Ekskursiya obektlarini ko`rsatish metodlari

2. Ekskursiya obektlarini ko`rsatish metodlari
Obektlarni namoyish etish metodi oson emas va u quyidagilarga bog`liq: harakat vositasi, ishtirokchilar tarkibi, ommaviy qiymati, mashhurligi, namoyonligi, saqlanganlik holati.
Ko`rsatish, namoyish etish texnologiyasida ikkita qismni ajratish mumkin. Birinchisi, sayohatchilar etiborini obektga jalb etish va uni atrofidagi binolardan ajratib ko`rsatish maqsadida uning tashqi ko`rinishini so`z bilan ifodalash. Unda: a) qo`l harakatlari bilan obekt joyi ko`rsatiladi(chapda, o`ngda, ikki qavatli bino yonida...), b) obektning tashqi maxsus xususiyatlari sanab o`tiladi(balandligi, rangi, detallari soni, oynalari shakli, devordagi yozuvlari...).
Ikkinchisi, namoyish, ko`rsatishning mazmunli qismi, ko`rsatishning metodik usullaridan foydalanishni taqozo etadi. Ekskursiya nazariya va amaliyotida bu metodlar Yemelyanov rahbarligidagi bir qator mualliflar tomonidan ishlab chiqilgan.
-- Oldindan tomosha qilib chiqish metodi haqida Yemelyanov quyidagicha yozadi(1976y): “Bu metod sayohatchilar yodgorlik yonida turganlarida va allaqachon yodgorlikni ko`rib bo`lganlaridan so`ng ishlatiladi. Masalan,” Sizning qarshingizda bobokalonimiz Amir Temur haykali ”.Gid bu bilan sayohatchilar etiborini obekt tomon qaratishni, uning umumiy ko`rinishiga, detallariga etibor berishni taklif etadi. Yodgorlikni birinchi marotaba ko`rayotganlarga oldindan tomosha qilish metodi kitoblarga, otkritkalarga ko`rganlari bilan ro`parasidagini taqqoslash imkonini beradi. Oldindan tomosha qilish metodi ekskursiya obekti kattagina maydonni egallagan bo`lsa ham(masalan,Xo`ja Ismoil al-Buxoriy masjidi, Ichan-qala), 1,5-2 daqiqa davom etishi kerak. Ushbu jarayon boshlanishidan avval, sayohatchilarga obektning u yoki bu detaliga etiborini yo`naltirish maqsadida maslahatlar berish mumkin”
--Ko`rish orqali rekonstruksiyalash(zritelnaya rekostruksiya) metodi bu qisman saqlanib qolgan obektning avvalgi holatini xayolan tiklashdir.Bu metod ekskursiyada o`tmishdagi arxitektura yodgorliklari va inshootlarini ko`rsatayotganda, ular bizgacha asl holatini saklab qolmaganda, keng qo`llaniladi.Obektlarning ko`pginasi avvalgi ko`rinishini yo`qotgan, qayta qurilgan, ularning atrofi ham o`zgargan.
Bino va inshootlarning saqlanib qolgan qismi gidga ko`rish orqali rekostruksiyalashni olib borishga yordam beradi.Ko`rishdagi taasurotlarga suyangan holda u so`z orqali ko`rilayotgan obektni tiklaydi.Verbal rekonstruksiyalashdan tashqari gid “gid portfeli”dagi ko`rgazmali vositalardan foydalanisha mumkin: o`tmish rasmlari, kartinalar, sxemalar...
Urush voqealarini, davlat arboblari, madaniyat ustalari yashab, ijod qilgan joylarni ko`rsatishda ham ko`rish orqali rekonstruksiyalash metodidan foydalanish mumkin. Ushbu metoddan foydalanish giddan obekt haqida keng va to`liq malumotni talab qiladi. U obektning avvalgi holatini o`zi aniq tasavvur etishi lozim. Ko`rish orqali rekonstruksiyalash bilan parallel ravishda gid obrazli hikoya qilish orqali bu obekt bilan bog`liq voqea, hodisalarni qayta tiklaydi.
Ko`rish orqali rekonstruksiyalash metodi shahar, uning alohida viloyatlari, korxonalar kelajagini hikoya qilishda ham ishlatiladi(sxema, maket, rasm, chizmalar yordamida).
Voqealarni lokalizatsiyalash metodi- bu tarixiy voqealar yoki biror bir hodisani aynan bo`lib o`tganidek, aniq lokal sharoitda ko`rsatishdir. Tiklanayotgan tarixiy voqea “mana shu yerda”,”shu yo`nalishda”, “shu joyda” iboralari bilan ifodalanadi. Voqealarni lokalizatsiyalash metodi ko`rish orqali rekonstruksiyalash metodi bilan birgalikda ishlatiladi. Masalan, aynan mana shu stolda Sadriddin Ayniy o`tirib, o`zining o`chmas asarlarini yaratgan, deb gid yozuvchi stolini ko`rsatadi. Yoki «mana shu minora teppasidan jinoyatchilarni tashlab yuborib qatl etishgan» deb Ichan-qal`adagi qatl minorasini ko`rstish mumkin.
Voqealarni lokalizatsiyalash metodi ishtirokchilarga kuchli emotsional tasir ko`rsatadi.Voqealar tasirli hikoya qilinsa, sayyohlar xuddi shu voqeaning ishtirokchisiga aylanadilar.Professional ekskursiya amaliyotida bu metod o`z aksini “joy hokimiyati”(mesto vlasti)iborasiga topgan.
|