Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Qodiriy A., Kichik asarlar.T.: “G‘afur G‘ulom” – 1969-B.182.
2.
Ming bir kecha.T.: “O‘zbekiston” – 2015. – B.379-382.
3.
Qodiriy A., Kichik asarlar.T.: “G‘afur G‘ulom” – 1969-B.187.
4.
Борев Ю. Комическое. Москва: Искуство – 1970. Искуство.
Стр.79.
5.
Вишневский В. Статьи, дневники, письма.Москва: Искуство –
1961 Стр.280.
6.
Nazarov B., Abdulla Qahhor badiiy haqiqati. //O‘zbek tili adabiyoti
jurnali. T., 2007.№.4.B.7.
BADIIY ASAR TAHLILIDA HAJVIY TIPLARNING O‘RNI
Xaitov Xamza Axmadovich
BuxDUPI o‘qituvchisi, f.f.f.d.
Azimova Kamola Karimovna
BuxDUPI BTU 1-bosqich magistranti
Annotatsiya. Maqolada folchi, romchi obrazlari hajviy-yumoristik ruhdagi
asarlarning an’anaviy hajviy qiyofalaridan biri sifatida o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar: Fol, rom, folchi, romchi, shomon, hajviy xarakter, kulgi,
hajviy asar, yumor, latifa.
Hajviy-yumoristik ruhdagi asarlarda yuzlab, minglab hajviy qiyofalar
yoritilganiga guvoh bo‘lish mumkin. Bu esa badiiy ijod ahlining beqiyos poetik
mahorat qirralaridan birini namoyon etadi. Jahon adabiyotidan boshlangan bunday
estetik tajriba o‘zbek adiblari ijodi uchun ham xos muhim belgilardan biridir.
Jumladan, k
o‘cha-ko‘yda tomosha uyushtirib pul topuvchi lo‘lilar, folbinlik bilan
laqma odamlarni chuv tushiruvchi folchilar, romchilar obrazidan mahorat bilan
201
foydalanib, hajviy xarakterlar yaratgan ijodkorlar nomi o‘zbek adabiyotida ham
bor. Anvar Obidjon ham shunday adiblardan biridir.
U yaratgan hajviy
qahramonlar orasida Umar Hayyomning hurmatini nihoyatda joyiga qo‘yadigan
piyonista, “uch yarim yildan beri sip-silliq tul” sifatida o‘zini radiobozorga
solayotgan “xotingado”, “ba’zi balchiqmiyalar” va “kallasini ajriq bosganlar” bilan
kiborlar oilasida tarbiyalangan ziyolilarcha muomalani joyiga qo‘yadigan romchi,
uch soatli tarixiy kartinada quduq yonidagi o‘lik rolini o‘ynab qo‘yib, maktabma-
maktab ijodiy uchrashuv qilib yurgan artist, “tanishlariga qo‘ng‘iroq qilib, biridan
Maman bankirning iti Vilgelm nima yeb o‘lganini, ikkinchisidan xorijiy
valyutalarning so‘mga nisbatan bugungi qiymatini, uchinchisidan Pirxon
tergovchining qaynanasi qaysi jinnixonada yotganini ezmalarcha surishtirib” kun
o‘tkazadigan bekorchi… singari Berdimat, Oymamat, Gudirmamat, Maynaxon,
Zilzilaxon, Mashmashaxon, Surobxo‘ja, Patiydin, Mo‘min Itoatovich, Go‘ga
Gadoevich, Bella Qoramullaevna, Lug‘atxo‘jaev, Dazmolov, Darraev, SHavlaev,
Mamashoti, Parriq ming‘i, Alirafiq, Jabbor melisa, Mirzaqand naynov, Nashvatiy,
Mishmishali, Urug‘ali, Yomg‘irali ismli yuzlab qahramonlar uchraydi. Folchi va
romchi obrazining ham adib asarlarida alohida o‘rni bor.
Ayrim asarlarda bo‘lgani
kabi Anvar Obidjon ham dalilga guvoh bo‘lish mumkin. Xususan, adibning
“Dardingni stadionda ayt” asarida folchi obrazidan mahorat bilan foydalanilgan.
Folchilik shomonizmning bir ko‘rinishi bo‘lib, unda folchi o‘zini go‘yo
ruhiy olam vakillari bilan muloqotga kirishganday tasavvur qiladi va bunga
boshqalarni ham ishontirishga urinadi. Buning uchun u atrofidagi odamlar
tushunmaydigan tilda gapirishga chog‘lanadi. Mana shu tufayli Anvar Obidjon
eshagini yo‘qotgan Qurvanaqqulning umid bilan Oymamat folchi eshigiga kelishi
tasvirida nega aynan folchi nutqini “Vaq!!!Vaq!!!” degan leksik ma’noga ega
bo‘lmagan taqlid so‘zlar bilan boshlagani ayonlashadi.
Shomonlar, odatda, ko‘zga ko‘rinmas olam vakillari bilan ko‘zni yumib
turgan holatda muloqot qilish mumkin deb qarashgan. Shuning uchun Anvar
202
Obidjon ham folchi obrazini yaratar ekan, bevosita uning ko‘zini yumib turgan
asnoda o‘tirishiga e’tiborni qaratadi. “Folchi” shu holatda bir dam jimib qolib,
keyin yana o‘zicha “G‘avva-g‘avva, g‘avva-g‘avva. G‘ir-r, g‘ir! Ana… ana…
ko‘ryapman. Ko‘zi go‘layib turibdi” deya g‘udrana ketadi.
Follar, odatda, turli maqsadlarga qaratilgan bo‘ladi. Ulardan g‘oyib
bo‘lgan, o‘g‘irlangan narsani topish, kasalga shifo, baxt-u taxtdan so‘rash uchun
fol ochtirish holatlari ko‘proq uchraydi. Fol ochishning ham o‘z tartib-qoidalari
bor. Agar yuqoridagi kabi fol “g‘oyib narsa” uchun ochilsa, avval uning shakli
aniqlab olingan. Bu haqda asarda ham ishora bor: “Shunda Oymamat asta ko‘zini
ochib: “Mana, kerakli hayvonning shaklini aniqladik”, deb viqor bilan
do‘ranglaganida, Qurvanaqqul: “Shakli eshakmi, axir?” – deya toqatsizlanib
pitirladi”.
Folchi Oymamat hamda fol ochtiruvchi Qurvanaqqul o‘rtasidagi
suhbatasosiga qurilgan parcha asar syujetining eng kulgili o‘rinlaridan birini
tashkil qilgan. Ayniqsa, ayyor va mug‘ombir, ko‘zbo‘yamachi va ochko‘z
folchining so‘zlari, xatti-harakatlari satirik kulgiga, sodda, e’tiqodi sust
Qurvanaqqul faoliyati esa yumoristik kulgiga asoslangani bilan asarning hajviy
mohiyatini kuchaytira olgan.
Folchilar, odatda, nima haqda fol ko‘rish kerakligini fol ochtiruvchidan
o‘smoqchilash orqali bilib olgan. Bu holatga ishora quyidagi parchada aks etgan:
“Qurvanaqqul umidvorlanib: “O‘sha mening eshagim bo‘lishi kerak, haqiqatanam
ko‘zi lo‘ppayganroq”, deya tipirchilay boshladi. Sodda Qurvanaqqulni
ilintirayotganiga ishona boshlagan Oymamat ko‘zi yumuq holda yana
“ko‘ragon”likda davom etib: “Boshida ikkita quloq ko‘rinyapti…Orqasida bitta
dum…Tagida to‘rtta oyoq turibdi…”, – deydi. Qurvanaqqul esa uni: “To‘ppa-
to‘g‘ri topdingiz! Qulog‘i ikkita bo‘lsa, aynan mening eshagim! O‘sha bir dumli
eshak meniki! Qoyilman, aka! Xuddi mening eshagimni gapiryapsiz! Oyog‘i
chindanam to‘rtta, o‘zim sanab ko‘rganman! Endi, qayerdaligini aytsalar bas,
203
Nigeriyadan bo‘lsayam ushlab kelaman!” – deb sir boy berib qo‘yadi. Mana
shundan so‘ng folchi fol ochiruvchini to‘liq zabt etganiga ishonch hosil qilgach,
o‘z folining haqini so‘rashga kirishadi. Odatda, fol haqini so‘rash kichik narsadan
boshlanadi. Oymamat ham foliga bir qizg‘ish buzoq (sigir yoki ho‘kiz emas)
tushganini aytadi. Hatto uni aniq belgilari bilan aytib, Qurvanaqulni yanada
“sehrlay boshlaydi”. “Qansharida yum-yumaloq oq qashqasi bor. Menimcha, u
eshagingni ko‘rgan. Shu buzoqni yaylovdan topib, oldimga haydab kelsang, qattiq
tergov qilaman. Eshagingni rostdanam ko‘rgan bo‘lsa, qaysi yoqqa ketganini
aytadi. Aytmay ko‘rsin-chi!” – deydi Oymamat. Shu o‘rinda folchining bilib-
bilmay o‘zini mollar tilida gaplasha oladigan “molday” kishi qilib ko‘rsatishi uni
butunlay fosh etib, ustidan satirik kulgi uyg‘otadi.
Qurvanaqqul esa Oymamatga javoban: “Qimirlamay o‘tirib turing, buzoqni
g‘izzilatib opkelish bizdan”, – deya o‘rnidan qo‘zg‘alayotganida, Oymamat:
“To‘xta!” – deb uni yo‘ldan qayiradi va qo‘shimcha qiladi: “Buzoqni pok holatda
so‘roq qilishim kerak. Uni yo‘ldagi ariqda yaxshilab cho‘miltir. Erinmasdan
tuyoqlariniyam yarqiratib yuvgin”. Uning bu taklifiga ham “Xo‘p bo‘ladi!”
degancha, ko‘ksiga qo‘l bosib chiqib ketayotgan Qurvanaqqulga o‘choq boshida
ivirsib turgan folchining xotini ham kutilmaganda gapga suqulib: “Dumiga
yopishgan qo‘ytikonlarniyam tozalab qo‘ya qoling, inim”, – deydi. Ayolining bu
gapidan Qurvanaqqulning angrayib, alanglab qolganini sezgan folchi xotiniga
zimdan o‘qrayib qo‘yib, beo‘xshov tirjaygancha Qurvanaqulga: “Anqayma,
Qurvanaqqul. Folchilik bu opangga bizdan ozgina yuqqan. Mayli, duminiyam
tozalab qo‘yavur” , – deya gapni to‘g‘rilashga urinadi. [2, 94-95].
Anvar Obidjon yaratgan hajviy xarakterlar qatorida Parriq-ming‘i romchi,
Qurmon romchilarning ham o‘z o‘rni bor. Parriq-ming‘i romchi tilidan shunday
deyiladi: “Balki, ming yil oldin yozilgandir, – noxush hidni sezgandek burnini
jiyirdi romchi. – Balki, undanam oldinroqdir. Buvomning buvosi achangni
204
achasigayam shu kitobdan ta’bir aytgan bo‘lsa, ajabmas” [3, 150]. Ushbu parcha
vositasida folbinlarning turli kitoblarga tayanib, fol ochish harakatiga ishora bor.
Anvar Obidjonning o‘z latifa hikoyalarida folchi obrazidan foydalanishi
tasodif emas. Chunki xalq latifalarida ham folchi obrazidan hamisha foydalanib
kelingan. Masalan, xalq orasidan yozib olingan zamonaviy bir latifada shifokor
“yangi o‘zbek”ka kasali og‘irligini, bir yilgina umri qolganini aytgach, u folbinga
kirib maslahat so‘rabdi. Folbin unga shunday maslahab beribdi: “Sen
“Mersedes”ingni sotgin-da, o‘rniga “Zaporojets” sotib ol. Xotining bilan ajrashib,
gadoymi, piyonistami, shunga o‘xshaganiga uylan. Uyingni sotib shahar chetidan
kichik bir uycha ol”. “Shunday qilsam, uzoqroq yashaymanmi?” – debdi bemor.
“Yo‘q, o‘sha qolgan bir yil umring yuz yilga tatiydi” [4, 146], – debdi folbin.
Bu latifada har qancha puliga ishonib mag‘rurlanmasin, dard oldida o‘zini
ojiz sezgan insonning folbindan najot izlashi, unga ishonch bilan murojaat qilishi,
folbin esa uning soddaligidan kulishi ifoda etilgan.
Xulosa qilib aytganda, folchi, romchi bilan oddiy insonlarning suhbatiga
asoslangan fol motividan hajviy-yumoristik ruhdagi asarlarda o‘ta soddalik va
go‘llikka
mug‘ombirlik,
ayyorlik,
yolg‘onchilik,
aldamchilik, firibgarlik
tuyg‘ularini zidlantirish maqsadida foydalanilgani kuzatiladi. Ayniqsa, “fol haqi”
so‘rash tasviri orqali ochko‘zlik, tekinxo‘rlik illatlari keskin fosh etiladi.
|