Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)

1.Firibgarlik - bu bir yoki bir necha rahbariyat, menejerlar, xodimlar yoki
uchinchi shaxslar tomonidan aldov yo'li bilan adolatsiz yoki noqonuniy foyda olish
uchun qasddan qilingan harakatlar. "Firibgarlik" atamasi yuridik amaliyotda keng
qo'llaniladi, ammo auditor faqat moliyaviy hisobotda jiddiy buzilishlarni keltirib
chiqargan firibgarlik faktlarini ko'rib chiqadi.
Menejerlardan biri yoki bir nechtasi yoki menejment uchun mas'ul shaxslar
tomonidan sodir etilgan firibgarlik "boshqaruv firibgarligi" deb nomlanadi. Korxona
xodimi tomonidan sodir etilgan firibgarlik xodimlarning firibgarligi deb nomlanadi.
Ushbu holatlarning har birida korxona xodimlari o'rtasida ham, tekshirilayotgan
korxonaga aloqasi bo'lmagan uchinchi shaxslar bilan ham til biriktirilishi mumkin.
Qasddan buzilishning ikki turi mavjud:
-soxta moliyaviy hisobotdan kelib chiqadigan noto'g'ri ma'lumotlar;
-aktivlarni o'zlashtirishdan kelib chiqadigan buzilishlar.
2.Moliyaviy hisobotni firibgarlarcha tuzish, raqamli qiymatlarning o'tkazib
yuborilishi yoki noto'g'riligini yoki moliyaviy hisobotdan
foydalanuvchilarni
yo'ldan ozdirish maqsadida moliyaviy hisobotdagi ma'lumotlarning oshkor
qilinmasligini o'z ichiga oladi.
Auditning o'ziga xos cheklovlari sababli, auditning
to'g'ri rejalashtirilganligi va ISAga muvofiq amalga oshirilganiga qaramay,
moliyaviy hisobotlarning ba'zi bir muhim buzilishlari aniqlanmasligi muqarrar xavfi
mavjud. Firibgarlik natijasida jiddiy buzilishlarni aniqlamaslik xavfi, xatolar
natijasida yuzaga kelgan jiddiy buzilishlarni aniqlamaslik xavfidan yuqori, chunki
avvalgi holatda firibgarlik faktlarini yashirish uchun
ishlab chiqilgan murakkab
sxemalar (hujjatlarni qalbakilashtirish, xo'jalik operatsiyalarini atayin aks
ettirmaslik yoki auditorga taqdim etilgan faktlarni atayin buzib ko'rsatish) ishlatilishi
mumkin. 240-sonli ISA talablari auditorlik tekshiruvida firibgarlik xatarlarini
bartaraf etish va firibgarlik natijasida yuzaga kelgan jiddiy buzilishlarni aniqlash
bo'yicha protseduralarni ishlab chiqishda ko'rsatma beradi.
Professional shubha
Auditor moliyaviy hisobotda jiddiy buzilishlarni keltirib chiqaradigan holatlar
bo'lishi mumkinligini anglab, auditoriyani professional shubha bilan rejalashtirishi
va o'tkazishi kerak. Firibgarlikdan kelib chiqadigan jiddiy buzilishlar xavfini ko'rib
chiqishda professional skeptikizmni qo'llash ayniqsa muhimdir. Professional
skeptisizm degani, auditor auditorlik dalillarining og'irligini savollar berishini va
tanqidiy baho berishini anglatadi. Auditor, shuningdek, firibgarlik natijasida yuzaga
kelgan jiddiy buzilishlarga shubha tug'diradigan ma'lumotlar va olingan auditorlik
dalillarini so'roq qilishi kerak. Shunday qilib, ish jarayonida
auditor firma bilan
oldingi tajribasi va menejment va boshqaruv vakolatiga ega bo'lgan shaxslarning
benuqsonligiga qaramay, firibgarlikdan kelib chiqadigan jiddiy buzilishlar
ehtimolini anglab, professional skeptik pozitsiyani saqlab turishi kerak. buzilishlarni
aniqlamaslik xavfi, xodimlarning firibgarligi natijasida yuzaga kelgan jiddiy
66
buzilishlarni aniqlash xavfidan yuqori, chunki menejment pozitsiyasi buxgalteriya
yozuvlarini manipulyatsiya qilish va moliyaviy ma'lumotlarning adolatsiz taqdim
etilishiga imkon beradi.
3
Auditor boshqaruvga mas'ul bo'lganlar
qanday qilib menejmentning
firibgarlik xatarlarini aniqlash va ularga javob berish jarayonini yo'lga qo'yganligini
va bunday xatarlarni kamaytirish uchun ichki nazoratni qanday nazorat qilishini
tushunishi kerak.
Buni tushunish kompaniya faoliyati qanday qilib firibgarlikka moyilligi va
firibgarlik xavfini kamaytirish uchun ichki nazorat tizimi, shuningdek
menejmentning vakolati va odob darajasi to'g'risida to'g'ri tushunchani olishga
yordam beradi.
Auditor boshqaruvga mas'ul bo'lgan shaxslarga biznesga ta'sir ko'rsatadigan
mavjud, gumon qilinayotgan yoki shubhali firibgarlik faoliyati to'g'risida
xabardorligini aniqlash uchun zarur so'rovlarni o'tkazishi kerak. Auditor nazoratni
amalga oshirayotganlarga rahbariyat so'rovlariga kelib tushgan javoblarni
tasdiqlash uchun so'rovlar yuboradi. Agar javoblar bir-biriga zid bo'lsa, unda
auditor bunday qarama-qarshiliklarni hal qilish uchun qo'shimcha
dalillarni olishi
kerak. Auditorning boshqaruv vakolatiga ega bo'lgan shaxslar bilan o'tkazgan
so'rovlari firibgarlik tufayli jiddiy buzilishlar xavfini aniqlashga yordam beradi.
Korxona faoliyati va uning muhiti, shu jumladan ichki nazorat tizimi to'g'risida
tushuncha olish jarayonida auditor o'zi to'plagan ma'lumotlar firibgarlikning xavf
omillari mavjudligini ko'rsatadimi-yo'qligini baholashi kerak. Firibgarlikni
yashirish qobiliyati uni aniqlashni ancha qiyinlashtiradi. Shu bilan birga, auditor
korxona faoliyati va uning muhiti, shu jumladan ichki nazorat tizimi to'g'risidagi
bilimlardan foydalangan holda, qaysi hodisalar yoki sharoitlar firibgarlikni sodir
etish imkoniyatini berishini yoki firibgarlikning sabablari yoki holatlarini ko'rsatib
berishi mumkin. Bunday hodisalar yoki shartlar firibgarlikning xavf
omillari deb
ataladi. Firibgarlikning xavf omillari har doim ham firibgarlikning mavjudligini
ko'rsatmaydi, lekin ular ko'pincha bunday harakatlar sodir bo'lgan holatlarda
yuzaga keladi. Bunday omillarning mavjudligi auditorning jiddiy buzilishlar
xavfini baholashini o'zgartirishi mumkin. firibgarlik xavf omillari ahamiyatiga
ko'ra farq qiladi. Auditor firibgarlikni keltirib chiqaradigan omillar mavjudligini
aniqlash uchun professional fikrlardan foydalanishi kerak va firibgarlik tufayli
moliyaviy hisobotni jiddiy ravishda buzib ko'rsatish xavfini baholashda e'tiborga
olinishi kerak. Strukturaning kattaligi, murakkabligi va subyektga egalik shakli
kabi xususiyatlar firibgarlikning ayrim xavf omillarini hisobga olishga
sezilarli
ta'sir qiladi.