Koinot nurlari kelib chiqishi va tezlanish mexanizmlari

Koinot nurlari kelib chiqishi va tezlanish mexanizmlari.
Koinot nurlari o’rganila boshlaganidan beri bu nurlarning manbalari, tezlanish va Yerga yetib kelish mexanizmlari kabi masalalar mavjuddir. Hozirgi vaqtda ham bu savollarga to’la javob olingani yo’q, ya’ni koinot nurlari hosil bo’lish nazariyasiga ega emasmiz, lekin kelajakda yaratilishi kerak bo’lgan nazariya hozirgacha to’plangan quyidagi
1. Koinot nurlari energiyasi zichligi
2. Koinot nurlari intensivligining deyarli doimiyligi
3. Koinot nurlanishi anizatropiyasi
bo’lganda , da esa
4. Koinot nurlari tarkibi
5. Energiyasi spektri kabi tajriba natijalarini tushuntirib berishi kerak.
Hozirda koinot nurlari kelib chiqishining Galaktik va Metagalaktik modellari mavjud.
Galaktik modelga ko’ra koinot nurlari Galaktikamizda (shuningdek boshqa galaktikalarda) hosil bo’lib, uning magnit maydoni yordamida ushlab turiladi. Galaktikalararo muhitda esa koinot nurlari zichligi galaktikalardagidan ancha kam. Endi shu modelga ko’ra, koinot nurlari to’la energiyasi ga teng bo’ladi. Agar bu qiymatni koinot nurlari yashash vaqti TC ga bo’lsak koinot nurlari manbai quvvatini topamiz. Quyosh quvvatining koinot nurlariga sarflanadigan qismi ga tengligidan va Galaktikamizda 1011 ta yulduz
borligini e’tiborga olsak, ga teng bo’ladi. Bu miqdor zarur quvvatdan million marta kamdir. Shu sababli, koinot nurlarining manbai deb yulduzlarni qabul qila olmaymiz. Boshqa tomondan antikorrelyatsiya, Quyosh ximiyaviy tarkibi bilan koinot nurlari tarkibi orasidagi farq ham shu fikrni tasdiqlaydi. Shu sababli ham koinot nurlari
manbalarini galaktikalardagi g’ayri tabiiy ob’yektlar orasidan izlash kerak. Yangi tug’ilgan yulduzlarda elektronlarning sinxrotron radionurlanishi natijasida juda katta quvvat energiya tarqatiladi. Bu fakt V. Ginzburg tomonidan koinot nurlarining manbai o’ta yangi yulduzlaro degan g’oyaga olib keldi. Koinot nurlarining turli galaktik o’ta yangi yulduzlaridagi o’rtacha taxminiy qiymati ga teng. Endi Galaktikamizda o’ta yangi yulduz har 100 yilda 1 — 2 marta sodir bo’lishini inobatga olsak, ularning quvvati ga teng bo’ladi. Demak, Galaktikadagi o’ta yangi yulduzlar quvvati koinot nurlari intensivligini doimiy ushlab turishga yetadi. Metagalaktik modelga ko’ra esa koinot nurlaributun metagalaktikani to’ldirib turadi va koinot nurlari manbai bo’lib radiogalaktika va kvazarlar xizmat qiladi. Endi shu modelga binoan Metagalaktikaning Yerga koinot nurlari shu vaqtgacha yetib kelishi mumkin qismini qaraymiz. Bu masofa yil ga teng. Bu qismda 104 ta galaktika bo’lib, shulardan bir necha o’ntasi radiogalaktikadir. Agar koinot nurlari manbai quvvati Galaktikamiz quvvatiga teng deb hisoblasak, ya’ni desak , bu yerda TM=1010 yil— Metagalaktika yoshi, — galaktikalar soni. U holda energiya zichligi ga teng bo’ladi. Bu qiymat Galaktikamizdagi koinot nurlari energiyasi zichligidan ancha kichik. Shu sababli, hozirgi paytda juda yuqori energiyali zarralardan tashqari koinot nurlari manbai deb o’ta yangi yulduzlar qaralmoqda. O’ta yuqori energiyali zarralar esa metagalaktikadagi radiogalaktikalarda hosil bo’lishi aytilmoqda. Koinot nurlari anizatropiyasi esa Virgo galaktikalar to’plamida o’ta yuqori energiyali zarralar mavjudligi bilan tushuntiriladi. Zarralarning juda yuqori energiyalargacha tezlashishi mexanizmlari hali noma’lum. Lekin 1010 Gev dan yuqori energiyaga ega bo’lgan zarralar Galaktikamiz magnit maydonida ushlanib qolmasdan bemalol o’tib ketadi,
|