Азярбайъан Енсиклопедийасы - bet 12

İKONOMETR (iconometer) – Fotoaparatın müvafiq ikioxlu çərçivə şəklində videoaxtarıcısı; həmin oxlardan biri (böyüyü) obyektivin, digəri isə fotomaterialın müstəvisinə bərkidilir.
İKONOSKOP (iconoscope) – Optik təsviri elektrik siqnalına çevirmək üçün ötürücü TV borusu.
|
İKONOTEKA (iconotecs) – Müəyyən mövzuya dair təsvirlərin toplusu, kolleksiyası.
|
İLKİN KADR (primary frame) – Uzun, yaxud uzaq plandan çəkilən kadr (adətən, epizodun əvvəlində çəkilir). İ.k. hərəkət yerinin ümumi mənzərəsini verir, səhnənin məkanca yerləşməsini və şəraitini müəyyənləşdirir. İ.k. ünvan planı da adlana bilər.
|
İLKİN QURĞULARIN AVTOMATİK KOMMUTATORU (automatic preset switch) – Əvvəlcədən göstərilən məlumatların avtomatik seçilməsi sisteminin qoşulub-ayrılmasını həyata keçirən qurğu.
|
İLKİN MÜSAHİBƏ (primary interview) – Jurnalistin obyektdə görüşdüyü (yaxud studiyaya dəvət etdiyi) şəxslə kameranı, yaxud diktofonu işə salmazdan əvvəl olan söhbəti. İ.m. aparıcıya, yaxud reportyora imkan verir ki, hazırladığı sualların düzgünlüyünə əmin olsun, faktları bir daha yoxlasın, söhbətin mövzusu barədə müsahibində düzgün təsəvvür yaratsın və onu efirə psixoloji cəhətdən daha yaxşı hazırlasın.
|
İLLÜSTRASİYA (illustration) – Qəzetdə, kitabda hər hansı bir mətni daha da aydınlaşdıran, onu tamamlayan, vizual təsəvvür yaradan fotoqrafiya, şəkil, cədvəl, qrafik, sxem, xəritə və s. tipli təsvirlər. Bəzən hər hansı bir əsərdə təbliğ olunan fikir pərdəlidirsə, bu, İ. vasitəsilə aydınlaşdırılır, təsvirlərlə tamamlanır.
|
İLLÜZİYA (illusion) – Aldadıcı təsəvvür, yanılma; təhrif olunmuş qavrayış. Olmayan bir şeyi həqiqi kimi qəbul etmə; yanlış, səhv təsəvvür; xəyal. Məs., eyni bir cisim özündən böyük cisimlər arasında əslində olduğundan kiçik, əksinə, özündən kiçik cisimlər arasında böyük görünür. Bu qəbildən olan yanılmalar o qədər çox və müxtəlifdir ki, onları çətinliklə təsnif etmək olur.
|
İMİC (image) – Sifət, sima; reklamın müəyyən firma, mal və ya şəxsiyyət haqqında yaratdığı təəssürat; hər hansı ictimai-siyasi xadim, yaradıcı insan, sənət adamı, aktyor, teleaparıcı, biznesmen, müəssisə rəhbəri və s. haqqında onun özünün xarakterinin və digər komponentlərinin formalaşdırdığı ictimai rəy.
|
İMİCMEYKER (image maker) – İmic yaradan. Teleaparıcıların, sənətçilərin imic reklamı ilə məşğul olan şəxs. Əsasən, siyasi reklam mütəxəssislərinə aid edilir.
|
İMİTASİYA (imitation/reherse) – 1) Yamsılamaq, təqlid etmək. Oxşatma, bənzətmə; kimisə təqlid etmə, bir şeyin saxtasını düzəltmə və s.; 2) Musiqi motivlərinin müxtəlif intervallarda yuxarı və ya aşağı səslə təkrarı, təqlidi.
|
İMPROVİZASİYA (improvisation) – EE-də çıxış zamanı əvvəldən nəzərdə tutulmayan fikrin deyilişi; hazırlaşmadan şer, ya nitq söyləmə; 2) Bədahətən çalınan və ya yazılan musiqi. Xalq musiqisinin əksər janrları İ. şəklində ifa olunur, çalınır, oxunur.
|
İMPROVİZƏ OLUNMUŞ ÇIXIŞ (improvised speech) – Əvvəlcədən yalnız mövzusu və çıxışın davamiyyəti (xronometrajı) bəlli olan, lakin efirdə yeni məqamları üzə çıxan danışıq.
|
İMPULS (pulse) – Hər hansı bir hərəkəti doğuran səbəb, təkan, stimul. İ. sinir elementlərində oyanma növlərindən biri olub, sürətlə cərəyan etməsi və sinir lifləri boyunca dalğavarı yayılması ilə fərqlənir.
|
İMPULS, k o d m o d u l y a s i y a s ı (pulse/code modulation/) – Kiçildilmiş təsvir siqnallarının müxtəlif kod kombinasiyalarının ardıcıllıqla kodlaşdırılması. Bu halda kodlaşdırma çox vaxt ikili hesablama sistemində, təsvir siqnalının qiymətinə uyğun olan kiçiltmə dərəcəsi nömrəsinin yazılışı şəklində aparılır. Kod modulyasiyasından istifadə nəticəsində rabitə kanallarında maneələrə davamlılığa nail olunmaq mümkündür. Lakin bu zaman təsvirin başlanğıc siqnalının spektri ilə müqayisədə siqnalın spektri xeyli genişlənir.
|
İMPULSİV (impulsive) – 1) Qeyri-iradi, impulsun yaratdığı əhval-ruhiyyə; 2) Qəflətən oyanma, impulsun təsiri altında hərəkət etməyə meylli, çılğın, tez coşan. İ. zamanı şüurlu nəzarət nisbətən zəif olur, lakin insan yenə də öz hərəkətləri üçün məsuliyyət daşıyır.
|
İMPULS TELEVİZİYA SİSTEMLƏRİ (pulse TV systems) – Sürətlə hərəkət edən və uçan obyektlərin təsvirlərinin hərəkətsiz kimi görünən ardıcıllığının dəyişdirilməsini həyata keçirir, hərəkətin ayrı-ayrı fazalarını tutub çəkir və arxayınlıqla (diqqətlə) baxmaq üçün müşahidəçiyə təqdim edir, ya da avtomatik sistemdə xüsusi vaxt rejimi tələb edən EHM-ə salır.
|
İNCƏSƏNƏT (art) – İctimai şüurun və insan fəaliyyətinin spesifik forması, gerçəkliyin bədii obrazlarda əks olunması, inikası, aləmin mənimsənilməsinin mühüm üsullarından biri.
|
İNDEKS (index) – Kompakt diskdə bir xətt içində müxtəlif bölümlərə ayrılmış mahnıların arasındakı bölmələri göstərən yer.
|
İNDİKATOR (indicator) – Prosesin gedişini və ya müşahidə obyektinin halını, onun keyfiyyət və kəmiyyət göstəricilərini əks etdirən cihaz, qurğu, element.
|
İNDUKSİYA (induction) – Xüsusi mülahizələrdən ümumi nəticə çıxarmaq üsulu; əqli nəticə və tədqiqat metodlarından biri.
|
İNFODEYT (infodata) – TV ekranlarında mətnin tam (bütöv) səhifədə göstərilməsi (canlandırılması) sistemi.
|
İNFORMASİYA (information) – Kütləvi kommunikasiyanın vasitələri ilə yayılan məlumat, xəbər; daxili və beynəlxalq həyatın aktual yenilikləri haqqında məlumatlar məcmusu. Publisistikanın janrları olan xəbərlər, reportajlar, hesabatlar, müsahibələr, icmallar İ.-nın əsas operativ formalarıdır.
|
İNFORMASİYA DOLĞUNLUĞU (information pithiness) – Obyektivliyin vacib şərti, təqdim olunan faktların və irəli sürülən mühakimələrin dolğunluğu. Hər hansı fakta münasibətdə tərəflərin mövqelərinin düzgün əks edirilməsi. İ.d. jurnalistikanın mühüm prinsiplərindən biri sayılır.
|
İNFORMASİYA XİDMƏTİ (information service) – Hər hansı təşkilatda ictimaiyyətlə əlaqə, həmin qurumun fəaliyyəti barədə xəbər yaymaq məqsədi ilə fəaliyyət göstərən struktur.
|
İNFORMASİYALI CƏMİYYƏT (information society) – 1970-1980-ci illərdə kompüterin kommunikasiya sahəsinə təsirinin gücləndiyi dövrdə böyük mübahisələrə səbəb olan futuroloji doktrina. Gələcək informasiya cəmiyyətinin cizgilərini daha ətraflı Amerika kulturoloqu Olvin Toffler proqnozlaşdırıb. Onun nəzəriyyəsinə görə, dünya sivilizasiyanın yeni, üçüncü mərhələsinə qədəm qoyur. Bu mərhələdə dünyanın taleyində informasiyanın kütləviləşdirilmiş rabitə vasitələri həlledici rol oynayacaq, iqtisadiyyat və mədəniyyətdən tutmuş düşüncə tərzinədək həyatın bütün sahələrini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcək. O, məhsul əvəzinə yaradıcı qüvvələrin və axtarışların həvəsləndiricisi kimi mənimsəniləcək. Belə ki, kompüterlə daimi ünsiyyət adamları kütləvi qaydalardan, standartlardan və ehkamlardan asılı olmayaraq fərdi, çoxvariantlı qərarların seçilməsində, informasiyanın qlobal ənginliklərində düzgün istiqamətlənməyə öyrədir. Sivilizasiyanın yeni, «üçüncü dalğa» dövründə «hər şey üçün və heç vaxt tükənməyən ən əsas xammal təxəyyülün də daxil olduğu informasiya sayılacaq». Buna görə də informasiya sayəsində əvvəllər olduğundan daha böyük əhəmiyyət kəsb edən yeni sivilizasiya təhsili yenidən qurmağa başlayacaq, elmi tədqiqatların sərhədlərini müəyyənləşdirəcək və elə kommunikasiya vasitələrinin özünü də yeniləşdirəcək.
|
İNFORMASİYA MÜHARİBƏSİ (information war) – 1) İnformasiyanın komandanlıq, idarəçilik və siyasət məsələlərində artmaqda olan əhəmiyyəti və dəyəri ilə şərtlənən əhatəli, bütöv strategiya; 2) Prinsipial məsələlərdə qarşı tərəfin mövqeyini zəiflətmək; ideoloji müharibənin tərkib hissəsi.
|
İNFORMASİYA MÜHİTİ (information environment) – Verilən iş rejimini və onun vəzifələrinin yerinə yetirilməsi şəraitini təmin edən, informasiyanın qorunması, işlənməsi və ötürülməsinin texniki və proqram vasitələrinin məcmusu. Bu, kommunikativistikada daha geniş mənada – KİV-ə həddindən artıq diqqət yetirən, mediamifologiyanın və mediaməntiqin təsiri altına düşənlərin fikirləşdiyi medialaşdırılmış gerçəklik kimi də işlədilə bilər. Bəzi kommunikoloqlar KİV istifadəçilərinin əzabkeş tamaşaçılara çevrilmələrinin qarşısını almaq üçün alternativ kimi belə mühitin tənqidi dərk olunmasını məsləhət görürlər.
|
İNFORMASİYANIN SURƏTİNİN İCAZƏSİZ ÇIXARILMASI (unwarranted replication of information) – Sahibinin icazəsi olmadan kompüterdəki faylların və disklərin sistemli sahələrinin surətlərini yaratmaq. Bu hərəkət EHM-in sistem və şəbəkəsinin işini pozmada, EHM-in ayrı-ayrı həlqələrinin iş qabiliyyətini aşağı salmada, kompüter şəbəkəsinin elementlərini söndürmədə ifadə olunur. Bu addım informasiyanın məhv edilməsi, təcrid olunması, modifikasiya edilməsi, onun surətinin çıxarılması, yaxud EHM-in işinin (sisteminin, onların şəbəkəsinin fəaliyyətinin) pozulması və nəhayət, informasiyaya qanunsuz daxil olma kimi qiymətləndirilir və qanunla cəzalandırılır.
|
İNFORMASİYA PROQRAMLARININ SIRALANMASI (agenda setting) – İnformasiyanın obyektivliyini və ardıcıllığını təmin etmək məqsədi ilə müxtəlif məlumat mənbələrindən və həyatın müxtəlif sahələrindən alınmış materialların proqrama salınması və müəyyənləşdirilmiş saatlarda onların efirə verilməsi. Hərçənd ki, bu proses nə xəbərlərin süzgəcdən keçirilməsini, nə də təkrar olunan süjetlərin və «xəbər dəyərlərinin» (news values) saxlanmasını istisna edir. Çünki bunların köməyi ilə cəmiyyətdə sosial qayda və sabitlik qorunur.
|
İNFORMASİYA SƏNAYESİ (information industry) – Kütləvi mətbuatın və kütləvi mədəniyyətin kommersiyalaşdırılmasının, eləcə də onların ən yeni texnika əsasında qəzetlərdən, jurnallardan, kitablardan tutmuş filmlərə və kompüter oyunlarınadək müxtəlif tipli informasiya məhsullarının genişmiqyaslı istehsalını yaradan biznesin maraqlarına tabe edilməsi tendensiyasının ümumiləşdirilmiş adı.
|
İNFORMASİYA SİSTEMİ (information system) – Müxtəlif xarakterli məlumatların sorğuya görə toplanması, saxlanması, yeniləşdirilməsi, axtarışı və verilişi üçün sistem. Avtomatlaşdırılmış İ.s.-ləri, əsasən, sənədli (sənədlərin axtarışı üçün) və faktoqrafik (iqtisadi və statistik informasiyaların işlənməsi üçün) olur.
|
İNFORMASİYA VƏRƏQƏSİ (agenda) – Firma blankında və ya adi vərəqdə çap olunmuş operativ informasiya. Adətən, satış yerlərində, sərgilərdə, seminar və mətbuat konfranslarında paylanmaq üçün nəzərdə tutulmuş reklam materiallarına daxil edilir: Bax: P r e s s – r e l i z.
|
İNFORMATİKA (informatics) – İnformasiya proseslərinin (informasiyanın toplanması, ötürülməsi, saxlanması və işlənməsi) kompüter texnikası vasitələri ilə avtomatlaşdırılması haqqında elm sahəsi.
|
İNFORMATİV (informative) – İnformasiya tutumlu, informasiyanın məzmunluluğunu, dolğunluğunu ifadə edən xüsusiyyət.
|
İNFORMATOR (informator) – İnformasiya, məlumat verən şəxs.
|
İNFRAXROMATİK (İNFRAQIRMIZI) MATERİALLAR (infrachromatic material) – Xüsusi sensibilizatorlar tətbiq etməklə infraqırmızı şüalara, həssaslaşdırılmış işığa həssas, neqativ materiallar. Spektrin göy-bənövşəyi hissəsinə təbii həssaslığa malik olurlar. Təbii və əlavə həssaslıq zonaları arasında geniş həssaslıq uçurumu mövcuddur. İnfraqırmızı materialların bir neçə növü var. Əsasən, xüsusi məqsədlər üçün, tutaq ki, elmi fotoqrafiya (məsələn, spektroskopiyada) və kinematoqrafiya, uzaq məsafələrdən aerokinoçəkiliş və digər məqsədlər üçün istifadə edilir. Adi kinematoqrafiyada gecə çəkilişi effekti almaq, uzaq obyektivlərin çəkilişi üçün tətbiq olunur.
|
İNFRAQIRMIZI ŞÜALAR (infrared beams) – 760 nm dalğa uzunluqlu gözlə görünməyən şüalar. İ.ş. asanlıqla dumandan və hava tüstüsündən keçərək xüsusi infraxromatik kinolentlərdə bir neçə yüz kilometrlərlə məsafədən kinoçəkiliş aparmağa, eləcə də zülmət yerlərdə görünən şüaları buraxmayan qara işıq filtrli xüsusi projektorların köməyi ilə çəkməyə imkan verir.
|
İNFRASƏS (infra sound) – İnsan qulağı qavraya bilməyən aşağı tezlikli titrəyişlər.
|
İNİKAS EKRANI (screen/reflector) – 1) Dalğaları əks etdirən, yaxud onların yayılmasına mane olan bir şey. Məs., arakəsmə, yaxud lövhə; 2) Səsgücləndirici daxilində səs dalğalarının çoxdəfəlik inikasının aradan qaldırılması yolu ilə səsin keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün bir və ya bir neçə səsudan ekran; 3) Yüksək keyfiyyətli səslərin gücləndirilməsi üçün mikrofona əlavə; 4) Səsudan materialla işlənmiş mütəhərrik divarcıq (Studiyalarda yazılış zamanı səsin əks-səda verməsinin qarşısını almaq üçün istifadə olunur); 5) İşığın birbaşa yönümünü təmin etmək üçün projektora qoyulan qurğu.
|
İNİKAS TEXNOLOGİYASI (display technology) – Kino və TV təsviri. İşıqlandırmanın bir-birinə bənzəməyən ayrı-ayrı tipləri. TV təsviri sistemi məkan-zaman cəhətdən telekadr sahəsi təşkili üçün öz qanunlarına malikdir.
Kinoda və TV-də materiala münasibət cəhətdən başlanğıc nöqtə. Gerçəkliyin mexanikləşdirilmiş şəkildə göstərilməsi ümumidir. Amma bu göstərilmə qaydaları fərqlidir: kinoda – mexaniki, TV-də – elektron-impuls qaydadan istifadə olunur. Teletəsvir digər «vizual konsistensiya»ya malikdir, onun yaradıcılıq prosesindəki və görüntü qavrayışının formalaşmasındakı rolunun özünəməxsusluğu da elə bundadır. Kinokadrla müqayisədə teletəsvir yayğındır və öz ifadəliliyinə görə kasaddır, onun vizual «xəbəri» xeyli yığcamdır. Amma teleobrazın başlıca xüsusiyyətlərindən biri də məhz bu «xəsislik»dir.
|
İNKOQNİTO (incognito) – 1) Tanınmayan, naməlum; özünü başqası kimi qələmə verən, əsil adını gizlədən adam; 2) Uydurma ad altında təqdim olunan müəllif, yaxud maska ilə çıxış edən veriliş iştirakçısı.
|
İNKRUSTASİYA (insetting/incructation/inlay) – Oyma, bəzəmə. 1) Dekorativ-tətbiqi sənət sahəsi. Mərmər, keramika, metal, qızıl, gümüş və fil sümüyü, ağac, sədəf parçaları ilə bəzədilən əşyanın hamar səthinə yerləşdirməklə naxış və təsvirlər yaradılır; 2) TV-də kadrda danışan (oxuyan) adamın fonuna proyeksiya üsulu ilə müxtəlif təsvirlərin verilməsi. İ. üsulu ilə fərqli məkan təsəvvürü yaradılır.
|
İNSAYDER (insider) – Xarici ölkələrdə nüfuzlu strukturlara daxil olan və qapalı informasiyaya əli çatan, ondan bəhrələnən jurnalist.
|
İNSTİNKT (instinct) – Qeyri-şüuri, qeyri-iradi, qarşısıalınmaz həvəs, hiss, duyğu; psixi fəaliyyətin forması, davranış. İ. geniş mənada şüura qarşı qoyulur.
|
İNSTRUMENT (instrument) – 1) İş görmək üçün vasitə; 2) Müəyyən tembrli musiqi səsləri çıxarmaq üçün xüsusi alət.
|
İNTELLEKT (intellect) – Ağıl, dərrakə, şüur; insanın əqli qabiliyyəti; cisim və hadisələr arasındakı əlaqə və münasibətləri dərk edərək insanın öz davranışını dəyişdirmək qabiliyyəti. İ. fəal və mürəkkəb idrak əməliyyatı sistemi olub, yalnız həll edilən məsələlərin mürəkkəbliyi ilə deyil, insan fəaliyyətinin istiqaməti, təhrik və motivlərin xarakteri ilə müəyyən olunur.
|
İNTELLEKTUAL APARICI (intellectual (highbrow) host) – Fakt və hadisələrə yanaşmasına, ağıl, düşüncə və təfəkkürünün ifadə tərzinə görə fərqlənən, bununla da tamaşaçının rəğbətini qazanan aparıcı.
|
İNTELLEKTUAL MÜLKİYYƏT (intellectual properties) – Yaradıcı təfəkkürün kitab, məqalə, bədii, elmi-publisistik, kinofilm, mahnı, kompüter proqramları, ssenari və digər formalarda maddi təzahürü olan əsərlər. Xüsusi olaraq müəllif hüququ ilə qorunur.
|
İNTELLEKTUAL PROQRAM (highbrow program) – Mədəni kütlə, yüksək savadlı adamlar üçün ciddi veriliş. İntellekt (highbrow) sözü «zəka əsilzadəsi», incə zövqlü insan kimi tərcümə oluna bilər. Bu anlayışın antonimi sadə, adi zövqlü adamlar üçün nəzərdə tutulan proqramdır.
|
İNTENSİV (intensive) – 1) Gərgin, güclü, qızğın. Məs.; İ. iş. 2) Daha böyük səmərə verən, daha məhsuldar. İ. üsul.
|
İNTERAKTİV KOMPAKT-DİSK (Compact Disk-Interactive CD-I) – Müxtəlif informasiyanı – mətnləri, kompüter proqramlarını, səsi və təsviri rəqəmli formada yazmağa imkan verən disk.
|
İNTERAKTİV TELEVİZİYA (interactive television) – Əlavə TV xidməti sistemi. Abonentin tələbi ilə mətnli, qrafik və digər informasiyaların yayımı. Bu cür verilişlər abonentin ev televizorunun, yaxud displeyinin ekranına çıxarılır. Abonentlər telefon, yaxud xüsusi kabel xətləri ilə həyata keçirilən bu cür qarşılıqlı əlaqə sayəsində hətta evdən çıxmadan belə istədikləri ərzağı mağazadan ala, seçki kampaniyalarında iştirak edə bilirlər. İ.t. sistemlərinə "Kyub" (ABŞ), "Vyudeyta" (B.Britaniya), "Telidon" (Kanada) kimi TV nümunələrini göstərmək olar.
|
İNTERFEYS (interface) – Kompüter sisteminin qurğuları arasında informasiya mübadiləsini həyata keçirmək üçün vahid siqnal və cihazlar şəklinə salınmış (unifikasiya olunmuş) rabitə sistemi. Məs., məlumatları maşına verən qurğu ilə yaddaş qurğusu arasında əlaqəni İ. yaradır. Sadə dildə desək, İ. qurğular arasında mübadilə üsulunun qayda və qərarlar toplusunu təşkil edir. Bura həm avadanlıq elementləri, həm də proqram təminatının fraqmentləri (drayverləri) daxildir.
|
İNTERKÜY (internoise) – Bax: T ə b i i s ə s l ə r.
|
İNTERMEDİA (interlude) – Dramaturji tamaşanın iki hissəsi arasında ifa edilən kiçik pyes, komik məzmunlu səhnəcik.
|
İNTERNET (Internet) – Məlumat mənbəyini və onun istehlakçılarını vahid informasiya məkanında birləşdirən qlobal kompüter şəbəkəsi. Ümumdünya kompüter-peyk kommunikativ-informasiya xidmətlərinin şəbəkəsi. Növündən asılı olmayaraq bütün məlumat rəqəmli formada verilir. Bu o deməkdir ki, şəbəkə üçün nəyin – nitq, yaxud musiqinin, foto, yaxud videorolikin, məktub, yaxud kompüter proqramı verilməsinin heç bir fərqi yoxdur. Necə deyərlər, bu şəbəkə istənilən informasiya üçün "şəffafdır". Bunları inteqral xidmət şəbəkəsi də adlandırırlar. Müxtəlif ölkələrdə yaşayan və müvafiq texniki, maddi şəraiti olan milyonlarla istifadəçi bu şəbəkəyə qoşula bilər. İlk dövrlərdə şəbəkədən ABŞ hərbçiləri, inzibati və elmi mərkəzləri istifadə edirdilər, amma tədricən İ. daha geniş auditoriyaya açılaraq onu elektron-poçt və bank əməliyyatları, videokonfranslar, telemağazalar, teletəbabət, sifarişli proqramlar və s. kimi xidmət növləri ilə təmin edir. İstifadəçilərin arzusu ilə informasiyanı kompüterin yaddaşında saxlamaq və multimedia şəklinə salmaq olar.
|
İNTERPRETASİYA (interpretation) – 1) Hər hansı fakt və hadisənin izahı, təfsiri, şərhi; mənanın, mətnin məzmununun açılması; yozum mənasında işlədilir; 2) İfaçının bir musiqi əsərini, ədəbi əsəri və ya dramatik rolu özü başa düşdüyü kimi yaradıcı surətdə təqdim etməsi.
|
İNTERVAL (interval/space) – Verilişlər arasındakı məsafə; bir şeyi digərindən ayıran ara, aralıq; pauza; fasilə.
|
İNTERVİDENİYE (intervision/international television) – 1960-cı ildə iştirakçı ölkələr arasında proqram hazırlığı və mübadiləsini həyata keçirmək üçün yaradılmış (1978) beynəlxalq TV təşkilatı.
|
İNTERVÜYER (interviewer) – TV və radioda müstəqil jurnalist ixtisaslarından biri. Adətən, aktual mövzularda müsahibələr aparmaq üçün ixtisaslaşmış TV jurnalistindən, konkret mövzu ilə bağlı qısa informativ müsahibələr aparan reportyordan fərqli olaraq İ. psixoloji məqamlara xüsusi diqqət yetirməyi və mövzunun dərinliklərinə nüfuz etməyi bacarır. Müsahibəyə hazırlaşmaq səviyyəsinə və onu gerçəkləşdirmək metodikasına görə İ. işinin xüsusiyyətləri reportyor işindən prinsipial şəkildə fərqlənir. İ.-in intellekti, erudisiyası və aparıcılıq qabiliyyəti portret-müsahibələrdə daha çox üzə çıxır. Bu mənada Urma Ott (Estoniya), Barbara Uolters (ABŞ – En-Bi-Si), Məmmədəli Bürənd (Türkiyə), Lari Kinq (ABŞ – Si-En-En) və b. klassik İ.-lər sayılırlar.
|
İNTERVYÜ (interview) – Hərfi mənada: görüş, söhbət. Publisistika janrı. Jurnalistin siyasi, ictimai, yaxud digər xadimlə aktual məsələlər barədə müsahibəsi. İ. həm də fikir, fakt, məlumat mübadiləsi kimi də izah olunur.
|
İNTERVYÜ-ANKET (interview-inquest) – Müəyyən məsələ ilə əlaqədar müxtəlif müsahiblərin rəyini öyrənmək üçün aparılan sorğu. Adətən, studiyadan kənarda aparılır. Bu vəzifəni yerinə yetirən reportyor məqsədinə nail olmaq üçün adamlarla ünsiyyətə girməyi bacarmalı, onların rəğbətini qazanmalıdır. İ.a. üçün seçilən ictimai rəy obyekti üç meyara cavab verməlidir: a) söhbətcil olmalı; b) ictimai maraq doğurmalı; v) Əksəriyyətin etimadı səviyyəsində durmalıdır.
|
İNTERVYÜ-FAKT (interview fact) – Hər hansı hadisə barədə müsahibə yolu ilə səlahiyyətli mənbədən məlumat alınması.
|
İNTERVYÜ-RƏY (interview-opinion) – Hər hansı bir məsələ ilə əlaqədar rəy bildirilməsi.
|
İNTERYER (interior) – Binanın, mənzilin memarlıq və bədii cəhətdən tərtibat verilmiş içəri hissəsi. Studiyanın daxili, iç görünüşü.
|
İNTONASİYA (intonation) – 1) Nitqin ahəngi (səsin yüksəlməsi və ya alçalması), ritmi (uzun və qısa, vurğulu və vurğusuz hecaların nisbəti, əlaqəsi), tempi və ya sürəti (müəyyən zaman ərzində sürətlə və ya yavaş tələffüzü), intensivliyi (nəfəsalmanın güclənməsi və ya zəifləməsi), məntiqi vurğusu, tembri kimi hadisələrin məcmusundan ibarət mürəkkəb dil hadisəsi. İ. danışığı, o cümlədən EE nitqini fonetik cəhətdən qaydaya salır, onu sintaqmlara ayırır, cümlənin hissələri arasında məna əlaqələrini müəyyənləşdirir, ona nəqli, sual, əmr, nida və s. mənalar verir, müxtəlif emosiyaları ifadə edir; 2) Musiqi əsərinin ifası zamanı tonun düzgün və ya yanlış səslənməsi.
|
İNTUİSİYA, b ə d i i i n t u i s i y a (intuition/instinct) – Geniş mühakimə yürütmədən dərketmə, sezmə, ürəyə damma. İ. bədii-idrak prosesinin sənətkarın əvvəlki fəaliyyəti ilə hazırlanan momentidir, o əldə edilmiş təcrübə, vərdiş və biliklərin nəticəsi olub, idrak prosesində tabe rol oynayır. İ.-ya əsaslanmış hər cür idrak obyektiv həqiqətə uyğun gəlib gerçək əhəmiyyət kəsb etmək üçün məntiqi surətdə isbat edilməli, təcrübədə yoxlamadan keçməlidir. İ. sənətkarın assosiativ təsəvvürlərinin elə xüsusi bir növüdür ki, burada assosiasiyaların bütün aralıq sahələri ağlın (düşüncənin) nəzarətindən kənarda qalır, şüur tərəfindən nəzarət edilən əsl fəaliyyətin nəticəsi isə "tapıntı", "şüurun nurlanması" və s. kimi qiymətləndirilir.
|
İNVAR (invar) – Dəmir-nikel ərintisi. Bu ərinti əvvəllər işlədilən dəmirə nisbətən daha az temperatur genişlənməsi əmsalına malik olduğuna görə kineskopların kölgə maskalarının hazırlanması üçün tətbiq edilir. Bu üsul kölgə maskalarının deformasiyasını azaldır, rəngli təsvirin keyfiyyətini və sabitliyini artırır.
|
İNVENTAR (inventory) – 1) Bir müəssisəyə, idarəyə, təşkilata məxsus olan avadanlıq, ləvazimat; həmin avadanlığın, ləvazimatın və s. geniş siyahısı.
|
İNVENTAR NÖMRƏSİ (inventory number) – Kinostudiyanın, yaxud teleradio qurumunun əsas fondlarının saxlanmasına xidmət edən və istifadəsindən asılı olmayaraq hər bir inventar obyektinə verilən nömrə. Əsas fondların hərəkəti üçün mühüm sayılan bütün ilkin sənədlərə (təhvil-təslim aktı, ləğvetmə barədə akt və s.) məcburi şəkildə İ.n. yazılır.
|
İNVENTAR OBYEKTİ (stok-taking object) – Ayrıca sərbəst funksiyaları yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulan, görülən işlə vəhdət təşkil edən bütün ləvazimatları və uyğunlaşdırmaları ilə birgə quraşdırılmış qurğu və ya ayrıca əşya İ.o. adlanır.
|
İNVENTAR SİYAHISI (inventory listing) – Əsas vəsaitlərin yerləşməsinin obyekt uçotu üzrə məlumatlarının qeyd olunduğu vahid forma.
|
İNVERSİYA (inversion) – Hər hansı sözün məna və məzmun yükünü daha qabarıq çatdırmaq məqsədi ilə cümlədə sözlərin yerdəyişməsi. Adətən, İ.-dan psixoloji və üslubi effekt üçün istifadə olunur.
|
İPƏK ƏLƏK(LƏR) (silky mesh(es)) – Yalnız naturada çəkiliş zamanı işığın gücünü və rəng temperaturunu tənzim etmək üçün istifadə edilən qurğu. İ.ə. çəkiliş səhnəsinin üstündə talvar, yaxud çadır kimi qurulur və yuxarıdan düşən işığın qabağını kəsir. İ.ə.-i çəkiliş meydançasına gətirmək, quraşdırmaq və yerinə salmaq çox mürəkkəb olduğundan onlardan yalnız ən bahalı çəkilişlərdə istifadə edirlər.
|
İRADƏ (will) – İnsanın şüurlu olaraq müəyyən məqsədə çatmağa yönəldilmiş fəaliyyətində qarşıya çıxan çətinlik və maneələrə üstün gəlmək bacarığı. İ. insanın öz fəaliyyətini şüurlu tənzim etməsində, özünü idarə etmək bacarığında ifadə olunur. İ. insanın bütün psixi xüsusiyyətləri ilə sıx və qarşılıqlı vəhdətdədir.
|
İRİ PLAN (close up) – Bütün detalları, hətta bəzən tam artıq detalları da özündə əks etdirir. Bu plan çox vaxt böyüdülmüş məkanın əsl ölçü və nisbətlərinin real miqyasını itirərək seyrçiyə mənzərəni tam görmək imkanı vermir, onun diqqətini mənzərənin yalnız bir hissəsinə yönəldir.
|
İSTEBLİŞMENT (establishment) – Təşkilatların, müəssisələrin, cəmiyyətə təsir göstərməyə malik digər strukturların dövlət, iqtisadi, ideoloji münasibətlərin dominant sistemi. İ. sahəsinə kütləvi auditoriyanın düşüncəsi ilə möhtəkirlik edilməsinə kömək göstərən mass-media və s. daxildir.
|
İSTİQAMƏTLƏNMİŞ İŞIQ (directional lighting) – Bax: Y ö n ə l d i l m i ş i ş ı q.
|
İSTİLİK FİLTRİ, İSTİLİK SAXLAYAN BLENDA (heat veriable resistor) – Film kanalının qızmasını məhdudlaşdıran qurğu; güclü işıq mənbəyi olan kinoproyeksiya aparatlarında, yaxud tək kadrın proyeksiyasının istifadəsində tətbiq edilir.
|
İŞARƏ (sign) – İnformasiyanın obyektiv məzmununun sabitliyinə deyil, məlumatı göndərənlərin və alanların mətnə verdikləri mənaların nisbiliyinə, dəyişkənliyinə və plüralizminə daha çox əhəmiyyət verən TV, radio, kinonun semiotik vasitələrinin məcmusu. İ. anlayışı altında, mətnlərin yaradıcıları ilə onların resipiyentləri arasında kommunikativ əlaqə və qarşılıqlı dialoq fəaliyyətinin fasiləsiz generativ prosesində məna plüralizmi təzahürünün məqamlarından biri kimi nəzərdə tutula bilər. Semiotiklərin fikrincə, İ.-lər gerçəkliyi tam əks etdirmir, yalnız işarələrarası münasibətlər sisteminə tabe olaraq onların mahiyyətini şərti olaraq ifadə edirlər. Buna görə də onları gerçəklik aləminə pəncərələrlə deyil, dünya xəritələri ilə müqayisə edərək, üç əsas işarə tipini fərqləndirirlər: 1) İkonik (icon) – göstərilən obyektin bənzərini (fotoqrafiya) qismən nəzərdə tutan işarələr; 2) İndeks (index) – işarə ilə obyekt arasında birbaşa əlaqə (tüstü – alov göstəricisi); 3) Simvol (symbol) – həm əlaqənin, həm də bənzəyişin yoxluğu (söz – rəmzdir).
|
İŞ CƏDVƏLİ (time-table/shedule) – Mürəkkəb iş-istehsalat mexanizminə malik olan kino və teleradioda istehsalın və əməkdaşların fəaliyyətinin düzgün tənzimlənməsi üçün tərtib edilmiş cədvəl; kinoda tərtib olunan spesifik cədvəl. İ.c. çəkilişə hazırlıq, çəkiliş və montaj dövrünü əhatə edir. TVR-də bu, gündəlik səciyyə daşıyır. Xüsusən TV-də yayım və istehsalın idarə olunması çətindir. Burada proqramın hazırlanmasında redaktorlar, rejissorlar, aparıcılar, qrim işçiləri, işıqçı, operator, texniklər, səs mühəndisləri və səs operatorları iştirak edirlər. Hər bir hissənin işinin dəqiq yerinə yetirilməsi üçün cədvəl (qrafik) tərtib olunur. Bu cədvəl proqramın və nömrənin yaranmasında iştirak edən hər bir şəxs üçün mütləqdir.
|
İŞÇİ STANSİYA (work station) – EHM-də lokal kompüter şəbəkəsinin komponentlərindən biri; şəbəkə istifadəçisinin iş yeri kimi işlədilən fərdi kompüterlər. İ.s.-ya olan tələbat şəbəkədə həll edilən məsələnin xarakteristikası, hesablama prosesinin təşkil olunma prinsipi və s. amillərlə müəyyən edilir.
|
İŞIĞIN ADDİTİV SİNTEZİ (additive color synthesis) – Müəyyən nisbətdə götürülmüş üç əsas rəngin optik cəmlənməsi vasitəsilə müxtəlif rəng çalarlarının alınması. Additiv sintezin əsas rəng standartları kimi RQB rəngləri qəbul olunub. Bunlar xətti cəhətdən müstəqildirlər, yəni onlardan heç biri digər ikisinin optik qarışığı zamanı alına bilməz.
|
İŞIĞIN DİSTORSİYASI (light distortion) – Şüa axınlarının məhdudlaşdırıcı diafraqmadan keçməsi zamanı işığın düzxətli yayılmasının pozulması. Difraksiya zamanı işıq sanki maneənin kənarından əyilərək, düzxətli olduğuna görə şüaların düşə bilmədiyi sahələrə yayılır. Hərçənd difraksiya işığın hər cür diafraqmadan keçməsi zamanı baş versə də, yalnız kiçik yarıqlar olduqda nəzərə çarpır.
|
İŞIĞIN ƏSAS ADDİTİV RƏNGLƏRİ (elementary additive colors) – Qırmızı, yaşıl və mavi rənglərdir. TV ekranında təsvirə diqqətlə nəzər yetirdikdə müəyyənləşir ki, rəngli görüntü aldanışı üç-üç qruplaşmış on minlərcə rəngli nöqtənin hesabına yaranır. Hər qrupa qırmızı, yaşıl və mavi nöqtələr daxildir. Hər nöqtədəki rəngin dolğunluğundan asılı olaraq arzulanan ümumi rəng təəssüratı alınır.
|
İŞIĞIN GÜCÜ (light density) – İşıq axınının müəyyən istiqamətdə sıxlığı. İ.g. anlayışı yalnız işığın başlanğıc (mənbə) nöqtələrinə aid edilə bilər. İ.g.-nün ölçü vahidi kandeladır (kd).
|
İŞIĞIN KEYFİYYƏTİ (light efficiency) – İşığın tərkibindəki elektromaqnit şüalanma tezlikləri onun keyfiyyəti, işığın ümumi parlaqlığı isə onun işıqlılığı sayılır. Keyfiyyətə və işıqlılığa müxtəlif üsullarla nəzarət edilir.
|
İŞIĞIN SƏPİLMƏSİ (light splitting) – Mürəkkəb (məs., ağ) işığın müxtəlif uzunluqlu dalğaların şüalanması üçün eyni olmayan sınma göstəricisi nəticəsində sınma mühitindən keçməsi zamanı monoxromatik axınlara parçalanması. Bütün şəffaf materiallar səpilməyə (dispersiyaya) malikdir və işıq yalnız boşluqdan öz tərkibinin mürəkkəbliyindən asılı olmayaraq dispersiyasız keçir. Dispersiya linzalı obyektlərin xromatik aberrasiyasının nəticəsidir.
|
İŞIQ (light/illuminance) – 1) Ətrafı işıqlandıraraq onu gözlə görünəcək hala salan şüa enerjisi; nur, ziya; 2) Kino və TV-nin bədii ifadə vasitələrindən biri; 380...760 nm. uzunluqlu dalğaları olan elektromaqnit titrəyişlərinin doğurduğu psixofizioloji duyğu. Təbiətdə bilavasitə işıq şüalandıran (ilkin işıq mənbələri) və inikas edən işıqla (təkrar işıq mənbələri) işıqlanan mənbələr mövcuddur. İlkin işıq mənbələri işığın gücü və parlaqlığı ilə səciyyələnir. Video və kino çəkilişi zamanı hər hansı predmeti, detalı xüsusi olaraq tamaşaçının nəzərinə çatdırmağa, diqqəti özünə cəlb etməyə, forma cizgilərini qabartmağa və ovqat bildirməyə imkan verən vasitə. İşıqsız telegörüntü çox vaxt hamar və ifadəsiz təsir bağışlayır. Əsas işıq – işıq hazırlığı zamanı həllini gözləyən problemlərin yalnız yarısıdır, qalanı isə tutum məsələsidir.
|
İŞIQ AXINI (light flux) – Buraxdığı işıq həssaslığına görə qiymətləndirilən şüalı enerji axını. İşıq kəmiyyətləri sistemində əsas göstəricidir. «F» hərfi ilə işarə olunur və işıq axını vahidləri ilə – lümenlərlə (lm) ifadə edilir.
|
İŞIQ AYRIMI (light division) – İşıq axınlarının müəyyən təyinatlı xüsusiyyətlərə malik tərkib hissələrə bölünməsi. İ.a. çox vaxt işıq axınının spektral tərkibinə görə fərqlənən hissələrə bölünməsi kimi qəbul edilir.
|
İŞIQ ÇƏTİRLƏRİ (light hood) – Çəkiliş zamanı seyrəldici və yönəldici işığı yumşaltmaq üçün linzasız cihazlarla bərabər geniş istifadə olunan məhdudlaşdırıcı vasitə. Açılmış xırda çətir işıq cihazına bərkidilir. Yumşaq işıq cihazında olduğu kimi, lampa həmin cihazın işığını çəkiliş obyektinə yayan çətirin içəri səthinə yönəldir.
|
İŞIQDAN MÜDAFİƏ ÇƏTİRİ (camera hood) – Möhkəm bezdən, yaxud ağ kətandan hazırlanan, istiqamətlənmiş günəş işığında natura çəkilişləri zamanı çəkiliş kamerası qarşısında qurulan iri ölçülü çətir. Bu çətir obyektivi və kinoçəkiliş aparatını birbaşa günəş şüalarının düşməsindən qoruyur.
|
İŞIQLANAN EKRAN (real screen) – Videoproyektorla tamaşaçı arasında yerləşən ekran. Təsviri əks etdirən qurğularda işıqlanan ekranla tamaşaçı arasında əhatəli təsvirin formalaşmasını təmin edən parallaktik maska qurula bilər.
|
İŞIQLANDIRMA (light emission/illumination) – Əşyaların gözlə görünməsini təmin edən və ya onların işığahəssas maddə, yaxud quruluşlarla qeydə alınmasına imkan verən işıqlanma dərəcəsinin yaradılması. Xarici aləm haqqında informasiyanın çoxu görmə yolu ilə mənimsənildiyi üçün İ.-nın əhəmiyyəti böyükdür.
|
İŞIQLANDIRMA QURĞULARI (lighting desk/arrahgement) – Hər hansı obyekti, predmeti işıqlandırma məqsədi ilə quraşdırılan işıq texnikası qurğuları. İ.q. anlayışı, əsasən, süni (elektrik) işıq qurğularına aiddir. İ.q. mənbəyi olan işıq cihazları, işəsalma-tənzimləmə aparatları, birləşdirici məftillər, paylaşdırıcı lövhə və işıq cihazları arasında elektrik enerjisini bölüşdürən digər elektrik qurğularından ibarətdir.
|
İŞIQ LƏKƏSİ (light spot) – Parlaqlığın yüksək əmsalı şəraitində çəkilən əşyanın səthində yaranan ləkə. Kinokadrda mövcud olan bliklər əhatəlilik təəssüratını gücləndirir, amma həddindən artıq parlaq İ.l. halələrə və işıqdakı detalların itməsinə gətirib çıxarır.
|
İŞIQLI (bright/illuminated) – 1) Güclü işıq verən, işıq saçan, işığı yaxşı olan, parlayan; 2) Yaxşı işıqlandırılmış, işıqla dolu, çox işıq düşən; 3) Şəffaf, parlayan, təmiz, ləkəsiz.
|
İŞIQ PARTİTURASI (lighting plot)
|
İŞIQ SÜZGƏCİ (light filter) – Spektral tərkibi dəyişmək üçün işıq axınına salınan, aydın bilinən, seçkili buraxıcılıq qabiliyyəti olan yekcins şəfaf materialların nazik təbəqəsi. Çox vaxt kütləsi boyadılmış, yaxud boyadılmış jelatin təbəqəsi ilə örtülmüş yastı paralel lövhəciklərdən ibarət olan şüşə İ.f.-ləri tətbiq edilir. İ.f.-lərin əsas xassəsi, adətən, qrafik göstərilən spektral xassədir.
|
İŞIQ SÜZGƏCLƏRİ (light filters) – Əsasən studiyadankənar çəkilişlərdə işığın keyfiyyətini tənzimləmək və müəyyən estetik effekt almaq üçün istifadə olunan süzgəclər. «Jelatinli» (jelatin – həmin İ.s.-nin nə vaxtsa hazırlandığı materialın adıdır, nazik və şəffaf lövhəcik formasında olan yapışqan maddədir) İ.s daha çox yayılıb. Müasir İ.s.-ni plastik və ya poliesterdən hazırlayırlar. İşığın rəng temperaturunu dəyişdirmək üçün onlar pəncərəyə və ya işıq cihazlarına qoyulur.
|
İŞIQ TEXNİKASI (lighting arrangement) – Optik şüalanmanın (işığın) generasiyası, fəzada müəyyən tərzdə yayılması, xarakteristikalarının ölçülməsi və işıq enerjisinin başqa növ enerjiyə çevrilməsi prinsiplərini tədqiq edən və praktik üsulları işləyib hazırlayan elm və texnika sahəsi. İ.t. işıq mənbələri (İM) üçün işıqlandırıcı, şüalandırıcı və işıq-siqnal cihazları vasitələrinin, İM-ni idarəetmə sistemlərinin konstruksiya və texnologiyasını, İ.t. qurğularının normalaşma, layihələnmə, quraşdırılma və istismar məsələlərini də əhatə edir.
|
İŞIQ TƏNZİMLƏYİCİLƏRİ (light giude) – İşıq cihazlarına verilən cərəyan gücünün dəyişməsini əks etdirən cihaz. İ.t. çox parlaq işıqla yanarsa, işığın gücünü tələb olunan səviyyəyə düşənədək azaltmaq olar. Studiya şəraitində teleistehsalda İ.t. geniş yayılıb; studiyadankənar çəkilişlərdə isə iri ölçüsü olan bu cihazdan nadir hallarda istifadə edilir.
|
İŞIQ VƏ KÖLGƏ (light/shade) – Kinonun və TV-nin ifadə vasitələri; ED; elementi; Kinoda təsvir obyektiv arxasında qurulmuş lentə köçürülür. Telekamerada isə elektron-şüa borusu işıq enerjisini elektrik siqnallarına çevirir. Teletəsvir axıcıdır, sayrışır, xəyalidir, elektron şüanın cızdığı əşyaların durmadan formalaşan konturudur. Foto-kinoda və TV-də təsviri «işıq yazısı» adlandırmaq olar, hər iki halda təsvir işığın köməyi ilə alınır. Lakin foto-kino və TV üçün işığın rolu eyni deyil. Foto-kinoda təsvirin alınması və göstərilməsi üçün çəkiliş və lentin ekrana aydınlaşdırılması zamanı obyektin «səthi» işıqlandırması tələb olunur. Kinoda olduğu kimi, TV-də də obyekt səviyyəsində «səthi» (zahiri) işıqlandırma var, amma obyekt teleekranda «ikitərəfli» işıq vasitəsilə göstərilir. Kinoda obyektdən inikas edən işıq lentin işığahəssas materialla – halloid gümüşü qatları ilə örtülmüş səthinə düşür; TV-də obyektivdən inikas edən işıq elektron-şüa borusunda şəklini dəyişir və televizorda təkrar olunmaqla bilavasitə tamaşaçıya yönəlir. Boyakarlıq və qrafikada – müxtəlif rənglərin, yaxud rəng çalarlarının parlaqlığına görə bölünməsi; təsvir olunan əşyanı həcmcə, işıq-hava mühiti ilə əhatədə qavramağa imkan yaradır. İ.k.-nin sıralanması (ən yüksək parlaqlıqdan tünd kölgəyədək) əşyanı işıqlandırma xarakterindən, onun həcmindən, havanın vəziyyətindən asılı olur.
|
İŞ REJİMİ (On-line) – Kompüterin real vaxtda şəbəkəyə qoşulmuş vəziyyəti.
|
İŞTİRAK EFFEKTİ (visional/display effect) – Qatılma effekti də deyilir. Təsvirin tutduğu görüntü dairəsini əsasən üfüqi istiqamətdə böyüdərkən yaranır. Filmin bütün göstərilmə hallarında onun tamaşaçıya təsirinin effektivliyi, görüntü və səs obrazları çəkilişin süjeti haqqında vərdiş olunmuş təsəvvürlərə yaxınlaşdıqca artır.
|
İTİ GÖRÜNTÜ BUCAĞI (sharp vision angle) – Ekranda mənzərənin teleskopik görüntülərini verən görmə bucağı. Bu bucaq böyüdükcə sanki yaxınlaşan mümkün görüntünün nisbətən seyrək seqmentini əks etdirir. Kameranı obyektə yaxınlaşdırarkən iti görüntü bucağının üstünlükləri çoxalır.
|
İTİYÖNÜMLÜ MİKROFON (sensitive microphone) – Çox iti bucaq altındakı səslərə həssas olan mikrofonlar. Bax: M i k r o f o n u n y ö n ə l m ə d i a q r a m ı.
|
İZAH (explanation) – Açıqlama. İnsan idrakının öyrənilən obyektin mahiyyətinin aşkara çıxarılmasından ibarət çox mühüm funksiyası (və müvafiq surətdə elmi tədqiqatın bu funksiyanın yerinə yetirildiyi mərhələsi). Tədqiqatçının real praktikasında İ. bunun göstərilməsi ilə həyata keçirilir ki, İ. olunan obyekt müəyyən qanuna (qanunlara) tabedir. İ. atributiv, substansional, genetik (xüsusilə səbəb), kontragenetik (xüsusilə funksional), struktur və s. ola bilər.
|
İZLƏMƏ (tracking) – 1) Bir elektronik şəbəkənin elektrik parametrləri ilə başqa bir şəbəkənin eyni və ya fərqli parametrləri arasında əlaqənin izlənməsi; 2) Yüksək elektrik sahəsinə tətbiq olunan bir dielektrikin və ya izolyator səthində arzuolunmayan ötürücü yolların meydana gəlməsi və səthin karbonlaşması; 3) İynənin valdakı yivləri nizamlı şəkildə izləməsi.
|
İZLƏMƏ-NƏZARƏT DÜYMƏSİ (tracking control) – Cihazın oxuma anında başlığın lentdəki yazının üzərindən keçməsini təmin edən nizamlayıcı. Bu prosesdə çıxış rəngi (və təsvirin tamlığı) monitorda baxılaraq Incking nizamlayıcı düyməsi ilə sağa-sola çevrilərək təsviri ən düzgün və dəqiq şəklə salır.
|
İZLƏYİCİ SİSTEM (servo) – Qoşalaşdırmaq üçün lenti irəli-geri çəkən mühərrikin lentin keçid vaxtını nizamlayan mühərriklə eyni vaxtda sinxron işləməsi – birinin digərini izləməsi.
|
İZOQRAFİYA (isographics) – Şəkil, rəsm. Hər hansı yazının, xəttin dəqiq oxşadılması. Vizual, təsviri materiallarda, reklamlarda bədii vasitə kimi istifadə olunur.
|
J
|
JANR (genre) – Bədii yaradıcılığın (o cümlədən publisistikanın) tarixən formalaşmış növü. Kino və TV-də müəllif və rejissor ideyasının həyata keçirilməsinə uyğun olan bədii və publisistik əsər forması. Bədii yaradıcılıq əsərlərinin janrlara bölünməsi xeyli pozuq sərhədlərə malikdir. İncəsənətin hər bir növündə tarixən mövcud olan müəyyən J.-lar var. Kinematoqrafiyanın tematik müstəvisində tarixi, tarixi-inqilabi, elmi-fantastik, macəra, psixoloji, detektiv və digər J.-lar fərqləndirilir. Həyatın müxtəlif cəhətlərinin əks etdirilməsi ilə əlaqədar TV və radio jurnalistikasında da müxtəlif J.-lar yaranmışdır. Bu J.-lar gerçəkliyi əks etdirmə üsullarına görə: a) informativ; b) analitik; v) bədii-publisistik növlərə bölünür.
|
JARQON (jargon/sland) – Ümumxalq dilindən ayrılan, öz spesifik söz və ifadələri ilə ondan fərqlənən müəyyən ictimai və peşəkar qrupun danışdığı dil; yalnız müəyyən ictimai qrup içərisində başa düşülən şərti dil.
|
JELATİNLİ İŞIQ FİLTRİ (gelatine light filter) – Rəngli kinolentin çəkilişi üçün istifadə olunan maddə. J.i.f. adi şəraitdə də hazırlana bilər. Bunun üçün 60 dərəcə selsidə 150 qram fotoqrafik jelatinlə 1 litr distilə olunmuş su qarışdırılır, sonra buna damızdırıcı ilə boyaq maddəsinin qliserinlə qarışığı (1 litrə 7 ml) əlavə olunur. Boyaq maddəsi kimi xüsusi maddələrdən – eskulindən, sarı-rapid filtrdən, turşu rodamindən, narıncı naftalandan və s. istifadə edilir. Sulama optik şüşə üzərində aparılır. Jelatin dondurulduqdan sonra işıq filtləri qurudulur və şüşələr arasında yerləşdirilir. Yapışdırma xüsusi balzamla (Kanada) yerinə yetirilir.
|
JEST (gesture) – Ekranda danışanın əl-qol hərəkətləri. Bax: İ f a d ə l i h ə r ə k ə t l ə r.
|
JİROSKOPİK ŞTATİV (gyroscopic tripod) – Hər cür vəziyyətdə dayanıqlığını, duruş vəziyyətini və sabitliyini mühafizə edən sərbəst oxlu cihaz.
|
JOKEY (jockey) – Cıdırda, sirkdə akrobatik tryukləri ifa edən atlı.
|
JURNAL (journal) – 1) XX əsrin 70-80-ci illərində TV və radioda işlənən həcmi 20-30 dəqiqə olan veriliş formalarından biri; 2) Kitabça şəklində nəşr edilən dövri məcmuə;
3) Hadisələri, giriş-çıxış sənədlərini, efirə gedən verilişi, məzmun və müəlliflər haqda məlumatları və s. müntəzəm surətdə qeyd etmək üçün dəftər və ya kitab.
|
JURNALİST (intermediary) – Jurnalistika ilə məşğul olan peşəkar ədəbi işçi. Hər hansı bir hadisəni işıqlandıran KİV nümayəndəsi; reportyor, fotojurnalist, telejurnalist, videojurnalist.
|
JURNALİST ETİKASI (journalist etiquette/intermediary ethics) – KİV işçiləri və onların fəaliyyətinin əxlaqi-davranış cəhətdən tənzimlənməsi üçün nəzərdə tutulmuş etik normalar toplusu. Bu normalara: a) jurnalistin davranışı və mənəvi siması; b) haqqında yazdığı və ünsiyyətdə olduğu adamlara dəqiq və qərəzsiz münasibəti; v) peşə etikasını gözləməsi və həmkarlarına münasibəti; q) oxucu (tamaşaçı və dinləyici) rəyinə hörmətlə yanaşması və s. daxildir.
|
JURNALİSTİKA (journalism) – Sosial önəm daşıyan aktual informasiyanın toplanması, işlənməsi, həmçinin mətbuat, radio və TV vasitəsilə yayılmasını təmin edən fəaliyyət növü; kütləvi xəbərləmə vasitəsi. J. ictimai rəyin formalaşmasına və inkişafına təsir edən ən qüdrətli amillərdəndir. İctimai nəzarəti itirərsə, çox qorxunc tovlama və çaşdırma (manipulyasiya) vasitəsinə çevrilir.
|
JURNALİSTİKA AZADLIĞI (freedom of journalist(press)) – Demokratik cəmiyyətdə məsələlər qaldırmaq, daha kəskin sosial ziddiyyətləri müzakirə etmək, dövlət və hökumət orqanlarının, müxtəlif müəssisələrin fəaliyyətini (bu hərəkətlər cəmiyyətin maraqlarına təhlükə yaratdıqda) tənqid etmək, hökumətin fəaliyyətsizliyini, yaxud hakimiyyət həddini aşmağı şübhə altına almaq azadlıqları.
|
JURNALİSTİN İCTİMAİ İŞİ (public (social) work of journalist) – Haqqı ödənilməyən, könüllülük əsasında həyata keçirilən iş. Sosial faydalı olub xüsusi peşə hazırlığı tələb etməyən müvəqqəti fəaliyyət.
|
JURNALİST MONOLOQU (journalist monologue) – Studiyada hər hansı bir materialın göstərilməsi ilə əlaqədar ya şərh, ya da daha mürəkkəb ssenari formasının elementi.
|
JURNALİST MÖVQEYİ (journalist position) – Təqdim etdiyi fakt və rəylərdə jurnalistin mötəbərliyə və dolğunluğa can atması. J.m.-ndə təsvir edilən şəraitin anlaşılması üçün bütün zəruri faktlar öz əksini tapmalıdır.
|
JURNALİST TƏHQİQATI (journalist investigation) – İctimai əhəmiyyət kəsb edən aktual mövzunun, hadisənin, yaxud vacib bir problemin əsas mahiyyətinin jurnalistikada soyuqqanlılıqla, hərtərəfli, qərəzsiz və obyektiv araşdırılması; şəraitin hərtərəfli təhqiq edilərək üzə çıxarılması; materialın ətraflı öyrənilməsi; «nəyə görə» və «niyə» suallarına cavab verən J.t. hadisələrin baş verdiyi situasiyanın soyuqqanlılıqla və dərindən araşdırılmasını, hər hansı qənaətə gəlmək üçün fakt və sənədlərin zərgər dəqiqliyi ilə öyrənilməsini tələb edir. Hər cür tələskənlik, impulsivlik və emosionallıqdan uzaq olan jurnalist araşdırma zamanı efirə dəvət etdiyi ekspertlərin müstəqil, qərəzsiz və nüfuz sahibi olmasına xüsusi diqqət yetirməlidir
|
JÜRİ (jury) – Teleoyunlarda, müsabiqələrdə, yarışlarda, sərgilərdə və s. qalibləri müəyyən etmək, mükafatlar və təltiflər vermək üçün təyin olunmuş, yaxud seçilmiş nüfuzlu mütəxəssislər qrupu.
|
K
|
KABEL (cable) – Bir və ya bir neçə izolə edilmiş, üstü hermetik örtülü məftil; elektrik enerjisini ötürmək üçün güc kabeli; naqil rabitəsi və siqnalizasiya üçün (rabitə kabeli), radiotezliklərdə enerji və siqnalların ötürülməsi üçün radiotezlik kabeli.
|
KABEL TELEVİZİYASI (cable television) – Proqramı, informasiyanı mərkəzi stansiyadan fərdi abonentlərə kabel vasitəsilə çatdıran TV sistemi. KTV efir TV-sindən abunəçilərin fərdi tələblərini ödəmək baxımından fərqlənir. KTV-də istənilən yayım stansiyası (o cümlədən peyk vasitəsilə yayımlanan), qəbuledici stansiya (bəzən öz studiyası) və kabel-televizoru iştirak edir.
|
KABEL TV SİSTEMLƏRİ (cable TV) – Siqnalların verilməsi üçün naqilli rabitə vasitələrindən (kabeldən) istifadə edən TV sistemləri.
|
KADMİKON (Cadmicon) – Kadmi seleni (CdSe) əsasında hazırlanan vidikon. Bütün görüntü diapazonunda, eləcə də ultrabənövşəyi və rentgen sahəsini əhatə edən spektrin geniş dairəsində həssas olur.
|
KADR (frame/film/ picture) – 1) Kinoçəkiliş aparatının ekspozisiya (kadr) pəncərəsinin ölçüləri ilə məhdudlaşan kinolentdəki ayrıca fotoqrafik çəkiliş. Kadrın ölçüləri və tərəflərinin nisbəti müxtəlif enlikli lentlər və kinematoqraf növü üçün fərqlidir; 2) Montaj kadrı – bu, ayrıca montaj parçasıdır, adətən, bir nöqtədən çəkilmiş, hadisənin bu və ya digər məqamından ibarət olan filmin tərkib hissəsi; 3) Ssenari kadrı – ayrıca çəkilmiş hər bir səhnənin quruluş, yaxud rejissor ssenarisində məzmununun şərhi və ətraflı təsviri. K. dedikdə həmçinin TV borusunun ekranındakı təsvir; lentə çəkilən obyektin hərəkətinin ardıcıl fazalarından birinin, yaxud onun statik vəziyyətinin əks olunduğu ayrıca fotoqrafik çəkiliş də nəzərdə tutulur. K. çəkiliş obyektlərinin bilavasitə görüntü qavrayışından əsaslı şəkildə fərqlənir. K.-ın görüntü formasının bütün elementləri çəkilən səhnənin, yaxud hadisənin ideya və məzmununun tam açılmasına xidmət edir.
|
KADR ADDIMI (frame bar) – Kinofilmin uzunluğuna görə iki bitişik kadrın eyni nöqtələri arasındakı məsafə.
|
KADRARXASI MUSİQİ (off-screen music) – Filmin, bilavasitə təsvirlə bağlı olmayan musiqi müşayiəti. K.m.-nin səslənməsi kənar səbəblə bağlı deyil, ekranda göstərilənin emosional mahiyyətini parlaq və tam əks etdirmək üçün daxili tələbatdan doğur.
|
KADRBAKADR ÇƏKİLİŞ (frame by frame shooting) – Multiplikasiyaların, yazıların, hərəkətli (yüyrək) diaqramların və s. çəkilişi zamanı geniş istifadə olunan üsul. Bu cür çəkiliş ekranda hərəkəti tezləşdirməyə imkan verir. K.k.ç.-də hərəkət tempini və hər bir kadrda baş verən dəyişiklikləri müəyyənləşdirmək vacibdir.
|
KADR ÇƏRÇİVƏSİ (frame) – Teleekranın üfüqi xətlərlə çərçivələnmiş düzbucaqlı forması. Çəkilən bütün təsvirlərin məhz bu çərçivədə göstərilməsi nəzərdə tutulur. Bir çox əşyalar bu formaya çox yaxşı uyuşur. Bu səbəbdən onları lap iri planda çəkərək, ekranı başdan-başa tutmaq olar. Ancaq bəzi obyektlər ekran üçün xeyli "yekə" ola bilər. Obyekt ekrana yerləşməyəndə, bəzən kadra uyuşdurmaq üçün elə çəkiliş nöqtəsi seçilməlidir ki, kamera onu yuxarıdan aşağı, yaxud aşağıdan yuxarı göstərə bilsin. Operator çəkiliş obyektinə çox yaxın dayanarkən, bu obyektin bir hissəsi «kadr arxasında» qalaraq, «kəsilir». TV cihazlarının əksəriyyəti görüntünün rastrdakı (telekrandakı işıqlı sətirlər) maksimum ölçüsünü verə bildiyindən (həmin cihazlar o cür sazlanır), təsvir planlarının qıraq-bucağı kəsilib atılır. Seyrçinin çox vacib sayılacaq bir şeyi, məsələn, titrləri görməsi üçün gərək çəkiliş planı elə qurulsun ki, bu titrlər və ya hər hansı digər vacib detal ekranın «təhlükəsizlik zonası»na düşsün. Bax: K a d r ı n t ə h l ü k ə s i z l i k z o n a s ı.
|
KADRDA ÇIXIŞ (telescreen speech) – İnsanın teleekran vasitəsilə kütləvi auditoriyaya üz tutması. K.ç. zamanı həmin insan əsas (çox vaxt yeganə) görüntü obyekti olur.
|
KADRDAXİLİ MONTAJ (interframe editing) – Hərəkətli kamera ilə çəkiliş K.m. effekti yaradır. Kadrın məzmununu tədricən dəyişməklə bir kadr çərçivəsində məkan-zaman fasiləsizliyini saxlamaq mümkündür. K.m. birbaşa TV verilişləri üçün səciyyəvidir.
|
KADRDAXİLİ MUSİQİ (musical illustration) – Filmin süjeti və süjetdə açıqlanan olaya qatılan şəxslərlə bağlı musiqi müşayiəti. Bu zaman iştirakçılar mahnı oxuya və ya hər hansı musiqini ifa edə bilərlər. K.m. hər hansı ekran əsərinin səs sırasını təcəssüm etdirir.
|
KADRIN ENİ (frame width) – Kinokadrın sol və sağ tərəfləri arasındakı məsafə.
|
KADRIN HÜNDÜRLÜYÜ (frame height) – Kinokadrın yuxarı və aşağı tərəfləri arasındakı məsafə.
|
KADRIN KOMPOZİSİYASI (picture composition) – Kadrın xətti quruluşunun xüsusiyyətlərinin, məkan, tonal və rəng koloriti cəhətdən həllinin, işıqlandırmanın, görünüş nöqtələrinin və rakurslarının rejissor həlli.
|
KADRLAR (personnel/staff) – Fəaliyyətin bu və ya digər sahəsində müəssisənin, şirkətin, yaradıcı qrupun əsas (ştat) işçi tərkibi.
|
KADRLARARASI KOMPRESSİYA (interframe compression) – Videosiqnal kompressiyası qaydası; bu üsulun tətbiqi zamanı təsvirin böyük bir hissəsi kadrdan-kadra dəyişməz qalır, kadr ardıcıllığının müqayisəli təhlili aparılır və kadrların özü barədə deyil, yalnız həmin kadrlardakı dəyişikliklər barədə informasiya göndərilir.
|
KADRLARIN «HANNİBALİZMİ» (film "hannibalism") – Çox ifadəli, parlaq, emosional, təsirli və cazibədar təsvirlərin tamaşaçını süjetin (xəbərin) əsas məzmunundan yayındırması; kadrdakı görüntünün mətnin məzmununu qavramaqdan yayındırması. Məs., küçədə dayanıb mitinqdən reportaj verən reportyorun fonunda döyülən mitinqçi daha çox yadda qalır, nəinki jurnalistin danışığı. Yaxud Əfqanıstan səmasında ABŞ-ın qırıcı təyyarələrinin uçuşunu göstərən kadrda hərbi texnikanın cazibəsi ölkədə müvəqqəti hökumətin təşkili barədə mətndən daha güclü təsir bağışlayır. Belə hallarda videosıra mətni üstələyir.
|
KADRLARIN VƏ ZOLAQLARIN TEZLİYİ (frame frequency/field frequency) – Kinoda və TV-də müəlliflərin (jurnalistlərin) lentdə təsvir edilən hadisələrin çəkiliş standartlarını müəyyənləşdirmək üçün işlətdiyi termin.
|
|