nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm. Suv tozalash stantsiyasining umumiy ko‘rinishi

136
Aholini sifatli ichimlik suvi bilan ta’minlashda suv tozalash jarayonlarini
avtomatlashtirish suv sifatini yaxshilashga, mehnat unumdorligini oshishiga va
og‘ir qo‘l mehnatini kamayishiga olib keladi.
13.2. Suvni saqlash va uzatish jarayonlarini avtomatlashtirish
Suvni saqlash va uni uzatish uskunasi suv nasosi va elektrodvigateldan va
truboprovod tizimlaridan iborat.
Ushbu uskunada asosiy ishlardan birini nasos qurilmasi bajaradi.
Nasos
qurilmasi avtomatik ishlashini ta’minlashda aloxida o‘ziga xos elektr shkafidan
foydalaniladi. Ushbu shkafda nasosdagi dvigatelni avtomatik ishlashini ta’minlash
o‘ta muhim xisoblanadi. Nasos motorining quvvati unchalik katta emas, chunki
suv yig‘uvchi zaxira bakining hajmi katta emas.
Shuning uchun ushbu nasosga
quvvati 5,5 kVt li asinxron dvigatel o‘rnatilgan. Ushbu dvigatelni yurgizishda
oldin uchburchak usulida, keyin avtomatik ravishda yulduzcha usuliga o‘tadi,
chunki ishga tushirish toki aylanish tokiga nisbatan katta hisoblanadi. Bu ishni bir
necha jihozlar amalga oshiradi.
Suv nasosini ishga tushiruvchi, ya’ni avtomatik
tarzda ish bilan ta’minlovchi shkafda quyidagi elektr uskunalari o‘rnatilgan.
Bularga asosiy 40 A li rubilnik va u shkafni yon tomoniga o‘rnatilgan, 25 A li 3
fazali kuch avtomati dvigatelni qisqa tutashuvdan va ortiqcha yuklanishdan
saqlaydi, 3 dona magnit puskatellari dvigatelni uchburchak,
keyin yulduzcha
ulanishini ta’minlaydi. Vaqt relesi 1 sekunddan 30 sekundgacha boshqara oladigan
reledir. Vaqt relesi magnit puskatellarni uchburchakdan yulduzchaga o‘tishda
yordam beradigan uskunadir. Ishga tushiruvchi magnit puskateli uchburchak
usuli bilan ishga tushirilganida, ma’lum bir vaqt ichida ya’ni 6 sekundda
yulduzcha usuliga o‘tadi. Bu esa o‘z navbatida
dvigatelning yuklamasiz,
zo‘riqishsiz va uzoq muddat ishlashini ta’minlaydi.
Suv nasosida suv sathini o‘lchashni avtomatik boshqaruv tizimining
funktsional-texnologik va printsipial-elektr sxemalari 13.2, 13.3 va 13.4 -
rasmlarda ko‘rsatilgan.
Kartalarni tushuntirish texnologiyasi

sababi kartalardagi xatoliklar ekanligi tushuntiriladi. Masalan, globus
Yerning kichiklashtirilgan modeli hisoblanadi, shuning uchun unda
geografik borliq xatosiz tasvirlanadi, karta esa globusning tekislikka yoyish
natijasida hosil bo’lgan shuning uchun uning chekka qimsmlarida
xatoliklar katta bo’lishi tushuntiriladi.
Kartalarning daraja to’ri, meridianlar va paralellar o’rganib bo’lin-
gandan so’ng o’quvchilar geografik kordinatalar bilan mashq qilishadi.
Buning natijasida ular har qanday nuqtani geografik o’rnini topishni
o’rganishadi va daraja to’rini ahamiyatini anglashadi, bundan tashqari ular
daraja to’ri meridian va parallelarga qarab yo’nalish va masofani
aniqlashni o’rganadi. O’quvchilar nuqtani geografik koordinatasini
aniqlashni yaxshi o’zlashtirib olishlari uchun hayotdan misollar keltirish
lozim. Masalan, o’z shahrini, yoki tumani markazini koordinatalarini
aniqlash, O’zbekistonni chekka nuqtalarini, eng baland va eng past
nuqtalarini koordinatalarini aniqlash.
Xarita masshtabi bilan ishlaganda o’quvchilar geografik borliqni
kichrayish yoki kattayishi darajalari bilan tanishishi lozim. Buning uchun
avval yirik, o’rta va mayda masshtablar xaqida tushunchalarga ega
bo’lmoqlari lozim. Shundan so’ng har xil geografik borliqni, masalan
Chorbog’ suv omborini kengligi va uzunligini aniqlashlari lozim. O’quv-
chilar geografik kartada masofani taxminan aniqlashlari uchun ayrim
geografik borliqni uzunligini aniqlab uning yordamida kerakli masofani
topishlari mumkin. Masalan, Saxalin orolini uzunligi 1000 km, shundan
foydalanib Osiyodagi joylarni uzunligini topish mumkin. Biror joyni
uzunligini topish uchun Saxalin orolini xayolan joylashtiriladi va masofa
aniqlanadi. Masalan, uzunligi aniqlanadigan joygacha 2 ta Saxalin oroli
sig’sa demak uning uzunligi 2000 km ekan.
Bundan tashqari daraja to’ridan foydalanib ham masofani o’lchashni
o’quvchilar o’rganmog’i lozim. Buning uchun 1
0
yoyning uzunligini bilish
kifoya. Meridian bo’yicha 1
0
yoyning o’rtacha uzunligi 111 km. agar ikki
nuqta orasidagi masofa 10
0
bo’lsa u kmda quyidagicha ifodalanadi:
10*111=1110km.
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 77

139
nasosning
quruq ishlashidan himoyalashni; elektr nasoslarining to‘la fazada
ishlashini, kuchlanishning ruxsat etilganidan pastga tushib ketishida va suv
taqsimlash tarmog‘ida halokat holatida avtomatik o‘chirishni; chastotata
o‘zgartgichni A1 kirishida kuchlanishning
oshib ketishidan himoyalashni;
nasosning qo‘shish va o‘chirishi hamda nosoz rejimida signal berishni; nasos
binosida manfiy haroratda boshqaruv shkafining qizishini.
Nasosni silliq ishga tushirish va tormozlash A1 turidagi FR-Ye-5,5k-540YeS
chastotat o‘zgartgich yordamida amalga oshiriladi (13.5-rasm).
Elektr motori nasos klemmalari chastota o‘zgartgichining U, V va W
uchlariga ulanadi. SV2 «Pusk» knopkasi bosilganda K1 relesi ishga tushadi, K1.1
kontakti STF va RS chastota o‘zgartgichi kirishi o‘lanadi,
elektr nasosning silliq
ishga tushishini ta’minlaydi, chastota o‘zgartgich sozlashdagi quyilgan vazifa
buyicha chastota o‘zgartgich yoki elektr nasos zanjirida avariya vaqtida
o‘zgartgich A-S zanjiri qo‘shiladi va K2 relesining ishga tushishini ta’minlaydi.
K2 relesi ishga tushgandan keyin esa uning K2.1, K2.2 kantaktlari qo‘shiladi,
K2.1 K1 zanjirining kantakti esa ochiladi. Chastota o‘zgartgich chiqishlari va K2
relesi o‘chiriladi.
Sxemani qayta ishga tushirish esa faqat avariyani
tuzatilgandan keyin va
8V3.1 himoya knopkasi tashlagandan keyin. VR1 bosim datchigi analogli
chiqishlari 4...20 mA chastota o‘zgartgich analogli kirishiga (4,5 kontaktlariga)
ulanib, bosimni turg‘unlovchi tizimning manfiy teskari aloqasini ta’minlaydi.
Stabillash tizimining faoliyat ko‘rsatishini chastota o‘zgartgichning PID rostlagich
ta’minlaydi. Kerakli bosim K1 potentsiometri orqali yoki chastota o‘zgartgich
boshqarish pulti orqali beriladi.
Nasos quruq ishlaganda K3 relesi zanjiridagi 7-8 kontaktlari ulanadi. A2
elektron karshilik relesining 3-4 kontaktlari “Quruq ishlash” datchigiga ulanadi.
K3 relesiishga tushishi bilan uning K3.1 i KZ.2
kontaktlari ulanadi, natijada K2
himoya relesi ishga tushadi va nasosning elektr motorini tarmoqdan uzilishini
ta’minlaydi. K3 relesi bu bilan K3.1 kontakti orqali o‘zini manba bilan
ta’minlaydi. Stabillash tizimining faoliyat ko‘rsatishini chastota o‘zgartgichning
140
PID rostlagich ta’minlaydi. Kerakli bosim K1 potentsiometri
orqali yoki chastota
o‘zgartgich boshqarish pulti orqali beriladi.
Barcha nosoz rejimlarda NL1 lampa yonadi, NL2 lampa esa faqat suv
sathining ruxsat etilgan darajadan pastga tushib ketganida (“nasosning
quruq
ishlashi”) yonadi. Boshqaruv shkafining yilning sovuq vaqtida qizishi
YeK1...YeK4 elektr isitgichlar yordamida amalga oshiriladi. Ular VK1 termorele
ishlashi bilan KM1 kontaktorini ulaydi. Chastota o‘zgartgich kirish zanjirini qisqa
tutashish va o‘ta yuklanishdan himoya qilish QF1 avtomat o‘chirgichi
orqali
amalga oshiriladi.
-rasm. Avtomatlashtirish ob’ektining strukturaviy sxemasi

133
uchun xizmat qiladi.
Tizimda ijrochi mexanizm vazifasini elektromagnitli
ventil va hisob-qadamli relelar bajaradi.
12.9-rasmda zamonaviy avtomatlashtirilgan
va kompyuterlashtirilgan
issiqxona xo‘jaligining umumiy ko‘rinishi ko‘ratilgan.
12.9-rasm.
Zamonaviy avtomatlashtirilgan va kompyuterlashtirilgan
issiqxona xo‘jaligining umumiy ko‘rinishi.
134
13-BOB. SUV TA’MINOTI VA SUG‘ORISН JARAYОNLARINI
AVTOMATLASНTIRISН
13.1. Umumiy tushunchalar
Aholini va ishlab chiqarish ob’ektlarini suv bilan ta’minlash hamda iflos
suvlarni o‘z vaqtida joyida yig‘ib olish va tozalash xalk xo‘jaligining
asosiy
vazifalaridan biridir. Suv ta’minoti turli xildagi iste’molchilarni suv bilan
ta’minlashga qaratilgan tadbirlar kompleksidir. Birinchi darajada sifatli suv bilan
kerakli miqdorda ta’minlanishi shart bo‘lgan iste’molchi aholi xisoblanadi.
Jahonda suv iste’moli miqdori borgan sari o‘sib bormoqda, jumladan, 1950
yildan 1990 yilgacha suv iste’moli 2-2,5 baravar o‘sib, 300 km
3
ni
tashkil etgan
bo‘lsa, hozirgi vaqtda yer sharida yiliga ichimlik maqsadida iste’mol qilinayotgan
suv miqdori 500 km
3
dan oshib ketdi.
Yer sharida mavjud bo‘lgan suvlardan faqatgina 0,3-0,4 foizigina tabiiy
sifati bo‘yicha ichimlik maqsadlari uchun yaroqli bo‘lib,
bu miqdor salkam bir
daqiqagina yetarli bo‘lardi. Bulardan ko‘rinib turibdiki,
sutka davomida suv
maxsus tayyorlangan holda iste’mol qilinadi va suv ta’minotining hayotdagi o‘rni
beqiyosdir.
Hozirgi kunda aholini sifatli ichimlik suvi bilan,
ayniqsa qishloq aholisini
suv ta’minotining holati ayanchlidir. Qishloq aholisining 52 foizigina toza ichimlik
suvi bilan ta’minlangan. Bu muammolarni yechishda zamonaviy suv tozalash
usullari va texnologiyalarini qo‘llash va ularni avtomatlashtirish talab etiladi.
Suv tozalash usullari va suv tozalash inshootlarining
tarkibi hamda
o‘lchamlari manbadagi suv sifatiga, unga qo‘yiladigan
talab va mahalliy
sharoitlarga qarab tanlanadi.
Ko‘pincha suv tozalash stantsiyalari o‘zioqar suv harakati tartibiga chizma
bo‘yicha quriladi. Bunda birinchi nasos stantsiyasi tomonidan ko‘tarilgan suv
barcha inshootlar bo‘ylab o‘z oqimi asosida o‘tib, toza suv rezervuariga boradi va
undan ikkinchi nasos stantsiyasi yordamida vodoprovod tarmog‘iga uzatiladi.
-rasm Paxtani uzatish rostlagichini boshkarish postining funktsional

175
Funktsional sxema blokining asosiy elementlari
funktsiya sxemalarining
blokidan (blok pitaniya), ikta chiqish cho‘lg‘amlariga ega bo‘lgan pasaytiruvchi
transformatorlardan T1 tashkil topgan bo‘ladi (17.3 va 17.4 –rasmlar).
17.3-rasm Paxtani uzatish rostlagichini ta’minot bloki
176
17.4-rasm Paxtani uzatish rostlagichini boshqarish postining elektr
printsipial sxemasi.
17.3. Paxtani quritish jarayonini avtomatlashtirish
Paxtaga dastlabki ishlov berish jarayoni tayyorlov punktiga keltirilgan nam
paxtani quritishdan boshlanadi. Paxtani quritish
issiqlik bilan uni tarkibiy
qismlarini suvsizlantirishdan iborat marakkab amal bo‘lib, texnologik jarayon va
ishlov berish tartibini tanlashda katta mas’uliyat talab qiladi. Quritishning to‘g‘ri
tashkil etilishi uni amalga oshirishga ketgan yoqilg‘i sarfini salmog‘ini kamaytirish
bilan
birga paxtaning saqlanishini, dastlabki ishlov berish jarayonida olingan tola
va chigitning miqdori, sifatining yuqori bo‘lishini hamda paxta zavodlarida butun
texnologik asbob-uskunalarining muvaffaqiyatli ishlashini ta’minlaydi.
177
Odatda, terilgan paxta namligi 10-18% ni tashkil etadi.
Bunday namlikka
ega bo‘lgan paxta xom ashyosini uzoq vaqt saqlab bo‘lmaydi, chunki 3-4 kun
o‘tgandan keyin uning o‘z-o‘zidan qizishi boshlanadi va tola hamda chigit sifati
yomonlashadi. Shuning uchun bunday yuqori namlikka ega bo‘lgan
paxta xom
ashyosi (bundan keyin paxta deb yuritiladi) ni paxta quritish mashinalarida tegishli
namlikkacha quritiladi. Quritish mashinalari tuzilishi bo‘yicha aerofontonli, lentali,
kamerali, shnekli, barabanli va boshqa turlarga bo‘linadi. Paxta sanoatida ko‘prok,
namlikni tortib olish bo‘yicha yuqori unumdorllikka ega bo‘lgan, xar xil
konstruktsiyadagi barabanli quritgichlar ishlatiladi. Ularning
elektr yuritmasi va
uni boshqarish soddaligi bilan boshqa turdoshlaridan ajralib turadi.
Quritish barabanidagi xavo haroratining termo-qarshilik yordamida
avtomatik boshqarish sxemasi 17.5-rasmda keltirilgan.
– rasm. Elektr nasosi yordamida suv saqlash rezervuarida suv sathini

138
13.4 - rasm. Suv nasosida suv sathini o‘lchashni strukturaviy sxemasi.
13.3. Nasos stantsiyalarini avtomatlashtirish
Xalq xo‘jaligining
turli xil tarmoqlarida, shu jumladan qishloq xo‘jaligida
suvni uzatish va uni taqsimlashda maxsus texnikalardan
- nasoslar va nasos
stantsiyalarini qo‘llamasdan tasavvur qilish qiyin. Ulardan samarali foydalanishda
faqatgina maxsus uskunalarning o‘zi kamlik qiladi.
Bunda asosan avtomatik
boshqarish to‘g‘ri tashkil qilish zarurdir. Amaliy tajribalar shuni ko‘rsatmoqdaki,
bugungi kunda nasos stantsiyalarni avtomatlashtirish
dolzarb masalalardan biri
bo‘lib qolmoqda.
Nasos stantsiyalarini avtomatlashtirish quyidagi afzalliklarga ega:
1. Nasos stantsiyasini o‘rnatilgan vaqtda ma’lum
ketma ketlikda ishga
tushirish va to‘xtatishni amalga oshiradi;
2. Nasoslardagi to‘siqlarni o‘z vaqtida ochishi va yopishi;
3. Agar biror nosozlik holati bo‘lsa yoki ishlashi mumkin bo‘lmagan rejimda
elektrotexnik uskunalarni himoyalash uchun o‘z vaqtida o‘chirishni
amalga
oshiradi;
4. Dispecherlik punktiga kerakli signallarni o‘z vaqtida tezkor o‘zatishni
amalga oshiradi.
Nasoslarni boshqarish sxemasi va chastotata o‘zgartgichi qo‘yidagi
funktsiyalarni bajarishni ta’minlaydi: nasosning
silliq ishga tushishi va
tormozlanishini; sath darajasi yoki bosim bo‘yicha
avtomatik boshqarishni;
W(
р
) =
1/Т
1р
+1
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 86

157
15-BOB. PARRANDACНILIKDA TЕXNOLOGIK JARAYОNLARNI
AVTOMATLASНTIRISН
Parrandachilik mahsuloti bo‘lmish tovuq go‘shti
va tuxum mahsulotlari
insonlar uchun parhez taom hisoblanadi. Shuning
uchun bunday mahsulotlarni
yetishtirish va ularni ko‘paytirish masalasiga alohida e’tibor berib kelinmoqda.
Parrandachilikda deyarli barcha texnologik jarayonlar: ozuqlantirish,
sug‘orish, mikroklimat, yoritish va nurlatish, axlat tozalash, tuxum yig‘ish, isitish
va boshqalar ularni avtomatlashtirish talablari bo‘yicha mexanizatsiyalashgan.
15.1. Yem tarqatish tarqatish jarayonlarini avtomatlashtirish
Parrandalarni qafasli saqlash sharoitida asosan
zanjirli yem tarqatish
liniyalari o‘rnatiladi (15.1-rasm).
15.1-rasm. Zanjirli yem tarqatish liniyasining umumiy ko‘rinishi.
Bunday turdagi yem tarqatish qurilmasining printsipial-elektr sxemasi 15.1-
rasmda keltirilgan.
158
15.1-rasm. Parrandalarga yem tarqatish qurilmasining printsipial-elektr
sxemasi.
Sxema qo‘lda va avtomatik ravishda boshqariladi (SA). HL1 va HL2 signal
lampalari qo‘shilgan rejim holatini bildiradi.
Avtomatik rejimda SA pereklyuchateli A (avtomat.) holatiga o‘rnatiladi.
Programmalashtirilgan vaqt relesi (KT1) 1-yarus
transporteri yuritmasining
magnitli puskateliga (KM1) tok beradi va parallel ravishda 2-yarus transporteri
yuritmasining magnitli puskateli (KM») ishga tushadi.
Bunker-dozator yem bilan to‘lganda SL1 va SL2
sath datchiklari ishga
tushadi va ular KM1 va KM2 magnitli puskatellarini o‘chiradi
va natijada
159
transporterlar ishdan to‘xtaydi. Ovqatlantirish vaqti bo‘lganda, KT2 vaqt relesi A1
va A2 qurilmalari orqali KV2 va KV3 kuchlanish relelarini qo‘shadi va bunda HL
4 va HL 6 signal lampalari yonadi. KV2 va KV3
kuchlanish relelarining
kontaktlari KM3 va KM4 magnitli puskatellarini ishga tushiradi va bunda HL8 va
HL9 signal lampalarini qo‘shadi.
Bunker-dozatorda yem sathining kamayishi bilan SL1 va SL2 sath
datchiklari yana qaytadan M1 va M2 transporterlarni ishga tushiradi. Bu holda yem
tarqatish jarayoni avtomatik ravishda to‘xtaydi. Transporterlarni o‘chishi bilan yem
tarqatish jarayoni yana davom etadi. KT2 vaqt relesidagi
yem tarqatish vaqti
tugagandan so‘ng, relening kontaktlari ochiladi va yem tarqatish to‘xtaydi.
vuridagi to‘siqni avtomatik boshqarishning elektr sxemasi

148
qo‘shimcha holda to‘siqni yopish kontaktori KM2 qo‘shiladi. M1 motori to‘siqni
ochishni boshlaydi. Bu holda N2 ogohlantiruvchi lampa to‘lik cho‘lg‘am
bilan
yonadi. To‘siq to‘liq oshganda SQ1 ajratgich o‘zining kontaktini ajratadi. Bunda
KM1
kontaktori ajratiladi, to‘siq yuritmasi motori M1 to‘xtaydi, yarim cho‘g‘da
yongan N1 lampa o‘chadi va boshqa N2 lampa yarim cho‘g‘da yonish rejimga
o‘tadi. Rostlanadigan hajmda kerakli miqdorda suv to‘plangach
sath relesi
kontaktlari ajraladi, ulardan biri M2 nasos motorini o‘chiradi, ikkinchi – V1 esa K
oraliq relesini manbadan ajratadi u o‘z navbatida K:2 kontakti bilan to‘siqni yopish
KM2 kontaktorini qo‘shadi.
To‘siq yopila boshlaydi, bu vaqtda ogohlantiruvchi N1 lampa to‘liq cho‘g‘
bilan yonadi va bu bilan M1 to‘siqni yopish motori ishga tushganligini bildiradi.
To‘siq to‘liq yopilib bo‘lganda SQ2 oxirgi ajratgich o‘zining kontaktini ajratadi va
bu bilan to‘siq motori M1 ni to‘xtatadi hamda sxemani oldingi holatiga qaytaradi.
To‘siqni qo‘shimcha ochish avariya vaqtida oxirgi ajratgich SQ3 yordamida
nazorat qilinadi. To‘siqni qo‘lda ochish va yopish mexanik blokirovkali yo‘l
oxiriga qo‘yilgan ajratgich SQ4 bilan amalga oshiriladi. Uning ajratilishi hisobiga
V1–sath relesi topshirig‘iga asosan yoki tugunli stantsiyasi bosilganda M1
motorning ishga tushib kelishining oldi olinadi.
Ko‘rib chiqilgan sxemani ko‘p bo‘lmagan o‘zgarish
qilib markazdan
qochma nasoslarning vakuum-nasos yordamida avtomatik ravishda boshqarishda
qo‘llash mumkin.
Darsliklar ichiga qo’yladigan kartalar

foydalaniladi. Masalan, foydali qazilmalar, taransport, ayrim ekinlar,
chorvachilik kartalari hamda siyosiy kartalar rangli tasvirda beriladi. Ko’p
hollarda materiklar va okeanlar tabiiy geografiyasi (6-sinf), Jaxon iqtisodiy
va ijtimoiy geografiyasi (9-sinf) kurslarini darsliklari matnlarida kartalar
ko’proq beriladi.
Atlaslar ma’lum bir mavzuda va yo’nalishlarda tuzilgan kartalar
jamlamasidir. Atlaslar tuzilishi va mazmuniga ko’ra quyidagi turlarga
bo’linadi: egallagan maydoniga ko’ra; yulduzlar atlasi; dunyo tabiy
geografik atlasi; dunyo iqtisodiy geografik atlasi; alohida materik va
okeanlar atlasi; alohida davlatlar atlasi; va x.k.; mazmuniga ko’ra: tabiiy
geografik; iqtisodiy; temir yo’l; o’quv atlaslari va x. k.
Har bir sinf uchun o’quv atlaslari mavjud. masalan, 5-sinf atlasi, 6-sinf
atlasi, 7-sinf atlasi, 8-sinf atlasi, 9-sinf atlasi.
O’kuv atlaslari quyidagi talablarga javob berishi lozim:
-atlasda ko’rsatilgan geografik borliq va voqealar soni darslikdagidan
ko’proq bo’lmog’i lozim;
-atlas o’quvchilar uchun ma’lumotnoma vazifasini bajarishi lozim;
-atlasda geografik nomlar ro’yxati albatta bo’lishi zarur;
Atlasda kartalar soni 40-45 tadan kam bo’lmasligi lozim.
Chiziqli kartalar.
Ular geografiya ta’limida keng qo’llaniladi. Ular
asosan o’quv va nazorat maqsadlarida ishlatiladi.
Chiziqli kartalar o’quv maqsadlarida quyidagi hollarda qo’llaniladi:
- chiziqli kartaga tabiiy geografik borliq nomlarini tushirish
(daryo, ko’l, dengiz va x.k.), bu esa geografik nomlarni o’quvchilar
tomonidan yaxshi eslab qolinishiga imkon beradi;
- tog’lar, daryo havzalari, izotermalar, tabiat zonalari chegaralarni
chiziqli kartaga tushirish;
- davlatlarni chegaralarini chiziqli kartaga tushirish;
-iqtisodiy rayonlarni chiziqli kartaga tushirish;
-qishloq xo’jaligi ekinlari chegaralarini chiziqli kartaga tushirish.
Chiziqli kartalar nazorat maqsadida ham ishlatiladi. Buning uchun
quyidagi shartlar bajarilishi lozim:
-sinfdagi barcha o’quvchilarda bir xil chiziqli karta bo’lmog’i lozim;
-barcha o’quvchilar uchun bir xil shartli belgilar berilishi zarur;
-barcha o’quvchilar chiziqli kartalarida masshtab, legenda,
o’quvchining ismi sharfi bir xil joyda ko’rsatilgan bo’lmog’i lozim.
Geografik bilimlarni hayot bilan bog’lash

o’tgan darsni takrorlash, yangi darsni o’qitish, o’rganilgan darsni mus-
tahkamlash va uyga vazifa berish; darsning alohida qismlarini asoslash va
ular orasidagi bog’liqliklarni bo’rttirib ko’rsatish; Masalan, ‚Boshlang’ich
tabiiy geografiya‛ kursida ‚Masshtab‛ mavzusini o’rganganda uni qu-
yidagi qismlarga bo’lish mumkin: masshtab xaqidagi umumiy tushuncha,
sonli masshtab; chiziqli masshtab; so’zli masshtab; masshtab bilan ishlash.
Darsning tuzilishi uning ta’limiy va tarbiyaviy maqsadlari bilan xamda
ulardan oldingi va keyingi darslar bilan bog’liqligi bilan aniqlanadi.
O’qitish metodlarini tanlash

O’qitish metodlarini tanlash. O’qitish metodlarini tanlash darsning
tuzilishi bilan bevosita bog’langan. Har bir dars tuzilmasi uchun alohida
metod tanlanadi. O’qitish metodlari deganda o’qituvchi va o’quvchilarni
ta’lim maqsadlarga erishishdagi birgalikdagi va xamkorlikdagi faoliyatidir.
Darsning mazmuniga ko’ra tanlangan o’qitish metodlariga qo’yiladigan
asosiy talablaridan biri dars jadvalida o’quvchilarni bilish faoliyatini
ta’minlashi lozim. Tanlangan o’qitish metodi sinfdagi barcha o’quvchilarni
bilish faoliyatini jadallashtirishi, geografik bilim va ko’nikmalarni olishga
qiziquvchanlikni kuchaytirishi lozim. Bunda shuni esdan chiqarmaslik
lozimki o’quvchilarni faol bilish faoliyati geografik bilim manbalaridan
foydalanish ko’nikmalari shakllantirilgandagina ta’minlanadi. Masalan,
kartalar, darslik, chizmalar va h.k.
Geografiya darslarida predmetlararo aloqalarni aniqlash. Geografiya
fani tabiiy va iqtisodiy-ijtimoiy fanlar tizimiga kirganligi munosabati bilan
qator predmetlar bilan chambarchas bog’langan. Geografiya predmetining
noyob va o’ziga xos ta’limiy va tarbiyaviy vazifasi atrof muxit to’g’risida,
xo’jalik va ijtimoiy soha bo’yicha turli xil bilimlarni umumlashtirishiga
imkon beradi. Geografiya darslarida tarix, biologiya, ximiya, fizika, mate-
matika fanlari bilan aloqalarni aniqlash va asoslab berish o’quvchilarni
bilish faoliyatini jadallashtiradi.
Geografiya darslarida o’lkashunoslik tamoillariga amal qilish. Geografiya fani tabiat va jamiyat xaqidagi bilimlarni bergani uchun unda
o’lkashunoslik tamoillaridan foydalanishni katta imkoniyatlari mavjud.
Geografiya predmetlaridagi deyarli barcha mavzularni o’lkashunoslik
tamoillaridan foydalanib o’rganish mumkin. Relef mavzusini maktab
atrofidagi relef shakllari orqali tushuntirish mumkin, gidrosfera mavzusini
maktab atrofidagi suv ob’ektlari misolida, qishloq xo’jaligi yoki sanoatni
o’z yashayotgan joyi misolida o’tish mumkin. Mazkur tamoilni qo’llash
geografik bilimlarni oson va tez o’zlashtirilishiga hamda o’quvchilarni o’z
vataniga va yashab turgan joyiga mexr muxabbat ruhida tarbiyalashga
yordam beradi.
Iqtisodiy ta’lim tamoilini hisobga olish

Iqtisodiy ta’lim tamoilini hisobga olish. Geografiya ayniqsa iqtisodiy
geografiya darslarida o’quvchilarga iqtisodiy ta’lim va tarbiya berish katta
axamiyatga ega. Har bir xo’jalik tarmog’ini o’rganishda ularni iqtisodiy
samarasi haqida bilimlar beriladi, shu bilan birga xom ashyo va tabiiy
resurslardan tejab tergab foydalanish, o’z mulkiga va davlat mulkiga
extiyotkorlik bilan munosabatda bo’lishni o’rgatish o’quvchilarni iqtisodiy
tarbiyasini yuqori darajaga ko’tarishga imkon beradi.
Geografiya darslarida ekologik tarbiya berish. Geografiya fani atrof
muxit va xo’jalik xaqida bilim beradigan yagona fan bo’lganligi sababli
unda o’quvchilarga ekologik tarbiya berish katta imkoniyatlariga ega.
tabiiy va iqtisodiy geografiya predmetlarini o’rganishda har bir mavzu
bo’yicha ekologik bilim ta’lim va tarbiya berish mumkin. Ayniqsa O’rta
Osiyodagi regional ekologik muammolarni yoritib berish yoki ulardan
misollar keltirish katta axamiyatga ega.
14.2. Geografiya darslarining tuzilishi. Geografiya darslarini tuzilishi didaktika va geografiya o’qitish meto-
dikasida umum qabul qilingan qoidalarga asoslangan. Mazkur qoidalarga
binoan geografiya darslari quyidagi qismlardan iborat: bilimini tekshirish
(uyga berilgan vazifalarni tekshirish va baxolash); yangi mavzuni o’tish;
yangi mavzuni mustahkamlash; uyga vazifa berish.
Tashkiliy qism. Mazkur qismda yoki bosqichda o’quvchilar bilan
salomlashiladi, yo’qlama qilinadi, tozalik tekshiriladi, o’quvchilarni kitob,
daftar, atlaslari borligi tekshiriladi. So’ngra o’quvchilarni darsga tayyorlay-
di. Bunda o’tgan mavzu va yangi mavzuni ilmiy va amaliy ahamiyati
haqida o’quvchilarga ma’lumotlar beriladi va ularni darsga tayyorlaydi.
O’quvchilar bilimini tekshirish va baholash. Geografiya darslarining
eng asosiy qismlaridan biri hisoblanadi. Mazkur qism yangi darsni o’tish
uchun asos bo’lib hisoblanadi. Darsda asosiy materialni o’zlashtirish
darajasi tekshiriladi. Olingan bilimlarni o’xshash va yangi o’quv sharoitida
qo’llash tekshiriladi. Bunday bilimlarga dunyoqarash g’oyalari, nazariy
bilimlar (umumiy tushunchalar, tamoillar, aloqalar, qonuniyatlar), dalillar
va o’quv ishlari usullari kiradi. Bilimlarni tekshirishning mazmuni mazkur
bo’limni yoki kursni o’qitishni yakuniy natijalariga mos kelishi lozim. Ular
dasturlarda berilgan bo’ladi. O’quvchilar bilimi va ko’nikmalarini
tekshirish uchun turli xil usullar qo’llaniladi. O’quvchilarni bilim va
malakalarini ma’lum bir mavzu bo’yicha tekshirish uchun o’qituvchi
svollarni yoki tarqatma materiallarni oldindan tayyorlab qo’ymog’i lozim.
Geografik atlaslar va ularning turlari

iqtisodiy, siyosiy, sanoat; qishloq xo’jaligi, transport va x.k. Ular turlicha
bo’lgani bilan, umumiy o’xshashlikka ham ega. Ularning barchasi sinfda
foydalaniladi, o’quvchilarning uzoqdan ko’rishiga moslashga bo’ladi, ya’ni
masshtabi katta bo’ladi. Mazkur kartalar yordamida o’quvchilar bilimlarni
o’rganishida amaliy va mustaqil ish bajarishadi va ma’lum bir savollarga
javob berishadi..
SHuning uchun ular yaxshi ko’rinishga va katta aniqlikka ega bo’lgan
o’lchamda bo’lishi lozim.
Kartalarning turiga ko’ra ularning o’lchamlari turlicha bo’ladi. Dunyo
kartalari, alohida materiklarning kartalari hozirgi vaqtda 1,5x1,8m
o’lchamda chiqarilmoqda. O’zbekiston va O’rta Osiyo kartalari ham
deyarli mazkur o’lchamda chiqarilmoqda.
Kartalar aniq va ravshan ko’rinib turishi lozim. Ulardagi geografik
voqea va borliqni o’quvchilar 5-6 m dan aniq ko’ra bilishlari lozim. Buning
uchun kartada eng muhim narsalar aks ettiriladi. Masalan, daryo
tasvirlanayotganida uning asosiy qismi va eng yirik irmoqlari ko’rsatiladi,
mayda irmoqlari esa ko’rsatilmaydi. Karta ravshan ko’rinib turishi uchun
ranglar yaxshi tanlanishi lozim. Ranglar bir- biridan keskin ajralib turishi
lozim. Devoriy kartalarga qo’yiladigan yana bitta talab chiroyli bo’lishidir.
Agar karta chiroyli va aniq qilib ishlangan bo’lsa o’quvchilar ularni oson
o’qishadi va tushunishadi.
Maktab kartalarida relef asosan turli qalinlikda rang berish bilan
amalga oshiriladi. Past tekisliklar to’q yashil, tekisliklar esa och yashil,
balandliklar och jigarrang, o’rtacha tog’lar jigarrang, baland tog’lar esa to’q
jigarrangda beriladi.
Karta geografik nomlar bilan to’lib qolmasligi kerak. Unda faqat
o’quvchilarni yoshi va bilimi darajasiga mos bo’lgan yozuvlar bo’lmog’i
lozim. Boshlang’ich sinf kartalarida geografik nomlar kamroq va yirikroq
yozilishi, o’rta va yuqori sinflarda ularning soni ko’payib va o’lchamlari
maydalashib borishi mumkin.
Yangi mavzuni o’rganish - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

O’quvchilar bilim va ko’nikmalarini bosqichma-bosqich mustahkam-
lash bilan birga yakuniy mustahkamlash xam mumkmn. Bunda o’quv-
chilarga tarqama material berish, yoki bo’lmasa 3-4 ta o’quvchidan og’zaki
so’rash orqali xam bilimlarni yakuniy mustahkamlash mumkin. Shundan
so’ng o’quvchilar bilimlariga qo’yilgan baholar e’lon qilinadi, ularning
kamchiliklar to’g’rilaniladi va dars yakundanadi.
Globus bilan ishlash texnologiyasi

tushuncha masalan, ekvator, qutblar, meridian va paralellar bevosita
globusda ko’rsatilib tushuncha xosil qilinadi. Masalan, Yer sharini teng
ikkiga bo’lib turadigan, uni o’rtasidan o’tkazilgan chiziqqa ekvator deb
ataladi deb o’qituvchi globusdan ekvatorni joylashishini ko’rsatadi va
undan shimoliy va janubiy qutblargacha so’ng meridian, parallel, geog-
rafik koordinatalar tushunchalari xosil qilinadi va tegishli mashqlar
o’tkaziladi.
Erni o’z o’qi atrofida va Quyosh atrofida aylanishini ko’rsatish uchun
globus va lampadan foydalaniladi. Bunda globus lampa atrofida
aylantiriladi va yoritish mintaqalarini xosil bo’lishi tushuntiriladi. Globusni
o’z o’qi atrofida aylantirib tong, tush, kech va qorong’u tushunchalarini
ko’rsatish mumkin. Mazkur ishlar kecha va kunduzni, fasllar hosil
bo’lishini tushuntirishga imkon beradi.
Mazkur tajribalar yordamida Quyosh nurlarini Yer yuzining turli
joylarida turlicha burchaklarda tushishini, ya’ni ekvator atroflariga tik,
qublarga borgan sari tushish burchagi kamayib borishini va buning
oqibatida Yer yuzasining turli joylari turli miqdorda issiqlik olishini hamda
qutblarda yarim yil to’xtovsiz Quyoshni botmasligi yoki chiqmasligini
tushuntirish mumkin.
Tabiiy geografik globuslarda eng muxim ekspeditsiya va sayohatlar
yo’nalishini ham tushirilgan. Mazkur ma’lumotlardan materiklar va
okeanlar geografiyasini o’rganishda foydalanish mumkin. Masalan,
Amireka qit’asini kashf qilinishi va tekshirilish tarixini o’rganish davomida
X. Kolumb ekspeditsiyasi yo’nalishlarini aniq va to’la tushintirish mumkin.
Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya darslarida globuslar ko’proq jahon
siyosiy kartasini o’rganishda davlatlarni joylashishi va maydonini
aniqlashda, dengiz va quruqlikdagi yo’llarni yo’nalishi va uzunligini
aniqlashda, yirik iqtisodiy va siyosiy ahamiyatga ega bo’lgan portlarni
aniqlashda ishlatiladi.
Bundan tashqari globuslar alohida materiklar, qit’alar, mintaqalar
siyosiy kartasini va ularda davlatlarni joylashishini va ularni o’ziga xos
xususiyatlarini o’rganishda ham ishlatiladi.
Geografik kartalarni o’kish texnologiyalari

kartalarni o’qish va tahlil qilish asosida tegishli xulosalar qilinadi.
Masalan, mazkur joyda qaysi davrda vujudga kelgan qanday tog’ jinslari
keng tarqalgan.
Joyning yoki ma’lum bir hududning foydali qazilmalari tegishli
foydali qazilma turi kartasining o’qish asosida amalga oshiriladi. Bunda
avval yoqilg’i-energitika foydali qazilmalari kartasidan neft-gaz ko’mir
konlari aniqlanadi, metalli foydali qazilmalar kartasidan qora, rangli va
nodir metallar konlari aniqlanadi. Nometall foydali qazilmalar kartasidan
esa qurilish, ximiya sanoati xom ashyosi konlari aniqlanadi. So’ngra joyda
yoki hududda qaysi foydali qazilma turi kengroq tarqalganligini
o’quvchilar aniqlashadi.
Iqlim xaritalarini o’qish orqali iqlimning asosiy xususiyatlari o’rga-
niladi. Bunda yozgi va qishki xarorat izotermalari, yozgi va qishki
shamollar yo’nalishi, yog’in miqdori, sovuqsiz kunlar soni va boshqa
kartalar o’qiladi, tahlil qilinadi va tegishli xulosalar chiqariladi. O’quv-
chilarning xulosalari o’qituvchi tomonidan ko’rib chiqiladi va baholanadi.
O’quvchilar joyni yoki ma’lum bir hududni gidrografik sharoitini
tuzilishini o’qituvchi raxbarligida tabiiiy kartani o’qish va tahlil qilish
asosida o’rganishadi. Ular o’kituvchini topshirig’iga binoan avval
daryolarni, so’ngra ko’llar va muzliklarni aniqlashadi va ularni ro’yxatini
tuzishadi.
O’quvchilar joyning tuproq va o’simlik qoplami kartalarini o’qish va
tahlil qilish asosida asosiy tuproq va o’simlik turlarini aniqlashadi va
tegishli xulosalar qilishadi.
Materiklarni tabiiy geografik sharoiti o’rganilganda o’quvchilar tabiat
zonalari kartasini o’qish va tahlil qilish asosida mazkur materikda tarkib
topgan tabiat zonalarini aniqlashadi. Mazkur kartani o’qish va tahlil qilish
asosida joyning yoki ma’lum bir xududning tabiiy geografik tavsifi
o’quvchilar tomonidan tuziladi. Iqtisodiy geografik tavsifdan tegishli
iqtisodiy kartalarni o’kish va tahlil qilish asosida tuziladi.
manfaatdor 
tarmoq - Innovatsion va amaliy loyihalar

Izoh: tanlovga tavsiya etilayotgan mavzu asosnomasi zarur hollarda ilmiy tashkilot (mavzu
tashabbuskori)ning yuqori turuvchi vazirlik/idorasi tomonidan tashkil etiladigan
muvofiqlashtiruvchi
kengash muhokamasi natijalariga ko‘ra ishlab chiqilishi mumkin.
Asosnomani shakllantirishga
mas’ul ekspert – vazirlik(idora)ning
mas’ul xodimi, (FIO, lavozimi)
____________________
(imzo)
Vazirlik(idora)ningmas’ul
tuzilmasi (boshqarmasi) boshlig‘i, (FIO) ____________________
(imzo)
sana
“_____”_______________20__ y.
Kartografik tasavvurlarni shakllantirish texnologiyasi

Geografik
nomenklaturani
o’rganishda
fazoviy
tasavvurlarni
shakillantirish muxim o’rin tutadi. Geografik nomenklaturani o’rganishni
ikkita muxim guruhga ajratishimiz mumkin: tabiiy geografik, iqtisodiy-
ijtimoiy geografik. Tabiiy geografik nomenklaturaga tog’lar, tekisliklar,
daryolar, ko’llar, okeanlar, dengizlar, qo’ltiqlar, bo’g’izlar, okean osti tog’
tizmalari, cho’kmalar, vulkanlar, botqoqlar, tabiat zonalari, iqlim
mintaqalari, muzliklar, materiklar, qit’alar, o’lkalar nomlari kiradi.
Iqtisodiy geografik nomenklaturaga davlatlar, shaharlar, portlar, harbiy
bloklar, sanoat rayonlari, foydali qazilma konlari, ko’mir, neft, gaz
havzalari nomlari kiradi.
6.Kartografik tasavvurlarni shakillantirishda geografik yozma
(diktant) ishlar muxim o’rin tutadi. Bunda o’qituchi bergan ma’lumotlar
asosida geografik yozma ishlar tuzish kartalar yordamida turli xil
chizmalar yoki karta- chizmalar chizish katta axamiyatga ega. Dars
davomida o’qituvchi so’zlagan geografik voqea va xodisalarni (tog’lar,
daryolar, shaharlar) chiziqli kartaga tushirib borish va x. k.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR - Vaxobov h, mirzamahmudov o. T

Tabiatdan va tabiiy resurslardan oqilona foydalanish muammolari
hozirgi davrda barcha fanlar oldida turgan umum insoniy muammo bo’lib
hisoblanadi. Tabiatdan noto’g’ri foydalanish oqibatida katta maydonlarda
tuproqlar sho’rlanib ketgan, shamol va suv erroziyasi oqibatida tuproqni
sifati pasayib ketgan, yaylovlardan intensiv foydalanishi oqibatida ularni
maxsuldorligi kamayib ketgan, o’simlik resurslaridan noto’g’ri foydalanish
oqibatida o’rmonlar maydoni qisqarib ketgan, ovchilikni rivojlanishi bilan
insoniyat tarixida ko’p hayvonlar butunlay qirilib ketgan yoki butunlay
yo’qolish arafasida.
SHu munosabat bilan tabiatni va tabiiy resurslarni muxofaza qilish
maqsadida butun jahonda qo’riqxonalar, milliy bog’lar, biosfera qo’riqxo-
nalari, buyurtmaxonalar tashkil qilingan. Jahon va alohida davlatlar qizil
kitoblari nashr qilingan va qilinmoqda.
Hozirgi paytda inson tomonidan buzilgan tabiat komplekslarini
tiklash bo’yicha juda katta ishlar amalga oshirilmoqda. Sanoat ishlab
chiqarishi natijasida hosil bo’lgan texnogen landshaftlar bog’larga,
o’rmonlarga, ekinzorlarga va dam olish maskanlariga aylantirilmoqda.
Geografiya ta’limining asosiy vazifalaridan biri muammoli dars
texnologiyalarini ishlab chiqish jarayonida yuqoridagi muammolardan
keng foydalanish va ularni o’quvchilar ongiga chuqurroq singdirishdan
iborat.
Muammoli ta’lim texnologiyasini ishlab chiqishda O’zbekiston va
O’rta Osiyodagi muammolardan foydalanilsa katta samara beradi.
Masalan, Orol muammosi, Sibir daryolarini O’rta Osiyoga burish
muammosi, qishloq xo’jaligini keng rivojlanishi va tuproqlarni sho’rlanishi
muammosi va x.k.
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsion

|
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsionBog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsion
loyihalar tanlovi mavzusini shakllantirish bo‘yicha
ASOSNOMA
1. Davlat
buyurtmasi
bo‘yicha
e’lon qilinadigan ilmiy loyihalar
tanloviga
tavsiya
etilayotgan
mavzu nomi
Dorivor Teshik dalachoy va dagal bandli dalachoy
(Hypericum perforatum L ) va (Hupericum skabrum L)
o‘simligini intensiv ko‘paytirish hamda xom-ashyo bazasini
yaratish.
2. Yo‘llanma xat raqami va sanasi
3. Ilmiy
loyiha
mavzusi
tashabbuskori(ilmiy
tashkilot
nomi)
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti
4. Taklif
etilayotgan
mavzu
doirasida
ilgari
bajarilgan/bajarilayotgan
fundamental,
amaliy
va
innovatsion loyihalar natijalari
tahlili
Teshik dalachoy va dagal bandli dalachoy (Hypericum
perforatum L) va (Hupericum skabrum L) o‘simliklarning
Respublikamizning turli adir mintaqasining lalmikor
yerlarida ko‘chatchiligi yo‘lga qo‘yiladi va o‘stirib
ko‘paytiriladi. Teshik dalachoy va dagal bandli dalachoy
(Hypericum perforatum L) va (Hupericum skabrum L)
o‘simliklarning xom-ashyosini dala sharoitida ko‘paytirish
yo‘lga qo‘yilgach, farmasevtika sanoati uchun qon
to‘xtatuvchi dori preparatlari.
5. Qo‘lga
kiritilishi
rejalashtirilayotgan
yakuniy
natija
(mahsulot,
ishlanma,
texnologiya)ning tavsifi
Teshik dalachoy va dagal bandli dalachoy (Hypericum
perforatum L) va (Hupericum skabrum L) o‘simliklarini in-
vitro usulida ildizpoyalari ko‘paytiriladi. O‘simlikni dala
sharoitida o‘sish va rivojlanishi o‘rganiladi. Intensiv
o‘stirish texnologiyasini ishlab chiqiladi. Farmasevtika
sanoati uchun ildizpoyalaridan sifatli xom-ashyo tayyorlash
texnologiyasini mahalliy sharoitga moslashtiriladi.
|
| |
Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish

Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish
Download
5,27 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/25
Sana
28.05.2024
Hajmi
5,27 Mb.
#255535
Download
5,27 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish
Download
5,27 Mb.
Matnni ko'rish
Ilmiy-tadqiqot natijalari

|
Ilmiy-tadqiqot natijalariBog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)
Ilmiy-tadqiqot natijalari: Fermer xo‘jaliklarida chakanda, kizil, do‘lana va zirkning istiqbolli
formalari ajratiladi, perspektiv genofondi yig‘iladi (in-situ) va ko‘paytiriladi. Mevalarining
hajmi, ta’mi, hosildorligi va adaptiv belgilariga qarab perspektiv formalarning 5000 ta tupi
ajratiladi va dastlabki onalik plantatsiyalari yaratilib, biologik faol moddalarni aniqlash, ulardan
unumli foydalanish yo‘llari ishlab chiqiladi. Yaratilgan 10 ga plantatsiya farmasevtika, oziq-
ovqat, asalarichilik, parfyumeriya, veterinariya va boshqa soxalarga xom ashyo bazasi sifatida
taqdim etiladi.
Natijalarni sinovdan o‘tkazish va joriy qilish: Chakanda, kizil, do‘lana va zirkning istiqbolli
formalarini yetishtirish agrotexnologiyasi bo‘yicha tavsiyanoma ishlab chiqiladi. Xorijdan
keltirilayotgan chakanda, kizil, do‘lana va zirkning farmasevtik mahsulotlarini O‘zbekistonda
yetishtirish imkoniyati yaratiladi, ya’ni import oldi olinadi hamda valyuta tejab qolinadi.
Monografiya yoziladi. Yosh mutaxassislar jalb etilib (PhD) doktorlik dissertatsiyasi bajariladi
va himoya etiladi.
Ilmiy natijalarni chop etish: Tadqiqot natijalari bo‘yicha intellektual mulk ob’ektlariga
tegishli hujjatlar olinadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi ro‘yxatidagi va
Web of Science hamda Ssopus ma’lumotlar bazasida indeksatsiyalangan jurnallarda maqolalar
chop etiladi.
0,400 mlrd. so‘m
*Amaliy loyihaning umumiy moliyalashtirish hajmi 1,2 mlrd so‘m va bajarilishi uch yilga mo‘ljallangan.
2-ilova
1a-ShAKL
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsion
loyihalar tanlovi mavzusini shakllantirish bo‘yicha
ASOSNOMA
|
| |
Mavjud tarmoqni tahlil qilish - Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish

|
Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirishBog'liq Asipov AUES.ru.uz1 Mavjud tarmoqni tahlil qilish
1.1 Mintaqaning geografik va iqtisodiy xususiyatlari
Koʻkshetau — Qozogʻiston Respublikasining (Qozogʻiston Respublikasi)
shimoliy qismidagi tarixiy-geografik rayon. Qozogʻistonning koʻplab viloyatlari bilan
chegaradosh. Viloyat hududi suv va togʻ boyliklariga boy. Kokshetau shahri
- Oqmo'la viloyatining ma'muriy markazi (1999), va 1944 yildan 1997
yilgacha. Koʻkchetov viloyatining markazi edi. Shahar poytaxt Ostonadan
shimoli-g'arbda 276 km uzoqlikda joylashgan. Aholisi (2013) 133,1 ming
kishi. Shahar maydoni 420,0 km
2
. Shaharning iqlimi, Qozogʻiston
Respublikasining shimoliy qismidagi boshqa shaharlarda boʻlgani kabi,
keskin kontinental. Kokshetau yirik sanoat markazidir. Shaharda yengil
sanoat, oziq-ovqat sanoati, mashinasozlik, kimyo sanoati, metall
boʻlmagan mahsulotlar ishlab chiqarish, karton va qogʻoz sanoati, issiqlik
energetikasi, elektroenergetika, gaz va suv taʼminoti korxonalari
rivojlanmoqda. Shuningdek, shaharda oltin qazib oluvchi Vasilkovskiy
korxonasi, "Tynys" OAJ (samolyot bloklari, suv ta'minoti hisoblagichlari va
boshqalar ishlab chiqaradi), "Nauka-Vostok" OAJ (birliklarni ishlab
chiqaradi) faoliyat yuritadi. Shaharda yogʻochni qayta ishlash sanoati
yaxshi rivojlangan.
sanoat,
go'sht va sut mahsulotlari
sanoat, donni qayta ishlash ishlab chiqarish, mineral suvlar va ichimliklar
ishlab chiqarish zavodi. Ko‘kshetau shahrida jami 45 dan ortiq kichik
biznes sub’ektlari faoliyat ko‘rsatmoqda (2013-yil), ularda 20 mingga yaqin
kishi mehnat qilmoqda. Shahardagi yoʻllarning uzunligi 267 km dan ortiq.
Yuklarni tashish asosan avtomobillar orqali amalga oshiriladi. Havo
transporti ham mavjud. Temir yoʻllar Koʻkshetauni Qozogʻiston va
MDHning barcha viloyatlari, shuningdek, uzoq va yaqin xorij davlatlari
bilan bogʻlaydi.
Shahar sog‘liqni saqlash sohasida 13 ta o‘z-o‘zini davolash punkti, 17 ta poliklinikalar, bir
qancha shifoxonalar, 50 ga yaqin dorixonalar mavjud.
Taʼlim sohasida 2 ta universitet, bir qancha institutlar, 15 ta
maktablar mavjud. Shahar madaniyat va sportga boy, 2 teatr, filarmoniya,
xoreografik ansambli, kutubxona tizimi, 4 muzey, ko‘rgazma zallari, o‘nga
yaqin klub, bir qancha stadionlar, suzish havzalari, chang‘i bazasi, o‘nga
yaqin sport turlari mavjud. maktablar.
Ko‘kshetau shahrining markaziy qismida viloyat markazi Ostonadan
Ko‘kshetauga ko‘chirilgandan so‘ng ma’muriy-madaniy markazlar mavjud
bo‘lib, korxonalar faoliyati sezilarli darajada faollashdi, shahar
infratuzilmasiga investitsiyalar kiritilmoqda, aholining iqtisodiy farovonligi;
aholi soni yaxshilandi. Bu faktlarning barchasi tarmoq va ko'rsatilayotgan
telekommunikatsiya xizmatlari sifatini rivojlantirish va yaxshilash uchun
zarur shart-sharoitlarni yaratadi.
joylashgan
12
|
| |
Muammo bayoni - Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish

1.6 Muammo bayoni
Texnik jihatdan eng rivojlangan mamlakatlar hozirda 3G dan
foydalanishga faol o'tmoqda va ko'plab tarmoqlar allaqachon 3,5G
texnologiyasidan foydalanmoqda. Tijoriy faoliyatda 90 dan ortiq tegishli
tarmoqlar mavjud. Biroq, telekommunikatsiya sohasi tahlilchilarining
fikriga ko'ra, yaqinda uchinchi avlod tarmoqlarini joriy qilish zarurati
paydo bo'lgan bir qator mamlakatlar endi 4G ning qisman ishlashini
boshlash orqali avlodni "sakrashni" afzal ko'radi.
27
Hozirda Qozog‘istonda uyali aloqa o‘z taraqqiyotining yangi bosqichiga qadam
qo‘ygani yaqqol ko‘rinib turibdi. Qozog'istondagi eng yirik operator kompaniyalari
butun mamlakat bo'ylab uyali aloqa tarmoqlarini faol ravishda qurmoqda.
Ko'rsatilayotgan xizmatlar haqiqatan ham keng tarqalib, yangi texnologiyalarni joriy
etish va xizmatlar ko'lamini kengaytirish operator kompaniyalarning muvaffaqiyatli
faoliyatining eng muhim omillariga aylanmoqda. Qozog‘iston Respublikasida 4G
tarmoqlarini joriy etishni rag‘batlantiruvchi omillar juda muhim.
Shu bilan birga, cheklovchi omillar ham mavjud. Uchinchi avlod
aloqa tarmoqlarini muvaffaqiyatli rivojlantirish faqat ko'plab abonentlarni
kundalik hayotida jozibador bo'lgan yangi xizmatlarning keng doirasini
joriy etish bilan mumkin. Uyali aloqa bozorida raqobatbardosh
ustuvorliklarning o'zgarishi kuzatilmoqda: o'rnatilgan tarmoqlar sifatini
oshirish masalalari bilan bir qatorda ko'rsatilayotgan xizmatlar ko'lamini
kengaytirishga e'tibor kuchaymoqda.
Uchinchi avlod uyali aloqa xizmatlari bozorini tahliliy o‘rganish
natijasi shuni ko‘rsatdiki, Qozog‘iston Respublikasida 4G tarmog‘i aloqa
xizmatlariga bo‘lgan talab qondirilmayapti. Statsionar aloqaga bo'lgan
talabning qondirilmasligining sabablari, shuningdek, ayrim joylarda STOP
ga kirishning yo'qligi, ya'ni chiziqli tuzilmalarning yo'qligi, shuningdek,
umuman tarmoqning kam sonli sig'imi. Simsiz aloqaga bo'lgan talabning
qondirilmasligining sabablari uning yo'qligi yoki ayrim aholi punktlarida
aloqa sifatining qoniqarsizligidir.
O'rganilayotgan 4G tarmog'iga kirish usulini tanlashga asoslanib, ushbu
dissertatsiya quyidagi tadqiqot va ishlanma muammolarini shakllantirish va hal
qilishni taklif qiladi:
- tarmoq strukturasi diagrammasini ishlab chiqish;
- tarmoq xususiyatlarini o'rganish;
- 4G tarmog'ining asosiy parametrlarini eksperimental hisoblash va
uskunalarni ma'lumotli tanlash;
- 4G tarmog'ida hayot xavfsizligi chora-tadbirlarini tashkil etish;
- taklif etilayotgan tarmoq samaradorligining iqtisodiy ko'rsatkichlarini hisoblash
4G.
28
|
Aloqaning hozirgi holati - Asoslangan multiservis tarmog'iga kirish qobiliyatini rivojlantirish

Shimoliy Amerikada CDMA2000 (zamonaviy CDMAOne ning 3G versiyasi) ko'rinishidagi
muqobil variant mavjud [1].
Ushbu beshtadan faqat birinchi uchtasi - W-CDMA, CDMA2000 va
TD-CDMA/TD-SCDMA makro, mikro va piko hujayralarida to'liq qamrovni
ta'minlaydi va shuning uchun aslida ularni faqat to'liq 3G echimlari deb
hisoblash mumkin. . Boshqa standartlar qatorida, DECT, xususan, uy va
ofis uchun simsiz telefonlarda qo'llaniladi. Bundan tashqari, u kichik
xizmat ko'rsatish zonasi bilan 3G ulanish nuqtalarini /reviews/
wireless2004/ tashkil qilish uchun ishlatilishi mumkin (shu nuqtai
nazardan, uni "katta" 3G tarmog'ining kichik to'plami deb hisoblash
mumkin). Nihoyat, UWC-136 EDGE texnologiyasining oddiygina boshqa
nomi bo'lib, u odatda 2.5G deb ataladi.
-jadval
Geografik bilimlarni o’zlashtirish darajalari (L.M.Pancheshnikova)

Muammoli metodlar bayon, qisman izlanuvchan va izlanuvchan
metodlar hamda o’zlashtirish darajalari bilan tanishgandan so’ng
zamonaviy o’qitish tizimining tarkibiy qismlaridan bo’lgan muammoli
o’kitish metodiga o’tishi mumkin.
Muammoli o’qitishning asosiy shartlaridan biri muammoli faziyatni
tashkil qilish hisoblanadi. Muammoli vaziyat deganda yechilmishi
o’quvchilar uchun qiyin tuyilgan va uni yechish uchun yangi izlanish va
yondashishlarni talab qiladigan muammoga aytiladi. Muammoli vaziyatni
vujudga kelishi o’quvchilar uchun qiyin tushuniladigan holat bilan bog’liq
bo’ladi. Agar mazkur vaziyatni tahlil i davomida o’quvchilar uning
moxiyatini tushunib yetishga va uni yechish yo’llarini topsa muammoli
vaziyat muammoga aylanadi, agar vujudga kelgan muammoli vaziyatni
yechishga o’quvchilarning bilim va ko’nikmalari yetishmasa unda
muammoli vaziyat yechilmaydi va muammoli dars emas muammoli bayon
shaklida o’qituvchini o’zi yechib beradi.
Hozirgi davrda o’quvchilarni mustaqil ishlariga katta e’tibor
berilmoqda ammo shunga qaramasdan muammoli o’qitishga ancha sust
darajada e’tibor berilmoqda.
O’qitish jarayonida ijodiy metodlarni va muammoli o’qitishni qo’llash
geografiya o’qituvchilarining asosiy metodi bo’lib qolishi lozim.
Turli bosqichlardan iborat bo’lgan muammolarni yechishga o’quv-
chilarni jalb qilish katta ahamiyatga ega. Mazkur bosqichlar quyida-
gilardan iborat bo’lishi mumkin. Ma’lumotlarni yig’ish (kartalar,
adabiyotlar, statistik ma’lumotlar va o’lkashunoslik ishlarida yig’ilgan
ma’lumotlar asosida); yig’ilgan ma’lumotlarni tartibga solish (kartalar,
diagrammalar, chizmalar, jadvallar tuzish); yig’ilgan ma’lumotlarni
tartibga solish (kartalar, diagrammalar, chizmalar, jadvallar tuzish); tahlil
qilish; umumlashtirish va xulosa ishlab chiqish.
Mazkur muammolarni tabiiy va iqtisodiy – ijtimoiy geografiya
kurslarida yechish mumkin.