Nazorat savollari - Hayot faoliyati

Nazorat savollari
1. Kuyish, deb nimaga aytiladi ?
2. Kuyishning turlarini ko‘rsating.
3. Kuyish nechta darajaga bo‘linadi?
4. Kuyishda birinchi yordam berish tartibini ko‘rsating.
28
V MAVZU. TERRORISTIK AKTLAR YUZ BERGANDA
HARAKATLANISH TARTIBI. AXBOROT XAVFSIZLIGI
Terroristik harakatlar va ularning insoniyatga qarshi ekanligi.
Dunyoda yuz berayotgan turli-tuman voqea va hodisalar
insoniyatni tashvishga solmoqda. Ayniqsa, turli diniy niqoblar
ostida amalga oshirilayotgan terroristik harakat tinchlikka rahna
solib, jamiyat barqarorligi va osudaligiga putur yetkazmoqda.
Bugun axborot oqimi kuchaygan bir pallada hali ongi shakllanmagan
yoshlar turli oqimlar ta’siriga tushib terroristik tashkilotlarning
o‘z kuchlarini to‘plash manbayiga aylanib qolmoqda.
Bunday razil niyatli kishilarni dunyoning turli burchaklarida
uchratish mumkin. «. . . insoniyat tarixida diniy ongning ajralmas
qismi bo‘lgan odamlardagi e’tiqoddan faqat bunyodkor
kuch sifatida emas, balki vayron qiluvchi kuch, hatto fanatizm
(o‘ta mutaassiblik) sifatida foydalanilganligini ko‘rsatuvchi
misollar ko‘p. Aynan fanatizm illatiga yo‘liqqan odamlar yoki
ularning guruhlari jamiyatda beqarorlik to‘lqinini keltirib
chiqarishga qodir bo‘ladilar.» deb ko‘rsatgan edi Prezidentimiz
I. Karimov «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari» nomli
asarida. Holbuki, dunyoning turli burchaklarida yuz berayotgan
terroristik harakatlar oqibatida minglab odamlar halok
bo‘lmoqdalar.
Markaziy Osiyo davlatlari uchun diniy ekstremizm va xalqaro
terrorizmning xavfi 1990-yilda Namangan va Andijonda,
1990-1996-yillarda Tojikistondagi fuqarolik urushi davrida,
1999-yil Toshkent shahrida, 2004-yil Toshkent shahri va
Buxoroda yuz bergan harakatlar misolida ko‘rindi. Mamlakatimiz
Prezidenti I. Karimov 1993-yilda BMT Bosh Assambleyasining
48-sessiyasida qilgan nutqida Afg‘oniston muammosini
izchil o‘rganish va uni hal etishga chaqirdi. Biroq, bu chaqiruv
qanchalik to‘g‘ri ekanligini keyingi paytlarda yuz bergan
terroristik harakatlardan so‘ng ko‘plab mamlakatlar e’tirof etdi.
29
2001-yilning 28 –sentabrida BMTning Xavfsizlik Kengashi
1373 –sonli rezolyutsiyasini qabul qildi. BMT doirasida
terrorizmga qarshi kurash qo‘mitasi tuzildi. Ushbu qo‘mitaning
tuzilishi va faoliyati I. Karimov taklif qilgan terrorimzga qarshi
kurash xalqaro markazining konsepsiyasiga hamohangdir. Zero
yurtboshimiz 1999-yilning noyabrida Stambulda bo‘lib o‘tgan
Yevropa Xavfsizlik va Hamkorlik tashkilotining Sammitida va
2000-yilning sentabrida Nyu-Yorkda bo‘lib o‘tgan BMT Bosh
Assambleyasining «Mingyillik sammiti» da BMT tuzilmalarida
terrorizmga qarshi kurash xalqaro markazini tashkil etish taklifi
bilan chiqqan edi.
O‘zbekiston BMT ning terrorizmga qarshi kurash va uning
oldini olishga yo‘naltirilgan 12 ta xalqaro hujjatni ratifikatsiya
qildi. Yevropa Kengashi doirasida ham terrorizmga qarshi
kurashga qaratilgan 7 xalqaro shartnomalarni imzolagan.
Umuman olganda O‘zbekiston barqaror taraqqiyotga rahna
soluvchi har qanday kuch hamda uning bir ko‘rinishi bo‘lgan
terrorizmga qarshi kurashda faol harakat olib borayotgan
davlatlardan biri hisoblanadi.
Terrorizmga qarshi kurashda O‘zbekistonda o‘ziga xos
milliy huquqiy asos ham yaratildi. Jumladan, O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 57 – moddasida milliy va diniy
ruhdagi siyosiy partiyalar hamda jamoat birlashmalarining
tuzilishi va faoliyati taqiqlangan.
O‘zbekiston Respublikasining 2000-yil 31-dekabrda qabul
qilingan «Terrorizmga qarshi kurash to‘g‘risida»gi qonuni
yurtimizda bunday kuchlar faoliyat olib borishini umuman
taqiqlaydi va uni qonuniy yo‘l bilan bartaraf etadi.
Terrorchilik faoliyatining oldini olish davlat organlari,
fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari hamda jamoat
birlashmalari, shuningdek, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar
tomonidan siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy va boshqa
profilaktik choralar majmuyini o‘tkazish orqali amalga
oshiriladi.
Ushbu qonunga ko‘ra mamlakatimiz hududida:
- terrorizmni targ‘ib qilish;
30
- terrorchilik guruhlari va tashkilotlarini tuzish hamda
ularning faoliyat ko‘rsatishi;
- terrorchilik faoliyatiga daxldor yuridik shaxslarni, ularning
bo‘linmalari (filiallari) va vakolatxonalarini (shu jumladan chet
el va xalqaro tashkilotlarning vakolatxonalarini) akkreditatsiya
qilish, ro‘yxatdan o‘tkazish va ularning faoliyat ko‘rsatishi;
- terrorchilik faoliyatiga daxldor chet el fuqarolari hamda
fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarning O‘zbekiston Respublikasiga
kirishi;
- tayyorlanayotgan yoki sodir etilgan terrorchilik harakatlariga
oid ma’lumotlar va faktlarni yashirish taqiqlanadi.
Shu o‘rinda «Terror» tushunchasini sharhlab o‘tish ham
lozim.
«Terror» - lotincha so‘z bo‘lib – «qo‘rquv» ma’nosini bildiradi.
«Terror» degan tushuncha birinchi marotaba 1798-yilda
paydo bo‘lgan. Terrorizm – avvalambor, siyosiy – huquqiy, tarixiy,
ijtimoiy – psixologik, dinlararo va boshqa muammolarga
borib taqaluvchi juda murakkab, turli ko‘rinishli, o‘zgaruvchan
va kundan kunga avj olib borayotgan mudhish hodisa bo‘lib,
uning bartaraf qilinishi bu muammolarning yechimi bilan ham
bog‘liq. Zero hozirgi kunga qadar terrorizm tarixi haqida yakdil
xulosaga kelinganicha yo‘q.
Terrorizmga qarshi kurashning asosiy prinsiplari quyidagilardan
iborat:
- qonuniylik;
- shaxs huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfatlarining
ustuvorligi;
- terrorizmning oldini olish choralari ustuvorligi;
- jazoning muqarrarligi;
- terrorizmga qarshi kurash oshkora va oshkora bo‘lmagan
usullarining uyg‘unligi;
- jalb etilgan kuchlar va vositalar tomonidan terrorchilikka
qarshi o‘tkaziladigan operatsiyaga rahbarlik qilishda yakkaboshchilik.
Terroristik harakatlarning turlari. Terroristik harakatlarga
qarshi kurashda ularning global, mintaqaviy va hududiy
manbalarini topish va uni bartaraf etish dastlabki vazifalardan
31
biri bo‘lishi lozim. Hozirgi kunda terroristik tashkilotlarda
toksik, kimiyoviy hamda biologik qurollardan foydalanish maqsadida
maxsus dasturlar asosida ish olib borilayotgani sir emas.
Terrorchilik guruhlari o‘zlarining yovuz harakatlarini amalga
oshirish maqsadida turli xildagi yashirin qurollardan foydalanishga
harakat qilmokdalar. Ayniqsa kishi e’tiborini o‘ziga
tortmaydigan, kichik hajmli tashqi tomonidan kishining har
kuni foydalanadigan buyumlar ko‘rinishida bo‘lgan narsalardan
foydalanmoqdalar.
Terrorchilar tomonidan ommaviy shikast yetkazish
qurollarining foydalanish obyektlari odamlar ko‘p to‘planadigan
joylar: metro bekatlari, aeroportlar, temir yo‘l va avtomobil
shoxbekatlari, katta ofis binolari, yopiq turdagi konsert, sport,
kinozallari, teatrlar, va hokazolar bo‘lishi mumkin. Yana shuni
alohida ta’kidlash joizki, terrorchilar o‘ta xavfli obyektlarda: suv
omborlari, ommaviy qirg‘in qurollari saqlanayotgan joylar va
boshqa shu kabi obyektlarga ham hujum qilishlari mumkin.
Shubhali buyum topib olinganda quyidagicha harakat qilish
lozim:
- odamlar diqqatini unga jalb qilish qilmaslikka harakat
qiling;
- zudlik bilan tegishli xizmatlarga xabar bering;
- shubhali buyumga yaqinlashmang;
- xavfli hududni kamida 100 m radiusda odamlardan
bo‘shating;
- shubhali buyum va xavfli hududni qo‘riqlashni ta’minlang;
- uyushgan holda odamlarning evakuatsiyasini ta’minlang;
- mutasaddi organlar ko‘rsatmalariga rioya qiling;
- radioaloqa vositalari, uyali telefon va radioportlatgich
ishlab ketishiga olib keluvchi vositalardan foydalanmang.
Telefon orqali tahdid qilinganda:
- har bir qo‘ng‘iroqqa bee’tibor bo‘lmang;
- qo‘ng‘iroq to‘g‘risida tegishli organlar (MXX, ichki ishlar
bo‘limi)ga xabar bering, zarur bo‘lsa odamlarni evakuatsiya
qilishni tashkil eting;
- qo‘ng‘iroq qiluvchi bilan uzoqroq muloqotda bo‘lishga
harakat qiling (suhbatni yozib olish, boshqa telefondan
32
mutasaddi organlarga xabar berish uchun), uning yoshi, millati,
jinsini taxminan aniqlashga harakat qiling, ovozi, gapirish
ohangi, nutqiga e’tibor qarating;
- suhbat boshlangan vaqt va uning davomiyligini qayd eting;
- gaplashib bo‘lgach telefon dastagini qo‘ymay boshqa
telefon orqali qo‘ng‘iroq qiluvchining nomerini aniqlashga
kirishing;
- suhbat va uning mazmuni to‘g‘risida gap tarqatmang.
Garovga olingandagi harakati:
- zudlik bilan mutasaddi organlarga va yuqori organ
rahbariga xabar berish;
- garovga olinmay qolgan xodimlarni binodan zudlik bilan
olib chiqish;
- begonalarning binoga kirishlariga yo‘l qo‘ymaslik, binoni
kuzatish ishlarini tashkil etish;
- o‘z tashabbusiga ko‘ra terrorchilar bilan muzokara olib
bormaslik;
- terrorchilarning talablarini, agar bu odamlar sog‘lig‘iga
zarar yetkazish bilan bog‘liq bo‘lmasa, bajarish;
- hodisa sodir bo‘lgan joyga tegishli kuchlarning to‘siqsiz
kirib kelishini ta’minlash.
Garovga tushib qolgandagi harakat :
ortiqcha his-hayajon, sarosima, vahimaga tushmang;
- ko‘pchilik ichida «singib» keting, yarq etib ko‘zga tashlanmang;
- jinoyatchining ko‘ziga tik boqmang, bu uning sizga
nisbatan qahr-g‘azabini oshiradi;
- yon-atrofingizdagilarni tinchlantiring;
- tutqunlikda bo‘lgan vaqtda ko‘rgan, eshitgan barcha narsalarni,
terrorchilarning tashqi ko‘rinishi, xatti-harakatini eslab
qolishga harakat qiling;
- qanday yegulik taklif etishmasin uni rad etmang;
- ruhiy barqarorlikni qo‘ldan bermaslikka harakat qiling;
- ozod bo‘lishingizga bo‘lgan umidni yo‘qotmang;
- garovdan ozod etilganingizda panaroq joyga o‘ting,
otishmalar tugamaguncha egilgan boshingizni yuqori ko‘tar33
mang, maxsus xizmat xodimlarining topshiriqlarini so‘zsiz
bajaring;
- terrorchilar bilan muloqotga kirishmang va janjallashmang.
Garovda ushlab turilganlarning harakat qilish qoidalari
Eng avvalo shuni doimo yodingizda tutingki, sizning
hayotingiz terrorchiga muzokara olib borish uchun zarur.
Shunday ekan hayotingizni saqlab qolish imkoniyati ham
mavjud. Quyidagi o‘zini tutish qoidalariga amal qilishga harakat
qiling:
- xotirjamlikni qo‘ldan bermang. O‘zingizni qo‘lga oling,
tinchlaning, vahimaga tushmang, sokin ovozda so‘zlashing;
- o‘zingizni uzoq kutish damlariga ruhan tayyorlang;
- sizni qutqarib olgunga qadar oradan ancha vaqt o‘tishi
mumkin;
- terrorchini qurol ishlatishga majbur qiladigan va
odamlarning qurbon bo‘lishiga olib keladigan harakatlarni
amalga oshirishga sababchi bo‘lib qolmang;
- zarurat tug‘ilsa jinoyatchilarning talablarini bajaring,
ularga qarshi fikr bildirmang, o‘zingizning va atrofdagilarning
hayoti bilan hazillashmang, vasvasa va vahimaga yo‘l
qo‘ymaslikka harakat qiling.
- terrorchilarning haqorat va tahqirlashlariga nisbatan sabrtoqatli
bo‘ling, jinoyatchilarning ko‘ziga tik qaramang,
o‘zingizni tajovuzkorona tutmang;
- jarohatlangan bo‘lsangiz, kamroq harakat qiling, ko‘p qon
ketishining oldini olasiz;
- diqqatingizni bir joyga jamlang, atrofingizga nazar tashlang,
jinoyatchilarning belgilarini, yuz tuzilishini, kiyimi, ismi,
laqabi chandiqlari, badanidagi yozuvlar, nutqi, o‘zini tutishi,
so‘zlashuv mavzusi va boshqalarni eslab qolishga harakat qiling;
- hamma narsani ichingizga solavermang, atrofingizdagi
odamlarga nazar soling, balki kimgadir yordam kerakdir;
- atrofingizdagilarga sizning birgina boqishingiz, so‘zingiz,
harakatingiz (uning ruhini ko‘taruvchi so‘zni pichirlab aytish,
tushib ketgan sumkachasini yoki dastro‘molini olib berish va h.
k.) bilan ham dalda bo‘lishingiz mumkin.
34
Dunyoning turli burchaklarida faoliyat yurgizayotgan
ko‘plab terroristik tashkilotlarning ma’naviy manbayi «din»
bo‘lib, uning noto‘g‘ri talqin etilishi bunday voqeliklarning
vujudga kelishiga sabab bo‘lmoqda.
130 yillik mustamlakachilik va mustabid tuzum davrida
xalqimizni o‘zining ma’naviy ildizlaridan ayirish, dinni jamiyat
hayotidan siqib chiqarishga qaratilgan siyosat natijasida
ma’naviyat va ma’rifat o‘rnini ma’lum darajada jaholat egalladi.
Yurtdoshlarimiz Qur’oni Karim, Hadis, tasavvuf, shariat, fiqh
ilmlari haqida umumiy tushunchaga ham ega bo‘lmay qoldi.
Dinni asl holida saqlab qolish uchun harakat qilib odamlarni
bir-biriga qarshi qo‘yib, qon to‘kishni tashkil qilayotgan,
amalda esa o‘zining manfaatlarini o‘ylayotgan kishilarni
Yevropada fundamentalistlar, O‘rta Osiyoda esa aqidaparastlar,
deb ataladi.
Fundamentalizm so‘zi lotinchadan kelib chiqqan bo‘lib,
asos, poydevor ma’nosini bildiradi. Fundamentalizm barcha
dinlarga xos bo‘lib, unda dinning asli qanday bo‘lsa,
shundayligicha saqlab qolishga harakat qilinadi.
Fundamentalizm – ya’ni aqidaparastlik – ma’lum din vujudga
kelgan ilk davriga qaytish va shu yo‘l bilan zamonaning
barcha muammolarini hal qilish mumkin, degan fikrni ilgari
suruvchilarning qarashlaridir. Diniy fundamentalizm – ma’lum
din, shu jumladan Islom dini aqidalarning o‘zgarmasligini himoya
qiladigan, vahiy va mo‘jizalarning muqaddas kitoblardagi
bayonining harfiy, so‘zma-so‘z talqini tarafdori bo‘lgan
qarashdir. Bunday qarash tarafdorlari diniy aqidalarning har
qanday majoziy talqiniga, izohlanishiga murosasizliklari bilan
ajralib turadilar.
Diniy fundamentalizm – din aqidalarini so‘zma-so‘z
talqiniga asoslangan e’tiqodni aqlga tayangan mantiqiy
dalillardan ustun qo‘yadigan, muayyan din, shu jumladan Islom
dini e’tiqodi shakllanishining boshlang‘ich davrida belgilangan
barcha yo‘l-yo‘riqlarning qat’iy va og‘ishmay bajarilishini talab
qiladigan tushunchadir.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, Islom fundamentalizmi –
Qur’on va Hadislarni so‘zma-so‘z talqin etuvchi, ilk islomga
35
qaytishga qaratilgan aqidalarni targ‘ib qiluvchi diniy-konservativ
ruhdagi oqim tarafdorlarining qarashlari, deyishimiz mumkin.
Islom fundamentalizmi vakillari islomning fundamental (asosiy)
tamoyillari jamiyatning taraqqiyot yo‘lini belgilab beradi, deb
hisoblaydilar va faqat ularga amal qilishga da’vat etadilar.
Ekstremizm so‘zi fransuzcha – lotinchadan kelib chiqqan
bo‘lib, mazmuni jamiyatdagi u yoki bu hodisa, jarayonlarga
nisbatan keskin fikrlar bildirilishi va qattiq tadbirlarni
qo‘llanilishi yoki keskin fikr va choralarni yoqlovchi, uning
amalga oshirilishiga tarafdor ma’nolarini bildiradi. Bunday
keskin fikrlar sog‘lom yoki nosog‘lom bo‘lishi mumkin. Jamiyat
uchun nosog‘lom, uning taraqqiyotiga zid bo‘lgan, jamiyatda,
fuqarolar va millatlar o‘rtasidagi munosabatlarda beqarorlik
keltirib chiqaradigan keskin chora va fikrlarni ilgari suruvchi,
ularni amalga oshirishga intiluvchi, uni yoqlovchilarni
ekstremistlar, deyiladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, diniy ekstremizm u yoki bu
dinning aqidalarini, qonun-qoidalarini kishilar hayoti va
jamiyatga joriy etish, qaror toptirishda keskin chora va tadbirlar,
zo‘ravonlik qo‘llashga aytishimiz mumkin.
Islom ekstremizmi – islomning qadimiy g‘oyalari va
ideallarini qayta tiklashni kuch ishlatish yo‘li bilan amalga
oshirishga qaratilgan diniy-siyosiy harakat. Bunday harakat
diniy mutaassiblikka asoslangan bo‘lib, muayyan mazhab
ta’limotiga qattiq yopishib olish oqibatida yuzaga keladi va
muayyan siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni amalga oshirishga
ochiqdan ochiq intiladi.
Diniy ekstremizm faqat Islom olamiga tegishli bo‘lib
qolmay, balki dunyodagi barcha dinlarga ham xos hodisadir.
Masalan, o‘rta asrlarda xristian ekstremist ruhoniylari muqaddas
kitoblarda belgilangan har qanday aqidalarga qarshi chiqish
Xudoning irodasini buzishdir, bu eng katta gunohdir deb,
bunday kishilarni dindan qaytganlikda ayblab, ularga nisbatan
keskin choralar qo‘llab ayovsiz jazolaganlar. Xususan 13-asrda
papa qo‘shinlari Fransiyaning janubida 20 ming kishini qirib
tashlagan. Ilg‘or fikrli ziyolilarga qarshi inkvizatsiya (cherkov)
sudi joriy etilib Jardono Bruno o‘tda kuydirildi, Galileo Galiley
36
besh oy qamoqqa solinib, tavbasiga tayantirildi. Lekin baribir u
«yer aylanadi» degan fikrdan qaytmadi.
1994-yilda Qandahor hududida yuzaga kelgan yangi siyosiy
harakat – «Tolibon» harakati ham diniy ekstremizmning
Afg‘onistondagi bir ko‘rinishidir. Ular Afg‘oniston hayotiga
o‘rta asr diniy tartib-qoidalarini tatbiq etish, xalqni dunyo
madaniyatidan uzib qo‘yish yo‘lidan bordilar. Tolibonlar
hokimiyat tepasiga kelgach, «Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi
» va undagi mezonlarga amal qilmadilar. Oddiy insoniy
haq-huquqlar poymol etildi. Xotin-qizlarni erkin bilim olish va
mehnat qilish huquqidan mahrum etish, ularni yana chodra va
paranji ichiga tiqish yo‘lida keskin chora-tadbirlar o‘tkazdilar.
Yigitlarni soqol o‘stirib yurishga majburladilar. Navro‘zni
islomga zid deb topdilar.
Xullas, tolibonlar o‘zlari egallagan yerlarda ko‘z ko‘rib
quloq eshitmagan xunrezliklarni amalga oshirib jafokash Afg‘on
xalqiga ko‘p kulfatlar keltirdilar. Yon qo‘shnimiz Tojikistonda
diniy ekstermizm 150 mingga yaqin begunoh kishilarning
qurbon bo‘lishiga olib keldi. Islom diniy ekstremizmi turli
mamlakatlarda barpo bo‘lajak «islomiy tartib» o‘rnatish uchun
keskin va agressiv harakat qilish zarur deb hisoblaydi. Ular o‘z
maqsadlarini amalga oshirish uchun turli usullardan
foydalanmoqdalar. Bular asosan quyidagilardan iborat:
- Zo‘ravonlik, ya’ni terroristik harakatlarni amalga oshirish
orqali omma ichida qo‘rquv paydo qilish va o‘zlarining
kuchlarini ko‘rsatish orqali hukumatga bosim-tazyiq o‘tkazish.
- Mamlakat iqtisodini turli yo‘llar bilan: diversiya, sanoat va
qishloq xo‘jaligi manbalarini izdan chiqarish orqali uni
tanazzulga uchratishga urinish bilan hokimiyatni zaiflashtirish
va pirovardida osonlik bilan ag‘darib tashlash.
- Turli tashkilot va ommaviy axborot vositalarining «beg‘
araz» yordamida go‘yo «mamlakatda fuqarolarning vijdon
erkinligi huquqlari buzilmoqda va diniy e’tiqod poymol
etilmoqda» kabi soxta, g‘arazli qarashlarni tarqatib hukumatni
din sohasidagi siyosatini buzib ko‘rsatish orqali uni
obro‘sizlantirish va fuqarolarning unga bo‘lgan ishonchini
yo‘qotish.
37
- Oz sonli diniy tashkilotlarga qarshi hujum uyushtirib,
hatto ulardan ba’zilarni namoyishkorona jismonan yo‘q qilish
yo‘li bilan dinlararo va millatlararo nizo keltirib chiqarishga
urinish orqali mamlakatda beqaror vaziyatni vujudga keltirish va
undan o‘z maqsadlari yo‘lida foydalanish.
- Islomiy ma’naviy-ma’rifiy ishlarni zimdan tashkil etish
orqali mamlakatni islomlashtirish va soddadil fuqarolar ongiga
asta-sekin xorijiy va mahalliy doiralarning ekstremistik g‘oya va
maqsadlarini singdirib borish. Oqibatda tayyor bo‘lgan ijtimoiy
ongni kerakli vaqtda o‘z diniy ekstemistik maqsadlarini amalga
oshirish uchun osonlik bilan yo‘naltirib yuboradigan holatga
keltirish va boshqalar.
Diniy ekstermizmning yuqorida qayd etilgan ko‘rinishlari
bir vaqtning o‘zida namoyon bo‘lishi, sharoitga qarab ba’zilariga
alohida urg‘u berilishi mumkin. Ularning Qur’on oyatlariga
asoslanishi Islomning sof g‘oyalarini jamiyatga tatbiq etish
uchun emas, balki yurtdoshlarimizning e’tiqodini chalg‘itish va
islom omili orqali hokimiyatga intilishdan boshqa narsani
ko‘zlamaydi. Shuning uchun islom dini va islom fundamentalizmi
haqida so‘z ketganda bu ikki tushunchani bir-biriga
aralashtirib yuborish kerak emas.
Diniy ekstremizm qanday nomlanmasin yoki qanday ko‘-
rinishga ega bo‘lmasin, uning asosiy maqsadi jangari guruhlarni
shakllantirish orqali hokimiyat tepasiga kelishdan iborat.
Umuman, «Fundamentalizm», «ekstremizm», «terrorizm»,
«fanatizm» kabi so‘zlar tom ma’noda hokimiyat uchun
kurashuvchi ijtimoiy-siyosiy guruh va oqimlarga tegishlidir.
Yashayotgan davrimiz «Axborot asri» deb nom oldi. U
tabiiy boyliklar, energiya kabi strategik resurslar qatoridan o‘rin
egalladi. Axborot qudratli qurolga aylandi. U har qanday harbiy
quroldan ham dahshatli ko‘rinish egallay boshladi. Chunki, u
chek-chegarasiz sarhadlarni juda katta tezlik bilan bosib o‘ta
oladigan, o‘rgimchak uyasi kabi har tomonlama tarqala
oladigan, insonlar qalbini o‘ziga rom eta oladigan darajada yetib
bordi. Axborotni vayronkor qurolga aylanishidan manfaatdor
kuchlar paydo bo‘ldi.
38
Prezidentimiz I. Karimov «...Shuni unutmaslik kerakki, bugungi
kunda inson ma’naviyatiga qarshi yo‘naltirilgan, bir
qarashda arzimas bo‘lib, tuyuladigan kichkina xabar ham
axborot olamidagi globallashuv shiddatidan kuch olib, ko‘zga
ko‘rinmaydigan, lekin zararini hech narsa bilan qoplab
bo‘lmaydigan ulkan ziyon yetkazishi mumkin. « deb yozgan edi.
Ma’lumki, ayrim kuchlar turli vositalardan foydalangan holda
o‘zga mamlakatlar kishilar ongi va dunyoqarashini o‘zgartirishga,
o‘zining madaniy qadriyatlarini singdirish orqali global,
g‘oyaviy, mafkuraviy ta’sir etishga zo‘r berib intilmoqda.
Bugun axborot oqimining nihoyatda tezlashuvi uning
kuchli qurolga aylanishiga sabab bo‘lmoqda. Asosiy muammo
internetdan kim qanday foydalanadi? Buni nazorat qilish
muhim ahamiyat kasb etadi. «Bolalarni asraylik» Xalqaro
tashkiloti ma’lumotlariga qaragandan AQShda 15-17 yashar
bolalarning 85 foizi, Kanada yoshlarining 93 foizi internetdan
muntazam foydalanishini e’lon qilgan. Mamlakatimizda esa
2008-yilda internetdan foydalanuvchilar soni 2 million kishi
bo‘lgan bo‘lsa, hozirgi kunga kelib ular soni 10 milliondan
oshgan.
Bugun terrorchilar internet safihalari orqali psixologik
kurash olib bormoqdalar. Bunda ular internetdan aholi orasiga
qo‘rquv-vahima solish, ruhiy ta’sir o‘tkazish va tartibsizlikka
chaqirish maqsadida foydalanadi. Masalan, qo‘poruvchi
tashkilotlar ma’lum bir mamlakatlarning qarorlarini to‘xtatishni,
bo‘lmasa to‘polonlar chiqarishini ma’lum qilib, tahdid soladi.
Internet tarmoqlari orqali o‘zlariga mablag‘ ishlab topishga
harakat qiladilar. Bunda veb-sahifalar, sayt va forumlarga ushbu
tashkilotlarga aloqador bank hisob raqamlari joylashtiriladi va
jihodiy faoliyatni qullab-quvvatlash targ‘ib qilinadi. Masalan,
«Hizbut tahrir» ehson qiish niyatidagi shaxslardan veb-sahifa
orqali moliyaviy ko‘mak berishlarini so‘raydi.
Ular internet tarmoqlari orqali yangi a’zolarini izlab
|