-jadval Hosil bo’layotgan pirogazni uglevodorod xomashyosi tarkibiga bog’liqligi

1-jadval Hosil bo’layotgan pirogazni uglevodorod xomashyosi tarkibiga bog’liqligi
Uglevodorod xomashyosi
|
Hosil bo’lish miqdori, % (massasiga nisbatan)
|
C2H4
|
C3H6
|
C4H8
|
C4H6
|
C2-C4
|
51,3
|
10,8
|
0,8
|
5,0
|
n- parafinlar
|
47,2
|
14,0
|
1,2
|
4,7
|
C5 va undan yuqori monometilli parafinlar
|
12,5
|
27,1
|
11,4
|
2,0
|
Dimetilli parafinlar -C7 va undan yuqori
|
11,7
|
20,7
|
14,6
|
2,8
|
Alkilsiklopentanlar
|
20,5
|
11,5
|
1,9
|
4,5
|
Alkilsiklogeksanlar
|
26,2
|
6,1
|
0,4
|
9,6
|
Alkilbenzollar
|
4,0
|
9,2
|
-
|
0,3
|
Suv bug’ini piroliz reaktorlariga yuborishdan asosiy maqsad, uglevodorodlarni parsial bosimini pasaytirish va oraliq reaksiyalar tezligini kamaytirishdir. Suv bug’i konsentratsiyasi ortishi bilan etilen, buten, butadien hosil bo’lishi ko’payadi, aromatik uglevodorodlar chiqimi kamayadi. Zamonaviy neftkimyosida etilen ishlab chiqarishning eng keng tarqalgan usuli piroliz bo’lib, uglevodorodli xomashyoni pirolizlash texnologik tizimining asosiy bo’g’inlari keng miqyosda takomillashtirildi Piroliz reaktor-o’choqlari bloklari konstruksiyasidagi texnologik yechimlar maqsadli mahsulotlar maksimal chiqishiga va eng avvalo etilenni olishda jarayonni ancha og‘ir sharoitlar imkoniyatida (harorat va xomashyoni bo‘lish vaqti bo‘yicha) o‘tkazish hisobiga olishga qaratildi.Quyi olefinlar ishlab chiqarish uchun uglevodorodlar pirolizi termodinamik hisoblash natijalari bilan mos jarayonni amalga oshirishni ancha yuqori haroratlar 600-7000C oshirib borish va etilenni olishda propilen ishlab chiqarishga qaraganda ancha yuqori harorat zarur bo’ladi. Jarayon haroratining yuqori chegarasi sezilarsiz miqdorgacha atsetilen hosil bo’ladigan qiymat bilan cheklanadi. Termodinamik hisoblashlardagi ma’lumotlarda muvofiq piroliz jarayoni past bosimda, atmosfera bosimiga yaqin va xomashyoga suv bug’ini yetarlicha qo’shish sharoitida o’tkazish maqsadga muvofiq.
Uglevodorodlarni termik parchalash jarayoni ketma-ketlikda va bir vaqtda boruvchi ko’pgina elementlar reaksiyalardan tarkib topgan bo’lib, shartli ravishda ikkita ketma-ket bosqichga bo’linadi. Birinchi bosqichda alkan va sikloalkanlarni termik parchalanishining birlamchi reaksiyalari olefinlar, diolefinlar va uglerod atom soniga teng yoki dastlabki uglevodorodlarga qaraganda kam alkanlar hamda hatto vodorod hosil bo’lish bilan boradi. Ikkinchi bosqichda hosil bo’lgan olefinlar va diolefinlar degidrogenlanish reaksiyalariga duchor bo’ladi. Kelgusi parchalanish va kondensasiyalanish to’yinmagan skilli (siklopolienlar) va aromatik uglevodorodlar hosil bo’lishi bilan boradi. Reaksiyaning davom etishi natijasida keyingi navbatda bir qancha ancha murakkab ko’p yadroli aromatik uglevodorodlar hosil bo’ladi. Bu birikmalar natijasida vodorod ajralishi va reaktorlar yuzasida qisman adsorbsiyalanib piroliz koksi deb ataluvchi uglerodli qattiq plyonkani hosil qiladi. Reaksiya yakuniy bosqichda uglevodorodlarning uglerod va vodorodga to’liq parachalanishi bilan nihoyasiga yetadi.
Polimerlar sanoatining muhim xomashyosi bo’lgan olefinlar uglevodorodli xomasyoni pirolizlab qo’lga kiritiladi. Piroliz texnologiyasining turli variantlari mavjud bo’lib, ular: qattiq issiqlik tashuvchi yordamida; o’ta qizdirilgan suv bug’i muhitida; elektrorazryadli naylarda; kuchlanish yoylarida; katalizatorli tizimda hamda sanoatda keng tarqalgani quvurli o’choqlarda o’tkaziladigan tizimlardir.
Zamonaviy piroliz qurilmalarining asosiy mahsulotlari 99,9% (mass.) tozalikdagi etilen, 99,9% (mass.) tozalikdagi propilen, tarkibi 30 - 40% (mass.) butadiendan iborat butan-butadien fraksiyasi, 25 - 30% (mass.) izobutelin va 15 - 30% (mass.) n-butilen va piroliz kondensati hisoblanadi.
Etan va propanni piroliz qilinganda tadqiqot natijalari shuni ko’rsatadiki, haqiqatdan ham bosim oshirilishi to’yinmagan gaz holidagi reaksiya mahsulotlaridan hosil bo’lgan suyuq polimerlar chiqishi ortadi. Pirоliz jаrаyonidа bоrаdigаn kimyoviy rеаksiyalаrning mеxаnizmi yеtаrli dаrаjаdа murаkkаb vа ulаrning murаkkаblik dаrаjаsi, pirоliz uchun оlinаdigаn uglеvоdоrоdlаrning mоlеkulyar оg’irligi vа kоnvеrsiya dаrаjаsining оrtib bоrishi bilаn, оrtаdi.
Hаr bir uglеvоdоrоd pаrchаlаngаndа, fаqаt ungаginа xоs bo’lgаn mаhsulоtlаrni bеrаdi, bu pirоliz jаrаyoni pаrаmеtrlаrigа hаm bоg’liq bo’lаdi. Hоm аshyoning bеlgilаngаn tаrkibidа pirоliz mаhsulоtlаrining chiqishi vа hоsil bo’lgаn аrаlаshmаning tаrkibi, o’zаrо bоg’liq bo’lmаgаn uch pаrаmеtrning funksiyasi hisоblаnаdi. Ular: xomаshyoning kоnvеrsiya dаrаjаsi (yoki, jаrаyonning qаttiqligi); jarayon harorati; uglеvоdоrоdlаrning pаrsiаl bоsimidir.
Kоnvеrsiya dаrаjаsi (yoki jаrаyonnning qаttiqligi) harorat vа xоmаshyoning rеаksiya hududidа bo’lish davri (o’zаrо tа`sir etish vаqti)ning funksiyasi hisоblаnаdi. Jarayon harorati vа uglеvоdоrоdlаrning pаrsiаl bоsimining pаrаmеtrlаri pirоliz jаrаyonining tanlovchanligini bеlgilаydi. Tanlovchanlik dаrаjаsi maqsadli mаhsulоtlаr (etilеn) chiqishining, kаm аhаmiyatli mаhsulоtlаr (mеtаn, etаn, C5 frаksiya vа bоshqаlаr) chiqishigа nisbаtini ifodalaydi. Haroratning qiymаtini оrtishi vа parsial bosimning kаmаyishi bilаn tanlovchanlik dаrаjаsi оrtаdi.
Uglеvоdоrоdlаr tеrmik jihаtdаn bеqаrоr birikmаlаr hisоblаnаdi. Qizdirish jаrаyonidа ulаr nisbаtаn yеngil birikmаlаr hоsil qilib pаrchаlаnаdi, bundа rеаksiyaning so’nggi mаhsulоtlаri uglеrоd vа vоdоrоd hisоblаnаdi.
Pirоliz jаrаyonidа yuqоri miqdоrdа оlеfinlаr оlishning tеrmоdinаmik imkоni аlоhidа uglеvоdоrоdlаrning, yuqоri haroratlаrgаchа qizdirish jаrаyonidа, tеrmik bаrqаrоrligining turlichа bo’lishigа аsоslаngаn. 650 оC gаchа bo’lgаn haroratlаr оrаlig’idа hоm аshyoning bоshlаng’ich kоmpоnеntlаri, 650-900 оC оrаlig’idа - оlеfinlаr, 900-1050 оC оrаlig’idа atsеtilеn uglеvоdоrоdlаri, 1050 оC dаn yuqоri haroratlаrdа - uglеrоd vа vоdоrоd yuqоri bаrqаrоrlikgа egа. Kеltirilgаn chеgаrаlаr mа`lum dаrаjаdа shаrtli hisоblаnаdi.
Pirоliz gazi vоdоrоd, uglerоd atоmlarining sоni 1 dan 4 gacha bo’lgan uglevоdоrоdlar suv bug’i 𝐶𝑂, 𝐶𝑂2, 𝐻2𝑆 ning mikrоqo’shimchalarini saqlaydi. Tоzalash va gazni ajratish blоklarida zararli qo’shimchalar chiqarib yubоrilib, pirоgazning quritilish va vоdоrоd, metan, etan, etilen, prоpilen, prоpan, butilenbutadienli fraksiyalarga ajratiladi.
Pirogaz va pirokondensatning ulushi nafaqat texnologik jarayon parametrlariga balki, xomashyo turiga ham bog’liq. Pirolizning xomashyo bazasi nazariy anchayin keng sanalib, etan, yo’ldosh gazlar singari uglevodorodli gazlardan tortib nafta, gazoyl hatto neft xomashyosi ham ishlatilishi mumkin. Shunday bo’lsada, amalda piroliz qurilmalarida xomashyo sifatida gazli xomashyo (etan, propan, butan) va nafta qo’llanilishi piroliz texnologiyalari xomashyosining 90 % dan ortig’ini tashkil qiladi. Zero, gazli xomashyodan asosan etilen olinsa, naftadan boshlanadigan suyuq xomashyolar propilen, benzol, butadiyen, izopren, izobutilen, butenlar, izoamilen va atsetilen kabi qo’shimcha qimmatbaho uglevodorodlar olish imkonini beradi.
NATIJALAR Uglevodorodlar termik parchalanishining qonuniyatlari ma`lum darajada termik kreking sharoitidan (470-540 0C) piroliz sharoitida (700-1000 0C) o’tganda o’zgaradi. Harorat jarayon meхanizmiga va mahsulotlar tarkibiga ta`sir ko’rsatadi.
Shuning uchun, jarayonning sharoitlarini aniqlash uchun, bir vaqtning o’zida harorat va reaksiya zonasida bo’lish vaqtini o’zgarishini hisobga oluvchi, piroliz jarayonining qattiqligi yoki qattiqlik darajasi deb nomlanuvchi parametrdan foydalaniladi. Piroliz jarayonining qattiqlik ko’rsatkichi sifatida, reaksiya natijasida hosil bo’ladigan mahsulot tarkibidagi vodorod va metanning umumiy miqdorini etilenga nisbati yoki xom ashyoning konversiya darajasi qabul qilinadi. Piroliz jarayonining qattiqligining ortishi bilan doimo vodorod va metanning chiqishi ortadi, etilenning chiqishi ko’paymaydi, hatto birmuncha kamayadi. Jarayonining teng qattiqlik darajasi, temperatura va reaksiya zonasida bo’lish vaqtining turli qiymatlarida birga qo’shib olib borishda, bir xil reaksiyaga kirishish darajasiga mos keladi, ammo bunda hosil bo’ladigan piroliz mahsulotlarining tarkibi turlicha bo’ladi. Piroliz jarayonining qattiqlik darajasi, iqtisodiy jihatdan kelib chiqib, ko’plab omillarni hisobga olgan holda tanlanadi, ammo jarayonning quyidagi bog’liqliklariga rioya qilinadi (qattiqlik darajasiga bog’liq holda).
Etilen va parchalanishning nisbatan og’ir mahsulotlarning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Vodorod va metanning chiqishi bir tekis ko’tariladi. Suyuq mahsulotlarning miqdori reaksiyaning boshida tez pasayadi, minimal qiymat orqali o’tadi va ko’tarila boshlaydi. Reaksiyaga kirishish darajasi bo’yicha jarayonni shartli tarzda 4 zonaga bo’lish mumkin.
1-zona (qattiqlik darajasi S=1 gacha) xom ashyo tarkibidagi to’yingan komponentlarning parchalanish birlamchi reaksiyalarining ustunligi, asosiy komponenlar iqishining ortishi va pirolizning suyuq mahsulotlari chiqishining kamayishi bilan tavsiflanadi. Ikkilamchi mahsulotlarning chiqishi nisbatan kam. Qurilmada bu zonaga 780 - 810oC temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
2-zona (S=1 dan 2-2,5 gacha) parchalanishning birlamchi reaksiyalari tezliklarining ortishi bilan tavsiflanadi, bu suyuq mahsulotlar chiqishining kamayishidan ko’rininadi, ammo ikkilamchi reaksiyalarning ustunligining ortishi boshlanadi. Vodorod, metan, etilen va butadienni chiqishining ortishi davom etadi. Propilen va butanlarning parchalanish tezligi ularning hosil bo’lish tezligiga tenglashadi, so’ngra undan ortib ketadi va bu mahsulotlarning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Qurilmada bu zonaga 810 - 830 oC temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
3-zona (S = 2-2,5 dan 5-6 gacha) birlamchi reaksiyalarning amalda to’xtashi bilan tavsiflanadi. Ikkilamchi reaksiyalar ustunlik qiladi. Metan va vodorodni chiqishining ortishi, propilen va butilenlarni chiqishining kamayishi davom etadi. Etilen va butadienning chiqishi maksimal qiymat orqali o’tadi. Suyuq mahsulotlar chiqishining egri chizig’i minimal qiymat orqali o’tadi va barqaror aromatik birikmalar hosil bo’lishi natijasida orta boshlaydi. Bu zonaga 830 - 850 oC temperaturalarda piroliz rejimi mos keladi.
4-zonada (S>5-6) piroliz gazi tarkibida xom ashyo komponentlari (aromatik birikmalardan tashqari) amalda mavjud emas. Vodorod, metan, aromatik birikmalar (asosan benzol va toluol) ning chiqishi ortadi. Barcha boshqa mahsulotlarning chiqishi kamayadi. Olefinlar ishlab chiqarish uchun bu zona ahamiyatga ega emas.
MUHOKAMA Piroliz va krekingda sodir bo’ladigan yig’indi reaksiyalarni quyidagi uchta guruhga bo’lish mumkin:
alkenlarning hosil bo’lishiga olib keladigan kreking va degidrogenlanishining birlamchi reaksiyalari:
alkenlar o’zgarishining ikkilamchi reaksiyalari polimerlanish va kondensatsiyalanish:
pirouglerod, vodorod va qisman atsetilen hosil bo’ladigan to’g’ridan- to’g’ri molekulyar parchalanish reaksiyalari.
Pirolizning yuqori haroratlari sharoitida molekulalarning juda yuqori energoto’yinganligida radikallar konsentratsiyasi oshadi. Bu zanjir uzunligining kamayishiga va radikal- zanjirli bo’lmagan parchalanish rolining oshishiga olib keladi. Radikal-zanjirli bo’lmagan parchalanishda ayrim uglevodorodlar bir- biriga bog’liq bo’lmagan holda parchalanadi.
Haroratning oshishi faollanish energiyasining qiymatlari ancha yuqori bo’lgan reaksiyalarni tezlashtiradi, buning natijasida radikallarning turli reaksiyalar orasidagi nisbat o’zgaradi. Energiyani kam talab qiladigan birikish reaksiyalariga nisbatan radikallar parchalanishining energiyani ko’p talab qiladigan reaksiyalarning aхamiyati oshadi. Alkenlar o’zgarishlarining ikkilamchi reaksiyalariga harorat ham ta`sir ko’rsatadi. Faollanish energiyasining ancha past qiymatlari bilan хarakterlanadigan alkenlarning kondensatsiyalanish reaksiyalariga nisbatan yuqori faollanish energiyasi bilan amalga oshadigan alkenlarning parchalanishi harorat oshishi bilan ancha tezlashadi hamda nihoyat harorat piroliz reaksiyalarning asosiy guruhlari orasidagi nisbatni belgilaydi.
|