Institutsionalizmning metodologik asoslari va institutsional tahlilda

10
Neoinstitutsionalizm ikkita umumiy asosdan kelib chiqadi, birinchidan,
ijtimoiy institutlar ahamiyatga ega, ikkinchidan ular neoklassik
nazariya vositalari
yordamida tadqiq etiladi. Ushbu ikki taraflama xususiyat neoinstitutsionalizmni
“eski” institutsionalizm va neoklassik nazariyadan ajratib turadi.
Neoinstitutsionalizm neoklassik nazariyadan insonning ko`paytiruvchi xatti-
harakati va metodologik individualizm tamoyillarini meros qilib olgan holda
o`tgan asrning 50-60 yillarga kelib shakllandi. Neoinstitutsionalizmning ayrim
variantlarida o`yinlar nazariyasidan foydalaniladi. Ayrim neoinstitutsionalistlar o`z
tadqiqotlarida evolyutsion nazariya qoidalariga tayanadi.
Biroq, ularning o`xshashligiga qaramay, neoinstitutsional va neoklassik
yondashuvlarining metodologik xususiyatlarini belgilab beruvchi bir qator
farqlarni ajratish mumkin.
Neoinstitutsional nazariya ijtimoiy jarayonning real faoliyat ko`rsatuvchi
ishtirokchilari sifatida guruhlar yoki tashkilotlarni emas, balki alohida individlarni
o`rganadi. Shu tariqa tashkilotlar ichida individlar o`rtasida
yuzaga keladigan
munosabatlar turli tashkiliy tuzilmalarning mavjud bo`lishini izohlash uchun hal
qiluvchi omil hisoblanib, neoinstitutsional nazariyani o`rganish ob’ekti sanaladi,
ayni paytda neoklassik nazariyada firma “qora quti” sifatida ko`rib chiqildi.
Firmaning paydo bo`lishi masalalari ham neoklassiklar nazaridan chetda qoldi,
ayni paytda neoinstitutsional yo`nalish vakillarining ko`plab ishlari, shu jumladan
R.Kouz ishlari [30]ning maqsadi “firmaning mavjud bo`lishini izohlash va uning
faoliyati ko`lamlarini belgilab beruvchi sabablarni qidirib topishdan iborat bo`ldi”.
Ta’kidlash lozimki, metodologik individualizm bir qator jarayonlarni tadqiq
etish uchun ancha jiddiy cheklovlarni belgilaydi. Masalan, davlatni yagona,
uyg`unlashgan tarzda foliyat ko`rsatuvchi, bo`linmas
organizm sifatida aniq
tasavvur qilishga to`liq tayangan tadqiqotni amalga oshirish ancha muammoga
aylandi; davlatning maqsadli funksiyasini ko`paytirishga, individlar
funksiyalarining qismi (agregati) hisoblanmaydigan o`ziga xos “ijtimoiy ne’mat
funksiyasi”ga asoslangan yondashuvlardan foydalanish ham qiyindek tuyuladi.
Ikkinchi tomondan, bunday asos tadqiqot natijasida olinadigan xulosalarning
amaliyot nuqtai nazaridan ahamiyatini yanada oshiradi, chunki ular real
ma’lumotlarga asoslanadi.
Individlar va institutlarning o`zaro bog`liqligini tahlil etishda boshlang`ich
nuqtaga nisbatan ikkita tamoyil mavjud. Birinchi tamoyilda institutlar
individlarning manfaatlari hamda xatti-harakatlari orqali tushuntiriladi va
metodologik individualizm
deb nomlanadi
.
Ya’ni, individ institutlarni tahlil
qilishda boshlang`ich nuqta hisoblanadi. Masalan,
davlatni tavsiflashda uning
fuqarolarining manfaatlari va o`ziga xos xususiyatlaridan kelib chiqiladi.
Metodologik individualizm tamoyilining davomi
spontan evolyutsiya
konsepsiyasidir. Ushbu konsepsiyaga ko`ra, institutlar insonlarning harakatlari
natijasida paydo bo`ladi degan taxmin ilgari suriladi. Ya’ni, individlar birlamchi,
institutlar esa ikkilamchi o`rin tutishi to`g`risidagi taxmin neoklassiklar
qarashlarida aks etgan
11
Aksincha, tahlil uchun boshlang`ich nuqta sifatida individlar emas, balki
institutlar belgilanishi ikkinchi tamoyilga asos bo`ladi. Shu
tariqa ikkinchi
tamoyilda
xolizm
metodologiyasidan foydalaniladi. Boshqacha aytganda, individlar
institutlarning ta’rifidan kelib chiqib tavsiflanadi. Institutlar esa, o`zlari
makrodarajada munosabatlar tizimini takror ishlab chiqarishda bajaradigan
funksiyalar orqali izohlanadi. Endi fuqarolar o`z hukumatini emas, balki hukumat
ma’lum xildagi fuqarolarning shakllanishiga ko`maklashadi. So`ngra, spontan
evolyutsiya konsepsiyasiga
institutsional determinizm
tezisi qarshi turadi va u
muhim barqarorlashtiruvchi omil hisoblanadi. Institutlar – o`tmishda sodir bo`lgan
«jarayonlar natijasi» bo`lib, ular o`tmish holatlariga moslashgan va shuning uchun
ijtimoiy mo`rtlik, psixologik mo`rtlik omili hisoblanadi va barcha keyingi
rivojlanish «doiralarini» belgilab beradi. Shunday qilib, xolizmda individlarning
manfaatlari va xatti-harakatlari ularning o`zaro hamkorigini oldindan belgilab
beruvchi institutlarning tavsifi orqali tushuntiriladi. Ya’ni, institutlar birlamchi,
individlar esa ikkilamchi o`rin tutadi.