Ўзбекистон республикаси давлат солиќ ЌЎмитаси солиќ академияси - bet 7

-
sotish hajmi;
-
sotish hajmiga ta’sir etuvchi omillar tahlilining uslublari;
-
mahsulot yetkazib berish va sotish shartnomalari;
-
shartnoma bajarilishini tahlil etish usullari;
-
sifat ko’rsatkichlari tahlili;
-
mahsulot sifatini tahlil etish uslublari;
-
reklamatsiya to’g’risida tushuncha.
Takrorlash uchun savollar |
-
Korxonalarda mahsulot sotish hajmi qaysi ko’rsatkichlar orqali ifodalanadi?
-
Mahsulot sotish hajmini tahlil qilishda boshqaruv tahlilining asosiy vazifalari nimalardan iborat?
-
Mahsulot sotish hajmiga tovarlar strukturasining o’zgarishi qanday ta’sir etadi?
-
Mahsulot sotish hajmining reja bajarilishi va ularning dinamik o’zgarishlari oylar bo’yicha qanday tahlil etiladi?
-
Mahsulot sotish hajmining o’zgarishiga qanday omillar ta’sir etadi?
-
Mahsulot sotish bo’yicha shartnoma majburiyatlarining bajarilishi qanday tahlil etiladi?
-
Shartnoma majburiyatlarining bajarilmasligiga qanday omillar ta’sir etadi?
-
Mahsulot sifati qanday tahlil qilinadi?
-
Mahsulot sotish hajmini oshirish imkoniyatlarini ko’rsatib bering.
7-MAVZU. MEHNAT RESURSLARI BILAN TA’MINLANGANLIK, MEXNAT UNUMDORLIGI VA ULARNING MAHSULOT HAJMIGA TA’SIRI TAHLILI
O’rganiladigan savollar
-
Korxonada mehnat resurslarini tahlil qilishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot manbalari
-
Korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanishini tahlili
-
Ish kuchi qo’nimsizligi va ishchilarning malaka darajasini tahlili
-
Ishchilarni ish vaqtidan foydalanishini tahlili va uning o’zgarish sabablari
-
Mehnat unumdorligi dinamikasining tahlili
6. Sanoat ishlab chiqarish xodimlari mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar tahlili
7. Ishchining mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillarning tahlili
8. Mahsulot mehnat sig’imini tahlili
-
Korxonada mehnat resurslarini tahlil qilishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot manbalari
Erkin iqtisodiy munosabatlar sharoitida korxonalarda mahsulot (ish, xizmat)lar ishlab chiqarishda asosiy o’rinni jonli mehnat omili, ya’ni inson omili muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki har qanday fan-texnika taraqqiyotining rivojlangan bosqichida ham inson omilining bo’lishi talab etiladi. Ya’ni, yuqori texnologiyaga asoslangan ishlab chiqarish uskunalarini ham inson boshqarishi lozim bo’ladi. Bunday sharoitda korxonalarning mehnat resurslari bilan ta’minlanganlik darajasini o’rganib borish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mahsulot ishlab chiqarish hajmining oshishiga, mahsulot tannarxining pasayishiga, foyda miqdorining oshishiga hamda boshqa bir qator texnik-iqtisodiy ko’rsatkichlarining yaxshilanishi korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanish darajasiga bog’liq. Mehnat ko’rsatkichlarining bajarilish darajasi mashina va jihozlardan maksimal foydalanishga, ishlab chiqarishni bir maromda amalga oshirilishiga va mehnat unumdorligini o’sishiga ta’sir ko’rsatadi.
Bugungi kunda respublikamizda ro’y berayotgan ijtimoiy- iqtisodiy o’zgarishlar mavjud mehnat resurslaridan samarali foydalanishni taqozo etmoqda. Mehnat ko’rsatkichlari tarkibiga odatda quyidagilar kiradi:
A) Ish haqi fondi;
B) Xodimlar soni;
V) Mehnat unumdorligi;
G) O’rtacha yillik ish haqi.
Moddiy ishlab chiqarishda mehnat resurslaridan samarali foydalanishni ifodalovchi ko’rsatkichlar quyidagilardir.
1. Mehnat unumdorligini o’sish darajasi.
2. Mehnat unumdorligi hisobiga mahsulot hajmini o’sishi.
3. Xodimlar sonini nisbiy kamayishi.
4. Mehnat haqi fondidan nisbiy iqtisod.
5. Mehnat unumdorligi o’sish darajasini mehnat haqini o’sish darajasiga nisbati.
Mehnat resurslarini tahlil etish orqali korxonani xodimlar bilan ta’minlanishi va ulardan foydalanish, ularning tarkibi, tuzilishi, kasbiy mahorati, xodimlarni malakasini oshirish, ish vaqtidan foydalanish ko’rsatkichlariga baho beriladi. Ayniqsa, mehnat unumdorligini oshirish imkoniyatlariga ko’proq e’tibor beriladi. Mehnat resurslari va ulardan foydalanishni tahlil etishdan maqsad, mehnat unumdorligini oshirish rezervlari hisobiga mahsulot hajmini o’sishini, ish vaqtidan to’liq foydalanish va boshqa omillar evaziga mahsulot tannarxini pasaytirishdan iboratdir.
Bugungi bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanganligini o’rganishda boshqaruv tahlilining asosiy vazifalari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
1. Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanishi, ularning tarkibi, strukturasi o’zgarishini mehnat unumdorligiga bo’lgan ta’sirini hisoblash va baho berish;
2. Ish vaqtini yo’qotish sabablarini aniqlash va unga baho berish;
3. Mehnat unumdorligi rejasining bajarilishi va dinamikasiga ob’ektiv baho berish;
4. Mehnat resurslaridan samarali foydalanish bo’yicha mavjud imkoniyatlarni aniqlash;
5. Xodimlar qo’nimsizligiga baho berish;
6. Mahsulot ishlab chiqarish hajmiga ta’sir etuvchi mehnat omillarini aniqlash va ularga baho berish;
7. Bir xodimning mehnat unumdorligini aniqlash va uning o’zgarishiga ta’sir etuvchi omillarga baho berish;
8. Ish vaqtidan foydalanish va bir soatlik ish unumdorligini o’zgarishini mahsulot ishlab chiqarish hajmiga ta’sirini o’rganish va hakozolar.
Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanganlik va ulardan samarali foydalanganlik holatlariga baho berishda boshqaruv tahlilining asosiy axborot manbalari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
-
biznes reja ma’lumotlari;
-
mehnat resurslaridan foydalanish ko’rsatkichlarini aks ettirgan 1-T shaklidagi “Mehnat hisoboti” statistik hisobot shakli ma’lumotlari;
-
ish vaqtidan foydalanish, ish vaqti balansi to’g’risidagi hisobot, ishga kelish, ketish to’g’risidagi tabel, ish kunini fotografiyasi, ishlab chiqarish normasini bajarilishi to’g’risidagi ma’lumotnoma va boshqa ma’lumotlar.
2. Korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanishini tahlili
Mahsulot ishlab chiqarish rejasining bajarilishi korxonani ish kuchi bilan ta’minlanishi va ulardan foydalanish ko’rsatkichlariga ko’p jihatdan bog’liq. Mehnat resurslari ishlab chiqarishga uch yoqlama ta’sir etadi.
Korxonani mehnat resurslari bilan ta’minlanish darajasi.
Ish vaqtidan foydalanish.
Mehnat unumdorlik darajasi.
Korxonaning barcha bo’g’inlarida xizmat qiladigan xodimlar ikki guruhga bo’linadi:
1. Sanoat ishlab chiqarish xodimlari
2. Noishlab chiqarish sohasidagi hodimlar.
Ishlab chiqarish jarayonida mehnat qiladigan kategoriyadagi sex uskunalarini kapital ta’mirlash, korxona boshqaruv bo’limi, konstruktor byurosi, yong’indan muhofaza qilish sohasidagi xodimlar sanoat ishlab chiqarish xodimlari deb ataladi.
Transport, uy-joy xo’jaligi, bolalar bog’chasi va yaslisi, madaniy-ma’rifiy sohalardagi xodimlar noishlab chiqarish xodimlari tarkibiga kiradi. Sanoat ishlab chiqarish xodimlari ishlab chiqarishdagi roliga qarab quyidagi kategoriyadagi xodimlarga bo’linadi:
-
Ishchilar;
-
Xizmatchilar;
-
Rahbar xodimlar;
-
Mutaxassislar;
-
Qorovullik xizmati xodimlari.
Ish kuchining tahlili korxonani mehnat resurslari bilan ta’minlanishini aniqlashdan boshlanadi. Buning uchun jami sanoat ishlab chiqarish xodimlarini soni shu jumladan, ayrim kategoriyadagi xodimlari rejasi bilan taqqoslanib xodimlarni ortiqcha, yetishmasligi aniqlanadi. Mahsulot ishlab chiqarish hajmi nafaqat korxonani umumiy miqdorda mehnat resurslari bilan ta’minlanishiga bog’liq bo’lmay, balki xodimlarni tuzilishiga bog’liq. Shu bois xodimlarning strukturasi, ularning o’zgarishi, o’zgarish sabablari va dinamikasi tahlil etilishi lozim.
Xo’jalik yurituvchi sub’ektlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanganligiga baho berishda asosiy e’tibor mehnat resurslaridan foydalanishga qaratilishi lozim. Mehnat resurslaridan foydalanishni quyidagi chizma yordamida ifodalab berishimiz mumkin.
Tahlil etishda sanoat ishlab chiqarish hodimlarini soni reja va o’tgan yildagisi bilan solishtirilib, korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanishi va dinamikasi aniqlanadi. Sanoat ishlab chiqarish xodimlarining strukturasi tarmoq xususiyati, mahsulot nomenkulaturasi, ixtisoslashish darajasiga bog’liq.
-
Ish kuchi qo’nimsizligi va ishchilarning
malaka darajasini tahlili
Ishlab chiqarish rejalarining bajarilishi sanoat ishlab chiqarish hodimlari tarkibidagi strukturaviy o’zgarishlarga ham bog’liq. Yil davomida korxona xodimlari tarkibi ishga qabo’l qilish va bo’shatish hisobiga o’zgarib turadi. Bunday o’zgarishlar ish kuchi oboroti koeffitsiyenti orqali ifodalanadi. Tahlil etishda kadrlarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish bo’yicha belgilangan tadbirlarni bajarilishi nazorat qilinadi. Buning uchun ishchilarni o’rtacha razryadi aniqlanadi. Xodimlarlarning qo’nimsizligi ishlab chiqarishga salbiy ta’sir etadi.
Qo’nimsizlik koeffitsiyentini aniqlash uchun o’z arizasiga muvofiq ishdan bo’shagan va mehnat intizomini buzganligi uchun ishdan ketgan xodimlar sonining yig’indisini xodimlarning ro’yxat bo’yicha o’rtacha soniga bo’lish lozim. Bu ko’rsatkich o’tgan yillar bilan taqqoslanadi va tegishli xulosalar qilinadi.
4.Ishchilarni ish vaqtidan foydalanishini tahlili va uning o’zgarish sabablari
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi ishni tashkil etish va mehnat resurslarining ish vaqtidan foydalanish ko’rsatkichlariga ko’p jihatdan bog’liq. Ishchilarni ish vaqti fondi ishchining yil davomida ishlagan kishi-kunlari va kishi-soatlari ko’rinishida hisobotlarda ifodalanadi. Ish vaqtidan foydalanishni tahlil etish uchun ishchilar tomonidan ishlangan jami kishi-kunlari va kishi-soatlari rejasi bilan taqqoslanib ish vaqtini yo’qotilishi va uni o’zgarish sabablari aniqlanadi. Tahlil jarayonida ish vaqti fondidan to’liq foydalanmaslik sabablari atroflicha o’rganilmog’i lozim. Ish vaqtidan foydalanishni tahlil etishda quyidagi ko’rsatkichlarni qo’shimcha aniqlash lozim.
-
Bir ishchini yil davomida ishlagan kishi-kunlari.
-
Ish kuni davomiyligi.
Ishchilarning ish vaqti fondiga (IVF) quyidagi omillar ta’sir etadi:
IVF = IS * KK * KD
Bu yerda:
-
Ishchilar sonining o’zgarishi (IS);
-
Bir ishchini ishlagan kunlarining o’zgarishi (KK);
-
Ish kuni davomiyligining o’zgarishi (KD).
Ish vaqti fondi (kishi-soatlari)ning o’zi esa quyidagi ko’rsatkichlar ko’paytmasidan hosil bo’ladi.
Jami ishlangan Bir ishchining Ish kuni
kishi-soatlari = Ishchilar soni * ishlagan kishi- * davomiy-
kunlari ligi
-
Ishchilar sonining o’zgarishi;
-
Bir ishchini ishlagan kishi-kunlarini o’zgarishi;
-
Ish kuni davomiyligini o’zgarishi.
5. Mehnat unumdorligi dinamikasining tahlili
Mehnat unumdorligi – ishlab chiqarish samaradorligini ifodalovchi asosiy ko’rsatkich, uni oshirish – iqtisodiy o’sishning asosiy omilidir. Mahsulot hajmini oshirishda mehnat unumdorligini ulushi yuqoridir. Mehnat unumdorligi ishlab chiqarish samaradorligini ifodalovchi muhim ko’rsatkichlardan biridir.
Mehnat unumdorligini o’lchov birliklari:
A) Qiymat
B) Natura.
V) Mehnat.
Unumdorlik darajsini natura shakli aniq ifodalaydi, ammo bu ko’rsatkichni qo’llash cheklangan. Mehnat unumdorligini ifodalovchi ko’rsatkich bu har bir hodimga to’g’ri keladigan o’rtacha yillik mahsulotdir.
Bo’lardan tashqari ishchining bir kunlik ish unumi, ishchining bir soatlik ish unumi ko’rsatkichlari ham mehnat unumdorligini ifodalaydi. Tahlil etishda bu mehnat unumdorlik ko’rsatkichlari o’tgan yildagisi bilan taqqoslanib ko’rsatkichlarni o’zgarish sabablari aniqlanadi.
Mehnat unumdorligining dinamikasi va darajasiga ko’p jihatdan korxonani ishlab chiqarish hajmi, xodimlar soni, ish vaqti fondi, tannarxi va hakozo ko’rsatkichlari bog’liqdir.
Mehnat unumdorligini tahlil etishda ko’rsatkichlar o’tgan yil, hisobot yilining rejasi, bir xil ixtisoslashuvga ega bo’lgan korxonalarni ma’lumotlari bilan taqqoslanib ishga solinmagan ichki imkoniyatlar aniqlanadi.
6. Sanoat ishlab chiqarish xodimlari mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar tahlili
Bir xodimga to’g’ri keladigan o’rtacha yillik mahsulot hajmiga ta’sir etuvchi omillarni quyidagicha ifodalash mumkin.
Bir xodimga to’g’ri Sanoat ishlab chiqarish Bir ishchining
keladigan o’rtacha = xodimlari tarkibidagi * o’rtacha yillik
yillik mahsulot ishchilarni tutgan ulushi, (%) mahsuloti
Mehnat unumining tahlil etishda uning dinamikasi, rejasini bajarilishiga baho beriladi. Unumdorlik darajasini o’zgarish sabablari aniqlanadi va unga ta’sir etuvchi omillar miqdor jihatdan hisoblanadi.
7. Ishchining mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillarning tahlili
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida korxonalar mahsulot ishlab chiqarish hajmlarini ko’paytirishga va uni bozorga taklif qilish orqali ko’proq foyda olishga intiladi. Bunday sharoitda mahsulot hajmini korxonani kengaytirish yoki xodimlar sonini ko’paytirish bilan bir qatorda, bevosita ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchi ishchilarning mehnat unumdorligini ko’tarish orqali amalga oshirgani korxona uchun ko’proq samarali hisoblanadi. Shu tufayli ham har bir xo’jalik yurituvchi sub’ekt o’z ishchilarining mehnat unumdorligini oshirish choralarini ko’rishga harakat qiladi hamda unumdorlikka ta’sir etuvchi omillarni o’rganib boradi. Odatda bir ishchiga to’g’ri keladigan o’rtacha yillik mahsulot hajmi quyidagi omillarga bog’liq.
-
Bir ishchining yil davomida ishlagan o’rtacha kishi kunlari=(jami kishi kunlari/ishchilar soni)
-
Ish kuni davomiyligi, soat = (jami ishlangan kishi soat/jami ishlangan kishi kunlari)
-
Ishchining bir soatlik ish unumi = (mahsulot hajmi /jami ishlangan kishi -soat)
Tahlil etishda bir ishchiga to’g’ri keladigan o’rtacha yillik mahsulot hajmining rejasiga, o’tgan yilga nisbatan o’zgarish sabablari va unga ta’sir etuvchi omillar quyidagicha aniqlanadi.
Bir ishchiga to’g’ri Bir ishchining Ish kuni Ishchining 1 soatlik
keladigan o’rtacha = ishlagan kishi * davomiyligi * ish unumi
yillik mahsulot kunlari
8. Mahsulot mehnat sig’imini tahlili
Ishlab chiqarish hajmi, mahsulot strukturasi va assortimentini o’zgarishiga ham bog’liq. Kam mehnat talab etadigan mahsulot turlarini ko’proq ishlab chiqarish tufayli mahsulot struktura va assortimentini o’zgarishi mehnat unumdorligini o’sishiga olib keladi.
Struktura va assortimentni unumdorlik darajasiga ta’siri mehnat sig’imi orqali aniqlash mumkin.
Mehnat sig’imi – mahsulot, yarim fabrikat va mahsulotni ayrim qismlarini ishlab chiqarish uchun sarflangan ish vaqti bilan o’lchanadi.
Sanoatda mehnat unumdorligini o’sishi ilmiy-texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishni texnik jihatdan takomillashtirish natijasida mehnat sig’imini pasaytirish hisobiga erishiladi.
Mehnat sig’imi bilan mehnat unumdorligi bilvosita bog’liqqa ega. Mehnat sig’imi pasayishi tufayli mehnat unumdorligi ortadi va buning aksicha, mehnat sig’imi ortsa-mehnat unumdorligi pasayadi.
Mehnat sig’imini pasaytirish mahsulotni ishlab chiqarish uchun sarflanadigan ish vaqtini qisqartirish orqali erishiladi.
Mehnat sig’imini pasaytirish hisobiga mehnat unumdorligini o’sishi (foiz hisobida) quyidagicha aniqlanadi.
100 x A
Mu = ----------------
100 - A
Bunda: A- ishlab chiqarilgan mahsulot mehnat sig’imini pasaytirish (foiz hisobida).
Mu – mehnat unumdorligini o’sish darajasi ( foiz hisobida).
Mavzu bo’yicha tayanch iboralar
| -
mehnat resurslari;
-
mehnat kuchlari;
-
mehnat resurslarining tarkibi va strukturasi;
-
mehnat resurslarini tahlil qilishning vazifalari;
-
mehnat ko’rsatkichlari, ularni tahlil etish uslubi;
-
xodimlar va ishchilar qo’nimsizligi;
-
qo’nimsizlikni tahlil etish uslubi;
-
ish vaqtidan foydalanish tahlili;
-
mehnat unumdorlik ko’rsatkichlari va ularni hisoblash tartibi.
-
qiymat shaklida unumdorlik darajasini aniqlashning kamchiliklari;
-
1 xodimga va 1 ishchiga to’g’ri keladigan mahsulot, ularni bir-biridan farqi;
-
1 xodimga to’g’ri keladigan o’rtacha mahsulotga ta’sir etuvchi omillarni hisoblash uslubi;
-
1 ishchiga to’g’ri keladigan mahsulot hajmiga ta’sir etuvchi omillarni hisoblash tartibi;
-
mahsulot mehnat sig’imini tahlil etish uslublari;
-
mahsulot hajmiga ta’sir etuvchi mehnat omillari.
Takrorlash uchun savollar
| -
Korxonaning mehnat resurslarini tahlil etishning ahamiyati nimalardan iborat?
-
Mehnat resurslarini tahlil etishda boshqaruv tahlilining vazifalari nimalardan iborat bo’ladi?
-
Mehnat resurslarini va mehnat unumdorligi ko’rsatkichlarini tahlil qilishda tahlilning asosiy axborot manbalari qaysilar hisoblanadi?
-
Korxonalarda mehnat resurslarining tarkibi, tuzilishi va dinamik o’zgarishlari qanday tahlil etiladi?
-
Mehnat resurslari ishlab chiqarish faoliyatidagi qatnashuviga qarab qanday guruh va kategoriyalarga ajratiladi?
-
Korxonada band bo’lgan xodimlarning tarkibi qanday tahlil qilinadi?
-
Korxonaning ishchi kuchi bilan ta’minlanganlik darajasi qanday tahlil qilinadi?
-
Xodimlar qo’nimsizligi nima va u qanday aniqlanadi?
-
Ishdan bo’shatish va ishga qabo’l qilish oboroti ko’rsatkichlarining iqtisodiy mazmuni nimadan iborat hamda Mazkur ko’rsatkichlar qanday aniqlanadi?
-
Ish vaqtidan foydalanish darajasi qanday usullar orqali tahlil qilinadi?
-
Mehnat unumdorligining iqtisodiy mazmuni va uni aniqlash tartibi nimalardan iborat?
-
Mehnat unumdorligini ifodalovchi ko’rsatkichlarni ko’rsatib o’ting va ular qanday aniqlanadi?
-
Mehnat unumdorligiga ta’sir etuvchi omillar tarkibiga qaysi omillar kiradi?
-
Mehnat sig’imining mahsulot hajmiga ta’siri qanday aniqlanadi?
-
Mahsulot hajmiga ta’sir etuvchi mehnat omillari tarkibiga nimalar kiradi va ular qanday aniqlanadi?
8-MAVZU: XO’JALIK YURITUVCHI SUB’YEKTLARNING MODDIY(MATERIAL) RESURSLAR BILAN TA’MINLANISHI TAHLILI
O’rganiladigan savollar:
-
Iқtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida korxonalarning moddiy resurslar bilan ta’minlanganligini tahlil qilishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot manbalari
2. Moddiy resurslar bilan ta’minlanganlik va ulardan foydalanish samaradorligini ifodalaydigan ko’rsatkichlar tizimi
3. Korxonaning moddiy texnika ta’minoti rejasining bajarilishini tahlili
4. Korxonaning material resurslar bilan ta’minlanganligini tahlili
5. Materiial resurslardan foydalanish samaradorligi va ularni ishlab chiqarish xajmiga ta’sirini tahlili
-
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida korxonalarning moddiy resurslar bilan ta’minlanganligini tahlil qilishning ahamiyati, tahlil vazifalari va axborot manbalari
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida har qanday korxona asosiy maqsadiga erishish uchun ishlab chiqarish xarajatlarini jumladan mehnat predmetlaridan tejab-tergab foydalanishga alohida e’tibor beradilar. Chunki shuning natijasida ular o’z foydalarini ko’paytirishga oqibat natijada foydalilik darajasini oshirishga erishadilar. Mahsulot ishlab chikarishda mexnat predmetlarining axamiyati ulkan. Ularsiz ayrim hollarda mahsulot ishlab chiqarish imkoniyati cheklanadi ayrim hollarda esa umuman mumkin emas.
Masalan, mehnat predmeti hisoblangan metallar elektr quvvatlari va boshqalar mavjud bo’lmasa mahsulot ishlab chiqarish ham cheklanadi. Shunday ekan mehnat predmetlariga sanoat ishlab chiqarishida nimalar kirishliligini aniqlab olish lozim. Adabiyotlarda, korxona hujjatlarida ko’rsatilishicha mehnat predmetlariga quyidagilar kiritilgan:
-
xom-ashe va materiallar;
-
elektro-energiya;
-
yoqilg’i;
-
yog’lovchi materiallar;
-
kam baholi va tez to’zuvchi buyumlar va boshqalar.
Ulardan yil davomida to’liq hamda tejab tergab foydalanish eng muhim maqsad hisoblanadi. Mehnat predmetlariga bo’lgan talab mustaqil ravishda korxona tomonidan rejalashtiriladi. O’zbekiston Respublikasining “Korxonalar to’g’risida”gi Qonunining 22-moddasi birinchi bandida bu xususda shunday deyiladi: “Korxona bozor talablarini, ehtimol tutilgan sheriklarning imkoniyatlarini o’rganish, narx-navoning o’zgarishi to’g’risidagi axborot asosida o’z ishlab chiqarishining ta’minotini, bozorlarda (tovarlar, xizmatlar, moliya bozorlarida) monopoliyaga qarshi qonunlarning talablarini nazarda tutgan holda bevosita yoki vositachi orqali oldi-sotdini, mahsulot sotishni va o’z ishlab chiqarishining ta’minotini mustaqil amalga oshiradi”.
Mehnat predmetlaridan samarali foydalanish natijasida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning o’rtacha xarajatlari yoki tannarxlari pasayadi. Buning natijasida korxonalarning sof foydalari ortadi. Shuning bilan birgalikda mehnat predmetlaridan o’rindoshlik bilan foydalanish oqibatida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlaring sifatlari yaxshilanadi, xizmat qilish muddatlari esa ko’payadi.
Mahsulot ishlab chiqarish rejasining bajarilishi, tannarxning pasayishi, foyda va rentabellining oshishi, korxonani moddiy resurslar bilan belgilangan assortimenti va sifati bo’yicha ta’minlanishiga bogliq.
Shuning uchun sanoat korxonalari o’z ishlab chiqarishini bir me’orda samarali rivojlanishini ta’minlash maqsadida uzoq muddatga mo’ljallangan biznes rejalariga asoslangan holda mehnat predmetlari bilan ta’minlashga alohida e’tibor beradilar. Chunki hozirgi paytda mehnat predmetlarini yo’qligi yoki o’z vaqtida olib kelinmaganligi sababli sanoat korxonalarining ishlab chiqarish faoliyati turib qolmoqda.
Korxonalarning moddiy resurslar bilan o’z vaqtida, zaruriy miqdorlarda, belgilangan sifatda hamda bir ma’romda ta’minlanishi shu bilan birgalikda ulardan ratsional foydalanish pirovardida uning iqtisodiy rivojlanishi va taraqqiy etishi uchun har tamonlama ta’sir etadi.
Korxonalarning rivojlanishi, taraqqiy etishi hamda iqtisodiy jixatdan baquvvat bo’lishi oqibat natijada mustaqil Respublikamiz-ning iqtisodiyotini barqarorlashishiga zamin yaratadi. Xalqimiz turmush darajasining yanada yuksalishiga har tomonlama o’z ta’sirini ko’rsatadi.
Sanoat korxonalarida mahsulot ishlab chiqarish hajmlarining oshishi o’z navbatida moddiy resurslardan foydalanish ko’lamining ham kengayishiga olib keladi. Shuning uchun moddiy resurslardan tejab tergab foydalanish muhim masalalardan biri hisoblanadi.
Mehnat predmetlaridan to’liq va samarali foydalanishni ta’minlash uchun hozirgi davrda zamonaviy yangi texnikalardan to’g’ri foydalanish, shuningdek, samarali texnologiyalarni ishlab chiqarishga tezkorlik bilan tatbiq etishni taqazo etadi. Chunki ular yordamida mehnat predmetlari ishlab chiqarishga sarf qilinishi, tejalishi ta’minlanadi. Shuning bilan birgalikda ishlab chiqarishni turlicha shakllarini, asosiy e’tiborni nodavlat mulkchiligiga asoslangan korxonalarni barpo etish va rivojlantirishga qaratish maqsadga muvofiqdir. Sababi ularda mulkka egalik qilish hissiyoti doimo yuqori darajada bo’ladi. Darxaqiqat, nodavlat mulkchiligiga asoslangan korxonalarda mehnat predmetlari ularning mulki hisoblanadi. Undan imkoniyat doirasida samarali foydalanishga katta e’tibor beriladi.
Moddiy resurslardan samarali foydalanishni yo’lga qo’yishda xo’jalik faoliyati tahlili ning ahamiyati kattadir. Korxonada moddiy resurslardan qay darajada foydalanilayotganligini tahlil etish natijasida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga sarflanayotgan xarajatlarni tejash maqsadida foydalanilmay qolgan ichki imkoniyatlarni topish mumkin.
Erkin iqtisodiy munosabatlar sharoitida korxonalarning moddiy resurslar bilan ta’minlanganligini va ulardan samarali foydalanishni tahlil etishda boshqaruv tahlilining eng asosiy vazifalari bo’lib quyidagilar hisoblanadi:
-
korxona, birlashmalarning zaruriy moddiy resurslari bilan ta’minlanganlik darajasini aniqlash;
-
moddiy resurslarni korxonaga yetkazib berish hajmini, kompleksliligini, sifatliligini, sortliligini hamda maromiyligining darajasini belgilash;
-
moddiy resurslarni yetkazib berish borasida korxonalararo tuziladigan shartnomalarning o’z vaqtida tuzilganligini aniqlash;
-
moddiy texnika ta’minoti belgilangan rejasining haqiqatga yaqinligini tekshirish;
-
transport-tayyorlov xarajatlarini hisoblash;
-
materialllardan samarali foydalanish ko’rsatkichlarini aniqlash va ularni mahsulot hajmiga hamda uning tannarxiga ta’sirini miqdor jixatdan hisoblash;
-
xom ashyo, yoqilgi va materiallarga baho berishda foydalanilmay qolgan ichki imkoniyatlarini aniqlash, tahlil etish va boshqalar.
Tahlil uchun zaruriy ma’lumotlar moddiy texnika ta’minoti rejasi, xom ashyo va materiallar bo’yicha tuzilgan shartnoma hamda moddiy resurslar mavjudligi va ulardan foydalanishning statistik hisobotidan olinadi. Korxonalarda mehnat predmetlaridan foydalanishni tahlil etishda ularni sarflanishi bo’yicha o’rnatilgan me’yoriy ma’lumotlardan ham foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Mehnat predmetlaridan samarali foydalanishga Respublikamiz hukumati tomonidan ham doimo alohida e’tibor qaratilmoqda. Ular qabo’l qilingan normativ hujjatlarda o’z aksini topgan. Masalan, «O’zbekiston Respublikasida korxonalar to’g’risida» gi, «Tadbirkorlik to’g’risida» gi, «Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish to’g’risida» gi va boshqa qonunlarda, farmonlarda, qarorlarda o’z aksini topgan.
2. Moddiy resurslar bilan ta’minlanganlik va ulardan foydalanish samaradorligini ifodalaydigan ko’rsatkichlar tizimi
Korxonalarda moddiy resurslardan to’liq, bir me’yorda hamda samarali foydalanganlik darajasini tahlil etish uchun shu holatlarni ifodalaydigan ko’rsatkichlar tizimidan foydalanish zarur.
A) Shu jumladan asosiy fondlar bilan ta’minlanganlik hamda aylanma fondlar va mablag’lar bilan ta’minlanganlik darajasi hisoblanadi. Bu ko’rsatkichlarni moddiy resurslarni alohida alohida turlari bo’yicha ham hisoblash mumkin. Masalan stanoklar bilan, xom ashyo bilan, elektr energiya bilan, yoqilg’i bilan va boshqa moddiy resurslar bilan ta’minlanganligini aniqlash mumkin.
B) Moddiy resurslardan foydalanishning to’liqliligini asosan korxonaning ishlab chiqarish quvvatidan foydalanish darajasi isbotlaydi.
V) Sanoat korxonalarida mehnatni moddiy resurslar bilan ta’minlanganlik darajasi. Uni jami moddiy resurslar qiymatini korxonada mavjud bo’lgan ishchi va xizmatchilar soniga taqsimlash natijasida aniqlash mumkin. Bu ko’rsatkichni yanada aniqlashtirish maqsadida moddiy resurslar qiymatini faqatgina ishchilar soniga taqsimlash natijasida ham aniqlash mumkin. Uni alohida asosiy fondlar bilan qurollanganlik hamda aylanma fondlar bilan ta’minganlik ko’rsatkichlari bo’yicha ham aniqlash mumkin.
G) Moddiy resurslardan foydalanishni iqtisodiy samaradorligini korxonalardagi fondlar qaytimi hamda fondlar sig’imi isbotlaydi. Fondlar qaytimini aniqlash uchun korxonada yil davomida ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot hamda tovar mahsuloti qiymatini asosiy fondlarning o’rtacha yillik qiymatiga taqsimlash lozim. Fondlar qaytimining iqtisodiy moxiyati bo’lib korxonaning har ming so’mlik asosiy fondlariga to’g’ri keladigan yalpi mahsulot yoki tovar mahsulotini ko’rsatkichi hisoblanadi.
Asosiy fondlardan samarali foydalanishni ko’rsatuvchi keyingi ko’rsatkich bo’lib fond sig’imi hisoblanadi. Ushbu ko’rsatkichni hisoblash uchun korxonadagi mavjud bo’lgan asosiy vositalarning yillik o’rtacha qiymatini yil davomida ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot va tovar mahsuloti qiymatlariga taqsimlanadi. Fondlar sig’imining iqtisodiy mohiyati bo’lib korxonada yil mobaynida ishlab chiqarilgan yalpi mahsulot yoki tovar mahsulotining har ming so’miga to’g’ri keladigan asosiy fondlarning qiymati hisoblanadi.
Shu bilan birgalikda materiallardan foydalanish samaradorlik ko’rsatkichlarini material qaytimi va material sig’imi ko’rsatkichlari ifodalaydi. Material qaytimi ko’rsatkichini aniqlash uchun korxonada yil davomida ishlab chiqarilgan tovar mahsuloti qiymatini material xarajatlar qiymatiga taqsimlanadi. Material sig’imi ko’rsatkichi buning aksi bo’lib material xarajatlar qiymatini korxonaning yil davomida ishlab chiqarilgan tovar mahsuloti qiymatiga taqsimlash yo’li bilan aniqlanadi. Buni tavsiflaydigan bo’lsak ushbu ko’rsatkich korxonada yil mobaynida ishlab chiqarilgan tovar mahsulotining har bir so’miga qancha material xarajatlari sarflanganligini ko’rsatadi.
Materiallar xarajati koeffitsiyenti - haqiqiy sarflangan materiallar xarajatini biznes rejadagisi haqiqiy ishlab chiqarish hajmiga korrektirovka qilingan ko’rsatkichga nisbatini ifodalaydi. Bu ko’rsatkich ishlab chiqarish jarayonida materiallar sarfidan iqtisod (yoki ortiqcha sarf)ga erishganligini ifodalaydi. Bu koeffitsiyent 1 dan katta bo’lsa moddiy resurslardan samarali foydalanilganligini bilish mumkin.
Material sig’imini alohida ko’rsatkichlari moddiy resurslarning ayrim turlaridan samarali foydalanishni xarakterlaydi. Ular qatoriga yoqilg’i sig’imi, material sig’imi, xom-ashyo sig’imi kabi ko’rsatkichlarni kiritish mumkin. Odatda material sig’imini o’zgarishiga bir qator omillar ta’sir etadi.
3. Korxonaning moddiy texnika ta’minoti rejasining bajarilishini tahlili
Respublikamizda mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish natijasida turlicha mulkchilikka asoslangan korxona shakllari tashkil etilgan. Ular iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirilishi natijasida yanada takomillashtirilmoqda. Natijada, ijara korxonalari, hissadorlik jamiyatlari, kompaniyalari, qo’shma korxonalar, xususiy korxonalar va boshqalar tashkil etilmoqda. Ular talab va taklifdan kelib chiqqan holda ko’proq foyda olish maqsadida o’zlarining ishlab chiqarish faoliyatlarini qonun doirasida erkin mustaqil amalga oshirmoqdalar. Shu holat korxonalarning moddiy texnika ta’minoti masalalarini hal etishga ham bevosita bog’liqdir.
Korxonalar ishlab chiqarishini rivojlanishini rejalashtiradilar. Ular qisqa hamda uzoq muddatga mo’ljallangan bo’ladi. Bu masalalar korxonalarning biznes rejalarida va boshqa hujjatlarda aks ettirilgan bo’ladi.
Korxonalar o’z maqsadini muvaffaqiyatli hal etish maqsadida o’zlarini ishlab chiqarishlarni moddiy texnika resurslari bilan ta’minlash jarayonini bajarilishiga alohida e’tibor beradilar. Buning uchun aniqlangan, ya’ni, korxona uchun zarur bo’lgan moddiy texnika resurslarini yangi turlari mavjudliligi hamda ular jahon bozorida taklif qilinganligi o’rganiladi. Chunki, korxona o’zi uchun zarur bo’lgan moddiy texnika resurslarining yaxshilarini, ya’ni samaralisini olishga harakat qiladilar.
Moddiy texnika marketingini ya’ni bozorini o’rganish bilan birgalikda ularni qaysi bozor infratizilmalaridan sotib olish mumkinligini belgilaydilar. Shu davrda tovar va xom ashyo birjalari bilan, sotuvchilar tomonidan tashkil etilayotgan ko’rgazmalar bevosita korxonalarning o’zlari bilan aloqlarni tiklaydilar. Shu aloqalar natijasida qisqa muddatli hamda uzoq muddatli ayrim hollarda esa bir martalik kuchga ega bo’lgan shartnomalar tuziladi. Shu shartnomalarda moddiy texnika resurslarini yetkazib beruvchilarining burchlari, vazifalari batafsil aks ettiriladi. Masalan, Toshkent traktor zavodi o’zida ishlab chiqarilayotgan traktorlarni qaysi muddatlarda, qanday holatda, qayerga hamda qanday baholarda yetkazib berishligini aks ettirishi mumkin, agarda, shu zavod korxonalarga traktorlarni yetkazib berishni o’z zimmasiga olgan bo’lsa. Ayrim hollarda istemolchilar zavoddan traktorlarni o’zlari olib chiqib ketishlarini o’z zimmalariga olishlari mumkin. Shunday hollarda uning baholari nisbatan arzon bo’lishi mumkin, javobgarligi esa sotib oluvchi zimmasida qolishi mumkin.
Korxonani moddiy texnika resurslari bilan ta’minlanishini tahlili moddiy texnika ta’minoti rejasining ob’ektiv ravishda belgilanganligini aniqlashdan boshlanadi.
Moddiy resurslarga bo’lgan talabni aniqlashda texnika, xom ashyo, yoqilg’i-moylash materiallari va boshqa materiallar bo’yicha belgilangan me’yorlardan qanday foydalanilganligi, ilg’or me’yorlardan xom-ashyoga bo’lgan talabni aniqlashda, undan qay darajada foydalanilganligi tekshiriladi.
Korxonalarda ishlab chiqarish jarayonining bir maromda amalga oshirilishi ko’p jihatdan korxonani moddiy resurslar bilan to’liq ta’minlanganligiga bog’liqdir.
Korxonani moddiy texnika resurslariga bo’lgan ehtiyoji ikki manba hisobiga qondiriladi.
Tashqi ta’minot;
Ichki ta’minot.
Tashqi ta’minot deganda - tashqi korxonalar, xom ashyo birjalari bilan tuzilgan shartnomaga asosan moddiy texnika resurslarini chetdan yetkazib beruvchilardan kelib tushishi tushuniladi.
Ichki ta’minot deganda - ta’minot rejasining bajariishi, ichki resurslardan samarali foydalanish, chiqindilarni kamaytirish, iqtisod rejasiga rioya qilish kabilar tushuniladi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida korxonalarning iqtisodiy ahvoli nisbatan barqaror bo’lmagan hollarda, ya’ni, korxonalar moddiy texnika resurslarini sotib olishlari uchun o’z mablag’lariga ega bo’lmagan hollarda lizing kreditidan ham foydalanishi mumkin.
Lizing kreditlarini amalga oshirishda lizing kompaniyalari bilan yoki lizingni amalga oshiruvchi sub’ektlar bilan lizing kreditlari bo’yicha shartnomalar tuziladi. Bunda uch tomon qatnashishi mumkin. Lizing kreditini amalga oshiruvchi, asosan o’rtada mablag’i bo’lganligi munosabati bilan moddiy texnika resurslarini ijaraga beruvchilardan olib, ularni foydalanuvchilarga yetkazib berishi bilan shug’ullanishi mumkin. Ayrim hollarda esa moddiy texnika resurslarini ijaraga beruvchilar, ularni ijaraga oluvchilarga bevosita yetkazib berishlari mumkin. Bu masalalar shartnomalarda to’liq o’z akslarini topishlari zarur.
Shunday tahlil natijasida materiallarni yetkazish rejasini bajarilmaganlik sabablarini batafsil aniqlash talab etiladi. Unga sabab bo’lib material resurslarini yetkazib beruvchilar hamda ularni sotib oluvchilar, ayrim hollarda esa o’rtada to’rgan bozor infratuzilmalari hisoblanishi mumkin. Bu sabablar o’rganilganidan so’ng ularni bartaraf etish rejalari, tadbirlari tuziladi.
4. Korxonaning material resurslar bilan ta’minlanganligini tahlili
Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish jarayonlarining natijasi hamda samaradorligi ularning material resurslari bilan ta’minlanganligiga bevosita bog’liqdir. Chunki korxonalarda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarni hajmi, sifati ulardagi material resurslarining talab darajasda bo’lishligini ob’ektiv ravishda taqazo etadi. Shuning bilan birgalikda u resurslar zamon talabiga ham mos kelishi lozim. Ya’ni, universalligi, yangiligi hamda arzonligi nuqtai nazaridan. Korxonalarning material resurslariga bo’lgan talabini aniqlashda me’yoriy hujjat va me’yoriy ma’lumotlardan foydalanish lozim. Sanoat korxonalarida biznes rejada ko’rsatilgan mahsulotlar miqdorini ishlab chiqarish uchun zarur bo’lgan mayerial resurslarining miqdori va qiymati aniqlanadi. Ya’ni qancha stanoklar qancha mashinalar, mexanizmlar, shuningdek, boshqa moddiy resurslar bo’yicha alohida-alohida hisob-kitoblar qilinadi.
Korxonalarning o’zlaridagi mavjud bo’lgan material resurslarining yil boshiga bo’lgan miqdori yillik inventarizatsiya natijasida aniqlanadi. Ularda mavjud bo’lgan material resurslar korxona ishlab chiqarishini davomiyligini ta’minlash uchun yetarli bo’lmagan holarda korxonalarni zarur bo’lgan material resurslari bilan ta’minlash borasidagi shartnomalar tuziladi. Bu masalalar yuqoridagi savolda batafsil yoritilgan.
Korxonalarga sotib olinayotgan material resurslarini oqimi natijasida ularning material resurslari bilan ta’minlanganlik darajasi ortib boradi. Sanoat korxonalarining material resurslari bilan ta’minlanganligini hamda mehnatni ular bilan qurollanganligini ikkinchi savolda keltirilgan ko’rsatkichlar yordamida aniqlanadi. Masalan, korxona ixtiyorida yil boshiga 100 mln so’mlik material resurslarining mavjudligi balansda ko’rsatilgan. Korxona uchun esa ishlab chiqarishini bir me’yorda rivojlantirish uchun rejaga muvofiq 170 mln so’mlik material resurslari zarurligi aniqlangan. Demak, korxona uchun ularga bo’lgan talab to’liq qondirilayotgani yo’q. Bu masalani hal etish uchun korxona qo’shimcha 70 mln so’mga material resurslarini sotib olishni yoki qarzga, ijaraga olishni rejalashtiradi. U shu masala bo’yicha tuzilgan shartnomalarda o’z aksini topadi. Korxonani moddiy texnika ta’minotini hal etilishi natijasida yil davomida 50 mln so’mlik material resurslari sotib olingan. Shunda korxonaning material resurslar bilan ta’minlanganlik darajasi 88,2 % ni tashkil etgan bo’ladi ( 100 150)/170.
Keltiririlgan ma’lumotlardan ko’rinib turibdiki, korxona material resurslari bilan to’liq ta’minlanmagan, ya’ni, ularning miqdori 11,8 % ga kam bo’lgan. Bu hol korxona ishlab chiqarish faoliyatiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Korxonaning material resurslari bilan ta’minlanganligini tahlil etish natijasida ular bilan to’liq ta’minlanmaganlik faktlari aniqlansa, u holda uni kelib chiqish sabablari o’rganiladi. Shuning bilan birgalikda ushbu salbiy natijalarni bartaraf etish imkoniyatlari va chora tadbirlari belgilanadi.
5. Materiial resurslardan foydalanish samaradorligi va ularni ishlab chiqarish xajmiga ta’sirini tahlili
Korxonada ishlab chiqarilgan mahsulotlarning o’rtacha xarajatlari ya’ni tannarxlari – ko’p jihatdan xom ashyo va materiallardan samarali foydalanish ko’rsatkichlariga bog’liqdir.
Material resurslar miqdorini rejalashtirilgan hajmda tayyorlash mahsulot ishlab chiqarish rejasini bajarish uchun imkoniyat yaratadi. material resurslardan tejab-tergab foydalanilmasa hamda ularning amaliyotdagi foydalanilishi belgilangan me’yorlarga nisbatan ortiqcha bo’lsa, u holda keltirilgan materiallar mahsulot ishlab chiqarish davomiyligi rejasini bajarish uchun yetarli bo’lmaydi.
Material resurslardan foydalanishni tahlil etishdan maqsad ishlab chiqarish jarayonida ulardan foydalanishda ortiqcha sarf-xarajatlarga yo’l qo’yilgan bo’lsa, bu holda mahsulot hajmi qanchaga kam yaratilganligi yoki moddiy resurslardan samarali foydalanish natijasida qancha qo’shimcha mahsulot barpo etilganligini aniqlash bo’lib hisoblanadi. Ularni quyidagi usullardan foydalangan holda hisoblash mumkin:
-
korxonada ishlab chiqariladigan mahsulot birligi uchun belgilangan xarajat me’yori material resurslarga ketgan haqiqiy xarajatlar bilan taqqoslanadi;
-
erishilgan iqtisod yoki ortiqcha xarajat ishlab chiqarilgan mahsulotning umumiy miqdoriga ko’paytiriladi;
-
moddiy resurslardan foydalanish natijasida yuzaga kelgan ortiqcha xarajat reja bo’yicha ko’zlangan xarajat me’yoriga taqsimlanadi.
Shu tartibda materiallardan samarali foydalanish natijasida erishilgan iqtisod asosida qo’shimcha ishlab chiqarilgan mahsulot yoki ularni tejab-tergab foydalanmaslik oqibatida ortiqcha xarajatlarni yuzaga kelishi zaminida ishlab chiqarilmagan mahsulot hajmi aniqlanadi.
Mavzu bo’yicha tayanch iboralar
|
|