Nazorat savollari - Mundarija kirish mavzu

29
4.1-jadval. Ma`lumotlar bazasidagi ikki o`lchamli jadval
Xizmatchi
raqami
F.I.SH
Unvoni Tugilgan
yili
Bo`lim Mutaxassis
kodi
Lavozim Maosh
XN
FISH
UN
TY
VL
MK
LM
MSH
2518
Valiev S.P.
t.f.n.
1985
1
PM
Dot.
4 mln
2567
Soliev I.T.
t.f.d.
1987
2
EVM
Prof.
5 mln
3245
Aliev S.I.
t.f.n.
1988
1
PM
Il.xodim
2,8 mln
3267
Buriev A.O. Akad.
1982
3
ASU
Prorek.
4 mln
4.1-jadvaldagadi birinchi satr atribut nomlari,
ikkinchi satr
atributlarni qisqacha nomlari va uchinchi, to`rtinchi va beshinchi satrlar
esa atribut qiymatlaridir.
O`tgan mavzularda ko`rib chiqilgan ierarxik, tarmoqli va boshqa
ma‟lumotlarni tasvirlash usullarini shunday ikki o`lchamli
jadvalga
keltirish mumkin. Bunday jadvallarni quyidagi xususiyatlari bo`ladi.
jadvalni har bir ma‟lumot elementi maydon hisoblanadi va
takrorlanuvchi guruxlar bo`lmaydi;
barcha ustunlar bir jinslidir;
xar bir ustunga nom tayinlangan;
jadvalda bir xil satr ikki marta uchramaydi;
bunday jadvalda satr va ustunlar ixtiyoriy tartibda qaraladi va
ixtiyoriy ketma-ketlikda ishlatilishi mumkin.
Bunday xususiyatlarga jadvalar munosabat deyiladi. Munosabat
asosida qurilgan ma`lumotlar bazasi relyatsion ma`lumotlar
bazasi
deyiladi.
4.1-jadvalni sxematik qisqartirilgan ko`rinishida xizmatchi ob`yekti
(xiz.nom F.I,SH, unvoni, tugilgan yili, bo`lim, mutaxasiss kodi, lavozim,
maosh) ma‟lumotlar bazasi sxemasi deyiladi.
Shunday qilib, relyatsion ma`lumotlar bazasi ma‟lumot elementlar
to`plami asosida quriladi. Munosabat yoki jadvalni kortejlar to`plami
deb qarash mumkin.
Agar jadvalda n ta ustun bo`lsa, u n tartibli kortejdan iborat deyiladi
va munosabat ham N-darajali deyiladi.
Har bir atribut qiymatlari to`plami domen deyiladi. Munosabatda har
bir kortej o`zining kalit identifikatoriga (nomiga) ega bo`lishi kerak va
kalit quyidagi xususiyatlarga ega bo`ladi:
kortej kalit qiymati bilan bir qiymatli ifodalanishi kerak.
kalitda ortiqchalik bo`lmasligi kerak, Ya‟ni
hech qanday atributni
30
kalitdan olib tashlash mumkin emas.
Ob‟ektlarni identifikatsiyalash uchun yoki boshqacha qilib aytganda
kompyuter xotirasida yozuvlarning o„rnini aniqlashda ma‟lumot
elementi ishlatiladi. Bu element kalit deb ataladi. Agar kalit ob‟ektni bir
qiymatli identifikatsiyalasa, u birlamchi kalit deyiladi. Aks holda tashqi
kalit deyiladi. Agar ob‟ektlarni identifikatsiyalash uchun bir nechta
atributlar talab etilsa, bunday kalit tugallangan kalit deb ataladi. Agar A
va B guruxdagi ob‟ektlar berilgan bo„lsa,
ular orasidagi quyidagi
mosliklar yoki munosabatlarni o„rnatish mumkin:
1. Birga – bir (1:1)munosabat. A va B ob‟ektlar to„plami orasida 1:1
munosabat o„rnatilgan deyiladi, agarda A ob‟ektning bir nushasiga B
ob‟ektning bitta nushasi mos kelsa,
va aksincha, B ob‟ektning bir
nushasiga A ob‟ektning bitta nushasi mos kelsa.
2. Birga – ko„p (1:n) munosabat. A va B ob‟ektlar to„plamida A
ob‟ektning bir nushasiga B ob‟ektning bir nechta nushasi mos kelsa, shu
bilan birga B ob‟ektning bir nushasiga A ob‟ektning bir nechta nushasi
mos kelsa shunday munosabat hosil bo„ladi.
3. Ko„pga – bir (n:1) munosabat A va B ob‟ektlar to„plami orasida
o„rnatilsa, unda A ob‟ektning bir nechta nushasiga B ob‟ektning bitta
nushasi mos keladi. B ob‟ektning nushalari
orasida shundaylari
mavjudki, ularga A ob‟ektning bir nechta nushasi mos keladi.
4. Ko„pga – ko„p (m:n) munosabat. A va B ob‟ektlar orasida shunday
munosabat o„rnatilgan deyiladi, agarda A ob‟ektning bir nechta
nushasiga B ob‟ektni bir nechta nushasi mos kelsa va aksincha.
Ob‟ektlarni tahlil qilib bo„lingandan so„ng, shu ob‟ektga
qo„yiladigan boshlang„ich so„rovni ishlab chiqish zarur.
Masalan avtovakzalni faoliyati iqtisodiy va texnik ko„rsatgichlar
bilan bog„liq bo„lganligi uchun, yo„lovchilarga axborot ma‟lumot
berganligi uchun yaratayotgan axborot tizimi quyidagi so„rovlarga javob
berishi kerak:
Har bir reys uchun nechta chipta sotilganligi va umumiy sotilgan
chiptalarni aniqlash;
Reys raqami bo„yicha reys haqida ma‟lumotlar chiqarish;
Marshrutlar haqidagi zarur axborotlarni chiqarish;
Aniq reyslar uchun qaysi haydovchilar
tayinlanganligi va ular
haqida ma‟lumotlarni olish;
Avtobusni texnik xarakteristikalari haqidagi ma‟lumotni olish.
31
Ko„rib chiqilayotgan predmet sohani ob‟ektlari orasida quyidagi
tipdagi bog„lanishlar mavjud:
1. 1:1 – chiptalar bilan yo`lovchilar ob‟ektlari orasidagi bog„lanish
(sotilgan);
2. M:1 – marshrut va reys orasidagi bog„lanish (marshrut
munosabati);
3. M:N – marshrut va bekatlar orasidagi bog„lanish (bekatlar);
4. 1:N – reys va haydovchi orasidagi bog„lanish (tayinlash);
5. 1:N –Avtobus va haydovchi orasidagi bog„lanish (haydovchiga
ruxsat berish);
Shunday qilib, ko„rilayotgan masalada asosan ob‟ektlar aniqlanadi va
ular orasidagi bog„lanish topiladi, hamda sinflarga ajratiladi.
4.2-jadval.Ekvivalent (sinonim) tushunchalar