Ishbay - brigada - Reja: Mehnatni ilmiy tashkil etishning mazmuni va asosiy yo‘nalishlari

Ishbay - brigada asosida mehnatga haq to‘lash ishlab chiqarish jarayonidagi operatsiyalarni brigada yoki mehnat jamoasi birgalikda bajarilgan sharoitda qo‘llaniladi. Bu holda barcha ish turlariga ishbay - brigada rassenkalari belgilanadi. Umumiy ish haqi brigadadagi ishchilar o‘rtasida ularning razryadi va bajargan ishiga qarab taqsimlanadi.
Mehnatga ishbay - mukofot asosida haq to‘lashning mohiyati shundan iboratki, ishchiga to‘g‘ri ish haqi belgilashdan tashqari o‘ziga biriktirilgan ishni muddatidan oldin va oshirib bajarganligi uchun mukofot to‘lanadi.
Mehnatga haq to‘lashning akkord sistemasida bajarilgan har bir operatsiya uchun alohida emas, balki barcha ishlar majmuiga umumiy ish haqi belgilanadi. Ish haqi to‘lashning bunday sistemasini boshqa ishlab chiqarish bo‘limlari ish faoliyatiga ta’sir etuvchi ishlar majmui tezkor bajarish lozim bo‘lgan sharoitlarda qo‘llash mumkin.
Ish haqining ishbay- progressiv sistemasi ishchi mehnatini belgilangan me’yoriga muvofiq asosiy , oddiy rassenka, me’yordan ortiqcha bajarilgan ish, tayyorlangan mahsulot uchun oshirilgan ishbay ressenka bo‘yicha haq to‘lanadi. Ishbay progressiv sistemasida ikki pog‘onali haq to‘lash va ishbay ressenkalarni oshirish darajasi mavjud bo‘lib, bu sistema eng samarali hisoblanadi. Bunday sistema ishchilarni me’yorni oshirib bajarishga bo‘lgan shaxsiy moddiy manfaatdorliklarini shakllantiradi va korxona rahbari tomonidan kasaba uyushmasi qo‘mitasi bilan kelishilgan holda amalga oshiriladi.
Ishbay - progressiv haq to‘lash sistemasini asossiz ravishda qo‘llash mahsulot tannarxini oshishiga olib keladi. Shuning uchun ma’lum muddatga qo‘llanilgan taqdirda ham uni iqtisodiy jihatdan asoslash talab qilinadi. Bunday iqtisodiy asoslash belgilangan me’yordan ortiqcha bajarilgan ish uchun ishbay rassenkalarni oshirishning ruxsat etilgan eng yuqori miqdorini aniqlash zaruratini tug‘diradi. Sababi oshirilgan rassenkaga to‘lanadigan mablag‘lar manbai shartli-doimiy xarajatlarni tejash hisobiga shakllanadi. Shunga ko‘ra mahsulot tannarxi tarkibi to‘g‘risidagi ma’lumotlar asosida ishbay rassenkalarini oshirishning ruhsat etilgan eng yuqori darajasini (REYUD) quyidagi formula orqali aniqlash mumkin:
bunda,
QH - bir birlik mahsulotning rejalashtirilgan tannarxidagi
qo‘shimcha xarajatlar, so‘m yoki foiz;
IU - o‘zgarmas qo‘shimcha xarajatlardan qilingan iqtisod
ulushi,%;
Aiih - rejadagi mahsulot birligidagi ishbay- progressiv to‘lovga
o‘tkaziladigan asosiy ishbay ish xaqi, so‘m.
Ilmiy texnika taraqqiyoti rivojlanib borayotgan hozirgi sharoitda ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish, qo‘l mehnatini mashinalarda bajarishga almashtirish tajriba-tadqiqot ishlarining hajmini ortishi mehnatga vaqtbay asosida ish haqi to‘lash sohasini kengayishiga olib kelmoqda. To‘g‘ri vaqtbay asosida ish haqi to‘lash sistemasi ishchiga belgilangan tarif stavkasi yoki haqiqiy ishlagan ish vaqti uchun belgilangan maosh bo‘yicha amalga oshiriladi.Vaqtbay ish haqi soatbay, kunbay, oylik ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bu holda umumiy ish haqi quyidagi formulalardan biri bo‘yicha aniqlanadi:
bu yerda,
IHvaqt - vaqtbay ishchining hisobot davrdagi umumiy ish haqi, so‘m;
Ts,T - ishchining razryadiga mos holda soatbay yoki kunbay tarif
stavkasi, so‘m;
Vs, Vk - ishchining hisobot davridagi haqiqiy ishlagan vaqti, soat, kun.
Mehnatga haq to‘lashning vaqtbay-mukofot sistemasi oddiy vaqtbay ish haqiga bajarilgan ishning sifati va miqdori uchun qo‘shilgan mukofotni o‘z ichiga oladi. Mehnatga haq to‘lashning bu sistemasini qo‘llash uchun vaqtbay ishchilar dastgoh va ishchi o‘rniga birlashtirilib, bajaradigan ishi to‘g‘risida to‘la ma’lumotga ega bo‘lishlari kerak.
Vaqtbay - mukofot sistemasining samaradorligi har bir guruh ishchilari bajaradigan ishlarni ishlab chiqarish hususiyatiga mos holda mukofotlash ko‘rsatkichini to‘g‘ri baholashga bog‘liq. Mukofotlash ko‘rsatkichlari vaqtbay ishchilarning bajargan ishlari natijalari sex,bo‘limlar ko‘rsatkichlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Moddiy resurslarni tejaganligi uchun mukofotlash sistemasining iqtisodiy samaradorligi quyidagi shartlarga amal qilishga bog‘liq:
Moddiy qiymatliklarni sarflash va tejash bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan ishchilar mukofotlanadilar, bu holda ishchilar tomonidan bajarilgan son va sifat jahatdan belgilangan me’yorlarga javob berishi lozim;
moddiy resurslar sarfini qat’iy nazorat qilish;
mukofot miqdori haqiqiy olingan foyda miqdoriga bog‘liq holda belgilanishi zarur.
Ishchilarning me’yorda belgilangan ishlarni bajarganliklari va oshirib bajarganliklari uchun mukofot miqdorini belgilash murakkab. Vaqtbay mukofot yoki ishbay-mukofot shaklida mukofotlashdan qat’iy nazar birlik mahsulotga ish haqi sarfi to‘lanadigan mukofot hisobiga ortadi. Ammo, shu bilan birga mahsulotga sarflanadigan shartli-doimiy xarajatlar qisqaradi. Bu holda belgilangan topshiriqni oshirib bajarilgan har bir foizi uchun to‘lanadigan mukofotning ruxsat etilgan eng yuqori miqdori quyidagi formula orqali aniqlanadi;
bu yerda ,
Dx - birlik mahsulotning rejalashtirilgan tannarxidagi doimiy xarajatlar, so‘m yoki %,
Kiq - shartli-doimiy xarajatlarni iqtisod qilishni hisobga oluvchi koeffitsient;
IHas - vaqtbay ishchilarning (ishbay ishchilarning) birlik mahsulotning rejadagi tannarxidagi mukofotni hisobga olgan holdagi ish haqi, so‘m.
Kmb - mahsulot ishlab chiqarish bo‘yicha rejani bajarilishini hisobga oluvchi koeffitsient
|