.7 . OCHIQ KON ISHLARINING D A V R LA R I V A ISH L A B CHIQARISH

1 .7 . OCHIQ KON ISHLARINING D A V R LA R I V A ISH L A B CHIQARISH
JARAYONLARI
Konlam i ochiq usulda qazib olish to ’rtta davm i o ’z ichiga oladi.
Birinchi davr, tayyorlash davrida, keyingi davrlarda xavfsiz va yuqori
unumli kon uskunalari va transport vositalarini ishini ta ’minlash ishlari olib
14
boriladi. Bu davm ing vazifalariga, konni quritish, yyer yuzasini tayyorlash va
yuqoridan kelishi mumkin bo’lgan suv oqimlaridan chegaralash ishlari kiradi.
K onning yuzasini tayyorlash o ’z ichiga, o ’rmon va butalami arralash, torf
qatlamini y o ’qotish (suvni ushlab qoluvchi), botqoq va ko’llami quritish, ariq va
daryolami yangi oqimlarga yo’naltirish, yo’llami ko’chirish, yoritish va
kuchlanish liniyalarini ko ’chirish va boshqa ishlami o ’z ichiga oladi.
Konning gidrogeologik holatlariga ko’ra, qo’llaniladigan kon va transport
uskunalarining
turiga
k o ’ra,
qoplovchi
tog’
jinslarining
fizik-texnik
xususiyatlariga k o ’ra va ulaming namlik ta’sirida o ’zgarishiga ko’ra, quritish
yuzaviy, yyer osti va aralash usul bilan amalga oshirilishi mumkin.
Yuzaviy quritish usuli maxsus qazilmalar o’tishga asoslanadi (suv
kamaytiruvchi va suv yutuvchi skvajinalar, gorizontal drenajlar), bunda suv
qazilm alardan o ’z oqimi bilan yoki nasoslar yordamida karyer maydonidan
tashqariga chiqariladi. Yuzaviy quritish usuli suv tashuvchi gorizontlar uncha
katta b o ’lmagan chuqurlikda (80-100m), yaxshi suv qaytarish qobiliyatiga ega
to g ’ jinslarida q o ’llaniladi (qum, supes va boshqalar). Bu usul yyer ostidan ko’ra
arzonroq.
Yyer osti quritish usuli maxsus yyer osti qazilmalar (shaxta, shtrek, shtolnya)
va suv cho’zish uskunalarini hosil qilishga asoslangan (uriluvchi va drenaj
filtrlari va boshqalar). Suv maxsus yyer osti suv yig’gichlarga borib tushadi va
nasoslar yordamida yyer yuzasiga chiqariladi.
Aralash suvni chiqarish usuli yer usti
va yyer osti
usulining
umumumlashgani hisoblanadi.
Karyerni y y er yuzasidan kelishi mumkin bo ’Igan suvlaridan chegaralashda
uning chegaralarida kichikroq bo’lgan suv tashuvchi kanavlar qazish bilan va
ular yordam ida suvni k o ’chirish bilan amalga oshiriladi.
Qurilish davri deb ataluvchi ikkinchi davrda , ochuvchi va qazuvchi
ishlaming boshlang’fch fronti yaratiladi, bu esa, konning rejaviy va xavfsiz
qazib olinishini ta’minlaydi. Bu davming vazifalariga maxsus kon lahimalarini
o ’tish, karyerdan muayyan hajmda kon massasini olish va ishchi gorizontlarga
35
kirishni ta ’m inlovchi transport aloqalarini qurish kiradi. Qurilish davrining
yakunlanishi bilan karyer foydalanishga topshiriladi va mustaqil x o ’jalik hisob
tashkiloti sifatida ishlaydi. Gorizontal konlami qazib olishda kon-kapital ishlar
qurilish davrida yakunlanadi. Qiya va tik qiya konlarda karyeming
chuqurlashishi bilan yaxshi jihozlangan kon lahimlarini o ’tish talab qilinadi, bu
pastki gorizontlam ing yuqori gorizontlar bilan yaxshi aloqasini ta ’minlaydi. Bu
kon lahimlari ham , kapital kon lahimlariga kiradi. Zam onaviy karyerlami
qurishda kon-kapital ishlam ing hajmi bir necha million m etr kubga yetadi.
Uchinchi davr - ekspluatatsion davr. Bu davrda, kon ishlari foydali
qazilmaga yetib borish uchun qoplovchi tog’ jinslarini tizimli ravishda olib
tashlashni va talab etilgan ish frontini ta ’minlovchi - ochish ishlar (qo’llanilishi
bo’yicha ochuvchi ishlar tayyorlov ishlari hisoblanadi), hajm va konditsiya
b o ’yicha davlat rejasiga asosan foydali qazilmani qazib olishga qaratilgan qazib
olish ishlariga (q o ’llanilishi b o ’yicha qazib olish ishlari tozalash ishlari ham
bo’lishi mumkin) b o ’linadi.
T o ’rtinchi davr davom ida yerlami rekultivatsiya qilish am alga oshiriladi
(tiklash).
Konni qazib olishning boshlang’ich davridagi k o ’rilgan ishlar ketma-ket
oo’ladi, va keyin birining ikkinchisiga k o ’ra nisbatan oldinlashi bilan amalga
oshiriladi. Misol uchun, tayyorlash davrining ishlari kon-kapital ishlardan,
ochish ishlari e s a — qazib olish ishlaridan oldinlaydi.
Yuqori aytilgani kabi, konlami ochiq usulda qazib olishda asosiysi kon -
kapital, ochish va qazib olish ishlari hisoblanadi. Bu ishlardan maqsad, muayyan
hajmda kon
m assasini
massivdan ajratib olish.
Ochiq kon ishlarini
xarakterlaydigan asosiy ishlab chiqarish jarayoni bu, to g ’ jinslarini qazib olishga
tayyorlash, qazish-yuklash ishlari, kon massasini tashish, qoplovchi tog’
jinslaridan ag ’darm a hosil qilish, qazib olingan foydali qazilmani omborlarga
joylashtirish hisoblanadi.
Kon m assasini qazib olishga tayyorlash jara yo n i to g ’ jinsini tabiiy holatini
o ’zgartirishga v a shu bilan oson qazib olishga qaratilgan ishlami o ’z ichiga
36
oladi. Amaliyotda tog’ jinslarini qazib olishga tayyorlashning burg’ulash-
portlatish usuli keng qo’llaniladi, bu usul yarim qoyali va qoyali tog’ jinslarini
m assivdan ajratishga va ulami kerakli bo’laklarga bo’lishga qaratilgan.
Qazish-yuklash
ishlari kon
massasini
bevostida
massivdan
yoki
yum shatilgan kon uyumidan olib transport vositalariga yuklashga qaratilgan.
Qazish va yuklash ishlari bitta mashina bilan amalga oshiriladi.
Kon massasini tashish jarayoni o ’z ichiga kon massasini karyerdan
tashqariga tashishga qaratilgan ishlarda transport vositalarining to’xtovsiz va
xavfsiz ishlashini ta’minlashga qaratilgan.
Ag'darm a hosil qilish va omborlarga cho 'zish ishlarida qoplovchi tog’ jinsi
va foydali qazilmalami maxsus ajratilgan maydonlarga joylashtirishga
qaratilgan ishlar bajariladi.
Karyerdagi ishlab chiqarish jarayonlari bilan bog’liq bo’lgan ishlarda
ishlam ing xavfsiz va to ’xtovsiz amalga oshirilishini ta’minlashga qaratilgan
ishlar yordamchi ishlar deyiladi. Bunga, temir yo’llarini ko’cmnsh, aloqa va
elektr tizimi y o ’llarini qurish, transport aloqalarini tuzatish va boshqa ishlar
kiradi. Bu ishlar maxsus uskunalar bilan bajariladi.
Barcha k o ’rib chiqilgan ishlar bir ochiq kon ishlarining ajralmas bo’g ’ini
hisoblanadi va o ’zaro bog’langan hisoblanadi. B a’zi hollarda bu pog’onalaming
b a’zi b o ’g ’imlari bo’lmasligi mumkin.
1.5-jadvalda alohida ishlab chiqarish jarayonlari bo’yicha ochish ishlarini
am alga oshirishda kon massasini karyerdan tashqariga tashish bilan bo’lgan
h a ra jatlark o ’rsatilgan (prof. V.S.Xoxryakov).
1.5.- jadval
|