ELEKTROD QOPLAMALARI - 3. Mavzu: Payvandlash elektrodlari va qoplamalari Reja: Payvandlash elektrodlari

ELEKTROD QOPLAMALARI
Tajribadan ma’lumki, qoplamasiz metall elektrodlar bilan metallarni payvandlashda yoyning barqaror yonmasligiva vannaning tashqi muhitdan muxofaza etilmasligi sababli chok sifatli chiqmaydi. Shuning uchun chok sifatini oshirish maqsadida elektrod simlar sirtidan maxsus tarkibli qoplama bilan qoplanadi. Elektrod qoplamalari yoyni barqaror qilib suyuqlantirilgan metallni havo tarkibidagi kislorod va azotdan himoya qilib, vannani zarur element bilan legirlaydi.
Yoyni barqaror qiladigan qoplamalar atomlari oson ionlashadigan moddalardan iborat bo’ladi. Bunday qoplamalar yupqa qoplamalar bo’lib, ularning qalinligi 0,1-0,3 mm bo’ladi. Tabiiy minerallar (granit, dala shpati) va ximiyaviy moddalar (kaliy xromat, potash, kaliy selitrasi) ko’rinishida uchraydigan kaliy bug’lari, shuningdek, marmar va bo’r tarkibiga kalsiy karbonat angidridi tariqasida kiradigan kalsiy bug’lari kiradi. Eng oddiy ionlashtiruvchi qoplama bo’r qoplamadir.
80-85 % bo’rga 15-20 % suyuq shisha qo’shiladi. Mas’uliyatli choklarni bostirishda qalin qoplamali elektrodlar bilan payvandlanadi.
Qalin qoplamalar yoyning barqaror yonishini oshirish, yoy va vannani tashqi muhitdan muxofaza etish, chok metalini oksidsizlantirish hamda sekinroq sovishi uchun payvandlashda vanna yuzasida shlak muxofaza qatlamini hosil etish, chok metali hossalarini yanada yaxshilashga xizmat qiladi. Bunday qoplamalar sim-sterjenga 0,7 mm dan 2,5 mm gacha qalinlikda qoplanadi. Bunday elektrod qoplamalarini tayyorlashda ishlatiladigan moddalar shartli ravishda tubandagi gruppalarga bo’linishi mumkin:
Shlak hosil etuvchi moddalar jumlasiga tarkibida metall oksidlari bo’lgan mineral moddalar, ya’ni titan rudasi, tabiiy titan (II) oksid, marganes rudasi, dala shpati, bo’r, granit, marmar va boshqalar kiradi.
Gaz hosil qiluvchi moddalarga: bularga kraxmal, yog’och uni, sellyuloza, pista ko’mir, un va boshqalar kiradi.
Oksidsizlantiruvchi moddalar ferromarganes, ferrosilisiy, ferrotitan, alyuminiy va boshqalar kiradi.
Legirlovchi moddalar-ferromarganes, ferrosilisiy, ferroxrom, ferrotitan va boshqalar.
Bog’lovchi moddalar suyuq shisha, kamdan-kam hollarda dekstrin ishlatiladi.
Qoplamalarni tarkibiga va vanna metaliga ta’sirini belgilovchi asosiy moddalar turiga qarab tubandagicha klassifikasiyalash qabul etilgan:
Ruda-kislotali (R)
Ftor-kalsiyli (P)
Rutilli (R)
Organik yoki gaz bilan muxofazalovchi (O)
Ruda-kislotali ыoplamalar asosan.yu marganes, temir, kremniy oksidlaridan iborat bo’ladi. Ba’zan ularga TiO2 qo’shiladi. Elektroddan suyuqlanish davrida organik moddalar parchalanib, gaz muxofazasi hosil qilinadi. Oksidsizlantirgis tariqasida qoplamaga ferromarganes qo’shiladi. OMM-5, ЦM-7, ЦM7С markali qoplamalar ana shunday qoplamalardan hisoblanadi. Bunday qoplamali elektrodlar bilan payvandlashda suyuqlantirilgan metall ftor-kalsiyli qoplama bilan qoplangan elektrodlar (asosiy qismini karbonat kalsiy (marmar-СaСO3) va plavik shpat (flyuoritCaF2) tashkil etadi) bilan payvandlashdagiga qaraganda kislorod bilan vodorodga ko’proq to’yinadi, shuning uchun ham kam uglerodli po’latni payvandlashda chok metalining zarbiy qovushqoqligi 12-14 kGm/sm2 dan ortmaydi.
Ruda kislotali qoplamali elektrodlardan o’rtacha uglerodli va legirlangan po’latlarni payvandlashda foydalanilmaydi. Ftor-kalsiyli qoplamalarda payvandlashda СaСo3 parchalanib, СО2 hamda СО dan muhofazalovchi gaz hosil bo’ladi. Bu qoplamalarga oksidsizlantirgichlar tariqasida ferrosilisiy, ferromarganes, ferrotitan, alyuminiy qo’shilsa, chokni legirlash uchun metall poroshoklar aralashtirilishi ham mumkin: bunday tipdagi qoplamalarga УОНИ-13/45, ЦУ-1, ЦL-9, ОЗС-2, ВН-48 va boshqalar kiradi. Ana tipdagi qoplamalar ishlatilganda chok tarkibida kislorod, vodorod ancha kam bo’lib, u zarbga chidamli bo’ladi.
Shuni ham qayd etish lozimki, ftor-kalsiyli qoplamalarning ba’zi kamchiliklari shundan iboratki, ularda mavjud bo’lgan plavik shpat yoyning yonish barqarorligini pasaytiradi. Shuning uchun bunday qoplamali elektrodlar ishlatib payvandlashda o’zgarmas tokdan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Rutil qoplamalarda titan (II) oksid-(TiO2) 30 % dan 50 % gacha bo’ladi. Shlak hosil qiluvchi moddalar (dala shpati, magnezit va boshqalar) ham qo’shiladi. Yoyda gaz muhofazasini vujudga keltirish uchun qoplamaga organik moddalar – sellyuloza, dekstrindan 2 dan 8% gacha, karbonatlar-marmar, bo’rdan 15-25 % gacha, oksidsizlantirish uchun ferromarganes, ferrosilisiydan 10-15 % gacha qo’shiladi.
Riutilli qoplamalar yoyning o’zgaruvchan tokda barqaror yoyishini ta’minlaydi. Qoplamasida rutil bor elektrodlar universal elektrodlar bo’lib, ular mas’uliyatli buyumlarni payvandlashda ishlatiladi.masalan rutilli ЦM-9, qoplama tarkibida rutil - 48 %, magnezit -5%, dala shpati – 30 %, ferromarganes -15 %, dekstrin – 2 % va suyuq shisha 1-15 % bo’ladi.
Organik (gaz bilan muhofazalovchi) qoplamalardan oz shlak ajraladi. Shuning uchun ham bunday qoplamalar vertikal, ship va payvandlash noqulay bo’lgan choklarni, shuningdek, ancha yupqa (3 mm gacha) po’latlarni payvandlash uchun yaroqlidir.
Bu qoplamalar asosan, un, sellyuloza va boshqa organik moddalardan tayyorlanadi. Organik qoplamalarga OMA-2, ОЗЦ-1 va boshqa qoplamalar kiradi.
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko’rinadiki, payvandlashda ishlatiladigan qoplamalar nihoyatda xilma-xil bo’lgani uchun elektrodlan GOST bo’yicha qoplamalarining tarkibiga qarab emas, balki nima payvandlanishi, chok metali hamda ana shunday tipdagi elektrodlar bilan payvandlaganda hosil bo’ladigan payvand birikmalarining mexanikaviy hossalariga qarab xillarga ajratiladi. Masalan, Э42 marka ayni elektrod konstruksion po’latlarni payvandlashga mo’ljallangan va cho’zilishga mustahkamlik chegarasi 42 kgk/mm2 ekanligini ko’rsatadi. Agar belgida raqamdan keyin A harfi bo’lsa, elektrod uchun tarkibida oltingugurt va fosfor juda oz bo’lgan qoplamali sim ishlatilganligini bildiradi.
Huddi shunday issiqqa chidamli molibdenli po’latlari payvandlashga mo’ljallangan elektrodlar ЭM harflari bilan, xrom molibdenli elektrodlar Ф-XM, xrom molibden-vanadiyli elektrodlar Э-XMФ harflar bilan belgilanadi. Shuni qayd etish lozimki, issiqqa chidamli legirlangan po’latlarni payvandlashda ishlatiladigan elektrodlar uchun mexanikaviy hossalarning normalari chokning termik ishlangan metali hossalariga muvofiq bo’ladi. Bu hossalar elektrodlar pasportida ko’rsatilgan bo’ladi.
Jadvalda konstruksion po’latlarni yoy yordamida payvandlashga mo’ljallangan elektrodlarining GOST 9467-60 bo’yicha tiplari keltirilgan.
1-jadval
Konstruksion po’latlarni yoy yordamida payvandlashga mo’ljallangan elektrodlar
Elektrod turlari
|
Diametri 2,5 mm dan ortiq elektrodlar ishlatilganda chok metalining mexanikaviy xossalari
|
Diametri 2,5mm va undan kichik elektrodlar
ishlatilganda payvand
birikmaning
mexanikaviy xossalari
|
Chok metalidagi maddalar miqdori, %
|
Ishlatilishi
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Э34
|
3,4
|
−
|
−
|
3,4
|
30
|
0,05
|
0,05
|
Kam uglerodli va kam legirlangan po’latlarni payvandlash uchun
|
Э42
|
4,2
|
18
|
0,8
|
4,2
|
120
|
0,05
|
0,05
|
Э42А
|
4,2
|
22
|
1,4
|
4,2
|
180
|
0,04
|
0,04
|
Э46
|
4,6
|
18
|
0,8
|
4,6
|
120
|
0,05
|
0,05
|
Э46А
|
4,6
|
22
|
1,4
|
4,6
|
150
|
0,04
|
0,04
|
Э50
|
5,6
|
16
|
0,6
|
5,6
|
90
|
0,05
|
0,05
|
O’rtacha uglerodli va kam legirlangan po’latlarni payvandlash uchun
|
Э50А
|
5,6
|
20
|
1,3
|
5,6
|
150
|
0,04
|
0,04
|
Э55
|
5,5
|
20
|
1,2
|
5,5
|
140
|
0,04
|
0,04
|
Э60
|
6,0
|
16
|
0,6
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
O’rtacha uglerodli va kam legirlangan po’latlarni
payvandlash uchun
|
Э60А
|
6,9
|
18
|
1,0
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
Э70
|
7,0
|
12
|
0,6
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
Э85
|
8,5
|
12
|
0,5
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
Э100
|
10,0
|
10
|
0,5
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
Э125
|
12,5
|
6
|
0,4
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
Э145
|
14,5
|
5
|
0,4
|
−
|
−
|
0,04
|
0,04
|
OMM-5 va ЦM-7 tipidagi ruda-kislotali qoplamasi bor elektrodlar ko’p vaqtgacha kam uglerodli po’latlarni payvandlashda ishlatiladigan asosiy elektrodlar bo’lib, ko’plab ishlab chiqarilar edi. Lekin, keyinchalik yuqorida ko’rsatilgan kamchiliklari sababli hozir ishlab chiqarilmaydi. Bu elektrodlar o’rniga OЗС-3, OЗС-4, OЗС-6 markali ancha sifatli elektrodlar ishlab chiqarilmoqda.
Ftor-kalsiyli (asosiy) qoplamalar va ayniqsa, УОНИ-13 markali qoplamalar keng ko’lamda qo’llanilmoqda.
УОНИ-13 markali qoplamalar bir necha xil markada ishlab chiqarilmoqda, masalan, УОНИ-13/45, УОНИ-13/55, УОНИ-13/65, УОНИ-85 maxrajdagi raqam suyuqlantirib payvandlangan metallning cho’zilishidagi mustahkamlik chegarasini ko’rsatadi.
Keyingi yillarda elektrodlar uchun, shu jumladan, alohida hossalarga ega bo’lgan po’latlarni payvandlash uchun ko’pgina yangi xil qoplamalar ishlab chiqarilmoqda. Bu yangi xil qoplamalar ВСР-50, СM-11 va boshqalar markali qoplamalardir.
Elektrodlarni qoplama bilan qoplash. Elektrodlar tayyorlash bilan bog’liq bo’lgan barcha operasiyalar (simni qirqish, qoplama materiallarini maydalash, aralashtirish, elektrodni qoplash ishlari) to’la mexanizasiyalashtirilgan bo’ladi. Elektrod-simlarni qoplama bilan qoplash maxsus presslarda olib boriladi. Bunda elektrod-sterje bilan qoplama massa press mundshtugidan o’tkaziladi. Elektrod pressdan chiqishida uning bir uchi elektrod tutgichida tutish uchun bir oz qoplamadan tozalanadi va quritiladi. Bunday mashinalarda minutiga 100400 tagacha elektrod ishlab chiqariladi. Ba’zan suyuq qoplamali vannaga elektrodni botirib, asta vannadan olish bilan ham qoplama hosil etish hollari uchraydi.
|