Quyidagi oldingi bilimlarni bilishi kerak

Quyidagi oldingi bilimlarni bilishi kerak: Muqobil energiya manbalaridan foydalanish bo`yicha respublikamizda olib borilayotgan ishlarning mohiyatini, quyosh energiyasidan foydalanish istiqbollari,shamol va geotermal energiyadan foydalanishni bilish kerak.
Quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak: ma’lumotlarini yig`ish, qayta ishlash va taqdim etish;
Turlanish belgilari bo`yicha loyihaga tavsif: amaliy.
predmet va mazmun jihatdan ko`lami ; fanlararo
talabalar o`quv loyiha faoliyatlarini muvofiqlashtirish xarakteri: bevosita ishtirokchilar soni 5 tadan 8 tagacha ishtirokchi bo`lishi mumkin,bajarish muddati uzoq muddatli – o`quv semestri yakunigacha.
Loyihani bajarish tartibi: talabalarning auditoriyadan tashqari mustaqil faoliyatlarida bajariladi, amaliy mashg`ulotda taqdim etib boriladi. Loyiha mahsuli semestr oxirida, talabalar va pedagog o`rtasida belgilangan kunda amalga oshiriladi.
Loyihaning baholanishi – ishchi guruhlar tomonidan bajarilgan loyiha quyidagicha baholanadi (guruhning har bir a’zosi uchun): talabalar tomonidan bajarilgan loyihaning alohida qismlari (maks. ball – 5); hisobot (maks. ball – 5); loyiha taqdimoti va himoya etish jarayoni (maks. ball – 10).
Loyihaviy ta’limni tashkil etish bosqichlari
Tayyorlov bosqichi: loyiha bilan tanishish; auditoriyadagi mashg`ulot vaqtida talabalar faoliyatini tashkil etish.
Loyihani bajarish bosqichlari: auditoriyadan tashqari faoliyat davrida.
Yakuniy bosqich: loyiha taqdimoti, loyiha va auditoriya mashg`ulotida talabalarning loyihalashtirish faoliyatini baholash.
Loyiha asosida o`qitishni boshqarish: auditoriyadan tashqari faoliyatda.
Ta’lim modelining qisqacha tavsifnomasi.Loyiha asosida o`qitish jarayonida quyidagilar qo`llaniladi.
O`qitish usullari: loyihalashtirish usuli, matn va axborot manbalari bilan ishlash, taqdimot.
O`qitish shakllari: ommaviy, alohida, guruhiy.
O`qitish vositalari: loyiha topshirig`i, uslubiy ko`rsatmalar, kompyuter texnologiyalari. Keyingi yarim asr mobaynida sayyoramizda ekologik xavf-xatarlar miqdori ortib borayotgani mutaxasis-olimlarni jiddiy tashvishga solayotir. Iqtisodiy taraqqiyot maqsadlarida energiyadan foydalanishning me'yoridan ortib ketishi muammoning asosiy sababi sifatida e'tirof etilmoqda. Yoqilg‘ining organik turlaridan foydalanuvchi elektr va issiqlik stansiyalari hamda ichki yonuv dvigatellaridan chiqayotgan zararli gazlar tufayli atrof-muhit ifloslanmoqda. Yillar davomida atmosferaga zararli moddalar qoldiqlarini katta miqdorda chiqarib yuborilishi natijasida ozon qatlamiga putur yetgan, Yerda esa global energiya tanqisligi vujudga kelmoqda. Natijada dunyo iqlimining o‘zgarishi, energiya quvvati manbalarining kamayishi butunjahon oziq-ovqat tanqisligi muammosi bilan chambarchas bog‘lanib, insoniyat oldiga ulkan muammolarni qo‘ymoqda.
Bugun sayyoramizda qayta tiklanuvchi muqobil energiya manbalarining bir necha turlari tajribadan o‘tkazilyapti. Elektr quvvati olishda geotermal elektrostansiyalardan Markaziy Amerika davlatlari, Filipin va Islandiyada ko‘proq foydalanilmoqda. Oqar suvdan foydalanadigan elektrostansiyalarga Fransiya, Buyuk Britaniya, Kanada, Rossiya, Hindiston, Xitoy kabi sanoqli mamlakatlargina ega. Quyosh elektrostansiyalaridan jahonning o‘ttizdan ortiq davlati foydalanmoqda. [7]
Qayta tiklanuvchi muqobil energiya manbalaridan foydalanish istiqboli uning ekologik tozaligi, ekspluatatsiya qiymatining arzonligi bilan bog‘liq. Yevropa komissiyasi hisob-kitoblariga qaraganda, 2020-yilga borib muqobil energiya sanoatida qo‘shimcha 2,8 millionta ish o‘rni yaratiladi. BMT ma'lumotlarida aytilishicha, birgina 2008-yilda butun dunyo bo‘ylab ko‘mir va neft ishlab chiqarish sohasiga 110 milliard dollar miqdorida sarmoya kiritilgan bo‘lsa, muqobil energetika bilan bog‘liq loyihalarga 140 milliard dollarlik investitsiya jalb etilgan. Ushbu mablag‘ning 51,8 milliardi shamol energetikasiga, 33,5 milliardi quyosh energetikasiga, 16,9 milliardi bioyoqilg‘iga sarflangan. Yevropa davlatlari 2008-yilda muqobil energetikaga 50 milliard, Amerika - 30 milliard, Xitoy - 15,6 milliard, Hindiston - 4,1 milliard dollarlik sarmoya sarflagan.
Birinchi Prezidentimiz I.Karimov tashabbusi bilan 2013-yil 20-23-noyabr kunlari bo`lib o`tgan Osiyo quyosh energiyasi forumining 6-yig’ilishiga mamlakatimiz mezbonlik qilgan. Unda ko`plab xorijlik ekspertlar, mutaxassislar, olimlar, yurtimizda faoliyat ko`rsatayotgan xorijlik diplomatlar qatnashdi.
Forum dasturiga ko`ra, mehmonlarni yurtimizda qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish bo`yicha olib borilayotgan tashkiliy-huquqiy
chora-tadbirlar, ularning amaliy samaralari haqida yaqindan xabardor qilish, o`zaro tajriba almashish rejalashtirildi.[4,5]
Chunonchi, mazkur tadbir ishtirokchilari Toshkent viloyatining Parkent tumanida joylashgan Fanlar akademiyasi “Fizika-Quyosh” ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi Materialshunoslik institutiga tashrif buyurdilar.
1-Prezidentimizning 2013-yil 1-martdagi “Muqobil energiya manbalarini
Yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to`g’risida”gi farmoni bu boradagi sa’yharakatlar va islohotlarni yangi bosqichga olib chiqishda mustahkam huquqiy asosidir.
Aytish joizki, institutda zamon talablari asosida tadqiqotlar olib borilayotir. Mujassamlashgan quyosh nurlarining moddalar bilan ta’siri, olovbardosh materiallarni sintez qilish jarayonlarini o`rganish yo`nalishlari shular jumlasidandir. Ayni paytda mahalliy xom ashyo va sanoat chiqindilari negizida mustahkam keramik materiallar olish ustida izlanishlar davom ettirilmoqda. Bunday mahsulotlar tibbiyot, neft, gaz, yengil va elektrotexnika sanoati uchun zarur buyumlar ishlab chiqarish texnologiyalarini yaratishda qo`l keladi.
Bundan tashqari, oftob nurlari ta’sirida yangi texnika qismlari, konstruksiyalarni impuls va uzluksiz rejimda sinovdan o`tkazish, yirik hamda kichik energetik qurilmalar yaratish va Katta Quyosh qurilmasi funksional imkoniyatlarini kengaytirishdir.
Yuqori kuchlanishli elektrotexnik chinni tarkibi ishlab chiqilgani, elektrotexnika sanoati uchun zarur bo`lgan qator rusumlardagi saqlagichlar korpuslari, keramik massa asosida elektr dazmollari uchun kolodkalar tayyorlanayotgani buning tasdig’idir. Qolaversa, turli quvvatlardagi quyosh qurilmalari, neft mahsulotlarini saqlash hamda ularning bug’lanib ketishini kamaytirishda ishlatiladigan chinni pontonlar, tabiiy gazni yot birikmalardan tozalovchi keramik filtrlar va sharlar, qurilish materiallari, pigmentlar, tibbiyot sohasi uchun infraqizil nurlatgichlar, jarrohlik hamda stomatologik anjomlarni sterilizasiya qiluvchi tejamkor uskunalar yaratildi. Bularning barchasi iqtisodiyot tarmoqlariga innovasion va muqobil hamda ilg’or texnologiyalarni keng joriy etadi.
Mutaxassislarning aniqlashicha, neft va gaz zaxiralari 45-75 yildan so`ng tugashi mumkin ekan. Shularni inobatga olsak, noan’anaviy energiya manbalarini rivojlantirish, uni hayotimizga yanada keng olib kirishni davrning o`zi taqozo etadi. Quyosh, shamol kabi muqobil manbalar nafaqat cheklanmaganligi, balki ekologiyaga zararsizligi bilan ham ajralib turadi. Mamlakatimizda yilning 300 kundan ziyodi quyoshli o`tadi. Demak, yurtimizda bunday salohiyat nihoyatda ulkan. «Quyosh energiyasi texnologiyalarini rivojlantirish tendensiyalari va istiqbollari» mavzusidagi mazkur yig‘ilish uchun taklif etilgan kun tartibini, birinchi navbatda, «Quyosh energetikasi uchun uskunalar va ehtiyot qismlar ishlab chiqarish sanoatini rivojlantirish va Osiyo uskunalar bozorini kengaytirish istiqbollari» kabi masalalarni har tomonlama muhokama qilish, hech shubhasiz, g‘oyat dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib, ko‘plab davlatlar va mintaqalarda katta amaliy qiziqish uyg‘otdi.
Ma’lumki, sivilizatsiyalar tarixida eng samarali energiya manbalarini topish doimo alohida ahamiyatga ega bo‘lib kelgan. Birinchi navbatda, elektr va issiqlik energiyasining asosiy xomashyosi bo‘lgan uglevodorod zaxiralarini o‘zlashtirish uchun so‘nggi o‘n yillikda ulkan miqdordagi investitsiya mablag‘lari yo‘naltirildi va yo‘naltirilmoqda.
Bugungi kunda energiya resurslari manbalari, neft va gaz zaxiralariga ega bo‘lish cheksiz daromad olish va xalqaro maydonda o‘zining mavqei va ta’sirini oshirishda alohida ahamiyat kasb etadigan eng muhim omillardan biri ekani hech kimga sir emas.
Keyingi paytda uglevodorod xomashyosini qazib olish borasida yuz bergan, «slanets inqilobi» deb atalayotgan yangi bosqich ertaga ba’zi qit’alar, mamlakat va hududlarning energetika bozoridagi hamda jahon maydonidagi kuchlarning geosiyosiy joylashuvidagi o‘rni va rolini o‘zgartiradigan jiddiy omilga aylanishi mumkinligiga shubha qilmasa ham bo‘ladi. Biroq bunday o‘zgarishlar qayta tiklanadigan energiya manbalariga, birinchi navbatda, dunyodagi eng sof quyosh energiyasidan foydalanishga bo‘lgan, yildan-yilga ortib borayotgan qiziqish va ehtiyojni hech qachon susaytira olmaydi. Bu haqda gapirganda, quyidagi faktga alohida e’tibor qaratish lozim. Xalqaro energetika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda elektr energiyasi ishlab chiqarishning o‘sish sur’atlari o‘rtacha 3,4 foizni tashkil etayotgan bir paytda, qayta tiklanadigan energiya manbalarining eng istiqbolli tarkibiy qismi bo‘lgan quyosh energiyasi keyingi besh yil davomida har yili misli ko‘rilmagan sur’atlarda, ya’ni 60 foizga oshmoqda.
Ana shu 5-yil mobaynida quyosh energetikasi sohasiga yo‘naltirilgan yalpi investitsiyalar hajmi 520 milliard dollarni, jumladan, faqat 2012-yilning o‘zida 143 milliard dollarni tashkil etdi.
Quyosh stansiyalari tomonidan 2012-yilda ishlab chiqarilgan jami elektr energiyasi 113 milliard kilovatt-soat, jumladan, fotoelektr stansiyalar bo‘yicha 110 milliard kilovatt-soatni tashkil etdi.
Xalqaro ekspertlarning fikriga ko‘ra, dunyoda muqobil va qayta tiklanadigan energiya manbalarini izlab topish va ularning samaradorligini oshirish, xususan, elektr va issiqliq energiyasi olish uchun quyosh energiyasidan foydalanishga bo‘lgan qiziqishning jadal o‘sib borishiga olib kelayotgan sabablar ko‘p.
Birinchi navbatda, bu jahon iqtisodiyotida energiyaga bo‘lgan talabning yil sayin ortib borayotgani bilan bog‘liq. Yana bir sababi shundaki, an’anaviy uglevodorod xomashyosi bo‘lmish neft va gazning yangi manbalarini o‘zlashtirish tobora qiyinlashib borayotgani va shu bilan birga, ularning zaxiralari kamayib ketayotgani xalqaro hamjamiyatda tashvish uyg‘otmoqda.
Ammo shu borada hech qachon e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydigan shunday muhim bir omil borki, u ham bo‘lsa, qazib olinayotgan yoqilg‘idan foydalanish misli ko‘rilmagan darajada kengayib borayotgani atrof-muhitga sezilarli darajada zarar yetkazayotgani, aholining salomatligi va hayot sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatayotgani va kelajakda global miqyosda barqaror rivojlanishga xavf solayotgani bilan bog‘liq.
Yuzaga kelgan vaziyatdan chiqish yo‘llaridan biri, bu, avvalo, qayta tiklanadigan energiyaning eng samarali va istiqbolli manbai sifatida quyosh energetikasini rivojlantirish loyihalariga investitsiya yo‘naltirishni yanada ko‘paytirishdan iborat.
Ikkinchidan, muammoni hal etishda ilmiy va tajriba-konstruktorlik ishlanmalarini har tomonlama jadal rivojlantirish va shuningdek, quyosh elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilar va uning iste’molchilarini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash talab etiladi.
Uchinchidan, bu boradagi yana bir imkoniyat uglevodorod xomashyosidan foydalanishga asoslangan an’anaviy energetika tizimiga nisbatan quyosh energetikasi raqobatdoshligini ta’minlash bilan bog‘liq.
Agar 2008-yilda bir kilovatt-soat quyosh elektr energiyasini ishlab chiqarish 35 sent darajasida bo‘lgan bo‘lsa, bugungi kunga kelib bu raqam, ekspertlarning ma’lumotlariga ko‘ra, o‘rtacha 11-12 sentni tashkil etayotgani, Xitoy va Hindiston kabi ayrim mamlakatlarda esa barpo etilayotgan fotoelektr stansiyalarda bir kilovatt-soat elektr energiyasi tannarxini 8-9 sentga qadar tushirish vazifasi qo‘yilayotganini hisobga oladigan bo‘lsak, hech shubhasiz, bu maqsadga erishish mumkin ekani ayon bo‘ladi.
Boshqacha aytganda, ba’zi mamlakatlardagi fotoelektr stansiyalarda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasi, unga nisbatan an’anaviy imtiyoz va preferensiyalar qo‘llanmayotgan bo‘lsa-da, uglevodorod xomashyosini yoqish hisobidan olinadigan elektr energiyasi bilan raqobatlasha oladi.
Vaqti-vaqti bilan takrorlanayotgan global iqtisodiy inqirozlar sabablarini tahlil qilish asnosida xulosa chiqargan ayrim olimlarning fikr-mulohazalarida muayyan mantiq mavjud. Ya’ni, halokatli inqirozdan chiqish yo‘lini topish jahon hamjamiyatini zamonaviy texnologiyalarning prinsipial jihatdan yangi avlodini o‘zlashtirishga, boshqacha aytganda, ishlab chiqarishning yanada jadal va tejamkor o‘sish sur’atlarini ta’minlaydigan ilmiy-texnik taraqqiyotning yangi bosqichiga olib keladi.
Shu munosabat bilan quyidagi xulosaga kelish qiyin emas. 2008-yilda boshlangan va hamon davom etayotgan global inqirozdan chiqish ko‘p jihatdan bizning birinchi navbatda energetika sohasida texnologik taraqqiyotning yangi bosqichiga qanchalik tez o‘tishimizga bog‘liq.
Bu o‘rinda so‘z bugungi kunda rivojlanayotgan davlatlar iqtisodiyotini qayta tiklashga to‘sqinlik qilayotgan asosiy sabablardan biri – an’anaviy energiya resurslari, avvalambor, neft narxining asossiz ravishda yuqori bo‘lib qolayotgani haqida bormoqda. Iqtisodiy jihatdan samarali fotoelektr energiyasi manbalarini ommaviy ravishda joriy etish istiqbolda neft narxini optimallashtirish imkonini beradi. Bu esa o‘zining cheklangan valyuta zaxiralarini uglevodorod xomashyosini chetdan sotib olish uchun sarflashga majbur bo‘layotgan rivojlanayotgan mamlakatlarni jadal taraqqiy ettirish borasida rag‘batlantiruvchi vosita bo‘ladi. Shunday ekan, quyosh energetikasi inqirozdan chiqishda lokomotiv vazifasini bajaradigan omillardan biri bo‘lishi mumkin va zarur.
O`zbekistonda energetika maqsadlari uchun quyosh energiyasidan foydalanish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar va bu jarayonlarning ko‘lami va amaliy yo‘nalishlarini kengaytirishni taqozo etadigan omillar: mamlakatimizda barqaror yuqori o‘sish sur’atlari ta’minlanayotgani, shuningdek, amalga oshirilayotgan tarkibiy tub o‘zgarishlar, iqtisodiyotni diversifikatsiya va modernizatsiya qilish, sanoatning jadal rivojlanishi, neft-gaz va boshqa xomashyo resurslarini chuqur qayta ishlash bo‘yicha eng ilg‘or texnologiyalar bilan jihozlangan zamonaviy hamda qudratli gaz-kimyo kompleksini shakllantirish bilan bog‘liq.
Bu borada jahon moliyaviy-iqtisodiy inqirozining salbiy ta’siriga qaramasdan, O`zbekistonda so‘nggi olti yil davomida yalpi ichki mahsulotning yillik o‘sish sur’ati 8 foizdan ziyodni tashkil etayotganini ta’kidlash kifoya, deb o‘ylayman.
2
Xulosa.
1.Talabalarning mustaqil islarini taskil etishda Loyihaviy ta’lim texnologiyasi foydalanish bo`yicha tavsiyalar berildi.
2. Loyihaviy ta’lim dolzarb ta’lim muammolarini hal etish imkonini beradi va davr talabiga mos keluvchi usul bo`lib,ta’limni real hayotga yuqori darajada yaqinlashtirilgan vaziyatda amalga oshirishni ta’minlaydi .
3. Loyihaviy ta’lim nazariy ma’lumotlarni amaliy faoliyat bilan bog`lash va talabalarni faol mustaqil bilish jarayoniga jalb etish imkonini beradi kasbiy va tayanch layoqatlarini shakllantirish va rivojlantirishni ta’minlaydi .
4.Muqobil energiya manbalaridan foydalanishning iqtisodiy jihatlari bo`yicha loyiha topshirig’Ini bajarish davomida talabalarning kasbiy xususiyatlari, hamda respublikamizda soha bo`yicha olib borilayotgan ishlar borasida bilim, ko`nikma, malakalar shakllanadi.
|