O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta ìaxsus ta’LIÌ vazirligi - bet 2

⋅
min)
Sust tolalar foizi
Tolalarning ko‘ndalang
kesimi yuzasi (1000 mkm
2
):
sustlariniki
tezlariniki
Sust tolalar egallagan yuzaning
foizi
Fermentlarning faolligi
(mkm/g/min):
suksinatdegidrogenaza
laktatdegidrogenaza
fosforilaza
74,3
80,5
(50—96)
6,5
8,5
83,5
22,3
737
7,6
79,8
77,9
(60—98)
6,5
8,2
81,4
21,0
746
8,3
69,2
71,8
6,3
6,4
62,1
17,7
788
8,9
54,2
57,7
4,9
5,5
60,0
6,4
843
8,6
Birinchidan, sust tolalarning juda katta foizda bo‘lishi, hech qa-
chon mashq qilmagan odamlarda ham kuzatiladi. Bu holatda, tabiat
ularga stayer bo‘lishni in’om qilgan imkoniyatdan foydalanmagan-
liklari to‘g‘risida taxmin qilish mumkin.
Ikkinchidan, chidamlilikni ko‘p oylar mashq qilish ham, chi-
damlilikka nisbatan aniq samaralarni — sport natijalarini, MKI, sust
tolalar yo‘g‘onligining va oksidlanish metabolizming mushak
111
fermentlari faolligini oshirishga ijobiy ta’sir etsa hamki, mushaklarda
tez va sust tolalarning nisbatini amalda o‘zgartirmaydi.
Uchinchidan, ko‘p va kam mashq qiladigan mushaklardagi tez va
sust tolalarning foizi, bir turi bilan shug‘ullanadigan sportchilarda
taxminan bir xil bo‘ladi, jadal mashq qiladigan mushaklarda oksidlanish
potensiali va boshqa biokimyoviy jarayonlar yuqoriroq bo‘ladi. Masalan,
oriyentirlanishda oyoq mushaklari uchun yuqori yuklama bilan mashq
qilayotganlarda, bu mushaklardagi sust tolalarning foizi, taxminan xuddi
qo‘l mushaklarinikidagi kabi bo‘ladi (4.7-jadval).
4.7-jadval
Turli xil sport turi bilan shug‘ullanadigan sportchilarda va sport
bilan shug‘ullanmaganlarda qo‘l va oyoqlari mushaklaridagi
tolalarning foizli taqsimlanishi
Mushak tolalarining turlari
Sportchilar guruhi va tadqiq
qilinayotgan mushaklar
I
II—À
II—Â
Taniqli sportchi-oriyentirlanuvchilar
(
n
=8):
sonning tashqi mushagi
boldir mushagi
deltasimon mushak
Stayer yuguruvchilar (
n
=10):
boldir mushagi
Suzuvchi ayollar (
n
=11):
sonning tashqi mushagi
deltasimon mushak
orqaning keng mushagi
Mashq qilmagan 16—18 yoshdagi
o‘spirinlar (
n
=69):
sonning tashqi mushagi
Mashq qilmagan erkaklar (
n
=40):
sonning tashqi mushagi
deltasimon mushak
68
67
68
61
58
68
66
53,9
51
52
24
29
14
37
34
32
34
32,9
33
32
3
2
17
0
8
0
0
13
1618
To‘rtinchidan, mono- (genetik o‘xshash) va dizigotali (genetik
o‘xshash emas) egizaklarni tadqiq qilishning natijalari shuni ko‘rsata-
112
diki, birinchilarida mushaklaridagi ikki tipdagi tolalarining nisbati
hayron qoladigan darajada yaqin bo‘lsa (hattoki, bu juftlikdan biri,
sport bilan faol shug‘ulanayotgan bo‘lsa, ikkinchisi shug‘ullanmasa
ham), ikkinchilarida esa, mushak kompozitsiyalari katta variatsiyada
bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, chidamlilikni mashq qilish
jarayonida, mashq qilinayotgan mushaklarning kompozitsiyasida,
ma’lum bir o‘ziga xos o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. 4.7-jadval ma’lumot-
laridan ko‘rinib turibdiki, sportchilarning yuklama berilayotgan
mushaklarida tez glikolitik tolalar (II-B) deyarli yo‘q va tez tolalarning
asosiy massasini tez oksidlanuvchi tolalar (II-A) tashkil qiladi. Shunday
qilib, tez va sust tolalarning o‘zgarmas nisbati paytida, chidamlilikni
mashq qilish, tez tolalarning ko‘proq (yoki faqatgina) tez oksidlanuvchi
tolalar turiga aylanishiga yordam beradi. Bu, asosan aerob
metabolizmga va chidamlilikka qaratilgan uzoq muddatli mashqlarni
bajarishga moslashgan tolalarning umumiy foizini oshiradi.
Mushak tolalarining struktura xususiyatlari
. Chidamlilikni mashq
qilish samarasining biri, mushak tolalari yo‘g‘onligining ortishi —
ishchi gipertrofiya hisoblanadi. Bu to‘g‘rsida, sportchilarda va mashq
qilmaganlarda, turli tipdagi mushak tolalari ko‘ndalang kesimi
yuzasining farqlari dalolat beradi (4.6-jadvalga qarang). Chidam-
lilikni mashq qilish, ko‘proq sarkaplazmatik tipning gipertrofiyasiga
olib keladi, bu, ko‘proq mushak tolalarining sarkoplazmatik maydo-
nini ortishiga bog‘liq. Bunda, mushak tolalarining ayrim fibrillalararo
struktura komponentlarida, ayniqsa mitoxondriyalarda sezilarli
o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Chidamlilikni mashq qilish jarayonida,
mushak tolalarining mitoxondrial membranalarini tashkil qiluvchi
oqsillarning sintezi tezlashadi. Natijada, mushak tolalari ichidagi
mitoxodriyalarning soni va kattaliklari ortadi. Yuqori malakali
sportchilarda, masalan, markaziy va periferik mitoxondriyalarining
hajmiy qalinligi, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, mos ravishda
50% va 300% kattaroqdir. Ayollarda (sportchi va sportchi bo‘l-
magan) mitoxondriyalarning hajmiy qalinligi, erkaklarnikiga nisbatan
kichik. Mitoxondriyalarning (va mos ravishda oksidlanuvchi meta-
bolizmning mitoxondrial fermentlarining) soni va qalinligi qanchalik
katta bo‘lsa, mushakning, unga qon bilan keladigan kislorodni utili-
zatsiya qilish xususiyati shuncha yuqori bo‘ladi.
Mushak tolalarining kapillarizatsiyasi
. Chidamlilikni mashq qilish,
mushak tolalarini o‘rab turgan kapillarlarning sonining ortishiga olib
keladi va bu, o‘z navbatida mushak tolasiga to‘g‘ri keladigan kapil-
larlarning sonini oshiradi. Shuning uchun, tolalarning yo‘g‘onlashishiga
(gipertrofiyasiga) qaramasdan, kapillardan, to uning ichidagi eng uzoq
joylashgan (markaziy) mitoxondriyalargacha bo‘lgan masofa, umuman
113
olganda, mashqdan oldingi masofa bilan taqqoslanganda kamaymaydi
(4.8-jadval). Mashq qilmagan odamlarda, mushak tolalari ko‘ndalang
kesimining 1 mm
2
ga to‘g‘ri keladigan kapillarlarning o‘rtacha soni
325 tani, mashq qilganlarda esa — 400 tani tashkil qiladi.
Jismoniy mashq bilan yaxshi mashg‘ul bo‘lgan sportchilarda, tolalar
5—6 kapillarlar bilan. Qoplangan (erkaklarda ayollarga nisbatan ko‘proq)
bo‘ladi (4.8-jadvalga qarang). Tez va sust tolalar umumiy kapillarlarga
ega bo‘lishi mumkin, lekin, o‘rtacha olganda, sust tolalar atrofida
kapillarlarning zichligi, tez tolalarnikiga nisbatan ko‘proq (sportichilarda
ham, mashq qilmaganlarda ham), tez oksidlanuvchilar (II-A) atrofida
esa, tez glikolitik (II-B) bo‘lganlarga nisbatan ko‘proq bo‘ladi.
Shuni aytish lozimki, kuchli kapillarizatsiya, faqatgina chidamli-
likni mashq qiladigan mushaklardagina kuzatiladi.
Mushak kapillarlari zichligining kattaligi, diffuziya yuzasini oshi-
radi va molekulalarni qon tomirlari orqali mushak hujayralarigacha
bosib o‘tadigan yo‘lini qisqartiradi. Bu, mushakni aerob ish qobiliya-
tini ortishiga yordam beradi shuningdek, ishchi mushaklarda, qon
oqimining hajmini oshiradi va energetik moddalarning (avvalambor,
kislorodni) kapillar-hujayrali membranalar orqali uzatilishini osonlash-
tiradi. Bundan, nima sababdan stayer sportchilarda, mushakdagi
maksimal qon oqimi va kapillar diffuziyalanish xususiyati, sport bilan
shug‘ullanmaganlar va sprinterlarnikiga nisbatan ancha yuqori
ekanligini tushunsa bo‘ladi.
4.8-jadval
O‘rta va uzoq masofalarga yuguruvchilarda hamda sport bilan
shug‘ullanmaganlarda, sonning to‘rtboshli mushagi lateral
boshchasidagi uch turdagi mushak tolalarining kapillarizatsiyasi
(Ya. M. Kots)
Erkaklar
Ayollar
Mushak
tolalarining turi
Sport bilan
shug‘ullan-
maganlar
Sportchilar
Sport bilan
shug‘ullanma-
ganlar
Sportchilar
Bitta tola atrofidagi kapillarlarning o‘rtacha soni
I 4,2 5,9 4,6 5,1
II — À 4,0 5,2 3,7 4,8
II — Â 3,2 4,3 2,9 3,6
Bitta kapillarga to‘g‘ri keladigan, tolaning ko‘ndalang
kesim yuzasi (mkm
2
)
I 1014 997 1034 901
II — À 1335 1213 1062 871
II — Â 1338 1235 878 840
8 —
Sh. I. Allamuratov
114
Chidamlilikni mashq qilishga mushaklarning biokimyoviy adaptatsiyasi
.
Mashq qilish natijasida chidamlilikning oshishi, ishlayotgan mushaklarga
kislorod yetkazib berish bo‘yicha kislorod tashish tizimi imkoniyatlarining
ortishi bilangina bog‘liq emas. Skelet mushaklarida katta o‘zgarishlar
ham sodir bo‘ladi va ular, butun organizm tomonidan kisloroddan
foydalanish imkoniyatining ortishiga, ya’ni mashq qilayotgan sportchining
aerob sharoitdagi imkoniyatlari (chidamliligi)ning ortishiga olib keladi.
Mushak chidamliligini oshiruvchi mashq qilish xususiyatning asosiy
mexanizmlari, ularning biokimyoviy adaptatsiyasi bilan bog‘liq (bu
mavzuni biokimyo kursida to‘liq ko‘rib chiqiladi).
Chidamlilikni mashq qilishning eng xarakterli xususiyati ishchi
mushaklar aerob metabolizmining sig‘imi va quvvati hisoblanadi.
Ayni xususiyatlarning asosiy biokimyoviy mexanizmlari quyidagilar:
1) aerob (oksidlanuvchi) metabolizmning o‘ziga xos fermentlari
miqdorini va faolligini oshirish;
2) mioglobin miqdorini (maksimal 1,5—2 marta) oshirish;
3) energetik substratlar — mushak glikogeni va lipidlarning
miqdorini oshirish (maksimal 50% ga);
4) mushaklarning uglevodlarni ham va ayniqsa, yog‘larni oksid-
lash xususiyatini oshirish.
Mashq qilganlar, mashq qilmaganlarga qaraganda, aerob ish
vaqtida yog‘larning oksidlanishi hisobiga, nisbatan ko‘p va mos
ravishda, uglevodlarning oksidlanishi hisobiga kam energiya oladi.
Bu, o‘z aksini, bir xildagi absolut yoki nisbiy quvvatga ega ishni
bajarish paytida, mashq qilganlarda, mashq qilmaganlarga qaraganda,
ancha past nafas koeffitsiyentida topadi (4.15-rasm). Bunday, asosan
yog‘lardan foydalanish tomoniga qaratilgan, substratli energetik
siljish — «yog‘li siljish» sifatida belgilanishi mumkin. Uning mohiya-
ti, uglevodlarning ancha chegaralangan zaxiralarini saqlashdan
iborat. Ikkinchi bobda aytilganidek, submaksimal aerob yuklamalar
paytida toliqishning asosiy mexanizmlaridan biri — mushak gliko-
genining sarflanishi hisoblanadi. Chidamlilikni mashq qilgan sport-
chilardagi «yog‘li siljish», mushak glikogenini sekinroq (tejamli)
sarflashga imkon yaratadi va shu bilan, uning tugash lahzasini
uzaytiradi, demak, shundan kelib chiqqan holda, mashqni bajarish
davomiyligini oshiradi. Mushaklarning oksidlanish qobiliyatlari
qanchalik yuqori bo‘lsa, «yog‘li siljish» shunchalik katta va unga
yarasha, defitsitli mushak glikogeni kamroq sarflanadi (ko‘proq
saqlanadi) (4.16-rasm).
Yog‘ kislotalarini kuchli ishlatish, ishchi mushaklar tomonidan
glukozaning qabul qilinishini kamaytiradi va shu tufayli, sportchini
ishchanlikni limitlovchi gipoglikemiyaning rivojlanishidan himoyalaydi.
115
4.16-rasm
.
Veloergometrda 150 Vt yuklama ostida ish bajarayotgan
5 sportchining o‘rtacha fiziologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlari:
1
— mashq qilgunga qadar;
2
— chidamlilikni mashq qilgandan keyin
(Ya. M. Kots)
.
Undan tashqari, uglevodlarning ishlatilishini kamaytirilishi mu-
shaklarda laktatning pasayishiga olib keladi. Haqiqatan ham, yaxshi
mashq qilgan sportchilar mushaklarida laktatning miqdori, mashq
qilmaganlarnikiga nisbatan past bo‘ladi. Xuddi shu holat, bir sport-
chining o‘zida, chidamlilik mashqini bajarish davridan keyin kuza-
tiladi (4.16-rasm).
Shunday qilib, chidamlilikni mashq qilish ikkita asosiy samarani
beradi: 1) organizmning maksimal aerob imkoniyatlarini kuchayti-
radi; 2) aerob ishni bajarish paytida organizm faoliyatining samara-
dorligini (tejamkorligini) oshiradi.
Birinchi samara to‘g‘risida, maksimal aerob yuklama paytida
MKI ning ortishi bo‘yicha, ikkinchisi to‘g‘risida — standart maksi-
mal bo‘lmagan aerob yuklama paytida funksional (YUQCH, o‘pka
ventilatsiyasi, tana harorati, qonda laktatning konsentratsiyasi va
b.) ko‘rsatkichlarning pasayishi bo‘yicha fikr yuritish mumkin.
116
Chidamlilikni mashq qilishning ijobiy samaralari asosida, kislorod
tashish, kislorod utilizatsiyalash va boshqa fiziologik tizimlardagi
struktura-funksional o‘zgarishlar hamda ushbu tizimlar faoliyatini,
aerob ishni bajarish jarayonida, markaziy asab va neyrogumoral
(endokrin) boshqarishni mukammallashtirish yotadi.
Nazorat uchun savollar
1. Chidamlilik tushunchasini ta’riflang.
2. Chidamlilikning turlarini izohlang.
3. Maksimal kislorod iste’moli deganda nimalarni tushunasiz?
4. Maksimal kislorod iste’molining absolut ko‘rsatkichlari deganda nima-
larni tushunasiz?
5. Maksimal kislorod iste’molining nisbiy ko‘rsatkichlari deganda nima-
larni tushunasiz?
6. Maksimal kislorod iste’molining darajasi qanday funksional tizimlar-
ning maksimal imkoniyatlariga bog‘liq?
7. Tashqi nafas tizimi deganda nimani tushunasiz?
8. O‘pka hajmi mashq paytida qanday o‘zgaradi?
9. O‘pka sig‘imi mashq qilgan paytda qanday o‘zgaradi?
10. O‘pka ventilatsiyasi mashq qilgan paytda qanday o‘zgaradi?
11. O‘pkaning diffuzion xususiyati mashq qilgan paytda qanday o‘zgaradi?
12. Mashq qilgan paytda arterial qonda O
2
ning parsial bosimi qanday o‘zgaradi?
13. Qonning hajmi va tarkibi mashq qilgan paytda qanday o‘zgaradi?
14. Mashq qilgan paytda qizil qon (eritrotsitlar va gemoglobinning) tana-
chalarining tarkibi qanday o‘zgaradi?
15. Arterial qonda O
2
ning miqdori mashq qilgan paytda qanday o‘zgaradi?
16. Mashq qilgan paytda qonda sut kislotasining miqdori qanday o‘zgaradi?
17. Qonning kislotali-ishqoriy muvozanatining roli nimalardan iborat?
18. Mashq qilgan paytda qondagi glukoza qanday o‘zgaradi?
19. Mashq qilgan paytda yurak ishining ko‘rsatkichlari qanday o‘zgaradi?
20. Maksimal sistolik hajmning kattalashish sabablari nimalardan iborat?
21. «Katta (sportcha) yurak» deganda nimalarni tushunasiz?
22. Dilyatirlangan yurak ishining samaradorligi deganda nimalarni tushunasiz?
23. Chidamli sportchilarning mashq qilgan yuragi metabolizmining eng
muhim xususiyatlari nimalardan iborat?
24. Mashq qilgan paytda yurakdan qon haydalining taqsimlanishi, mu-
shakdagi qon oqimi va AVF-O
2
qanday o‘zgarishlarga uchraydi?
25. Yurak-tomir tizimiga nisbatan chidamlilikni mashq qilishning asosiy
samaralari nimalardan iborat?
26. Mushaklar kompozitsiyasini ta’riflang.
27. Mashq qilgan paytda mushak tolalarining struktura xususiyatlari qan-
day o‘zgarishlarga uchraydi?
28. Mashq qilgan paytda mushak tolalarining kapillarizatsiyasi qanday
o‘zgarishlarga uchraydi?
29. Chidamlilikni mashq qilishga mushaklarning biokimyoviy adaptatsiyasi
nimalardan iborat?
30. Chidamlilikni mashq qilish qanday samaralarni beradi?
117
V BOB. HARAKAT KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
VA SPORT TEXNIKASINI O‘RGATISHNING
FIZIOLOGIK ASOSLARI
Harakatlarni boshqarish paytida, markaziy asab tizimi juda
murakkab faoliyatni amalga oshiradi. Bu, sportda dinamik harakatlarni
boshqarishda va gavdaning ma’lum bir holatlarini ushlab turishda,
bitta emas va ayrim paytlarda bir nechta ham emas, balki o‘nlab
turli mushaklar ishtirok etishi bilan bog‘liq. Ishlayotgan mushaklarning
tarkibi va ulardagi qisqaruvchan harakat birliklarining soni shu bilan
birga, harakat aktining bitta fazasidan boshqasiga o‘tish paytida emas,
balki o‘sha fazaning o‘z doirasida uzluksiz o‘zgarib turishi mumkin.
Undan tashqari, ushbu harakatlarda ishtirok etayotgan mushaklarning
tarkibi ham, ishga jalb qilingan harakat birliklarining soni ham,
harakat tezlik, kuchlanishning darajasi, toliqish va bir qator boshqa
omillarning o‘zgarishi paytida o‘rin almashib turadi.
Organizmda har xil harakat ko‘nikmalarining fondi, bir tomon-
dan, tug‘ma harakatlardan, boshqa tomondan — individual hayot
davomida maxsus o‘rgatish natijasida yuzaga keladigan harakat
aktlaridan tarkib topgan.
Inson murakkabligi bo‘yicha harakat faoliyatining (so‘rish, yutish,
ko‘zni pirpiratish, og‘riq va boshqa ta’sirchilarga javoban qo‘llari va
oyoqlarini bukish va rostlash va h. k.) tayyor ko‘rinishlari fondi bilan
tug‘iladi. Shular bilan birga, nasliy yo‘l bilan, o‘ta muhim xususiyat —
asab tizimining plastikligi o‘tadi. Mashq qilishning yuqori darajasini,
ya’ni hayot faoliyatining o‘zgargan sharoitlariga adekvat bo‘lgan
harakat aktlarining yangi shakllarini, o‘rgatish orqali egallash
qobiliyatini ta’minlaydi (L. A. Orbeli). Bu, sport harakatlari texnikasini
mukammallashtirishning faqat katta imkoniyatlarini ta’minlaydi.
Nasldan-naslga o‘tadigan mashq qilishlik qobiliyati, turli
kishilarda har xil bo‘ladi. Undan tashqari, u, bir odamning o‘zida,
faoliyatning turli ko‘rinishlariga nisbatan ham, kuchli o‘zgaradi.
Shuning uchun, sportda tanlash paytida, morfologik xususiyatlar va
vegetativ funksiyalarining holati bilan birga, muayyan bu jismoniy
mashqqa xos bo‘lgan, ma’lum bir harakat koordinatsiyalariga
nisbatan o‘ziga xos mashq darajalarini ham hisobga olish kerak.
118
Hayotning turli davrlarida, mashq qilishlik har xil ifodalanadi.
Shunday yosh davrlari borki, unda mashq qilishlik, ayniqsa yuqori
va o‘rganish, jumladan harakat aktlari ham, juda muvaffaqiyatli sodir
bo‘ladi. Ushbu davrlar, aqliy va mushak faoliyatining har xil turlari
uchun turlichadir. Masalan, xorijiy so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilish
bilan bog‘liq harakat koordinatsiyalari, bolalik davrida yengil va tez
o‘zlashtiriladi. Agar, nutq mushaklari faoliyatini muvofiqlashtirili-
shiga nisbatan, mashq qilishlik birmuncha pasaygan o‘rta yosh-
dagilar, yangi tilni o‘zlashtirishni boshlasalar, unda ularning ko‘p-
chiligi, katta qiyinchiliklarga duch keladilar.
Murakkab sport harakatlarining yangilari ham, kishining ma’lum bir
hayot davrlarida o‘zlashtiriladi. Shuning uchun, harakatlar texnikasiga
samarali o‘rgatish uchun, shunday yosh davrlarini aniqlash lozimki, unda,
bu jismoniy mashqlar turida mashq qilishlik juda maromida bo‘lsin. Sport
amaliyotidan ma’lumki, konkida figurali uchish, suvga sakrash va boshqa
ayrim jismoniy mashq turlarida murakkab harakat aktlariga o‘rgatish,
ayniqsa, bolalik davrida samaralidir.
5.1. Shartli reflektorli mexanizmlar — harakat ko‘nikmalarini
shakllantirishning fiziologik asoslari
Harakat ko‘nikmasining sensorli va ijrochi (operantli) komponentlari
.
Mashqning fiziologik mexanizmi — shartli reflektor yo‘li bilan yuzaga
keladigan vaqtinchalik aloqalar hisoblanadi va ular tufayli, harakat
faoliyatining yangi, individual o‘zlashtirilgan turlari, jumladan sport
texnikasi shakllanadi. Ixtiyoriy harakatlarning reflektor tabiati
I. M. Sechenov tomonidan ochib berilgan. Keyinchalik I. P. Pavlov,
ko‘p sonli o‘quvchilari va davomchilari bilan, shartli reflektor aloqalar
mexanizmi bo‘yicha, harakat aktlarining yangi shakllarini hosil
bo‘lishining asosiy qonuniyatlarini aniqlagan.
So‘lak ajralishi bilan amalga oshirilgan tajribalardagi mumtoz
shartli reaksiyalar, indifferent signal va ushbu signalni quvvatlay-
digan shartsiz refleks (birinchi tartibli shartli reflekslar) yoki ilgari
hosil qilingan mustahkam shartli reflektorli reaksiya (ancha yuqori
tartibli shartli reflekslar) o‘rtasidagi vaqtinchalik aloqani yuzaga
kelishi bilan tavsiflanadi. Bular,
sensorli shartli reflekslar
bo‘lib,
ularda, afferent signalga javob reaksiyasi (masalan, so‘lak ajralishi,
og‘riq ta’siri berilganda qo‘lni tortib olish) yo shartsiz reflektor yoki
ilgari orttirilgan shartli reaksiya hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan
holda, organizmda oldindan mavjud reaksiya ko‘rinishidagi javob
ishlatiladi va faqat signal, ya’ni sensor qism yangi (shartli reflektorli)
xususiyatlarni orttiradi.
119
Lekin, harakat ko‘nikmalari to‘g‘risida gap yuritilganda, shartli
signal bo‘yicha oldingi mavjud reaksiyani oddiygina qaytarilishigina
emas, balki operant vaqtinchalik aloqalarning yuzaga kelishi har doim
nazarda tutiladi. Operant vaqtinchalik aloqalarni instrumental yoki
manual vaqtinchalik aloqalar deb ham atashadi. Bu aloqalar, harakat-
larning yangi shakllari yoki ushbu organizmda, unga qadar mavjud
bo‘lmagan yangi, murakkab harakat aktining tanish elementlaridan
kombinatsiya hosil qilish bilan tavsiflanadi. Shundan kelib chiqqan
holda, bu holatdagi vaqtinchalik aloqalar, harakat reaksiyalarining
nafaqat afferent (sensorli, sezuvchan), balki efferent (effektorli), ya’ni
ijrochi bo‘g‘inlariga mansubdir. Odamning harakat ko‘nikmalari,
ularda, bir vaqtning o‘zida, vaqtinchalik aloqalarning ikkala turi birga
bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bir tomondan, birinchi va ikkinchi signal
tizimlari orqali sportchi uchun ilgari indifferent bo‘lgan qo‘zg‘atuv-
chilar va keyingi faoliyati o‘rtasida aloqa o‘rnatiladi (vaqtinchalik
aloqaning sensor komponentlari), ikkinchi tomondan — yangi harakat
javob reaksiyalari ishlab chiqiladi (vaqtinchalik aloqaning operant
komponentlari).
Odamda, sport va boshqa harakat ko‘nikmalarining hosil bo‘lishi
paytida, nafaqat birinchi balki ikkinchi signal tizimi orqali shakllanadigan
yuqori tartibli vaqtinchalik aloqalar juda katta ahamiyatga ega (turli
ko‘nikmalarga o‘rgatish, har doim, nafaqat ko‘rsatish, balki so‘z bilan
tushuntirish yo‘li bilan ham amalga oshiriladi).
Harakat ko‘nikmasini shakllantirish, harakatlarni, ayniqsa uzoq
muddat bajariladigan siklik xarakterdagi mashqlarni, vegetativ
a’zolarning funksiyalari bilan ancha samarali ta’minlashga yordam
beradigan vaqtinchalik aloqalarning hosil bo‘lishi bilan birga o‘tadi.
Harakat ko‘nikmasining motor va vegetativ komponentlari bir vaqtda
shakllanmasligi muhimdir. Nisbatan oddiy harakatlar ko‘nikmasida
(masalan, yugurish, chang‘ida yurishda) avval harakat komponentlari
shakllanadi, murakkab harakatlar ko‘nikmasida (masalan, gimnastika,
kurash, sport o‘yinlarida) esa — vegetativ komponentlar shakllanadi.
Ko‘nikma hosil bo‘lgandan keyin, vegetativ komponentlar, harakat
komponentlariga qaraganda ancha inert bo‘lib qolishi mumkin.
Masalan, odat bo‘lib qolgan faoliyat shaklini o‘zgartirish — uzluksiz
bajariladigan ishdan o‘zgaruvchan jadallikdagi ishga o‘tish paytida —
harakat funksiyalari tez o‘zgaradi, ayrim hollarda birdaniga o‘zga-
radi, vegetativ a’zolar esa, harakatning ilgari shakllangan xarakteriga
mos ravishda, hali uzoq vaqt funksiya qiladi.
Murakkab harakatlarni shakllantirish uchun ilgari ishlab chiqilgan
koordinatsiyalarning ahamiyati
. Sport harakatlari texnikasini o‘rga-
tish paytida, harakat ko‘nikmalarini shakllantirish, har doim, orga-
120
nizm ilgari ishlab chiqqan koordinatsiyalari bazasida sodir bo‘ladi.
Masalan, bolaning turish ko‘nikmasi, uning o‘tirish ko‘nikmasi
bazasida shakllanadi, chunki o‘tirish paytida boshini va tanasini
vertikal holatda ushlab turish qobiliyati shakllanadi; yurish ko‘nik-
masi — turish ko‘nikmasi bazasida shakllanadi. Turli sport harakat-
larini shakllantirish paytida, masalan, gimnastikada, konkida figurali
uchishda, jismoniy mashqning ko‘pchilik komponentlari to‘liqligicha
yangi hisoblanmaydi, ular, ilgari ishlab chiqilgan ko‘nikmalarning
elementlari ko‘rinishida bo‘ladi.
Komponentlarning ko‘p qismi yangi bo‘lgan murakkab harakat
texnikasini o‘zlashtirish zarur bo‘lsa, odatda, uning elementlari bo‘yicha
tayyorgarlik mashqlari va o‘rgatish qo‘llaniladi, bunda, harakatni
bajarish texnikasi, ancha oddiy koordinatsiyalar paytida shakllangan
vaqtinchalik aloqalar bazasida sekin-asta murakkablashtiriladi.
Ayrim hollarda, kuchli mustahkamlangan ko‘nikmalarning
mavjudligi, o‘zining xarakteri bo‘yicha yangi harakat aktini shakllani-
shiga nafaqat ko‘maklashadi, balki qarshilik ham ko‘rsatadi. Bu
ayniqsa, yangi harakatning strukturasini eski ko‘nikmani qayta
o‘zgartirish bilan bog‘liq bo‘lganda kuzatiladi. Masalan, konkida
figurali uchishga o‘rgatish paytida, faqat bir tomonga aylanish
ko‘nikmasini o‘rgatib mustahkamlansa, bu, xuddi shunday aylanishni
boshqa tomonga bajarish ko‘nikmasini ishlab chiqishni qiyinlashtiradi.
Shuning uchun, sport mashqlarini o‘rgatish paytida, to‘g‘ri harakat-
larni birdaniga shakllantirish muhimdir, chunki to‘laqonli bo‘lmagan
harakat aktlari kuchli mustahkamlanib qolsa, ularni qayta o‘zgartirish
juda uzoq vaqtni va katta mehnatni talab qilishi mumkin.
Sport harakat ko‘nikmalarida dinamik stereotip va ekstrapola-
tsiya
. Harakat ko‘nikmasi, elementar emas, balki bir butun harakat
aktiga birlashgan, bir nechta elementlardan (fazalardan) tarkib
topgan kompleks harakat akti sifatida namoyon bo‘ladi. Asiklik
mashqlarda, alohida fazalar bir-birining o‘rnini, ma’lum bir tartibda
ketma-ket egallaydi. Siklik mashqlarda ham, har bir sikldagi harakat
fazalarining ko‘p marta qaytariladigan qonuniy aloqasi mavjud.
Harakat ko‘nikmasi shakllanishi jarayonida, harakat aktining
sodir bo‘ladigan har xil komponentlari ko‘rinishidagi alohida harakat
fazalari, ma’lum bir dinamik stereotip ko‘rinishida amalga oshadigan
reaksiyalarning o‘ziga xos zanjiriga birikadi.
Shuni aytish lozimki, jismoniy mashqlardagi dinamik stereotip,
faqat ketma-ket amalga oshadigan harakat fazalariga mansub.
Masalan, yugurish, yurish, suzish paytida bu fazalarning faqat ketma-
ketligi bir xil bo‘lib qoladi, ular o‘rtasidagi qadamning uzunligi va
chastotasi bilan belgilanadigan vaqtinchalik munosabatlar esa, doimo
121
o‘zgarib turadi. Harakatning ichki strukturasi esa, ya’ni harakat aktida
ishtirok etadigan mushaklarning tarkibi va ushbu mushaklardagi
qisqaruvchi harakat birliklarining soni uzluksiz o‘zgarishi mumkin.
Bu yashirin davrlarning davomiyligi, alohida mushaklarning faoliyatiga
qo‘shilishining ketma-ketligi, ulardagi impulsatsiya davrining
davomiyligi, biopotensiallar amplitudasining o‘rtacha va maksimal
kattaliklari va hokazolar uchun ham xosdir. Bu hol, quyidagicha
tushuntiriladi, organizmda katta miqdorda ijrochi uskunalarning
(ularning har birida yuzlab mushaklarni va yuzlab va hattoki minglab
harakat birliklarini) mavjudligi paytida MAT, harakatning nozik ichki
strukturasining ko‘p sonli variatsiyasi hisobiga bir xildagi tashqi
samaraga erishish imkoniyatiga ega.
Dinamik stereotip, faqat shunday ko‘nikmalar tashqi struktu-
rasi fazalarining ketma-ketligi uchun xarakterliki, ularda ushbu
ketma-ketlik ma’lum bir standart bo‘yicha o‘tishi mumkin (siklik
mashqlar). Lekin, boshqa ko‘nikmalar ham mavjud bo‘lib, ularda,
holatlarning tez-tez o‘zgarib turishi tufayli, har safar yangi harakat
bilan reaksiya qilish zarur (asiklik mashqlar). Bunday turdagi
ko‘nikmalarga, yakkakurash turlaridagi (boks, nayzabozlik, kurash)
va sport o‘yinlaridagi (futbol, xokkey, basketbol va b.) ko‘nikmalar
kiradi. Ularda, harakat fazalari o‘zgarishining stabil bir butun tizim
ko‘rinishidagi dinamik stereotip, qoidaga binoan, hosil bo‘lmaydi;
stabillik, murakkab harakat kombinatsiyalarining namoyon bo‘lishiga
emas, balki alohida tarkibiy elementlariga (masalan, basketbolda
jarima to‘pini otishga) u muayyan bu darajada mansub bo‘ladi.
Kishining harakat faoliyati katta variativligi bilan tavsiflanadi.
Yangi struktura motor aktlarining ko‘pchilik qismi, MAT ning yuqori
plastikligi tufayli ekstrapolatsiya yo‘li bilan amalga oshadi. U,
ko‘nikmalarni olib o‘tish va «joyidan turib» yangi harakatlarni
amalga oshirish imkoniyatini yaratadi.
Ekstrapolatsiya
— markaziy asab tizimini, orttirilgan tajriba
asosida, yangi paydo bo‘ladigan harakat vazifalarini adekvat hal qilish
qobiliyati hisoblanadi. O‘zlashtirilgan harakatlar zaxirasining ortishi,
kishining oldin hal qilgan harakat vazifalariga yaqin bo‘lgan, yangi
harakat vazifalarini maxsus o‘rgatishsiz, to‘g‘ri yechimini topish imko-
niyatini ancha oshirishga yordam beradi.
Ekstrapolatsiyaning shakllari turli-tumandir. Ularni harakat fao-
liyatining har xil tomonlari bilan bog‘langan, jumladan yuzaga kel-
gan holatni to‘g‘ri baholash va harakat taktikasini belgilash bilan
amalga oshiriladigan harakatlar xarakterini va shaklini dasturlash.
Ekstrapolatsiya, nafaqat mutlaqo yangi, balki odat bo‘lib qolgan
harakat aktlarini bajarish paytida ham keng tarqalgan. Masalan, odam
122
yurgan paytida, har bir holatda konkret sharoitlarga adekvat moslashishi
uchun zarur bo‘lgan, mushak faoliyati kombinatsiyalarining juda katta
miqdordagi turli variantlaridan foydalanadi. Tananing har qanday
egilishi yoki boshning burilishi, qadamning balandligi yoki uzunligining
o‘zgarishi, ko‘tarilayotgan yuk og‘irligining ortishi yoki kamayishi,
doimo, bajarilayotgan harakat dasturini o‘zgarishlari bilan birga sodir
bo‘ladi. Tabiiyki insonga, uning hayoti davomida duch keladigan
chegaralanmagan miqdordagi harakat variantlarini, masalan, yurishni
o‘rgatish, amalda mumkin emas. Lekin, odam ushbu harakat aktining
hattoki chegaralangan miqdordagi variantlarini egallaganda ham, MAT
ekstrapolatsiya tufayli, ularni juda turli-tuman sharoitlarda amalga
oshirish qobiliyatiga ega bo‘ladi.
Tashqi xarakterga ega variatsiyalari ancha ko‘p bo‘lgan harakat-
larni, harakat aktlarini bajarish paytida, ekstrapolatsiya yana ham katta
ahamiyatga ega bo‘ladi. Masalan, futbolchi har xil boshlang‘ich holat-
dan turib, o‘ng yoki chap oyog‘ining turli qismlari bilan, to‘pga har
xil kuch bilan zarba berishi mumkin. Bu har xil harakat tuslari,
nisbatan chegaralangan miqdordagi usullarni o‘rgatishdan keyin,
ekstrapolatsiya tufayli hal qilinadi.
Harakat aktlarini egallashi paytida, inson ekstrapolatsiyaga
qobiliyati, uncha katta bo‘lmagan darajadagina nasliy axborot bilan
belgilanadi. Shuning uchun, tayyorgarlik mashqlarining majmuasini
tanlash paytida ekstrapolatsiyani hisobga olish zarur. Bu majmua,
asosiy mashqni o‘zlashtirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan
mashqlarni o‘z ichiga olgan bo‘lishi kerak. Agar, bir nechta yordamchi
mashqlar, ekstrapolatsiya mexanizmlari bo‘yicha bir xildagi samarani
bersa, unda, ularning sonini kamaytirish mumkin. Tayyorgarlik
mashqlarini tanlash paytida, harakat faoliyatini ta’minlaydigan vege-
tativ funksiyalarning (qon aylanishi, nafas olish va h.k.) rivojlani-
shiga ekstrapolatsiya mexanizmi bo‘yicha ta’sir ko‘rsatadigan samarani
ham, doimo hisobga olish zarur.
Harakat ko‘nikmasini shakllantirish bosqichlari (fazalari)
. Harakat
ko‘nikmasining shakllanishi bir nechta bosqichlardan iborat.
Birinchi
bosqichida
, javob reaksiyasining generalizatsiyasi va ishga ortiqcha
mushaklarni jalb qilish bilan asab jarayonlarining irradatsiyasi kuzatiladi.
Bu bosqichda, alohida xususiy harakatlarni bir butun aktga birlashishi
boshlanadi.
Ikkinchi bosqichda
, asab jarayonlarining konsentratsiyasi,
muvofiqlashtirishning yaxshilanishi, ortiqcha mushak kuchlanishini yo‘q
qilish va harakatlar stereotipining tashqi ko‘rinishini ancha katta
darajada mukammallashuvi kuzatiladi.
Uchinchi bosqichda
, ko‘nikma
stabillashadi va harakatlarning muvofiqlashuvi va avtomatlashuvi yanada
mukammallashadi.
123
Bir qator holatlarda, bosqichlarning ayrimlarini yo‘q bo‘lib keti-
shi ham mumkin. Bu, ko‘pchilik omillarga mushak ishining mu-
rakkabligi va quvvatining darajasi; harakat apparatining dastlabki
holati bilan; sportchining malakasiga bog‘liq. Yuqorida aytilganidek,
yangi murakkab harakatlar, doimo mavjud koordinatsiyalar fonida
shakllanadi. Shu tufayli, o‘rgatish (masalan, gimnastik mashqlarga),
yangi ishtirokchilarda, o‘rtacha malakali sportchilarda va sport
ustalarida umuman turlicha o‘tadi. Masalan, yuqori malakali sport-
chilarda, oldin egallagan ko‘nikmalari va ekstrapolatsiyaga qobiliyati
bo‘lganligi tufayli, mashqlarga o‘rgatish birinchi va hattoki ikkinchi
bosqichsiz ham amalga oshishi mumkin.
Ko‘nikmaning mustahkamligi va uni saqlashning davomiyligi
.
Harakat ko‘nikmalari, xuddi vaqtinchalik aloqalarning boshqa
ko‘rinishlari kabi, hosil bo‘lishining boshlanishida yetarlicha stabil
bo‘lmaydi, keyinchalik esa, yanada ancha mustahkamlashaveradi.
Bunda, ular o‘zining strukturasi bo‘yicha qanchalik oddiy bo‘lsa,
shunchalik mustahkam bo‘ladi. Murakkab muvofiqlashtiruvchi
munosabatlarga ega bo‘lgan ko‘nikmalar ancha past darajada
mustahkam bo‘ladi. Buning oqibatida, hattoki yuqori malakali
sportchiga ham, murakkab harakatlarni qaytarish paytida, yuqori
ko‘rsatkichlarini namoyon qilishi qiyin bo‘ladi. Agar, mashqni sifatli
bajarish bilan bog‘liq bo‘lgan biron-bir omil to‘laqonli bo‘lmasa, natija
pasayadi. Ko‘nikmaning mustahkamligini pasaytiruvchi omillarga —
asab tizimi umumiy holatining yomonlashuvi (masalan, toliqish
paytida), gipoksiyaning rivojlanishi, vaqt mintaqasining ancha katta
o‘zgarishlari paytida adaptatsiyaning yetarli bo‘lmasligi, kuchli ra-
qibning oldida o‘ziga ishonmaslik va boshqalar kiradi. Asab tizimi-
ning tipi muhim ahamiyatga ega.
Tizimli mashq qilish to‘xtatilganidan keyin, ko‘nikma yo‘qola
boshlaydi. Lekin bu, uning turli komponentlari uchun har xil na-
moyon bo‘ladi. Ancha murakkab harakat komponentlari, bir necha
kunlik tanaffusdan keyin ham yomonlashuvi mumkin. Ular, ancha
uzoq muddatli (haftalar, oylar) tanaffuslar paytida, yanada passiv-
lashadi. Yuqori natijalarga erishish uchun mashq qilish tizimli, uzoq
muddat tanaffuslarsiz bajarilishi zarur. Ko‘nikmaning murakkab
bo‘lmagan komponentlari oylab bajarish, yillab va o‘n yillab saqlanishi
mumkin. Masalan, suzishni, konkida uchishni yoki velosiped hay-
dashni o‘rgangan kishi, ushbu ko‘nikmalarning sodda ko‘rinishlarini
hattoki juda katta tanaffusdan keyin ham saqlab qoladi.
Qon aylanishi, nafas va boshqa funksiyalarni boshqarish bilan
bog‘liq bo‘lgan ko‘nikmalarning vegetativ komponentlari, harakat
komponentlarinikidan birmuncha farq qiladi. Bir turdagi faoliyatni,
124
ikkinchi turga qisqa muddatli almashtirish paytida, vegetativ kompo-
netlar, harakat komponentlariga qaraganda sekinroq qayta quriladi.
Ko‘nikmaning vegetativ komponentlari uzoq muddatli tanaffuslar
paytida, harakat komponentlaridan farqli ravishda, to‘liq so‘nishi
mumkin.
Harakat ko‘nikmasini shakllantirish paytida mushak faoliyatining tavsifi
.
Harakat ko‘nikmasini shakllantirish paytidagi mushak faoliyatining o‘ziga
xosligini, bir vaqtning o‘zida bir nechta mushak biopotensiallarini
ro‘yxatga olish paytidagi elektromiogrammaning ma’lumotlari bo‘yicha
kuzatish mumkin (5.1-rasm). Yuqorida aytilganidek, sport ko‘nikmasini
shakllantirishning boshlang‘ich davrlarida, biopotensiallar, faqatgina
ushbu harakat aktini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan mushaklarda
ro‘yxatga olinmasdan, balki bir qator «ortiqcha» mushaklarda ham
ro‘yxatga olinadi. Bu, asab markazlaridagi irradatsiya hodisasi bilan
bog‘liqdir. Ko‘nikmaning mustahkamlanishiga qarab, irradatsiyaning
chegaralanishi sodir bo‘ladi, u to‘liq shakllangan paytida esa, u, odatdan
tashqari holatlarda kuzatiladi, masalan, kuchli begona qo‘zg‘atuvchilar
ta’sirida, toliqish paytida.
5.1-rasm.
Mushak-antagonistlarning elektromiogrammasi:
yelkaning uchboshli (1) va ikkiboshli (2) mushagi,
A
— mashq
qilmaganlarda,
B
— mashq qilganlarda
(R. S. Person)
.
Ko‘nikmani mukammallashtirish natijasida siklik harakatlarda,
mushaklar faolligi davrining davomiyligi o‘zgaradi. Ko‘nikmani
shakllantirishning boshlang‘ich davrlarida, mos ravishdagi
mushaklarning elektr faolligi, nafaqat harakatning faol fazalari vaqtida,
balki ularning oralig‘idagi intervallarda ham kuzatiladi (5.1-rasmga
qarang). Keyinchalik, elektromiografik sakrashlar qisqa bo‘lib qoladi.
Ko‘nikmaning shakllanishi jarayonida, mushak-antagonistlar
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarda o‘zgarishlar sodir bo‘ladi.
O‘rganishning boshida, ularning bir vaqtdagi bioelektrik faolligi
kuzatilishi mumkin, nisbatan sekin harakatlar paytida, ular o‘rtasida
retsiproklik paydo bo‘ladi va bioelektrik faollik navbat bilan yuzaga
kela boshlaydi. Lekin, shakllanib bo‘lgan ko‘nikmada ham retsip-
roklik to‘liq namoyon bo‘lmasligi mumkin, faqat agonistning qisqa-
125
rishi vaqtida antagonist faolligining pasayishidagina kuzatiladi.
Bunda, harakat sur’ati qanchalik tez bo‘lsa, agonistning bioelektrik
faolligi antagonistning bir vaqtdagi faolligi bilan to‘g‘ri keladi.
Bir qator holatlarda, mushak-antagonistlarning bir vaqtdagi faoliyati,
ushbu harakat ko‘nikmasining yuqori mukammalligi paytida kuzatiladigan
muvofiqlashuvning alohida shakli sifatida namoyon bo‘ladi. Xususan bu,
gavda bo‘g‘inlarning ravon siljishini talab qiladigan sust harakatlar paytida
mavjud, masalan, o‘q otuvchilar miltiqning tepkisini bosishida.
Turli kishlarda bioelektrik faollik har xil kechadi. Bu, bitta hara-
katning o‘zi, ish bajarayotgan mushaklar faoliyatining birmuncha
farq qiladigan uyg‘unligida bajarilishi mumkinligi bilan tushuntiriladi.
Shundan kelib chiqqan holda, bir xil malakaga ega sportchilar
bioelektrik faolligining ko‘rinishida, umumiylikdan tashqari sezilarli
darajadagi farqlar ham bo‘lishi mumkin.
5.2. Harakat ko‘nikmalarini shakllantirish va saqlab qolishda
afferentatsiyaning (qaytar aloqalarning) roli
Harakat aktlarini shakllantirishning va ularni boshqarishning
murakkab asab mexanizmida, tashqi muhitdan va gavdaning turli
qismlaridan va organizmning tizimlaridan olinadigan axborot muhim
o‘rin egallaydi.
Qaytar aloqalar va harakat texnikasini shakllantirish va mu-
kammallashtirishda ularning roli
. Asab tizimi, yuritib yuboruvchi
harakat va vegetativ asablar orqali biron-bir faoliyatni chaqirib, qaytar
aloqalarning mavjudligi tufayli, boshqarilayotgan a’zolardan (mu-
shaklar, yurak-qon tomir tizimi va h.k.) hamda tashqi muhitdan,
amalga oshirilgan harakat amali to‘g‘risida birdaniga axborotni ola
boshlaydi. Qaytar aloqalarning signallari — harakatlar korrelat-
siyasining muhim omili bo‘lib, MAT ga sezgi a’zolari oraqali kelib
tushadi va shuning uchun, sensorli korreksiya deb ham ataladi.
Ichki qaytar aloqalar
farqlanadi, ular mushaklar, yurak va orga-
nizmning boshqa tizimlarining xarakteri to‘g‘risida signal beradi,
tashqi qaytar aloqalar — faoliyat to‘g‘risidagi axborotni tashqi
muhitdan oladi (uloqtirishning aniqligi, futbolda to‘p harakatining
yo‘nalishi, kurashda raqibi gavdasi holatining o‘zgarishi va h.k.).
Jismoniy mashqlarni bajarish paytida, ichki qaytar aloqalar,
ko‘proq harakat (propriotseptiv), vestibular va interotseptiv sensor
tizimlar orqali, tashqi qaytar aloqalar — ko‘rish, eshitish va taktil
sensor tizimlar orqali amalga oshiriladi.
Harakat texnikasini mukammallashtirish uchun, harakatlarni
kuzatib turgan trener va boshqalardan olinadigan chekkadagi axborot
126
ham muhim ahamiyatga ega. Kuzatishlardan tashqari, hozirgi
vaqtda, harakat aktlarini fazoviy va vaqtli parametrlarini baholash
uchun, turli instrumental texnika, tenzometriya, elektromiografiya,
siklogramma, video tasvir va hokazolar keng qo‘llanilmoqda. Olingan
ma’lumotlar, mashqni bajarish paytida harakat texnikasini yaxshilash
uchun foydalanilsa yoki uni keyingi qaytarishlarida qo‘llanilsa
alohida qiymatga ega bo‘ladi.
Harakatlarni dasturlashdan oldingi afferent va boshqa omillarni
markaziy asab tizimidagi integratsiyasi
. Harakat akti, tayyorlanishi
va bajarilishining barcha davrlarida afferent va boshqa omillarning
MAT da integratsiyasi bilan bog‘liq. To‘rtta asosiy omil ajratiladi:
1) motivatsiya; 2) xotira; 3) vaziyatli axborot; 4) yurgizib yuboruvchi
axborot.
Odamlarning mehnat va sport faoliyatida, motivatsiyaning
ijtimoiy belgilangan har xil turlari alohida katta ahamiyatga ega.
Asab tizimidagi izlar tufayli (xotira), oldingi tajriba har qanday
hodisalar va holatlarni baholashga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Integrat-
siya jarayonida, vaziyatli axborot katta rol o‘ynaydi. Tashqi muhit-
dan kelib tushadigan vaziyat to‘g‘risidagi va organizmning turli
funksiyalari holati to‘g‘risidagi axborot — MAT da turli harakatlarni
to‘g‘ri dasturlashning juda muhim komponenti hisoblanadi.
Yurgizib yuboruvchi yo‘naltirish ham signallar bo‘lmish o‘q uzish,
hushtakning ovozi, bayroqchaning harakati, komanda va b. katta
ahamiyatga ega. Lekin, javob harakat aktini talab qiladigan, ko‘pqina
yurgizib yuboruvchi qo‘zg‘atuvchilar juda murakkabdir, ular, yagona
signalni emas, balki ma’lum bir xarakterdagi holatni anglatadi. Masalan,
har xil turdagi yakkakurashlarda va sport o‘yinlarida yangi harakatlarni
ko‘p marta qaytarish zarur. Bunda, javob harakatlarining boshlanishi
va xarakteri bironta alohida signal bilan belgilanmaydi, balki barcha
yuzaga kelgan holat bilan, ya’ni ko‘pchilik (bir qator holatlarda o‘nlab
va yuzlab) qo‘zg‘atuvchilarning birligi bilan belgilanadi. Turli jismoniy
mashqlarni bajarish paytida, ichki va tashqi muhitdan qaytar aloqalar
yo‘li bilan olinadigan axborotdan foydalanish o‘ziga xos xususiyatga ega.
Harakat aktlarini sust bajarish paytida, qaytar aloqalar, ushbu harakatni
yoki uning bironta fazasini korreksiya bo‘lishiga yordam beradi. Tez
bajariladigan (masalan, gimnastik) murakkab, ko‘p fazali harakatlar
paytida, qaytar aloqalar, vaqt yetishmasligi natijasida, joriy korreksiyada
katta rol o‘ynamaydi. Juda qisqa muddatli harakatlar paytida (xususan,
ballistik — uloqtirish, otish), qaytar aloqalar, uzoq muddatli aktni
faqatgina uni qaytarilishi paytida korreksiya qilishi mumkin.
Ijrochi asboblar holatini hisobga olgan holda harakat aktini
dasturlash
. Xotira, vaziyatli va yurgizib yuboruvchi axborot va
127
markaziy va periferik ijrochi asboblarning funksional holati kabi
omillarning integratsiyasi — murakkab harakatlarni dasturlash uchun
asos hisoblanadi.
Murakkab harakatlarning, doimo biri ikkinchisini almashtirib
turadigan fazalarini dasturlash, harakat apparatining va turli vegetativ
tizimlarning holati to‘g‘risida MAT ga, albatta signal berishni talab qiladi.
Harakatlarni dasturlash, o‘zining murakkabligiga ko‘ra, har xil
sport turlarida turlicha bo‘ladi. Bu, birinchidan, harakat aktining
murakkablik darajasi bilan, ikkinchidan — uning yangilik darajasi
bilan, uchinchidan — dasturlash uchun vaqt muddatining uzunligi
bilan bog‘liq. Agar, harakat ilgari ko‘p marta bajarilgan va ko‘nikma
yaxshi o‘zlashtirilgan bo‘lsa, unda, hattoki murakkab harakat aktlarini
(masalan, gimnastikada, uloqtirishlarda) qaytadan dasturlash, nisbatan
oson amalga oshiriladi. Yangi harakatlar paytida esa, masalan, sport
o‘yinlari va yakkakurashlarda, dasturlash jarayoni ancha qiyin.
Harakatlarni bajarish samaradorligi, harakat dasturini mushaklar-
ning va ularning ishini ta’minlovchi vegetativ a’zolarning funksional
imkoniyatlariga mos kelishini talab qiladi. Dastur va harakatni amal-
da bajarish o‘rtasidagi kelishmovchilik, periferik ijrochi asboblar
(mushaklar, organizmning kardiorespirator va boshqa tizimlari) ho-
latining o‘zgarishi paytida, ayniqsa kuchayadi.
Balandlikka sakrash, langar cho‘pi bilan balandlikka sakrash,
og‘irliklarni ko‘tarish kabi mashqlarni bajarishda ijobiy natijalarga,
qoidaga binoan, ularni birinchi marta bajarganda emas, balki qayta
bajarganda erishiladi. Bu, qisman, boshlang‘ich, ancha yengil vazifalarni
hal qilish vaqtida (kichik balandlik, kam og‘irlik), asab tizimi, periferik
mushak apparatining holati to‘g‘risida aniq axborot olishi bilan bog‘liq.
Shuning uchun, har qanday murakkab muvofiqlashtirilgan mashqlarni
bajarishdan oldingi maxsus tayyorlanish mashqi, asab markazlarini,
ijrochi harakat apparatining holati to‘g‘risida qo‘shimcha axborot bilan
ta’minlaydi.
5.3. Harakatlar xotirasi
Bir tomondan, sensor tizimlari orqali ma’lum bir majmuaviy
afferent impulslarni MAT ga kelishi bilan, ikkinchi tomondan esa —
efferent asablar orqali ijrochi a’zolarga impulslarning maxsus
majmuasini jo‘natish bilan bog‘liq bo‘lgan asab jarayonlari, o‘zidan
keyin, harakat va boshqa turdagi xotiradan iborat izlarni (engrammani)
qoldiradi. Xotira, fiziologik jihatdan, MAT ning funksiyasi sifatida
bo‘lib, yangi kelib tushadigan axborotni saqlash va qayta ishlashni,
uni ilgari qabul qilingan axborot bilan integratsiyalashni va yuzaga
128
kelgan u yoki boshqa ehtiyojni qoniqtirish uchun, uni «omborxonadan»
chiqarib olishni ta’minlaydi. Ushbu «omborxonada», boshqa turdagi
axborotlar bilan birgalikda, o‘rgatish yo‘li bilan shakllangan, turli
jismoniy mashqlarni bajarish texnikasi bilan bog‘liq bo‘lgan,
mushaklarni muvofiqlashtirilgan boshqarish dasturlari ham mavjud.
Jismoniy mashqni bajarish uchun, mushaklar qisqarishini boshqa-
rish dasturini eslab qolish muhim ahamiyatga ega. Xotira bilan bog‘liq
bo‘lgan asab jarayonlari, bir nechta komponentlarni o‘z ichiga oladi
va ularning har biri mustaqil ahamiyatga ega: 1) har xil sensor
tizimlardan keladigan axborotni his qilish; 2) ushbu axborotni qayta
ishlash va sintez qilish; 3) axborotni qayta ishlash natijalarini fiksatsiya
qilish (saqlash); 4) kerakli axborotni xotiradan olish; 5) javob
reaksiyalarini dasturlash. Ayrim holatlarda, kerakli axborotni xotiradan
olish, sportchilarda qiyin kechadi (xususan, chalg‘ituvchi omillar va
asab tizimining normal faoliyatini buzuvchi salbiy hissiyotlar paytida),
buning oqibatida, jismoniy mashqlarni bajarish yomonlashadi.
Jismoniy mashqlarning vaqtli va fazoviy parametrlarini eslab
qolish va keyingi aniq qayta tiklashining samarasi ko‘pchilik omillar
bilan bog‘liq: o‘rganish darajasi, harakat aktining murakkabligi,
mashg‘ulotlarda harakatlarning qaytarilishi soni, ular orasidagi
intervallarning kattaligi, trenirovkalar orasidagi tanaffuslarning
muddati, hissiy holat va b.
5.4. Harakatlarni avtomatizm darajasiga etkazish
Sport harakatlari texnikasini mukammallashtirish, harakat akti-
ning ko‘pchilik komponentlarini avtomatizm darajasiga yetkazish,
ya’ni ularni anglamagan holda bajarish bilan bog‘liq. Organizmda,
har doim ham anglanmaydigan, beixtiyor yuzaga keladigan, ko‘p
sonli reflektor aktlar amalga oshiriladi. Bu, vegetativ va ayrim
harakat funksiyalarini (ko‘zni pirpiratish, yutish va b.) boshqaruvchi
turli shartsiz reflektorli reaksiyalar bilan bog‘liq bo‘lgan birlamchi
avtomatizmdir. Shu bilan birga, ikkilamchi avtomatizm ham mavjud,
ya’ni ilgari anglangan holda sodir bo‘lgan va keyinchalik avtomatik
ravishda amalga oshirilish imkoniyati paydo bo‘lgan reaksiyalar.
Ularga, xususan, harakat ko‘nikmalari kiradi. Shakllangan harakat
ko‘nikmalari, yaxshi mustahkamlangan vaqtli aloqalar bilan
tavsiflanadi va ularning ko‘pgina komponentlari anglanmagan holda
amalga oshirilishi mumkin, ya’ni avtomatlashtirilgan.
Kishining anglash maydoni, nisbatan tor, u, o‘zining xarakteri
bo‘yicha turlicha bo‘lgan harakat aktininig ko‘p sonli komponentlarini,
bir vaqtning o‘zida qabul qila olmaydi. Anglash maydonini motor
129
aktning bir xil komponentlari egallaganda, bir vaqtning o‘zida bosh-
qalari undan siqib chiqariladi. Shuning uchun, harakat texnikasini
o‘rgatish paytida, ushbu komponentlarning ko‘pini avtomatlashtirilgan
holda bajarishgacha olib borish lozim. Shunda, sportchining anglash
maydoniga, mashqni bajarishning asosiy vazifalari bilan bog‘liq bo‘lgan
eng asosiysinigina kiritish mumkin bo‘ladi. Detallari esa, avtomatlash-
tirilgan holda amalga oshirilishi kerak.
5.5. Sport texnikasi va jismoniy mashqlarni bajarishda
energetik tejamkorlik
Harakat faoliyati paytida energiya sarflanishining tejamkorligiga,
harakat va vegetativ funksiyalarni muvofiqlashtirishning mukammal-
lashtirilishi hisobiga erishiladi.
Energiya sarflanishi, birinchi galda, jismoniy mashqlarni bajarish
texnikasini mukammallashtirish hisobiga kamaytiriladi. Texnika
mukammal bo‘lmagan paytda asab markazlarida irradatsiya jarayon-
larini yuzaga kelishi tufayli, harakatda ortiqcha mushaklar va ortiq-
cha harakat birliklari ishtirok etishi mumkin. Bunday ish, energiya
sarflanishini ortishi bilan xarakterlanadi. Harakat aktini bajarish
texnikasining yaxshilanishi bilan, asab markazida konsentratsiya
jarayonlari tufayli, ishga faqat zarur bo‘lgan mushak tolalari jalb
qilinadi. Natijada energiya sarflanishi kamayadi (5.2-rasm).
5.2-rasm
.
Texnik tayyorgarligi turlicha bo‘lgan baydarkada eshkak
eshuvchilar 400 m masofani 3 daqiqada bosib o‘tgandagi O
2
qabuli
(F. M. Kuznetsov)
:
1
— boshida;
2
— o‘rtasida;
3
— mashq tugaganda.
9 —
Sh. I. Allamuratov
130
Harakat texnikasini yaxshi egallagan sportchilarda energiya
sarflanishining tejamkorligi, nafaqat harakat funksiyalarini, balki
qandaydir darajada vegetativ funksiyalarni ham muvofiqlashuvini
yaxshilash bilan belgilanadi. Ular, harakat faoliyati jarayonida,
asosan shartsiz reflekslar mexanizmi bo‘yicha mobilizatsiya qilinadi.
Shu bilan birga, harakat ko‘nikmasini hosil bo‘lishi paytida vegetativ
shartsiz reflekslarning sodir bo‘lish xarakterini o‘zgarishi kuzatiladi,
ularni umuman mushak ishiga moslashishi emas, balki aynan shu
turdagi harakat faoliyatiga moslashishi sodir bo‘ladi. Natijada, yurak,
nafas mushaklari va boshqa ayrim vegetativ a’zolar ishlashini
ta’minlash uchun energiya sarflanishi kamayadi. Vegetativ a’zolar
funksiyasining ko‘nikmani shakllantirish jarayonida orttirilgan ushbu
xususiyatlari, harakat aktining aynan shartli reflektorli nafas, yurak-
qon tomir va boshqa vegetativ komponentlarini tashkil qiladi.
5.6. Sport texnikasini o‘rgatish tamoyillarining
fiziologik asoslash
Sport texnikasiga o‘rgatish samaradorligi, o‘rgatishning bir qator
pedagogik tamoyillari bilan yaqindan bog‘liq. Ularga rioya qilish,
organizm funksiyasining, ayniqsa, asab va mushak tizimi faoliyati
bilan bog‘liq bo‘lganlarining, fiziologik qonuniyatlari hisobga olingan
sharoitda mumkin bo‘ladi.
Harakat texnikasini sekin-asta murakkablashtirish tamoyili
. Sport
harakatlarini amalga oshirish paytida, bir vaqtning o‘zida ko‘pchilik
mushaklarning faoliyatini boshqaradigan, juda murakkab vaqtinchalik
aloqalar funksiya qilinadi. Bunday aloqalar, oldin hosil bo‘lgan
harakat reflekslarini keng ishlatib borish natijasida, sekin-asta yuzaga
keladi. Bunda, harakatning alohida fragmentlarini o‘zlashtirish va
undan keyin, ularni o‘rganilayotgan murakkab harakat aktining
butun tizimiga qo‘shish imkonini beradigan tayyorgarlik mashqlari-
ning roli katta.
Markaziy asab tizimi nisbatan chegaralangan doirada, ekstrapolatsiya
mexanizmi, o‘zining xarakteri bo‘yicha yangi harakat aktlarini birdaniga
dasturlash qobiliyatiga ega. O‘rganilayotgan mashq, ilgari orttirilgan
tajriba bilan yetarlicha bog‘langan bo‘lmasa, bir qator holatlarda dasturni
ishlab chiqish uchun, qaytar aloqalar bo‘yicha MAT ga maxsus axborotni
kelib tushishi zarur. Sportchi oldindan tayyorgarliksiz, ushbu harakat
aktini amalga oshirayotgan mushaklarning faoliyatidagi murakkab o‘zaro
munosabatlarni to‘g‘ri dasturlashi mumkin emas. Agar, bunday mashq
murabbiy yordamida bir necha bor takrorlansa, qaytar aloqalar tufayli
MAT, gavda bo‘g‘inlari holatidagi va mos ravishdagi mushaklar ishidagi
131
ketma-ket o‘zgarishlar dinamikasi to‘g‘risida axborot oladi. Bu, ularning
faoliyati to‘g‘risida asab markazida shunday dasturni shakllantirishga
imkon beradiki, u keyinchalik, sportchi tomonidan harakatni mustaqil
bajarish uchun ishlatiladi.
Mashqni ko‘p marta tizimli qaytarish tamoyili
. Harakat ko‘nikma-
larining asosi bo‘lgan vaqtinchalik aloqalar, mashqni albatta qaytarish
paytida shakllanadi va mukammallashadi. Bunda, qaytarishlarning
soni va qaytarishlar o‘rtasidagi intervallar ham, trenirovka mashg‘u-
lotlari o‘rtasidagi intervallar ham muhim ahamiyatga ega. Nafaqat
yetarli bo‘lmagan, balki juda ortiqcha qaytarishlar ham (u bilan
toliqishni rivojlanishi bog‘liq) ko‘nikmani shakllantirishni qiyin-
lashtiradi. Xuddi shunday holat, trenirovka mashg‘ulotlari o‘rtasidagi
intervallar uchun ham to‘g‘ri keladi. Mashq qilganlik darajasining
o‘sishi bilan, bitta mashg‘ulotda mashqni qaytarishlar sonini va
mashg‘ulotlar chastotasini oshirish mumkin.
Har tomonlama texnik tayyorgarlik tamoyili
. Harakat ko‘nikmasini
shakllantirish jarayonida yuzaga keladigan vaqtli aloqalar, harakatlarni
ko‘p martali stereotipli bajarish paytida, ekstarpolatsiyaning torayishiga
ko‘maklashishi mumkin. Bunday torayish, bir tomonlama trenirovka
paytida yuzaga kelib, harakat holatlarning o‘zgarishiga adekvat ravishda
o‘zgartirish imkoniyatini chegaralaydi. Shu bilan birga, tashqi sharoitni
(trassaning yoki snaryadning o‘ziga xosligi, to‘siqlarning yuzaga kelishi
va h.k.) va sportchining holatini (hissiy zo‘riqishi, toliqishi, jarohat
olishi va b.) o‘zgarishlari, yangi holatdagi harakatlarni bajarishning
stereotipli dasturiga mos kelmasligiga olib kelishi mumkin. Buning
oqibatida, harakat akti to‘laqonli bo‘lmasligi mumkin. Faqatgina
chegaralangan miqdordagi jismoniy mashqlarni stereotip bajarishni
o‘rgatish, mashqlar sonini oshira borish ham tormozlaydi.
O‘rgatishni individuallashtirish tamoyili
. Har xil sportchilarda, yangi
murakkab harakatlarga tez o‘rganish qobiliyatini determinatsiyalaydigan
genetik xususiyatlar ancha katta farq qilishi mumkin. Ilgari orttirilgan
ko‘nikmalar fondi ham ularda juda xilma-xil bo‘lishi mumkin. Ushbu
ikkala omil, sportda tanlash va sport harakatlari texnikasini o‘rgatish
paytida ham individual yondashish zarurligini belgilaydi.
Nazorat uchun savollar
1. Organizmda har xil harakat ko‘nikmalarining fondi qanday harakat
aktlaridan tarkib topgan?
2. Asab tizimining plastikligi qanday qobiliyatni belgilaydi?
3. Harakat ko‘nikmasining sensorli va ijrochi (opperantli) komponentlari
nimalardan iborat?
132
4. Murakkab harakatlarni shakllantirish uchun ilgari ishlab chiqilgan
koordinatsiyalarning ahamiyati nimalardan iborat?
5. Sport harakat ko‘nikmalarida dinamik stereotip nimalardan iborat?
6. Sport harakat ko‘nikmalarida ekstrapolatsiya nimalardan iborat?
7. Harakat ko‘nikmasini shakllantirish bosqichlari (fazalari)ni tushuntirib
bering.
8. Ko‘nikmaning mustahkamligi va uni saqlashning davomiyligi nimalar-
dan iborat?
9. Harakat ko‘nikmasini shakllantirish paytida mushak faoliyatini tavsiflang.
10. Qaytar aloqalar va harakat texnikasini shakllantirish va mukammallash-
tirishda ularning roli nimalardan iborat?
11. Harakatlarni dasturlashdan oldingi afferent va boshqa omillarni
markaziy asab tizimida integratsiyasi nimalardan iborat?
12. Ijrochi asboblar holatini hisobga olgan holda harakat aktini dasturlash
nimalardan iborat?
13. Harakatlar xotirasi nimalardan iborat?
14. Harakatlarni avtomatizm darajasiga etkazishga qanday erishiladi?
15. Sport texnikasi va jismoniy mashqlarni bajarishda energetik tejamkorlik
nimalardan iborat?
16. Harakat texnikasini sekin-asta murakkablashtirish tamoyili nimalardan
iborat?
17. Mashqni ko‘p marta tizimli qaytarish tamoyili nimalardan iborat?
18. Har tomonlama texnik tayyorgarlik tamoyili nimalardan iborat?
19. O‘rgatishni individuallashtirish tamoyili nimalardan iborat?
133
VI BOB. AYOLLAR SPORT MASHQLARINING
FIZIOLOGIK XUSUSIYATLARI
Zamonaviy sport uchun katta jismoniy va ruhiy-hissiy yuklamalar
xarakterlidir. Shu tufayli, noqulay fiziologik holatlarda (masalan,
hayz ko‘rish paytida) mashq qilish va musobaqalarda ishtirok qilish
turli kasalliklarga olib kelishi mumkin.
Jismoniy yuklamaga fiziologik reaksiyalar hamda organizmning
funksional imkoniyatlarini va ularni sport trenirovkasi ta’siri ostida
o‘zgarishini belgilovchi mexanizmlar, erkaklar va ayollarda prinsipial
jihatdan farq qilmaydi. Ularning o‘rtasidagi ayrim son ko‘rsatkichlari
jihatidan farqlar, jahon sport rekordlarining nisbatida yaxshi ko‘rinadi.
Yugurish masofalarida ayollarning rekord natijalari, erkaklarnikiga
nisbatan 8—13% ga past. Suzishda esa ayollarning rekordlari erkak-
larnikiga yaqinroq, farqi 6—10%.
Ayollar va erkaklarda funksional ko‘rsatkichlarni taqqoslash
paytida, avvalambor, gavda kattaliklarini hisobga olish zarur. O‘rta-
cha olganda, ayollarning bo‘yi erkaklarnikiga nisbatan pastroq.
Hattoki, ushbu farqlar tufayligina ham, boshqa, barcha bir xil
sharoitlarda ayollarning ko‘pchilik funksional ko‘rsatkichlari, xususan
ularning ishchanligi, erkaklardagi mos ko‘rsatkichlardan farq qilishi
lozim. Xuddi shunday holat, har xil gavda kattaliklariga ega bo‘lgan
bolalar va katta odamlarda ham kuzatiladi.
6.1. Ayollarning kuch, tezlik-kuch va anaerob imkoniyatlari
Balog‘at yoshiga yetgunga qadar, qiz va o‘g‘il bolalar mushakla-
rining maksimal ixtiyoriy kuchi (MIK) o‘rtacha bir xil, 12—14 yosh-
dan keyin esa, qiz bolalarda pastroq. Bu, alohida mushak guruhlari-
ning kuchiga ham, umumiy mushak kuchiga ham taalluqlidir.
Ayollar va erkaklar kuch imkoniyatlaridagi farqlar, asosan gavda
kattaliklaridagi, aniqrog‘i mushak to‘qimasining hajmidagi farqqa
bog‘liq. Sakrashlarda va sprinter yugurishlardagi natijalar, ma’lum
darajada mushak kuchiga, ayniqsa tez harakatlar paytida namoyon
bo‘ladigan mushak kuchiga bog‘liq. Bu mashqlarda ayollar erkak-
134
lardan biroz orqada qoladi. Harakat tezligi katta bo‘lgan paytda
namoyon bo‘ladigan dinamik kuch, ayollarda erkaklarnikiga nisbatan
kam, lekin harakat tezligi kichik bo‘lgan paytda, izometrik va
dinamik (izokinetik) kuchning gavdani oriq massasi vazniga nisbati
ayollar va erkaklarda deyarli bir xil.
Mushak kuchining mashq qilinishi
, ya’ni mushak kuchini yo‘nal-
tirilgan kuch trenirovkasi ta’siri ostida o‘sish qobiliyati, ayollarda
erkaklarga nisbatan pastroq. Bu farq, 16 dan 30 yoshgacha bo‘lgan
davrda ancha sezilarli va jinsiy balog‘atga yetish davrigacha (12—
14 yoshgacha ) va jinsiy involutsiya davrida (40 yoshdan keyin) kam
bo‘ladi. Bu hol, mushak kuchining rivojlanishida erkaklarning jinsiy
gormonini (androgenlarni) muhim rol o‘ynashini bilvosita ko‘rsatadi.
Erkaklarga nisbatan ayollardagi kuch trenirovkalari, yog‘ to‘qima-
larining kamayishiga ko‘proq, gavda vazniga va mushak massasining
ortishiga kamroq ta’sir qiladi.
Ayollarning anaerob energetik tizimi
. Ma’lumki, anaerob energetik
tizimga fosfagen (ATF
+
KF) va laktatsid (glikolitik) tizimlar kiradi.
Ularning sig‘imi, ayollarda erkaklarga nisbatan kamroq, bu, avvalam
bor, ayollarda mushak massasining kichikligiga bog‘liq. Anaerob
mahsulot ishlab chiqish tizimi sig‘imining kichkinaligi, ancha past
anaerob ishchanlikni ham belgilaydi.
Ayollar mushagida ATF va KF ning konsentratsiyasi taxminan
xuddi erkaklarnikidek (ATF uchun 4 mm/kg mushak vazni va KF
uchun 16 mm/kg mushak vazni atrofida). Mushak to‘qimasi
hajmining kichikligi tufayli, mushak fosfagenining umumiy miqdori,
ayollarda erkaklarga nisbatan kamaygan bo‘ladi. Ayollar fosfagen
tizimi sig‘imining kamayganligi to‘g‘risida, kislorod qarzining tez
(alaktatli) fazasi kattaligi bo‘yicha fikr yuritish mumkin. Hattoki,
eshkak eshishga ixtisoslashgan yuqori malakali sportchi ayollarda
ham, fosfagen tizimning maksimal sig‘imi (100 kal/kg tana vazni
atrofida), o‘rtacha olganda, mashq qilmagan yosh erkaklarnikiga
teng. Bu ko‘rsatkich, mashq qilmagan yosh ayollarda ancha kam
(60 kal/kg tana vazni atrofida). Sportchi ayollar va sportchi erkak-
larda, bu farq yana ham kattaroq. Agar, fosfagen tizimning sig‘imini,
tananing oriq massasi vazniga (mushak massasi vazniga) nisbatan
olinsa, ayollar va erkaklar o‘rtasidagi farq kam bo‘ladi.
6.2. Ayollarning aerob ishchanlik qobiliyati (chidamliligi)
Maksimal kislorod iste’moli (MKI)
. O‘g‘il bolalar va qiz bolalar
gavdasining kattaliklari va tarkibi o‘rtasidagi farq minimal bo‘lgan
jinsiy balog‘atga yetish davrigacha, ularda MKI deyarli bir xil bo‘la-
135
di. Bu ko‘rsatkich, yosh erkaklarda, xuddi shu yoshdagi ayollar-
nikiga nisbatan o‘rtacha 20—30% ga katta bo‘ladi. Qarigan sari,
ayollar va erkaklarda MKI o‘rtasidagi farq kamyadi.
Bir xil yoshdagi erkaklar va ayollar o‘rtasida, MKI kattaliklari
o‘rtasida ancha sezilarli individual variatsiyalar bo‘lishi mumkin.
Jismonan ancha tayyorgarlik ko‘rgan ayollarning MKI, xuddi
jismonan kamroq tayyorlangan erkaklarnikiga o‘xshash.
Chidamlilikni talab qiladigan sport turlari vakillari bo‘lgan
ayollarda MKI, boshqa turdagi sportchi ayollarnikiga nisbatan ancha
yuqori, demak mashq qilmagan ayollarnikiga nisbatan yana ham
yuqori. Lekin, sportchi ayollar va sportchi erkaklarda MKI ning
farqi, mashq qilmagan ayollar va erkaklar o‘rtasidagi MKI farqidan
katta. Tana vazniga nisbatan olganda, MKI sportchi ayollarda,
sportchi erkaklarnikiga nisbatan 20—25% ga kam (mashq qilmagan-
lar o‘rtasida bu farq 15—20% ni tashkil qiladi).
Keltirilgan ma’lumotlardan ayollarda erkaklar bilan taqqoslagan-
da, maksimal aerob ishchanlik (quvvat) past, bu, chidamlilikni na-
moyon qilishni talab qiladigan sport turlarida ancha past natijalar
berishini ko‘rsatadi. Bu, xususan, ayollarning rekord natijalari, maso-
faning ortishi bilan, erkaklarnikiga nisbatan past bo‘lishini tushuntiradi.
6.3. Kislorod tashish tizimining maksimal imkoniyatlari
Ayollarda MKIning ancha past bo‘lishi, ayollar organizmining
kislorod tashish imkoniyatlarining pastligi bilan belgilanadi. Ayollarda,
arterial qon bilan tashilishi mumkin bo‘lgan kislorodning maksimal
miqdori, ayollarda erkaklarga nisbatan kam bo‘ladi. Bunday farq,
ayollarda sirkulatsiya bo‘ladigan qonning hajmi, qondagi gemoglobin-
ning konsentratsiyasi, AVF-O
2
, yurak hajmi, yurakdan qonning
maksimal chiqarilishining sustligi bilan bog‘liq (6.1-jadval).
6.1-jadval
Yosh erkaklar va ayollarda tinchlik holatda va maksimal ish paytida
qonning o‘rtacha ko‘rsatkichlari
(Ya. M. Kots)
Ko‘rsatkichlar
Ayollar
Erkaklar
Sirkulatsiya qiladigan qonning hajmi (
|