BO‘LIMLAR 
      

SAHIFA - ” yanvar 2022 yil tarix yo’nalishi 2-kurs (sirtqi) talabalari uchun raqamli tarix fanidan

|
” yanvar 2022 yil tarix yo’nalishi 2-kurs (sirtqi) talabalari uchun raqamli tarix fanidan
|
bet | 2/31 | Sana | 27.06.2024 | Hajmi | 432,03 Kb. | | #265948 |
Bog'liq “ ” yanvar 2022 yil tarix yo’nalishi 2-kurs (sirtqi) talabalari -www.fayllar.orgBO‘LIMLAR
| | |
SAHIFA
| | |
1.
|
O‘quv materiallari:
|
|
2.
|
a) Ma’ruza matnlari
|
|
3.
|
b) Amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari
|
|
4.
|
2. Mustaqil ta’lim mashg‘ulotlari
|
|
5.
|
3. Glossariy
|
|
6.
|
4. Ilovalar:
|
|
7.
|
a) Fan dasturi
|
|
8.
|
b) Ishchi fan dasturi
|
|
9
|
v) Tarqatma materiallar
|
|
10
|
d) Testlar
|
|
|
g) Baholash mezonlari
|
|
QARSHI INNOVATSION TA’LIM UNIVERSITETI
RAQAMLI TARIX
FANIDAN
MA’RUZALAR MAtnlarI
QARSHI-2022
1-ma’ruza.
KIRISH. FANNING MAQSADI VA VAZIFALARI.
RAQAMLI TARIX FANINING SHAKLLANISHI VA TARAQQIYOTI.
TARIX FANIDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINING QO'LLANILISHI
Reja:
1. “Digital History” (Raqamli Tarix) tushunchasi.
2. “Tarixiy informatika” yo'nalishi.
3. Digital History tadqiqot doirasi, rivojlanish tarixi. Mazkur yo'nalishda olib borilgan tadqiqotlar. Xorij tajribasi.
4. Tarix fanida axborot texnologiyalari fanining tarixiy tadqiqotlar tizimida tutgan o'rni.
5. Fanning maqsadi, vazifalari. Fanning uslubiy, ilmiy-nazariy asoslari.
6. Fanga oid tamoyil va yangicha yondashuvlar. Informatsion inqilob tushunchasi.
7. Tarix fanida axborot texnologiyalari fanining boshqa fanlar bilan aloqadoligi.
8. Tarix fanida axborot texnologiyalari fani taraqqiyoti. Tarix va informatika.
9. Tarixiy tadqiqotlarda axborot texnologiyalaridan foydalanish tajribasi.
10. Fanda axborot texnologiyalaridan foydalanishning zamonaviy bosqichi hamda rivojlanish tendensiyalari.
TAYANCH TUSHUNCHALAR
Axborot texnologiyalari, informatsion inqilob tushunchasi, axborotlashtirish, axborot tizimi, axborot resursi, Tarix, informatika, Digital History (Raqamli Tarix), “Tarixiy informatika”.
Insoniyat tarixi nafaqat davrda, balki makonda ham sodir bo'ladi. Ajdodlarimiz tarixiy jarayon ob'ektlari, sodir bo'lgan voqea, hodisalarni dastlab og'zaki, keyinchalik esa yozma va xaritalarda aks ettirib qoldirishga harakat qilgan. Shuningdek ajdodlarimiz tabiat haqidagi qiziqarli ma'lumotlar, u yoki bu hududning o'ziga xos xususiyatlari, uning flora va faunasi haqida yozma va kartografik ma'lumotlar qoldirgan. Shu asosda eng qadimgi fanlar: tarix, geografiya va unga yordamchi fan bo'lmish kartografiya vujudga keladi.
Zamonaviy texnologiya - bu ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning ajralmas qismi bo'lib, jamiyatining hayoti va faoliyatida muhim o'ringga egadir. Axborot texnologiyalarning qo'llanilishi zamonaviy sivilizasiya taraqqiyoti darajasini belgilab beradi. Axborot vositalari va usullarining faol qo'llanilishi XXI asr gumanitar bilimlar sohasidagi asosiy yondashuvlardan biri hisoblanib, XXI asr, shubhasiz axborot asri deb e'tirof etiladi. Axborot kundan-kun jamiyatni taraqqiy ettiruvchi muhim resurslardan biriga aylanib bormoqda. Kompyuter texnikasining taraqqiy etishi foydalanilayotgan ma'lumotlarni nafaqat qayta ishlash, balki yangi ma'lumotlarni jalb etish, shuningdek fanning yangi sohalarini kompyuterlashtirish va boshqarishni taqozo etmoqda. Axborot texnologiyalarining amaliyotda qo'llanilishini taqozo etuvchi dasturlar va texnik vositalar axborot resurslaridan foydalanish uchun mo'ljallangan.
Hozirgi kundagi axborotlarning kattagina qismi hududiy bog'liqlikga egadir. Yangi axborot texnologiyalarining muhim qismini hududiy axborotlarni qayta ishlash tizimi tashkil etadi va bu erda geografik axborot tizimi muhim o'ringga egadir. Fan va texnika turli sohalarining qanchalik darajada rivojlanishiga qaramasdan axborot jamiyat taraqqiyotini ta'minlovchi eng muhim resurslardan biriga aylanib bormoqda. Kompyuterlarning keng miqyosda qo'llanilishi ularning axborotlarni insonga nisbatan tez va aniq hisoblashida emas, balki biz katta xajmda o'sib borayotgan axborotlar ustida ishlashimizda vujudga keladigan ma'lum bir qiyinchiliklarni bartaraf etish bilan belgilanadi.
Kompyuterlarning qo'llanilishi oddiy ilmiy hisoblardan keng miqyosdagi boshqaruvga, sodda fayllar ustida ishlashdan katta xajmdagi hududiy axborotlar ustida ishlash hamda ularni saqlashga qadar bo'lgan bosqichni bosib o'tgan. Hozirda biz bu sohadagi yangi bir yo'nalish-hududiy axborotlarni qayta ishlashning keng miqyosda joriy etilishini kuzatmoqdamiz. Shubhasiz, bu erda geografik axborot tizimlari muhim o'ringga egadir. Arxeolog ma'lum bir yodgorliklarda tadqiqot ishlari olib borish jarayonida ko'plab arxeologik topilmalarga duch keladi. Arxeologik manbalar xajmining ko'pligi va ularni o'rganish ishlari ko'lamining kengayishi esa arxeologiyada zamonaviy axborot texnologiyalarining qo'llanilishini taqozo etmoqda.
Tarix fanlari ichida aynan arxeologiya birinchilardan bo'lib matematik usullar va axborot texnologiyalariga murojaat etgan fan sohalardan biri hisoblanadi. Kompyuter va matematika usullarining arxeologiyada qo'llanilishi tarixiga nazar tashlasak, XX asrning 20-yillaridan boshlab rus arxeologlari tomonidan tadqiqotlar jarayonida taxminiy statistika va geometriya usullari qo'llanila boshlandi1.
1936 yilda esa Jey Barnes va Alfred Vinsent Kidder tomonidan paleolit industriyasini o'rganishda statistik usullar qo'llanilgan. XX asrning 40-yillaridan boshlab Amerikalik arxeolog olimlar ham o'z tadqiqotlarida matematika usullarini qo'llay boshlashdi. XX asrning 50-yillarida Breynerd va Robinson tomonidan o'tkazilgan tadqiqotlar esa arxeologik muammolarni matematik tuzish va echish yo'llarini ko'rsatib berdi.
Hozirgi kunga kelib esa arxeologiyada matematik usullar va kompyuterning qo'llanilishi borasida etarli darajada tajriba to'plangan va ko'plab ilmiy adabiyotlar nashr etilgan. Bunga biz 1987 yilda G.A.Fedorov-Davdov muallifligida nashr etilgan “Statisticheskie metod v arxeologii”, 1989 yilda A.P.Derevyanko, Yu.P. Xolyushkin muallifligida “Metod informatiki v arxeologii kamennogo veka”, 1995 yilda esa nashr etilgan “Matematicheskie metod v arxeologicheskix rekonstruksiyax” va xokazolarni misol qilib keltirishimiz mumkin.
Keyinchalik zamonaviy kompyuter texnologiyalarining yaratilishi va taraqqiy etishi esa arxeologik tadqiqotlarni yangi darajaga olib chiqdi. XX asrning 90-yillarida kompyuter vositasida tarixiy kartografiya yaratish g'oyasi vujudga keladi. 1994 yildan boshlab bu g'oya Italiyaning Florensiya shahrida «History and Computing» xalqaro assosiasiya tomonidan tashkil etilgan seminardan so'ng amalga oshirila boshlandi. Aynan shu davrdan boshlab kompyuter kartografiyasining tarix fani sohasida qo'llanilishining nazariy va amaliy jixatlari o'rganila boshlandi.
Arxeologik topilmalarni ma'lum bir hududga bog'lash axborot texnologiyalari sohasidagi yangi yo'nalish, ya'ni geografik axborot tizimining arxeologiya sohasida keng qo'llanilishini taqozo etmoqda. GAT yordamida qadimgi tarixiy xaritalarni o'rganish, arxeologik yodgorliklar planini tuzish yoki ma'lum bir geografik hududlarning arxeologiyaga oid ma'lumotlar tizimini yaratish imkoniyati vujudga kelmoqda.
Shuningdek GAT nafaqat arxeologik topilmaning xududiy joylashuvi balki, yodgorliklar, arxeologik madaniyatlarning yoyilish xududini ham aniqlash borasidagi muammolarni bir qadar echish imkonini bermoqda.Arxeologiya sohasida GAT texnologiyalar dastlab AQSh, Angliya, Germaniya, Gollandiya, Shvesiya, Rossiya olimlari tomonidan qo'llanilgan. GAT nimani kasb etishini tushunish uchun uning qanday qismlardan tashkil topganligini va axborot texnologiyalardagi o'rnini anglab etishimiz kerak bo'ladi. Albatta, GAT bilan tanish bo'lmagan inson “menga bu soha nima uchun kerak” degan savolni berishi tabiiy xoldir. GAT bu kompyuterda tasvirlangan xaritadan ham kattaroq tushunchadir. Birinchidan, bu texnologiya universal, ikkinchidan esa inson hayoti va faoliyatini qamrab olgan hamda tez sur'atlar bilan rivojlanib borayotgan sohadir. GAT xaritalarni tayyorlash va chop etishdan tashqari aero va kosmik suratlarni ham qayta ishlash imkoniyatini beradi2.
GAT ya'ni geografik axborotlar tizimi XX asrning 50-60 yillarida er yuzida joylashgan ob'ektlarni kompyuter xotirasida saqlash va tasvirlash vositasi sifatida yaratiladi. Geografik axborotlar tizimini yaratishda AQSh, Kanada va YEvropaning bir nechta davlatlari faoliyat olib borishgan. Ushbu davlatlar tomonidangeografik axborotlar tizimi sohasida ko'plab yutuqlar qo'lga kiritilgan. GAT texnologiyasi xozirgi kunda deyarli barcha sohalarda keng qo'llanilayotgan axborot texnologiyalaridan biri. Uni universitet va ilmiy-tadqiqot institutlarida o'rganishadi. GAT yoki GIS texnologiya inson hayotining barcha sohalariga ta'sir ko'rsatadigan butun bir industriya hisoblanadi. Biroq shu bilan birga texnologiyaning bu turiga aniq bir ta'rif berish mushkul. Bu oddiygina tizimli bilimlar to'plami emas, balki bizni o'rab turgan dunyoga o'ziga xos qarash hisoblanadi.
GAT - bizni o'rab turgan olamdagi ob'ektlarni xaritalash, so'ngra unga tegishli bo'lgan ko'plab parametrlar asosida ushbu ob'ektlarni taxlil etish, ularni namoyish etish vazifasini bajaradi. Biz GAT yordamida ko'plab shaxsiy va global muammolarni echish imkoniga ham ega bo'lamiz.
Ma'lumotlar tizimi nima? Ma'lumotlar tizimi raqamli formatga aylantirilgan ma'lumotlar bazasidir. Ular ma'lum bir koordinatalar tizimiga bog'langan va geografik belgilariga ko'ra birlashtirilgan ma'lum bir qatlamlar ko'rinishida namoyon bo'ladi. Biz bunday ma'lumotlar asosida sodir bo'layotgan voqea-hodisalarni nazorat qilishimiz, er sharining xoxlagan bir nuqtasini izlab topishimiz yoki xohlagan bir ob'ekt harakatini kuzatish imkoniyatiga ega bo'lamiz. GAT texnologiya hozirgi kunda barcha sohalarda keng qo'llanilayotgan va ko'plab muammolarni echish imkonini berayotgan texnologiya hisoblanadi.
GATning asosiy funksiyalari:
- Maxsus va umumgeografik ma'lumotlarni tahlil etish;
- Geohududiy modellashtirish;
- Geoma'lumotlarni to'plash va modellashtirish uchun tayyorlash;
- Ishlab chiqilgan va tayyor holatga kelgan ma'lumotlarni foydalanuvchi ko'ra oladigan shaklda aks ettirish.
GATning boshqa tizimlardan ustunligi
- Turli o'lchamdagi xaritalar yaratish;
- Ko'p qatlamli xaritalarning ma'lum bir qatlamidagi ob'ektlarni faollashtirishimiz yoki aksincha;
- Xaritalarni uch o'lchamli ko'rinishda aks ettirishimiz mumkin;
- Raqamli xaritalarni monitorda aks ettirishimiz yoki uni chop ettirishimiz mumkin;
- Xaritadagi ob'ektlar maydonini, uzunligini o'lchash, ya'ni hisoblash yoki ob'ekt xaqida cheksiz ma'lumotlarni kiritish imkoniyatiga ega bo'lamiz.
Hozirgi kunda GAT er kadastri, ko'chmas mulkni ro'yxatga olish, neft va gaz, telekommunikasiya, ekologiya, arxeologiya, transport, o'rmon xo'jaligi, tijorat, savdo va xizmat ko'rsatish sohasi, turizm, demografiya va mehnat resurslarini tadqiq etish, geologiya, geodeziya, kartografiya kabi sohalarda keng qo'llanilmoqda.
Zamonaviy texnologiya - bu ilmiy-texnikaviy taraqqiyotning ajralmas qismi bo'lib, jamiyatining hayoti va faoliyatida muhim o'ringga egadir. Axborot texnologiyalarning qo'llanilishi zamonaviy sivilizasiya taraqqiyoti darajasini belgilab beradi. Axborot vositalari va usullarining faol qo'llanilishi XXI asr gumanitar bilimlar sohasidagi asosiy yondashuvlardan biri hisoblanib, XXI asr, shubhasiz axborot asri deb e'tirof etiladi. Axborot kundan-kun jamiyatni taraqqiy ettiruvchi muhim resurslardan biriga aylanib bormoqda. Kompyuter texnikasining taraqqiy etishi foydalanilayotgan ma'lumotlarni nafaqat qayta ishlash, balki yangi ma'lumotlarni jalb etish, shuningdek fanning yangi sohalarini kompyuterlashtirish va boshqarishni taqozo etmoqda. Axborot texnologiyalarining amaliyotda qo'llanilishini taqozo etuvchi dasturlar va texnik vositalar axborot resurslaridan foydalanish uchun mo'ljallangan.
Hozirgi kundagi axborotlarning kattagina qismi hududiy bog'liqlikga egadir. Yangi axborot texnologiyalarining muhim qismini hududiy axborotlarni qayta ishlash tizimi tashkil etadi va bu erda geografik axborot tizimi muhim o'ringga egadir. Fan va texnika turli sohalarining qanchalik darajada rivojlanishiga qaramasdan axborot jamiyat taraqqiyotini ta'minlovchi eng muhim resurslardan biriga aylanib bormoqda. Kompyuterlarning keng miqyosda qo'llanilishi ularning axborotlarni insonga nisbatan tez va aniq hisoblashida emas, balki biz katta xajmda o'sib borayotgan axborotlar ustida ishlashimizda vujudga keladigan ma'lum bir qiyinchiliklarni bartaraf etish bilan belgilanadi.
Kompyuterlarning qo'llanilishi oddiy ilmiy hisoblardan keng miqyosdagi boshqaruvga, sodda fayllar ustida ishlashdan katta xajmdagi hududiy axborotlar ustida ishlash hamda ularni saqlashga qadar bo'lgan bosqichni bosib o'tgan. Hozirda biz bu sohadagi yangi bir yo'nalish-hududiy axborotlarni qayta ishlashning keng miqyosda joriy etilishini kuzatmoqdamiz. Shubhasiz, bu erda geografik axborot tizimlari muhim o'ringga egadir. Arxeolog ma'lum bir yodgorliklarda tadqiqot ishlari olib borish jarayonida ko'plab arxeologik topilmalarga duch keladi. Arxeologik manbalar xajmining ko'pligi va ularni o'rganish ishlari ko'lamining kengayishi esa arxeologiyada zamonaviy axborot texnologiyalarining qo'llanilishini taqozo etmoqda.
Tarixiy informatika - tarix fanlari va informatika chorrahasida fanlararo tadqiqot sohasi. Tarixiy informatika barcha turdagi tarixiy manbalarning raqamli versiyalarini yaratish, qayta ishlash va tahlil qilish uchun zarur bo'lgan nazariy va amaliy bilimlar to'plamiga asoslanadi.
"Tarixiy informatika" atamasi 1990-yillarning boshlarida kiritilgan. Borodkin L.I. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti tarix fakultetining tarixiy informatika kafedrasida tarixiy informatikaning asosiy tushunchalari va yondashuvlari "Tarix va kompyuter" mintaqalararo assotsiatsiyasi homiyligida birlashtirilgan bir qator ilmiy-o'quv markazlari bilan hamkorlikda ishlab chiqilmoqda, 1992 yilda "Tarix va hisoblash" xalqaro assotsiatsiyasining Rossiya bo'limi sifatida yaratilgan.
Tarixiy informatikaning nazariy asoslari zamonaviy axborot tushunchasi (shu jumladan ijtimoiy ma'lumotlar) va nazariy manbashunoslik va amaliy - axborot va kompyuter texnologiyalari.
Tarixiy informatika kompyuter texnologiyalari yordamida tarixiy ma'lumotlarni yig'ish, saqlash, qayta ishlash, uzatish, izlash, tahlil qilish va baholash usullari va jarayonlarini o'rganadi va ishlab chiqadi.
Tarixiy informatika sohalariga tarixiy manbalarni elektron nashr etish, tarixiy ma'lumotlar bazalarini va tematik Internet-resurslarni ishlab chiqish, tarixiy geografik axborot tizimlari, madaniy meros ob'ektlarini virtual 3D rekonstruksiya qilish, statistik, tizimlashtirilgan tahlil qilish uchun kompyuterlashtirilgan usul va texnologiyalardan foydalanish kiradi. matnli, vizual, audiovizual va boshqa manbalar, tarixiy jarayonlarni kompyuterda modellashtirish, shuningdek ixtisoslashtirilgan dasturiy ta'minotni yaratish va tarixiy ta'limda axborot texnologiyalaridan foydalanish (shu jumladan, onlayn o'qitish).
Tarixiy informatikada resurs (infratuzilma) va analitik (mazmunli natijalarni olishga yo'naltirilgan) tarkibiy qismlarini ajratish odatiy holdir. So'nggi o'n yillikda tarixiy informatika doirasida an'anaviy ravishda rivojlanib kelayotgan bir qator yo'nalishlarni belgilash tendentsiyasi kuzatildi, "raqamli tarix" atamasi ("raqamli tarix" esa keng fanlararo sohaning tarkibiy qismi sifatida talqin qilingan) "raqamli gumanitar fanlar").
Tadqiqot mavzusiga murojaat qilish zamonaviy ilm-fanning rivojlanish tendentsiyalari, birinchi navbatda chuqur fanlararo integratsiya jarayonlari va ilmiy tadqiqotlarni axborotlashtirish bilan belgilanadi. Ushbu jarayonlar tabiiy va gumanitar fanlarga ta'sir ko'rsatdi. Gumanitar va tabiiy-ilmiy fikrlashning qarama-qarshiligi atrofimizdagi dunyoni va jamiyatni muntazam o'rganish g'oyalari bilan almashtiriladi.
Informatikaning boshqa fanlar bilan (shu jumladan tarix bilan) tutashgan joyida ilmiy fanlarning rivojlanishi, bir tomondan, insonparvarlik kabi hodisalarning paydo bo'lishiga olib keldi. 3 va ijtimoiy 4 informatika jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarga va gumanitar va ta'lim taraqqiyotiga ta'sirini o'rganish bilan shug'ullanadigan informatika, ikkinchidan - "sanoat informatika" (iqtisodiy, huquqiy va boshqalar),5 ya’ni umumiy informatika metodlari va algoritmlarini, kompyuter ma'lumotlarini qayta ishlash texnologiyalarini inson bilimlarining alohida tarmoqlarining o'ziga xos xususiyatlariga moslashtiradigan. Shu bilan birga, ilm-fanni yanada matematiklashtirish va kompyuterlashtirish nafaqat sodir bo'ladi, bu o'tgan asrdagi rivojlanishining etakchi tendentsiyalaridan biri sifatida o'zini namoyon qildi, balki ba'zi fanlarning kompyuter faniga teskari ta'siri: bilan ishlash turli xil ma'lumotlar, shu jumladan gumanitar ma'lumotlar, informatika fanining o'zi imkoniyatlari va vositalarini kengaytiradi.
Bizni fanlarni birlashtirishda qiziqtiradigan yana bir yo'nalish - bu tarix va geografiyaning "tutashgan joyi", yaqinroq o'rganib chiqsak, bu fanlar tarixda fazoviy omilning roli katta bo'lganligi sababli bir-biriga juda yaqin bo'lib chiqadi va geografiya tarkibidagi kuchli gumanitar komponent. Tarixning geografiya bilan o'zaro aloqasi uzoq vaqtdan beri samarali bo'lib kelgan, ikkita "qo'shma" fanni nomlash kifoya - tarixiy geografiya va tarixiy kartografiya. Tadqiqot jarayonlarining kompyuterlashtirilishi ushbu jarayonga yangi hayotni "nafas oldi".
Tarix faniga birlashtirilgan ob'ektlar va hodisalarni o'rganishga tizimli yondoshish tarix fanida tobora ko'proq tan olinayotgan tarixiy-sistematik uslubning shakllanishiga olib keldi. Bu erda aniq tarixiy muammolarni hal qilish ko'p jihatdan "ajratilgan tizim tarkibiy qismlariga xos bo'lgan tizim yaratuvchi (tizimli) xususiyatlarni" aniqlashga bog'liq6. Ushbu xususiyatlarning aksariyati fazoviy momentlarga asoslangan. Biz o'z ishimizda tarixiy tadqiqotlarning xususiyatlarini makonga va uni tarixiy jihatdan o'rganish usullariga e'tibor qaratib, teng makon-vaqt sharoitlari tizimida ko'rib chiqamiz.
Tarixiy tadqiqotlarga fanlarning integratsiyasi natijasida fanlararo yondashuv zamonaviy tarix fanida tobora ko'proq yo'l ochmoqda. Tarix tobora tobora mustahkamroq ilmiy-tadqiqot izlanishlariga asoslanib, o'zaro bog'liq gumanitar va tabiiy (aniq) fanlarning uslublari va yondashuvlaridan foydalanmoqda. Bu erda eng samarali biri, bizning fikrimizcha, so'nggi o'n yil ichida o'z qadr-qimmatini isbotlagan tarix va informatika birlashmasi. A.M. Berlyant obrazli ravishda yozganidek: "Tarixiy tadqiqotlarda "Informatika" barcha fanlarning "boshining orqa tomoniga" nafas oladi, ularni ushlab, sudrab olib boradi va ba'zida ularni kompyuterning cheksiz mukammalligi yo'lida qul qilib oladi.
Mikrokompyuter inqilobi qo'llab-quvvatlagan ushbu yo'lda manbashunoslikning rivojlanishi yangi ilmiy intizom - tarixiy informatika yaratilishiga olib keldi. Tarixiy informatika tadqiqot predmeti va ob'ektini ilmiy fan sifatida, uning tarixiy fanlar tizimidagi o'rnini anglash 90-yillarda boshlangan. o'tgan asr va hozirgi paytda adabiyotimizda davom etmoqda. Ushbu munozaralar "Tarix va kompyuter" professional assotsiatsiyasi doirasida - uning konferentsiyalarida bo'lib o'tmoqda7. Axborotnomalar 1, 2 va Assotsiatsiyaning boshqa nashrlari sahifalarida muammo shu qadar dolzarb bo'lib, uni muhokama qilish, shu jumladan yangi ilmiy yo'nalishning asosiy fikrlarini taqdim etish va uning rivojlanishining asosiy yo'nalishlarini aniqlash paydo bo'ldi. darsliklar va o'quv jurnallari sahifalarida. Mahalliy tarixiy informatika global tendentsiyalarga mos ravishda rivojlanib bormoqda - xorijiy, xususan, G'arbiy Yevropa tadqiqotchilari o'rtasida ham uning rivojlanishi to'g'risida munozaralar bo'lib o'tmoqda..
Agar tarixiy informatika shakllanishi va rivojlanishining boshida kompyuterni tarixiy fanlarga va ta'limga joriy etish aniq paradigma bo'lsa, endi bu davr o'tgan deb hisoblanishi mumkin. Kompyuter o'qituvchilar, tadqiqotchilar va talabalar uchun juda qulay bo'lib qoldi. Bundan tashqari, ko'plab tarixchilar uchun bu ilmiy ishning, hatto undan ham ko'proq ilmiy va tashkiliy ishning haqiqiy ish quroliga aylandi. Ko'p sonli elektron resurslar va telekommunikatsiya vositalarining mavjudligi kompyuterni tarixiy ma'lumotlar va tarixiy bilimlarga ega bo'lishning muhim vositasiga aylantirdi. Multimedia texnologiyasi azaldan tarixiy tadqiqotlar manbalari va natijalarini taqdim etishning tanish vositasiga aylangan.
Bunday sharoitda savol muqarrar bo'lib qoladi: "Tarixiy informatika tarixiy tadqiqotlarni faollashtirish, tarixiy ma'lumotlarni o'rganish usullari va texnologiyalari doirasini kengaytirish uchun nimani taklif qilishi mumkin?"
Hozircha asosiy yo'nalish standart (asosan tijorat) dasturiy ta'minotni tarixiy tadqiqotlar ehtiyojlariga moslashtirishdir. Bunda kompyuter texnologiyalaridan foydalangan tarixchilar hamjamiyati ma'lum yutuqlarga erishdi. Biroq, bu erda katta xavf mavjud: tadqiqot muammosini shakllantirish ko'pincha kompyuter texnologiyalarining mavjud imkoniyatlarini tushunish bilan almashtiriladi. Boshqacha qilib aytganda, tadqiqotchilar ba'zida ijodiy muammolarning echimini mavjud bo'lgan (hatto tez-tez o'zlashtirilgan) dasturiy ta'minot uchun manbalarni "moslashtirish" bilan almashtiradilar. Ko'rinib turibdiki, bunda hech qanday salbiy narsa yo'q, chunki ishlatilgan dasturlar va algoritmlar odatiy bo'lib qoldi, chunki ular universal muammolarni hal qilishga qaratilgan. Shu bilan birga, standart dasturiy ta'minotga haddan tashqari ishtiyoq tarixiy manbalarni o'rganish va tarixiy ma'lumotlarni qayta ishlash xususiyatlarini xiralashtirishi mumkin.
Mavjud vaziyat tarixiy informatikaning tabiiy ravishda "o'sish qiyinchiliklarini" namoyish etadi, bu uning nisbatan yoshligi yoki rivojlanishning yangi bosqichiga o'tish bilan bog'liq holatlar bilan izohlanadi. Ko'pgina mutaxassislar istiqbolli ilmiy va ta'limiy yo'nalishni rivojlantirish yo'llari haqida o'ylashadi, ba'zan bir xil savollarga turli xil javoblar berishadi. Va shunga qaramay, bugungi kunda eng asosiy narsa shundaki, tarixiy informatika tarixchi uchun "umumiy kasbiy ta'limning ajralmas qismi" ga aylandi8. Bu ko'rib chiqilayotgan ilmiy yo'nalishni rivojlantirishning birinchi bosqichining asosiy natijasidir, natijada hech bo'lmaganda kompyuter savodxonligi asoslarini bilmaydigan va kompyuterni qayta ishlashning asosiy yo'nalishlarini bilmagan tarixchi. tarixiy ma'lumotlar, uning ijodiy vositalarini sezilarli darajada qashshoqlashtiradi.
O'tgan yillarda "tarixiy informatika" ning ilgari to'liq birlashtirilmagan ilmiy jamoatchiligida ma'lum tabaqalashish yuz bergani tabiiy. Bu, bir tomondan, kompyuter yordamida tarixiy tadqiqotlar uchun yangi algoritmlar va texnologiyalarni ishlab chiqadigan va moslashtiradigan mutaxassislarning nisbatan kichik qatlamini, ikkinchi tomondan, tarixchilarning yanada keng qatlamini - yuqori malakali kompyuterni aniqlash yo'nalishida harakatlanayotgandek. tegishli ilmiy muammolarni mustaqil ravishda echishga qodir foydalanuvchilar.
Yangi XXI asrning boshlarida mahalliy tarixiy informatika paradigma o'zgarishiga duch keldi: kompyuterni tarixiy tadqiqotlarning to'laqonli vositasi sifatida tasdiqlashdan tarixiy tadqiqotlarni yanada nozik va ilg'or rivojlantirish va joriy etish zarurligiga o'tish bor. algoritmlari va texnologiyalari9. Bunday o'tish, tabiiyki, ba'zi metodologik qiyinchiliklar bilan, xususan, kompyuter yordamida tarixiy tadqiqotlarni yanada kuchaytirish, tarixiy informatikani rivojlantirish, ko'proq darajada "kenglikda" emas, balki "Chuqurlikda".
Tarixiy informatika - tarix fanlari va informatika chorrahasida fanlararo tadqiqot sohasi. Tarixiy informatika barcha turdagi tarixiy manbalarning raqamli versiyalarini yaratish, qayta ishlash va tahlil qilish uchun zarur bo'lgan nazariy va amaliy bilimlar to'plamiga asoslanadi.
"Tarixiy informatika" atamasi 1990-yillarning boshlarida kiritilgan. Borodkin L.I. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti tarix fakultetining tarixiy informatika kafedrasida tarixiy informatikaning asosiy tushunchalari va yondashuvlari "Tarix va kompyuter" mintaqalararo assotsiatsiyasi homiyligida birlashtirilgan bir qator ilmiy-o'quv markazlari bilan hamkorlikda ishlab chiqilmoqda, 1992 yilda "Tarix va hisoblash" xalqaro assotsiatsiyasining Rossiya bo'limi sifatida yaratilgan.
Tarixiy informatikaning nazariy asoslari zamonaviy axborot tushunchasi (shu jumladan ijtimoiy ma'lumotlar) va nazariy manbashunoslik va amaliy - axborot va kompyuter texnologiyalari.
Tarixiy informatika kompyuter texnologiyalari yordamida tarixiy ma'lumotlarni yig'ish, saqlash, qayta ishlash, uzatish, izlash, tahlil qilish va baholash usullari va jarayonlarini o'rganadi va ishlab chiqadi.
Tarixiy informatika sohalariga tarixiy manbalarni elektron nashr etish, tarixiy ma'lumotlar bazalarini va tematik Internet-resurslarni ishlab chiqish, tarixiy geografik axborot tizimlari, madaniy meros ob'ektlarini virtual 3D rekonstruksiya qilish, statistik, tizimlashtirilgan tahlil qilish uchun kompyuterlashtirilgan usul va texnologiyalardan foydalanish kiradi. matnli, vizual, audiovizual va boshqa manbalar, tarixiy jarayonlarni kompyuterda modellashtirish, shuningdek ixtisoslashtirilgan dasturiy ta'minotni yaratish va tarixiy ta'limda axborot texnologiyalaridan foydalanish (shu jumladan, onlayn o'qitish).
Tarixiy informatikada resurs (infratuzilma) va analitik (mazmunli natijalarni olishga yo'naltirilgan) tarkibiy qismlarini ajratish odatiy holdir. So'nggi o'n yillikda tarixiy informatika doirasida an'anaviy ravishda rivojlanib kelayotgan bir qator yo'nalishlarni belgilash tendentsiyasi kuzatildi, "raqamli tarix" atamasi ("raqamli tarix" esa keng fanlararo sohaning tarkibiy qismi sifatida talqin qilingan) "raqamli gumanitar fanlar").
Tadqiqot mavzusiga murojaat qilish zamonaviy ilm-fanning rivojlanish tendentsiyalari, birinchi navbatda chuqur fanlararo integratsiya jarayonlari va ilmiy tadqiqotlarni axborotlashtirish bilan belgilanadi. Ushbu jarayonlar tabiiy va gumanitar fanlarga ta'sir ko'rsatdi. Gumanitar va tabiiy-ilmiy fikrlashning qarama-qarshiligi atrofimizdagi dunyoni va jamiyatni muntazam o'rganish g'oyalari bilan almashtiriladi.
Informatikaning boshqa fanlar bilan (shu jumladan tarix bilan) tutashgan joyida ilmiy fanlarning rivojlanishi, bir tomondan, insonparvarlik kabi hodisalarning paydo bo'lishiga olib keldi. 10 va ijtimoiy 11 informatika jamiyatdagi ijtimoiy jarayonlarga va gumanitar va ta'lim taraqqiyotiga ta'sirini o'rganish bilan shug'ullanadigan informatika, ikkinchidan - "sanoat informatika" (iqtisodiy, huquqiy va boshqalar).12 ya’ni umumiy informatika metodlari va algoritmlarini, kompyuter ma'lumotlarini qayta ishlash texnologiyalarini inson bilimlarining alohida tarmoqlarining o'ziga xos xususiyatlariga moslashtiradigan. Shu bilan birga, ilm-fanni yanada matematiklashtirish va kompyuterlashtirish nafaqat sodir bo'ladi, bu o'tgan asrdagi rivojlanishining etakchi tendentsiyalaridan biri sifatida o'zini namoyon qildi, balki ba'zi fanlarning kompyuter faniga teskari ta'siri: bilan ishlash turli xil ma'lumotlar, shu jumladan gumanitar ma'lumotlar, informatika fanining o'zi imkoniyatlari va vositalarini kengaytiradi.
Bizni fanlarni birlashtirishda qiziqtiradigan yana bir yo'nalish - bu tarix va geografiyaning "tutashgan joyi", yaqinroq o'rganib chiqsak, bu fanlar tarixda fazoviy omilning roli katta bo'lganligi sababli bir-biriga juda yaqin bo'lib chiqadi va geografiya tarkibidagi kuchli gumanitar komponent. Tarixning geografiya bilan o'zaro aloqasi uzoq vaqtdan beri samarali bo'lib kelgan, ikkita "qo'shma" fanni nomlash kifoya - tarixiy geografiya va tarixiy kartografiya. Tadqiqot jarayonlarining kompyuterlashtirilishi ushbu jarayonga yangi hayotni "nafas oldi".
Tarix faniga birlashtirilgan ob'ektlar va hodisalarni o'rganishga tizimli yondoshish tarix fanida tobora ko'proq tan olinayotgan tarixiy-sistematik uslubning shakllanishiga olib keldi. Bu erda aniq tarixiy muammolarni hal qilish ko'p jihatdan "ajratilgan tizim tarkibiy qismlariga xos bo'lgan tizim yaratuvchi (tizimli) xususiyatlarni" aniqlashga bog'liq13. Ushbu xususiyatlarning aksariyati fazoviy momentlarga asoslangan. Biz o'z ishimizda tarixiy tadqiqotlarning xususiyatlarini makonga va uni tarixiy jihatdan o'rganish usullariga e'tibor qaratib, teng makon-vaqt sharoitlari tizimida ko'rib chiqamiz.
Tarixiy tadqiqotlarga fanlarning integratsiyasi natijasida fanlararo yondashuv zamonaviy tarix fanida tobora ko'proq yo'l ochmoqda. Tarix tobora tobora mustahkamroq ilmiy-tadqiqot izlanishlariga asoslanib, o'zaro bog'liq gumanitar va tabiiy (aniq) fanlarning uslublari va yondashuvlaridan foydalanmoqda. Bu erda eng samarali biri, bizning fikrimizcha, so'nggi o'n yil ichida o'z qadr-qimmatini isbotlagan tarix va informatika birlashmasi. A.M. Berlyant obrazli ravishda yozganidek: "Tarixiy tadqiqotlarda "Informatika" barcha fanlarning "boshining orqa tomoniga" nafas oladi, ularni ushlab, sudrab olib boradi va ba'zida ularni kompyuterning cheksiz mukammalligi yo'lida qul qilib oladi.
Mikrokompyuter inqilobi qo'llab-quvvatlagan ushbu yo'lda manbashunoslikning rivojlanishi yangi ilmiy intizom - tarixiy informatika yaratilishiga olib keldi. Tarixiy informatika tadqiqot predmeti va ob'ektini ilmiy fan sifatida, uning tarixiy fanlar tizimidagi o'rnini anglash 90-yillarda boshlangan. o'tgan asr va hozirgi paytda adabiyotimizda davom etmoqda. Ushbu munozaralar "Tarix va kompyuter" professional assotsiatsiyasi doirasida - uning konferentsiyalarida bo'lib o'tmoqda14. Axborotnomalar 1, 2 va Assotsiatsiyaning boshqa nashrlari sahifalarida muammo shu qadar dolzarb bo'lib, uni muhokama qilish, shu jumladan yangi ilmiy yo'nalishning asosiy fikrlarini taqdim etish va uning rivojlanishining asosiy yo'nalishlarini aniqlash paydo bo'ldi. darsliklar va o'quv jurnallari sahifalarida. Mahalliy tarixiy informatika global tendentsiyalarga mos ravishda rivojlanib bormoqda - xorijiy, xususan, G'arbiy Yevropa tadqiqotchilari o'rtasida ham uning rivojlanishi to'g'risida munozaralar bo'lib o'tmoqda..
Agar tarixiy informatika shakllanishi va rivojlanishining boshida kompyuterni tarixiy fanlarga va ta'limga joriy etish aniq paradigma bo'lsa, endi bu davr o'tgan deb hisoblanishi mumkin. Kompyuter o'qituvchilar, tadqiqotchilar va talabalar uchun juda qulay bo'lib qoldi. Bundan tashqari, ko'plab tarixchilar uchun bu ilmiy ishning, hatto undan ham ko'proq ilmiy va tashkiliy ishning haqiqiy ish quroliga aylandi. Ko'p sonli elektron resurslar va telekommunikatsiya vositalarining mavjudligi kompyuterni tarixiy ma'lumotlar va tarixiy bilimlarga ega bo'lishning muhim vositasiga aylantirdi. Multimedia texnologiyasi azaldan tarixiy tadqiqotlar manbalari va natijalarini taqdim etishning tanish vositasiga aylangan.
Bunday sharoitda savol muqarrar bo'lib qoladi: "Tarixiy informatika tarixiy tadqiqotlarni faollashtirish, tarixiy ma'lumotlarni o'rganish usullari va texnologiyalari doirasini kengaytirish uchun nimani taklif qilishi mumkin?"
Hozircha asosiy yo'nalish standart (asosan tijorat) dasturiy ta'minotni tarixiy tadqiqotlar ehtiyojlariga moslashtirishdir. Bunda kompyuter texnologiyalaridan foydalangan tarixchilar hamjamiyati ma'lum yutuqlarga erishdi. Biroq, bu erda katta xavf mavjud: tadqiqot muammosini shakllantirish ko'pincha kompyuter texnologiyalarining mavjud imkoniyatlarini tushunish bilan almashtiriladi. Boshqacha qilib aytganda, tadqiqotchilar ba'zida ijodiy muammolarning echimini mavjud bo'lgan (hatto tez-tez o'zlashtirilgan) dasturiy ta'minot uchun manbalarni "moslashtirish" bilan almashtiradilar. Ko'rinib turibdiki, bunda hech qanday salbiy narsa yo'q, chunki ishlatilgan dasturlar va algoritmlar odatiy bo'lib qoldi, chunki ular universal muammolarni hal qilishga qaratilgan. Shu bilan birga, standart dasturiy ta'minotga haddan tashqari ishtiyoq tarixiy manbalarni o'rganish va tarixiy ma'lumotlarni qayta ishlash xususiyatlarini xiralashtirishi mumkin.
Mavjud vaziyat tarixiy informatikaning tabiiy ravishda "o'sish qiyinchiliklarini" namoyish etadi, bu uning nisbatan yoshligi yoki rivojlanishning yangi bosqichiga o'tish bilan bog'liq holatlar bilan izohlanadi. Ko'pgina mutaxassislar istiqbolli ilmiy va ta'limiy yo'nalishni rivojlantirish yo'llari haqida o'ylashadi, ba'zan bir xil savollarga turli xil javoblar berishadi. Va shunga qaramay, bugungi kunda eng asosiy narsa shundaki, tarixiy informatika tarixchi uchun "umumiy kasbiy ta'limning ajralmas qismi" ga aylandi15. Bu ko'rib chiqilayotgan ilmiy yo'nalishni rivojlantirishning birinchi bosqichining asosiy natijasidir, natijada hech bo'lmaganda kompyuter savodxonligi asoslarini bilmaydigan va kompyuterni qayta ishlashning asosiy yo'nalishlarini bilmagan tarixchi. tarixiy ma'lumotlar, uning ijodiy vositalarini sezilarli darajada qashshoqlashtiradi.
O'tgan yillarda "tarixiy informatika" ning ilgari to'liq birlashtirilmagan ilmiy jamoatchiligida ma'lum tabaqalashish yuz bergani tabiiy. Bu, bir tomondan, kompyuter yordamida tarixiy tadqiqotlar uchun yangi algoritmlar va texnologiyalarni ishlab chiqadigan va moslashtiradigan mutaxassislarning nisbatan kichik qatlamini, ikkinchi tomondan, tarixchilarning yanada keng qatlamini - yuqori malakali kompyuterni aniqlash yo'nalishida harakatlanayotgandek. tegishli ilmiy muammolarni mustaqil ravishda echishga qodir foydalanuvchilar.
Yangi XXI asrning boshlarida mahalliy tarixiy informatika paradigma o'zgarishiga duch keldi: kompyuterni tarixiy tadqiqotlarning to'laqonli vositasi sifatida tasdiqlashdan tarixiy tadqiqotlarni yanada nozik va ilg'or rivojlantirish va joriy etish zarurligiga o'tish bor. algoritmlari va texnologiyalari16.
Mavjud vaziyat tarixiy informatikaning tabiiy ravishda "o'sish qiyinchiliklarini" namoyish etadi, bu uning nisbatan yoshligi yoki rivojlanishning yangi bosqichiga o'tish bilan bog'liq holatlar bilan izohlanadi. Ko'pgina mutaxassislar istiqbolli ilmiy va ta'limiy yo'nalishni rivojlantirish yo'llari haqida o'ylashadi, ba'zan bir xil savollarga turli xil javoblar berishadi. Va shunga qaramay, bugungi kunda eng asosiy narsa shundaki, tarixiy informatika tarixchi uchun "umumiy kasbiy ta'limning ajralmas qismi" ga aylandi17. Bu ko'rib chiqilayotgan ilmiy yo'nalishni rivojlantirishning birinchi bosqichining asosiy natijasidir, natijada hech bo'lmaganda kompyuter savodxonligi asoslarini bilmaydigan va kompyuterni qayta ishlashning asosiy yo'nalishlarini bilmagan tarixchi. tarixiy ma'lumotlar, uning ijodiy vositalarini sezilarli darajada qashshoqlashtiradi.
So'nggi yillarda ilgari to'liq birlashtirilmagan "tarixiy informatika" ilmiy hamjamiyatida ma'lum tabaqalashish yuz bergani tabiiy. Bu, bir tomondan, kompyuter yordamida tarixiy tadqiqotlar uchun yangi algoritm va texnologiyalarni ishlab chiqadigan va moslashtiradigan mutaxassislarning nisbatan kichik qatlamini, ikkinchi tomondan, tarixchilarning yanada keng qatlamini - yuqori malakali kompyuterni aniqlash yo'nalishida harakatlanayotgandek. tegishli ilmiy muammolarni mustaqil ravishda echishga qodir foydalanuvchilar.
2-mavzu.
|
| |