O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta ìaxsus ta’LIÌ vazirligi

1
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA
ÌAXSUS TA’LIÌ VAZIRLIGI
O‘RTA MAXSUS, KASB-HUNAR TA’LIMI MARKAZI
SH. I. ALLAMURATOV
FIZIOLOGIYA VA SPORT
FIZIOLOGIYASI
(sport fiziologiyasi)
Kasb-hunar kollejlari uchun darslik
TOSHKENT
«TURON-IQBOL»
2010
2
T a q r i z ch i l a r :
T. S. Usmonxo‘jayev
—
Toshkent Olimpiya zaxiralari kolleji Il-
miy-metodik laboratoriyasi mudiri, peda-
gogika fanlari doktori, professor;
M. U. To‘ychiboyev
—
O‘zbekiston Davlat jismoniy tarbiya insti-
tuti Biokimyo va gigiyena kafedrasining
professori, biologiya fanlari doktori.
Allamuratov, Shuxratulla Inoyatovich.
Fiziologiya va sport fiziologiyasi (sport fiziologiyasi):
kasb-hunar
kollejlari uchun darslik / Sh. I. Allamuratov; O‘zR oliy va o‘rta-
maxsus ta’lim vazirligi. — T.: «Turon-Iqbol», 2010. — 216 b.
BBK 28.073ya722+75ya722
Ushbu darslik kasb-hunar kollejlarida fiziologiya va sport fiziologiyasi (sport
fiziologiyasi) kursini o‘qitish dasturi asosida yozilgan.
Unda, mushak faoliyati va sport mashqlarini bajarish paytida organizmda
sodir bo‘ladigan fiziologik jarayonlar, ularning dinamikasi va mexanizmlari,
maktab yoshidagi bolalar va ayollar sport mashqlarining fiziologik asoslari
yoritilgan. Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanishning umumiy fiziologik
qonuniyatlari (tamoyillari), jismoniy mashqlarning umumiy fiziologik va sport
mashqlarining fiziologik tasnifi berilgan.
Darslik jismoniy tarbiya o‘qituvchilari, murabbiylar hamda soha mutaxassis-
lari uchun mo‘ljallangan.
ISBN 978-9943-14-136-0
© «TURON-IQBOL» MCHJ, 2010-y.
BBK 28.073
A 5 1
A 51
3
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasining mustaqillik yillaridan boshlab,
aholining ijodiy hayot faoliyatini uzaytirish, ish qobiliyatini oshirish,
salomatliligini mustahkamlashga, yosh avlodni barkamol tarbiya-
lashning muhim omili sifatida jismoniy tarbiya va sport sohasiga
katta e’tibor berilmoqda.
Aholining moddiy va ma’naviy hayot darajasi oshib borayotgan
bir vaqtda, sohaning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash borasi-
dagi sa’y harakatlarini amalga oshirishda va yuqori malakali pedagog
va murabbiylarning olib borayotgan ishlari, bolalar va ayollar sportini
rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari asosida amalga oshirilayotgan
ishlar, jismoniy tarbiya va sportni yuksaltirishda alohida ahamiyatga
ega. Shuning uchun jismoniy tarbiya va sport bilan faol shug‘ullanish
uchun, yoshi, jinsi, kasbi, tayyorgarlik darajasi qanday bo‘lishidan
qat’i nazar, barcha imkoniyatlar mavjud.
Ijtimoiy-iqtisodiy sohalarning barcha jabhalariga yangi texnika
va texnologiyalarning keng joriy qilinishi, turmush farovonligining
oshishiga va jismoniy mehnat ulushining ancha qisqarishiga, faol
harakatlarning pasayishiga olib kelmoqda.
Harakat faoliyatining chegaralanishi (gipokineziya), organizmning
qarshilik ko‘rsatish qobiliyatining pasayishiga, uning turli kasalliklarga
moyilligi ortishiga, ortiqcha ovqat iste’mol qilish, asab-ruhiy zo‘riqish-
larga sabab bo‘ladi. Masalan, jismoniy tarbiya bilan muntazam
shug‘ullanuvchilar yurak-qon tomir va boshqa kasalliklar bilan 2—3
marta kam xastalanishlari, mehnat qobiliyatlarini kam yo‘qotishlari,
tashqi muhitning keskin o‘zgarishlari ta’siriga (sovqotish, isib ketish,
kislorod tanqisligi, radiatsiya ta’siri, turli zaharli moddalar ta’siri, kasbiy
kasalliklar, jismoniy va ruhiy zo‘riqishlar, boshqa stress omillarning
ta’siriga) chidamliroq ekanliklari ko‘p tadqiqotlarda isbotlangan.
Muntazam jismoniy mashq qilish organizmning nospetsifik barqarorligini
oshiradi va bu, organizmda boshqaruv (asabiy, gumoral, endokrin),
tizimli va a’zolardagi siljishlari bilan bog‘liq keng spektrga ega kompen-
4
sator-moslashuv reaksiyalarning vujudga kelishi, ya’ni umumiy moslashuv
sindromning nospetsifik komponentini hosil bo‘lishi bilan belgilanadi.
Mashq bilan shug‘ullanuvchilar yurak-qon tomir kasalliklari (yurak
ishemik kasalligi, miokard infarkti, qon bosimi, ateroskleroz)ga kam
chalinishlari alohida ta’kidlash zarur. Jismonan faol bo‘lmagan
kishilarda adrenergik va xolinergik ta’sirlar o‘rtasidagi muvozanat
buziladi. Xolinergik ta’sirlarning yetishmasligi simpatik tonusning
kuchayishiga, kislorodning tejamsiz iste’mol qilinishiga, miokardda ionli
muvozanatning va metabolizmning, uning qon bilan ta’minlanishining
buzilishiga, hujayralar plastik va energetik resurslarining o‘zgarishiga
sabab bo‘ladi. Bu holat, yuklama oshganda va tashqi muhitning turli
noqulay omillari ta’siri paytida, qon aylanishining funksional zaxirasini
pasayishi bilan birga miokardning kasallik oldida zaifligini oshiradi.
Shunday qilib, mashq bilan muntazam shug‘ullanish hayotiy
kuch zaxirasini, uning toliqishga qarshilik ko‘rsatish qobiliyatini
oshiradi, bu esa, kam xastalanish bilan birgalikda ish qobiliyatining
va ish unumdorligining ortishiga yordam beradi. Bosh miya va
yurakning qon bilan ta’minlanishining yaxshilanishi, bir faoliyat
turidan boshqasiga o‘tishning psixologik ta’siri bilan birga, aqliy
faoliyatga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, ekstremal sharoitda asab zo‘ri-
qishining oldini oladi.
Jismoniy mashqlarning umumiy mustahkamlovchi, sog‘lom-
lashtiruvchi ta’siri nafaqat jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanishga,
balki yuqori natijalarga erishish uchun katta jismoniy yuklamalarni
qo‘llash bilan bog‘liq sport trenirovkalariga ham taalluqli. Bu haqda,
turli malakaga ega sportchilarning salomatligini qiyosiy o‘rganish
to‘g‘risidagi ma’lumotlar, yetakchi sportchilarni ko‘p yillik dinamik
kuzatishdan dalolat beradi. Demak, bunda yuklamaning kattaligi
o‘z-o‘zidan hal qiluvchi hisoblanmaydi. Asosiysi — uning organizm-
ning holatiga va tayyorgarlik darajasiga mos kelishi, chunki har
qanday qo‘zg‘atuvchining ta’siri nafaqat uning kuchi, balki tayyor-
garlikning dastlabki darajasining nisbati bilan belgilanadi.
Ma’lum bir qo‘zg‘atuvchini organizmga doimiy ta’sir qilishi
vaqtida, uning ta’sir kuchi, organizmning boshqaruv mexanizm-
larining hujayra tarkibiy tuzilmalarining barqarorligining ortishi,
hujayralarning fizik-kimyoviy xossalarining o‘zgarishi, funksional
zaxiralarning va adaptatsion imkoniyatlarining oshishi bilan bog‘liq
holda sekin-asta susayadi. Bu, yanada ko‘proq qo‘zg‘atuvchilarning
ta’siri vaqtida fiziologik muvozanatni saqlash, boshqaruvning dast-
labki darajasiga tez qaytish vaqtida qo‘zg‘atuvchiga patologik reak-
siyasiz javob berish imkoniyatini beradi. Aynan shu holat, mashq
bilan shug‘ullangan sportchilar organizmini katta jismoniy yukla-
5
malarga adekvat moslashish imkoniyatining, uning funksional imko-
niyatlarining sekin-asta kengayishini va funksional zaxiraning orti-
shini ta’minlaydi.
Hozirda shu narsa aniq isbotlanganki, organizmning me’yorida
funksiya bajarishning muhim mezoni, unga yuqori talablar qo‘yilgan
vaqtda, o‘zining biologik imkoniyatlarini samarali ishlatish qobiliyati
bo‘lishi kerak. Bunda, yuklamalarga, o‘z faoliyati darajasini patolo-
giyasiz tez va adekvat qayta qurish bilan javob berishi hamda boshqa-
ruvning dastlabki darajasiga tez qaytishi kerak. Aynan shu, organizm-
ning barqarorligini, hayotiy kuch zaxirasini, ya’ni inson salomatligini,
demak, jamiyatning ishlab chiqarish kuchlari zaxirasini belgilaydi. Bu,
so‘zsiz, katta ijtimoiy ahamiyatga ega.
Sport trenirovkasi — inson organizmining juda katta adaptatsion
imkoniyatlariga ega bo‘lib, uzoq muddatli adaptatsiya, organizmning
markaziy, tizimlararo, tizimlar, a’zolar, to‘qima, hujayra va mole-
kular darajada qayta qurilishida namoyon bo‘ladi va bu, mashq
qilgan organizmning biologik me’yorlarini namoyon bo‘lishi sifatida
ma’lum bir morfologik va funksional xususiyatlarini ifodalaydi.
Ushbu o‘zgarishlarning xarakteri va darajasi mashqlarning yo‘nalgan-
ligi, ularning chastotasi, jadalligi, davomiyligi va o‘zaro uyg‘unligi,
tayyorgarlik darajasi, individual xususiyatlari va boshqa bir qator
omillar bilan belgilanadi.
Jismoniy tarbiya va sportning maqsadi va usullarini asoslaydigan
nazariy fanlar orasida biologik fanlar muhim o‘rin tutadi. Biologik
fanlar majmuasida, mushak faoliyati (harakatlar) vaqtida organizm
funksiyasining fiziologik qonuniyatlarini bilish muhim.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda shuni aytish kerak, sport
fiziologiyasi — odamning normal fiziologiyasi fani asosida yuzaga
kelgan bo‘lib, jismoniy mashqlar bilan bog‘liq organizm a’zolari va
tizimlarida hamda butun organizmda yuzaga keladigan fiziologik
o‘zgarishlarni, jismoniy mashqlar shakllarini ratsionallashtirish va
ular bilan shug‘ullanish rejimini fiziologik jihatdan asoslash imko-
niyatlarini o‘rganadi.
Sport fiziologiyasi insonning barkamol rivojlanishi, salomatligini
mustahkamlash, ish qobiliyatini va yuklamalarga chidamliligini oshi-
rish uchun jismoniy yuklamalarni ratsional qo‘llashga yordam qiladi.
Jismoniy tarbiya va sport sohasidagi mutaxassislar uchun sport
fiziologiyasining ahamiyati juda katta. Jismoniy mashq tizimini
samarali tashkil qilinishga to‘g‘ri yondashishni, organizmning turli
fiziologik tizimlarini — mushak, asab, kardiorespirator, endokrin
va boshqalarning ishlash qonuniyatlarini bilishni talab qiladi.
6
Sport fiziologiyasi organizmning juda xilma-xil funksiyalari
holatini ro‘yxatga olish imkoniyatini beruvchi tajriba, tadqiqot
usullarining katta arsenaliga ega. Umuman, odamlarda o‘tkaziladigan
fiziologik tajribalarda bioelektrik, tenzometrik, fotometrik, telemet-
rik, rentgenoskopik va fizik tadqiqotlarning boshqa usullari katta
ahamiyat kasb etmoqda. Organizmning faoliyatini o‘rganishda zamo-
naviy kompyuter texnologiyasidan foydalanish juda qo‘l kelmoqda.
Ushbu usullarning barchasini qo‘llash tufayli, nafaqat periferik,
balki chuqur joylashgan a’zolar va to‘qimalar funksiyasini ham
o‘rganish, kontaktli va radiotelemetrik usul bilan organizm funksiya-
sining turli ko‘rsatkichlarini ro‘yxatga olish hamda olingan ma’lu-
motlarni kompyuter texnologiyalari asosida qayta ishlash va matema-
tik tahlil qilish imkoniyati yaratilmoqda.
Sport fiziologiyasi sohasidagi ilmiy tadqiqotlar, jismoniy tarbiya
va sport bilan shug‘ullanishdagi bir qator muammolarni hal etishda
sezilarli darajada o‘z ulushini qo‘shmoqda. Masalan, jismoniy
yuklamalar va mashqlarga adaptatsiya, yoshga oid jismoniy rivojla-
nish, organizmning barqarorligi va reaktivligi, funksional holatlarini
aniqlash va ularning buzilishlarini oldini olish kabilar va h. k. Ushbu
tadqiqotlar, jismoniy tarbiya va sport trenirovkasi tizimini, uning
sog‘lomlashtirish vazifasini, aholining turli tabaqalari uchun mash-
g‘ulotlarning ratsional rejimini, yuqori sport ishchanligiga erishish
va uni ushlab turish vositalari va usullarini ilmiy asoslashda katta
rol o‘ynamoqda. Hozirda, ommaviy jismoniy tarbiya odamlar
turmush tarzining ajralmas qismi bo‘lib qolayotgan sport trenirov-
kasi esa, yuqori yuklamalar bilan tavsiflanadigan, musobaqalarning
borgan sari kuchayishi va sportda ixtisoslashish yosharayotgan paytda
sport fiziologiyasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarning ahamiyati ortib
bormoqda.
7
I BOB. JISMONIY MASHQLARNING FIZIOLOGIK
TASNIFI (KLASSIFIKATSIYASI)
Jismoniy tarbiya va sportning maqsadi, turlari, usullari va shakllari,
ommaviyligi va samaradorligini ko‘rib chiqishda tashqi muhit,
kundalik turmush, ovqatlanish, yoshi va jinsi bilan o‘zaro bog‘liq
holda yondashish zarur.
Jismoniy tarbiya va sport — hayotning subyektiv aspektlari sifati-
da namoyon bo‘ladi va shuning uchun, alohida har bir inson va
butun jamiyatning sog‘lom turmush tarzini shakllantirishning tarkibiy
qismi hisoblanadi.
Inson o‘zining kundalik hayot faoliyatida, ya’ni uyda, ishlab
chiqarishda, jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanganda juda
xilma-xil harakat amallarini bajaradi. Fiziologiya nuqtayi nazari-
dan, mashq — ma’lum bir maqsadga erishishga (harakat vazifasini
yechishga) yo‘naltirilgan, bir-biri bilan bog‘liq uzluksiz harakat
amallarining (harakatlarning) majmuasi hisoblanadi.
Musobaqalashuv sport mashqlarida harakat amallarining maj-
muasi bo‘lib, imkoni boricha maksimal sport natijasiga erishishga
yo‘naltirilgan bo‘ladi. Jismoniy mashqlarning shu jumladan, sport
mashqlari sonining ko‘pligi, ularni tasniflash zaruratini keltirib
chiqaradi. Fiziologik tasniflash, funksional tavsiflari o‘xshash bo‘lgan
jismoniy mashqlarni bir xil guruhlarga birlashtiradi. Bir tomondan,
bular shunday jismoniy mashqlarki, ularni muvaffaqiyatli bajarish
uchun jismoniy tarbiyaning o‘xshash rejimlari, vositalari va usullari
ma’lum bir darajada qo‘llanishi mumkin. Boshqa tomondan, bitta
guruhga shunday jismoniy mashqlar birlashtiriladiki, ular jismoniy
tarbiya tizimida teng darajada ishlatilishi mumkin. Bundan ko‘zlan-
gan maqsad — bir xil fiziologik a’zolar, tizimlar va mexanizmlarning
funksional imkoniyatlarini, demak, bir xil jismoniy sifatlarni oshi-
rishdan iborat. Masalan, chidamlilikning rivojlanish ko‘rsatkichini
belgilovchi yurak-qon tomir va nafas tizimlarining imkoniyatlari,
turli jismoniy mashqlarning (uzoq muddatli yugurish, velosiped hay-
dash, suzish, chang‘ida uchish) bir xil guruhini qo‘llagan paytda
muvaffaqiyatli darajada ortishi mumkin.
8
1.1. Jismoniy mashqlarning umumiy fiziologik tasnifi
Organizmning barcha muhim funksiyasi — nafas olish, qon
aylanish, yutish, siydik chiqarilish, defekatsiya, gavdani fazoda
ko‘chishi (harakatlar) oxir-oqibatda mushaklarning qisqarishi bilan
amalga oshiriladi. Odamning har qanday harakati skelet mushak-
larining (mushaklarning) funksiyasi bilan bog‘liq.
Jismoniy mashqlarning umumiy tasnifini, mos ravishdagi
mashqlarni amalga oshiradigan mushaklar faolligining uchta asosiy
tavsiflarga ajratish mumkin: 1) faol mushak massasining hajmi;
2) mushak qisqarishlarining tiplari (statik yoki dinamik); 3) qisqa-
rishlarning kuchi yoki quvvati.
Lokal, regional va global mashqlar.
Mushak ishi — bu,
organizmdagi barcha fiziologik jarayonlarning muvofiqlashuvi bilan
ta’minlanadigan, mushaklarning ishi tufayli gavda, uning alohida
qismlarini ko‘chishi va holatini ushlab turishidan iborat. Faol mushak
massasining hajmiga bog‘liq holda barcha jismoniy mashqlar — lokal,
regional va global mashqlarga tasniflanadi.
Lokal mashqlar
— gavda
mushaklarining uchdan bir qismi ishtirok etadigan (kamondan,
to‘pponchadan otish, ma’lum bir gimnastik) mashqlar.
Regional
mashqlar — gavda mushaklarining uchdan bir qismidan, to ikkidan
bir qismigacha ishtirok etadigan (faqat qo‘llarning mushaklari, tana
mushaklari bilan bajariladigan gimnastik mashqlar va h.k.) mashqlar.
Global mashqlar
— gavda mushaklarining ikkidan bir qismidan
ko‘prog‘i ishtirok etadigan (yugurish, eshkak eshish, velosiped haydash
va b.) mashqlar. Sport mashqlarining aksariyati global mashqlar tipiga
kiradi.
Statik va dinamik mashqlar.
Mushaklarning turli guruhlari o‘zaro
bog‘liqlikda bo‘ladi. Bo‘g‘inlarning harakat paytidagi dinamik ish
va harakatsiz holatni ushlab turishda statik kuchlanish farqlanadi.
Shundan kelib chiqqan holda, ma’lum bir mashqni bajarayotgan
asosiy mushaklarning qisqarish tiplariga mos ravishda, barcha
jismoniy mashqlarni statik va dinamik tipidagi mashqlarga ajratish
mumkin.
Statik mashqlarga
, (masalan, gimnastikachining qo‘llariga tayan-
gan holati), o‘q uzish lahzasida (miltiqdan o‘q otuvchida) gavdani
tutgan holati kabilar kiradi. Jismoniy mashqlarning ko‘pi dinamik
mashqlar hisoblanadi. Ularga, lokomotsiyalarning barcha turlari
kiradi: yurish, yugurish, suzish va boshqalar.
Kuch, tezlik-kuch mashqlari va chidamlilikka yo
‘
naltirilgan
mashqlar.
Jismoniy mashqlar yetakchi mushak guruhlarining qis-
qarish kuchlari bo‘yicha tasniflanganda ikkita bog‘liqlikni: mushak
9
qisqarishining «kuch-tezlik» va «kuch-faoliyat» bog‘liqligini hisobga
olish kerak.
«Kuch-tezlik» bog‘liqligiga mos ravishda (1.1-rasm), dinamik
qisqarish paytida namoyon bo‘ladigan kuch, mushakning qisqarish
tezligiga (gavda qismlarining ko‘chish tezligiga) teskari propor-
sionaldir, ya’ni ushbu tezlik qanchalik katta bo‘lsa, namoyon
bo‘ladigan kuch, shunchalik kam bo‘ladi. Ushbu bog‘liqlikning
boshqacha ifodalanishi quyidagicha: tashqi yuklama (qarshilik,
og‘irlik) qanchalik katta bo‘lsa, qisqarish (harakat) tezligi shunchalik
past bo‘ladi va yuzaga keladigan kuch, shunchalik katta bo‘ladi va,
aksincha, tashqi yuklama qanchalik kichik bo‘lsa, harakat tezligi
shunchalik katta bo‘ladi va namoyon qilinadigan mushak kuchi,
shunchalik kichkina bo‘ladi. Kuchni mushak qisqarishining tezligiga
ko‘paytirish, uning quvvatini belgilaydi (1.1-rasmga qarang).
1.1-rasm.
Oltita har xil yuklarni maksimal kuchlanish bilan ko‘tarish:
«Kuch-tezlik» aloqasi, shtrixli chiziq — quvvatning lahzadagi ahamiyati;
strelka bilan maksimal quvvatga mos keladigan tezlik ko‘rsatilgan
(Ya. M. Kots)
.
Mushak qisqarishlarining «kuch-faoliyat» bog‘liqligi quyidagicha
ifodalanadi: mushak qisqarishlarining kuchi (yoki quvvati) qanchalik
katta bo‘lsa, ularning chegaraviy davomiyligi shunchalik qisqa
bo‘ladi. Bu hol, lokal va global, statik va dinamik ish (1.2-rasm)
uchun ham, global ish uchun ham haqqoniydir (1.3-rasm).
Mushak qisqarishlari yuzaga keltiradigan kuch va quvvat, u bilan
bog‘liq ishning chegaraviy davomiyligi bo‘yicha, barcha jismoniy
mashqlarni uchta guruhga ajratish mumkin: kuchga, tezlik-kuchga
(quvvatga) va chidamlilikka yo‘naltirilgan tiplar.
10
Kuchga bog‘liq mashqlar
— kichik tezlikdagi (katta tashqi qarshilik,
vazn bilan) harakatlar paytida, statik yoki dinamik holda, asosiy
mushaklarning maksimal yoki deyarli maksimal kuchlanishi namoyon
bo‘ladigan mashqlar. Kuchga bog‘liq mashqlarga 1.1-rasmdagi egri
chiziqning chap qismi «kuch-tezlik» mos keladi. Kuch maksimal yuzada
keladigan mashqlarning chegaraviy davomiyligi bir necha soniyalar bilan
o‘lchanadi. Kuch — kuch bilan bog‘liq mashqlarni muvaffaqiyatli
bajarilishini belgilaydigan, asosiy harakatlantiruvchi sifat hisoblanadi.
1.2-rasm.
Lokal statik ish paytida, ishning chegaraviy vaqtini qisqarish
kuchiga bog‘liqligi (chapda) va lokal dinamik ish paytida (o‘ngda) quvvatga
(harakat chastotasiga) bog‘liqligi.
(Ya. M. Kots)
.
Tezlik-kuchga (quvvatga) bog‘liq mashqlar
shunday dinamik
mashqlar hisoblanadiki, ularda, yetakchi mushaklar nisbatan katta
kuch va tezlik bilan bir vaqtda qisqarishni, ya’ni katta quvvatni
yuzaga keltiradi. Mushak qisqarishining maksimal quvvati, yuklan-
magan mushak uchun maksimal bo‘lgan qisqarish tezlikdan 30%
atrofida mushakning maksimal faollashuvi sharoitida erishiladi.
«Kuch-tezlik» egri chizig‘ida tezlik-kuchga bog‘liq mashqlar o‘rtacha
holatni egallaydilar — maksimal tezlikdan 50—60 foizgacha (1-
rasmga qarang). Mushaklar maksimal quvvatni, ularnig maksimal
(statik) kuchidan 30—50% ni tashkil qiladigan tashqi qarshilik (yuk)
ta’siri ostida orttiradi. Mushak qisqarishlari katta quvvat bilan
amalga oshiriladigan mashqlarning chegaraviy davomiyligi 3—5
soniyadan, to 1—2 daqiqagacha diapazonda bo‘ladi, ya’ni mushak
11
qisqarishlari, uning quvvatiga teskari bog‘liq bo‘ladi. Tezlik-kuchga
bog‘liq mashqlarda quvvat muhim rol o‘ynaydi.
1.3-rasm.
Yugurishda (Yu), suzishda (S) va konkida uchishda (K) rekord
vaqtning tezlikka bog‘liqligi egri chizig‘i
(V. S. Farfel bo
‘
yicha)
.
Chidamlilikka bog‘liq mashqlar
— bajarilishi paytida, kuch va tezlik
bo‘yicha, mushaklarning uncha katta bo‘lmagan qisqarishlarini
rivojlantiradigan mashqlar hisoblanadi, lekin bunda mushaklar ushbu
qisqarishlarni qo‘llab-quvvatlashga yoki uzoq vaqt davomida — bir
necha daqiqadan, to bir necha soat davomida qayta yuzaga keltirishga
qobiliyatli bo‘ladi. Ushbu guruh mashqlari uchun chidamlilik yetakchi
jismoniy sifat hisoblanadi.
Jismoniy mashqlarning energetik tavsifi.
Mushaklarning faollashuvi
paytida hujayra ichidagi Ñà
2
konsentratsiyasining ortishi uning qisqa-
rishiga va ATF parchalanishining kuchayishiga olib keladi. Bunda,
mushak metabolizmining jadalligi 100—1000 marta ortadi. Termo-
dinamikaning birinchi qonuniga (energiya saqlanishi qonuni) binoan,
mushakda ajraladigan kimyoviy energiya, mexanik energiya (mushak ishi)
va issiqlik hosil bo‘lishining yig‘indisiga teng bo‘lishi lozim.
Energetik qiymat mashqning muhim tavsifi bo‘lib xizmat qiladi.
Jismoniy mashqning energetik qiymatini aniqlash uchun ikkitta ko‘r-
satkichdan foydalaniladi: energetik quvvat va yalpi (umumiy) ener-
giya sarflanishi.
Energetik quvvat
— ma’lum bir mashqni bajarish paytida, vaqt birligi
ishida o‘rtacha sarflanadigan energiyaning miqdori. U, odatda, fizik
kattaliklar —
vatt, kkal/min, kilodjoul/min
da o‘lchanadi hamda fiziologik
12
kattaliklar — kislorodni qabul qilish tezligida (ml O
2
/min) bog‘liq bo‘lib,
MET larda o‘lchanadi. MET — metabolik ekvivalent, ya’ni odam yotgan
holatida, to‘liq tinch sharoitda gavdaning 1 kg og‘irligiga 1 daqiqada
qabul qilinadigan O
2
miqdori (1 MET
=
3,5 ml O
2
/kg
⋅
min).
Yalpi energiya (umumiy) sarflanishi
— bu, mashqni to‘liq bajarish
paytida sarflanadigan energiya miqdori. Yalpi energiya sarflanishi
(mashqning umumiy energetik qiymati) — o‘rtacha energetik quvvatni
mashqni bajarish vaqtiga ko‘paytmasi aniqlanadi.
Yugurish paytida masofani bosib o‘tish uchun energiya yalpi
sarflanishi, harakatlanish tezligiga bog‘liq emas. Masala shundaki,
tezlik (energetik quvvat) oshirilganda, ushbu masofani bosib o‘tish
vaqti kamayadi, tezlik pasayganda esa, aksincha ortadi. Shu tufayli,
energetik quvvatning vaqtga ko‘paytmasi, ya’ni umumiy energiya
sarflanishi o‘zgarmay qoladi. Bitta masofani bosib o‘tishning umumiy
energetik qiymati, yugurish paytida nisbatan yuqori bo‘ladi (taxminan,
8 km/soat). Yurish paytida, har bir kilometr masofani bosib o‘tish uchun,
ayollarda har bir kilogramm vazniga o‘rtacha 0,72 kkal/kg va erkaklarda
0,68 kkal/kg, yugurish paytida esa, har bir kilogramm vazniga mos
ravishda 1,08 va 0,98 kkal/kg energiya sarflanadi.
Jismoniy mashqlar, energetik quvvatining ko‘rsatkichlari bo‘yicha —
yengil, mo‘tadil (o‘rtacha), og‘ir va o‘ta og‘ir
kabi turlarga bo‘linadi
(1.1-jadval).
1.1-jadval
Turli yoshdagi erkaklar va ayollarda energiyaning (kkal/min)
sarflanishi bo‘yicha jismoniy mashqlarning tasniflanishi
(Ya. M. Kots)
Mashqlar
Jinsi va yoshi
Yengil
Mo‘tadil (o‘rtacha)
Og‘ir
O‘ta og‘ir
Erkaklar:
20—29
4,2
4,3—8,3
8,4—12,5
>12,5
30—39
3,9
4,0—7,8
7,9—11,7
>11,7
40—49
3,7
3,8—7,1
7,2—10,7
>10,7
50—59
3,2
3,3—6,3
6,4—9,5
>9,5
60—69
2,5
2,6—5,0
5,1—7,5
>7,5
Ayollar:
20—29
3,2
3,3—5,1
5,2—7,0
>7,0
30—39
2,9
3,0—4,2
4,3—6,5
>6,5
40—49
2,7
2,8—4,0
4,1—6,0
>6,0
50—59
2,2
2,3—3,8
3,9—5,5
>5,5
60—69
1,9
2,0—3,5
3,6—5,0
>5,0
13
Mashqlarning og‘irligini, ularning energetik ko‘rsatkichlari
bo‘yicha baholash paytida, yana bir qator omillarni: bajarilayotgan
ishning turini (statik yoki dinamik); faol mushak massasining (lokal,
regional yoki global) hajmini; ma’lum mashqni bajarayotgan
insonning kattaliklarini yoki gavda og‘irligini, yoshini, jinsini, mashq
qilganlik darajasini (jismoniy tayyorgarligini), ushbu mashqni
bajarish paytidagi tashqi sharoitlarni hisobga olish zarur.
Agar, bir necha soniyagina davom etadigan, o‘ta og‘ir lokal ish
bajarilayotgan bo‘lsa, organizmning energiya sarflash tezligi 1,2 kkal/min
dan oshmaydi (1.2-jadval). Energiya sarflanishining xuddi shunday
tezlik, bir necha o‘nlab daqiqa bajarilishi mumkin bo‘lgan o‘rtacha
(mo‘tadil) og‘irlikdagi regional ish uchun ham va bir necha sutka
surunkasiga bajarilishi mumkin bo‘lgan global, lekin o‘ta yengil ish
(tekis joyda sekin yurish) uchun ham xarakterlidir. 50—59 yoshdagi
ayollar uchun, 5,5 kkal/min dan ortiq energiya sarflagan holda,
o‘nlab soniyagina davom etishi mumkin bo‘lgan og‘ir global ish,
20—29 yoshdagi erkaklar uchun mo‘tadil hisoblanadi va ular
tomonidan, bir necha soat bajarilishi mumkin (1.1-jadvalga qarang).
1.2-jadval
Lokal, regional va global mashqlar og‘irligining energiya
sarflanishi bo‘yicha tasnifi (kkal/min)
(Ya. M. Kots)
Mashqlar
Ishning turi
Yengil
Mo‘tadil (o‘rtacha)
Og‘ir
Kaft bilan lokal
0,3—0,6
0,6—0,9
0,9—1,2
Bir qo‘l bilan regional
0,7—1,2
1,2—1,7
1,7—2,2
Ikkala qo‘l bilan
1,5—2,0
2,0—2,5
2,5—3,0
Global
2,5—4,0
4,0—10,0
10,0—15,0
Jadvaldan mashq bajarmaganlarda va ko‘proq darajada mashq
qilgan sportchilar bajarayotgan bir xil mashq og‘irligini energetik
baholash paytida, juda katta farq mavjudligi ko‘rinadi. Sportchilar
yuklamani shunday energiya sarflash bilan bajarish qobiliyatiga egaki,
mashq bajarmaganlar bunga erisha olmaydilar. Sportning aksariyat
ko‘pchilik turlarida, sportchilar bajarayotgan jismoniy mashqlarning
energetik (va boshqa) ko‘rsatkichlari bo‘yicha og‘irligi, mashq bilan
shug‘ullanmaganlar og‘ir yoki o‘ta og‘ir yuklamalardan yuqori
bo‘ladi va mashq bajarmaganlar bu ko‘rsatkichlarga erisha olmaydi
(1.3-jadval).
14
1.3-jadval
Har xil turdagi jismoniy mashqlar va sport
faoliyatining energetik qiymati
(E. M. Berkovich, N . V. Zimkin, N. I. Volkov va b.)
Faoliyat turi
Energetik
qiymati,
kkal/min
Faoliyat turi
Energetik
qiymati,
kkal/min
Tinch holat:
yotganda
o‘tirganda
turganda
Yurish:
3 km/soat
5 km/soat
7 km/soat
Yugurish:
8 km/soat *
18 km/soat (5,0 m/s) **
23 km/soat (6,3 m/s)***
26 km/soat (7,2 m/s)****
32 km/soat (8,8 m/s)****
Suzish:
krol 0,9 m/s
1,3 m/s
1,8 m/s
orqada 0,6 m/s
1,2 m/s
1,4 m/s
1,5 m/s
brass 0,8 m/s
1,1 m/s
1,2 m/s
1,5
1,6
1,7
2
4
7
9
25
40
60
100
14
40
125
10
40
70
135
20
50
80
Chang‘ida yurish 13 km/soat
Konkida yugurish
4 m/s
8 m/s
10 m/s
Velosiped haydash
9 km/s
15 km/s
20 km/s
30 km/s dan ortiq
Gimnastika:
tanani bukish
turnikda aylanish, sakrash
O‘yinga tushish
Voleybol
(ko‘ngil ochish uchun)
Tennis:
Yakka
juftlikda
Kurash
Sport o‘yinlari (futbol,
basketbol, gandbol)
20
10
15
25
5
7
10
20
4
7
3—8
3
8
5
14
10—15
* Sekin yugurish tezligiga mos.
** Natijasi 2 soat 20 daqiqa bo‘lgan marafoncha yugurish tezligiga mos.
*** Natijasi 28 daqiqa atrofida bo‘lgan 10000 metrga yugurish tezligiga mos.
**** Natijasi 3 daqiqa 40 s atrofida bo‘lgan 1500 metrga yugurish tezligiga mos.
***** Natijasi 45 s bo‘lgan 400 metrga yugurish tezligiga mos.
15
1.4-jadval
Jismoniy
ishning
energetik
va
fiziologik
korsatkichlari
boyicha
tasnifi
(V.
I.
Dubrovskiy)
En
er
ge
tik
qu
vv
at
F
iz
iol
ogik
k
o
rs
at
kic
hl
ar
Is
hn
ing
og
ir
ligi
kkal/
min
*
MET*
*
Vo
2
ml/kg*
m
in
Vo
2
***,
l
/ min
YUQ
CH
zarb
a/m
in
OV
l
/min
NK
Rektal
haro
rat
Qon
lakta
ti,
mg%
Fa
ol
iy
at
tu
ri
(is
hning
ch
egar
av
iy
v
aq
ti)
Ti
nc
h
ho
la
t
1,2
1
3,5
0,25
70
8
0,83
37,0
10
20
Yen
gil
i
sh
:
xo
tir
ja
m
3,5
3
10,5
0,75
100
20
0,85
37,0
1020
A
ni
q b
o
lm
ag
an
u
zo
q
mo
t
ad
il
7,5
6
21,0
1,50
120
35
0,85
37,5
20
Od
at
da
gi
m
eh
na
t
fa
ol
iy
at
i
(k
un
ig
a 8
s
oat
gach
a)
Or
ta
cha
i
sh:
opt
im
al
10,0
8
28,0
2,00
140
50
0,90
38,0
2030
Ja
da
l me
hn
at
f
ao
liya
ti (
bi
r
ne
ch
a
ha
fta
ku
ni
ga
8
s
oa
t
m
av
su
m
iy i
sh
)
Og
ir
is
h:
sh
iddat
li
12,5
10
35,0
2,50
160
60
0,95
38,5
40
Ji
sm
on
iy ta
rb
iy
a
bi
la
n
shu
gu
lla
ni
sh
(k
un
ig
a
1
2
so
at
,
haft
as
iga 3
m
ar
ta
)
Juda
og
ir
is
h:
ma
ksi
m
al
15,0
12
42,0
3,00
180
80
1,00
39,0
5060
Ja
da
l ma
shq
qi
lish
(k
un
ig
a 1
2
so
at
gach
a)
Ti
nk
an
i
qu
ri
ta
di
ga
n
15,0 dan ko
p
12 dan ko
p
42,0 dan ko
p
3,0 dan ko
p
180
da
n
ko
p
120
1,00 dan ko
p
39,0 dan ko
p
60 dan ko
p
Mu
so
ba
qa
la
shu
v
m
as
hqi
(
bi
r
ne
cha
d
aq
iq
a)
*
1
kkal/min
=
426,85
kgm/min
=
69,767
Vatt
=
4,186
kJ/min
**
1
MET
=
3,5
O
2
/kg
×
min
=
0,0175
kkal/kg
=
0,0732
***
1
litr
O
2
i
stemol
=
5,05
kkal
=
21,237
kJ
16
Fiziologik nuqtayi nazardan, bitta jismoniy mashqning og‘irligi,
uni bajarish sharoitlariga (masalan, tog‘da yoki havo harorati va
namligi yuqori bo‘lganda) bog‘liq holda kuchli o‘zgaradi, uning
energetik qiymati, sharoitlardagi kabi, o‘zgarmaydi.
Mashqlarning og‘irligini faqat energetik mezonlar bo‘yicha
aniqlash yetarli emas. Ko‘pgina jismoniy mashqlarning tasniflari,
energetik tavsiflari (og‘irlikka yoki tana yuzasiga nisbatan) bilan bir
qatorda, ko‘pchilik boshqa fiziologik ko‘rsatkichlarga ham bog‘liq
(1.4-jadval), ya’ni: kislorod yutish tezligini; yurak qisqarishlari
chastotasini (YUQCH); o‘pka ventilatsiyasini (O‘V); qonda sut
kislotasining miqdorini va boshqalar.
1.2. Sport mashqlarining fiziologik tasnifi
Sport mashqlarining barchasini ikkita katta guruhga bo‘lish
mumkin. Birinchi guruh mashqlari uchun, juda katta (musoba-
qalarda — chegaraviy) jismoniy yuklamalar xarakterlidir. Ular,
yetakchi fiziologik tizimlarga faqat yuqori talablarni qo‘yadi va kuch,
chaqqonlik, chidamlilik kabi jismoniy harakatlarni talab qiladi.
Bunday mashqlarga yengil atletika, suzish, chang‘i va konkida
yugurish sporti, eshkak eshish, sport o‘yinlari, yakka kurash va
hokazo kabilarning barcha turlari kiradi. Ikkinchi guruhni texnik
mashqlar, ya’ni: avtosport, yelkanli, chang‘i, parashut, ot, avia va
deltaplanerizm sport turlari tashkil qiladi. Son jihatidan eng ko‘p
bo‘lgan, birinchi guruh mashqlarini bajarish paytida, sportchining
fazodagi harakatlanishi, asosan ichki kuchlarning (mushak kuchlari)
hisobiga amalga oshiriladi. Ikkinchi guruhdagi texnik mashqlarni
bajarish paytida, sportchining harakatlari, asosan tashqi kuchlarning
(mushak kuchlarini emas), ya’ni, mashina motorining tortish kuchi
(avtomobil sportida); gravitatsiya kuchlari (chang‘i, parashut spor-
ti); havo oqimining kuchi (yelkanli sportda, avia va deltapla-
nerizmda) hisobiga amalga oshiriladi. Texnik mashqlarni muvaffa-
qiyatli bajarishda juda ko‘p texnik jihozlar (ot sportida — otning
sifatlari) va ularni egallash darajasi hisobga olinadi. Ushbu sport
mashqlari, sportchilarda o‘ziga xos psixofiziologik funksiyalarning,
ya’ni diqqatni, reaksiyaning tezligini, harakatlarni nozik muvofiq-
lashtirishni va hokazolarni, qat’iy talab qiladi. Shu bilan birga,
sportning texnik turlaridagi mashqlar, qoidaga binoan, energetik va
mushak tizimlariga, vegetativ ta’minot tizimiga hamda jismoniy
sifatlar bo‘lmish kuch, quvvat va chidamlilikka chegaraviy talablarni
qo‘ymaydi.
17
Mashqlarning umumiy kinematik tavsiflariga, ya’ni vaqt birligida
o‘tish xarakteriga mos ravishda, birinchi guruh mashqlar
siklik
va
asiklik
kabilarga bo‘linadi
1
(1-chizma)
.
1-chizma
Lokomotor (bir joydan boshqa joyga ko‘chish) xarakterga ega
siklik mashqlarga yugurish, yurish, konki va chang‘ida yugurish,
suzish, eshkak eshish, velosiped haydash kabilar kiradi. Ayni mashq-
lar uchun, harakatlar stereotip sikllarining ko‘p marta qaytarilishi
xarakterlidir. Bunda, nafaqat harakatning umumiy ko‘rinishi, balki
yuklamaning o‘rtacha quvvati yoki sportchini (velosipedni, qayiqni)
1
Sportning ayrim turlari har xil — siklik va asiklik mashqlarni o‘z ichiga
oladi. Masalan: yengil atletikadagi ko‘p kurash; chang‘idagi ikki kurash;
zamonaviy besh kurash. Shuning uchun, «musobaqalashuv sport mashqlari»
tushunchasi va «sport turi» yoki «sport sohasi» tushunchalari ko‘p hollarda
aynan o‘xshash emas.
2 —
Sh. I. Allamuratov
18
masofa bo‘yicha harakatlanish tezligi ham nisbatan doimiydir. Juda
qisqa siklik mashqlar (masofalar) va har qanday masofaning
boshlang‘ich qismi, ya’ni harakatlanish tezligi juda katta o‘zgaradigan
tezlanishni oshirish davri bundan mustasno. Boshqacha aytganda,
siklik mashqlar — nisbatan doimiy bo‘lgan struktura va quvvatga
nisbatan bajariladigan mashqlar.
Asiklik mashqlarda bajarish davrida harakat faolligining xarakteri
keskin o‘zgaradi. Bunday tipdagi mashqlarga quyidagilar: sport
o‘yinlarining barchasi, sport yakkakurashlari, uloqtirish, sakrashlar,
gimnastik va akrobatik mashqlar, suv hamda tog‘ chang‘ilari bilan
bajariladigan mashqlar; konkida figurali uchish mashqlari. Asiklik
mashqlar uchun, ularni bajarish davrida quvvatning keskin o‘zga-
rishlari ham xarakterlidir. Bu, nafaqat musobaqalashuv, balki
trenirovka mashqlari uchun ham (masalan, masofa qismlarini har
xil tezlik bilan qayta yugurib o‘tish) xos.
Mashqlarning muhim tasnifiy tavsifini (texnik mashqlardan
tashqari) ularning quvvati tashkil qiladi. Siklik mashqlarda quvvat-
ning nisbatan doimiy bo‘lishini hisobga olgan holda, ularni, mashq
bajarilishining har qanday qismi davomida, yuklamaning o‘rtacha
quvvati bo‘yicha tasniflash mumkin.
Asiklik mashqlarni bajarish davomida eng katta faollik (quvvat)
davri — ishchi davrlar ajratiladi, ular, nisbatan uncha katta bo‘lma-
gan faollikning (quvvat) oraliq davrlari bilan joy almashib turadi,
bu davr, toki to‘liq dam olish (quvvatga teng bo‘lgan) holati yuzaga
kelguncha davom etishi mumkin. Asiklik mashqlarni tasniflash
vaqtida, asosiy ish davrlarning quvvatini (quvvatning cho‘qqisi) yoki
mashq bajarishning to‘liq vaqtidagi «o‘rtacha» quvvatini baholash
zarurligi tushunarsiz bo‘lib qolmoqda. Asiklik mashqlarning fizio-
logik tavsiflari, bunday ko‘rsatkichlarning har biridan foydalanish
paytida, turlicha bo‘ladi.
Bajarilayotgan mashqning mexanik yoki fizik quvvati fizik
kattaliklar bilan vatt larda, kgm/min larda o‘lchanadi. U, jismoniy
yuklamani belgilaydi. Ko‘p hollarda, sport mashqlarining jismoniy
yuklamalarini yetarlicha aniq o‘lchash qiyin. Siklik mashqlarda quvvat
(jismoniy yuklama) va harakatlanishning tezlik (harakatni bajarish
texnikasi o‘zgarmas bo‘lganda) chiziqli tobelik bilan bog‘liq, ya’ni
tezlik qancha katta bo‘lsa, fiziologik yuklama shunchalik katta bo‘ladi.
Ma’lum bir jismoniy yuklamaga nisbatan organizmning fiziologik
(va psixofiziologik) reaksiyalari yuklamaning fiziologik quvvatini yoki
ish bajarayotgan odamning organizmiga berilayotgan fiziologik
yuklamani belgilaydi. «Fiziologik yuklama» yoki «fiziologik quvvat»
tushunchalari — «ishning og‘irligi» atamasiga yaqin turadi. Bir xil
19
xarakterdagi mashqni bajarish paytida, har bir odamda, tashqi
muhitning bir xil sharoitlarida, yuklamaning fiziologik quvvati jismo-
niy yuklamaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq. Masalan, yugurish teziligi
qanchalik yuqori bo‘lsa, fiziologik yuklama shunchalik katta bo‘ladi.
Lekin, bir xil jismoniy yuklama, har xil yoshga va jinsga mansub
odamlarda, funksional tayyorgarlik (mashq qilganlik) darajasi turlicha
odamlarda hamda bir odamning o‘zida turli sharoitlarda (masalan,
yuqori yoki past harorat yoki havo bosimida) har xil fiziologik
reaksiyalarni yuzaga keltiradi. Bundan tashqari, bir odamning o‘zida,
turli mushak guruhlari (qo‘llar yoki oyoqlar) tomonidan yoki
gavdaning turli (yotgan yoki turgan) holatlarida, bir xil quvvatga ega
jismoniy yuklama bajarilayotgan paytida ham turlicha fiziologik
reaksiyalar kuzatiladi. Masalan, jismoniy quvvati bo‘yicha bir xil ish
bajarayotgan (kislorod yutish tezligi bir xil bo‘lgan) kanoeda eshkak
eshuvchilarda, suzuvchi yoki yuguruvchilardagi fiziologik yuklamalar
(reaksiyalar)dan kuchli farq qiladi.
Shundan kelib chiqqan holda, har xil yoshga va jinsga mansub
kishilar, funksional imkoniyatlari va tayyorgarlik (mashq qilganlik)
darajasi har xil bo‘ladi. Bir sportchining o‘zi har xil sharoitlarda
turli sport mashqlarini bajarishida, mashqning jismoniy quvvat
ko‘rsatkichlarini fiziologik tasnif uchun mezon bo‘la olmaydi.
Shuning uchun, tasnif belgisi sifatida, ko‘pincha fiziologik quvvat
yoki fiziologik yuklama ko‘rsatkichlaridan foydalaniladi.
Bunday ko‘rsatkichlardan biri sifatida
mazkur mashqni bajarishning
chegaraviy vaqti
belgilanadi. Haqiqatdan ham, fiziologik quvvat
(«ishning og‘irligi») qanchalik yuqori bo‘lsa, ishni bajarishning
chegaraviy vaqti shunchalik qisqa bo‘ladi (1.2- va 1.3-rasmga qarang).
Turli masofalarni bosib o‘tish tezlik bilan, chegaraviy (rekord) vaqt
o‘rtasidagi bog‘liqlikni (1.3-rasmga qarang) jahon rekordlarining
ma’lumotlari bo‘yicha tahlil qilgan V. S. Farfel, «rekordlar egri
chizig‘ini» nisbiy quvvatning to‘rtta sohasiga bo‘lgan: 1) mashqlarning
chegaraviy davom etishi bilan 20 soniyagacha (maksimal quvvat
sohasi); 2) 20 soniyadan, 3—5 daqiqagacha (submaksimal quvvat
sohasi); 3) 3—5 daqiqadan, to 30—40 daqiqagacha (katta quvvat
sohasi); 4) 40 daqiqadan yuqori (mo‘tadil quvvat sohasi). Sportdagi
siklik mashqlarning bunday tasnifi keng qo‘llaniladi.
Fiziologik quvvatni tavsiflashga boshqacha yondashish, nisbiy
fiziologik siljishlarni aniqlashdan iborat. Bitta jismoniy yuklamaga
javoban fiziologik reaksiyalarning xarakteri va kattaliklari, avvalam
bor, yetakchi (mazkur mashq uchun) fiziologik tizimlarning
chegaraviy funksional imkoniyatlariga
bog‘liq. Bir xil jismoniy
yuklamani bajarish paytida, yetakchi tizimlarining fiziologik imko-
20
niyatlari ancha katta bo‘lgan insonlarda reaksiyalarning tezligi (fizio-
logik siljishlari) kamroq va, shundan kelib chiqqan holda, fiziologik
imkoniyatlari ancha past bo‘lgan insonlarda nisbatan, yetakchi (va
boshqa) tizimlarga va mos ravishda umuman organizmga tushadigan
fiziologik yuklama nisbatan kamroq bo‘ladi. Bir xil fiziologik yuk-
lama, ikkinchilari uchun, nisbatan qiyinroq («og‘irroq» bo‘ladi va,
shundan kelib chiqqan holda, uni bajarish uchun chegaraviy vaqt,
ularda oldingilarnikiga nisbatan qisqaroq bo‘ladi. Mos ravishda
birinchilari, ikkinchilari bajara olmaydigan katta jismoniy yuklama-
larni bajarishga qodirdir.
Masalan, ikki nafar sportchi, bir xildagi absolut jismoniy yukla-
mani 3
l
/min hajmdagi kislorodni qabul qilish bilan bajarmoqdalar.
Lekin, sportchilarning birida maksimal kislorod iste’moli 6
l
/min ga,
ikkinchisiniki — 4,5
l
/min ga teng. Mos ravishda, ushbu sportchi-
larda, kislorod transporti tizimiga nisbiy fiziologik yuklama har xil,
chunki birinchisida, bajarilayotgan jismoniy ish, ushbu tizimning
chegaraviy imkoniyatlaridan faqatgina 50% ni «yuklaydi», ikkinchisida
esa — 75% ga yuklaydi. Shundan kelib chiqqan holda, birinchi
sportchining nisbiy fiziologik yuklamasi, ikkinchisinikidan kam.
Shunday qilib, sport mashqlarini fiziologik tasniflash uchun nisbiy
fiziologik quvvat (fiziologik yuklama, fiziologik zo‘riqish, ishning
og‘irligi) ko‘rsatkichi ishlatiladi. Bunday ko‘rsatkichlar sifatida, tashqi
muhitning ma’lum bir sharoitlarida bajariladigan jismoniy yuklamaga
javoban, yetakchi fiziologik tizimlarda yuzaga keladigan nisbiy
fiziologik siljishlar xizmat qiladi. Ushbu siljishlar, yetakchi fiziologik
tizimlarning joriy ishchi ko‘rsatkichlarini, chegaraviy (maksimal)
ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash bilan aniqlanadi.
Siklik mashqlarning tasnifi.
Siklik mashqlarda, bitta siklda mavjud
bo‘lgan harakatlarning barcha fazalari boshqalarida ham xuddi
shunday ketma-ketlikda bo‘ladi. Organizmning (ish bajarayotgan
mushaklarning) energetik ehtiyojlari: anaerob va aerob yo‘l bilan
qoniqtiriladi. Energiya ishlab chiqarilishining, ushbu ikkita yo‘lining
nisbati har xil siklik mashqlar paytida bir xil emas (1.4-rasm). Har
qanday mashqni bajarishda, uchala energetik tizimning barchasi
ishlaydi: anaerob fosfagen (alaktatli), laktatsid (glikolitik) va aerob
(kislorodli, kislorodsiz). Ularning ta’sir ko‘rsatish «sohasi» bir-biri
bilan kesishadi (1.5-rasm). Shuning uchun, har bir energetik tizimning
«sof» ulushini ajratish qiyin, ayniqsa, uncha katta bo‘lmagan
chegaraviy davomiylikda ish bajarilgan paytda. Shundan kelib chiqqan
holda, ko‘pincha tizimlar, energetik quvvati (ta’sir ko‘rsatish sohasi)
bo‘yicha juftliklarga birlashtiriladi, ya’ni fosfagen laktatsid bilan,
laktatsidlini kislorodli bilan. Bunda, birinchi bo‘lib, energetik ulushi
katta bo‘lgani ko‘rsatiladi.
21
1.4.-rasm.
Har xil masofalarga yengil atletik yugurishda aerob va anaerob
energetik manbalarning taxminiy ulushi (foizlarda)
(Ya. M. Kots)
.
1.5-rasm.
Turli chegaraviy davomiylikda mashqlar bajarish paytida uchta
energetik tizimning:
I — fosfagen; II — laktatsid; III — kislorodli) nisbiy ulushi (foizda)
(Ya. M. Kots)
.
Barcha siklik mashqlarni, nisbiy yuklamani anaerob va aerob
energetik tizimlarga berilishiga mos ravishda, anaerob va aerobga
bo‘lish mumkin (1-chizmaga qarang). Birinchilari — anaerob kom-
ponentning ustunligi bilan, ikkinchilari esa — aerob komponentning
ustunligi bilan ajraladi. Anaerob mashqlarni bajarish paytida yetakchi
sifat bo‘lib, quvvat (tezlik-kuch imkoniyatlari), aerob mashqlarni
bajarishda esa — chidamlilik xizmat qiladi.
22
Energiya ishlab chiqarish turli tizimlarining nisbatini, turli
mashqlarni bajarishni ta’minlaydigan har xil fiziologik tizimlarning
xarakteri va faoliyatidagi o‘zgarishlar darajasini belgilaydi.
Anaerob mashqlar
. Anaerob mashqlarning uchta guruhi ajratiladi:
1) maksimal anaerob quvvatli (anaerob quvvatli); 2) maksimalga
yaqin anaerob quvvatga ega bo‘lgan, (aralash anaerob quvvatga ega
bo‘lgan); 3) submaksimal anaerob quvvatga ega bo‘lgan (anaerob-
aerob quvvatga ega bo‘lgan).
Anaerob mashqlarning energetik va ergometrik tavsiflari 1.5-
jadvalda keltirilgan.
Maksimal anaerob quvvatga ega bo‘lgan mashqlar (anaerob) —
bu, ish bajarayotgan mushaklarni, deyarli, faqat anaerob usulda
energiya bilan ta’minlaydigan mashqlar bo‘lib, umumiy energiya
ishlab chiqarishda anaerob komponent 90 dan 100 foizgacha bo‘ladi.
U, qisman laktatsid (glikolitik) tizim ishtirokida, asosan fosfagen
energetik tizim (ATF
+
KF) hisobiga ta’minlanadi. Sprinter yugurish
paytida, buyuk sportchilar tomonidan rivojlantiriladigan rekord mak-
simal anaerob quvvat 120 kkal/min gacha yetadi. Bunday mashq-
larning imkoniyat darajasidagi chegaraviy davomiyligi — bir necha
soniyani tashkil qiladi. Masalan, 100 m gacha masofaga yugurish
musobaqalari, trekda sprinterli velosiped poygasi, 50 m masofaga
suzish va sho‘ng‘ish shunday mashqlar hisoblanadi.
1.5-jadval
Anaerob siklik mashqlarning energetik va ergometrik tavsiflari
(Ya. M. Kots)
Uchta energetik
tizimlarning nisbati, %
Guruhlar
En
e
rgiya ish
lab
c
h
iq
arish-
nin
g
anaer
o
b k
o
m
p
o
n
e
n
ti,
umu
m
iy en
er
gi
ya
i
sh
la
b
c
h
iq
arish
d
a,
%
d
a
Fo
sfagen +
la
k
ta
tsi
d
Lak
tats
id +
k
is
lorod
K
is
lorodl
i
Re
ko
rd
q
u
v
v
at,
kkal
/m
in
Yugur
ish p
a
ytid
a
c
h
e
g
ar
av
iy re
ko
rd
da
vom
iy
li
k
, s
Maksimal anaerob
quvvatga ega bo‘lgan
90—100
95
5
—
120
10 gacha
Maksimalga yaqin
anaerob quvvatga ega
bo‘lgan
75—85
70
20
10
100
20—50
Submaksimal anaerob
quvvatga ega bo‘lgan
60—70
25
60
15
40
60—120
23
Ish jarayonida vegetativ tizimlar faoliyatining kuchayishi sekin-
asta amalga oshadi. Anaerob mashqlar qisqa muddat davom etishi
tufayli, ularni amalga oshirish paytida, qon aylanish va nafas olish
funksiyalari, imkoniyat darajasidagi maksimumiga yetishga ulgur-
maydi. Sportchi, maksimal anaerob mashqni bajarishi davomida
umuman nafas olmaydi yoki bir necha nafas sikllarini bajarishga
ulguradi. Mos ravishda, «o‘rtacha» o‘pka ventilatsiyasi maksimal
20—30% dan oshmaydi. Yurak qisqarishlarining chastotasi startgacha
ortadi (daqiqasiga 140—150 marta uradi) va mashqni bajarish vaqtida
o‘sishni davom ettiradi, eng katta miqdorga finishdan keyinoq
(daqiqasiga 160—180 martgacha) yetadi. Bu mashqlarning energetik
asosini, anaerob jarayonlar tashkil qilganligi tufayli, kardiorespirator
(kislorod transporti) tizim faoliyatining kuchayishi, mashqning o‘zini
energetik ta’minoti uchun ahamiyatga ega. Ish bajarish vaqtida,
qonda laktatning konsentratsiyasi juda kam o‘zgaradi, vaholanki
ishchi mushaklarda, u ishning yakunida 10 mmol/kg ga va undan
ko‘pga yetishi mumkin. Qonda laktatning miqdori, ish tugagandan
keyin, bir necha daqiqalargacha o‘sishda davom etishi va maksimal
5—8 mmol/
l
darajani tashkil qilishi mumkin (1.6-rasm).
1.6-rasm.
Turli masofalarga yugurish paytida qon plazmasida
gormonlarning, qonda laktat va glukozaning o‘zgarishlari
(Ya. M. Kots)
.
24
Anaerob mashqlarni bajarishdan oldin, qonda glukozaning
miqdori birmuncha ortishi mumkin. Ularni boshlashdan oldin va
bajarish paytida, qonda katexolaminlar (adrenalin va noradrenalin)
va o‘sish gormonining konsentratsiyasi ancha ortadi, lekin insulin-
ning konsentratsiyasi birmuncha pasayadi, glukagon va kortizolning
konsentratsiyasi sezilarli darajada o‘zgarmaydi (1.6-rasmga qarang).
Bu mashqlarning sport natijalarini belgilovchi yetakchi fiziologik
tizimlar va mexanizmlar — mushak faoliyatini (yuqori darajada
mushak quvvatini namoyon bo‘lishi bilan harakatlarni muvofiq-
lashtirilishi) markaziy-asab boshqaruvi, asab-mushak apparatining
funksional xususiyatlari (tezlik-kuch), ishchi mushaklar fosfagen
energetik tizimining hajmi va quvvatidir.
Maksimal darajaga yaqin anaerob quvvatli (aralash anaerob quvvatli)
mashqla
r — ishlovchi mushaklarni anaerob tarzda energiya bilan
ta’minlanishining ustunligidagi mashqlar. Umumiy energiya ishlab
chiqarishda anaerob komponent 75—85% ni tashkil qiladi — qisman
fosfagen va juda ko‘p miqdorda laktatsid (glikolitik) energetik tizimlar
hisobiga to‘g‘ri keladi. Yugurishda, rekord maksimalga yaqin anaerob
quvvat — 50—100 kkal/min atrofida bo‘ladi. Taniqli sportchilarda,
bunday mashqlarning imkoniyat darajasidagi davomiyligi 20 dan to
50 soniyagacha o‘zgarib turadi. Bunga mansub musobaqalashuv
mashqlariga 200—400 metrga yugurish, 100 metrgacha masofaga suzish,
konkida 500 metrgacha yugurish kabilar kiradi.
Bunday mashqlarning energetik ta’minoti uchun, kislorod tashish
tizim faoliyatining ancha sezilarli darajada kuchlanishi, ma’lum bir
energetik rol o‘ynaydi, bu rol, mashq qanchalik uzoq muddat davom
etsa, shunchalik katta bo‘ladi. Startoldi yurak qisqarishlari chastotasi
(YUQCH) ancha sezilarli (minutiga 150—160 marta). Bu ko‘rsatkich,
200 m masofaga yugurishda finishdan keyinoq va 400 m masofaga
yugurganda esa, finish vaqtiga kelib eng katta darajaga (maksimaldan
80—90%) etadi (1.7-rasm). Mashqni bajarish jarayonida o‘pka
ventilatsiyasi tez ortadi, davomiyligi 1 daqiqa atrofidagi mashqning
yakunida, u, shu sportchi uchun maksimal ishchi ventilatsiyadan 50—
60% ga yetadi (60—80
l
/min). Masofada kislorod iste’mol qilish tezligi
ham tez ortadi va 400 m masofaning finishida individual maksimal
kislorod iste’molidan (MKI) 70—80% ni tashkil qiladi.
Mashqdan keyin qonda laktatning konsentratsiyasi juda yuqori —
malakali sportchilarda 15 mmol/
l
gacha yetadi. Sportchining mala-
kasi qanchalik yuqori va masofa qanchalik katta bo‘lsa, bu ko‘rsat-
kich shunchalik katta bo‘ladi. Qonda laktatning to‘planishi, uni
ishchi mushaklarda hosil bo‘lishining katta tezligiga bog‘liq (jadal
anaerob glikolizning natijasi sifatida).
25
Qonda glukozaning konsentratsiyasi, tinch holat sharoitlariga
nisbatan birmuncha ortgan (100—120 mg% gacha) bo‘ladi. Qondagi
gormonal o‘zgarishlar, maksimal anaerob quvvatga ega mashqlarni
bajarish paytida sodir bo‘ladiganlariga o‘xshash.
Maksimal darajaga yaqin anaerob quvvatga ega mashqlardagi
sport natijalarini belgilovchi yetakchi fiziologik tizimlar va mexa-
nizmlar, oldingi guruh mashqlaridagi kabi va, ulardan tashqari,
ishchi mushaklar energetik tizimining laktatsid (glikolitik) quvvati
ham shunday.
Submaksimal anaerob quvvatga ega mashqlar (anaerob-aerob
quvvatli)
— ishchi mushaklar energiya bilan ta’minlanishining
anaerob komponenti ustun bo‘lgan mashqlar. U organizmning
umumiy energiya bilan ta’minlanishida 60—70% ga yetadi va ko‘p
darajada laktatsid (glikolitik) energetik tizim hisobiga ta’minlanadi.
Bu mashqlarning energiya ta’minotida kislorodli (oksidlanishli,
aerob) energetik tizimning ulushi ko‘p. Yugurish mashqlarida rekord
quvvat, taxminan 40 kkal/min ni tashkil qiladi. Taniqli sportchilarda,
musobaqalashuv mashqlarning imkoniyat darajasidagi chegaraviy
davomiyligi 1 daqiqadan to 2 daqiqagacha. Bunga mansub musoba-
qalashuv mashqlariga — 800 m ga yugurish, 200 m ga suzish,
konkida 1000 va 1500 m ga yugurish, velosipedda (trekda) 1 km
ga yurish kabilar kiradi.
Bunday mashqlarning quvvati va chegaraviy davomiyligi
quyidagicha: ularni bajarish jarayonida kislorod tashish tizimi
faoliyatining ko‘rsatkichlari (YUQCH, yurakdan qonning haydalishi,
o‘pka ventilatsiyasi, kislorod sarflash tezligi) sportchi uchun maksimal
ko‘rsatkichlarga yaqin bo‘lishi yoki unga erishishi ham mumkin. Mashq
qanchalik uzoq muddat davom etsa, ushbu ko‘rsatkichlar, finishda
shunchalik katta va mashqni bajarish paytida aerob energiya ishlab
chiqarilishining ulushi ham kattaroq bo‘ladi. Bu mashqlardan keyin,
ishchi mushaklarda va qonda laktatning juda katta konsentratsiyasi
(20—25 mmol/
l
) ro‘yxatga olinadi. Qonning pH ko‘rsatkichi, mos
ravishda 7,0 ga qadar pasayadi. Odatda, qonda glukozaning
konsentratsiyasi sezilarli (150 mg%) ortadi, qon plazmasida
katexolaminlar va o‘sish gormonining miqdori yuqori bo‘ladi.
Yetakchi fiziologik tizimlar va mexanizmlar
— ishchi mushaklar
energetik tizimining laktatsid (glikolitik) hajmi va quvvati, asab-
mushak apparatining funksional (quvvatli) xususiyatlari hamda
organizmning (ayniqsa, yurak-qon tomir tizimining) kislorod tashish
imkoniyatlari va ishchi mushaklarning aerob (oksidlovchi) imko-
niyatlaridir. Shunday qilib, ushbu guruh mashqlari, sportchilarning
anaerob hamda aerob imkoniyatlariga juda katta talablarni qo‘yadi.
26
1.7-rasm.
Yugurishdan (200 va 400 metrga) oldingi, yugurish paytidagi va
yugurishdan keyingi yurak qisqarishlarining chastotasi (Ya. M. Kots).
Aerob mashqlar.
Ushbu mashqlardagi yuklamaning quvvati
shundayki, unda, ishchi mushaklarning energiya bilan ta’minlanishi —
kislorodni organizm tomonidan uzluksiz iste’mol qilinishi va uni
ishlayotgan mushaklar tomonidan sarflanishi bilan bog‘liq oksidlanish
(aerob) jarayonlari hisobiga sodir (asosan yoki mutlaqo) bo‘lishi mumkin.
Shuning uchun, ushbu mashqlardagi quvvatni, kislorodni qabul qilish
darajasi bo‘yicha baholash mumkin. Agar, kislorodni distansion qabul
qilishni sportchidagi chegaraviy aerob quvvatga nisbatini olsak (ya’ni,
uning individual MKI yoki kislorod tanqisligini), unda, sportchi
tomonidan bajarilayotgan mashqning nisbiy aerob fiziologik quvvati
to‘g‘risida tasavvur hosil qilish mumkin. Ushbu ko‘rsatkich bo‘yicha,
aerob siklik mashqlar orasida beshta guruh ajratiladi (1-chizmaga qarang):
1) maksimal aerob quvvatga ega mashqlar (MKI 95—100%);
2) maksimalga yaqin aerob quvvatga ega mashqlar (MKI 85—90%);
3) submaksimal aerob quvvatga ega mashqlar (MKI 70—800%);
27
4) o‘rtacha aerob quvvatga ega mashqlar (MKI 55—65%); 5) kichik
aerob quvvatga ega mashqlar (MKI 50% dan past);
Aerob siklik mashqlarning umumiy energetik tavsifi 1.6-jadvalda
keltirilgan.
1.6-jadval
Aerob siklik mashqlarning energetik va ergometrik tavsiflari
(Ya. M. Kots)
Uchta energetik
tizimlarning nisbati, %
Guruhlar
O
2
n
i dist
an
sio
n
is
te’mo
l qi
li
sh
,
M
K
I dan
% da
F
o
sf
ag
e
n
+
la
kta
ts
id
La
kt
a
ts
id
+
k
is
lor
od
Ki
sl
or
od
Bo
sh
en
ergetik
su
b
stra
tla
r•
R
e
ko
rd
qu
v
v
a
t,
kka
l/
m
in
Re
k
o
rd
dav
o
m
iy
lik
,
mi
n
Maksimal
aerob quvvatli
95—100
20
55—40 25—40
Mushak
glikogeni
25
3—10
Maksimalga
yaqin aerob
quvvatli
85—90
10—5
20—15 70—80
Mushak
glikogeni,
yog‘lar va
qon
glukozasi
20
10—30
Submaksimal
aerob quvvatli
70—80
—
5
95
Mushak
glikogeni,
yog‘lar va
qon
glukozasi
17
30—120
O‘rtacha
aerob quvvatli
55—65
—
2
98
Yog‘lar,
mushak
glikogeni
va qon
glukozasi
14
120—240
Kichik
aerob quvvatli
50 va
undan
past
—
—
100
Yog‘lar,
mushak
glikogeni
va qon
glukozasi
12 va
undan
past
>240
Aerob siklik mashqlarni muvaffaqiyatli bajarilishini belgilovchi
yetakchi fiziologik tizimlar va mexanizmlar bo‘lib, kislorod tashish
tizimning funksional imkoniyatlari va ishlayotgan mushaklarning
aerob imkoniyatlari xizmat qiladi. Mos ravishda, qondagi laktatning
konsentratsiyasi (1.6-rasmga qarang) va qonda glukoza konsent-
ratsiyasining ortishi (giperglikemiya darajasi) pasayadi. Bir necha
28
o‘n daqiqa davom etadigan mashqlar paytida, giperglikemiya
umuman kuzatilmaydi (1.6-rasmga qarang). Bunday mashqlarning
yakunida, qonda glukoza konsentratsiyasining pasayishi (gipogli-
kemiya) aniqlanishi mumkin.
Aerob mashqlarning quvvati qanchalik katta bo‘lsa, qonda kate-
xolaminlarning (1.8-rasm) va o‘sish gormonining konsentratsiyasi
(1.6-rasmga qarang) shunchalik yuqori bo‘ladi. Aksincha, yuklama
quvvatining pasayib borishi bilan, qondagi glukagon va kortizol kabi
gormonlarning miqdori ortadi, mos ravishda insulin kamayadi (1.6-
rasmga qarang).
1.8-rasm.
Sportchida va sport bilan shug‘ullanmagan erkaklarga turli
absolut (chapdagi) va nisbiy aerob yuklamalar paytida qon plazmasida
adrenalin, noradrenalin va laktat konsentratsiyasi, YUQCH va kislorod
iste’moli tezligi
(M. Leman)
.
Aerob mashqlarning davomiyligining ortib borishi bilan birga
tana harorati oshadi va bu, termoregulatsiya tizimiga yuqori
darajadagi talablarni qo‘yadi.
29
Maksimal aerob quvvatga ega mashqlar
(individual MKI dan
kislorod iste’moli 95—100%) — bu, shunday mashqlarki, ularda
energiya ishlab chiqarilishining aerob komponenti ustun (60—70% ni
tashkil qiladi) turadi. Lekin, anaerob (ko‘proq glikolitik) jarayonlar-
ning energetik ulushi ancha katta. Bu mashqlarni bajarish paytida,
asosiy energetik substrat bo‘lib, mushak glikogeni xizmat qiladi, u,
ham anaerob, ham aerob holda parchalanadi (oxirgi holatda, ko‘p
miqdorda sut kislotasining hosil bo‘lishi bilan birga). Bunday mashq-
larning chegaraviy davomiyligi — 3—10 daqiqa. Ushbu guruhning
musobaqalashuv mashqlari tarkibiga quyidagilar kiradi: yugurish —
1500—3000 metrga; konkida 3000—5000 metrga yugurish; 400 va
800 metrga suzish; akademik eshkak eshish; velotrekda 4 km ga
velosipedda poyga.
Mashq boshlangandan keyin 1,5—2 daqiqa o‘tgach, odam uchun
maksimal bo‘lgan YUQCH, qonning sistolik hajmi va yurakdan
chiqishi, ishchi o‘pka ventilatsiyasi (O‘V), maksimal kislorod
iste’moliga erishiladi. Mashq bajarish davom ettirilgan sari, o‘pka
ventilatsiyasi, kislorod iste’moli tezligi (MKI), qonda laktat va
katexolaminlarning konsentratsiyasi ortib boradi. Yurak ishining
ko‘rsatkichlari va kislorod iste’moli tezlik maksimal darajada bo‘ladi
(murakkab mashq bajarilgan holatda), yoki birmuncha pasayadi.
Mashq tugaganidan keyin, qonda laktatning miqdori mashqning
chegaraviy davomiyligiga teskari bog‘liqlikda va sportchining mala-
kasiga (sport natijasidan) to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liqlikda 15—
20 mmol/
l
ga yetadi.
Yetakchi fiziologik tizimlar va mexanizmlar
— barcha aerob
mashqlar uchun umumiydir, undan tashqari, ishchi mushaklarning
laktatsid (glikolitik) energetik tizimlarining quvvati katta rol
o‘ynaydi.
Maksimalga yaqin aerob quvvatga ega mashqlar
(kislorod qabul
qilishi individual MKI dan 85—90%) — shunday mashqlarki, ularni
bajarish paytida energiya ishlab chiqarishning 90% ishchi mushak-
lardagi oksidlanish (aerob) reaksiyalari tomonidan ta’minlanadi.
Oksidlanish substratlari sifatida, yog‘larga nisbatan ko‘proq miqdorda
uglevodlar ishlatiladi (nafas koeffitsiyenti 1,0 atrofida). Ishchi
mushaklarning glikogeni bosh rolni o‘ynaydi, qonning glukozasi esa,
kamroq darajada (masofaning ikkinchi yarmida). Mashqlarning
rekord davomiyligi 30 daqiqagacha. Ushbu guruh tarkibiga quyi-
dagilar: 5000 va 10000 metrga yugurishlar, 1500 metrga suzish,
chang‘ida 15 km ga va konkida 10000 m ga yugurish kiradi. Mashq-
larni bajarish jarayonida individual maksimal ko‘rsatkichlardan
YUQCH 90—95% darajasida, O‘V — 85—90% darajasida bo‘ladi.
30
Yuqori malakali sportchilarda, mashqlardan keyin, qonda laktatning
miqdori 10 mmol/
l
atrofida bo‘ladi. Mashqni amalga oshirish
jarayonida tana haroratining ancha ortishi (39° gacha) kuzatiladi.
Submaksimal aerob quvvatga ega mashqlar
(kislorod iste’moli indi-
vidual MKI dan 70—80%) — shunday mashqlarki, ularni bajarish
paytida energiya ishlab chiqarishning 90% aerob yo‘l bilan ta’min-
lanadi. Uglevodlar, yog‘larga nisbatan birmuncha ko‘p oksidlanib
parchalanadi (nafas koeffitsiyenti taxminan 0,85—0,90). Energetik
substratlarning asosi bo‘lib, mushaklarning glikogeni, ishchi mushaklar
va qonning yog‘i (ishni davom ettirilishi bo‘yicha) va qonning gluko-
zasi xizmat qiladi. Mashqlarning rekord davomiyligi 120 daqiqagacha
bo‘lib, ular tarkibiga quyidagilar kiradi: 30 km ga va undan ortiq
(jumladan, marafon) yugurish, 1500 metrga suzish, 20—50 km ga
chang‘i poygasi, 20 km ga sport yurishi.
Mashqlarni bajarish davomida, ushbu sportchi uchun maksimal
miqdordagi YUQCH 80—90%, O‘V esa — 70—80% darajasida
bo‘ladi. Qonda laktatning konsentratsiyasi, odatda 4 mmol/
l
dan
oshmaydi. U, faqatgina yugurishning boshlanishida yoki uzoq
muddatli balandlikka ko‘tarilishlar natijasida ortadi. Ushbu mashqlarni
bajarish davrida tana harorati 39—40° gacha ko‘tarilishi mumkin.
Yetakchi fiziologik tizimlar va mexanizmlar barcha aerob mashqlar
uchun umumiydir, undan tashqari, kislorod (oksidlanish) tizimining
sig‘imi, u, ishchi mushaklarda va jigarda glikogen zaxirasiga va
mushaklar tomonidan yog‘larni yuqori darajada utilizatsiya qilish
(oksidlanishi) qobiliyatiga eng ko‘p darajada bog‘liq.
O‘rtacha aerob quvvatga ega mashqlar
(kislorod iste’moli individual
MKI dan 55—65%) — shunday mashqlarki, ularni bajarish paytida,
ishchi mushaklarning barcha energiyasi aerob yo‘l bilan ishlab chi-
qariladi. Ishchi mushaklar va qondagi yog‘lar energetik substratlarning
asosiysi bo‘lib, uglevodlar nisbatan kichik rol o‘ynaydi (nafas
koeffitsiyenti taxminan 0,85—0,90). Mashqlarning chegaraviy da-
vomiyligi bir necha soatgacha davom etadi. Ushbu guruh tarkibiga
quyidagilar kiradi: 50 km ga sport yurishi, o‘ta uzoq masofalarga (50
km dan ziyod) chang‘i poygasi.
Kichik aerob quvvatga ega mashqlar
(kislorod iste’moli individual
MKI dan 50% va undan past) — shunday mashqlarki, ularni bajarish
paytida, ishchi mushaklarning barcha energiyasi oksidlanish jarayonlari
hisobiga ishlab chiqariladi, ularda, asosan yog‘lar va kam miqdorda
uglevodlar sarflanadi (nafas koeffitsiyenti taxminan 0,8). Bunday, nisbiy
fiziologik quvvatga ega mashqlar bir necha soatlar bajarilishi mumkin.
Bu, kishining uydagi faoliyatida (yurish) yoki ommaviy jismoniy tarbiya
yoki davolash jismoniy tarbiya tizimlaridagi mashqlarga mos keladi.
31
Asiklik mashqlarning tasnifi
. Asiklik musobaqalashuv mashqla-
rini, ularning kinematik va dinamik tavsiflari bo‘yicha quyidagi:
1) portlash xususiyatiga egalari; 2) standart o‘zagaruvchan; 3) nostan-
dart o‘zagaruvchan; 4) intervalli — qaytariluvchilarga bo‘lish mum-
kin. (1- chizmaga qarang).
Portlash xususiyatiga ega mashqlar
. Portlash mashqlariga sakrash
va uloqtirish kiradi. Sakrash guruhining tarkibiga quyidagilar: yengil
atletikadagi sakrashlar (uzunlikka, balandlikka, uch xatlab sakrashlar,
langar cho‘p bilan sakrash), chang‘ida tramplindan sakrash va suv
sportida chang‘ida tramplindan suvga sakrash, gimnastik va akrobatik
sakrashlar kiradi. Uloqtirish guruhiga — yengil atletikadagi uloqti-
rishlar (diskni, nayzani, to‘qmoqni, yadroni) kiradi. Uloqtirishning
xususiy holati og‘ir atletika mashqlari (dast ko‘tarish, siltab ko‘tarish)
hisoblanadi.
Portlash samarasiga ega mashqlarning xarakterli xususiyati —
sport snaryadlari bilan birgalikda barcha gavdaga va (yoki) qo‘llarga
katta tezlikni beradigan, katta quvvatga ega, bitta yoki bir nechta
aksentlashtirilgan qisqa muddatli kuchlanishlarning («portlash"ning)
mavjudligidir. Ushbu portlash samarasiga ega kuchlanishlarni quyi-
dagilar belgilaydi: 1) uzunlikka yoki balandlikka sakrash uzunligi;
2) havoda murakkab harakatlar bajariladigan sakrashlarning davo-
miyligi (suvga sakrash, gimnastik va akrobatik sakrash); 3) sport
snaryadini maksimal (yengil atletikadagi uloqtirishlarda) yoki zaruriy
(og‘ir atletika mashqlarida) uchish masofasi.
Portlash xususiyatiga ega barcha mashqlarning davomiyligi
kichkina — bir necha soniyalardan, to bir necha o‘nlab soniyagacha
davom etadi. Ko‘pchilik portlash xususiyatiga ega mashqlarning ancha
katta qismi siklik harakatlardan iborat, ya’ni yugurib ketish va
tezlanishni oshirish. Har bir portlash xususiyatiga ega mashq, bir
butun sifatida bajariladi, aynan shu, bunday harakatlarga o‘rgatishning
xususiyatini belgilaydi.
Standart — o‘zgaruvchan mashqlar
bu sport va badiiy gimnastika
hamda akrobatikadagi (sakrashlardan tashqari), konkida va suv
chang‘isida figurali uchish, sinxron suzishdagi musobaqalashuv
mashqlaridir. Bu mashqlar uchun, har xil turdagi murakkab harakat
amallarini (elementlarni) uzluksiz, qat’iy mustahkamlangan, standart
zanjirga birlashtirish xarakterlidir. Ushbu murakkab harakat amallarning
har biri, yakunlangan mustaqil harakat amali hisoblanadi va shuning
uchun, alohida o‘rganilishi mumkin va xilma-xil kombinatsiyalar
(majmuaviy mashqlar) tarkibiga komponent sifatida kirishi mumkin.
Nostandart-o‘zgaruvchan (situatsion) mashqlar
o‘z ichiga barcha
sport o‘yinlarini va yakka kurashlarni hamda tog‘ chang‘isi sporti-
32
ning barcha turlarini oladi. Ushbu mashqlarni bajarish davomida,
turli xarakterga va jadallikka ega harakat faoliyatining davrlari keskin
va nostandart holatda navbatma-navbat o‘tadi. Ya’ni, portlash
xususitatiga ega qisqa muddatli kuchlanishlardan (tezlanishlar,
sakrashlar, zarbalar), to nisbatan uncha katta bo‘lmagan tezikdagi
jismoniy yuklamagacha, toki to‘liq dam olishgacha (bokschilar va
kurashchilarda bir daqiqali tanaffuslar, o‘yinni to‘xtatish, sport
o‘yinlari orasidagi taymlarda).
Shundan kelib chiqqan holda, nostandart-o‘zgaruvchan mashq-
larda ishchi davrlarni, ya’ni o‘ta jadal harakat faolligi (faoliyati)
davrlarini va oraliq yoki nisbatan kam jadal harakat faolligi davrlarini
ajratish mumkin.
Intervalli-qaytariluvchi mashqlarga
musobaqalashuv hamda
majmuaviy trenirovka mashqlari kiradi, ular to‘liq yoki qisman dam
olish davrlari bilan ajratilgan, har xil yoki bir xil elementlarning
standart kombinatsiyalaridan tuzilgan. Shu bilan birga, bunday
kombinatsiyalarning tarkibiga kirgan elementlar, bir xil turdagi
(xarakteri va tezligi bo‘yicha) siklik yoki asiklik mashqlar bo‘lishi
mumkin. Masalan, intervalli-qaytariluvchi mashqlarga, to‘liq yoki
qisman dam olish davrlari bilan navbatlashib keladigan, masofaning
ma’lum bir bo‘laklarini katta tezlikda qaytadan yugurib o‘tish
(suzish) bilan bajariladigan trenirovka mashqlari kiradi. Boshqa
misol, shtangani bir necha marta qayta ko‘tarish. Musobaqalashuv
intervalli-qaytariluvchi mashqlarga biatlon va sport oriyentirlanishi
kiradi.
Agar, majmuaviy trenirovka mashqlarini bajarish vaqtida, ishchi
davrlar, to‘liq dam olish davrlari bilan navbatlashib kelsa, bunday
mashqlar
qaytariluvchi o‘zgaruvchan mashqlar
deb ataladi.
Agar, mashqlarni bajarish paytida, ishchi davrlar qisman dam
olish davri bilan, ya’ni ancha past jadallikdagi ish bilan (masalan,
shoshmasdan yugurish) almashsa, unda bunday mashqlar intervalli
o‘zgaruvchan mashqlar deb ataladi. Majmuaviy trenirovka mashqla-
rining aksariyat ko‘pchiligi va har bir trenirovka mashg‘uloti umu-
man olinganda, mohiyati bo‘yicha intervalli-qaytariluvchi mashqlar
hisoblanadi.
Nazorat uchun savollar
1.
Mashq deganda nimani tushunasiz?
2.
Jismoniy mashqlarning qanday umumiy tasniflarini bilasiz?
3.
Lokal, regional va global mashqlarni ta’riflang.
4.
Statik va dinamik mashqlarni ta’riflang.
33
5. Energetik quvvat deganda nimani tushunasiz, uning fizik kattaliklari
nimalarda o‘lchanadi?
6. Yalpi energiya (umumiy) sarflanishi deganda nimani tushunasiz?
7. Mashqlarning og‘irligi energetik ko‘rsatkichlari bo‘yicha qanday baho-
lanadi?
8. Sport mashqlarining barchasini qanday guruhlarga bo‘lish mumkin?
9. Siklik mashqlarni tavsiflang.
10. Asiklik mashqlarni tavsiflang.
11. Bajarilayotgan mashqning mexanik yoki fizik quvvati qanday fizik
kattaliklar bilan o‘lchanadi va ular nimani belgilaydi?
12. «Fiziologik yuklama» yoki «fiziologik quvvat» deganda nimani tushu-
nasiz?
13. Maksimal anaerob quvvatga ega (anaerob quvvatli) mashqlarga ta’rif
bering.
14. Maksimalga yaqin anaerob quvvatga ega (aralash anaerob quvvatga
ega) mashqlarga ta’rif bering.
15. Submaksimal anaerob quvvatga ega (anaerob-aerob quvvatga ega)
mashqlarga ta’rif bering.
16. Maksimal aerob quvvatga ega mashqlarga ta’rif bering.
17. Maksimalga yaqin aerob quvvatga ega mashqlarga ta’rif bering.
18. Submaksimal aerob quvvatga ega mashqlarga ta’rif bering.
19. O‘rtacha aerob quvvatga ega mashqlarga ta’rif bering.
20. Kichik aerob quvvatga ega mashqlarga ta’rif bering.
21. Portlash xususiyatiga ega mashqlarga ta’rif bering.
22. Standart o‘zagaruvchan mashqlarga ta’rif bering.
23. Nostandart o‘zagaruvchan mashqlarga ta’rif bering.
24. Intervalli qaytariluvchi mashqlarga ta’rif bering.
3 —
Sh. I. Allamuratov
34
II BOB. SPORT FAOLIYATI PAYTIDA ORGANIZMDA
YUZAGA KELADIGAN FUNKSIONAL HOLATLAR
Mashq qilish yoki musobaqada mashqlarni bajarish paytida,
sportchining funksional holatida ancha katta o‘zgarishlar sodir
bo‘ladi. Ushbu mashqlarning uzluksiz dinamikasida uchta asosiy:
startoldi, asosiy (ishchi) va qayta tiklash davrlarini ajratish mumkin
(2.1-rasm).
2.1-rasm
.
Fiziologik funksiyalarni ishni bajarishdan oldin, ish paytida va
ishdan keyingi o‘zgarishlarining dinamikasi: o‘rtacha (yuqoridagi) va
maksimal (pastdagi) aerob quvvatli
(Ya. M. Kots)
.
Startoldi holati
, ishni (mashqni bajarishni) boshlashdan oldingi
funksional o‘zgarishlar bilan tavsiflanadi.
Ishchi davrida, ishning eng dastlabki davrida funksiyalarning tez
o‘zgarishi —
ishga kirishish holati
va uning ketidan keladigan, asosiy
fiziologik funksiyalarning o‘zgarmas (aniqrog‘i, sekin o‘zgaradigan)
holati, ya’ni
turg‘un holat
farqlanadi. Mashqni bajarish jarayonida
charchash
rivojlanadi va u, ishchanlik qobiliyatining pasayishida,
ya’ni mashqni talab darajasida jadal bajarishni davom ettirish
imkoniyatining bo‘lmasligida, yoki ushbu mashqni bajarishdan to‘liq
voz kechishda namoyon bo‘ladi.
35
Funksiyalarning dastlabki, ishdan oldingi darajasigacha qayta
tiklash, mashq to‘xtatilganidan keyingi ma’lum vaqt davomidagi
organizmning holatini tavsiflaydi.
Ushbu davrlarning har biri, organizm holatida turli tizimlar, a’zolar
va umuman butun organizm fiziologik funksiyalarining o‘ziga xos
alohida dinamikasini tavsiflaydi. Ushbu davrlarning mavjudligi, ularning
o‘ziga xosligi va davomiyligi, avvalambor, bajarilayotgan mashqlarning
xarakteri, jadalligi va davomiyligi, ularni bajarish shartlari hamda
sportchining mashq qilganlik darajasi bilan belgilanadi.
2.1. Startoldi holati va tayyorlanish mashqi
Mushak ishini bajarishdan oldin, uni kutish jarayonidayoq, orga-
nizmning har xil funksiyalarida bir qator o‘zgarishlar sodir bo‘ladi.
Ushbu o‘zgarishlarning ahamiyati — amalga oshiriladigan faoliyatni
muvaffaqiyatli bajarishga organizmni tayyorlashdan iborat.
Startoldi holati
. Funksiyalarning startoldi o‘zgarishlari ma’lum
bir davrda — mushak ishining boshlanishidan bir necha daqiqa, soat
va hattoki kunlar oldin sodir bo‘ladi (agar, mas’uliyatli musobaqalar
to‘g‘risida gap ketayotgan bo‘lsa). Ayrim hollarda, startdan oldingi
(ishdan oldingi) oxirgi daqiqalar uchun xarakterli bo‘lgan, alohida
startoldi holat ajratiladi, bu paytdagi funksional o‘zgarishlar alohida
ahamiyatga ega. Ular, funksiyalarni tez o‘zgarishi fazasiga bevosita
ishning boshlanishida o‘tadi (ishga kirishish davri).
Startoldi holatida, organizmning turli funksional tizimlarida turli-
tuman qayta qurishlar sodir bo‘ladi. Ularning ko‘pchiligi, ish vaqtida
sodir bo‘ladigan qayta qurishlarga o‘xshash: nafas olish tezlashadi va
chuqurlashadi, ya’ni O‘V ortadi, gaz almashinuvi (kislorod iste’moli)
kuchayadi, yurak qisqarishlari tezlashadi va kuchayadi (yurakdan
qonning haydalishi ortadi), arterial qon bosimi (AB) ortadi, mushak-
larda va qonda sut kislotasining konsentratsiyasi ortadi, tana harorati
oshadi va h.k. Shunday qilib, organizm, o‘z faoliyatini boshlashidan
oldin, o‘ziga xos «ishchi darajaga» o‘tadi va bu, odatda, ishni
muvaffaqiyatli bajarishga ko‘maklashadi.
Funksiyalarning startoldi o‘zgarishlari, o‘zining tabiatiga ko‘ra,
shartli reflektorli asab va gumoral reaksiyalar hisoblanadi. Ushbu
holatda, shartli reflektorli qo‘zg‘atgichlar bo‘lib, bajariladigan faoliyat-
ning joyi, vaqti hamda ikkinchi signal tizimi, nutq qo‘zg‘atuvchilari
xizmat qiladi. Bunda, hissiyot reaksiyalari muhim rol o‘ynaydi. Shuning
uchun, organizmning funksional holatidagi eng katta o‘zgarishlar sport
musobaqalaridan oldin kuzatiladi. Shu bilan birga, kutilayotgan
o‘zgarishlarning darajasi va xarakteri, ushbu musobaqani sportchi uchun
ahamiyatliligi bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi.
36
Kislorod iste’moli, asosiy almashinuv, O‘V startdan oldin, odat-
dagi tinchlik holatidagi darajasidan 2—2,5 marta ortiq bo‘lishi mum-
kin. Sprinterlarda (1.7-rasmga qarang), tog‘ chang‘isi ustalarida,
startdagi YUQCH daqiqasiga 160 zarba bo‘lishi mumkin. Bu, bosh
miya limbik tizimi (gipotalamus, po‘stloqning limbik bo‘lagi)
tomonidan faollashtiriladigan simpatoadrenal tizim faoliyatining
kuchayishi bilan bog‘liq. Ushbu tizimlarning faolligi ishning bosh-
lanishidan avval ortadi, bu esa noradrenalin va adrenalin konsent-
ratsiyasining ortishidan dalolat beradi. Katexolaminlar va boshqa
gormonlarning ta’siri ostida jigarda glikogenni, yog‘ deposida yog‘lar-
ning parchalanish jarayonlari tezlashadi, qonda energetik substrat-
larning — glukoza, erkin yog‘ kislotalarining miqdori ortadi. Xoli-
nergik tolalar orqali simpatik faollikning kuchayishi, skelet mushakla-
rida glikolizni jadallashtirib, ularning qon tomirlarini kengayishini
chaqiradi (xolinergik vazodilatatsiya).
Startoldi siljishlarning darajasi va xarakteri, ko‘pincha, mashq-
ning o‘zini bajarish vaqtida sodir bo‘ladigan funksional o‘zgarish-
larning xususiyatlariga mos keladi. Masalan, yugurib o‘tish masofasi
qanchalik qisqa bo‘lsa, YUQCH start oldidan o‘rtacha shunchalik
yuqori, ya’ni mashqning o‘zini bajarish vaqtidagi YUQCH dan ham
yuqori bo‘ladi. O‘rtacha masofalarga yugurishni kutish oldidan,
sistolik hajm sprinterlik yugurish oldidagiga nisbatan ko‘proq ortadi.
Shunday qilib, fiziologik funksiyalarni startoldi o‘zgarishlari o‘ziga
xos, ish paytida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlarning son ko‘rsatkich-
laridan ancha sust ifodalanadi.
Startoldi holatning o‘ziga xosligini, katta darajada sportdagi ish
qobiliyati belgilashi mumkin. Lekin, barcha holatlarda, staroldi
o‘zgarishlar sport natijalariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shundan kelib
chiqqan holda, startoldi holatning uchta shakli ajratiladi:
tayyorlik
holati
— o‘rtacha hissiy qo‘zg‘alishning namoyon bo‘lishi, u, sport
natijasining ortishiga ko‘maklashadi;
startdagi hayajon
deb ataladigan
holat — keskin ifodalangan qo‘zg‘alish, uning ta’siri ostida sportdagi
ish qobiliyati ortishi ham, pasayishi ham mumkin; o‘ta kuchli va
uzoq muddatli startoldi qo‘zg‘alishi, bir qator holatlarda, sport
natijalarini pasaytirishga olib keladigan charchash va depressiya —
startdagi apatiya (loqaydlik)
bilan almashishi mumkin.
Tayyorlanish mashqi
. Tayyorlanish mashqi deganda, bevosita
musobaqaga yoki trenirovka mashg‘ulotining asosiy qismiga chiqish-
dan oldingi mashq bajarish tushuniladi. Tayyorlanish mashqi
startoldi holatni optimallashtirishga ko‘maklashadi, ishlab chiqish
jarayonlarini tezlanishini ta’minlaydi, ishchanlikni oshiradi.
Tayyorlanish mashqining keyingi musobaqalashuv yoki mashq qilish
faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish mexanizmlari xilma-xildir.
37
1. Tayyorlanish mashqi katta yarim sharlar po‘stlog‘i
sensor va
motor asab markazlarining, vegetativ asab markazlarining qo‘zg‘a-
luvchanligini oshiradi
, ichki sekretsiya bezlarining faoliyatini ku-
chaytiradi, buning oqibatida, keyingi mashqlarni bajarish vaqtida
funksiyalarni optimal boshqarish jarayonlarini tezlashtirish uchun
sharoit yaratiladi.
2. Tayyorlanish mashqi
kislorod-tashish tizimi
(nafas va qon
aylanishi)
barcha bo‘g‘inlarining faoliyatini kuchaytiradi
: O‘V, kislorodni
alveolalardan qonga diffuziyalanish tezligi, YUQCH va yurakdan
qonning haydalishi, arterial bosim, venadan qonning qaytishi ortadi,
o‘pkadagi, yurakdagi, skelet mushaklardagi kapillar tarmoqlar ken-
gayadi. Bularning hammasi, to‘qimalarni kislorod bilan ta’minlanishini
va mos ravishda, ishga kirishish davrida kislorod tanqisligining
kamayishiga olib keladi, «o‘lik nuqta» holatini boshlanishini oldini oladi
yoki «ikkinchi nafas»ning boshlanishini tezlashtiradi.
3. Tayyorlanish mashqi teriga qonni oqib kelishini kuchaytiradi
va ter ajralishining boshlanish bo‘sag‘asini pasaytiradi, shuning
uchun, u, keyingi mashqlarni bajarish vaqtida issiqlik ajralishini
yengillashtirish va tanani o‘ta ortiqcha qizib ketishini oldini olish
orqali
termoregulatsiyaga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi
.
4. Tayyorlanish mashqi ijobiy samaralarining ko‘pi
tana haroratining
va, ayniqsa, ishchi mushaklar haroratining ortishiga
bog‘liq. Shuning
uchun, tayyorlanish mashqini ko‘pincha qizib olish deb atashadi. U,
mushaklarning shilimshiqligiga, ularning qisqarish tezligining oshishiga
va bo‘shashishiga yordam beradi. A. Xillning ma’lumotlariga ko‘ra,
tayyorlanish mashqini bajarish natijasida sut emizuvchilar mushak
qisqarishlarining tezligi taxminan 20% ga ortadi, tana harorati ham
2° ga ortadi. Bunda, asab tolalari bo‘ylab impulslarni o‘tkazish tezligi
ortadi, qonning yopishqoqligi kamayadi. Bundan tashqari, biokimyoviy
reaksiyalarning tezlikni belgilovchi (tana haroratini 1° ga oshishi bilan
hujayralardagi metabolizm jarayonlarining tezligi taxminan 13% ga
ortadi) fermentlar faolligining ortishi tufayli, metabolik jarayonlarning
(avvalambor, mushaklarda) tezlik oshadi. Qon haroratining oshishi,
oksigemoglobin dissotsiatsiyasi egri chizig‘ining o‘ng tomonga siljishiga
olib keladi (Bor samarasi), bu esa, mushaklarning kislorod bilan
ta’minlashni yengillashtiradi.
Shu bilan birga, tayyorlanish mashqining samaralari faqatgina
tana haroratining ortishi bilan tushuntirilishi mumkin emas, chunki
passiv qizib olish (massaj, infraqizil nurlar bilan nurlanish,
ultratovush, diatermiya, sauna, issiq kompresslar yordamida), ish
qobiliyatini, faol tayyorlanish mashqi kabi oshirish imkonini
bermaydi. Shundan kelib chiqqan holda, umumiy va maxsus tayyor-
lanish mashqini farqlash zarur.
38
Umumiy tayyorlanish mashqi
ko‘p sonli har xil mashqlardan iborat
bo‘lishi mumkin. Ularning maqsadi tana haroratini, markaziy asab
tizimining (MAT) qo‘zg‘aluvchanligini oshirishga, kislorod tashish
tizimi funksiyalarini, mushaklarda va gavdaning boshqa a’zolari va
to‘qimalarda moddalar almashinuvining tezlashuviga yordam beradi.
Maxsus tayyorlanish mashqi
, o‘zining xususiyatiga ko‘ra, oldinda
turgan faoliyatga iloji boricha yaqin bo‘lishi kerak. Ishda, xuddi
asosiy (musobaqalashuv) mashqlarni bajarish paytidagidek, gavdaning
o‘sha tizimlari va a’zolari ishtirok etishi lozim. Tayyorlanish mashqi-
ning bu qismiga, MAT ning zaruriy «sozlanishini» ta’minlaydigan,
muvofiqlashtirish jihatidan murakkab mashqlarni kiritish zarur.
Tayyorlanish mashqining davomiyligi va jadalligi va tayyorlanish
mashqi va asosiy faoliyat o‘rtasidagi oraliq, bir necha holatlar bilan:
oldinda turgan mashqning xarakteri, tashqi sharoitlar (havoning
harorati, namligi va b.), sportchining individual xususiyatlari va
hissiy holatlari bilan belgilanadi. Optimal tanaffus 15 daqiqadan
oshmasligi kerak, chunki shu muddat davomida, tayyorlanish
mashqidan qolgan izli jarayonlar hali saqlanadi. Masalan, 45 daqiqa
tanaffusdan keyin, tayyorlanish mashqining kuchi yo‘qoladi, mu-
shaklarning harorati dastlabki, tayyorlanish mashqidan oldingi
darajasiga qaytishi ko‘rsatilgan.
39
Sportning turlarida qarab, tayyorlanish mashqining roli tashqi
sharoitlarda turlichadir. Uncha katta bo‘lmagan tezlik-kuch mashqlarini
bajarishda tayyorlanish mashqining ijobiy ta’siri, davomiyligi nisbatan
sezilarli o‘zgaradi (2.2-rasm). Tayyorlanish mashqi, mushak kuchiga
uncha ta’sir ko‘rsatmaydi, lekin yengil atletik uloqtirish kabi tezlik-
kuch murakkab-muvofiqlashgan mashqlardagi natijalarni yaxshilaydi.
Uzoq masofalarga yugurishdan oldin tayyorlanish mashqining ijobiy
ta’siri, o‘rta va kichik masofalarga yugurishdan oldingiga qaraganda
ancha sust ifodalangan. Undan tashqari, havo harorati yuqori
bo‘lganda, uzoq masofalarga yugurish vaqtidagi termoregulatsiyaga
tayyorlanish mashqining salbiy ta’siri kuzatilmagan.
2.2. Ishga kirishish, «o‘lik nuqta», «ikkinchi nafas»
Ishga kirishish
— bu, ish vaqtida sodir bo‘ladigan funksional
o‘zgarishlarning birinchi fazasi. «O‘lik nuqta» va «ikkinchi nafas»
kabi hodisalar ishga kirishish jarayonlari bilan uzviy bog‘liq.
Ishga kirishish — ishning dastlabki davri bo‘lib, bunda ishni
amalga oshirishni ta’minlaydigan funksional tizimlarning faoliyati
tez kuchayadi. Ishga kirishish jarayonida quyidagilar sodir bo‘ladi:
1) harakatlarni boshqaradigan asabiy va asab-gumoral mexanizm-
larni va vegetativ jarayonlarni ishga sozlash;
2) harakatlarning zaruriy stereotipini sekin-asta shakllantirish
(xarakteri, shakli, amplitudasi, tezlik, kuchi va ritmi bo‘yicha), ya’ni
harakatlarni muvofiqlashtirishni yaxshilash;
3) ushbu mushak faoliyatini ta’minlovchi vegetativ funksiya-
larning zaruriy darajasiga erishish.
Ishga kirishishning birinchi xususiyati — vegetativ jarayonlarning
kuchayishidagi nisbatan sekinlashuv, vegetativ funksiyalarning ken-
gaytirishdagi inertlik bo‘lib, ular ayni davrda, shu jarayonlarni asabiy
va gumoral boshqarish xarakteri bilan uzviy bog‘liq.
Ishga kirishishning ikkinchi xususiyati — geteroxronizm, ya’ni
organizmning alohida funksiyalarini kuchayishining bir vaqtda bo‘l-
masligi. Harakat apparatining ishga kirishishi vegetativ tizimnikiga
nisbatan tezroq o‘tadi. Vegetativ tizimlar faoliyatining har xil ko‘r-
satkichlari, mushaklar va qonda metabolik moddalarning konsent-
ratsiyasi har xil tezlikda o‘zgaradi (2.3-rasm). Masalan, YUQCH
yurakdan qonning chiqarilishiga va AB ga nisbatan tezroq o‘sadi,
O‘V kislorod qabul qilishiga nisbatan tez kuchayadi.
Ishga kirishishning uchinchi xususiyati — bajarilayotgan ishning
jadalligi (quvvati) va fiziologik funksiyalarning o‘zgarish tezligi
o‘rtasida bevosita bog‘liqlik mavjudligi hisoblanadi: bajarilayotgan
40
ish qanchalik jadal bo‘lsa, uni bajarilish bilan bevosita bog‘liq
bo‘lgan organizm funksiyalarining dastlabki jadallashuvi, shunchalik
tez sodir bo‘ladi. Shuning uchun, ishga kirishish davrining uzunligi
mashq jadalligiga (quvvatiga) teskari bog‘liqlikda. Masalan, kichik
aerob quvvatga ega mashqlarda, talab darajasidagi kislorod qabul
qilish uchun ishga kirishish taxminan 7—10 daqiqa, o‘rtacha aerob
quvvatga ega bo‘lganlarida — 5—7 daqiqa, submaksimal aerob
quvvatga ega bo‘lganlarida — 3—5 daqiqa, maksimalga yaqin aerob
quvvatga ega bo‘lganlarida — 2—3 daqiqa, maksimal aerob quvvatga
ega bo‘lganlarida — 1,5—2 daqiqa davom etadi.
Ishga kirishishning to‘rtinchi xususiyati shundan iboratki, u,
sportchining mashq bajarish darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, bitta
mashqning o‘zini shunchalik tez bajaradi.
Ishlayotgan mushaklarga kislorodni yetkazishni ta’minlaydigan
nafas va yurak-qon tomir tizimlarining faoliyati sekin-asta kuchayishi
tufayli, deyarli har qanday ishning boshida mushaklarning qisqarishi,
asosan anaerob mexanizmlarning energiyasi hisobiga amalga oshi-
riladi, ya’ni ATF, KrF ning parchalanishi, sut kislotasi hosil bo‘lishi
bilan o‘tadigan anaerob glikoliz hisobiga boradi. Ishning boshida,
organizmni (ishlayotgan mushaklarning) kislorodga bo‘lgan ehtiyoji
va ularni ishga kirishish davridagi real qoniqtirilishi o‘rtasida mos
kelmaslikning mavjudligi kislorod tanqisligiga yoki O
2
defitsitiga olib
keladi (2.4-rasm).
2.3-rasm.
Jadallik bilan bajarilayotgan ishning boshlang‘ich davrida turli
fiziologik va biokimyoviy ko‘rsatkichlar o‘zgarishining dinamikasi
(Ya. M. Kots)
.
41
Og‘ir bo‘lmagan aerob mashqlarni bajarish paytida (to sub-
maksimal aerob quvvatga ega ishga qadar), kislorod tanqisligi mashqni
bajarish vaqtidayoq, «turg‘un» holatning dastlabki davrida kislorodni
birmuncha ortiqcha qabul qilinishi hisobiga qoplanadi. Maksimalga
yaqin aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida, kislorod
tanqisligi ishning o‘zini bajarilish vaqtida qisman qoplanishi mumkin;
u, ish to‘xtatilganidan keyin ko‘p qoplanadi va bunda, kislorod
qarzining ancha ko‘p qismi qayta tiklanish davriga to‘g‘ri keladi. Mak-
simal aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida, kislorod
tanqisligi qayta tiklanish davrida qoplanadi va bunda, kislorod qarzi-
ning ko‘p qismini tashkil qiladi.
Ishning boshida O
2
defitsitiga olib keladigan kislorod iste’mo-
lini sekin ko‘payishi, avvalambor, nafas va qon aylanish tizimlari
faoliyatining inert kuchayishi, ya’ni kislorod tashish tizimining
mushak faoliyatiga sekin moslashishi bilan tushuntiriladi. Lekin,
kislorod tanqisligining paydo bo‘lishini, ishlayotgan mushaklardagi
energetik metabolizmni o‘zining kinetik xususiyatlari bilan bog‘liq
bo‘lgan boshqa sabablari ham mavjud.
Ishga kirishish jarayoni qanchalik tez (qisqa) o‘tsa, O
2
defitsiti
shunchalik kam bo‘ladi. Shuning uchun, bir xildagi aerob mashqlarni
bajarish paytida, mashq bajargan sportchilarda, mashq bajarmagan
odamlarnikiga nisbatan O
2
defitsiti kam bo‘ladi.
«O‘lik nuqta» va «ikkinchi nafas»
. Mashq bajarmaganlarda, kuchli
va uzoq muddatli ish boshlangandan bir necha daqiqa o‘tgandan
keyin, «o‘lik nuqta» deb ataladigan alohida holat yuzaga keladi (ayrim
hollarda, mashq bajargan sportchilarda ham bo‘lishi mumkin). Ishni
o‘ta jadal boshlash, bunday holatni paydo bo‘lish ehtimolligini
oshiradi. U, og‘ir subyektiv hislar bilan xarakterlanadi, ularning ichida
asosiysi — nafas bo‘g‘ilishi hissi. Undan tashqari, odam ko‘krak
2.4-rasm.
Submaksimal aerob quvvatga ega qisqa ish bajarish paytida
kislorod tanqisligi va kislorod qarzi
(Ya. M. Kots)
.
42
qafasida siqilish hissini, bosh aylanishi, bosh miya qon tomirlarining
pulsatsiyasini, ayrim hollarda mushaklar og‘rishini, ishni to‘xtatish
ishtiyoqini his qiladi. «O‘lik nuqta» holatining obyektiv belgilari bo‘lib,
tez va nisbatan yuzaki nafas olish, O
2
ni ko‘p qabul qilish va CO
2
ni
nafas bilan ko‘p chiqarilishi, kislorodni katta ventilatsion ekvivalenti,
YUQCH ning kattaligi, qonda va alveolar havoda katta miqdorda
CO
2
bo‘lishi, qonning pH ko‘rsatkichining pasayishi, ter ajralishining
ko‘pligi kabilar xizmat qiladi.
«O‘lik nuqta» holatini boshlanishining umumiy sababi, ehtimol,
ishga kirishish jarayonida ishchi mushaklarning kislorodga bo‘lgan
ehtiyojining yuqori bo‘lishi va organizmni kislorod bilan ta’minlay-
digan kislorod tashish tizimining funksiya qilishini yetarli darajada
bo‘lmasligi o‘rtasida yuzaga keladigan mos kelmaslikdan iborat bo‘lsa
kerak. Natijada, mushaklar va qonda anaerob metabolizm mahsulot-
lari, avvalambor, sut kislotasi to‘planadi. Bu, nafas mushaklariga ham
taalluqli, ular ishning boshida, yurakdan haydaladigan qonni tananing
faol va faol bo‘lmagan to‘qima va a’zolari o‘rtasida sekin qayta
taqsimlanishi tufayli, nisbiy gipoksiya holatini his qilishi mumkin.
Vaqtinchalik «o‘lik nuqta» holatidan chiqib ketish katta iroda-
viy kuch talab qiladi. Agar, ish davom ettirilsa, birdaniga yengilla-
shish hissi bilan almashadi va u, avvalambor, va ko‘pincha, normal
(«komfortli») nafas olishning paydo bo‘lishida ko‘rinadi. Shuning
uchun, «o‘lik nuqta» holatining o‘rnini almashtirishni «ikkinchi
nafas» holati deb atashadi. Ushbu holatni yuzaga kelishi bilan, O‘V
odatda kamayadi, nafas olish chastotasi pasayadi, chuqurligi esa
ortadi, YUQCH ham birmuncha pasayishi mumkin. Kislorod
iste’moli va CO
2
ni nafas bilan chiqarilishi kamayadi, qonning pH
ko‘rsatkichi ortadi. Ter ajralishi juda sezilarli bo‘ladi. «Ikkinchi
nafas» holati, ishchi talablarni qoniqtirish uchun organizmni
yetarlicha mobilizatsiya qilinganligini ko‘rsatadi. Ish qanchalik jadal
bo‘lsa, «ikkinchi nafas» holati shunchalik tez boshlanadi.
2.3. Barqaror holat
Doimiy aerob quvvatga ega bo‘lgan mashqlarni bajarish paytida,
organizm funksiyalarining tez o‘zgarishi (ishga kirishishi) davridan
keyin, A. Xill tomonidan barqaror holat davri deb nomlangan, davr
boshlanadi. Kichik aerob quvvatga ega bo‘lgan mashqlarni bajarish
paytidagi kislorodni qabul qilish tezlikni aniqlashda, u, mashqni
bajarish boshida kislorodni qabul qilish tezlikning tez ortishi
natijasida yuzaga keladigan, ma’lum bir darajadagi barqarorlanishini
va bir necha o‘nlab daqiqa davomida o‘zgarmasdan saqlanishini
43
topgan (1.9-rasmga qarang, 1-chizma). Uncha katta bo‘lmagan
quvvatga ega mashqni bajarish paytida, barqaror holat davri davomi-
da, organizmni kislorodga bo‘lgan ehtiyoji va uni qondirilishi
o‘rtasida son jihatdan moslik mavjud. Shuning uchun, bunday
mashqlarni A. Xill, haqiqiy barqaror holatli mashqlar tarkibiga
kiritgan. Ularni, uncha katta bo‘lmagan muddatda bajargandan
keyin, kislorod qarzi amalda, faqatgina ishning boshida paydo
bo‘ladigan O
2
defitsitiga teng bo‘ladi.
Ancha jadal — o‘rtacha, submaksimal va maksimalga yaqin aerob
quvvatli yuklamalar paytida — kislorod iste’moli tezlikning tez
ortishi (ishga kirishish) davridan keyin shunday davr boshlanadiki,
bu vaqtda tezlik juda kam, lekin sekin-asta ortadi. Shuning uchun,
ushbu mashqlardagi ikkinchi ishchi davrni shartli barqaror holat
sifatida belgilash mumkin, xolos. Katta quvvatga ega aerob
mashqlarda kislorodga bo‘lgan talab va uni ish vaqtida qondirilishi
o‘rtasida to‘liq muvozanat bo‘lmaydi. Shu tufayli, ulardan keyin
kislorod qarzi ro‘yxatga olinadi va u, ishning quvvati va uning
davomiyligi qanchalik uzoq bo‘lsa, shunchalik katta bo‘ladi.
Maksimal aerob quvvatga ega mashqlarda, ishga kirishishning
qisqa davridan keyin kislorodni qabul qilinishi, maksimal kislorod
qabul qilish (maksimal kislorod iste’moli) (MKI) darajasiga (kislorod
cho‘qqisiga) yetadi va, shu sababli, undan ortiq kattalashmaydi.
Keyinchalik u, shu darajada ushlab turiladi, ayrim paytlarda
mashqning yakuniga kelib pasyadi. Shuning uchun, maksimal aerob
quvvatga ega mashqlardagi ikkinchi ishchi davr — yolg‘on barqaror
holat davri deb nomlanadi.
Anaerob quvvatga ega mashqlarda
ikkinchi ishchi davrni umuman
ajratib bo‘lmaydi, chunki ularni bajarishning barcha davrida
kislorodni qabul qilish tezligi tez ortadi (va boshqa fiziologik
funksiyalarning o‘zgarishi sodir bo‘ladi). Anaerob quvvatga ega
mashqlarda, faqatgina ishga kirishish davri mavjud.
Har qanday aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida,
ikkinchi ishchi davr davomida (kislorodni iste’mol qilish tezligi bilan
belgilanadigan haqiqiy, shartli yoki yolg‘on holatida) ko‘pchilik
yetakchi fiziologik ko‘rsatkichlar sekin o‘zgaradi (2.5-rasm). Ushbu,
nisbatan sekin fiziologik o‘zgarishlar,
«dreyf»
nomini olgan.
Mashqning quvvati qanchalik katta bo‘lsa, funksional ko‘rsatkichlar
«dreyf» ining tezligi shunchalik yuqori bo‘ladi (2.6-rasm) va,
aksincha, mashqning quvvati qanchalik kichkina bo‘lsa (uzoq davom
etsa), «dreyf» ining tezligi shunchalik past bo‘ladi.
Shunday qilib, kislorod qabul darajasi MKI dan 50% dan ortiq
bo‘lgan aerob quvvatga ega mashqlarning barchasida, xuddi anaerob
44
quvvatga ega mashqlarning barchasidagi kabi, kislorodni qabul qilish
tezligi bo‘yicha ham va boshqa ko‘rsatkichlari bo‘yicha ham, funk-
siyalarining haqiqiy, o‘zgarmas holatiga ega ishchi davrini ajratish
mumkin emas. Bunday katta aerob quvvatga ega mashqlar uchun,
asosiy ishchi davrni
psevdo (kvazi) barqaror holat
yoki sust funksional
o‘zgarishlar davri sifatida belgilash mumkin. Ushbu o‘zgarishlarning
ko‘pchiligi, ish davomida rivojlanadigan charchash jarayoni sharoi-
tida, organizmni ushbu yuklamani bajarishga adaptatsiya bo‘lishining
murakkab dinamikasini aks etadi.
Organizmning kvazibarqaror holati davrida yurak-qon tomir, nafas,
asab-mushak, endokrin va boshqa tizimlarining faoliyatida sekin-asta
qayta qurish sodir bo‘ladi. Ushbu davr davomida sistolik hajm sekin
pasayadi, lekin YUQCH kompensator ortadi, yurakdan qonning
haydalishi (qon oqimining daqiqadagi hajmi) amalda o‘zgarmasdan
qoladi (2.5-rasmga qarang). Sirkulatsiya qilayotgan qon hajmi kamayadi
va keyinchalik sekin-asta, lekin to‘liq bo‘lmasa ham tiklanadi. Teridagi
qon oqimining ortishi bilan umuman qon oqimining qayta taqsimlanishi
sodir bo‘ladi va bu, issiqlik ajratilishini kuchayishiga ko‘maklashadi.
Ushbu va boshqa termoregulator qayta qurishga qaramasdan, tana
harorati uzluksiz ortadi (2.7-rasm). Kvazibarqaror holat davrida
AB
ham, ayniqsa sistolik bosim doim o‘zgaradi.
Mashqni bajarish jarayonida O‘V, nafas chastotasi hisobiga ham
va chuqurligi hisobiga ham doimo ortadi (2.7-rasmga qarang).
2.6-rasm.
YUQCH «dreyfi»ning
tezlik va kattaligining
(amplitudasini) bajarilayotgan
yuklamaning quvvatiga
bog‘liqligi.
(V. M. Alekseyev va
Ya. M. Kots)
.
2.5-rasm.
Submaksimal aerob ish
davrida yurak-qon tomir tizimi
faoliyati ko‘rsatkichlarining
o‘zgarishlari («dreyfi»). 0 (nol)
deb, ishning 10 daqiqasidagi
ko‘rsatkich qabul qilingan
(Ya. M. Kots)
.
45
2.7-rasm.
Uch nafar sportchida, 10000 m masofaga (tredbanda) yugurish
paytidagi kislorod iste’moli tezligi, o‘pka ventilatsiyasi, YUQCH va rektal
harorati
(Ya. M. Kots)
.
Kislorod bo‘yicha alveolarli-arterial farq ortadi. CO
2
ning parsial
kuchlanishi va arterial qonning pH ko‘rsatkichi pasayish xususiyatiga
ega. Sekin-asta AVF-O
2
ortadi, u, yurakdan qon haydalishining
nisbatan o‘zgarmas holatida kislorod iste’moli tezligining birmuncha
ortishini, yurakdan qon haydalishining pasayish paytida kislorod qabul
qilish tezligining nisbatan doimiyligini saqlab turishni ta’minlaydi.
Kvazibarqaror holat davri davomida, nafas koeffitsiyenti sekin-
asta pasayadi, bu, ishni aerob ta’minlashda oksidlanuvchi yog‘lar
46
2.9-rasm.
Kislorod maksimal iste’mo-
lining 60% darajasidagi mashqni,
inkor qilinganiga qadar oxirigacha
bajarish paytida, qonda adrenalin va
noradrenalin konsentarsiyasining
«dreyfi» (A); 3 km ga yugurish
jarayonida YUQCH va yuklamaning
og‘irligini subyektiv baholanish
(OSB) (B).
2.8-rasm.
Veloergometrda har xil
quvvatga ega mashqlarni bajarish
paytida, sonning to‘rtboshli musha-
gini (pastda) kislorod qabul qilish
tezligi (yuqorida) va integratsiyalan-
gan elektromiogrammasi (EMG)
(I. Miyashita va b.). Quvvati vatt
larda egri chiziqlar yonida raqam
bilan ko‘rsatilgan.
ulushining ortishini va mos ravishda, oksidlanuvchi uglevodlar
ulushining kamayishini ko‘rsatadi.
Mashqni bajarish jarayonida mushaklarning elektr faolligi uzluk-
siz o‘sadi (2.8-rasm), bu, ularning spinal motoneyronlari impulsat-
siyasining kuchayishidan dalolat beradi. Ushbu kuchayish, mushak
47
toliqishining kompensatsiyasi uchun yangi harakat birliklarining
(HB) rekrutirlanish jarayonini keltirib chiqaradi. Bunday toliqish,
faol HB mushak tolalarining qisqarish qobiliyatining sekin-asta
pasayishidan iborat.
Mashq davomida, ba'zi ichki sekretsiya bezlarining faoliyati
kuchayadi, ayrimlariniki kuchsizlanadi. Xususan, simpatoadrenal
tizimning faolligi ortadi, bu, qonda adrenalin va noradrenalin
miqdorining oshishida ko‘rinadi (2.9,
A
-rasm).
Harakat va vegetativ funksiyalarning va ular holatidagi o‘zgarish-
larni boshqarishni amalga oshiradigan tizimlar faolligining sekin-
asta kuchayishini aks ettirilishi — mashqni davom ettirilishida
yuklamaning og‘irligini uzluksiz ortishini subyektiv his qilish hisobla-
nadi (2.9,
B
-rasm).
Kvazibarqaror holatdagi mashqlar uchun, kislorod qarzining
mavjudligi xarakterlidir, bu qarzning kattaligi bajarilayotgan mashq
quvvatining oshishi bilan ortadi. Bu mashqlarni fiziologik tavsiflash
uchun, odatda, kvazibarqaror holat davrining boshida ro‘yxatga
olinadigan ko‘rsatkichlar ishlatiladi.
2.4. Toliqish
Toliqish jarayoni — jismoniy ish bajarish davrida turli a’zolar,
tizimlar va bir butun organizmda sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar.
Toliqish holati, vaqtinchalik ish qobiliyatining pasayishi bilan
xarakterlanib subyektiv his qilish bilan namoyon bo‘ladi. Kishi,
toliqish holatida, jadallikning talab darajasini va ish sifatini (bajarish
texnikasini) belgilashga qodir bo‘lmaydi.
Toliqishni lokallashtirish va uning mexanizmlari.
Turli mashqlarni
bajarishda, muayan fiziologik tizimlarning ishtirok etish darajasi bir
xil emas. Har qanday mashqni bajarishda asosiy, yetakchi, eng ko‘p
ish bajaradigan tizimlarni ajratish mumkin. Ularning funksional
imkoniyatlari, insonni ushbu mashqni talab darajasidagi jadallikda va
sifatda bajarish qobiliyatini belgilaydi. Bu tizimlar, o‘zining maksimal
imkoniyatlariga qarab ish bilan yuklanganlik darajasi, mashqni
bajarishning chegaraviy davomiyligini, ya’ni toliqish davrining
boshlanishini belgilaydi. Shunday qilib, yetakchi tizimlarning funksional
imkoniyatlari, ushbu mashqni bajarishning jadalligini va chegaraviy
davomiyligini va sifatini nafaqat belgilaydi, balki limitlashtiradi ham.
Turli mashqlarni bajarish paytida, toliqishning sabablari bir xil emas.
Birinchi toliqishni lokallashtirish, ya’ni funksional o‘zgarishlar toliqishni
kuchayishini belgilaydigan yetakchi tizimni (tizimlarni) ajratish. Ikkinchi
toliqish mexanizmlari, ya’ni toliqishning rivojlanishini belgilaydigan
yetakchi funksional tizimlar faoliyatidagi konkret o‘zgarishlar.
48
Toliqishning lokalizatsiyasi bo‘yicha, mazmuni bo‘yicha, har
qanday mashqning bajarilishini ta’minlaydigan tizimlarning uchta
asosiy guruhlarini ko‘rib chiqish mumkin:
1) boshqaruvchi — markaziy, vegetativ asab va gormonal-gumo-
ral tizimlar;
2) mushak faoliyatini vegetativ ta’minlaydigan — nafas, qon va
qon aylanish tizimlari;
3) ijrochi tizim — harakat (periferik asab-mushak) apparati.
Har qanday mashqni bajarish paytida, mushak faoliyatini bosh-
qaradigan va uni vegetativ ta’minlashni tartibga soladigan
asab
markazlarining
holatida funksional o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Bunda,
toliqishni eng ko‘p darajada sezadiganlari, po‘stloq asab markazlari
hisoblanadi. Markaziy-asabli toliqishning ko‘rinishi — funksiyalarning
muvofiqlashuvining buzilishlari (xususan, harakatlarni), toliqish
hissining paydo bo‘lishi kabilar hisoblanadi.
Toliqish,
vegetativ asab tizimi
va
ichki sekretsiya bezlari
faoliya-
tidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Uzoq muddat
bajariladigan mashqlarda ichki sekretsiya bezlarining roli, ayniqsa,
katta (A. A. Viru). Bu tizimlar faoliyatidagi o‘zgarishlar, vegetativ
funksiyalarni, mushak faoliyatini energetik ta’minlash va hokazolarni
boshqarishda buzilishlarga olib kelishi mumkin.
Toliqishning rivojlanishiga
vegetativ ta’minlash tizimi
nafas va yurak-
qon tomir tizimi faoliyatidagi ko‘pchilik o‘zgarishlar sababchi bo‘lishi
mumkin. Bunday o‘zgarishlarning asosiy oqibati — ish bajarayotgan
odam organizmining kislorod tashish imkoniyatlarining pasayishi.
Toliqish,
ijrochi apparat
— ish bajarayotgan mushaklarning
o‘zidagi o‘zgarishlar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bunda, mushak-
larning (periferik) toliqishi, yo mushak tolalarining qisqaruvchi
apparatlarida, yo asab-mushakli sinapslarda, yo mushak tolalarining
elektromexanik aloqalari tizimida yuzaga keladigan o‘zgarishlarning
natijasi hisoblanadi. Ushbu lokalizatsiyalarning har birida, mushak
toliqishi — mushaklarning qisqaruvchanlik qobiliyatining pasayishida
ko‘rinadi (2.10-rasm).
Mushak toliqishining uchta asosiy mexanizmi quyidagilardan
iborat: 1) energetik resurslarning tugashi; 2) energetik moddalarning
parchalanishi oqibatida to‘planadigan mahsulotlar bilan iflos bo‘lish
yoki zaharlanish; 3) kislorodning yetarlicha kelmasligi tufayli bo‘g‘i-
lish. Hozirgi vaqtda, turli mashqlarni bajarish paytida, ushbu me-
xanizmlarning toliqishni rivojlanishidagi roli aniqlangan.
Anaerob mashqlarni, ayniqsa maksimal va maksimalga yaqin
quvvatga ega mashqlarni bajarish paytidagi mushak toliqishini rivoj-
lanishida, mushaklar ichidagi
fosfagenlar
zaxirasining tugashi o‘ta
49
2.10-rasm.
Ishchi mushaklarning statik ishni bajarishgacha va ishning
oxirigacha bajargandan keyingi standart elektr qo‘zg‘atilishiga javoban
elektr faolligining (EF) va qisqaruvchanlik qobiliyatining (QQ) pasayishida
namoyon bo‘ladigan mushak toliqishi
(Ya. M. Kos
va
S. P. Kuznetsov)
.
muhim rol o‘ynaydi (2.11,
A
-rasm). Ularni bajarishning yakunida ATF
miqdori dastlabki darajasidan 30—50%, KF esa — 80—90% kamayadi.
Ushbu mashqlar uchun fosfagenlar yetakchi energetik substrat bo‘lib
xizmat qilganligi tufayli, ularning tugashi mushak qisqarishlarining talab
qilinadigan quvvatini qo‘llab turish imkoniyatini yo‘qolishiga olib keladi.
Yuklamaning quvvati qanchalik past bo‘lsa, ishchi mushaklardagi
fosfagenlarning miqdori, ishning yakuniga kelib shunchalik kam
pasayadi (2.11,
B
-rasm) va bu pasayish, mushak toliqishining
rivojlanishida shunchalik kam rol o‘ynaydi. Aerob mashqlarni bajarish
paytida mushak ichidagi fosfogenlar zaxirasi kamayadi yoki u, juda
oz miqdorda kamayadi, shuning uchun, bu mexanizm mushak
toliqishining rivojlanishida hech qanday rol o‘ynamaydi.
Maksimalga yaqin va ayniqsa submaksimal anaerob quvvatga ega
mashqlarni hamda maksimal anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish
paytida, ishchi mushaklarning energiya bilan ta’minlanishida anaerob
glikoliz yetakchi yoki muhim rolni o‘ynaydi (glikogenoliz). Ushbu
reaksiya natijasida katta miqdorda sut kislotasi hosil bo‘ladi (2.11,
C
-
rasm) va bu, mushak hujayralarida vodorod ionlari konsentratsiyasining
ortishiga (pH miqdorining pasayishiga) olib keladi. Natijada,
glikolizning tezligi va mos ravishda, mushak qisqarishlarining talab
qiladigan quvvatini ushlab turish uchun zarur bo‘lgan energiya ishlab
chiqish tezligi tormozlanadi. Shunday qilib, ishchi mushaklarda sut
kislotasining to‘planishi (pH pasayishi) submaksimal anaerob quvvatga
ega mashqlarni bajarish paytida mushak toliqishining yetakchi
mexanizmi hisoblanadi va maksimalga yaqin anaerob va maksimal
anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida esa — juda muhim
mexanizm hisoblanadi.
4 —
Sh. I. Allamuratov
50
2.11-rasm
.
Turli chegaraviy davomiylikdagi anaerob va aerob mashqlarni
bajarilish davrida ishchi mushaklarda fosfagen (A) va laktat (B) konsent-
ratsiyasi (strelkalar ish bajarmagan vaqtiga mos keladi); turli nisbatan aerob
quvvatga ega mashqlarni bajarishdan keyingi ishchi mushaklardagi fosfagen
(C) va laktat (D) konsentratsiyasi (D. Karlson va b.).
Maksimal anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish davomida
mushak glikogenolizi kuchayib ulgurmaydi (1.5-rasmga qarang),
shuning uchun, mushak hujayralarida laktatning to‘planishi uncha
katta emas. Aerob quvvatli mashqlarda yuklamaning quvvati qan-
chalik past bo‘lsa, mushakda energiya ishlab chiqishdagi anaerob
glikolizning roli shunchalik kichik bo‘ladi va mos ravishda, ishning
yakunida, mushaklardagi laktatning miqdori shunchalik kam bo‘ladi
(2.11,
D
-rasm). Shundan kelib chiqqan holda, maksimal anaerob
quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida ham, maksimal bo‘lmagan
anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida ham mushaklarda
laktatning muhim darajada to‘planishi sodir bo‘lmaydi va shuning
uchun, ushbu mexanizm mushak toliqishining rivojlanishida biron-
bir muhim rol o‘ynamaydi.
Uglevod resurslarining, ishchi mushaklarda va jigarda glikogen-
ning tugashi mushak toliqishida muhim rol o‘ynaydi. Anaerob va
51
maksimal anaerob mashqlarni energetik ta’minlash uchun (fosfagen-
larni hisobga olmaganda), mushak glikogeni asosiy substrat bo‘lib
xizmat qiladi. Ushbu mashqlarni bajarish paytida, glikogen faqatgina
anaerob parchalanadi, ayni parchalanish laktatni hosil bo‘lishi bilan
birga sodir bo‘ladi. Laktatning tormozlovchi ta’sir ko‘rsatishi (pH
pasayishi) tufayli, mushak glikogenining ko‘p sarflanishi tez ka-
mayadi va bu, oxir-oqibatda, mashqlarning qisqa muddatli davom
etishini belgilaydi. Shuning uchun, ularni bajarish paytida mushak
glikogeni ko‘p sarflanmaydi — dastlabki miqdoridan 30% gacha
(2.12-rasm) — va mushak toliqishining muhim omili sifatida ko‘rib
chiqilishi mumkin emas.
2.12-rasm.
Turli nisbiy quvvatlardagi va (mos ravishda) turli chegaraviy
davomiylikdagi mashqlarni bajarishdan keyingi mushak glikogenining miqdori.
Egri chiziqlar yonidagi raqamlar ishning nisbiy quvvatini MKI dan foizlarda
ko‘rsatadi. MKI ning 120 foizi maksimalga yaqin anaerob quvvatga mos keladi.
(Ya. M. Kots)
.
Uglevodlar (mushak glikogeni va qon glukozasi) maksimalga yaqin
va submaksimal aerob mashqlarda, ishchi mushaklarda oksidlanish
reaksiyalarida ishlatiladigan asosiy energetik substrat bo‘lib xizmat
qiladi. Submaksimal aerob mashqlarni bajarish jarayonida, mushak
glikogeni, ayniqsa ko‘p sarflanadi, shu tufayli, ularni davom ettirishdan
voz kechish lahzasi, asosiy ishchi mushaklarda glikogenni deyarli to‘liq
yoki hattoki to‘liq sarflanishi bilan ko‘pincha to‘g‘ri keladi (2.12-rasmga
qarang). Bu mashqlarni bajarish paytida mushak glikogenining tugashi,
toliqishning yetakchi mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi.
Ancha past (o‘rtacha va pastroq) quvvatga ega aerob mashqlarni
energetik ta’minlanishda, uglevodlar bilan bir qatorda yog‘lar (ular-
ning nisbiy roli, mashqning quvvati qanchalik past bo‘lsa, shunchalik
52
katta bo‘ladi) ham muhim rol o‘ynaydi. Bunday mashqlarni bajarish
yakunida ishchi mushaklarda glikogenning miqdori ancha pasayadi,
lekin bu pasayish submaksimal aerob darajadagidan past emas (2.12-
rasmga qarang). Bu juda muhim omil, chunki ishchi mushaklarda
glikogen miqdorining kamayishi glukozaning ko‘proq sarflanishiga
olib keladi. Ma’lumki, qonning glukozasi asab tizimi uchun yagona
energetik manba hisoblanadi. Ish bajarayotgan mushaklarda gluko-
zaning ko‘p miqdorda sarflanishi, jigarda glikogen zaxirasini
kamaytiradi, chunki qonga glikogenning parchalanishi, glukozaning
to‘planishini ta’minlaydi. Shuning uchun, o‘rtacha aerob quvvatga
ega mashqlar bajarilgan sari, qonda glukozaning miqdori kamayadi
(gipoglikemiya rivojlanadi), bu MAT faoliyatining buzilishiga va
toliqishga olib kelishi mumkin. Mushak va jigarda glikogenning
dastlabki miqdori qanchalik ko‘p bo‘lsa, gipoglikemiya shuncha kech
rivojlanadi va bunday mashqlarni bajarishda sekin toliqiladi.
Uglevodlarni (glukozani) masofada qabul qilish, jarayonlarni oldini
oladi yoki sekinlashtiradi. Shu bilan birga uglevodlar startgacha qabul
qilinsa, unda qonga insulinning ajratilishi kuchayadi va ish vaqtida
glukozaning konsentratsiyasi pasayadi, ya’ni gipoglikemiya ancha
tezroq rivojlanadi va toliqiladi.
Turli sport mashqlarini bajarish paytidagi toliqish
. Sport mashqlari
uchun toliqishning yetakchi tizimlari (lokalizatsiyasini) va mexa-
nizmlarining o‘ziga xos kombinatsiyalari xarakterlidir.
Maksimal anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytidagi
toliqishda MAT va ijrochi asab-mushak apparatida sodir bo‘ladigan
jarayonlar juda muhim rol o‘ynaydi.
Bu mashqlar vaqtida, yuksak motor markazlar ish bajarayotgan
mushaklarning imkoni boricha maksimal miqdordagi spinal
motoneyronlarini faollashtirishi va yuqori chastotali impulsatsiyasini
ta’minlashi kerak. Bunday jadal «motorli komanda», bir necha soniyalar
davomida qo‘llab-quvvatlanib turilishi mumkin. Impulsatsiyaning
chastotasi, ayniqsa erta pasayadi va tez motoneyronlarning o‘chirilishi
sodir bo‘ladi. Ishlayotgan mushaklarda faqatgina fosfagenlar, ayniqsa
kreatinfosfat juda tez sarflanadi, shuning uchun, ushbu mashqlarni
bajarish paytida toliqishning yetakchi mexanizmlaridan biri bo‘lib,
bunday ishni ta’minlay oladigan, asosiy substrat sifatidagi
fosfagenlarning tugashi xizmat qiladi. Anaerob glikoliz sust rivojlanadi,
shuning uchun, ishning bir necha soniyasida, qisqarayotgan mushak-
larda laktatning konsentratsiyasi kam ortadi (2.3-rasmga qarang).
Vegetativ ta’minlash tizimlari, ularning inertligi tufayli, ushbu mashq-
larning bajarilishida va mos ravishda, toliqishning rivojlanishida hal
qiluvchi rol o‘ynamaydi.
53
Maksimalga yaqin anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida
toliqishning zo‘rayishini belgilovchi sifatida, MAT da va ijrochi asab-
mushak apparatida sodir bo‘ladigan o‘zgarishlar ham xizmat qiladi.
Maksimal anaerob ish paytidagi kabi, MAT, asosiy ishchi mushaklarni
innervatsiyalovchi ko‘pchilik spinal motoneyronlarning rekrutirlanishini
va yuqori chastotali impulsatsiyasini ta’minlashi kerak. Mushak hujay-
ralarining o‘zida, anaerob metabolizm substratlarining — fosfagenlarni
va mushak glikogenini jadal sarflanishi sodir bo‘ladi, ko‘p miqdordagi
sut kislotasi qonda to‘planadi va diffuziya sodir bo‘ladi. Shu tufayli,
fosfagenlarning tugashi bilan bir qatorda, maksimalga yaqin anaerob
ish paytidagi toliqishning muhim sababi — mushaklarda va qonda sut
kislotasining to‘planishi hisoblanadi. Bu, bir tomondan, mushaklarda
glikogenoliz tezligini pasaytiradi, boshqa tomondan esa — MAT ning
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Submaksimal anaerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida
fosfagenlarning resintezi yetarlicha tezlikda o‘tadi, shuning uchun,
ishning yakunida ularning sezilarli sarflanishi sezilmaydi (2.11,
A
-
rasmga qarang). Ushbu mashqlarda toliqishning asosiy mexanizmi
bo‘lib, jadal glikogenoliz (energiya ishlab chiqishning asosiy yo‘li
sifatida) bilan bog‘liq bo‘lgan laktatni mushaklarda (2.11,
B
-rasmga
qarang) va qonda to‘planishi va u bilan belgilangan, mushak
hujayralari va qonda pH miqdorining pasayishi xizmat qiladi. Ushbu
ikkala omil, mushaklarda glikogenolizning tezlikni pasayishiga olib
keladi va MAT ning faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Submaksimal
anaerob ish vaqtida, ishchanlikni limitlashtiruvchi qo‘shimcha
(uncha muhim bo‘lmasa ham) omil bo‘lib, kislorod tashish tizimi-
ning funksional imkoniyatlari xizmat qiladi. Shuning uchun, bunday
ishni bajarish paytida, toliqishning mexanizmlaridan biri, mushak-
larni kislorod bilan yetarli ta’minlanmasligi hisoblanadi.
Maksimal aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish paytida,
toliqish, avvalam bor, kislorod tashish tizimi bilan bog‘liq, uning
chegaraviy imkoniyatlari — ishchanlikni limitlashtiruvchi omil
hisoblanadi. Ushbu holatda, toliqishning asosiy mexanizmlaridan
biri — ish bajarayotgan mushaklarni kislorod bilan yetarlicha
ta’minlanmasligi hisoblanadi. Bunday ish jarayonida, mushaklar
energiyaning ko‘p qismini anaerob glikogenoliz natijasida oladi.
Bunda, anaerob glikogenoliz sut kislotasining hosil bo‘lishi bilan
birga sodir bo‘lib, uni mushaklarda va qonda to‘planishi (pH ning
pasayishi) ham bu toliqishlarning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Maksimalga yaqin aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish ham
asosan kislorod tashish tizimining imkoniyatlari bilan limitlashtiriladi.
Ularni bajarish jarayonida fosfagenlarning konsentratsiyasi kam
54
pasayadi, mushaklarda va qonda laktatning konsentratsiyasi nisbatan
uncha katta emas (2.11-rasmga qarang). Toliqish, yurak-qon tomir
tizimining, asosan yurak ish samaradorligining pasayishi bilan bog‘liq.
Yurak ishining samaradorligi, mushaklarni kislorod bilan ta’minlashni
limitlashtiruvchi asosiy omil hisoblanadi. Ish, glikogenoliz ustunligida
ta’minlanadi. Lekin, uni davom ettirishdan voz kechish, organizmning
uglevodli resurslarining tugashi bilan bevosita bog‘liq emas (2.12-
rasmga qarang). Mushak va qonda sut kislotasining yuqori konsentrat-
siyasi, uni maksimalga yaqin aerob quvvatga ega mashqlarni bajarish
paytidagi toliqishning muhim mexanizmlaridan biri sifatida ko‘rib
chiqish imkonini beradi.
Submaksimal aerob quvvatga ega mashqlar yurak-qon tomir
tizimiga beriladigan katta yuklama bilan bog‘liq. Ularning bajarilishi,
ish bajarayotgan mushaklardagi, asosiy substrat sifatida mushak
glikogeni va qon glukozasini ishlatadigan oksidlanish jarayonlari
tomonidan ta’minlanadi. Bunday mashqlar paytida toliqishning
asosiy mexanizmi bo‘lib, ish bajarayotgan mushaklar va jigardagi
glikogen zaxiralarining tugashi xizmat qiladi (2.12-rasmga qarang).
Yurak-qon tomir tizimi faoliyatida kuzatiladigan ko‘p o‘zgarishlar,
kvazibarqaror holat davri davomida (2.5-rasmga qarang), oxir-oqibat
toliqishga olib keladigan jarayonlarning o‘tishida aks etadi. Yurakka
katta va uzoq yuklama berish miokardning ish samarasini pasayishiga
olib keladi. Toliqishning rivojlanishida, ish davom ettirilgan sari,
zaruriy tana haroratini (ishchi gipertermiya) qo‘llab-quvvatlab turish
talabining ortishi ma’lum bir rolni o‘ynaydi.
O‘rtacha aerob mashqlar, kislorod tashish tizimiga katta yuklama
bilan ta’sir ko‘rsatadi. Bunday quvvatli ish paytida, mushak glikoge-
nining ancha sarflanishi va jigar glikogenining kuchli sarflanishi
(tugashi) sodir bo‘ladi, bu, o‘z navbatida, gipoglikemiyaning rivojla-
nishiga olib keladi. Undan tashqari, termoregulatsiya jarayonlarining
buzilishi ham katta ahamiyatga ega va u, tana haroratini kritik
darajaga ko‘tarilishiga olib kelishi mumkin. Qon oqimini qo‘shimcha
qayta taqsimlash natijasida (terida qon oqimining kuchayishi va ish
bajarayotgan mushaklarda qon oqimining pasayishi) issiqlik
ajralishining ortishi sodir bo‘ladi. Kislorodni ishchi mushaklarga
yetkazib berish pasayadi va bu, mushaklarning toliqishiga olib keladi.
Kichik aerob mashqlar, xuddi o‘rtacha aerob mashqlardagi kabi,
toliqishning o‘sha lokalizatsiyasi va mexanizmlari bilan ko‘proq
tavsiflanadi. Farqi shundan iboratki, bayon qilingan jarayonlar ancha
sust amalga oshadi va yog‘lar ko‘p sarflanadi, ularning parchala-
nishidan hosil bo‘lgan, oxirigacha oksidlanmagan mahsulotlar, qonga
o‘tishi va toliqishning muhim omili bo‘lishi mumkin.
55
2.5. Tiklanish
Mashqni bajarish tugaganidan keyin, uni bajarishni ta’minlagan
funksional tizimlarning faoliyatida teskari o‘zgarishlar sodir bo‘ladi. Bu
o‘zgarishlarning barchasi,
tiklanish
tizimiga o‘tadi. Tiklanish davri
davomida, ishchi metabolizm mahsulotlari yo‘qoladi va mushak faoliyati
davrida sarflangan energetik zaxiralar, plastik (strukturaviy) moddalar
(oqsillar) va fermentlar tiklanadi. Mohiyatiga ko‘ra, ish tufayli buzilgan
holatlar tiklanadi. Lekin, tiklanish nafaqat organizmni ishdan oldingi
holatiga qaytarish jarayoni bo‘lib qolmay. Bu davrda, organizmning
funksional imkoniyatlarining ortishini ta’minlaydigan, ya’ni ijobiy mashq
samarasini ko‘rsatadigan o‘zgarishlar ham sodir bo‘ladi.
Ish to‘xtatilgandan keyin funksiyalarning tiklanishi
. Ish to‘xtatilga-
nidan keyinoq, funksional tizimlar faoliyatida turli o‘zgarishlarni ko‘rish
mumkin bo‘ladi. Tiklanish davrida to‘rtta: 1) tez tiklanish; 2) sekin
tiklanish; 3) superkompensatsiyalar (yoki «ortiqcha tiklanish»; 4) uzoq
muddatli (kechikkan) tiklanish fazalarini ajratish mumkin. Bu
fazalarning mavjudligi, ularning davomiyligi va xarakteri turli funksiyalar
uchun kuchli variatsiyada bo‘ladi. Birinchi ikkita faza uchun,
charchatadigan ish natijasida pasaygan ish qobiliyatini tiklash davri mos
keladi, uchinchi fazaga — yuqori ish qobiliyati, to‘rtinchisiga — normal
(ishchi) darajadagi ish qobiliyatiga qaytish mos keladi (2.13-rasm).
2.13-rasm
.
Ish tugagungacha davomida va tiklanish davrida ish qobiliyati
o‘zgarishlarining sxematik chizmasi
(G. V. Folbort)
.
Ishdan keyin funksiyalar tiklanishining umumiy qonuniyatlari
quyidagilardan iborat.
Birinchidan, ko‘p funksional ko‘rsatkichlarning tiklanish tezligi
va davomiyligi ishning quvvatiga bevosita bog‘liq: ishning quvvati
56
qanchalik katta bo‘lsa, ish vaqtida shunchalik katta o‘zgarishlar sodir
bo‘ladi va (mos ravishda) tiklanish tezligi ham shunchalik yuqori.
Bu shuni ko‘rsatadiki, mashqning chegaraviy davomiyligi qancha
qisqa bo‘lsa, tiklanish davri ham shuncha qisqa bo‘ladi. Maksimal,
anaerob ishdan keyin ko‘pchilik funksiyalarning tiklanish davomiyligi
— bir necha daqiqa, uzoq muddat davom etgan ishdan keyin esa,
masalan, marafon yugurishdan so‘ng — bir necha kun. Ko‘p funk-
sional tiklanishlar ko‘rsatkichlari o‘zining xarakteriga ko‘ra, ishga
kirishish davridagi o‘zgarishlariga teskari proporsional.
Ikkinchidan, turli funksiyalarning tiklanishi har xil tezlikda, tikla-
nish jarayonining ayrim fazalarida esa, har xil yo‘nalgan holda o‘tadi,
shuning uchun, ular tomonidan tinchlik darajasiga yetish bir vaqtda
sodir bo‘lmaydi (geteroxron bo‘ladi). Shu tufayli, tiklanish jarayoni-
ning tugashi to‘g‘risida, umuman olganda, qandaydir bitta va bir
nechta chegaralangan ko‘rsatkichlar bo‘yicha emas, balki eng sekin
tiklanadigan ko‘rsatkichni dastlabki (ishdan oldingi) darajasiga qaytishi
bo‘yicha fikr yuritish kerak, xolos (M. Ya. Gorkin).
Uchinchidan, organizmning ish qobiliyati va uni belgilovchi ko‘p-
chilik funksiyalari, jadal ishdan keyin, tiklanish davrining barchasida,
nafaqat ishdan oldingi darajaga erishadi, balki «ortiqcha tiklanish»
fazasidan o‘tgan holda, ulardan ham ortishi mumkin (2.13-rasmga
qarang). Gap energetik substratlar to‘g‘risida ketganda, ishdan oldingi
darajaning bunday vaqtinchalik yuqori bo‘lishi — superkompensatsiya
deb ataladi (N. N. Yakovlev).
Kislorod qarzi va organizmning energetik zaxiralarining tiklanishi
.
Mushak ishi jarayonida organizmning kislorod zaxirasi, fosfagenlar
(ATF va KrF), uglevodlar (mushaklar va jigarning glikogeni, qon
glukozasi) va yog‘lar sarflanadi. Ish tugagandan keyin ular tiklanadi.
Yog‘lar bundan mustasno, ular tiklanmasligi ham mumkin.
Organizmda ishdan keyin sodir bo‘ladigan tiklanish jarayonlari,
o‘zining energetik holati kislorodni yuqori darajada (ishdan oldingi
holat bilan taqqoslanganda) qabul qilishida —
kislorod qarzida
ko‘r-
satadi. A. Xillning (1922) o‘ziga xos nazariyasiga ko‘ra, kislorod qarzi —
bu, ishdan oldingi tinch holatda kislorodni ko‘p sarflaydi. U,
organizmni ishdan oldingi holatigacha tiklanishi uchun, uni energiya
bilan ta’minlaydi, bu jarayon, ish paytida sarflangan energiya
zaxiralarini tiklash va sut kislotasini yo‘qotish bilan birga sodir bo‘ladi.
Ishdan keyin kislorod qabul qilish tezlik eksponensial ravishda
pasayadi: birinchi 2—3 daqiqa davomida juda tez (tezkor, yoki
alaktatli, kislorod qarzi komponenti), keyin esa sust (sekin, yoki
laktatli, kislorod qarzi komponenti), ishdan oldingiga yaqin bo‘lgan
doimiy kattalikka erishgunga qadar (30—60 daqiqa).
57
Quvvati MKI dan 60% ga-
cha bo‘lgan ishdan so‘ng, kis-
lorod qarzi, kislorod defitsi-
tidan uncha ko‘p bo‘lmaydi.
Murakkab mashqlardan keyingi
kislorod qarzi, kislorod de-
fitsitidan ancha katta bo‘ladi,
ishning quvvati qancha katta
bo‘lsa, u ham, shuncha katta
bo‘ladi (2.14-rasm).
O
2
qarzining tez (alaktatli)
komponenti
, asosan ish vaqtida
sarflangan ishchi mushaklar-
dagi yuqori energetik fosfagen-
larning O
2
ni sarflagan holda
tez tiklash bilan hamda venoz
qonda O
2
ning normadagi miq-
dorini tiklash va mioglobinni kislorodga to‘yinishi bilan bog‘liq.
O
2
qarzining sust (laktatli) komponenti, ko‘pgina omillarga
bog‘liq. U, ko‘p darajada, laktatni qondan va to‘qima suyuq-
liklaridan yo‘qotishi bilan bog‘liq. Bu holatda, kislorod, qonning
laktatidan glikogenni resintezini (asosan, jigarda va qisman buyrak-
larda) va yurak va skelet mushaklarida laktatning oksidlanishini
ta’minlovchi oksidlanish reaksiyalarida ishlatiladi. Bundan tashqari,
uzoq muddat kislorod qabul qilishining, tiklanish davrida nafas va
yurak-qon tomir tizimlarining aktiv faoliyatini, moddalar almashinu-
vining tezligiga va boshqa jarayonlarga bog‘liq. Ya’ni, simpatik asab
va gormonal tizimning uzoq muddat saqlanadigan yuqori faolligi,
tiklanishning butun davrida sust pasayadigan, yuqori tana harorati
bilan belgilanadigan jarayonlar bilan bog‘liq.
Kislorod zaxiralarini tiklash
. Kislorod mushaklarda mioglobin bilan
kimyoviy bog‘langan shaklda bo‘ladi. Bu zaxiralar juda kichik: mushak
massasining har bir kilogrammi tarkibida 11 ml atrofida kislorod
mavjud. Shundan kelib chiqqan holda, «mushak kislorodining»
umumiy zaxiralari (sportchi mushak massasining 40 kilogrammiga
hisoblanganda) 0,5 litrdan oshmaydi. U, mushak ishi jarayonida tez
sarflanadi, ishdan keyin esa, tez tiklanadi. Kislorod zaxiralarining
tiklanish tezligi, uni mushaklarga yetkazilishigagina bog‘liq.
Mushaklardan o‘tadigan arterial qon kislorodning yuqori parsial
quvvatiga (miqdoriga) ega bo‘lib ish tugashi bilan, bir necha soniyalar
ichida O
2
mioglobin tiklanadi. Bunda, sarflanadigan kislorod, kislorod
qarzining fraksiyasining qandaydir qismini tashkil qiladi. Uning
2.14-rasm.
Turli nisbiy aerob
mashqlar paytida
O
2
qarzi (1) va O
2
defitsiti
(2)
(X. Knutgen va B. Saltin)
.
58
tarkibiga, venoz qonda kislorodning normadagi miqdorini tiklashga
ketadigan, katta bo‘lmagan qismi (0,2 litrgacha) ham kiradi.
Shunday qilib, ish tugagandan bir necha soniya o‘tgach, mushak-
dagi va qondagi kislorod «zaxiralari» tiklanadi. Alveolar havodagi
va arterial qondagi O
2
ning parsial bosimi nafaqat ishdan oldingi
darajasigacha yetadi, balki undan ham ortiq bo‘ladi. Gavdaning
harakatdagi mushaklari va boshqa faol a’zolari va to‘qimalaridan
oqib chiqadigan venoz qondagi O
2
ning miqdori ham tez tiklanadi,
bu hol, ularni ishdan keyingi davrda kislorod bilan yetarlicha
ta’minlanishini ko‘rsatadi. Shuning uchun, tiklanish jarayonlarini
tezlatish uchun, toza kislorod bilan nafas olishni yoki tarkibida
kislorod miqdori ko‘p bo‘lgan havo aralashmasini ishlatishga hech
qanday fiziologik asos yo‘q.
Fosfagenlarning (ATF va KrF) tiklanishi
. Fosfagenlar, ayniqsa ATF
juda tez tiklanadi (2.15-rasm). Ish tugaganidan 30 soniya o‘tgach,
sarflangan fosfagenlarning 70% i
tiklanadi, ularning to‘liq
tiklanishi bir necha daqiqa ichida
sodir bo‘ladi. Bu jarayon, deyarli
faqat aerob metabolizm hisobiga,
ya’ni O
2
qarzining tez fazasida
iste’mol qilinadigan kislorod
tufayli sodir bo‘ladi. Haqiqatdan
ham, agar ish tugashi bilanoq,
ishlayotgan qo‘lga jgut bog‘lansa
va shu yo‘l bilan, mushaklarga
qon bilan keladigan kislorod
to‘xtatilsa, unda KrF ning
tiklanishi sodir bo‘lmaydi.
Ish davrida fosfagenlar qan-
cha ko‘p sarflansa, ularning tik-
lanishi uchun kislorod shuncha-
lik ko‘p talab qilinadi (1 mol
ATF ning tiklanishi uchun
3,45
l
kislorod zarur). O
2
qarzi-
ning tez (alaktatli) fraksiyasi-
ning kattaligi, ishning oxirida
mushaklarda fosfagenlarning pa-
sayish darajasi bilan bevosita
bog‘liq. Bu kattalik, ish jarayo-
nida sarflangan fosfagen miqdo-
rini ko‘rsatadi.
2.15-rasm
.
Submaksimal anaerob
ishdan keyingi fosfagenlar
konsentratsiyasining vaqt o‘tishi
bilan pasayishi va tiklanishi
(L. Xermansen va D. Xultman)
.
59
Mashq bilan shug‘ullanmagan erkaklarda, O
2
fraksiyasining
maksimal kattaligi 2—3 litrga yetadi. Bu ko‘rsatkichning, ayniqsa
yuqori darajadagi kattaliklari, tezlik-kuch sportchilarning vakillarida
ro‘yxatga olingan (yuqori malakali sportchilarda 7 litrgacha). Sport-
ning bu turlarida, mushaklardagi fosfagenlarning miqdori va ularning
sarflanish tezligi, mashqning maksimal va ushlab turiladigan
(distansion) quvvatini bevosita belgilaydi.
Glikogenning tiklanishi
. R. Margariya va boshqalarning (1933) ilk
bor tasavvurlari bo‘yicha, ish vaqtida sarflangan glikogen, ish tuga-
gandan keyin 1—2 soat davomida sut kislotasidan resintezlanadi.
Tiklanishning ushbu davrida sarflanadigan kislorod, O
2
qarzining
ikkinchi, sust, yoki laktatli fraksiyasini belgilaydi. Lekin, hozirgi
vaqtda, mushaklarda glikogenning tiklanishi 2—3 kungacha
cho‘zilishi mumkinligi aniqlangan.
Kundalik jadal va uzoq muddatli trenirovka mashg‘ulotlari
paytida, ishchi mushaklar va jigarda glikogenning miqdori ancha
kamayadi, chunki odatdagi ovqat ratsionida, mashq qilishlar
o‘rtasidagi sutkalik tanaffus ham glikogenni tiklash uchun etarli
emas. Sportchining ovqat ratsionida uglevodlar miqdorining
oshirilishi, keyingi trenirovka mashg‘ulotlarigacha sportchi orga-
nizmini uglevodlar bilan to‘liq ta’minlanishini tiklashi mumkin
(2.16-rasm).
Sut kislotasini yo‘qotish.
Tiklanish davrida, ishchi
mushaklardan, qondan va
to‘qima suyuqliklaridan sut
kislotasini yo‘qotish sodir
bo‘ladi, bu jarayon qancha-
lik tez bo‘lsa, ish paytida
sut kislotasi shunchalik kam
hosil bo‘ladi. Ishdan keyingi
rejim ham muhim rol o‘y-
naydi. Shunday qilib, mak-
simal yuklamadan keyin
yig‘ilgan sut kislotasini to‘-
liq yo‘qotish uchun, to‘liq
tinchlik holati 60—90 da-
qiqa o‘tirish yoki yotgan
holatda bo‘lish (passiv tik-
lanish) zarur. Lekin, bunday
yuklamadan keyin yengil ish
bajarilsa (faol tiklanish), un-
2.16-rasm
.
Kundalik mashqlar paytida
ishchi mushaklarda glikogen miqdorining
o‘zgarish dinamikasi. (16,2 km ni bir
soatda yugurib o‘tish shtrix bilan belgi-
langan):
1
— odatdagi ovqatlanishda (sutkalik
kaloriyaning 40% uglevodlar hisobiga)
va
2
— uglevodlar miqdori oshirilgan
ovqatlanish bilan (sutkalik kaloriyaning
70% uglevodlar hisobiga)
(D. Kostill)
.
60
da sut kislotasi ancha tez yo‘qotiladi. Mashq bajarmaganlarda,
«tiklanuvchi» yuklamaning optimal jadalligi — taxminan MKI dan
30—45% (masalan, yengil yugurishda), yaxshi mashq qilgan
sportchilarda esa — 50—60%, umumiy davom etishi taxminan 20
daqiqa bo‘lganda (2.17-rasm).
2.17-rasm
.
Veloergometrda uch marta qaytariladigan bir daqiqali maksimal
yuklamalardan keyingi tiklanish davrida, qondagi laktat konsentratsiyasining
kamayishi (L. Xermansen va I. Stenvold): shtrixlangan ustunlar — ish,
shtrixlarsizi — dam olish davri.
O
2
qarzi sust fraksiyasining ancha qismi, sut kislotasini yo‘qotish
bilan bog‘liq. Yuklama qanchalik jadal bo‘lsa, ushbu fraksiya
shunchalik katta bo‘ladi. U, mashq qilmagan odamlarda maksimal
darajada 5—10 litrga, sportchilarda, ayniqsa tezlik-kuch sport turlari
vakillarida — 15—20 litrga yetadi. Uning davom etish muddati —
bir soat atrofida. O
2
qarzi laktat fraksiyasining kattaligi va davomiy-
ligi faol tiklanish paytida kamayadi.
Faol dam olish.
Tiklanish jarayonlarining xarakteri va davo-
miyligi, sportchilarning ishdan keyingi tiklanish davridagi rejimiga
bog‘liq ravishda o‘zgarishi mumkin. I. M. Sechenovning tajribalarida
ko‘rsatilganki, ma’lum bir sharoitlarda, ish qobiliyatining ancha tez
va sezilarli darajada tiklanishi passiv dam olish bilan emas, balki
boshqa faoliyat turiga o‘tish, ya’ni faol dam olish bilan ta’minlanadi.
Xususan, qo‘l ergografida ishlab charchagan qo‘lning ish qobiliya-
tining tiklanishi, uning dam olish davri boshqa qo‘lning ish bajarishi
bilan bir vaqtda o‘tganda tezroq va to‘liq bo‘lgan. I. M. Sechenov
ushbu fenomenni tahlil qilib, dam olish paytida boshqa ishlayotgan
mushaklardan kelayotgan afferent impulslar, asab markazlarining ish
qobiliyatini, xuddi ularni energiya bilan zaryadlayotgandek, yaxshi-
61
roq tiklanishiga ko‘maklashadi, degan taxminni ilgari surgan. Undan
tashqari, bir qo‘l bilan ish bajarilganda ikkinchi qo‘lning tomirlariga
qon ko‘proq oqib keladi, bu ham, charchagan mushaklarning ancha
tez tiklanishiga ko‘maklashishi mumkin.
Faol dam olishning ijobiy samarasi, nafaqat boshqa mushaklar-
ning harakatlanish paytida, balki o‘sha ishning o‘zini sekin bajar-
ganda ham namoyon bo‘ladi. Masalan, katta tezlikda yugurishdan
sekin yugurishga o‘tish ham tiklanishga tez o‘tish uchun samarali
bo‘ladi. Faol dam olish paytida, ya’ni passiv dam olishga qaraganda
kichik quvvatli ish bajarish sharoitida qondagi sut kislotasi tezroq
yo‘qotiladi (2.17-rasmga qarang). Fiziologik nuqtayi nazardan,
mashq qilishning oxirida yoki musobaqadan keyin kichik quvvatdagi
yakuniy ishning ijobiy samarasi — faol dam olish fenomenining
namoyon bo‘lishi hisoblanadi.
Nazorat uchun savollar
1. Mashqlarning uzluksiz dinamikasida qanday asosiy davrlarni ajratish
mumkin?
2. Startoldi holatini ta’riflang.
3. Tayyorlanish mashqi deganda nimani tushunasiz?
4. Tayyorlanish mashqining keyingi musobaqalashuv yoki mashq bajarish
faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatish mexanizmlari nimalardan iborat?
5. Umumiy tayyorlanish mashqi deganda nimani tushunasiz?
6. Maxsus tayyorlanish mashqi deganda nimani tushunasiz?
7. Ishga kirishish deganda nimani tushunasiz?
8. «O‘lik nuqta» deganda nimani tushunasiz?
9. «Ikkinchi nafas» deganda nimani tushunasiz?
10. Barqaror holatni ta’riflang.
11. Toliqish holati va toliqish jarayoni deganda nimani tushunasiz?
12. Toliqishni lokallashtirish nimalardan iborat?
13. Toliqish mexanizmlarini ta’riflang.
14. Turli sport mashqlarini bajarish paytidagi toliqishni ta’riflang.
15. Tiklanish deganda nimani tushunasiz?
16. Ish to‘xtatilgandan keyin funksiyalarning tiklanishi qanday sodir
bo‘ladi?
17. Kislorod qarzi va organizmning energetik zaxiralarining tiklanishi qan-
day sodir bo‘ladi?
18. Kislorod zaxiralarining tiklashi qanday sodir bo‘ladi?
19. Fosfagenlarning (ATF va KrF) tiklanishi qanday sodir bo‘ladi?
20. Glikogenning tiklanishi qanday sodir bo‘ladi?
21. Sut kislotasini yo‘qotish qanday sodir bo‘ladi?
22. Faol dam olish nimalardan iborat?
62
III BOB. MUSHAK KUCHI VA TEZLIK-KUCH
SIFATLARINING FIZIOLOGIK ASOSLARI
Mushak kuchi, harakatning tezligiga teskari bog‘liq ekanligi (1.1-
rasmga qarang), birinchi bobda aytilgan edi. Harakatning tezligi
qanchalik yuqori bo‘lsa, namoyon bo‘ladigan kuch shunchalik
kichkina bo‘ladi va aksincha. Turli sport mashqlari, «kuch-tezlik»
egri chizig‘ining har xil nuqtalariga mos keladi. Mushakning maksimal
izometrik kuchiga yaqin yoki teng bo‘lgan tashqi yuklamalik mashqlar
— xususan — kuchli mashqlar hisoblanadi. Masalan, «qo‘llarda
turish», «krest» kabi gimnastik mashqlar, halqalarda «oldingi muvo-
zanat», maksimalga yaqin yoki maksimal og‘irlikdagi shtanga bilan
bajariladigan og‘ir atletika mashqlari, shular jumlasidandir.
Tashqi qarshilik kamaygan paytida harakat tezligi ortadi, na-
moyon bo‘ladigan mushak kuchi esa pasayadi. Bajarilishi paytida,
mushak qisqarishlarining nisbatan katta kuchi va tezligi namoyon
bo‘ladigan, maksimal izometrik kuchdan 40—70% ga teng tashqi
yuklamaga, ya’ni katta quvvatga ega bo‘lgan mashqlar, tezlik-kuch
mashqlari turiga, (qisqa masofaga yugurish, sakrashlar) kiradi.
Kichik massa (maksimal izometrik kuchdan 40% dan kam) bilan bir
joydan ikkinchi joyga ko‘chadigan harakatlarda katta tezlikka erishiladi,
bunda namoyon qilinadigan mushak kuchi nisbatan kichik bo‘ladi. Bunday
mashqlar (masalan, kichkina to‘pni bir joyda turib uloqtirish, yuklama
berilmagan qo‘l-oyoqlarning harakatlari) tezlikka mos.
3.1. Mushak kuchining fiziologik asoslari
Izometrik qisqarish sharoitlarida, mushaklar maksimal statik
kuchni namoyon qiladi.
Mushaklarning maksimal statik va maksimal ixtiyoriy statik
kuchi.
Izometrik qisqarayotgan mushak, o‘zi uchun imkoniyat
darajasidagi maksimal bo‘lgan kuchlanishni namoyon qiladi. Bunda,
bir vaqtning o‘zida, quyidagi uchta shart bajarilishi lozim:
1) ushbu mushak barcha harakat birliklarining (mushak tolalari-
ning) faollashuvi;
63
2) uning barcha harakat birliklarida to‘liq tetanus rejimi bo‘lishi;
3) tinchlik holatida mushakning qisqarishi.
Bunday holatda, mushakning izometrik qisqarishi, uning
maksimal statik kuchiga mos keladi.
Mushak tomonidan yuzaga keltiriladigan maksimal kuch (MK),
mushak uzunligini hosil qiladigan mushak tolalarining soniga va ularning
yo‘g‘onligiga bog‘liq. Tolalarning soni va yo‘g‘onligi mushakning umumiy
yo‘g‘onligini yoki, boshqacha aytganda, mushak ko‘ndalang kesimining
(anatomik ko‘ndalang kesimi) yuzasini belgilaydi. Mushak MK ini, uning
anatomik ko‘ndalang kesimiga nisbati —
mushakning nisbiy kuchi
deyiladi. Bu kuch, 1 sm
2
ga to‘g‘ri keladigan nyutonlarda yoki
kilogrammlarda o‘lchanadi (P/sm
2
yoki kg/sm
2
).
Mushak kuchi, uning ixtiyoriy kuchlanib, kerak bo‘lgan mushak-
larni maksimal qisqartirishga intilganida o‘lchanadi. Shuning uchun,
odamning mushak kuchi to‘g‘risida gapirganda, uning
maksimal
ixtiyoriy kuchi
(MIK) (pedagogik amaliyotda bunga ekvivalent tu-
shuncha — «mushaklarning absolut kuchi» to‘g‘risida gap yuritila-
di. Bu kuch, ikkita: mushaklar (periferik) va muvofiqlashtiruvchi
(markaziy-asabli) omilga bog‘liq.
MIK ni belgilaydigan mushak (periferik) omillariga quyidagilar kiradi:
1) mushak tortish kuchiga mexanik ta’sir shartlari — mushak
kuchi ta’sir richagining yelkasi va ushbu kuchni suyaklar richaglariga
ta’sir qilish burchagi;
2) mushaklar uzunligi, — mushakning kuchlanishi uning uzun-
ligiga bog‘liq;
3) faollashuvchi mushaklarning ko‘ndalang kesimi (yo‘g‘onligi) —
qisqarayotgan ixtiyoriy mushaklarning ko‘ndalang kesimi yigindisi
qancha katta bo‘lsa, yuzaga kelayotgan mushak kuchi, bir xil
sharoitlarda shuncha katta bo‘ladi;
4) mushaklar kompozitsiyasi — ya’ni tez va sust qisqarayotgan
mushaklarda mushak tolalarining nisbati.
Muvofiqlashtiruvchi (markaziy asab) omillarga,
mushak apparatini
boshqarishning markaziy asab muvofiqlashtiruvchi mexanizmlarining
birligi — mushak ichidagi muvofiqlashtiruvchi mexanizmlar va
mushakni muvofiqlashtiruvchi mexanizmlar kiradi.
Mushak ichidagi muvofiqlashtiruvchi mexanizmlar, ayni mushak
motoneyronlari impulslarining soni chastotasini va ular impulsat-
siyasining vaqt birligidagi bog‘liqligini ko‘rsatadi. Bu mexanizmlar
yordamida markaziy asab tizimi, mushakning MIK ni boshqaradi, ya’ni
mushak ixtiyoriy qisqarishining kuchi, uning MK ga qanchalik
yaqinligini belgilaydi. Hattoki, bitta bo‘g‘imning har qanday mushak
guruhini MIK ko‘rsatkichi, ko‘p mushaklarning qisqarish kuchiga
64
bog‘liq.
Mushak muvofiqlashuvining mukammalligi
— «kerakli» mushak-
sinergistlarni adekvat tanlashda va boshqa bo‘g‘imlardagi mushak-
sinergistlarni «kerak bo‘lmagan» faolligini chegaralashda va qo‘shni
bo‘g‘imlarning fiksatsiyasini ta’minlovchi mushak-antagonistlarning
faolligini kuchayishida namoyon bo‘ladi. Shunday qilib, MIK ni
namoyon qilishi talab qilinganida mushaklarni boshqarish — markaziy
asab tizimi uchun murakkab vazifa hisoblanadi. Shundan kelib chiqqan
holda, nima uchun oddiy sharoitlarda mushaklarning MIK, ularning
MK dan kichik ekanligi tushunarli bo‘ladi. Mushakning kuchi va uning
MIK o‘rtasidagi farq —
kuch defitsiti
deb ataladi.
Mushak apparatining markaziy boshqarish qancha mukammal
bo‘lsa, mushak guruhining kuch defitsiti shuncha kam bo‘ladi. Kuch
defitsitining kattaligi uchta omilga: 1) o‘rganilayotgan kishining
psixologik, hissiy holatiga (berilgan ko‘rsatmaga); 2) bir vaqtda
faollashadigan mushak guruhlarining zaruriy soniga; 3) ularni
ixtiyoriy boshqarishning mukammallashganlik darajasiga bog‘liq.
Birinchi omil inson ayrim hissiy holatlarida shunday kuchni
namoyon qilishi mumkinki, bu kuch, oddiy sharoitlardagi uning
maksimal imkoniyatlaridan ancha katta bo‘ladi. Bunday hissiy
(stress) holatlarga, xususan, sportchining musobaqa paytidagi holati
kiradi. Tajriba sharoitlarida, MIK ko‘rsatkichlarining ancha ortishi
(ya’ni, kuch defitsitining kamayishi), o‘rganilayotgan sportchida
kuchli hissiy reaksiyani yuzaga keltiradigan holatlarida, uning kuchli
motivatsiyasi paytida topilgan, masalan, kutilmagandagi keskin ovoz
chiqqanda (o‘q otilganda). Bunda, ijobiy samara (MIK ning ortishi,
kuch defitsitining kamayishi) mashq bagarmaganlarda kuchliroq va
yaxshi mashq bilan ko‘p shug‘ullanganlarda kuchsizroq ifodalanadi
(yoki umuman bo‘lmaydi). Bu, sportchilarda mushak apparatining
markaziy boshqarilishi yuqori darajada mukammalligini ko‘rsatadi.
Ikkinchi omil
. Bir xil sharoitda o‘lchanganda, bir vaqtda
qisqarayotgan mushak guruhlarining soni qanchalik ko‘p bo‘lsa, kuch
defitsitining kattaligi, shunchalik yuqori bo‘ladi. Masalan, faqat
qo‘lning bosh barmog‘ini ishga tushiruvchi mushakning MIK
o‘lchanayotgan paytda, turli ishtirokchilardagi kuch defitsiti, ushbu
mushaklarning MK dan 5—15% ni tashkil qiladi. Bosh barmoqni ishga
tushiruvchi va uning falangasini bukuvchi mushakning MIK si
aniqlanganda, kuch defitsiti 20% ga oshgani ma’lum. Boldirning katta
guruh mushaklarini maksimal ixtiyoriy qisqarishi paytida, kuch
defitsiti 30% ga teng bo‘ladi (Ya. M. Kos).
Uchinchi omil
. Bu omilning roli turli tajribalarda isbotlangan.
Masalan, qo‘lning ma’lum bir holatida o‘tkazilgan izometrik mashq,
o‘sha holatda o‘lchanadigan MIK ning ancha ortishiga olib kelganligi
ko‘rsatilgan. Agar, o‘lchashlar qo‘lning boshqa holatlarida o‘tkazilsa,
65
unda MIK ning o‘sishi
uncha katta bo‘lmagan yoki
umuman o‘smagan. Agar,
MIK ning o‘sishi mashq
qilayotgan mushakning
(periferik omil) ko‘ndalang
kesimining ortishigagina
bog‘liq bo‘lganda, u, qo‘l-
ning har qanday holatidagi
o‘lchashlarda ham topilgan
bo‘lar edi. Shundan kelib
chiqqan holda, ushbu ho-
latda MIK ning o‘sishi, ay-
nan ushbu mashq holatida,
mashqdan oldingiga nisba-
tan, mushak apparatining
ancha mukammal markaziy
boshqarilishiga bog‘liq bo‘-
ladi.
M u v o f i q l a s h t i r u v c h i
omilning roli, nisbiy ixtiyoriy
kuch ko‘rsatkichini o‘rganish
paytida ham ko‘rinadi va u,
MIK ko‘rsatkichini mushak
ko‘ndalang kesimi kattaligiga
taqsimlash bilan aniqlanadi.
1
Masalan, izometrik mashqlar
qo‘llangan 100 kunlik tre-
nirovkalardan keyin, mashq
bajarayotgan qo‘lning MIK
92% ga, ularning ko‘ndalang
kesimining yuzasi esa —
23% ga ortgan (3.1-rasm).
Mos ravishda, nisbiy ix-
tiyoriy kuch o‘rtacha 6,3
1
Odamda faqatgina mushaklarning anatomik ko‘ndalang kesimini o‘lchash
mumkin bo‘lganligi tufayli, ko‘pchilik mushaklar uchun absolut ixtiyoriy kuch
(MIK ning fiziologik ko‘ndalang kesimga nisbati) emas, balki nisbiy ixtiyoriy
kuch (MIK ning anatomik ko‘ndalang kesimga nisbati) aniqlanadi. Sport
pedagogikasida «nisbiy kuch» tushunchasi MIK ni sportchining vazniga nisbati
bilan belgilanadi.
3.1-rasm
.
Yuz kun kuch mashqlarini
bajargan o‘ng qo‘l maksimal ixtiyoriy
kuchga (MIK), o‘ng va chap qo‘llar mu-
shaklarining ko‘ndalang kesimi yuza-
siga (KKYU) va MIK/KKYU nisba-
tiga ta’siri:
1
— mashq bajargan;
2
— mashq
bajarmagan mushaklar
(M. Ikai va T. Fukunaga)
.
5 —
Sh. I. Allamuratov
66
dan to 10 kg/sm
2
gacha ortgan. Shundan kelib chiqqan holda, tizimli
mashq bajarishlar, mushaklarni ixtiyoriy boshqarishning mukam-
mallashtirishga ko‘maklashishi mumkin. Mashq bajarmagan qo‘l mushak-
larning MIK ham, oxirgi omil hisobiga birmuncha ortgan, chunki bu
qo‘l mushaklari ko‘ndalang kesimining yuzasi o‘zgarmagan. Bu shuni
ko‘rsatadiki, mushaklarni ancha mukammal markaziy boshqarish,
simmetrik mushak guruhlariga nisbatan namoyon bo‘lishi mumkin
(mashq qilish samarasini «olib o‘tish» hodisasi).
Ma’lumki, mushaklarning tez harakatlanuvchi qismlari eng
yuqori bo‘sag‘ali («kamroq qo‘zg‘aluvchan») hisoblanadi. Ularni,
mushaklarning umumiy kuchlanishiga qo‘shadigan hissasi, ayniqsa
katta, chunki ularning har birining tarkibida, mushak tolalari ko‘p
bo‘ladi. Ko‘p harakatlanadigan mushak tolalari yo‘g‘onroq, miofib-
rillalari ko‘p va shu tufayli, ularning qisqarish kuchi, sust harakat-
lanuvchi birliklarga nisbatan katta. Bundan, nima sababdan MIK
mushak kompozitsiyalariga bog‘liq ekanligini tushunsa bo‘ladi:
ularning tarkibida tez harakatlanuvchi mushak tolalari qancha ko‘p
bo‘lsa, ularning MIK shuncha yuqori bo‘ladi (3.2-rasm).
Sportchining oldida, musobaqalashuv mashqini bajarish vaqtida
ancha katta mushak kuchini rivojlantirish vazifasi turgan paytda,
u, katta mushak kuchini namoyon qilishni talab etadigan mashqlarni
trenirovka jarayonida qo‘llashi zarur (MIK dan 70% dan kam
bo‘lmagan). Bu holatda, mushaklar bilan ixtiyoriy mashqlarni
bajarish mukammallashtiriladi va, xususan, asosiy mushaklarning,
jumladan ancha yuqori tizimdagi, tez harakatlanuvchi tolalarning
iloji boricha katta miqdorini qo‘shilishini ta’minlovchi, ichki mushak
muvofiqlashtiruvchi mexanizmi moslashtiriladi.
Mushaklarning ixtiyoriy kuchi va chidamliligining bog
‘
liqligi
.
Mushaklarning ixtiyoriy kuchi va chidamliligi («lokal» chidamliligi)
ko‘rsatkichlari o‘rtasida murakkab aloqa mavjud. Bitta mushak
guruhining MIK va statik chidamliligi bir-biri bilan bog‘liq: bu mushak
guruhining MIK qanchalik katta bo‘lsa, tanlangan kuchlanish shuncha
uzoq ushlab turishi mumkin («absolut lokal chidamlilik» katta).
Tajribalarda, ixtiyoriy kuch va chidamlilik o‘rtasidagi boshqacha aloqa,
tekshirilayotgan har xil odamlar bir xil nisbiy mushak kuchlanishlarini,
masalan, ularning MIK dan 60% rivojlantirishida aniqlanadi. Bunda,
tekshirilayotgan kishi qancha kuchli bo‘lsa, u, absolut kattaligi bo‘yicha
mushak kuchlanishi shuncha ko‘p bo‘lishi kerak. Bu holatlarda, ishning
o‘rtacha chegaraviy vaqti («nisbiy lokal chidamlilik», MIK har xil
bo‘lgan odamlarda, ko‘pincha bir xil bo‘ladi.
MIK va dinamik chidamlilik
ko‘rsatkichlari sportchi bo‘lmagan
va turli sportchilarda to‘g‘ridan to‘g‘ri aloqa mavjudligini ko‘rsat-
67
maydi. Masalan, erkaklar o‘rtasida ham, ayollar o‘rtasida ham oyoq-
larning eng kuchli mushaklari diskobollarida bo‘ladi, lekin ularning
dinamik chidamlilik ko‘rsatkichlari eng past. O‘rta va uzoq masofaga
yuguradiganlar, oyoq mushaklarining kuchi bo‘yicha sportchi
bo‘lmagan odamlardan farq qilmaydi, lekin sportchilarda dinamik
lokal chidamlilik o‘ta katta. Shu bilan birga, ularning qo‘l mushak-
larida yuqori dinamik chidamlilik aniqlanmagan. Buning barchasi,
mashq qilishning yuqori darajada o‘ziga xosligidan dalolat beradi:
sportchining mashq qilishida asosiy hisoblangan mushaklarning
kerakli funksional xususiyatlari ko‘proq ortadi. Mushak kuchini
rivojlantirishga qaratilgan ko‘proq mashqlar, bu sifatlarni
yaxshilashga ko‘maklashuvchi mexanizmlarni mukammallashtiradi,
mushak chidamliligiga kamroq ta’sir qiladi va aksincha.
Mushaklarning ishchi gipertrofiyasi.
Mushakning kuchi ko‘ndalang
kesimiga bog‘liq bo‘lganligi uchun, uning kattalashishi, ushbu mushak
kuchining ortishi bilan birga sodir bo‘ladi. Jismoniy mashq qilish
tufayli, mushak ko‘ndalang kesimining ortishi — mushakning
ishchi
3.2-rasm
.
Turli sportchilarda va sport bilan shug‘ullanmagan sonning (chapdagi)
to‘rtboshli mushagining tashqi boshchasida tez tolalarning foizdagi qayta
taqsimlanishi; gavda vazniga qaraganda oyoq mushaklarining izometrik kuchi
(och rangdagi uchburchaklar) va yuqoriga sakragandagi vertikal tezlik (qora
rangdagi uchburchaklar)
(P. Komi va b.)
.
68
gipertrofiyasi
deb nomlanadi (yunon. «trofos» — oziqlanish).
Mushaklarning ishchi gipertrofiyasi, mavjud mushak tolalarining
yo‘g‘onlashishi (hajmining ortishi) hisobiga sodir bo‘ladi. Mushak
tolalarining ancha yo‘g‘onlashishi paytida, ularning ko‘ndalangiga
mexanik parchalanishi sodir bo‘lishi va umumiy paylari bo‘lgan
«qo‘shimcha» tolalar hosil bo‘lishi mumkin. Kuch mashqlari jarayonida,
ko‘ndalangiga mexanik parchalangan tolalarning soni ortadi.
Mushak tolalarining
ishchi gipertrofiyasini ikki tipga
ajratish
mumkin — sarkoplazmatik va miofibrillar.
Sarkoplazmatik ishchi
gipertrofiya
— bu, ko‘pincha sarkoplazma hajmini, ya’ni ularning
qisqarmaydigan qismining kattalashuvi hisobiga, mushak tolalarining
yo‘g‘onlashishidir. Bu tipdagi ishchi gipertrofiya, mushak tolalarining
qisqarmaydigan (xususan, mitoxondrial) oqsillari va metabolik
zaxiralari: glikogen, azotsiz moddalar, kreatinfosfat, mioglobin va
boshqalar miqdorining ortishi hisobiga sodir bo‘ladi. Mashq
natijasida kapillarlar sonining ancha ortishi ham, mushakning
birmuncha yo‘g‘onlashishiga olib kelishi mumkin.
Sust va tez oksidlanuvchi tolalar, sarkoplazmatik gipertrofiyaga
ko‘proq moyil bo‘lsa kerak. Bu tipdagi ishchi gipertrofiya, mushak
kuchining ortishiga kam ta’sir qiladi, lekin uzoq muddat ishlashga
qobiliyatini ancha oshiradi, ya’ni ularning chidamliligini oshiradi.
Miofibrillarli ishchi gipertrofiya,
miofibrillalarning sonini va
hajmini, ya’ni mushak tolalarining, shaxsiy-qisqaruvchan apparati-
ning ortishi bilan bog‘liq. Bunda, mushak tolalarida miofibril-
lalarning joylashish zichligi ortadi. Mushak tolalarining bunday
ishchi gipertrofiyasi, mushakning MK ni ancha ortishiga olib keladi.
Mushakning absolut kuchi ham ancha ortadi, birinchi tipdagi ishchi
gipertrofiya paytida esa, u, yo umuman o‘zgarmaydi, yoki birmun-
cha kamayadi. Mushak tolalari miofibrillar gipertrofiyaga ancha
moyil bo‘lsa kerak.
Ayni holatlarda, mushak tolalarining gipertrofiyasi — nomlari
ko‘rsatilgan ikkita tipning kombinatsiyasi bo‘lib, ularning har bittasi
ustunlik qiladi. U yoki bu tipdagi ishchi gipertrofiyaning ustunlikdagi
rivojdanlanishi — mushak trenirovkasining xarakteri bilan belgilanadi.
Chidamlilikni rivojlantiradigan, mushakka nisbatan katta bo‘lmagan
kuch yuklamasi bilan uzoq muddatli dinamik mashqlarni bajarish,
asosan birinchi tipdagi ishchi gipertrofiyani chaqiradi. Katta mushak
kuchlanishi (mashq bajarayotgan mushak guruhlarining MIK dan 70%
dan ko‘p) bilan bajariladigan mashqlar esa, aksincha, ko‘proq birinchi
tipdagi ishchi gipertrofiyani rivojlanishiga ko‘maklashadi.
Ishchi gipertrofiyaning asosini mushak oqsillarining jadal sintezi
va tez parchalanishi tashkil qiladi. Gipertrofiyaga uchragan mushak-
69
larda, mos ravishda, DNK va RNK konsentratsiyasi, normal mu-
shaklarnikiga nisbatan ko‘p bo‘ladi. Kreatin miqdori qisqarayotgan
mushak tarkibida ortib borib, aktin va miozinning kuchli sintezla-
nishini kuchaytiradi va shu tufayli, mushak tolalarining ishchi gipert-
rofiyasini rivojlantirishga yordam beradi.
Mushak massasi hajmini boshqarishda, xususan mushak gipert-
rofiyasining rivojlanishida androgenlar (erkaklik jinsiy gormoni)
muhim rol o‘ynaydi. Ular, jinsiy (tuxumdonlar) va buyrakusti
bezining po‘stlog‘i tomonidan, ayollarda esa — faqat buyrakusti bez-
larining po‘stlog‘i ishlab chiqaradi. Demak, ayollarga nisbatan, er-
kaklar organizmida androgenlarning miqdori ko‘p.
Mashq qilishning boshqa turlari kabi, kuch mashqlari ham, ikkita
asosiy tip — tez va sust mushak tolalarining nisbati o‘zgartirmaydi.
Shu bilan birga, u, tez tolalar ikkita turining nisbatini, tez glikolitik
(TG) tolalarning foizini ko‘paytirish va mos ravishda, tez oksidla-
nuvchi-glikolitik (TOG) tolalarning foizini kamaytirish orqali o‘zgar-
tirish xususiyatiga ega (3.1-jadval). Bunda, kuch mashqlari natija-
sida, tez mushak tolalarining gipertrofiya darajasi, sekin oksidla-
nuvchi (SO) tolanikiga nisbatan katta, vaholanki chidamlilikni
mashq qilish, birinchi galda sust tolalarning gipertrofiyasiga olib
keladi. Bu farq shuni ko‘rsatadiki, mushak tolasi ishchi gipertrofiya-
sining darajasi, uni trenirovka jarayonida ishlatish miqdoriga ham,
gipertrofiya sodir bo‘lish xususiyatiga ham bog‘liq.
Kuch mashqlari, nisbatan kishik miqdordagi qaytariluvchi
maksimal yoki ularga yaqin bo‘lgan mushak qisqarishlari bilan
bog‘liq bo‘lib, bu mushak qisqarishlarida tez mushak va sust mushak
tolalari ham ishtirok etadi. Lekin, tez tolalarning ishchi gipertrofiya-
sini oshirish uchun, uncha katta bo‘lmagan miqdordagi qaytarishlar
ham yetarli bo‘lib, bu, ularni (sust tolalarga nisbatan) ishchi gipert-
rofiyaning rivojlantirishga ancha moyilligini ko‘rsatadi. Mushaklarda
tez tolalar foizining kattaligi, noto‘g‘ri kuch mashqi paytida, mushak
kuchining ancha o‘sishi uchun muhim zamin bo‘lib xizmat qiladi.
Shuning uchun, mushaklarida tez tolalari ko‘p bo‘lgan kishi, kuch
va quvvatni rivojlantirish uchun, ancha yuqori potensial imkoniyat-
larga ega.
Chaqqonlikni mashq qilish, nisbatan uncha katta kuchga ega
bo‘lmagan mushak qisqarishlarining ko‘p miqdorda qaytarilishi bilan
bog‘liq va ular, asosan, sust mushak tolalarining faolligi bilan
ta’minlanadi. Shuning uchun, mashqning ushbu turida, tez mushak
tolalari, ayniqsa tez glikolitik tolalarga nisbatan, sust mushak tolala-
rining ancha yorqin ifodalanadigan ishchi gipertrofiyasi tushunarlidir
(3.1-jadvalga qarang).
70
3.1-jadval
Turli xil sportchilarda va sport bilan shug‘ullanadigan kishilarda
sonning to‘rtboshli mushagining kompozitsiyasi va har xil turdagi
mushak tolalari ko‘ndalang kesimining yuzasi
(F. Prins va b.)
Mushak kompozitsiyalarining
ko‘rsatkichlari
Sport bilan
shug‘ullanmagan,
n
=
4
Og‘ir
atletikachilar,
n
=
3
Stayer
yuguruvchilar
n
=
3
Tolalarning foizi:
Tez glikolitik
Tez oksidlanuvchi-glikolitik
Sust oksidlanuvchi
26,2
38,1
35,5
33,3
10,5
45,0
4,5
39,7
44,3
Oksidlanuvchi tolalarning
foizi:
(Tez oksidlanuvchi-glikolitik
+ sust oksidlanuvchi)
73,6
55,5
84,0
Tola ko‘ndalang kesimining
yuzasi (mkm
2
):
Tez glikolitik
Tez oksidlanuvchi-glikolitik
Sust oksidlanuvchi
3418
4105
3303
6577
7299
4430
2938
5224
4609
3.2. Tezlik-kuch sifatlarining (quvvatning) fiziologik asoslari
Maksimal quvvat (ayrim hollarda «portlovchi quvvat» deb ataladi)
— kuch va tezlikning optimal uyg‘unligining natijasi hisoblanadi.
Quvvat ko‘pchilik sport mashqlarida: uloqtirishlarda, sakrashlarda,
sprinter yugurishlarda, kurashda namoyon bo‘ladi. Sportchi quvvatni
qanchalik ko‘p oshirsa, u, snaryadga yoki o‘zining gavdasiga shunchalik
katta kuchni beradi, chunki snaryadning (gavdaning) finaldagi tezligi
unga ko‘rsatilgan ta’sirning kuchi va tezligi bilan belgilanadi.
Quvvat, mushak yoki ikkala komponentlarini qisqarishlarining
kuchi yoki tezligini ko‘paytirish hisobiga ortishi mumkin. Odatda,
quvvatning eng ko‘p ortishi mushak kuchining ortishi hisobiga bo‘ladi.
Quvvatning kuch komponenti (dinamik kuch).
Mushak ishining
dinamik rejimi (konsentrik yoki ekssentrik qisqarish) sharoitlarida
o‘lchanadigan mushak kuchi —
dinamik kuch
(
F
) sifatida belgilanadi.
U, mushakning konsentrik qisqarishi paytida massaga (
m
) beriladigan
kuchlanish (
a
) bo‘yicha yoki mushakning ekssentrik qisqarishi paytida
massaning harakatining susayishi (teskari belgi bilan kuchlanishi)
bo‘yicha aniqlanadi. Bu fizika qonuniga asoslangan, unga ko‘ra
F
=
m
⋅
a
. Bunda, namoyon qilinayotgan mushak kuchi bir joydan
71
boshqa joyga ko‘chayotgan massaning kattaligiga bog‘liq: ayrim
chegaralarda ko‘chayotgan jism massasining kattaligining ortishi bilan
kuch ko‘rsatkichlari oshadi; massaning keyinchalik ortishi dinamik
kuchning ortishi bilan birga sodir bo‘lmaydi.
Dinamik kuchni o‘lchash paytida, tajribada ishtirok etayotgan
sportchi, mushak tashqarisidagi va mushak ichidagi muvofiq-
lashtirilgan murakkab harakatni bajaradi. Shuning uchun, dinamik
kuchning ko‘rsatkichlari har xil sportshilarda ancha farq qiladi va
bir odamning o‘zida qayta o‘lchanganda, izometrik (statik) kuchning
ko‘rsatkichlaridan katta farqlanadi.
Mushaklarning konsentrik qisqarishi paytida o‘lchanadigan dina-
mik kuch, statik kuchdan kichik bo‘ladi. Albatta, bunday taqqoslash,
tajribada ishtirok etayotgan sportchining maksimal kuchlanishi
paytida ikkala holatda va bo‘g‘imning burchagi bir xil bo‘lganda
o‘tkaziladi. Mushaklar, ekssentrik qisqarishlari rejimida (o‘rnini
bo‘shatuvchi rejim), maksimal izometrik kuchdan ancha katta
bo‘lgan dinamik kuchni namoyon qilishga moyil. Harakat tezligi
qancha katta bo‘lsa, o‘rnini bo‘shatuvchi rejimda mushaklar vujudga
keltiradigan dinamik kuch shuncha katta bo‘ladi.
Tajribada ishtirok etayotganlarning o‘zlarida, har xil muddatda
o‘tkaziladigan o‘lchashlar paytida, statik va dinamik kuch ko‘rsat-
kichlari o‘rtasida mo‘tadil korrelatsiya (korrelatsiya koeffitsiyenti
0,6—0,8 atrofida) kuzatiladi.
Dinamik mashg‘ulot natijasida dinamik kuchni oshirish statik
kuchni o‘shirmasligi mumkin (3.3-rasm). Buning barchasi, mashq
bajarish xususiyatining o‘ziga xosligini ko‘rsatadi: ma’lum bir turdagi
mashqlarni (statik yoki dinamik) qo‘llash, aynan shu turdagi
mashqlarda natijaning eng yoqori darajada ortishiga turtki bo‘ladi.
Undan tashqari, mushak kuchining eng katta o‘sishi, harakatning
ma’lum bir tezlikda amalga oshirilayotgan mashq paytida aniqlanadi
(3.3-rasmga qarang).
Mushak kuchi turlarining biri — portlovchi kuch hisoblanadi va
u, mushak kuchining tez namoyon bo‘lish xususiyatini tavsiflaydi. U,
oyoqlarning to‘g‘ri holatida yuqoriga sakrash yoki joyidan turib uzoqqa
sakrash balandligini, qisqa masofaga yugurishda imkon darajasidagi
maksimal tezlik bilan ko‘chish tezligini belgilaydi. Portlash kuchining
ko‘rsatkichi sifatida kuchning gradiyentlari (ya’ni uning o‘sish tezligi)
qo‘llaniladi. U, namoyon qilinadigan maksimak kuchni unga erishish
vaqtiga nisbati sifatida yoki mushak kuchining biron-bir tanlangan
darajasiga (absolut gradiyent) yo maksimal kuchning yarmiga, yo uning
boshqa biron-bir qismiga (kuchning nisbiy gradiyenti) erishish vaqtida
aniqlanadi. Sport bilan shug‘ullanmagan yoki chidamlilikni mashq
72
qilayotgan sportchilarga nisbatan, sportning tezlik-kuch turlari
vakillarida (sprinterlarda) kuch gradiyenti yuqori bo‘ladi (3.4-rasm).
Absolut kuch gradiyentlaridagi farqlar, ayniqsa katta bo‘ladi.
Keskin harakat kuch ko‘rsatkichlari maksimal ixtiyoriy izometrik
kuchga kam bog‘liq bo‘ladi. Izometrik mashqlar statik kuchni oshirib,
keskin harakat kuchini kam o‘zgartiradi, bu, kuch gradiyentlari
ko‘rsatkichi bo‘yicha yoki sakrash (oyoqlarni to‘g‘ri tutgan holda
balandlikka sakrash yoki joyidan turib uzoqqa sakrash) ko‘rsatkichlari
bo‘yicha aniqlanadi. Shundan kelib chiqqan holda, keskin kuch uchun
mas’ul fiziologik mexanizmlar, statik kuchni belgilovchi mexanizm-
lardan farq qiladi. Keskin kuchni namoyon bo‘lishida, muvofiqlash-
tiruvchi omillar orasida, faol mushaklar motoneyronlari impulsatsiya-
sining xarakteri — razryadning boshidagi ular impulsatsiyasining
chastotasi va turli motoneyronlar impulsatsiyasining sinxronizatsiyasi
muhim rol o‘ynaydi. Motoneyronlar impulsatsiyasining boshlang‘ich
chastotasi qanchalik katta bo‘lsa, mushak kuchi shunchalik tez oshadi.
3.3-rasm
.
Mashqning turli usullarida «kuch-tezlik» bog‘liqligining
o‘zgarishlari (A) va kuch lahzasining nisbiy o‘zgarishlari (B)
(D. Yu. Bravaya va Ya. M. Kots): 0°/s — izometrik mashq bajarish, 40°/s
va 160°/s — ko‘rsatilgan harakat tezlik bilan izokinetik mashq bajarish.
73
3.4-rasm
.
Sportchi va sport bilan shug‘ullanmaganlarda, boldirning
uchboshli mushagini ixtiyoriy qisqarishining boshida (yuqoridagi) va elektr
qo‘zg‘atgich to‘g‘ridagi (pastdagi) qisqarishlarda izometrik kuchning
o‘zgarishlari (I) va bu o‘zgarishning maksimal tezlik (II) (Ya. M. Kos va
Yu. A. Koryak). Izometrik qisqarishning kuchi, maksimal kuch (Po)da,
tezlik esa ms da maksimal kuchdan foizlarda ifodalanadi.
Keskin kuchni namoyon bo‘lishida, mushaklarning qisqarish
tezligi juda katta rol o‘ynaydi va bu hol, ularning kompozitsiyasiga,
ya’ni tez va sust tolalarning nisbatiga bog‘liqdir. Sportning tezlik-
kuch turlarining yuqori malakali vakillarida, mushak tolalarining
asosiy massasini tez tolalar tashkil qiladi (3.2-rasmga qarang). Bu
tolalar, mashq jarayonida, sust tolalarga nisbatan tezroq gipertro-
fiyaga uchraydi. Shuning uchun, mashq bilan shug‘ullanganlarga
nisbatan yoki sportning boshqa turlari, ayniqsa, chidamlilikni talab
qiladigan vakillariga nisbatan, sportning tezlik-kuch turlari vakilla-
rida mushak tolalarining asosiy massasini tez tolalar tashkil qiladi
(yoki ko‘ndalang kesimida ancha ko‘p joyni egallaydi) (3.5-rasm).
74
3.5-rasm
.
Turli xil yengil atletikachilar va sport bilan shug‘ullanmagan —
erkaklar (A) va ayollar (B) — sonining to‘rtboshli mushak tashqi
boshchasining ko‘ndalang kesimida, tez mushaklar egallagan yuzaning foizi
(D. Kostill)
.
Quvvatning tezlik komponenti.
Nyutonning ikkinchi qonuniga
binoan, massaga qo‘yilgan kuchlanish (kuch) qancha katta bo‘lsa,
massa harakat qilayotgan tezlik shunchalik katta bo‘ladi. Shunday
qilib, mushaklarning qisqarish kuchi harakat tezligiga ta’sir qiladi:
kuch qanchalik katta bo‘lsa, harakat shunchalik tez bo‘ladi.
Sprinter yugurishning tezligi ikkita omilga bog‘liq: tezlanishning
kattaligiga (yugurib ketishning tezligiga) va maksimal tezlikka.
Birinchi omil, sportching yugurish tezligining qanchalik tez oshiri-
shini belgilaydi. Yugurishdagi masofaning qisqa bo‘laklari uchun
(10—15 m), gavdaning bir holatdan boshqasiga maksimal darajada
tez ko‘chirish talab qilinadigan sportning o‘yin turlari uchun juda
muhimdir. Ancha uzun masofalar uchun, tezlanishning kattaligiga
nisbatan, yugurishning maksimal tezligi muhimroqdir. Agar sportchi,
tezlikni namoyon qilishning ikkala omilini yuqori darajasiga ega
bo‘lsa, bu, sprinter masofalarida unga katta ustunlikni beradi.
Yugurish tezligining ushbu ikkala omili, bir-biri bilan bog‘liq
emas. Ayrim sportchilarda tezlanish sust, lekin ular katta maksimal
75
tezlikka, boshqalari esa, aksincha, tezlanishi yuqori, va nisbatan un-
cha katta bo‘lmagan maksimal tezlikka ega.
Quvvatning tezligi komponentini oshirishning muhim mexanizm-
laridan biri — mushaklarning tez qisqarish xususiyatlarini oshirish,
ikkinchisi — mushak ishini muvofiqlashtirishni yaxshilash hisoblanadi.
Mushaklarning tez qisqarish xususiyati, tez va sust mushak tola-
larining nisbatiga ko‘p darajada bog‘liq. Tezlik-kuch turlarini namo-
yon qila oladigan taniqli sportchida (ayniqsa, sprinterlarda) tez mushak
tolalarining foizi sport bilan shug‘ullanmaganlardan ancha katta.
Chidamlilikni mashq qilayotgan dong‘i ketgan sportchilarnikidan ham
ancha katta (3.2-jadval, 3.2-rasmga ham qarang).
3.2-jadval
Amerikalik yengil atletikachilarda va mashq bajarmagan erkaklarda
boldir-mushak tez va sust mushak tolalarining nisbati va ko‘ndalang
kesim yuzasi
(D. Kostill va b., 1976)
Ko‘ndalang kesim yuzasi
mkm
2
Sport ixtisosligi va
malakasi
(sport natijalari)
Tez
tolalarning %
Tez
tolalarniki
Sust
tolalarniki
Tez tolalar
egallagan
yuzaning
%
Sprint (
n
=2):
100 m—10,5 s
76,0
(79,0 va 73,0)
6034
5878
76,5
Uzunlikka sakrash
(
n
=2):
7,52 va 8,41 m
53,3
(56,0 va 50,7)
6523
4718
62,2
Disk uloqtirish (
n
=2):
60,9 va 61,3 m va
yadro uloqtirish (
n
=2):
18,9 va 19,7 m
62,3
(87,0—48,0)
9483
7702
66,0
O‘rta masofalarga
yugurish
(
n
=7): 800 m—1,51,5 s
(1: 48,9—1,54,1)
48,1
(59,5—30,6)
7117
6099
53,5
Mashq bajarmagan
erkaklar (
n
=11)
47,4
(62,0—26,8)
4965
5699
44,0
Mushak ichidagi va mushaklararo muvofiqlashtirish
ham harakat
tezligini (quvvatni) oshirishga ko‘maklashadi, chunki mushaklarning
muvofiqlashgan ishi paytida, ularning kuchlanishi tashqi qarshiligi
katta tezlik bilan yengib kooperatsiyalashadi (birga ishlaydi). Xususan,
mushaklararo yaxshi muvofiqlashuv paytida, bitta mushakning (yoki
mushak guruhlarining) qisqaruvchanlik kuchlanishi, boshqa mushak-
76
ning (yoki mushak guruhlarining) oldingi qisqaruvchanlik kuchlanishi
yuzaga keltirgan tezlanish cho‘qqisiga ko‘proq mos keladi, keyingi
kuchlanish ancha samarali bo‘ladi. Mushak-antagonistlarning
bo‘shashish tezligi va darajasi, harakat tezligiga ta’sir ko‘rsatuvchi
muhim omil bo‘lishi mumkin. Agar, harakat tezligini oshirish talab
qilinsa, trenirovka mashg‘ulotlarida o‘ziga xos harakatlarni (musobaqa
mashqlaridagi kabi) trenirovka qilinayotgan mashqda ishlatiladigan
tezlikka teng yoki undan yuqori tezlik bilan bajarish zarur.
Tezlik-kuch mashqlarining energetik tavsiflari.
Tezlik-kuch
mashqlarining barchasi, energetik nuqtayi nazardan anaerob hisoblanadi.
Ularning chegaraviy davomiyligi 1—2 daqiqadan kamroq. Mashqlarning
energetik tavsiflash uchun ikkita asosiy ko‘rsatkich: maksimal anaerob
quvvat va maksimal anaerob sig‘im (qobiliyat) ishlatiladi.
Maksimal anaerob quvvat
. Ma’lum sportchi uchun ishning
maksimal quvvati faqatgina bir necha soniya davom etishi mumkin.
Bunday quvvatdagi ish, faqatgina mushak fosfagenlarining — ATF
va KrF ning anaerob parchalanishidan ajralgan energiya hisobiga
bajarilishi mumkin. Shuning uchun, bu moddalarning zaxirasi va
ayniqsa, ularni energetik utilizatsiyasining tezligi maksimal anaerob
quvvatni belgilaydi. Qisqa sprint va sakrash — natijalari maksimal
anaerob quvvatga bog‘liq bo‘lgan mashqlar hisoblanadi.
Erkaklar va ayollar uchun maksimal anaerob quvvatning «norma-
tiv» ko‘rsatkichlari 3.3-jadvalda berilgan.
3.3-jadval
Maksimal anaerob quvvat ko‘rsatkichlarining tasnifi (kgm/s)*
(Ya. M. Kots)
Yoshi, yillarda
Tasnifi
15—20
20—30
Erkaklar:
Yomon
Oddiy
O‘rtacha
Yaxshi
A’lo
Ayollar:
Yomon
Oddiy
O‘rtacha
Yaxshi
A’lo
113 dan kam
113—149
150—187
188—224
224 dan yuqori
92 dan kam
92—120
121—151
152—182
182 dan yuqori
106 dan kam
106—139
140—175
176—210
210 dan yuqori
85 dan kam
85—111
112—140
141—168
168 dan yuqori
* 1 kg/s
=
9,8 Vt.
77
Maksimal anaerob sig‘im
. Maksimal anaerob sig‘imni baholash
uchun, maksimal kislorod qarzining kattaligi, ya’ni chegaraviy
davomiylikda (1 daqiqadan 3 daqiqagacha) ish bajarilgandan keyin
aniqlanadigan eng katta kislorod qarzi juda ko‘p ishlatiladi. Bu
shunday tushuntiriladi, ish tugagandan keyin qabul qilingan ortiqcha
miqdordagi kislorodning eng ko‘p qismi, ish vaqtida anaerob
jarayonlarda sarflangan ATF, KrF va glikogen zaxiralarini tiklash
uchun ishlatiladi. Qonda katexolaminlar miqdorining ko‘pligi, tana
haroratining yuqoriligi va tez-tez qisqarayotgan yurak va nafas
mushaklari tomonidan O
2
qabulining ortishi kabi omillar ham, og‘ir
ishdan keyingi tiklanish paytida O
2
qabuli tezligining oshishiga sabab
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, maksimal anaerob quvvat va
maksimal anaerob sig‘im o‘rtasida juda oddiy bog‘liqlik mavjud.
Maksimal kislorod qarzining kattaliklari, sport bilan shug‘ullan-
maganlarnikiga nisbatan, sportchilarda yuqoriroq va u, erkaklarda
10,5
l
(tana vaznining 140 ml/kg), ayollarda esa — 5,9
l
(tana
vaznining 95 ml/kg)ni tashkil qiladi. Sport bilan shug‘ullan-
maganlarda, mos ravishda 5
l
(tana vaznining 68 ml/kg) va 3,1
l
(tana vaznining 50 ml/kg)ni tashkil qiladi. Sportning tezlik-kuch
turlarining taniqli sportchilarda (400 va 800 metrga yuguradigan)
maksimal kislorod qarzi 20 litrgacha yetishi mumkin (N. I. Volkov).
Kislorod qarzining kattaligi juda variativ (har xil) bo‘lib, natijani
aniq aytib berish uchun ishlatilmaydi.
Kislorod qarzining alaktatsid (tez) fraksiyasining
kattaligi bo‘yicha,
anaerob (fosfagenli) sig‘imning, tezlik-kuch xarakteridagi (sprint)
juda qisqa muddatli mashqlarni ta’minlaydigan qismi to‘g‘risida, fikr
yuritsa bo‘ladi. Kislorod qarzining «fosfagenli fraksiyasi»ning tipik
maksimal kattaligi — tana vaznining 100 kal/kg atrofida yoki 1,5—
2,1 O
2
. Tezlik-kuch xarakteridagi mashqlar natijasida, u, 1,5—2
marta ortishi mumkin.Bir necha soniya davom etadigan, chegaraviy
davomiylikdagi ishdan keyin, kislorod qarzining eng katta (sust)
fraksiyasi anaerob glikoliz, ya’ni tezlik-kuch xarakteridagi mashqlarni
bajarish jarayonida sut kislotasining hosil bo‘lishi bilan bog‘liq va
shuning uchun,
laktatsid kislorod qarzi
sifatida ko‘rsatiladi. Kislorod
qarzining ma’lum qismini, organizmdagi sut kislotasini CO
2
va H
2
O
gacha oksidlash va glikogengacha resintezlash orqali yo‘qotiladi.
Mashq qilmagan yosh erkaklarda anaerob energiyaning laktatsid
komponentini, tana vaznining 200 kal/kg atrofidagi maksimal sig‘imi
tashkil qiladi va bu, qonda sut kislotasining 120 mg% (13 mmol/
l
)
atrofida maksimal konsentratsiyasiga mos keladi. Taniqli sport-
chilarida qonda sut kislotasining maksimal konsentratsiyasi 250—
300 mg% bo‘lishi mumkin va u, tana vaznining 400—500 kal/kg
maksimal laktatsidli (glikolitik) sig‘imiga mos keladi.
78
Bunday katta laktatsid sig‘im, bir qator sabablar bilan belgilanadi.
Avvalambor, sportchilar ishni ancha yuqori quvvatda ko‘tarishlari
va uni, mashq qilmagan odamlarga nisbatan uzoqroq muddat amalga
oshirishlari mumkin. Bu, xususan, katta mushak massasini, jumladan
yuqori glikolitik qobiliyatga ega bo‘lgan tez mushak tolalarining ishga
kirishishi (rekrutirlanish) bilan ta’minlanadi. Bu tolalarni yuqori
malakali sportchilar — sportning tezlik-kuch turlarida taniqli bo‘lgan
vakillarining mushaklarida ko‘p miqdorda bo‘lishi, yuqori glikolitik
quvvat va sig‘imni ta’minlaydigan omillardan biri hisoblanadi.
Undan tashqari anaerob quvvatga ega qaytariluvchi-intervalli mashq-
larni qo‘llash bilan o‘tkaziladigan trenirovka mashg‘ulotlari jarayo-
nida, sportchilar tomonidan qonda va gavdaning boshqa suyuq-
liklarida sut kislotasining ancha yuqori konsentratsiyada (va, mos
ravishda, pH miqdorining ancha pastligiga) chidash imkoniyatini
berib, sportda yuqori ishchanlikni qo‘llab turadi. Bu, ayniqsa, o‘rta
masofalarga yuguruvchilar uchun xarakterlidir.
Kuch va tezlik-kuch mashqlari, trenirovka qilinayotgan mu-
shaklarda ma’lum bir biokimyoviy o‘zgarishlarni vujudga keltiradi.
Ularda ATF va KrF miqdori, mashq qilmayotgan mushaklarnikiga
nisbatan (20—30% gacha) ancha yuqori bo‘lsa ham, u, katta energetik
ahamiyatga ega emas. Fosfagenlarni (ATF, ADF, AMF, KrF),
xususan miokinaza va kreatinfosfokinazani qayta o‘zgartirish (parcha-
lash va resintez qilish) tezlikni belgilovchi fermentlar faolligining
oshishi ancha ahamiyatga ega (N. N. Yakovlev).
Nazorat uchun savollar
1. Mushaklarning maksimal statik kuchi deganda nimalarni tushunasiz?
2. Mushaklarning maksimal ixtiyoriy statik kuchi deganda nimalarni
tushunasiz?
3. Kuch defitsiti deb nimaga aytiladi?
4. MIK ni belgilaydigan mushak (periferik) omillariga nimalar kiradi?
5. Mushaklarning ixtiyoriy kuchi va chidamliligining bog‘liqligi
nimalardan iborat?
6. Mushaklarning ishchi gipertrofiyasini ta’riflang.
7. Sarkoplazmatik ishchi gipertrofiya deganda nimalarni tushunasiz?
8. Miofibrillar ishchi gipertrofiya deganda nimalarni tushunasiz?
9. Maksimal quvvat deganda nimani tushunasiz?
10. Quvvatning kuch komponenti (dinamik kuch) deganda nimalarni
tushunasiz?
11. Quvvatning tezlik komponenti deganda nimalarni tushunasiz?
12. Tezlik-kuch mashqlarining energetik tavsiflari nimalardan iborat?
13. Maksimal anaerob quvvat deganda nimalarni tushunasiz?
14. Maksimal anaerob sig‘im deganda nimalarni tushunasiz?
79
IV BOB. CHIDAMLILIKNING FIZIOLOGIK ASOSLARI
4.1. Chidamlilik tushunchasi
Chidamlilik tushunchasi kundalik hayotda, insonning muayyan
aqliy yoki jismoniy (mushak) faoliyati davomida bajarishi mumkin
bo‘lgan ish qobiliyatidir. Odamning jismoniy harakati (qobiliyati)
sifatida chidamlilikni tavsiflash nisbiydir: u, faqatgina ma’lum bir
faoliyat turiga mansubdir. Boshqacha aytganda, chidamlilik o‘ziga
xos (spetsifikdir) — u, har bir inson ma’lum bir, o‘ziga xos (spetsi-
fik) faoliyatni bajarish paytida namoyon bo‘ladi.
Bajarilayotgan jismoniy (mushak) ishning tipi va xarakteriga
bog‘liq ravishda quyidagi chidamlilik farqlanadi:
1) statik va dinamik chidamlilik, ya’ni mos ravishda statik yoki
dinamik ishni uzoq muddat bajarish xususiyati;
2) lokal va global chidamlilik, ya’ni mos ravishda lokal ishni
(bo‘lmagan miqdordagi mushaklar ishtirokida) yoki global ishni
(ko‘pchilik mushak guruhlari — mushak massasining yarmidan
ko‘pining ishtirokida) uzoq muddat bajarish xususiyati;
3) kuch chidamliligi, ya’ni katta mushak kuchini namoyon
qilishni talab etadigan mashqlarni ko‘p marta qaytarish xususiyati;
4) anaerob va aerob chidamlilik, ya’ni energiya bilan ta’minlash-
ning anaerob yoki aerob tipining ustunligida global ishni uzoq mud-
dat bajarish xususiyati.
Sport fiziologiyasida, odatda, chidamlilikni shunday sport mashq-
larini bajarish bilan bog‘lashadiki, ularni amalga oshirish katta miq-
dordagi mushak massasini (gavda mushak massasining yarmidan
ko‘prog‘ini va undan ham ko‘prog‘ini) ishtirok etishini talab qiladi va
organizm tomonidan kislorodni doimiy qabul qilinishi tufayli 2—3
daqiqa va undan ortiq uzluksiz davom etadi. Bu kislorod, ish baja-
rayotgan mushaklarni ko‘proq yoki to‘liq aerob sharoitda energiya
mahsulotlari bilan ta’minlaydi. Boshqacha aytganda, sport fiziologiya-
sida chidamlilikka — ko‘proq aerob xarakterga ega bo‘lgan global
mushak ishini uzoq muddat bajarish xususiyati sifatida qaraladi.
Chidamlilikni namoyon qilishni talab qiladigan sport mashqlari
tarkibiga, siklik xarakterga ega barcha aerob mashqlar kiradi, xususan
80
1500 m va undan ortiq bo‘lgan masofalarda yengil atletik yugurish,
sport yurishi, shossedagi velopoyga, barcha masofalardagi chang‘i
poygasi, 3000 m va undan ortiq masofalarda konkida yugurish,
400 m va undan ortiq masofalarga suzish va b.
4.2. Organizmning aerob imkoniyatlari va chidamlilik
Ko‘proq aerob xarakterga ega bo‘lgan mashqlarni bajarish paytida,
berilgan yuklamaning quvvati (ko‘chish tezligi) qanchalik katta bo‘lsa,
kislorod iste’moli tezlik (
l
O
2
/min) shunchalik katta bo‘ladi. Shuning
uchun, ko‘proq chidamlilikni namoyon qilish talab qilinadigan sport
turlarida, sportchi katta aerob imkoniyatlarga ega bo‘lishi kerak:
1) kislorod iste’molining yuqori maksimal tezligiga, ya’ni katta aerob
quvvatga; 2) kislorod iste’molining yuqori tezligini uzoq muddat
qo‘llab-quvvatlab turish qobiliyatiga (katta aerob sig‘imga).
Maksimal kislorod iste’moli
(MKI). Kichining aerob
imkoniyatlari, maksimal bo‘lgan kislorod iste’moli bilan belgilanadi.
MKI qancha yuqori bo‘lsa, maksimal aerob yuklamaning absolut
quvvati shuncha katta bo‘ladi. Undan tashqari, MKI qancha yuqori
bo‘lsa, aerob ishni bajarish nisbatan shuncha yengil va uzoq muddat
davom etadi.
Shunday qilib, sportchining MKI qancha yuqori bo‘lsa, u,
masofada undan ham katta tezlikni rivojlantirishi mumkin, shundan
kelib chiqqan holda, chidamlilikni namoyon qilishni talab qiladigan
mashqlarni bajarishda uning sport natijalari shuncha yuqori bo‘ladi.
MKI qancha yuqori bo‘lsa, aerob ishchanlik (chidamlilik) shuncha
yuqori bo‘ladi, ya’ni odam, aerob sharoitdagi ishni shunchalik katta
hajmda bajarishga qodir bo‘ladi. Shu bilan birga, aerob yuklamaning
nisbiy quvvati qancha kichik bo‘lsa, chidamlilikni MKI ga bog‘liqligi
shuncha ko‘p namoyon bo‘ladi.
Shundan kelib chiqqan holda, nima sababdan, chidamlilikni
namoyon qilishni talab qiladigan sport turlari vakillarida, boshqa
turdagi sportchilarnikiga, ayniqsa, xuddi shu yoshdagi mashq
bajarmaganlarnikiga nisbatan MKI yuqori bo‘lishi tushunarlidir.
Agar, mashq bajarmagan 20—30 yoshli erkaklarda MKI o‘rtacha
3—3,5
l
/min ga (yoki 45—50 ml/kg
⋅
min) teng bo‘lsa, stayer
yuguruvchilar va chang‘ichilarda bu ko‘rsatkich 5—6
l
/min ga (yoki
80 ml/kg
⋅
min dan ortiq) yetadi. Mashq qilmagan ayollarda MKI
o‘rtacha 2—2,5
l
/min ga (yoki 35—40 ml/kg
⋅
min) teng, chang‘ichi
ayollarda esa — 4
l
/min atrofida (yoki 70 ml/kg
⋅
min dan ortiq).
MKI ning absolut ko‘rsatkichlari (
l
O
2
/min) gavda kattaliklari
(vazni) bilan bog‘liq bo‘ladi (4.1,
A
-rasm). Shuning uchun, MKI
81
ning eng yuqori absolut ko‘rsatkichlari eshkak eshuvchilar, suzuv-
chilar, velosipedchilar, konkida yuguruvchilarda namoyon bo‘ladi.
4.1-rasm
.
Har xil sport turlari bilan shug‘ullanadigan bir guruh yuqori
malakali sportchilar vaznining absolut (A) va nisbiy (B, C) MKI bilan
bog‘liqligi
(Ya. M. Kots).
6 —
Sh. I. Allamuratov
82
Sportning bu turida, ko‘rsatkichni fiziologik baholash uchun MKI
ning absolut ko‘rsatkichlari katta ahamiyatga ega.
MKI ning darajasi ikkita funksional tizimlarning maksimal
imkoniyatlariga bog‘liq: 1) kislorod tashish tizimi, kislorodni atrof-
muhit havosidan absorbsiya qiladi va uni ish bajarayotgan mushak-
larga va gavdaning boshqa faol a’zolari va to‘qimalariga tashiydi;
2) kislorodni utilizatsiya qilish tizimi, ya’ni qon bilan olib kelina-
digan kislorodni ekstragirlaydigan va utilizatsiyalaydigan mushak
tizimi. MKI ko‘rsatkichlari yuqori bo‘lgan sportchilarda, ikkala tizim
ham katta funksional imkoniyatlarga ega.
4.3. Kislorod tashish tizimi va chidamlilik
Kislorod tashish tizimi tarkibiga tashqi nafas, qon va yurak-tomir
tizimlari kiradi. Bu tizimlarning har birining funksional xususiyatlari,
sportchi organizmining kislorod tashish imkoniyatlarini belgilaydi.
Tashqi nafas tizimi.
Tashqi nafas tizimi kislorod tashish tizimi-
ning birinchi bo‘g‘ini bo‘lib xizmat qiladi. U, o‘pka ventilatsiyasi
va qonga o‘pka (alveolar-kapillarli) membranasi orqali O
2
diffuziyasi
hisobiga, organizmni kislorod bilan ta’minlaydi.
O‘pka hajmi va sig‘imi.
Chidamlilikni mashq qilayotgan sport-
chilarda o‘pka hajmi va sig‘imi (nafas hajmidan tashqari) tinch
holatda, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan o‘rtacha 10—20% ga ko‘p
bo‘ladi. Lekin, ushbu farq, gavda kattaliklarini (uzunligini, og‘irligi-
ni, tana yuzasini) hisobga olganda kamayadi, chunki umumiy va
qoldiq hajmlari va ayniqsa, o‘pkaning hayotiy hajmi (O‘HH)
gavdaning kattaliklariga to‘g‘ri proporsionaldir (taxminan, gavda
uzunligiga kub miqdorida).
Gavda kattaliklarini hisobga olganda o‘pkaning hajmi va sig‘imi
MKI va sport natijalari bilan o‘zaro bog‘liq (korrelatsiyada) bo‘ladi
yoki umuman bog‘lanmaydi. O‘HH nisbatan uncha katta bo‘lmagan
sportchilar yuqori MKI kattalikka ega bo‘lishi mumkin va aksincha,
yuqori malakali sportchilarda O‘HH va MKI o‘rtasidagi korrelatsiya
uncha katta emas. Lekin, sportchilarda, xuddi mashq qilmagan
odamlarnikiday, maksimal aerob ish paytida nafas hajmi (nafas
chuqurligi) O‘HH ning 50—55% ga yetadi. Shuning uchun, O‘HH
kichkina bo‘lgan sportchilarda o‘pka ventilatsiyasi katta bo‘lmaydi.
Kislorod qabuli 4
l
/min va undan ortiq bo‘lgan sportchilar uchun
O‘HH 4,5
l
dan kam bo‘lmasligi kerak. Eng yuqori O‘HH eshkak
eshuvchilarda ro‘yxatga olingan — 9
l
.
O‘pka ventilatsiyasi.
Kislorod iste’moli tezligi katta bo‘lganligi
tufayli, chidamlilikka qaratilgan mashqlarni bajarishning barcha
83
davrida o‘pka ventilatsiyasi faqat yuqori bo‘ladi. Masalan, 10 000
metrga yugurishdagi kabi tezlik va davomiylikda (30 daqiqa),
tredbanda yugurish paytida yuguruvchi stayerlarning o‘pka ventilat-
siyasi 120—145
l
/min atrofida bo‘ladi (2.7-rasmga qarang). Bunday
o‘pka ventilatsiyasi mashq qilmaganlarda chegaraviy hisoblanadi va
juda qisqa vaqt ushlab turilishi mumkin.
Ma’lumki, maksimal aerob yuklama paytida ham, ishchi o‘pka
ventilatsiyasi nafas apparatining chegaraviy imkoniyatlaridan past
bo‘ladi va u,
maksimal ixtiyoriy ventilatsiya
(MIV) kattaligi bilan
o‘lchanadi. Lekin, MIV qisqa vaqt ichida aniqlanadi (odatda, 12
soniya), sportchi esa, chidamlilikka qaratilgan mashqlarni bajarishi
paytida, o‘pkaning ishchi ventilatsiyasini juda yuqori darajada bir
necha daqiqalar yoki soatlar davomida ushlab turishi zarur. Mashq
qilmagan yosh erkaklarda MKI o‘rtacha 120
l
/min bo‘ladi, mashqni
yaxshi bajargan sportchilarda esa, bu ko‘rsatkichlar yuqori bo‘ladi.
Ayniqsa, nafas apparatining chidamlilik ko‘rsatkichlaridagi farq
katta bo‘ladi. Masalan, yuguruvchi stayerlar o‘pka ventilatsiyasini
MKI dan 80% darajasida 11 daqiqa davomida, mashq qilmaganlar
esa — 3 daqiqa davomida ushlab turadilar. Nafas mushaklarining
(nafas mushaklarining kuchi va chidamliligini) yaxshi rivojlanishi
hamda nafas yo‘llarida havo harakati qarshiligining pastligi, mushak-
larning ish bajarishi vaqtida o‘pka ventilatsiyasining yuqori darajada
ushlab turish imkoniyatini beradi.
Ishchi o‘pka ventilatsiyasi bir xil bo‘lganda, mashq qilmaganlar-
nikiga nisbatan, sportchilarda
nafas chastotasi
yuqori bo‘ladi. Shun-
dan kelib chiqqan holda, sportchilarda o‘pka ventilatsiyasining o‘si-
shi, nafas chastotasiga qaraganda, ko‘proq darajada
nafas hajmining
(nafas chuqurligi) ortishi hisobiga ta’minlanadi. Bunga quyidagilar:
1) o‘pkaning kattalashgan hajmi; 2) nafas mushaklari kuchining
kattaligi va chidamliligi; 3) ko‘krak qafasi va o‘pkaning yuqori
cho‘ziluvchanligi; 4) havo yo‘llarida havo oqimiga qarshilikning
pastligi. Ma’lumki, nafas hajmi ortgan paytda, «samarasiz» bo‘shliq-
ning hajmi nisbatan kamayadi va buning oqibatida, o‘pka ventilat-
siyasi ko‘proq bo‘ladi, chunki bu holatda, uning ancha katta qismini
alveolar ventilatsiya tashkil qiladi.
O‘pka ventilatsiyasining samaradorligini oshirish
— tashqi nafas
funksiyasiga nisbatan chidamlilikni mashq qilishning asosiy
natijasidir. Xususan, kislorodning ventilatsion ekvivalenti 1
l
qabul
qilinadigan kislorodga o‘pka ventilatsiyasining hajmi bo‘yicha (V
Ñ
/
VÎ
2
) hisoblanadi. Chidamlilik mashq qilinganligi oqibatida,
kislorodning ventilyatsion ekvivalenti
tinchlik sharoitlarida o‘zgar-
maydi. Mushakda ish bajarayotgan vaqtda, kislorod bir xil qabul
84
qiliyotgan paytida ventilatsiya qilinadigan havoning miqdori sport-
chilarda, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan kichik bo‘ladi. Bu farq,
bajarilayotgan yuklamaning quvvati, ya’ni kislorod iste’moli tezligi
bilan aniqlanadi, u qancha yuqori bo‘lsa, shuncha katta bo‘ladi.
Mashq natijasida ventilatsion anaerob bo‘sag‘a (4.2-rasm), ya’ni
ishning kritik quvvati ortadi va shundan boshlab, o‘pka ventilatsiyasi
ish quvvatiga qaraganda tezroq ortadi (o‘pka ventilatsiyasi va kis-
lorod iste’moli o‘rtasidagi bog‘liqlikni grafik ravishda ifodalaydigan
egri chiziqning liniyasiz,
giperbolik qismi). Mashq
qilmaganlarning ventila-
tsion anaerob bo‘sag‘asi,
MKI ning 50—60% ga teng
bo‘lgan yuklama quvvatiga
mos keladi, chidamliligi
yaxshi, mashq qilingan
sportchilarda esa — MKI
ning 80—85%.
Shundan kelib chiqqan
holda, katta aerob quvvatga
ega mashqlarni bajarganda,
sportchilarda o‘pka venti-
latsiyasining zaruriy hajmi,
sport bilan shug‘ullanma-
ganlarnikiga nisbatan an-
cha kichik bo‘ladi. Hattoki
taniqli sportchilar ham,
MKI ning juda yuqori da-
rajasiga (5
l
/min va undan
yuqori) ko‘pincha, o‘pka
ventilatsiyasining shunday
darajasida erishishadiki, bu
daraja, tayyorgarligi past
bo‘lganlarda MKI ning
ancha past darajasiga eri-
shish uchun zarurdir.
Nafasning kislorodli
qiymati
ma’lumki, o‘pka
ventilatsiyasining ortishi
bilan kuchli o‘sadi (ayniqsa,
kritik quvvatdan ortiq, ya’ni
anaerob bo‘sag‘adan yuqori
4.2-rasm
.
Yuklama quvvatining zinapoya-
simon ortishi paytida O
2
qabuli tezligi, o‘pka
ventilatsiyasi va qonda laktatning konsent-
ratsiyasi:
AB
vent — ventilatsion anaerob bo‘sag‘a;
AB
4
—
«standart» laktatsidemik anaerob bo‘sag‘a;
AB
indiv — individual laktatsidemik anaerob
bo‘sag‘a.
85
bo‘lganda). Ventilatsiyaning oshirilishi tufayli, ayniqsa uzoq muddatli
ish paytida (masalan, marafon yugurish paytida), sportchilarning nafas
mushaklari kislorodni kam sarflaydi, ishlayotgan skelet mushaklariga esa,
mashq qilmaganlarnikiga nisbatan kislorod ko‘proq sarflanadi. Lekin,
shuni aytish lozimki, o‘pka ventilatsiyasi bir xil darajada bo‘lgan paytida,
nafasning mexanik ishi (demak, uning kislorodli qiymati ham) mashq
bajargan va bajarmaganlarda bir xil bo‘ladi.
Chidamlilikni mashq qilish natijasida, maksimal bo‘lmagan aerob
ishni bajarish paytida, qonda laktatning konsentratsiyasi pasayadi.
Shundan kelib chiqqan holda, ishchi giperventilatsiyaning kimyoviy
rag‘batlaridan biri kuchsizlanadi. Bundan tashqari, mashq qilgan
chidamli sportchilarda, nafas markazining CO
2
ga bo‘lgan sezgirligi
pasaygan bo‘ladi.
Shunday qilib, chidamlilikni mashq qilish, bir tomondan,
maksimal bo‘lmagan standart aerob ish paytida o‘pka ventilatsiyasini
pasaytiradi, ikkinchi tomondan esa —
maksimal ishchi giperventi-
latsiyani
(maksimal aerob ishni bajarish paytida) oshiradi. U, sport-
chilarda, odatda, 180
l
/min, mashq qilmaganlarda esa — 120
l
/min
atrofida bo‘ladi. Sportchilarda CO
2
ning ko‘p hosil bo‘lishi (O
2
qabulining katta tezligiga teng) hamda maksimal aerob quvvatga ega
yuklamani ko‘tarish paytida arterial qonda laktat va vodorod ionla-
rining konsentratsiyasining yuqoriligi ko‘tarilgan maksimal ishchi
giperventilatsiyaning «kimyoviy» mexanizmi bo‘lib xizmat qiladi.
O‘pkaning diffuzion faoliyati
. Tinch holatda va mushak ishi
paytida, sportchilar o‘pkasining diffuzion faoliyati, sport bilan shu-
g‘ullanmaganlarnikiga nisbatan yuqori bo‘ladi (4.3-rasm). Masalan,
bu ko‘rsatkich, tinch holatda marafon yuguruvchilarda va maksimal
ish bajarayotgan mashq qilmagan erkaklarda deyarli bir xil. Har xil
kishilar o‘pkasining maksimal diffuzion faolliyatining ko‘rsatkich-
larida katta farq bo‘lishiga qaramasdan, umuman olganda, ular,
maksimal aerob imkoniyatlarga ega.
Sportchilar o‘pkasi diffuzion xususiyatining ortishi o‘pka hajmi-
ning kattalashishi bilan qisman bog‘liq bo‘lib, bu, kattaroq alveolar-
kapillar yuzani ta’minlaydi. Lekin, asosan — alveolar kapillar
tarmoqning kengayishi va qon hajmining ortishi o‘pka kapillarlarida
qon hajmining oshishi bilan bog‘liq.
O‘pkaning yuqori diffuzion qobiliyati, juda katta quvvatga ega
yuklamalar paytida kislorodni alveolalardan qonga tezlashgan holda
o‘tishini va uni kislorod bilan tez to‘yinishini ta’minlaydi.
Arterial qonda O
2
ning parsial bosimi
(ÐàÎ
2
). O‘pkada kislorod
almashinuvining samarasi to‘g‘risida fikr yuritishga ÐàÎ
2
imkoniyat
beradi. U, tinch holatda, sportchilar va sport bilan shug‘ullanmaganlarda
86
amalda bir xil bo‘lib, yoshi 40 da bo‘lgan sog‘lom kishilarda 85—105 mm
sim. ust. (ko‘pincha 95—98 mm sim. ust.) atrofida bo‘ladi.
Submaksimal va aerob sharoitda ÐàÎ
2
amalda tinch holatlardagidan
farq qilmaydi. U, faqat, maksimalga yaqin va maksimal aerob sharoitda
birmuncha pasayadi: mashq qilmaganlarda, odatda, 5—10 mm sim.
ust., MKI yuqori bo‘lgan mashq bilan shug‘ullangan sportchilarda esa
— 10—15 mm sim. ust. dan ko‘p emas.
Umuman olganda,
sportchining tashqi nafas tizimi arterial qonda
kislorodning kuchlanishini ushlab turadi
. Bu, ish bajarayotgan
mushaklarning va boshqa faol a’zolar va to‘qimalarning kislorod bilan
ko‘proq ta’minlanishi uchun zarur.
Shunday qilib, tashqi nafas tizimiga nisbatan chidamlilik
mashqlarining asosiy samaralari quyidagilardan: 1) o‘pka hajmi va
4.3-rasm
.
Tinch holatda va maksimal aerob ish paytida, turli sportchilarda
va sportchi bilan shug‘ullanmaganlar o‘pkasining O
2
uchun diffuzion
qobiliyati
(Ya. M. Kots)
.
87
sig‘imining oshishi; 2) tashqi nafas quvvati va samaradorligining
(tejamkorligining) ortishi; 3) o‘pka diffuzion qobiliyatining
ortishidan iborat.
Qon tizimi.
Qonning ko‘p ko‘rsatkichlari aerob chidamlilikka
sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Organizmning kislorod
tashish imkoniyatlari, avvalambor, qonning hajmiga va uning tarkibidagi
gemoglobin miqdoriga bog‘liq.
Qonning hajmi va tarkibi
. Chidamlilikni mashq qilish sirkulatsiya
qiladigan qon hajmi (SQQH) ning ancha ortishiga olib keladi. U,
sportchilarda mashq bilan shug‘ullanmaganlarnikiga nisbatan ancha katta
(4.1-jadval). Shu bilan birga, SQQH — chidamlilikni mashq qilishning
o‘ziga xos xususiyati hisoblanadi va u, sportning tezlik-kuch turlari
vakillarida kuzatilmaydi. Gavda vaznini hisobga olgan holda, bir
tomondan, chidamli sportchilarning SQQH bilan, ikkinchi tomondan,
mashq qilmaganlar va boshqa jismoniy sifatlarini mashq qiladigan
sportchilar SQQH o‘rtasidagi farq o‘rtacha 20% dan ko‘p bo‘ladi.
4.1-jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki,
sportchilarda SQQH ning o‘sishi, eritrotsitlar hajmiga qaraganda,
plazma hajmi ko‘proq ortishi bilan belgilanadi. Ularda gematok-
ritlarning ko‘rsatkichi, mos ravishda, sport bilan shug‘ullanma-
ganlarnikiga nisbatan past bo‘ladi.
4.1-jadval
Chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilar va mashq qilmagan
erkaklarda sirkulatsiya qiladigan qon va uning tarkibiy
qismlarining hajmi
(L. Rekker, 1977)
Ko‘rsatkichlar
Sportchilar
Sport bilan
shug‘ullanmaganlar
SQQH (
l
)
SQQH (gavda vaznidan ml/kg)
Sirkulatsiya qilayotgan plazmaning
hajmi (SQPlH),
l
SQPlH (gavda vaznidan ml/kg)
Sirkulatsiya qilayotgan
eritrotsitlarning hajmi (SQErH),
l
SQErH (gavda vaznidan ml/kg)
Gematokrit
6,4
95,4
3,6
55,2
2,8
40,4
42,8
5,5
76,3
3,1
43,0
2,4
33,6
44,6
88
Chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarda plazma hajmining
ortishi, sirkulatsiya qilayotgan qonda
oqsillarning umumiy miqdorini
ortishi bilan bog‘liq. Ushbu ko‘payish, chidamlilikni mashq qilish
tomonidan jigarda oqsillarning kuchli sintezini rag‘batlantirishni aks
etadi (asosan albuminlar va globulinlarni). Qon plazmasida oqsillar
konsentratsiyasining ortishi, uning kolloid-osmotik bosimini oshiradi
va bu, qondan tashqari (hujayralararo, to‘qimalar) bo‘shliqlardan
qo‘shimcha miqdordagi suyuqlikni qonga absorbilanishiga olib
keladi. Natijada, plazmaning sirkulatsiya hajmi ortadi, qon plazmasi-
dagi oqsilning konsentratsiyasi normal darajada 7% atrofida ushlab
turadi. Undan tashqari, sportchilarda qon plazmasida oqsillarning
konsentratsiyasi birmuncha kam bo‘lishi ham mumkin va mos
ravishda, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, qon plazmasining
kolloidli-osmotik bosimi pastroq (4.2-jadval) bo‘ladi.
4.2-jadval
Sportchilar (velosipedchilarda, o‘rta va uzun masofalarga
yuguruvchilarda) va mashq qilmagan erkaklarda qon plazmasi
oqsillarining miqdori, hajmi va kolloid-osmotik bosimi
(L. Ryokker va b., 1976)
Ko‘rsatkichlar
Sportchilar
(
n
=40)
Sport bilan
shug‘ullanmaganlar
(
n
=49)
Tomir ichidagi (umumiy)
oqsil miqdori (gavda
vaznidan g/kg)
SQPlH
(gavda vaznidan
ml/kg
)
Qon plazmasida oqsil
konsentratsiyasi (g%)
Kolloid-osmotik bosimi
(mm. sim. ust.)
3,75
54,6
6,8
30,0
3,09
42,7
7,1
38,0
SQQH ning ortishi, chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarning
kislorod tashish imkoniyatlarini oshirish uchun juda katta ahamiyatga
ega. Avvalam bor, SQQH ning ortishi tufayli, qonning markaziy va
yurakka venoz qaytishi oshad va bu, qonning katta sistolik hajmini
ta’minlaydi. SQQH ning ortishi, katta miqdordagi qonni teri tarmog‘iga
yo‘naltirish imkonini beradi va shu tarzda, uzoq muddatli ish vaqtida
issiqlik ajratish uchun organizmning imkoniyatlarini oshiradi.
«Ortiqcha» plazma, qon gematokritini sezilarli oshirmasdan turib, ish
vaqtida plazmani qo‘shimcha yo‘qotish (gemokonsentratsiya) uchun
89
zaxira ham beradi. Bu, katta aerobli quvvatga ega yuklama vaqtida,
yuqori tezlikda katta hajmdagi qonni «haydash» paytida yurak ishlashini
osonllashtiradi. Undan tashqari, plazma hajmining ortishi, ish vaqtida
qonga kelib tushadigan to‘qima almashinuvi mahsulotlarini katta
hajmda ko‘payishini (masalan, sut kislotasini) ta’minlaydi va shu tufayli,
qonda ularning konsentratsiyasini pasaytiradi.
Qizil qon (eritrotsitlar va gemoglobin) tanachalari
. Qonda ge-
moglobinning miqdori, uning kislorodli hajmini va shundan kelib
chiqqan holda, kislorod tashish imkoniyatlarini belgilaydi. Shuning
uchun, chidamlilikni namoyon qilishni talab qiladigan sport turlari
vakillarining qonidagi eritrotsitlar va gemoglobinning konsentrat-
siyasi, xuddi sport bilan shug‘ullanmaganlar yoki boshqa turdagi
sportchilardagi kabi bir xil ekanligi, bir qaraganda, kutilmagan hol
(4.3-jadval).
4.3-jadval
Sportchilar va sport bilan shug‘ullanmaganlarda qizil qon
ko‘rsatkichlari
Gemoglobin-
ning umumiy
miqdori
Tadqiqot
qilinayotgan guruh
Eritrotsitlar
konsentra-
tsiyasi
mln/mm
3
Gemoglobin
konsentra-
tsiyasi, g%
g
gavda
vaznidan
g/kg
Eritrotsitda
gemoglobin-
ning o‘rtacha
miqdori, g%
O‘rtacha va uzun
masofalarga
yuguruvchilar
(
n
=40)
Sport bilan
shug‘ullanmaganlar
(
n
=12)
Chang‘ichilar,
o‘rtacha va uzoq
masofalarga yugu-
ruvchilar (
n
=27)
Kurashchilar
(
n
=14)
4,77
4,97
14,6
15,1
16,0
15,6
840
747
1061
984
13,6
11,3
15,6
13,2
34,2
34,3
Chidamli sportchilarda SQQH kattalashganligi tufayli, ularning
qonidagi eritrotsitlar va gemoglobinning umumiy miqdori ham pro-
porsional ravishda yuqori bo‘ladi. Masalan, mashq qilmagan erkaklar
va sportning tezlik-kuch turlari vakillari qoni tarkibida gemoglobinning
90
umumiy miqdori o‘rtacha 700—900 g yoki 10—12 g/kg (ayollarda —
500 g atrofida yoki 8—9 g/kg ), chidamli sportchilarda esa — mos
ravishda 1000—1200 g yoki 13—16 g/kg (ayollarda — 800 g yoki
12 g/kg). Shunday qilib, chidamlilikni mashq qilayotgan sportchi-
larda, eritrotsitlar va gemoglobinning umumiy ishlab chiqilishi, sport
bilan shug‘ullanmaganlarnikidan ortiq. Lekin, kuchli eritropoez va
gemoglobin hosil qilish, kattalashgan SQQH da eritrotsitlar va gemog-
lobinning «normal» konsentratsiyasi ushlab turishni ta’minlaydi, xolos.
Bunday sportchilarda, eritropoez va gemoglobin hosil qilish o‘rtasidagi
normal nisbat ham saqlanadi, shu tufayli, eritrotsitlarda gemoglobin-
ning o‘rtacha konsentratsiyasi oddiy kattaliklardan sezilarli farq qil-
maydi (4.3-jadvalga qarang).
Kuchli eritropoezni (va gemoglobin hosil qilishni) rag‘batlantiruvchi
mexanizmlaridan biri bo‘lib, kuchaytirilgan mashqlar va musobaqalar
(ayniqsa yugurish) vaqtida sodir bo‘ladigan ishchi gemoliz xizmat qiladi.
Bu to‘g‘risida, sport bilan shug‘ullanmaganlar bilan (200 mg%)
taqqoslaganda, mashq qilayotgan yuguruvchilarda gaptoglobinning
pasaygan konsentratsiyasi (o‘rtacha 100 mg% atrofida) bo‘yicha fikr
yuritish mumkin. Shu bilan birga, ayrim holatlarda, juda og‘ir
yuklamalardan keyin, qonda gaptoglobin umuman uchramasligi mumkin.
Sportchilarda, tinch holatlarda, eritrotsitlarning birmuncha pasaygan
konsentratsiyasi (kichraytirilgan gematokrit) ma’lum bir afzalliklarga
ega, chunki yurakka yuklamani kamaytiradi. Mushak ish bajarayotgan
paytda, gemokonsentratsiya gemoglobinning miqdorini ortishini
ta’minlaydi va shuning uchun, qonning kislorod sig‘imini yuklamaning
quvvatiga proporsional ravishda kattalashtiradi. Bunda, tinchlik holatida
qizil qon ko‘rsatkichlari ancha past (past konsentratsiyali eritrotsitlari
va gemoglobini) va SQQH kattaroq bo‘lgan, yaxshi mashq qilgan
sportchi ma’lum bir funksional afzalliklarga ega: uning qonida ishchi
o‘zgarishlar diapazoni kattalashgan va demak, kislorod tashish
imkoniyatini oshirish uchun funksional zaxirasi ham, kam mashq qilgan
sportchilarnikidan kattaroq (4.4-rasm).
Arterial qonda O
2
miqdori
. Har qanday quvvatga ega bo‘lgan aerob
yuklama paytida, sportchilarda, xuddi sport bilan shug‘ullanmagan-
larnikidagi kabi, arterial qonda O
2
miqdori pasaymasdan, balki tinch-
lik sharoitidagidan yuqori ham bo‘ladi. Masalan, maksimal quvvatga
ega aerob ish paytida, asosan gemoglobinni kislorod bilan foizli
to‘yinishining pasayishi bilan bog‘liq bo‘lgan arterial qonda kislorod
miqdorining kamayishi (qonda 0,2 mlO
2
/100 ml), ishchi gemo-
konsentratsiya natijasida gemoglobin konsentratsiyasining ortishi
(qonda 2,5 ml O
2
/100 ml ga) hisobiga ortiqcha miqdorda kompen
satsiya bo‘ladi (4.4-rasmga qarang).
91
4.4-rasm.
Tinch holatda (I) va maksimal aerob ish paytida (II), sportchilar
va mashq qilmagan erkaklar qoni gemoglobinining konsentratsiyasi,
yopishqoqligi va gematokrit ko‘rsatkichi va
(Ya. M. Kos va b.).
Chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarning eritrotsitlarida
2,3-DFG konsentratsiyasi, sport bilan shug‘ullanmaganlarnikiga
nisbatan 15—20% ga ko‘p. Shu tufayli, chidamliligi yuqori bo‘lgan
sportchilarning to‘qima kapillarlarida gemoglobindan kislorodning
ajralishi yengil bo‘ladi.
Qonda sut kislotasi
. Chidamlilikka qaratilgan mashqlarda muso-
baqalashuv masofasining uzunligi va qonda laktatning konsent-
ratsiyasi o‘rtasida chiziqli bo‘lmagan qaytar aloqa mavjud: masofa
qanchalik uzun bo‘lsa (uni bosib o‘tish uchun vaqt kattaroq), qonda
laktatning konsentratsiyasi shunchalik kam bo‘ladi (4.5-rasm).
Mushak ish bajarayotgan vaqtda, qonda sut kislotasining miqdori
uchta asosiy omilga: 1) kislorod tashish tizimini, ishlayotgan
mushaklarning kislorodga bo‘lgan ehtiyojini qoniqtirish xususiyatiga;
2) ishlayotgan mushaklarning aerob va anaerob (glikolitik) energiya
ishlab chiqishi imkoniyatlariga; 3) ishlayotgan mushaklardan qonga
o‘tayotgan sut kislotasining organizm tomonidan utilizatsiya qilish
xususiyatiga bog‘liq.
Chidamlilikni tizimli mashq qilish jarayonida, maksimal bo‘lma-
gan birgina aerob yuklamani bajarish paytida, laktatning mushaklar-
dagi va qondagi miqdori progressiv ravishda pasayadi (4.5-rasm).
Sport bilan shug‘ullanmaganlarga qaraganda, har qanday bir xil
92
absolut aerob yuklama pay-
tida, sportchilarning arterial
qonida laktatning konsentrat-
siyasi pastroq (1.8-rasmga
qarang). Bu pasayishni bir
nechta omillar belgilaydi.
Birinchidan, chidamli
sportchilarda skelet mushak-
larining aerob potensiali
yuqori bo‘ladi, shu tufayli,
ularning mushaklari mashq
qilmaganlarnikiga nisbatan
sut kislotasini kamroq ishlab
chiqaradi, chunki energiya
ishlab chiqarishda ko‘proq
aerob sharoit mavjud bo‘ladi.
Bundan, bir xildagi ish pay-
tida, mashqdan keyin mu-
shaklardagi laktat konsentratsiyasining pasayshi dalolat beradi (4.6-
rasmga qarang).
4.6-rasm
.
Veloergometrda turli aerob yuklamalar paytida, chidamlilikni
mashq qilishni boshlagunga qadar (1), uch oydan (2) va yetti oydan (3)
keyin mushak va qon tarkibida laktatning konsentratsiyasi
(B. Saltin va D. Karlsson)
.
Ikkinchidan, sportchilarda kislorod tashish tizimining ishga tu-
shishi ancha tezroq sodir bo‘ladi. Ma’lumki, uzoq muddatli aerob
4.5-rasm.
Turli masofalarga yugurishning
yakunida sut kislotasining
konsentratsiyasi
(Ya. M. Kots)
.
93
mashqlar paytida, qondagi laktat konsentratsiyasining eng katta
darajasi ishning birinchi daqiqalarida ko‘rinadi, bu kislorod defitsiti
bilan bog‘liq. Mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, chidamli
sportchilarda, qondagi laktat konsentratsiyasining ortishi ishning
boshida ancha kam bo‘ladi.
Uchinchidan, chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarda,
mushaklarda hosil bo‘layotgan sut kislotasining kuchli utilizatsiyasi
kuzatiladi. Bunga, barcha mushak tolalarining yuqori aerob
potensiali va ayniqsa, sust mushak tolalarining yuqori foizda bo‘lishi
hamda yurakning kattalashgan massasi ko‘maklashadi. Sust mushak
tolalari, xuddi miokard kabi, sut kislotasini energetik substrat kabi
ishlatish xususiyatiga ega. Undan tashqari, bir xil aerob yuklamalarda
(O
2
ni bir xil qabul qilishda) sportchilarda qon oqimining o‘tishi
jigar orqali mashq qilmaganlarga nisbatan ko‘proq bo‘lib, bu ham,
qondagi sut kislotasining jigar tomonidan ancha jadal ekstraksiya
qilinishiga va uni keyinchalik glukoza va glikogenga aylanishiga
yordam beradi (Kori sikli).
To‘rtinchidan, sport bilan shug‘ullanmaganlarga nisbatan, sport-
chilarda qon sirkulatsiyasining kattalashgan hajmda bo‘lishi,
mushaklardan qonga kelib tushayotgan laktat konsentratsiyasining
pastligi hisobiga kamayadi.
Shunday qilib, chidamlilikni mashq qilish nafaqat aerob imkoniyat-
larni oshiradi (MKI), balki qonda sut kislotasi miqdorini sezilarli
darajada ko‘tarmasdan turib, uzoq muddatli katta yuklamalarni bajarish
xususiyatini rivojlantiradi ham. Bu, nisbatan uzoq davom etadigan
mashqlarni bajarishga ixtisoslashgan sportchilarda chidamlilikning
oshirish mexanizmlarining muhimligidan dalolat beradi.
Bayon qilingan o‘zgarishlarning umumiy ko‘rsatkichi sifatida, oxirgi
vaqtlarda,
laktatsidemik anaerob bo‘sag‘ani
(LAB) o‘lchash, keng
qo‘llanilmoqda. Ya’ni, shunday eng kam yuklama aniqlanadiki, unda
arterial qondagi laktatning konsentratsiyasiga (4 mmol/
l
) yo birinchi
bor erishiladi (LAB
4
), yoki undan boshlab, yuklamani keyinchalik
yanada oshirish paytida arterial qonda laktatning konsentratsiyasi tez
ortadi — LABi (4.5-rasmga qarang). Laktatsidemik anaerob bo‘sag‘a
ventilatsion anaerob bo‘sag‘aga yaqinroq bo‘ladi. Aks holda, anaerob
bo‘sag‘ani
anaerob almashinuv bo‘sag‘asi
(AnAB) deb atashadi.
Anaerobli bo‘sag‘a, organizm aerob imkoniyatlarining ko‘rsat-
kichlari bo‘lib xizmat qiladi: aerob imkoniyatlar qanchalik katta
bo‘lsa, anaerob bo‘sag‘a shunchalik baland bo‘ladi. Uzun masofa-
larda, bir tomondan, MKI bilan sport natijasi o‘rtasida va anaerob
bo‘sag‘a bilan, ikkinchi tomondan, to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liqlik
mavjud. Turli ixtisos vakillarida anaerob bo‘sag‘a har xil, eng
94
yuqorisi chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarda bo‘ladi.
Yuqori malakali chidamli sportchilarda kislorod iste’moli MKI dan
70—80% dan ortiq bo‘lgan yuklamalar paytidagina anaerob
bo‘sag‘aga erishiladi, mashq qilmaganlarda esa — kislorod iste’moli
MKI dan 45—60% ga teng yuklamalar paytida erishiladi. Taniqli
marafonchilarning, masofani bosib o‘tishlaridagi kislorod iste’moli
tezligi, ularning individual MKI ning 80—85% ga mos keladi, ya’ni
anaerob bo‘sag‘a darajasidan past (qonda laktat konsentratsiyasi
4 mmol/
l
dan kam) bo‘ladi.
Kislorod qabuli (MKI) darajasida bo‘lgan, chegaraviy davomiyligi
bir necha daqiqa bo‘lgan (1500 metrga yugurish), nisbatan qisqa muddatli
aerob yuklamalarni bajarish paytidagi holat boshqacha bo‘ladi. Bunday
mashqlarni bajarish paytida, anaerob glikogenoliz mushaklarning energiya
ishlab chiqarishiga muhim ulush qo‘shadi va bu, ishlayotgan mushaklarda
katta miqdordagi sut kislotasini hosil bo‘lishiga olib keladi. Sport bilan
shug‘ullanmaganlarga qaraganda, sportchilarda aerob ishning maksimal
quvvati (kritik aerob quvvat) ancha katta. Ish vaqtida laktat konsent-
ratsiyasining 140 va 90 mg% yoki 15 va 10 mmol/
l
bo‘lishi ham shundan
kelib chiqadi. Bunday mashqlarda natija qanchalik yuqori bo‘lsa, ya’ni
sportchi masofada ushlab turishi mumkin bo‘lgan maksimal aerob quvvat
qanchalik katta bo‘lsa, qonda laktatning konsentratsiyasi finishda
shunchalik yuqori bo‘ladi.
Qonning kislotali-ishqoriy muvozanati.
Qonda vodorod ionlarining
konsentratsiyasi (pH) unda sut kislotasining miqdoriga eng ko‘p
darajada hamda CO
2
ning parsial bosimi va qonning bufer imko-
niyatlariga bog‘liq bo‘ladi. U, mushak ishlashi paytida faqatgina sut
kislotasining miqdori bilan belgilanganligi tufayli, qonning laktatiga
nisbatan trenirovka samarasi to‘g‘risida aytilgan gaplarning barchasi
pH uchun ham taalluqlidir. Chidamlilikni mashq qilayotgan sport-
chilarda pH ning pasayishi ancha katta yuklamalar paytida sodir bo‘ladi
va u, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan kam. Chegaraviy holatlarda,
yuqori malakali sportchilar arterial qonining pH darajasi 7,0 gacha va
yana ham kamayishi mumkin (ayniqsa, eshkak eshuvchilarda).
Qonning bufer birikmalari
— uning kislota-ishqoriy muvozanatini
boshqarishning muhim mexanizmi hisoblanadi. Tinch holatda, qonda
standart bikarbonatning miqdori, sportchilarda xuddi mashq qilma-
ganlarnikiday — mos ravishda 24,3 va 24,4 mekv/
l
. Lekin, uning
pasayishi, sport bilan shug‘ullanmaganlardagiga nisbatan, sportchilarda
ancha katta yuklamalar paytida sodir bo‘ladi. Bu, avvalam bor, qonda
laktat konsentratsiyasining o‘zgarishlaridagi bayon qilingan farqlar
bilan tushuntiriladi: sportchilarda laktatsidemiya darajasi, sport bilan
shug‘ullanmaganlarga qaraganda pastroq bo‘ladi.
95
Arterial qonda CO
2
ning parsial kuchlanishi
juda katta yuklamalar
paytida birmuncha pasayadi, sport bilan shug‘ullanmaganlarga
nisbatan sportchilarda biroz kamroq pasayadi, bu esa sportchilarda
nafas olishni ancha mukammal boshqarilishi bilan bog‘liq.
Qon glukozasi
. Tinchlik sharoitida qonda glukozaning konsentrat-
siyasi sportchilar va sport bilan shug‘ullanmaganlarda bir xil.
Chidamlilikka qaratilgan, nisbatan qisqa muddatli mashqlar paytida,
bu ko‘rsatkich, tinchlik sharoitidagiga nisbatan ortish, uzoq muddatli
mashqlar paytida esa — sekin-asta pasayish holatiga ega (tinch
holatidagi 80—100 mg% ko‘rsatkichdan to 50—60 mg% ko‘rsat-
kichga qadar). Qonda glukoza konsentratsiyasining bunday pasayishi
chidamlilikni mashq qilish oqibatida borgan sari kamayadi, kechroq
boshlanadi va qonda glukozaning miqdori past bo‘lgan
(gipoglikemiya) paytidagi ish bajarish davri borgan sari cho‘ziladi.
Yuqori malakali sportchilarda, hattoki marafon yugurishdan keyin
ham, qonda glukoza konsentratsiyasining pasayishi kuzatilmaydi.
Xulosa qilib aytganda, mashq qilish jarayonida sodir bo‘ladigan
va chidamlilikni oshishiga olib keladigan, qonda sodir bo‘ladigan
asosiy o‘zgarishlar quyidagilarga olib keladi:
1) qon sirkulatsiyasi hajmining ortishiga (eritrotsitlarga qaraganda
ko‘proq darajada plazmaning umumiy hajmining ortishi hisobiga,
ya’ni gematokritning pasayishi bilan);
2) maksimal bo‘lmagan aerob yuklamalar paytida ishchi laktatsi-
demiyaning (va mos ravishda, atsidemiyani) pasayishiga (buni,
umumiy ko‘rinishda anaerob bo‘sag‘aning ortishi sifatida belgilash
mumkin);
3) maksimal aerob yuklamalar paytida ishchi laktatsidemiyani
(va mos ravishda, asidemiyani) ortishiga.
Yurak-qon tomir tizimi.
Sportchilarda, xuddi barcha sog‘lom
kishilardagi kabi, tashqi nafas kislorod iste’moli tezlikni limitlama-
ganligi tufayli, kislorod tashish imkoniyatlari asosan sirkulator
imkoniyatlari va avvalambor, yurakning qon tomirlari bo‘ylab katta
miqdorda qonni yurgizish xususiyati bilan belgilanadi. Shu tufayli,
yurak, o‘pka orqali qon oqimining yuqori hajmdagi tezlikni ta’min-
laydi, bu yerda kislorod, alveolar havodan va kislorodni qondan
oladigan ishlovchi mushaklardan ushlab qolinadi.
Yurak ishining ko‘rsatkichlari
. Fik tenglamasiga asosan, kislorod
iste’moli (KI) yurakdan qonning haydalishiga (YUQH) va kislorod
bo‘yicha arterio-venoz farqqa (AVF-O
2
) to‘g‘ridan to‘g‘ri bog‘liq
bo‘ladi, ya’ni quyidagicha: KI
=
YUQH
⋅
AVF-O
2
. O‘z navbatida,
yurakdan qonning haydalishi, sistolik hajmni (SH) yurak qisqarish-
lari chastotasiga (YUQCH) ko‘paytmasi bilan belgilanadi:
96
YUQH
=
SH
⋅
YUQCH. Mashq qilmagan erkaklarda va chidamlilikni
mashq qilayotgan sportchilarda kislorod tashish tizimining ushbu
asosiy funksional ko‘rsatkichlarini taxminiy o‘rtacha ma’lumotlari
4.4-jadvalda keltirilgan. Jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turib-
diki, yuqori malakali sportchilarning yuqori aerob imkoniyatlari
(MKI), asosan, faqat yurakning yuqori darajadagi ishchanligi bilan
belgilanadi. Yurak, yuqori darajadagi sistolik hajm, ya’ni me’dacha-
larining har bir qisqarishi paytida haydab chiqariladigan qonning
miqdori hisobiga erishiladigan, katta hajmdagi qonni haydashni ta’-
minlash xususiyatiga ega. Mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, sport-
chilarda yurak qisqarishlarining chastotasi past bo‘ladi.
Mashq qilgan sportchilarda,
tinchlik holatlarida
kislorod iste’moli
tezlik, yurakdan qonning haydalishi va AVF-O
2
ko‘rsatkichlari,
mashq qilmaganlarnikidan deyarli farq qilmaydi (4.4-jadvalga
qarang). Sportchi bo‘lmaganlar yoki sportning tezlik-kuch turlari
vakillarinikiga nisbatan, chidamlilikni mashq qilayotgan sportchilarda
yurakdan qonning haydalishi bir xil bo‘lganda, YUQCH daqiqasiga
10—20 zarbaga kamroq bo‘ladi (4.7,
A
-rasm).
4.4-jadval
Mashq qilmagan erkaklarda va chidamlilikni mashq qilayotgan
o‘rtacha va yuqori malakali sportchilarda, tinch holatda va
maksimal aerob yuklamalar paytidagi kislorod tashish tizimining
asosiy funksional ko‘rsatkichlarining taxminiy o‘rtacha ma’lumotlari
(Ya. M. Kots)
Yuklama
YUQCH,
zarba/min
Sistolik hajm,
zarba/ml
YUQH
⋅
AVF-O
2
= KI
(
l
/min) (mlO
2
/
l
) (mlO
2
/min)
Tinchlik holati:
mashq qilmaganlar
mashq qilganlar
taniqli sportchilar
Maksimal ish:
mashq qilmaganlar
mashq qilganlar
taniqli sportchilar
70
55
50
200
195
190
70
90
100
120
150
190
5
⋅
50 = 250
5
⋅
50 = 250
5
⋅
50 = 250
24
⋅
140 = 3400
30
⋅
150 = 4500
36
⋅
155 = 5600
YUQCH ning pasayishi (bradikardiya) — chidamlilikni mashq
qilishning o‘ziga xos samarasi hisoblanadi (tinch holatda YUQCH
30 zarba/min pastroq bo‘ladi, tinchlik holatidagi «rekord» YUQCH —
21 zarba/min). Tinchlik holatining bradikardiya darajasi stayer
yugurishidagi natija va MKI bilan ijobiy korrelatsiya qiladi: tinchlik
97
holatida YUQCH ning pastligi o‘rtacha MKI va sport natijalaridan
yuqori bo‘ladi.
YUQCH ning pasayishi, yurak ishining tejamkorligini oshiradi,
chunki YUQCH qanchalik yuqori bo‘lsa, uning energetik talablari,
qon bilan ta’minlanishi va kislorod iste’moli shunchalik ko‘proq ortadi.
Shuning uchun, yurakning ishlash samaradorligi, yurakdan qonning
haydalishi bir xil bo‘lganda (tinch holatda ham va mushak ishi paytida
ham), mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, sportchilarda yuqori bo‘ladi.
Tinch holatda sport bradikardiyasining mexanizmlari turli-tuman-
dir. Yurakka parasimpatik (vagusli) tormozlovchi ta’sirlarning ku-
chayishi asosiy rol o‘ynaydi
(parasimpatik tonusning
ortishi). Qo‘zg‘atuvchi sim-
patik ta’sirlarning kuchsiz-
lanishi, buyrakusti bezlari
po‘stlog‘idan katexolamin-
larning (adrenalin va no-
radrenalin) ajralib chiqishi-
ning kamayishi va yurakni
ushbu simpatik mediator-
lardagi sezuvchanligining
pasayishi ma’lum bir aha-
miyatga ega.
Taniqli sportchilarda
YUQCH ning pasayishi
sistolik hajmning ortishi
hisobiga kompensatsiya
qilinadi. Tinchlik holatida
YUQCH qanchalik past
bo‘lsa, sistolik hajm shun-
chalik katta bo‘ladi (4.7,
B
-rasmga qarang). Agar,
bu ko‘rsatkich, mashq qil-
maganlarda tinch holatida
o‘rtacha 70 ml atrofida bo‘l-
sa, yuqori malakali sport-
chilarda (tinch holatdagi
YUQCH 40—45 zarba/
min bo‘ladi) esa — 100—
120 ml bo‘ladi.
Uzoq muddat jadal
mashq qilish natijasida sis-
4.7-rasm
.
Mashq qilmagan va turli
ixtisoslikdagi sportchilarning tinch
holatdagi yurak qisqarishlarining
chastotasi va qonning sistolik
hajmi
(Ya. M. Kots)
.
7 —
Sh. I. Allamuratov
98
tolik hajm ortadi va yurakdagi ikkita asosiy o‘zgarish: 1) yurak
bo‘shliqlari hajmining ortishini (dilyatatsiyaning); 2) miokardning
qisqarishi ortishi, natijasida yuzaga keladi.
Me’dacha hajmining kattalashishi tufayli, uning
yakuniy diastolik
hajmi
ortadi, ya’ni me’dacha ichidagi qonning maksimal hajmi;
funksional qoldiq hajmi
ortadi ya’ni sistola tugaganidan keyin
me’dachadagi qoldiq qonning miqdori; me'dachadagi qonning
zaxira
hajmi
ya’ni funksional qoldiq hajmi bilan qonning qoldiq hajmi
o‘rtasidagi farq ortadi.
Qonning zaxira hajmi yurak funksional zaxirasining o‘lchovi bo‘lib
xizmat qiladi: ushbu zaxira qanchalik katta bo‘lsa, mushak ish
bajarayotgan vaqtida, yurakdan shunchalik ko‘p miqdorda qon
haydalishi mumkin. Sport bilan shug‘ullanmaganlarga qaraganda,
sportchilarda tinch holatda sistolik hajm katta bo‘lishiga qaramasdan,
u, birinchilarida chap me'dacha hajmining (yakuniy diastolik hajmining)
80% atrofida, ikkinchilarida esa — 50% dan kamrog‘ini tashkil qiladi.
Yurak ishining maksimal ko‘rsatkichlari
(4.8-rasm), maksimal
yuklamani (MKI darajasidagi) bajarish paytida ro‘yxatga olinadi.
Yurakdan qon haydalish ko‘rsatkichi yuqori bo‘lgan sportchilardagina
MKI katta bo‘lishi mumkin, u, sport bilan shug‘ullanmaganlarnikiga
nisbatan ikki marta katta bo‘lishi mumkin (4.4-jadvalga qarang).
Maksimal YUQCH, hattoki uzoq muddat cho‘zilmagan
chidamlilik mashqlaridan keyin ham, birmuncha pasayadi, lekin
uncha ko‘p emas — daqiqasiga 3—5 ta zarbaga. Yuqori malakali
sportchilarda YUQCH, odatda, 185—195 zarba/minga teng, bu,
sport bilan shug‘ullanmaganlarnikiga nisbatan 10—15 zarba/minga
kam. Bu, ko‘p yillik davomiy mashq qilishning ham va
konstitutsional (tug‘ma) xususiyatlarini ham oqibati bo‘lishi mumkin.
Yurak hajmining kattalashishi ham maksimal YUQCH ning
pasayishiga olib kelishi mumkin.
Sportchilarda, yurakdan qonning maksimal haydalishi, faqat
sistolik hajmning kattalashishi hisobiga ortadi. Sistolik hajm qay
darajada ortsa, yurakdan qonning maksimal haydalishi ham, shu
darajada ortadi, shundan kelib chiqqan holda, MKI ham ortadi.
Sistolik hajmning ortishi — yurak-qon tomir tizimi uchun va
kislorod tashish tizimining barchasi uchun, chidamlilikni mashq
qilishning asosiy funksional natijasi hisoblanadi.
Mashq qilmagan yosh erkaklarda maksimal sistolik hajm, odatda,
120—130 ml dan oshmaydi, chidamlilikni talab qiladigan sport
turlarining eng yaxshi vakillarida esa — 190—210 ml ga yetadi.
YUQCH nisbatan past paytidagi katta sistolik hajm, kislorodli puls-
ning ortishini ham, ya’ni yurakning har bir qisqarishiga to‘g‘ri
keladigan qabul qilinadigan kislorod miqdorining oshishini belgilaydi.
99
4.8-rasm
.
Yurak ishining maksimal ko‘rsatkichlari: chidamlilikni mashq
qilayotgan 8 nafar yuqori malakali sportchilarda (qora aylanalar), 5 nafar
razryadli sportchi (oq aylanalar) va 10 nafar sport bilan
shug‘ullanmaganlarda (oq uchburchaklar)
(B. Ekblom va L. Xermansen)
.
Maksimal sistolik hajmning kattalashishi quyidagilar tufayli
bo‘lishi mumkin:
1) yurak bo‘shliqlari (me’dachalari) o‘lchamlarining, ya’ni
me’dachalarning yakuniy diastolik va funksional qoldiq hajmlarining
kattaligi;
2) yurakka qonning venoz qaytishini ortishi, bu, xususan,
sirkulatsiyalanayotgan qonning umumiy hajmining va qonning
markaziy hajmining nisbatan ortishi hisobiga ta’minlanadi;
3) miokard qisqarishining kuchayishi, bu, me’dachalarni to‘liq
bo‘shashishini, ya’ni mashq qilgan yurak tomonidan zaxiradagi
qonning ancha to‘la ishlatilishini ta’minlaydi.
Shuni ham aytish lozimki, mashq qilmagan kishilarda sistolik
hajm, ishchi yuklamaning ortishi bilan birga o‘sadi, ko‘pincha,
taxminan atigi MKI ning 40% ga qadar. Yuklamaning keyingi ortishi
bilan, u, sezilarli o‘zgarmaydi va yurakdan qonning haydalishi
deyarli, faqat YUQCH ning ortishi hisobiga o‘sadi. Mashq qilgan
sportchilarda sistolik hajm, ko‘pincha maksimal aerob yuklamagacha
100
ortadi. Bu shuni ko‘rsatadiki,
ularda sistolik hajmning or-
tishi (YUQCH ning ortishi bi-
lan birga) — katta quvvatdagi
(maksimal aerob yuklamaga-
cha bo‘lgan) ishni bajarish pay-
tida yurakdan qon haydali-
shini ortishining zaxirasi hi-
soblanadi. Undan tashqari
sportchining yuragi har bir
qisqarganda katta hajmdagi
qonni haydash qobiliyatiga
ega, hattoki YUQCH 185—
190 zarba/min bo‘lganda ham.
Bu hol, miokard qisqarishla-
rining ortishi tufayli yuzaga ke-
lishi mumkin. YUQCH yana
ham ancha yuqori bo‘lganda,
sistolik hajm diastolaning
(to‘lish vaqti) yoki sistolaning
(qisqarish vaqti) kritik kalta-
lanishi tufayli kamayishi lo-
zimligi, ehtimoldan holi emas.
Bu, yaxshi mashq qilgan sport-
chilarda maksimal YUQCH
juda kam holatlarda 190 zarba/
mindan oshmasligini ko‘rsatadi.
Kislorod iste’moli bir xil
bo‘lgan, maksimal bo‘lmagan
aerob yuklamalar paytida,
yaxshi mashq qilgan sportchi-
larda yurakdan qonning hay-
dalishi deyarli mashq qilmagan-
larnikiga o‘xshash bo‘ladi.
Sportchilarning yurak qisqa-
rishlarining chastotasi, xuddi
mashq qilmaganlardagi kabi,
yuklamaning yoki O
2
qabuli
tezligning oshishi bilan bir
chiziqli tarzda ortadi (4.9-
rasm). Bir xil absolut yuklama
paytida (O
2
qabuli tezlik bir
4.9-rasm
.
YUQCH ni kislorod iste’moli
bilan bog‘liqligi
(V. M. Alekseyev va Ya. M. Kots)
:
A
— YUQCH va kislorod iste’moli
(O
2
I) absolut kattaliklarda ifodalangan;
B
— YUQCH absolut kattaliklarda,
O
2
I — MKI dan % hisobida;
C
— YUQCH va O
2
I absolut
kattaliklarda (maksimal
kattaliklardan % da) ifodalangan.
101
xil bo‘lganda), sport bilan shug‘ullanmaganlarnikiga nisbatan,
sportchilarning YUQCH pastroq, shundan kelib chiqqan holda
sistolik hajmi yuqori bo‘ladi. Sportchining mashq qilganlik darajasi
va uning aerob imkoniyatlari (MKI) qanchalik yuqori bo‘lsa, har
qanday maksimal bo‘lmagan aerob yuklamani bajarishi paytida
YUQCH shunchalik past bo‘ladi.
Har qanday maksimal bo‘lmagan aerob yuklamani bajarishi
paytida YUQCH ning pasayishi — chidamlilikni mashq qilish bilan
bog‘liq bo‘lgan yurak faoliyatidagi doimiy va eng yorqin ifodalangan
funksional o‘zgarishlari hisoblanadi. Nisbiy katta sistolik hajm
paytida, nisbatan past YUQCH yurak ishining samaradorligini
ko‘rsatadi. Mashq qilgan kishilarda, asosan parasimpatik (vagusli)
tormozlanishning kuchayishi natijasi hisoblangan tinchlik bradikar-
diyasidan farqli ravishda, nisbiy ishchi bradikardiyada yurakka sim-
patik qo‘zg‘atuvchi ta’sirlar kamayadi.
Mashq qilmaganlar bilan, turli aerob imkoniyatlarga ega bo‘lgan
sportchilar o‘rtasidagi katta farqlar, bir xil absolut yuklamalar paytida
YUQCH larining (zarba/min) absolut ko‘rsatkichlari, ya’ni
l
/min
da ifodalanadigan, kislorod iste’molining bir xil tezlik paytida
taqqoslangandagina topiladi (4.9,
A
-rasmga qarang). Bu farqlar,
nisbiy absolut yuklamalar teng bo‘lgan paytda YUQCH lari
taqqoslanganda keskin kamayadi (4.9,
B
-rasmga qarang). Buni, agar,
mushak ishlashi vaqtida neyroendokrinli, xususan simpato-adrenal
ta’sirlarning jadalligi kislorod tashish tizimining absolut emas, balki
nisbatan ishchi yuklamasiga proporsional bo‘lishi hisobga olinsa,
tushunish mumkin (1.8-rasmga qarang). Nafaqat yuklama, balki
YUQCH ham nisbiy kattaliklarda ifodalansa, har xil darajada mashq
qilgan odamlarda, yuklamaga pulsli reaksiyaning farqi amalda to‘liq
yo‘qoladi (4.9,
C
-rasmga qarang). Boshqacha aytganda, teng nisbiy
aerob yuklamalar paytida (MKI % bir xil bo‘lganda), nisbiy ishchi
pulsli reaksiya (maksimal YUQCH %), har xil darajada mashq qilgan
(MKI har xil) odamlarda o‘rtacha bir xil bo‘ladi.
Sportchi yuragining kattaligi, ish samaradorligi va metabolizmi
. Yurakda
ish samaradorligining (yurakdan qonning haydalishini) oshirishni
ta’minlaydigan muhim mexanizmlar bor. Ular miokard qisqarishining
ortishi hamda yurak ishi samaradorligining o‘sishiga xizmat qiladi.
«Katta (sportcha) yurak». Chidamlilikni talab qiladigan sport turlari
bilan shug‘ullanadigan, sportchilar yuragining hajmi rentgenogram-
mada ko‘rilganda, sportning boshqa turlari bilan shug‘ullanadigan va
sport bilan shug‘ullanmagan vakillariga nisbatan, o‘rtacha ancha katta
bo‘ladi (4.5-jadval).
102
4.5-jadval
Turli ixtisoslikdagi sportchilar va sport bilan shug‘ullanmaganlarda,
rentgenogrammalar bo‘yicha hisoblangan, yurakning umumiy va
nisbiy hajmi (o‘rtacha ma’lumotlar)
(V. L. Karpman, S. V. Xrushev va Yu. A. Borisova, 1978)
Tatqiqotda qatnashganlar
Yurakning umumiy
hajmi, sm
3
Yurakning nisbiy
hajmi, sm
3
/kg
Sportchi bo‘lmagan erkaklar
Chang‘ichilar
Velosipedchilar (shossedagi)
Uzoq masofaga yuguruvchilar
O‘rtacha masofaga yuguruvchilar
Suzuvchilar
Kurashchilar
Konkida yuguruvchilar
Qisqa masofaga yuguruvchilar
Gimnastlar
Og‘ir atletikachilar
760
1073
1030
1020
1020
1065
953
935
870
790
825
11,2
15,5
14,2
15,5
14,9
13,9
12,2
12,5
12,5
12,2
10,8
Chidamli sportchilar yuragining umumiy hajmi 1000 sm
3
dan ortiq
(maksimal darajasi 1700 sm
3
gacha), boshqa sportchilarda, mashq
qilmaganlarnikidan uncha katta emas, ya’ni 800 sm
3
atrofida. Bundan
ham katta farqlar yurakning nisbiy hajmlarida, ya’ni yurakning umumiy
hajmining gavda vazniga nisbatida ko‘rinadi. Chidamlilikni mashq
qiladigan sportchilar yuragining nisbiy hajmi o‘rtacha 15 sm
3
/kg ga
teng (maksimal darajasi 20 sm
3
/kg atrofida), mashq qilmagan kishilarda
esa — 11 sm
3
/kg. Chidamlilikni mashq qiladigan sportchilarda, bir
tomondan, yurakning umumiy va nisbiy hajmlari o‘rtasida, ikkinchi
tomondan, MKI o‘rtasida ijobiy korrelatsion aloqa ko‘rinadi. O‘rtacha
olganda, sport malakasi qanchalik yuqori bo‘lsa (sport natijasi), bitta
ixtisoslikdagi sportchilar yuragining hajmi shunchalik katta bo‘ladi.
Yurakning umumiy kattaligi uning bo‘shliqlarining hajmiga va
ularning devorlarini yo‘g‘onligiga bog‘liq va shuning uchun,
miokardning ham dilyatatsiyasi (bo‘shliqlari kattaliklarining ortishi)
hisobiga hamda miokardning gipertrofiyasi (bo‘shliqlari devorlarini
yo‘g‘onlashishi) hisobiga ham o‘zgarishi mumkin.
Chidamlilikni mashq qiladigan sportchilarning yuragi uchun,
me’dachalarining katta dilatatsiyasi va ularning devorlarining normal yoki
yengil kattalashgan yo‘g‘onligi xarakterlidir (4.10-rasm). Dilyatirlangan
me’dachalar, diastola davrida katta hajmdagi qonni sig‘dirish xususiyatiga
ega bo‘lib, bu kattalashgan sistolik hajm uchun imkoniyat yaratadi.
Sportning tezkor-kuch turlari vakillarining yuragi, me’dachalari
bo‘shlig‘i odatda, normal yoki biroz kattalashgan bo‘ladi, lekin
103
devorlari sezilarli gipertrofiyalashgan. Bu sportchilar yuragining
umumiy hajmi, sport bilan shug‘ullanmaganlarnikidan ortishi
mumkin, lekin uning sistolik hajmi ikkalasinikida ham bir xil ortadi.
4.10-rasm
.
Sport bilan shug‘ullanmaganlar va turli ixtisoslikdagi sportchilar
miokardining yakuniy diastolik hajmi, devorining yo‘g‘onligi va vazni
(D. Morganrot va b.).
104
Shunday qilib, yurak gipertrofiyasi o‘ziga xos bo‘lib uning tipi mashq
qilish faoliyatining xususiyatlari bilan belgilanadi. Chidamlilik mashqlari
katta miqdordagi skelet mushaklarining ko‘p marta qaytariladigan, lekin
kuch jihatidan nisbatan uncha katta bo‘lmagan qisqarishlari bilan
tavsiflanadi va yurakdan qonni haydalishini talab qiladi. Bunday mashq
qilish rag‘batlarining ta’siriga javoban (buni «hajm stressi» deb nomlash
mumkin), yurak bo‘shliqlarini katta miqdordagi qon bilan to‘ldiradigan
va yakuniy diastolik bosimning ortishini chaqiradigan dilatatsiya paydo
bo‘ladi. Shuning uchun, gipertrofiyaning ushbu tipi —
tonogenli dilatatsiya
deb ataladi (tonos — bosim). Tezlik-kuch mashqlarini bajarish paytida,
arterial bosim qisqa muddatli kuchli ortishi zarur («kuchlanish stressori».
Bunga javoban yurak gipertrofiyasi, me’dachalari devorlarining yo‘g‘onla-
shishi bilan birga rivojlanadi.
Miokard gipertrofiyasining asosida, miokardial tolalarda oqsil
sintezining kuchayishi yotadi. Shu bilan birga, chidamlilikni mashq
qilishda, yurakda nafaqat kontraktil oqsillarning (aktin, miozin va b.),
balki uning oksidlangan metabolizmi bilan bog‘liq oqsillarning, xususan,
mitoxondrial oqsillar va fermentlarning sintezi kuchayadi. Parallel
ravishda, kapillarlarning miqdori ham ortadi va bu, yurak mushaklarining
qon bilan ta’minlanishini va aerob metabolizm sharoitlarini yaxshilaydi.
Dilatirlangan yurak ishining samaradorligi
. Yurakning dilatatsiyasi,
unga bir qator energetik ustunliklarni beradi. Sportchining dilatirlangan
yuragi, nisbatan past YUQCH lari paytida, sistolik hajmning ortishi
hisobiga, yurakdan qonning haydalishini katta darajada oshirish
imkoniyatini beradi. Bu, ancha yuqori YUQCH hisobiga yurakdan
xuddi shunday qon haydashni ta’minlaydigan, mashq qilmagan yurak
bilan taqqoslaganda, yurakning energiya sarflashini kamaytiradi va
uning mexanik samaradorligini oshiradi. Bundan tashqari, dilatirlangan
yurakning uzun miokardial tolalari, oddiy kattalikdagi yurak tolalariga
nisbatan, kamroq qisqargan paytida katta kuchlanishni vujudga keltiradi
(Frank-Starling mexanizmi). Natijada, yurak bo‘shliqlari katta hajmga
ega bo‘lgan sportchilar, hattoki yuqori YUQCH paytida ham, katta
sistolik hajmni ushlab turishga qobiliyatlidir.
Yurak metabolizmi,
ma’lumki, deyarli faqat aerob yo‘l bilan o‘tadi.
Shuning uchun, yurakning ishi kislorod va energetik moddalar
(glukoza, yog‘ kislotalari va laktat) bilan doimiy va yetarli ta’minla-
nishiga bog‘liq. Chidamli sportchilarning mashq qilgan yuragi
metabolizmining eng muhim xususiyatlari quyidagilardan iborat:
1. Mitoxondriyalar va mitoxondrial oksidlanuvchi fermentlarning
kuchaygan kapillarizatsiyasi va miqdorining ko‘pligi tufayli, mashq
qilgan yurak tomonidan kislorodni yetkazish va utilizatsiya qilishning
maksimal tezligi, mashq qilmagan yurakka nisbatan katta bo‘ladi.
105
2. Bir xildagi submaksimal aerob ish paytida, mashq qilgan yurak
tomonidan qon bilan ta’minlash va kislorod iste’moli, mashq
qilmagan yurakka nisbatan kam bo‘ladi. Mashq qilgan yurakdan oqib
chiqadigan venoz qondagi kislorodning ancha katta parsial bosimi,
barcha miokardial hujayralarni kislorod bilan ta’minlash uchun qulay
sharoit mavjudligini ko‘rsatadi.
3. Mashq qilgan yurak, qondan laktatni ekstraksiya va utilizatsiya
qilishga ko‘proq qobiliyatlidir. Chidamli sportchining yuragi, arterial
qonda laktatning konsentratsiyasi bir xilda bolganda, laktatni mashq
qilmagan yurakka nisbatan ko‘proq darajada ekstragirlaydi. Agar, mashq
qilmagan odamlarda, maksimal aerob ish paytida, barcha oksidlanuvchi
energetik moddalar ichida laktatning ulushi taxminan 60% gacha yetsa,
juda chidamli sportchida, bu ko‘rsatkich — 80% dan yuqori bo‘ladi.
Boshqacha aytganda, mashq qilgan yurakdagi oksidlanuvchi
metabolizmning aksariyat qismi laktatni ishlatish hisobiga qoplanadi.
Yurakdan qon haydashning taqsimlanishi, mushakdagi qon oqimi
va AVF-O
2
. Mashq qilgan sportchilarning yuqori darajadagi aerob
imkoniyatlari, nafaqat yurakdan katta miqdorda qon haydashga, balki
uni samarali ishlatishga ham bog‘liq. Bu qobiliyat, tizimli AVF-O
2
ning kattaligi, ya’ni arterial qonda va o‘ng yurak orqali o‘tadigan
aralash venoz qonda kislorod miqdori o‘rtasidagi farq bilan bahola-
nishi mumkin. Tizimli AVF-O
2
qanchalik katta bo‘lsa, organizm
yurakdan haydaladigan qondan shunchalik samarali foydalanadi,
uning kislorod tashish tizimi shuncha tejamkorlik bilan ishlaydi.
Mashq qilgan sportchilarning arterial qoni tarkibida kislorodning
miqdori tinchlik holatida ham, har qanday quvvatdagi aerob
yuklamalar paytida ham, sport bilan shug‘ullanmaganlarning qonidagi
miqdordan farq qilmaydi (4.11-rasm). Shuning uchun, chidamlilikni
4.11-rasm
.
Yuqori malakali
sportchilar (qora aylanalar), raz-
ryadli sportchilar (oq rangdagi
aylanalar) va mashq qilmagan
yosh erkaklarda (uchburchaklar)
maksimal aerob ish paytida
kislorodni qabul qilish bilan
bog‘liq bo‘lgan arterial va ara-
lash venoz qondagi kislorodning
miqdori
(Ya. M. Kots)
.
106
mashq qilish natijasida tizimli AVF-O
2
ning kattalashishi, faqatgina
aralash venoz qonda kislorod miqdorining pasayishi hisobiga, ya’ni
qon bilan tashiladigan kislorodni ancha to‘laroq ishlatish hisobiga
sodir bo‘lishi mumkin.
Mashq qilmagan va mo‘tadil mashq qilgan erkaklarda, aralash
venoz qondagi kislorod miqdori, bajarilayotgan yuklama quvvatining
ortib borishi bilan birga taxminan bir xilda kamayadi (4.12-rasm). U,
maksimal aerob ish paytida, aralash venoz qonning har bir litriga,
o‘rtacha 55 ml O
2
to‘g‘ri keladi. Bu sharoitlarda tizimli AVF-O
2
ning
kattaligi taxminan 140 ml O
2
/
l
ni tashkil qiladi. Mashq qilmaganlar
bilan bir xildagi ishni (O
2
qabuli bir xil) bajarish paytida, juda chidamli
sportchilarning aralash venoz qonidagi kislorod miqdori kamroq bo‘ladi.
Bunday sportchilarning aralash venoz qonidagi kislorodning minimal
miqdori o‘rtacha 25 ml O
2
/
l
ni tashkil qiladi. Shuning uchun, ularning
maksimal tizimli AVF-O
2
, mashq qilmaganlarnikiga nisbatan yuqori
bo‘ladi, o‘rtacha 150—155 ml
O
2
/
l
(4.4-jadvalga qarang).
Shundan kelib chiqqan
holda, chidamlilikni mashq
qilayotgan sportchilar o‘zla-
rining kislorod tashish imko-
niyatlarini ancha samarali
ishlatadilar, chunki yurak hay-
dayotgan qon hajmining har
bir birligidan, mashq qilma-
ganlarga nisbatan, kislorodni
ko‘proq ajratib oladi.
Mashq jarayonida, faol va
faol bo‘lmagan a’zolar o‘rta-
sida qon oqimining qayta taq-
simlanishi mukammallashadi,
shu tufayli, sportchilarda,
mashq qilmagan odamlar-
dagiga nisbatan, ish bajarayot-
gan harakatlanish tufayli,
yurakdan haydalayotgan qon-
ning ulushi kattaroq bo‘ladi.
Chidamlilikni mashq qi-
lishi natijasida, mashq qili-
nayotgan mushaklarda kapil-
larlarning soni ortadi. Mashq
qilinayotgan mushaklarda ka-
4.12-rasm.
Aerob sharoitda ish
bajarishda O
2
qabulining tezligi har xil
bo‘lgan paytida, aralash venoz qondagi
kislorodning miqdori
(Ya. M. Kots)
:
1
— doimiy mashq qilganlar;
2
— mashq qilmaganlar;
3
— yaxshi mashq qilganlar.
107
pillarlarning juda ko‘pligi — ularning ishchanligini oshiruvchi
mexanizmlardan eng muhimidir. Kapillarlar tarmog‘ining ortishi
tufayli, maksimal imkoniyatdagi qon oqimi sportchilarda, sport bilan
shug‘ullanmaganlarga qaraganda yuqori bo‘ladi (4.13-rasm). Chi-
damlilikni mashq qilayotgan sportchilarda turli moddalar diffu-
ziyasining umumiy tezligi ham ortadi, jumladan, kislorodni kapillar
devorlari orqali diffuziyasi ham. Bunga mos ravishda, mashq qilgan
mushaklar olishi mumkin bo‘lgan, shu bilan birga, mashq qilmagan
mushaklar ham olishi mumkin bo‘lgan kislorodning maksimal
miqdori ortadi.
Mashq qilgan mushaklarning, qondan kislorodni ekstragirlash (va
utilizatsiyalash) xususiyati yuqori bo‘ladi. Hajm birligiga nisbatan
kislorod iste’molining maksimal tezlik, mashq qilgan mushaklarda,
mashq qilmagan mushaklarnikiga nisbatan taxminan 1,5 marta
yuqori. Bu shuni ko‘rsatadiki, mashq qilgan mushaklarda, mashq
qilmagan mushaklarga nisbatan, bir xil miqdordagi kislorodni olishi
uchun kamroq miqdordagi qon zarur. Shuning uchun, bir xil ishni
bajarish paytida, ish bajarayotgan mushaklar orqali qonning oqimi
mashq qilgandan keyin, mashq qilishdan oldingiga nisbatan pastroq
bo‘ladi (4.14-rasm). Bir xildagi submaksimal ish vaqtida 1 kg ish-
layotgan mushak massasiga keladigan qon oqimi, sportchilarda,
mashq qilmaganlarnikiga nisbatan pastroq bo‘ladi.
Bir xildagi submaksimal aerob ish bajarish vaqtida (O
2
qabuli
teng bo‘lgan) yurakdan qonning haydalishi sportchilarda va sport
4.14-rasm
.
Standart ish bajarish
vaqtida mushakdagi qon oqimi:
1
— trenirovkagacha;
2
— chi-
damlilikni mashq qilishdan 5 haf-
ta keyin
(Ya. M. Kots)
.
4.13-rasm
.
Tinch holatda va maksimal
aerob ish paytida mushaklardagi qon
oqimi va mushaklardagi kislorod iste’moli
(ml/min 100 g mushak): qora ustun —
sport bilan shug‘ullanmaganlarda; shtrixli
ustun — sportchilarda.
108
bilan shug‘ullanmaganlarda taxminan bir xil. Shundan kelib chiqqan
holda, ish bajarayotgan mushaklarga qisqarayotgan yurakdan qon
haydalishining ulushi (absoluti
l
/min da, nisbiyi % da) sportchilarda
kamroq. Shunday qilib, ularda, ish vaqtida, gavdaning boshqa
a’zolari va to‘qimalariga, xususan bosh chanog‘i sohasida va teri
ostida, ko‘proq qon harakatlanishi mumkin. Shuning uchun, sport
mashqlarini bajarish vaqtida, sportchilarning muhim ichki a’zolari,
mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, qon ta’minotining ancha qulay
sharoitlarida joylashgan bo‘ladi.
Yurakdan tomirlarga oqayotgan qon ancha katta qismining teri
sirkulatsiyasi tizimiga yo‘naltirish imkoniyatining mavjudligi,
sportchilarda issiqlik ajralishini kuchaytirish uchun va shu tufayli,
tana haroratining ma’qul bo‘lmagan ortishini oldini olish uchun
sharoitlarning yaxshiligini anglatadi. Bu, mashq qilgan odamlarda,
mashq qilmaganlarga nisbatan, bir xildagi ishni bajarish paytida tana
harorati pasayishining asosiy sabablaridan biridir (4.15-rasm).
Maksimal aerob ish paytida ahvol boshqacha bo‘ladi. Avvalam
bor, quvvati va chegaraviy davomiyligi bo‘yicha bunday yuklamalar,
sportchilarda, sport bilan shug‘ullanmaganlarga qaraganda ancha
yuqori va oxirgilar uchun, yetisha olmaydigan darajada bo‘ladi. Ularni
sportchilar tomonidan bajarish imkoniyati, xususan, kislorod tashish
tizimining, vaqt birligi ichida, ish bajarayotgan mushaklarga katta
miqdorda kislorod yetkazish xususiyatining yuqoriligi bilan belgila-
nadi. Bu, yurakdan katta hajmda qonning oqishi va uni ish
bajarayotgan mushaklarga yo‘naltirilgan ulushining ortishi (%) bilan
ta’minlanadi. Maksimal aerob yuklama paytida, sportchilarning ish
bajarayotgan mushaklarida, vaqt
birligida juda katta miqdorda qon
oladi va bundan tashqari, sport
bilan shug‘ullanmaganlarning
mashq qilmagan mushaklariga
nisbatan, undan kislorodni ko‘p-
roq ekstragirlaydi. Bu sharoit-
larda, yurakdan haydalayotgan
qonning katta miqdori (85—
90%) ishlayotgan mushaklarga
oqsa ham, sportchilar gavda-
sining hayotiy muhim («faol
bo‘lmagan» a’zolari va to‘qima-
larini qon bilan ta’minlanish sha-
roitlari, mashq qilmagan odam-
larnikidan yaxshi bo‘ladi.
4.15-rasm
.
Har xil aerob sharoitda
ishni bajarish vaqtidagi tana
yadrosining harorati:
1
— mashq qilmaganlarda;
2
—
mashq qilganlarda
(Ya. M. Kots)
.
109
Shunday qilib, yurak-qon tomir tizimiga nisbatan chidamlilikni
mashq qilishning asosiy samaralari quyidagilardan iborat:
1) yurakning ishlash samaradorligini ortishi, ya’ni yurakdan
maksimal qon oqishining ortishi (sistolik hajm hisobiga);
2) sistolik hajmning ortishi;
3) tinch holatda ham, standart ish paytida ham YUQCH ning
pasayishi (bradikardiya);
4) yurak ishi samaradorligining (tejamkorligining) ortishi;
5) gavdaning faol va faol bo‘lmagan a’zolari va to‘qimalari
o‘rtasida qon oqimining ancha mukammal qayta taqsimlanishi;
6) gavdaning mashq bajarayotgan mushaklari va boshqa faol a’zolari
va to‘qimalarining (xususan, yurakning) kapillarlanishini kuchayishi.
4.4. Mushak apparati va chidamlilik
Sportchining chidamliligi, ko‘p darajada, mushak apparatining
fiziologik xususiyatlariga bog‘liq va o‘z navbatida, mushak tolalarining
o‘ziga xos strukturaviy va biokimyoviy xususiyatlari bilan belgilanadi.
Mushaklar kompozitsiyasi.
Ma’lumki, odamning mushak tolalari
ikkita asosiy tipga mansub: sust (I) va tez (II). Tez tolalar ham ikki
turga bo‘linadi: tez oksidlanuvchi-glikolitik (II-A) va tez glikolitik
(II-B). Sust tolalar, chidamlilikka mansub mashqlarni bajarish uchun
xos bo‘lgan energiya ajralishining ko‘proq aerob tipiga, nisbatan uncha
kuchli bo‘lmagan qaytariluvchi, uzoq muddatli qisqarishlariga, tez
tolalarga nisbatan yaxshiroq moslashgan.
Sportning taniqli vakillarida, chidamlilikni namoyon qilishning
talab qiladigan mushaklar kompozitsiyasining o‘ziga xos xususiyati,
ularning mushaklari tarkibidagi sust tolalarning nisbatan yuqori foizda
bo‘lishi hisoblanadi (4.15-rasm). Sust tolalar foizi bilan MKI o‘rtasida
bog‘liqlik mavjud. Shu bilan birga, sust tolalarning bir xil foizida,
sportchilarning MKI, sport bilan shug‘ullanmaganlarnikidan yuqori.
Tez va sust tolalarning foizli nisbati va kattaliklari to‘g‘risida
hamda turli malakali sportchilar va xuddi shu yoshdagi va gavda
konstitutsiyasidagi sport bilan shug‘ullanmaganlar sonining to‘rtbosh-
li mushagidagi (tashqi boshchasidagi) ayrim asosiy fermentlarning
faolligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar 4.6-jadvalda keltirilgan. Bu ma’-
lumotlardan ko‘rinib turibdiki, stayerlarda, tadqiq qilinayotgan mu-
shaklar barcha tolalarining 80% ni sust tolalar tashkil qiladi, bu,
mashq qilmaganlarnikiga nisbatan, taxminan, o‘rtacha 1,5 marta
katta. Buni, nazariy jihatdan ikkita sababi bo‘lishi mumkin. Birinchi
sababi: mushaklarda sust tolalarning ko‘pligi tug‘ma, genetik bo‘lishi
mumkin. Mushak apparatining bunday xususiyatlariga ega bo‘lgan
110
odam, aynan sust («chidamli» tolalarning eng faol ishtirokini talab
qiladigan sport turlarida yuqori natijalarga erishishi mumkin. Ik-
kinchi sababi: sust tolalar foizining ortishi, chidamlilikni mashq
qilishning oqibati hisoblanadi va tez tolalar sonining mos ravishda
kamayishi hisobiga sodir bo‘ladi.
4.6-jadval
Turli malakali sportchilar va sport bilan shug‘ullanmaganlarda
mushak kompozitsiyasi, mushak tolalari ko‘ndalang kesimining
yuzasi va sonidagi to‘rtboshli mushakning bir qator fermentlarining
faolligi
(U. Fink va b., 1977)
Ko‘rsatkichlar
Ta
ni
ql
i
ma
ro
fo
n
ch
ila
r
(
n
=6)
O‘
rt
a v
a u
zo
q
mas
o
fa
ga ta
n
iqli
yug
u
ru
vc
h
il
ar
(
n
=8)
O‘
rt
a m
aso
fa
ga
ya
xs
h
i
yug
u
ru
vc
h
il
ar
(
n
=8)
M
ashq
q
il
m
agan
erkakla
r
(
n
=12)
MKI (kg/ml
|