PROTECTION OF INFORMATION - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti ganiev salim karimovich karimov madjit...

PROTECTION OF INFORMATION
206
8.1. Firewall features……………………………………………
206
8.2. The main components of Firewall…………………………
216
8.3. Protection scheme network on based Firewalls…………..
227
Chapter IX. OPERATING SYSTEM SECURITY
239
9.1. Security problems of operating system …………………….
239
9.2. Architecture security subsystem of operating system ……...
241
9.3. Applying software application in protection of information.
244
Chapter X. CHANNELS OF INFORMATION LEAKAGE
251
10.1. Technical channels of information leakage and their
classification……………………………………………………………
251
10.2. Methods and tools to determine technical channels of
information leakage…………………………………………………….
255
10.3. Engineering protection and technical defending of objects..
263
13
Used and recommended literature ……………………………
269
Appendix………………………………………………………..
273
14
MUQADDIMA
Kompyuter texnikasi va axborot tizimlarining iqtisodda, boshqarishda,
aloqada, ilmiy tadqiqotlarda, ta’limda, xizmat ko‘rsatish sohasida, tijorat, moliya
va inson faoliyatining boshqa sohalarida qo‘llanilishining rivoji axborotlashtirish
va, umuman, jamiyat rivojini belgilovchi yo‘nalish hisoblanadi. Kompyuter
texnikasining qo‘llanishi evaziga erishiluvchi samara axborot ishlanishi
ko‘lamining oshishi bilan ortib boradi. Ushbu texnikaning qo‘llanish sohalari va
ko‘lami uning ishlashining ishonchliligi va barqarorligi muammolari bilan bir
qatorda unda aylanuvchi axborot xavfsizligini ta’minlash muammosini tug‘diradi.
Axborot xavfsizligi – axborotning nomaqbul (axborot munosabatlarining
tegishli sub’ektlari uchun) oshkor qilinishidan (konfidensialligining buzilishidan),
buzilishidan (yaxlitligining buzilishidan), sirqib chiqishidan, yo‘qotilishidan,
modifikatsiyalanishidan yoki foydalanuvchanlik darajasining pasayishidan hamda
noqonuniy tirajlanishidan himoyalanganligi. Ushbu xodisalarning sababchisi
tasodifiy ta’sirlar yoki buzg‘unchining (niyati buzuqning) atayin ruxsatsiz
foydalanishi natijasidagi ta’sirlar bo‘lishi mumkin.
Jamiyatning jadal sur’atlarda axborotlashtirilishi sababli axborot xavfsizligi
muammosi nihoyatda dolzarb va doimo shunday bo‘lib qoladi.
Kitobning birinchi bobida axborot xavfsizligi tushunchasi va uning
vazifalari bayon etilgan. Milliy xavfsizlik tushunchasiga ta’rif berilib, uning tashkil
etuvchilari batafsil yoritilgan. Axborot xavfsizligini ta’minlashning asosiy
vazifalari keltirilib, shaxsning, jamiyatning va davlatning axborot muhitidagi
manfaatlari bayon etilgan. Xavfsizlik siyosati, axborot xavfsizligi arxitekturasi va
strategiyasi va ular orasidagi bog‘liqlik masalalari ham ushbu bobdan o‘rin olgan.
Kitobning ikkinchi bobi axborot xavfsizligiga bo‘ladigan taxdidlar, xujumlar
va zaifliklarga bag‘ishlangan. Axborot xavfsizligiga taxdidlar va zaifliklari tahlil
etilib, ularning aktivlarga zarar yyetkaza olishlari uchun birlashishlari lozimligi
misollar yordamida ko‘rsatilgan. Axborotning mahfiyligini, yaxlitligini va
foydalanuvchanligini buzish usullariga alohida e’tibor berilgan.
Kitobning uchinchi bobi axborot kommunikatsiya tizimlarida axborot
15
xavfsizligini ta’minlash, boshqarish sohasiga oid halqaro va milliy me‘yoriy-
xuquqiy bazaga bag‘ishlangan. Davlat va xususiy korxona va tashkilotlarda
mavjud axborot kommunikatsiya tizmlarida axborot xavfsizligini ta’minlashda
qo‘llaniladigan me’yoriy xuquqiy xujjatlar ko‘rib chiqilgan.
Kitobning to‘rtinchi bobi xavfsizlik modellari – diskretsion, mandatli va rolli
modellarga bag‘ishlangan. Diskretsion modellarda foydalanishni boshqarish
foydalanuvchilarga ma’lum ob’ektlar ustida ma’lum amallarni bajarish vakolatini
berish yo‘li bilan amalga oshirilishi, mandatli modellarning foydalanishni xufiya
holda – tizimning barcha sub’ekt va ob’ektlariga xavfsizlik sathlarini belgilash
orqali boshqarishi, rolli modelning xavfsizlikning tatbiqiy siyosatini akslantirishi
batafsil bayon etilgan.
Kitobning beshinchi bobi axborotni kriptografik himoyalash usullari va
vositalariga bag‘ishlangan bo‘lib, uzatiladigan ma’lumotlarni himoyalashda
qo‘llaniladigan simmetrik shifrlash tizimlarining strukturasi, algoritmlari va ular
uchun foydalaniladigan kalitlarni taqsimlash sxemalari keltirilgan. Asimmetrik
shifrash tizimlariga oid kriptografik o‘zgartirish sxemalari va shifrlash
algoritmlarining matematik asoslari haqida so‘z yuritilib, asimmetrik algoritmlar
misol tariqasida keltirilgan. Elektron raqamli imzolarni shakllantirish va
haqiqiyligini tasdiqlash jarayonlarini tashkil etuvchi algoritmlar tavsiflangan,
rivojlangan davlatlarning elektron raqamli imzolari haqidagi standartlari keltirib
o‘tilgan. Undan tashqari ushbu bobda kriptografiyaning steganografik usullari,
ularning turlari va texnologiyalari haqida qisqacha to‘xtalib o‘tilgan. Ushbu
bobdan kriptografik algoritmlarni tahlillash usullari va vositalari ham o‘rin olgan.
Kitobning oltinchi bobida tizimning foydalanuvchilar bilan o‘zaro
aloqasidagi asosiy jarayonlar – foydalanuvchi harakatini autentifikatsiyalash,
avtorizatsiyalash va ma’murlash, bir va ko‘p martali parollar hamda raqamli
sertifikatlar asosidagi autentifikatsiyalash xususiyatlarining tahlili o‘rin olgan.
Foydalanuvchini identifikatsiyalash va autentifikatsiyalashning namunaviy
sxemalari keltirilgan. Simmetrik va asimmetrik kriptoalgoritmlarga asoslangan
qat’iy autentifikatsiyalashga alohida e’tibor berilib, jumladan, Kerberos protokoli
16
muhokama
etilgan.
Ushbu
bobdan
biometrik
identifikatsiyalash
va
autentifikatsiyalash vositalarining tavsifi ham o‘rin olgan.
Kitobning yettinchi bobi kompyuter viruslari va zararkunanda dasturlar bilan
kurashish mexanizmlariga bag‘ishlangan. Kompyuter viruslarining tasnifi
keltirilib, virus hayot sikli bosqichlari tahlillangan, viruslar va boshqa zarar
keltiruvchi dasturlarning asosiy tarqalish kanallari ko‘rilgan. Virusga qarshi
dasturlarning asosiylari muhokama etilib, himoyaning profilaktik choralari
yoritilgan. Virusga qarshi himoya tizimini qurishdagi asosiy bosqichlar batafsil
bayon etilgan.
Kitobning
sakkizinchi
bobi
axborotni
himoyalashda
tarmoqlararo
ekranlarning o‘rniga bag‘ishlangan. Tarmoqlararo ekranlarning funksiyalari tahlili,
ularning OSI modelining sathlarida ishlashi bo‘yicha, xususiyatlari muxokama
etilgan. Tarmoqlararo ekranlar asosidagi tarmoq himoyasining sxemalari
keltirilgan.
Kitobning to‘qqizinchi bobi operatsion tizim xavfsizligini ta’minlash
muammolariga bag‘ishlangan bo‘lib, himoyalangan operatsion tizim tushunchasi,
himoyalangan operatsion tizimni yaratishdagi yondashishlar va himoyalashning
ma’muriy choralari bayon etilgan. Operatsion tizimni himoyalash qismtizimining
asosiy funksiyalari hamda axborotni himoyalashda dasturiy ilovalarning
qo‘llanilishi masalalariga alohida e’tibor berilgan.
Kitobning o‘ninchi bobi axborot sirqib chiqish kanallariga bag‘ishlangan
bo‘lib, axborot sirqib chiqadigan texnik kanallar va ularning tasnifi keltirilgan.
Axborot sirqib chiqadigan radioelektron, akustik, optik, moddiy kanallarning
axborot eltuvchilari, informativligi, davriyligi va strukturalari yoritilgan. Axborot
sirqib chiqadigan texnik kanallarni aniqlash usullari va vositalari bayon etilgan.
Ushbu bobdan ob’ektlarni injener himoyalash va texnik qo‘riqlash masalalari ham
o‘rin olgan.
Ilovalarda axborotni himoyalashning dasturiy vositalarini yaratish
namunalari va atamalarning o‘zbek, rus, ingliz tillaridagi izohli lug‘ati keltirilgan.
|