Shaxsiy sifat va etikani shakillantirish

2.2.Shaxsiy sifat va etikani shakillantirish
Kasbiy etika
- bu mutaxassisning kasbiy faoliyatining xususiyatlarini va
muayyan vaziyatni hisobga olgan holda axloqiy tamoyillar, normalar va xatti-
harakatlar qoidalari tizimi. Kasbiy etika har bir mutaxassisni tayyorlashning
ajralmas qismi bo‘lishi kerak. Har qanday kasbiy axloqning mazmuni umumiy va
xususiydan iborat. Umumjahon axloq me’yorlariga asoslangan kasbiy etikaning
umumiy tamoyillari quyidagilarni nazarda tutadi: a) kasbiy birdamlik (ba’zan
korporatizmga aylanadi); b) burch va sharafni alohida tushunish; v) faoliyat
predmeti va turiga ko‘ra javobgarlikning maxsus shakli. Xususiy tamoyillar
muayyan kasbning o‘ziga xos shartlari, mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlaridan
kelib chiqadi va asosan ma’naviy kodekslarda - mutaxassislarga nisbatan talablarda
ifodalanadi.
Kasbiy etika, qoida tariqasida, faqat kasbiy faoliyat turlariga tegishli bo‘lib,
unda odamlarning kasbiy harakatlariga bog‘liqligi har xil bo‘ladi, ya’ni bu xatti-
harakatlarning oqibatlari yoki jarayonlari uning hayoti va faoliyatiga alohida ta’sir
qiladi.
SHu munosabat bilan kasbiy axloqning an’anaviy turlari, ya’ni pedagogik,
psixologik, tibbiy, huquqiy, olim etikasi va nisbatan yangilari ajralib turadi, ularning
28
paydo bo‘lishi yoki aktuallashishi "inson" rolining ortishi bilan bog‘liq omil”
faoliyatining ushbu turidagi (muhandislik etikasi) yoki uning jamiyatdagi ta’sirini
kuchaytirishga (jurnalist etikasi, bioetikasi) xizmat qiladi.
Kasbiylik va mehnatga munosabat insonning axloqiy xarakterining muhim sifat
belgilaridir. Ular shaxsni shaxsiy baholashda muhim ahamiyatga ega, ammo tarixiy
rivojlanishning turli bosqichlarida ularning mazmuni va bahosi sezilarli darajada
farqlanadi. Sinflar tabaqalashgan jamiyatda ular mehnat turlarining ijtimoiy
tengsizligi, aqliy va jismoniy mehnatning qarama-qarshiligi, imtiyozli va imtiyozsiz
kasblarning mavjudligi bilan belgilanadi, ular kasbiy guruhlarning sinfiy o‘zini o‘zi
anglash darajasiga bog‘liq. ularni to‘ldirish manbalari, shaxsning umumiy
madaniyati darajasi va boshqalar.
Kasbiy etika - bu quyidagilarni aniqlash uchun ishlatiladigan atama:
• kasbiy axloqiy me’yorlar tizimi (masalan, “advokatning kasbiyetikasi”)
• kasbiy faoliyat asoslari bo‘yicha axloqiy tadqiqotlar yo‘nalishlari.
Hozirgi vaqtda atamaning ma’nosi, qoida tariqasida, kontekstdan aniqlanadi yoki
maxsus ko‘rsatilgan.
Har qanday kasbiy axloqning mazmuni umumiy va xususiydan iborat.Kasbiy
etika turli kasbiy guruhlarning axloqiy darajasidagi tengsizlikning natijasi emas.
Ammo jamiyat kasbiy faoliyatning ayrim turlariga ortib borayotgan axloqiy
talablarni qo‘yadi. SHunday kasbiy sohalar mavjudki, ularda mehnat jarayonining
o‘zi uning ishtirokchilarining harakatlarini yuqori darajada muvofiqlashtirishga
asoslanadi, birdamlik xatti-harakatlariga bo‘lgan ehtiyojni kuchaytiradi.
Odamlarning hayotini tasarruf etish huquqi, muhim moddiy boyliklar, xizmat
ko‘rsatish sohalari, transport, menejment, sog‘liqni saqlash, ta’lim va boshqalarning
ayrim kasblari bilan bog‘liq bo‘lgan kasblar ishchilarining axloqiy fazilatlariga
alohida e’tibor beriladi. Bu erda biz axloqning haqiqiy darajasi haqida emas, balki
bajarilmagan holda, kasbiy funktsiyalarni bajarishga har qanday tarzda to‘sqinlik
qilishi mumkin bo‘lgan burch haqida bormoqda.
29
Kasb - mehnat faoliyatining ma’lum bir turi bo‘lib, u o‘qitish va uzoq muddatli
mehnat amaliyoti natijasida olingan zarur bilim va ko‘nikmalarni talab qiladi.
Kasbiy axloq turlari - bu shaxsning hayoti va jamiyatdagi faoliyatining muayyan
sharoitlarida bevosita unga qaratilgan kasbiy faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari.
Kasbiy axloqiy me’yorlar - bu rahbarlik tamoyillari, qoidalari, namunalari,
standartlari, axloqiy va insonparvarlik g‘oyalariga asoslangan shaxsning ichki o‘zini
o‘zi boshqarish tartibi. Vaqt o‘tishi bilan kasbiy etikaning paydo bo‘lishi u haqida
ilmiy axloqiy nazariyalar yaratilishidan oldin bo‘lgan. Kundalik tajriba, ma’lum bir
kasb egalari o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish zarurati kasbiy etikaning
muayyan talablarini amalga oshirish va rasmiylashtirishga olib keldi. Kasbiy etika
normalarini shakllantirish va o‘zlashtirishda jamoatchilik fikri faol rol o‘ynaydi.
Kasbiy etika dastlab kundalik axloqiy ongning namoyon bo‘lishi sifatida paydo
bo‘lgan, keyinchalik har bir kasbiy guruh vakillarining xulq-atvorining
umumlashtirilgan amaliyoti asosida rivojlangan. Bu umumlashmalar turli kasbiy
guruhlarning yozma va yozilmagan xulq-atvor qoidalarida ham, kasbiy axloq
sohasida oddiy ongdan nazariy ongga o‘tishdan dalolat beruvchi nazariy xulosalar
ko‘rinishida jamlangan.
Kasbiy etikaning asosiy turlari: tibbiy etika, pedagogik etika, olim etikasi,
huquqshunoslik etikasi, tadbirkor (biznesmen), muhandis va boshqalar. Kasbiy
etikaning har bir turi kasbiy faoliyatning o‘ziga xosligi bilan belgilanadi, o‘ziga
xos xususiyatga ega. axloq normalari va tamoyillarini amalga oshirishning jihatlari
va birgalikda kasbiy axloq kodeksini tashkil etadi.
Kasbiy etikaning ba’zi sohalari
• Kompyuter etikasi
• Tibbiy etika
• Yuridik etika
• Rieltorlik etikasi
• Kutubxona etikasi
30
• Ijtimoiy etika
• Siyosiy etika
• ekologik axloq
• Biznes etikasi
Kodeks kompaniyaning barcha xodimlarini axloqiy qadriyatlarga,
shuningdek
,
xodimlarni umumiylikka yo'naltiradi korporativ maqsadlar va shu bilan korporativ
birdamlikni oshiradi.Inson omillarini boshqarish sohasidagi asosiy tizimli
vositalar: korporativ madaniyat va tashkilotning axloq kodeksi.. Amaliy etika -
zamonaviy axloq nazariyasining eng mashhur turi. Bundan tashqari, axloqning
falsafasi sifatida etikaning o'zi asosan bu shaklda mavjud deb aytish mumkin.
Amaliy etika, odatda, oddiy pragmatik hisoblash nuqtai nazaridan hal bo'lmaydigan,
atrofdagi haqiqatning eng munozarali, ko'pincha dramatik dilemmalarini muhokama
qilish atrofida aylanadigan intellektual amaliyot sifatida tushuniladi. Oldingi
hikoyada biz bu ikkitadan ikkitasini - yolg'on va zo'ravonlikni muhokama qildik.
Ma'lum bo'lishicha, bu hodisalarni axloqiy asoslash imkoniyati nuqtai nazaridan
qarama -qarshi bo'lgan ikkala nuqtai nazarni asosli ravishda ishonchli bahslashish
mumkin va bu mavzu bo'yicha bahs cheksiz davom etishi mumkin. Biroq, ikkala
ko'rib chiqilgan vaziyat ham asosan tegishli shaxsiy tanlov odam. Agar ularga
professional nuqtai nazar yoki korporatsiyaning manfaati aralashsa -chi? Misol
uchun, yolg'on gapirish haqida gapiring. Bilan bog'liq ko'p odamlar axborot
oqimlari, aldash juda tez -tez oqlanadi, deb bahslashardim. Shuningdek, tijorat
korporatsiyasi vakili foyda olish uchun noto'g'ri ma'lumot berish huquqini himoya
qiladi. Ammo har qanday bahsda yolg'on iste'molchisi bo'lishni istamaydigan
boshqa
bir
tomon
-
insoniyatning
o'zi
bor.
Amaliy etika aynan erkin munozara sifatida paydo bo'ldi, unda barcha tomonlar, shu
jumladan axloqning o'zi ham gaplashishi mumkin. Lekin, eng muhimi, bu nizo
mumkin bo'lgan echimlar ustida olib borilmoqda ziddiyatli vaziyat har ikki
tomonning hokimiyati hukmron emas edi.
Shunday qilib
, bu vaziyatda
professionalning nuqtai nazarini oddiy odamnikidan ko'ra qadrliroq emas, chunki
31
taklif qilingan echimlarning eng keng oqibatlarini faqat professional nuqtai nazardan
emas, balki barcha qiziquvchilarning birlashgan fikri bilan ko'rish mumkin.
ishtirokchilar.
Umuman olganda
, amaliy etika muloqotga chorlab, axloq nuqtai
nazaridan kelib chiqadi, ya'ni asrlar davomida odamlarning ideal, haqiqiy insoniy
munosabatlar haqidagi g'oyalarini himoya qilishga intiladi. Shuning uchun,
professional va korporativ modellardan farqli o'laroq, u kodlar va deklaratsiyalar
shaklida tuzilmagan. Amaliy etika,
qoida tariqasida
, me'yoriy emas, chunki u
muhokama qilayotgan vaziyatlarni bitta, hatto juda yaxshi talabni bajarish bilan hal
qilib bo'lmaydi. Muhokama natijalariga ko'ra, aniq bir qoida paydo bo'lishi boshqa
masala, lekin uni birlashtirish (qonun chiqaruvchi va korporativ) boshqa amaliyotlar
masalasidir. Bunday axloqiy fikrlash mutlaq axloqiy qadriyatlar g'oyasidan kelib
chiqadi va u bu pozitsiyalardan kelib chiqib, narsalarning tartibiga bir o'lchovli
pragmatik nuqtai nazarini cheklashni xohlaydi.Amaliy etika metodologiyasi juda
oddiy. U uchun barcha tomonlarning pozitsiyalarini tushunish, ularning bahslarini
tinglash, mojaroning sabablarini
tushunish juda muhim
, lekin asosiysi -
nizolashayotgan tomonlar, shuningdek, yordam berishni istaganlar o'rtasida muloqot
o'rnatish. uning rezolyutsiyasi. Yuqorida muhokama qilingan axloqning ikki
uslubidan farqli o'laroq, u hech narsani tartibga solishga intilmaydi. Uning vazifasi
eng maqbulini topishdir bu lahza yechim. Hozirgi vaqtda bu munosabatlar
madaniyati darajasini oshirish maqsadida ishbilarmonlik munosabatlari, biznes va
menejment etikasini o'rganishga ko'proq e'tibor qaratilmoqda. Etika harakatlar,
motivlar, xarakterlarning axloqiy ma'nosini o'rganadi. Etika jiddiy fan bo'lib qolsa -
da, ayni paytda aylanadi hayotiy pozitsiya ham jamiyat, ham uning individual
a'zolari.
Bu ishda etika turlari ko'rsatiladi: professional va universal, bu axloq turlari nimani
nazarda tutadi, farqlari nimada, qaysi sohada qo'llaniladi va zamonaviy jamiyatda
axloq qoidalarini bilish muhim.
32
Shunday qilib, odamlar bilan munosabatlarni o'rnatish, ularga yondashuvni
topish, ularni yutib olish qobiliyati hamma uchun zarurdir. Bu mahorat hayot va
professional muvaffaqiyatning markazidir. Shuning uchun "Kasbiy va universal
etika" mavzusibu ish axloqiy sohada psixologik bilim va ko'nikmalarni
o'zlashtirishga yordam beradi. Bundan tashqari, nafaqat ma'lum
miqdordagi
bilimlarni olish
, balki bu bilimlarni boshqa odamlar bilan muloqot va o'zaro muloqot
jarayonida amalga oshirish ham muhim ahamiyatga ega.Umumiy qabul qilingan
holatlarda o'zini tutish qoidalari tez -tez takrorlanib turadigan va hamma bilan sodir
bo'ladigan holatlar doimo mavjud bo'lgan. Bu, albatta, zamonaviy odob -axloq
me'yorlari bir necha ming yil oldin bo'lgani kabi, degani emas. Gap shundaki,
odamlar har doim boshqalarga eng yaxshi taassurot qoldirish va boshqalarga
aralashmaslik uchun o'z xatti -harakatlari qoidalariga ega bo'lishga intilishgan. Bu
qoidalardan urf -odatlar shakllandi. Shuning uchun "axloq" so'zi - odamning xatti -
harakatlarida nima yaxshi va nima yomon ekanligi haqidagi fanning nomi "odatlar"
so'zidan kelib chiqqan. Biroq, axloq - bu xulq -atvor qoidalarini o'rganadigan,
nafaqat odob -axloq qoidalarida nazarda tutilganlarni, balki, birinchi navbatda,
odamlar o'rtasidagi munosabatlarga asoslangan fanlarni o'rganadigan fan. Aynan
ular bizning kundalik xulq -atvorimizni belgilaydilar, odamlarga jamiyatda bir -
biriga aralashmasdan va zarar bermasdan yashashlariga yordam beradilar. Bunday
qoidalar axloq deb ataladi. Binobarin, axloq - bu axloq haqidagi fan, jamiyatda bir -
biriga nisbatan xatti -harakatlar me'yorlari va qoidalari.Etika turlari. Kasbiy etika
Kasbiy etika - bu tizim axloqiy tamoyillar, kasbiy faoliyatining o'ziga xos
xususiyatlari va aniq vaziyatni hisobga olgan holda, mutaxassisning o'zini tutish
me'yorlari va qoidalari. Kasbiy etika muhim ahamiyatga ega qismi har bir
mutaxassisni tayyorlash.
Umumiy printsiplar kasbiy etika Umuminsoniy axloqiy me'yorlarga asoslanib,
quyidagilarni tavsiya eting:
33
Maxsus tamoyillar ma'lum bir kasbning o'ziga xos shartlari, mazmuni va o'ziga
xos xususiyatlaridan kelib chiqadi va asosan axloqiy kodekslarda - mutaxassislarga
bo'lgan talablarda ifodalanadi.
Kasbiy etika, qoida tariqasida, faqat professional faoliyat turlariga taalluqlidir,
bunda odamlarning professionalning harakatlariga boshqacha bog'liqligi mavjud. bu
harakatlarning oqibatlari yoki jarayonlari boshqa odamlar yoki insoniyat hayoti va
taqdiriga alohida ta'sir ko'rsatadi. Shu munosabat bilan kasbiy etikaning an'anaviy
turlari ajratiladi, masalan, olimning pedagogik, tibbiy, yuridik, axloqiy va nisbatan
yangi, ularning paydo bo'lishi yoki aktuallashuvi "inson omili" rolining oshishi bilan
bog'liq. bu faoliyat turida (muhandislik etikasi) yoki uning ta'sirining
kuchayishi.jamiyatda (jurnalistika etikasi, bioetika).
Kasbiylik va mehnatga bo'lgan munosabat shaxsning axloqiy xarakterining
muhim sifat xususiyatlari hisoblanadi. Shaxsni shaxsiy baholashda ular katta
ahamiyatga ega, lekin tarixiy rivojlanishning turli bosqichlarida ularning mazmuni
va bahosi sezilarli darajada farq qilgan.Sinflar tabaqalanadigan jamiyatda ular
mehnat turlarining ijtimoiy tengsizligi, aqliy va jismoniy mehnatning qarama-
qarshiligi, imtiyozli va imtiyozli kasblarning mavjudligi bilan belgilanadi.
kasbiy guruhlarning sinfiy ongi, ularni to'ldirish manbalari, shaxsning umumiy
madaniyati darajasi va boshqalar.
Kasbiy axloqiy me'yorlar-bu axloqiy va gumanistik ideallarga asoslangan
shaxsning ichki o'zini o'zi tartibga solish tamoyillari, qoidalari, namunalari,
standartlari. Vaqt o'tishi bilan kasbiy etikaning paydo bo'lishi bu borada ilmiy
axloqiy nazariyalar yaratilishidan oldin sodir bo'lgan. Kundalik tajriba, muayyan
kasb egalari o'rtasidagi munosabatlarni tartibga solish zarurati kasbiy etikaning
muayyan talablarini amalga oshirish va shakllantirishga olib keldi. Kasbiy etika
me'yorlarini shakllantirish va o'zlashtirishda jamoatchilik fikri faol rol
o'ynaydi.Umumjahon etika, kasbiy kelib chiqishi yoki ijtimoiy vazifasidan qat'i
34
nazar, hamma odamlar uchun majburiy bo'lgan xulq -atvor me'yorlarini anglatadi.
Umuman olganda, rol etikasi va universal etika majburiyatlari tushunchasi o'rtasida
muqarrar ziddiyat yo'q. Biroq, bunday ziddiyat yuzaga kelganda, qaror qabul
qiluvchiga jiddiy axloqiy muammo tug'diradi.Masalan, jurnalistlar sodir bo'lgan
voqealar tafsilotlarini iloji boricha ob'ektiv ko'rsatishi shart. Biroq, bu
jurnalistlarning borligi voqealar mohiyatiga ta'sir qilganda sodir bo'ladi. Masalan,
ba'zi fotojurnalistlar zo'ravon rivojlanayotgan mamlakatlardagi past darajali harbiy
xizmatchilar kamerani ko'rsatganda, mahbuslarni so'roq qilish intensivligini tez-tez
oshirib borayotganini payqashgan, chunki tergovchining tomoshabinlari bor va bu
unga o'zini kuchli odamdek his qiladi.
Fotojurnalist bu kabi holatlarga qanday munosabatda bo'lishi kerak? Bir
tomondan, u jurnalist sifatida ayiq kasbiy burch syujetni xuddi shunday qabul qilish.
Boshqa tomondan, fotojurnalist inson hayotini muhofaza qilish borasidagi umumiy
burchni e'tiborsiz qoldirolmaydi.
Kasbiy etika - bu jamiyatdagi kasbiy guruhlarning ma’naviy obro‘sini
saqlaydigan muayyan burch va xulq-atvor normalari majmuidir. Kasbiy etikaning
vazifalari ma’lum bir kasb vakillari rolida odamlarni tavsiflovchi axloqiy me’yorlar
va baholashlarni, mulohazalar va tushunchalarni aniqlashni o‘z ichiga oladi. Kasbiy
etika muayyan faoliyat turlariga xos normalar, standartlar, talablarni ishlab
chiqadi.Kasbiy etika shuningdek, axloqni tushuntirishi va axloqni o‘rgatishi, axloqiy
tamoyillar va burch va or-nomus g‘oyalarini singdirishi, xodimlarni axloqiy
tarbiyalashi kerak.
Etika insonga o‘zini boshqa odamlar bilan to‘g‘ri tutish, ishlab chiqarish
jamoasida muloqot qilish va hokazolarga yordam berish uchun mo‘ljallangan.
Kasbiy etika ma’lum bir faoliyatda odamlarning xulq-atvori normasi sifatida qabul
qilingan axloq me’yorlariga rioya qilishni o‘rgatadi. Xodim o‘zida tegishli shaxsiy
sifatni tarbiyalab, ushbu standartlarga amal qilishi kerak.Kasbiy etika ishlab
chiqarish sohasidagi insoniy munosabatlarni tartibga solish uchun mo‘ljallangan.
Har bir kasbda qabul qilingan va hozirgi qadriyat tizimining o‘ziga xos xususiyatlari
35
mavjud. Qolaversa, ayni bir harakatni hozirgi qadriyatlar tizimiga munosabatni
qanday ifodalashiga qarab, axloqiy, axloqiy bo‘lmagan va hatto axloqsiz deb
hisoblash mumkin. Xizmat ko‘rsatish sohasida kasbiy odob-axloq qoidalarining
asosini jamoat manfaatlarini mensimaslikka murosasizlik, davlat burchini yuksak
ongli ravishda his qilish tashkil etadi.Kasbiy etika eng keng tushunchadir, chunki u
sanab o‘tilgan amaliy va deontologik jihatlar bilan bir qatorda kasbiy muhitda ham,
ishdan tashqarida ham axloqiy majburiyatlar va normalarni o‘z ichiga oladi.
Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, inson ta’lim olish jarayonida allaqachon o‘z
kasbining axloqiy maqsadlarini amalga oshirishi, o‘z mas’uliyatini, jamiyat
ishonchiga bo‘lgan huquqini tushunishi kerak.
|