Differensatsiya - bu rivojlanish jarayonida umumiy imkoniyatdan ixtisoslashgan faoliyatga bosqichma-bosqich o'tish

|
Differensatsiya - bu rivojlanish jarayonida umumiy imkoniyatdan ixtisoslashgan faoliyatga bosqichma-bosqich o'tish
|
bet | 3/26 | Sana | 09.10.2024 | Hajmi | 223,5 Kb. | | #274262 |
Bog'liq Rivojlanish 4-mavzuDifferensatsiya - bu rivojlanish jarayonida umumiy imkoniyatdan ixtisoslashgan faoliyatga bosqichma-bosqich o'tish.
Differensiatsiya rivojlanishning ko'p jihatlarini tavsiflaydi. Tug'ruqdan oldin rivojlanish paytida qo'llar avval mayda, dumaloq, kurtaklardek chiqib turadi, so'ngra bu kurtaklar uzunroq bo'lib, sharsimon qo'llarni o'sib chiqaradi va oxir-oqibat barmoqlarga ajralib chiqadi. Motorik xatti-harakatlar ham tobora farqlanib boradi: avvalgi qo'pol, beqaror harakatlar asta-sekin aniq, boshqariladigan harakatlarga aylanadi.
Tana qismlari funksiyalari tobora bir-biri bilan muvofiqlashib boradi. Bunday muvofiqlashtirilayotgan sa'y-harakatlar integratsiya deb nomlanadi. Ko'zning turli qismlari ko'rishga ruxsat berish uchun ularning mexanik harakatlarini muvofiqlashtiradi; miyaning alohida sohalari fikrlar va his-tuyg'ular o'rtasidagi almashinuvni ta'minlaydigan aloqalarni hosil qiladi; barmoqlar esa uzunroq va kichik narsalarga ishlov berish uchun harakatlarni sinxronlashtirishda usta bo'lib qoladi.
Har bir bola o'ziga xos o'sish egri chizig'iga amal qiladi. Bolalar tanasi oldindan belgilangan ko`rsatkichlar sari rivojlanadi. O'sishning egri chiziqlari, ayniqsa, bolalar salomatligi vaqtincha yomonlashganda aniq ko'rinadi. Jiddiy kasallik yoki yomon ovqatlanish kabi holatlar balandlikning o'sishini qisqartirishi mumkin. Ammo sog'liq va yetarli ovqatlanish tiklanganda bolalar tez o'sadi. Lekin ovqatlanishdagi yetishmovchiliklar rivojlanishga o`z salbiy ta`sirini ko`rsatadi. Masalan, prenatal davrda jiddiy ravishda to'yib ovqatlanmagan bolalar o'zlarining genetik asoslangan o'sish egri chizig'iga rioya qila olmaydilar va buning o'rniga kechikish, miyaning shikastlanishi, aqliy va yurish-turish nuqsonlari va harakatlanishda qiyinchiliklarga duch kelishadi.
Jismoniy rivojlanish ham miqdoriy, ham sifat o'zgarishlari bilan tavsiflanadi. Miqdoriy o'zgarishlar, ehtimol, eng aniq ko`rsatkichlarda ifodalanadi. Albatta, bolalar doimo ovqatlanishadi va aksariyat hollarda ortiqcha vazn ham ko`payib boradi. Tasodifiy kuzatuvchiga bir kechada paydo bo'lib tuyulishi mumkin bo'lgan motor qobiliyatlari, odatda ko'plab bosqichma-bosqich yutuqlar natijasida yuzaga keladi.
Bolalar tanasi dinamik, o'zgaruvchan tizim sifatida ishlaydi. Tanadagi ma'lum qismlar vaqt o'tishi bilan o'zgarib turadi, ular orasidagi munosabatlar ham o'zgaradi va bolalarning faoliyati tenglamaning muhim qismidir. Misol uchun, bolalar qo'llari bilan narsalarga yetib borishi uchun zarur bo'lgan turli xil mushaklarni muvofiqlashtirish uchun katta kuch sarflaydilar. Prenatal davrda va tug'ilgandan so'ng darhol oyoq-qo'llarini o'z-o'zidan harakatga keltirgan bolalar, asta-sekin harakatlanish tajribasiga ega bo'ladilar.
Bolalar asta-sekin o'zlarining turli tana qismlarini qanday muvofiqlashtirishni va shaxsiy cheklovlarni qanday qilib qoplashni bilib oladilar. Hayotning dastlabki bir necha oylarida kuchli, o'z-o'zidan harakatlarni amalga oshiradigan go`daklar ob'yektlarga muvaffaqiyatli yetib borishdan oldin qo'llarini boshqarishni o'rganishlari kerak. Aksincha, ozgina va sekin harakatlarni yuzaga keltiradigan chaqaloqlarda boshqa muammolar majmuasi mavjud bo`ladi ya`ni ular qo'llarni oldinga cho'zishda va ularni qattiq ushlab turganda mushak tonusini qo'llashni o'rganishlari kerak bo`ladi. Shunday qilib, bolalardagi erishish qobiliyati ko'plab motorli ko'nikmalar singari malakaga erishish yo'lida keskin individual farqlarni ko'rsatadi.
Bolalarning sog'lig'iga ularning har xil muhitlarda ishtirok etishi ham ta`sir ko`rsatadi. Bolalarning jismoniy rivojlanishiga tatbiq etilgan bioekologik model bolalarning sog'lig'i bilan bog'liq qarorlar va odatlariga bevosita va bilvosita ta'sir ko'rsatadigan ko'plab odamlarni aniqlaydi (Gardner va Kosmitzki, 2008; Pfefferbaum, Pfefferbaum va Norris, 2010).
Bolalarning oilalari ularning sog'lig'i uchun ayniqsa muhimdir. Uydagi ko'p sonli tajribalar asosida bolalar ma'lum ovqatlarni yoqtirishni yoki yoqtirmaslikni, faol yoki kamharakat turmush tarziga rioya qilishni va jismoniy xavf-xatarlardan qochishni o'rganadilar. Ota-onalar esa bilvosita oziq-ovqat, xavfsiz uy-joy va tibbiy sug'urta uchun ishlab chiqarilgan resurslar orqali bolalar sog'lig'iga ta'sir qiladi.
Oiladan tashqarida bolalar tengdoshlari davrasida yoki sport zalida to'planishlari mumkin. Maktabda xodimlar bolalar harakatini cheklashlari yoki rag'batlantirishi va tushlik paytida to'yimli yoki to'yimli bo'lmagan ovqatlarga kirishga ruxsat berishlari mumkin. Tashqi ijtimoiy kuchlar, xususan, ommaviy axborot vositalari va jamoatchilik ham bolalarning jismoniy rivojlanishiga ta'sir qiladi. Yoshlar taniqli sportchilarning ozg'in tanalariga taqlid qilish umidida basketbol maydoniga borishlari mumkin.
5.2. Miya va uning rivojlanishi
Miya - bu atrof-muhitdagi ma'lumotlarni sezadigan, harakatlarni va tanadagi boshqa tizimlarni boshqaradigan ajoyib organ. Miya, shuningdek, insonning rivojlangan qobiliyatlariga yo'l ochadi: atrof muhitni ogohlantiruvchi omillar va ilgari o'rganilgan g'oyalar o'rtasida birlashmalar tashkil qiladi, kundalik tajribani hissiy ma'no bilan to'ldiradi, fikrlar va his-tuyg'ularni so'zlar va xatti-harakatlarga aylantiradi va kerakli natijalarga erishish uchun zarur bo'lgan harakatlarni belgilaydi.
Umuman olganda, miyada trillionlab hujayralar mavjud bo'lib, ularning ikkita asosiy turi neyronlar va gliyalardir. Tarixiy olimlar ma'lumotni boshqa hujayralarga uzatuvchi 100 milliard neyronlarni, hujayralarni ta'kidladilar (Naegele & Lombroso, 2001; R. W. Williams va Herrup, 1988). Har bir neyron yaqin atrofdagi neyronlar chiqaradigan kimyoviy moddalarga reaksiyaga kirishadigan dendritlar deb nomlangan ko'plab filiallarga o'xshash kengaytmalarga ega. Shuningdek, boshqa neyronlarga ma'lumot yuboradigan uzun, qo'lga o'xshash aksonga ega. Dendritlar va aksonlar sinaps deb nomlangan tutashgan joylarda bir-biriga yaqinlashadi. Biror bir yoki boshqa bir nechta qo'shnilarning yetarli miqdordagi kimyoviy moddalari tomonidan har qanday ma'lum bir neyron rag'batlantirilsa, u "yonib", o'z kimyoviy moddalarini chiqarishga turtki beradigan elektr impulsini keltirib chiqaradi (qo'shni neyronlarning stimulyatsiyasi va keyinchalik otilishi bilan yakunlanadi), yoki u otishning oldini oladi. Qo'shnilar yuboradigan kimyoviy moddalar miqdori va turlariga qarab neyronlar yonadi yoki otish taqiqlanadi.
|
| |