Buxgalteriya baholarining auditi

10.7. Buxgalteriya baholarining auditi
Buxgalteriya bahosi - aniq o’lchov usullari bo’lmagan modda
summasining yaqinlashtirilgan ko’rsatkichidir.
Auditor buxgalteriya baholari yuzasidan etarli bo’lgan tegishli auditorlik
dalillarni olishi lozim.
“Buxgalteriya bahosi” atamasi deganda o’lchashning aniq usullari
bo’lmaganda moddaning yaqinlashtirilgan qiymati tushuniladi, masalan:
tovar-moddiy zahiralar va debitorlik qarzi qiymatini ular sotilishining
taxmin qilinayotgan qiymatigacha pasaytirish;
asosiy vositalar qiymatini ularning foydali ishlatish muddati mobaynida
taqsimlash shartlari;
hisoblangan daromad;
muddati kechiktirilgan daromad;
sud da’vosi natijasida vujudga kelgan xarajatlarni qoplash bo’yicha
zahira;
yakunlanmagan pudrat shartnomalari bilan bog’liq xarajatlar;
kafolatli reklamatsiyalar bo’yicha zahira.
278
Sub’ekt rahbariyati moliyaviy hisobotga kiritilgan buxgalteriya baholari
bo’yicha mas’uliyatga ega. Ushbu baholar, ko’pchilik holatlarda, mulohaza
chiqarilishi talab etiladigan, sodir etilgan yoki sodir etilishi ehtimoli bor hodisalar
oqibati yuzasidan noaniqliklar sharoitlarida tayyorlanadi. Natijada buxgalteriya
baholaridan foydalanishda muhim noto’g’riliklar tavakkalchiligi oshadi.
Buxgalteriya hisobi baholarini aniqlash jarayoni modda tavsifiga qarab
sodda yoki murakkab bo’lishi mumkin. Masalan, ijara haqini hisoblash oddiy
hisob-kitob qilishdan iborat bo’lsa, talabgargir bo’lmagan va ortiqcha tovar-
moddiy zahiralar bo’yicha dastlabki zahirani baholash joriy ko’rsatkichlar va
bo’lg’usi sotuv hajmlari yuzasidan ancha-muncha tahlilni amalga oshirishni talab
qilishi mumkin. Murakkab buxgalteriya baholarini chiqarishda maxsus bilimlar va
mulohazalarning yuqori darajasi talab qilinishi mumkin.
Buxgalteriya baholashlarni doimiy asosda vazifasini bajarayotgan
buxgalteriya hisobi qotib qolgan tizimining bir qismi yoki faqat davr oxrida
vazifasini bajarayotgan qotib qolmagan tizimning bir qismi tariqasida aniqlash
mumkin. Ko’pchilik holatlarda buxgalteriya baholari tajribaga asoslangan formula,
masalan, asosiy vositalarning har bir turkumi bo’yicha eskirishni standartlashgan
me’yorlar bo’yicha hisoblash yoki kafolatli reklamatsiyalar bilan bog’liq
xarajatlarni qoplash uchun zahirani hisoblashda sotishdan tushumning
standartlashgan foizidan foydalanish bo’yicha chiqariladi. Ushbu holatlarda
sub’ekt rahbariyati muntazam ravishda formulani, masalan, aktivlarni foydali
ishlatish qoldiq muddatini qayta baholash yoki lozim bo’lganda amaldagi
natijalarni formulaning buxgalteriya bahosi va tuzatishlari bilan solishtirish yo’li
bilan qaytadan ko’rib chiqishi lozim.
Modda yoki xolis ko’rsatkichlar etishmasligi bilan bog’liq noaniqlik
natijasida oqilona dastlabki bahoni ololmaslik mumkin; ushbu holatda auditor 700-
XAS “Moliyaviy hisobot bo’yicha auditorlik hisobot”ga muvofiqauditorlik
hisobotni modifikatsiyalashtirish kerakligini ko’rib chiqishi lozim.
Auditor ushbu vaziyatlarda buxgaltneriya bahosi oqilona ekanligi va, kerak
bo’lganda, tegishli ravishda yoritilishi yuzasidan etarli bo’lgan tegishli auditorlik
279
dalillarini olishi lozim. Buxgalteriya bahosini tasdiqlovchi dalillarni aksariyat
holatlarda olish qiyinroq va ular moliyaviy hisobotning boshqa moddalarini
tasdiqlovchi dalillarga qaraganda kamroq yakuniy hisoblanadi.
Muolaja va usullarni, jumladan buxgalteriya baholarini tayyorlash
jarayonida sub’ekt rahbariyati tomonidan buxgalteriya hisobi va ichki nazorat
tizimlaridan
foydalanishni
tushunish,
ko’pchilik holatlarda, auditorlik
muolajalarining tavsifi, muddati va hajmini rejalashtirishda auditor uchun muhim
hisoblanadi.
Buxgalteriya baholarini auditida auditor quyidagi yondoshishlarning bir yoki
birligini qabul qilishi lozim:
(a)
sub’ekt rahbariyati tomonidan foydalaniladigan buxgalteriya bahosini
tayyorlash jarayonini sharhlash va test sinovlaridan o’tkazish;
(b)
sub’ekt rahbariyati tomonidan tayyorlangan baho bilan solishtirish
uchun mustaqil bahodan foydalanish; yoki
(v)
berilgan buxgalteriya baholarini tasdiqlovchi kelgusi hodisalarni
sharhlash.
Sub’ekt rahbariyati tomonidan buxgalteriya bahosini tayyorlash jarayonidan
foydalanishini odatda sharhlash va test sinovlaridan o’tkazishda quyidagi qadamlar
amalga oshiriladi:
(a)
buxgalteriya bahosi asoslanadigan ko’rsatkichlarga baho berish va
taxminlarni ko’rib chiqish;
(b)
buxgalteriya bahosini tayyorlashda bajariladigan hisob-kitoblarni test
sinovidan o’tkazish;
(v)
oldingi davrlar uchun berilgan baholarni, mumkin bo’lgan taqdirda,
ushbu davrlarning amaldagi natijalari bilan solishtirish;
(g)
sub’ekt rahbariyati tomonidan tasdiqlash muolajalarini ko’rib chiqish.
Auditor buxgalteriya bahosi asoslanadigan ko’rsatkichlar qanchalik aniqligi,
to’liqligi va o’rinliligiga baho berishni amalga oshiradi. Buxgalteriya
ko’rsatkichlaridan foydalanilgan taqdirda, ular buxgalteriya hisobi tizimi orqali
ishlov beriladigan ko’rsatkichlar bilan izchil bo’lishi lozim. Masalan, kafolatli
280
reklamatsiyalar bo’yicha zahiralarni tasdiqlashda, auditor davr oxiriga kafolatli
xizmat ko’rsatish muddati hali o’tmagan mahsulot bilan bog’liq ma’lumot
buxgalteriya hisobi tizimida tovarlar sotilganligi to’g’risidagi ma’lumotga muvofiq
ekanligi to’g’risida auditorlik dalillarni oladi.
Auditor dalillarni sub’ekt tashqarisidagi manbaalardan izlashi mumkin.
Masalan, oziq-ovqatlarni taxmin qilingan kelgusi sotuv hajmi izohi asosida
hisoblanadigan tovar-moddiy zahiralar eskirishi yuzasidan tekshirganda, oldingi
sotuvlar hamining darajasi, amalda mavjud bo’lgan buyurtmalar va bozor
yo’nalishlari kabi ichki ko’rsatkichlarni o’rganishdan tashqari, auditor tarmoq
bo’yicha bashorat qilinadigan sotuvlar hajmi va bozor tahliliga asoslangan
dalillarni izlashi mumkin. Sud qarorlari va da’volarning moliyaviy oqibatlari
yuzasidan sub’ekt rahbariyatining bergan baholarini tekshirishda auditor xuddi
shunday sub’ekt huquqshunosi bilan bevosita bog’lanishga intiladi.
Auditor
buxgalteriya
bahosini
aniqlash
uchun
oqilona
asosni
shakllantiruvchi to’plangan ko’rsatkichlar tegishli ravishda tahlil va bashoratlar
qilinganligiga baho berishni amalga oshiradi. Misol tariqasida debitorlik
qarzinining qoplash muddatini tahlil qilishni hamda oldingi tajriba va bashoratdan
foydalanishga asoslanib tovar-moddiy zahiralarning qandaydir moddasi mavjud
bo’ladigan oylar miqdorini bashorat qilishni keltirish mumkin.
Auditor buxgalteriya bahosida foydalanadigan asosiy taxminlarga sub’ekt
tegishli asosga ega ekanligiga baho berishni amalga oshiradi. Ayrim holatlarda,
taxminlar tarmoq bo’yicha statistik ko’rsatkichlarga yoki davlat statistika
idoralarining inflyatsiyaning bo’lajak darajasi, foiz stavkalari, aholining bandlik
darajasi va bozorning kutilayotgan o’sishi kabi ko’rsatkichlariga asoslanadi.
Boshqa holatlarda esa, taxminlar faqat ushbu sub’ekt uchun xos bo’ladi va sub’ekt
ichida olingan ko’rsatkichlarga asoslanadi.
Buxgalteriya bahosi asoslangan taxminlarga baho berishda, auditor
boshqalardan tashqari quyidagilarni ko’rib chiqishi lozim:
oldingi davrlar bo’yicha moliyaviy natijalar bilan taqqoslaganda ularning
oqilonaligi;
281
boshqa buxgalteriya baholari yuzasidan foydalaniladigan taxminlar bilan
ularning muvofiqligi;
sub’ektning mos bo’lgan rejalari bilan ularning muvofiqligi.
Auditor o’zgarishlarga sezgir va muhim noto’g’riliklarga moil yoki
ta’sirchan bo’lgan taxminlarga alohida e’tiborini qaratishi lozim.
Maxsus usullarni qo’llgan holda baho berishning majmuiviy jarayonida
auditorga ekspertlar ishidan, masalan, mineral qazilmalar zahirasini baholash
uchun muhandislardan foydalanish talab qilinishi mumkin. Ekspert ishidan
foydalanish yuzasidan qo’llanma 620-XAS “Ekspert ishidan foydalanish”da
taqdim etilgan.
Auditor sub’ekt rahbariyati tomonidan buxgalteriya baholarini tayyorlashda
foydalanadigan doimiy mos formulani sharhlaydi. Bunday sharh sub’ektning
oldingi davrlar bo’yicha moliyaviy hisobot natijalarini hamda ushbu tarmoqdagi
boshqa sub’ektlar amaliyotdan foydalanishini va auditorga yoritilgan sub’ekt
rahbariyatining kelajak rejalarini auditor tomonidan bilishligini aks etadi.
Auditor sub’ekt rahbariyati tomonidan foydalanadigan hisob- kitoblar
muolajalarini test sinovidan o’tkazadi. Auditorlik test sinovlarining tavsifi,
muddati va hajmi buxgalteriya bahosi hisob-kitobining murakkabligi, buxgalteriya
bahosini tayyorlashda sub’ekt rahbariyati foydalanadigan muolaja va usullarga
berilgan auditorlik baho hamda moliyaviy hisobot kontekstida ushbu bahoning
muhimligidan kelib chiqadi.
Auditor iloji boricha oldingi davrlar bo’yicha buxgalteriya baholarini ushbu
davrlar bo’yicha amaldagi natijalar bilan solishtiradi. Bu quyidagilarga yordam
beradi:
(a)
sub’ekt tomonidan foydalaniladigan baho berish muolajalarining
umumiy ishonchliligi yuzasidan dalillarni olishga;
(b)
buxgalteriya baho berish formulasiga tuzatishlar kiritish talab
qilinishini ko’rib chiqishda;
282
(g)
amaldagi natijalar bilan dastlabki baholar o’rtasidagi farqlanishlar
hisoblanganligi va, lozim bo’lgan joylarda, tegishli tuzatishlar kiritilganligi va
yoritilganligini aniqlashda.
Sub’ekt rahbariyati, odatda, buxgalteriya hisobining muhim baholari
sharhlaydi va tasdiqlaydi. Auditor tegishli darajadagi rahbariyat tomonidan bunday
sharh
va
tasdiqlash
o’tkazilganligini hamda buxgalteriya baholarini
belgilanaganligini tasdiqlovchi hujjatli dalillar mavjudligini ko’rib chiqadi.
Auditor sub’ekt rahbariyati tomonidan berilgan buxgalteriya baho bilan
solishtirish uchun mustaqil baho berishni amalga oshirishi yoki olishi mumkin.
Mustaqil baho berishdan foydalanganda auditor, odatda, ko’rsatkichlarga baho
beradi, taxminlarni ko’rib chiqadi va tayyorlashda foydalanilgan hisob-kitoblar
muolajalarini tekshirib chiqadi. Shuningdek, oldingi davr bo’yicha buxgalteriya
baholarini ushbu davr bo’yicha amaldagi natijalar bilan solishtirish o’rinli bo’lishi
mumkin.
Davr yakunlangandan keyin, lekin audit tugagunga qadar sodir etilgan
operatsiyalar va hodisalar sub’ekt tomonidan tayyorlangan buxgalteriya baholari
yuzasidan auditorlik dalillarni taqdim etishi mumkin. Auditor tomonidan bunday
sharhlarni amalga oshirish sub’ekt rahbariyati buxgalteriya bahosini tayyorlashda
foydalanidigan jarayonni sharhlash yoki buxgalteriya bahosi oqilonaligini
aniqlashda mustaqil baho berishdan foydalanish kerakligini kamaytirishi yoki
bekor qilishi mumkin.
Auditor auditor tomonidan mijoz biznesini bilishlikka, shuningdek,
buxgalteriya bahosi audit o’tkazish paytida olingan auditorlik dalillar bilan
muvofiqligiga asoslanib buxgalteriya bahosi oqilonaligiga yakuniy baho berishni
amalga oshirishi lozim.
Auditor ma’lumotga ta’sir ko’rsatuvchi qandaydir ahamiyatli kelgusi
operatsiyalar yoki hodisalar va buxgalteriya baholarini belgilashda foydalanilgan
taxminlar mavjudligini ko’rib chiqadi.
Buxgalteriya baholariga xos bo’lgan noaniqliklar sababli, farqlanishga
berilgan baho auditning boshqa bo’limlariga qaraganda murakkabroq bo’lishi
283
mumkin. Mavjud auditorlik dalillar bilan tasdiqlangan auditor tomonidan baho
berilgan summa bilan moliyaviy hisobotga kiritilgan summa o’rtasida farqlar
mavjud bo’lgan taqdirda, auditor ushbu farqlarni tuzatishga ehtiyoj borligini
aniqlaydi. Agar farq oqilona, masalan, moliyaviy hisobotdagi summa maqbul
bo’lgan natijalar doirasidan chiqmasa, tuzatishlarga ehtiyoj qolmasligi mumkin.
Shunga qaramasdan, agar auditor mavjud farq oqilona chegarasida emas deb
hisoblasa, sub’ekt rahbariyatiga buxgalteriya bahosini qaytadan ko’rib chiqish
kerak degan iltimos bilan murojat qilish lozim. Sub’ekt rahbariyati bahoni
qaytadan ko’rib chiqishni rad etgan taqdirda, farq noto’g’rilik deb hisoblanadi va
uning moliyaviy hisobotga ta’siri muhimligiga baho berishda boshqa
noto’g’riliklar bilan birga qo’rib chiqiladi.
Auditor, shuningdek, asoslangan deb qabul qilingan alohida farqlar bir
yo’nalishga shunday joylashtirilganki, ular majmui holda moliyaviy hisobotga
muhim ta’sir ko’rsatishi mumkinligini ko’rib chiqadi. Bunday vaziyatlarda auditor
buxgalteriya baholarini umumiy majmui shaklida ko’rib chiqishi lozim.
|