İctimai səhiyyə və onun ictimai rifaha təsiri

İctimai səhiyyə və onun ictimai rifaha təsiri
İctimai səhiyyə insanların sağlamlığını qorumaq və bərpa etmək üçün ictimaiyyət tərəfindən təşkil olunmuş səylərin toplusudur. İctimai səhiyyə birgə təşkil olunmuş tədbirlər vasitəsilə cəmiyyətin, təşkilatların və fərdlərin məlumatlı seçim etmək yolu ilə xəstəliklərin qarşısını almaq, insanların orta yaş həddini artırmaq, və sağlamlığı təmin etməyi xarakterizə edir. İctimai səhiyyənin missiyası insanların sağlam olması məqsədilə lazım olan şəraitin təmin olunması üçün cəmiyyətin maraqlarının yerinə yetirilməsidir. İctimai səhiyyə öz missiyasını həyatın keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün sağlamlığın təşviqi və xəstəliklərin qarşısının alınması yollarının insanlara çatdırılması ilə həyata keçirir. Əl yumağın təşviqi, vaksinasiyaların edilməsi və reproduktiv sağlamlıq vasitələrinin əhaliyə çatdırılması ictimai səhiyyənin ölçülərinə nümunədir.
İctimai səhiyyənin üç əsas funksiyası mövcuddur. Bunlara risk altında olan əhalinin və icmaların sağlamlığını qiymətləndirməklə sağlamlıq problemlərinin və prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi, bu problemləri və prioritetləri həll etmək üçün icma liderləri və hökumət nümayəndələri ilə birlikdə siyasətlərin və strategiyaların hazırlanması və bütün əhalinin müvafiq və keyfiyyətli qayğıya və tibbi xidmətlərə əlçatan olmalarının təmin edilməsi daxildir.
Ictimai səhiyyənin hədəf qrupu kiçik əhali toplusu və ya bir neçə qitədə yaşayan insanlar ola bilər. Hədəf əhali qrupunun böyüklüyü xəstəliyin və ya problemin daha böyük kütlə arasında yayıldığının göstəricisidir. Daha geniş kütlə arasında olan ictimai səhiyyə geniş epidemiyanın və ya pandemiyanın yayıldığı şəraitdə baş verir. Bildiyimiz kimi, bir çox xəstəliklərin qarşısı asan və qeyri-tibbi yollarla alına bilər və bunun üçün bu metodları sadəcə olaraq bilmək yetərlidir. Bir çox əhali qrupları arasında bu metodlar haqqında məlumatsızlıq sonradan böyük problemlərə
yol açır. İctimai səhiyyənin əsas funksiyalarından biri bu və digər məlumatların əhali qruplarına çatdırmaqdan ibarətdir. Məsələn, tədqiqatlar sübut etmişdir ki, əl yumaq kimi asan bir hərəkət bir çox yoluxucu xəstəliklərin qarşısını ala bilər. İctimai səhiyyənin işini daha yaxşı başa düşmək üçün aşağıda göstərilmiş bəzi sağlamlıq proqramlarına nəzər salmaq olar:
• Vaksinasiya və infeksiyon xəstəliklərin nəzarəti
• Nəqliyyat vasitələrində təhlükəsizliyin təmin olunması
• Təhlükəsiz iş yerlərinin təbliği
• Təhlükəsiz və sağlam qidalanmanın təşviqi
• Təhlükəsiz su təminatı və ondan istifadə
• Daha sağlam ana və uşaqlar və ailə planlaşdırılmasından istifadə
• Arterial ürək xəstəliklərindən ölüm hallarının azalması
• Siqaretdən istifadənin sağlamlığa zərər verməsi haqqında ictimai məlumatlılıq
İctimai səhiyyə həm inkişaf etməkdə olan, həm də inkişaf etmiş ölkələrdə xəstəliklərin qarşısının alınmasında yerli səhiyyə sistemləri və qeyri-hökumət təşkilatlarının vasitəçiliyi ilə çox vacib rol oynayır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı qlobal ictimai səhiyyə məsələlərini koordinasiya edən beynəlxalq agentlikdir. Bir çox ölkələrin öz ictimai səhiyyə agentlikləri mövcuddur və bunlar adətən daxili sağlamlıq məsələlərini həll edən səhiyyə nazirlikləridir. İnkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə səhiyyə xidmətinə və ictimai səhiyyə alətlərinə əlçatanlıq çox fərqlidir. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə ictimai səhiyyə infrastrukturu hələ də formalaşmaqdadır. Bu ölkələrdə ən sadə tibbi xidmətlərin göstərilməsi və xəstəliklərin qarşısının alınması üçün ixtisaslı
səhiyyə işçiləri və maliyyə resursları çatışmaya bilər. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdəki xəstəliklərin və ölüm hallarının coxu yoxsulluqla əlaqəlidir. Nümunə üçün götürsək, Afrika qitəsində yerləşən ölkələrin çoxunun hökuməti səhiyyə xidmətinə adambaşına illik 20 ABŞ dollarından az vəsait xərcləyirlər. Buna əks olaraq, ABŞ-da federal hökumət səhiyyə xidmətinə
2008-ci ildə adambaşına 7164 ABŞ dolları vəsait xərcləmişdir. Buna baxmayaraq, səhiyyə xidmətinə xərclənən vəsait ictimai səhiyyə ilə qarışdırılmamalıdır. İctimai səhiyyə bəzən səhiyyə xidmətindən daha geniş sahəni əhatə edir. Məsələn, avtomobillərdə təhlükəsizlik kəmərinin bağlanılmasını təşviq edən kampaniyalar minlərcə həyatı xilas edə bilər və bilavasitə insanların sağlamlığına müsbət təsir göstərir, amma bu məqsədlə ayrılmış vəsait səhiyyə xidmətinə ayrılmış vəsait kimi sayıla bilməz. İctimai səhiyyə xəstəliyin daha geniş kütlə arasında qarşısının alınması
məqsədi daşıdığından tibb və təbabətdən fərqlənir. Kliniki şəraitdə göstərilən tibbi xidmət fərdlərin sağlamlığına və onların xəstəliklərinin qarşısının alınmasına yönəlmişdir. Buna baxmayaraq hər iki sahənin qarşılıqlı əlaqəsi vacibir, çünki fərdin və icmanın sağlamlığı davamlı rifaha nail olmaq üçün önəmlidir. Vərəm xəstəliyi, İİV infeksiyası, cinsi yolla keçən xəstəliklər, vaksinlə qarşısı alınan xəstəliklər, həmçinin ürək xəstəlikləri və asma həm əhali tərəfindən, həm də kliniki şəraitdə idarə olunan xəstəliklərdir.
İctimai səhiyyə insanların həyatında və sağlamlığında çox böyük rola malikdir və bu məqsədlə bir çox inkişaf etmiş ölkələr bu sahəyə önəmi artırırlar. Dünyada mövcud olan qeyri-hökumət təşkilatlarının bir çoxu ictimai səhiyyə sahəsində ixtisaslaşmış və bu yöndə fəaliyyət göstərir. İctimai səhiyyə sayəsində dünyada baş verən bir çox qorxulu xəstəliklərdən və zərərli vərdişlərdən yaxa qurtarmaq mümkün olmuşdur. Hələ 1900-cu illərdə ictimai səhiyyə və geniş kütlə arasında sağlamlığı təşviq etmək sayəsində sənayeləşmiş ölkələrdə insanların yaşam müddəti 45-dən 75-ə qaldırılmışdır. Bu rəqəmə ictimai səhiyyənin meyarlarından sayılan daha yaxşı qidalanma, sanitariyanın qorunması və daha təhlükəsiz və sağlam yaşayış yerlərinin tətbiqi sayəsində nail olunmuşdur.
Ictimai səhiyyənin və kliniki tibbin birgə əməkdaşlığı nəticəsində erkən ölümlərin 50%-nin qarşısı alına bilər. Bu ölümlərə insanların öz davranışlarını dəyişmək yolu ilə mane olmaq olar. Belə davranışlara siqaret və digər tütünlü vasitələrdən istifadə, düzgün olmayan qidalanma və oturaq həyat tərzi daxildir. İnsanların sağlamlıq statuslarında müsbət dəyişikliyə nail olmağın ən yaxşı yolu fərdlərin sağlamlığına fokuslaşan kliniki tibbi xidmətlə yanaşı insanların sağlamlığını risk altına qoyan ətraf mühit və sosial məsələlərə əhəmiyyət verən daha geniş ictimai səhiyyə alətətlərindən birgə istifadədir. Ictimai səhiyyə əvvəllər əsasən infeksiyon xəstəliklər və ətraf mühitdən gələn təhlükələrə yönlənirdisə, hazırkı ictimai səhiyyə daha irəliyə gedərək insanları müasir bəlalardan qorumağa xidmət edir. Körpə ölümlərinin artması, yeni infeksiyon xəstəliklərin yaranması, zorakılıq və həddən artıq piylənmə sonradan ictimai səhiyyənin ünsürlərinə çevrilən problemlərdir. Müasir ictimai səhiyyəni xarakterizə edən amillər sosial, ətraf mühit və təhsil amillərinin birgə kombinasiyasıdır. İnsanların sağlamlığında mühüm irəliləyişlərə nail olmaq üçün ictimai səhiyyə təşkilatları geniş sahəli fəaliyyətlərlə məşğul olur. Onların çoxu insanların davranışlarında dəyişikliklərə nail olmaq məqsədi daşıyır. Son illərdə müxtəlif hökumətlərin və qeyri-hökumət təşkilatlarının birgə səyi nəticəsində insanların sağlamlığında müsbət dəyişikliklərə nail olunmuşdur. Bunlara bəşəriyyətin əsas bəlalarından olan İİV infeksiyası, şəkərli diabet, içməli su ilə yayılan xəstəliklər, heyvanlardan keçən xəstəliklər və vərəm xəstəliklərinin əhəmiyyətli dərəcədə azalması daxildir. 2011-ci ildə Ümumdünya Səhiyyə Gününə həsr olunmuş əsas mövzu antibiotiklərə və dərmanlara davamlılıq olmuşdur.
|