To‘liq bandlilik - Inson yashamog‘i uchun ovqatlanishi, kiyinishi, shuningdek, uy-joy, ro'zg'or buyumlari, turli...

|
Inson yashamog‘i uchun ovqatlanishi, kiyinishi, shuningdek, uy-joy, ro'zg'or buyumlari, turli jihozlarga EGA bo'lmog'i zarurdir. Bu zarur hayotiy vositalarning barchasi inson mehnati bilan yaratiladi
|
bet | 7/11 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 0,73 Mb. | | #236423 |
Bog'liq Ishlab chiqarish samaradorligining mazmuni, ko\'rsatkichlari va uni oshirishga ta\'sir qiluvchi omillarTo‘liq bandlilik deganda, biz ishlab chiqarishga yaroqli boMgan barcha resurslardan toMa unum bilan foydalanishni tushunamiz. Ishchi majburiy ishsiz boMib qolmasligi, iqtisodiyot ishlashni xohlagan va unga layoqatli boMgan barchani ish bilan ta’minlashi zarur, haydaladigan yerlar yoki kapital uskunalar ham bo‘sh qolmasligi lozim. Ishlab chiqarishning toMiq hajmi, resurslarni samarali taqsimlashni, ya’ni ulardan mahsulotning umumiy hajmiga eng ko‘p hissa qo‘shadigan qilib foydalanishni va mavjud texnologiyalarning eng yaxshisini qoMlashni ham bildiradi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish imkoniyatlarining ma’lum chegarasi boMadi.
Ishlab chiqarish imkoniyati chegarasini jadval ma’lumotlaridan foydalanib ancha aniq tasvirlash mumkin (7-jadval). Bu muammoning mohiyati quyidagicha: resurslar kamyob boMganligi sababli iqtisodiyot to‘liq bandlilik va ishlab chiqarishning to'liq hajmida ham tovar va xizmatlarni cheklanmagan miqdorda ishlab chiqarishni ta ’minlay olmaydi. Ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasi to ‘g‘risida yaxshiroq ta’savvurga ega bo‘lish uchun:
iqtisodiyot faqat ikki xil mahsulot - non va tegirmon ishlab chiqaradi (bunda non iste’mol tovarlarini, tegirmon ishlab chiqarish vositalarini bildiradi);
iqtisodiy resurslar miqdor va sifat jihatidan o ‘zgarmaydi;
mehnat unumdorligi va texnologiya doimiy bo‘lib qoladi, deb faraz qilamiz.
Mavjud resurelar cheklanganligi sababli iqtisodiyotning tegirmon va non ishlab chiqarishni birdaniga ko‘paytirib borish imkoniyati cheklangan. Resurlaming cheklanganligi mahsulot ishlab chiqarishning cheklanganligini bildiradi. Bunday sharoitda tegirmon ishlab chiqarishni har qanday ko‘paytirishga, resurslarning bir qismini - non ishlab chiqarishni kamaytirish orqali erishadi. Aksincha, agar non ishlab chiqarishni ko‘paytirish afzal ko‘rinsa, buning uchun zarur resurslar faqat tegirmon ishlab chiqarishni qisqartirish hisobiga olinishi mumkin5.
Quyidagi jadvalda jamiyat tanlash mumkin bo‘]gan sanoat tegirmonlari va non miqdorining muqobil uyg‘unlashuvi keltirilgan. A — muqobil variantga binoan, iqtisodiyot o'zining butun resurslarini tegirmon, ya’ni ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarishga yo‘naltiradi. E - muqobil variantda esa mavjud resurslar to‘lig‘icha non, ya’ni iste’mol buyumlari ishlab chiqarishda foydalaniladi.
6-jadval
Bu har ikki muqobil variant ochiqdan-ochiq amalga oshmaydigan noreal hisoblanadi, har qanday iqtisodiyot odatda o'zining mavjud umumiy resurslari hajmini ishlab chiqarish vositalari va iste’mol tovarlari ishlab chiqarish o'rtasida taqsimlashi zarur. A - muqobil variantdan E - variant tomon iste’mol tovarlari, E дан A variantga tomon ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarish ko'payib boradi.
Jadvaldagi asosiy g'oya quyidagicha: har qanday vaqt oralig'ida iqtisodiyot to'liq bandlilik va ishlab chiqarishning to‘liq hajmida Y mahsulotni ko'proq olishi uchun X mahsulotning bir qismidan voz kechishi zarur. Iqtisodiy resurslar kamyob bo'lganligi sababli, iqtisodiyot X va Y mahsulotni bir vaqtda ko'paytira olmaydi. Ishlab chiqarish imkoniyati haqidagi tushunchani chuqurlashtirish uchun jadvalda keltirilgan m a’lumotlarni chizmada tasvirlaymiz. Chizmada ko'rsatilganidek, oddiy ikki o'lchamli grafikdan foydalanib, tegirmon (ishlab chiqarish vositalari) ishlab chiqarish haqidagi m a’lumotlarni tik o'qqa, non (iste’mol tovarlari) ishlab chiqarish haqidagi ma’lumotlarni esa yotiq o'qqa joylashtiramiz.
Ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig'idagi har bir nuqta ikki xil mahsulot ishlab chiqarishning qandaydir eng ko'p hajmini ko'rsatadi. Non va tegirmon ishlab chiqarishning har xil uyg'unlashuvini amalga oshirish uchun jamiyat ulardagi mavjud resurslarning to'liq bandliligi va ishlab chiqarishning to'liq hajmini ta’minlashi zarur. Non va tegirmonning barcha uyg'unlashuvi ularning eng ko'p miqdorini ko'rsatib, bu barcha mavjud resurslardan esa samarali foydalanish natijasida olinishi mumkin. Ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig'dan tashqarida joylashgan har qanday nuqtaga (masalan W) resurslarning mavjud hajmi va ishlab chiqarishning mavjud texnologiyasida erishib bo'lmaydi.
Jamiyat uchun mahsulotlarning erishib bo'ladigan har xil uyg'unlashuvlaridan tanlab olish imkoniyati egri chiziq ichida joylashadi. Jamiyat bu mahsulotlar uyg'unlashuvidan birortasini tanlashi zarur: ko'proq tegirmon ishlab chiqarish kamroq non ishlab chiqarishni bildiradi va aksincha. Har qanday mahsulotning qandaydir miqdorini olish uchun, voz kechishga to'g'ri keladigan boshqa mahsulot miqdori bu mahsulotning muqobil ishlab chiqarish xarajatlari deb ataladi
2-rasm
Biz iqtisodiyot resurslarning to'liq bandligi va ishlab chiqarishning to'liq hajmi bilan xususiyatli deb hisobladik. Agar band bo'lmagan resurslar bo'lsa yoki resurslari samarasiz foydalanilsa (to'liq foydalanilmasa) iqtisodiyot jadvalda ko'rsatilgan har bir muqobil variantdagidan kamroq mahsulot ishlab chiqargan va bu chizmada keltirilgan ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig'ining ichida joylashgan bo'lar edi6.
Agar resurslarning miqdori va sifati hamda texnologiya o'zgarsa iqtisodiyotda ishlab chiqarishning umumiy hajmi ham (ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig‘ining holati) o ‘zgaradi. Mavjud resurslarning ko'payishi har bir variantda bitta yoki har ikkala mahsulot ishlab chiqarish hajmining ko'payishiga olib keladi. Biz tahlilda texnologiya doimiy yoki o'zgarmay qoladi deb hisobladik. Haqiqatda texnika va texnologiya doimiy takomillashib, o'zgarib boradi. Dastlab texnika taraqqiyoti faqat ishlab chiqarish vositalarining takomillashuviga, ancha samarali mashina va uskunalarining yaratilishiga olib keladi, deb hisoblaymiz. Bunda texnika taraqqiyoti ishlab chiqarish imkoniyatlarining oshishiga olib keladi, jamiyat resurslarning o'zgarmagan miqdorda ko'proq tovarlar ishlab chiqarish imkoniyatiga ega bo'ladi. Iqtisodiy o'sish mahsulotning ko'proq umumiy hajmini ishlab chiqarish layoqati bo'lib, u resurslar taklifining ko'payishi va texnika taraqqiyoti natijasi hisoblanadi.
Iqtisodiy o'sish resurslarning to'liq bandligida iqtisodiyotning ham non va ham tegirmon ishlab chiqarishning ko'proq hajmini ta’minlashi hisoblanadi. Turg'un iqtisodiyot ko'proq Y mahsulot olish uchun X mahsulotning bir qismidan voz kechishga majbur bo'lsa, dinamik, o'sib boruvchi iqtisodiyot X va Y mahsulotlarning ko'proq miqdoriga ega bo'lish layoqatini bildiradi. Odatda iqtisodiy o'sish jamiyatning har xil mahsulotlar ishlab chiqarish bo'yicha quvvatining mutanosib ko'payishiga olib kelmaydi. Ayrim mahsulot turlarini ishlab chiqarish hajmi ko'payishi, boshqalari o'zgarishsiz qolishi mumkin.
i
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Inson yashamog‘i uchun ovqatlanishi, kiyinishi, shuningdek, uy-joy, ro'zg'or buyumlari, turli jihozlarga EGA bo'lmog'i zarurdir. Bu zarur hayotiy vositalarning barchasi inson mehnati bilan yaratiladi
|