nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
and educational. When selecting additional texts for reading in the classroom, these factors must
necessarily be taken into consideration, as they play a huge role in the formation of personality.
In general, the suitability of texts or their parts can be determined by such, for example, criteria:
- relevance of the material to the topics of the lessons;
- bright and entertaining plot of the text or passage;
- emotional presentation of the material;
- thematic proximity of the texts to the life experience and interests of students;
- topics that can give rise to discussions.
Reading of uncomplicated authentic texts of particular interest is also useful, as they use
different forms of speech uses, forms of politeness, background and non-equivalent vocabulary.
All these factors enrich the linguistic and cultural knowledge of students, allow them to better
understand the specificity, uniqueness of the English language and culture of English-speaking
countries.
Undoubtedly, reading contributes to expanding the general outlook of students, increases their
cultural awareness. In fact, access to the language is also access to the culture of the people who
created it and who use it.
Language is considered in its two main functions: communicative as with its help
communication is carried out, and accumulative as it keeps the culture of people and helps
to transfer the knowledge to new generations. Thus, in the process of reading and improving
reading skills students know more about the country of the studied language, the culture of the
people, its history, art, literature, traditions.
A number of interrelated pedagogical tasks should be implemented to achieve the highest
results in the process of teaching reading. While reading the text, students and teachers should
be able:
- to identify in selected texts the situations which are familiar to students;
- to reveal the educational potential of these situations.
Functions of the texts include:
- involving the reader in the life situations described in the text through thoughtful questions,
based on the reader’s personal attitude toward the problems of the characters in the text;
- inviting the reader to express his own attitude toward the situation, giving examples of
similar life and art;
- teaching the language of art, cultivating a taste for real literature.
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б Pdf ko'rish
|
bet | 174/194 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 3,67 Mb. | | #272877 |
Bog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
практической готовности к осуществлению педагогической деятельности. Поэтому Учитель
с большой буквы одаренный педагог, настоящий профессионал. Стиль современного
учителя совместное творчество с учениками. Он исследователь, наблюдатель, организатор
воспитывающейся и развивающейся детской среды. Основная цель современного педагога
подготовка разносторонне развитой личности гражданина страны, способной к социальной
адаптации в обществе, трудовой деятельности, самообразованию и самосовершенствованию.
Таким образом, компетентность современного учителя это синтез профессионализма
(специальная, методическая, психолога педагогическая подготовка), творчества (творческое
отношение к процессу обучения, оптимальное использование средств, приемов, методов
обучения), искусства (актерство и ораторство). Неслучайно в настоящий время резко
повысился спрос на квалифицированную, творчески мыслящую, конкурентоспособную
личность учителя. Для развития профессиональной компетентности, прежде всего, нужна
самостоятельная работа над собой, так она способствует формированию следующих
профессионально значимых умений:
Планирование деятельности, постановка целей, выявление трудностей и поиск путей их
преодоления, организация учебной и вне учебной работы, разумное распределение времени
и индивидуальный подход к каждому ученику.
Профессиональное становление педагога имеет первостепенную важность в развитии
общества в целом: личность педагога так же, как и его профессиональные знания,
является ценностным капиталом общества. Учитель способен передавать ученикам лишь
те ценностные ориентации, которые присущи ему самому. Поэтому каждый современный
учитель должен заниматься самообразованием. А самообразование связано непосредственно
с личностью педагога, отсутствием или недостатком у него теоретических знаний, ибо обще
учебные умения являются инструментом овладения любым учебным материалом.
На сегодняшний день становится очевидным, что из простой суммы «сложить»
компетентного профессионала невозможно, огромным чувством ответственности должен
обладать педагог, обучая нынешнее поколение. Труд учителя напоминает труд чеканщика.
Как у настоящего мастера нет одинаковых работ, так и у настоящего учителя не должно
быть стремления сделать своих учеников одинаковыми. Следовательно, задача учителя
заключается в том, чтобы ученику на уроке всегда было интересно, чтобы хотелось
учиться непрерывно. Анализируя приведенные выше определения, можно сделать вывод,
что профессионально-личностная характеристика учителя, определяющая его готовность,
способность выполнять профессионально-педагогические функции в соответствии с
принятыми нормами и стандартами.
|
| |
Mavzu: To’yingan uglevodorodlar, olinishi va xossalari

|
Mavzu: To’yingan uglevodorodlar, olinishi va xossalari
|
bet | 85/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Mavzu: To’yingan uglevodorodlar, olinishi va xossalari
Nazariy qism.
Uglevodorodlar faqat uglerod va vodorod atomlaridan tashkil topgan organik moddalardir. Ular tuzilishga qarab ochiq va yopiq zanjirli bo’ladi. Ochiq zanjirli uglevodorodlarga to’yingan va to’yinmagan uglevodorodlar kiradi.
To’yingan uglevodorodlar. Molekulalaridagi uglerod atomlari o’zaro oddiy - sigma bog’lar bilan bog’langan va qolgan valentliklar vodorod atomlari bilan to’yingan birikmalar to’yinmagan uglevodorodlar deyiladi.
To’yingan uglevodorodlarning gomologik qatoriga quyidagilar kiradi:
CH4 - metan C6 H14 -geksan
C 2H 6 – etan C7 H16 – geptan
C3H8 – propan C8H18 – oktan
C4H10 – butan C9H20 – nonan
C5 H12 – pentan C10H22 – dekan va hakozo.
To’yingan uglevodorodlar butandan boshlab izomerlar hosil qiladi. Masalan, C4H10 – butanning 2 ta, C5H12 – pentanning – 3 ta, C7N16 geptanning- 9 ta, C 10 H22 dekanning 75 ta izomeri mavjuddir.
Gomologik qatordagi C1 - C4 gacha bo’lgan uglevodorodlar gaz, C5-C16 gacha suyuqlik, C17 dan boshlab esa qattiq moddalardir.
To’yingan uglevodorodlar kimyoviy jihatdan inert bo’lib, odatdagi sharoitda kimyoviy reaktsiyalarga kirishmaydilar.
Ma’lum sharoitlarda esa oksidlanish nitrolanish, sulfolanish, galogenlash va sulfoxlorlash reaktsiyalariga kirishadi.
Laboratoriyada to’yingan uglevodorodlarni A.Vyurts usulida, ya’ni alkanlarning bir xil galogenli hosilalarini natriy metali bilan qizdirib olinadi.
Amaliy qism.
1-tajriba. Metanni olinishi va xossalari.
1 g natriy atsetat tuzi va 2 g natron ohagi (NaOH Q CaO) dan tortib oling va yaxshilab aralashtirib, quruq probirkaga soling. Probirkani shtativga o’rnatib, uning og’zini gaz o’tkazuvchi nay bilan jihozlangan probka bilan mahkamlang (2 rasm).
2-rasm
So’ngra aralashmani ohista qizdiring. Gaz ajralib chiqa boshlagach gaz o’tkazuvchi nayning ikkinchi uchini stakandagi kaliy permanganatning 1 % li eritmasiga tushiring. Bunda eritma rangida o’zgarish bo’ladimi? Bu reaktsiyani bromli suvda ham takrorlang? Bromli suvda o’zgarish seziladimi? Qizdirishni davom ettirgan holda trubkadan chiqayotgan gazni yondirib ko’ring va alanganing rangiga e’tibor bering. Alanga ustiga chinni kosaga to’nkaring. Nima kuzatiladi? Kuzatilgan hodisalarni izohlang. Reaktsiya tenglamalarini yozing:
CH3 COONa + NaOH CH4 + Na2 CO3.
CH4 + 2O2 CO2 + 2H2O
|
| |
- LABORATORIYa IShI - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 86/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”4 - LABORATORIYa IShI
Mavzu: To’yinmagan uglevodorodlar, olinishi va xossalari
Nazariy qism.
To’yinmagan uglevodorodlar. Molekulasida uglerod atomlari o’zaro - sigma bog’lardan tashqari - bog’lar hosil qilib bog’langan uglevodorodlar to’yinmagan uglevodorodlar deyiladi.
To’yinmagan uglevodorodlar uglerodlar zanjiridagi -bog’larning soni va tabiatiga qarab quyidagicha sinflanadi:
Etilen uglevodorodlari, Dien- uglevodorodlari, Atsetilen uglevodorodlar.
Ular quyidagicha gamologik qatorlarni tashkil etadilar:
C2H4 – etilen C3H4 –propadien CHCH-atsetilen
C3H6- propilen C4H6- butadien CH3-CºCH –allilen
C4H8-butilen C5H8-pentadien CH3-CºC-CH3-krotilen
C5H10-amilen C6H10-geksadien CH3-CH 2 CºC-CH3-metil etil atsetilen
To’yinmagan uglevodorodlar ham izomerlanadi. Izomerlanish zanjirning tuzilishi hamda qo’shbog’ning joylashgan o’rni bilan bog’liqdir.
To’yinmagan uglevodorodlar uchun uncha mustahkam bo’lmagan - bog’lar tutganligi va -bog’ning uzilib, uning o’rniga ikkita -bog’lar hosil bo’lish buning natijasida boshqa molekulalarni biriktirib olish reaktsiyalari xarakterlidir.
To’yinmagan uglevodorodlar birikish, almashinish, oksidlanish, polimerlanish reaktsiyalariga kirisha oladilar.
Etilen uglevodorodlarni laboratoriyada to’yingan spirtlarni yuqori haroratda (160-1800 S) katolizator ishtirokida degidratlab, atsetilen esa kaltsiy karbidga suv ta’sir ettirib olinadi.
Amaliy qism.
1- tajriba. Etilenni olinishi va xossalari.
Quruq probirkaga 1ml etil spirti va 3 ml kontsentrlangan sulfat kislota solib, aralashmaga 2-3 dona mayda shisha siniqlaridan tashlang. Probirka o’zini gaz o’tkazuvchi nay bilan jihozlangan probka bilan mahkamlab, shtativga 2-rasmda ko’rsatilgandek o’rnating.
Aralashmani qizdiring. Gaz ajralib chiqishi bilan gaz o’tkazuvchi nayning ikkinchi uchini avval 1% li KMnO4 eritmasi bo’lgan stakanga, so’ng bromli suv bo’lgan stakanga tushiring. Bunda eritmalar rangida o’zgarish sodir bo’ladimi? Nayning uchini eritmadan chiqarib, ajralib chiqayotgan gazni yondiring va alanganing rangiga e’tibor bering.
Alangani ustiga chinni kosacha to’nkarang. Nima kuzatiladi?
Kuzatilgan hodisalarni reaktsiya tenglamalariga asoslanib izohlang.
|
| |
Mavzu: Uglevodorodlarning sifat reaktsiyalari

|
Mavzu: Uglevodorodlarning sifat reaktsiyalari
|
bet | 84/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Mavzu: Uglevodorodlarning sifat reaktsiyalari.
1- tajriba. Uglerod va vodorodni aniqlash.
Tajriba 1- rasmda ko’rsatilgan asbobda o’tkaziladi. 2-3 g shakarni 2-3 g mis (II)-oksidi bilan aralashtirib quruq probirkaga soling. Probirkaning yuqori qismiga suvsizlashtirilgan mis (II) sulfat kukuni sepilgan paxta bo’lakchasini joylashtiring. So’ng probirka og’zini gaz o’tkazuvchi nay bilan mahkam berkitib, shtativga qiya o’rnating va gaz o’tkazuvchi nayning ikkinchi uchini ohakli suv solingan stakan tubiga tushiring.
Probirkaning shakarli qismini ohista suv qizdiring. Probirkada qanday o’zgarishlar yuz beradi? Ohakli suvda-chi?
1-rasm.
CuSO4 kukunining rangi o’zgaradimi? Kuzatilgan hodisalarni izohlang va reaktsiya tenglamalarni yozing:
a) C12H22O1124 CuO 12 CO211H2O24Cu
b) CuSO45H2O CuSO45H2O
s) Ca(OH)2Co2 CaCO3 H2O
Mustaqil ishlash uchun savollar va mashqlar:
1. Organik moddalar qanday sinflanadi?
2. A.M. Butlerovning tuzilishi nazariyasi haqida tushuncha bering.
3. Izomeriya nima?
4. С5Н12 organik moddaning izomerlarini yozing va nomlang.
5. Hajmi 5 litr bo’lgan metan bilan 2 l hajmdagi etan aralashmasini yondirish uchun qancha hajm havo kerak bo’ladi? Kislorodning havodagi hajmiy ulushi 21%. Hisoblashlar n.sh. uchun o’tkaziladi.
6. 160 g metanni to’liq xlorlash uchun n.sh.da necha litr xlor sarflanadi va bunda qanday mahsulot, qancha hajmda hosil bo’ladi?
7. Zanjirli reaktsiyalar haqida tushuncha bering.
8. Quyidagi birikmalarning qaysilari izomerlardir: a) 2- metilgeksan; b) metilgeptan; v) etilgeksan; g) 2,2-dimetilgeptan; d) 2,4-dimetilgeptan; e) 2-metiloktan:
3 - LABORATORIYa IShI
|
| |
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
O’qituvchi bilan o’quvchi o’rtasida nizolar kupincha bolaga nisbatan adolatsizlik qilish,
unga qo’yilayotgan talablar mavhumligidan kelib chiqadi. Bunday o’qituvchi bolani asosiz
ayblayotganini, talabchanlik, pedagogik jamoa rahbarlarining unga qo’ygan to’g’ri talabni esa
adolatsizlik deb qaraydi. Bolaning mustaqil harakatlarini – uning obro’sini to’kishga intilish,
itoatkorligini esa eng yaxshi xislat deb biladi.Muallim bilan o’quvchi o’rtasidagi nizomlar haqida
gap borganda shuni esda tutish lozimki, ta‘lim – tarbiya juda murakkab, qarama- qarshiliklarga
to’la jarayondir. Ularni bartaraf etish muqarrar ravishda nizolar chiqishiga ham sabab bo’lishi
mumkin. Bu nizollarni oqillona hal etish uchun muallim ularning mohiyati va sabablarini aniqlashi,
bilishi kerak.
Ular ongiga umuminsoniy va milliy-madaniy, ma‘naviy, axloqiy har bir bolaning tarbiyasi
uchun yuksak mas‘uliyatni bolaga nisbatan bir xil talablar qo’yib, birgalikda tarbiyaviy ta‘sir
o’tkazishni taqazo etadi. O’qituvchi metodida muallimlar o’zaro muomala munosabatlarida amal
qilishlari zarur bo’lgan axloqiy talablar ishlab chiqarilgan.
Har bir bolaning tarbiyasi uchun mas‘uliyatning birligi pedagoglar jamoasining o’quvchiga
nisbatan talablari ham bir xil bo’lishini taqazo etadi. Bu o’qituvchi metodining qonuniyatlaridan
biridir. Maktab pedagoglar jamoasining maqsadi, intilishlari, talablari yagona bo’lmasa, tarbiyaviy
ishlarning ta‘siri samarasi bo’lmaydi. Buning uchun pedagogik talablarning xarakteri, mazmuni,
shakli va usullari hamma muallimlarning fikr-mulohazalariga mos kelishi lozim. Ma‘lumki,
pedagogik talabning mazmuni maktab jamoasining maqsadi, vazifalaridan kelib chiqadi. Lekin bu
talablarning xarakteri, shakl va usullari har bir muallimning muomala metodiga, shaxsiy fazilatlari,
o’quvi, pedagogik mahoratiga bog’liq.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati:
1. Ochilov M. Yangi pedagogik texnologiyalar. - Qarshi.: Nasaf, 2000.
2. Tolipov O’., Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalaming tadbiqiy asoslari. -Т.: 2005.
|
| |
M. D. Skobelev - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

dorlari soni oshdi va buning natijasida u Nasriddinbekni siqib chiqarib, ho-
kimiyatni o‘z qoMiga oldi.
PoMatxon qo"zg"olonining kuchayib ketishidan xavotir-
ga tushgan mustamlakachi hukumat ulam i tor-mor qilish
uchun Andijonga hujum qildi. Chunki qo4zg"olonchilar-
ning asosiy kuchlari shu yerda joylashgan edi.
General M. Skobelev boshchiligidagi hujum 1875-yil oktabr oyi boshida
boshlandi. Shahar kun davomida to ‘plardan o ‘qqa tutildi. Andijon aholisi
mudofaa janglarida shahaming har bir qarich yeri uchun
jon-jahdi bilan kurashdi. M. Skobelev boshchiligidagi
qo‘shinning dastlabki urinishlari jiddiy qarshilikka uch-
radi. Shundan so‘ng podsho hukumati qo‘shinlari bar
cha imorat va xonadonlarga o"t qo'yib, shahami yongMn
ichida qoldirdi. Shahar to ‘xtovsiz ravishda artilleriyadan
o ‘qqa tutib turildi. Bu shahar himoyachilarini og‘ir ah-
volga solib qo‘ydi. Uch soat davom etgan betinim o ‘qqa
tutishdan so‘ng kechqumn podsho hukumati qo‘shinlari
yana hujumga o‘tdi. Lekin bu hujum ham natija berma-
di. Erta tongdan boshlab yana to 4piardan kun b o ‘yi o ‘q
yog‘dirildi. Biroq shahar himoyachilarining qarshi hu
jum ga o‘tishi podsho qo‘shinlarini chekinishga m ajbur qildi. Shahar 1876-yil
yanvarda uyushtirilgan ikkinchi hujum natijasida qiyinchilik bilan egallandi.
Rossiya imperiyasining general M. Skobelev bosh
chiligidagi qo‘shinlari 1875-yil 18-oktabrda Naman-
ganga joylashib, K. P. Kaufman qo‘mondonligi ostidagi
harbiy kuchlar ga qo‘shildi. Mustamlakachi qo‘shinlarga qarshilik harakatlari
Namanganda bir oy davom etdi. Shahami ozod etish uchun atrofdagi qishloq-
lardan qo‘shimcha kuchlar keldi. Shunga qaramasdan, podsho qo‘shinlari to
monidan shahaming yarmi qoMga kiritildi. Podsho hukumati harbiy qo‘shini
uch kun davomida shahar qal’asida turdi. Ikki tomon o ‘rtasida janglar 1876-
yil yanvar oyi oxirigacha davom etdi. General M. Skobelev boshchiligidagi
qo‘shin fevral oyiga kelibgina harbiy qurol ustunligi bilan g ‘alabaga erishdi.
PoMatxon va uning tarafdorlari qatl qilindi.
1876-yil 19-fevralda podsho hukumatining Q o‘qon xonligining tugatil-
ganligi to ‘g ‘risidagi farmoni e’lon qilindi. Shu tariqa Q o‘qon xonligi hududi
o ‘m ida Turkiston general-gubematorligi tarkibiga kimvchi Farg‘ona viloyati
tashkil qilindi. Viloyatga Q o‘qon xonligini bosib olishdagi harbiy yurishlar-
ga rahbarlik qilgan general M. Skobelev harbiy gubemator etib tayinlandi.
N amanganning - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

r
/
/• &
Sejgiopj
Karkaralmsk
/ jg i i t
y -i f 1824)
J
j »
bins*
K
1869)
^
Gilryev
Novopetrovsk‘
(1854) +
'^r.^ovo- tj
{//ksandiyjv-sk) ft
(1834^1846)
Krclsnovodsk
1881
\
BIXOROW
\larvai
X}arshi
,
, 1884---
..i&QXO
..
.} Mozori Sharif}
A F G ‘ ( J M
'Astrobod
0 ‘rta Osiyo X IX asr oxirida
t
------;-----------------^
I
l Rossiya hududi.
Rossiya qal’alari
(asos solingan yil).
Harbiy yurishlar:
— 1860-1866, 1876-yil.
— 1866-1868-yillar.
— 1873-yil.
— 1877-1881-yillar.
Bosib olingan yerlar:
I
I 1860-yilgacha.
I
I 1860-1870-yillar.
■ 1873-1879-yillar.
I
1 1871—1885-yillar.
■ 1895-yil.
I
1 1868-yil, Buxoro.
!
I 1873-yil, Xiva.
p
Bosib olingan yerlar.
------ 1895-yilda Rossiya
chegarasi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasining O crta Osiyoda olib
borgan istilochilik yurishlari natijasida Qo‘qon xonligi Buxoro va Xiva dav-
latlaridan farqli ravishda davlat sifatida butunlay tugatildi. Uning o ‘m ida m a
halliy aholining asrlar davomida shakllangan an’anaviy turmush tarziga mos
m a’muriy boshqaruv tizimi va hududiy birliklari tugatilib, imperiya manfaat-
lariga mos keladigan, ayni paytda mahalliy aholini boshqarishi uchun mus-
tamlaka m a’muriyatga qulay bo ‘lgan yangi boshqaruv tizimi qaror topdi.
Farg‘ona vodiysining bo‘ysundirilishi bilan Rossiya imperiyasining O crta
Osiyoga istilochilik yurishining uchinchi bosqichi (1873—1879) nihoyasiga
yetdi. Bu yurishlar natijasida O crta Osiyoning katta hududi bosib olinib,
Rossiya imperiyasining mustamlakasiga aylantirildi.
|
^ ^ z i n g i z n ^ i n a n g ^ ^ ^
Xiva xonligidagi bozor - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

12-§. Q O ‘QON XO NLIG IN ING BOSIB OLINISH!
Qo‘qon xonligidagi
ichki siyosiy
nizolarning
kuchayishi
Rossiya imperiyasi XIX asrning 50—60-yillarida har
biy istilochilik y o ‘li bilan Q o‘qon
xonligi hududi-
ning bir qismini bosib oldi. K. P. Kaufm an xonlikda
o ‘z ta ’sirini kuchaytirish m aqsadida 1868-yilda xon
bilan shartnom a tuzdi. U nga k o ‘ra xonlikda Rossiya
savdogarlariga katta im koniyatlar berildi. Bu davrda xonlik yerlari an-
cha qisqarib, xazinaga tushadigan darom adlar kamaydi.
U rash natijasida
ko'rilgan zararlar xalq ommasi zim m asiga tushdi, soliq va majburiyatlar
k o ‘paydi. Buning oqibatida xonlikda ichki nizolar, xalq noroziligi kuchaydi.
XIX asrning 70-yillarida Q o'qon xonligida k o ‘plab q o ‘z g ‘olonlar boMib
o ‘tdi. Ulardan biri 1875-yil bahorida avj olib, unga M ulla Is’hoq Mullo Hasan
o ‘g ‘li «Po‘latxon» nomi bilan rahbarlik qildi. Q o‘qon hukmdori Xudoyorxon
qo‘zg ‘olonni bostirish
uchun Abdurahm on Oftobachi, Iso A vliyolar bosh-
chiligida qo ‘shin yubordi. Lekin ular 17-iyulda qo‘z g ‘olonchilar tom oniga
o ‘tib ketdi. Xudoyorxonning o'gMi Nasriddinbek ham qo"zg"olonchilarga
qo‘shilgandan so‘ng, 20-iyulda Xudoyorxon K. P.
Kaufm andan yordam
so4 rash ga m ajbur boMdi. U ning ukasi va ikkinchi o ‘g ‘li ham qo ‘z g ‘olonchilar
tom oniga o ‘tib ketgach, xon general-gubem atordan panoh izlab Toshkentga
ketdi. K. P. Kaufm an uni O renburgga j o ‘natdi. Xudoyorxon Orenburgdan
Hindi ston orqali M akkaga boradi va u yer dan
qaytib kelayotganda kasalga
chalinib, 1882-yilda A fg‘onistonda vafot etdi.
Xudoyorxondan so‘ng taxtga Nasriddinbek o ‘tirdi. Taxtni egallashga
harakat qilgan PoMatxon N asriddinbek va Abdurahmon Oftobachiga qarshi
boMib qoldi. Q o ‘qon xonligida
siyosiy vaziyat keskinlashib, qo‘z g ‘olon
butun vodiyni qamrab oldi. M ustamlakachi hukum at qo‘z g ‘olonchilarga
qarshi katta harbiy kuchlarini yuborgan. Janglar keskin davom etayotgan
vaqtda Nasriddinbek magMubiyatdan qo ‘rqib, 1875-
yil 22-sentabrda taslim boMdi va fon Kaufm an bilan
shartnom a imzoladi. U nda o ‘zini im peratom ing «sodiq
quli»
deb tan olishi, tashqi siyosatda hech qanday bi-
tim lar tuza olmasligi, ikki
million rubl tovon toMashi,
Sirdaryoning o ‘ng sohilidagi yerlar — N am angan va
Chust R ossiya ixtiyoriga o ‘tganligi belgilangan edi. Bu
yerlarda tashkil qilingan N am angan boMimiga general
M. Skobelev boshliq etib tayinlanadi.
Nasriddinbek im zolagan shartnomadan norozi boM
gan aholi yana qo"zg"olon ko'tardi. PoMatxonning taraf-
Yodda tuting! - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

R O SSIY A IM P E R IY A S IN IN G T U R K IST O N D A G I
M U ST A M L A K A C H IL IK SIY O SA T I
13-§. T U R K IST O N G E N E R A L -G U B E R N A T O R L IG IN IN G
SIY O SIY -M A ’M U R IY B O SH Q A R U V TIZIM I
Bosib olingan hududlarda im periya hukm ronligini o ‘m atish, mustahkam
o ‘m ashib olish, istilo qilingan joylam i qoMdan chiqar-
m aslik uchun, eng a w a lo , m ustam lakachilar o ‘zla-
riga m os boshqaruv tartiblarini ishlab chiqishi va uni
oMkada jo riy qilishi kerak edi. M ustam lakachilik si-
yosatining toMiq am alga oshirilishida boshqaruv tar-
tiblari asosiy tayanch hisoblangan. Boshqaruv tartiblari istilochilik yurishlari
bilan birga turli k o ‘rinishlarda tashkil qilinib, tajriba-sinovlardan o ‘tkazilgan
holda o ‘zgartirib borilgan.
Rossiya im periyasining 0 ‘rta Osiyoda olib borgan bosqinchilik siyosa-
tining davom ettirilishi natijasida m ustam lakaga aylantirilgan hududlar
kengayib borgan. Bosib olingan hududlam i boshqarish tartiblari va uning
qanday boMishi kerakligi m asalasi ju d a k o ‘p ham da uzoq vaqt im periya
hukmron doiralarida turli soha vakillari ishtirokida m uhokam a qilingan.
Ushbu m asalani hal qilishda ehtiyotkorlik bilan uzoqni k o ‘zlab ish k o ‘rish,
hech nim ada tavakkal qilm aslik tam oyiliga tayangan holda ish olib borilgan.
Turkiston general-gubem atori S. M. Duxovskoy (1898—1901): «Turkiston
oMkasi boshqa oMkalarga nisbatan tarixiy o ‘tm ishi, etnografik xususiyatlarini
hisobga olgan holda alohida e ’tibor berilishini talab qiladi», — degan edi.
Podsho hukum ati Toshkentni bosib olgandan so ‘ng, 1865-yil 6-avgust-
da A leksandr II «Turkiston viloyatini idora qilish to ‘g ‘risidagi M uvaqqat
Nizom »ni tasdiqlaydi. B oshqam v harbiy zobitlar qoMiga o ‘tadi. U shbu nizom-
da boshqam v tizimi «harbiy-xalq boshqamvi» nom i bilan gubem ator qoMida
harbiy va fuqarolik ishlari m ujassamlashtiriladi. Viloyat boMimlarga boMinib,
ulam ing boshliqlari bir vaqtning o ‘zida harbiy kom endant ham hisoblangan.
BoMitn boshliqlariga m ahalliy aholi ustidan nazorat qiluvchi mustamlakachi
hukum at vakillaridan tayinlanadigan boshqam vchilar b o ‘ysungan.
1908—1910-yillarda Turkiston oMkasini podsho topshirig‘i bilan taftish
qilgan senator K. Palen ta ’kidlaganidek, « o ‘lkada eng kichik aham iyatga ega
boMgan boshqam v ham harbiy boshliqlar q o ‘lida» boMgan. M ahalliy aholi
44
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Azizxo‘jayeva N.N. Pedagogik texnologiya va pedagogik mahor
35
Май 2021 10-қисм
Тошкент
PEDAGOGIK MAHORAT VA PEDAGOGIK MUOMALA METODI
To’xtamurodova Gulhayo Faxriddin qizi
Navoiy viloyati Zarafshon shahar
5 – maktab kimyo fani o’qituvchisi
Ergasheva Mahliyo Samandarovna
Navoiy viloyati Zarafshon shahar
12 – maktab kimyo fani o’qituvchisi
Annotatsiya:
ushbu maqolada o’qituvchining pedagogik mahorati, pedagogik muomala
metodlari haqida yoritilgan.
Kalit so’zlar:
pedagogik mahorat, pedagogic muomala metodi.
O’zbekiston maktablarida ta‘lim – tarbiya ishlari, pedagogik faoliyatning samaradorligi,
ta‘sirchanligi o’qituvchilar, ota – onalar jamoasi, oilada shakllangan axloqiy munosabatlarga,
muomala odobiga bog’liq. Muallim ta‘lim –tarbiya ishlari jarayonida o’quvchilar, kasbdoshlari,
ota-onalar bilan muomalada bo’ladi. Barkamol shaxs sifatida shakllanayotgan o’quvchilar, kasb-
doshlari, ota-onalar muallimning har bir harakati, barcha ishlarini inson sifatida kuzatib boradi, his
etadi, axloqiy jihatdan baholaydi, qabul qiladi yoki rad etadi. Xullas, ta‘lim-tarbiya ishlari-ning
natijasi, o’qituvchi faoliyatining ta‘sirchanligi pedagogik jarayonda sodir bo’ladigan muo-mala
odobiga, pedagogik jarayon ishtirokchilarining axloqiy-ruhiy holati, kayfiyatiga bog’liqdir.
Pedagog bilan o’quvchi o’rtasidagi muomala. Pedagogik jarayondagi aloqalar tizimida
o’qituvchi bilan o’quvchi o’rtasidagi muomala munosabatlar katta o’rin egallaydi. Bu jarayonda
bola insoniyat asrlar davomida to’plagan bilimlarni, axloqiy tajribani egallab oladi. Muallim
pedagogik jarayonda yetakchi kishidir. Unga yosh avlodni o’qitish va tarbiyalash vazifasi
yuklatilgan. Shuning uchun ham o’qituvchiga, uning axloqiy sifatlari, xulqiga, o’quvchilar
bilan muomalasiga nisbatan alohida, yuksak talablar qo’yiladi. Muallim hayotga endigina kirib
kelayotgan, barkamol shaxs sifatida shakllanayotgan insonlar-yosh bolalar bilan muloqotda
bo’ladi. Bolalar ta‘lim-tarbiya jarayonida umuminsoniy va milliy axloq normalarini (mezonlarini)
o’zlashtiradi. O’quvchi muomala metodini asosan o’qituvchi timsolida anglab oladi. Sevimli
muallim bola uchun bir umr ideal, ibrat, namuna bo’lib qolishi ham mumkin.
Respublikamiz o’qituvchilari orasida o’z ishining ustasi, Xalq o’qituvchisi, Xizmat ko’rsatgan
o’qituvchi deb tan olingan, ota – onalar, yoshlar e‘zozlab Ustoz deb ataydigan mo’‘tabar
insonlar ko’plab topiladi.Ular pedagogik ishda fidoyilik ko’rsatib, muallimlik burchini yuksak
darajada bajarib, bolalarga bilim berib o’lar qalbiga halolik, guzallik, metod axloq nurini singdira
loganliklari, xushmomila bo’lganlari uchun ham bunday obro’ va hurmatga erishganlar.
|
General-gubernator qarorgohi

o ‘troq aholi
bir bosqichli tizim shaklida, y a ’ni oqsoqolliklarga, chorvador
aholi esa ikki bosqichli tizim k o ‘rinishidagi volost v a ovullarga birlashtiril-
gan. H ar bir oqsoqollik 100—200 xonadon, ovul 100—200 o 'to v , har bir v o
lost esa 1000—2000 o ‘tovdan iborat holda tashkil qilinishi belgilangan.
O'zingizni sinang!
\
^T^6^-yiT5iT7..
1867-yilda ...
U yezdlar — ...
V olostlar — ...
O qsoqollik — ...
K. Palen — ...
CTrta O siyoning R ossiya im periyasi tom onidan bosib olinishi bilan bir vaqt-
da uni kelgusida qanday boshqarish v a o ‘z m anfaat-
lari yoMida foydalanish hal qilib borilgan.
Shunga
k o ‘ra Turkiston oMkasi bosib olingan davrdan bosh-
lab toMiq m ustam laka sifatida boshqaruv tartiblariga
asoslangan m a ’m uriy-hududiy birliklar v a ulam ing boshqaruv tartiblari jo riy
qilib borilgan. U ning asosiy m aqsadi m ahalliy aholini qattiq nazoratda va
tobelikda ushlab turishga qaratilgan edi. Joriy qilingan
boshqaruv tartiblari
toMiq ravishda harbiy tartiblarga asoslanib, oMkada im periyaning siyosiy va
iqtisodiy hukm ronligini o ‘m atishga qaratilgan edi.
O 'rta O siyoda R ossiya im periyasi hukum atining yana bir asosiy m aq
sadi — bu im periyaning m arkaziy rayonlaridan bu yerlarga aholini k o ‘chirib
keltirib joylashtirish boMgan. OMka m a’muriyati k o ‘chirib keltirilgan aho-
liga erkin yashashi v a xavfsiz turm ush kechirishi
uchun yetarli im koniyat-
lar yaratib berishga harakat qildi. K o‘chirib keltirilganlar yerlar v a kerakli
mablagMar bilan ta ’m inlangan. A holini k o ‘chirib keltirib joylashtirishdan
yana bir m aqsad bu oMkada m ustam lakachilik siyosatini
am alga oshirishda
q o ‘shim cha tayanch kuchlarga ega boMish edi. B u siyosat m ahalliy aholini
ruslashtirish im koniyatlarini kengaytirishga qaratilgan tadbir boMdi.
0 ‘rta O siyoda bosib olingan hududlar m a ’m uriy jih atd an boMinib, ular
toMiq harbiy zobitlar qoM ostida boMgan. 1877-yilda
T oshkentda « Shahar nizom i»
jo riy etilgan boMib,
unga m uvofiq shahar boshqaruvi D um aga oMgan
edi. D um a a ’zolarining 1/3 qism i Eski shahar qis-
m idan, 2/3 qism i esa Y angi
shahar qism idan saylan-
gan. B unga k o ‘ra shaham ing 80 m ing m ahalliy aholisidan 21 deputat, 3900
nafari, asosan, ruslardan iborat aholidan esa 48 deputat qatnashgan. Sha
har x o ‘jalig ig a oid barcha ishlar D um a qoMida boMgan. D um aga rahbarlik
46
Mavzu: : Boshlangich sinf o‘quvchilar tarbiyasida ekskursiyaning amaliy ahamiyati. Reja: I. Kirish II. Asosiy qism

|
Mavzu: : Boshlangich sinf o‘quvchilar tarbiyasida ekskursiyaning amaliy ahamiyati. Reja: I. Kirish II. Asosiy qism
|
bet | 1/7 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 44,76 Kb. | | #266746 |
Bog'liq Boshlangich sinf o‘quvchilar tarbiyasida ekskursiyaning amaliy ahamiyati
Mavzu: : Boshlangich sinf o‘quvchilar tarbiyasida ekskursiyaning amaliy ahamiyati.
Reja:
I. KIRISH
II. ASOSIY QISM
1. O'yinning bola faoliyatining asosiy turi sifatidagi o'ziga xosligi. O‘yin turlari.
2. Ekskursiya yoshidagi bolalar o‘yiniga raxbarlik qilish.
3. Bolani intelektual zukko bolishini ta’minlash.
4. Bolaning rivojlanishida ekskursiyaning ahamiyati
III. XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Pedagog A.S.Makarenko, “o‘yinchoq o‘yinning “material asosi”, o‘yinchoq o‘yinni yaratishda ishtirok etadi, bolaning o‘ziga xos sherigi sifatida namoyon bo‘ladi, uning shaxsiga ta’sir ko‘rsatadi”, - deb ta’kidlaydi. Rus pedagoglari o‘yinchoq bolalarga atrofdagi mavjud voqelikni o‘rganishga yordam beradigan, ranglar, buyumlar ko‘lamini ularning materiallarini farqlash malakasini rivojlantiruvchi vosita deb ta’kidlab, bola dunyog‘arashini kengaytirishdagi ahamiyatini ko‘rsatib berdilar. Xalq pedagogikasida o‘yinchoqlarning butun bir tizimi ishlab chiqilgan bo‘lib, bo`lar bolaning sensor qobiliyattini rivojlantirishga qaratilgan. O‘yinchoqlar bolalarning nutqiy faolligini uyg‘otadi, lug‘at boyligini oshiradi, ularda tahlil qilish, yaxlit holatga keltirish, umumlashtirish, taqqoslash, tavsiflash, diqqatni jamlash kabi qobiliyattlarni rivojlantiradi. Ekskursiya bolalarda – ma’naviy-ahloqiy tuyg‘ularni (mehribonlik, avaylash, e’tiborlilik) shakllantiradi, atrof-muhitga ijobiy munosabatni uyg‘otadi. o‘yinchoqlar tanlashda bolaning yosh va individual xususiyatlari, qiziqishlari, istaqlari hisobga olinadi. Maqsadga qaratilgan bunday yondoshuv - o‘yinchoq tanlashga bo‘lgan talabni yanada oshiradi. Asosan, pedagogik, gigienik, badiiy talab orqali o‘yinchoq tanlanadi. O'yinchoqlar juda xilma-xil bo'lishi mumkin, ammo ularning barchasi muayyan pedagogik va badiiy talablarga javob berishi kerak. Har bir yoshda bolaga mavzu va maqsadda har xil bo'lgan o'yinchoqlar kerak: syujetli o'yinchoqlar (qo'g'irchoqlar, hayvonlarning haykalchalari, mebellar, idish-tovoqlar); texnik (transport, dizaynerlar, texnik birliklar); o'yinchoqlar - "asboblar" (cho'p, to'r, bolg'a, tornavida, cho'tka, kattalar uchun eng oddiy mehnat vositalariga taqlid qiluvchi o'yinchoqlar); qiziqarli o'yinchoqlar; barcha yoshdagi bolalar uchun teatr, musiqa, sport o'yinchoqlari. Skuterlar, bolalar avtomobillari, traktorlar, oson o'zgartirilishi mumkin bo'lgan katta qurilish to'plamlari kabi katta o'lchamli o'yinchoqlar gipodinamiyaga qarshi kurashga hissa qo'shadi, bolaning harakatlarini va kosmosda orientatsiyani o'rgatadi. Stolda o'tirib, bola har tomondan aniq ko'rinadigan kichik o'yinchoqlar bilan o'ynash uchun qulayroqdir.
|
| |
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi

35
dan ozod qilish kabi qoidalarni o‘zida mujassamlashtir-
gan prinsiplar aks ettirilgan.
Mazkur tizimga kiritilgan barcha prinsiplar o‘za-
ro teng qimmatlidir, zero, ularning har biri mustaqil
mohiyatga ega bo‘lib, davlatning jinoyat huquqiga oid
siyosatini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bir qator
vazifalarni bajaradi.
Jinoyat huquqiga oid ko‘rsatmalarni qo‘llash vakolat-
lariga ega bo‘lgan davlat idoralarining mansabdor shaxsla-
riga normativ prinsiplarning ta’siri ularning faoliyatida Ji-
noyat kodeksida nazarda tutilgan qoidalarni aniq va to‘g‘ri
qo‘llashni, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiya-
si va qonunlarida kafolatlangan fuqarolarning huquq va
manfaatlariga barcha choralar bilan rioya qilishni, o‘z xiz-
mat majburiyatlarini bajarishda shaxsiy mas’uliyat va ta-
labchanlik tuyg‘ularini oshirishni taqozo etadi.
Jinoyat qonunchiligining asosiy vazifalari sifatida
shaxs, uning huquq va erkinliklari, jamiyat va davlat
manfaatlari, xususiy mulk, tabiiy muhit, tinchlik-
osoyish
talik hamda insoniyat xavfsizligini jinoiy tajo-
vuzlardan qo‘riqlash nazarda tutilgan.
Jinoyat kodeksining vazifalari shaxsni, uning huquq va erkinliklarini, ja-
miyat va davlat manfaatlarini, mulkni, tabiiy muhitni, tinchlikni, insoniyat
xavfsizligini jinoiy tajovuzlardan qo‘riqlash, shuningdek jinoyatlarning ol-
dini olish, fuqarolarni respublika Konstitutsiyasi va qonunlariga rioya qilish
ruhida tarbiyalashdan iboratdir.
Ana shu vazifalarni amalga oshirish uchun kodeks javobgarlikning asos-
lari va prinsiplarini, qanday ijtimoiy xavfli qilmishlar jinoyat ekanligini
aniqlaydi, ijtimoiy xavfli qilmishlar sodir etgan shaxslarga nisbatan qo‘llani-
lishi mumkin bo‘lgan jazo va boshqa huquqiy ta’sir choralarini belgilaydi.
birinchidan - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

38
ladigan jazolarni aniqlaydi. Birinchi normalar jinoyat
huquqining umumiy qismini, ikkinchi normalar esa
maxsus qismini tashkil etadi.
Jinoyat huquqida jinoiy qilmishni aniqlash ham mu-
him rol o‘ynaydi. Jinoiy qilmish — bu jinoyat qonunlari
bilan muhofaza qilinuvchi ijtimoiy munosabatlarga tah-
did qiluvchi jamiyatga qarshi va inson ahloq qoidalari-
dan chetga chiquvchi harakatdir. Jinoiy qilmish o‘zining
obyektiv xossalariga ko‘ra jamiyat uchun xavfli harakat
yoki harakatsizlik, subyektiv xossalariga ko‘ra esa ha-
misha muayyan maqsad va sabablarga ko‘ra sodir etil-
gan aybli amal hisoblanadi.
Jinoyat qonuni bilan qo‘riqlanadigan har qanday
ijtimoiy munosabat jinoyatning obyekti hisoblanishi
mumkin. Har qanday ong bilan boshqarilgan qilmish
ichki va tashqi mohiyatdan iborat bo‘lib, uning ichki
mohiyati subyektiv tomoni, tashqi mohiyati esa obyek-
tiv tomoni deb ataladi. Jinoyatning obyektiv tomoni
ijtimoiy xavfli qilmishning tashqi tomoni sifatida ji-
noyatning qanday sodir etilganligini aniqlaydi.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, 2-modda

37
Î
demokratizm — jamoat birlashmalari, fuqaro-
larning o‘zini-o‘zi boshqarish organlari yoki ja-
moalar jinoyat sodir etgan shaxslarni ahloqni tu-
zatish ishiga qonunda nazarda tutilgan hollarda
jalb qilishlari mumkin;
Î
insonparvarlik — jazo va boshqa huquqiy ta’sir
choralari jismoniy azob berish yoki inson qadr-qim-
matini kamsitish maqsadini ko‘zlamasligi;
Î
odillik — jinoyat sodir etishda aybdor bo‘lgan
shaxsga nisbatan qo‘llaniladigan jazo yoki
bosh qa huquqiy ta’sir chorasi odilona bo‘lishi,
ya’ni jinoyatning og‘ir-yengilligiga, aybning va
shaxsning ijtimoiy xavflilik darajasiga muvofq
bo‘lishi;
Î
shaxs qonunda belgilangan tartibda aybi isbot-
langan ijtimoiy xavfli qilmishlari uchungina ja-
vobgar bo‘lishligi;
Î
javobgarlikning muqarrarligi — qilmishida ji-
noyat tarkibining mavjudligi aniqlangan har bir
shaxs javobgarlikka tortilishi shartligi kiradi.
Jinoyat huquqi huquqning boshqa sohalaridan quyi-
dagi jihatlari bilan farq qiladi:
Boshqaruvning - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

vakillariga boshqaravning eng quyi bosqichidagi lavozimlar berilgan. Bu-
larga volost boshliqlari (mingboshilar),
qishloq oqsoqollari, ovul boshliqlari,
qozi, biy va ulam ing yordamchilari kirgan.
General-gubematorlik devoni katta vakolatlarga ega boTgan asosiy ijro-
chi organ hisoblangan. Rossiya imperiyasidagi hech bir gubemiyada bunday
katta vakolatga ega boTgan boshqam v organi mavjud boTmagan.
Turkiston
oTkasi m a’muriy-hududiy jihatdan viloyatlarga boTinib, ulam i o‘z qoTida
fuqarolik va harbiy hokimiyatni birlashtirgan harbiy gubematorlar boshqar
gan. Viloyatlar uyezdlarga boTinib, ular harbiy zobitlar boshqamvida boTgan.
Uyezdlar uchastkalarga, volostlarga, qishloq va ovullarga boTingan. Uchast-
kalami uchastka pristavlari boshqargan. Rossiya imperiyasi 0 ‘rta
Osiyoning
bosib olingan hududlarida o ‘z hukmronligini saqlab qolish, uni mustahkam-
lashni birinchi darajali vazifa hisoblagani uchun dastlab boshqam v sohasida
katta o ‘zgarishlami amalga oshirmagan. Yuqori
organlar nazoratida boTgan
mahalliy aholi vakillaridan iborat quyi boshqamv organlari va soliq tizimi
saqlab qolingan. Quyi boshqamvning saqlab qolinishiga asosiy sabab m a
halliy aholining ichki hayotiga dastlabki davrda keskin aralashish va aholi
ning an’anaviy turmush tarziga katta o‘zgartirishlar kiritish salbiy oqibatlami
keltirib chiqarishi mumkin edi. Bundan tashqari yangi bosib olingan yer-
larda hali qarshilik va norozilik harakatlari
davom etayotganligi, boshqamv
tizimida faoliyat olib bom vchi odamlar boTmagani, oTka sharoitini toTiq
bilmasliklari dastlabki vaqtda mahalliy aholi vakillarining
quyi boshqamv-
da ishtirok etishiga y o ‘1 bergan. Quyi boshqam v tizimining saqlab qolinishi
o ‘lka m a’muriyatiga imperiya manfaatlari uchun xizmat qiladigan, o ‘lkadagi
sharoitlami yaxshi biladigan mahalliy aholi vakillaridan o ‘zlariga eng ishon-
chli bo ‘lgan kishilami topish muammosini k o ‘ndalang qo‘yardi.
Uni hal qil-
ishda imperiya hukumati Turkistondagi hukmronlikning dastlabki vaqtidayoq
ishlab chiqilgan saylov tizimi yordam berdi.
Uyezdlar volostlarga, volostlar o ‘troq
aholi yashaydigan hududlarda qishloqlarga,
chorvador aholi yashaydigan hududlarda
esa ovullarga bo‘lindi. Boshqamv tizim i
ning
quyi bosqichida
volost boshlig‘i, qish
loq oqsoqoli, ovul boshlig‘i, xalq sudyalari
va ularning yordamchilari, ariq oqsoqoli,
mirob, o
‘
nboshi, ellikboshilar
kabi lavozim-
larda yerlik aholi vakillari ish olib borgan.
1867-yilgi «Nizom» loyihasi asosida
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
Интерактивное обучение-это сложный процесс взаимодействия учителя и учащихся, ос-
нованный на диалоге. Участие в диалоге требует умение не только слушать, но и слышать,
не только говорить, но и быть понятым.
Интерактивные методы обучения очень эффективны, поскольку они способствуют вы-
сокой степени мотивации, максимальной индивидуальности преподавания, предполагают
широкие возможности для творчества, самореализации учащихся. Учащиеся прочно усваи-
вают материал, так как добывают знания самостоятельно.
Именно интерактивные методы позволяют учащимся почувствовать свои силы, свои спо-
собности. У детей повышается самооценка, уверенность в себе. Очень важно воспитание
взаимоуважения, терпимости к мнениям и поступкам окружающих людей. Высоко ценятся
в обществе такие качества, как коммуникабельность, умение общаться с людьми, договари-
ваться, работать в команде.
Сейчас применяется на практике более тридцати методов интерактивного обучения: дис-
куссии, дебаты, кейс-метод, методы вопросов и ответов, проектов, «ажурной пилы», дилем-
ма, ранжирование, «Займи позицию» и другие. Все они обеспечивают хорошие результаты,
помогают достигать главной цели школьного образования -воспитывать талантливого уче-
ника, а в конечном результате –вырабатывать активную жизненную позицию. В своей
практике я использую следующие интерактивные технологии. Интерактивное обучение на-
чинаю с работы в парах. В паре дети могут проверить друг друга, закрепить новый матери-
ал, повторить пройденное.
Интерактивное обучение формирует способность мыслить неординарно, по-своему ви-
деть проблемную ситуацию, выход из нее; обосновывать свои позиции, свои жизненные
ценности; развивает такие черты, как умение выслушивать иную точку зрения, умение
сотрудничать, вступать в партнерское общение, проявляя при этом толерантность по от-
ношению к своим оппонентам, необходимый такт, доброжелательность к участникам про-
цесса совместного нахождения путей взаимопонимания, поиска истины.
|
| |
Fuqarolarning Konstitutsiya

52
namoyon bo‘ladi. Bunda odamlarni o‘g‘irlash zo‘rlik
ishlatish yoki zo‘rlik ishlatish bilan qo‘rqitish yoxud
majburlashning boshqa shakllarini qo‘llash orqali amal-
ga oshiriladi.
Jinoyat shaxsning hayoti va sog‘lig‘i
daxlsizligi-
ni ta’minlovchi ijtimoiy munosabatlarga nisbatan sodir
etiladi. Jinoyat boylik orttirish va boshqa g‘arazli maq-
sadlarda aldash yo‘li bilan odam
savdosini amalga oshi-
rishda ifodalanadi.
Odam savdosiga odam oldi-sotdisi, ya’ni
uni sotuv-
chiga berilgan ma’lum miqdordagi pul mablag‘i yoki
boshqa mulkiy ekvivalent evaziga boshqa odam ix-
tiyoriga topshirish kiradi.
Jinoyat tarkibining to‘rtinchi elementi

42
Jinoyatning subyektiv tomoni faqat ayb shaklla-
ri, ya’ni qasd va ehtiyotsizlik bilan
cheklanib qolmay-
di, u motiv va maqsadlarni ham o‘z ichiga oladi. Lekin
subyektiv tomonning ajralmas belgilari bo‘lmish qasd
va ehtiyotsizlikdan farqli o‘laroq, motiv va maqsad ik-
kinchi darajali belgilarga kiradi.
Jinoyat sodir etgan shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy
xavflilik xususiyatini anglagan va shunga qaramay, uni
sodir etishni istagan bo‘lsa, bunday jinoyat qasddan
sodir etilgan deb topiladi.
Jinoyat qonunchiligida to‘g‘ri
yoki egri qasd degan
tushunchalar mavjud. Shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy
xavfli xususiyatini anglagan, uning oqibatlariga ko‘zi yet-
gan va ularning yuz berishidan bosh tortmagan bo‘lsa,
bunday jinoyat to‘g‘ri qasddan sodir etilgan deyiladi.
Agar shaxs o‘z qilmishining ijtimoiy xavfli xusu-
siyatini anglagan, uning oqibatlariga ko‘zi
yetgan va
ularning yuz berishiga ongli ravishda yo‘l qo‘ygan
bo‘lsa, bunday jinoyat egri qasddan sodir etilgan deb
topiladi. O‘z-o‘ziga ishonish yoki beparvolik oqibatida
sodir etilgan ijtimoiy xavfli qilmish — ehtiyotsizlik tu-
fayli sodir etilgan jinoyat deb topiladi.
Barcha ji-
noyatlarning
umumiy obyekti
jinoyat
qonuni
bilan qo‘riqla-
nadigan ijtimoiy
munosabatlar-
ning umumiy
yig‘indisidan
iborat bo‘la-
di.
Umumiy
obyekt hamma
jinoyatlar uchun
birdir,
sababi har
qanday jinoyat u
yoki bu ijtimoiy
munosabatlarga
zarar yetkazadi.
Savol va topshiriqlar - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

40
ko‘rsatilgan jinoyat belgilari mavjud bo‘lgan taqdirda,
ya’ni uning tarkibi aniqlanganida jinoyat deb topiladi.
Jinoyat tarkibi jinoyat to‘g‘risidagi qonunlarda aniq
bir ijtimoiy xavfli qilmishni jinoyat deb ta’riflovchi eng
kam va yetarli obyektiv va subyektiv belgilar yig‘indi-
sidir. Jinoyat tarkibining obyektiv va subyektiv belgilari
o‘rtasida o‘zaro aloqa va uzviy bog‘liqlik mavjud.
Jinoyat tarkibi tuzilishi bo‘yicha to‘rt elementdan
iborat: obyekt, obyektiv tomon, subyekt va subyektiv
tomon.
Obyektiv, ya’ni tashqi belgilar jinoyatning obyekti
va obyektiv tomonini ta’riflaydi.
Subyektiv (ichki) belgilar jinoyatning subyekti va
subyektiv tomonini aniqlaydi.
Har bir belgi boshqalari bilan birgalikda mavjud va
ajralmas bir butunlikning zaruriy qismini tashkil qiladi.
O‘zbekiston - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

120
Ekologiya huquqining maqsad-vazifalari
va asosiy tamoyillari
Еkologiya huquqi tabiat
va jamiyat tizimida pay-
do bo‘ladigan ekologik-huquqiy munosabatlarni tartib-
ga solishga qaratilgan keng qamrovli va ko‘p tarmoqli
huquq sohalaridan biri bo‘lib, tabiat bilan jamiyat o‘rta-
sidagi ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tomondan tar-
tibga solishni o‘rganuvchi fandir.
Ekologik munosabatlar
tizimida tabiiy resurslar, ya’ni
yer, yer osti boyliklari, suv, o‘simlik va hayvonot dunyo-
sidan foyda lanish keng va muhim o‘rinni egallaydi.
Tabiiy re
surslardan nooqilona
foydalanish oqibati-
da tabiatda turli ekologik muammolar paydo bo‘ladi va
ekologik inqiroz keskinlashadi. Ekologiya huquqining
tamoyillari tabiat-jamiyat tizimidagi o‘zaro munosabat-
Respublikamiz bir qator tabiatni asrash sohasidagi
xalqaro-huquqiy huj-
jatlar, masalan, 1992-yildagi «Biologik xilma-xillik to‘g‘risida»gi Rio-de-
Janey ro
Konvensiyasi, 1972-yildagi «Dunyoning madaniy va tabiiy mero-
sini himoya qilish to‘g‘risida»gi Konvensiya, 1995-yil 16-iyundagi «Osiyo
va Afrika botqoqliklarida yashovchi va ko‘chib yuruvchi qushlarni himoya
qilish to‘g‘risida»gi shartnoma, 1973-yil 3-martdagi «Yo‘qolish
arafasidagi
yovvoyi flora va fauna turlari bilan xalqaro savdo-sotiq qilish to‘g‘risida»-
gi Konvensiya, 1976-yil 10-dekabrdagi Atrof-muhitga nisbatan harbiy yoki
boshqa zarar yetkazuvchi vositalar ishlatilishining oldini olishga doir Kon-
vensiya, 1992-yil 9-maydagi BMT Iqlim o‘zgarishi to‘g‘risidagi Doiraviy
konvensiyasi, 1985-yil 22-martdagi «Ozon qatlamini saqlash to‘g‘risida»-
gi Vena Konvensiyasi, «Ozon qatlamini buzuvchi moddalar to‘g‘risida»gi
Monreal protokoli, YXHTning 1991-yil 17-dekabrdagi «Ener getik xartiyasi»,
1994-yil 17-iyundagi «Qattiq qurg‘oqchilikni boshdan kechirayotgan va/yoki
cho‘lga aylanib borayotgan mamlakatlarda, ayniqsa Afrikada cho‘lga aylanib
borishlarga qarshi kurash to‘g‘risida» Konvensiya va boshqalarga qo‘shilgan.
Huquq tarixidan - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

121
Savol va topshiriqlar
1. Matnni o‘qing
va ekologik halokatning ja-
miyatga ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma’naviy
ta’sirlarini izohlang.
Orol dengizining halokatga uchrashi tabiatga ham kat ta
zarar yetkazmoqda. Mintaqada hayvonot va o‘simliklar
olami genofondining deyarli yarmidan ko‘pi, ya’ni ba-
liqlarning 11 ta, sut emizuvchilarning 12 ta, qushlarning
26 ta va o‘simliklarning 11 ta turi yo‘q bo‘lib ketgan.
2. Mamlakatimizda atrof-muhitni muhofaza qi-
lishga oid qabul qilingan qonun va qonun
osti hujjatlarini to‘plang va tanishib chiqing.
Maz
kur hujjatlarning qabul qilinishidan
ko‘zlangan asosiy maqsadlarni aniqlang.
3. O‘zingiz atrof-muhitni, tabiatni muhofaza qi-
lishda qanday ishtirok etasiz?
Orol dengizi
tarixidan
XX
asrning
60-yillarida
Amudaryo va
Sirdaryodan
Orol dengiziga
har yili 56 kub.
km suv quyilgan.
Aholining
sezilarli tarzda
ko‘payishi,
urbanizatsiya,
yerlarning
shiddat bilan
o‘zlashtirilishi,
ekologik
oqibatlarni
o‘ylamasdan
Orol
dengizi
havzasida yirik
gidrotexnik
va irrigatsiya
inshootlarining
qurilishi
sayyoradagi
eng chiroyli
havzaning
qurishiga olib
keldi.
lar yo‘nalishi, chegaralarini
belgilab berishda, ekolo-
gik-huquqiy mexanizmning barqarorligini kafolatlashda
va qonunlar qoida-talablarining ekologik munosabatlarini
tartibga solishda muhim ahamiyatga egadir.
Tabiat va jamiyat o‘rtasidagi o‘zaro
muno sabatlar juda
xilma-xil va murakkab bo‘lganligi uchun ham ekolo giya
huquqining tamoyillarini quyidagi tizimlarga bo‘lishadi:
Î
davlat va huquqning umumiy tamoyillari;
Î
atrof tabiiy muhitni muhofaza qilishga oid ta-
moyillar;
Î
tabiiy resurslardan oqilona foydalanishga qara-
tilgan ta moyillar.
Ekologiya huquqi huquq
tizimining sohasi sifati-
da ekolo gik munosabatlarni tartibga solishda qonuniy-
lik, ijtimoiy adolat, oshkoralik,
ishontirish va majbur-
lov choralarining kombinatsiyasi, shaxslar huquq va
burchlarining birligi va boshqalardan foydalanadi.
Ekologik-huquqiy javobgarlik

|
Ekologik-huquqiy javobgarlikBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)123
Ekologik-huquqiy javobgarlikka milliy va xal
q
-
aro huquq normalarida belgilangan ekologik munosabat
qatnashchilari uchun majburiy kuchga ega bo‘lgan qoi-
da va me’yorlarni buzganlar uchun yuridik tusdagi jazo
choralari qo‘llanilishi kiradi.
O‘zbekiston Respublikasining
«Tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida»gi Qonuni
O‘zbekiston Respublikasining «Tabiatni muhofaza
qilish to‘g‘risida»gi Qonuni tabiiy muhit sharoitlarini
saqlashning, tabiiy resurslardan oqilona foydalanishning
huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilab beradi.
Qonunning maqsadi inson va tabiat o‘rtasidagi muno-
sabatlar uyg‘unlikda rivojlanishini, ekologiya tizimlari,
tabiat komplekslari va ayrim obyektlar muhofaza qilini-
shini ta’minlashdan, fuqarolarning qulay atrof muhitga
ega bo‘lish huquqini kafolatlashdan iboratdir.
Tabiatni muhofaza qilishga doir qonunlarni
buzganlik uchun javobgarlik
Tabiatni muhofaza qilishning standartlari, normalari,
qoidalari va boshqa normativ-texnik talablarini buzish-
da, shu jumladan:
Î
korxonalar, inshootlar, transport vositalari va
boshqa obyektlarni rejalashtirish, qurish, tiklash
va ta’mirlash, ulardan foydalanish yoki ularni
tugatish chog‘ida, ekologiya nuqtayi nazaridan
xavfl i mahsulotlarni chet ellarga chiqarish va
chet ellardan olib kelishda hududning belgilab
qo‘yilgan ekologiya sig‘imini, ekologiya norma-
lari, qoidalarini buzishda;
Î
tabiiy boyliklardan o‘zboshimchalik bilan foyda-
lanishda, davlat ekologiya ekspertizasi talablari-
ni bajarmaganlikda;
Ekologik ja-
vobgarlik eko-
logik xavfsiz
muhitni ta’min-
lashdagi davlat,
jamiyat va shaxs-
larning hozirgi va
kelajak avlodlar
oldidagi burchlari
va majburiyatlari
hamda ularni
bajarmasligi
tufayli yuzaga ke-
ladigan ijtimoiy-
iqtisodiy va yuri-
dik xarakterdagi
oqibatlardir.
|
| |