Umumqo'shin havotozalagichi

Umumqo'shin havotozalagichi
Umumqo'shin havotozalagichlari nafas olish jarayoniga aloqador as yo'llari
va o'pkalarni radiofaol va kimyoviy zaharlovchi moddalar nda bakt yer
iologik vositalardan (mikroblar va ular zahri - toksinlar)
muhofaza maqsadlarida qo'llaniladi. Ularga misol tariqasida, umumharbiy
RSH-4 so`zg'ichli havotozalagichlarni keltirish mumkin. Ulardan, asosan,
harbiy xizmatchilar foydalanishadi. Yuqorida aytilganidek, umumharbiy
65
qo'shin so`zg'ichlari, so`zg'ichli-yutuvchi xillaridan biri bo'lib, so`zg'ichli-
yutish qutichasi va yo`z qismidan iborat.
Uning qutichasiga solingan maxsus ishlovdan o'tqazilgan faollashtirilgan
ko'mir (akademik N.D.Zelinskiy tomonidan tavsiya etilgan) zaharlovchi
kimyoviy moddalarni o'ziga so'rib-shimib oladi. Mazkur jarayon 4 xil
ko'rinishda kechishi mumkin:
1)adsorbsiya
-
kimyoviy
zaharlovchi
moddalarning
zarrachalari
(molekulalari, ionlari) ko'mirning ustki yoki yo`za qatlamiga singiydi;
2)absorbsiya - zaharlovchi moddalarning ko'mir tomonidan yutilishi;
3)ximosorbsiya - zaharlovchi moddalarni ko'mirdagi reagentlar (kimyoviy
reaksiyaga kirishadigan moddalar) va katalizatorlar (kimyoviy jarayonlarni
jadallashtiruvchi moddalar) tomonidan indef yer ent-neytral ko'rinishga
keltirilishi;
4)qil tomirli quyilish-ko'mir teshikchalaridan zaharli moddalar bug' holida
o'tganida, uni suyuq holatga o'tqazish.
Ko'mir tomonidan zaharli gazlarning yutilish tezligi quyidagi omillar bilan
belgilanadi: 1) zaharlovchi moddalarning xususiyatlari; 2) zaharlovchi
moddaning harorati; 3) zaharlovchi moddaning havodagi quyilish darajasi; 4)
zaharlovchi moddalarning molekular vazni; 5) zaharlovchi moddaning
agregat holati (27-jadval).
Ba'zi zaharlovchi moddalarning faollashgan ko'mirga munosabati (27-jadval).
Zaharlovchi
moddaning nomi
Qaynash
harorati
Molekulyar og'irligi Faollashgan
ko'mirga
munosabati
Is gazi
Sianid kislota
Fosgen
Iprit
—190°C
26°C
8°C
217°C
28
27
99
158
Sorbsiyalanmaydi
Sorbsiyalanmaydi
Yomon sorbsiyalanadi
Yaxshi
sorbsiyalanadi
66
Lyuizit
Zarin
I96°C
147°C
209
140
Yaxshi
sorbsiyalanadi
Yaxshi sorbsiyalanadi
So`zg'ichli havotozalagichlar yuqori molekular massali zaharlovchi moddalarni
(zarin, Vi-IKS, iprit, lyuizit) yaxshi yutadi. Fosgen, difosgen, sinil kislotasi va is
gazini yaxshi yutish uchun faollashgan ko'mir tarkibi katalizatorlar (kaliy pyer
manganat, o'yuvchi natriy ishqori, so'ndirilgan ohak) bilan boyitiladi.
Havotozalagichlar qo'llanilgan taqdirda, ularning nafaqat faollashtirilgan ko'mir
solingan qutichasi, balki tutunga qarshi so`zg'ich borligini yoddan chiqarmaslik
kerak, chunki ikkalasi birgalikda odam ichiga nafas yo'llari orqali kirishi mumkin
bo'lgan zararli ko'pgina moddalardan forig' etadi. Tashqaridagi havo dastavval
tutunga qarshi so`zg'ichdan o'tayotib, chang, tutun va tuman zarrachalaridan
tozalanadi. Keyinchalik esa faollashtirilgan ko'mirdan o'tib, kuchli zaharlovchi
moddalardan tozalanadi
Kimyoviy qurol qo'llanilganda shaxsiy tarkibining havotozalagichda taxminiy
bo'lish vaqti (meteorologik sharoit: havo harorati + 20°C, shamolning tezligi 3
m/sek)
28-jadval
Kimyoviy
qurol
qo'llanilgan
hududdan
harbiy
qismgacha
bo'lgan masofa, km (shamol
esgan tomonga joylashganharbiy
qismlar)
Zaharlangan bulut yetib kelgandan boshlab
shaxsiy tarkibning
havotozalagichda bo'lish vaqti
Zarin
Zoman
Zaharlovchi modda
qo'llanilgan joy yaqinida
67
Joylashganda
2 km
4-6 soat
1,5-2,5 kun
4
2-2,5 soat
6-7 soat
6
2-2,5 soat
4-6 soat
8
1-2 soat
1-4,5 soat
10
1 soat
1-1,5 soat
15
1 soat
20
1 soatdan kam
25
1 soatdan kam
Umumqo'shin havotozalagichining yo`z qismi rezinkali matodan ishlangan niqob-
shlem (5 xil o'lchamli bo'lishi mumkin) va unga o'rnatilgan ko'zoynak moslamasi
hamda ko'zoynaklar tyer lab ketmasliklari uchun olinayotgan havoni ular tomon
buruvchi moslamalar, qopqoqchali (klapanli) quticha va transportchi naychadan
tashqi l topadi.Ko'zoynak moslamasi ko'rish oynaklari, ichki va tashqi ushlagichlar
(oboymы) va tyer lamaydigan varaqchani mahkamlovchi (prijimnыe)
xaqlachalardan iborat. Ulagichlar yordamida oynaklar niqob-shlem tanasiga
biriktiriladi.
Qopqoqchali quticha olinayotgan va chiqarilayotgan havo oqimlarini taqsimlab
turadi. Uning ichida 3 ta qopqoqcha bo'lib, 1 tasi olinayotgan havo, qolgan 2 tasi esa
(asosiy va qo'shimcha) chiqarilayotgan havoni o'tqazib turadi.
Ulovchi nay burmali ko'rinishga ega bo'lib, rezinkali matodan ishlanadi. Uning
yordamida niqob-shlem so`zg'ich-yutish qutichasi bilan tutashadi.
Havotozalagichlar majmuasiga undan tashqari, havotozalagichni solib yuradigan
haltacha, tyer lamaydigan varag'chalar solingan quti va ko'zoynaklarni tyer lashini
oldini olish uchun qo'llaniladigan maxsus «qalam» kiradi.
68
FH (IH)-5 FH (III)-5 M, (III)-7, MBH (PDF)-2 (M AKTAB)Fuqarolar
havotozalagichlar (FH)-5 va 5 m kichik hajmli so`zg'ich yutish qutichasi (FH-5 xili
kabi) muhofazasi va yo`z qismi tariqasida niqob-shlem bilan jihozlanadi. FH-5 m
to`zilmasiga
membrana
(parda)
qutichali
niqob-shlem
kiradi.
Fuqarolar
havotozalagichlari -5 va 5 m transportchi naylarga ega bo'lmaganligi sabab, yo`z
qismi so`zg'ich-yutish qutichasi bilan bevosita bog'lanadi. Niqob-shlemlari 5 xil
o'lchamli bo'lib, ulardan 4 xili membranali qutichalarga ega bo'ladi. Ular o'lchamlari
niqob-shlemning dahani sohasida raqamlar bilan ifodalanadi (35-rasm).H-5 niqob-
shlemining o'lchamlarini aniqlash uchun bosh cho'qqisi (usti) lunj va dahan bo'ylab
o'tadigan yopiq chiziq o`zunligi bilan o'lchanadi. Olingan natijalar 0,5 sm gacha
o'giriladi. O'lchamlar o`zunligi 63 sm ni tashqi l qilsa, niqob-shlem 0 bo'yli;
(membrana qutichali niqob-shlem uchun 63 sm o'rniga 61 sm olinadi); 63,5-65 sm
ga teng bo'lsa, 1-o'lchamli; 66-68 sm 2-bo'yli; 68,5-70,5 sm 3-bo'yli; 71 sm dan
ortiq bo'lsa, 4-bo'yli niqob-shlem bo'ladi. Niqobni tanlash uchun yo`zning
balandligini burun qansharidan to dahangacha o'lchash kerak. Yo`z balandligi 9,9-
10,9 sm ga teng bo'lsa, 1-bo'yli niqob; 10,91-11,90 sm-2-bo'yli niqob; 11,91 va
undan ortiq sm bo'lsa, 3-bo'yli niqob kerak bo'ladi.Ammo, hozirgi paytda fuqarolar
havotozalagichi-5 ma'naviy jihatdan eskirgan bo'lib, uning ishlab chiqarilishi asta-
sekin barham topmoqda va uning o'rniga zamon talablariga ma'lum darajada javob
ber adigan FH-7 va FH-7B ishlab chiqarilmoqda. Shunga qaramay. FH-5 va FH-5m
lar xaql xo'jaligi tarmoqlarida ko'plab yig'ilib qolgani bois, undan foydalanish man
etilmaydi. Ammo, FH-5 rusumidagi havotozalagichlaridan samarali foydalanish
maqsadida qo'shimcha ravishda yutish qutichasi - 1 yoki yutish qutichasi - 3
qo'llaniladi, chunki ammiak moddasi bilan oqador sanoatda, qo'shimcha qutichasiz
faoliyat ko'rsatish man etiladi.FH-7 (GP)-7Fuqarolar havotozalagichi-7 quyidagi
qismlardan tashqi l topgan so`zg'ich-yutish
69
qutichasi, FH (GP)-7 k, fuqarolar havotozalagichi niqobining yo`zv, tyer
lamaydigan varaqlar (6 dona), issiqlikni ushlab turuvchi bog'lagichlar (manjet) - 2
dona va haltacha.
«Mustaqil» rezinkali zichlagich, fuqarolar havotozalagichining yo`z qismi zichligini
ta'minlash uchun qo'llaniladi. Ushbu zichlagich yo`zga zich yopishib turadi va
niqobdan qat'iy nazar cho'zilish qobiliyatiga ega bo'ladi.Bosh usti fuqarolar
havotozalagichining yo`z qismini boshga mustahkam biriktirish maqsadida
ishlatiladi. Uning tarkibiga bosh orqasi varag'i va 5 ta tasma (lyamki): peshona, 2
tasi chakka va 2 tasi lunjga kiradi.
Fuqarolar havotozalagichi-7 2 xil ko'rinishda ishlab chiqariladi: FH-7 va FH-7 V va
ular bir-biridan yo`z qismlari bilan farq qiladi. Fuqarolar havotozalagichi-7,
fuqarolar havotozalagichining gapiruv moslamasi bo'lgan niqob bilan ta'minlanadi,
ammo suv ichish moslamasiga ega bo'lmaydi. FH-7 V da FH-7 da bo'lmagan suv
ichish moslamasi o'rnatiladi. Uning yordamida harbiylar suvdonidan (flyaga)
zararlangan havo-Atmosfer a sharoitida suv ichish imqoni vujudga keladi.
Fuqarolar havotozalagichining yo`z qismini tanlash boshning gorizontal va vyer
tikal o`zunliklarini aniqlashga asoslangan. Ikkala o'lchovning yig'indisiga ko'ra 29-
jadvalga binoan niqobning bo'yi va havotozalagichning tirkash (upor) holati
belgilanadi. I-raqam-peshona tasmaning raqamini, 2-chakka, 3-yo`z (yonoq)
raqamini ko'rsatadi.Boshning ko'ndalang o`zunligini aniqlash uchun o'lchagich-
rezinkali tasma, oldi tomondan qosh usti arklari, yon tomondan quloq suprasidan 2-
3 sm baland va orqadan boshning cho'qqisi bo'ylab yurgiziladi. Boshning vyer tikal
o`zunligini o'lchash maqsadida, rezinkali tasma bosh ustiga, yonoqlar-yo`z va dahan
bo'ylab harakatlantiriladi.
29-jadval Fuqarolar havotozalagichining yo`z qismi 3 o'lchamli qilib tayyorlanadi.
Lining tarkibiga hajmiy rusumli, rezinkali zichlagichi (obtyurator) bor niqob,
oynaklar moslamasi (ochkovыe uzlы), gaplashish moslamasi, nafas olish va nafas
chiqarish qopqoqchalari, havo burgichlar (obtekateli), bosh usti (nagolovnik) kiradi.
70
T
/r
Boshning gorizontal va
vyer
tikal
o`zunliklarining
yig'indisi,
dm
(detsimetrlarda
Yo`z qismining bo'yi
Tasmalar tirkashining holati
1 1 1.85 gacha
1
4-8-8
2 11,90-12,10
1
3-7-8
3 12,15-12,35
2
3-7-8
4 12,40-12,60
2
3-6-7
5 12,65-12,85
3
3-7-7
6 12,90-13,10
3
3-5-6
7 13,15 orliq
3
3-4-5
Bosh o'lchamlarini detsimetrdan santimetrlarga o'tqazish uchun ular raqami 10 ga,
millimetrlarga aylantirish uchun esa, raqamlar 100 ga ko'paytiriladi.
|