nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O’tgan mavzuni so’rash - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 147/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiO’tgan mavzuni so’rash.
a) individual - tarqatma materiallar, kartochka.
b) Frontal (guruh bilan ishlash)
Yangi mavzu:
Bobur 1483-yilning 14-fevralida Andijonda tug‘ildi. Otasi temuriyzoda Umarshayx Farg‘ona viloyati hukmdori edi. Onasi Qutlug‘ Nigorxonim Toshkent hokimi Yunusxonning qizi edi.
Bo‘lajak shoir 12 yoshida ekan, otasi bevaqt halok bo‘lib, Farg‘ona hokimligi uning zimmasiga tushadi. 15 yoshida bobomeros Samarqandni zabt etadi. 16 yoshida bu azim shaharni tashlab chiqishga majbur bo‘ladi. Keyin ham ikki marotaba bu shaharni egallashga muvaffaq bo‘ldi. Lekin saqlab qolish nasib etmadi. Samarqandni ham, Andijonni ham qo‘ldan berib, tog‘-u toshlarda besh-o‘n yigiti bilan goh otliq, goh yayov yurgan paytlari ham bo‘ldi. Nihoyat, 1503-yilda Jayhun (Amu)ni kechib, Xurosonga o‘tdi. Kobul va G‘aznani qo‘lga kiritdi. So‘ng 1526-yilda esa Hindistonni zabt etib, katta saltanat o‘rnatdi. U 1530-yilning 26-dekabrida Agrada vafot etdi. Keyinroq uning xoki, vasiyatiga muvofiq, Kobulga ko‘chiriladi.
Bobur ikki she’riy to‘plam — devon tuzgan. Shulardan bittasi yetib kelgan. Ikkinchisining taqdiri noma’lum. Hozirda bizning qo‘limizda uning to‘rt yuzdan ortiq she’ri bor. Shundan ikki yuzdan ortig‘i ruboiydir.
Ruboiy sharq she’riyatida keng tarqalgan she’r turlaridan, to‘rtlik. Aruzning ma’lum vaznidagina yozilgan. Bobur ruboiylari har jihatdan to‘kis, mukammal she’riy asarlardir. Ularda Bobur hayotining manzaralari aks etadi. Shoir o‘z umrining achchiq-chuchuk kunlaridan so‘z ochadi.
Mana, ayrim namunalar:
Ko‘ngli tilagan murodig‘a yetsa kishi
Yo barcha murodlarni tark etsa kishi.
Bu ikki ish muyassar bo‘lmasa olamda,
Boshini olib bir sorig‘a ketsa kishi.
Endi Boburning ushbu ruboiyini yozgan holatini ko‘z oldimizga keltiraylik. U 19-20 yoshlarda, g‘ayrati dunyoga sig‘magan paytlari. Lekin Samarqandni ikki marta olib, ikki marta ham tashlab chiqishga majbur bo‘ldi. Andijon xiyonatchilar qo‘liga o‘tgan. Ikki-uch yil tog‘-u toshlarda sarson-sargardon yurdi. Nihoyat, hammasi joniga tegdi. Va yuqoridagi satrlar qog‘ozga tushdi.
Mana yana bir holati: nihoyat u bir qarorga keldi. Amudaryodan o‘tdi-yu bir hamla bilan Kobul va G‘azna shaharlarini jangsiz egallab oldi. Lekin butun ko‘ngli Amudaryoning bu tomonida, ona Vatanida. U tirik yursa qaytadi. Shu umid bilan yashaydi. U yozadi:
Beqaydmen-u xarobi siym ermasmen,
Ham mol yig‘ishtirur laim ermasmen.
Kobulda iqomat etti Bobur, dersiz,
Andoq demangizlarkim, muqim ermasmen.
Qayd - kishan. Beqayd - kishansiz, erkin. Siym - oltin, kumush. Laim — gado. Demak, garchi erkin bo‘lsam-da, oltin-kumush ilinjida yurgan pastkashlardan emasman. Uyma-uy mol yig‘ishtirib yuradigan gadolardan ham emasman. Bobur endi Kobulda qolib ketdi dersiz, yo‘q, unday demang, men uzoq qolmayman, albatta ona yurtimga qaytaman, demoqchi bo‘ladi shoir.
Yangi mavzuni mustahkamlash: Og’zaki savol-javob.
|
| |
Random number generator - S. K. Ganiyev

мических и политических интересов. К государственной тайне
относится секретная информация с грифами «особой важности»
и «совершенно секретно».
Davlat siri - davlat tomonidan muhofaza qilinuvchi,
fosh qili-
nishi davlatning harbiy-iqtisodiy potensialining sifatiy holatiga sal-
biy ta’sir etuvchi yoki uning mudofaa imkoniyati, davlat xavfsizligi,
iqtisodiy va siyosiy manfaatlari uchun boshqa og‘ir oqibatlarga olib
kelishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar. Davlat siriga "juda muhim" va
"mutlaqo maxfiy" grifli axborot taalluqli.
State secret - information protected by the state, the disclo
sure of which could have a negative impact on the
qualitative state
of military-economic potential of the country or cause other serious
consequences for its defense, national security,
economic and
political interests. To state secret is secret information classified
"special importance" and "top secret".
Готовность системы - мера способности системы выпол
нять свои функции при нахождении в рабочем состоянии. Ко
личественно готовность можно оценивать с помощью коэф
фициента готовности.
Tizimning tayyorligi - tizimning ishlash holatida o‘z vazifala-
rini bajarish qobiliyatining o‘lchovi. Miqdoran, tayyorlikni tayyorlik
koeffitsienti yordamida baholash mumkin.
System availability - measure the system's ability to perform
its functions when in working condition.
Readiness can be assessed
quantitatively by the coefficient of readiness.
Данные - информация, представленная в формализован
ном виде, пригодном для передачи, интерпретации или обра
ботки с участием человека либо автоматическими средствами.
309
Ma’lumotlar
- odam ishtirokida
yoki avtomatik tarzda uza-
tishga, izohlashga yoki ishlashga yaroqli, formallashgan ko‘rinishda
ifodalangan axborot.
Data
- information presented in a formalized manner suitable
for communication, interpretation or processing involving human or
automated means.
YO’RIQNOMALI TEXNOLOGIK XARITA - I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon...

|
I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon metallurgiya texnikumi foydali qazilmaqlarni boyitish ishlari o
|
bet | 86/241 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 4,83 Mb. | | #145433 |
Bog'liq UMK FQB amaliyotYO’RIQNOMALI TEXNOLOGIK XARITA
Kasbi kodi va nomi: 5530302- Foydali qazilmalarni boyituvchi
O’quv amaliyoti nomi: Foydali qazilmalarni boyitish ishlari
Mavzu Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalar
Maqsad: O’quvchilarga Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalar
haqida umumiy ma’lumot berish va tushuntirish
№
|
Bajariladigan ishlar mazmuni
|
Moslamalar asboblar va xom ashyolar
|
Bajariladigan amaliy ish ko’rinishi . Eskizlar
|
Bajaradigan ishning ketma ketligi
|
1
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalar
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalar
|
2
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalarning tuzilishi
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalarning tuzilishi
|
3
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalarning ishlashi
|
Baner, chizmalar ,sxemalar, video roliklar
|
|
Flotatsiya jarayonidagi yordamchi qurilmalarning ishlashi
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
I. A. Karimov nomidagi toshkent davlat texnika universiteti huzuridagi angren kon metallurgiya texnikumi foydali qazilmaqlarni boyitish ishlari o
|
its .
server 
RSd&n - S. K. Ganiyev

its . server
RSd&n axborot resursining (xizmatning)
so‘rovi.
6.
r s ->c - server
RSning haqiqiyligini tasdiqlash va mijoz 5 ga
axborot resursini (xizmatni) taqdim etish.
Mijoz bilan server aloqasining ushbu modeli faqat uzatiladigan
boshqaruvchi axborotning konfidensialligi va yaxlitligi ta’minlan-
ganida ishlashi mumkin. Axborot xavfsizligini qat’iy ta’minla-
masdan
AS, TGS va
RS serverlarga mijoz
S so‘rov yubora olmaydi
va tarmoq xizmatidan foydalanishga ruxsat ololmaydi.
Axborotning ushlab qolinishi va ruxsatsiz foydalanishi imko
niyatlarini bartaraf etish maqsadida, Kerberos tarmoqda har qanday
boshqarish axboroti uzatilganida, maxfiy kalitlar kompleksini (mi-
jozning maxfiy kaliti, serveming maxfiy kaliti, mijoz-server juf-
tining maxfiy seans kalitlari) ko‘p marta shifrlashni ishlatadi.
Kerberos shifrlashning turli algoritmlaridan va xesh-funksiyalardan
foydalanishi mumkin, ammo madadlash uchun Triple DES va MD5
algoritmlari o‘matilgan.
Kerberos tizimida ishonch hujjatlarining ikki turidan foyda-
laniladi: mandat (tricket) va autentifikator (authentificator).
Mandat serverga mandat berilgan mijozning identifikatsion
ma’lumotlarini xavfsiz uzatish uchun ishlatiladi. Uning tarkibida
axborot ham bo‘lib, undan server mandatdan foydalanayotgan
mijozning haqiqiy ekanligini tekshirishda foydalanishi mumkin.
153
Autentifikator - mandat bilan birga ko‘rsatiluvchi qo‘shimcha
atribut (alomat). Quyida Kerberos hujjatlarida ishlatiluvchi belgi-
lashlar tizimi keltirilgan:
S - mijoz;
S - server;
A —* K S : l d A,IdB - S. K. Ganiyev

|
S. K. GaniyevA —* K S : l d A,IdB
Server KS vaqtiy belgi
T,
ta’sir muddati
L,
tasodifiy kalit
К
va
identfikator
M
a
bo‘lgan xabami generatsiyalab, bu xabami
V
taraf
bilan bo‘lingan maxfiy kalit yordamida shifrlaydi.
So‘ngra server KS
V
tarafga tegishli vaqtiy belgi
T,
ta’sir
muddati Z, tasodifiy kalit
K,
identifikator
Idv
ni olib, uni
A
taraf
bilan bo‘lingan maxfiy kalit yordamida shifrlaydi. Bu ikkala
shifrlangan xabarlami
A
tarafga jo ‘natadi.
K S - * A: E A( T , L , K , I d g) , EB( T , L , K , I d A
)
A
taraf birinchi xabami o‘zining maxfiy kaliti bilan rasshif
rovka qiladi va ushbu xabar kalitlar taqsimotining oldingi muolajasi-
ning qaytarilishi emasligiga ishonch hosil qilish maqsadida vaqt bel-
gisi
T
ni tekshiradi. So‘ngra
A
taraf o‘zining identifikatori
H
a
va
vaqt belgisi bilan xabami generatsiyalab, uni seans kaliti
К
yorda
mida shifrlaydi va
V
tarafga uzatadi. Undan tashqari,
A
taraf
V
taraf
uchun KS dan
V
taraf kaliti yordamida shifrlangan xabami
jo ‘natadi:
A - > В : EK(IdA, T) , EB( T , L , K , I d A)
Bu xabami faqat
V
taraf rasshifrovka qilishi mumkin.
V
taraf
vaqt belgisi
T,
ta’sir muddati
L,
seans kaliti
|
| |
So‘Ndirilmagan Ohak 
Suv Bilan Reaksiyaga Kirishib, Juda Ko‘P 
Issiqlik Hosil Qiladi [2]. 
Nitrogliserin

So‘Ndirilmagan Ohak Suv Bilan Reaksiyaga Kirishib, Juda Ko‘P Issiqlik Hosil Qiladi [2]. Nitrogliserin
cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa So‘Ndirilmagan Ohak Suv Bilan Reaksiyaga Kirishib, Juda Ko‘P Issiqlik Hosil Qiladi [2]. Nitrogliserin
|
Active Directory-ning eng yaxshi tajribalari

|
Active Directory-ning eng yaxshi tajribalari
|
bet | 1/9 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 43,7 Kb. | | #115742 |
Bog'liq Active Directory-ning eng yaxshi tajribalari
Active Directory-ning eng yaxshi tajribalari
Active Directory-ning eng yaxshi tajribalari.
12.08.2019 Sharhlar
Active Directory (AD) - bu Microsoft Server operatsion tizimi uchun mo'ljallangan yordamchi dastur. Dastlab u foydalanuvchi kataloglariga kirish uchun engil algoritm sifatida yaratilgan. Windows Server 2008 yildan beri avtorizatsiya xizmatlari bilan integratsiya paydo bo'ldi.
Tizim markazi konfiguratsiya menejeri yordamida barcha boshqariladigan kompyuterlarda bir xil parametrlar va dasturiy ta'minotni qo'llaydigan guruh siyosatiga rioya qilish imkonini beradi.
Agar yangi boshlanuvchilar uchun sodda so'zlar bilan aytganda, bu mahalliy tarmoqdagi barcha kirish va ruxsatlarni bir joydan boshqarishga imkon beradigan serverning roli.
Vazifalari va maqsadi
Microsoft Active Directory - (deb ataladigan katalog) bu foydalanuvchilar va tarmoq ma'lumotlarini boshqarishga imkon beradigan vositalar to'plami. Asosiy maqsad Yaratilish - keng tarmoqlarda tizim ma'murlari ishini osonlashtiradi.
Direktsiyalarda foydalanuvchilar, guruhlar, tarmoq qurilmalari, fayl manbalari - bir so'z bilan aytganda, ob'ektlar bilan bog'liq turli ma'lumotlar mavjud. Masalan, katalogda saqlanadigan foydalanuvchi atributlari quyidagicha bo'lishi kerak: manzil, foydalanuvchi nomi, parol, mobil telefon raqami va boshqalar. Katalog sifatida ishlatiladi autentifikatsiya nuqtalari, unda siz foydalanuvchi haqida kerakli ma'lumotlarni topishingiz mumkin.
Ish jarayonida uchraydigan asosiy tushunchalar
AD bilan ishlashda qo'llaniladigan bir qator ixtisoslashgan tushunchalar mavjud:
Server - barcha ma'lumotlarni o'z ichiga olgan kompyuter.
Nazorat qiluvchi - bu domendan foydalanadigan odamlarning so'rovlarini qayta ishlaydigan AD roli bo'lgan server.
AD domeni bu yagona nom ostida bir vaqtning o'zida umumiy katalog ma'lumotlar bazasidan foydalangan holda birlashtirilgan qurilmalar to'plamidir.
Ma'lumotlar ombori - har qanday domen boshqaruvchisidan ma'lumotlarni saqlash va olish uchun javob beradigan katalogning bir qismi.
Faol kataloglar qanday ishlaydi
Ishning asosiy printsiplari:
Kirish, uning yordamida shaxsiy parolni kiritish orqali tarmoqdan kompyuterdan foydalanish mumkin bo'ladi. Bunday holda, hisobdagi barcha ma'lumotlar uzatiladi.
Xavfsizlik. Active Directory foydalanuvchilarni aniqlash xususiyatlariga ega. Har qanday tarmoq ob'ekti uchun siz masofadan turib, bitta qurilmadan kerakli huquqlarni o'rnatishingiz mumkin, bu toifalar va muayyan foydalanuvchilarga bog'liq bo'ladi.
|
| |
Yulduz topologiyasi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 115/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Yulduz topologiyasi
Ba’zan konsentrator yoki markazlashtirilgan topologiya deb nomlanadigan yulduz topologiyasida 6.2- rasmda ko‘rsatilganidek, jo‘natuvchidan qabul qiluv-chiga o‘tish paytida barcha uzatiladigan ma’lumotlar markaziy boshqaruvchidan o‘tishi kerak bo‘lgan a’nanaviy yondashuvdir, chunki unda bitta markaziy kompyuterga qolgan barcha kompyuterlar ulanadi, shu bilan birga har biri o‘zining alohida aloqa liniyalaridan foydalanadi.
Yulduz turidagi topologiyalarning umumiy kamchiligi, boshqa topologiyalarga qaraganda juda ko‘p kabel sarflanishi hisoblanadi. Bu esa butun tarmoqning narxiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Yana bir kamchiligi sifatida markaziy tugunning ishdan chiqishi butun tarmoqning ishini to‘xtatib qo‘yadi. Topologiyaning bu ko‘rinishi yuqori samarodorligi, tarmoqning to‘g‘ri loyihalashtirilganligi va shikastlangan joylarning oson aniqlashligi bilan ajralib turadi.
6.2- rasm. Yulduz topologiyasi asosida qurilgan tarmoq
Xalqa topologiyasi
Xalqa topologiyasi har bir punktga faqat ikkita liniyalar birlashtirilgan tapmoqni tavsiflaydi. Xalqa topologiyasi optik kabel yordamida lokal kompyuter tapmoqlari, transport tarmoqlari va abonent kirish tarmoqlarida keng qo‘llaniladi.
Xalqa topologiyasida qurilma o‘z qo‘shnisiga ikkita vosita orqali ulanadi. Ma’lumotlar paketi to‘qnash kelmasligi uchun qurilmadan- qurilmaga bir yo‘nalishda uzatiladi. Har bir qurilma ma’lumotlar uzatish uchun o‘z navbatini kutadi. Tizimdagi barcha qurilmalardan istalgan birining rad etilishi chiqishda muammolar keltirib chiqaradi va shikastlangan joyni topish qiyin.
6.3- rasm. Xalqa topologiyasi asosida qurilgan tarmoq
Xalqa topologiyada aloqa liniyalari orqali har bir kompyuter faqat ikkita boshqalari bilan bog‘lanadi: Faqat u biridan axborot oladi,
ikkinchisiga esa – faqat uzatadi. Har bir aloqa liniyasida, yulduz holatiga o‘xshab, faqat bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi ishlaydi. Bu narsa tashqi terminallarni qo‘llashdan ozod qiladi. Halqani kamchiliklaridan (yulduzga taqqoslanganida) shuni hisoblash kerakki, tarmoqdagi har bir kompyuterga ikkita kabel olib kelinishi kerak. Ikki qavat xalqa oraliq punktlar o‘rtasida fizik ulanishni juftliklari bilan tashkil qilinadi, bunda axborot oqimi ikki yo‘nalishda yo‘naltiriladi, ulardan biri asosiy, boshqasi esa –zahira bo‘ladi.
|
| |
Operatsion tizimga bo‘ladigan tahdidlar va ularning turlari

|
Operatsion tizimga bo‘ladigan tahdidlar va ularning turlari
|
bet | 165/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Bilmay qilingan tahdidlar holis, sodiq ishchilarni noto‘g‘ri xatti-harakatlari oqibatida yuzaga keladi, bu ularni malakasi pastligi yoki ma’sulyatsizligi tufayli yuzaga keladi. Bundan tashqari, tizimning dasturiy va apparat vositalarining ishonchsiz ishlashi oqibatlari ushbu turdagi tahdid bilan bog‘liq. Shunday qilib, masalan, disk, disk kontrolleri yoki fayl serverining ishdan chiqishi sababli korxonaning ishlashi uchun muhim bo‘lgan ma’lumotlar mavjud bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli, xavfsizlik masalalari texnik vositalarning ishonchliligi, nosozliklarga chidamliligi bilan chambarchas bog‘liqdir.
Xavfsizlikga bog‘liq muammolar bilan birga ishonchlilik, texnik vositalarning rad etishlarga bardoshlilik muammolari keladi. Bunda oldini olish yo‘llarini takomillashtirish, apparat darajasida zaxiralash yoki ma’lumotlar bazasi darajasida nusxalash choralari ko‘riladi.
Bilib (qasddan) qilingan tahdidlar tizimni monitoring yoki ma’lumotlarni o‘qishini cheklash (passiv) yoki axborotni imkoniyligi va yaxlitligini buzilishi, qurilmalar va ilovalarni ishlash darajasini yo‘qotishi (aktiv) bilan bog‘langan. Qasddan qilingan tahdidlar xakerlar xatti-harakatlari natijasida yuzaga keladi va ochiqdan-ochiq tashkilotni zarar ko‘rishiga qaratilgan bo‘ladi. Yetarli zaxiralash va tiklash siyosatiga ega bo‘lish va arxivlashning boshqa usullarini bajarish ko‘plab hisoblash tizimlari uchun standart ish tartibidir. Ko‘plab tizim mamurlari ko‘p darajali zaxira nusxalari jadvalidan foydalanadilar. Ya’ni, ular butun tizimning zaxira nusxasini haftada bir marta va faqatgina o‘sha kuni o‘zgartirilgan fayllarni zahira nusxalarini olishadi. Qo‘shimcha xavfsizlik chorasi sifatida tizimning to‘liq zaxira nusxalari uch-olti oy davomida xavfsiz joyda saqlanadi.
Hisoblash tarmog‘ida qasddan qilingan taqdidlarni quyidagi turlarga ajratish mumkin:
Tarmoqdagi kompyuterlardan biriga qonuniy (legal) foydalanuvchi nomi ostida noqonuniy kirish;
Dastur-virus yordamida tizimlarni buzish;
Qonuniy (legal) foydalanuvchilarni noqonuniy xatti- harakatlari;
Tarmoqdagi ichki trafikni «eshitish».
Noqonuniy kirishlar quyidagi holatlar orqali amalga oshirilishi mumkin:
Xavfsizlik tizimida imkoniyatlari xujjatlashtirilmagan operatsion tizimni qo‘llagan holatlarda zaif nuqtalarni vujudga kelishi;
Kuzatish, parol faylini shifrlash, ehtimoliy terib ko‘rish yoki tarmoq trafigini analiz qilish yo‘li bilan olingan parollar, ya’ni
«begona» parollarni ishlatish;
Begona kompyuterlarga «troyan oti» ni kirishi. «Troyan oti» dasturi har doim kerakli utilita yoki o‘yin ko‘rinishida bo‘ladi.
Qonuniy (legal) foydalanuvchilarni noqonuniy xatti- harakatlari — legal foydalanuvchi o‘zini lavozimidan foydalangan holatda uning funksiyasiga kiritilmagan xatti-harakatlarni bajarishga urinishi bilan baholanadi.
Tarmoqdagi ichki trafikni «eshitish» — bu noqonuniy tarzda tarmoqni monitoring qilish, tarmoq xabarlarini ushlab olish va tahlil qilishga urinishi bilan baholanadi.
|
| |
Kerberos xabarlarL - S. K. Ganiyev

Endi mijoz bu xabarlami qabul qiladi, birinchi xabami o‘zining
maxfiy kaliti
Ks
bilan rasshifrovka qilib, seans kaliti Ks,tgsni hosil
qiladi. Maxfiy kalit mijoz parolining bir tomonlama xesh-funksiyasi
bo‘lganligi sababli qonuniy foydalanuvchida hech qanday muammo
tug‘ilmaydi. Niyati buzuq odam to‘g‘ri parolni bilmaydi, demak, u
autentifikatsiyalash serverining javobini rasshifrovka qila olmaydi.
Shu sababli niyati buzuq odam mandatni yoki seans kalitini
ololmaydi. Mijoz
TGT
mandatini va seans kalitini saqlab, parol va
xesh-qiymatni, ulaming obro‘sizlanish ehtimolliklarini pasaytirish
maqsadida, o‘chiradi. Agar niyati buzuq odam mijoz xotirasi
tarkibining nusxasini olishga urinsa, u faqat
Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va topologiyalari

|
Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va topologiyalari
|
bet | 114/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Har qanday tarmoq tizimidagi saytlar ma’lum bir topologiyada, tugunlarni bog‘laydigan ulanishlarning (kabellar, simsiz tarmoqlar yoki ikkalasi) geometrik joylashuvida bir-biriga fizik yoki mantiqan ulanishi mumkin. Eng keng tarqalgan topologiyalar shina, yulduz, xalqa, daraxtdir. Har bir topologiyada barcha saytlar o‘rtasida tezkor aloqa zarurligi, sayt yoki aloqa liniyasi ishlamay qolish (nosozliklar tufayli) holatlari, uzun aloqa liniyalarining narxi va bitta saytni boshqa ko‘plab saytlarga ulashning qiyinligi o‘rtasida o‘zaro bog‘liqliklar mavjud. Tarmoqni loyihalashtiruvchisi uchun juda ko‘p yechimlar mavjud va ularning barchasi mijozning talablariga javob berishi mumkin. Loyihalashtiruvchilar qaysi konfiguratsiyani ishlatishni tanlashda to‘rtta mezonni hisobga olishlari kerak:
Asosiy xarajat - tizimdagi turli saytlarni bog‘lash uchun zarur bo‘lgan xarajatlar;
Aloqa narxi - xabarni bir saytdan boshqasiga yuborish uchun ketadigan vaqt;
Ishonchlilik - tizimda havola yoki sayt ishlamay qolgan taqdirda ham ko‘plab saytlar bir-biri bilan aloqada bo‘lishining kafolati;
Foydalanuvchi muhiti - biznesni muvaffaqiyatli investitsiyalash uchun tarmoq javob berishi kerak bo‘lgan muhim parametrlar.
Har bir mijoz uchun bir nechta yechimlar bo‘lishi mumkin. Eng yaxshi tanlov barcha to‘rtta mezonni hisobga olishi kerak.
Shina topologiyasida barcha tugunlar 6.1- rasmda ko‘rsatilga-nidek tarmoqning butun uzunligi bo‘ylab ishlaydigan bitta aloqa liniyasiga
ulanadi. Qurilmalar kabellar bilan fizik bir-biriga bog‘langan, lekin kabellar markazlashtirilgan boshqaruv mexanizmi orqali o‘tmaydi. Barcha topologiya oxirida signallarni ifodolovchi terminatorlar joylashadi. Xabarlar bitta mashina orqali hammaga jo‘natiladi va faqat u kimga mo‘ljallangan bo‘lsa o‘sha uni qabul qiladi. Bunday tarmoq juda arzon va sozlash oson hisoblanadi. Kamchiligi umumiy kabel va terminator tizimidan chiqishda ishni rad etishi hisoblanadi. Shuningdek tarmoqni shikastlangan joyini topish qiyin.
6.1- rasm. Shina topologiyasi asosida qurilgan tarmoq
Bunday ulanishda kompyuterlar axborotni faqat navbat bo‘yicha uzatishi mumkin, chunki aloqa liniyasi bir dona bo‘ladi. Aks holda ustma ust (konflikt) tushishi natijasida uzatiladigan axborot buziladi. Ko‘p holatlarda, shinadan foydalanayotganda boshqa topologiyalarga nisbatan ulanadigan kabelni eng kam miqdori talab qilinadi. Shuni hisobga olish kerakki, har bir kompyuterga (ikkita chetdagilardan tashqari) ikkita kabel keladi, bu esa har doim qulay bo‘lmaydi.
|
| |
Hisoblash tarmog‘i (kompyuter tarmog‘i)

обрабатываемой информации соответствует требованиям стан
дартов и других нормативных документов.
Himoyaning kafilligi
- ishlanadigan
axborot xavfsizligining
standartlar va boshqa me’yoriy hujjatlar talablariga mosligini tas-
diqlovchi axborotni ishlovchi texnik vositalarga
moslik sertifikati-
ning yoki informatika obyektiga attestatning mavjudligi.
Security accredidation
- a certificate of conformity to the
technical means of information processing or certificate for Infor
matics to confirming that the security
of information processed
complies with the standards and other normative documents.
Генератор
- составная часть транслятора, выполняющая
генерацию машинных команд.
Generator
- mashina komandalarini
generatsiyalovchi trans-
lyatoming tarkibiy qismi.
Generator
- part of the translator performs the generation of
machine instructions.
Yaxlitlikni buzish - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 163/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Yaxlitlikni buzish. Ushbu qoidabuzarlik ma’lumotlarni ruxsatsiz o‘zgartirishni o‘z ichiga oladi. Bunday hujumlar, masalan, aybsiz tomonga javobgarlikni topshirish yoki muhim tijorat dasturining dastlabki kodini o‘zgartirishga olib kelishi mumkin.
Imkoniylikni buzish. Ushbu qoidabuzarlik ma’lumotlarni ruxsatsiz yo‘q qilishni o‘z ichiga oladi. Veb saytni buzilishi bu turdagi xavfsizlik buzilishining keng tarqalgan namunasidir.
Xizmatni o‘g‘irlash. Ushbu qoidabuzarlik resurslardan ruxsatsiz foydalanish bilan bog‘liq. Masalan, buzg‘unchi (yoki kirish dasturi) fayl serveri vazifasini bajaradigan tizimga demonni o‘rnatishi mumkin.
Xizmatni rad etish. Ushbu buzilish tizimdan qonuniy foydalanishning oldini olish uchun mo‘ljallangan. Xizmatni rad etish (DOS – Denial of service) hujumlari ba’zida tasodifiy bo‘ladi. Buzg‘unchilar xavfsizlikni buzishda bir nechta standart usullardan foydalanadilar.
Tizimni himoya qilish uchun to‘rt darajadagi xavfsizlik choralari ko‘rilishi kerak:
Fizik. Kompyuter tizimlarini o‘z ichiga olgan sayt yoki saytlar zararli yoki yashirin buzg‘unchilardan fizik himoyalangan bo‘lishi kerak. Mashina xonalari ham, mashinalarga kirish huquqiga ega terminallar yoki ishchi stansiyalar ham xavfsiz bo‘lishi kerak.
Inson. Avtorizatsiya ehtiyotkorlik bilan bajarilishi kerak, tizimga faqat tegishli foydalanuvchilar kira olishini ta’minlash. Shunga qaramay, hatto vakolatli foydalanuvchilar ham boshqalarga ularning tizimga kirish huquqlaridan foydalanishga ruhsat berish uchun (masalan, pora evaziga) "taklif qilinishi" mumkin.
Operatsion tizim. Tizim tasodifiy yoki qasddan buzilishlardan o‘zini himoya qilishi kerak. Masalan, stekni to‘lib qolishi ruhsatsiz jarayonni boshlashga imkon berishi mumkin.
Tarmoq.Zamonaviy tizimlardagi kompyuter ma’lumotlari- ning aksariyati xususiy ijaraga berilgan liniyalar, Internet kabi ulanish liniyalari, simsiz ulanishlar yoki kommutatsiya liniyalari orqali uzatiladi. Tarmoqda uzatilayotgan ma’lumotlarni tutib olish kompyuterga kirish kabi zararli bo‘lishi mumkin.
Xavfsiz axborot tizimi - bu
Ruhsat etilmagan kirishlardan ma’lumotlarni himoyalovchi,
Foydalanuvchiga doimo ma’lumotlarni taqdim etishga tayyor turuvchi,
Shuningdek, ma’lumotlarni ishonchli saqlash va ularni o‘zgarmasligini kafolatlovchi tizimdir.
Xavfsiz tizim maxfiylik, yaxlitlik va imkoniylikbilan aniqlanadi.
|
| |
Tiklanuvchanlik - S. K. Ganiyev

Вторжение
- неправомочный
доступ или проникновение
любого рода (физическое или информационное) в компьютеры,
информационные системы и сети непосредственно или опосре
дованно через корреспондирующие сети или системы.
Bostirib kirish
- noqonuniy foydalanish yoki kompyuterga,
axborot tizimi va tarmog‘iga bevosita yoki bilvosita,
tarmoq yoki
tizim orqali ixtiyoriy xil (fizik yoki axborot) kirish.
Intrusion
- Unauthorized access or penetration of any kind
(physical or informational) in computers,
information systems and
networks, or indirectly through offsetting network or system.
Вычислительная сеть (компьютерная сеть)
- система
взаимосвязанных между собой компьютеров, а также техничес
кого и программного обеспечения для их взаимодействия.
Kanal pog‘onasi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 121/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Kanal pog‘onasi - xatoliklarni aniqlash va fizik darajada xatoliklarni tiklashni o‘z ichiga oladi, belgilangan uzunlikdagi kadrlar (frame) yoki qismlarni qayta ishlaydi. Ushbu pog‘onada PDU (Protocol Data Unit – ma’lumotlar bloki protokoli) odatda kadr deb ataladi. Paketlar kommutatsiyasi rejimida ishlaydigan birinchi pog‘ona hisoblanadi.
Tarmoq pog‘onasi – aloqa tarmog‘ida paketlarni bog‘lash va marshrutlashni ta’minlaydi, xususan, chiquvchi paketlarning manzillarini qayta ishlash, kiruvchi paketlarning manzillarini dekoderlash va yuklanish darajasining o‘zgarishiga mos keladigan
javob uchun marshrutlash ma’lumotlarini qo‘llab-quvvatlashni o‘z ichiga oladi.
Transport pog‘onasi - quyi darajadagi tarmoqqa kirish va mijozlar o‘rtasida xabarlarni uzatish, shu jumladan xabarlarni paketlarga ajratish, paketlar tartibini kuzatish, boshqaruv oqimlari va fizik manzillarning generatsiyasi uchun javobgardir.
Seans pog‘onasi - jarayonlar o‘rtasida sessiyalar (aloqani o‘rnatadi, tasdiqlaydi va tamomlaydi) yoki aloqa protokollarini amalga oshiradi. Amalda, kam sonli dasturlar seans pog‘onasidan foydalanadi va kamdan-kam hollarda alohida protokollar sifatida amalga oshiriladi. Ushbu qatlamning funksiyalari ko‘pincha dastur pog‘onasining funksiyalari bilan birlashtirilib, bitta protokolda amalga oshiriladi.
Ma’lumot Sarlavha
Taqdimot pog‘onasi - uning nomidan ko‘rinib turibdiki, tarmoq orqali uzatiladigan ma’lumotlarning tarkibini o‘zgartirmasdan taqdim etilishini ta’minlaydi. Taqdimot pog‘onasi tufayli, bitta tizimning amaliy pog‘onasi tomonidan uzatiladigan ma’lumotlar, har doim boshqa tizimning amaliy pog‘onasi tomonidan tushuniladi (ya’ni tarjimon vazifasini bajaradi). Shu yerda axborot shifrlanadi va deshifrlanadi, va kerak bo‘lgan taqdirda axborotni zichlashtiradi (siqadi). Buning natijasida barcha amaliy xizmatlar uchun ma’lumotlar almashish mahfiyligi darhol ta’minlanadi. Bunga misol qilib, TCP/IP stekidagi amaliy pog‘ona protokollari uchun maxfiy xabar almashishni ta’minlaydigan SSL (Secure Socket Layer) protokolini keltirishimiz mumkin.
Amaliy pog‘ona - bu pog‘ona tarmoq foydalanuvchilariga fayllar, printerlar yoki gipermatnli veb-sahifalar kabi umumiy resurslarga kirish, shuningdek, qo‘shma ishlarni tashkil qilish imkonini beradigan turli xil protokollar to‘plami, masalan, elektron pochta protokoli. Amaliy pog‘onada ishlaydigan ma’lumotlar birligi odatda xabar deb nomlanadi. Bu pog‘onada juda ko‘p turli xil protokollar va tegishli amaliy dastur xizmatlari mavjud. Eng keng tarqalgan tarmoq fayllarini xizmatlarining ba’zi bir turlari: TCP/IP stekidagi NFS va FTP, Microsoft Windowsdagi SMB, Nowell Netware operatsion tizimidagi NCP.
|
| |
Xabar M
'
' - S. K. Ganiyev

niladi, ya’ni jo ‘natuvchi daydjest m=h(M, K)ni hisoblaydi. Qabul
qiluvchi dastlabki xabami chiqarib olib, uni o‘sha ma’lum maxfiy
kalit bilan to‘ldiradi. So‘ngra olingan ma’lumotlarga bir tomonlama
xesh-funksiya h(.)ni qo‘llaydi. Hisoblash natijasi - daydjest "m"
tarmoq orqali olingan daydjest "m" bilan taqqoslanadi.
Asimmetrik algoritmlarga asoslangan qat’iy autentifi
katsiyalash.
Qat’iy autentifikatsiyalash protokollarida ochiq kalitli asim
metrik algoritmlardan foydalanish mumkin. Bu holda isbotlovchi
maxfiy kalitni bilishni quyidagi usullaming biri yordamida namo-
yish etishi mumkin:
- ochiq kalitda shifrlangan so‘rovni rasshifrovka qilish;
- so‘rov so‘zining raqamli imzosini qo‘yish.
Autentifikatsiyaga zarur bo‘lgan kalitlaming jufti, xavfsizlik
mulohazasiga ko‘ra, boshqa maqsadlarga (masalan, shifrlashda)
ishlatilmasligi shart. Ochiq kalitli tanlangan tizim shifrlangan matn
ni tanlash bilan hujumlarga, hatto buzg‘unchi o‘zini tekshiruvchi
deb ko‘rsatib, uning nomidan harakat qilganida ham, bardosh
berishi lozimligi haqida foydalanuvchilami ogohlantirishi kerak.
Tarmoqda nomlarni belgilash va ruxsat

|
Tarmoqda nomlarni belgilash va ruxsat
|
bet | 117/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Tarmoqda nomlarni belgilash va ruxsat. Tarmoqdagi tizimlar (mashinalar) nomlarga ega. Xabarlar jarayon raqamlari bilan aniqlanadi. Masofadagi tizimda jarayon juftligi bilan aniqlanadi. Tarmoqdagi nomlarga global ruxsat uchun domen nomi tizimi (DNS - Domain Name System) ishlatiladi, bu mashinalarning nomlanish tuzilishini, shuningdek, nomni IP manzilga o‘zgartirishni ta’minlaydi. Internetdagi mashinaning domen nomiga misol: tuit.uz bu Toshkent axborot texnologiyalari universitetining domen nomidir. Protokol va DNS xizmatlaridan foydalangan holda, domen nomlari tarmoqdagi maxsus mashinalarning raqamli IP manzillariga aylantiriladi, masalan, 100.200.150.2.
Har bir tarmoq ma’muri uchun marshrutlash jarayoni eng muhim ahamiyatga ega. Marshrutlash - bu aloqa tarmoqlarida ma’lumotlarning yo‘nalishini aniqlash jarayoni. Yo‘nalishlar ma’muriy ravishda belgilanishi yoki marshrutlash protokollari yordamida olingan topologiya va tarmoq holati to‘g‘risidagi ma’lumotlarga asoslangan marshrutlash algoritmlari yordamida hisoblanishi mumkin. Tarmoqlarda marshrutlash uchun maxsus tarmoq qurilmalari marshrutizatorlar (routers) ishlatiladi.
Marshrutizator - bu asosan dasturiy ta’minot asosida boshqariladigan tarmoqlararo qurilma bo‘lib, ikkita turli xil mahalliy tarmoqlar yoki turli xil protokol manzillariga ega bo‘lgan ikkita tarmoq segmentlari o‘rtasida trafikni yo‘naltiradi.
Bizga ma’lumki, marshrutlashning statik va dinamik turlari mavjud. Kichik tarmoqlarda statik marshrutlashdan foydalanish ayni muddao. Ammo tarmoq hajmining ortishi (ya’ni foydalanuvchilar soni keskin oshishi) va katta tarmoqlarda statik marshrutlash tarmoq ma’murlariga yetarlicha qiyinchilik tug‘diradi. Bunday hollarda marshrutlashning dinamik usuli ancha samarali hisoblanadi.
Statik marshrutlash. A dan B gacha bo‘lgan yo‘l oldindan belgilanadi, qurilmaning ishdan chiqishi sababli undan foydalanishning imkoni bo‘lmasa, u o‘zgartiriladi. Bunday holda:
minimallashtiriladi;
Belgilangan marshrutlashni yuklashni o‘zgartirish uchun moslashtirib bo‘lmaydi;
Xabarlar qanday yuborilgan bo‘lsa, huddi shu tartibda qabul qilinishi ta’minlanadi.
|
| |
Daraxt topologiyasi - O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari

|
O‘zbekiston respublikasi axborot texnologiyalari
|
bet | 116/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Daraxt topologiyasi
Daraxtsimon topologiya - bir nechta yulduz topologiyalarining kombinatsiyasi hisoblanadi. Ushbu topologiya passiv yoki faol kommutatorlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulashni ta’minlaydi. Daraxt har bir yuqori darajadagi tugunni yulduzlarning birlashmasidan tashkil etuvchi, past darajadagi yulduz shaklidagi tugunlar bilan bog‘langan tarmoqlarning topologiyasi. Bundan tashqari, daraxt ierarxik yulduz deb ham ataladi. Daraxt nomi grafik nazariyasidan kelib chiqqan. Daraxtning birinchi tuguni ildiz deb ataladi. Daraxtlar faol va passiv bo‘lishi mumkin. Faol daraxtlarda kompyuterlar tugun sifatida ishlatiladi, passiv daraxtlar esa kommutatorlarda ishlatiladi. Topologiya ko‘pincha mahalliy tarmoqlarni kichik hajmdagi qurilmalar bilan o‘rnatish uchun asosan korporativ kommutatorlarni yaratishda ishlatiladi. Daraxtsimon topologiya katta tarmoq bo‘lgani uchun, barcha kompyuterlar tarmoqqa yaxshi kirish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Bu, aslida, bir nechta kompyuterni bitta daraxtga ulashning eng samarali usuli hisoblanadi.
6.4- rasm. Daraxt topologiyasi asosida ulangan tarmoq
Ma’lumotlar kommutatsiyasi va marshrutlash mexanizmi
Telekommunikatsiya tarmog‘i klassifikatsiyasi
Telekommunikatsiya tarmog‘i bir nechta parametrlar bo‘yicha toifalanishi mumkin.
Tarmoq hajmi bo‘yicha:
Lokal tarmoqlar (Local Area Network, LAN) – tarmoq binosi yoki tashkilot;
Hududiy tarmoq (Metropolitan Area Network, MAN) – shahar va milliy darajadagi tarmoq;
Global tarmoq (Wide Area Network, WAN) – o‘n minglab va yuz minglab kompyuterlarni o‘z ichiga olgan va katta hududlarni qamrab olgan tarmoq;
Kommutatsiya turi bo‘yicha:
Paketlikommutatsiyaasosidagitarmoq (masalan, TCP/IP, IPX/SPX, ATM, 3Gmobilaloqatarmog‘i);
Kanallar kommutatsiyasi asosidagi tarmoq (1G va 2G mobil aloqa tarmog‘i, UfTT);
Aralash turdagi tarmoq (masalan, 2,5G mobil aloqa tarmog‘i).
Virtual kanallarni o‘rnatish bo‘yicha:
Virtual kanallarni o‘rnatishli (masalan, X.25, Frame Relay, ATM tarmog‘i UfTT);
Virtual kanal o‘rnatishsiz bog‘lanish (masalan, TCP/IP, IPX/SPX);
Protokol stekidan foydalanish bo‘yicha. Tarmoq orqali aloqani tashkil etish muammosi
Aloqa tarmog‘ini loyihalashda quyidagi asosiy muammolarni hal qilish kerak:
Nomlash va ruhsat. Ikki jarayon aloqa uchun bir-birini qanday topadi?
Marshrutlash strategiyalari. Xabarlar tarmoq orqali qanday yuboriladi?
Ulanish strategiyalari. Qanday qilib ikkita jarayon xabar almashadi?
Nizolarni hal qilish. Tarmoq bu umumiy resurs. Uni ishlatish bo‘yicha ziddiyatli so‘rovlar qanday hal qilinadi?
|
| |
Olingan natijalarni sinovdan o‘tkazish va joriy qilish

2-ilova
1a-ShAKL
Ilmiy-tadqiqot ishlariga davlat buyurtmasi talablariga muvofiq amaliy va innovatsion loyihalar
tanlovi mavzusini shakllantirish bo‘yicha
ASOSNOMA
1. Davlat buyurtmasi bo‘yicha e’lon
qilinadigan
ilmiy
loyihalar
tanloviga
tavsiya
etilayotgan
mavzu nomi
Sho‘rlangan tuproqlar va ularning meliorativ holatini
ilmiy asosda yaxshilash zarurati
2. Yo‘llanma xat raqami va sanasi
3. Ilmiy
loyiha
mavzusi
tashabbuskori
(ilmiy
tashkilot
nomi)
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat
universiteti
4. Taklif
etilayotgan
mavzu
doirasida
ilgari
bajarilgan/
bajarilayotgan
fundamental,
amaliy va innovatsion loyihalar
natijalari tahlili
Zarafshon vodiysida, xususan Samarqand viloyatida
tarqalgan va turlicha tip hamda darajada sho‘rlangan
tuproqlar o‘rganilgan, ular bo‘yicha ilmiy ish qilingan
va maqolalar chop etilgan.
Qo‘lga 
kiritilishi - Innovatsion va amaliy loyihalar

|
Innovatsion va amaliy loyihalar Pdf ko'rish
|
bet | 107/214 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 2,71 Mb. | | #146421 |
Bog'liq Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)5. Qo‘lga
kiritilishi
rejalashtirilayotgan
yakuniy
natija
(mahsulot,
ishlanma,
texnologiya)ning tavsifi
Sho‘rlangan
tuproqlarning
meliorativ
holati
yaxshilanadi, unumdorligi oshiriladi hamda oborotdan
chiqib ketgan sho‘rlangan yerlar qishloq xo‘jalik
oborotiga
qaytariladi.
Sho‘rlangan
yerlarning
meliorativ holatini yaxshilashning sho‘rlanish tipi va
darajasidan kelib chiqib kimyoviy, fitomeliorativ,
agrotexnologik usullari ishlab chiqilib amaliyotga joriy
etiladi.
6. Ehtiyoj (talab)ning mavjudligi
(etarliligi)
to‘g‘risida tahliliy
ko‘rsatkichlar
Samarqand viloyatida ham yildan yilga sho‘rlangan
yerlar maydoni kengayib bormoqda.Sho‘rlangan yerlar
asosan
Zarafshon
daryosi
yoqalaridagi
o‘tloq
tuproqlar, gipslashgan va sho‘rlangan bo‘z tuproqlar
bilan namoyon bo‘lgan. Bunda “qora” va “oq” sho‘r
uchraydi. “Qora” sho‘r tuproq singdirish kompleksida
natriy va magniy kationlarining ulushi ortib ketganligi
natijasida
yuzaga
kelgan.
Magniy
karbonatli
sho‘rlangan yerlar Tayloq, Jomboy, Oqdaryo, Ishtixon
tumanlarida tarqalgan bo‘lib 60 ming gektarni tashkil
etadi. Shu bilan birga gips va suvda eruvchan tuzlar
bilan
sho‘rlangan
yerlar
Narpay,
Ishtixon,
Kattakurg‘on,
Paxtachi,
hatto
Pastdarg‘om
tumanlarida ham uchraydi. Ular ichida qishloq xo‘jalik
oborotidan chiqib qolgan yerlar ham bor.
Yaratiladigan yangi ishlanma
(mahsulot, texnologiya)ning xorijiy
analoglaridan qiyosiy ustunligini
ko‘rsatuvchi indikatorl
7. ar
Bu ishlanmalar viloyatimiz tuproq iqlim sharoitidan
kelib chiqib yaratilgan hamda sinovdan o‘tgan va
ushbu sharoitda yuqori samara beradi. Tuproqdagi
konkret tuzlar majmuasi va miqdori hisobga olingan.
|
| |
Yaratiladigan yangi ishlanma

Kamine i Mariam Kouls Xarris kabilarning ijodini o‘rgandi.
Umuman, bu sohadagi ishlar jahon tadqiqotlarida barmoq bilan
sanoqli. O‘zbek tadqiqotlarida esa mazkur masala hanuzgacha
dolzarblik kasb etib kelmoqda.
8. Yaratiladigan yangi ishlanma
(texnologiya)
asosida
mahsulot/xizmat
ishlab
chiqarishning resurs/ xom-
ashyo bazasining va zarur
infratuzilmaning mavjudligi
Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universiteti ko‘p
yillardan buyon nafaqat universitet, balki viloyat, mintaqa,
respublika ta’lim muassasalariga, ishlab chiqarish sohasiga
filolog kadrlar tayyorlab kelmoqda. Tabiiyki, ularning ma’lum
qismi ayollar jamoasiga mansub. Bu borada ayol ijodkorlar va
adabiyotshunoslar faoliyati bilan shug‘ullanishda zarur
infratuzilma mavjud.
9. Mavzu
doirasida
bajariladigan
loyihaning
moliyalashtirish
hajmining
asoslanganligi
Taklif etilayotgan loyihaning moliyalashtirish hajmining uch
yillik smetasi ilova qilinadi.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va

|
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
|
bet | 145/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasib) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
8-Nаzоrаt ishi. Tааssurоt yozish.
“Yaхshi so’z- jоn оzig’i”, “Yomоnlik bоshgа kulfаt kеltirаdi” mavzusi o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida harakat bajaruvchisi munosabatni taxlil qilish
|
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Metod: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy, ananaviy
Usul: Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash
Shakl: yakka va guruhlarga ishlash
Vosita: Darslik? Testlar? Jadavallar, audio va video materilalar, didaktik va tarqatma materiallar
Nazorat: Savol-javob test. (Insho, bayon, matn yaratish)
Baholash: 5 balli tizim asosida
|
|
Kutiladigan natija
|
O`qituvchi: Mavzuni qisqa vaqt ichida o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishlariga erishaman, o`quvchi faolligini oshiraman, o`quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otaman, o`quvchilarga mustaqil o`rganish va hotirasida saqlash boshqalarga etkaza olish, savol berish va savollarga to`g`ri javoblarga o`rgataman.
O`quvchi: O`quvchilar mavzu yuzasidan bilim va ko`nikma hosil qiladilar, mustaqil fikrlay oladilar, nutqi rivojlanadi, qisqa vaqt ichida ma’lumotlarga ega bo`ladilar
|
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: Pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish va darsga tatbiq etish, takomillashtirish, AKT vositalaridan unumli foydalanish yo`llarini o`rganish, o`z ustida ishash
O`quvchi: Mustaqil tadqiqot, izlanishni yo`lga q`oyadi, o`z fikrini savodli ifodalay olish va do`stlarini fikrini hurmat qilishga o`rganish, mavzu asosida qo`shimcha materiallar izlab topishga harakat qilish, ularni o`rganish. Do`stona muhitda hamkorlikda ishlash ko`nikmasini shakllantirish
|
|
Uyga vazifa
|
Mavzuni o`qib o`rganib kelish
|
Darsning texnik chizmasi:
-
Dars bosqichlari
|
Vaqt
|
Tashkiliy qism.
|
|
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik
|
|
Yangi mavzuni yoritish
|
|
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
|
Darsni yakunlash
|
|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
|
Darsning borishi (reja):
1.Tashkiliy qism:
a)Salomlashish,
b)tozalikni aniqlash,
d)davomatni aniqlash
c) darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
|
| |
Asosnomani shakllantirishga

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha
Mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
In vitro usulida istiqbolli mahalliy yong‘oq
navlarining bakterial shish
(Agrobacterium
tumefaciens) kasalligiga chidamli
ko‘chatlarini yetishtirish va plantasiyalar
yaratish
1.
In vitro klonal ko‘paytirish bosqichi
2.Iqlimlashtirish bosqichi
3.
In vitro usulda yetishtirilgan
ko‘chatlardan tashkil topgan plantasiyalar
Ilmiy rahbar: b.f.n., dosent Alikulov B.S.
Tadqiqot shakli: amaliy bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab mashhur bo‘lgan yong‘oq navlari
O‘zbekiston iqlimiga to‘liq moslasha olmasligini hisobga olgan holda, mamlakatimiz turli
hududlarida yovvoyi va madaniy holda o‘sayotgan turli navlar orasidan, sovuqqa va turli
kasalliklarga chidamli navlarini tanlab olish va
in vitro usulda ko‘paytirish lalmi yerlardan
foydalanishni rag‘batlantirish va samaradorligini yanada oshirish, ichki va tashqi bozorlarda
raqobatdosh bo‘lgan yong‘oq ishlab chiqarish hajmini ko‘paytirishga yordam beradi.
Taklif etilayotgan mavzuning

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
Ilmiy-texnik loyiha
Mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish
hajmi
O‘zbekiston hududidan
topilgan turli arxeologik
artefaktlarni fizikaviy
metodlar yordamida tahlil
qilish
Tadqiqot shakli: amaliy bo‘lib, Arxeologik osori-atiqalarni o‘rganishning dolzarb muammolaridan biri ularning
tarkibini o‘rganish va identifikasiya qilishdir, bu esa ularning kelib chiqishi va qadimiy texnologiyalar darajasini aniqlash
imkonini beradi. Artefaktlarning kelib chiqishini o‘rganish qadim xalqlarning yashash tarzi va o‘zaro aloqalari haqidagi
muhum ma’lumotlarni beradi. Shu bilan birga qadimgi texnologiyalarni o‘rganish ishlab chiqaruvchi kuchlarning
rivojlanish darajasini baholashga imkon beradi va insoniyat jamiyatining har bir yangi hamda progressiv ijtimoiy
rivojlanish darajasiga o‘tishini ko‘p jihatdan belgilab berdi (tosh davri, mis davri, bronza davri, ilk temir davri, temir
davri). Ushbu muammoni hal qilishda arxeologlarga arxeologik topilmalarni tahlil qilishning zamonaviy analitik
instrumental usullaridan foydalanish imkonini beradi. Bunday tahlilning ahamiyati xalqaro miqyosda, xususan,
MAGATE ning radiasiya texnologiyalari dasturi doirasida qayd etilgan (Applications of Nuclear Analytical Techniques
to Investigate the Authenticity of Art Objects. IAEA Radiation Technology).
(imzo) 
Vazirlik(idora)ning mas’ul

Sharof Rashidov nomidagi Samarqand davlat universitetidan innovatsion va amaliy loyihalar tanloviga
taklif etilayotgan ilmiy-texnik loyiha
“Qishloq xo‘jaligi va atrof-muhitni muhofaza qilish fanlari” yo‘nalishi bo‘yicha
Amaliy loyiha
mavzusi
Loyiha bajarilishidan kutilayotgan natija
Loyihaning yillik
moliyalashtirish hajmi
Parrandachilik mahsulotlari
xavfsizligini oshirish maqsadida
ekologik toza bioqo‘shimchalar
ishlab chiqarish texnologiyasi
dos.G.A.Dushanova
(ilm.raxbar)
prof.Z.F.Ismailov
ass.Z.F.Tillaeva
Tadqiqot shakli: Maxalliy va kolleksiyada bulgan mikrosuvutlari
(Scenedesmes sp, Chlorella
spp, Spirullina spp) biomassasini ko‘paytirish hamda chorvachilik va parrandachilik xo‘jaliklari
uchun ekologik toza va iqtisodiy jihatdan arzon alternativ biologik ozuqa qo‘shimchalari ishlab
chiqish va amaliyotga joriy etish bo‘yicha amaliy loyiha bajariladi. Mazkur texnologiya
parrandachilik sanoati korxonalari broyler jo‘ja KOBB-500 krosslari uchun ishlab chiqariladi.
Bu texnologiyalar asosida biologik xavfsiz, oqsil, vitamin va mikroelementlarga boy bo‘lgan
go‘sht va tuxum mahsulotlarini olish imkoni yaratiladi.
Ilmiy-tadqiqot natijalari:
- Mikrosuvutlarining biomassasi ekologik toza sharoitida ko‘paytiriladi va yetishtirish
texnologiyasi ishlab chiqiladi. Ozuqani tan narxini pasaytirish uchun va ekologik jihatidan
yopiq ishlab chiqarish sikli yaratish uchun toza va salbiy tasir ko‘rsatmaydigan parrandachilik
chiqindilari ishlatiladi.
- Mahalliy mikrosuvo‘tlari shtammi biokimyoviy tarkibi, sifat ko‘rsatkichlari monitoring
qilanadi.
- Mikrosuvo‘tlari biomassasi potensiali va samaradorligi laboratoriya hamda dala sharoitlarida
parandalar misolida o‘rganiladi.
- Mahalliy mikrosuvo‘tlari asosida tayyorlangan biologik ozuqa qo‘shimchalari asosida
yetishtirilgan parranda mahsulotlari (tuxum, go‘sht) sifat ko‘rsatkichlari laboratoriya va dala
sharoitida tahlil qilinadi.
- Parrandachilik korxonalarida maxalliy mikrosuvutlari asosida tayyorlangan ozuqa
qo‘shimchalari sinovdan o‘tkaziladi hamda iqtisodiy samaradorligi aniqlanadi va amaliyotga
joriy etish uchun qulay takliflar ishlab chiqiladi.
Kompyuter tarmoqlari arxitekturasi va protokollari

|
Kompyuter tarmoqlari arxitekturasi va protokollari
|
bet | 120/222 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 5,84 Mb. | | #236377 |
Kompyuter tarmoqlari arxitekturasi va protokollari
OSI/ISO modeli
1970-yillarning oxiriga kelib dunyoda ko‘p sonli xususiy aloqa protokollari steklari mavjud bo‘lib, ular orasida, masalan, DECnet, TCP/IP va SNA kabi mashhur steklarni eslatib o‘tish mumkin. Internet tarmog‘iga ulanishning bunday xilma-xilligi turli protokollardan foydalangan holda qurilmalarning nomuvofiqligi (mos kelmasligi) muammosiga olib keldi. O‘sha paytda ushbu muammoni hal qilishning bir usuli mavjud tizimlarning kamchiliklarini hisobga olgan holda, yaratilgan barcha tizimlar uchun yagona protokol stekiga
universal o‘tish edi. Aynan shu maqsadda OSI modeli ishlab chiqilgan. 1980-yillarning boshlarida bir qator xalqaro standartlashtirish tashkilotlari, xususan Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO), ochiq tizimlarning o‘zaro ta’sirining standart modelini ishlab chiqdilar (Open System Interconnection, OSI). Ushbu model kompyuter tarmoqlarini rivojlantirishda muhim rol o‘ynadi. OSI modeli, birinchidan, paketlar kommutatsiyasi tarmoqlarida tizimlarning o‘zaro ta’siri darajasini, ikkinchidan, standart daraja nomlarini va uchinchidan, har bir darajani bajarishi kerak bo‘lgan funksiyalarni belgilaydi. OSI modeli ma’lum bir protokol to‘plamining bajarilishini tavsiflamaydi.
Tarmoq protokoli – hisoblash tizimlarining tarmoq komponentlari orqali almashinayotgan xabarlarning shakli va ketma- ketligini belgilovchi rasmiy qoidalar majmui. Barcha protokollar to‘plami protokollar oilasi yoki protokollar steki deb nomlanadi.
Tarmoqning murakkabligi tufayli ishlatiladigan tarmoq protokoli modeli juda ko‘p miqdordagi mavhumlikni o‘z ichiga oladi. Zamonaviy tarmoqlar murakkab tizimdir: ular ko‘p sonli tarmoqlardan iborat bo‘lib, ularning har biri odatda har xil tarmoq texnologiyalaridan foydalangan holda turli xil aloqa qurilmalarida qurilgan va turli xil topologiyalarga muvofiq aloqa kanallari bilan bog‘langan. ISO aloqa modeli standartiga muvofiq aloqa tarmog‘i quyidagi asosiy yetti pog‘onalarga (qatlam, sath) bo‘linadi:
Fizik pog‘ona - signallarni uzatish uchun mexanik va elektr qurilmalar. Tarmoq aloqasining eng past darajasi hisoblanadi. Tarmoq qurilmalarini o‘z ichiga oladi - tarmoq kabellari, ulagichlar, konsentratorlar va boshqalar. Fizik aloqa kanallari orqali bit oqimini uzatishni amalga oshiradi.
|
| |