Ta`lim jarayonida ta`lim oluvchi shaxsi reja

|
Ta`lim jarayonida ta`lim oluvchi shaxsi reja
|
bet | 1/2 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 32,84 Kb. | | #156751 |
Bog'liq TA`LIM JARAYONIDA TA`LIM OLUVCHI SHAXSI
TA`LIM JARAYONIDA TA`LIM OLUVCHI SHAXSI
Reja:
O`quvchi shaxsi ta`lim jarayoning obyekti va subyekti sifatida
Pedagogik jarayon tizim sifatida, pedagogik texnologiyaning asosiy belgilari va tasnifi
Pedagogik texnologiya turlari.
Tayanch tushunchalar: bilim, shaxs, moddiy bilimlar, texnik bilimlar, tushuncha, aq`liy faoliyat usullari, shaxsning yo`naltirilganlik darajasi, shaxs tajribasi darajasi, ong, refleksiya.
1.O`quvchi shaxsi ta`lim jarayoning obyekti va subyekti sifatida.
Zamonaviy ta’lim tizimi fuqaroning bilim olishi, ijodiy qobiliyatlarini namoyon etishi, individual jixatdan rivojlanishi, kasbi bo`yicha mehnat q`ilish xuquqini ro`yobga chiqarish omili.
Shaxs - insonning ruxiy, ma’naviy moxiyati bo`lib, unda quyidagi sifatlar umumlashgan tizim xolatida bo`ladi: • Ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar majmuasi;
• Atrof-muxitga, o`ziga va dunyoga bo`lgan munosabatlar tizimi;
• Hayot davomida turli ijtimoiy vazifalarni bajarishi orq`ali vujudga keladigan faoliyat tizimi, xulq`-atvor majmuasi;
• Dunyoni va unda o`zining o`rnini anglash;
• Extiyojlar tizimi;
• Q`obiliyat va ijodiy imkoiiyatlar majmuasi;
• Tashqi muxit ta’sirlariga javob berish reaktsiyasi va x.k.
Shaxs sifatlari taxlil q`ilinganda unda nasliy (biologik) va hayotda orttirilgan ijtimoiy sifatlar uygun xolatda bo`lishini ko`rish mumkin.
Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra ular to`rt darajaga bo`linadi: 1-rasm. Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra darajalarga bo`linganligi.
Temperament darajasi Ruxiy jarayonlarning o`ziga xoslik darajasi Shaxsning yo`naltiril ganlik darajasi Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra darajalarga bo`linishi Shaxs tajribasi darajasi 29 I.
Temperament darajasi insonlarping irsiyat orqali belgilangan nerv sistsmasining xususiyatlari tushiniladi. Ular jumlasiga instinkt va extiyojlarning o`ziga osligi, jinsiy, yosh, milliy va boshqa xususiyatlar kiradi. II. Ruxiy jarayonlarning o`ziga xoslik darajasi - iroda, sezgi, tafakkur, xotira, diqqat, tasavvur, axborotni qabul qilish va xarakterning o`ziga xos tomonlarini o`z ichiga oladi. Shaxsning mantiqiy fikr yuritish operatsiyalari (taqqoslash, abstrakt tasavvur, induktsiya, dedukiya), aqliy faoliyat usullarini egallaganligi muxim rol o`ynaydi. III. Shaxs tajribasi darajasi - bunga shaxs egallagan bilim, ko`nikma, malakalar va odatlarining majmuasi kiradi. Bo`larning ichida uzluksiz ta’lim tizimi, o`quvchilarni o`q`itish, o`quv faoliyatida bilim, mexnat va amaliy faoliyatida ko`nikma va malakalarli shakllantirish muxim axamiyatga ega. IV. Shaxsning yo`naltirilganlik darajasi - shaxsning ijtimoiy axamiyatga ega bo`lgan, atrof-muxitga munosabati, shuningdek, xulq-atvorining ruxiy asoslarini yo`naltiruvchi va boshqaruvchi sifatlarini mujassamlashtiradi. Bunga shaxsning qiziqishi, nuq`tai nazari, ijtimoiy faoyaligi, ichki dunyosi, axloqiy-yetik tamoyillari va dunyoqaraish kiradi. Shaxsning yo`naltirilganligi, extiyojlari va «men» kontseptsiyasi bilan birgalikda shaxsning o`z-o`zini boshqarish mexanizmining asosini tashkil etadi. Shaxsning axloqiy yetik qarashlari va xususiyatlari u o`zlashtirilgan bilim, ko`nikma va malakalar bilan birgalikda estetik va axloqly xususiyatlarni tashkil etadi. Yuqorida q`ayd etilgan darajalarni insonlarning ijtimoiy moxiyatini, shaxsning irsiy xususiyatlarini tashkil etuvchi yadro atrofidagi xalqalar shaklida tasavvur etish mumkin. Lekin shaxs strukturasida qator xususiyatlar bo`lib, ular barcha darajalarga radius shaklida singib ketadi. Ular guruxiga extiyoj, xarakter, q`obiliyat va «men» kontseptsiyasi kirib, shaxs strukturasining tayanchini xosil q`iladi. Shunday q`ilib, shaxs xususiyatlarining guruxlari bir-biri bilan uzviy bog`langan, bir-birini to`ldiradi va taqozo etadi va murakkab yaxlit tizimni tashqil etadi. Zamonaviy uzluksiz ta’lim tizimi avvalo shaxsning davlat ta’lim staidartlari darajasida bilim olishini ta’minlashi lozim. Bilim - atrof-muxitli urganish jarayonida tekshirilgan nzzariy va amaliy faoliyatning natijasi bo`lib, uning inson miyasida to`gri aks ettirilishi sanaladi. Ta’lim tizimi bilim, ko`nikma va malakalarning individual tarzda, har bir shaxsda aks etishni ta’minlashi lozim. Bilimlar quyidagi guruxlarga ajratiladi: - Belgili, belgi va til shaklida, kodlangan verbal bilimlar, - Obrazli, sezgi organlari orq`ali obrazlar shaklida qabul qilingan bilimlar. - Moddiy bilimlar - mexnat faoliyati natijasida paydo bo`ladigan bilimlar. - Texnik bilimlar- insonning ijodiy va mehnat jarayonida vujudga keladigan bilimlar. 30 Bilimlar asosini tushunchalar tashkil qiladi. Tushunchalar - atrof-muxitdagi predmet va xodisalarning mavjud xususiyatlari haqidagi bilimlar bilan ulardagi aloqa va bogliklikni aks ettiradi. Biologik ta’limda tushunchalar ikki guruxga ajratmladi: 1. Umumiy biologik tushunchalar. 2. Xususiy biologik tushunchalar. Shaxsning o`zlashtirgan bilimlarini amaliyotga q`o`llashda ko`nikma va malakalar muxim rol o`ynaydi. Ko`nikma va malakalarni til bilan tushuntirib bo`lmaydi, ularni amaliy faoliyatda ko`rsatish kerak bo`ladi. Shu sababli inson hayotining asosini faoliyat usullari (ko`nikma va malakalar) tashkil etib, u shaxsning muxim sifati sanaladi. Ko`nikma - shaxsning muxim sifati, ya’ni o`zlashtirgan bilimlari asosida, yangi vaziyatlarda muayyan faoliyatni samarali bajarishi xisoblanadi. Oddiy ko`nikmalar etarli darajada mashq qilganda u avtomatik xolatga - malaka darajasiga etadi. Malaka - biror bir faoliyatni avtomatik ravishda bajarilishi sanaladi. Malaka bu avtomatlashgan ko`nikmadir. Demak, o`quv dasturidan o`rin olgan mavzular bo`yicha o`quvchilarda bilim, ko`nikma va malakalarni shakllantirish samaradorligini oshirish muxim sanaladi. Aq`liy faoliyat usullari deganda fikr yuritish uchun zarur bo`lgan usullar tushuniladi. Ular quyidagi guruxlarga ajratiladi: 1. Xarakteriga ko`ra: predmet-faoliyatli, kurgazmali-obrazli, abstrakt, intuitiv. 2. Mantiq`iy yo`nalishiga ko`ra: taq`q`oslash, taxlil q`ilish, abstrakt tasavvur qilish, umumlashtirish, sintez, tasniflash, induktsiya va deduktsiya, gipoteza va eksieriment. 3. Olinadigan natija shakliga ko`ra: fanga avvaldan ma’lum bo`lgan kashfiyotlarni q`ayta kashf q`ilish, tushunchalarning ta’rifi va tasdigini topish, , qonuniyat, qonun va nazariyalar yaratish. 5. Fikr yuritish tipiga ko`ra: emperik, dialektik, mantiq`iy. Ta’lim tizimida aqliy faoliyat usullariiing tarkibiga kiruvchi o`quv faoliyati usullari muhim axamiyat kasb etadi. O`quv faoliyati usullari quyidagilarni o`z ichiga oladi: • O`quv faoliyatini rejalashtirish ko`nikma va malakalari: o`quv topshiriq`larini anglash, maq`sadni belgilash, unga erishish uchun optimal va samarali yullarini faoliyatning bosq`ichlari va davomiyligiii aniq`lash, faoliyat algaritmnii to`zish, mustaq`il ish rejasini tuzish. • O`z o`quv faoliyatini tashkil etish ko`nikma va malakalari: o`z o`quv faoliyatini tashqil etish, o`quv adabiyotlari va jixozlarning mavjudligi va ulardan foydalana olishi, gigienik talablarga javob beradigan sharoit yaratishi, ish rejimini tashkil etish, uy vazifalarini mustaq`il bajarishni tashkil etish. 31 • Axborotni qabul qilish ko`nikma va malakalari: turli axborot manbalari ustida ishlash, matn tuzish, bibliografik izlanish olib borish, spravochniklar bilan ishlash, axborotni diqqat bilan tinglash va yozish, diqqatini boshq`arish, kuzatish o`tkazish va eslab q`olish. • Fikr yuritish faoliyati ko`nikma va malakalari: o`quv materialining mazmunini anglash, asosiy goyani ajratish, taxlil q`ilish, sintezlash, abstraktsiya va aniq`lash, induktsiya va deduktsiya, tasniflash, umumlashtirish, dalillash, xikoya, xisobot, ma’ro`za to`zish, xulosalarni ishlab chiq`ish, muammolariing yechimini topish. • O`z o`quv faoliyati natijasini anglash va baholash ko`nikma va malakalari: o`quv faoliyati natijasini anglash, o`z-o`zini va o`zaro nazorat q`ilish, muammo yechimining to`griligini aniqlash, xodisalarga turli jixatdan baho berish, nazariy va amaliy ko`nikmalarning to`g`riligi va mustaxkamlashni tekshirish ko`nikmalari. Shaxsning o`z-o`zini boshq`arishi va nazorat q`ilish muxim sistema sanaladi. Bu sistema asosida shaxs rivojlanishining psixologik omillari: extiyojlari, yo`naltirilganlik va "Men" kontseptsiyasi tashkil etadi. An`anaviy ta’limda o`uvchilar faoliyati passiv tinglovchi sifatida tashkil etilib, yappasiga o`qitish nazarda tutilsa, zamonavny pedagogik texnologiyalarga asoslangan ta’lim-tarbiya jarayonida o`quvchilarning kizi-q`ishi, q`ibiliyati, extiyoji, motivi xisobga olingan xolda shaxsning xar tomonlama rivojlanishiga zamin tayyorlanadi. Shu sababli barcha texnologiyalar shaxsga yunaltirilgan bo`ladi. Shaxs — muayyan ijtimoiy guruhning vakili bo‘lgan, biror faoliyat turi bilan shug‘ullanadigan, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘la oladigan, o‘ziga xos individual — psixologik xislatiarga ega bolgan konkret inson. Shaxsning psixologik xislatlariga quyidagilar taalluqli: xarakter, temperament, qobiliyat, kuchli hissiyotlari va motivlari, shuningdek, psixik jarayonlaming kechish xususiyatlari yig‘indisi (majmui). Har bir kishidagi bu takrorlanmas individual xislatlar to‘plami (majmui)undagi barqaror yaxlitlikni vujudga keltiradi. Bu yaxlitlik shaxsning nisbiy turg‘un psixologik qiyofasi va boyligi sifatida qaraladi. U psixik holatlar va jarayonlaming to‘xtovsiz o‘zgarib turishiga qaramasdan saqlanib qoladi. Shuningdek, shaxsning psixik boyligi shaxsning yashash sharoiti va ijtimoiy tarbiya jarayonlarida yuz berayotgan o‘zgarishlarning oqibati sifatida ma’lum darajada harakatchanligini hamda o‘zgaruvchanligini saqlab qoladi. Shaxs atrof-muhit, insonlar bilan faol aloqada bo‘lish jarayonida shakllanadi. Shaxs faolligining manbai bo‘lib inson -shaxsiy ehtiyojlarining ko‘p qirraliligi, u o‘zi mansub bo‘lgan jamiyat, jamoa ehtiyojlari hisoblanadi. 32 Murakkab hosila ehtiyojlariga qiziqish, moyillik, did, ko`rsatma, e’tiqod, istak kiradiki, ular yig‘indisi «motivatsiya doirasi»ni, shaxsning «yo‘nalganligi»ni hosil qiladi. Shaxs voqelikka bo‘lgan obyektiv va subyektiv munosabatlarni ifoda qiladi. Shaxs bir butun holdagi ichki shart-sharoitlar yig‘indisi bo'lib, uning vositasida tashqi ta’sirlarning inikosi yo`z beradi. Shaxsning rivojlanishi uning faoliyatida amalga oshiriladi. Bu rivojlanish shaxsga xos va uning uchun muhim hisoblangan motivlar tizimi bilan boshqariladi. Shaxsni harakatga keltiruvchi kuch tobora ko‘payib boradigan ehtiyojlar va ularni qanoatlantiradigan real imkoniyatlar orasidagi ichki ziddiyatlar hisoblanadi. Ehtiyojlar esa shaxs rivojlanishining omillari va natijasi sifatida namoyon bo'Iadi. A.V.Petrovskiyning tadqiqotlarida ko‘rsatilishicha, inson shaxsining xarakterli tomonlaridan biri uning individualligidir. A.V.Petrovskiy shaxs tuzilmasida unga xos bo‘lgan xarakter, temperament, psixik jarayonlaming kechish xususiyatlari, faoliyatning kuchli hissiyotlari va motivlari yig`indisi, shakllangan qobiliyatlari zahirasidagi bilim va ko‘nikmalarining betakror uyg‘unligi qayd qilinadi. Inson individ sifatida jismoniy va psixik mazmun kasb etadi. Tadqiqotlaming ko‘rsatishicha, inson psixikasi emotsiya va ongga bo‘linadi. Ong insonni dunyoni miyasida aks ettirishi bilan uni hayvondan farqlaydi. Onggina shaxsning o‘zligini tashkil etadi. G.K.Selevkoning aniqlashicha, shaxs umumlashtirilgan xilma-xil sifatlar tizimida ko‘rinadigan insonning psixik, ma’naviy mohiyatidir. Bunday sifatlar tizimiga quyidagilar mansub: • inson xislatlarining ijtimoiy ahamiyatga molik sifatlari yigtindisi; • dunyoga bo`lgan va dunyo bilan, o`ziga va o`z-o`zi bilan munosabatlari tizimi; • ijtimoiy vazifalar, axloqiy ko'rinishlar yigindisini amalga oshiradigan faoliyat tizimi; • dunyoni va undagi o`zini anglashi; • ehtiyojlar tizimi; • qobiliyatlar, ijodiy imkoniyatlar yig‘indisi; • tashqi sharoitga bo`lgant e’tiborlar yigindisi. Psixologiya va pedagogika bo‘yicha tadqiqotlar shaxs rivojlanishini uch omilga - irsiyat, muhit va tarbiyaga bog‘laydilar. Irsiy omil ota-onalardagi ayrim sifat va xususiyatlarning bolalarga o`tishidir. Irsiyatni genlar vujudga keltiradi. Hoziigi fan oiganizm xususiyatlarida, uning to‘g‘risida axborotlar saqlanadigan va o`zatiladigan o‘ziga xos gen kodlari aks etganligini isbotlagan. Genetika inson rivojlanishining irsiy dasturini ochib bergan. Muhit shaxs rivojlanadigan real voqelikdir. Shaxs rivojlanishiga ta’sir etuvchi tashqi sharoitlarga olimlar geografik, ijtimoiy muhit, maktab va oilani keltiradilar. 33 K.K.Platonov tadqiqotlari ko‘rsatadiki, shaxs tuzilmasidagi biologik va sotsial omillar nisbati shaxs sifatlarining to‘rtta pog‘onaviy sathini farqlashga imkoniyat beradi: 1.Irsiyat bilan bog‘Iangan sifatlarni birlashtirgan temperament sathi. Unga shaxsning ehtiyoj va instinkt xususiyatlari hamda jinsiy, yosh, milliy va boshqa sifatlarini kiritadi. 2.Psixik jarayonlar xususiyatlari sathi. Bu sath sezgi, idrok, xayol, diqqat, xotira, tafakkur, hissiyot, irodaning individual xarakterini o‘z ichiga oladi. Shuningdek, bu sathga olimlar tafakkuming mantiqiy aks etishi: assotsiasiya, qiyoslash, abstraksiyalash, induksiya, deduksiyalarni ham kiritadilar. 3. Shaxs tajribasi sathi. Bu sath bilim, malaka, ko'nikma, odat (qillq) kabi sifatlar bilan belgilanadi. 5. Shaxsning yo‘nalganlik sathi. Bu shaxsning shunday sifatiki, unda insonning atrof-muhitga munosabati aniqlanadi va u uning xulqi asosini tashkil etadi. Bulaiga qiziqish, nuqtai nazar, e’tiqod, ijtimoiy ko'rsatmalar, o‘ta muhim yo‘nalmalar, axloqiy-etik tamoyillar va dunyoqarash kiradi. Shaxs sifatlarining bu sathlari uning tarqoqligini bildirmaydi. Shaxsning barcha sifatlari murakkab yaxlit tizimni tashkil etib, o‘zaro tig‘iz bog'langan, shartlangan hamda ko‘pincha ular bir-birming o‘rnini bosadi. Demak, shaxs tashqi va ichki omillar ta’sirida shakllanadi va rivojlanadi. Psixolog olimlar tashqi omillaiga shaxsning ijtimoiy tabiati, mukammalligi va pog`onaliligini kiritadi. V.P.Bespalkoning ta’rifiga ko`ra “Pedagogik” tizim ma’lum shaxs sifatlarini shaqillantirshga tartibli, aniq maqsadni ko`zlab va oldindan o`ylab pedagogik ta’sir etishini vujudga keltirish uchun zarur bo`lgan o`zaro bogliq vositalar, usullar va jarayonlar yigindisidir. Har jamiyatda shu jamiyat mafkurasiga xos shaxsni shakllantirsh maqsadi va unga mos pedagogik tizim mavjud bo`ladi. Agar maqsad o`zgarsa tizim ham o`zgaradi. Quyidagi barcha ta’lim tizimlari uchun umumiy bo`lgan pedagogik tizim loyixasi keltirilgan. Professor N.Saydaxmedovning tadqiqot etishicha har qanday pedagogik tizim o`zaro bogliq bo`lgan quydagi invaritiv elementlardan tashkil topadi: 1- o`quvchilar; 2-ta’lim maqsadlari, 3-ta’lim-tarbiya mazmuni, 4-didaktik jarayonlar, 5- tashkiliy shakllar 6-pedagogik yoki o`qitishning texnik vositalari (UTV) . Yuqoridagi 2 ta tushunchani izoxlash mukin: didaktik masalalar va ularni amalga oshirishning pedagogik tizim doirasida inson faoliyatining muxim soxasi sifatida anik maqsad va unga erishish uchun shart -sharoitlar hamda bu faoliyat uchun axborotlar bo`lishi kerak. Didaktik masalalarni hal etish maqsadi shaxsning ma’lum sifatlarini shakllantirish zarur bo`lsa, shart sharoitlar-o`quvchi (talaba) larning boshlangich 34 sifat ko`rsatkichlari, axborot esa o`quv predmetining mazmuni yoki tarbiyaviy ta’siridir. Har bir didaktik masala pedagogik tizimda o`ziga mos keladigan PT elementlari bilan hal qilinadi, ular didaktiv jarayon, o`qitishning tashkiliy shakllari hamda pedagog yoki o`qitishning texnik vositalari (UTV). Yuqorida shakl ijtimoiy buyurtma yo`nalishi didaktiv masalalarga qaratilgan va bu bejiz emas, chunki ta’lim har doim jamiyat talablarini qondirishga xizmat qiladi va u ongli ravishda yoki induktiv tarzda tez, balki sekinlik bilan bu talablarga mos xolda to`zilib boradi. XXI asr bo`sagasida ta’lim taraqqiyotining harakatlantiruvchi kuchi, xaqqoniy dvigateli-bu o`zida didaktiv masalalar va PTni mujassamlashtirilgan pedagogik tizim xisoblanadi. PTning muvaffakiyatli loyixalanishi va yakuniy natijaning kafolatlanishi o`qituvchining didaktik masalalar moxiyatini anglab etish darajasiga va darsda ularni to`gri belgilab olishga bogliqdir. Bu vazifa hozirga qadar o`qituvchilar tomonidan anglashilmay kelinyapti, qator xollarda esa ular metodikani texnologiyadan farqlay olmayaptilar. Shu boisdan quyida PT ning loyixalanishi uchun zaruriy shartlardan biri didaktik masalalar to`grisida fikr yuritiladi. Chunki har bir o`qituvchi pedagogik faoliyatga kirishishidan oldin xal etilishi lozim bo`lgan pedagogik masalalarni yetarlicha aniq tasavvur etishi va ifodalanishi, ayni paytda o`z o`quvchilariga ham tushuntira olishi kerak. O‘qituvchining innovatsion faoliyatiga yaratuvchlik jarayoni va ijodiy faoliyat natijasi sifatida qaraladi. V.A.Slastenin o‘qituvchining innovatsion faoliyatini tuzishda unga akmeologik jihatdan yondashadi. Akmeologiya (акте) - yunoncha oliy nuqta, o`tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr degan ma’nolami bildiradi. B.G. Ananev, N.V.Kuzmina, A.A.Derkach va boshqalar kasbiy faoliyatning samarasini oshirish bilan yo‘g‘rilgan inson hayotining eng ijodiy davrlari, yetuklik bosqichJari to‘g‘risida fikr yuritadilar. Ular yetuk insonlaming professionalizmi, shaxs rivojlanishining gullagan davridagj psixik qonuniyatlari, professionalizmga yetishdagi balandliklardan оtа olish masalalari bilan shug‘ullanganlar. VASlastenin akmeologiyaning yuksak professionalizmga, mutaxassisning uzoq ijodiy umr ko‘rishiga olib keladigan subyektiv va obyektiv omillarini asoslab berdi. Obyektiv omillaiga olingan ta’limning sifatini, subyektiv omillarga esa insonning iste’dodi va qobiliyatini, ishlab chiqarish vazifalarini samarali hal qila olishidagi ma'suliyatini, mutaxassislarga yondashuvini kiritadi. Yuksak professionalizmga erishishning omillari sifatida quyidagilar ko‘rsatiladi: • iste’dod nishonalari; • uquvlilik; • qobiliyat; • iste’dod; 35 • oila tarbiyasi sharoiti; • otquv yurti; • o`z xatti-harakati. Akmeologiya ilmiy nuqtai nazardan professionalizm va ijod munosabatida olib qaraladi. Bunda quyidagi kategoriyalar farqlanadi: • ijodiy individuallik; • o'titling o'sish va takomillashish jarayoni; • o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish sifatidagi kreativ tajribasi. O‘qituvchining ijodiy individualligi quyidagilardan iborat: • intellektual - ijodiy tashabbus; • bilimlar kengligi va chuqurligi intellektual qobiliyati; • ziddiyatlarga nisbatan xushyorlik, ijodga tanqidiy yondashuv, vujudan yaratuvchilikka kurashchanlik qobiliyati; • axborotlarga tashnalik, muammolardagi giayri odatiylikka va yangilikka bo`lgan his-tuyg'u , professionalizm, bilishga bo`lgan chanqoqlik (N. V Vishnekova). V.A.Slastenin ijodiy individualizmni ro‘yobga chiqarishning asosiy vazifalarini quyidagicha belgilaydi: • ijtimoiy mohiyat kasb etgan madaniyatni boyitish; • pedagogik jarayon va shaxs bilimlarini yangilab turish; • samarali va ahamiyatli meyorlami belgilaydigan yangi texnologiyalami topish; • shaxsning o‘z taqdirini o‘zi belgilash va o‘zmi olzi namoyon qila olishi asosida o‘z rivojlanishini ta ’minlash; Shu tariqa o‘qituvchining ijodiy individualliguu shakllantirish shaxs rivojlanishi va yangilanishining dinamik innovatsion jarayoni sifatida tusbuniladi. Ijodiy individuallikni xarakterlaydigan samarali o ‘z-o‘zini anglash quyidagilarni qamrab oladi: - o‘zini boshqalarga qiyos qilish asosida o ‘z shaxsining betakror ekanligini anglay olishi; - o‘zi to‘g‘risidagi kreativ ko‘rinishlar va tasawurlari to‘plami; - individual kreativ o ‘ziga xosliklaming bir butunligi va uyg‘unligi, ichki birligi; - shaxsning o ‘z rivojlanishidagi dinamiklik va doimiylik jarayoni va uning ijodkor sifatida shakllanishi; - shaxs o‘zini namoyon qila olishi va o‘zining muayyan ishlami amalga oshirishga hozir turganligi; - ijodkor sifatida o ‘zini baxshida qila olishi va shaxsiy hamda ijtimoiy vaziyatlarda o ‘zining o ‘rnini anglay olishi (V.A.Slastenin). 36 Innovatsion faoliyat tuzilmasi tahlilida akmeologik yondashuv o‘qituvchining kasbiy mahorati cho‘qqilariga erishuvida uning shaxsi rivojlanish qonuniyatlarini ochish imkonini beradi. Ta`lim beruvchiinnovatsion faoliyatining eng muhim tavsifi kreativlikdir. Kreativlik termini angliya-amerika psixologiyasida 60-yillarda paydo bo‘ldi. U individning yangi tushuncha yaratishi va yangi ko‘nikmalar hosil qilish qobiliyati, xislatini bildiradi. Gilford kreativlikni tavsiflaydigan qator individual qobiliyatlarni ko‘rsatadi: • fikming ravonligi; • fikrni maqsadga muvofiq yo`lay olishi; • o'ziga xoslik (originallik); • qiziquvchanlik; • farazlar yaratish qobiliyati; • xayol qila olish, fantastlik (fantaziya.) M.N.Gnatko kreativlikni kishining ijodiy imkoniyati, sotsial — ijodiy faollikni namoyon qila olish qobiliyati bilan shartlangan kishi individlarining qandaydir maxsus xislati deb qaraydi. Ijod tushunchasini belgilashda u jarayon — natija tavsifidan, kreativlikni belgilashda esa subyekt — shartlilik tavsifidan foydalanadi. Ijod mezonlari, uning psixologik mexanizmlari, ijodiy tafakkuming rivojlanish texnikasi V.A.Kan-Kalik, Ya.A.Ponomarev, S.Yu.Stepanov, T.V.Frolov va boshqalaming ishlarida tadqiq etilgan. D.B.Bogoyavlenskaya ishlarida ijod tahlili birliklari belgilab berilgan. Bunday birlik sifatida muallif intellektual faollikni ko‘rsatadi hamda uning uchta bosqichini ajratadi: • ragbatlantirishning samarali yoki sustkashlik bosqichi. Shaxsning bu bosqichiga, unga tashqaridan berilgan vazifalami tashabbussiz qabul qilish xarakterlidir; • intellektual faollikning evristik bosqichi. Bu bosqichda o'z faoliyati tarkibi va tuzilmasini tahlii qilish davom etadi, yangilik ochish, oqilona hal qilishga imkoniyat beradigan ayrim vazifalar qiyoslanadi; • intellektual faollikning kreativ bosqichi. Bu bosqichda qo`lga kiritilgan empirik qonunlar kelgusi tadqiqotlar uchun maqsad bo`ib qoladi. Rag‘batlantiruvchi, samarali va evristik bosqichga qoloq (ekstensiv) aqliy faoliyat, kreativ bosqichga intellektual faoliyat xosdir. - N.M.Gnatko kreativlik mexanizmlarini quyidagi bo‘limlarga bo‘lib o‘rganishni taklif etadi: • potensial kreativlik; • faoliyatdagi kreativlik. Potensial kreativlik N.M Gnatkoning fikricha, muayyan tashqi sharoitlarda faol kreativlikka aylanishga nazariy tayyor shaklda namoyon bo‘ladigan 37 individiumning potensial joylashishini anglatuvchi kreativ faoliyatdir. Potensial kreativlik ijodning zaruriy subyektiv shartidir. Faoliyatdagi kreativlik - faoliyatning biror turida ijodiy faollik ko‘rsatuvchining bevosita tayyorgarligini ta’minlaydigan faoliyatning u yoki bu turi tavsifli potensial kreativ individiumning individual tavsiflari aloqalarini yuzaga keltiradi. Faol kreativlik ijodning eng muhim subyektiv shartidir (N.MGnatko). Tadqiqotlar ko'rsatadiki, potensial kreativlik, amalga oshirish mumkin bo‘Igan kreativlikdir. Uni faoliyatdagi kreativlikka o*tkazish muayyan faoliyat turini tashuvchi (subyekt) tomonidan uning o ‘zlashtirilishida tub o‘zgartirishlar qilish orqali amalga oshadi. V.A. Slastenin, N.M.Gnatkoning potensial kreativlikni muntazam faoliyatdagi kreativlikka taqlid qilish asosida o‘zgartirib borish haqidagi qarashlariga qo'shilgan holda uni to‘ldirib, kreativlik taqlid qilish, nusxa olish yo‘li bilan rivojlanadi hamda taqlid qilish asosidagi ijod, haqiqiy ijodga olib keladi, deb hisoblaydilar. Ta`lim beruvchifaoliyatidagi kreativlikning bir necha bosqichlarini belgilash mumkin: Birinchi bosqichda tayyor metodik tavsiyanomalar tuzukkina ko‘chiriladi; ikkinchi bosqichda mavjud tizimga ayrim moslamalar (modifikatsiyalar), metodik usullar kiritiladi; uchinchi bosqichda g‘oyani amalga oshirish mazmuni, metodlari, shakli to'la ishlab chiqiladi; to‘rtinchi bosqichda esa o‘qitish va tarbiyalashning o‘z betakror konsepsiyasi va metodikasi yaratiladi. O`qituvchining innovatsiya faoliyati tuzilmasidagi eng muhim komponent bu refleksiyadir. Refleksiya o‘qituvchining o ‘z ongi va faoliyatini belgilash va tahlii qila olish deb qaraladi (o‘z fikri va harakatlariga tashqaridan nazar. V.A.Slastenin). Pedagogikaga oid adabiyotlarda reflektiv jarayonlarni izohlashning ikki an’anasi mavjudligi aytiladi: • obyektlar mohiyatini izohlashga va ulami konstruksiyalashga olib keladigart ongning reflektiv tahlili; • shaxslararo muloqot та ’nosini tushunish refleksiyasi; Bu bilan bog‘liq ravishda pedagog olimlar quyidagi reflektiv jarayonlarni farqlaydilar: • o'z-o'zini va boshqalami tushunish; • o'z-o'ziga va boshqalarga baho berish; • o'z-o'zini va boshqalami izohli tahlii qilish. 38 Refleksiya (lotincha Refbdo- ortga qaytish ) subyektning o‘z (ichki) psixik tuyg‘u va holatlarini bilish jarayoni sifatida qaraladi. Falsafa va pedagogikaga oid adabiyotlarda refleksiya shaxsning o‘z ongidagi o‘zgarishlami fikrlash jarayoni, deb yoziladi. Psixologik lug‘atda shunday izoh beriladi: «Refleksiya - faqat sub'ektning o‘z-o‘zini bilishi va tushunishi emas, balki boshqalar uning shaxsiy xislatlari, his qilish tuyg‘usi va bilish (kognitiv) tasavvurlarini bilish hamda tushunishini aniqlab olishini ham anglatadi”. V.A.Lefevr ta’kidlagan ediki, inson o‘zining xatti-harakatlariga, fikrlariga nisbatan kuzatuvchi, tadqiq qiluvchi bo‘lib qolmasligi, balki boshqa personajlar, ulaming xatti-harakatlarini o‘rganuvchi mavqeini egallashi ham kerak.M.V.Klarin ijodiy tafakkur xususiyatlarini refleksiya bilan bog‘laydi. Bunday o‘zaro aloqalarda refleksiya o‘zida xulosa chiqarish, umumlashtirish, analogiya, qiyoslash va baholash hamda muammolami eslash, yenga olish va hal qilishlami birlashtiradi. V. A. Petrovskiy refleksiya faoliyati tahlilida uning ikki turini farqlaydi: • retrospektiv; • prospektiv. VA.Petrovskiyning aniqlashicha, retrospektiv refleksiya bu «sodir etilgan faoliyat tarixining retrospektiv tiklanish shaklidagi refleksiyasidir». Prospektiv refleksiya - bu faoliyatning amalga oshishiga bo‘Igan talabning hukm surish dinamikasi. S.Yu. Stepanov, I.N. Semenov ishlarida intellektual va shaxsiy refleksiyalar farqlanadi. V.V.Davidov o‘z tadqiqotlarida formal va mazmun refleksiyasini asoslab berdi. I.S.Ladenko analitik va sintetik refleksiyani farqlaydi. Demak, o‘qituvchining innovatsion faoliyati tuzilmasi motivasion, kreativ, texnologik va reflektiv komponentlardan iboratdir. Innovatsion faoliyat tuzilmasi haqidagi muhim tizimli tasavvurlar, ulaming vazifalarini asoslash, ulaming shakllanganlik me’yorlari va sathlari ulami oliy maktab amaliyotiga tatbiq etishning zarur omili hisoblanadi. Pedagogik jarayon tizim sifatida, pedagogik texnologiyaning asosiy belgilari va tasnifi «Pedagogik texnologiya» tushunchasining qo`llanilishi, shuningdek, asosiy e’tiborni faqat ta’lim jarayonini samarali tashkil etishgagina qaratmay, balki ham ta’lim, ham tarbiya jarayonining samaradorligini ta’minlashga birdek qaratish lozimdir. «Ta’lim texnologiyasi» tushunchasi «ta’lim metodikasi» tushunchasiga nisbatan kengdir. Ta’lim metodi — o`quv jarayonining majmuaviy vazifalarini yechishga yo`naltirilgan o`qituvchi va o`quvchilarning birgalikdagi faoliyati usuli bo`lsa, ta’lim metodikasi esa muayyan o`quv predmetini o`qitishning ilmiy asoslangan metod, qoida va usullar tizimini ifodalaydi. 39 Ta’lim texnologiyasi — ta’lim maqsadiga erishish jaraenining umumiy mazmuni, ya’ni, avvaldan loyixalashtirilgan ta’lim jarayonini yaxlit tizim asosida, bosqichma —boskich amalga oshirish, aniq maqsadga erishish yo`lida muayyan metod, usul va vositalar tizimini ishlab chiqish, ulardan samarali, unumli foydalanish hamda ta’lim jarayonini yo`qori darajada boshqarishni ifodalaydi. O`qituvchining samarali faoliyat ko`rsatishga undovchi darsning metodik ishlanmasidan farqli o`laroq, ta’lim texnologiyasi o`quvchilar faoliyatiga nisbatan yo`naltirilgan bo`lib, u o`quvchilarning shaxsiy xamda o`qituvchi bilan birgalikdagi faoliyatlarini inobatga olgan xolda, o`quv materiallarini mustakil u'zlashti rishlari uchun zarur shart — sharoitlarni yaratishga xizmat kiladi. Pedagogik texnologiyaning markaziy muammosi — o`quvchi shaxsini rivojlantirish orkali ta’lim maqsadiga erishishni ta’minlashdan iborat. Pedagog olim V.P.Bespalko pedagogik tizimni pedagogik texnologiyaning asosi ekanligini e’tirof etgan xolda uning quyidagi unsurlaridan iboratdir deya ta’kidlaydi: 1) o`quvchi; 2) ta’lim —tarbiyaning maqsadi; 3) ta’lim — tarbiya mazmuni; 4) o`quv jarayoni; 5) o`qituvchi yoki texnik vositalar; 6) ta’lim — tarbiyaning tashkiliy shakllari Xalq xo`jaligining moddiy ishlab chikarishga asoslangan soxalarida qo`llanilayotgan texnologiyalar moxiyatini urganish xamda muammo doi rasida nashr etilgan risolalar mazmuni bilan tanishish «pedagogik texnologiya» ta’lim —tarbiya faoliyatining yaxlit jarayoni tugrisidagi fan ekanligini e’tirof etish imkonini berdi. Pedagogik texnologiyaning quyidagi tarkibiy unsurlari uning asosini belgilashga xizmat qiladi : - ta’lim jarayonining umumiy loyixasi - ta’limni tashkil etishga bo`lgan ijtimoiy extiyoj - o`qituvchi faoliyati - ta’lim mazmuni, shakl, metod, usul va texnik vositalari - o`quvchi faoliyati - ta’lim maqsadi - ta’lim natijasi - Auditoriya Pedagogik texnologiyalar mazmuni, moxiyatiga ko`ra quyidagicha tasniflanadi: 1. Shaxs strukturasiga muljallanganligiga ko`ra: - bilim, ko`nikma va malakalarii shakllantirishga mo`ljallangan axborot texnologiyalari; 40 - aqliy faoliyat usullarini shakllantirishga qaratilgan aqliy faoliyat texnologiyalari; II. Mazmuni va tuzilishiga ko`ra: - ta’lim-tarbiya beruvchi texnologiyalar; - dunyoviy va diniy ta’limga muljallangan texnologiyalar; - umumta’lim va kasb ta’limi texnologiyalari; - insonparvarlik va texnokrat texnologiyalari; - xususiy predmet texnologiyalari; - monotexnologiya va kompleks (majmua) texnologiyalari.
III. Ta’lim oluvchilarning bilish faoliyatyani tashkil etish va boshkarilishiga ko`ra V. P. Bespalko quyidagi texnologiya turlarini tavsiya etadi: - klassik ma’ruza ta’limi; - UTV yordamida ta’lim berish; «Maslaxatchi-konsultant» tizimi; - mustaqil ish; - «Kichik guruxdar» tizimi-guruxli differentsial o`qitish usuli; - kompyuter ta’limi; - «Repetitor» tizimi - individual ta’lim; - dasturli ta’lim.
IV. Ta’lim-tarbiya jarayonida o`quvchi shaxsining tutgan o`rni muxim axamiyat kasb etadi, shunga ko`ra pedagogik texnologiyalar quyidagi guruxlarga ajratiladi: a) Avtoritar texnologiyalar b) Didaktotsentrik texnologiyalar v) Shaxsni rivojlantirishga qaratilgan texnologiyalar g) Insonparvarlik va xamkorlik texnologiyalari d) Erkin tarbiya texnologiyalari
V. Hozirgi zamon ta’lim tizimida xukmronlik qilayotgan an’anaviy ta’limni mazmunan yangilash va ta’lim jarayonini tashkil etishni tubdan o`zgartirishga qaratilgan texnologiyalarni quyidagi guruxlarga ajratish mumkin: 1.Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratizatsiyalash asosidagi-pedagogik texnologiya; 2. O`quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogyak texnologiya; 3. Ta’lim jarayonini tashkil etish va boshqarishning samaradorligini oshirishga qaratilgan pedagogik texnologiya; 5. O`quv materialini didaktik jixatdan takomillashtirish va qayta ishlash asosidagi pedagogik texnologiya; 5. Xalq, pedagogikasi metodlaridan foydalanish pedagogik texnologiyasi; 6. Alternativ pedagogik texnologiya; 41 7. Majmuali (kompleks) politexnologiya; Yangi o’zbek davlatchiligining tamal toshi qo’yilyapti: ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy, mafkuraviy sohalarda tub islohotlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim-tarbiya sohasining isloh qilinishi pedagogika fanini fivojlantirish uchun qulay imkoniyatlar yaratib berdi. Endilikda kishilik jamiyati tomonidan uzoq yillar davomida yaratilgan tarbiya tajribalarini o’rganish vat adqiq qilish ishlari keng yo’lga qo’yildi. Sho’rolar tuzumi davrida barcha ijtimoiy fanlar kabi pedagogika ham kommunistik mafkura qobig’i bilan o’ralgan, uning rivojlanish me’yori cheklangan, ilg’or chet mamlakat g’oyalari esa burjua g’oyalari, deb tanqid qilinar va rad etilar edi. Holbuki har qanday g’oya ham o’zida ma’lum ijobiy jihatlarni mujassamlashtirishi mumkin, ularni amaliyotga joriy etish foydadan xoli emas edi. Jumladan, pedagogik texnologiya (PT) ham burjua didaktikasiga tegishli yo’nalish sifatida qarab kelindi va bu muammoni tadqiqot ob’ektiga aylantirishning iloji yo’q edi. Bugun malakatimiz istiqloli sharofati tufayli barcha fan sohalarini rivojlangan davlatlarda to’plangan tajribalar asosida tahlil qilish va yanada takomillashtirish imkoniyatlari mavjud. Umuminsoniy qadriyatlarni ijodiy o’rganish va hayotimizga tatbiq etish davri keldi. Milliy dasturda ta’kidlanganidek, yaqin kelajakda «kadrlar tayyorlash sohasidagi hamkorlikning xalqaro huquqiy bazasi yaratiladi, xalqaro hamkorlikning ustivor yo’nalishlari ro’yobga chiqariladi, xalqaro ta’lim tizimlari rivojlantiriladi» . Bu faslda biz pedagogik texnologiya nazariyasining vjudga kelishi va rivojlanishi tarixiga nazar tashlaymiz. 30-yillarda «pedagogik texnika» tushunchasi maxsus adabiyotlarda paydo bo’ldi va u o’quv mashg’ulotlarini aniq va samarali tashkil etishga yo’naltirilgan usul va vositalar yig’indisi sifatida qaraldi. SHuningdek, bu davrda PT deb o’quv va laboratoriya jihozlari bilan muomala qilishni uddalash, ko’rgazmali qurollardan foydalanish tushunildi. 40-50-yillarda o’quv jarayoniga o’qitishning texnik vositalarini joriy etish davri boshlandi. Ayniqsa kino, radio, nazorat vositalari, ulardan foydalanish metodikasi PTga tenglashtirildi. 60-yillarning o’rtalarida bu tushuncha mazmuni chet el pedagogik nashrlarda keng muhokamaga tortildi. 1961 yildan boshlab AQSHda «Pedagogik texnologiya» (Educational Technol-ogy), 1964 yildan Angliyada «Pedagogik texnologiya va dasturli ta’lim» (Technology and programmed Learning). Yaponiyada esa 1965 yildan «Pedagogik texnologiya» (Educational Technology) jurnallari chop etila boshlandi. 1971 yilda xudi shu nomli jurnal Italiyada chiqarila boshlandi. PT muammosining o’ta dolzarbligi hisobga olinib, uning ilmiy asoslarini tadqiq qilish maqsadida maxsus korxonalar tuzildi. Misol uchun, 1967 yilda Angliyada 42 pedagogik texnologiya Milliy Kengashi (National council for Educational Technology) tashkil etildi va 1970 yildan boshlab «Pedagogik texnologiya jurnali» (Journal of Educational Technology) chiqa boshladi. AQSHning qator universitetlari va ilmiy markazlarida ham PT muammolariga jiddiy e’tibor berildi. 1971 yilda maxsus «Kommunikasiya va texnologiya Assosiasiya»si (Association for Educational Communications and Technology) faoliyat ko’rsata boshladi. Hozirgi kunda bu tashkilotning barcha shtatlarda va Kanadada 50 dan ziyod filiallari ishlab turibdi. Yaponiyada PT muammolari bilan to’rtta ilmiy jamiyat shug’ullanmoqda, faol harakatdagi pedagogik texnologiya Markaziy Kengashining 22 ta davlat universitetlarida markazlari mavjud. Har uch oyda yapon tilida chiqadigan «Pedagogik texnologiya sohasidagi tadqiqotlar» (Educational Technology Research) jurnallarida yirik olimlarning ilmiy ishlari o’z o’rnini topmoqda. Yaqinda Umumyapon pedagogik texnologiya Markaziy Kengashi (The Japanese Council of Technology Centers) tuzilib, bu sohada xalqaro aloqalar o’rnatish ishlari bilan mahur. Didaktikaning bu yo’nalishiga e’tibor nihoyatda oshib borishini 70-yillarda o’tkazilgan qator xalqaro konferensiyalar tasdiqlaydi. SHunday xalqaro konferensiyalar 1966 yildan boshlab har yili bahorda Angliyada o’tkazilib kelinadi va anjuman materiallari «Pedagogik texnologiya jihatlari» (Aspects of Educational Technology) nomida nashr qilinadi. Yuqoridagilarning o’ziyoq PT pedagogika nazariyasi va amaliyoti sohasidagi alohida hodisa sifatida diqqat markazda turganligini, 60-yillardan boshlab chet ellarda yangi yo’nalish sifatida shakllanganligini ta’kidlab turibdi. Taxlillarning ko’rsatishicha, bu davrda PT ikki yo’nalishda muhokama qilinadi va rivojlantiriladi: birinchisi – o’quv jarayoniga texnik vositalarini qo’llash bilan bog’liq bo’lsa (shu jumladan dasturli ta’limning texnik vositalari), ikkinchisi – o’qitish texnologiyasi masalalarini, ya’ni o’quv materiallarni tahlil qilishdan tortib ta’lim jarayonini turlicha nashrli va texnik vositalardan jamuljam foydalangan holda tizimli tashkil etishga qadar bo’lgan keng doiradagi muammolarni qamrab oladi. Pedagogik texnologiya turlari O‘yinli texnologiyalardan foydalanishning asosini talabalarning faollashtiruvchi va jadallashtinivchi faoliyati tashkil etadi. O‘yin olimlar tadqiqotlariga ko‘ra mehnat va o‘qish bilan birgalikda faoliyatning asosiy turlaridan biri hisoblanadi. Psixologlarning ta’kidlashlaricha, o‘yinli faoliyatning psixologik mexanizmlari shaxsning o‘zini namoyon qilish, hayotda o‘z o‘mini barqaror qilish, o‘zini o‘zi boshqarish, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirishning fundamental ehtiyojlariga tayanadi. O‘yin ijtimoiy tajribalami o‘zlashtirish va qayta yaratishga yo‘nalgan vaziyatlarda, faoliyat turi sifatida belgilanadi va unda shaxsning o‘z xulqini boshqarishi shakllanadi va takomillashadi. L.S.Vigodskiy o‘yinni bolaning ichki 43 ijtimoiy dunyosi, ijtimoiy buyurtmalarni o‘zlashtirish vositasi sifatida ta’riflaydi. A.N.Leontev o‘yinga shaxsning xayolotdagi amalga oshirib bo‘lmaydigan qiziqishlari (manfaatlari)ni xayolan amalga oshirishdagi erkinligi sifatida qaraydi. Psixologlar ta’kidlaydilarki, o‘yinga kirishib ketish qobiliyati kishi yoshiga bog`liq emas, lekin har bir yoshdagi shaxs uchun o‘yin o‘ziga xos bo‘ladi.
O‘yinli faoliyat muayyan funksiyalami bajarishga bag‘ishlangan bo‘ladi.
Ular quyidagilar: • maftunkorlik ; • kommunikativlik ; • o'z imkoniyatlarini amalga oshirish; • davolovchilik ; • tashxis; • millatlararo muloqot; • ijtimoiylashuv . Tadqiqotchilar o‘yin xususiyatlarini ishlab chiqqanlar. o‘yinlarning muhim qirralari S.V.Shmakov tomonidan yoritilgan. U erkin rivojlanuvchi faoliyatni farqlaydi. Bunday faoliyat faqat natija (tadbir) tufayli bahra olish uchun emas, balki xohishlariga ko‘ra, faoliyat jarayonining o‘zidan bahra olish uchun qo‘llanadi. O‘yin ijodiyligi bilan ajralib turadi. U mumkin qadar boy, faol xarakteiga -«ijod maydoni»ga ega bo`ladi. O‘yin uchun hissiy ko‘tarinkilik xosdir. U o‘zaro kurash, musobaqalashish, raqobat shaklida namoyon bo‘ladi. O‘yinning o‘yin mazmunini aks ettiruvchi, uni rivojlantirishning mantiqiy va vaqtincha izchilligini ko‘zda tutgan bevosita tegishli va unga nisbiy aloqador qoidalari bo‘lishini ko‘rsatadilar. Tadqiqotchilar nazariy aspektda o‘yinga faoliyat, jarayon va o‘qitish metodi sifatida qaraydilar. O‘yin faoliyat sifatida maqsadni belgilab olish, rejalashtirish va amalga oshirish, natijalami tahlii qilishni qamrab oladi va bunda shaxs subyekt sifatida o‘z imkoniyatlarini tola amalga oshiradi. O‘yinli faoliyatni motivatsiyalash o‘yin xarakterining musobaqalashish shartlari, shaxsning o‘zini namoyon qila olishi, o‘z imkoniyatlarini amalga oshirish ehtiyojlarini qondirishdan kelib chiqadi. O‘yindan tushunchalar, mavzu va hatto o‘quv predmeti bo‘limini o‘zIashtirishda o‘qitish metodi va mustaqil texnologiya sifatida foydalaniladi. O‘yin bilish va uning bir qismi (kirish, mustahkamlash, mashq, nazorat) tarzida tashkil etiladi. O‘yinlar turli maqsadlaiga yo‘naltirilgan bo`ladi. Ular didaktik, tarbiyaviy, faoliyatni rivojlantiruvchi va ijtimoiylashuv maqsadlarida qo`llaniladi. 44 O‘yinning didaktik maqsadi bilimlar doirasi, bilish faoliyati, amaliy faoliyatda bilim, malaka va ko‘nikmalarni qo`lash, umumta’l'im malaka va ko‘nikmalarini rivojlantirish, mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirishni kengaytirishga qaratilgan bo`ladi. O‘yinning tarbiyaviy maqsadi mustaqillik, irodani taibiyalash, muayyan yondashuvlar, nuqtai nazarlar, ma’naviy, estetik va dunyoqarashni shakllantirishdagi hamkorlikni, kollektivizmni, jamoaga kirishib keta olishni, kommunikativlikni tarbiyalashga qaratilgan bo`ladi. Faoliyatni rivojlantiruvchi o‘yinlar diqqat, xotira, nutq, tafakkur, qiyoslash malakasi, chog‘ishtirish, o‘xshashini topish, faraz, xayol, ijodiy qobiliyat, empatiya, refleksiya, optimal yechimni topa olish, o‘quv faoliyatini motivatsiyalashni rivojlantirishga qaratilgan bo`ladi. Ijtimoiylashuv o‘yinlari jamiyatning me’yorlari va qadriyatlariga jalb qilinish, muhit sharoitlariga ko‘nikish, ehtiroslami nazorat qilish, o‘z- o‘zini boshqarish, muloqotga o‘rgatish hamda psixoterapiyani nazarda tutadi. Pedagogikaga oid adabiyotlarda pedagogik o‘yin degan tushuncha mavjud. Pedagogik jarayonni tashkil etishning bir qator metodlari va usullari hamda turli shakldagi pedagogik o‘yinlar «o‘yinli pedagogik texnologiyalarni tashkil etadi. Pedagogik o‘yinda ta’limning pedagogik maqsadlari aniq qilib qo‘yiladi. Pedagogik o‘yinlar asosida talabalarni o‘quv faoliyatiga yo‘llovchi o‘yinli usullar va vaziyatlami vujudga keltirish yotadi. Pedagogik o‘yinIar faoliyat turlari, pedagogik jarayon xarakteri, о‘yin metodikasi, soha xususiyati, o‘yin muhiti bo‘yicha tasnif qilinadi. O‘qitishni jadallashtirish texnologiyasini Viktor Fedorovich Shatalov ishlab chiqdi va hayotga joriy qildi. U o‘qitishning an’anaviy sinf-dars usulining hali ochilmagan katta imkoniyatlarini ko‘rsatib berdi. V.F. Shatalovning maqsad-mo‘ljali: • bilim, malaka va ko'nikmalami shakllantirish; • har qanday individual xususiyatlarga ega bo`lgan barcha bolalami o`qitish; • o'qitishni tezfashtirish. Tamoyillar: • ko'p maria takrorlash, majburiy bosqichma-bosqich nazorat, qiyinchilikning yuqori darajasi, katta bloklardao‘rganish, faoliyatning dinamikqolipi, xatti-harakatning tayanchi, va uning mo`ljaldagi asosini qo`llash; • shaxsni ko'zda tutish asosida yondashuv; • insonparvarlik; • zo'rlab o‘qitmaslik; 45 • o'quv vaziyatlarining konfliktsizligi, har bir ta`lim oluvchining muvaffaqiyatlaridan boxabarlik, tuzatish (yo`lga solish), o`sish va yutuqlarga istiqbolni ochish; • o`qitish va tarbiyani bo`g`lash. V.Ғ. Shatalov metodining o‘ziga xosligi: • materiallar katta hajmda kiritiladi; • materiallar bbklar bo‘yicha joylashtiriladi; • o‘quv materiali tayanch sxema-konspekt ко`rinishida rasmiylashtiriladi. V.F.Shatalov tayanch (tayanish) deganda bola harakatlarining taxminiy asosini, ichki fikrlash faoliyatining tashqi tashkil qilinish usulini tushunadi. Tayanch signal o‘zaro uzviy bog‘lovchi ramzlar (ishora, so‘z, sxema, rasm va h.o) bo‘lib, qandaydir ma’noli mohiyatni almashtiradi. Tayanch konspekt - o‘quv materiallari o‘zaro bog‘langan usullarining butun qismlari sifatida faktlar, tushunchalar, g‘oyalar tizimi o‘mida qo‘llana oladigan ko‘rgazmali konstruksiyalardan iborat qisqacha shartli konspekt ko‘rinishidagi tayanch signallar sistemasidir. V.F.Shatalovning xizmatlari shundaki, u mashg‘ulotlarda yetarli darajada va barchaning faolligini ta’minlovchi o‘quv faoliyati tizimini ishlab chiqdi. V.F.Shatalov metodikasi 4 bosqichdan iborat bo‘lib, ular bir qancha usul va metodik yechimlami o‘z ichiga oladi: I. Nazariyani sinfda o'rganish: - taxtada oddiy tushuntirish (bo‘r, ko‘rgazmali qurol, O‘TV bilan); - bo‘yalgan plakat — tayanch konspekt bo‘yicha qayta tushuntirish; - plakat bo‘yicha qisqacha bayon qilish; -ta`lim oluvchilarning o‘z konspektlari ustida individual ishlashlari, konspekt bloklari bo‘yicha keng mustahkamlash. II. Uydagi mustaqil ishlar: - tayanch konspekt+darslik+ota-onalar yordami. III. Ta`lim oluvchilarga uqtirish: - konspektdan foydalangan holda o‘qituvchining tushuntirganlarini esla, berilgan materialni kitobdan o‘qi; - o‘qiganlaringni konspekt bilan qiyosla; konspekt yordamida darslik materiallarini so‘zlab ber (kodlashtirish-dekodlashtirish); - konspektni so‘zlab berish uchun tayanch sifatida yodda saqla; - konspektni qayta ishlab chiqish va namunaga qiyosla. Birinchi takrorlash - konspektni o‘zlashtirishni har tomonlama keng nazorat qilish: - barcha ta`lim oluvchilar konspektni xotirasida qayta ishlab chiqadilar, ta`lim beruvchiulami peshma-pesh tekshirib boradi; - bir vaqtning o‘zida «asta» va magnitafon orqali so‘rab boradi; 46 - yozma ishdan so‘ng og‘zaki so‘rash boshlanadi.
Tayanch konspektni og‘zaki so‘zlab olish - o‘zlashtirishdagi tashqi nutq (og‘zaki) faoliyatining eng muhim bosqichi, u turli savol- javoblar jarayonida yuz beradi. Ikkinchi takrorlash-umumlashtirish va bir tizimga keltirish (tartibga tushirish): - o‘zaro nazorat darslari; - oldindan sinov savollari ro‘yxatini nashr qilish; - tayyorlash; - barcha turdagi nazoratlardan foydalanish (taxtada, astagina, yozma va b.); - o‘zaro so‘rash va o‘zaro yordam; - o‘yinli unsurlar (jamoalar bellashuvi, rebusni topishi va b.). Nazorat, baholash. V.F. Shatilov ta`lim oluvchilaming bilim, malaka va ko‘nikmalarini bosqichma-bosqich nazorat qilishning bosh muammosini hal qildi. Doimiy tashqi nazoratni o‘zini-o‘zi nazorat qilish va o‘z- o‘zini baholash bilan bog‘lash, har birini bosqichma-bosqich nazorat qilish, kuchi yetadigan darajada talab qilish, doimo tuzatishning imkoniyati mavjudligi, natijalar oshkorligi, ikki bahoning yo‘qligi va past bahodan qo‘rqishning yo‘qligi. Nazorat shakllari: tayanch konspekt bo‘yicha yozma ish, mustaqil ishlar, baland ovozda so‘rash, magnitafonda, juftlikda o‘zaro nazorat, guruhdagi o‘zaro nazorat va uy nazorati, o‘z-o‘zini baholash. V.F.Shatalov tomonidan ishlab chiqilgan o‘quv faoliyati tizimi maktab ta`lim oluvchilarida eksperiment qilingan, lekin uning metodikasi matematika o‘qitish doirasidan chiqib, nafaqat tabiiy fanlar, balki gumanitar fanlar: til, tarix kabi faulami o‘qitishda ham keng tarqaldi. Muammoli o‘qitish bu takomillashgan o‘qitish texnologiyasidir. Hozirgi oliy maktabdagi samarador o ‘qitish texnologiyasi — bumuammoli o‘qitishdir. Uning vazifasi faol bilish jarayoniga undash va tafakkurda ilmiy-tadqiqot uslubini shakllantirishdir. Muammoli o‘qitish ijodiy, faol shaxs taibiyasi maqsadlariga mos keladi. Muammoli o‘qitish jarayonida talabaning mustaqilligi o‘qitishning reproduktiv shakllariga nisbatan tobora o‘sib boradi. Hoziigi pedagogikaga oid adabiyotlarda muammoli o'qitishning turli ta’rif va tavsiflari bor. Bizningcha, nisbatan to‘liq va aniq ta’rif M.I.Maxmutova tomonidan berilgan bo‘lib, unda muammoli o‘qitish mantiqiy fikrlar tadbirlari (tahlii, umumlashtirish) hisobga olingan o‘igatish va dars berish usullarini qo‘llash qoidalari va talabalarning tadqiqot faoliyatlari qonuniyatlarining (muammoli vaziyat, bilishga bo‘lgan qiziqish, talab v.x.k) tizimi sifatida izohlanadi. Muammoli o‘qitishning mohiyatini, Ta`lim beruvchitomonidan talabalarning o‘quv ishlarida muammoli vaziyatni vujudga keltirish va o ‘quv vazifalarini, muammolarini va savollarini hal qilish orqali yangi bilimlami o‘zlashtirish bo‘yicha 47 ulaming bilish faoliyatini boshqarish tashkil etadi. Bu esa bilimlami o‘zlashtirishning ilmiy - tadqiqot usulini yuzaga keltiradi. Ma’lumki, o‘qitishning har qanday asosida, inson faoliyatining muayyan qonuniyatlari, shaxs rivoji va ular negizida shakllangan pedagogik fanning tamoyillari va qoidalari yotadi. Insonning bilish faoliyati jarayoni mantiqiy bilish ziddiyatlarini hal qilishdagi obyektiv qonuniyatlari hamda didaktik tamoyil-muammolilikka tayanadi. Muammoning tarkibiy qismlari, ma’lum va noma’lumning o ‘zaro munosabati xarakteri bilimga bo‘lgan ehtiyojni keltirib chiqaradi va faol bilishga bo`lgan izlanishga undaydi. Ta’kidlash joizki, muammoli o‘qitishning zaruriy sharti talabalarda haqiqatni va uning natijasini izlash jarayoniga bo‘lgan ijobiy munosabatni vujudga keltirish hisoblanadi. Muammoli o‘qitishni tashkil etishning birinchi sharti o ‘quv axborotlarining takomillashib borishi tizimidir. Muammoli o‘qitishmng ikkinchi shartida muammoli o‘qitish amalga oshiriladi va unda axborotning o‘quv vazifasiga o‘tkazilishi vaqtida uni yechish usulini tanlash imkoniyati ko‘zda tutiladi. Muammoli o‘qitishning uchinchi sharti ta’lim oluvchining subyektiv mavqei, ulaming bilish maqsadlarini anglab yetishi va qaror qabul qilishi, masalani hal qilish va natijani qo‘lga kiritish uchun o‘zlarining ihtiyorida bo‘lgan vositalarni baholay bilishidir. Muammoli o‘qitishga asoslangan o‘quv mashg‘ulotlarini o‘tkazish metodikasi unda qo‘llanadigan metodlarni asoslab berishni talab qiladi. Bunda ijodiy, qisman-ijodiy yoki evristik, axborotlarni muammoli bayon qilish, axborotni muammoli boshlash orqali bayon qilish asosiy metodlar hisoblanadi. Tayanch tushunchalar tahlili Tushuncha Tushuncha mazmuni Bilim atrof-muxitli urganish jarayonida tekshirilgan nazariy va amaliy faoliyatning natijasi bo`lib, uning inson miyasida to`gri aks ettirilishi sanaladi Shaxs muayyan ijtimoiy guruhning vakili bo‘lgan, biror faoliyat turi bilan shug‘ullanadigan, atrof-muhitga ongli munosabatda bo‘la oladigan, o‘ziga xos individual — psixologik xislatiarga ega bo`lgan konkret inson. Moddiy bilimlar mehnat faoliyati natijasida paydo bo`ladigan bilimlar. Texnik bilimlar insonning ijodiy va mexnat jarayonida vujudga keladigan bilimlar
|
| |