nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mavzu: Simli aloqa qurilmalari tuzilishi va ulardan foydalanish. Simli tarmoqlar

|
Mavzu: Simli aloqa qurilmalari tuzilishi va ulardan foydalanish. Simli tarmoqlar
|
bet | 1/81 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #153120 |
Bog'liq Uzb tema
Mavzu: Simli aloqa qurilmalari tuzilishi va ulardan foydalanish.
Simli tarmoqlar ular Internetga, kompyuterlarga va tarmoqdagi boshqa qurilmalarga ulanishlarni o'rnatish uchun kabellarni o'z ichiga olgan tartib sifatida tavsiflanadi. Ma'lumotlar bir qurilmadan ikkinchisiga Ethernet kabellari yordamida uzatiladi.
"Simli" atamasi simli va simsiz ulanishlarni ajratish uchun ishlatiladi. Simli tarmoq havo orqali aloqa qiladigan simsiz qurilmalardan farqli o'laroq, turli xil qurilmalar va kompyuter tizimlari o'rtasida ma'lumotlarni uzatish uchun jismoniy kabellardan foydalanadi.
Dial-in-dan boshlab, yangi texnologiyalar va tezroq Internet-ulanishlar paydo bo'lishi bilan xodimlarning ma'lumotlarga va dasturlarga kirish usuli keskin o'zgardi. Aslida, so'nggi tendentsiyalar kabellarni butunlay katta mobillik va moslashuvchanlik foydasiga kesishga qaratilgan.
Simsiz mobillik ma'lumotlarga ega bo'lishning katta afzalligini tashkil etsa-da, ko'plab tashkilotlar simli tarmoqlar xavfsizligiga ko'proq ustunlik berishadi.
xususiyatlari
Bugungi simli tarmoqlar odatda standartlashtirilgan tarmoq protokoli va shahar kabellariga o'xshash kabellardan foydalanadigan Ethernet ulanishlarini o'z ichiga oladi.
Ethernet tizimida mis o'ralgan juftlik kabeli yoki koaksiyal kabelga asoslangan transport tizimi ishlatiladi. Yaqinda o'tkazilgan simli chekilgan tarmoqlar soniyasiga besh gigabitgacha tezlikka erishmoqda.
Ethernet kabeli ekranlanmagan o'ralgan juftlikdir. Turli xil qurilmalarni ulash uchun ishlatiladi. Biroq, bu katta va qimmat, shuning uchun uyda foydalanish unchalik amaliy emas.
Boshqa tomondan, telefon liniyasi aksariyat uylarda joylashgan telefon simlaridan foydalanadi va DSL kabi tezkor xizmatlarni taqdim etishi mumkin.
Va nihoyat, keng polosali tizimlar simli Internetni ta'minlaydi. Ular kabel televideniesi foydalanadigan koaksiyal kabel turidan foydalanadilar.
Simli tarmoqqa ulaning
Ko'pgina simli tarmoq ulanishlarini yaratish uchun sizga faqat tarmoq simini ulash kifoya.
Agar siz faqat ikkita kompyuterni ulashni rejalashtirmoqchi bo'lsangiz, unda har bir kompyuterda faqat tarmoq interfeysi kartasi (NIC) va ular o'rtasida ishlaydigan kabel kerak bo'ladi.
Agar siz bir nechta kompyuterni yoki boshqa qurilmalarni ulashni xohlasangiz, qo'shimcha qurilmalar kerak bo'ladi: tarmoq konfiguratsiyasiga qarab yo'riqnoma yoki kalit. Shuningdek, har bir kompyuterni yoki qurilmani yo'riqchiga ulash uchun simi kerak bo'ladi.
Barcha jihozlar o'rnatilgandan so'ng, uni o'rnatish va kompyuterlarni bir-biri bilan aloqa o'rnatishi uchun sozlash kerak.
Turlari
|
| |
Univеrsal maqsadlarga mo’ljallangan kompyutеrlar uchun ko’proq kompiliyatsiyalovchi transilyator − dasturlar qo’llaniladi

|
Univеrsal maqsadlarga mo’ljallangan kompyutеrlar uchun ko’proq kompiliyatsiyalovchi transilyator − dasturlar qo’llaniladi
|
bet | 2/6 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,57 Mb. | | #251329 |
Bog'liq Ma\'ruza №5 Ускунавий дастурий таъминотUnivеrsal maqsadlarga mo’ljallangan kompyutеrlar uchun ko’proq kompiliyatsiyalovchi transilyator − dasturlar qo’llaniladi. Shaxsiy kompyutеrlar muloqot tartibida ishlashga mo’ljallangan bo’lganligi uchun ularda asosan intеrprеtatsiyalanuvchi tillardan foydalaniladi. Kompilyatsiyalash intеrprеtatsiyalashga nisbatan tayyor dasturlarni bajarish tеzligi yuqoriligi bilan farq qiladi. Kompilyatsiyalash intеrprеtatsiyalashga nisbatan tayyor dasturlarni bajarish tеzligi yuqoriligi bilan farq qiladi. Intеrprеtatsiyalanuvchi til esa, shaxsiy kompyutеrlari bilan muloqot tartibida ishlash uchun qulay imkoniyatga ega bo’lib, dasturning bajarilishida hosil bo’ladigan xatoliklarni shu vaqtning o’zida to’g’rilash imkoniyati mavjud bo’ladi. Intеrprеtatsiyalanuvchi til esa, shaxsiy kompyutеrlari bilan muloqot tartibida ishlash uchun qulay imkoniyatga ega bo’lib, dasturning bajarilishida hosil bo’ladigan xatoliklarni shu vaqtning o’zida to’g’rilash imkoniyati mavjud bo’ladi. Buning uchun matnni tahrirlash dasturiga qaytish va uni yana kompilyatsiyalash shart bo’lmaydi. Interpretatorning kamchiligi shundaki, interpretatsiyalanayotgan dasturlar ishlash tezligi pastligida. - Interpretatorning kamchiligi shundaki, interpretatsiyalanayotgan dasturlar ishlash tezligi pastligida.
- Interpretatorning kompilyatordan ustunligi – foydalanuvchi dasturi bir marotaba matn ko’rinishida tasvirlanishga ega bo’ladi. Ya’ni bajarilayotgan fayl ko’rinishida va matn ko’rinishida.
- Intеrprеtatorlar odatda kompyutеr xotirasida doimiy saqlanadi.
Dasturlarni tahrirlash, yaratish va yuklash uskunalari. Dasturlarni tahrirlash, yaratish va yuklash uskunalari. Har qanday dasturlash tilida tayyorlangan dastur boshlang’ich moduli deb ataladi. Translyatorlar kirish moduli sifatida boshlang’ich modullaridan foydalanadilar va ularning ishlashi natijasida matn muharriri uchun kirish ma'lumoti bo'lgan ob'ekt modullarini shakllantiradi.(1 – rasm)
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Univеrsal maqsadlarga mo’ljallangan kompyutеrlar uchun ko’proq kompiliyatsiyalovchi transilyator − dasturlar qo’llaniladi
|
2-amaliy ish Mavzu: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitektura turlari

|
2-amaliy ish Mavzu: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitektura turlari
|
bet | 1/7 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 398,75 Kb. | | #243355 |
Bog'liq KA amaliy ishi 2 2-amaliy ish Mavzu: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitektura turlari
Ishdan maqsad: Ko’p yadroli protsessorlarning arxitekturasi bilan tanishib chiqish
Nazariy qism
Hisoblash moslamalari tobora kuchliroq, ixcham va qulayroq bo'lib bormoqda, ammo so'nggi paytlarda qurilmalarning ishlashini yaxshilash katta muammo bo'lib qoldi. 1965 yilda Gordon Mur (Intel asoschilaridan biri) "integral mikrosxemaga joylashtirilgan tranzistorlar soni har 24 oyda ikki baravar ko'payadi" degan xulosaga keldi.
Ko'p protsessorli tizimlarni yaratish sohasidagi dastlabki o'zgarishlar 70yillarda boshlangan. Uzoq vaqt davomida an'anaviy bir yadroli protsessorlarning ishlashi chip chastotasida tranzistorlar sonining bir vaqtning o'zida ko'payishi bilan soat chastotasini oshirib (ishlashning 80 foizigacha faqat soat chastotasi bilan belgilanadi) ortdi. Fizikaning asosiy qonunlari bu jarayonni to'xtatdi: chiplar haddan tashqari qizib keta boshladi, texnologik kremniy atomlari hajmiga yaqinlasha boshladi. Bu omillarning barchasi quyidagilarga olib keldi:
oqish oqimlarining ko'payishi, buning natijasida issiqlik ishlab chiqarish va elektr energiyasi iste'moli oshdi.
protsessor xotiradan ancha «tezroq» bo'lib qoldi. Operativ xotiraga kirish va ma'lumotlarni keshga yuklashda kechikish tufayli ishlash yomonlashdi.
"fon Neumann darboğazi" kabi tushuncha paydo bo'ldi. Bu dasturni bajarishda protsessor arxitekturasining samarasizligini anglatadi.
Multiprotsessorli tizimlar (muammoni hal qilish usullaridan biri sifatida) keng qo'llanilmadi, chunki ular uchun juda qimmat va qiyin protsessorli anakartlar kerak edi. Shunga asoslanib, hosildorlik boshqa yo'llar bilan yaxshilandi. Multitreading kontseptsiyasi samarali bo'lib chiqdi - bir nechta buyruqlar oqimini bir vaqtning o'zida qayta ishlash.
Hyper-Threading Technology (HTT) yoki Hyper-Threading Technology, bu protsessorga bitta yadroda bir nechta iplarni bajarishga imkon beradi. Ko'pgina mutaxassislarning fikriga ko'ra, bu HTT ko'p yadroli protsessorlarni yaratish uchun zarur shart bo'ldi. Bir vaqtning o'zida bir nechta ish zarralarini bajaradigan protsessor ip sathidagi parallellik (TLP - satr sathidagi parallellik) deb ataladi.
Ko'p yadroli protsessorning imkoniyatlarini ochish uchun bajariladigan dastur barcha hisoblash yadrolaridan foydalanishi kerak, bunga har doim ham erishib bo'lmaydi. Faqat bitta yadrodan foydalana oladigan eski ketma-ket dasturlar endi yangi avlod protsessorlarda tezroq ishlamaydi, shuning uchun dasturchilar yangi mikroprotsessorlarni ishlab chiqishda tobora ko'proq ishtirok etmoqdalar.
|
| |
Rasm. Dastur kodini translyatsiyalash jarayoni

|
Rasm. Dastur kodini translyatsiyalash jarayoni
|
bet | 3/6 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,57 Mb. | | #251329 |
Bog'liq Ma\'ruza №5 Ускунавий дастурий таъминот 1 Rasm. Dastur kodini translyatsiyalash jarayoni. Dastur bir yoki bir necha dasturiy tillarda yozilgan bir yoki bir necha boshlang’ich modullaridan iborat bo'lishi mumkin. Dastur bir yoki bir necha dasturiy tillarda yozilgan bir yoki bir necha boshlang’ich modullaridan iborat bo'lishi mumkin. Kompilyator – boshlang'ich dasturlar asosida dastur ob'yektlaridan iborat bo'lishi mumkin. Kompilyator – boshlang'ich dasturlar asosida dastur ob'yektlaridan iborat bo'lishi mumkin. Kompilyator dasturining natijasi "dasturiy ob'yekt" yoki "ob'yekt kodi" deyiladi. Natijaviy dastur yozilgan fayl "ob'yekt faylidir." Dasturning natijasi, mashina buyruqlari tilida yozilgan bo'lishiga qaramay ob'yekt fayli va bajariluvchi (.exe), (.com) fayl o'rtasida ma'lum farq bor. Kompilyator tuzgan ob'yekt fayli (dasturi) o'z-o'zidan bajarilmaydi, chunki bu dasturning kodi va ma'lumotlari xotiraning aniq bir sohasiga bog'lanmagan bo'ladi. Kompilyator tuzgan ob'yekt fayli (dasturi) o'z-o'zidan bajarilmaydi, chunki bu dasturning kodi va ma'lumotlari xotiraning aniq bir sohasiga bog'lanmagan bo'ladi. Demak, kompilyatorlar kirishida yuqori daraja tilida yozilgan dastur matni, chiqishida mashina kodlaridagi aloqa muharririga yoki yuklovchiga uzatiladigan dastur hisoblanar ekan. Ob’ektlar moduli mashina tilidagi dasturlar matnini va qo’shimcha ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Ob’ektlar moduli mashina tilidagi dasturlar matnini va qo’shimcha ma’lumotlarni o’z ichiga oladi. Boshqa mustaqil modullarni uning yuklovchi joyidagi modul sozlovini ta’minlashda va bu modul bilan boshqa translyatsiyalangan yagona dasturlar modulini birlashtirtadi. Dasturlar yagona yoki bir nechta chiquvchi modullarga ega bo’ladi. Yani bir yoki bir nechta dasturlash tillarida yozilgan bo’ladi. Bog’lanish muharrirlari tizimni qayta ishlovchi dastur bo’lib, dasturlar moduli bajarilishiga tayyor, yagona yuklovchi, translyator ishlarining olingan natijalari asosida ob’ektlar modulini bog’laydi va tahrirlaydi.
|
| |
Klaviatura - kompyuter kiritish qurilmasi bo‘lib, klaviatura tizimga belgilar va buyruqlarni kiritish uchun ishlatiladi.
Sichqoncha

|
Klaviatura - kompyuter kiritish qurilmasi bo‘lib, klaviatura tizimga belgilar va buyruqlarni kiritish uchun ishlatiladi.
Sichqoncha
|
bet | 2/3 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #151707 |
Bog'liq Safarov QudratKlaviatura - kompyuter kiritish qurilmasi bo‘lib, klaviatura tizimga belgilar va buyruqlarni kiritish uchun ishlatiladi.
Sichqoncha - video monitordagi tasvirlarni ko‘rsatish, tanlash yoki faollashtirish uchun grafik foydalanuvchi interfeysi bilan foydalaniladigan kiritish qurilmasi. Sichqonchani silliq sirt ustida harakatlantirish orqali foydalanuvchi kursorni kompyuter displeyida sinxron harakatlanishiga olib keladi.
Monitor - shaxsiy kompyuter uchun standart displey qurilmasi bo‘lib, u belgilar va grafiklarni ko‘p rangli ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
Printer - ma’lumotlarni qog‘oz yoki plyonkali muhitga o‘tkazadigan raqamlashtirilgan tasvirning nusxasini chiqarish uchun qurilma. Odatda, ma’lumotni qog‘ozda ko‘rsatish uchun nuqta-matritsali, inkjetli va lazerli printerlar qo‘llaniladi
Tezkor xotira (ingl. Random Access Memory, RAM) - oʻqish yoki yozish uchun uning manzili boʻyicha istalgan yacheykaga bir vaqtning oʻzida kirish imkonini beruvchi kompyuter xotirasining turlaridan biridir. Protsessor qisqa vaqt ichida koʻp ishlatiladigan jarayonlarni tezkor xotiraga yuklab oladi va bu kompyuterni ishlashini tezlashtirish uchun 6 xizmat qiladi. Tezkor xotirani asosiy oʻlchov birligi uning xotira hajmi boʻlib, kilobayt, megabayt, gigabaytlarda oʻlchanadi. Tezkor xotira chastotasi tezkor xotira shinalaridan maʼlum vaqt ichida oʻtadigan maʼlumotlar oqimi sonini anglatadi.
Markaziy protsessor. CPU (Central Processing Unit) - bu, kompyuterning markaziy protsessori yoki asosiy protsessori hisoblanib kompyuter dasturini o‘z ichiga olgan ko‘rsatmalarni bajaradigan elektron sxemadir. Markaziy protsessor kompyuterning asosiy qurilmasi hisoblanadi va bizda ushbu qurilma kompyuterning miyasi sifatida tanilgan. Markaziy protsessor kompyuterning har bir qismining ishlashini nazorat qiladi.
Asosiy xotira – o‘zida operatsion tizim, dasturlar va ma’lumotlarni saqlash uchun mo‘ljallangan kompyuterning asosiy qurilmalaridan biridir. Kompyuterda har qanday vazifani bajarish uchun avval kompyuterga ma’lumot yoki ko‘rsatmalarni kiritish kerak.
Chiqish birligi. Kompyuterdan barcha kerakli ma’lumotlarni olishga yordam beradigan qurilma chiqish birligi deb nomlanadi. Chiqish birligi foydalanuvchilar va kompyuterlar o‘rtasida bog‘lanish vazifasini bajaradi.
1.1-rasm. AIDA64 dasturini o’z kompyuterimizga o’rnztish jarayoni.
1.2-rasm.Bu rasmda AIDA64 dasturini ichki ko’rinishi.
1.3- rasm. AIDA64 dasturi orqali kompyuterning umumiy malumotlari
1.4- rasm. AIDA64 da kompyuterning operatsion Sistema ma’lumotlari
1.5- rasm.AIDA64 dasturi orqali Displayning GPU ma’lumotlari
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Klaviatura - kompyuter kiritish qurilmasi bo‘lib, klaviatura tizimga belgilar va buyruqlarni kiritish uchun ishlatiladi.
Sichqoncha
|
Amaliy ish № 2 - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti amaliy ish-№1 Mavzu

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti amaliy ish-№1 Mavzu
|
bet | 3/3 | Sana | 05.02.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #151707 |
Bog'liq Safarov QudratAmaliy ish № 2
Mavzu: KO‘P YADROLI PROTSESSORLARNING ARXITEKTURA TURLARI.
Ishdan maqsad: Ko‘p yadroli protsessorlar haqida ma’lumotlarga ega bo‘lish hamda shaxsiy kompyuterimiz protsessorining yadrolarini aniqlashning usullarini ko‘rib chiqish, hamda ulardan samarali foydalana olish ko‘nikmasiga ega bo‘lish.
Nazariy qism.
Arxitektura keng ma’noda ko‘plab elementlardan tashkil topgan murakkab tizimning tavsifidir. Kompyuter tez ishlashi ko‘p qismlariga protsessorga bog‘liq, shu sababli uchun birinchi navbatda protsessor tanlashda kerakli ma’lumotlarga ega bo‘lish talab etiladi.
Ko‘p yadroli protsessorlar.
Ko‘p yadroli protsessor bitta protsessor chipida yoki bitta paketda 2 yoki undan
ko‘p hisoblash yadrosini o‘z ichiga olgan markaziy protsessor hisoblanadi.
Ko‘p yadroli protsessor - bu yaxshi ishlashi va quvvat sarfini kamaytirish uchun ikki yoki undan ortiq protsessor yadrolari biriktirilgan integral mikrosxema. Ushbu protsessorlar bir vaqtning o‘zida bir nechta vazifalarni, masalan, parallel ishlov berish va multithreading bilan samaraliroq ishlash imkonini beradi. Ko‘p yadroli protsessorlarning birinchi arxitekturasi Intel Core modelida amalga oshirilgan. 2.1-rasmda protsessorning ikki yadrosining funksiyasi keltirilgan va bir sikl ishlov berishning bajarilish bosqichlari bayon etilgan, ko‘rinib turibdiki yadrolarning funksiyalari bir xil. Bu arxitekturaning ajralib turadigan o‘ziga xos xususiyatlari hisoblanadi:
▪ 14 ta bosqichli konveyer yordamida to‘rttagacha buyruqlarni dinamik bajarilishi;
▪ ichki registrlar va kesh-xotirani intellektual boshqarish (L2 kesh-xotirani protsessorning har ikkala yadrolari bilan birgalikda ishlatish);
▪ multimedia buyruqlarining yaxshilangan qayta ishlanishi, protsessorning bir sikli davomida
▪ multimediali ishlov berishning ko‘plab tarkibiy 128 bitli buyruqlarining bajarilishi.
Ko‘p yadroli protsessorlar arxitekturasi
Ko‘p yadroli protsessor barcha mavjud yadrolar o‘rtasida aloqa o‘rnatish imkonini beradi va ular barcha ishlov berish vazifalarini mos ravishda taqsimlaydi va tayinlaydi. Har bir yadrodan qayta ishlangan ma’lumotlar barcha qayta ishlash operatsiyalari tugagandan so‘ng, bitta umumiy shina orqali kompyuterning asosiy platasiga (ona plata) uzatiladi. Ushbu usul umumiy ishlash ko‘rsatkichlari bo‘yicha bir yadroli protsessordan ustun turadi.
Asosiy qism
2.1-rasm.Kompyuter management orqali kompyuterning yadrolarini kordik
2.2-rasm. Ishchi oyna orqali protsessordagi yadrolar sonini aniqladik.
2.3-rasm.CPU-Z dasturi orqali kompyuterning yadrolarini kordik
Xulosa.Men bu amaliy ishlarni bajarish orqali kompyuter protsessori haqida AIDA64 dasturi haqida va CPU-Z dasturi haqida kopgina malumotlarga ega bo’ldim.
|
| |
Ochiq kalitli kriptotizimlar - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi...

Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot
kiberxavfsizlik-asoslari
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot |
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari asosida ma’lumot yaxlitligini

59
oladi). Mazkur muammoni oldini olish uchun aynan elektron raqamli imzo tizimlari
foydalaniladi.
Shunday qilib, ERI tizimlari nafaqat ma’lumot yaxlitligini ta’minlaydi, balki
imzolovchini majburiyatlardan tonishiga yo’l qo’ymaydi (yoki rad etishni oldini
oladi). Shu sababli, ERI tizimlari faqat ma’lumot yaxlitligini ta’minlovchi simmetrik
kriptotizimlarga asoslangan MAS tizimlaridan ajralib turadi.
MAS tizimlarida xesh qiymatni qayta hisoblay olmaslik uchun, matnga kalit
biriktirilgan bo’lsa, ERI tizimlarida ma’lumotning xesh qiymati shaxsiy kaliti bilan
“shifrlash” amalga oshiriladi va ERI hosil qilinadi. Ushbu xabarni “deshifrlash”
uchun esa tomonning ochiq kalitini bilishning o’zi yetarli. Demak, oddiy imzo
tizimiga o’xshash (oddiy imzo tizimida bir kishi imzo qo’yadi va qolganlar uning
haqiqiyligini tekshirishi talab etiladi) ERI tizimida ham shaxsiy kalit egasi xabarni
imzolaydi, qolganlar esa uni ochiq kalitidan foydalangan holda imzoni haqiqiyligini
tekshiradi.
Agar A tomon xabar
𝑀𝑀
ga imzo qo’ygan bo’lsa, u holda imzo
𝑆𝑆
= [
𝑀𝑀
]
𝐴𝐴
shaklida ifodalanadi (xuddi ochiq kalitli kriptografiyada shaxsiy kalit bilan
deshifrlash kabi). ERI tizimlari ikkita jarayondan iborat:
ERIni shakllantirish
va
ERIni tekshirish
(19-rasm).
Imzolovchi
Hujjat
10101110101
Xeshlash algoritmi
Imzolangan
hujjat
111000101
“Shifrlash”
Imzolangan
hujjat
111000101
10101110101
10101110101
Xeshlash algoritmi
“Deshifrlash”
Tarmoq
Download
2.2.3. Blokli simmetrik shifrlash algoritmlari

39
hisoblanadi. Yakuniy, shifrmatn bloki
𝐶𝐶
esa oxirgi raund natijalariga teng bo’ladi,
ya’ni:
𝐶𝐶
= (
𝐿𝐿
𝑛𝑛
,
𝑋𝑋
𝑛𝑛
)
.
Feystel tarmog’ida deshifrlash XOR amalining “sehrgarligi”ga asoslanadi.
Ya’ni,
𝑆𝑆
=
𝑛𝑛
,
𝑛𝑛 −
1, … ,1
lar uchun quyidagi tenglik amalga oshiriladi:
𝑋𝑋
𝑖𝑖−1
=
𝐿𝐿
𝑖𝑖
𝐿𝐿
𝑖𝑖−1
=
𝑋𝑋
𝑖𝑖
⨁𝐹𝐹
(
𝑋𝑋
𝑖𝑖−1
,
𝐾𝐾
𝑖𝑖
)
Oxirgi raund natijasi, deshifrlangan matnni beradi:
𝑃𝑃
= (
𝐿𝐿
0
,
𝑋𝑋
0
).
Har bir raundda foydalaniluvchi Feystel tarmog’ining
𝐹𝐹
funksiyasi qaytuvchi
(teskari funksiyasiga ega) bo’lishi talab etilmaydi. Biroq, olingan har qanday
𝐹𝐹
funksiya to’liq xavfsiz bo’la olmaydi.
Download
9
10 11 12 13 14 15 16 17 18
0
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

37
𝑋𝑋
va
𝑌𝑌
registrlari siljiganidan keyingi holat esa quyidagicha bo’ladi (14 -
rasm):
1
1
0
1
0
1
1
1
0
0
1
1
0
0
0
1
1
1
0
1
0
0
1
1
0
1
1
0
1
0
1
1
0
1
1
0
0
1
1
1
0
0
1
1
1
1
1
0
1
1
0
0
0
1
1
0
0
1
0
0
1
0
1
0
X
Y
Z
14 - rasm. A5/1 ketma-ketlik generatori
Siljigan holatdan so’ngi registrlar holatidan generasiyalangan bir bit
𝑠𝑠
=
𝑥𝑥
18
⨁𝑦𝑦
21
⨁𝑧𝑧
22
= 1
⨁
0
⨁
0 = 1
bo’ladi. Shu tartibda, talab etilgan bitlar ketma-
ketligi generasiyalanadi.
Hisoblash qurilmalari hozirgi kundagi kabi rivojlanmagan vaqtlarda oqimli
shifrlash algoritmlari juda ham mashhur bo’lgan, hozirgi kunda esa ularning o’rnini
simmetrik blokli shifrlar egallamoqda. Biroq, shunday holatlar mavjudki, oqimli
shifrlar shubhasiz zarur bo’ladi. Masalan, real vaqt tizimlaridan biri GSM
tarmog’ida ma’lumotlarni shifrlashda blokli simmetrik shifrlarni qo’llashning
imkoni yo’q. Sababi, shifrlash uchun zarur bo’lgan bir blokni (blok uzunligi kamida
64 bit bo’ladi) ma’lum vaqtda to’plashi talab etiladi. Bu esa so’zlashuvda
to’xtalishga olib keladi. Bundan tashqari, ma’lumotni shifrlab uzatish jarayonida
shifrmatnga bo’lgan o’zgarishga (tashqi ta’sirlar natijasida) simmetrik oqimli
shifrlash bardoshli sanaladi. Masalan, oqimli shifrlashda shifrmatndagi bir bitning
o’zgarishi ochiq matnning ham bir bitining o’zgarishiga olib keladi. Simmetrik
blokli shifrlarda esa bir bitning o’zgarishi bir blokning (masalan, 64 bit) o’zgarishiga
olib keladi. Bundan tashqari, simmetrik oqimli shifrlash, blokli shifrlarga qaraganda,
kichik qurilmalarda amalga oshirilish imkoniyatiga ega.
Download
Insident - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy...

295
Jamiyat axborot xavfsizligi
– “shaxs axborot xavfsizligi” kabi, uyushgan
odamlar kollektiviga va umuman, jamiyatga qo’llaniladi.
Kalit –
fayldagi yozuvlarni identifikatsiyalash va undan tezda foydalanish
uchun ishlatiladigan belgilar majmui; yana - qandaydir axborotdan foydalanish
vakolatini tasdiqlash uchun ishlatiladigan kod; yana - asosida shifrlash amalga
oshiriluvchi qiymat; yana - ma’lumotlar elementlari naboridagi identifikator.
Kalit uzunligi (o’lchovi)
- kalitni ifodalovchi ma’lum alfavitdagi so’z
uzunligi. Ikkili kalit uzunligi bitlarda o’lchanadi.
Keylogger
- klaviaturali kiritishni ushlab qolishga mo’ljallangan dastur yoki
apparat vosita. Bosilgan klavishlar skan-kodlarini aniqlashni va ularni yashirincha
saqlashni va/yoki yashirincha qandaydir kanal orqali uzatishni amalga oshiradi.
Kiber infrastruktura –
elektron axborot, kommunikatsiya tizimlari,
xizmatlar va bu tizimlar va xizmatlarda mavjud axborotni o’z ichiga oladi.
Kiber insident –
axborot tizimi va/yoki undagi axborotga aniq yoki potensial
zarar yetkazilishiga sabab bo’luvchi, kompyuter tarmoqlaridan foydalanuvchi
harakatlar.
Kiberfazo –
Internet, telekommunikatsiya tarmoqlari, kompyuter tizimlari va
o’rnatilgan prosessorlar va kontrollerlarni o’z ichiga olgan, o’zaro bog’langan
axborot tizimlari infrastrukturalar tarmog’idan tashkil topgan axborot muhitidagi
global domen.
Kiber-hujum –
hisoblash muhiti/ infrastrukturasini, o’chirish, buzish yoki
g’arazli nazoratlash yoki ma’lumot yaxlitligini buzish yoki nazoratlanuvchi
axborotni o’g’irlash maqsadida kiberfazodan foydalanuvchi tashkilotga atalgan
kiberfazo orqali amalga oshiriluvchi hujum.
Download
Himoya ma’muri - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

294
Hujumni aniqlash va ogohlantirish –
qaror qabul qiluvchiga maqbul
javobni amalga oshirish uchun bildirish orqali ataylab qilingan ruxsat etilmagan
harakatlarning aniqlanishi, korrelyatsiyasi, identifikatsiyalanishi va tavsiflanishi.
Identifikator
– subyekt yoki obyektning farqlanuvchi alomatidan iborat
foydalanishning identifikatsiya vositasi. Foydalanuvchilar uchun asosiy
identifikatsiya vositasi parol hisoblanadi.
Identifikatsiya ma’lumotlari
- tizimda muayyan qatnashchini bir ma’noli
identifikatsiyalashga imkon beruvchi, unga tegishli noyob identifikatsiya
ma’lumotlari majmui.
Ijtimoiy injeneriya
– xizmatchi xodimlar va foydalanuvchilar bilan, turli
nayrang, aldash va h. orqali chalg’itish asosidagi muloqotdan olinadigan axborot
yordamida axborot tizimining xavfsizlik tizimini chetlab o’tish.
Ikki faktorli autentifikatsiya
– foydalanuvchilarni ikkita turli faktorlar
asosida autentifikatsiyalash, odatda, foydalanuvchi biladigan narsa va egalik
qiladigan narsa (masalan, parol va fizik identifikatori) asosida.
Imzo verifikatsiyasi -
ma’lumotlardagi raqamli imzoni tekshirish uchun
raqamli imzo algoritmi va ochiq kalitdan foydalanish.
Insayder
– guruxga tegishli yashirin axborotdan foydalanish xuquqiga ega
guruh a’zosi. Odatda, axborot sirqib chiqishi bilan bog’liq insidentda muhim shaxs
hisoblanadi. Shu nuqtai nazaridan, insayderlarning quyidagi xillari farqlanadi:
beparvolar, manipulyatsiyalanuvchilar, ranjiganlar, noxolislar, qo’shimcha pul
ishlovchilar va h.
Download
Axborot texnologiyasi moddiy resurslarni qayta ishlash analogi sifatida

|
Axborot texnologiyasi moddiy resurslarni qayta ishlash analogi sifatida
|
bet | 32/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgAxborot texnologiyasi moddiy resurslarni qayta ishlash analogi sifatida
Axborot shuningdek, resurs ham hisoblanadi. Uni qayta ishlash jarayonini
xuddi moddiy resurslarni qayta ishlash jarayoni kabi texnologiya sifatida qabul
qilish mumkin.
Axborot texnologiyasi
— obyektning (axborot mahsulotining) holati,
jarayon yoki voqeaning yangi xususiyati to‘g‘risida axborot olish uchun
ma’lumotlarni yig‘ish, qayta ishlash, uzatish vositalari va usullari majmuidan
foydalaniladigan jarayondir.
Moddiy ishlab chiqarish texnologiyasining maqsadi — inson yoki
tizimning ehtiyojini qondiruvchi mahsulot ishlab chiqarish sanaladi.
Axborot texnologiyasining maqsadi esa — axborot ishlab chiqarish bo‘lib,
uni tahlil etish va uning asosida biror bir harakatga qo‘l urish uchun tegishli
qaror qabul qilish.
66
Ma’lumki, bitta va faqat o‘sha moddiy resursga nisbatan har xil buyum
yoki mahsulot olish mumkin. Axborotni qayta ishlash texnologiyasiga nisbatan
ham shunday bahoni bersa bo‘ladi.
Axborot texnologiyasi - axborotni to‘plash, saqlash, izlash, unga ishlov
berish va uni tarqatish uchun foydalaniladigan jami uslublar, qurilmalar, usullar
va jarayonlardir.
Moddiy va axborot texnologiyasining asosiy komponentlarini qiyoslash 1-
jadvalda berilgan.
Axborot texnologiyasi avtomatlashgan va an’anaviy-(qog‘oz) ko‘rinishda
amalga oshiriladi. Avtomatlashtirish hajmi va texnik vositalardan foydalanish
turi aniq bir texnologiyaning mohiyatiga bog‘liq.
Avtomatlashtirish — bu inson ish faoliyatini mashina va mexanizmlar bilan
almashtirish demakdir. U texnik, tashkiliy va iqtisodiy mazmundagi xatti-
harakatlar hamda tadbirlar kompleksidan iborat bo‘lib, ishlab chiqarish jarayoni,
boshqaruv jarayonining u yoki bu ishini amalga oshirishda inson ishtirokini
qisman yoki butunlay cheklash imkonini beradi.
1- jadval.
|
| |
IMS komponentasi - 16- mavzu. Integral sxemalar. Reja

|
16- mavzu. Integral sxemalar. Reja
|
bet | 2/7 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 39,19 Kb. | | #126556 |
Bog'liq 16-mavzuIMS komponentasi deb uning diskret element funksiyasini bajaradigan, lekin avvaliga mustaqil mahsulot kabi montaj qilinadigan qismiga aytiladi.
Asosiy IMS konstruktiv belgilaridan biri bo‘lib asos turi hisoblanadi. Bu belgiga ko‘ra IMSlar ikki turga bo‘linadi: yarim o‘tkazgichli va dielektrik.
Asos sifatida yarim o‘tkazgichli materiallar orasida kremniy va galliy arsenidi keng qo‘llaniladi. IMSning barcha elementlari yoki elementlarning bir qismi yarim o‘tkazgichli monokristall plastina ko‘rinishida asos ichida joylashadi.
Dielektrik asosli IMSlarda elementlar uning sirtida joylashadi. Yarim o‘tkazgich asosli mikrosxemalarning asosiy afzalligi – elmentlarning juda katta integratsiya darajasi hisoblanadi, lekin uning nominal parametrlari diapazoni juda cheklangan bo‘lib ular bir - biridan izolyatsiyalanishni talab qiladi. Dielektrik asosli mikrosxemalarning afzalligi – elementlarning juda yaxshi izolyatsiyasi, ularning xossalarining barqarorligi, hamda elementlar turi va elektr parametrlari tanlovining kengligi.
Pardali va gibrid mikrosxemalar
Pardali IS – bu dielektrik asos sirtiga surtilgan elementlari parda ko‘rinishida bajarilgan mikrosxema. Pardalar past bosimda turli materiallardan yupqa paradalar ko‘rinishida cho‘kmalar hosil qilish yo‘li bilan olinadi.
Parda hosil qilish usuli va unga bog‘liq bo‘lgan qalinligiga ko‘ra yupqa pardali IS (parda qalinligi 1 – 2 mkmgacha) va qalin pardali IS (parda qalinligi 10 – 20 mkm gacha va katta) larga bo‘linadi.
Hozirgi kunda barqaror pardali diodlar va tranzistorlar mavjud emas, shu sababli pardali ISlar faqat passiv elementlar (rezistorlar, kondensatorlar va x.z.) dan tashkil topadi.
Gibrid IS (yoki GIS) – bu pardali passiv elementlar bilan diskret aktiv elementlar kombinatsiyasidan tashkil topgan, yagona dielektrik asosda joylashgan mikrosxema. Diskret komponentlarni osma elementlar deb atashadi. Qobiqsiz yoki mikrominiatyur metall qobiqli mikrosxemalar gibrid IMSlar uchun aktiv elementlar bo‘lib hisoblanadilar.
Gibrid integral mikrosxemalarning asosiy afzalligi: nisbatan qisqa ishlab chiqish vaqtida analog va raqamli mikrosxemalarning keng turlarini yaratish imkoniyati; keng nomentkaluturaga ega bo‘lgan passiv elementlar hosil qilish imkoniyati; MDYa – asboblar, diodli va tranzistorli matritsalar va yuqori yaroqli mikrosxemalar chiqishi.
|
| |
analog integral mikrosxemalar

|
analog integral mikrosxemalar
|
bet | 7/7 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 39,19 Kb. | | #126556 |
Bog'liq 16-mavzuanalog integral mikrosxemalar (AIS), raqamli signallarni qayta ishlaydiganlari esa – raqamli integral sxemalar (RIS) deb ataladi.
Raqamli sxemalar asosida sodda tranzistorli kalit (ventil) sxemalar yotadi. Kalitlar ikkita turg‘un holatni egallashi mumkin: uzilgan va ulangan. Sodda kalitlar asosida ancha murakkab sxemalar yasaladi: mantiqiy, bibarqaror, triggerli (ishga tushuruvchi), shifratorli, komporatorlar va boshqa, asosan hisoblash texnikasida qo‘llaniladigan. Ular raqamli shaklda ifodalangan axborotni qabul qilish, saqlash, qayta ishlash va uzatish fuksiyasini bajaradilar.
Integral mikrosxemalarning murakkablik darajasi komponent integratsiya darajasi kattaligi bilan ifodalanadi. Bu kattalik raqamli IMSlar uchun kristallda joylashishi mumkin bo‘lgan mantiqiy ventillar soni bilan belgilanadi.
100 ta dan kam ventilga ega bo‘lgan IMSlar kichik integratsiya darajasiga ega bo‘lgan IMSlarga kiradi. O‘rta darajali ISlar 102, katta ISlar 102105, o‘ta katta ISlar 105107 va ultra katta ISlar107 darajadan ortiq ventillardan tashkil topadi. Bunday sinflanish tizimi analog mikrosxemalar uchun ham qabul qilingan.
Nazorat savollari
Integral mikrosxema (IMS) nima ?
IMS asosiy xususiyati nimada ?
IMS elementi va komponentasi deb nimaga aytiladi ?
Pardali, gibrid va yarim o‘tkazgichli IMSlarning bir – biridan farqi nimada?
Nima sababli tranzistorli tuzilma turli IMS elementlari yasashda asosiy hisoblanadi ?
Integral mikrosxema elementlarini izolyatsiyasi qanday amalga oshiriladi ?
Planar va planar – epitaksial texnologiyada yasalgan tranzistorlar bir – biridan nimasi bilan farq qiladi ?
Raqamli va analog IMSlarning murakkablik darajasi (integratsiya darajasi) qanday aniqlanadi ?
Analog IMSlarda qanday signallar qayta ishlanadi ? Raqamlidachi?
|
| |
Gibrid IMS (yoki GIS) - 16- mavzu. Integral sxemalar. Reja

|
16- mavzu. Integral sxemalar. Reja
|
bet | 4/7 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 39,19 Kb. | | #126556 |
Bog'liq 16-mavzuGibrid IMS (yoki GIS) deb umumiy dielektrik asosda joylashgan pardali passiv va diskret aktiv elementlar kombinatsiyasidan iborat mikrosxemaga aytiladi. Diskret komponentlar osma deyiladi. Gibrid IMSlar uchun aktiv elementlar qobiqsiz yoki jajji metall qobiqlarda tayyorlanadi.
GISlarning asosiy afzalliklari: ishlab chiqishning nisbatan kichik davrida analog va raqamli mikrosxemalarning keng sinfini yaratish imkoniyatidan, keng nomenklaturali passiv elementlar hosil qilish imkoniyatidan (MDYa – asboblar, diodli va tranzistorli matritsalar) va ishlab chiqarilayotgan mikrosxemalarda yaroqlilar foizining ko‘pligidan iborat. GISlar aloqa apparatlarining qabul qilish - uzatish tizimlarida, yuqori chastotali kuchaytirgichlarda, O‘YuCh qurilmalarda va boshqalarda qo‘lla-niladi.
Ishlatilgan tranzistor turiga muvofiq yarimo‘tkazgich integral mikrosxemalar bipolyar va MDYa IMSlarga ajratiladi. Hozirgi kunda p - n o‘tish bilan boshqariladigan MTlar asosida yaratilgan IMSlar katta ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu sinfga arsenid galliy asosida, zatvori Shottki diodi ko‘rinishida bo‘lgan MTlar kiradi. So‘nggi paytda tarkibida ham bipolyar, ham maydoniy tranzistorlar ishlatilgan IMSlar ham tayyorlanmoqda.
IMSning funksional murakkabligi uning tarkibidagi ele-ment va komponentlar sonini ko‘rsatuvchi integratsiya darajasi bilan ifodalanadi. Integratsiya koeffitsiyenti son jihatdan K=lgN tenglik bilan aniqlanadi, bu yerda, N – sxema elementlari va komponentalari soni (1-jadval).
1-jadval
Integratsiya koeffitsiyenti
|
K qiymati
|
Elementlar soni
|
IMS nomi
|
1
|
< 1
|
10 tagacha
|
oddiy
|
2
|
1 < K ≤ 2
|
11÷100
|
o‘rtacha (O‘IS)
|
3
|
2 < K ≤ 4
|
101÷10 000
|
katta (KIS)
|
4-5
|
≥ 4
|
> 10 000
|
o‘ta katta (O‘KIS)
|
Oddiy IMSlarga misol sifatida mantiq elementlarni ko‘rsatish mumkin. O‘ISlarga jamlash qurilmasi, schetchiklar, operativ xotira qurilmalari (OXQ), sig‘imi 256-1024 bit bo‘lgan doimiy xotira qurilmalari (DXQ) misol bo‘la oladi. KISlarga mantiqiy-arifmetik va boshqaruvchi qurilmalar kiradi. O‘KISlarga 1,9 milliard MDYa – tranzistorlardan tashkil topgan, sig‘imi 294 MB bo‘lgan xotira mikrosxemalari misol bo‘la oladi.
Kristalldagi elementlar joylashuvining zichligi – birlik yuzaga to‘g‘ri keluvchi elementlar soni IS konstruksiyasi va texnologiyasi sifatining muhim ko‘rsatkichi hisoblanadi. Texnologiya darajasi minimal texnologik o‘lcham, ya’ni erishish mumkin bo‘lgan eng kichik o‘lcham bilan ifodalanadi, masalan, emitter kengligi, o‘tkazgichlar kengligi, ular orasidagi masofa bilan xarakterlanadi.
IMSlar ishlab chiqarish texnologiyasini mukammallashtirish jarayonida minimal texnologik o‘lcham Δ ning yillar bo‘yicha o‘zgarishi 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval
|
| |
Yil  
  
1999 - 16- mavzu. Integral sxemalar. Reja

|
16- mavzu. Integral sxemalar. Reja
|
bet | 5/7 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 39,19 Kb. | | #126556 |
Bog'liq 16-mavzuYil
|
1999
|
2001
|
2003
|
2005
|
2007
|
2009
|
Δ, nm
|
180
|
130
|
90
|
65
|
45
|
32
|
Xotira qurilmalarida elementlar joylashuv zichligi har ik-ki yilda ikki marta ortib borayotganini 1965 yilda Gordon Mur bashorat qilgan edi. 2-jadval ushbuni tasdiqlaydi.
Funksional vazifasiga ko‘ra ISlar analog va raqamlilarga bo‘linadi. Analog ISlarda signal uzluksiz funksiya sifatida o‘zgaradi. Eng keng tarqalgan analog IS – operatsion kuchaytirgichdir. Raqamli ISlar diskret ko‘rinishda berilgan signallarni o‘zgartirishga va qayta ishlashga xizmat qiladi.
16.3 BTlar asosidagi IMS larni tayyorlash.
Tranzistorning ishlatilish turiga ko‘ra yarim o‘tkazgichli IMSlarni bipolyar va MDYa IMS larga ajratish qabul qilingan. Bundan tashqari, oxirgi vaqtlarda boshqariluvchi o‘tishli maydoniy tranzistorlar yasalgan IMSlardan foydalanish katta ahamiyat kasb etmoqda. Bu sinfga galliy arsenidida yasalgan IMSlar, zatvori Shottki diodi ko‘rinishida bajarilgan maydoniy tranzistorlar kiradi. Hozirgi kunda bir vaqtning o‘zida ham bipolyar, ham maydoniy tranzistorlar qo‘llanilgan IMSlar yaratish tendensiyasi belgilanmoqda.
Ikkala sinfga mansub yarim o‘tkazgichli ISlar texnologiyasi yarim o‘tkazgich kristallini galma – gal donor va akseptor kiritmalar bilan legirlash (kiritish)ga asoslangan. Natijada sirt ostida turli o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lgan yupqa qatlamlar, ya’ni n–p–n yoki p–n–p tuzilmali tranzistorlar hosil bo‘ladi. Bir tranzistorning o‘lchamlari enigi bir necha mikrometrlarni tashkil etadi. Alohida elementlarning izolyatsiyasi yoki p-n o‘tish yordamida, yoki dielektrik parda yordamida amalga oshirilishi mumkin. Tranzistorli tuzilma faqat tranzistorlarni emas, balki boshqa elementlar (diodlar, rezistorlar, kondensatorlar) yasashda ham qo‘llaniladi.
Mikroelektronikada bipolyar tranzistorlardan tashqari ko‘p emitterli va ko‘p kollektorli tranzistorlar ham qo‘llaniladi.
Ko‘p emitterli tranzistorlar (KET) umumiy baza qatlami bilan birlashtirilgan bir kollektor va bir necha (8-10 gacha va ko‘p) emitterdan tashkil topgan. Ular tranzistor – tranzistorli mantiq (TTM) sxemalarni yaratishda qo‘llaniladi.
Ko‘p kollektorli tranzistor tuzilmasi ham, KET tuzilmasiga o‘xshash bo‘ladi, lekin integral – injeksion mantiq (I2M) deb ataluvchi injeksion manbali mantiqiy sxemalar yasashda qo‘llaniladi.
Diodlar. Diodlar bitta p-n o‘tishga ega. Lekin bipolyar tranzistorli IMSlarda asosiy tuzilma sifatida tranzistor tanlangan, shuning uchun diodlar tranzistorning diod ulanishi yordamida hosil qilinadi. Bunday ulanishlarning beshta varianti mavjud. Agar diod yasash uchun emitter – baza o‘tishdagi r-n o‘tish qo‘llanilsa, u holda kollektor – baza o‘tishdagi p-n o‘tish uziq bo‘lishi kerak.
Rezistorlar. Bipolyar tranzistorli IMSlarda rezistor hosil qilish uchun bipolyar tranzistor tuzilmasining biror sohasi: emitter, kollektor yoki baza qo‘llaniladi. Emitter sohalari asosida kichik qarshilikka ega bo‘lgan rezistorlar hosil qilinadi. Baza qatlami asosida bajarilgan rezistorlarda ancha katta qarshiliklar olinadi.
|
| |
Masala - Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti

|
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
bet | 5/8 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #152917 |
Bog'liq DBM001-1Masalaning qo’yilishi: Avvalgi laboratoriya mashg’ulotida yaratilgan futbol klubining MB ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:Ma’lumotlar bazasiga axborotlar qo'shish, yangilash, o'chirish va chiqarib tashlash imkonini beradi, odatda ma’lumotlami boshqarish tili (DML – Data Manipulation Language) yordamida amalga oshiriladi. Barcha ma’lumotlarning markazlashtirilgan saqlanishi mavjudligi va ulaming tavsifi ba’zan so'rovlar tili (querylanguage) deb ataluvchi so'rovlarda tashkil etilgan umumiy uskunasi sifatida DML tilidan foydalanish imkonini beradi. So'rovlar tilining mavjudligi o'ziga xos faylli tizimlarni cheklanishlardan yo'qotish imkoniyatini beradi, unda foydalanuvchilarning fiksirlangan so'rovlar to'plami ustida ish olib borishlari yoki dasturiy ta’minotni boshqarishda ko'proq murakkab muammolar uchun doimiy ravishda yaratilayotgan dasturlar sonining oshishi nazarda tutiladi.
DML tilining ikki xil turi mavjud - protsedurali va protsedurali bo'lmagan tillar. Ular bir-biridan ma’lumotlardan ko'chirma olish usullari bilan farqlanadi. Ular o'rtasidagi asosiy farq, protsedurali tillar odatda MB da ketma-ket ravishda axborotlarni qayta ishlaydi, protsedurali bo'lmagan tillar butun yozuvlar to'plamiga birdan operatsiyaga kirishadi.
DML tili so’rovlari:
SELECT – Amal bajaradigan jadvalimizni tanlash, ekranga chiqarish komandasi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
ALTER TABLE  ADD - Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya...

|
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
bet | 4/8 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #152917 |
Bog'liq DBM001-1ALTER TABLE ADD ;
DROP - jadvalni o’chirish buyrug’i. Jadvalni o'chirish imkoniga ega bo’lish uchun, jadval egasi (ya’ni yaratuvchisi) bo’lshingiz kerak. Faqat bo‘sh jadvalni o'chirish mumkin. Qatorlarga ega bo’lgan, to’ldirilgan jadvalni o‘chirish mumkin emas, ya’ni jadval o‘chirishdan oldin tozalangan bo’lshi kerak. Jadvalni o'chirish buyrug'i quyidagi ko‘rinishga ega:
DROP TABLE ;
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 1 va 2 -laboratoriya ishida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Bizda
5 ta jadval mavjud edi. Endi o’sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini keltirib o’tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz:
Eski yaratilgan ma’lumotlar bazasini ko’ramiz:
So`rov: show databases;
Natija:
3.1-rasm. Mavjud ma’lumotlar bazalarining ro’yxati
So`rov: create database maktab;
Natija:
So`rov: create table xodimlar(id int, FISH varchar(100), lavozimi varchar(100));
Natija:
Jadvalni ko’ramiz:
So`rov: desc xodimlar;
Natija:
So`rov: Alter table xodimlar add tr int;
Natija:
So`rov: Alter table oltin_rudasi modify tr varchar(10);
Natija:
So`rov: Alter table xodimlar change FISH ism_familiya double;
Natija:
4 - LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Ma’lumotlarni tanlash va ular ustida amallar
Ishdan maqsad: Talabalarda DML komandalaridan foydalanish va shu orqali relyatsion MB da ishlash ko’nikmasini hosil qilish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
jadval - Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti

|
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
bet | 2/8 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #152917 |
Bog'liq DBM001-11.1 jadval. Ulman-Chen notasiyasining mohiyat-aloqa modeli elementlari.
|
Yordamida ob’ektlar belgilanadi.
|
|
Yordamida ob’ekt atributlari belgilanadi. Ular ob’ektlar bilan yo`nalishsiz chiziqlar yordamida birlashtiriladi
|
|
Yordamida ob’ektlar orasidagi aloqalarni belgilaymiz.
|
|
Bunda birga ko`p bog`langan A va V orasida V ga qaratib yo`nalgan yo`nalishli chiziq bilan ko`rsatiladi, ya’ni 1:N.
Agar A va V ob’ektlar o`rtasida N:1 bog`lanish bo`lsa, strelka A ga qarab yo`naltiriladi.
|
|
Ko`pga – ko`p bog`lanish N:M A va V ob’ektlar o`rtasida M: N bo`lsa, ularni ulovchi chiziq orqa li bog`lanadi.
|
|
A va V orasida 1:1 bog`lanish bo`lsa, yo`nalishsiz chiziq bilan bog`laymiz.
|
2 - LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Relyatsion ma`lumotlar bazasini loyihalash
Ishdan maqsad: Ma`lumotlar bazasini relyatsion modeli uchun jadvallar tizimini ishlab chiqishni o`rganish va ob`yektlarni bog`lanish munosabatlarini tahlil qilish.
Masalani qo`yilishi: Berilgan predmet soha ma`lumotlar bazasidagi barcha ob`yektlarni relyatsion modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar: Ma`lumotlarni relyatsion modeli asosida munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 2 o`lchamli jadvallar yordamida tasvirlash qulay. Jadval ko’rinishidagi ma’lumotlar tushunarli, ko`rimli va inson uchun oddiy hisoblanadi. Munosabatlar to`plami ma`lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga ular orasidagi bog`lanishlarni modellashtirish imkonini beradi.
Relyatsion yondashuv asosiy tushunchalari:
Ma’lumotlar toifasi – relyasion MB saqlanadigan ma’lumot qiymatlari;
Domen – domenlar ma’lumotlarni ayrim asosiy turlarini aniqlash orqali o‘rnatiladi;
Atributlar – jadval ustunlar nomlari;
Bog‘lanish – relyation so‘zidan olinib munosabatni bildiradi;
Birlamchi kalit – bu kalit tashqi MB bilan bog‘lanishni o‘rnatish uchun xizmat qiladi.
Relyatsion MB munosabatlarni o`zaro bog`langan to`plamidir. Har bir munosabat kompyuterda fayl ko`rinishida tasvirlanadi.
Ishni bajarish tartibi
1-laboratoriya ishida qurilgan mohiyat - aloqa diagrammasi uchun relyatsion bog`lanish o`rnatamiz.
2.1-rasm. Mohiyat - aloqa modelining umumiy ko`rinishi.
Foydali qazilmalarni boyitish fabrikasining relyatsion modeli jadvallarini tuzib chiqamiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
Natija:
 
6.8-rasm - Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya...

|
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
bet | 8/8 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #152917 |
Bog'liq DBM001-1Natija:
6.8-rasm. MIN() funksiyasining qo’llanishi
7. “Qurilma” jadvalidan oxirida turgan qurilma IDsini chiqaramiz;
So`rov: select tr, max(tr), nomi from fan;
Natija:
6.9 –rasm. MAX() funksiyasining qo’llanishi
“qurilma” jadvalidan id si 2 va 4 oralig’ida bo’lgan qurilma ma’lumotlarini chiqaramiz;
So`rov: select *from fan where tr between 4 and 8;
Natija:
6.10-rasm. BETWEEN operatorining qo’llanishi
9.“qurilma” jadvalidagi qurilmalar sonini aniqlaymiz:
So`rov: Select count(*) as tr from qurilma;
Natija:
6.11-rasm. COUNT() funksiyasining qo’llanishi
10. “qurilma” jadvalidagi qurilmalar id larining o’rta arifmetigini aniqlaymiz.
So`rov: Select avg(tr) from fan;
Natija:
– rasm. AVG()funksiyasining qo’llanishi
11. “oltin” maxsuloti haqida ma’lumotlarni chiqaramiz;
So`rov: select *from fan where tr = 8;
Natija:
– rasm. SELECT va WHEREning qo’llanishi
12. “qurilma” jadvalida barcha qurilmalar id lari yig’indisini topamiz;
So`rov: Select sum(tr) from fan;
Natija:
– rasm. SUM() funksiyasining qo’llanishi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universititeti Telekomunikatsiya texnologiyalari fakulteti
|
Modul arifmetikasi - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

47
Izoh.
Kriptografiyada modul sifatida (ya’ni, bo’luvchi) faqat tub sonlardan
foydalanish talab etiladi. Ya’ni,
amodn
tenglikdagi
n
har doim tub bo’lishi talab
etiladi.
Misol
tariqasida, 3 sonining 7 maydondagi teskarisini topish talab etilsin.
Ya’ni,
𝑥𝑥
ni topish talab etilsin:
3
−1
𝑆𝑆𝑒𝑒𝑑𝑑
7
≡ 𝑥𝑥
. Yuqoridagi tenglik
(3
∗ 𝑥𝑥
)
𝑆𝑆𝑒𝑒𝑑𝑑
7
≡
1
dan foydalanib,
𝑥𝑥
ning o’rniga son qo’yib natijani hisoblash mumkin. Lekin
ushbu
jarayon ko’p vaqt talab etadi (ayniqsa katta sonlarda juda ham ko’p vaqt talab etiladi).
Ushbu muammoni yechishning ko’plab usullari mavjud bo’lib, quyida
ulardan biri bo’lgan qoldiqlar to’g’risidagi
Yevklidning kengaytirilgan algoritmi
dan
foydalanib yechish usuli keltirilgan.
Kengaytirlgan Yevklid algoritmi.
Kengaytirlgan Yevklid algoritmi RSA
kriptotizimi ochiq kaliti «
ye
» - ni
topishda
𝑑𝑑 ∗ 𝑒𝑒
≡
1(
𝑆𝑆𝑒𝑒𝑑𝑑
ϕ
(
𝑛𝑛
))
tenglamaga duch
kelinib, uni yechish bevosita
𝑎𝑎𝑥𝑥
+
𝑎𝑎𝑦𝑦
=
𝑑𝑑
,
𝑑𝑑
= EKUB(
𝑎𝑎
,
𝑎𝑎
)
tenglamaning butun
yechimlarini topish masalasiga ekvivalent hamda bu algoritmga ko’ra berilgan
a
–
soniga m
𝑒𝑒𝑑𝑑𝑛𝑛
bo’yicha teskari elementni topish imkonini beradi. Shuning
uchun
ham bu algoritm ishlash prinsiplarini keltirish muhim.
Download
Mo-12-1004287 axmadjonov lazizxon raximjonovich

Mo-12-1004287 axmadjonov lazizxon raximjonovich
Download
190,48 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
24.12.2023
Hajmi
190,48 Kb.
#127838
Download
190,48 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mo-12-1004287 axmadjonov lazizxon raximjonovich
Download
190,48 Kb.
Matnni ko'rish
TEA blokli shifrlash algoritmi - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi...

40
(
𝐿𝐿
,
𝑋𝑋
) = ochiq matn bloki (64 bit)
𝑑𝑑𝑒𝑒𝑒𝑒𝑆𝑆𝑎𝑎
= 0
𝑥𝑥
9
𝑒𝑒
3779
𝑎𝑎
9
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
= 0
𝑎𝑎𝑒𝑒𝑆𝑆
𝑆𝑆
= 1 dan 32 gacha
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
=
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
+
𝑑𝑑𝑒𝑒𝑒𝑒𝑆𝑆𝑎𝑎
𝐿𝐿
=
𝐿𝐿
+ (((
𝑋𝑋 ≪
4) +
𝐾𝐾
[0])
⨁
(
𝑋𝑋
+
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
)
⨁
((
𝑋𝑋 ≫
5) +
𝐾𝐾
[1]))
𝑋𝑋
=
𝑋𝑋
+ (((
𝐿𝐿 ≪
4) +
𝐾𝐾
[2])
⨁
(
𝐿𝐿
+
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
)
⨁
((
𝐿𝐿 ≫
5) +
𝐾𝐾
[3]))
keyigi
𝑆𝑆
shifrmatn = (
𝐿𝐿
,
𝑋𝑋
)
Bu yerda “
≪
” amali sonni chapga surish amali va “
≫
” amali uni o’nga surish
amali hisoblanadi. Masalan, ikkilik ko’rinishdagi bir baytli son “10110101” ga teng
bo’lsa, u holda ushbu sonni chapga 4 birlik surish natijasi “01010000” ga teng
bo’ladi. Ushbu sonni 5 birlik o’nga surish natijasi esa “00000101” ga teng bo’ladi.
TEA algoritmi Feystel tarmog’iga asoslanmagan bo’lsada (Feystel tarmog’ida
shifrlash va deshifrlash funksiyalari bir xil bo’ladi), deshifrlashda XOR amali
o’rniga qo’shish yoki bo’lish amallaridan foydalanilmaydi. TEA algoritmining
deshifrlash funksiyasi quyida keltirilgan.
(
𝐾𝐾
[0],
𝐾𝐾
[1],
𝐾𝐾
[2],
𝐾𝐾
[3]) = 128 bitli kalit
(
𝐿𝐿
,
𝑋𝑋
) = shifr matn bloki (64 bit)
𝑑𝑑𝑒𝑒𝑒𝑒𝑆𝑆𝑎𝑎
= 0
𝑥𝑥
9
𝑒𝑒
3779
𝑎𝑎
9
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
=
𝑑𝑑𝑒𝑒𝑒𝑒𝑆𝑆𝑎𝑎 ≪
5
𝑎𝑎𝑒𝑒𝑆𝑆
𝑆𝑆
= 1 dan 32 gacha
𝑋𝑋
=
𝑋𝑋 −
(((
𝐿𝐿 ≪
4) +
𝐾𝐾
[2])
⨁
(
𝐿𝐿
+
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
)
⨁
((
𝐿𝐿 ≫
5) +
𝐾𝐾
[3]))
𝐿𝐿
=
𝐿𝐿 −
(((
𝑋𝑋 ≪
4) +
𝐾𝐾
[0])
⨁
(
𝑋𝑋
+
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
)
⨁
((
𝑋𝑋 ≫
5) +
𝐾𝐾
[1]))
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆
=
𝑠𝑠𝑠𝑠𝑆𝑆 − 𝑑𝑑𝑒𝑒𝑒𝑒𝑆𝑆𝑎𝑎
keyigi
𝑆𝑆
ochiq matn = (
𝐿𝐿
,
𝑋𝑋
)
Download