Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 69

Üçfazalı transformatorun xarakteristikasını quranda
U
1
və
I
0
orta qiymətlərdən istifadə edilir.
0
gücünü iki vatme-
trin göstəricisinə əsasən təyin edirlər:
P
0
=
P′
±
P′′
(əgər
ci-
hazların
əqrəbləri bir tərəfə istiqamətlənibsə “+”, müxtəlif
tərəflərə istiqamətlənibsə ”–“). Çubuqları bir müstəvidə
yerləşən üçfazalı transformatorda (şək.7.5) yüksüz işləmə
I
0
cərəyanı fazalarda eyni olmur, ona görə ki, bu növ
transformatorlar maqnit qeyrisimmetriyasına malikdir.
Yeni maqnit selinin hesabat uzunluğu orta çubuqda
L
B
, yan
çubuqlardakı
L
A
və
L
C
nisbətən azdır. Bunun nəticəsində
çubuqlarda eyni maqnit induksiyasında
B
və maqnit
gərginliyində
H
MHQ (
F
B
=
HL
B
), cərəyan
I
0
=
F
B
/
W
oldu-
ğundan orta çubuqda MHQ (
F
B
) və
I
0B
cərəyanı yan
çubuqlardakı MHQ (
F
A
və
F
C
) və
I
0C
,
I
0A
cərəyandan kiçik
olacaqdır.
Şəkil 7.4 – dən görünür ki, gərginlik artdıqca yüksüz
işləmə
I
0
cərəyanı da əvvəlcə xətti qanunla artır, sonra
U
1
nisbətən sərt artmağa başlayır. Bu onunla izah olunur ki,
cos
φ
0
;
I
0
; P
0
P
0
I
0
U
1
U
1nom
cos
φ
0
Şək. 7.4. Transformatorun yüksüz işləmə xarakteristikaları
133
U
1
artması ilə transformatorda
Ф
m
maqnit selidə artır, ona
görə ki,
U
1
≈
E
1
=
4,44f
1
W
1
Ф
m
və
f
1
=const
olduğundan
U
1
Ф
m
. Maqnit selinin sonrakı artması nəticəsində maqnit
dövrəsinin doyması prosesi baş verir və bunun nəticəsində
maqnitləşdirici cərəyan kəskin olaraq artmağa başlayır.
Yüksüz işləmə güc itgisi
P
0
təxminən
2
1
U
mütənasib olaraq
dəyişir.
P
0
-nin bu cür qanunla dəyişməsinə səbəb maqnit
itkilərinin maqnit keçiricisində (
f
1
=const
)
B
2
mütənasib
olmasıdır. Onda B
Ф
m
U
1
buradanda
P
0
2
1
U
olur.
Birfazalı transformatorun güc əmsalı
)
/(
cos
0
1
0
0
I
U
P
=
.
Üçfazalı transformatorun güc əmsalı
)
3
/(
cos
0
1
0
0
I
U
P
=
.
U
1
artması ilə güc əmsalı azalır, çünki
I
0
cərəyanı tez
artır, nəinki
U
1
gərginliyi. Buna görə kəsrin məxrəci onun
sürətinə (
P
0
2
1
U
) nisbətən tez artır.
U
1
= U
1nom
olduqda
P
0
,
I
0
və
cosφ
0
kəmiyyətlərinin çox böyük praktiki əhəmiyyəti
vardır. Transformatorun transformasiya əmsalı 7.6 – ya
əsasən təyin edilir.
L
A
L
C
L
B
Şək. 7.5. Maqnit keçiricisində maqnit selinin hesabat
uzunluqlarının təyini sxemi
134
7.2. Transformatorun yüklü rejimi
Transformatorun ikinci tərəf dolağına müxtəlif növ tə-
ləbedicilər (elektrik mühərrikləri, elektrik sobaları, işıq-
landırıcılar və s.) qoşsaq onda
E
2
EHQ-nin təsiri ilə ikinci
tərəf dolağının dövrəsində
I
2
cərəyanı yaranacaqdır (şəkil
7.6). Enerjinin saxlanması qanununa görə, birinci tərəf
dolağından axan cərəyan artaraq
I
1
-ə bərəbar olur. Elektrik
enerjisinin elektromaqnit yolla birinci dövrədən ikinci döv-
rəyə, ötürülməsi prosesi başlanacaqdır.
Transformatorun belə iş rejimi onun yüklü rejimi adla-
nır. Yüklü iş rejimində transformatorda baş verən proses-
ləri öyrənmək üçün birfazalı transformatordan istifadə et-
mək daha məqsədəuyğun sayılır, çünki üçfa zalı transfor-
matorun ikinci tərəf dolağına simmetrik yük qoşularsa, on-
da transformatorun hər üç fazasından axan cərəyanlar bir –
birinə bərabər olacaq və hər bir fazada baş verən proseslər
birfazalı transformatorda baş verən proseslərlə eyni olacaq-
dır. Yüklü rejimdə dolaqlardan axan
I
1
və
I
2
cərəyanları öz-
lərinin maqnit sellərini yaradır. Bu maqnit selləri toplana-
raq transformatorun nəticəvi maqnit selini əmələ gətirir.
Yüklü rejimdə baş verən proseslərin öyrənilməsini asanlaş-
dırmaq üçün maqnit selini üç əsas maqnit selinə bölürlər.
Maqnit sellərindən biri
transformatorun maqnit keçirici-
I
1
U
1
Ф
W
1
W
2
I
2
U
2
Z
yük
2
1
Şək. 7.6. Transformatorun yüklü rejimdə sxemi
135
sində qapanır birinci və ikinci tərəf dolaqlarını kəsir. Bu
maqnit seli əsas maqnit seli və ya qarşılıqlı induksiya maq-
nit seli adlanır. Əsas maqnit seli hər iki dolaqda
E
1
və
E
2
EHQ induksiyalayır. Yüklü rejimdə əsas maqnit selinin hər
iki dolaqdakı maqnitləşdirici qüvvələrin birgə təsirindən
yarandığını nəzərə alsaq, yaza billərik:
12
2
2
1
1
F
W
I
W
I
=
+
, (7.9)
burada
12
F
– nəticəvi MHQ – dir.
Əgər qəbul etsək ki,
1
12
12
W
I
F
=
onda
1
12
2
2
1
1
W
I
W
I
W
I
=
+
. (7.10)
(2.10) tənliyi transformatorun maqnitləşdirici qüvvələr
tənliyi,
12
isə transformatorun maqnitləşdirici cərəyanı ad-
lanır. Əgər (2.10) tənliyinin hər iki tərəfini
W
1
bölsək onda
alarıq:
12
2
1
I
I
I
=
+
, (7.11)
burada
)
1
2
2
2
/
(
W
W
I
I
=
.
Yüksüz işləmədə
0
2
=
I
(
0
2
=
I
) onda transformatorun
birinci tərəf dolağından axan cərəyan
I
0
bərabər olur.
0
12
1
I
I
I
=
=
.
Eyni zamanda yüksüz işləmədə yüksüz işləmə cərəyan
I
0
maqnitləşdirici cərəyana
I
12
bərabər olur. Yüklü rejimdə
bu cərəyanlar bir – birindən fərqlənirlər. Yük nə qədər bö-
yük olarsa bu cərəyanlar arasındakı fərq də böyük olur.
Əgər transformatorun yükü nominaldan böyük deyilsə
136
I
12
I
0
qəbul etmək olar.
Ф
σ1
və
Ф
σ2
maqnit sellərinin
(şəkil 7.6.) hər biri ancaq bir dolağı kəsdiyindən, elektrik
enerjisini bir dolaqdan digərinə ötürülməsində iştirak et-
mir. Birinci dolağı kəsən
Ф
σ1
maqnit seli
I
1
W
1
MHQ tə-
rəfindən,
Ф
σ2
maqnit seli isə
I
2
W
2
MHQ tərəfindən ya-
ranır.
Ф
σ1
,
Ф
σ2
maqnit selləri uyğun olaraq birinci və ikinci
tərəf dolaqlarının səpələnmə maqnit selləri adlanırlar.
Səpələnmə maqnit sellərinin bir hissəsi maqnit keçiricisin-
də, digər çox hissəsi isə havada və ya yağda qapanır. Hava-
nın və yağın maqnit nüfuzluğunun poladın maqnit nüfuzlu-
ğundan bir neçə dəfə kiçik olduğundan, bu hissələrin maq-
nit müqavimətinin maqnit keçiricisində qapanan maqnit
sellərinin maqnit müqavimətindən böyük olduğundan, çox
vaxt praktiki hesablamalarda maqnit keçiricisində qapanan
hissənin müqavimətini nəzərə almırlar. Havanın və yağın
maqnit nüfuzluğunun
μ
0
=const
olduğundan, səpələnmə
selləri onlara uyğun olan cərəyanlarla mütənasib olur. Bu
sahədə aparılan hesablamaları sadələşdirmək üçün adətən
qəbul edirlər ki, əsas və səpələnmə maqnit selləri bir – bi-
rindən asılı olmayaraq mövcuddur. Hər üç maqnit seli də-
yişərək transformatorun dolaqlarında EHQ yaradırlar. Belə
qəbul edirik ki, elektrik və maqnit kəmiyyətləri sinusoidal
qanunla dəyişirlər. Onda Kirxhovun ikinci qanunna görə
transformatorun birinci və ikinci tərəf dolaqları üçün EHQ
– nin müvazinət tənliyini kompleks formada yazaq:
1
1
1
1
1
r
I
E
E
U
=
+
+
; (7.12)
2
2
2
2
2
U
r
I
E
E
+
=
+
, (7.13)
burada
E
1
və
E
2
EHQ – ri əsas maqnit seli tərəfindən,
E
σ1
və
E
σ2
isə səpələnmə maqnit selləri tərəfindən yaranır;
r
1
,
r
2
– birinci və ikinci tərəf dolaqlarının aktiv müqavi-
mətləridir.
Yuxarıda göstərilən tənliklər
U
1
və
U
2
uyğun olaraq
137
transformatorun birinci tərəf dolağının sıxaclarına xaric-
dən verilən gərginlik
U
1
E
1
,
U
2
isə onun ikinci tərəf dola-
ğına qoşulan Z
yük
müqavimətindəki gərginlik düşgüsüdür.
Ф
σ1
və
Ф
σ2
,
səpələnmə maqnit selləri
I
1
və
I
2
cərə-
yanları ilə mütənasib olduğundan
E
σ1
və
E
σ2
EHQ cərə-
yanlarla mütənasibdirlər:
1
1
1
I
x
E
=
;
2
2
2
I
x
E
=
, (7.14)
burada
x
1
və
x
2
– EHQ – ri ilə cərəyanlar arasındakı mütənasi-
blik əmsalı və ya uyğun olaraq birinci və ikinci tərəf
dolaqların səpələnmə induktiv müqavimətləri adlanır.
(7.14) ifadəsini kompleks formada yazaq:
1
1
1
I
jx
E
−
=
;
2
2
2
I
jx
E
−
=
. (7.15)
(7.12) və (7.13) tənliklərdə (7.15) yerinə yazsaq onda
alarıq:
1
1
1
1
Z
I
E
U
+
−
=
; (7.16)
2
2
2
2
Z
I
E
U
−
=
, (7.17)
burada
Z
1
=
r
1
+j
x
1
və
Z
2
=
r
2
+j
x
2
və uyğun olaraq transfor-
matorun birinci və ikinci tərəf dolaqlarının kompleks for-
mada tam müqavimətləridir.
(7.16) və (7.17) transformatorun elektriki müvazinət
tənlikləri adlanır. Bu tənliklər (7.11) birlikdə yüklü rejim-
də transformatorun əsas tənlikləri sayılır :
138
=
+
−
=
+
−
=
.
;
;
12
2
1
2
2
2
2
1
1
1
1
I
I
I
Z
I
E
U
Z
I
E
U
(7.18)
|