Tayanch iboralar - O‘zbekiston respubilkasi

Tayanch iboralar: qonuniy kuchga kirmagan sudning hal qiluv qarorlari ustidan shikoyat va protest keltirish va ularni tekshirish institutining mohiyati va ahamiyati, apellyatsiya instantsiyasining tashkil topishi va rivojlanishi, apellyatsiya tartibida shikoyat va protest keltirish huquqi, shikoyat qilish sub`ektlari, apellyatsiya shikoyatining va protestining mazmuni, sudning shikoyat va protestni olgandan keyingi harakatlari, sudning ajrimi, birinchi instantsiya sudining ajrimlari ustidan shikoyat berish va protest keltirish, xususiy shikoyat ob`ekti, shikoyat qilish tartibi, xususiy shikoyatni ko’rish bilan bogliq ikkinchi instantsiya sudining vakolati.
Dars o’tish vositalari: mavzu nazariy ahamiyat kasb etishi bilan uni asosan ma`ruza tarzida O’zbeksiton Respublikasining protsessual qonunchiligi haqida, Prezident asarlarida sud -huquq sohasini isloh qilishga qaratilgan vazifalarni hamda Oliy sudning Plenum qarorlarining - normalarini sharhlash orqali yoritiladi hamda zaruratga qarab savol-javoblar uyushtiriladi.
Dars o’tish usullari: darsning mohiyatini ijtimoiy-gumanitar fanlar yutuqlaridan foydalangan holda yorqin tahlil qilish va seminarda har bir talabaning fikrini eshitish bilan yakunlanadi.
Fuqarolik sud ishlarida ishtirok etuvchilarning huquqlari faqat birinchi instantsiya sudidagina emas, balki ishlarning ikkinchi (kassatsiya) instantsiyasiga ko’rilishida ham himoya qilinadi. Binobarin, agar ishning dastlabki sudda ko’rilishida qonun talablariga rioya qilinmagan, ish holatlarining murakkabligi yoki boshqa sabablarga ko’ra holatlarga yo’l qo’yilgan bo’lsa bunday holatlar kassatsiya tartibda ko’rilib, aniqlanishi va tuzatilishi mumkin.
Ma`lumki, sudda qabul qilingan qarorlar taraflarning sub`ektiv huquq va manfaatlariga ta`sir qiladi. Shu sababli ishning ko’rilishi natijasida norozi bo’lgan shaxslar yuqori sudga shikoyat yoki potest bilan murojaat qilib, ishning tekshirilishini iltimos qilishlari mumkin. YUqori sudlar o’z navbatida birinchi intantsiya tariqasida ish ko’rgan sudlarning qabul qilgan qarorlari qanchalik to’g’ri va asosli bo’lganligini tekshirishga majburlar.
Sudning qarori qonuniy, asosli va adolatli ekanligi yuzasidan tekshiruv:
1) qonuniy kuchga kirmagan hal qiluv qarori yuzasidan kassatsiya shikoyati va kassatsiya protesti bo’yicha;
2) birinchi instantsiya sudining qonuniy kuchga kirmagan ajrimi ustidan berilgan xususiy shikoyat yoki xususiy protest bo’yicha;
3) qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, ajrim va qarorga nisbatan nazorat tartibida protest keltirish haqida berilgan ariza bo’yicha;
4) qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarori, ajrim va qarorni yangidan ochilgan holatlar bo’yicha qayta ko’rish haqidagi ariza bo’yicha qo’zg’atiladi.
Sud qarorlarini tekshirishning yuqorida ko’rsatilgan usullarining har qaysisi o’ziga xos xususiyatlarga ega. Sud qarorlari ko’pincha kassatsiya tartibda tekshiriladi. FPKning 320-moddasida ko’rsatilganidek, O’zbekiston Respublikasi Oliy sudining hal qiluv qarorlari, shuningdek, rayon (shahar) sudlarining saylovchilar ro’yxatidagi noto’g’riliklar haqida berilgan shikoyat yuzasidan chiqargan hal qiluv qarorlari va ma`muriy tartibda O’zbekiston Respublikasidagi hamma sudlarning hal qiluv qarorlari ustidan FPKning 320-moddasida belgilangan muddatda taraflar va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning kassatsion tartibda shikoyat berishlari, prokuror protest keltirishi mumkin.
Rayon (shahar) sudlari tomonidan ko’riladigan ko’pchilik fuqarolik ishlari yuzasidan chiqarilgan hal qiluv qarorlari, ajrimlari yoki qarorlari ustidan qonunda ko’rsatilgan hollarda shikoyat (protest)lar berilganida, ular albatta tekshiriladi. Ko’rilgan ayrim fuqarolik ishlari bo’yicha kassatsion tartibda shikoyat berilmasa va u qonuniy kuchga kirsa, ular qonunda ko’rsatilgan hollarda nazorat tartibida tekshirlishi va qayta ko’rilishiga qonun yo’l qo’yadi.
Yuqori sudlar kassatsiya shikoyat va protestlarni ko’rish bilan birinchi instantsiya sudlarining xatolarini tuzatadi va shu bilan odil sudlovning to’g’ri amalga oshirilishiga, fuqarolik huquqiy munosabatlarda qatnashuvchilarining huquqlarini himoya qilishga yordam beradi, quyi sudlarning qarorlarini tekshirish bilan ularni to’g’ri va qonuniy hal qiluv qarorlari chiqarish uchun yo’llaydi, ulardan qonunlarni to’g’ri tadbiq etishni talab etadi va ular ustidan nazolat olib boradi.
Birinchi instantsiya sudi ishni ko’rib, mazmunan hal etganidan keyingi protsesual harakat, ya`ni fuqarolik jarayoni davom ettirishettirmaslik yuqori bosqichda shu ishning ko’rilish-ko’rilmasligi ish yuzasidan manfaatdor shaxslarning kassatsiya shikoyati yoki protest keltirish-keltirmasliklariga bog’liqlir.
Respublikasi Oliy sudi Plenumining «Fuqarolik ishlarining» sudlar tomonidan kassatsiya tartibda ko’rilishi amaliyot to’g’risida»gi qarorlari, kassatsiya tartibda ishning ko’rilishida birinchi instantsiya sudining ishga oid bo’lgan barcha holatlarni to’la tekshirishligi; sudning qarorida ifodalangan xulosalari ish holatlariga muvofiq bo’lishligi; moddiy protsessual huquq normalarining tadbiq etilishligi ko’rsatilgan.1
O’zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 1976 yil 28 dekabrdagi va unga 12 dekabrdagi Plenum qarori bilan kiritilgan o’zgarishlar va qo’shimchalar to’g’risidagi qarori ishlarning kassatsiya tartibda ko’rilishi birinchi instantsiya sudining chiqargan hal qiluv qarorlarining qonuniy va asoslantirilgan bo’lishligini tekshirish lozimligi ko’rsatilgan.1
Binobarin, sud qarorlarining qonuniy va asosli bo’lishini tekshirish uchun ishda ishtirok etuvchi shaxslar yoki prokuror tomonidan ikkinchi instantsiya sudi faoliyatining qo’zg’atilishini va bunday tekshirishning amalga oshirilishini tartibga soladigan protsessual normalar yig’indisiga fuqarolik protsessida shikoyat qilish instituti deb aytiladi.
Bu institutning mohiyati va ahamiyati shundan iboratki, u sud qarorlarining qonuniy, asoslantirilgan va adolatli bo’lishligini, qonunlarning bir xilda tadbiq etilishini va sharxlanishini ta`minlaydi, taraflarning sud himoyasiga bo’lgan huquqlarining amalga oshirilishini kafolatlaydi va quyidagi sudlarning faoliyatiga yuqori sudlar tomonidan rahbarlik qilishning bir shakli bo’lib ko’riladi.
Shikoyat qilish instituti o’zining shakli va mazmuni jihatidan xorijiy davlatlarning kassatsiyasidan tubdan farq qiladi. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan ilgari ham, hozirda ham xorijiy davlatlarida hozirda tadbiq etilayotgan shikoyat qilish tizimining bizning Respublikamizda protsessual huquqi qabul qilmadi, chunki bu ko’p bosqichlik printsinga, ya`ni ishning dastlabki sudda, apellyatsiya (lotincha-murojaat) sudida, kassatsion (frantsuzcha-buzish) sudda kurlishiga asoslangan tizimi manfaatdor shaxslarning huquqlarini himoya qilishga qaratilgandir. Ayrim uzoq xorijiy mamlakatlarda fuqarolik ishini quyidagi tartibda shikoyat qilishi ko’rsatilgan. Birinchi instantsiya sudining qarori yuqori sudga appelyatsiya berish bilan shikoyat qilinadi. Appelatsiya sudi dalillar talab qiladi, guvohlarni so’roq qiladi, ekspertiza tayinlaydi, ancha ko’p xarajatlar bilan bog’liq harakatlarni qildiradi, xullas, ishni qaytadan yuritadi va mazmunan ko’ra boshlaydi. Ish shikoyat qilingan qismi yuzasidan, agar shikoyat butun ish bo’yicha bo’lsa-unda hamma qismi yuzasidan ko’riladi.
Appelatsiya sudining qarori ustidan yuqori sudga ishning bekor qilinishini talab etib, kassatsiya tartibda shikoyat qilinishi mumkin. Kassatsiya sudi ishning qaytadan mazmanan ko’rmasdan faqat shikoyat berilgan qismi bo’yicha, moddiy va protsessual normalarning to’g’ri tadbiq etilganligini tekshiradi. Tekshirish yakunlariga ko’ra kassatsiya instantsiyasi appelatsiya sudining qarorini yo tasdiqlaydi yoki bekor qiladi yoxud ishni yana qaytadan ko’rishlik uchun qaytaradi.
Umuman ayganda, bu davlatlarda fuqarolik ishlarining bunday instantsiyalarda: birinchi bosqich sudida, appelatsiya va kassatsiya sudlarda ko’rilishi-ish yuritishni kechiktiradi.
Fuqarolik jarayonida shikoyat qilish instituti o’zining tubandagicha belgilari bilan ulardan, fuqarolik protsessida sud qarorlarini shikoyat qilishdan farq qiladi.
1-dan, agar xorijiy fuqarolik protsessida bir ishning mazmunan qayta-qayta, takror ko’rilishi mumkin bo’lsa, bizning protsessda bunday appelatsion formada shikoyat qilinishi va ko’rilishi belgilanmagan;
2-dan, bizda fuqarolik ishlarini sudda ko’rishda sud xarajatlarini ko’p miqdorda belgilanmagan va ishda, barcha hollarda, mehnat ishlarida alimentlar, nafaqa undirish ishlarida advokatlar shikoyatchilardan xizmat haqi olmasdan ishtirok etadilar. O’zbekiston Respublikasi qonunlarda ko’zda tutilgan hollarda fuqarolarga yuridik yurdam tekin beriladi. Xorijiy mamlakatlarda mehnatkashlarning advokatlar orqali huquqlarini himoya qildirish uchun ularga juda ko’p goronar (xizmat haqi) to’lash belgilangan;
3-dan, fuqarolik jarayonida, ishning kassatsion instantsiyada ko’rilishida berilgan shikoyat yoki keltirilgan protestning mazmunidan qat`iy nazar, ish butunlay tekshirilishi majburiy hisoblanadi. Xorijiy mamlakatlarda kassatsion instantsiyasida esa-ish faqat berilgan doirasidagina ko’riladi;
4-dan, xorijiy mamlakatlarda fuqarolik ishining sud instantsiyalarida yuritilishi ko’p xarajatlar bilan bo’lganligi tufayli manfaatdor shaxslar buzilgan huquqlarini lozim darajada qo’riqlay olmasalar, bizda fuqarolik jarayonida shikoyat qilishning demokratik shakli o’rnatilgan bo’lib, ishda ishtirok etuvchi har bir shaxsga sud himoyasidan to’la foydalanish huquqi ta`minlanganligi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida va boshqa qonunlarda asoslab berilgan.
Birinchi instantsiya sudining hal qiluv qaroriga norozi bo’lib, bu qarorni shikoyat qilish huquqidan muayyan sub`ektlar foydalanadilar. Bunday sub`ektlar jumlasiga ishda ishtirok etuvchi taraflar va boshqa shaxslar kiradi (FPKning 310-moddasi).
Prokuror ish protsessida ishtirok etgan-etmaganligidan qat`iy nazar, kassatsion protest keltirishi mumkin. Bunday protestlarni fuqarolik ishlarining sudda ko’rilishida ishtirok etgan prokuror yordamchilari, tegishli prokuraturalarning bo’lim prokurorlari ham keltirishlari mumkin.
Boshqa shaxslarning huquqlarini himoya qilib sudda ishtirok etgan davlat boshqaruvi organlari, kasaba uyushmalari muassasalar, korxonalar, jamoat tashkilotlari, shuningdek ayrim fuqarolar ham shikoyat qilish huquqiga egadirlar.
Shikoyat qilish huquqi sudning hal qiluv qarori chiqarilganidan keyin paydo bo’ladi. Bu huquq kassatsion shikoyat berilishi bilan amalga oshiriladi. Kassatsion shikoyat yuqori sud intantsiyasiga yozilib, fuqarolik ishiga qo’shilgan holda, qaror chiqargan sud orqali yuboriladi. Qonuniy kuchga kirmagan sudning hal qiluv qarorlari va ajrimlari shikoyat qilish huquqining ob`ektlari bo’ladi. Kassatsion shikoyat yoki protest sud tomonidan hal qiluv qarori chiqarilgan kundan boshlab yigirma kun ichida berilishi mumkin. Ko’rsatilgan muddat o’tgandan so’ng berilgan shikoyat yoki protest ko’rilmasdan qoldiriladi va shikoyat yoki protest bergan shaxsga qaytaradi. qonun bilan belgilangan bu muddat o’zgartirilmaydi. Agar bu muddatning o’tkazilishini sud uzrli deb topsa, uni tiklash to’g’risidagi masalani ko’rib, hal etadi. qonunda kassatsion muddatni belgilashdan maqsad: ishning ikkinchi instansiya sudida tezda ko’rilishini ta`minlaydi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ko’rilgan ish materiallari bilan tanishish hamda ish yuzasidan chiqarilgan qarorga rozi bo’lmaganida, kassatsiya shikoyat yoki protest bildirishga imkoniyat berishdan iborat. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar shikoyat qilish huquqidan erkin foydalanishlari, jumladan, bergan shikoyatlardan voz kechishlari ham mumkin. Ammo uni qabul qilish-kilmaslik sudga bog’liqdir.
Kassatsiya shikoyati yoki protestning mazmuni va uni berish tartibi FPKning 322-323-moddalarida belgilangan. Bu qonunlarda ko’rsatilishicha, kassatsiya shikoyat yoki protestning mazmunida shikoyat yoki protest beruvchi shaxsning nomi; shikoyat qilinayotgan yoki protest keltirilayotgan hal qiluv qarori va bu hal qarorini chiqargan sud; hal qiluv qarorini noto’g’riligini nimadan iborat ekanligi; shikoyat yoki protest beruvchi shaxsning iltimosi; shikoyat yoki protestga ilova qilingan yozma materiallarning ro’yxati ko’rsatiladi.
Kasatsion shikoyatlarga shikoyat beruvchi shaxs yoki uning vakili kul qo’yadi, protest esa-prokuror tomonidan imzolanadi. Vakil tomonidan beilgan kassatsion shikoyat vakolanoma yoki shu vakilning huquqini guvohlantiradigan boshqa hujjat ilova qilinishi lozim.
Kassatsion shikoyat yoki protest sud protsessida ishtirok etuvchi shaxslarning soniga qarab nusxalar bilan qo’shib beriladi.
Sudya, zarur hollarda, kassatsion shikoyat bergan shaxsga yoki protest keltirishgan prokurorga kassatsion shikoyatga yoki protestga ilova qilingan yozma materiallarning ishda ishtirok etuvchi shaxslar soniga qarab nusxalar bilan topshirish majburiyatini yuklay oladi.
Ishdan g’ayriqonuniy bo’shatilgan yoki boshqa ishga noto’g’ri o’tkazilgan xodimni ishga tiklash yoki avvalgi vazifasiga qo’yish to’g’risida sud chiqargan hal qiluv qarori ustidan kassatsion shikoyat, shu shikoyatga mazkur qarorni ijro etish to’g’risidagi hujjat ilova qilingan taqdirdagina qabul qilinadi.
Asoslantirilmagan shikoyat yoki protestning berilishi qarorning tekshirilishini qiyinlashtiradi, biroq shunday bo’lsada ishda ishtirok etuvchilarni shikoyat yoki protestga e`tirozlar bildirish imkoniyatidan mahrum qilmaydi.
Sudning hal qiluv qaroriga keltiriladigan kassatsion shikoyatdan nizoli summa bo’yicha da`vo arizalari uchun belgilangan stavkaning 50 foizi miqdorida boji olinadi. Agar kassatsion shioyat yoki protest berishda FPKning 322 va 323-moddalarining talablari buzilgan bo’lsa yoki davlat boji to’lashdan ozod qilinmagan shaxs boji to’lamagan bo’lsa, kassatsion shikoyat yoki protest harakatsiz qoldiriladi. Kassatsion shikoyat yoki protestni harakatsiz qoldirish to’g’risida sudya shu shikoyatning yoki protestni harakatsiz qoldirishga asos bo’lgan kamchiliklarni va ularni tuzatish uchun berilgan muddatni ko’rsatib, ajrim chiqaradi. SHikoyat yoki protest bergan shaxs belgilangan muddatda ajrmda ko’rsatilgan kamchiliklarni tuzatsa, shikoyat yoki protest dastlab sudga taqdim etilgan kunda berilgan deb hisoblanadi. Aks holda, shikoyat yoki protest berilmagan hisoblanib, shikoyat yoki protest bergan shaxsga qaytariladi.
Qonun (FPKning 325-moddasi)da sudya kassatsion shikoyat yoki protest olinganidan so’ng ishning instantsiyada har tomonlama, ob`ektiv ravishda va tezlik bilan ko’rilishini ta`minlashga ko’ratilgan ba`zi harakatlarni qilishga majbur ekanligini ko’rsatadi. Sudya yoki sud raisi ishda ishtirok etuvchi shaxslarga shikoyat yoki protestning nusxalarini yuboradi, ularni ishning ko’rilish vaqti va joyi to’g’risida xabardor qiladi, hal qiluv qarori ustidan shikoyat berish yoki protest keltirish uchun belgilanmagan muddat o’tgan vaqtdan boshlab o’n kun ichida ishni shikoyat yoki protest bilan birga kassatsion instantsiya sudiga yuboradi.
Hal qiluv qarori ustidan shikoyat berish, protest keltirish uchun belgilangan muddat ichida ishni suddan hech kimning talab qilib olishi mumkin emas. Ishda ishtirok etuvchi shaxslar va prokuror ish mareriallari va tushgan shikoyatlar yoki protest bilan tanishishga xiklidirlar.
Protsessda kassatsion shikoyat bargan tomonda qatnashuvchi qo’shimcha ishtirokchilar va uchinchi shaxslar berilgan shikoyatga qo’shila oladilar. Bunday shikoyat ish kassatsion instantsiyada ko’rilib, ish yuzasidan ajrim chiqarilganiga qadar berilishi mumkin.
Kassatsion shikoyatga qo’shilish uchun shikoyatchilarning talablari bir turda bo’lishi kerak. Agar shikoyatga qo’shilishda boshqacha talab qo’yilsa, Jumladan, asosiy shikoyat arizasida sud qarorining faqat o’zgartirilishigina talab qilingan bo’lsa-shikoyatga qo’shilishda ishning butunlay bekor qilinishi talab qilib bo’lmaydi. Aks holda bu shikoyatga qo’shilish bo’lib ko’rilmasdan, balki mustaqil ravishda beriladigan kassatsion shikoyat bo’lib ko’riladi. Shikoyatga qo’shilish to’g’risidagi ariza sud qaroriga alohida shikoyat qilish bo’lmagani uchun kndan davlat boji olinmaydi.
Hal qiluv qarorining ikkinchi instantsiya sudida mumkin qadar to’la tekshirilishini ko’zlab qonun (FPKning 327-moddasi) ishda ishtirok etuvchi shaxslar shikoyat yoki protest yuzasidan sudga izoh tushuntirish berishga (e`tiroz bildirishga) va bu e`tirozni tasdiqlaydigan hujjatlarni unga ilova qilib topshirishga haqli bo’lishlari ko’rsatiladi. Tushuntirish (e`tiroz) nusxalari ishda ishtirok etuvchi shaxslarning soniga qarab beriladi.
Shikoyat yuzasidan e`tiroz bildirish majburiy emas. Ammo ishning kassatsion instantsiyada ko’rilishida shaxsan ishtirok etish mumkin bo’lmagan hollarda bunday e`tirozning berilishini muhim ahamiyatga ega bo’ladi.
Fuqarolik protsessida erkin huquq tamoyili, ya`ni moddiy va protsessual huquqlarni amalga oshirish-oshirmaslik ishda ishtirok etuvchining o’z ixtiyorida bo’lish tufayli kassatsion shikoyatbergan shaxs undan voz kechishga haqlidir. Lekin bunday voz kechish, agar u qonunga zid bo’lmasa yoki birovning huquqlari va qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlarini buzilmasagina sud tomonilan qabul qilinishi mumkin.
Kassatsion protest keltirgan prokuror, shuningdek undan yuqori turuvchi prokuror sud majlisi boshlangunga qadar protestni qaytarib olishga haqlidir.
Shikoyatdan voz kechish qabul qilinganda va protest qaytarib olinganda, agar hal qiluv qarori ustidan boshqa shaxslar shikoyat qilmagan bo’lsa, sud ajrim chiqarib kassatsion tartibda ish yuritishni tugatadi (FPKning 329-moddasi).
Kassatsion instantsiya sudiga shikoyat (protest) berish muddatlari qonunda (FPKning 320-moddasida) belgilangan. Ko’rsatilgan muddat o’tgandan keyin berilgan shikoyat (protest) ko’rsatilmasdan qoldiriladi. o’tkazib yuborilgan muddatni tiklash masalasi qonun (FPKning 128-moddasi) asosida hal etiladi. Shikoyat yoki protest berish uchun belgilangan kunda raislik qiluvchi sud majlisini ochadi va kimning shikoyati yoki protest bo’yicha hamda qaysi sudning hal qiluv qarori yuzasidan qanday ish ko’rilishi e`lon qiladi, ishda ishtirok etuchi shaxslarning birlari kelganligini, agar kelmagan bo’lsa, uning sabablarini aniqlaydi, shuningdek mansabdor shaxslar va vakillarning vakolatini tekshiradi.
So’ngra raislik qiluvchi sud hay`atini e`lon qiladi, prokuror va tarjimon sifatida kimning qatnashganligini ma`lum qiladi va ishda ishtirok etuvchi shaxslarga ularning chetlatish haqida arz qilish huquqini, ularning protsessual huquq va burchlarini tushuntiradi. Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslardan yoki vakillardan birortasi sud majlisiga kelmagan taqdirda, ishni ko’rish vaqti va joyi to’g’risida ular xabardor qilinganligi haqida ma`lumotlar bo’lmasa, sud ishni ko’rishni keyinga qoldiradi.
Ishning kassatsion sudda ko’rilishi vaqti to’g’risida xabardor qilingan shaxslarning kelmaganligi ishni ko’rishga to’sqinlik qilmaydi. Lekin sud bunday hollarda ham kelmaslik sabablarini uzrli deb topsa, ishni keyinga qoldirishga haqlidir. Prokuror yoki advokat uzrsiz sabab bilan kelmasa, sud xususiy ajrim chiqaradi va bu holda tegishli yuqori turuvchi prokurorga yoki advokatlar malaka komissiyasiga ma`lum qilinadi.
Ishning kassatsion sudda ko’rilishiga qadar va ko’rilishi davomida ham kassatsion shikoyatdan voz kechish va kassatsion protestni qaytarib olish mumkin bo’lganidek, qonun da`vogarning da`vodan voz kechishga va taraflarning kelishuv bitimi tuzishlariga yo’l qo’yadi. Sudda rais taraflarning bunday huquqlari borligini tushuntiradi. Kassatsion shikoyat yoki protest berilgandan so’ng davogarning da`vodan voz kechishi va taraflarning kelishuv bitimi tuzishi kassatsion instantsiya sudiga yozma shaklda bildirilishi lozim. Da`vodan voz kechanlikni qabul qilishdan yoki kelishuv bitimini tasdiqlashdan oldin sud da`vogarga yoki taraflarga ularning bunday protsessual harakatlarning oqibatlarini tushuntiradi.
Da`vogarning da`vodan voz kechganligini qabul qilganida yoki taraflarning kelishuv bitimi tasdiqlanganida, kassatsion instantsiya chiqarilgan hal qiluv qarori bekor qiladi va ishning yurgizishini tugatadi. Agar da`vogarning da`vodan voz kechganligi yoki taraflarning qonun bilan qo’riqlanadigan manfaatlariga xilof bo’lsa, u holda sud bu voz kechishlikni yoki kelishuv bitimini rad qilib, ishni kassatsion tartibda ko’rilaveradi.
Ishda ish ishtirok etuvchi shaxslarning kassatsion instantsiyaga bergan iltimos va arizalari, Jumladan, sudya yoki sud tarkibini chetlatish (otvod) berish, ishning ko’rilishini boshqa vaqtga qoldirish, ishga qo’shimcha materiallarni qabul qilish to’g’risidagi iltimoslar, bu to’g’risida ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarning fikrlari va prokurorning xulosasi eshitilgach, sud tomonidan bunday iltimos va arizalarning xarakteri va murakkabligiga qarab yo maslaxatxonada yoki sud majlisi zalida hal qilinadi. Agar iltimos yoki arz alohida xona (maslaxatxona)da muhokama qilinsa-bu to’g’rida ajrim chiqariladi va bu ajrim davhol sud zalida eshittiriladi.
Kassatsion instantsiya sudida ishni ko’rish raislik qiluvchining yoki sudyalardan birining ma`ruzasi bilan boshlanadi. Ko’riladigan ish materiallari bilan puxta, chukur tanishgan ma`zuzachi ishning holatlarini, birinchi instantsiya sudining hal qiluv qarorining mazmunini, kassatsion shikoyat yoki protest bildirilgan mulohazalari va ular yuzasidan berilgan tushuntirishlarni, sudga keltirilgan yangi yozma materiallarning mazmunini, shuningdek sudning ko’rishi zarur bo’lgan hamma ma`lumotlarni holisona ravishda bayon qilib beradi.
Ma`ruzadan so’ng sud majlisida ishtirok etuvchi shaxslar va vakillarning bayonotlari eshitiladi. Ular kassatsion shikoyatda yoki protestda ko’rsatilmagan dalillarni va qo’shimcha materiallarni ham keltirishga haqlidirlar. Ularga ish bayonotlari aytishga, vajlarni keltirishga to’la imkoniyat berilishi lozim.
Dastavval kassatsion shikoyat bergan shaxs va uning vakili agar ish protest bo’yicha ko’rilayotgan bo’lsa-prokuror, hal qiluv qarori ustidan har ikki tomon qilgan bo’lsa-sudga murojaat etgan manfaatdor shaxs so’zga chiqadi.
FPKning 5 va 48-moddalari tartibda ishda ishtirok etayotgan shaxslar agar ular hal qiluv qarorlari ustidan shikoyat bermagan bo’lsalar, kassatsion instantsiya sudida taraflar va uchinchi shaxslardan so’ng so’zga chiqaradilar.
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar bayonot berganlaridan so’ng prokuror hal qiluv, qarori naqadar qonuniy, asosli va adolatli ekanligi to’g’risida o’z xulosasini beradi. Uning bu xulosasi yozma shaklda bo’lishi shart emas. Ishda ishtirok etuvchi shaxslarning bayonotlarini etishgandan so’ng kassatsion instantsiya sudi ajrim chiqarish uchun maslaxatxonaga kiradi. Kassatsiya sudining ajrimi ish ko’rilgandan so’ng darhol FPKning 203, 205-moddalarida ko’rsatilgan tartibda chiqariladi va eshittiriladi.
Ikkinchi instantsiya sudi ishni kassatsion tartibda ko’rish vaqtida ishga oid va taraflar hamda ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslar tomonidan qo’shimcha ravishda keltirilgan materiallar bo’yicha birinchi instantsiya sudining hal qiluv qarorining shikoyat qilingan qismi ham, shikoyat qilinmagan qismi ham, shuningdek shikoyat bermagan shaxslarga nibatan qanchalik qonuniy va asosli ekanligini tekshiradi.
Sud kassatsion shikoyatdagi yoki protest dalillar bilan cheklanmasdan, ishni to’liq hajmda tekshirishda majbur (FPKning 332-moddasi).
Sud asoslantirilgan hal qiluv qaror chiqarishi uchun ko’riladigan ishni, to’la va har tomonlama tekshirishi lozim. Sudlarimiz deyarli barcha hollarda to’g’ri qarorlar chiqaradilar. Ammo ayrim hollarda ishdagi materiallar bilan yaxshi tanishmaslik, ularni chukur tekshirmaslik, qonunni tushunmaslik va to’g’ri tadbiq etmaslik tufayli va boshqa ba`zi sabablarga ko’ra asoslantirilmagan va qonunga xilof hal qiluv qarorining chiqarilishi hollari ham ro’y beradi. Sudning hal qiluv qarori asoslantirilmagan g’ayriqonuniy bo’lishligi fuqarolik ishini kassatsion tartibda ko’rish, tekshirish va bekor qilish uchun birinchi instantsiya sudigi yuborishga asos bo’ladi.
Sudning hal qiluv qarori asoslantirilmagan deganimizda ish uchun ahamiyatli holatlarning to’la aniqlanmaganligi va isbotlanmaganligini, sudning hal qiluv qarorida bayon qilingan xulosalarning ish holatlariga muvofiq kelmasligini tushunamiz.
Sud hal qiluv qarorining g’ayriqonuniyligi-uning qonunga, ya`ni ishning ko’rilishi va hal etilishida tadbiq etilishi lozim bo’lgan moddiy va protsessual huquqiy me`yorlariga muvofiq bo’lmasligidir. Moddiy huquq normalari yoki protsessual huquq normalarining buzilganligi yoki noto’g’ri tadbiq qilinganligi hal qiluv qarorini bekor qilish va ishni yangidan ko’rish uchun birinchi instantsiya sudiga yuborishga asos bo’ladi. FPKning 313-moddasida aytilishicha, agar sud tadbiq qilinishi lozim bo’lgan qonunni tadbiq qilinmagan bo’lsa, ikkinchi agar sud tadbiq qilinishi lozim bo’lmagan qonunni tadbiq qilgan bo’lsa va uchinchidan, agar sud qonunni noto’g’ri sharxlagan bo’lsa-huquq normalari buzilgan yoki noto’g’ri tadbiq qilingan bo’lib hisoblanadi.
Moddiy huquq normalarining buzilishi yoki noto’g’ri tadbiq etilishi-asossiz hal qiluv qarori chiqarilishi hollardagina, jumladan, sudning xulosalari ish holatlariga to’g’ri kelmaganidagina hal qiluv qarorini bekor qilish yoki o’zgartish uchun asos bo’ladi. Agar birinchi instantsiya sudi ish holatlarini to’la va to’g’ri aniqlagan bo’lsa-yu, ammo moddiy huquq normalari tadbiq etishda xatoga yo’l kuygan bo’lsa, bunday kamchilik ikkinchi instantsiya sudi tomonidan tuzatilishi mumkin (FPKning 316-moddasi).
Protsessual huquq normalarini buzish yoki noto’g’ri tadbiq qilish ishni noto’g’ri hal etishga sabab bo’lgan yoki sabab bo’lishi mumkin bo’lgan taqdirdagina hal qiluv qarorini bekor qilishga asos bo’la oladi. Ammo FPKning 314-moddasida ko’rsatilganidek, quyidagi hollarda: 1) ish sudning g’ayrikonuiy tarkibida ko’rilsa, 2) ish sud muhokamasida ishtirok etish huquqiga ega bo’lgan, ammo sud majlisining vaqti va joyi to’g’risidagi xabar berilmasdan, ishda ishtirok etuvchi shaxslarning birortasining yo’qligida ish ko’rilsa, 3) ish ko’rilayotganda til haqidagi qoidalar buzilsa, 4) sud ishda qatnashishga jalb qilinmagan shaxslarning huquq va burchlari haqidagi masalani hal qilgan bo’lsa, 5) hal qiluv qarori, ajrim, qaror chiqarishda sudlar maslaxatining sir saqlanishi haqidagi qoidalar buzilsa, 6) hal qiluv qarori, ajrim, qaror sudyalardan birortasi (sudya) tomonidan imzolangan yoki hal qiluv qarori ko’rsatilmagan sudyalar tomonidan imzolangan bo’lsa, 7) hal qiluv qarori, ajrim, qaror ishni ko’rgan sud tarkibiga kirmagan sudyalar tomonidan chiqarilgan bo’lsa, 8) ishda sud majlisi bayonnomasi bo’lmasa yoki u imzolanmagan bo’lsa, hal qiluv qarori, ajrim, qaror albatta bekor bo’ladi.
|