nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O’zbekiston Respulikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Toshkent Farmatsevtika Instituti Sanoat farmatsiya yo’nalishi Dori vositalarining sifatini ta’minlash va boshqarish fanidan mustaqil ish

|
O’zbekiston Respulikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Toshkent Farmatsevtika Instituti Sanoat farmatsiya yo’nalishi Dori vositalarining sifatini ta’minlash va boshqarish fanidan mustaqil ish
|
bet | 1/5 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #133675 |
Bog'liq Rahimjonova DVSTB2 O’zbekiston Respulikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Toshkent Farmatsevtika Instituti Sanoat farmatsiya yo’nalishi Dori vositalarining sifatini ta’minlash va boshqarish fanidan MUSTAQIL ISH Mavzu: Mahsulot sifatini oshirish usullari
Bajardi: SF 301-B Rahimjonova X
Tekhirdi: Gaibnazarova D
Reja:
Mahsulot tushunchasi
Mahsulot sifati va belgisi
Sifat halqasi
Mahsulot sifatiga ta’sir etuvchi omillar
Mahsulot sifatini oshirish usullari
Xulosa
Mahsulot tushunchasi Mahsulot deganda mehnat faoliyati jarayonining moddiylashtirilgan natijasi tushunilib, u foydali xossalarga ega bo‘ladi, aniq ishlab chiqarish jarayonlarida olinadi va muayyan jamoa va shaxsiy xarakterli ehtiyojlarni qanoatlashtirishi uchun mo‘ljallanadi. Mahsulotlar tayyor holda, aniq bozorda sotilishi uchun yaroqli yoki tayyorlash jarayonida, ishlashda, yetishtirishda, ta’mirlashda va shunga o‘xshashlarda bo‘lishi mumkin. Mahsulot ta’rifi yana boshqa bir hujjat - xalqaro standart ISO 8402 (1991y) da qisqa holda keltirlgan bo‘lib, «mahsulot - faoliyat yoki jarayon natijasi» deb ta’riflangan Mahsulot Sifati va belgisi Mahsulot sifati deganda, uning vazifasiga binoan muayyan ehtiyojlarni qanoatlantirishga yaroqliligini belgilaydigan xossalar majmuasi tushuniladi. Mahsulot sifati uni tashkil etuvchi buyum va materiallarning sifatiga bog‘liq. Agar mahsulot mashinasozlik buyumlaridan tashkil topgan bo‘lsa, mahsulotning sifatini belgilovchi, uning ayrim buyumlarining hamda bir xillik, o‘zaro almashuvchanlik va boshqa shunday xossalarining majmuasidan tashkil topadi. Masalan, paxta terish mashinasining sifati, uni tashkil etuvchi dvigatelning, shpindellarning, bolt va gaykalarning, g‘ildirak va undagi rezina kabilarning sifatiga bog‘liq
Mahsulot belgisi deganda mahsulotning har qanday xossalari va holatlarining miqdoriy va sifat tavsiflari tushuniladi. Sifat belgisiga materialning rangi, buyumning shakli, detaining sathida himoya va bezak uchun ma’lum qoplamalaming bo‘lishi, prokatning yon tomoni (burchak, tavr, shvellar va shunga o‘xshashlar), mahsulot detallarining biriktirish usullari (payvandlash, yopishtirish, parchinlash va shunga o‘xshashlar), sozlash usullari (qo‘lda, yarim avtomatik, avtomatik va shunga o‘xshashlar) kiradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston Respulikasi Sog’liqni Saqlash Vazirligi Toshkent Farmatsevtika Instituti Sanoat farmatsiya yo’nalishi Dori vositalarining sifatini ta’minlash va boshqarish fanidan mustaqil ish
|
Xalqaro standart - Metrologiya va standartlashtirish

|
Metrologiya va standartlashtirish
|
bet | 41/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQIXalqaro standart - bu standartlashtirish bilan (standartlashtirish bo‘yicha) shug‘ullanadigan xalqaro tashkilot tomonidan qabul qilingan va iste’molchilarning keng doirasiga yaroqli bo‘lgan standartdir.
Mintaqaviy standart esa, standartlashtirish bilan shug‘ullanadigan mintaqaviy tashkilot tomonidan qabul qilingan va iste’molchilarning keng doirasiga yaroqli bo‘lgan hujjatdir.
Davlatlararo standart "GOST" - bu standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish bo‘yicha davlatlararo kengash tomonidan qabul qilingan, bajarilishi shart bo‘lgan hujjatdir.
Milliy standart- bu standartlashtirish bilan shug‘ullanadigan milliy idora tomonidan qabul qilingan va iste’molchilarning keng doirasiga yaroqli bo‘lgan standartdir.
Korxona standarti - bu mahsulotga, xizmatga yoki jarayonga korxonaning tashabbusi bilan ishlab chiqiladigan va uning tomonidan tasdiqlangan hujjatdir.
Standartlarni qo‘llashda turli usullar mavjud. Bir mamlakat doirasida standartlar yangidan yaratilishi mumkin hamda xalqaro,mintaqaviy va davlatlararo standartlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘llanishi ham mumkin.
Standartlardan tashqari rahbariy hujjatlar, texnikaviy shartlar, standartlashtirish bo‘yicha tavsiyanomalar, yo‘riqnomalar (qoidalar) ham mavjuddir.
Rahbariy hujjat deganda standartlashtirish idoralarining va xizmatlarning vazifalarini, burchlarini va huquqlarini, ularning ishlari yoki ishlarining ayrim bosqichlarini bajarish usullari, tartibini va mazmunini belgilaydigan me’yoriy hujjat tushuniladi.
Texnikaviy shartlar (O’ZTSh) - bu buyurtmachi bilan kelishilgan holda, ishlab chiqaruvchi tomonidan yoki buyurtmachi tomonidan tasdiqlangan aniq mahsulotga (xizmatga) bo‘lgan texnikaviy talablarni belgilovchi me’yoriy hujjatdir.
Yo‘riqnoma (qoidalar) - instruksiya (pravila) - bu ishlarni yoki ularning ayrim bosqichlarini mazmuni va tarkibini belgilovchi me’yoriy hujjatdir.
|
| |
Tarmoqlar bo‘yicha yuritiladigan me’yoriy hujjatlar

|
Tarmoqlar bo‘yicha yuritiladigan me’yoriy hujjatlar
|
bet | 37/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQITarmoqlar bo‘yicha yuritiladigan me’yoriy hujjatlar
Tarmoq tashkilotlar tomonidan tasdiqlanadi.
— Tarmoq standarti – TSt
— Tarmoq klassifikatori – TT
— Norma va qoidalar –*)
— Rahbariy hujjat – RH
— Tavsiyanomalar – T
Ma’muriy-hududiy me’yoriy hujjatlar
Viloyat hokimlari tomonidan tasdiqlanadi.
— Ma’muriy-hududiy standart – MHSt
Korxona bo‘yicha me’yoriy hujjatlar
Korxona rahbarlari tomonidan tasdiqlanadi.
—Texnik shartlar – TSh
—Korxona standarti – KSt
Standartlashtirish tub mohiyati bilan ishlab chiqarishni tashkil etishning eng samarador formalari haqidagi fandir.
Standartlashtirish iqtisod, texnologiya va fundamental fanlar singari asosiy yo‘nalishlarni bir-biriga bog‘lovchi vosita hamdir.
Ko‘pgina texnika jihatidan ilg‘or mamlakatlarda standartlashtirish masalalariga o‘suvchi qiziqish qayd qilinmoqda, uning asosi bo‘lgan standartlashtirishning nazariyasiga ham katta e’tibor berilmoqda.
Standartlashtirishni texnika taraqqiyotida, ishlab chiqarishda eng ratsional joriy qilish, mahsulot sifatini yaxshilash, mehnat harajatlarini va moddiy resurslarni ta’sirchan vositalaridan biri sifatida ko‘rilmoqda.
1993 yilning 28 dekabrida metrologiya va sertifikatlashtirish bo‘yicha qabul qilingan qonunlar bilan bir qatorda "Standartlashtirish to‘g‘risida" qonun ham qabul qilindi. Bu qonun respublikamizda standartlashtirish sohasi va standartlashtirish tizimi uchun asosiy hujjat hisoblanadi.
6.2. Standartlashtirishning maqsad va vazifalari
Standartlashtirishning asosiy maqsadlari quyidagilardan iborat:
mahsulotlar, ishlar va xizmatlarning (keyingi o‘rinlarida mahsulotlar deb yuritiladi) aholining hayoti, salomatligi va mol-mulki, atrof-muhit uchun xavfsizligi, resurslarni tejash masalalarida iste’molchilarning va davlatning manfaatlarini himoya qilish;
mahsulotlarning o‘zaro bir-birining o‘rnini bosishi va bir-biriga monandligini ta’minlash;
fan va texnika taraqqiyoti darajasiga, shuningdek, aholi va xalq xo‘jaligining ehtiyojlariga muvofiq mahsulotlarning sifati hamda raqobatbardoshligini oshirish;
resurslarning barcha turlarini tejashga,ishlab chiqarishning texnikaviy-iqtisodiy ko‘rsatkichlarini yaxshilashga ko‘maklashish;
ijtimoiy-iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy dasturlar va loyihalarni amalga oshirish;
tabiiy va texnogen falokatlar va boshqa favqulotda vaziyatlar yuzaga kelishi, havf-xatarni hisobga olgan holda xalq xo‘jaligi ob’ektlarining xavfsizligini ta’minlash;
iste’molchilarni ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar nomenklaturasi va sifati to‘g‘risidagi to‘liq va ishonarli axborot bilan ta’minlash;
mudofaa qobiliyatini va mustahkamligini ta’minlash;
o‘lchashlar birliligini ta’minlash;
ishlab chiqaruvchi (sotuvchi, ijro etuvchi) ma’lum qilgan mahsulot sifati to‘g‘risidagi ko‘rsatkichlarini tasdiqlash.
|
| |
g) o‘quvchilarning o‘zini o‘zi boshqarish tizimini takomillashtirish yo‘nalishida

|
g) o‘quvchilarning o‘zini o‘zi boshqarish tizimini takomillashtirish yo‘nalishida
|
bet | 4/5 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,8 Mb. | | #153152 |
Bog'liq Sinf rahbar daftari 2023-yilg) o‘quvchilarning o‘zini o‘zi boshqarish tizimini takomillashtirish yo‘nalishida:
sinf jamoasi bilan birgalikda sinf faollarini saylash va sinf ishlarini rejalashtirish, o‘quvchilar davomatini muntazam kuzatib borish va tahlil qilish;
sinf o‘quvchilarining ehtiyoj va qiziqishlarini har tomonlama o‘rganish, ularni ahil jamoaga jipslashtirish va tashabbuskor o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash;
har bir o‘quvchining o‘zi uchun kun tartibini tuzishlarini tashkil etish va uning bajarilishini ota-onalar hamkorligida nazorat qilish;
o‘quvchilarning huquqiy savodxonligini oshirish, har bir fuqaro, shaxs va muassasalar tomonidan bajarilishi shart bo‘lgan qonun hujjatlari, ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy hayotda ro‘y berayotgan o‘zgarishlar haqida tushunchalar berib borish, qonunga hurmat hissini shakllantirish;
d) pedagogik jamoa bilan birgalikda:
sinf o‘quvchilarning ta’lim muassasasi (ustavida belgilangan) ichki tartib qoidalarini bajarishlarini ta’minlash;
sinf jurnali va faoliyatiga doir boshqa hujjatlarning to‘g‘ri yuritilishini ta’minlash;
o‘quvchilar o‘zlashtirishini yuqori darajaga ko‘tarish, tartib-intizomni mustahkamlash maqsadida sinf majlislarini o‘tkazib borish;
o‘qishda yutuqlarga erishgan, umumiy foydali mehnatda, maktab hayoti va jamoatchilik ishlarida faol o‘quvchilarni taqdirlash, ularning ota-onasiga tashakkurnoma, minnatdorchilik xatlari yuborish bo‘yicha taklif berish;
sog‘lom turmush tarzi, oilaviy hayot gigienasi hamda jismoniy tarbiya, zararli odatlardan saqlanish kabi masalalarga e’tibor berish;
o‘quvchilarning past o‘zlashtirish sabablarini aniqlash, bartaraf etish bo‘yicha tegishli fan o‘qituvchilari, yoshlar yetakchisi va maktab psixologi bilan birgalikda yordam berish;
ta’lim muassasasi tibbiyot xodimlari, o‘qituvchilari, psixolog va ota-onalar bilan hamkorlikda o‘quvchilarning sog‘lig‘ini muhofaza qilish, ma’naviy-ma’rifiy, jismoniy va aqliy jihatdan rivojlanishini nazorat qilish;
o‘quvchilarning ta’lim muassasasida texnika xavfsizligi, ularni muhofaza qilish, sanitariya-gigiena qoidalari va me’yorlari talablariga rioya qilishini ta’minlash;
kasbiy malakasini oshirib borish, yo‘nalishi bo‘yicha turli seminarlarda ishtirok etish;
Sinf rahbarlari qonun hujjatlariga muvofiq boshqa funksiyalarni ham amalga oshirishi mumkin.
5. Sinf rahbarlari zimmasiga mazkur nizom va boshqa qonun hujjatlarida nazarda tutilmagan vazifalarni yuklash, ularni ish vaqtidan tashqari, faoliyatiga oid bo‘lmagan yig‘ilishlarga va boshqa tadbirlarga jalb etishga yo‘l qo‘yilmaydi.
6. Ta’lim muassasasidan tashqarida darsdan keyingi paytdagi o‘quvchilarning xatti-harakatlari uchun amaldagi qonunchilik hujjatlariga muvofiq ularning ota-onalari javobgar hisoblanadi.
Bunday holatlarda sinf rahbarlariga nisbatan intizomiy jazo choralari qo‘llanilmaydi.
|
| |
b) ota-onalar va mahalla bilan hamkorlik yo‘nalishida

|
b) ota-onalar va mahalla bilan hamkorlik yo‘nalishida
|
bet | 3/5 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,8 Mb. | | #153152 |
Bog'liq Sinf rahbar daftari 2023-yilb) ota-onalar va mahalla bilan hamkorlik yo‘nalishida:
barkamol avlodni tarbiyalashda “Oila – mahalla – ta’lim muassasasi” hamkorligi Jamoat kengashi faoliyatini keng tadbiq etish, aniq belgilangan reja asosida sinf ota-onalar majlislarini o‘tkazib borish;
o‘quvchilarni ijtimoiy himoya qilish bo‘yicha aniq chora-tadbirlar belgilash, jumladan, kam ta’minlangan oilalar farzandlari, ijtimoiy himoyaga muhtoj, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan, ota-ona qarovisiz qolgan, vasiylik va homiylikka berilgan voyaga yetmaganlarning ijtimoiy huquqlarini himoyalash;
o‘quvchilarning ta’lim muassasasiga belgilangan maktab formasida kelishlarini nazorat qilish;
o‘quvchilar kundalik daftarlarining yuritilishini nazorat va tahlil qilish, o‘quv qurollarining mavjudligi va to‘g‘ri tartibli saqlashlarini kuzatib borish, natijalarini ota-onalar bilan muhokama qilish;
o‘quvchilarning turli salbiy diniy oqimlar ta’siriga tushib qolishining oldini olish, ularda bu borada immunitet shakllanishi uchun targ‘ibot ishlarini olib borish;
ota-onalar bilan hamkorlikda ota-onalar majlislari, davra suhbatlari, muloqotlar uyushtirish, o‘tkazgan tarbiyaviy ishlari yuzasidan pedagogik kengashlarda hisobot berish;
darslarga surunkali va muntazam kelmaydigan, tarbiyasi og‘ir o‘quvchilar bilan ishlashda ularning ota-onalari, fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish va huquq-tartibot organlari bilan hamkorlik qilish, natijalari bo‘yicha direktor huzuridagi yig‘ilishlarga ma’lumot kiritib borish;
o‘quvchilarni ota-onalar va kattalarga hurmat, kichiklarga izzat ruhida tarbiyalash, ularga kamtarlik, saxiylik va saxovatparvarlik, insonlarga yordam berish, mehribonlik, mehnatsevarlik xislatlarini singdirib borish.
v) o‘quvchilarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etish, maktabdan va sinfdan tashqari faoliyatga jalb etish yo‘nalishida:
o‘quvchilarning qiziqishi, imkoniyati va qobiliyatlariga qarab fan to‘garaklari, sport seksiyalari, badiiy-estetik, texnik, ekologik, sayyohlik va o‘lkashunoslik yo‘nalishidagi to‘garaklarga, klublarga jalb qilish;
qobiliyatli va iste’dodli o‘quvchilarni rag‘batlantirish, ularning ijodiy imkoniyatlarini rivojlantirishga ko‘maklashish;
milliy madaniyatning asosi bo‘lgan musiqa va qo‘shiq, kino, adabiyot, xalq og‘zaki ijodi, teatr, naqqoshlik va me’morchilik kabi xalq amaliy san’ati turlari vositasida o‘quvchilar dunyoqarashini kengaytirish maqsadida ularni madaniyat maskanlariga ota-onalar bilan hamkorlikda jalb etish;
o‘quvchilarni yozgi sog‘lomlashtirish oromgohlarida dam olishini tashkil etish, kuzgi, qishki va bahorgi ta’til kunlarini mazmunli o‘tkazishi uchun ota-onalar bilan hamkorlikda sharoit yaratish;
turli (bayramlar, ko‘rik-tanlov, sport musobaqalari, uchrashuvlar, kechalar va boshqalar) ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarda sinf o‘quvchilarining faol ishtirokini ta’minlash;
|
| |
-bob. Sinf rahbarlarining huquq va majburiyatlari

|
-bob. Sinf rahbarlarining huquq va majburiyatlari
|
bet | 5/5 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,8 Mb. | | #153152 |
Bog'liq Sinf rahbar daftari 2023-yil3-bob. Sinf rahbarlarining huquq va majburiyatlari
7. Sinf rahbarlari ushbu nizomda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda quyidagi huquqlarga ega:
sinf o‘quvchilarining dars mashg‘ulotlari va imtihonlarida ishtirok etish;
bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar uchun qo‘shimcha darslar tashkil etish bo‘yicha ta’lim muassasasi rahbariyatiga taklif kiritish;
o‘quvchilar tarbiyasiga oid ilg‘or ish tajribalarini amalga oshirish bo‘yicha ta’lim muassasasi rahbariyatiga tashabbus bilan chiqish;
sinf faollari ishini nazorat qilish, ular bilan birgalikda yig‘ilish kun tartibini belgilash va sinf yig‘ilishlarini uyushtirish;
o‘qishda yutuqlarga erishgan, umumiy foydali mehnatda, maktab hayoti va jamoatchilik ishlarida faol o‘quvchilarni taqdirlashga tavsiya etish;
sinf soatlarini rejalashtirishda o‘quvchilar yosh xususiyatlaridan kelib chiqib tanlangan mavzularga o‘zgartirishlar kiritish;
veb-saytimiz: Zokirjon.com
Zokirjon.com. veb-sayiti orqali o‘zingiz uchun kerakli hujjatlarni yuklab oling.
Bizning hizmatimizdan foydalanib qulay imkoniyatga ega bo‘ling.
Zokirjon Admin bilan
90-530-68-66, 91-397-77-37 nomerga murojaat qilishingiz, shu nomerdagi telegram orqali bog‘lanishingiz nza456 yoki nza445 izlab telegramdan yozishingiz so‘raladi.
Telegramda murojaatingizga o‘z vaqtida javob beriladi.
64 listdan iborat O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining 2023-yil 27-iyundagi 190-son buyrug‘iga
5 -ilovasi asosida tayyorlangan sinf rahbari daftarini to‘loq holda olish uchun telegramdan yozing.
Telegram kanalimiz:
@Maktablar_uchun_hujjatlar
To‘lov uchun: UZCARD *880*9860230104973329*summa#
Plastik egasi Nabiyev Zokirjon
DIQQAT!!!
Sizga bu OMONAT qilib beriladi.
To‘liq holda olganingizdan so‘ng:
Faqat o‘zingiz uchun foydalaning.
Hech kimga bermang hattoki eng yaqin insoningizga ham.
Internet orqali veb-saytlarga joylamang.
Kanal va gruppalarga tarqatmang.
OMONATGA HIYONAT QILMANG.
|
| |
ARXIV.l
(Trxiv.i - 2. Xavfsizlikni taminlash usullari, ta'riflari arxiv. Uz

|
2. Xavfsizlikni taminlash usullari, ta'riflari arxiv. Uz
|
bet | 4/4 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 25,95 Kb. | | #105389 |
Bog'liq Faoliyatning turli bosqichlarida^ARXIV.l
(Trxiv.i
|
vjAdiqlanadi: l.lsh buyumlari 2.Ish vositalari: uskuna, imorat, inshootlar 3.Quwat 4Jsh mahsulotlari
Texnologik jarayonlar
Tabiiy iqlim om 11 lari
Flora-fao'na
Ishchilar
Ishloyi.tsex
|
2
|
Har blr elementnlng vujudga keltirishi mumkin bo'lgan xavflamlnR identlflkatslyalash
|
Xavflar ruyxati
|
3
|
Sabablar va xavflar «SHaJarasi» nl tuzish
|
Xavflar sabablari
|
4
|
Xavflarning miqdoriy va sifatly bahosi, YQB va «Т» darajasl bilan
|
Himoya qllinishi kerak bo'lg xavflar va sabablar an ruyxati
|
|
solishtirish
|
|
5
|
Maqsadni aniqlash
|
Erishish kerak bo'lgan ish sharoitining parametrlarini aniqlash
|
6
|
xjvftk ко''5а,к,сЫл' bo'yicha ob'ektlaml umumiy
baholash
|
Qabul qilingan Integral yoki ball ko'rsatklchlari
|
7
|
Bo'lishl mumkin bo'lgan asoslar, usullar va xavfsizlikni tamln
etadigan vosltalar
|
Asoslar, usullar va altematlvlarnl to'plash
|
8
|
Har blr altornativnmg avzalligi
I fi /% 1 W • \i
va kamdiiliginl, zarar va foydasinl tahl 11 etlsh
|
To'g’rl keladigan xilini tanlab ollsh
|
9
|
Qabul qllinishi mumkin bo'lgan asoslarnl, usullarnl va vosltalaml tahIII etish
|
To'g’rl keladigan xilini tanlab ollsh
|
1
0
|
Hisob-kltob
СARXIV I
|
Masalani aniq echlsh
|
1
1
|
Foydasinl baholash
|
Texnik, IJtlmoly, Iqtisodiy foydaslnlnR ko'rsatklchlari
|
^ARXIV.UZ'>^ARXIV.UZ
^ARXIV.UZ
f Д p ^ Nazorat savollari
Xavf-xatar deganda nimani tushunasiz?
Xavflar taksonomiyasi nima?
Xavflar kellb chlqlshl bo'yicha qanday mrlarga bo'llnadl?
Rasmly standartga asosan xavflar qanday mrlarga bo'llnadl?
Xavflar kcltiradigan zarari bo'yicha qanday mrlarga bo Iinadi?
Xavflar namoyon bo'lishi bo'yicha qanday turlarga bo'llnadi?
Xavflarnl tahlll qlllshnlng aprlor va aposterlor usullarl blr-blrlnl to'ldlradlml yokl blr-blrlga zldml?
Xavfsizlikni taminlashning tcxnik qoidalari.
^ARXIV.UZ
FOYDALANILGAN ADABIY OTLAR
V “ 1^ I W • Лет
L O’zbekiston Rcspubllkasi Konstitutslyasl. -Т.: "O’zbeklston", 2008.
“Mchnat Kodeksl”. О 'zbcklston Rcspubllkaslnlng qonun hujjatlarl to ’plaml. -Т.: 2005у.,37-38 -son.
2 “Mchnatnl muhofaza qilish to ’g 'rislda"gi qonun. O'zbckiston Rcspublikasi OllyMajllslnlng Axborotnomasl. -Т.: 2002 у., 1-son.
Ishlab chlqarlshdagi baxtsiz hodisalami va xodlmlar salomatllglnlng boshqa xil zarartanishini tckshirish va hisobga olish to'g’risidagi Nizom. Vazirlar Mahkamasining qarori Ns 286, 06.06.1997, -Т.: 1997.
S “Ishlab chlqarlshdagi baxtsiz hodlsalar va kasb kasalllklarldan maj burly davlat Ijtlmoiy sug'urtasl to’g’rlslda’’gl qonun. O’zbckiston Rcspubllkasi qonun hujjatlari to 'plami, 2008y., 37-38-son.
“Ish bcruvchining fuqarolik javobgarligini majburiy sug 'urta qilish to 'g ’rlslda "gl qonun. О 'zbcklston Rcspubllkasi qonun hujjatlarl to’planl, - Т.: 2009у., 16-son.
^
ARXIV.UZ
ARXIV.UZ
ARXIV.UZ
^ARXIV.UZ
|
| |
Turli gurux mahsulotlar uchun sifat ko‘rsatkichlarining qo‘llaniluvchanligi

|
Turli gurux mahsulotlar uchun sifat ko‘rsatkichlarining qo‘llaniluvchanligi
|
bet | 4/57 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,1 Mb. | | #139259 |
Bog'liq maxsulotdan mavzulat obshiy royhat 3.2. Turli gurux mahsulotlar uchun sifat ko‘rsatkichlarining qo‘llaniluvchanligi
Mahsulotni aniq turiga bog‘liq xolda sifat ko‘rsatkichlarining nomenklaturasi umumiy xolatda 3.1 jadvalda ko‘rsatilagn.
1. Tayinlanganlik ko‘rsatkichlari
Tayinlanganlik ko‘rsatkichlari mahsulotlarni shundu xususiyatlarini xarakterlaydiki, uni qo‘llanilish soxasini tavsiflovchi asosiy funksiyalarni aniqlaydi.
Tayinlanganlik ko‘rsatkichlari quyidagi podgruppalarga bshlinadi: sinflanuvchi, funksional va texnik effektivlik, konstruktiv, tarkib va strukturalar.
1.1. Sinflovchi ko‘rsatkichlar podgruppasi mahsulotni aniq turga, tipga, sinflanuvchi guruxga va x.k.ga tegishliligini xarakterlaydi. Ushbu ko‘rsatkichlar podgruppasiga masalan turbovintli dvigatelь quvvatini, po‘latni mustaxkamlik chegarasini, transport vositasini yuk ko‘tarish xususiyatini kiritish mumkin.
1.2. Funksionallik va texnik effektivlik ko‘rsatkichlari podgruppasi mahsulotni ekspluatatsiyasidagi foydali effektni aniqlaydi, shuningdek mahsulotga qo‘yilgan takomillashuvchi texnik echimni belgilab beradi. Texnik ob’ektlar uchun ushbu ko‘rsatkichlarni ekspluatatsion deb nomlash odatga kirgan. Ushbu ko‘rsatkichlar podgruppasiga unumdorlik ko‘rsatkichlari (mashinalar, stanoklar, qurilmalar va x.k.); aniqlik (asbob ko‘rsatkichlari, ishlab chiqarish robotini pozitsiyalash va x.k.); sport o‘q otar qurolini otish toplamliligi; elektr jixozlarni volьt amper xarakteristikalari va x.k.
3.1 - jadval
Turli gurux mahsulotlari uchun sifat ko‘rsatkichlarining qo‘llaniluvchanligi
№
|
Ko‘rsatkichlar
|
mahsulot guruxi №
|
|
|
| |
Mo`minov Ramzilla Abdullayevich

|
Mo`minov Ramzilla Abdullayevich
|
bet | 29/41 | Sana | 09.05.2021 | Hajmi | 1,44 Mb. | | #14448 |
Mo`minov Ramzilla Abdullayevich (24.10.1941) - ToshDU ni bitirgan (1963). Fizik olim, fizika-matematika fanlari doktori (1979), professor (1990), O`zR FA akademigi (2000). O`zR FA fizika-texnika institutida maxsus konstruktorlik byurosi direktori (1984-1988), O`zR FA fan va texnika davlat qo`mitasining Davlat ilmiy texnika axborot bo`limi direktori (1996-2002) bo`lgan.Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, yarim o`tkazgichlar va dielektriklar fizikasi va shular asosida asbob uskunalar yaratishga oid.
|
| |
Standartlashtirish bo‘yicha asosiy atamalar va tushunchalar

|
Standartlashtirish bo‘yicha asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 39/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQI6.3. Standartlashtirish bo‘yicha asosiy atamalar va tushunchalar
Standartlashtirish deganda mavjud yoki bo‘lajak aniq masalalarga nisbatan umumiy va ko‘p marta tatbiq etiladigan talablarni belgilash orqali ma’lum sohada eng maqbul darajada tartiblashtirishga yo‘naltirilgan ilmiy-texnikaviy faoliyat tushuniladi. Bu faoliyat standartlarni va texnikaviy talablarni ishlab chiqishda, nashr etishda va tatbiq qilishda namoyon bo‘ladi. Standartlashtirishning muhim natijalari odatda mahsulot, jarayon va xizmatlarning belgilangan vazifaga mos kelishi, savdodagi g‘ovlarni bartaraf qilish hamda ilmiy-texnikaviy hamkorlikka ko‘maklashishda namoyon bo‘ladi.
Odatda standartlashtirish ob’ekti sifatida standartlashtiriladigan narsa (mahsulot, jarayon, xizmat) tushuniladi.
“Standartlashtirish ob’ekti” tushunchasini keng ma’noda ifodalash uchun “mahsulot”, “jarayon”, “xizmat” iboralari qabul qilingan bo‘lib, buni har qanday materialga,tarkibiy qismlarga, asbob-uskunalarga, tizimlarga, ularni mosligiga, qonun-qoidasiga, ish olib borish uslubiga, vazifasiga, usuliga yoki faoliyatiga teng darajada daxldor deb tushunmoq lozim.
Standartlashtirish har qanday ob’ektning muayyan jihatlari (xususiyatlari) bilan cheklanishi mumkin. Masalan, oyoq kiyimga nisbatan yondoshiladigan bo‘lsa, uning katta-kichikligi va pishiqligini alohida standartlashtirish mumkin.
Standartlashtirish ob’ekti sifatida xizmat-xalqqa xizmat qilishni (xizmat shartlarini qo‘shib) va korxona hamda tashkilotlar uchun ishlab chiqarish xizmatini o‘z ichiga oladi. Standartlashtirishning boshqa ob’ektlari faoliyatining biriktirilgan sohalarida O‘zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qo‘mitasi, Davlat arxitektura va qurilish qo‘mitasi hamda Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan belgilanadi.
Odatda xalqaro, mintaqaviy, milliy standartlashtirish idoralari mavjud.
Xalqaro standartlashtirish faoliyatida barcha mamlakatlarning tegishli idoralari erkin holda ishtirok etishi mumkin.
|
| |
Yo`ldoshev Behzod Sodiqovich

Yo`ldoshev Behzod Sodiqovich (9.05.1945) - ToshDUni bitirgan. (1968). Fizik olim, fizika-matematika fanlari doktori (1981), professor (1987), O`zR FA akademigi (2000). O`zR FA Prezidenti (2000-2005). O`zR FA Yadro fizikasi institutining direktori (2005 yil dekabridan).Ilmiy ishlari yuqori energiyalar fizikasi, yadroviy fizika va elementar zarralar fizikasi institutda jahon standartlariga mos keluvchi radio izatoplarini keng ko`lamda ishlab chiqarish va chetga sotish, mahalliy tog`-kon sanoati chiqindilaridan asl va nodir metallarni qo`shimcha ravishda ajratib olish texnologiyasiga bag`ishlangan.
Qo„nim va qo„yimlar - 1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳ

|
1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳBog'liq 1 мъаруза ўЎ 7.3.1 Qo„nim va qo„yimlar
T –
bu eng katta va eng kichik o‗lchamlar orasidagi farq yoki yuqorigi va pastki
chekli og‗ishlar algebraik farqining absolyut qiymatidir.
Ya‘ni: TD = D
max
– D
min
= ES – EI, - teshik uchun
Td = d
max
- d
min
= es – ei – val uchun.
Qo‗yim hamisha musbat miqdoridir. Qo‗yimni oshirish bilan mahsulot sifati
yomonlashadi, lekin tayyorlash tannarxi kamayadi. Qo‗yimni soddalashtirish uchun
qo‗yim maydoni ko‗rinishida grafik tarzda tasvirlanadi (qo‗yim maydoni bu nol
chizig‗iga nisbatan yuqori va pastki chekli og‗ishlar bilan chegaralangan maydondir).
Nol chizig‗i – nominal o‗lchamni ifodalovchi, o‗lchamning chekli og‗ishlari
qo‗yilgan (00) chiziqdir.
Nol chiziqdan yuqoriga (+) musbat, pastiga esa (-) manfiy og‗ishlar
joylashtiriladi .
Qo„nimlar
- ikki detalning o‗zaro biriktirilishi (joylashtirilishi) xarakteri qo‗nim
deb ataladi. Qismlar (detallar) asosan uch xil qo‗nim bilan joylashtiriladi:
1) bemalol harakatlanadigan yoki erkin qo‗zg‗aladigan yoki erkin
qo‗zg‗aladigan qilib joylashtirish. Bunday biriktirilgan qismlar (detallar) bir – biriga
nisbatan erkin harakatlana oladi;
2) salgina harakatlana oladigan yoki sal qimirlamaydigan (qo‗zg‗almas) qilib
joylashtirish. Bunday biriktirilgan detallar bir – biriga nisbatan salgina harakatlana
oladi yoki ozgina tashqi kuch bilan bir – biriga kiritilib yig‗iladi va qo‗zg‗almaydigan
bo‗ladi;
3) qimirlamaydigan (qo‗zg‗almaydigan) qilib joylashtirish, qimirlamaydigan
biriktirilgan qilib detallar bir – biri bilan mustahkam bog‗langan bo‗ladi va ularni
ajratish uchun kuch sarf qilish kerak (preslab qo‗nim).
Shularga asoslanib ya‘ni, teshik va val qo‗yim maydonlarining bir – biriga
nisbatan joylashishiga qarab qo‗nimlar tirqish bilan, o‗tishli va taranglik bilan
bo‗lishlari mumkin.
Tirqish
.
S
– teshik diametri val diametridan katta bo‗lib, ikki diametrning
haqiqiy o‗lchamlari orasidagi farqqa aytiladi ya‘ni,
D>d S=D=d
.
Tirqish – yig‗ilgan detallarni bir – biriga nisbatan erkin harakatlana olishini
ta‘minlaydi – qo‗zg‗aluvchi birikma. Demak bir detalni ikkinchi detal ichiga tirqish
hosil qilib joylashtirilishi – tirqish bilan qo‗nim– erkin yoki qo‗zg‗aluvchan qilib
joylashtirish deyiladi.
|
| |
Darajalar 
Соҳалар - 1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳ

46
Standartlashtirishning ahamiyati va mohiyati. Ixtiyoriy ixtisoslikdagi mutaxassis
ish faoliyati jarayonida ko‗plab takrorlanuvchi masalalarni hal etishga ya‘ni
namunaviy hujjatlarni tuzish, namunaviy hisob-kitoblarni amalga oshirish,
takrorlanuvchi o‗lchashlarni bajarish, turli qurilmalar, texnikaviy tizimlar yoki
odamlar jamoalarini boshqarish bo‗yicha bir xil amallardan foydalanishga to‗g‗ri
keladi. Bu masalalarni hal etishning turli xil variantlari mavjud. Standartlashtirish
masalarni optimal hal etish, yanada to‗g‗riroq va iqtisodiy variantlarini aniqlashga
yo‗naltiriligan.
Standartlashtirish
– bu aniqlangan sohada tartiblashtirish darajasini
optimalligiga erishishga yo‗naltirilgan, fan, texnika va iqtisodiyot sohalarida
takrorlanuvchi masalalarni hal etilishini topishga xulosalovchi faoliyatdir.
Standartlashtirish ob‘ekti ta‘rifidan kelib chiqib, mahsulot (xom-ashyo,
materiallar, detallar, buyumlar, qurilmalar), jarayonlar (turli xil operatsiyalarni
bajarish usullari), atamalar, belgilashlar, xizmatlar va ishlar tandartlashtirishning
ob‘ekti bo‗lib hisoblanadi. Shuning uchun standartlashtirish mohiyatini quyidagi
shaklda bayon etish mumkin:
Standartlashtirish ob‘ektini tanlash ya‘ni aniqlangan soha faoliyatini tahlil qilish
va ko‗p marotaba takrorlanuvchi ob‘ektlarni aniqlashni qamrab oladi.
Boshqa ob‘ektlar (alomatlar, xossalari) mavjudligi to‗g‗risida ma‘lumotlarni
aniqlash jarayonida standartlashtirish ob‘ektini modellashtirish.
Optimal modelni standartlashtirish, ya‘ni me‘yoriy hujjatni ishlab chiqish.
Aynan me‘yoriy hujjat bevosita standartlashtirish natijasi bo‗lib hisoblanadi.
Me‘yoriy hujjat bir vaqtning o‗zida standartlashtirish vositasi ham bo‗li hisoblanadi.
Uni umumiy va ko‗p marotaba qo‗llash mavjud va kelgusidagi masalalarni hal
etishda kutilayotgan iqtisodiy, ijtimoiy yoki boshqa samarani berishi mumkin.
Masalan, elektrik va elektron qurilmalarning sxemalarini tuzishda yanada
yaqqol va qulay belgilashni qo‗llash uchun namunaviy elementlari belgilanishi
keltirilib, ularni shartli belgilash variantlari ishlab chiqilgan me‘yoriy hujjatlarda
majburiy ravishda keltirilgan va tasdiqlangan (21.1.3-rasm).
Nazorat tartiblari va tekshiruv mazmuni

159
buyruqlarning
mavjudligi,
ularning
bajarilishi.
Konsturuktorlik-texnologik
hujjatlarning sifati, mavjudligi, ularga amal qilinish holatlari va x.k.
Tekshiruv haqidagi buyruq chiqqanidan so‗ng zarur namunalar tanlab olinadi va
nazorat boshlanadi.
3. Mahsulot yoki buyumni ishlab chiqarishda qo‗llanilayotgan standart, texnik
shart va texnologik reglamentlarga rioya qilinishning to‗g‗ri kelishligi. Texnologik
reglamentlarning buzilmaganligi, texnalogik xaritaga mosligi nazorat qilinadi.
4. Mahsulot sifati nazorati bo‗yicha barcha omillarni o‗lchov asboblarining
metrologik holati tekshiriladi.
5. Qo‗llanilayotgan standart talablarining buzulmaganligi, uni takomillashtirish
borasidagi yangi standartlarni qo‗llanilish rejalarining mavjudligi nazorat qilinadi.
6. Barcha tekshirilgan jarayonlar ma‘lumotlarni umumlashtirilganligi haqida
aktlar tuzilib imzolanadi va ular tegishliy joyga taqdim etiladi.
VIII - 1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳ

157
8.2 Davlat nazorati organlarining faoliyatlari va mansabdor shaxslarning
xuquq va majburiyatlari.
«O‗zstandart» Davlat nazorat organlari standartlashtirish, metrologiya va
sertifikatlashtirish bo‗yicha keng qamrovli faoliyat ko‗rsatadi. Jumladan:
- standartlashtirish va metrologiya xizmatlari ishlarini nazorat qilish;
- mahsulot sifati nazorati bo‗yicha tavtish hay‘ati ishlarini boshqarish va
muofiqlashtirish bo‗yicha metodik boshqarish;
- standartashtirishning Davlat nazorati ishlarini umumlashtirish;
- davlat sinovlari o‗tkazish;
- standartlar va texnik shatlarini ro‗yxatga olish va ekspertlash;
- mahsulot sifatini shaxodatlashda qatnashish;
- muhim mahsulot va xizmat turlari bo‗yicha bosh korxonalarni shaxodatlash
kabi ishlarni tizimli olib boradi;
Standartashtirishning Davlat nazorati mansabdor shaxslariga davlat tomonidan
quyidagi huquqlar beriladi.
- standartlashtirish va metrologiya talablarini qondirmaydigan konstruktorlik,
texnologik va boshqa ishlarni buyurtmachiga berilishini ta‘qiqlash;
- standartlashtirish va metrologiya talablariga mos kelmagan mahsulotlarni
ishlab chiqish, tashish, saqlash va foydalanishni taqiqlash;
- standartlashtirish me‘yor va talablarini buzib ish ko‗rib, kelayotgan korxona va
tashkilotlarga iqtisodiy sanksiya choralarini qo‗llash yo‗riqnomasini bitish;
Standartashtirishning Davlat nazorati «O‗zstandart» tomonidantasdiqlangan
yillik rejalar asosida muhim mahsulotlar sifatini oshirish, standartlashtirish ishlarini
joriy qilish, ularni buzilishiga yo‗l qo‗ymaslikka qaratilgan xalq-xo‗jaligining
barqaror rivojlanishini ta‘minlaydigan tadbirlarni amalga oshirib boradi.
Yillik rejalar nafaqat yetakchi korxona va tashkilotlar faoliyati, balki barcha
o‗zaro munosabotdagi korxona va bo‗limlar faoliyatini tekshirish bo‗yicha komplekt
nazorat ko‗rinishida tuzilgan va amalga oshirilgan bo‗lmog‗i lozim.
Taranglik - 1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳ

156
Biriktirilgan detallarning o‗zaro ishlashi nuqtai nazaridan olganda bu ikkala
tizim bir-biriga aynandir. Lekin, teshik tizimi val tizimidan ishlab chiqarish jixatidan
birmuncha afzalroqdir. Chunki detallarni teshik tizimida yig‗ish uchun ishlov
berganda kesish va o‗lchash asboblari ancha kam ishlatiladi. Bundan tashqari teshikni
valga moslashdan ko‗ra, valni teshikka moslash ancha oson va arzonga tushadi.
Shuning uchun ham mashinasozlikda ayrim xollarda val tizimini ishlatish
ma‘qulroqdir.
Estetik ko„rsatkichlar - 1 мъаруза ўЎҒғҚқҲҳ

34
kolorit;
sirtning puxta qoplanganligi va bezatilganligi;
firma belgilari, ko‗rsatkichlari, o‗ramlari va b.ning aniq va puxta
bajarilganligi va b.
6 Texnologik
– mahsulot tarkibi va tuzilmasini yoki konstruksiyasining ishlab
chiqarishda, foydalanishda va sifat ko‗rsatkichlarini, ishlab chiqarish va ishlarni
bajarish sharoitlarini tiklashda xarajatlarning eng kam bo‗lishini ta‘minlay oladigan
xossalarini tavsiflaydi. Bunda quyidagilar hisobga olinadi:
mahsulotni tayyorlashdagi solishtirma mehnat sarfi;
materialning solishtirma sarfi;
energiyaning solishtirma sarfi;
ushbu turdagi texnik xizmat ko‗rsatish (ta‘mir) ning bir martalik o‗rtacha
mehnat sarfi.
7 Tashishga moslanganligi
– mahsulotning ochiq joyda ko‗chishga (tashishga),
ya‘ni mahsulotdan foydalanish (iste‘mol qilish) bilan bog‗liq, bo‗lmagan harakatlarga
moslanganligini tavsiflaydi.
Tashishga moslanganlik ko‗rsatkichlariga quyidagilar kiradi:
mahsulotni tashishga tayyorlash o‗rtacha vaqti;
mahsulotni tashishga tayyorlaщda o‗rtacha mehnat sarfi;
mahsulotni ma‘lum turdagi tashish vositasiga ortishda o‗rtacha vaqt sarfi;
mahsulotni ma‘lum turdagi tashish vositasidan tushirishda o‗rtacha vaqt
sarfi;
tashish vositasining sig‗imidan foydalanish koeffitsienti.
-расм. Стандарташтириш объектларини синфланиши

45
Odatda xalqaro, mintaqaviy, milliy standartlashtirish idoralari mavjud.
Xalqaro standartlashtirish faoliyatida barcha mamlakatlarning tegishli idoralari
erkin holda ishtirok etish mumkin.
Mintaqaviy standartlashtirish deganda dunyo miqyosida birgina jug‗rofiy yoki
iqtisodiy mintaqasiga qarashli mamlakatlarning tegishli idoralari uchun erkin holda
ishtirok etishlari mumkin bo‗lgan standartlashtirish tushuniladi.
Milliy standartlashtirish – bu muayyan bir mamlakat doirasida o‗tkaziladigan
standartlashtirish faoliyatidir.
Standartlashtirish har xil faoliyat turlari va uning natijalariga daxldor qoidalar,
umumiy qonun-qoidalar yoki tavsiflarni o‗zida qamrab olgan me‘yoriy hujjat
hisoblanadi.
Me‘yoriy hujjat – atamasi standartlar, texnikaviy shartlar, shuningdek umumiy
ko‗rsatmalar, yo‗riqnomalar va qoidalar tushunchasini ham o‗z ichiga qamrab oladi.
Standartlashtirish maqsadlari ko‗p qirrali bo‗lib, ular asosan quyidagilardan
iborat: birxillashtirish (har xillikni boshqarish), qo‗llanishlilik, moslashuvchanlik,
o‗zaroalmashuvchanlik, sog‗liqni saqlash, xavfsizlikni ta‘minlash, tashqi muhitni
asrash, mahsulotni himoyalash, o‗zaro tushunishlikka erishish, savdodagi iqtisodiy
ko‗rsatkichlarni yaxshilash va boshqalar. Bir maqsadning amalga oshishida bir
vaqtda boshqa maqsadlarning ham amalga oshishi mumkin.
Xalqaro
Hududiy
Milliy
Korxona darajasi
Standartlashtirish va birxillashtirish ko„rsatkichlari

8 Standartlashtirish va birxillashtirish ko„rsatkichlari
maxsulotning standart,
birxillashtirilgan va original tarkibiy qismlar bilan boyitilganligini, shuningdek
boshqa buyumlar bilan birxillashtirilish darajasini .ifodalaydi.
Standartlashtirish va birxillashtirish ko‗rsatkichlariga:
qo‗llanuvchanlik;
takrorlanuvchanlik;
birxillashtirilish koeffitsientlari va b. kiradi.
9
Patent-huquqiy
ko„rsatkichlar
mahsulotda
foydalanilgan
texnik
yechimlarning yangilanganlik darajasini, ularning patent bilan himoyalanganligini,
shuningdek mamlakat ichida va xorijda xaridga to‗siqsiz qo‗yish imkonini
tavsiflaydi.
35
Patent-huquqiy ko‗rsatkichlarga quyidagilar kiradi:
patent bilan himoyalanganlik ko‗rsatkichi;
patent tozaligi ko‗rsatkichi va b.
10 Ekologik ko„rsatkichlar
mahsulotdan foydalanganda yoki iste‘mol qilganda
sodir bo‗ladigan atrof muhitga zararli ta‘sir darajasini tavsiflaydi. Bu ko‗rsatkichlarni
tanlash va aniqlashda atrof muhitni muhofazalash talablari hisobga olinadi.
Ekologik ko‗rsatkichlarga quyidagilar kiradi:
atrof muhitga chiqarib yuboriladigan zararli aralashmalarning ruhsat etilgan
miqdori;
mahsulotni saqlash, tashish, ishlatish yoki iste‘mol qilishda atrof muhitga
zararli zarrachalar, gazlar, nurlanishlarni chiqarib yuborishi ehtimolligi va b.
11 Xavfsizlik ko„rsatkichlari
mahsulotning ishlatishda (iste‘mol qilishda)
inson hayotiga, sog‗ligiga va mulkiga, atrof muhitga xavfsizligi xossalarini va
xususiyatlarini tavsiflaydi.
Xavfsizlik ko‗rsatkichlari O‗z.RH 51-010:1998 ga asosan mahsulot turlari
bo‗yicha shakllantiriladi, masalan, elektrotexnik jixozlar va buyumlarning xavfsizlik
ko‗rsatkichlariga quyidagilar kiradi:
elektr tokidan shikastlanishdan saqlanish klassi;
boshqarish, xizmat ko‗rsatish, ekspluatatsiya qilishda mehnatning
xavfsizligi;
izolyatsiyani doimiy tekshiruvchi qurilmaning mavjudligi;
shovqin darajasi;
azot oksidlari, karbon (uglerod) va b. ni atrof muhitga chiqarib
yuboriladigan solishtirma miqdori.
Sut va sut mahsulotlari uchun:
kislotalilik;
mikrobiologik ko‗rsatkichlar;
pestitsidlar, og‗ir metallar, aflotoksinlar va b. ning qoldiq mikdori.
Demak, MSKT standartlarida ko‗rsatilgan mahsulot tavsiflari majmui va
O‗zbekiston me‘yoriy-huquqiy hujjatlarida belgilangan rioya qilish majburiy bo‗lgan
talablar majmui mahsulot sifatini tashkil etadi va standartlashtirish bilan
ta‘minlanadi.
|
Boyliklar (resurslar)ni tejash ko„rsatkichlari

33
b) energiya iste‘molining tejamlilik ko‗rsatkichlari, jumladan:
yoqilg‗ining solishtirma sarfi;
energiya (energiya tashuvchi) ning solishtirma sarfi;
foydali ish koeffitsienti va b.
Energiyadan tejamli foydalanish ko‗rsatkichlari sifatida, odatda, solishtirma
ko‗rsatkichlardan, yani sarflanadigan energiya va (yoki) yoqilg‗ining ishlab
chiqarilgan mahsulot yoki bajarilgan foydali ish hajmiga (ish birligiga) nisbatidan
foydalaniladi.
c) mehnat resurslaridan tejamli foydalanish ko‗rsatkichlari:
mahsulotdan foydalanganda (iste‘mol qilinganda) umumiy mehnat sarfi;
mahsulotdan foydalanganda (iste‘mol qilganda) asosiy ko‗rsatkich birligiga
solishtirma mehnat sarfi va b.
Xom ashyo, materiallar, yoqilg‗i, energiya va mehnat resurslaridan tejamli
foydalanishni tavsiflovchi umumlashtirilgan ko‗rsatkichlar sifatida mahsulotni ishlab
chiqish, tayyorlash va foydalanish (iste‘mol qilish) dagi sarf-xarajatlarni tavsiflovchi
ko‗rsatkichlar qo‗llanilishi mumkin.
4 Ergonomik ko„rsatkichlar
―inson – buyum‖ (jumladan, ―inson – mashina‖)
tizimini tavsiflaydi va inson hayotida sodir bo‗ladigan gigienik, antropometrik,
fiziologik va psixologik xususiyatlar majmuini hisobga oladi
Ergonomik ko‗rsatkichlarga quyidagilar kiradi:
shovqin darajasi;
yorug‗lik darajasi;
xarorat darajasi;
mahsulot konstruksiyasining insonning tezlik imkoniyatlariga muvofiqligi;
mahsulot konstrukdiyasining insonning kuch imkoniyatlariga muvofiqligi
va b.
Standartlashtirishning asosiy tushuncha, maqsad va vazifalari

43
talablariga rioya qilingan holda, ma‘lum bir sohada, faoliyatni optimal darajada
tartiblashtirish maqsadida qoidalar o‗rnatish va qo‗llashdir.
"Standartlashtirish ob‘ekti" tushunchasini keng ma‘noda ifodalash uchun
"mahsulot, jarayon, xizmat" iboralari qabul qilingan bo‗lib, buni har qanday
materialga, tarkibiy qismlarga, asbob-uskunalarga, tizimlarga, ularni mosligiga,
qonun-qoidasiga, ish olib borish uslubiga, vazifasiga, usuliga yoki faoliyatiga teng
darajada daxldor deb tushunmoq lozim (2.1.1.1-rasm).
Standartlashtirish har qanday ob‘ektning muayyan jihatlari (xususiyatlari) bilan
cheklanishi mumkin. Masalan, oyoq kiyimga nisbatan yondashiladigan bo‗lsa, uning
katta-kichikligi va pishiqligini alohida standartlashtirish mumkin.
Standartlashtirish ob‘ekti sifatida xizmat – xalqqa xizmat qilishni (xizmat
shartlarini qo‗shib) va korxona hamda tashkilotlar uchun ishlab chiqarish xizmatini
o‗z ichiga oladi. Standartlashtirishning boshqa ob‘ektlari faoliyatining biriktirilgan
sohalarida O‗zbekiston Respublikasi Tabiati muhofaza qilish davlat qo‗mitasi, Davlat
arxitektura va qurilish qo‗mitasi hamda Sog‗liqni saqlash vazirligi tomonidan
belgilanadi.
Mahsulotlar
(xalq iste‘moli tovarlari,
ishlab chiqarish
vositalari)
Xizmatlar
(xo‗jalik, ishlab chiqarish)
Jarayonlar
(ishlar)
Xom-ashyo va tabiiy
yonilg‗ilar
Materiallar va oziq-
ovqatlar
Tayyor buyumlar
Bir guruhdagi
mahsulotlarning
alohida jihatlari:
- atamalar,
belgilashlar;
- parametr va
o‗lchamlari;
- texnik talablar;
- nazorat usullari;
- tamg‗alash,
qadoqlash, tashishi va
saqlash qoidalari
Materialli
Nomaterialli (ijtimoiy-
madaniy)
Bir guruhdagi
xizmatlarning alohida
jihatlari:
- atamalar;
- texnik talablar;
- baholash usullari;
- korxonalarni
sinflanishi;
- xodimlarga talablar
- Mahsulot hayotiy
siklining alohida
bosqichlariga mansub
jarayonlar;
- nomaterial ishlab
chiqarish bilan bog‗liq
jarayonlar (statistik,
bank, nashriyot
faoliyati);
- boshqaruv
jarayonlari;
- o‗lchash jarayonlari;
- axbortlarni qayta
ishlash va hisoblash
jarayonlari;
- himoyalash faoliyati
jarayonlari (insonlar,
tabiat)
Ibn Al-Xaysam (965-1039)y

Ibn Al-Xaysam (965-1039)y
Ibn Al-Xaysam 965 yilda tug‘ilgan, 1039 yilda Qohirada vafot etgan. U Beruniyning zamondoshi bo‘lib, o‘rta asrning buyuk fizigi deb tan olingan va Evropada Alxazen nomi bilan atalgan. Shu bilan birgalikda u mashhur matematik va astronom sifatida ham nom qozongan. Uning Optikaga doir fikrlari o‘sha paytda fanda ancha ilg‘or qarash bo‘lgan.
Masalan, uning optikaga doir birinchi postulati: «Tabiiy yorug‘lik va rang nurlari ko‘zga ta’sir etadi». U tajriba va kundalik kuzatishlarga asoslanib, ushbu fikrni bayon etadi: «Quyosh nuri ko‘zga tushsa, ko‘z og‘riqni sezadi». Tabiiy nur deb quyosh nurini, rangli nur (monoxromatik) deb jismlardan qaytgan nurlarni ataydi.
Ikkinchi postulati: «Ko‘zning ko‘rish qobiliyati jismlardan chiqqan yorug‘lik ta’sirida sodir bo‘ladi». Ushbu fikr Evklid va Platon nazariyasidan tubdan farq qiladi. Ibn Al- Xaysam davom etadi, «Ko‘zning ko‘rish qobiliyati piramida yordamida sodir bo‘ladi, piramidaning bosh tarafi ko‘zda, asosi esa ko‘rinadigan jismlarda bo‘ladi».
Ibn Al-Xaysam fikricha, yorug‘lik optik zichligi kichik muhitdan katta muhitga o‘tganda uning tezligi oshadi. Albatta, uning bu fikri noto‘g‘ri edi, ammo uning qarashlari asosida R.Dekart yorug‘likning sinish qonunini ochadi.
Ibn Al-Xaysamning asarlari XII asrda lotin tiliga (1114-1187y.G. Kramovskiy) tomonidan tarjima qilindi va 1580 yilda qayta chop etilgan.
Ibn al-Xaysamning optikaga doir ilmiy ishlari Yevropada zamonaviy optika fanining yuzaga kelishiga asos bo‘ldi.
|
Standartlashtirish bo„yicha bazaviy tashkilotlar

57
– biriktirilgan mahsulot gruhlarini standartlashtirish, me‘yoriy hujjatlarni o‗z
vaqtida tayyorlash, joriy etish va qayta ko‗rish bo‗yicha takliflar, me‘yoriy hujjatlar
loyihalarini ekspertlov va tasdiqqa tayyorlov ishlarini amalga oshirish;
– biriktirilgan mahsulot guruhi uchun ko‗rsatkichlarni standart yoki boshqa
me‘yoriy hujjatlarda ko‗rsatilgan normada, O‗zbekiston Respublikasining
faoliyatidagi qonunchilik me‘yorlari, xavfsizlik va ekologiya masalalarini
ta‘minlaydigan darajada amalga oshirish;
– standartlashtirish bo‗yicha bazaviy tashkilotlarga biriktirilgan mahsulotning
birinchi namunalari uchun loyihalarni optimallashtirish hamda standartlashtirishni
nazariy va amaliy tomonlaridan ilmiy-metodik ishlar olib borish;
– ko‗rsatkichlarni normada bo‗lishini ta‘minlash maqsadida doimiy va tizimli
nazorat olib borish;
– korxona va tashkilotlarga standartlashtirish va sertifikatlashtirish bo‗yicha
uslubiy yordam ko‗rsatish va sh.k
O‗zbekiston Respublikasida texnik qumitalar (TQ) mutaxassislari – davlat va
xo‗jalik boshqaruvi manfaatdor idoralari va tadbirkorlik sub‘ektlarining vakolatli
vakillari, iste‘molchilar, kasaba uyushmasi tashkilotlari, davlat nazorati idoralari va
boshqalarning shakllanishi bo‗lib hisoblanadi. TQ yuqori ilmiy-texnikaviy
salohiyatga ega bo‗lgan korxonalar va tashkilotlar bazasida ta‘sis etuvchilar va
«O‗zstandart» agentligi (Davarxitektqurilish, Davtabiatqo‗m, Sog‗liqni Saqlash
Vazirligi) qo‗shma buyrug‗i bilan tuziladi.
Texnik qumitaning asosiy vazifasi – xalqaro, davlatlararo, mintaqaviy, davlat
va tarmoq standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish sohasidagi faoliyat -
O‘z DSt 1.0, RMG 01 bo‗yicha, shartnomali ishlar.
O‘z RH 51-013:1993 O‗zbekiston Respublikasi standartlashtirish bo‗yicha
ishlarning tashkil etilishini, muvofiqlashtirilishini va ishlarning maqbul darajada olib
borilishini standartlashtirish bo‗yicha Texnik qumitalar bevosita ishtirok etishadi.
O‗zbekiston Respublikasida faoliyat olib brayotgan texnik qumitalar 1-jadvalda
keltirilgan.
1-Jadval
Tezliklar nisbiyligi - Buxoro davlat universiteti

Tezliklar nisbiyligi. Jismning vaziyati turli sanoq jismlariga va ular bilan bog’langan turli koordinata sistemalariga nisbatan turlichadir. Faqat jismning vaziyatigina nisbiy bo’lib qolmay, uning harakati ham nisbiydir. Buni o’z tanamizda ham kuzatishimiz mumkin. Faraz qilaylik biz ma’lum bir koordinatada hech qanday harakatsiz turibmiz, ammo bizning ichki organlarimiz yurak, qon aylanish sistemasi, nerv sistemasi, nafas olish a’zolari… va ho kazolar doimiy ravishda harakatda. Demak bizning ichki organlarimiz bizga nisbatan harakatda.
Vertolyot yuqoriga tekis ko’tarilmoqda(1.6 – rasm). Vertolyot parragining chetki A nuqtasi vertolyot korpusi bilan bog’langan sanoq sistemasiga nisbatan aylana, yer bilan bog’langan sanoq tizimiga nisbatan esa vintsimon trayektoriya bo’ylab harakat qiladi.
Harakatning nisbiyligiga oid yana bir misol: vagon ichida o’tirib, qo’shni yo’ldan o’tib borayotgan vagonga oynadan qarab turgan har bir kishi poyezdlardan qaysi biri yurib ketayotganini, qaysi biri joyida turganini bilishi ba’zan qiyin bo’ladi. Boshqacha qilib aytganda, agar qo’shni poyezddagini ko’rib, yerni, binolarni, bulut va hokazolarni ko’rmasa, poyezdlardan qaysi biri harakatlanayotganini bilib bo’lmaydi. Agar poyezdlardan biridagi yo’lovchi uning poyezdi yurib,qo’shni poyezd joyida turibdi desa, ikkinchi poyezddagi yo’lovchi ham u o’tirgan poyezd yurib, qo’shni poyezd qimirlamay turibdi deya oladi. Haqiqatda ikkala yo’lovchi ham haqli, chunki harakat nisbiydir.
Faraz qilaylik vagon 20 m/s tezlik bilan harakatlanmoqda vagon ichidagi yo’lovchi esa vagon harakatiga qarama – qarshi ravishda 1 m/s tezlik bilan yurdi, bu sistemada yo’lovchi yerga nisbatan 19 m/s tezlik bilan harakat qiladi.
.Dinamika bobida:Jismlarning bir necha kuchlar ta’siridagi harakati. Kuchni tashkil etuvchilarga ajratish va burchak ostida ta’sir etuvchi kuchlarni qo’shish.
|
Xalqaro standartlar to„g„risida umumiy ma‟lumot

37
Shu sababli, ko‗pgina xalqaro standartlarni yaratishda
boshqa faoliyatdagi
metrologlar va mutaxassislarning ishtirokini talab etadi, hamda standartlashtirish
bo‗yicha Xalqaro tashkilot qonunlashtirilgan metrologiya bo‗yicha Xalqaro tashkilot,
Xalqaro elektrotexnik komissiya va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikda ish
olib boradi.
Standartlashtirish bo‗yicha shug‗ullanadigan Xalqaro tashkilotning texnik
qo‗mitalari
barcha ilmiy-texnik, iqtisodiy va sotsial faoliyatda Xalqaro
standartlarning loyihalarini yaratish bilan shug‗ullanadi. Eng ko‗p e‘tibor kimyo,
neft-kimyo, qishloq xo‗jaligi va oziq-ovqat sanoatiga katta e‘tibor beradi. ISO 9000,
ISO 9001 va ISO 9004 standartlar raqamida O‗zbekiston Davlat standartlari sifatida
qabul qilingan. 11000 dan ortiq standartlar O‗zstandart Agentligining so‗rov-
yo‗riqnoma jamg‗armasida o‗z o‗rnini egallab kelmoqda.
Standartlashtirish bo‗yicha Xalqaro tashkilot a‘zolari standartlashtirish bo‗yicha
Milliy tashkilotlar deyiladi. A‘zolari bo‗lib, har bir mamlakatdan bir kishi ishtirok
etadi. Bosh Assambleyaning yig‗ilishida standartlashtirish bo‗yicha Xalqaro tashkilot
a‘zoligiga har bir tashkilotdan uchtagacha delegat ishtirok etadi. Bunga bog‗liqsiz
ravishda har bir qo‗mita standartlashtirish bo‗yicha Xalqaro tashkilot a‘zoligiga bir
kishi ovoz bilan saylanadi.
1970 yil 14 oktabrdan boshlab, Xalqaro standartlashtirish kuni deb e‘lon qilindi.
1972 yilgacha Xalqaro standartlar «standartlash bo‗yicha Xalqaro tashkilot tavsiyasi»
degan nom bilan yuritilgan. Standartlashtirish bo‗yicha Xalqaro tashkilotning
tavsiyasiga binoan 1970 yil Anqara shahrida
VIII Bosh Assambleyaning
standartlashtirish bo‗yicha Xalqaro tashkilotida «Xalqaro standartlar» deb qabul
qilindi va 1972 yildan boshlab kuchga kirdi.
Xalqaro
standartlar
xalqaro
savdodagi
barcha
texnik
to‗siqlardan
chetlashtirishda samarali vosita bo‗lib hisoblanadi. Shu bilan birgalikda, bu tashkilot
ilmiy-texnik miqyosini va mahsulot sifatini aniqlaydi.