nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Rektifikatsiya jarayonining moddiy va issiqlik balanslari

Rektifikatsiya jarayonining moddiy va issiqlik balanslari
Jarayonning prinsipial sxemasi asosida rektifikatsiyaning moddiy va issiqlik balanslari tuziladi (10.9-rasm). rektifikatsion kolonnaga uzatilgan boshlang’ich eritma distillyat va kub qoldig’iga ajratiladi.
Kolonnadan chiqayitgan bug’lar deflegmator 4 da kondensatsiyalanadi va ajratuvchi idish 3 ga tushadi. Bu yerda suyuqlik ikki qismga, ya’ni flegma Φ va distillyatga ajratiladi. Flegma kolonnada purkatilish uchun yo’naltiriladi.
Jarayon moddiy balansi ushbu ko’rinishga ega:
(10.8)
Kolonnadan chiqayotgan bug’lar deflegmator 4 da kondensatsiyalanadi va ajratuvchi idish 3 ga tushadi. Bu yerda suyuqlik ikki qismga, ya’ni flegma Ф va distillyatga ajratiladi. Flegma kolonnada purkatilish uchun yo’naltiriladi.
Jarayon moddiy balansi ushbu ko’rinishga ega:
(10.9)
Yengil uchuvchan komponent bo’yicha esa:
(10.10)
bu yerda Gf, Gd, Gw – boshlang’ich eritma, distillyat va kub qoldig’I massalari, kmol; xf, xd, xw – boshlang’ich eritma, distillyat va kub qoldiqlaridagi yengil uchuvchan komponentning konsentratsiyalari, mol ulushlar.
(10.9) va (10.10) tenglamalardan distillyat va kub qoldig’ining massalari aniqlanadi:
(10.11)
(10.12)
Boshlang’ich eritma, kub qoldig’i va flegmalarning 1 kmol distillyatga nisbat-larini quyidagicha belgilab olamiz:
Flegma miqdorining distillyat miqdoriga nisbati flegma soni deb nomlanadi.
Rektifikatsion kolonnaning ta’minlash tarelkasi uni 2 ga ajratadi: yuqori va pastgi qismlarga.
Umumiy tenglama asosida kolonnaning yuqori va pastki qismlari uchun moddiy balans tenglamalarini tuzamiz:
(10.13)
bu yerda L == R·Gd – kolonna yuqori qismida oqib tushayotgan suyuqlik miqdori.
Kolonna bo’ylab yuqoriga ko’tarilayotgan bug’ miqdori:
(10.14)
Kolonnaning yuqori qismi uchun:
(10.15)
Pastki qismi uchun:
(10.16)
Konsentratsiyalari x, y bo’lgan kolonna yuqori qismining istalgan ko’ndalang kesimi va konsentratsiyalari xd, yd bo’lgan kolonnaning yuqori qismi uchun (10.15) tenglamani yozamiz: (xd = yd deb qabul qilingan holda).
Bundan
(10.17)
Konsentratsiyasi x, y bo’lgan kolonnaning pastki qismi va konsentratsiyalari xw, yw bo’lgan kubning istalgan ko’ndalang kesimi uchun, xw = yw ni hisobga olib (10.16) tenglamani yozamiz:
yoki
(10.18)
Ko’rinib turibdiki, (10.17) va (10.18) tenglamalar to’g’ri chiziqni ifodalaydi. (10.17) tenglamadagi R/(R+1) = tgα – ishchi chiziqning abssissa o’qiga og’ish burchagi tangensi xd/(R+1) = B chiziq y – x diagramma ordinata o’qida ajratgan kesmasi (10.10-rasm).
|
Qurilmaning tuzilishi va ishlashi

|
Qurilmaning tuzilishi va ishlashi
|
bet | 162/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniQurilmaning tuzilishi va ishlashi
Yorug‘lik nurining to‘lqin uzunligini difraksion panjara yordamida aniqlash tajribasini quyidagicha tashkil qilamiz. Ishda yorug‘lik manbayi sifatida labaratoriya lazeridan foydalanamiz. Lazer manbayining oldiga difraksion panjarani tutib turuvchi maхsus moslama taglikka o‘rnatiladi(1-rasm). Lazer o‘rnatilgan taglikni shunday gorizontal holatda (stol ustiga) qo‘yish kerakki, undan chiqayotgan nur ekranga tik tushsin. Laboratoriya lazeri tok tarmog‘iga ulanadi. Lazer manbayi ishga tushirilgach ekranda hosil bo‘lgan maksimumlarning joylashishiga ko‘ra o‘lchash ishlari olib boriladi. 1-chizmada difraksion panjaradan o‘tayotgan nurlarning yo‘llari tasvirlangan.
1-Laboratoriya lazeri
2-Difraksion panjara
3-Ekran
Kuzatilayotgan birinchi interferension maksimumga ko‘ra o‘lchash ishlari quyidagicha amalga oshiriladi. Masalan, k=1 hol uchun, nurning yo‘l uzunligi SO=L va OA=h (k=2 da OB=h deb olinadi) o‘lchov chizg‘ichi yordamida o‘lchab olinadi. Kichik burchaklarda sin tg ekanligini e’tiborga olib, quyidagi tenglikni yozamiz: (2)
1-chizma asosida yig‘ilgan qurilmaning umumiy ko‘rinishi 1-rasmda ko‘rsatilgan.
1-rasm
Ishni bajarish tartibi:
Lazer manbayi elektr tarmog‘iga ulanadi. Lazer nurining ekranga tik tushayotganligi tekshiriladi.
Lazer manbayi oldidagi moslamaga difraksion panjara joylashtiriladi.
Ma’lum tartibdagi interferension maksimumni tanlab, h va L uzunliklari o‘lchov lentasi bilan o‘lchanadi va ular yozib olinadi.
(2) tenglik yordamida lazer nurining to‘lqin uzunligi hisoblanadi.
Tajriba turli tartibdagi interferension maksimumlar va ekran bilan difraksion panjara orasidagi masofaning turli qiymatlari uchun takrorlanadi.
Tajriba natijalari asosida quyidagi jadval to‘ldiriladi.
№
|
Interferension maksimumning tartibi, k
|
Difraksion panjaradan ekrangacha bo‘lgan masofa
L, m
|
Nolinchi maksimumdan k tartibli maksimumgacha bo‘lgan masofa
h, m
|
Difraksion panjara doimiysi
d, m
|
Yorug‘lik nurining to‘lqin uzunigi
, m
|
o‘rtacha, m
|
, m
|
o‘rtacha, m
|
Nisbiy xatolik, %
|
1
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
…
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| |
Rektifikatsiya - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 42/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanRektifikatsiya.
Suyuqlik aralashmalarini tashkil etuvchi komponentlarga bir necha marta qisman bug’latish va bug’larni kondensatsiyalash natijasida ajratishga rektifikatsiya deyiladi.
Odatda, eritmalarni to’la ajratishni faqat rektifikatsiya usuli ta’minlaydi. Bu jarayon nasadkali yoki tarelkali kolonnalarda o’tkaziladi. Kolonnada bug’ va eritma qarama – qarshi yo’nalishda harakatlantiriladi va har bir to’qnashish moslamasida bug’ kondensatsiyalansa, eritma esa bug’ning kondensatsiyalanish issiqligi hisobiga qisman bug’lanadi.
Shunday qilib, bug’ yengil uchuvchan komponent bilan, kolonnadan pastga oqib tushayotgan suyuqlik esa – qiyin uchuvchan komponent bilan boyitiladi. Bug’ va eritmaning ko’p marta to’qnashishi hisobiga distillyat butunlay yengil uchuvchan, kub qoldig’i esa – qiyin uchuvchan komponentdan tarkib topgan bo’ladi.
Rektifikatsiya jarayonini hisoblashda quyidagi tahminlar qabul qilinadi:
a) 1 kmol bug’ kondensatsiyalanish davrida 1 kmol suyuqlik bug’lanadi. Demak, rektifikatsion kolonnaning istalgan ko’ndalang kesimida harakatlanayotgan bug’ning miqdori bir xildir;
b) deflegmatorda kondensatsiyalanayotgan bug’ning tarkibi o’zgarmaydi. Demak, rektifikatsion kolonnadan chaqib ketayotgan bug’ning tarkibi distillyatnikiga teng (yd = xd);
c) eritma bug’lanishi davrida uning tarkibi o’zgarmaydi. Demak, bug’lanish davrida hosil bo’lgan bug’ning tarkibi kub qoldig’inikiga tenglashadi, ya’ni (yw = xw).
Ko’pincha rektifikatsiya jarayoni t – x, y diagramma yordamida tasvirlanadi (10.8 – rasm).
K onsentratsiyasi x1 bo’lgan bosh-lang’ich eritma qaynash temperaturasi t1 gacha qizdirilganda, suyuqlik bilan muvo-zanatdagi bug’ olinadi va u kondensat-siyalanganda yengil uchuvchan kompo-nentga boyitilgan x tarkibli suyuqlik hosil bo’ladi. Ushbu suyuqlik yana qizdirilsa va uning temperaturasi t2 gacha yetkazilsa, hosil bo’lgan bug’ning kondensatsi-yalanishi natijasida x3 tarkibli suyuqlikni olamiz. Shunday qilib, bug’lanish va kon-densatsiyalash jarayoni ko’p marta qay-tarilsa, boshlang’ich eritmani toza, yengil va qiyin uchuvchan komponentlarga ajra-tish mumkin.
|
| |
Nazorat uchun savollar - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi...

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 78/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniNazorat uchun savollar:
To‘g‘ri geometrik shaklga ega bo‘lgan o‘tkazgichlar uchun qarshilikni hisoblash formulasini yozing va uni tushuntiring.
O‘tkazgichning solishtirma qarshiligi deb nimaga aytiladi? U qanday kattaliklarga bog‘liq?
Metallarning solishtirma qarshiligi uni o‘rab turgan muhit temperaturasiga qanday bog‘liq?
MAVZU: To`la zanjir uchun Om qonuni.
REJA: 1.Elektr yurituvchi kuch.
. 2. To`la zanjir uchun Om qonuni.
3. O`tkazgichlarni ketma-ket va parallel ulash.
4. Ampermetr va voltmetrning tuzilishi va ishlashi
TAYANCH IBORALAR: tashqi kuch, elektr yurituvchi kuch, berk zanjir uchun Om qonuni, ketma-ket ulash, parallel ulash.
1. Berk elektr zanjirida tok bo’lishi uchun, albatda tashqi kuchlar o’tkazgich ichida zaryadni ko’chirishda ish bajarishi kerak. Elektrostatik tabiatiga ega bo’lmagan bunday kuchlarga tashqi kuch (EYUK)deb ataladi. Tashqi kuchlarning berk zanjir bo’ylab birlik zaryadni ko’chirishda bajargan ishiga elektr yurituvchi kuch deb ataladi.Ta’rifga ko’ra EYUK ni quyidagicha yozamiz:
(1)
Bunda ( - EYUK, At – tashqi kuchning bajargan ishi, q – zaryad. ХBSda EYUKning birligi qilib 1V qabul qilingan, ya’ni 1V=1J/1s.
2. To’liq zanjir uchun Om qonunini EYUKi orqali qo’yidagicha ifodalash mumkin:I=(ε/(R+r) (2)
bu erda R – tashqi qarshilik, r – manbaning ichki qarshiligi. Agar tashqi zanjirni uzib manba klemmalari o’zaro ulansa (R=0 bo’lganda), qisqa tutashuv hosil bo’ladi. Butun zanjir uchun Om qonuning ifodasi quyidagi ko’rinishga keladi:
Iq.t= (3)
Qisqa tutashuv toki - Iq.t. EYUKi va ichki qarshiligi rbo’lgan tok manbaining bera oladigan eng katta tokidir.
Zanjirga ulangan tok manbaining EYUKni va ichki qarshiligini tajriba orqali aniqlash mumkin. Buning uchun 1-rasmda tasvirlangandek elektr zanjirini tuzamiz. Manbaning qutblariga ulangan vol tmetr zanjirning tashqi qismidagi kuchlanishni, ampermetr esa zanjirdagi tok kuchini ko’rsatadi. Tashqi qarshilikning R1 qiymatiga ko’ra zanjirning bir qismi va to’liq qismi uchun Om qonunini quyidagicha yozamiz: va (4)Zanjirga ulangan ikkinchi tashqi R2 qarshilikdagi tok kuchi va kuchlanishning tushishini ampermetr va vol tmetr yordamida aniqlaymiz. Bu hol uchun ham Om qonunini yozamiz: va (5)
EYUKsi , ichki qarshiligi r bo’lgan n ta tok manbalari ketma-ket ulangan bo’lsin. Elementlar ketma-ket ulanganda berk zanjir uchun Om qonuni quyidagi ko’rinishda bo’ladi: (6)
bu ifodadan ko’rinib turibdiki elekmentlar ketma-ket ulanganda zanjirning har bir elementidan va tashqi zanjirning R qarshiligidan bir хilda tok o’tadi.
EYUKsi , ichki qarshiligi r bo’lgan n ta tok manbalari parallel ulangan bo’lsin. n ta bir хil elementdan tashkil topgan batareyaning ichki qarshiligi r/n ga teng bo’ladi. Bu holda berk zanjir uchun Om qonuni quyidagi ko’rinishda bo’ladi:
(7)
|
| |
Nazorat uchun savollar - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 44/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanNazorat uchun savollar
1. Haydash va rektifikatsiya nima?
2. Haydash va rektifikatsiya jarayonining nazariy asoslari.
3. Oddiy haydash nima?
4. Fraksiyali haydash.
5. Deflegmatsiya bilan haydash.
6. Suv bug’i bilan haydash.
7. Molekulyar haydash.
8. Rektifikatsiya jarayonining moddiy va issiqlik balanslari.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
10 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Ekstraksiyalash jarayoni hisobi. Samarali diffuziya vaqtini aniqlash.
Maqsad: Ekstraktorlar, ularning turlari, tuzilishini o’rganish va ekstraksiyalash jarayoni hisobini o’rganish.
Nazariy qism.
Ekstraksiya jarayoni turli xil konstruksiyali qurilmalarda – ekstraktorlarda o’tkaziladi.
Jarayon tashkil etilishiga qarab ekstraktorlar davriy va uzluksiz ishlaydigan bo’ladi. Jarayonda qatnashayotgan fazalar to’qnashuviga qarab ekstraktorlar 3 guruhga bo’linadi: aralashtirib-tindiruvchi; differensial kontaktli va pog’onali yoki sektsiyali.
Ekstartorlarni tanlashda qattiq faza fizik-mexanik xossalari va ajrab chiqadigan ekstrakt konsentratsiyasi yoki tayyor mahsulot chiqishi hisobga olinadi.
Ma’lumki, davriy ishlaydigan qurilmalar ish unumdorligi kam bo’ladi. Shuning uchun, ular kichik hajmli korxonalarda qo’llaniladi. Lekin, sanoat miqyosida ko’pincha uzluksiz ishlaydigan qurilmalar ishlatiladi. Ekstraktor va eritkich bir-biridan katta farqlanmaydi. Agar, qurilma qattiq, g’ovaksimon jismni ekstraksiyalash uchun qo’llanilsa ekstraktor deb nomlanadi. Agar qurilma qattiq, g’ovaksimon materialni eritish uchun ishlatilsa, unda u eritkich deb ataladi.
Ekstraktor va eritkichlarga qo’yiladigan talablar quyidagilardan iborat:
– qurilma hajmi birligiga to’g’ri kelgan ekstraktning miqdori, ya’ni solishtirma ish unumdorligi katta bo’lishi zarur;
– hosil bo’layotgan eritma konsentratsiyasi iloji boricha yuqori bo’lishi kerak;
– enеrgiya sarfi kam bo'lishi zarur.
|
| |
Mavzuga doir sаvоllаr - Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja

|
Mavzu: Kirish. Tabiatni o'rganishda fizikaning o'rni va uning boshqa fanlar taraqqiyotidagi ahamiyati. Reja
|
bet | 72/197 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 8,06 Mb. | | #149719 |
Bog'liq Fizikadan maruza matniMavzuga doir sаvоllаr :
1.O’tkazgichbilan dielektriklarning farqi nimada?
2. Elektrostatik induktsiya hodisasini ta’riflang?
3.Qutbsiz dielektriklar nima ularga misollar keltiring?
4.Qutbli dielektriklar nima ularga misollar keltiring?
5.Elektr sig’imi deganda nimani tushunasiz uning birligi nima?
6. Elektr doimiysi qaysi harf bilan belgilanadi, o`lchov birligi nima?
Mavzuga doir testlar:
1. Elektrostatik maydonga joylashtirilgan o’tkazgichning sirtiga yaqin joylarda kuch chiziqlari qanday joylashgan bo’ladi?A) sirtga parallel B) sirtga perpendikulyar C) sirtga istalgan burchak ostidaD) sirtga 45O burchak ostida
2. Yaxlit metalldan yasalgan tsilindrga elektr zaryadi berildi. Bu zaryad qaerda joylashadi va qanday taqsimlanishini aniqlang.A) silindr o’qi bo’ylab, tekis B) hajm bo’ylab, tekis C) hajm bo’ylab, notekis D) sirt bo’ylab, notekis
3. Dielektrikni elektrostatik maydonga kiritilsa, qanday xodisa ro’y beradi?
A) dielektrik qutblanadi va tashqi maydonni kuchaytiradiB) dielektrik qutblanadi va uning ichidagi maydon kuchlanganligi nolga teng ’ladiC) dielektrik utblanadi va tashqi maydonni susaytiradiD) dielektrik qutblanadi va uning ichidagi maydon kuchlanganligi tashqi maydon kuchlanganligiga teng bo’ladi
4. Yakkalangan sharning elektr sig’imini hisoblovchi ifodani toping. A) B) C) D)
5. Keltirilgan jumlaning mazmuniga mos ravishda gapni davom ettiring: O’kazgichning elektr sig’imi deb.. A) o’tkazgich zaryadini potentsialiga nisbati bilan o’lchanadigan kattalikka aytiladi.B) o’tkazgich zaryadiga to’g’ri proportsional va potentsialiga teskari proportsional kattalikka aytiladi.C) o’tkazgich potentsialining uning zaryadiga nisbatiga teng bo’lgan kattalikka aytiladi.D) o’tkazgich zaryadining potentsialiga ko’paytmasi bilan o’lchanadigan kattalikka aytiladi.
6. Radiuslari teng, massalari teng bo’lmagan ikkita metall shar bir xil ishorali, har xil zaryadga ega. Ular bir-biriga tekkizilib, qayta ajratilgach, sharlarda zaryad qanday taqsimlanadi?A) sharlardagi zaryadlar tenglashadi B) har bir shardagi zaryad avvalgicha qoladiC) sharlar zaryadsizlanib qoladi B) massasi katta bo’lgan shar ko’proq zaryadga ega bo’ladi
7. Xalqaro birliСar tizimida o’lchamligi J/V2 bo’lgan fizik kattalik birligining nomi nima?A) kulon B) n yuton C) om D) farad
8. Qaysi javobdagi birliklarni elektr sig’im birligi sifatida ishlatsa bo’ladi?
1) F 2) С2/J 3) J/V2 4) С/VA) 1, 4 B) 1,2 C) 3, 4 D) 1,2,3,4
|
| |
Olma va boshqa urug‟li mevalarni saqlash tartibi va sharoiti

|
Olma va boshqa urug‟li mevalarni saqlash tartibi va sharoitiBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishOlma va boshqa urug‟li mevalarni saqlash tartibi va sharoiti
. Olma navlari saqlash sharoiti
o‟ziga xos bo‟lib ko‟pincha alohida nav yoki partiyalar uchun saqlash rejasi tavsiya etiladi. Olma
saqlashda 0Q0,5
0
S yaxshi harorat bo‟lishi mumkin. Ammo etilmagan navlar uchun bunday xaroratda
saqlanganida to‟liq pishmaydi. Ya‟ni etilish faolligini saqlab qoladi, rangi, ta‟mi va xushbo‟yligi yaxshi
bo‟lmaydi. Undan tashqari, ba‟zi navlar mevalari 0
0
S da uzoq saqlanishi natijasida to‟liq etilish
xususiyatini yo‟qotadi, oqibatda po‟sti va etida qorayishi ko‟payadi.
Aksincha, “Baykal”, “Oq rozmarin”, “Golden Delishes” navlari esa -1,5
0
S ortiqcha sovutishga
chidaydi va asta-sekin harorati ko‟tarilish bilan iste‟mol sifatlarini saqlanib qoladi. Olma mevalari
ortiqcha sovuq holatiga chidamli bo‟lib, bir maromda sovutishni ko‟taradi. Keskin sovutishda va yuqori
xaroratida shkastlanish samarasi oshadi.
Yirik sovitgich omborlarda saqlash haroratini kerakli darajada ushlab turish qiyin. Shu sababli
ularda harorat 1
0
S-1,5S pasayishi extimoli yuzaga kelib, mevalar nobud bo‟lishi mumkin. Sovutgichlarda
saqlanadigan mevalarni asta-sekin ilitish kerak.
Olma sqalashda havoning nisbiy namligi 90-95 foiz oralig‟ida ushlash tavsiya etiladi. Past namlikda
olma navlarining mevalari so‟liydi va burishib qoladi. Gaz muhitini tartibini boshqarish bilan saqlash
muddatini uzaytirish, isrofgarchilikni oldini olish va mevalar sifatini yuqori darajada saqlashga erishish
mumkin. Bunda mevalardagi fiziologik buzilishlar va mevalarni turli et qorayishlarning oldini olish
mumkin. Qar bir nav uchun mevalarning saqlanuvchanligini ta‟minlovchi eng yaxshi gaz tartibi va
harakati bo‟ladi. Faqat ba‟zi navlar SO
2
yuqori darajasi chidamli bo‟ladi. Chidamli navlarga SO
2
O
2
konsentrasiyasini 5:3 nisbati tavsiya etiladi. “Oq rozmarin” kabi navlar bir necha foiz SO
2
konsentrasiyasiga ham chidaydi. Ular uchun oz konsentrasiyali kislorod va deyarli ko‟mir isli gaz
bo‟lmagan muhit muqobil hisoblanadi
|
| |
Ishning maqsadi - 1-амалий машғулот

44
hosilidan 2,43 mln. tonna etishtirishi kerak. Bundan tashqari qayta ishlash korxonalari uchun Respublika
xududidan tashqariga meva chiqarishni hisobga olganda, yiliga kamida 3 mln. tonna meva-uzum
etishtirish va saqlash zarur.
Yangi uzilgan meva va uzum mahsuloti odam organizmi uchun nihoyatda zarur hisoblangan
moddalar-qand, kislota, vitamin, biologik aktiv va mineral moddalarga boy bo‟ladi. Shuning uchun ham
ular tarkibida qimmatli moddalarni saqlab qolgan holda iste‟molchilarni butun yil davomida meva va
uzum bilan etarli miqdorda ta‟minlash g‟oyat katta ahamiyatga ega.
Mevalarni saqlashdan asosiy maqsad ularning qimmatli iste‟mol sifatlarini pasaytirmagan holda
uzoq muddat saqlash davomida mevalarning mo‟‟tadil hayot faoliyatini ta‟minlaydigan zarur sharoit
yaratib berishdir.
O‟z vaqtida uzilmagan, mexanik yo‟l bilan yoki zararkunandalar tomonidan jaroxatlangan,
yashiklarga noto‟g‟ri joylangan mevalar saqlanganda ancha ko‟p chiqit chiqadi. Qatto biror narsaga
salgina urilish natijasida zahalangan mevalar ham vaqt o‟tishi bilan buzila boshlaydi.
Terib olish davrida mevalarni pishish darajasi ularning kimyoviy tarkibi, ta‟mi sifati va saqlash
muddatiga ta‟sir qiladi. Mevalarning uchta: uzish, iste‟mol qilish va fiziologik (botanik) pishish darajasini
yaxshi farq qila bilish kerak. Meva uzish pishiqligiga etganda o‟sish jarayoni to‟xtaydi. Iste‟mol
pishiqligidagi mevalar navga xos xushbo‟y maza va rangga ega bo‟ladi va iste‟mol qilish uchun
yaroqlidir. Xomroq mevalar saqlash davomida tez so‟liydi, burishadi, tovar sifatiga ega bo‟lmaydi,
kasalliklarga tez chalinadi. To‟la pishib etilgan mevalar esa iste‟mol uchun juda qulay bo‟lsa ham terib
olish va tashishda salga zararlanib, uzoq muddat saqlashga yaramaydi.
Sovitgichlardan foydalanish

33
Quti joylangan konteyner va tagliklarni tashish uchun ko‟pincha akkumulyatorli elektr yuklagichlar
qo‟llaniladi. Yelektr yuklagichlar erkin harakat qiladi va qo‟l mehnatisiz omborxonani jadal sur‟atlar
bilan mahsulotga to‟ldiradi.
Tabiiy ravishda shamollatiladigan omborlarda kartoshka va ildizmevalarni xirmonlab (uyumlab)
joylash usulidan ko‟p foydalaniladi. Bunday uyumlarning kattaligi 3×3-6×6 m va undan kattaroq bo‟lib,
hajmi 10-30 tonnaga boradi. U qadar baland bo‟lmagan omborlarda esa 1,8-2 m qalinlikdagi uyum
omborning 40-45 foizi hajmidan to‟liq foydalanish imkonini beradi.
Sabzavotlar
xirmonga
quyidagicha
tushiriladi.
Savat,
qop,
qutilarga
joylangan
maxsulotli
avtomashina omborxona yo‟lagiga, ya‟ni bevosita omborxonaga kiritiladi.
Avtomashinadagi mahsulot
uyumga to‟kiladi. Shu bilan birga bu usulda aravachalar, taxta tarnovlar, tushirgichlar, qo‟shma
transportyorlar ham ishlatiladi. Avtomashina kirmaydigan omborlarda esa mahsulot yon devorlarga
o‟rnatilgan tuynuk va tarnovlar orqali tushiriladi. Kartoshka va ildizmevalarning tushish tezligini
kamaytirish uchun brezentli to‟siqlar va englar qo‟llaniladi.
Faol shamollatish - 1-амалий машғулот

32
samaradorligi oshadi. Yeng shimoliy xududlarda esa sovitish uchun qulay
sharoit yana ham barvaqtroq
boshlanadi.
Bizning sharoitda havoni sun‟iy ravishda sovitadigan stasionar qurilma o‟rnatilgan faol ventilyasiyali
omborxonadan foydalanish mumkin. Shuning uchun ham faol ventilyasiyali omborxona qurib olgan
xo‟jaliklarda yuborilayotgan havo sun‟iy
ravishda sovitilmasa, mahsulotni saqlash uchun muqobil sharoit
yaratish ancha qiyinlashadi.
1-амалий машғулот - bet 49

36
Sholg‟om saqlash uchun eni 50-60 sm va chuqurligi 70-80 sm, lavlagi va turplar uchun esa sig‟imi
kattaroq: eni hamda chuqurligi 70-80 sm keladigan handaq qaziladi
Meva-sabzavotlarni doimiy va vaqtinchalik omborlarga joylashtirishda
maxsus mexanizm va
mashinalardan foydalaniladi.
Karam handaq yoki uyumda ham saqlanadi. Karam saqlanadigan handaqning chuqurligi 40-50 sm,
eni esa 60-70 sm bo‟ladi. Unga tozalangan karam 2-3 qator qilib teriladi va har qatori ustidan nam tuproq
tashlanadi. Qandaqning usti 30-40 sm tuproq bilan berkitiladi. Karamni chuqurligi 20 sm, eni 150-200 sm
li uyumda ham saqlash mumkii.
Karam qator terilib, har qator orasiga nam tuproq tashlanib, 80-100 sm
gacha ko‟tariladi va uning ustiga 30-40 sm tuproq tashlanadi. Bunday xandaqlarda
karam xatto oddiy
ombordagidan ko‟ra yaxshiroq saqlanadi
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

35
13-amaliy mashg‟ulot:
MEVA-SABZAVOT VA KARTOSHKANI DOIMIY OMBORLARGA JOYLASHTIRISH
USULLARI
Darsning maqsadi:
talabalarni meva, kartoshka
va sabzavotlarni miqdori, saqlash davomiyligi va
saqlanish usuliga ko‟ra doimiy va vaqtinchalik omborlarga joylashtirish tartibi bilan tanishtirish.
Tayorlash tartibi:
Doimiy omborlarda meva-sabzavotlarni joylashtirish tartibi.
Sabzavot va
mevalar doimiy omborlarda xirmonlarda to‟kma holda, konteynerlarda, yog‟och
yashiklarda yoki
qoplarda saqlanadi.
Mevalarni idishlarga va omborlarga joylash usullari
Karamni oziq-ovqat maqsadida tokchani eni va bo‟yiga qarab taxlanadi. Tokchaning kengligi 1 m,
balandligi esa 0,6-0,8 m bo‟lib, 3-5 qavat karam boshlari joylanadi. Lavlagi, turp, sholg‟om
kichik
xirmon-larda (kengligi 3-4 m, uzunligi binoning kengligiga qarab) saqlanadi. Lavlagining xir-mondagi
qatlami 1,2-1,5 m, turp va sholg‟om uchun 1 metrgacha bo‟ladi.
Piyoz maxsus to‟rli qoplarga
joylangan holda taxlanib, yoki maxsus 4 qavatli stellajlarda to‟kma
holda saqlanadi. Bunday stellajlarda piyoz yaxshi saqlanadi, ularni shamollatib
turish va saqlanish
holatini nazorat qilish juda qulaydi (3-rasm).
So‟kchaklarga joylash - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishSo‟kchaklarga joylash.
Karam, piyoz va boshqa sabzavotlarni yoyib joylash va shu tariqa ombor ichida
etarlicha xavo almashib turishini hamda tabiiy ventilyasiya vositasida sovishini ta‟minlash maqsadida
so‟kchaklar quriladi. Ularning oralig‟idan. 0,7-0,8 m kenglikda yo‟lak qoldiriladi. So‟kchak yuzasining
kengligi 1 m bo‟ladi. Mahsulotning turiga qarab, so‟kchaklar orasi 0,8-1 m bo‟lishi ham mumkin. O‟z-o‟zidan
ma‟lumki, bunday sharoitda maxsulot tushiradigan va yuklaydigan yuqori unumli mexanizmlardan foydalanib
bo‟lmaydi.
So‟kchaklarga
joylash ishlari qo‟lda bajarishga mo‟ljallangan bo‟lib, faqat kichik hajmli
omborxonalarda, hamda ishchi kuchi etarli xo‟jaliklarda qo‟llaniladi. Bundan tashqari, so‟kchaklarga
joylashtirilganda omborxonaning umumiy foydalaniladigan hajmi 25-30 foizdan oshmaydi. Shu sababdan
mahsulotning bu xildagi saqlash usuli hozir keng tarqalgan.
Vaqtinchalik omborlarda kartoshka saqlash.
O‟rta Osiyoda etishtirilgan kartoshkaning asosiy
qismi o‟ra va handaqlarda, qisman esa uyumlab burtlarda saqlanadi. Saqlashning bu usullari juda arzon,
kam xarajat bo‟lishi bilan birga, bir qator kamchiliklarga ega. Jumladan, havo harorati, namligi hamda
saqlanadigan kartoshkani muntazam nazorat qilib bo‟lmaydi. Natijada ko‟pgina kartoshka chirib nobud
bo‟ladi.
Kartoshkani
qo‟lda yoki ekskavator yordamida qazilgan eni 2 m, chuqurligi 0,6 m o‟lchamli
xandaqlarda saqlash mumkin. Qandaqning o‟rtasidan havo almashinishi uchun 30x30 sm ko‟ndalang
ariqcha qilinib, unga panjara qo‟yiladi. Qar 5 m da esa quvurlar o‟rnatiladi.
Kartoshkani eni 0,6-0,7 m, chuqurligi 0,7-0,8 m, uzunligi ixtiyoriy bo‟lgan o‟ra qazib ham saqlash
mumkin. Bunda har 3-4 oralatib erdan uvatlar qoldiriladi. Qandaq va o‟ralar
MTZ-5traktoriga tirkalgan Ye-153 markali ekskavator
yordamida qaziladi. O‟ra va handaqlarga kartoshka
ertalab joylangani ma‟qul, chunki kartoshka kechasi
ancha sovigan bo‟ladi. Kartoshka joylangandan so‟ng
usti 30-35 sm qalinlikda ikki muddatda bajariladi:
dastlab kuzda 10-25 sm qalinlikda tuproq tortiladi;
sovuq tushishi oldidan esa uni 30-35 sm ga etkaziladi.
Kartoshka ustki tomoni 3×3 - 6×6 m va undan kattaroq
bo‟lgan uyumlarda ham saqlanadi. Uyumlarga tabiiy
shamollatib
turish
uchun
yog‟ochdan
havo
o‟tib
turadigan novlar o‟rnatiladi. Kartoshka 1,2-1,3 m
qalinlikda joylashtiriladi (3-rasm).
|
| |
Piyozni maxsus 4 qavatli stellajlarda (stellajning eng ustki qavatining ko‟rinishi) va qoplarda

|
Piyozni maxsus 4 qavatli stellajlarda (stellajning eng ustki qavatining ko‟rinishi) va qoplardaBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish Piyozni maxsus 4 qavatli stellajlarda (stellajning eng ustki qavatining ko‟rinishi) va qoplarda
taxlab saqlanadi.
Sabzi va boshqa ildizmevalilar tokchalarda yoki er sathida, har qatlam orasiga qum sepib, uyum yoki
piramida shaklida yaxshi saqlanadi. Piramidalar o‟lchami: uzunligi 2-7 m (omborxona kengligiga qarab),
asosining kengligi 1 metrgacha, joylash balandligi 0,7-0,8 m. Uyum balandligi: satx yoki ostki tokchada 0,7-
0,8 m va yuqori tokchada 0,5-0,6 m. Sabzini er sathida saqlashda piramida ostiga 6-7 sm qalinlikda qum
sepiladi. Ildizmevalar ustidan 4-5 sm qalinlikda qum sepiladi. Bir tonna sabzi uchun 0,5 m
3
atrofida qum
ketadi.
Keyingi yillarda ildizmevalarni idishlarda saqlash keng qo‟llanmoqda. Odatda shu maqsadda 25-30
va 8-10 kg li yashiklar yoki katta hajmli konteynerlar ishlatiladi. Uning ijobiy tomoni shundaki, faol
shamollatish va joylashtirish qulaylashadi, shuningdek ombor maydonidan foydalanish imkoniyatlari
kengayadi.
Ma‟lumki, kartoshka omborlarda asosan to‟kma usulda saqlanadi. Shu bois uning yaxshi saqlanishida
saralash muhim rol o‟ynaydi (4-rasm).
Sabzi tez buziladigan mahsulot bo‟lganligidan uni faol shamollatiladigan omborlarda saqlash yaxshi
natija beradi (5-rasm).
Pomidor omborlarda yashiklarga solinib saqlanadi. Bunda yashiklar eniga ikki qator, tepasiga
sakkiz-o‟ntadan qilib, uzunasiga esa istalgancha joylanadi. Taxlar orasida 0,6-1,5 m li yo‟lak yashiklar
o‟rtasida esa 5-10 sm oraliq qoldirish tavsiya etiladi.
Konteyner va yashiklarga joylangan har qanday meva va sabzavot mahsulotlari doimiy omborlarga
maxsus mexanizasiya vositalari yordamida joylashtiriladi (7-rasm). Konteyner va yashiklarning taxlari
orasidagi yo‟laklar doimiy ombor turi, mexanizasiya vositasining gabariti, mahsulot turi va boshqalarga
bog‟liq ravishda tanlanadi.
Omborxonada kartoshkani yashik, qop va uyumda saqlash tartibi
Sabzavot
omborlarida
|
| |
-rasm. 
Kartoshka - 1-амалий машғулот

34
7-Jadval.
O‟zbekiston sharoitida kartoshkani handaq va o‟rada saqlash vaqtidagi
Saqlash
usuli
Noyabr
Dekabr
Yanvar
Fevral
Mart
Aprel
Qandaqda
9,5
3,5
3,1
4,9
6,7
9,5
O‟rada
12,5
8,7
3,7
3,1
9,4
-
Sabzini saqlash.
Sabzini kichikroq xandaqda saqlash keng tarqalgan. Qandaqlarning o‟lchami eni
40-45 sm, chuqurligi 60-70 sm va uzunligi 2,5-3,0 m bo‟lishi lozim. Xandaqlarda sabzi qumga ko‟miladi.
Keyin usti qamish bilai yopiladi, qamish ustiga tuiroq tashlanadi. Qandaq
kavlash uchun sizot suvlari
chuqur joylashgan tepalik joylar tanlanadi.
Odatda O‟zbekistonning shimoliy rayonlarida handaq nishabi oftob tushadigan tomonga,
janubiy
rayonlarda esa shimoliy tomonga qilinishi lozim. Sabzini sun‟iy sovitiladigan omborlarda ham saqlash
mumkin. Bunda mahsulot sig‟imi 30-50 kg li konteynerlardan yoki MARTU-0118-64
polietilen
qoplardan foydalaniladi. Sabzini sovitilgan holda uzoq muddat (200 kundan ortiq) saqlash mumkin. Uni
konteynerlarda saqlash yuklash va bo‟shatish ishlarini mexanizasiyalashga imkon beradi.
Arilgelogenidlardan metall-organik birikmalar olish

|
Arilgelogenidlardan metall-organik birikmalar olish
|
bet | 54/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Arilgelogenidlardan metall-organik birikmalar olish.
Aromatik qatorning brom yoki yodli hosilasiga metall ta`sir ettirib, Grinyar reaktivi olish mumkin:
fenilmagniybromid
Xlorbenzol va arilxloridlarning reaksiyaga kirishish xususiyati kuchsiz bo`lgani uchun, xlor ikkinchi aktiv galogenid, masalan: etilbromid ishtirokidagina magniy bilan reaksiyaga kirishadi.
Grinьyar treaktivi yordamida spirt olinadi:
Shuning uchun Grinyar reaktivi organik sentizlardi ko`p ishlatiladi.
Nazorat savollari:
1. Arilgalogenidlarni qanday usullar bilan olish mumkin.
2. Yon zanjirida galogen bo`lgan aromatik birikmalar olish.
3. Arilgalogenidlarning fizik va kimyoviy xossalari.
4. Arilgalogenidlardan metall-organik birikmalar olish.
5. Toluol va boshqa zarur reagentlardan foydalanib, quyidagi birikmalarni sintez qiling.
6. Uchlamchi-butilbenzolni nitrat kislota ishtirokida yodlash reaksiyasi mahsulo-tini nomlang.
7. Propilbenzolni yon zanjirini xlorlash reaksiyasi mexanizmini yozing.
8. Xlorbenzolni kons. sul'fat va nitrat kislotalar bilan reaksiyasi mahsu-lot(lar)ini yozing va va nomlang.
16-Mavzu. Alkanollar, gamologik qatori, nomlanishi, olinish usullari. Tuzilishi, izomeriyasi, fizikaviy va kimyoviy xossalari. Oddiy efirlar. ishlatilishi.
Maqsad. Bir atomli spirtlarni va oddiy efirlarni nomlanishi, laboratoriya va sanoatda olinishi, fizikaviy va ximiyaviya xossalarini o`rganish.
Reja
1. Spirtlarning gamologik qatori, nomlanishi, izomeriyasi.
2. Spirtlarning olinishi.
3. Spirtlarning fizikaviy va ximiyaviy xossalari.
4. Oddiy efirlar nomlanishi, izomeriyasi, ishlatilishi.
Uglevodorodlarning tarkibida gidroksil gruppa bo`ladigan hosilalari spirtlar yoki alkogollar deyiladi, Molekulasidagi gidroksil gruppaning soniga qarab spirtlar bir atomli, ikki atomli, uch atomli va ko`p atomli bo`ladi. Bir atomli to`yingan spirtlar
СпН2n+1OH yoki СпН2л+2О
umumiy formulaga ega gomologik qatorni hosil qiladi. Bu qatordagi spirtlarning ximiyaviy xossalari o`zaro o`xshash bo`lib, ularning tarkibi bir-biridan bir yoki bir necha CH2 gruppaga farq qiladi. Gidroksil gruppaning birlamchi, ikkilamchi yoki uchlamchi uglerod atomi bilan bog`langanligiga qarab spirtlar birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi buladi:
Birlamchi Ikkilamchi Uchlamchi
spirt spirt spirt
Birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi spirtlar o`z xossalari, ayniqsa, oksidlanish reaksiyalariga bo`lgan munosabatlari bilan bir-biridan farq qiladi.
|
| |
Uzumni saqlash rejimi - 1-амалий машғулот

46
mikrobiologik jarayonlar vaqtincha to‟xtaydi.
Saqlashda albatta uzum navi va harorat katta ahamiyatga ega bo‟ladi.
Xo‟jalikda uzum quruq joyda osib saqlanadi. qishda saqlash uchun Nimrang, Pushti toyfi navlari
yaxshi hisoblanadi. Sentyabrning oxiri oktyabrning boshlarida uzum
boshlari yashiklarga joylanib,
ehtiyotkorlik bilan saqlanadigan joyga keltiriladi. quruq, toza, yaxshi shamollatiladigan ombor binosi
dezinfeksiya qilanadi, uzum boshlari osib qo‟yish uchun tokchalar o‟rnatiladi.
Uzum yaxshilab tekshirilib
chiqiladi, so‟ngra uzum boshlari kanop bilan tokchalarga osiladi. Shundan keyin deraza eshiklar yopiladi
va bino oltingugurt bilan dudlantiriladi, bu ish har 10 kunda takrorlanadi.
Bunday sharoitda uzum
martning oxiri aprelning boshlarigacha saqlanadi.
Omborxonada havoning ortiqcha namligini oldini olish uchun bino ichiga so‟ndirilmagan ohak yoki
kalsiy xlorid solingan yashiklar qo‟yiladi. Bu usulda saqlashda g‟ujumlar birmuncha so‟liydi. Uzum
novda bandlari bilan ham saqlanadi. Buning uchun uzum boshlari bir qism novda bilan kesib olinadi va
suvli idishga solib qo‟yiladi. Novdaning pastki uchi suvda ekanligida
tok qaychi bilan kesib, vaqti-vaqti
bilan yangilab turiladi. Binoning ichi oltingugurt bilan dezinfeksiya qilinadi va doim shamollatib turiladi,
bunda harorat 5-7
0
S va havoning nisbiy namligi 80-90 foizda saqlanadi.
Saqlash vaqtida uzum mevasi suv bug‟latadi, terlaydi va so‟lib qoladi. Bug‟lanish
miqdori tur, navi
va uzum boshining tuzilishiga hamda uning kimyoviy tarkibiga bog‟liq. Suvni saqlab turish qobiliyati
past bo‟lgan mevalar tez so‟liydi. So‟ligan mevalar yomon saqlanadi va kasallanadi.
Qarorat qancha yuqori, havo quruq va uning meva-sabzavot omboridagi
harakati qanchalik tez
bo‟lsa, bug‟lanish ham shunchalik yuqori bo‟ladi. Mayda g‟ujumlar og‟irlik birligida yirik mevalarga
qaraganda katta yuzaga ega bo‟ladi, shuning uchun ular yiriklarga nisbatan suvni tez yo‟qotadi.
Bug‟lanishning bir tekis borishi ombordagi havo harorati va nisbiy namligiga bog‟liq. Uzum tashish
va saqlash vaqtida bug‟lanishi hisobiga va boshqa turli omillar ta‟sirida terlaydi.
Bug‟lanishni to‟xtatish va uzumlarni yangiligicha saqlash uchun ombordagi
namlikni oshirish va
havo harakatini pasaytirish kerak.
Mevalarning pishganlik darajasini aniqlash

45
sharti hisoblanadi. Mevalarni daraxtdan uzgandan keyin xolodilnikka joylanguncha qanchalik ko‟p vaqt
o‟tsa, ular shunchalik kam muddat saqlanadi, buzilib ko‟plab chiqitga chiqadi, mevalar ta‟mi tez
yo‟qoladi.
Mevalar 18-20
haroratda bir kun tutilsa, ularning saqlash muddati 10-15 kunga qisqaradi. Mevalarni
saqlash uchun eng qulay harorat rejimi –0,9
0
dan Q2
0
gacha hisoblanadi.
Saqlanadigan har qaysi meva uyumiga pasport yopishtiriladi. Unda mevalarning turi, navi, qabul
qilingan vaqti, vazni, sifati va uzilgan muddati ko‟rsatiladi.
Meva saqlanadigan bino foydalanish oldidan yaxshilab tayyorlangan, ya‟ni turli chiqit va
qoldiqlardan tozalangan, shamollatilgan, dezinfeksiyalangan va oltingugurt bilan dudlangan bo‟lishi
kerak. Pol, devor va shipga temir ko‟porosining 5
foizli eritmasi purkaladi, binoga ventilyasiya,
termometr, psixrometr o‟rnatilishi lozim. Shuningdek tarozi, elektr lampa, meva saqlanadigan zarur
idishlar tayyor qilib qo‟yilishi kerak. Meva saqlanadigan joyga quyosh nuri, umuman yorug‟liq
tushmasligi kerak.
Mahsulotlarni kemiruvchilardan saqlash uchun zarur tadbirlar olib boriladi.
Mevalarni saqlashga qo‟yish oldidan bino ichiga oltingugurt tutatish zarur.
Oltingugurt yoqib tugatgach, bir ikki kundan keyin bino yaxshilab shamollatiladi.
Bunda binoning
har 1m
3
50-60 gramm oltingugurt safrlanadi.
Saqlash davomida har 10-15 kunda meva va uzum ko‟zdan kechirilib, chiriganlari olib tashlanib,
kirim-chiqim daftariga qayd qilinadi.
Meva va uzum saqlanayotgan bino ichida harorat, havo namligi har kuni ikki marta kuzatiladi.
Qaroratni nazorat qilish uchun termometr har 100 m
2
maydonga ikkita: bittasi binoga kirishda poldan 0,5
m balandlikda, ikkinchisi esa binoning o‟rtasida poldan 1,5-1,6 m balandlikda o‟rnatiladi. Qavoning
nisbiy namligini aniqlash uchun har 100 m
2
maydonga poldan 1,5-1,6 m balandlikda gigrograf qo‟yiladi.
Yog‟in-sochin bo‟lib turganda meva saqlanayotgan binoni shamollatishga yo‟l qo‟yilmaydi. Qavo
almashtirish maqsadida bino ichini vaqti-vaqtida shamollatib turish lozim. Bahor va kuzda tashqarida
harorat va havoning nisbiy namligi o‟zgarib turganda meva saqlanayotgan
binoni shamollatishda juda
ehtiyotkorlik bilan ish tutish kerak. Agar tashqarida havo harorati bino ichidagiga nisbatan yuqori bo‟lsa,
tashqaridan kirayotgan havo bino harorati ta‟sirida sovib ulgurishi uchun sekinlik bilan oz-ozdan kiritish
kerak. Qishda tashqarida sovuq bo‟lib, binobarin, bino ichida ham havo sovish ehtimoli tug‟ilganda
romlarni sovuq o‟tkazmaydigan material bilan berkitish lozim.
"Kompyuter injiniring" fakulteti "Dasturiy injiniring" kafedrasi

|
"Kompyuter injiniring" fakulteti "Dasturiy injiniring" kafedrasi
|
bet | 1/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 135,27 Kb. | | #240945 |
Bog'liq mustaqilis-ma`ruza 2
O`ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
"Kompyuter injiniring" fakulteti
"Dasturiy injiniring" kafedrasi
"Dasturiy injiniringga kirish” fanidan
2-mustaqil ish
Mavzu: O’zaro munosabat modeli
Guruh: DI22-13
Bajardi: Roziqov S
Qabul qildi: Mavlonov O
SAMARQAND – 2024
O‘zaro munosabat modellari.
REJA:
Munosabat modellari tushunchasi
Strukturaviy modellar
3.Xulq-atvor modellari
4.Modelga asoslangan arxitektura
Munosabat modellari tushunchasi
Munosabat modellari, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni va ularga o‘xshash muammolarni tushuntirish uchun ishlatiladigan formal tahlil modellari va usullardir. Bu modellar, o‘zaro bog‘lanishlar va ta’sirchan faktorlarni aniqlash, tahlil qilish va ta'lim qilish uchun qo‘llaniladi. Munosabat modellari, o‘z ichiga maslahatlarni va strategiyalarni yaratishda yordam beradi va qarorlarni olishda muhim bo‘ladi.
Bu model o`zida bir qancha nuqtlarni saqlaydi ,xususan , munosabat modellari, quyidagi muhim nuqtalarni o'z ichiga oladi:
-Munosabatlar tahlili: Munosabat modellari, insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil qilishda yordam beradi. Ular, munosabatlarni shakllantirish uchun ko‘plab ma'lumotlar to‘plamini va analizlarini o‘z ichiga oladi.
-O‘zaro bog‘lanishlar va ta’sirchan faktorlar: Munosabat modellari, insonlar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanishlar va ta’sirchan faktorlarni aniqlashda yordam beradi. Bu, munosabatlarning o‘zgarishlariga qanday ta'sir ko‘rsatishi mumkinligini tushuntiradi.
- Strategiyalarni yaratish: Munosabat modellari, maslahatlar va strategiyalarni yaratishda yordam beradi. Dasturiy injiniringda, bu strategiyalar dasturlash loyihalarni boshqarish, tizimlarni rivojlantirish va dasturiy vositalarni ishlab chiqishda muhim bo'lishi mumkin.
- Qarorlarni olish: Munosabat modellari, muammolarni echishda va qarorlarni olishda yordam beradi. Dasturiy injiniringda, bu modellar muhim qarorlarni qabul qilishda va dasturlash loyihalarni boshqarishda yordam beradi.
Munosabat modellari, dasturiy injiniringda muhim maqomni egallaydi, chunki ular dasturiy injiniring jarayonlarini tahlil qilish va boshqarishda qo‘llaniladi. Bu modellar dasturiy injiniringning o‘zidagi muammolarni aniqlash, yechimlarni tanlash va strategiyalarni yaratishda yordam beradi. Shuningdek, ular dasturiy injiniring loyihalarini rivojlantirishda katta ro‘l o‘ynaydi, chunki ular loyihalarni o‘z ichiga olgan munosabat va bog‘lanishlarni tahlil qilishda yordam beradi.
|
| |
mumkin. 
Bu borada M-1 (alfa-naftil sirka kislotaning metil efiri), TB (tetraxlor-nitrobenzol)

40
yaxshi saqlanmaydi. Barglardan tozalangan sabzilar o‟lchamiga qarab saralanadi va ayni vaqtda qishda
saqlashga yaroqsiz, ya‟ni
etilmagan, yorilgan, shikastlangan sabzilar ajratib olinadi.
Sabzi tez buziladigan mahsulot bo‟lganligidan uni faol shamollatiladigan omborlarda saqlash yaxshi
natija beradi (2-rasm).
Sabzini polietilen qoplarda saqlash usuli istiqbolli usul hisoblanadi. Mahsulot nafas olishi natijasida
qop ichida yuqori darajada namlik sharoiti (90-95%) hosil bo‟ladi va kerakli
miqdorda karbonat angidrid
(3-5%) to‟planadi. Polietilen qoplarda saqlanganda mahsulotning chirishi, vaznining kamayishi, shakar va
vitaminlarning yo‟qotilishi ancha kamayadi.
Radioaktivlik - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

|
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasiBog'liq Shamsiddinov BexruzRadioaktivlik
deb - muqarrar bo’lmagan yadrolarning o’zidan boshqa
yadrolar yoki elementar zarrachalar chiqarib yemirilishiga aytiladi, buning
xarakterli tomonlardan biri reaksiyaning o’z-o’zidan bo’lishidir (samoproizvolno).
Radioaktivlik ikki turga bo’linadi: tabiiy va sun’iy. Tabiiy radioaktivlikni 1896 y.
Fransuz fizigi Bekkerel uranda ochgan. Keyinchalik bu xususiyat boshqa og’ir
yadroli elementlarga ham xos ekanligi aniqlandi. M: Aktiniy, toriy, poloniy, radiy
va boshqa elementlarda. Poloniy va radiy nurlanishni 1898y. Per va Mariya
Kyurilar ochgan. Sun’iy radioaktivlik esa yadro reaksiyalari paytidagi
nurlanishlarda yuz beradi.
Tabiiy va sun’iy radioaktivlikda prinsipial farq yo’q. Bular uchun umumiy
qonuniyatlar o’rinlidir. Radioaktiv nurlanishlar o’z tabiatiga qarab murakkabdir.
Nurlanishlarning uchta turi mavjud, ya’ni alfa, beta, gamma nurlanishlar.
1.
Alfa nurlanish
. Bunda yadro alfa zarrachalar chiqarib boshqa yadroga
aylanadi. Buni quydagi ko’rinishda tasvirlash mumkin.
4
2
4
2
A
Z
A
Z
X-onalik yadro, Y-bolalik yadro. M: Uranning toriyga aylanishi.
Ona yadro massasi bola yadro va
zarralar massasidan katta bo’ladi
(demak energiyalar ham katta). Bu energiyalar farqi alfa zarracha va bola yadro
kinetik energiyasiga teng bo’ladi. Reaksiyadan so’ng bola yadro normal ham,
uyg’ongan holda ham bo’lishi mumkin.
zarralar elektr va magnit maydonlarida
og’adi.
-zarracha zaryadi +e. ga massa soni 4 ga teng. Alfa zarrachalar radioaktiv
moddalardan 10000-20000 km/s. tezlik bilan uchib chiqadi. Bu esa 4-9 MeV
kinetik energiyaga tengdir. Alfa zarrachalar moddadan o’tganda ularga o’z
maydoni bilan ta’sir qilib ionlashtiradi va ikkita elektron qo’shib olib neytral geliy
atomiga o’tadi. Alfa zarraning havoda o’tish yo’li 3-9 sm. va ionlashtirish
qobiliyati 250000 juft ionga teng. Alfa zarrachalar qalinligi 0,06 mm bo`lgan Al
qatlamida yoki 0,12 mm bo`lgan biologik to’qima qatlamida to’la yutiladi.
2.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy va ilmiy fanlar kafedrasi
|
Ishlatilishi - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

69
Yadro quyidagicha belgilanadi
A
Z
X. Yadroda protonlar soni bir xil, ammo
neytronlar soni har xil atomlar iozotoplar deyiladi.
Masalan, vodorodning 4 ta izotopi mavjud:
1
1
H vodorod,
2
D(
1
H
2
) deyteriy,
3
1
T(
1
H
3
) tritiy va
4
1
X(
1
H
4
) 4 ta nuklonli-nomi yo’q.
Bir kimyoviy elementning barcha izotoplari elektron
qobiqlarining tuzilishi
bir xil bo’ladi. Shuning uchun ularning fizik xossalari ham bir xil bo’ladi. Lekin
yadro strukturasidan kelib chiqadigan kimyoviy xossalari (massa soni, zichligi
radioaktivligi va hokazolar) ancha farq qiladi. Bu farq, ayniqsa, yengil kimyoviy
elementlarda yaqqol ifodalangandir. Shu sababli Mendeleyev davriy sistemasidagi
ko’p atomlarning atom og’irligi butun son emas. Ya’ni ular ko’p izotoplar
aralashmasidan iboratdir.
Rezerford birinchi bor tajribalar natijasiga binoan yadro radiusi
14
15
10
10
m degan xulosaga kelgan edi.
Yadro fizikasida uzunlikning femtometr degan o’lchov birligi ishlatiladi.
(1 fm = 10
-15
m.) Yadro eng zich modda hisoblanadi, uning zichligi taxminan
3
17
/
10
1
,
4
м
кг
ga tengdir.
Yadro kuchlari – bu nuklonlarni bog’lab turuvchi kuchlar bo’lib, zarracha
zaryadiga bog’liq emas. Ular ~ 10
-15
m masofada ta’sirlashadi. Yadro kuchlari
to’yinish xususiyatiga ega, ya’ni nuklon o’zini o’rab turuvchi hamma nuklonlar
bilan emas, balki bir nechta aniq nuklonlar bilan ta’sirlashadi. Yadro kuchlari
elektromagnit kuchlaridan ancha kattadir.
Yadroning masssasi uni tashkil etuvchi nuklonlar massalari yig’indisidan
kichikdir. Bu farqqa massa defekti deyiladi
.
Nisbiylik
nazariyasiga asosan massa
va energiya o’zaro bog’liqdir.
2
mc
E
(5.11)
Yadro energiyasi ham nuklonlar energiyalari yig’indisidan kichikdir.
Yadroni alohida nuklonlarga ajratish uchun zarur bo’lgan energiyaga
bog’lanish energiyasi deyiladi.
(10.2) ga asosan bog’lanish energiyasi uchun quyidagini yozish mumkin:
2
)
(
c
M
Nm
Zm
E
я
n
p
бог
(5.12)
1m.a.b.-taxminan 931 meV energiyaga to’g’ri keladi. U holda bog’lanish
energiyasi
)
(
я
T
p
бог
M
Nm
Zm
E
931 m (5.13)
Amalda bitta yadroni ikki bo’lakka bo’lishda kerak bo’ladigan energiyani
hisoblash zarur bo’ladi. Bunday hollarda bitta nuklonga to’g’ri keladigan
bog’lanish energiyasi aniqlanadi.
MeV
70
Solishtirma bog’lanish energiyasi(ε)ning atom massasi(A)ga bog’liqlik
grafigi.
Solishtirma bog’lanish energiyasining atom massasiga bog’lanish grafigidan
ko’rinadiki, maksimal bog’lanish energiya 8,6 MeV massa soni A=50 ga yaqin
bo`lgan yadrolarga to’g’ri keladi.
Agar tizim katta energiya holatidan kichik energiya holatiga o’tsa reaksiyada
energiya
ajraladi, ya’ni boshqacha aytganda kichik bog’lanish energiya holatidan
katta bog’lanishli energiya holatiga o’tganda. Atomdagi jarayonlarga qaraganda
yadrodagi jarayonlarda katta energiya talab qilinadi.
Atomdan elektron urib
chiqarish uchun bir necha o’n elektron volt energiya kerak bo’lsa, yadrodan
nuklonni chiqarish uchun bir necha MeV energiya kerak bo’ladi.
Betta yemirilish - O’zbekiston respublikasi oliy talim vazirligi samarqand veterinariya medisinasi instituti tabiiy...

71
zarrachalar bilan kichik massali boshqa zarrachalar ham chiqadi degan gipotezani
aytdi. Buni Fermi neytrino deb atadi. Keyinchalik aniqlanishicha
neytrino betta
minus- yemirilishida hosil bo’lar ekan. Betta yemirilishda
esa antineytrino hosil
bo’lar ekan.
Betta yemirilish sxemasi quydagicha tasvirlanadi.
0
1
1
A
Z
A
Z
(5.14)
M: tritiyning geliyga aylanishi
Betta - yemirilish yadro ichida neytronning
protonga aylanishida ham
bo`ladi
B)
Pzitronli yoki betta +
yemirilish sxemasi quyidagicha tasvirlanadi:
0
1
1
A
Z
A
Z
6
(5.15)
Yadroda pozitronning neytronga aylanishi ham beta+ yemirilishga kiradi.
V)
Elektron yoki e-ushlab olish
(zaxvat).
Bunda yadro birorta ichki elektronni qabul qilib
atomdagi uning protonini
neytronga o’tkazadi.
n
1
0
0
1
1
1
(5.16)
M: Beriliyning litiyga o`tishi.
- zarrachalar massasi
- zarrachalarnikidan - 7350 marta kichik, o’rtacha
tezligi 160000 km/s energiyasi 0,001-10 MeV oralig’ida. Shuning uchun bularning
ionlashtirish
qobiliyati
zarrachalarnikidan 100 marta kichik. Moddadan o’tish
masofasi esa shuncha kattadir. M: Havoda 40 m.gacha Al da 2
sm va biologik
to’qimada 6 sm. gacha kiradi.
3.
Sianli eritmаlаrining «tоliqishi»

171
jаrаyonini toʻsib qoʻyishi ulаrning qаlinligi vа gʻоvаkligigа bоgʻlikdir.
Аniоnlаrdа [Cu(CN)
3
2-
, Zn(CN)
4
2-
, Fe(CN)
6
4-
] оltin mеtаll yuzаsidа pаrdа
sifаtidа diffuziyalаnаdi. Bu esа uz nаvbаtidа оltinning erishigа qаrshi toʻsiq
ekrаn boʻlib toʻsаdi. Hosil boʻlgаn fаzаviy pаrdа –CuCN, Zn(CN)
2
,
Fe(CN)
2
hаm аnchа sаlbiy tа’sir koʻrsаtаdi. Mis kоmplеks iоnlаri оltin yuzаsidа
zich toʻsik pаrdа hosil boʻlishigа оlib kеlаdi. Ungа аks ulаrоk tеmir sinil
iоnlаri, mеtаll yuzаsidа yupkа vа gоvаk pаrdа hosil qilib. Sinil iоnlаrining
оltin yuzаsigа utib eritishi, mis kаbi unchа zаrаrli emаs.
Tеmir –ruх –mis tаrtibidа boʻlаdi. Eritmаdаgi surmа vа mаrgumush hаm
qаlin pаrdа hosil qilаdi. Eritmаdа mаrgumush, surmа, mis minеrаllаri boʻlishi
sinil tuzi eritish qоbiliyatini susаytirib, uni “tоliqtirаdi” . eritmаgа хimоya
ishqоri tа’sir etgаnidа хаm uning eritish qоbiliyati susаyadi, u “tоliqаdi”.
Koʻrish mumkinki, eritmаdа охаk eritmаsi оshishi bilаn, оltinning erishi
tеzligi kаmаyadi. Хimоya ishqоri sifаtidа NaOH qoʻshish hаm Shundаy nаtijа
bеrаdi. Buning sаbаbi NaOH tа’siridа hаm mеtаll yuzаsidа yupqа pаrdа hosil
boʻlаdi.
Bu pаrdаning tаbiаti vа tаvsifi хаli yaхshi oʻrgаnilgаn emаs. Shu bоisdаn
uning sаlbiy tа’sirini kаmаytirish uchun, uning konsentratsiyasini gidrоlizni
bаrtаrаf qilish dаrаjаsidаginа miqdоrdа ushlаb turish kеrаk. Mеtаllаr ustidаgi
pаrdаlаr, oʻzаrо ishqаlаnish, toʻqnаshish, dаstgоhlаr qismlаrigа urilishi
nаtijаsidа оlinishi mumkin. Shuning uchun sinil eritmаlаrining tоliqishi turli
sаbаblаr аsоsidа yuz bеrishi mumkin. Bu oʻz nаvbаtidа tаnlаb eritishi usuligа
hаm bоgʻliqdir. Eritmаning eritish qоbiliyatidаgi tоliqishi mехаnizmi hаm
хоzirchа oʻzining toʻliq ilmiy yеchimini tоpgаnichа yoʻqdir. U oʻz jаvоbini,
еchimini kutmоqdа.
Sian eritmаlаrining gidrоlizi. Himоyalоvchi ishqоr

158
KCN eritmа gidrоlizining NOH konsentratsiyasigа munоsаbаti:
1-0 ; 2=0,1% ; 3-0,05%.
Rаsmdаn koʻrinib turibdiki, sinil konsentratsiyasi pаsаyishi bilаn,
gidrоliz dаrаjаsi оshib bоrmоkdа. Sаnоаt miqyosidа gidrоliz dаrаjаsi 3-10 %
gаchа оrtib kеtishi mumkin. Ishqоrning оz miqdоrdаgi konsentratsiyasi hаm
gidrоliz dаrаjаsini tеz pаsаytirishi mumkin.
Bu аmаl оltin sаrаlаsh fаbrikаlаri аmаliyotidа kеng qoʻllаnilаdi vа Shu
bоisdаn «himоyalоvchi ishqоr» dеb аtаlаdi. K
G
dаrаjаsi hаmdа sinil sаrf
boʻlishi хаrоrаt оrtishi bilаn оshib bоrаdi. Bu hоl, аmаliyotdа sinillаb eritishni
15-20
0
C dа оlib bоrishni tаqаzо etаdi.