Monopol hokimiyat ko‘rsatkichi - Mavzu: raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati

|
Mavzu: raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash va bozor hokimiyati
|
bet | 5/8 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 262,65 Kb. | | #248550 |
Bog'liq Mavzu raqobatlashmagan bozor sharoitida monopol narx belgilash Monopol hokimiyat ko‘rsatkichi. Raqobatlashgan bozorda narx chekli xarajatga teng bo‘lishi, maksimal foyda olishning zaruriy sharti edi. Monopol bozorda narx chekli xarajatdan yuqori belgilanadi . Ana shu farq , ya’ni foydani maksimallashtiradigan narx bilan chekli xarajat o‘rtasidagi farq monopol hokimiyatni o‘lchash usuli bo‘lishi mumkin. Monopol hokimiyatni xuddi ushbu usulda aniqlashni 1934 yilda iqtisodchi olim Abba Lerner tomonidan taklif qilinganligi uchun, bu ko‘rsatgich Lernerning monopol ko‘rsatkichi degan nomni olgan
,
bu erda: - monopol hokimiyatning Lerner indeksi;
- monopol narx;
- chekli xarajat;
- talabning narxga ko‘ra elastikligi.
Masalan, benzinga talabning narx bo‘yicha elastikligi -5 bo‘lsa,
Benzin sotuvchi firmaning monopol hokimiyati 0,2 ga teng.
SHuni ta’kidlash kerakki, yuqori monopol hokimiyat yuqori foyda olishni kafolatlamaydi. Foyda o‘rtacha xarajatning narxga bo‘lgan nisbatiga boQliq. Agar ikki firmadan birinchisining monopol hokimiyati, ikkinchi firmanikiga ko‘ra yuqori bo‘lsa va birinchi firmaning o‘rtacha xarajati juda yuqori bo‘lsa, uning oladigan foydasi ikkinchi firma foydasidan kichik bo‘ladi. YUqoridagi tenglama ko‘rsatadiki, talab qanchalik elastik bo‘lmasa, shunchalik monopol hokimiyat yuqori. Demak, monopol hokimiyatning kelib chiqish sababi, talab elastikligidadir.
Amaliyotda chekli xarajatni hisoblash qiyin bo‘lgani uchun, uni o‘rtacha xarajat bilan almashtiradi. Bu holda formula quyidagi ko‘rinishni oladi:
Agar biz ifodaning surat va maxrajini ga ko‘paytirsak, maxrajda umumiy daromadni, suratda foydani olamiz:
SHunday qilib, Lerner ko‘rsatkichi yuqori foyda olishni monopoliyaning dalolati ekanligini ko‘rsatadi.
Monopol hokimiyatni xarakterlash uchun bozorni markazlashuv darajasi ko‘rsatkichidan ham foydalaniladi. Bu ko‘rsatkich birinchi bo‘lib Xerfindal-Xirshman tomonidan tavsiya etilgani uchun, u Xerfindal-Xirshman indeksi deb yuritiladi.
Bu indeks korxonalarning bozordagi ulushlari yig‘indisi sifatida qaraladi va qaysi firmaning bozordagi ulushi yuqori bo‘lsa, u firma bozorda monopol hokimiyatiga ega bo‘lishi mumkin yoki shunday imkoniyat mavjud deb qaraladi. Firmalar bozordagi ulushiga ko‘ra tartiblashtiriladi.
,
bu erda: I - Xerfindal-Xirshman indeksi;
- bozorda eng katta ulushga ega bo‘lgan firma;
- undan keyingi kattalikdagi ulushga ega firma va hokazo;
-eng kichik ulushga ega bo‘lgan firma.
Agar tarmoqda yagona firma bo‘lib, uning mahsuloti tarmoq mahsulotini tashkil qilsa, =100% bo‘ladi va bunday hol sof monopoliya bo‘ladi, ya’ni Xerfindal-Xirshman indeksi ga tengdir.
Masalan, AЈSH da Xerfindal-Xirshman indeksi dan oshgan tarmoqlar, monopol tarmoqlarga kiradi. YUqoridagi indeksdan monopoliyaga qarshi olib boriladigan faoliyatda foydalaniladi. Bozorning katta qismini bir necha firmalar tomonidan egallab olinish holatiga bozorning markazlashuvi (konsentratsiya rыnka) deyiladi.
|
| |