Ijod va ilmiy tadqiqot-bilish faoliyatining mahsuli. Ijod ilmiy faoliyatni maqsadli tashkil etish omili

|
Ijod va ilmiy tadqiqot-bilish faoliyatining mahsuli. Ijod ilmiy faoliyatni maqsadli tashkil etish omili
|
bet | 1/4 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 28,21 Kb. | | #119292 |
Bog'liq Ijod va ilmiy tadqiqot-bilish faoliyatining mahsuli. Ijod ilmiy
Ijod va ilmiy tadqiqot-bilish faoliyatining mahsuli.
Ijod ilmiy faoliyatni maqsadli tashkil etish omili. Ijod - bu ongning oliy darajasi, faoliyatning yuqori va ancha murakkab shakli bo’lib, mavjudotlar ichida faqat insonga xos bo’lganfenomendir. Ilmiy ijod insonning barcha aqliy va ruhiy faoliyatini, barcha bilim, malaka, barcha hayotiy tajriba, axloqiy, jismoniy kuchining mobilizatsiyasi natijasida original va tarixiy-ijtimoiy, betakror yangiliklar shaklida namoyon bo‘luvchi mo“jizadir. Ilmiy ijod va ilmiy-ijodiy faoliyat murakkab va umumiy obyektiv qonuniyatlarga ega. Shu bois ijodiy ish usuli va yo‘llarini umumlashtirish va tavsiflashtirish mumkin. Falsafiy adabiyotlarda ilmiy-ijodiy faoliyatning apal qilish xususiyatlarini ochib berish, xususan, ijod faoliyatning strukturaviy omillarga bo‘linishi masalasida qiziqarli g‘oyalar ilgari surilgan1. Shuningdek, ba’zi faylasuflar «ijodning kuchi», «ijodning komponentlari» va boshqalar haqida batafsil fikr yuritib, bu masalalar doirasida yangidan yangi g'oyalarni ishlab chiqqanlar2.
Olam borlig‘i undagi ongli mavjudot insonning mavjudligi bilan belgilanadi. Inson yaratilgan va yaratiqlarni ilmiy-ijodiy yaratuvchidir. Har qanday mavjudotlardan farqli ravishda aynan insonga borliqda ijodiy faoliyat yuritish martabasi berilgan. Insonning o‘zi ham yaratuvchi borligi haqida xabar beradi. Insondagi bunday fazilat aynan ijodkorlikda yorqin namoyon bo‘ladi. Olamning yaratilishi bu Xudoning ijodiy taraqqiyoti, uning yolg‘izlikdan chiqishi, ilohiy muhabbat chaqirig‘idir. Agarda borliqda barcha narsa tayyor yaratilgan bo‘lsa, unda ijod g‘oyasining o‘zi ham bo‘lmasdi. Ijod g‘oyasi, yaratuvchining borligidir. U asl ijodiy faoliyatni amalga oshirganligi uchun bordir, yaratish natijasida oldin bo‘lmagan narsa paydo bo‘Idi, ijod Yaratuvchining mutloq kuchini olib qo‘yuvchi yoki kamaytiruvchi hodisa emas. Ijodiy faoliyat yaratuvchining tabiatida, uning kuchlarining o‘zgacha holatga o‘tishi evaziga amalga oshmaydi, u yo‘q joydan amalga oshadi, ya’ni mutloqo, sifatiy yangi narsa yaratiladi. Har qanday ijodda yangi samara, yangi o‘sish bor. Inson ilohiy hayotni boyitish uchun ishonch bilan birga kiradi. Umid ratsional xarakterga ega, chunki kelajak obrazini yaratishda unda kognitiv omillar ham ishtirok etadi. To‘g‘ri, umid obrazi bo’lgan bunday kelajak obrazi ancha xiralashgan bo‘ladi. Agar umid obrazining shakllanishida bilimlar kam bo‘lsa, bu obraz juda mo‘rt bo‘ladi va hayotning real qiyinchiliklariga urilganda choklari so‘kilib ketadi. Agar umid obrazi ishonchga va uning emotsional - qadriyatli resurslariga tayansa, u insonning yashashiga va hatto eng fojiali hayotiy vaziyatlardan ham chiqib ketishiga yordam beradi. Ijodkor odam о 'z navbatida fidoyi bo’ladi. Ayni shu ma’noda, Erkin A’zam «Ijod - bu o‘zini qiynash, mashaqqat chekish, huzur-halovatdan voz kechish, tom ma’noda fidoyilik demakdir»3, deb yozadi. Biroq bunday fidoyilik insonga obro‘-e’tibor keltirishi yoki ba’zi hollarda qimmatga tushishi ham mumkin. Chunki uning g‘oyalari ko‘p hollarda zamonga sig‘maydi, natijada u zamon bilan kurashadi, millatni, insoniyatni yangi, o‘z zamonasidan yaxshiroq zamonga chaqirib yashaydi va baxtini shunda ko‘radi. To‘g‘ri, u ham badavlat, huzurhalovatda yashashni xohlaydi, lekin unga berilgan iste’dod uni o‘z yo‘liga soladi, inson baxti uchun, inson erki uchun kurashga chaqiradi va u murakkab shaxsga aylanadi. Ijodkor shaxsining murakkabligi shundaki, unda bir emas, ikkita «men» yashaydi. Birinchisi, tashqaridan qaraganda ko‘zga tashlanadigan, siz bilan bizning oramizda yuradigan, jamiyat qonunqoidalari, milliy urf-odatlar, oilaviy yoki kasbiy shart-sharoitlar mezonlari bilan, to‘liq bo‘lmasa-da, ma’lum ma’noda o‘lchanadigan va baholanadigan «men». Ikkinchisi, hech qaysi qonun-qoidani tan olmaydigan ichki - botiniy «men», uni yuqoridagi mezonlar bilan oichab, baholab bo‘lmaydi. Birinchi men hamma odamlarga xos. Ikkinchi «men» esa faqat ijodkorda mavjud bo‘ladi. U ko'zga tashlanmagan, lekin his etilgan holda ijod falsafasining ham mohiyatini tashkil qiladi. Ijodkordagi birinchi va ikkinchi «men»ning o‘zaro kurashida ikkinchisi doimo g‘olib chiqadi. Biroq bu kurashda jamiyat, zamon, siyosiy tuzum tomonidan aralashuv ro‘y berib, birinchi «men» g‘olib bo‘lsa, u holda, vujudga kelgan g‘oya hech qachon yuksak ijod namunasiga aylanmaydi. Mazkur aralashuv, shubhasiz, ijodkoming «ixtiyori» bilan amalga oshadi. Lekin bu ixtiyor hech qachon erkin bo‘lolmaydi; unda qo‘rquv, hadik, ilinj, ruju singari salbiy hissiyotlar talab darajasiga ko'tarilib, erkinlikni ixtiyordan ajratib tashlaydi. Natijada erkinlikdan mahrum bo‘lgan ixtiyor, ya’ni majburiyat ostida yaratilgan g‘oya muallifni ham, idrok etuvchini ham qoniqtirmaydi, haqqoniylikdan yiroq, soxtalik namunasiga aylanadi. Ijodkorda ta ’til yo‘q, sayohatda ham, uyida ham baribir ishlayveradi, eng qizig'i, bu yo'lni u o’zining erkin ixtiyori bilan tanlaydi, uning tarjimai holi iste’dod va mehnatdan iborat, uning mahorati iste’dod va mehnatning uyg'unligidan vujudga keladi. Ijodkor shaxsining alohida ruhiy holati sifatidagi yana bir o‘ziga xosligi uning yolg'izligi, u oila bilan yashaganda ham о‘zini yoIg‘iz his qiladi, iloji boricha o‘zini odamlardan olib qochishga intiladi. Bunday hodisa oddiy odamlarda o‘z «men»idan yiroqlashishni, tushkunlikni, xafaqonlik holatini paydo qiladi. Ijodkor shaxs uchun esa bu ixtiyoriy hodisa, ijodning sharti hisoblanadi. U aynan mana shu yolg‘izlikda o‘zining mohiyati - ikkinchi «men»i bilan topishadi. Ayni paytda bu «men» go‘yo ijodkoming vujudidan uzilib chiqqandek, xatti-harakatlarini boshqarib turadi. Ilmiy ijodga xos dunyoqarashning qimmati uning nazariy, amaliy, maqsadli, munosabatli tomonlarining birligi bilan belgilanadi. Bu birlikning natijasi sifatida ong va ijodning uyg‘unlashishini keltirish mumkin. Chunonchi, ijodiy faoliyat olib borayotgan subyekt ham tirik jonzotdir. Zero, ilmiy-ijodiy faoliyat olib borayotgan subyekt o‘zining qarama-qarshiliklari, fikri-xayoli, dunyoqarashi, nuqtai nazari bilan ham tirikdir. Bundan ko'rinadiki, ijod qilayotgan har bir subyekt o‘zining ongi va jismida o‘z faoliyatiga oid har bir murakkab voqelikni seza oladi. Biroq bu jarayon nafaqat ilmiy ish tarzida, balki hayotiy tajribasida ham sinab ko‘rilgan bo‘lishi kerak. Binobarin, shaxsning tuzilishi Kant aytganidek, uning estetik, nazariy va amaliy nuqtai nazaridan iborat4. Shaxsning dunyoqarashi uning qiymatiga munosabatini bildiradi. Bu munosabatlarda hamma qarama-qarshiliklar mavjud bo'lib, inson mantiqiy fikrlashi bilan ularni echadi. Ijodning muhim sharti — o’z-o’zini ijod qilishdir. Zero, odam — har qanday ijodiy harakat manbai bo‘lib, u shunday ijodiy faoliyat orqaligina jamiyatning haqiqiy ma’naviy boyligini oshiradi. Ijod insonni aqlliroq, mehribonroq, ruhini esa balandroq qiladi. Ijodiy faoliyatdagi o‘z-o‘zini yaratish - insonning har bir intilishida har bir harakatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek, ezgulik bilan yo‘g‘rilgan ijod asosida inson o‘zining odamiyligini maksimum ifodalashga intiladi. Doim atrofmuhitga nisbatan e’tiborli, ochiq chehrali, tetik, mehribon, sevuvchi va seviluvchi bo‘lishga intiladi. Ayni shu ma’noda, ijod bu alohida faoliyat bo'libgina qolmay, hayot usuli hamdir. Ijodkor o‘zining asarini yaratadi, biroq birovnikini bayon qilish ijod sanalmaydi. Ammo bu «o‘zi» ijod qilayotgan ijodkor shunchaki individual inson emas, ya’ni u o‘zining subyektivligida va ongining shaxssiz - umumiy tashuvchisi bo'lmasligini anglaydi. Chunki u individual - insoniy ifoda ichida g‘ayb ruhi va ilmi faollashayotganligini his qiladi. Shuning uchun ham ba’zan daholar deyarli ixtiyorsiz holat ichida qattiq kuch ta’sirida harakat qilayotgan medium sifatida buyuk kashfiyotlar yaratadi. Shuningdek, boshqa paytlarda ham ular mashaqqatli mehnat, ko‘p sonli tajribalar bilan yuqoridan berilayotgan narsani ifodalashga yoki adekvat qabul qilishiga harakat qiladilar. Shunday qilib, ijodiy faoliyat bu faqat yangi mahsulot, qadriyatlar, g'oyalar yoki kashfiyotlar qilish emas, balki ilohiy irodaning mahsulidir. Shu ma’noda, har qanday inson agar ishiga o‘z shaxsiyati, qalbini bersa, uning hayoti ijodiy jihatdan boy bo‘ladi. 0 ‘z-o‘zini anglash jarayoni bu o‘z-o‘zini ijod qilishning umumiy sharti desa ham bo‘ladi. Chunki o‘zo‘zini anglash orqali inson o‘z borlig‘ining tub-tubidagi chegaralariga etib boradi. Agar biz qanchalik ichkariga qarab yo‘l olsak, biron bir chegaraga duch kelishdan ko‘ra borgan sari qalbimiz kengayishini his qilarniz. Shuning uchun ham S.L.Frank, «Ichki aloqa orqali dastlabki haqiqat bilan olam hukmronligida ham ozodlikni, ham uning ijodiy hamkori bo‘lishimizga imkon beradi»1, deb yozadi. Inson hayotida shunday lahzalar bo‘ladiki, xuddi ko‘zni qoplab turuvchi parda tushadi va olam «yalang‘och» bo‘lib qoladi, bu sezgi organlarimiz uchun, 0‘zining yorqinligi va g'aroyibligi bilan ajralib turadi. Shu nuqtai nazardan, bunday lahzalar ijodkor insonga qattiq hayajoni qo‘rquvgacha olib keladigan darajada qattiq hayajonlanishga ta’sir ko‘rsatadi. Ammo ko‘pincha yordamga aql kelib, hammasini kundalik andaza va namunalarga aylantirib qo‘yadi. Bundan ko‘rinadiki, ratsional faoliyat inson emotsiyalarini jilovlashga yordam beradi. Bunday faoliyat esa ilmiy ijodning yanada takomillashuviga olib keladi.
|
| |