Key
words - India international scientific online conference the theory of recent scientific research in the field of pedagogy

Key
words
:
Speaking, receptive speech, reproductive speech, dialogic speech, monologic speech,
mechanism of teaching to speak, linguistic difficulty, extralinguistic difficulty, motivation, inductive,
deductive,communication, ability, empathy, command of language, ability to concentrate, creativity, ability
to innovate, artistic and cultural competencies, self-competencies, self-control, resilience, initiative, decision-
making ability and flexibility.
Аннотация
:
В
данной
статье
говорится
о
стратегиях
обучения
говорению
на
английском
языке
,
системе
упражнений
и
современных
технологиях
,
формах
речи
и
общения
,
общей
классификации
монологов
,
диалогов
и
полиглотов
,
типологических
трудностях
обучения
говорению
,
обсуждаются
общение
,
способности
,
овладение
языком
,
концентрация
,
творчество
,
новаторство
,
художественное
и
культурное
общение
,
самоуправление
,
настойчивость
,
инициативность
,
принятие
решений
среди
INDIA INTERNATIONAL SCIENTIFIC ONLINE CONFERENCE
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY
74
студентов
высших
учебных
заведений
.
Выделены
способности
и
гибкость
.
В
статье
рассматриваются
процессы
использования
культурных
ресурсов
,
которые
уже
приняты
в
обществе
через
культурную
компетенцию
,
но
включают
потенциальные
возможности
проанализированы
.
Ключевые
слова
:
Говорение
,
рецептивная
речь
,
репродуктивная
речь
,
диалогическая
речь
монологическая
речь
,
механизм
обучения
говорению
,
языковая
трудность
,
экстралингвистическая
трудность
,
мотивация
,
индуктивная
,
дедуктивная
,
коммуникация
,
способности
,
сочувствие
,
владение
языком
,
способность
концентрироваться
,
творчество
,
способность
к
инновациям
,
художественные
и
культурные
компетенции
,
самокомпетенции
,
самоконтроль
,
стойкость
,
инициативность
,
способность
принимать
решения
и
гибкость
.
Gapirish boshqa nutq faoliyati turlari bilan chambarchas bog
ʼ
langandir. O
ʼ
quvchi
tinglab tushunish malakasini qanchalik yaxshi egallagan bo
ʼ
lsa, gapirish ham shuncha
tezlik bilan rivojlanadi. O
ʼ
quvchi mazmunini qabul qila olmasa, tushuncha olmasa
ma
ʼ
lumot javob qaytarish qiyin. O
ʼ
qish, gapirish bilan aloqador. O
ʼ
quvchi o
ʼ
qigan
ma
ʼ
lumot orqali gapiradi, ma
ʼ
lumot beradi. U qanchalik ko
ʼ
p o
ʼ
qisa, shuncha gapirish
uchun ma
ʼ
lumot to
ʼ
playdi. O
ʼ
qish-gapirish uchun ma
ʼ
lumot manbai hisoblanadi
24
.
O
ʼ
quvchi yozuv orqali o
ʼ
qigan, tinglagan, gapirgan materiallarini, ma
ʼ
lumotini yozma
ifodalaydi. Yozuv ham gapirish ma
ʼ
lumotini, materialini esda qolishda yordam beradi.
Demak, gapirish faoliyati boshqa nutq faoliyatlari bilan uzviy bog
ʼ
liq. Gapirish – biror
fikrni izoh etish maqsadida muayyan tildagi leksik, grammatik va talaffuz hodisalarini
qo
ʼ
llashdan iborat.
А
vval o
ʼ
yla, keyin so
ʼ
yla deyilishi bejiz emas. ―O
ʼ
yla‖ qismidagi fikr
paydo bo
ʼ
lishi, ―So
ʼ
yla‖da esa uni nutq harakat sezgisi (analizatori orqali ―bayon etish‖)
tomonlari nazarda tutiladi. Birinchisi – til materialining qo
ʼ
llanilishidir, ular leksik,
grammatik, talaffuz ko
ʼ
nikmalari deyiladi, ikkinchisi – fikr aytilishi, gapirish malakasi nomi
bilan yuritiladi. Chet tilda gapirish uch qismdan iborat nutqiy faoliyatidir. Dastavval
gapirishga moyillik (motivatsiya) bo
ʼ
lishi taqozo etiladi. Ushbu til vositasida fikr aytish
ehtiyoji tug
ʼ
iladi.
25
Nutqiy harakatni bajarishga mayl paydo bo
ʼ
lsa, biror axborot berish,
savolga javob qaytarish yoki nonutqiy harakat (masalan: iltimos, buyruq) ni ijro qilishga
kirishiladi. Gapirishning ushbu qismida aytish niyati paydo bo
ʼ
ladi. Fikrimiz izoh qilish
qismiga esa analiz, sintez, amallari ishga tushadi. Buning uchun xotirada tutish xizmat
qiladi. Paradigmatik bog
ʼ
lanish mavjud. Paradigmatik aloqada ichki bog
ʼ
lanishlar
so
ʼ
zlarning turli belgilariga binoan taqqoslanishi kuzatiladi.
А
ytilishida bir xil yozilishida
farq qiladi. (see-sea, two-too ma
ʼ
nosi yaqin (big-large) zid ma
ʼ
noli (go-come). Gapiruvchi
xotirada tayyor turgan so
ʼ
zni yoki grammatik birlikni tanlaydi, odatda ona tili hodisalari
xotirada tayyor turadi. Interferentsiya paydo bo
ʼ
ladi (masalan: chet tili va ona tilidagi so
ʼ
z
24
Jamol Jalolov. Chet til o’qitish metodikasi. T.: O’qituvchi, 2012
25
Hoshimov O’.,Yoqubov I. Ingliz tili o’qitish metodikasi. T.:Sharq, 2003
INDIA INTERNATIONAL SCIENTIFIC ONLINE CONFERENCE
THE THEORY OF RECENT SCIENTIFIC RESEARCH IN THE FIELD OF PEDAGOGY
75
tarkibi bunga misol bo
ʼ
ladi). Gapirishning uchinchi qismi ijro etish: fikrni bayon etish,
talaffuz qilish: Uchala qismining amal qilishi nutq faoliyati turlaridan gapirishni yuzaga
keltiradi. Chet tilda gapirishni o
ʼ
rgatishning o
ʼ
ziga xos qiyinchiliklari bor. Qiyinchiliklar
ekstralingvistik, psixologik, lingvistik bo
ʼ
lishi mumkin. Ekstralingvistik qiyinchiliklar:
Gapirishni kimgadir, nimagadir qaratilishi. Gapirishda nutq vaziyatida bo
ʼ
lishi.
Vositalarning bo
ʼ
lishi. Gapirish ehtiyoji bo
ʼ
lishi. Gapirishda imo-ishoraning, harakatning
qo
ʼ
llanilishi. Psixologik qiyinchiliklar ham muhimdir. Psixologik I.F.Zimnniya fikrni bayon
qilishning o
ʼ
zi ―ovchi‖, shakllantiruvchi, amalga oshiruvchi psixologik tuzilishini beradi.
Eng avvalo gapirish uchun stimul rag
ʼ
batlantiruvchi undovchi omilning bo
ʼ
lishi, fikrning
shakllanishiga olib keladigan ehtiyojdir, sababdir. Buning uchun tashqi va ichki ta
ʼ
sir
bo
ʼ
lishi zarur, unda ehtiyoj tug
ʼ
iladi. Psixologik nuqtai nazardan gapirish uchun til
materialini bilish zarur, ular gapirishning mexanizmlari hisoblanadi. Gapirish yana ikkita
psixologik qiyinchiliklar bilan xarakterlanadi: fikrni bayon qilish, shaklni o
ʼ
ylab ko
ʼ
rishga
imkon kamligi va ifodalanishning bir onda sodir bo
ʼ
lishi. Gapirishning avtomatlashgan va
avtomatlashmagan tomonlar ham qiyinchilik bilan bog
ʼ
liq. Tafakkur xotira ham gapirishni
o
ʼ
rgatishda muhim rol o
ʼ
ynaydi. Gapirishni o
ʼ
rgatishda lingvistik qiyinchiliklar ham ta
ʼ
sir
qiladi. Gapirish uchun kerakli leksik, grammatik materialini, gapirish namunalarini to
ʼ
g
ʼ
ri
tanlangan bo
ʼ
lishligi, to
ʼ
g
ʼ
ri ohangda, ritmda, to
ʼ
g
ʼ
ri talaffuz qilishdagi qiyinchiliklar, nutq
namunalari rejimlarini qulay olishdagi qiyinchiliklar, gapirish adabiy tilda emas jonli tilda
sodir bo
ʼ
ladi, gapirish jumlalari qisqa tuziladi. Masalan: ―Have you? And you?‖. Gap
qisqartirish keng qo
ʼ
llaniladi. Tayyorlangan nutq deyilganda, o
ʼ
quvchi tayyorlanishi uchun
ma
ʼ
lum mavzu, vaqt berilishi, kerakli vositalar, so
ʼ
zlar, nutq namunalari oldindan
o
ʼ
rgatilishi, uyda tayyorlanishi tayanchlar bo
ʼ
lishi ko
ʼ
zda tutiladi. Tayyorlanmagan nutqni
spontan nutq ham deyiladi. Bundan ilgaridan tayyorgarchilik ko
ʼ
riladi. Chet tilda
gapirishga o
ʼ
rgatishning mazmuniga lingvistik, psixologik va metodik qismlar kiradi.
Lingvistik qismga gapirish uchun zarur bo
ʼ
lgan til va nutq materiallari, gap tuzilishlari,
nutq namunalari kiradi. Lingvistik qism ustida to
ʼ
xtalganda ekstrallingvistik elementlarni
imo – ishora, harakat va boshqa vositalarni ham yodda tutish zarur. Psixologik qismga
gapirish malakalarini egallash kiradi. U reproduktsiyadan, o
ʼ
rniga qo
ʼ
yish, o
ʼ
zgartirishdan,
kengaytirishdan,qo
ʼ
shish,
aralashtirishdan
iboratdir.
26
Reproduktsiya
o
ʼ
quvchi
o
ʼ
qituvchidan yoki monogrammadan eshitganini, tinglaganini aynan o
ʼ
zini qaytarishdan
iborat. U qisman so
ʼ
zlarni almashtirishi ham mumkin. Gapirish ikki xil shaklda amalga
oshiriladi: 1) monologik va 2) dialogik. Kengaytirishga ega nutq namunasi, gapning
strukturasi kengaytiriladi. Masalan: I have a book. I have an English book. I have an
interesting English book. I have an interesting English book at home. Metodik qismdagi
gapirish metod, usullarning yo
ʼ
llarini qo
ʼ
llash tushuniladi. Bunda o
ʼ
quvchilar tayanch
vositalaridan foydalana olishlari muhimdir. Monologik nutq gapirishning bir shakli bo
ʼ
lib,
so
ʼ
zlovchi tomonidan bajarilgan. Monologik nutq (MN) ham o
ʼ
ziga xos xususiyatlariga,
26
Кўчибоев А. Хорижий тилларга
ўргатишнинг коммуникатив методикаси. Самарқанд-2010
|