Nazorat savollari - Telekommunikatsiya tarmoqlariga texnik xizmat

Nazorat savollari
1. YUqori tezlikli abonent tarmoqlarini hosil qilishdan maqsad nima?
2. Tolali optik kabellar bo‗yicha ishlovchi abonent tarmoqlarida qanday
texnologiyalarni qo‗llash mumkin? Ularning afzalligi nimada?
3. PON texnologiyasining afzalligi nimada? Uning qanday turlari
mavjud, ular nima mavsadlarda qo‗llaniladi?
1.9. Optik aloqa tizimlarining texnik ekspluatatsiyasi
Texnik ekspluatatsiya jarayonini tashkil etish
Zamonaviy TOAT (Tolali Optik Aloqa Tizimi) jihozlarining ko‗p
funksionalligi (signallarni generatsiyalash va o‗zgartirish, ularni filtrlash
va kuchaytirish, korreksiyalash va regeneratsiyalash va boshqalar),
ko‗plab o‗zaro bog‗liq element va qurilmalarning mavjudligi, ularning ish
sifati darajasining turliligi va murakkabligi bilan farq qiladi. Uzatish
tizimlarining bir yoki boshqa tugunlarida bitta yoki xattoki, bir nechta
elementlarning rad etishi tizimning ishga qobiliyatliligini butunlay
yo‗qotishiga olib kelmaydi, faqatgina uning ish sifatini va samaradorligini
kamaytiradi.
86
TOAT
jihozlarning
murakkablashuvi,
ularning
o‗tkazish
qobiliyatining o‗sishi, kanal va traktlar sonining ko‗payishi, ularning ish
mexanizmiga
axborot
texnologiyalarining
kiritilishi,
ularning
ekspluatatsiyasini tashkil etishga bo‗lgan talablarni aniqlaydi.
Ekspluatatsiya so‗zi nimadandir foyda olishni yoki ishlatishni
anglatadi (keng ma‘noda inson tomonidan ishlab chiqaruvchi kuchlarni
talab va ehtiyojlarni qondiruvchi biror bir amaliy maqsadlar uchun tizimli
ishlatilishini anglatadi). Ekspluatatsiya - TOAT ish davrining xayotiy
bosqichi bo‗lib, o‗zida TOAT qurilmalarini sozlash va montaj qilishni, uni
vazifasi bo‗yicha ishlatishni, profilaktik texnik xizmat ko‗rsatishni, rad
etishlardan keyin qayta tiklash va ta‘mirlashni mujassamlaydi. TOAT va
uzatish liniyalari qurilmalari ishining maksimal samaradorligiga erishishga
yo‗naltirigan tashkiliy-texnik tadbirlar va axborot–dasturiy vositalar
majmuasi texnik ekspluatatsiya (TE) tizimini tashkil etadi. Ekspluatatsiya
jarayoni inson tomonidan to‗g‗ridan to‗g‗ri yoki vositalarorqali texnik
ekspluatatsiya obyekti (TEO)ga ta‘sir etish yo‗li bilanamalga oshiriladi.TE
jarayonida amalga oshiriladigan ko‗plab ekspluatatsion operatsiyalar
xizmat ko‗rsatuvchi yoki texnik xodim tomonidan bajariladi.
TE jarayoni, uning qonuniyatlari, xarakteristikalari, tashkil etish va
amalga oshirish usullarini o‗rgatuvchi fan texnik ekspluatatsiya nazariyasi
hisoblanadi.
TE nazariyasining asosiy tushunchalari:
- ekspluatatsiya sharoiti – TOAT jihozlariga ta‘sir etuvchi omillar
majmuasi. Ekspluatatsiya sharoitlariga iqlim sharoitlari, mexanik va
elektrik yuklamalar, xizmat ko‗rsatuvchi xodimning malakasi, metrologik
ta‘minoti, zahira qism va asboblarning xolati va boshqalar kiradi;
- ish rejimi – TOAT vazifasi bo‗yicha qo‗llanilganda, ularning
ekspluatatsion parametrlari qiymatlarining majmuasi. Ish rejimlariga
quyidagilar kiradi: gurux va liniya traktlarini turli axborot signallari bilan
yuklash; turli ierarxiyalarning raqamli oqimlarini ajratish, uzatish, qabul
qilish va tranziti, regeneratsiyalash punktlarining ish sharoiti, trakt va
seksiyalarni zahiralash tizimi va boshqalar;
- ekspluatatsiya vositalari – TOAT va uning elementlarining
ekspluatatsiyasi uchun zarur bo‗lgan ekspluatatsiya materiallari va
asboblari, zahira blok va texnik qurilmalar majmuasi;
87
- texnik xizmat ko‗rsatish (TXK) – vazifasi bo‗yicha xizmat muddati
davomida TEOning ishga qobiliyatliligini va sozligini ta‘minlash bo‗yicha
bajariladigan ishlar kompleksi.
Texnik ekspluatatsiya – aloqa korxonalarining ishlab chiqarish
faoliyatining asosiy qismi hisoblanadi. Tarmoqning texnik ekspluatatsiyasi
texnik xizmat ko‗rsatish usullari va algoritmlari majmuasini namoyon etib,
istalgan texnik ekspluatatsiya obyektining o‗rnatilgan normalarini talab
darajasida saqlaydi va tashkil etadi.
Texnik ekspluatatsiyaning asosiy maqsadi – rad etish holatlarining
hosil bo‗lishini va ularning ta‘sirini kamaytirish hisoblanadi.
TE quyidagi xollarda amalga oshiriladi:
- obyektni ekspluatatsiyaga kiritishda (pasport tayyorlashda);
- ekspluatatsiya jarayonida sozlik holatini saqlash ( texnik xizmat
ko‗rsatish);
- obyektni ishga qobiliyatliligini qayta tiklash (ta‘mirlash-sozlash va
ta‘mirlash-qayta tiklash ishlari).
TE jaryoniga quyidagilar kiradi:
- ishchi xarakteristikalarni o‗lchash;
- rad etishlarni topish;
- ishchi xarakteristikalar va rad etishlarda signalizatsiya;
- zahiralash;
- ishga qobiliyatliligini qayta tiklash;
- nazorat qilish (qayta tiklashdan so‗ng).
TEOga uzatish kanallari va traktlarida ulashlarning tarkibiy qismi
hisoblangan, nazorat va boshqaruv signallari bilan almashinish uchun
ulanish joylariga ega bo‗lgan TOAT ning texnik vositalari kiradi. Texnik
ekspluatatsiya obyekti ulanish joylari orasida ma‘lum funksiyalarni
bajarish uchun mo‗ljallangan (10.1-rasm).
Ekspluatatsion nazorat qurilmalari tomonidan nazorat qilinuvchi,
TEOni ishchi xarakteristikalarining taxlil natijalari ba‘zan rad etish yuzaga
kelgandan so‗ng yoki ish sifati yomonlashgandan so‗ng avtomatik, ba‘zan
texnik ekspluatatsiya axboroti haqidagi so‗rov bo‗yicha TE ulanish joylari
bo‗ylab ma‘lum qilinadi.
Texnik xizmat ko‗rsatish (TXK)ning quyidagi usullari tavsiya etiladi:
88
- profilaktik texnik xizmat ko‗rsatish (PTXK), ma‘lum vaqt
oralig‗idan keyin yoki oldindan belgilangan mezonlarga mos ravishda
bajariladi va rad etish yuzaga kelishi yoki TEO funksiyalarning
yomonlashuvi
mumkinligi
xaqida
o‗z
vaqtida
ogohlantirishga
yo‗naltirilgan;
- to‗g‗rilovchi texnik xizmat ko‗rsatish (TTXK), TEOning ishga
noqobiliyatlilik holati aniqlangandan keyin bajariladi va TEOning sifat
parametrlarini o‗rnatilgan doirada bo‗lishiga yo‗naltirilgan;
- boshqariladigan texnik xizmat ko‗rsatish (BTXK), TEO ishchi
xarakteristikalarini nazorat qiluvchi, uzatish sifatini boshqarish va
nosozliklarni bartaraf etish vositalarini qo‗llab, TEO holatini taxlil qiluvchi
usullarni tizimli ishlatish yo‗li bilan bajariladi va profilaktik xizmat
ko‗rsatishni minimumga etkazishga va to‗g‗rilovchi texnik xizmat
ko‗rsatishni qisqartirishga yo‗naltirilgan.
9.1-rasm. Uzatishning birikish joylarida ma‘lum funksiyalarni
bajarishga mo‗ljallangan texnik ekspluatatsiya obyekti
Profilaktik texnik xizmat ko‗rsatish quyidagilarni o‗zida namoyon
etadi:
- davriy ekspluatatsion nazorat;
- ishchi xarakteristikalarni rejali o‗lchash;
- apparatura komponentlarini rejali almashtirish.
Qabul qilishning
ulanish joyi
Texnik eksplutatsiyaning
biriktirish joyi
Texnik eksplutatsiya
obekti
Uzatishning
ulanish joyi
Texnik
eksplutatsiya
axborotlari
Texnik
eksplutatsiya
so‘rovi
89
To‗g‗rilovchi texnik xizmat ko‗rsatish quyidagilarni o‗zida namoyon
etadi:
- uzluksiz ekspluatatsion nazorat;
- epizodik ekspluatatsion nazorat;
- operativ – texnik nazorat;
- ishchi xarakteristikalarni o‗lchash.
Boshqariladigan texnik xizmat ko‗rsatish o‗zida quyidagilarni
namoyon etadi:
- uzluksiz ekspluatatsion nazorat;
- operativ – texnik nazorat;
- ishchi xarakteristikalarni o‗lchash.
Raqamli TOAT uchun TTXK afzalroq hisoblanadi, chunki ularga
aloqani uzmaganholda xatolik koeffitsient (yoki xatolik ko‗rsatkich)lari
bo‗yicha rad etishlarni aniqlash mumkin. TTXKda texnik xizmat
ko‗rsatishga ketadigan vaqt, ya‘ni rad etish joyini aniqlash va qayta tiklash
bo‗yicha ishlarni boshlashgaketadigan vaqt kamaytiriladi. Bunga, ayniqsa,
optik kabelli raqamliuzatishtizimlari uchun samarali bo‗lgan, optimal qayta
tiklash strategiyasini qo‗llash bilan erishiladi. Rad etishlarni bartaraf etish
(qayta tiklash) bilan bog‗liq ishlar, TTXK uchun xos bo‗lgan, aloqani
uzgan holda amalga oshiriladi.
TOA vositalari va ularni boshqarish tarmog‗i rivojlanishining
zamonaviy bosqichida BTXK birinchi ahamiyatga ega, chunki PTXK va
TTXK ga nisbatan, yuzagakelishi mumkin bo‗lgan rad etishlarni topish va
bartaraf etish, shuningdek TXKni aloqani uzmasdan amalga oshirish va
ishga qobiliyatliligini qayta tiklash imkonini beradi. Shuning uchun
zamonaviy TOAT da yuqori sifatli TEni ta‘minlovchi BTXK qo‗llaniladi.
TEO bilan birgalikda yordamchi TEO (YOTEO) ham mavjud, ular
bevosita ma‘lumotlarni uzatish funksiyasini bajarmaydi (rad etishlarni
aniqlash, xizmat signallarini uzatish, avariya signalizatsiyalari, tashqi
nazorat va boshqaruv tizimlari bilan muvofiqlashtiruvchi qurilmalar).
Bir yoki bir necha YOTEOga ega, bir yoki bir necha TEO tarmoq
elementini tashkil etadi. BTXKdan foydalanishga asoslangan, zamonaviy
TOA vositalari uchun tarmoq elementi tarkibiga kiruvchi TEOlari
boshqariluvchi obyektlar hisoblanadi.
90
Ekspluatatsion nazorat TE jarayonida TEOlarini o‗rnatilgan
talablarga mosligini aniqlashni namoyon etadi.
Ekspluatatsion nazoratda amalga oshiriladigan, TEOning ish sifatini
baholash, TEO ishchi xarakteristikalarining normaga mosligini aniqlashni
va ish sifati buzilganligini yoki ishchi xarakteristikalarni normadan
og‗ganligini aniqlashni ta‘minlaydi.
Rad etishlarni sinflash uchun anomaliya va defekt tushunchalari
ishlatiladi.
Anomaliya – bu obyekt parametrining joriy qiymati va talab
etiladigan qiymati orasidagi farq. Anomaliya obyektning talab etiladigan
funksiyalarini bajarish qobiliyatiga ta‘sir etishi yoki ta‘sir etmasligi
mumkin.
Obyektning talab etiladigan funksiyasini bajarish qobiliyatini
ТEО
funksiyasi
Anomaliyalarni topish uchun
nazorat jarayoni
YoТEО
funksiyas
i
Qisqa muddatli
jarayon
Defektlarni topish uchun
nazorat jarayoni
Anomaliyalar haqida to‘plangan ma‘lumotlar
Defektlar haqida to‘plangan ma‘lumotlar
Ishchi parametrlarni baholash
Noto‘g‘ri ishlashni va noto‘g‘ri ishlash
mumkinligini topish
Norma darajasidan
chiqib ketgan sifat
Yomonlash
gan sifat
Normal
sifat
Uzoq muddatli
jarayon
Noto‘g‘ri
ishlashni
topish
uchun
nazorat
jarayoni
O‘rta muddatli
jarayon
9.2 – rasm. Texnik eksplutatsiya obektining noto‘g‘ri ishlashini topish
jarayoni
91
chegaralanishi defekt hisoblanadi. U qo‗shimcha taxlil natijalarini
baholashga bog‗liq holda TE bo‗yicha faoliyatni talab etishi yoki talab
etmasligi mumkin.
TEOning talab etiladigan vazifasini bajarish qobiliyatini kamayishiga
olib keluvchi anomaliyalar ketma-ketligi defekt sifatida ko‗riladi.
Ekspluatatsion nazorat TEO tarkibiga kiruvchi dasturiy-texnik
vositalar va nazorat qurilmalari, yoki avtonom o‗lchov vositalari,
shuningdek o‗lchashlarni avtomatlashtirish va ularning natijalarini qayd
etishni ta‘minlovchi qurilmalar yordamida amalga oshiriladi.
Nazorat uzluksiz va birgalikda olib boriladigan uch jarayondan
iborat:
1) anomaliyalarni aniqlash uchun nazorat jarayoni (qisqa muddatli
davr);
2) defektlarni aniqlash uchun nazorat jarayoni (o‗rta muddatli davr);
3) sifat yomonlashuvlarini aniqlash uchun nazorat jarayoni (uzoq
muddatli davr).
Har bir jarayon anomaliya va defektlar haqidagi ma‘lumotlarni
to‗plash bilan olib boriladi. Anomaliya va defektlarning nazorat jarayonlari
mos ravishda anomaliya va defektlarni yuzaga kelishini ko‗rsatadi. Sifat
yomonlashuvini nazorat jarayoni TEOning sifat darajasini aniqlaydi va
sifat norma darajasidami, yomonlashganmi yoki norma darajasidan chiqib
ketganligini aniqlaydi. Bu sifat sathlari berilgan vaqt oralig‗ida olingan va
taxlil qilingan anomaliya va defekt haqidagi ma‘lumotlar asosida
aniqlanadi. Yomonlashuv va norma darajasidan chiqib ketgan sifat
ko‗rsatkichlarini ajratuvchi chegaralar va kuzatish davri har bir defekt
uchun tasdiqlangan ishga noqobiliyatlilik holati, anomaliya yoki defekt
paketlari har bir TEO uchun aniqlanadi. Ishchi parametrlarning
yomonlashgan va normadan chiqib ketgan qiymatlarining indikatsiyasi, har
bir chegaradan oshish aniqlanganda beriladi. Bu jarayon 10.2 – rasmda
ko‗rsatilgan.
Turli datchiklardan birlamchi axborat signallari har bir TEO dan
qayta ishlash blokiga beriladi yoki joyida qayta ishlanadi. Ishchi
xarakteristika ko‗rsatkichlari shu axborot asosida aniqlanadi. ES va SES
xatolik ko‗rsatkichlari deb ataladigan har bir ishchi xarakteristika
ko‗rsatkichlari, TEOning ish sifati ko‗rsatkichini hisoblash uchun alohida
qayta ishlanadi.
92
Nazorat qilinuvchi obyektlar (NQO) sifatida uzatish tizimlari, tipli
kanal va traktlar murakkab tizimni namoyon etib, ko‗plab parametr va
xarakteristikalarga ega.
Ahamiyatliligi bo‗yicha parametrlarning quyidagi turlari mavjud:
- aniqlovchi uning nazorati TEOumumiy ish qobiliyatini baholash
imkonini beradi;
- bashoratlovchi TEOning texnik holatini bashorat qilish uchun zarur
bo‗lsa axborotni saqlaydi;
- avariya TEO ishida avariya rejimi yaqinlashishini aniqlovchi
parametr.
Nazorat qilinuvchi parametrlarni tanlashda quyidagilarni hisobga
olish kerak:
- TEO ish samaradorligiga parametrlarning ta‘sir darajasi;
- parametrlarning nominal qiymatlardan og‗ish kattaligi;
- nazorat qilinuvchi parametrlarning taqsimot qonuni;
- bog‗liq
emaslik
(korrelyasiyaning
mavjud
emasligi)
yoki
parametrlarning sozlik darajasi;
- nazorat narxi, ya‘ni ushbu turdagi nazorat yoki o‗lchashlarni
o‗tkazishni ta‘minlash uchun sarf etiladigan xarajatlar.
Aloqa operatorining birlamchi tarmog‗ida operativ – texnik nazorat -
bu nazorat obyektlari (NO) deb ataluvchi, quyidagi TEOlarning holatlarini
umumiy baholanishlarga mosligini aniqlash jarayoni demakdir:
- tarmoq (stansiya) tugunlari – NO – TT (ST);
- uzatish liniyalari – NO – UL;
- plezioxron raqamli ierarxiya (PRI) raqamli uzatish tizimlari
(RUT)ning liniya traktlari va sinxron raqamli ierarxiya (SRI) RUTning
multipleksorlash va regeneratsiyalash seksiyalari – NO –LT;
- SRI RUT virtual konteyner traktlari va ularning uchastkalari, PRI
RUTning tarmoq traktlari – NO – TT
R
;
- uzatish kanallari – NO –UK.
Zamonaviy raqamli TOAT uchun holatlarning umumiy baholanishini
aniqlash, barcha TEO uchun amalga oshirilishi kerak.
93
NO (zamonaviy RUT TEO) lari holatlarning quyidagi baholanishlari
bilan xarakterlanadi:
NORMA – sifat parametrlari va NO elementlari o‗rnatilgan doirada
bo‗ladi;
OGOHLANTIRISH – sifat parametrlari o‗rnatilgan doirada bo‗ladi,
NO elementlarining parametrlari, rejim va ish sharoiti NO rad etishi
mumkin bo‗lgan qiymatlardan oshishidan dalolat beradi (ma‘qul sifat).
BUZILISH – NO rejimining buzilishi natijasida sifat parametrlari
o‗rnatilgan doiradan chiqadi yoki ularda nosozliklar vujudga keladi, biroq
NO ishga qobiliyatlilik holatini saqlaydi (yomonlashgan sifat);
AVARIYA – NO rejimining buzilishi natijasida sifat parametrlari
o‗rnatilgan doiradan chiqadi yoki ularda nosozliklar vujudga keladi, buning
oqibatida NOning rad etishi kuzatiladi (norma darajasidan chiqib ketgan
sifat).
Operativ – texnik nazorat bevosita NO (zamonaviy RUT TEO) ni
ekspluatatsiyadan chiqarmasdan amalga oshiriladi. NOning NORMA,
BUZILISH va AVARIYA turdagi holatlari haqidagi ma‘lumotlar
boshqarish tizimiga uzatiladi.
NO–UL, NO–LT, NO–TT
R
(UL, LT, TT
R
)ning nosoz uchastkalari
TE markazida NO xolatining o‗zgarganligi haqidagi axborotni taxlil qilish
yo‗li bilan aniqlanadi.
18.3–rasmda TEO haqida TE axborotini qayta ishlash jarayoni
ko‗rsatilgan, bunda noto‗g‗ri ishlashni topish nazorat jarayonidan
boshlangan.
TEOda OGOHLANTIRISH axborot signali yoki BUZILISH va
AVARIYA kabi axborot signallari berilishi yoki berilmasligi mumkin.
Qachon signal TEOdan tashqarida berilsa, avariya axborotlarini qayta
ishlash jarayoni, avariya holati indikatsiyasi signali (AHIS) yoki oldingi
uchastkadagi rad etishni ko‗rsatuvchi signal (ORKS) larni, shuningdek
boshqa manbalardan (masalan, boshqa TEOdan, sutka vaqti haqida,
yuklama
intensivligi
haqida
va
b.q.)
beriladigan
ma‘lumotlar
birlashtirilishi mumkin. Bu TE axborot signallarini yoki avariya
signallarini berish kerakligini hal qilish uchun amalga oshiriladi.
94
AHIS – TEOning ishga noqobiliyatliligini bildiruvchi signal bo‗lib,
ishchi signallarni almashtirish maqsadida shikastlangan yo‗nalishda
uzatadi va rad etish oqibati hisoblangan, TEning boshqa avariya
signallarini blokirovkalash kerakligini boshqa ishga qobiliyatli bo‗lgan
TEO ko‗rsatadi.
AHIS qabul qilinganda, TEOdan xizmatning avariya signali (XAS)ni
berish talab etilishi mumkin.
Xizmatning avariya signali – TEOdan berilib, xizmatni taqdim etish
boshlanishi yoki tugatilishini anglatadi. Xizmatning ishchi parametri
kattaligi talab qiymatlaridan pastga tushib ketganda XAS berilishi kerak.
Bu qiymat AVARIYA signali berilgandagi qiymatga mos kelishi mumkin.
Rad etish haqidagi ma‘lumot (10.2–rasmga qarang), rad etgan TEOni
aniqlashda ishlatiladi. TEaxborotlari joyida, yoki avariya signallarini
yig‗ish tizimi orqali distansion tarzda uzatilishi mumkin.
|