11, 12 – Ma’ruza Mavzu : Mexanik kattaliklarni o’lchashning asosiy qurilmalari Reja

|
11, 12 – Ma’ruza Mavzu : Mexanik kattaliklarni o’lchashning asosiy qurilmalari Reja
|
bet | 1/9 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 25,4 Kb. | | #120313 |
Bog'liq 11, 12 – Ma’ruza Mavzu Mexanik kattaliklarni o’lchashning asos-fayllar.org
11, 12 – Ma’ruza Mavzu : Mexanik kattaliklarni o’lchashning asosiy qurilmalari Reja
11, 12 – Ma’ruza
Mavzu : Mexanik kattaliklarni o’lchashning asosiy qurilmalari
Reja:
Jismlarning hajmini o'lchash uchun asboblar
Datchiklarning texnik xususiyatlari
Mexatronikada ishlatiladigan holat va tezlik datchiklari
Mexanik qurilmalarga mexanika qonunlaridan foydalanadigan qurilmalar kiradi (kinematik va dinamik kattaliklar o'rtasidagi turli munosabatlar, shuningdek mexanik energiya). Shu bilan birga, mexanik miqdorlarni o'lchash uchun boshqa fizik hodisalar (elektr, optik, atom) ham qo'llaniladi.
Jismlarning hajmini o'lchash uchun asboblar
Gradusli pipetka - byuretka. Stakan va boshqa o'lchov idishlarining shakli afzalroq konus shaklida bo'ladi, shuning uchun kichik hajmlarda bo'linmalar kattaroq bo'ladi. Bu kichik va katta miqdordagi suyuqlik uchun nisbatan xatolikni biroz tekislaydi.
Qattiq jismning hajmi, shaklining murakkabligi tufayli uni geometrik tarzda o'lchash mumkin bo'lmagan hollarda, uni erimaydigan yoki tanani buzmaydigan suyuqlik bilan stakanga tushirish orqali aniqlanadi. Agar bunday suyuqlikni tanlash mumkin bo'lmasa, gaz hajmini o'lchagichlar ishlatiladi. Gaz hajmini o'lchagichning ishlash printsipi Boyl-Mariotte qonuniga asoslanadi. Chiqish trubkasi bilan plastinkaga mahkam yopishgan qopqoq bo'lsin (21-rasm). Quvur U-o'lchagichga moslashuvchan shlang bilan ulangan. Bosim o'lchagichning erkin tizzasini ko'tarish va tushirish orqali siz gaz hajmini o'zgartirishingiz va uning bosimini o'lchashingiz mumkin. Naychaning S kesimi ma'lum, shuning uchun munosabatdan
(5)
V0 ni topishingiz mumkin - idishning hajmi. Keyin munosabatlardan
- moddaning hajmi Vx.
Rasm-10. Gaz hajmini o'lchagich.
Quvur orqali suyuqlik yoki gazning uzluksiz oqimi bilan oqim tezligini, ya'ni vaqt birligida kesma orqali oqib o'tadigan moddaning hajmini o'lchash kerak. Ushbu muammo turli dizayndagi oqim o'lchagichlar tomonidan hal qilinadi. Rasm-11, a, b past oqim tezligi uchun ishlatiladigan chashka tipidagi oqim o'lchagichlarning diagrammalarini ko'rsatadi. Spinnerga o'rnatilgan krujkalar to'ldirilganda aylanadi, suyuqlikning ma'lum qismlarini yoki gazning o'tish qismlarini quyadi. Mexanik inqilob hisoblagichi o'qga mahkamlangan.
Sarf o’lchagich: a - suyuqlik uchun stakan turi; b - gaz uchun;
c - rotametr.
Mexanik parametrlarni (o’lchamlarni, siljishlarni, kuchlarni, tezliklarni va hokazolarni) nazorat qilish asboblari turli texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishda keng qo’llanilmoqda, bu yerda qalinlikni, chiziqli va burchakli siljishlarni, burchak tezliklarni (mashina va mexanizmlarning aylanishlar sonini), kuchlanishlarni, deformatsiyalarni, tebranishlarni va boshqalarni o’lchash talab qilinadi. Chiziqli o’lchamlarni o’lchashning elektr usullarini kichik va katta o’lchamlarni o’lchash usullariga ajratish mumkin.
Juda ham kichik o’lchamlarni (mikrometrning ulushlaridan bir necha mikrometrgacha) o’lchash usullaridan detallarning g‘adir-budurligini o’lchashda, ularga ishlov berish sifatini baholashda foydalaniladi. Bir necha mikrometrdan 100—200 mm gacha bo’lgan o’lchamlarni o’lchovchi asboblar mikrometrlar yoki qalinlik о‘lchagich (толшинометр) deb ataladi va sanoatda avtomatik nazorat qilishning juda turli-tuman sohalarida qo’llaniladi. Katta o’lchamlarni (bir necha metrgacha) o’lchash usullari suyuqliklar va sochiluvchan moddalarning sathini aniqlash uchun sath o’lchagichlar yasashda foydalaniladi.
G ‘adir-budurlikni (notekislikni) o’lchashning elektr usullari, odatda, paypaslash (ushlab ko‘rish) usuliga asoslangan bo’lib, profilometrlar yoki profilograflar deyiladi. Profilometrlar g‘adir-budurlikning faqat ko‘rinma balandligini baholashga imkon beradi, profilograflar esa sirtning profilogrammasini olishga imkon beradi. Profilometrlar pyezoelektrik, induktiv va induksion o'zgartkichlar bilan quriladi. Mikrometrlarda induktiv, fotoelektrik va sigimli o‘zgartkichlar juda tez-tez qo’llaniladi. Qalinlik o’lchagichlarda magnit zanjirlarning xossalaridan foydalanishga asoslangan o‘zgartkichlar va ionli o‘zgartkichlar keng tarqalgan.
Qalinlik o’lchagichlarga ko‘pincha bunday talab qo‘yiladi: obyektning qalinligi faqat bir tomonidan borib o’lchanishi kerak. Shuning uchun qalinlik o’lchagichlarni yasash usullari, masalan, o‘zgarmas magnitning yoki elektromagnitning tortish kuchlanishini buyumning qalinligiga yoki ustqoplamaning qalinligiga, yoki o’lchanayotgan materialning (induktiv asboblarning) qalinligiga bogiiq holda, magnit zanjiri qarshiligining o‘zgarishiga bog’liq holda
o’lchashga asoslanadi.
Ionli qalinlik o’lchagichlarda tekshirilayotgan qalinlik y-yoki rentgen nurlarini yutish jadalligiga ko‘ra (ikki tomondan borish mumkin bo‘lganda) yoki bu nurlarning tarqalish jadalligiga ko‘ra (bir tomondan borish mumkin bo’lganda) aniqlanadi.
Mexanik harakatning asosiy parametrlari — siljish, tezlik va tezlanish o‘zaro oddiy differensial boglanishlar bilan boglanganligi ma’lum. Harakat parametrlarining bu xossasidan ularni o’lchash asboblarini yasashda foydalaniladi. Harakat parametrlarini o’lchash usullari ikki asosiy guruhga ajratilishi mumkin. Birinchi guruhga harakatdagi obyekt bilan harakatsiz deb qabul qilingan tizim o‘rtasidagi bevosita kontaktni amalga oshirishga asoslangan usullar kiradi. Kontakt (tegish) albatta mexanik bo’lishi shart emas, u optik, akustik, radio va boshqa usullar bilan vujudga kelishi mumkin. Bunday asboblarning tabiiy kirish kattaligi siljish hisoblanadi. Bu usullarning ikkinchi guruhi hisob boshi deb qabul qilingan qo‘zg‘almas tizim bilan bevosita kontaktni amalga oshirishni talab qilmaydi. Bu guruhdagi asboblar inersial deyiladi va ularning tabiiy kirish kattaligi tezlanish hisoblanadi.
Tezliklarni va tezlanishlarni olchovchi asboblar velosimetr va akselometrlar
deyiladi; vibratsion siljishlarni olchovchi asboblar esa vibrometrlar deyiladi.
Harakat parametrlari o‘zgarish xarakteriga ko‘ra, ikki asosiy sinfga ajratilishi mumkin: ilgarilanma (yoki aylanma) harakat parametrlari va tebranma harakat parametrlari. Deformatsiyalar va mexanik kuchlanishlarni o’lchash uchun ko‘pincha tenzoqarshiliklar va induktiv tenzometrlardan foydalaniladi. Kuch, bosim va aylanuvchi (buraluvchi) momentlarni elektrik o’lchash usullari bir-biriga ancha o‘xshash va ikki xil turga ajratilishi mumkin: tabiiy kirish kattaligi o’lchanayotgan kattalikning o‘zi bo’lgan o‘zgartirgichlardan foydalanishga asoslangan usullar va o’lchanayotgan kuchlarning ta sirida bo’ladigan elastik elementlarning materialidagi mexanik kuchlanishlarni o’lchashga asoslangan usullar.
Mexanik parametrlarni nazorat qilish uchun elektrik o‘zgartkichlar ishlash prinsipiga ko‘ra potensiometrik, tenzometrik, siglmli, induktiv va boshqa turlardagi datchiklarga bo’linadi. Shularning ayrimlari bilan tanishib chiqamiz.
|
| |