nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Dasturli R/P Post Script Level 2 orqali chop etish

Dasturli R/P Post Script Level 2 orqali chop etish: - amalda turli qanday murakkablikdagi fayllarni chiqarish imkonini beradi,
ularning hajmi bo‟yicha cheklashlar olib tashlanadi;
- rangni uzatishdagi buzilishlarni tugatish uchun rang kolibrovkasini qo‟llash
imkonini beradi;
105
- fayllarni chop etishga tayyorlash jarayonini tezlashtiradi (ayrim vaqtlarda
bir necha marta), ayniqsa agar RIP Post Script til emulyatoriga emas, balki uning
haqiqiy amalga oshirilishiga ega bo‟lsa;
- tasvirni cho‟zishni, o‟lchamlarga hech qanday cheklash qo‟ymasdan, uni
avtomatik tarzda plotter formatiga mos fragmentlarga bo‟lib, keyinchalik bir butun
qilib yelimlash bilan bajarish imkonini beradi.
CorelDraw va PhotoShop vazifalarining ko‟plarini mujassamlab, tasvirni
rastrli – vektorli tahrirlash imkonini beradi (bunday integral vazifalar eksport –
import bo‟yicha fayllar operatsiyalariga sarflanadigan vaqtni tejaydi).
Shunday qilib, dasturli RIP plotter texnologiyalarining zarur elementiga,
plotterlar ishlari unumdorligi va sifatini oshirishning ahamiyatli vositasiga
aylanadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar 1.
Loyihani tayyorlashni GAT yoki LIAT ga o‟tkazishning umumiy
texnologiyasi nimalardan iborat bo‟ladi?
2.
Uch o‟lchamli grafikaga ishlov berishning asosiy texnologiyalarini sanab
bering.
3.
Grafikaviy stantsiya nima? LIAT bilan ishlashda u qanday asosiy
ishlarni bajaradi?
4.
Rastrli va vektorli tasvirlarga tarif bering.
5.
Raqamli tasvirni yaratishning qanday usullarini bilasiz?
6.
Gibrid texnologiyalar nimalardan iborat bo‟ladi?
7.
Raqamli tasvirni olishda qanday vositalardan foydalaniladi?
8.
Skanerlash jarayoni nimalarni o‟z ichiga oladi?
9.
Qanday grafikaviy fayllar formatlarini bilasiz?
10. Qaysi grafikaviy format ma‟lumotlarni siqishning eng yuqori darajasiga
erishishni ta‟minlaydi?
11. Vektorlashning qanday dasturiy vositalarini bilasiz?
12. LIATda qanday rastrli – vektorli tahrirchilardan foydalanish mumkin?
106
13. Qanday qurilma grafikaviy ma‟lumotlarni qog‟ozga chiqarishni
ta‟minlaydi?
14. Grafikaviy chiqarish qurilmalarining asosiy turlarini sanab bering.
15. Grafikaviy chiqarish qurilmalarining asosiy markalarini ayting.
16. Grafikaviy fayllarni plotterga chiqarishning turli xil usullarining
ustunliklari va kamchiliklari nimalardan iborat?
Kartalar va chizmalar - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

66
4.5. Ma’lumotlarni himoya qilish
Barcha avtomatlashgan tizimlar singari YTLATdan foydalanishda ham
ma‟lumotlarni himoya qilish katta ahamiyatga ega. Tizim birinchi navbatda
ruxsatsiz
kirishdan, tasodifiy ahamiyatli ma‟lumotlarni o‟chirish va tahrirlashdan,
elektr energiyasi va dasturiy ta‟minotdagi uzilishlardan himoyalangan bo‟lishi
zarur. Dasturlar to‟plamlaridan foydalanishda mualliflash va autentifikatsiya
tamoyillari, intellektual mulk huquqi saqlanishi muxim ahamiyatga ega.
Bunda
mualliflash tamoyili deganda foydalanuvchilar uchun ruxsat etiladigan turli
xarakatlarni belgilash tushiniladi.
Autentifikatsiya esa – foydalanuvchi, (ular guruhi
va kompyuterlar) ismlarining to‟g‟riligini tekshiruvidir (asosan parol himoyasi
yordamida). Qonun huquq egasining ruxsatisiz dasturiy ta‟minotdan foydalanishni,
nusxa ko‟chirishni va tarqatishni taqiqlaydi.
YTLATni ishlashda loyihalashning qabul qilingan ko‟rsatkichlarini (aniq-
lik, o‟lcham birliklari, turli xil koordinata tizimlariga o‟tish o‟lchamlari, senzura va
sh.o‟.) aniq belgilaydigan ko‟rsatmalar ishlanishi kerak. Foydalanuvchilarni ro‟y-
xatga olish,
parollar, kirish darajalarini cheklash, vakolatlar belgilash va sh.o‟.
tartibini ham o‟ylash kerak ( 16-rasm).
16-rasm. Elektron xaritalarni himoya qilish
Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы - bet 39

65
Hisobot jadvallari. Tizim berilgan nuqtalar, kontur, konturlar to‟plami,
karta bo‟yicha boshlang‟ich yoki ish jarayonida hisoblangan o‟lcham tavsiflarini
ham oddiy, ham yig‟ma qatlamlar uchun hamda qabul qilingan hisobot shakllarini
– konturlar bo‟yicha kaydnomani, suqilib kirgan yerlar to‟g‟risidagi
ma‟lumotnomani, yerlar eksplikatsiyasini; barcha yer uchastkalari maydonlarini
hujjatlar va izlanishlar natijalari bo‟yicha ko‟rsatgan holda barcha yerdan foydala-
nuvchilar ro‟yxatini (yer uchastkalarini noqonuniy egallash va qurilish qilish
holatlarini ham ko‟rsatgan holda); foydalanilmayotgan va nooqilona foydalani-
layotgan yerlar qaydnomasini va sh.o‟. chiqarib berishni ta‟minlashi kerak.
YTLATdagi ma’lumotlar atributi

61
3. Rastrli tasvirni raqamli vektorli shaklga aylantirish (rastrni vektorlash).
Bunda AutoCAD, Mapinfo, Arcinfo, CREDO, «Karta 2005» yoki boshqa dasturiy
mahsulotlar modullaridan foydalaniladi.
4. Raqamli grafikaviy tasvirni qayta ishlash.
Vektorlashtirilgandan keyin
obyektlarini manipulyatsiya qilish mumkin bo‟lgan karta olinadi.
5. Ishlab chiqarish kartalarini olish (joyning nishabligi, eksplikatsiyasi).
Buning uchun 3D-o‟zgartirish funktsiyasiga ega maxsus to‟plamlardan (paketlar)
foydalaniladi.
6. Kompyuterda
loyihalash, dalalarni va loyiha
elementlarini joylashtirish
jarayoni qo‟lda bajarilgandek tartibda olib boriladi, faqat ishlar olingan vektorli
kartada yuqorida sanab o‟tilgan dasturiy mahsulotlar yordamida amalga oshiriladi.
7. Yechilayotgan masalaga taalluqli hisoblashlarni avtomatlashtirilgan tarzda
bajarish. Ularning loyihalash jarayonida zarurlari foydalanilayotgan
dasturning
standart funktsiyalari yordamida amalga oshiriladi (Masalan, maydonlarni, masofa-
larni, perimetrlarni hisoblash, ko‟rish burchagini o‟zgartirish va sh.o‟.). Loyihaviy
yer tuzish yechimlarini asoslash uchun zarur hisoblashlar
mos tashqi dasturlarni
chaqirish yo‟li bilan bajariladi.
Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы - bet 46

75
YTLAT tipidagi tizimlardan foydalanish jarayonida dasturlari ishlatiladi-gan
kutubxona juda tez o‟sadi, bu esa ishlab chiqarish sturlioitida
ulardan foydala-
nishni qiyinlashtiradi va yangi dasturlar yaratish, mavjudlarini
takomillashtirish
bilan shug‟ullanadigan mutaxassislarning doimiy qatnashishini zarur qilib qo‟yadi.
Bu tizimni ishlatib turishni jiddiy qimmatlashtiradi va uning ishonchliligini
pasaytiradi.
Hozirgi
vaqtda
qo‟llanilayogan
avtomatlashtirish
texnalogiyalari
loyihalashni to‟la qamrab olmaydi.
Bu jarayonda, ayrim xarakatlar mutaxassislar
tomonidan qo‟lda bajariladi. Bu muammoni to‟la yechish sun‟iy
intellekt
tamoyillarida faoliyat ko‟rsatadigan tuzim yaratish bilan bog‟liq. Hamma gap
shundaki, ma‟lumotlarga chuqur ishlov berish va ularni
interpretatsiyalash hamda
hulosalarni shakllantirish hamma vaqt ham qattiq mantiq asosida olib boriladigan
hisobotlar orqali amalga oshirilmaydi. Ular evristik jarayon bo‟lib,
faqat tajribali,
yuqori malakali mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladi. Bunda ko‟pchilik
hollarda, o‟rganilayotgan obyekt to‟g‟risidagi ma‟lumotlarning va bilimlarning
obyektiv
yetishmasligi,
turli
qanday
dasturiy
majmuaning
cheklangan
imkoniyatlari sturlioitda, optimal yechimni topish talab etiladi .
Pastki tizimning amaliy dasturlari to‟plamlarining mazmuni ular tomonidan
yechiladigan aniq yer tuzish masalalari yig‟indisiga bog‟liq bo‟ladi.
Ishlab chiqarish m ikroiqlim ining

|
Ishlab chiqarish m ikroiqlim iningBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M3.2. Ishlab chiqarish m ikroiqlim ining
gigiyenik m e’oyrlari
Ishlab
chiqarish
m ikroiqlim i
m e’yorlari,
m ehnat
xavfsizligi
standartlari tizim iga, «Ish zonasi m ikroiqlim i»ga asosan belgilangan.
Sanoat korxonalarida xonalarning turi, yil fasllari va ish toifasiga qarab,
ulardagi havo harorati, nisbiy namligi v a havo haroratining tezligi
ish joylari uchun ruxsat etilgan m e’yorlari belgilangan. Ish toifalari
quydagicha belgilanadi:
Yengil jism oniy ishlar (I toifa) - o ‘tirib, tik turib yoki yurish bilan
bogMiq holda bajariladigan, biroq muntazam jism oniy zo ‘riqish yoki yuk
k o ‘tarishni talab qilmaydigan ishlar, energiya sarfi soatiga 150 kkal (172j)
ni tashkil etadi. Bularga tikuvchilik, asbobsozlik, soatsozlik v a shu kabi
korxonalar kiradi.
0 ‘rtacha o g ‘irlikdagi jism oniy ishlar (II toifa) - soatiga (150-250
kkal) yoki (172-293 j) energiya talab etiladigan faoliyat turlari kiradi.
Bunga doim iy yurish va o g ‘ir b o ‘lmagan (10 kg gacha) yuklarni tashish
bilan b o g iiq bo‘lgan ishlar kiradi. Jumladan, ip yigiruv, to ‘qish ishlari,
m exanik o ‘quv, payvandlash sexlardagi ishlar va boshqalar.
O g‘ir jism oniy ishlar (III toifa) - m untazam jism oniy zo ‘riqish,
xususan, o g 'ir yuklarni (10 kg dan ortiq) muttasil bir joydan ikkinchi
jo y g a ko ‘chirish va k o ‘tarish bilan b o g iiq ishlar kiradi. Bunda energiya
sarfi soatiga 250 kkal (293 j) dan yuqori bo ‘ladi. Bunday ishlarga
tem irchilik va boshqa o g ‘ir ishlar kiradi. Harorat, nisbiy nam lik v a havo
haroratining tezligi m e’yordagi ham da y o ‘l qo‘yilishi mumkin bo'lgan
miqdorlar ko‘rinishida normallashtiriladi.
M e’yorlardagi m iqdorlar deganda, odam ga uzoq vaqt va doimiy
ta ’sir qilgan tashqi m uhitga moslashishni buzmasdan, organizmning
normal faoliyatini v a issiqlik holatini (haroratini) saqlaydigan mikroiqlim
ko‘rsatkich!ari yigMndisi tushuniladi.
33
|
| |
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

|
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONSBog'liq 49-51JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
WSRJournal.com
Volume – 4_ Issue-2_May_2022
50
hissasiga to‘g‘ri keladi. Yirik sanoat obyektlari joylashgan shaharlarda havoning
ifloslanishida sanoatning hissasi katta. Natijada, Olmaliq, Angren, Navoiy, Andijon,
Farg‘ona, Toshkent kabi shaharlar havosi oltingugurt, azot oksidlari, ammiak,
vodorod ftorid va boshqa gazlar bilan ifloslangan. Surxondaryo viloyatining
Sariosiyo va Uzun tumanlari havosi Tojikistonning Tursunzoda shahridagi aluminiy
zavodidan chiqqan zaharli ftor gazi bilan ifloslangan. Natijada, tumanlarda bolalar
o‘limi ko‘paymoqda, uzum va mevali daraxtlarning bargi sarg‘ayib, qoramollar
kasallanib, tishi to‘kilib ketmoqda. Respublikamiz havosini toza saqlash uchun
korxonalarda zamonaviy tozalovchi inshootlar qurish zarur. Bunda havoni
ifloslovchi moddalarni ushlab qolib, ulardan qayta foydalanish imkoniyati vujudga
keladi. Respublikamiz daryolari sanoat korxonalari, maishiy xizmat ko‘rsatish,
sog‘lomlashtirish tashkilotlari, parrandachilik majmuyi va chorvachilik
fermalaridan chiqqan suvlar hamda zovur suvlari bilan ifloslanmoqda. Suv
boyliklarini toza saqlashdagi asosiy vazifa o‘sha korxonalardan chiqayotgan iflos
suvlarni tozalab, zararsizlantirib, so‘ngra suv havzalariga tashlashga erishishdan
iborat. O‘zbekistonning tuproq qatlamini eroziyadan saqlash, uning unumdorligini
tiklash uchun kurashish kerak. Buning uchun ekinlarni sug‘orish qoidasiga rioya
qilish, sug‘orishning ilg‘or usullaridan foydalanishga o‘tish zarur. Ekinlarning
hosildorligini oshirish uchun ko‘proq organik o‘g‘itlar (go‘ng) dan foydalanib,
qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi biologic usul bilan kurashishga erishish
zarur. Respublikamiz havosining musaffo, xushmanzara yerlarining ko‘p bo‘lishi,
avvalo, yashil o‘simliklarga, ayniqsa, o‘rmonlarga bog‘liq. Aholining o‘rmonlarga,
ayniqsa, mevali (yong‘oq, pista, bodom, do‘lana va hokazo) va dorivor (zira, piyoz,
anzur, qoraqand, oqqayin, yetmak va boshqa) o‘simliklarga nisbatan noto‘g‘ri
munosabatda bo‘lishi tufayli ular kamayib ketmoqda. Shu sababli dam oluvchilar,
sayyohlar, o‘quvchilarga o‘simliklarni nobud qilmaslik, ularning mevasini, urug‘ini
ruxsatsiz yig‘maslik kabi tushuntirish va targ‘ibot ishlarini keng olib borish
zarur.So‘nggi yillarda insonning xo‘jalik faoliyati ta’sirida (yerlarni haydash, yangi
turar joylar barpo etish, yaylovlardan noto‘g‘ri foydalanish, noto‘g‘ri ov qilish)
hayvonlar soni va turi kamayib ketmoqda. Chunonchi, oqquyruq, jayron, laylak,
|
| |
B a ’zi bir ch an glam in g y o ‘l qo‘yiladigan oxirgi darajasi

Ishlab chiqarishda changning hosil bo ‘lishi va tarqalishining oldini
olishda texnologik tadbirlar m uhim o ‘rin tutadi. Bunday tadbirlarga q o id a
bajariladigan ishlam i avtom atik usullarga o ‘tkazish, m exanizatsiyalash,
changli xonalam ing zichligini (gennetik) oshirish, texnologik jarayonlarni
uzoqdan
boshqarish, xonalarni havo alm ashtirgichlar bilan jihozlash
va boshqa uslublar qo ‘llaniIadi. Masalan, m ashinasozlik sanoatida
qo‘llaniladigan quym a m ahsulotlam i qum oqim ida tozalashni suv bilan
tozalashga o ‘tkazish, ishlab chiqarishlarda qo‘llaniladigan m ayda kukun
holdagi m ahsulotlam i donador holga o ‘tkazib yoki pasta k o ‘rinishda
ishlatish v a boshqalar chang ajralish jarayonining keskin kam ayishiga
olib keladi.
Shuningdek, shaxsiy saqlovchi vositalardan resperatorlar ish
zonasidagi changlarning inson organizm iga tushishidan saqlaydi. Bunday
resperatorlar qatorida bir m arta ishlatiladigan «Lepestok» va havodagi
changlam i tozalab beradigan «Astra-2» rusum lisi qo‘llaniladi. Ishlab
chiqarish zonasi (texnosfera)da hosil b o ‘ladigan changiar inson organizm iga
asosan nafas y o ‘li va teri orqali ta ’sir k o ‘rsatadi. Uning ta ’sir xususiyati
quyidagi om illarga b og'liq b o ‘ladi,
jum ladan, chang zarrachalarining
fizik-kimyoviy xossalari, katta-kichikligi, shakli, konsentratsiyasi, ta ’sir
muddati, kasb turi,
m etereologik sharoitlar, organizm ning shaxsiy
reaksiyasi, nafas y o ‘llarining filtrlash xususiyati, organizm ning qarshilik
k o ‘rsatish qobiliyati va boshqa ko ‘rsatkichlar. Texnosferadagi changni va
uning m iqdorini nazorat qiiish muhim aham iyatga ega. Buning uchun
ishlab chiqarishdagi chang m anbalari, uning hosil b o ‘lish sabablari, m a’lum
hajm dagi havoda bo‘lgan changning sifat
tarkibi va uning miqdorini
hisobga olgan holda gigiyenik baho beriladi. O lingan m a’lum otlar asosida
ishchilar salom atligini saqlash va sog‘aytirish choralari belgilanadi. Buning
uchun ishlab chiqarish jarayonini, jihozlarni, xom ashyoni, uni tashish va
ishlatish usullarini o ‘rganish orqali hosil b o ‘ladigan
changning kimyoviy
tarkibiga baho beriladi. Xomashyoni ishlatish texnologiyasiga (mexanik,
term ik, kim yoviy) k o ‘ra ishlab chiqarish jarayonlarida turli tartibli changiar
hosil bo‘ladi, shuningdek, tayyor m ahsulotni qayta ishlash jarayonida
ham (maydalash, charxlash, sayqal berish, silliqlash,
jilo berish, tashish,
sochiluvchan m ahsulotlam i tortish, qadoqlash, m etalli m ateriallam i qayta
ishlash (termik, kim yoviy) zararli changiar hosil b o ‘ladi.
Ish zonasidagi havo tarkibidagi chang m iqdori havo sinamasi jihozida
aniqlanadi. Buning uchun changli havo taxm inan poldan 1,5 metr,
balandlikdagi ish joyidan 1-3,5 m va undan ortiq m asofalardan nam unalar
43
olinib tekshiriladi.Tekshirishda tortish usuli qo ilan ilad i. Ish zonasidan
chang miqdorini havoning hajm birligida (1
I yoki 1 m3)
changning
og‘irligi m illigramlarda aniqlanadi.
Bundan tashqari, changlam ing
dispersligi ham aniqlanib, uning y o ‘l q o ‘ysa b o iad ig an oxirgi darajasiga
(YQOD) solishtiriladi.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
WSRJournal.com
Volume – 4_ Issue-2_May_2022
51
xongul, arxar, burama shoxli echki (morxo‘r), qirg‘ovul,
kaklik miqdori keskin
kamayib ketdi. Ba’zi hayvonlar, jumladan, Turon yo‘lbarsi butunlay yo‘qolib ketdi.
O‘zbekiston tabiatining ko‘rkamligi uning hududida nodir tabiat go‘shalari (ajoyib
soy, jilg‘a, buloq, sharshara, shovva, noyob daraxtlar, har xil jinslar, ochilib qolgan
qoyalar, g‘orlar, korizlar, sardobalar va hokazolar)ni tabiiy holicha saqlab qolishga
bog‘liq.O‘zbekistonda turi, soni kamayib borayotgan noyob o‘simlik va hayvonlarni
hisobga oluvchi ikki jildli «O‘zbekiston Qizil kitobi» nashr etilgan.Uning birinchi
jildiga noyob o‘simlik turlaridan Korovin shirachi, Turkiston yovvoyi noki, yovvoyi
anor, Zarafshon piyozi, tog‘piyoz, O‘zbekiston lolasi, yovvoyi anjir, Omonqora va
Buxoro astragali,
yovvoyi uzum, chinnigul, mingdevona, sumbul, chilonjiyda,
Chimyon lolasi, guli salim kabi o‘simliklar kiritilgan.«Qizil kitob»ning
ikkinchi
jildidan shalpangquloq ko‘rshapalak, ko‘k sug‘ur, katta qo‘shoyoq, qo‘ng‘ir ayiq,
Turkiston qunduzi, sirtlon, qoplon, gepard, xongul, jayron, Ustyurt qo‘yi, Buxoro
qo‘yi, arxar, oq va qora laylak, qizil g‘oz, lochin, burgut, oq turna, echkemar, kapcha
ilon kabilar o‘rin olgan. O‘zbekiston tabiatini muhofaza qilishda qo‘riqxona, milliy
bog‘ va buyurtmaxonalarning ahamiyati juda katta. O‘zbekiston hududida 2016-yil
holatiga ko‘ra 8 ta davlat qo‘riqxonasi, 3 ta milliy bog‘, 12 ta buyurtmaxona, 1 ta
biosfera rezervati hamda 3 ta parvarishxonalar mavjud.
Xulosa:
Eng muhim tabiiy boyliklardan yana biri – suv. Qishloq xo‘jaligida
ko‘p miqdorda suv sarflanadi. Sanoat korxonalari uchun ham ko‘p suv talab qilinadi.
Korxonalar eng katta shaharlar aholisi iste’mol qiladigan suvdan ko‘proq suvni
«ichib» qo‘ymoqda. Suv – tiklanadigan tabiiy boylikdir. Qishloq xo‘jaligida
foydalaniladigan unumdor tuproq (yer), aholi ehtiyoji uchun zarur o‘simlik va
hayvonot dunyosi (baliq, yovvoyi hayvonlar), inson hayoti uchun zarur bo‘lgan havo
ham tugaydigan va tiklanadigan tabiiy boylikka mansubdir.
Toshkent, Farg‘ona,
Navoiy kabi shaharlar, ayrim sanoat rayonlari hududida
havo tarkibidagi kislorod
aholi ehtiyojini qondira olmayapti. Holbuki, kislorod manbayi bo‘lgan o‘simliklar
o‘nlab yillarda tiklanadi. Unumdor tuproq esa undan ham sekin tiklanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Aholi geografiyasi va demografiya asoslari (M.Bo'riyeva, Z.Tojiyeva) ·
2. Amaliy geografiya (A.Rafiqov, H.Vahobov).
3. A.Soatov ,A.Abduqosimov Geografiya 6-sinf darsligi.
- mavzu. LOGISTIK TIZIMDA MAHSULOTLARNI

59
6.
bozorlarning jug'rofiy qamrovi oshirish;
7.
xizmatlarning moslashuvchan siyosatini ta'minlash.
Omborlarning o'rni va joylashishini tahlil qilishda ularni ierarxiyaning
turli darajalarida - milliy,
mintaqaviy, mahalliy va sanoat miqyosida
ko'rib chiqish tavsiya etiladi.
Milliy darajada ombor tizimini yaratish muammolari ko'p
jihatdan texnik emas, balki iqtisodiy, strategik va ijtimoiy
jihatlardir. Milliy transport va saqlash
infratuzilmasi - bu yirik
iqtisodiy
hududlarning
infratuzilmalarini
bog'laydigan
kengaytirilgan tizim bo'lib, unga sanoat korxonalari va
korxonalarning tegishli infratuzilmasi kiradi.
Viloyat miqyosida omborxonalarning qiymati yangi hududiy-
ishlab chiqarish majmualarining rivojlanishi va yaratilishi bilan
bog'liq bo'lib, bunda sanoat maqsadlari uchun mahsulotlar va
iste'mol tovarlari turlari uchun yirik
kombinatsiyalangan ombor
bazalarini yaratish tavsiya etiladi.
Ombor infratuzilmasining mahalliy darajasida omborlarning
joylashishi va ishlashi yuk tashish va sanoat zonalari, sanoat
korxonalari va transportning umumiy samaradorligiga sezilarli
darajada ta'sir qiladi.
Ishlab
chiqarish
darajasida
ular
korxonalarda
ishlab
chiqarishning asosiy jarayonlarining
umumiy ritmi va tashkil
etilishiga, ichki va tashqi transportning joylashishi va ishlashiga,
sanoat
mahsulotlari
narxiga
va
ishlab
chiqarish
samaradorligining boshqa ko'rsatkichlariga ta'sir qiladi.
binolarini, texn ologik asbob-uskunalarni, energiya ta ’m inoti, transport kom m u-

|
binolarini, texn ologik asbob-uskunalarni, energiya ta ’m inoti, transport kom m u- Pdf ko'rish
|
bet | 230/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mbinolarini, texn ologik asbob-uskunalarni, energiya ta ’m inoti, transport kom m u-
nikatsyalari va infratuzilm a tizim larining, ijtim oiy y o ‘nalishdagi binolarning va
uy-joylam ing turlicha darajada buzilishiga, ishlab chiqarish va odamlar hayot
faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi.
G idrom eterologik
xavfli
hodisalar
-
odamlar
o iim ig a ,
aholi
yashash joylarini, b a’zi sanoat va qishloq x o ‘jaligi obyektlarini suv bosish-
iga, infratuzilma va transport kom m unikatsyalari, ishlab chiqarish va odamlar
hayot faoliyatining b u zilish iga olib kelgan va shoshilinch k o ‘chirish tadbirlari
o ‘tkazilishini talab qiladigan tabiiy ofatlar.
£p id em eologik vaziyatlar - odamlar o ‘rtasida xavfli infeksiyalar: o ia t , vabo,
isitma; epidem ik toshrna, terlama, Bril kasalligi; zo o n o z infeksiyalar: Sibir yarasi,
quturish; bezgak kasalliklari; zaharli moddalar bilan zaharlanish; oziq-ovqatdan
zaharlanish holatlari.
Epizootiya - hayvonlarning om m aviy tarzda kasallanishiga yoki nobud
b o ‘lish iga olib keladigan vaziyat.
Epifitotiya - o ‘sim liklam ing om m aviy nobud b o ‘lishiga olib keladigan vaziyat.
Fuqaro m uhofazasi xizm ati - fuqaro m uhofazasi m axsus tadbirlarini bajarish,
fuqaro m uhofazasi tizim larining harakatlarini ta ’m inlash uchun kuchlar va
vositalam i tayyorlash m aqsadida tuzilgan funksional b o ‘linmalar m ajm uyi.
Fuqaro m uhofazasi kuchlari — qutqaruv v a boshqa kechiktirib b o ‘lm aydigan
ishlarni (Q BTI) am alga oshirish uchun tuziladigan fuqaro m uhofazasi harbiy
qism lari, um um iy va m axsus hududiy, funksional va obyekt tizimlari.
Him oya inshootlari — aholini va ishlab chiqarish xodim larim hamma ta ’sir
|
| |
Zaxiralar holatini nazorat qilish tizimining umumiy

57
kelinadi.
Bir xilda yetkazib berish tizimi.
Bir xildagi vaqt birligida tovar
birligining ma’lum miqdori talab qilinadi.
Yuqori darajadagi zaxira miqdorini to’ldirish tizimi.
Bunday
hollarda bir xil vaqt oralig’ida tovarlar to’plami talab qilinib, ularning
hajmi, ya’ni
tovar birligining miqdori, eng yuqori
zaxiralar
miqdorining tekshirish o’tkazilgan davrdagi haqiqiy zaxiralar darajasi
o’rtasidagi farqqa teng bo’ladi.
Zaxiralar darajasining haqiqiy holatini davriy tekshirishdagi
mustahkam talablar miqdorining tizimi (zaxira miqdori) tekshirib
turiladi. Doimiy tovarlar talabiga ehtiyoj
shunday sharoitlarda
seziladiki, tekshirish davridagi tovarlar zaxirasi belgilangan tovar
miqdorlariga teng yoki undan kamroq bo’lishi mumkin. Aks holda,
talab qilmaslik haqida qarorga kelinadi.
Haqiqiy zaxira darajasini uzluksiz ravishda tekshirishda talab
miqdorini mustahkamlash tizimi (zaxira darajasining yaqin o’rtadagi
miqdori).
Zaxiralar bilan yaqin o’rtadagi
miqdorga yetganda tovarlar
to’plami doimiy hajmda talab qilinib turiladi. Zaxiralar darajasining
haqiqiy holatini davriy ravishda tekshirishdan o’tkazilganidagi ikkita
darajali tizim (zaxira darajasining yaqin o’rtadagi miqdori). Tovar
zaxiralarning haqiqiy darajasi bir xil vaqt oraliqlarida tekshirib
turiladi. Agar ular eng kichik miqdordan kam bo’lsa, yoki unga teng
bo’lsa, u holda tovar to’plamini talab qilish
haqida qarorga kelinadi
eng yuqori tovar zaxiralari bilan tekshiruv davomidagi haqiqiy
zaxiralar o’rtasidagi farqning talablarni bajarish davrida kutilayotgan
tovarni sotish miqdoriga ko’paytiriladi.
Talab qilinadigan to’plamning miqdori eng yuqori tovar
zaxirasiga teng bo’lgan farqqa va zaxira darajasining yaqin o’rtadagi
miqdoriga qarab belgilanadi, hamda
talabni bajarish vaqtidagi
kutilayotgan xarid miqdoriga ko’paytiriladi.
Omborda mahsulotlar uchun shtrixli kodlash tizimini joriy etish

63
saqlash, tranzit-ortish (yuk terminallari), mahsulot (ishlab chiqarish)
yetkazib berish, savdo;
mahsulot
ixtisoslashuvi
bo'yicha:
ixtisoslashgan,
ixtisoslashtirilmagan, maxsus, universal, aralash;
texnik jihozlarda: qisman mexanizatsiyalashgan, mexanizatsiya-
lashgan, yarim avtomatlashtirilgan, avtomatlashtirilgan;
tashqi kirish yo'llarining mavjudligi bo'yicha: temir yo'l bilan,
avtomobil yo'llari bilan;
texnik vosita (dizayn) bo'yicha; ochiq omborlar (saytlar), yarim
yopiq omborlar, yopiq omborlar;
binoning qavat soniga ko'ra: ko'p qavatli, bitta qavatli (balandligi 6
m gacha, baland qavatli (6 m dan ortiq), baland qavatli javon (10 m
dan ortiq), balandligi farqi bilan).
kechiktirib b o ‘lm aydigan ishlar majmuyi

|
kechiktirib b o ‘lm aydigan ishlar majmuyi Pdf ko'rish
|
bet | 229/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mkechiktirib b o ‘lm aydigan ishlar majmuyi.
F W - Favqulodda vaziyatlar vazirligi avariyalar, halokatiar va tabiiy ofatlar
tufayli vujudga kelgan favqulodda vaziyatlarning oldini olish v a ularning oqibat-
larini bartaraf etish sohasidagi ishlarga rahbarlikni hamda ularni muvofiqlashtirib
borish ish'arini amalga oshiruvchi markaziy davlat boshqaruvi organi hisoblanadi.
F u q a ro m u h o fa za si - favqulodda vaziyatlarning, halokatlarning oldini olish
va ularning oqibatlarini bartaraf etish, aholining hududlarini va m oddiy boy-
263
liklarini m uhofaza qilish m aqsadida o'tkaziladigan tadbiriami am alga oshiruvchi
davlat tizim i.
Tabiiy ofat - tabiatda yuz beradigan favquloddagi o ‘zgarish b o ‘lib, u birdan,
katta tezlikda insonlarning m o ‘tadil yashash, ishlash sharoitlarining buzilishi,
odam lam ing va qishloq xo'jalik hayvonlarining o ‘lim i, m oddiy boyliklam ing
buzilishi y ok i y o ‘q b o ‘lib ketishi va boshqa salbiy oqibatlarga olib keluvchi
hodisalar.
Tektonik yer silkinishi - yerning chuqur qisim ida yuzaga keladigan tektonik
kuchlarning tarqalish jarayonida yer ustki qatlamining tebranishini xarakter-
laydigan o'zgarish.
G ipotsentr —yer silkinishining chuqur ichki qism idagi o ‘ch o g ‘i markazi.
Epitsentr -y e r silkinishining, yer ustki qatlamining eng maksimal silkinish jovi.
S el o fa ti - to g ‘li hududlarda kuchli y o m g ‘irlam ing y o g 'ish i, m uzlik va qorlarn-
ing tez erishi natijasida hosil b o ‘ladigan daryo toshqinlarining to g ‘ yon b ag‘rilarida
nuragan to g ‘ jin si b o ‘laklarining, daraxt ildizlari va shox-shabbalari bilan pastlik
tom on oqizib kelishi.
G eologik xavfli hodisalar - odamlar o iim ig a , m a'm uriy-ishlab chiqarish
|
| |
yordamchi xonalar - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

69
ajratilgan joy minimal, lekin shu bilan birga yuk ko'tarish-transport
mashinalari, mexanizmlari va boshqa uskunalarning harakatlanishi
uchun normal sharoitlarni ta'minlashi kerak.
Omborning asosiy xususiyatlari
:
ombor hajmi
- bir vaqtning o'zida omborga joylashtirilishi
mumkin bo'lgan mahsulotlar miqdorini tavsiflaydi;
Sanoat omborlari - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

64
savdo bazalari omborlari, shuningdek chakana savdo korxonalari
omborlari kiradi.
Tranzit va yuk ortish omborlari
temir yo'l stantsiyalarida, suv
marinalarida joylashgan bo'lib, yuklarni omborga saqlash uchun
ishlatiladi. Bu yuklarni bitta transport turidan ikkinchisiga qayta
yuklash zarurati bilan bog'liq. Omborlar tovarlarni qabul qilish, qisqa
muddatli saqlash va saqlash joylariga jo'natishni amalga oshiradilar.
Omborning asosiy vazifalari

60
qolishining oldini olish uchun ombor ma'lum bir savdo
maydonchasiga
yuboriladigan
katta
miqdordagi
aralash
partiyalarga tovarlarni birlashtirish vazifasini bajarishi mumkin;
2.
tovarlarni ajratish
. Ombor bir nechta mijozlar uchun
mo'ljallangan ishlab chiqaruvchilardan tovarlarni qabul qiladi,
buyurtmalarga muvofiq ularni kichik qismlarga ajratadi va har
bir iste'molchiga yuboradi (yetkazib beradi);
3.
zaxiralarni to'plash va saqlash
. Zaxiralarning konsentratsiyasi
va saqlanishini ta'minlash resurslar manbalari va iste'mol
talabining o'zgarishi bilan bog'liq cheklashlar sharoitida doimiy
ishlab chiqarish yoki yetkazib berishni ta'minlaydi;
4.
assortimentni boshqarish.
Mijoz buyurtmalarini kutib olishda
mahsulot assortimentining shakllanishi buyurtmalarni samarali
bajarilishiga va mijoz talab qiladigan hajmda tez-tez yetkazib
berishni amalga oshirishga olib keladi;
5.
to'liq yuklar to'plami
. Agar korxonalar jug'rofiy jihatdan
tarqalib ketgan bo'lsa, tovarlarni qayta saralash va tranzit yig'ib
olish qulay oraliq omborda amalga oshiriladi. Terminalga
kelgandan so'ng transport vositalari tushiriladi va ma'lum
mijozlar yoki bozorlar uchun konsolidatsiyalangan partiyalarda
yig'iladi;
6.
Zaxira holati nazorat tizimining asosiy ko’rsatkichlari

55
-zaxiralarni eng yuqori darajada to’ldirib turishning davrlar
bo’yicha saqlab turish tizimi;
-haqiqiy zaxira darajasining uzluksiz
tekshirib turishdagi
belgilangan miqdor tizimi.
Birinchi tizimni qo’llashda korxona tomonidan mahsulot yetkazib
beruvchiga talab jo’natilgan bo’lib u o’zgarmaydi. Masalan, har
dushanba kuni firma menedjeri tovarlar qoldig’ini ko’rib chiqib,
oldindan belgilab qo’yilgan eng yuqori me’yorga yetkazish uchun
qo’shimcha talab qo’yadi.
Ikkinchi usulning mohiyati shundan iboratki,
qaysidir tovarning
zaxirasi belgilangan eng kichik miqdorga yetishi bilan ushbu tovarga
qo’shimcha talab qo’yiladi.
Bunda talab qilinadigan tovar to’plamining miqdori doimiy
ravishda bir xilda bo’ladi (zaxira miqdorining belgilab qo’yilgan
miqdori). Aytib o’tilgan tizimlarni batafsilroq ko’rib chiqaylik.
Eng yuqori darajagacha bo’lgan holatini nazorat qilish bir xil
vaqtlar o’rtasida qoldiqlarni sanoq qilish yo’li bilan amalga oshiriladi.
Tekshirishlar natijalariga
qarab talabnomalar tuzilib, yangi tovar
to’plami olinadi.
Talab qilinadigan tovar to’plamining miqdori tovar zaxirasining
eng yuqori me’yorida ko’zda tutilgan va tekshirish davridagi haqiqiy
zaxira o’rtasidagi farq bilan belgilanadi.
Talablarni ijro etish uchun ma’lum vaqt davri talab etilgani bois,
talab etiladigan to’plamning miqdori
ushbu davr davomida sarf
qilinadigan tovar miqdoriga ko’paytiriladi.
Talab qilinadigan to’plamning miqdori (T) quyidagi formula
orqali aniqlanadi:
T q 3 maks – (3 fak –3 t.b)
bunda, 3
maks
- me’yorda belgilangan eng yuqori zaxira;
3.
fak
- tekshirish
davomidagi haqiqiy zaxira;
3
t.b
- talablarni joylantirish va bajarish davomidagi sarf
qilinadigan zaxira;
Amalda bu tizim bo’yicha ko’p tovarlar ichida
birortasiga
talab
qo’yilib, bir tovar yetkazib beruvchining o’zidan olinib, talab darajasi
nisbatan bir xilda bo’lgan, kam qimmatli tovarlar hisoblanadi va x.k.
Zaxiralar holati darajasini uzluksiz tekshirib turish sharoitida
56
talablar miqdorini saqlab turish tizimi (zaxira darajasining yaqin
o’rtadagi miqdori). Zaxiralar holatini
nazorat qilishning bunday
tizimida zaxiralarni to’ldirish uchun talab miqdori doimiy ko’rsatkich
bo’lib hisoblanadi. Vaqt oraliqlari talablarni joylashtirish davomida
har xil bo’lishi mumkin.
Bunday tizimda me’yoriy ko’rsatkichlar bo’lib talab miqdori
hisoblanadi, hamda talablarni joylashtirish davridagi zaxira miqdoriga
qaraladi (zaxira darajasining yaqin o’rtadagi
miqdori yoki talab
nuqtasi sug’urta miqdori ko’rsatkichidir.
Yetkazib berish uchun talablar mavjud zaxiralarning talab
nuqtasaga kamaygani hollarida qo’yiladi.
SHARTLI BELGILAR

|
SHARTLI BELGILAR Pdf ko'rish
|
bet | 227/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M261
SHARTLI BELGILAR
FM - Fuqarolar muhofazasi.
FY - Favqulodda vaziyat.
FVV — Favqulodda vaziyatlar vazirligi.
FVDT - Favqulodda vaziyatlar davlat tizimi.
R.QQM - Respublika qidiruv-qutqaruv markazi.
TJFB - Turar joydan foydalanish boshqarmasi.
MM-1 — matoli maska.
PVX - polivinil xlorid.
EP - evakuatsiya punkti.
RSB - radiatsiyadan saqlovchi boshpana.
SHD-2 - shaxsiy dorixona.
RQ - radiatsiyaga qarshi.
K.TQ - kimyoviy ta’sirlarga qarshi.
SHKP-8 - shaxsiy kimyoviy paket.
K.TZM - kuchli ta ’sir etuvchi zaharli kimyoviy moddalar.
QBTI - qutqaruv va birinchi tiklov ishlari.
IES - issiqlik elektr stansiyasi.
RS - radiatsiyadan saqlovchi.
VPXR - kimyoviy razvedkaning qo‘shin asbobi.
PXR-MV - meditsina va veterinariya xizmatlari-kimyoviy razvedka
asbobi.
BXK - bolalar himoya kamerasi.
SHB-1 - resperator (bir marotaba ishlatiladigan).
R-2 - resperator.
ZM - zaharli moddalar.
RM - radioaktiv moddalar.
0 ‘z.R FVV - 0 ‘zbekiston Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazir-
262
GLOSSARTY
X a v f - inson hayotiga va s o g ‘lig ‘iga zarar keltirishi, y o n g ‘in, portlashlarni
yuzaga keltirishi, zararli va zaharli m oddalam ing atrof m uhitga tarqalishi, bino
va inshootlam ing buzilishi, hududlarning su v bosishi va boshqa k o ‘n g iisiz oqi-
batlarga olib kelishi.
X a v fsiz lik - inson faoliyatining holati b o‘lib, u m uayyan ehtim ollikda yuzaga
keladigan xavflarni bartaraf qilishga yo'naliirilgan xavflar majmuyi.
T exn osfera - ishlab chiqarish jarayonidagi y ok i ish zonasidagi sodir b o ‘lishi
mum kin b o ‘!adigan xavlli joy.
|
| |
G o m o sfera - ishlovchining ishlab chiqarish obyektida b o ia d ig a n jo y i

|
G o m o sfera - ishlovchining ishlab chiqarish obyektida b o ia d ig a n jo y i Pdf ko'rish
|
bet | 228/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov MG o m o sfera - ishlovchining ishlab chiqarish obyektida b o ia d ig a n jo y i.
H im o y a v o sita la ri - ishlab chiqarish jarayonida ishtirok etadigan insonlarga
zararli va xavfli ishlab chiqarish om illarining ta’sirini kamaytirish yok i uning
oldini olish uchun q o ‘llaniladigan vositalar majmuyi.
H a y o t fa o liy a ti x a v fsizlig i - x a v fsiz hayotni ta’m inlash uchun insonning
mehnati faoliyatida, atrof muhit m usaffoligi (ek ologiya) izdan chiqqanda, fa-
vqulodda vaziyatlar y u z bergarida yu zaga keladigan xavf-xatarlam i y o ‘qotish
yok i kamaytirish, jarohatlangan, shikastlangan fuqarolarga birinchi tibbiy yordam
k o ‘rsatish chora-tadbirlari majmuyi.
F V D T - favqulodda vaziyatlarda ularning oldini olish va harakat qilish davlat
tizim i.
F a v q u lo d d a v a z iy a t - m uayyan hududda o'zidan s o ‘ng odam larning qurbon
b o ‘lishi, odamlar s o g ‘iig ‘i yok i atrof-tabiiy m uhitga ziyon yetkazishi, kishilarn-
ing hayot faoliyatiga kattagina m oddiy zarar va uning buzilishiga olib kelishi
mumkin b o ‘!gan avariya, halokat, tabiiy ofat, epidem iya, epizotiya, epifitotiyalar
natijasida yuzaga keladigan holat.
Iludud - yer, suv, havo makoni, ishlab chiqarish yok i ijtim oiy maqsadlardagi
obyektlar, shuningdek, atrof-tabiiy m uhit majmuyi.
F av q u lo d d a v a z iy a tla r n i b a r ta r a f etish - favqulodda vaziyat yuzaga kel-
ganda am alga oshiriladigan hamda odamlarni qutqarish va insonlar s o g ‘lig ‘ini
saqlash, atrof - tabiiy m uhitga zararining, hamda m oddiy zararlar miqdorim ka
maytirish.
H u d u d - hududlarning kengayishiga y o ‘l q o ‘ym as!ik, ular uchun x o s b o ‘Igan
xavfli om illar ta’sirini bartaraf etishga yo'naltirilgan avariya-qutqaruv va boshqa
|
| |
hajmlarni tenglashtirish - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

62
Yonuvchan moddalar ular uchun maxsus moslashtirilgan, boshqa
omborlardan ajratilgan va yong'inga
qarshi uskunalarga ega
xonalarda saqlanadi;
ochiq saqlash materiallari (g'isht, qum, shag'al, metall va boshqalar)
ularni maxsus yog'ingarchilik ta'siridan himoya qiladigan soyabon
ostida maxsus mo'ljallangan omborxonaga joylashtiriladi.
Shtrixli kodlash texnologiyasini joriy qilish uchun omborni tashkil
qilishning asosiy talablari:
omborga kiradigan mahsulotlarning kamida 80%
shtrixli kod
bilan belgilanishi kerak;
omborda mahsulotlarni qabul qilish va taqsimot punktlari
avtomatlashtirish tizimiga ulangan
skanerlash uskunalari bilan
jihozlangan bo'lishi kerak;
Skanerlash uskunalari foydalanish shartlari va ishonchlilik
talablariga javob berishi kerak.
I-jachal
Ishlab chiqarish xonalari va ish o ‘rinIaridagi havoning harorati

Yo’l q o ‘yilishi mum kin bo‘lgan m ikroiqlim sharoitlari - organizm
faoliyati va issiqlik holatidagi
orgazm ning fiziologik moslashuvi
ham da tashqi m uhit ta ’sirlarga moslashuvni ta ’m inlaydigan m ikroiqlim
ko‘rstakichlar yig ‘indisidir. Bunda sog‘liq uchun xatarli holatlar vujudga
kelm aydi, biroq nom o‘tadil issiqlik sezgilari, kayfiyatning yomonlashuvi
v a ish qo’oilyatining pasayishi kuzatilishi mumkin. M ikroiqlim ning yo‘l
qo'yiiishi m um kin b o ‘!gan m e’yorlari 1, 2, 3-jadvallarda keltirilgan.
3-jadval
Ishlab chiqarishdagi zaharli inoddalarning inson

tuzilishi, kim yoviy xususiyatlari, miqdori, ta ’sir harorati, bosim i va
boshqalar. Zaharli m oddalam ing organizm ga ta ’sir k o ‘rsatish darajasiga
qarab 4 sinfga boTinadi: o‘ta xavfli, yuqori xavfli, o‘rtaeha xavfli va kam
xavfli m oddalar (GO ST 12.01.2007-76 ga asosan). Zaharli m oddalam ing
ish zonasidagi m iqdori quyidagi usullar yordam ida aniqlanadi:
- laboratoriya usulida;
- ekspres-tahlil uslubi;
- avtom atik gaz tahlil qiiish uslubi.
Laboratoriya uslubi bilan zaharli m oddalam ing m iqdori m iqdoriy
tahlil uslublari yordam ida aniqlanadi. Ekspres-tahlil uslubida havodagi
zaharli m oddalar kim yoviy razvedka q o ‘shin asbobi V PXR orqali Q
m etodlari asosida indikatorii trubkalarning b o ‘yalishi yordam ida aniqla
nadi. Avtom atik tahlil uslubida zaharlangan havo gazanalizatorlar yor
dam ida topiladi.
Ish zonasidagi zaharli m oddalarga qarshi quyidagi tadbirlar
qoTlaniladi:
zaharli m oddalarni texnologik jarayonlardan bartaraf etish;
ishlab chiqarish texnologiyasida qoTlaniiadigan asbob-uskunalarni
takomillashtirish;
sanitar-gigiyenik tadbirlam i o ‘tkazish.
Bunga xomashyoni gigiyenik standartlash, ish zonasidagi havoni
nazorat qiiish, havo tarkibidagi zaharli m odda m iqdori oshganda gigiyenik
talablam i am alga oshirish, shaxsiy him oya vositalarini q o ‘llash, samarali
sham ollatish tizim larini o ‘matish, ishchilarga sanitariya y o ‘riqnom alarini
berish va boshqa om illar kiradi.
3-Amaliy mashg‘ulot Mavzu: Metallarni bosim bilan ishlashda turli shaklli va o’lchamli

3-Amaliy mashg‘ulot
Mavzu: Metallarni bosim bilan ishlashda turli shaklli va o’lchamli
zagotovkalar tayyorlashni o’rganish
Buyumni bosim bilan shtamp yordamida ishlab, uni shaklini o‘zgartirish operatsiyasiga
shtamplash deb ataladi. Shtampni tuzilishi va shakli olinadigan zagjtovkanikiga o‘xshagan
qolip misoli
bo‘ladi.
1-rasm. Yopiq shtamplash sxemasi
2-rasm.
Shtamplash
1.Yuqorigi shtamp;
2.Zagotovka;
3.Ostki shtamp;
4.Arayish;
5.Itargich.
Metal qoliplar. Shtamplar bir xil buyumlarni ko‘plab, seriyalab ishlab chiqarishda katta
ahamiyatga ega. Shtamplar qattiq va mustahkam legirlangan po‘latlardan tayyorlanadi.
Shtamplarni
tayyorlash juda ko‘p vaqt va mablag‘ talab etadi. Lekin ko‘plab buyumlar shtamplab ishlab chiqarilganda
hamma harajatlar qoplanadi. Shtamplangan pokovkalar bolg‘alangan pokovkalardan arzon,
yuqori
unumli, o‘lchamlari aniq va tiniq bo‘ladi. Shtamplar ajralma qilib yasaladi. Shtampning yuqori bo‘lagi-
ustki shtamp deb, pastki bo‘lagi esa- pastki shtamp deb ataladi. Shtamplar
bilan yasalgan buyumlar
avtotraktorlar, q/x mashinalari,
samolyot, vagon va sanoatning juda ko‘p tarmoqlarida ishlatiladi.
Shtamplashda zagotovka uchun kerak bo‘lgan metalning aniq miqdorini aniqlash katta ahamiyatga ega.
Betni ko‘chirish yetarli miqdorda bo‘lmasa, shtamp bo‘shligi to‘lmaydi, ko‘p bo‘lsa metalni ortiqchasi
qolip bo‘shliqlar atrofida qalin arayishi hosil bo‘ladi. Bu arayishlarni keyinchalik
qirqish va tozalash
uchun ko‘p vaqt ketadi. Boshlang‘ich material sifatida sort prokati va davriy prokat profilidir.
Kerak bo‘lgan materialni quyidagi formula bilan topiladi.
Gb=Gpok+Gpr+Gkuy
G
b
-zagotovka uchun zarur bo‘lgan metal og‘irligi, kg;
G
pok
- pokovka og‘irligi, kg;
Xaridni rejalashtirish - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

8.3. Xaridni rejalashtirish Xarid logistikasi - bu xomashyo, materiallar, butlovchi buyumlar va
ehtiyot qismlarni xarid qilish bozoridan kompaniya omborlariga
ko'chirish jarayoni. Xarid qilish logistikasining samarali ishlashi
97
uchun mahsulotni ishlab chiqarish uchun qanday materiallar
zarurligini bilish, barcha yetkazib berish muammolarini hal qilish
uchun barcha bo'limlar va korxonaning mansabdor shaxslari
harakatlarining muvofiqligini ta'minlaydigan xaridlar rejasini tuzish
kerak:
▪ tahlil qilish va ehtiyojlarni aniqlash, buyurtma qilingan
materiallar miqdorini hisoblash;
▪ xarid usulini aniqlash;
▪ narxning muvofiqligi va shartnomani tuzish;
▪ yetkazib berish miqdori, sifati va muddati ustidan nazorat
o'rnatish;
▪ tovarlarni omborga joylashtirishni tashkil etish.
Samarali rejalashtirish va axborot-logistika xizmatlari ishlab
chiqarishni uzluksiz yetkazib berish ehtiyojlari va inventarizatsiyani
minimallashtirish o'rtasidagi ziddiyatni bartaraf qilishi mumkin.
Xaridlarni rejalashtirish jarayonida quyidagilarni aniqlash kerak: 1.
qanday materiallar talab qilinadi;
2.
mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan materiallar miqdori;
3.
tovarlarni sotib olish mumkin bo'lgan yetkazib beruvchilarning
imkoniyatlari;
4.
korxonaning zarur ombor maydoni;
5.
xarid xarajatlari;
6.
korxonada ba'zi qismlarni mustaqil ishlab chiqarishni tashkil qilish
imkoniyati.
Talablarni rejalashtirish texnikasi va materiallarini qo'llashning
afzalligi shundaki, xarid qilish va ishlab chiqarish yakuniy mahsulotga
bo'lgan ehtiyojdan kelib chiqqan holda rejalashtirilgan.
Agar iste'molchilar talabi o'zgarsa, siz bunday tebranishlarni
yumshatish usulidan foydalanishingiz kerak. Ushbu usulni qo'llash
oxirgi mahsulotga bo'lgan talab doimiy ravishda (masalan, mavsumiy)
o'zgarib turadigan holatlarda tavsiya etiladi.
Alohida davrlar uchun bashorat qilinadigan qiymatlar “a”-omil deb
nomlanadi, uning qiymati 0 dan I gacha bo'ladi. “A” qiymati
qanchalik katta bo'lsa, yaqin o'tmishdagi davrlarning ta'siri shunchalik
katta bo'ladi va usul haqiqiy iste'molni baholash uchun ko'proq mos
keladi.
98
Materialga bo'lgan ehtiyojni aniqlash ancha mehnat talab
qiladigan jarayon bo'lib,
hollarda ijtim oiy ta’m inot olish huquqiga egadir. Bunday nafaqalar va

|
hollarda ijtim oiy ta’m inot olish huquqiga egadir. Bunday nafaqalar vaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mhollarda ijtim oiy ta’m inot olish huquqiga egadir. Bunday nafaqalar va
ijtim oiy yordamning boshqa turlarining miqdori tirikchilik uchun zarur
b o ig a n m aoshning eng kam miqdoridan oz b o iis h i mumkin em as» deb
o ‘tilgan. Konstitutsiyaning 39-m oddasida «Har bir inson malakali tibbiy
xizmatdan foydalanish huquqiga ega» deb belgilangan. Bu moddada
tibbiyot xizm ati b o ‘yicha hech bir cheklanishlar y o ‘qligi, bunda turli-
tuman tibbiyot xizm ati korxonalari tashkil etilishi, jumladan, malakali
tibbiyot xodimlari o ‘z shaxsiy davolash muassasalariga ega b o iis h i,
bu bilan esa davolash sohasida raqobat vujudga keladi, natijada aholi
malakali tibbiyot xizmatidan foydalanish im koniyatiga ega boiadilar.
Bu moddalar BM Tning «Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasining
3, 23-m oddalariga hamohangdir. Ya’ni deklaratsiyaning 3-moddasida
«Har bir inson yashash huquqiga e g a ...» , 23-moddasida esa «Har bir
inson mehnat qiiish, erkin kasb tanlash, adolatli va qulay sharoitlar ...
50
huquqiga ega» deb belgilab o ‘tilgan.O ‘zbekiston Respublikasida mehnatni
muhofaza qilish 0 ‘zbekiston Respublikasi «M ehnat qonunlari kodeksi»
usosida olib boriladi. Bu m e’yoriy hujjat 1996-yilda kuchga kirib, unda
mulkchilik shakllaridan qat’i nazar, hamma korxona v a muassasalarga
mehnat sharoitini yaxshilash, baxtsiz hodisalam ing oldini olish uchun
/.urur choralami k o ‘rish kerakligi belgilab berilgan. Shuningdek, ishchi,
xizmatchilami ishdan b o ‘shatish, xodim lar bilan korxona m a’muriyati
o'rtasida yuzaga keladigan bahsni muhokama etishni tartibga soladi, bunda
mehnatkashlar manfaatlari him oya qilinadi. Masalan, mehnat shartnomasi,
|
| |
Sanitariya va davolash-profilaktika tadbirlari

Sanitariya va davolash-profilaktika tadbirlari. Bu tadbirda zaharli
moddalar bilan ishlaydigan shaxslarga mehnat qiiish qonuniyatida: ish
kunini chegaralash, mehnat ta ’tilini ko ‘paytirish, nafaqaga birmuncha
erta muddatlarda chiqarish k o ‘zda tutiladi. Zaharli moddalar ta ’siri yuqori
boTgan korxona, zavodlarda ayollar va o ‘smirlarning ishlashiga ruxsat
etilmaydi. Zaharli moddalaming ish zonasi havosidayoT qo‘yiladigan oxirgi
darajasi (YQOD) GOST 12. 1005 -76 ning «Ish zonasi havosi » boTimida
ko'rsatib o ‘tilgan. Bu m e’yoriy hujjatda ishchining zaharli moddalaming
kunlik 8 soat ish davomidagi yoki haftasiga 41 soatdan oshmagan mehnat
faoliyati davrida sog'iig'iga yoki kasallanishiga yetarli ta ’sir qilmavdigan
miqdori tushiniladi. B a’zi bir zaharli m oddalam ing ish zonasida yoT qo‘ysa
boTadigan oxirgi darajalari (YQOD) 5-jadvalda berilgan.
45
3.7. Ishlab chiqarish binonalarini shamollatish
Ishlab chiqarish binolarini normadagi ob-havo va sanitariya-gigiyena
sharoitlari bilan ta ’minlashda, ish jarayonida zararli va zaharli m oddalar
miqdorining chegaralangan darajada b o iish id a, mehnat unumdorligi va
m ehnat xavfsizligini oshirishda shamollatish muhim aham iyatga ega.
Sham ollatish natijasida ishlab chiqarish binolaridagi ifloslangan o ‘ta
qizigan, yoki sovigan havo toza, sovutilgan yoki qizdirilgan havo oqimi
bilan to ‘xtovsiz almashtiriladi. Ishlab chiqarish binolarida havo toza
5-jadval
Ishlab chiqarish m uhitidagi zaharli m oddalarning
y o ‘l q o‘yiladigan oxirgi darajasi (Y Q O D)
T\r
Moddalarning nomi
YQOD mg/mi
Kun davomida o ‘rtacha
miqdori, mg/mi
1
Azot ikki oksidi
0,085
0,085
2
Amiak
0,2
0,2
3
Atseton
0,35
0,35
4
'
Benzol
1,5
0,8
5
Benzin
5
1,5
6
Butelen
3
3
7
Dixloretan
3
1
8
Ksilol
0,2
0,2
9
Naftalin
0,003
0,003
10
Sulfat kislota
0,3
0,1
11
Xlor
0,6
0,6
12
Toluol
0,1
0,01
13
Fenol
0,02
0,005
14
Ftor birikmalari
5
5
15
Etanol
0,1
1,0
46
bo‘lishi uchun, avvalo, ishlayotgan apparat-uskunalar germ etik b o iish i,
yopiq holdagi jihozlardan foydalanish, b u g ian u v ch i suyuqlik idishlari
yuzasi ham da chang chiqargan joylari berk b o iis h i, shuningdek, changli
m ateriallam i nam iash va boshqa choralarni q o ila s h talab etiladi.
B inolam i sham ollatish 2 usulda: tabiiy va sun’iy (m exanik) am alga
oshiriladi.
|
Yetkazib beruvchini tanlash, takliflarni qabul qilish va

100
Materialni olish uchun arizaga muvofiq so'rov
yuborish quyidagi
bosqichlardan iborat:
1) Potensial yetkazib beruvchilar bilan yozishmalarni tashkil etish
yoki tiklash.
Ushbu bosqichda tanlangan aloqa vositalaridan foydalangan holda
potensial yetkazib beruvchilar bilan yozishmalar
tashkil qilinadi yoki
yangilanadi:
to'rt bosqichni - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

to'rt bosqichni o'z ichiga oladi:
Birinchi bosqichda materialga bo'lgan ehtiyoj moddiy talablarni
rejalashtirish asosida aniqlanadi. Kerakli materialning asosiy
xususiyatlari, ulardan mumkin bo'lgan og'ishlar, talab qilinadigan
miqdor va materialni buyurtma shaklida xarid qilish bo'limiga
yetkazib berish vaqti aniqlanadi. Ushbu bosqichda MRP (Moddiy
talablarni rejalashtirish) tizimidan foydalanish mumkin - bu moddiy
talablarni rejalashtirish yoki ishlab chiqarish manbalarini rejalashtirish
tizimi. Ushbu tizimdan foydalanish buyurtmalarni, yetkazib berishni,
butun
savdo
jarayonini
boshqarish
va
hisobga
olishni
avtomatlashtirilgan boshqarishdan iborat.
Ikkinchi bosqich materiallarga buyurtma tayyorlashni o'z ichiga oladi.
Materiallarni olish uchun ariza xarid qilish bo'limiga materialga
bo'lgan ehtiyoj to'g'risida ichki xabardir. Muayyan pozitsiyada
materialni olish uchun so'rov turi ko'rsatilgan. Materialga murojaat
qilish turi materialning maqsadini aniqlaydi. Arizalar quyidagi
turlarga kiradi:
▪ Oddiy yuklar;
▪ Ishlab chiqarish uchun ariza;
▪ Uchinchi tomonga yetkazib berish uchun ariza;
▪ zaxiralarni o'tkazishga buyurtma.
Materialni olish uchun arizada funktsional bo'lim kerakli materialning
asosiy tavsiflari, material identifiqatori yoki materiallar guruhi
ko'rinishidagi ulardan mumkin bo'lgan og'ishlar, talab qilinadigan
miqdor va yetkazib berish vaqti to'g'risida hisobot beradi.
Materialni topshirish uchun talabnoma topshirishda, kerakli
material yoki materiallar guruhining identifiqatori, miqdori va
yetkazib berish vaqti aniq ko'rsatilishi kerak. Lavozimlarda,
identifiqatordan tashqari, materialning qisqacha tavsifi yoki
materiallar guruhi bo'lishi mumkin.
Uchinchi bosqich - materialga buyurtmani tasdiqlash. Ushbu
bosqichda pudratchi material uchun buyurtmani tayyorlaydi va
to'ldiradi, uning tarkibini funktsional bo'lim boshlig'i bilan
muvofiqlashtiradi. Bunday muvofiqlashtirish talab qilinadigan "viza"
ni ariza shaklidagi ma'lum joyga joylashtirish orqali amalga oshirilishi
99
mumkin. Agar tasdiqlash jarayonida o'zgarishlar talab qilingan bo'lsa,
pudratchi material uchun arizani qayta tayyorlaydi, qayta ishlaydi va
tasdiqlaydi.
Ish vaqtida mehnat muxofazasi talablari

|
Ish vaqtida mehnat muxofazasi talablari
|
bet | 35/48 | Sana | 18.03.2021 | Hajmi | 2,05 Mb. | | #13281 |
Ish vaqtida mehnat muxofazasi talablari
Ishchi bilishi kerak:
Ish bajarilish jarayonida barcha xavfsizlik talablariga rioya qilish;
Doimo asbob-uskunalarni sozligini aniqlash, to`sqich uskunalar bilan ishlashlik;
Ish joylarida tozalikka rioya qilish va chiqindilardan tozalash;
ish jarayonida sinchkovlik bilan ishlash, boshqalarni chalg`itmaslik;
faqat sozlangan asboblar bilan ishlash;
avtomatlashgan asboblar bilan ishlayotganda ehtiyotkorlik bilan ishlashlik, qo`pollik qilmaslik;
oyoq kiyimini orqa tomonini bosib kiyish hamda tapochkada ishlash taqiqlanadi;
ish boshlashdan oldin avtomatik qurilmalar va boshqa asboblar sozligini tekshirish;
konveyer va ish stollari ustida o`tirmaslik, yotmaslik kerak;
konveyer bo`ylab joylashgan elektr boshqaruv tugmalari yordamida boshqarishda e’tiborni kuchaytirish va chalg`itmaslik;
konveyer va pnevmatik asbob bilan ishlayotganda jaroxat olmaslik uchun xavfsizlik choralarini ko`rish va xushyorlik bilan ishlash;
shaxsiy ximoya vositalarini har doim ish vaqtida foydalanishi shart;
ishchi ish vaqtida qo`l telefonlaridan va unga tegishli aksessuarlaridan foydalanishi taqiqlanadi;
|
| |