nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Jadval 7 
IBM firmasining xodimi E.F.Kodd tomonidan taklif etilgan ishchilar

76
Ushbu jadvalni biror fayl (masalan, Telefon) ko‘rinishida kompyuter diskiga o‘tqazilsa,
telefon ma‘lumotnomasi - telefonlar ma‘lumot bazaga ega bo‘lami
7.3. Ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimlari.
Jadvalda ma‘lumotlarni kodlash. Ma‘lumotlar baza bilan ishlashning
xususiyatlaridan yana biri shundaki, jadvaldagi ustunlar va satrlar soni qancha ko‘p
bo‘lsa, ularni kompyuterga kiritish shuncha qiyinlashadi. Bu muammoni xal qilish
maqsadida jadval elementini jumlalarni ifodalovchi kodlar sifatida kiritish
mumkin.
Ma‘lumotlarni kiritish ustunlarida belgi yoki jumlalar o‘rniga kodlar
kiritiladi va bir vaqtning o‘zida kodlarni ko‘rsatuvchi lug‘atlar beriladi. Lug‘atlar
shaklan boshqa jadvallardan farq qilmaydi. Masalan, Toshkent traktor zavodini
608 kodi bilan belgilab, talab jadvalida bu zavodga tegishli bo‘lgan barcha
ustunlarda 608 kodini ishlatishimiz mumkin va talablar lug‘ati jadvali qo‘yidagi
satrni kiritadi:
608-Toshkent traktor zavodi. (Agar operator 608 o‘rniga 708 yoki 609
sonini kiritsa, u boshqa nomdagi manzilga tushadi yoki hech narsa topa olmasligi
mumkin.
Jadval xar bir yozuv o‘zining bosh kalitiga ega bo‘lishi va uning qiymati
yagona bo‘lishi kerak. Masalan, telefon ma‘lumotnomasida telefon nomeri bosh
kalit bo‘lib xizmat qiladi. Bosh kalitni, ko‘pincha birlamchi kalit deb atashadi.
BOSH KALIT – ma‘lumotlar bazada saralash ishlarining tez va aniq
bajarilishiga imkon beradigan jadvalning bir ustuni.
―Talabnoma‖ jadvalidagi talab nomeri bosh kalit bo‘lib xizmat qiladi.
Jadvalda talab nomerini ko‘rsatadigan bir xil nomer bo‘lishi mumkin emas, aks
xolda jadval ma‘noga ega bo‘lmaydi.
―Xodimlar
jadvali‖
ning
bosh
kaliti
tabel
nomeri
bo‘lishi
mumkin.(Familiyasi bo‘lmaydi , chunki bir tashkilot bir xil familiya bir necha
kishi ishlatishi mumkin.)
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

83
BOB-8. MBBT MS ACCESSDA ISHLASH
8.1. Microsoft Access ish darchasi
MBBT
Access ning barcha vazifalari va imkoniyatlarini o‘rganib uni
ishlatish texnologiyasi bilan tanishib chiqamiz, hamda olib boriladigan amaliy
mashg‘ulotlarni shu
MBBT da tashkil etishni tavsiya qilamiz. Buning uchun
avvalo
Microsoft Access bajaradigan vazifalari
, uning darchasi va ish yurituvchi
asosiy obyektlari bilan yaqindan tanishishga o‘tamiz.
Microsoft Access ish darchasi
Microsoft Office tarkibidagi
Microsoft Access piktogrammasi ustida
«sichqoncha» chap tugmasini 2 marta bossak, ekranda
Access darchasi paydo
bo‘ladi:
Darchaning birinchi satrida
MBBT nomi
Microsoft Access deb ifodalangan,
2-nchi satrda esa tavsiyanoma punktlari:
Файл, Правка, Вид, Вставка, Формат, Записи, Сервис, Окно ?
Uchinchi satrida
Standart paneli piktogrammalari joylashgan. Darchaning
keng qismi ishchi maydon hisoblanadi. Ishchi maydonda yuqoridagi muloqot
darchasi hosil bo‘ladi. Bu darcha yordamida biz yangi
MBni tashkil qilishimiz
yoki mavjud
MBni ochib ular ustida ishlashimiz mumkin.
Access darchasi
6 ta obyektdan iborat bo‘lib, asosan shular bilan ish
yuritiladi. Bular:
Таблица (jadval)
, Запрос (so‘rov)
, Форма (forma)
, Отчет
(hisobot)
, Макрос (makro buyruq)
va
Модул.
Конструктор - - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika institutiBog'liq QURILISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANIDAN ДарсликКонструктор - mustaqil ravishda yangi so‘rovlar tuzish.
Простой запрос (oddiy so‘rov) - mavjud aniq maydonlarni tanlab olish
yo‘li bilan so‘rovlar tuzish.
Перекрестный запрос (qiyosiy so‘rov) - MB da mavjud bo‘lgan bir
nechta jadval va so‘rovlarni chatishmasidan yangi so‘rovlar yaratish.
Повторяющиеся записи (takrorlanuvchi yozuvlar) jadvalda yoki
so‘rovlarda takrorlanuvchi yozuvlarni qidirib topish uchun so‘rovlar tuzish.
Записи без подчененных (bog‘lanmagan yozuvlar) joriy jadvalga mos
kelmaydigan yozuvlarni qidirib topish uchun so‘rovlar tuzish.
Xullas, Запрос yordamida asosiy MBdan natijaviy (foydalanuvchini
qiziqtirgan) jadval tashkil qilish va uni qayta ishlash imkoniyati paydo buladi.
Запрос bilan ishlaganda ma‘lumotlarni saralash (filtrdan o‘tkazish), jamlash,
ajratish, o‘zgartirish mumkin. Ammo bu amal har bajarilganda asosiy MB da
hechqanday o‘zgarish sodir bo‘lmaydi. Bundan tashqari, Запрос yordamida
«natijalarni hisoblash», o‘rta arifmetik qiyMatni topish, yig‘indi hosil qilish yoki
biror maydon ustida matematik amallar bajarish mumkin.
MBda ajratish uchun «So‘rov»
Запрос hosil qilishning turlari ko‘p. Ammo eng ko‘p qo‘llaniladigani
Запрос на «выборки» (Tanlashini tashkil qiluvchi so‟rov) Accessda ―So‘rov‖
tashkil qilishning 3 ta usuli mavjud: avtomatik ravishda, qo‟lda va мастер (usta)
yordamida. Запрос tashkil qilish uchun maxsus SQL(Structured Query
Language) tili mavjud, ammo bu tilda ishlash ancha murakkab, shuning uchun
ham Access da maxsus «Namunaviy so‘rov blanki» tashkil qilingan. Bunda
Запрос elementlarini darchalararo tashish orqali amalga oshirish mumkin. MB ga
|
| |
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

75
1
Analgetiklar
2
Antibiotiklar
3
Yo‘talga karshi dori-vositalar
4
Vitamin prepaparatlari
Analge- Sitramon Antibio- Benzilpe- Yutalga Bromgeksin Vitamin V1 tiklar
Aspirin tiklar ntsilin karshi Doktor don prepa- V6
Analgin Gentami- dori- Tusupreks ratlari S sin vosita lar
Jadval 6
Doktor don prepa- V6 ma‘lumotlari
Nomlanishi
Baxosi
Sitramon
75 sum – 6 dona
Aspirin
100 sum – 10 dona
Analgin
85 sum- 6 dona
* Bir pog‘anadagi ma‘lumotning boshqa pog‘onadagi ma‘lumot bilan ikki yoki undan
ortiq marta bog‘lanadigan turiga ma‘lumotlarning tarmokli modeli deyiladi.
Relyatsion tizim 1970 y IBM firmasining xodimi E.F.Kodd tomonidan
taklif etilgan bo‘lib, xozirgi paytda eng ko‘p tarqalgan tizimlar qatoriga kiradi.
Chunki bu tizimda ma‘lumotlar orasida eng qo‘lay boglanishlarni amalga oshirish
mumkin.
Ma‘lumotlarning jadval ko‘rinishda saqlanishiga ma‘lumotlarning relyatsion
modeli deyiladi.
-jadval - Toshkent arxitektura qurilish instituti

8.1-jadval
Nomlanishi
Ko‘rsatkich, m
Rejadagi o‘lchamlari
Kabinalar:
yopiq dushxonalar
1,8x0,9 (1,8x1,8)
155
Ochiq
va
ikki
tomonida
kirish-chiqish
yo‘llari
dushxonalar, yarim dushlar
0,9x0,9 (1,2x0,9)
ayollarning shaxsiy gigienasi
1,8x1,2 (1,8x2,6)
hojatxonalar
1,2x0,8 (1,8x1,65)
Garderobxonalardagi o‘tirish joylari
0,3x0,8 (0,6x0,8)
Ichimlik suv ta’minoti qurilmasi
0,5x0,7
Balandlik bo‘yicha o‘lchamlar
Ajratuvchi pardevorlar:
pardevorning yuqori qismigacha
1,8
poldan pardevorning pastki qismigacha
0,2
Garderobxonadagi ko‘cha va uy kiyim-boshi uchun shkaflar
1,65
Sanitariya asboblari o‘qlari o‘rtasidagi masofa
Bir kishilik qo‘l yuvgichlar
0,65
Qo‘l va oyoq vannalari, pissuarlar
0,7
Qatorlar orasidagi o‘tish yo‘llarining kengligi
Yopiq dush kabinalari, guruhli qo‘l yuvgichlar
1,2 (1,8)
Ochiq dush kabinalari va hojatxonalar, pissuarlar
1,5 (1,8)
Bir kishilik qo‘l yuvgichlar
1,8
Qo‘l va oyoq vannalari, ayollar shaxsiy gigienasi kabinalari,
fotariy kabinalari
2,0
Garderob xonalardagi kiyim-bosh saqlanadigan shkaflar,
qatordagi bo‘linmalar soni:
18 tagacha bo‘lsa
1,4
18 dan 36 tagacha bo‘lsa
2,0
Qavs ichidagi ko‘rsatkichlar tayanch-harakatlanish apparatida buzilishlari bor
nogironlar uchun keltirilgan
156
8.1-rasm.
Jamoat binosi
vestibyulida
garderobning
joylashtirilishi.
8.2-rasm.
Jamoat binosidagi
kirish joyi joyidagi
xonalar guruhlarini
tashkil etish
namunalari.
|
Yordamchi xonalar - Toshkent arxitektura qurilish instituti

154
ingolyatoriy, fotariy, qo‘l va oyoq vannalari uchun xonalar, shuningdek ish vaqtida
dam olish va psixologik yukni kamaytirish uchun maxsus xonalar jamoat binolari
uchun qabul qilingan me’yorlar bo‘yicha tashkil qilinishi kerak
Hammom-saunani loyihalashtirishda uning tarkibiga quyidagi xonalarni kiritish
lozim: yechinish-kiyinish xonasi, quruq issiq kamerasi, dushxona, sanitariya bloki,
sovuq suvli basseyn, uqalash xonasi, dam olish xonasi, boshqaruv pulti
joylashtirilgan xona. Quruq issiqli hammomlarni tashqi devorga tutash qilib birinchi
yoki sokol qavatida, tashqariga mustaqil chiqish eshigi bilan joylashtirishga yo‘l
qo‘yiladi. Ish vaqtida dam olish va psixologik yukni kamaytirish uchun maxsus
xonalar, odatda, uy kiyim-boshi saqlanadigan garderob va sog‘lomlashtirish punkti
yonida joylashtiriladi Dam olish va psixologik yukni kamaytirish xonalarida, agar
zaruriy talab va asoslanishlar bo‘lsa, tonusni yaxshilaydigan turli ichimliklarni
tayyorlash va iste’mol qilish uchun qurilmalar, shuningdek jismoniy tarbiya bilan
shug‘ullanish uchun joylar ko‘zda tutilishi mumkin. Yerto‘la qavatlarida muhandislik
xizmatlarining xonalari, omborxonalar, do‘konlar, radiouzel, kinofotolaboratoriyalar,
ijaraga berish punkti, tir, sport zallari, kitob saqlanadigan va arxiv xonalarini
joylashtirishga yo‘l qo‘yiladi. Bu kabi xonalarni tabiiy
yoritilganliksiz
loyihalashtirishga ruxsat beriladi. Undan tashqari, majlislar zali, ma’ruza
auditoriyalari va kuluarlar, maishiy xizmat ko‘rsatish salonlari, sport va sport-
tomosha zallari va avtoturargohlarni ham tabiiy yoritishsiz loyihalashtirish mumkin.
Barcha jamoat binolari
nogironlar va
aholining kam harakatlanuvchi, shu jumladan
aravachalarda harakatlanuvchi guruhlarining ehtiyojlarini hisobga olgan holda
qurilishi zarur.
Maishiy xonalardagi qatorlarning o‘qlari orasidagi masofalar va o‘tish
yo‘llarining kengligi quyidagi jadval bo‘yicha qabul qilish zarur:
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

|
Toshkent arxitektura qurilish instituti Pdf ko'rish
|
bet | 73/128 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 18,93 Mb. | | #146151 |
Bog'liq Turar joy va jamoat binolarini loyihalash Abdujabborova10.1-rasm.Umumta’lim o‘rta maktabdagi xonalarning asosiy guruhlari
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik sxemasi.
A – 1-4 sinflar uchun o‘quv seksiyalari; B – 5-9 sinflar uchun o‘quv seksiyalari; V –
mehnat ta’limi uchun xonalar guruhi; G – uzaytirilgan kun guruhlarini tashkil qilish
uchun xonalar guruhi; 1 – vestibyul-garderob; 2 – O‘TV kabineti; kutubxona; 4 –
o‘qituvchilar xonasi; 5 – laboratoriyalar; 6 – Boshlang‘ich harbiy tayyorgarlik
kabineti; 7 – sport zali; 8 – emakxona; 9 – majlislar zali-kinoauditoriya; 10 – ashula
va musiqa sinfi; 11 – ma’muriyat; 12 – texnik markaz; 13 – dam olish zonasi; 14 –
sport zonasi; 15 – o‘quv-tajriba zonasi; 16 – xo‘jalik zonasi.
Ayrim predmetlarni chuqur o‘qitishga ixtisoslashgan muassasalar, gimnaziya va
litseylarda leksiya auditoriyasi ko‘zda tutilishi lozim. Ushbu auditoriyaning
o‘lchamlari o‘quvchilar yoshi bo‘yicha 3 ta sinfdan ortiq bo‘lmagan sig‘imga bog‘liq
ravishda, har bir o‘rin uchun 1 m
2
hisobidan belgilanadi. Zamonaviy umumta’lim
muassasalaridagi rekreatsiyani zal ko‘rinishidagi variantda loyihalash maqsadga
muvofiq hisoblanadi. Maktab binolarining kompozitsiyasi quyidagi asosiy turlarda
ifodalanadi.
168
Maktab binosining pavilon ko‘rinishidagi turi o‘quvchilar yoshini hisobga olib
turib birlashtirishning maksimal darajasi ta’minlanishiga imkoniyat yaratadi. Bunda
bloklarni funksional vazifalar bo‘yicha ajratishga, gigienik talablarni maksimal tarzda
hisobga olishga erishiladi. Pavilon ko‘rinishidagi sxema iqlimi issiq hududlar uchun
qo‘llaniladi.
Maktab binosining markazlashgan-blokli turi amaliyotda keng qo‘llaniladigan
namunaviy loyihalarga asoslanadi. Maktab binosining perimetrli turi yopiq hovli
atrofida shakllantiriladi. Umumta’lim muassasasining rivojlangan markazli loyihasi
yirik maktablar qurilishida qo‘llaniladi, bu turdagi o‘quv muassasalarining loyihasi
o‘quvchilarning darsdan tashqari faoliyatini oqilona tashkil qilish imkoniyatini
beradi. Ichki hajmi yirik bo‘lgan kompakt (ixcham) turga mansub o‘quv
muassasalari. Maktab binolarining o‘ta kompakt (ixcham) va rejalashtirilishi
o‘zgaruvchan bo‘lgan turi maydonlardan samarali foydalanishni ta’minlab, an’anaviy
turdagi maktab binolaridagi yacheykali strukturani o‘zgartirish imkoniyatini beradi.
Umuman olganda, maktab binolarining kompozitsion rivojlanishida uchta asosiy
yo‘nalishni ajratish mumkin: markazlashtirilgan, markazlashtirilmagan, rivojlangan
markazli tizim.
|
| |
Lokal va Global o‘zgaruvchilarni e‗lon qilinishi

Lokal va Global o‘zgaruvchilarni e‗lon qilinishi.
Mathcad ishchi hujjatni tepadan pastga va chapdan o‘ngga qarab o‘qiydi.
Yuqorida keltirilgan misolda, agar ifodani qiyMatni hisoblashda o‘zgaruvchilar
t
109
ifodadan pastga e‗lon qilingan bo‘lsa, ifodani qiyMatni hisoblashda xatolik yuz
beradi. Global o‘zgaruvchilarda esa ifoda qayerda yozilishidan qat‗iy nazar ifodada
global o‘zgaruvchi qatnashgan bo‘lsa unda tasir qiladi.
Mathcad da funksiyani ham aniqlash mumkin. Masalan f(x)=x2 funksiyani
qanday aniqlashni ko‘rib chiqamiz.
1. f(x): ni tering natijada f(x):=■ hosil bo‘ladi.
2. x2 ni tering natijada f(x):=x2 funksiya hosil bo‘ladi.
Bu yerda f funksiya nomi x esa funksiya argumenti. Funksiyaning ixtiyoriy
nuqtadagi qiyMatni hisoblash mumkin. Masalan f(3)=9 , f(5)=25, f(4)=16. Xuddi
shu tartibda ikki argumentli, uch argumentli va n argumentli funksiyani aniqlash
mumkin. Masalan ikki argumentli funksiyani qanday aniqlashni ko‘rib chiqamiz.
T(x,y):=x2+y2 , T(2,1)=5, T(2,2)=4.
Mathcad takroriy yoki iteratsion hisoblashlarni amalga oshirishi mumkin.
Bunda u diskret argumentli o‘zgaruvchilardan foydalanadi. Masalan x
o‘zgaruvchining 10 dan 20 gacha 1 qadam bilan
2
2
x
ifodaning qiymatlarini
hisoblash talab qilingan bo‘lsin. Buni quyidagicha amalga oshirish mumkin.
1.x:=10,11 ifodani tering
2.20 ifodani tering natijada x:=10,11..20 hosil bo‘ladi, bu yerda . faqat ;
tugmasi orqali qo‘yiladi aks holda xato hisoblanadi. Agar oraliq berilgan bo‘lsa
qadamni aniqlash quyidagicha bo‘ladi. Birinchi qiymat kiritiladi va ― , ‖ dan so‘ng
ikkinchi son kiritiladi ular orasidagi ayirmani qadam sifatida oladi agar ‖ , ― dan
keyin son ko‘rsatilmasa qadamni 1 ga teng deb oladi. Diskret argument
aniqlangandan keyin, shu o‘zgaruvchini kiritib ―=‖ ni kiritsak bizga jadval shaklida
diskret o‘zgaruvchining qiymatlari keltiriladi. Boshqa dasturlash tillari kabi
Mathcad da ham o‘zimiz ixtiyoriy funksiyani e`lon qilishimiz mumkin oldindan
yaratilgan maxsus standart funksiyalardan foydalanishimiz mumkin. Masalan:
sin(x), cos(x), ln(x) va boshqa funksiyalar.
Funksiyalarni
qanday
aniqlashni,
funksiya
diskret
argumentning
qiymatlarida hisoblashni va standart funksiyalardan qanday foydalanishni quyidagi
misollarda keltirilgan.
|
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 71

165
mo‘ljallangan sport maydonchalari bino derazalaridan kamida 25 metr uzoqlikda
joylashtirilishi va perimetri bo‘yicha balandligi 2,5-3 metr bo‘lgan to‘siqlar bilan
o‘ralishi lozim; qolgan maydonchalar va bino derazalari orasidagi masofa 10 metrdan
kam bo‘lmasligi kerak. Uchastkalar shunday loyihalashtirilishi kerakki, ularning
hududiga o‘t o‘chirish mashinalari kirishi va halqa bo‘ylab aylanish imkoniyati
ta’minlangan bo‘lishi lozim.
Rasm 37. Mathcad dasturida orqali kerak bo'ladigan operatorlarni tanlash oynasi

107
ixtiyoriy o‘zgarish kiritsangiz bu o‘zgarishga bog‘liq bo‘lgan barcha natijalar
yangilanadi. Mathcad o‘ta murakkab matematik formulalarni hisoblashga
mo‘jallangan bo‘lsa ham, uni oddiy kalkulyator sifatida ishlatish mumkin.
Masalan:
2
4
32
ifodani tering. ―=‖ belgisini kiritishingiz bilan Mathcad
natijani hisoblab ekranga chiqaradi.
30
2
4
32
Jadval 13.
Arifmetik amallar.
Amal
Klavish
O‘qilishi
•
*
Ko‘paytirish
+
+
Qo‘shish
-
-
Ayirish
:
/
Bo‘lish
Jadval 14.
Munosabat amallari.
Amal
Klavish
O‘qilishi
>
>
Katta
<
<
Kichik
=
Ctrl =
Teng
≥
Ctrl )
Katta yoki teng
≤
Ctrl (
Kichik yoki teng
≠
Ctrl #
Teng emas
Rasm 40. Berilgan funksiya ko`rinishi

Rasm 40. Berilgan funksiya ko`rinishi. Misoldan ko‘rinadiki koordinata o‘qlarini va grafikni ko‘rinishini grafikni
ustiga sichqonchaning chap tugmasini ikki marta bosib o‘zgartirish mumkin va
xuddi ifoda kabi grafikni siljitish, katta-kichik qilish, qirqish, nusxalash
mumkin.
Funksiyani [a,b] oraliqda grafigini chizish.
Biror ffunksiya berilgan bo‘lsin va bu funksiyani grafigini [a,b] oraliqni n ta
bo‘lakka bo‘lib chizish uchun i diskret o‘zgaruvchi olib [a,b] kesmani quyidagicha
n ta bo‘lakka bo‘lamiz. h qadam sifatida
n a b
ni olamiz va i diskret o‘zgaruvchini
quyidagicha aniqlaymiz i:= 0..n xi ni quyidagicha aniqlaymiz xi:=a+h*i va bizga
xi va f(xi) nuqtalar hosil bo‘ladi. Bu nuqtalarga mos funksiyani grafigini chizish
mumkin.
Rasm 41. Berilgan oraliqdagi funksiya grafigi.
111
Rekursiv funksiya.
Mathcad dasturida rekursiv funksiyalar hosil qilish imkoniyatiga ham ega.
Funksiyani rekursiya orqali qiyMatni hisoblash deganda funksiyani qiyMatni
hisoblashda funksiya ichida yana shu funksiyadan foydalanish tushiniladi. Buni n!
ni hisoblash misolida ko‘rib chiqamiz.
fakt(n):=if(n=0,1,n∙fakt(n-1)) fakt(3)=6, fakt(5)=120.
Satr ustida bajariladigan funksiyalar.
Mathcad dasturida o‘zgaruvchilarning satrli tipi mavjud bo‘lib ularning
qiymatlari qo‘shtirnoq ichida beriladi va ular ustida bir qancha amallarni bajarish
mumkin. Quyida satr ustida bajariladigan funksiyalar keltirilgan:
Rasm 42. Uch o‘lchovli grafiklarni hosil qilish.
concat(s1,s2) – s1 va s2 satrlarni birlashtiradi;
num2str(z) – z sonni satrga aylantiradi;
str2num(s) – s satrni songa aylantiradi;
str2vec(s) – s vektorni songa aylantiradi;
vec2str(v) – v vektorni satr ko‘rinishda aniqlaydi;
strlen(s) – s satr uzunligini aniqlaydi;
search(s,s1,n) – s satrda s1 belgini n-marta qatnashgan o‘rnini aniqlaydi;
substr(s,n,m)- s satrni n- belgisidan boshlab m- belgisigacha qirqib oladi.
Satr ustida bajariladigan funksiyalarga doir misollar.
112
Uch o‘lchovli grafiklar.
Mathcad dasturida uch o‘chovli grafiklarni ham tasvirlash mumkin. Uch
o‘lchovli grafik sohani hosil qilish uchun
1. Menyu satridan Insert – Graph-Surface plot ni tanlang.
2. Klaviaturadan Ctrl+2 ni tanglang.
Hajmiy-rejali yechim - Toshkent arxitektura qurilish instituti

10.3. Hajmiy-rejali yechim
Umumta’lim muassasasi binosining balandligi 3 qavatdan oshmasligi zarur.
Shahardagi imoratlar zich qurilgan sharoitlarda ta’lim muassasalarini 4 qavatli
bo‘lishiga yo‘l qo‘yiladi. Umumta’lim muassasalarini avval qurilgan 4-5 qavatli
binolarda joylashtirilishida to‘rtinchi va beshinchi qavatlarni o‘quvchilar kam
qatnaydigan o‘quv xonalari uchun ajratish lozim. Har bir sinfning to‘ldirilishi 25 ta
o‘quvchidan oshmasligi zarur.
Maktablardagi barcha xonalar ikkita asosiy guruhga bo‘linadi:
1. O‘quv xonalari:
- 1-4 sinflar (o‘qitishning I bosqichi) uchun o‘quv xonalari;
- 5-9 sinflar (o‘qitishning Iiva III bosqichlari)uchun o‘quv va laboratoriya
xonalari;
- mehnat va kasb-hunar yo‘nalishi bo‘yicha o‘qitish uchun xonalar.
2. Umummaktab xonalari:
- majlislar zali va jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari o‘tkaziladigan zal;
- ovqat tayyorlanadigan blok;
- ustaxonalar;
- ma’muriy-xo‘jalik xonalar;
- kutubxona va boshqa xonalar.
Ta’kidlash zarurki, maktab binolarini loyihalashtirishda o‘quv va umummaktab
xonalari alohida ishlashini ta’minlash maqsadga muvofiq hisoblanadi, sababi
166
umummaktab xonalari o‘quv mashg‘ulotlari o‘tkazilmayotgan vaqtda mikrotuman
uchun ishlashi mumkin.
Asosiy o‘quv xonalarining maydonlari bitta o‘quvchiga to‘g‘ri keladigan m
2
hisobidan qabul qilinishi lozim.
10.1-jadval
Xonaning nomlanishi
Bitta o‘quvchiga to‘g‘ri
keladigan maydon, m
2
Sinf xonalari, o‘quv kabinetlari
2,5-3,5
Tabiiy
fanlar
bo‘yicha
laboratoriyalar,
chizmachilik va rasm kabinetlari
2,4
Informatika va hisoblash texnikasi kabineti
6,0
Lingafon kabineti
2,4
Mehnat ta’limi ustaxonalari
6,0
Maktab-internatlardagi yotoqxonalar
4,0
Bunda sinflardagi o‘quvchilar soni 25 taga teng bo‘lishi lozim.
1-4 sinflar uchun o‘quv seksiyalari boshqa yoshdagi guruh o‘quvchilari uchun
mo‘ljallangan xonalar va kabinetlardan ajratilgan holda, alohida blok ko‘rinishida
loyihalashtiriladi. Ushbu blok tarkibiga sinf xonalaridan tashqari mehnat ta’limi
ustaxonasi, uzaytirilgan kun guruhlari uchun universal xona, rekreatsiya xonasi va
sanitariya bloki kiritiladi.
5-9 sinflar uchun o‘quv seksiyalari o‘quv kabinetlari va laboratoriyalar bazasida
shakllantiriladi.
O‘quv xonalari quyidagilardan iborat: ishchi zona (tahsil olayotganlar uchun
o‘quv stollarining joylashuvi), o‘qituvchining ishchi zonasi, ko‘rgazmali o‘quv
qo‘llanmalari va o‘qitishning texnik vositalari (O‘TV)ni joylashtirish uchun
qo‘shimcha zona, o‘quvchilar yakka tartibda shug‘ullanishi uchun maxsus zona.
Umumta’lim maktablarining asosiy sinf xonalari uchun yorug‘lik bo‘yicha talab
qilingan tomonlar janub va janubi-sharq hisolanadi. Rassomlik, chizmachilik va rasm
kabinetlari uchun yorug‘lik bo‘yicha tavsiya etilgan tomon –shimol.
|
-jadval - Toshkent arxitektura qurilish instituti

13.1-jadval
Sport turi
Uzunligi, m
Eni, m
Balandligi, m
Akrobatika
36
18
6
Badminton
15
8
7
Basketbol
28
16
7
Boks (ring o‘lchamlari 6x6)
18
12
4
Og‘ir atletika
18
9
4
Tennis
36
18
8
Kurash
24
14
4
Qilichbozlik
22
14
4
Voleybol
24
15
8
Badiiy gimnastika
22
15
7
Ta’kidlash
zarurki,
sport
zalining
balandligi
turtib
chiqqan
konstruksiyalarning eng pastki qismigacha me’yorlanadi.
Sportchilar uchun yechinish-kiyinish xonalari sport zallari bilan bevosita yoki
yo‘lak orqali bog‘langan bo‘lishi zarur.
Sport zali qoshidagi yechinish-kiyinish bloki tarkibiga quyidagilar kiradi:
- kiyim almashtirish xonasi – bir sportchi uchun 2 m
2
;
211
- kiyimlarni saqlash uchun garderob – bir sportchi uchun 0,7-0,78 m
2
;
- dushxonalar – 7 ta sportchi uchun bitta dush;
- sanitariya bloklari – bir smenada shug‘ullanuvchi 30 ta ayol uchun bitta
unitaz; bir smenada shug‘ullanuvchi 50 ta erkak uchun 1 ta unitaz va 1 ta pissuar;
- tambur-shlyuz, oyoq vannasi bilan – bir smenada shug‘ullanuvchi 20
sportchi uchun 1 ta vanna, bitta vanna o‘lchamlari 1x0,85 m
2
.
Dushxonalar bevosita yechinish-kiyinish xonalari bilan, murabbiylar
dushxonalari esa – murabbiylar xonasi bilan bog‘lanishi lozim. Instruktorlar va
murabbiylar xonalari bir o‘rin uchun 2,5 m
2
hisobidanloyihashtiriladi, lekin bu
xonalarning maydoni 9 m
2
dan kam bo‘lmasligi kerak. Sport korpus tarkibida bitta
yoki bir nechta zal, yordamchi xonalar, ba’zida esa basseyn bo‘lishi mumkin.
Yopiq basseynlar tarkibiga quyidagilar kiradi:
- suzish uchun hovuzlar, o‘lchamlari:
50x24x1,8-2,3 m;
25x24x1,2-1,8 m;
- yechinish-kiyinish xonasi, dushxonalari va sanitariya bloklari bilan;
- murabbiylar xonalari, dushxona va sanitariya bloklari bilan;
- texnik xonalar.
Yopiq va ochiq basseynlar hovuzlarining perimetrlari bo‘yicha kengligi 1,5-
2,0 metrdan kam bo‘lmagan yo‘lakcha ko‘zda tutilishi lozim. Bu yo‘lakchaning
tramplinlar va sakrash minoralari joylashgan erdagi kengligi, ushbu qurilmalar
o‘lchamlarini hisobga olgan holda, 4 metrdan kam bo‘lmagan qilib belgilanadi.
Basseynda shug‘ullanuvchilar uchun dushxonalar o‘tish yo‘llarida joylashtirilishi
zarur, sanitariya uzellari yechinish-kiyinish xonalari bilan bevosita bog‘lanishi va
shunday joylashtirilishi kerakki, dushxonalardan o‘tmasdan turib, hovuzlarga
o‘tish mumkin bo‘lmasligi lozim.Sun’iy muz bilan qoplangan yaxmalaklar va
konkida yugurish yo‘laklari tarkibiga muzli yuza hosil qilish uchun zarur bo‘lgan
barcha muhandislik va texnik xonalar majmuasi (freonli qurilmalari uchun
kompressor xonalari, suvni yomg‘ir kanalizatsiyasiga chiqarib tashlash kanallari va
hk.) kirishi lozim.
212
Issiqlik o‘tkazadigan materiallardan tayyorlangan quvurlar bilan yaxlit tarzda
bajarilgan sovituvchi plita konstruksiyasini hisoblashda muz holatini parvarish
qiluvchi mashinalardan tushadigan vaqtincha yuklamalar hisobga olinishi zarur.
Yopiq yaxmalaklar zallari sport zallariga qo‘yilgan talablarga to‘liq javob berishi
lozim. Ochiq yaxmalaklarda quyidagilar ko‘zda tutilishi kerak: isinish uchun
vestibyul, kiyim almashtirish kabinalari – isinish va dam olish joylari, prokat
xonalari, quritish xonalari, o‘quv sinflari, ma’muriyat xonalari.
|
Inshootlarda va tomoshabinlar uchun qurilmalardagi yong‘in xavfsizligi

214
Tomosha ko‘rsatishga mo‘ljallangan binolar uchun yer uchastkasini tanlashda
xonalarda zarur akustik sharoitlarni ta’minlashni murakkablashtiruvchi shovqinli
va vibratsion fonlarimavjud hududlarni istisno qilish lozim. Tomosha ko‘rsatishga
mo‘ljallangan binolar uchun yer uchastkalarining maydonlari tasdiqlangan
me’yorlarga muvofiq belgilanadi: kinoteatrlar uchun – zaldagi bitta o‘rin uchun 5
m
2
, konsert zallari va sirklar uchun – sig‘imiga bog‘liq holda 0,7-1,5 gektar, teatr
binolari uchun – 1,2-1,7 gektar.Tomosha binosining bosh kirish eshigi oldida
maydonning, shuningdek yuk tushirish maydonchalari va xo‘jalik hovlisining
mavjudligi yer uchastkasining rejaviy tashkil etilishidagi o‘ziga xos xususiyat
hisoblanadi. Yuqorida sanab o‘tilgan tomoshalar ko‘rsatishga mo‘ljallangan
binolarning har bir turini loyihalashtirishda hajmiy-rejali, funksional yechimlarni,
va shu bilan birga, badiiylikni ta’minlashga qaratilgan asosiy vazifa hisoblanuvchi
tomoshabinlar kompleksi va qolgan xonalarning oqilona va eng maqbul
mujassamligining tanlashdan iboratdir. Masalan, kinoteatr xonalari uchta guruhga
bo‘linadi:
- tomoshabinlar kompleksi;
- kinoapparatlar xonasi;
- xizmat-xo‘jalik xonalari.
Teatrlarning xonalari tomoshabinlar va sahna qismlaridan, sirklarniki –
tomoshabinlar va ishlab chiqarish xonalaridan, klublardagi xonalar esa –
tomoshabinlar va klub faoliyatini yuritish bilan bog‘liq xonalar guruhidan
iborat.Tomosha ko‘rsatishga mo‘ljallangan binolarning har bir turi uchun xos
bo‘lgan xususiyatlar haqida qisqacha to‘xtalib o‘tamiz.
Jadval 12 
Xodimlarga telefon to‘g‘risidagi ma‘lumotlar bazan

82
Ma‘lumotlar bazadagi ro‘yxatni turli kalitlar asosida tartiblash mumkin.
Xatto, tartiblash kalitlarini bir necha ma‘lumotlardan tuzish xam mumkin .
Masalan, liseyda o‘qiydigan talabalarni oldin guruxlar (GURUH) bo‘yicha, keyin
guruxlardan familiyasi (FAMILIYA) bo‘yicha tartiblash mumkin.
U xolda tartiblash kaliti GURUH+ FAMILIYA dan tashkil topadi va
GURUH bosh satr xisoblanadi.
Ma‘lumotlarni komputerda saralash anchagina vaqtni talab qiladigan jarayon
xisoblanadi. Shuning uchun axborot tizimini yaratuvchi saralashning optimal
variantini izlab topishi kerak. Bu muammo quyidagicha xal qilinadi. Boshlang‘ich
jadvalni o‘zgartirmasdan, xar bir saralash kaliti uchun indeksli fayl belgilanadi.
Indekisli faylga kalitning qiymati (masalan, gurux va familiya) yoziladi (ular
tartiblangan bo‘ladi). Xar bir kiymat dastlabki jadvalda o‘z tartib nomeriga ega.
Tizimda izlashni indeksli faylning kerakli kalitini topgach, dastlabki jadvalga
murojaat qiladi va izlangan satrni o‘z nomeri bo‘yicha ekranga chiqaradi. Xar
qanday dbf fayli uchun ixtiyoriy sondagi indeksli fayllarni yaratish mumkin.
Bunday xolda faylning o‘ziga indekslangan fayl deyiladi. Xar bir indeksli fayl
muayyan indeksli kalit (ya‘ni bosh kalit)ga ega bo‘ladi. Indekslash tizimi
ma‘lumotlar bazada ma‘lumotlarni ko‘rib chiqish va izlashning bir necha barobar
tezlashishiga imkon beradi.
Jadval 9 
Relyatsion tizimga ega bulgan xodimlar to‘g‘risidagi ma‘lumotlar bazas

81
komputerga kiritilgan ma‘lumotlar bilan uzviy bog‘langan bo‘ladi, aks xolda
beriladigan savollar javobsiz qolishi tabiiy. Axborotni izlash jarayonini axborot
tizimlarida andozalar orqali amalga oshiriladi. Andoza ko‘rinishi turli dastur uchun
turlicha bo‘lishi mumkin. Quyidagi ma‘lumotlarni izlashning asosiy boshqarish
menyusi keltirilgan.
Andoza asosida ishlash tartibini asosiy boshkarish menyusi orqali
quyidagicha belgilash mumkin:
Kalitlar
Andoza
Kiritish/chiqarish
Birinchi qator tanlanganda, asosiy kalit (so‘zlar) ekranda hosil bo‘ladi va
foydalanuvchi ulardan keraklisini PgUp, PgDoun, kursiv va h.k tugmachalaridan
foydalanib tanlaydi. Kerakli kalit tanlagach, unga mos andoza ekranga chiqadi
(ya‘ni ish tartibi o‘rnatiladi), so‘ngra (lozim bo‘lsa) andozadagi axborotlarni
o‘zgartirib yoki o‘zgartirmagan xolda undan foydalaniladi.
Ma‘lumotlar bazadan kerakli satrni tez topish uchun jadvaldagi ma‘lumotlar
berilgan kalit bo‘yicha tartibga keltiradi (alifbo bo‘yicha, qiymatlarning kamayishi
yoki ortishi bo‘yicha).
Telefon ma‘lumotnomasidan iborat quyidagi jadval, bosh kalit (telefon
nomeri) qiyMatning o‘sishi bo‘yicha tartiblangan:
Asosiy vositalar tuzilmasi

|
Asosiy vositalar tuzilmasi
|
bet | 82/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniAsosiy vositalar tuzilmasi tarmoq ixtisosligidan kelib chiqib aniqlanadi va korxonaning ishlab chiqarish va texnik ta’minoti xususiyatlarini aks ettiradi. U korxona asosiy vositalari umumiy summasida va noishlab chiqarish, aktiv vapassiv qismining hajmiga hamda ularning yil mobaynidagi o‘zgarishlari va dinamikasiga bog‘liqdir.
Mazkur ko‘rsatkichlar asosida korxona tuzilmalari bo‘yicha asosiy vositalar samaradorligi, texnik jihozanishning darajasi, qo‘l mehnati kamayishi va ishlab chiqarish samaradorligi oshishi haqida hulosalar chiqarish mumkin. Asosiy vositalar tuzilmasini hisob-kitob qilish uchun 3-shakldagi «Asosiy vositalar harakati haqidagi hisobot» ma’lumotlari qo‘llaniladi. Bu ko‘rsatkichlarni asosiy vositalar holatining yaxshilanish (yomonlashish) sabablarini aniqlagan holda dinamikasini o‘rganib, hisob-kitob qilish zarur.
Asosiy vositalar boshlang‘ich qiymatining qoldiq qiymatiga nisbatan keskin o‘sishi koeffitsiyentlarda eskirish ko‘payganligi va ular yaroqliligi kamayganligini, ya’ni holati yomonlashganini ko‘rsatadi.
Qoldiq qiymatining boshlang‘ich qiymatga nisbatan keskin o‘sishi asosiy vositalar yangilangan, ularning eskirishi qisqargandan dalolat beradi. Eskirishni kamaytirish, ya’ni asosiy vositalar holatini yaxshilash usullaridan biri o‘z vaqtida kapital ta’mirlash, yangilarini xarid qilish, shuningdek, ma’naviy va jismoniy eskirgan uskunalarni hisobdan chiqarishdan iboratdir. Bu tadbirga erkin raqobat hukm surib turgan bozor munosabatlari sharoitida ahamiyat berish lozim.
Asosiy vositalar bilan ta’minlanganlik korxonaning texnik jihatdan ta’minlanganligini, mehnat va ishlarning mexanizatsiyalashganligi va avtomatlashganligini koeffitsiyent orqali ifodalaydi. Bu ko‘rsatkichlar orqali har bir korxonaning moddiy-texnika bazasi bilan ta’minlanganlik darajasini aniqlash mumkin. Shu tufayli ushbu ko‘rsatkichlar asosiy ko‘rsatkichlar hisoblanadi (9.6- jadval).
Asosiy vositalar (Av.) bilan ta’minlanganlikni ifodalovchi ko'rsatkichlar1
|
| |
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

71
BOB-7: MA‘LUMOTLAR BAZASI (MB), MA‘LUMOTLAR BAZASINI
BOSHQARISH TIZIMLARI (MBBT).
7.1. Ma‘lumotlar bazasi haqida tushuncha
Komputerdagi ma‘lumotlar ma‘lumotlar bazada saqlanadi,
ular maxsus
dasturlar ma‘lumotlar bazasini boshqarish tizimlari (MBBT) yordamida
boshqariladi. Ma‘lumotlar bazani tashkil etuvchi elementlar turli ko‘rinishda
bo‘lishi mumkin. Eng ko‘p tarqalgan va amaliyotda qo‘llaniladigan ma‘lumotlar
matnli fayllar xisoblanadi. Chunki Matnli fayllar orqali
turli axborotlar ifodalash
va
komputer
xotirasida
saqlash
mumkin.Komputer
asosidagi
ATning
ko‘rinishlaridan biri ma‘lumotlar baza (bazasi) xisoblanadi. Oddiy fayllardan farqli
ravishda ma‘lumotlar baza (MB) komputer xotirasida joylashgan axborotlarni
izlash va saralashni amalga oshirish imkoniyatiga ega. Ma‘lumotlar bazasi (MB)
deb, komputerning uzoq muddatli xotirasida saqlanayotgan
axborotlar va ular
ustida aniq bir ishlash usullariga imkon beradigan ma‘lumotlar yig‘indisiga
aytiladi.
Ma‘lumotlar bazada turli ma‘lumotlar saqlanishi mumkin. Masalan, poyezd,
samolyot, avtobuslarning xarakatlanish jadvali, do‘kon
yoki bazadagi
mahsulotlarning mavjudligi xaqidagi ma‘lumotlar, talaba, o‘qituvchi va xodimlar
xaqidagi ma‘lumotlar, kitoblar xaqidagi ma‘lumotlar va boshqa ma‘lumotlar
ma‘lumotlar bazaga misol bo‘la oladi.
Ma‘lumotlar bazani yaratish va uni ishlatish
uchun shaxsiy komputerdan
foydalanish shart emas. Masalan, tabibning qabulxonasidagi bemorlar
kartotekasini MO deb xisoblash mumkin. (Kartotekalar kog‘ozdan yoki
kartonlardan foydalanib bajarilgan bo‘lishi mumkin).
Ma‘lumotlar bazalarining eng sodda va keng
tarqalgan shakli jadval
ko‘rinishidir. MB bunday ko‘rinishi relyatsion tizim deb ataladi.
72
Relyatsion bazalar aniq sondagi ustunlarga ega bo‘lib, ularning xammasi
nomlarga ega bo‘ladi. Masalan, guruhdagi o‘quvchilar xaqidagi ba‘zi
ma‘lumotlarni qo‘yidagicha tasvirlash mumkin.
Ko'rsatkichlarning nomi - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 83/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniKo'rsatkichlarning nomi
|
Nimani ifodalashi (mazmuni)
|
Aniqlanish formulasi
|
1. Fondlar bilan
qurollanganlik darajasi
|
Bitta xodimga to‘g‘ri keladigan faol Av. qiyma-tini ifodalaydi
|
Av.f./Is
|
2.Texnik ta’minlanganlik
koeffitsiyenti (Kt.t)
|
ishlab chiqarish uskunalari
summasining eng katta smenadagi ishchilar soniga nisbati
|
I.us/Is
|
3.Natijaning fondlilik
darajasi(Fond sig‘imi)
|
1 so‘m natija qo‘rsatkichiga
qancha Av. summasi to‘g‘ri
kelishini ko‘rsatadi
|
Av./Q
|
4. O‘z mablag‘larining
(Um.) Av. bilan
ta’minlanganligi
|
1 so‘m o‘z mablag‘lariga qancha Av. summasi to‘g‘ri kelishini yoki o‘z mablag‘larinnig
kapitallashganlik darajasini
ifodalaydi
|
Av/O‘m
|
Fondlar bilan qurollanganlik darajasi asosiy ishlab chiqarish vositalari qiymatining (boshlang‘ich baholanishi bo‘yicha) eng katta smenadagi ishchilar soniga nisbatidir. U ishchilarning mehnat qurollari (asosiy vositalar) bian ta’minlanganlik darajasini aks ettiradi va quyidagi formular orqali aniqlanadi:
Kf.t= Avf/Is,
bunda:
Kf.t - xodimlarning asosiy vositalar bilan ta ’minlanganiigining koeffitsiyenti;
Avf - asosiy vositalarning faol qismi qiymati;
Is - eng katta smenadagi ishchilar soni.
Tahlil qilish uchun korxona yillik hisoboti ma’lumotlaridan olinadi.
Texnik ta’minlanganlik koeffitsiyenti (Kt.t) ishlab chiqarish uskunalari summasining (ya’ni asosiy vositalar aktiv qismidagi) eng katta smenadagi ishchilar soniga nisbati sifatida hisoblanadi va quyidagi formula bo‘yicha aniqlanadi:
Kt.t=I.us/Is,
bunda:
Kt.t - texnik ta’minlanganlik koeffitsiyenti;
I.us - ishlab chiqarish uskunalari summasi.
Mahsulotning fond sig‘imi 1 so‘m natija qo‘rsatkichiga qancha asosiy vosita summasi to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi va quyidagi formula asosida aniqlanadi:
|
| |
Fc = Av./Q - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 84/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniFc = Av./Q
Fond sig‘imi kapital qo‘yilmalari (investitsiyalar)ni tejash yoki ko‘paytirish bilan uzviy ravishda bog‘liq bo‘ladi. Masalan, mahsulot fond sig‘imi pasayib, uning ishlab chiqarish hajmi doimiy yoki o‘suvchi bo‘lganda asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish sharoitlari yaxshilanadi, demak, kapital qo‘yilmalarini tejash uchun imkoniyat tug‘iladi. Uni topish uchun quyidagi formuladan foydalaniladi:
Abdukarimov I.T. va boshqalar. Korxona iqtisodiy salohiyati tahlili. - T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi, 2015, - 256 b.
Tk = Fc.o‘z x Q
Bu yerda:
Tk - kapital qo’yilmalarni tejash, so‘m;
Fc.o’z - hisobot yilida mahsulot fond sig’imining o’tgan yildagiga nisbatan o‘zgarishi, so‘m.
Asosiy vositalardan foydalanish samaradorligi ko‘rsatkichlari va ularni
oshirish yo’nalishlari.
Bozor munosabatlari sharoitida korxonalarning asosiy vositalari bilan yetarli darajada ta’minlanganligini o'rganish bilan bir qatorda, ularning samaradorlik ko'rsatkichlarini o'rganish asosiy o'rinda turadi. Chunki, asosiy vositalar bilan yetarli darajada ta’minlangan bo‘lsa-yu, lekin ulardan samarali foydalanmasak, u holda korxonaning samaradorligi pasayib ketadi.
Asosiy vositalarning samaradorlik kursatkichlari korxona xo'jalik faoliyatiga baho berishning muhim ko‘rsatkichlaridan biri sifatida olinadi.
Asosiy vositalardan (Av) foydalanish samaradorligi darajasidan umuman ishlab chiqarish samaradorligi kelib chiqadi. Asosiy vositalardan qanchalik ko‘p foydalansa, shunchalik ko‘p mahsulot chiqariladi, uning tannarxi arzonlashadi, mehnat samaradorligi, foyda va rentabellik yuqori bo‘ladi.
Asosiy vositalardan foydalanish samaradorligini ifodalovchi ko‘rsatkichlarga: Av mahsuldorligi, Av daromadliligi, Av rentabelligi, mashina va uskunalar quvvatlaridan foydalanish koeffitsiyenti kiradi (9.7-jadval).
9.7-jadval
Asosiy vositalar samaradorligini ifodalovchi ko'rsatkichlar1
|
| |
Ko'rsatkichlarning nomi - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 85/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniKo'rsatkichlarning nomi
|
Nimani ifodalashi (mazmuni)
|
Aniqlanish formulasi
|
1. Asosiy vositalar rentabelligi
|
Asosiy vositalarlar o‘rtacha qiymatiga nisbatan sof foydaning ulushini ifodalaydi.
|
SF*100/ Av
|
2 Asosiy vositalar daromadliligi
|
Asosiy vositalar o‘rtacha qiymatiga necha foiz daromad to‘g‘ri kelishini ko‘rsatadi
|
D*100/Av
|
3. Asosiy vositalar natijaviyligi (fond
qaytimi)
|
1 so‘m asosiy vositalar o‘rtacha qiymatiga qancha miqdorda natijaviy ko‘rsatkichning (sotilgan mahsulot, tovar mahsuloti, tovar oboroti va h.k.) to‘g‘ri kelishini ifodalaydi
|
Q/Av
|
Av. rentabelligi asosiy vositalarning 1 so‘miga to‘g‘ri keladigan foyda summasini ifodalaydi. U sof foydaning asosiy vositalar o‘rtacha yillik qiymatiga nisbati bilan quyidagicha aniqlanadi:
Raf = SF*100 / Av
1 Abdukarimov I.T. va boshqalar. Korxona iqtisodiy salohiyati tahlili. - T.: Iqtisodiyot va huquq dunyosi, 2015, - 256 b.
bunda:Raf - asosiy vositalar rentabelligi;
SF - soffoyda.
Asosiy vositalar daromadliligi
Av.d = D*100/Av
Asosiy vositalar natijaviyligi(fond qaytimi). Asosiy vositalar mahsuldorligi tahlil qilinayotgan davrda (odatda, bir yilda) ishlab chiqarilgan (sotilgan) mahsulotning Av o‘rtacha yillik qiymatiga nisbati shaklida quyidagi formula orqali topiladi:
Avm= Q /Av
bunda:Avm - asosiy vositalar natijaviyligi;
Q - tahlil qilingan davrda ishlab chiqarilgan (sotilgan) mahsulot hajmi;
Av - asosiy vositalar o‘rtacha yillik qiymati.
Bozor munosabatlari sharoitida sotilgan mahsulot hajmi xo‘jalik faoliyatini to‘la hajmda aks ettiradi. Foyda va rentabellik kabi korxonaning moliyaviy holatini ifodalovchi ko‘rsatkichlar ham ushbu ko‘rsatkichlarga bevosita bog‘liqdir. Shuning uchun Av. mahsuldorligini ishlab chiqarilgan mahsulot bo‘yicha emas sotilgan mahsulot hajmi bo‘yicha aniqlash to‘g‘ri bo‘ladi. Buning uchun quyidagi formula tavsiya etiladi:
Avm = S/Av
bunda:S - sotilgan mahsulot hajmi.
Asosiy ishlab chiqarish fondlaridan foydalanishning turli xil ko‘rsatkichlari mavjud bo‘lib, ularni shartli ravishda ikki guruhga bo‘lish mumkin:
|
| |
Avo‘r.y - Industrial iqtisodiyot

|
Industrial iqtisodiyot
|
bet | 76/122 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,61 Mb. | | #259972 |
Bog'liq китоб Iqtisodiyotda tub burilish kechayotgan bir vaqtda iqtisodiyotniAvo‘r.y= Avyb+ (Avkir* T1 - Avchiq* T2)/12;
Bu yerda:
Avyb - asosiy ishlab chiqarish fondlarining yil boshidagi qiymati;
143
Avkir — yil davomida kelib tushgan (foydalanishga topshirilgan) asosiy ishlab chiqarish fondlari qiymati;
Avchiq — yil davomida ishlab chiqarishdan chiqarilgan (yo‘q qilingan) asosiy vositalar qiymati;
T1- foydalanishga topshiriluvchi asosiy ishlab chiqarish fondlari amalda bo‘luvchi o‘rtacha muddati (oylarda), qabul qilingandan keyingi oydan boshlab;
T2 - ishlab chiqarishdan chiqarilgan (yo‘q qilingan) asosiy ishlab chiqarish fondlari foydalanilmaydigan o‘rtacha muddat (oylar) chiqarilgan oydan to yil oxirigacha).
Asosiy vositalarni boshlang‘ich yoki tiklanish qiymati bo‘yicha baholashdan tashqari eskirish summasi ham hisobga olinadi. Asosiy vositalar jismoniy va ma’naviy jihatdan eskirishi mumkin.
Jismoniy (moddiy) eskirish asosiy vositalarning birlamchi xislatlarini ishlab chiqarishda foydalanish va tabiiy eskirish natijasida yo‘qotishdan yuzaga keladi. U asosan bir xilda kechmaydi hamda ko‘p jihatdan iqlimning ta’siri, asosiy vositalardan foydalanish qoidalariga rioya qilish, jumladan, xodimlarning malakasiga ham bog‘liq bo‘ladi.
Jismoniy eskirishni (Je) quyidagi formula asosida hisoblab topish mumkin:
Je = Thaq/ Tme’yor yoki Je = E/ Avb
Bu yerda:Thaq - asosiy vositalarning haqiqiy xizmat qiluvchi muddati;
Tme’yor - asosiy vositalar xizmat qilishi kerak bo‘lgan normativ muddat;
E - hisoblangan amortizatsiya summasi (eskirish summasi);
Avb - asosiy vositalarning boshlang‘ich(qayta tashkil qilish) qiymati.
Ma’naviy eskirish - asosiy vositalarning qadrsizlanishi yoki texnik jihatdan muddatidan avval ish qobiliyatini yo‘qotilishidir. U ikki shaklda yuzaga keladi: birinchi shaklda asosiy vositalar ularning ishlab chiqarish qiymatlari pasayishi natijasida qadrsizlansa, ikkinchi shaklda asosiy vositalarning qadrsizlanishi yangi, fan-texnika taraqqiyoti ta’siri ostida, yanada samaraliroq fondlarning paydo bo‘lishi natijasida ro‘y beradi.
Asosiy vositalar ma’naviy eskirishining yuqorida keltirilgan shakllarini quyidagi tarzda aniqlash mumkin:
Me1 = (Avb-Avtq)/ Avb
|
| |
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

210
Pol yuzasi silliq, gorizontal va sirg‘anchiqmas bo‘lishi lozim. To‘p bilan
o‘ynaladigan sport o‘yinlari uchun mo‘ljallangan zallarda derazalar va chiroqlarni
to‘p zarbasidan shikastlanishini oldini oluvchi mustahkam konstruksiyalar ko‘zda
tutilishi zarur. Ushbu konstruksiyalarning poldan 1,8 metr balandlikkacha bo‘lgan
qismida turtib chiqqan joylar va botiqliklar, deraza o‘rinlari va o‘yiqlari
bo‘lmasligi kerak. Sport zalining sport uskunalari olib kiriladigan eshiklari,
shuningdek uskunalar saqlanadigan inventar xonalariga o‘tish yo‘llarining eni
1,8 metrdan kam bo‘lmasligi lozim. Inventar xonalariga o‘tish yo‘llarini
to‘ldirmaslikka yo‘l qo‘yiladi. Engil atletika yoki futbol bo‘yicha o‘quv-mashq
mashg‘ulotlarini o‘tkazish uchun mo‘ljallangan zallar qoshida, shuningdek bitta
binoda uchta va undan ortiq boshqa vazifalar uchun mo‘ljallangan sport zallari
mavjud bo‘lganida yakka tartibda jismoniy mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanish
uchun 12x6x4 m o‘lchamli umumiy xona ko‘zda tutilishi zarur.
Sportning har xil turlari uchun sport zallarining parametrlari quyidagi jadval
bo‘yicha qabul qilish tavsiya etiladi.
Asosiy vositalar holatini

Ko’rsatkichlarning nomi
|
Nimani ifodalashi (mazmuni)
|
Aniqlanish formulasi
|
l.Asosiy vositalarning
umumiy mablag‘lardagi
hissasi
|
Asosiy vositalarning umumiy
mablag‘larda necha foiz tashkil
qilishini ko‘rsatadi
|
Av/B
|
2.Asosiy vositalar faol
qismining (Avf) tarkibiy tuzilishi
|
Asosiy vositalar faol qismining
umumiy asosiy vositalar summasida necha foiz tashkil qilishini ifodalaydi
|
Avf/ Av
|
3.Asosiy vositalarning
eskirish koeffitsiyenti
|
Umumiy asosiy vositalar qiymatining qancha qismi eskirish summasiga tengligini ko‘rsatadi
|
Av.es/Av.bq
|
4.Asosiy vositalarning
yangilanish koeffitsiyenti
|
Shu hisobot davrida yangidan ishga tushirilgan asosiy vositalar qismining umumiy yil oxiridagi asosiy
vositalardagi hissasini ifodalaydi
|
Av.yang/ Avdo.b.q
|
5.Asosiy vositalarning
yaroqlilik koeffitsiyenti
|
Umumiy asosiy vositalar qiymatining qancha qismi qoldiq qiymatda
ekanligini ifodalaydi
|
(Av-Av.es.)/Av
|
6.Asosiy vositalarning
chiqarilish koeffitsiyenti
|
Asosiy vositalarning qancha qismi hisobdan chiqarilganligini ifodalaydi
|
Av.chiq./ Avdb. b.q
|
Методология - download

Qidiruv: Методология
Методология информационного моделирования idef1X
Axborot modelini qurishning nazariy asosini "ob'ekt-munosabat" tipidagi ma'lumotlar bazalari nazariyasi tashkil etadi
142,8 Kb.
6
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
-rasm - Toshkent arxitektura qurilish instituti

Bog'liq Turar joy va jamoat binolarini loyihalash Abdujabborova
8.3-rasm. Jamoat binolarining yordamchi xonalari.
158
IX-BOB. MAKTABGACHA TA’LIM MUASSASALARI Maktabgacha ta’lim muassasalariga quyidagilar kiradi: - bolalar bog‘chasi;
- umumrivojlantirish turiga mansub va bolalar rivojlanishining bitta yoki bir
nechta yo‘nalishlari (badiiy-estetik, jismoniy va boshq.) ustuvor bo‘lgan bolalar
bog‘chasi;
- tarbiyalanuvchilarning jismoniy va psixologik chetlanishlarini tuzatish
(korreksiyalash)ga ixtisoslashtirilgan kompensatsiyalovchi turdagi bolalar bog‘chasi;
- nazorat va sog‘lomlashtirish turiga mansub va sanitariya-gigienik, profilaktika
va sog‘lomlashtirish tadbirlar va muolajalar ustuvor bo‘lgan bolalar bog‘chasi;
- kombinatsiyalangan turdagi bolalar bog‘chasi (uning tarkibiga turli birikmalar
ko‘rinishidagi umumrivojlantirish, kompensatsiyalovchi va sog‘lomlashtirish
guruhlari kirishi mumkin);
- bolani rivojlantirish markazi – barcha tarbiyalanuvchilarni jismoniy va
psixologik rivojlantirish, korreksiya va sog‘lomlashtirish yo‘nalishida faoliyat
ko‘rsatadigan bolalar bog‘chasi.
9.1. Maktabgacha ta’lim muassasalarining yer uchastkalari Maktabgacha ta’lim muassasalari mikrotumanlarning markazida joylashtirilgan
bo‘lib, foydalanish radiusi 300 metrdan ko‘p bo‘lmagan kundalik xizmat ko‘rsatish
muassasalari turiga mansub hisoblanadi. Ularga bo‘lgan ehtiyoj mikrotuman
aholisining demografik tarkibiga bog‘liq ravishda bajarilgan hisob-kitoblar bilan
aniqlanadi. Maktabgacha ta’lim muassasalarining binolaridan “qizil liniya”gacha
masofa 25 metrdan kam bo‘lmasligi lozim. Maktabgacha ta’lim muassasalarining yer
uchastkalari chegarasidan oynalari va kirish yo‘llari bo‘lgan turar-joy binolari
devorlarigacha masofa 10 metrdan, oynasi va kirish yo‘llari bo‘lmasa – 5 metrdan
kam bo‘lmasligi kerak. Yer uchastkalarining maydoni bitta bolaga 30-40 m
2
hisobidan qabul qilinadi. Maktabgacha ta’lim muassasalarining yer uchastkalari
quyidagi funksional guruhlarni o‘z ichiga oladi: guruhlarning maydonchalari,
159
badantarbiya maydonchasi, rezavor mevalar tomorqasi, xo‘jalik maydonchasi, daraxt
va gul ekilgan maydonchalar.
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 78

179
XI-BOB. MEHMONXONA BINOLARI
Insoniyatning ilmiy-texnik taraqqiyot tomonidan belgilab berilgan bugungi
hayot tarzining sur’ati ilm-fan, biznes, hordiq chiqarish va madaniyat kabi
sohalardagi integratsion jarayonlar yanada kuchayishini taqozo etadi. Bu esa, o‘z
navbatida, belgilangan maqsadlarga eng samarali ravishda etishish uchun imkon
qadar qulay yashash sharoitlari yaratilishini talab qiladi. Bugungi kunda bu
funksiyani turli qulayliklar va sig‘imga ega, turli vazifalar uchun mo‘ljallangan
mehmonxona komplekslari bajarmoqda. Xizmat ko‘rsatish darajasi yuqori bo‘lgan
yangi mehmonxonalardagi reprezentativ va maishiy xonalar hajmining ortishi – ular
tarkibining sifatiy o‘zgarishi – odatiy holat sifatida qabul qilinmoqda, natijada,
aksariyat mehmonxonalar ko‘p funksiyali konglomeratlarga aylanib bormoqda.
Bu kabi konglomerat tarkibiga kiruvchi umumfoydalanish uchun mo‘ljallangan
turli xonalar kongress, majlis va shunga o‘xshash ommaviy tadbirlarni o‘tkazish
uchun zarur bo‘lgan barcha sharoitlari yaratilgan to‘plam sifatida qabul qilingan.
Ushbu to‘plam tarkibiga quyidagilar kiradi: konferens-zallar yoki universal turdagi
zallar va ular atrofida shakllanuvchi umumiy foydalanish uchun mo‘ljallangan
xonalar, shuningdek restoran va barlar, ko‘ngil ochar xarakterga ega xonalar, qo‘shib
qurilgan va ochiq basseynlar, dam olish, ko‘ngil ochar, savdo, maishiy xizmat
ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchi muassasalar uchun ko‘plab xonalar va, albatta,
bugungi kun talablaridan kelib chiqqan holda, axborot sohasida xizmat ko‘rsatishga
mo‘ljallangan alohida majmualar. Bu kabi konglomeratni o‘z ichiga olgan
mehmonxonalarning namunasi sifatida “kongress-otel” yoki “konferens-otel”,
shuningdek ishbilarmon kishilar uchun mo‘ljallangan “biznes-otel” deb nomlanuvchi
mehmonxonalarni keltirish mumkin. Ulardagi jamoat qismning o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri, bu majlislar, simpoziumlar va konferensiyalar o‘tkaziladigan
zallar, aloqa bo‘limlari va bank, teletayp, teleks va kompyuter xonalari, shuningdek
basseyn, sauna, kegelban kabi hordiq chiqarish va ko‘ngil ochar xonalarning
mavjudligidir. Mamlakatimizdan mehmonxonalar fondi bir turda emas. Turli
davrlarda qurilgan mehmonxonalar arxitekturasi, sig‘imi, qavatliligi, jihozlanishi va
180
uskunalari, xonalar fondining tarkibi va sifati, xonalar to‘plami va maydoni bo‘yicha
farqlanadi.
|