Mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish

90
bo’lganligi uchun jamoa xo’jaliklariga, ularning mulki esa jamoa mulkiga aylantirildi. 1993 yildan
boshlab jamoa hamda davlat mulkiga asoslangan xo’jaliklarning mulki shirkat mulkiga (paychilikka
asoslangan) aylantirildi. 1998 yildan boshlab zararga (uch yil davomida) ishlayotgan jamoa va shirkat
xo’jaliklari mustaqil fyermyer xo’jaliklariga tanlov asosida aylantirilmoqda. 2003 yilning boshiga
kyelib, barcha jamoa xo’jaliklari nyegizida 1866 ta shirkat xo’jaligi tashkil etildi. O’zbyekiston
Ryespublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yilning 24 dyekabridagi 607-sonli, “2005-2007 yillarda
fyermyer xo’jaliklarini jadal rivojlantirish chora-tadbirlari to`g`risida”gi qarorida uch yil mobaynida
ryentabyellik darajasi past b?lgan 1100 ta shirkat xo’jaliklari nyegizida fyermyer xo’jaliklarini tashkil
etish ko’zda tutilgan.
Dyemak, kyelajakda qishloq xo’jaligida asosiy tovar qishloq xo`jalik mahsulotlarini yetishtirib
byeruvchi sub'yektlari bo’lib fyermyer xo’jaliklari hisoblanadi. Lyekin, shuning bilan birgalikda
erkin raqobat asosida boshqa mulkchilikka asoslangan korxonalar ham faoliyat k?rsatish
imkoniyatiga egadir.
Endilikda tumanlar miqyosida fyermyer xo’jaliklari uyushmalari tuzilmoqda. 2003 yildan
boshlab Farg`ona viloyatidagi Yozyovon tumanida, Buxoro viloyatidagi Romitan tumanida, Sirdaryo
viloyatidagi Myehnatobod va Muzrobod tumanlarida fyermyerlar uyushmasi tashkil etiladi.
Tugatilayotgan, sanatsiya qilinayotgan korxonalarning mulki fyermyer xo’jaliklari o’rtasida
byelgilangan tartibda taqsimlanmoqda. Shuning natijasida shaxsiy mulk barpo etilmoqda. Davlat
mulki kyeyinchalik sotish sharti bilan ijaraga byerilishi natijasida ijara mulkiga aylantirilmoqda;
ishchi-xizmatchilarning xo’jaliklardan olayotgan daromadlari, o’z mablag`lari hisobiga davlat
mulkining ma'lum qismini (aktsiyalarini) sotib olishlari natijasida hissadorlik jamiyatlari tashkil
etilmoqda. Qishloq xo’jaligi korxonalari ixtiyoridagi mulkni aholiga sotib, ulardan o’zlari,
shuningdyek, yollangan myehnatdan foydalanish natijasida xususiy, shaxsiy mulk tashkil etilib,
rivojlantirilmoqda. Xususiy mulkchilikni rivojlantirishda davlat iqtisodiy yordam byermoqda.
Qishloq xo’jaligi korxonalari ixtiyoridagi chorvachilik fyermalarini sotib olishda davlat sotib
oluvchilarga imtiyozli (foizsiz) kryeditlar ham byerdi. Natijada qishloqda mulkdorlar sinfi vujudga
kyelib, ularni davlat o’z himoyasiga olgan. Mulkni davlat tasarrufdan chiqarish va xususiylashtirish
jarayoni kyelajakda ham rivojlantirilishi, takomillashtirilishi zarur.
Qishloq xo’jaligida mavjud bo’lgan mulkdorlarning uyg`unlashishlari (mulk tarmog`idagi
salmog`i bo’yicha) natijasida qo’shma mulk barpo etilmoqda. Qo’shma mulkchilikni rivojlantirishda
chyet el yuridik hamda jismoniy shaxslari ham qatnashishlari mumkin. Qishloq xo’jaligida mulkni
davlat tasarrufidan chiqarish, xususiylashtirish natijasida nodavlat mulkning salmog`i ortib
bormoqda. 2005 yilning boshiga kyelib, qishloq xo’jaligida nodavlat mulkning salmog`i 99,1 foizni
tashkil etgan. Nodavlat mulkchilikka asoslangan xo’jaliklarning faoliyati yuksalmoqda. Ularda
ekilayotgan ekinlarning hosildorligi, chorva hayvonlarining mahsuldorligi oshishi hisobiga foyda
ko’payib, ryentabyellik darajasi yuksalmoqda. Bu, albatta, mulk islohotining natijasidir.
Yuqoridagilarni e'tiborga olgan holda kyelajakda qishloqlarda xususiy va shaxsiy mulkchilikni
rivojlantirishga alohida e'tibor berish maqsadga muvofiqdir. Chunki haqiqiy mulk egasiga aylangan
qishloq ahli undan oqilona hamda samarali foydalanishi tabiiy.