O’zbekistonda bo’lishi mumkin bo’lgan texnogen havflar

|
O’zbekistonda bo’lishi mumkin bo’lgan texnogen havflar
|
bet | 1/4 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 77 Kb. | | #139228 |
Bog'liq O’zbekistonda bo’lishi mumkin bo’lgan texnogen havflar
O’ZBEKISTONDA BO’LISHI MUMKIN BO’LGAN TEXNOGEN HAVFLAR
Reja:
1. Gidrotexnik inshoatlardagi avariyalar.
2. Yong‘in chiqish va portlash xavfi bo‘lgan ob’ektlardagi avariyalar va ularni oldini olish muammolari.
3. Ishlab chiqarish jarayonlaridagi avariyalar.
4. Katastrofa va uning oqibatlari
1. Gidrotexnik inshoatlardagi avariyalar Texnogen tusdagi favqulodda vaziyatlarga 7 xil ko‘rinishi-dagi falokatlar kirib, ular O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 27 oktyabr 1998 yil 455-son qarorida “Texnogen, tabiiy va ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlarni tasnifi” da ko‘rsatib o‘tilgan.Gidrotexnik inshoatlardagi avariyalar oqibatida odamlarni, uy hayvonlarini qurbon bo‘lishiga, atrof-muhitni izdan chiqishiga va moddiy resurslarni buzilishiga va yo‘q bo‘lib ketishiga olib keladi.Gidrotexnika inshoatlari, ko‘rsatkichlariga ko‘ra har xil bo‘ladi: 1) joylashgan o‘rniga ko‘ra:er usti inshoatlari (daryo, ko‘l, kanal va h.k); er osti inshoatlari (o‘tqazuvchi quvurlar, tunellar va h.k). 2) foydalanish maqsadiga ko‘ra: a) suv-energetika inshoatlari;b) suv-ta’minoti inshoatlari;v) sug‘orish inshoatlari;g) chiqindi suvlarni chiqarish inshoatlari; suv-baliq xo‘jalik inshoatlari; suv-sport inshoatlari va h.k. 3) vazifasiga qarab:1.GES lar va boshqa suv inshoatlari (to‘g‘onlar va boshqalar);3) vazifasiga qarab:1.GES lar va boshqa suv inshoatlari (to‘g‘onlar va boshqalar);2.suv o‘tkazish inshoatlari (kanallar, tunnellar, quvur o‘tkazgichlar);3.v) tarnovlar, osma quvurlar va h.k.;4.g) tashlandiq suv inshoatlari (ortiqcha suvni chiqarish uchun);5.suv oqimini tartiblash inshoatlari (suv oqimini to‘g‘irlovchi, daryo va qirg‘oq o‘zanlarini yaxshilovchi va boshqalar);6.baliq xo‘jaligi inshoatlari (baliq boqish uchun).Gidrotexnika inshoatlari quyidagi ta’sirlar natijasida buziladi:1.tabiiy ofatlar oqibatida (zilzila, ko‘chki, jala yomg‘irlar yuvib ketish va boshqalar);2.uskunalarning tabiiy emirilishi va eskirishi;3.inshoatni loyihalash va qurishdagi xatoliklar;4.suvlarni ishlatish qoidalarini buzilishi;5.portlatishlar oqibatida (xarbiy xarakatlar, terrorchilik ishlari va boshqalar).Gidrotexnika inshoatlarining buzilishi natijasida muayyan oqibatlarga olib keladi, jumladan: Gidrotexnik inshoati o‘z vazifasini bajarmay qo‘yishi; suv to‘lqinini insonlarga zarar etkazishi va turli inshoatlarni buzilishi; xududlarni suv bosib, mol-mulkka, erlarga, moddiy resurslarga va boshqa ob’ektlarga jiddiy moddiy zarar keltiradi. Shuning uchun bunday inshoatlardan foydalanuvchi tashkilotlar zimmasiga ularning xavfsizligini ta’minlash maqsadida “Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida” gi qonunining 8,9 moddalarida ko‘rsatib o‘tilgan majburiyatlar yuklangan. Unga ko‘ra bunday xavfli ob’ektlarni loyihalash, qurish va ishlatish davomida xavfsizligini pasayish sabablarini tahlil etish, sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan avariyani oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va bajarish, shuningdek bunday masalalar bo‘yicha favqulodda vaziyatlar tizimlari bilan hamkorlik qilish ta’kidlab o‘tilgan.Gidrotexnika inshoatlarining buzilishi natijasida muayyan oqibatlarga olib keladi, jumladan: Gidrotexnik inshoati o‘z vazifasini bajarmay qo‘yishi; suv to‘lqinini insonlarga zarar etkazishi va turli inshoatlarni buzilishi; xududlarni suv bosib, mol-mulkka, erlarga, moddiy resurslarga va boshqa ob’ektlarga jiddiy moddiy zarar keltiradi.
Shuning uchun bunday inshoatlardan foydalanuvchi tashkilotlar zimmasiga ularning xavfsizligini ta’minlash maqsadida “Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida” gi qonunining 8,9 moddalarida ko‘rsatib o‘tilgan majburiyatlar yuklangan. Unga ko‘ra bunday xavfli ob’ektlarni loyihalash, qurish va ishlatish davomida xavfsizligini pasayish sabablarini tahlil etish, sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan avariyani oldini olish bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va bajarish, shuningdek bunday masalalar bo‘yicha favqulodda vaziyatlar tizimlari bilan hamkorlik qilish ta’kidlab o‘tilgan.Gidrotexnika inshoatlarda avariya bo‘lmasligi uchun muhofaza qilinish chora-tadbirlarini amalga oshirish zarur, jumladan: gidrotexnika inshoatlarini loyihalash va qurilishda xatoliklarga yo‘l qo‘ymaslik;gidrotexnika inshoatlaridan to‘g‘ri foydalanish;gidrotexnika inshoatlaridagi belgilangan tadbirlarni va ta’mirlash ishlarini o‘z vaqtida bajarish;qirg‘oqni mahkamlash va inshoat tubini mustahkamlash ishlarini o‘tkazish;suv chiqarishda va g‘amlashda qonun qoidalarga rioya etishlik (vaqtiga mos ravishda taqsimlanishi);qo‘shimcha suv omborlari yordamida toshqin suvlar oqimini tartibga solib turish:gidrotexnika inshoatlaridagi vaziyatni doimo kuzatib turish;gidrotexnika inshoatlari hududini chet el kishilar kirishidan ishonchli qo‘riqlash;falokatlarga olib keladigan noqulay omillar bo‘lish ehtimolini oldindan aytish taxminlarini tuzish uchun gidrotexnik sharoitni muntazam kuzatib borishGidrotexnika inshoatlaridagi avariyada fuqarolar quyidagi qoidalarni bajarishlari lozim:suv ostida qoladigan hududdagi fuqarolarni, suv bosishi mumkin bo‘lgan hududlarni va suv bosish vaqtini shuningdek shikastlovchi omillarini (suv urib ketadigan to‘lqin balandligi va tezligini va boshqalarni) yaxshi bilishlari kerak;aholining hammasi suv bosish xavfi tug‘ilgandagi va suv bosgandagi xattiharaktlarga tayyorlangan bo‘lishlari kerak;aholining hammasi suv bosish extimoli borligi, suv bosish vaqti, uning chegaralari haqidagi va evakuatsiya tartibi haqidagi tavsiyalarni vaqtida olishi kerak;xavf haqidagi xabar (ogohlantirish) olinganda quyidagi ishlar qilinishi kerak:darhol hujjatlarni, qimmatbaho va kerakli buyumlarni, 2-3 kunlik oziqovqat va ichimlik suvini o‘zi bilan olish;uylarni ehtiyot holatda (gaz, suv, elektr ta’minotini o‘chirishi) qoldirishi kerak;chorva mollarini xavfsiz joylarga o‘tkazib qo‘yish;5) agar to‘satdan halokatli suv bossa:suvning to‘lqin zarbidan saqlanish uchun mustahkam qurilgan inshoatlarning yuqori qismlariga chiqiladi;oldindan tayyorlangan qutqaruv vositasini (4-6 ta bir litrli plastmassa idishlari osilgan najot kamarini) taqib olishadi;agar odam imorat ichida (yuqori qismlarida ) qolgan bo‘lsa, qaerdaligini belgilab, kutqaruvchilar yordamga kelishi uchun oq bayroq belgilari osib qo‘yiladi.Hozirgi kunda O‘zbekiston xududida 500 dan ziyod ishlab chiqarish tarmoqlarida portlash va yong‘in chiqish xavfi mavjud. Portlatuvchi omillarga: kimyoviy (portlovchi moddalar), yadroviy (yadroviy qurollar), mexanik (yuqori bosimli suyuqliklar saqlaydigan idishlarni yorilishi), elektromagnit (uchqun razryadi va lazer uchquni) va boshqalar kiradi.Hozirgi kunda O‘zbekiston xududida 500 dan ziyod ishlab chiqarish tarmoqlarida portlash va yong‘in chiqish xavfi mavjud. Portlatuvchi omillarga: kimyoviy (portlovchi moddalar), yadroviy (yadroviy qurollar), mexanik (yuqori bosimli suyuqliklar saqlaydigan idishlarni yorilishi), elektromagnit (uchqun razryadi va lazer uchquni) va boshqalar kiradi.Har qanday portlashlarda birlamchi va ikiilamchi zarar beruvchi omillar hosil bo‘ladi. Birlamchi omillarga: zarb to‘lqinlari va siniq parchalarning sochilishi. Zarb to‘lqinlari - yuqori bosimdagi portlashishdan hosil bo‘lgan kuchli havo to‘lqinlarining kuchli ovoz chiqarib tarqaladigan havo to‘lqini tarzidagi va va unga qarshi kelgan qattiq jismlarning parchalanishi va sochilishiga olib keladi. Siniq parchalarning sochilishi - portlash maydonlarida parchalangan buyumlarning siniq parchalarini tarqalishi tushuniladi (buyum-anjomlarning, binolarning buzilishi, parchalanishiga olib keladi).Ikkilamchi zarar beruvchi omillarga: yong‘inlar, kimyoviy va radiatsiyaviy shikastlanishlar, keng tusda to‘g‘onlarning buzilishi va suv toshqinlarining sodir bo‘lishi, binolarning qulashi va boshqa falokatlar kiradi. Demak, birlamchi va ikkilamchi zarar beruvchi omillar insonlarning normal yashash va ishlash sharoitlarini buzilishiga, atrof-muhitni izdan chiqishiga, hamda insonlarning halok bo‘lishiga va moddiy resurslarning yo‘q bo‘lib ketishiga olib keladi.Ma’lumotlarga qaraganda Respublikamizda har yili 50 dan ziyod aholi yashash joylarida gazlardan noto‘g‘ri foydalanish oqibatida portlash bo‘lib, oqibatda fuqarolar nobud bo‘ladilar va ko‘plab odamlar turli darajadagi tan jarohati oladilar1998 yilda Matlik-Xiva, Muborak-Zarbuloq yuqori bosimdagi gaz quvurlarida gazning portlashi natijasida, Novosibirsk-Adler, Adler-Novosibirsk yo‘lalishida ketayotgan poezdlar to‘qnashishi oqibatida 37 vagonlarda yong‘in sodir bo‘lgan 1284 yo‘lovchidan 780 nafari xalok bo‘lgan.1998 yilda Matlik-Xiva, Muborak-Zarbuloq yuqori bosimdagi gaz quvurlarida gazning portlashi natijasida, Novosibirsk-Adler, Adler-Novosibirsk yo‘lalishida ketayotgan poezdlar to‘qnashishi oqibatida 37 vagonlarda yong‘in sodir bo‘lgan 1284 yo‘lovchidan 780 nafari xalok bo‘lgan.Bulardan ko‘rinib turibdiki, yong‘in va portlashlar to‘satdan sodir bo‘ladi va ko‘plab odamlarni o‘limiga va og‘ir tan jarohati olishlariga olib keladi. Shuning uchun ham O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 23 dekabrdagi 558-son qarori bilan e’lon qilingan Favqulodda Vaziyatlar Davlat Tizimining hamda “Aholini va xududlarni tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish to‘g‘risida”gi va 2000 yildagi «Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida» gi O‘zbekiston Respublikasi qonunining asosiy maqsadi: fuqarolarni himoya qilish hamda portlash va yong‘in tufayli va boshqa sabablar orqali zarar ko‘rgan ob’ektlarning avvalgi ish faoliyatini iziga solib yuborish chora-tadbirlarini ko‘rishi hisoblanadi.
|
| |