Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükə­sizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adma Akademiyasının Elmi Şurasının 29 aprel 2009-cu IL tarixli iclasının qərarı ilə - bet 30

|
Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adma Akademiyasının Elmi Şurasının 29 aprel 2009-cu IL tarixli iclasının qərarı ilə
|
bet | 30/57 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #117387 | Turi | Dərslik |
Bog'liq Vaqif qasimov informasiya t hl k sizliyinin saslar D rslik Az - məlumatların kriptoqrqfik şifrlənməsinin Amerika standartı - DES (Data Encryption Standard). 1978-ci ildə qəbul edilmişdir. Bu şifr aparat və proqram vasitələri şəklində effektiv reallaşdırıla bilər. Bu zaman saniyədə bir necə meqabayta qədər şifrləmə sürətini əldə etmək mümkündür.
məlumatların kriptoqrafik şifrlənməsinin yeni Amerika standartı - AES (Advanced Encryption Standard). 2000-ci ildə qəbul edilmiş və onun əsası kimi Rijn- deal alqoritmi seçilmişdir. Bu şifr aparat və proqram vasitələri şəklində effektiv reallaşdırıla bilər. Bu zaman saniyədə bir necə meqabayta qədər şifrləmə sürətini əldə etmək mümkündür.
RC6 alqoritmi. RSA Data Security, İnc. şirkəti tərəfindən AES standartı üçün alqoritm qismində təklif olunmuş və seçimlərdə ikinci turu keçmişdir.
TOCT 28147-89 Rusiya şifrləmə standartı. Rusiya Federasiyasmda informasiya emalı sistemlərində məlumatların şifrlənməsi üçün qəbul edilmiş vahid standartdır. O, bütün dövlət və hökumət orqanları, bank sistemləri və dövlətin informasiya təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üzrə fəaliyyətlə məşğul olan bütün təşkilatlar üçün məcburi, digər təşkilatlar və fərdi şəxslər üçün tövsiyəvi xarakter daşıyır. Aparat və proqram vasitələri şəklində reallaşdırılmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur, qorunan informasiyanın məxfilik dərəcəsinə məhdudiyyətlər qoymur və kriptoqrafik tələbləri ödəyir.
Sadə şifrləmə üsullarının nümunələri
Dolama-çubuq. Eramızdan əvvəl V-IV əsrlərdə Spartada və Yunanıstanda bizə məlum olan ilk kriptoloji qurğudan - verilmiş (məxfi) diametrli dolama-çubuqdan istifadə edirdilər. Şifrləmə üçün əvvəlcə uzun nazik papirus zolağım həmin çubuğun üzərinə ara qoymadan dolayır, soma şifrlənən mətni çubuq boyu papirusun üzərinə yazırdılar. Bundan soma çubuqdan açılan papirus üzərində şifrlənmiş yazı almır. Dolama-çubuq üsulu yerdəyişmə şifrləmə üsullarına aiddir.
Şifrin açarı: çubuğun diametri.
Məsələn, dolama-çubuq üzərinə dolanmış lentin 6 zolağında 6 sətirdə “DOLAMA-ÇUBUQ ÜSULUNDAN İS-TİFADƏ EDİRİK” mətnini aşağıdakı kimi yazmaq olar (şək.5.5).
Şək.5.5. Dolama-çubuğun təxmini görünüşü
Papirus zolağı açıldıqdan soma lentin üzərində “D-ÜDİDOÇSAFİLUUNARABLİDİMUUSƏKAQNTE.” şifrmətni almar.
Bmada lent üzərində kəsilməz yazı (arası kəsilən yazı çubuğun diametrinin tapılmasım, yəni şifrin açılmasını asanlaşdırır) almaq üçün yazı çubuğun bütün çevrəsi boyu lent üzərinə yazılmalıdır. Sətirlərin və sətirlərdə simvolların sayı elə seçilməlidir ki, yazı çubuğun çevrəsi boyu bərabər paylanmış olsun.
Tutaq ki, N hərfdən ibarət yazı çubuğun çevrəsi boyu K sətirdə yazılır. Onda hər sətirdə olan simvolların sayı A/=INT(V/Äə+1 olar. Əgər sonuncu sətirdə boş yerlər qalarsa, onda həmin yerlər ixtiyari hərflərlə doldurulur.
Qoşa disk. Eramızdan əvvəl IV əsrdə romalılar şifrləməni sadələşdirmək üçün eyni oxa malik iki diskdən istifadə edirdilər. Disklərin üzərinə əlifbanın hərflərini təsadüfi, lakin bir-birindən fərqli ardıcıllıqla yazırdılar. Mətni şifrləmək üçün onun hər bir hərfini bir diskin üzərində taparaq digər diskdə həmin hərfin qarşısında duran hərflə əvəz edirdilər. Göründüyü kimi, bu şifr əvəzetmə üsulları sinfinə aiddir.
Şifrin açarı: əvvəlcədən hazırlanmış disklər.
Bibliya kodu. Bəzi mütəxəssislərin fikirlərinə görə bibliyamn tərkibində açıq mətnin içərisində gizli məlumatlar verilmişdir. Gizli məlumatın ümumi mətnin tərkibində verilməsi üçün hərflərin yazıda ekvidistant ardıcıllığı prinsipindən istifadə olunmuşdur.
Ekvidistant ardıcıllıq dedikdə mətndə hər hansı hərfdən başlayaraq müəyyən addımlarla (məsələn, beş hərfdən bir) hərflər götürülməklə məlumatların yazılması başa düşülür. Məsələn, bu bəndin ilk üç sətrində “Bəzi” sözünün birinci hərfindən başlayaraq hər 13-cü hərfi (probellər və durğu işarələri nəzərə almmaqla) götürdükdə “Bilik milli...” məlumatı almar.
Şifrin açarı: gizli məlumatın başlanğıcının açıq mətndə mövqeyi və hərflərarası addım.
Polibiy kvadratı. Eramızdan əvvəl ikinci əsrdə yunan yazıçısı və tarixçisi Polibiy 5x5 ölçülü kvadrat şifrləmə cədvəli icad etmişdi. Bu cədvəl ixtiyari əlifba ilə (məsələn, yunan əlifbasının 24 hərfi və bir boş yer; iki “i” və “j” hərflərini bir xanada yazmaq şərti ilə latın əlifbasının 26 hərfi) doldurulur.
Mətnin şifrlənməsi üçün onun hər bir hərfi kvadrat cədvəldə tapılır və bu hərfin əvəzinə cədvəldə ondan aşağıdakı sətirdə eyni sütunda yerləşən hərf yazılır. Hərf sonuncu sətirdə yerləşərsə, onun əvəzinə həmin sütunda birinci sətirdə yerləşən hərf götürülür. Şifrləmə üsulu əvəzetmə sinfinə aiddir.
Şifrin açarı: kvadratın ölçüsü və əlifba.
Məsələn, latın əlifbası üçün
A
|
B
|
C
|
D
|
E
|
F
|
G
|
H
|
I,J
|
K
|
L
|
M
|
N
|
0
|
P
|
Q
|
R
|
S
|
T
|
U
|
V
|
W
|
X
|
Y
|
z
|
kvadratını götürsək, “KRİPTOQRAFİYA” sözünün şifr- kodu “PWOUTVWFODF” olar.
Nömrələnmiş kvadrat. Yunanlar və romalılar gizli əlaqə üçün əlifbanın hərfləri ilə ardıcıl doldurulmuş və nömrələnmiş Polibiy kvadratından istifadə edirdilər. Belə ki, əlifbanın hərfləri ilə doldurulmuş Polibiy kvadratının sətirləri və sütunları 1-dən 5-dək nömrələnir.
Mətnin şifrlənməsi üçün onun hərfləri kvadratda tapılır və hərfin əvəzinə onun yerləşdiyi sətrin və sütunun nömrələri cütü yazılır. Bu üsul əvəzetmə şifrləri sinfinə aiddir.
Şifrin açarı: sütunları və sətirləri nömrələnmiş kvadrat.
Məsələn, latın əlifbası üçün düzəldilmiş
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
1
|
A
|
B
|
C
|
D
|
E
|
2
|
F
|
G
|
H
|
I,J
|
K
|
3
|
L
|
M
|
N
|
O
|
P
|
4
|
Q
|
R
|
S
|
T
|
U
|
5
|
V
|
W
|
X
|
Y
|
z
|
kvadrata əsasən “KRİPTOQRAFİYA” sözünün şifrkodu “25 42 24 35 44 34 41 42 11 21 24 54 11” olar.
“Atbaş” şifrləməsi. Hələ qədim dövrlərdə yəhudilər dini mətnlərini sadə əvəzetmə yolu ilə şifrləyirdilər. Belə ki, əlifbanın birinci hərfinin əvəzinə sonuncu hərfini, ikinci hərfinin əvəzinə sonuncudan əvvəlki hərfi və s. yazırdılar. Belə şifri “atbaş” adlandırırdılar.
Əvəzetmə sinfinə aid edilən şifrin açarı: əlifba və onun hərfləri ardıcıllığı.
İeremiya peyğəmbər kitabında yazır: “... ÇAR CECCA- XA ONLARDAN SONRA İÇƏCƏK”. Lakin tarixdə belə çar və ya çarlıq ümumiyyətlə heç vaxt mövcud olmamış- du. Qeyd olunan əvəzetmə üsulu ilə şifrlənmiş “CEC- CAXA” kodunun açılması nəticəsində “VAVİLON” alın- mışdu.
Sezar şifri. Bizim eranın I əsrində Yuli Sezar senata göndərdiyi məktubları hərfləri əlifbada 3 mövqe sürüşdürmə yolu ilə şifrləyirdi. Belə ki, bu zaman mətnin hər bir hərfi əlifbada ondan sonra üçüncü mövqedə duran hərflə əvəz olunurdu. Əgər hərf əlifbanın sonunda yerləşirdisə və ondan sonra üç hərf yox idisə, onda dairəvi prinsiplə əlifbanın əvvəlinə keçir və sıranın növbəti hərfləri kimi oradakı hərflərdən istifadə olunurdu. Aydındır ki, şifr əvəzetmə üsullan sinfinə daxildir.
Şifrin açan: əlifba və sürüşmə.
Məsələn, latın əlifbası üçün Sezar “VENI VEDI VICI” (Gəldim, gördüm, qalib gəldim) ifadəsini əlifbada 3 hərf sağa sürüşdürməklə “YHQL YHGL YLFL” kimi şifrləmişdi.
Beləliklə, Sezann sadə əvəzetmə cədvəlini aşağıdakı kimi təsvir etmək olar:
İlkin mətnin hərfləri
|a|b|c|d|e|f|g|h|i| j|k|l|m|n|o|p|q|r|s|t|u|v|w|x|y|z|
|d|e|f|g|h| i | j |K|L|M|ısr|o|p|Q|R|s|T|u|v|w|x|Y|z|A|B|c| Şifrmətnin hərfləri
Eramızın I əsrində imperator Avqust şifrləmə üçün mətnin hərflərini əlifbada növbəti hərflə əvəz edirdi:
İlkin mətnin hərfləri
|a|b|c|d|e|f|g|h|i| j|k|lMn|o|p|q|r|s|t|u|v|w|x|y|z|
|b|c|d|e|f|g|h| i | j |k|l|m|m|c>|p|q|r|s|t|u|v|w[x;y|z|a|
Şifrmətnin hərfləri
Sütunların (sətirlərin) transpozisiyası. Məlumatın şifrlənməsi üçün hərflərinin yerdəyişməsi üçün sadə MxN ölçülü şifrləmə cədvəlindən istifadə edilir. Burada M - cədvəlin sətirlərinin sayı, N isə sütunlarının sayıdır. Şifrləmə üçün məlumat cədvəlin içərisinə sətirlərlə (və ya sütunlarla) yazılır və sütunlarla (və ya sətirlərlə) oxuyurlar. Beləliklə, ilkin məlumatın hərfləri yerlərini dəyişmiş olur.
Şifrləmənin açarı: cədvəlin ölçüsü.
Məsələn, “MƏLUMATIN SADƏ ŞİFRLƏNMƏSİ” cümləsini 4x6 ölçülü cədvəl vasitəsilə aşağıdakı kimi şifrləmək olar. Məlumat cədvələ sətirlərlə yazılır:
“MTƏƏƏIŞNLNİMUSFƏMARSADLİ” şifri almar.
Marşrut transpozısiyası. Bu üsul əvvəlki bənddə baxılan üsulun modifikasiyasıdır. Belə ki, məlumat cədvələ spiral üzrə yazılır və spiralm istiqamətindən asılı olaraq sətir və ya sütunlar üzrə oxunur.
Şifrin açarı: cədvəlin ölçüsü və spiralm istiqaməti.
“MFİŞƏRİƏLLSDUƏƏAMNMSATIN” şifri almar.
Açara görə sətirlərin (və ya sütunların) yerdəyişməsi. Şifrləmə üçün MxN ölçülü cədvəl və M və ya N simvollu açar söz tələb olunur. Belə ki, əvvəlcə məlumat cədvələ yazılır. Cədvəlin üstündən (və ya qarşısından) M (və ya N) hərfli açar söz yazılır. Açar sözün hərfləri əlifbada rast gəlinmə ardıcıllığına uyğun olaraq nömrələnir. Əgər açar sözdə hər hansı hərf birdən artıq sayda olarsa, onda onlar sözdə rast gəlinmə ardıcıllığına görə nömrələnir. Bundan soma açar sözün hərfləri onların nömrələrinə görə düzülür və uyğun sütunların (sətirlərin) yerləri də müvafiq qaydada dəyişdirilir. Bu zaman məlumat cədvələ sətirlər və ya sütunlar üzrə doldurula bilər.
Şifrləmənin açan: cədvəlin ölçüsü və açar söz.
Məsələn, 8-ci nümunədəki cədvəl və mətni, eləcə də “QARTAL” açar sözünü götürək. Qeyd olunmalıdır ki, açar sözlərin hərflərinin sayı (A=6) cədvəlin sütunlarının sayına bərabər olduğuna görə şifrləmə zamanı cədvəlin sütunlarının yerdəyişməsindən istifadə olunacaq.
Birinci addımda məlumat sütunlarla cədvələ doldurulur, açar söz cədvəlin yuxarısında yazılır və onun hərfləri nömrələnir:
Açar söz
|
Q
|
A
|
R
|
T
|
A
|
L
|
Hərflərin nömrəsi
|
3
|
1
|
5
|
6
|
2
|
4
|
Şifrlənən məlumat
|
M
|
M
|
N
|
Ə
|
R
|
M
|
Ə
|
A
|
S
|
ş
|
L
|
Ə
|
L
|
T
|
A
|
İ
|
Ə
|
S
|
U
|
I
|
D
|
F
|
M
|
i
|
İkinci addımda açar sözün hərflərinin nömrələrinə uyğun olaraq cədvəlin sütunlarının yerləri dəyişdirilir:
Açar söz
|
A
|
A
|
Q
|
L
|
R
|
T
|
Hərflərin nömrəsi
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
Şifrlənən məlumat
|
M
|
R
|
M
|
M
|
N
|
Ə
|
A
|
L
|
Ə
|
Ə
|
S
|
ş
|
T
|
Ə
|
L
|
S
|
A
|
İ
|
I
|
M
|
U
|
i
|
D
|
F
|
Üçüncü addımda dəyişdirilmiş cədvəldən sətirlər üzrə hərflər köçürülür və şifr mətn almır:
"MRMMNƏALƏƏSŞTƏLSAİIMUİDF”.
Eyni məlumatın şifrlənməsini sətirlərin yerdəyişməsinə görə də yerinə yetirmək olar. Tutaq ki, “ŞİFR” açar sözdür. Birinci addımda
Açar söz
|
Hərflərin nömrələri
|
Şifrlənən məlumat
|
Ş
|
4
|
M
|
Ə
|
L
|
U
|
M
|
A
|
i
|
2
|
T
|
I
|
N
|
s
|
A
|
D
|
F
|
1
|
Ə
|
ş
|
İ
|
F
|
R
|
L
|
R
|
3
|
Ə
|
N
|
M
|
Ə
|
S
|
İ
|
cədvəli tərtib olunur. İkinci addımda cədvəl
Açar söz
|
Hərflərin nömrələri
|
Şifrlənən məlumat
|
F
|
1
|
Ə
|
Ş
|
İ
|
F
|
R
|
L
|
İ
|
2
|
T
|
I
|
N
|
S
|
A
|
D
|
R
|
3
|
Ə
|
N
|
M
|
Ə
|
S
|
İ
|
ş
|
4
|
M
|
Ə
|
L
|
U
|
M
|
A
|
şəklini alır. Üçüncü adımda cədvəldən hərflər sütunlar üzrə oxunduqda aşağıdakı şifr almar:
“ƏTƏMŞINƏİNMLFSƏURASMLDİA”.
Sətir və sütunların ikiqat yerdəyişməsi. Burada məlumat cədvələ doldurulduqdan soma əvvəlki nümunədə göstərilən hər iki (sətrə və sütuna görə) yerdəyişmə ardıcıl
tətbiq olunur. Sətrə və sütuna görə yerdəyişmənin ardıcıllığının fərqi yoxdur.
Şifrləmənin açan: cədvəlin ölçüsü və iki ədəd açar söz.
Məsələn, əvvəlki nümunədəki məlumatı, açar sözləri götürək. Məlumatı sütunlar üzrə yazaraq həmin ölçüdə cədvələ aşağıdakı kimi tərtib edək:
|
Q
|
A
|
R
|
T
|
A
|
L
|
3
|
1
|
5
|
6
|
2
|
4
|
ş
|
4
|
M
|
M
|
N
|
Ə
|
R
|
M
|
i
|
2
|
Ə
|
A
|
S
|
Ş
|
L
|
Ə
|
F
|
1
|
L
|
T
|
A
|
İ
|
Ə
|
S
|
R
|
3
|
U
|
I
|
D
|
F
|
M
|
İ
|
Birinci mərhələdə birinci acar sözə görə sütunlann yerdəyişməsi apanlır:
|
A
|
A
|
Q
|
L
|
R
|
T
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
Ş
|
4
|
M
|
R
|
M
|
M
|
N
|
Ə
|
i
|
2
|
A
|
L
|
Ə
|
Ə
|
S
|
Ş
|
F
|
1
|
T
|
Ə
|
L
|
S
|
A
|
İ
|
R
|
3
|
I
|
M
|
U
|
İ
|
D
|
F
|
İkinci mərhələdə ikinci açar sözə görə sətirlərin yerdəyişməsi həyata keçirilir:
|
A
|
A
|
Q
|
L
|
R
|
T
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
F
|
1
|
T
|
Ə
|
L
|
S
|
A
|
İ
|
İ
|
2
|
A
|
L
|
Ə
|
Ə
|
S
|
ş
|
R
|
3
|
I
|
M
|
U
|
İ
|
D
|
F
|
Ş
|
4
|
M
|
R
|
M
|
M
|
N
|
Ə
|
Üçüncü mərhələdə cədvəldən hərflər sətirlər üzrə oxunur və aşağıdakı şifrmətn alınır:
“TƏLSAİALƏƏSŞIMUİDFMRMMNƏ”.
Sehrli kvadrat. Sehrli kvadrat dedikdə xanalarında 1-dən 9-a, 16-ya, 25-ə və s. qədər ədədlər yazılmış elə 3, 4, 5 və s. ölçülü kvadrat cədvəllər nəzərdə tutulur ki, həmin kvadratm sətir, sütun və diaqonalları üzrə xanalarda yazılmış ədədlərin cəmi bərabər olsun.
Məsələn, 5x5 ölçülü cədvəldə 1-dən 25-ə qədər olan ədədləri aşağıdakı kimi yazmaq olar:
11
|
24
|
7
|
20
|
3
|
4
|
12
|
25
|
8
|
16
|
17
|
5
|
13
|
21
|
9
|
10
|
18
|
1
|
14
|
22
|
23
|
6
|
19
|
2
|
15
|
Bu cədvəldə bütün sətirlər, sütunlar və diaqonallar üzrə ədədlərin cəmi 65-ə bərabərdir.
Şifrləmə üçün ilkin mətndə olan hərflər sıra nömrəsinə uyğun olaraq, kvadratdakı ədədlərin yanında yazılır, soma isə kvadratın sətirləri və ya sütunları üzrə oxunur.
Şifrləmə açarı: sehrli kvadratm ölçüsü və ədədlərin düzülüşü.
Məsələn, “ÜSUL SEHRLİ KVADRAT ŞİFRİDİR” mətninin sehrli kvadrat şifrinin köməyi ilə şifrlənməsinə baxaq. Əvvəlcə mətnin hərfləri nömrələnir:
Ü
|
S
|
U
|
L
|
S
|
E
|
H
|
R
|
L
|
İ
|
K
|
V
|
A
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
D
|
R
|
A
|
T
|
ş
|
İ
|
F
|
R
|
İ
|
D
|
İ
|
R
|
14
|
15
|
16
|
17
|
18
|
19
|
20
|
21
|
22
|
23
|
24
|
25
|
Mətnin hərfləri 5x5 ölçülü sehrli kvadrata yazılır:
11 K
|
24
İ
|
7
H
|
20 F
|
3
U
|
4 L
|
12
V
|
25
R
|
oo
|
16
A
|
17 T
|
5
S
|
13
A
|
21
R
|
9 L
|
10 İ
|
18 ş
|
1 Ü
|
14 D
|
22
İ
|
23
D
|
6
E
|
19 İ
|
2
S
|
15
R
|
Sonda sehrli kvadratın xanalarında olan hərflər sütunlar üzrə köçürülür və
“KLTİDİVSŞEHRAÜİFRRDSUALİR”
şifri alınır.
Kardanonun sehrli kvadratı. Kardano kvadratı - sətir və sütunlarının sayı cüt olan kvadrat cədvəldir. Onun xanalarının dörddəbiri (25%) elə şəkildə kəsilib çıxarılır ki, belə kvadratı dörd dəfə 90° fırlatmaqla ilkin kvadratm bütün xanalarım örtmək mümkün olsun. Xanaları kəsilmiş kvadrat trafaret və ya qəfəs adlamr. Şifrləmə üçün trafaret kvadratm üzərinə qoyulur və mətnin hərfləri sətirlər üzrə kəsik xanalara yazılır, soma trafaret 90° fırladılır və növbəti hərflər kəsik xanalara yazılır. Bu proses kvadratm bütün xanaları dolanadək davam etdirilir.
Şifrin açan: kvadratm ölçüsü və trafaret.
Tutaq ki, “KARDANO TRAFARET VASİTƏSİLƏ ŞİFRLƏYİRDİ” mətni verilmişdir. Aşağıdakı şəkildə trafaret götürək.
Kardano trafareti
Bu trafaretin kəsilmiş xanalarında sətirlər üzrə yazıb 90° fırlatmaqla dörd mərhələdə ilkin kvadrat doldurulur.
III mərhələ (180°) IV mərhələ (270°)
Nəticədə kvadrat aşağıdakı şəkildə doldurulmuş olur:
F
|
İ
|
A
|
K
|
R
|
A
|
T
|
R
|
L
|
Ə
|
F
|
Ə
|
Y
|
A
|
D
|
R
|
A
|
S
|
N
|
İ
|
İ
|
L
|
R
|
E
|
T
|
D
|
0
|
V
|
Ə
|
T
|
ş
|
A
|
İ
|
İ
|
R
|
S
|
və hərflər kvadratdan sətirlərlə oxunmaqla “FİAKRATRLƏFƏYADRASNİİLRETDOVƏTŞAİİRS” şifrmətni almar.
Bu üsulda 90° fırlatma əvəzinə üfüqi və şaquli oxlara görə 180° çevirmədən istifadə oluna bilər.
Bu üsulda, həmçinin, kvadrat əvəzinə düzbucaqlı cədvəldən istifadə etmək olar, lakin bu zaman yalnız 180° çevirmələr tətbiq edilə bilər. Məsələn, əvvəlcə şaquli oxa görə çevirmə, soma üfüqi oxa görə çevirmə, yenidən şaquli oxa görə çevirmə. Əyani nümayiş etdirmək üçün 2x4 ölçülü düzbucaqlı cədvəlin çevrilməsinə baxaq.
İlkin vəziyyət
Şaquli oxa görə 180°
Üfüqi oxa görə 180°
Şaquli oxa görə 180°
Pıgpen şifri. Bu şifrə əsasən ilkin məlumatın hərfləri simvollarla əvəz olunur. Belə ki, əlifbanın hərfləri əvvəlcədən xüsusi formalı cədvəllərin (şəbəkənin) xanalarına yazılır və onların tutduğu mövqeyə uyğun olaraq şəbəkənin hissəsi ilə işarə olunur.
Tutaq ki, əlifbanın (ingilis əlifbasının) hərfləri aşağıdakı şəkildə şəbəkələrə yerləşdirilmişdir.
Beləliklə, şifrin açan aşağıdakı kimi olar:
A
|
B
|
C
|
|
M
|
N
|
|
X
|
Y
|
Z
|
|
|
| |
|
|
|
|
0
|
O
|
|
|
|
|
Sadə əvəzetmə şifri. Orta əsrlərdə tacirlər tərəfindən gəlib çatma tarixini, vaxtım, malların qiymətini şifrləyərək ötürmək üçün istifadə olunurdu. Tacirlər açar sözü əvvəlcədən razılaşdıraraq, onun hərflərini sıra ilə rəqəmlərlə nömrələyirdilər. Burada açar sözün hərflərinin sayı rəqəmlərin sayma uyğun olmalıdır. Şifrləmə üçün məlumatda olan tarix, qiymət və s. rəqəmlər açar sözün müvafiq hərfi ilə əvəz olunurdu.
Şifrin açan: açar söz.
Məsələn, aşağıdakı açar söz verilmişdir:
Açar söz-AZƏRBAYCAN
İlkin mətnin rəqəmləri -0123456789
Onda “QİYMƏT 148650 MANATDIR” mətni “QİYMƏT ZBAYAA MANATDIR” şifrmətni şəklinə çevrilmiş olar.
Qronefeld şifri. Mürəkkəb çoxəlifbalı şifr olan bu üsul Sezar şifrinin modifikasiyasıdır və şifrləmə üçün ədədi açardan istifadə edir. Belə ki, açarın rəqəmləri şifrləmə zamanı ilkin mətnin hərflərinin əlifbada sürüşməsini müəyyən edir.
Şifrin açarı: ədədi açar.
Tutaq ki, “MÜRƏKKƏB ÇOXƏLİFBALI ŞİFR” mətni və “71935” açan verilmişdir. Açann rəqəmləri ardıcıl olaraq ilkin mətnin hərflərinin altına yazılır:
MÜRƏKKƏB ÇOXƏLİFBALI ŞİFR
71935719 35719357193 5719
Şifrləmə zamanı “M” hərfi əlifbada ondan 7 mövqe, “Ü” hərfi - 1 mövqe, “R” hərfi - 9 mövqe sonrakı hərflə və s. əvəz olunur. Beləliklə, qeyd olunan mətnin şifri aşağıdakı kimi olar:
“ŞVAĞOPFH ƏŞMFTQIGBTK YOGA”.
Vijiner cədvəli. XVI əsrdə yaşamış kriptoqra- fik sistemlərin təkmilləşdirilməsi ilə məşğul olan diplomat Vijinerin adı ilə bağlıdır. O, şifrləmə üçün açar sözdən və əlifbanın hərflərinin sayma (N) bərbər ölçüdə xüsusi şəkildə yaradılmış kvadrat cədvəldən istifadə olunur. Cədvəlin sətir və sütunları əlifbanın hərfləri ilə nömrələnir və aşağıdakı kimi doldurulur:
- I sətir: əlifbanın N hərfi əvvəldən axıradək xanalara yazılır;
II sətir: ilk AM xanaya əlifbanın ikinci hərfdən başlayaraq sonadək bütün hərfləri, Y-ci xanaya isə əlifbanın birinci hərfi yazılır;
Y-ci sətir: birinci xanaya əlifbanın N-ci hərfi və ikinci xanadan başlayaraq əlifbanın ilk N-l hərfi yazılır.
Şifrləmə zamanı ilkin mətn bir sətirdə, onun hərflərinin altından isə açar sözün hərfləri yazılır. Əgər açar sözün uzunluğu ilkin mətnin uzunluğundan qısa olarsa, onda açar söz təkrarlanır. İlkin mətnin hərfi ona uyğun sütunla açar sözün onun altmda olan hərfinə uyğun sətrin kəsişməsində duran hərflə əvəz olunur.
Şifrin açarı: əlifba və açar söz.
Azərbaycan əlifbası üçün Vijiner cədvəli aşağıdakı şəkildə olar:
Məsələn, “ƏLİFBA” açar sözünə görə “KRİPTOQRA- FİK ŞİFRLƏMƏ” mətnini aşağıdakı kimi şifrləmək olar:
KR İ PTOQRAF İ KŞ İ FRLƏMƏ -İlkinmətn ƏL İ FBAƏL İ FBAƏL İ FBAƏL - Açar söz ÖGTVUOPG İ J JKZYOYMƏSR - Şifrmətn
Şifrin açarı: açar söz və əlifba.
Trisemus cədvəli. Almaniyalı abbat Trisemus 1508-ci ildə gizli yazı haqqında ilk kitabı (“Poliqrafiya) çap etdirmiş və bu əsərində bir sıra şifrləmə üsulları barədə məlumat vermişdir. Trisemus öz əsərində şifrləmə üçün Polibiy üsulunun xüsusi şəkildə tərtib olunmuş cədvələ tətbiqini təklif etmişdir. Belə ki, cədvələ sətir üzrə əvvəlcə açar söz, soma isə əlifbanın açar sözündə olmayan hərfləri ardıcıl şəkildə yazılır. Burada nəzərə alınmalıdır ki, açar sözündə əlifbam eyni hərfi yalnız bir dəfə istifadə oluna bilər. Verilmiş ilkin mətn Polibiy üsulu vasitəsilə bu cədvəldən istifadə etməklə şifrlənir.
Məsələn, Azərbaycan əlifbası üçün “ABORİGEN” açar sözünə görə aşağıdakı cədvəli tərtib etmək olar:
A
|
B
|
0
|
R
|
C
|
Ç
|
D
|
Ə
|
I
|
J
|
K
|
Q
|
S
|
Ş
|
T
|
U
|
İ
|
G
|
E
|
N
|
F
|
Ğ
|
H
|
X
|
L
|
M
|
Ö
|
P
|
Ü
|
V
|
Y
|
z
|
Onda “SABAH GƏLİRƏM” mətni bu cədvələ əsasən Polibiy üsulu vasitəsilə aşağıdakı kimi şifrlənər:
“ACÇCÖ GQÜFƏQV”.
Trisemus şifri. Sezar şifrinin təkmilləşdirilmiş variantı olub çoxəlifbalı açarlı şifrdir. Əlifbanın bütün hərfləri O-dan /V-l-dək nömrələnir. Burada N - əlifbanın hərflərinin sayıdır. İlkin mətn bir sətirdə, açar sözün hərfləri mətnin hərfləri altında yazılır. Əgər açar sözün uzunluğu mətnin uzunluğundan kiçik olarsa, onda açar söz təkrarlanır. Şifrləmə üçün ilkin mətnin və açar sözün uyğun hərflərinin nömrələri toplanır. Alman ədədlər
şifrmətnin hərflərinin nömrəsi kimi qəbul edilir və əlifbadan müvafiq hərf götürülür. Əgər toplama nəticəsində alman ədəd 7V-dən böyük və ya bərabər olarsa, onda həmin ədəddən N çıxılır və alman nəticə müvafiq hərfin nömrəsi kimi qəbul edilir.
Şifrin açarı: açar söz və əlifba.
Azərbaycan əlifbasının hərfləri və onların nömrələri cədvəldə göstərilmişdir:
A
|
B
|
C
|
ç
|
D
|
E
|
Ə
|
F
|
G
|
Ğ
|
H
|
X
|
I
|
İ
|
J
|
K
|
0
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
Q
|
L
|
M
|
N
|
0
|
Ö
|
P
|
R
|
S
|
ş
|
T
|
U
|
Ü
|
V
|
Y
|
Z
|
16
|
17
|
18
|
19
|
20
|
21
|
22
|
23
|
24
|
25
|
26
|
27
|
28
|
29
|
30
|
31
|
Bu üsulun köməyi ilə “HAKER” açar sözünü istifadə etməklə “OBYEKT YERİNDƏDİR” mətni aşağıdakı kimi şifrlənər:
Beləliklə, “YBİHƏD YOÜDVDÖĞDB” şifrmətni alı
nar.
Kitab üzrə şifrləmə. Burada şirləmə üçün əvvəlki bənddə göstərilən şifrləmə sistemindən istifadə olunur. Lakin bu zaman açar qismində tərəflərin (göndərən və alan) hər ikisində olan hər hansı kitabın mətnindən fraqment istifadə olunur. Bu fraqmentin uzunluğu şifrlənən məlumatın uzunluğuna bərabər götürülür.
Qeyd olunmalıdır ki, göndərilən şifrlənmiş məlumatın əvvəlinə şifrləmə açarının kitabın hansı hissəsindən götürüldüyünü göstərən bir cüt ədəd əlavə edilir. Birinci ədəd kitabın səhifəsinin, ikinci ədəd isə həmin səhifədə sətrin nömrəsini göstərir.
Şifrin açan: kitab, onun səhifəsini və səhifədəki sətri göstərən iki ədəd.
Bu üsulun xüsusi halı kimi, “şeirə görə” şifrləmə üsulu mövcuddur. Şifrləməni həyata keçirmək məqsədilə əvvəlcədən əlifbanın bütün hərfləri rast gəlinən uzun şeir götürülür (əzbərləmir). Məlumatın şifrlənməsi zamanı onun hər bir hərfi iki ədədlə əvəz olunur. Bu ədədlərin birincisi həmin hərfin rast gəlindiyi sətri, ikincisi isə sətirdəki sırasım göstərir.
Playfair biqram şifri. İlkin məlumatın hərflərini iki-iki şifrləyən üsulları biqram şifrlər adlandırırlar. Playfair biqramı I Dünya müharibəsi zamanı Böyük Britaniyada istifadə olunmuşdur. Playfair əvvəlcə ilkin məlumatın hər birində iki hərf olmaqla bloklara (biqramlara) bölünməsini, soma isə aşağıdakı qaydada şifrlənməsini təklif edir. Bu zaman əvəzetmə üçün hər hansı cədvəldən (məsələn, Trisemus cədvəlindən) istifadə oluna bilər.
Bu məqsədlə tərəflər əvvəlcədən cədvəlin ölçüsü və açar sözü müəyyənləşdirirlər. Tutaq ki, 18 bənddə verilmiş Trisemus cədvəli istifadə olunur (cədvəlin ölçüsü - 4x8, açar söz isə “ABORİGEN”):
A
|
B
|
0
|
R
|
İ
|
G
|
E
|
N
|
C
|
Ç
|
D
|
Ə
|
F
|
Ğ
|
H
|
X
|
I
|
J
|
K
|
Q
|
L
|
M
|
Ö
|
P
|
s
|
Ş
|
T
|
U
|
Ü
|
V
|
Y
|
z
|
Playfair şifrləməsi özündə bir sıra əvəzetmə qaydalarım özündə ehtiva edir.
Əgər açıq mətnin biqramımn hərfləri cədvəldə eyni sütunda yerləşirlərsə, onda bu hərflər, uyğun olaraq, həmin sütunda onlardan aşağıdakı sətirdə yerləşən hərflə əvəz olunur. Əgər biqramm hərfi sonuncu sətirdə olarsa, onda onun əvəzinə həmin sütunda birinci sətirdə olan hərf götürülür. Məsələn, “RQ” biqramı “ƏU”,”BŞ” biqramı isə ”ÇB” kimi şifrlənmiş olar.
Əgər açıq mətnin biqramımn hərfləri cədvəlin eyni sətrində yerləşirlərsə, onda bu hərflər, uyğun olaraq, həmin sətirdə onlardan sağdakı sütunda yerləşən hərflə əvəz olunur. Burada da dairəvi prinsip tətbiq olunur. Belə ki, sonuncu sütunda yerləşən hərfin əvəzinə həmin sətirdə birinci sütunda yerləşən hərf götürülür. Məsələn, “ÇH” bi- qramı “DX”,”ON” biqramı isə ”RA” şəklində şifrlənər.
Əgər açıq mətnin biqramımn hərfləri cədvəlin müxtəlif sətir və sütunlarında yerləşirlərsə, onda şifrləmə aşağıdakı qaydada həyata keçirilir. Biqramm birinci hərfi onun yerləşdiyi sətirlə ikinci hərfinin yerləşdiyi sütunun kəsişməsində duran hərflə, biqramm ikinci hərfi isə onun yerləşdiyi sətirlə birinci hərfinin yerləşdiyi sütunun kəsişməsində duran hərflə əvəz olunur. Məsələn, “AQ” biqramı “RI” şifrini,”ET” biqramı isə ”OY” şifrini verir.
Qeyd etmək lazımdır ki, ilkin mətnin biqramlarmda hərflər müxtəlif olmalıdır. Əgər biqram iki eyni hərfdən ibarət olarsa, onda onların arasına, eləcə də sonuncu biqramda bir hərf qalarsa, onda onun sonuna bir hərf (məsələn, “x”) əlavə edilir.
Şifrin açarı: cədvəlin ölçüsü və açar söz.
19-cu bənddə baxılan “OBYEKT YERİNDƏDİR” məlumatım Playfair sistemi vasitəsilə aşağıdakı kimi şifrləmək olar:
OB
|
YE
|
KT
|
YE
|
Rİ
|
ND
|
ƏD
|
İR
|
EO
|
EH
|
TO
|
EH
|
İG
|
OX
|
FƏ
|
Gİ
|
Beləliklə, şifr “EOEHTOEHİGOXFƏGİ” olar.
İkiqat biqram cədvəli. 1854-cü ildə Ç.Uinston tərəfindən təklif olunmuşdur. Bu üsul əvvəlki bənddəki üsula oxşarlıq təşkil edir. Lakin burada bir cədvəl əvəzinə əlifbanın hərfləri ilə təsadüfi qaydada doldurulmuş iki cədvəldən istifadə olunur. Şifrləmə üçün ilkin biqramın hərflərinin biri birinci cədvəldən, digəri isə ikinci cədvəldən götürülür. Onların əsasmda da elə düzbucaqlı qurulur ki, biqramın hərfləri onun diaqonalboyu qarşılıqlı təpələrində yerləşmiş olsun. Bu düzbucaqlmın digər iki təpəsində yerləşən hərflər şifrlənmiş biqramı əmələ gətirir.
Əgər biqramın hər iki hərfi eyni sətirdə yerləşərsə, onda şifrmətnin biqramı aşağıdakı kimi tapılır. Şifrmətnin biqraımnm birinci hərfi ikinci cədvəlin həmin sətrindən götürülür. Sütun nömrəsi isə ilkin biqramın birinci hərfinin birinci cədvəldə yerləşdiyi sütunun nömrəsi qəbul edilir. Şifrmətnin biqraımnm ikinci hərfi isə birinci cədvəlin həmin sətrindən götürülür. Sütun nömrəsi ilkin
biqramın ikinci hərfinin ikinci cədvəldə yerləşdiyi sütunun nömrəsi ilə müəyyən edilir.
Şifrin açarı: əlifbanın hərfləri ilə təsadüfi qaydada doldurulmuş iki cədvəl.
Tutaq ki, 8x4 ölçüdə iki cədvəl verilmişdir və onlar Azərbaycan əlifbasının hərfləri ilə təsadüfi qaydada doldurulmuşdur.
Ğ
|
S
|
D
|
J
|
Q
|
A
|
P
|
G
|
I
|
T
|
0
|
C
|
Y
|
E
|
L
|
Ü
|
N
|
Z
|
B
|
R
|
ş
|
İ
|
V
|
X
|
Ç
|
u
|
K
|
Ə
|
F
|
ö
|
H
|
M
|
Ə
|
M
|
Ç
|
H
|
B
|
Ö
|
s
|
İ
|
K
|
X
|
u
|
N
|
R
|
J
|
Y
|
E
|
P
|
Ğ
|
F
|
Q
|
U
|
C
|
I
|
T
|
D
|
0
|
ş
|
G
|
L
|
Z
|
A
|
V
|
Nümunə qismində 19-cu bənddəki misala baxaq. “OBYEKT YERİNDƏDİR” məlumatının şifrlənməsi üçün onu biqramlara bölür və şifrləyirlər. Qeyd olunan qaydalara uyğun olaraq, “OB” biqramı “KP”, “YE” biqramı “RÜ” və s. şifrlənmiş biqrama çevrilir. Beləliklə verilmiş məlumat aşağıdakı kimi şifrlənmiş olar:
OB
|
YE
|
KT
|
YE
|
Rİ
|
ND
|
ƏD
|
İR
|
KP
|
RÜ
|
GV
|
RÜ
|
QG
|
PÇ
|
GÇ
|
UE
|
Nəticədə
“KPRÜGVRÜOGPÇGÇUE” şifrmətni almar.
ADFGVX şifri. Bu şifrdə həm əvəzetmə, həm də yerdəyişmədən istifadə olunur. Əvvəlcə 6x6 ölçülü (ingilis əlifbası üçün) kvadrat cədvəl götürülür. Cədvəlin sətir və sütunları A, D, F, G, V, X hərfləri ilə nömrələnir. Sonra əlifbanın hərfləri və rəqəmlər ixtiyari qaydada cədvələ doldurulur.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Vaqif qasimov informasiya təhlükəsizliyinin əsasları Dərslik Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Heydər Əliyev adma Akademiyasının Elmi Şurasının 29 aprel 2009-cu IL tarixli iclasının qərarı ilə
|