Texniki məmulatların keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi metodlarının təkmilləşdirilməsi

|
Texniki məmulatların keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi metodlarının təkmilləşdirilməsi
|
bet | 2/7 | Sana | 02.03.2022 | Hajmi | 249,19 Kb. | | #1646 |
Texniki məmulatların keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi metodlarının təkmilləşdirilməsi
Sənaye mallarının, o cümlədən maşın və digər maşınqayırma məmulatlarının texniki səviyyəsinin qiymətləndirilməsi metodları haqqında elmi-praktiki və tədris fənlərinin kvalimetriya bölməsində xeyli məlumat verilir. Öz növbəsində orada nəzəri metrologiyanın ümumi problemlərinə də yer ayrılır. Lakin bu şəraitdə ümumi bu şəraitdə ümumi problemlər həllini tapır və həlli olunan məsələlərin müqayisəsini, ölçmə dəqiqliyini və adekvatlığını təmin etmək cətinləşir. Kvalimetriya sahəsində bu problemlərin məsələn, erqonomik, estətik təhlükəsizlik və s. göstəricilərin təyininin öz xüsusiyyətləri vardır.
Keyfiyyət və texniki səviyyə göstəricilərinin ədədi qiymətinin təyin edilməsi zaman ölçmə və qiymətləndirmə nəticələrinin adekvatlığının onoseoloji problemləri obyektiv reallıöa əsaslanan bir sıra idrak nəzəriyyəsinə reayət olunmasını tələb edir.
Birinci və vacıb şərt-əsl ölçünün ölçülmə xüsusiyyətlərinə uygün prosedura (metod, vasitə və texnologiya) malik olmasıdır. Qəbul edilmiş ölçmə obyektinin nəzəri modeli və ölçmə metodikası həqqətə uyğun olduqda ölçmələrin nəticələri ölçülən rəmiyyətə adekvat ola bilər. Lakin hər bir model əslinə yalnız bir qədər yaxınla.mış olur. Bu ölçülərin əsasını təçkil rtdikdə nəzərəalınır. Bunlar məmulatın keyfiyyətinitam təşkil edən xassənin kompleks ölçülməsi aid edilir.
Əslində keyfiyyət göstəriciləri və sənaye məmulatlarının texniki səviyyəsini tam durüst təyin etmək olunur. Lakin bu təyinat etibarlılıq dərəcəsinin praktiki həlli üçün kifayət etməlidir. Praktiki isə həqiqət kriteri kimi ölçmə proseduru üçün qəbul edilmiş dəqiqliyi ya təsdiq, ya da inkar edir. Abcaq konkret ölçmənin adekvatlığı probleminin prinsipial həlli onun elmi təminatındadır.
Ölçmələrin nəticələrinin müqayisəsi ölçmələrin vəhdəli haqqında metrologiyanın əsasprinsiplərinə (qanuna) uyöun olaraq yerinə yetirilir.
Ölçmələrin vəhdəli dedikdə onun eyni cür kecirilməsi başa düşülür. Ölçülən kəmiyyətin qiyməti isə ümumi qəbul edilmiş ölçü vahidi ilə yadə edilməlidir. Lakin heç bir nəzəriyyədə heç bir metodda, htç bir praktikada ayrı-ayrı göstəricilərin və məmulatın texniki səviyyəsinin ölçülməsinin zərurivəhdəti yoxdur. Müxtəlif ölkələrin ayrı-ayrı müəssələrinin öz aralarında anoloji məmulat üçün işlənib hazırlanmış normaliv texniki sənədləri müvcüddur özlərinin metodları, ölçmə və sınaq vasitələri, özlərinin prinsipləri, metodikaları və məhsulun keyfiyyətinin və qismən texniki səviyyəsinin praktiki qiymətləndirmə formaları. Bəli şəraitdə müxtəlif metodla bu və ya digər məmulatın keyfiyyətinin kəmiyyətcə qiymətləndirilməsində və qiymətləndirilən nümunənin göstəricilərinin baza göstəriciləri ilə müqayisəsində axşar olmayan nəticələr alınır.
Ümumiyyətlə ekspertlər “öz metodikaları” ilə apardıqları qiymətləndirmədə əslində müqayisəyə gəlməyən məlumatlar alınır. Deməli, ya razılaşdırılmış qiymətləndirməyə uygün metodika seçilməli, yaxud da təbii müqayisə ölçmələrinin hamısında eyni metodikadan istifadə etməklə yerinə yetirilməlidir.
Ikinci üsul daha sadədir və hesabat məmulatlarından səhv məlumatları nəzərə alınır. Məhsulun standartlaşdırılması və sertifikatlaçdırılması üzrə İSO, BEK və digər beynəlxalq təşkilatlar bu istiqamətdə aktib işləyirlər. Ancaq onların səyləri hələlik işlənilən nəticəni verməyib. Ona dörə də keyfiyyət göstəriciləri və ümumiyyətlə, sənaye məhsullarının ümumi keyfiyyət səviyyəsinin kəmiyyərcə təyin metodikasinda ümumi vəhdət yoxudr. Bu, nəinki beynəlxalq və ölkədaxılı ticarəti, həm də sənaye məmulatlarının keyfiyyətinin yüksəldilməsi işində irəliləyişi çətinləşdırır. Son nəticədə ölçmələrin vəhdətinin olmaması ölkədə və bütün dünyada müəssisələrin iqtisadi inkişafındfa cətinliklər törədir.
Ölçmələrin dəqiqliyinə və deməli dünya obyektlərinin mürəkkəb xassələrinin real ədədi qiymətləqini ölçmə xətaları xarakterızə edir. İSO standartlarına və QOST 16263-90 “metrologiya. Terminlər və təyinlər” (M., 1991) uyöun olaraq “Ölçmə xətaları-ölçmə nəticələrinin ölçülən kəmiyyətin əsl qiymətindən fərqıdır”.
Ölçmə xətalarını prinsipcə dəqiq təyin etmək olmur. Ölçmədən əvvəl və sonra ölçülən kəmiyyətin əsl qiyməti məlum olunur. Buna görədə Böyük Britaniyanın Milli fiziki laçoratoriyası müasir elmlərdəki ölçmə xətaları haqqında, onun müasir traktovkasını müzakirə etməyi belə mənasız hesab edirlər, yəni “Ölçülən kəmiyyətin əsl qiyməti həmisə naməlumdur”. Xətaların qiymətləndirilməsinin mümkünsuzlüyü ölçmələrdə qeyri-müəyənlik əmələ gətirir. Lakin ölçmə kəmiyyət aydın və dəqiq bilinməlidir. Hər bir konkret sərtaıtındə bu problem kənarətmə metodu və ya müxtəlif ölçmə xətalarını hesaba almaqla həll edilir.
Keyfiyyət səviyyəsinin proqnoz üzrə qiymətləndirilməsinin adenvatlıq problemi modelləşməyə, hesabatlara və yaxud ekspert məlumatlarına əsaslanır. Keyfiyyət səviyyəsini və rəqabət qabiliyyəti göstəricisini qiymətcə məhsulun real xassələrinə yaxınlaşdırmaq üçün verifinasiya həyata keçirilir. Verifinasiya – bu, proqnoz qiymətləndirilməsinin etibarlılıöına müəyyənləşdirmək məqsədilə aparılan təhlillərin bir növüdür, veritifaksiya strukrtur və funksional verifikasiyalara bölünür.
Strukturlar verifikasiyada struktura müvafiq olaraq iki və ya daha çox proqnoz qiymətləndirməni müəyyənləşdirirlər. Funksional (parametrik) vertifikanyada iş prosesinə uyğunluq parametrləri, yəni müxtəlif mənbələrdən olunmuş proqnozların özləri yoxlanılır.
Vertifikasiyanın məqsəd və problemləri qısaca olaraq belə ifadə olunur gələcək haqqında doğru biliklərin alınması. Burada problem həqiqətin ilə yoxlanılmasında ibarətdir. Lakin gələcək haqqında praktika olmur. Odur ki, proqnoz haqqında praktikanin həqiqət kriteri kimi istifadə etmək olmur. Elə bu məqsədlə verifikasiya metodu islədilir.
Vertifikasiya metodu ilə islənib hazırlanan proqnozlar iki əsas yanaşma usulundan istifadə etməklə yerinə yetirilir fasiləsiz və komplekslik. Birincisi, proqnozun özünü doğrultması üçün təşkilat bu proqnozları həyata keçirilməsini praktikada mütamadı olaraq yoxlamalıdır. Ikincisi, nomuneks hərtərəfli düşünülmüş proqnozlar işlənib hazırlanmalıdır.
Vertifikasıyanın dörd üsulu mövcüddur. Birbasa vertifikasiya – bu, proqnoz veritifikasiyası istifadə olunan əvvəlki metodlardan fərqlənən proqnozlaşdırma metodunu təkrarlamaqla həyata keçirilir. Bu usuldan mürəkkəb hadisələrin proqnozunu vermək üçün faktoqrafik metod kimi istifadə etmək olar. Həmçinin alınan nəticələrin sonradan sintezi ilə kollektiv ekspert qiymətləndirmə metodları da istifadə oluna bilər. Iki növ proqnoz sintezindən istifadə edirlər. Bütün proqnozların bir hissəsinin sintezi, bir neçə xüsusi proqnozun bazasında uyğunlaşdırılmış proqnoz.
Bu cür verjinasiya, yəni hər göstərici üçün bir neşə metodla çoxvarianltı proqnozun hazırlanması obyektiv gələcək vəziyyətini daha etibarlı qiymətləndirməyə imkanverir.
Proqnoz qiymətləndirməni dalayı verifikasiyan obyektə aid proqnoz nəticələr ilə digər informasiya mənbəyinin məlumatlanan əsasında verilmiş proqnozun verilmiş proqnozun müqayisəsidi.
Ardicil verifikasiya əvvəllər məlum olan proqnoz qiymətlərdən istifadə edərək analitik və ya məntiqi yolla alınan proqnozdur. Deməli, ardıcıl verifikasiya tədqiqat obyekti haqqında əsaslandırılmış perspektiv məlumatlar əldə etmək məqsədilə məlum olan peroqnoz qiymətləndirmənin nəticələrinin sintezləşdirilməsidir. Bu verifikasiya proqnozlaşdırmanın sinoptik metodu ilə asarlıq təşkil edir. Sinoptik metod ekspertlər tərəfindən proqnozlaşdırma obyektinin məlum proqnozlarının təhlilinə və proqnoz ehtimalının gələcək sintezinə əsaslanan proqnozlaşdırma metodudur.
İnvers serifikasiya tədqiqat obyektinin onun kecmişinə aid proqnoz modeli adekvatlığın praktiki yolla yoxlanmasidir. Proqnostik modelə görə parametrlərin təyin edilən ədədi qiymətini eksperimetrin nəticəsində alınmış faktiki qiymət ilə müqayisə etmək olar. əgər müqayisə edilən parametrlərin qiymətləri arasındakı fərqlər (statistik mənada) cüzidirsə, onda belə obyektin keçməsinə aid verifikasiya modelini və proqnozun nəticələrini etibarlı hesab etmək olar
Proqnozlaşdırmanın erspert metodları üçün aşağıdakı verifikasiya usullarından istifadə edirlər:
-
Təkrar proqnozlaşdırmada digərlərindən fərqlənən nəticələrin əlavə əsaslandırilması (təkrar soröu verifikasiyası);
-
Opponentlərin (reycilərin) tənqidi qeydlərinin inkar edilmiş (opponent verifikasiya)
-
Proqnozun daha səlahiyyətli ekspertlərin rəyilə müqayisə edilməsi.
Proqnozlaşdırma zamanı mütəmadi yalnes məlumat mənbələrini müəyyənləşdirmək, mümkün səhvləri aradan qaldırmaq və proqnoz səhvlərini nəzərə almaqlan verifikasiya həyata keçirilir.
Məhsulun rəqabət qabiliyyəti və keyfiyyətinin proqnoz qiyməttinin verifikasiyanın həyata keçirilməsi alınan nəticələrin dəqiqliyinin və etibarlılığının təminatında təsirli vasitədir.
-
|
| |