nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Gidrodinamik rejimlar - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 34/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanGidrodinamik rejimlar. Absorbsiya jarayonining samaradorligi gidrodinamik rejimlarga bog’liq. Bu rejimlar uzatilayotgan suyuqlik miqdori (namlash zichligi) va gaz oqimining tezligi bilan belgilanadi. Qurilmada ro’y beradigan rejimlar nasadka gidravlik qarshiligini gaz oqimining soxta tezligiga bog’liqlik funksiyasi sifatida tasvirlanadi (9.5-rasm).
1-rejim – yupqa qatlamli rejim – gaz oqimining tezligi kichik va uzatilayotgan suyuqlik miqdori kam bo’lganda ro’y beradi. Suyuqlik nasadka bo’ylab yupqa qatlam ko’rinishida oqib tushadi. Yupqa qatlamli rejim birinchi o’tish nuqtasi (A nuqta, 9.5-rasm) da tamom bo’ladi va u osilib turish nuqtasi deb nomlanadi. Bu rejimda fazalararo to’qnashish yuzasi kichik va jarayon samaradorligi kamroq bo’ladi.
2-rejim – osilib turish rejimi. Bunda fazalar qarama-qarshi yo’nalishli harakati tufayli gaz va suyuqlik orasidagi ishqalanish kuchlari ortadi. Bu hol suyuqlikni nasadkadan oqib tushish tezligini sekinlashtiradi, yupqa qatlam qalinligi va undagi suyuqlik miqdori ortadi. Shu bilan birga fazalar orasidagi to’qnashish yuzasi ko’payadi, jarayonning samaradorligi birmuncha kattaroq bo’ladi. Bu rejim ikkinchi o’tish nuqtasi (B) da tamom bo’ladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, osilib turish rejimida qatlamning sekin oqishi buziladi; uyurma va tomchilar hosil bo’ladi, ya’ni barbotaj holatiga o’tish sharoitlar tug’iladi.
3-rejim – emulgatsion rejim – nasadkaning bo’sh hajmida suyuqlik yig’ilishi natijasida paydo bo’ladi. Suyuqlik yig’ilishi ko’tarilayotgan gaz va oqib tushayotgan suyuqlik orasidagi ishqalanish kuchi teng bo’lgunga qadar davom etadi. Natijada “gaz – suyuqlik” dispers sistemasi va tashqi ko’rinishi bo’yicha barbotajli (ko’pikli) qatlam yoki gaz suyuqlikli emulsiya hosil bo’ladi.
Shuning uchun, yuqori bosimda ishlaydigan absorberlarda gidravlik qarshilikning ta’siri sust yoki bo’lmagani uchun absorbsiya jarayoni emulgatsion rejimda olib boriladi.
Emulgatsion rejim samarali rejim deb hisoblanadi. Bu rejimda fazalar to’qnashish yuzasi katta bo’lgani uchun jarayon juda intensive kechadi.
4-rejim – uchib chiqish rejimida suyuq faza kolonnadan gaz oqimi bilan tashqariga chiqa boshlaydi. Ushbu rejim sanoatda ishlatiladigan qurilmalarda qo’llanilmaydi.
|
| |
– rasm. Deflegmatsiyali oddiy haydash qurilmasi

|
– rasm. Deflegmatsiyali oddiy haydash qurilmasi
|
bet | 41/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman10. 5 – rasm. Deflegmatsiyali oddiy haydash qurilmasi.
1 – kub; 2 – deflegmator; 3 – kondensator; 4,5,6 – yig’gichlar.
Suv bug’i bilan haydash.
Eritmalar qaynash temperaturasini pasaytirish uchun jarayonni vakuum ostida tashkil etish usuli oldindan ma’lum edi. Lekin, eritmalarni suv bug’i bilan haydash usulida ham qaynash temperaturasini pasaytirish mumkin. Ayniqsa, bu usul qaynash temperaturasi 100°C dan ortiq bo’lgan va komponentlari suvda erimaydigan eritmalar uchun juda qo’l keladi. Shuning uchun, eritma komponentlari suvda erimasa, unda haydash kubiga qo’shimcha komponent sifatida suv bug’i yuboriladi.
10.6-rasmda suv bug’i bilan oddiy haydash davrida qaynash temperaturasini aniqlash diagrammasi keltirilgan. Bu diagrammada qaynash temperaturasiga suv bug’ining elastiklik egri chizig’i bilan turli suyuqliklar elastiklik egri chiziqlari kesishgan nuqtasi to’g’ri keladi. Grafikdan ko’rinib turibdiki, atmosfera bosimida benzolni suv bilan haydash paytida jarayon temperaturasi 69,5°C, bosim p = 0,0395 MPa da 46°C atrofida, bosim p = 0,1 MPa da toluol uchun esa - 85°C.
10.7-rasmda aralashmalarni suv bug’i bilan haydash qurilmasining sxemasi keltirilgan.
Boshlang’ich eritma kubga yuklanadi va uning g’ilofiga suv bug’i bilan yuboriladi. So’ng, kub ichidagi eritmaga barbotyor orqali kuchli suv bug’i haydalanadi. Eritmaning qaynash paytida hosil bo’lgan bug’lar kondensatorga uzatiladi va undan keyin separatorda kondensat ajratiladi. Separatordan suv chiqariladi. Suvda erimaydigan yengil uchuvchan komponent esa maxsus idishga yig’iladi. Odatda bu usul muvozanat bo’lmagan sharoitlarda amalga oshiriladi.
Molekulyar haydash. Bu usul yuqori temperaturada qaynaydigan va issiqlikka chidamsiz eritmalarni ajratish uchun qo’llaniladi.
Ushbu jarayon o’ta past vakuumda, ya’ni bosim 1,31…0,13 Pa bo’lgan oraliqda olib boriladi.
Molekulyar haydash eritmani tashqi yuzasidan bug’latish orqali amalga oshiriladi. Jarayon bir – biriga yaqin o’rnatilgan bug’latish va kondensatsiyalanish yuzalarida ro’y beradi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, ular orasidagi masofa odatda 20…30 mm, ya’ni molekulalarning erkin harakati uzunligidan kam bo’lishi kerak. Bunday holatda issiq yuzadan ko’tarilayotgan yengil uchuvchan komponent molekulalari sovuq yuzaga urulishi bilan kondensatsiyalanadi. Bug’lanish va kondensatsiyalanish yuzalari o’rtasidagi temperaturalar farqi 100°C atrofida.
|
| |
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

49
1-vazifa
. Mavsumda bir kunda teriladigan meva (t), terimchi- lar va yordamchilar miqdorini aniqlash:
a) yozgi navlar – 350 t (Samarqand to‟ng‟ichi, Toshkent borovin-kasi, Grafenshteynskoe krasnoe).
Yig‟ish muddati 5/V dan 10/VI gacha.
b) kuzgi navlar – 600 t (Zolotoe grayma, Parmen zimniy zolotoy, Djonatan). Yig‟ish muddati 10/VII
dan 20/VIII gacha.
v) qishki navlar – 1200 t. (Vaynsep, Renet Simirenko, Oq Rozmarin). Yig‟ish muddati 10/VIII dan
10/1X gacha. Bir ishchiga kundalik me‟yori 350 kg olma mevasi. Bir yordamchi ishchiga kundalik ish,
ya‟ni olmani to‟plash - 2,5 t.
Mevalarni joylash uchun zarur ishchilar sonini hisoblash

|
Mevalarni joylash uchun zarur ishchilar sonini hisoblashBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishMevalarni joylash uchun zarur ishchilar sonini hisoblash
Bajariladigan ishlar
Kundalik
ishlanadigan
mahsulot miqdori, s
Bir kunlik ishlab
chiqarish
miqdori, s
Zurur ishchilar miqdori
kundalik
odam
jami
ish
muddatiga odam
Tokchalarga terish
1000
20
50
50
Navlarga ajratish
1000
5
Yiriklikka ajratish
1000
7
Joylashtirish
1000
5
Yashiklarni yopish
1000
20
Taxlash
1000
30
Belgilash
1000
30
2. Birinchi ishlar bo‟yicha ishchilar aniqlangandan keyin, ular jamlanib umumiy ishchilar miqdori
aniqlanadi. Shularga yana qo‟shimcha joylashtirish bostirmasi mudiri, katta joylashtiruvchi, torozibon,
farrosh va qorovul ko‟shiladi.
4-vazifa
. 1000 tonna olmani joylashtirish uchun zarur miq-dordagi kuti va boshqa materiallarni
aniqlang. Buning uchun quyi-dagi 4-jadvalda bir yashik uchun sarflanadigan materiallar beril-gan bo‟lib,
talabalar 1000 t yoki o‟qituvchi ko‟rsatmasi bo‟yicha boshqa miqdordagi mevaga zarur materiallar va
yashiklar sonini hisoblab jadvalning keyingi ustunlarini to‟ldiradi:
Xo‟jaliklarda ishni rejaga binoan olib borishga asoslangan. Kerakli idish va materiallarni keltirish,
asbob-uskunalarni hisoblab qo‟yish, meva tashish uchun transport vositalarini belgilash, hosilni yig‟ib
olish va sotish uchun ishchi kuchi va mutaxassislarga bo‟lgan talabni aniqlash uchun etishtirilgan hosilni
oldindan chamalab chiqish ham taqozo etiladi.
17-jadval
Mevalarni joylashtirish uchun zarur qutilar miqdorini hisoblash
Yashik va materiallar
nomi
Bir
yashikka
sarflanadigan miqdor
Joylashtiriladigan
yashiklar miqdori, dona
Materiallarning
umumiy sarfi
Yashik hajmi 25 kg
-
Meva payraxasi, g
200
O‟rash qog‟ozi, g
300
Mix, g
100
Yorliq, dona
1
Meva va uzumlar tez buziladigan mahsulotlar bo‟lib, uzoq turib qolganda hosilning ta‟mi buziladi.
Mevalarning biologik xususiyat-lari ularni qisqa vaqt ichida yig‟ib olishni talab qiladi. Shuning uchun,
mevalarni yig‟ishdan oldin puxta tayyorgarlik ko‟rish zarur.
Qosil qo‟lda teriladi. Daraxtlarni silkitib, qoqib tushirish qat‟iy man etiladi. Bandi bilan birga teriladi.
Urug‟li mevalarni terishda mevaning pastki tomonidan ko‟rsatgich barmoq bilan meva bandining
shoxchasiga tutashgan joyini ushlab, so‟ngra ikkinchi qo‟l bilan shoxcha mahkam ushlanadi va bandini
barmoq bilan salgina bosib, hosil shoxchadan engil ajraladi.
Danaklilarni terishda bir qo‟l bilan meva uziladi. Qosilni avval erga to‟kilganlari, so‟ngra pastki
shoxdagilar teriladi. Terish asta-sekin daraxtning yuqori shoxlariga qarab ko‟chadi.
Hosilni joylash. Mevalar o‟z idishiga to‟g‟ri qatorlab, to‟rt-burchak usulida, diagonal shaklida va
to‟kma holda joylanadi.
Saralash va joylash. Bu ishlar mevalarni tovar holatga keltirishdagi asosiy ishlar hisoblanadi. Ular
dalada – ochiq erda, bostirma ostida yoki omborxona hovlisi va maxsus ajratilgan xonalarda amalga
oshiriladi. Saralash va joylash mas‟uliyatli ishlardan biri bo‟lib, mevalarning uzoq va sifatli saqlanishi
bevosita mana shu tadbirga bog‟liqdir.
|
| |
= 
A(Z – B) (5.6) - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

65
m
- so’nishning chiziqli koeffisiyenti, ko’pchilik hollarda
m
-ning o’rniga
so’nishning massa koeffisiyenti
m
ishlatiladi.
M
(5.8)
Bunda
-
zichlik
Tibbiyotda rentgen nurlari asosan tashxis qo’yish maqsadlarida ishlatiladi.
Buning uchun energiya 60-120 KeV bo’lgan fotonlar to’plamidan foydalaniladi.
Bu holda
m
= K λ
3
Z
3
(5.9)
Rentgen nurlarining yutilishi modda atomining qaysi birikmada bo’lishiga
bog’liq emas. Shuning uchun so’nishning massa koeffisiyentini taqqoslash
mumkin. Masalan, suyak uchun Ca (PO
4
)
2
-
o
va
H
2
O
suv uchun
сув
va ular nisbati
68
0
сув
ga teng bo’ladi.
Demak, organizm turli qismlarida yutilishi turlicha bo’lgani uchun ichki
organlarning ham soyasini suratda ko’rishimiz mumkin. Bu rentgenotashxis bo’lib-
suratini olish mumkin yoki lyuminissent ekranda tasvirini ko’rish mumkin. Agarda
tekshiruvchi organ va atrofdagi to’qimalar bir xil yutish qobiliyatiga ega bo’lsa,
maxsus kontrast modda yutilib suratga olinadi. Flyurografiya ham rentgen nurlar
yordamida suratga olishdir. Davolash maqsadida rentgen nurlaridan o’simtalarni
kuydirishda ishlatiladi.
Rentgenli tomografiya va uning mashina varianti – kompyuterli tomografiya
metodlari rentgenografiyaning qiziqarli va istiqbolli variantlari hisoblanadi. Oddiy
rentgenogramma tananing katta qismini egallaydi va har xil organ va to’qimalar
bir-biriga soya tushiradi, tomografiyada esa qatlamma-qatlam rentgen tasvirini
olish mumkin. Mana shundan tomografiya nomi kelib chiqqan. Bundan foydalanib
hattoki miyaning kulrang va oq moddalarini farqlay olish, hamda kichik
o’simtalarni ko’rish mumkin.
Birinchi Nobel mukofoti 1901 yilda Rentgenga berilgan bo’lsa, kompyuterli
rentgen tomografiyasi ishlab chiqqanlari uchun 1979 yilda Xaunsfild va Mak
Kormak Nobel mukofotiga sazovor bo’ldilar.
ﻻ - nurlanish - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

72
T. Yadroning yarim yemirilish uchun ketgan vaqtga
yarim yemirilish davri
deyiladi.
va T orasidagi bog’lanishni topish uchun (12.8)da N=N
0
/2 t=T deb
olamiz. U holda N
0
/2=N
0
e
-
T
yoki 1/2=e
е
Aktivlik vaqtga qarab eksponensial qonun bo’yicha kamayib boradi.
Aktivlik birligi Bekkerl (Bk).
T. 1Bk deb, 1s.da 1ta yemirilish bo’ladigan manbaning aktivligidir.
Sistemadan tashqari va ko’p ishlatiladigan aktivlik birligi. 1Ku (kyuri) =
3,7*10
10
Bk=3,7*10
10
c
-1
.
Yana boshqa birlik
1Rf (rufford)=10
6
Bk. 1Rf=1/37000 Ku.
Radioaktiv manba birlik massasining aktivligini xarakterlash uchun -
solishtirma massa aktivligi kiritilgan (Bk/kg)
Atom yadrolarini va yadrodagi ichki jarayonlarni o’rganishda
juda ham kichik
zarrachalar (elektronlar, protonlar.
-zarrachalar va hokazolar) bilan ish ko’rishga
to’g’ri keladi. Bu mikrozarrachalarni kuzatish va qayd qilish uchun yadro
fizikasida asosan quyidagi asboblar va usullardan foydalanadi: ionizasion
schyotchik, ssintillyasiya schyotchigi,
Vilson kamerasi, pufakli kamera, qalin
qatlamli fotografiya emulsiyasi va boshqalar.
1.
0>
Xulosa - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi

60
Tola optikasida hozirgi vaqtda amalda kengm qo’llanilmoqda. Hayvonlar ichki
organlarini tekshirishda va jarrohlik ishlarida svetovodlardan foydalanilmoqda.
Fotometriya qonunlari esa kundalik hayot uchun ilmiy va amaliy ishlar uchun ham
muhimdir.
Yorug’likning yutilishi inson va barcha tirik mavjudod hayoti faoliyati uchun
zarur jarayondir. Undan ma’lum yo’nalishlarni ajratib olish va qutblangan
yorug’lik bilan turli tajribalar o’tkazish mumkin. Bundan esa amalda eritmalar
konsentrasiyasini aniqlashda foydalanish mumkin. Nurlar yordamida stirlizasiya
ham qilish keng qo’llanilmoqda.
Yorug’likning kvant tabiati ochilishi ko’plab
jarayonlarning mohiyatini ochishda muhim rol o’ynadi. Ayniqsa fotoeffekt
hodisasining ochilishi va amalda qo’llanilishi inson va hayvonlar hayotida katta
o’zgarishlarga sabab bo’ladi. Bu hodisaning kvant tabiatga ega ekanligi ko’plab
tasavvurlarni oydinlashtirdi. Fotoelementlar, fotoqarshiliklar,
fotokuchaytirgichlarsiz hozirgi hayotni tasavvur qilish qiyin
Sinov savollari:
1.
Yorug’lik tabiati haqida umumiy ma’lumotlar?
2.
Geometrik optika qonunlari?
3.
Yorug’likning to’la ichki qaytish hodisasi?
4.
To’la ichki qaytishdan medisina va veterenariyada qo’llanilishi?
5.
Refraktometrlar. Ulardan foydalanish?
6.
Endoskoplar va ulardan foydalanish?
7.
Yoritilganlik va uning o’lchov birligi?
8.
Yorug’lik kuchi va uning o’lchov birligi?
9. Ravshanlik va uning o’lchov birligi?
10. Yutilish nima. Buger, Buger – Lamberg – Beyer qonunlari?
12. Yutilishning qo’llanilishi va ahamiyati?
13. Quyosh nurining biologik ahamiyati nimadan iborat?
14. Qutblanish hodisasini tushuntiring?
15. Malyus, Bryuster qonunlarini tushuntiring?
16. Ikkilanib sinish hodisasini tushuntiring?
17. Keer effekti nima? Optik aktiv moddalar haqida tushuncha bering?
18. Fotobiologik jarayonlarni tushuntiring?
19. Ko’rinadigan, infroqizil va ultrabinafsha nurlardan diagnostika, profilaktika va
davolashda qo’llanilishini tushuntiring?
20. Stefon-Belsman va Vin qonunlari?
21. Plank gipotezasi nimadan iborat?
22. Fotoeffekt va uning qonunlari?
23. Fotoelementlar, fotoqarshiliklar va fotokuchaytirgichlar nima?
24. Ko’zning tuzilishi nimalardan iborat?
Fotoeffekt deb - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

59
sindirish ko’rsatkichi suvnikiday, to`r parda bir necha qatlamdan iborat bo’lib,
qatlamlarning qalinligi va yorug’likka sezgirligi turlicha. Unda yorug’likni
sezuvchi ho’jayralar mavjud. Ularning cho’zinchoq uchlariga tayoqchalar,
kolbasimon uchlariga kolbachalar deyiladi.
Ko’zning asosiy vazifasi ko’zga tushgan yorug’lik energiyasini (fotoreseptor
to’qimalar yordamida) elektr energiyasiga aylantirib ko’rish nervlari yordamida
markaziy miyaga yetkazishdir. Fotoreseptor to’qimalar sezgirligi juda kuchli.
Odam ko’zi albatta eng mukammal sistemadir. Hayvonlarda esa turlicha. Masalan,
chuvalchanglarda ko’rish faqat yorug’ va qorong’ulikni farqlashdan iborat bo’lib,
ularda fokuslovchi qism yo’q. Malyuskalarda chuqurcha mavjud bo’lib, u
yorug’likning tushish yo’nalishini aniqlay oladi. Chayonlarda esa endi ancha
rivojlangan bo’lib, fokuslovchi linzasi ham bor. Tayoqchalar hayvonlarda
turlichadir. Masalan, chumolida 100 ta bo’lsa, ninachida 28 mingta, lekin ularda
ajrata olish qobiliyati kichik. Sochish burchagi 1-8
o
atrofida. Tayoqchalar ko’zning
hamma sirtida bir tekisda joylashgan bo’lib, asosan oq-qora reseptor rolini
o`ynaydi. Kolbachalari esa markazda to’plangan bo’lib, asosan rang uchun
javobgardir. Tayoqchalar sezgirligi kolbachalarnikidan katta. Masalan, tayoqchalar
10
-6
lk. da ko’rish imkonini beradi. Kolbachalar esa 10
-2
lk. da rangni ajrata oladi.
Yorug’likni sezish ham Veber-Fexner qonuniga bo’ysunadi. Ko’zga kesimi 4 mm
2
bo’lgan ko’rish nervi keladi, u esa million nerv tolalariga bo’linadi. Odam ko’zida
10 ta qatlam bo’lib, fotoreseptor to’qima eng oxirgisi hisoblanadi. Fotoreseptor
yorug’lik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi va kuchaytirish
koeffisiyenti 10
5
– 10
6
ga teng. U hatto 3-4 foton tushsa ham ishlaydigan
qurilmadir. Kishi ko’zning tur qatlamida 130 million tayoqcha va 7 million
kolbachalar joylashgan. Yorug’likning asosiy sinishi miguz pardaning tashqi
chegarasida yuz beradi. Uning optik kuchi 40 dioptr, gavharniki 20 dp, butun
ko’zning optik kuchi 60 dp. Ko’z turli uzoqlikdagi jismlarni bir xil ravshanlikda
ko’rishi kerak. Buning uchun ko’z gavhari egriligi o’zgaradi. Bunga «keskinlikka
to’g’rilanish» - akkomodasiya deyiladi, jism cheksizda bo’lsa, uning optik kuchi
nolgacha kamayadi. Jism yaqinlashsa gavhar radiusi kattalashadi va 60 dp bo’ladi.
25 – sm zo’riqishsiz eng yaxshi ko’rish masofasi hisoblanadi.
B = L
= B/L
Bu ko’zning ajrata olish qobiliyati taxminan 1
11
ga teng. Bu esa eng yaxshi
ko’rish masofasi uchun ikki nuqta orasidagi masofa 70 mkm ga teng bo’lishini
ko’rsatadi.
Bu holda to’r pardada 5 mkm tasvir hosil bo’ladi. Yaqindan ko’rishda
akkomodasiya yo’g’oladi va tasvir orqa fokus parda olidida bo’ladi. Uzoqdan
ko’rishda esa fokus pardadan orqada bo’ladi. Yaqindan ko’ruvchi ko’zni tuzatish
uchun sochuvchi (manfiy), uzoqni kuruvchi ko’zni tuzatish uchun yig’uvchi
(musbat) linzalar ishlatiladi.
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

48
sm va balandligi 6-8 sm qilib yasaladigan chambaraklarga meva bandini pastga qaratib, tik holda terib
chiqiladi, chambaraklarni bir necha yil davomida ishlatish mumkin. Qovun ba‟zan chambaraklarga emas,
balki to‟kib qo‟yilgan don yoki qum ustiga tik qilib terilgan holda ham saqlanadi.
Qovunni uzoq muddat saqlashga oid horijiy tajribalardan Turkmanistonda qo‟llaniladigan usul
diqqatga sazovordir, bunda qovun qattiq tortilgan yirik ko‟zli to‟r stellajlarda qovg‟a chambaraklari ustiga
terib qo‟yib saqlanadi.
Tarvuz.
Tarvuz qobig‟ining qattiqligi uni mexanik shikastlanishdan saqlaydi va uzoq muddatga
saqlanishini ta‟minlaydi.
Saqlanadigan tarvuz pishish davrining boshlang‟ich qismida yig‟ishtirib olinadi. Bunda tarvuz
navga xos kattalikka va urug‟i navga xos rangga kirganda dumchasi bilan birga uziladi.
Tarvuzni yuklash oldidan vaqtincha 0,75 m balandlikkacha uyib saqlash mumkin. Ularni konteyner
yoki tagiga to‟shama va orasiga poxol solib ikki qator qilib terib avtomashinada tashiladi.
Tarvuzni pishmasdan yoki pishib o‟tib ketgan paytlarda uzib olish tavsiya qilinmaydi.
Uni chiptaga bog‟lab va to‟rlarga solib osib saqlanishi mumkin. Bunda o‟rtacha kattalikdagi
tarvuzlar tanlab olinadi. Tarvuz tara usulida tagiga to‟shama solingan katak yashiklarga bir qavat terib
ham saqlanadi. Tarvuzni uzoq muddat maxsus omborlarda saqlasa ham bo‟ladi.Tagiga poxol yoki
payraxa solingan stellajlardan ham foydalanish mumkin (2-rasm).
Tarvuzlarni saqlashda havo harorati 5-7°S va namligi 8,0-85% bo‟lishi tavsiya qilinadi. Bunday
muhitda tarvuzni uch oygacha va undan ko‟proq muddat saqlash mumkin. Omborlardagi tarvuzning
holati muntazam ravishda kuzatilib boriladi.
Poliz mahsulotlarini, xususan tarvuzni sabzavot va kartoshka bilan birga bir omborda saqlash
mumkin emas.
Qovoq
. Qovoqning saqlanadigan navlari juda qattiq bo‟lib, ular uncha katta bo‟lmay, og‟irroq
bo‟ladi. Saqlashning dastlabki davrida unda kraxmal moddasi ko‟p bo‟ladi, 2-3 oydan so‟ng kraxmal
eruvchan qand moddalariga aylanadi va natijada uning ta‟mi va oziqaviylik qimmati oshadi.
Pishgan qovoq qattiq bo‟lib, navga xos rangga kiradi va meva bandi qurib burishib qoladi.
Saqlashga
yaxshi
pishgan,
shikastlanmagan,
kasallik
hamda
zararkunandalar
bilan
zararlanmaganlari saralanadi. Qovoqni vaqtincha ayvonga tagiga somon yoki boshqa to‟shama to‟shab,
ikki-uch qavat qilib joylashtiriladi va ustiga somon, xas tashlab qo‟yiladi. Uzoq muddatga saqlanadigan
qovoq quyoshda 5-7 kun qoldiriladi.
Qovoq tarkibida suv miqdori ko‟p bo‟lganligi sababli, uni saqlashda suvning ko‟p yo‟qotilishi
sifatining pasayishiga olib keladi.
Qovoqni saqlashda har bir qator terilgandan so‟ng albatta somon yoki xas to‟shalishi uning
shikastlanishining oldini oladi. Qovoq stellajlarda saqlanadi, tagiga to‟shama solib yassi navlarining meva
bandi yuqoriga qaratib qo‟yiladi. Saqlash omborlarida havoning harorati 1-14°S va namligi 70% ga yaqin
bo‟lishi lozim. Qovoqni saqlash uchun sovuq va nam xonalardan foydalanish tavsiya qilinmaydi.
Solishtirma ionizasiya - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

74
to’qimaga, M: oshqozon va ichakning shilimshiq pardasiga, qon hosil qiluvchi
to’qimalarga, jinsiy hujayralarga nurlanish halokatli ta’sir qiladi.
Nurlanish ta’sirida o’simtalarni (tishlarni) davolash mumkin.
Radioaktiv izotoplar medesinada 2 maqsadda ishlatiladi: diagnostika va
davolashda. Diagnostika uchun nishonlangan atom usulida organizmning ma’lum
qismiga izotop kiritiladi va o’sha qismning aktivligi aniqlanadi. M: izotop
53
Ĵ
125
yoki
53
Ĵ
131
hisoblagich yodning to’planishiga qarab diagnostika qilish mumkin.
Xudi shunday izotopni o`simlik ildizlari yaqinidagi
tuproqqa suv yoki havoning
oqimiga tirik organizm to’qimalariga dvigatel moyiga kiritiladi. So’ngra
hisoblagich yordamida kiritilgan izotopning ko’chishi kuzatiladi. Bu kuzatishlar
natijalari analiz qilinib tekshirilgan sistemada o’tadigan jarayonlar to’g’risida
ma’lumotlar olinadi. (boshqa birorta usul bilan o’rganib bo’lmaydigan).
Nishonlangan atomlar qo’llanishi q/x ekinlarining fosforli oziqlanish jarayonini
qarash bilan tushuntirish mumkin. Tekshiriladigan
15
P
32
izotopi tuproqqa ildiz
osdiga ko’miladi. Shundan so’ng o’simlik davriy ravishda hisoblagich
tekshirilib
turiladi. Bunda o’simlikning turli qismlaridan chiqadigan nurlanishga qarab
fosforning taqsimlanishi haqida ma’lumot olish mumkin. M: fosforning qachon
ildiz sistemasiga kirishi, o’simlik ichkarisida qanday tezlik bilan ko`chishi,
o’simlikda taqsimlanishi, modda almashinuvida ishtiroki va hokazolar. Bu
tekshirishlar odatda radioavtograflash bilan to’ldiriladi. Ya’ni o’simlik
kesilib
quritiladi va fotografiya plastinkasiga joylashtirib surati olinadi. Fosfor bor joylar
qarayadi. Renozariyada esa Ĵ izotopi tirik organizmga ( odam yoki hayvon)
yuborilib kardigrammasi olinadi va buyrakning ish faoliyati o’rganiladi.
Nishonlangan atom usuli yordamida q/x ishlab chiqarishi uchun muhim bo’lgan
fotosintez, o’g’itlarni rasional ravishda qo’llash, o’simlaklarni turli elementlarni
o’zlashtirishi, q/h hayvonlarining ovqatlanishi, sut yog’ini va muskul oqsillarini
sintez qilish, suv va suv bug’ining tuproqdagi ko’chishi, hashoratlarning ko’chib
yurishi, insektisidlarning (hasharotni o’ldiradigan) ta’siri, avtotraktor detallarining
ishqalanadigan
qismlarining
yemirilishi
va
boshqalar
muvaffaqiyatli
o’rgatilmoqda.
Radioaktiv izotoplarning to’planishini
organizmda gamma - tipograf
(stinsigraf) ishlatiladi. Organizmdagi suyuqlik hajmini aniqlashda ham
foydalaniladi. M: Qonning qanchaligini aniqlash mumkin. Davolash maqsadida ﻻ –
nurlar qo’llaniladi. Manba sifatida CO
60
ishlatiladi.
T. Nurlangan moddaga berilgan energiyaning shu modda massasining
nisbatiga
Pomidor tuzlash - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishPomidor tuzlash
Sifatli mahsulot tuzlash uchun pomidor mevasini mayda va o‟rta katta-kichiklikdagi, shakli to‟g‟ri,
po‟sti qattiq, et qismi zich, kam xonali mevalar tavsiya etiladi. Ta‟mi bo‟yicha yaxshi bo‟lishi uchun
pomidor mevasini pushti rang yoki nimrang mevalar yaxshi deb hisoblanadi.
Yetilmagan yashil pomidor mevasini tuzlaganda ulardan dag‟al va ta‟mi shirin bo‟lmagan mahsulot
olinadi. Agar qizil pomidor mevasini tuzlansa, bunday mahsulot ezilib yorilib ketadi. Mahsulot va
ziravorlarni tuzlashga tayyorlash bodring singari bo‟ladi.
100 kg pomidor tuzlashga 1,5 kg yangi ukrop, 0,3-0,6 kg qarag‟at bargi estragon, xren, 100 g qizil
achchiq garmdori va 100 g kesilgan sarimsoq va xren ildizi kerak bo‟ladi (1-jadvalga qaralsin).
Idishga solingan pomidor mevalari va ziravorlar ustidan namakob quyiladi. Osh tuzi pushti rang
pomidor mevalariga 8 foiz, qizil ranglarga 9 foiz va xom va nimrang mevalar uchun 7 foiz solinadi.
Pomidor ham kamram va bodring singari bochkalar va shisha bonkalarga tuzlanadi (1-rasm).
Pomidor achishi va tuzlangan mahsulotni tayyor bo‟lishi
bodringlarga qaraganda taxminan ikki marotaba tezroq etiladi.
Shundan keyin bochkalar berkitilib 2-3 kundan keyin erto‟lalarga joylandi.
Shisha bonkalarga tuzlanganda, tayyor bo‟lgan mahsulot 7-10 kundan keyin
germetik berkitiladi va ular ham erto‟lalarda saqlanadi.
Tuzlangan pomidorlarni sifat ko‟rsatkichlari quyidagicha bo‟ladi: mevalari, bir xil o‟lchamda, butun
ezilmagan, namakobning ta‟mi mevalarga to‟liq o‟tgan, namakobning ranggi oqish, lekin ozgina
loyqalangan va pomidor mevasini hidi kelib turadi. Ta‟mi yoqimli, sho‟rroq va ziravorlarning ta‟mi kelib
turadi, biroq mog‟or hidi yoki ta‟mi bo‟lishi mumkin emas. Pomidor mevasida tuz miqdori 3-6 foiz va
kislota miqdori (sut kislotasi) 0,7-1,5 foiz bo‟lishi kerak.
Boshqa turdagi tuzlamalar
Umuman olganda deyarli barcha sabzavot turlaridan, hatto mevalardan (masalan olma, olxo‟ri,
tarvuz
va
hokazo)
ham xushta‟m tuzlamalar tayyorlash mumkin. Tayyorlash texnologiyasi
yuqoridagilardan deyarli farq qilmaydi. Ularning ayrimlarini tayyorlash reseptlari quyida keltirildi (6-
jadval).
6-jadval
|
| |
Haydash va rektifikatsiya jarayonining nazariy asoslari

|
Haydash va rektifikatsiya jarayonining nazariy asoslari
|
bet | 36/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanHaydash va rektifikatsiya jarayonining nazariy asoslari.
Eng oddiy aralashma 2 ta komponentdan tarkib topgan bo’ladi va u binary arlashma deb ataladi. Binar aralashmaning erkinlik daraja soni quyidagiga teng:
C = K + 2 – Ф = 2 + 2 – 2 =2
bu yerda K – komponentlar soni, Ф – fazalar soni.
Sistema holatini uchta bir-biriga bog’liq bo’lmagan parametr belgilaydi: bosim p, temperatura t va konsentratsiya x. Agar, istalgan ikkita parametr tanlansa, uchinchisini aniqlash qiyin emas. Demak, muvozanat chizig’ini istalgan ikkita o’zgaruvchi parametr orqali ifodalash mumkin, ya’ni p va x, t va x, p va t, x va y.
Ma’lumki, suyuqlik aralashmalari o’zlarining fizik-kimyoviy xarakteristikalari bo’yicha katta farq qiladi.
Komponentlarning o’zaro erishiga qarab, binary aralashmalarni 3 guruhga bo’lish mumkin:
– komponentlari cheksiz eruvchan aralashmalar;
– komponentlari o’zaro erimaydigan aralashmalar;
– komponentlari qisman eruvchan aralashmalar.
Komponentlari cheksiz eruvchan aralashmalar o’z navbatida ideal va haqiqiy eritmalarga bo’linadi.
Ideal aralashmalar deb, eritma tarkibidagi component olinishi natijasida issiqlik ajrab chiqmaydigan va hajmi o’zgarmaydigan aralashmalarga aytiladi.
Yengil uchuvchan A va qiyin uchuvchan B komponentli binar, suyuq aralashmani ko’rib chiqamiz. A va B toza komponentlar to’yingan bug’larining bosimini PA va PB deb belgilaymiz.
Ma’lumki, ideal aralashmalar Raul qonuniga bo’ysunadi. Ushbu qonunga binoan, suyuqlik ustidagi toza komponentning bug’ bosimi uning suyuqlikdagi mol ulushiga proporsionaldir:
; (10.1)
bu yerda , – A va B komponentlarning parsial bosimi; , – suyuq aralashmadagi A va B komponentlarning mol ulushlari.
Dalton qonuniga binoan, sistemadagi umumiy bosim, parsial bosimlar yig’indisiga teng:
(10.2)
bundan
(10.1) va (10.2) tenglamalardan ko’rinib turibdiki, bir xil o’zgarmas temperaturada suyuqlik aralashmasi ustidagi komponentlar parsial va bug’larning umumiy bosimi yengil uchuvchan komponentning mol ulushi x bilan to’g’ri chiziqli bog’liqlikda bo’ladi.
10.1a-rasmda komponentlar parsial bosimi va umumiy bosim izotermalari tasvirlangan.
|
| |
Rentgen nurlari - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

64
turlicha tezlikka ega bo`lgani uchun hosil bo`layotgan rentgen nurlarning to’lqin
uzunligi ham turlicha bo’ladi va u tutash spektorga egadir. Shu sababli ularga oq
rentgen nurlari deyiladi. Kuchlanish katta bo’lganda
esa xarakteristik rentgen
nurlari chiqa boshlaydi va u chiziqli spektorni beradi. Elektronlar anodda
tormozlanganda energiyaning faqat bir qismi rentgen nuri hosil qiladi.Qolgan
qismi esa anodni qizdirishga sarf bo’ladi. U
1
U
2
U
3
tutash spektor.
min – bu
elektron energiyasi foton energiyasiga teng bo’lganda hosil bo’ladi.
min
max
hc
h
eU
eU
hc
min
(5.4)
Qisqa to’lqin uzunlikka ega rentgent nurlari uzun to’lqin
uzunlikli rentgen
nurlariga qaraganda modda ichiga kuchli kirish xususiyatiga ega bo’lgani uchun
ularga qattiq rentgen nurlar, uzun to’lqin uzunlikli rentgen nurlarga esa
yumshoqrentgen deyiladi. Rentgen nurlar oqimi
Z
U
I
k
Ф
2
(5.5)
Xarakteristik rentgen nurlar spektori chiziqlidir. Katta tezlikka ega
elektronlar atomining ichki elektron qobiqlariga kiradi
va undan elektron urib
chiqaradi. Bo’sh o’rinlarga yuqori energetik holatlardan elektron o’tadi va rentgen
fotoni chiqadi.
Optik spektrlardan farqli holda rentgen spektrlari turli atomlarda o’xshash
bo’ladi. Buning sababi turli atomlarning ichki qatlamlari o’xshash bo’lib, faqat
energetik
jihatdan farq qiladi, ya’ni yadroning ta’siri tartib nomeri ortishi bilan
ortib boradi. Bu esa xarakteristik rentgen nurlar spektrining
yadro zaryadi ortishi
bilan katta chastota tomonga siljishiga olib keladi. Buni Mozli qonuni bilan
ifodalash mumkin.
Lentali quritgichlar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishLentali quritgichlar
.
Bunday quritgichlarda mahsulоt uzluksiz ravishda atmоsfera bоsimida
quritiladi. quritish kamerasi ichidagi ikkita baraban o‟rtasida uzluksiz lenta tоrtilgan. Barabanlarning
bittasi elektrоmоtоr yordamida harakatga keladi, ikkinchisi esa yordamchi bo‟ladi. quritiladigan mahsulоt
lentaning bir uchiga beriladi, quruq mahsulоt esa lentaning ikkinchi uchidan ajraladi. quritish jarayoni
issiq havо yoki tutunli gazlar yordamida оlib bоriladi.
Bu tipdagi quritgichlar bitta yoki ko‟p lentali bo‟ladi. Sanоatda ko‟p lentali quritgichlar keng
ishlatiladi. Ko‟p lentali quritish qurilmalarida qurituvchi agent quritiladigan mahsulоtga nisbatan
perpendikulyar yo‟nalgan bo‟ladi. Mahsulоt bir lentadan ikkinchisiga tushayotganda uning qurituvchi
agent bilan kоntakt yuzasi ko‟payadi. Bunday quritgichlarda quritish jarayonining turli variantlarini
tashkil qilish mumkin.
Sublimatsiyali quritgichlar
.
Mahsulоtlarni muzlagan hоlda yuqоri vakuum оstida suvsizlantirish
sublimatsiyali quritish deb ataladi. Bunday sharоitda mahsulоtdagi namlik muz hоlida bo‟lib, so‟ngra bu
muz suyuqlik hоliga o‟tmasdan to‟g‟ridan-to‟g‟ri bug‟ga aylanadi. Sublimatsiyali quritishdagi qоldiq
bоsim 1,0-0,1 mm simоb ustuniga (yoki 0,013-0,133 kPa) teng.
quritgich uchta element (quritish kamerasi, kоndensatоr-muzlatgich, vakuum nasоs) dan tashkil
tоpgan. Kоndensatni sоvitishga mo‟ljallangan sоvitish qurilmasi ham bоr. quritish kamerasi (yoki
sublimatоr) davriy ravishda ishlaydi. Sublimatоrning ichidagi etajerkalarga ichi bo‟sh tоkchalar
o‟rnatilgan. Tоkchalarning ichidan issiq suv nasоs yordamida tsirkulyatsiya qilinadi.
Tоkchalarning
ustiga
quritiladigan
mahsulоt
sоlingan
maxsus
idishlar
jоylashtiriladi.
Sublimatоrdan chiqqan suv bug‟i va havо aralashmasi kоndensatоrga o‟tadi. Kоndensatоr issiqlik
almashinish qurilmasidan ibоrat bo‟lib, uning trubalar jоylashgan to‟ri mahkamlanmagan. Bu
kоndensatоr trubalarining оralig‟idagi bo‟shliqqa sоvituvchi agent (masalan, ammiak) beriladi.
Kоndensatоrda suv bug‟lari kоndensatsiyaga uchrab muz hоsil qiladi, havо esa vakuum-nasоs yordamida
so‟rib оlinadi. Ishlash davоmida kоndensatоr trubalari muz bilan qоplanib qоladi, bu muzni eritish uchun
sоvituvchi agent o‟rniga issiq suv yubоriladi.
Mahsulоt tarkibidan namlikni chiqarib yubоrish uch bоsqichdan ibоrat: 1) quritish kamerasida bоsim
kamayishi bilan namlikning o‟z-o‟zidan muzlashi sоdir bo‟ladi va mahsulоtning o‟zidan chiqqan issiqlik
hisоbiga muzning bug‟ga aylanishi yuz beradi (bunda bоr namlikning 15 % i ajraladi). 2) namlik asоsiy
qismining sublimatsiya yo‟li bilan ajralishi, bu quritishning o‟zgarmas tezlik davriga to‟g‟ri keladi. 3)
qоlgan namlikni mahsulоtdan issiqlik ta`sirida ajratish. Sublimatsiyali quritish paytida namlikning
mahsulоt yuzasidan bug‟ hоlida tarqalishi effuziya (ya`ni bug‟ mоlekulalarining bir-biri bilan o‟zarо
to‟qnashmasdan erkin harakati) yo‟li bilan bоradi.
|
| |
Uzumni quritish usullari - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishUzumni quritish usullari
quritilgan uzum (mayiz) оrganizm tоmоnidan tez o‟zlashtiriladigan glyukоzaga juda bоy (65-
80%) bo‟lganligi sababli yuqоri kalоriyali bo‟lib hisоblanadi. Mayiz tarkibida 1,5-2% azоtli mоddalar,
1,5-2,5% kul bo‟lib, insоn оrganizmi uchun zarur bo‟lgan vitaminlarga bоydir. Bir kilоgramm mayiz
2400-3250 kalоriyali bo‟lib, ko‟pgina quritilgan mevalarga nisbatan ustun turadi. Mayizning, ayniqsa
kamqоnlik, qоn almashinish jarayonlarini yaxshilash hamda bоshqa bir qancha shifоbaxsh xususiyatlari
bоr. Mayiz asоsan O‟rta Оsiyo Respublikalarida tayyorlanib, shundan 80% dan ko‟prоg‟i
Respublikamizda yetishtiriladi.
Mayiz tayyorlash uchun yig‟ishtiriladigan uzum qanddоrligi kоnditsiya bo‟yicha kishmish navlari
uchun 23-25% dan, urug‟li uzum navlari uchun esa 22-23% dan kam bo‟lmasligi lоzim. Uzum
qanddоrligi kоnditsiyadan qanchalik kam bo‟lsa, faqatgina quruq mahsulоt (mayiz) miqdоrining
kamayishiga emas, balki uning sifat ko‟rsatkichlarining pasayishiga ham ta`sir etadi. Masalan, agar
uzumning qanddоrligi kоnditsiyada ko‟rsatilganidan 1% kam bo‟lsa, har gektar tоkzоrdan 1,5-2,0 tsentner
kam mayiz оlinar ekan.
quritiladigan uzumlar albatta tоza navli bo‟lishdan tashqari bir tekisda pishgan bo‟lishi zarur. Shu
bilan birga kasallangan, ezilgan uzum shingil va bоshlaridan hamda aralashmalardan tоzalanishi lоzim.
Uzumdan ikki xil quruq mahsulоt, ya`ni kishmish va mayiz оlinadi. Kishmish urug‟siz uzumdan,
mayiz urug‟li uzumdan tayyorlanadi. Urug‟siz uzum navlaridan asоsan quyidagilar quritishga tavsiya
etiladi: Оq kishmish, qоra kishmish, Lunda kishmish, Xishrоv, Kishmish; urug‟li navlardan -
Kattaqo‟rg‟оn, qоra janjal, Sultоni, qоra Kalbak, Rizamat, Shturangur, Aleksandr muskati va bоshqa
navlar.
Uzumning navi va quritish usuliga qarab quruq mahsulоtning quyidagi xillari ishlab chiqariladi.
O’rikni quritish
.
quritishdan оldin zararkunanda bilan zararlangan, ezilgan, xоm o‟riklar ajratilib, iflоslanganlari
tоzalanadi. O‟rik asоsan 3 usulda quritiladi: turshak (danagi bilan birga quritiladi); qaysa (danagi оlib
quriladigan); kuraga (ikkiga yorib quritiladi).
quritish uchun o‟riklar texnik pishish davrida yig‟ishtirib оlinib har qaysi nav o‟ziga xоs yumshоq
hоlda bo‟lishi talab etiladi. O‟rik qanddоrligi navlariga qarab 14-20%, kislоtaligi 0,3-1,1% bo‟lganda
quritish uchun terishga tavsiya etiladi. Yig‟ishtirganda faqatgina terib оlish lоzim. Ayrim hоllarda qоqib
оlish hоllari (ishni yengillatish uchun) ham uchraydi. qоqib оlib quritish qat`iy man etiladi, chunki
bunday o‟rikdan оlingan turshaklarning sifati past bo‟lib, standart talabi bo‟yicha sоtish imkоniyati
bo‟lmaydi. Terganda ham katta bo‟lmagan (10-12 kg) yashiklarga terilishi lоzim.
|
| |
Omborxonalarni - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishOmborxonalarni
shamollatib
turish
tizimi.
Texnologiya jihatidan qaraganda bu
mahsulot saqlash uchun zarur tartibni vujudga
keltiradigan
muhim
uskunalar
tizimidir.
Omborxonalarni
shamollatish
tizimini tabiiy
va
majburiy
ventilyasiyalarga
bo‟lish
mumkin.
Faol
ventilyasiyalash
uning
bir
turidir (2-rasm).
Tabiiy
shamollatishda issiqlik fizikasi
qonunlariga
binoan
yuqoriga
ko‟tarilib,
o‟rniga sovuqroq va og‟irroq havo pastda
to‟ladi.
2-rasm. Zamonaviy sabzavot va meva omborlarining faol
shamollatish tizimi
Natijada havoning tortilish kuchi vujudga keladi. Qavoning almashuvi nechog‟li zo‟raysa,
omborxona ichidagi va tashqarisidagi harorat tafovuti shu qadar oshadi. Bu tafovut kuzda uncha katta
bo‟lmaydi, shu sababli tabiiy shamollatib sovitish samaradorligi ham sezilarli emas. Kunning (tashqi
haroratga nisbatan) qulay paytlarida tuynuklar orqali omborxonani shamollatishga to‟g‟ri keladi. Qishda
esa, tashqaridagi harorat pasayib ketib, mahsulotni sovuq urmasligi uchun ventilyasiya quvurlarining
hamma to‟siqlari yopilib, havo almashuvi to‟xtatiladi.
Majburiy shamollatish.
Bu holda ventilyatorlar vositasida sovuq havo omborxonaga haydaladi.
Omborchi kiritilayotgan havoning miqdorini boshqarib turish imkoniga ega bo‟lib, mahsulot saqlash
tartibiga ma‟lum darajada ta‟sir ko‟rsatishi mumkin. O‟rta va katta xajmli omborxonalar odatda majburiy
shamollatish uchun uskunalar bilan jihozlanib quriladi, chunki katta hajmli omborxonalarni tabiiy
shamollatish bilangina mahsulot saqlash tartibini to‟g‟ri idora qilib bo‟lmaydi. Aksariyat xonaga havo
haydash va havo tortish quvurlari vositasida majburiy ventilyasiya amalga oshiriladi.
Omborxonalardagi havo butun pol bo‟yicha bab-baravar taqsimlangan yoriqchali erosti kanallari
orqali tarqaladi. Majburiy ventilyasiyasiga ega bo‟lgan omborxonalarda mahsulot idishlarga (qutilar,
konteynerlarga) solingan holda taxlanadi. Shu tariqa havo mahsulotni yalab o‟taveradi. Uncha katta
hajmda bo‟lmagan mahsulot taxlarining turli joylaridagi harorati, namligi havoning gaz tarkibida sezilarli
darajada tafovut ro‟y bermaydi. Bunday omborxonaning afzalligi idishlarda taxlab qo‟yilgan mahsulotni
samarali sovitish va yuklash, tushirish ishlarini mexanizasiyalash imkonini beradi. Ammo, katta hajmda
(g‟aram-g‟aram qilib) joylangan kartoshkaning qavatlari orasidan majburan havo o‟tkazilmas ekan,
yaxshi natija olib bo‟lmasligi isbotlangan.
|
| |
Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti

Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti
|
-BOB. NAZARIY ELEKTROTEXNIKA - Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir...

Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti
xrpt gumj5t3som9a5bi40zvkfpgku1m1vs83ckc855pjhnjbps5ogp1m77ypvbggtd0xnbti70sdm3f
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Vazirligi odilxo‘jayev А. E., Amirov S. F., Jumaboyev S. X., Badretdinov T. N. Temir yo‘llar elektr ta’minoti
|
Ishlash tartibi - 1-амалий машғулот

50
3-vazifa.
Agar joylashtirish bostirmasiga 12 kun davomida 1200 tonna olma keltirilgan, shu
mevalarni tartibga keltirish uchun ishchi kuchini aniqlang:
Jami ishchilar miqdori, ya‟ni 3-vazifa quyidagi tartibda bajariladi:
Bajariladigan asosiy ishlar bo‟yicha bir kunda keladigan mahsulot miqdori aniqlanadi:
1. 1200 t : 12 kunga q 100 t yoki 1000 sentnerni tashkil etadi.
Javob 3-jadvalning 2-katagiga yoziladi. So‟ngra jadvalning 3-ustunida berilgan ish me‟yori bo‟yicha
kundalik ishchi va jami ish muddatida ishlaydigan ishchilar soni har bir ish bo‟yicha aniqlab chiqiladi:
16-jadval
nur chiqarish qobiliyati - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti...

56
Quyosh nurlanishi maksimumi 470
nm
ga to’g’ri keladi, ammo yerda quyosh
nurini tanlab yutilishi, bu maksimumni 555
nm
ga siljitadi. Ko’z ham shu to’lqin
uzunlikni yaxshi sezadi.
Yer atmosferasi yuqori chegarasida quyosh nurlanishining intensivligi
2
4
10
4
,
8
м
Ж
ga yaqin, yer sirtiga 25 foizi yetib keladi.
Klassik elektrodinamika asosida olingan ifodalar nurlanishning tajriba
natijalari bilan to’la mos kelmasligi aniqlandi. 1900 yili nemis olimi Plank tajriba
natijalarini to’la tushuntiruvchi nazariyani yaratdi.
Plank gipotezasiga binoan atom
ossilyatorlari uzluksiz emas, balki porsiya-
kvant shaklida nur chiqaradi va yutadi ,uning energiyasi
E = h
34
10
625
,
6
h
J.s - Plank doimiysi. (4.22)
Demak, energiya diskret qiymatlarni qabul qiladi. E = nh
(n = 1,2, 3...)
1900 yil 14 dekabrda shu masala nemis fiziklar jamiyatida e’lon qilindi va bu
kun kvant mexanikasining tug’ilish kuni hisoblanadi. Katta to’lqin uzunliklar
uchun energiyaning uzuqligi sezilmaydi, kichik to’lqinlar
uchun yaxshi namoyon
bo’ladi. Plank nazariyasiga asoslangan holda 1905 yilda Eynshteyn yorug’likning
kvant nazariyasini, Bor esa 1913 yilda atom tuzilishining kvant nazariyasini ishlab
chiqdi.
Eynshteyn nazariyasiga binoan yorug’lik kvant shaklida chiqariladi va
yutiladi. Ularni fotonlar deb atadi. Uning energiyasi E = h
, massasi
2
c
h
m
(4.23)
impulsi
c
h
P
. Foton kvazizarracha tezligi
s
, uning tinchlikda massasi yo’q. Agar
foton impulsga ega bo’lsa, yorug’lik yuzaga bosim berishi kerak.
Bu bosim
)
1
(
N
c
h
P
(4.24)
ifoda orqali aniqlanishi kerak. bunda
– qaytarish koeffisiyenti.
N – 1 sekundda tushuvchi fotonlar soni.
Bu bosimni tajribada Lebedev aniqladi. 1899) oynachada bosim,
qoraytirilganga
qaraganda ikki marta katta bo’ladi.
Plank gipotezasi fotoeffekt hodisasini tushuntirishda ham o’rinli bo’ldi.
r a s m . T o s h k e n t s h a h r i n i n g i q l i m k o ^ r s a t k i c i i l a r i

I-Sana_________
II- Sinf-____________
26
Tekshirdim_________
III-Darsning mavzusi:
O'zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish.
Ta'limiy maqsad
- O'zbekistonning suv boyliklaridan foydalanish
haqida ilmiy tushunchalar berish.
Tarbiyaviy maqsad - O'quvchilarni o'z maqsadiga erishish ruhida tarbiyalash. Bir-
birlariga o'zaro hurmat, jamoa bo'lib ishlash, o'zaro yordam va berilgan vazifani
bajarishda mahsuliyat sezish ko'nikmalarini tarkib toptirish.
Rivojlantiruvchi maqsad - O'quvchilarni mustaqil ishlash, ijodiy izlanish, guruxlarda
ishlash orqali bilim olishga, xotirani mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq
ifodalashga o'rgatish, til madaniyatini o'stirish.
V-Dars turi:
Yangi tishuncha va qonunlarni o'rgatuvchi dars.
VI-Darsda foydalaniladigan metodlar: Hamkorlik texnologiyasi, "Aqliy hujum"
,
Trubali ekstraktor - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 48/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanTrubali ekstraktor (12.5-rasm) kеtma-kеt ulangan truba 1 lardan iborat bo`lib, ulardan qattiq, mayda zarrachali suyuqlik nasosi 2 yordamida haydaladi. Ma'lumki, tеmpеratura ortishi bilan jarayon tеzlashadi. Shuning uchun, trubalar bug` qobig`i 3 bilan o`ralgan. Nasos to`satdan to`xtab qolgan hollarda, truba ichidagi qattiq quyqalarni dеvorga o`tirib qolmasligi uchun yuvib yuboriladi. Buning uchun tеpada joylashgan idishdan trubalarga suv yuboriladi.
Ushbu qurilmalarda ekstraksiyalash jarayonining intеnsivligi, unda idеal siqib chiqarish rеjimiga yaqin sharoit yaratilishi bilan bog`liqdir. Qurilmada fazalar qаrama- qarshi harakat yo’nalishini qo`llab bo`lmasligiga sabab, qattiq jismning mayda zarrachalari suyuqlik bilan chiqib kеtishidir.
Mavhum qaynash qatlamli ekstraktorlar. (12.6-rasm)
Silindrsimon kolonna 1 ga pastki shtutsеr 2 orqali eritma uzluksiz ravishda uzatiladi. Shtutsеr 2 orqali kiritilgan eritma bеlgilangan tezlikda taqsimlovichi panjara 3 tеshiklaridan o`tadi va maydalangan qattiq matеrial qatlamini mavhum qaynash holatiga kеltiradi.
12.6-rasm. Mavhum qaynash qatlamli ekstraktor.
1-kalonna;
2-eritma kirish shtutsеri;
3-taqsimlovchi tеshikli panjara;
4-halqasimon tarnov;
5-konsеntrlangan eritma chiqadigan shtutsеr;
6-qattiq qoldiqni to`kish shtutsеri;
7-qattiq matеrialni yuklash trubasi.
Boshlang`ich matеrial qurilmaning yuklash trubasi 7 orqali mavhum qaynash qatlamiga uzatiladi. Odatda, mavhum qaynash qatlami bir nеcha mеtr bo`ladi. Qurilmadan chiqishda yuqori kontsеntratsiyali eritma olish mumkin. Konsеntrlangan eritma halqasimon tarnovga tushadi va shtutsеr 5 orqali tashqariga chiqariladi. Hosil bo`layotgan qattiq qoldiq taqsimlovchi panjara 3 dan ozgina yuqorida joylashgan shtutsеr 6 orqali uzluksiz ravishda chiqarib turiladi.
Bunday ekstraktorlar tuzilishi sodda va kam mеtall sarflanadi. Undan tashqari, jarayon intеnsivligi katta va qattiq jismdan kеrakli komponеntni ajratish darajasi yuqori.
|
| |
Bodring tuzlash - 1-амалий машғулот

26
Bodring tuzlash mavsumi sentyabr-oktyabr oyida bo‟lgan kunlarda havo harorati 20-25
0
dan
pasaymaydi. Shuning uchun 1-2 kundan keyin sho‟r suvda 0,3-0,4% sut kislotasi yig‟iladi. Shundan keyin
bu idishlarni mahsuloti bilan salqin joyga qo‟yish kerak.
Tuzlangan bodringni achish davrida uning og‟irligi 4-7%
ga kamayib ketadi, bu esa saqlanish
sharoiti, idishni katta kichikligi va bodringni naviga bog‟liq bo‟ladi. Tayyor bo‟lgan mahsulotning sifat
ko‟rsatkichlari quyidagicha bo‟ladi:
Sho‟r suvda tuz miqdori - 3,5%
Kislota miqdori - 0,6-1,4%
To‟g‟ri tuzlangan bodring albatta chaynalganda karsillashi kerak. Bodringni kamayishi va buzilishi
asosan sho‟r
suvni oqib ketishi, haroratning ko‟tarilishi va mog‟or paydo bo‟lishidan kelib chiqadi.
Bodring mevalarining qorayishi bochka taxtalarini, qorag‟at barglari, olcha, dub taxtasini temir bilan
reaksiyaga kirishi va ayrim mikrobiologik jarayonlar natijasida kelib chiqishi mumkin. Lekin eng ko‟p
holatda
asosan harorat ko‟tarilib sut kislotasini normadan ortiq paydo bo‟lishi natijasida buzilish kelib chiqadi.
Idishlarni tepa tomonidan sho‟r suvning qaymoq tutib, mog‟or paydo bo‟lishi, boshqa mikroblarni
ham rivojlanishiga olib keladi. Shuning uchun bu mog‟orni tezda olib tashlash kerak.
-rasm. Ikki kollonnali diffuzion qurilma

|
-rasm. Ikki kollonnali diffuzion qurilma
|
bet | 47/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman12.3-rasm. Ikki kollonnali diffuzion qurilma. 1,5-shtutsеrlar; 2-rotatsion uloqtirgich; 3-baraban; 4-qobiq; 5-zanjir; 6-romcha.
еkin, matеrialni uzatish uchun romcha yoki kovsh zanjirli moslamalarni qo`llash, qattiq jismlarning zichlanishiga sababchi bo`ladi Ma'lumki, zichlangan matеrialni ekstraksiyalash ancha qiyin.
Parrakli va kontrparrakli diffuzion qurilmalarda qirindi ancha maydalanadi, bu esa diffuzion sharbatning filtrlanihsini qiyinlashtiradi. Natijada, .ekstraktsiyalash jarayonining tеzligi ham kamayadi.
Lеntali ekstraktorlar ko`pincha tarkibida yog` bor matеriatlardan (pista, chigit va h...) yog`ni ekstraktsiyalash uchun qo`llaniladi (12.3-rasm).
boshlang’ich material
M
12.4-rasm. Lеntali ekstraktor.
1-qobiq; 2-soplolar; 3-yuklovchi shaxta;
4-uzatuvchi transport moslamasi; 5-nasoslar.
benzin
kunjara
aydalangan qattiq faza (pista) lеntada yupqa qatlam holida uzatilsa, ekstragеnt bеnzin yoki gеksan esa nasoslar yordamida lеntadagi xom- ashyoga purkaladi. Qattiq matеrial va ekstragеntlarning o`zaro harakati kombinatsiyalangan, murakkab bo`lib, ya'ni har bir bo`limda uzaro kеsishgan va ekstraktorning butun uzunligi bo`ylab qarama-qarshi yo’nalishda harakatlanadi. Ekstraktor konstruksiyasi qattiq material va ekstragentning o`zaro yaxshi to`qnashuvini ta`minlay olmaydi. Shuning uchun, ekstraksiyalash jarayoni juda kichik tеzlikda kеchadi. Dеmak, xom-ashyodan yog`ni to`la ajratib olish uchun ekstraksiya jarayoni bir nеcha pog`onali qurilmada olib borish kеrak.
bug’
12.5-rasm. Trubali ekstraktor.
1,5-shtutsеrlar;
2-rotatsion uloqtirgich;
3-baraban;
4-qobiq;
5-zanjir;
6-romcha.
Erituvchi
qattiq material
M
bug’
Erituvchi
qattiq material
kondensat
avhum qaynash qatlamli ekstraktorlar. Bu turdagi qurilmalarda qattiq material zarrachalar yuzasi butun jarayon mobaynida turbulent oqim bilan yuvilib turadi, ya’ni to’qnashuvda bo’ladi. Natijada, ektraksiyalash va eritish jarayonlari intensivlashadi.
|
| |