Tayanch iboralar - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Tayanch iboralar: umumiy funksiyalar, universal funksiyalar, asosiy funksiyalar,
tashkil etish, motivatsiya, faoliyatni hisobga olish, faoliyatni nazorat qilish.
50
1.5. Menejmentning usullari
Menejment usullari bu bosharuv subyektining boshqaruv obyektiga maqsadli
yо‗naltirilgan ta‘sir о‗tkazishning usullari, ya‘ni boshqaruvchining u boshqarayotgan
ishlab chiqarish kollektiviga qо‗yilgan maqsadlarga erishish jarayonida uning
faoliyati koordinatsiyasini ta‘minlashdir.
Menejment usullari vositasida iqtisodiy jarayonlarga va ishlab chiqarish
qatnashchilariga moddiy, moliyaviy, energiya, mehnat resurslarini imkoni boricha
kam sarf qilib yuqori natijalarga erishish maqsadida ta‘sir etiladi. Ishlab chiqarish
samaradorligi kо‗p jihatdan boshqaruv usullari mukammalligi va tо‗g‗ri shakllanligi
bilan uzviy bog‗liqdir.
Menejment usullari tashqi va ichki omillar ta‘sirida о‗zgaradi. Tashqi
omillarga: tashqi va ichki sharoit о‗zgarishi, iqtisodiyotni boshqarishda tub
islohatlarni amalga oshirish, xalq xо‗jaligining texnikaviy qurollanganlik darajasini
boshqarish tizimida о‗zgarishlar (iqtisodiy islohatlar, iqtisodiyotni boshqarishning
tarmoq tizimidan xududiy tizimiga о‗tish va h.k.) kiradi. Ichki omillarga: jumlasiga
yirik ishlab chiqarish birlashmalarini tashkil etish asosida ishlab chiqarish
konsentratsiyasini amalga oshirish; korxona kattaligi о‗zgarishi natijasida uning bir
guruxdan ikkinchisiga о‗tkazilishi; ishlab chiqarish ixtisoslashish darajasi о‗zgarishi;
mehnatning texnika bilan ta‘minlanish darajasi yaxshilanishi; ishlab chiqarishni
rejalashtirish va jadal tartibga solishning mavjud usullarini takomillashtirish va
yangilarini joriy qilish (tarmoqli rejalashtirish va boshqarish; ishlab chiqarishni
uzluksiz tezkor rejalashtirish, ishlab chiqarishni boshqarishni avtomatlashtirilgan
tizimini qо‗llash va h.k.) kiritish mumkin.
Menejment usullari bevosita ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarga ta‘sir etuvchi
ishlab chiqarish usuli rivojlanishi va jamiyat ishlab chiqarish kuchlari о‗sishi bilan
о‗zgarib boradi. Iqtisodiyot muvaffaqiyatli rivojlanishda boshqaruv usullarini tо‗g‗ri
tanlash ham muxim ahamiyatga ega.
Menejment usullarini iqtisodiyotning ma‘lum aniq sohalarida amal qilishning
turli yо‗llari orasidagi umumiy xodisa sifatida ajratish mumkin. Masalan, boshqaruv
darajalari bо‗yicha boshqaruv usullari (davlat sektorini boshqarish usullari, sex,
51
korxona, birlashma, mintaqani boshqarish usullari), yoki tarmoqlarni boshqarish
usullari (sanoat, transport, qishloq xо‗jaligini boshqarish usullari) xaqida sо‗z yuritish
mumkin. Shuningdek, turli subyektlri tomonidan qо‗llaniladigan boshqaruv usullarini
ajratib kо‗rsatish mumkin. Davlat boshqaruvi usullari jamoat tashkilotlarini
boshqarish usullari. Yoki iqtisodiyotning ayrim sohalarida qо‗llaniladigan boshqaruv
usullarini (ishlab chiqarishni, moliyaviy sohani, fan va maorifni boshqarish
usullari)ni ham kо‗zda tutish lozim.
Boshqaruv tashkilotlari tizimi bilan turli-tumanligi bu tashkilotlar faoliyati
usullarini ajratish uchun asos bо‗lib xizmat qiladi. Bu yerda sо‗z vazirliklar,
assosatsiyalar, aksionerlar jamiyati, davlat qо‗mitalarini boshqarish usullari xaqida
sо‗z boradi.
Va nihoyat, turli turkumga kiruvchi ishlovchilar boshqaruv faoliyatida
menejerlar, direktorlar, bо‗limlar boshliqlari tomonidan qо‗llaniladigan boshqaruv
usullarini ajratib kо‗rsatish mumkin.
Demak, menejment nazariyasi va amaliyotida turli boshqaruv usullari
mavjuddir. Ular boshqaruv usullarining har bir guruhi о‗z xususiyatlariga ega bо‗lgan
tizimni tashkil etgan.
Menejment tizimida usullar alohida о‗rin tutadi, vaholanki ular faqat
amaliyotda qо‗llaniladi. Aynan, usullar yordamida menejerlar boshqariladigan
obyektlarga, ularni boshlang‗ich holatdan istalgan (kо‗ngildagi) holatga о‗zgartirish
uchun ta‘sir kо‗rsatadi. Usullar - bu, bir tomondan, menejment funksiyalarini amalga
oshirish jarayonini, ikkinchi tomondan, personal ishini faollashtirish va unga ijodiy,
manfaatli va faol ruh baxshida etish maqsadida xodimlarga ta‘sir etish jarayonini
о‗zida namoyon etuvchi boshqaruv faoliyatini amalga oshirish yо‗llaridir. Ushbu
о‗ziga xos xususiyat menejmentda ikki xildagi usullarni qо‗llashni nazarda tutadi.
Ulardan birinchisi - bu boshqaruv faoliyatini amalga oshirish usuli, ikkinchisi -
firmalar, tashkilotlar va ularning personali, shu jumladan har bir alohida xodimning
faoliyatiga ta‘sir etish usulidir. Albatta, menejment uchun insonlarga ta‘sir etish
usullari ustuvor ahamiyatga ega, chunki menejerlarning asosiy vazifasi har bir
52
xodimning lavozimi va tashkilotda bajaradigan ishi turidan qat‘iy nazar, uning
serunum faoliyatini ta‘minlashdan iborat.
Usullarning xususiyatlari menejment tizimining barcha tarkibiy qismlariga
bog‗liq. Bunda, ularning xususiyatiga boshqaruv maqsadlari, tamoyillari, funksiyalari
va personali asosiy ta‘sir kо‗rsatadi.
|