Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar
1.
K.Qosimova va b.q. Darslik “Ona tili o‘qitish metodikasi”. T-2019.
2.
G. Boymurodova va b.q. O‘qish “4-sinf o‘qituvchilari uchun ilg‘or pedagogik
va axborot kommunikatsiya texnologiyalarini amaliyotga joriy etish bo‘yicha
metodik qo‘llanma T-2020.
3.
A.Zununov. Badiiy asarni tahlil qilish T.”O‘qituvchi” 2020.
TA’LIM SAMARADORLIGINI OSHIRISHDA DARSLIKLAR BILAN
ISHLASHNING AHAMIYATI
Imomova Sarvinoz Fazilovna
Urgut tumani 21-maktab o`qituvchisi
Annotatsiya.
Maqolada ta’lim samaradorligini oshirishda darsliklar bilan
ishlashning bosqichi, darsliklarni tahlil qulish, kitob bilan muvaffaqiyatli ishlash
ko‘nikma va malakalarni egallash haqida bayon qilingan.
Kalit so‘zlar:
darslik, bilim, ko‘nikma, malaka, mustaqil ish, o‘zlashtirish,
mustahkamlash
O‘quvchilar ilgari darsliklardan uyda bilimlarini mustahkamlash uchun
foydalangan bo‘lsalar, ta’lim rivojlanishining hozirgi bosqichida esa ulardan yangi
122
material bayon qilinishi bilanoq foydalanishmoqda. O‘quvchi kitob bilan
muvaffaqiyatli ishlay olishi uchun tegishli ko‘nikma va malakalarni egallashi kerak.
Ta'limning hozirgi bosqichida o‘quvchilarga darslik bilan mustaqil ishlashni o‘rgatish
o‘qituvchining muhim vazifasidir. Binobarin, ular kelajakda turli bilimlarni
o‘zlaricha tahlil qilishga, o‘rganishga va umumlashtirishga ham majbur bo‘ladilar.
Kitob bilan ishlashni o‘rgatishning dastlabki bosqichida izohli o‘qish
metodidan foydalaniladi. O‘qituvchi bolalarga kitobni diqqat bilan o‘qishni, undagi
har bir so‘z va ifodaning ma’nosini oylab ko‘rish hamda butun mazmunni qamrab
olishni o‘rgatadi. Darslik bilan ishlashning asosiy bosqichi o‘quvchilar sinfda va uyda
o‘zlari uchun yangi materialni mustaqil holda o‘rganadilar. Ishning bu usuli quyi
sinflardagi darslarda dastlabki ko‘nikmalarni shakllantirish uchun bir oz qiyinlik
qiladi. Shunday ekan, darslik va kitob bilan ishlashning o‘qitish metodi sifatidagi
mohiyatini qanday ta’riflash mumkin?
Bu metodning mohiyati bilimlarni o‘zlashtirish va mustahkamlash,
o‘quvchilarning darslik va kitob bilan mustaqil ishlashi jarayonida amalga
oshishidan, va ayni paytda, ularning kitob bilan ishlash malakalarini egallashidan
iboratdir. Mazkur metodning o‘zaro bog‘liq ikkita muhim tomoni mavjud bo‘lib, ular
o‘quvchilarning o‘rganiladigan materialni mustaqil o‘zlashtirish va ularda o‘quv
adabiyoti bilan ishlash ko‘nikmasini shakllantirishdir. Dars mashg‘ulotlari tizimida
darslik bilan ishlashning to‘g‘ri yo‘lga qoyilishida o‘qituvchining ta'limiy ishlari
bilan o‘quvchilar faoliyatining o‘zaro muvofiqligi masalasi g‘oyat mihim ahamiyatga
molikdir.
Darslikni mashg‘ulotlarni tashkil qilish uchun foydalaniladigan qandaydir
yordamchi vosita deb bilmaslik kerak. Darslik, avvalo, o‘quvchilar uchun muhim
bilim manbalaridan biridir. Lekin u bayon etilgan materialni mustahkamlashning va
o‘quvchilar bajaradigan aqliy ishlarni faollashtirishning samarali vositasi sifatida ham
xizmat qiladi. Ammo buning uchun o‘qituvchi darslikni qo‘llashda eng muhim
metodik talablarga rioya qilishi zarur. U mashg‘ulotlarni o‘tkazishdagi muayyan
holatda darslikni qay yo‘sinda qo‘llash maqsadga muvofiqligini aniqlab olishi, shu
123
orqali bolalarni fikrlashga rag‘batlantirishi, ularning o‘rganiladigan materialni quruq
yodlashi va yuzaki eslab olishiga yo‘l qoymasligi kerak. Shu boisdan dars
mashg‘ulotlari jarayonida darslik ustida ishlashni tashkil etishga qoyiladigan ayrim
umumdidaktik talablar haqida bir oz to‘xtalish joizdir.
1.
Avvalo, o‘quvchilar darsda mustaqil o‘rganishi uchun kerakli materialni
to‘g‘ri tanlashi muhim ahamiyatga ega. Ma'lumki, o‘quvchilar barcha masalalarni
o‘qituvchining oldindan tushuntirishisiz o‘zlashtiravermaydilar. Ko‘p mavzular
mutlaqo yangi ma'lumotlarni o‘z ichiga olgan va ular umumlashtiruvchi xarakterda
bo‘ladi.
2.
Darslik va o‘quv kitoblari bilan ishlashdan oldin doimo o‘qituvchi mufassal
kirish suhbati o‘tkazishi shart. Unda o‘quvchilarni o‘rganiladigan mavzudan xabardor
qilishi, yangi materialning asosiy masalalariga e'tibor berishi (lozim bo‘lsa, doskaga
yozishi yoki oldindan tayyorlangan jadvalni ilib qoyishi), shuningdek, mustaqil
ishning tartibini belgilashi kerak
3.
Darslik bilan ishlash butun dars mobaynida davom etmasligi kerak. Uni
o‘qitishning boshqa shakllari va metodlari bilan birlashtirish lozim. Masalan, darslik
bilan ishlab bo‘lingach, material qanday o‘zlashtirilganini tekshirish, ko‘nikma va
malakalar hosil qilish, o‘quvchilarning bilimlarini yanada chuqurlashtirish boyicha
amaliy mashqlar o‘tkazish kerak.
O‘tilgan material ustida ishlash, yangi materialni bayon etish va
mustahkamlashda
darslikdan
foydalanish
yo‘llarini ko‘rsatamiz. Yuqorida
aytilganidek, so‘nggi yillarda o‘tilgan material ustida ishlashda qo‘llanilgan metodika
uy vazifalariga o‘xshash tayyorlanish mashqlari bilan bog‘liq anchagina usullarni o‘z
ichiga oladi va bunday mashqlar darslik bilan bajariladi. O‘quvchilar masalalarni
yechadilar, mashqdarni ko‘chiradilar, darslikdagi savollarga yozma javoblar
qaytaradilar va hokazo. Lekin o‘tilgan material boyicha darslik bilan ishlashning yana
bir turi borki, uni ko‘pchilik o‘qituvchilar bilmaydilar. Ishning bu turi
o‘quvchilarning darslikdagi materialni mashg‘ulotning boshida, bilimlarni tekshirish
oldidan o‘qishidir.
124
O‘qitish jarayonidagi rahbarlik didaktik savollar yoki o‘qituvchining savollari
yordamida amalga oshiriladi. O‘quvchi o‘qituvchining savollariga tobe bo‘lib
qolmasligi uchun o‘zi o‘ziga mustaqil holda savollar qoyishni o‘rganishi, ya'ni
o‘zicha fikr yuritish ko‘nikmasini o‘zlashtirishi kerak. Bunga o‘qitish jarayonida
erishiladi. Buning uchun o‘qituvchi nima qilishi lozim? U avvalo zarur
tushunchalarni o‘rgatadi. Buni muayyan misollar orqali bajaradi. Ammo har bir
o‘qituvchi yangi materialni, yangi tushuncha va operatsiyalarni o‘rgatganidan keyin
ham o‘quvchi ularni mustaqil holda qo‘llashga qiynalishini biladi.
Qoida tushuntirilishi bilanoq taklif etilgan topshiriq ustida ishlashda
o‘quvchida avval ikkita faoliyat, ya'ni qoidani o‘zlashtirish va qoidaning mazmunini
tushunish faoliyatlari qo‘shilib ketadi.
Qoidani o‘zlashtirish faoliyatini nuqtai nazar yoki o‘qituvchining savoli
boshqaradi. Ayni paytda o‘quvchi qoidaning mazmunini tushunishga ham harakat
qiladi. Keyingi faoliyat muayyan misolga qaratiladi. Bularning hammasi mazkur
vaziyatda qoshilib ketadi. Agar qoida faqat bitta misol yordamida ko‘rsatilsa, u
tushuntirilgan vaziyatga o‘xshasada, boshqa vaziyatlarga o‘quvchilar mustaqil
holda ko‘chira olmaydilar. Shuning uchun o‘quvchilarga oldin bir necha misollarni
o‘qituvchi rahbarligida yechish imkoniyati yaratiladi. Ular qoidani yaxshi o‘rgangach
va mashqlar bilan mustahkamlagach, ularga asta-sekin murakkablashib boradigan
misollar, topshiriqlar asosida mazkur qoidani qo‘llash bo‘yicha mustaqil ishlar taklif
etiladi.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilar darsda endigina o‘rganilgan mazmunning
o‘zini emas, balki ana shu mazmunni o‘rganishda qo‘llangan usullarni takrorlash
yo‘li bilan yangi tushunchani mustaqil holda o‘zlashtirishga tayyorlanadi. Sinfdagi
hamma o‘quvchilar o‘qituvchi rahbarligida qandaydir mavzuni o‘rganganlaridan
keyin o‘qituvchi ularga "teskari yurish" qilishni, ya'ni darsning har bir nuqtasiga
qaytishni va unda nima qilingani hamda qanday qilinganini kuzatishni tavsiya etadi.
Bunda eng muhimi darsning mazmuni emas, balki o‘quvchilarning ana shu
mazmun ustida qanday ishlashidir. Bu esa ularga ta'limiy ishning usullarini anglashda
125
yordam beradi. Sinfda qanday masalalar qoyilganini, hodisani tushunishga yoki
muammoni yechishga qanday qilib erishilganini bilib oladilar. Bu ish o‘qish
usullarini egallash mashqidir. Mana shu mashqning natijalarini bir o‘quvchi doskaga
yozadi, qolgan o‘quvchilar darsning qanday o‘tganini qayta tiklashda unga yordam
beradilar. Buning uchun doska ikki qismga bo‘linadi va uning chap tomoniga
darsdagi eng muhim faktlar hamda fikrlar qisqacha reja ko‘rinishida yoziladi. O‘ng
tomonga masalalar, sinfda bajarilgan barcha ishlar, aytaylik, kuzatishlar, mo‘ljallar,
topshiriqlarning yechimlari va hokazolar yoziladi. Bu mashq orqali nimalarga
erishiladi? Darsning asosidagi barcha masalalar, harakatlar va ifodalar darsning
umumiy mazmunidan ajratiladi va shu tariqa o‘quvchilarning tushunishi uchun
moslashtiriladi. Natijada, o‘quvchilar darsda nima qilish lozim bo‘lganini va qanday
qilinganini bilishga hamda tushunishga odatlanadilar. Vaqt o‘tishi bilan bilish
harakatlarini yangi hodisalarga yoki misollarga ko‘chirish ko‘nikmalari tarkib topadi.
Lekin bilish harakatlarini ko‘chirish mashqi o‘quvchilar uchun darsda materialning
o‘zini o‘zlashtirishga nisbatan ancha qiyinroqdir. Ushbu mashqdan ko‘zlanadigan
maqsad material va o‘qitish vositalari orqali aynan bilish jarayonini anglashdan iborat
bo‘lishi mumkin.
Ko‘rsatib o‘tilgan izlanishlar topshiriqlari savollarga yodlangan darslik
matnidan yoki o‘qituvchining tushuntirishidan tayyor holda olingan javoblarni
qaytarish emas, balki har bir savolga tegishli javob topishni tavsiya qilishdan
iboratdir. Ular aslida evristik-ta'limiy savollardir. Ana shu maqsadda quyidagi
topshiriqlarni tavsiya etish mumkin:
a)
kuzatish materiallarini yoki o‘qituvchi bergan mavzu boyicha to‘plangan
faktlarni tizimlashtirish: asosiy masalalarni ajratish, reja tuzish, faktlarni
guruhlashtirish;
b)
taqqoslash va umumlashtirish, xulosa chiqarish va uni asoslash;
v) bilimlarni qo‘llash: yangi faktlar va misollar bilan tasdiqlash, yangi hodisani
o‘rganilgan hodisa darajasida tushuntirish.
126
Kuzatishlar, amaliy ishlar, tajribalar, eksperimentlar davomida yaxshi
o‘zlashtirilgan bilimlarni emas, balki ularni qo‘llashni ham talab qiladigan savollar va
muammolarni o‘z ichiga oladi, murakkabroq izlanishlar amalga oshiriladi.
Darsda
bilishdagi
mustaqillikning
rivojlanishi avval o‘qituvchining
yordamidan, darslik, ma'lumotnoma, lug‘at, shaxsiy kuzatish va tajribalardan
foydalanib, savollarga mustaqil holda javob topish ko‘nikmasini egallash, keyin esa
hech qanday yordamsiz o‘rganilgan materialga mustaqil holda savollar qoyish
ko‘nikmasini egallash asosida amalga oshadi. Keyinchalik o‘quvchi boshqacha
sharoitda namunaga taqqoslab, topshiriqlarni hal qilish va savollarga javob berish
ko‘nikmasini o‘zlashtiradi.
Bunda induktiv va deduktiv mushohada yuritish ko‘nikmasi tarkib topadi.
Umuman olganda, darsliklar bilan ishlash natijasida o‘quvchi fanlar sohalari boyicha
bilimlarni egallash bilan birga, milliy istiqlol g‘oyasi va mafkurasining tub
mohiyatini tushunib yetadilar. Bunda, ayniqsa, o‘qituvchining roli kattadir.
|