D. I. Mukumova, R. X. Fayzullaev, A. A. Jumanov, S. B. Yarova Boshqaruv psixologiyasi - bet 77

Mehnat
yukini
baholash
usullari
va
funktsional
sharoitlarning
psixodiagnostikasi. Professional stress
. Kasbiy stress-mehnat subyektining holati,
qiyinchiliklarni bartaraf etish, kasbiy faoliyat muammolarini bartaraf etish uchun
o'z resurslarini maxsus safarbar qilish bilan tavsiflanadi. Stressorlar stressli
vaziyatlarni keltirib chiqaradigan omillar deb ataladi.
Stress holati faoliyat ko'rsatkichlarini yaxshilashi mumkin (agar bu holat
ortiqcha yuklashga olib kelmasa va operativ safarbarlik holati sifatida harakat
qilsa). Ammo, agar ish yuki ushbu xodim uchun ortiqcha bo'lsa, stress stressga
aylanadi, bu uzoq muddatli ta'sir bilan odatda psixosomatik kasalliklarga olib
keladi.
Kasbiy stressni o'rganishda asosiy uchta kontseptual yo'nalish: 1) ekologik
yondashuv: tirik organizmning stressli reaktsiyalari atrof-muhitga fiziologik
reaktsiyalar va tirik mavjudotning xatti-harakatlari shaklida, uning uchun adaptiv
ahamiyatga ega bo'lgan ta'sirga xos bo'lmagan javob sifatida qaraladi. 2)
Transactional yondashuv - stress omillari nafaqat atrof-muhitning jismoniy
parametrlari, balki mehnatning tashkiliy omillari, kasbiy rivojlanish imkoniyatlari,
mehnatning potentsial sabablari, ishlab chiqarish o'zaro ta'sirlarining xususiyatlari,
ziddiyatli vaziyatlar. Faoliyat subyektining nöropsikiyatrik stressini safarbar qilish
darajasi ish holatining obyektv haqiqatiga emas, balki ishlaydigan shaxsning
ongida aks ettirilishiga bog'liq edi. 3) tartibga solish yondashuvi. U ishlaydigan
shaxsni ergatik funktsiyalarni tartibga solish va o'z-o'zini boshqarish xususiyatlari
va ularning samaradorligi nuqtai nazaridan mehnat faoliyati predmeti sifatida
ko'rib chiqadi. Ushbu yondashuvda stress nafaqat xodimga, uning sog'lig'iga va
mehnat natijalariga salbiy ta'sir manbai sifatida qaraladi. Stress, shuningdek,
shaxsning rivojlanishi va professional o'z-o'zini anglash omilidir.
Menejerlardan psixologik yonish.
Iqtisodiy munosabatlarning zamonaviy
tuzilmasida menejerning faoliyati murakkab, ko'p qirrali xususiyatga ega.
Boshqaruv
faoliyati
juda
murakkab
bo'lib,
obyektv
va
subyektiv
165
o'zgaruvchilarning birligi, texnologik va kommunikativ vakolatga bo'lgan talablar.
Bir tomondan, "lider-subordinate"tizimidagi boshqaruv munosabatlari jamiyatning
ijtimoiy-iqtisodiy tizimining o'ziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi, boshqa
tomondan, boshqaruv munosabatlari odamlar orasida rivojlanadi va shuning uchun
ularning ongining o'ziga xos xususiyatlariga bog'liq. Menejerning faoliyati yuqori
intensivlik, harakatlarning to'yinganligi, tashqi omillarning tez-tez aralashuvi, turli
darajadagi keng aloqalar tarmog'i, boshqa odamlar bilan bevosita nutq (og'zaki)
muloqotning ustunligi bilan tavsiflanadi. Menejerlarning asosiy funktsiyalari
quyidagilardan iborat: rejalashtirish, prognozlash, subordinatlarning o'zaro ta'sirini
tashkil etish va muvofiqlashtirish, qaror qabul qilish, nazorat qilish. Faqat "ishlab
chiqarish funktsiyalari" va ular bilan bog'liq bo'lgan rasmiy munosabatlardan
tashqari, yuqori bilim murakkabligi bilan ajralib turadigan menejer faoliyatida
"ijtimoiy-psixologik" funktsiyalar "inson omili" va jamoada norasmiy
munosabatlar bilan bog'liq: kommunikativ, ta'lim, intizomiy, psixoterapevtik va
boshqalar. Menejer faoliyatining murakkab va mas'uliyatli tabiati aqliy tükenme
sindromining paydo bo'lishi uchun old shartlarni yaratadigan turli xil stressli
vaziyatlarning mavjudligini aniqlaydi. Menejerlarda tükenme sindromini
rivojlantirishga moyil bo'lgan shaxsiy omillar orasida xorijiy tadqiqotchilar
introversion, past o'z-o'zini hurmat qilish, past empatiya, a tipidagi stressga javob
berish, ishchi -olizm, muayyan motivatsion xususiyatlar va boshqalar. Biroq, ish
va xulq-atvor uslublari bilan bog'liq omillar shaxsiy omillarga qaraganda
tükenmişlik bilan ko'proq bog'liq. Yonishning uchta asosiy omili mavjud.
Tükenme sindromi ehtimolini kamaytiradigan birinchi omil: hamkorlik va
murosaga yo'naltirilgan, o'z-o'zini rivojlantirish va professional o'sishning yuqori
motivatsiyasi, kasbiy muammolarni hal qilish yondashuvining ijodkorligi, muloqot
qobiliyatining yuqori darajasi. Ruhiy tükenmeye to'sqinlik qiluvchi shaxsiy
omillar quyidagilardir: kichik guruhlarda yuqori muloqot, ijtimoiy jasorat,
radikalizm. Hissiy tükenme va depersonalizasyonun rivojlanish ehtimolini
belgilovchi ikkinchi omil, kam o'z-o'zini hurmat qilish, hissiy beqarorlik, kam
faoliyat va jamoani birlashtirishga qodir emas, qiyin aloqa vaziyatlaridan qochish
tendentsiyasini o'z ichiga oladi.
Uchinchi omil aqliy tükenmişlik - bu shaxsiy maqsadlar va qadriyatlarning"
loyqaligi", boshqaruv qobiliyatining past darajasi, o'z-o'zini hurmat qilishning
kamligi,"konservatizm-radikalizm" ko'rsatkichining xususiyatlari. Ikkinchi va
166
uchinchi omillarni tashkil etuvchi shaxsiy fazilatlar va ko'nikmalar, albatta,
tükenme sindromi xavfi elementlari sifatida qaralishi mumkin.
Menejerlarning shaxsiy va uslubiy xususiyatlari ularning "professional
tükenme" turlarini va boshqaruv strategiyalariga ta'siri, subordinatorlar bilan
o'zaro ta'siri va mutaxassislarning sog'lig'ini saqlab qolish uchun shartdir.
Fikrlash uchun mustaqil mavzular.
1. Tashkilotdagi kuch va hokimiyat
2. Etakchilik psixologiyasining gender jihatlari
3. Ishbilarmonlarning milliy xususiyatlari
5. Xodimlarni ma'naviy rag'batlantirish mexanizmlari6. Biznes aloqalarida
madaniyatlararo aloqa muammosi
7. Ishbilarmonlik munosabatlarida og'zaki bo'lmagan muloqotning maxsus shakli
sifatida qo'l siqish.
8. Biznes aloqalarida biznes kartalarini almashish qoidalari.
9. Boshqaruv faoliyatida nizolarni oldini olish va oldini olish.10. Mojaroda
halokatli xatti-harakatlar.
11. Ixtiloflarning turlari ularning xususiyatlari.
12. Mojaroda psixotexnik o'zini o'zi boshqarish
13. Sog'liqni saqlash tizimli kontseptsiya sifatida.
14. O'zgarishlar va ishlash omillari.
15. Menejerning professional faoliyatida stress
|