Yadroviy, kimyoviy va baktyeriologik

Yadroviy, kimyoviy va baktyeriologik
(biologik) qurollar ommaviy
qirg'in qurollaridir. Ularni qo'llash qisqa muddat ichida moddiy boyliklarni yo'q
qilish. parchalash yoki ishdan chiqarishga. aholi, qishloq xo'jaligi hayvonlari va
o'simliklar orasida ommaviy yo'qotishlarga olib kelishi mumkin.
Shikast topgan joylarda aholiga tibbiy yordam ko'rsatishni to'g'ri va asosli ravishda
tashqi l qilinishi tibbiy-taktik sharoitni baholashga qarab qabul qilinadi. Bunday
o'choqlarni tibbiy-taktik jihatdan baholash deganda fuqarolar muhofazasi tibbiy
xizmatining faoliyatiga, ommaviy qirg'in qurollari ta'sirida vujudga kelgan salbiy
omillar majmuasini aniqlash tushuniladi.
Sharoitni baholash, joylarda shikastlanganlar sonini aniqlash, kerakli tibbiy xizmat
kuchlari va vositalarini hisob-kitob qilish. vazifalarni belgilab olib, davolash-
ko'chirish ishlarini tashqi l etishni taqozo etadi.
Shunday qilib, hozirgi zamon qurolining shikastlash ta'sirlarini bilish ommaviy
shikast topgan joylar tavsifi va sharoitini baholash asosida fuqarolar muhofazasi
tibbiy xizmatining boshliqlari aholini tibbiy jihatdan ta'minlashni tashqi l etish, ular
oldida turgan vazifalarni muvaffaqiyatli ycchish uchun asoslangan qarorlarni qabul
qilish imqonini ber adi.
Yadro quroli bilan shikastlangan o'choq
Yadro quroli - bu ommaviy qirg'in qurollarining asosiylaridan biridir. Ular -
snaryadlar. bombalar. raketalarning boshi va boshqa ko'rinishlarda bo'Iishi mumkin.
U qisqa vaqt ichida ko'plab odamlarni qirishi, binolar va inshootlarni katta
hududlarda bo`zib, ishdan chiqarishi mumkin. Ularni ommaviy tarzda qo'llash.
barcha odamzod uchun katta talafotlarga olib keladi. Shu boisdan ham hozirgi
160
paytda dunyo ahli (BMT va boshqa nufo`zli tashqi lotlar) Shimoliy Koreya, Yer on
kabi mamlakatlarda yadro quroli yaratilishiga jiddiy qarshilik qilmoqda.
Hozirgi zamon ma'lumotlariga ko'ra, yadro qurolining 4 xili ma'lum: 1) atom
bombasi; 2) vodorod bombasi; 3) neytron bombasi; 4) lazyer bombalari.
Yadro qurolini shikastlovchi ta'siri, yadroviy reaksiyalar jarayonida ajralib
chiqadigan quvvat bilan bog'lanadi (par-chalanish, qaytadan vujudga kelish yoki bu
har ikkala jarayonning bir vaqtda bo'Iishi). Hozirgi zamon ma'lumotlariga ko'ra,
yadro quroli eng kuchli shikastlovchi quroldir. Yadro quroli portlaganda, o'ta yuqori
darajada quvvat ajralib, uni odatda trotil deb ataladigan portlovchi moddaning
ekvivalenti bilan belgilanadi. Trotil portlovchi moddasi ber gan quvvatga qarab,
yadro qurolining quvvati aniqlanadi. Trotil ekvivalenti tonnalarda izohlanadi
(qilotonnalar, megatonnalar).
Quvvat berish jihatidan yadro qurollarini quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
o'ta kichik (portlash quvvati 1 qilotonnagacha);
kichik (portlash quvvati 15 qilotonna);
o'rtacha quvvatli (portlash quvvati 15-100 qilotonna);
katta quvvatli (portlash quvvati 100-500 qilotonna);
Portlash to'lqinining shikastlash ta'sirida vujudga kelib chiqqan havoning ortiqcha
bosimi deganda portlash to'lqini oldidagi -frontidagi eng ko'p bosim bilan kundalik
havoning bosimi orasidagi farqlanish tushuniladi. Ushbu ortiqcha bosim har bir
kvadrat metrga to'g'ri kelgan nyutonlar bilan belgilanadi. Bosimning bu birligi
paskal deb ham ataladi. 1 N/m2= 1 Pa(l kPa0,01 kgs/sm2). K.GS - qilokuch degani.
Portlash to'lqini odamlarga bevosita ortiqcha bosim, tezlik bosimi natijasida va
bilvosita - ikqilamchi snaryadlar (binolar, inshootlarning parchalangan qismlari,
uchib kelayotgan bo'laklar) orqali ta'sir o'tqazishi mumkin. Portlash to'lqini
odamlarga ta'sir etib, turli darajadagi shikastlanishlarni keltirib chiqaradi:
yyengil shikastlanishlar ortiqcha bosim 20-40 kPa ga teng bo'lganida kelib chiqadi.
Bularga yengil lat yeyish, kontuziya, bo'g'imlarning chiqishi kiradi;
161
o'rtacha og'irlikdagi shikastlanish (eshitish a'zolarining shikastlanishi), qo'1-
oyoqlarning kuchli chiqishi, suyaklarning sinishi, burun va quloqlardan qon ketishi);
ortiqcha bosim 40-60 kPa bo'lganida namoyon bo'ladi;
og'ir shikastlanishlar (ko'pchilik jarohatlar, butun tananing kuchli kontuziyasi, qo'1-
oyoqlarning sinishi, ichki a'zolarning shikastlanishi) ortiqcha bosim 60-100 kPa ga
teng bo'lganida kuzatiladi;
o'ta og'ir shikastlanishlar (o'limgacha olib boradigan shikastlanishlar) ortiqcha
bosim 100 kPa dan ziyod bo'lganida kuzatiladi (3-jadval). Portlash to'lqinining
tezligi va uni ta'sir etish doirasi - masofasi portlash quvvatiga bog'liq. Portlash
joyidan uzoqlashgan sari tezlik kamaya boradi. Masalan, 20 kilotonnali portlash yuz
ber ganida portlash to'lqini 1 km masofani 2 soniyada, 2 km masofani 5 soniyada, 3
km masofani 8 soniyada o'tadi. Ushbu vaqt ichida yorug'lik nurlanishi boshlanishi
bilanoq berkinib olish va shikastlanishdan xolis bo'lishi mumkin.
Portlash tolqini inshootlarni buzib, berkinchoqlar ichigacha kirib borishi mumkin.
Undan himoya qilish maqsadida berkinchoqlar to'lqin qaytargich uskunalari bilan
ta'minlanadi. Portlash to'lqinidan himoyalanish uchun portlash epidmarkazidan
uzoqroqda joylashgan yerning relyefidan (egri-bugri, o'nqir-cho'nqir) ham
foydalanish mumkin.
Yorug'lik nurlanishi. Yadroviy portlash ro'y ber ganida odamlar tanasiga salbiy
ta'sir etuvchi 2-o'rindagi omil bo'lib, u tarkib jihatidan nurli quvvatni tashqi l
qiluvchi ultrabinafsha, infraqizil va ko'zga ko'rinadigan nurlar majmuasidan iborat.
Uning manbayi bo'lib cho'g'ga aylanib, qizib ketgan portlash mahsulotlari va havo
xizmat qiladi. Yorug'lik nurlanishi deyarli bir vaqtda tarqalib, portlash quvvatiga
ko'ra 20 soniyalargacha davom etadi.
Yorug'lik nurlanishi yadroviy jami quvvatning taxminan 35 %ini tashqi l qiladi.
162
3-jadval
Yadro quroli zarba to'lqini ta'siri natijasida paydo bo'lgan oshiqcha bosimning odani
organizmiga ta'sir qilishi tufayli paydo bo'lishi mumkin bo'lgan shikastlanishlar
(V.V.Meshkov ma'lumorlari bo'yicha, 1969-yil)
Zarba
to'lqini
frontidagi
ortiqcha
bosimning
o'lchami kg/sm2
Yuz ber ishi mumkin
bo'lgan shikastlanishlar
Og'irlik darajasi Jangovarlik
0,1-0,2
Quloqlarda
shovqin
eshitilishi.
subyektiv
harakter ga ega bo'lgan
-
ko'ngilsiz
narsalami
his
etish
0,2-0,4
Bosh
aylanrshi,
bosh
og'rig'i.
Yyengil
Ayrim
ko'ngil
aynishi,
ba'zi
vaqtlarda
Daraja
Hollarda
qusish
va
yyengil
kontuziyaning
boshqa yengil klinik
simptomlari. Ba'zi vaqtlarda
nog'ora parda va burun
bo'shlig'i
tomirlarming
163
yorilishi
0,3-0,5
Kopincha nog'ora pardaning O'rta
Shaxsiy
yorilishi, qisqa muddatli es- Daraja
tarkibi 50%
hushini, xotirani yo'qotish.
Safdan
adtnamiya.
nutqning
bo`zilishi
chiqadi.
yoki umuman yo'qolishi va
10% o'lim
kontuziyaning boshqa
Bilan
ko'rinishlari: qon qusish.
Tugaydi
quloqdan,
og'izdan
qon
ketishi;
ba'zi
vaqtilarda
uzun
naysimon
suyaklaming sinishi
0,5-0,8
Ichki a'zolarning yorilishi, Og'ir
25% yuqori
oyoq-qo'llar suyaklarining Daraja
o'limni
sinishi;shok: o'rta quloqning
Paydo
shikastlanishi ; kontuziya
bo'lishi
simptomlari
ravmatik
ensefalo yoki
syer ebropatiyalar
simptomlari bilan birga:
uzoq
muddatli
es-hushni
yo'qotish;
nafas olishning buzilishi,
164
artyer
ial
bosimning
tushishi
Miyada, miokardda, ichaklarda mayda qon tomirlarining yorilishi tufayli mayda
nuqtasimon qon quyilishlar; alveolyar va bronxiolalarning yorilishi, o'pka
to'qimalarining uzilishi; portlashga qaragan tana tomonida qontalashlar va boshqalar
Ko'krak va qorin devorlarining buzilishi va organlarning ezilishi; suyaklaming
ko'plab sinishi, oyoq-qo'llarning uzilib ketishi, og'ir shok holati, og'ir kontuziya
Sanab o'tilgan nurlar ichida ko'proq darajada salbiy ta'sir kuchiga. infraqizil nurlari
ega. Uning asosiy ko'rsatkichi bo'lib, 1 snr (1 nr) yo`zaga tushadigan nur quvvati
hisoblanadi. Bu quvvat tarqalayotgan yorug'lik nurlanishiga nisbatan ko'ndalang
holda, yo`zalarga tushadi. Yorug'lik impulslari har bir sm2 tushadigan kaloriyalar
(kal/sm2) yoki har bir m2 ga tushadigan kJ/m2 larda o'lehanadi.
Nurli impulslar darajasi portlash quvvati va portlash xiliga bog'liq. Portlash quvvati
qanchalik kuchli bo'lsa, nurli impulsning darajasi ham shunchalik kuchli - katta
bo'ladi. Portlash yyer yuzasida bo'lsa, havodagi portlashga ko'ra nurli impuls
nisbatan kuchsiz bo'ladi.
Nurli impuls darajasi portlashgacha bo'lgan masofaning kvadratiga teskari
proporsional holda bo'ladi. Havodagi portlashlarda shikastlanish doirasi eng yuqori
darajada bo'ladi.
Yorug'lik nurlanishi qisqa muddat ichida namoyon boisa-da, lekin u tyer ini
kuydirishi, ko'zni shikastlashi, yonuvchi narsalarni va inshootlarni yondirib
yuborishi mumkin.
Yorug'lik nurlanishi ko'zga ta'sir etganida. vaqtinchalik ko'r bo'lib qolish, ko'z
tubining kuyishi, mugo`z pardaning va qovoqlarning ham kuyishi ko'zga tashlanishi
mumkin.
Yorug'lik nurlanishining darajasiga ko'ra kuyishning 4 xil darajasi ajratiladi:
165
-
1-darajali kuyish - yorug'lik kuchlanishi 200 kJ/m2 gacha bo'lganida;
-
2-darajali kuyish - yorug'lik nurlanishi 200-400 kJ/m2 bo'lganida;
-
3-darajali kuyish - yorug'lik nurlanishi - 400-600 kJ/m2 bo'lganida;
- 4-darajali kuyish - yorug'lik nurlanishi - 400-600 kJ/m2 bo'lganida vujudga
keladi
Qon yaratilish jarayoni keskin ravishda izdan chiqadi. Gemorragik alomatlar
majmuasi kuchayadi. Markaziy nyer v tizimi faoliyatining shikastlanish belgilari
ko'zga tashlanadi. Agar bemor to`zala boshlasa, xastalik alomatlari asta-sekinlik
bilan yo*qola boradi. To`zalish jarayoni sezilarli darajada sekinlashadi (3-5 oy).
- Nurlanish kasalligining 4-darajasi (o'ta og'ir) bir varaqayiga 600-700 R va undan
ortiq nurlanish olinganida namoyon bo'ladi. Bu darajali betoblikda deyarli bir necha
daqiqa yoki soat o'tgach (nurlanishdan so'ng) kuchli darajadagi tana reaksiyasi
ko'zga tashlanadi: to'xtatib bo'lmaydigan qusish, keskin ravishda harakatsizlanish -
adinamiya, qon tomirlarining o'tkir yetishmovchiligi - kollaps ro'y ber adi.
Kasallikning boshlang'ich davri aniq bir chegarasiz yorqin o'tadi va u septik
alomatlar bilan kechadi. Qon ishlab chiqarish jarayoni tezlikda so'nadi (qizil ilikning
aplaziyasi, pansitopeniya), gemorragiya belgilari yer ta paydo bo'ladi. Birinchi
kunning o'zidayoq yuqumli dardlar paydo bo'ladi.
Shuni aytib o'tish joizki: yadro portlashi quvvatining ortishiga monand holda
portlash to'lqinining ta'sir radiusi va yorug'lik nurlanishi ortadi, ammo bu vaqtda
ionlashtiruvchi nurlanish ozginagina ko'payishi mumkin.
Radiofaol qurum bilan ifloslanish. Bunday holat yyer yo`zasida yadro quroli
portlatilganda hosil bo'Iadigan bulutdan to'qiladigan radiofaol moddalarning
to'qilishi natijasida hosil bo'ladi va u portlash enyer giyasining taxminan 10 %ini
aks ettiradi. Mazkur mahsulot asosi bo'lib, reaksiyaga kirishgan yadroning
parchalanish zarrachalari xizmat qiladi. Undan tashqari, bu jarayonda yadro
zaryadining reaksiyaga kirishmagan qismi va ikqilamchi tarzda vujudga kelgan
166
yo'naltirilgan radiatsiya (qurol-yarog' vositasining devori tarkibidagi va yyer
tarkibidagi kimyoviy zarrachalar) ma'lum ahamiyat kasb etadi.
Radiofaol moddalar bilan atrof-muhitning ifloslanishi ionlashtiruvchi nurlanish
quvvati bilan belgilanib, ampyer 1 kg ga nisbatan izohlanadi (A/kg) SI birligida
yoki rentgen soatlarda (R/ soat). Dozaning kuch-quvvati ifloslangan yyer da
odamni vaqt birligi ichida olishi mumkin bo'lgan nurlanish dozasini bildiradi. Agar
ma'lum joyda doza quvvati 0,5 R/soat yoki undan ortiq darajada bo'lsa. bunday joy
radiofaol qurum bilan ifloslangan deb hisoblanadi.
Vaqt o'tishi bilan dozaning quvvati kamaya borib, odam tanasi uchun xavf
tug'dirmaydi. Masalan, yadro quroli yyer yo`zasida portlatilgandan so'ng 1 soat
o'tgandan keyin ionlashtiruvchi nurlanish dozasi deyarli 2 marta kamayadi,3 soat
o'tgach 4 marta. 7 soat o'tgach - 10 marta, 2 kecha-kundo`z o'tgach esa - 100 marta
kamayadi (jadval).
Radiatsiya darajasining kamayishi
Portlashdan
Radiatsiya
Portlashdan
Radiatsiya
ko>in o'tgan
darajasi.
keyin o'tgan
darajasi.
Vaqt
% hisobida
vaqt
% hisobida
1 soat
100
7 soat
10
2 soat
43
10 soat
6
3 soat
27
1 sutka
2
5 soat
1 5
2 sutka
1
Vaqtning har 7 marotaba ortuvi (portlash ro'y ber ganidan so'ng) ionlashtiruvchi
nurlanish dozasini 10 marotaba pasayishiga olib keladi.
Buyumlar, oziq-ovqatlar, texnikalar suv va odamning tashqi qismlarini
ionlashtiruvchi nurlanish bilan ifloslanishi millirentgen/ soat larda o'lchanadi
(mR/soat).
Radiofaol moddalarning kishilarga shikast yetkazishi 2 omil bilan bog'liq:
1)
gamma-nurlarining tashqi tomondan ta'siri;
167
2)
beta-zarrachalarining
ta'siri
(tanaga
tushganida
yoki
odam
ichiga kirganida).
Bu ikki salbiy ta'sir o'tqazuvchi omillarda, asosiy radiofaol ta'sir gamma-nurlanishi
bilan bog'liq bo'ladi. Bu nurlanish ta'sirida o'tkir nurlanish kasalligi rivoj topadi.
Agar kishi tyer isi kirlanib ketgan bo'lsa, radiatsiyaviy kuyishlar ko'zga tashlanadi.
Odamlarning shikastlanishi radiofaol moddalarning ichlariga oshqozon-ichak yo'li
va nafas yo'llari orqali kirganda ham kuzatiladi. Bunday hollarda qonga so'rilib
o'tgan radiofaol moddalar a'zolar va to'qimalarga yetib boradi.
Yadro quroli portlatilganda parchalanish mahsuloti omixtasi dastavval 35 ta
elementning 200 dan ortiq hosilalarini, izotoplarni o'zida tutadi, ammo ularning
ko'pchiligi qisqa muddatli parchalanish davriga ega bo'ladi. Yadro portlashining
izotoplari qatoriga stronsiy, ittriy. ruteniy, teziy, bariy, iod, tellur, molibden va
boshqalar kiradi. Ulardan ayrimlari (seziy, tellur va molibden izotoplari) tanada
nisbatan bir xil miqdorda tarqalib, tanadan tezda chiqib ketadi. Qolganlari esa
ma'Ium a'zolar va to'qimalarda yig'ila boradi. Masalan, iod izotopi qalqonsimon
bezda. stronsiy va bariy izotoplari - suyakda. tellur. molibden izotoplari va Iantonid
guruhidagilar - jigar to'qimasida to'planadi. Portlash joylarida o'tlab yurgan sigir
sutini iste'mol qilish katta xavf tug'diradi, chunki shunday qilinganda odamlarning
qalqonsimon bezida sut bilan kirgan iodning 25-30 %i o'tirib qoladi. Nurlanishning
ma'Ium dozalari yig'ilib qolgan a'zolar va to'qimalarda, ularning tuzilishi
bo`zilishiga olib kelishi mumkin. Turli to'qimalarning nurlanish ta'siriga sezgirlik
darajasi bir xil emas. Nurlanish ta'siriga sezuvchanligi eng kuchlisi limfatik to'qima
bo'lib, 2-o'rinda limfatik tugunlar turadi. 3- va 4-o'rinlarda - qora taloq va
qalqonsimon bez bo'lib, 5- va 6-o'rinlarda qizil ilik va jinsiy bezlar turadi. Mazkur
sezgirlikni hisobga olgan holda mezoniy a'zolar yoki to'qimalar tanlanadi. Bunday
tana qismlarining shikastlanishi tana salomatligini keskin ravishda yomonlashtirishi
mumkin. Ushbu ta'sirlar oxir-pirovardida kelajak avlod uchun ham xatarlidir.
168
Radiofaol shikastlanishga sezgirligi jahatidan mezoniy a'zolar 3 ta guruhga
ajratiladi:
gonadalar va qizil ilik;
qalqonsimon bez, jigar, qora taloq. buyraklar, o'pkalar, mushaklar:
tyer i qatlami, suyak to'qimasi.
Radiofaol ifloslanishning vujudga kelishida, yyer ning portlash ro'y ber gan
qismining osmonga (bir necha qilometr balandlikka) ko'tarilib. parchalanish
mahsulotlari bilan birgalashib, radiofaol bulutni hosil qilishi alohida ahamiyat kasb
etadi. Ana shu bulut shamol yo'nalishi bo'yicha 25-100 km/soat tezlikda atrof-
muhitga tarqaladi va keyinchalik past tomonga yog'adi. Natijada portlash natijalari
bir necha km masofagacha tarqalishi mumkin.
Radiofaol moddalar katta xavfni dastlabki portlash soatlarida ko'rsatadi, chunki bu
paytda ularning faolligi yuqori darajada bo'ladi.
Radiofaol ifloslanishdan ber kinchoqlar va maxsus yopinchoqlar ishonchli ravishda
himoya qiladi.
Elektr-kahrabo impulslari. Bu qisqa muddatli elektr-kahrabo maydoni bo'lib.
yadroviy portlash paytida ajraladigan gamma-nurlari va neytronlarni atrof-
muhitdagi borliqlarning atomlariga ta'sir etishi natijasida elektronlar va
protonlarning vujudga kelishi jarayonidir. Elektr-kahrabo impulslari bilan
shikastlanish darajasi portlash quvvati va xiliga bog'liq. Elektr-kahrabo impulslari
ta'siridan shikastlanish.
ayniqsa, Atmosfer adan balandroq fazoda yadro quroli portlatilganda kuchli
ravishda namoyon bo'ladi. Bunday balandlikda yadro quroli portlatilganida ta'sir
doirasi bir necha ming kvadrat qilometrni elallashi mumkin.
Elektr-kahrabo impulslari ta'sirida antennalari baland bo'lgan radioelektron va
elektrotexnik uskunalarning kuyishi kuzatiladi. Ulardan tashqari yarimo*tqazgichli,
vaakuumli uskunalar, qondensatorlar, raqamli tuzilmalar va nazorat uskunalari ham
ishdan chiqadi.
169
Shunday qilib, elekt-kahrabo impulslari ta'sirida aloqa uskunalari, elektron-
hisoblash mashinalari va boshqalar ishi bo`ziladi. Urush sharoitlarida bunday tia'sir,
shtablar va boshqa fuqarolar tuzilmalari boshqaruvini kiyinlashtiradi. Elektr-
kahrabo impulslarining odamlarga ta'siri aytarli darajadagi shikastlanishni keltirib
chiqarmaydi. Ammo, ular shikastlanishi mumkin, qachonki, ular shikastlangan
simlar bilan aloqada bo'lsalar.
Yuqori harorat omili - +800°C dan to +1500°C gacha.
Ifloslangan joylarda faoliyat olib borilganida nafas yo'llarini, ko'zlarni va tyer ini
himoya qilish uchun havotozalagichlar, respiratorlar, changga qarshi matoli niqoblar
va tyer ini saqlash vositalaridan foydalanish mumkin.
Yuqorida bitilgan ma'lumotlar asosan atom bombasiga oidligi bilan ajralib turadi.
Atom bombasi qisqacha qilib izohlanganda, snaryad bo'lib, uning kuchli portlashi
natijasida, tezlikda atom quvvati ajraladi.
Uning asosiy qismi neytronlar ta'sirida atom yadrolarini o'z-o'zidan davomiy
parchalanish jarayonlariga ega moddalar bo'lib, u qisqa muddat oralig'ida katta
miqdordagi quvvatni ajratadi. Mazkur moddalar yadroviy yoqilg'i nomi bilan
ma'Ium. Ular tabiiy yoki sun'iy ravishda olingan bo'lishi mumkin.
Tabiiy holdagi yadroviy yoqilg'iga atom og'irligi 235 ga teng bo'lgan uran hosilasi
taalluqli bo'lib, tabiiy uran tarkibida 0,7 %ni tashqi l etadi.
Sun'iy ravishda olingan yadroviy yoqilg'i, atom og'irligi 239 bo'lgan plutoniy
hosilasidan iborat. Uni sintez qilish uchun uranni neytronlar bilan nurlantiriladi.
Sun'iy yadroviy yoqilg'iga yana atom og'irligi 233 ga barobar bo'lgan toriyni,
neytronlar bilan nurlantirilganda vujudga kelgan hosila kiradi.
Yadroviy jarayon zanjirining mohiyati shundan iboratki, uran yadrosi ayrim
hollarda ikkita nisbatan qarama-qarshi tomonlarga sachrab ketadigan yadrolarga
bo'linadi. Ana shu paytda, katta miqdordagi quvvat paydo bo'ladi. Mazkur bo'linish
chog'ida 2-3 ta neytronlar uchib chiqib, ular o'z navbatida yadrolarning yana
170
parchalanishini keltirib chiqaradi. Bu jarayon ayrim hollarda katta miqdorda
neytronlar hosil bo'lishiga va jarayonning o`zluksiz davom etishini ta'minlaydi. Ana
shu holat zanjirli yadroviy jarayon deyiladi. Soniyaning milliondan bir ulushi
vaqtida ro'y ber gan bu jarayon atom portlashi deb nomlanadi.
Neytronlar quvvatiga ko'ra shartli quyidagi 9 ta guruhga ajratiladi:
1) ultra sovuq - quvvati 10 7 ev gacha;
2)juda sovuq - quvvati 10"7- 104 ev oralig'ida;
sovuq - quvvati 104 - 5 x 10° ev chegarasida;
iliq - quvvati 5 x10s- 0,5 ev orasida;
rezonansli - quvvati 0,5 - 104 ev darajasida;
oraliq - quvvati 104 - 105 ev kenglikda;tezkorlar - quvvati 105 - 108 ev oralig'ida;
yuqori quvvatlilar - quvvati 108- 10l0ev atrofida;
relyativistlilar- quvvati 10'" ev darajada. Neytronlarning ultra sovuq guruhidan to
oraliq quvvatlilargacha
(1-6) shoshilmas neytronlar, undan keyingilarini esa tez harakat qiluvchilar guruhi
deb ataladi.
Shoshilmas neytronlarni aniqlashda neytron detektoridan foydalaniladi. Ushbu
asbob ishlash negizida, yyengil yadrolarni litiy, vodorod, geliy neytronlari
yordamida yadroviy parchalanish reaksiyasi - jarayoni yotadi.
Mazkur jarayon davomida alfa zarrachalari va protonlar ro'yxatga olinadi.
Amaliy foydalanishda, neytronlar yadroviy quvvat olishda, transuran zarrachalarni
va radiofaol hosilalarni (sun'iy radiofaollik) ishlab chiqarishda alohida ahamiyatga
ega.
Yuqorida aytilganlarni inobatga olib, shunday xulosaga kelish mumkin: atom
bombalari ma'Ium qismlarga bo'lingan yadroviy yoqilg'i va ularni bir-biriga zudlik
bilan qo'sha olib, bir butun omixta hosil qilib, portlashni ta'minlaydigan avtomatik
uskunadan iborat bo'ladi (6-rasm).
171
Yadro yoqilg'isining kuchi, boshqa portlovchi moddalarga nisbatan million marta
ortiq. Bunga sabab shuki, yadrolar bo'linishida ajraladigan
quvvat, bir necha marta, kimyoviy jarayonda hosil bo'ladigan
quvvatga ko'ra bisyordir.
Snaryad bo'laklaridagi atom og'irligi 235 bo'lgan uranning
hosilasi to'la-to'kis ravishda parchalanganda. ajralib chiqqan
quvvat taxminan 3 milliard kkal yoki 4 million kvt/soatga teng
bo'ladi. Yadrolarning parchalanishida taxminan 200 Mev to'liq
quvvat ajraladi. Uning tarkibiga snaryad parchalari quvvatidan
tashqari (160 Mev), portlash paytida hosil bo'ladigan gamma
nurlar (taxminan 5 Mev) va neytronlar (15 Mev) quvvatini,
parchalanish mahsulotlarini bo'linish vaqtidagi (30 Mev) quvvatni
o'z ichiga oladi.
Portlash joyida qattiq qizish va havo bosimining ortishi
kuzatiladi.
Pirovardida
200-250
km
o`zoqlikdan
ko'zni
qamashtiradigan yorug'lanish ko'rinadi. Shuning bilan birga, portlagan joydan
tarqaladigan kuchli to'lqin hosil bo'ladi. Portlash joyidan osmon-u falakka 10-15 km
balandlikka ko'tarilgan qizib ketgan gazlarning rang-barang manzarasi ustun
shaklida namoyon bo'ladi. Shuni unutmaslik kerakki, atom bombasining vayron
etish ta'siri, tashqi muhitdagi olovga
o'ch moddalarning yonib ketishi va portlash to'lqini bilan bog'liq. Aytilganlar
inobatga olinsa, u holda, atom bombasining yakson etish ta'siri mustahkam qurilgan
inshootlarga unchalik ziyon yetkazmaydi. Bunga misol tariqasida, Yaponiyadagi
Nagasaki orolidagi qamoqxonalardan birida 211 ta asrga tushgan odamlarning faqat
31 kishi nobud bo'lganini ko'rsatish mumkin. Bikini atolalarida, 1946-yili atom
bombasi sinab ko'rilganda kemalardagi hayvonlar omon qolgan. Yaponiyaning
Xirosima (1945-yil 6-avgust) va Nagasaki (1945-yil 9-avgust) orollarida atom
6-rasm. Atom
bombasining
namunali tuzilishi: / -
oddiy portlovchi
modda
(porox); 2 -
detonatorlar;
3 - neytron
qaytargichlar;
4
- neytronlar
manbayi;
5
- bo 'linuvchi
modda; 6 —
portlatuvchi moslama.
172
bombasi ta'sirida vujudga kelgan vayronagarchilik negizida, u yyer dagi uylarning
qog'oz va sambitdan qurilganligidir. O'sha paytlarda, Xirosima orolida 357,3 ming
aholi istiqomat qilgan bo'lib, amyer ikaliklar tomonidan tashlangan, yyer yo`zidan
taxminan 300 metr balandlikka og'irligi 8-10 tonnali atom-uranli bombasi ta'siridan
70-80 ming odam nobud bo'lgan. Shulardan 50 % aholi kuyish jarohatidan, 35 %i -
portlash to'lqini va qulagan imoratlardan shikastlangan, 15 %i esa - ionlovchi nurlar
bilan zararlangan. 14000 kishi bedarak g'oyib bo'ldi, 215000 odam turli darajada
shikast topdi. 90 ming binodan 65 mingtasi (72,2 %i) bo`zilgan. O'sha voqealar
jarayonida Nagasakida ham minglab odamlarning nobud bo'Iishi kuzatilgan.
Nagasakida portlash oqibatida 240000 aholi qirilib ketdi. 113000 kishi og'ir
darajada shikastlandi. 2000 dan ziyod odam bedarak yo'qoldi.
VODOROD BOMBASI YOKI TYER MOYADRO QUROLI
Vodorod bombasining tuzilishi, atom bombasidan ayrim jihatlari bilan farq qiladi.
Uni kashf etish jarayonida, ilmiy tadqiqotlardan ma'lum bo'ldiki, yadroviy quvvatni
nafaqat atomlarning parchalanishi tufayli, balki yadrolarni sintez qilish chog'ida
ham ishlab chiqarish mumkin. Buning uchun ma'lum maqsad bilan vodoroddan
geliyni sintez qilish, atom quvvatini olishda faqat uran, toriy yoki plutoniyga bog'liq
bo'lmaslik imqoniyatini yaratadi. Ana shu oddiy vodorodning, og'ir hosilalaridan
bo'lgan detyer iy va tritiy vodorod bombasini ishlab chiqarish poydevori bo'lib
xizmat qiladi. Uning tarkibida tyer moyadro zaryadi, ya'ni deytyer iy va tritiylar
hamda tabiiy uran (atom og'irligi 238 bo'lgan) ishtirok etgan. Mazkur uran moddasi
- atom bombasi - vodorod bombasining portlatgichi bo'lib xizmat qiladi. Vodorod
bombaning kritik massasi yo'q. Shuning uchun ham u cheksiz katta o'lchamlarga ega
bo'Iishi mumkin. Bu bomba portlaganida, tyer moyadro jarayoni oqibatida ko'p
issiqlik ajralib chiqadi (7-rasm).
NEYTRON BOMBA
173
Neytron bomba ham yadroviy qurolning bir xilidir. Neytron bombasi haqidagi ilk
bor ma'lumot: 1961-yil 26-iyunda «Vashington post» ro'znomasining matbuot
xodimi G.Saymons bu bombani «toza», faqat odamni o'ldirishga mo'ljallangan qurol
deb axborot chop etadi.
Mazkur bombaning portlash kuchi atom va tyer
moyadro-vodorod bombalarinikiga nisbatan aytarli
darajada kuchsizdir. Jarayon ikki bosqichda: 1)
parchalanish; 2) sintez, namoyon bo'ladi. Neytron
bomba portlaganida, dastavval uran yoki plutoniy yadro
zaryadlari zanjir reaksiyasiga kirishadi. So'ngra deytyer
iy va tritiy-vodorodning og'ir hosilalarini tyer moyadro
reaksiyasi boisidan, geliy yadro sintezi ro'y ber adi.
Neytron bomba portlaganida, portlash quvvatining 80
%ini neytron va gamma-nurlanishlar, qolgan 20 %ini
esa, boshqa omillar tashqi l etadi. Bu paytda radioaktiv
chang ham kam miqdorda bo'ladi. Lekin ochiq yyer
dagi odamlarning mehnat qobiliyati 4 barobar - atom
bombadan ko'ra ko'proq yo'qoladi va nobud bo'ladi,
ammo inshootlar va texnika saqlanib qolishi mumkin.
Neytron qurol-yarog' portla-tilgan paytlarda yadro qurolidan himoya qiluvchi ber
kinchoqlardan
foydalanish mumkin. Undan tashqari, ber kinchoqlarni qurish chog'ida tuproqni
zichlashtirib, namlash tavsiya etiladi. Kirish va chiqish joylari qo'shimcha ravishda
muhofazalanishi kerak. Texnikalarni himoyalash
7-rasm. Vodorod
bombasining namunali
tuzilishi: / - termoyadro
zaryadi;
2
- neytronlar
manbayi;
3
- bo 'linuvchi
modda;
4 - oddiy portlatuvchi
modda;
5 - detonatorla; 6 -
neytron qaytargichlar; 7 -
portlatuvchi moslama.
174
uchun himoyalanishning majmuaviy usullari va narsalar qo'llaniladi. Lazyer -
yorug'lik manbayi.
Lazyer nurlanishiga ma'lum bir nishonga nisbatan yo'nala olish imqoniyati
bo'lganligi sababli, uning yordamida boshqara olinishi mumkin bo'lgan tyer
moyadro jarayonlarini olish va shu asosda qirg'in qurol bombalarini tayyorlash
mumkin.
175
176
YADRO ZARYADLARI QUVVATIGA QARAB (25 km uzoqlikdan ko`ringanda)
KISHILARNING
YORUG`LIK
NURLANISHIDAN
SHIKASTLANISH
DOIRASI TAXMINAN QUYIDAGICHA (KM)
Shikastlanish
xususiyati
Trotil ekvivalenti
1000 t
20000 t
1 mln. t
5 mln. t
10 mln. t
III darajali
Kuyish
0,6
2,4
12,8
24,0
32,2
II darajali
Kuyish
0,8
2,9
14,4
28,8
43,2
I darajali
kuyish
1,1
4,2
22,4
36,4
51,3
YARIM SUSAYTIRUVCHI QAVAT (
|