda turli navli olma ham yetishtiriladi, olmurut, bodom, nok, gilos, olcha, tut va anor, shuningdek, boshqa mevalar yetishtiriladi.
Sabzavotdan, Rossiyada o’sadigan karam, sholg’om va kartogkadan boshqa ham sabzavot yetishtiriladi. Piyozi yirik bo’ladi.
Xivaning qovuni va tarvuzi katta va shirin bo’ladi.
Xiva xonligida bundan (g’alachilik, bog’dorchilik, polizchilik va chorvachilikdan) tashqari, hunarmandchilik bilan ham shug’ullanadilar. Ular o’zlari uchun zarur bo’lgan kiyimlardan tashqari, o’zlari ishlab chiqargan ipak va ip matolardan va Buxorodan sotib olib kelingan matolardan kiyim-kechak tikadilar. Ular to’qilgan gazmol chiroyli va nafis bo’lmasa-da, pishiqligi bilan ajralib turadi. Korxonalar yo’qligi sababli kiyim-kechak bilan o’zlarini zo’rg’a ta’minlaydilar, boshqa yurtlarga mol chiqarolmaydilar. Xivalik turkmanlar tuya junidan chodir, arqon, chiroyli va pishiq shilamlar to’qiydilar. Xivaliklar (bundan tashqari) chiroyli ipak belbog’lar ham tikadilar. Lekin, u ham, boshqa qo’l mahsulotlari singari, chetga chiqarilmaydi, Xivaning o’zida qoladi. Xivaliklar boy-badavlat va to’kin-sochin yashamaydilar, pullari kam. Topgani kundalik tirikchilik va xonga soliq to’lashdan ortmaydi.
Umuman olganda, xivaliklar hunarmandchilikda ko’p ham madakadi emaslar. Umuman temir idish va buyumlarni yasamaydilar, ularni rus asirlari yasaydilar. Garchi mis o’sha yerdagi konlardan qazib olinsa-da, undan buyumlar yasashni bilmaydilar. Misdan yasalgan idish-tovoq va boshqa buyumlarni rossiyadan olib keladilar. Oyna haqida esa hech narsa bilmaydilar, ko’pchilik uni hatto ko’rmagan ham. Shu sabadan Xivada oyna juda kam va qimmat».
Xiva xonligining harbiy ahvoli haqida Nikolay Muravyov mana bu ma’lumotlarni keltiradi:
«Muhammad Rahimxon49 saltanat kursisiga o’lturgunga qadar qabilalar orasida avjiga mingan o’zaro urush-talashlar va tashqaridan qilingan bosqinlar oqibatida xalq, (ayniqsa) badavlat kishilar o’zini bosqin va talon-tarojdan saqlash uchun uylarini mustahkamlab qal’aga aylantirganlar. Bu mustahkamlangan (kichik) qal’alar, yoki qo’rg’onlar ko’pincha o’zlarining dalalari, yoki bog’lari o’rtasida qurilgan. Uning ichida turar joylar, hovuzlar, qo’rg’on sohibi va xizmatkorlarining uylari, tegirmon, qushxona, molxona, omborxona va boshqalar favqulodda yuz bergan hodisalar vaqtida 100-150 kishini saqlaydigan narsalar bor.
Bu qal’alar to’rt burchakli, paxsadan bino qilingan, ba’zilarida devor tagiga tosh qo’yilgan. Devorining past qismi to’rt arshin50, tepa qismi yarim arshin, balandligi – uch sajen51 atrofida, devor tashqarisida, (har yer-har yerda) paxsadan dumaloq suyanchiqlar qo’yilgan. Devorning tepa qismiga ko’ngiralar qilingan.
Xonlikning yuqorida tilga olingan beshta shahari Xiva, Yangi Urganch, Shovot, Kot va Gurlan ham mustahkam paxsa devor bilan o’ralgan. Shu sababdan xivaliklar ularni qal’a deb ataydilar...Qal’alarda bironta ham zambarak yo’q, ularda askar ham yo’q. Shaharlarini aholining o’zi himoya qilishi kerak bo’ladi.
Xivaliklarda muntazam qo’shin yo’q. Urush chiqib qolgudek bo’lsa, qo’shin o’zbeklar va turkmanlardan tuziladi. Qo’shin asosan sipohiylar tabaqasidan. U xonning buyrug’i bilan belgilangan yerga to’planadi va asosan otliq askardan iborat bo’ladi.
N.Muravbyovning esdaliklarida o’zbeklarning fe’l-atvori, tabiati va qiyofasi haqida e’tiborga loyiq ma’lumotlar keltirilgan. Unda xususan o’qiymiz: «O’zbeklar umuman aqlli va yoqimli, hazil-mutoyibani yaxshi ko’radigan, biron ishga jazm qilgudek bo’lsa, qarorida qat’iy, to’g’ri so’z, yolg’onni va egrilikni yomon ko’radigan, ruhi tetik, xushbichim va jismoniy kuchli xalq...
Xarb ishlarida horib-charchamaydilar, qo’rqmas va jasur kishilardir...»
|
| |