Nazorat savollari - Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmat

Nazorat savollari
1. Elektron darslik nima?
2. Elektron darslik tarkibi haqida soʻzlang.
3. Elektron darslikda ―oʻrganish‖ va ―mustahkamlash‖ rejimlari
ahamiyatini tushuntiring.
4. Elektron darslik yaratishning bosqichlarini izohlang.
79
V BOB. RAQAMLI AXBOROTNI QIDIRISH VA
OʻQUVCHILARGA TAQDIM ETISH
5.1. AXBOROT QIDIRUV TIZIMLARI
Reja:
1.
Axborot qidiruvi turlari.
2.
Internet tarmogʻi qidiruv tizimlari rivojlanish tarixi
3.
Google qidiruv tizimi
4.
Qidiruv operatorlari
Kalit soʻzlar: axborot qidiruvi, axborot qidiruvi modellari,
Google, Yandex, qidiruv operatori
―Axborot qidiruvi (AQ)‖ deganda qandaydir axborotni oʻzida jam
etgan hujjatni topish va keyinchalik shu hujjatni yoki uning nusxasini
taqdim etish yoki soʻrovga javob tarzida fakt ma‘lumotlarini taqdim
etish operatsiyalari ketma-ketligi tushuniladi. ―Axborot qidiruvi‖
atamasini amerikalik matematik olim Kelvin Muers 1947 yilda kiritgan.
Axborot qidiruvi uchun markaziy tushunchalardan biri ―axborotga
boʻlgan ehtiyoj‖ tushunchasidir. ―Axborotga boʻlgan ehtiyoj‖ (ABE)
deganda aniq vazifani bajarish yoki muayyan maqsadga erishish uchun
zarur boʻlgan axborotga ehtiyoj tushuniladi. Odatda, u soʻrovga javob
beradigan axborotga talab koʻrinishida ifodalanadi. ―Soʻrov‖ deganda
foydalanuvchi izlab topmoqchi boʻlgan axborotni tavsiflovchi soʻzlar
toʻplami tushuniladi.
ABE individual xarakterga ega, ya‘ni har bir holat uchun oʻziga
xos. Masalan, talabaning matematikadan biror masalani yechishi uchun
kerak boʻladigan formulalariga boʻlgan ehtiyoji yoki oshpazning biror
taom tayyorlashi uchun kerak boʻladigan yoʻriqnomaga ehtiyoji.
Kutubxona oʻquvchining (kitobxonning) axborotga boʻlgan
ehtiyojini qondirishga xizmat qiladi. Kitobxonlar soʻrovi boʻyicha
kutubxonadagi mavjud hujjatlar taqdim etiladi. Bunda ABE va hujjatlar
oʻrtasida bogʻliqlik mavjud. Agar ABE boʻlmasa, hujjatlar yaratilmaydi
va aksincha, hujjat boʻlmasa, ABE ham mavjud boʻlmaydi (5.1-rasm).
Hujjatni oʻquvchilarga yetkazib berishda axborot qidiruv tizimlari
qoʻl keladi (5.2-rasm). Kutubxonalarda bunday tizimlar rolini
avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari bajaradi (masalan, ARMAT
yoki IRBIS tizimlari). Internet tarmogʻidagi axborotlarni qidirib topish
80
uchun maxsus axborot qidiruv tizimlari (AQT) kerak boʻladi. Bunday
tizimlar jumlasiga Google, Yandeks, Rambler kabilar kiradi.
5.1-rasm. Hujjat va ABE oʻrtasidagi bogʻliklik.
Kutubxonalardagi tematik kataloglar singari Internet tarmogʻida
ham sohalar boʻyicha axborotlarni guruhlovchi axborot qidiruv
tizimlari mavjud. Ular jumlasiga WWW.UZ milliy qidiruv tizimini
keltirish mumkin.
5.2-rasm. Qidiruvda AQT oʻrni.
Dastlab AQT kutubxonashunoslikda va ilmiy-texnik axborotlarni
qidirish
sohasida
foydalanilgan.
Ularning
rivojlanish
tarixini
quyidagicha keltirish mumkin:
1965 – 1970 yillar - Dialog, MARK, STAIRS kabi tizimlar
yaratilgan;
1990 – 1995 yillar - Z39.50, Galileo, WAIS kabi tizimlar
yaratilgan;
81
1995 – 2006 yillar - RetrievalWare, Autonomy, AltaVista,
Yandeks, Google kabi tizimlar yaratilgan.
2006 yilda - WWW.UZ milliy qidiruv tizimi ishga tushgan
(5.3-rasm).
Internet tarmogʻida har bir foydalanuvchi axborotni qidirish
uchun oʻzbek, rus, ingliz yoki boshqa tillardagi bir yoki bir necha
soʻzdan tashkil topgan soʻrovlardan foydalanadi. Internet tarmogʻida
ma‘lumotlarni uning sarlavhasi yoki uning tarkibida ishtirok etgan
soʻzlar va jumlalar boʻyicha qidirib topish mumkin. Bunda
foydalanuvchi tomonidan Internet qidiruv tizimi qidiruv maydoniga
kerakli ma‘lumotga doir soʻz yoki jumla kiritiladi va qidiruv tizimi
ishga tushadi.
5.3-rasm. WWW.UZ milliy qidiruv tizimi koʻrinishi.
Hozirgi paytda Internet tarmogʻida axborot qidiruvini oshirish
uchun eng koʻp qoʻllaniladigan tizim Google boʻlib qoldi [17].
Google AQT Stenford universiteti talabalari Larri Peydj (Larry
Page) va Sergey Brinlarning oʻquv loyihasi sifatida boshlangan. Ular
1996 yilda BackRub qidiruv tizimini yaratdilar hamda uning asosida
1998 yilda Googleni yaratadilar. Google soʻzi googol (gugol) — 10
sonining 100 darajasi (10
100
) soʻzidan kelib chiqqan. U son - 10 000
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000
000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000 000.
Google tizimiga quyidagi xarakteristikani berish mumkin:
82
•
Qidiruv tizimlari orasida mashhurligi jihatdan dunyoda
birinchi tizim (77 %);
•
Oyiga 41 mlrd 345 mln soʻrovni (barcha soʻrovning 62%)
bajaradi;
•
Hozirda uning bazasida 80 trillion hujjat indekslangan.
•
Quyidagi hujjatlar formatlari bilan ishlaydi PDF, RTF,
PostScript, Microsoft Word, Microsoft Excel, Microsoft PowerPoint.
•
Koʻp tildagi hujjatlarni topishda foydalaniladi (200 tilda
hujjatlar mavjud);
•
200 dan ortiq faktorlar asosida soʻrovga moslikni aniqlaydi
(shu faktorlardan biri PageRank usulidir).
•
Hujjatlarni
indekslashda
metateglardan
unumli
foydalaniladi. Eng muhum teg sifatida web-sahifadagi title tegi
ishlatiladi;
•
Ma‘lumotlar bazasi har ikki oyda toʻliq qayta shakllanadi.
Har bir foydalanuvchiga Internet tarmogʻi orqali oʻziga kerakli
boʻlgan ma‘lumotlarni oson va tez qidirib topishi uchun axborotning
parametrlari boʻyicha qidirish taklif qilinadi. Ular quyidagilardan
iborat:
Ma‘lumotlarni uning tili boʻyicha qidiruv;
Ma‘lumotlarni uning turi (matn, rasm, musiqa, video)
boʻyicha qidiruv;
Ma‘lumotlarni uning joylashgan mintaqasi boʻyicha qidiruv;
Ma‘lumotlarni uning joylashtirilgan sanasi boʻyicha qidiruv;
Ma‘lumotlarni uning joylashgan Internet zonasi boʻyicha
qidiruv;
Ma‘lumotlarni xavfsiz qidiruv.
Google tizimida axborotlarni parametrlari boʻyicha qidirish
menyusi 5.4-rasmda keltirilgan.
Internet tarmogʻida grafik ma‘lumotlarning koʻplab turlari
uchraydi, ya‘ni: chizma (vektor), foto (rastr), harakatlanuvchi
(animatsiya) hamda siqilgan rasmlar. Rasm koʻrinishidagi ma‘lumotlar
ustida faqatgina uning nomi yoki turi boʻyicha qidiruv olib borish
mumkin. Koʻpgina Internet qidiruv tizimlari grafik yoki tasvir
koʻrinishidagi ma‘lumotlarni qidirish uchun alohida boʻlimga ega
boʻlib, bu boʻlim orqali ixtiyoriy turdagi rasmlarni ularning nomlari
boʻyicha qidiruvni amalga oshirishi mumkin.
83
5.4-rasm. Google tizimida axborotlarni parametrlari boʻyicha
qidirish menyusi.
Kutubxonalarda kitobxonlar Google dan tashqari Yahoo,
Yandeks, Bing kabi AQTlaridan foydalanadilar. Bulardan tashqari
Internet tarmogʻida ma‘lum sohada ishlaydigan ixtisoslashgan qidiruv
tizimlari ham mavjud. Ulardan ayrimlari:
―Pipl‖, ―Facebook‖, ―Wink‖ – insonlar toʻgʻrisidagi
axborotlarni qidirish;
―Findsounds‖ – musiqalarni qidirish;
―Youtube‖ – videomateriallarni qidirish;
―Kinopoisk‖ – filmlar toʻgʻrisidagi axborotlarni qidirish;
―Bookfinder‖ – elektron kitob do‗konlaridan kitoblarni
qidirish;
―HeadHunter‖ – rezyume va vakant joylarni qidirish
tizimlari.
84
5.5-rasm. Google da rasm qidirish.
Internetda taqdim etilgan ma'lumotlardan tez va aniq foydalanish
qobiliyati – oddiy foydalanuvchi va albatta, vebmasterlar uchun foydali
mahorat. Qidiruv tizimlari bilan ishlash samaradorligini oshirishni
xohlaysizmi? Bunda sizga maxsus qidiruv operatorlari – Yandex va
Google qidiruv buyruqlari yordam beradi. Ular sizga kerakli
materiallarni izlab topsish imkonini berishda sizning qidiruv
so‗rovingizni takomillashtiradi.
Masalan, Google'da ma‘lum so‗rov bo‗yicha faqat ayni bir tipdagi
kengaytmali fayllarni qidirish zarur bo‗lganda, filetype operatoridan
foydalaniladi (5.6-rasm).
5.6-rasm. filetype operatorining qo‗llanilishi
Quyida Google va Yandex'da mavjud qidiruv operatorlari qiyosiy
jadval ko‗rinishida taqqoslashni ko‗rib chiqamiz:
85
5.1-jadval
Qidiruv tizimlarida mavjud qidiruv operatorlari (buyruqlari)
|