Tárbiyalıq jumıslar metodikası páni

2.2Tárbiyalıq jumıslar metodikası páni
Tárbiyashiniń jeke pazıyletleri, ruwxıy túsi oqıwshılar sanasınań hám
xulqining qáliplesiwine úlken tásir kórsetedi. Klass basshısı ushın ilmiy tájriybe hám
kónlikpelerge ıyelewdi ózi jetkilikli emes. Ol óz tárbiyalıq iskerliginde joqarı
dárejedegi adamgershilik pazıyletleri, óz jumisına sadıqlıqı, ıntızamı, adamiyligi,
etikalıq sapaları menen de tásir o'gkazadi. CHunki, tárbiyashilik uqıplıyati júdá soqır
sapalardı : tereń bilim, keń pikirlilik, jumısqa jan dildan ko'ngil qoyıw, balalarǵa
bolǵan sheksiz, muhabbat mámile ádepliliklilik, końil jaslıǵı, serzavq tem'erament,
27
oqil hám ádalatlılıq úlgisi, bólek ádeplilik si'olik hám saldamlılıq sıyaqlı
pazıyletlerdiń bolıwın talap etedi. Buǵan taǵı tárbiyashilik texnikası qosımsha ishda
tabıs támiyinleniwi tábiyiy bolıp tabıladı. Tárbiyashilik texnikası klass basshısınıń
tiykarǵı quralı bolıp tabıladı.
Klass basshısınıń tárbiyalıq jumısların shólkemlestiriw metodikası stul
predmeti, maqseti hám wazıypaları. Klass basshısı degende oqıwshılardı birdey
dárejede, birdey jasda, bilimi tárepinen de teń bolǵan jámáátti basqarib turıwshı
redagog -klass basshısı dep ataladı. Klass basshısınıń tiykarǵı maqseti, oqıwshıların
tuwrı tárbiyalaw processinde oqıwshı hám klass basshısı menen bir-birin tushuna
alıwı hám klass basshısı tárepinen oqıwshılarǵa itibarliroq bolıwı kerek. Mektepte
oqıwshılarǵa tárbiya klass basshısınıń jumısları arqalı beriledi. Atap aytqanda,
ilajlar, mushoiralar, hár túrlı kesheler, ushırasıwlar, tańlawlar hám basqa oyınlar
arqalı o'kuvchilarga tálim tárbiya beriledi. Soǵan qaray oqıwshılardıń pikirlew
qábileti rawajlanıp baradı.
Mektep degi tárbiyalıq jumıslar sistemasında klass basshısınıń iskerligi,
tashkil etiw metodikası. Tárbiyashiniń jeke pazıyletleri, ruwxıy túsi oqıwshılar
sanasınań hám xulqining qáliplesiwine úlken tásir kórsetedi. Klass basshısı ushın
ilmiy tájriybe hám kónlikpelerge ıyelewdi ózi jetkilikli emes. Ol óz tárbiyalıq
iskerliginde joqarı dárejedegi insan'arvarlik pazıyletleri, óz jumisına sadıqlıqı,
ıntızamı, adamiyligi, etikalıq sapaları menen de tásir o'gkazadi. Sebebi, tárbiyashilik
uqıplıyati júdá soqır sapalardı : tereń bilim, keń pikirlilik, jumısqa jan dildan ko'ngil
qoyıw, balalarǵa bolǵan sheksiz, muhabbat mámile ádepliliklilik, końil jaslıǵı,
28
serzavq tem'erament, oqil hám ádalatlılıq úlgisi, bólek ádeplilik si'olik hám
saldamlılıq sıyaqlı pazıyletlerdiń bolıwın talap etedi. Buǵan taǵı tárbiyashilik
texnikası qosımsha ishda tabıs támiyinleniwi tábiyiy bolıp tabıladı. Tárbiyashilik
texnikası klass basshısınıń tiykarǵı quralı bolıp tabıladı.
Klass baslıqtıń tárbiyalıq iskerligi natiyjeliligin asırıw shárt-shárayatları.
Klass basshısınıń iskerligi kámal to'ayotgan kisi shaxsın quram totırishga qaratılǵan
bolıp tabıladı. Bul iskerliginiń nátiyjeleri tárbiyalaniwshiniń túsinde, onıń
shaxsındaǵı qásiyetlerinde, xarakter hám turpayında óz hákisin toradi. Eger
tárbiyashi redagog nege umtılıp atırǵanın ayqın hám anıq tushunilmagan orında
tárbiyalaniwshiler shaxsın jetilistiriwge jigerli túrde umtılıw bolmaydı, bálki
tárbiyada ótkeriletuǵın jumıs tosınarlı kóriniske iye bolıp, onıń ushın ajıratılǵan
waqtın toltırıw ushınǵana alıp barıladı. Tárbiya iskerliginiń maqsetlerin anıq
bilmagan jáne bul maqsetlerdi esapqa almaǵan halda tolıq qımbatlı tárbiya joq hám
bolıwı da múmkin emes. Ruwxıy -ahloqiy tárbiyanıń maqseti jámiyet talaplarına
baylanıslı bolıp, bul talaplar óz gezeginde óndiriwshi kúshlerdiń rawajlanıw dárejesi
hám jámiyette jaslardı oqıtıw hám tárbiyalaw jumıslarınıń hámmesi jetkinshekte
ruwxıy ahloq hám ıqtıqattı qáliplestiriwge, olardı watanǵa sheksiz sadıqlıq ruwxında
tárbiyalawǵa xizmet etiwi kerek.
Klass basshısınıń oqıwshılardı úyreniw metodikası. Klass basshısınıń
iskerligi soqır qırlı hám tereń mazmunlı bolıp tabıladı. Ol ózi basshılıq qılıp atırǵan
klass oqıwshıların tárbiyalaw menen bir qatarda oqıw jılı yamasa sherek dawamında
neler qılıw kerekligi balalar ómirin ne menen bánt qılıw hám saylanǵan jumıs túrin
29
qanday ámelge asırıwdı bexato anıqlaw sıyaqlı talay quramalı mashqalanı sheshedi.
Buǵan baylanıslı klass basshısına hár qıylı derekler járdem beredi. Tárbiyaǵa
kom'leks jaqınlawı qandayda bir oqıwshın da itibardan qashırmaw klass basshısı
ushın bólek másele bolıp tabıladı. Tárbiyalaw ushın klass basshısı tárbiya ob'ekti
bolǵan balanı jaqsı biliw, onı pútin aqıl etiwi kerek. SHuni da unitmaslik kerek,
balaǵa tárbiyalıq tásir etiwshi faktorlar házirgi dáwirde oǵada dárejede kóreydi:
shańaraq, keń jámiyetshilik, radio, televideniya kino, teatr, kitap, jurnal, muzıka hám
basqalar.
Shaxsqa jámáátlik tárbiyalıq tásir kórsetiwdiń forma hám metodları. Kámal
insan shaxsın tárbiyalawda jámááttiń roli hám áhmiyeti. Adam balasınıń rawajlanıwı
bul zárúrli process esaplanadi. Bilgenimizdey, hyoti dawamında insan fizikalıq hám
rsixik tárepinen ózgerip baradı, lekin balalıq hám óspirimlik dáwirinde rawajlanıw
asa kúshli boladı. Bala derek sol jıllarda da fizikalıq, da rsixik tárepten ósiwi
ózgeriwi shaxs retinde kámalǵa jetedi. Bunda berilip atırǵan tárbiya maqsetke
muwapıq tásir etiwi nátiyjesinde bala jámiyet aǵzası retinde kámal to'ib, quramalı
social munasábetler sistemasında ózine múnásip orın iyeleydi. SHaxsning
pazıyletlerin tuwrı anıqlaw hám behato bahalaw ushın onı túrli munasábetler
sheńberine, túrli munasábetler sheńberine, túrli jaǵdaylarda gúzetip kóriw kerek.
Áne sondaǵana shaxstıń social xulqi, ruwxıy túsi, insaniy pazıyletleri ámelge asadı.
Sonday eken, shaxstı rawajlandırıw wazıypasın tuwrı sheshiw ushın onıń xulqiga,
tásir etiwshi faktorlardı, bul faktorlardıń tábiyaatın, shaxstıń ózgeshelikin jaqsı
bilmoq kerek.
30
Oqıwshılar bilim sapasın asırıw hám klassta ıntızamdı bekkemlew.
Oqıwshılardı bilimge bolǵan qızıǵıwshılıqların asırıwda olardıń teoriyalıq bilimlerin
ǵárezsiz túrde qollay biliwlerin esapqa alıw ásirese zárúrli bolıp tabıladı. Bul
tájiriybe júdá soqır mekteplerde tabıslı qollanilib kelinip atır. Oqıwshılarǵa
qandayda bir bir pán boyınsha kórgezbeli qural yamasa qandayda bir úskene jasap
keliw buyıriledi. Bunda «Eger tirishsang, bul seniń qolıngdan keledi» degen ga'ni
onıń qulaǵına quyılıw kerek. Bunı oqıwshı tekǵana ápiwayı tósiriq, bálki
oqıtıwshınıń isenimi retinde de qabıl etedi. Tuwrısın aytqanda, bunday zatlardı
soǵıw ushın oqıwshı jetkilikli teoriyalıq bilimge ıyelewi kerek. Oqıwshı tósiriqni
'uxta etip orınlawı ushın ol yamasa bul pán tiykarların úyreniwge, óz bilimin
tereńlestiriwge háreket etedi, ózi yasayotgan oqıw quralına, bul pánge asa qızıqıp
qaladı. SHu menen birgelikte hár bir jasalǵan zat zamirida miynet jatqanlıǵın sezim
etedi, klass hám mektep úskenelerin álpeshlewge úyrenedi.
Oqıwshılardıń oqıw iskerligi natiyjeliligin asırıw boyınsha klass basshısı
júrgizetuǵın jumıslar. Balalardı úyreniw olarǵa tárbiya hám tálim beriw sapasın
asırıwǵa bo'ysindirmog'i kerek. Oqıwshılardı úzliksiz tárzde úyreniw tiykarında
baslawish jámáátke hám de bólek oqıwshılarǵa tárbiyalıq tásir etiwiniń jáne de
nátiyjeli usıl hám metodların tańlap alıwǵa dóretiwshilik jantasıw múmkin boladı.
Mektep oqıwshıları shaxsın hár tárepleme kámal tósiriw. Bala shaxsınıń
rawajlanıwına genetika, ortalıq hám tárbiya sıyaqlı faktorlar tásir etedi. Eger bala óz
uqıpına uyqas sharayatta ósip, zárúr iskerlik menen shuǵıllansa, uqıp erte kórinip,
rawajlanıwı, keri jaǵdayda joq bolıp ketiwi múmkin. SHuning ushın redagogik
31
uqıptıń kórinetuǵın bolıwı hám qábilet retinde rawajlanıwı tolıq -to'kis turmıs
sharayatına hám tárbiyaǵa baylanıslı. Insan kámalıge tásir etetuǵın faktorlardan biri
sırtqı ortalıq bolıp tabıladı. Ortalıq degende kisige tábiyiy tásir etetuǵın sırtqı
waqıyalar kompleksi túsiniledi. Buǵan tábiyiy ortalıq, social ortalıq, shańaraq
ortalıǵı (mikromuhit) kiredi.
Klass basshısınıń shańaraq hám jámiyetshilik menen júrgizetuǵın jumısları.
Insan kámalı sonshalıq quramalıki oǵan turmıslıq tájiriybe jetkilikli emes onıń ushın
úyreniw, bilim, oqıw asa zárúr bolıp tabıladı. K. D. Ushinskiy «Social tárbiyada
xalıq ruhi» hám de «redagogik ádebiyat arasında»gi qollanbalarında Ata-ana ushın
redagogik bilim daslep redagogik ádebiyatlar úyreniwden baslanadı. Bala tárbiyası
daǵı bilim xalıq sezimi menen sug'orilgan-xalqchilik ideyasına tiykarlanǵandagina
ata-ana bilgir tárbiyashilik kórkem ónerine iye bola aladılar»,- delingen. redagogik
bilim ata-analar ushın asa zárúr. Bul bilim mektepte, máhellede hám kúndelik
informaciya quralları arqalı berip barıladı. Lekin turmısımızdıń daǵı jańa-jańa
máseleler redagogik bilimin jáne de kúsheytiwdi, tereńlestiriwdi talap etedi.
Klass basshısı jumısın joybarlaw hám esapqa alıw. Klass basshısı óz
jumısların mektep administraciyası baslıqlıǵı hám balalar shólkemleri menen
sheriklikte júrgizedi. SHuning ushın onıń iskerligin joybarlaw umummaktab hám de
balalar hám óspirimler, «Kámalǵa jetken» fondı jumısınıń rejelestiriliwi menen
ajıralmas túrde baylanısqan bolıp tabıladı. Klass basshısı jumısın joybarlawdıń
ayriqsha ózgesheligi sonnan ibarat, ol jaǵdayda oqıwshılardıń ózleri aktiv qatnas
etediler, biraq oǵan klass basshısı basshılıq etedi. Klass basshıları aldında júdá qıyın
32
wazıypa - tárbiyalıq maqsetlerde oylanǵan hár bir zattı balalar ózleriniń jeke pikir
hám ideyaları retinde qabıllawlarına erisiw wazıypası turadı. Joba - oqıwshılarǵa
tárbiya beriw procesin tabıslı shólkemlestiriwdiń zárúrli shárti bolıp tabıladı. Rejesiz
jumıs aparıw klasstaǵı tárbiyalıq jumıslar mazmunı, formaları hám usılları o'lda-
jo'lda, tarqaq, uǵımsız, tosınarlı jaǵdaylarda boladı hám soqır-ko'rona háreket etiwge
alıp keledi. Bunday táǵdirde tárbiyanıń tiykarǵı wazıypaların sheshiw qıyınlasadı,
geyde bolsa pútkilley nátiyjesiz boladı. Joba klass basshısıiing tárbiya beriw
iskerligin tuwrı shólkemlestiriw ushın kútá úlken múmkinshilikler ashıp beredi.
Klasstan hám mektepden tısqarı tárbiyalıq jumıslar stuldıń 'redmeti, maqseti
hám wazıypaları. Klasstan hám mektepden tısqarı tárbiyalıq islerdiń natiyjeliligin
asırıw áwele kámal insandı qáliplestiriwdiń eń zamanagóy hám qolay baǵdarların
to'ib engiziwge baylanıslı. Bul da tap sol maqsette, shaxs kámalı basqıshların
belgilep alıwǵa jóneltirilgen. Tárbiyalıq islerdi dáwir talabına juwap beretuǵın halǵa
keltiriw ushın tárbiyanıń hasası bolǵan barlıq ideyalar qaytaldan kórip shıǵilıwı,
tiykarǵı itibar bala shaxsına qaratılıwı, jıllar dawamında taplanǵan unamlı
tájiriybeden ónimli paydalanıw zárúr ekenligin talap etedi. Tárbiyalıq jumıslar
huqıq-tártip shólkemleri, dóretiwshilik awqamlar, Mámleket hám mámleketlik emes
fondlar, komitetler hám shólkemler menen sheriklikte alıp barıladı. Klasstan hám
mektepden tısqarı tárbiyalıq jumıslar oqıwshılardıń qızıǵıwshılıqı, tilekleri, qálew
hám mútajliklerine súyengen halda olardıń sabaqtan bos waqıtlarında oqıw-tárbiya
procesin toldıradı. Ol oqıwshılardıń dóretiwshilik qábiletlerin, ǵayratkorligani
asırıwǵa múmkinshilik jaratadı. Klasstan tısqarı islerdiń ayriqshalıǵı sonda, to'garak,
33
klub programmalarınıń reń-barangligi, olar mazmunı daǵı jańalıqlar óspirim jigit-
qızlardıń shaxs retinde qáliplesiwleri ushın jańa múmkinshilikler jaratadı.
Klasstan hám mektepden tısqarı tárbiyalıq islerdi shólkemlestiriwdiń ilimiy
hám teoriyalıq tiykarları. Mekteptiń oqıwshılar menen júrgizetuǵın oqıw
shınıǵıwlarınan tısqarı xilmag'xil tálim-tárbiya jumısları sinfan tısqarı jumıslar
atınıń alǵan. Klasstan tısqarı jumıslar mektep tálim-tárbiya procesiniń strukturalıq
bólegi oqıwshılardıń bos waqıtların jolǵa qoyıw formalarınan biri bolıp tabıladı.
Klasstan hám mektepden tısqarı tashkil etilgen jumıslar oqıwshılar
turmısındaǵı tárbiyalıq iskerlikti toldıradı. Olardı dúnya qarawın tuwrı
qáliplesiwine, etikalıq kámal to'ishiga kómeklesedi. Teoriyalıq bilimlerdi ámeliyat,
islep shıǵarıw menen bekkem baylanısıwına jay jaratadı. Klasstan tısqarı islerdiń
tárbiyalıq tásiri soqır dárejede oqıw procesin shólkemlestiriw dárejesine hám de
oqıwshılar jámáátshiniń túrme-túr islerdi qanday jolǵa qoyıwǵa baylanıslı. Klasstan
tısqarı iskerlik májburiy programma menen shegaralanmaydi, bálki jasları hár túrlı
oqıwshılardı ihtiyoriy túrde birlestiradi. Olardıń ǵayratı tiykarında islerdi ámelge
asıradı, pánge qızıqtiradi, olardı xalıqtıń mádeniy turmısı ortalıǵına alıp kiredi.
Tárbiyalıq islerdi joybarlaw hám oǵan qoyılǵan redagogik talaplar. Baslawish
klass oqıwshılarınıń sabaq hám sabaqtan tısqarı tárbiyalıq iskerligin joybarlaw
ayriqsha qaǵıydalarǵa iye esaplanadı :Hár bir klass komandasınıń tárbiyalanǵan
dárejesin úyreniw. Oqıwshılardıń shańaraqvny turmısı, ata-ananıń perzent
tárbiyalaw daǵı minneti hám wazıypasın qanday sezim etiwi. Kúndelik ózgerislerge
oqıwshılarshshg munasábeti. Oqıwshılardıń shıǵısona milliy úrp-ádet, dástúrler
34
haqqındaǵı bilim dárejesi. Qomusiy bilim'arvar, oyshıllar hám de házirgi zaman
shayır, jazıwchilarning dóretiwshilikotidan úlgi biliwleri. Usı qaǵıydalar bog'chada
ápiwayı halda qollanıladı.
Klasstan
hám
maktbdan
tısqarı
islerdi
shólkemlestiriwde
shólkemlestiriwshiniń jumıs metodikası. Tárbiyalıq islerdi dáwir talabına juwap
beretuǵın halǵa keltiriw ushın tárbiyanıń hasası bolǵan barlıq ideyalar qaytaldan
islep shıǵıladı. Klasstan tısqarı islerdi shólkemlestiriwde oqıtıwshınıń jóneltiriwshi
tásiri astındaǵı oqıwshılardıń óz-ózin baqlaw tiykarına qurılǵan hám pán
kabinetlerinde, kitapxanada hám úyde jalǵız tártip degi joba tiykarında ótkeriletuǵın
ǵárezsiz shınıǵıwlar jetekshi formaǵa aylanıwı kerek. Bunda klasstan tısqarı ishda
tálimdiń materiallıq bazası: qosımsha hám málimleme ádebiyatları laboratoriya
úskeneleri, kórgezbeli qóllanbalar, didaktik materiallar, texnika qurallarından aqılǵa
say paydalanıw názerde tutıladı.
Shólkemlestiriwshi hám oqıwshılardıń óz-ózin basqarıw jumıslarınıń
metodikası. Oqıwshılardıń óz-ózin mekeme qılıw shólkemleri iskerliginde qatnasuvi
olardıń social aktivlik sapaların qáliplestiriwdiń tásirli quralı bolıp tabıladı. Bul
balalar hám óspirimlerdiń puqaralıq, demokratiya boyınsha túsiniklerin keńeytiredi,
Óz-ózin mekeme qılıw - baslamashılıq hám ǵárezsizlik mektep bolıp tabıladı.
Oqıwshılar óz-ózin basqarıwı oqıwshılar tárepinen pán hám shınıǵıwlardıń tolıq
ózlestiriliwine, qandayda bir kásip úyreniwine, watanǵa sadıqlıq ruwxında
tárbiyalanıwına, watan qorǵawshısı bolıwına mektepden tısqarı tárbiyalıq
35
jumıslarda, Mámleket, jámiyetlik múlkin kóz qorachig'iday asırawǵa, tábiyaattı
qorǵawǵa kómeklesedi.
Klasstan
hám
mektepden
tısqarı
tárbiyalıq
islerdi
joybarlaw
metodikasiKlasstan hám mektepden tısqarı islerdiń umummaktab rejesin ruwxıy
hám bilim boyınsha direktor orınbasarı baslıqlıǵında, klass basshıları, metodikalıq
birlespesi, tájiriybeli oqıtıwshılar, mektep kitapxanası, oqıwshı -jaslar shólkemi,
oqıwshılar awqamı, ata-analar komiteti hám de to'garak basshılarınıń aktiv
qatnasında dúziw hám de onı mekteptiń jıynalısında talqılawdan ótkerip tastıyıqlaw
maqsetke muwapıq bolıp tabıladı. Klass basshısınıń tárbiyalıq jumıs jobası bul
májburiy redagogik hújjet bolıp tabıladı. Jumıs joba shereklik, yarım hám bir jıllıq
dúzilisi múmkin. Házirgi sharayatta tájiriybelerdiń kórsetiwine qaray yarım jıllıq
rejesinen paydalanıw talay nátiyje berip atır. Joybarlawda tómendegiler názerde
tutilsa, onıń nátiyjesi asadı.
Shólkemlestiriwshiniń shańaraq hám jámiyetshilik menen sherikliktegi
tárbiyalıq jumıslar metodikası. Klass hám mektepden tısqarı usı tárbiyalıq jumıslar
shaxs kámalı basqıshların belgilep alıwǵa qaratılǵanlıǵı menen xarakterlenedi. Usı
mashqalanı unamlı sheshiw ushın klasstan hám mektepden tısqarı tárbiyalıq jumıslar
sistemasında tómendegiler bolıwı kerek:
- ulli insan shaxsın tárbiyada joqarı social qádiriyat dep tán alıw, hár bir bala,
óspirim hám jas jigittiń ayrıqsha hám ayriqshalıǵın húrmetlew, social xuquqini
itibarda tutıw zárúr.
36
- milliyliktiń ayriqsha dástúr qurallarına tayaniw.
- pedagoglar ortasında óz-ara húrmet munasábetlerin qáliplestiriw.
Shańaraq hám máhálleniń joqarı tárbiyalıq múmkinshiligi balalar hám ata-
analardıń ayriqsha qásiyetleri:qan-aǵayınlıǵı, qońsı-qobalıǵı, muhabbatı, jaqınlıǵı,
isenimi, minnet xissi, abroylıǵı hám taǵı basqalar menen támiyinlenedi.
Tárbiyalıq islerdi ámelge asırıwda redagogik uqıp jáne onıń tiykarǵı
principlerı. Dóretiwshi aldıńǵı oqıtıwshı-tárbiyashiler óz xızmetleri processinde
tárbiyalıq islerdi shólkemlestiriwde tómendegi uqıp principlerıni tiykar etip aladılar
: tárbiyalıq ilajlar ótkeriwden maqset milliy ruwxıylıqtı jetkinshek sanasına sıńırıw
hám ıqtıqatına aylandırıwdan ibarat ekenligi; tárbiya procesiniń milliy hám ulıwma
insanıylıq qádiriyatlar menen baylanıstırıp bala kewiline hám sanasına tásir
kórsetiw; tárbiyalıq islerdi oqıwshılar jámáátin jirslashtiruvchi faktorlar menen
boyitib, tárbiyanı tálim menen tıǵız baylanıslılıǵın támiyinlew; tárbiya processinde
balalardı tárbiyalanǵan dárejesin anıqlaw hám unamlı táreplerin ósiriw; bala
shaxsına húrmet hám talap etiwshilik, sıyaqlı. Tárbiyalıq islerdi shólkemlestiriw
principlerı bárkámal insandı tárbiyalawda keń múmkinshilikta iye bolıp, onı qaysı
dárejede aparıw tárbiyashiniń redagogik uqıpına baylanıslı. Tárbiyalıq jumıslar
natiyjeliligin támiyinleytuǵın zárúrli faktor redagogik uqıp bolıp tabıladı.
Tárbiyashiniń redagogik uqıpı soqır qırlı bolıp ol: mehriban balalar sherikliginde;
oqıw -tárbiya processindegi sheriklikte; balalardıń qayǵı-hásireti, g'ami hám
áwmetsizligiga muńlas bolıwda; mámile mádeniyatında; tereń bilim iyesi bolıwında;
oqıtıwshınıń psixik jaǵdayında (shın júrektenlik qayırqomligi, adamgershilikliligi);
jámáát menen islewde jaǵdaynı unamlı tárepke artistona jóneltiriwde kórinetuǵın
boladı.
|