Aqliy nuqsonlari - Mavzu: Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonida interfaol texnologiyalar...

|
Mavzu: Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonida interfaol texnologiyalar Mundarija Kirish i-bob. Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonida interfaol texnologiyalar ilmiy-nazariy adabiyotlar
|
bet | 10/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 120,16 Kb. | | #145695 |
Bog'liq Asadova D kurs ishi tayyorAqliy nuqsonlari bo’lgan bolalar, ulardagi nuqson darajalari, ta’rifi Bolaning intellektual, ya’ni aqliy rivojlanishida turli nuqsonlar kuzatilishi mumkin. Ilgari aqli zaif deb nomlanar edi. Oligofreniya yunoncha oligos – kam, oz; fren – aql so‘zlaridan olingan bo‘lib, esi past, aqli past demakdir. Oligofren bolalar markaziy asab sistemasining organik kasalliklari natijasida bilish faoliyati pasayib ketishi bilan boshqa alohida yordamga muhtoj bolalardan farq qiladilar. Endilikda insonni kamsitmaslik maqsadida oligofren atamasi ishlatilmaydi. Amaliyotda «aqlan zaif», «oligofren», «demensiya» degan atamalar ko‘p ishlatiladi. «Aqlan zaiflik» – bu yig‘ma tushuncha bo‘lib, aqliy jihatdan qoloqlikning sodir bo‘lgan vaqti, boshidan kechirilgan kasallikning xarakteri, patologik o‘zgarishlarning o‘tishi, darajasi bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni ko‘zda tutadi. Aqliy qoloqlikni belgilashda klinik, psixologik va pedagogik mezonlarni tafovut qilmoq kerak. Klinik mezon – aqliy qoloqlik va bu markaziy asab sistemasining qanday organik kasalliklariga aloqadorligini, psixologik mezon – bilish faoliyatining turg‘un buzilganligini; pedagogik mezon – o‘zlashtirish qobiliyati past bo‘lib, bolaning dastur materiallarini o‘zlashtira olmasligini ifodalaydi. Aqliy nuqson bola markaziy asab sistemasining ona qornidaligi davrida, tug‘ilish vaqtida va tug‘ilgandan to uch yoshgacha bo‘lgan davr ichida shikastlanishi, kasallanishi natijasida kelib chiqadi. Agarda, turli sabablarga ko‘ra, aqlan zaiflik bolaning uch yoshidan keyingi davrida paydo bo‘lsa, buni endi orttirilgan aqliy zaiflik – demensiya deb yuritiladi. Demensiya progressiv, ya’ni tabiatan kuchayib boradigan bo‘ladi. Oligofreniyada esa nuqsonning kuchayib borishi kuzatilmaydi. Kelib chiqish sabablariga ko‘ra oligofreniya tug‘ma hamda orttirilgan bo‘lishi mumkin. Rezus faktorning to‘g‘ri kelmasligi, xromosoma kasalliklari, fenilketonuriya va shu kabilar tug‘ma oligofreniyaga olib kelishi mumkin. Masalan, oligofreniyaning Daun kasalligi deb ataladigan bir turli xromosomalar nisbatining buzilishi 46 ta yoki 23 juft xromosoma o‘rniga bitta ortiqcha xromosomaning vujudga kelishi natijasida paydo bo‘ladi. Shunisi qiziqki, irsiy hujayralardagi patologik o‘zgarishlar Daun kasalligi bilan kasallangan barcha oligofren bolalarning tashqi ko‘rinishini bir xil qilib qo‘yadi. Ular kam harakat, beso‘naqay, ko‘zlari qisiq, burni puchuq, tili katta, lablari qalin, shalpang quloq, barmoqlari kalta bo‘ladi va hokazo. Millatidan qat’i nazar, ular bir ota-onaning bolasiga o‘xshab ketishadi. Onaning homiladorlik davrida turli kasalliklar – og‘ir virusli gripp, tif, qizilcha bilan kasallanishi, ona organizmidagi turli parazitlarning homilaga yuqishi, homilaning shikastlanishi, ota-onalarning alkogolizmi ham oligofreniyaga sabab bo‘lishi mumkin. Fransuz olimlari alkogolizmga giriftor oilalarda tug‘ilgan 57 nafar bolani uzoq muddat kuzatib borib, ularning 25 nafari 1 yoshga to‘lmasdan nobud bo‘lganini, 5 nafari tutqanoq, 5 nafari gidrotsefaliya (bosh miyada suyuqlik istisnosi) kasalligi bilan og‘riganini, 12 nafari aqlan zaif bo‘lgani va faqat 10 nafar bola sog‘lom chiqqanini aniqlagan. Oligofreniya bola uch yoshgacha bo‘lgan davr ichida turli xil og‘ir kasalliklar bilan kasallanishi (meningit, meningoensefalit, markaziy asab sistemasining shikastlanishi) natijasida ham vujudga keladi. Mutaxassislar orasida oligofrеniya, uning dеbil, imbеtsil, idiot darajalari haqida so‘z yuritish mumkin. Biroq bolalar, ota-onalar orasida ushbu atamalarni ishlatish mumkin emas. Hozirgi kunda xalqaro kasalliklar tasnifida aqliy rivojlanishida nuqsoni bo‘lgan bolalar aqliy rivojlanish darajasiga ko‘ra yеngil, o‘rta, og‘ir va o‘ta og‘ir darajalarga ajratib ko‘rsatilgan. Bola shaxsini kamsitmaslik, uni himoyalash maqsadida oligofrеnopеdagogika fanida ishlatiladigan atamalar amaliyotda ishlatilmaydi. Aqliy (intellektual) rivojlanishiga ko‘ra oligofreniya uch darajada namoyon bo‘ladi: 1) yengil darajadagi aqli zaiflik; 2) imbetsillik; 3) idiotiya. Aqli pastlikning eng yengil darajasidagi bolalarning tashqi ko‘rinishiga qarab me’yorda rivojlangan tengdoshlaridan ajratib bo‘lmaydi. Ular ko‘pincha o‘qishni ommaviy maktabning birinchi sinfidan boshlaydilar-u, lekin qisqa muddat ichida ulgurmovchi o‘quvchilar orasiga qo‘shilib qoladilar. Umuman, zehn va fahmfarosatga bog‘liq ishlarda bu bolalar ancha qiynaladi, biroq ular sanoat hamda qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishida, maishiy xizmat sohasida oddiy turdagi mehnat bilan shug‘ullana oladi. Tarbiyachi va o‘qituvchilar yengil darajadagi aqli zaif bolalarni boshqa bolalardan ajratib olib, ularni maxsus bog‘cha va maktablarda tarbiyalanishi va ta’lim olishini ta’minlashlari yoki integratsiyalashgan ta’limga jalb etishlari lozim. O‘ta og‘ir darajadagi bolalar o‘zini o‘zi uddalay olmaydi. O‘ziga o‘zi xizmat ham qila olmaydi. O‘rta va og‘ir darajadagi bolalar o‘ta og‘ir bolalarga qaraganda nisbatan tuzukroq rivojlangan bo‘lsa ham, mustaqil hayot kechirolmaydi. Sog‘liqni saqlash vazirligi qoshidagi muassasalarda ularga sodda bilimlar, mehnatning ayrim sodda turlari (o‘z-o‘ziga xizmat qilish, ekinlarni parvarish etish, kartondan qutichalar yasash va h.k.) o‘rgatiladi. Aqliy nuqsonlari bo‘lgan bolalarning o‘rta darajasida ham tarbiyachi va o‘qituvchilar o‘quvchilarni sog‘lom tengdoshlari hamda o‘xshash tarzdagi boshqa kamchiliklari bor bolalardan ajrata olishlari lozim. Lekin aqliy nuqsonning eng yengil darajasini boshqa o‘xshash anomaliyalardan va me’yorda rivojlangan bolalardan ajratib olish amalda ancha qiyin bo‘ladi. Aqliy nuqsoni yengil darajadagi bolalar o‘z sog‘lom tengdoshlaridan yoshligidanoq farq qiladi. Ularda, odatda, ixtiyoriy shakldagi murakkab harakatlar uncha rivojlanmagan bo‘ladi. Ular boshini tutish, o‘tirish, yurishga kechroq o‘rganadi, nutqi kechikib rivojlanadi. Bu bolalar atrofdagilarning sodda nutqini tushunadi-yu, lekin murakkab so‘z va gaplarni, iboralarni fahmlay olmaydilar. Bola nutqida qo‘pol, uni tushunib bo‘lmaydigan nuqsonlar kuzatilmasa ham, ko‘p tovushlar noto‘g‘ri talaffuz etiladi, bunday bola lug‘ati kambag‘al, chegaralangan bo‘ladi. Ular o‘yin faoliyatida ham tengdoshlaridan ajralib turadi, o‘yin vaziyatini yetarli darajada tushunmaydi; o‘yin vaqtida me’yorda rivojlangan tengdoshlariga to‘liq bo‘ysunib, ikkinchi darajali rollarni bajaradi, xolos. Bu bolalar uchun bir qator fahm-farosat yetishmasligi xarakterlidir. Ularning kuzatish, taqqoslash, idrok qilayotgan narsalarning, voqea-hodisalarning muhim tomonlarini ajratib ko‘rsatish, bular o‘rtasidagi eng oddiy sabab-natija bog‘lanishlarini fahmlab olish qobiliyatlari rivojlanmay qoladi. Aqliy nuqsoni yengil darajadagining tafakkuri, diqqati, sezgi va idroklari, xotirasi, analiz va sintez qilish qobiliyatlari ham yaxshi rivojlanmagan bo‘ladi. Savod o‘rgatishning dastlabki davridayoq bu bola tovush va harflar o‘rtasidagi bog‘lanishlarning farqiga yaxshi bormay harflarni eslab qolish, bo‘g‘inlab o‘qish, tez, ravon o‘qish malakalarini o‘zlashtirishda qiynaladilar, juda ko‘p xatolarga yo‘l qo‘yadilar. Yengil darajadagi aqli zaif bolalarning bilish faoliyatidagi kamchiliklar matematika darslarida, ayniqsa yaqqol namoyon bo‘ladi, negaki, eng oddiy hisoblash amallari ham abstrakt hisoblashni talab etadi. Yengil darajagi aqli zaif bolalar tartib sonlarni o‘zlashtira oladilar, lekin qo‘shish va ayirish, teskari sanash, eng oddiy masalalarni, misollarni yechishda juda qiynaladilar. Ular misolning mohiyatini, masalaning mazmunini va raqamli ma’lumotlarni tushunolmaydilar. Asab jarayonlari muvozanati, bilish faoliyatining buzilganligi natijasida oligofren xulq-atvorida ham bir qator kamchiliklar kuzatiladi. Qo‘zg‘alish va tormozlanish o‘rtasidagi muvozanat buzilganligi tufayli ayrim oligofren bolalar haddan tashqari jonsarak, serharakat, sho‘x bo‘ladilar va tormozlanish jarayoni ustun turgan bolalarda esa, aksincha, passivlik, bo‘shanglik, beparvolik, hech narsaga qiziqmaslik kuzatiladi va hokazo. Oligofren bolalar vaziyatni yetarli darajada anglay olmaydilar, xatti-harakatlarni vaziyatga qarab, adekvat o‘zgartira olmaydilar. Ularda o‘z-o‘ziga va atrofdagilarga nisbatan tanqidiy munosabat birmuncha sust bo‘ladi. Yuqorida ko‘rsatilgan bir qator kamchiliklarga qaramay, oligofren bolalar bilan to‘g‘ri tashkil etilgan maxsus ta’lim-tarbiya ishlari natijasida defektologlar ularni mustaqil hayotga tayyorlash, kasb-hunarga o‘rgatish borasida katta yutuqlarga erishmoqdalar. Maxsus yordamchi maktablarda ta’lim-tarbiya olib chiqqan bolalar hayotda o‘z o‘rnini topib, sanoat hamda qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishining turli sohalarida, maishiy xizmat sohasida faol mehnat qilib yashamoqdalar. Tarbiyachi va o‘qituvchilarning muhim vazifasi – oligofren bolalarni boshqa alohida yordamga muhtoj bolalardan ajratib, ularni iloji boricha ertaroq tegishli muassasalarda ta’lim-tarbiya olishlarini ta’minlab berishdir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonida interfaol texnologiyalar Mundarija Kirish i-bob. Alohida ta'lim ehtiyojlari boʻlgan bolalarning taʼlim jarayonida interfaol texnologiyalar ilmiy-nazariy adabiyotlar
|