Nazorat savollari - Ona tili va adabiyot fanidan

Nazorat savollari:
maktab darsliklarida lirik tur necha bosqichdan iborat?
Aruz va tafakkur tushunchalarining nima farqi bor?
G‘azalning o‘quv tahlili qay tartibda olib boriladi?
Ruboiy ta’rifini keltiring?
Ruboiylar nechanchi sinf o‘quv darsligida beriladi va kimlarning ruboyilari mazkur darsliklardan o‘rin olgan?
4-MAVZU. O‘QUV LUG‘ATLARI VA ULAR BILAN ISHLASH
Reja:
Lug‘atchilik tarixini o‘rganish.
Lug‘at tuzish bilan shug‘ullanish.
Lug‘atshunoslarning ishini tashkil qilish.
Lug‘at tuzish prinsplari va metodikasini ishlab chiqish.
Lug‘at tiplari va turlarini aniqlash.
Tayanch so‘z va iboralar: Lug‘atshunoslik ishlari, ularning yuzaga kelishi, lugat turlari. Lug‘atlar bilan ishlash metodikasi. Lug‘atlardan foydalanishning afzalliklari, ulardan topshiriqlar berish. Darsliklarda lug‘atlarning o‘rni va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazishda lug‘atlardan foydalanish uslubiyati.
1. LUG‘ATCHILIK TARIXINI O‘RGANISH
Barcha turkiy xalqlar kabi o‘zbek xalqining ham lug‘atshunoslik bilan bog‘-liq tarixining dastlabki bosqichi Mahmud Koshg‘ariyning «Devonu lug‘oti turk»a
sari bilan bog‘lanadi. Uning to‘liq ism-sharifi Mahmud Ibn-ul Husayn
|
Ibn
|
Muhammad-al Koshg‘ariy bo‘lib (tavallud sanasi aniq emas),
|
«Devonu
|
lug‘otit
|
turk» asari
|
hijriy
|
469, milodiy
|
1076-1077-yil yozilgan. Asarning
|
yagona
|
qo‘l-
|
yozma nusxasi 1914-yilda Turkiyaning Diyorbakir shahridan
|
topilgan va u
|
hozir-
|
gacha
|
Istambulda
|
saqlanadi.
|
Bundan tashqari alloma
|
tomonidan
|
turkiy
|
tillar
|
sintaksisiga doir «Javohir-un nahv fil lug‘otit turk» asari
|
yaratilganligi
|
haqida
|
ham
|
ma’lumotlar
|
mavjud. Biroq
|
bu asar bizgacha
|
yetib kelmagan. «Devonu
|
lug‘otit
|
turk»,
|
dastlab, 1915-1917-yillarda uch tomlik kitob holida
|
Istambulda,
|
keyinchalik, ya’ni
|
1928-yilda esa
|
sharqshunos Brokkelman
|
tomonidan
|
nemis
|
tiliga tarjima qilinib Leypsikda nashr qilingan. «Devonu lug‘otit turk» asari 1960-1963-yillarda taniqli sharqshunos olim Solih Mutallibov tomonidan o‘zbek tiliga tarjima qilinib, Toshkentda nashr etilgan. «Devonu lug‘otit turk» asari faqat
65
leksikografik tadqiqot bo‘lib qolmay, unda qadimgi turkiylar tilning fonetik-fonologik, leksiksemantik, lingvogeografik, dialektologik xususiyatlari haqida ham
qimmatli ma’lumotlar mavjud. Shu bois Mahmud Koshg‘ariy turkiyshunoslikning sanab o‘tilgan sohalarining asoschisi sanaladi.
Zamahshariy hijriy 467, milodiy 1045-yilning 19-martida Xorazmning Zamahshar qishlog‘ida tavallud topgan. Abulqosim Mahmud Zamahshariy ta-
xallusi bilan
|
arab tilida tilshunoslik, adabiyotshunoslik, geografiya, hadis va diniyh
|
uquq kabi fanlarga doir ellikdan ortiq
|
asar yaratib
|
qoldirgan. Ayniqsa, uning «Al-
|
mufassal
|
fi
|
sa’at
|
ili’rob», «Fleksiya san’ati
|
haqida mufassal kitob» ma’nosini
|
bildirib, bu asar
|
(1121-yil Makka shahrida
|
yozilgan)
|
arab
|
tilining grammatikasini
|
o‘rganishda
|
muhim
|
qo‘llanma
|
sifatida
|
sharq
|
va g‘arbda mashhur
|
bo‘lgan.
|
Zamahshariyning xorazmshoh Alouddavla Abdulmuzaffar Otsiz sharafiga
|
|
bag‘ishlab
|
1137 -yilda yozilgan «Muqaddimat-ul
|
adab»
|
(Adabiyotga
|
kirish)
|
asari, garchi
|
|
adabiyotshunoslikka
|
doir bo‘lsa ham, tilshunoslikning morfologiya,
|
leksikologiya va leksikografiya sohalariga daxldor qimmatli amaliy va nazariy
mulohazalar mavjud. Zotan, besh qismdan tashkil topgan bu asarda otlar, fe’llar,
bog‘lovchilar, otlarning turlanishi, fe’llarning tuslanishi kabi masalalar xususida bah
s
|
yuritilgani
|
holda, o‘sha davr arab tilining
|
iste’molda bo‘lgan
|
barcha
|
so‘zlari,
|
iboralari
|
ham o‘z
|
aksini topadi. Bu so‘zlaning ma’nolari
|
va etimologiyasi
|
yetarli
|
darajada keng sharhlanadi. «Muqaddimat-ul adab»
|
fors, chig‘atoy
|
(eski o‘zbek),
|
|
mo‘g‘ul
|
va turk
|
tillariga tarjima
|
qilingan bo‘lib, manbalarda
|
qayd
|
etilishicha,
|
uning chig‘atoy tiliga
|
tarjimasi
|
Zamahshariyning o‘zi tomonidan
|
amalga oshiril-gan. Zamahshariyning
|
|
bilimdon,
|
zukko
|
allomaligi
|
unga
|
hayotligidayoq butun
|
musulmon
|
Sharqida
|
katta shuhrat keltirgan. Shu bois alloma chuqur hurmat bilan «Arablar va g‘ayri
arablarning ustozi», «Xorazm faxri» kabi sharafli
|
nomlar
|
bilan
|
ulug‘langan.
|
Alisher Navoiyning «Muhokamatul lug‘atayn» asari 1499 -
|
|
|
yilda yaratilgan
|
bo‘lib, bu asar eski o‘zbek tilini qarindosh
|
bo‘lmagan til –fors-
|
tojik
|
tili bilan chog‘ishtirib o‘rganishga doir dastlabki leksikografik
|
tadqiqotlardan
|
biri
|
ekanligi
|
bilan qimmatlidir. Adabiyot
|
osmonida Navoiydek
|
yorug‘ yulduz
|
paydo bo‘lgach, uning asarlari
|
asosida ham ko‘plab lug‘atlar yar
|
atila
|
boshlandi.
|
|
|
|
|
2. LUG‘AT TUZISH BILAN SHUG‘ULLANISH
Leksikografiya - lug‘atshunoslikni o‘rganuvchi fan har qanday xalqning betakror milliy boyligi uning o‘z so‘zlari hamda turg‘un iboralaridir. Zamon va makon ta’sirida tilning lug‘at boyligi doimiy ravishda rivojlanib boradi. Hayot, turmush tarzi taraqqiyot va kashfiyotlar yangi-yangi so‘zlar, tushunchalarni dunyoga keltiradi, ba’zi so‘zlar esa eskirib iste’moldan chiqadi.Ana shunday dinamik rivojdagi bebaho boylikni o‘z vaqtida tarix zarvaraqlariga muxrlash, tilning oltin sahifalarini durlash bilan to‘ldirib borish faqat matonatli, zahmatkash, fidokor tilshunos siymolargagina nasib etadi. Bunday buyuklarning nomi abadiy hurmatda bo‘ladi. Buning yorqin isboti uchun bobomiz Mahmud Koshg‘iy nomini tilga olish
66
kifoyadir. Uning qariyib 1000 yil ilgari yaratgan turkiy tillar tahliliga bag‘ishlangan “Devonu lug‘atit turk” asari barcha turkiy xalqlarning betakror boyligi hisoblanadi. Mahmud Koshg‘ariyning nomi esa tarix sahifalariga abadiy muxrlandi. Darvoqe, til lug‘at boyligining nisbatan to‘liq tahlili faqat lug‘atlar orqali amalga oshirilishi mumkin. Lug‘atlar tuzishning nazariy va amaliy sohalari bilan shug‘ullanuvchi fan leksikografiya deb nomlanadi. Lexikographie - grek tilidan olingan bo‘lib, lexicon - Worterbuch, grapho- ich schreibe, ya’ni so‘zni izohlash, ifodalash ma’nosini beradi. Dunyo leksikografiyasi ming yillik tarixga ega bo‘lsada, uning asosiy rivoji keyingi ikki-uch asrga to‘g‘ri keladi. Ilk bor oz sonli so‘zlar va iboralardangina tashkil topgan qo‘l yozmalardan boshlangan lug‘atlar hozirgi kunga kelib tillarning yuz ming so‘zlarni o‘z ichiga olib, minglab adadda chop etilmoqda. Keyingi yillarda leksikografiyaning faqatgina amaliy tomoni emas, balki nazariy yo‘nalishi, obyekti, predmeti shakllandi. Lug‘at tuzish nazriyasi, amaliyoti tilshunoslikning mahsus sohasiga aylandi. Lug‘atshunoslik tilshunoslikning mana shunday o‘ta mashaqqatli, o‘ta masulyatli sohasi bo‘lganligi sababli ushbu savobli yo‘nalish bilan yetuk, fidokor, millatparvar olimlar shug‘ullanmoqdalar. Lug‘at tuzish ishining naqadar mashaqqatli ekanligi, tuzuvchilarning fozil, sabrli , har qanday mayda-chuyda elementlarga ham o‘ta sinchkovlik bilan yondashuvchilar ekanligini professor M.E. Umarxo‘jayev Berlin akademiyasi lug‘atshunoslik bo‘limida kuzatgan edi. “Worterbuch der deutschen Gegenwartsschrache” lug‘ati tuzilishi jarayonini kuzatganda, ustoz lug‘atshunos olima Rut Klappenbax va uning rahbarligidagi lug‘at tuzuvchilar har bir so‘zning fonetik shakli, morfologik qurilishi va ma’no turlarini bir necha yuzlab, xatto minglab uzoq tarixiy manbalardan olingan tasdiqlovchi misol-kartotekalar orqali hozirgi kundagi aniq holatni ifodalaganlariga guvoh bo‘lgan. Rut Klappenbachning ish stoli yonidagi devorda o‘rta asrlarning mashhur filologi Yustus Skaligerning lug‘at tuzishning naqadar mashaqatli, og‘ir va sharafli ish ekanligini betakror o‘xshatishlar orqali ifodalagan ushbu misralari joy olgan edi. Har qanday adabiy til o‘zining paydo bo‘lishi, shakllanishi tarixida turli ijobiy jarayonlarni boshidan kechiradi. Ijobiy jarayonlar tilning yanada takomilla- shuvi va taraqqiyot uchun xizmat qilsa, salbiy jarayonlar unga to‘siq bo‘ladi. Eski o‘zbek tili bo‘yicha yaratilgan lug‘atlar hozirgi o‘zbek adabiy tilining taraqqiyotida juda muhim o‘rin tutadi. Hozirgi o‘zbek adabiy tilining asosi shu davrdan boshlab o‘z o‘rnini topa boshlagan. Shu davrda o‘zbek adabiyotini klassik adabiyot dara-jasiga ko‘targan Alisher Navoiy ayni chog‘da o‘zbek adabiy tilini ham klassik til darajasiga ko‘targan Navoiy tili bir necha asr davomida turkiy xalqlar orasida namuna til bo‘lib xizmat qildi. Mahmud Koshga’riyning “Devonu lug‘ati turk” asari orqali yetib kelgan badiiy ijod namunalar o‘z navbatida shu fikrga ham asos beradi. Bizgacha saqlanib qolgan manbalar 10-12-asrlar ilg‘or ijodiy-badiiy fikr taraqqiyotida ko‘proq didaktik adabiyot katta ro‘l o‘ynaganligini ko‘rsatadi o‘tmishi xalqni adabiyoti bilan har jihatdan bog‘langan bu adabiyot diniy-mistik adabiy oqimga qarshi turdi. Yana bir bor aytishimiz mumkin, o‘zbek leksikografiyasining tarixi Mahmud Koshg‘ariyning XI asrda yaratilgan mashhur “Devonu lug‘atit turk” asari bilan boshlangan. Ushbu lug‘at faqat so‘zlar va ularning ma’nolarini tavsiflab qolmasdan, turkiy xalqlar tarixi, urf-odatlari, geografik joylashuvi kabi keng ma’lumotlarni ham qamrab olgan. Shu bilan birga, u dastlabki ikki tilli (turkiycha-arabcha) izohli lug‘atlardandir. Yana bir
67
yurtdoshimiz Mahmud Zamahshariy o‘zining “Asos ul balog‘a” asari va “Muqaddimat ul-adab” (XIIasr) deb nomlangan to‘rt tilli (arab, fors, o‘zbek, mo‘g‘ul) lug‘ati bilan ham amaliy, ham nazariy leksikografiya rivojiga katta hissa qo‘shdi. XIII asrda esa “At-tuhfatuz zakiyati fil-lug‘tit-turkiya” deb nomlangan noyob lug‘atlardan biri yaratildi. Alisher Navoiy ijodiga bo‘lgan katta qiziqish XV asrdan keyingidavrda buyuk shoir asarlari tili, umuman eski o‘zbek tili bilan bir qancha
lug‘atlarning yaratilishiga sabab bo‘ldi: Tole Imoni Hiraviyning “Badoe ul-lug‘at”(XV asr) nomli chig‘atoycha-forscha lug‘ati, “Abushka” nomli mashhur bo‘lgan chig‘atoycha-turkcha izohli lug‘at (XVI asr, Turkiya), Muhammad Yoqub Chingiyning “Kelurnoma” deb nomlangan o‘zbekcha- forscha lug‘ati(XVII asr), Muhammad Rizo Xoksorning “Muntahab ul- lug‘at” nomli izohli lug‘ati(XVIII asr), Mirzo Mahdiyxonning “Sangloh” nomli chig‘atoycha- forscha lug‘ati (XVIII sar), Sulaymon Buxoriyning “Lug‘ati chig‘atoy va turki usmoniy” ( XIX asr) kabi va boshqa lug‘atlar shu jumladandir. Sharqshunoslik va turkiyshunoslik fanlarining rivojlanishi tufayli an’anaviy lug‘atchilik bilan bir qatorda XIX asr 2-yarmidan yangicha yo‘nalishdagi o‘nlab ruscha- o‘zbekcha, o‘zbekcha-ruscha va umuman turkey tillar leksikasini izohlovchi lug‘atlar ham paydo bo‘la boshladi. O‘zbek tilining dastlabki, birinchi izohli lug‘ati tuzish uchun asos bo‘ldi va uning ilmiy bazasini yuzaga keltirdi. Ushbu lug‘atlarda o‘zbek leksikografiyasining tajribalari umulashtirilgan, hozirgi zamon o‘zbek tilining leksik- semantik tizimi va XX asrda shakllangan me’yorlari birinchi marta keng tavsif etilgan edi. Bu o‘rinda shuni ta’kidlash kerakki, o‘zbek tilining turli tarixiy davrlariga, turli funksional uslublariga oid bitmas- tuganmas so‘z boyligini to‘la – to‘kis qamrab olish uchun ma’lum xronologik chegaralarga ega bo‘lgan, aniq maqsadga mo‘ljallangan lug‘atlar tuzish taqozo etiladi. Masalan, Alisher Navoiy va boshqa mumtoz shoirlarning asarlarini o‘qish uchun maxsus lug‘at zarur, chunki eski o‘zbek tili hozirgi o‘zbek adabiy tilidan lug‘at tarkibi jihatidan ham, grammatik qurilishi jihatidan ham sezilarli farq qiladi. Bunday lug‘atlar tuzilgan va nashr etilgan ham. Masalan, P.Shamsiyev va S.Ibrohimovlarning “Navoiy asarlari lug‘ati” (Toshkent 1972). Bu lug‘at birinchi marta 1953 - yilda “o‘zbek klassik adabiyoti asarlarini o‘qish uchun qisqacha lug‘at” nomi bilan nashr etilgan edi. 1983-1985- yillarda esa professor E.I.Fozilov rahbarligida shoir asarlari tilining 4 jildli ancha mukammal lug‘ati nashr etildi. O‘zbek tili leksikasi, hatto XX asrning o‘zini olib qaraganda ham, tarkib jihatidan bir hil emas. Unda ayrim mualliflar tomonidan ishlatilgan, lekin hali o‘zbek adabiy tiliga kirib ulgurmagan, shuningdek, shevalarga oid so‘zlar ham anchagina. Bundan tashqari O‘zbekistonda qadimdan rivojlangan kasb- hunarlarga oid, faqat hunarmandlar o‘rtasida ishlatiladigan leksika yoki XX asrda o‘zbek tili paydo bo‘lgan son-sanoqsiz ilmiy-texnikaviy terminlar borki, bularning hammasini bitta lug‘atga sig‘dirib bo‘lmaydi. Ayni shu sababli kasb-hunar, sheva lug‘lari, terminalogik lugatlar tuzish tajribasi ham mavjud. Bu jihatdan S.Ibrohimovning 3 qismli “Farg‘ona shevalarining kasb-hunar leksikasi” lug‘ati (Toshkent 1965; 2-nashri 1972), akademik Sh.Sh.Shoabdurahmonov tahriri ostida nashr etilgan “O‘bek xalq shevalari lug‘ati” (Toshkent 1972), Olim Usmon rahbarligida tuzilib nashr etilgan “Ijtimoy-siyosiy terminlar lig‘ati” (Toshkent, 1976) va boshqa o‘nlab lug‘ati e’tiborga loyiq. Oʻzbek tilining nisbatan mukammal Izohli lugʻati tarixda birinchi
68
marta Oʻzbekiston FA Til va adabiyot institutida tayyorlanib (mualliflari: S. F. Akobirov, T. A. Aliqulov, S. I. Ibrohimov, N. M. Mamatov, Z.M.Mirtojiyev, G. N. Mixaylov, A. R. Rustamov, A. T. Xoʻjaxonov, A. P. Hojiyev), Z.M.Maʼrufov tahriri ostida nashr etildi (Moskva, 1981). Mazkur lugʻat 2 jildli boʻlib, 60000 soʻz va soʻz birikmasini qamrab olgan.
|