nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tayanch so„z va iboralar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent Moliyа instituti...

53
5-bob. SOHALAR SOTSIOLOGIYASI. SIYOSIY VA
IQTISODIY SOHALAR SOTSIOLOGIYASI
5.1. Siyosiy sotsiologiya. Hokimiyat, hukmronlik va avtoritet
Siyosiy sotsiologiya – sotsiologik nazariyaning bir qismi bo‗lib,
jami-
yat va davlat ijtimoiy tuzum va siyosiy institutlar o‗rtasidagi o‗zaro muno-
sabatlarni o‗rganuvchi fan. Siyosiy sotsiologiya
siyosiy fanlardan farq
qiladi va bu farq o‗rganish predmetida ifodalanadi. Siyosatshunoslik jami-
yatning siyosiy hayotini, ya‘ni davlat hokimiyati,
uni egallash va undan
foydalanish bilan bog‗liq bo‗lgan siyosiy tizimdagi munosabatlarni o‗rga-
nadi.
Siyosiy sotsiologiya jamiyatning davlat, partiyalar,
ijtimoiy-siyosiy
tashkilot va individlarga ta‘siri, ularning siyosiy xulq-atvorini o‗rganadi.
―Siyosiy sotsiologiya keng ma‘noda, – deb yozadi O.Berg-Shlosser, –
barcha ijtimoiy nodir hodisalar bilan shug‗ullanadi va bu hodisalar siyosiy
jihatdan muhim hisoblanadi. Obyektiv sohada bu, avvalambor, turli shakl-
dagi jamiyat strukturalari va bu strukturalarga ta‘sir qiluvchi omillardir.
Obyektiv sohada u siyosiy muhim bo‗layotgan ijtimoiy nazariya va xulq-
atvor namunalarini tadqiq qiladi, tor ma‘noda, siyosiy sotsiologiya obyekti
– aniq siyosiy jihatdan muhim guruh va jarayonlarni tadqiq qilishdir‖.
Demak, siyosat haqidagi fan davlat boshqaruvi bilan bog‗liq bo‗lsa va
uning jamiyatga ta‘sirini o‗rgansa, u vaqtda
siyosiy sotsiologiya jami-
yatdan kelib chiqadi hamda uning davlatga qanday ta‘sir ko‗rsatishini, ya‘-
ni hokimiyatni taqsimlashga va uni amalga oshirishga xizmat qiluvchi
rasmiy institutlarga ta‘sirini o‗rganadi. Shunday qilib,
siyosiy sotsiolo-
giyaning predmeti ijtimoiy strukturalar va jarayonlarning siyosiy soha
bilan o‗zaro ta‘sir mexanizmi hisoblanadi.
Siyosiy sotsiologiya o‗z ichiga quyidagilarni oladi:
• siyosatning umumiy nazariyasi (siyosiy hokimiyat,
uning boshqa
ijtimoiy voqeliklardan farqi va vazifasi);
• siyosatning ijtimoiy aspektlari (manfaatlar, talablar, shaxslar va gu-
ruh, institutlar faoliyati).
Siyosiy hayot sotsiologiyasi ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning 3 dara-
jasini o‗rganadi:
• ijtimoiy-siyosiy tizimlar faoliyat ko‗rsatishining umumiy qonunlari;
• ayrim olingan mamlakatlarda ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning o‗ziga
xos xususiyatlari;
• siyosiy faoliyatning ayrim turlari.
-mavzu: XVIII ASRDA SHIMOLIY AMERIKA

55
Amerikada birga yashashning tarixiy tajribasi asosida ko‘chib kel-
ganlarning yagona tarixiy taqdiri yuzaga keldi. Ingliz tili ular uchun
umumiy til bo‘lib qoldi. Urf-odatlar va turmush tarzi bir xillashib
bordi. XVIII asrning o‘rtalariga kelib, Amerikaning ko‘pchilik aholisi
o‘zlarini amerikalik deb atay boshladi. Ayni paytda o‘ziga xos milliy
madaniyatning ham tarkib topish jarayoni yuz berdi. Shu tariqa za-
monaviy
amerika millati shakllandi.
ОКнинг дифференциал уланиши - Zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al xorazmiy nomidagi...

ОКнинг дифференциал уланиши. 14–расмда ОКнинг дифференциал уланиш схемаси келтирилган. Кирхгоф қонунига биноан . Бундан в) хосса бўлса, у ҳолда .
; ;
;
14 – расм.
б) хоссага кўра . Бу ердан .
Шундай қилиб, ОКнинг дифференциал уланиши натижасида юзага келган қурилма айирувчи – кучайтиргич ҳисобланади.
ОКнинг инверс уланиши. Инверс уланишда ОКнинг инверсламайдиган кириши умумий шина билан уланади (15 - расм). в) хосса натижасида . Кириш потенциаллари нольга тенг, демак
; ;
Real OK uchun bu formulaning qoʼllanilishi kuchaytirish koeffitsientini hisoblashda xatolikllarga olib keladi. OKning KU0 va RKIR0 qancha katta boʼlsa, bu formuladan foydalanish shuncha kichik xatolik beradi. Shunday qilib, KU0=103, R1=1 kOm, R2=100 kOm va RKIR0=10 kOm boʼlsa, kuchaytirish koeffitsientini aniqlashdagi xatolik 9 % ni tashkil etadi, KU0=105 (qolgan kattaliklar oʼzgarishsiz) boʼlganda - 0,1 % dan kichik.
Kuchaytirgichning chiqish kuchlanishlari kirishga nisbatan teskari fazada boʼladi. Bu sxemaning kuchlanish boʼyicha kuchaytirish koeffitsienti rezistor qarshiliklarining nisbatlariga bogʼliq ravishda birdan katta ham, kichik ham boʼlishi mumkin va deyarli barqaror boʼladi.
.
15 – расм.
OKning inverslamaydigan ulanishi. Inverslaydigan ulanishda kirish signali OKning inverslamaydigan kirishiga uzatiladi, inverslaydigan kirishga esa R1 va R2 boʼluvchi rezistorlar orqali kuchaytirgich chiqishidan teskari aloqa signali uzatiladi (16 - rasm).
16 – расм.
, .
Бу ердан , яъни .
Koʼrinib turibdiki, bu yerda chiqish signali kirish signaliga sinfaz.
Аgar OK invers kirish bilan qisqa tutashgan boʼlsa, bu koeffitsient birga teng boʼladi. Bunday sxemalar inverslamaydigan qaytargichlar deb ataladi va yagona qobiqda bajarilgan bir necha kuchaytirgich koʼrinishidagi alohida integral mikrosxemalar koʼrinishida bir varakayiga ishlab chiqariladi.
Qaytargichda qoʼllanilagan OK turi uchun maksimal kirish qarshiligi va minimal chiqish qarshiligi amalga oshiriladi. OK asosidagi qaytargich, ixtiyoriy biror qaytargich kabi (emitter yoki istok), muvofiqlashtiruvchi bosqich sifatida ishlatiladi.
|
O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim

O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim
|
Òaypinlar mag‘lubiyati - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi Pdf ko'rish
|
bet | 110/133 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 7,71 Mb. | | #109812 |
Bog'liq jahon tarixi 8 uzbÒaypinlar mag‘lubiyati. Qo‘zg‘olon rahbarlarining orzu-umidlari
puch xayol edi, xolos. Ularning yerni oilaga oila a’zolari soniga qarab
teng bo‘lib berish haqidagi rejalari qo‘zg‘olonda ishtirok etayotgan
mulkdor tabaqalarni qo‘zg‘olondan uzoqlashtirdi. Bu hol taypinlar
rahbarlari orasida nizo kelib chiqishiga sabab bo‘ldi. Yer ololmagan
dehqonlar esa umidsizlikka tusha boshladilar. Bu esa davlat ma’mur-
lariga taypinlarni tor-mor keltirishda yordam berdi. Hukumat kuch
to‘plab, hujumga o‘tdi. Unga Buyuk Britaniya, Fransiya va Amerika
Qo‘shma Shtatlari yordam ko‘rsatdilar. Buyuk davlatlar Xitoyda inqi-
rozga yuz tutgan chin sulolasi hukmronligi saqlanib qolishidan man-
faatdor edilar. 1864-yili hukumat qo‘shinlari qo‘zg‘olon rahbarlari
joylashgan Nankin shahrini ishg‘ol qildilar. Xun Syutsyuan o‘z joniga
qasd qildi. Òaypinlar qo‘zg‘oloni bostirilganidan keyin chet el mus-
tamlakachilari chin sulolasini qo‘llab-quvvatlashni davom ettirdilar va
uning yangi-yangi yon berishlariga erishdilar.
XIX asrning boshlarida hali buyuk davlat sanalgan Xitoy asr
o‘rtalariga kelib, G‘arb davlatlari, so‘ngra esa AQSH, Rossiya va
Yaponiyaning ham mustamlakachilik manfaatlari kesishgan eng
dolzarb hududga aylandi. Xitoyning iqtisodiy va harbiy qoloqligi
uning o‘z-o‘zicha saqlanib qolayotgan buyuk davlat maqomiga
qaramasdan, uni G‘arb davlatlarining yarimmustamlakasiga
aylantirdi.
Afyun (abiyun) – mudratuvchi, uxlatuvchi so‘zidan kelib chiqqan, kuchli
giyohvand modda.
1. Xitoy qay tariqa buyuk davlatlar asoratiga tushib bordi?
2. «Yopiq eshiklar» siyosatidan ko‘zlangan maqsad nima edi va u qanday oqibat-
larga olib keldi?
3. Xitoyni chet el kapitali uchun ochishda afyun urushlari qanday rol o‘ynadi?
4. Òaypinlar qo‘zg‘oloni va uning mag‘lubiyati sabablari haqida nimalarni bilib
oldingiz?
http://eduportal.uz
|
| |
Oʻzgaruvchanlik - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim

bir xil, lekin har xil sharoitda yashaydigan va organizmdan miqdor va sifat jihatdan farq
qiladigan individlarda koʻrish mumkin. Modifikatsion o’zgaruvchanlik. (Ch.Darvinga
koʻra, aniq boʻlgan o’zgaruvchanlik.) muayyan belgilarning muayyan yoʻnalishda
oʻzgarishi orqali yuzaga chiqadi va ommaviy xususiyatga ega boʻladi. Har xil fizik va
kimyoviy omillar taʼsirida yuzaga keladigan modifikatsion o’zgaruvchanlik. morfozlar
deyiladi. Muayyan genlar mutatsiyasi bilan bogʻliq boʻlgan morfozlar fenokopiyapar
deb ataladi. Fenotipik o’zgaruvchanlik.ni organizmlardagi belgilar va xususiyatlar
bilan emas, balki ular rivojlanish imkoniyatining irsiylanishi asosida tushuntirish
mumkin. Shu sababdan genotipning fenotipda roʻyobga chiqishi uchun muayyan
sharoit boʻlishi lozim. Mas, oʻsimlik rangining yashil boʻlishi uchun xlorofill
sintezlanishini nazorat qiluvchi gen bilan birga yoruglik \am zarur. Muhit sharoiti
taʼsirida paydo boʻladigan o’zgaruvchanlik. darajasi ham koʻp jihatdan irsiyatga
bogʻliq, chunki genotip har bir belgiga nisbatan organizm reaksiyasi normasini belgilab
beradi. Irsiy va noirsiy o’zgaruvchanlik. organizmlarning individual sifat va miqdoriy,
mustaqil va korrelyativ (oʻzaro bogʻlangan), adaptiv (moslanishli) va noadaptiv hamda
belgilarining
va
xilmaxilligini
belgilab
beradi.
Evolyutsiya
jarayonida
o’zgaruvchanlikning turli shakllari bir xilda ahamiyatga ega boʻlmaydi. Irsiy
o’zgaruvchanlik. organik evolyutsiyaning asosi va seleksiya uchun material manbai
hisoblanadi. Noirsiy o’zgaruvchanlik organizmlarni muhitning oʻzgarib turadigan
sharoitiga moslanishini taʼminlaydi. Matematik statistika va solishtirmatavsifiy
metodlar — o’zgaruvchanlik.ni oʻrganishning asosiy metodlari.
Gen kasalliklari - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim

Albinizm kasalligi resessiv genlarni gomozigota holatga o'tishi natijasida paydo
bo'ladi. Bu kasallik odamlar orasida 10000 tadan bittasida yoki 200000 tadan bittasida
uchrashi mumkin. Bu kasallik terida pigmentlar bo'lmasligi, sochlari oq va ko'rish
qobiliyatida kamchiliklar bo'lishi, quyosh nuriga juda ta'sirchan bo'lishi bilan
farqlanadi. Gemofiliya va daltonizm kasalliklari jinsiy X- xromosomaga birikkan holda
nasldan-naslga o'tadi.
Xromosoma kasalliklariga Daun sindromi, Klaynfelter sindromi, Sher-
shevskiy-Terner sindromlarim misol qilish mumkin. Xromosoma kasalliklari
xromosoma soni va tuzilishining o'zgarishi bilan bog'liq. Daun sindromi erkak-larda
ham ayollarda ham uchraydi. Bu kasallikning kelib chiqishiga asosiy sabab 21-juft
xromosomaning bittaga oshib ketishi natijasida diploid to'plam 47 ta bo'lib qolishidir.
Bu kasallikning asosiy belgisi, bemorning boshi nomutanosib kichik, yuzi keng,
ko'zlari kichik va bir-biriga yaqin joylashgan bo'ladi. Og'zi ya-rim ochiq, aqliy zaif,
odatda bepusht, uzoq yashamaydi. Bunday kasallarda yurak va yirik qon tomirlar
porogi ko'p uchraydi. Daun sindromi bilan kasallangan bolalarni tug'ilishi onalarning
yoshi (kech farzand ko'rishi) bilan bog'liq. Yoshi 40 dan oshgan onalarda bunday kasal
bolalarni tug'ilish ehtimolligi ko'proq.
Klaynfelter sindromi kasaliga uchragan bemorlarda jinsiy xromosomalar XXY,
XXXY bo'lishi mumkin. Bu kasalga chalingan odamlarning odatda qo'l-oyoqlari uzun,
elka chanoqqa nisbatan tor, skelet tuzilishi ayollar skeletiga o'xshash bo'ladi, bunday
kasallik faqat erkaklarda uchraydi. Bu kasallikning XXY, XXXY holati o'rtacha 500 ta
boladan bittasida uchraydi.
Sitogenetik usul - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’lim

Biokimyoviy usul. Odamda uchraydigan juda ko'p patologik holatlar modda-lar
almashinuvining odatdagicha borishida har xil o'zgarishlar yuzaga kelishiga bog'liq
bo'ladi, buni tegishli biokimyoviy usullar bilan aniqlash mumkin. Bu usul yordamida
qandli diabet kasalligining sabablari o'rganiladi. Bu kasallik me'da
osti bezining
odatdagi faoliyati buzilishiga bog'liq bo'ladi, bu bez
qonga insulin gormonini kam
ajratadi. Natijada qondagi qand miqdori ko'payib,
odam organizmidagi moddalar
almashinuvida chuqur o'zgarishlar ro'y beradi.
Odarrdagi irsiy kasalliklar
Genetika tibbiyot uchun katta ahamiyatga ega bo'lib bormoqda. Odatdan tashqari
o'zgarishlar va kasalliklar genotipga bog'liqdir. Odamlar populyatsi-yasida 2000 dan
ortiq irsiy kasalliklar nasldan-naslga o'tishi aniqlangan. Odamdagi irsiy kasalliklar va
ularning paydo bo'lish sabablarini hamda davo-lash usullarini
tibbiyot genetikasi
o'rganadi. Irsiy kasalliklar shartli ravishda ikkiga: gen
va xromosoma kasalliklariga
ajratiladi.
Irsiyat va o’zgaruvchanlik - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat...

Amerikalik T.Morgan tadqiqotlari negizida quyidagi prinsiplari aniqlandi: gen
xromosomaning lokus deb nomlangan maʼlum bir qismida oʻrnashgan; allel genlar
gomologik xromosomalarning aynan oʻxshash lokuslarida oʻrin oladi; genlar
xromosomalarda muayyan tartibda bir qator boʻlib joylashgan; jinsiy hujayralarda
xromosomalar soni tana xujayralariga nisbatan ikki hissa kam (gaploid) boʻladi.
Zigotada genlar jinsiy hujayralarning xromosomalari qoʻshilishi ham ikki baravar
ortadi va somatik hujayralarda boʻlganidek diploid holatga oʻtadi. Prinsiplari negizida
genlarning molekulyar genetik strukturasi va funksiyasi haqidagi taʼlimot
yotadi..qonuniyatlarini oʻrganish qishloq xoʻjaligi amaliyotida va tibbiyotda muhim
ahamiyatga ega.
http://fayllar.org - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti...

|
O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti sirtqi bo’limBog'liq Madina Asosiy1.
http://fayllar.org
2.
https://fayllar.org/mavzu-genetikaning-yangi-
yonalishlari-reja.html
3.
https://ifazo.uz/genetikaning-rivojlanish-tarixi-haqida/
4.
https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzgaruvchanlik
5.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Irsiyat
6.
https://arxiv.uz/uz/documents/referatlar/biologiya/irsiyat-
va-o-zgaruvchanlik-uning-nazariy-va-amaliy-axamiyati
7.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Odam_genetikasi
8.
https://azkurs.org/odam-genetikasini-organish-
usullari.html
|
| |
Shershevskiy-Terner - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi farg’ona davlat universiteti...

sust namoyon bo'ladi. Shershevskiy-Terner sindromi kasalligi o'rta hisobda yangi
tug'ilgan 5000 ta qizdan bittasida uchraydi.
Tibbiy-genetik maslahat berish. Tibbiy genetika uchun
turli irsiy kasalliklar
bo'yicha geterozigota tashuvchilami aniqlash katta ahamiyatga ega. Chunki getero-
zigota tashuvchi organizm irsiy kasalliklar bilan o'zlari og'rimaydi. Agar geterozigota
tashuvchilar bir xil irsiy kasallikka ega bo'lsa, bunday kishilar nikohidan tug'ilgan
bolalarning irsiy kasallik bilan tug'ilish ehtimoli ko'pdir. Juda ko'p yoshlar genetika
fanini o'rgangan bo'lishlaridan qat'iy nazar
turmush qurayot-gan paytda, ayrim
kasalliklar irsiy bo'lishi haqida o'ylashmaydi ham.
Buning oldini olish uchun maxsus tibbiy-genetik maslahat markazlari tashkil
etilib, oila qurishga
qaror qilgan yoshlarga, ular oilasida tug'iladigan farzandlar
salomatligi haqida tushuntirish ishlari olib borish shart. Odam irsi-yatiga,
belgi va
xususiyatlarning rivojlanishiga spirtli ichimliklar, ko'knor, qo-radori,
nasha kabi
narkotik moddalar juda yomon ta'sir qiladi. Ichkilikboz, nashavand, narkomanlar
oilasida tug'ilgan bolalarning aksariyatida aqliy va jismoniy jihatdan zaiflik uchraydi.
Shunday qilib, sog'lom
avlod uchun kurash, irsiy kasalliklarning oldini olish va
davolash usullarini ishlab chiqish tibbiyot genetikasi fanining dolzarb vazifasidir.
Odam genetikasi Odam genetikasini o'rganish usullari

to'g'ri aniqlash, ularga yo'l qo'ymaslik va da-volash muhimdir. Odamni genetik yo'l
bilan tekshirish usullari ishlab chiqil-ganidan keyin ana shu muvaffaqiyatlarni qo'lga
kiritish mumkin bo'ldi.
Odam irsiyatini o'rganish usullari. Odam irsiyatini o'rganish anchagina
qiyinchiliklar tug'diradi. Ma'lumki, eksperimental genetika
usullarini odamga tatbiq
etib bo'lmaydi. Odam sekinlik bilan rivojlanib, ancha keen balog'atga etadi. Bir oilaning
ko'radigan farzandlari soni nisbatan kam bo'ladi. Sunday hollar odam irsiyatini
o'rganishga qiyinchilik tug'diradi. Odam genetikasini o'rganishda quyidagi asosiy:
geneologik, egizaklar, sitogenetik, biokimyoviy, populyatsion, ontogenetik usullardan
foydalaniladi. Endi bu usullarning ta'rifiga qisqacha to'xtalib o'tamiz.
Geneologik usul mumkin qadar ko'proq odamlarning nasl-nasabini o'rganib
chiqishdan iborat. Shundan foydalanib, insonning ko'pgina
belgi-lari, jumladan irsiy
kasalliklarining nasldan-naslga o'tib borishini aniqlash mumkin bo'ladi. Odamning
Mendel qonunlariga muvofiq nasldan- naslga o'tib boradigan belgilaridan bir nechtasi
quyida misol tariqasida keltirildi.
Odamdagi qobiliyat, ist'edod va boshqa fazilatlarning rivojlanishi irsiy omillarga
bog'liq ekanligi geneologik usul bilan aniqlangan. Masalan, musiqa,
matematikaga
bo'lgan iste'dod va qobiliyatlar.
Ma'lumki, odamning genotipiga bog'liq bo'lgan u yoki bu ruhiy xusu-siyatlari,
jumladan, iste'dodning yuzaga chiqishi ijtimoiy muhitga bog'liq.
Ko'pgina kasalliklar resessiv holda nasldan-naslga o'tishi geneologik usul
yordamida aniqlangan. Jumladan: qandli diabet, tug'ma karlik, gemofiliya, shizofreniya
(og'ir ruhiy kasallik)ning ba'zi formalari.
Faqat
resessiv genlar bilan emas, balki dominant genlar bilan belgilana-digan
irsiy kasalliklarni braxidaktiliya yoki kaltabarmoqlik, ko'z shox pardasi-ning ko'rlikka
olib keladigan irsiy degeneratsiyasi, sil kasalligiga moyillik
kabi-lar ham geneologik
usul yordamida nasldan-naslga o'tishi aniqlab chiqilgan.
Egizaklar
usuli belgilarining egizaklarda rivojlanib borishini o'rganishdan iborat.
Ma'lumki, odamda egizaklar ikki xil bo'ladi. Ba'zi hollarda bir emas, balki ikkita
(kamdan-kam hollarda uchta va hatto to'rtta) tuxum hujayra urug'lanadi. Egizaklar bitta
tuxum hujayradan va har xil tuxum hujayradan rivojlanadi.
Bitta tuxum hujayradan
rivojlangan egizaklar bir jinsli va bir-biri-ga nihoyatda o'xshash bo'ladi. Bu tushunarli
albatta, chunki ular bir xildagi genotipgaegadir, ular o'rtasidagi tavofutlar esa faqat
muhit ta'siriga bog'liq bo'ladi. Har xil tuxumdan rivojlangan egizaklarda egizakmas
aka-uka yoki opa-singillardek bir-biriga o'xshash bir xil yoki har xil jinsli bo'ladi.
Mustaqillik uchun bo‘lgan urushning sabablari

|
Mustaqillik uchun bo‘lgan urushning sabablariBog'liq jahon tarixi 8 uzbMustaqillik uchun bo‘lgan urushning sabablari. Buyuk Britaniya
qiroli, zodagonlar va tadbirkorlar mustamlakalardan olinadigan
foydani tobora ko‘paytirishga harakat qilardi. Ular mustamlakalardan
qimmatbaho xomashyo, teri va paxtani olib ketardi, mustamlakalarga
esa tayyor mahsulotlarni olib kelishar, soliq va to‘lovlarni yig‘ib olardi.
Buyuk Britaniya parlamenti Amerika tadbirkorlari uchun turli taqiq
va cheklovlar o‘rnatgan edi. Amerikaliklarning dastlabki norozilik
chiqishlari shu cheklovlar va soliqlarning oshirilishiga qarshi bo‘lib
o‘tdi.
Urushning boshlanishi. 1774-yil sentabrda Filadelfiyada Birinchi
Qit’a Kongressi yig‘ildi. Unda Jorjiyadan tashqari barcha mustam-
lakalardan vakillar qatnashdi. Kongress hali Buyuk Britaniyadan aj-
ralish masalasini ko‘tarishga jur’at qila olmadi, lekin Britaniya siyo-
satini qoraladi. Kongress iqtisodiyotni boshqarish uchun «Kontinental
uyushma» tashkilotini tuzdi. Mustaqillik tarafdorlari tomonidan bosh-
qarilgan mazkur tashkilot jamoatchilik orasida inqilobiy kayfiyatni avj
oldirib yubordi. Ingliz qo‘shinlari bilan dastlabki qurolli to‘qnashuvlar
bo‘lib o‘tdi.
Mustaqillik uchun kurashchilar Amerikada respublika tuzish
g‘oyasi bilan chiqdilar. 1775-yil may oyida boshlangan Ikkinchi Qit’a
Kongressi mustaqillik uchun urush boshlashga qaror qildi.
Virjiniyalik polkovnik Jorj Vashington Amerika qurolli kuch-
larining bosh qo‘mondoni etib tayinlandi. Respublikachilik kayfiyati
aholining turli qatlamlarini qamrab oldi.
Mustaqillik Deklaratsiyasi. 1776-yil mayda Buyuk Britaniyadan
ajralib chiqishga da’vat etuvchi qaror qabul qilindi. Rasmiy bayonot-
noma tayyorlash uchun virjiniyalik Òomas Jefferson boshchiligida ko-
missiya tuzildi.
1776-yil 4-iyulda qabul qilingan va asosan, Ò. Jefferson zakova-
tining mahsuli bo‘lgan Mustaqillik Deklaratsiyasi yangi davlatning
qaror topganligini va butun dunyoda harakatchan kuchga aylangan
inson ozodligi haqidagi dunyoqarashni e’lon qildi.
http://eduportal.uz
|
| |
Inqilob natijasida AQSH mustaqil davlatga aylandi, respublika

60
qimmatini oyoqosti qilayotgan hamma
holatlarni keskin tanqid qilib chiqdilar. Ular
cherkov ta’limoti va umuman, dinning o‘zini
tanqid qildilar, absolutizmga va barcha feodal
tartiblarga qarshi chiqdilar, feodal turmush
tarzining umrini o‘tab bo‘lgan barcha illatlariga
qarshi kurash boshladilar.
XVIII asr ma’rifatparvarlarini insonning tu-
ganmas kuch va imkoniyatlariga buyuk ishonch,
ommani keng miqyosda ma’rifatli qilish za-
ruratini tushunish hissi ajratib turardi. Shu sa-
babli ma’rifatparvarlik o‘z davrining buyuk
g‘oyaviy harakati edi.
Bu harakat ishtirokchilari tarixda
«ma’rifat-
D. Defo
J. Svift - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh....

62
sayib qolgan Faust mangu haqiqatni anglab
yetadi:
Uzoq hayot yo‘lin o‘tdim-u bosib,
Olam haqiqatin ayladim yakun:
Faqat shu munosib hayot va erkka,
Kim har kun ular-chun kurashga kirsa!
Òasviriy san’at. XVIII asrning birinchi yar-
mida Yevropa tasviriy san’atida hali ham saroy
ahlining nozikta’b san’ati gullab-yashnardi. Bu
davrda «qirolning birinchi tasvirchisi», afso-
naviy sahnalarning ajoyib ustasi
Fransua Bushe
(1703–1770) edi. Uning real hayotdan cheksiz
yiroqda bo‘lgan suratlari aristokratlar saroyla-
riga ajoyib bezak bo‘la olardi.
Boshqa bir rassom
Antuan Vattoning (1684–
1781) suratlari esa ancha chuqurroq ma’no kasb
etar edi. U chizgan suratlar eng nozik his-tuy-
g‘ularni, qahramonlarning ko‘z ilg‘amas kay-
fiyatlarini ifodalaydi. Vatto chizgan «Qiyin tak-
lif», «Beparvo» kabi asarlar juda mashhur edi.
Musiqa. Nemis kompozitori
Iogann Sebas-
tyan Bax (1685–1750) hayot davrida mashhur
emasdi. Uning asarlari odamlarga o‘ta jiddiy
tuyulardi, cherkov esa Xudodan qo‘rqish
ohanglarining yetarli emasligi uchun uning mu-
siqalarini yoqtirmas edi. Hatto, Baxning o‘g‘il-
lari ham otasining ijodini umidsiz, eskirib qol-
gan deb hisoblashardi. Ularga meros bo‘lib qol-
gan Bax qo‘lyozmalarining ancha qismini yo‘-
qotib yuborishgan.
Baxning xor, solistlar va orkestr uchun
yozilgan ulkan asari – «Matto bayon etgan
buyuk musibat» havoriy, ya’ni Iso Masihning
shogirdi Matto hikoya qilib bergan Iso uqu-
batlarini, his-hayajonini ifodalaydi.
Injil afsonasini Bax odamlarni qutqarish
uchun o‘zini qurbon qilgan qahramon haqidagi
xalq dramasi sifatida bayon qiladi.
Dehqonlar qo‘zg‘oloni va Taypinlar davlati (1850–1864

Dehqonlar qo‘zg‘oloni va Taypinlar davlati (1850–1864). Huku-
matning taslimchilik siyosati oqibatida Xitoyning Yevropa davlatlari
yarimmustamlakasiga aylanib borishi hamda feodal zulmning ku-
Afyun urushi. Karikatura http://eduportal.uz
132
chayishi xalq ommasining keskin noroziligiga sabab bo‘ldi. Oqibatda,
dehqonlar qo‘zg‘olon ko‘tarishga majbur bo‘ldilar. Bu qo‘zg‘olon
1850-yilda mamlakat janubida boshlandi. Chin sulolasi va feodallarga
qarshi kurash mustamlakachilarga qarshi kurash bilan qo‘shilib ketdi.
Qo‘zg‘olonga dehqonning o‘g‘li, maktab o‘qituvchisi Xun Syu-
tsyuan boshchilik qildi. Qo‘zg‘olonchilar Yanszi viloyatida «Samoviy
mo‘l-ko‘lchilik davlati» («Òaypin tyango») barpo etdilar. Uning mar-
kazi Nankin shahri bo‘ldi. Xun Syutsyuan fikricha, bunday davlatlarda
dehqonlar jamoa bo‘lib yashashlari, jamoada «hech bir narsada teng-
sizlik bo‘lmasligi, hammaning to‘q va kiyimi but bo‘lishi uchun yerga
ega bo‘lgan holda unga birgalikda ishlov berish, oziq-ovqatni birga-
likda tanovul qilish, kiyim-kechakni baravar taqsimlash, pulni birga-
likda sarflash lozim» edi. Aholi turmushi harbiy tartib asosida qurildi.
Har bir oilaning qo‘shinga bitta askar yetkazib berishi belgilab qo‘yil-
di. Harbiy qism boshlig‘i ayni paytda qism joylashgan hududda davlat
Xitoyda 1854-yilgi taypinlar qo‘zg‘oloni http://eduportal.uz
133
hokimiyatini amalga oshirardi. Barcha erkaklar bitta mehnat lageriga,
ayollar va bolalar boshqa yerga joylashtirildi.
Birinchi afyun urushi 1840–1842-yillarda bo‘lib o‘tdi.
Òaypinlar davlati 1850–1864-yillar oralig‘ida mavjud bo‘ldi.
1757-yili Xitoy imperatori bandargohlarini tashqi savdo uchun yopiq deb
e’lon qildi.
Oprichnina - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixiBog'liq jahon tarixi 8 uzbOprichnina – podsho hokimiyati dushmanlarini zo‘rlik va terror vositalari
bilan bostirishga urinish siyosati edi.
XVIII asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi
http://eduportal.uz
53
1612-yili Moskva uchun bo‘lgan janglarda Polsha qo‘shini mag‘lubiyatga
uchradi.
1755-yili buyuk rus olimi M.V. Lomonosov tashabbusi bilan Moskva uni-
versiteti tashkil qilindi.
XVI–XVIII asrlarda rus adabiyoti ham katta yuksalish yo‘lini bo-
sib o‘tdi. Bu davrda ijod qilgan G.D. Derjavin, D.I. Fonvizin kabi
shoir va yozuvchilar zamonaviy rus adabiyotining shakllanishiga katta
hissa qo‘shdilar. Mashhur masalchi I.A. Krilov ijodining boshlanishi
ham shu davrga to‘g‘ri keladi.
Pyotr I davridan boshlab, Peterburg va Moskvada juda katta
qurilish ishlari olib borildi. Shu yillari rus me’morchiligida Yevropa
va rus milliy an’analarini uyg‘unlashtirgan yo‘nalish vujudga keldi.
Shu davrda rus milliy teatri ham shakllandi. Uning asoschisi sav-
dogar F.G. Volkov rus aktyorlarining butun bir avlodini tarbiyalashda
katta xizmat ko‘rsatdi.
XVI–XVIII asrlar Rossiya tarixida muhim davr bo‘ldi. Bu davr-
da Rossiya imperiya sifatida shakllandi, uning hududi ikki baro-
bardan ziyod kengayib, Yevropaning eng katta va harbiy jihatdan
qudratli davlatiga aylandi. Ammo qoloq ijtimoiy munosabatlar tu-
fayli Rossiya iqtisodiy va madaniy taraqqiyotda Yevropadan ortda
qolib ketdi.
Boyarlar dumasi – Rus davlatida dastlab knyazlar, so‘ng podsho huzuridagi
Oliy davlat kengashi.
Sudebnik – qonunlar to‘plami.
1. Rusni markazlashgan davlatga aylantirish qachon tugallandi va uning tarixiy
ahamiyati nimalardan iborat bo‘ldi?
2. Rossiyada qanday boshqaruv tizimi qaror topdi?
3. Ivan IV Grozniy joriy etgan oprichnina nima va undan qanday maqsad ko‘z-
langan edi?
4. Rossiyada romanovlar sulolasi hukmronligi qay tariqa o‘rnatildi?
Angliya, Fransiya qirollari va Rossiya podsholari o‘z siyosatlarida amalga oshirgan
eng muhim ishlarining ro‘yxatini daftaringizga tuzing.
Internet vositasida XVI–XVIII asrlarda Rossiya imperiyasiga virtual sayohat
uyushtiring va mavzuda o‘rganilgan materiallar asosida tarixiy voqelikni xronologiya
shakliga keltiring.
http://eduportal.uz
|
| |
parvarlar» nomini oldilar. Ulardan eng mash-
hurlari fransuz allomalari Volter, Sharl Mon-

61
mehnatsevar, o‘z kuchiga ishonuvchi qilib
yaratdi. Robinzon kimsasiz orolda tirishqoqlik
va o‘jarlik bilan uy qurdi, ro‘zg‘or buyumlari va
mebel yasadi, hayvonlarni o‘rgatdi. «Robinzon
Kruzoning hayoti va g‘aroyib sarguzashtlari»
romani mehnat, aniq insoniy fikr, tirishqoqlik
va jasorat madhiyasi bo‘lib qoldi.
Qishloq ruhoniysi, keyinchalik esa Irlan-
diyadagi Dublin ibodatxonasi rahbari
Jonatan
Svift (1667–1745) ma’rifatparvarlarning oliy-
janob g‘oyalari odamlarni o‘zgartirmaganligi-
ni, burjua jamiyati ham feodal jamiyat singari
mukammallikdan ancha yiroq ekanligini o‘zi-
ning «Gulliverning sayohatlari» romanida ochib
berdi.
Sviftning qahramoni Gulliver bilan Robin-
zon – zamondoshlar, Ma’rifat asri odamlari,
lekin Gulliverning qarashlari chuqurroq. Balki
shuning uchun ham uning yiroq mamlakatlarga
qilgan sayohatlari quvonchsiz yakun topadi.
Ammo Sviftning maqsadi inson tabiatini be-
parvo kuzatish emas, odamlarga sidqidildan
achinish, ularga insoniylikni saqlab qolishda
ko‘maklashish, yovvoyilashib ketishdan ogoh-
lantirish edi. «Inson siz o‘ylagandan ko‘ra qadr-
liroq», deb yozgan Sviftning aql yolqini va qo-
biliyat kuchi Ma’rifat asrini so‘nmas nur bilan
yoritib turadi.
Uning og‘ir holatda ham insoniylikni saqlab
qolishga da’vati bugun ham o‘z ahamiyatini
yo‘qotmagan.
Buyuk nemis shoiri
Iogann Volfgang Gyote
(1749–1832) esa o‘z asrini – ong va yorug‘lik
asrini ifodalaydigan qahramon izlab, doktor
Faust haqidagi qadimiy nemis afsonasini qayta
yozdi. Yaratilishiga 60 yil sarflangan falsafiy
drama insonning o‘z g‘oyalari uchun kurashi
buyuk kurash ekanligini ta’kidlash bilan Ma’-
rifat asrining mohiyatini ochib beradi. Kek-
XVI–XVII asrlardan boshlab - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi
jahon tarixi 8 uzb
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi
|
Tayavch so„z va iboralar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent Moliyа instituti...

67
Savollar va topshiriqlar
1. Siyosiy sotsiologiyaning mohiyati nimada?
2. Siyosiy hayot sotsiologiyasining siyosatshunoslikdan farqi nimada?
3. Hokimiyat va hukmronlikning nisbatini tushuntiring.
4. Hokimlikning ifodalovchi shakllari qaysilar?
5. Siyosiy xatti-harakatning mohiyati nimada?
6. Iqtisodiy soha sotsiologiyasi haqida nimalarni bilasiz?
7. Ijtimoiy tashkilotlar tarkibiga qaysi birlashmalar kiradi?
8. Tashkilotning vertikal va gorizontal tuzilishini ayting.
9. Ijtimoiy tashkilot shakllari haqida gapirib bering.
10.Ijtimoiy tashkilot qanday funksiyalarni bajaradi?
68
6-bob. SOHALAR SOTSIOLOGIYASI. TA‟LIM-TARBIYA VA
OILA SOTSIOLOGIYASI. JAMOATCHILIK FIKRI
Ijodiy ish topshirig‘i - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi Pdf ko'rish
|
bet | 111/133 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 7,71 Mb. | | #109812 |
Bog'liq jahon tarixi 8 uzbIjodiy ish topshirig‘i
Venn diagrammasi yordamida Xitoyda bo‘lib o‘tgan Birinchi va Ikkinchi afyun
urushlarining umumiy va farqli jihatlarini tahlil qiling va daftaringizga yozing.
Internet vositasida XIX asrda Xitoy davlatiga virtual sayohat uyushtiring va Xun
Syutsyuan faoliyatini tahlil qiling.
28-mavzu: 1800–1870-YILLARDA YAPONIYA
Yaponiyaning kuch bilan «ochilishi». XVI asrdayoq Yaponiyada
xristian dinining tarqalishi taqiqlangan edi. Hukmdorlar xristian
dinini yapon xalqi milliy an’analarini buzuvchi, xristian missioner-
larini bosqinchilarning dastlabki guruhi deb hisoblaganlar. Shu tufayli
XVII asrda Yaponiya hukmdorlari mamlakatni chet elliklar uchun
yopib qo‘ydilar va mamlakatdan barcha yevropaliklarni quvib yubor-
dilar.
Syogun hokimiyati Yaponiyada qay tariqa o‘rnatilganligini eslang.
Syogun farmonida shunday deyilgan edi: «Shu davrdan boshlab,
Yaponiyaga chet ellardan hech kim, hatto elchilar ham kiritilmaydi.
O‘lim xavfi ham bu farmonni bekor qila olmasligi lozim».
Shu tariqa yillar ketidan yillar o‘taverdi. Va nihoyat, 1854-yili
AQSH harbiy-dengiz floti Yaponiyani ochilishga majbur etdi. Shu yili
AQSH bilan Yaponiya o‘rtasida «Òinchlik va do‘stlik to‘g‘risida»gi
Shartnoma imzolandi. Unga ko‘ra, Yaponiya AQSHga ikkita portini
ochdi va AQSH konsulini qabul qildi. AQSHdan so‘ng Yaponiyaga
Yevropa davlatlari ham kirib kela boshladilar. Ularning maqsadlari
Yaponiya bozorlarini egallash edi.
1858-yili amerikaliklarga yana bir nechta port ochib qo‘yildi.
Yaponiyadagi AQSH fuqarolariga eksterritoriallik huquqi berildi. Ayni
paytda AQSH tovarlariga juda past boj to‘lovlari belgilandi. Òez orada
xuddi shu mazmundagi shartnomalar Yevropa davlatlari bilan ham
imzolandi. Aslida bu shartnomalar Yaponiyani kamsituvchi, teng bo‘l-
magan shartnomalar bo‘lib, harbiy jihatdan qudratli davlatlarga yon
bermaslikning iloji yo‘q edi. Shu tariqa Yaponiyaning siyosiy va iqti-
sodiy yopiqlik davri tugadi.
http://eduportal.uz
|
| |
AQSH mustaqilligining e’lon qilinishi

57
Amerika inqilobining xarakteri va xususiyatlari. Shimoliy Ame-
rikada mustaqillik uchun olib borilgan urush ayni paytda burjua
inqilobi bo‘lib, u ikkita: milliy mustaqillikka
erishish va Amerikada
kapitalistik munosabatlarni o‘rnatish muammolarini hal qilishi lo-
zim edi.
Inqilobning asosiy xususiyati shu ediki, u milliy-ozodlik urushi
shaklida o‘tdi. Urush davrida bir qator demokratik o‘zgarishlar
amalga
oshirildi.
Urush harakatlarining borishi. Buyuk Britaniya Amerika musta-
qilligini birdaniga tan olmadi, mustaqillik tarafdorlariga qarshi qat’iy
kurash olib bordi. Harbiy harakatlar, asosan, mamlakat shimolida bo‘-
lib o‘tdi. Inqilob davrida respublikachilar
armiyasi katta qiyinchilik-
larni boshidan kechirdi. Askarlar harbiy ishga deyarli o‘rgatilmagan,
qurol-aslaha, o‘q-dori, oziq-ovqat yetishmas edi.
Shunday sharoitda Fransiya Amerikaga qurol-yarog‘ bilan yordam
bera boshladi. Amerika va Fransiya o‘rtasida «Do‘stlik va Òijorat Biti-
mi» imzolandi. Fransiya – Amerika ittifoqi yaxshi natijalarga olib
keldi.
1782-yili ingliz qo‘shinlarining asosiy qismi taslim bo‘ldi.
Shundan so‘ng Buyuk Britaniya hukumati Parijda tinchlik muzoka-
ralari o‘tkazishga qaror qildi. Muzokaralarda
Amerika tomonidan
Benjamin Franklin, Jon Adams va Jon Jey qatnashdi.
Proceedings of International Scientific Conference on Multidisciplinary Studies Hosted online from Moscow, Russia Date

Proceedings of International Scientific Conference on Multidisciplinary Studies
Hosted online from Moscow, Russia
Date:
11
th
January, 2023
ISSN: 2835-5733
Website:
econferenceseries.com
252 |
P a g e
ALGEBRAIK MATERIALLARNI O'RGANISH METODIKASI
Yoqubjon Botirov Qosimovich
Toshkent davlat transport universiteti akademik litseyi
Matematika fani o‘qituvchisi
Annotatsiya
:
Boshlang'ich sinflarda arifmetik materiallarni o'rganib yakunlash algebraik
materiallarni va matematika simvolikani o'rganish bilan umumlashtiriladi.
Boshlang'ich sinflarda o'quvchilar alfavitni matematik simvol tarzida qo'llay
boshlaydilar. Shu orqali algebraik ifoda, tenglik, tengsizlik, tenglama to'g'risida
boshlang'ich ma'lumot oladilar.
Kalit so'zlar:
algebra, geometrik materiallar, boshlang‘'ich tushunchalar
Bular to'g'risida ma'lumot berishning asosiy maqsadi arifmetik amallarning
mohiyatini to'laroq ochish, shuningdek, keyingi sinflarda o'rganiladigan algebra fani
uchun zaruriy tayyorgarlikni amalga oshirishidir.
Lekin, algebraik misollarni yechish algebra qoida va qonuniyatlarga asoslanmasdan
arifmetik qoidalarga asoslanadi.Masalan, 3+a=10 dan a qo'shiluvchini topish
no'ma'lum komponentni topish qoidasi bilan yechiladi.Algebra materiallarini
o'rganish algebraik ta'riflarga asoslanmaydi.Ma'lumki, boshlang'ich sinf dasturining
asosiy mazmuni natural sonlarni og'izaki va yozma raqamlash va ular ustida 4
arifmetik amallarni bajarish malakasini berishdir. Shuning uchun 1-sinfdan boshlab
sonlarni o'qish va yozish malakalari bir necha bosqichga bo'lib o'qitiladi.
Masalan, 10 ichida og'zaki va yozma raqamlash, 100, 1000 va ko'p xonali sonlar
to'g'risida ma'lumotlar beriladi. Sonli ifodalar deganda sonni biror amallar bilan
birlashtirilgan yoki alohida yozilgan bir xonali, yoki ikki xonali yoki ko'p xonali
sonlarni o'qish va yozishni tushunamiz.Geometrik materiallarni o'rgatish metodikasi
Mavzu bo'yicha o'quvchilaming bilim va ko'nikmalariga talablar:
Har bir o'quvchi:
- I-V-sinflar uchun matematika kursi bo'yicha geometrik materiallarni o'rganish
vazifalarini;
- Matematika boshlang'ich kursiga kiritilgan geometrik xaraktyerdagi masalalarni
hamda ularni o'rganish tartibini;
|
Choksiz trubalarni olish - 25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja

|
25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja
|
bet | 10/12 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 315,3 Kb. | | #112729 |
Bog'liq Lecture-25 (2)Choksiz trubalarni olish
Katta bosim sharoitida ishlaydigan trubalar (neft, gaz, suv qazib chiqaraladigan) issiq holda olinadi.
Yoyib olingan choksiz trubalarni tashqi diametri 25-800 mm, devorining qalinligi 2.7-75 mm, uzunligi esa 4-12 metr bo„ladi.
Choksiz trubalar uchun boshlang„ich material bo„lib, og„irligi 0.6-3 t, diametri 250-600 mm bo„lgan olti qirrali va yumaloq kesimli po„lat qo„ymalar ishlatiladi.
Choksiz truba olish ikki bosqichdan iborat bo„lib, birinchi bosqichda zagotovkani teshish stanlarida yoyilib, qalin devorli gilza shakliga keltiriladi va ikkinchi bosqichda gilza piligrim stanlarda yoyilib so„ng kalibrlanadi.
Teshish stanlarida bir-biriga qiya o„rnatilgan bir tomonga siljuvchi jo„valar orasida yoyilib, dorn orqali o„tkaziladi. Jo„valarning qiyaligi 40 301- 60 301 burchakli bo„lib, ular zagotovkani aylanma va ilgarilanma harakatini ta‟minlaydi.
dж=900-1300 mm n=100-180 ayl/m n=60-120 ayl/m
Zagotovka
Jo„va
Dorn
Gilza
Piligrim stanlari dual tipida bo„lib, jo„valar hosil qilgan ariqchalarni radiusi o„zgaruvchanligidir-kalibrlari o„zgaruvchan profilli bo„ladi. Bunday stanlarda diametri 605 mm va uzunligi 30 m gacha bo„lgan trubalar olinadi.
Piligrim stanlari jo„valarda bandajlar bilan mustahkamlangan bo„ladi.
rasm. Gilzani yoyish
1.Bandaj 2.Jo„va 3.Dorn 4.Truba 5.Gilza
Truba zarur uzunlikda yoyilgandan so„ng ular kerakli uzunlikda har xil usullar bilan kesilgan bo„ladi.
Tayyor trubani shaklini, profilini o„lchamlarini moslash uchun kalibrlovchi stanlarda kalibrlanadi.
Rangli metallar ham po„lat singari yoyilib, har turli prokat mahsuloti, listlar va trubalarni olish mumkin.
Davriy prokat
rasm. Davriy prokat mahsulotlarini ko„ndalang
Sanoatni yanada rivojlanishi detal va zagotovkalarga bo„lgan talabni sezilarli oshishiga olib keldi. Ayniqsa, metalldan foydalanish koeffitsiyentini oshirish, metalni chiqitga chiqarishni kamaytirish, ish unumini oshirish uchun ko„prok bolg„alab olinadigan zagotovkalarni ixchamlashtirish uchun davriy prokat chiqarilmokda. Davriy prokatlash yo„li bilan uzunligi bo„yicha ko„ndalang kesimi har xil bo„lgan zagotovkalar, sharlar, shatun zagotovkasi va boshqalar olinadi.
Davriy prokatda ko„ndalang va vintli yoyish usuli bilan olib boriladi. Ko„ndalang yoyishda zagotovka ikkita bir tomonga aylanadigan jo„valar orasidan o„tadi.
Bunda jo„valar maxsus qurilmalar yordamida oralardagi masofalarni o„zgartiradilar. Qurilma shup bilan birikkan bo„lib, kopiroval lineykaga
rasm. Davriy prokatni yoyish
mahkamlangan. Lineyka esa tortqiga mahkamlangan.
|
| |
Metallarni cho‘zish - 25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja

|
25- modul: Metallarni bosim bilan ishlash asoslari Reja
|
bet | 11/12 | Sana | 06.12.2023 | Hajmi | 315,3 Kb. | | #112729 |
Bog'liq Lecture-25 (2)Metallarni cho‘zish
Cho„zish zagotovkani asta torayib boruvchi asbob teshigidan tortib o„tkazib, deformatsiyalab shaklini o„zgartirish jarayonidir. Plastik deformatsiyalab shaklini o„zgartirish operatsiyasi bo„yicha cho„zishda zagotovkani ko„ndalang kesimi kichrayib, uzunligi esa uzayadi. Bunda buyumni o„lchamlari aniq berilgan geometrik shaklli, toza yuzali bo„lib chiqadi (24-rasm).
Cho„zish asosan sovuq holda bajariladi. Rangli metallar va ularning qotishmalari, past va yuqori uglerodli po„latlar hamda legirlangan po„latlar sovuqlayin cho„zib ishlash mumkin. Issiq holda cho„zish juda kam hollarda bajariladi. Cho„ziladigan po„lat simlarining o„lchami 1-1,6mm.
Cho„zish natijasida olinadigan buyumlar kesimi 25- rasmda keltirilgan.
Cho„zish yo„li bilan har xil kesimdagi simlar va trubalar olinadi. Cho„zish quyidagi hollarda bajariladi:
Ingichka, diametri 0.002-5 mm gacha bo„lgan simlarni prokat usuli bilan olib bo„lmaganli tufayli ularni cho„zish orqali olinadi;
Cho„zish yo„li bilan yupqa devorli trubalar olinadi;
Diametri 100 mm gacha bo„lgan har xil profili prokat usuli bilan olingan buyumlarni o„lchamlari normallash va tozalash uchun cho„zish qo„llaniladi;
Fason kesimni buyumlar olish uchun ham cho„zish dan
rasm. Cho„zib olingan
foydalaniladi.
Cho„zish uchun boshlang„ich material bo„lib
prokat yo„l bilan olingan har xil kesimli prokat mahsuloti xizmat qiladi.
Cho„zishda material asta-sekin torayib boruvchi teshikdan o„tishi natijasida deformatsiyalanadi. Cho„zishda cho„zish koeffitsiyenti:
l1 F0
l 0- zagotovkani cho„zguncha uzunligi, мм;
l 1- zagotovkani cho„zgandan so„ngi uzunligi, мм;
F 0-zagotovkani cho„zguncha ko„ndalang kesimi yuzi, мм 2;
F 1- zagotovkani cho„zilgandan keyingi ko„ndalang kesimi yuzi, мм 2.
Nisbiy cho„ziluvchanlik
|
| |
Foydalanish uchun adabiyotlar ro‘yxati

|
Foydalanish uchun adabiyotlar ro‘yxati
|
bet | 3/3 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 24,46 Kb. | | #125715 |
Bog'liq v32 Mustaqil ish - Rajabov ShamshodFoydalanish uchun adabiyotlar ro‘yxati
«Axborotlashtirish to‘g‘risida».O‘zbekiston Respublikasining qonuni. Toshkent shahri, 2003 yil 11 dekabr.
Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada joriy etish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori, 2012-yil 21-mart, PP-1730.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Oliy ta’lim tizimini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ-2909-sonli Qarori, 2017 yil 20 aprel//O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y.
Talaba mustaqil ishini tashkil etish to‘g‘risida. O‘zR OO‘MTVning 2009 yil 21-fevraldagi 286 - sonli buyrug‘i.
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universitetida kadrlar tayyorlash tizimini tubdan takomillashtirish va samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori. Toshkent sh., 2018 yil 24 iyul, 569-son.
|
| |
Abu Iso Muhammad ibn Iso ibn Saadara at – Sulami al – Bug‘iy at Termiziy

|
Abu Iso Muhammad ibn Iso ibn Saadara at – Sulami al – Bug‘iy at Termiziy
|
bet | 76/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaAbu Iso Muhammad ibn Iso ibn Saadara at – Sulami al – Bug‘iy at Termiziy 824 yili Termiz shahrida dunyoga keldi. Imom at – Termiziy ham yoshlik chog‘idan hadis mutolaasiga kirishib, tezda hadislarni to‘play boshlagan va bu yo‘lda ko‘plab hadis olimlari bilan muloqotda bo‘lib, ularning suhbatini olgan. Imom at – Termiziy Imom al – Buxoriyga shogird bo‘lgan. Undan tashqari Muslim, Abu Dovud, Kutayba, ibn Sa’id, Ishoq ibn Abdurahmon, Muhammad ibn Bashorat, Ali ibn Hujr, Ahsad ibn Muni’, Muhammad ibn al – Musanno, Sufyon ibn Vaki’ kabi qator yirik muhandislarni ham o‘ziga ustoz deb bilgan.
Imom at – Termiziy o‘zining «Sunan» asaridan tashqari yana quyidagi kitoblarni yozganligi ma’lum. Chunonchi: «Kitob al – ilal» («Nuqsonlar kitobi»), «Kitob at – tarix» («Tarix kitobi»), «Kitob ash – shamoil annabiyya» («Payg‘ambarimizning axloq – odoblariga bog‘liq oid kitob»), «Kitob azzuhd» («Zohidlar haqida kitob», «Kitob al – asmo valkuna» («Roviylarning ism va laqablari haqida kitob») va boshqalar. Imom at-Termiziy to‘plagan hadislar orasida bolalarni ahloq – odobga, marhumlarga hurmat ruhida tarbiyalashga da’vat kuchli: «Chinakam sabr – toqatli deb musulmon kishining musibat yuz bergandagi chidamligiga aytiladi».
Abu Nasr Forobiy – o‘rta asr Sharqining mashhur mutafakkiri, qadimgi yunon falsafasining SHarqdagi eng yirik davomchisi va targ‘ibotchisidir. U Sirdaryo bo‘yidagi O‘tror (Forob) shahrida 873 yilda tug‘ilib, SHosh (Toshkent), Buxoro shaharlarida o‘qidi, so‘ng Arab xalifaligining markazi Bag‘dod shahriga borib, u erda ko‘p yil istiqomat qildi. Yunon faylasuflarining asarlarini mutolaa qilish, turli tillarni o‘rganish bilan shug‘ullandi. U turli sohalarga oid ilmiy asarlar qoldirdi. U o‘z davrining faylasufi, musiqachisi, shoiri, qomusiy olimi sifatida shuhrat qozondi.U «Aql haqidagi risola», «Falsafadan oldin nimani o‘rganish kerak?», «Substansiya haqida», «Falsafa manbalari», «Logikaga kirish», «Masalalar manbai» kabi 160 dan ortiq risolalar yaratdi. Farobiy ta’lim – tarbiya berish usullari haqida yozadi. «Amaliy fazilatlar va amaliy san’atlar qanoatbaxsh so‘zlar, chorlovchi, ilhomlantiruvchi so‘zlar yordamida odat hosil qilinadi, malakalar vujudga keltiradi, odamdagi g‘ayrat, kasb – intilish, harakatga aylantiradi.» Olim, daraxtning etukligi uning mevasi bilan bo‘lganidek, insonning barcha xislatlari ham axloq bilan yakunlanadi, deydi, Farobiy o‘z davridagi yoshlarni ta’lim, bilim, hunar egallashlari zarurligi xususida fikrlar bildirdi. Bu fikrlar hozir ham ta’lim – tarbiyada g‘oyat muhimdir.
Abu Rayhon Beruniy jahon fanining taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan zo‘r iste’dod egasi va zahmatkash tadqiqotchi edi. Uning o‘lmas ilmiy asarlari jahon tarixida va taraqqiyotida benihoya yuksak ahamiyatga molikdir.
|
| |
Axborotlar banki - Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot

|
Yuksak ma’naviyatli shaxsni shakllantirishning nazariy-metodologik asoslari 1 – ma’ruza mashg‘ulot
|
bet | 27/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmuaAxborotlar banki (AB) – kishilik faoliyati sohasining yoki ilmiy bilishning ma’lum yo‘nalishi bo‘yicha axborotlarni aniq maqsad yo‘lida yig‘ish, saqlash, tizimlarga ajratish va ommaviy foydalanishga mo‘ljallangan texnik, dasturiy, algoritmik tillar va ularni tashkiliy vositalari majmuasi .AB ta’limni boshqarishda va ta’lim-tarbiya jarayonini ma’lumotlar bilan ta’minlashda hamda jarayonlarning kechishini nazorat qilishga boshqaruv algoritmini tuzish imkoniyatini beradi.AB ta’lim-tarbiya jarayonini boshqarishning axborotli ta’minotini va shular asosidagi kasbiy kompyuterli tizimlar yaratishda foydalaniladi.Axborotlashtirilgan jamiyatning har bir bo‘g‘inida AB ga murojaat qilinadi, shu asosda zamonaviy ta’lim texnologiyalari yaratiladi va ta’lim-tarbiya jarayonlarini optimal boshqarishga imkoniyat yaratiladi.
Axborotlar darajasini aniqlash – bu materialni o‘rganishda dastlab tadqiqot obektini ifodalovchi ma’lumotlar va ular asosida hosil qilinadigan axborotlarning qay darajaga to‘g‘ri kelishini bilish jarayoni natijasidir.
Axborotlarni o‘zlashtirish – bu ilmiy-tadqiqot ishi davomida ma’lumotlarni to‘plab olgandan keyin, ularni tadqiqot maqsadi va vazifalariga mos tizimlarga ajratib axborotga aylantirish jarayonidir.
Axborotlashtirish – bu yuridik va jismoniy shaxslarning axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish uchun axborot resurslari, axborot texnologiyalari hamda axborot tizimlaridan foydalangan holda sharoit yaratishning tashkiliy, ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy jarayonidir. Agar axborot kompyuter texnikasi yordamida uzatish, ishlov berish va saqlanish imkoniyatiga ega bo‘lsa, u kompyuter axboroti deyiladi.
Axborotli modul – bu ta’lim maqsadini belgilash va rejalashtirilgan natijalar bilan chegaralangan, fanlararo va fan ichidagi bog‘liqlikni hisobga olib tuzilgan va yakuniy nazoratlarning darajali tizimini qamrab oluvchi, o‘quv fani mazmunini muntazam va tugallangan qismi.
Axborot resursi – axborot tizimi tarkibida mavjud bo‘lgan elektron shakldagi axborot, ma’lumotlar banki, ma’lumotlar bazasidir.
|
| |
What is an operating system? - bet 7

|
What is an operating system?
|
bet | 7/8 | Sana | 24.06.2020 | Hajmi | 1,64 Mb. | | #10583 |
Device drivers: Drivers are programs that tell the operating system what and how to do with this particular device. For example when you buy new graphic card, to make it work properly with all of its power and efficiency you need to install drivers provided with the card and software.
Device Drivers in Windows:
Device Driver in MacOS:
Customizing: Accessibility feature are built into some operating systems. These features are useful for individuals who have difficulty typing or using a mouse, have moderately impaired vision, or are deaf or hard-of-hearing.
|
| |
File Management within windows

File Management within windows
Download
1,64 Mb.
bet
4/8
Sana
24.06.2020
Hajmi
1,64 Mb.
#10583
1
2
3
4
5
6
7
8
File Management within windows:
Download
1,64 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
8
Download
1,64 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
File Management within windows
Download
1,64 Mb.