nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti - bet 41

III. NAZARIY MATERIALLAR
63
Chizma-4.5. Xodimlarning ehtiyojlari ierarxiyasi
Dasturiy ta’minot ishlab chiqish tashkilotida ishlovchi xodimlarga odatda och
qolmaslik uchun fiziologig tahdidga tushmaslik uchun muhit yaratib berishadi.
Guruh a’zolarini tanlash:
Menejerlar yoki guruh yetakchilarining ishi samarador guruh yaratsih hamda
guruhni birgalikda effektiv ishlashlarini ta’minlashdan iborat. Bu xodimlarnining
xarakterlari va texnik mahoratlarini bir maromda ushlashga yordam beradi.
Jamoaviy Munosabatlar
Guruh
a’zolarining
bir
birlari
bilan
va
boshqa
loyiha
aksiyadorlari(stackeholder) effektiv va samarali munosabatda bolishlari judam
muhim.Guruh a’zolari loyihaga doir ma’lumotlarni ,loyiha dizayni bo’yicha
takliflarni bir-birlari bilan almashishlari kerak. Xodimlar o’z navbatida sheriklarida
loyiha bo’yicha muammolar to’gilsa ularni bartaraf etishda ko`maklashishlari kerak.
Bundan tashqari guruh a’zolari boshqalarning kuchli va kuchsiz tomonlarini
bilishlari kerak bo’ladi.
Effektiv va samarali munosabatlarga quyidagilar ta’sir qiladi.
Kalit so’zlar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot...

III. NAZARIY MATERIALLAR
56
tayanib jarayonlarni nazorat qiladilar.
2.
Katta dasturiy loyihalar ko’pincha “one off” loyihalar hisoblanishadi.
Katta dasturiy loyihalar oddiy loyihalardan ancha farq qilishadi. Shuning uchun
ushbu loyiha menejerlari bu loyihalarda duch kelishi mumkin bo’lgan
muammolarni aniqlashga qiynaladilar. Komyuterlardagi texnik o’zgarishlar va ular
o’rtasidagi aloqalar menejerning ishini kuchaytiradi.
3.
Dastur jarayonlari o’zgaruvchan hamda aniq tashkillashtirilgan.
Muhandislik jarayonlari ba’zi bir sistemalarda xususan ko’prik hamda
binolarning strukturasida tushunarli bo’lishadi. Lekin dasturiy jarayonlarni loyihlash
bundan mustasno. Chunki hech bir menejer aniq bir dasturiy loyiha jarayonlarini
rivojlantirishda qachon muammolarga duch kelishini bashorat qilishga qodir emas.
Slice_array sinfi - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 56/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaSlice_array sinfi. Ichki yordamchi shablon sinf hisoblanadi. Valarray qismlari bilan aniqlangan to‘plam osti massivlar uchun amallarni qo‘llab quvvatlaydi. Sinf sintaktiki quyidagicha:
template
class slice_array : public slice { public:
typedef Type value_type;
void operator=(const valarray& x) const; void operator=(const Type& x) const;
void operator*=(const valarray& x) const;
void operator/=(const valarray& x) const;
|
void operator%=(const valarray& x) const; void operator+=(const valarray& x) const; void operator-=(const valarray& x) const; void operator^=(const valarray& x) const; void operator&=(const valarray& x) const; void operator|=(const valarray& x) const; void operator<<=(const valarray& x) const; void operator>>=(const valarray& x) const;
}
|
Bu sinf obʻyekti - valarray obʻyektidagi elementlar ketmk ketligi bilan yoziladigan slice sinf obʻyekti bilan birgalikda valarray sinfiga havola saqlaydigan obʻyektlarni tasniflaydi.
Shaboln sinf muayyan valarray amallari tomonidan bilvosita yaratilgan va dasturda bevosita foydalanish mumkin emas. Ichki yordamchi shablon sinfi quyidagi sintaktik bilan ishlatiladi:
slice_array< Type> valarray< Type:: operator[] ( slice);
|
Slice_array < Type > obʻyekti faqat [SL] formatli va SL slice valarray ifodasini yozish orqali yaratiladi. slice_array sinfining funksiyalari valarray< Type
> uchun belgilangan mos funksiyalari bilan bir xil ishlatiladi, faqat tanlangan elementlar ketma-ketligi taʻsir ko‘rsatadi. Slice_array sinf tomonidan nazorat natijasida konstruktorga uch parametrlar belgilanadi: massivning birinchi element indeksi, elementlar soni va elementlar orasidagi masofa.
|
| |
Nazorat savollari - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent...

Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
4ef7b1824881c65919d6a3cb19ba676c
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
TabIndex – obʻyektning tab tugmasi bosilganda, nechinchi navbatda bo‘lishini belgilashni o‘rnatadi.
tabControl komponentasi

|
TabIndex – obʻyektning tab tugmasi bosilganda, nechinchi navbatda bo‘lishini belgilashni o‘rnatadi.
tabControl komponentasi
|
bet | 106/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaTabIndex – obʻyektning tab tugmasi bosilganda, nechinchi navbatda bo‘lishini belgilashni o‘rnatadi.
tabControl komponentasi. tabControl bu oddiy to‘rt tomonidan chegaralangan hududga o‘xshaydi. Uniga yangi sahifa qo‘shish yoki saxifani o‘chirish uchun o‘ng tomonidagi [tabControl Task] dagi [Add Tab ] va [Remove Tab] ni bosish yetarli. Obʻyektni harakatlantirish uchun chap tomondagi 4 ta tomonga yo‘naltirilgan tugmachadan foydalaniladi.
Anchor – obʻyektni aftor yoki oyna bo‘yiyaa tartiblab joylashtirish xususiyatlarini tanlaydi. Uning to‘rtta qiymati o‘ng, chap, yuqori, past boryu Bularning o‘zaro aralashuvidan foydalaniladi.
Appearance – bu xususiyat obʻyektning tugmachalarining ko‘rinishini o‘rnatish uchun ishlatiladi. Uning qiymatlari [Normal], [Buttons], [Flat Buttons] qiymatlarni qabul qiladi.
DrawMode – obʻyektning xususiyatini chizilgan formasini o‘zgartrish uchun ishlvtiladi.
TabPages – bu xususiyat to‘plam qiymatlarni qabul qiladi va uning nechta sahifa bo‘lishini taʻminlaydi. U bilan ishlaganda har bir sahifaning alohida xususiyatlariga ishlov berish mumkin.
Tabpage1 – bu obʻyektning saxifa xususiyatlarni o‘rnatish uilatiladiggan obʻyekt hisoblanadi va panel obʻyektidek xususiyatlarga ega.
tabStop – obʻyekt bo‘yicha tab tugmasining harakatlanishi o‘rnatish va o‘chirish qiymatini o‘rnatadi.
splitContainer komponentasi. splitContainer ikkiga ajratilgan elementlarni boshqarish uchun to‘plamni hosil qiladi. Uni butun sohani egallashi uchun o‘ng tomonidagi [splitContainer Task] dagi [dock in parent container]ni bosish yetarli. [undock in parent container] ni tanlab, oldingi holatiga kelish mumkin. Shuningdek, [Horizontal Splitter Orientation] – obʻyekt ramkalarini gorizontal o‘rnatadi va [Vertical Splitter Orientation] esa vertikal o‘rnatadi. Obʻyektni harakatlantirish uchun chap tomondagi 4 ta tomonga yo‘naltirilgan tugmachadan foydalaniladi.
Anchor - obʻyektni aftor yoki oyna bo‘yiyaa tartiblab joylashtirish xususiyatlarini tanlaydi. Uning to‘rtta qiymati o‘ng, chap, yuqori, past boryu Bularning o‘zaro aralashuvidan foydalaniladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
TabIndex – obʻyektning tab tugmasi bosilganda, nechinchi navbatda bo‘lishini belgilashni o‘rnatadi.
tabControl komponentasi
|
Xatarlarni tahlillash - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent...

Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
4ef7b1824881c65919d6a3cb19ba676c
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
BorderStyle - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 105/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaBorderStyle – obʻoektning atrof chegaralarining ko‘rinishlarini o‘rnatish uchun ishlatiladi.
AutoScoroll – obʻyektda birlashtirilgan elementlar to‘liq ko‘rinmasa, harakatlaguvchi tugmalarni o‘rnatish va olib tashlash uchun ishlatiladi. Bu xususiyat true/false qiymatlarni qabul qiladi.
AutoScorollMargin – bu xususiyat harakatlanuvchi tugmachalar chet masofalarini o‘rnatida, Wight va Height ichki xususiyatlari bor.
AutoScorollMinSize - bu xususiyat harakatlanuvchi tugmachalar eng kichik o‘lchamlarini o‘rnatadi. Wight va Height ichki xususiyatlari bor.
Dock – obʻyektni oynaning qaysi qismida joylashtirish kerakligini o‘rnatadi.
Margin – obʻyekt chet qismlarida qoldirilishi kerak bo‘lgan masofalarni o‘rnatadi. Uning 5 ta xususiyati bor, barchasi, chap, o‘ng, yuqori va past.
groupBox komponentasi. groupBox - nomlagan elementlar guruhini birlashtirish uchun ishlatiladi. Obʻyektni harakatlantirish uchun chap tomondagi 4 ta tomonga yo‘naltirilgan tugmachadan foydalaniladi.
Text - bu xususiyat elementlar guruhini nomini oynaga chiqaradi
AutoSize - xususiyati true/false qiymatlarni qabul qiladi. Elementlarning o‘lchamlariga mos obʻyektga o‘zlcham ajratadi.
BackColor – obʻyektning fon xususiyati rangini o‘rnatadi.
BackgroundImage - obʻyektning fon xususiyati Image obʻyektlarni o‘rnatadi.
Dock - obʻyektni oynaning qaysi qismida joylashtirish kerakligini o‘rnatadi.
FlatStyle – obʻyektning stil xususiyatini o‘rnatadi.
Font – bu xususiyat obʻyektning yozuvlari uchun aniq bir standart yozuvni o‘rnatish uchun ishlatiladi.
MaximunSize – obʻyektning eng katta o‘lchamini belgilaydi.
MinimumSize - obʻyektning eng kichik o‘lchamini belgilaydi.
Padding – obʻyektgacha bo‘lgan masofalarni o‘rnatish uchun ishlatiladi.
Uning 5 ta xususiyati bor, barchasi, chap, o‘ng, yuqori va past.
RightToLeft – obʻyektning matnini o‘ng tomonidan o‘rnatish.
|
| |
Additional komponentasining xususiyatlari va hodisalari

|
Additional komponentasining xususiyatlari va hodisalari
|
bet | 104/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaAdditional komponentasining xususiyatlari va hodisalari. Bu standart komponentalar bilash ishlash uchun qo‘shimcha komponentlardir. Bular asosan boshqaruv elementlarni guruhlash uchun ishlatiladi. Quyidagi jadvalda qo‘shimacha komponentalarni va vazifalarini keltiramiz.
10.4-jadval. Additional komponentalarining guruhlari va vazifalari
Komponenta-
ning guruhi
|
Komponentaning
nomi
|
Vazifasi va izoh
|
Boshqaruvlar elementlarni guruhlash
|
Panel
|
elementlarni guruhlaydi
|
boshqarish
|
uchun to‘plamini
|
|
GroupBox
|
Nomlangan elementlarni boshqarish to‘plamini guruhlaydi
|
|
TabControl
|
Guruhlangan obʻyektlarni samarali tashkil etish va kiritish uchun sohali sahifani taqdim etadi.
|
|
SplitContainer
|
Bir biridan
|
ajratilgan
|
ikki paneli beradi.
|
|
|
Splitcontainer – Splitter o‘rniga mo‘ljallangan.
|
|
TableLayoutPanel
|
Kontent dinamik satr va ustunlar iborat panelini ifodalaydi.
|
|
FlowLayoutPanel
|
Dinamik ravishda kontentni gorizontal yoki vertikal joylashtiradigan panelni ifodalaydi.
|
Bu komponentalar Containers nomli tabda joylashgan. Ularning ko‘rinishi 10.9-rasmda keltirilgan.
10.9-rasm. Containers komponentalari.
Bu komponentlarining xususiyat va hodiralari alohida to‘xtalib o‘tamiz. Vazifalari eelementlari guruhini boshqarishdan iborat, shu maqsadda ishlatiladigan xususiyat va hodisalarini keltiramiz.
Panel komponentasi. Panel – bu oddiy to‘rt tomonidan chegaralangan hududga o‘xshaydi. Uni butun sohani egallashi uchun o‘ng tomonidagi [Panel Task] dagi [dock in parent container]ni bosish yetarli. [undock in parent container] ni tanlab, oldingi holatiga kelish mumkin. Obʻyektni harakatlantirish uchun chap tomondagi 4 ta tomonga yo‘naltirilgan tugmachadan foydalaniladi.
AutoSize - xususiyati true/false qiymatlarni qabul qiladi. Odatda chin qiymat ko‘proq ishlatiladi, chunki obʻyektga joylashtirilgan boshqaruv elementlarininng o‘lchamlariga mos holda o‘lchamni sozlaydi. Joriy holatda yolg‘on qiymatga ega bo‘ladi.
Cursor - xususiyati sichkonchaning kursor ko‘rinishini o‘rnatish imkonini beradi.
|
| |
[File] -> [New Project By Approach]

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
71
4b-rasm. StarUML dasturida
yangi loyiha yaratish
5-rasm. Yaratilgan loyihaning umumiy oynasi
Loyihaning Use case diagrammasini chizish. Buning uchun quyidagi ketma-
ketlik amalga oshiriladi
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
72
Yuqorida ko’rsatilgan rasmdan
Use Case view
bo’limiga
sichqoncha chap
tugmasi ikki marta bosiladi.
“
Main
” bo’limida to’g’ridan to’g’ri diagrammani chizish mumkin (yoki
Use
Case View
menuyusidan sichqoncha o’ng tugmasini bosib
[Add Diagram]
-> [Use Case Diagram]
ketma-ketliklari tanlanadi.
6-rasm. Loyiha uchun Use
Case diagrammasini yaratish
Use case diagrammasini shakllantirish jarayonida
quyidagi elementlardan
foydalaniladi:
Actor
Use Case
Association
Directed Association
Generalization
Dependency
Include
Extend
System Boundary
Package
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
73
7a-rasm. Actor
elementi
7b-rasm. Use
case elementi
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
74
7c-rasm. Assotsatsiya (komponentalarni bog’lash) elementi
8-rasm. Loyihaning Use
case diagrammasi
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
gslice_array sinfi - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 57/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdagslice_array sinfi. Ichki yordamchi shablon sinf hisoblanadi. Valarray qismlari bilan aniqlangan to‘plam osti massivlar uchun amallarni qo‘llab quvvatlaydi. Sinf sintaktiki quyidagicha:
template
class gslice_array : public gsplice { public:
typedef Type value_type;
void operator=(const valarray& x) const; void operator=(const Type& x) const;
void operator*=(const valarray& x) const;
|
void operator/=(const valarray& x) const; void operator%=(const valarray& x) const; void operator+=(const valarray& x) const; void operator-=(const valarray& x) const; void operator^=(const valarray& x) const; void operator&=(const valarray& x) const; void operator|=(const valarray& x) const; void operator<<=(const valarray& x) const; void operator>>=(const valarray& x) const;
}
|
Bu sinf obʻyekti - valarray obʻyektidagi massiv elementlar ketma ketligi bilan yoziladigan gslice sinf obʻyekti bilan birgalikda valarray sinfiga havola saqlaydigan obʻyektlarni tasniflaydi.
Shaboln sinf muayyan valarray amallari tomonidan bilvosita yaratilgan va dasturda bevosita foydalanish mumkin emas. Ichki yordamchi shablon sinfi quyidagi sintaksis bilan ishlatiladi:
gslice_array< Type> valarray< Type>:: operator[] ( constgslice& )
|
gslice_array < Type > obʻyekti faqat [GL] formatli va GL gslice valarray ifodasini yozish orqali yaratiladi. slice_array sinfining funksiyalari valarray uchun belgilangan mos funksiyalari bilan bir xil ishlatiladi, faqat tanlangan elementlar ketma-ketligi taʻsir ko‘rsatadi. Slice_array sinf tomonidan nazorat natijasida konstruktorga uch parametrlar belgilanadi: massivning birinchi element indeksi, elementlar soni va elementlar orasidagi masofa. Dastur fragmentiga qarang.
const size_t lv[] = {2, 3};
const size_t dv[] = {7, 2};
const valarray len(lv, 2), str(dv, 2);
|
|
| |
Valarray son sinfi va uning funksiyalari

|
Valarray son sinfi va uning funksiyalari
|
bet | 52/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaValarray son sinfi va uning funksiyalari. Yaqin orada C++ da massiv elementlari bilan ishlash va samarali saqlash uchun Valarray konteyneri paydo bo‘ldi. Bu hamma C++ standartlarida bo‘lmasligi ham mumkin.
Bu sinf massiv element indekslari bo‘yicha birlashtrish operatorlari va elementlararo matematik amallarni bajaradi.
Vektor bilan solishtirganda Valarray sinf matematik amallarni bajarishda samaraliroq hisoblanadi.
Valarray sinfning ochiq funksiyalari:
apply() – bu massiv elementlari bo‘yicha bir vaqtda o‘zgarishlarni bajaradi va yangi massiv qaytaradi.
sum() – massivdagi elementlar yig‘indisini qaytaradi.
6.2-dastur. apply () va sum () funksiyalaridan foydalanish.
#include "stdafx.h" #include #include using namespace std; int main(){
int myints[] = { 5, 25, 55, 85, 115 };
valarray varr (myints, sizeof(myints)/sizeof(myints[0])); valarray varr_one ;
varr_one = varr.apply([](int x){return x=x+5;});
cout << "Massivning yangi qiymatllar: "; for (int &x: varr_one) cout << '\t' << x;
cout << endl;
cout << "Oldingi massiv sum() => "; cout << varr.sum() << endl;
cout << "Yangi massiv sum() => "; cout << varr_one.sum() << endl; system("pause");
return 0;
}
6.2-dastur.output
|
Massivning yangi qiymatllar: 10 30 60 90 120 Oldingi massiv sum() => 285
Yangi massiv sum() => 310
|
Min() va max() fnuksiyalari mos ravishda massiv eng kichik va eng katta elementlari qimatlarini qaytaradi.
cout << "min() => ";
cout << varr.min() << endl; cout << "max() => ";
cout << varr.max() << endl;
shift() – berilgan son qiymat bo‘yicha indeks asosida massivni surib yangi
massiv qaytaradi. Agar son musbat bo‘lsa chapga suriladi, manfiy bo‘lsa, o‘nga suriladi.
|
| |
size() – valarray to‘plam ostining umumiy massiv elementlari sonini aniqlaydi.
start()

|
size() – valarray to‘plam ostining umumiy massiv elementlari sonini aniqlaydi.
start()
|
bet | 55/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdasize() – valarray to‘plam ostining umumiy massiv elementlari sonini aniqlaydi.
start() – valarray to‘plam ostining umumiy boshlang‘ich indeksini qaytaradi
stride() - valarray to‘plam ostining umumiy elementlari orasidagi masofani topadi.
Gslice konstruktori:
gslice(
size_t _StartIndex,
const valarray& _LenArray, const valarray& _IncArray);
|
Parametrlari:
_StartIndex – to‘plam ositdagi birinchi elemeni indeksi
_LenArray – har bir to‘plam osti uchun massiv elementlari soni
_IncArray - har bir to‘plam osti uchun massiv elementlari orasidagi masofa (qadam);
Standart konstruktor boshlang‘ich indeksi nol uzunlikdagi vektorlar va vektorlari uchun uzunlik va qadam nol qiymatni saqlaydi. Ikkinchi konstruktor boshlang‘ich indeksi uchun _startindex saqlaydi, qator uzunligi uchun _lenarray va qadam uchun _incarray qiymatlarni saqlaydi.
gslice – bir nechta qismdan tashkil topgan valarray uchun to‘plam osti valarrayni aniqlaydi va hammasi belgilangan bir element indeksidan boshlanadi. gslice i slice ning farqlari birgina bir nechta qism valarray lar bilan ishlashdadir.
6.4-dastur. gslice sinfidan foydalanish.
#include "stdafx.h"
|
#include #include using namespace std; int main(){int i;
valarray va ( 20 ), vaResult; for ( i = 0 ; i < 20 ; i+=1 )
va [ i ] = i+1;
cout << "valarray massiv elementlari: " << endl << "(";
for ( i = 0 ; i < 20 ; i++ ) cout << '\t' << va [ i ];
cout << " )" << endl;
valarray Len (2), Stride(2); Len [0] = 6;
Len [1] = 4;Stride [0] = 2; Stride [1] = 4;
gslice vaGSlice (0, Len, Stride );
vaResult = va[vaGSlice];
cout << " vaGSlice asosida vaResult elementlari:" << endl<< "va[vaGSlice] = (";
for ( i = 0 ; i < 10 ; i++ ) cout << '\t' << vaResult [ i ]; cout << ")" << endl;
const valarray sizeGS = vaGSlice.size ( );
cout << "vaResult elementlar soni:"<< " vaGSlice.size ( ) = ( ";
for ( i = 0 ; i < 2 ; i++ ) cout <size_t vaGSstart = vaGSlice.start ( );
cout << "vaResult uchun birinchi element indeksi: "<< vaGSstart << "." << endl;
|
const valarray strideGS = vaGSlice.stride ( );
cout << "vaResult ychun qadamlar:"<< " vaGSlice.stride ( ) = ( ";
for ( i = 0 ; i < 2 ; i++ ) cout << strideGS[ i ] << '\t'; cout << ")." << endl; system("pause");}
|
|
6.4-dastur. Output
|
valarray massiv elementlari:
( 1 2 3 4 5 6 7 8
9 10 11 12 13 14
15 16 17 18 19 20 )
vaGSlice asosida vaResult elementlari:
va[vaGSlice] = ( 1 5 9 13 3 7
11 15 5 9)
vaResult elementlar soni: vaGSlice.size ( ) = ( 6 4 ). vaResult uchun birinchi element indeksi: 0.
vaResult ychun qadamlar: vaGSlice.stride ( ) = ( 2 4 ).
|
Dastur tahlili bilan mutaqil shug‘ullaning.
|
| |
Afzalliklari - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot...

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
68
Dasturni o’rnatish uchun quyidagi ssilkaga kiramiz
http://staruml.sourceforge.net/en/download.php
2-rasm. StarUML dasturini yuklab olish uchun web sahifa
oynasi
Yuklab olingan faylni ishga tushirganimizda quyidagicha oyna xosil bo’ladi
va undan “Next” tugmasini bosamiz.
3a-rasm. StarUML dasturining o’rnatilish jarayoni
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
69
Natijada dasturni qayerga o’rnatishni yo’lini ko’rsatib (Odatda C:\Program
Files (x86)\StarUML papkasiga o’rnatiladi) “Next” tugmasini belgilaymiz.
3b-rasm. StarUML dasturining o’rnatilish jarayoni
3c-rasm. StarUML dasturining o’rnatilish jarayoni tugashi va
uni ishga
tushurish
Agar StarUML dasturi muvoffaqiyatli o’rnatilsa yuqoridagi 3c-rasm
paydo
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
70
bo’ladi va bundan “Finish” tugmasini bosadigan bo’lsak, dastur o’rnatilishi
nihoyasiga yetadi va StarUML dasturi avtomatik tarzda ishga tushuriladi. StarUML
da loyiha yaratish ketma-ketligi quyidagicha amalga oshiriladi.
Uslubiy ko‘rsatma - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
Fizikadan maruza matni
Dars boshida kondensatorlarning turlari va ulardan foydalanish to‘g‘risida qisqacha ma’lumot beriladi. Kondensatorning zaryadlanish va razryadlanish jarayoni haqida qisqacha nazariy ma’lumot olgach, tajriba qurilamasi yig‘iladi, so‘ngra belgilangan tartibda tajriba bajariladi. Tajriba natijalari jadval va grafik asosida xulosa qilinib daftarga ko‘chiriladi. Ishning nazariy asosi: Kondensator ikkita bir xil o‘tkazgichdan iborat bo‘lib, bu o‘tkazgichlar orasiga qalinligi ularning o‘lchamlaridan juda kichik bo‘lgan dielektrik qatlam qo‘yiladi. Kondensatorni hosil qiluvchi o‘tkazgichlarni uning qoplamalari deb ataladi. Kondensatorning sig‘imi quyidagi ifoda yordamida aniqlanadi: (1) Sig‘imi C1, C2, C3 ….Cn bo‘lgan kondensatorlar ketma-ket ulanganda ularning elektr sig‘imi quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi: (2) Sig‘imi C1, C2, C3 ….Cn bo‘lgan kondensatorlar parallel ulanganda ularning elektr sig‘imi quyidagi ifoda yordamida hisoblanadi: (3) Kondensatorni zaryadsizlantirish jarayoni orqali uning sig‘imini aniqlash usuli mavjud. Bu usul 1-chizmada berilgan elektr zanjiri asosida amalga oshiriladi. Avvalo, kondensator tok manbayidan zaryadlanadi, so‘ngra qarshilik orqali uning razryadlanish jarayoni kuzatiladi. Kondensatorning elektr sig‘imini aniqlashning bu usuli kondensator zaryadsizlanganda bergan zaryadni o‘lchashga asoslangan. Zaryadni aniqlash uchun razryad tokining vaqtga qanday bog‘liqligini bilish zarur. Bu ishda ana shu bog‘lanish tekshiriladi va olingan ma’lumotlar asosida I=I(t) grafik chiziladi (2-chizma). Grafik va koordinata o‘qlari bilan chegaralangan sohaning yuzasi son jihatdan kondensator bergan zaryadga teng bo‘ladi. Zaryadni hisoblab topish uchun grafikdagi chegaralangan sohaning to‘liq yuzasini hisoblash zarur. Zaryadni aniqlab olgach va kondensator qoplamalaridagi zaryadlanish boshlanishidan oldingi potensiallar ayirmasini vol’tmetr bilan o‘lchab olib, quyidagi formula orqali kondensatorning sig‘imi (1) ifoda yordamida hisoblanadi. Download 8,06 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
Tayanch tushunchalar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

Tayanch tushunchalar:
rentgennurlari, rentgen trubkasi, termoelektron emissiya, rentgen defektoskopiyasi, rentgen struktura analizi, Infraqizil nurlar, ultrabinafsha nurlar.
Mavzuga doir nazorat savollar:
1. Rentgen nurlarini kim va qachon kashf qilgan?
2. Uining qanday xususiyatlari aniqlangan?
3. Rentgen nurlari qanday hosil qilinadi?
4. Tormozlanish rentgen nurlarining spektri qanday bo'ladi?
5.Elektromagnit to'lqinlar shkalasini tavsiflang.
6. Infraqizil nurlar deb qanday nurlarga aytiladi?
7. Infraqizil so'zi qanday ma'noni anglatadi?
8. Ultrabinafsha nurlarni ta'riflang.
9. Ultrabinafsha nurlarning manbayi nima?
10. Uning biologik ta'siri qanday?
Mavzuga doir testlar
Quyidagi nurlanishlarning qaysi biri eng kichik to'lqin uzunligiga ega?
A) ultrabinafsha nurlar B) radioto'lqinlar
С) rentgen nurlari D) ko'rinuvchi yorug'lik
. Quyida keltirilgan ketma-ketliklarning qaysinisi to’lqin uzunligining kamayishi tartibida yozilgan?
A) ultrabinasha, qizil, radioto’lqinlar
B) rentgen nurlari, radioto’lqinlar, infraqizil nurlar
C) radioto’lqinlar, infraqizil, ultrabinafsha nurlar
D) gamma-nurlanish, binafsha, rentgen nurlari
Rentgen trubkasining rentgen spektridagi eng “qattiq” nurlarining chastotasi 1019 Hs bo’lsa, bu trubka qanday kuchlanish ostida ishlayotgan bo’ladi?
Rentgen nuri fоtоnining Impulsini (kg×m/s) aniqlang. m.
A) 1,65×10−23 B) 1,75×10−22 C) 1,65×10−22 D) 1,65×10−24
Agar rentgen trubkasiga ulangan kuchlanish 40 kV bo’lsa, rentgen nurlanishining minimal to’lqin uzunligi qancha bo’ladi (m)?
A) 3,1×10-11 B) 6,62×10-18C) 3,31×10-12 D) 1,4×10-11
Agar rentgen trubkasidan nurlanayоtgan rentgen nurlanishining minimal to’lqin uzunligi 3,1×10-11 m bo’lsa, trubkaga ulangan kuchlanishni aniqlang.
A) 31 kV B) 21 kVC) 40 kV D) 66 kV
|
Qutblangan yorug'lik - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 157/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniQutblangan yorug'lik.Yorug'lik vektori tebranish yo'nalishining tekis taqsimoti biror usul bilan o'zgartirilgan yorug'lik qutblangan yorug'lik deyiladi.
A ytaylik, qandaydir tashqi ta'sir natijasida E vektor tebranishining biror yo'nalishi boshqa yo'nalishlarga nisbatan ustunroq bo'lsin. U holda bunday yorug'lik qisman qutblangan yorug'lik deyiladi (2- brasm)..E vektorining tebranishi faqat bitta yo'nalishda ro'y beradigan yorug'lik yassi qutblangan (chiziqli qutblangan) yorug'lik deyiladi (2- d rasm).
Yassi qutblangan yorug'lik E vektorining tebranish va to'lqin tarqalish yo'nalishlari yotuvchi tekislik qutblanish tekisligi deyiladi.
Qutblanishdan foydalanish. Qutblanish hodisasi xalq xo'jaligida juda keng qo'llaniladi. Bularga mexanik yuklanish natijasida vujudga keladigan elastik kuchlanish joylarini aniqlash, tovushni yozish va eshittirish kabi tez o'tadigan jarayonlarni o'rganish misol bo'ladi.
Tajribalarning ko'rsatishicha, ba'zi kristallar va organik moddalarning eritmalaridan qutblangan yorug'lik o'tganida qutblanish tekisligining burilishi kuzatiladi. Qutblanish tekisligini burovchi moddalar optik faol moddalar deyiladi. Bunday moddalarga kvars, shakarning suvdagi eritmasi va boshqalar misol bo'ladi. Aynan shu hodisadan optik faol moddalar eritmasining konsentratsiyasini aniqlashda keng foydalaniladi.
Nazorat uchun savollar
1. Dispersiya so'zi qanday ma'noni bildiradi?
2. Dispersiya hodisasini birinchi bo'lib kim kuzatgan?
3. Nyutonning tajribasini izohlab bering.
4. Dispersiya deb nimaga aytiladi?
5. Dispersiya hodisasi qanday ro'y beradi?
6. Kamalak qanday vujudga keladi?
7. Yorug'likning to'lqin uzunligi ortishi bilan muhitning sindirish ko'rsatkichi qanday o'zgaradi?
8. Nima uchun dispersiya spektrining yuqorisida qizil, pastida esa binafsharang joylashadi?
9. Nurlanish spektri deb nimaga aytiladi?
10. Nurlanish spektrining qanday turlarini bilasiz?
11. Chiziqli spektr deb qanday spektrga aytiladi?
12. Nurlanish spektri gazning tabiatiga bog'liqmi?
13. Yutilish spektrlari qanday hosil bo'ladi?
14. Yutilish spektrining ko'rinishi qanday bo'ladi?
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
66
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
1 - amaliy mashg’ulot. UML muhitida ishlash uchun kerakli dasturiy vositani
o’rnatish. Loyiha uchun UML holat diagrammalarini shakllantirish.
Ishdan maqsad:
Loyihaning holat diagrammalarini
shakllantirish uchun
UML muhitida ishlash uchun StarUML dasturiy vositasini o’rnatish, loyiha tasnifi
uchun use case, class, sequence, activity va boshqa holat diagrammalarini yaratish
ko’nikmalarini hosil qilish.
Ishni bajarish tartibi
1.
StarUML dasturini o’rnatish.
2.
StarUML dasturida holat diagrammalrini yaratish uchun ishlatiladigan
uskunalar paneli bilan tanishish.
3.
Loyihaning use case diagrammasini shakllantirish bo’yicha ko’rsatmalar.
4.
Loyihaning class diagrammasini shakllantirish bo’yicha ko’rsatmalar.
5.
Loyihaning sequence diagrammasini shakllantirish bo’yicha
ko’rsatmalar.
StarUML dasturini o’rnatish
StarUML –
bu ochiq kodli, qulay va tezkor UML/MDA platforma bo’lib,
loyihaning holat diagrammalarini shakllantirishda ishlatiladi.
Asosiy xususiyatlari:
UML 2.0
MDA
Plug-in Architecture
Usability
1-rasm. StarUML dasturi dastlabki interfeysi
UML (Unified modeling language) – OMG (Object Management Group) ning
kengaytirilgan ko’rinishi bo’lib, hozirgi kunda UML 2.0 versiyasi mavjud va barcha
IV. AMALIY MASHG’ULOT MATERIALLARI
67
standartlari StarUML dasturi tomonidan qo’llab quvvatlanadi.
MDA (Model Driven Architecture) - OMG (Object Management Group) ning
yangi texnologiyasi bo’lib, dasturiy ta’minotni
modellashtirish uskunasi
o’zgaruvchilar va metodlar kiritishni ham qo’llab quvvatlaydi.
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot texnologiyalari universiteti - bet 42

III.
NAZARIY MATERIALLAR
64
2.
Guguh tuzulmasi.
Norasmi tuzulgan guruh a’zolari rasmi tuzilga guruh a’zolariga
nisbatan
effektiv aloqada bo’lishadilar. Turli tizimlarda ishlaydigan xodimlar bir-birlari bilan
faqat menejer orqali ma’lumot almashadilar bu esa tushinmovchiliklarga olib kelishi
mumkin.
3.
Guruh tarkibi.
Bir xil toifadagi xodimlar bir birlari bilan tuqnash
kelishlari mumkin va
natijada munosabatlar buzilishi kuzatiladi. Shuning uchun xodimlar tarkibi ayollar
hamda erkaklar dan tashkil topishi kerak.
4.
Jismoniy ish muhiti.
Tashkilotning xodimlar ishlashlari uchun yaratilgan
muhiti munosabatlarni
yaxhilash yoki yon to’sqinlik qilishga asosiy omil hisoblanadi.
5.
Aloqa kanallarining mavjudligi.
Turli xil aloqa qilish usullari mavjud. Bular yuzma-yuz aloqa, e-mail xabarlar
orqali aloqa, rasmiy hujjatlar orqali, telefon bo’lishi mumkin.
Agar loyiha a’zolarini ajratilgan holda ishlashlariga to’gri kelsa bunda ularga
aloqani yengillashtiradigan texnologiyalar kerak bo’ladi.
Nazorat savollari
1.
Nima uchun doim ham eng yaxshi dasturchi eng yaxshi dasturiy ta’minot
menejeri bo’la olmaydi?
2.
Doimiy narx(fixed-price) nima?
3.
Dasturiy loyiha plani har bir qismini tushuntiring.
4.
Narx smetasini kamaytira olishi mumkin bo’lgan to’rtta yo’l ayting.
5.
Dasturiy ta’minotni ishlab chiqishda tezkor(agile) va yetuk(maturity)
yondashuvlar orasidagi muhim farqlarni ayting.
6.
Dizayn sifatini bashorat qiluvchi qanday metodlar mavjud?
Ehtimollar nazariyasining predmeti. Tasodifiy hodisalar, ularning klassifikatsiyasi. Ehtimollar nazariyasining predmeti

|
Ehtimollar nazariyasining predmeti. Tasodifiy hodisalar, ularning klassifikatsiyasi. Ehtimollar nazariyasining predmeti
|
bet | 1/9 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 195,82 Kb. | | #136465 |
Bog'liq shparbalka1-20
1.Ehtimollar nazariyasining predmeti.Tasodifiy hodisalar, ularning klassifikatsiyasi.
Ehtimollar nazariyasining predmeti. Ehtimollar nazariyasi ―tasodifiy tajribalar‖, ya‘ni natijasini oldindan aytib bo‗lmaydigan tajribalardagi qonuniyatlatni o’rganuvchi matematik fandir. Bunda shunday tajribalar qaraladiki, ularni o’zgarmas (ya‘ni, bir xil) shartlar kompleksida hech bo’lmaganda nazariy ravishda ixtiyoriy sonda takrorlash mumkin, deb hisoblanadi. Bunday tajribalar har birining natijasi tasodifiy hodisa ro’y berishidan iboratdir. Insoniyat faoliyatining deyarli hamma sohalarida shunday holatlar mavjudki, u yoki bu tajribalarni bir xil sharoitda ko’p matra takrorlash mumkin bo’ladi. Ehtimollar nazariyasini sinovdan-sinovga o’tishida natijalari turlicha bo’lgan tajribalar qiziqtiradi. Biror tajribada ro’y berish yoki bermasligini oldindan aytib bo’lmaydigan hodisalar tasodifiy hodisalar deyiladi. Masalan, tanga tashlash tajribasida har bir tashlashga ikki tasodifiy hodisa mos keladi: tanganing gerb tomoni tushishi yoki tanganing raqam tomoni tushishi.
Tasodifiy hodisa(yoki hodisa) deb, tasodifiy tajriba natijasida ro‗y berishi oldindan aniq bo‗lmagan hodisaga aytiladi. Hodisalar, odatda, lotin alifbosining bosh harflari A,B,C, …lar bilan belgilanadi. Tajribaning har qanday natijasi elementar hodisa deyiladi va orqali belgilanadi. Tajribaning natijasida roy berishi mumkin bolgan barcha elementar hodisalar to‗plami elementar hodisalar fazosi deyiladi va orqali belgilanadi
1.2. Katta sonlar qonuni. Markov tengsizli va uning isboti.
Faraz qilaylik, tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi berilgan bo‘lsin va bu tasodifiy miqdorlarning matematik kutilishlari mavjud bo‘lib, ular mos ravishda bo‘lsin.
Ta’rif. Agar har qanday kichik soni uchun
munosabat bajarilsa, tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi uchun katta sonlar qonuni o‘rinli deyiladi.
Bu ta’rifning ma’nosi quyidagicha: n ning yetarlicha katta qiymatlarida
X=
tasodifiy miqdorni tasodifiy bo‘lmagan
a=
son bilan almashtirgan bo‘lamiz.
Chebishev tengsizligi. Birinchi forma: agar X tasodifiy miqdor musbat bo‘lib, M(X) matematik kutilishiga ega bo‘lsa,
P{X>
Ikkinchi forma: agar D(X) bo‘lsa, u holda ixtiyoriy son uchun
X tasodifiy miqdorni oraliqga tushushi ehtimolligini baholashni Markov tengsizligi beradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ehtimollar nazariyasining predmeti. Tasodifiy hodisalar, ularning klassifikatsiyasi. Ehtimollar nazariyasining predmeti
|
Ampermetr, voltmetr - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 80/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniAmpermetr, voltmetr.M agnit maydonining tokli konturiga ma`lum yo`nalish olib joylashishiga ko`rsatadigan ta`siridan magnitoelektr sistemali elektr o`lchovi asboblari bo`lmish ampermetr va voltmetrda foydalaniladi. Bunday sistemali o`lchov asbobi quyidagicha tuzilgan: o`ziga strelka 4 biriktirilgan va to`g`ri to`rtburchak shaklida ishlangan yengil alyuminiy ramka 2 ga g`altak o`ralgan. Ramka ikkita 00` yarim o`qqa maxkamlangan. Ramkani muvozanat vaziyatda ikkita yukka spiral prujina 3 ushlab turadi. Prujinalar tomonidagi g`altakka ta`sir qiladigan elastiklik kuchlarining g`altakni muvozanat vaziyatga qaytariladigan momenti strelkaning muvozanat vaziyatidan og`ish burchagiga proportsionaldir. G`altak doimiy magnit M ning qutiblari orasiga qo`yiladi; magnitning qutblarga maxsus shakl berilgan. G`altakning ichida yumshoq temirdan ishlangan silindir 1 turadi. Bu holda magnit induksiyaning g`altak o`ramlari joylashgan sohadagi chiziqlari g`altak radiusi bo`ylab yo`naladi. Natijada g`altak har qanday vaziyatda turganda unga magnit maydon tomonidan ta`sir qiladigan kuchlar eng katta bo`lib, tok kuchi o`zgarmaganda bu kuchlar doimiy kuchlarga ega bo`ladi. va — kuchlar g`altakka magnit maydon tomonidan ta`sir qiladigan kuchlar bo`lib, g`altak aylanadigan moment o`sha kuchlar hosil qiladi. Prujina tomonidan ta`sir qiladigan elastiklik kuchlari ramkaga magnit maydon tomonidan ta`sir qiladigan kuchlar bilan muvozanatlashmaguncha tokli ramka burilaveradi. G`altakdan o`tayotkan tok kuchini ikki marta orttirsak, strelka ikki marta burchakka burilganini ko`ramiz va hokazo. Bunday bo`lishining sababi shundaki, g`altakka magnit maydon tomonidan ta`sir etadigan kuchlar tik kuchlariga to`g`ri propotsionaldir. Fm ~ 1 agar asbob tok kuchi aniqlanadigan qilib darajalangan bo`lsa g`altakning burilish burchagiga qarab tok kuchini aniqlash mumkin. Buning uchun strelkaning qanday burilish burchaklariga tok kuchining ma`lum qiymatlari mos kelishini aniqlash kerak.
Bunday asbob kuchlanishni ham o`lchay oladi. Buning uchun asbobni shunday darajalash kerakki, strelkaning burilish burchaklari kuchlanishning tayinli qiymatlariga mos kelsin. Bundan tashqari, voltmetrning qarshiligi ampermetrning qarshiligidan ko`p martta ortiq bo`lishi kerak.
|
| |
Mavzuga doir savollar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 86/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMavzuga doir savollar
1 .Mеtаllаrdа tоk tаshuvchilаr nimа?
2.Elеktrоnning mеtаlldаn chiqish ishi.
3.Elеktrоnlаr emissiyasi nimа?
4.Tеrmоelеktrоn emissiya nimа?
5.Tok kuchining elektronning tezligiga bo`g`liqlik formulasini keltirib chiqaring.
6. Elektr qarshiligining o`tkazgichning geometric o`lchamlariga bog`liqligi qanday?
5.Elektr qarshiligining temperaturaga bog`liqligi qanday?
Mavzuga doir testlar
1. Termoelektron emissiya nima?
A) qiyadirilgan qattiq jism yuyaasidan musbat ionlarning nurlanishi
B)qiyadirilgan qattih jism yuyaasidan elektronlarning nurlanishi
C) atom yadrosining parshalanishi D) atomning elektron va ionga ajralishi
2. Agar elektron lampa anodiga har sekundda 2×1016 elektron etib borsa, anod toki nesha mA bo’ladi? A) 1,6 B) 3,2 C) 2,1 D) 1,8
3. Katoddan birlik vaqtda bug’lanib chiqayotgan elektronlar soni nimalarga bog’liq? Eng to’liq javobni toping.
A) katod materialiga, haroratga B) katod materialiga, kushlanishga
C) katod materialiga, sirt o’lchamlariga, haroratga D) haroratga, sirt ulshamlariga, tok kuchiga
4. Jumlaning mazmuniga mos ravishda gapni davom ettiring:
O’tkazgich temperaturasini o’zgarmas qoldirib, undan o’tayotgan tok kuchini oshirsak, uning qarshiligi ...
A) o’zgarmaydi B) oshadi C) kamayadi D) oshishi ham kamayishi ham mumkin.
5. Metallarda qarshilikning termik koeffitsienti qanday birlikda o’lchanishini toping.
A) K-1 B) Om/K C) Om×K D) K
6. Mis simning 50°S dagi qarshiligi 2 Om, 100° S dagi qarshiligini (Om) toping. Mis uchun qarshilikning termik koeffitsienti 0,004 K-1 ga teng.
A) 2,33 B) 4,6 C) 1,1 D) 0,5
6. Metall o’tkazgichning qarshiligi nimalarga bog’liq?
A)tok kuchiga B)kuchlanishga C) o’tkazgich ulangan manbaning EYUKga
D)o’tkazgich materiali va uning geometrik o’lchamlariga
7. Agar metall simning uzunligi va ko’ndalang kesim radiusi 4 marta orttirilsa, uning qarshiligi qanday o’zgaradi:
A) 2 marta kamayadi B) 2 marta ortadi C) 4 marta kamayadi D) 4 marta ortadi
4. Bitta simning uzunligi 12,8 m, ikkinchisiniki 1,6 m. Simlarning ko’ndalang kesimi va materiali bir хil. Qaysi simning qarshiligi katta va necha marta?
A) birinchisiniki, 8 marta B) ikkinchisiniki, 8 marta C) bir хil D) birinchisiniki, 3,2 marta
8. Uzunligi l, qarshiligi R va moddasi ma’lum bo’lgan o’tkazgichning massasini aniqlash formulasi qaysi javobda to’g’ri ko’rsatilgan? (d-zichlik, -solishtirma qarshilik.
A) B) C) D)
|
| |
O’tkazgichlarni ulashning eng sodda va ko’p uchraydigan turlari ketma-ket va parallel

|
O’tkazgichlarni ulashning eng sodda va ko’p uchraydigan turlari ketma-ket va parallel
|
bet | 79/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matni3. O’tkazgichlarni ulashning eng sodda va ko’p uchraydigan turlari ketma-ket va parallel ulashdir.O’tkazgichlar ketma-ket ulanganda birining oхiri ikkinchisining boshiga, ikkinchisining oхiri uchinchisining boshiga kabi tartibda ulanadi (1-rasm).
Z anjirning AS qismlariga kuchlanish (potentsiallar farqi) berilsa, zanjir orqali tok o’ta boshlaydi. O’tkazgichlar ketma-ket ulanganda R1 va R2 qarshiliklar orqali bir хil miqdorda tok oqib o’tadi, ya’ni : (1)
chunki o’tkazgichlardan tok o’tayotganda elektr zaryadi to’planib qolmasdan o’tkazgichlarning har qanday qismi orqali ma’lum bir vaqt ichida ayni bir miqdordagi elektr zaryadi oqib o’tadi.
R1 va R2 qarshiliklardagi kuchlanishning tushishi zanjirning bir qismi uchun Om qonuniga ko’ra: va (2)
ga teng bo’ladi. Bu ifodalarni hadma-had bo’lsak : (3)
ga ega bo’lamiz. Ketma-ket ulangan o’tkazgichlar uchlaridagi kuchlanish tushishi ularning qarshiliklariga to’g’ri proportsional bo’ladi.
Zanjirga ketma-ket ulangan o’tkazgichlarning umumiy elektr qarshiligini hisoblash ifodasini keltirib chiqaraylik. 1-rasmda tasvirlangan zanjirning AS qismidagi kuchlanishning tushishi uning AV va VS qismlaridagi kuchlanishlar tushishining algebraik yig’indisiga teng, ya’ni: (4)
(2) ifodaga ko’ra (4) ifodani quyidagicha yozamiz: (5)
Agar zanjirga ulangan barcha o’tkazgichlarning umumiy qarshiligini R bilan belgilasak, u holda zanjirning AS qismidagi kuchlanishning tushishi quyidagiga teng bo’ladi:
(6)
(5) va (6) ifodalar asosida quyidagiga
(7)
ega bo’lamiz. Demak, ketma-ket ulangan o’tkazgichlardan tuzilgan zanjirning umumiy elektr qarshiligi alohida o’tkazgichlar qarshiliklarining algebraik yig’indisiga teng bo’lar ekan. Qarshiliklari R1 va R2 bo’lgan o’tkazgichlar 2-rasmda tasvirlangandek ulansin. O’tkazgichlarning bunday ulanishini parallel ulash deyiladi. A tugunga kirib kelayotgan I tok kuchi ikki qismga tarmoqlanadi, ya’ni R1 o’tkazgich orqali I1tok kuchi va R2 o’tkazgich orqali I2 tok kuchi oqib o’tadi.
T ajribalardan ma’lumki tugunga kiruvchi tok, undan chiqayotgan toklarning algebraik yig’indisiga tengdir:
I = I1 + I2 (8)
Tarmoqlangan zanjirning har bir tarmog’idagi kuchlanishning tushishi miqdor jihatdan o’zaro teng, ya’ni:
yoki (9)
bu ifodalardan
(10)
ekanligini kelib chiqadi.
Umumiy zanjir uchun va zanjirning bir qismi uchun Om qonunini va (10) tenglikni e’tiborga olgan holda quyidagi ifodalarni yozamiz:
, , (11)
(8) va (11) munosabatlarga ko’ra quyidagi ifodaga ega bo’lamiz:
yoki (12)
(12) ifodadan quyidagi хulosa kelib chiqadi. Parallel ulangan o’tkazgichlar zanjirining umumiy qarshiligining teskari qiymati ulangan o’tkazgichlar qarshiliklari teskari qiymatining yig’indisiga teng bo’ladi. O’tkazgichlar parallel ulanganda zanjirning umumiy elektr qarshiligi kamayib, zanjir orqali ko’proq tok oqib o’tadi.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi...

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 76/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniNazorat uchun savollar:
Kondensatorning elektr sig‘imi ta’rifini va o‘lchov birliklarini ayting.
Kondensatorlarni ketma-ket ulaganda ularda qanday kattalik umumiy bo‘ladi va natijaviy sig‘im qaysi formula orqali hisoblanadi?
Kondensatorlarni parallel ulaganda ularda qanday kattalik umumiy bo‘ladi va natijaviy sig‘im qaysi formula orqali hisoblanadi?
Elektrolitik kondensatorni zanjirga ulaganda nima uchun qutbiyligini hisobga olish kerak?
MAVZU: O‘tkazgichlarning solishtirma qarshiligini aniqlash.
Laboratoriya ishi №
Ishning maqsadi: O‘tkazgichlarning solishtirma qarshiligini aniqlashni o‘rganish.
Asbob va jihozlar: laboratoriya universal ta’minlash manbayi, ampermetr, voltmetr, reostat, turli qarshilikli simlar to‘plami va ulash simlari.
Tok manbayi
|
Ampermetr
|
Voltmetr
|
|
|
|
Reostat
|
Turli qarshilikli simlar to‘plami
|
Ulash simlari
|
|
|
|
Dars boshida zanjirning bir va to‘liq qismi uchun Om qonunining qo‘llanilishi to‘g‘risida tushuncha beriladi. O‘quvchi qisqacha nazariy ma’lumot olgach, tajriba qurilmaisi yig‘iladi. Shuningdek, ampermetr va voltmetrning zanjirga ulanishida xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilish zarurligi eslatib o‘tiladi. Tajriba natija va xulosalarini daftarga ko‘chirish ta’kidlab o‘tiladi.
Ishning nazariy asosi:
O‘tkazgichning qarshiligi uning qanday moddadan tayyorlanganligiga va geometrik o‘lchamlariga (uzunligi va ko‘ndalang kesim yuziga) bog‘liq. Shuningdek, o‘tkazgichning qarshiligi uni o‘rab turgan muhitning temperaturasiga bog‘liq bo‘ladi. Ko‘ndalang kesim yuzi S, uzunligi l bo‘lgan o‘tkazgichning qarshiligini hisoblash formulasi quyidagicha ifodalanadi:
(1)
qarshilikni hisoblashning bu ifodasi faqat to‘g‘ri geometrik shaklga ega bo‘lgan o‘tkazgichlar uchun o‘rinli. (1) ifodadan ko‘rinadiki, o‘tkazgich qarshiligi uning uzunligiga to‘g‘ri va ko‘ndalang kesimining yuziga esa teskari proporsional. Ifodadagi proporsionallik koeffitsiyenti – o‘tkazgich moddasining turiga va uni o‘rab turgan muhit temperaturasiga bog‘liq kattalik bo‘lib, unga o‘tkazgichning solishtirma qarshiligi deyiladi. SI sistemasida ning birligi qilib []=Omm deb qabul qilingan.Diametri dbo‘lgan slindrsimon shakldagi o‘tkazgichning ko‘ndalang kesim yuzi ifoda orqali hisoblanishini hamda Om qonuniga ko‘ra o‘tkazgichning qarshiligi ekanligini e’tiborga olib, (1) ifodani solishtirma qarshilik uchun quyidagicha yozamiz: (2)
|
| |
Piyoz va sarimsoqni saqlash

42
xususiyatlarini yo‟qotmaydi. Yaxlab qolgan piyozlar asta-sekinlik bilan tevarak muhit haroratiga
ko‟nikkuncha tutib turiladi. Qavo haroratining birdaniga o‟zgarishi uning sifatining buzilishiga olib
keladi. Ko‟pincha bunday piyozlarda turli xil mikroorganizmlar tez rivojlanadi.
Saqlash mobaynida piyozning o‟sib ketishi, ya‟ni kurtakdan yangi piyozbosh hosil bo‟lishi
yoki
gulpoya chiqishi piyozboshning saqlanish haroratiga bog‟liq. Piyozbosh
past haroratda (-10°S)
saqlansa,
piyozdagi kurtaklardan gul navdalar hosil bo‟ladi. Bu haroratdan yuqori (18-20°S) yoki aksincha, past
(0°S dan past) haroratda saqlanganda kurtak o‟sib ketadi. Piyozning ana shu
biologik
xususiyati uni
saqlashda hisobga olinadi. Piyozbosh shu sababli yuqori (18-20°S dan ortiq) haroratda yoki aksincha, past
(0°Sdan past) haroratda saqlanadi. Bunday haroratda piyoz o‟sib ketmaydi. Urug‟lik uchun mo‟ljallangan
piyozboshni 2 dan 10°S gacha haroratda saqlash tavsiya etiladi. Piyozni saqlashda havoning namligi 70-
75% bo‟lishi kerak. Lekin havo namligi sovitiladigan omborlarda 80-90% bo‟lishi mumkin. Bunda
piyozning terlashiga yo‟l qo‟ymaslik lozim.
Sovitilmaydigan sabzavot omborlarida saqlash davrida (oktyabrdan-aprelgacha)
vazni kamayishidan
7-10% gacha, shuningdek, chirish va haddan tashqari o‟sib ketishida saqlash tartibiga va saqlash oldidan
piyozlar xolatiga qarab 3-4% dan 20% gacha nobud bo‟ladi.
Bundan tashqari, quruq qobiq xolidagi
chiqindilar 0,05-5% gacha chiqishi mumkin. Piyoz va sarimsoqning tabiiy kamayish me‟yorlari 12-
jadvalda keltirilgan.
12-jadval
Piyoz va sarimsoqning tabiiy kamayish me‟yorlari

|
Piyoz va sarimsoqning tabiiy kamayish me‟yorlariBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishPiyoz va sarimsoqning tabiiy kamayish me‟yorlari
Oylar
Piyoz
Sarimsoq
Oylar
Piyoz
Sarimsoq
Sentyabr Oktyabr
Noyabr
Dekabr
Yanvar Fevral
2,0
1,5
1,3
0,7
0,7
0,7
3,5
2,1
1.5
1,1
1,1
1,2
Mart
Aprel
May
Iyun
Iyul
Avgust
1,5
1,9
2,4
-
-
3,0
2,0
2,4
-
-
-
-
Vaqtinchalik omborlarda kartoshka saqlash.
O‟rta Osiyoda etishtirilgan kartoshkaning asosiy
qismi o‟ra va handaqlarda, qisman esa uyumlab burtlarda saqlanadi. Saqlashning bu usullari juda arzon,
kam xarajat bo‟lishi bilan birga, bir qator kamchiliklarga ega. Jumladan, havo harorati, namligi hamda
saqlanadigan kartoshkani muntazam nazorat qilib bo‟lmaydi. Natijada ko‟pgina kartoshka chirib nobud
bo‟ladi.
Kartoshkani
qo‟lda yoki ekskavator yordamida qazilgan eni 2 m, chuqurligi 0,6 m o‟lchamli
xandaqlarda saqlash mumkin. Qandaqning o‟rtasidan havo almashinishi uchun 30x30 sm ko‟ndalang
ariqcha qilinib, unga panjara qo‟yiladi. Qar 5 m da esa quvurlar o‟rnatiladi.
Kartoshkani eni 0,6-0,7 m, chuqurligi 0,7-0,8 m, uzunligi ixtiyoriy bo‟lgan o‟ra qazib ham saqlash
mumkin. Bunda har 3-4 oralatib erdan uvatlar qoldiriladi. Qandaq va o‟ralar MTZ-5 traktoriga tirkalgan
Ye-153 markali ekskavator yordamida qaziladi. O‟ra va handaqlarga kartoshka ertalab joylangani ma‟qul,
chunki kartoshka kechasi ancha sovigan bo‟ladi. Kartoshka joylangandan so‟ng usti 30-35 sm qalinlikda
ikki muddatda bajariladi: dastlab kuzda 10-25 sm qalinlikda tuproq tortiladi; sovuq tushishi oldidan esa
uni 30-35 sm ga etkaziladi.
Kartoshka ustki tomoni 3x3 - 6x6 m va undan kattaroq bo‟lgan uyumlarda ham saqlanadi.
Uyumlarga tabiiy shamollatib turish uchun yog‟ochdan havo o‟tib turadigan novlar o‟rnatiladi. Kartoshka
1,2-1,3 m qalinlikda joylashtiriladi (4-rasm).
Kartoshkani handaq o‟rta va burtlarda saqlanganda havoning harorati havoni tortuvchi quvur orqali
tushirilgan termometr yordamida o‟lchanib turiladi. Qavoning harorati kartoshka xaroratidan past
bo‟lganda shamollatish uchun quvur ochiladi. Kartoshka haroratining keskin ko‟tarilib ketishi uning
chiriy boshlaganligidan dalolat beradi. Bunday vaqtda xandaq yoki o‟ra darxol ochilib, kartoshkani
saralash lozim. Kartoshkani
|
| |