Informatika va raqamli texnologiyalar

|
Informatika va raqamli texnologiyalar
|
Sana | 07.09.2024 | Hajmi | 1,16 Mb. | | #270496 |
Bog'liq 2 -Amaliy mashg‘ulot Informatika va raqamli texnologiyalar
Mavzu:
Sakkizlik va o‘n oltilik sanoq sistemasida amallar bajarish.
Reja:
1
2
3
Sakkizlik sanoq sistemasida amallar bajarish
O‘n oltilik sanoq sistemasida amallar bajarish
Sakkizlik sanoq sistemalarida amallar bajarish
Sakkizlik sanoq sistemasidagi sonlarni qo‘shish yoki ayirish uchun quyidagi jadvaldan foydalanamiz.
SAKKIZLIK SANOQ SISTEMASIDAGI SONLARNING QO‘SHISH VA AYIRISH JADVALI
| | | | | | | | | | | | | | | |
0
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
8
|
9
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
0
|
1
|
2
|
3
|
4
|
5
|
6
|
7
|
10
|
11
|
12
|
13
|
14
|
15
|
16
|
17
| Sakkizlik sanoq sistemasida qo‘shish amalini bajarish
1-misol: 7548+7138=X8 ni hisoblash uchun ustma-ust shaklida qo‘shish amalini bajaramiz.
754
+ 713
1667
4+3=7, jadvalda 7 ga 7 mos keladi;
5+1=6, jadvalda 6 ga 6 mos keladi;
7+7=14, jadvalda 14 ga 16 mos keladi;
Javob: 16678
Sakkizlik sanoq sistemasida qo‘shish amalini bajarish
2-misol: 7578+6238=X8 ni hisoblash uchun ustma-ust shaklida qo‘shish amalini bajaramiz.
757
+623
1602
7+3=10, jadvalda 10 ga 12 mos keladi; 2 yoziladi va 1yodda tutamiz.
5+2=7, jadvalda 7 ga 7 mos keladi; 7 ga yoddagi 1 ni qo‘shish uchun jadvaldan bir katak o‘ngdagi sonni olamiz. 7 dan o‘ngda 10 soni turibdi. 0 yoziladi va 1 yodda tutamiz.
7+6=13, jadvalda 13 ga 15 mos keladi; 15 ga yoddagi 1 ni qo‘shish uchun jadvaldan bir katak o‘ngdagi sonni olamiz. 15 dan o‘ngda 16 soni turibdi.
(Bu har doim sonning +1 oshirilishiga teng emas.)
Javob: 16028
Sakkizlik sanoq sistemasida ayirish amalini bajarish
3- misol: 7658-2348=X8 ni hisoblash uchun ustun shaklida ayirish amalini bajaramiz.
- 765
234
531
4=1, jadvalda 1 ga 1 soni mos keladi;
3=3, jadvalda 3 ga 3 soni mos keladi;
2=5, jadvalda 5 ga 5 soni mos keladi;
Javob: 5318
Sakkizlik sanoq sistemasida ayirish amalini bajarish
4-misol.
7738-1178=X8 ni hisoblash uchun ustma-ust shaklida ayirish amalini bajaramiz.
_773
117
654
3-7<0 bo‘lganligi uchun 10 lar xonasidan birlar xonasiga bitta sakkizlik olib beramiz. (3+8)—7=4, jadvalda 4 ga 4 soni mos keladi. 10 lar xonasidagi 7 soni 6 ga o‘zgardi.
1=5, jadvalda 5 ga 5 soni mos keladi;
1=6, jadvalda 6 ga 6 soni mos keladi.
Javob: 6548
O‘n oltilik sanoq sistemasida qo‘shish amalini bajarish
O‘n oltilik sanoq sistemasidagi sonlarni qo‘shish yoki ayirish ham sakkizlik sanoq sistemasidagi kabi bajariladi.
1-misol: 15C16+B2116=Xi6 ni hisoblash uchun ustma-ust shaklida qo‘shish amalini bajaramiz. C+1=12+1=13, jadvalda 13=D; 5+2=7, jadvalda 7 ga 7 mos keladi;
1+B=11+1=12, jadvalda 12=C;
+15C
B21
C7D
Javob: C7D16
O‘n oltilik sanoq sistemasida qo‘shish amalini bajarish
2-misol: 15C16+B6F16=X16 ni hisoblash uchun ustma-ust shaklida qo‘shish amalini bajaramiz. C+F=12+15=27, jadvalda 27=1B, B yoziladi va 1 yodda tutamiz.
5+6=11, jadvalda 11=B; B ga yoddagi 1 ni qo‘shish uchun jadvalda B dan o‘ngda turgan sonni olamiz. B dan o‘ngda C turibdi. (Bu har doim son yoki harfning +1 oshirilishiga teng emas.)
1+B=1+11=12, jadvalda 12=C;
+15C
B6F
CCB
Javob: CCB16
O‘n oltilik sanoq sistemasida ayirish amalini bajarish
3-misol
9DB16-3FA16=X16 ni hisoblash uchun ustun shaklida ayirish amalini bajaramiz.
B-A=11-10=1, jadvalda 1 ga 1 mos keladi.
D-F=13-15<0 bo‘lganligi uchun, 100 lar xonasidan 10 lar xonasiga bitta o‘n oltilik olib beramiz. Natijada, (D+16)-F=(13+16)-15=14, jadvalda 14=E; Endi, bitta o‘n oltilik olgan sonimiz, ya’ni 9 soni 8 ga o‘zgardi. 8-3=5, jadvalda 5 ga 5 soni mos keladi.
-9DB
3FA
5E1
Javob: 5E116
Mustaqil bajarish uchun topshiriq:
1-misol. 3248+7058=X8
2-misol.
1268+2318=X8
3-misol.
2248-1058=X8
4-misol.
6438-5318=X8
1-misol. 3B416+8116=X16
2-misol.
D716+A116=X16
3-misol.
5C216-3B16=X16
4-misol.
F516-7316=X160>0>
|
| |