nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ЯИН– ялпиинвестиция нормаси
ЯИС

|
ЯИН– ялпиинвестиция нормаси
ЯИС
|
bet | 42/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarЯИН– ялпиинвестиция нормаси
ЯИС– ялпиинвестиция суммаси
Ҳозирда Ўзбекистон Республикаси ҳудудида ишлаб турган чет эллик ташкилотлар ваколатхоналарининг бизнесга техникавий ёрдам бериш ва қўллаб-қувватлаш салоҳиятидан тўлиқроқ фойдаланиш имкониятлари мавжуд.
Статистик усул ёрдамида лойиҳа сифатини, олинган инвестициянинг қайтариш муддатини баҳолаш мумкин. Инвестицияни ўртача қоплаш муддатини қуйидаги формула ёрдамида аниқлаш мумкин:
Бу ерда:
Со– бошланғич корхонага берилган инвестиция миқдори,
C1 – йилликўртача муомилада бўлган пул миқдори.
Киритилган инвестициялардан қилинган харажат билан, ундан келган даромад вақтга боғлиқ равишда ўзгариб боради. Қилинган харажат билан даромадни инвестиция киритилган йиллар бўйича, инвестиция фоизини эътибога олган ҳолда, таққослаб боришга усули динамик усул дейилади.
Ҳар қандай инвестиция лойиҳасини молиявий-иқтисодий баҳолаш мазмунини жуда содда саволга, яъни келгусидаги пул тушумлари ҳозирги қилинган харажатларни қоплайдими ёки йўқми деган саволга жавоб топиш ташкил этади.
Ривожланган бозор иқтисодиётига эга мамлакатларда инвестицияларни баҳолашнинг турли лойиҳаларга қўйилган маблағларнинг фойдалилигини таққослашга асосланган усуллари кўп қўлланилади. Бунда у ёки бу лойиҳага инвестиция қилишнинг муқобил варианти бўлиб бошқа объектларга маблағ сарфлаш, шунингдек, маблағларни маълум фоиз билан банкка қўйиш ёки уларни қимматли қоғозларга айлантириш имкониятлари ҳисобланади.
Шу нуқтаи назардан қараганда, инвестиция лойиҳалари самарадорлигини баҳолаш услублари деганда харажатларнинг фойдалилиги ва қопланиши нуқтаи назаридан турли объектларга (лойиҳаларга, тадбирларга) инвестиция қилишнинг мақсадга мувофиқлигини аниқлаш усуллари тушунилади. Инвестициялар самарадорлигини аниқлашда, уларнинг айрим жиҳатларинигина характерлайдиган алоҳида кўрсаткичлардан фойдаланиш етарли бўлмайди. Шу сабабли инвестиция лойиҳалари самарадорлигини баҳолаш учун бир неча услублар ва кўрсаткичлар тизимидан фойдаланилади.
Инвестиция лойиҳаларини баҳолашда беш асосий услубдан кенг фойдаланилади. Ўз навбатида бу услубларни икки гуруҳга аратиш мумкин:
|
| |
Иқтисодий самарадорлик - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

|
Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar
|
bet | 41/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarИқтисодий самарадорлик – инвестицияга жалб этилган капиталдан фойдаланилганлиги учун олинган фойда, даромад тушунилса, ижтимоий самара эса инвестицияни ишлатишдан олинган фойдадан ташқари, кишиларнинг ҳаёти яхшиланиши, табиатни сақлаш, илмий-техникавий тараққиётнинг ривожланиши ҳам тушунилади.
Инвестицияларнинг иқтисодий самарадорлигини баҳолашда “иқтисодий самара” ва “иқтисодий самарадорлик” атамаларига эътибор бериш лозимдир.
Иқтисодий самара - қўйилган капиталнинг инвестициялаш натижасида олинган натижаси бўлса, иқтисодий самарадорлик эса олинган иқтисодий самара ёки инвестиция натижасида олинган фойда билан инвестиция миқдори ўртасидаги нисбатни англатади.
Иқтисодий самара бу инвестиция ҳисобига олинган даромаддан қўйилган капитал суммаси айирилиб топилади ва қуйидагича ҳисобланади;
Бу ерда:
Э - иқтисодий самара;
Д- қўйилган капиталдан даромад;
К- қўйилган капитал суммаси;
Иқтисодий самарадорлик қўйилган инвестициядан олинган фойда, даромадни қўйилган капитал суммасига бўлиш орқали топилади.
Бу ерда
Э– иқтисодийсамарадорлик
Иф – инвестициялашдан олинган фойда
К– қўйилганкапитал
Мамалакат иқтисодиёти миқёсида инвестициянинг иқтисодий самарадорлик кўрсаткичи мамалакатда яратилган ялпи миллий маҳсулот миқдорини мамалакат миқёсида қўйилган инвестиция миқдорига бўлиш орқали топилади.
Бу ерда
ЯММ – ялпи миллий маҳсулот
К– ЯММни яратиш учун қўйилган капиталнинг суммаси.
Иқтисодий самара вақт функцияси ҳисобланиб, бошланишида у салбий кўринишда бўлади, чунки қўйилган капиталдан ҳали даромад олинмаган бўлади. Вақт ўтиши билан капитал қайтими бўлган сари даромад орта боради ва бу ижобий натижага эришилади, яъни қўйилган капиталдан олинган даромад вақт ўтган сари қўйилган капитал миқдоридан орта боради.
Қўйилган капиталдан олинган даромад вақт ўтган сари қўйилган капиталга тенглашади. Бу давр инвестицияни қоплаш даври деб аталади. Бу кўрсаткич иқтисоднинг ишлаб чиқариш соҳасига қўйилган капитал қўйилманинг самарадорлигини кўрсатади. Инвестицияни қоплаш даври кичик бизнес соҳасида 2-3 йил, узоқ муддатли қўйилмалар эса 10-15 йилгача давом этади. Капитал қўйилмаларни қоплаш даврининг меъёрлари деган тушунча мавжуд бўлиб, бу халқ хўжалиги ёки тармоқларда қўйилган капитал қўйилмаларнинг қоплаш даврининг ўртача миқдори деб тушунилади. Ўрта ҳисобда инвестицияни қоплаш даври қилиб иқтисодда 6-8 йил деб қабул қилинган.
Инвестициянинг миллий даромаддаги ҳиссаси инвестиция нормаси деб аталади. Бу қуйидаги формула асосида ҳисобланади;
Бу ерда:
|
| |
Юксак салоҳиятга эга ишчи кучининг мавжудлиги

|
Юксак салоҳиятга эга ишчи кучининг мавжудлиги
|
bet | 40/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar6. Юксак салоҳиятга эга ишчи кучининг мавжудлиги. Ўзбекистон юқори салоҳиятга эга бўлган мутахассис кадрларга эга бўлиши ҳар тўрт кишидан бири олий ёки ўрта махсус маълумотга эга бўлишидир. Биргина таълим соҳасини оладиган бўлсак, мамлакатимизда ўз мазмун ва моҳиятига кўра ноёб бўлган Кадрлар тайёрлаш миллий дастури муваффақиятли амалга оширилди. Ушбу дастур ўн икки йиллик яхлит мажбурий узлуксиз таълим тизимига ўтиш ҳамда таълим жараёнларининг сифатини тубдан ва тизимли равишда оширишга, кадрларнинг юксак даражадаги умумий ва касбий маданиятга эга бўлган янги авлодини тарбиялашга қаратилган махсус чора-тадбирларни амалга ошириш имконини берди. Аҳолининг турмуш шароитини ошириш, билим олиш имкониятларини кенгайтириш, саломатлигини мустаҳкамлаш, ишчи кучи сифатида ижтимоий фойдали меҳнатда иштирок этиш салоҳиятини юксалтириш давлатимиз ижтимоий сиёсатининг устувор йўналишларидан ҳисобланади. Мамлакатни модернизация қилиш ва иқтисодиётни диверсификациялаш, иқтисодиёт тармоқларининг рақобатдошлигини ошириш ҳамда маҳаллий ишлаб чиқариш корхоналарининг экспортдаги ҳажмини кенгайтиришга қаратилган инвестиция фаолиятини тартибга солувчи 50 дан ортиқ ҳуқуқий-ҳужжат қабул қилинди, жумладан,“Концессиялар тўғрисида”ги, “Эркин иқтисодий зоналар тўғрисида”ги, “Чет эл инвестициялари тўғрисида”ги, “Чет эллик инвесторлар ҳуқуқларининг кафолатлари ва уларни ҳимоя қилиш чоралари тўғрисида”ги, “Инвестиция фаолияти тўғрисида”ги, “Ташқи иқтисодий фаолият тўғрисида”ги қонунлар айни шу мақсадга хизмат қилмоқда.
84. Investisiya loyihalari samaradorligini baholash usullari
Иқтисодиётимизнинг жадал суръатлар билан ривожланиши, иқтисодиёт тармоқларини ривожлантиришнинг истиқболли лойиҳаларни амалга ошириш орқали янги замонавий техника, дастгоҳ ва асбоб-ускуналар, технология ва ноу-хауларни жорий этиш энг аввало самарали инновацион фаолиятни ташкил этишни ва тўғри йўналтирилган инновацион фаолиятни олиб боришни тақозо этади. Бунда инновация имкониятларидан тўла фойдаланишда халқаро кредит линиялари кенг жалб этиш асосий вазифа ҳисобланади.
Шу сабабли узоқ муддатли истиқбoлгa мўлжaллaнгaн, мaмлaкaтимизнинг сaлoҳияти, қудрaти вa иқтисoдиётимизнинг рaқoбaтдoшлигини oширишдa ҳaл қилувчи aҳaмият кaсб этадигaн муҳим устувoр йўнaлишлардан бири – бу aсoсий eтaкчи сoҳaлaрни мoдeрнизaция қилиш, қишлоқ хўжалигини тexник вa тexнoлoгик янгилaш, трaнспoрт вa инфрaтузилмa кoммуникaциялaрини ривoжлaнтиришгa қaрaтилгaн стрaтeгик aҳaмиятгa мoлик лoйиҳaлaрни aмaлгa oшириш учун фaoл инвeстиция сиёсaтини oлиб бoришдан иборат бўлиб, бу масалани ҳал этиш тармоқ корхоналарининг молиявий барқарорлигини таъминлашнинг зарурий шарти ҳисобланиб, иқтисодиётга инвестицияларни жалб қилиш ва фойдаланиш самарадорлигини ошириш йўлларини ўрганиш заруратини келтириб чиқаради. Юқоридагилардан келиб чиққан ҳолда инвестициялар самарадорлигини баҳолашнинг қуйдаги усуллари катта аҳамият касб этади.
|
| |
II. IQTISODIY OMILLAR - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

|
Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar
|
bet | 21/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarII. IQTISODIY OMILLAR
|
Mamlakatning iqtisodiy ahvoli
Inflyatsiya darajasi
Soliq imtiyozlari
Bojxona tartibi
Mamlakatning tabiiy va xom ashyo resurslari holati
Ishchi kuchi holati va qiymati
Ishchi kuchidan foydalanish tartibi
Muayyan tovarlar uchun talab va taklif
Raqobat va bahoning erkinligi
Valyuta konvertatsiyasi va milliy valyuta kursining barqarorligi
Bank foiz stavkalari
Mamlakatning tashqi iqtisodiy aloqalari
13. Mamlakatning geografik-hududiy jihatdan joylashuvi (tabiiy ofatlar, dengiz va quruqlik yo’llari, iqlim sharoiti)
|
III. IJTIMOIY OMILLAR
|
Xususiy mulk hamda xorijiy investitsiyalarga nisbatan mahalliy aholi munosabati
Mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli
Aholining mafkuraviy qarashlari va ularning turli-tumanligi
Mamlakatda turli millatlikka nisbatan mavjud munosabat
Aholining savodxonlik darajasi
Ishchi-mutaxassislar malakasi, ko’nikmalari va tajribalarining o’sib borishi va unga intilish
7. Yangiliklar va turli xil ixtirolarga aholining munosabati va ularni qabul qilish darajasi
|
IV. HUQUQIY OMILLAR
|
Investitsiya faoliyati huquqiy asoslarining mustahkamlik darajasi
Investitsiya faoliyatini bevosita ta’minlovchi huquqiy asosning mustahkamlik darajasi
3. Investitsiya faoliyatining me’yoriy asoslari (farmonlar, qarorlar, qonunlar, nizomlar, yo’riqnomalar va h.k. )
|
61. Investitsiya muhitini baholash usullari.
|
| |
Дисконтлаш концепциясини қўллашга асосланган услублар

|
Дисконтлаш концепциясини қўллашга асосланган услублар
|
bet | 43/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar1. Дисконтлаш концепциясини қўллашга асосланган услублар:
соф жорий қийматни аниқлаш услуби;
инвестицияларнинг рентабеллик даражасини аниқлаш услуби;
ички фойда меъёрини аниқлаш услуби.
2. Дисконтлаш концепциясини қўллашни кўзда тутмаган услублар:
инвестиция лойиҳаларига сарфланган маблағларни қоплаш даврини аниқлаш услуби;
инвестицияларнинг бухгалтерия рентабеллилигини аниқлаш услуби.
Ушбу услубларни кўриб чиқишдан олдин шуни таъкидлаш зарурки, барча келтирилган услуб инвестицияларнинг мутлақ самарадорлигини аниқлаш усули сифатида кўриб чиқилади. Яъни ҳар бир инвестиция лойиҳасини амалга ошириш фирманинг бошқа лойиҳаларга инвестиция сарфлаш имкониятларига таъсир этмайди, деган шартга амал қилинади.
Бундай шартнинг киритилишига сабаб шуки, амалда кўпчилик инвестия лойиҳаларининг амалга оширилиши бошқа лойиҳаларни амалга ошириш имкониятларини пасайтиради ёки мутлақо йўққа чиқаради. Бундай инвестиция лойиҳалари ўзаро конфликтли лойиҳалар дейилади. Ўзаро конфликтли лойиҳалар жумласига фирманинг маълум бир пировард мақсадига эришишнинг турли йўлларини кўзда тутувчи лойиҳалар киради. Турли лойиҳаларнинг конфликтли бўлишига сабаб корхона маблағларининг чекланганлигидир.
Инвестициялар самарадорлигини аниқлаш усулларини ўрганишга киришишдан олдин биз эътиборга олишимиз зарур бўлган яна бир шарт шундан иборатки, бу жараёнда лойиҳа билан боғлиқ бўлган барча харажатлар ва тушумлар пул кўринишига эга деб қаралади.
Энди инвестиция лойиҳаларини баҳолашнинг содда(статик) усулларини кўриб чиқамиз. Бу услублар дисконтлаш концепцияси пайдо бўлмасдан олдин ҳам кенг қўлланилган бўлиб, улар ёрдамида, асосан пул киримлари ва чиқимларини таққослаш орқали лойиҳаларнинг мақсадга мувофиқлиги аниқланади.
Инвестицияларнинг қопланиш даври PP (ингл. Paybak period), бу шундай даврки, бунда дастлабки қилинган инвестициялар миқдори тикланади.
Бунда:
|
| |
logik boshqaruv mashinalari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

logik boshqaruv mashinalari deb atash mumkin. Dasturlashtiriladigan relelar
o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Misol uchun, dasturlashtiriladigan o‘rni "oson" sintez nazorat 5.8-rasmda
keltirilgan sxemasini amalga oshirish uchun, 5.9-rasm, nazorat dasturi quyidagi
shaklda tuziladi va 5.10-rasmda OBEH-kompaniyasi tomonidan ishlab chiqiladigan
PR rusumli programmali relelarni amalda qo‘llanilishi va ularni sxemalarini tahlil etib
chiqamiz.
5.9-rasm. Releli boshqaruv sxemasi
77
5.10-rasm. EASY relesi uchun boshqaruv dasturi Dasturlashtiriladigan relening ishlash algoritmi bevosita foydalanuvchi
tomonidan shakllantiriladi, bu qurilmani universalligi va uni sanoat, qishloq xo‘jaligi,
uy-joy kommunal xo‘jaligi va transportning turli sohalarida keng qo‘llash imkonini
beradi.
Qo‘sh dasturli PR relelari 150 nuqtagacha kirish/chiqish mahalliy va kichik
avtomatlashtirish vazifalarini hal qilish uchun mo‘ljallangan
erkin dasturli qurilmalar
qatoriga kiradi.
Modellar keng va konfiguratsiyalar turli foydalanuvchi o‘z vazifasi uchun eng
munosib qurilma tanlash imkonini beradi.
Programmali PR relelar asosiy xususiyatlari •
Elektr ta’minoti - 24 V yoki 230 V.
78
•
Keng iqlim diapazoni: -40...+55 °C yoki -20...+55 °C
•
RS - 485 mavjudligi.
•
Analog va raqamli kirish / chiqish.
•
Qurilmasiz loyihani yaratish va disk raskadrovka qilish qobiliyati.
•
Dasturni USB orqali yuklab oling.
Konstruktiv tuzilish xususiyatlari •
Ixcham avtomatik korpus: 5DIN yoki 7DIN.
•
Oson o‘rnatish uchun olinadigan klemma bloklari.
•
Batareyani tezda almashtirish qobiliyati.
§ 6.4. Elektron kuchaytirgichlar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

88
6.5 –rasm. Kuchaytirgich tuzilmasi
Elektron
kuchaytirgichlar
sifatida
lampali
triodlar
ishlatiladi.
6.6-rasmda soddalashtirilgan elektron kuchaytirgich ko‘rsatilgan bo‘lib, setka zanjiriga
kuyilgan kuchsiz signal (U
kir
) anod zanjiridan kuchaytirilgan xolda olinadi (U
chiq
).
Anod zanjiriga qo‘yilgan manbaa Ea anod tokini hosil qiladi va u yuklama
qarshiligida chiqish kuchlanishini kuchaytiradi. Uchik=Ia
⋅
Ryu bunda Uchik-
kuchaytirgich chiqishidagi kuchlanish, V Ia- anod toki, A Ryu- yuklama qarshiligi,
Om.
6.6 - rasm. Elektron kuchaytirgich sxemasi
Kommunikatsiya imkoniyatlari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

79
5.11 – rasm. Programmali relesini suv sathini nazorat qilishda qo‘llanilishi
sxemasi va umumiy ko‘rinishi
Bo‘limga
tegishli
tayanch
so‘z
va
iboralar
termasi
Ruxsat etilgan chegaraviy tok. Ruxsat etilgan chegaraviy kuchlanish.
Ruxsat
etilgan chegaraviy quvvat. Rele g‘altagi.O’zak. Magnitoelektrik rele. Eletromagnit
rele. Induksion rele. Elektrodinamik rele. Ferromagnit rele. Elektron ion rele.
Elektroissiqlik rele. Rezonans rele. Programmali rele.
Nazorat savollari:
1.
Ruxsat etilgan chegaraviy tok deganda nima tushuniladi?
2.
Ruxsat etilgan chegaraviy kuchlanish deganda nima tushuniladi?
3.
Ruxsat etilgan chegaraviy quvvat deganda nima tushuniladi?
4.
Releni vazifasi nimadan iborat?
5.
Rele g‘altagi nima vazifani bajaradi?
6.
Elektromagnit relelarning tuzilishi va ishlash prinsipi tushuntirib bering.
7.
Induksion relening ishlash prinsipi nimaga asoslangan?
8.
Issiqlik relelari qaerlarda qo‘llanadilar?
§ 5.6. Elektrodinamik relesi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

71
O’ramlar 1 ramkaga boshqaruv toki I
1
berilganda u orolik bo‘shiklar qutb
ulanish va o‘zak orasida aylanish sodir etadi. Ramkaga qattiq o‘rnatilgan,
harakatlanuvchi kontakt 5 esa 6 va 7 kontaktlaridan biri bilan yopiladi.
Elektrodinamik rele ramkasi o‘tkazgichlariga hamda magnitoelektrik rele uchun
ta’sir etuvchi kuch Amper qonuni bilan aniqlanadi. Biroq bu tenglamalardagi
induksiya o‘zgarmas emas, balki I
2
tok bilan g‘altak 2 tomonidan yaratilgan
magnitlovchi kuch bilan aniqlanadi:
𝐵 = 𝐼
2
∙ 𝑊
2
/(𝑅
𝑀
∙ 𝑆
𝛿
)
(4.4)
Bu erda R
M
- qo‘zg‘alish magnit oqimi yo‘lidagi magnit qarshiligi;
𝑆
𝛿
-ishchi havo bo‘shliqining ko‘ndalang kesim maydoni.
Olingan natijani (4) ni aylanish momenti tenglamasiga qo‘yib va o‘zgarmas
koyeffitsiyent K jihatidan ifodalab barcha noma’lum bo‘lgan relening o‘zgarmas
konstruktiv va o‘rama ma’lumotlarining kombinatsiyasi uchun, elektrodinamik
relening momenti uchun tenglamani olamiz:
𝑀
𝑎𝑦𝑙
= 𝐾 ∙ 𝐼
1
∙ 𝐼
2
.
(4.5)
(4.5) dan ko‘rinib turibdiki, ramkaning aylanish yo‘nalishi ikkala reledagi
o‘ramlarga va toklarning yo‘nalishiga bog‘liq, ya’ni bir xil
ettirish - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

240
•
turli xil nazorat direktivalarini tizimga kiritish vositasi.;
•
axborotni hujjatlashtirish vositalarini umumiylashtirish;
•
umumlashtirilgan vaqt tizimi;
Tizim komponentlari va boshqa quyi tizimlar o‘rtasidagi aloqa yuqori tezlikli
optik tolali Ethernet TCP/IP tarmog‘i orqali nosozlikka chidamli topologiya bilan
amalga oshiriladi. Tizimning tuzilishi hal qilinadigan vazifalar tarkibini va bajaradigan
funksiyalarni yanada oshirish va kengaytirish imkoniyatini beradi va texnologik
uskunalarning xususiyatlari va muayyan ob’ektning ishlashiga olib keladigan quyi
tizimlarning tarkibi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
MDH Elektroenergetika Kengashi ma’lumotlariga ko‘ra, 2017 yil oxirida
O’zbekiston elektr stansiyalarining umumiy o‘rnatilgan quvvati 14,140 MW, shu
jumladan 12,129 MW issiqlik elektr stansiyalari, 1,878 MW ni tashkil etgan. 7 MW
gidroelektrostansiyalar va 132.9 MW boshqa elektrostansiyalar. 2017-yilda
O’zbekistonda elektr stansiyalari jami 60,7 mlrd.kW-soat elektr energiya ishlab
chiqilgan.
2019 yilda Toshkent viloyatining O’rtachirchiq tumanida Tuyabo‘g‘uz GES
foydalanishga topshirildi. Namangan viloyatining Uchqo‘rg‘on tumanida katta
Farg‘ona kanalida kichik gidroelektrostansiyalar kaskadi ish boshladi. Yangi Kamchik
GES ishga tushirildi.
Bundan tashqari, Andijon viloyatidagi Janubiy Farg‘ona kanali bo‘yicha birinchi
gidroelektr stansiyasi, shuningdek, Andijon viloyatining Buloqboshi tumani orqali
oqib o‘tuvchi Janubiy Farg‘ona kanali bo‘yicha 2-gidroelektr stansiyasi
modernizatsiya qilindi. Toshkent viloyatining Qibray tumanida joylashgan 3-
gidroelektr stansiyasi ham yangilandi.
Hozirgi
kunda
30
dan
ortiq
mikro-gidroelektrostansiyalar
ro‘yxati
shakllantirilib, bu yo‘nalishda amaliy ishlar olib borilmoqda.
2021 - yilda umumiy quvvati 993 MW bo‘lgan 16 ta, 2022 – yilda umumiy
quvvati 931,2 MW bo‘lgan 15 ta, umumiy quvvati 1 GW dan ortiq bo‘lgan 2023-18 ta
loyihani amalga oshirish rejalashtirilgan.
Dunyoda jami 2019 yilda 15.6 GW gidroelektr ishlab chiqarish quvvati ishga
tushirildi. Bu nisbatan 2018 yilga nisbatan sezilarli darajada kam. Dunyo toza, yeko-
texnologiyasidan foydalanish majburiyatini oladi. Parij kelishuviga ko‘ra, keyingi 30
yil ichida dunyoda 850 GW gidroelektrostansiya qurilishi kerak. Bu vazifa O’zbekiston
darajasida qanday amalga oshirilayotganini quyidagi jadvaldan ko‘rishimiz mumkin.
§ 17.6. GESlarda TJABTlarida axborot texnologiyalari

239
Chorvak GESi quvvati 666 Mvt, o‘rtacha yillik 2.165 mlrd. kW. soat elektr
energiya ishlab chiqaradi. GES binosi 4 ta gidroelektrostansiyaga ega bo‘lib, shundan
3 tasi 168 MW, bittasi-162 MW quvvatga ega.
O’zbekistonda ham texnologik jarayonlar, ham umuman gidroenergetika
ob’ektlarini ishlab chiqarish bo‘yicha nazorat tizimlarini modernizatsiya qilish
sanoatni texnik qayta jihozlashning dolzarb vazifalaridan biridir. Bugungi kunda
gidroelektr stansiyalarining katta qismiga (Chirchiq GES kaskadlariga) o‘rnatilgan
nazorat-hisob tizimlarining texnik darajasi texnik vositalar sifati, hajmi va
funksionalligi bo‘yicha zamonaviy talablarga to‘la javob bera olmayapti.
Avtomatlashtirish darajasi asbob-uskunalarning ishlash sifatiga ham bevosita ta’sir
qiladi (rejimlarga texnik xizmat ko‘rsatish, nosozliklarni chiqarib tashlash va
uskunalarga zarar yetkazish, resursni oshirish, yangi turdagi datchiklarni joriy yetish
va boshqalar), va elektr ishlab chiqarish iqtisodiy samaradorligi (uning qiymati) va,
oxir-oqibatda,
energiya
ta’minoti
bozorida
gidroelektr
stansiyalar
raqobatbardoshligini, sanoat islohoti sharoitida ahamiyati beqiyosdir.
Gidroelektrostansiyalarning TJABT majmuasi rekonstruksiya qilingan va yangi
qurilgan gidroelektrostansiyalar ob’ektlarida foydalanishga mo‘ljallangan. Stansiya
boshqarish tizimi - bu stansiyaning barcha quyi tizimlarini elektr energiyasi ishlab
chiqarish va taqsimlashni birlashtiruvchi va barcha jarayonlarni yagona markazdan
boshqarish imkonini beruvchi yuqori darajadagi integratsiyaning yagona majmuasidir.
Quyi tizimlarni integratsiyalash va umumiy ma’lumotlar bazasiga xizmat
ko‘rsatish operatorni yagona murakkab interfeys bilan ta’minlash, o‘zaro aloqa va
zatvorlarni hisobga olish va o‘z vaqtida sinxronlashtirilgan turli kichik tizimlarning
umumiy ma’lumotlarni qayta ishlash imkonini beradi.
Ushbu to‘plamning kiritilishi uskunaning ishonchliligi va samaradorligini
oshiradi, shuningdek, xodimlarning noto‘g‘ri harakatlari imkoniyatini kamaytiradi va
ish sharoitlarini yaxshilaydi. GES TJABT ob’ektini mustaqil boshqara oladigan kichik
tizimlar o‘rtasida funksiyalarning taqsimlanish prinsipiga asoslangan integrallashgan
axborot va boshqarish majmuasi sifatida quriladi. Yuqori darajadagi normal va
favqulodda rejimlarni tezkor va dispetcherlik nazorati, nazorat va o‘lchov tizimlari va
tashqi axborot tizimlari bilan integratsiya vositalarining quyidagi dasturiy-texnik
majmualarini o‘z ichiga oladi:
•
raqamli axborotni aylantirish va uzatish vositalari;
•
axborot olish va uzatishning simi va aloqa vositalari (interfeys kontrolleri,
tarmoq adapterlari, uyalari, kabellar va boshqalar);
•
axborotni qayta ishlash vositalari (protsessor platalari, Markaziy protsessor
modullari);
•
axborotni saqlash qurilmalari (axborotni saqlash va saqlash uchun magnit va
optik qurilmalar);
•
axborotni aks
Elektroissiklik relelar nima uchun mo‘ljallangan?

80
§ 6. AVTOMATIKA KUCHAYTIRGICHLARI VA ULARNING
KLASSIFIKASIYASI
§ 6.1. Umumiy ma’lumotlar
Avtomatik
boshqarish sistemalari, radiotexnika,
radiolokatsiya va boshqa
sistemalarda kichik quvvatli signallarni kuchaytirish uchun kuchaytirgichlardan
foydalaniladi. Kichik quvvatli o‘zgaruvchan signalning parametrlarini o’zgartirmasdan
doimiy kuchlanish manbaining quvvati hisobiga kuchaytirib
beruvchi qurilma
kuchaytirgich
deb ataladi.
Avtomatik qurilmalarda ko‘pincha datchiklardan keladigan signallar quvvati
rostlanuvchi miqdorlarni ko‘rsatilgan darajada ushlab turish uchun qo‘llaniladigan
rostlovchi qurilmalarni boshqarish uchun etarli bo‘lmaydi.
Bunday xollarda kuchsiz
signallarni kuchaytirish uchun kuchaytirgichlardan foydalaniladi.
Kuchaytirgichlarga
, kirish signalini ko‘rinishi va fizik tabiatini o‘zgartirmagan
xolda, kuchaytirish uchun qo‘llaniladigan qurilmalarga aytiladi.
Quvvat bo‘yicha signalni kuchaytirish tashqi manbaa energiyasi evaziga
boshkariladi. Avtomatik qurilmada turli kuchaytirgichlar qo‘llaniladi:
Magnitli,
elektron, yarimo‘tkazgichli, elektr mashinali, gidravlik, pnevmatik va boshqalar.
Kuchaytirgichlarni asosiy tavsiflaridan biri, ularni kuchaytirish koeffitsiyentdir.
Kuchaytirgichni quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyent – deb uni chiqish
quvvatini, kirish quvvatiga nisbatiga aytiladi:
Kuchaytirgich k
p
quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyenti statik rejimda P
chiq
chiqish quvvatini P
kir
kirish quvvatiga nisbati:
𝑘
𝑝
=
𝑃
𝑐ℎ𝑖𝑞
𝑃
𝑘𝑖𝑟
.
Kuchlanish bo‘yicha kuchaytirgich koeffitsiyenti
𝑘
𝑈
=
𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
𝑈
𝑘𝑖𝑟
.
Bu
erda U
chiq
- chiqish zanjirining kuchlanishi; U
kir
-
zanjirining kirish
kuchlanishi.
Tok bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyenti
𝑘
𝐼
=
𝐼
𝑐ℎ𝑖𝑞
𝐼
𝑘𝑖𝑟
.
§ 17.5. Avtomatlashtirish tizimlarida qo‘llanuvchi

236
vositadir. Avtomatik ravishda ishlay oladigan har qanday boshqaruv-qurilmasiga ega
bo‘lgan qurilma mantiqiy modul qurilmadir.
Dasturli mantiqiy kontrollerlar (DMK)
- texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirish uchun ishlatiladigan texnik qurilmalar.
Bu real vaqtda ishlaydigan
elektron ixtisoslashtirilgan qurilma.
DMK raqamli dasturlashtirilgan va shu tariqa juda osonlik bilan muayyan
jarayon talablariga moslashtirilgan bo‘lishi mumkin. Zamonaviy mashinalar va ishlab
chiqarish jarayonlariga o‘sib borayotgan talablar tufayli DMK avtomatlashtirish
yechimlari kundalik sanoat ishlab chiqarishning ajralmas qismiga aylandi.
DMKning asosiy ishlash tartibi uzoq muddatli avtonom foydalanish, ko‘pincha
salbiy
ekologik sharoitlarda, jiddiy parvarish qilmasdan va inson aralashuvisiz
ishlatilishidir. DMKlardan odatda jarayonlarni boshqarish uchun, ob’ektning holatini
aniqlash va nazorat amallarini chiqarish uchun kirish va chiqishlar yordamida
foydalaniladi.
Dasturlashgan mantiq kontrolleri raqamli texnologiyalar
yordamida turli xil
ilovalar, mashinalar, tizimlar va jarayonlarni yoki quvvatni boshqarishni individual
nazorat qilish uchun ideal yechimdir.
4.11. PLK kontrollerlarni umumiy ko‘rinishi
Dasturli mantiq kontroller - axborotni to‘plash, aylantirish, qayta ishlash, saqlash
va boshqarish buyruqlarini hosil qilish uchun mo‘ljallangan mikroprotsessor qurilmasi
bo‘lib, ular nazorat
obyekt
iga ulangan sonli kirish va chiqishlar, datchiklar, kalitlar,
o‘zgartkichlar ega bo‘lib, real vaqtda ishlashga mo‘ljallangan.
4.12-rasm. Kontrollerni sxemasi
237
Odatda, DMK quyidagi qismlardan iborat:
misol uchun, tugmalar, yorug‘lik
to‘siqlari yoki harorat sensorlari kirish orqali boshqaruv blokiga ulanadi. Ushbu
komponentlar tufayli DMK tizimi mashinaning hozirgi holatini kuzatishi mumkin.
Chiqish DMK muayyan mashinani boshqarish
uchun foydalanadigan elektr
motorlar, gidravlik klapanlar kabi qurilmaga ulangan.
Foydalanuvchi dasturi - DMK uchun dasturiy ta’minot, kirishlar aktivlashtirish
qarab chiqish kommutatsiyasini beradi.
Aloqa interfeysi PLK ni boshqa tizimlarga ulash uchun ishlatiladi.
DMK shuningdek, o‘z elektr ta’minoti, Markaziy protsessor va ichki shinasini
o‘z ichiga oladi.
Hozirgi
vaqtda
ishlatilayotgan
releli-kontaktli
boshqaruv
tizimlari
ishonchliligining pastligi, ochiq kontaktlarning mavjudligi va boshqalar bilan
xarakterlanadi. Lokal boshqarish tizimlarini avtomatlashtirish uchun dasturli mantiqiy
kontrollerlardan foydalanish eng samarali hisoblanadi.
DMK tarkibi va ishlash prinsipining soddalashtirilgan tasviri 4.13-rasmda
ko‘rsatilgan. Bu DMK uch asosiy bo‘limlardan iborat:
Kirish; Chiqish; Markaziy blok.
4.13-rasm. PLK tarkibi va ishlash prinsipining soddalashtirilgan tasviri
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 153

233
2. Telemexanika va aloqa tizimlari, elektr ta’minoti
va elektr taqsimlovchi
chitlar, to‘g‘rilagichlar hamda chiziqli-Kross qurilmalari jihozlanadi.
3. Dispetcher punktining maxsus xonasiga (boshqalardan ajratilgan)
akkumulyator batareyalar joylashtiriladi. Gidromelioratsiya va boshqa suv xo‘jaligi
tizimlarida bir ob’ktda boshqariladigan ob’ektlar soni juda katta bo‘lishi mumkin.
Dispetcherlik shitlari va pultlari
Tizimni dispetcherlik punktlarida nazorat qilishda telemexanika shit, va
pultlardan foydalaniladi. Qoida tariqasida,nisbatan kichik
telemexanika tizimlari
uchun barcha boshqaruv faqat pultlardan amalga oshiriladi, buning ustiga barcha
boshqarish uskunalari, signal elementlari, tele-o‘lchash asboblari, akustik qurilmalar,
telefon, mikrofon va h.k. joylashtiriladi. Odatda, kichik suv xo‘jaligi inshootlari uchun
bir yoki ikki telemexanika to‘plami bilan cheklangan masofadan boshqarish pultlarini
o‘rnatish, undan barcha boshqarish amalga oshiriladi.
Juda katta tizimlar, ayniqsa,
pultda mnemonik tutashuv va uni pultga joylashtirish mumkin bo‘lmasa, tizimning
mnemonik tutashuvi bilan alohida boshqaruv panelini qo‘shimcha o‘rnatish kerak
bo‘ladi.
1. Dispetcher punktlari va ularda shitlar ikki turi - yorug‘ va qorong‘i ranglari
qo‘llaniladi. Erug‘ shitlar yonib turuvchi simvollarga ega bo‘ladi. Shunday qilib, kalit
belgisi o‘z holatiga qarab qizil yoki yashil rangda yoritiladi. Nazorat ob’ekt
holati
o‘zgarsa (yoki holati) miltillovchi ranglar bilan yoritiladi dispetcherning ye’tiborini
tortadigan nurlar tarqaladi. Ranglar nomlangan operatsiya yordamida yonib to‘xtaydi
ramzlar va chiroq bir tekis yonay boshlaydi. Shuning uchun, yengil shitda
ob’ektlarning holati yorug‘lik signallari bilan aniqlanadi. Dispetcherning tavsiyasiga
ko‘ra, yorug‘lik shiti o‘chishi mumkin va u so‘nadi, lekin yangi signal yuzaga kelganda
avtomatik ravishda yonadi va yorug‘lik signali paydo bo‘ladi.
2. Qorong‘i shit ustida kommutatsiya uskunasining
holati qurilma tomonidan
ishg‘ol qilingan ikki xil pozitsiyadan biri bilan belgilanadi. Ramzlar bir ajralmas
ogohlantirish lampalari qo‘llaniladi, ramz qachon bir yonib o‘chib chiroq joy yonib-
o‘chish o‘rnini mos bo‘lmagan xolda sodir bo‘ladi. Xuddi shuningdek yorug‘lik
shitida, operatsiya to‘xtatilganda ramzning miltillashi ham to‘htaydi.
Qorng‘i shitda normal holatda lampalarning yonishi tasvirlanishi bo‘lmasligi
tufayli shitda boshqa ramzlar bo‘lmasligidir.
Korxona va tashkilotlarda xodimlarni boshqarish strategiyasi

) barqarorlik - "mahalliy tartibga soluvchilar" ning mavjudligi, ular tashkilotning belgilangan
maqsadidan chetga chiqqanda, u yoki bu xodim yoki bo'linmani noqulay ahvolga solib qo'yadi;
) konfor - shaxs tomonidan qarorlarni ishlab chiqish, qabul qilish va amalga oshirishning ijodiy
jarayonlari uchun maksimal qulaylik;
) ko'p o'lchovlilik - xodimlarni boshqarish turli kanallar orqali amalga oshirilishi mumkin;
) progressivlik - ilg'or xorijiy va mahalliy analoglarga muvofiqligi.
Xodimlarni boshqarish tizimini rivojlantirishga qo'yiladigan talablarni belgilaydigan tamoyillar:
) konsentratsiya - bir yoki bir nechta vazifalarni bajarish uchun alohida xodimlarni boshqarish
tuzilmasi xodimlarining to'planishi;
) ixtisoslashuv - bir hil funktsiyalarni bajarishga ixtisoslashgan alohida tuzilmalarni shakllantirish;
) uzluksizlik - tizimning ishlashida uzilishlarning yo'qligi;
) ritm - bir xil hajmdagi ishlarni teng vaqt oralig'ida bajarish;
) parallelizm - individual boshqaruv qarorlarini bir vaqtda bajarish
Xodimlarni boshqarish usullari - bu tashkilot maqsadlariga erishish uchun xodimlarga ta'sir qilish
usullari va usullari.
Boshqaruv jarayonining bosqichlariga ko'ra quyidagilarni ajratish mumkin: rejalashtirish, tashkil
etish, hisob, tahlil, motivatsiya, nazorat.
Xodimga boshqaruv ta'sirining tabiati bo'yicha quyidagilar ajralib turadi: ma'lumot berish usullari,
majburlash usullari (tahdidga asoslangan) ishontirish usullari.
Shaxsga ta'sir qilish usullariga ko'ra quyidagilarni ajratish mumkin: ma'muriy, iqtisodiy, ijtimoiy-
psixologik.
Demak, menejmentning eng muhim tamoyillaridan birini quyidagicha shakllantirish mumkin - har
bir harakat aniq va aniq maqsadga ega bo'lishi kerak. Bu tamoyil menejmentning barcha turlariga,
kundalik va shaxslararo munosabatlardagi individual xatti-harakatlar taktikasiga taalluqlidir.
Bir qator Amerika va Yaponiya korporatsiyalari xodimlarni boshqarishning boshqa tamoyillarini
keng qo'llaydilar: umrbod ish bilan ta'minlash, ishonchga asoslangan vazifalarning bajarilishini
nazorat qilish; bunday nazoratni korporativ madaniyat bilan uyg'unlashtirish; konsensual qaror qabul
qilish, ya'ni. xodimlarning ko'pchiligi tomonidan qabul qilingan qarorlarni majburiy tasdiqlash.
Kasbiy malaka va ko'tarilish imkoniyati va boshqalarga nisbatan istaklari, ehtiyojlari va manfaatlarini
amalga oshirishni ta'minlash;
Ishlab chiqarish va ijtimoiy vazifalarni muvofiqlashtirish (korxona manfaatlari va xodimlarning
manfaatlarini muvozanatlash, iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlik);
Xodimlarni boshqarish samaradorligini oshirish, mehnat xarajatlarini kamaytirish bilan birga
boshqaruv maqsadlariga erishish.
Xodimlarni boshqarish samaradorligi, qo'yilgan maqsadlarni to'liq amalga oshirish ko'p jihatdan
korxona xodimlarini boshqarish tizimini o'zi qurish variantlarini tanlashga, uning ishlash
mexanizmini tushunishga, odamlar bilan ishlashning eng maqbul texnologiyalari va usullarini
tanlashga bog'liq.
Sifat tushunchasi persanalni boshqarishda

|
Sifat tushunchasi persanalni boshqarishdaBog'liq Personal savollarga javoblar84. Sifat tushunchasi persanalni boshqarishda
Ishchi kuchi sifati iqtisodiy kategoriya sifatida insonning mehnatga layoqatini shakllantirish va
rivojlantirish yuzasidan shaxs va jamiyat, xodim va ish beruvchi o‘rtasidagi munosabatlarni hamda
ushbu munosabatlarning ishlab chiqarish faoliyatida namoyon etish darajasini ifoda etadi.
Mehnat jarayonida namoyon bo‘ladigan inson xususiyatlari muayyan tarkibni tashkil etadi.
Quyidagilar bu tarkib bo‘laklaridir:
— qiziqish (motivatsiya)3 xususiyatlari;
— kasbiy-malaka xususiyatlari;
— aqliy (intellektual) xususiyatlar;
— nufus (demografik) xususiyatlari, salomatlik. Ushbu xususiyatlar o‘zaro bog‘liq bo‘lib bevosita
ishchi kuchiga, sifatiga ta’sir ko‘rsatadi.
Bugungi kunda taraqqiy etgan barcha kompaniya va firmalarda ishchi kuchi sifatini oshirishga
nihoyatda katta e’tibor berilmoqda. Jumladan, AQSHning «Motogolla» korporatsiyasi
mutaxassislar va menejerlar tayyorlash hamda malakasini oshirish uchun o‘quv markazlari keng
tarmog‘i bilan birgalikda o‘z texnika universitetiga ham ega. So‘nggi o‘n yil ichida korporatsiyaning
kadrlar tayyorlash uchun sarf xarajatlari 7 milliondan 120 million dollarga yetdi.
Germaniyada ishlab chiqarishda band bo‘lgan har bir ishchi va mutaxassis kamida ikki yilda bir
marta turli kurslarda o‘z malakasini oshiradi. Ushbu jarayonning asosiy tashkilotchilari
korxonalardir. Ular xodimlar malakasini oshirish uchun xarajatlarning yarmidan ko‘prog‘ini o‘z
mablag‘lari hisobidan qoplaydilar. Buning uchun ular o‘zlarining o‘quv markazlaridan, shuningdek,
boshqa kompaniya va firmalar bilan birgalikda tashkil etilgan o‘quv markazlaridan foydalanadilar.
Germaniyaning «Siemens» elektrotexnika konserni 82 ming nafar xodimni jalb etish qobiliyatiga
ega bo‘lgan 8 mingta malaka oshirish dasturlariga ega.
Fransiyada 1984-yildayoq, «Davlat va firmalar o‘zidagi kadrlar tayyorlash markazlari faoliyatini
muvofiqlashtirish to‘g‘risida»gi qonuni qabul qilingan. Bu yerda personalni tayyorlash
strategiyasini ishlab chiqishda firmalarning ishlab chiqarish kengashlari va kasaba uyushmalar jalb
etilgan.
AQSHda ham, 1982-yilda «Kadrlarni o‘qitish va qayta tayyorlashni tashkil etishda mahalliy
hokimiyat organlarining korporatsiyalar bilan sherikligi to‘g‘risida»gi qonuni qabul qilingan.
Umuman, hozirgi vaqtda ishchi kuchi sifati nihoyatda dolzarb ahamiyatga ega bo‘lmoqda.
Globallashuv, jahon bozoridagi o‘ta keskin raqobat personalning yuqori malakaga ega bo‘lishini
talab etmoqda. Masalan, hozirgi vaqtda yuqori malakaga ega ishchilar AQSHda jami ishchilarning
45, Germaniyada esa 55 foizini tashkil etmoqda.
|
| |
Korxona va tashkilotlarda xizmat martabasini boshqarish

vazifalarni kengaytirish yoki murakkablashtirish ham kiradi(odatda, bunda olinadigan haq ham
o’zgaradi);
MARKAZGA INTILUVCHAN YO’NALISH- mazkur yo’nalish ko’p hollarda xodimlar diqqatini
jalb qilsada lekin ancha kamroq samara beradi. Markazga intiluvchan
martaba deyilganda asosiy
o’zakka, yani tashkilot rahbarligiga intiolish tushuniladi.
2.Martabani rejalashtirish va uni amalga oshirishning vazifalari
Martabani rejalashtirish va nazorat qilib boorish shunday iboraki, bunda xodimni tashkilotga ishga
qabul qilishdan boshlab to ishdan bo’shatish taxmin qilingan vaqtgacha uning lavozimlar tizimi yoki
ish o’rinlari bo’yicha rejali ravishda gorizontal va vertical ilgarilab borishini yo’lga qo’yish zarur.
Martabani rejalashtirish va amalga oshirishning asosiy vazifasi kasbiy
va tashkilot ichidagi
martabalarning o’zaro ta’sirini taminlashdir.
3.Martabaning asosiy bosqichlari.
Inson martabaning turli bosqichlarida turli ehtiyojlarini qondiradi.
Dastlabki bosqich- maktabda o’qishni, o’rta va oliy malumot olishni o’z ichiga oladi hamda 25
yoshgacha davom etadi. Ana shu davr mobaynida inson faoliyat turlarini izlash maqsadida bir nechta
bor ishini almashtirishi mumkin.
Shundan keyin Rivojlanish bosqichi boshlanadi. U taxminan besh yil- 25 yoshdan 30 yoshgacha
davom etadi. Bu davrda xodim tanlagan kasbini o’zlashtirib oladi, zarur ko’nikmalar hosil qiladi,
uning
malakasi shakllanadi, o’z-o’zini namoyon qilishi sodir bo’ladi va mustaqillik o’rnatishga
ehtiyoj paydo bo’ladi.
Ko’tarilib borish bosqichi, odatda 30 yoshdan 45 yoshgacha davom etadi. Ana shu davrda malakaning
ortishi, xizmatda ko’tarilish jarayoni yuz beradi. Amaliy tajriba, malaka hosil bo’ladi, o’z-o’zini
namoyon qilishga, yuqoriroq mavqeyga, mustaqillikka ega bo’lishga ehtiyoj ortadi, shaxs sifatida o’z
fikrlarini bildirish kuchayadi.
Saqlab qolish bosqichi erishilgan natijalarini mustahkamlash harakatlari bilan ajralib turadi va 45
yoshdan 60 yoshgacha davom etadi. Malakaning yuqori cho’qqisiga erishiladi, faol g’ayrat va maxsus
ta’lim olish tufayli malaka yanada takomillashadi, xodim o’z bilimlarini yoshlarga berishga qiziqib
qoladi. Bu davr ijodkorlik bilan ajralib turadi, bu sohada yangi xizmat pog’onalariga ko’tarilish yuz
berishi mumkin. Odam mustaqillik va o’zini namoyon qilish cho’qqisiga erishadi.
Yakuniy bosqich 60 yoshdan 65 yoshgacha davom etadi. Bu davrda xodim pensiya to’g’risida
jiddiyroq o’ylay
boshlaydi, bu yerdan ketishga tayyorgarlik ko’radi. Mana shu davrda bo’shab
qoladigan lavozimiga munosib o’rinbosar izlash va nomzodni o’qitish ishlari olib boriladi.
Oxirgi, pensiya bosqichida bu tashkilotdagi martaba (faoliyat turi sifatida) tugaydi. O’zini boshqa
faoliyat turlarida ko’rsatishga intilish imkoniyuati paydo bo’ladi, holbuki tashkilotda ishlab yurgan
vaqtida bunday qilishga imkoniyati cheklangan edi. O’ziga va pensiya oladigan boshqa birodarlariga
nisbatan hurmat bilan qarash ehtiyoji barqarorlashadi.
Korxona va uning personali tushunchasi xaqida tushuntiring

Menejerlar yuqori, o’rta va quyi bo’g’in rahbarlari toifalariga gbo’linadi.
Yuqori bo’g’in boshqaruvchisi (Tor management) — bu toifa rahbarlariga kompaniya va firmalar
prezidentlari, boshqa ijrochi direktorlar, ularning o’rinbosarlari, boshqaruv organlari a’zolari kiradi.
O’rta bo’g’in rahbarlari — (Middle management) korxona mustaqil boshqarma va bo’limlari
rahbarlari hisoblanadi.
Quyi bo’g’in rahbarlari (Loves management) — guruhlar, brigada rahbarlari, ustalardan iboratdir.
Korxona personali (jismoniy shaxslar) — o’z navbatida, ishchilar, muhandis-texnik xodimlar va
xizmat ko’rsatuvchi xodimlarga bo’linadi.
Ishchilar malakali, yarim malakali, malakasiz ishchilarga bo’linadi.
Korxona personali texnologik jarayondagi ishtirokiga muvofiq:
asosiy (ishlab chiqarish bilan band bo’lgan) ishchilar;
yordamchi (bevosita ishlab chiqarishda band bo’lmagan) ishchilarga bo’linadi.
Korxona personali mehnat faoliyati muddatiga binoan doimiy, vaktincha, mavsumiy xodimlarga
ajratiladi.
Korxona personali murakkab, o’zaro bog’liq tuzilmaga ega.
Shaxs stressiga ta’sir o’tkazuvchi omillarni sanab bering

Achchiq kayfiyat ko’rinadi, nazoratsizlik hissi paydo bo’ladi,
Inson g’amgin, g’azablangan, hamda o’zini bosim ostida his qiladi.
Psixologik stressning belgilari qanday?
Stressni keltirib chiqaradigan omillarni quyidagicha tushuntirish mumkin:
qarindoshini yo’qotish
Ajralish
Moliyaviy mas’uliyatni oshirish,
kasallikka chalinish
turmush qurish yoki farzand ko’rish,
Ko’tarilish yoki ish joyini o’zgartirish
O’zini juda og’ir his qiladigan mas’uliyatga ega bo’lish
Diskriminatsiya, irqchilik yoki ta’qiblarga duchor bo’lish,
qashshoqlikda yashash,
Katta o’zgarishlarga duch kelish.
Mas`uliyati cheklangan jamiyatlarda xizmat martabasini boshqarish

Fan-texnika taraqqiyoti va bozor iqtisodiyotiga o‘tish bilan bog‘liq, tashkiliy yangiliklarning joriy
etilishi mehnat sharoitini yaxshilash bilan bir qatorda insonning bilim darajasi va ruhiy- fiziologik
imkoniyatlariga yangi talablar qo‘ydi. Bu, o‘z navbatida, yuqori malakali kadrlarga va ishlab
chiqarishning ruhiy-fiziologik talablariga javob beradigan kadrlarga bo‘lgan tanqislikni oshirdi.
Kadrlarni rejalashtirish shundan iboratki, u odamlarga za rur vaqtda va kerakli miqdordagi ish
o‘rinlarini ularning qobili yatlari, mayllari va ishlab chiqarish talablariga muvofiq ta’minlashni vazifa
qilib qo‘yadi. Ish o‘rinlari unumdorlik va asoslash nuqtai nazaridan ishlovchilarga o‘z qobiliyatlarini
eng maqbul tarzda rivojlantirish, mehnat samaradorligini oshirish imkonini berishi, insonga xos
mehnat shart-sharoitlarini yaratish va mehnat bilan bandlikni ta’minlash talablariga javob berishi
lozim.
Kadrlarni rejalashtirish tashkilot manfaatlari nuqtai nazaridan ham, uning xodimlari manfaatlarini
ko‘zlab ham amalga oshiriladi. Tashkilot uchun kerakli vaqtda, kerakli o‘rinda, zarur miqdorda
hamda tegishli malakaga ega bo‘lgan xodimlarga ega bo‘lish muhimki, ular ishlab chiqarish
vazifalarini hal qilish, uning o‘z maqsadlariga erishishi uchun zarur bo‘ladi. Kadrlarni rejalashtirish
ancha yuqori mehnat unumdorligini qo‘lga kiritish va ishdan qoniqish hosil qilish uchun shart-
sharoitlar yaratib berishi lozim. Odamlarni – birinchi navbatda, o‘z qobiliyatlarini rivojlantirish
uchun shart sharoitlar yaratib berilgan, yuqori hamda doimiy ish haqi olib turish kafolatlangan ish
o‘rinlari jalb qiladi. Tashkilotdagi barcha xodimlarning manfaatlarini hisobga olish kadrlarni
rejalashtirish vazifalaridan biri hisoblanadi.
Korxona xodimlari mexnatini tashkil etishning xususiyatlari

|
Korxona xodimlari mexnatini tashkil etishning xususiyatlariBog'liq Personal savollarga javoblar36. Korxona xodimlari mexnatini tashkil etishning xususiyatlari
Har bir davlatda ishchi-xodimlarning mehnatini tashkil etish va ularga berilgan shart-sharoitlar
haqida qonunlar mavjud. Ularga ko‘ra, masalan, har bir ishchi-xodimlarning ish kuni, ijtimoiy
muhofazasi, ish o‘rnida sanitariya normalari va texnika xavfsizligi qoidalari belgilanadi.
Ishchi-xodimning samarali ish bajarishi uchun qo‘yiladigan quyidagi talablar ular bajaradigan
mehnatining samarali bo‘lishini aniqlaydi:
Bilim darajasi;
Jismoniy jihatlari;
Tajribaga egaligi;
Tirishqoqligi;
Qiziqishi;
Xarakterli belgilari (chaqqonlik, mustaqillik va boshqalar).
Kadrlar bo‘limi gazeta va jurnallarga axborot berishlari, tanlovlar e’lon qilishi yoki oddiy yo‘l bilan
ishchilarni ishga olishlari mumkin. Bo‘lajak ishchi-xodimlarni ishga olishda u bilan suhbat, imtihon,
tekshiruvlar o‘tkaziladi. Ular ichida ayniqsa suhbat ko‘p qo‘llaniladi. Bo‘lg‘usi ishchi-xodimlarning
o‘z maqsadiga erishishi uchun unga yaxshi tayyorgarlik ko‘rishlari kerak, savollarni o‘ylab
chiqishlari zarur.
Servis sohasi elektron texnikasi buyumlari korxonalarining asosiy vazifalari mamlakatning iqtisodiy
o‘sishini ta’minlash, jamiyatning moddiy ehtiyojini o‘z mehnatlari va mahsulotlari bilan qondirish,
korxonaga tushgan foyda asosida mehnat jamoasini iqtisodiy jihatdan ta’minlashdan iborat.
Mulkchilik shakli jihati bo‘yicha korxonalar quyidagi turlarga bo‘linadi:
Shaxs mulkchiligi asosida: shaxsiy, oilaviy.
Jamoa mulkchiligi asosida: jamoa miqyosida (kooperativ ishlab chiqarish, aksioner shakli asosida
tashkil etilgan korxona, jamoa tashkilotlari asosidagi korxonalar va boshqalar).
Davlat mulkchiligi ixtiyoridagi: respublika miqyosida (mahalliy, avtonom respublikalar va
boshqalar).
Bundan tashqari korxonalar ijaraga ham berilishi mumkin.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni davrida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida
korxonalar huquqini himoyalash maqsadida tashkilotlar uyushmalarga, xo‘jalik assotsiatsiyalariga,
konsernlar va boshqa birlashmalardan tashkil topishi mumkin.
Bu birlashmalar demokratik boshqaruv asosida korxona va xo‘jaliklarning o‘zaro manfaatdorligini
rivojlantirish, aholi moddiy ehtiyojini ta’minlash va ularga xizmat ko‘rsatish vazifalarini o‘z ichiga
oladi.
Korxona faoliyatining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
to‘liq xo‘jalik hisobida;
o‘z-o‘zini mablag‘ bilan ta’minlash;
o‘z-o‘zini boshqarish asosida tuziladi.
|
| |
Korxona va tashkilotlarda xodimlar bilan ishlashni boshqarish

ta'sir. korxonaning samarali ishlashini va uning xodimlarining har
tomonlama rivojlanishini
ta'minlash uchun xodimning mehnat fazilatlaridan foydalanish uchun sharoit yaratish.
Korxonaning rivojlanish strategiyasini, mahsulot ishlab chiqarish va xizmatlar hajmini hisobga olgan
holda kadrlarga bo'lgan ehtiyojni aniqlash;
Xodimlarning son va sifat tarkibini shakllantirish (sotib olish tizimi, joylashtirish);
kadrlar
siyosati;
Kadrlarning umumiy va kasbiy tayyorgarligi tizimi;
Korxonada xodimlarni moslashtirish;
Mehnatga haq to'lash va rag'batlantirish, moddiy va ma'naviy manfaatdorlik tizimi;
Faoliyatni baholash va xodimlarni attestatsiyadan o'tkazish, uni ish natijalari va xodimning korxona
uchun qiymati asosida xodimlarni rag'batlantirish va rag'batlantirishga yo'naltirish;
Xodimlarni rivojlantirish tizimi;
Xodimlar,
xodimlar, ma'muriyat va jamoat tashkilotlari o'rtasidagi shaxslararo munosabatlar;
Korxonani ishchi kuchi bilan ta'minlash va xodimni ishonchli ijtimoiy himoya qilish uchun mas'ul
bo'lgan organ sifatida ko'p funktsiyali kadrlar xizmati faoliyati.
Korxonada xodimlarni boshqarishning maqsadlari quyidagilardan iborat:
Bozor sharoitida korxonaning raqobatbardoshligini oshirish;
Ishlab chiqarish va mehnat samaradorligini oshirish, xususan, maksimal foyda olishga erishish;
Jamoa faoliyatining yuqori ijtimoiy samaradorligini ta'minlash.
Belgilangan maqsadlarga muvaffaqiyatli erishish quyidagi vazifalarni hal qilishni talab qiladi:
Korxonaning ishchi kuchiga bo'lgan ehtiyojini talab qilinadigan hajmlarda
va talab qilinadigan
malakada ta'minlash;
Ishlab chiqarish potentsialining tashkiliy-texnik tuzilishi va mehnat salohiyati tarkibi o'rtasidagi
asosli bog'lanishga erishish;
Xodimning va umuman ishlab chiqarish jamoasining salohiyatidan to'liq va samarali foydalanish;
Yuqori mahsuldor mehnat uchun shart-sharoitlarni ta'minlash, uni
yuqori darajada tashkil etish,
motivatsiya, o'z-o'zini tarbiyalash, xodimning o'zaro munosabat va hamkorlik odatlarini
rivojlantirish;
Transparent - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti telekommunikatsiya texnologiyalari fakulteti

Transparent
Ushbu rejimda kommutator VTP ma'lumotlarini o'z bazasini sinxronlashtirmasdan va o'z yangilanishlarini yaratmasdan boshqa ishtirokchilarga o'tkazadi. VLAN sozlamalari faqat mahalliy kommutator uchun o'zgartirilishi mumkin.
VTP-da uchta xabar turi mavjud:
1. Advertisement requests
Summary Advertisement Alert uchun mijozdan serverga so'rov taqdim etadi
2. Summary advertisements
Ushbu standart xabar server har 5 daqiqada yoki konfiguratsiyani o'zgartirgandan so'ng darhol yuboradi.
3. Subset advertisements
VLAN konfiguratsiyasini o'zgartirgandan so'ng, shuningdek, ogohlantirish so'rovidan keyin darhol yuboriladi.
Shuni aytib o'tish joizki, yangi VLAN haqida ma'lumot olgan VTP switch, uni faqat katta reviziya raqami bilan switchdan kelgan bo'lsa, uni konfiguratsiyaga kiritadi.
Tarmoq orqali uzatiladigan axborotlarni uzoq masofalarga uzatish imkoniyati vujudga keldi.Tarmoq axborotlarini uzatish, alohida ishlatilayotgan kompyuterlarni ishlatish,ishlashini tashkil qilish, bitta masalani bir nechta kompyuter yordamida yechishimkoniyatlarini beradi. Bundan tashqari har bir kompyuterni bilish, bir vazifanibajarishga ixtisoslashtirish va kompyuterlarning resurslaridan (ma'lumotlari, xotirasi)foydalanish, butun dunyo kompyuterlarini boshqarish birlashtirganInternet tarmog'iga bog'lanish mumkin.
Tarmoqlar metodi
Fikrlarni tarmoqlanishi – bu pedogogik strategiya bo’lib, u o’quvchilarni biron bir mavzuni chuqur o’rgatishlariga yordam berib, o’quvchilarni mavzuga ta’luqli tushuncha yoki aniq fikrni erkin va ochiq ravishda ketma ketlik bilan o’zviy bog’langan xolda tarmoqlanishlarga o’rgatadi.
Bu metod biron mavzuni chuko’r o’rgatishdan avval o’quvchilarni fikirlash faoliyatini
jadallashtirish hamda kengaytirish uchun xizmat qilishi mumkin. Shuningdek o’tilgan mavzuni mustaxkamlash, yaxshi o’zlashtirish, umumlashtirish hamda o’quvchilarni shu mavzu bo’yicha tasavvurlarni chizma shaklida ifodalashga undaydi. Bunday jarayon esa o’quvchilarga o’z bilimlari, tushunishlari va tasavvurlari darajasini aniqlashga yordam beradi.
O’quvchilarning fikirlarini tarmoqlash qo’yidagicha tashkil etiladi:
Xayolga kelgan har qanday shu mavzuga taluqli bo’lgan fikr ketma ket yoziladi.
Fikrlar tugamaguncha yozishni davom ettirish kerak bo’ladi, agar shu mavzuga taluqli bo’lgan fikirlar tugab qoladigan bo’lsa, bunday xolatda fikirni yanada takomillashtirishga xarakat qilish kerak bo’ladi.
Iloji boricha fikrlarning ketma ketligi va o’zaro bog’likligini ko’paytirishga intiling.
Ushbu metod yakka, kichik gurux, jamoa bilan ishlashda qo’llanilishi mumkin, guruh xolatida qo’llanilishi guruhlar fikrini to’plash va ularni bir tizimdagi ko’rilmaga keltirish mumkin.
|