Real elementlarni ideallashtirib almashtirish

|
Real elementlarni ideallashtirib almashtirish
|
bet | 3/5 | Sana | 05.10.2024 | Hajmi | 202,37 Kb. | | #273643 |
Bog'liq Elektr zanjirlari va ularning turlari. Elektr zanjirlarining eleReal elementlarni ideallashtirib almashtirish
Ko‘rilgan real elementlar (rezistor, sig‘im, induktivlik)ning har biri faqatgina o‘ziga hos bo‘lgan xususiyatli bo‘lmasdan, balki o‘zidan boshqa har bir elementlarning ham xususiyatlariga ega. Masalan, solishtirma qarshiligi katta bo‘lgan qotishmadan spiralsimon o‘ramlar sifatida yasalgan rezistor xossasini ko‘raylik. Uning asosiy xususiyati bo‘lmish omik qarshiligadan tashqari, yonma-yon o‘ramlarining orasida biroz sig‘im hosil bo‘ladi; shu o‘ramlardan oqayotgan tok esa rezistor o‘tkazgichi atrofida biroz magnit maydoni va, demak, induktivlik hosil qiladi. Shu sababli real rezistorda ham omik qarshiligi R, ham sig‘imi C, ham induktivligi L mavjud ekan.
Real induktivlik g‘altagi o‘zining L induktivlik husuliyatidan tashqari, g‘altak o‘ramlari o‘tkazgichida biroz R qarshilik va har bir o‘ramlari orasida biroz S sig‘imga ega.
S hunga o‘xshash, real kondensatorning qoplamalari orasidagi
8-rasm
dielektrikdan siljish toklari oqishiga biroz R qarshilik ta’sir ko‘rsatadi. Buni real kondensatorning qisqa muddat ishlagandagi qizishidan bilish mumkin.
Ushbu real elementlarda oqayotgan tokning o‘zgarish tezligi yoki chastotasi juda katta bo‘lmagan vaziyatlarda ular o‘rniga idellashtirilgan rezistor, sig‘im, induktivlik qabul qilish mumkin. Ushbu idellashtirish sxemasi 8-rasmda keltirilgan.
D emak, ketma-ket (9-rasm) ulangan rezistor (a-b oraliq), kondensator (c-d oraliq) va induktivlik g‘altagidan (h-j oraliq)dan iborat bo‘lgan zanjir tuzilgan bo‘lsin. Faraz qilaylik, elektromagnit energiyasi issiqlik energiyasiga faqat a-b sohadagi rezistordagina o‘tayapti, ya’ni bu oraliqda zanjirning barcha qarshiligi r miqdorida mujassamlangan; elektr siljish toklari faqat c-d oraliqda kondensator 9-rasm
q oplamalari orasida mavjud, ya’ni bu sohada zanjir-
ning barcha S sig‘imi mujassamlangan; nihoyat, o‘zgaruvchan magnit maydon EYuKni faqat h-j oraliqda mujassam-langan g‘altakda induktivlaydi, ya’ni ushbu sohada zanjirning barcha L induk-tivligi yig‘ilgan. Umumiy holda ancha murakkabroq ko‘rinishga ega bo‘lgan va har xil elementlardan tashkil topgan shun-
ga o‘xshash elektr zanjirlari, mujas- 10-rasm
samlangan parametrli elektr zanjirlari deyiladi.
Elektr zanjirlari va, demak, ular sxemalari umumiy xolda shoxobchalar va tugunlardan iborat.
Elektr zanjiri sxemasining shoxobchasi deb zanjirning shunday qismiga aytiladiki, uning ixtiyoriy bo‘lagida tokning miqdori doimo bir xil bo‘ladi.
Shoxobcha tarkibida ixtiyoriy miqdordagi ketma-ket ulangan qarshilik, kondensator, induktivlik elementlari, EYuK manbalari bo‘lishi mumkin. Bunga misol sifatida 11-rasmni keltirish mumkin. Unda sxemaning d nuqtasidan c nuqtasiga L1, r1 , e va r2 elementlari bo‘ylab yursak, shu elementlarning har biridan bir xil tok oqishini ko‘ramiz. Demak, sxemaning d - L1 - r1 - e - r2 - s bo‘lagi shoxobcha ekan. Shu ds oraliqni s – C – r3 – d bo‘ylab yursak, yani bir shoxobchani ko‘ramiz. Ushbu sxemada yana c – r4 – f, f -r6 - h, q - L2 - r7 – h va d - r5 – h shoxobchalar ham mavjud. Demak, har bir shoxobchadagi elementlar o‘zaro ketma-ket ulangan ekan.
11-rasm
Bunda elektr zanjiri qismlarining ketma-ket ulangani deb shunday ulanishiga aytiladiki, unda zanjir shu bo‘lagining har bir qismidan oqayotgan tok bir biriga teng bo‘ladi.
Ketma-ket ulangan elementlarga misol sifatida 3.16-rasmda keltirilgan sxemalarni ko‘rib chiqaylik. Unda a – b oraliqda r1, C va r2 elementlari ketma-ket ulangan (3.16,a-rasm); bunda uchchala elementning toklari ir1 = iC = ir2 o‘zaro teng. Ikkinchi shoxobchada esa c va d nuqtalari orasida r va L elementlari ketma-ket ulangan va ir = iL (12,b-rasm).
12-rasm
Elektr zanjirining tugunlari deb shoxobchalarning ulangan nuqtalariga aytiladi. Tugun elektr sxemasida nuqta bilan belgilanadi. Misol sifatida 3.15-rasmdagi sxemani ko‘rish mumkin. Undagi c, d, f, va h nuqtalar tugun deyiladi.
Elektr zanjiri (elementlari) shoxodchalarining parallel ulanishi deb shunday ulanishga aytiladiki, unda barcha (elementlar) shoxobchalar zanjirning bir juft tugunlariga ulanadi va barcha (elementlar) shoxobchalardagi kuchlanishlar bir xil bo‘ladi. Parallel ulangan shoxobchalarga 11-rasm sxemasida f–h va q-h qismlari misol bo‘laoladi.
Shoxobchalari (elementlari) aralash ulangan elektr zanjirida ketma-ket va parallel ulanishlar birgalikda bajariladi, ya’ni sxemaning bir qismi parallel, boshqa qismi ketma-ket ulanadi.
Aralash ulangan zanjir uchun 11-rasmdagi sxema misol bo‘la oladi. Unda ketma-ket ulangan r7 qarshilik va L2 induktivlik f va h nuqtalarda r6 qarshilikka parallel ulanadi. Ular, o‘z navbatida, qo‘shilib, natijaviy qarshilik hosil qiladi va r4 va r5 qarshiliklarga ketma-ket ulanadi. O‘z navbatida, ular natijaviy qarshilikni hosil qilib, r4 va r5 qarshiliklarga qo‘shilib, ketma-ket ulangan S va r3 shoxobchaga s va d nuqtalarda parallel ulanadi.
|
| |