=Ir ·(l-T) - Loyihaning kapital byudjetini ishlab chiqish va moliyalashtirish manbalarini shakllantirish reja

|
Loyihaning kapital byudjetini ishlab chiqish va moliyalashtirish manbalarini shakllantirish reja
|
bet | 4/5 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 41,19 Kb. | | #126071 |
Bog'liq 9-мавзу (3)k a =Ir ·(l-T),
bu yerda, T-foydaga soliq stavkasi; Ir- kredit bo’yicha foiz stavkasi;
Xo’jalik sub’ektlaridan olingan qarzlar bank kreditlaridan qarzni to’lash bo’yicha farq qiladi. Foiz xarajatlari tarkibi to’g’risidagi qarorga muvofiq, bunday qarzlarni ishlatganligi uchun to’lanadigan foizlar mahsulot tannarxiga qo’shilishi mumkin emas. Shuning uchun bunday manbaning kapital bahosi to’lanadigan foiz stavkasiga teng. Obligatsion qarzlar bo’yicha holat ham shunday. Birinchidan, har qanday kompaniya ham obligatsiya chiqarolmaydi va uni ochiq bozorga joylashtirolmaydi. Ikkinchidan, bunday manbaning bahosi bank krediti bahosiga solishtirganda ko’proq stixiyalidir. Har xil kompaniyalar hal xil shartlar ostida kredit olishi mumkin. Shunga qaramasdan bunday holatda foizlar stavkasini ma’lum vaqt oldindan aytib berilishi mumkin. Lekin, gap obligatsion qarz kapital bahosining amaliy qiymati haqida ketar ekan, bu yerda holatni oldindan aytib berish qiyin. Uchinchidan, obligatsion qarzlarni joylashtirish maxsus dallollar (bankirlar uylari, brokerlik va moliyaviy kompaniyalar uchun va boshqalar) uchun bunday manbaning bahosi qo’shimcha parametriga bog’liq.
Kapital bahosi hisobi holati maqsadga muvofiq kompaniyaning 3 ta o’z mablag’lari manbasidan tashkil topadi: oddiy va imtiyozli aksiyalar, shuningdek, taqsimlanmagan foyda. Oldindan shuni qayd qilish kerakki, oxirgisida biz ustav kapitalidan tashqari jami o’z mablag’lari manbasini hisoblaymiz. Albatta, bunda bir qancha shartlar bor, masalan, «taqsimlanmagan foyda» va «qaytarib berilmaydigan mablag’lar» nafaqat turli xususiyat va shakllanish sharoitiga, balki turli kapital bahosiga egadir. Ustav kapitalining ikki bo’linish sababi shuki, ko’pgina ilmiy ishlarda imtiyozi aksiyalar hech qanday asossiz oddiy aksiya va qarz kapitali xususiyatlarini jam etgan ko’rsatkich sifatida qaraladi. Kapital bahosini baholashdagi prinsipial farqlar oddiy va imtiyozli aksiyalar manbasi sifatida qaraladi.
Kompaniya mablag’larini to’ldirishda asosiy manba bu reinvestitsiyalash foydasi hisoblanadi. (Ya’ni kompaniyaning joriy faoliyatini kengaytirishda foydalanilgan va yangi investitsion loyihalarda qo’llashdir). O’z navbatida bu bir nechta xususiyatlarga ega. Birinchidan, bu mablag’ tez va maksimal mobilizatsiyalashadi va qandaydir maxsus mexanizm talab qilmaydi, ya’ni aksiya va obligatsiya emissiya qilishdagidek. Ikkinchidan, bir qancha fikrlar bo’yicha bu manba boshqalarga qaraganda arzon, ya’ni emissiya xarajatlari yo’qdir. Uchinchidan, bu mablag’larni investitsiya qilish jarayoni bir muncha osonroq bo’ladi.
Amaliyotda har bir kompaniya o’z faoliyatini, shu bilan birga investitsiya faoliyatini turli manbalardan moliyalashtiradi. O’z faoliyatida foydalanilgan moliyaviy resurslar uchun foizlar, dividendlar va boshqalar to’laydi. Shu bilan birga o’z iqtisodiy salohiyatini ko’tarish uchun zarur xarajatlar qiladi. Har bir mablag’ manbasi joriy manbalarni ta’minlashdagi xarajatlar summasidagidek o’z bahosiga ega. Bu baholar orasidagi aniq bog’liqlikni ko’rsatish qiyindir.
Kapital o’rtacha bahosi ko’rsatkichi bir qator funksiyalarni bajaradi:
Birinchidan, u korxonaga taqdim etilayotgan investitsiya loyihalarning samaradorligini baholashda foydalaniladi. Kapital bahosi investitsiya loyihasining daromadliligi quyi chegarasini ko’rsatadi. Hamma investitsiya loyihalari samaradorligini baholashda asosan ular daromadliligi hisobga olinadi va ishlab chiqarishga kapital o’rtacha bahosidan yuqori daromad keltiruvchi loyihalar qabul qilinadi;
Ikkinchidan, bu ko’rsatkich kapital tuzilishini baholash va uni optimallashtirish uchun foydalaniladi. Optimal deb shunday kapital tuzilishiga aytiladiki, ya’ni avanslangan kapitalga xizmat ko’rsatish bo’yicha minimal xarajatlarni ta’minlaydigan va kapital o’rtacha bahosi minimal varianti bo’yicha aniqlanadi.
3. Loyihani investitsiyalash imkoniyatlari va kapitalni muqobil ishlatish variantlari
Investitsiyalarning safarbar etilishi, ko’p jihatdan, loyihalarning yuqori samaradorlikka egaligiga asoslanadi. Sababi, bunday investitsiya loyihalari katta foyda olish imkonini beradi. Odatda, yuqori foyda olish aksariyat investorlarning asosiy maqsadi bo’lganligi bois, bunday loyihalarni moliyalashtirishdan investorlar manfaatdor bo’ladilar. Lekin, hamma investorlar ham investitsiya loyihasini moliyalashtirishdan avval ularning turli iqtisodiy ko’rsatkichlarini baholaydilar va loyihani moliyalashtirish uchun o’zlarining turli xil talablarini qo’yadilar, shuningdek, o’z imkoniyatlarini ham hisobga olishga majburlar. Xohish va maqsadlarga mos bo’lgan loyihalarning ular tomonidan moliyalashtirishga qabul qilinishlari tabiiydir.
Odatda, barcha investitsiya loyihalari ham bir xil ko’rsatkichlarga ega bo’lavermaydi. Ayrim ko’rsatkichlar bir loyihada yuqori ijobiy bo’lsa, boshqa loyihada esa aksincha bo’lishi mumkin va yana bir ayrim ko’rsatkichlari esa bir loyihada boshqa loyihadagiga nisbatan pastroq miqdorga ega bo’lishi mumkin. Bir sohaga xos bo’lgan loyihalarning bunday (o’zaro ziddiyatli) ma’lumotlarga ega bo’lishi, ular o’rtasidagi raqobatni vujudga keltiradi. Investitsiya qarorlarini qabul qilish, ayniqsa, raqobatli investitsiyalar sharoitida birmuncha qiyin vaziyatlarni keltirib chiqaradi.
Investitsiya loyihalari o’rtasidagi raqobat kurashining vujudga kelishi, odatda, quyidagi sabablarga asoslanadi:
Investitsiyalarning eng qisqa fursatda (tez) qoplanishi va yuqori foyda keltirishi.
Investorning kapital byudjeti cheklanganligi.
Investitsiyalar u yoki bu natijalarga erishish yoki muayyan turdagi cheklangan resurslardan foydalanishning muqobil imkoniyatlari ta’minlangan hollarda o’zaro ziddiyatli investitsiyalar hisoblanadi va raqobatlashuvchi investitsiyalar deb ataladi. Muqobil (o’zaro ziddiyatli) investitsiyalarni taqqoslash esa ular ichidan eng yuqori samaralisini aniqlashga va uni ko’zlangan maqsad yo’lida moliyalashtirishga imkon beradi. Muqobil loyihalarni o’zaro taqqoslashda, eng avvalo:
ishlab chiqarish rejasi va hajmi yoki loyiha quvvatiga;
vaqt omiliga;
yangi texnika yoki progressiv texnologiya bo’yicha bajariladigan ish (xizmat) hajmiga;
ishlab chiqarish va mahsulotni iste’mol qilishning ijtimoiy omillariga (atrof- muhitga ta’sirini ham hisobga olgan holda);
moliyaviy ko’rsatkichlarga (baho darajasi, inflyatsiya va kredit uchun foiz stavkalari darajalari va shu kabilar) e’tiborni qaratish lozim.
Investitsiya loyihalarining samaradorligi yuqori ko’rsatkichlar asosida ishlab chiqilgan reja (bashorat)larning haqiqiy bajarilishiga bog’liq bo’ladi. Bu bashoratlarning hammasi yuqori sifatli, xaridorgir mahsulotlarni ishlab chiqarishga va yuqori foyda asosida sotishga qaratilgan bo’ladi. Lekin, loyihalarning texnologik tarkibi (ishlab chiqarish jarayonining murakkabligi va uzoq davom etishi), loyiha quvvatining bosqichma-bosqich o’zlashtirilishi va mahsulotni sotish jarayoni kabilarning loyiha samaradorligiga jiddiy ta’sir ko’rsatishini hisobga olish zarur.
Odatda, ob’ektni ishga tushirishning birinchi bosqichining o’zidayoq to’liq loyiha quvvatiga erishishni rejalashtirilgan investitsiya loyihalarining aksariyat qismi noreal hisoblanadi. Sababi, turli xil texnologik, ishlab chiqarish va tijorat qiyinchiliklari oqibatida (sotish hajmining tushib ketishi, xom ashyo va ishchi kuchi ta’minotidagi nomuvofiqliklar va shu kabilar) loyihalar ishlab chiqilgan rejalariga mos kelmay qolishligi mumkin. Ayniqsa, bunday holat loyiha quvvatining birinchi yilining o’zidayoq to’liq o’zlashtirilishi rejalashtirilgan investitsiya loyihalarida kuzatilishi mumkin. Chunki, aksariyat hollarda, mahsulotni ishlab chiqarish va sotish ishlarida ayrim muammolar yuzaga kelishi mumkin. Shu sababdan loyiha rejasini ishlab chiqishda uni loyihaning to’liq quvvatiga erishishini investitsiya ob’ektini ishga tushirgan vaqtning uchinchi-to’rtinchi yillariga kelib, yirik va murakkab loyihalarda esa 4-7 yillar ichida o’zlashtirishga moslashtirishga harakat qilinadi. Odatda, bunday rejalashtirish soha, loyiha xususiyatlaridan, ishlab chiqarishning turlaridan, bozor holatidan kelib chiqib amalga oshiriladi va mahsulotning uzluksiz va maksimum imkoniyatlar bilan sotilishiga qaratilgan bo’ladi. Loyihalardagi bu va boshqa jihatlar ular ichidan eng samaralisini tanlashda ziddiyatli holatlarni keltirib chiqarishi sababli to’g’ri qaror qabul qilish muammosi har doim dolzarb masala hisoblanadi.
Misol. Faraz qilaylik, yirik kompaniya moliyalashtirish uchun bir nechta loyihalarni qabul qildi. Biroq u o’zining 130000 ming doll. atrofidagi byudjetidan kelib chiqib, eng samarali loyihalarni tanlashi lozim. Taqdim etilgan loyihalar quyidagi ko’rsatkichlarni tashkil etadi.
|
| |