O‘lchash vositalarining xatoliklarini aniqlik sinfi asosida me’yorlash

|
O‘lchash vositalarining xatoliklarini aniqlik sinfi asosida me’yorlash
|
bet | 3/3 | Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 205,19 Kb. | | #267106 |
Bog'liq ziyovuddin metrologiya mustaqil ishO‘lchash vositalarining xatoliklarini aniqlik sinfi asosida me’yorlash.
Ma’lumki, yuqori aniqlik bilan o‘lchash ayrim zaruriy hollardagina kerak. O‘lchash vositalarining
me’yorlanadigan metrologik xarakteristikalari o‘lchash vositalarining metrologik xossalarini to‘liq tavsiflaydi.
O‘lchash axborotidan foydalanish samaradorligi o‘lchash aniqligiga bog‘liq bo‘ladi. O‘lchash yaqinligini aks ettiradigan o‘lchash aniqligining xususiyatlari o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatlarini hosil qiladi. O‘lchash aniqligi ajratilgan resurslarga (o‘lchash asboblari, o‘lchashlarni o‘tkazish, tashqi sharoitlarni barqarorlashtirish uchun xarajatlar) bog‘liq holda katta yoki kichik bo‘lishi mumkin. Ushbu holat belgilangan topshiriqni tugatish uchun yetarli darajada optimal bo‘lishi kerak. Lekin undan ortiq bo‘lmasligi kerak, chunki aniqlikning ketsingi oshishi noo‘rin moliyaviy xarajatlarga olib keladi. Shuning uchun aniqlik tushunchasi bilan birga, qo‘yilgan vazifani hal etish uchun yetarli bo‘lgan aniqlikka ega o‘lchashlar natijalari tushuniladigan o‘lchashlar natijalarining aniqligi tushunchasidan foydalaniladi.
O‘lchashlar aniqligini baholashga klassik yondashuvni birinchi marta buyuk mutematik Karl Gauss qo‘llagana, keyin ko‘pgina matematiklar va metrologlar tomonidan ishlab chiqilgan, quyidagi ketma-ket tasdiqlar ko‘rinishida keltirilgan:
1. O‘lchashlar maqsadi, sifatli hamda miqdoriy o‘lchanishini xarakterlaydigan qiymat – haqiqiy kattalik qiymatini topish kerak bo‘ladi. Shu bilan birga, buni kattalikning haqiqiy qiymatini topish mumkin emas. Moddiy dunyoning muayyan ob’ektiga xos bo‘lgan har qanday fizik kattalik birlik qiymatiga nisbati ushbu kattalikning haqiqiy qiymati hisoblanadiganmuayyan kattalikka ega bo‘ladi. Bu kattalikning haqiqiy qiymatining noma’lumligini bildiradi, gnoseologik ma’noda absolyut haqiqatga o‘xshash bo‘ladi. Ushbu pozitsiyani tasdiqlash uchun misol bo‘lib fizik konstantlarning ko‘plab fundamentali (SKFD) hisoblanadi. Ular dunyoning ilg‘or ilmiy yuqori aniqlik bilan o‘lchanadi, keyin turli laboratoriyalarda olingan natijalar bir biri bilan moslashtiriladi. Moslashtirilgan qiymatlar FPC shunday katta raqam soni bilan o‘rnatiladiki, unda ketma-ket aniqlashtirilgan har qanday o‘zgarish faqat oxirgi ahamiyatli raqamda amalga oshiriladi. Natijada, SKFDning haqiqiy qiymati noma’lum, lekin har bir keyingi aniqlik dunyo hamjamiyati tomonidan olingan kontantalar haqiqiy qiymati konstanta qiymatini hosil qiladi. O‘lchash asbobining funktsional xatoligi o‘lchash asbobining shkala chegaralarida belgilangan nuqtadagi o‘lchash asbobining absolyut xatoligining ushbu diapazonning normaga keltirilgan qiymatiga nisbatidan iborat bo‘ladi.
Amaliyotlarda aniqlik sinfi asosida me’yorlangan o‘lchash vositalaridan keng foydalanilmoqda. O‘lchash vositalarini aniqlik sinfi bo‘yicha tasniflash MOZM-34 “O‘lchash vositalarining aniqlik sinflari” tavsiyalarida va GOST 8.401-80 GSI “O‘lchash vositalarini aniqlik sinfi. Umumiy talablar”, hamda GOST 8.009-84 GSI “O‘lchash vositalarining me’yorlanadigan metrologik xarakteristikalari”da o‘rnatilgan. Aniqlik sinfi o‘lchash vositalarining umumlashgan tavsifi bo‘lib, asosiy va qo‘shimcha xatoliklarning yo‘l qo‘yiladigan chegaralari bilan aniqlanadi. Aniqlik sinfi bu o‘lchash vositasining aniqlik bo‘yicha xossasini ifodalaydi, lekin ular yordamida bajarilgan o‘lchashlar aniqliligining bevosita ko‘rsatkichi emas. Bu aniqlik sinfi bir turdagi o‘lchash vositalarining xatoliklari qaysi chegaralarda ekanligini bildiradi, aslida xatoliklar o‘lchash usullari hamda o‘lchash sharoitlariga bog‘liq. O‘lchash vositasi ikkita va undan ortiq aniqlik sinfiga ega bo‘lishi mumkin. O‘lchash vositasi birgina kattalikni o‘lchashda bir nechta o‘lchash diapazoniga ega bo‘lsa unga ikkita va undan ortiq aniqlik sinfi berish mumkin. Bir nechta kattaliklarni o‘lchashga mo‘ljallangan o‘lchash vositalari har bir o‘lchanadigan kattaliklar uchun turli aniqlik sinflariga ega bo‘ladi. Yo‘l qo‘yiladigan xatoliklar chegarasi me’yorlanadi hamda absolyut xatolik Δo‘.v. = Δ ; nisbiy δo‘.v. = δ; yoki keltirilgan xatolik γo‘.v. = γ shaklida ifodalanadi.
Ifodalash shakli o‘lchash diapazonidagi xatoliklarning o‘zgarish xarakteriga, qo‘llanish sharoitiga va mo‘ljallanishiga bog‘liq. Umumiy holda, o‘lchash vositasining aniqlik sinfini bilgan holda diapazonning barcha nuqtalari uchun absolyut xatolikning maksimal yo‘l qo‘yiladigan qiymatini topish mumkin:
Δo‘.v.yo‘l = Δo‘.v. * XN/100 ; (5.1)
Absolyut xatolikning asosiy yo‘l qo‘yiladigan chegarasi quyidagi uchta usul bilan berilishi mumkin.
additiv xatolikni xarakterlovchi o‘lchanayotgan kattalikning ixtiyoriy qiymati uchun o‘zgarmas bo‘lgan “x” sonli usul:
Δcheg = ±a (5.2)
Δcheg = ±(a + bx) (5.3)
Δcheg = f(x)
murakkab bog‘liqlikda (5.3) xatolikni grafik yoki jadval ko‘rinishida keltirishga yo‘l qo‘yiladi. .1 ifoda qo‘llanilganda absolyut xatoliklar chegarasi o‘zgarmas deb hisoblanadi. Bu grafik holda 75.1, a- rasmda ko‘rsatilgan.Xatolikning bunday ko‘rinishi additiv deb nomlanadi.Bunday xatolik ko‘rsatkichli asboblarda o‘lchashlardan oldin “0” o‘rnatilmagan bo‘lsa mavjud bo‘ladi. 5.1-rasmda y=f(x) o‘lchash vositasining o‘zgartirish xarakteristikasi ko‘rsatilgan bo‘lib, bunda o‘lchash vositasi ko‘rsatishining kirish signaliga bog‘liqligi ifodalanadi. O‘zgartirish xarakteristika-sining ehtimolli chetlanish sohasi ushbu holda shtrixlangan (5.1, b-rasm).
Bu sohaning chegaralari ideal o‘zgartirish xarakteristikasiga parallel bo‘lib, 5.1, b-rasmda punktir chiziq bilan belgilangan. 5.1, v-rasmda pribor xatoligi
Δcheg = ±(a + bx) ifodalangandagi hol uchun joizlik maydonining
ko‘rinishi taqdim etilgan. O‘lchash vositasining mos o‘zgartirish funktsiyasi va joizlik maydoni 5.1, g- rasmda keltirilgan.
5.1 v va g-rasmlardan ko‘rinib turibdiki, o‘lchash vositasining ko‘rsatishi ortib borgan sari joizlik maydoni ham kengayib boradi. Ifodaga binoan, o‘lchash vositasi me’yorlanganda faqat additiv xatolikkina mavjud emasligi e’tiborga olinadi. Xatolikning ikkinchi tashkil etuvchisi o‘lchanayotgan kattalikka bog‘liq bo‘lib, mul’tiplikativ xatolik deb nomlanadi. 5.2 ifodadagi “a” xatolikning additiv tashkil etuvchisini ifodalaydi, “b” – mul’tiplikativ tashkil etuvchisi. Agar “b” koeffitsient “0”ga teng bo‘lsa, 5.2 ifoda 5.1 ifodaga aylanadi. Faqat, mul’tiplikativ tashkil etuvchi mavjud bo‘lgan holat ro‘y bersa, unda
a = 0 va Δcheg = kir.
Ushbu holda joizlik maydoni 5.2 a-rasmda ko‘rsatilgan ko‘rinishga ega bo‘ladi. O‘zgartirish
funktsiyasiga nisbatan muvofiq keluvchi joizlik maydoni 5.2 b-rasmda ko‘rsatilgan.
Aniqlik sinfini o‘rnatishda yo‘l qo‘yiladigan nisbiy xatoliklar chegarasidan foydalaniladi. 5.2 ifoda holati uchun nisbiy xatolikning yo‘l qo‘yiladigan chegarasi ifodalanadi:
Amaliyotda o‘lchashlarning xatoliklari ko‘plab manbalardan effekt sababli ushbu amallarda yuzaga kelishi mumkin. Manbalar bo‘lib quyidagilar hisoblanadi: namuna ob’ektdan chiqarib olinadi (ADE adekvatni tashkil etuvchi o‘lchanayotni tavsiflaydi); ob’ektdan chiqariladigan namuna sinov olish uchun olingan vaqtda o‘zgargan bo‘lishi mumkin; axborotli bo‘lmagan parametrlarning ta’sir etishi (sinov komponentlarini bezovta qilmaganda).
Xulosa:
Men o’zim uchun berilgan mavzu yuzasidan izlanishlarim natijasida o’zim uchun kerakli bilimlarni o’zlashtirib oldim.
O’lchov birliklari haqida qisqacha tushunchalarni qo’lga kiritdim. Xatoliklar namoyon bo‘lishi xarakteriga ko‘ra (muntazam, tasodifiy va qo‘pol xatoliklar);
Sonli ifodalanish usuliga ko‘ra (absolyut, nisbiy va keltirilgan xatoliklar);
Kirish kattaligining vaqt bo‘yicha o‘zgarish xarakteriga ko‘ra (statik va dinamik);
O‘lchanayotgan kattalikka bog‘liqligiga ko‘ra (additiv va mul’tiplikativ);
Atrof-muhit parametrlarining ta’siriga ko‘ra (asosiy va qo‘shimcha).
Statik xatoliklar quyidagi manbalar orqali sodir bo‘ladi: ekalogik va tavsiflash xatoliklar borligino bilib oldim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. fayllar.org/download/4-maruza-olchov-xatoliklari-ularning-yuzaga-kelishi-va-xatolik-v2.doc
2. https://static.tuit.uz/uploads/1/bGTyD8Ncci3CxjHH19uRJ6rckdpQuX4K.pdf
3. https://ilmiy.bmti.uz/blib/files/4/Metrologiya,%20standartlash%20va%20sertifikatlash%20asoslari.PDF
|
| |