Reja: Fenotipik va genotipik o`zgaruvchanlik

|
Reja: Fenotipik va genotipik o`zgaruvchanlik
|
bet | 1/4 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 95 Kb. | | #234922 |
Bog'liq 1363359910 42269
www.arxiv.uz
Reja:
1. Fenotipik va genotipik o`zgaruvchanlik.
2. Mutatsiyalar.
3. Bakteriyalardagi transformatsiya, transduktsiya va kon`yugatsiya.
4. Mikroorganizmlarning o`zgaruvchanligi to`g`risidagi ma`lumotlar.
5. Yangi mikrob turlarini hosil qilish usullari.
6. Dissotsiatsiya yoki parchalanish.
7. Tsiklogeniya nazariyasi.
Mikroorganizmlarda ham boshqa jonivorlardagi kabi, muayyan turga xos belgilar nasldan — naslga o`tadi. Tashqi muhit ta`siri ostida, bir turga xos morfologik, fiziologik hossalar o`zgarishi mumkin. Masalan, Lui Paster sun`iy yo`l bilan kuydirgi kasalligini qo`zg`atuvchisida qaytmas o`zgarishlar hosil qildi va shu kasalliklardan saqlaydigan vaktsinalar ishlab chiqdi. N.F.Gamaleya oziq muhitiga, litiy xlorid, qo`shilganida vabo vibrioni morfologiyasining o`zgarishini kuzatdi. Bu misollar mikroorganizmlar yashash sharoitiga qarab o`z hossalarini o`zgartira olishini ko`rsatadi.
Irsiyat bilan o`zgaruvchanlik bir — biri bilan chambarchas bog`liq ikki jarayon bo`lib, tiriklikka xos asosiy hossani tashqil etadi. Hozirgi vaqtda mikroorganizmlarning irsiy xususiyatlari va o`zgaruvchanligi boshqa organizmlarnikiga qaraganda yaxshi o`rganilgan.
G.A.Nadson va G.S.Filippov (1925) achitqi zamburug`lariga rentgen nurlarini ta`sir ettirib, yangi mutantlar olishga muvaffaq bo`lganlar. Ulardan keyin M.N. Meysel (1928 — 32 yillarda) achitqilarga xloroform va kuchsiz tsian tuzlari ta`sir ettirib, yangi mutantlar oldi.
Genetika qonuniyatlarini o`rganishda mikroorganizmlar muhim ahamiyatga zga. Chunki bakteriyalarnnng tez bo`linishi va naslning nihoyatda ko`p, mayda bo`lishi va kam joy egallashi ularni nihoyatda qulay ob`ekt qilib kuyadi. Masalan, ichak tayoqchasi har 15 minutda bo`linib turadi, bitta hujayra naslining soni 18 — 24 soatdan keyin 1 mm3 da 24 milliardga yetadi. Mikroorganizmlarda fenotipik (nasldan-naslga ugmaydigan) va genotipik (nasldan — naslga o`tadigan) o`zgaruvchanlik farq qilinadi. Bular hujayraning ikki asosiy xususiyati: genotipi va fenotipiga bog`liqdir.
Genotip hujayradagi umumiy genlar majmuasi (yig`indisi) dir. U organizmning butun bir hossalari guruhini, tashqi muhitning har — xil sharoitida turlicha namoyon bo`lishini belgilab beradi. Biroq, genotip har qanday sharoitda ham nisbiy doimiyligini saqlab qoladiki, bu hol mikroorganizmlar turlarini bir—biridan farq qilib, ajratib olishga imkon beradi.
Fenotip har bir individiumga xos morfologik va fiziologik hossalarning umumiy kompleksidir. Fenotip go`yo ma`lum bir konkret yashash sharoitida genotip harakterining tashqi ko`rinishi ifodasidir.
Genotip hujayraning yuzaga chiqishi mumkin bo`lgan umumiy xususiyati bo`lsa, fenotip ushbu xususiyatlarning kuzga ko`rinadigan ifodasidir.
Fenotip o`zgaruvchanlik Modifikatsiyalar tashqi muhitning turli omillari ta`sirida kelib chiqadi va odatda, mikrob turli oziq muhitida o`sib ko`payganda kuzatiladi. Oeik muhiti tarkibi va sifati, muhit rN, temperaturaning o`zgarishi, kimyoviy moddalar (kolxitsin, etilamin) va boshqalar modifikatsiyalar kelib chiqishiga sabab bo`lishi mumkin. Bunday o`zgarishlar nasldan—naslga o`tmaydi (irsiylanmaydi) va ularni keltirib chiqargan omilning ta`sirining to`xtashi bilan yo`qolib ketadi.
Muhitga penitsillin qo`shiladigan bo`lsa, hujayralar cho`ziladi, ba`zan juda o`zgarib ketadi. Bakteriyalarda spora hosil bo`lishi ham muhit harakteriga (quyuq yoki suyuqligiga), uning tarkibi, o`stirish temperaturasiga bog`liq
Muhitga 0,1% pepton qo`shilganda, 48 soatdan so`ng 100% spora hosil bo`lsa, 2% pepton qo`shilganda faqat esa vegetativ formalar qayd etiladi. Ko`pgina bakteriyalar va zamburug`lar turli oziq muhiti va turli temperaturada o`stirilganda, pigment hosil qilish tezligini o`zgartiradi. Chunonchi, "ajoyib" tayoqcha uy temperaturasida o`stirilganda oziq muhitida to`k qizil pigment hosil qiladi. 37°S da esa bunday pigment hosil bo`lmaydi. Bakteriyalar quyuq oziq muhitida o`stirilganda, hosil qiladigan koloniyalarning tipi ham o`zgarishi mumkin.
Ba`zi koloniyalar silliq, yumaloq shaklda, cheti tekis, ,yaltiroq, bir jinsli, kichik ,bo`ladi, bular S — formalardir. Boshqalari ,g`adir—budir, xira, ko`pincha tiniqmas, cheti notekis, noto`g`ri shaklda, quruq ,bo`ladi. Bular R — formalardir. Koloniyalarning oraliq formalari, ya`ni shilimshiqlari (M—forma), mittilari (G—forma) ham ,bo`ladi. Bir turdagi bakteriyalarning o`zi har xil shakldagi koloniyalar hosil qilishi dissotsiatsiya (ajralish) deb ataladi.
Genotipik o`zgaruvchanlik Hujayraning irsiy axboroti ona hujayradan qiz hujayraga o`tadigan xromosomadagi genlarda joylashgan. Jinssiz bo`linishda mitoz jarayonida genlar ikkita hujayra o`rtasida teng taqsimlanadi. Qiz hujayralar dastlabki (o`zidan oldingi) hujayraning to`liqgenlar to`plamini (naborini) oladi va bir xil,bo`ladi.
Genotipik o`zgaruvchanlik mutatsiyalar va genotip rekombinatsiyalar (kon`yugatsiya, transformatsiya, transduktsiya) natijasida vujudga kelishi mumkin.
Mutatsiyalar. Turli omillar ta`sirida DNK molekulasining o`zgarishi undagi axborotning ham o`zgarishiga olib keladi. Shunday o`zgarishlar natijasida mutatsiyalar paydo, bo`ladi. Mutatsiyalar spontan va induktsiyalangan bo`lishi mumkin. Spontan mutatsiyalarda kelib chiqish sabablarini aniqlab bo`lmaydi. Induktsiyalangan mutatsiyalarda esa ularning sabablarini bilish mumkin ,bo`ladi. Mutatsiyalarni keltirib chiqaradigan sabablardan kimyoviy moddalar (kolxitsin, etilamin, iprit va h.), jinsiy gormonlar, o`sishni tezlashtiruvchi moddalar va boshqalarni misol qilib ko`rsatish mumkin. Bularning ta`sirida nukleotidlar tasodifan qayta guruhlanadi va yangi hossaga ega bo`lgan mutant vujudga keladi. Agar vujudga kelgan mutatsiya organizm uchun foydali bo`lsa, mutantlar ko`payib ketadi va aksincha vujudga kelgan o`zgarish foydali bo`lmasa, mutantlar nobud ,bo`ladi.
Mikroorganizmlarda million hujayraga bitta mutatsiya tug`ri kelishi mumkin. Masalan, antibiotiklarga chidamlilik, triptofan sintez qilish xususiyati, faglarga chidamlilik, koloniyalar shaklining o`zgarishi , pigment hosil qilishning o`zgarishi yoki kapsulali formalarning kapsulasiz bo`lib qolishi, xivchinlar hosil qilishning o`zgarishi va boshqalar shular jumlasidandir. Novvoychilikda ishlatiladigan achitqilar yangi shtammlarining olinishi, ko`p mikdorda antibiotiklar sintezlovchi shtammlar oliiishi, V12 vitamini, moylar va lipidlarni sintezlovchi shtammlar olinishi, sut kislota hosil qiluvchi shtammlarni olinishi yoki dizenteriya, paratif va tifga qarshi aktiv profilaktik formalarning olinishi va boshqalar mutatsiyalarga misoldir.
Bakteriyalardagi transformatsiya, transduktsiya va kon`yugatsiya. Irsiy xususiyatning donor xromosomasidan retsipient hujayrasiga o`tishi transformatsiya deyiladi. Transformatsiya, DNK ning kichik bir uchastkasi — rekon orqali o`tadi. Rekonda bir juft nukleotidlar bo`lib, rekombinatsiya vaqtida ular boshqa elementlar bilan almashinishi mumkin.
F.Griffite (1928) shunday tajriba o`tkazgan : sichkonlarga oz mnqdor da patogenlik xususiyatiga zga bo`lmagan kapsulasiz II—tip pnevmokokklarni yuqtirgan. Shu kulturaga patogenlik xususiyatiga ega, kapsulali III—tip pnevmokokklar kulturasidan (bu kultura oldin issiqlik ta`sirida uldirilgan) qo`shgan. Natijada II—tip pnevmokokklarning patogenlik xususiyatiga ega bo`lganligi va kapsula bilan uralganligi ma`lum bo`lgan. Demak, III—tip pnevmokokklarga xos xususiyatlar II—tip pnevmokokklarga transformatsiya orqali o`tgan. Ok rangli koloniya hosil qiluvchi mikobakteriyalar, sariq rangli koloniya hosil qiluvchi mikobakteriyalarning DNK si ta`sirida sariq rangli koloniya hosil qilish xususiyatiga ega bo`lishi aniqlangan.
1944 yili O.Everi va KMak Leoid, M.Mak Kartilar ham bakteriya xususiyatlarini DNK orqali o`tishini aniqlaganlar. Keyinchalik DNKning boshqa xususiyatlarga ham ta`sir etishi ma`lum ,bo`ladi. Masalan, pichan batsillasi, meningokokklar, pnevmokokklar, streptokokklar va boshqalarni transformatsiya agenti — DNK orqali o`zgartirish mumkin. DNK ning transformatsiya aktivligi nihoyatda yuqori, odatda 10—15 minutdan so`ng unda o`zgarish ro`y beradi va 2 soatdan so`ng to`xtaydi.
Transformatsiya hodisasi doim uchramay ma`lum bir fiziologik holatda (ya`ni hujayra tayyor bo`lgan muddatda) ro`y beradi. Yuqori temperatura, ultrabinafsha nurlar, kimyoviy mutagenlar ta`sirida DNK ning transformatsiya xususiyati pasayadi. Masalan, transformatsiey DNK ga HNOz ta`sir ettirilsa, aktivligini yo`qotadi. Temperatura 80—100°S ga kutarilganda aktivligi pasayadi. Eng qulay temperatura 29-32°S dir. Demak, transformatsiya aktivligiga muhit tarkibi, temperatura, retsipientning fiziologik holati va transformatsion DNK ning polimerligi (kush spiralligi) ta`sir etadi.
Masalan, donor sifatida olingan streptomitsinga sezgir bo`lmagan pnevmakokklar shtammi mannitni parchalash xususiyatiga ega bulsin, retsipientda esa bunday xususiyat yo`q Bulardan shunday oraliq formalarni olish mumkinki, ularda yuqoridagi ikkala xususiyat ham uchrashi mumkin. Transformatsiyada bir xususiyat ikkinchi bir xususiyat bilan almashinadi. Masalan antibiotiklarga nihoyatda sezgir yoki sezgir bo`lmagan shtammlarni ham olishi mumkin. Demak, transformatsiyaning hosil bo`lishi ikki davrdan, ya`ni DNK ning mikrob hujayrasiga adsorbtsiyalanishi va hujayraga o`tishidan iborat.
Transduktsiya. Donor bakteriya xueusiyatining bakteriofag orqali retsipient bakteriyaga o`tishi transduktsiya deyiladi. Masalan, bakteriofaglar orqali retsipient bakteriyaga xivchinlar, ovqatlanishni nazorat qiluvchi genlar, fermentlar sistemasi, antibiotiklarga, kislotaga chidamlilikni belgilovchi genlar, virulentlik, kapsula hosil qilish va boshqa xususiyatlarni belgilovchi genlar o`tishi mumkin.
Bu ish odatda mo``tadil bakteriofaglar tomonidan bajariladi.
Transduktsiyaning 3 turi ma`lum:
1) umumiy (nospetsifik) transduktsiya,
2) maxalliy spetsifik transduktsiya,
3) abortiv transduktsiya.
1. Nospetsifik transduktsiyada DNK ning har xil fragmentlari mo``tadil bakteriofaglar orqali retsipient hujayraga o`tishi kuzatiladi. Bunda bakteriofag olib o`tgan DNK—fragmenti retsipient hujayra DNK—sining gomologik uchastkasiga birikishi mumkin.
2. Spetsifik transduktsiyada bakteriofag donor hujayra DNK-sidagi aniq bir genni retsipient hujayraga olib o`tadi. Bunda transduktsiya qiluvchi bakteriofag DNK—si bakterial hujayra DNK—sining (donor) ma`lum genlari bilan birikadi. Har bir bakteriofag zarrachasi bir yoki bir necha yaqin joylashgan gen (genlarii) olib o`tadi.
3. Abortiv transduktsiyada bakteriofag olib o`ttan donor hujayraning DNK fragmenti retsipient hujayra DNK—siga birlashmaydi va retsipient hujayra tsitoplazmasida avtonom bo`lib joylashadi va shu holda o`z funktsiyasini bajaradi. Hujayra bo`linganda bu fragment DNK qiz hujayralarning birigagina o`tadi va boshqa
hujayra undan ozod ,bo`ladi.
Transduktsiya batsillus, psevdomonas, salmonella, ichak tayoqchasi kabi vakillarda topilgan.
Kon`yugatsiya. Mikrobiologlar XIX asrning oxirida bakteriyalarda kon`yugatsiya hodisasini kashf etib, uni boshqa organizmlardagi kon`yugatsiyadan ajratish uchun "kon`yuktsiya" deb nomlaganlar. Kon`yugatsiyaning genetik analizini 1947 yilda Lederberg va Tatumlar amalga oshirdilar. Ular bu hodisani elektron mikroskopda kuzatganlar va kon`yugatsiyalanadigan hujayralarning biri uzunchoq, ikkinchisi ovalsimon ekanligi aniqlangan. Uzunchoq hujayra erkak hujayra bo`lib, F+ (donor) deb, ovalsimon hujayra esa urg`ochi bo`lib, F- (retsipient) deb belgilanadi. Kon`yugatsiya vaqtida bular bir—biriga yaqinlashib, ular orasida ko`prikcha hosil ,bo`ladi. Hosil bo`lgan ko`prikcha orqali genetik omillar donor hujayradan retsipient hujayraga ma`lum bir tartibda oqib o`tadi. Kon`yugatsiya salmonelalar (Salmonella), ichak tayoqchasida (E.coli) va psevdomonaslarda (Pseudomonas) ancha chukur o`rganilib, F+ va F- hujayralar quyidagicha ta`riflandi. Ikki hujayradan birining donor bo`lishi hujayrada F omilning ("fertility" inglizcha. "pushtlilik") bor—yo`qligiga bog`liq bo`ladi. U bor hujayra "F+—hujayralar" deyiladi. F omil yo`q bo`lsa "F-" hujayra deb belgilanadi.
F+ omil kon`yugativ plazmidalarga mansub bo`lib, u xalqa DNK (64.10" a.e.m.) holatidadir. F plazmida hujayra ustida 1—2 jinsiy fimbriy (F.pili) bo`lishini donor hujayra bilan birlashishini ta`minlaydi. F—plazmida tsitoplazmada avtonom joylashadi, ammo u bakterial xromosoma bilan birikish xususiyatiga ega.
Integratsiya natijasida, F—plazmida bakterial xromasoma bilan birikib, Hfr shtamm hosil qiladi (High frequency - of recombination — ko`p chastotali rekombinatsiya), Odatda Hfr shtamm bilan "F+" bakteriyalar chatishganda; F omil berilmaydi (bakteriya xromasomasidagi genlar juda yuqori chastota bilan o`tkaziladi).
Kon`yugatsiya boshida F+ yoki Hfr—li donor hujayralar, retsipient hujayra bilan (donorda F.pili borligi uchun) birlashadi. So`ngra hujayra orasida kon`yugatsion ko`prik hosil bo`ladi va donor hujayradan retsipient hujayraga genetik material beriladi, F—plazmida yoki xromasoma ham beriladi.
Kon`yugatsiya vaqtida ikki zanjirli DNK zanjirlarga bo`linadi va odatda faqat DNK ning 1 zanjiri beriladi, ikkinchi zanjir retsipient hujayrada DNK — polimeraza yordamida ikki zanjirli plazmidaga aylanadi, o`tish xromasomaning bir tomonidan boshlanadi va so`ngra boshqa uchastkalari ham o`tadi. Kon`yugatsiyalangan bakteriya juftlarini silkitib genetik materialning o`tishini to`xtatishi mumkin. Ba`zi erkak hujayraning bunday xususiyatlari urg`ochi hujayraga o`tishi mumkin va keyingi avlodda ko`rinadi. Xalakit kilinmasa kon`yugatsiya oxirida genetik materialning o`tishi to`xtaydi. Oradagi kon`yugatsion ko`prikcha buziladi, chunki u uncha mustahkam emas. Ko`prikchaning buzilishi hujayrani hayot faoliyatiga ta`sir qilmaydi.
F- retsipient hujayrada kon`yugatsiyaning o`z—o`zidan to`xtashi natijasida faqat F+ hujayraning ma`lum genetik informatsiyasigina o`tadi. Shunday qilib, kon`yugatsiya natijasida, retsipient hujayra F- merozigotaga ("qisman zigota" degan ma`noni anglatib, retsipient—hujayrani to`la genomini, donor—hujayrani esa qisman genomiga ega bo`ladi) aylanadi.
Krossingover natijasida (xromasomalarni almashlab matashishi) genlar o`rinlari bilan almashinadi va genetik materialni kombinatsiyasi hosil bo`ladi. Keyingi avlodda endi har xil rekombinatlar hosil bo`ladi.
Mikroorganizmlar genetikasini o`rganish muhim ahamiyatta ega. Chunki antibiotiklar vitaminlar, gormonlar; fermentlar, aminokislotalardan lizin va glyutamin va boshqa moddalar olishda yuqori aktivlikka ega bo`lgan yangi—yangi shtammlar zarur.
Bakteriyalar, turushlar, aktinomitsetlarga radioaktiv nurlar va kimyoviy mutagenlar bilan ta`sir etib, ular hujayralaridagi DNK ning strukturasinn o`zgartirib, ular faoliyatini inson uchun foydali moddalar sintezlash tomoniga yo`naltirish mumkin. Hozirgi kunda bakteriyalarning fiziologik xususiyatini yaxshi bilgan holda, ularni o`zgartish va shu yo`l bilan ulardan qishloq xujaligi, meditsina, texnologiya jarayonlarda keng miqyosda foydalanish mikrobiologlar oldida turgan muhim masalalardandir.
Episomalar. Episomalar xromasomalardan holi bo`lgan, mayda genlar to`plamidir. Ular tsitoplazmada erkin yoki bakteriyalar xromasomasiga qo`shilgan holda uchraydi.
Episomalar bakteriyalarning pushtlilik (F), dori moddalariga chidamlilik (R), bakteriotsinogenlik, kolinotsinogenlik va boshqa omillarning nasldan — naslga o`tishida ishtirok etadi. Episomalarning antibiotiklarga chidamlilik omilini (R—omil) birinchi bo`lib yaponiyalik olimlar aniqlagan.
Bakteriotsinogenlik deganda, bakterial hujayrada antibiotiklarga qarshi moddalar sintezlanish hossasi tushiniladi, bu moddalar bakteriotsinlar deb ataladi. M., ichak tayoqchasi Ye. coli—kolitsin, Bact cerlus —aerotsin, Vas. megaterium — megatsin, Ye. Restis — testitsin, Staphylococcus aureus—stafilakokkotsin sintezlaydi. Ular bakteriya hujayrasiga adsorbtsiyalanadi va bakteriyalarning halokatiga sabab bo`ladi. Bakteriotsinlar produtsentga yaqin turadigan bakteriyalargagina ta`sir etadi.
|
| |