nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Texnologik quduqlarning sxemasi

|
Texnologik quduqlarning sxemasi
|
bet | 49/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга2.7.1 Texnologik quduqlarning sxemasi
Texnologik quduqlarning ko'ndalang sxemalari keng qo'llaniladi. Ular ruda tanasining konturiga nisbatan bir xil belgidagi texnologik quduqlar qatorlarining ko'ndalang yo'nalishi bo'yicha bir sinfga birlashtirilgan. Bularga kvadrat, to'rtburchaklar yoki olti burchakli gidrodinamik hujayralardan tashkil topgan sayt hududida quduqlar tarmog'ini yaratadigan sxemalar kiradi.
Ulardagi qazib olish quduqlari gidrodinamik hujayraning markazida, inyeksiya quduqlari esa uning chetlarida joylashgan.
Ushbu sxemalarning barcha texnologik quduqlari amalda, qoida tariqasida, doimiy ishlash rejimida ishlaydi. Maydonning ma'lum bir hududida ilgari olingan oqim tezligiga qarab, eritmalar bo'yicha IW uchastkasining dizayn unumdorligiga odatda gidrodinamik hujayra yoki ishlab chiqarish qudug'iga quyish quduqlari sonini o'zgartirish orqali erishiladi.
Kvadrat yoki to'rtburchaklar hujayrali sxemalar uchun har bir nasos qudug'ida ikkita, 4 yoki 6 in'ektsiya qudug'i bo'lishi mumkin. Olti burchakli shaklga ega sxemalar uchun in'ektsiya quduqlari soni oltita.
Bugungi kunga qadar ma'lum bo'lgan deyarli barcha sxemalar texnologik quduqlarining o'zgaruvchan ish rejimlaridan foydalanish sharoitida ishlashi mumkin. Ushbu toifadagi sxemalar uchun bunga nasos va nasos qatorlarida ishlaydigan quduqlarni bir vaqtning o'zida almashtirish yoki ishlaydigan gidrodinamik elementlarni bitta orqali almashtirish yoki alohida quduqlarning funktsional maqsadini o'zgartirish orqali erishish mumkin.
Foydali qazilmalarni qazib olishda bir vaqtning o'zida butun konni qayta ishlash mumkin emas. U qismlarga bo'linadi, ular ish deb ataladi. Er osti yuvishda ishlab chiqarish bloklari ishlamoqda.
In-situ yuvish yo'li bilan qazib olingan qatlamli infiltratsion uran konlari, qoida tariqasida, cho'zilgan lentaga o'xshash shaklga ega [2,9,14].
Hatto loyihalash bosqichida ham butun konni qazib olishda ketma-ket ishtirok etadigan operatsion bloklarga bo'linadi.
Ishlab chiqarish blokining elementar bo'g'ini nasos va quyish quduqlarining kombinatsiyasi bilan ifodalangan ishlab chiqarish xujayrasi hisoblanadi.
Ishlab chiqarish xujayrasi bitta qazib olish qudug'i va 2-6 in'ektsiya qudug'idan iborat. Qoidaga ko'ra, bitta kamerada 2, 3 va 6 in'ektsiya quduqlari bo'lishi mumkin.
Ishlab chiqarish xujayrasi deganda bitta nasos qudug'i tomonidan ishlab chiqarilgan maydon tushuniladi.
Har bir nasos qudug'ida 2 ta in'ektsiya qudug'i bo'lgan hujayra chiziqli hujayra deb ataladi (2.12-rasm).
|
| |
Texnologik quduqlarning tubi qismining turi va dizaynini tanlash

|
Texnologik quduqlarning tubi qismining turi va dizaynini tanlash
|
bet | 43/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга2.5.2 Texnologik quduqlarning tubi qismining turi va dizaynini tanlash
Ma'lumki, filtrdan uning uzunligi bo'ylab eritma oqimining tezligi o'zgaruvchan [10, 16]. Texnologik quduqlarning ishlashini kuzatish (ham nasos, ham nasos) ko'p hollarda suv tezligining pasayishi filtrlarning pastki qismida sodir bo'lishini ko'rsatdi. Bu, ayniqsa, filtrning sezilarli uzunligi bo'lgan quduqda seziladi va ularning mahsuldorligi 0,8 m / soat dan oshmaydi.
Natijada, tog 'zarralari filtrning pastki qismida to'planadi va u qumli bo'ladi. Eritmaning quduq bo'ylab harakatlanish tezligi to'plangan qumni yuzaga olib chiqish uchun etarli emas.
Qum to'planib qolganda, filtrning bir qismi oxir-oqibat butunlay yopiladi va ishda ishtirok etmaydi. Filtrning notekis ishlashi unumdor qatlamning rivojlanishiga ta'sir qiladi va foydali komponentni ruda konlarining pastki qismidan ajratib olishni qiyinlashtiradi.
Filtrning uzunligi bo'ylab eritma bilan kirish tezligini barqarorlashtirish va nasos quduqlarining ishlash samaradorligini oshirish uchun o'zgaruvchan ish aylanishiga ega filtrlar qo'llaniladi. O'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki (2.2-jadval) o'zgaruvchan ish siklidagi filtrlarning ochiqligi 0,5% gacha oshgan.
2.2-jadval
Oraliq disklar soniga qarab filtrlarning ish aylanishi
Filtr
|
Bo'shliqlar soni
|
Ish davri, %
|
Filtr
|
Bo'shliqlar soni
|
Ish davri, %
|
FD 110-1-3
|
3
|
12.5
|
FD 140-1-3
|
3
|
14.3
|
FD 110-1-2
|
2
|
12
|
FD 140-1-2
|
2
|
14.3
|
FD 110-1-1
|
1
|
11.1
|
FD 140-1-1
|
1
|
13.9
|
FD 110-1-0
|
0
|
9.2
|
FD 140-1-0
|
0
|
11.1
|
Shu bilan birga, uzunlik bo'yicha filtrlarning ish aylanishi 2 dan 10% gacha o'zgardi.
Disk filtrlarida ish aylanishini o'zgartirish qiyin emas, buning uchun filtr uzunligi bo'ylab teshiklar soni ortadi.
Disk filtrlarining ish siklini o'zgartirish uchun ularning dizayni asosiy disklardan balandligi bo'yicha farq qiluvchi asosiy yordamchi disklardan tashqari qo'shimcha disklarni ham nazarda tutadi. Asosiy qismlar orasidagi bo'shliq disklari sonining o'zgarishi bilan filtr qismlarini yig'ishda filtr uzunligi birligiga to'g'ri keladigan uyalar soni va shunga mos ravishda uning ish davri o'zgaradi.
Vodorodli konlar uchun asosiy disklar orasidagi bo'shliqlar soni 1,2 va 3 bo'lgan filtrlardan foydalanish tavsiya etiladi [2].
Tarmoqli filtrlarning butun kesimi bo'ylab oqimlarni tekislash, maksimal mahsuldorlikka bo'lgan talabdan kelib chiqqan holda, filtrning ish aylanishini uning uzunligi bo'ylab kirish oqimi tezligining pasayishiga mutanosib ravishda oshirish orqali amalga oshirilishi tavsiya etiladi.
|
| |
Mobil aloqa tizimlarda dupleks rejimni tashkil qilish

149
nuviga ham to‘g‘ri keladi: tizimdan abonentga va teskarisiga.
Mobil radioaloqa tizimlarda chastotali va vaqt bo‘yicha du-
pleksni qo‘llash o‘rin topgan. FDD
(frequency division duplex)
deb nomlanuvchi birinchi variant dupleks
juftlik ikkita chastota
polosasini egallaydi. Bu polosa, o‘z navbatida chastota bo‘yicha
dupleks tarqoqlangan deb nomlanuvchi
himoya intervali bilan
ajratilgandir.
To‘g‘ri
kanal
To‘g‘ri
kanal
Chastotalar
oraliq kengligi
Teskari
kanal
Teskari
kanal
BS
MS
f
a
f
a
f
a
f
a
9.4-rasm. Chastotalarni dupleksli tarqoqlash prinsipida
tashkillashtirish.
Shunday qilib abonentlar orasidagi axborotning uzatilishi va
qabul qilinishi har xil chastotalarda amalga oshiriladi. FDD prin-
sipini 9.4-rasm ifoda qilib ko‘rsatadi.
FDD asosida birinchi va ikkinchi avlod (AMPS, DAMPS,
GSM, IS-95 va boshqalar) standartlar tizimi tuzilgandir.
Ikki tomonlama aloqa uchun vaqt bo‘yicha dupleksda
(TDD
— time division duplex) uzatish va
qabul qilish kanallarning
vaqt bo‘yicha ajratishda birgina tashuvchi qo‘llaniladi (9.5-
rasm).
Mavjud bo‘lgan sotali aloqa tizimlari uchun TDD rejimini
qo‘llash
xarakterli emas, ammo simsiz telefonlar (CT2, DECT
va b.) standartlarida keng tarqalgandir. Bundan tashqari unga
uchunchi avlod UMTS va cdma2000 standartlarida alohida joy
ajratilgan.
f
a
Pompalash - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 47/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаPompalashusulda ohak ko'tarish vositasi sifatida suv osti elektr nasoslari qo'llaniladi.
Nasos eritmasini ko'tarish filtrning zich tiqilib qolishi bo'lmagan va statik darajasi ancha past bo'lgan joylarda burg'ulangan nasos quduqlarida eng muvaffaqiyatli qo'llaniladi.
Bunday holda, nasos qudug'i quyidagi texnik talablarga javob berishi kerak:
• nasoslar ishlaganda quduqqa haydaladigan eritmaning harorati 50 0S dan oshmasligi kerak;
• korpus ipida tishlar, yoriqlar, sinishlar va boshqa buzilishlar bo'lmasligi kerak:
• quduqning o'qi to'g'ri bo'lishi kerak; quduq o'qining vertikaldan zenit og'ishi uning chuqurligining 100 m uchun 10 dan oshmasligi kerak;
• quduqlar qoplamining ichki diametri quyidagicha bo'lishi kerak: nasosning diametri 4 dyuym bo'lsa - kamida 100/110 mm, nasosi diametri 6 dyuym bo'lsa - kamida 150/160 mm;
• quduq oqimining qiymati nasosning ish maydonining o'rtacha qiymatiga mos kelishi kerak;
• quduqdagi suyuqlikning dinamik darajasi o'rnatilgan elektr nasosdan kamida 3 metr yuqori bo'lishi kerak.
Suv osti elektr nasoslarining asosiy afzalliklari quyidagilardan iborat:
• katta chuqurlik sharoitida qayta ishlash kompleksiga eritmalar yetkazib berish barqarorligini ta'minlaydi;
• texnologik quduqlardan qayta ishlash majmuasiga mahsuldor eritmalarni yetkazib berish qo‘shimcha nasos stansiyalarisiz ta’minlanadi;
• quduq va filtrlarning filtrga yaqin zonasining silliqlashi va tiqilib qolishi (g'ovak va kapillyarlarning cho'kindi moddalar bilan to'sib qo'yilishi), shuningdek, ohak ko'tarish moslamalarining eskirishi kamayadi;
• qayta ishlash majmuasidan ancha uzoqda joylashgan quduqlardan unumli eritmalarni haydashda ishlab chiqarishning yuqori texnik-iqtisodiy ko'rsatkichlari ta'minlanadi;
• Energiyani iste'mol qilishda samaradorlik havo yuklarini ishlatishdan yuqori.
Shaklda. 2.11 da ETsV tipidagi suv osti nasosining qudug'iga o'rnatish diagrammasi ko'rsatilgan.
Chizma. 2.11. ETsV tipidagi elektr suv osti nasosining qudug'iga o'rnatish sxemasi: 1 - elektr motor. 2 - markazdan qochma nasos; 3 - eritmani ko'tarish ustuni; 4 - oqim o'tkazuvchi kabel; 5 - bosh; b - avtomatik boshqaruv paneli
Er osti yuvish quduqlarida ishlaydigan suv osti nasoslarining asosiy kamchiliklari mexanik aralashmalarning abraziv ta'siridan ba'zi nasos qismlarining tez ishdan chiqishi va yuqori haroratlarda ishlaganda elektr motorlarining ishdan chiqishini o'z ichiga oladi [15,16].
Bundan tashqari, ish paytida nasoslarni o'rnatish va texnik xizmat ko'rsatish malakali texnik xodimlarni talab qiladi.
|
| |
xemoretseptorlar qonning gaz tarkibi o ‘zgarganda - qonda karbonat

|
xemoretseptorlar qonning gaz tarkibi o ‘zgarganda - qonda karbonat Pdf ko'rish
|
bet | 77/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotxemoretseptorlar qonning gaz tarkibi o ‘zgarganda - qonda karbonat
angidrid
ko‘payganda
yohud
kislorod
kamayganda
qo‘zg ‘aladi.
153
Qo‘zg‘alish tegishli markazga intiluvchi tolalar orqali markazga uzatilib,
nafasning tezlashishiga olib keladi. Yurak-tomir tizimi bilan
nafas
tizimining
o ‘zaro
bir-biriga
mahkam
bog‘langan
holda
ishlashi
organizmdagi barcha organlar faoliyatining o'zaro uyg‘unlashuvida asab
tizimining yetakchi o ‘rinda turishini ko‘rsatadigan yorqin misoldir. Buni
quyidagilardan ko‘rsatsak bo‘ladi: uyqu arteriyasidagi refleksogen zona
retseptorlari ta’sirlansa, yurak ishi sekinlashib, tomirlar kengayishi bilan
bir vaqtda nafas olish ham siyraklashadi. Qon bosimi pasayganda yurak
ishi tezlashib, tomirlar torayishi bilan bir vaqtda nafas ham tezlashib, bir
muncha chuqurlashadi. Hiqildoq, kekirdak va bronxlaming shilliq
pardalari ta’sirlanganda nafasning siyraklashuvi yurak faoliyatining
sekinlashishiga ham sabab b o‘ladi. Nafas tizimi bilan yurak-tomirlar
tizimining bunday o ‘zaro chambarchas bog‘langan holda ishlashi
organizmda kechadigan barcha hayotiy hodisalaming o ‘zgarib turgan
tashqi
muhitga
moslashishida
katta
ahamiyatga
ega.
Nafasning
boshqarilishida markaziy asab tizimining boshqa qismlari bilan birgalikda
bosh miya yarim sharlarining po‘stlog‘i ham ishtirok etadi va yetakchi
o ‘rinni egallaydi. Nafasning o'zgarishiga sabab b o ia oladigan ta’sirotlar
bilan birga qo‘shilib ta’sir qilib kelgan ta’sirotlar keyinchalik yolg'iz o ‘zi
|
| |
Kondensatorli asinxron motor

|
Kondensatorli asinxron motor
|
bet | 77/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovKondensatorli asinxron motor. Bunday motorning statorida bir xil sondagi pazlami egallagan va fazoda bir-biriga nisbatan 90° el. burchakka siljigan ikkita (normal rejimda “ishchi”) chulg‘am bo‘ladi.
Aylanma magnit maydonini olish sharti bo‘yicha u chulg‘amlaming o‘ramlar soni umumiy holda turli xil bo‘ladi. Shuni esda tutish Iozimki, kondensator sig‘imining berilgan qiymati uchun yuklamaning faqat bitta qiymatida aylanma magnit maydoni olinib, boshqa yuklamalarda esa elliptik maydon hosil bo‘ladi va motorning ish rejimi yomonlashadi. Yuklamaning o‘zgarishi bilan kondensator sig'imini ham rostlash zarur bo‘lib, bu holda motor sxemasi murakkablashadi.
Ayrim hollarda aylanma maydon olish uchun ishga tushirish paytida va biror-bir yuklamada kondensatorlar parallel ulanadi. Yuklamada bitta kondensator ishlasa ishga tushirishda ikkala kondensator ham ulanadi.
Kondensatorli motorlaming FIK xuddi shunday quwatli uch fazali asinxron motomikiga yaqin, coscp esa hatto, katta bo‘lishi ham mumkin.
Uch fazali qisqa tutashgan rotorli asinxron motorlarni bir fazali asinxron motor sifatida ishlatish. Buning uchun uch fazali qisqa tuiashgan rotorli asinxron motorni 16.2-rasmdagi sxemalar asosida ulash kerak bo‘ladi. Bu sxemalar bo‘yicha motorni ulash uchun
rasm. Kondensatorli asinxron motor sxemasi (a) va uning mexanik xarakteristikasi (b); uch fazali asinxron motomi bir fazali tarmoqdan ishlatishda stator chulg‘amini ulash sxemalari(d); K — kalit.
chulg‘amlarning 6 ta uchlari ham tashqariga (klemmalar qutisiga) chiqarilgan bo‘lishi lozim. Bu rasmdagi sxemalar bo‘yicha ishlayotgan motor bir fazali motorga ekvivalent hisoblanadi. Uch fazali motor bir fazali motor sifatida ishlaganda uning quwati uch fazali motor nominal quwatining taxminan 70% ni tashkil qiladi. Bunday motorlar kichik yuklamada ishlaganda ularning texnik ko‘rsatkichlari nisbatan yomon bo‘ladi. Sxemalardagi (16.2-rasm) ishga tushirish qarshiliklari (sig'im va aktiv qarshilik) motor ishga tushirilgandan keyin uzib qo‘yiladi. Agar sig‘im motorning ish jarayonida ham sxemada ulanib qolsa uning yuklama rejimida ishlashini yaxshilaydi.
Nazorat savollari:
Bir fazali asinxron motoming tuzilishi va ishlash prinsipini so'zlab bering.
Bir fazali motor qanday kamchiliklarga ega ?
(Jch fazali qisqa tutashgan rotorli asinxron motornLqanday qilib bir
fazali motor sifatida ishlatish mumkin? '4
Kondensatorli asinxron motoming tuzilishi va ishlash prinsipi qanday?
Kondensatorli motoming xarakteristikalarini qanday qilib yaxshilash mumkin ?
|
| |
Sotali mobil aloqa tizimlarning real abonent sig‘imi

148
mashhur Daniya olimi A.K. Erlang nomi
bilan ataluvchi Erlang kat-
taligida o‘lchanadi. Shuni ta’kidlash zarur, aloqa kanalidagi yukla-
nish u va T xarakteristikalarni odatda tizimning eng katta yuklangan
intervalida baholashadi, ya’ni pik soatlarda aniqlashadi.
Tayinlangan vaqt mobaynidagi chaqiriqlar t diskret tasodi-
fiy kattalik bo‘lib Puasson taqsimlanishi
bilan odatda tushun-
tiriladi: bu yerda t vaqt ichida kelib tushuvchi chaqiriqlarning
k ehtimolligidir. Aloqa seansining davomliligi (bitta kanalning
bandligi) t uzluksiz tasodifiy kattalikdir va uning ehtimollik
zichligi ekspo nensial ko‘rinishda qabul qilinadi (T – o‘rtacha
qiymati).
Yangi chaqiriq tushish paytigacha bo‘sh kanallarga ega bo‘lgan
tizimning qanday o‘zini olib borishiga qarab uchta quyidagi mo-
dellarga ajratiladi:
• kutish vaqti cheklangan tizim (Erlang modeli A) bo‘sh kanal
bo‘lmagan holatda chaqiriq navbatga qo‘yiladi
va tayinlangan
vaqt o‘tishida, agar shu vaqt davomida band bo‘lgan kanallar-
ning birortasi bo‘shamasa, inkor (annulyatsiya) qilinadi;
• rad qilishli tizimlar, ya’ni bo‘sh kanallar bo‘lmagan holatda
chaqiriqlar bekor qilinadi;
• kutish tizimlar, ya’ni chaqiriqlar navbatga qo‘yiladi va kanal
bo‘shashini uzoq vaqt kutadi (Erlang modeli S).
Sistemadan foydalanishga rad qilishning ehtimolligini aniqlash
bo‘yicha fomulalar mavjud. Ammo lekin
ular juda katta va foyda-
lanilmaydi. Amalda aloqa kanali tizimi uchun berilgan blokirov-
ka ehtimolligida mumkin bo‘lgan yuklanishni Erlangda hisoblash
maqsadida ularni grafik shaklida yoki jadval ko‘ri nishda taalluqli
texnik adabiyotlarda berilgan ma’lumot ishlatiladi.
-MAVZU
TOVUSHNING QAYTISHI. AKS SADO

164
chash hamda suv osti kemalarini aniq
lash uchun ultratovushlardan
foydala niladi (128-rasm). Buning uchun dengiz tubiga ultratovush
yuboriladi va urilib qaytgan tovush qabul qilinadi. Tovush
ning
borishi va qaytishi uchun ketgan vaqt
t
o‘lchanib, dengiz chuqur-
ligi
h
aniqlanadi. Bunda tovush 2
h
masofani o‘tganligi uchun 2
h
=
t
·
t
bo‘ladi. Bundan
aniqlanadi.
t
– tovushning suvda tarqalish
tezligi. Bunday asbob
exolot
deb ataladi.
Tovushning qaytishidan metall quymalar orasida havo bo‘shliqlari
yoki chet moddalar kirib qolganligi ham aniqlanadi. Quymaga bevosita
tekkizilib qo‘yil
gan tovush manbai va qabul qilgich quyma bo‘ylab
yurgiziladi. Agar quyma ichi bir xil zichlikda va tutash bo‘lsa, qaytgan
tovush bir xilda bo‘ladi. Chet modda va bo‘shliq bo‘lsa, qaytgan tovush
buziladi. Tibbiyotda ham buyrak kasalliklarini, homila holatini zararsiz
holda o‘rganish ultratovushlar vositasida amalga oshiriladi.
Kuchlanishni induksion rostlagich (regulator)

|
Kuchlanishni induksion rostlagich (regulator)
|
bet | 79/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovKuchlanishni induksion rostlagich (regulator). Bunday regulator uch fazali buriluvchi avtotransformator ko‘rinishda ishlab chiqariladi va uch fazali o‘zgaruvchan kuchlanishni rostlash uchun ishlatiladi.
Induksion rostlagichning sxemasi 17.2,a-rasmda ko'rsatilgan. Bunda birlamchi chulg'am sifatida rotor chulg'ami ishlatilsa, ikkilamchi chulg'am sifatida esa stator chulg‘ami ishlatiladi.
Induksion regulator uch fazali tarmoqqa ulansa, uning rotor va stator chulg'amlarining har bir fazasida EYK hosil bo‘ladi:
U-reg = E_\ + E2 KU-kir + El2 1 (17.2)
bu yerda: U_ku. = U\~K\ \ U2 « E2 — chiqishdagi kuchlanish; Ukir —
kirishdagi kuchlanish. (17.2) tenglamadan shu narsa ko'rinadiki, Ukjr va £2 vektorlari geometrik qo‘shilar ekan, shu sababli U kuchlanishning qiymati Ukir va E2 vektorlari orasidagi burchakka bog‘liq bo'ladi. Rotorning holatini o‘zgarganda bu burchak o‘zgarib turli qiymatli Urcg kuchlanishi olishi mumkin.
Faza rostlagich (fazoregulator). Faza regulator (17.2,c-rasm) konstruksiyasi jihatidan faza rotorli asinxron mashina bo‘lib, ikkilamchi chulg‘am kuchlanishining qiymati o‘zgartirilmagan holda uning birlamchi kuchlanishga nisbatan fazasini o‘zgartirib beradi. Uning
1 7.2 - r a s m .
Kuchlanishni induksion rostlagichning ulanish sxemasi (a) va vektor diagrammasi (b); faza regulatorning ulanish sxemasi (d) .
induksion regulatordan farqi shuki, fazoregulatorda rotor va stator chulg‘amlari o‘zaro elektr jihatdan ulanmagan, ya’ni transformator bog‘lanishga ega, shuning uchun ham uni ayrim holda buriluvchi transformator deb ataladi.
Ikkilamchi chulg‘am kuchlanishi fazasini rotomi statorga nisbatan burish bilan amalga oshiriladi (stator chulg‘amini birlamchi chulg‘am deyiladi).
Agarda faza rotorli asinxron mashinaning rotori va statorining bir xil faza o‘qlari mos tushsa, aylanuvchi magnit oqimi stator va rotor chulg‘amlarini bir vaqtda kesib o‘tadi demak, hosil bo‘lgan EYK E, va E2 laming fazalari ham bir xil bo‘ladi. Rotomi u yoki bu tomonga a burchakka burib (17.2,t/-rasm), kerak bo‘lgan EYK fazasini olish mumkin, ya’ni:
|
| |
Gaz xususiy shaklga va hajmga ega emas

28
Atomlarning
joylashish tartibi jism
ning qattiqlik darajasini o‘z-
gartirishi mumkin. Masalan, Siz ishlatayotgan qalam, ko‘mir va juda
qattiq modda – olmos, brillyant bir xil uglerod (C)
atomlaridan tashkil
topgan. Lekin joy lashish strukturasi turlichadir.
-MAVZU
ZICHLIK VA UNING BIRLIKLARI. BERUNIY

34
Zichlikning birligi 1
.
temir
= 7800
. Bu, te
mirdan yasalgan, tomon
lari 1 m dan bo‘lgan
kubning massasi 7800 kg ga teng bo‘ladi deganidir. Xuddi shunday
hajmi 1 m
3
bo‘lgan mis kubning massasi 8900 kg bo‘ladi.
Zichlikni
da ham ifodalash mum
kin. Bunda
dan
ga quyidagicha
o‘tiladi:
. Gaz
larning
zichligi
kichik, suyuqliklarda kattaroq bo‘ladi. Qattiq jismlar
ning zichligi
ularnikidan katta bo‘ladi (16-rasm).
1
sm
3
1
sm
3
1
sm
3
1
sm
3
Havo
Suv
Qo‘rg‘oshin
Simob
m
= 0,00129 g
1 g
11,3 g
13,6 g
16-rasm.
17-rasm.
Demak, biror moddaning yoki
jism ning zich
ligini aniqlash uchun
uning hajmi va massasini o‘lch
ab
topilar ekan.
Har qanday shakldagi
jismlarning massasini tarozida o‘l
chash
mumkin. Lekin hajmini har doim
ham chizg‘ich bilan aniqlab bo‘l
maydi.
Masalan: uzuk, zirak. Suvda eri
may-
digan jism
larning
hajmi qu
yidagicha aniqla
nadi (17-rasm). Menzurkaga
suv quyilib, uning hajmi
V
1
belgilab olinadi. So‘ngra
unga uzukni
tushirib, suvning keyingi sathi
V
2
yozib olinadi. Bundan uzukning
hajmi
V = V
2
–V
1
. Demak, uzuk
ning hajmi 2,8 sm
3
2 sm
3
= 0,8 sm
3
ga
teng.
Tashqi va rostlash xarakteristikalari

|
Tashqi va rostlash xarakteristikalari
|
bet | 133/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovTashqi va rostlash xarakteristikalari. Generatorni ishlatishdagi asosiy ish jarayonni belgilovchi xarakteristika — tashqi xarakteristikadir. Odatda, generatorlarga nisbatan qo‘yiladigan talab (payvandlash geheratorlaridan tashqari) umumiy bo‘lib, ularning qo‘zg‘atish toki Iqp‘7= const bolganda, yuklama tokining qiymati 0 dan yo‘l qo'yilgan qiymatgacha o‘zgarganda, generatorlarning chiqish klemmalaridagi kuchlanishi nominal qiymatidan mumkin qadar kam o‘zgarishi amaliyot uchun muhimdir.
Tashqi xarakteristika — qo‘zg‘atish toki /0.zA,= const va yakorning aylanish chastotasi nN = const boTganda \jfl = f (Ia) bogTiqlikni ifodalaydi. Bu xarakteristikani ahamiyatga ega boTgan ikkita hol uchun tahlil qilish foydalidir:
salt ishlash rejimda (Ia=0) yakor chulg‘amida hosil boTgan EYK ning qiymati E0= UN ga to‘g‘ri kelgan qo‘zg‘atish toki / N = const boTganda yuklama tokini oshirib olish (30.3,a-rasm, 2);
yakor chulg‘amining toki Ia= IN va kuchlanishi UN boTganda
qo‘zg‘atish tokini / = const qilib, yuklama tokini kamaytirib olish (30.3,0- rasm, 1). ,
Tashqi xarakteristikani tajribada yuklama tokini Ia= 0 dan Ia= IN gacha oshirib olinganda, generator chiqish klemmalaridagi kuchlanishi, yakor reaksiyasi magnitsizlovchi ta’sirining va yakor zanjiridagi qarshiliklarda kuchlanish pasayishi tufayli biroz kamayadi (2-egri chiziq). Tashqi xarakteristika egri chizigTning shakliga yuklama toki tufayli magnit zanjiri to‘yinish darajasining o‘zgarishi ham sabab boTadi.
rasm. Mustaqil qo ‘zg‘atishli o ‘zgarmas tok generatorining tashqi (a) va rostlash (b) xarakteristikalari.
Ma’lumki, generatoming kuchlanishi (Ua), natijaviy magnit oqimiga bog‘liq ravishda o‘zgaradigan Ea, yakor zanjiridagi (IaR ) hamda cho‘tkalarda bo‘ladigan (AUch) kuchlanish pasayishlari bilan aniqlanadi: U = E — I R — AU ,. (30.1)
a a a a ch x 7
Yuklama toki oshirilganda yakor reaksiyasining mashina asosiy maydoniga bo‘lgan magnitsizlovchi ta’siri ortadi. Qo‘zg‘atish toki /o.z = const bo‘lganligidan, generatorning natijaviy magnit oqimi, demak, EYK Eu ham biroz kamayadi.
Tashqi xarakteristikani tajribada olishda davlat standarti tavsiyasi qo ‘yidagicha: yakorning aylanish chastotasi n= nN va qo‘zg‘atish tokini I .zN =const holda saqlab, yuklama toki Ia ni nominal qiymatidan 0 gacha kamaytirib olish lozim.
Yuklama toki kamaya borgan sari, ko‘ndalang yakor reaksiyasi ta’sirining susayishi va yakor zanjirida kuchlanish pasayishi IuRu ning kamayishi tufayli, yakor chulg‘ami chiqish klemmalaridagi kuchlanish tobora oshadi (30.3,o-rasm, 1).
Tashqi xarakteristika yuklamani oshirib olinganda kuchlanish pasayuvi quyidagicha aniqlanadi:
AU%=100 (Un — Ua) / UN , (30.2)
bunda UN - yakor toki Ia = IN bo‘lganda generator chiqish klemmalaridagi nominal kuchlanish.
Kompensatsion chulg‘ami boimagan o‘rta quwatli mashinalarda kuchlanishning oshishi, odatda (5-UO) foizni tashkil qiladi.
|
| |
massa
deb ataluvchi 
fizik kattalik o‘ylab topilgan. Jismning inertlik xossasini xarakterlovchi 
fizik kattalikka jismning
 massasi

|
massa
deb ataluvchi
fizik kattalik o‘ylab topilgan. Jismning inertlik xossasini xarakterlovchi
fizik kattalikka jismning
massasiBog'liq 6-sinf fizika uzbmassa
deb ataluvchi
fizik kattalik o‘ylab topilgan. Jismning inertlik xossasini xarakterlovchi
fizik kattalikka jismning
massasi
deyiladi. Jism massasini o‘lchashning
usullari ko‘p. Shulardan hammaga ma’lumi tarozi yordamida
o‘lchashdir. Amaliyotda ishlati
ladi gan tarozilar turli tipda bo‘ladi:
o‘quv, analitik, elekt
ron va h.k. 12-
a
rasmda o‘quv (shayinli),
b
-rasmda
esa elektron tarozi keltirilgan. Yuqorida aytganimizdek, massa birligi
1 kilogramm bo‘lib, toshining namunasi Parij yaqinidagi Sevr degan
shaharchada saqlanadi (11-rasm).
11-rasm.
Namuna silindr shaklida bo‘lib, balandligi va diametri 39 mm
atrofida. Undan 40 ta nusxa tayyor
lanib, turli
mamlakatlarga tarqatilgan.
Jism massasining ko‘p yoki kamligi un
dagi
moddaning yoki narsalarning ko‘p-kamligiga
bog‘liq. Masalan, bir qop yong‘oq
ning massasi
bir xalta yong‘oq
nikidan, 1
che
lak suvning
massasi 1 piyola suvnikidan ko‘p.
Narsa va predmetlarning massasini 1 kg
ga nisbatan katta va kichik birliklarda ham
o‘lchash mumkin.
30
1 tonna (t)
=
10 sentner (s)
=
1000 kg.
1 kg
=
1000 gramm
=
1 000 000 milligramm.
Jism massasi tarozida o‘lchanadi. Jism massasini o‘lchash uchun
uning chap pallasiga o‘lchanadigan narsa, o‘ng pallasiga tarozi toshlari
qo‘yiladi. Pallaga toshlarni muvo
zanatga kelguncha tanlab qo‘yiladi
(12-rasm).
a)
b)
12-rasm.
13-rasm.
Shundan so‘ng pallaga qo‘yilgan tosh massalari qo‘ shib
hisoblanadi.
Shayinli tarozida tortilgan jism massasi uning
qizdirilgan yoki sovutilganligiga, qayerda va qachon
o‘lchanganligiga bog‘liq emas. Shu sababli tajriba
larda
va hisoblashlarda berilgan jismning massasi o‘zgarmas
(
m
= const) deb qaraladi.
Ko‘pincha bozorlarda sabzavotlarni prujinali tarozida
tortib sotayotgan sotuvchilarni uchratamiz (13-rasm).
Bunday tarozi ichida prujina bo‘lib, osilgan yuk ta’sirida
cho‘ziladi. Tarozining ko‘rsatishi prujinaning qattiq-
yumshoqligiga, kunning issiq yoki sovuq bo‘lishiga,
normadan ortiq yuk osganda cho‘
zilib, avvalgi joyiga
qaytib bormasdan qolib ketganli
giga bog‘liq bo‘ladi.
Bundan tashqari, o‘lchashlar, Yerning Shimoliy qutbi
yoki ekvatorga yaqin joylarda olib borilganligiga bog‘liq
bo‘lganligidan aniq bo‘l maydi. Shu sababli jism massasini shayinli yoki
elektron tarozida o‘lchang!
Juda kichik zarralarni hamda ulkan jismlar (Oy, Quyosh)
massalarini bevosita o‘lchab bo‘lmaydi. Ularning massasi bilvosita
usullar bilan hisoblab topiladi. Bu haqda yuqori sinflarda o‘qib
o‘rganasiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
massa
deb ataluvchi
fizik kattalik o‘ylab topilgan. Jismning inertlik xossasini xarakterlovchi
fizik kattalikka jismning
massasi
|
Masala yechish namunasi - Kegl cc pechat indd

165
hosil bo‘lishi tovushga ham bog‘liq. Bolalar va ayollarning yuqori
tondagi ovozi erkaklar ovoziga nisbatan ko‘proq
aks sado hosil qilishi
mumkin. Eng qulayi qo‘lda qarsak chiqarish.
•
Dunyoning ko‘pgina joylarida shunday imoratlar qurilganki, unda
ma’lum bir joyda shivirlab so‘zlashish
undan ancha uzoqda baralla
eshitilgan. Sitsiliya orolida qurilgan Jirgenti soborida shu xususiyat
bo‘lgani ko‘p janjalga olib kelgan. Chunki
tasodifan soborning aynan
shu joyiga tavba-tazarru eshituvchi joylashgan. Soborning boshqa
nuqtasida uni boshqalar ham eshitishgan.
Qattiq jismlar xususiy hajmga va shaklga ega

29
14-MAVZU
MASSA VA UNING BIRLIKLARI
Siz kundalik turmushda ota-onangiz bilan yoki o‘zingiz
bozorga borgansiz, albatta. Bozorda sotilayotgan ko‘pgina oziq-
ovqat mahsulotlarini tarozida o‘lchab sotilishini ham bilasiz.
Tarozi
yordamida jismlar va narsalarning qanday kattaligi o‘lchanadi? Buni
tushunish uchun quyidagiga e’tibor beraylik. Qum ortilgan bolalar
o‘yinchoq avtomobilini joyidan qo‘zg‘atish osonmi yoki qum ortilgan
rosmana avtomobilnimi? Bir tekis g‘ildirab kelayotgan o‘yinchoq
avtomobilni ushlab to‘xtatish osonmi yoki rosmana avtomobilnimi?
Albatta, har biringiz savolga o‘yinchoq avtomobilni deysiz.
Boshqa
misol olaylik. Sellofan xaltaga solingan shakarni ko‘tarish osonmi
yoki bir qop shakarnimi? Bunda ham xaltadagi degan to‘g‘ri javobni
olamiz. Demak, jismlar tinch turgan bo‘lsa, uni bu holatdan chiqarish
uchun ta’sir ko‘rsatish kerak.
Xulosa qilib aytsak, jismlar yoki narsalar
tinch turgan holatini saqlashga intilar ekan. Jismlar xuddi shunday
harakat holatini ham saqlashga urinadi. Jismlarning
tinch yoki harakat
holatini saqlash qobiliyatiga
inertlik
deyiladi. Lekin bu qobiliyat turli
jismlarda turlicha. Bu qobiliyatni o‘lchash
uchun
me’morchilik akustikasi - Kegl cc pechat indd

167
1.
Ko‘pgina eshiklarni ochganimizda skripka ovoziga o‘xshash
tovush eshiti la di. Buni qanday tushuntirish mumkin?
2. Ko‘p qavatli uyda yashaganda gilamni qaysi tomondagi devorga
osish foydali?
3. Ishlab turgan mashina dvigatelining ovozini eshitib, uning mexa-
nizmlarining faoliyati to‘g‘risida ma’lumot olish mumkinmi?
11-mashq.
1. Qoya ro‘parasida turgan bola ovozining aks sadosini 2 s dan
so‘ng eshitdi. Boladan qoyagacha bo‘lgan masofa qanchaga teng?
(
Javobi:
340 m).
2. 54-mavzudagi jadvaldan foydalanib,
teplovoz tovushining temir
yo‘l rels
lari bo‘ylab tarqalish tezligi havoda tarqalish tezligidan necha
marta katta bo‘lishini aniqlang.
3. Yugurish yo‘lkasining finishida turgan hakam qaysi paytda
sekun domerni ishga tushirishi kerak: start to‘pponchasining
ovozini
eshitgandami yoki og‘zidan chiqqan uchqunni ko‘rgandami?
4. Dengizning ~1,5 km chuqurligiga yuborilgan ultratovush 2 s dan
so‘ng qabul qilindi. Ultratovushning dengiz suvidagi tarqalish tezligi
nechaga teng? (
Javobi:
1500 m/s.)
5*. Ovoz yozish studiyasida tashqi shovqindan himoyalanish
maqsadida devorga ikki qavat qilib gilam qoqishdi.
Bunda shovqin
necha marta kamayadi?
6. Aks sadoning necha marta eshitilishi nimalarga bog‘liq?
7. Eshiklar o‘chilganda g‘ijirlash ovozini kamaytirish uchun uning
oshiq-moshiqlari yog‘lanadi. Bunda nima sababdan shovqin kamayadi?
8. Kamerton shoxchasining uzunligi orttirilsa,
undan chiqadigan
tovushning qanday parametri o‘zgaradi?
9. Avtomobil haydovchilari ba’zan avtomobil balloniga tepib uning
qanday damlanganligini tekshiradilar. Ballondan chiqqan tovush
undagi havo bosimiga qanday bog‘liq?
10. Cho‘lda aks sadoni eshitish mumkinmi?
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

26
12-MAVZU
QATTIQ JISM, SUYUQLIK VA GAZLARNING
MOLEKULYAR TUZILISHI
Sovuq qish kunlarida hovuzlar, ko‘llar va ariqlarda suv muzlaydi.
Yozda,
aksincha, hovuzchadagi suv ancha turib qolsa, qurib qoladi.
Bunda suv bug‘ga aylanib ketadi. Tabiatda suv uch xil holatda
uchraydi. Qattiq – muz holatida, suyuq – suv va gazsimon – bug‘
holatida. Demak, bug‘,
suv va muz bir xil molekula
lardan tashkil
topgan. Ular faqat molekulalarning o‘zaro joylashishi va harakati
bilan farq qiladi. Bug‘ alohida-alohida molekulalardan tashkil
topgan bo‘lib, to‘xtovsiz va tartibsiz harakat qiladi. Shu sababli suv
yuzasidan ko‘tarilgan bug‘ havoga oson aralashib ketadi. Havo
tarkibida har doim suv bug‘lari bo‘ladi.
Shuningdek, havoda kislorod,
karbonat angidrid kabi boshqa gazlar bor. Ularning molekulalari ham
to‘xtovsiz va tartibsiz harakatda bo‘ladi. Deraza tirqishidan tushgan
yorug‘likka yon tomondan qarasangiz havodagi juda mayda
chang
zarralarining ham to‘xtovsiz va tartibsiz harakatini kuzatish mumkin.
Ularning bunday harakati havodagi turli gaz molekulalari bilan
to‘xtovsiz to‘qnashib turishlari tufaylidir. Puflanadigan yupqa sharni
biroz shishirib, og‘zini mahkam bog‘laylik. Uni qo‘l bilan qissak
kichrayganini ko‘ramiz. Demak, gazni siqish mumkin.
Ikkita yupqa
sharni olib, birini birorta naycha orqali puflab shishiraylik. So‘ngra
sharcha og‘zini ip bilan mahkam bog‘lab, naychaning ikkinchi uchini
boshqa puflanmagan sharcha og‘ziga mahkamlaylik. So‘ngra birinchi
sharcha og‘zidagi bog‘langan ipni ochib yuborsak, havo naycha orqali
ikkin chi sharchaga o‘tib uni shishiradi (9-rasm). Demak,
gaz bir
idishdan ikkinchisiga tutashtirilgan nay orqali o‘z-o‘zidan o‘ta oladi.
Gazni qaysi idishga solmaylik, o‘sha idish shaklini va hajmini to‘la
egallaydi. Gazlarning mole
kulalari orasidagi masofa moleku
lalarning
o‘lchamidan o‘rtacha 100–1000 marta katta. Bunday masofada
molekulalarning o‘zaro tortishish kuchi juda kichik bo‘ladi.
9-rasm.
-MAVZU
MUSIQIY TOVUSHLAR VA SHOVQINLAR. TOVUSH

166
ham juda baland ovozda qo‘yilsa, u shovqinga aylanadi. Shovqin
inson asabiga va salomatligiga ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli shovqindan
asrash uchun tovush yutuvchi vositalardan foydalaniladi.
Narsa va
vositalarning tovushni yutish xossasini belgilash uchun tovush yutish
koeffitsiyenti (
) deb ataluvchi kattalik kiritiladi.
– yutilgan tovush
energiyasining tushgan tovush energiyasiga nisbati bilan o‘lchanadi.
6-jadvalda
kattalikning turli materiallar
uchun qiymati keltirilgan
(tovush chastotasi 500 Hz).
6-jadval
Material
G‘ishtdan qurilgan suvalmagan devor
Beton devor
Linoleum (0,5 sm qalinlikda)
Devorga qoqilgan faner
Deraza oynasi
Devorga osilgan gilam
Shishadan yasalgan paxta qatlami (9 sm)
0,03
0,02
0,03
0,06
0,03
0,21
0,51
Shovqinlarning inson salomatligiga salbiy ta’siri bo‘lganligidan,
ularni kamaytirish choralari ko‘rilmoqda. Masalan:
Yevropa mam-
lakatlari shovqini ma’lum chegaradan oshadigan samolyotlarning
mamlakat hududida uchishi, aeroportlariga qo‘nishini taqiqlab qo‘ydi.
Binolarni loyihalashda ham tovush tarqalishiga e’tibor beriladi. Shu
sohani o‘rganadigan fan bo‘limi
ingichka ichak, 10-yo‘g ‘on ichak, 1 l-chuvalchangsimon o ‘simta, 12-

|
ingichka ichak, 10-yo‘g ‘on ichak, 1 l-chuvalchangsimon o ‘simta, 12- Pdf ko'rish
|
bet | 86/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotingichka ichak, 10-yo‘g ‘on ichak, 1 l-chuvalchangsimon o ‘simta, 12-
to‘qri ichak, 1 3 -o ‘n ikki barmoq ichak.
I.P.Pavlov
laboratoriyasida
bir
turdagi
hayvonlarda
hazm
shirakrining miqdori, unda saqlanuvchi fermentlar ovqatlaming miqdori
va tarkibiga bog‘liq holda turlicha bo‘lishi aniqlangan.
0 ‘simlik va go ‘sht ozuqalar bilan oziqlantirilganida proteolitik va
amilotitik fermentlaming ikki turi aniqlanadi: 1) g o ‘shtli ozuqalardagi
oqsillar va uglevodlami parchalovchi va 2) o'simlik oziqlaridagi oqsillar
va uglevodlami parchalovchilar (A.I.Ugolev,1961).
Birgina hayvonning o ‘zida uning yoshiga va iste’mol qilinayotgan
ovqatlarining o'zgarishiga qarab ovqat hazm organlarining tuzilishida va
funksiyasida o ‘zgarishlar kuzatiladi.
Hazm bezlari hujayralarida - sekret hosil bo‘lishi va hazm
bo‘shliqlariga tayyor sekretning tushishi - sekret ajratib chiqarish
jarayonlari farqlanadi.
OVQAT HAZMI ORGANLARIFUNKSIYALARINIPAVLOVCHA
0 ‘RGANISH USULLARI
I.P.Pavlov tadqiqotlarigacha ovqat hazmi organlarini o'rganish uchun
odatda narkoz ostida yoki katta yarim sharlami ishdan chiqarish kabi o ‘tkir
tajriba usullaridan foydalanilardi.
Bu tajribalarda nervlami ta’sirlash paytida yoki qonga ximiyaviy
moddalar kiritilganda shiralar oqib chiqadigan kanyulilar qo‘yilgan.
160
Bunday tajribalarda albatta organizmning m o‘’tadil hayot faoliyati va
bezlarning funksiyasi buzilgan.
0 ‘rganiladigan organning funksiyasini nerv y o ‘llarini alohida-alohida
tahlil qilish uchun o ‘tkir tajriba usullarining ahamiyatini inkor etmasdan va
|
| |
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

35
1-jadval
Qattiq jismlar
g/sm
3
Suyuqliklar
g/sm
3
Gazlar
g/sm
3
Muz
0,9
Benzin
0,71
Vodorod
0,00009
Deraza oynasi
2,5
Spirt
0,79
Tabiiy gaz
0,0008
Alyuminiy
2,7
Kerosin
0,8
Azot
0,00125
Po‘lat
7,8
O‘simlik yog‘i 0,9
Is gazi
0,00125
Mis
8,9
Sut
1,03
Kislorod
0,00143
Kumush
10,5
Dengiz suvi
1,03
Karbonat
Oltin
19,3
Asal
1,35
angidrid
0,00198
Platina
21,5
Sulfat kislotasi
1,8
Iridiy
22,4
* Suyuqliklar
hajmi litrda berilsa, 1 litr = 1 dm
3
= 0,001 m
3
orqali hisoblanadi.
Masala yechish namunalari
1. Hajmi 2 sm
3
bo‘lgan tilla bilaguzukning massasi qancha bo‘ladi?
B e r i l g a n:
F o r m u l a s i:
Y e c h i l i s h i:
V
= 2 sm
3
= 19,3 g/sm
3
bundan
m
·
V.
m
= 19,3
·
2 sm
3
= 38,6 g.
Topish kerak
m
= ?
Javobi: m
= 38,6 g.
2. Massasi 100 g bo‘lgan alyuminiy buyumning hajmi qancha bo‘ladi?
B e r i l g a n:
F o r m u l a s i:
Y e c h i l i s h i:
m
= 100 g
al
= 2,7 g/sm
3
bundan
.
37,037 sm
3
.
Javobi: V
= 37,037 sm
3
.
Topish kerak
V
= ?
Vatandoshlarimiz Beruniy va Abdu
rah mon
Hozin turli
moddalarning zich
liklarini juda aniq o‘lcha
ganlar. Beru
niy turli
shakldagi moddalarning hajmini o‘l
chash
uchun maxsus asbob yasagan
(18-rasm). Bunda hajmi o‘lchanishi kerak bo‘lgan jism idishdagi suvga
(1) botirilgan. Shunda jism hajmiga teng miqdordagi suv (2) jo‘mrak
orqali (3) kosa
chaga oqib tushgan. Beru
niy suvdan yengil bo‘lgan
mum, sham va yog‘och kabi jismlarning zichligini ham aniqlagan.
Chuchuk va sho‘r suvlarning zichliklarini aniqlab, ularni qo‘llash
borasida ham fikrlar aytib o‘tgan.
36
Umar Xayyomning shogirdi
Abul-Fatx Abdu-
rahmon al-Mansur al-Hozin
Marv shahrida
tu g‘ilgan. U o‘zining «Donolik tarozusi» deb
atalgan kitobi va astronomik jadvali (1120-yil)
bilan mashhurdir.
18-rasm.
Beruniy «Hindiston» asarida «bun
day joylarning (daryolarning den-
gizga quyi
la digan joyi) kemalar uchun xavfli bo‘lishi,
undagi suvning
mazasi jihati dandir, chunki mazali (chuchuk) suv, og‘ir narsalarni sho‘r
suv ko‘targan
day ko‘tara olmaydi» deb ta’kidlaydi. Abdurahmon Hozin
jismlarning zichli
gini yanada aniqroq o‘lchash
uchun maxsus tarozi
yasaydi (19-rasm).
19-rasm.
1. 100 g shakarning va undan qilin
gan qandning hajmini solish-
tiring.
2. Shakarli choyning zichligini sha
karsiz choyning zichligi bilan
solish tiring (tajriba o‘tkazib ko‘ring).
3. 1 kg/m
3
necha g/sm
3
bo‘ladi?
4. 1 litr o‘simlik yog‘ining massasi necha kg bo‘ladi?
Tavsiya etiladigan mustaqil ta’limning mavzulari

Mashg‘ulotlar shakli:Mustaqil ta‘lim(MT)
|
1
|
Demokratik jamiyatda o‘qituvchilik kasbi va unga qo‘yiladigan talablar.
|
2
|
Pedagogikaning ilmiy tadqiqot metodlari.
|
3
|
O‘qituvchining jamiyatda tutgan o‘rni va vazifalari.
|
4
|
Shaxs rivojlanishiga ta'sir etuvchi omillar.
|
5
|
Ta'lim mazmunini belgilab beruvchi me'yoriy-huquqiy hujjatlar
|
6
|
Ta'lim metodlari tasnifi.
|
7
|
Ta'lim vositalari va ularni turlari.
|
8
|
Ta'limni tashkil etishning zamonaviy shakllari.
|
9
|
O‘quvchilarning bilim, kunikma va malakalarini baholashning reyting tizimi
|
10
|
Bolalar jamoasining shakllanish darajalari va bosqichlari.
|
11
|
Tarbiyaning umumiy metodlari tasnifi.
|
12
|
Tarbiya turlari mazmuni, maqsad va vazifalari, shakl va metodlari.
|
13
|
Ta'lim sohasida davlat siyosatining asosiy tamoyillari.
|
14
|
Ta'lim muassasasini boshqarishga doir me'yoriy-huquqiy hujjatlar.
|
15
|
Eng qadimgi davrda yozuvning paydo bo‘lishi.
|
16
|
Abdulla Avloniyning asarlaridagi pedagogic g‘oyalari
|
17
|
Abdulla Avlioniyning ilmiy merosi tahlili.
|
18
|
O‘zbekistonda jadid usulidagi maktablar va ularda ta'lim mazmuni
|
19
|
T.N.Qori – Niyoziyning pedagogik qarashlari.
|
20
|
Adol'f Disterver ilmiy faoliyatini o‘rganish.
|
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 106/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peO‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
XALQARO INNOVATSION UNIVERSITETI
“Pedagogika fanlari” kafedrasi
Ta'lim yo‘nalishi: 60110100 – “Pedagogika va psixologiya”
“PEDAGOGIKA NAZARIYASI TARIXI”
fanidan Oraliq va yakuniy nazorat variant savollari
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 1
1.Pedagogika fanining predmeti va uni o‘rganish usullari (fanning maqsadi, mazmuni, predmeti, asosiy tushunchalari)
2. O‘zbekiston Respublikasining “Ta'lim to‘g‘risida” gi Qonunining tarkibiy tuzilishi, mazmuni va mohiyati.
3. Ta'lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari. Ta'lim tizimi va turlari.
4. Pedagogikaning ilmiy – tadqiqot metodlari (tadqiqot usuli, kuzatish, suhbat, anketa, pedagogik eksperiment).
Tuzuvchi kat.o‘qit. J.U.Shonazarov
«TASDIQLAYMAN»
“Pedagogika fanlari” kafedrasi mudiri
_______________J.U.Shonazarov
Pedagogika va iqtisodiyot fakulteti 60110100 – “Pedagogika va psixologiya” ta’lim yo‘nalishi 1 kurs talabalari uchun «Pedagogika nazariyasi va tarixi» fanidan ON bo‘yicha yozma ish savollari
Variant № 2
1. Pedagogika fanining boshqa fanlar bilan a'loqasi.
2. “Individ” va “shaxs” tushunchasi.Shaxs rivojlanishining ijtimoiylashuv bilan aloqadorligi.
3. Ta'lim nazariyasi (didaktika) pedagogikaning tarkibiy qismi sifatida.
4. Shaxs shakllanishi va rivojlanishiga ta‘sir etuvchi omillar (irsiyat, ta‘lim-tarbiya, muhit, shaxs mustaqilligi)
|
| |
AAS va MIMO texnologiyalaridan foydalanishda tarmoq

|
AAS va MIMO texnologiyalaridan foydalanishda tarmoq Pdf ko'rish
|
bet | 248/283 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 8,51 Mb. | | #102907 |
Bog'liq Raqamli mobil aloqaAAS va MIMO texnologiyalaridan foydalanishda tarmoq
spektral samaradorlik ko‘rsatkichlari
Sxema
Sotaning maydoni bo‘yicha
o‘rtalashtirilgan spektr sama-
radorligi
Yo‘naltirish diagrammasini
shakllantirish
2,1 bit/sek/Gs
MIMO
1,7 bit/sek/Gs
Yo‘naltirish diagrammasini
shakllantirish + MIMO
2,5 bit/sek/Gs
Bu kamchilik ikki texnologiyani birlashtirish bilash tuzatili-
shi mumkin, bu tarmoqni yoyishning barcha shartlarida optimal
yechim olish imkonini beradi. AAS texnologiyasining qo‘llanili-
475
shi WiMAX tarmoqlarini birlamchi yoyish darajasiga mos keladi.
MIMOning qo‘shilishi mikro va piko sotali tarmoqlarda yuqori
abonentlar sig‘imini talab qiladigan tarmoqlarda amalga oshirila-
di. AAS va MIMOning birlashishi bitta umumiy antenna tizimlari
yordamida ta’minlanishi mumkin, bu holatda TS ni oddiy dasturiy
ta’minotni yuklash orqali modernizatsiyalash imkoniyati bo‘ladi.
AAS va MIMO texnologiyalarini birlashtirish imkoniyati.
Hozirgi kunda amaliyotda qo‘shimcha imkoniyatlar olish uchun
AAS va MIMO texnologiyalarini birlashtirish bo‘yicha qilingan
ishlar mavjud. Lekin bunda bir necha qiyinchiliklar yuzaga ke-
ladi, masalan, antennalarni joylashtirish bo‘yicha talablar. AAS
texnologiyasini qo‘llaganda antennalar bir-biriga yetarlicha yaqin
joylashishi kerak (odatda, nurlanuvchi to‘lqinning yarim uzunligi
hisobida), antenna elementlari uchun MIMO sxemalar qo‘llan-
ganda esa antennalar bir-biridan uzoqlikda joylashishi lozim yoki
qutblanishlari turlicha bo‘lishi kerak. Yuqoridagilarga bog‘liq hol-
da, bu texnologiyalarni ikki jihat bo‘yicha birlashtirish imkoniyati
mavjud:
• bir-biriga yaqin bo‘lgan optimal masofalarda AASli tizimlar-
da MIMOni qo‘llash.
• Har bir panel elementlari orasidagi masofa yetarlicha kichik
bo‘lganda, ikki elementli antenna panellari juftliklarini qo‘llash.
Birinchi variant aloqa kanallari energetik imkoniyatlarini oshi-
rishda katta foyda beradi. Uni tatbiq qilish uchun tayanch stan-
siyalari standart to‘rt elementli antenna panellaridan foydala nish
hisobi yetarlicha oson ishlab chiqilgan bo‘lishi mumkin, ular
tizimni keyinchalik almashtirishni talab qilmaydi. “AAS+MI-
MO” texnologiyalarini birlashtirish TSda dasturiy ta’minotni yuk-
lash orqali amalga oshirilishi mumkin.
Ikkinchi variantda eng yaxshi ishchi xarakteristikalarga erishila-
di. AAS hisobi bo‘yicha olingan aniq talablarga bog‘liq ravishda
30% gacha kanalning o‘tkazish qobiliyatini oshirish mumkin. Bu
sxema mavjud apparat bazasida yetarlicha oddiy holatda amalga
oshiriladi.
|
| |
- rasm. Don shuplari va cho 'mich

dalarga rioya qilish zarur: namuna qismi avval yuqori qatlamdan,
so‘ng o'rtagi va eng keyingi navbatda quyidagi qatlamdan olinadi.
Avtomshinadan donning namuna qismi kuzovning to‘rt nuqtasi-
dan olinadi, buning ustiga olinish nuqtalari kuzov chekkasidan 0,5
metr uzoqlikda bolishi shart. Namuna qismlarini yoxud yuqori qat-
lam va kuzov sathiga yaqin yerdan, yoxud xirmonning butun chuqurli-
gidan (shupning tuzilishiga qarab) olinadi, Namuna qismlarining
umumiy og‘irligi
1
kg dan kam boimasligi kerak,
Namuna qismlarini erkin olish imkonini beradigan vagonlarda don
ortiladi, ikki o‘qli vagonlardan ulami shup bilan 5 nuqtasidan: 4
burcliagidan (50-75 sm masofada) va vagonning o‘rtasidan (A chizma)
olinadi. Xar bir nuqtada qismlari xirmonning uch qatlamida: yuqori
qatlamida
10
smgacha chuqurlikda, o‘rtagi qatlamda xirmoiming
taxminan yarmiga yakin chuqurlikda va vagon sathidan olinadi. To‘rt
o‘qli vagonlarda namuna qismlari don xirmoni ustidan
11
nuqtada,
ya’ni vagonning yon devorlaridan (4 nuqtadan) va 3 nuqtada vagon
oltasidan, shuningdek, uch qatlamda olinadi (B chizma.)
Asosiy adabiyotlar - Infokommunikatsiya tizimlarining elektr ta’minoti

|
Infokommunikatsiya tizimlarining elektr ta’minoti
|
bet | 3/3 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 216,5 Kb. | | #240522 |
Bog'liq 1711461204(1)Asosiy adabiyotlar
|
Stantsiya va podstantsiyalarning elektr qismi. O’quv qo’llanma. Q.R. Allaev, I.H. Siddikov va boshq. O’z.ROO’MTV – T.: Cho’lpon nomidagi NMIU, 2016. 304b.
|
|
Aloqa qurilmalarining elektr ta’minoti (o’quv qo’llanma). M.S. Sapayev, F.M. Qodirov, U.T. Aliyev. O’z.ROO’MTV, O’rta maxsus kasb-hunar ta’limi markazi. – T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2012 – 264 b.
|
|
A.Yu. Vorobyov Elektrosnabjenie kompyuternыx i telekommunikasionnыx sistem. – M.: Eko-Trendz, 2002. – 280s.: il.
|
Tavsiya qilinadigan qo‘shimcha adabiyotlar
|
|
Siddikov I.X. Aloqa qurilmalari qayta tiklanuvchi elektr ta’minoti manbalari fanidan uslubiy qo’llanma – Toshkent, TATU, 2016 – 92 b.
|
|
Pravila ustroystva elektroustanovok (PUE). Inspeksiya «Uzgosenergonadzor», Tashkent, 2007g. – 732s.
|
|
Twidell J., Weir T. Renewable Energy Resources. Second edition, 2006
|
|
Alternative Energy: Facts, Statistics, and Issues. by Berinstein Paula. Westport, CT: Oryx Press, 2001.
|
|
I.H. Siddikov. Elektr energiyasi iste’molini nazorat qilish. Kasb-hunat kollejlari uchun o’quv qo’llanma (2-nashr). T.: “ILM ZIYO”, 2016. – 96 b.
|
|
Majidov N.Sh. NOANA’NAVIY VA QAYTA TIKLANUVCHI ENERGIYA MANBALARI. O‘zbekiston Respublikasi Oliy va O‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan darslik sifatida tavsiya etilgan. T., 2014 – 177 b.
|
Elektron manbalar:
|
|
www.lex.uz -O‘zR Adliya vazirligi sayti.
|
|
www.ziyonet.uz –O‘zR Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi sayti.
|
|
www.bilim.uz - O‘zR Oliy va o‘rtamaxsus ta’limvazirligi sayti.
|
|
| |
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI

|
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
|
bet | 2/3 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 216,5 Kb. | | #240522 |
Bog'liq 1711461204(1)O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
“Energiya ta’minlash tizimlari” kafedrasi
“INFOKOMMUNIKATSIYA TIZIMLARINING ELEKTR TA’MINOTI”
fanidan
Mustaqil ish
Bajardi:
____________________________ta’lim yo‘nalishi
__________________guruh
_______________________________________
talabaning F.I.Sh.
Qabul qildi: k.o’qituvchi. F.M.Qodirov
Toshkent 2023
Ilova 2
1. Taqdim etilayotgan mustaqil ish variantingizga mos kelishi shart. Mustaqil ish o‘zbek, rus va ingliz tillarida taqdim etilishi mumkin.
2. Mustaqil ish muallifi to‘g‘risida ma’lumotda familiyasi, ismi va sharifi (to‘liq), guruhi keltirilishi shart.
3. Mustaqil ish mavzu, reja, kirish, mavzuga oid matn va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat tartibda taqdim etiladi.
4. Mustaqil ish mavzusi qisqa va aniq belgilanishi, ilgari surilgan muammo va yechimlarni o‘zida ifodalishi lozim.
5. Mustaqil ish kirish qismida mavzuning dolzarbligi aniq faktlar asosida milliy va xalqaro darajada asoslanishi lozim.
6. Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va asosiy manbalar maqola matnida murojaat qilingan qonunchilik hujjatlari, boshqa mualliflar asarlari, vebsaytlar asosida [1], [2] yoki [3] tartibida aks ettirilishi shart.
Adabiyotlar ro‘yxati muallif familiyasi, ismi-sharifi, asar nomi, nashr joyi, nashriyot nomi, nashr yili, foydalanilgan aniq sahifalari (masalan, Stephen A. Ross, Randolph W. Westerfield, Bradford D.Jordan. Fundamentals of Corporate Finance. – 10th ed.USA: TheMcGraw-Hill/Irwin, 2013. – P. 493-498) tarzida, foydalanilgan saytlar to‘liq havola (https://stat.uz/uz/2-uncategorised/6599-narxlar-va-indekslar2) tarzida keltiriladi.
13. Mustaqil ish bo‘yicha texnik talablar: matn Microsoft Office Word dasturida, Times New Roman, 14 shriftda, 1 intervalda bo‘lishi, sahifaning chap 3 sm, yuqori va quyi 2 sm, va o‘ng tomon 1.5 santimetrdan iborat joy qoldirilishi, 10-15 bet doirasida taqdim etilishi shart.
|
| |