Atmosfera bosimi va uni o’lchash

Atmosfera bosimi va uni o’lchash
Atmosfera bosimi va uni o’lchash hamda kuzatib borish hayotda katta ahamiyatga ega. Chunki atmosfera bosimi o’zgarishi bilan joyning ob-havosi tez o’zgaradi. Agar territoriyada atmosfera bosimi past bo’lsa, havo iliydi va bu yerga boshqa territoriyadan sovuq havo massasi yetib keladi. Natijada ob-havo keskin o’zgaradi. Masalan, qish va bahor faslida O’rta Osiyoga shimoldan keluvchi sovuq havo massalari territoriyani sovitib yuboradi va havoning bosimi baland bo’lishiga sabab bo’ladi. G’arbdan Atlantika okeanidan keluvchi nam havo massalari esa, respublikamizga yog’ingarchilik olib keladi. Agar territoriyada atmosfera bosimi baland bo’lsa, havo temperaturasi ancha salqin va havo ochiq bo’ladi. Shuning uchun maktab meteorologik maydonchasida atmosfera bosimini doimo kuzatib, bo’lajak ob-havo haqida umumiy ma’lumot to’plab borish zarur. Bunda atmosfera bosimining past yoki baland bo’lishi, territoriyaga kirib kelayotgan havo massalarining tiplari, ularning yo’nalishi va tezligi kuzatish jurnaliga qayd qilib boriladi. Atmosferadagi havo ham ma’lum og’irlikka egadir. 1 m3 havoning og’irligi 1,3 g ga teng. Shuning uchun yer yuzasi va undagi jismlar butun havo qatlamining ta’sirida bo’ladi. Havo qatlamining yer yuzasi va undagi jismlarga ta’sir etib turishi atmosfera bosimidir. Bosim mm, mb va paskallarda (Pa) ifodalanadi. Bunda 1mm= 1,33 mb yoki 1 mb=1 gPa bo’ladi. Normal atmosfera bosimi 45° shimoliy va janubiy kenglikda dengiz yuzasida kuzatilib, uning miqdori 760 mm yoki 1033,5 mb ga teng. Balandlik ortishi bilan havo siyraklashib, atmosfera bosimi kamayib boradi. Masalan, 5000 m balandda atmosfera bosimi 538 mb, 10000 m da 262 mb, 15000 m da 120 mb va 20000 m balandda esa 56 mb ni tashkil kiladi. Balandlikning arifmetik progressiya bilan oshishi natijasida atmosfera bosimi geometrik progressiya bo’yicha kamayib boradi, ya’ni 6 km balandda bosim dengiz yuziga nisbatan 2 marta, 10 km balandda esa 4 marta, 15 km balandda esa 8 marta kam, 100 km balandda esa bosim 1 mb dan kam bo’ladi.
Atmosfera bosimi barometrlar bilan o’lchanadi. Atmosfera bosimi haqidagi ma’lumotlar kartada tasvirlanganda izobara chiziqlaridan foydalaniladi. Barometrni 1608-1647 yillarda yashagan italyan matematigi va fizigi Torichelli 1643-yilda ixtiro qilgan.
Suyuqlikli barometrlarda asosan simob qo’llaniladi. Barometr simobli idishcha va naychadan iborat bo’lib, uch turga bo’linadi kosali, sifonli va sifon- idishli hozirgi vaqtda atmosfera bosimini o’lchashda asosan idishli va sifon-idishli barometrlar qo’llaniladi.
Stantsion idishli barometr shishali bo’lib, naychaning diametri 7,2 mm, uzunligi 80 sm, barometrdagi simobli idishning diametri 70 mm, naycha ichidagi havo surib olinib, vakuum holatiga keltirilgan. Barometrni temperaturasi doimiy bo’lgan xonaga o’rnatiladi. Bu barometr bilan atmosfera bosimini dala sharoitida va ekspeditsiyalarda o’lchab bo’lmaydi. Dala sharoitida aneroid qo’llaniladi. Aneroid atmosfera bosimini ekspeditsiyada dala sharoitida o’lchash uchun qo’llaniladigan asbobdir.
Aneroid hamma sharoitda ham atmosfera bosimini o’lchashda qulaydir. U doira shaklida ishlangan bo’lib, bosimni qabul qiluvchi qismi asosan membranali aneroid qutisidir. Bu quti po’latdan ishlanadi. Aneroid strelkasiga qarab ma’lumot olinaveradi.
Barograf atmosfera bosimini o’zgarishinn doimiy hisobga oluvchi avtomatik asbobdir. Bunda aylanuvchi barabanga o’rnatilgan lentaga bosim o’zgarishi bilan mahsus strelkaga o’rnatilgan pero chiziqlarni tushira boshlaydi Ma’lumot tushirilgan lenta meteorologik stantsiyalarda va ob-havo byurolarida hisoblab chiqiladi.
|