O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti - bet 57

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 57/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiBu dard ilaki o’larmen, maraz chu zohir emas,
Tabiblar bu balog’a ne chora qilg’aylar.
Biz bu yerda Bobur Miizo bergan ma'lumotlarning Alisher Navoiy shaxs aiga kelgan. Bu parchada Bobur Mirzo zukkoligini tasdiq etuvchi kichkina bir lavha diqqatni o’ziga tortadi. U ham bo’lsa, Alisher Navoiy tabiatidagi nozik mijozlik bilan bog’liqdir.
Garchi Alisher Navoiy haqida malumot beruchi manbalarning aksariyati masalaning bu tomoniga ishora qilsa-da, Bobur Mirzochalik ravshan va chuqur tavsif bermaydi.Bobur Mirzoning donishmandligi shundaki, Alisher Navoiy tabiati, fe'1-u atvoridagi o’sha jihatni qayd etadi, el orasida yurgan gaplarga ham ishora qiladi, ularning barchasini to’plab aql va adolat mezonidan o’tkazgach, qafiy hukmini o’rtaga tashlaydi. O’zining o’rtaga tashlagan lo’nda mushohadasi tasdig’i uchun Bobur Mirzo Alisher Navoiy faoliyatining Hirot davriga emas, balki Samarqanddagi yillariga ishora qiladi. Zotan, mantiq va odillik ham shuni taqozo etardi.
Alisher Navoiy Samarqandda oddiygina tolibi ilm bo’lgan chog’larida, hatto o’z tirikchiligini zo’rg’a tebratgan bo’lsa-da, tabiatida o’sha noziklik mavjud edi. Modomiki shunday ekan, bu holat na munosabat va na boylik, mol-u dunyo bilan bog’liq bo’lmay, balki uning qoni va joniga ona suti bilan singgan xususiyatdir.
Bobur Mirzo Alisher Navoiyning adabiy faoliyati xususidagi gaplarini davom ettirar ekan, uning «Mezon ul-avzon»i haqida yozadi: «Yana «Mezon ul-avzon» otliq aruz bitibtur, bisyor madhuldur. Yigirma to’rt ruboiy vaznida to’rt vaznida g’alat qilibtur. Ba'zi bahurning avzonida yangilibtur, aruzga mutavajjih bo’lg’on kishiga ma'lum bo’lg’usidur. Bobur Mirzo «Boburnoma»da «Mezon ul-avzon»dagi nuqsonlarni qayd qilgani holda, «Muxtasar» - «Risolai aruz» asarida bu haqda hech narsa demaydi.
Zahiriddin Muhammad Bobur Abdurahmon Jomiyga baland e'tiqod, ixlos va hurmat bilan munosabatda bo’ladi. Uni Hirot shoirlarining «saromad va sardaftari» tarzida qayd qilar ekan, samimiyat ruhi uftirib turgan qalb so’zlarini izhor etadi: «U1 jumladin biri Mavlono Abdurahmon Jomiy edikim, zohir va botin ulumida ul zamonda ul miqdor kishi yo’q edi. She'ri xud ma'lumdir. Mulloning janobi andin oliyroqdurkim, ta'rifqa ehtiyoji bo'lg’ay...» (240-b.)
Bobur Mirzoning Abdurahmon Jomiy haqidagi aqidalari shular bilan xotimalanmaydi. Balki asarining boshqa o’rinlarida ham ustoz ijodkorning tabarruk nomini tilga oladi, undan cheksiz hurmatini darig’ tutmaydi. Jumladan, fors-tojik adabiyotining ko’zga ko’ringan arboblaridan biri Abdullo Hotifiyni yodga olganda, uning Abdurahmon Jomiyga yaqin qarindoshligi borligini ta'kidlab o’tadi:
«Yana Abdullohi masnaviygo’y edi, Jomdindur. Mulloning xoxarzodasi bo’Iur, taxallusi «Hotifiy» edi. «Xamsa» muqobalasida masnaviylar aytibdur. «Haft paykar» muqobalasida aytqon masnaviysiga «Haft manzar» ot qo’yubdur. «Iskandarnoma» muqobalasida «Temurnoma» aytibdur. Bu masnaviylardin «Layli va Majnun» mashhurroqtur. Agarchi latofati shuhraticha yo'qtur» (243-b,).
Ko’rinadiki, Zahiriddin Bobur Hotifiy ijodiyotining yetakchi qirralarini qamrab olishga intilgan. Lekin xotimada yana boburona uslub g’olib keladi, Hotifiydagi katta ijodiy qobiliyatdan ko’z yummagani holda, uning shaxsiyatidagi latofatsizlikni tanqid qiladi. Muhimi, Bobur Mirzo ma'lumotlari Alisher Navoiyning «Majolis un-nafois»idagi qaydlariga rost keladi. Alisher Navoiy ham Abdullo Hotifiydagi balandparvozona yurishni ma'qul ko’rmaydi. «Agarchi zohtr yuzidin, - deb yozadi Alisher Navoiy, - Hazrati Maxdumi Nuranga o’zin qarobat tutar, ammo ma'ni yuzidin bag’oyat yiroqdur» (Alisher Navoiy. Asarlar. 12-jild ). Umuman, Alisher Navoiy va Zahiriddin Bobur ma'lumotlari deyarli bir-biriga monand. Faqat birgina masnaviy nomida tafovut bor. Alisher Navoiy: «Iskandarnoma» muboqalasida «Zafarnoma» nazmiga mashg’ul erdi»,-deb yozadi. Bobur Mirzo esa uni “Temurnoma” tarzida keltiradi. Alisher Navoiy u haqda
ma'lumot berganda, Abdullo Hotifiy asarini endi yozishga kirishgan edi. Zahiriddin Bobur esa bu shoir masnaviysini nihoyasiga yetkazgandan keyin uni ko’rgan bo’lishi mumkin. Muallif esa o’z masnaviysini dastlab «Zafarnoma» deb atagan va ijodiy ish intihosida uning nomini o’zgartirgan bo’lsa, ajab emas.
Shunday qilib, ijodkor shaxsi, uning xatti-harakatiga munosabat masalasida Alisher Navoiy va Zahiriddin Bobur qarashlarining bir-biriga hamohangligi Abdullo Hotifiyga berilga ma'lumotnoma misolida yana bir karra yorqin namoyon bo’ladi.
«Bobumoma»da tab'i nazmi bo’lgan bir qator temuriy shoh va shahzodalar, vazir-u vuzarolarning nomlari hara zikr etilgan. Yuqorida ko’rganimiz singari bu o’rinda ham Zahiriddin Bobur jiddiy va imkon qadar odillik bilan mavjud adabiy dalillarni ko’zdan kechiradi, ularga shaxsiy munosabatini bildiradi. Chunonchi, Umarshayx Mirzo, Hasan Ya'qubbek, Kichik Mirzolar haqida Bobur Mirzo mulohaza yuritar ekan, ularning fe'1-u atvoridagi o’ziga xos jihatlarini ko’rsatishga intiladi.
Masalan, Hasan Ya'qubbekning «kichik ko’ngulluk, yaxshi tab'liq, chust va chaspon»ligini e'tirof etar ekan (70-71-b.), Umarshayx Mirzoning «tab'i nazmi bor»ligi, «vale she'rga parvo qilmas»ligini ko’rsatadi (64-b.). Bobur Mirzoning shahzodalardan Muhammad Husayn Mirzo va Shohg’arib Mirzolar haqidagi fikrlari ham alohida e'tiborga molikdir, «Boburnoma» sohibi Muhammad Husaynning tab! nazmi borligini aytib, undan bir bayt keltirsa (225-b.), Shohg’arib Mirzo haqida nisbatan kengroq to’xtaladi: «Yana Shohg’arib Mirzo edi, - deb yozadi Bobur Mirzo o’sha asarida,- bukri edi. Agarchi hay'ati yomon edi, tab'i xo’b edi. Agarchi badani notavon edi, kalorni marg’ub edi. «G'aribiy» taxallus qilur edi. Devon ham tartib qilib edi. Turkiy va forsiy she'r aytur edi. Bu bayt aningdurkim:
Dar guzar didam parirg’e shudam devonaash,
Chist nomi o’, kujo boshad nadonam xonaash.
(Mazmuni: Guzarda bir pariyuzni ko’rib, devona bo’ldim. Uning ismi nima, uyi qayerdaligini bilmadim).
... Otasining zamonida o’q naql qildi. Andin o’g’ul, qiz qolmadi» (224-b.). Bu parchaning qimmati shundaki, qayta-qayta ta'kidlanganidek, Bobur Mirzo uchun na joy, na mavqe, na husn-u chiroy, balki shaxsning u yoki bu soha uchun qilgan xizmati, o’ziga xos fazilat-u belgilari, ma'lum sohada qo’shgan yangiligi birinchi o’rinda turadi. Muallif ana shu talablar doirasida u yoki bu san'atkor, shoir va
tarixiy shaxsga baho beradi. G’aribiy garchi bukri bo(lsa-da, «kalomi marg’ub», Bobur Mirzo uchun o’sha fazilat muhim va shuning uchun u haqda samimiyat bilan mulohaza yuritadi.
«Boburnoma»ning qator sahifalarida Sulton Husayn Boyqaroga alohida ixlos va muhabbat bilan muomalada bo’linadi. Muallif u haqda bilganlarini kitobxon bilan baham ko’radi. Zahiriddin Boburning Sulton Husayn Boyqaro saltanati, yurishlari, arkoni davlati, nasl-nasabi, shajarasi haqidagi ishonchli ma'lumotlari XV asr tarixini o’rganishda muhim manbadir. «Bobumoma» muallifi Sulton Husayn Boyqaroning shoirlik salohiyatini keng sharhlaydi:
«... Tab'i nazmi bor edi. Devon ham tartib qilib edi. Turkiy aytur edi. Taxallusi «Husayniy» edi. Ba'zi baytlari yomon emastur, Vale Mirzoning devoni tamom bir vazndadur, bovujudkim, ham yosh, ham saltanat bila ulug’ podshoh edi, kichiklardek qo’chqor saxlab, kabutar saxlab, kabutar o’ynar edi, tovuq ham urushqa solur edi» (222-223-b.).Keltirilgan parchadan ko’rinadiki, «Boburnoma» sohibi Husayn Boyqaro faoliyatiga har tomonlama baho berishga erishgan.
Tahlil jarayoniga tortilgan iqtiboslardan ayonlashadiki, «Boburnoma» o’z muallifi adabiy-tanqidiy qarashlarini o’rganishda bebaho dalillar bera oladi. Shuningdek, unda o’nlab fors-tojik, o’zbek tilida hamda har ikki tilda ijod qilib, o’lmas asarlar yaratib qoldiigan shoirlar haqida g’oyat aniq va zarur ma'lumotlarni keltiigan. Masalaning bu jihati «Boburnoma»ning o’zbek va tojik adabiyotshunosligi uchun XV—XVI asr birinchi yarmi adabiyoti tarixini o’rganishda muhim manba sifatidagi qimmatini oshiradi. Ikkinchidan, bir qavm, bir qardosh maqomidagi o’zbek va tojik xalqlari adabiy birodarligi nurli sahifalari sifatida xizmat qiladi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1. N.M.Mallayev “O’zbek adabiyoti” O’qituvchi, Toshkent, 1976.
2.R.Vohidov “O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi”.
3. “O’zbek mumtoz adabiyoti tarixi” 2-tom 1978-yil “Fan” nashriyoti.
4. Gulbadanbegim. “Humoyunnoma”. Toshkent: «Fan», 1959.
5. “Zahiriddin Muhammad Bobur.” Boburnoma”. Toshkent, 1960.
6. Zahiriddin Muhammad Bobur. Boburnoma. Toshkent: «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh taxririyati. 2002. 336-bet.
|
| |