Qisqa tutashuv toklarini nomlangan va nisbiy birliklarda hisoblash

Qisqa tutashuv toklarini nomlangan va nisbiy birliklarda hisoblash.
Reja:
Qisqa tutashuv toklarini nomlangan birliklarda hisoblash.
-
Qisqa tutashuv toklarini nisbiy birliklarda hisoblash.
-
Elementlar qarshiligini hisoblash.
-
Elementlar EYUK sini hisoblash.
Elektr tarmoq qarshiliklarini hisoblash. Keltirilgan sxema asosida elektr tarmoq elementlarining induktiv qarshiliklari hisoblanadi. Qarshiliklarni hisoblashlarda transformatorni yuqori kuchlanishi qiymati olinadi.
Elektr tarmoq elementlarini to’g’ri ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. Bunda keltirilgan sxema EYUK va karshiliklari qisqa tutashuv nuqtasiga qarab elektr sxemalarni almashtirish qoidalari asosida yig’ib boriladi.. Bundan tashqari almashtirish qoidalar kurs loyihasini hisoblash namunasida batafsil keltirilgan.
Elektr tarmoq elementlari EYUK va teskari ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. teskari ketma-ketlikdagi almashtirish sxemasi to’g’ri ketma-ketlikdagi almashtirish sxemasi bir xil bo’lib, faqat elementlarni qashiliklari bilan farq qiladi. Bunda, asinxron va sinxron mashinalarni induktiv qarshiliklari 20% ko’paytirilib almashtirishlar o’sha tartibda takrorlanadi.
Elektr tarmoq elementlari nol ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. Nol ketma-ketlikdagi keltirilgan sxema fakat elektr sxemaning neytal erga ulangan elementlarini o’z ichiga oladi. Bu sxema dastlabki sxemadan neytrali izolyatsiyalangan elementlarni olib tashlash orqali hosil qilinadi. Sxemada qolgan elementlar uchun 1-jadval asosida keltirilgan sxema elementlar qarshiliklari qayta hisoblanadi.
Elektr tarmoq elementlari EYUK larini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. 2-jadvalda keltirilgan ifodalar asosida energosistema elektr stantsiyalar va yuklamalarni EYUK lari hisoblanadi. Bu EYUK lar qisqa tutashuv nuqtasiga elektr sxemalarni almashtirish qoidalari orqali keltiriladi. Almashtirish ifodalari
kurs loyihasini hisoblash namunasida batafsil keltirilgan.
Qisqa tutashuv toklarini hisoblash. Qisqa tutashuv toklari nomlangan birliklarda quyidagi ifodalardan topiladi.
Uch fazali simmetrik kiska tutashuvda kiska tutashuv tokining davriy tashkil etuvchisi effektiv kiymati kuyidagi ifodadan topiladi:
bu erda E -K.T. nuktasi E.YU.K. bulib u kuyidagi ifodadan topiladi:
Zarba tokining oniy kiymati:
bu erda -zarba toki koeffitsienti bulib uni 3-rasmdan (krivoy)aniqlaymiz.
Kiska tutashuv kuvvati:
Nosimmetrik qisqa tutashuv (ikki fazali, ikki fazali er orqali va bir fazali) toklari quyida keltirilgan 3 – jadval ifodalar hamda 1 – rasmdagi sxemalar asosida hisoblanadi.
Qisqa tutashuv tokini nisbiy birliklarda hisoblash
Elektr tarmoq qarshiliklarini hisoblash. Dastlab bazis kattaliklar aniqlanadi. Bazis quvvati ixtiyoriy tanlanishi mumkin. Ammo, odatda o’nga karrali sonlar olinadi. Masalan, 10, 100 MVA. Bazis kuchlanishi sifatida q.t. nuqtasi kuchlanishi olinadi. Keltirilgan sxemada EYUK bo’lmaydi, faqat karshilik va uzatuvchi simlar ko’rsatiladi. Keltirilgan sxema asosida elektr tarmoq elementlarining induktiv qarshiliklari hisoblanadi.
Elektr tarmoq elementlarini to’g’ri ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. Bunda keltirilgan sxema karshiliklari qisqa tutashuv nuqtasiga qarab elektr sxemalarni almashtirish qoidalari asosida yig’ib boriladi. Bu qoidalar 2-jadvalda keltirilgan. Bundan tashqari almashtirish qoidalar kurs loyihasini hisoblash namunasida batafsil keltirilgan.
Elektr tarmoq elementlari teskari ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. Teskari ketma-ketlikdagi almashtirish sxemasi to’g’ri ketma-ketlikdagi almashtirish sxemasi bir xil bo’lib, faqat elementlarni qashiliklari bilan farq qiladi. Bunda, asinxron va sinxron mashinalarni induktiv qarshiliklari 20% ko’paytirilib almashtirishlar o’sha tartibda takrorlanadi.
Elektr tarmoq elementlari nol ketma-ketlikdagi qarshiliklarini qisqa tutashuv nuqtasiga keltirish. Nol ketma-ketlikdagi keltirilgan sxema fakat elektr sxemaning neytal erga ulangan elementlarini o’z ichiga oladi. Bu sxema dastlabki sxemadan neytrali izolyatsiyalangan elementlarni olib tashlash orqali hosil qilinadi. Sxemada qolgan elementlar uchun 1-jadval asosida keltirilgan sxema elementlar qarshiliklari qayta hisoblanadi.
Qisqa tutashuv toklarini hisoblash. Qisqa tutashuv toklari nisbiy birliklarda(bazis kattaliklarda) quyidagi ifodalardan topiladi. Dastlab tizimning bazis toki hisoblanadi:
Uch fazali simmetrik kiska tutashuvda kiska tutashuv tokining davriy tashkil etuvchisi effektiv kiymati kuyidagi ifodadan topiladi:
Ik =Ib/Xcym
Zarba tokining oniy kiymati:
bu erda -zarba toki koeffitsienti bulib uni 3-rasmdan aniqlaymiz.
Kiska tutashuv kuvvati:
Elementlar qarshiligini hisoblash:
A) Sistema qarshiligini hisoblash:
;
Bu erda:
X
S- sistema qarshiligi;
SC-sistema quvvati;
UC-sistema kuchlanishi;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti:
;
UK.T % - t qisqa tutash nuqtasidagi kuchlanishi;
UE % - Ko’rilayotgan (hisoblanayotgan) element kuchlanishi;
b) Generator va 2 hamda 3 cho’lg’amli tansformator, avtotrasfarmator qarshiliglarini hisoblash:
Generator
;
Bu erda:
X
G- generator qarshiligi;
SC-generator quvvati;
UG-generator kuchlanishi;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
Tansformator, avtotrasfarmator:
;
Bu erda:
X
TR- transformator qarshiligi;
UK.T % - transformatorning qisqa tutash kuchlanishi;
;
;
;
Bu erda:
U
KYU % - transformatorning qisqa tutash kuchlanishi (yuqori kuchlanishli g’altag);
UK.U % - transformatorning qisqa tutash kuchlanishi(o’rta kuchlanishli g’altag);
UK.P % - transformatorning qisqa tutash kuchlanishi(past kuchlanishli g’altag);
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
v) Elektr uzatish yo’lining qarshilgini hisoblash:
;
Bu erda:
X
L- EUY qarshiligi;
X0- EUY o’tkazuvchanligi;
L – EUY uzunligi;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
g) Iste’molchi qarshilgini hisoblash:
;
Bu erda:
X
IST- iste’molchi qarshiligi;
SIST-iste’molchi quvvati;
UIST-iste’molchi kuchlanishi;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
- o’ta o’tuvchan qarshilik;
Elektr yurituvchi kuchlarni hisoblash.
a) generator EYUK sini hisoblash:
;
Bu erda:
E
G-generator EYUK si;
UG-generator kuchlanishi;
- o’ta o’tuvchan EYUK;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
b) tizim EYUK sini hisoblash:
;
Bu erda:
E
T-tizim EYUKsi;
- o’ta o’tuvchan EYUK;
UT-tizim kuchlanishi;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
v) iste’molchi EYUK sini hisoblash:
; Bu erda:
EIST-iste’molchi EYUK si;
UIST-iste’molchi kuchlanishi;
- o’ta o’tuvchan EYUK;
K- qisqa tutash nuqtasiga keltiradigan transformatsiya koeffitsienti;
1 - jadval
Almashtirish sxemasidagi nolinchi ketma – kektlikdagi X0 qarshiliklarni to’g’ri ketma – ketlikdagi X1 qarshilik orqali ifodalash
Sxema elementlariX0 qarshiligiBir zanjirli liniya:
Trossiz
Po’lat trosli
YAxshi o’tkazuvchanlikga ega trosli
3,5X13,0X12,0X1Bir zanjirli liniya
Trossiz
Po’lat trosli
YAxshi o’tkazuvchanlikga ega trosli
5,5X14,7X13,0X1Uch tomirli kabellar(3,5-4,6) X1ReaktorlarX1Generatorlar(0,15-0,6) Transformator:
Ixtiyoriy turdagi ikki g’altakli ulanishli transformator
Uch sterjenli ulanishli transformator
Uch sterjenli ulanishli transformator
X1
0,5X1 0,5X1 0,5X1
Bir fazali transformatorlardan tashkil topgan uch fazali gruppa; uch fazali to’rt sterjenli yoki besh sterjenli
Ulanishli trasfomator
∞Xudi shunday va faqat
Ulanishli trasfomatorX1
2 - jadval
Parmetrlarning o’rtacha qiymati.
(Nominal bazis shartida nisbiy birlikda)
Manba nomi CHegaralanmagan quvvat manbasi01,00Trbogenerator:
100 MVt gacha
100-500 MVt0,131,080,201,13Gidrogenerator:
Dempfer g’altakli
Dempfer g’altaksiz0,201,130,271,18Sinxron kompensator0,201,20Dvigatel:Sinxron0,201,10Asinxron0,200,90Umumlashtitrilgan yuklama0,350,85
3 – jadval
Qisqa tutashuvning turli ko’rinishlarida m(n) koeffitsienti va qo’shimcha qarshiligi qiymati
Qisqa tutashuv ko’rinishi m(n)Uch fazali (3)01Ikki fazali (2) Bir fazali (1) 3Ikki fazali erga (1,1)
Tayanch iboralar:
Elektr tizim, o’ta o’tuvchi EYUK, o’ta o’tuvchi qarshilik, to’g’ri,teskari va nol ketma - ketliklar.
Nazorat savollar.
1.To’g’ri ketma ketliklarda qarshiliklar qanday hisoblanadi?
2. Teskari ketma ketliklarda qarshiliklar qanday hisoblanadi?
3. Nol ketma ketliklarda qarshiliklar qanday hisoblanadi?
14-ma’ruza
Elektr tizimda kechadigan elektromexanik o’tish jarayonlari
Reja:
1. Elektromexanik o’tish jarayonlari.
2. d va q o’qlarda rejim parametrlarining oniy qiymati.
3.Sinxron mashina uchun operator formada Park –Gorev tenglamasi.
4.O’tish jarayonidagi parametrlarni aniqlash uchun Park – Gorev tenglamasi.
O’tish jarayonlari 2 ga bo’linadi:
1 Elektromexanik o’tish jarayonlari;
2. Elektromagnit o’tish jarayonlari:
Elektromexanik o’tish jarayonlarni shartli ravishda 3 ko’rinishga bo’lish mumkin.
A) Qisqa vaqtda katta keskin ta’sirchanlikdagi va tezlikning kichik o’zgarishidagi o’tish jarayonlari (tizimning dinamik barqarorligi, boshkalar);
B) Katta tezlikdagi va ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari (sinxron mashinalarning asinxron rejimida ishlashi, barqarorlik buzilgandan keyin sinxronlashtirish jarayonlari, generatorlarning o’z-o’zini sinxronlashtirishi va boshqalar):.
V) Kichik tezlikdagi va ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari elektr tizimning statik barqarorligi, generator uyg’otishining avtomatik boshqarish usullarini tanlash).
d va q o’qlarida rejim parametrlarining oniy qiymati.
Bu qiymatlar vaqt o’qlarida a, v, s faza tok vektorining ω tezlik bilan aylanish proektsiyasi orqali aniqlanadi. Bu tok vektorini umumlashgan (kuchlanish, EYUK) deb ham atash mumkin. a,v,s fazaning ta,tv,ts vaqt o’qlari harakatlanmaydi va stator o’qlari bilan mos tushadi. (1-rasm).
Umumlashgan tok vektorining d va q o’qlaridagi prektsiyasi rotor bilan bog’liq va ko’ndalang hamda bo’ylama tok qiymatlarini aniqlashga imkon beradi (2-rasm).
Qaysikim nolinchi ketma – ketlikdagi tok:
YUqoridagi ifodalari kuchlanish va EYUK lar uchun to’g’ridir.
Oniy faza va ko’ndalang hamda bo’ylama o’qlar qiymatlari orasidagi bog’liqlik quyidagi tenglamalar orqali aniqlanadi:
γ burchak vakt bo’yicha o’zgaradi:
Bu erda: ψd – bo’ylama o’qda statorning to’liq oqim jipslashuvi;ψq-xuddi shunday ko’ndalang o’qda;
Tizimning simmetrik rejim holatida nolinchi ketma – ketlikdagi toklar bo’lmaydi (i0=0) va ifodalar soddalashadi:
ψd va ψq qiymati quyidagi ifodadan aniqlanadi:
bu erda: G(p) – mashinaning operator o’tkazuvchanligi;
Xd(p) – bo’ylama o’qda mashinaning operator qarshiligi;
Xq(p) – xudi shunday ko’ndalang o’qda;
UB – mashinaning uyg’otish kuchlanishi;
Tinchlantiruchi g’altaksiz va unga ekvivalent kontkrli mashinalar uchun:
Agar EYUK Eq ma’lum bo’lsa u holda ψd quyidagicha aniqlanadi:
Tinchlantiruvchi g’altakli mashinalar uchun bo’ylama va ko’ndalang o’qlarda ψd va ψq yuqoridagi ifodalar orqali aniqlanadi. Bu holda G(p), xd(p) va xq(p) larni ham aniqlash mumkin.
Sinxron mashina uchun operator formada Park –Gorev tenglamasi.
3-rasmda keltirilgan o’qlar yo’nalishida Park-Gorev tenglamasi;
Ud=-pψd-ψqPγ-idr; Uq=-ψdpγ-pψq-iqr; Uo=-pψ0 -ioro;
Bu erda Ud=-Usinδ; Uq=Ucosδ;
;
Nisbiy birliklar sistemasida ωo=1 shuning uchun
Uchinchi tenglama nosimetrik rejim yoki nosimetrik sxema hollari uchun ta’luqlidir. YUqorida keltirilgan tenglamalar mashina o’tish jarayonlarini to’liq tavsiflaydi. Murakkab tizimlarda o’tish jarayonlarini tahlillash uchun har bir element (generator yuklama tarmoq ) uchun tenglamalar tuzilib o’zaro echiladi.
Park-Gover tenlamalar tizimini noma’lum bo’lgan toklar yoki boshqa qiymatlarga nisbattan echilishi operator shaklda amalga oshiriladi. Masalan, toklar qiymati aniqlanadi:
Bu erda ; D1(p),D2 (r)-tizimining bosh aniqlovchisi.
Tizimdagi o’tish jarayoni xarakteri D(r) aniqlovchi ildizi ishorasiga qarab aniqlanadi. Re (p1…pn) 0 da o’tish jarayoni so’nuvchan.
Agar; Ud, Uq, Uv kuchlanish o’zgarishlari berilgan bo’lsa, u holda :
Rotorda harakatlanuvchi elektromagnit kuchlar momenti:
Mashina shinalaridagi quvvat: R=-Mω - R st
Bu erda: ω=ωo - rotor tezligi;
Mω=Mωo M -rotordan statorga beriladigan elektromagnit quvvat.
-mashina induktivligida zahiralanadigan elektromagnit energiya o’zgarishiga javob beradigan qo’shimcha quvvat.
- stator aktiv qarshiligidagi isrof.
Stator isroflariga sarflanadigan va tarmoqqa beriladigan elektr quvvat bilan bog’lik bo’lgan momentni generator valining aylanuvchi momenti tenglashtirish lozim. dWst/dt quvvatining paydo bo’lishi qo’shimcha aylanuvchi moment rotorning tormozlanishi (qisqa tutashuvda) yoki tezlanishi (qisqa tutashuv bartaraf etilganda)ga olib kelish mumkin, shuning uchun:
Bu erda: Tj- mashinaning doimiy inertsiyasi .
O’tish jarayonidagi parametrlarni aniqlash uchun Park – Gorev tenglamasi.
Bu hollarda quyidagi ta’sirlardan voz kechiladi:
1) Stator tokining aperiodik tashkil etuvchisidan;
2) Stator tokining aperiodik tashkil etuvchisi bilan bog’liq bo’lgan rotorning periodik toklaridan;
3) Stator zanjiridagi aktiv qarshilikdan.
ω=ω0=1 da nisbiy birliklar sistemasida Park-Gorev tenglamasi sinxron mashina uchun quyidagicha ko’rinishga ega;
Ud=- ψq ; Uq= ψd ;
YUqoridagilardan quyidagicha xulosa qilishimiz mumkin, ya’ni beriladigan quvvat aylanuvchi momentga son jihatdan teng, shuning uchun simmetrik yoki simmetrik holatga keltirilgan rejimlar uchun:
Rotor xarakteriga nisbattan tenglama :
Bu hisoblash tenlamalari asosida odatda barqarorlikning loyihalar va eksplutatsion hisoblashlarni Longley yoki Lebedev-Jdanov tenglamalari deb ham atashadi.
Tayanch iboralar:
Elektromexanik o’tish jarayonlari, Park – Gorev tenglamasi, aylanuvchi moment, inertsiya.
Nazorat savollar.
1. Elektromexanik o’tish jarayonlarni shartli ravishda necha ko’rinishga ega bo’lish mumkin?
2. Tizimning simmetrik rejim holatida nolinchi ketma – ketlikdagi toklar bo’ladimi?
3. Sinxron mashina uchun operator formada Park –Gorev tenglamasini yozing?
15-ma’ruza
Holat o’zgarishlaridagi elektromexanik o’tish jarayonlari.
Reja:
1. Qisqa vaqtda va katta keskin ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.
2. Tezlikning katta o’zgarishida va katta ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.(asinxron yurish va b.).
3. Kichik katta o’zgarishida va kichik ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.
Qisqa vaqtda va katta keskin ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.
Sinxron mashinalarining rotorini aylanish chastotasi 2-3 % o’zgarishida jarayonlar kechadi deb qabul qilinadi.
Aktiv elektr quvvatining oniy o’zgarishi generator rotoriga bog’liq deb faraz qilinadi. Unda, tizim rejimining keskin o’zgarishi uning modelida EYUK va sinxron ishlov tizim generator orasidagi o’tkazuvchanlikka namoyon bo’ladi.
Generator va transformatorlar qarshiligining o’zgarishi hisobga olinmaydi yoki almashtirish qarshiligiga yaqin keltiriladi.
;
Oddiy hisoblashlardai EYUK deb olib boriladi. Ko’riladigan rejimlar uchun vektorlarning (EYUK, generator, toklar, kuchlanish, chastota) δ vaqt bo’yicha o’zgarishini aniqlash hisoblashlar maqsadi bo’lib hisoblanadi.
Rotor xarakatining asosiy tenglamalari
Aylanish chastotasining kichik nisbiy xatoligida (1-1,5 % ) deb olish mumkin. U holda nisbiy birliklarda rotor harakatining asosiy tenglamasi:
Bu erda: α – elektrik burchak tezlanishi (rad/s2);
Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning
voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
P=Po-Pmsinδ –qoldiq quvvat;
Tj – agregatning doimiy inertsiyasi;
Bundan tashqari rotor harakatini tekisliklar usuli yordamida echish mumkin. Ammo bu usul ko’p mashinali tizimlar uchun ko’llanilmaydi.
Bu usul 2 ta stantsiyadan iborat tizimlar uni tadqiqk qilish va ularda yuklama quvvatini aniqlash, uyg’otish forsirovakasining effektini tahlillash va turbina quvvatini dinamik barqarorligini oshirish uchun boshqarishda qo’llaniladi.
Tezlikning katta o’zgarishida va katta ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.(asinxron yurish va b.).
Asinxron rejim uchun tizimni hech bo’lmaganda birta stantsiyasi EYUK vektorining periodik o’zgarishi uning generatorlari rotori ω tezlik bilan sinxron tezlikka (ω0) nisbatan yaxshi aylanganda 3600 burchakdan katta bo’lganda o’zgarishi kerak. Bu holda sinxron mashina sinxron o’sadi va sirpanishga bog’liq bo’lgan asinxron moment parametrlari yangi qiymatga ega bo’ladi (EYUK Eω va xω=ωx/ωo). Bu shartda tizim elementlarida tsirkulyatsiyalanuvchi tok 2 ta ω va ωo chastotali tashkil etuvchidan iborat bo’ladi. Bunda tizimdagi chastotaning kichik o’zgarishida transformatorlar, liniyalar va boshqa elementlarning induktiv hamda sig’im qarshiliklarining o’zgarishga olib keladi.
Sinxron mashina generator rejimda beradigan quvvati va dvigatel rejimda oladigan quvvati faqkat burchak kiymatidanmas balki uning o’zgarish tezligidan bog’liq bo’ladi. Bu holda quvvat R va moment M 2 ta sinxron va asinxron tashkil etuvchilardan iborat bo’ladi:
P=Ps Pas; M=Ms Mas;
bunda Ms= ; Mas =Pas;
Asinxron kuvvat:
Pas= arctg kiymadi 0 dan 1800 oralig’ida aniqlanadi. Asinxron quvvatining o’rtacha qiymati:
Ras-
Kichik katta o’zgarishida va kichik ta’sirchanlikdagi o’tish jarayonlari.
Elektr tizimning uning o’rnatilgan rejimidan sezirarli bo’lmagan og’ishlarni normal rejimlarni baholash uchun o’rganiladi. Bu holda tizimning mukammallashgani uning ideallashgani (konservativ, pozitsion tizim, dissipativ tizim), konfiguratsiyalashgani (tarmoq mukammalligi, generatorlar soni) va yuklamalarni hisoblash usullariga bog’liq.
Konservativ pozitsion tizimlar shunay tizimlarki ularning generatorlarining quvvati faqat ularning ratorlarining o’zaro joylashuviga bog’liq.
Bu erda tizimidagi keskinlashuvlarini shu tizimning so’nmas tebranishlariga olib kelinishi ideallashtirish deyiladi.
Dissipativ tizimlarda generatorlar quvvati faqat joylashuvlarda emas, balki o’zgarish tezligi va dinamik boshkaruvni xarakterlaydigan elektrik va mexanik parametrlarga bog’liq. SHuning uchun tizimlar sodda, murakkab pozitsion kontservativ va dissipativ tizimlarga bo’linadi.
Oddiy boshqarilmaydigan tizim tahlili.
Kichik og’ishlarda o’zgarmas shinalar bilan bog’liq bo’lgan EUYli stantsiyalardan tashkil topgan tizimlarning ishlashini xarakterlaydigan tenglama quyidagicha ifodalanadi:
;
Bu erda: S1=dP/dδ - E= const bo’lganda R=f(δ) xarakteristika bo’yicha aniqlanadigan quvvatning burchak bo’yicha hosilasi.
Xarakteristik tenglama ildizlari:
R1,2= ;
Agar S1 musbat bo’lsa ikkala ildizlar ham mavhum bu so’nmas tebranishlarga olib keladi:
;
bu erda: ;
Agar S1 manfiy bo’lsa ikala ildizlar ham haqiqiy, ya’ni ildizlardan biri musbat bu tizimning beqarorligini ko’rsatadi.
R2 koeffitsient orqali xarakterlanadigan va tinchlantiruvchi momentni hisobga olganda harakat tenglamasi quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi:
;
Tayanch iboralar:
So’nmas tebranishlar, tinchlantiruvchi moment, o’zgarmas shina, konservativ, pozitsion tizim, dissipativ tizim.
Nazorat savollar.
1.Rotor harakatining asosiy tenglamasini izohlang.
2. Pozitsion tizimlar qanday tizimlar?
3. Konservativ tizimlar qanday tizimlar?
4. Dissipativ tizimlar qanday tizimlar?
16-ma’ruza
Statik turg’unlikni me’zonlari va tahlil usullari
Reja:
-
dP/dδ>0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
-
dQ/qU<0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
-
dP/qf<0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
-
Natijaviy barqarorlikni hisoblash tartibining afzalligi.
-
Elektr tizimdagi o’tish jarayonlarining sifati va barqarorligini oshirish chora tadbirlari.
dP/dδ>0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
Bu me’zon asosida stantsiya tizim bilan nisbattan uzun EUY orqali bog’liq tizimlar tekshiriladi. Hisoblar quyidagi ketma-ketliklarda bajarildi:
1) Uzoq stantsiyalar generatorlari beradigan quvvat ifodasi aniqlandi.
2) R/ δ uchun ifodasi aniqlanadi.
3) CHegaraviy rejimga to’g’ri keluvchi dR/dδ=O shartidan burchak aniqlanadi.
4) Burchakning hisoblangan qiymatini kuvat ifodasiga quyib chegaraviy quvat aniqlanadi. Keyin barqarorlik bo’yicha zahira normativ koiffitsentini hisobga olib statik barqarorlik buzilmasdan chegaraviy stantsiyadan beradigan kuvvat aniqlanadi.
Barqarorlikni R/ δ me’zoni bo’yicha murakkab tizimlarni tekshirishda barcha stantsiyalar EYUKlari o’zgarmas deb olinadi va barqarorlik buzilishiga nisbattan bo’lgan stantsiyalardagi sinxronlashtiruvchi quvvat hisoblanadi.
Amaliyotda hisoblashlarda quyidagilardan biri deb olinadi:
-
Berilgandan boshqa hamma generator stantsiyalar burchaklari o’zgarmas;
-
Ikkitadan tashqari barcha stantsiyalar beradigan quvvatlar o’zgarmas;
dQ/dU<0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
Bu statik barqarorlikning amaliy mezoni mujassamlashgan yuklamali tizimlarda qo’llaniladi. Usulning 1-rasmda ko’rsatilgan sxemada amalining maqsadi quyidagicha bo’ladi. SHoxaning A nuqtasiga ulangan har bir yuklama ma’lum QH=f(Ua) xarakteristikaga ega. (Ua=1) rejimda hamma yuklamalarni umumlashtirsak natijaviy shoxaning reaktiv yuklamasi aniqlanadi va uning kuchlanish funktsiyasidagi bog’liqligi
Shu rejimda yuklamaning qiymatiga o’zgarishi yangi xarakteristika . Shunday qilib yuklamaning bir necha xarakteristikalarini olish mumkin. Har bir generatorlardan A nuqtaga reaktiv quvvat keladi.
Biron-bir generatorlarni doimiy EYUK E
n bilan almashtirsak yuklama shinasiga keladigan reaktiv quvvat quyidagicha aniqlanadi.
.
bu erda: -generator nomeri; -A nuqtasigacha bo’lgan shoxa generatorining qarshiligi.
Generatorlardan keladigan umumiy reaktiv quvvat bog’liqligi:
SHunday qilib, kuchlanish barqarorligi mezoni hamda tizim barqarorligi quyidagi shart bajarilganda amalga oshadi.
.
dP/df<0 me’zoni bo’yicha statik barqarorlikni tekshirish.
Elektr isitgichlari mavjud bo’lgan ba’zi tizimlarda dP/df amaliy mezoni rejim barqarorligini aniqlash uchun hal qiluvchi bo’lib hisoblanadi. dP/df mezoni, mezoniga to’g’ri keladi. Bu mezon bo’yicha barqarorlikni tekshirishda va bog’liqlik quriladi, bu bog’liqliklar bo’yicha nobalans quvvatning ishorami va quvvati aniqlanadi.
Mezon (arab. - tarozi) - 1) zodiak yulduzlar turkumi (Libra). Ung yorugʻ yulduzi 2,6
vizual yulduz kattaligida Ilon, Ilon eltuvchi, Aqrab, Sunbula yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekistonda qish oxiri, bahor va yoz boshlarida koʻrinadi;
Xarakteristikalarni qurishda hisoblashlar shartiga qarab ACHYUni hisobga olish yoki olmaslik mumkin.
Energotizim shunday ishlashi kerakki, uning rejimlarining parametrlari o’zgarishida (yomonlashishida) uning barqarorligiga ta’sir ko’rsatmasligi kerak, ya’ni zahira mavjud bo’lishi shart. Zahira dastlabki va oxirgi rejimlar parametrlarining bog’liqligi bilan baholanadi.
Natijaviy barqarorlikni hisoblash tartibining afzalligi
Jarayonlarning matematik ifodalanishi o’zgaruvchilarning oniy qiymatlarini bog’lovchi differentsial tenglamalar (Park-Gorev tenglamasi) yo ko’riladigan o’zaruvchilarning oniy qiymatlarini bog’lovchi differentsial va algebraik tenglamalarni ishlatishga asoslangan. Bu holatlarning har birida hisobiy sxema parametrlari chastotaga bog’liq bo’lib o’zgarmas yoki o’zgaruvchan bo’ladi.
Tenglamalar tizimini echishning birinchi boskichida tizimning biron bir nuqtasi kuchlanishiga keltirilgan asinxron ishlovchi generatorlar sirpanishi va tok taqsimlanishini aniqlanadi.
Ikkinchi bosqichda esa asinxron ishlovchi tizim qismlarini resinxronlashtirish imkoniyatlari aniqlanadi.
Hisoblashlarning ikala boskichi ham ketma-ket yaxlitlash usuli orqali amalga oshiriladi.
Natijaviy barqarorlik hisoblari qiyin, shuning uchun EHM ni qo’llash talab etiladi.
Elektr tizimdagi o’tish jarayonlarining sifati va barqarorligini oshirish chora tadbirlari.
Elektr tizimdagi o’tish jarayonlarining sifati va barqarorligini oshirish chora tadbirlari ikkiga: asosiy va qo’shimcha tadbirlarga bo’linadi. Bundan tashqari barqarorlikni oshiruvchi, me’yorsiz rejim davomiyligini kamaytirish yoki ishonchlilikni oshiruvchi bir qancha rejim tadbirlari ham mavjud. Rejim tadbirlarida shaxs yoki avtomatik ishlovchi qo’shimcha qurilmalarini qo’llash talab etiladi.
Asosiy tadbirlar.
Tizimning asosiy elementlarini parametrlarini yaxshilash va barqarorlikni oshirish uchun qo’llaniladi.
1. Generatorning reaktiv qarshiligini (Xd) kamaytirish.
Bu tadbir rostlanmaydigan generatorlar yoki UARli tizimlarda statik barqarorlikni oshiradi.
2. qarshilikni kamaytirish.
Dinamik xarakteristika amplitudasini oshishiga olib keladi.
3. Kuchlanishni tez o’sishi va uyg’otishning yuqori cho’qqisi.
Tizimning dinamik barqarorligini oshishiga olib keladi.
4. Generatorlarning doimiy inertsiyasini oshirish.
SHikastlanishni o’chirish vaqtini kamaytirishga olib keladi.
5. Sinxron kompensatorlar va gidrogeneratorlarda demfer g’altak qo’llash.
Bu sixronlashtirish va resinxronlashtirishda tebranishlarning so’nishiga olib keladi.
Qo’shimcha tadbirlar.
-
Transformatorlar neytrallarini aktiv qarshilik orqali erga ulash.
Barqarorlikni oshirish uchun aktiv qarshiliklar parallel yoki ketma – ket ulanadi. Transformator neytraliga ulanadigan qarshilikning qiymatini to’g’ri tanlash shikastlanish rejimi xarakteristikasining amplitudasi oshishiga olib keladi (nosimmetrik qisqa tutashuvlarda), bu tormozlanish maydonchasining kengayishiga olib keladi, ya’ni barqarorlik shartini oshiradi.
-
SHikastlanish paytida va uni o’chirishdan keyinda generatorlarni elektr tormozlash.
-
Turbinalarni tezkor rostlash.
Tayanch iboralar:
SHikastlanish, me’zon, statik turg’unlik, barqarorlik, elektr tormozlash, nobalans quvvat.
Nazorat savollar.
1. Barqarorlikni R/ δ me’zoni bo’yicha murakkab tizimlarni tekshirishda barcha stantsiyalar EYUKlari qanday deb olinadi?
2. dQ/qU<0 me’zoni statik barqarorlikning amaliy mezoni mujassamlashgan qanday tizimlarda qo’llaniladi?
3. dP/df mezoni qaysi me’zonga to’g’ri keladi va nima uchun?
4. Generatorning reaktiv qarshiligini (Xd) nimaga kamaytiriladi?
5. qarshilikni kamaytirish nimaga olib keladi?