nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
strukturali va semantik - Mavzu : kod relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblash

|
Mavzu : kod relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblash
|
bet | 6/6 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 143,02 Kb. | | #115647 |
Bog'liq Mavzu kod relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblashstrukturali va semantik axborotlar saqlanishi mumkin. Strukturaviy axborotlarni biz munosabat sxemalar yordamida bilamiz.
Semantik axborotlar esa munosabat sxemalarda ma’lum bulgan va xisobga olinadigan va atributlar o‘rtasidagi funksional bog‘lanishlar bilan ifodalanadi. MBdagi munosabatlarda atributlarni tarkibi 2 ta talabga javob berishi kerak
Foydalanilgan adabiyotlar va internet saytlari:
Григорьев Ю.А., Ревунков Г.И.. Банки данных. М.: Изд. МГТУ им.
Баумана, 2002.
2. Роб П. Системы баз данных: проектирование, реализация и управление
(5-е издание) издательство "БХВ - Санкт-Петербург" ·1200 стр, 2003 г. ·.
3. Григорьев Ю.А., Плутенко А.Д.. Жизненный цикл проектов
распределенных баз данных. Благовещеснк АмГУ, 1999.
4. Дунаев С.С. Доступ к базам данных и техника работы в сети.
Практические приемы современного программирования. М.: Диалог –
МИФИ, 1999.
5. Дж.Ульман, Дж Уидом. Введение системы баз данных. Пер.с англ. М.:
«Лори», 2000.
6. Диго С.М. Базы данных Проектирование и использование.
издательство "Финансы и статистика" · 592 стр, 2005 г.
7. Конноли Т., Брегк К. Базы данных, проектирование, реализация и
сопровождения, теория и практика, Университет Пейсли, Шотландия, изд.
М.- СПБ.- Киев, 2003.
8. Четвериков, В. Н. Базы и банки данных [Текст] : учебник для
вузов по спец. "Автоматизир. системы управления" / Г. И. Ревунков, Э. Н.
Самохвалов. - М. : Высш. шк., 1987. - 248 с. : ил. - Библиогр.: с.246 (14
назв.). Предм. указ.: с. 247
Internet saytlari
1. www. Ziyonеt.uz
2. www.library.tuit.uz
3. www.intuit.ru
4. http://www.w3schools.com
5. http://www.sql-tutorial.ru
6. http://pitbooks.ru
7. http://www.torrеntino.ru
|
| |
9- mavzu. Rs va rl zanjirlarda o‘tkinchi jarayonlar Reja

9- mavzu. Rs va rl zanjirlarda o‘tkinchi jarayonlar Reja
Download
234,06 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/2
Sana
19.01.2024
Hajmi
234,06 Kb.
#141292
Download
234,06 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
9- mavzu. Rs va rl zanjirlarda o‘tkinchi jarayonlar Reja
Download
234,06 Kb.
Matnni ko'rish
Cover ict stb indd

Cover ict stb indd
Download
38,94 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/88
Sana
22.01.2024
Hajmi
38,94 Mb.
#143143
Download
38,94 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Cover ict stb indd
Download
38,94 Mb.
Matnni ko'rish
Vertikal oʻq - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb inddBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )Vertikal oʻq
ing
Vertical axis
diagrammaning chap tomonidagi oʻq (y-oʻqi).
136
Minnatdorchilik
Mualliflar va noshirlar quyidagi mualliflik materiallari manbalarini tasdiqlaydilar va
taqdim etilgan ruxsat uchun minnatdorchilik bildiradilar. Barcha urinishlarga qaramay,
har doim ham foydalanilgan barcha materiallarning manbalarini aniqlash yoki
mualliflik huquqi egalarining barchasini izlab topish imkoni boʻlmadi. Agar biz bergan
maʼlumotnomada biror narsa tushib qolgan boʻlsa, qayta nashr paytida munosib
tasdiqlash xabarlarini kiritishdan mamnun boʻlamiz.
Microsoft mahsulotlarining skrinshotlaridan Microsoft Korporatsiyasi ruxsati bilan
foydalanilgan.
Scratch dasturining skrinshotlari: Scratch MIT Media Labʼdagi Lifelong Kindergarten
Group tomonidan ishlab chiqilgan. http:scratch.mit.edu ga qarang.
Tasvirlarni qayta ishlashga ruxsat bergani uchun quyidagilarga tashakkur bildiramiz:
Ustki muqova: Menno van Dijk/Getty Images
Ichki matn: Narvikk/GI; JakeOlimb/GI; Neustockimages/GI; Pskeltonphoto/GI; Sarote
pruk-sachat/GI; BongkarnGraphic/Shutterstock; TarikVision/GI; icosha/Shutterstock;
Chaay_Tee/Shutterstock; Nora Carol Photography/GI; ZouZou/Shutterstock; Yagi-
Studio/GI; Meilun/GI; JasonDoiy/GI; Adriana Duduleanu/GI; Rawpixel/GI; Filo/GI;
Mike Kemp/GI; Walter Myers/GI; NASA/GI; Lenm/GI; Mint Images - Frans Lanting/GI;
Besjunior/GI; Johavel/GI; Irina Griskova/GI; MicrovOne/GI; Peter Dazeley/GI; Click&Boo/
GI; SeventyFour/GI.
Kalit: GI = Getty Images
Document Outline - Cover_ICT_STB_G5.pdf
- ICT_STB_G5_pre_p00i-005_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch01_p006-023_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch02_p024-042_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch03_p043-072_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch04_p073-089_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch05_p090-105_R5.pdf
- ICT_STB_G5_ch06_p106-128_R5.pdf
- ICT_STB_G5_Glossary-Ack_p129-138_R5.pdf
- Blank Page
|
| |
O‘ZBEKISTON BARKAMOLLIK UCHUN TA’LIM DASTURI

University Printing House, Cambridge CB2 8BS,
Birlashgan Qirollik
One Liberty Plaza, 20th Floor, New York, NY 10006, AQSh
477
Williamstown Road, Port Melbourne, VIC 3207, Avstralia
314–321, 3rd Floor, Plot 3,
Splendor Forum, Jasola District Centre,
New Delhi – 110025, Hindiston
79
Anson Road, #06–04/06, Singapore 079906
Cambridge University Press Kembrij Universiteti (University of Cambridge) ning
tarkibiy qismidir.
U universitetning yuqori darajadagi ta’lim, o‘rganish va tadqiqotlar uchun bilim tarqatish
maqsadiga o‘z hissasini qo‘shadi.
Asl nashr © Cambridge University Press 2019
Ushbu nashr © Cambridge University Press 2021, RTI tomonidan litsenziya asosida
tahrirlangan
Bu kitob mualliflik huquqi bilan himoyalangan. Qonun bilan belgilangan
istisno va jamoaviy
litsenziya kelishuvlariga mos kelishi mumkin. Bu kitobning hech qaysi qismi Cambridge
University Pressning yozma ruxsatisiz chop etilishi mumkin emas.
Birinchi nashr 2003
Ikkinchi nashr 2005
Uchinchi nashr 2013
To‘rtinchi nashr 2019
Cambridge University Press ushbu kitobda keltirilgan tashqi va uchinchi taraf vebsaytlari URL
larining amalda bo‘lishi yoki to‘g‘riligi uchun javobgar emas va
bu vebsaytlardagi kontent
to‘g‘ri bo‘lishiga kafolat bermaydi. Bu kitobda keltirilgan narxlar, safar jadvallari va boshqa
ma’lumotlar ilk chop etilish vaqti uchun to‘g‘ri va Cambridge University
Press bundan keyingi
davrda bu ma’lumotlarning to‘g‘riligini kafolatlamaydi.
O‘QITUVCHILAR UCHUN ESLATMA
Ushbu kitobning har qanday qismini moddiy shaklda qayta yaratish (fotonusxa olish va
elektron holda saqlash shular jumlasidan) qonunga xilof.
O‘ZBEKISTON BARKAMOLLIK UCHUN TA’LIM DASTURI

3
Introduction
Informatika va axborot texnologiyalari 5-sinf darsligi 2019-yildagi Cambridge ICT
Starters: Initial Steps kitobi asosida ishlab chiqilgan. Ushbu darslikda Initial Steps’dagi
barcha modullar toʻliq qamrab olingan boʻlib, ular yordamida AKT rivojlanishining
keyingi bosqichlarida keng qamrovli bilim, ko‘nikma va maʼlumotlarga ega boʻlasiz.
Modullarni istalgan tartibda oʻrganish mumkin.
Ushbu darslik sizning yosh bosqichingizda zarur boʻlgan elektron pochta,
maʼlumotlarni qayta ishlash, oddiy jadvallar bilan ishlash, turli hujjatlarmi yaratish
va tahrirlash hamda tasvirlar bilan ishlashda asosiy ko‘nikmalarni beruvchi bilimlarni
olishda yordam beradi.
Bu darslik quyidagi materiallardan tashkil topgan:
Extiyot bo‘ling! - Cover ict stb indd

6
Odamlar
kompyuterlar
ixtiro qilinguniga
qadar
hujjatlarni
qoʻlda
yozishni
istashmagan.
Shu sabab
ular yozuv
mashinalaridan
foydalanishgan.
Yozuv
mashinasida
matn
terish
deyarli
klaviaturada harf
terganimiz singari
amalga oshiriladi.
Sahifada harf
paydo boʻlishi
uchun uning
muhri
siyoh
tasmaga borib
uriladi.
Bilasizmi?
Bu modulda yakuniy loyihangiz ustida ishlashga yordam beradigan matn yozishga
oid ko‘nikmalarni rivojlantirasiz. Yakuniy loyiha
maktab jurnali uchun maqola
yozish mavzusida boʻladi. Unda quyidagilarni oʻrganasiz:
• matnni qayta ishlashga doir asosiy ko‘nikmalar;
• hujjatga gap va so‘zlardan iborat matn kiritish;
• hujjatdagi matnni belgilash va oʻzgartirish uchun sichqoncha tugmalardan
foydalanish;
• Microsoft Word dasturida mavjud koʻplab
buyruqlarning ayrimlaridan
foydalanish;
• hujjatni tegishli fayl nomi bilan saqlash;
Shuningdek, quyidagilarni ham bilib olasiz:
• kompyuterdan foydalanayotganda xavfsilikni ta’minlash;
• saqlangan hujjat nomini oʻzgartirish.
Boshlashdan avval
Quyidagilarni bilishingiz kerak:
• boʻsh joy, nuqta va bosh harflar yordamida sodda gaplarni yoza olishni;
• sichqoncha
qanday qurilma ekanini;
• sichqonchani siljitish orqali kompyuter ekranidagi koʻrsatkichni harakatga
kelishini.
Matnli hujjat bilan ishlashni boshlash
Bu modulda quyidagilarni oʻrganasiz:
1
Klaviatura yoki boshqa qurilma yordamida sodda soʻzlarni
kiritish
2
Matnni belgilash va uni tahrirlash
3
Sichqoncha yoki boshqa boshqaruv qurilmasi yordamida asosiy ikonkalarni
(masalan,
chop etish, saqlash) tanlash
4
Hujjatlarni nomlash, saqlash va ochish
5
Matnni tekshirishda tegishli usullardan
samarali foydalanish
•
vazifa namunalari;
• - Cover ict stb indd

|
Cover ict stb inddBog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )•
vazifa namunalari;
•
amalda qoʻllashdan oldin ko‘nikmalarni shakllantirish uchun mashg‘ulot va
topshiriqlar;
•
o‘zlashtirishni tekshirish uchun yakuniy loyihalar;
•
ixtiyoriy amaliy vazifalar va oʻzini kelgusida sinab koʻrmoqchi boʻlganlar uchun
masalalar.
Bu materiallar tajribali oʻqituvchilarning koʻmagi bilan darslarida foydalanish uchun
moʻljallangan. Mashg‘ulotlar, ko‘nikmalar va mashqlar kompyuterdan foydalanish
zarur boʻlgan real vaziyatlardan kelib chiqib belgilangan. Har bir modulning boshlanish
qismida “Boshlashdan avval...” rukni mavjud. Bu ruknda sanab o‘tilgan amallar sizni har
bir ko‘nikma haqida bilim va tushunchangizni namoyish qilish uchun yakuniy loyiha sari
olib borishga moʻljallangan.
Ayrim mashqlar tahrirlash uchun tayyorlangan fayllarni ochishingizni talab qiladi. Ushbu
fayllarni o‘qituvchingiz sizga mashg’ulot paytida taqdim etadi va mashqlarni boshlashda
sizga yordam berish uchun zarur bo‘ladi.
Bu darslikdagi mavzularda Microsot Office 2016, Microsoft Paint, Scratch, Gmail hamda
turli veb-brauzer va qidiruv tizimlaridan foydalanilgan. Ulardan foydalanish raqamli
ko‘nikmalaringizni oshirib, kitobdagi mashqlarga bajarishni osonlashtiradi. Biroq
mavzu maqsadlariga erishish uchun oʻqituvchingiz boshqa xil dasturiy ta’minotlardan
foydalanishi ham mumkin.
Umid qilamizki, ushbu darslik sizga unutilmas tajriba va foyda keltiradi.
Omad yor boʻlsin!
3
Kirish
4
Mundarija
Kirish
1
Matnli hujjat bilan ishlashni boshlash ���������������������������������������������������������������������� 6
2
Tasvirlar bilan ishlashni boshlash ����������������������������������������������������������������������������� 24
3
Diagrammalar bilan ishlashni boshlash ������������������������������������������������������������������� 43
4
Dasturlashni boshlash ����������������������������������������������������������������������������������������������� 73
5
Qidiruv tizimlarida ishlashni boshlash ��������������������������������������������������������������������� 90
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash �������������������������������������������������������������������� 106
Glossariy ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 129
|
| |
Relyatsion (Munosabat) algebrasi

|
Relyatsion (Munosabat) algebrasi
|
bet | 5/6 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 143,02 Kb. | | #115647 |
Bog'liq Mavzu kod relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblashRelyatsion (Munosabat) algebrasi
-->Relyatsion algebra - protsedurali so'rov tili hisoblanadi.
U bir yoki ikkita Relyatsiya(munosabat)ni kirish sifatida qabul qiladigan va natijasi sifatida yangi munosabat hosil qiladigan operatsiyalar majmuasidan iborat.
Bu operatsiyalar foydalanuvchiga asosiy qidirish so'rovlarini amalga oshirish imkonini beradi.
Relyatsion algebra operatorlari
Munosabat algebradagi asosiy operatsiyalar
Qolgan 3 ta operatorlar UNION, SET DIFFERENCE, CARTESIAN PRODUCT, lar juft munosabatlar ustidan amallar bajaradi (yoki Binary amallarni bajaradi
Relyatsion hisoblash.
Ushbu modellar ma'lumotlar tuzilishining soddaligi, foydalanuvchilarga qulay jadval ko'rinishidagi taqdimot va algebraning rasmiy apparatlaridan va ma'lumotlarni qayta ishlash uchun relyatsion hisob-kitoblardan foydalanish qobiliyati bilan tavsiflanadi.
Deklarativ yondashuv relyatsion ma'lumotlar bazalarini qayta ishlash matematik mantiq tushunchalari va usullarini sharhlashga asoslangan. Xususan, relyatsion hisob predikatli kalkulyatsiyaga asoslangan. Relyatsion hisoblash uchun zarur bo'lgan matematik mantiq tushunchalarini chaqiramiz.
1. O'zgaruvchilar va doimiylarning belgilari. Relyatsion hisoblarning til tuzilishlarida ular atributlar va o'zgaruvchilar nomlariga, shuningdek doimiylarga mos keladi.
2. "va", "yoki", "yo'q" mantiqiy biriktirgichlar va taqqoslash belgilari \u003d, # (teng emas),\u003e,<, ≥, ≤.
3. Terminlar, ya'ni har qanday doimiy va o'zgaruvchilar, shuningdek, argumentlari atamalari bo'lgan funktsiyalar.
4. Elementar formulalar predmetlar bo'lib, ularning argumentlari atamalardir. "Va", "yoki", "yo'q" operatsiyalari bilan bog'liq predikatlar ham elementar formulalardir. Masalan, Surname \u003d "Petrov" va Sum ≤ Total ifodalari elementar formulalardir.
5. Formulalar, ya'ni umumiylik yoki mavjudlikni o'lchash vositalarini elementar formulalarga qo'llash natijasida. Formula relyatsion hisoblash usuli bilan ifoda etilgan relyatsion ma'lumotlar bazasiga bo'lgan so'rovga mos keladi.
XULOSA
EIS ma'lumotlar bazasini loyihalashning asosiy vazifasi munosabatlar sonini (yoki boshqa ma'lumotlarning tarkibiy birliklari) va ularning atributlarining tarkibini aniqlashdir.
Atributlarni munosabatlarga ajratish vazifasi, ularning to'plami oldindan belgilanmagan, ko'plab turli xil echimlarni topishga imkon beradi. Ratsional guruhlash variantlari quyidagi talablarni hisobga olishi kerak:
- ko'plab munosabatlar axborotni taqdim etishda minimal zaxirani ta'minlashi kerak;
- munosabatlarni tartibga solish noaniqlik yoki ma'lumotlarning yo'qolishiga olib kelmasligi kerak;
- ma'lumotlar bazasiga yangi atributlar qo'shish paytida munosabatlar to'plamini qayta qurish minimal bo'lishi kerak.
Relyatsion MB munosabatlarida
|
| |
Ustunlar fiksirlangan sarlavhalaridan kesishgan so‘rovlarda foydalanish

|
Ustunlar fiksirlangan sarlavhalaridan kesishgan so‘rovlarda foydalanish
|
bet | 4/6 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 143,02 Kb. | | #115647 |
Bog'liq Mavzu kod relyatsion algebrasi. Relyatsion hisoblashUstunlar fiksirlangan sarlavhalaridan kesishgan so‘rovlarda foydalanish
Ko‘rilgan so‘rovda ustunlarni oylar kalendar navbati bo‘yicha chiqarish uchun ustunlar fiksirlangan sarlavhalarni berish kerak:
Конструктор rejimiga o‘ting va ekranga so‘rov xossalarini chiqaring. Buning uchun instrumentlar panelida Свойства (Properties) tugmasini bosing va so‘rov jadvallari aks etayotgan panel bo‘sh maydonida sichqoncha chap tugmasini cherting. So‘rov xossalari dialog oynasida Заголовки столбцов (Column Headings), xossasi chiqadi, u faqat kesishgan so‘rovlarda bo‘ladi.
Заголовки столбцов xossasi maydoniga yil xar bir oyining qisqacha nomini kiriting. Nomlar Format () funksiyasidan qanday qaytarilsa ustunlar sarlavhalarini standart akslantirishda qanday ko‘rinsalar shunday ko‘rinishlari keravk, aks xolda noto‘g‘ri berilgan oylar uchun ma’lumotlar akslanmaydilar. Nomlarni qavslarga olish kerak va nuqta vergul simvoli bilan ajratish kerak. 12 oy nomi kiritib bo‘lingandan so‘ng so‘rovlar oynasini berkiting.
So‘rovda detalizatsiya darajasini o‘zgartirish
Tahlil uchun qulay tasavvur yeki qulay grafik yaratish uchun kurilgan so‘rov satrlari va ustunlari sonini qisqartirish mumkin. Buning uchun mahsulot tipi bo‘yicha xar квартал foydani chiqaradigan kesishgan so‘rovni yaratamiz. Bunday so‘rovni yaratish uchun:
Yaratilgan so‘rovga "Типы" (Categories) jadvalini qo‘shing.
So‘rovda "КодТовара" va "Марка" ustunlarini "Типы" jadvalining "КодТипа" va "Категория" ustunlari bilan almashtiring. Buning uchun ortiqcha ustunlarni o‘chiring, so‘ngra kerakli ustunlarni so‘rov blankiga ko‘chiring. Ikkala ustunning Перекрестная Таблица (Crosstab) yacheykalarida Заголовки строк (Row Heading) qiymatni tanlang.
Выражение! (Expl) ustunidagi Format([ДатаРазмещения];"""Квартал ""q") ifodani o‘zgartiring, bu ifoda ustunlar sarlavhalari "Квартал 1", "Квартал 2", "Квартал 3", "Квартал 4" aniqlaydi. Bir necha qavs Квартал so‘zi va bo‘shlik belgisi satr sifatida, q – format sifatida kelishini ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
Munosabatlar ustida amallar
Munosabatlar ustida har-xil amallar bajariladi. Relyatsion ma’lumotlar modelini xususiyatlaridan biri ma’lumotlarni qayta ishlashni relyatsion algebra operatorlari (amallari) yordamida amalga oshirishdir. Relesion algebrada quyidagi 8 ta operator keng ishlatiladi. Ulardan 4 tasi an’anaviy to‘plamlar ustidagi amallar kiradi.
An’anaviy (qabul qilingan) amallarga quyidagilar kiradi
Birlashtirish
Kesishuv
Ayirma
Dekart ko‘paytma
|
| |
FDS (fraud detection system)

|
FDS (fraud detection system)
|
bet | 75/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalariFDS (fraud detection system) – firibgarlikni aniqlash va uning darajasini boshqarishni, shuningdek foydalanuvchilar / mijozlar faoliyati, ularning hisoblari, ishlatilgan xizmatlar / mahsulotlar, sotish kanallari va boshqalar bilan bog‘liq boshqa kiberxavfsizlik muammolarini kuzatuvchi dasturiy yoki apparat-dasturiy kompleks.
Firibgarlik - jismoniy va yoki yuridik shaxslarning kompaniya hisobidan foyda olish, unga moddiy yoki moddiy bo‘lmagan zarar yetkazish maqsadida qasddan qilgan harakatlari yoki harakatsizligi.
Rootkitlar - uchinchi tomonga kompyuterga masofadan kirish va boshqarish imkonini beradi.
Strategic Cyber Intelligence (Inglizcha strategik kiber razvedka) - axborot texnologiyalari sohasida tahdidlar rivojlanishining hozirgi tendentsiyalari haqida ma’lumot olishga qaratilgan faoliyat.
Strategik razvedka - razvedka shtati, tashkilot yoki strategiyani ishlab chiqishga ta'sir qiladigan boshqa ijtimoiy hamjamiyatning strategik salohiyati va strategik ishlari to‘g‘risida ma’lumot olish maqsadidagi razvedka faoliyati.
Troyanlar - nomi bilan mashhur bo‘lgan bu dasturlar qonuniy fayllar yoki dasturiy ta'minot sifatida yashiringan.
Tahdid — tajovuzkorlar tomonidan tijorat va boshqa maxfiy ma’lumotlarning buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan salbiy ta'sir qilish imkoniyati.
Texnik razvedka - bu raqobatbardosh ustunlikka erishish uchun texnik vositalardan foydalangan holda ma’lumot olishning maqsadli faoliyati.
NOD32 - bu Slovakiya ishlab chiqaruvchisi ESET tomonidan ishlab chiqilgan antivirus dasturi bo‘lib, faol ishlab chiqilmoqda va xususiy litsenziya ostida tarqatiladi.
Ishchi stantsiyalar - tarmoqlarning foydaluvchanligi eng maqbul tarkibiy qismlari hisoblanadi va ular orqali ruxsatsiz xatti - harakatlarni amalga oshirish uchun eng ko‘p urinishlar amalga oshirilishi mumkin.
Klasterizatsiya – tahdidlar va hujumlarning statik belgilari bilan tasniflangan kutubxonalar to‘plami.
Antivirus - viruslarni aniqlovchi va ulardan kompyuterni tozalovchi maxsus programma.
|
| |
Zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
Zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 1/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 14,08 Kb. | | #240773 |
Bog'liq algorithm Jamshid Farhodov
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI
VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVESITETI
Algoritmlarni loyihalash fanidan
Mustaqil Ishi
Mavzu: Murakkablikning statik va dinamik o’lchovlari.
Vaqt bo’yicha va hajmiy qiyinchiliklari
CAL001 - guruh talabasi
Bajardi: Farhodov Jamshid
Toshkent - 2023
Annotatsiya:
Algoritmlarning murakkabligini tahlil qilish ularning samaradorligi va kengaytirilishini tushunish uchun zarurdir. Ushbu mustaqil ish vaqt va xotira hajmi tahliliga e'tibor qaratib, algoritm murakkabligining statik va dinamik o'lchovlarini o'rganadi. Unda vaqt va xotira talablarini to'g'ri baholashda duch keladigan qiyinchiliklar muhokama qilinadi, murakkablikni tahlil qilish va o'zaro kelishuvlarni hal qilishdagi muammolarni ta'kidlaydi. Ishda, shuningdek, amalga oshirish muammolari, kirishga bog'liqlik ta'siri va apparat va muhitning algoritm ishlashiga ta'siri ta'kidlangan.
Kirish
Algoritm murakkabligini tahlil qilishning ahamiyati:
Algoritmning murakkabligini tahlil qilish algoritmlarning samaradorligi va masshtabliligini tushunish uchun juda muhimdir. Bu bizga turli xil algoritmlarni solishtirish va muayyan muammo uchun eng mosini tanlash imkonini beradi, natijada dasturiy ta'minot tizimlarining ishlashi va resurslardan foydalanishni yaxshilaydi.
Algoritmning murakkabligini tahlil qilish orqali biz vaqt va xotiradan foydalanish o'rtasidagi kelishuvlar bo'yicha asosli qarorlar qabul qilishimiz, mumkin bo'lgan qiyinchiliklarni aniqlashimiz va kerakli ishlash darajasiga erishish uchun kodning muhim qismlarini optimallashtirishimiz mumkin.
Statik va dinamik o'lchovlarning umumiy ko'rinishi:
Statik choralar:
Vaqt murakkabligi va fazoning murakkabligi kabi statik o'lchovlar matematik tahlil va kod tuzilishiga asoslangan algoritm samaradorligini baholashni ta'minlaydi. Vaqtning murakkabligi algoritmning ishlash vaqtini kirish hajmiga bog'liq holda ifodalaydi, kosmik murakkabligi esa uning xotira talablarini baholaydi.
Statik o'lchovlar algoritmlarni tanlash va loyihalashda yordam beradigan eng yomon, o'rtacha yoki eng yaxshi stsenariylarda algoritmlarning qanday miqyosi va o'zini tutishini tushunish uchun nazariy asos bo'lib xizmat qiladi.
Dinamik chora-tadbirlar:
Dinamik o'lchovlar algoritmning bajarilish vaqtida ishlashining haqiqiy o'lchovlarini o'z ichiga oladi. Ular ijro vaqti va xotiradan foydalanish kabi omillar bo'yicha empirik ma'lumotlarni taqdim etadi, bu ma'lum kirishlar va asosiy apparat va muhit ta'sir qilishi mumkin.
Vaqtni o'lchash va xotirani o'lchash kabi dinamik o'lchovlar algoritm samaradorligini yanada aniqroq baholash imkonini beradi va real stsenariylarda ishlashdagi qiyinchiliklar yoki yaxshilanish sohalarini aniqlashga yordam beradi.
|
| |
Kitobdan qanday foydalanish kerak?

|
Kitobdan qanday foydalanish kerak?Bog'liq 5-sinf informatika (Cambridge )5
Kitobdan qanday foydalanish kerak?
Kitobdan qanday foydalanish kerak?
Har bir modul quyidagi qismlardan tashkil topgan.
Modul maqsadlari:
bu jadval o‘zida modulda o‘rganiladigan asosiy bilim va ko‘nikmalarni aks ettiradi.
Bu modulda quyidagilarni bilib olasiz
1
Masalani yechishda ko‘rsatmalarning ketma-ketligini yaratish (algoritm)
2
Ko‘rsatmalar ketma-ketligi asosida dastur tuzish
Kalit soʻz:
ushbu qismda mavzuga oid muhim
va foydali soʻzlarning ta’riflari keltiriladi
Saralash:
predmetlarni
joylashtirish
usuli.
Kalit soʻz
Bilasizmi?:
Ushbu qismda
qiziqarli maʼlumotlar joylashgan
bo ‘lib, ular kelgusi tadqiqotlaringiz
uchun xizmat qiladi.
Burchaklar
haqida bilish
muhim, shuning
uchun siz ularni
matematika
fanida ham
o‘rganasiz.
Bilasizmi?
Ko‘rsatma:
ushbu
qismda ajoyib maslahatlar
berib boriladi.
Toʻgʻri javoblar bir
nechta boʻlishi
mumkin.
Ko‘rsatma
Masala:
Ushbu qismda hal etish uchun mavzudan
tashqari bilimlarga ega bo‘lishni talab etuvchi
qiyinroq masalalar beriladi.
Masala
Ssenariy:
Bu – ushbu modulda oʻrgangan barcha
bilimlaringizni hayotiy vaziyatlarda amaliyotga
tatbiq etishga yordam beruvchi vazifalar.
Qalʼadan chiqib ketish
Ssenariy
6-amaliy ko‘nikma
Amaliy ko‘nikma:
ushbu qismda olgan
bilimlaringizni qo‘llash uchun vazifalar beriladi.
1-amaliy ko‘nikma
Diqqat qiling!:
Ushbu qismdagi ma’lumotlar
vazifalarni bajarishda xato qilmasligingizga yordam
beradi.
DIQQAT QILING!
Elektron pochta manzilini tanlayotganda
ehtiyot boʻling. Shaxsiy maʼlumotlaringizdan
barcha xabar topishini xohlamaysiz-ku?
Butunjahon
internet tarmogʻi
koʻplab qiziqarli
va koʻngilochar
sahifalarga boy.
Shuningdek, ayrim
xavf-xatarlarga duch
kelish ehtimoli ham
mavjud.
|
| |
Sifatni boshqarish rejasi

|
Sifatni boshqarish rejasi
|
bet | 11/12 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,5 Mb. | | #247639 |
Bog'liq 1-mustaqil ish7. Sifatni boshqarish rejasi: Sifatni boshqarish rejasi loyihaning sifat maqsadlarini belgilash, sifat standartlarini aniqlash va sifatni ta’minlash hamda nazorat qilish jarayonlarini tasvirlash uchun ishlatiladi. Ushbu rejada sifat maqsadlari, sifat mezonlari, sifatni ta’minlash faoliyatlari, sifat nazorati jarayonlari va sifatni yaxshilash tashabbuslarini ko’rsatish kerak. Sifatni boshqarish rejasini ishlab chiqishda mijozlar va manfaatdor tomonlarning sifat talablarini aniqlash, sifat standartlarini belgilash va sifatni ta’minlash hamda nazorat qilish jarayonlarini tasvirlash muhimdir. Loyiha davomida sifat nazorati faoliyatlarini amalga oshirish, sifat ko’rsatkichlarini o’lchash va tahlil qilish, sifat muammolarini aniqlash va ularni bartaraf etish uchun choralar ko’rish kerak. Samarali sifatni boshqarish mijozlar mamnuniyatini oshiradi, qayta ishlashlarni kamaytiradi va loyihaning umumiy muvaffaqiyatini ta’minlaydi.
8. Manfaatdor tomonlarni boshqarish rejasi: Manfaatdor tomonlarni boshqarish rejasi loyihaga ta’sir qiluvchi yoki loyihadan manfaatdor bo’lgan shaxs va guruhlarni aniqlash, tahlil qilish va ular bilan samarali hamkorlik qilish uchun ishlatiladi. Ushbu rejada manfaatdor tomonlarning ro’yxati, ularning manfaatlari, ta’siri, ishtirok darajasi va aloqa strategiyasi kabi ma’lumotlar ko’rsatiladi. Manfaatdor tomonlarni boshqarish rejasini ishlab chiqishda manfaatdor tomonlarni aniqlash, ularning loyihaga ta’sirini va loyihadan kutishlarini tahlil qilish hamda ular bilan samarali muloqot strategiyasini belgilash kerak. Loyiha davomida manfaatdor tomonlar bilan doimiy aloqa o’rnatish, ularning ishtirokini ta’minlash, fikr-mulohazalarini olish va ularning ehtiyojlarini qondirish orqali manfaatdor tomonlarning qo’llab-quvvatlashini qozonish mumkin. Samarali manfaatdor tomonlarni boshqarish loyihaning muvaffaqiyatli yakunlanishiga, manfaatdor tomonlarning mamnuniyatiga va loyihaning uzoq muddatli natijalarga erishishiga yordam beradi.
9. Loyiha statusini kuzatish vositalari (dashboardlar): Loyiha statusini kuzatish vositalari loyihaning joriy holatini, progressini va muhim ko’rsatkichlarini vizual ravishda namoyish etish uchun ishlatiladi. Dashboardlar loyihaning asosiy ko’rsatkichlari (KPIlar), topshiriqlar statusi, byudjet, resurslar, xatarlar va boshqa muhim ma’lumotlarni aks ettiradi. Dashboardlarni yaratishda loyiha jamoasi va manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashish, ularning axborot ehtiyojlarini aniqlash va kerakli ko’rsatkichlarni tanlash muhimdir. Loyiha davomida dashboardlarni muntazam yangilab borish, muhim o’zgarishlarni aks ettirish va manfaatdor tomonlar bilan baham ko’rish kerak. Loyiha statusini kuzatish vositalari loyihaning umumiy holatini tushunishni osonlashtiradi, muammolarni o’z vaqtida aniqlashga yordam beradi va manfaatdor tomonlar bilan samarali muloqotni ta’minlaydi.
|
| |
Kommunikatsiya rejasi - 2-variant Loyiha va uning turlari

|
2-variant Loyiha va uning turlari
|
bet | 10/12 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,5 Mb. | | #247639 |
Bog'liq 1-mustaqil ish4. Kommunikatsiya rejasi: Kommunikatsiya rejasi loyiha davomida manfaatdor tomonlar (masalan, loyiha homiysi, mijozi, jamoasi va hokazo) bilan samarali aloqa o’rnatish uchun ishlatiladi. Ushbu rejada manfaatdor tomonlarning ro’yxati, ularning axborot ehtiyojlari, aloqa kanallari, xabarlar chastotasi va formati kabi ma’lumotlar ko’rsatiladi. Kommunikatsiya rejasini ishlab chiqishda manfaatdor tomonlarning ehtiyojlarini tahlil qilish va ularning ishtirokini ta’minlash kerak. Rejaga rioya qilish orqali manfaatdor tomonlar bilan doimiy aloqa o’rnatiladi, ularning ishonchi ortadi va loyihaning muvaffaqiyatli yakunlanishi ta’minlanadi.
5. Loyiha byudjeti: Loyiha byudjeti loyihaning moliyaviy resurslarini boshqarish uchun ishlatiladi. U loyihaning barcha xarajatlarini, jumladan, mehnat, materiallar, uskunalar, xizmatlar va boshqalarni hisobga olgan holda ishlab chiqiladi. Byudjetni yaratishda loyiha jamoasi va manfaatdor tomonlar bilan maslahatlashish, byudjetni tasdiqlash uchun yuqori rahbariyat yoki homiylarning roziligini olish kerak. Loyiha davomida xarajatlarni kuzatib borish, haqiqiy xarajatlarni rejalashtirilgan byudjet bilan taqqoslash va og’ishlarni aniqlash muhimdir. Samarali byudjet boshqaruvi loyihani moliyaviy jihatdan barqaror saqlashga va resurslardan oqilona foydalanishga yordam beradi.
6. Ish hajmini boshqarish rejasi: Ish hajmini boshqarish rejasi loyihaning qamrovini aniqlash, nazorat qilish va tasdiqlash uchun ishlatiladi. U loyihaning maqsadlari, yetkazib beriladigan mahsulot yoki xizmatlar, cheklovlar, qabul qilish mezonlari va o’zgarishlarni boshqarish jarayonini o’z ichiga oladi. Ushbu rejani ishlab chiqishda manfaatdor tomonlarning talablarini yig’ish, loyiha qamrovini aniqlashtirish va hujjatlashtirish kerak. Loyiha davomida ish hajmidagi o’zgarishlarni nazorat qilish, ularni baholash va tasdiqlash jarayoniga amal qilish, o’zgarishlarning loyihaga ta’sirini baholash va zarur bo’lganda, rejani yangilash lozim. Samarali ish hajmini boshqarish loyihaning muvaffaqiyatli yakunlanishini ta’minlaydi va resurslarning samarasiz sarflanishining oldini oladi.
|
| |
Adabiyotlar ro'yxati - 1ngn keyingi avlod tarmoqlarining hozirgi holati va rivojlanish tendentsiyalari 9

|
1ngn keyingi avlod tarmoqlarining hozirgi holati va rivojlanish tendentsiyalari 9
|
bet | 23/23 | Sana | 20.08.2024 | Hajmi | 9,3 Mb. | | #269712 |
Bog'liq Whole-diplomBu sahifa navigatsiya:
- Ilova
Adabiyotlar ro'yxati
Baklanov, I.G. NGN: qurilish va tashkil etish tamoyillari / I.G. Baklanov. - M.: Eko-trendlar, 2008. -400 b.
A.V. Roslyakov. Keyingi avlod tarmoqlari NGN /ed. A.V. Roslyakova. - M.: Eko-trendlar, 2008.-424 b.: kasal.
Semenov Yu.V. Keyingi avlod aloqa tarmoqlarini loyihalash / Yu.V. Semenov. - Sankt-Peterburg: Fan va texnologiya, 2005. - 240 b.
Hellberg Kris. Keng polosali tarmoq arxitekturasi: uch o'yin xizmatlarini loyihalash va qo'llash / Chris Hellberg, Dylan Greene, Truman Boyes. - 1-nashr.
Pugovkin. E.A. Internet-televidenie xizmatlari - Triple Play sari hal qiluvchi qadam / A.V. Pugovkin // Tomsk: Tomsk davlat boshqaruv tizimlari va radioelektronika universiteti, 2008 yil.
Pinchuk A.V. Triple Play xizmatlari: amalga oshirish jihatlari / A.V. Pinchuk // "Aloqa byulleteni" jurnali, 6-son, 2005 yil
A.V. Truxan. Telekommunikatsiya tarmoqlarida xizmat ko'rsatish sifati / "Ta'limni axborotlashtirish", 2007 yil 2-son.
G.G. Yanovskiy. NGN tarmoqlarida xizmat ko'rsatish sifatini ta'minlash/G.G.Yanovskiy nomidagi Sankt-Peterburg davlat texnologiya universiteti. prof. M.A. Bonch-Bruevich
Tarasov A.V. Zamonaviy tarmoqlarda xizmat ko'rsatish sifati / A.V. Tarasov // Rossiyani ta'minlash - 2005.
Barglarning tushishi N.I. Paketli kommutatsiya bilan tarmoqlarda xizmat ko'rsatish sifatini ta'minlash / N.I. Barglarning tushishi // Belarus Respublikasi Ta'lim vazirligi - 2009 yil
Cisco Systems Service Quality (QoS) / Cisco Systems //Internetworking Technology Handbook –2005.
www.cableman.ru/Triple_Play
Ilova
|
| |
Lim tarbiya jarayonida interfaol medotlardan foydalanish

Lim tarbiya jarayonida interfaol medotlardan foydalanish
Download
330,81 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
06.10.2024
Hajmi
330,81 Kb.
#273831
Download
330,81 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Lim tarbiya jarayonida interfaol medotlardan foydalanish
Download
330,81 Kb.
Matnni ko'rish
NGS xizmatlari - 1ngn keyingi avlod tarmoqlarining hozirgi holati va rivojlanish tendentsiyalari 9

NGS xizmatlari
NGN tarmog'i foydalanuvchilarga tarmoq operatorlarining o'zidan ham, uchinchi tomon provayderlaridan ham turli xil yuqori darajadagi xizmatlarni taqdim etishi mumkin . Hozirgi vaqtda NGN tarmog'ining mumkin bo'lgan istiqbolli xizmatlari ro'yxatini aniqlashning deyarli imkoni yo'q, chunki ularning doimiy rivojlanishi va takomillashtirilishi. Qanday bo'lmasin, NGN tarmog'i nafaqat ilgari mavjud bo'lgan tarmoqlarning (telefon, smart, Internet va boshqalar) "klassik" xizmatlarini, balki ushbu tarmoqlarning konvergentsiyasi natijasida yuzaga keladigan yangi xizmatlarni ham taqdim etishi kerak. Umuman olganda, NGN tarmog'ining barcha yuqori darajadagi xizmatlarini bir nechta asosiy sinflarga bo'lish mumkin :
Ovozli xizmatlar - an'anaviy statsionar telefoniya, mobil aloqa, 1P telefoniya.
Videoxizmatlar - teleko'rsatuv kanallari (televidenie kanallari), turli interaktiv video xizmatlari (talab bo'yicha video, oldindan to'lanadigan video, "virtual" videoregistrator, interaktiv telekanallar va boshqalar).
Internet xizmatlari - turli ma'lumotlarni olish (matn, grafik, video ), matnli dialog (chat), pullik xizmatlar, elektron tijorat va boshqalar.
Interaktiv multimedia xizmatlari - o'yinlar, masofaviy ta'lim, telemeditsina va boshqalar.
2- rasm . 6. NGN tarmog'ining yuqori darajadagi xizmatlari tasnifi
NGN tarmog'idagi eng istiqbolli va ommabop xizmatlar ovozli, video va ma'lumotlar uzatish xizmatlari bo'ladi. Masalan, bunday xizmat kompyuter ekranidagi matn hujjatidan telefon raqamini tanlash orqali telefon suhbatini boshlash imkoniyatini o'z ichiga olishi mumkin. Video so'rov bo'yicha qo'shilishi mumkin. Tegishli uskunalar har ikki tomonda mavjud bo'lsa, ma'lumotlarni almashish mumkin .
2- rasm . 7. Integratsiyalashgan NGN tarmoq xizmatlarini rivojlantirish
Operatorning vazifasi NGN tarmog'ini qurishning yuqori narxini oqlash uchun qo'shimcha qiymat yoki foydalanuvchi qulayligini ta'minlaydigan yangi ilovalarni topishdir . Vaqt o‘tishi bilan yangi NGN xizmatlarini to‘g‘ri tanlash tashuvchining rentabelligini belgilaydi.
|
Kalit soʻz
     
14 - Cover ict stb indd

15
1
Matnli hujjat bilan ishlashni boshlash
Print tugmasi
Hujjatingizni hosil qilganingizdan so‘ng, uni chop etishingiz mumkin. Matnli
hujjatlarni chop etish hujjatning qog‘ozdagi nusxasini o‘qituvchingizga berish
yoki keyinchalik foydalanish uchun qulaydir.
Hujjatni chop etish uchun
Iqtisod-moliya

Iqtisod-moliya
Download
3,23 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/187
Sana
08.02.2024
Hajmi
3,23 Mb.
#153148
Download
3,23 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Iqtisod-moliya
Download
3,23 Mb.
Matnni ko'rish
Klaviaturadan foydalanish

9
1
Matnli hujjat
bilan ishlashni boshlash
9
Soʻz yozish
Soʻz yozish uchun shu soʻzga kerakli boʻlgan harflar klaviaturadan topiladi
va kerakli ketma-ketlikda bosiladi. Har bir harf soʻz yasash uchun ekranda
yozilishni boshlaydi.
Shuningdek, harflar
belgilar deb ham ataladi.
Gap yozish uchun birinchi soʻzni kiritganingizda yoki bitta so‘z kiritganingizda,
soʻzning
birinchi harfi
bosh harfga oʻzgarganini koʻrishingiz mumkin. Odatda
Microsoft Word har bir gapning birinchi harfini bosh harfga avtomatik ravishda
almashtiradigan qilib sozlangan bo‘ladi.
Bosh harflarda yozish
Harfni bosh harf ko‘rinishiga o‘tkazish uchun
Shift tugmasini bosib ushlab
turing, keyin bosh harfda yozmoqchi boʻlgan harfni kiriting.
Harfni yozib
boʻlganingizdan keyin shift tugmasini qo‘yib yuborasiz.
Shift
Bittadan koʻp harfni bosh harf bilan yozish uchun
Caps Lock tugmasidan
foydalanish mumkin. Agar bu tugma bir marta bosib qo‘yilsa, kiritilgan har bir
harf Caps Lock tugmasini qayta bosgunga qadar bosh harfda yoziladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti nurafshon filiali

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI NURAFSHON FILIALI
“Kompyuter injiniringi” fakulteti
“Dasturiy injiniringi” yo’nalishi
Guruh nomi 311-22
F.I.SH Xasanov Boburjon G’ulom o’gli
№ 2 – Shaxsiy topshiriq
21-VARIANT
A4
Sizning so'ragan mavzuga qaraganda, tenglamalarni yechishda oraliqni teng ikkiga
bo'lish, iteratsiya usullari, vatarlar va Nyuton usullari, yaqinlashish tezligi mavzulariga
aloqador dastur yaratishimiz mumkin.
Mana shunday dasturni yozamiz:
Bu dastur "f(x) = x^2 - 4" tenglama uchun oraliqni topadi.
oraliq_teng_ikkiga_bo'lish
funksiya oraliqni topish uchun boshlang'ich va oxirgi ikki xatoliklar miqdorini qabul
qiladi. Bu funksiya quyidagi tartibda ishlaydi:
1.
Boshlang'ich oraliqni aniqlash (a va b).
2.
Har bir bosqichda oraliqni kesish va yangi oraliqni aniqlash.
3.
Natijada oraliqni qaytarish.
Ushbu dastur oraliqni topish usulini amalga oshiradi va natijani chiqaradi. Siz uni
boshqacha tenglamalar uchun ham o'zgartirishingiz mumkin. Yangi burchaklarni kiriting
va algoritmni sinab ko'rish uchun
f
funktsiyasini moslashtiring. Umuman olganda, bu
dastur sizga boshlash uchun yaxshi boshlang'ich nuqtani beradi. Umid qilamiz, bu
sizning boshlang'ich nuqtangiz bo'lishi mumkin!
A5
CHDM (Chiziqli Dasturlash Masalasi) uchun optimal yechimni topish uchun geometrik usulni
C++ dasturida ifodalashni ko'rsataman. Bu dastur, foydalanuvchidan dastur boshlanishida
kerakli ma'lumotlarni olish va CHDM uchun optimal yechimni topishda geometrik usulni
ishlatadi.
Bu dastur, foydalanuvchidan boshlang'ich taxmin va xatolik miqdorini olish uchun so'rangacha
qo'llaniladi. Keyin, f(x) funksiyasini hisoblash uchun geometrik usulni amalga oshiradi. Bu usul,
f(x) funksiyasining ikki tomonida qiymatlarni hisoblash orqali yechimni aniqlaydi va uning
maksimal qiymatini topadi. Natijada, optimal yechimni chiqaradi.
|
Internetning eng muhim - Iqtisod-moliya

|
Iqtisod-moliyaBog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Internetning eng muhim xususiyatlariga quyidagilar kiradi: vaqt-
ga bog‘lanmaganligi (ma’lumot resurslari har kuni 24 soat mobaynida
butun yil davomida foydalanish uchun qulay), foydalanuvchining man-
ziliga bog‘lanmaganligi (geografik olislik ahamiyatga ega emas); integ-
ratsiyalashuv (Internet tarmog‘ida alohida komponentlar va servislar
o‘zaro bog‘langanligi).
O‘zbekiston Internet tarmog‘idan foydalanish orqali biznes faoli-
yati rivojlanishining dastlabki bosqichida turibdi. Shu bilan birga, ushbu
jarayon boshlangan. Internetdan foydalanuvchilar soni sezilarli darajada
o‘sishi kuzatilmoqda.
Hozirgi paytda Respublikamizda elektron biznesning predmetini
asosan kitoblar, audio hamda videokassetalar va xizmatlarning ba’zi tur-
lari tashkil qiladi.
Qayd etilgan tovarlar tanlovi ularni xaridorga yetkazish nisbatan
osonligi bilan izohlanadi. Bu esa respublikada yaxshi rivojlanmagan trans-
port infratuzilmasi uchun ayniqsa muhimdir.
Ekspert ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda faoliyat ko‘rsatayot-
gan elektron magazinlar soni 100 taga yaqin. Ularning 70 foizi Tosh-
kentda joylashgan. Ushbu magazinlarda chop etilgan nashrlarning elek-
tron versiyalarini sotib olish, kitoblar, musiqa hamda video-kompakt
disklar, kompyuter o‘yinlari, tibbiy maqsaddagi tovarlar va xizmatlar,
video-mahsulot montaji uchun uskunalar hamda dasturiy ta’minotni,
san’at asarlarini sotib olish mumkin. Maxsuslashtirilgan elektron maga-
zinlaridan tashqari, tovarlarni keng assortimentini taklif etadigan savdo
uylari ham mavjud (avtomobil ehtiyot qismlari, kompyuterlar va mai-
shiy texnika, xo‘jalik tovarlari, qurilish materiallari, ofis mebeli, antik-
variat va h. k.). Internet yordamida, shuningdek, moliya, ishga yollash,
1. Wall street Journal, 1994 14 november.
5
|
| |
to‘lashning afzal ko‘rilgan usuli

Tovar nomi
Salmog‘i, %
Kitoblar
Audio-, videokassetalar, CD-ROM
Dasturiy ta’minot
Kompyuterlar
va ehtiyot qismlar
Idora texnikasi, sarflanma materiallar
Kanselariya tovarlari
Uy-ro‘zg‘or texnikasi
Avtomobil
ehtiyot qismlari
Uy-ro‘zg‘or buyumlari
Sport tovarlari
Boshqa tovari
Oziq-ovqat
mahsulotlari
Kosmetika va parfumeriya
Kiyim-kechak
18,4
14,9
12,1
9,8
6,9
5,1
4,3
3,6
3,4
3,1
10,3
2,8
2,7
2,6
Xaridlar pulini to‘lash usuli
Salmog‘i, %
Kuryer yetkazib bergan hollardagi naqd pul
Kredit kartalari
Ustama to‘lov
Raqamli
pullar
Hisob-kitoblarning elektron tizimi
Bank o‘tkazmalari — oldindan to‘lov
Magazinda ochilgan
shaxsiy hisobvaraq
Boshqalar
60
25
22
14
12
12
6
2
omillarning raqamlarda ifodalangan baholari

Normal xarid qilish va pulini
to‘lashga asosiy to‘siqlar
Raqamlarda ifodalangan
baholar, %
Oddiy
xaridorlar
Ekspert-
xaridorlar
Web-saytlarda yo‘l topish (harakatlanish)
dagi qiyinchiliklar
33
52
Tarmoqda tovarlarni ko‘rib
chiqish
qiyinchiliklari
33
41
Buyurtmalarni rasmiylashtirish va tovarlar
pulini to‘lashdagi qiyinchiliklar
18
4
Tovar turlari (assortiment)
ning nisbatan
cheklanganligi
16
3
shaxsi to‘g‘risida va uning oilaviy ahvoli
to‘g‘risidagi ma’lumotlarning yig‘ilishi va bir
tizimga keltirilishi.
Aldov (puli to‘langan tovar yetkazib
berilmagan, yetkazib
berilgan tovar tarmoqda
ko‘rsatilganiga mos kelmaydi)
4
4
Ko‘rinib turganidek, prognoz va amaldagi ma’lumotlarga ko‘ra
elektron biznes tizimini ta’riflaydigan salbiy hodisalarning raqamli ba-
holari sezilarli farqlanadi.
Bundan
tashqari, elektron biznes tizimidan foydalanish jarayonida xa-
ridorlarning ikkala guruhi bir qator qiyinchiliklarga uchradi. Asosiy qiyin-
chiliklar ro‘yxati va ularning raqamli baholari 1.11-jadvalda keltirilgan.
1.11-jadval
Elektron biznes tizimlarida tovarlarni normal xarid qilish
va pulini to‘lashga asosiy to‘siqlar
Tovarlar va xizmatlarni sotib olish jarayonida elektron biznes ti-
zimlaridan amaliy foydalanganda olingan salbiy tajriba va qiyinchilik-
larga
qaramasdan, tadqiq qilinayotgan xaridorlarning ikki guruhi savdo-
ning an’anaviy shaklini emas, aynan elektron biznesni afzal ko‘radilar.
Elektron biznes tizimidan foydalanishning iqtisodiy maqsadga muvo-
fiqligini asosiy omillari sifatida qulaylik,
vaqtning sezilarli tejalishi,
maqbul chegirmalar mavjudligi, aylanmadan soliq olinmasligi kabi me-
zonlar qayd qilinadi. Sanab o‘tilgan mezonlarga
elektron biznes tizimi
xaridorlarining ikkala guruhi quyidagicha raqamli baholar berdilar
(1.12.-jadval).
12
asosiy sohalariga - Iqtisod-moliya

2.2. Internet-iqtisodiyotni amal qilish tamoyillari
Ishbilarmonlik operatsiyalari bevosita firmalar o‘rtasida,
firmalar
va buyurtmachilar o‘rtasida,
shuningdek, firmalar hamda davlat muas-
sasalari o‘rtasida amalga oshirilishi mumkin.
Elektron biznes Internet-iqtisodiyot doirasida amalga oshirilib, u
yana
Tarmoq iqtisodiyoti deb ataladi.
Tarmoq iqtisodiyoti – “bu shunday muhitni, unda iqtisodiy tizim-
ning istalgan nuqtasida joylashgan istalgan kompaniya yoki shaxs bir-
galikda ishlash,
savdo uchun, g‘oyalar va nou-xaularni almashish yoki
shunchaki zavqlanish uchun oson va minimal xarajatlar bilan ulanishi
mumkin”. (12).
Elektron biznes tizimida qo‘llanadigan zamonaviy
axborot texnolo-
giyalari o‘z ichiga dasturiy va apparat ta’minoti maxsus infratuzilmasi-
ni, umumiy xizmatlarni, maxsus ilovalarni, shuningdek, huquqiy tuzil-
mani hamda tegishli andozalar va qoidalarni oladi.
Kommunikatsiya texnologiyalarining asosiy turlariga quyidagilar
kiritiladi: elektron pochta, faks, ma’lumotlarni elektron
almashish texno-
logiyasi (EDI) hamda elektron to‘lovlar (EFT). Texnologiyalarning har
bir turi elektron biznes tizimi me’yorida faoliyat ko‘rsatishini ta’minlash
uchun kerak.
Elektron biznes tizimi amal qilishining asosini elektron (virtual)
magazinlar tashkil qiladi.
Elektron magazinlar Internet tarmog‘ida web-serverni tashkil qilish
asosida bizneschi tomonidan amalga oshirilgan vakolat degani.
Bunday kor-
xonani tashkil qilishning bosh maqsadi Internet tarmog‘ining boshqa foy-
dalanuvchilariga tovar sotishni ta’minlash, xizmatlar ko‘rsatishdan iborat.
Mamlakat nomi - Iqtisod-moliya

“Internet” – bu firmalar va tashqi dunyo o‘rtasida ma’lumot
alma-
shinuvining eng arzon va samarali usuli hisoblangan kompyuter tar-
moqlar tizimidir
1
. Bu holda tizimning korporativ maqsadga yo‘naltiril-
ganligiga urg‘u berilgan. Mazkur ta’rifni foydalanuvchi nuqtayi nazari-
dan quyidagicha keltirish mumkin:
Internet – bu multimedia, gipermatn (o‘zaro giper bog‘langan
betlar
yig‘indisi), mijoz – server, brandmauer yordamida ma’lumotni himoya
qilish kabi zamonaviy texnologiyalar majmuyidan foydalanishning real
imkoniyatidir.
Ixtisoslashgan elektron magazin-

Mamlakat, hudud
Savdo hajmining o‘sishi
Axborot manbayi
AQSH
Yevropa
bozori
Jahon bozori
AQSH
Jahon bozori
AQSH
AQSH
Yaponiya
Jahon bozori
Jahon bozori
Yevropa bozori
Angliya
Jahon bozori
XXR
2000-yilda $377 mlrd
gacha
2000-yilda $67 mlrd gacha
2001-yilda $220 mlrd
gacha
$200 mlrd gacha
2001-yilda $300 mlrd
gacha
2002-yilda $1,4
trln gacha
2003-yilda do 1 trln
yengacha
2001-yilda $220 mlrd
gacha
2003-yilda $3,2 trln gacha
2003-yilga kelib340 mlrd
yevrogacha
2003-yilda 10 mlrd funt
sterlinggacha
2004-yilda $7 trln gacha
2004-yilda $12 mlrd gacha
ActivMedia Inc kompaniyasi
Gartner Group kompaniyasi
Intel kompaniyasi rahbari
Endi Grouv
AQSh
savdo komissiyasi raisi
Roberta Pitafski bahosiga
ko‘ra
Zona Research kompaniya-
sining prognozi
Cisco System kompaniyasi-
ning ijrochi direktori D.
Chembers
Forester Research kompani-
yasining prognozi
Tashqi savdo va sanoat
vazirligi
YuS korporatsiyasining
prognozi
Forester Research kompani-
yasining prognozi
Forester Research
kompaniyasining prognozi
Forester Research kompani-
yasining prognozi
Endi Grou
Intel kompani-
yasining rahbari
1.2. O‘zbekistonda elektron biznesni rivojlantirish
tendensiyalari
2007-yilda elektron biznesni rivojlantirish bo‘yicha aniq prognoz
ma’lumotlari Internetda mavjud.
Uzoq istiqboldagi elektron sotuvlar hajmiga oid ma’lumotlar 1.3-
jadvalda keltirilgan.
1.3-jadval
Turli mamlakatlar hududlarida elektron biznes yordamida savdo
hajmi o‘sishining prognoz qilinayotgan turli baholari
7
Tovar pulini to‘lash turlari
Salmog‘i,
%
Yetkazib berish bo‘yicha
To‘lov kartochkasi bo‘yicha
Ustama to‘lov
Naqd pulsiz hisob-kitob
Jamg‘arma kassa orqali oldindan to‘lov
69,9
10,9
10,5
5,2
3,5
Javoblar
So‘rov o‘tkazilgan odamlar soni
Salmog‘i,
%
Ha
Yo‘q
Bilmayman
Jami
361
120
141
622
57,5
19,3
22,7
100
Xorijiy mutaxassislarning fikriga ko‘ra, Internet-loyihalarning
atigi
30 foizi iqtisodiy jihatdan samarali bo‘ladi.
InfoArt ma’lumotiga ko‘ra, elektron magazinda
tovar uchun haq
Salbiy holatlar nomi - Iqtisod-moliya

|
Iqtisod-moliyaBog'liq A T KENJABOYEV, M YU JUMANIYAZOVA ELEKTRON BIZNES ASOSLARI O`quv (1)Salbiy holatlar nomi
Raqamlarda ifodalangan
baholar, %
Oddiy
xaridorlar
Ekspert-
xaridorlar
Kredit kartalaridan foydalanishga asoslangan
firibgarlik
75
59
Shaxsiy xavfsizlik darajasining pasayishi
54
60
Shaxsiy hayotga aralashuv
49
54
Aldanish xavfi (puli to‘langan tovar yetkazib
berilmagan, yetkazib berilgan tovar tarmoqda
ko‘rsatilganiga mos kelmaydi)
42
35
Xaridor nomi va adresining tovar
tarqatuvchilarga sotib yuborilishidan
xavfsirash
39
47
Shaxsiy identifikatsiya ko‘rsatkichlarini
o‘g‘irlanishi xavfi
37
38
Elektron biznes tizimini qo‘llashdagi salbiy
tajribani aks ettiruvchi omillar
Raqamli baholar, %
Oddiy
xaridorlar
Ekspert-
xaridorlar
Nom va manzilgoh tovarlarni tarqatuvchilar
tomonidan sotib yuborilgan
12
23
Kredit kartalaridan tovlamachilik
maqsadlarida foydalanish
6
10
Tovar zaxiralarining yetishmasligi
5
5
Shaxsiy hayotga aralashuv
4
6
Elektron savdo kompaniyalari tomonidan
ularning ma’lumotlar bazalarida xaridor
4
13
1.9-jadval
Xaridorlarning ikki guruhi tomonidan aytilgan elektron biznes
tizimini qo‘llashdagi salbiy holatlarning raqamlarda ifodalangan
prognozi
Biroq elektron biznes tizimidan foydalanish yordamida tovarlar va
xizmatlar sotib olishning amaliy tajribasi bashoratdan sezilarli farqla-
nadi. Xaridorlarning ikkala guruhi tomonidan qayd etilgan salbiy tajriba
natijalari 1.10-jadvalda aks ettirilgan.
1.10-jadval
Elektron biznes tizimini qo‘llashdagi salbiy tajribani aks ettiruvchi
|
| |
Lim tarbiya jarayonida interfaol medotlardan foydalanish - bet 2

Interfaol ta’lim
(lot. “internus” – ichki, o’zaro) – o’quvchi (magistr)larning bilim,
ko’nikma, malaka, muayyan axloqiy sifatlarni o’zlashtirish yo’lida
birgalikda, o’zaro
hamkorlikka aso
slangan harakatni tashikl etishga asoslanuvchi ta’lim.
Interfaol
metodlarining mohiyatidan xabardor bo’lishda, eng avvalo,tayanch tushuncha – “
interfaol” atamasining lug’aviy ma’nosi “interfaol” (ing. “interact”; “interaktiv”; “inter”
– o’zaro, birgalikda, “act” –
harakat qilmoq, ish ko’rmoq) tushunchasi “o’zaro,
birgalikda harakat qilmoq” ma’nosini anglatadi.
Interfaollik
– ta’lim jarayoning
ishtirokchilarning bilim, ko’nikma, malaka,
muayyan axloqiy sifatlarni o’zlashtirish yo’lida birgalikda, o’zaro
hamkorlikka
asoslangan harakatni tashkil etish layoqatiga egaligi.
O’qitishning interfaol ta’limga asoslanishibir qarashda nihoyatda oddiy, soda
va hatto
“bolalar o’yini” kabi taassurot uyg’otadi. Biroq ta’lim
jarayonida interfaol
metodlarni qo’llashga nisbatan bunday yondashish to’g’ri emas. Zero, ta’lim
amaliyotida interfaol metodlarni qo’llash muayyan
shartlarga muvofiq amalga
oshiriladi.
Interfaol ta’lim qo’yidagilarga asoslaniladi:
Mashg’ulot-ma’ruza emas, balki jamoaningumumiy ishi.
Guruhning tajribasi pedagog (Pedagog)ning tajribasidan ko’p.
Talabalar yosh, ijtimoiy mavqe va tajribaga ko’ra o’zaro teng.
Har bir talaba o’rganilayotgan muammo yuzasidan o’z fikrini aytish xuquqiga
ega.
Mashg’ulotda ta’laba shaxsi tanqid qilinmaydi (fikr tanqid qilinishi mumkin).
Bildirilgan g’oyalar talabalarning faoliyatini boshqarmaydi, balki fikrlash uchun
axborot (ma’lumot) bo’lib xizmat qiladi.
Interfaol metodlarni qo’llashning muayyan shartlarini
asoslash ularning
didaktik qiymatini oshiradi.