Tezkorligi, tK. O’RT , ns - Комплементар мдя транзисторларда ясалган мантиқий елементлар (кмдям)

|
Комплементар мдя транзисторларда ясалган мантиқий елементлар (кмдям)
|
bet | 4/5 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #115201 |
Bog'liq Xudaykulov X Tezkorligi, tK. O’RT , ns 5-20 2-10 10-100 Iste’mol quvvati, mVt 2,5-3,5 2,5-3,5 0,1-1,5 Yuklama qobiliyati 10 10 20
МДЯ – транзисторида ясалган базавий мантиқий элементлар Ахборотни қайта ишлаш ва сақлаш вазифаларини бажарувчи замонавий микроэлектрон аппаратларда турли интеграция даражасига эга бўлган ИМСлар ишлатилади. Айниқса КИС ва ЎКИС интеграция даражасига эга бўлган ИМСлар кенг қўлланилмоқда. ТТМ ва ЭБМ элементлари юқори тезкорликни таъминлайдилар, аммо истеъмол қуввати ва ўлчамлари катта бўлганлиги сабабли, фақат кичик ва ўрта интеграция даражасига эга бўлган ИМСлар яратишдагина қўлланилади. 1962 йилда планар технологик жараён асосида кремний оксидили (SiO2) МДЯ – транзистор яратилди, кейинчалик эса унинг асосида гуруҳ усулида ишлаб чиқариш йўлга қўйилди. Интеграл БТлардан фарқли равишда бир турдаги МДЯ интеграл транзисторларда изоляцияловчи чўнтаклар ҳосил қилиш талаб этилмайди. Шунинг учун, бир хил мураккабликка эга бўлганда, МДЯ – транзисторли ИМСлар БТларга нисбатан кристалда кичик ўлчамларга эга ва ясалиш технологияси содда бўлади. Кремний оксидили МДЯ ИСларнинг асосий камчилиги – тезкорликнинг кичиклигидир. Яна бир камчилиги – катта истеъмол кучланиши бўлиб, у МДЯ ИСларни БТ ИСлар билан мувофиқлаштиришни мураккаблаштиради. МДЯ ИСлар асосан унча катта бўлмаган тезкорликка эга бўлган ва кичик ток истемол қиладиган мантиқий схемалар ва КИСлар яратишда қўлланилади. МДЯ ИСларда энг юқори нтеграция даражасига эришилган бўлиб, бир кристалда юз минглаб ва ундан кўп компонентлар жойлашиши мумкин.
МДЯ – транзисторли мантиқ (МДЯТМ) асосида юкламаси МДЯ – транзисторлар асосида яратилган электрон калит - инверторлар ётади. Схемада пассив элементларнинг ишлатилмаслиги, ИМСлар тайёрлаш технологиясини соддалаштиради.
Мантиқий ИМСлар тузишда n – ёки р – канали индукцияланган МДЯ – транзисторлардан фойдаланиш мумкин. Кўпроқ n – каналли транзисторлар қўлланилади, чунки электронларнинг ҳаракатчанлиги ковакларникига нисбатан юқори бўлганлиги сабабли мантиқий ИМСларнинг юқори тезкорлиги таъминланади. Бундан ташқари, n – МДЯТМ схемалар кучланиш номинали ва мантиқий 0 ва 1 сатҳлари бўйича ТТМ схемалар билан тўлиқ мувофиқликка эга. Содда 2ҲАМ-ЭМАС ва 2ЁКИ-ЭМАС МЭ схемалари 1 – расмда келтирилган. Бу схемаларда юклама сифатида ишлатилаётган VT0 транзисторлар доим очиқ ҳолатда бўлади, чунки уларнинг затворлари кучланиш манбаининг мусбат қутбига туташган. Улар ток чеклагичлар (динамик қаршиликлар) вазифасини бажаради. 2ҲАМ-ЭМАС схемада (1, а – расм) пастки VT1 ва VT2 транзисторлар кетма – кет, 2ЁКИ-ЭМАС схемада эса (1, б – расм) – параллел уланади. 2ҲАМ-ЭМАС МЭ ишини кўриб чиқамиз. Агар қайта уланувчи транзисторлар бирининг киришидаги потенциал бўсағавий потенциал U0 дан кичик бўлса, яъни UКИР < U0 (мантиқий 0) бўлса, у ҳолда бу транзистор берк бўлади. Бу вақтда юкламадаги VT0 транзистор сток токи ҳам нолга тенг бўлади. Шу сабабли, схеманинг чиқишида манба кучланиши ЕМ қийматига яқин бўлган, яъни мантиқий бирга мос кучланиш ўрнатилади. Иккала киришга мантиқий 1 сатҳга мос (U1КИР U0) мусбат потенциал берилса, иккала транзистор очилади ва чиқишда мантиқий 0 (U0ЧИҚ U0) ўрнатилади. 2ЁКИ –ЭМАС элементда 1, б – расм) бирор киришга юқори сатҳ кучланиши (U1КИР U0) берилса, мос равишда VT1 ёки VT2 транзистор очилади ва чиқишда мантиқий 0 (U0ЧИҚ U0) ўрнатилади.
Агар иккала киришга мантиқий 0 даражаси берилса, VT1 ва VT2 берк бўлади. Чиқишда эса юқори сатҳ кучланиши – мантиқий 1 ўрнатилади. n – МДЯ транзисторли мантиқ элементлар схемалари.
U0ЧИҚ U0 бўлиши учун, қайта уланувчи транзистор (ҚУТ) канали кенглиги юклама вазифасини бажарувчи транзистор (ЮТ) канали кенглигидан катта, ҚУТ канал узунлиги эса ЮТ никидан кичик бўлиши керак. Инвертор статик режими ва ўтиш жараёнлари таҳлил шуни кўрсатдики, тезкорлик ва истеъмол қуввати нуқтаи назаридан ЕМ = (2÷3)U0 кучланиш қиймати оптимал ҳисобланади. Демак, U0 = 1,5 ÷ 3 В бўлганда ЕМ = 4,5 ÷ 9 В бўлади.
МДЯТМ элементларда реал U0ЧИҚ қиймати U0 = UҚОЛ ≈ 0,2 ÷ 0,3 В дан катта эмас, U1ЧИҚ қиймати эса U1ЧИҚ ≈ ЕМ. Мос равишда мантиқий ўтиш UМ EМ -UКОЛ ЕМ .
МДЯТМ элементнинг яна бир афзаллиги – халақитбардошлиги юқорилигидадир. БТлардаги МЭларда мантиқий 0 нинг халақитбардошлиги (1÷2)U*, яъни 0,7÷1,4 В бўлганда, МДЯТМ да U0ХАЛ = U0 - U0 ≈ 1,5 ÷ 3 В бўлади. ҲАМ-ЭМАС элементида киришлар сони ортган сари халақитбардошлик камаяди, чунки бир вақтда барча транзисторларнинг қолдиқ кучланишлари UҚОЛ ортади. Шу сабабли ҲАМ-ЭМАС элементларда киришлар сони 4 тадан ортмайди, ЁКИ-ЭМАС элементларда эса 10-12 тагача етади.
Амалда ЁКИ-ЭМАС элементлар кўп қўлланилади, ҲАМ-ЭМАС элементлар эса фақат ИС серияларининг функционал тўлиқлиги учун ишлатилади. МДЯ схемаларнинг юклама қобилияти катта, чунки кириш (затвор) занжири деярли ток истеъмол қилмайди. Демак, иш жараёнида занжирдаги барча МЭлар бир – бирига боғлиқ бўлмаган ҳолда ишлайдилар, U0 ва U1 сатҳи эса юкламага боғлиқ бўлмайди. МДЯ – тузилма элементлари тезкорлиги эса кириш ва чиқиш занжирларини шунтловчи сиғимларнинг қайта зарядланиш вақти билан аниқланади. Тезкорликни ошириш йўлидаги барча уринишлар бошқа камчиликларни юзага келтирди. Масалан, тезкорликни ортиши юкламадаги сиғимларни қайта зарядланиш токи қийматини ортишига олиб келади. Лекин, бу усул истеъмол қувватини ва чиқишдаги мантиқий сатҳлар нобарқарорлигини ортишига олиб келади. Кўрсатилган қарама – қаршиликлар 40 турли ўтказувчанликка эга (комплементар) транзисторли калитлар ёрдамида, схемотехник усулда бартараф этилиши мумкин.
|
| |