“O’zbekoziqovqatxolding» xolding kompaniyasida faol marketing

3.2. “O’zbekoziqovqatxolding» xolding kompaniyasida faol marketing
samaradorligini oshirish yo’llari
Marketing tizimi iste’molchilar talabiga sezgirlik xususiyatiga egadir.
Iste’mol sifatlari, kafolatligi, servis va boshqa jihatlari bilan belgilanadigan tovarga
bo’lgan talabdagi uncha katta bo’lmagan o’zgarishlarga tizim sezgir bo’ladi hamda
moslashadi. Bunga faqat raqobatchilar faoliyatining marketing tahlili, ular ular bilan
hamkorlik shakllarini qidirishgina emas, balki yuqori madaniyatli, uyg’unlashgan,
yuqori axloqli iste’molchini tarbiyalash ham yordam beradi. Ushbu sohadagi
muvaffaqiyatga iste’molchilar xohishlarini yaxshi tushunuvchi, talab dialektikasi va
uning jihatlarini aniq bashorat qila oluvchi, faoliyat sohasining imkoniyatlarini
biluvchi, tizimning dinamikligini, moslashuvchanligi va elastikligini ta’minlay
57
oluvchi marketologlarning yuqori kasb-mahorati orqali erishiladi.
Faol marketingdan foydalanish quyidagi vazifalarni hal etishi lozim:
1. Korxona taklif etayotgan tovar va xizmatlarning bozorga keng miqyosda
kirib borishini ta’minlashi lozim;
2. Mumkin bo’lgan maksimal foydani yoki me’yor darajasidagi foydani
ta’minlab berishi kerak;
3. Bozordagi o’zgarishlarga tezda javob berishi, ya’ni vaziyat taqazo
etganidek qayta shakllanishi, tovarlarning o’z vaqtida va talab darajasida yetkazib
berilishini ta’minlashi shart.
Tizim uning butunligini hosil kiluvchi funktsional va ta’minlovchi quyi
tizimlarning birligi va yuqori ilmiy-texnika darajasini uyg’unligini ko’zda tutadi.
Korxonalarda marketingni boshqarishning asosiy tuzilmaviy-funktsional bo’g’ini
bo’lgan va boshqaruv apparati xodimlarining o’zaro aloqalarini ta’minlovchi faol
marketingdan foydalanish maqsadga muvofiqdir. Hozirgi paytda ushbu uyg’unlik
kichik biznesni shakllantirishda kuzatilmoqda. Marketing tizimi ilmiy tashkil etilgan
hamda dastur tarkibida amal qilgan paytda, u faqatgina ishonchli va tejamkor bo’lib
qolmay, balki o’z-o’zini tashkil etuvchi va o’z-o’zini boshqaruvchi bo’ladi.
Bozor iqtisodiyoti tamoyillarini yanada to’liq joriy etish, korxona va
tashkilotlarni real mustaqilligi chegaralarini kengaytirish, xalqaro bozorga chiqish
imkoniyatlarining berilishi va boshqa omillar marketingga bo’lgan qiziqishni
ko’payishiga ta’sir ko’rsatdi.
Marketingning asosiy kontseptsiyasi potentsial iste’molchilarning ehtiyoji va
iste’molini qondirish g’oyasi asosida tuziladi. Uning mohiyati bozor iqtisodiyotiga
o’tish uchun bizning qanday yo’lni o’tishimiz kerakligini tushunishga imkon beradi.
Bozor aholini Respublikamizdagi ishlab chiqarish va iste’mol o’rtasidagi
aloqa shakllari nuqtai nazaridan tahlili va har xil sohalarga ajratish imkonini beradi
va ularning har birida marketingdan foydalanishda o’zining yo’nalishi bo’ladi.
«
Biz uchun asosiy vazifa – ishlab chiqarishni texnik va texnologik jihatdan
uzluksiz yangilab borish, doimiy ravishda ichki imkoniyat va zaxiralarni izlab
topish, iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, sanoatni
modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni izchil davom ettirishdan iborat bo’lishi
58
zarur. Ayni shunday yangicha qarash va harakatlar butun faoliyatimizning negizini
tashkil etishi shart.
Shu borada ichki imkoniyat va zaxiralarimizni ishga solishning eng muhim
yo’nalishi bizning zaminimizdagi boy mineral xomashyo va o’simlik dunyosi
resurslarini chuqur qayta ishlashni bosqichma-bosqich oshirib borish, shuningdek,
yuqori qo’shimcha qiymatga ega bo’lgan mahsulotlar ishlab chiqarishning hajmi va
turini kengaytirishdan iborat bo’lishi kerak.
Boshqacha aytganda, xomashyoni jahon bozorida talab katta bo’lgan
mahsulotga aylantirish uchun qayta ishlashning 3-4 bosqichli tizimiga o’tishimiz
zarur. Bu tizimning ma’no-mohiyati shundan iboratki, u birinchi bosqichda
xomashyoni dastlabki qayta ishlash, ya’ni yarim fabrikatlar tayyorlash, keyingi
bosqichda sanoat asosida ishlab chiqarish uchun tayyor materiallarga aylantirish,
uchinchi, yakuniy bosqichda esa iste’mol uchun tayyor mahsulot ishlab chiqarishni
nazarda tutadi.
Bu boradagi dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishda har bir turdagi
birlamchi xomashyo, ya’ni yarim fabrikatlarni chuqur qayta ishlashdan tortib, uni
iste’mol uchun tayyor mahsulotga aylantirishgacha bo’lgan yakuniy bosqichga
qadar butun ishlab chiqarish jarayonini kuzatib borish zarurati paydo bo’lmoqda.
Muxtasar aytganda, ishlab chiqarishni tashkil etishning butun jarayonini –
xomashyoni chuqur qayta ishlashdan toki uni tayyor mahsulotga aylantirishgacha
bo’lgan yo’lini – tsiklini, sarflangan xarajatlarning maqsadga muvofiqligi va
nechog’liq o’zini qoplashini asoslab bergan holda, prognoz qilishni ta’minlash
darkor. Hisob-kitoblar shuni ko’rsatmoqdaki, yuqori qo’shimcha qiymatga ega
bo’lgan mahsulotlar ishlab chiqarish natijasida 2030 yilda, yangi turdagi tovarlar
tayyorlashni o’zlashtirish asosida neft-gaz-kimyo sohasida mahsulot ishlab
chiqarish hajmi 3,2 barobar, rangli metall mahsulotlari 2,2 marta, qora metalldan
tayyorlanadigan buyumlar 2,3 karra, kimyo sanoati mahsulotlari, jumladan, mineral
o’g’itlar 3,2 barobar ko’payishi mumkin.
Zamonaviy texnologiyalar asosida paxta tolasini va meva-sabzavot
mahsulotlarini chuqur qayta ishlash tashqi va ichki bozorda talab yuqori bo’lgan
tayyor, ekologik toza to’qimachilik va engil sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish
59
hajmini 2030 yilda 5,6 marta, meva-sabzavot mahsulotlarini qayta ishlash hajmini
esa 5,7 karra oshirish imkonini beradi.
»
24
Iqtisodiyotni modernizatsiyalashtirish sharoitida yuridik va jismoniy shaxslar
marketing va oddiy ishlab chiqarish-sotish faoliyatlarining farqi haqida aniq
tushunchaga ega bo’lishlari kerak. Marketing faoliyatida direktordan keyinga
birinchi shaxs bosh injener, texnolog, iqtisodchi emas, balki tijorat direktori- u sotish
sohasida yaxshi mutaxassis bo’lib, u tashkilotchi, iqtisodchi, moliyachi, sotuvchi va
hakazolar, beandoza fikrlay oladigan xususiyatlarni o’zida mujassamlashtirgan
bo’lishi kerak.
Tovarlarni sotish jarayonida iste’molchilar bilan aloqa o’rnatiladi va ularning
talablari o’rganiladi. Faol marketingdan foydalanishning vazifasi iste’molchilarni
didlaridagi farqlarni aniqlash va ularni qondirishga yo’naltirilgan takliflarni ishlab
chiqishdan iborat. Shular asosida firmalar, shirkatlar, kompaniyalarning uzoq
muddatli istiqbollari va rivojlanish maqsadlari belgilanadi. Marketologlar aholining
xohish va ehtiyojlari haqida ishlab chiqarishga ma’lumot beradilar va buning
natijasida iste’molchilarni to’lashi mumkin bo’lgan bahoda yaxshi tovarlar va
xizmatlar turlari tayyorlanadi.
Korxonada faol marketingdan foydalanish muhim o’rin tutadi. Uning
muvaffaqiyatli tuzilishi bor bo’lgan qiyinchiliklarni hal qilish yo’llarini belgilashga
imkon beradi va raqobatchilikdagi yutuqlarni ta’minlaydi. Bu dastur yordamida
korxona (firma) o’zining faoliyatini baholaydi va rivojlanish qaysi yo’nalishda
bo’lishi lozimligi haqidagi savolga javob beradi.
Aniq maqsadlarga qarab korxonaning faoliyatini miqdoriy va sifat jihatdan
baholaydigan har xil iqtisodiy ko’rsatkichlar tahlil qilinadi. Bunday ko’rsatkichlar
qatoriga kapital hajmi, tovar aylanmasi miqdori va qiymati bor mablag’larni
joylashtirish korxonaning mayda tuzilmalarning tavsifi, kapital qurilishiga
sarflanadigani mablag’ni miqdori va joylashishi, tadqiqot natijalari kiradi.
Marketing faoliyati, iqtisodni bozor boshqaruvi tizimi, ishlab chiqarishni
iste’mol bilan bog’laydigan butun dinamik tovar oqimi yo’lida aniq choralarni
24
Islom Karimov. Bosh maqsadimiz – mavjud qiyinchiliklarga qaramasdan, olib borayotgan islohotlarni,
iqtisodiyotimizda tarkibiy o’zgarishlarni izchil davom ettirish, xususiy mulkchilik, kichik biznes va tadbirkorlikka
yanada keng yo’l ochib berish hisobidan oldinga yurishdir.//Xalq so’zi, 2016 yil 16 yanvar, N11 (6446)
60
amalga oshirishni ko’zda tutadi. Buning uchun ishlab chiqarish bilan iste’mol
o’rtasidagi noaniqliklarni yo’q qilishda bozorni o’rganish, talab tuzilishi va
dinamikasini o’rganish ishlari amalga oshiriladi. Bundan so’ng bozorni o’rganishlar
natijasi ishlab chiqarishga yetkaziladi va pirovard iste’molchilarni talab va
istaklariga mos keladigan, raqobatchilar chiqarayotgan tovarlardan har tomonlama
ustun keladigan tovarlar ishlab chiqariladi.
Vujudga kelgan marketing holatlarini chuqur tadqiq etish uchun masalalarni
tiplashtirishni har bir funktsiya, texnologiya bosqichi va har bir tizim sub’ekti
bo’yicha amalga oshirish maqsadga muvofiqdir. Ko’pchilik holatlar marketing
tizimi xodimlari tomonidan rejalashtirilgan, dasturlashtirilgan bo’ladi, biroq ayrim
holatlar kutilmaganda yuzaga keladi va rejasiz, boshqarilmaydigan bo’ladi.
Marketing tizimining rejali, barqaror va dinamik amal qilishi uchun uning yuqori
darajada boshqariluvchanligini ta’minlash lozim. Biroq rejalashtirilmagan holatlar
har doim ham xo’jasizlik oqibatida yuzaga kelmaydi. Ayrim hollarda bu holat
mehnat jamoasida yoki undan tashqarida bo’lgan ilg’or g’oyalar, innovatsiyalar
ko’rinishida bo’ladi. Shu sababli yangidan yuzaga kelgan marketing holatlarini
salbiy va ijobiy xarakterdagi holatlarga ajratish mumkin. Salbiy xarakterdagi
holatlar- xo’jasizlik belgisi bo’lib, qondirilmagan marketing, tijoratning kuchsiz
tashkil etilganligi va hakazolardir. Ijobiy xarakterdagi holatlar- ishga innovatsion,
ijodiy yondoshuv natijasidir.
Marketing samaradorligini oshirish yo’llari turli xildir. U yoki bu
o’zgartirishlar yo’nalishlarini tanlashda bajarishga ta’sirini, tejamkorligini,
tezkorligini marketing tizimining ishonchliligini, uning raqobatbardoshligini
oshirishni, korxonaning va uning tovarlarni (xizmatlarini) bozorda barqaror
pozitsiyalashtirishni, korxonaning aniq muhitdagi holati va hakazolarni aniqlash
lozim.
Ilg’or tajribalarni, mamlakatimiz va xorijiy mamlakatlar olimlarining
fikrlarini
umumashtirish
marketing
samaradorligini
oshirishning
asosiy
yo’nalishlarini aniqlash imkonini beradi.
Rivojlangan xorijiy mamlakatlarda texnologiya darajasi va sotishni tashkil
etish bilan birga boshqarishda tovar zahiralariga katta o’rin ajratiladi. Ular bozorda
61
ishlab chiqarish va iste’molchilar o’rtasida bog’lovchi bo’g’in sifatida ishlaydi, talab
va taklif o’rtasidagi kelishmovchiliklarni tekislovchi vazifasini o’taydi, chunki taklif
talabdan ustun kelishi kerak.
Turli xil korxonalar miqyosida yoki birlashma doirasida marketing
funktsiyalarini kooperatsiyalash va integratsiyalashni kengaytirish hisobiga
marketingning tashkiliy mexanizmlarini takomillashtirish yo’nalishining tarkibiy
qismlaridan biri bo’lib, boshqaruv tuzilmasini optimallashtirish hisoblanadi, chunki
u marketingdan samarali foydalanish uchun tashkiliy imkoniyatlar yaratadi. Hozirgi
bosqichda boshqaruvning ilg’or tuzilmalaridan bo’lib dasturli-maqsadli va tarmoq
tuzilmalari hisoblanadi. Tashkiliy mexanizmni optimallashtirish marketing
jarayonini tartibga solish, me’yorlash va nazorat qilishni ko’zda tutadi. Tajriba
maqsadli va dasturli - maqsadli marketingni, tashkiliy-iqtisodiy marketing tsiklini,
marketing jarayonining matritsali modellarini va kartalarini, me’yorlari va
standartlaridan foydalanishni maqsadga muvofiqligini tasdiqlamoqda.
|