nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ўзбекистон республикаси алоқА, ахборотлаштириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қЎмитаси

|
Ўзбекистон республикаси алоқА, ахборотлаштириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қЎмитаси
|
Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 32 Kb. | | #256372 |
Bog'liq II SEMESTR mustaqill ish (2)
II SEMESTR
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
Gers vibratorlari.
Yorug‘lik interferensiyasini kuzatish usullari.
Kontakt hodisalari.
Yarim o‘tkazgich - yarim o‘tkazgich kontakti.
Dia-, para- va ferromagnetizm tabiati.
Yorug‘lik nurining tabiati.
Golografiya prinsipi va uning qo‘llanilishi.
Qattiq jismlarda diffuziya hodisalari.
Yuqori chastotali signallarni uzatish usullari.
To‘lqin o‘tkazgichlar (volnovodlar).
Yupqa qatlamlarning tuzilishi va xossalari.
Kvant o`ralar va ularning xususiyatlari.
Nano o‘lchamli klasterlar va kristallar. Nano texnologiyalar.
Fizikaviy jarayonlarni modellashtirish imkoniyatini beruvchi dasturiy vositalar orqali fizikaviy jarayonni modellashtirish.
Suyuq kristallar va ularning xususiyatlari.
Katta adron kollayderi va uning ishlash prinsipi.
Quyosh fotoelektrik elementlari va modullari.
Ultratovush va uning qo‘llanilishi.
Dopler effekti.
Optik kvant generatorlar (lazerlar).
|
| |
Mavzu: Pythonda klassifikatsiya masalasini yechish Ish tartibi

|
Mavzu: Pythonda klassifikatsiya masalasini yechish Ish tartibi
|
Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 20,72 Kb. | | #234902 |
Mavzu: Pythonda klassifikatsiya masalasini yechish
Ish tartibi:
loyiha ishi tavsifini o‘rganish;
loyiha arxitekturasini ishlab chiqish;
ma’lumotlar to‘plami haqida axborot berish va dasturga yuklash;
ma’lumotlarga dastlabki ishlov berish: Python Pandasda read_csv(), head(), tail(), describe(), info(), dropna(), fillna(), mean(), loc[] (“Fixing Wrong Data”), duplicated(), corr(), plot() funksiyalarini ishlatish;
neyron tarmog‘i, BHA yoki pythonda mavjud kutubxonalardan foydalanib klassifikatsiya masalasini yechish (pythonda dastur ishlab chiqish);
tanlangan algoritmning aniqligini baholash (cross-validation usulida);
sinfi noma’lum ob’yektning qaysi sinfga tegishli ekanligini aniqlash;
dasturlarda olingan natijalarni solishtirish va tahlil qilish (ishlab chiqilgan dastur, KNIME dasturlari);
hisobotni tayyorlash, taqdimot qilish.
Nazariy qism
....................................................(Ishni bajarish jarayonida foydalanilgan data mining tushunchalari, masalalari, algoritmlari, python kutubxonalari va funksiyalari haqida yozilsin!)
Ishni bajarish:
1. Loyiha arxitekturasini ishlab chiqish
2. Ma’lumotlar to‘plamini dasturga yuklash
...
Xulosa
........................
Foydalanilgan adabiyotlarlar va internet manbalar:
А.В. Замятин. Интеллектуальный анализ данных: учебное пособие. – Томск: Издательский Дом Томского государственного университета. 2020, 196 c.
........................
........................
https://www.kaggle.com/datasets
https://www.w3schools.com/python/pandas
........................
|
| |
Tavsiya etilgan adabiyotlar

|
Tavsiya etilgan adabiyotlar
|
bet | 5/9 | Sana | 26.11.2023 | Hajmi | 329,5 Kb. | | #105714 |
Bog'liq KA-MUSTAQIL ISH-2023-2024Tavsiya etilgan adabiyotlar: [1-12]
7-Mavzu. Tarmoqlararo ekran texnologiyasi.
Hajmi: 3 soat
Maqsadi:Amaliy mashg`ulotga tayyorgarlik ko`rish.
Topshiriq:
1. Tarmoqlararo ekran tahlili.
2. Windows brandmauer.
3. Tarmoq viruslari tahlili.
4. Zamonaviy Firewall dasturlari tahlili.
5. Tarmoq xavfsizligida kriptografiyaning roli.
Tavsiya etilgan adabiyotlar:[ 1-12]
8-Mavzu. Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlar (VPN).
Hajmi: 6 soat
Maqsadi:Amaliy mashg`ulotga tayyorgarlik ko`rish.
Topshiriq:
1. Zamonaviy VPN dasturlari
2.Intranet VPN haqida
3.Extranet VPN haqida
4.Internet VPN haqida
5. VPN dasturlarning imkoniytalari
Tavsiya etilgan adabiyotlar: [1-12]
9-Mavzu. Axborot tizimlari va resurslaridan ruxsatsiz foydalanishlarni aniqlash uslubiyati.
Hajmi: 6 soat
Maqsadi:Amaliy mashg`ulotga tayyorgarlik ko`rish.
Topshiriq:
1. Axborot tuzilmalariga ruxsatsiz kirish va foydalanish.
2. Axborot tuzimlariga ruxsatsiz kirishga talablarning mohiyati.
3. Axborot tuzimlariga ruxsatsiz kirishga yo’naltirilgan hujumlar.
4. Axborot tuzimlariga ruxsatsiz kirish va kibersiyosat.
Tavsiya etilgan adabiyotlar: [1-12]
10-Mavzu. Simsiz aloqa tizimlarida axborot resurslarini himoyalash.
Hajmi: 6 soat
Maqsadi:Amaliy mashg`ulotga tayyorgarlik ko`rish.
Topshiriq:
1. Zamonaviy simsiz aloqa tizimlari
2. Simsiz aloqa tizimlari tarixi
3. Simsiz aloqa tizimlariga nisbatan tahdidlar tahlili
4. WPAN va WLAN tarmoqlar tahlili
5. Simsiz aloqa tizimlarining inson salomatligiga ta’siri.
Tavsiya etilgan adabiyotlar: [1-12]
11-Mavzu. Axborotni ruxsatsiz foydalanishlardan himoyalash.
|
| |
Ўзбекистон республикаси алоқА, ахборотлаштириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қЎмитаси

|
Ўзбекистон республикаси алоқА, ахборотлаштириш ва телекоммуникация технологиялари давлат қЎмитаси
|
bet | 1/3 | Sana | 28.06.2024 | Hajmi | 44,31 Kb. | | #266173 |
Bog'liq Амалиёт кундалиги тулдириш НАМУНА 931 21 (2)
O'ZBEKISTON RESPUBLIKASI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TОSHKЕNT AХBОRОT TЕХNОLОGIYALARI UNIVЕRSITЕTI
URGANCH FILIALI
TELEKOMMUNIKATSIYA TЕХNОLОGIYALARI FAKULTЕTI
“TELEKOMMUNIKATSIYA INJINIRINGI” KAFЕDRASI
A M A L I YO T K U N D A L I G I
60611000– “Telekommunikatsiya texnologiyalari” ta’lim yo’nalishi talabasi __________________
Aknazarov Nurbek Atabek o‘g‘li
familiyasi, ismi, sharifi
2023 – 2024 o’quv yili. Amaliyot turi: Ishlab chiqarish amaliyoti
O’quv rеjasiga asоsan Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU UF buyrug’i № __170___
«__18___»__may___2024 yil bo’yicha amaliyotni o’tkazish muddati:
Bоshlanishi – 20 may 2024 yil. Tugallanishi – 29 iyun 2024 yil.
Amaliyotga bоrish kuni - 20 may 2024 yil.
Amaliyotdan qaytish kuni - 29 iyun 2024 yil.
Filial tоmоnidan amaliyotga rahbar: Filialdagi amaliyot rahbari F.I.O.
lavоzimi, ismi, familiyasi Korхоna tоmоnidan amaliyotga rahbar: Korxonadagi amaliyot rahbari F.I.O.
lavоzimi, ismi, familiyasi
TASDIQLAYMAN
“Telekommunikatsiya injiniringi” kafеdrasi mudiri Setmetov N.U.
___________imzo_________________
«__20__»_____may_________2024 y.
Kafеdraning tоpshirig’i:
“O’zbektelekom” AK Xorazm filiali Urganch shahar telekommunikatsiya bog’lamasi tashkiliy joylashish strukturasi, ierarxik va funktsional boshqaruv
strukturasi bilan tanishish.
Ish joyidagi mehnatni muhofaza qilish va texnika xavfsizligi qoidalarini o’rganish hamda imtihon topshirish.
Urganch shahar telekommunikatsiya bog’lamasida qo’llaniladigan axborot kommunikatsiya texnologiyalari tahlili.
|
| |
Наманган давлат университети ректори

|
Наманган давлат университети ректори
|
Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 17,1 Kb. | | #104230 |
Bog'liq fevral oxiri
Namangan muhandislik-qurilish
instituti rektori Sh.Ergashevga
Namangan muxandislik-texnologiya instituti “Metrologiya, standartlashtirish va sifatni boshqarish” kafedrasi dotsenti Mirxojayev Mirjamol Mirkarimovichdan
A R I Z A
Men 2023 yil “1” fevraldan 2023 yil “28” fevralgacha bo’lgan davrda 05.02.04 ”Standartlashtirish va mahsulot sifatini boshqarish” ixtisosligi bo’yicha “Metrologiya va standartlashtirish” kafedrasi stajo`r tadqiqodchi Alinazarov Ozod Alisherovichning “ISO 50001 standartini sinov laboratoriyalariga joriy etishda kelib chiqayotgan muammolar tahlili” mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi (PhD, yoki DSc)ga ilmiy rahbarlik (maslahatchilik) qildim va yakka tartibdagi ish reja mundarijasiga asosan paragraflar (boblar) bo’yicha quyidagi ishlar amalga oshirildi, jumladan:
№
|
O‘quv mashg‘uloti mavzusi
|
Kurs
|
Guruh
|
Akademik soat
|
Izoh
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
1
|
Mahsulotlarning raqobatdoshligini milliy standartlarni uyg‘unlashtirish tadqiqi
|
|
|
8
|
|
2
|
Energetik menejment tizimi bo`yicha standartlar tahlili
|
|
|
|
|
3
|
Energetik menejmentida tizimli talablar bo`yica tahliliy joriy etish muammolari
|
|
|
|
|
|
Jami:
|
|
|
|
|
Haq to‘lash to‘g‘risida farmoyish berishingizni so‘rayman: ___________“___” ________2023 y
(imzo)
O‘quv mashg‘ulotlarining bajarilganligini tasdiqlaymiz:
Kafedra mudiri: __________ “_____”_________2023 y.
(imzo)
Fakultet dekani: __________ “_____”_________2023 y.
(imzo)
Institutning Ilmiy-tadqiqotlar, innovatsiyalar va va ilmiy-pedagogik
kadrlar tayyorlash bo’limining xulosasi
|
Ma’ruza
|
Doktorlik dissertatsiyasiga
rahbarlik
|
Amaliy mashg’ulot,
DAK
|
(Boshqa)
________
|
Jami
|
Maxsus fan
|
Umumiy fan
|
O’quv soatlar
|
|
|
|
|
|
|
Bir soat uchun xaq
|
|
|
|
|
|
|
Summa
|
|
|
|
|
|
Ilmiy-tadqiqotlar, innovatsiyalar va va
ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlash bo’limi: __________ D.Abduvaxobov
(imzo)
“_____”_________2023 y.
Buxgalteriyaga: Soatbay ish xaqi fondi hisobidan to’lansin.
Ilmiy ishlar va innovatsiyalar
Bo’yicha prorektor: __________ M.Dadamirzayev
(imzo)
“_____” _________2023 y.
|
| |
Xujjatlarni boshqarish - Ўзбекистон давлат стандарти

|
Ўзбекистон давлат стандарти
|
bet | 4/29 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #245737 |
Bog'liq 17025-узб (3)4.3 Xujjatlarni boshqarish
4.3.1 Umumiy qoidalar
Laboratoriya reglamentlar, standartlar, boshqa me’yoriy xujjatlar, sinovlar va/yoki kalibrlashlar usullari, shuningdek chizmalar, programma ta’minoti, texnikaviy sharoitlar, yo‘riqnomalar xamda qo‘llanmalar kabi menejment tizimining qismi xisoblanadigan barcha xujjatlarni (laboratoriya doirasida ishlab chiqilgan yoki tashqaridan yetkazilgan) boshqarish protseduralarini o‘rnatishi va qo‘llab-quvvatlashi kerak.
Izox
1 Ushbu kontekstda «xujjatlar» so‘zi siyosat to‘g‘risidagi bayonot, protseduralar, texnikaviy sharoitlar, kalibrlash jadvallari, sxemalar, matnli materiallar, plakatlar, belgilar, eslatmalar, programma ta’minoti, chizmalar, rejalar va sh.k. larni ifodalaydi. Ular xar xil tashuvchilarda - qog‘oz yoki elektron, raqamli, analog, fotografik yoki matnli ko‘rinishda taqdim etilishi mumkin.
2 Sinovlar va kalibrlashlarga tegishli ma’mumotlarni boshqarish, 5.4.7 bo‘yicha. 4.13 bo‘yicha ma’lumotlarni ro‘yxatdan o‘tkazishni boshqarish.
4.3.2 Xujjatlarni tasdiqlash va nashr qilish
4.3.2.1 Menejment tizimining qismi xisoblanadigan xujjatlarni laboratoriya xodimlari tomonidan foydalanilishi uchun berishdan avval ular vakolatli xodim tomonidan tekshirilishi va tasdiqlanishi lozim. Bekor qilingan va/yoki eskirgan xujjatlardan foydalanishni oldini olish maqsadida nashr qilish yoki qayta ko‘rish statusi va menejment tizimida xujjatlar taqsimlanishini ko‘rsatadigan «master list» yoki ekvivalent tekshirish jarayoni to‘g‘risidagi xujjati tayyorlangan va tushunarli bo‘lishi lozim.
4.3.2.2 qabul qilingan protsedura(lar) quyidagilarni ta’min etishi kerak:
a) muvofiq xujjatlarning rasmiy nashrlari laboratoriyaning samarali faoliyat ko‘rsatishiga yo‘naltirilgan asosiy operatsiyalar amalga oshiriladigan barcha joylarda iltifotltdir;
b) xujjatlar vaqti-vaqti bilan taxlil qilinadi va kerak bo‘lganida doimiy yaroqliligini xamda qo‘yiladigan tallablarga muvofiqligini ta’minlash uchun ular qayta ko‘rib chiqiladi;
c) bekor qilingan yoki eskirgan xujjatlar barcha chop etish va foydalanish joylaridan darxol chiqarib tashlanadi yoki boshqa yo‘l bilan ulardan bexosdan foydalanishning oldi olinadi;
d) yuridik yoki axborot maqsadlari uchun saqlab qolingan eskirgan xujjatlar muvofiq xolda markalanadi.
4.3.2.3 laboratoriya tomonidan ishlab chiqilgan menejment tizimi xujjatlari aniq identifikatsiyaga ega bo‘lishi kerak. Bunday identifikatlashtirish elementlari orasida quyidagilar mavjud bo‘lishi kerak: nashr etish sanasi va/yoki qayta ko‘rish belgilanishi, betlar raqamlari, betlarning umumiy soni yoki xujjat oxirini belgilash va xujjatni tasdiqlagan shaxsning nomlanishi.
|
| |
Xonalar va atrof muxit sharoitlari

|
Xonalar va atrof muxit sharoitlari
|
bet | 14/29 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #245737 |
Bog'liq 17025-узб (3)5.3 Xonalar va atrof muxit sharoitlari
5.3.1 Sinovlar va/yoki kalibrlashlarni bajarish, shuningdek, energiya manbalari, yoritish va atrof-muxit (buning bilan chegaralanib qolmagan xolda) sharoitlari sinovlar va/yoki o‘lchashlarni to‘g‘ri o‘tkazilishiga ko‘maklashishi kerak.
Atrof-muxit sharoitlari noto‘g‘ri natijalarga olib kelmasligi yoki xar qanday o‘lchashlarning talab etilgan sifatiga noqulay ta’sir qilmasligini laboratoriya ta’minlashi kerak. Laboratoriyani asosiy xonalaridan tashqari o‘tkaziladigan namunalarni tanlab olish, sinash va/yoki kalibrlash xollariga aloxida e’tibor berish kerak. Sinovlar va kalibrlashlar natijalariga ta’sir etishi mumkin bo‘lgan xonalar va atrof-muxit sharoitlariga qo‘yiladigan talablar xujjatlashtirilgan bo‘lishi kerak.
5.3.2 Muvofiq standart texnikaviy talablar, usuliyatlar va protseduralar talab qilganidek laboratoriya atrof-muxit sharoitlarini kuzatib borishi, tekshirishi va qayd qilishi lozim.
Muvofiq texnik faoliyatiga muvofiq ravishda, misol uchun biologik sterilligi, chang, elektromagnit xalaqitlar, radiatsiya, namlik, elektr ta’minoti, xarorat, shovqin va titrash darajasiga kerakli e’tibor berish kerak. Agar atrof-muxit sharoitlari sinov va/yoki kalibrlashlar natijalariga xavf tug‘dirsa sinovlar va o‘lchashlar to‘xtatib qo‘yilishi kerak.
5.3.3 Bir-biriga mos kelmaydigan ishlar bajariladigan yondosh uchastkalar bir-biridan puxta ajratilgan bo‘lishi kerak. o‘zaro ifloslantirilishini oldini olish bo‘yicha choralar ko‘rilgan bo‘lishi kerak.
5.3.4 Sinovlar va/yoki kalibrlash sifatiga ta’sir ko‘rsa-tuvchi uchastkalarga kirish va ulardan foydalanish tekshirilishi kerak. Laboratoriya aniq vaziyatlar asosida tekshirish darajasini belgilab qo‘yishi kerak.
5.3.5 Laboratoriyada tartib va tozalikni ta’minlash bo‘yi-cha choralar ko‘rilgan bo‘lishi kerak. Lozim bo‘lganda, maxsus protseduralar ishlab chiqilishi kerak.
5.4 Sinovlar va kalibrlashlar usullari xamda usulni validatlash
|
| |
-rasm. Burg‘ilash snaryadining - Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи

12-rasm. Burg‘ilash snaryadining turli konstruksiyalarini qo‘llaganda burg‘ilash nasosi yuritmasining elektr energiyasi sarfi 13-rasm. Burg‘ilash snaryadining turli konstruksiyalarini qo‘llaganda aylantirgichning energiya sarfini kolonnaning aylanishlar soniga bog‘liqligi Dissertatsiyaning
«Burg‘ilash uskunasining yoqilg‘i-energiya sarflarini kamaytiruvchi texnik yechimlarini ishlab chiqish» deb nomlangan to‘rtinchi bobida
burg‘ilash uskunasining energiya sarflari va ikkilamchi energiya resurslarini foydali
utilizatsiya qilish asosida burg‘ilash uskunasining samaradorligini oshirish imkoni
tadqiq qilingan, burg‘ilash uskunasi va avtonom elektrostansiyasi yuritmasining
issiqligini utilizatsiya qilish bo‘yicha texnik yechimlar ishlab chiqilgan, shuningdek,
ishlab chiqilgan texnik yechimlarning eksperimental tadqiqotining natijalari
keltirilgan.
Kompressor va burg‘ilash uskunasining samaradorligini oshirish hamda geologik
qidiruv va portlatish skvajinalarini burg‘ilashda issiqlik ta’minotiga sarflanadigan
xarajatlarni kamaytirish maqsadida skvajinalarni havo bilan tozalab burg‘ilashda
birg‘ilash uskunasining issiqligini utilizatsiya qilish qurilmasini qo‘llash taklif qilinadi.
Taklif etilayotgan qurilmaning maqsadi burg‘ilash uskunasi va kompressorning
ichki yonuv dvigatellarining ikkilamchi energiya resurslarini ishlatish hamda
kompressorning ortiqcha havosidan foydalanish va termoelektrogeneratorlar blokini
qo‘llab elektr energiyasini olish asosida geologik qidiruv skvajinalarini havo bilan
tozalab burg‘ilaganda energiya sarflarini kamaytirish. Burg‘ilash uskunasi issiqligini
utilizatsiya qilish qurilmasining prinsipial chizmasi 14-rasmda keltirilgan.
Ishlab chiqilgan, skvajinalarni havo bilan tozalab burg‘ilashda birg‘ilash
uskunasining issiqligini utilizatsiya qilish qurilmasining samaradorligi va ish
qobiliyatini aniqlash maqsadida eksperimental tadqiqotlar o‘tkazildi. Natijada
kompressor dvigateli va burg‘ilash uskunasining ichki yonuv dvigatelining yoqilg‘i
sarflari aniqlangan, olingan natijalar 15 va 16-rasmlarda grafik ko‘rinishida keltirilgan.
22
1 – kompressor; 2 – kompressorning ichki yonuv dvigateli; 3 va 7 – radiator;
4 va 8 – ventilyator; 5 – burg‘ilash uskunasi; 6 – burg‘ilash uskunasining ichki
yonuv dvigateli; 9 va 16 – ejeksiyali soplo; 10 va 14 – uyurmali quvur; 11 – issiqlik
almashtirgich; 12, 13 va 15 – quvurlar; 17 va 18 – tutun gazlar chiquvchi quvur;
19 – termoelektrgeneratori
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi

11
burg‘ilash samaradorligiga ta’sirini tadqiq qilish, skvajina zaboyida hosil bo‘lgan
shlamli rejimni burg‘ilash samaradorligiga ta’sirini tadqiq qilish, dissertatsiya mavzusi
bo‘yicha ilmiy ishlar holatini tahlili va resurs tejovchi texnologiyalarni ishlab chiqish
asosida burg‘ilash uskunalarining samaradorligini oshirishning asosiy yo‘nalishlari
keltirilgan.
Skvajina tubini havo bilan tozalab burg‘ilaganda burg‘ilashning mexanik tezligi
suv bilan burg‘ilaganga nisbatan 3-5 marotaba oshadi, ammo ushbu usul bilan
burg‘ilaganda tog‘ jinsini parchalovchi asbobning yuqori harorat rejimlari bilan bog‘liq
muammolar yuzaga keladi, bu esa tog‘ jinsini parchalovchi asbobning resursi
kamayishi sababli burg‘ilash samaradorligini kamaytiradi. Yuqori harorat rejimlaridan
tashqari, yuritmasining quvvati burg‘ilash nasosining yuritmasining quvvatidan yuqori
bo‘lgan kompressor uskunalarini qo‘llash natijasida yoqilg‘i-energiya sarflarini ortish
muammosi yuzaga keladi.
Ushbu omillarning barchasi skvajinalarni havo bilan tozalab burg‘ilashda
burg‘ilash uskunasining ekspluatatsiya samaradorligiga ta’sir qiladi, buning natijasida
skvajinani burg‘ilash tannarxi oshadi.
Skvajina zaboyini gidravlik tozalash bilan burg‘ilaganda burg‘ilash ishlarining
samaradorligi zaboyda hosil bo‘lgan shlamli rejim hisobiga pasayadi. Shlamli rejim
paydo bo‘lishi tog‘ jinsini parchalovchi asbobning intensiv yemirilishiga,
burg‘ilashning mexanik tezligini pasayishiga va zaboyda maydalangan tog‘ jinsini
qayta maydalash hisobiga burg‘ilashning energiya sarfini ortishiga olib keladi. Bundan
tashqari, salniklar hosil bo‘lishi va burg‘ilash kolonnalarining qisilib qolishi bilan
bog‘liq bo‘lgan avariya holatlari yuzaga kelishi xavfi ortadi.
Burg‘ilash uskunalarini ishlatish narxini oshiradigan eng muhim omil - bu
yoqilg‘i-energiya resurslarining sarfini oshishi va ularning yuqori narxidir.
Markazlashtirilgan elektr ta’minoti mavjud bo’lmagan murakkab va olisdagi geologik
hududlarda skvajinalarni burg‘ilashda avtonom elektr ta’minoti tizimlaridan
foydalanish tufayli burg‘ilash ishlarini amalga oshirish sarf harajatlari bir necha
martaga oshadi.
Dissertatsiyaning
-rasm. Tozalovchi havoni ikki bosqichli sovutish bilan burg‘ilash snaryadi

15
А)
t
х2
= –25
℃
,
G
=0,11 kg/sek; B)
t
х2
= –30
℃
,
G
=0,13 kg/sek; C)
t
х2
= –35
℃
,
G
=0,15
kg/sek; C)
t
х2
= –40
℃
,
G
=0,17 kg/sek
4-rasm. Qattiqlik koeffitsiyenti
𝒇 = 𝟕 ÷ 𝟖
bo‘lgan tog‘ jinslarini
burg‘ilaganda skvajina tubi haroratining (
𝒕
𝒛𝒂𝒃
)
tozalovchi havoning
boshlang‘ich haroratiga (
𝒕
х𝟐
)
, dolotoning aylanishlar soniga
(𝒏)
va o‘qiy
bosimga (
𝑷
ос
)
bog‘liqligi
Tozalovchi havoning
salbiy haroratgacha sovutish,
skvajina tubida haroratni
pasaytirish va o‘qiy bosimning
(𝑃
𝑜𝑐
)
va doloto aylanishlari sonining
(𝑛)
eng ratsional
qiymatlarini qo‘llash imkoniyatini beradi.
Skvajina zaboyidagi harorat kattaligi
(𝑡
𝑧𝑎𝑏
)
dolotoning chidamliligiga
(𝑙
𝑟𝑒𝑠
)
katta
ta’sir ko‘rsatadi, skvajina tubi haroratini oshishi dolotoning ishchanligini pasaytiradi,
natijada dolotoning ishlash qobiliyati kamayadi.
Burg‘ilashning ma’lum rejimlarida(
𝑃
ос
= 7,5 𝑘𝑁;
𝑛 = 100; 150; 200; 250 𝑣𝑎
300 𝑑𝑎𝑞
−1
) doloto chidamliligini (
𝑙
𝑟𝑒𝑠
)
skvajina tubini haroratiga (
𝑡
𝑧𝑎𝑏
)
bog‘liqligini
tadqiq qilish uchun 5-rasmda keltirilgan gistogramma yasaldi.
5-rasmda keltirilgan gistogrammadan ko‘rinib
turibdiki,
tozalovchi havo
haroratini pasaytirish doloto chidamliligini oshirish va yuqorioborotli burg‘ilashni
qo‘llash imkonini beradi.
«Skvajina tubini havo bilan tozalab burg‘ilashda harorat

12
harorati o‘zgarish natijasida issiqlik almashinuvi jarayonini qiyinlashtiruvchi mahalliy
issiqlik manbai hisoblanadi. Halqasimon bo‘shliq va burg‘ilash quvurlardagi
qarshilikni yengish uchun sarflanadigan energiya oqimi ham issiqlik ko‘rinishida
tarqalib muhit haroratiga ta’sir qiladi.
Skvajina zaboiyida
siqilgan havo haroratini
𝑡
𝑠.ℎ.
deb belgilasak,
siqilgan havo
haroratini oshishini quyidagi formula orqali ifodalaymiz:
𝜖
𝑠.ℎ.
= 𝑡
𝑗𝑜𝑟
− 𝑡
𝑠.ℎ.
,
(1)
bu yerda
𝑡
𝑗𝑜𝑟
– haroratning joriy qiymati,
0
С.
Shunga ko‘ra, doloto tishining haroratini oshishi (2) formula orqali aniqlanadi
𝜖
𝑡𝑖𝑠ℎ
= 𝑡
𝑡𝑖𝑠ℎ
− 𝑡
𝑗𝑜𝑟
,
(2)
bu yerda
𝑡
𝑡𝑖𝑠ℎ.
– doloto tishlarining harorati,
0
С.
Fur’ye qonunini hisobga olgan holda
𝑑𝑥
elementining (1-rasm) issiqlik balansi
tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega:
𝑑𝑄 = 𝑄
𝑥
− 𝑄
𝑥+𝑑𝑥
=
−𝑆
𝑡𝑖𝑠ℎ
𝜆
𝑑𝜖
𝑠.ℎ
𝑑𝑥
− [
−𝑆
𝑡𝑖𝑠ℎ
𝜆
𝑑
𝑑𝑥
(𝜖
𝑠.ℎ
+
𝑑𝜖
𝑠.ℎ
𝑑𝑥
𝑑𝑥)
] =
𝑆
𝑡𝑜𝑠ℎ
𝜆
𝑑
2
𝜖
𝑠.ℎ
𝑑𝑥
2
𝑑𝑥
,
(3)
bu yerda
𝑑𝑄
–
𝑑𝑥
elementidan atrofga
ajraluvchi issiqlik miqdori, Vt;
𝑄
𝑥
–
𝑑𝑥
elementiga keluvchi issiqlik miqdori, Vt;
𝑄
𝑥+𝑑𝑥
–
𝑑𝑥
elementining qarshi tomonidan
chiquvchi issiqlik miqdori, Vt;
𝜆
– doloto tishining issiqlik o‘tkazuvchanlik qobiliyati,
𝑉𝑡
𝑚·℃
.
«Burg‘ilash snaryadinig konstruksiyasini takomallashtirish

18
𝐹
𝑇
−𝑅
𝑥
𝑚
= 𝑎
𝑥
;
(14)
𝐹
𝑚
−𝑅
𝑦
𝑚
= 𝑎
𝑦
;
𝐹
𝑎
+𝑃
𝑜
−𝐺−𝑅
𝑧
𝑚
= 𝑎
𝑧
.
(14) tenglamadan absolyut tezlashishni topamiz:
𝑎 =
1
𝑚
√(𝐹
𝑇
− 𝑅
𝑥
)
2
+ (𝐹
𝑚
− 𝑅
𝑦
)
2
+ (𝐹
𝑎
+ 𝑅
0
− 𝐺 − 𝑅
𝑧
)
2
(15)
bu yerda
𝑅
𝑥
, 𝑅
𝑦
, 𝑅
𝑧
– shlam zarrachalariga ta’sir etuvchi qarshiliklar,
𝑅
𝑥
= 𝑣
𝑥
∙ 𝑡
1
;
𝑅
𝑦
= 𝑣
𝑦
∙ 𝑡
2
;
𝑅
𝑧
= 𝑣
𝑧
∙ 𝑡
3
.
16-ifoda o‘zaro ta’sir etuvchi kuchlarni hisobga olmaydi,
ular faqat oqim
harakatlanganda yuzaga keladi. Shlamga ta’sir etuvchi inersiya kuchini quyidagi
formula orqali ifodalaymiz:
𝐹
𝐼
⃗⃗⃗ = 𝑚 ∙ 𝑎
;
𝐹
𝐼
= 𝑚 ∙
1
𝑚
√(𝐹
𝑇
− 𝑅
𝑥
)
2
+ (𝐹
𝑚
− 𝑅
𝑦
)
2
+ (𝐹
𝑎
+ 𝑅
0
− 𝐺 − 𝑅
𝑧
)
2
=
=
√(𝐹
𝑇
− 𝑅
𝑥
)
2
+ (𝐹
𝑚
− 𝑅
𝑦
)
2
+ (𝐹
𝑎
+ 𝑅
0
− 𝐺 − 𝑅
𝑧
)
2
.
(16)
Ta’sir etuvchi umumiy kuch o‘zgaruvchan yo‘nalish va qiymatga ega
bo‘lganligi sababli, shlam zarrachasiga ta’sir etuvchi shunday kuch kerakki, u zarrani
skavajina tubidan yer yuzasiga yo‘naltiruvchi bo‘lishi lozim. Shunda ushbu
yo‘naltirish burchagining qiymatini quyidagi ifoda orqali topishimiz mumkin:
𝑡𝑔𝛾 =
ℎ
2𝜋𝑟
=
𝐴
2𝜋𝐹
𝐼
√
𝑣𝑚
2 −𝑣
𝑎𝑦𝑙
2
𝐶𝑜𝑠2𝜃∙𝜔2∙(𝐶𝑜𝑠2𝜑+𝑆𝑖𝑛2𝜑)
=
=
𝑁
𝑑𝑣
2𝜋𝑡√
(𝑣𝑚
2 −𝑣
𝑎𝑦𝑙
2
)[(𝐹𝑇−𝑅𝑥)2+(𝐹𝑚−𝑅𝑦)2+(𝐹𝑎+𝑅0−𝐺−𝑅𝑧)2]
𝐶𝑜𝑠2𝜃∙𝜔2
=
=
𝑁
𝑑𝑣
∙𝐶𝑜𝑠𝜃∙𝜔
2𝜋𝑡√(𝑣
𝑚
2
−𝑣
𝑎𝑦𝑙
2
)[(𝐹
𝑇
−𝑅
𝑥
)
2
+(𝐹
𝑚
−𝑅
𝑦
)
2
+(𝐹
𝑎
+𝑅
0
−𝐺−𝑅
𝑧
)
2
]
,
(17)
bu yerda
𝐴
– skvajina zaboyidan shlam zarrachasini yer yuzasiga ko‘tarish
uchun
bajarilaydigan ish, Dj;
𝑁
𝑑𝑣
– A ishini bajarish uchun burg‘ilash uskunasining
aylantirgichining dvigatel quvvati, kVt.
Ishlb chiqilgan ushbu matematik model shuni ko‘rsatadiki, skvajina tubidan
ajratilgan shlam zarrasini yuqoriga yo‘naltirish uchun unga ma’lum tashqi kuch ta’sir
etishi lozim. Ushbu vazifani tozalovchi suyuqlikning uyurmali harakatini yuzaga
keltirish
orqali echish mumkin, ushbu maqsadda burg‘ilash snaryadini
takomillashtirish lozim. 17-ifoda shlam zarrachasini yuqoriga yo‘naltiruvchi
burchakning ratsional qiymatini aniqlash imkonini beradi.
Skvajina tubini shlamdan samarali tozalash va shlamli rejimning salbiy ta’sirini
kamaytirish maqsadida tog‘ jinsini pachalovchi asbobning konstruksiyasi
19
takomillashtirildi. Bunda uch sharoshkali dolotoning panja qismi vintli chiziq bo‘ylab
egiltirilgan, bu uyurmali kuchni paydo qilib, doloto aylanish vaqtida shlamli suyuqlikni
yuqoriga ko‘taradi. Shuningdek, shlam zarralarini doloto ostidan skvajina devorlariga
maksimal yo‘naltirib, shlamning oqishini ta’minlaydi. Takomillashtirilgan uch
sharoshkali dolotoning umumiy ko‘rinishi 8-rasmda keltirilgan.
Shuningdek, burg‘ilash kolonnasida shlamning yopishib
qolishi va salniklarni
paydo bo‘lishining oldini olish va yuvuvchi suyuqlikning gidravlik qarshiligini
pasaytirish uchun doloto ustidan o‘rnatiladigan oqimni uyurmali harakatlantirgichni
konstruksiyasi ishlab chiqilgan. Takomillashtirilgan uch sharoshkali doloto va zaboyda
uyurmali oqim hosil qilgichli burg‘ilash snaryadining umumiy ko‘rinishi 9-rasmda
keltirilgan.
1 – doloto;
2 – burg‘ilash
quvuri;
3 – uyurma
hosil qilgich
Sinovlar va kalibrlashlar o‘tkazish uchun yordamchi shartnomalar tuzish

|
Sinovlar va kalibrlashlar o‘tkazish uchun yordamchi shartnomalar tuzish
|
bet | 6/29 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #245737 |
Bog'liq 17025-узб (3)4.5 Sinovlar va kalibrlashlar o‘tkazish uchun yordamchi shartnomalar tuzish
4.5.1 Agar laboratoriya yordamchi pudratni kutilmagan sabablar bo‘yicha (masalan, qo‘shimcha ekspertiza zarurati yoki vaqtinchalik qobiliyatsizlik) yoki doimiy asosda (masalan, doimiy yordamchi pudrat, vakillik yoki imtiyozlar to‘g‘risidagi kelishuvlar sharoitlarida) tuzgan bo‘lsa – bu ish kompetentli yordamchi pudratchiga uzatilishi kerak. Kompetentli bo‘lib ishni mazkur standartga muvofiq holda bajaradigan yordamchi pudratchi hisoblanadi.
4.5.2 Laboratoriya yordamchi pudrat to‘g‘risida iste’molchini yozma ravishda xabardor qilishi kerak va kerakligida iste’molchining ma’qullashini ham yozma ravishda olish lozimdir.
4.5.3 Laboratoriya yordamchi pudratchi tomonidan bajarilgan ish uchun iste’molchi oldida mas’uliyatga egadir, faqat yordamchi pudratchi iste’molchi yoki davlat rostlash idoralari tomonidan tanlangani hollaridan tashqari.
4.5.4 Laboratoriya sinovlar va/yoki kalibrlashlar o‘tkazishda xizmatlaridan foydalanadigan barcha yordamchi pudratchilar ro‘yxatini hamda bajarilgan ishning mazkur standartga muvofiqligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar ro‘yxatini olib borishi lozim.
4.6 Xizmatlarga ega bo‘lish va manbalar
4.6.1 Laboratoriyada sinovlar va/yoki kalibrlashlar sifatiga ta’sir ko‘rsatadigan kerakli xizmatlar va materiallarni tanlash hamda ularga ega bo‘lish bo‘yicha siyosat va protsedura (lar) o‘rnatilishi kerak. Sinovlar va kalibrlashlar o‘tkazishda ishlatiladigan tegishli reaktivlar va laboratoriya materiallariga ega bo‘lish, ularni olish va saqlash bo‘yicha protseduralar mavjud bo‘lishi zarur.
4.6.2 Laboratoriya va/yoki kalibrlashlar sifatiga ta’sir ko‘rsatadigan olingan materiallar, reaktivlar va sarflanadigan materiallar saqlanganligini ta’minlashi kerak. Ushbu qo‘llanilayotgan xizmatlar va manbalar o‘rnatilgan talablarga muvofiq bo‘lishi kerakdir. Muvofiqlikni tekshirish maqsadida amalga oshirilgan harakatlar to‘g‘risidagi ro‘yxatga olingan ma’lumotlar saqlanib qolishi kerak.
4.6.3 Laboratoriya ishining natijalari sifatiga ta’sir qiladigan buyumlarga berilgan tavsiflar buyurtma xizmatlar va manbalarni tavsiflovchi ma’lumotlarni o‘z ichiga olishi lozim. Chiqarilishidan avval tavsif tahlil kilinishi kerak, uning texnik mazmuni esa ma’qullanishi lozim.
Izoh – Tavsif tur, sinf, sifat, aniq identifikatlashtirish, chizmalar, tekshirishni o‘tkazish bo‘yicha yo‘riqnomalar, boshqa texnik ma’lumotlarni, jumladan sinovlar natijalarini tasdiqlash, bajarilishiga muvofiq bo‘lgan talab qilinayotgan menejment tizimining sifati va standartini o‘z ichiga olishi mumkin.
4.6.4 Laboratoriya sinovlar va kalibrlashlar sifatiga ta’sir qiladigan eng muhim sarflanadigan materiallar, manbalar va xizmatlarni yetkazib beruvchilarni baholashni o‘tkazishi, hamda ushbu baholashlar to‘g‘risidagi ro‘yxat ma’lumotlarini va tasdiqlangan yetkazib beruvchilar ro‘yxatini saqlashi kerak.
|
| |
To‘g‘rilash harakati - Ўзбекистон давлат стандарти

|
Ўзбекистон давлат стандарти
|
bet | 9/29 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 0,78 Mb. | | #245737 |
Bog'liq 17025-узб (3)4.11 To‘g‘rilash harakati
4.11.1 Umumiy qoidalar
Laboratoriya siyosat va protsedurani ishlab chiqishi hamda nomuvofiq ish yoki menejment tizimi yoki texnikaviy operatsiyalar tomonidan ko‘zda tutilgan siyosat yoki protseduralardan og‘ishlar aniqlangan hollarda to‘g‘rilash harakatlarini qabul qilish bo‘yicha tegishli vakolatlarni aniqlashi lozim.
Izoh - Menejment tizimi yoki laboratoriyadagi texnik operatsiyalarga tegishli muammo, nomuvofiq ishni tekshirish, ichki yoki tashqi tekshiruvlar, rahbariyat tomonidan tahlil, iste’molchilar bilan qaytish aloqasi va xodimlarni kuzatish kabi yo‘llar bilan o‘rnatilishi mumkin.
4.11.2 Sabablar tahlili
Muammoning asosiy sabablarini aniqlash maqsadida to‘g‘rilash harakati protsedurasi tadqiqoti bilan boshlanishi kerak.
Izoh - Sabablar tahlili to‘g‘rilash harakati protsedurasida muhim, ba’zida esa eng murakkab payt bo‘lib hisoblanishi mumkin. Bu qatorga iste’molchi talablari, namunalar, usullar va protseduralar, xodimlar malakasi va tayyorlanishi, sarflanadigan materiallar yoki asbob-uskuna va uning kalibrlanishi kirishi mumkin.
4.11.3 To‘g‘rilash harakatlarini tanlash va qabul qilish
To‘g‘rilash harakatlariga extiyoj paydo bo‘lganda laboratoriya ular orasidan mumkin bo‘lganlarini aniqlashi lozim. U muammoni bartaraf etish va uning qaytarilishini oldini olish uchun eng qulay harakatlarni tanlab olishi va qabul qilishi zarur.
To‘g‘rilash harakatlari ko‘p jihatdan muammoning miqyosi va xavfligiga muvofiq bo‘lishi kerak.
Laboratoriya to‘g‘rilash harakatlarini o‘rganishdan kelib chiqadigan barcha talab qilinayotgan o‘zgarishlarni hujjatlashtirishi va amalga oshirishi lozim.
4.11.4 To‘g‘rilash harakatlarini nazorat qilish
Laboratoriya to‘g‘rilash harakatlarining samaraliligiga ishonch hosil qilish uchun natijalarni nazorat qilishi lozim.
4.11.5 qo‘shimcha tekshiruvlar
Nomuvofiqliklarni yoki og‘ishlarni o‘rnatish laboratoriya o‘z siyosati va protseduralari yoki mazkur standartga bo‘lgan muvofiqligini gumon ostiga qo‘yganda, laboratoriya imkon boricha tez 4.14 bo‘yicha aniqlangan faoliyat sohalari tekshiruvini o‘tkazishi kerak.
Izoh - Bunday qo‘shimcha tekshiruvlar ko‘pincha to‘g‘rilash harakatlari qabul qilingandan so‘ng, ularning samaraliligini tasdiqlash maqsadida o‘tkaziladi. qo‘shimcha tekshiruv faqatgina jiddiy masalalar yoki ish uchun xavlilik to‘g‘risida gap ketganda kerak bo‘ladi.
|
| |
-rasm. Takomillashtirilgan - Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи

20
dolotoning chidamliligiga va burg‘ilashning mexanik tezligiga ta’siri
aniqlandi,
olingan bog‘liqliklar 10 va 11-rasmlarda keltirilgan.
BS – bazaviy burg‘ilash snaryadi; К№1 –№1 konstruksiyali burg‘ilash snaryadi
(
β
d
va
β
z
-45°); К№2 –№2 konstruksiyali burg‘ilash snaryadi (
β
d
va
β
z
-60°);
К№3 – №3 konstruksiyali burg‘ilash snaryadi (
β
d
va
β
z
-70°)
10-rasm. Doloto chidamliligining
burg‘ilash kolonnasining aylanishlar
soniga bog‘liqligi
11-rasm. Burg‘ilashning mexanik
tezligining aylanishlar soniga
bog‘liqligi
Skvajina tubini gidravlik tozlash samaradorligini oshiruvchi uch sharoshkali
dolotoning panja qismini egilish burchagi β
d
=60° va uyurma hosil qilgichning egilish
burchagi β
z
=60° bo‘lgan takomillashtirilgan konstruksiya bilan burg‘ilaganda mexanik
tezlik va dolotoning chidamliligining yuqori qiymatlariga erishilganligi eksperimental
tarzda aniqlandi. Bu konstruksiyani qo‘llash dolotoning chidamliligini 7-8% ga,
burg‘ilashning mexanik tezligini bazaviy snaryadga nisbatan 9-10%
ga oshirish
imkonini berdi.
Gidravlik tozalashning samaradorligini oshiruvchi burg‘ilash snaryadining
takomillashrililgan
konstruksiyasini
qo‘llashdan
burg‘ilash
kolonnasiga
ko‘rsatiladigan gidravlik qarshilikni kamaytirish natijasida burg‘ilash
kolonnasini
aylantirgichini va nasos yuritmalarining yuklamalarini kamaytirish hamda skvajina
zaboyida shlamli rejimni hosil bo‘lishini bartaraf etish natijasida yuvuvchi suyuqlikni
ko‘tarilishini yaxshilanishi kutilgan edi. Shu sababdan
gidravlik tozalashning
samaradorligini oshiruvchi burg‘ilash snaryadini nasos va burg‘ilash aylantirgichining
yuritmalariga ta’siri eksperimental taqdid qilindi, olingan natijalar grafik shaklida 12
va 13-rasmlarda ko‘rsatilgan.
Shunday qilib, burg‘ilash snaryadining takomillashtirilgan konstruksiyasini
qo‘llash, skvajinada burg‘ilash kolonnasiga yuvuvchi
suyuqlikning gidravlik
qarshiligini kamaytirish evaziga, burg‘ilash aylantirgichini quvvat sarfini 8-9% gacha
va shlamli rejim hosil bo‘lishini bartaraf etish asosida yuvuvchi suyuqlikning skvajina
tubidan ko‘tarilishini yaxshilash evaziga nasosning quvvat sarfini 6-7% gacha
kamaytirishga imkon berdi.
21
BS – bazaviy burg‘ilash snaryadi; К№1 –№1 konstruksiyali burg‘ilash
snaryadi (
β
d
va
β
z
-45°); К№2 –№2 konstruksiyali burg‘ilash snaryadi
(
β
d
va
β
z
-60°); К№3 – №3 konstruksiyali burg‘ilash snaryadi (
β
d
va
β
z
-70°)
The structure and content of the thesis

56
12.
Mustafayev O.B., Khamzayev A.A., Djurayev R.U., Xatamova D.N.
Mathematical modeling of thermal conditions of drilling bits in air drilling//
International Journal of Advanced Research in Science Engineering and Technology. –
2022 Vol. 9, Issue 3. –Pр. 19046-19053 (05.00.00; №8).
13.
Джураев
Р.У., Хатамова Д.Н., Райхонов Ш. Повышение
эксплуатационной эффективности буровых установок на основе разработки
энерго- и топливосберегающих технических решений// Горный вестник
Узбекистана. – Навои, 2023. – №4. – С.20-25 (05.00.00; №7).
14.
Xatamova D.N. Burg‘ilash uskunalarining dizel elektr stansiyalari
yuritmasining issiqligini foydali utilizatsiya qilishning texnik yechimlarini ishlab
chiqish // Fan va texnologiyalar taraqqiyoti. – Buxoro, 2024. –№ 1. –149-154 b.
(05.00.00; №24).
15.
Xatamova D.N., Djurayev R.U. Skvajinalarni havo bilan tozalab
burg‘ilashda burg‘ilash uskunalarining yoqilg‘i-energiya sarflarini kamaytiruvchi
texnik yechimlarni ishlab chiqish // Fan va texnologiyalar taraqqiyoti. – Buxoro, 2024.
–№ 1. –158-164 b. (05.00.00; №24).
16.
Xatamova D.N., Abduazizov N.A. Skvajinalarni havo bilan tozalab
burg‘ilaganda harorat rejimlarini tadqiqoti // O‘zbekiston konchilik xabarnomasi. –
Navoiy, 2024. – № 1. – 16-19 b. (05.00.00; №7).
Рис.14. Устройство для утилизации теплоты буровой установки при

Рис.14. Устройство для утилизации теплоты буровой установки при бурении скважин с продувкой воздухом
47
С целью определения работоспособности и эффективности разработанного
устройства для утилизации теплоты буровой установки при бурении скважин с
продувкой воздухом были проведены экспериментальные исследования. В
результате установлена зависимость расхода топлива двигателя компрессора и
ДВС буровой установки, полученные зависимости представлены на рис.15 и 16.
а) расход топлива при базовом варианте; б) при применении устройства для
утилизации теплоты без эжекционного сопла; с) при применении устройства для
утилизации теплоты с эжекционным соплом
Рис.15. Зависимость расхода топлива двигателя компрессора от давления сжатого воздуха Рис.16. Зависимость расхода топлива ДВС буровой установки от давления сжатого воздуха Применение устройства для утилизации теплоты буровой установки при
бурении скважин с продувкой воздухом позволило получить 1,2 кВт
электроэнергии напряжением 36 В, получить горячую воду в количестве 0,025
кг/с с температурой 85-100℃ в зависимости от режимов устройства, которую
можно использовать для технологических нужд. Применение эжекционного
сопла в устройстве для утилизации теплоты буровой установки при бурении
скважин с продувкой воздухом снизило расход топлива двигателя до 12 % за счет
уменьшения сопротивления потоку выхлопных газов в выхлопной трубе ДВС
буровой установки и нагрузки на вентилятор охлаждающего радиатора.
Для утилизации теплоты, выделяемой двигателями внутреннего сгорания
в процессе бурения скважин с промывкой очистным раствором разработано
устройство для утилизации теплоты передвижной электростанции бурового
устройства, схематический вид которого представлен на рис.17.
Для определения эффективности разработанного устройства утилизации
теплоты передвижной электростанции буровой установки проведены
экспериментальные исследования, в ходе которых установлены зависимость
мощности вырабатываемого электрического тока в термоэлектрогенераторе от
подаваемой на ДВС нагрузки, зависимость тепловой мощности нагреваемой в
теплообменнике воды от расхода топлива, и зависимость мощности теплового
потока, образованного в теплообменнике от расхода топлива. На рис.18 и 19
приведена зависимость величины вырабатываемой электроэнергии в
термоэлектрогенераторе от нагрузки на двигатель и зависимость тепловой
SCIENTIFIC COUNCIL ON AWARDING SCIENTIFIC DEGREES

52
The topic of the dissertation doctor of technical sciences (DSc) was registered at the Higher
Attestation Commission under the Ministry of Higher Education, Science and Innovation of the
Republic of Uzbekistan under No. B2023.3.DSc/T661.
The dissertation was carried out at the Navoi state university of mining and technology.
The abstract of the dissertation is posted in three languages (Uzbek, Russian, English (resume) on the
website of the Scientific Council (www.ndki.uz) and on the information and educational portal «Ziyonet»
(www.ziyonet.uz).
Scientific consultant:
Abduazizov Nabijon Azamatovich
Doctor of Technical Sciences, Professor
Official opponents:
Egamberdiev Ilkhom Pulatovich
Doctor of Technical Sciences, Professor
Toshov Javohir Burievich
Doctor of Technical Sciences, Professor
Khujaev Ismatulla Kushaevich
Doctor of Technical Sciences, Professor
Leading organization:
«Almalyk Mining and Metallurgical Combine» JSC
The defense of the dissertation will be held on «6» September, 2024 at 10
00
at the meeting of the
Scientific Council of scientific degrees DSc.17/04.06.2021.t.06.02.
Address: 210100 Navoi,
st. G`alaba Shoh, 76v. Meeting room of the Navoi State Mining and Technology University. Tel.: (79) 223-
04-40; fax: (79) 223-49-66 E-mail: info@nsmtu.uz, nsmi@gmail.com.
The doctoral dissertation can be found at the Information Resource Center of the Navoi State Mining
and Technology University Institute (registered under No.157). Address: 210100, Navoi city, st. Galaba
Shokh, 76v. NSTU Rector’s Office building, 1st floor. Tel.: (79) 223-23-32; fax: (79) 223-49-66
The abstract of the dissertation is distributed on «____» August 2024
(registry mailing protocol №. ___ dated «__» August 2024).
II бўлим (II часть; part II) - Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи

57
vohasini kompleks innovatsion
rivojlantirish yutuqlari, muammolari va istiqbollari»
xalqaro ilmiy-amaliy anjumani. – Navoiy, 2022. – 138-144 b.
24.
Xatamova D.N., Alimov B.X. Skvajinani burg‘ilash samaradorligiga salbiy
ta’sir etuvchi omillarning tadqiqоti // “Fan va texnika taraqiyotida yoshlar” Iqtidorli
talabalar va magistrantlarning II Respublika ilmiy-amaliy anjumani. – Navoiy, 2023. –
13-15 b.
25.
Xatamova D.N., Baqoyeva G.B. Skvajinani burg‘ilash
samaradorligiga
tog‘ jinslarining fizik-mexanik xususiyatlarining ta’sirini tahlili // “Fan va texnika
taraqiyotida yoshlar” Iqtidorli talabalar va magistrantlarning II Respublika ilmiy-amaliy
anjumani. - Navoiy, 2023. – 16-19 b.
26.
Xatamova D.N., Djurayev R.U., Alimov B.X.
Issues of regulating the
temperature mode while drilling wells // Navoiy kon-metallurgiya kombinatining 65
yilligiga bag‘ishlangan Zarafshon vohasini kompleks innovatsion rivojlantirish
yutuqlari, muammolari va istiqbollari IV-xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari. -
Navoiy, 2023. – 24 b.
27.
Djurayev R.U., Normayev Q., Xatamova D.N. Improving the operational
efficiency of drilling rock-breaking tools // International Scientific Siberian Transport
Forum - TransSiberia 2023. Volume 402. – 2023. Article number 10018.
28.
Xatamova D.N., Abduazizov N.A., Alimov B.X. Experimental observation
of the possibility of using a vortex tube for cooling treatment air while drilling wells //
Zarafshon vohasini kompleks innovatsion rivojlantirish yutuqlari,
muammolari va
istiqbollari V-xalqaro ilmiy-amaliy anjumani materiallari. – Navoiy, 2024. – 182-183 b.
29.
Хатамова Д.Н. Исследование движения частиц шлама на забое
буримой скважины // Сборник материалов республиканской конференции
“Новый Узбекистан: Образование, наука и инновация”. – Жиззах, 2024. – С.746-
749.
30.
Djurayev R.U., Abdurakhmonov O.E., Khatamova D.N. Development of a
device for the utilization of drilling rig heat // International Scientific Siberian Transport
Forum - TransSiberia 2024. Volume 525. – 2024. Article number 03002.
31.
Djurayev R.U., Khatamova D.N., Allanazarov B.
Enhancing technical
solutions to reduce fuel
Implementation of the research results

54
July 28, 2023). As a result, a heat flow of 162 mJ (45 kW) was obtained, which can be
used for technological needs;
a nozzle that reduces resistance in the exhaust pipes
of internal combustion
engines has been introduced into the state unitary enterprise “Regionalgeology”
(certificate of the Ministry of Mining and Geology of the Republic of Uzbekistan No.
08-2172 dated July 28, 2023). As a result, a 12% reduction in fuel consumption was
achieved based on a decrease in exhaust gas resistance;
a device for obtaining electrical energy from the
heat released by internal
combustion engine drives was introduced into the
state unitary enterprise
“Regionalgeology” (certificate of the Ministry of Mining and Geology of the Republic
of Uzbekistan No. 08-2172 dated July 28, 2023). As a result, electricity of 1.2 kW with
a voltage of 36 V was obtained.
Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи - bet 42

53
INTRODUCTION (abstract of the dissertation of Doctor of technical sciences
(DSc))
The aim of the research
is to increase the operating
efficiency of drilling
equipment based on resource-saving technologies and reduce fuel and energy costs.
The research object
is resource and energy saving of drilling equipment.
The scientific novelty of the research is as follows
:
a mathematical model has been developed that allows calculating the heating
temperature of the tooth and matrix of a tricone drill bit, taking into account a complex
of
technological, design
and thermophysical factors,
as well as the physical and
mechanical properties of rocks when drilling wells with air blowing;
recommendations have been developed for selecting
optimal drilling mode
parameters when using a device for drilling wells with two-stage cooling of cleaning
air, which allows increasing the mechanical drilling speed and bit durability;
a mathematical model of the movement of a cuttings particle in the bottomhole
zone of a well has been developed, which makes it possible to determine the optimal
design parameters of a downhole swirler;
the optimal bend angles along the helical line of the tricone bit foot and downhole
swirler screws were determined, which allows increasing
the mechanical drilling
speed, bit durability, and also reducing the energy costs of the drill rotator and pump;
it has been determined that the use of an ejection nozzle in a device for recycling
the heat of a drilling rig when drilling wells with air
blowing reduces engine fuel
consumption by up to 12% by reducing the resistance to the flow of exhaust gases in
the exhaust pipe of the drilling rig's internal combustion engine and the load on the fan
cooling radiator;
the dependence of the heat flow power and generated electrical energy on the load
on the generator in the developed device for the useful utilization of heat losses from
the internal combustion engine of an autonomous power plant of a drilling rig has been
established.
ЗАКЛЮЧЕНИЕ - Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи

50
4. Определены оптимальные параметры режима
бурения при применении
устройства для бурения скважин с двухстадийным охлаждением очистного
воздуха, позволяющие увеличить механическую скорость бурения и стойкость
долота.
5. Разработана математическая модель движения частиц шлама в
призабойной зоне скважины, которая позволяет определить рациональное
значение угла, направляющего частицу шлама на поверхность.
6. Разработана конструкция бурового
снаряда для предотвращения
возникновения шламового режима, применение которой позволяет повысить
стойкость долота на 7-8 %, механическую скорость бурения на 9-10 %, а также
снизить расход электроэнергии бурового вращателя на 8-9% и насоса - на 6-7 %.
7. Разработанo устройство для утилизации теплоты привода буровой
установки и компрессора при бурении скважин с продувкой воздухом, которое
позволяет получить электроэнергию, горячую воду, а
также снизить расход
топлива двигателя за счет уменьшения сопротивления потоку выхлопных газов
в выхлопной трубе ДВС буровой установки и нагрузки на вентилятор
охлаждающего радиатора. Новизна конструкции защищена приоритетом на
полезную модель Республики Узбекистан № FAP 20230310 от 30.08.2023 г.
8. Разработанo устройство для утилизации теплоты передвижной
электростанции буровой установки, которая
позволяет уменьшить расход
топлива и увеличить производительность автономной дизельной электростанции
за счет снижения нагрузки на генератор. Новизна конструкции защищена
приоритетом на полезную модель Республики Узбекистан № FAP 20230306 от
29.08.2023 г.
9. Установление эжекционного сопла в выхлопной трубе ДВС при
использовании устройства для утилизации теплоты буровой установки при
бурении скважин с продувкой воздухом позволило снизить расход топлива
двигателя до 12 % за счет уменьшения сопротивления потоку выхлопных газов
и нагрузки на вентилятор охлаждающего радиатор.
10. Установлена зависимость величины
мощности теплового потока и
вырабатываемой электрической энергии от нагрузки на генератор в
разработанном устройстве для полезной утилизации тепловых потерь двигателя
внутреннего сгорания автономной электростанции буровой установки.
11. Выполнена оценка экономической эффективности применения
разработанных технических решений, при этом экономический эффект от
применения бурового инструмента для бурения скважин с очисткой забоя
воздухом составляет 36 000 000
сумов в год, экономический эффект от
применения предложенной конструкции бурового снаряда для гидравлической
очистки забоя составляет 82 434 000 сумов в год и экономический эффект от
применения разработанных теплоутилизационных установок составляет
124 117 920 сумов в год.
-rasm. Injener-texnik himoya vositalarining sinflari

63
Axborotni nusxa ko‘chirishdan himoyalash.
Nusxa ko‘chirishlardan ta’qiqlovchi himoyalash vositalari.
Dasturiy ta’minotni va axborotni viruslardan himoyalash vositalari.
Aloqa kanallarini dasturiy himoyalash vositalari.
Dasturiy himoya vositalari quyidagi maxsus dasturlar turlariga bo‘linadi:
Fayllar, texnik vositalarni identifikatsiya qilish va foydalanuvchini
autentifikatsiya qilish vositalari.
Foydalanuvchi va texnik vositalarni ish faoliyatini nazorat qilish va
ro‘yhatdan o‘tkazish.
Cheklangan foydalanuvchilarga mo‘ljallangan ma’lumotlardan foydalanish
rejimlarini nazorat qilish
Kompyuter operatsion tizimini va foydalanuvchining amaliy dasturiy
ta’minotini himoyalash.
Foydalangandan keyin vositalarni himoyalash va hosil bo‘lgan ma’lumotni
o‘chirib tashlash.
Рис.17. Устройство для утилизации теплоты передвижной

49
В пятой главе диссертации
«Оценка экономической эффективности
применения разработанных технических решений»
приведены результаты
оценки экономической эффективности разработанного бурового инструмента
для бурения скважин с очисткой забоя воздухом, совершенствованной
конструкции бурового снаряда для гидравлической очистки забоя и
разработанных теплоутилизационных установок.
Применение одного устройства с двухстадийным охлаждением очистного
воздуха при бурении пород с коэффициентом крепости породы
𝑓 = 7 ÷ 8
,
категории по буримости VII в год позволяет получить экономический эффект в
размере 36 000 000 сумов за счет увеличения механической скорости бурения и
стойкости долота.
Применение совершенствованной конструкции
бурового снаряда для
гидравлической очистки забоя скважины позволяет увеличить скорость бурения,
повысить стойкость долота, снизить расходы
электроэнергии двигателя
вращателя буровой установки и насоса, в результате, дает возможность за год
эксплуатации добиться экономического эффекта в размере 82 434 000 сумов.
Также применение теплоутилизационной установки
дает экономический
эффект в размере 124 117 920 сумов в год за счет снижения расхода топлива
установки, получения горячей воды и электрической энергии от выделяемой
теплоты ДВС привода буровой установки.