Ajiniyoz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti

O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O`RTA TA`LIM
VAZIRLIGI
AJINIYOZ NOMIDAGI NUKUS DAVLAT
PEDAGOGIKA INSTITUTI
MA’RUZA
FIZIKA-MATEMATIKA FAKULTETI
INFORMATIKA O’QITISH METODIKASI KAFEDRASI
Kompyuter ta‘minoti
fani bo’yicha
NUKUS
=-2-=
1-MAVZU. SHAXSIY KOMPYUTERLARNING TA’MINOTI VA
UNING TURLARI
Reja:
1.
Shaxsiy kompyuterning tashkiliy qismlari
2.
Kompyuterning interfeysi
3.
Kompyuter
larda tizimli shina va uning turlari
Ma’lumki, axborot texnologiyalarining inson faoliyati hamma jabxalarga
kirib borish jarayoni borgan sari rivojlanib chuqurlashib bormoqda. Umumiy
soni, kо‘p yuz milliondan oshib ketgan, keng tarqalgan shaxsiy kompyuterlardan
tashqari, hisoblash tizimlarining maxsus vositalari ham kо‘payib bormoqda. Bu
turli-tuman hisoblash texnikasidan foydalanuvchilar soni ham kо‘payib
borayotganini bildiradi, bunda ikki qarama-qarshi tendensiyani rivojlanishi
kuzatilmoqda. Bir tomondan, axborot texnologiyalari borgan sari
murakkablashmoqda va ularni qо‘llash uchun, va ularni keyingi rivojlanishi
uchun juda chuqur bilimlar talab qilinadi. Boshqa tomondan,
foydalanuvchilarning kompyuterlar bilan muloqati soddalashmoqda. Kompyuterlar
va axborot tizimlari borgan sari “dо‘stona” bо‘lib bormoqda, va hatto ular
informatika va hisoblash texnikasi sohasida mutahassis bо‘lmagan odamlar uchun
ham tushunarli bо‘lib bormoqda. Bu narsa, eng avvalo foydalanuvchilar va
ularning dasturlari, hisoblash texnikasi bilan maxsus (tizimli) dasturiy ta’minot –
operatsion tizim orqali muloqat qilganliklari uchungina yuzaga keldi.
Shaxsiy kompyuter ikkita tashkiliy qismlardan iborat, bular texnikaviy
ta’minot (hardware) va dasturiy ta`minot (software)lardir.
Texnikaviy ta’minoti — bu kompyuterning asosiy texnik qismlari va qo’shimcha
(atrof) qurilmalaridir.
Hisoblash tizimi tarkibi konfiguratsiya deb ataladi. Odatda hisoblash
texnikasining apparat va dasturiy vositalari alohida olib о‘rganiladi. Shuning
uchun ham mos ravishda hisoblash tizimlari apparat konfiguratsiyasi va dasturiy
konfiguratsiyasi alohida olib о‘rganiladi. Bunday bо‘linish axborot
=-3-=
texnologiyalari uchun muhim ahamiyatga egadir, chunki kо‘p xollarda alohida
olingan masala yechimini ham apparat, ham dastur vositalari yordamida
ta’minlash mumkin.
Apparat ta’minoti.
Hisoblash tizimlarining apparat ta’minoti tarkibiga, apparat konfiguratsiyani
tashkil etuvchi qurilma va asboblar kiradi. Zamonaviy kompyuter va hisoblash
majmua (kompleks)lari blok-modulli konstruksiya (tuzilish)dan iborat. Ma’lum
ishlarni bajarishga zarur bо‘lgan apparat konfiguratsiyani tayyor blok va
qismlardan yig‘ib olish mumkin.Qurilmalarning, markaziy protsessorga (Central
Processing UNIT, CPU) nisbatan joylashishiga qarab tashqi va ichki qurilmalarga
ajratamiz.Tashqi qurilmalar, qoida bо‘yicha, ma’lumotlarni kiritish va chiqarish
qurilmalaridir, ularni odatda periferik qurilmalar deb ham ataladi. Bundan
tashqari ma’lumotlarni uzoq saqlashga mо‘ljallangan qurilmalar ham tashqi
qurilmalarga kiradi.Alohida blok va qismlar orasidagi kelishuvchanlik,
birgalikda ishlashdagi moslanuvchanlik, apparatli interfeys deb ataluvchi о‘tish
apparat-mantiqiy qurilmalari yordamida bajariladi. Hisoblash texnikasidagi
apparat interfeysiga belgilangan standartlar protokollar deyiladi. Shunday qilib,
protokol – bu qurilma yaratuvchilari tomonidan, bu qurilmaning boshqa
qurilmalar bilan muvaffaqiyatli va kelishilgan holda birgilikda ishlashi uchun,
ishlab chiqiladigan texnik shartlar majmuasidir.
Dastur – buyruqlarning tartiblangan ketma-ketligidir. Kompyuter uchun
tuzilgan har dastur vazifasi – apparat vositalarni boshqarishdir. Birinchi
qarashda dasturning qurilmalar bilan xech qanday bog‘liqligi yо‘qdek kо‘rinadi,
ya’ni masalan, dastur kiritish qurilmlaridan ma’lumot kiritishni va chiqarish
qurilmalariga ham ma’lumot chiqarishni talab qilmasa ham, baribir uning ishi
kompyuterning apparat qurilmalarini boshqarishga asoslangan. Kompyuterda,
dasturiy va apparat ta’minot, doimo uzilmas aloqada va uzluksiz bog‘lanishda
ishlaydi. Biz bu ikki kategoriyani alohida kо‘rib chiqayotganimizga qaramasdan,
ular orasida dialektik aloqa mavjudligi va
ularni alohida kо‘rib chiqish shartli ekanlgini esdan chiqarmaslik kerak.
=-4-=
Kompyuterlar va hisoblash tizimlarining dasturiy ta’minoti tuzilishini
dasturiy konfiguratsiya deb ham ataladi. Dasturlar orasida xuddi kompyuterning
fizik qismlari orasidagi kabi о‘zaro aloqa mavjud. Aksariyat kо‘pgina dasturlar,
quyiroq darajadagi boshqa dasturlarga tayanib ishlaydi. Bunday bog‘lanish
dasturlararo interfeys deyiladi. Bunday interfeys (muloqot) ning mavjudligi
texnik shartlar va о‘zaro aloqa qoidalariga asoslangan bо‘lsa ham, amalda u
dasturiy ta’minotni о‘zaro aloqada bо‘lgan bir nechta sathlar (daraja)larga
taqsimlash bilan ta’minlanadi. Dastur ta’minoti sathlari piramida tuzilishiga egadir.
Har bir keyingi sath oldingi sathlar dasturiy ta’minotiga tayanadi. Bunday
ajratish, hisoblash tizimining dasturlarni о‘rnatishdan boshlab, to amalda
ekspluatatsiya qilish va texnik xizmat kо‘rsatishgacha bо‘lgan ish faoliyatining
hamma bosqichlari uchun qulaydir. Shunga alohida etibor berish kerakki, har bir
yuqoridagi sath butun tizimning funksionalligini oshiradi. Masalan, asos dasturiy
ta’minoti sathiga ega bо‘lgan hisoblash tizimi kо‘p funksiyalarni bajara olmaydi,
ammo u tizimli dasturiy ta’minotni о‘rnatishga imkon beradi, ya’ni sharoit yaratadi.
Dasturiy ta`minot kompyuterning ikkinchi muhim qismi bo’lib, u
ma`lumotlarga ishlov beruvchi dasturlar majmuasini va kompyuterni ishlatish uchun
zarur bo’lgan hujjatlarni o’z ichiga oladi. Dasturiy ta`minotsiz har qanday zamonaviy
kompyuterda biror amal bajarib bo’lmaydi.
Kompyuterning texnikaviy va dasturiy ta`minoti orasida bog’lanish qanday
amalga oshiriladi?
Avvalo ular orasidagi boglanish interfeys deb atalishini bilib olishimiz lozim.
Kompyuterning turli texnik qismlari orasidagi o’zaro bog’lanish — bu, texnikaviy
interfeysi, dasturlar orasidagi o’zaro bog’lanish esa — dasturiy interfeys, texnikaviy
qismlari va dasturlar orasidagi o’zaro bog’lanish — texnikaviy — dasturiy interfeys
deyiladi.
Shaxsiy kompyuterlar haqida gap ketganda kompyuter tizimi bilan ishlashda
uchinchi ishtirokchini, ya`ni insonni (foydalanuvchini) ham nazarda tutish lozim.
Inson kompyuterning ham texnikaviy, ham dasturiy vositalari bilan muloqotda
=-5-=
bo’ladi. Insonning dastur bilan va dasturni inson bilan o’zaro muloqoti —
foydalanuvchi interfeysi deyiladi.
Interfeys (interface — Kompyuterra tegishli adabiyotda ba’zida «interfeys»
atamasi o’rniga «nazoratchi» yoki «adapter» atamalari ishlatiladi. qatiy aytganda, bu
to’g’ri emas, chunki «nazoratchi» (controller) interfeysni boshqaradi va uning
ishlashini ta’minlaydi, «adapter» (adapter) interfeyslarning to’g’ri (mos) kelishini
ta’minlaydi) — ulanish va aloqa vositalari to’plami bo’lib, u tizimlarning yoki ular
qismlarining o’zaro samarali harakatini ta’minlaydi. Interfeysda odatda ulanish
masalalarining mexanik (simlar soni, aloqa elementlari, ulanish tiplari, kontaktlar
nomerlari va sh. o’. ) va mantiqiy (tushunarli signallar, ularning uzunligi, kutbliligi,
chastotasi va amplitudasi, o’zaro harakat bayonnomalari ) darajalari ko’zda tutilgan.
Mashina ichidagi interfeys — EHM tarmoqlari va bloklarining o’zaro aloqa va
ulanish tizimidir. U elektr aloqa liniyalari (simlar), kompyuter komponentalari bilan
ulanish sxemalari, signallarni uzatish va o’zgartirish bayonnomalari (algoritmlar)
yig’indisi ko’rinishiga egadir.
Mashina ichidagi interfeysni tashkil etishning 2 varianti mavjud.
Ko’p aloqali interfeys. SHK ning har bir bloki boshqa bloklar bilan o’zining
lokal simlari orqali bog’langan; ko’p aloqali interfeys ba’zida tizimli interfeysni
to’ldiruvchi periferiyali interfeysi sifatida (SHK ning tashqi qurilmalari bilan aloqa
qilish uchun ) qo’llaniladi, sistemali interfeys sifatida esa faqat ba’zi xonadon
kompyuterlarida ishlatiladi.
Bir aloqali interfeys. SHK ning barcha bloklari bir-biri bilan umumiy yoki
tizimli shina orqali bog’langan.
|