‘zbekiston respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi q‘rta maxsus. Kasb-hunar ta’limi markazi - bet 29

kindik\ kindik — tizza bo‘g ‘imi hamda tizza bo‘g ‘imi va yeryuzasi.
Qo‘llar yoyilganda, tana uzunligiga teng bo‘ladi. Yelkadan o‘rta
barmoqqacha bo‘lgan qo‘l uzunligi yuz uzunligining to ‘rt baro-
bariga teng. Qonunning o‘ziga xos xususiyati shundaki, unda bo‘yin
uzayishi hisobiga tana asosining qisqarishi ko‘rsatilgan.
Mikelanjelo o‘zining mashhur rasmlaridan birida bosh baland-
hgini tananing 1/8 qismiga teng, tizza qopqog‘ining chekkasini esa,
tos suyagi va oyoq uchining o‘rtasi, deb ta’riflagan. Jan Kuzen
bosh balandligining 1/4 qismini o‘lchov biriligi (modul) sifatida
qo‘llaydi. Unga ko‘ra, butun tana uzunligi 32 modulga teng.
Rus rassom-pedagoglaridan A.P. Losenko va V.K. Shebuyevlar
nisbatlar ta’limotini ishlab chiqishdi. A.P. Losenko inson tana uzun-
1 A. ffmpep.
ZtHei i HMKM, MMCbvi a, r p a K i a r b i .
1
-
t o m
.
JI.
— M . ,
1997
,
C T p .
14
.
99
ligini sakkizta bosh va o £nta yuz ba-
landligiga teng, deb ko£rsatadi. A.P. Lo-
senko tananing kichik qismlarini o£lchab
chiqishga intildi va bu albatta, o £ta
aniqlikni talab etardi. 66, 67, 68-rasm-
larda A.P. Sapojnikov tomonidan ishlab
chiqilgan inson tana a’zolarining nis-
batlari va tinch holatda hamda harakat
davridagi ko£rinishlari aks ettirilgan.
XIX asrda olim lar va rassom lar
antropologiya va statistika ilmlarining
rivojlanishi natijasida inson tanasi, uning
qismlari o £lchamlarini to £g£ri aniqlash
imkoniyatiga ega bo£lishdi. Natijada,
anatom iya va antropologiya sohasi
vakillari anatomik jihatdan asoslangan
yangi qonunlarni ishlab chiqib, ularda
tananing turli qismlari modul sifatida
qo£llanildi, masalan, Fritch qonunida
modul — umurtqa pog£onasi.
Erkak kishi rasmida quyidagi muvo-
zanat nuqtalari orasidagi tenglikka amal
qilingan: bosh cho£qqisi —
engak, engak—so£rg£ichlar
chizig£i, so£rg£ichlar chizi-
g£i — kindik, kindik — jinsiy
a ’zoning pastki qism idan
o£tuvchi chiziq, jinsiy a’zo —
boldirning yarmi, boldiming
yarmi — tizza bo£g£imi.
Ayol kishi tana balandligi
bosh balandligining 1/2 qis-
miga teng. Bosh balandligiga
teng bo£lgan masofa tananing
yuqori qismidagi quyidagi
tayanch nuqtalarni to £g£ri
aniqlashga yordam beradi:
bosh ch o £qqisi — engak,
engak — so£rg£ichlar chi-
100
zig£i, so£rg£ichlar chizig£i —
kindik, kindik — sonlar-
ning o £rta birlashgan qis-
mi. Tana balandligining
yarmi taxminan tos suya-
gining yuqori qismi hisob-
lanadi.
Qadimgi rassomlarning
inson nisbatlarini o £rga-
nishga qo£shgan yana bir
hissasi shundan iboratki,
ular insonning yoshidan
kelib chiqib nisbatlarning
o £zgarishini kuzatishgan.
M orfologik tad q iq o tlar
asosida metrik ma’lumotlar
o £rnatilgan va ularning
natijalari alohida tasviriy
did bilan ishlangan rasmlarda kuzatilishi mumkin.
Bolalarning tana nisbatlari yoshga ko£ra, o £zgarib boradi. Yangi
tu g £ilgan chaqaloq boshining balandligi tana balandligining
1/4 qismiga teng, qo£llarning uzunligi tananing 2/5 qismini,
oyoqlari esa, 1/3 qismini tashkil etadi. G o£daklarda kindik —
tananing o £rtasi (balog£atga yetgan insonlarda tananing o £rtasi tos
suyagining yuqori qismiga t o £g £ri keladi). Yangi tu g £ilgan
chaqaloqning bosh kengligi tos qismi kengligiga teng bo£ladi.
Yosh ulg£ayishi bilan tana nisbatlari ham o£zgarib boradi. Bunda
bir tomondan butun tana va uning a’zolari kattalashadi, ikkinchi
tomondan esa, tananing alohida qismlari o £rtasidagi munosabat
ham o £zgaradi. Bosh balandligi faqat ikki barobar kattalashadi,
tana asosi (tors) — uch barobar, qo£llar — to £rt barobar, oyoqlar,
deyarli besh barobar, b o £yin — yetti barobar, ko£krak qafasi
aylanasi uch barobar kattalashadi. Tana pastki qismining o £sish
darajasi tepa qismga nisbatan ancha yuqori bo£lib hisoblanadi.
Shuningdek, ayol va erkak kishilar tana nisbatlarida ham farqlar
mavjud. Ayol kishi qomati erkaklarnikidan past bo£y, oyoq va
qo£llarning nisbatan qisqaligi, kichikroq yelka va keng tos qismi,
kaft va tovonning kichikligi, boshga nisbatan yuzning kichikligi,
68-rasm.
101
jag£ va bosh chanog£ining
kam roq rivojlanganligi
bilan ajralib turadi.
Odatda, erkaklarning
yelkasi tosdan ancha keng.
Ayol tanasi ingichka va
nisbatan uzun bo£yin va
biroz tushgan yelkalari
b ila n x a ra k te rla n a d i.
Ayollar ko£krak qafasi-
ning yuqori qism idan
ko£krak so£rg£ichlarigacha
b o £lgan o raliq erkak-
larnikiga nisbatan qisqa.
Ayollarning oyoqlari qis-
qaroq bo£lganligi sababli,
ulaming kindigi tananing
o £rtasi b o £lib, u erkak-
lamikiga nisbatan baland-
roqda joylashgan. Tizza
chiziqlari ayollarda er-
kaklarnikidan pastroqda joylashadi. Ayollarning beli ko£proq ol-
dinga chiqqan, dumba mushaklari ichkariga tortilgan, ko£krak
qafasi qisqaroq (erkaklarnikiga nisbatan), qorin — uzunroq
(69, 70-rasmlar).
70-rasm.
102
Inson tanasining mukammalligi va o£ziga xos xususiyati yana
shu bilan izohlanadiki, agar yangi tughlgan chaqaloqning kindigi
tanani teng ikkiga bo£lsa, katta odamlar (erkak va ayollar)ning bel
qismi tanani «oltin kesishuv» tamoyiliga ko£ra, teng bo£lmagan
ikki qismga ajratadi.
Oyoq-qo£l nisbatlari tana asosi yoki butun tana balandhgi hamda
oyoq va qo£lni o£zaro solishtirish orqali aniqlanadi. Qo£llarning
uzunligi o £z o£lchamiga ko£ra, tana asosi (tors) uzunligiga yaqin.
Tovon uzunhgi tana balandhgining o£rtacha 14—16 % ga teng. Ichki
nisbatlar haqida so£z yuritadigan bo£lsak, oyoq-kaft suyagi yaxshi
shakllanadi, barmoqlar esa, nisbatan qisqaradi. Tovon nisbat-
larining o£ziga xos xususiyati uni kaft bilan sohshtirilganida namoyon
bo£ladi. Kaft va tovonni teng 10 qismga bo£lib, ularni alohida
taqsimlab chiqamiz. Bunda quyidagi nisbat hosil boTadi: kaft —
kaft usti suyagi 2 qismga teng, kaft suyagi — 3, o£rta barmoq — 5,
oyoq — oyoq-kaft suyagi — 5,
oyoq-kaft usti suyagi — 3, katta
barm oq 2 qismga teng. QoT
kaftining maksimal uzunligining
yarmi o £rta barmoqning kaft-fa-
langa birikkan joyiga to£g£ri keladi.
Tovon maksimal uzunligining yar-
mi kaft usti suyagiga 1 yoki 2-bar-
moqning bosh suyagi birlashgan
joyga to £g£ri keladi.
Yuqoridagi fikrlardan xulosa
qilib, shuni aytish m um kinki,
tasvidy san’at bilan shug£ullanishda
o £quvchi-yoshlar odam plastik
anatomiyasi, tana a’zolari inson-
ning tinch holatda va harakat davr-
da qanday holatda boTishi to £g£-
risida toTiq maTumotga ega boT-
mog£i lozim. Quyidagi sxema va
rasmlarda insonninig muvozanati
to £g£risida maTumotlar berilgan
(7 1 ,72-rasmlar).
71-rasm.
103
|