nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Pedagogik innovatsiyalar, professional - bet 43

74
1-ilova
T/r
Mezonlar
Baho
1.
Olgan bilimlarini xaetda qo‘llay oladigan, ushbu fanni boshqa fanlar
bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish va vazifalarni to‘liq bajargan va
yangilik kiritishga intilgan, har jihatdan boshqa o‘quvchilarga o‘rnak
bo‘ladigan
5
2.
O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikrlay oladigan,
olgan bilimlarini tushuntirib bera oladigan
4
3.
Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan, adabiyotlardan foydalanishni bilgan
3
4.
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilar
2
2-ilova
Tezkor savollar:
1.
Dvigatel necha mexanizm va tizimdan
iborat?
2.
Tizim nima?
3.
Mexanizm nima?
4.
GTMning vazifasi nimadan iborat?
5.
KSHMning vazifasi nimadan iborat?
6.
Dvigatelning necha xil turi mavjud?
7.
Dvigatellar bir-biri bilan nimasi bilan farq
qiladi?
75
3-ilova
Insert jadvali
V
+
-
?
Jadvalni to‘ldirish tartibi
O‘qish jarayonida olingan ma’lumotlarni alohida o‘zlari
tizimlashtiradilar- jadval ustunlariga “kiritadilar” matnda
|
Kamchiliklari - Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой программе разработанной...

Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой программе разработанной на основе Государственных
YO2lZEUihCgZ4zIws6BXiqqE2CnQeZILj7tErpVR buyokli
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Учебное пособие по курсу "Электрические измерения и инструменты" написано по типовой программе разработанной на основе Государственных
|
15.2 - Pedagogik innovatsiyalar, professional

73
15.2.
“Ta’minlash tizimining vazifasi. Ta’minlash tizimining umumiy
tuzilishi,ishlashi” mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi, kutilajak
natijalari e’lon qilinadi..
1.2.Ma’ruzani
o‘tkazish
shaklini
tushuntiradi. Baholash mezonlari ma’lum
qilinadi (1-ilova)
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
2.1. O‘qituvchi talabalarni faollashtirish
maqsadida tezkor savol javob o‘tkazadi(2-
ilova)
2.2. O‘qituvchi yangi mavzuni
boshlashdan oldin mavzu bo‘yicha matn
tarqatadi. O‘ qituvchi insert jadvalini
beradi hamda insert qoidasi bilan
tanishtiradi. (3-ilova)
Mavzuni e’lon qiladi. Bu to‘g‘rida ular
ma’lum bo‘lgan axborotni jadvalning
“bilaman” qismiga, mavzu bo‘yicha yana
qanday ma’lumotlarni bilishni xoxlasa
jadvalning “bilishni xoxlayman” qismiga
yozadilar.
2.3.Mavzuga oid matn tarqatiladi.
2.4.Talabalarda
mavjud
bo‘lgan
va
qo‘shimcha
o‘zlashtirilgan
axborotlar
taqqoslanib, munozara qilinadi handa
mavzuning
o‘zlashtirilganligi
tahlil
qilinadi.
Tinglaydilar, yozib
oladilar,
Tinglaydilar.
Kichik guruhlarda
berilgan topshiriqni
bajaradilar.
Matn bilan tanishib
chiqadilar.
Jadval to‘ldiradilar.
Har bir guruh sardori
tuzilgan jadvallarni
taqdim etadilar
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
3.1.Mavzuga xulosa yasaydilar, talabalar
diqqati asosiy jihatlarga qaratiladi.
3.2.dars
davomida
aktiv
qatnashgan
talabalar
faoliyatini
umumlashtirib
baholaydi..Mustaqil ish chun uyga vazifa
beradi.Mavzuni o‘zlashtirib kelish
O‘zaro baholash
natijalarini ma’lum
qiladilar.
Vazifani yozib oladilar.
17.2 - Pedagogik innovatsiyalar, professional

81
17.2.
“Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz holatidagi yonilg‘ilardan
foydalanish va ularning afzalliklari” mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotining
texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi, kutilajak
natijalari e’lon qilinadi..
1.2.Ma’ruzani
o‘tkazish
shaklini
tushuntiradi.Baholash
mezonlari
bilan
tanishtiradi. (1-ilova)
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
2.1.O‘qituvchi talabalar diqqatini rejadagi
savollarga qaratadi.
2.2.O‘qituvchi talabalarni mustaqil bilim
olishini rivojlantirish maqsadida “Aqliy
hujum” o‘tkazadi.(2-ilova)
2.3.Bunda talabalarga savollar beriladi
ko‘proq talabalarning fikri tinglanadi. Eng
yaxshi g‘oya muallifi aniqlab olinadi.
2.4.O‘qituvchi mavzudagi rejaga asosan
ma’ruza o‘qiydi. Darsda o‘quvchilarga T-
jadvali asosida afzallik va kamchiliklarni
o‘rgatadi.(3-ilova)
Ma’ruzada ko‘rgazmalardan,
tarqatmalardan, darsliklardan
foydalaniladi.
2.5.Talabalrni mustaqil ishlashi uchun
mavzu yuzasidan SWOT tahlili o‘tkaziladi.
Unda bu metodni qoidasi bilan tanishtirib
o‘tadi.(4-ilova).
Tinglaydilar, yozib
oladilar,
Tinglaydilar.
Kichik guruhlarda
berilgan topshiriqni
bajaradilar.
Matn bilan tanishib
chiqadilar.
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
3.1.Mavzuga xulosa yasaydilar, talabalar
diqqati asosiy jihatlarga qaratiladi.
3.2.dars
davomida
aktiv
qatnashgan
talabalar
faoliyatini
umumlashtirib
baholaydi..Mustaqil ish chun uyga vazifa
beradi. Mavzuni o‘zlashtirib kelish
O‘zaro baholash
natijalarini ma’lum
qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
-MAVZU: Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz holatidagi yonilg‘ilardan

|
-MAVZU: Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz holatidagi yonilg‘ilardan Pdf ko'rish
|
bet | 47/216 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 19,16 Mb. | | #252024 |
Bog'liq O\'zbekiston respublikasi17-MAVZU: Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz holatidagi yonilg‘ilardan
foydalanish va ularning afzalliklari
17.1. O‘quv mashg‘ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
O‘quv soati:
2soat
Talabalar soni: 26
та
O‘quv mashg‘uloti shakli va turi
Nazariy -to‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘uloti rejasi
1.Gaz balonli dvigatellarning ta’minlash
tizimi.
2.Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz
holatidagi yonilg‘ilardan foydalanish.
3.Ishlatib bo‘lgan gazlarni chiqarib
tashlash tizimi
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi:
Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz
holatidagi yonilg‘ilardan foydalanish va ularning afzalliklari haqida umumiy
ma’lumot.
O‘qitish natijasi:
Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz
holatidagi yonilg‘ilardan foydalanish va
ularning afzalliklarini o‘rganadi.
Pedagogik vazifalar:
-Gaz balonli dvigatellarning
ta’minlash tizimi to‘g‘risida
ma’lumot berish;
- Avtomobillar uchun ishlatiladigan
gaz holatidagi yonilg‘ilardan
foydalanishni o‘rgatish;
-Ishlatib bo‘lgan gazlarni chiqarib
tashlash tizimini aytib o‘tish.
O‘quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
-Gaz balonli dvigatellarning ta’minlash
tizimi to‘g‘risida ma’lumot olish;
- Avtomobillar uchun ishlatiladigan gaz
holatidagi yonilg‘ilardan foydalanishni
o‘rganish;
-Ishlatib bo‘lgan gazlarni chiqarib tashlash
tizimini bilib olish.
O‘qitish metodlari
Munozara,
suhbat,
ma’ruza-anjuman,T-
jadvali, SWOT tahlili
O‘qitish vositalari
O‘quv materiali, taqdimot uchun A32
baraqlari,
T-jadvali,
ekspert
varaqlar,
slaydlar, kompyuter tizimi,
Oquv faoliyatining tashkil etish
shakllari
Оmmaviy, jamoaviy, guruhli, hamkorlikda
o‘qitish texnologiyalari: Topshiriq,aqliy
hujum, savol-javob, individual usul
O‘qitish shart-sharoitlari
Ttexnik
vositalardan
foydalanishga
mo‘ljallangan auditoriya.
Qaytar aloqaning usul va visitalari
Og‘zaki nazorat: tezkor-so‘rov
|
| |
16.2 - Pedagogik innovatsiyalar, professional

|
Pedagogik innovatsiyalar, professional Pdf ko'rish
|
bet | 45/216 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 19,16 Mb. | | #252024 |
Bog'liq O\'zbekiston respublikasi
77
16.2.
“Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va ishlatilgan gazlarni chiqaruvchi
qurilmalarning tuzilishi, ishlashi” mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulotining
texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi, kutilajak
natijalari e’lon qilinadi..
1.2.Ma’ruzani
o‘tkazish
shaklini
tushuntiradi. Baholash mezonlari ma’lum
qilinadi (1-ilova)
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
2.1. O‘qituvchi talabalarni faollashtirish
maqsadida tezkor savol javob o‘tkazadi(2-
ilova)
2.2. O‘qituvchi yangi mavzuni
boshlashdan oldin mavzu bo‘yicha matn
tarqatadi. O‘ qituvchi T-jadvali asosida
karbyuratorli va injektorli dvigatellarni
taqqoslash bilan tanishtiradi. (3-ilova)
Mavzuni e’lon qiladi. Bu to‘g‘rida ular
ma’lum bo‘lgan axborotni jadvalning
“bilaman” qismiga, mavzu bo‘yicha yana
qanday ma’lumotlarni bilishni xoxlasa
jadvalning “bilishni xoxlayman” qismiga
yozadilar.4-ilova
2.3.Mavzuga oid matn tarqatiladi.
2.4.Talabalarda
mavjud
bo‘lgan
va
qo‘shimcha
o‘zlashtirilgan
axborotlar
taqqoslanib, munozara qilinadi handa
mavzuning
o‘zlashtirilganligi
tahlil
qilinadi.
Tinglaydilar, yozib
oladilar,
Tinglaydilar.
Kichik guruhlarda
berilgan topshiriqni
bajaradilar.
Matn bilan tanishib
chiqadilar.
Jadval to‘ldiradilar.
Har bir guruh sardori
tuzilgan jadvallarni
taqdim etadilar
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
3.1.Mavzuga xulosa yasaydilar, talabalar
diqqati asosiy jihatlarga qaratiladi.
3.2.dars
davomida
aktiv
qatnashgan
talabalar
faoliyatini
umumlashtirib
baholaydi..Mustaqil ish chun uyga vazifa
beradi.Mavzuni uzlashtirib kelish
O‘zaro baholash
natijalarini ma’lum
qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
|
| |
-mavzu: G‘ildirak va shinalar

335
55-rasm.
Shinaning qirqimi:
V-shinaning eni; N-profilning
balandligi; D-shinaning tashqi
diametri; d-to‘g‘inining diametri.
Yengil avtomobil shinalari hamma iqlim hududlarida, yengil avtomobil,
kichik yuk ko‘taradigan yuk avtomobili, mikroavtobuslarda ishlatiladi. Xuddi shu
ekspluatatsiya sharoiti uchun shinalar yuk avtomobillari, ularning tirkamalari,
yarim tirkamalari, avtobuslarda ishlatiladi.
Shina
profilining ko‘rinishi bo‘yicha (57-rasm) ular oddiy profilli, keng
profilli, past profilli, o‘ta past profilli, arkasimon, pnevmo- katoklarga bo‘linadi.
Oddiy profilli shinalarda (55-rasm)
uning balandligi N ning eni V ga nisbati
0,9 dan kattadir. Uning ko‘ndalang kesimi torpid shaklidadir va u kamerali yoki
kamerasiz qilib ishlanishi mumkin. Bu turdagi shinalar yaxshi yo‘llarda yurishga
mo‘ljallangan hamma avtomobillarga o‘rnatiladi.
O‘z navbatida radial shinalar R va RS turlarga ajraladi.
Diagonal shinalar (56a-rasm)da kord iplari qatlami 2 ikkitadir va shina
diagonali bo‘ylab joylashgan. Uning qolgan qismlarining tuzilishi radial (R)
shinalar bilan bir xildir.
Radial (R) shinalarda(56b-rasm) kord iplari 2 radius bo‘ylab joylashgan,
diagonal shinadan ikki marta kam. Uning uchun N / V —0,70,85 va kamerali yoki
kamerasiz qilib tayyorlanadi.
Radial shinalar diagonal turiga nisbatan kattaroq yuk ko‘tara olish
qobiliyati, katta radial elastikligi, g‘ildirashga qarshiligining kamligi, nisbatan
kamroq qizishi, chidamliligining 2 martagacha yuqoriligi bilan ajralib turadi. Lekin
radial shina tannarxining yuqoriligi, yon tomonga
elastikligining yuqoriligi, notekis yo‘ldan yurilganda shovqin chiqarishi
kabi kamchiliklarga ega.
Radial (RS) turidagi shinaning tuzilishi xuddi R turidagiga o‘xshash bo‘lib,
faqat protektorining yechilish usuli bilan ajralib turadi. RS turidagi radial shinalar
protektor halqalarining almashishi hisobiga ko‘p vaqtga chidaydi (150000 km
gacha), lekin massasi kattaligi va halqalarning chiqib ketish xavfi borligi kabi
kamchiliklarga ega. Transport vositalarida sovuqqa chidamli shinalar ham
belgilangan quyidagi belgilarga muvofiq

76
16-MAVZU: Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va ishlatilgan gazlarni chiqaruvchi
qurilmalarning tuzilishi, ishlashi
16.1. O‘quv mashg‘ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
O‘quv soati:
2soat
Talabalar soni:26
та
O‘quv mashg‘uloti shakli va turi
Amaliy to‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘uloti rejasi
1. Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va
ishlatilgan gazlarni chiqaruvchi qurilmalarning
tuzilishi.
2. Karbyuratorli dvigatellarda aralashma hosil
qilish.
3. Yonuvchi aralashmaga qo‘yiladigan talablar.
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi:
Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va ishlatilgan
gazlarni chiqaruvchi qurilmalarning tuzilishi, ishlashi to‘g‘risidagi tasavvurlarga ega
bo‘lish.
O‘qitish natijasi:
Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va ishlatilgan
gazlarni chiqaruvchi qurilmalarning tuzilishi,
ishlashi to‘g‘risidagi tasavvurlarga ega bo‘lish
Pedagogik vazifalar:
- Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi
va ishlatilgan gazlarni chiqaruvchi
qurilmalarning tuzilishi haqidagi
ma’lumotlarni berish;
- Karbyuratorli dvigatellarda
aralashma hosil qilishni o‘rgatish;
- Yonuvchi aralashmaga qo‘yiladigan
talablar bilan tanishtirish
O‘quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
-Yonuvchi aralashma hosil qiluvchi va ishlatilgan
gazlarni chiqaruvchi qurilmalarning tuzilishi
haqidagi ma’lumotlarni bilib olish;
- Karbyuratorli dvigatellarda aralashma hosil
qilishni o‘rganish;
- Yonuvchi aralashmaga qo‘yiladigan talablar
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni bilib olish
O‘qitish metodlari
Insert usuli, savol-javob, topshiriq, individual
ishlash
O‘qitish vositalari
O‘quv materiali, taqdimot uchun A32
baraqlari, markerlar, skotch, ekspert varaqlar,
slaydlar, kompyuter tizimi, insert jadvali, B-
B-B jadvali
Oquv faoliyatining tashkil etish
shakllari
Оmmaviy, jamoaviy, guruhli, hamkorlikda
o‘qitish
texnologiyalari:
Topshiriq,aqliy
hujum, savol-javob, individual usul
O‘qitish shart-sharoitlari
texnik
vositalardan
foydalanishga
mo‘ljallangan auditoriya.
Qaytar aloqaning usul va visitalari
Og‘zaki nazorat: tezkor-so‘rov
1 - Pedagogik innovatsiyalar, professional

82
1
-ilova
Guruh ish natijalarini
TG‘r
Mezonlar
Baho
1.
Olgan bilimlarini xaetda qo‘llay oladigan, ushbu fanni boshqa fanlar
bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish va vazifalarni to‘liq bajargan va
yangilik kiritishga intilgan, har jihatdan boshqa o‘quvchilarga
o‘rnak bo‘ladigan
5
2.
O‘quv ko‘rgazmali
qurollardan foydalana oladigan, olgan
bilimlarini xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikrlay
oladigan, olgan bilimlarini tushuntirib bera oladigan
4
3.
Darslarda 95%gacha
qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan, adabiyotlardan foydalanishni bilgan
3
4.
Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilar
2
2-ilova
3-ilova
Gaz balonli dvigatellarni ta’minlash tizimi mavzusida ularni
afazalliklari va kamchiliklarini T-jadvaliga kiritish
Aqliy hujum savollari:
1.Karbyuratorli dvigatellarning ta’minlash tizimida
qanday nuqsonlar
bo‘lishi mumkin?
2.Dizelli dvigatellarning ta’minlash tizimida qanday nuqsonlar
bo‘lishi mumkin?
3.Nuqsonlarni oldini olish uchun qanday ishlar olib boriladi?
4.Karbyuratorli dvigatellarda aralashma tarkibi nimadan iborat?
5.Dizelli dvigatelning ta’minlash tizimiga qanday talablar qo‘yiladi?
6.Ta’minlash tizimining vazifasi nimadan iborat?
7.Dizel yoqilg‘isining qanday turlari mavjud?
84
4-ilova
Gaz balonli dvigatelning ta’minlash tizimi mavzusida
SWOT tahlili
- kuchli tomoni
Zararlari-
-Kuchsiz tomoni
Yutuqlari, imkoniyatlari-
19.2 - Pedagogik innovatsiyalar, professional

91
19.2.
“Dizelli dvigatellarning ta’minlash tizimi” mavzusi bo‘yicha o‘quv
mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
talabaning
I. kirish
bosqichi
(5 daqiqa).
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi, kutilajak
natijalari e’lon qilinadi..
1.2.Ma’ruzani
o‘tkazish
shaklini
tushuntiradi.Baholash
mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova)
Diqqat qiladilar.
II.Asosiy
bosqish
(70 daqiqa).
2.1.O‘qituvchi talabalar
diqqatini
rejadagi savollarga qaratadi.
2.2.Talabalarga
mavzu haqidagi
bilimlarini sinash uchun tezkor
savollar
beriladi.(2-ilova)
1.Ta’minlash tizimining vazifasi nimadan
iborat?
2.Karbyuratorning vazifasi namadan
iborat?
3.Necha xil rusumli dizel yoqilg‘ilari
ishlab chiqarilgan?
4.Detonatsiya nima?
5.Yoqilg‘I
tarkibidagi har xil mexanik
aralashmalar dvigatelning qiyin
ishlashiga ta’sir ko‘rsatadimi?
2.3.O‘qituvchi mavzudagi rejalarga
asosan ma’ruza o‘qiydi.
2.4.Ma’ruza
davomida chizmalardan
vizual materiallardan foydalaniladi. (3-
ilova)
2.5.Mavzuni
mustahkamlash maqsadida
topshiriqlar beriladi.
Talabalarni darsda
faollashtirish
maqsadida
mantiqiy
o‘yindan foydalaniladi. (4-ilova)
Tinglaydilar, yozib
oladilar,
Tinglaydilar.
Kichik guruhlarda
berilgan topshiriqni
bajaradilar.
Matn bilan tanishib
chiqadilar.
III. Yakuniy
bosqich
(5 daqiqa).
3.1.Mavzuga
xulosa yasaydilar, talabalar
diqqati asosiy jihatlarga qaratiladi.
3.2.dars
davomida aktiv qatnashgan
talabalar
faoliyatini
umumlashtirib
baholaydi..Mustaqil ish chun uyga vazifa
beradi.Mavzuni uzlashtirib kelish
O‘zaro baholash
natijalarini ma’lum
qiladilar.
Vazifani yozib oladilar.
Nasoslarning tavsifi - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

Nasoslarning tavsifi. Ish gildirakning aylanishlar chastotasi n uzgarmas bo‘lganda nasos ish
unumdorligi Q ning napor N, nasosning uz quvvati Ne va
n
bilan grafik usuldagi bog‘liqligi
nasoslarning tavsifi deyiladi. Bunday grafik bog‘liqlar markazdan qochma nasoslarni tekshirish
paytida olinadi.Bunda xaydash liniyasidagi zadvijkaning ochilishi xar xil olinadi. Bu vaktda
nasos oladigan quvvat nasosning salt ishlashiga mos keladi. Bunday sharoitda FIK xam
n
= 0
bo‘ladi, chunki nasos suyuqlikni uzatishga oid foydali ish bajarmaydi, salt ishlash quvvati esa
nasosdagi barcha ishkalanishlar vujudga keladigan mexaniq isroflarni koplashga sarflanadi 23. Bug‘latish. Bug‘latish, birlamchi bug‘, ikkilamchi bug‘, ekstra bug‘, bosim, markaziy sirkulyasiyalali, depressiya, bir korpusli, ko‘p korpusli, moddiy balans, issiqlik balans, tenglama. Uchuvchan bo‘lmagan moddalar eritmalarini uning tarkibidagi erituvchini qaynatish
paytida chiqarib yuborish yo‘li bilan quyuqlashtirish jarayoni bug‘latish deb yuritiladi. Agar
bug‘lanish jarayoni qaynash xaroratidan past xaroratda suyuqlikning yuzasida ruy bersa,
bug‘latish jarayonida esa bug‘ eritmaning xajmida ajralib chiqadi.
Bug‘latish jarayonida isituvchi agent sifatida asosan suv bug‘i ishlatiladi, bunday bug‘
birlamchi bug‘ deb yuritiladi
ikkilamchi bug‘ deb ataladi. Eritmani bug‘latish uchun zarur bo‘lgan issiqlik miqdori
devor orqali beriladi. Faqat ayrim xollarda eritmani quyultirish uchun kerak bo‘lgan issiqlik tutun
gazlari yoki boshqa gazsimon issiqlik tashuvchi agentlarning suyuqlik bilan o‘zaro kontakti
orqali beriladi.
Atmosfera bosimidan yuqori bo‘lgan bosimda bug‘latishda xosil bo‘lgan ikkilamchi
bug‘dan qaytadan bug‘latish jarayonidan xamda bug‘latish bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa
maqsadlarda foydalanish mumkin. Boshqa maxsulotlar uchun ajratilgan ikkilamchi bug‘ ekstra-
bug‘ deyiladi. Yuqori bosim bilan bug‘latish jarayonida ekstra bug‘ini ajratib olib ishlatish
vakuum yordamida bug‘latishga nisbatan issiqlikdan to‘laroq foydalanish imkonini beradi.
Issiqlik jarayonlarning turlari

|
Issiqlik jarayonlarning turlari63. Issiqlik jarayonlarning turlari.
Buglatish, kondensatlanish,agentlar, suv bug‘i, o‘tkir bug‘, issiqlik suv, mineral moylar,
organik suyuqlik, gaz, suyuq metallar, havo, suv, muz, kondensasiya.
Bug‘ning kondensasiyalanishi. Kimyoviy qurilmalarda bug‘ orqali issiqlik berishda bug‘
suyuqliklarning katlam xolida kondensasiyalanadi. Bug‘ning kondensasiyalanishi vaqtida asosiy
termik qarshilik kondensatning yupqa katlamida yuz beradi. Suyuqliklarning katlamning devor
tomondagi xaroratini devorning xarorati t
d
ga, bug‘ tomondagi xaroratini esa to‘yinish xarorati t
t
ga teng deb olinadi. Suyuqliklarning katlamning termik qarshiligiga nisbatan bug‘ fazasining
termik qarshiligi juda kichik.
Bug‘ning kondensasiyalanishida issiqlik berish koeffisiyenti quyidagi umumiy tenglama
yordamida aniqlaniladi:
Texnikaviy xisoblashlarda, agar issiqlik berishning ikkinchi koeffisiyenti ancha kichik
qiymatga ega bo‘lsa, kondensasiyalanayotgan suv bug‘i uchun issiqlik berish koeffisiyentaning
qiymatini taxminan quyidagi intervalda olish mumkin;
= 10000 ….. 12000 Vt/ m
2
K yoki Vt/ m
2
o
S
64. Gidravlika asoslari.
O`lchov birliklar, gidravlika, gidrostatika, gidrodinamika, suyuqlik, zichlik, og‘irlik,
qovushqoqlik, issiqlik o‘tkazuvchanlik, issiqlik siьimi, xarorat o‘tkazuvchanlik, bosim.
65. Gaz aralashmalarini tozalash usullari.
Markazdan qochma kuch,maqsadi, sinflari, skurubber, nasadka, tarelka, mavxum, qaynash,
filtr, elektrofiltr, trubali, samaradorligi, kamchiligi, tanlash.
66. Issiqlik almashinish qurilmalari.
Sovituvchi agentlar, ekvivalent diametr, turlari, regenerativ, aralashtiruvchi, rekuperativ,
truba, ilonsimon, truba ichida truba, plastinali, spiralsimon, g‘ilofli, sovituvchi qurilmalar
|
| |
Re=
 (2) - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

Re= (2) bu yerda w—suyuqlik yoki gaz oqimining tezligi, m/s; d - oqimning xarakterli o‘lchami, m;
— suyuqlik yoki gazning zichligi, kg/m
3
; -muxitning dinamik qovushoqligi, Pa
s. Reynolpds mezonio‘xshash oqimlardagi inersiya kuchlariningishqalanishkuchlariga
nisbatini va xarakatningrejiminixarakterlaydi. Eyler mezoni: Eu=
Р 2
Kutateladze mezoni fazaning o‘zgarish issiqligini birorta fazaning to‘yinish
xaroratiga nisbatan o‘ta qizitish yoki o‘ta sovitish issiqligiga nisbatini ifodalaydi.
Uchinchi guruxga, yaoni diffuzion o‘xshashlik mezonlari qatoriga Nusselpt, Prandtl,
Furpye, Bio, Pekle mezonlari kiradi;
Nu’=
l (15)
D v Rr’=
(16)
D Modellashtirishda quyidagi shart-sharoitlar bajarilishi kerak: c)
modelda o‘tkaziladigan tajribalar kiska vatda olib borilishi, bu tajribalar esa
originaldagiga nisbatan oddiy, kulay arzon va xavfsiz bo‘lishi zarur;
d)
bir maonoli qoidalar-algoritmlar maolum bo‘lishi kerak, bu algoritmlar yordamida
modeldagi sinov natijalari asosida originalning parametrlari xisoblanadi;
v) modelning tarkibi, tuzilishi va vazifasi modellashtirishning asosiy maqsadlariga tugri
kelishi kerak, chunki xech bir model originalni tula xolda kaytarishi qiyin.
Xozirgi kunda modellashtirish nazariyasi asosan ikki xil yo‘nalishda rivojlanmokda:
1) fizik; 2) matematik modellashtirish.
Fizik modellashtirishning mazmunini shundan iboratki, model original bilan bir xil
tabiatga ega bo‘ladi va uning xususiyatlarini qaytaradi.
Matematik modellashtirishning asosiy maqsadi texnologiya jarayonining fizik-kimyoviy,
gidrodinamik va konstro‘qtiv kattaliklarni o‘zaro bog‘laydigan tenglamalarni tuzishdan
iborat. Matematik modellashtirishda asosan elektron-xisoblash mashinalaridan
foydalaniladi. Umuman olganda modellashtirish quyidagi tartibda olib boriladi: 1) o‘rganilayotan jarayon differensial tenglamalar va bir xil maonoli shart-sharoit qoidalari
bilan ifodalanadi. 2) o‘xshashlik mezonlari keltirib chiqariladi, ularning ichidan aniqlovchi
mezon ajratib olinadi xamda shu aniqlovchi mezonning boshqa mezonlar bilan boglaydigan
funksional tenglama tuziladi.
6)
model va originaldagi aniqlovchi kriteriylarning o‘zaro tengligini xisobga olgan xolda
xar bir fizik kattalik uchun o‘xshashlik doimiyliklari yoki konstantalari aniqlanadi.
7)
olingan natijalar asosida shunday model tayyorlanadiki, uning ish unumdorligi shunday
xisobga olinishi kerakki, bunday xolatda ish muxitlarining tegishli tezligi, sarfi, xarorati va
boshqa kattaliklari taxminlanishi zarur.
tajribalar o‘tkazilishda aniqlovchi mezonlarning o‘zgarish chegaralari modelda xam,
originalda xam bir me’yorda bo‘lishi kerak
To‘g‘ri truba va kanallarda rivojlangan turbulent oqimda issiqlik berish

O‘xshashlik mezonlari. Jarayonlarni xisoblashda bir kator o‘xshashlik mezonlaridan
foydalaniladi. O‘xshashlik mezonlari o‘lchamsiz bo‘lib, tekshirilayotgan
jarayonni
xarakterlaydigan fizik kattaliklardan tuziladi. Bu mezonlar olimlar nomlari bilan yuritiladi.
O‘xshashlik mezonlari asosan uchta guruxga bo‘linadi:
1) gidromexanik: 2) issiqlik; 3) diffuzion o‘xshashlik mezonlari.
Birinchi guruxga Reynolpds, Eyler,
Frud, Galiley, Gomoxron, Arximed
na boshqa
mezonlar kiradi. Reynolpds mezoni:
wd
р
Nasosning ish unumdorligi

unumdorlikni yuqori emas suyuqliklarni bir meoyorda uzatmaydi.
26.
Bug‘latish qurilmalari.
Turlari, tuzilishi, tabiiy, majburiy, markaziy sirkulyasion trubali, tashqi sirkulyasion trubali,
ajratilgan isitgichli, majburiy sirkulyasiyali, plyonkali, barbotajli
Bunday qurilmalar qatoriga issiqlik nasosiga ega bo‘lgan barbotajli bug‘latgichlar kiradi.
Issiqlik nasosiga ega bo‘lgan bug‘latish qurilmalari sanoatda xar xil meva sharbatlarini, yuqori
xaroratlar ta’siriga moyil bo‘lmagan eritmalarini bug‘latish uchun ishlatiladi. Bunday
qurilmalarda xosil bo‘lgan ikkilamchi bug‘ bosimi isituvchi bug‘ning bosimiga teng bo‘lguncha
siqiladi. Siqilgan bug‘ qurilmani isitish uchun ishlatiladi. Ikkilamchi bug‘ni
siqish uchun
kompressorlar va bug‘ oqimli injektorlar ishlatiladi.
Issiqlik nasosli bug‘latish qurilmalari eritma bilan erituvchining qaynash xaroratlarining farqi
past (5-10 S) bo‘lgan vaqtda ishlatiladi. Eritmaning qaynash xarorati yuqori bo‘lsa, bu usul
qo‘llanilmaydi, chunki ikkilamchi bug‘ni siqish uchun ko‘p energiya sarf bo‘ladi.
. Gidrostatika asoslari - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

Suyuqlik va gazlarning xarakat tezliklari tovush tezligidan past bulgani
uchun ularning harakat
qonunlari bir xil. Shuning uchun gidravlikada suyuqlik deyilganda gaz xam, suyuqlik xam
tushuniladi. Ularni bir-biridan ajratish uchun suyuqliklar tomchili,
gazlar esa elastik suyuqlik
deb qaraladi
35. Gazlarni yuvib tozalash
.
Tozalash maqsadi, usullari, filtr, siklon, daraja, skruber, ajratish, parametrlar, qarshilik,
uyurmali, rotasion.
Gaz yuvuvchi qurilmalar quyidagi sinflarga bo‘linadi:
1) Fazalar kontakt yuzasining turiga ko’ra:
Suyuqlikni
sochib beruvchi
Kuzgalmas va kuzgaluvchan nasadkali
Tarelkali - barbatajli va kupikli
Plyonkali - suv plyonkali sklonlar va uyurmali chang ushlagichlar.
2) Ish prnsipiga ko’ra
Gravitasion
Markazdan kochma
Zarba inersion
Oqimchali va mexanik gaz yuvuvchi qurilmalar
3) Energiya sarfiga ko’ra 3 guruxga bo‘linadi:
Past bosimli chang ushlagichlar - gidravlik karshiligi 1500 Pa gacha (suyuqlikni sochib beruvchi,
tarelkali, markazdan kochma va xokazo)
Urta bosimli chang ushlagichlar - karshiligi 1500 dan 3000 Pa gacha ( nasadkali, mexanik va
zarba inersion va xokaza)
Yukori bosimli qurilmalar (venturi trubasi, dezinegratorlar va xokazo)
Gaz yuvuvchi qurilmalarda
mexanik (markazdan kochma, ultra tovushli)
pnevmatik
(suyuqlikning sochilishi gaz yordamida amalga oshiriladi) va
elektr forsunkalar ishlatiladi
(forsunka suyuqlikni purkab beruvchi asbob).
Gazlarni changdan filtrlash yuli bilan tozalash turli govaksimon to‘siqlardan fydalanishga
asoslangan. Filtrlash jarayonida govaksimon to‘siqlardan gaz
utib kentadi, gaz tarkibidagi
muallak xolida bo‘ladigan qattiq zarrachalar filtr to‘siqning yuzasida tutib kolinadi. Filtrlovchi
to‘siq sifatida paxtali ip va jun materiallar, sochiluvchi (qum, aktivlangan qumi) va keramik
materiallar ishlatiladi. Gazlarni tozalash uchun yengli filtrlar kup ishlatiladi.
Yengli filtrlarda
bosim kuchining karshiligi 60 - 120 mm suv ustuniga teng. Yenglar kobik ostidagi trubali
to‘siqlarga maxkamlanadi. Changli gaz filtrlarning pastki qismidan kirib yengli tukimalarda
changlardan tozalanib, yuqoriga qarab xarakat qiladi. Changlar va mayda zarrachalar filtr
yenglarining teshiklarida qoladi. Vakt utishi bilan yenglarda
chang katlami kupayib filtr
to‘siqlarning karshiligi ortib ketadi va natijada qurilmaning unumdorligi kamayadi. Shuning
uchun vakti-vakti bilan silkituvchi maxsus moslama yordamida filtr yenglari zarb bilan
silkitilib, yenglar ustidagi changlar tukiladi va shnek orkali tashkariga chikariladi.
Gazlarni siqish va uzatish

Kimyo sanoatida gazlarni trubalar orkali uzatish va siyraklantirish uchun ular siqiladi. Bu
siqilgan gazlar
suyuqliklarni aralashtirish, sochib berish uchun ishlatiladi. Gazlarni siqish va
uzatish uchun kompressorlar ishlatiladi.
Siqilgan
gaz bosimi R
2
ning siqilmagan gaz bosimi R
1
ga nisbati siqish darajasi deyiladi.
Siqish darajasi kattaligiga karab kompressor mashinalar kuyidagi turlarga bo‘linadi:
1. Ventilyatorlar (R
2
/ R
1
=1,1) - ko‘p miqdordagi gazlarni uzatish uchun ishlatiladi.
2. Gazoduvkalar (1,1< R
2
/ R
1
<3) - gaz trubalarida katta qarshilik bo‘lganda ishlatiladi.
3. Kompressorlar (R
2
/ R
1
>3) - yuqori bosim xosil qilish uchun ishlatiladi.
4. Vakuum nasoslar - bosimi atmosfera bosimidan past bo‘lgan gazlarni
surish uchun
ishlatiladi
Gaz siqilish jarayonida uning xajmi, bosimi va xarorati uzgaradi.
Bu uchala
kattaliklarning uzaro boglanishi gazning bosimi 1 MPa gacha bo‘lgan gazlarning xolat
tenglamasi bilan ifodalanadi.
Yuqori
bosimlarda gazning bosimi, xajmi va xarorati orasidagi boglanish Vander-Vaalrs
tenglamasi bilan ifodalanadi:
a
(r + --- ) (V - b ) = RT
b
2
bu
yerda r - gaz bosimi, n/m
2
; V-gazning solishtirma xajmi, m
3
/kg;
R-gazlarning universal
konstantasi, J/kg; T - xarorat, K.
a va b koeffisiyentlar bo‘lib, kuyidagicha aniqlanadi:
кр
кр
P
T
R
a
64
27
2
2
кр
P
RT
b
8
Sanoat ishlab chiqarishlarida ishlatilayotgan mexanik usulda aralashtirgichlar

|
Sanoat ishlab chiqarishlarida ishlatilayotgan mexanik usulda aralashtirgichlarSanoat ishlab chiqarishlarida ishlatilayotgan mexanik usulda aralashtirgichlar
uchga bo‘linadi:
parrakli,
propellerli va
turbinali.
Parrakli aralashtirgichlar bir va bir nechta parrakdan iborat bo‘ladi. Bir parrakli
aralashtirgichlar qovushoqligi (µ<
0,1Pa.s) kichik bo‘lgan suyuqliklarni aralashtirish uchun
ishlatiladi. Ko‘p parrakli aralashtirgichlar qovushoqligi katta bo‘lgan suyuqliklarni
aralashtirish uchun ishlatiladi
Parrakli aralashtirgichlar bir va bir nechta parrakdan iborat bo‘ladi. Bir parrakli
aralashtirgichlar qovushoqligi (µ<
0,1Pa.s) kichik bo‘lgan suyuqliklarni aralashtirish uchun
ishlatiladi. Ko‘p parrakli aralashtirgichlar qovushoqligi katta bo‘lgan suyuqliklarni
aralashtirish uchun ishlatiladi
Propellerli aralashtirgichlarning asosiy ish organi o‘qqa o‘rnatilgan propeller yoki
vintdan iborat. O‘q gorizontal, vertikal yoki qiya o‘rnatilgan bo‘lishi mumkin. Vintlar ikki yoki
uch qanotli bo‘ladi. Qanotlar suyuqlikda xuddi vint kabi xarakat qiladi. Bitta val o‘qiga bittadan
uchtagacha propeller aralashtirgichlar o‘rnatiladi. Propellerni o‘rab olgan suyuqlik esa xuddi
gayka kabi aralashtirgichning o‘qi yo‘nalishida xarakat qiladi. Propeller aralashtirgichlar
muxitlarni yaxshi aralashtirganda katta tezlikda aylanadi. Propellerning diametri qurilma
diametrini 0,25 - 0,3 qismini tashqil etadi. Aylanishlar soni minutiga 150-1000 gacha bo‘ladi.
Propellerli aralashtirgichlarni xarakatchan va qovushoqligi biroz katta bo‘lgan (µ<6Pa.s)
suyuqliklarin
aralashtirish
uchun
ishlatiladi.
Propellerli
aralashtirgichlar
parrakli
aralashtirgichlarga qaraganda samaradorligi ancha yuqori, lekin ularni ishlashi uchun ko‘p
energiya sarflanadi.
Turbinali aralashtirgichlarning asosiy ish organi turbina gildiragi bo‘lib, u vertikal o‘qqa
joylashtirilgan bo‘ladi. Gʻildirak minutiga 200 - 2000 gacha aylanma xarakat qiladi. Turbina
g‘ildiragining ishlash prinsipi markazdan qochma kuchlarning ta’siriga asoslangan. Suyuqlik
aralashtirgichninig markaziy teshiklaridan kirib, u yerda markazdan qochma kuchlar ta’sirida
tezlanish olgan xolda g‘ildirakdan radial yo‘nalishda chiqib ketadi. Gʻildirakda suyuqlik
vertikal yo‘nalishdan gorizontal yo‘nalishga o‘tib, undan katta tezlik bilan chiqadi. Bu
aralashtirgichlarni samaradorligi juda yuqori. Turbinali aralashtirgichlarning diametri qurilma
diametrining 0,17-0,33 qismini tashqil qiladi. Bu aralashtirgichlar (µ<
500Pa.s) suyuqliklarni
aralashtirish uchun ishlatiladi
|
| |
Gazlarni tozalash qurilmalari

to‘siqlarga maxkamlanadi. Changli gaz filtrlarning pastki qismidan kirib yengli tukimalarda
changlardan tozalanib, yuqoriga qarab xarakat qiladi. Changlar
va mayda zarrachalar filtr
yenglarining teshiklarida qoladi. Vakt utishi bilan yenglarda chang katlami kupayib filtr
to‘siqlarning karshiligi ortib ketadi va natijada qurilmaning unumdorligi kamayadi. Shuning
uchun vakti-vakti bilan silkituvchi maxsus moslama yordamida filtr yenglari zarb bilan silkitilib,
yenglar ustidagi changlar tukiladi va shnek orkali tashkariga chikariladi.
Mavxum qaynash - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

xokazo) da istikbolli usul sifatida keng kullanilmokda. Bu usul kattik zarrachalar bilan
muxit (suyuqlik yoki gaz) urtasida uzluksiz kontaktni yaratib beradi.
Mavxum kaynash xolatida material xarrachalarining ogirligi G ning
kurilma kundalang kesimi
F ga nisbati uzgarmas beladi:
25.
Porshenli va maxsus nasoslar.
So‘rish, xaydash, porshen, ikki tomonlama, unumdorlik, rotorli, plastinali, vintli, oqimli,
propellerli, montajyu, gazlift, erlift.
Porshenli nasoslarda suyuqlik xaydash trubasiga ilgarilanma-kayta
xarakat kiluvchi
mexanizmlar orkali uzatiladi. Porshenli nasoslar vositasida xar qanday kovushkolikdagi
suyuqliklarni uzatish mumkin. Bu nasoslarda porshenr nasos kobigida vertikal va gorizontal
xolatda joylashgan bulishi mumkin. Ishlash prinsipiga kura porshenli nasoslar oddiy, ikki va ko‘p
bosqichli bo‘ladi.
Porshenr suyuqlikning fakat oldi tomoni bilan sikib chikaradigan nasos oddiy bir tomonlama
ishlaydigan nasos deyiladi.
Agar nasos silindrda porshenning ikkala tomonidan joylashgan ish kamerasi bulsa va porshenr
ulardan suyuqlikni ketma-ket sikib chikarsa, bunday nasos ikki bosqichli yoki ikki tomonlama
ishlaydigan nasos deyiladi. Oddiy porshenli nasosning ishlash prinsipini kurib chikamiz. Nasos
porsheni surish jarayonida ungga xarakatlanganda ish kamerasining xajmi kattalashadi. Undagi
bosim kamayadi va kamerada siyraklanish xosil bo‘ladi. Natijada suyuqlik rezervuardan surish
trubasi bo‘ylab silindrga kutariladi xamda surish klapani ochilib
nasosning ish kamerasi
bushligini tuldiradi. Porshenning chapga xarakatida porshenr silindr va ish kamerasi bushligini
tuldiruvchi suklikka bosim beradi va uni xaydash klapani orkali uzatish trubasiga chikarib beradi.
Suyuqlikning xarakat tezligi va bosimlarining pulrsasiyalanishini tenglashtirish xamda
suyuqlikning surish va xaydash trubalarida bir meoyorda tekis okishini taxminlash uchun
nasosga maxsus qurilma (xavo kalpokchalari ) urnatiladi.
Yuqori bosim xosil kiluvchi nasoslarda porshenlar urniga silindrsimon plunjerlar ishlatiladi.
Bunday nasoslar plunjerli nasoslar deyiladi.
OITS ga hamroh kasalliklar

101
immun tizimini o‘zgartiradi, infeksion va boshqa kasalliklarga sezuvchanlikni oshiradi.
Agar bu sindrom rivojlansa bu sezuvchanlik yanada oshadi.
OIV virusi odamning barcha to‘qimalarida uchraydi, zararlangan odamning
organizm ichki suyuqliklari orqali yuqadi. Masalan sperma, qin ajralmasi, qon va ko‘krak
suti orqali tarqalishi aniqlangan.
Bu maqolada biz sizga OIV va OITS, ularning simptomlari, sabablari va davolash haqida
ma’lumot bermoqchimiz.
OIV – bu virus odamning immun hujayrasi bo‘lgan CD-4 hujayralarini zararlaydi. OITS –
bu sindrom OIV virusining immun tizimiga bo‘lgan ta’siri natijasida yuzaga keladi.
OITS ning tarqalishi - Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat

97
fohishabozlik va jinsiy aloqaning noan’anaviy shakllari natijasida jamiyatning boshqa
qatlamlariga tarqaldi. Hozirgi va qtda 50 % zararlanish gomoseksualizm natijasida, 26 % -
vena or qali turli preparatlarni yuborish natijasida qayd etilmoqda.
IIV bilan zararlanish har doim ham OITS kasalligini keltirib chiqarmaydi. Inson 10
yildan ortiq va qt davomida IIV bilan zararlangan bo‘lishi, lekin kasallik simptomlari
o‘zini ko‘rsatmasligi mumkin. 1996 yilda 22,6 mln kishi IIV bilan zararlangan bo‘lib,
shulardan 21,8 mln kishi OITS bilan kasallangan, 830 ming kishida esa kasallik alomatlari
sezilmagan.
1981 yildan 1996 yilgacha OITS bilan og‘rigan bemorlarning 46 % evropa ir qiga,
35 % - negroid ir qiga mansub, 18 % - lotin amerikalik, 1% - osiyoliklardir. Bolalar
kasallar umumiy sonining 1 % ni tashkil etgan. OITS bilan kasallangan o‘rtasida ayollar va
bolalar soni tobora oshib bormoqda. OITS bilan kasallanganlar va IIV tashuvchilar soni
qit’alarda notekis tarqalgan. Ularning ko‘pchiligi Afrikada yashashadi, Avstraliya va
Yangi Zelandiyada kasallik kam qayd qilingan.
Xaroratning yo‘qotilishi - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

|
1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuniXaroratning yo‘qotilishi. Bug‘latish qurilmalarida xaroratning yo‘qotilishi yuz beradi, bu xol
o‘z navbatida isituvchi bug‘ va bug‘latilayotgan eritma xaroratlari o‘rtasidagi farqning
kamayishiga olib keladi. Xaroratning yo‘qotilishi
xarorat depressiyasi
, gidrostatik
depressiya
va gidravlik depressiya
lardan iborat.
=
+
+
Ko‘p korpusli qurilmalar tasviri. Oxirgi qurilmadagi ikkilamchi bug‘ning bosimiga ko‘ra,
ko‘p korpusli bug‘latish qurilmalari vakuum (siyraklanish) bilan va yuqori bosim ostida
ishlaydigan bo‘ladi. Isituvchi bug‘ va bug‘lanayotgan eritma oqimlarining o‘zaro xarakatiga
ko‘ra ko‘p korpusli bug‘latish qurilmalari bir necha tasvirlarga bo‘linadi
Issiqlik balansi. Quyidagi belgilarni qabul qilamiz: D-isituvchi bug‘ning sarfi; J
i
– uning
entalppiyasi; J- ikkilamchi bug‘ning entalpiyasi; i
b
= s
b
t
b
- dastlabki eritmaning entalppiyasi; i
k
= s
k
t
k
- quyuqlashgan eritmaning entalppiyasi; i=s’
isituvchi bug‘ kondensatining entalppiyasi;
s
b
, s
k
s
- dastlabki va quyuqlashgan eritma xamda kondensatning o‘rtacha solishtirma issiqlik
sig‘imlari; t
b
, t
k
,
- dastlabki va quyuqlashgan eritma xamda isituvchi bug‘ning to‘yinish
xaroratlari.
Issiqlikning kirishi va uning sarflanishi quyidagicha bo‘ladi:
Issiqlikning kirishi
Dastlabki eritma bilan…G
b
i
b
Isituvchi bug‘ bilan … D J
i
Issiqlik sarflanishi
Quyuqlashgan eritma bilan … G
k
i
k
Ikkilamchi bug‘ bilan… WJ
Quyuqlashish issiqligi…Q
kons.
Atrof muxitga yo‘qotilgan issiqlik …Q
y.
Issiqlik balansi quyidagicha ifodalanadi:
G
b
i
b
+ DJ
i
= G
k
i
k
+ WJ +Di + Q
kons
+ Q
y
|
| |
Funksional proba - Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat

165
Yuklamadan keyin pulsning tiklanishi. Tiklanish bosqichini tavsiflash uchun 20
marta o’tirib-turish bajarilgandan so’ng 30 sekund davomida tiklanishning 3-minutida 15
sekund davomida YUQCH hisoblanadi va 1 minutdagi YUQCHga aylantiriladi,
yuklamagacha va tiklanish davridagi YUQCH kattaligining farqi bo’yicha yurak-tomir
tizimini tiklanish qobiliyatiga baho beriladi (6-jadval).
Yurak-tomir tizimi funksional holatini baholash uchun Garvard step-testi (GST) va
PWC-170 testi eng keng qo’llaniladi.GTS o‘tkazilishi standart kattalikdagi zinapoya
bo’yicha ma’lum bir vaqt ichida ma’lum bir sur’at bilan yuqoriga ko’tarilish va tushishdan
iborat. GST erkaklar uchun balandligi 50 sm bo’lgan va ayollar uchun 41 sm bo’lgan
zinapoyadan 5 minut davomida minutiga 30 marta sur’at bilan ko’tarilishlardan iborat.
Agar, sinovdan o’tuvchi belgilangan vaqt davomida ko’rsatilgan sur’atni ushlab tura
olmasa, ishni bajarish to’xtatiladi, uning davomiyligi va tiklanishning ikkinchi minutidan
boshlab 30 sekund davomida yurak qisqarishlari chastotasi qayd qilinadi. Keyin, 30 sekund
davomida 20 marta chuqur o’tirib-turish bajariladi, har bir o’tirib-turish paytida qo’llar
oldinga ko’tarilib, tizzalar qarama-qarshi tomonga ochiladi, tana vertikal holatda ushlanadi.
VII-BOB ORTTIRILGAN IMMUNODEFITSIT SINDROMI VA

96
kasal onadan zararlanib tug‘ilsalar ham, bu bolalarning kasallik bilan zararlanishining 90
% ini tashkil etadi.
OITS bilan tibbiy xodimlarning shpritslar bilan emlayotganlarida, ochiq yaralarga
ko‘z, burun shilliq qatlamlariga behosdan zararlangan qon sachrab ketishi natijasida
zararlanishi holatlari ham kuzatilgan. AQSH da tish shifokori 6 ta mijozni OITS bilan
zararlagani ma’lum. OITS bilan turmushda, maktabda, do‘konda, ishda zararlanish
holatlari tasdiqlanmagan. Chunki OITS virusi atrof muhitda tez halok bo‘ladi. Shuning
uchun kasal kishining qurib qolgan qoni va boshqa ajratmalari xavfli emas. Shu sababli
o‘pishishlar ham hech qanday xavf tug‘dirmaydi. Bundan tashqari, inson so‘lagida
limfatsitlarning tanqisligi virusi bilan zararlanishiga qarshilik qiluvchi oqsil topilgan.
Begonalarning ustaralari, tish cho‘tkalari bilan foydalanganda ham (chunki bunda teri
tirnalishi va kichik yaralar hosil bo‘lishi mumkin) OITS bilan zaralanishi havfi mavjud.
Qon so‘rovchi hashoratlar (OITS keng tar qalgan joyda ham) orqali zararlanishi
xavfining yo‘qligi ham tadqiqotlar natijasida isbot qilingan.
Hashorat organizmda virus uzoq yashamaydi va ko‘paymaydi, shu sabbli hashorat
virusi boshqa organizmga uzatolmaydi.
Jismoniy zo‘riqishli sinimalari

166
davomida maksimal tempda yugurish. 3. 4 minutdan so‘ng 3 minut davomida
turgan joyida
180 qadam/min tezligida yugurish.
Normatonik javob reaksiyasi–jismoniy yuklamaga yurak-qon
tomir tizimi tomonidan
berilayotgan javob reaksiyasi. Bunda:
-puls ortadi (15 - 25%)
-maksimal arterial bosim oshadi (25 – 30%)
-minimal arterial bosim o‘zgarmaydi yoki
pasayadi
-puls bosimi ortadi
-tiklanish vaqti 2,5 – 3 minut
Gipotonik javob reaksiyasi–jismoniy yuklamaga yurak-qon tomir tizimi tomonidan
berilayotgan javob reaksiyasi. Bunda:
-puls keskin ortadi
-maksimal arterial bosim o‘zgarmaydi yoki qisman oshadi, ba'zida pasayadi
-minimal arterial bosim o‘zgarmaydi yoki oshadi
-puls bosimi deyarli o‘zgarmaydi
-tiklanish vaqti 5 minut va undan ko‘p
Gipertonik javob reaksiyasi–jismoniy yuklamaga yurak-qon tomir tizimi tomonidan
berilayotgan javob reaksiyasi. Bunda:
-puls keskin ortadi
-maksimal arterial bosim keskin ortadi
-minimal arterial bosim ortadi
-puls bosimi ortadi
-tiklanish vaqti 5 minut va undan ko‘p
MASHQ 3 - Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat

119
MASHQ 4. Ushbu mashq umurtqa pog'onasining oshqozonni boshqaradigan nervlar
chiqadigan qismiga maxsus kuch berish uchun mo'ljallangan.
Umuman olganda, u butun
umurtqa pog'onasi uchun samarali bo'lib, uning cho'zilishiga hissa qo'shadi. Bu umurtqa
pog'onasining cho'zilishi, orqa miyaning cheklangan nerv ildizlarini bo'shatish, butun
tanani normal, samarali va sog'lom holatga keltiradi. Boshlang'ich pozitsiyasi: orqa
tomonda yoting, oyoqlari cho'zilgan, qo'llar yon tomonlarga. Tizlaringizni egib,
ko'kragingizga torting va qo'llaringizni o'rab oling. Tizlaringizni va sonlaringizni
ko'kragingizdan uzoqlashtirmoqchi bo'lgandek
harakat qiling, lekin ayni paytda ularni
qo'llaringiz bilan ushlab turishni davom eting. Ushbu harakat bilan bir vaqtda, boshingizni
ko'taring va iyagingizni tizzalaringizga tegizishga harakat qiling. Ushbu tana holatini 3-5
soniya ushlab turing. Ushbu mashqda umurtqa pog'onasini cho'zadigan keskin surish
mavjud, shu bilan kichik buzilishlarning
tiqilib qolishi, umurtqa pog'onasi orasidagi
siqilish olib tashlanadi. Bundan tashqari, ushbu mashq
nafaqat qorin mushaklarini, balki
mushaklarni ham kuchaytirishga imkon beradi orqa miya qorin bo'shlig'idan joylashgan
chuqur mushaklar. Mashqni 2-4 marta takrorlang.
Shtange sinamasi - Ijtimoiy fanlar va jismoniy madaniyat

167
Gench sinamasi – nafas tizimining funksional holatini baholovchi funksional sinama
bo‘lib, nafas chiqariladi va nafas olmay turish vaqti belgilanadi.
Serkin uch bosqichili kombinatsiyalangan sinamasi–nafas tizimining funksional
holatini baholovchi funksional sinamasi:
-nafas olib ushlab turiladi va nafasni ushlab turish vaqti belgilanadi;
-30 sekund davomida 20 marta o‘tirib turiladi, nafas olib ushlanadi va nafasni ushlab turish
vaqti belgilanadi;
-1 minutdan so‘ng 1-bosqich qaytariladi.
Rozental sinamasi - nafas tizimining funksional holatini
baholovchi funksional sinama,
o‘pkaning tiriklik sig‘imi 5 marta ketma-ket 15 sekundli pauzalar bilan o‘lchanadi.
6-jadval
Yurak-tomir tizimining funksional holatini baholash
Testlar
Jinsi Baho
5
4
3
2
1
YUQCH tinch holatda 3 min
dam olgandan keyin, o’tirgan
holatda, zarba/min.
A
E
<71
<66
71-78
66–73
79–87
74-82
88–94
83–89
>94
>89
20
marta
o’tirib-turish,
30 sek. davomida*, %
A
E
<36 36–55 56–75
76–95 >95
Yuklamadan
keyin pulsni
tiklanishi,
zarba/min.
A
E
<2 2–4
5–7
8–10
>10
Nafasni
ushlab
qolishga
proba (Shtange probasi)
A
E
>74 74–60 59–50
49–40 <40
YUQCH×AB
maks
/100
A
E
<70 70–84 85–94
95–110 >110
Izoh. Funksional probani o‘tkazish metodikasi – 30 sekund davomida 20 marta
o’tirib-turish. Shug’ullanuvchi 3 min o’tirgan
holatda dam oladi, keyin 15 sekund
davomida YUQCH hisoblanadi va 1 minutdagi holatga qayta hisoblanadi (dastlabki
168
chastota). Tiklanish bosqichini tavsiflash uchun 20 marta o’tirib-turish bajarilgandan so’ng
30 sekund davomida tiklanishning 3-minutida 15 sekund
davomida YUQCH hisoblanadi
va 1 minutdagi YUQCHga aylantiriladi, yuklamagacha va
tiklanish davridagi YUQCH
kattaligining farqi bo’yicha yurak-tomir tizimini tiklanish qobiliyatiga baho beriladi.
Bajarilgan ishning davomiyligi va puls zarbalarining soni bo’yicha Garvard step-testining
indeksi (GSTI) hisoblab topiladi:
70>40>2>36>66>71>
Porshenli kompressorlar - 1. «Jarayonlar va qurilmalar» fanining mazmuni

gazlari yoki boshqa gazsimon issiqlik tashuvchi agentlarning suyuqlik bilan o‘zaro
kontakti
orqali beriladi
Kimyo sanoatida asosan uzluksiz ishlaydigan bug‘latish qurilmalari ishlatiladi.
Zamonaviy bug‘latish qurilmalari ancha katta isitish yuzasiga ega, ba’zan
bitta qurilmaning
isitish yuzasi 2500 m
2
dan ortib ketadi.
Rostlash organlariga qo‘yiladigan umumiy talablar

|
Rostlash organlariga qo‘yiladigan umumiy talablar
|
bet | 49/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifRostlash organlariga qo‘yiladigan umumiy talablar
Minimal o‘tkazuvchanlik xususiyati KV bu minimal o‘tkazish kattaligi bo‘lib unda mo‘ljaldagi ruxsat etilgan o‘tkazuvchanlik xarakteristikasi saqlanib qolinadi.
Minimal o‘tkazuvchanlik xususiyati xuddi o‘tkazuvchanlik xususiyati kabi zichligi 1000 kg/m3, rostlash organida bosimlar farqi 1 kgk/sm2 bo‘lgandagi rostlash organidan o‘tayotgan suyuqlik sarfilir.
Jarayonlarni komplaks avtomatlashtirish nuqtai nazaridan texnologi ustanovkalarni ishga tushirish va to‘xtatish masalalari juda dolzarb masaladir. Rostlash organlari qichiqmiqdordagi sarflarni xam rostlab berishikerak, ishni to‘xtatilganda esa maxsulotlarni bekorga sarflanishini to‘xtatib qolishi shartdir.
Maksimal xaqiqiy o‘tkazuvchanlik xususiyati K V100 tekshirilayotgan obrazes ustida zatvorni 100 % siljishini amalga oshirib gidravlik sinov o‘tkazish yo‘li bilan topiladi.
Xaqiqiy va shartli o‘tkazuvchanlik xususiyatlari orasidagi farq, detallarni ishlov berish dopusklari turliligi, ularni qayta ishlash aniqligidir.
O‘tkazuvchanlik xususiyatini o‘zgarish diapazoni - bu shartli o‘tkazuvchanlik xususiyati K VY ni uni minimal qiymatiga nisbatidir. Ko‘pchilik hollarda o‘tkazuvchanlik xususiyatini keng diapazonda o‘zgarishi talab etiladi. Ikki egarli rostlash organlari uchun o‘tkazuvchanlik xususiyatlarini 25-50 oralikda qilib tayyorlanadi.O‘tkazuvchanlik xarakteristikasi rostlash organlarida bosimlar farqi bir xil bo‘lganda o‘tkazuvchanlik xususiyati bilan zatvorni siljishi orasidagi bog‘lanishni belgilaydi KV = f(S).
Teng prosentli va chiziqli xarakteristikali ijro etuvchi qurilmalar kup ishlatiladi. Tengprosentli o‘tkazuvchanlik xarakteristikali rostlash organlarida o‘tkazuvchanlik xususiyati silxish bo‘yicha uni oniy qiymatiga proporsionaldir:
Chiziqli o‘tkazuvchanlik xarakteristikasida esa o‘tkazuvchanlik xususiyaimnm o‘zgarishi zatvorni siljishiga proporsionaldir:
|
| |
Ilgarilanma harakat gidrosilindrlarni hisoblash

|
Ilgarilanma harakat gidrosilindrlarni hisoblash
|
bet | 42/96 | Sana | 25.06.2024 | Hajmi | 7,31 Mb. | | #265543 |
Bog'liq Avtomatlashtirishning texnik vositalari faninig maqsadi va vazifIlgarilanma harakat gidrosilindrlarni hisoblash
Gidravlik ijro mexanizmlarning asosiy qismini gidrosilindrlar tashkil etadi. Gidrosilindrlar gidravlik suyuqlik bosimini mexanik harakatga aylantirib beradi. Porshenli gidrosilindrning asosiy parametrlari quyidagilar: porshen D va shtok d diametrlari, ishchi bosim P, porshen yo`li S.
Bir tomonlama shtokli porshenli gidrosilindrniko`rib chiqamiz (2-rasm).
Asosiy parametrlarbo`yicha quydagi bog`liqliklarni aniqlash mumkin:
Porshenli gidrosilindrning porshen bo`shlig`i 1 va shtok bo`shlig`I 2 larning effektiv yuzalari mos holda quyidagilarga teng:
gidrosilindr shtokining oldga va ortga surilishdagi kuchlanishi
Bu yerda kтр= 0,9…0,98 – ishqalanish natijasida yo`qotilgan koeffisiyent.
Porshenli siljitish tezligi
2-rasm. Gidrosilindrning asosiy hisoblash parametrlari.
Aylanma harakat gidrosilindrlarini hisoblash.
Uzellarni 3600 kam bo`lmagan burchakka keltiruvchi aylanma-qaytma harakatlar uchun aylanma gidrosilindrlar qo`llaniladi (3-rasm), buchiqish zvenosining aylanma-qaytma harakatlarli hajmli gidrodvigatelidir.
3-rasm. Bir parrakli aylanma gidrosilindr:
а - sxema; b – umumiy ko`rinishi
Aylanma gidrosilindr korpus 1, plastina (parrak) 3 ni tutib turuvchi vtulka 2ni o`z ichiga oluvchi aylanish rotoridan iborat. Silindr ichki sirti va rotor orasidagi halqasimon bo`shliq zichlagichli to`siq 4 bilan zichlagichli element 5 ga ega rotorga bo`linadi.
Suyuqlik Pp bosim ostida yuqori kanalga yetkazilganda vtulka 2 li plastina 3 soat strelkasi bo`ylab aylana boshlaydi (3-rasm,a). Bitta ishchi plastinaga ega bo`lgan silindr valining burilish burchagi 270…280 dan oshmaydi.
Ko`rilayotgan bitta plastinali gidrosilindr validagi M aylanish momenti R kuchni kuch yelkasi a ga ko`paytmasiga teng:
M = R*a
R kuch parrakka ta`sir qiluvchi bosimlar garqini plastina ishchi sohasi F ga ko`paytmasiga teng:
R = ΔPF = ( Pр- Pсл ) F
2a – rasmdan ko`rinib turibdiki, plastinaning ishchi sohasi quyidagicha
bu yerdab – plastina kengligi.
Kuch yelkasi
Bunga bog`liq holda aylanish momenti quyidagicha
Val aylanishining burchak tezligiω
Haqiqiy holatda aylanish momenti M va burchak tezligi ω larning qiymatlariishqalanish va suyuqlikni sirqib chiqishi tufayli kamroq bo`ladi:
|
| |