nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Key words - Образование”

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
34
o’quv va kasbiy faoliyatlarida yoritilish darjasiga bog’liq bo’ladi. Ana shu bilimlar
tizimini quyidagi sxemadagidek tasvirlash mumkin (1-rasm).
1-rasm . Talabalar ilmiy tadqiqot ishlari pedagogik tizimi
O’quv-tarbiya jarayonining yuqoridagi ko’rsatilgan zvenolari texnologik
ta’lim yo’nalishidagi talabalar ilmiy tadqiqot ishlari
pedagogik tizimining
bilimlariga oid elementlarini tashkil qiladi. Muhim vazifalardan biri bu
bilimlarning elementar shakllaridan murakkab shakllarini tuzish usullarini tavsiflab
berish va ularning funksiyalarini aniqlashdan iborat.
Ushbu ishda “Mashina detallari” fanida detallarni hisoblash misolida
talabalar ilmiy tadqiqot ishlari sifatini oshirishga oid ba’zi fikrlar bayon qilinadi.
Ma’lumki, “Mashina detallari” kursida konstriksiya elementlari asosan
ularning mustahkamligini baholash (hisoblash) bo’yicha (egilish, ezilish va
hokazo) tekshiriladi. Konstruksiya elementlarini texnologikligi bo’yicha
baholash
muhim ahamiyatga ega. Konstruksiya elementlari detal, uzel va mexanizmlar
majmuasi ekanligi barchaga ma’lum. Biz quyida ana shulardan detal
konstruksiyasining texnologikligini baholashga oid ma’lumotlarni keltiramiz.
Har qanday konstruksiyaning texnologikligini
baholashning ikkita turi
mavjud unga: sifatiy va miqdoriy baholashlar kiradi.
1. Talabalar ilmiy tadqiqot ishida detal konstruksiyasini sifatiy baholashda
e’tiborni konstruksiyaning texnologikligini uning materialiga ishlov berilishi
murakkabligi, materialining narxi va tanqisligi kabi mezonlar tahlili orqali
murakkab material o’rniga nisbatan oddiy va nisbatan mustahkamrog’ini qo’llash
Aniq va tabiiy fanlar
asoslari
Umumtexnika
fanlari
asoslari
Maxsus fanlar
asoslari
Texnika, texnologiya, iqtisod va ekologiyaga oid bilimlar
Talabalar ilmiy tadqiqot ishlari
Texnika va texnologiyaga oid
tadqiqot
ishlarini
shakllantirish
(mustahkamlikka hisoblash)
Texnika va texnologiyalarning
sifatliligini aniqlash (tahlil) bo’yicha
tadqiqotlar (konstruksiyalar
texnologikligini baholash)
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 4

40
tortilib choziladi, bir-biriga ilashishi va
oqqa yaqinroq joylashishga harakat
qiladi. Natijada ið zichlashadi, bosim
paydo bolib ishqalanish kuchi malum
mus-tahkamlikni taminlaydi.
Amalda eshilayotgan mahsulotdagi
tolalar uzunligi ozgina uzaysa ham ularning
mavjud uzunligi togri chiziq holatidan
vintsimon shaklga otishi natijasida
kamayadi. Shu zaylda mahsulot (ið) ning
eshilishi hisobiga dastlabki uzunligi qisqaradi va bunga iðni eshilishdagi qisqarishi
deyiladi.
Iðning mustahkamligi va boshqa xossalariga, texnologik jarayonga iðning
eshilish darajasi yoki eshilish jadalligi (intensivligi) katta tasir korsatadi.
Iðning eshilish (pishitilish) jadalligi uch xil korsatkich bilan aniqlanadi:
eshilish burchagi (β), eshilganligi (E ) va eshish koeffitsienti (α).
Eshilish burchagi (β) tashqi tolalar bilan ið oqi orasidagi qiyalik
burchagi orqali ifodalanadi (18-rasm).
Eshilish burchagi eshilish jadalligi va iðning yogonligiga bogliq, kichik
eshilishda β=18° dan katta eshilishda β=36° gacha ozgaradi.
Bir burash oraligida (h) silindr shaklidagi mahsulotni tekislikda
yoyib ABCD tortburchak olinadi, bu yerda R ið radiusi, AD tashqi
tola holatini diagonal tarzda ifodalaydi. Agar h va R birligi metrda olinsa,
1
h
E
=
va
2
2
R
tg
RE
h
π
β
π
=
=
(12)
Iðning hisobiy diametri:
0, 036
/
his
d
T
δ
=
(13)
bu yerda: T iðning chiziqli zichligi, teks;
δ iðning zichligi, g/sm
3
.
U holda eshilish burchagi tangensi (tg
β) quyidagicha topiladi:
0, 0001
/
h
tg
E T
β
δ
=
⋅
(14)
Pishitish koeffitsienti
0, 01
Gazlamashunoslik kopi p65

Gazlamashunoslik kopi p65
Download
6,51 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/27
Sana
19.01.2024
Hajmi
6,51 Mb.
#140859
Download
6,51 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Gazlamashunoslik kopi p65
Download
6,51 Mb.
Matnni ko'rish
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 3

39
Bu usulda qirqish usuliga nisbatan sinash ishlari 5 6 marta kam vaqt
talab etadi, natijalar katta aniqlikda olinadi, olchash xatoligi 5%dan oshmaydi.
Toqimachilik iðlarining chiziqli zichligi GOST 6611.1-73 standarti
boyicha aniqlanadi.
Toqimachilik iðlarining chiziqli zichligini aniqlashda bir qancha
tushuncha va ifodalar qollaniladi:
Haqiqiy chiziqli zichlik, T
h
yakka yoki toda iðlarning yogonligi
tajriba yoli bilan quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
10
Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 6

45
uchun eshish olchagichidagi ong qisqich eshilgan iðlarni teskarisiga
eshib, yana ið oldingi boshlangich holatiga kelgunicha buraladi, bunda
uzayish korsatkichi chapga 2 mm dan kop ogmasligi kerak. Eshilish
quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
3
10
2
Yangi versiyali Enigma mashinasini ishlash prinspi

|
Yangi versiyali Enigma mashinasini ishlash prinspi
|
bet | 1/7 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 3,29 Mb. | | #123456 |
Bog'liq Kiberxavsizlik. A. J avohir word
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Kiberxavfsizlik asoslari fanidan
Mustaqil ishi
Mavzu: Enigma shiriftlash mashinasi va uning bardoshligi
Guruh: CSF014
Bajardi: Abdurashidov Javohir
Tekshirdi: Seidullayev Madiyar
Toshkent 2023
Mundarija
Kirish…………………………………………………………………………3
Enigma shifrlash mashinasi va uning tarixi…………………………………
Enigma shifrlash mashinasi Ikkinchi jahon urushi Germaniya……………
Enigma shifrlash qurilmasi ishlash prinspi…………………………………
Yangi versiyali Enigma mashinasini ishlash prinspi……………………….
Enigma shifrlash mashinasi samaradorligi va ishonchligi…………………
Enigma shifrlash mashinasi kodlari va radiogrammalari olinishi…………
Xulosa………………………………………………………………………….
Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………………
Kirish
Mahfiy matnni begona, bexabar kishilar tushunmasligi uchun yozuvni oʻzgartirish tizimi, bunda oldindan kelishilgan vositalardan — belgilardan foydalaniladi. K. diplomatik, harbiy, savdo-sotiq va moliyaga oid hamda diniy va boshqa matnlarni shifrlash uchun ishlatiladi. Bu yozuvning koʻp turlari mavjud: matn harflarini raqamlar bilan almashtirish, harflar oʻrniga har xil shartli belgilar, matnda qoʻllanishi). lozim boʻlgan harflar oʻrniga boshqa alifbo harflarini qoʻyib yozish va boshqa Kriptografik yozuv maxsus shifr yordamida oʻqiladi. Bulardan biri bu Enigma shiriftlash mashinasi; Enigma ᾿᾿ (nemischa: Anigma - topishmoq) - maxfiy xabarlarni shifrlash va deshifrlash uchun ishlatiladigan portativ shifrlash mashinasi. Asl Enigma modelining dizayni asosida xuddi shu nom ostida 1920-yillardan beri dunyoning ko’plab mamlakatlarida tijorat va harbiy aloqa sohasida qo’llanilgan, ammo eng keng tarqalgan elektromexanik rotorli mashinalarning butun oilasi yaratilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida fashistlar Germaniyasida ishlatilgan. Enigma haqida gap ketganda, ko’pincha nemis harbiy modeli nazarda tutiladi.
|
| |
– jadval - Qisqa tutashuv toklarini hisoblash usullari

|
Qisqa tutashuv toklarini hisoblash usullari
|
bet | 2/2 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 89 Kb. | | #257336 |
Bog'liq Qisqa tutashuv toklarini hisoblash usullari3 – jadval
Qisqa tutashuvning turli ko’rinishlarida m(n) koeffitsienti va qo’shimcha qarshiligi qiymati
Qisqa tutashuv ko’rinishi
|
|
m(n)
|
Uch fazali (3)
|
0
|
1
|
Ikki fazali (2)
|
|
|
Bir fazali (1)
|
+
|
3
|
Ikki fazali erga (1,1)
|
|
|
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Draganov B.X., Kuznetsov A.V. Teplotexnika i primenenie teplot v selskom xozyaystve. M.: Agropromizdat. 1990
2. Nurmatov M.V. va bosh. Issiqlik texnikasi. T.: O’qituvchi, 1998. 256 b.
3. Iskandarov Z.S. Issiqlik texnikasi asoslari. T. Mehnat, 2003. 188 b.
4. Nashokin V.V. Texnicheskaya termodinamika i teploperedacha. M.: Vsshaya shkola. 1980
5. Zaharov A.A. Primenenie teplot v selskom xozyaystve. M.: Agroproimzdat. 1985
|
| |
Nimaiki olib kelgan bo ‘Isalar, о ‘sha uning ta'rixidir

Baytda ta'rix m oddasi «Shoh Bobirxon»
so‘zi b o ‘lib,
«boshini qo‘ydi» so ‘zi esa isqot (chiqarib tashlash)ga ishoradir.
«Shoh Bobirxon» so‘zi abjad hisobida 1162 ga barobar. «Boshini
qo‘ydi» ishorasiga k o ‘ra «shoh» so‘zining bosh harfi «Sh» (o1) ning
qiymati 300
chiqarib tashlansa, 862 (1458) qoladi.
Bu Abulqosim
Bobir vafot etgan yildir.
U baydulla Solih o ‘g ‘li Zavqiy o ‘zining «Hajvi Yigchi eshon»
satirasida Dukchi eshon isyoni ta'rixini bunday bergan:
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
32
1-шартим бўйича тиконни устига ўтқазма деб келишган эдик, аммо сен
мени бировга ваъда берганман ўз вақтида боришим керак дейишимга
қарамасдан узоқ ушлаб қолдинг. Бу тиконни устида ўтиришга баробар.
2- шартимни ҳам бажармадинг, яъни болаларингни киритдинг улар сен
учун азиз бўлиши мумкин, лекин менга бегона, шовқин қилиб дилимни хира
қилди. Бу душманимни дастурхонга таклиф қилганинг.
3- шартим ҳам бажарилмади, яъни менга заҳар бермайсан деган эдим,
аммо қорним тўйган бўлсада мажбурлаб қўймасдан овқат едирдинг. Бу заҳар
бериш билан баробардир.
4- ширтим ҳам бажарилмади, яъни орқамга тепмайсан деган эдим, сен
эса ўз уйингда дастурхон устида омин қилиб менга жавоб бердинг. Бу эса
орқага тепиш билан баробар.
Хулоса қилиб айтганда ўтмишдан то шу кунгача ота-бобларимиздан
бизгача
етиб
келган
йиллар
давомида
сайқалланган
удум
ва
анъаналаримиздан бири бўлган меҳмон кутиш маданиятини ёшларимиз
онгига сингдириш ва уларда меҳмонларни кутиш ҳамда кузатиш
кўникмаларини шакллантириш ишларини оилада ва таълим муассасаларида
тўғри ташкил қилиш муҳим тадбирлардан ҳисобланади. Бугунги кундаги ёши
улуғ кишилар, ота-оналар, шунингдек мактабларимиздаги фан ўқитувчилари,
айниқса Технология фани ўқитувчилари буни асло ёдидан чиқармаслиги
лозим. Акс ҳолда маълум бир вақтлар келиб бу анъана ва удумларимиз унут
бўлиб кетиш мумкин. Шунинг учун ҳам буни таълим муассасаларида
ўтиладиган фан дастурларига, айниқса “Технология таълим” сервис хизмати
бўйича фан дастурида янада бу мавзуга кўпроқ вақт ажратилса (киритилса)
айни муддао бўлар эди.
Адабиётлар рўйхати
1.Ўзбек тилининг изоҳли луғати. 5-жилди, “Ўзбекистон миллий
энциклопедияси”Давлат илмий нашриёти, Тошкент-2020
2. Кайковус. Қобуснома,Тoшкент. ”Ўқитувчи”, 1986 й.
3. Махмудов К. Меҳмоннома, Тошкент. “Ёш гвардия”, 1989 й.,240 б.
4. Маҳкамов Улфат. Ахлоқ-одоб сабоқлари, Т.: “Фан” нашриёти, 1994
й.,136 б.
5. Собиров А.А. Меҳмон кутиш одоби. “Ҳидоят” журнали 2011 йил, 7-
сон.
|
| |
VII sinfda o‘quv soati bir yilda 68 soat, haftasiga - 2 soat, rezerv - 4 soat.  
VIII sinfda

|
VII sinfda o‘quv soati bir yilda 68 soat, haftasiga - 2 soat, rezerv - 4 soat.
VIII sinfda
|
bet | 5/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishVII sinfda o‘quv soati bir yilda 68 soat, haftasiga - 2 soat, rezerv - 4 soat.
VIII sinfda ham o‘quv soati bir yilda 68 soat, haftasiga - 2 soat, rezerv - 4 soat
IX sinfda ham o‘quv soati bir yilda 68 soat, haftasiga - 2 soat , rezerv - 4 soat.
Kimyo kursidagi asosiy materiali dastur bilan belgilanadi. Dasturda ko‘rsatilgan umumdavlat bilimlar va ko‘nikmalar minimumi, shuningdek, kimyodan o‘tkaziladigan laboratoriya ishlari va amaliy mashg‘ulotlar ro‘yhati, xuddi boshqa fanlarda bo‘lgani kabi, qatiyan majburiydir.
Dasturda o‘qitish uslubiyotiga tavsiyalar, fanlararo bog‘lab ko‘rsatilgan, o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalariga bo‘lgan talablar hamda o‘quvchilarni baholashi aniqlab berilgan.
Mavzular soat buyicha tahminan taqsimlangan. O‘qituvchi o‘quvchilarining tayyorgarlik darajasiga ko‘ra ayrim qiyin mavzularda ko‘prok, to‘xtalishi mumkin, buning uchun har bir sinfda 2-4 soatgacha rezerv vaqti bor.
Kimyo darslarida tushunchalar, nazariya va qonunlarni ochib berishda tarixiy yondashuvdan foydalanish kerak. Fanda bulgan kashfiyotlar, u vaqtda sharoitlar, fanning rivojlanishiga kimyogar olimlarning qo‘shgan hissasi bilan o‘quvchilarni tanishtirish lozim.
O‘qitish jarayonini sifatini oshirib, o‘quvchilarning fanga bulgan qiziqishini ham orttirish kerak. Bu maqsadga yetishda o‘quvchilarni faolligini mustaqil ishlar orqali oshirish mumkin.
Dasturda ko‘rsatilgan hamma laboratoriya tajribalari va amaliy mashg‘ulotlari o‘tkazilishi zarur.
O‘quv jarayonida lektsiya va seminar darslarni olib borish vaqtini oldindan belgilab olishi kerak. Masalan VIII sinfda oksidlar, kislotalar, asoslar, tuzlarning tarkibi va xossalarini takrorlash 1-2 soatli seminar darsda o‘tkazish mumkin. IX sinfda uglevodorodlar haqida bilimlarni umumlashtirish seminar tarzida ham o‘tkaziladi.
Dasturda kimyo fanidan ixtisoslashtirilgan sinflar uchun ham mavzular va ularni o‘tishga vaqti belgilab berilgan.
O‘quvchilarning bilimni puxtalash, chuqurlashtirish va takomillashtirish uchun fakultativ darslar va maxsus kurslarning rejalari ham dasturda belgilanadi.
|
| |
Tayanch sozlar - Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish

|
Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish
|
bet | 11/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishTayanch sozlar: dars, dars turlari, ma’ruza, seminar, konferentsiya, fakultativ darslar, sinfdan tashqi mashgulot.
II.Xulosa
Xulosa qilib aytish mumkinki, dars o‘qivchilarga ta’lim tarbiya berishning asosi vositasi va o‘qituvchi faoliyatining yadrosidir. Shu sababli darsni zamonaviy talablarga javob beradigon, samarali tashkil etish biz pedagoglarning asosiy burchimizdir .Bu burjni halol va vijdonan bajarish uchun bor ilmimizni , bor mahoratimizni, bor kuch – g‘ayratimizni ayamaylik. Toki, bizdan keyingi yosh avlodlar Vatan taraqqiyotiga munosib hissa qo‘shadigan barkamol shaxslar bo‘lib yetishsin!
III.Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati.
1. Borisov I.N. «Kimyo o‘qitish uslubiyoti». T.: «O‘qituvchi». 1966.
2. Abdullayev Sh.B. «Kimyo o‘qitish uslubiyotidan ma’ruzalar matni». Namangan ,Faxrizoda xususiy kichik korxonasi, 2002.
3. Azizov M.T. «Ximiya ta’lim uslubiyoti fanidan ma’ruzalar matni». «Qarshi». 2000.
4. Ozbekiston Davlat standarti. Ozbekiston uzluksiz ta’limining Davlat standartlari tizimi. Oliy ta’lim 5440400 - kimyo yo‘nalishiga oid
bakalavrning tayyorgarlik darajasi va ozlashtiradigan bilimlari mazmuniga zaruriy talablar. Rasmiy nashr: T. : 2002.
5. Mehnat va kasb ta’limida o‘qitishning faol usullaridan foydalanish. «Maktab va hayot» jurnalining 5 - soniga ilova. T.: 2003.
6. Ta’limda tabaqalashtirish. «Maktab va hayot» jurnalining 3 - soniga ilova. T.: 2003.
7. Barkamol avlod - Ozbekiston taraqqiyotining poydevori. T.: 1998.
8. «Ma’rifat» gazetasi. 2000 yil 4 noyabr soni.
• www.ziyo.ne
• www.chemfort.ru
• www.ximik.ru
|
| |
VIII  sinf - Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish

|
Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish
|
bet | 4/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishVIII sinf kimyo kursi “Kimyoviy reaktsiyalarning asosiy qonuniyatlari. Sulfat kislotaning ishlab chiqarishi” mavzusi bilan tugallanadi. Bu mavzuni o‘rganishda o‘quvchilar kitmyoviy kinetika va termodinamikalarning ayrim nazariy ma’lumotlarga ega bo‘ladilar. Kimyoviy reaktsiya haqidagi tushuncha ham ancha boyitiladi.
IX sinfda o‘quvchilar uchun yangi elektrolitik dissotsilanish nazariyasi tushunchasi kiritilib, qolgan mavzular davriy qonun va elementlar davriy jadvali hamda elektrolitik dissotsilanish nazariyalar nuqtai nazaridan ko‘rib chiqiladi: “Azot gruppachasi”, “Uglerod gruppachasi”, “Metallarning umumiy xossalari”, “Bosh va yonaki gruppachalar metallari”, “Metallurgiya”. “Metallurgiya” mavzui o‘quvchilarga politexnik ta’lim berishi va kimyoviy ishlab chiqarish tushunchasini kengaytirish uchun alohida o‘rin tutgan. IX sinf kimyo kursini o‘quvchilar “Anorganik kimyo” va “Оrganik kimyo” kursi bo‘yicha olgan bilimlarni umumlashtirish mavzusi bilan tugatishadi.
Organik kimyo kursida organik moddalarning uchta katta guruxi o‘rganiladi: uglevodorodlar, kislorodtutgan va azottutgan organik moddalar.
Organik birikmalarning kimyoviy tuzilish nazariyasi mavzusida A.M.Butlerov nazariyasining asosiy xolatlari ko‘rib chiqiladi. O‘quvchilarda izomerlar xaqida tushunchaning shakllanishi aynan shu mavzuda boshlanadi.
To‘yingan uglevodorodlar mavzusida organik moddalarning oddiylari o‘rganilib, ularning misolida eng muxim bo‘lgan tushunchalar o‘quvchilarda shakllanib boradi: gibridlanish, fazoviy va elektron tuzilish, o‘rin olish reaktsiyalarning erkin radikalli mexanizmi, gomologlar. O‘quvchilar organik kimyoda aloxida o‘rin tutgan sistematik nomenklatura bilan shu mavzuda tanishadilar.
Kovalent bog‘lanish tushunchasiga To‘yinmagan uglevodorodlar mavzusida aniqlik kiritiladi. Birinchi bor va bog‘ tushunchalari kiritiladi, gomolog, izomer, gibridlanish tushunchalari rivojlanib boradi. Bu mavzuda etilen, diyen, atsetilen qatoridagi uglevodorodlar o‘rganiladi.
Uglevodorodlarni o‘rganish-organik kimyo kursining keyingi mavzularni o‘qitishda asos bo‘ladi.
Kislorodtutgan organik birikmalar to‘rtta mavzu bilan ko‘rsatilgan: Spirtlar va fenollar, Aldegidlar va karbon kislotalar, Murakkab efirlar. YEglar. Uglevodlar.
IX sinfda organik kimyoning davomi bo‘lgan "Azot tutgan organik birikmalar" biologiya kursi bilan fanlararo bog‘lanib o‘qitiladi. Organik birikmalarning bu bo‘limida "Aminlar. Aminokislotalar. Azot tuggan geterotsiklik birikmalar" va "Oqsillar. Nuklein kislotalar" mavzulari o‘tiladi.
IX sinf o‘quvchilari uchun "Umumiy kimyo asoslari" kursining o‘qitish maqsadi - ularning anorganik va organik kimyodan olgan bilimlarni umumlashtirishdir. Kimyo asoslaridagi materialning qanchalik chuqur bo‘lishi, asosan, o‘quvchilarning umumiy saviyasi, shuningdek kimyo faniga ajratilgan o‘quv soatlari bilan belgilanadi.
|
| |
Ta`lim olishning noan`anaviy shakllari

|
Ta`lim olishning noan`anaviy shakllari
|
bet | 10/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishTa`lim olishning noan`anaviy shakllari:
Ta`lim olishning noan`anaviy turlarini shartli ravishda 3 ga ajratish mumkin:
1. Modellashtirilgan dars;
2. Hamkorlikda o`rganish;
3. Tadqiqot – izlanish.
Bu modelga asosan o`quvchi shaxsiga qaratilgan bo`lib, uni o`quvchi markazda turgan ta`lim modellari, deb ham atashadi.
Modellashtirilgan dars hayotda va jamiyatda yuz berayotgan hodisa va jarayonlarning ixchamlashtirilgan va soddalashtirilgan ko`rinishini (modelini) sinfxonada yaratish va ularda o`quvchilarning shaxsan qatnashishi va faoliyat evaziga ta`lim olishini ko`zda tutuvchi metodlar majmuidir.
Hamkorlikda o`rganish – o`quvchilarning mustaqil guruhlarda ishlashi evaziga ta`lim olishini ko`zda tutadigan metodlar majmuidir.
O`rganishning tadqiqot – izlanish modeli – o`quvchilarni muayyan muammoni yechishga yo`naltiradigan, mustaqil tadqiqot olib borishini ko`zdatutuvchi metodlar majmui hisoblanadi.
O`quvchiga markazlashgan o`quv jarayonining maqsadi va uning ijobiy jihatlari quyida keltirilgan asoslarga tayanadi:
1. O`quvchining o`qishga bo`lgan ishtiyoqini oshirib borish;
2. Ilgari egallagan bilimlarni ham inobatga olish;
3. O`qish jarayoni tezligini muvofiqlashtirish;
4. O`quvchi tashabbusi va majburiyatini qo`llab – quvvatlash;
5. Amaliyot orqali o`rganish;
6. Ikki tomonlama fikr – mulohazalar bilan ta`minlash;
7. O`qish jarayonini to`g`ri yo`lga qo`yish;
8. O`qituvchi – o`quvchilar uchun o`quv jarayonini yengillashtiruvchi shaxs;
9. O`quv jarayonini baholash;
Noan`anaviy ta`lim modellarning afzalliklari va kamchiliklari:
Afzalliklari
|
Kamchiliklari
|
O`qitish mazmunini yaxshi o`zlashtirishga olib kelishi;
O`z vaqtida qayta aloqalarning ta`minlanishi;
Tushunchalarni amaliyotda qo`llash uchun sharoitlar yaratilishi;
Turli o`qitish usullaribibg taklif etilishi;
Motivatsiyaning yuqori darajada bo`lishi;
O`tilgan materialning yazshi eslab qolinishi;
Muloqotga kirishishko`nikmasini takomillashishi;
O`z – o`zini baholashning o`sishi;
O`quvchilarning mavzu mazmuniga, o`qitish jarayoniga ijobiy munosabati;
O`quvchining mustaqil fikrlay olishi;
Tanqidiy va mantiqiy fikrlashni rivojlantirishi;
Muammolarni yechish ko`nikmalarining shakllanishi;
|
Ko`p vaqt talab etiladi;
O`quvchilarni har doim ham keraklicha nazorat qilish imkoniyatining pastligi;
Juda murakkab mazmundagi material o`rganilayotganda ham o`qituvchi rolining past bo`lishi;
O`qituvchining o`zidan yaxshi rivojlangan fikrklash qobilyatiga va muammolarni yechish ko`nikmalariga ega bo`lishining talab etilishi;
|
|
| |
An`anaviy darsning asosiy bosqichlari

|
An`anaviy darsning asosiy bosqichlari
|
bet | 9/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishAn`anaviy darsning asosiy bosqichlari.
An`anaviy dars o`tishning turli xil tuzilmalari mavjud bo`lib, uning keng tarqalgan tuzilmasini e`tiboringizga havola qilamiz. Quyida an`anaviy dars berishning bosqichlari haqida qisqacha to`xtalamiz. An`anaviy darsning quyidagi bosqichlari mavjud.
1.Tashkiliy qism – salomlashish, davomatni tekshirish, zarur ko`rgazmali qurol va jihozlarni darsga hozirlash;
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik, motivatsiya – yangi mavzu bilan bog`liq o`tgan dars mavzularini takrorlash, yangi mavzuni boshlashdan oldin o`quvchilarning bu mavzuga oid bilim darajalarini aniqlash, baholash va yangi materialni o`zlashtirishga tayyorlash, yangi dars maqsadini tushuntirish va darsga qiziqtirish;
Yangi mavzuni yoritish – dars materialini kichik – kichik bo`limlarga bo`lib, ketma – ket ma`lum uzviylikda va mantiqiy bog`liqlikda, ko`rgazmali tarzda va turli xil o`qitish uslublaridan foydalangan holda berish;
Yangi mavzuni mustahkamlash – olingan nazariy bilimlarni yorqin misollarda qo`llash va turli xil topshiriqlarni bajarish asosida o`quvchilarda yangi mavzuga oid amaliy ko`nikmalarni hosil qilish va baholashdan iborat. Bunda baholash uchun beriladigan savol bva topshiriqlaraynan dars maqsadidan kelib chiqqan bo`lishi, unga erishilgan yoki erishilmaganligini aniqlashga qaratilishi lozim. Yangi mavzuni mustahkamlash butun sunf ishtirokida, turli xil tarqatma materiallar bilan ishlash, kichik guruhlarda yoki juft – juft bo`lib ishlash asosida amalgam oshirilishi mumkin. O`quvchilar amaliy mashg`ulotni bajarayotgan vaqtda o`qituvchi ularning faoliyatini kuzatishi, ba`zi o`quvchilarning tushunmagan savollariga javob berishi mumkin. Shuningdek, bu bosqichda o`quvchilarning mustaqil ishlashlariga ham sharoit yaratib berish lozim bo`ladi.
Darsga yakun yasash va baholash – darsning maqsadini yana bir bor eslatish va unga qanchalik erishilganligini o`quvchilar bilan birgalikda aniqlash lozim. Shuningdek, o`quvchilarning mavzu bo`yicha savollariga javob berish, darsning asosiy lahzalarini qayd qilish, o`quvchilarning o`zlashtirganlik darajasini anmiqlash, darsda faol qatnashgan o`quvchilarni tilga olish va baholash ham ushbu bo`lim tarkibiga kiradi. O`quvchilar bilimini baholashni butun dars davomida turli xil usullar yordamida bajarish mumkin.
Baholashdan maqsad o`quvchilarga faqat qandaydir ballarni qo`yib borish emas, balki o`quvchilarning o`zlashtirish darajasini nazorat qilib borishdan iboratdir. Kerak bo`lganda darsning borishiga o`zgartirishlar kiritish, tushunish qiyin bo`lgan joylarga qayta to`xtalish lozim bo`ladi.
Uyga vazifa – o`tilgan mavzu bo`yicha bilim, malak va ko`nikmalarni yanada mustahkamlashga yoki kelgusi dars uchun hozirlik ko`rishga qaratilgan, mustaqil bajarishga mo`ljallangan savol, mashq va topshiriqlar majmuasidan iborat bo`lmog`i lozim.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического Pdf ko'rish
|
bet | 154/167 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,16 Mb. | | #140538 |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
157
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Sad’iy Sheroziy. Guliston. Toshkent. Yoshlar nashriyoti. 2018 y. 153 b.
2. Muslimov N.A. , Sharipov Sh.S. , Qo’ysinov O.A. Mehnat ta’limi o’qitish
metodikasi, kasb tanlashga yo’llash. Darslik. Toshkent -2014 . 456 b.
3.Muslimov N.A.Mullaxmetov R.G. Kasb tanlashga yo’llash. Oquv qo’llanma.
Toshkent – 2007. 177 b.
4.Abu Nasr Farobiy. Fozil odamlar shahri. Toshkent. Xalq merosi. 1993.
5.Zohidova D.A. Hunarmandchilikka kirish. Toshkent. O’MKXTRI. 2001
6.Xolmatov P., Parmonov R. Boshlang’ich sinf o’quvchilarida vatanparvarlik
tuyg’usini shakllantirish yo’llari. Maktab va hayot. Toshkent. 2010 № 2. B.7-8.
7.Orishev, J. (2020). Ёшларни касбга йўналтиришда шарқона қарашлар ва
педагогик масалалар. Архив Научных Публикаций JSPI.
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “ Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
158
YUQORI MALAKALI O’QITUVCHILAR TAYYORLASH TIZIMIDA
YETUKLIK MALAKA VA KO’NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
JARAYONI
|
| |
II bosqichda - Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish

|
Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilish
|
bet | 3/11 | Sana | 17.06.2024 | Hajmi | 42,42 Kb. | | #264165 |
Bog'liq Kirish asosiy qism I. O‘quv jarayonlarini tashkil qilishII bosqichda D. I. Mendeleevning davriy qonuni va kimyoviy elementlarning davriy jadvali o‘rganiladi.
III bosqichda D. I. Mendeleevning davriy jadvalining guruhlar bo‘yicha eng tipik elementlar o‘qitiladi.
IV bosqichda A. M. Butlerovning kimyoviy tuzilish nazariyasi asosida organik moddalar ko‘rib chiqiladi.
“Boshlang‘ich kimyoviy tushunchalar” mavzusi VII sinfning nazariy bazasidir.
Aynan shu mavzuda atom-molekulyar ta’limot o‘rganiladi.
Keyingi mavzu “Kislorod. Oksidlar. Yonish” o‘quvchilarga tabiatshunoslikdan tanish bo‘lib, bu mavzu davriy qonunni tushnishga zarur.
Bu mavzuda atom-molekulyar ta’limotning mavqei konkretlashadi, oksidlar haqida tushuncha kiritiladi, birikish va parchalaniladi. Bundan tashqari o‘quvchilar konkret element va oddiy modda haqidagi sistematik bilimlarini atom-molekulyar darajasida bilib oladilar va aniq reja bo‘yicha oddiy moddani tavsiflashga o‘rganadilar.
Elementlarning vodorod birikmalari to‘g‘risida tasavvurni o‘quvchilarga “Vodorod. Kislotalar. Tuzlar” mavzusi beradi. Oksidlanish jarayoniga qarshi bo‘lgan qaytarilish jarayoni to‘g‘risida, almashinish reaktsiya haqida tushunchalar shakllanib, o‘rin olishi reaktsiya tushunchasi mustahkamlanadi.
Ikki mavzuning mantiqiy davomi bo‘lgan “Suv. Eritmalar. Asoslar” mavzusida suv murakkab modda ekanligi o‘quvchilarga tushuntiriladi. Eritmalar bo‘limida esa suv erituvchi sifatida ishlatilishi hamda asoslar tushunchasi beriladi.
“Anorganik moddalarning asosiy sinflari haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirish” mavzusi genetik bog‘lanish nuqtai nazaridan juda muhim va alohida o‘rin tutadi.
I.3.O‘quv qullanmalar, o‘quv ishini rejalashtirish, yillik reja.
Kimyoning asosiy kursi “D. M. Mendeleevning davriy qonuniy va elementlarning davriy jadvali” mavzui bilan boshlanadi. Bu mavzuda atomning tuzilishi ham ko‘rib chiqiladi.
Keyingi “Kimyoviy bog‘ va modda tuzilishi” mavzusi nafaqat VIII sinf, balki butun anorganik kimyoning asosidir. Bu mavzularga asosiy ahamiyat berilib, ketidan faqat faktik materiallar o‘rganiladi: “Galogenlar”, “Kislorod gruppachasi”. Ushbu mavzularni o‘quvchilar deduktiv o‘rganadilar, chunki ular katta va jiddiy bazaga egadirlar. Faktik mavzularni o‘qitishdan maqsad - D. M. Mendeleevning davriy qonunni mumkin qadar to‘la, chuqur va konkret bilishdir. Shuningdek, davriy jadval o‘rta maktabda kimyoni o‘qitishda ham maqsad, ham vositasidir.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического Pdf ko'rish
|
bet | 153/167 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,16 Mb. | | #140538 |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
156
bu tikan mehnatini chekkin va Hotamning minnatidan qutulgin», - deb javob
qiladi. Hotam Toyi cholning bu so'zlariga tan beradi va halol mehnat bilan kun
kechirishi uning himmatidan baland ekanligini anglaydi.
Alisher Navoiy mehnatning insonni go'zallashtirishi, faqat mehnat tufayligina
insonning kamol topishi mumkinligini ta'kidlaydi. Shu maqsadda u qator
mehnatsevar badiiy obrazlarni yaratadi. Masalan, «Farhod va Shirin» dostonining
asosiy qahramoni Farhod ana shunday qahramonlar jumlasidandir. Farhod
Armaniston o'lkasiga qadam qo'yganda, o'z yurtida Qorandan o'rgangan tosh
yo'nish hunarini ishlatib, og'ir mehnatdan ezilgan xalqqa yordam beradi. O'z
hunari, mehnati tufayli bir tomondan xalqning og'ir mehnatini yengillashtirgan
bo'lsa, ikkinchi tomondan sevgilisi Shirinning hurmatiga sazovor bo'ladi.
Farhodning mehnatsevar va ijodkorligidan ilhomlangan Alisher Navoiy o'z
dostonining ikkinchi nomini «Mehmonnoma» deb ataydi. Mehnatga muhabbat,
ijodkorlik dostonning markaziy masalalaridan biri bo'lib hisoblanadi.
Navoiy «Mahbub-ul qulub» asarida esa turli ijtimoiy guruhlarning hayotidagi
o'rnini belgilaydi, fazilat va nuqsonlarini ko'rsatadi. Dehqonlar to'g'risida fikr
yuritar ekan, «Dehqonki dona sochar, yеrni yormoq bila rizq yo'lin ochar. ... Olam
ma'murlig'i alardin va olam ahli masrurlig'i alardin. Har qayonki, qilsalar harakat,
elga ham qut yetkur, ham barakot», - deb dehqonlarni, ya'ni, mehnatkash insonni
ulug'laydi. Shu bilan birga shoir bu asarida tekinxo'rlarni, nojo'ya ish tutuvchi
kishilarni, ochko'z va ta'magirlarni, mehnat qilmay hayot kechiruvchi shaxslarni
tanqid qiladi.
Ma'rifatparvar shoir Furqat ham o'zining ma'rifiy she'rlarida ilm, hunar haqida
fikr yuritar ekan, har bir sog'lom fikrlovchi insonni hunar egallashga da'vat etadi,
hunarga mehr qo'ygan, uni o'rganishni da'vat etgan kishining jahonda qadri baland
bo'lajagini uqtiradi .
Pedagog-shoir H.H.Niyoziy esa maktab yoshlarni ilmli, odobli qilib
tarbiyalashi va hunarga o'rgatishi kerak, - deb ta'kidlagan ekan, yoshlar ma'naviy
fazilatlarining shakllanishida mehnatning rolini yuqori baholaydi. She'rlarida
bolalarni ota-onalarining mehnati qadriga yetishga undaydi.
Hamza Hakimzoda Niyoziy yoshlikda ilm olishning ahamiyati haqida gapirar
ekan, «O'qi», «Kitob», «Qalam» kabi she'rlarida ilmni mehnatsiz egallab
bo'lmasligi to'g'risidagi g'oyani ilgari suradi. Xulosa qilib aytganda u yoshlarga
kelajakda o'z orzulariga yetishish, ilm-fanni egallash uchun yoshlikdan mehnat
qilish zarurligini ta'kidlaydi.
Yuqoridagi fikrlar o'quvchi-yoshlarning mehnat tarbiyasida muhim vosita
sanaladi deb o’ylaymiz.
|
| |
qism: Har bir topshiriq 1,5 balldan baholanadi

|
qism: Har bir topshiriq 1,5 balldan baholanadi
|
bet | 2/2 | Sana | 13.09.2024 | Hajmi | 23,92 Kb. | | #270999 |
Bog'liq Informatika Savollar UZB 11qism: Har bir topshiriq 1,5 balldan baholanadi
Dastur natijasini toping:
a = ['matematika', 'informatika', 'kimyo', 'fizika'] print(a[True])
A) matematika B) True C) informatika D) AttributeError
Quyidagi ifodaning qiymatini o’nlik sanoq sistemasida hisoblang: 101,012 + 2A,4816 + 33,448
A) 75,09375 B) 23,09733 C) 74,11275 D) 74,46287
Dastur natijasini toping: a = 23
a>>=2
print(a)
A) 11 B) 3 C) 21 D) 5
Dastur natijasini toping: a = 7
a |= 4 print(a)
A) 7 B) 11 C) 4 D) 3
Brend marketingdagi muhim tushunchadir. Brend bo’lmasangiz, mavjud emassiz. U holda siz kimsiz? Siz oddiy tovarsiz.
Ushbu gaplar muallifini toping.
A) Mark Sukkerberg B) Filip Kotler C) Chriz Huhez D) Steve Chen
Dastur natijasini toping: a = 543
b = -82
print(a//b)
A) 7 B) -7 C) 6 D) -8
Ms Excelda qaysi funksiya shartni qanoatlantiruvchi blokning bo’sh bo’lmagan kataklar sonini sanaydi?
A) ИСТИНA B) ЕСЛИ C) СЧЁТЕСЛИ D) НОК
Scratch dasturining eng kichik fragmenti nima deb nomlanadi?
A) Sprayt B) Sahna C) Blok D) Skript
8 bit bilan necha xil rangni kodlash mumkin?
A) 3 xil B) 256 xil C) 8 xil D) 128 xil
Pythonda fayldan matnni qatorma-qator o’qish uchun qaysi funksiyadan foydalanamiz?
A) write B) writeline C) read D) readline
qism: Har bir topshiriq 2,6 balldan baholanadi
Dastur natijasini toping: a = (5, 4, 3, 2, 1)
a[1] = 6
print(a)
A) (6, 4, 3, 2, 1) B) TypeError
C) (5, 6, 3, 2, 1) D) AttributeError
Dastur natijasini toping:
a = {'facebook', 'youtube', 'telegram'} del a
print('a')
A) a B) TypeError
C) 3 D) NameError
Dastur natijasini toping: print(8**4//6+202//10*(12-8)%12)
A) 160 B) 690
C) 4520 D) 785
Dastur natijasini aniqlang: a = '{0}{0}'.format(7, 17) print(int(a))
A) 717 B) 77
C) 1717 D) 17
25. IP adres: 177.68.32.5
Maska: 255.255.224.0
Berilgan ma’lumotlardan foydalanib tarmoq manzilini aniqlang. A) 177.68.32.255 B) 255.255.254.5
C) 177.68.32.0 D) 255.255.255.0
Dastur natijasini aniqlang. def f(n):
if n<=2: return 1
return 2*f(n-1)+f(n-2) print(f(6))
A) 64 B) 20
C) 46 D) 41
7 ning 27 darajasi sakkizlik sanoq sistemasida qanday raqam bilan tugaydi?
A) 1 B) 7
C) 3 D) 9
Dastur natijasini aniqlang a = (5, 6, 7,5,7,4)
x = 7
b = list(a) for i in b:
if x == i: b.remove(i)
b1= tuple(b) print(b1)
A) (5,6,5,4) B) {5, 6,5, 4}
C) [5,6,5,4] D) 5, 6, 5, 4
64 xil rangli, gorizontaliga 1240 ta nuqtali, vertikaliga 1024 ta nuqtali ekrandagi rasm axborot hajmini Kbaytlarda toping.
A) 19 Kbayt B) 930 Kbayt
C) 840 Kbayt D) 7380 Kbayt
Tasvir 16 ta rang ko’lamiga ega. Tasvir o’lchami 10x15 sm.Ekran imkoniyati 1 dyumga 250 ta nuqta. Tasvrning axborot hajmini Kbaytlarda hisoblang.
A) 36,6 Kbayt B) 228, 9 Kbayt
C) 732 Kbayt D) 5859 Kbayt
|
| |
Qanday grafikada - ?Media so’zi qaysi tildan olingan va nima degan ma’noni anglatadi ?

|
?Media so’zi qaysi tildan olingan va nima degan ma’noni anglatadi ?
|
bet | 2/3 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 17,07 Kb. | | #139244 |
Bog'liq MediaQanday grafikada tasvirning asоsiy elementi sifatida chiziq, qaraladi?
?Qanday grafikada badiiy kompozitsiya yaratish- bu tasvirni chizish yoki jihozlash emas, balki
uni dasturlshdir, ya'ni bunda tasvirlar formulalar yordamida kiritidi
?Sistema bloki nima?
?Monitor nima?
?Klaviatura nima?
?Sichqoncha nima?
?Microsoft Word (2010, 2013-16) dasturida “Kopirovat” buyrug‘i qaysi menyuda joylashgan?
?Microsoft Word (2010, 2013-16) dasturida ma’lumotlarni chop etish uchun “Pechat” buyrug‘i
qaysi menyuda joylashgan?
?Microsoft Word (2010, 2013-16) dasturida “Tablitsa” buyrug‘i qaysi menyuda joylashgan?
?Taqdimot nima ?
?Animatsiya nima ?
?O’yinlar nima?
?Videoilovalar nima?
?Web uchun ilovalar nima?
?Kompyutеr grafikasi necha turga bo’linadi?
?Kompyutеr grafikasining qanday turlari bor?
?Qaysi Grafikada har qanday tasvir nuqta piksеllardan tashkil topgan bo’ladi?
?Rasm nimadan iborat?
?Quyidagi vektorli grafikada ishlatiluvchi minimal obyyekt xisoblanadi?
?CorelDRAW muxarririda fayllarning kengaytmasi?
?Qaysi grafik muxarrirlardan biri rastrli bo‘lib hisoblanadi?
?Qaysi grafika matematik xisoblashlar asosida tasvirlarni avtomatik yaratish
uchun qo‘llaniladi?
?Qaysi grafika turli jarayonlarni modellashtirish uchun qo‘llaniladi?
?Qaysi format grafikli hisoblanadi?
?
|
| |
CorelDRAW dasturi-bu - ?Media so’zi qaysi tildan olingan va nima degan ma’noni anglatadi ?

|
?Media so’zi qaysi tildan olingan va nima degan ma’noni anglatadi ?
|
bet | 3/3 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 17,07 Kb. | | #139244 |
Bog'liq MediaCorelDRAW dasturi-bu:
?Menyudagi Edit bo’limi asosan ….. amallarini bajarish mo’ljallangan.
?Mediaauditoriya nima?
?Kompyuter animatsiyasi nima?
?Videomatn deyilganda nimani tushunasiz?
?Axborot tizimiga ta’rif bering
?Hujjatli axborot nima?
?Bilim deyilganda nimani tushunasiz?
?Kompyuter virusi tushunchasi qachon va kim tomonidan kiritilgan?
?Birinchi axborot tizimlari qachon yuzaga kelgan?
?Internetning eng ko‘p saytga ega bo‘lgan domenini aniqlang
?Qanday axborotga texnik axborot deyiladi?
?Konferensiya nima?
?TelNet Internetning qanday xizmati?
?Ma’lumot – bu …
?Qaysi javobda Office axborot tizimlari to‘g‘ri bayon etilgan?
?Operatsion tizim – bu … … .
?Taqdimot shabloni o‘zgartirilganda qanday elementlar o‘zgarishi mumkin?
|
| |
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
Download
3,97 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/118
Sana
23.11.2023
Hajmi
3,97 Mb.
#104324
Download
3,97 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
Download
3,97 Mb.
Matnni ko'rish
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov M
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
|
A m aliy m ash g'u lotlar uchun ish latilad igan

M o‘m inov, М.
Botanikadan amaliy m ashg‘ulotlar / M. M o‘minov, A.
Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev; 0 ‘zbekiston
Respublikasi
Oliy va o ‘rta maxsus ta ’lim vazirligi. - Toshkent: Yangi nashr,
2 0 1 0 .- 176 b.
M uharrir
A. Irisboyev
Badiiy m uharrir A
Aqilov
Texnik m uharrir
T. Smirnova
M usahhih
J. Qo ‘nishev
Sahifalovchi
B. Usmonov
M. M o'minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev
BOTANIKADAN AMALIY
M ASHG4 ULOTLAR
О ‘quv qo ‘llanma
B osishga 22. 09. 2010- yilda ruxsat etildi.
Bichimi 60x84 1/]6. Hajmi 11,0 b. t.
A dadi 500 nusxa. Buyurtm a № 43.
“YANGI N A S H R ” nashriyoti
“M ED IA N A SH R ”
M CHJ bosm axonasi
Toshkent shahri, C hilonzor k o ‘chasi, 1- uy.
damida tushiriladi, so‘ngra usti qoplagich oyna bilan yopiladi

|
damida tushiriladi, so‘ngra usti qoplagich oyna bilan yopiladiBog'liq Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov Mdamida tushiriladi, so‘ngra usti qoplagich oyna bilan yopiladi;
bunda ikki oyna o‘rtasida havo qolmasligi kerak. Tekshirilayotgan
buyumni, masalan, hujayra yadrosini yoki sitoplazmani aniqroq
ko‘rish uchun tayyorlangan preparatga KJ tomiziladi. Shunda pre-
parat ravshanlashadi. Undan so‘ng safranin, metilen ko‘ki va shun-
ga o‘xshash bo‘yoqlardan foydalanish mumkin. Bu reaktivlardan
pipetka yordamida bir tomchi olib, obyekt ustiga tomiziladi va bir
necha daqiqadan so‘ng ortiqcha bo‘yoq idishdagi suvda pipetka
bilan yuvib tashlanadi va yana toza suv quyib yuviladihamda bu
jarayon suv rangsizlanguncha davom ettiriladi. Bo‘yalgan va toza
suvda yuvilgan kesmalar igna yoki cho‘tkacha yordamida glitserin
tomizilgan buyum oynasi ustiga qo‘yiladi va usti artilgan qoplagich
oyna bilan yopiladi.
Ish tartibi. Mikroskop oynasi yorug‘likka qaratib o ‘matiladi.
Y o ru g iik ko‘proq bo‘lgan vaqtda mikroskop oynasining tekis
tomoni, kamroq vaqtda esa botiq tomoni o ‘matiladi. YorugMikni
to‘plashda mikroskopning 7x okulyari va 8 x obyektividan foy
dalanish zarur.
Yorug‘lik ravshanlashgach, mikropreparatning ikki qirrasidan
ushlab mikroskop oynasiga o ‘matiladi. Preparatdagi ko‘riladigan
obyekt mikroskop stolining markazidagi teshikka to ‘g ‘ri kelishi
kerak.
Mikroskopda obyektlar tasviri aniq ko‘rinishi uchun fonus
oralig‘ini topish kerak. So‘ng obyektiv yonidan qarab turib, nay kre-
malera (katta vint) vositasida preparat tomon asta pastga tushiriladi.
Preparat bilan obyekt oralig‘i taxminan 0,5 sm bo‘lishi zarur. Okul-
yarga chap ko‘z bilan qarab, katta vint obyekt tasviri ko‘ringuncha
o‘ng qo‘l bilan chap yoki o ‘nga sekin buraladi.
Mikroskopning kichik (8x) raqamli obyektivi bilan mikro-
preparatdagi obyektni aniq ko‘rgandan so‘ng, kattaroq qilib
ko‘rsatuvchi 40x raqamli obyektiv orqali obyekt va uning qismlari
tekshiriladi. Bunda mikropreparatni mikroskop stolidan kuzatmas-
dan, faqat kremalera yordamida biroz nayni ko‘tarib turib, revolver
aylantirilib kichik obyektiv o ‘miga katta obyektiv almashtiriladi.
|
| |
Nazorat savollari - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

Nazorat savollari:
1. Piyoz po‘sti hujayrasining tirik qismlarini ayting.
2. Qanday hujayralarga parenxima hujayralari deyiladi?
3. Qanday hujayralami prozenxima hujayralari deyiladi?
4. Hujayraning qaysi qismlari o‘lik hisoblanadi?
5. Plazmoliz deb nimaga aytiladi?
3- mashg'ulot.
G ‘o‘za (Gossypium hirsutum ) tolasini
prozenxima hujayrasining tarkibini o‘rganish
Kerakli asbob va materiallar: mikroskop, paxta tolasi, buyum
va qoplagich oynalar, suv, to ‘g ‘rilovchi igna, lanset, pinset.
Ishlash tartibi. G ‘o ‘zaning bir necha tolasi olinib, buyum oyna-
sidagi suv tomchisiga qo‘yiladi, so‘ngra igna uchi bilan to ‘g “rilanib,
usti qoplagich oyna bilan yopiladi.
Tayyorlangan preparat eng avval mikroskopning kichik, so‘ngra
katta obyektivi orqali tekshiriladi. Mikroskopning kichik obyek-
tivida har bir tola rangsiz po ‘st va o ‘lik prozenxima hujayra shak-
lida ko‘rinadi, shuningdek, hujayraning ayrim joylarida protoplast-
ning o iik qoldiqlari ham uchraydi.
Plastidalar va ularning xillari
Plastidalar yuksak o ‘simlik hujayralari protoplazmasidagi rang-
li yoki rangsiz tanachalar hisoblanadi. Plastidalar hayvon, zam-
burug‘ bakteriya va shilimshiqlaming hujayralarida uchramaydi.
Ular sharsimon-yumaloq, disksimon, ellipssimon, tayoqchasim on
va hokazo shaklda b o iib , o ‘rtacha o ‘lchami 3 - 1 0 mk gacha.
Har bir hujayrada 20 - 100 atrofida plastidalar bo‘ladi. Plastida
lar fizik-kimyoviy tuzilishi bilan protoplazmaga o ‘xshaydi. Ular
o ‘sish, bo‘linish yo'li bilan ko‘payadi.
Plastidalar 3 xil: xloroplastlar (yashil plastidalar); xromoplastlar
(sariq, qovoqrang va qizil) va leykoplastlar (rangsiz) bo‘ladi.
|
K o ‘rish nayi - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

K o ‘rish nayi. Nayning tagiga obyektiv joylanadigan uyachali
revolver biriktirilgan. Agar revolver b o ‘lmasa, obyektiv nayning
tagiga.burab biriktiriladi. Revolver yordamida obyektiv harakatga
keltirilib, buyumlami kattalashtirib ko‘rsatish darajasi o‘zgartiriladi.
Mikroskopning mikrometrik vintini burash bilan ko‘rish nayini
yuqoriga k o ‘tarish yoki pastga tushirish, y a’ni obyektiv bilan okul-
yar o ‘rtasidagi fokus masofani to ‘g ‘rilab olish mumkin.
Buyum stolchasi, odatda, yumaloq yoki kvadrat shaklda
bo‘lib, o ‘rtasi teshik bo‘ladi. Bu teshikdan preparatga yorug‘lik
tushib turadi. Stolchaning orqa sirtiga teshikni katta-kichik qilib
ko‘rsatadigan diafragma o ‘matilgan. Diafragma yorug‘likni tar-
tibga solib turadi. U maxsus vint yordamida ochilib yopiladigan
plastinkalardan iborat. Mikroskoplarda ko‘pincha diafragma va
oyna oralig‘ida yorug‘likni ko‘paytirib beruvchi kondensor yoki
yorug‘lantiruvchi qismi bo‘lib, u 2 - 3 ta linzalardan tashkil topgan.
Bu qismda yorug‘lik to ‘planib u buyumni yana ham aniq ko‘rishga
yordam beradi.
Buyum stolchasi ostiga joylashgan oyna yorug‘likni diafragma
teshigiga to ‘g ‘rilaydi. Bu oynaning bir tomoni yassi, ikkinchi to-
moni botiq b o lad i. Preparatga kuch-
siz yorug‘lik tushishi kerak b o ‘lsa, oy
naning yassi tomoni, yorug‘lik kuchli
tushishi zarur bo‘lsa, botiq tomoni ish-
ga solinadi (1- rasm).
Preparat tayyorlash. Ushbu masala
eng nozik bo‘lib, talaba buni chuqur
o ‘rganib olishi shart, aks holda,
ko‘zlangan maqsadga erisha olmaydi.
Preparat tayyorlash uchun fiksatsi-
yalangan yoki tirik o ‘simlik bo ‘laklari
ustara yordamida ko‘ndalangiga va
uzunasiga kesiladi. Kesma kichik, te-
kis va yupqa bo‘lishi kerak.
Kesma ustara tig ‘i sirtidan buyum
. . .
,
i ■
, . ,
,
4 - obyektiv; 5 - buyum stoli;
oynasidagi suv tomchisiga yoki boshqa
6 _ kondensor; 7 _ kosuyuqlik tomchisiga cho‘tkacha yor-
shtativ dastasi; 9 - makrovint; 10 -
mikrovint; 11 - oyoqchasi.
1- rasm. “Biolam” mikroskopining
umumiy ko‘rinishi:
1 - okulyar; 2 - tubus; 3 - revolver;
|
tdrtlbl - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

skopning kichik qilib ko‘rsatadigan
obyektivi orqali qaralganda, piyoz
pardasining yonma-yon joylash-
gan, cho‘ziq,
rangsiz hujayralardan
iborat ekanligi ko‘rinadi. Mikro-
skopning katta qilib ko‘rsatadigan
obyektivi orqali qaralganda esa,
uning juda yupqa p o ‘st bilan qop-
langanligi
va ichida vakuola, sito-
plazma, yadro borligini ko‘ramiz.
Yadro
hujayra
o‘rtasida
yoki
po‘stiga yaqin o‘rnashgan boMadi
4~rasm- p‘y°z
po'stining hujayrasi:
( 4 _
1 - hujayra qobig'i; 2 - sitoplazma; 3 -
vakuolalar; 4 - yadro va yadrochalar.
Agar mikropreparatdagi suv o ‘r-
niga kaliy yodi ( J - К J)
eritmasi tomizilsa, hujayraning qismlari
yana ham aniq ko‘rinadi, chunki reaktiv ta ’sirida hujayraning yadro
va sitoplazmasi sarg‘ayadi. Buning uchun shisha tayoqcha yoki pi-
petka (tomizg‘ich) bilan eritmadan bir tomchi qoplagich oynaning
o ‘ng
tomoniga tomiziladi, qoplagich oynaning chap tomoniga esa
filtr qog‘oz b o ‘lakchasi qo‘yiladi. Filtr qog‘oz qoplagich oyna beti-
dan suvni shimib oladi. Shundan suv o ‘miga J - К J eritmasi kiradi.
Sitoplazmani aniq ko‘rish uchun hujayra tashqarisidagi suv
tarkibining konsentratsiyasi biroz yuqori qilinsa, sitoplazmada
joylashgan hujayra shirasining tarkibidagi
suv tashqariga chiqa-
di, natijada hujayra shirasi kichrayadi, shunga bog‘liq holda si
toplazma ham qobiqdan qochadi, ya’ni plazmliz bo ‘ladi. Agarda
suv konsentratsiyasi pastrOq bo‘lsa, sitoplazma hujayra o ‘rtasiga
dumaloq bo‘lib yo‘naladi, agarda konsentratsiya yuqori bo‘lsa, bir-
biri bilan bog‘langan
ikkita tomchiga aylanadi, bu tomchilar esa
ingichka gextaina bilan qobiqqa bog‘lanib turadi.
‘SIMLIKLAR HUJAYRASI VA - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

Optikaviy qismi - obyektiv, okulyar, oyna, diafragma,
konden-
sor (yorug‘likni to ‘plovchi)lardan tashkil topgan.
Mexanikaviy qismi optikaviy qismdan foydalanishni qulay-
lashtirishga xizmat qiladi. Oddiy mikroskop tubus, shtativ,
buyum
stoli, yorug‘likni to‘plovchi ko ‘zgu (oyna), asos, obyektiv, okulyar
hamda taglikdan iborat. Tubusning
yuqori qismida okulyar, pastki
qismida obyektiv joylashgan bo‘lib, uni shtativda erkin harakatlan-
tirish mumkin. Mikroskop tubusini to‘g ‘ri va egib qo‘yish mumkin,
uning uzunligi - 16 sm.
- Mikroskopning shtativi to ‘g ‘ri va egri kolonkadan iborat b o iib ,
uni orqa tomonga qaytarib qo‘yish mumkin. Shtativda revolver,
kremalera, mikrovint, makrovint, stolcha, diafragma, dasta va oyna
boUadi.
Okulyar
(lot. ocularis) tubusning
yuqori qismida joylashgan
bo‘lib, linzalar sistemasidan iborat. Okulyarning yuqori linzasi qan-
cha kichikbo‘lsa, uning obyektivi shuncha kattalashtirib ko‘rsatadi.
Biologik mikroskoplarda ko‘pincha 7x, lOxva 15x sonli okulyarlar
bo‘ladi. Bu sonlar buyumlami kattalashtirib ko‘rsatish darajasidir.
Obyektivning raqami, asosan, 8x, 40x va 90x sonlari bilan belgi-
langan. Obyektiv bilan okulyardagiraqam larbir-birigako‘paytirilsa,
buyumning necha barobar kattalashtirib ko‘rsatilganligi chiqadi.
Masalan, MBI - 1 markali biologik mikroskop buyumni 56 baro-
bardan 1350 barobargacha kattalashtirib ko'rsatadi. Mikroskopda-
gi uehta obyektiv va uchta okulyami o ‘zaro to ‘g ‘rilash yo‘li
bilan
obyektlarni quyidagicha kattalashtirib ko‘rsatish mumkin.
O kulyar
Obyektiv
K attalashtirish
7
8
56
10
40
400
15
90
1350
‘simliklar hujayrasidagi - Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar

Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
Botanikadan amaliy mashg\'ulotlar. Mo\'minov M
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Цьу \ / М. M o‘minov, A. Mamadaliyev, A. To‘xtaboyev botanikadan amaliy mashg‘ulotlar
|
So‘ng obyektiv preparat tomon ohista tushiriladi va preparatga

Hujayralar
shakliga
ko‘ra
parenxima va prozenxima hujay-
ralariga bo‘linadi. Parenxima hu-
jayralari deyarli bir xil o‘lchamga:
eni va bo‘yi teng yoki hujayraning
eni bo‘yidan biroz cho'ziqroq,
to‘g ‘riroq uchli,
shakli yumaloq,
ko‘p qirrali, plastinkasimon yoki
yulduzsimon bo‘ladi. Prozenxima
hujayralarining shakli cho‘ziq,
ya’ni bo‘yi enidan bir necha baro-
2- rasm. Hujayraning elektron mikroskop
,
■
, ,
. •
,
ostida ко nnishi:
b a r u z u n b o la d i, m a s a la n , p a x t a
1 - yadro; 2 - yadrocha; 3 - yadro mem- to l a s i n i n g h llja y r a s i 3 3 — 4 4 m iTlga
branasi; 4 -
yadro membranasidagi teshiklar;
teng ( 3 - rasm).
5 - vakuola; 6 - xloropiast; 7 - mitoxondriya;
, ,
, r •
.
, •
8 -
golji apparati; 9 - endoplazmatik to‘r; 1 0 -
I s h