II BOB. KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH DIVERSIFIKATSIYALASH, MODERNIZATSIYALASH VA MAHSULOT SIFATINI OSHIRISH

|
II BOB. KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH DIVERSIFIKATSIYALASH, MODERNIZATSIYALASH VA MAHSULOT SIFATINI OSHIRISH
|
bet | 6/8 | Sana | 28.09.2024 | Hajmi | 155,11 Kb. | | #272797 |
Bog'liq KURS ISHI-ISHLAB CHIQARISHNI DIVERSIFIKATSIYALASH VA MODII BOB. KORXONALARDA ISHLAB CHIQARISH DIVERSIFIKATSIYALASH, MODERNIZATSIYALASH VA MAHSULOT SIFATINI OSHIRISH
2.1. Korxonalarda mahsulot raqobatbardoshligini boshqarish
Mahsulotning raqobatbardoshligi deganda, iste’molchining aniq ehtiyojlarini qondirish va uni xarid qilish hamda keyinchalik undan foydalanish uchun sarflanadigan harajatlar darajalari bo’yicha uni, ya’ni mahsulot boshqa shunday tovarlardan ajralib turadigan tavsiflar yig’indisi tushuniladi.
Mahsulot raqobatbardoshligi – biror bir firma tomonidan ishlab chiqarilgan, raqobatchi firmalarning xuddi shunday tovarlariga qaraganda yaxshiroq iste’mol xususiyatlari va texnik-iqtisodiy parametrlariga ega bo’lgan tovarlarning iste’molchilar tomonidan ajratib olinish “qobiliyati”dir.
Raqobatbardoshlik aynan bozorda kuzatiladi va tovarlarning iste’molchi ehtiyojlariga muvofiq kelishi solishtirib va tekshirib ko’riladi. Ana shunda tovarning raqobatbardoshligi real xaridni amalga oshirayotgan xaridor uchun jozibadorlik darjasini ko’rsatadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida kuchli raqobat bozorda tanlanganini olish mumkin bo’lgan turli tovarlar, ular nomenklaturasining tez yangilanishi firma oldidagi muntazam ishlab chiqariladigan mahsulotni xaridor qanday qarshi oladi, tovar muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsizligining sababi nimada, degan savollar qo’yadi. Bunday muammolarni tahlil qilish zaruriyatiga yangi buyumlarni ishlab chiqish narxi, ularni yaratish bilan bog’liq tavakkalchilikning oshishi sabab bo’ladi. Bularning hammasi korxonani ishlab chiqarilayotgan tovarlar raqobatbardoshligini diqqat bilan o’rganishga majbur qiladi.
Bizga amaliyotdan ma’lumki, raqobat o’zaro musobaqa shakli bo’lgan va bo’lib qoladi. Boshqacha aytganda, zamonaviy bozorda raqobat “g’alaba emas, muhimi qatnashish” , degan musobaqa emasdir.
Ma’lumki “raqobatbardoshlik” tushunchasi “raqobat” tushunchasining bir qismidir. Agar korxona bozorda muvaffaqiyatsiz raqobat qilayotgan bo’lsa, uning mahsuloti raqobatbardosh emas.
Raqobatbardoshlik – mazkur bozorda mavjud eng yaxshi o’xshash obyektlariga nisbatan aniq ehtiyojni qondirish darajasini tavsiflovchi obyekt xususiyatidir.
Shu bilan birga raqobatbardoshlik – aniq bozor sharoitlarida boshqalar bilan musobaqada chidash imkoniyati hisoblanadi. Raqobatbardoshlik marketing tadqiqotlari natijalari bo’yicha aniqlanadi. U tovarning ham aniq ijtimoiy ehtiyojga moslik darajasi, ham uni qondirishga sarflangan harajatlar bo’yicha uning raqib tovaridan farqini ifodalovchi tavsifidir.
O’zbekiston amaliyotida tovarlarga nisbatan “mahsulot raqobatbardoshligi” tushunchasi bilan amalda bir xil ma’noga ega “mahsulot sifati” tushunchasi ko’proq qo’llanadi, chunki mahsulot sifati deb kamroq harajat qilib, xaridorni maqbul xolda qondirish xususiyati tushuniladi.
Mahsulotning raqobatdoshligi uning sifati va narxiga ko’ra shu turdagi boshqa ishlab chiqaruvchilarning mahsulotidan ustunligi bilan belgilanadi. Firmalarning raqobatdoshligi esa turdosh, raqobatlashuvchi korxonalarga nisbatan bir xil yoki o’rnini bosuvchi mahsulotlarni iste’mol xarakteristikalari bo’yicha sifatli va pastroq narxlarda ishlab chiqarish hamda yetkazib berish imkoniyati bilan bog’liq.
Firmaning raqobatdagi ustunliklarini bir qator omillar belgilab beradi. Bularni ikki guruhga ajratish mumkin:
milliy kompaniyalarning rivojlanish darajasi
makroiqtisodiy biznes muhitning sifati
Shvetsariyaning Davos shahrida har yili bo’lib o’tadigan Jahon iqtisodiy forumining ishtirokchilari ma’ruzalarida firmalar darajasidagi raqobatdoshlik to’rtta asosiy omil bilan bog’liq ekani ta’kidlanadi:
resurslar (mamlakatda korxona mahsulot ishlab chiqarishni yo’lga qo’yishi uchun resurslarning mavjudligi, hajmi va sifati);
tashqi raqobat;
tarmoqlararo aloqalar.
talab
Iste’molchi nazarida yuqoriroq sifati bilan ajralib turgan buyumlar raqobat ustunligiga egadir. Ammo, bunday yondashishda mazkur mahsulotni tayyorlash mehnat sig’imliligini material sig’imliligi, konstruksiyasining muhim xususiyatlari chekkada qolib ketadi.
Tovar raqobatbardoshligining asosiy tashkil etuvchisi uning iste’mol xususiyatlari va narxidir. Lekin tovarning bozor istiqbollari faqat sifat va ishlab chiqarish xarajatlariga bog’liq emas. Tovarning muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsizligi sabablari ta’minlovchining reklama faoliyati, nufuzi, texnikaviy xizmatning taklif etilayotgan darajasi kabi boshqa notovar omillar bo’lishi mumkin.
Lekin raqobatbardoshligini ta’minlash bo’yicha korxona faoliyatining ishlab chiqarishga oid bo’lmagan jihatlari qanchalik muhim bo’lmasin, asos – sifat, narx va texnikaviy xizmatdir.
Tovar raqobatbardoshligini oshirish uchun raqobatbardoshlikni miqdoriy o’lchash imkonini ta’minlash kerak, bu esa uning darajasini oshirish imkonini beradi, iqtisodiy ko’rsatkichlar tizimi shaklida shunday miqdoriy ma’lumotni yig’ish mahsulot raqobatbardoshligini yaxshilash jarayonining muhim bosqichidir.
Miqdoriy ko’rsatkichlar tahlili joriy davrda raqobatbardoshlik darajasi, uni oshirish zarurati darajasi, bu maqsadga erishish potensial usullari haqida fikr yuritish imkonini beradi. Undan tashqari, aytib o’tilgan ko’rsatkichlardan foydalanib, boshlang’ich davrda ko’rilgan chora-tadbirlar samarasiga baho berish mumkin. Tahlil qilinayotgan tovar raqobatbardoshligini o’lchash uchun mazkur va raqib tovarlar xizmatining me’yoriy muddatda foydali samarasini tavsiflovchi sifat ma’lumotini hamda obyektlar hayotiy sikllari davomidagi jami sarflarni bilish zarur.
Menejer o’z firmasi buyumlari raqobatbardoshligini o’rgangandan keyin, ular raqobatbardoshligini oshirish va erishilgan darajada ushlab qolish uchun zarur bo’lgan aniq chora-tadbirlarni bajarishga kirishishi lozim. Bu yo’nalishda ish tovar raqobatbardoshligini boshqarishga yondashish jihatlarini tanlashdan boshlanadi. Bunday yondashishlardan bir nechtasi ma’lum: tizimli, majmuiy, funksional.
Tizimli yondashish – asosida obyektlarni yaxlit tizim sifatida o’rganish yoki maxsus ilmiy bilish va ijtimoiy amaliyot uslubidir. Tizimli yondashishning eng muhim tamoyillari quyidagilar:
qarorlar qabul qilish jarayoni oxirgi maqsadlarni aniq belgilash va ravshan ifodalashdan boshlandi;
doirasida har bir xususiy yechimning barcha oqibatlari va o’zaro bog’lanishlari aniqlanadigan butun muammo bir butunlik, yagona tizimdek ko’riladi;
maqsadga erishishning imkoni bo’lgan muqobil yo’llarini aniqlash va tahlil qilishning xosligi;
ayrim kichik tizimlarning maqsadlari butun tizim maqsadlari bilan to’qnashish mumkin emas.
Tizim – ma’lum yaxlitlik, birlikni hosil qiladigan munosabat va aloqalarda bo’lgan elementlar majmuasi. Tizimli tahlil tamoyillaridan kelib chiqib, marketing tadqiqotlari asosida avval tovar yoki xizmatlar parametrlari shakllantiriladi: nima chiqarmoq, qanday sifat ko’rsatkichlari va qanday sarflar bilan, kim uchun qaysi muddatda, kimga va qanday narxda sotmoq kerak?
Eng avvalo, tovar me’yorlari bo’yicha raqobatbardosh bo’lishi kerak. Undan keyin resurslar va ma’lumotnoma kerakligi, ishlab chiqarishning tashkiliy-texnikaviy darajasi (texnika, texnologiya, ishlab chiqarish, mehnat va boshqarishni tashkil qilish) va tashqi muhit parametrlari (siyosiy, iqtisodiy, texnologik, ijtimoiydemografik, mamlakatlar madaniy muhiti va mazkur mintaqa infratuzilmasi) ni o’rganib, nimalarni oldindan ko’rish mumkinligi aniqlanadi.
Tovar raqobatbardoshligini ta’minlash uchun tovar iste’molchiga uchun tovar iste’molchiga yetkazilib beradigan paytgacha marketing tadqiqotlari natijalari jahon yutuqlari darajasida bo’lishi, muhit tizim ichida jarayonlar me’yorida kechikishiga ko’maklashishi kerak.
Ammo shuni qayd qilish kerakki, oldin tizimning chiqishiga, keyin chiqishiga va faqat undan keyin jarayonga bo’lgan talablar shakllantiriladi. Boshqacha aytganda, oldin tashqi muhit bilan bo’lgan munosabatlarni aniqlash kerak va faqat undan keyin jarayon sifatini oshirish ustida ishlash lozim.
Mahsulot raqobatbardoshligini boshqarishga bunday yondashish tovarni bozorga tatbiq qilish paytiga uni ishlab chiqarish eng yaxshi jahon namunalari darajasida ta’minlashiga da’vat qiladi. Mahsulotni yangilash rejalashtirilganda raqiblardan o’zib ketish uchun tovarga qo’yiladigan bo’lajak talablar muhim ko’rsatkichlari rivojlanishining tendensiyalarini oldindan ko’rish uchun sifatli ma’lumotdan foydalanish kerak.
Majmuiy yondashish boshqarishning texnikaviy, iqtisodiy, ekologik, ijtimoiy, tashkiliy va boshqa jihatlari o’zaro bog’lanishda ko’rishni nazarda tutadi. Funksional yondashishda bitta ehtiyojni qondirish uchun yangi muqobil tuzilmalar va usullar qurish yo’lidan boriladi. Tovar hayotiy siklidagi yig’indi xarajatlar birligiga maksimal foydali samara beradigan obyekt tanlanadi. Mazkur yondashishning asli – yangi yoki mavjud ehtiyojlarni qondirish uchun butunlay yangi tovarlarni yaratishdir.
Korxona mahsulotlari raqobatbardoshligini oshirishning o’z-o’zidan ko’rinib turgan usullari ishlab chiqarish harajatlari darajasini iste’molchi xarajatlari darajasidan pasaytirish, mahsulot sifatni oshirish yokiiste’molchi sotib olgandan keyin tovarga qilinadigan xizmat sifatini oshirishdir. Lekin raqibidan ustunroq chiqishning boshqa usuli ham bor. U firma bozorda qandaydir jabhada aniq ifodalangan kompetensiyaga erishishga harakat qilishidan iboratdir.
Aniq ifodalangan kompetensiyaning ma’nosi shundaki, firma mahsulot ishlab chiqarishda yoki uni tarqatishda nimanidir o’z raqiblaridan yaxshirioq qiladi, bu esa mijozlarni o’ziga jalb qilish va saqlab qolish imkonini beradi.
Ba’zan mahsulot narxi raqib firmalarnikidan yuqoriroq bo’lsa ham, lekin kompaniya, masalan, eng mustahkam soatlar yoki eng kam raqiblarnikiga nisbatan raqobatdoshliroq bo’ladi. Raqobatdoshlikni oshirish maqsadida xarajatlarni kamaytirish yoki chora-tadbirlarni baravariga amalga oshirishga harakat qilish shart hisoblanmaydi. Ayrim hollarda raqobatbardoshlik janhasida firma tovariga nufuz yoki kompetensiya beradigan qandaydir o’rnini tanlash samaraliroq bo’ladi. Iste’molchilar o’rtasida kompaniya obro’ga ega bo’lishi mumkin bo’lgan o’rinlardan bir nechtasini aytsh mumkin:
mahsulotning texnikaviy tavsiflari bo’yicha peshqadamlik;
buyumning ishonchliligi bo’yicha peshqadamlik;
buyumlarning baland narxidan iste’molchilarni qaytmaslikka undaydigan buyum mustahkamligi bo’yicha peshqadamlik;
yetkazib berish bo’yicha peshqadamlik;
buyurtmachilar talablariga binoan buyumlarni “induallashtirish”.
mahsulotni bozorga tatbiq etish;
ishlab chiqarish hajmini maslashuvchan boshqarish.
Bizning bozorimiz raqobat nimaligini anglab bo’lgan. O’zbekistonda sifatli va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqaruvchi firma va korxonalar yildan-yilga ko’payib bormoqda. Bozorimiz mahsulotlar bilan to’yingan, ular chet davlatlarga eksport qilinmoqda. Bizning ichki bozorimizda xorijiy mahsulot bilan muvaffaqiyatli raqobat qilish uchun korxona qanday chora-tadbirlar ko’rishi kerak, bozorda tovar muvaffaqiyatini oldindan qanday bilishi kerak, tovarga talab yo’qligining oldini qanday olishi kerak, firma mahsulotiga iste’molchilar diqqatini qanday jalb qilish mumkin – shu va boshqa ko’p savollarga javobni aynan tovar menejmenti beradi.
Agar firma menejeri bozordagi vaziyatni o’z ichki hissiyoti bilan oldindan bilsa, to’g’ri yechimlarni mohirona tanlashdan holi bo’lmasa va raqobatbardoshlikni boshqarish san’atini bilib olgan bo’lsa, korxona bozorda muvaffaqiyat qozonishi aniqroq bo’ladi.
Firma ishlab chiqarayotgan tovar raqobatbardosh bo’lsa, kompaniyaning asosiy maqsadi – yetarli darajada foyda ko’rish va bozor munosabatlari sharoitlarida yuqori cho’qqilarga chiqishini ta’minlashdir. Tovarlar raqobatbardoshligini samarali boshqarish ayniqsa, o’z mahsuloti bilan tashqi bozorga chiqmoqchi bo’lgan korxonalar uchun muhimdir. Bu masalani amalga oshirish ulardan iste’molchilarga peshqadam firmalar taklif etayotganlardan yaxshiroq tovarni, ularni sotish va xizmat qilish shartlarini taqdim etishni talab qiladi. Bu faqat raqobatbardoshlik mexanizmlarini, o’z tovarlari raqobatbardoshligini ko’tarish usul va yo’llarini sinchkovlik bilan o’rganish asosida amalga oshirilishi mumkin.
|
| |