-jadval
O’zbekiton Respublikasi er fondi

|
-jadval
O’zbekiton Respublikasi er fondi
|
bet | 2/5 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 112,72 Kb. | | #111803 |
Bog'liq TUPROQ VA UNING MUHOFAZASI1-jadval
O’zbekiton Respublikasi er fondi
№
|
|
1986
|
1987
|
1988
|
1989
|
1990
|
1
|
Shudgor qilinadigan erlar
|
4276,6
|
4353,0
|
4367,4
|
4248,1
|
4176,5
|
2
|
Ko’p yillik o’simliklar
|
322
|
329,0
|
337,1
|
351,6
|
366,8
|
3
|
Bekor yotgan erlar
|
50,5
|
54,4
|
52,5
|
60,4
|
62,1
|
4
|
O’tloq va yaylovlar
|
23560,1
|
23477,2
|
23516,3
|
23506,3
|
23475,0
|
5
|
Tomorqalar
|
239,3
|
249,5
|
257,0
|
399,2
|
451,3
|
6
|
O’rmonlar
|
1405,0
|
1431,2
|
2021,9
|
1404,9
|
1410,1
|
7
|
Tayyorlanayotgan erlar
|
136,1
|
145,7
|
1380,0
|
101,6
|
103,7
|
8
|
O’zbekiston Respublikasi maydoni
|
44884
|
44884,4
|
44884,4
|
44884,4
|
44884,4
|
Tuproq shо‘rlanishi
1-rasm. Tuproq shо‘rlanishi – sug‘orma dehqonchilikda rivojlanishni chegaralaydigan sabablardan biri hisoblanadi. Masalan: Iroqda sug‘oriladigan maydonlarning 50 % ga yaqini, Amerikada esa 27 % dan ortiqroq maydon shо‘rlangan. Tuproq shо‘rlanishi agrobiotsenoz (sun’iy) va biotsenozlar (tabiiy) hosildorligini tо‘satdan cheklab qо‘yadi, organizmlarning tur tarkibi va ekotizimlarning xilma-xilligini kamaytiradi va hududlarni chо‘lanishiga olib keladi.
Shо‘rlanish Qoraqalpog‘iston, Buxoro, Sirdaryo, Qashqadaryo, Xorazm vohalaridagi yerlarni zararlagan. Asoslanmagan holda yerlarni о‘zlashtirish, suv taqchilligi va Orol dengizi suvining kamayishi hisobiga 1991 yildan e’tiboran, О‘zbekistonda kо‘plab yerlarni о‘zlashtirish tо‘xtatildi.
Tuproq eroziyasi
Tuproqnnig hosildorligiga salbiy ta’sir qiladigan omillar:
- shamol eroziyasi (deflyatsiya);
- suv eroziyasi. 2-rasm.
D eflyatsiya. Shamol ta’sirida mayda tuproq bо‘lakchalari uchib ketadi va tuproqda qum miqdori oshadi. Deflyatsiya ta’sirida tuproqda gumus miqdori kamayadi va agroximik, suvning fizik xossalari yomonlashadi. Deflyatsiyaga uchragan yerlar Farg‘ona, Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro viloyatlarida uchraydi. Ayniqsa, sezilarli darajada deflyatsiya Orol dengizi qurishi hisobiga Qoraqalpog‘iston Respublikasida uchraydi. Orol dengizining qurigan tubidan chang, qum, tuz kabilar О‘zbekistonning yuzlab kilometr masofalariga tarqalmoqda.
Tuproqning degumidlanishi (degumifikatsiya)
3-rasm.
Keng miqyosda sug‘orma dehqonchilik uchun yerlarni о‘zlashtirish hamda yaylovlardan oqilona foydalanmaslik chо‘llanishning о‘ziga xos turi – tuproqning degumidlanishi (degumifikatsiya) yoki tuproqning oriqlanishiga va hosildorliknnig pasayib ketishiga olib keladi.
Degumidlanish (lot.de-ajralish, pasayish, humus – tuproq, facere-qilmoq) deganda organiq qoldiqlarning sernam va kislorod yetishmaydigan sharoitda biokimyoviy jarayonlarga uchrab, parchalanmay qolishi tushuniladi. Bu - gumusning yо‘qotilishidir. Gumus yо‘qotilishi atrof-muhitda chо‘llanish jarayonini kuchaytiradi va irrigatsion eroziyani keltirib chiqaradi. Yaylov tuproqlarining oriqlashi – chorva mollarini bir maydonning о‘zida haddan tashqari kо‘p boqish natijasida о‘simlik qoplamining degradatsiyasi paydo bо‘lishidandir.
О‘zbekistonda tuproqning past va juda past gumus bilan ta’minlanganligi (0,4 % dan 1,0 % gacha) butun sug‘oriladigan yerlarning 40 % ini egallaydi (1,7 millon gektar yer).
О‘simlik qoplami degradatsiyasi
4-rasm.
О‘simlik qoplami degradatsiyasi - (tur tarkibi, zichlik va holatning о‘zgarishi) chо‘llanishning eng kо‘p tarqalgan va oson aniqlanadigan jarayonlaridan biridir. Degradatsiya - (fran. Degradation – asta-sekin yomonlashuv) – biron bir narsa yoki holatning son va sifat jihatdan oldingi holatidan yomonlashuvi, yemirilishi.
Degradatsiya – hosildorlik kamayishi, fotosintetik faoliyat va о‘simlik qoplamining landshaftni muvozanatlab turadigan funksiyasini pasayishi bilan izohlanadi. Asosiy sabab esa, inson ta’siri va shuningdek, kuchayadigan salbiy omillardir (masalan: qurg‘oqchilik, bug‘lanish va boshqalar).
|
| |