Ma’ruza - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti

Ma’ruza. Ma’ruza o‘qitishning eng keng tarqalgan shakli bo‘lib,
pedagogik faoliyatda yetakchi o‘rinni egallaydi. U o‘qituvchi mehnatining
oliy shakli darajasida e’tirof etiladi. Uni bir tomonlama aloqaning ko‘rinishi,
deb ham ataladi. Bunda o‘qituvchining faolligi va tinglovchilarning
nofaolligi ko‘zda tutiladi. Biroq munozara shaklida bayon etiladigan ma’ruza
eng faol PT elementidir. Munozarali ma’ruzada tinglovchilarning faolligi
juda yuqori bo‘lishiga erishish mumkin.
Iqtisodiyot o‘quv predmetlarini, odatda, ko‘proq ma’ruzalar tarzida
bayon etiladi. Chunki bunday kurslar tabiatan ko‘proq nazariy yoki
umumlashtiruvchi xarakterga ega bo‘ladi. Pedagogik terminologiya
nuqtayi nazaridan ularni bilish, aqliy umumlashtirish mashg‘ulotlari,
deb hisoblash mumkin. Bunda metodikaning barcha boshqa metodlari
kamroq samarali bo‘lib qoladi. Ma’ruzani tashkil etish paytida o‘qituvchi
o‘quv predmetining eng muhim jihatlarini alohida ta’kidlash evaziga
muvaffaqiyat qozonishi mumkin. Ma’ruzada tinglovchilar boshqa samarali
metodlar bilan o‘qitilgandagi kabi bilim oladilar. Faol metodika yordamida
o‘qilgan ma’ruzalar davomida tinglovchilarni faollashtirish evaziga o‘qitish
jarayonining teng huquqli ishtirokchilariga aylantirish mumkin. Bunda o‘quv
materiali tez va soz o‘zlashtiriladi.
115
Ma’ruzani faol tadbirga aylantirish uchun uning mavzusi va tuzilmasi
orasidagi bog‘lanishning yechimini topish zarur bo‘ladi. Ma’ruzalar
o‘quv predmetining bosh masalasi ko‘nikma hosil qilish emas, balki bilim
o‘zlashtirish bo‘lganidagina samara beradi. O‘qitishning barcha mavjud
masalalarini uch guruhga ajratish mumkin:
- bilimlar;
- ko‘nikmalar;
- ko‘rsatmalar.
O‘qitish masalalaridan kelib chiqqan holda uning metodi tanlanadi.
Agar ta’lim jarayonida tavsiflash, yodga tushirish, sanab o‘tish, kategoriyalar
bo‘yicha taqsimlash, ta’riflar keltirish, baholash va tushuntirish kabi didaktik
maqsadlar amalga oshirilishi lozim bo‘lsa, ma’ruza shaklidagi o‘quv
mashg‘ulotlarining tashkil etilishi maqsadga muvofiqdir. Hayot, kundalik
turmush, muhim voqealar bilan aloqadorlikda bayon etilgan ma’ruza
materiali oson o‘zlashtiriladi. Suzishni yoki avtomobil boshqarishni ma’ruza
mashg‘uloti yordamida o‘rgatib bo‘lmasligi ravshan. Shu boisdan, uquv va
ko‘nikma hamda malaka egallanishi birinchi o‘rinda turadigan faoliyatda
ma’ruzaning tutgan o‘rni juda kichik. Nazariy bilimlar va dunyoqarash
ahamiyatiga ega bo‘lgan ma’lumotlar ma’ruza yordamida berilishi maqsadga
muvofiq.
Ma’ruza davomida o‘qituvchining xatti-harakatlari, imo-ishoralari, nutq
komponentlari muhim rol o‘ynaydi. Ma’ruzachi auditoriya bilan yaxshi aloqa
o‘rnatishi uchun uning dinamik siljib turishi tavsiya etiladi. Ovoz ohangining
o‘zgarishi va o‘rinli pauzalar ham yordamchi omillarga aylanadi. Bayon
mo‘’tadilligining o‘zgarishi, o‘rinli kalimalarning galma-gallanishi, qiziqarli
ma’lumotlarning bezak tarzida ishlatilishi katta ahamiyatga ega. Ma’ruzaning
to‘laqonliligi ko‘rgazmali vositalardan qay darajada foydalanilishiga ham
bog‘liqdir. Rasmlar, jadvallar, plakatlar, diagrammalar, moddiy obyektlar
va AKTning turli elementlaridan o‘rinli foydalanish ma’ruzaning ta’lim
beruvchi, tarbiyalovchi va rivojlantiruvchi quvvatini oshiradi.
Har qanday ma’ruza tarkiban uch qismdan iborat bo‘ladi:
– kirish;
– asosiy qism;
– xulosa.
116
Ma’ruza turlari pedagogning mahoratiga bog‘liq ravishda turfa
ko‘rinishlar va mazmunga ega bo‘ladi. Ma’ruzaning pedagogik samarasi
o‘qitishning barcha tashkiliy shakllariga qiyoslanganda eng yuqori bo‘ladi.
|