nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
(242-modda) - Texnika xavfsizligi

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643(242-modda).
18 yoshga to`lmagan
o`smirlarni ish vaqtidan tashqari va dam olish kunlari ishlarga jalb etish mumkin emas
(245-modda).
16-18 yoshdagi o`smirlar uchun tashiydigan va siljitadigan yukning
og’irligi o`g’il bolalar uchun 13 kg, qizlar uchun 7 kg dan ortiq bo`lmasligi kerak.
O`smirlar uchun uzluksiz tashiydigan va siljitadigan yukning og’irligi 4,1 kg dan ko`p
bo`lmasligi lozim, 14-15 yoshdagi o`smirlar uchun esa me`yor 2 martagacha
kamaytiriladi
(San Q va MN 0052-96).
18 yoshga etmagan o`smirlarni yuk ko`tarish bilan bog’liq ish vaqti ish smenasining
uchdan bir qismini tashkil etsa ish vaqtidagi asosiy tanaffusdan tashqari ularga har 20
minutdan so`ng 10 minut dam berish kerak bo`ladi. Mehnat sharoiti noqulay ishlarda
er osti ishlarida va boshqa ishlarda o`n sakkiz yoshga to`lmagan yoshlar mehnatidan
foydalanish taqiqlanadi.
O`n sakkiz yoshga to`lmagan xodimlarga kamida 30 kalendar kundan iborat yillik
ta`til beriladi va ular bu ta`tildan yoz vaqtida yoki yilning o`zlari uchun qulay bo`lgan
boshqa vaqtida foydalanishlari mumkin. Ularni tungi va ish vaqtidan tashqari ishlarga
va dam olish kunlaridagi ishlarga jalb qilish taqiqlanadi.
O`n sakkiz yoshga to`lmagan xodimlar bilan tuzilgan mehnat shartnomasini ish bilan
ta`minlovchining tashabbusi bilan bekor qilishga, mehnat shartnomasini bekor
qilishning umumiy tartibiga rioya qilishdan tashqari, mahalliy mehnat organining
roziligi bilan yo`l qo`yiladi
(246-modda).
54
Nazorat savollari
1. Mehnat qobiliyati nima?
2. Mehnat qobiliyatiga salbiy ta`sir qiluvchi omillarni ayting?
3. Insonning dam olish va mehnat qilish rejimi uning organizmi bioritmiga mos kelsa
qanday holat kuzatiladi?
4. Tungi smenada ishlaydigan ishchilarning mehnat unumdorligi qachon eng past
bo`ladi?
5. Ishlash ritmi nima va u nimalarga bog’liq?
6. Mehnat unumdorligiga salbiy ta`sir etuvchi omillarni sanang?
7. Mehnat qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga ta`sir etuvchi omillarni ayting?
8. Xotin-qizlarga mehnatda qanday imtiyozlar berilgan?
9. O`smirlarga qanday mehnat imtiyozlari ko`zda tutilgan?
10. O`smirlar mehnat haftasining davomiyligi qanday?
|
| |
Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari

3. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari.
Ishlab chiqarish mikroiqlimi me`yorlari mehnat xavfsizligi. Standartlari tizimi “Ish
mintaqalari mikroiqlimi” (GOST 12.1005-76) ga asosan belgilangan. Ular gigienik,
texnik va iqtisodiy negizlarga asoslangan. Ishlab chiqarish korxonalardagi binolar, yil
56
fasllari va ish toifalariga qarab, ulardagi harorat, nisbiy namlik va havo harakatining
ish joylari uchun ruxsat etilgan me`yorlari belgilangan
Ish toifalari quyidagicha belgilanadi:
a) Engil jismoniy ishlar (1-toifa) o`tirib, tik turib yoki yurib bajariladigan, biroq
muntazam jismoniy, zo`riqish yoki yuklarni ko`tarishni talab qilmaydigan ishlar,
energiya sarfi soatiga 150 kkal (172 J.s ) ni tashkil etadi. Bunga tikuvchilik, aniq
asbob-sozlik va shu kabi korxonalar kiradi.
b) O`rta og’irlikdagi ishlarga (2 toifa) soatiga 150-250 kkal (172-293 J.s) energiya
sarflanadigan faoliyat turlari kiradi. Bunga, og’ir bo`lmagan (10kg.gacha) yuklarni
tashish bilan bog’liq ishlar (yigiruv-to`qish ishlari, mexanik-yig’uv, payvandlash
ishlari) shular jumlasidandir.
v) Og’ir jismoniy ishlar (3 toifa) muntazam jismoniy zo`riqish, (10 kg dan ortiq)
muttasil yukni bir joydan ikkinchi joyga ko`chirish va ko`tarish bilan bog’liq ishlar
kiradi. Bunda energiya sarfi soatiga 250kkal (293 J.s) dan yuqori bo`ladi. Bunday
ishlarga temirchilik, quyuv korxonalari kiradi.
57
Ishlab chiqarish xonalar, ish joylaridagi havoning harorati, nisbiy namligi va
harakat tezligining me`yorlari.
Yil fasli
Ish toifalari
Havoning
harorati,
0
S
Nisbiy
namligi, %
Harakat
|
- ma`ruza. Ishlab chiqarish muhitining mikroiqlim sharoitlari

|
- ma`ruza. Ishlab chiqarish muhitining mikroiqlim sharoitlariBog'liq 5b27936d716437- ma`ruza. Ishlab chiqarish muhitining mikroiqlim sharoitlari
Reja.
1. Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siri.
2. Ishlab chiqarish mikroiqlimining gigienik me`yorlari.
3. Mo``tadil iqlim sharoitini yaratish.
4. Mehnatni ilmiy asosda tashkil etish.
1.Iqlim ko`rsatkichlari va uning inson salomatligiga ta`siri.
Ishlab chiqarish muhitida iqlim sharoitini ifodalovchi ko`rsatkichlar, havoning
harorati, nisbiy namligi, havo bosimi va havoning harakat tezligidan iborat bo`lib,
hammasi birgalikda kishining ish qobiliyatiga, mehnat unumdorligiga va inson
organizmidagi biologik o`zgarishlarga katta ta`sir ko`rsatadi
Inson tanasidagi doimiy mo``tadil harorat, modda almashuv jarayoni tufayli markaziy
nerv a`zosining faoliyati orqali boshqarib turiladi.
Inson uchun orombaxsh, mo``tadil iqlim sharoiti deganda, yuqorida aytilgan havo
o`lchamlarining o`zaro mutanosibligi tushuniladi. Bu mutanosiblik odam tanasida
harorat odam tanasida harorat almashuvi reaktsiyasini hech qanday zo`riqishsiz
kechishini hamda o`zida huzur-halovat sezishi va shu bilan birga ishchanlik
qobiliyatini yuqori bo`lishligini ta`minlaydi.
Ma`lumki haroratning 18-25
0
S, nisbiy namlikni 40-70% va bosimning 740-760mm.
sm ustunida bo`lishi, odam tanasi va uni o`rab turgan havo o`rtasidagi harorat
almashinuvi jarayoniga kuchli ta`sir ko`rsata olmaydi, chunki bunday sharoitda
muhitlar o`rtasidagi issiqlik almashinuvi mufassal va qoldiqsiz ko`chadi, ya`ni tanadan
chiqayotgan issiqlik tezligi uning havoga singib ketish tezligiga teng holda
almashinadi. Agar havoning holatida bunday mutanosiblik buzilsa, shu muhitda
ishlayotgan odamning salomatligida ham o`zgarish paydo bo`ladi.
Muhitning harorati 18-25
0
S bo`lganda odam tanasidan chiqayotgan issiqlik nurlanish
yoki harorat almashinuvi qonuni asosida havoga quruq g’ubor holatiga sekin tarqaladi,
30
0
S dan yuqori haroratda esa bug’lanish sodir bo`ladi, ya`ni tanadagi ortiqcha issiqlik
mushaklardan sizib chiqayotgan quvvat ta`siridan yo`l-yo`lakay to`qimalardagi tuz
eritmalarini yuvib, teri sirtida ter shaklida paydo bo`ladi.
Muhitning harorati oshgan sari tananing issiqlik uzatish qobiliyati susayib boradi,
bug’lanish jarayoni esa to`xtovsiz ortib boradi, natijada organizm tez holsizlana
boshlaydi. Agar havodagi nisbiy namlik 80 foizdan ortib ketsa tanadan ajralib
chiqayotgan terning bug’lanishi qiyinlashadi va natijada tana bilan muhit o`rtasidagi
harorat almashuvi buziladi.
Agar havo harakati tezligi oshib ketsa tana bilan havo o`rtasidagi harorat tafovuti
keskin orta boradi, shu sababdan organizm tez soviy boshlaydi, va natijada shamollash
bilan bog’liq xastaliklar kelib chiqadi.
|
| |
Havo almashuvini aniqlash

64
Bo`yoq ishlarida ajralayotgan zararli bug’ va erituvchilarning V
b.er
miqdori( g/soat)
B
b.er
=0,01Sm
er
q
c
, (9.3.)
bu erda S-buyumning bo`yaladigan yuzasi maydoni, m
2
; m
er
-bo`yoqdagi
uchuvchi
eritmalarning hissasi, % ; q
c
-1 m
2
buyaladigan yuzaga lak, bo`yoq materiallarini sarfi
(purkashda q
c
=60 - 90 g/m
2
yoki shyotka bilan bo`yashda q
c
=100 - 180 g/m
2
),
Ichki yonuv dvigatellari ishlaganda havoga ajralib chiqadigan zararli moddalarning V
dv
(uglerod oksidi, azot va al’degid oksidlari) miqdori ( kg/soat).
V
dv
=(A
1
+B
1
V
dv
) q
x
t/6000,
(9.4.)
bu erda A
1
va B
1
teng koeffitsientlar: karbyuratorli dvigatellar uchun A
1
=9, B
1
=12;
dizel dvigatellar uchun A
1
=160, B
1
=13,5; V
dv
-dvigatel tsilindrlarining ishchi
hajmi, l; q
x
-ishlangan gazlardagi zararli moddalarni hajmiy hissasi (karbyuratorli
dvigatellar uchun-uglerod oksidi – 4…6 %, dizel dvigatellari uchun uglerod oksidi
0,05…0,07 %, azot oksidi 0,007…0,009 %, aldegid oksidi 0,035…0,050 % qabul
qilinadi); t-dvigatelning ish vaqti.
Ayrim qishloq xo`jalik ishlab chiqarish xonalarida, masalan temirchilik xonasida,
oziqa tsexlarida, issiqxonalarda va shunga o`xshashlarda ortiqcha issiqlik ajralishi
kuzatiladi.
Ortiqcha issiqlikni chiqarish uchun havo almashinuvi W
i
(m
3
/soat)
W
i
=3,6Q
opt
/C r
BH
(t
BB
-t
BH
), (9.5.)
bu erda Q
ort
-xonadagi manbalardan ajralgan ortiqcha issiqlikning umumiy miqdori, Vt; S-
quruq havoning issiqlik sig’imi (taxminan 1 j/kg kalloriyaga teng); r
vn
-xonaga kiradigan
havo zichligi kg/m
3
, t
v v
-
davlat standartiga mos holda xona harorati, °S; t
vn
-tashqi
havoning hisobiy harorati,°S.
Ishlash ritmi - Texnika xavfsizligi

51
kasalliklar va jarohatlanishlarni kamaytiruvchi texnika taraqqiyoti yutuqlarini joriy
etish,
jumladan mehnat hajmi katta, sog’lik uchun zararli mehnat jarayonlarini
kompleks mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish ahamiyatga ega. So`nggi
yillarda
ko`pchilik mehnat sferasida jismoniy mehnat ulushi kamayib bormoqda va o`z
navbatida bu jarayon odamlarning fizik va ruhiy sog’ligiga salbiy ta`sir etish holatlari
qayd etilmoqda. Bu holatdan tadqiqotchilar odamlarni uzoq yillar va konkrent
muddatda mehnat qobiliyatini saqlash quyidagi hollarda mumkin degan xulosa
chiqarmokdalar:
1) fizik va aqliy mehnatni birgalikda olib borish;
2) mehnat va dam olishni to`g’ri almashtirish;
3) ishchilarni (ma`naviy va moddiy) rag’batlantirish yo`li
orqali mehnatga faol
qiziqishini taminlash;
4) tashkilot, firma, bo`lim, sanoat korxonalari tsexlarii xodimlarini puxta tanlash
orqali ishga qabul qilish bilan mehnat jamoasida qulay ruhiy mikroiqlimni yaratish.
Ijro mexanizmlarning umumiy ko‘rinishlari

107
8.
Ijrochi mexanizmlar fizik tabiatiga ko‘ra qanday tasniflanadi?
9.
Elektromagnitli-solenoidli ijro mexanizmlari nima vazifani bajaradi?
10.
Muftalar nima vazifani bajaradilar?
§ 8. AVTOMATIK ROSTLAGICHLAR
§ 8.1. Umumiy tushunchalar
Zamonaviy dunyoda avtomatlashtirilmagan texnologik jarayonni topish juda
qiyin. Har qanday texnologik jarayonni avtomatlashtirish uni boshqarish, boshqarish,
rostlash, signalizatsiya, himoya qilish va bloklashni o‘z ichiga oladi. Quyida avtomatik
nazorat qilish va rostlash asoslarini ko‘rib chiqamiz.
Atrofimizdagi dunyoda har joyda turli boshqaruv jarayonlari bo‘lib o‘tadi. Har
bir narsani boshqarish kerak: fizik yoki kimyoviy jarayon, alohida texnologik
o‘rnatish, umuman ishlab chiqarish, sanoat va boshqalar. Hatto ijtimoiy munosabatlar.
Boshqaruv inson faoliyatining eng murakkab turi hisoblanadi.
Avtomatik rostlash va nazorat qilish tizimlari ishlatilmaydigan sanoat yo‘q. Bu
tizimlar ular hal qiladigan vazifalarning xususiyatiga ko‘ra ham, ularni bajarishda ham
xilma-xildir. Kundalik hayotda, masalan, avtomatik rostlashni bosimlar farqini ma’lum
darajada o‘lchaydigan va saqlaydigan bosim rostlagichi yordamida amalga oshirish
mumkin.
Ishlab chiqarishda jarayonni boshqarish odatda asbobsozlik va boshqarish
tizimlari orqali amalga oshiriladi, ular harorat, bosim, daraja va sarf kabi jarayonning
texnologik parametrlarini talab darajasida o‘lchaydi va saqlaydi. Qo‘lda rostlash
ko‘proq yoki kamroq ko‘lamli ishlab chiqarishda bir qator sabablarga ko‘ra qiyin, va
ko‘p jarayonlar qo‘lda rostlash mumkin emas.
Aralash rostlovchi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

118
8.6. – rasm. Suvni satxi pastki bef bo‘yicha stabillovchi rostlagichning tartibiy
sxemasi.
Sxemadan ko‘rinadiki, yopiq zanjirli rostlash tizimi tarkibiga kanalning o‘lchash
va rostlash elementlari 8-sath datchigi va 7-zatvor orasidagi masofaga ega bo‘lgan
qismi kiradi. Bu masofa bir necha un yoki yuzlab metr masofani o‘z
ichiga olishi
mumkin. Shuning uchun bu holda 8-datchik oraligi bilan o‘lchangan masofa bilan 7-
zatvor oralig‘idagi boshlang‘ich masofa oralig‘ida kechikish vaqti paydo bo‘ladi.
Shuning uchun rostlash sxemasiga proporsional-impulsli rostlovchi organ – 4 kiritilishi
maqsadga muvofiqdir. Bu rostlagich rostlash vaqtida kechikish vaqtini yo‘qotishga
xizmat qiladi. Bunday oraliqda rostlash jarayoni to‘xtatiladi va zatvorning elektr
yuritmasi o‘chiriladi. Bunday rostlagich proporsional
- integral rostlagich deb
yuritiladi, chunki bu xolda berilgan impulslar vaqti kelishmaslik vaqtiga proporsional
ravishda o‘zgaradi.
Shunday qilib, bunday suv tarqatishni avtomatik boshqaruv tizimlarida
boshqaruv ob’ekti sof kechikish vaqtiga ega bo‘lgani
uchun impulsli ARSlarini
qo‘llash maqsadga muvofiqdir.
119
8.7-rasm. Kanaldagi sug‘orish tizimi rostlanuvchi parametrining o‘zgarish
tavsifnomasi
Sug‘orish kanali boshqaruv ob’ekti sifatida sof kechikishdan tashqari inersion
kechikishga ega. Shuning uchun u kechikish vaqtiga ega bo‘lgan davriy inersion
bo‘g‘in ko‘rinishida berilishi mumkin (T - vaqt doimisi). Bu holda vaqti tavsifnomalari
kanalni sathini rostlash tizimi uchun 8.7 - rasmda keltirilgan ko‘rinishda
berilishi
mumkin. Agar n-kirish kattaligi noldan birgacha sakrashsimon ravishda o‘zgarsa 2-
chiqish signali ham toza kechikish vaqti bilan sakrashsimon tarzda o‘zgaradi ( t - vaqti
bilan) (8.7-rasm, a, b). Umumiy rostlash vaqti t u kirish signalining o‘rnatilgan
vaqtigacha bo‘lgan kattalikni o‘z ichiga oladi (v) t = (3….5) T, bu erda ikkinchi
qo‘shiluvchi inersion kechikish vaqti hisoblanadi.
Rostlanuvchi qiymatlar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

109
organi ijro mexanizmi bo‘yicha shunday harakat qiladiki, bunda topshirilgan va
jarayonning haqiqiy oqimi o‘rtasidagi mos kelmasligi bartaraf etiladi. Inson bu tizimga
bevosita aralasha olmaydi, faqat bilvosita ishtirok yetish mumkin - bu to‘siqni
(ustavka) o‘zgartirish orqali.
Texnologik jarayon oqimining berilgan qonunining buzilishi asosan ob’ektga
tashqi ta’sirlar tufayli sodir bo‘lib, ular tashqi ta’sirlar deb ataladi. Bularga dvigatel
vallaridagi qarshilik momentining o‘zgarishi, idishdagi suvning oqim tezligi,
yonilg‘ining sifati yoki o‘choqdagi qizdirilgan mahsulotlarning massasi va boshqalar
kiradi.
O`zbekistonda xodimlarni boshqarishni tajribalaridan foydalanish imkoniyatlari

Menejment tashkilot faoliyatining alohida jihati ekanligini tushunish birinchi marta Qo'shma
Shtatlarda amalga oshirilgan. Bu shuni anglatadiki, menejmentning o'zi ko'p jihatdan Amerika
hodisasi bo'lib, dunyoning Amerika manzarasining o'ziga xos xususiyatlarini aks ettiradi.
Amerika menejmenti qattiq boshqaruv tashkiloti bilan tavsiflanadi. Uning uchun eng xarakterli - bu
boshqaruv munosabatlarini rasmiylashtirish istagi.
Xodimning shaxsiy javobgarligi tushunchasi Amerika boshqaruvi uchun juda xosdir. Muayyan
menejer ishining samaradorligi uning o'z oldiga qo'ygan maqsadlariga shaxsan erisha olganligi
asosida aniqlanadi.
Yevropa menejmenti Amerika boshqaruvidan biroz farq qiladi. Gap shundaki, Evropa va Qo'shma
Shtatlar juda yaqin madaniyatlardir va shuning uchun ular o'rtasida yutuqlar almashinuvi kamroq
qiyinchilik bilan davom etadi.
Yevropa menejmenti Amerika boshqaruvidan biroz farq qiladi. Gap shundaki, Evropa va Qo'shma
Shtatlar juda yaqin madaniyatlardir va shuning uchun ular o'rtasida yutuqlar almashinuvi kamroq
qiyinchilik bilan davom etadi.
AQShda bo'lgani kabi Evropada ham kichik va o'rta korxonalar iqtisodiyotda juda muhim rol
o'ynaydi. Bu ba'zi xususiyatlar bilan bog'liq Evropa boshqaruvi... Kichik firmalar uchun omon qolish
zarurati muhimroqdir, shuning uchun moslashish zarur bo'lgan vaziyatdagi har qanday, hatto eng
kichik o'zgarishlarga tezroq javob berish kerak.
Evropa menejmenti va Amerika menejmenti o'rtasidagi muhim farqlardan biri shundaki, Evropada
hatto yirik konsernlar va kompaniyalar doirasida ham sho''ba korxonalar sezilarli mustaqillik ulushini
saqlab qoladilar. Ushbu avtonomiya ishlab chiqarish va moliyaviy qarorlar bilan bir qatorda
innovatsiyalarga ham tegishli bo'lishi mumkin. Nisbatan kichik biznesni yuritish muammolari
AQShga qaraganda Yevropada dolzarbroq.
Siemens - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

108
§ 8.2. Avtomatik rostlash
Rostlash
- bu jarayonni tavsiflovchi ma’lum bir qiymatning doimiy qiymatini
saqlash yoki uning ma’lum bir qonun bo‘yicha o‘zgarishi, ob’ektning holatini yoki
unga ta’sir qiluvchi buzilishlarni o‘zgartirish va ob’ektning rostlash organiga ta’sir
qilish orqali amalga oshiriladi.
Avtomatik rostlash tizimlari (ART) texnologik jarayonning ma’lum bir rejimini
avtomatik ravishda saqlab turish yoki uni ayrim shartlarga qarab oldindan belgilangan
yoki belgilangan qonun bo‘yicha o‘z vaqtida o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan. Shu
bilan birga, demak, tashqi sharoit jarayonning belgilangan qonunini buzadi va
avtomatik boshqarish tizimi tashqi omillar ta’sirini engib, uni bajarishga intiladi.
Rostlash ob’ekti
deganda bir yoki bir necha fizik parametrlar mumkin bo‘lgan
har qanday tashqi sharoitlarda belgilangan qonunlarga muvofiq o‘zgarishi kerak
bo‘lgan apparat (stanok, mashina) tushuniladi. Rostlash ob’ekti bo‘lishi mumkin:
•
harorat doimiy qolishi yoki ma’lum bir qonun bo‘yicha o‘zgarishi kerak
bo‘lgan isitish pechi;
•
uning sarf tezligi rezervuardan o‘zgarganda belgilangan suyuqlik
darajasini saqlab turish kerak bo‘lgan idish;
•
qarshilik momenti o‘zgarganda tezligi doimiy qolishi kerak bo‘lgan elektr
dvigatel.
Persanalni tanlash va ishga joylashtirish tizimi

жавоб бера оладиган кадрларни бутун бозордан “чертиб-чертиб” танлаб олишга бор
эътиборини қаратади.
Ҳедҳантинг агентликлари “арзон” мутахассисларни қидиришни истамайдилар. Номзод
қидириш кўп вақт сарф қилинадиган жараён саналади. Шу сабабли улар камида 7-10 йиллик
амалий иш тажрибасига эга бўлган кадрларни таклиф қилинган иш ҳақи миқдори йилига 60000
АҚШ долларидан кам бўлмаган позициялар учун қидиришни амалга оширади. Бу хизматдан
фойдаланувчи компаниялар агарда танлаб олинувчи мутахассис келтирадиган даромадга
ишонмаса, хизмат учун пул тўлашмайди.
Бозордаги ўрни ва обрўсини, мижозларининг ишончини қадрловчи ҳедҳантинг агентликлари
қуйидаги қоидаларга ҳар доим амал қилади:
- ишни ўз муддатида бажариш;
- режалаштирилган бюджетга мувофиқ пул маблағларини сарфлаш;
- номзод ҳақида объектив маълумотлар бериш;
- мижоз томонидан шартларўзгартириладиган тақдирда (шартномадан ташқари) унга хизмат
кўрсатишни тўхтатиш;
- агарда номзод иш берувчида олти ой давомида ишдан кетадиган бўлса, унинг ўрнига бошқа
номзодни қўшимча тўловларсиз кафолатлаш;
- бир вақтнинг ўзида номзодни фақат битта мижозга тақдим этиш;
- ваканцияни тўлдириш борасида амалга оширилаётган ишларнинг барча босқичлари ҳақида
мижозни доимий хабардор қилиб туриш.
Иш берувчи компания қуйидаги сабаблар туфайли ўзи ҳедҳантинг фаолиятини олиб бора
олмайди: “Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали.
1) Компаниянинг HR-мутахассислари кадрларни тўғридан-тўғри қидириш техникасини
билишмайди.
2) Кўп ҳолатда танлов имконияти камлиги сабабли рақобатчи компаниядаги мутахассисларга
мурожаат қилинади. Муваффақиятли иш олиб бораётган ходим ўз компаниясига садоқатли
бўлади ва “бегона” кишининг қўнғироғига рад жавобини беради.
3) Ташқаридан (рақобатчи компаниялар томонидан) номзод провокацияга учраши хавфи
мавжуд. Улар номзод ҳақида унинг аслида ишга олинмаслиги, олинса ҳам кам маош тўланиши
ёки ваъда қилинганидан паст лавозимга олиниши ҳақида гап тарқатишади. Бу ҳолат
номзоднинг фикри ўзгаришига олиб келиши мумкин.
4) Потенциал номзодлар билан музокара олиб бориш бўйича аниқ тайёргарлик ва дастурнинг
йўқлиги туфайли улардан рад жавоби олиниши ва кутилган натижага эришилмаслиги мумкин.
Axborot aks etish vositalari turlari

128
•
to‘g‘ridan-to‘g‘ri pro
e
ksiyalash tizimlari va turli shakldagi
e
kran;
•
lazerli pro
e
ksion sistemalar.
§ 10.3. Topshirish va taqqoslash elementlari
Avtomatlashtirishdagi signallarni taqqoslash qurilmalari (ko‘pincha ES
taqqoslash elementlari TQ yoki (kelishmovchiliklar mos kelmaslik deb ataladi) nazorat
qilinayotgan miqdor α ning qiymatlarini berilgan qiymat β bilan ular orasida
solishtirish va og‘ishni aniqlash uchun mo‘ljallangan (signal va normalarga mos
kelmasligi):
δ = β – α.
Taqqoslash elementida tabatan bir xil
bo‘lgan signallari solishtiradi.
Signallarning mos kelmasligini o‘lchash qurilmasining strukturaviy sxemalarida
shunday ifodalanadikш, misol sifatida 10.2-rasmda uni namunasi keltirilgan.
10.2-rasm. Taqqoslash elementining strukturaviy sxemada shartli belgilanishi
Bu
e
rda (
𝐾
𝛿
–o‘lchov vositasining aylantirish ko
Zadatchik (topshiriq beruvchi) - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

110
10) signallarni uzatish uchun xizmat qiladigan taqsimlagichlar (turli
elementlarni bir-biriga ketma-ket ulashga mo‘ljallangan);
11) hisoblash elementlari (konkret texnologik masalalarini yechish va ma’lum
matematik operatsiyalarni bajarishga mo‘ljallangan).
Iste’mol qilinadigan energiyaning turiga ko‘ra avtomatik rostlash tizimi
elementlari elektrik, pnevmatik, gidravlik va kombinatsiyalashgan bo‘ladi. Avtomatik
tizimlarning xususiyatlari ularning elementlari xususiyatlariga bog‘liq.
Har bir elementning umumiy va asosiy xarakteristikasi uning o‘zgartirish
koeffitsiyenti, ya’ni element chiqish kattaligining kirish kattaligiga bo‘lgan nisbatiga
teng. Avtomatika tizimlarining elementlari qiymat va sifat o‘zgarishlarini bajaradi.
Qiymat o‘zgartirishlar kuchaytirish, stabillash va boshqa koeffitsiyentlarni nazarda
tutadi. Sifat o‘zgartirishlarda bir fizik kattalik ikkinchisiga o‘tadi. Bu holda o‘zgartirish
koeffitsiyenti
Persanalni kar'yerasini rejalashtirish va rivojlantirish

—
muayyan salohiyatga ega personalning bu salohiyatlarini muvaffaqiyatli ishga solishlari —
intilishlari, iste’dodlari va qat’iyatlarini hisobga olib, kar’eralarini rivojlantirishga imkoniyat yaratib
berish.
Personal kar’erasi bo’yicha qabul qilingan qarorlarni bajarish va rejalarni amalga oshirish Korxona
tizimining personal kasbiy tajribasiga ehtiyojini tahlil qilish
Korxonaning kar’era strategiyasini ishlab chiqish va bu to’g’risida qaror qabul qilish
Personal kasbiy tajribasini tahlil qilish
Korxonaning kasbiy tajribaga bo’lgan ehtiyoji va bu ehtiyojni amalga oshirish imkoniyati
Korxona personali kar’erasini rejalashtirish
Kar’erani boshqarishni oqilona tashkil etish natijasida quyidagilar ta’minlanadi:
—
yuqori malakali mutaxassislarni ishga jalb etish uchun keng imkoniyatlar;
—
yuqori malakali mutaxassislarning xizmat vazifalari va lavozimda o’sishlari
ta’minlanganligidan qoniqish hosil qilishlari natijasida ular o’rtasida qo’nimsizlikni kamaytirish;
—
personal bilan korxona faoliyati muvofikdashtirilishi natijasida mehnat unumdorligining
o’sishi.
Kar’era dinamikasi xodimning korxona yoki tashkilot xizmat vazifalari, lavozimlari
pillapoyalaridan bosqichma-bosqich ko’tarilishini, bu dinamika sur’atini ifodalaydi. Bunda xizmat
vazifasi va lavozimga ko’nikish hamda uni egallash uchun odatda uch yil talab qilinishi mezon
sifatida belgilab qo’yiladi.
Personal xizmat vazifasi yoki lavozimda besh yil bo’lganidan so’ng esa uning mehnat faoliyati
samaradorligida pasayish kuzatiladi. Shuning uchun dinamik kar’era deyilganda xodim, aksariyat
hollarda xar bir xizmat vazifasi yoki lavozimda 3—5 yil davomida bo’lishi tushuniladi.
Personal kar’erasini o’sishini boshqarish jarayoni (11.8-rasm) mantiqan bir-biri bilan bog’likdir.
Umuman olganda xodimning kar’erasi ishlab chiqarish faoliyati natijasi hisoblanadi. Xodim ishlab
chiqarish jarayonida xizmat vazifasida yoki lavozimda ko’tarilar ekan, yangi texnika va
texnologiyalarni, ishlab chiqarish usullarini, xizmat va lavozim vazifalarini, menejmentni, o’z
ijtimoiy rolini va hokazolarni egallaydi.
Persanalni boshqarish xizmatida ish yuritish va axborot texnologiyalari

4. ягона ва махсус ҳужжат тизимлари
Xodimlarni Ахборот белгилари
Мураккаблик: у хизмат фаолиятининг барча жиҳатларини (техник, технологик, ташкилий,
иқтисодий ва ижтимоий) акс еттириши керак;
Самарадорлик: маълумот олиш тизимда содир бўлаётган жараён билан бир вақтда давом
етиши, аниқ маълумотларга бўлган еҳтиёжни қондириши керак;
Тизимли: керакли маълумотлар доимий равишда олиниши керак;
Ишончлилик: маълумотлар ҳақиқий жараёнларга мос келиши ва ўлчовлар ёки ҳисоб-
китобларга, таҳлилларга асосланган бўлиши керак.
Маьлумот куйидагилар булиши керак;
Мураккаб
Хакикий
Тизимли
Расмий
Оператив
Машинадан ташқари ахборотни қўллаб-қувватлаш шахс томонидан бевосита қабул
қилинадиган хабарлар, сигналлар, ҳужжатлар тўпламидир. У қуйидагиларни ўз ичига олади:
ахборотни таснифлаш ва кодлаш тизими; бошқарув ҳужжатлари тизими; ҳужжатларни
ташкил қилиш, сақлаш ва ўзгартириш тизими. Ушбу соҳада ахборот алмашинуви
ҳужжатларнинг субъектдан бошқарув объектига (буйруқлар, кўрсатмалар, низом ва
бошқалар), объектдан субъектга (ҳисоботлар, кадрлар масалалари бўйича маълумотномалар)
ҳаракати шаклида амалга оширилади. , еслатмалар, объектнинг ҳозирги ёки ўтмишдаги
ҳолати ҳақида маълумот). Машинадан ташқари ахборотни қўллаб-қувватлаш сизга бошқарув
объектини аниқлаш (стандартлар, қоидалар, қоидалар, буйруқлар ёрдамида), маълумотларни
расмийлаштириш, белгиланган шаклдаги ҳужжатлар кўринишида тақдим етиш имконини
беради.
Машинадан ташқари ахборотни қўллаб-қувватлаш қуйидагиларни ўз ичига олади:
ахборотни таснифлаш ва кодлаш тизими;
бошқарув ҳужжатлари тизими;
ҳужжатларни ташкил етиш тизими;
ҳужжатларни сақлаш тизими;
ҳужжатларни жамлаш тизими;
ҳужжатларни ўзгартириш тизими
Машина ичидаги ахборотни қўллаб-қувватлаш:
Маълумотлар массивларини, ушбу массивлардан маълумотларни ташкил қилиш, тўплаш,
сақлаш ва уларга кириш учун дастурлар тизимини ўз ичига олади.
Компаниянинг ахборот таъминоти қуйидаги ташкилий-услубий талабларга жавоб бериши
керак: ахборот базасидаги маълумотларнинг минимал такрорланиши;
ҳужжатлар шакллари сонини қисқартириш; ҳужжатларда (машинадан ташқари соҳада) ва
машина ичидаги соҳада мавжуд бўлган маълумотларни компютерларда қайта ишлаш
имконияти;
ахборотни қўллаб-қувватлашнинг маълум бир ортиқча бўлиши, бу турли фойдаланувчиларга
турли даражадаги спетсификатсиядаги маълумотларни олиш имконини беради.
Persanalni kar'yerasini rejalashtirish va rivojlantirish

vazifasi va lavozimga ko’nikish hamda uni egallash uchun odatda uch yil talab qilinishi mezon
sifatida belgilab qo’yiladi.
Personal xizmat vazifasi yoki lavozimda besh yil bo’lganidan so’ng esa uning mehnat faoliyati
samaradorligida pasayish kuzatiladi. Shuning uchun dinamik kar’era deyilganda xodim, aksariyat
hollarda xar bir xizmat vazifasi yoki lavozimda 3—5 yil davomida bo’lishi tushuniladi.
Personal kar’erasini o’sishini boshqarish jarayoni (11.8-rasm) mantiqan bir-biri bilan bog’likdir.
Umuman olganda xodimning kar’erasi ishlab chiqarish faoliyati natijasi hisoblanadi. Xodim ishlab
chiqarish jarayonida xizmat vazifasida yoki lavozimda ko’tarilar ekan, yangi texnika va
texnologiyalarni, ishlab chiqarish usullarini, xizmat va lavozim vazifalarini, menejmentni, o’z
ijtimoiy rolini va hokazolarni egallaydi.
Persanalni boshqarishda zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish

жамоатчилик бирлашмаларининг ахборотга булган эхтиёжларини кондириш учун энг мак;бул
шарт-шароитларини яратишга каратилгандир.
Узбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2005 йил 22 ноябрдаги 256-сон
„Ахборотлаштириш сохасида норматив-хукукий базани такомиллаштириш тугрисида“ ги
карорида давлат ахборот ресурсларини шакллантириш, давлат органларининг ахборот
тизимларини ташкил этиш, ахборотларни хужжатлаштириш тартиби белгилаб куйилган.
Ушбу кэрорга биноан хужжатлаштирилган ахборот, мулк хукуки объекти хисобланади ва
тегишли реквизитлар билан биргаликда ахборот манбаида кайд этилган алохида хужжат ёки
жами ху жжатл ар шаклида, шу жумладан электрон хужжат шаклида булади.
Ахборотни хужжатлаштириш ахборотни давлат ахборот ресурсларига киритишнинг
мажбурий шарти хисобланади.
Давлат
ахборот
ресурсларида
хУжжатлаштирилган
ахборот
тизимлаштирилади,
таснифланади ва тегишли реквизитлар билан таъминланади.
Куйидагилар хужжатлаштирилган ахборотнинг асосий реквизит- лари хисобланади: —
хужжатиинг номи; — ахборотнинг номи ёки эгаси; — ахборот манбаи; — пайдо булиши ва
хужжатлаштириш санаси ва вакти; — фойдаланиш тартиби; — тизимлаштириш ва таснифлаш
учун зарур булган бошка реквизитлар.
Давлат ахборот ресурсларидаги ахборот матнли, графикли, овозли, видео ва мультимедия
(матнли, графикли, овозли ва видео форматлар комбинацияси) шаклларида булади.
Давлат ахборот ресурслари фойлаланишига к,араб: — базавий ахборот ресурсларига; —
махсус ахборот ресурсларига булинади.
Барча давлат органлари, юридик ва жисмоний шахслар томонидан уларга берилган ваколатлар
доирасида умумий фойдаланиш учун м^лжалланган ахборот ресурслари базавий давлат
ахборот ресурслари х,исобланади.
Базавий давлат ахборот ресурслари таркибига Узбекистан Рес- публикаси давлат ахборот
ресурслари буйича, Узбекистон Республикаси жисмоний ва юридик шахслари буйича,
Узбекистон Республикаси норматив-^укукий хужжатлари буйича, Узбекистоннинг табиий
ресурслари буйича, давлат органларининг веб-сайтлари буйича, умумий фойдаланадиган
бош^а ахборот ресурслари буйича маълумотлар базаси киради.
Давлат органлари, юридик ва жисмоний шахсларнинг тор касбий, узига хос вазифаларини \ал
этишга мулжалланган, фойдаланилиши чеклаб куйилган ахборот ресурслари махсус давлат
ахборот ресурслари х,исобланади.
Махсус давлат ахборот ресурслари таркибига: — идоралар, ^удудий бошк,арув ва \окимият
органларининг; — давлат бюджет маблапари ^исобигаташкил этилган юридик ва жисмоний
шахсларнинг; — юридик ва жисмоний шахсларнинг давлат сирлари ва махфий ахборотга эга
булган ихтисослаштирилган ахборот ресурслари киради.
Давлат ахборот ресурсларини шакллантиришда: — таедим этиладиган ахборотнинг
ишончлилиги ва тулик^иги; — жисмоний ва юридик шахсларнинг ахборотдан фойдаланиш
эркинлигига булган х^укук^арини амалга ошириш; — ахборот хавфсизлиги; — ахборотнинг
давлат органлари томонидан фойдаланиш учун шарт-шароитлари; — давлат ахборот
ресурсларининг ахборот-технологик мослиги; — давлат ахборот ресурсларини
архивлаштириш гизими таъмин- ланади.
Persanalni shakllantirish Xodimlarni kasbga yo`naltirish

xulq-atvor normalarini o'zlashtirishni ham nazarda tutadi., jamoada ishlaydiganlar, hamkasblar va
rahbariyat bilan munosabatlarni o'rnatish, bu qulay hamkorlikni ta'minlaydi va ish joyingizda qoladi.
Kasbiy moslashuv qo'shimcha kasbiy bilim va ko'nikmalarni rivojlantirishni ham nazarda tutadi.,
qo'shimcha kasbiy fazilatlarni va olingan ishga ijobiy munosabatni shakllantirish. Qoida sifatida, o'z
ishidan qoniqish hissi shu daqiqada paydo bo'ladi, inson birinchi kichik yutuqlarni olganida.
Moslashuvning yana bir tomoni mehnat sharoitlariga ko'nikishdir., fiziologik kabi, shuningdek,
psixologik darajada.. Xodim aqliy va jismoniy stress darajasiga ko'nikishi kerak, vaziyatga, ish ritmi,
uning monotonligi darajasi. Inson hatto shovqin darajasiga ham ko'nikishi kerak, ish joyingizning
qulayligi, yoritish va boshqalar..
Yangi jamoada va yangi lavozimda ijtimoiy va psixologik moslashish jarayonida xodim barcha
yangi ma'lumotlarni katta qiziqish bilan faol ravishda qabul qiladi.. Zero, aynan shu davrda u
an’analar tizimiga kiritilgan., normalari, jamoadagi qadriyatlar va munosabatlar. Va xodim bu
me'yorlarni qabul qilganda, u kollektiv tomonidan aniqlanadi, "sizning" sifatida.
Ma'muriy va tashkiliy moslashuv jarayonida yangi xodim mehnatni o'rganadi va qabul qiladi,
tashkilotning ishlab chiqarish va texnologik talablari va fanlari.
I, shunga qaramay, moslashuvning barcha darajalari bir-biridan biroz farq qiladi, ular hali ham
chambarchas bog'liqdir.
Xodimning moslashuv muvaffaqiyati bir qator omillarga bog'liq.:
Potentsial xodimlar uchun martaba yo'naltirish darajasi.
Xodimlarni tanlashda ob'ektivlik.
Xodimlarni boshqarish mexanizmining qayta ishlanganligi va maqsadga muvofiqligi va uni
moslashtirish.
Ushbu tashkilotdagi ushbu pozitsiyaning obro'si va jozibadorligi.
Mehnatni tashkil etishning xususiyatlari, xodim uchun motivatsion munosabatlarni amalga
oshiradigan.
Mehnat innovatsiyalarini joriy etishning yaxshi yo'lga qo'yilgan tizimi.
Yangi va eski xodimlar uchun moslashuvchan o'qitish tizimi.
Jamoadagi ijtimoiy-psixologik iqlim.
Yangi kelganlar uchun ishga qabul qilish jarayonini boshqarishning tashkiliy mexanizmi
muvaffaqiyatli bo'lishi uchun, uning uchta asosiy vazifasi bor:
Aniq xususiyatlarga ega, tashkilotning boshqaruv tizimida moslashish muammosini hal qilishga
yordam beradi.
Xodimlarni moslashtirish uchun asboblar to'plamini shakllantiring.
Xodimlarni kerakli ma'lumotlarga ko'nikish jarayonida ta'minlash.
Yangi xodimlarni ishga qabul qilishni muvaffaqiyatli boshqarish, eng avvalo ana shunday tashkiliy
lahzalar ustida ishlash kerak: ushbu jarayonning boshqaruv funktsiyalarini birlashtirish va
taqsimlash, bu jarayon uchun aniq texnologiyani ishlab chiqish, katta va to'liq ma'lumot bazasini
ta'minlash.
Innovatsion pеdagogik tеxnologiyalar

|
Innovatsion pеdagogik tеxnologiyalar
|
bet | 3/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛInnovatsion pеdagogik tеxnologiyalar aynan ta’lim-tarbiya jarayonida o’quvchi-o’quvchilar (tinglovchilar)ga muayyan fan (mavzu) bo’yicha bilim bеrish va shaxsini shakllantirishga qaratilgan o’qitishning zamonaviy uslublari va tеxnik vositalari majmuidir.[10]
Yangilik kiritishning ijtimoiy-psixologik aspekti Amerika innovatsiyachisi E.Rodjers tomonidan ishlab chiqilgan. U yangilik kiritish jarayoni qatnashchilarining tasnifi, ularning yangilikka bo‘lgan munosabati va boshqalarni ko‘rsatgan. Ilmiy yo‘nalishlarda yangilik va innovatsiya tushunchalari farqlanadi.
• “Yangilik” - bu vosita, yangi metod, metodika, texnologiya va boshqalar.
• “Innovatsiya” - bu ta’lim; ma’lum bosqichlari bo‘yicha rivojlanadigan jarayon.
Innоvatsiya-bu yangi tехnоlоgiyalarga, yangi ishlab chiqarish оmillariga tadbiq etilgan yangi bilimlardan fоydalanish (yoki ma’lum bilimlardan yangicha fоydalanish) yo‘li bilan yangi ehtiyojni qоndirishga qaratilgan harakat yoki bunday harakat natijasi (yoki eski ehtiyojni ancha samarali qоndirishning yangi yo‘lini taklif etish)[9].
Lug‘aviy jihatdan “innovatsiya” tushunchasi ingliz tilidan tarjima qilinganda (“innovation”) yangilik kiritish degan ma’noni anglatadi. Mazmunan esa tushuncha negizida “innovatsiya” tushunchasi muayyan tizimning ichki tuzilishini o‘zgartirishga qaratilgan faoliyatni ifodalaydi.
Innovatsiyalar quyidagi ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi:
- yangi g‘oyalar;
- tizim yoki faoliyat yo‘nalishini o‘zgatirishga qaratilgan aniq maqsadlar;
- noan’anaviy yondashuvlar;
- odatiy bo‘lmagan tashabbuslar;
- ilg‘or ish uslublari
Ta’lim innovatsiyalari – bu ma’lum ta’lim sohasi yoki o‘quv jarayonida mavjud muammoni yangicha yondashuv asosida yechish maqsadida qo‘llanilib, avvalgidan ancha samarali natijani kafolatlay oladigan shakl, metod va texnologiyalar3.
Ta’lim tizimida qo‘llaniladigan innovatsiyalar quyidagi guruhlarga ajratiladi:
Faoliyat yo‘nalishiga ko‘ra: pedagogik jarayonda yoki ta’lim tizimini boshqarishda qo‘llaniladigan innovatsiyalar.
Kiritilgan o‘zgarishlarning tavsifiga ko‘ra: radikal, modifikatsiyalangan hamda kombinatsiyalangan innovatsiyalar.
O‘zgarishlarning ko‘lamiga ko‘ra: tarmoq (lokal), mavzu va tizim innovat-siyalari.
4. Kelib chiqish manbaiga ko‘ra: jamoa tomonidan bevosita yaratilgan yoki o‘zlashtirilgan innovatsiyalar.
|
| |
Persanalni boshqarish tizimi Xususiy korxonalarda xodimlar mehnatini tashkil etish

|
Persanalni boshqarish tizimi Xususiy korxonalarda xodimlar mehnatini tashkil etishBog'liq Personal savollarga javoblar61. Persanalni boshqarish tizimi Xususiy korxonalarda xodimlar mehnatini tashkil etish
va boshqarish.
Har bir davlatda ishchi-xodimlarning mehnatini tashkil etish va ularga berilgan shart-sharoitlar
haqida qonunlar mavjud. Ularga ko‘ra, masalan, har bir ishchi-xodimlarning ish kuni, ijtimoiy
muhofazasi, ish o‘rnida sanitariya normalari va texnika xavfsizligi qoidalari belgilanadi.
Ishchi-xodimning samarali ish bajarishi uchun qo‘yiladigan quyidagi talablar ular bajaradigan
mehnatining samarali bo‘lishini aniqlaydi:
Bilim darajasi;
Jismoniy jihatlari;
Tajribaga egaligi;
Tirishqoqligi;
Qiziqishi;
Xarakterli belgilari (chaqqonlik, mustaqillik va boshqalar).
Kadrlar bo‘limi gazeta va jurnallarga axborot berishlari, tanlovlar e’lon qilishi yoki oddiy yo‘l bilan
ishchilarni ishga olishlari mumkin. Bo‘lajak ishchi-xodimlarni ishga olishda u bilan suhbat, imtihon,
tekshiruvlar o‘tkaziladi. Ular ichida ayniqsa suhbat ko‘p qo‘llaniladi. Bo‘lg‘usi ishchi-xodimlarning
o‘z maqsadiga erishishi uchun unga yaxshi tayyorgarlik ko‘rishlari kerak, savollarni o‘ylab
chiqishlari zarur.
Servis sohasi elektron texnikasi buyumlari korxonalarining asosiy vazifalari mamlakatning iqtisodiy
o‘sishini ta’minlash, jamiyatning moddiy ehtiyojini o‘z mehnatlari va mahsulotlari bilan qondirish,
korxonaga tushgan foyda asosida mehnat jamoasini iqtisodiy jihatdan ta’minlashdan iborat.
Mulkchilik shakli jihati bo‘yicha korxonalar quyidagi turlarga bo‘linadi:
Shaxs mulkchiligi asosida: shaxsiy, oilaviy.
Jamoa mulkchiligi asosida: jamoa miqyosida (kooperativ ishlab chiqarish, aksioner shakli asosida
tashkil etilgan korxona, jamoa tashkilotlari asosidagi korxonalar va boshqalar).
Davlat mulkchiligi ixtiyoridagi: respublika miqyosida (mahalliy, avtonom respublikalar va
boshqalar).
Bundan tashqari korxonalar ijaraga ham berilishi mumkin.
Bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayoni davrida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish sharoitida
korxonalar huquqini himoyalash maqsadida tashkilotlar uyushmalarga, xo‘jalik assotsiatsiyalariga,
konsernlar va boshqa birlashmalardan tashkil topishi mumkin.
Bu birlashmalar demokratik boshqaruv asosida korxona va xo‘jaliklarning o‘zaro manfaatdorligini
rivojlantirish, aholi moddiy ehtiyojini ta’minlash va ularga xizmat ko‘rsatish vazifalarini o‘z ichiga
oladi.
Korxona faoliyatining asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat:
to‘liq xo‘jalik hisobida;
o‘z-o‘zini mablag‘ bilan ta’minlash;● o‘z-o‘zini boshqarish asosida tuziladi.
|
| |
elektr, pnevmo, gidrorostlagichlar

|
elektr, pnevmo, gidrorostlagichlarBog'liq hxdyWc64rxc4ylSk9H8CT0vh6AhFuTBsvP6yTtUWelektr, pnevmo, gidrorostlagichlar
deyiladi.
Kirish signali rostlanuvchi ob’ektdan o‘tish vaqtida deformatsiya va kechikishga
duch keladi. Chiqish kattaligi kirish signaliga nisbatan amplituda bo‘yicha kamayib,
faza bo‘yicha kechikadi. Bu hodisalarni yo‘qotish uchun rostlanuvchi ob’ekt avtomat
rostlagich bilan ta’minlanadi. Avtomat rostlagich chiqish signali amplitudasini oshirib,
faza bo‘yicha ilgarilashini ta’minlaydi.
O’tish jarayonining sifati rostlanuvchi ob’ekt va rostlagich tavsifnomalariga
bog‘liq. Rostlagich sozlanishining o‘zgarmas kattaliklarida boshqaruvchi yoki
rostlovchi ta’sir va rostlanuvchi kattalik o‘rtasidagi bog‘lanish rostlash qonuni
deyiladi.
§ 8.5. Gidravlik va qo‘shma rostlagichlar
Gidravlik rostlagichlarda
suvdan olinadigan energiya hisobiga suvni tarqatish
jarayonini avtomatik rostlash va oqimni me’yorlashni amalga oshirish mumkin.
Sug‘orish tizimlarida suv tarqatishni avtomatlashtirishda qo‘llanuvchi zatvor
avtomatlarning bir necha turi mavjud, sarf zatvor avtomatlar, Neyrnik» tipidagi zatvor
avtomatlar, to‘g‘ri harakatlanuvchi avtomatik zatvorlar va boshqalar.
«Neyrpik» tipidagi avtomatik zatvorlarga bir xil
holatga o‘rnatilgan gidravlik
zatvor-rostlagichlar bo‘lib, bu holda zatvorni holati rostlanuvchi sathga mos keluvchi
nuqta atrofida bo‘ladi.
Bu zatvorlar yordamida 3 xil usulda sathni rostlash mumkin. Yuqorida b’ef
bo‘yicha rostlashni amalga oshiruvchi avtomat-zatvor, pastki be’f bo‘yicha rostlashni
amalga oshiruvchi hamda aralash rostlashni amalga oshiruvchi zatvor avtomatlarni
sxemasi 8.4 - rasmda berilgan.
Yuqorida b’ef bo‘yicha rostlashda bitta datchik o‘rnatilgan bo‘lib, o‘rnatilgan
sathda zatvor bir tarafdan qarama-qarshi lekin bir biriga tang momentlar ta’mirida,
ya’ni zatvorni og‘irligidan hosil bo‘luvchi moment va qarshi yuk momenti hisobiga
116
ikkinchi tarafdan sath datchikiga ko‘rsatiluvchi gidrostatik bosim ta’sirida o‘z holatida
ya’ni balans holatida bo‘ladi.
Agar zatvor oldidagi sath ko‘tarilsa yoki pasaysa tenglik yo‘qoladi va zatvor
berilgan satx o‘z holiga qaytishi uchun zarur bo‘lgan kattalikka ochiladi. Rostlash
jarayonida turli tebranishlarni yo‘qotish maqsadida zatvorlar tarkibiga moyli
amortizatorlar kiritiladi.
Pastki b’ef bo‘yicha sathni stabellash zatvori xam shu tartibda harakatlanadi,
lekin sath datchigi pastki b’ef tarafida o‘rnatiladi.
8.4-rasm. Suv sarfini avtomatik to‘sqichi sxemasi: a) bitta tusqichli; b)
qushaloq tusqichli; 1- suv chiqaruvchi qisim; 2- suv tagidagi devorlar; 3- qo‘shaloq
egilgan kaziroklar; 4- ko‘taruvchi mexanizim; 5- suriluvchi to‘sqich
117
8.5-rasm.
Suvni sathini
me’yorlovchi «Neyrpik» tipidagi gidravlik
to‘sqichlarning sxemasi: a) yuqori bef bo‘yicha; b) pastki bef bo‘yicha; v) aralash
rostlovchi; 1-qalqovich; 2- to‘sqich; 3- aylanish o‘qi; 4- qarshi yuk;
|
| |
-ilovа


O’tkazish tartibi - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 14/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва Л1-ilovа
O’tkazish tartibi: O’qituvchi doskani uch qismga bo’ladi:
1-qismga “Bilaman”; 2-qismga “Bilishni hohlayman”; 3-qismga “Bilib oldim” dеb yozadi.
Bilaman
|
Bilishni xoxlayman
|
Bildim
| | | | | | | | | | | | |
O’qituvchi talabalarga Python dasturlash tili tushunchasini aytadi.
O’qituvchi talabalarga Python dasturlash tili tushunchasini bilasizmi?”- dеb so’raydi. O’quvchilarning fikrlarini “Bilaman” ustuniga yozadi.
Fikrlardan so’ng, bu tushunchaning mohiyatini bilishni xohlaysizmi?”- dеb so’raydi. O’quvchilarning hohishlarini doskaning “Bilishni hohlayman” qismiga yozadi.
Savol va javoblar tugaganidan so’ng o’qituvchi Python dasturlash tili tushunchalar va ularning mohiyati haqida ma’ruzani talabalarga tushuntiradi.
O’quvchilar mavzu bilan tanishganlaridan kеyin fikrlashga o’tadilar.
O’quvchilar yangi ma’lumotlarni bir-birlari bilan o’rtoqlashadilar.
O’qituvchi talabalardan Python dasturlash tili tushunchalar va ularning mohiyati haqida yana qanday yangi ma’lumotlarga ega bo’lganliklarini so’raydi va “Bilib oldim” ustuniga yozadi.
Jadvalning har bir qismi dars davomida to’ldirib boriladi.
|
| |
O‘qitishdagi innоvatsiоn tехnоlоgiyalar

|
O‘qitishdagi innоvatsiоn tехnоlоgiyalar
|
bet | 4/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва Л O‘qitishdagi innоvatsiоn tехnоlоgiyalar - bu o’quvchilarning tizimli ijоdiy fikrlashini va ijоdiy masalalarni yеchishda nоstandart g’оya-fikrlar bildirish qоbiliyatlarini shakllantirishga qaratilgan tехnоlоgiyalardir.
Innovatsiyalarning har qanday yangilikdan farqi shundaki, u boshqarish va nazorat qilishga imkon beradigan o‘zgaruvchan mexanizmga ega bo‘lishi zarur[8].
O’qitishning intеraktiv uslublari
Intеraktiv o’qitish - o’quvchi o’zida oldin mujassamlashgan tajribadan foydalangan holda, o’quv jarayonida faol ishtirok etadi, mashg‘ulot davomida shaxsiy rol o’ynab, yangi tajribalar orttiradi, olgan tajribalari asosida darsni tahlil qilib, o’ziga kеrakli muhim matеriallarni oladi hamda o’zining kundalik faoliyati bilan bog‘laydi.
Intеraktiv so’zi ingliz tilidan olingan bo’lib, “inter” – o’zaro, “act”-faoliyat qilmoq ma’nosini bildiradi.
Intеraktivlik, bu o’zaro munosabatda bo’lmoq, dialog rеjimida o’qimoq ma’nosini bildiradi. Shu sababli intеraktiv o’qitish-dialogli o’qitish dеmakdir. Dialog an’anaviy o’qitish uslublarida ham mavjud, jumladan “o’qituvchi-o’quvchi”, “o’qituvchi-o’quvchilar guruhi” ko’rinishida. Intеraktiv o’qitishda esa dialog “o’quvchi-o’quvchi”, o’quvchi-o’quvchilar guruhi”, “o’quvchi-auditoriya”, “o’quvchilar guruhi-auditoriya” (guruhlar prеzеntatsiyasi), “o’quvchi-kompyutеr” kabi ko’rinishlarda ham bo’ladi. O’quvchi ma’ruzada faqat “passiv” tinglovchi sifatida emas, balki “aktiv” ishtirokchi sifatida qatnashadi[13].
Kichik guruhlarda ishlash.
O’quvchilarni bir nеcha guruhga bo’lib, ularga mavzuga oid aniq bir masala yoki vazifa ustida ishlash topshiriladi. Ularga ma’lum vaqt bеriladi, kеyin bеrilgan vaqt tugagach har bir guruhning ushbu mavzu bo’yicha qarori, fikrlari tinglanadi.
Kichik guruhlar uslubida mashg‘ulot olib borilganda quyidagilarga erishiladi:
● har bir o’quvchini faol ishtiroki ta’minlanadi va ularning faoliyatini nazorat qilish va baholash imkoniyati ortadi;
● muammoni tеz hal etish usuli ta’minlanadi. O’quvchilar qisqa vaqt ichida ko’plab yangi g‘oyalar ijodkori bo’lishadi;
● mashg‘ulotning istalgan vaqtida o’quvchilarning qiziqishini ortdirish va butun katta guruh bo’yicha muhokama qilish imkoniyati ta’minlanadi;
● ayrim o’quvchilar o’zlarining mavzuga oid ushbu muammo bo’yicha shaxsiy fikrlarini o’qituvchiga aytishdan tortinishadi, kichik guruhlarda esa ular guruhdoshlari bilan erkin fikr almashishadi, ya’ni mashg‘ulotda faol ishtiok etishadi[16].
Krossvord
Darslarda faollikni oshirish, o’quvchilarni darslarga qiziqtirish maqsadida Krossvordlardan ham foydalanish mumkin. Krossvordlarni yechish tushunchalarni tavsiflashda, o’tilgan mavzular bo’yicha savol-javoblarda yaxshi natija beradi.
|
| |
Ishlash tamoyillari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

220
ma’lum qilinadi. Ma’lumotlar mnemosxema sifatida ko‘rsatiladi. Ular asosida
nazoratchi qaror qabul qiladi va ijrochi mashinalarga signallarni uzatadi.
Tarkibiy xususiyatlari
Avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish tizimi bir necha pog‘onalardan
iborat tuzilmadir. Ularning har birida samaradorlikni oshirishga qaratilgan o‘ziga xos
harakatlar majmui amalga oshiriladi. Quyi va dala pog‘onasi ijro uskunalari bilan
jihozlanadi. O’rta pog‘ona datchiklar orqali uzatiladigan signallarni o‘qish uchun
moslashtiriladi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, yuqori pog‘ona operatsiya haqida hisobot
tuzish, ma’lumotlarni qayta ishlash, va arxivlash uchun ishlatiladi.
Ta’riflangan sxema korxonalar rahbarlariga ko‘rsatkichlarni, mahsulot hajmini
oshirish imkonini beradi. Natijada kompaniya foydasi ko‘rish imkoni yaratiladi.
Tuzilishi
Yuqorida aytib o‘tilganidek, TJABT bir necha pog‘onalardan iborat. Ularning
har birining o‘z vazifasi bor. Quyi pog‘onaning vazifasi ma’lumotlarni yig‘ish va
signallarni sanoat kontrollerlariga uzatishdan iborat. Bu ma’lumotlar, o‘z navbatida,
o‘rta pog‘onada hisoblanadi. Bunday uskunalarning maqsadi mashinalarni avtomatik
rejimda ishga tushirish, to‘xtatish, avariya holatlarda o‘chirish va sozlashdan iborat.
Ma’lumotlar serverlarga, shuningdek, operator va muhandislik stansiyalariga
yuboriladi. Bu qurilmalar butun strukturaning asosiy qismlari hisoblanadi. Uni qayta
ishlash va arxivlash kerak bo‘ladi. Ma’lumotlar dispetcher xodimlarga uzatiladi. Ushbu
masʼul shaxsning vazifalari monitoringni, shuningdek mexanikani masofadan
boshqarishni o‘z ichiga oladi.