nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
“Do’stlik uyi” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

“Do’stlik uyi” metodi
Darsda qo’laniladigan har bir metod o’quvchilarda hayotiy ko’nikmalarni va
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga xizmat qilishi lozim. Ushbu metod orqali do’stlikda
ahillik va birdamlikning muhim ekanligi g’oyasi ilgari suriladi.
O’quvchilar kichik jamoalarga bo’linadilar.
Doskaga guruhlar soniga ko’ra uy rasmlari yopishtiriladi yoki chiziladi.
28
Parta ustiga ham jamoalar soniga ko’ra har bir jamoa uchun to’qqiztadan chiroqlar
qo’yib qo’yiladi. Chiroqlar orqasiga esa mavzuga doir savollar yozilgan bo’ladi. Guruh
a’zolari navbat-navbat chiroqlardan olib, yashiringan savollarga javob berishlari kerak.
To’g’ri javob berishsa, chiroq rasmini o’z guruhining uyiga yopishtiradi. Chiroqlar
ustiga do’stlikda muhim sanalgan jihatlar, xislatlardan yozib qo’ysa yana ham ifodaliroq
chiqadi.
29
O’yin so’ngida esa o’qituvchi birdamlik bilan, donolik bilan birgalikda harakat qilib,
o’z uylarini ezgu fazilatlar ila yoritgan jamoaga maqtovlar aytib, rag’batlantiriladi.
30
31
“Jonli kitob” metodi
Ayni davrda bolalarda kitobga, kitob o’qishga bo’lgan muhabbatni uyg’otish muhim
masalaga aylandi. Kitobsevarlikni targ’ib qiluvchi “Jonli kitob” metodini taqdim
qilmoqchiman. Bu metod uchun bola yoshiga mos, kichik hajmli kitob yoki darslikning
ma’lum mavzularini tanlashingiz mumkin.
Olti o’quvchi uchun ikkitadan jami 12ta betni bo’lib berasiz. O’quvchilar soni va
kitob betini o’zgartirishingiz mumkin. Mana shu olti o’quvchi “Jonli kitob” vazifasini
bajaradi.
32
Masalan, birinchi o’quvchiga 25,26-betlar, ikkinchi o’quvchiga 27,28-betlar va
hokazo tarzida kitob sahifalari taqsimlab beriladi.
Va eng asosiy qismini ma’lum qilmoqchiman, quyidagi listni chiqartirib oling,
istasangiz,
chizing.
Doskaga
shu
listni
ilib
qo’yasiz.
Ko’rinib turgan raqamlar tartiblash uchun berilgan. Ularning orqasida esa kitob
sahifasi sonlari yozilgan bo’ladi. Ya’ni, 12 tartib raqam ortida 6 o’quvchiga bo’lib
berilgan 12 ta bet aralash holatda yozilgan bo’ladi.
33
Olti o’quvchi bugungi darsda jonli kitob vazifasini bajarishlarini aytasiz. Ularga
kitob sahifalari 1 dars oldin berilgan bo’lishi kerak. O’quvchilar darsga tayyorlanib
kelishadi.
34
35
36
37
Kitobsevarlikni targ’ib qiluvchi bu metodni, albatta qo’llab ko’ring. Natijangiz esa
sevimli ustozga aylanish va sifatli metodlar bilan qurollanish bo’ladi.
|
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 16

51
“Kutuvlar daraxti” metodi
🔹
Daraxt rasmi kerak bo‘ladi, xohlasangiz doskaga chizib qo‘ying.
🔸
O‘quvchilarga stikerlar berib chiqasiz. Sinfda o‘quvchilar soni juda ko‘p bo‘lsa,
ma'lum bir o‘quvchilarga tarqatib chiqing.
🔹
Doskaga mavzuni yozib bo‘lganingizdan so‘ng o‘quvchilardan
BUGUNGI
DARSDAN NIMA KUTISHAYOTGANINI so‘rang.
52
🔸
Ular qo‘llaridagi stikerchalarga darsdan nima kutishayotganini so‘z birikmasi yoki
gap tarzida yozib chiqishadi.
🔹
Belgilangan
vaqt tugab, hammadan stikerlarni terib chiqasiz va "Kutuvlar
daraxt''ingizga yopishtirib qo‘yasiz.
🔸
Har bir o‘quvchi yozgan fikrni baland ovozda o‘qib berasiz.
⚡️
"Kutuvlar daraxti" metodining afzalliklari:
🔅
Bu metoddagi
rangli stikerlar tortinchoq, gapirmaydigan
bolaning fikrlarini
yozma nutq orqali yetkazib beradi.
🔅
Yozma nutq oshadi.
🔅
Bola dars mohiyatini yana-da yaxshiroq anglaydi.
Afsuski, hozirda ayrim o‘quvchilar qayerda o‘tiribdi,
qaysi fan,
qanday mavzu
ekanligini bilmay darsni yakunlashadi.
🔅
Nima maqsadda bu yerda o‘tiribdi va darsdan qanday foydali narsa oladi, shular
haqida o‘ylaydi, diqqati jamlanadi.
🔅
Mantiqiy o‘ylash qobiliyati oshadi.
🔅
O’zini mustaqil shaxs ekanligini va uning fikri muhimligini his qiladi.
🔅
O‘zi yozgan fikrni o‘qituvchi
tushuntirishini KUTADI, o‘tkazib
yubormaslik
uchun diqqat bilan tinglaydi.
🔅
Sizda reja bor, nimani tushuntirishni bilasiz. Ammo o‘quvchi nima xohlayapti?
Siz ularning farazlarini ham dars davomida tushuntirishlaringiz orasiga qo‘shib ketasiz.
Unutmang! Aktiv ustozning o’quvchilari ham aktiv bo’lishadi!
“Tasavvurlar tahlili” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

65
-ega, kesim;
-aniqlovchi, to‘ldiruvchi, hol;
O‘quvchilar tasavvurida paydo bo‘ladigan namunaviy so‘zlar:
-bosh bo‘laklar~ota-ona;
-ikkinchi darajali bo‘laklar~farzandlar;
va hokazo.
💠
Bu juda ajoyib va samarali metod hisoblanadi. Hozirgi kunda “critical thinking”,
ya’ni mantiqiy fikrlashni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etmoqda.
"Tasavvur (assostiastiya)lar tahlili" metodi bilan esa o‘quvchilar
ham mavzuni
o‘zlashtirishadi, ham mantiqiy yondashishadi va tengdoshlarining
tasavvurlarini tahlil
qilib fikr bildirishadi.
66
“Soat millari” metodi
⚡️
O‘tilgan bo‘limni takrorlash yoki yangi bo‘limni boshlash jarayonida “Soat
millari” metodi juda katta samara beradi.
O‘quvchilarni ikkita jamoaga
“Soat tayoqchasi” va
“Minut tayoqchasi”ga ajratamiz.
Ularga oldindan tayyorlab qo‘yilgan,
mavzuga oid kichik-kichik,
bir-birini
takrorlamaydigan ma’lumotlardan iborat tarqatma qog‘ozlarni beramiz va ularni xuddi
soat shaklida aylana qilib tizib olamiz, ya’ni daqiqa jamoasi ichki aylanadan, soat jamoasi
tashqi aylanadan joy olishadi.
67
O‘qituvchining har bir ogohantirishidan keyin bir-biriga ro‘parama-ro‘para turgan
o‘quvchilar o‘z ma’lumotlarini sheriklariga tushuntirib beradi
va bu jarayon dastlabki
o‘quvchiga qayta
uchragunga qadar davom etadi, soat tayoqchalari o‘z
joyida turadi,
minut tayoqchalari esa soat strelkasi kabi aylanishadi.
Ushbu
berilgan
qisqa
vaqt
oralig‘ida
o‘quvchilar
10tadan
ortiq
ma’lumotlarni eshitib, eslab qolishga harakat qilishadi.
Natijada o‘quvchilarda bir qancha qobiliyatlar: o‘z fikrini bayon eta olish, jamoa
bo‘lib ishlash, liderlik va o‘zgani eshita bilish kabi qobiliyatlar rivojlanadi.
Bunday metodik texnologiyalarni har bir fanda qo‘llashimiz mumkin.
“A4 format” metodi - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

54
🖍
Oddiy oq list o‘rniga rangli qog‘ozlardan foydalansangiz, o‘quvchilar kayfiyatiga
ijobiy ta'sir qiladi.
🖍
Bu metodni xohlagan mavzu yuzasidan o‘tkazish mumkin.
🖍
O‘quvchilar jamoaviy mas'uliyatni his qilib, tezda fikrlay boshlashadi.
🖍
Va eng asosiysi, har qaysi raqobat bolani tez o‘stiradi.
🖍
O‘quvchi miyasidagi bilimlar ba'zasini tita
boshlaydi, ziyrakligi ortadi.
55
“Do’stingni top!” metodi
✉️
Konvertga savol va javoblar yozilgan kartochkalar aralash qilib solinadi.
⏺Sinfda 30 ta o'quvchi bo'lsa, demak, 30 dona kartochkalar bo‘ladi: 15ta savol, 15ta
javob.
📨
Sinfdagi har bir o’quvchi konvertdan ko’rmagan holatda kartochkalarni
tortadilar.
Dastlab, savol tushgan o‘quvchilar savolni o’qiydi, javobi qaysi o’quvchida bo’lsa
o’sha do’sti savolga javob berishi kerak bo'ladi.
📝
Bu metod o’quvchini fanga qiziqtirib har bir savol uchun o’zi
harakat qilishga
undaydi.
Savol va javob orqali birlashgan o’quvchilarni 1 guruh qilib,
keyingi mashqni
bajartirish mumkin.
57
🔸
Bu metod o’quvchini fanga nisbatan qiziqishini oshirib yakkama-yakka
harakat qilishga undaydi.
🔸
Zerikarli darsning oldini oladi.
“Umidlarni aniqlash” metodi. (kalitlar)

“Umidlarni aniqlash” metodi. (kalitlar) Guruh davra bo’lib o’tiradi. Boshlovchi bir bog’lam kalitni quyidagi so’zlar bilan
uzatadi: "Eshikni ochish uchun kalit kerak. Ba’zan bu kalitlar ko’p bo’lishi kerak. Men
kalitlarni bir-biringizga uzata turib, seminar bilan bog’langan umidlaringizni
bildirishingizni istardim. 2-3 jumla".
Javoblar doskada yoki plakatda qayd etiladi. Seminar davomida ishtirokchilarning
umidlari yozilgan flip devorda ilinib turadi va seminar yakunida albatta unga murojat
qilish lozim: ro’yobga chiqmagan umidlar yoniga oldindan qog’ozdan yasab, tayyorlab
qo’yilgan "qulfcha"lar yopishtiriladi.
"Kutuvlar daraxti"ga o‘xshab ketadigan metod.
“Qiziqarli o’yin” Har qanday sinf, har qanday fan uchun qo‘llasa bo‘ladigan mashg‘ulot bilan
tanishamiz. O’quvchilar ikki guruhga bo’linib, doska yonidagi partaga mavzuga doir
ma’lumot va tushunchalar belgilar ko’rinishida yozilgan listlar qo’yiladi.
Har bir jamoadan bittadan o’quvchi navbat bilan chiqib, teskari turgan listlardan
bittadan oladilar. O’quvchilar bir-birlariga teskari turishadi. O’qituvchining buyrug’i
bilan 3ta qadam tashlab, bir-birlaridan uzoqlashadilar. Uch deyilgandan keyin
o’quvchilar qo’llaridagi listni raqib jamoa vakiliga ko’rsatadilar. Ro’parasida turgan
listdagi ma’lumot belgisini qaysi o’quvchi birinchi va to’g’ri aytsa, ball qo’yiladi.
⏺Matematiklar bormi? Listlarga hisoblanishi osonroq misol yozib qo‘yish mumkin,
to‘g‘rimi?
⏺Tarixchilar, shu yerdamisiz?
Biror voqea yozib, kim birinchi bo‘lib o‘sha voqea yilini aytish tarzida o‘ynatsa
bo‘larkan.
⏺Geografiya fanida bayroqlarni yodlatishda ajoyib usul!
⏺Ona tili ustozlari Morfemika, Leksikologiya bo‘limlarida ham ishlatsa bo‘ladi.
😊
84
⏺Chet tili o‘qituvchilariga esa juda foydali va qiziqarli o‘yin!
Albatta, sinab ko‘ring!
“Qirg’iz telefoni” - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

77
harakatlar orqali etkazish (uzatish) osonroq ekanligini tushuntiring. (Chunki tog‘li,
dashtli o‘lkalarda antena yaxshi emas.)
Shuning uchun ishtirokchilar davra bo’ylab ma’lum xabarni yuboradilar.
Boshlovchining harakatlarini zanjir bo’yicha birinchi, ikkinchi va h.z. barcha
ishtirokchilar to’xtatishga komanda berilmaguncha takrorlaydilar.
Harakatni o’ng tomondagi ishtirokchi bajarmaguncha, keyingisi boshlay olmaydi.
Masalan(!), boshlovchi oyoqlarini tapillatadi. Undan keyin chap tomondagi
ishtirokchi, keyin uning yonidagisi bajaradi. Agar kimdir navbati kelmasdan tapillay
boshlasa, o’yin to’xtatiladi va yana qaytadan boshlanadi.
Harakatni bajarishni boshlagan ishtirokchilar davom ettiraveradilar.
Navbat yana boshlovchiga kelganida, u oyoq tapillashiga chapak chalishni qo’shadi,
ya’ni keyingi ishtirokchi oyog’ini tapillatib turgan edi, endi chapak ham chaladi. Agar
biror ishtirokchi xato qilsa, o’yin to’xtatilib, hammasi boshidan tapillashdan boshlanadi.
Ikkinchi harakat ham davra bo’ylab bajarib bo’lingandan so’ng, boshlovchi keyingi
harakatni ko’rsatadi: chapak ko’krak to’g’risida emas, boshdan yuqorida chalinadi,
oyoqlar tapillashni davom ettiradi.
Harakat navbati davrani aylanib, boshlovchiga etib kelganda, o'yin tugaydi. Bu
o’yinda kishilar hamma narsani bir vaqtda bajarishga o’rganib qolganlarini kuzatish
qiziqarli bo’ladi.
Odatda, o’yinni 2-3 marta boshidan boshlashga to’g’ri keladi. Shunday qilib, barcha
ishtirokchilar diqqatlarini jamlab, harakatni boshidan boshlashga majbur bo‘ladilar.
Hurmatli ustozlar, "masalan" degan joyiga e'tibor bering. Har bir metodni faningiz,
sinfingiz, o‘quvchilar yoshi va soniga MOSLAB oling!
xulosa yozishlarini - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

xulosa yozishlarini so‘rash mumkin. Bizni xolis baholovchi insonlar ham aynan
o‘quvchilardir. Har bir bola 1 qog‘ozga dars haqida qisqagina fikr yozadi. Bu jarayon
anonim tarzda o‘tkaziladi va bu o‘quvchilar o‘z fikrlarini ERKIN bildira olishlariga
yordam beradi.
Qolaversa, ustoz ham o‘z yutuq-kamchiliklari bilan tanishib, o‘z ustida ishlab
boradi. Dastlab bu holat uzoq vaqtni olishi mumkin, ammo takrorlanavergach 2 daqiqa
ham XULOSA yozishga yetarli bo‘ladi.
Qiziq-a? O‘quvchilar darsingiz va sizning dars o‘tish uslubingiz haqida qanday
fikrda bo‘lishi mumkin?! Buni, albatta, sinab ko’ring.
82
“Savolli burchak” 1-usul ◾️
1 o‘quvchi markazda qolgan 4 o‘quvchi esa to‘rtta burchakda turishadi.
◾️
O‘qituvchi o‘quvchilarga 1~4gacha bo‘lgan raqamlar yashiringan qog‘ozchalarni
taqdim etadi, bittasini tanlashadi va o‘z raqamlariga ega bo‘lishadi.
◾️
Markazda turgan o‘quvchi ixtiyoriy ravishda bitta sonni aytadi va o‘sha raqam
ostidagi ishtirokchi bir qadam odimlaydi.
◾️
Markazdagi ishtirokchi oldindan tuzib qo‘yilgan 2ta savolini beradi.
◾️
Agar ishtirokchi ikkala savolga ham to‘g‘ri javob bersa, markazdagi o‘quvchi
bilan o‘rin almashadi. Javob berolmasa, o‘z joyida qoladi.
2-usul ◽️
O‘quvchilar dastlabki ko‘rinishda turib olishadi. Markazdagi o‘quvchi raqam
aytadi. Savolni esa o‘qituvchi beradi.
83
Xatolarni to‘g‘irlash Doskaga qoidalar, tushunchalar yozing. Yozmasdan interaktiv usullardan
foydalansangiz ham bo‘ladi. Yozilgan ma'lumotlar 95% xato bo‘lishi kerak.
O‘quvchilar tezlik bilan barcha xatolarni topib, daftarlariga yozishlari lozim.
O‘quvchilar diqqatini oshirishda ajoyib usul bo‘ladi.
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 34

86
“Yashirin konvert” Oddiy, lekin qiziqarli o’yin. O’quvchilar xonaga kelishidan oldin sinfning turli
joylariga savollar solingan 4 ta konvertni yashirib qo’ydim. O’quvchilarga sinfdan
tashqariga chiqib turishlarini yoki ko’zlarini yumushlarini aytishingiz ham mumkin.
Keyin esa doskaga 4 ta konvert rangidagi 4 xil stikerlarni yopishtirib qo’ydim.
O’quvchilar ham to’rt guruhga bo’linadilar. Jamoalar to’rtta rangdan bittasini tanlashadi.
Ularga vaqt beriladi. Belgilangan daqiqalar ichida o’z guruhlariga taalluqli rangdagi
konvertni topib, ichidagi savollarga javob berishlari kerak. Shartni to’g’ri va birinchi
bajargan guruh g’olib hisoblanadi.
“Leitner tizimi” ⚡️
Murakkab mavzularni oson o‘zlashtirish uchun Leitner tizimi. O‘quvchilar qiyin
deb bilgan mavzuni qiziqarli va osonroq o‘zlashtirishda bu metod yaxshi samara beradi.
O‘quvchilar bilan birgalikda qiyin mavzuga doir savolli kartochkalar tayyorlang.
5 ta qutiga 5 tadan jami 25 ta savol.
O‘quvchilarning o‘zlari ham savol tayyorlash jarayonida ishtirok etishlari yana-da
zavq beradi. Shu bilan birga, mavzuni xotiralarida yaxshi saqlab qolishga yordam beradi.
O‘quvchilar navbat-navbat qutilardan savollarni oladilar. Birinchi qutidagi beshala
savolga ham javob berishsa, ikkinchi qutiga o‘tishlari mumkin.
Birinchi qutidagi savollarga to‘liq javob berisholmasa, to‘g‘ri va to‘liq javob
berguncha o‘sha joylarida qolishadi. Agar ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi, beshinchi
qutidagi savollarga to‘g‘ri va to‘liq javob berisholmasa esa, bitta quti ortga qaytishadi.
Shartni to'liq-to‘g‘ri bajargan ishtirokchilar g‘olib bo‘ladilar.
87
Bu o‘yin qiyin mavzuni yaxshiroq o‘zlashtirishga yordam beradi. Qolaversa,
o‘quvchida mas'uliyat hissini oshiradi. O‘zi uchun o‘zi harakat qilib, marraga yetishni
o‘rgatadi. Eng asosiysi, ajoyib atmosfera hosil qiladi.
😊
Xalqaro menejment - bet 5

8
7.3. Азиатский стиль менеджмента . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
128
7.4. Менежмент услубидан қатъий назар ишга доир этикет. . .
136
ГЛАВА 8. КАДРОВАЯ ПОЛИТИКА В МЕЖДУНАРОДНОМ
БИЗНЕСЕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
139
8.1. Специфика управления международным коллективом. . . . 139
8.2. Способы обучения местного персонала в принимающей
стране стилю менеджмента международной компании. . . . . . .
141
8.3. Стратегия выдвижения на руководящие должности в
зарубежных филиалах международных
компаний и
подготовка персонала для работы за границей. . . . . . . . . . . . . .
143
8.4. Местные граждане и экспатрианты в штате зарубежного
филиала . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
148
ГЛАВА 9. УПРАВЛЕНИЕ ЛЮДСКИМИ РЕСУРСАМИ В
СИСТЕМЕ МЕЖДУНАРОДНОГО МЕНЕДЖМЕНТА . . . . . .
152
9.1. Особенности управления людскими ресурсами в
международной фирме. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
152
9.2. Формы управления зарубежными предприятиями . . . . . . . 153
9.3. Некоторые личные
характеристики персонала
командируемого за границу. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
157
9.4. Различия в рынках труда. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
164
ГЛАВА 10. ЭТИКА
МЕЖДУНАРОДНОГО БИЗНЕСА И
ТРЕБОВАНИЯ К МЕЖДУНАРОДНОМУ МЕНЕДЖЕРУ . . . .
169
10.1. Значение этики для глобального менеджера . . . . . . . . . . . 169
10.2. Основные черты этичного ведения международного
бизнеса . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
171
10.3. Необходимость учета менеджером требований лиц трех
категорий. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
175
ГЛОССАРИЙ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179
СПИСОК ЛИТЕРАТУРЫ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188
“Xalqaro menejment” kategoriyasi

20
tashkilotlar bilan hamkorlik
qilishiga olib kelmoqdaki, bunday sharoitda
ularning tashkiliy tuzilishi va strategiyasini o’rganish zarur hisoblanadi.
Bunday zaruratning tahlilini, Islom Karimovning 2011 yil London
uchrashuvlari davrida aytgan so’zlaridan ham topish mumkin, ya’ni:
«Bizning mamlakatimizda britaniyalik investorlar
tomonidan tashkil
etilgan ikki yuzga yaqin qo’shma korxonalar, ellikdan ortiq
Buyukbritaniya firmalarninng vakolatxonalari faoliyat ko’rsatmoqda», bu
esa o’z navbatida ikki davlat o’rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish bilan
bir vaqtda «…siyosiy munosabatlarning keng ko’lamdagi huquqiy-
normativ
asoslarini, savdo-sotiq va iqtisodiy, hamda investistion
hamkorlikni mustahkamlaydi».
1
Xalqaro menejmentni o’rganish ta’lim oluvchilarning xalqaro
toifadagi rahbarlar uchun zaruriy bo’lgan sifatlarga: tashabbus, oqlangan
qaltislikka
tayyorlik, o’ziga ishonch, global ko’lamda fikrlash, xorijiy
sheriklar bilan konstruktiv aloqalarni o’rnatish qobiliyatini shakllantirishga
erishishga yordam beradi.
Ushbu kurs materiallarini o’rganish ta’lim oluvchilarga dunyoda
xalqaro menejment rivojlanishining quyidagi asosiy yo’nalishlarini
ko’rsatib beradi:
- bo’ysunuvchilarga yuklanadigan javobgarlik ulushining ortishi;
- iste’molchilarning hohish-istaklariga e’tiborni kuchaytirish;
- firmalar faoliyatida marketing rolini oshishi;
- ishlab chiqarish texnologiyasini uzluksiz takomillashtirish hamda
mahsulot va xizmatlar assortimentini yangilash;
- qisqa muddatli natijaga va uzoq
muddatli maqsadlarga ega
tadbirlarni aniq ajratilishi;
- milliy manfaatlarga rioya qilish.
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 11

38
“Diqqatni jamla!”
Ta’limda enerjayzerlar, ya’ni tetiklashtiruvchi o’yinlar muhim ahamiyatga ega va
juda kerakli hisoblanadi. Ushbu metodni ham darsning
tetiklashtiruvchi qismida
foydalanish
mumkin.
O‘quvchilarimdan uyga vazifani so‘rayotganda shardan foydalandim. Sharni yerga
tushirmagan holatda javob berishlari kerak. Shar har safar qo‘llariga tushganda bitta so‘z
aytishadi.
Bu o‘yin diqqatni jamlab, bolalarda ziyraklikni oshiradi. Miyalari har tomonlama
ishlashga majbur bo‘ladi.
Qolaversa, qiziqarli atmosfera hosil qilinadi.
Siz ham o‘quvchilaringizda sinab ko‘ring. Mavzuni gapirayotganlarida sharni yerga
tushirmasdan gapirishsin.
🎈🎈🎈
Bir paytda 2-3 ta narsani bajarish miyani ancha chiniqtiradi.
Uyda farzandlaringiz bilan ham qo‘llasangiz bo‘ladi.
39
“Reklama kompaniyasi” metodi
5 ta guruh
5 tadan ishtirokchi
5 ta
mavzu
5 daqiqa vaqt
O‘quvchilarga o‘tilgan 5ta mavzuni bo‘lib berasiz.
Shu mavzu asosida reklama
tayyorlashadi. Mavzuni reklama qilishadi. Qaysi guruhning reklama mavzusi yutsa, o‘sha
guruh darsni olib boradi. Mavzuni tushuntirishadi. Siz dam olib kuzatib o‘tirasiz)
O‘quvchilar ham ba'zan erkinlik xohlashadi. Dars qandaydir noodatiy bo‘lishini
istashadi.
Ularga darsni topshiring. O‘zlarini o‘qituvchidek his qilishsin. Biroz mustaqillikni
sezishsin. Siz qanchalar qiynalib dars o‘tishingizni, shovqinni anglashsin.
Pedagogika sohasiga qiziqadigan o‘quvchilar uchun esa ayni muddao. Qolaversa,
nutqiy qobiliyat, omma oldida o‘zini tutish shakllanadi. Jamoaviy ishlash ko‘nikmalari
rivojlanadi. O‘sha 5 o‘quvchi darsni qoyilmaqom qilib o‘tib berishsa, rag‘batlantiring!
Rag‘bat bahodan tashqari boshqa narsa bo‘lsa, nur ustiga a'lo nur!
“Axborotni yetkazish va tahlil qilish”

|
“Axborotni yetkazish va tahlil qilish”Bog'liq Metod PDF 1“Axborotni yetkazish va tahlil qilish”
Har bir seminarning eng muhim vazifalaridan biri ma’lum mavzu bo’yicha axborot
berishdan boshlanadigan konkret vaziyat tahlilidir.
Shubhasiz, biz axborotning ma’ruza yoki xabarlar ko’rinishida taqdim etilishiga
o’rganib qolganmiz, vaholanki, bunday ma’ruza metodi "ma’ruzachining fikrlarini
tinglovchilarning miyasini aylanib o’tib, daftarlarida aks ettirishning eng yaxshi yo’lidir".
Agar biz xabar berishga qaror qilgan bo’lsak avval o’zimizga quyidagi savolni
berishimiz ma’qul bo’ladi:
’’Mening ma’ruzam tinglovchilarga qanday foyda keltiradi?"
Bu savolga ijobiy javob berganimizdan so’ng, ma’ruzamiz:
- e’tibomi tortadigan nomlanishga ega bo’lishi;
- uchtadan ortiq bo’lmagan asosiy g’oyalardan iborat yaxlit xabar bo’lishi;
- kirish (taxminan 15 %), asosiy qism (75 %) va xulosa (10 %)dan tarkib
topishi lozimligini unutmasligimiz kerak.
Bundan tashqari, ma’ruzaning varaqlardagi yoki kartochkalardagi tezislari (har bir
tezis alohida kartochkada) bizga kuchliroq ishonch baxsh etadi.
“Savatcha” usuli
Ushbu metodni o’zim qanday qo’llaganim haqida tushuntirib beraman.
📚
2ta savatcha yasab, har bir savatga mavzu qo‘yib nomladim. Ichiga savollar solib
chiqdim.(8,9ta savol) Savatchalar doskaga yopishtiriladi. Yoki o’qituvchi partasiga
qo’yiladi.
Sinf o’rtasiga, stul ustiga rangli, shaklli stikerlarga 2ta mavzuga oid atamalar
yozdim.
O‘quvchilar 2 guruhga bo‘linib, navbat-navbat atamalardan tanlashdi.
Qaysi mavzuga aloqador bo‘lsa, o‘sha savatga solishlari kerak edi.
Keyin esa, o’sha savatga joylangan savollardan olib javob berishlari kerak.
Agar savolga xato javob berishsa, savatga stiker solishdan mahrum bo‘ladilar.
⏺Kimning savatchasi birinchi to‘lsa, o‘sha jamoa g‘olib hisoblanadi.
|
| |
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 13

42
“Green light” texnikasi
Dars davomida o‘quvchilar uchun 2 daqiqalik tanaffus beriladi. Istalgan paytda.
Yashil chiroq belgisini bildiruvchi har qanday vositadan foydalanishingiz mumkin. Men
yashil rangli qog‘ozni ishlataman.
Doskaga green light belgisini ilib qo‘yasiz. Bu belgi o‘quvchilar 2 daqiqa dam
olishlari, suv ichishlari yoki o‘zlari istagan biror ishni
sinfdan chiqmagan holda
bajarishlari mumkinligini anglatadi.
O‘quvchilar uchun kutilmagan va ijobiy holat bo‘ladi. Miyani dam oldirish,
tetiklashish uchun ayni muddao. Qolaversa, uyqusirab o‘tirganlar
miyasida yashil chiroq
yaraqlashiga turtki bo‘ladi.
Olimlarning ta'kidlashicha, inson ongi 30 daqiqa ichida bir xil yumushdan zerikish
hosil qilarkan. Aqlni uyg‘otishda bu metod, albatta, ijobiy samara beradi.
Faqat o‘qituvchi tomonidan to‘g‘ri yo‘naltirish berilishi lozim!
43
“Meni tingla, tushun!” metodi
O‘quvchilarni 2 guruhga ajratib, bir-birlariga qarama-qarshi tarzda o‘tirishlarini
aytdim.
Har biriga ma'lumotlar yozilgan qog‘ozcha berib chiqdim.
3 daqiqa ichida qarama-qarshi o‘tirgan o‘quvchilar bir-birlariga qo‘lidagi
ma'lumotlarni yetkazishlari kerak edi.
Vaqt tugagach, alohida-alohida
doskaga chiqib, eshitgan jumlalarini aytib berishdi.
Diqqatni bir joyga jamlash, muhim jihatga e'tibor qaratish zarurligini tushuntirdim.
Hayotimiz ham mana shunday shovqinlardan iborat. Boshqalar gap-so‘ziga e'tibor
qaratib, biz uchun kerakli insonni tinglamaymiz ba'zida. O‘zgalar o‘zga
chiziqda, biz
eshitishimiz kerak bo‘lgan inson esa qarshimizda!
Maqsad aniq belgilandimi, chalg‘ish kerakmas. Marraga yetolmasligimizni
istayotganlar qancha...
“G‘oyalar bozori” - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

80
Qiyin mavzudan so‘ng o‘quvchilar miyasini dam oldirish
uchun biroz tanaffus
qiling. Doskaga to‘rtburchak chizib, ichini ham turli shakllarga to‘ldiring.
O‘quvchilardan nimani ko‘rayotgani va rasmni izohlashlarini so‘rang.
Bunda
noto‘g‘ri fikr bo‘lmaydi. Hamma o‘z fikrini, fantaziyasini aytadi.
Asab faoliyati yaxshi ishlashida bu kabi mashqlar juda qo‘l keladi.
Ilmiy jihatdan qaralganda ham katta foydalari bor.
“Assotsiatsiya”
Mavzuni tushuntirib bo‘lgach, o‘quvchilarga kutilmaganda bir so‘z ayting.
Istasangiz
mavzuga doir, yokida umuman boshqa chalg‘ituvchi so‘z bo‘lishi mumkin.
Masalan, "momaqaldiroq". Birinchi o‘quvchi "momaqaldiroq" deganda xayoliga birinchi
bo‘lib
nima kelsa, o‘sha so‘zni aytadi.
Misol uchun, "bulut". Keyingi o‘quvchi ham
81
o‘ylagan so‘zini shu tarzda aytaveradi. Parta boshidan davom etadi. Sharti oddiy, soniya
ichida miyasiga kelgan birinchi fikrni aytadi.
Xulosa yozish uslubi
Mavzuga aloqador so‘z bo‘lsa, yana ham yaxshi. Bu mashg‘ulot zerikarli darsning
oldini oladi. O‘quvchilar e'tiborini darsga qaratadi. Hozirjavoblikka o‘rgatadi.
Ota-onaning farzandga qiladigan eng katta yaxshiligi
uning talantini anqilab
berishdir. Ustozlar ham qisman bu vazifani bajaradilar. Qiziqishlariga ko‘ra yo‘naltirish,
ISHONCH bildirish kelajakda yetuk bir SHAXS paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Yana bir ajoyib usul. Balki bilarsiz. Dars so‘ngida o‘quvchilardan
bugungi dars
haqida
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 36

93
Endi esa metodning qo’llanish jarayoni bilan tanishamiz.
O’qituvchi
mavzuni tanishtirib, “Tarixiy nonushta” metodidagi dasturxon orqali
tushuntira boshlaydi. Avvalo, metodning asl mohiyati va maqsadi haqida ham qisqacha
ma’lumot beriladi.
94
O’quvchilarni quyidagicha ilhomlantirish mumkin:
“Qadrli o’quvchilar, bugungi
darsimizda sizlarni Mirzo Ulug’bek bilan bo’ladigan tarixiy nonushtaga taklif
qilmoqchiman. Faqat bu nonushtamizning odatdagilaridan farqi – biz ertalabki
nonushtada qornimizni to’ydirsak, bugun asosiy e’tiborimizni miyamizni oziqlantirishga
qaratamiz. Miyamizni vitaminli kaloriyalar bilan boyitib, yangi bilimlarni egallaymiz.
Metodimiz bejizga nonushta holatida taqdim etilmayapti. Nonushta erta tongda iste’mol
qilinadi va bu vaqtda tanamiz har tomonlama tetik bo’lib, yegulik qabul qilishga
maksimal darajada tayyor bo’ladi. Tasavvur qiling, siz ham hozir ayni tong vaqtida super
bilimlarni egallashga intiq bo’lib turibsiz. O’zingizni ma’nan tayyorlab olgan bo’lsangiz,
mavzuga kirishni boshladik!”
O’quvchilarni “uyg’otish” va qiziqtirishda bu kabi motivatsiyalar ham muhim omil
sanaladi. Aksariyat o’qituvchilar odatdagidek dars boshlashadi. “Mavzuni yoz! Uyga
vazifa nima edi, kimlar kelmadi, nimaga vazifani bajarmading?”
bu kabi bir xilliklar
natijasida o’quvchilar bora-bora darsdan zerikadi va qiziqishi yo’qoladi. Va bu darsda
95
umuman o’tirgisi kelmay qoladi. Shu kabi xatoliklar bo’lmasligi uchun o’qituvchilarning
o’zida dars o’tishga ishtiyoq uyg’onishi lozim.
Mavzudagi har bir bo’lim ketma-ketlikda tushuntiriladi. Har bir bo’limdan so’ng
dasturxondagi yeguliklarga birlashtirilgan savollar ixtiyoriy o’quvchilar tomonidan
olinadi va javob beriladi. Ma’lumotlarni esda yaxshi saqlab qolishda bu usul samarali
hisoblanadi.
Yapon olimlarining aniqlashlaricha, insonlar 25 daqiqadan so’ng
bir xillikdan
zerikishadi va miyalari boshqa mashg’ulotga o’tishni istaydi. O’quvchilarda ham shu
jarayon kuzatiladi. Ta’lim oluvchilarni yangilik bilan tez-tez “siylab” turilmasa, darrov
xayollari chalg’ishni boshlaydi. Bunga ayni davr ijtimoiy tarmoqlaridagi insonni katta
kuch bilan jalb qiluvchi qisqa videolar ta’siri ham sabab bo’lmoqda.
“SAVOLLAR LOTOREYASI” - Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi

78
✓
Tashqaridagi o‘quvchi kiradi va qaysi qoida yashirilganini topishi kerak. U
shunchaki taxmin qilib aytadi. 3tagacha imkoniyat beriladi.
Natijada xotirasini ishga
soladi. To‘g‘ri topsa ham, topolmasa ham 3ta qoidani yoddan aytgani foyda bo‘ladi.
Takrorlash orqali yanada yaxshiroq eslab qoladi.
Afzalliklari:
~O‘quvchi xotirasini charxlaydi.
~Mavzuni oson o‘zlashtirishga yordam beradi.
~O‘quvchilarning darsga qiziqishlarini orttiradi.
Ushbu metod kamina tomonidan o‘ylab, yozildi. Mualliflik huquqiga amal qiling.
“Kitob taqdimoti”
✓
Bolaning yoshiga qarab har bir oy uchun bittadan adabiyot tanlash kerak. Badiiy
adabiyot namunasi. Faningizga mos bo‘lsa yana ham yaxshi.
✓
O‘sha asar qismlarini o‘quvchilarga bo‘lib berasiz. Istasangiz, har bir o‘quvchiga
alohida-alohida kichik hajmli asar bering. Eng muhimi, 1oy ichida o‘qib bo‘lishi lozim.
✓
Haftada 1 yoki 2 kunni "Kitoblar taqdimoti" uchun ajratasiz.
✓
Har bir o‘quvchi o‘z asar taqdimotini o‘tkazib beradi.
✓
Bunda o‘quvchi
asardagi voqeliklar, qahramonlar haqida gapiradi. Va asarning
tub mazmun-mohiyatini tushunarli hamda qiziqarli qilib so‘zlab berishi darkor.
✓
Qarabsizki, boshqa o‘quvchilar ham shu asarga qiziqib ketishadi.
Bolalar endi
o‘rtoqlarining kitoblarini almashib o‘qishlari mumkin.
AFZALLIKLARI:
~ Taqdimot tayyorlashda bola nutq madaniyatini ham o‘z o‘rnida o‘zlashtira boradi.
O‘zini tutish, chiroyli gapirish, so‘zlardan o‘rinli foydalanish
kabi qobiliyatlari ham
rivojlanadi. Eng asosiysi, omma oldida nutq so‘zlashga o‘rganadi.
~ Fikrlarini tartiblaydi. O‘z navbatida so‘zlarni ham xatosiz yozish ko‘nikmasi
shakklana boshlaydi, chunki kitob o‘qish ham og‘zaki,
ham yozma nutqni
takomillashtiradi.
~ Ko‘pchilik o‘quvchilarda, hatto ayrim o‘qituvchilarda ham nutq so‘zlash bo‘yicha
turli noqulayliklar bo‘ladi. Kimdir uyaladi, yana kimdir so‘z boyligi kamligidan noliydi.
Bolalarda yoshligidan bu muammoni bartaraf etib borish lozim.
! Topshiriqni berishdan oldin taqdimot haqida bolalarga ma'lumot bering.
paramagnetiklar - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 18/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarparamagnetiklar deyiladi.
Paramagnetiklarga platina, alyuminiy, xrom, marganes, kislorod kabi moddalar kiradi. Magnit maydonga kiritilgan paramagnetiklar maydonni qisman kuchaytiradi.
Magnit singdiruvchanligi birdan juda katta (μ >> 1) bo‘lgan moddalar ferromagnetiklar deyiladi. Temir, nikel, kobalt va ularning ba’zi qotishmalari ferromagnetiklardir. Magnit maydonga kiritilgan ferromagnetiklar uni kuchaytiradi.
Bunday moddalardan yasalgan jismlarni magnit maydoniga kiritilganda maydonga yaqinlashadi (2.7-rasm).
2.7-rasm.
Ferromagnetiklar tabiatda uncha ko‘p bo‘lmasa-da, ular hozirgi zamon texnikasida keng qo‘llaniladi. Masalan, transformator, tok generatori, elektrodvigatel va boshqa qurilmalarning o‘zaklari ferromagnit materiallardan yasaladi. Keyingi paytlarda doimiy magnitlar tibbiyotda ham keng qo‘llanilib kelmoqda. Ulardan qon bosimini pasaytiruvchi moslama sifatida qo‘lga taqiladigan bilaguzuk tayyorlanmoqda.
Magnetiklar deb nimaga aytiladi?
Magnit singdiruvchanlikning fizik ma’nosini tushuntiring.
Tabiatdagi moddalar magnit singdiruvchanligiga ko‘ra qanday turlarga bo‘linadi?
Feromagnetiklarning texnikada qo‘llanishiga doir misollar keltiring.
Magnit maydon induksiyasi 0,50 T bo‘lgan o‘zaksiz g‘altakka magnit singdiruvchanligi 60 ga teng bo‘lgan ferromagnit kiritildi. G‘altak ichida magnit maydon induksiyasi qanchaga o‘zgaradi?
Formulas i: Yechilish i:
B = μ · B0
∆ B = μ · B0 – B0
∆B = (60 · 0,5–0,5) T = (30–0,5) T = 29,5 T.
Javobi: ∆ B = 29,5 T.
|
| |
mavzu. MAGNIT MAYDON ENERGIYASI - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 19/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarmavzu. MAGNIT MAYDON ENERGIYASI
Zаryadlаngаn jism elеktr mаydоn enеrgiyasigа egа bo‘lgаni kаbi, tоkli o‘tkаzgichning аtrоfidа hоsil bo‘lgаn mаgnit mаydоn hаm enеrgiyagа egа bo‘lаdi. Mаgnit mаydоnning enеrgiyasini hisоblаshni quyidаgi misоldа qаrаb chiqаmiz. Induktivligi L bo‘lgаn g‘аltаk tоk mаnbаyigа reostat orqali kеtmа- kеt ulаngаn bo‘lsin (2.8-rаsm).
G‘аltаkdаn o‘tаyotgаn tоk enеrgiyasining bir qismi undа mаgnit mаydоnni hоsil qilishgа sаrflаnаdi. Enеrgiyaning sаqlаnish qоnunigа ko‘rа, tоk hоsil qilgаn enеrgiya mаgnit induksiya оqimini hоsil qilish uchun sаrflаngаn ishigа tеng bo‘lishini bildirаdi, ya’ni:
W = A.
Ф
I
0 ∆I I0
2.8-rаsm. 2.9-rаsm.
Reostat jilgichini surib, g‘altakdan o‘tayotgan tokni tekis oshiramiz. G‘аltаkdа hоsil bo‘lgаn mаgnit оqimi (Ф = L · I) undаn o‘tаyotgаn tоkkа to‘g‘ri prоpоrsiоnаl, ya’ni tоk оrtgаn sаri mаgnit оqimi hаm chiziqli оrtib bоrаdi (2.9-rаsm). Chizmаdа kеltirilgаn uchburchаk yuzining geometrik ma’nosi bаjаrilgаn ishni izоhlаydi. Bu yuzаning sоn qiymаti:
A = I · Ф . (2–8).
2
U hоldа tоkli o‘tkаzgich аtrоfidа hоsil bo‘lgаn mаgnit mаydоn enеrgiyasini hisоblаsh fоrmulаsi quyidаgi ko‘rinishgа kеlаdi:
W = A =
I · Ф =
2
LI 2 .
2
(2–9)
Dеmаk, tоkli kоnturning mаgnit mаydоn enеrgiyasi uning induktivligi bilаn kоnturdаn o‘tаyotgаn tоk kuchi kvаdrаti ko‘pаytmаsining yarmigа tеng ekаn.
(2–9)dаn ko‘rinib turibdiki, tоkning mаgnit mаydоn enеrgiyasining
ifоdаsini hаrаkаtlаnаyotgаn jismning kinеtik enеrgiyasi E
m⋅ υ 2
|
| |
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 24/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarMasala yechish namunasi
Tebranish konturidagi kondensatorning sig‘imi 10–5 F, g‘altakning in- duktivligi 0,4 H. Kondensatordagi maksimal kuchlanish 2 V ga teng. Tebra- nish konturi xususiy tebranishlari davri va konturdagi maksimal energiyani toping.
Berilga n:
C = 10 –5 F
Formulas i:
T = 2π
T = 2 · 3,14
Yechilish i:
s =
L = 0,4 H 2 2
U = 2 V W = q = CU
= 6,28 · 2 · 10–3 s = 0,01256 s.
Topish kerak:
T – ?
W – ?
2 C 2
10 −5⋅ 2 2
W = 2
J = 20 μJ.
Javobi: 0,01256 s, 20 μJ.
3-3-rasmdagi holatda konturdagi energiya qayerda jamlangan?
Tebranish konturida tebranishlar qanday vujudga keladi?
Konturda hosil bo‘layotgan elektromagnit tebranishlar chastotasi g‘altakning induktivligiga qanday bog‘liq?
12-mavzu. TEBRANISHLARNI GRAFIK RAVISHDA TASVIRLASH. SO‘NUVCHI ELEKTROMAGNIT TEBRANISHLAR
Biz ko‘rib chiqqan tebranish konturida yuzaga keladigan elektromagnit tebranishlarni hosil qilish uchun dastlabki t0 = 0 vaqt momentida kondensator- ga qm zaryad berildi va undan keyin sistemaga tashqaridan hech qanday ta’sir ko‘rsatilmadi. Tashqi ta’sir bo‘lmagan holda paydo bo‘ladigan tebranishlar
|
| |
Nuklonlarning kvarklardan tuzilishi

|
Nuklonlarning kvarklardan tuzilishi
|
bet | 102/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarNuklonlarning kvarklardan tuzilishi
Nuklon
|
Elektron zaryad
|
Tarkibi
|
Kvarklarning elektr zaryadi
|
Proton
|
+ qe
|
u, u, d
|
2 2 1
+ 3 qe, + 3 qe, – 3 qe
|
Neytron
|
0
|
u, d, d
|
2 1 1
+ 3 qe, – 3 qe, – 3 qe
|
Zamonaviy nazariyalarga muvofiq yettita asosiy zarralar mavjud bo‘lib, qolganlarini ulardan tuzish mumkin. Bular kvark, antikvrak, glyuon, graviton va uchta xigson.
Leptonlar va kvarklar yanada maydaroq zarralardan tashkil topgan degan nazariyalar ham yo‘q emas.
Hozirgi paytda olimlarning asosiy diqqati elementar zarralarning “Standart modeli”ga qaratilgan. Ayniqsa, 2012-yil 4-iyulda Xiggs bozoni kashf qilingani haqidagi ma’lumotlar e’lon qilingandan so‘ng bu modelga qiziqish yanada kuchaydi.
Shu bilan birga “Standart model”da faqat uchta: kuchli, kuchsiz va elektromagnit ta’sirlashuvlargina birlashtirilib, to‘rtinchi gravitatsion ta’sirlashuv qaralmaydi.
«Elementar» so‘zi qanday ma’noni anglatadi?
Hozir nechta zarra mavjudligi aniqlangan?
Zarra va antizarra uchrashganda qanday hodisa ro‘y beradi?
Modda va maydon bir-biriga aylanadimi?
Kvarklar qanday zarralar?
|
| |
Qashqadaryo viloyati dehqonobod tuman ixtisoslashtirilgan maktabi - bet 15

49
“Avtofokus” metodi
📓
Zerikarli darsning oldini oladi;
📓
O‘quvchilar e'tiborini darsga qaratishga
yordam beradi;
📓
Tinglovchilarda hushyorlikni oshiradi;
📍
Qanday qo‘llaniladi?
📚
Dars boshlanishi bilan o‘quvchilarga
qizil, oq, sariq, yashil
kartochkalar
tarqatib chiqasiz. (Kartochkalar soni bir xil bo‘lsa yaxshi.)
📚
Domigidek darsingizni boshlayverasiz
va dars davomida
kutilmaganda
qaysidir
rangni aytasiz.
📗
Masalan, yashil. Yashil rangli kartochkasi bor o‘quvchilar o‘rinlaridan turishadi
va ularga mavzuga oid savol beriladi.
📚
Savolni o‘tirgan o‘quvchilar berishadi!
📚
Shunda barcha o‘quvchilar ziyrakligi oshadi va bor e'tiborlari darsga, mavzuga
qaratiladi.
📚
Ishtirok etgan har bir faol o‘quvchini dars so‘ngida rag‘batlantiring.
✅
Ularni shirin SO‘Z, shirin KONFET yoki shirin BAHO bilan xursand qilishingiz
mumkin!
50
“Mozaika”
Bu mozaikani o‘z faningizga, mavzuyingizga moslab olishingiz mumkin.
Men ingliz tilidan “Irregular plurals” mavzusini tushuntirishda foydalanganman.
Masalan, ona tili ustozi bo‘lsangiz, omonim-sinonimlar mavzusini xuddi shu usulda
o‘ynatsangiz o‘quvchilar juda qiziqib ketishadi.
Istalgan hayvon rasmini yasab, ularni mozaika ko’rinishida qirqib chiqasiz. Qismlar
birlashish joyiga mavzuga doir ma’lumotlar yoziladi. Bu ma’lumotlar
bir-birini
to’ldiruvchi xususiyatga ega bo’ladi.
Ulashayotganlarim
siz uchun bir turtki, yo‘nalish, xolos. Qolganiga o‘z
g‘oyalaringizni ishga solib, foydalanasiz.
😊
Umaraliyev Jamshidbek To‘xtasin o‘g‘li Sotvoldiyeva Mohiraxon Baxromjon qizi

Umaraliyev Jamshidbek To‘xtasin o‘g‘li Sotvoldiyeva Mohiraxon Baxromjon qizi
Download
497,7 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
13.05.2024
Hajmi
497,7 Kb.
#229834
Download
497,7 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Umaraliyev Jamshidbek To‘xtasin o‘g‘li Sotvoldiyeva Mohiraxon Baxromjon qizi
Download
497,7 Kb.
Matnni ko'rish
Elementar zarralar ta’sirlashuvining turlari

|
Elementar zarralar ta’sirlashuvining turlari
|
bet | 101/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarElementar zarralar ta’sirlashuvining turlari. Zamonaviy tasavvurlarga ko‘ra, tabiatda to‘rt xil fundamental ta’sirlashuv mavjud. Bular kuchli, elektromagnit, kuchsiz va gravitatsion ta’sirlashuvlardir. Bu ta’sirlashuv- larning har birini amalga oshiruvchi zarralar va har biriga mos keluvchi o‘z maydonlari mavjud. Adronlar – barcha turdagi fundamental ta’sirlashuvlarda ishtirok etadi. Bu sinfga barionlar va π-mezonlar kiradi. Barionlar + 1 barion zaryadiga, antizarralari esa –1 barion zaryadiga ega. Mezonlarning barion zaryadi nolga teng. Barionlarning spini yarim sonli, mezonlarniki esa butun son. Nuklonlar va nuklonlarga bo‘linadigan og‘irroq zarralar ham barionlarga kiradi. Massasi nuklonning massasidan katta bo‘lgan barionlarga giperonlar deyiladi.
Leptonlar – kuchli ta’sirlashuvdan boshqa har uchala ta’sirlashuvlarda ham ishtirok etadi. Leptonlar (“leptos” yunoncha – yengil) elektronlar, pozitronlar, μ – mezonlar va neytrinolardir. Leptonlar + 1 lepton zaryadiga, antizarralari esa –1 lepton zaryadiga ega.
Fotonlar – gravitatsion va elektromagnit ta’sirlashuvlarda ishtirok etadigan zarralar.
Gravitonlar – faqat gravitatsion ta’sirlashuvda ishtrok etadi deb hisob- lanuvchi zarralar. Garchi oxirgi tajribalar gravitatsion to‘lqinlarni qayd etishayotgan bo‘lsa-da, gravitonlarning mavjudligi oxirigacha tasdiqlanmagan.
Barcha elementar zarralar bir-birlariga aylanib turishadi va bu aylanishlar
ular mavjudligining asosiy omili bo‘lib hisoblanadi.
1964-yilda amerikalik fiziklar M. Gel-Man va J. Sveyglar kvarklar deb ataluvchi faraziy zarralar mavjudligini bashorat qilishdi. Ularning fikricha, adronlar kvarklardan tashkil topgan. Hozirgi kunda ularning mavjudligini tasdiqlovchi tajriba natijalari mavjud.
Kvarklar kuchli, kuchsiz va elektromagnit ta’sirlashuvlarda ishtirok etishadi. Hammasi bo‘lib kvarklar oltita. Ular lotin harflari bilan belgilanib, uchta (u,d), (c,s), (t,b) oilaga bo‘linadi. Oltita kvarkning har biri o‘z “hidi” bilan ajratiladi va ular uchta – sariq, ko‘k va qizil “rangda” bo‘ladi. Dastlab u, d, s kvarklar kiritildi. Keyinchalik esa ularga “maftunkor” c (charm), “go‘zal” b (beautn) va “haqiqiy” t (truth) kvarklari qo‘shildi. u, c, t kvarklarning elektr zaryadi elektron zarralarining +2/3 qismiga, qolganlariniki esa 1/3 qismiga teng. Antikvarklar mos ravishda qarama-qarshi elektr zaryadiga ega. Kvarklarning spini ℏ birligida beriladi. Kvarkning kattaligi 10–18 dan oshmaydi, ya’ni kvark protondan kamida 103 (ming) marta kichik. Protonni E ≈ 2 · 104 MeV energiyali elektronlar bilan bombardimon qilish undagi zaryad proton ichida uch joyda mos ravishda + 2/3qe,+ 2/3qe va
– 1/3qe kabi joylashganini ko‘rsatdi.
Neytron ham bitta u(q = 2 q ) va ikkita d (q =−1 q ) kvarklardan
tashkil topgan.
u 3 e
d 3 e
Mezonlar kvarklar va antikvarklardan tashkil topgan. Masalan,
π+-mezon ud dek tashkil topgan. Bu yerda: d d – kvarkning antizarrasi.
|
| |
Uzluksiz zanjir reaksiyasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 104/113 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #119326 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarUzluksiz zanjir reaksiyasi. Yuqorida qayd etilganidek, har bir uran yadrosi bo‘linganda yadro bo‘laklaridan tashqari 2–3 ta neytron ham uchib chiqadi. O‘z navbatida, bu neytronlar ham boshqa uran yadrosiga tushishi va ularning ham parchalanishiga olib kelishi mumkin. Natijada 4–9 ta neytron hosil bo‘ladi va shuncha yadroni parchalab, 8 tadan 27 tagacha neytronlar hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Shunday qilib, o‘z-o‘zining parchalanishini kuchaytiruvchi jarayon vujudga keladi (7.12-rasm). Bu jarayon uzluksiz zanjir reaksiyasi deyiladi.
Zanjir reaksiyasi ekzotermik reak- siyadir, ya’ni reaksiya katta miq- dordagi energiya ajralishi bilan ro‘y beradi. Biz yuqorida bitta uran yadrosi bo‘linganda 200 MeV energiya ajralishi haqida yozgan edik. Endi 1 kg uran parchalanganda qancha energiya ajra- lishini hisoblaylik (1 kg uranda 2,5 · 1024 ta yadro mavjud):
E ≈ 200 MeV · 2,5 · 10 24 =
= 5 · 10 26 MeV = 8 · 10 13 J. (7–22)
n
7.12-rasm.
Bunday energiya 1800 t benzin yoki 2500 t toshko‘mir yonganda ajralishi mumkin. Aynan shu qadar katta energiyaning ajralishi olimlarni zanjir reaksiyasidan amalda (ham tinchlik, ham harbiy maqsadlarda) foydalanish yo‘llarini izlashga undadi. Zanjir reaksiyasini amalga oshirish unchalik ham oson emas. Bunga sabab tabiatda mavjud uranning ikkita izotop: 99,3 %–
238 U va 0,7 % – 235 U dan iboratligidir. Zanjir reaksiyasi faqat Uran – 235
92 92
bilangina ro‘y beradi.
Shuning uchun uran rudasidan oldin zanjir reaksiyasi ro‘y beradigan Uran – 235 izotopini ajratib olish, so‘ngra reaksiya o‘tadigan sharoitni vujudga keltirish kerak. Bugungi kunda bu murakkab masala muvaffaqiyatli yechilgan. Neytronlarning ko‘payish koeffitsiyenti. Zanjir reaksiyasi ro‘y berishi uchun ikkilamchi neytronlarning keyingi yadro bo‘linishlaridagi ishtiroki muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun neytronlarning ko‘payish
koeffitsiyenti tushunchasi kiritiladi:
N
k = Ni
i1
, (7–23)
bu yerda: Ni kattalik – i-etapda yadrolar bo‘linishini vujudga keltiradigan neytronlar soni bo‘lsa, Ni–1 – undan oldingi etapda yadrolar bo‘linishini vujudga keltiradigan neytronlar soni.
Ko‘payish koeffitsiyenti nafaqat neytronlar sonini, balki bo‘linadigan
yadrolar sonini ham ko‘rsatadi. Agar k < 1 bo‘lsa, unda reaksiya tezda so‘nadi.
Agar k = 1 bo‘lsa, zanjir reaksiyasi kritik deb ataluvchi doimiy intensivlik
bilan davom etadi.
Agar k > 1 bo‘lsa, zanjir reaksiyasi ko‘chkisimon o‘sib boradi va yadro
portlashiga olib keladi.
|
| |
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: NazariyaBog'liq ZDIT1708«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
texnologiya institutida Jeron Lener tomonidan o‘ylab to‘ilgan. U 1984 yilda
dunyoda birinchi virtual borliq firmasini tashkil etdi. Bu atama kompyuterda
yaratiladigan muhitda insonning mavjudligi g‘oyasini ifoda etadi. Virtual
(lotincha Virtualis – mumkin bo‘lgan) – narsalar va hodisalarning zamon va
makonda moddiy mavjudligiga qarama-qarshi o‘laroq, ob‘ektiv narsalar yoki
sub‘ektiv obrazlar mavjudligining nomoddiy turi. «Virtual borliq» atamasi
muomalaga amerikalik kinematografchilar tomonidan kiritilgan. Ular muayyan
sabablarga ko‘ra tabiiy yo‘l bilan amalga oshirib bo‘lmaydigan xayoliy
imkoniyatlarni belgili-grafik shaklda sun‘iy amalga oshirish mumkinligi haqidagi
kinolentani shu nom bilan chiqarganlar.
Ta’limda kinolavhalar hamda turli illyustratsiyalarga asoslangan virtual rеallik
elеmеntlari ilgaridan qo‘llanilib kеlingan. Kompyutеr tеxnikasi harakat va
tovush bilan bog‘liq axborotlarni yagona majmuaga biriktira olganligi, bilim
oluvchilarga kuzatilayotgan jarayonlarga faol ta’sir ko‘rsatish (muloqot qilish)
imkoniyatlarini yaratishi bilan virtual rеallikka asoslangan ta’lim rеsurslarini
yaratishda sifat burilishini yasadi.
Bugungi kunda virtual rеallikka asoslangan ta’lim rеsurslarini quyidagicha
tasniflash mumkin:
• birinchi daraja — maxsus tеxnik vositalar (shlеm-displеy, maxsus qo‘lqop va
boshqalar) vositasida to‘la virtuallika erishish;
• ikkinchi daraja — uch o‘lchamli (yoki stеrеoskopik) monitorlar yoki proyеktor
va maxsus ko‘zoynak yordamida hajmli tasvir hosil qilish;
• uchinchi daraja — kompyutеrning standart monitori yoki proyеksiya vositasi
asosida virtual rеallikni namoyish qilish.
O‘z navbatida, modеllashtiruvchi pеdagogik dasturiy vositalarni yaratish
muammosi funksional nazariyalarni qo‘llash va yanada takomillashtirish bilan
bog‘liq quyidagi yo‘nalishlarga ajratiladi:
1) Virtual rеallikni loyihalash falsafasi. Modеllashtirish asosida bеriladigan
axborotlarni qabul qilish va uning rеallik bilan mosligiga bilim oluvchini
ishontira olish muammolari.
2) Matеmatik modеllashtirish. Ta’limiy maqsadlarda modеllashtirishda
matеmatik modеllar xususiyatlarini tadqiq qilish muammolari.
3) Axborotlarni aks ettirish nazariyasi. Rеal sharoitlarda ishlayotganlik
taassurotini hosil qiluvchi grafik mashinalarni boshqarish vositalaridan
foydalanib, rеal tasvirlarni qurishga qaratilgan vizuallashtirish mеtodlarini
qo‘llash va takomillashtirish muammolari.
|
| |
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: NazariyaBog'liq ZDIT1708«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
4) Kompyutеr muhitini his qilish psixologiyasi. Axborotlarning asosiy qismini
tеlеvizor va kompyutеr monitori orqali olishga ko‘nikib qolgan zamonaviy
yoshlar fikrlashidagi o‘ziga xoslikni e’tiborga olish muammolari.
5) Virtual rеallik ekologiyasi. Virtual rеallik bilan o‘zaro ta’sirlashuvning
individual traеktoriyasini tanlash muammolari.6) Didaktikaning asosiy
tamoyillari. Modеllashtiruvchi dasturiy vositalarni ishlab chiqishda ta’lim
amaliyoti tajribalari asosida shakllangan, o‘zida o‘quv jarayoni qonuniyatlarini
aks ettiruvchi didaktik tamoyillar asos sifatida qabul qilinishi lozim. Rеal va
modеllashtiriluvchi shakllarda bеriladigan bilimlarning o‘zaro maqbul nisbatini
bеlgilashning didaktik va mеtodik muammolari ham alohida tadqiqot yo‘nalishi
hisoblanadi.
Kompyutеr bilan muloqot chog‘ida yuzaga kеladiga hissiyotlar (masalan, virtual
shlеmlar yordamida) insonning mavjud rеal borliq bilan muloqoti jarayonidagi
tuyg‘ulariga juda yaqin bo‘lib, ba’zan ushbu hissiyotlar taqqoslanganda
birinchisining usutunligi yaqqol sеzilish hollari ham mavjud. Kompyutеr
o‘yinlari tеxnologiyasidagi ongga chuqur kirib borishdagi maxsus ta’sir
effеktlaridan ta’lim jarayonida ham samarali foydalanish mumkin. Ushbu
ma’noda, inson ongi turli vazifa, obraz hamda tasavvurlarni dastlab xayoliy
amallar asosida talqin qilishi e’tiborga olinsa, uning o‘zi qaysidir ma’noda
virtuallik tabiatiga ega ekanligi anglanadi.
Bugungi kunda «virtual borliq» tushunchasining kompyutеrli modеllashtirishga
nisbatan qo‘llanilishi eng ommalashgan ko‘rinishga ega. Bu sharoitda inson
virtual amaliyotni yuzaga chiqarishda sun’iy uch o‘lchamli yoki sеnsor muhiti
bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Buning uchun u muloqot uskunalari sifatida virtual
shlеm, maxsus qo‘lqop yoki yaxlit kiyiladigan kostyumdan foydalanadi. Mazkur
jihozlar yordamida inson mashina tomonidan gеnеratsiyalanuvchi muhitga
tushib, unda turli yo‘nalishlarda harakatlanish, obyеktlarni boshqarish kabi
muayyan harakatlarni bajaradi hamda virtual voqеalar ta’sirida har xil
hissiyotlarni boshidan o‘tkazadi.
Virtual borliq inson faoliyatining tibbiyot, biotеxnologiya, loyihalash ishlari,
markеting, san’atshunoslik, ergonomika, ko‘ngilochar industriya singari ko‘plab
sohalariga bеvosita aloqadordir. Virtual borliq yaratish tеxnologiyasidan rеal va
virtual jarayonlarni modеllashtirishga katta ehtiyoj mavjud bo‘lgan kompyutеr
o‘yinlari, kosmik trenajyorlar, ko‘rgazma-savdo namoyishlarida samarali
foydalanilmoqda.
Yuqorida sanab o‘tilgan misollar «virtual ta’lim» tushunchasiga oydinlik kiritish
hamda uning virtuallik sifatlarini bеlgilash imkonini bеradi. Virtual
jarayonlarning bosh sababchisi — rеal mavjud obyеktlarning o‘zaro
|
| |