Joizlik, Joizlik maydoni

|
Joizlik, Joizlik maydoni
|
Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 7,95 Kb. | | #109802 |
Bog'liq Og’ishlar tushunchasi. Joizlik, Joizlik maydoni-hozir.org
Og’ishlar tushunchasi. Joizlik, Joizlik maydoni
6-MA’RUZA
Joizlik tushunchasi. Ulchamlar
REJA:
Og’ishlar tushunchasi.
Joizlik,
Joizlik maydoni.
Joizlik va joizliklarning yagona tizimi. Detallarni ishlatish talablariga javob beruvchi eng kam miqdordagi joizliklar sonini tahminlash maqsadida joizlik va joizliklar tizimi ishlab chiqilgan. Joizlik va joizliklarning yagona tizimi tarkibiga atama va tushunchalar, nominalg’ o’lchamlarning intervallari, joizlik va chetlanishlarning formula va son qiymatlari, joizlik maydoni va joizliklarni hosil qilish qoidalari va shartli belgilari kiradi. Joizlik va joizliklar yagona tizimi deb standartlar ko’rinishida rasmiylashtirilgan va mahlum qonuniyat asosida ishlab chiqilgan joizlik va joizliklar majmuiga aytiladi. Standart joizlik va joizliklardan foydalanish o’zaroalmashinishni tahminlab katta iqtisodiy samara olish imkonini beradi. Xozirgi kundagi standartlar xalqaro standartlashtirish komitasi ISO tavsiyasiga muvofiqlashtirilgan. Mashinasozlikda joizlik va joizliklarning standart tizimi 3150 mm o’lcham uchun ishlab chiqilgan. Ammo traktor va avtomobillarning asosiy birikuvchi detallarining o’lchamlari 500 mmdan ortmasligi sababli bu tizim 500 mm gacha va undan ortiq o’lchamlar uchun ikkiga bo’lib tayyorlangan. Joizlik va joizliklarning yagona tizimi quyidagi ko’rsatkichlar bilan ifodalanadi.
Joizlik va joizliklar yagona tizimining asosi- Teshik va val tizimlari. Stardartda ikkita teng huquqli joizlik tizimi belgilangan. Teshik va val tizimlari. Teshik tizimida teshik asosiy detal hisoblanib, turli xil birikmalar val o’lchamlarni o’zgartirish yo’li bilan olinadi. Teshik tizimida teshikning ‘astki chegaraviy chetlanishi nolga teng bo’ladi (EI=0). Val tizimida val asosiy detal xisoblanib, turli xil birikmalar teshik o’lchamlarini o’zgartirish yo’li bilan olinadi. Val tizimida valning yuqorigi chegaraviy chetlanishi nolga teng bo’ladi (es=0). Birikmalar ishiga joizlik va joizliklarni qaysi tizimda olinishi tahsir etmaydi. U yoki bu tizimni tanlash detallarni tayyorlash va ularni yig’ish jarayonining murakkabligi, hamda berilgan qismni tayyorlash tannarxi orqali aniqlanadi.
Joizlik birligi. Tajribalarning ko’rsatishi bo’yicha detalg’ diametrini ortishi bilan ishlov berish hatoligi ortib boradi (kontakt yuzasi katta bo’lganligi sababli diametri katta detallar uzoqroq ishlaydi). O’tkazilgan tajribalar asosida xatolikni diametrga bog’liqlik egri chizig’ining qonuniyati aniqlangan. bu yerda: x= 2,5…3,5 V=c x d s= 0,45 SHunga asosan joizlikning diametrga bog’liqlik qonuniyati aniqlangan: i = 0,45 3 ур d + 0,001∙ dур bu yerda: dур = max min d d i - joizlik birligi. Joizlik birligi detalg’ tayyorlash murakkabligini diametrga bog’liqligini ko’rsatib, uni joizlik masshtabi deyish mumkin.
Diametr intervallari. Joizlik miqdorini diametrga bog’liqlik qonuniyatidan diametr ortishi bilan kichik va katta diametrlarning bir xil intervaliga har xil joizliklar to’g’ri keladi va aksincha. Qonuniyatga asosan 1 dan 500 mm gacha bo’lgan diametr 13 ta intervalga bo’linib ularda joizlik miqdorining doimiyligi tahminlanadi. Intervallarni ortib borishi geometrik ‘rogressiya asosida bo’lib maxraji 1,5 ga teng. 1…3 , 3…6 , 6…10 , 10…18 , 18…30 , 30…50 , 50…80 , 80…120 , 120…180 , 180…250 , 250…315 , 315…400 , 400…500 . Nominalg’ o’lchamlarning asosiy intervallaridan tashqari oraliq intervallari ham mavjud. 500 mm gacha va undan ortiq nominalg’ o’lchamlar uchun asosiy va oraliq intervallar quyidagi jadvallarda keltirilgan. Asosiy intervallar nominalg’ o’lchamga bog’liq holda bir tekis o’zgaruvchi tizimning barcha joizliklari va chegaraviy chetlanishlari uchun qo’llaniladi. Oraliq intervallar 10 mm dan ortiq nominalg’ o’lchamlar uchun kiritilgan bo’lib, ular asosiy intervalni ikki yoki uchta oraliq intervalga bo’ladi. Oraliq intervallar nominalg’ o’lcham bilan ancha keskin bog’lanishga ega bo’lgan chegaraviy chetlanishlarni aniqlash uchun qo’llaniladi. Bularga a dan cd gacha va r dan zc gacha asosiy chetlanishlarga ega bo’lgan vallar, hamda A dan CD gacha va R dan ZC gacha asosiy chetlanishlarga ega bo’lgan teshiklar kiradi. Har bir nominalg’ o’lcham intervali uchun joizlik va chegaraviy chetlanishlarni hisoblash uning chegaraviy qiymatlarining o’rta geometrigi bo’yicha bajariladi. D= Dmin Dmax . 3 mm gacha bo’lgan birinchi interval uchun D= 3 qabul qilingan. Har bir nominal o’lchamning chegara intervallaridan faqat yuqorigisigina ushbu intervalga kiradi. pastki o’lcham esa oldingi intervalga tegishli bo’ladi. Misol uchun 6 mm dan 10 mm gacha intervalda pastki 6 mm li o’lcham ushbu intervalga kirmaydi, 10 mm li o’lcham esa ushbu intervalga kiradi.
Asosiy chetlanishlar qatori. Joizlik va joizliklarning yagona tizimida joizlik maydonining nominal o’lchamni ko’rsatuvchi nolg’ chizig’iga nisbatan yaqin turgan chegaraviy chetlanishi asosiy chetlanish deb qabul qilingan. Nolg’ chiziqdan ‘astda joylashgan barcha joizlik maydonlari uchun yuqorigi chegaraviy chetlanish asosiy chetlanish bo’ladi. Va aksincha, nolg’ chiziqdan yuqorida joylashgan barcha joizlik maydonlari uchun ‘astki chegaraviy chetlanish asosiy chetlanish bo’ladi. Joizlik va joizliklar sonini chegaralash maqsadida teshik va vallar uchun 28 tadan asosiy chetlanishlar belgilangan bo’lib, ular bir yoki ikkitadan lotin xarflari orqali ifodalanadi (5-rasmga qarang). Agar joizlik maydonining nol chiziqqa nisbatan joylashish o’rni asosiy chetlanish orqali ifodalansa u holda: asosiy chetlanish yuqorigi chegaraviy chetlanish bo’lsa, ‘astki chegaraviy chetlanish quyidagicha to’iladi: Teshik uchun – EI = ES- IT Val uchun - ei = es- IT Agar asosiy chetlanish ‘astki chetlanish bo’lsa, yuqorigi chegaraviy chetlanish quyidagicha to’iladi: Teshik uchun – ES = EI + IT Val uchun - es = ei + IT
SHu bilan birga teshik tizimida asosiy teshikning pastki chegaraviy chetlanishi EI =0 bo’lganligi uchun asosiy otvarstiyaning chetlanishi H xarfi bilan belgilanuvchi chetlanishga mos tushadi va aksincha val tizimsida asosiy valning chetlanishi h xarfi bilan belgilanuvchi chetlanishga mos tushadi. Yahni: a) asosiy teshikning chetlanishi b) asosiy valning chetlanishi A dan H gacha chetlanishlar qo’zg’aluvchi birikmalar olishga mo’ljallangan. J dan N gacha – o’zgaruvchi joizliklarga, P dan ZC gacha esa qo’zg’almas birikmalar olishga mo’ljallangan. Is va is joizlik maydonlari nol g’ chiziqqa nisbatan simmetrik joylashgan. Birikmalarda joizliklar sonini va turini kamaytirish maqsadida asosiy va yordamchi joizliklar turidan foydalanish tavsiya etiladi.
Joizlik va joizliklarning yagona tizimi asosida joizliklar, kvalitetlar va chegaraviy chetlanishlarni chizmalarda belgilanishi. Joizlik va joizliklarning yagona tizimida joizliklar, kvalitetlar va chegaraviy chetlanishlarni chizmalarda quyidagicha belgilash qabul qilingan. 1.Teshik uchun 2.Val uchun 3.Teshik va val birikmasi Uchun 4. SHu birikmani belgilashning boshqacha ko’rinishi 5. SHu birikmani belgilashning yana bir ko’rinishi CHegaraviy chetlanishlarning son qiymatini chizmalarda ko’rsatish yoki ko’rsatmaslik orqali ularni uch xil ko’rinishda ifodalash mumkin.
NAZORAT SAVOLLARI
Joizlik va joizliklarning yagona tizimi
Joizlik birligi
Asosiy chetlanishlar qatori
Joizlik va joizliklarning yagona tizimi
http://hozir.org
|
| |