-sinf adabiyot darsligidagi ma‟lumotlar

tug‗iladi. Otasi ushbu viloyat hokimi Umarshayx Mirzo Amir Temurga to‗rtinchi
11
va otlari botqoq suvga cho‗klib, ko‗pi nobud bo‗ladi. Ustiga usatk o‗lat tarqaladi.
Qo‗shin vahimaga tushadi. Sulton Ahmad sulh tuzib, ortga qaytadi va yo‗lda vafot
etadi. Sulton Mahmud ham Axsini bir muddat qamal qilib ololmay, ketishga majbur
bo‗ladi. Sharoitdan foydalanib qolmoqchi bo‗lgan Koshg‗ar va Xo‗tan hokimi
Abobakr Do‗g‗latning O‗zgand yaqinidagi harakatlariga chek qo‗yiladi.
―Boburnoma‖ning aynan shu voqealarga ishora qilib ―Tengri taoloning inoyati…‖
so‗zlari bilan boshlanishi bejiz emas edi. Bobur 1497-yili 15 yoshida sohibqiron
Amir Temur poytaxt qilgan Samarqand shahrini egallaydi. Lekin moddiy tanqislik,
qaltis siyosiy vaziyat tufayli bu shahri azimni tashlab chiqishga majbur bo‗ladi.
Andijonda xiyonat yuz bergandi. Bobur ishongan beklar taxtga ukasi Jahongir
mirzoni o‗tqazmoqchi bo‗ladilar. Ikki yil sargardonlikdan so‗ng katta mashaqqatlar
bilan Andijon qaytarib olinadi. 1500-yilda Bobur Samarqandni jangsiz osonlik bilan
qo‗lga kiritadi. Lekin Shayboniyxon yaqinlashib kelayotganligi uchun kuch to‗plash
maqsaadida Shahrisabzga jo‗naydi. Shunda Shayboniyxon Sulton Ali mirzoning
onasi Zuhrabegimni unga uylanish va‘dasi bilan aldab, shaharni egallaydi.
1501-yilda Bobur 240 nafar navkari bilan yetti mingga yaqin qo‗shini
bo‗lgan tajribali shoh Shayboniydan Samarqandni tortib olishga muvaffaq bo‗ladi.
Ko‗p o‗tmay Shayboniyxon shaharni qamal qildi va u uzoq davom etdi. Bir
tomondan shahar ichidagi ochlik, ikkinchi tomondan qarindoshlari bo‗lmish boshqa
temuriylardan madad kelmagani yosh hukmdorni og‗ir bo‗lsa-da, bir qarorga
kelishga undadi. U yana Samarqandni tashlab ketishga, nafaqat Samarqandni, jondan
aziz Vatanini ham butunlay tark etishga majbur bo‗ldi. Ikki yilga yaqin sarson-
sargardonlikdan so‗ng 1503-yilda Kobulga yo‗l oladi. Kobul va G‗aznani jangsiz
egallaydi va o‗zini shoh deb e‘lon qiladi. 1507-yildan Hindistonni zabt etish
harakatiga tushgan Bobur 1526-yili o‗z maqsadiga yetadi. Shu yilning 21-aprelida
Panipat jangida Boburning 12 minglik qo‗shini hind sultoni Ibrohim Lo‗diyning 100
ming kishilik askari bilan to‗qnashadi. Ajdodlaridan meros jang sirlari, yillar
davomida to‗plagan tajribasi hamda taqdirning bergan achchiq saboqlari qo‗l keldi.
Bobur hind yerida Yevropada keyinchalik ―Buyuk mo‗g‗ul imperiyasi‖ deb atalgan
12
ulkan saltanatga asos soldi. Bobur va boburiylarning hukmdorligi Hindiston tarixida
juda katta ijobiy ahamiyat kasb etadi.
Bobur Hindistondagi din-mazhab janjallarini oldini olishga, mamlakatda
osoyishtalik qaror toptirishga urindi. Adolatli qonunlar chiqardi, g‗ayridinlik solig‗i
(juz‘ya)ni bekor qildi, o‗lgan erning tirik xotinini murda bilan birga yoqishni
ta‘qiqladi. Mamlakatda obodonchilik ishlarini yo‗lga qo‗ydi, Shuningdek, hind
yerida hali hech bo‗lmagan bog‗lar bino qildi. Movarounnahrning shirin-sharbat
mevalarini ekdirdi. Lekin jang-u jadallar, saltanat tashvishlari, ayniqsa, Vatan
sog‗inchi nozik qalb egasi bo‗lgan shoirning sog‗ligiga salbiy ta‘sir qildi.
Begona bir yurtni zabt etish hech qachon oson kechmagan. 1526-yilning 21-
dekabrida Bobur dushmanlari tomonidan zaharlanib, tasodif tufayli omon qoladi.
Biroq bu ahvol yigirma besh-yigirma olti kun davom etadi, xolos. Bobur 1530-
yilning 26-dekabrida Agrada vafot etadi. Keyin uning xoki, vasiyatiga muvofiq,
Kobulga ko‗chiriladi
5
.
9-sinf adabiyot darsligida Boburning hayoti ba ijodiga oid ma‘lumotlar kengroq
berilgan. Ma‘lumotlarni va vaqtni hisobga olgan holda darsda quydagi metodlardan
foydalanish mqasadga movofiq.