-rasm. O’simlik va hayvon turlarining kariotipi

|
-rasm. O’simlik va hayvon turlarining kariotipi
|
bet | 5/5 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 333,93 Kb. | | #99589 |
Bog'liq Biologiya 7-Ma\'ruza matni-rasm. O’simlik va hayvon turlarining kariotipi.
Organizmlar xromosomalarining kariotipi va morfologiyasi
Tirik organizmlar hujayrasini o'rganuvchi fan sitologiya deb ataladi. Bu fanda qo'llaniladigan sitologik metodning irsiyat, irsiylanish va o'zgaruvchanlikning moddiy asoslarini tadqiq qilishda ahamiyati juda katta. Bu metod yordamida hujayraning irsiy axborot manbayi bo'lgan genlami tashuvchi va ulaming faoliyatini ta'min etuvchi qismlar, ayniqsa, xromosomalaming tuzilishi va funksiyasiga oid dalillar olindi. Bu metod yordamida duragaylami genetik tahlil qilish metodiga bog'liq bo'lmagan holda, hujayra yadrosining, undagi xromosomalaming irsiyatdagi roli kashf etildi. Sitologik tadqiqotlar natijasida hujayraning mitoz, meyoz usulida bo'linishi, gametalar hosil bo'lishi, ulaming qo'shilib, zigota hosil qilishi jarayonida xromosomalar holati va faoliyatiga oid qonuniyatlar aniqlandi. Sitologiyaning genetika fani rivojlanishida katta ahamiyatga ega bo'lgan kashfiyotlari asosan quyidagilardan iborat: O'simlik va hayvon organizmIarining har qaysi turi ma'lum va turg'un sondagi, har xiI shakl va katta-kichikIikdagi (ko'lamdagi) xromosomalar to'plami (kariotip) ga ega;
Ularning tana hujayralarida jinsiy hujayralardagiga nisbatan xromosomalar soni ikki hissa ko'p bo'ladi. Tana hujayralaridagi xromosomalar soni diploid deb atalib, 2n bilan belgilanadi. Jinsiy hujayralardagi xromosomalar soni gaploid deb atalib «n» bilan ifodalanadi.
Bu nazariyaga binoan genlar muayyan sonda, muayyan tartibda qator tizilgan holda xromosomalarda joylashgan. Bitta xromosomada joylashgan genlar kelgusi avlodlarga odatda birikkan holda irsiylanadilar. Bu haqda mukammal ma'lumot keyingi boblarda berilgan. Sitologiyaning yuqorida bayon etilgan yutuqlari genetika fani kashf etgan irsiylanish va irsiyat qonunlarining to'g'ri ekanligini tasdiqladi, yangi qonuniyatlar ochish uchun asos bo'lib xizmat qildi. Mendel qonunlarining qayta kashf etilishidan ko'p vaqt o'tmasdan 1902-yilda T. Boveri Germaniyada, V. Setton Amerikada bir vaqtning
o'zida gomologik va nogomologik xromosomalaming meyoz va jinsiy hujayralaming hosil bo'lishi va ulaming umg'lanib, zigota hosil qilishi jarayonidagi faoliyati bilan allel va noallel genlaming belgilar irsiylanishini ta'min etishdagi faoliyati orasida parallclizm (o'xshashlik) bor ekanligi haqidagi xulosaga kelishdi.
Qayd etilgan dalillar negizida genlaming xromosomada joylashganligi haqidagi tushuncha shakllana boshlandi. Amerikalik olim T. Morgan va uning shogirdlari - G. Meller, A. Stertevant va K. Bridjeslaming sitogenetik tadqiqotluri natijasida irsiyatning xromosoma nazariyasi yaratildi (1911-y.).
Xromosomalar morfologiyasi va o'lchami. Xromosomalar shakli va katta-kichikligi hujayra bo'linishining metafaza davrida o'rganiladi. Chunki bu davrda xromosomalar qisqarib, yo'g'onlashib, to'liq shakllanib, hujayraning ekvator tekisligida yaxshi ko'rinadigan holatda joylashgan bo'ladilar. Har bir xromosomaning shakli, asosan, unda entromera (birlamchi belbog')ning qaysi qismda joylashganligiga bog'liq. Sentromeralaming joylashishiga qarab xromosomalami quyidagi gumhlarga bo'lish mumkin:
1. Metatsentrik xromosomalar. Ularda sentromera xromosomaning o'rtasida joylashib, uni ikki o'zaro teng qismga bo'ladi. Har bir qism xromosoma yelkasi deb yuritiladi. Agar xromosoma uzun bo'lsa, sentromera uni teng ikkiga bo'ladi va u lotincha V harfiga o'xshash shaklga ega bo'ladi (32-rasmning l-shakli). Agar sentromera qisqa
bo'lgan xromosomaning markazida bo'lsa u 32-rasmning 7-shaklida ko'rsatilgan holatda bo'ladi.
2. Submetatsentrik xromosomalar. Ularda sentromera xromosoma tanasining bir uchiga yaqinroq joylashib, ularni notcng yelkali va bir tomon yelkasi juda qisqa qismlarga bo'ladi. 32-rasmning 2 va 3-shakllari).
3. Akrotsentrik xromosomalar. Bu xromosomalar tayoqchasimon shaklda bo'lib, scntromcra ular tanasining bir uchida joylashgan bo'ladi. Ularda ikkinchi yelka juda ham kichik nuqtasimon shaklda bo'ladi (32-rasmning 4 va 5-shakllari).
4. Telotsentrik xromosomalar. Ularda sentromcra xromosomaning uchida joylashgan bo'ladi (32-rasmning 6-shakli).
5. Ikkilamchi belbog'ga ega bo'lgan akrotsentrik xromosomalar (32-rasmning 8-shakli).
6. Yo'ldoshli akrotscntrik xromosomalar. Bu tipdagi xromosomalarda ikkilamchi belbog' uzun bo'lib, xromosomaning kichik nuqtasimon bo'lagini ajratib qo'yadi. Bu qismni xromosomaning yo'ldoshi deb ataladi va u ingichka ipsimon qism orqali xromosomaning tanasiga ulangan bo'ladi (32-rasmning 9-shakli).
Sentromera (birlamchi belbog')lar xromosomalarning muhim qismlaridan hisoblanib, ular bo'linish urchug'i iplariga ulanib, xromosomalarning hujayra bo'linishi jarayonida uning qutblariga harakatlanishlarini ta'min etadi. Xromosomalarning strukturasi (tuzilishi). Xromosomalar profazaning boshlang'ich davrida ingichka ikkita ipsimon xromatidalardan iborat bo'ladi. Metafaza bosqichidagi xromosomalar to'rtta ingichka ipsimon yarim xromatidalardan tuzilgan bo'ladi. Xromatidalar tarkibida xromatin moddasi bo'lib, u maxsus fyo'lgen deb ataluvchi kimyoviy modda ta'sirida qizg'ishbinafsha rangga bo'yaladi. Xromosomalarni shu modda bilan bo'yab, mikroskopda ko'rish va tasvirlash orqali ularning tuzilishiga oid noyob dalillar olinadi. Xromosomaning har xiI qismlari bir xi Ida bo'yalmas ekan. Ulaming to'q bo'yaladigan qismi geteroxromatin deb yuritiladi.
Xromosomaning bu qismlari kuchli spirallashgan bo'lib, ulardagi genlar faoliyati juda sust bo'ladi. Xromosomaning yaxshi bo'yalmaydigan qismlari euxromatin deyiladi (33-rasm). Xromosomaning bu qismlarida aksariyat genlar joylashgan bo'lib, bu qisrnning spirallari nisbatan yoyilgan bo'ladi. Euxromatin faoliyat kO'rsatayotgan genlardan tashkil topgan. Geteroxromatin va euxromatin qismlarining xromosomalarda
galma-gallanib joylanish tartibi har qaysi xromosoma uchun spesifik o'ziga xos va turg'un bo'ladi. Xromosomalarning ichki tuzilishini maxsus differensiatsiya qiluvehi bo'yoqlar deb atalgan reaktivlar ta'sir ettirib tadqiq qilinadi. Xromosomalarning geteroxromatin va euxromatin qismlardan iboratligi, ayniqsa, politen xromosomalar deb atalgan beqiyos yirik xromosomalarda yaqqol ko'zga tashlanadi. Bunday xromosomalar 1881-yilda E. Balbiani tomonidan drozofila (meva) pashshasi so'lak bczlarida topilgan. Ular oddiy xromosomalarga nisbatan 100-200 marta uzun va 1000 marta ko'p xromoncmalarga ega bo'ladi. Bunday gigant xromosomalar ko'p marta takrorlanuvchi endomitoz oqibatida paydo bo'ladi. Endomitozda xromosoma xromatidalari ko'p marta bo'linib, unga yopishgan holda qoladi, hujayra esa bo'linmaydi, natijada juda ko'p (1000 dan ortiq) xromatidadan iborat politen xromosoma hosil bo'ladi. Ulardagi gcteroxromatinlari yonma-yon joylashib, quyuq rangdagi disklami hosil qiladi. Bunday xromosomalar sitogenetik tadqiqotlar uchun g'oyat qimmatli obyekt hisoblanadi. Xromosomabr hayotida ikkita fiziologik - yadroning bo'linishi va interfaza - yadroning ikki marta bo'linishi orasidagi davrlar mavjud. Yadroning bo'linish davridagi xromosomalar o'rtacha 0,2-20 mkm bo'lib, dastlab bir-biriga yaqin joylashgan o'zaro o'xshash ikkita xromatidadan iborat bo'ladi. Keyinroq xromatidalar bir-biridan to'liq ajralib, har qaysi biri ayrim yangi avlod xromosomasiga aylanadi. Yadroning ikki marta bo'linishi orasidagi davrda har qaysi yangi avlod xromosomasi teng bo'linib, o'zaro yaqin joylashgan ikkitadan xromatidalar hosil qiladi. Shunday holatda yangi avlod xromosomalari eski yadroning bo'linishi jarayonida hosil bo'layotgan ikkita yangi yadroga, binobarin, ayrim hujayralarga o'tadi. Xromatidalar tarkibidagi nukleoproteidlar buralib yo'g'onlashganda (15-25 nm) ip shaklida bo'lib, uni xromonemalar deb yuritiladi. Xromonemalarda yumaloq, yaxshigina ko'rinadigan va to'q bo'yaladigan qurilmalar bo'lib, ular xromomeralar deb ataladi. Ular giston oqsillar atrofida DNK molekulasining zich o'ralishi natijasida hosil bo'lgan. Xromomeralar soni, o'lchami va xromonemalarda joylashish tartibi ikkala xromatidada ham bir xii bo'ladi va har qaysi xromosoma uchun nisbatan turg'un bo'ladi. Ushbu belgiga qarab, ayrim xromosomalarni identifikatsiya qilish va boshqa xromosomalardan farq qilish murnkin. Bu davrda DNK molekulasi va undajoylashgan genlar aktiv bo'lmagan holatda bo'ladilar. Xromosoma faoliyatining 2-davri interfaza yoki funksional davr deb ataladi. U hujayraning, binobarin, yadroning bir bo'linishi bilan ikkinchi bo'linishi orasidagi davrni o'z ichiga oladi. Bu davrda hujayra yadrosining keyingi bo'linishiga tayyorgarligi bilan bog'liq jarayonlar namoyon bo'ladi. Interfaza o'z navbatida uchta ketma-ket keladigan davrlarga bo'linadi:
l. Sintezdan avvalgi davr. G1 harfi bilan belgilangan bu davrda hujayra o'sadi va unda DNK sintezlanishini ta'min etuvchi jarayonlar sodir bo'ladi. Bu davrda DNK ning replikatsiyalanishi uchun zarur bo'lgan nukleotidlar, fermentlar, RNK va turli oqsil molekulalari sintez qilinadi.
2. Sintez davri. S harfi bilan ifodalangan bu davrda DNK replikatsiyalanib, uning miqdori ikki hissa ko'payadi. Ular yangi hosil bo'layotgan xromatidalar tarkibiga kiradi. Mitoxondriyalar va xloroplastlardagi DNK miqdori ham ikki hissa oshadi. Shuning bilan birga RNK va oqsil molekulalari sintezlanishi davom etadi, sentriolalar soni ham ikki hissa ortadi.
3. Sintezdan keyingi (hujayra ba '/inishidan a/dingi) davr. G2 harfi bilan belgilangan bu davrda RNK va oqsillar sintezi davom etadi.
Shunday qilib, interfaza davrida xromosomalar mikroskopda butunlay ko'rinmaydi, chunki uning tarkibidagi xromatida va DNK molekulasi ipsimon holatda kuchli yoyilib, karioplazmaning ko'p qismini egallagan bo'ladi. Faqat shunday holatdagina DNK molekulasi va uning bir qismi bo'lgan genlar aktiv faoliyat ko'rsata oladi. Bu davrning oxiriga kelib, har qaysi xromosoma ayrim DNK molekulalariga ega bo'lgan ikkitadan xromatidaga ega bo'lib, u DNK molekulasining oqsillar yordamida ko'p marta spirallashib taxlanishi natijasida xromosomalar yana tayoqcha holatiga ke1adi. Shuning uchun ham ularni mikroskopda ko'rish imkoniyati tug'iladi. Bunday holatdagi xromosomalarga ega bo'lgan yadro, binobarin, hujayra navbatdagi bo'linishga tayyor bo'ladi.
|
| |