Nazoratni o‘ziga xos xususiyatlari

Nazoratni o‘ziga xos xususiyatlari. Payvand choklar asosan ikkala tomonidan, bir tomonidan (qalinligi 50 mm gacha bo‘lganda) yoki birikmaning ikkala yuzasidan nazorat qilinadi. Nazorat buyum tashqi tomonidan ko‘zdan kechirilib, bunda aniqlangan yo‘l qo‘yib bo‘lmaydigan yuza nuqsonlari bartaraf etilgandan keyin bajariladi. Nazoratdan oldin, chok yaqinidagi zonaning tayyorlab qo‘yilgan yuzasi latta bilan yaxshilab artiladi va kontakt moyi qatlami bilan qoplanadi. Bu maqsadda mineral moylar (avtollar, kompression moylar va boshqalar) dan foydalanish eng maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Chokdagi nuqsonlar bir muncha oshirilgan sezgirlikda, o‘zgartgichni nazorat qilinayotgan zona bo‘ylab avval bir tomondan, keyin esa ikkinchi tomondan bo‘ylama–ko‘ndalang siljitish yo‘li bilan izlanadi. O‘zgartgichni bo‘ylama siljitish qadami pezoelement diametrining yarmidan ortiq bo‘lmasligi kerak. Qiya o‘zgartkichni siljitish jarayonida turlicha joylashgan nuqsonlarni aniqlash uchun uni o‘z o‘qi atrofida +150 ga uzluksiz burib turish lozim. O‘zgartgich nazorat qilinayotgan buyum yuzasiga uni qo‘l bilan engilgina bosgan holda tekkizilmog‘i darkor.
5.8-rasm. Nuqsonlarni izlashda izlagichni chok yaqinidagi zonada siljitish.
Yoyilmaning ish qismida nuqsondan qaytarilgan aks-sado-signallar paydo bo‘lganda o‘zgartkichni siljitish zonasi qisqartiriladi va axborot tavsiflar: aks-sado-signal koordinatalari, amplitudasi, nuqsonlarning shartli balandligi, shartli uzunligi, shakl koeffienti Ksh hamda chokning standart qismidagi nuqsonlar soni o‘lchanadi.
Har qaysi payvand birikma turining sifatini baholash me’yorlari ultratovush bilan nazorat qilishda olinadigan axborotning o‘ziga xos tomonlarini inobatga olingan xolda, Davtexnazorat, SNvaQ me’yorlari va buyum sifatini belgilaydigan amaldagi boshqa me’yoriy hujjatlar asosida ishlab chiqiladi. YUpqaroq (15 mm gacha) uglerodli va kamlegirlangan po‘latlardan ishlangan buyumlardagi payvand choklarni ultratovush bilan nazorat qilishda prizmasining burchaklari katta (β = 53 – 560, ƒ = 5 MGs) bo‘lgan o‘zgartkichlardan foydalanish eng yuqori samara beradi. Masalan, RSMP turidagi BA o‘zgartgichning signal – halaqit nisbati yuqori bo‘lib, 0,7 mm va bundan katta o‘lchamli dumaloq nuqsonlarning ishonchli aniqlanishini ta’minlaydi.
Bir tomonlama payvandlab hosil qilingan 16 – 30 mm qalinlikdagi choklar bitta o‘zgartgich yordamida, to‘g‘ri va bir marta qaytarilgan nur bilan bir galda nazorat qilinadi. Standart o‘zgartgich (β = 50º, ƒ = 2,5 MGs) eng samaradordir. Agar solqilanish tufayli bunday choklarda sohta aks-sado-signallar yuzaga kelsa, u holda ishonchlilikni va halaqitga turg‘unlikni oshirish maqsadida nazorat chokining tagida va boshqa qismida alohida-alohida olib borilgani maqul. Bunda chokning yuqori qismi β = 40º bo‘lgan o‘zgartgich bilan nazorat qilinishi afzalroqdir.
Listdan yasalgan konstruksiyalarni tagini payvandlamasdan hosil qilingan bir tomonlama payvand choklari sifati juda qoniqarsiz bo‘ladi. Payvandlash paytida chok tagida anchagina katta (3 – 5 mm) solqiliklar va menisklar yuzaga keladi. Bunday choklarning tag zonasining undagi barcha notekisliklar jilvirlash mashinasi bilan yoqotilgandan keyingina nazorat qilish mumkin.
Tagini payvandlagan holda bir yoki ikki tomonlama payvandlab hosil qilingan 31 – 200 mm qalinlikdagi choklar β = 30º, 40º bo‘lgan qiya o‘zgartkichlar bilan 1,8 va 2,5 MGs chastotada nazorat qilinadi. Nazorat statistikasi ko‘rsatishicha, bunday choklarda nuqsonlar quyidagicha taqsimlanadi: 65 – 70% atrofidagi shlak qo‘shilmalari, 10% g‘ovaklar va 20 – 25% tekis nuqsonlar (bularning 5 – 7% darzlardir).
Eng hafli nuqsonlar – darzlar va payvandlanmay qolgan joylar asosan vertikal tekislikda joylashgan bo‘ladi. Chok kesimida joylashgan bunday choklar bir shchupli tovush yordamida nazorat qilish sxemasida yomon aniqlanadi. Darzlarni aniqlash uchun “tandem” sxemasidan foydalanish zarur.
200 mm dan qalin payvand choklar pasaytirilgan 1,0 – 1,25 MGs chastotada nazorat qilinmog‘i lozim. Qalin devorli choklarni nazorat qilishda, agar texnologiyada nazarda tutilgan bo‘lsa, termik ishlovdan keyin topshirish nazorati o‘tkazilishi juda muhim talab hisoblanadi. Termik ishlov donlarni maydalashtiradi va tuzilmani bir jinsliroq qiladi, bu esa chokda va chok yaqinidagi zonada ultratovushning so‘nishini kamaytiradi hamda nazoratning ishonchliligini oshiradi. Masalan, termik ishlovdan keyin choklar nazorat qilinganda aniqlangan nuqsonlar miqdori 20 – 25% ortadi. Termik ishlovdan oldin ham nazorat qilish mumkin, ammo shart emas.
Ultratovush bilan nazorat qilishning juda o‘ziga xos vazifasi payvand choklardagi ko‘ndalang darzlarni aniqlashdan iborat. Bunday darzlar payvandlash texnologiyasi qo‘pol ravishda buzilganda darz ketishiga moyil po‘latlarda paydo bo‘ladi. Ko‘ndalang darzlar erigan metallda va termik tasir zonasida vertikal tekislikda chokka ko‘ndalang yo‘nalishda joylashadi. Ko‘ndalang choklar ko‘pincha qizdirmasdan ikki tomonlama payvandlab hosil qilingan choklarning tag qismida paydo bo‘ladi. Ko‘ndalag choklar yuzasining g‘adir budurligi kichik bo‘lib, ulardan ultratovushning qaytarilishi odatda ko‘zgu xarakterida bo‘ladi, bu esa ularni aniqlashni qiyinlashtiradi.
5.9-rasm. Ko‘ndalang darzlarni quyidagi usullar bilan tovush yordamida
aniqlash sxemalari:
a – bitta izlagich bilan, b – ikkita izlagich bilan, v – chok kuchaytirgichini olib tashlagan holda bitta izlagich yoki ikkita izlagich bilan
Bitta o‘zgartkich bilan tovush yordamida nazorat qilish sxemasi eng sodda va ishonchliligi eng past bo‘lib , uncha qalin bo‘lmagan (20 mm gacha) choklarni nazorat qilish uchun qo‘llaniladi. Chokka burchak ostida joylashgan ikkita o‘zgartkichdan foydalanilganda sezgirlikning ancha yuqori darajasiga erishiladi. Ularning bunday joylashuvi amplitudasi eng katta ko‘zgu signallarini qayd qilishga yordam beradi. Bundan qalinroq choklarni nazorat qilishda o‘zgartkichlarni chok kuchaytirgichining ikkala tomonidan joylashtirgan holda aks-sado-ko‘zgu usulida tovush yordamida nazorat qilishdan (“tandem”) foydalanish mumkin.
Ushbu usullarning hammasi chok kuchaytirgichini olib tashlamasdan nazorat qilishga imkon beradi, bu esa ularning afzalligi hisoblanadi, ammo bunda o‘zgartgichlarni mahkamlab qo‘yish uchun maxsus moslamalardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Takidlash joyizki, bu usullarning qiyosiy samaradorligi hali aniqlanmagan. Shu sababli amaliyotda ko‘pincha choklar kuchaytirgichni olib tashangandan keyin bitta o‘zgartkich yoki bitta tekislikda joylashtirilgan ikkita o‘zgartkich bilan nazorat qilinadi.
Ultratovushdan turli konstruksiyalar, masalan, kema zanjirlari bo‘g‘inlarining, temir–beton konstruksiyalar va hokazolarning uchma uch choklarini nazorat qilish uchun foydalaniladi. Tovush yordamida nazorat qilish usuli konstruksiyaning shakli, joylashuviga qarab tanlanadi. Masalan, zanjir bo‘g‘inlarining choklari o‘zgartkichlarni chokning bir tomonidan bo‘g‘in o‘qiga simmetrik tarzda joylashtirgan holda “tandem” sxemasi bo‘yicha nazorat qilinadi. Armatura sterjenining profili davriy bo‘ladi. Bu hol ularning aks-sado-impuls usulida nazorat qilishni ancha qiyinlashtiradi, chunki bunda akustik kontakt keskin yomonlashadi va soxta signallar darajasi (miqdori) ortadi. Shu bois armatura choklari soya usulida nazorat qilinadi (5.10-rasm). Nuqsonning borligi va kattaligi haqida undan qaytarilgan aks-sado-signal amplitudasi A ning kamayishiga qarab fikr yuritiladi . Amplitudaning bo‘shashish qiymati A0 nuqsonning yuzi Sn ga mutanosibdir.
5.10-rasm. Armatura chokini nazorat qilish:
N – nurlagich QQ – qabul qilgich
Tavrsimon va burchakli birikmalarni nazorat qilishning asosiy sxemalari 5.11-rasm, a, b, v, g da tasvirlangan.
Soxta signallar ultratovush chok kuchaytirgichining dag‘al notekisliklaridan, burchak choklarida esa konstruksiya qismining burchagidan qaytarilganda paydo bo‘ladi. Soxta signallarni nuqson signallaridan ularni kelish vaqti bo‘yicha selektirlash orqali farqlash mumkin.
Burchakli va tavrsimon birikmalarning payvandlanmay qolgan joylarini aniqlash uchun, agar ularga vertikal list tomondan yaqinlashish oson bo‘lsa ko‘pincha to‘g‘ri yoki BA – o‘zgartkichardan foydalaniladi. Tavrsimon birikmalarni nazorat qilish uchun qiya qo‘sh o‘zgartkichlar ham ishlatiladi.
Sterjenni plastinaga uchma uch payvandlash tavrsimon birikmaning bir turidir. Bunday quyma detallar qurilish industriyasida keng qo‘llaniladi. Bauman nomidagi MVTUda ularni nazorat qilish uslubi ishlab chiqilib temir-beton konstruksiyalar zavodlarida joriy etilgan. Nazorat BA – o‘zgartkichlarni detalida qotirib qo‘yish uchun maxsus moslamadan foydalanishga asoslangan (5.11-rasmga qarang).
5.12-rasm. Tavrsimon va burchakli birikmalarni nazorat qilish sxemalari
1. Soxta aks-sado-signal 1a Soxta aks-sado-signallar
2. Payvandlanmay qolgan joydan kelayotgan aks-sado-signal
3. Darzdan kelayotgan aks-sado-signallar
4. G‘ovakdan kelayotgan aks-sado-signallar
Ustma ust birikmalar ko‘zgu–soya usulida, 5.14-rasmda tasvirlangan sxema bo‘yicha nazorat qilinadi. Nuqson bo‘lmasa, ultratovush nurlangichdan qabul qilgichga to‘siqsiz o‘tadi va ENT ekranida signal paydo bo‘ladi. Basharti birikmada nuqson bo‘lsa, u holda bu signal kichiklashadi yoki batamom yoqoladi. Bunday nazorat uchun maxsus moslamalar kerak bo‘ladi, ular yordamida o‘zgartkichlar biriktirilgan qismlarining qalinligiga qarab bir biridan muayyan oraliqda mahkamlab qo‘yiladi.
Ultratovush bilan nazorat qilish usuli tekkizib (kontakt) payvandlangan choklarni nazorat qilishda tobora keng qo‘llanilayotir. Bu choklarning oksid pardalari deb ataladigan asosiy nuqsonlari ultratovush yordamida yomon aniqlanadi. Ushbu nuqsonlar juda tor (0,5 – 3 mkm) va yuzasi silliq bo‘lgani tufayli ultratovush ulardan deyarli qaytarilmaydi. Ammo oksid pardalari bilan bir qatorda qo‘shilmalar va payvandlanmay qolgan joylar singari keng nuqsonlar bo‘lgan hollarda asosiy nuqsonlar aniqlanishi mumkin. Relslarning uchma uch birikmalarida bu nuqsonlar bitta o‘zgartkich vositasida aks-sado-impuls usulida ishonchli aniqlanadi. Issiqlik elektr stansiyalaridagi qozon agregatlari quvurlarining uchma uch birikmalari aks-sado-ko‘zgu usulida nazorat qilinsa yaxshi natijalarga erishiladi.
Ultratovushli usul payvand nuqtalarni nazorat qilishda kam qo‘llaniladi. Payvandlash tugallangandan so‘ng payvand nuqtalar ko‘zgu–soya usulida nazorat qilinadi (3.23-rasm). Listlar orasida payvandlanmay qolgan joylar borligini birinchi listdan qabul qiluvchi o‘zgartkichga tub signali kelishidan bilish mumkin. Payvand nuqta o‘lchamlarini list yuzasida o‘zgartkichning siljish chegaralari o‘rtasidagi oraliqni o‘lchash orqali aniqlash mumkin. Ultratovushni pastki listga deyarli to‘liq o‘tkazib yuboruvchi kam oksidlangan payvandlanmay qolgan joyni aniqlashning imkoni yo‘qligi ushbu usulning kamchiligi hisoblanadi.
5.15-rasm. Payvand nuqtani nazorat qilish
Bu nuqson bo‘lmasligi uchun nazorat bevosita payvandlash jarayonida qo‘shilgan sxema bo‘yicha aks-sado-impuls usulida olib borilmog‘i darkor. Suyuq va qattiq metallning akustik qarshiligi har xil bo‘lgani bois ultratovush listlar orasida erigan o‘zak hosil bo‘lgan paytda undan qaytariladi. O‘zak shakllana boshlaganini bildiruvchi aks-sado-signal paydo bo‘lgan paytdan to payvandlash toki uzib qo‘yilgan paytgacha o‘tgan vaqtga qarab o‘zakning o‘lchamlarini baholash mumkin. Amalga oshirish apparatlarining ancha murakkabligi va payvandlash elektrodi yaqinida akustik kontakt hosil qilish qiyinligi ushbu usulning kamchiliklaridir.
Shuning uchun soya usulida tovush yordamida nazorat qilishning kelajagi eng porloqdir. Bunda nurlanuvchi va qabul qiluvchi o‘zgartkichlar payvandlash mashinasining elektrodlari ichiga o‘rnatilgan bo‘ladi. Payvandlanadigan listlar elektrodlar bilan siqilganda uzluksiz ultratovush tebranishlari nurlanadi. Metall erigan paytda ultratovush unga kuchli yutiladi va o‘tgan signalning amplitudasi kamayadi. Metall sovib qotgandan keyin signal amplitudasi ortadi. Amplitudalarning o‘zgarishiga qarab listlarning birikish sifati haqida fikr yuritiladi. Bunday nazoratda ko‘ndalang to‘lqinlardan foydalanish eng samaralidir, chunki ular suyuq metallardan mutlaqo o‘tmaydi va shu bois amplitudalarning o‘zgarishi, binobarin, usulining aniqligi eng yuqori bo‘ladi.
Yuqorida uglerodli va kam legirlangan po‘latlardan tayyorlangan buyumlarning payvand choklarini nazorat qilish masalalari ko‘rib chiqilgan edi. Ammo ultratovush bilan nazorat qilinishi o‘ziga hos xususiyatlarga ega bo‘lgan alyuminiy qotishmalari, yuqori legirlangan po‘latlar, mis qotishmalari va boshqa konstruksion materiallardan foydalanish yildan yilga ortib bormoqda.
Alyuminiy qotishmalarida ultratovush kam so‘nadi. Bu esa ularni oddiy usullarda nazorat qilishga imkon beradi. YUqori legirlangan po‘latlar, mis qotishmalaridan qilingan birikmalarini nazorat qilish esa juda qiyin. Bunga ushbu materiallarning payvand choklari yirik donli qayishqoq – anizotrop tuzilmasi bilan tavsiflanishi sabab bo‘ladi. Bunday tuzilmada, birinchidan ultratovush kuchli so‘nadi, ikkinchidan esa donlar chegarasidan qaytarilishlar soxta bo‘ladi. Bunday choklarni nazorat qilish uchun ultratovush tebranishlari chastotasini 2 – 3 barobar kamaytirishga to‘g‘ri keladi, bu esa, tabiiyki, mayda nuqsonlar aniqlanishini yomonlashtiradi. Ammo ayrim hollarda bu chora ham ijobiy natijalar bermaydi va ultratovushli nazoratni oddiy defektoskop bilan amalga oshirish mumkin bo‘lmaydi. Hozir yirik donli materiallarni nazorat qilish uchun masus defektoskoplar yaratish yuzasidan ish olib borilmoqda. Bunday nazorat nuqsondagi kelayotgan foydali signallarni va tuzilmadagi kelayotgan soxta signallarni statistik tahlil qilishga asoslanadi.1
|