Jismlarning harakati. Fazo va vaqt darsning maqsadi a

1-dars sana: 7-sinf
Mavzu: KIRISH. JISMLARNING HARAKATI. FAZO VA VAQT
Darsning maqsadi. a)“Mexanika” kursini o‘rganishning maqsad va vazifalari bilan tanishtirish, mexanika tarixi haqida ma’lumotlar berish orqali bu kurs haqida o‘quvchilarda dunyoqarashni shakllantirish, o‘rta asrlarda yashab o‘tgan buyuk mutafakkirlarning mexanika rivojlanishiga qo‘shgan hissalari bilan tanishtirish orqali o‘quvchilarda ularga hurmat ruhini tarkib toptirish.Pay - biriktiruvchi toʻqimadan iborat pishiq tuzilma. Shakli va uzunligi (lenta yoki plastinka) har xil; muskullar P. yordamida suyaklarga birikadi. P.ning pishiq yoki choʻziluvchanligi, qayishqokligi u paydo boʻlgan biriktiruvchi toʻqimaga bogʻliq. P.
b) Aqliy tarbiya berish
s) Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish
Darsning turi: Yangi bilim berish.
Darsning shakli: Izlanib o’rganish.
Darsning usuli: Suhbat. BBB.
Dars jihozlari: darslikning l-§ matni, Aristotel, Arximed, Al- Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug'bek, Galiley, Nyutonning portretlari.
Dars rejasi:
-
Tashkiliy qism (3 minut).
-
Fizikadan 6-sinfda o‘tilgkn asosiy fizik hodisalar va tushunchalarni eslatish maqsadida o'quvchilar bilan suhbatlashish (15 minut).
-
Yangi mavzuning bayoni (18 minut).
-
Yangi mavzuni mustahkamlash uchun savol-javoblar (5 minut).
-
O’quvchilarni baholash(4 minut)
-
Uyga vazifa berish (1 minut)
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
2. O’tilganlarni eslash: 6-sinfda o’tilgan mavzularni eslash
3. Yangi mavzuning bayoni:
Yangi mavzu bayonining rejasi.
-
Fizikaning “Mexanika” bo'limida nimalar o'tilishini qisqacha bayon qilish.
-
Mexanika nimani o‘rganishini tushuntirish.
-
Mexanika kursidan olinadigan bilim, ko'nikma va malakalar kundalik turmushda, fan va texnikada keng qo‘llanilishi haqida ma’lumot berish.
-
Mexanika tarixidan ma’lumotlarni bayon qilish.
-
Darslikdan qanday foydalanish haqida suhbatlashish.
Kinematika nimani o‘rganishi haqida ma’lumot berish.
1.Mexanik harakat haqida suhbatlashish, ta’rifini tushuntirish. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
2.Harakatning nisbiyligini misollar orqali tushuntirib berish.
3.Koordinatalar sistemasi, sanoq jismi, sanoq sistemasini tushuntirish.
4.Fazo haqida ma’lumotlar berish, misollar orqali fazo haqida o‘quvchilarda tasawur hosil qilish.
5.Vaqt va uning birligi haqida ma’lumotlar berish, vaqt haqida o‘quvchilar bilan suhbatlashish.
Yangi mavzuni bayon etish
Fizikaning “Mexanika” bo‘limida nimalar o'rganilishini tushuntirishda “mexanika” so‘zining kelib chiqishi, insonning aql- zakovati va mehnati tufayli qadimda oddiy mexanik qurilmalaming yaratilishi, davrlar osha mexanik qurilmalarning takomillashib borishi (masalan, arava, uning g‘ildiragi, uning harakati uchun kuchning zarurligi, transport vositalarining asrlar osha takomillashuvi, avtomashinalar, samolyotlar va raketalaming yaratilishi) haqida ma’lumotlar beriladi, savol-javoblar o‘tkaziladi va suhbatlashiladi.
“Mexanika” uch qismdan — “Kinematika”, “Dinamika” va “Statika” bo'limidan iborat ekanligi. “Statika” bo'limining eng muhim mavzulari 6-sinfda “Jismlarning muvozanati. Oddiy mexanizmlar” bobida kengroq o'tilganligi, shuning uchun bu mavzularga 7-sinfda to'xtalinmasligi uqtiriladi. 7-sinfda “Mexanika”ning “Kinematika” bo‘limi darslikning “Kinematika asoslari” bolimida, “Dinamika” bo‘limi esa darslikning “Dinamika asoslari” bolimida o'rganiladi. Darslikning “Saqlanish qonunlari” va “Tebranish va to‘lqinlar” bo‘limida “Mexanika” kursining barcha qismlari — “Kinematika”, “Dinamika” va “Statika” o‘zaro uyg'unlashgan holda qo‘llaniladi.
Mexanika tarixidan ma’lumotlarni bayon etishda Aristotel, Galiley, Nyutonning mexanika sohasidagi ijodiy ishlari, shuningdek, Markaziy Osiyodan yetishib chiqqan mexanikaning rivojlanishiga hissa qo‘shgan buyuk allomalarimizning hayoti va ijodi haqida ma’lumotlar berilishi maqsadga muvofiq. Markaziy Osiyo - Osiyo materigining ichki qismidagi tabiiy oblast. Maydoni 6 mln. km². Shim. va gʻarbiy chekkasi Mongoliya, XXR bilan RF oʻrtasidagi davlat chegarasigacha boʻlib, sharqi Katta Xingan, jan. Bunda quyida keltirilgan qo'shimcha materiallardan foydalanish tavsiya etiladi.
Mavzu bo‘yicha qo'shimcha materiallar
Aristotel (miloddan avvalgi 384—322). Yunoniston mutafakkiri Aristotelning ta’limotiga ko‘ra, koinotni tashkil qilgan to‘rtta tabiiy hodisa (Yer, suv, havo, olov) o‘zining “tabiiy o'rnida” joylashgan. Yunoniston, Yunoniston Respublikasi (Helliniki Dimokratia) - Janubi-Sharqiy Yevropada, Bolqon yarim orolning janubida va uning atrofidagi orollarda (yiriklari - Krit, Evbeya, Rodos, Lesbos) joylashgan davlat. Olovdan tashqari hammasi “og‘irlik”ka ega.
Aristotel koinotning markazi — Yer deb hisobladi. Aristotel tasavvurlariga ko'ra, koinot tashqaridan osmon sferasi bilan chegaralanadi. Koinot markazida turgan Yer bilan osmon orasida barcha sayyoralar, Quyosh va Oy sferasi turadi. Aristotelning tabiatshunoslik sohasidagi ishlarida asosiy o'rinni harakat to‘g‘risidagi ta’limot egallaydi. U harakatni doimiy deb hisobladi, harakatning barcha turlarini “tabiiy” va “majburiy” harakatlarga bo‘ldi. “Tabiiy harakat” (masalan, osmon jismlarining harakati, havoda “og‘ir” jismlaming tushishi, olovning yuqoriga ko'tarilishi) tashqi ta’sirsiz, o‘z-o‘zidan sodir bo‘ladi. “Majburiy” harakatlar tashqi kuchlar ta’siri ostida sodir boladi. Aristotel g‘oyasiga ko‘ra, kuch — harakat sababchisi, uni uzluksiz quvvatlab turuvchi sababdir. Kuch ta’siri to‘xtashi bilanoq “majburiy” harakat to'xtaydi. Aristotel, inersiya bo‘yicha harakatni jismga kuch ta’sir etganda jism ham, uni o'rab turgan havo ham harakatga keladi va havo jismni kuch ta’siri to‘xtagandan keyin ham biror vaqt itaradi deb tushuntiradi.
Aristotel uning zamonasida ma’lum bolgan fizik hodisalarni muntazamlashtirish va falsafiy nuqtayi nazardan tushuntirishga harakat qildi. Masalan, Aristotel jismlarning tushishi va ko‘tarilishini mana bunday tushuntirdi: “Men qandaydir har doim yuqoriga intiluvchi narsani yengil jism deb, har doim pastga intiluvchi narsani esa og‘ir jism deb atayman”, —so‘ngra: “Oltin yoki qo‘rg‘oshin bo'lagining yoki og‘irligi bo'lgan boshqa istalgan jismning og‘irligi qancha katta bo'lsa, uning tushish tezligi shuncha katta bo'ladi”.
Xorazmiy (783—850). Sharqning buyuk matematik va tabiatshunos olimi Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy qadimiy va boy madaniyatga ega bo‘lgan o‘lkada — Xorazmda tug'ilgan.Xorazm, Qadimgi Xorazm - Turon va Eron mintaqalari oraligʻida joylashgan tarixiy oʻlka va qadimgi davlat. Xorazm hududi qadimda Amudaryo adoqlaridan janubga tomon Murgʻob va Tajan daryolarining yuqori oqimlarigacha choʻzilgan. U yoshligidan bilim olishga chanqoq bo'lib, matematika va tabiiyot ilmlarining asoslarini chuqur egalladi. Qunt bilan arab, fors, hind va yunon tillarini o'rgandi.Hind (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin - daryolar otasi) - Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uz. 3180 km, havzasining maydoni 980 ming km2. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Fors - Eronning jan.dagi tarixiy viloyat. Qadimda Persida (yunoncha), Porso (qad. forscha; arabcha shakli - F.). 7-asrda F.ni arablar bosib olib, uning bosh shahri Istaxrni vayron qilishgan. 7-asr oxirlarida F.
Xorazmiy yoshlik chog'idan o'zining o‘tkir zehni bilan tanila bordi. Bu davrlarda Bag‘dod o'lkasi ilmiy va madaniy markaz hisoblanar edi. Uning hukmdori al-Ma’mun yosh donishmandning dovrug'ini eshitib, boshqa olimlar qatori o‘z olkasiga taklif etadi.
Xorazmiy olam sirlarini o'rgandi va buyuk kashfiyotlar qildi. U farg‘onalik do‘sti al-Farg‘oniy bilan Bag‘dodda rasadxona qurishga boshchilik qildi. Rasadxonadagi asboblar yordamida koinot sirlarini, Yer shari va osmon jismlari harakatini o'rgandi.
Al-Xorazmiy va al-Farg‘oniy boshchiligidagi olimlar mingdan ortiq yulduzlarni tekshirdilar hamda ularning joylashish xaritasini tuzdilar. Yer sharining aylana uzunligini aniqladilar.
Farobiy (873—950). Abu Nasr al-Farobiy Sirdaryo bo'yidagi Farob shahriga yaqin Vasidi qal’asida tug'ildi. U yoshligidan boshlab dunyo xalqlarining tillari va ilmlarini egallashga intildi.Rasadxona, observatoriya - astronomik, geofizik, meteorologik va boshqa tadqiqotlar uchun maxsus jihozlangan ilmiy muassasa va shu muassasa joylashgan bino. Dastlab, obʼyektlarni kuzatish bilan shugʻullanadigan joy sifatida paydo boʻlgan, keyin i.t. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi.
Qaysi yurtda mashhur olim borligini eshitishi bilan undan saboq olish uchun yo‘lga chiqardi. Ba’zi ma’lumotlarga qaraganda, Farobiy 70 dan ortiq tilni bilgan.
U bir kitobni o'qib tushunolmasa, uni qayta-qayta o'qir, ketgan vaqtiga achinmas edi. Ma’lumotlarga qaraganda, Farobiy buyuk yunon olimi Aristotelning “Jon haqida” asarini yuz marotaba o‘qib chiqqan ekan.
Farobiy ko‘p qirrali olim bo‘lib, o'zining ijodiy ishlari natijalarini 160 dan ortiq kitobida bayon qilib qoldirgan. Biroq bizgacha 40 ga yaqin kitobigina yetib kelgan. Ko'pgina kitoblari tabiiyot ilmiga bag‘ishlangan.
Yulduzlar haqidagi kitobida osmon jismlarining harakati, osmon jismlari bilan Yerdagi hodisalar o‘rtasidagi tabiiy bog‘lanishlar borligini bayon qilgan. Jumladan, Oyning Yer atrofida aylanishi, Oy tutilishi Yeming Quyosh bilan Oy o'rtasiga tushib qolishiga, Quyosh tutilishi esa Oyning Quyosh bilan Yer o'rtasiga tushib qolishiga bog'liqligini ko‘rsatgan. Tabiiyot sohasidagi ijodiy ishlari osmon jismlarining harakatidan tashqari, issiqlik, yorug‘lik va tovush hodisalarini o‘rganishga ham bag'ishlangan.
Farobiy tovushni quyidagicha ta’riflaydi. Biz gapirgan vaqtimizda tilimiz tebranadi, til esa havoni tebratadi. Havo tebranishlari esa o‘z navbatida quloq pardalarimizni tebratadi. Oqibatda biz eshituv organlarimiz orqali tovushni eshitamiz va his qilamiz. Bu ta’limot hozirda ham o‘z kuchini yo'qotmagan.
Farobiy tovush hodisasini o‘rganish natijasida musiqa notasini va musiqa asbobini ixtiro qildi.
Beruniy (973—1048). Abu Rayhon Beruniy Xorazmning qadimiy poytaxti Qiyot shahri (hozirgi Beruniy tumani) yaqinida tavallud topgan. Qiyot - Oʻzbek urugʻlaridan biri; 11-12 asrlarda moʻgʻulistonda yashab koʻchmanchi chorvachilik bilan shullunlanganlar. 13-asrda Qiyotlar Chingizxon yurishlarida ishtirok etganlar, va 13-asr boshida Joʻjixon bilan Dashti Qipchoqga keladilar. Musíqa (yunoncha μουσική - ilhom parilari san’ati) - tovush san’atidir; musiqiy asarga nisbatan ham musiqa atamasi qo‘llanishi mumkin. Poytaxt - davlatning bosh shahri, mamlakatning maʼmuriy-siyosiy mar-kazi. P., odatda, markaziy (umummilliy) xukumat, parlament va sud muassasalari qarorgohi hisoblanadi. Odatda, P. aloxdsa boshqaruv tartibi boʻlgan mustaqil maʼmuriy birlikka ajratiladi. U yoshligidan al-Farobiy singari Sharqda mashhur bo‘lgan olimlarning kitoblarini mustaqil o'rgandi.Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. 0‘zidan avval yashab ijod etgan buyuk mutafakkirlarning merosini oVganibgina qolmay, ulami boyitdi.
Beruniy tabiiyot sohasida 200 ga yaqin kitob yozgan. Uning ijodiy ishlari mexanik harakat, jismlaming Yerga tortilishi, erkin tushish, og‘irlik, modda tuzilishi, moddalaming zichligi va hajmi, ularni o'lchash, tutash idishlar, favvoralarning otilishi, oddiy mexanizmlar, issiqlikdan kengayish, yorug‘likning tarqalishi, sinishi, linzalar yasash va ularning fokuslarini aniqlash, Quyosh va Oy tutilishi, Quyosh nurlarining ranglarga ajralishi, kamalakning hosil bolishi kabi masalalarga bag'ishlangan. Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi.
Beruniyning kashfiyotlaridan bin — Yerning shar shaklida ekanligini ko‘rsatish uchun diametri 5 m bo‘lgan globus yaratdi. U Quyosh atroflda sayyoralar aylanishini, Yer esa ana shu sayyoralardan biri ekanligi haqida ta’limot berdi.
Ibn Sino (980—1037). Abu Ali ibn Sino Buxoroga yaqin Afshona qishlog'ida dunyoga kelib, jahonga tabobat ilmining sultoni, ko‘p qirrali olim bo‘lib tanilgan.
U 16 yoshida somoniylar davlatining amirini davolagan. Buning evaziga amir unga o‘sha davrda Sharqda tengi yo‘q boy kutubxonasidan foydalanishiga ruxsat bergan. Bu kutubxonada o‘sha davrgacha yashab ijod etgan dunyo olimlarining kitoblarini mutolaa qilgan.
Ibn Sinoning tabobat ilmidan tashqari, fizika sohasidagi ishlari ham olamshumul ahamiyatga egadir. Uning “Mexanika” nomli kitobi fizika, xususan mexanikaning rivojlanishida muhim o‘rin tutgan. Ibn Sinoning kitobida harakat, kuch, bosim, Quyosh va Oyning tutilishi kabilar bayon qilingan.
Galileo Galiley (1564—1642). Ilmiy tabiatshunoslikning asoschilaridan biri, italiyan olimi Galileyning ishlarida ko‘p diqqat mexanikaga qaratilgan. Galiley birinchilardan bo'lib Aristotelning mexanik harakatlar to‘g‘risidagi ta’limotini tanqidiy tahlil qilib chiqishga urinib ko'rdi. Galiley falsafiy mulohazalarni eksperimental tekshirishlari bilan bog'ladi. Galiley o‘zining “Fanning yangi ikki tarmog'iga doir suhbatlar va matematik isbotlar” nomli ishida bunday yozadi: “Biz predmet haqida juda yangi bolgan fanni juda eskisi bilan yaratmoqdamiz. Tabiatda harakatda boshqa hech qanday qadimgi narsa yo‘q va faylasuflar ular haqida ko‘p narsalami yozib qoldirganlar. Men shu vaqtgacha sezilmagan yoki isbotlanmagan harakatga xos xossalarni yetarlicha yoritaman”. Galiley bu ishda tekis va tezlanuvchan harakatni, shuningdek, otilgan jismlar harakatini qarab chiqdi. Galiley Aristotelning tekis harakat o‘zgarmas kuch ta’siri ostida sodir boladi, degan nuqtayi nazarini rad etib, agar ishqalanish kuchi bo'lmasa, jism inersiyasi bo'yicha to‘g‘ri chiziqli tekis harakat qilishda davom etishini isbotladi. U birinchi bo‘lib mexanikaning birinchi qonuni — inersiya qonunini ta’riflab berdi. Galiley yana Aristotelning og'ir jism yengil jismga qaraganda tezroq tushadi, degan da’vosini rad qildi va bu yerda og*irlikda hech qanday gap yo‘q, hamma gap havoning qarshiligida ekanini ko'rsatdi. Nihoyat, Galiley jismning bir xil vaqt oraliqlarida tekis tezlanuvchan harakatda bosib o‘tgan masofalari nisbati toq sonlar nisbati kabi ekanligini eksperimental ravishda isbotladi.
Isaak Nyuton (1643—1727). Klassik fizika asoschilaridan biri, ingliz olimi Nyutonning ilmiy ishlari mexanika, optika, astronomiya va matematikaga bag‘ishlangan. Inglizlar britanlar, (oʻzlarini inglish deb ataydilar) - xalq. [[Buyuk Britaniyaning asosiy aholisi. Umumiy soni (48,5 mln. kishi, 1990-y.lar oʻrtalari), jumladan, [[Buyuk Britaniyada 44,7 mln. kishi, Kanadada 1 mln.
Nyuton o‘zidan ilgarigi olimlarning tadqiqot natijalarini tanqidiy tahlil qilib va umumlashtirib, 1687-yilda chop etilgan mashhur “Natural falsafaning matematik asoslari” nomli ilmiy ishini yaratdi. Bu ish asosiy tushuncha (massa, kuch, harakat miqdori, tezlanish), mexanikaning uchta qonunini va butun olam tortishish qonunini o‘z ichiga oladi.
Butun olam tortishish qonunining.kashf etilishi juda muhim voqea boldi. Nyuton butun olam tortishish qonuniga tayangan holda Yer shaklining nazariyasini rivojlantirdi (u qutblarda qisilgan bolishi kerakligini ko'rsatdi), suv ko‘tarilishi va tushishi nazariyasini yaratdi. Yerning sun’iy yo‘ldoshlarini yaratish muammosini qarab chiqdi.
“Kinematika” bo’limi bo’yicha metodik tavsiyalar
“Mexanika”ixing “Kinematika” bo’limida jismlarga ta’sir etuvchi kuchlarni hisobga olmasdan ularning harakati o‘rgamlishini misollar orqali tushuntiriladi.
Savol-javoblar orqali 6-sinfda fizika kursida o'tilgan jism va moddalar, ularning bir-biridan farqi tahlil qilinadi. Mexanik harakatda jismlarning harakati o'rganilishi tushuntiriladi. Mexanik harakatga tevarak-atrofdan qator misollar keltiriladi. Shu bilan birga, o'quvchilardan ham bir nechta misollar keltirish so‘raladi.
Harakatning nisbiyligini tushuntirishda ko‘rgazmali rasmlardan foydalaniladi yoki doskaga chizib ko‘rsatiladi. Harakatning nisbiyligiga, tinchlikdagi holatning nisbiyligiga misollar keltiriladi. 0‘quvchilar ham bir nechta misol keltiradilar.
Sanoq sistemasini tushuntirishda awal koordinatalar sistemasi nima ekanligini tushuntirish maqsadga muvofiqdir. Buning uchun awal sonlar o‘qi bir o‘lchamli ekanligi uqtiriladi. Bunga misol qilib sinf poli bilan devorlardan birining kesishishidan hosil bo‘lgan to‘g‘ri chiziqli qirra o‘quvchilarga ko'rsatiladi, uni doskaga x sonlar o‘qi shaklida chiziladi.
Tekislikda koordinatalar sistemasini tushuntirish uchun unga misol qilib sinf xonasi polining burchagidan chiqqan ikki qirra ko'rsatiladi va uni doskada o‘zaro perpendikular bo'lgan x va у o'qlar shaklida tasvirlanadi.
Uch olchovli koordinatalar sistemasini tushuntirish uchun sinf xonasining pastki burchaklaridan biri ko'rsatiladi. Bu burchakdan uchta to‘g!ri chiziq o‘tkazish mumkinligi, ulardan ikkitasi sinf poli bo'yicha o‘tgan o‘zaro perpendikular to‘g‘ri chiziqlar bolsa, uchinchisi esa shu ikki to‘g‘ri chiziqqa perpendikular bolgan tik yuqoriga yo‘nalgan to‘g‘ri chiziqdir. Doskaga chizilgan tekislikdagi koordinatalarga yana bitta to‘g‘ri chiziq (yuqoriga tik yo‘nalgan) o‘tkazib, uch olchovli koordinatalar sistemasi hosil qilinadi.
Poyezd va tramvay yolning to‘g‘ri chiziqli qismida bir o'lchamli yo'lda oldinga—orqaga yurishi mumkin. To‘g‘ri chiziq bir o'lchamlidir. Odamlar, hayvonlar, mashinalar yer ustida, ya’ni tekislik bo'yicha harakat qiladilar. Ular oldinga—orqaga, o‘ngga— chapga yura oladilar. Tekislik ikki o‘lchamlidir. Sportchi 2—2,5 m balandlikkacha sakrashi mumkin. Lekin u qush kabi ucha olmaydi. Qush oldinga—orqaga, o‘ngga—chapga harakatlanishidan tashqari, yuqoriga—pastga ham harakatlana oladi. Chunki qush ucha oladi va fazoda xohlagan tomonga harakatlana oladi. Fazo uch o‘lchamlidir.
Fazoning uch olchamligini tushuntirish uchun NaCl kristali panjarasini ko'rsatish mumkin.
Fazo va vaqt haqida beriladigan ma’lumotlarni quyida keltirilgan qo'shimcha materiallar bilan to‘ldirish mumkin.
Mavzu bo'yicha qo'shimcha materiallar. Fazo haqida
Har bir jism ma’lum uzunlik, sirt va hajmga ega, u fazoda ma’lum o‘rin egallaydi. Uzunlik, sirt va hajm fazoning muhim xossalaridandir. Boshqacha aytganda, jism va uning fazodagi harakatini fizikada o'rganish eng muhim asosiy tushunchalardan bo'lgan fazo tushunchasi bilan uzviy bog‘langa»dir. Biz fazo tushunchasi to‘g‘ri va mukammal shakllanishiga erishmog‘imiz zarur.
Faraz qilaylik, bizda zanglamaydigan tunukadan yasalgan idish bolsin. Bu idishda suv saqlash yoki unga bug‘doy, guruch, mosh solib qo‘yish mumkin. Mosh (Phaseolus aureus) - dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik dukkakli ekin; loviya turlaridan biri. Hindiston, xitoy va eron kenja turlariga boʻlinadi. M.ning vatani - Jan.gʻarbiy Osiyo, miloddan avvalgi 4-3ming yillikda ekila boshlagan. Guruch - sholini oqlab olinadigan asosiy don; oziq-ovqat mahsulotlaridan biri. Sholi oqlanganda silliq, yirik G. bilan birga oqshoq ham tushadi. G. ning qaysi navli sholidan olinishiga qarab turlari koʻp. Idishning hajmiga undagi moddalar (suv, guruch va boshqalar) ta’sir qiladimi yoki idish unga solingan moddalarga ta’sir etadimi, deb savol berish mumkin. Moddalar solinishi uchun idish yasalganmi, mavjudmi yoki moddalar bolmasa ham idish o‘zicha mavjudmi? Yana savol: Idishning hajmi cheklanganmi? Bu savollarning barchasiga darhol osonlikcha javob berish mumkin.
Endi «fazo» tushunchasiga qaytaylik. Daryolar, tog'lar, daraxtlar-u bog‘lar, samodagi Yer, Oy, Quyosh va yulduzlar — ulaming barchasi fazoda («idish»da) kezib yuribdi. Bu «idish»ga (fazoga) undagi barcha borliqning ta’siri bormi? Yoki fazoning shu barcha borliqqa ta’siri bormi? Bu fazoning (oddiy idishdagi kabi) chegarasi bormi yoki uning chegarasi yo'qmi? Bu savollarga endi javob berish qiyin.
Olimlarning javobiga quloq tutaylik. Lukretsiy (miloddan awalgi I asrda yashagan rimlik shoir, faylasuf) «Narsalarning tabiati haqida» kitobida tabiatni, olamni fazo va undagi jismlar tashkil qiladi, fazo va undagi jismlarning har biri o‘z-o‘zicha mustaqil emas, fazo chegarasizdir, deb yozgan edi.
Keyinroq, italiyalik olim-astronom Jordano Bruno (1518-1600) olamning chegarasi yo‘q, Yer sharidan boshqa juda ko‘p shunday olamlar bor, deb ko‘p marta takrorladi. Italiya (Italia), Italiya Respublikasi (Repubblica Italiana) - Yevropa jan. da, Oʻrta dengiz havzasida joylashgan davlat. Apennin ya.o., Sitsiliya, Sardiniya va b. kichik orollarni oʻz ichiga olgan. Mayd. Bunday fikrlar o‘sha vaqtdagi din vakillariga yoqmadi va uni olovda yondirdilar.
Galiley va Nyuton fazoni quyidagicha tasawur etganlar: fazo cheksiz, uning barcha yo‘nalishlari bir xil, barcha nuqtalari bir xil; qisman materiya bilan to‘lgan. Ular fazoni bo‘sh va harakatsiz idishga o‘xshatishgan. Bunday xossalarga ega mutlaq bo‘sh va harakatsiz fazo — bu Evklid fazosidir. (Qadimgi yunon matematigi Evklid miloddan awalgi III asrda yashagan).
Vaqt haqida
Biz fazoda va vaqt davomida yashaymiz. Hamma voqealar, hodisalar va jarayonlar fazoda va vaqt davomida sodir bo'ladi. Fazo va uning xossalari maxsus fan — geometriyada o'rganiladi. Uning ba’zi xossalari bilan biz yuqorida tanishdik. Ammo «vaqt» tushunchasi maktabda maxsus o'rganilmaydi. Vaholanki, vaqt nihoyatda ajablantiradigan obyekt bo'lib, kishini chuqur o'ylantirishga majbur qiladi.
Vaqt to‘xtovsiz, faqat bir tomonga: o‘tmishdan kelajakka «oqadi», «hozirgi zamon» esa tutib, sezib bo‘lmaydigan bir on bo‘lib, u o'tmishni kelajakdan ajratadi (o'tmish bilan kelajak orasidagi chegaraviy ondir). Xuddi shu o'tmish bilan kelajak- ning chegarasi — hozirgi zamon bilan birlikda hamma narsa, barchamiz o‘tmishni orqada qoldirib, kelajak tomon harakat- lanamiz. Shu bilan birga insonga vaqtni sezish hissiyoti nasib etganligi kishini hayratlantiradi. Masalan, odam o‘ziga «ertalab soat 600 da uyg'onishim zarur» deb buyruq bersa, xuddi shu vaqtda uyg‘onish mumkin.
Inson xuddi o‘zining «ichki soati»ga egaday ko‘rinadi. Olimlar (fiziologlar, psixologlar) inson shunday xislatga ega deb hisoblaydilar. Darhaqiqat, insonda yurak ritm bilan urib turadi; nafas olish ritmli ravishda sodir bo‘ladi; bosh miyaning ritmli ravishdagi faoliyati hozirgi zamonda ma’lum.
Insonlarning vaqt va fazo haqidagi tushunchalari o‘zgarib, chuqurlashib bordi. Qadimgi yunon faylasuflari fazo va vaqt harakat orqali bir-biri bilan bog‘liq deb qaraganlar. Masalan, Lukretsiy «Narsalarning tabiati haqida» kitobida yozadi: vaqtni jismlarning tinchligi yoki harakatidan tashqarida sezib bo‘lmaydi, o‘z-o‘zicha vaqt mavjud emas. Nyuton vaqtni shunday tushuntiradi: uning yurishiga barcha hodisalar, jarayonlar bo'ysunadi, ammo bular vaqtning o‘tishiga hech qanday ta’sir ko'rsatmaydi, vaqt o‘zicha yashaydi. Hamma uchun, bizlar uchun ham, uzoq galaktikalar uchun ham vaqt bir xil, bir me’yorda «oqadi». Uning onlari barcha vaqtlarda va olamning barcha joylarida birday o‘tadi.
Vaqtni o'lchash uchun takrorlanuvchi jarayonlardan foydalaniladi. Vaqtning etalonini aniqlashga ehtiyoj uning birligini aniqlash zaruriyatini tug‘dirdi. Yurakning urishi, mexanik tebranish, Quyoshning chiqishi yoki botishi kabi takrorlanuvchi jarayonlarni vaqtni o‘lchash uchun etalon sifatida qabul qilish mumkin. Ammo kuzatishlar ko'rsatadiki, ular o'zgaradi. Shuning uchun vaqt etaloni sifatida Yerning bir yillik vaqt davomida o‘z o‘qi atrofida aylanishlaridan olingan o‘rtacha bir marta aylanishi davri — o‘rtacha sutkasi qabul qilingan. Bu vaqt etaloni o'rtacha Quyosh sutkasi deb yuritiladi. Bu etalonga ko‘ra, bir sekund o'rtacha Quyosh sutkasining 86400 qismidan biriga teng, ya’ni:
1 sekund = 1/86400 o‘rtacha quyosh sutkasi.
Bunday aniqlangandagi vaqtni butun jahon vaqti deyiladi. Vaqt etalonini bunday aniqlashdagi xatolik 10'8 s ni tashkil etadi.
Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishiga asoslangan vaqtning bunday etaloni jahon laboratoriyalarida vaqtni aniqlash va taqqoslashda noqulaylik tug‘diradi. Juda katta aniqlikni talab qiladigan hollarda bu vaqt etaloni olimlarni qanoatlantirmadi. Shu sababli aniqlik darajasi yuqori bo‘lgan soatlarga katta ehtiyoj tug‘ildi. Shu maqsadda elektron soatlar, atom tebranishlariga asoslangan atom soatlari yaratildi. 1967-yilda vaqtning atom etaloni sifatida seziy 133 atomning 9.192.631.770 ta tebranishlari davrining davomligi bir fizik sekund deb qabul qilindi. Bunda aniqlik darajasi 1012 s bo‘lib, bu 30000 yilda bir sekundgacha xatolik bo‘lishi mumkin demakdir. Bu etalon vaqtning tabiiy birligi deb yuritiladi.
Quyidagi jadvalda Olamda uchraydigan ba’zi vaqt oraliqlarining tartibi berilgan.
-
Mustahkamlash:
-
1/2; 1; 1,5; 2; 2,5; 3 minutlami o‘z ^ezgilaringiz orqali aniqlang. Har bir aniqlaganingizdagi va o'rtacha aniqlaganingizdagi xatoliklarni soatga solishtirib aniqlang va ularni yozing.
-
Tunuka banka olib, tagini kichik mix bilan teshing. Suvni bankaga to'ldirib, so‘ng tag teshikdan 5 s, 10 s, 15 s, 20 s da oqib chiqqan suv miqdoiini aniqlang. Suv miqdoriga qarab, vaqtni (sekundlarda) aniqlash mumkinligini tushuntiring.
-
4 ta parrakli ventilator ishlayapti. Uning parraklari 4 ta tirqishli stroboskopdan qaralganda harakatsizday ko‘rinishi uchun stroboskop 10 s da 80 marta aylanadi. Parraklaming aylanish tezligi qanday? Parraklardan biri rangli bo'lsa, javob qanday bo‘ladi?
-
|