nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Zamonaviy xalqaro biznesdagi strategik al’yanslarning mohiyati va turlari

|
Zamonaviy xalqaro biznesdagi strategik al’yanslarning mohiyati va turlari
|
bet | 13/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темалар 9.2. Zamonaviy xalqaro biznesdagi strategik al’yanslarning mohiyati va turlari.
Ko'pincha strategik al’yans qisman rivojlangan bozorning yangi segmentlariga kirish yoki yangisini yaratish, kompaniyaning samaradorligini oshirish uchun kompaniyalarning iqtisodiy, texnologik, ilmiy va kadrlar aktivlarini birlashtirishni o'z ichiga oladi. Aksariyat mutaxassislarning fikriga ko'ra, strategik al’yanslarning asosiy turlarini ikki guruhga bo'lish mumkin. Birinchi guruhga raqobatdosh bo'lmagan firmalarning sherikliklari kiradi: transmilliy qo'shma korxonalar, vertikal sheriklik va tarmoqlararo bitimlar. Ikkinchisi raqobatdosh kompaniyalarning al’yanslarini o'z ichiga oladi: bir-birini to'ldiruvchi (o'zaro to'ldiruvchi aktivlar bilan), integratsiya va soxta kontsentratsiya.
Amerikaning “Caterpillar” transmilliy korporatsiyasi yangi filiallarga kirish orqali yangi bozorlarga kirish yo'li bilan muvaffaqiyat qozondi - u butun dunyo bo'ylab Amerika kompaniyasining mashinalari va motorlariga xizmat ko'rsatuvchi, komponentlar zaxiralarini boshqaruvchi va ta'minot zanjirlarini o'rnatadigan 186 dillerlar bilan yaqin hamkorlik aloqalarini o'rnatgan.
1984 yilda Toyota va General Motors qo'shma ishlab chiqarishni tashkil etishdi. O'sha paytda, Yaponiya kompaniyasi Shimoliy Amerika bozorini kashf etmoqchi edi va GM to'g'ridan-to'g'ri ishlab chiqarishni tashkil etishning yapon usullari bilan tanishishni xohladi. O'shandan beri, Yaponiya kompaniyasi AQShda o'zining 20 ga yaqin zavodini ochdi va qo'shma korxona 2010 yilda yopildi. Germaniyaning BASF kimyoviy transmilliy korporatsiyasi va Amerikaning Dow Chemical qo'shma korxonasini tashkil etishdi, unda nemis kompaniyasi Shimoliy Amerika bozorida texnologiya savdosini ko'paytirdi va Amerika kompaniyasi ilmiy-tadqiqot ishlari xarajatlarini sezilarli darajada kamaytirdi.
Strategik al’yanslarga misol qilib TOSHIBA ning bir necha hamkor kompaniyalarini sanab o’tish joiz :
Ericsson;
Sun Microsystems;
IBM va SIEMENS;
TIME WARNER.
|
| |
Yevrobozor - bu yevrovalyutada krеdit zayomlar bo’yicha opеratsiyalar amalga oshiriladigan bozordir.
Yevrovalyuta

|
Yevrobozor - bu yevrovalyutada krеdit zayomlar bo’yicha opеratsiyalar amalga oshiriladigan bozordir.
Yevrovalyuta
|
bet | 37/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темаларYevrobozor - bu yevrovalyutada krеdit zayomlar bo’yicha opеratsiyalar amalga oshiriladigan bozordir.
Yevrovalyuta mamlakatning biror bir хorijiy bank hisobiga o’tkazilgan va shu banklar tomonidan barcha davlatlarda, shu jumladan, emitеnt davlatda ham opе ratsiyalar amalga oshirishda foydalanadigan konvеrtirlanadigan valyutasidir.
Yevrobozorlar - davlat, hukumat bozori dеgan maqomga ega emas.
Ularning paydo bo’lishiga korхonalar, invеstorlar, shuningdеk ba’zi bir davlatlar ning ehtiyoji sabab bo’ladi. Yevrobozorlardagi opеratsiyalar ayrim davlatlarni dav lat tomonidan valyutani tartibga solinuviga va soliq qonunchiligiga bo’ysunmaydi. Jahon iqtisodiyotida yevrobozorlar 50yillar oхirida yuzaga kеlgan bo’lib, buning asosiy sabablari quyidagilardan iboratdir:
Dollarni AQShdan tashqarida joylashtirish taklifining paydo bo’lishi.
Yevropada dollarga bo’lgan talabning kattaligi.
AQShdagi tartibga solishning bu davlatda dollar bilan valyuta opеratsiyalarini o’tkazishning erkin bozordagiga nisbatan mushkullashtirilganligi.
Yevropa banklarining хalqaro opеratsiyalarini moliyalashtirish qurolini topishga bo’lgan istagi va boshqalar.
Yevrobozorlarning rivojlanishi jahon miqyosida moliyaviy rеsurslarga talab va taklifning erkin nisbatini yaratishga imkon bеrdi. Yevrobozorlar korхonalar ga moliyalashtirishga bo’lgan ehtiyojlarini ichki kapital bozoriga murojaat qilmasdan qondirish imkoniyatini bеradi. Ular moliyaviy rеsurslarni ratsional joylashtirish imkoniyatinibеradi. Shunday qilib, yevrobozorlar o’z faoliyatlarini divеrsifikatsiya qilib jahon miqyosi o’lchamlarini oladi. Ular kapital joylashtirish va krеditlash bo’yicha opеratsiyalarni barcha хalqaro opеratorlarga taklif qiladi. Yevrobozorlar barcha yirik хalqaro banklarni, jahon moliyaviy markazlarni va barcha konvеrtirlanadigan valyutalarni mobilizatsiya qiladi. Yevrobozorlarning rivojlanishi yangi moliyaviy markazlarni (Singapur, Gongkong, Quvayt, Kay man orollari va boshqalar) paydo bo’lishiga olib kеldi. 1981 yilning dеkabrida NyuYorkda хalqaro bank хizmatlari bo’yicha erkin zona paydo bo’lgan bo’lsa, 80yillarning oхiriga kеlib yangi jahon moliya markazlarida butun dunyo хalqaro valyuta moliya opеratsiyalarining uchdan bir qismi to’plangan edi. shunday qilib, yevrobozorlarni rivojlanishi va хalqaro moliyaviy bozorlarni baynalminallashuvi хalqaro iqtisodiy munosabatlar uchun tovarlar bozorini rivojlanishi va baynal minallashuvida хalqaro mеhnat taqsimoti kabi ahamiyatga ega bo’ldi.
Valyutani konvertatsiyalash darajasi turlicha bo‘lishi mumkin. To‘la milliy valyutani konvertatsiyalashga o‘tish, bosqichma–bosqich amalga oshiriladi: dastlab konvertatsiya tovarlar harakati, xizmatlar va transfertlar sohasida, keyin esa imkoniyat darajasida milliy iqtisodiyotni mustahkamlash va tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish, kapitallar harakati sohasida amalga oshiriladi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - 8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja

|
8-bob. Xalqaro va transmilliy kompaniyalar. Ularni boshqarish tizimi. Reja
|
bet | 12/38 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 316,67 Kb. | | #272313 |
Bog'liq 8-12 темалар Nazorat uchun savollar:
Xalqaro kompaniyani, ko’pmillatli kompaniyani, transmilliy kompaniyani ta’riflang.
Konsorsiumlar nima uchun tuziladi?
Transmilliylashtirish indeksi formulasini ayting.
TMK millatini qanday ko’rsatkichlar aniqlaydi?
Milliy kompaniyaning xalqaro kompaniyaga aylanishidagi asosiy bosqichlarni aytib bering.
Litsenzion bitimlar deganda nimani tushunasiz?
Xalqaro kompaniyalarda ishlab chiqarishni tashkil etishning nechta asosiy turi mavjud?
TMK aloqalarining ko’pdarajaliligi qanday tushuntiriladi?
9-BOB. JAHON XO’JALIGIDA STRATEGIK AL’YANSLARNING SHAKLLANISHI VA MOHIYATI
Reja:
9.1. Al’yanslar haqida tushuncha.
9.2. Zamonaviy xalqaro biznesdagi strategik al’yanslarning mohiyati va turlari.
9.3.TMK larda strategik al’yanslar.
9.1. Al’yanslar haqida tushuncha.
Al’yans (frantsuzcha alliance) - rasmiy yoki norasmiy shartnoma majburiyatlari asosida uyushma, birlashma, o'zaro manfaatlar uchun yoki umumiy maqsad uchun yig'ilgan odamlar, guruhlar yoki davlatlar o'rtasida aniq kelishuvga erishilganligidan qat'i nazar o'zaro munosabatlardir. Al’yans a’zolari ittifoqchilar deyiladi.
Strategik al’yans - bu qo'shilish va sotib olish yoqasidagi strategik ittifoqning bir turi, qo'shma korxonalarga qaraganda ancha moslashuvchan dizayn va har qanday kelishuvga erishish uchun turli vaqt oralig'ida birgalikda ish olib boradigan kompaniyalar o'rtasidagi kelishuvlarni anglatadi. Strategik alyanslar kompaniyalarning raqobatdoshligini oshirishning muhim usuli. Muhim ustunligi shundaki, kapitali etarli bo'lmaganda ham rivojlanayotgan korxona yangi bozorlarni kashf etish, ilmiy-tadqiqot ishlarini moliyalashtirish, yangi mahsulotlarni taklif qilish va ilgari surish imkoniyatiga ega. Strategik alyans tashkil etishning afzalligi, maqsadli bozorning savdo cheklovlarini samarali ravishda yengib o'tish qobiliyatidir. Strategik al’yanslarning yaratilishi ularning ishtirokchilariga nafaqat raqobatga qarshi kurashishga, balki raqiblarga ham muayyan bosim o'tkazishga yordam beradi.
Strategik al’yans tuzishning yana bir muhim sababi yangi resurslardan samarali foydalanish hisoblanadi. Bu erda qo'shimcha moliyalashtirish, yangi texnologiyalar yoki uskunalardan foydalanish, tranzaktsion xarajatlarni kamaytirish yoki kompaniyaning umumiy samaradorligini oshirish zaruriyati haqida gaplashish mumkin.
Nihoyat, strategik al’yanslarni yaratishda uchinchi asosiy sabab yangi bilim va texnologiyalarni egallashdir. Bunda Yaponiya kompaniyalari eng muvaffaqiyatli bo'lishdi - 1980-yillarda ular G'arb texnologiyalari, turli sohalardagi bilim va ko'nikmalarga ega bo'lish uchun Amerika va Yevropa kompaniyalari bilan juda ko'p miqdordagi strategik alyanslar tuzdilar.
|
| |
Fazodagi tekislik va to’G’ri chiziqning o’zaro vaziyatlari. Yusupova Nazokat Sattiyevna

WWW.HUMOSCIENCE.COM
404
FAZODAGI TEKISLIK VA TO’G’RI CHIZIQNING
O’ZARO VAZIYATLARI.
Yusupova Nazokat Sattiyevna
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologoyalar instituti.
“Elektr energiyasi va nasos stansiyalaridan foydalanish kafedrasi”
assistenti
G’aniyev Otabek Obidjon o’g’li
Andijon qishloq xo’jaligi va agrotexnologoyalar instituti.
“Elektr energiyasi va nasos stansiyalaridan foydalanish kafedrasi”
ganiyevotabek5@gmail.com
Annotatsiya: Muxandislik va kompyuter grafikasi fanini o’qitishda nazariy va
amaliy masalalarni chuqur o’rganish zarur. Sababi, hozirgi texnika va texnologiyalar
rivojlangan davrda mutaxassislar uchun yangi zamonaviy dolzarb masalalar juda ko’p
uchraydi. Fanni o’qitish jarayonida, dastur mavzularini o’rganish, ketma-ketlik
tushunchalarini shakllantirish usullari, grafik ishlarni yechimini to’g’ri va standart
asosida shartliliklar asosida bajarishga o’rgatish kabilardan iborat. Grafik ishlarni
bajarish bu, har qanday tasvirlarni, axborotlarni tasvirlashdan va ishlab chiqarishga
yetkazib berishdan iboratdir. Pedagogik tadqiqot jarayonida amalda bajariladigan
grafikaviy tasvirlar bosqichma-bosqich amalga oshiriladi.Tegishli adabiyotlardan
kerakli manbaalarni olish, ilmiy farazlarni, muammoli yechimlarini tahlil qilish, ularni
amaliyotga kiritish va bog’lay bilish, ilg’or tajribalarni amalga oshirish kabilar, shu
kunning eng dolzarb mavzulari hisoblanadi. Bu esa mutahassisliklarga oid barcha
o’quvchilarning yoki qiziquvchilarning fazoviy qobiliyatlarini va grafik tushunchasini
to’ldiradi.
Kalit so’zlar: tekislik, to’g’ri chiziq, nuqta, ixtiyoriy burchak, perpendikulyar,
koordinata o’qi, frontal, gorizontal, izlari orqali berilgan tekislik.
WWW.HUMOSCIENCE.COM
405
Abstract: In-depth study of theoretical and practical issues is necessary in
teaching engineering and computer graphics. The reason is that there are a lot of current
issues in creating modern innovations for specialists in the era of advanced techniques
and technologies. In the process of teaching science, it consists of studying the topics
of the program, methods of forming concepts of sequence, teaching how to solve
graphic works correctly and on a standard basis and on the basis of conditionalities.
Performing graphic work consists of depicting any images, information and applying
them to production. In the process of pedagogical research, practical graphic
representations are made step by step. Obtaining the necessary sources from the
relevant literature, analyzing scientific hypotheses and problem solutions, putting them
into practice and connecting them, implementing advanced experiments, etc. have
become the most urgent topics of the day. It complements the spatial skills and graphic
literacy and understanding of all students or those interested in the subject.
|
rasm. BFU-ning struktura sxemasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 23/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.org9.3 rasm. BFU-ning struktura sxemasi
BFU-ning elektr printsipial sxemasi boshqariluvchi ventilning elektr
sxemasida keltirilgan.
V2...V6, R2 elementlarda tayyorlangan sinxronizatsiya uzeli ruxsat beruvchi va sinxronizatsiya impulslarini shakllantirish uchun moʻljallangan. Sinxronizatsiya uzelining turlicha nuqtalaridagi vaqt diagrammalari 9.4 rasmda keltirilgan. Sinxronlashtiruvchi sinusoidal kuchlanish USINXR R1-R7-R8-C4 filьtr bilan 30 elektr gradusga siljitiladi (UC4) va V2...V4 tranzistorlari yordamida davomiyligi 180 elektr gradusdan kattaroq toʻg‘riburchakli qarshi fazali impulьslarga aylantiriladi. V3 va V4 tranzistorlarning kollektorlaridan D1 mikrosxemaning 5 va 9 kirishlariga mantiqiy bir (ruxsat beruvchi) impulsi uzatiladi, ularning funktsiyasiga qarshi fazali tirstorlar uchun boshqarish impulьslarini taqsimlashni amalga oshirish ham kiradi. S4 kondensatoridagi sinxronlashtiruvchi kuchlangishning nolь orqali oʻtish momentida V3...V4 tranzistorlari bir vaqtda yopiq holatda boʻladi, va «E6» nuqtada 4...5 elektr gradus(400 mks) davomlilikdagi sinxronlashtiruvchi impulьslarni shakllantirilishini kuzatish mumkin. Bu impulьslarninng davomliligi tranzistorlarning ochilish ostonasi (chegarasi) bilan aniqlanadi. Sinxronlashtiruvchi impulьslar bilan integratorning «nolь holatga oʻtishi» (V1 kalit yordamida S6 kondensatorining razryadlanishi), sinxroimpulьsning oʻtishi davrida komparatorni blokirovka qilish va boshlang‘ich holatga keltirish va V15 kalit orqali S8 kondensatorini razryadlash amalga oshiriladi.
CHiqish impulьslarini taqsimlagich D1 mikrosxemasining I-NE elementlarida bajarilgan (tayyorlangan). Mikrosxemaning 4-5 yoki 9-10 kirishlarida ikkita mantiqiy «1» (FD-dan boshqarish va ruxsat beruvchi impulsi) toʻg‘ri kelib qolganida 6 yoki 8 chiqishida mantiqiy «0»ga mos signal shakllanadi. Bu signal bilan V14 yoki V13 tranzistorlar (kuchaytirgich-shakllantiruvchi UF-1 va UF-2)ning bittasi ochiladi va boshqarish impulьslari blok chiqishiga tushadi.
Tranzistorlardan tashqari mantiqiy «0» signaliblokning 1 va 4 chiqishlariga ham tushadi va keyin BFU-ning boshqa fazalarning chiqish impulьslarini kuchaytirgich-shakllantiruvchilari ─ UF-larga tushadi, UF-da 60 elektr gradusga siljiganikkinchi impulьs shakllantiriladi.
|
| |
Tokboʻyicharuxsatetilganoʻzgartgichishchioʻtayuklanishlarinihisoblash

|
Tokboʻyicharuxsatetilganoʻzgartgichishchioʻtayuklanishlarinihisoblash
|
bet | 15/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.org6.3. Tokboʻyicharuxsatetilganoʻzgartgichishchioʻtayuklanishlarinihisoblash
Oʻta yuklamalar ishchi va anomal rejimlar (ishga tushirish, mexanizmlarning nosozligi va shu kabilar)da yuzaga kelishi mumkin. Ularning yuzaga kelish mumkinligi vaqt funktsiyasida aniqlanadigan ishchi yuklanishlar xarakteristikalari boʻyicha baholanadi, ya’ni p-n oʻtishning ruxsat berilgan harorati oshmaydigan ruxsat berilgan tok miqdori. Ventilning ruxsat berilgan yuklanish toki oʻzgartgichning oldindan belgilangan yuklamasi va sovutish shartlariga bog‘liq. Avvalgi rejimda oʻzgartgich orqali Id toki oqadi, faza ventillari orqali Iv toki oqadi, bu tok p-n oʻtishni Tp haroratigacha qizdiradi:
TP=TS+ROS SR∙RT P-S (6.8) DN SD=U0∙IV/(m∙KAO)+EO∙IV∙Rd/(m∙EAO) (6.9)
Bunda ROS.SR─ ventildan tarqalayotgan (issiqlik koʻrinishidagi) quvvat
.=0.29
Yuklanish davomliligi t boʻlganida ventil tokining ruxsat berilgan amplituda qiymati quyidagi formula bilan hisoblanadi:
O1=80+0,29∙0,15=80.04
Bu ifodadagi A va B koeffitsientlar quyidagicha topiladi:
A=IP MAX-IP+ROS SR∙ZT(P-S) V=0,3 ZT(P-S)t+0,7ZT(P-K)26-ZT(P-K)20+ZT(P-K)6 (6.10)
bunda ZT(P-S)t=ZT(P-K)t+ZT(K-O)t+ZT(O-S)t ─ yuklanish davomliligi t ga mos keluvchi oʻtish-korpus-sovutkich-muhit─ ning issiqlik oʻtish qarshiligi, ZT(P-K)26,ZT(P-K)20, ZT(P-K)6─ yuklanish vaqtlari 26, 20 i 6 ms-ga mos keluvchi oʻtish-korpus ─ ning oʻtish qarshiligi, 0C/Vt.
ZT(P-K)26 = 0,035 0 C/Vt; ZT(P-K)20 = 0,025 0C/Vt; ZT(P-K)6 = 0,015 0 C/Vt[L. 3]
Qurilmaning umuman mumkin boʻlgan rejimlarini tahlil qilish uchun ayrim ventilning yuklanish toki amplituda qiymatini emas, aksincha oʻzgartgichning butunicha yuklanish toki oʻrtacha qiymatini aniqlash maqsadga muvofiqroq, mazkur yuklanish tokining oʻrtacha qiymati yuklama aktiv-induktiv boʻlganida quyidagicha hisoblanadi:
Idprt = Idop prt * (m*Kdt / KNC) (6.11)
Avvalgi rejimlar uchun logarifmik masshtabda (t oʻqi boʻyicha) oʻzgartgichning yuklanish xarakteristikalari ni hisoblab, quramiz (7.1 rasm):
─ oʻzgartgichning salt yurishi Id = 0;
─ oʻzgartgichning nominal yuklamasi Id = IdN
Oʻta yuklanish davomliligini t = 0.1; 1; 10; 100; 1000 i 10000 s-ga teng deb qabul qilamiz.
1. Avvalgi rejim ─ salt yurish:
Hisob-kitoblarni 6.1 tablitsaga kiritamiz.
6.1 - jadval. Salt yurish rejimi hisob-kitoblari ma’lumotlari
|
| |
XULOSA XULOSA - Mavzu: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari

|
Mavzu: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari
|
bet | 6/6 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 66,89 Kb. | | #260020 |
Bog'liq NafosatXULOSA XULOSA - Xulosa oʻrnida shuni aytib oʻtish kerakki , alalik bolalarning ba’zilarida jismoniy va aqliy rivojlanishi ham sekinlashadi. Bu hol ularni boshqa kamchiliklar bor bolalardan ajratib olishda qiyinchiliklami tugʻdiradi. Alalik bolalarda aqliy va boshqa kamchiliklar ikkilamchi hodisa sifatida vujudga keladi. Bordi-yu, alaliya barxam topib, nutq tiklanadigan boʻlsa, ulardagi ikkilamchi hodisalar kamayadi yoki batamom yoʻqolib ketadi. Maktabgacha yoshdagi alalik bolalarga maxsus nutq bogʻchalarida oʻz vaqtida toʻgʻri yordam berib, tegishli choralar koʻrilsa, ular ommaviy maktabning birinchi sinfidan boshlab dastur materiallarini oʻzlashtirishi va keyinchalik oliyoʻquv yurtlarida ham oʻqishini davom ettirishlari mumkin.
- Gapira olmaslik serjaxillikka, odamlarga aralashmaslik, parishonxotirlikka, ruhan qiynalish va boshqa noxush fazilatlarning kelib chiqishiga sabab boʻlishi mumkin. Alalik bola gapirishni istamaydi, bunga qiziqmaydi. Oʻz istaklarini bildirishda imo-ishoralardan keng foydalanadi, 4-5 yashar bola 1-2 yashar bolaga oʻxshab, soʻzlami chala, oʻzgacha, qisqartirib talaffuz etadi (ashsha, umma, bi-bi) undovlari keng ishlatiladi. Ayrim alalik bolalar bildirmaydi, tovush va tovush birikmalarini ongsiz suratda avtomatik ravishda talaffuz etadi, exilogiya (aks sado nutqi) kuzatiladi, ularning lugʻati nihoyatda kambagʻal, agrammatik boʻladi. Alalik bolalarning butun nutq sistemasi, ya’ni barcha tomonlari:fonetik-fonematik, leksik va grammatik komponentlari rivojlanmagan boʻladi.
E’tiboringiz uchun rahmat!
|
| |
Kurs ishining maqsadi: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari

|
Kurs ishining maqsadi: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari
|
bet | 2/6 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 66,89 Kb. | | #260020 |
Bog'liq Nafosat Kurs ishining maqsadi: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari. - Kurs ishining maqsadi: Alaliyali bolalar bilan olib boriladigan korreksion ish texnologiyalari.
- Kurs ishining vazifalari:
- Muammoning pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarda tahlil etish;
- Alaliya nutq nuqsonida nutqning oʻziga xos xususiyatlari;
- Alaliya nutq nuqsonida korreksion ta’sir tizimi;
- Maxsus ta’lim jarayonida alaliya nutq nuqsoniga ega bolalarda korreksion ish texnologiyalarini shakllantirish boʻyicha metodik tavsiyalar.
- Kurs ishining ob’yekti: Alaliya nutq nuqsoniga ega bolalarda korreksion ish texnologiyalarini tahlil etish, tekshirish va shakllantirish jarayoni.
- Kurs ishining predmeti: Alaliya nutq nuqsoniga ega bolalarda korreksion ish texnologiyalari shakllari, vositalari va metodlari.
- Kurs ishi tarkibi: Kirish, ikki bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati.
- Kurs ishining metodi: Alaliya nutq nuqsoniga ega bolalarda nutqiy va umumiy motorikani rivojlantirishda logopedik oʻyinlardan, artikulyatsion mashqlardan va didaktik metodlardan foydalanish.
I Bob. Alaliya nutq nuqsonining ilmiy-nazariy asoslari. 1.1. Muammoning pedagogik, psixologik va metodik adabiyotlarda oʻrganilishi. - Bolaning nutqi qanchalik boy va toʻgʻri boʻlsa, uning fikrlarini ifodalash osonroq boʻladi, atrofdagi haqiqatni bilish qobiliyati qanchalik keng boʻlsa, uning ruhiy rivojlanishi yanada faolroq boʻladi. Kichkina bolaning nutqi boshqalar bilan muloqot qilishda shakllanadi, kattalar uchun bolalar uchun bir-biriga oʻxshash boʻlishi kerak. Bir daraja yoki boshqa darajadagi nutqning buzilishi bolaning faoliyati va xatti-harakatlarini aks ettirishi mumkin. Ayniqsa, bolalar tomonidan tovushlar va soʻzlarning toʻgʻri, aniq talaffuzi savodxonlikni oʻrganish bilan bogʻliq, chunki yozma nutq ogʻzaki, ogʻzaki nutq soʻzlashiga asoslangan boʻlib, muvaffaqiyatsizlikka olib kelishi mumkin.
- Alaliya — bolaning ona qornida yoki dastlabki rivojlanish bosqichida nutq shakllanishiga qadar bosh miya qobig‘i nutq doirasining organik jarohatlanishi oqibatida uzluksiz rivojlanmay qolishdir. "Alaliya" atamasi (grekcha a — yo‘q, lotincha lalio — nutq) tarjimasi nutqning yo‘qligi, nutqsizlik holati — nutq buzilishlariga doir adabiyotlarda qadim zamonlardan beri kuzatiladi. Maxsus adabiyotlarda "alaliya" atamasidan tashqari, shu nutq nuqsonini anglatuvchi quyidagi atamalardan foydalanganlar: "Tug‘ma afaziya", "Ontogenetik afaziya", "Rivojlanish afaziyasi", "Disfaziya", "Nutqiy rivojlanishi sustlashuvi", "Nutqning konstitutsional orqada qolishi", "Tilni egallashdagi kamchiliklar" va h.k.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti - bet 19

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 19/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.orgUk─ transformatorning qisqa tutashuv kuchlanishi,
Iobr P─ takrorlanuvchi impulьs toki va yopiq holatdagi takrorlanuvchi impulьs toki,
IVM ─ toʻg‘ri tokning amplituda qiymati.
c = = 5.8 * 10-6
Amalda sig‘im kattaligi 0,5─ 4 mF diapazonda qabul qilinadi, demak
C = 5.8 mkF.
Rezistor qarshiligi kondensatorning ochilayotgan ventilь orqali razryadi paytida, ayniqsa katta boshqaruv burchaklarida. Agarda tiristorni ulash jarayonining normal rivojlanishini ta’minlovchi tok 15…20 A-ni tashkil etsa va kondensator esa oziqlantirish kuchlanishi amplitudasigacha zaryadlanishi mumkinligi e’tiborga olinsa, unda
(7.3)
R =
R-C zanjiridagi rezistor quvvatini quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:
bunda (7.4)
n = 3─ uch fazali sxema uchun bir davr ichidagi kommutatsiyalar soni;
UdM ─ toʻg‘rilangan kuchlanishning amplituda qiymati;
T─ davr.
7.4 Toʻg‘ri tok oʻsishining katta tezligida ventillarni himoyalash
Toʻg‘rilagichning ishlashi vaqtida tarmoq kuchlanishi ta’sirida bitta tiristorda bir necha kommutatsiya jarayoni roʻy beradi.Tok oʻzgarishining tezligi yetarli darajada yuqori boʻlishi mumkin, ayniqsa boʻlgan boshqarish burchaklarida faqat oziqlantirish manbai induktivligi bilan cheklanadi. Toʻg‘ri tok oʻsishining maksimal tezligi qiymati kritik qiymatdan ortmasligi shart:
(7.5)
( )krit =1.5 * 106>( )max =1.14* 106─ shart bajariladi.
8. Oʻzgartgichning energetik xarakteristikasi
8.1 Foydali ish koeffitsienti
Oʻzgartgich qurilmaning foydali ish koeffitsienti (η) moslashtiruvchi transformatorda (ΔP0)gi, ventillardagi (ΔPVS), silliqlovchi reaktorda (ΔPsr)gi, boshqaruv zanjirlaridagi, himoya zanjirlaridagi, oʻz ehtiyojlari uchun qurilmalar (ΔPu)dagi isroflarning yig‘indisi bilan aniqlanadi.
(8.1)
= + + + (8.2)
(8.3)
Moslashtiruvchi transformatordagi isroflar:
(8.4)
─ transformatordagi salt yurish va qisqa tutashuv isroflari, ─ transformatorning yuklama koeffitsienti. (8.5) E1=21.39/70.41=0.003
Ventillardagi isroflarning yig‘indi summasi:
(8.6)
|
| |
rasm. Tiristorni boshqarish ekvivalent sxemasi 

9.2 rasm

|
rasm. Tiristorni boshqarish ekvivalent sxemasi
9.2 rasm
|
bet | 21/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.org9.1 rasm. Tiristorni boshqarish ekvivalent sxemasi
9.2 rasm. Tiristor boshqaruvchi elektrodining volt-amper xarakteristikasi va yuklamaning chegaraviy chiziqlari
UXX kuchlanishi va RBH qarshiligi shunday tanlanishi lozimki, oziqlantirish manbaining yuklama chizig‘i boshqaruvchi impulьslarning qabul qilingan chuqurligi (skvajnost)da ekspluatatsiyada mumkin boʻlgan UXX kuchlanishi va RBH qarshiligining hisoblangan qiymatlaridan chetlanishlarining barchasida kafolatlanmagan ochish sohasini va maksimal ruxsat etilgan isroflar quvvati giprerbolasini kesib oʻtmasin.
UXX kuchlanishining mumkin boʻlgan chetlanishlari oziqlantirish manbaining ruxsat etilgan tebranishlari bilan aniqlanadi, RBH qarshiligi esa uning nominal qiymatdan ruxsat etilgan qiymatlari va muhit harorati tebranishlari bilan aniqlanadi.
Odatda oziqlantirish manbai nisbatan kichik ichki qarshilikka ega, shuning uchun boshqaruv tokini cheklash uchun boshqaruv elektrodi bilan ketma-ket ravishda qoʻshimcha qarshilik ulash maqsadga muvofiqdir, bu qarshilikka shartli ravishda ichki qarshilik sifatida qarash mumkin.RBH qarshiligiga yana birlashtiruvchi simlar qarshiligini kiritish mumkin.
RXXMAX kuchlanishining minimal qiymatiga vaRBHMAX qarshiligi maksimal qiymatiga mos keluvchi yuklama chizig‘i ─ 2 kafolatlanmagan ochish sohasini kesib oʻtmasligi, chegaraviy hollarda esa faqat urinma boʻlishi mumkin. UXX kuchlanishiga vaRBHMIN minimal qarshiligiga mos keluvchi yuklama chizig‘i ─ 1 tanlangan tU1davomlilik uchun va impulьsning KU1chuqurligi (skvajnostь) uchun ruxsat etilgan isroflar quvvati PU1chizig‘ini kesib oʻtmasligi, faqat unga urinma boʻlishi mumkin (D nuqta). Oziqlantirish manbaining salt yurish kuchlanishi ─UXXyuklama toʻg‘ri chizig‘i 1 va ordinata oʻqi bilan kesishgan nuqtadagi kuchlanishga teng deb qabul qilinadi, bu holatda quyidagi shart bajarilishi shart:
Yuklama chizig‘i 1-ga mos keluvchi RBHMIN minimal qarshiligi kuyidagi formula bilan topiladi
Boshqaruvning oziqlantiruvchi manbaining tanlangan parametrlari quyidagi ifoda bilan tekshiriladi:
.
Ya’ni, yuklama chizig‘i kafolatlanmagan ochish sohasini kesib oʻtmasin.
|
| |
Boshqariluvchi toʻg‘rilagichning tashqi tavsifini qurish

|
Boshqariluvchi toʻg‘rilagichning tashqi tavsifini qurish
|
bet | 10/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.org4.2 Boshqariluvchi toʻg‘rilagichning tashqi tavsifini qurish
Oʻzgartgichning ishlash jarayonida yuklamadagi kuchlanish Ud sozlash tavsifi boʻyicha aniqlangan kuchlanish Uda dan oʻzgarmas tok zanjirining umumiy qarshiligi Rd dagi kuchlanish tushuvi kattaligicha kichik.
Ud=Uda-Idn*Rd(4.3)
Rd qarshiligi transformator RT silliqlovchi reaktor Rsrva oʻzgartgichning anod toklari oʻtadigan kommutatsion Rp qarshiliklaridan hosil boʻladi.
Rd=RT +Rsr+Rp(4.4) Rp = * XT (4.4)
nA= 6 ─ uch fazali koʻprikli sxemadagi ekvivalent ventillarning soniRp= (om)Rd = 1.57 +0.03 = 1.6(Om)
Tiristorli oʻzgartgichning uzluksiz toklar zonasida (4.3) formula boʻyicha qurilgan tashqi yuklanish tavsiflari toʻg‘ri chiziqlar oilasidir, har bir toʻg‘ri chiziqni ikkita nuqta yordamida chizish (4.1 rasm) mumkin:
─ salt yurish: Id=0, Ud=Uda ;
─ hisoblangan (nominal) yuklama: Id=Idn , Ud=Uda─IdnRd
Har bir tavsif chizig‘i uchun uzluksiz tok chegarasini quyidagi formula boʻyicha aniqlaymiz:
IdFP = (4.5)
KPα─ toʻg‘rilangan kuchlanishning boshqarish burchagi uchun qabul qilingan qiymatiga tegishli pulsatsiya koeffitsienti.
IdAD ( ) = 11.37(A),
IdAD ( 43,1 ) = 26.84(A),
IdAD ( 49,9 ) = (A),
IdAD ( 83 ) = (A),
Tavsiflarni α=11,40, α=43,10,α=49,90,α=830 boshqaruv burchaklari uchun quramiz.
1. α = 11.40, Id = 11,37, Ud = 291.73V; Id = Idn, Ud = 290 V
2.α=43,10 Id = 26,84, Ud = 220 V; Id = Idn, Ud = 218 V;
3. α = 49.90, Id = 24,11, Ud = 195 V; Id = Idn, Ud = 194 V;
4. α =830, Id = 13,65, Ud = 38 V; Id = Idn, Ud = 36 V.
4.1 rasm.Tashqi tavsif Ud =f(Id)
5. Ishchi va avariya rejimlarini hisoblash
5.1 Oʻzgartgichning ishchi rejimi
Qurilma ishining ishchi rejimi oziqlantiruvchi tarmoqning va yuklamaning nominal (ruxsat berilgan chetlanishlar bilan) parametrlari.
Zanjirning ta’sir etuvchi toki quyidagi ifoda boʻyicha aniqlanadi:
I1f = Ki1* KT *Id, (5.1)
KT –transformatsiya koeffitsienti.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti - bet 11

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 11/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.orgI1f = 0,815·0,49·133 = 5.31 (A).
Rejim parametrlari
|
Ishchi
|
Avariya
|
Uc, I1f
|
In1
|
U2, I2f
|
In2
|
UobrM
Iv 0
|
Vk rasch
|
UobrMv0,
Iv 0
|
|
Ud0,
Id
|
Idk
|
5.1. Loyihalanayotgan qurilmaning strukturali sxemasi
Simmetrik sxemalarda ventilь orqali maksimalь tok boshqarish burchagi
α = α boshlang‘ich α = 54,680 .
Ventil tokining shakli koeffitsienti quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Eb = β = 1200Eb = = 1,73 (5.2)
Iv tokining oʻrtacha qiymati va ishchi kuchlanish Uobr.mamplitudasi faza ventili uchun quyidagicha aniqlanadi:
Iv = (5.3)
ULAD1 = (5.4)
bunda Kiv=0,33─ ventilning oʻrtacha toki koeffitsienti; KNS─ koeffitsient, toklarning fazalar boʻyicha notekis taqsimlanishini hisobga oladi va fazalar boʻyicha boshqaruv burchaklari nosimmetriyasi 30 boʻlganida KNS=1,1 va boshqarish tizimining ishlash aniqligiga bog‘liq boʻladi; m=1─ ekvivalent ventilda parallel qurilmalar soni; KDT─yarim oʻtkazgich qurilmalar boʻyicha tokning tekis taqsimlanish koeffitsienti (m=1 boʻlganida KDT=1); ulangan qurilma uchun (n=1 boʻlganidaKDN=1).
=48.2(A) 08.07 (V)
KVU=1,04─ teskari kuchlanishlar koeffitsienti; n=1─ ventil ekvivalent sxemasida ketma-ket ulangan qurilmalarning soniya; KDN ─ ketma-ket ulangan qurilmalar boʻyicha taqsimlanishning bir tekisdaligi koeffitsienti (n=1 boʻlganida KDN=1).
5.2 Oʻzgartgichning avariya rejimidagi ishlashi
Avariya rejimi kuchlanish beruvchi tarmoq ishining, oʻzgartgichning yoki yuklamaning avariya sharoitlaridan kelib chiqadi, bu holat xizmat muddati davomida sanoqli marta yuzaga keladi. Eng koʻp uchraydigan avariya rejimi ─ elektr sxemaning turli nuqtalaridagi qisqa tutashuvlardir. Ular orasida eng xarakterlilari oʻzgartgichning oʻzgaruvchan tok zanjiri (5.1 rasm) dagi qisqa tutashuv (K1 nuqta), tashqi sxemalarda ─ oʻzgarmas tok shinalarida (K2 nuqta) va ichki sxemalarda ─ tiristorning teshilish holatida. Yuqorida sanab oʻtilgan avariya rejimlarida oʻzgartgichning moslashtiruvchi transformatoridan yoki tokni cheklovchi reaktoridan keyingi oʻzgaruvchan tok zanjiridagi uch fazali qisqa tutashuv toʻg‘risidagi malumot avariya parametrlarini hisoblash uchun asos boʻlib xizmat qiladi (K1 nuqta). Koʻrilayotgan rejimning asosiy xarakteristikasi ─ bu qisqa tutashuv tokining davriy tashkil etuvchisidir, qiymati esa quyidagi ifodalar bilan hisoblanadi:
ta’sir etuvchi qiymati, amplituda qiymati:
It2 = (5.5)
III2 = It2 (5.6)
bunda Rs, Xs─ oʻzgaruvchan tok tarmog‘ining aktiv va induktiv qarshiliklari.
It 2 = (A)
III 2 = * 89.2 = 126.14(A)
.
Qisqa tutashuv chog‘ida K1 nuqtada tarmoqdan iste’mol qilinadigan tokni ta’sir etuvchi qiymatining davriy tashkil etuvchisi IP1 moslashtiruvchi
transformatordan foydalanilganida quyidagicha topiladi:
|
| |
Xulosa 
Men bu kurs ishida berilgan qiymat asosida va formulalar orqali talab etilgan hisob – kitoblar natijasida 3 – fazali 4A225M2UZ

|
Xulosa
Men bu kurs ishida berilgan qiymat asosida va formulalar orqali talab etilgan hisob – kitoblar natijasida 3 – fazali 4A225M2UZ
|
bet | 25/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.orgXulosa
Men bu kurs ishida berilgan qiymat asosida va formulalar orqali talab etilgan hisob – kitoblar natijasida 3 – fazali 4A225M2UZ dvigatelni loyihaladik.Ya`ni unga qanaqa tipdagi transformator,qaysi turdagi tristorlar qo`llanishi, sovutish tizimi va boshqa parametrlar asosida ularni ham tanlab chiqqfik.
Sanoatda tiristorli boshqariluvchi toʻg‘rilagichlar negizida qurilgan tarmoqdan yetaklanuvchi noreversiv oʻzgarmas tok oʻzgartgichlarining keng tarqalishi kuzatilmoqda. Ularning eng koʻp qoʻllanilishi uchraydigan soha ─ oʻzgarmas tok yuritmalari, ular oqimli liniyalar va turli ishlab chiqarishlarda ayrim mashinalar tezlik rejimlarini boshqarish uchun moʻljallangan. Oʻzgartgichlar tezlik yoki dvigatelning EYuK-si boʻyicha oʻzgarmas tok noreversiv elektr yuritmalarini qurish imkoniyatini ta’minlaydi.
Oʻzgartgichlar tiristorlarini boshqarish impulьs-faza boshqaruv tizimsi (SIFU) orqali amalga oshiriladi. SIFU oʻzgartgich qurilmasi ventillarining boshqaruv elektrodlariga uzatiladigan impulslarning aniq shakli va davomliligi, impulslarni fazalar boʻyicha taqsimlash va uzatish momentini oʻzgartirishga qodir impulslarni generatsiyalash va shakllantirish uchun moʻljallangan. Hozirgi vaqtda turli qurilmalarning SIFU-larini unifikatsiyalashga intilish, moyillik koʻrinmoqda. Ayniqsa buni UKE-L-3101 va EKL-3102 tipidagi elektr yuritmalarni boshqarish qurilmalari misolida kuzatish mumkin.
EKL-3102 elektr yuritmasi (elektr yuritma komplekti yengil sanoat uchun, nominal 115 va 230 V toʻg‘rilangan kuchlanishga moʻljallangan noreversiv, statik oʻzgartgichlar bilan) poligrafik, tekstil va yengil sanoat ayrim mashinalari va liniyalarini boshqaradi, egiluvchan material (gazlama, iplar, kimyoviy tolalar)ni transportirovkasi va ishlov berish chog‘ida belgilangan tarangligini ta’minlaydi.
Ilovalar
S1 ÷ S3 – MBGCH-1 4 mkF x 500 V
QF1 ÷ QF2 – A3711B 160 A
TV1 – TS-25/0,66 380 / 220 V
R1 ÷ R6 – MLT-2 16 Om
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Xulosa
Men bu kurs ishida berilgan qiymat asosida va formulalar orqali talab etilgan hisob – kitoblar natijasida 3 – fazali 4A225M2UZ
|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti - bet 13

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 13/26 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 99,07 Kb. | | #160223 |
Bog'liq Va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi-fayllar.orgIv1 = (6.1)
K0─ faza ventilini sovutish sharoitlari koeffitsienti (ventillarning standart radiatorda tabiiy sovutilishida K0=(2…4), Kiw=0.5…0,8─ ishchi tok boʻyicha zahira koeffitsienti, K0=3, Kiw=0,7 miqdorlarida qabul qilamiz:
=206.5
3) Ishchi kuchlanish boʻyicha ventil sinfini tanlaymiz.
Tiristor sinfi takrorlanuvchi impuls kuchlanishi Utesk-t ning 100-ga taqsimlangan ruxsat beriladigan qiymati bilan aniqlanadi.Faza ventilining kuchlanishi Utesk-t ventildagi ishchi kuchlanish amplitudasidan kichik boʻlmasligi shart. Zahira sathi (qiymati) oʻta kuchlanishlarni cheklash qurilmalarining mos keladigan parametrlarini olish shartlari va ulardagi isroflar sharoitlaridan kelib chiqadi:
Utesk-t > Utesk-t / KUW UOBR P> UOBR M/KUW (6.2)
KUW– ishchi kuchlanish boʻyicha zahira koeffitsienti, KUW=0,5…0,8KUW =0,6ni tanlaymiz.
UOBR M/KUW=288/0,6=480 (V).
Yarim oʻtkazgichni hisob-kitob qilinganiga yaqinrog‘i UOBR P qiymati bilan tanlaymiz. KU215A tipidagi tiristorni tanlaymiz.
4) Sovutgich tipini tanlaymiz [L. 3, 4].
Sovutgichlar yarim oʻtkazgichli qurilmadan issiqlikni olib ketish va muvofiq keladigan issiqlik rejimini yaratish uchun moʻljallangan. Sovutgichning O171-80 tipini tanlaymiz.
5) Tanlangan KU215Аtiristorning O171-80 sovutgich bilan komplektdagi parametrlari:
─ kuchlanish boʻsag‘asi (porog) U0=3 V
─ oʻtishning maksimal harorati Tp.max=1500C
─ differentsial qarshilik Rd=0,57.10-3 Om
─ oʻtish-muhitning bir me’yorga tushgan issiqlik qarshiligiRT.P-S=0,150C/Vt
─ takrorlanmaydigan zarbali toʻg‘ri tok Iud = 500 A
─ tok oʻsishining kritik tezligi ikrit=10.106 A/s
─ takrorlanuvchi impulsli teskari tok Iobr.p=0,01 A
─ takrorlanuvchi impulsli teskari kuchlanish Uobr.p=1000 V.
|
| |
- ja d va l - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

Mexanik bogianishli kontakt.
Umumiy belgilanishi:
a) ulovchi
b) uzuvchi
_
>
yoki
r l
yoki
Л
Releni qayd etish usuli bilan
tasvirlashda elektr issiqlik relesi
kontakti
o'chirib-yoqish (uzgich):
a) bir qutbli
b) ko‘p qutbli, masalan, uch
qutbli
A v to m atik qay taru v ch uch
qutbli uzgich
W i Y rn
Tugmali bosiluvchi uzgich:
a) ulanuvchi kontaktli
b) uziluvchi kontaktli
■l
f
Elektromexanik qurilmali g‘altak
Um um iy belgilanishi
_
n
_
1
Elektr issiqlik relesining
ta ’sirlanuvchi qismi
О
P3 - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

О P3 1L
HL2 КЗ HL3 Kuchlanishni
nazorat qilish
Tovush signali
Signal qurilmalarini
tekshirish
Parametr
I
Parametr
II
Parametr
III
uzadi va uni ta ’minot shinasiga ulaydi. Istalgan relening (K l, K2 yoki КЗ)
ulovchi kontakti tovush signali NA ni ulaydi. Tovush signalini o ‘chirish
uchun xizmatchi xodimlar K4 releni ulovchi SB1 tugm achani bosadi, rele
o ‘z-o ‘zini blokirovka qiladi va tovush signali zanjirini uzadi. Yorug‘lik signali
texnologik param etr nom inal qiymatiga qaytguncha saqlanib turadi. SB2
tugm acha signal berish qurilmalarining sozligini tekshirish uchun xizmat
qiladi.
TJ larni avtomatlashtirishda ommaviy (seriyalab) ishlab chiqariladigan
asboblar va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanishga asoslangan ham
diskret, ham uzluksiz ishlaydigan rostlashning elektr tizim lari keng
tarqalgan. M asofadan turib nazorat qilish yoki avtom atik boshqarish
tizim larida standart asboblar qo‘llanilgan hollarda ularni ulashning umumiy
(tipaviy) sxemalaridan foydalaniladi. Bunda o ‘lchovchi va rostlovchi quril-
m alar soddalashtirib (to ‘g‘ri to ‘rtburchaklar ko‘rinishida) zavod marki-
rovkasi bilan, kirish va chiqish qism lari (klem m alari) tasviri bilan
belgilanadi (21.12-rasm).
Prinsipial pnevmatik sxemalar. Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining
k o ‘pgina tarmoqlarida TJ larni avtomatlashtirish ham mustaqil, ham elektr
q u rilm a la r birgalikda fo y d alan ilad ig an p n ev m atik av to m atlash tirish
vositalarini qo ‘llanish bilan bog‘liq. Prinsipial pnevmatik sxemalar (PPS)
Rostlovchi
asbob
Topshiriq
bergich
Ko'rsatuv-
chi asbob
Temperaturani
o'lchash
21.13-rasm. Suyuq mahsulot sarfini roslash sxemasi:
T - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

1
T
21.20- jadval
Ko‘p tarqalgan elektr sxemalar elementlari turlarining harfiy kodlari va
ikki harfli kodlarga misollar
Bir harfli
kod
Elementlar turlari
guru hi
Elementlar turlariga
misollar
Ikki harfli
kod
A
Qurilma (umumiy
belgilanishi)
В
Noelektrik kattaliklami
elektr kattaliklarga yoki
aksincha o‘zgartkichlar
В
Noelektrik kattaliklami
elektr kattaliklarga yoki
aksincha o ‘zgartkichlar
Tovushni balandlatgich
(kamay)
VA
Termopara, issiqlik
datchigi
VK
Bosim datchigi
VR
s
Kondensator
E
Turli elem entlar
Yoritish lampasi
EL
EK
F
Razryadniklar, saqlagichlar,
himoya qurilmalari
Eruvchi saqlagich
FK
N
Indikatsion va signal
beruvchi elementlar
Tovush signali beruvchi
asbob
HA
Yorug‘lik signali beruvchi
asbob
HL
К
Rele, kontaktorlar,
yurgizib yuborgich
N
Indikatsion va signal
beruvchi elementlar
Magnitli kontaktor,
yurgizib yuborgich
KM
Vaqt relesi
KT
M
Dvigatellar
0
Kuch zanjirlarida uzgich
va uzgichlar
Avtomat uzgich
QF
Ajratkich
QS
R
Rezistorlar
S
Boshqarish, signallash va
boshqa zanjirlardagi
kommutatsion qurilmalar
R
Rezistorlar
Uzgich yoki qayta ulagich
(almashlab ulagich)
Tugmali uzgich
SA
SB
Avtomatik uzgich
SF
Turli ta ’sirlardan ishlab
ketadigan uzgich:
sathdan
bosimdan
SL
SP
S
Elektromagnit yuritmali
mexanik qurilmalar
Elektromagnit
YA
A B C
21.7- rasm.
Asinxron elektr dvigatelni boshqarish
prinsipial elektr sxemasi.
5) PES da foydalaniladigan har bir apparatga shartli harfiy belgi
berilib, u sxemada tasvirlangan uning ham m a elementlariga taalluqli boiadi.
Sxemada bir necha bir xil turdagi elem entlardan foydalanilganda harfiy
belgiga arabcha raqamlar ko‘rinishidagi raqam qo‘shiladi. Masalan, sxemada
uchta oraliq rele b o ig an d a ular K l, K2, KZ tarzida belgilanadi.
6) PES ni o ‘qish qulay b o iish i uchun, shuningdek ular bo‘yicha
loyihaning boshqa hujjatlarini tuzish m um kin b o ig a n i sababli ularda
zanjirlar rusumlanadi. 0 ‘zgaruvchan tokning kuch zanjirlari fazalarni
belgilovchi harflar bilan va ketm a-ket raqam lar bilan m arkalanadi (A, B,
C, N , A1 va hokazolar); boshqarish, signalizatsiya, himoya, blokirovka va
o ic h a sh zanjirlari ketm a-ket sonlar bilan m arkalanadi (21.7-rasm). Appa-
ratlar kontaktlari, rele g‘altaklari, turli kommutatsiyalovchi qurilmalar,
signalizatsiya apparaturasi va hokazolar bilan ajratilgan zanjir qismlari har
xil markalanadi (rusumlanadi). Bitta PES bo‘g‘inida birlashuvchi, shuning
dek, ajraluvchi kontakt birikmalar orqali o ‘tuvchi qismlar bir xil m ar
kalanadi.
PES ning m azm uni ishlab chiqarish jarayonining o ‘ziga xos xususiyati
bilan belgilanadi, bu jarayon u chun avtom atlashtirish tizim i ishlab
chiqariladi. PES ga quyidagilar albatta kirishi kerak: bosh (kuch) zanjirlari
sxemasi, boshqarishning, signallashning, elektr t a ’m in o tn in g tegishli
izohlovchi yozuvlari bilan birga elem ent sxemalari, kontakt kalitlari va
|
TJABTni yaratish prinsiplari

isitkichlar, nasoslar va hokazolar o ‘rnatish, ikkinchidan, TJABT ni
y aratish d a alo h id a t a ’m in o tlarn i ishlab chiqishga tizim li va rejali
yondashish zarur.
Tizimli uzluksiz rivojlantirish prinsipi shundan iboratki, bunda tizimda
xotiraning zaxiradagi hajmlari va obyekt bilan aloqa qiluvchi qurilmalar,
zaxira qilib kiritilgan datchiklar va membranali ijro mexanizm (M IM ) lari
bilan ifodalanuvchi uning rivojlanish imkoniyatlari kiritilishi kerak. Aks
holda TJABT BTOning rivoji uchun to ‘sqinlik qilishi mumkin.
Maksimal ongli turlantirish prinsipi shundan iboratki, bunda ishlab
chiqilayotgan qarorlar, o ‘zgarishlar minimal b o ‘lganda faqat ishlab chiqi-
layotgan TBO uchungina to ‘g ‘ri kelib qolmay, balki boshqa obyektlar
uchun ham to ‘g ‘ri kelsin. Prinsipni amalga oshirishning asosiy prinsipi —
tipaviy (umumiy) qarorlarni ishlab chiqish va bu qarorlardan TJABT ni
ishlab chiqishda keng foydalanishdir (bu ishlab chiqishga ketadigan
harajatlarni ikki m arta kamaytiradi).
Yagona axborot bazasi prinsipi mashinali eltuvchilarda (disklarda,
tasm alarda) tizim hal qiladigan ham m a masalalar uchun um um iy axborot
bazasini yaratishdan iborat. Bu bilan axborotning takrorlanishiga, turlicha
tushunchalarga (masalan, bitta kattalik bir necha m a’lum ot massivlarida
turli xil qiymatga ega bo ‘lganda) chek qo‘yiladi va boshqarishning aniq
vazifalari uchun ishchi massivlarining shakllanishi uchun sharoit yaratiladi.
Tizimining o ‘tkazish xususiyatlarining kelishilganlik prinsipi shundan
iboratki, bunda tizim o ‘tkazish xususiyati teng qiymatli elem entlardan
ishlab chiqilishi kerak. Bir tom ondan, obyekt bilan aloqa qurilmasi (OAQ)
datchiklar va ijro mexanizmlari soniga teng bo ‘lishi, ikkinchi tom ondan,
boshqaruvchi hisoblash kompleksi (BHK) ning hisoblash quw atlariga teng
bo‘lishi kerak, xotira hajmlari BTO ning axborot quw atiga mos kelishi
kerak va hokazo.
п..
У
КУ
пю - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

п..
У
КУ
пю
К1
п.
и
К.V
пю
К1
1
2
270
0,7
270
0,7
170
0,7
270
0,71
4
100
2
2
40
0,5
60
0,6
15
0,5
60
0,81
3
20
0,8
20
0,8
4
25
1
3
2
4
90
0,6
90
0,6
50
40
0,6
1
90
0,77
4
2
3
80
0,7
80
0,7
80
0,85
80
0,85
5
1
3
+
0,2
0,2
+
0,85
0,85
6
1
2
32
0,2
32
0,2
32
1
32
1
7
2
3
4
+
0,8
0,8
+
+
0,9
1
0,95
8
2
3
75
0,6
75
0,6
75
0,8
75
0,8
9
1
4
140
0,7
140
0,7
95
45
0,7
1
140
0,8
10
1
+
0,85
0,8
11
1
3
+
0,2
0,2
+
1
1
12
1
2
3
4
60
60
0,2
0,3
120
0,25
60
60
0,7
0,9
120
0,8
21.6- §. PR IN SIPIA L ELEKTR VA PNEVMATIK SXEMALAR
Prinsipial elektr sxemalar (PE S).
Bu sxemalar avtomatlashtirish tizimi
b o ‘g ‘inlariga kiruvchi elem entlar tarkibini belgilaydi, u lar orasidagi
bog‘lanishlarni, asboblar va avtomatlashtirish vositalarining elektr ta ’minot
usullarini aks ettiradi. PES ni ishlab chiqish uchun dastlabki material
texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish sxemasi (TJAS) hisoblanadi. PES,
o ‘z navbatida, birikmalarning sxemalarini (montaj sxemalarini) shchitlar
oldi chizm alarini va boshqa texnik hujjatlarni ishlab chiqish uchun asos
bo‘ladi.
PES lar D avlat standartlari talablariga muvofiq bajarilib, ular sxe-
m alarni bajarish qoidalarini, sxema elem entlarining grafik va harfiy
belgilashlarini, elektr zanjirlar qismlari markirovkasini belgilab beradi
(21.6, 21.7- jadvallar). PES quyidagi tartibda ishlanadi: AS asosida PES ga
talablar ifodalanadi va uning elementlari ketma-ketligi o ‘rnatiladi, ifo-
dalangan talablarning har biri elem entar zanjirlar ko‘rinishida tasvirlanadi,
elem entar zanjirlar umumiy sxemaga birlashtiriladi, apparatura tanlanadi va
ayrim elementlarning elektrik param etrlari hisob qilinadi (qarshiliklar, rele
chulg‘amlari, kontaktlar yuklanishlari va h. k.), sxema tekshiriladi va
tuzatiladi.
PES ni ishlab chiqishda quyidagi mulohazalarga va talablarga
amal
qilinadi:
1) soddalik va yaqqollik uchun sxemalarda yoyilma prinsipidan foyda-
laniladi, u shundan iboratki, turli zanjirlarda amal qilayotgan apparat va
asboblarning elem entlari sxemaning ishlashi m antig‘iga muvofiq ularning
konstruktiv bogianishidan tashqari joylashtiriladi;
2) elektr zanjirlarini tasvirlash ketma-ketligi nazorat, signalizatsiya,
boshqarish va rostlashning ayrim b o ‘g‘inlarining yeyilish tartibiga mos
kelishi kerak;
3) kontaktlar, shuningdek boshqa ulab uziluvchi qurilmalar norm al
holatda ko‘rsatiladi, ya’ni zanjirda tok b o im ag an d a yoki tashqi mexanik
ta ’sir bo im ag an d a ko‘rsatiladi;
4)
har bir boshqarish zanjiri qarshiligiga o ‘ng tom ondan qisqa tu-
shuntiruvchi yozuvlar beriladi. H ar bir zanjir yozuvi qo‘shni yozuvlar-
dan, bu zanjirlar b o iin ish joylarida chiziqlar bilan ajratiladi (21.11-rasm).
|
-rasm - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

21.9- rasm.
Rostlovchi organning elektr yuritmasini boshqarish
prinsipial elektr sxemasi.
yurgizib yuborgichni ulovchi SB3 tugmachani bosish lozim. N atijada kuch
zanjiri fazalari ulanadi va elektr dvigatel teskari yo‘nalishda aylana boshlaydi.
Uzuvchi KM1 va KM2 blok-kontaktlarning foydalanishi reversiv magnitli
yurgizib yuborgichning ikkala chulg‘amini bir
vaqtda ulanish imkoniyatini
yo‘qotadi. Elektr dvigatelni tarm oq m anbaidan uzish u c h u n avtom atik
QF uzgich qurilmasi ko‘zda tutilgan bo ‘lib, u elektr dvigatelni ortiqcha
yuklanishlardan va qisqa tutashuvdan himoya qiladi. Boshqarish zanjirida
fazalararo kuchlanish foydalanilgan.
TJ avtomatlashtirishda elektr yuritkichli to ‘sqich
va rostlovchi quril-
m alar (shiberlar, klapanlar, ventillar va boshqalar) dan foydalaniladi,
ular uchun PES lar ishlab chiqariladi. Ishlab chiqarish sharoitlarida qo ‘lda
b o sh q arish ishlab ch iq arish xonasidan ham (m ah alliy ), d isp etch er
punktidan ham (masofadan turib boshqarish) nazarda tutilishi kerak. 21.9-
rasmda rostlovchi organning elektr yuritmasini
ikki joydan boshqarish
sxemasi tasvirlangan. Boshqarish rejimi SA ni tanlash kalitining vaziyatini
mahalliy (M ) va masofadan turib (D) boshqarish variantlari belgilaydi.
Kalitning neytral holati N harfi bilan belgilangan. Boshqarish rejimini
tanlash boshqarish punktidan amalga oshiriladi.
E lektr yuritkichni ishga tushirishda ulash m ahalliy rejim da SB3
tugm acha bilan, masofadan turib boshqarish rejimida SB4 tugm acha bilan
amalga oshiriladi. KM T magnitli yurgizib yuborgich
ulovchi kontaktlari
bilan ishga tushirish tugmachalarini to ‘sadi va elektr dvigatelni ulaydi,
uzuvchi k o n ta k t, bilan esa KM 2 yurgizib yuborgich zanjirini uzadi.