Skalyar va vektorlar - 2-mavzu: Tekislikda va fazoda Dekart koordinatalar sistemasi. Ikki nuqta orasidagi masofa....

|
2-mavzu: Tekislikda va fazoda Dekart koordinatalar sistemasi. Ikki nuqta orasidagi masofa. Kesmani berilgan nisbatda boʻlish. Skalyar va vektorlar. Vektorlar ustida chiziqli amallar. Vektorlar ustida koʻpaytirish amali Tekislikda berilgan chiziq
|
bet | 4/13 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #145195 |
Bog'liq 2-мавзу (2)Skalyar va vektorlar
Vektor – geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Vektor ham son (uzunlik), ham yoʻnalish bilan xarakterlanadi.
Vektor tushunchasi XIX asr nemis matematigi G. Grassman va irland matematigi U. Xamilton asarlarida kiritilgan. Xozirgi zamon matematikasi va uning tadbiqlarida bu tushuncha muxim rol oʻynab, mexanika, nisbiylik nazariyasi, kvant fizika, matematik iqtisod va tabiatshunoslikning boshqa koʻp boʻlimlarida qoʻllanadi.
Skalyar miqdor deb faqat son qiymati bilan aniqlanadigan kattaliklarga aytiladi. Masalan: uzunlik, vaqt, hajm, yuza va boshqalar. Shunday miqdorlar ham borki, ular oʻzlarining son qiymatlari bilan toʻla aniqlanmaydi; ularni toʻliq aniqlash uchun son qiymatlari bilan bir qatorda yoʻnalishlari ham berilgan boʻlishi kerak. Masalan, harakat, kuch, tezlik, tezlanish kabi miqdorlar. Toʻgʻri chiziqda oddiy kesma bilan bir qatorda yoʻnalgan kesma, ya’ni bir uchi uning boshi, ikkinchi uchi uning oxiri hisoblangan kesmaga qaraladi. Bunday kesma vektor deyiladi. Oddiy kesmada esa aniqlovchi nuqtalar teng huquqli boʻlib tartibining ahamiyati yoʻq [10].
Boshlangʻich nuqtasi A va oxirgi nuqtasi B boʻlgan vektor yoki qisqacha shaklida belgilanadi. Shunday qilib, vektor miqdor geometrik usulda ma’lum uzunlikdagi va aniq yoʻnalishdagi kesma yordamida tasvirlanadi:
A B
Nol vektor.
Vektorning uzunligiuning moduli deb ataladi va koʻrinishida belgilanadi. Moduli nolga teng vektor nol vektor, moduli birga teng boʻlgan vektor birlik vektor deyiladi. Nol vektorining yoʻnalishi aniqlanmagan boʻladi.
Kollinear vektorlar.
Ta’rif. Noldan farqli vektorlar bir toʻgʻri chiziqda yoki parallel toʻgʻri chiziqlarda yotsa, bunday vektorlarga kollinear vektorlar deyiladi.
Agar va vektorlar kollinear boʻlsa koʻrinishda belgilanadi
i1
i2
1-chizma
Teng vektorlar.
Uzunliklari teng, kollinear va bir xil yoʻnalishli ikkita va vektorlar teng vektorlar deyiladi va = kabi belgilanadi.
Ta’rif. Bir tekislikda yoki parallel tekisliklarda yotgan vektorlarga komplanar vektorlar deb ataladi.
Vektorlarni qoʻshish.
Ta’rif. Ikkita va vektorning yigʻindisi deb istalgan A nuqtadan vektorni qoʻyib, uning oxirida B ga vektorni qoʻyganda boshi vektorning boshi A da, oxiri vektorning oxiri
C nuqtada boʻlgan vektorga aytiladi va bilan belgilanadi (2-chizma).
Vektorlarni qoʻshish ta‘rifidan istalgan A, B, C nuqtalar uchun
2-chizma
(1) tenglik oʻrinli boʻlishi kelib chiqadi. Bu vektorlarni qoʻshishning uchburchak qoidasi deyiladi.
Undan tashqari vektorlarni parallelogramm qoidasiga asosan ham qoʻshish mumkin. Buning uchun va vektorlar oʻz-oʻziga parallel ravishda bitta boshga koʻchiriladi va ularga parallelogramm yasaladi. Parallelogrammning katta diagonali shu ikki vektorning yigʻindisidan, kichik diagonali esa ularning
ayirmasidan iborat (3-rasm)[3].
3-chizma
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
2-mavzu: Tekislikda va fazoda Dekart koordinatalar sistemasi. Ikki nuqta orasidagi masofa. Kesmani berilgan nisbatda boʻlish. Skalyar va vektorlar. Vektorlar ustida chiziqli amallar. Vektorlar ustida koʻpaytirish amali Tekislikda berilgan chiziq
|