Himoyaga tavsiya etilsin” - bet 14

26
Keldim bu sori o‘z ixtiyorim birla,
Lekin borurimda ixtiyorim yo‘qtur.
Bobur
ruboiylaridan
namunalar
akademik
litsey
talabalari
uchun
mo‗ljallangan darslikda ham uchraydi. 5-sinf adabiyot darsligidagi ruboiylarning
ba‘zilari takrorlansa-da, mavzu doirasi kengayganligini ko‗rishimiz mumkin.
Demak, endi faqat vatan sog‗inchi, unga yetishish
orzusi va yeta olmagani
armonlari emas, balki haqiqiy va majoziy ishq kuylangan ruboiylari bilan ham
tanishamiz.
Akademik litsey darsligida Zahiriddin Muhammad Boburning yigirma to‗rtta
ruboiysi keltirilgan bo‗lib, ularning tarkibida avtobiografik mavzudagi ruboiylar
ham, sof intim lirikaning mahsuli hisoblanmish ruboiylar ham mavjud. Ammo
ularning ko‗pchiligi ijtimoiy hayot bilan bog‗liq. Shu sababli ularni tahlil qilishda
Bobur hayot yo‗liga e‘tibor qaratish lozim bo‗ladi.
Bobur g‗azallaridan namunalar 9-sinf adabiyot darsligida 2 ta, akademik
litseylarning ikkinchi bosqich talabalari uchun tuzilgan darslikda 19 ta keltirilgan.
9-sinf darsligida berilgan ―Mening ko‗nglumki, gulning g‗unchasidek tah-badah
qondur‖ va ―Mushkuldur‖ radifli g‗azali akademik
litsey darsligida takroran
keltirilgan. Demak, o‗n ikki yillik majburiy ta‘limda o‗quvchilar Boburning 119 ta
g‗azalidan 19 tasi bilan tanishadilar. Bulardan tashqari darslikda yana quyidagi
she‘rlari keltiriladi: “Kerak”, “O‘lum qayg‘usig‘a borub jahondin bo‘ldim osuda”,
“Topmadim”, “Qoldimu”, “Keltursa yuz baloni o‘shal bevafo manga”, “Ne xush
bo‘lg‘ayki, bir kun uyquluq baxtimni uyg‘otsam”, “Sochining savdosi tushti
boshima boshdin yana”, “Ko‘ngulga bo‘ldi ajoyib balo qaro soching”, “Baloyi
ishqki, har dam manga jafoyedur”, “Sening ishqingda…”, “Xazon yafrog‘i
yanglig‘…”, “G‘ofil o‘lma…”, “Gul jamolin yopqon ul gulning iki rayhonidur”,
“Bahor ayyomidur…”, “G‘urbatda ul oy…”, “Topilmas”, “Yaxshilig‘”.
27
Bobur Mirzo ulug‗lagan komillik, ezgulik va go‗zallik yaxshilik va
hamjihatlikning, o‗zaro ittifoq va osoyishtalikning buyuk timsollari sifatida butun
insoniyat qalbida iftixor tuyg‗usini uyg‗otadi. Bulardan ma‘lum bo‗ladiki, shoir
lirikasining adabiyot darslarida o‗qitilishining amaliy ahamiyati katta. Darsga
o‗quvchilarni yanada qiziqtirish uchun interaktiv usullardan innovatsion
texnologiyalardan foydalanish maqsadga muvofiq.
O‘qituvchi:“Dunyo dеgаn shundаyin аnglаb bo’lmаs sir ekаn”. Dаrhаqiqаt,
shоirimiz Аbdullа Оripоv аytgаnidеk, dunyo – sir, hаyot – sir. Qo’ligа qаlаm
ushlаgаn zоt bоrki, аnа shu “аnglаb bo’lmаs sir”ning tаgigа еtishgа urinаdi. Lеkin
оlаm sir-sinоаtlаrini Bоbur Mirzоchаlik izlаgаn shоir kаm bo‘lsа kеrаk. Chunki,
shе’riyatning o‘zi hаm sir. Mumtоz so‘z sаn’аtkоrlаri sаtrlаridа jо bo‘lgаn jilоlаrni
аniqlаsh, bilib оlish uchun nimаlаrgа e’tibоr bеrish lоzim? Shоirni qаlаm tutishgа
undаgаn dаrd nimаdаn ibоrаt? Bugungi dаrsimizdа аnа shu sаvоllаrgа jаvоb
izlаymiz, Bоbur g‘аzаllаrining sеhrli оlаmigа sаyohаt qilаmiz.
“Fikriy hujum” g„аzаl nimа?”
bu metodda
o‗quvchilаr
g‘аzаl
hаqidаgi fikrlаrni shu pаytgаchа o‘rgаngаn bilimlаri аsоsidа bildirа bоshlаydilаr.
Bildirilgаn fikrlаr sinf tахtаsigа yozib bоrilаdi. Nоto’g’ri fikrlаr uchun hаm tаnbеh
bеrilmаydi, chirоyli, аsоsli fikrlаr rаg’bаtlаntirilаdi vа umumiylаshtirilаdi.
1-o‘quvchi: Gʻazal (arab. — ayolni sevish, unga oshiqona munosabatda boʻlish)
— Sharq adabiyotida eng keng tarqalgan lirik janr. "Gʻazal" atamasi dastlab VI-
VII asrlarda arab sheʼriyatida paydo boʻlgan. Soʻng Oʻrta Osiyo va Sharq xalqlari
adabiyotlariga oʻtib, X asrda forsiy adabiyotga, XIV asr boshlarida turkiy
adabiyotga kirib kelgan. Hajmi 3 baytdan 19 baytgacha qilib belgilangan. Lekin
21, hatto 27 baytli gʻazal namunasi ham uchraydi.
2-o„quvchi: Gʻazal aa, ba, va, ga, da va h.k. tarzda qofiyalanadi, boshdan-oxir
bir xil vaznda yoziladi. Ilk bayti matlaʼ yoki mabdaʼ, oxirgisi maqtaʼ deb ataladi.
Agar ikkinchi baytning misralari ham oʻzaro qofiyalansa, zebi matlaʼ yoki husni
28
matlaʼ deyiladi. Gʻazalning paydo boʻlishi va rivojlanishi musiqa sanʼati bilan
chambarchas bogʻliq. Dastlab Gʻazalga taxallus qoʻyilmagan, bu keyinchalik
anʼanaga aylangan.
3-o„quvchi: Gʻazal dastlab ishqiy mavzuda yozilgan boʻlsa-da,
keyinchalik
uning mavzu doirasi kengayib bordi hamda ijtimoiy-siyosiy, falsafiy-axloqiy,
mavʼiza (pandnasihat) va hajviy Gʻazallar yuzaga keldi. Gʻazal tuzilishiga koʻra 4
mustaqil turga ajraladi: mustaqil baytlardan tuzilgan (parokanda) gʻazal; yakpora
gʻazal; voqeaband gʻazal.; musalsal gʻazal. Maʼno jihatidan esa orifona, oshiqona
va rindona gʻazallarga boʻlinadi.
O‗quvchilаr
mustаqil fikr bildirib, bu usulni dаvоm ettirishlаri mumkin.
O„qituvchi: Oʻzbek adabiyo-tida gʻazalning ilk namunalari Rabgʻuziyning
"Qisasi Rabgʻuziy", Xorazmiyning "Muhabbatnoma"sida uchraydi; keyinchalik
Sayfi Saroyi, Hofiz Xorazmiy,
Yusuf Amiriy, Sakkokiy, Atoiy, Gadoiy, Lutfiy,
Alisher Navoiy, Ubaydiy, Mashrab, Mujrim-Obid, Amiriy, Nodira, Uvaysiy,
Munis, Ogahiy, Muqimiy, Furqat, Avaz Oʻtar va boshqalar ijodida rivojlantirildi.
Shuningdek Bobur ham o‗z ijodida go‗zal g‗azal namunalarini yaratgan.
“
Tаdqiqоt” metodi
orqali o‗qituvchi quyidagi g‗azal yuzasidan
guruhlаrdа kichik ilmiy tаdqiqоt olib boriladi. Bu metodda o‗quvchilar g‗azalning
shakliga va mazmuniga chuqurroq kirib boradilar.