Kiberetika - Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent

|
Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent
|
bet | 13/111 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #246571 |
Kiberetika – kompyuterlar bilan bog‘liq falsafiy soha bo‘lib, foydalanuvchilarning xatti-harakatlari, kompyuterlar nimaga dasturlashtirilganligi, umuman insonlarga va jamiyatga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganadi. Kiberetika masalalariga quyidagi misollarni keltirish mumkin:
Internetda boshqa odamlar to‘g‘risidagi shaxsiy ma’lumotlarni (masalan, onlayn holatlar yoki GPS orqali joriy joylashuvni) uzatish joizmi?
foydalanuvchilarni soxta ma’lumotlardan himoya qilish kerakmi?
raqamli ma’lumotlarga kim egalik qiladi (musiqa, filmlar, kitoblar, web-sahifalar va boshqalar) va ularga nisbatan foydalanuvchilar qanday huquqlarga ega?;
onlayn qimor va pornografiya tarmoqda qanday darajada bo‘lishi kerak?
Internetdan foydalanish har bir kishi uchun mumkin bo‘lishi kerakmi?
Mulk. Axborotdan foydalanishdagi etikaga oid munozaralar uzoq vaqtdan beri mulkchilik tushunchasini tashvishga solmoqda va kiberetika sohasidagi ko‘plab to‘qnashuvlarga sabab bo‘lmoqda. Egalikka oid nizolar egalik huquqi buzilgan yoki noaniq bo‘lgan hollarda yuzaga keladi.
Intellektual mulk huquqlari. Internet tarmog‘ining doimiy ravishda o‘sib borishi va turli ma’lumotlarni zichlash texnologiyalarining (masalan, mp3 fayl formati) paydo bo‘lishi “peer-ro-peer” fayl almashinuviga katta yo‘l ochdi. Bu imkoniyat dastlab Napster kabi dasturlar yordamida amalga oshirilgan bo‘lsa, endilikda BitTorrent kabi ma’lumotlarni uzatish protokollarida foydalanilmoqda. Uzatilgan musiqalarning aksariyati mualliflik huquqi bilan himoyalangan bo‘lsada, mazkur fayl almashinuvi noqonuniy hisoblanadi.
Hozirgi kunda aksariyat elektron ko‘rinishdagi media fayllar (musiqa, audio va kinofilmlar) intelektual mulk huquqlariga rioya qilinmasdan ommaga tarqalmoqda. Masalan, aksariyat katta mablag‘ sarflangan kinofilmlarning “qaroqchilarcha (piratskiy)” versiyasining chiqishi bois o‘z sarf xarajatlarini qoplay olmaslik holatlari kuzatilmoqda. Bu holatni dasturiy ta’minotlarda ham ko‘rish mumkin. Masalan, aksariyat dasturlar litsenziyaga ega hisoblansada, turli usullar yordamida ularning “darz ketgan (crack)” versiyalari amalda keng qo‘llaniladi.
Masalan, litsenziyaga ega bo‘lmagan Windows 10 OT, antivirus dasturiy vositalari, ofis dasturiy vositalari va h.
Mualliflik huquqini himoyalashning texnik vositalari. Mualliflik huquqini ta’minlashda turli himoya usullaridan foydalaniladi. Ular CD/DVD disklardagi ma’lumotlarni ruxsatsiz ko‘chirishdan himoyalashdan tortib oddiy PDF fayllarni tahrirlash imkoniyatini cheklash kabi jarayonlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Shu bilan birga, aksariyat insonlar litsenziyali CD diskni sotib olib, undan ko‘chirish imkoniyatiga ham ega bo‘lishim mumkin deb o‘ylaydilar.
Xavfsizlik. Internet tarmog‘idagi axborotdan xavfsiz foydalanish axloqiy munozaralar mavzusi bo‘lib kelmoqda. Bu birinchi navbatda jamoat faravonligini himoya qilish yoki shaxs huquqini himoya qilish masalasini o‘rtaga qo‘yadi. Internet tarmog‘idan foydalanuvchilar sonining ortishi, shaxsiy ma’lumotlarning ko‘payishi natijasida kiberjinoyatlar soni ortmoqda.
Ishonchlilik. Internetning mavjudligi va ba’zi bir shaxs yoki jamoalar tabiati tufayli ma’lumotlarning ishonchliligi bilan shug‘ullanish muammoga aylanmoqda. Boshqacha aytganda, Internetdagi ma’lumotlarning ishonchliligiga kim javob beradi? Bundan tashqari, Internetdagi ma’lumotlarni kim to‘ldirishi, undagi xatolar va kamchiliklar uchun kim javobgar bo‘lishi kerakligi to‘g‘risida ko‘plab tortishuvlar mavjud.
Foydalanuvchanlik, senzura va filtrlash. Foydalanuvchanlik, senzura va axborotni filtrlash mavzulari kiberetika bilan bog‘liq ko‘plab axloqiy masalalarni qamrab oladi. Ushbu masalalarning mavjudligi bizning maxfiylik va shaxsiylikni tushunishimizga va jamiyatdagi ishtirokimizga shubha tug‘diradi. Biror qonun qoidaga ko‘ra ma’lumotlardan foydalanishni cheklash yoki filtrlash asosida ushbu ma’lumotni tarqalishini oldini olish foydalanuvchanlikka ta’sir qilishi mumkin. Senzura ham past darajada (masalan, kompaniya o‘z xodimlari uchun) yoki yuqori darajada (hukumat tomonidan xavfsizlikni ta’minlash uchun amalga oshirilgan) bo‘lishi mumkin. Mamlakatga kiruvchi ma’lumotlarni boshqarishning eng yaxshi misollaridan biri - “Buyuk Xitoy Fayrvoli” loyihasi.
Axborot erkinligi. Axborot erkinligi, ya’ni, so‘z erkinligi, shu bilan birga ma’lumotni qidirish, olish va uzatish erkinligi kiberhujumda kimga va nimaga yordam beradi degan savol tug‘iladi. Axborot erkinligi huquqi, odatda, jamiyat yoki uning madaniyatiga ta’sir ko‘rsatadigan cheklovlarga bog‘liq. Cheklovlar turli ko‘rinishda bo‘lishi mumkin. Masalan, ayrim mamlakatlarda Internet ommaviy axborot vositalaridan foydalanishning bir shakli hisoblanib, undan barcha davlat rezidentlari foydalanadilar. Bundan tashqari, Internetdan foydalanish bo‘yicha cheklovlar ayrim davlatlarning turli shtatlarida farq qilishi mumkin.
Raqamli to‘siqlar. Axborot erkinligi bilan bog‘liq axloqiy masalalardan tashqari, raqamli to‘siq deb ataluvchi muammo turi mavjud bo‘lib, u kiberfazodan foydalanish imkoniyati cheklanganlar o‘rtasidagi ijtimoiy tafovutni anglatadi. Dunyo mamlakatlari yoki mintaqalari o‘rtasidagi bu tafovut global raqamli to‘siq deb ataladi.
Taqiqlangan kontentlar (pornografiya). Internet tarmog‘ida mavjud bo‘lgan taqiqlangan kontentlarni voyaga yetmaganlar tomonidan foydalanish doimo axloqiy munozaralarga sabab bo‘lgan. Ayrim davlatlarda bunday kontentlardan foydalanish qat’iy taqiqlansa, ayrim davlatlarda bunga ruxsat berilgan.
Qimor o‘yinlari. Bu muammo ham etik masaladagi munozaralardan biri, uni kimlardir zarar deb hisoblasa, yana kimlardir ularga qonun aralashuvini yoqtirmaydilar. O‘z navbatida tomonlar orasida “Qaysi turdagi o‘yinlarga ruxsat berish kerak? Ular qayerda o‘tkazilishi kerak?” degan savollar keng munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Hozirda aksariyat davlatlarda bu turdagi o‘yinlarga qonuniy ruxsat berilgan bo‘lsa, qolganlarida qat’iy cheklovlar mavjud.
Kompyuterdan foydalanish etikasi. Kompyuterdan foydalanish etikasi instituti notijoriy tashkilot bo‘lib, vazifasi texnologiyani axloqiy nuqtai nazaridan targ‘ib qilish hisoblanadi. Ushbu tashkilot tomonidan quyidagi 10 ta etika qoidalari keltirib o‘tilgan:
shaxsiy kompyuteringizdan boshqalarning zarariga foydalanmang;
boshqa foydalanuvchilarning kompyuter ishlariga xalaqit bermang;
boshqa foydalanuvchilarning kompyuter fayllariga qaramang;
o‘g‘irlik maqsadida kompyuterdan foydalanmang;
yomonlik maqsadida kompyuterdan foydalanmang;
o‘z pulingizga sotib olmagan dasturdan foydalanmang va nusxa ko‘chirmang;
birovning kompyuteridan ruxsatsiz foydalanmang;
birovlarni intellektual mehnati samarasiga zarar yetkazmang;
siz yaratgan dasturning ijtimoiy oqibati haqida o‘ylang;
o‘z kompyuteringizdan boshqalarga nisbatan ongli va hurmat bilan foydalaning.
Axborotdan oqilona foydalinish kodeksi. Axborotdan oqilona foydalanish kodeksi buxgalteriya tizimiga qo‘yiladigan talablarni ta’kidlaydigan beshta prinsipga asoslanadi. Ushbu talablar AQSh sog‘liqni saqlash va insonlarga xizmat ko‘rsatish vazirligi tomonidan 1973 yilda kiritilgan:
shaxsiy ma’lumotlarni to‘playdigan tizimlar bo‘lmasligi kerak;
har bir kishi tizimda u to‘g‘risida qanday ma‘lumotlar saqlanishini va undan qanday foydalanilishini boshqarishi kerak;
har bir kishi o‘zi to‘g‘risida to‘plangan ma’lumotlardan belgilangan maqsadda foydalanilishini nazoratlash imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak;
har kim o‘zi haqidagi ma’lumotlarni to‘g‘rilashi kerak;
shaxsiy ma’lumotlar sirasiga kiruvchi ma’lumotlar to‘plamini yaratish, saqlash, ishlatish yoki tarqatish bilan shug‘ullanadigan har bir tashkilot ushbu ma’lumotlardan faqat belgilangan maqsadlar uchun foydalanilishni ta’minlash va boshqa maqsadlarda foydalanilishga qarshi choralar ko‘rishi kerak.
|
| |