-jadval. Xalqaro birliklar sistemasining asosiy, qo’shimcha va ba'zi

9.1-jadval. Xalqaro birliklar sistemasining asosiy, qo’shimcha va ba'zi
muhim hosilaviy birliklari
28
Kattalik nomi
Birliklar nomi
Birliklar belgisi
(o’zbekcha)
Uzunlik
Asosiy kattaliklar
metr
m
Massa
kilogramm
kg
Vaqt
sekund
S
Elektr tok kuchi
amper
A
Termodinamik harorat
kelvin
K
Modda miqdori
mol
mol
Yorug’lik kuchi
kandela
Qo 'shimcha kattaliklar
kd
28
The International System of Units (SI) / Organisation Intergouvernementale de la Convention du Mètre. STEDI
MEDIA 8th edition 2006. Р.116-118
73
Kattalik nomi
Birliklar nomi
Birliklar belgisi
(o’zbekcha)
Yassi burchak
radian
rad
Fazoviy burchak
steradian
sr
Hosilaviy birliklar
Yuza
metr kvadrat
m
2
Hajm, sig’im
metr kub
m
3
Tezlik
metr taqsim sekund
m/s
Tezlanish
metr taqsim sekund kvadrat
m/s
2
Burchak tezlik
Radian taqsim sekund
rad/s
Burchak tezlanish
Radian taqsim sekund kvadrat
rad/s
2
Zichlik
kilogramm taqsim metr kub
kg/m
3
Kuch
nyuton
N
Bosim, mexanik
kuchlanish
paskal
Pa
Kinematik qovushqoqlik metr kvadrat taqsim sekund
m
2
/s
Dinamik qovushqoqlik
paskal - sekund
Pa·s
Ish, energrya, issiqlik
miqdori
joul
J
Quvvat
vatt
Vt
Entropiya
joul taqsim kelvin
J/K
Solishtirma issiqlik
sig’imi (issiqlik sig’im)
joul taqsim kilogram-kelvin
J/(kg·K)
Issiqlik berish
(issiqlik uzatish)
koeffitsiyenti
vatt taqsim metr kvadrat -
kelvin
Vt/(m
2
·K)
Issiqlik o’tkazuvchanlik
vatt taqsim metr - kelvin
Vt/(m·K)
Sirt taranglik
joul taqsim metr kvadrat
J/m
2
Diffuziya koeffitsiyenti
metr kvadrat taqsim sekund
m
2
/s
Entalpiya
joul taqsim kilogramm
J/kg
Xalqaro birliklar sistemasida ishlatiladigan old qo’shimchalar va ularning
ko’paytuvchilari 9.2-jadvalda keltirilgan. 9.3-jadvalda esa SI birliklari bilan ayrim
eskirgan birliklar o’rtasidagi nisbatlarga misollar keltirilgan.
9.2- jadval. Old qo’shimchalar va ularning ko’paytuvchilari
29
Old qo’shimcha
Ko’paytuvchi
nomi
Belgisi
xalqaro
o’zbekcha
1 000 000 000 000 000 000 = l0
18
eksa
E
E
1000 000 000 000 000 hl0
15
peta
R
P
29
The International System of Units (SI) / Organisation Intergouvernementale de la Convention du Mètre. STEDI
MEDIA 8th edition 2006. Р.121
74
1000 000 000 000 hl0
12
tera
T
T
1 000 000 000 = 10
9
giga
G
G
1 000 000= 10
6
mega
M
M
1 000 = 10
3
kilo
K
k
100= 10
2
gekto
h
g
10 = l0
1
deka
da
da
0,1 = 10
-1
desi
d
d
0,01 =10
-2
santi
c
s
0,001 = 10
-3
milli
m
m
0,000001 = l0
-6
mikro
μ
mk
0,000000001 = 10
-9
nano
n
n
0,000000000001 = 10
-12
piko
p
p
0,000000000000001 = 10
-15
femto
f
F
0,000000000000000001 = 10
-18
atto
a
a
9.3-jadval. Birliklar o’rtasidagi nisbatlar
30
Kattalik nomi
SI ga binoan
birligi
SI birligiga o’tkazish koeffitsiyentlari
Uzunlik
Og’irlik kuchi (og’irlik)
Dinamik qovushqoqlik
Kinematik qovushqoqlik
Bosim
M
N
Pa·s
m
2
/s
Pa
1 mkm=10
-6
; 1A
0
=10
-10
m
1kgk=9,81N; 1din=10
-5
N
1 P (puaz)=0,1 Pa·s; 1 sP =10
-3
Pa·s
1 kgk·s/m
2
=9,81 Pa·s
1st (stoks)=10
-4
m
2
/s
1 din/sm
2
=0,1 Pa=1 at;
1 kgk/m
2
= 9,81·10
4
Pa = 735 mm simob
ustuni = 10 m suv ustuni
1 kgk/m
2
= 9,81 Pa
1atm= 1,033 kgk/m
2
=1,01·10
5
Pa =
760 mm simob ust.=10,33 m suv ust.
1 bar=10
5
Pa
Quvvat
Vt
1 kgk·m/s = 9,81 Vt
1 erg/s=10
-7
Vt
1kkal/soat= 1,163 Vt
1 kgk·s
2
/m
4
= 9,81 kg/m
3
Zichlik
kg/m
3
1 t/m
3
= 1 kg/dm
3
= 1 g/sm
3
=10
3
kg/m
3
Solishtirma og’irlik
N/m
3
1 kgk/m
3
= 1,163 N/m
3
30
The International System of Units (SI) / Organisation Intergouvernementale de la Convention du Mètre. STEDI
MEDIA 8th edition 2006. Р.126-127
75
Kattalik nomi
SI ga binoan
birligi
SI birligiga o’tkazish koeffitsiyentlari
Ish, cnergiya, issiqlik
miqdori
J
1 kgk·m =9,81 J
1 erg= 10
-7
J
1kVt·soat=3,6·10
6
J
1 kkal=4187 J = 4,19 kJ
Solishtirma issiqlik
sig’imi
J/(kg·K)
J/(kg·
0
C)
1 kkal/kg·
0
C) = 4,19 kJ/(kg·K)
1 erg/g·K=10
-4
kJ/(kg·K)
Issiqlik berish va
o’tkazish
koeffitsiyentlari
Vt/(m
2
·K)
Vt/(m
2
·
0
C)
1 kkal/(m
2
·soat·
0
C) =1,163 Vt/(m
2
·K)
Issiqlik o’tkazuvchanlik
koeffitsiyenti
Vt/(m
2
·K)
Vt/(m
2
·
0
C)
1 kkal/(m
2
·soat·
0
C)=1,163 Vt/(m
2
·K)
Aylanish chastotasi
Gs
1 ayl/s= 1 Gs
1 ayl/min = 1/60 Gs
Solishtirma entalpiya
J/kg
1 kkal/kg=1 kal/g =4,19 kJ/kg
2.
O`lchov usullari va vositalari
O`lchash har bir eksperimental tekshirishning asosiy tarkibiy qismidir.
O`lchash - biron-bir fizik kattalikning qiymatini tajriba yo`li orqali maxsus
texnik vositalar yordamida aniqlash jarayonidir. O`lchash nazariyasi va
amaliyoti bilan - metrologiya fani shug’ullanadi.
Metrologiya (yunon. μέτρον «o’lchov» + λόγος «g’oya; sabab») —
o`lchashlar, uni ta`minlash usullari va vositalari hamda talab etilgan aniqlikka
erishish yo`llari haqidagi fan. Metrologiyaning asosini o`lchashning umumiy
masalalari, fizik kattaliklar birligi va ularning tizimlari haqidagi ma`lumotlar,
o`lchashning usul va vositalari, o`lchash natijasining to`g’riligini aniqlash
usullari va hokazolar hosil qiladi. O`lchashga doir fizik kattaliklar mexanik, elektr,
issiqlik, optik, akustik bo`lishi mumkin. Bu kattaliklarning bir turi texnologik
jarayon rivojlanishining bevosita ko`rsatkichi bo`lsa, boshqalari shu jarayon
bilan funktsional bog’langan bo`ladi.
Turli usul va asboblar orqali ifodalangan texnologik jarayonning holati
haqidagi ma`lumotlarni signallar deb bilamiz. Signallar, asosan, o`lchash asboblari
va qurilmalari yordamida olinadi.
O`lchash natijasi— kattalikning o`lchash usuli bilan, masalan, kattalikni
o`lchov birligi bilan taqqoslash yordamida topilgan qiymatidan iborat. O`lchash
natijasini tenglama ko`rinishida quyidagicha yozish mumkin:
(9.1)
O`lchash
- biron-bir fizik kattalikning qiymatini tajriba yo`li orqali maxsus texnik
vositalar yordamida aniqlash jarayonidir. O`lchash nazariyasi va amaliyoti bilan
-
metrologiya
fani shug’ullanadi.
76
bu yerda, Q-o`lchanayotgan fizik kattalik, U - o`lchash natijasi yoki o`lchanayotgan
kattalikning son qiymati, q - fizik kattalik birligi.
(9.1) tenglama o`lchashning asosiy tenglamasi deyiladi. Uning o`ng
tomoni o`lchash natijasi deb yuritiladi. O`lchash natijasi doimo o`lchamli
kattalik bo`lib, u o`z nomiga ega bo`lgan q birlikdan hamda ayni birlikdan
o`lchanayotgan kattalikda nechta borligini anglatadigan U sondan tashkil topgan.
O`lchanayotgan kattalikning son qiymati bevosita, bilvosita, birlashtirib
va birgalikda o`lchash usullari yordamida topiladi. Laboratoriya amaliyotida va
ilmiy tekshirishlarda birlashtirib va birgalikda o`lchash usullaridan foydalaniladi.
Bevosita o`lchash deb shunday o`lchashga aytiladiki, unda
o`lchanayotgan kattalikning izlanayotgan qiymati tajriba ma`lumotlaridan
bevosita aniqlanadi. Masalan, haroratni termometr bilan, bosimni manometr bilan,
uzunlikni chizg’ich bilan o`lchash va hokazo bevosita o`lchashdan iborat.
Bevosita o`lchash tenglamasi quyidagi ko`rinishga ega:
bu yerda, Q
bev
- o`lchanayotgan kattalikning uning uchun qabul qilingan o`lchov
birliklaridagi qiymati; S-raqamli hisoblash qurilmasi shkalasi bo`linmalarining yoki
bir marta ko`rsatishining o`lchanayotgan kattalik birliklaridagi qiymati; n - shkala
bo`linmalarining hisobida indikatorli qurilma bo`yicha olingan sanoq.
Bilvosita o`lchash deb shunday o`lchashga aytiladiki, unda o`lchash
natijasi o`lchanayotgan kattalik bilan ma`lum munosabat yordamida bog’langan
kattaliklarni bevosita o`lchashga asoslangan bo`ladi. Bilvosita o`lchash
tenglamasi quyidagi ko`rinishga ega:
bu yerda, Q
bil
- o`lchanayotgan kattalikning izlangan qiymati; Q
1
,Q
2
,…,Q
n
bev
-
bevosita o`lchanadigan kattaliklarning son qiymatlari.
Bilvosita o`lchashga o`tkazgichning solishtirma elektr qarshiligini uning
qarshiligi, uzunligi va kundalang kesimini yuzi bo`yicha topish; modda
zichligini uning massasi va xajmini o`lchash natijasi bo`yicha topish va
boshqalar misol bo`la oladi. Bilvosita o`lchashlar bevosita o`lchashlarning iloji
bo`lmagan ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilishda keng qo`llanadi.
Birlashtirib o`lchash bir necha bir nomli kattaliklarni bir vaqtda
o`lchashdan iboratki, unda izlangan kattaliklarning qiymatlari bevosita
o`lchashda hosil qilingan tenglamalar tizimidan topiladi.
Bir vaqtda ikki yoki bir necha nomli turli kattaliklarni, ularning
orasidagi funktsional munosabatlarni topish uchun olib borilgan o`lchashlar
birgalikda o`lchash deyiladi. Jumladan o`lchash rezistorining 20°C dagi elektr
77
qarshiligi va harorat koeffitsientlari uning qarshiligini turli haroratlarda bevosita
o`lchash ma`lumotlari bo`yicha topiladi.
O`lchashlar yana mutlaq va nisbiy o`lchashlarga bo`linadi.
Bitta yoki bir necha asosiy kattaliklarni fizik konstantalar qiymatlaridan
foydalanib yoki foydalanmasdan bevosita o`lchash mutlaq o`lchash deb ataladi.
Masalan, shtangentsirkul’ yordamida bajarilgan o`lchashlar mutlaq o`lchashdir,
chunki unda o`lchanayotgan kattalik qiymatini bevosita olinadi.
Biror kattalikning shu ismli birlik vazifasini bajarayotgan kattalikka
nisbatini o`lchash yoki kattalikni shu ismli birlik kattalik deb qabul qilingan kattalik
bo`yicha o`lchash nisbiy o`lchash deb ataladi. Masalan, haroratni termoelektr
effektdan foydalanishga asoslangan o`lchash yoki massani tortish usuli bilan, ya`ni
massaga mutanosib bo`lgan og’irlik kuchidan foydalanish usuli bilan o`lchash nisbiy
o`lchashdan iborat. Nisbiy o`lchashdan katta aniqlik zarur bo`lgan hollarda
foydalaniladi.
O`lchashlar o`lchash asosini aniqlab beradigan fizik hodisalarga asoslanib
olib boriladi. Masalan, moddaning kengayishi bo`yicha haroratni o`lchash,
muvozanatlashtiruvchi suyuqlik ustunining ko`tarilishi bo`yicha
siyraklanish(vakuum)ni o`lchash. O`lchashning biror asosini amalga oshirish
uchun turli texnik vositalar qo`llaniladi. O`lchashlarda qo`llaniladigan va
normallashgan metrologik xossalarga ega bulgan texnik vositalar o`lchash
vositasi deyiladi. O`lchash asosi va vositasini belgilab beradigan usullar majmui
o`lchash usuli deyiladi.
O`lchashlarda bevosita baholash, differentsial, o`lchov bilan taqqoslash va
nol (kompensatsion) usullar keng tarqalgan
31
.
|