A.Bass-A.Darkining “Tajovuzkorlikni o’rganish” metodikasi

A.Bass-A.Darkining “Tajovuzkorlikni o’rganish” metodikasi
bo’yicha olingan natijalar tahlili
2- jadval
Shkalalar
1-guruh
2-guruh
Jismoniy tajovuz
20%
18%
Bilvosita tajovuz
12%
11%
Jahldorlik
14%
12%
Salbiy munosabatlar
13%
16%
Alamzadalik
12%
10%
Badgumonlik
8%
12%
Verbal tajovuz
14%
15%
Aybdorlik hissi
7%
6%
Olingan ma`lumotlarning diagramma shaklidagi ko’rinishi 2-diagrammada
aks ettirilgan.–
61
2- diagramma O’smirlik davrida tajovuzkorlikning namoyon bo’lishi
Tadqiqotlarimizda o’smirlik davrida deviant xulqqa tajovuzkorlikning
ta`sirini o’rganayotganimiz uchun biz asosan jismoniy tajovuz, bilvosita tajovuz
hamda verbal tajovuz ko’rsatkichlari bo’yicha olingan ma`lumotlarni tahlil
qildik.
“Jismoniy tajovuz” shkalasi bo’yicha o’rtacha arifmetik qiymat 20% va
18% ni tashkil etgan bo’lib, bunday holatlar o’smirlar ko’proq jismoniy
kuchlariga tayanishlari ko’rsatadi. Shuningdek, ular uchun biror bir vaziyatni hal
qilishning muhim yo’llaridan biri bu urishish, janjallashishda deb biladilar.
Ma`lumki, sinaluvchilar guruhiga nazar tashlaydigan bo’lsak, bilvosita tajovuz
1-guruh o’quvchilarida yuqori ekanligi hamda 2-guruh o’quvchilarida esa
ahamiyatli tarzda past ko’rsatkichga ega ekanligi ma`lum bo’ldi. Bu ulardagi
tajovuzning shunday bir ko’rinishidirki, bu tashqi ta`sirlarga nisbatan
tajovuzkorlik to’g`ridan-to’g`ri ochiq holatda bo’lmay balki, yashirin tarzda
amalga oshishini ham ko’rishimiz mumkin. Metodikaning navbatdagi shkalasi
jahldorlik sinaluvchilarda ahamiyatli ko’rsatkichlarni tashkil qiladi. Unga ko’ra,
1-guruh o’smirlarida 14% va 2- guruh o’smirlarida 12% ni tashkil qiladi. Bu esa
o’z navbatida mazkur yosh davr uchun xos bo’lgan xususiyat deyishimiz
mumkin. SHuningdek, jahldorlik juda kichik ta`sirga nisbatan ham negativ
javob berishga tayyorlik (qiziqqonlik, qo’pollik) kabi jarayonlarda yaqqol
0
0,05
0,1
0,15
0,2
0,25
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Shkalalar
1-guruh
2-guruh
62
ko’zga tashlanadi. Ayniqsa, o’smirlik davrining psixologik xususiyatlarini
hisobga oladigan bo’lsak, bunday holatni bo’lishi tabiiy holatdir.
Salbiy munosabatlar –o’rnatilgan urf-odatlar va qonunlarga nisbatan sust
qarshilik ko’rsatishdan to faol qarshilik ko’rinishigacha bo’lgan oppozitsion
qarash bilan belgilanadi. SHkalaning mohiyat-mazmunidan ko’rish mumkinki,
o’smir shaxsi doimiy ravishda jamiyat, ota-ona va kattalar tomonidan qo’yilgan
turli to’siqlarga nisbatan ichki qarshilik bilan javob berish xususiyatining
mavjudligi bilan tavsiflanadi. Unga ko’ra, 1- guruh o’smirlarida past ya`ni 13%
va 2- guruh o’smirlarida 16% ni tashkil qilganligini ko’rishimiz mumkin. Bu
ko’proq ularning kattalar ta`siridan qutilish hamda mustaqillikka ega bo’lishi
bilan izohlash mumkin. Tadqiqot natijalaridan ko’rish mumkinki, alamzadalik
sinaluvchilar guruhida ahamiyatli tarzda pasayganligini ko’rishimiz mumkin.
Xususan, dastlab o’smirlar kattalarning xatti-harakatlaridan ranjigan bo’lsalar
keyinchalik u odat tusiga kirganligi bilan tavsiflanadi. Badgumonlik-kishilarga
nisbatan ishonchsizlik va ehtiyotkorlikdan tortib to kishilar tomonidan zarar
yetkazish rejalashtirilmoqda yoki zarar keltiradi, deb ishonishga qadar bo’lgan
diapozonni qamrab oladi. O’z navbatida o’smir shaxsi nafaqat o’zidan, balki
o’zgalardan ham shubhalanish, atrofdagilarga ishonmaslik kabi xislatarni o’zida
namoyon qiladi. Natijalarga ko’ra, badgumonlik 1- guruh o’smirlarida 8% va 2-
guruh o’smirlarida 12% ni tashkil qilib, yoshga bog`liq ravishda ortganligini
ko’rishimiz mumkin. Metodikaning navbatdagi shkalasi verbal tajovuz
sinaluvchilar guruhida o’ziga xos o’rinda namoyon bo’lib, ahamiyatli ravishda
ortganligi bilan tavsiflanadi. SHuningdek, sinaluvchilarning natijalariga ko’ra,
1- guruh o’smirlarida 14% va 2-guruh o’smirlarida 15% ni tashkil qilganligi
bilan tavsiflanadi. Ayniqsa, ko’rsatkichlarning bu tarzda namoyon bo’lishi ular
kamol topayotgan muhitga, atrofdagilarning munosabatlariga, jamiyat
tomonidan qo’yilayotgan talablar tizimiga bog`liqligi bilan belgilanadi.
O’smirlik davrida shaxs tomonidan doimiy ravishda kutilgan yoki kutilmagan
tarzda qonun-qoida buzish holatlari uchrab turadi. Bu esa o’z navbatida qilgan
ishidan ta`sirlanish, uyalish, aybdorlikni his qilishi ma`lum ma`noda
63
ahamiyatsiz ko’rinishga egaligi bilan belgilanadi. Ta`kidlash joizki, aybdorlik 1-
guruh o’smirlarida yuqori 7 % ni tashkil qilsa, 2- guruh o’smirlarida 6%
ko’rsatkich qayd qilinadi. Bu esa o’z navbatida jamiyatdagi turli xulq-atvor
normalarini buzilish ular uchun odatiy holga aylangan bo’lib, mazkur narsalar
uchun ular o’zlarida aybdorlikni his qilmaydilar.
Xulosa qilib aytish mumkinki, agressivlikni o’rganish metodikasi
o’smirlarning tajovuz darajasini aniqlaydigan klassik metodikalardan
hisoblanadi.[2.11.36-37-bet]
O’smirlar deviant xulq-atvorining ko’plab determinantalari orasida eng
muhimlaridan biri shaxsning patoxarakterologik rivojlanishi va xarakter
aktsentuatsiyasidir.
A.Lichko va L.Rubinalarning aniqlashicha, psixonevrologik dispanserlarda
ro’yxatga olingan 78 foiz o’smirlar voyaga yetmagan bolalar ishlari bo’yicha
inspektsiyada ham ro’yxatda turadi. Shu bois xarakter aktsentuatsiyasini erta
tashhis qilish ijtimoiy pedagog ishida juda dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Xarakter aktsentuatsiyasi - bu ba'zi xarakter xususiyatlarining o’ta kuchayib
ketishi oqibatda, ayrim turdagi psixogen omillar ta'siriga berilishning ortishi va
aksincha, boshqa ba'zi omillar ta'sirida beriluvchanlikning susayishidir.
O’smirlik davrida xarakter aktsentuatsiyasi xususiyatlari ayniqsa kuchayib,
tashqi tomondan psixopatiyani eslatib yuboradi. Bordi-yu, o’smirni qurshab
turgan ijtimoiy voqelikda aktsentuatsiya tufayli paydo bo’lgan, A.E.Lichko
so’zlari bilan aytganda, «qarshiligi eng ojiz bo’lgan joyga yo’naltirilgan»
psixogen omillar bo’lsa, ijtimoiy moslashuvchanlikning buzilishi va shaxsning
tegishli psixopatik tipga muvofiq shakllanishi kuzatiladi.
O’smirning xarakter aktsentuatsiyasi tipini aniqlash katta amaliy ahamiyatga
ega. Aniqlangan tip xarakterdagi zaif nuqtalarni ko’rsatadi, bu esa
moslashuvchanlikning buzilishiga qanday omillar sababchi bo’lishi
mumkinligini oldindin ko’ra bilish imkoniyatini beradi. Bularning barchasi
psixoprofilaktika ishi uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
64
1970 yilda A.E.Lichko tomonidan o’smirlar uchun mo’ljallangan
patoxarakterologik so’rovnoma ishlab chiqilgan va sinovdan o’tkazilgan.
So’rovnoma o’smirlik yoshida psixopatiya, psixopatik rivojlanish hamda
xarakter aktsentuatsiyasida kuzatiladigan xarakter tiplarini aniqlashga
mo’ljallangan. Gipertim tip. Asosiy belgilari - deyarli hamma vaqt juda yaxshi
kayfiyat, gohi - gohida jahl, tajovuz, ta'sirlanish bilan almashinishi mumkin.
Nafaqat tengdoshlari davrasiga oshiqadi, balki u yerda liderlikka intiladi.
Hamma vaqt «hayot qaynayotgan» joyga oshiqadi. Qiziqishlari, reaktsiyasi boy
va xilma-xil, asosiysi - doimiy xobbisi yo’q. Odatda, o’z kelajagiga, hatto bunga
asos yetarli bo’lmasa-da, ishonch bilan qaraydi. Muvaffaqiyatsizliklar keskin
affektiv reaktsiyaga sabab bo’lishi mumkin, biroq izdan chiqara olmaydi.
Tsikloid tip. Bolaligida gipertimlardan farq qilmaydi, biroq pubertat yoshga
kelib, dastlabki subdepressiv bosqichi yuzaga keladi. Avval osongina
uddalangan ishlar endi katta sa'y - harakatlar talab etadi, tengdoshlari davrasidan
chetlanish va h.k. Kayfiyatga mos tarzda hamma narsa pessimistik bo’yoqqa ega
bo’ladi. Mayda ko’ngilsizlik va omadsizliklar ish qobiliyati pasayishi natijasi
bo’lib, juda og’ir kechadi. Tanbehlarga ba'zida qo’pollik hatto jahl bilan javob
bersa-da, ko’nglida yanada tushkunlikka tushishi mumkin.
Labil tip. Asosiy xususiyati — kayfiyatning o’ta o’zgaruvchanligi. Arzimas
sabablarga ko’ra kayfiyati tez va keskin o’zgaradi. Maqtovlar, rag’batlardan
samimiy quvonadi. Ko’ngilsizlik yo’qotishlar keskin affektiv reaktsiyalarga
sabab bo’lishi mumkin.
Sensitiv tip. Sho’xliklarni yoqtirmaydi, bolalarning katta davralaridan o’zini
chetga oladi, umuman notanish odamlar bilan muloqotga kirishi qiyin. Biroq bu
shizoidlarga xos autistik moyilliklar emas. Ular anchagina muloqotli.
Tengdoshlariga kichiklar bilan o’yinni taklif etadi, yaqinlariga bog’lanib qoladi.
Maktab dastlab xavotirga soladi, keyin ko’nikib qolgach, boshqa jamoaga
istamaygina kirishadi. Ta’na va notatsiyalar o’smirlar uchun xos norozilikdan
ko’ra ko’proq iztirob va hatto alam uyg’otadi. O’zining, ayniqsa. irodaviy va
axloqiy - etik sohalaridagi ko’plab kamchiliklarini ko’ra biladi.
65
Shizoid tip. Asosiy belgilari - atrofdagilardan chetlanish, kamgaplik muloqot
o’rnatishga qodir emaslik yoki buni istamaslik. Ko’p hollarda o’zining
yolg’izligidan qiynaladi va yanada odamovi bo’la boradi. Qiziqishlari,
fantaziyalari, manfaatlari dunyosiga kirishga kichik urinishlar ham keskin
reaktsiyaga sabab bo’ladi. Shizoidlardagi keskin affektiv reaktsiyalar ko’pincha
immunitiv tipda bo’ladi.
Epileptoid tip: disforiya (hissiy buzilish)ga moyillik va u bilan bog’liq affektiv
portlovchanlik. Affektlar nafaqat kuchli, balki davomiy ham. Bunda keskin
nafrat – so’kinish, kaltaklash va sh.k. kuzatiladi. Jahl uchun sabab arzimas
bo’lishi mumkin, biroq uning manfaatlari kamsitilgan bo’ladi. Sabab tasodifiy
bo’lishi mumkin va ko’p holda pichoq suyakka taqalishiga olib keladi.
Isteroid tip. Asosiy xususiyati - haddan ziyod egotsentrizm, diqqat markazida
bo’lish, hayratga solish, hurmat, hamdardlikka intilish. Befarqlikdan ko’ra
atrofdagilarning noroziligi va nafratini afzal ko’radi. O’zini ko’rsatishni yaxshi
ko’radi. Emansipatsiya reaktsiyasi namoyishkorona poklonoformizm - qabul
qilingan qoida, qarash va me'yorlarni atay (ko’z-ko’z qilib) inkor etish. Kuchsiz
tomoni - nafsoniyati kamsitilishi, ishonchlar barbod bo’lishi, nufuzi pasayishi
bo’lib, affektiv reaktsiyalar keltirib chiqara oladi.
Beqaror tip. O’yin-kulgi, bayram, bekorchilikka moyillik kuchliligi. Emotsiyalar
beqarorligi, kuchsiz iroda va shukabilar xosdir.
Asteno-nevrotik tip. Toliquvchanlik, ta'sirchanlik va ipoxondriklikka moyilligi
bilan ajralib turadi. Arzimas narsalar uchun atrofdagilardan «alamini oladi».
Psixastenik tip: kat'iyatsizlik, fikrlash, o’z-o’zini tahlil qilishni yaxshi ko’rish,
obsessiyalar - qo’rquv, xavotirlarning oson hosil bo’lishi xos.
Konform tip. Narsalarning mavjud tartibini doimo va haddan tashqari passiv
qabul qilish. Har qanday vaziyatda ko’pchilikka bo’ysunish, fikrlar qolipli,
sodda ekani. Konservatizm, «amaldagi axloqqa» moyillik. Konformlik notanish
odamlardan xavfsirash, hamma qanday qilsa shunday qilish, hammadan qolib
ketmaslikka harakat qilish, tanqidsizlik atrofdagilarning hamma gaplarini
haqiqat deb bilish, yangilikni yaxshi ko’rmaslik va unga moslasha olmaslik,
66
tashabbussizlik boshqalarga ergashib, noqonuniy ishlarga qo’l urish, odatiy
muhitdan ajralganda emansipatsiya reaktsiyasining keskinligi, qiziqishlarning
to’laligicha muhit bilan belgilanishi, unga beradigan bahoning yomon emasligi.
Xarakter aktsentuatsiyasi tiplari haqidagi ma'lumotning keltirilishiga asosiy
sabab shundaki, so’rovnomada ballarga mos keladigan joylarda ushbu tiplarning
bosh harflari qo’yilgan: G — gipertim, S — sikloid, JI - labil, A - asteno -
nevrotik S — Sensitiv, P — psixostenik Sh — shizoid, E — epiloptoid, I —
Isteroid, B - beqaror, K - konform.
O’smirlik davrida deviant xulq-atvor va xarakter aktsentuatsiyasi
o’rtasidagi aloqadorlikni aniqlashga qaratilgan tajriba ishimizda A.E.Lichkoning
shaxs xarakter aktsentuatsiyasini aniqlashga qaratilgan metodikasidan
foydalanildi. Metodika sinaluvchilar guruhida o’tkazilib, natijalar miqdor va
sifat jihatidan tahlil qilindi. Miqdoriy tahlil natijalari jadvalda aks ettirildi.
|