Matn hosil qiluvchi vositalar. Vaqt: 2 soat

|
Matn hosil qiluvchi vositalar. Vaqt: 2 soat
|
bet | 1/3 | Sana | 14.07.2024 | Hajmi | 45,99 Kb. | | #267575 |
Bog'liq Matn hosil qiluvchi vositalar. Vaqt 2 soat
Mavzu:
|
Matn hosil qiluvchi vositalar.
|
Vaqt: 2 soat
|
Talabalar soni: 15-30
|
Dars turi:
|
Amaliy
|
Darsning maqsadi:
|
Matn va matn turlari, matn hosil qiluvchi vositalar haqida to‘liq bilim ko‘nikmasi hosil qilish
|
|
Darsning vazifalari:
Matnning xususiyatlari haqida ma’lumot berish.
Matn turlari haqida ma’lumot berish.
Talabalarda matn yozish va tahlil qila olish ko‘nikmasini shakllantirish.
|
Kutilayotgan natijalar:
1. Talabalar matn haqida to'liq tushunchaga ega bo'ladilar. (Ilova 1)
2. Talabalar matn turlari haqida bilib oladilar. (Ilova 2)
3. Talabalar matn yozish va tahlil qilish, undan foydalanish ko‘nikmasini o‘zlashtiradilar. (Ilova 3)
|
Amaliy mashgulotning ta’lim texnologiyasi xaritasi.
Dars bosqichlari
|
Mashg'ulotlar tartibi
|
O‘qituvchi
|
Talaba
|
1.Kirish
(15 daq)
|
O‘qituvchi talabalardan uyga vazifani so'raydi.
|
Talabalar javob berishadi.
|
2. Asosiy qism
daq)
|
Matn haqida ma’lumot beradi.
Matn yozishda fikrlarni to‘g‘ri tanlash va tartiblash haqida ma'lumot beradi.
Talabalar ishini nazorat qiladi.
|
1. Talabalar tinglab savol berishadi.(Ilova 4)
2. Talabalar tinglab savol berishadi.
3.Talabalar guruhda ishlashadi.
|
3.Mustahkamlash (30 daq)
|
O‘qituvchi talabalarga topshiriq beradi va nazorat qiladi.
|
Talabalar topshiriqni kichik guruhlarda bajarishadi. (Ilova 4)
|
Yakuniy qism
(5 daq)
|
O‘qituvchi talabalarga uyga vazifa beradi: “ O‘n yildan keyin men…”- mavzusida matn yozib kelish
|
Uy vazifasi (Ilova 5)
|
4-mavzu: Matn hosil qiluvchi vositalar.
Reja:
1. Matn haqida umumiy tushuncha.
2. Matnning tarkibiy qismlari.
Hozirgi zamon tilshunosligida matn komponentlari tasnifi masalasi ham
ancha murakkabdir, chunki mustaqil so‘zdan boshlab, gap, murakkab sintaktik qurilmalar, abzats, bob kabilarning barchasi matn komponentlari jumlasiga kiradi va ular matn tarkibida pog‘onali (ierarxik) munosabatga kirishadi. Quyida ana shulardan ba’zilariga to‘xtab o‘tamiz.
Matn bir so‘z bilan yoki so‘z birikmasi bilan ifodalanganda uning
komponenti vazifasida mustaqil so‘z keladi. Masalan, “Yulduzli tunlar”, “CHayon
yili”, “Hijron kunlarida”, “Yillar armoni”, “Yoshlik devoni”, “Istambul fojiasi”, “Mungli ko‘zlar”, “Jannati odamlar”, “Ufq bo‘sag‘asida”, “Kelinlar qo‘zg‘oloni”, “Avlodlar dovoni”, “Chotqol yo‘lbarsi” singari so‘z birikmasi
orqali ifodalangan matnlarni ikki komponentli deb ataymiz.
Matn komponenti so‘z birikmasi tarzida kelishi ham mumkin. Lekin so‘z
birikmasini biror jiddiy zarurat tug‘ilgandagina matn komponenti tarzida
o‘rganiladi. Odatda katta matnlar bir nechta gapdan tashkil topgan bo‘ladi.
SHuning uchun gap matnning asosiy komponenti sanaladi: Ayvonda kitob o‘qib o‘ltirgan Gavharshodbegim goho sahifalardan ko‘zini olib, o‘sha tog‘lar atrofida o‘ralashadigan bulutlarga o‘ychan tikiladi. Baland tog‘ tizmasi ustidan oshib o‘tolmaydigan og‘ir qora bulutlar cho‘qqilar boshiga shamol bo‘roni keltirishi, do‘l yog‘dirishi begimning qo‘lidagi Yazdiy “Zafarnoma”sining tahlikali voqealariga o‘xshab ketadi (P.Qodirov. Ona lochin vidosi).
Berilgan matn ikki komponentli bo‘lib, bu komponentlar ketma-ketkelmoqda. Agar mazkur matn komponentlarining ichki qurilishini tahlil etish lozim bo‘lsa, har bir gapni alohida o‘rganish va ularning nechta so‘zdan tashkil topayotganligiga e‘tibor beriladi: Matnning birinchi komponenti o‘n olti so‘zning,
ikkinchisi esa o‘ttiz so‘zning o‘zaro munosabatidan tashkil topmoqda. Aytish lozimki, matn tarkibiga kirgan barcha gaplar bir-biri bilan ma’no jihatidan ham
sintaktik jihatdan ham bog‘langan bo‘ladi. Ammo bu bog‘lanishni gap tarkibidagi so‘zlar bog‘lanishi bilan tenglashtirmaslik lozim. Chunki gap komponentlarining biri bosh bo‘lak, boshqalari esa ikkinchi darajali bo‘lak tarzida sintaktik vazifa bajaradi. Matn komponentlarining o‘zaro bog‘lanishi esa, birinchi navbatda gaplarning ma’nolariga asoslanadi. Shuning uchun ham bunda bog‘lanishli nutq tushunchasidan foydalanish o‘rinlidir.
Murakkab sintaktik qurilma komponentlari o‘zaro ikki xil bog‘lanadi.
Ularning birini teng bog‘lanish deb, ikkinchisini esa ergash bog‘lanish deb nomlaymiz. SHunga binoan murakkab sintaktik qurilmalarni ham farqlab
o‘rganamiz:
1. Tursunboy yuvinib uyga o‘tib ketdi-da, birozdan keyin kiyinib chiqdi. U
chinakam birov havas qilsa arziydigan yigit bo‘lgandi (Said Ahmad. Ufq).
2. Kuchi, g‘ayrati taniga sig‘maydigan bu yigit ko‘cha eshigi oldida o‘tirib,
atayin kuchini ko‘rsatib qo‘yish uchun eshak qo‘shilgan aravaning orqasidan tortib yurgizmay qo‘yar, qopdagi bug‘doymi, unmi, nima bo‘sa tishi bilan ko‘tarib irg‘itardi (Said Ahmad. Ufq).
Keltirilgan misollarning birinchisida komponentlari teng bog‘lanishli,
ikkinchisida esa komponentlari munosabatlari ergash bog‘lanishga asoslangan
murakkab sintaktik qurilmalarni ko‘ramiz.
Matn komponentlari vazifasida abzats ham keladi. Abzats, albatta, tom
ma’noda matn sanaladi. Biroq u katta matn tarkibida uning komponenti hisoblanadi, chunki matn tarkibidagi fikr tugalligi bir necha abzats sathida beriladi.
Abzats matn tarkibida, xususan, semantik jihatdan muhim mavqega egadir. Buni matnda ifodalanayotgan umumiy xabarning qismlarga bo‘lib berilishida yanada aniqroq ko‘rish mumkin. Chunki har bir abzats matnning ma’lum bir mazmuniy parchasini taqozo etadi:
Nizomjon birdan lohas bo‘lib yana yostiqqa bosh qo‘ydi. Badani go‘yo kuyib
ketgandek bo‘ldi. Bu odamlarga ortiqcha tashvish bo‘ldi-ku, endi ko‘rmagani shu
qoldimi?
Ko‘zi ilinib uyquga ketdi. Jannat xola uning ustiga Ikromjonning to‘nini
yopib yostig‘ini tuzatdi. Nizomjon g‘arq terga pishgan, chakkalaridan marjon marjon ter qo‘yyapti (Said Ahmad. Ufq).
Ko‘rinadiki, misol sifatida berilgan har ikki matn ham ma’nolariga ko‘ra bir-biri bilan bog‘lanmoqda. Abzats katta matn tarkibida qo‘llanilar ekan, o‘sha
matnning umumiy ma‘nosi bilan qandaydir yo‘sinda bog‘langan boladi. Bunday
bog‘lanish, yuqorida stilistik usul tarzida ko‘rib o‘tganimiz singari, ikki matn o‘rtasida kuzatilmasligi ham mumkin. Lekin har bir abzats katta matnda ifodalangan umumiy ma‘noning qandaydir parchasi bilan u yoki bu tarzda aloqador
bo‘ladi. Katta matn tarkibida keluvchi komponentlar o‘z grammatik kategoriyalariga
ko‘ra bir xil bo‘lmaydi, albatta. Ularning biri so‘z, ikkinchisi so‘z birikmasi,
uchinchisi esa gap, to‘rtinchisi murakkab sintaktik qurilma, beshinchisi abzats kabi kategoriyalarda bo‘lishi mumkin. Ammo ana shu kategoriyalardagi har bir
komponent sintaktik va semantik faollashuvi jihatidan pog‘onali munosabatni
taqozo etadi.
.Quyida ana shu masala tavsifiga qisqacha to‘xtab o‘tamiz.
Matn bir so‘z bilan ifodalangan bovlsa, unda til birliklarining pog‘onali munosabati fonema, morfema va so‘zlar misolida kuzatiladi.
Masalan, kitobxonlarga soo‘i bilan ifodalangan matn komponentlarining pog‘onali munosabatiga e’tibor beraylik. Bunda 13 fonema ishlatilgan bo‘lib, ularning har biri o‘zlariga tegishli morfema tarkibida faollashmoqda: kitob +xon+lar+ga.
Mazkur morfemalar esa so‘zning tarkibiy qismlari sifatida sintagmatik qator
sathida faollashmoqda.
Matn so‘z birikmasi bilan ifodalangan bo‘lganda ham pog‘onali munosabat
yuqorida eslatib o‘tilgan morfemalar misolida bo‘ladi, zotan, so‘z birikmasi nominativ birlikni taqozo etadi. Agar so‘z birikmasini gapning sathida o‘rganadigan bo‘lsak, pog‘onali munosabat so‘z birikmasi va gap kategoriyalari
o‘rtasida vujudga keladi: Maktabimiz bog‘i chiroyli (maktabimiz bog‘i, bog‘chiroyli). Biroq bunday vaziyatda so‘z birikmasi matn maqomida bo‘lmaydi.
Matn gap bilan ifodalangan bo‘lsa, pog‘onali munosabat so‘z va gap doirasida vujudga keladi: O‘zbekiston – kelajagi buyuk davlat. Ayni paytda qo‘llanilayotgan har bir so‘z gap tarkibida sintaktik va semantik faollik olmoqda.
Matn kamida ikkita gapdan tuzilgan murakkab sintaktik butunlik. Gaplar o‘zaro turli sintaktik aloqa vositalari yordamida birikadi. Ularga takroriy bo‘laklar, olmoshlar, xiazmatik konstruksiyalar, zamon va makon ifodalovchi birliklar, kesimlarning zamon shakllari, modal so‘zlar kabi turli leksik-grammatik birliklar kiradi.
A. Navoiyning qo’lidagi hikmati mazmunini kengaytirib bayon qiling.
Boshni fido qilg’il ato boshig’a,
Jismni qil sadqa ano qoshog’a,
Tun- kunungga aylagali nurposh,
Birisin oy angla, birisin quyosh.
Matn nutqiy hodisa bo’lib, u ikki va undan ortiq gapning mazmuni birikishidir.
“Bahor ekish boshlandi” shaklidagi uchtagina so’zning mazmunan birikishidan tortib, butun boshli badiiy romanlar, yirik trilogiyalar ham matn sanaladi . Har bir matn ma’lum bir narsa, voqea –hodisani tasvirlaydi, u haqda haqda xabar beradi, so’zlovchining munosabatini ifodalaydi.
Matn o‘z tuzilishiga ko‘ra, murakkab sintaktik butunlik, xat boshi (abzas), bo‘lim ,qism, bob va paragraflardan tashkil topishi mumkin. O‘quvchilar tomonidan yaratiladigan matnlar esa asosan gap, abzats va qismdan iborat bo‘ladi .
|
| |