K.Yung psixologik tiplar haqida

14.6. K.Yung psixologik tiplar haqida
Tashkilot miqyosida xodimlarni klassifikasiyalashga oid yana bir yondoshuv mashhur psixolog K.Yung tomonidan yaratilgan psixotiplar haqidagi ta’limot bo’lib, bunga muvofiq inson xarakterining ayrim xislatlari tug’ma asosga ega. Masalan, ulardan biri inson o’ziga kuch-quvvat olishda qayerga yo’nalganligi bilan bog’liq holatdir. Kimdir shu quvvatni tashqi muhitdan olsa, kimdir o’z ichki dunyosiga murojaat etadi. Tashqi muhitga yo’nalgan kimsalar ekstravert deb ataladi, e’tibori o’z ichki dunyosiga qaratilgan shaxsga esa introvert iborasi qo’llanadi. Ushbu ikki tipning batafsil tavsifi quyidagicha:
Ekstravert
– o’zgalar bilan muloqotda bo’lishga ehtiyoji katta va bu orqali o’ziga g’ayrat oladi, tanho qolish uni quvvatsizlikka olib keladi; avval gapirib, keyin esa o’ylaydi; faol va muloqotga kirishuvchan; atrof-muhitdagi ko’p narsalarni bilishga intiladi.
Introvert
– yakka, tanho qolganda o’zini yaxshi his etadi, fikr va o’ylarini boshqalar bilan o’rtoqlashmaydi, kuchli muhokama jarayoni ularni tez toliqtiradi, gapirishdan ko’ra tinglashni yaxshi ko’radi, suhbatdan so’ng fikrlari va hissiyotlarini jamlab va tartiblab olish uchun tanho qolishni ma’qul ko’radi.
K.Yungning tipologiyalar haqidagi ta’limoti o’zining uzoq davomiga ega va yuqorida ta’kidlanganlarga (“ekstravert va introvert”) qo’shimcha ravishda “sezgir va intuitiv”, “fikrlovchi va his etuvchi”, “baholovchi va idrok etuvchi” kabi tiplar ham qayd etiladi. Keyinchalik bu uslub yanada takomillashib Mayers-Brigs uslubida tipologiyalash degan nomga ega bo’ldi. Yung tipologiyasidagi to’rt ko’rsatkichga ko’ra toifalash shunchalik ahamiyatliki, hatto AQShning “Ford” avtomobil kompaniyasidagi mehnat jamoalari tarkibi aynan shu uslubda bir-biriga muvofiq keluvchi xodimlardan tashkil etilganligi ma’lum.
Rossiyalik psixolog Samoukina taklif etadigan tipologiyaga binoan xodimlarni o’z ichiga yo’nalgan – “ichki” hamda tashqi muhitga yo’nalgan – “tashqi” shaxslarga toifalash mumkin. Bunday ta’rifga binoan “Ichki” kimsalar bajarayotgan mehnatning mazmuniga katta e’tibor berishadi va hissiy qoniqishni ustuvor deb hisoblashadi. Ular u yoki bu mehnat turi, vazifani tanlashda uning natijasi xamkasabalari oldida obro’-’tibor qozonishga yordam berishiga e’tibor qaratishadi. O’z imkoniyatini namoyon etish va qobiliyatlarni rivojlantirish ular uchun yetakchi motivasiya omili bo’lib hisoblanadi. Ular maoshni yetakchi o’ringa qo’ymaydilar, agar katta pul evaziga zerikarli ishni bajarish lozim bo’lsa, ular bundan voz kechishlari tabiiy hol. Bunday xodimlar uchun kam maosh to’lansa ham, ularning qobiliyati va g’oyasini amalga oshirish muhim hisoblanadi.
“Tashqi” xodimlar – ular uchun bajarilayotgan mehnat hayotda muvaffaqiyatga erishganlik belgisi ekanligi, jamiyatda yuqori nufuzga egaligi juda muhimdir. Ular maoshni qadrlaydilar. Mansabda o’sish, rahbariyat tomonidan rag’batlantirish va maqtov bunday xodimlar uchun katta ahamiyatga ega. Ular muvaffaqiyat timsollarini egallashni xohlaydilar – yaxshi kabinet, zamonaviy avtomobil, chiroyli kiyim va shu kabilar.
Yuqorida ta’kidlangan ikki toifadan tashqari “aralash” tipga mansub xodimlar xam eslatib o’tiladi. Ular uchun ikkala omil ham ahamiyatga ega. Lekin, bunday xodim uchun mehnat mazmuni yetakchi bo’lib hisoblanadi.
Tashkilot hayoti doimo rejalangan tarzda kechmaydi. Xom ashyo tanqisligi, vaqt va imkoniyatlarni taqsimlashdagi qiyinchiliklar va boshqa bir qancha omillar ta’sirida tashkilotda zo’riqish muhiti yuzaga kelishi mumkin. Bunday muhitning xodimlar faoliyatiga ta’sirini tahlil etish maqsadida “tazyiq ko’rsatuvchi” omillar degan iborani qabul qilishimiz mumkin. Tazyiq ko’rsatuvchi omillar qatoriga shaxsning ichki psixologik muammolari, xodimni o’rab turgan shart-sharoitning qoniqarsiz ahvolda ekanligi, jamoadagi shaxslararo munosabatlarning tajangligi, mehnatni tashkil etish bilan bog’liq bo’lgan muammolar hamda xodimning oilasidagi qiyinchiliklar kirishi mumkin. Bu omillar o’zaro bog’liq va xodimning bir sohadagi qoniqarsiz holati boshqa jabhalarda ham shunday natijani yuzaga keltirish ehtimoli baland.
Shuningdek, o’sha mashhur olim K.Yung insonlarni fikrlashlariga ko’ra asosan ikki toifaga bo’lgan edi.
|