О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 113

Tadbirkorlik komponentasi - bu insonning jamiyatdagi ijtimoiy- iqtisodiy
mavqei bilan shartlangan, shaxsning ahloqiy jihatlari va shaxs ishtirok etayotgan
sotsiumning ijtimoiy ahloqiga qarab namoyon bо‗ladigan va tartibga solinadigan
intellektual-ma‘naviy va ruhiy-fiziologik xususiyatlari sintezi.
I.Kant, diniy ta‘limotlarning asosiy qoidalarini kо‗rib chiqib, shuni
ta‘kidlaydiki, har qanday din - bu birinchi galda amaliy ong qoidalari bо‗lib, ―nazariy
aqidalarni emas, balki zarur amaliy intilish uchun taxminlarni‖ о‗zida namoyon etadi.
Boshqacha aytganda, bunday qoidalar insonni о‗z maqsadlariga erishish uchun
muayyan harakatlarni qilishga undaydi. M.Veberning ta‘kidlashicha, «...ruhiy
intiluvchanlik individuumga hayot hamda xatti-harakat yо‗nalishlari va normalarini
belgilaydi, shuningdek ularning tо‗g‗riligiga ishonishni belgilab beradi».
Barcha dinlar insonlarning kundalik xо‗jalik-iqtisodiy faoliyatiga aralashib
ketadi va tadbirkorlik faoliyati bir turining zarurligini ochib berib, boshqasini
taqiqlaydi, shaxsiy imkoniyatlarni faollashtirish asosida mehnat borasidagi
tashabbusni namoyon etish zarurligini uktiradi. Masalan, Misrda dinning nazarida,
agar izchil va tо‗g‗ri tashkil etilgan say-harakatlar qо‗llanilsa, qudratli va daxshat
soluvchi tabiiy kuchlar bilan kurashda muvaffaqiyatga erishish mumkin.
Misrliklarning ta‘kidlashlaricha, atrofdagi olam moddiy ne‘matlarni ishlab chiqarish
271
va ma‘naviy barkamollik ishidagi tо‗gri say-harakatlar uchun albatta mukofotlaydi.
Biroq, hokimiyat har bir inson fakat diniy va fuqarolik konuni unga belgilab bergan
ish bilan shug‗ullanishini qat‘iy nazorat qyldi.
Rivojlanuvchi harakat va inson tamoyili induizmda davom etdi. Unda
jamiyatni tabaqali bо‗lish tizimi takomillashtirildi. Individuizmga muvofiq har bir
tabaqada turli hayotiy maqsadlar belgilanadi. Quyi tabaqa kundalik xо‗jalik faoliyatni
о‗z vazifasi qilib belgilaydi. Harbiylar tabaqasi jangovor qahramonlikni о‗z vazifasi
qilib belgilaydi. Tо‗ralar tabaqasi fanlarni bilishni, ma‘naviy barkamollikni о‗z
vazifasi qilib belgilaydi. Biroq, ularning har biri oldiga о‗z faoliyatini
takomillashtirish yо‗li bilan keyingi hayotda mukammalroq tabaqaga о‗tishdek
yuksak vazifa qо‗yilgan. Bu shuni anglatadiki, kelgusida shaxsan taraqqiy etishga
erishish uchun tadbirkorlik jarayonining о‗sha - TK - TH zanjirini takomillashtirish
zarur. Bevosita moddiy ishlab chiqarish - bu quyi tabaqaning qismati bо‗lsada, lekin
rivojlantiruvchi harakatlarni barcha tabaqalar kо‗llashi shart.
Islom
savdo
shaklidagi
tadbirkorlikni
faol
qо‗llab-quvvatlaydi
va
Muhammadning quyidagi sо‗zlarini keltirgan holda, savdogarlarni alohida tabaqaga
kо‗taradi: «...savdogar yetti olamda va kelajakda mas‘ul, chunki agar Alloh jannat
aholisiga savdo qilishga ijozat berganda edi, ular matolar va zirovarlar bilan savdo
qilgan bо‗lardilar». Biroq, islom dinida hamma vaqt tadbirkorlik faoliyatining sohasi
sifatida sudxо‗rlik ta‘qiqlangan. Qur‘on suralarida shu narsa bir necha marta
ta‘kidlanganki, shariat qonuniga kо‗ra sudxо‗rlik foyizini undirish eng og‗ir
gunohlardan biri deb, belgilangan. Bu bilan ssuda uchun ustama foiz olishga
asoslangan moliyaviy operatsiyalar deyarli ta‘qiqlanadi.
О‗rta asrlar xristianligi odob va ahloqni о‗z tushunishida kambag‗allik va
ma‘naviy barkamollikni targ‗ib qildi. Lekin XVI asrning о‗rtalaridan boshlab
islohotchilik yо‗nalishi - lyuteranlik paydo bо‗ldi. Uning asoschilari yangi mafkura -
burjuaziya dinini ilgari surdi. Har bir sig‗inuvchining burchi, deya ta‘kidlashdi ular -
bu xudo oldidagi mehnat burchi va asketizm asosidagi mehnat. Insonning asosiy
boyligi tejamkorlik, oqilonalik va unumli mehnatda mujassam etilgan. Ish boshlagan
korxonaning rivojlanishi, kapitalning kо‗payishi, mablag‗larni muvaffaqiyatliroq
272
sarflash yо‗lini topish - bu «olloh nazari tushganligi» belgisi.
Insonning mehnat va farovonlik ma‘nosini kasb etuvchi xudo belgilab bergan
qismatga mos kelishga intilishi ushbu harakatlarning asosini tashkil qildi. Mehnat
qilishni istamaslik va foyda olish, hamda qashshoqlik esa gunohga aylandi. Isloh
qilingan protestantizm nafaqat paydo bо‗lgan burjuaning mafkurasiga aylandi, balki
har bir individumda TKni aniqlash va, eng asosiysi, uni doimiy ravishda rivojlantirish
va rivojlanayotgan tadbirkorlik harakatida amalga oshirish zaruratini sifat jihatdan
yangi, yanada yuqori darajaga kо‗tardi. Tadbirkorlik harakati tushunchasining
aniqroq qayd etilishi aynan shu vaqtga kelib, ya‘ni XVI asr oxiri va XVII asr boshida
yuz berdi. Bir tomondan, TH - bu iqtisodiy harakat bо‗lib, uning maqsadi moddiy
ne‘matni ishlab chiqarish va uni kо‗paytirishdan iborat. Ikkinchi tomondan, TH - bu
hudoga yoqadigan (savobli) harakat bо‗lib, uning maqsadi kundalik va ma‘naviy ish
orqali ma‘naviy barkamollikka yaqinlashishdan iborat.
XVIII asrning о‗rtalaridan boshlab Rossiyada tadbirkorning о‗ziga xoyo tarzi
yuzaga keldi. G‗arbiy Yevropadan kirib kelgan, birinchi bо‗lib J.Savorining «Tijorat
haqida lug‗at» va «Yetuk savdogar» kabi asarlarida paydo bо‗lgan «negotsiant»
(ulgurji savdogar) atamasi rus tadbirkorining mazmun-mohiyatini belgilash uchun
juda mos keldi. Yevropada savdogar faqat dо‗kondor edi, negotsiant - bu kengroq va
mazmundor tushuncha. Rossiyada savdogar nafaqat savdo qila olardi, balki
sanoatchi, qayiqlar, ot-ulov transporti egasi, moliyachi, vositachi, sudxо‗r- kreditor
bо‗lishi, har qanday boshqa tadbirkorlik faoliyati bilan shug‗ullanishi mumkin edi.
Rossiyalik negotsiant-savdogarning zaruriy xususiyatlari jumlasiga о‗sha vaqtda
quyidagilar kiritildi: kasbiy bilimlar va kо‗nikmalar, savdo va ishlab chiqarish
daftarlarini yuritishdagi tartib, ehtiyotkorlik, bir maromda bо‗lishlik va tejamkorlik,
о‗z qarzdorlarining hisobini qat‘iy yuritish.
Arxangelskiylik tadbirkor A.Fomin shunday deb yozgan edi: «tо‗g‗ri va insofli
savdogar о‗z ishida mutloq bilimdon, ma‘lumotli va mahoratli bо‗lishi kerak. Savdo
orqali orttiriladigan boylik birgina tasodifiy baxt bilan qо‗lga kiritilmaydi, balki yangi
narsani tushunish va qilish, ong manbalaridan chiqarib olinadi. Olamni omad emas,
balki ong boshqaradi».
273
Tadbirkorlikka nisbatan bunday ikki tomonlama yondashish inson mehnat
faoliyatining rivojlanishi tо‗g‗risidagi tasavvurlarni shakllantirishning muhim davri
bо‗ldi. Tadbirkorlik tо‗g‗risidagi hozirgi tasavvur TK - TH formulasining faqatgina
ikkinchi qismini, cheklangan kо‗rinishda, ochib beradi, ya‘ni bunda shuni nazarda
tutadiki, TH - bu faqatgina moddiy foyda olish usuli. Buni isbotlash uchun
tadbirkorlik faoliyati (TF)ning bazaviy ta‘riflarini kо‗rib chiqamiz. «Tadbirkor
ensiklopediyasi»da ta‘riflanishicha: «tadbirkorlik - fuqarolarning va ular
birlashmalarining foyda yoki shaxsiy daromad olishga yо‗naltirilgan mustaqil
tashabbusjor faoliyati...». «Menejerning lug‗at-ma‘lumotnomasi» TFni quyidagi
tarzda talqin etadi: «Tadbirkorlik faoliyati- - mol-mulkdan foydalanish, tovarlarni
sotishdan muntazam foyda olishga yо‗naltirilgan mustaqil, о‗z tavakkalchiligi
hisobiga amalga oshiriladigan faoliyat». Katta ensiklopediya lug‗ati shunday ta‘rifni
beradi: «Tadbirkorlik - fuqarolarning foyda yoki shaxsiy daromad olishga
yо‗naltirilgan, о‗z nomidan amalga oshiriladigan mustaqil tashabbuskor faoliyati».
Zamonaviy iqtisodiy nazariya lug‗atida ta‘riflanishicha: «tadbirkor (tadbirkorlik) -
ishlab chiqarish jarayonini tashkil etuvchi omil. Tadbirkorlar iqtisodiy qarorlar uchun
javobgarlikka ega: nima ishlab chiqaradi, qancha miqdordi, ishlab chiqarishning
qanaqa usulini qо‗llash kerak... funksiyalarning bо‗linishi ish xatti-harakatini,
ayniqsa firma tomonidan kо‗zlanayotgan maqsadlarni о‗zgartirish manbai
hisoblanadi». «Economics» inglizcha-ruscha lug‗at-ma‘lumotnomasi TK va TH
tushunchasini yanada rivojlantirdi: «Tadbirkorlik - raqobatlashash san‘ati yoki
tovarlarning yangi turlarini yaratib, xarajatlarni qisqartirishning yangi yо‗llarini
qidirib, tovarlarni iste‘molchilar uchun yanada jozibador qilgan holda muvaffaqiyatli
raqobatlashish qobiliyati».
Bizning fikrimizcha, TKga eng mos keladigan ta‘rifni V.V.Goncharov bergan:
«Tadbirkor - fe‘l-atvor xususiyatlariga va oldinga qо‗yilgan maqsadlarni hayotga
tatbiq etish kо‗nikmalariga ega bо‗lgan... firmaning avvalgi faoliyatigi
ekstrapolyatsiya qilishga emas, balki uning rivojlanish dinamikasini о‗zgartirishga
intiluvchi, faoliyatning yangi yо‗nalishlarini qidiruvchi inson, tadbirkor kelajakni
yaratadi... Tadbirkor - tug‗ma eksperimentator, yangi va yanada murakkab
274
maqsadlarni: belgilaydi, muammolarni nostandart usul bilan hal etishga intiladi va
yechimlar variantlarini о‗zi ishlab chiqadi».
Tadbirkorlik faoliyati - bu ikkita tarkibiy qism sintezi: individuumning
tadbirkorlik komponentasi (u nazarda tutilayotgan harakat tarzini yaratadi) va say-
harakatlarni amalga oshiruvchi qism (u tadbirkorlik natijasiga erishish borasidagi
rasmiylashtirilgan harakatlarga aylanadi). U namoyon bо‗lishning har qanday
shaklidagi moddiy natija kо‗rinishida, shuningdek, ushbu sotsiumning ma‘naviy-
ahloqiy jihatlari bilan reglamentlanadigan va normalanadigan ma‘naviy va axdoqiy
natija kо‗rinishida namoyon bо‗lishi mumkin. TH amalga oshirilib, oraliq natijaga
erishilganidan keyin yana namoyon bо‗lish va TK jarayoniga qо‗shilish zarurati
paydo bо‗ladi. Bu bilan sikllilik jarayoni shakllanadi, xususan tadbirkorlik harakati,
tadbirkorlik natijasi va oshirilgan tegishli sifat. Ushbu uch xil qismdan tarkib topgan
birlik tadbirkorlik faoliyatining cheksiz siklini tashkil etadi. Tadbirkorlik
faoliyatining yuqorida keltirylgan barcha ta‘riflaridan farqli о‗laroq mazkur talqinda
quyidagi tо‗ldiruvchi qismlar ishtirok etadi:
a) TK barcha boshqa harakatlarni belgilab beruvchi qism sifatida namoyon
etilgan;
b) kelgusidagi THning nazarda tutilayotgan ta‘siri qayd etilgan;
v) TK va THni amalga oshiruvchi say-harakat orqali sintez qilish tushunchasi
joriy etilgan;
g) pul shaklidagi moddiy natijadan tashqari har qanday boshqa shaklydagi
moddiy natija, shuningdek, eng asosiysi - namoyon bо‗lishning har qanday shaklidagi
ma‘naviy va ijtimoiy natija qо‗shilgan;
d) TK, TH, amalga oshiruvchi say-harakatlar hamda ular beradigan natijalarni
reglamentlovchi va normalovchi ma‘naviy-ahloqiy jihatlar tushunchasi joriy etilgan;
ye) tadbirkorlik faoliyatining sikliga ta‘rif berilgan;
j) har bir keyingi siklda doimiy sifatiy о‗sish.
Yuqorida keltirilgan asoslar natijasida biz shunday xulosaga kelishimiz
mumkinki, tadbirkorlik faoliyati - bu muayyan tarixiy-ahloqiy jihatlarga ega bо‗lgan
yangiliklar asosida rivojlanuvchi jarayon. О‗z navbatida, biz ilgari ta‘riflagan
275
tashkilot tushunchasini nazarda tutib va uni ―tadbirkorlik faoliyati‖ tushunchasi bilan
bog‗lagan holda tadbirkorlik tashkiloti tushunchasiga ta‘rif beramiz.
Tadbirkorlik tashkiloti (TT) - bu insonlarning har qanday ijtimoiy- tizimli, ham
tabiiy, ham sun‘iy birlashmasi bо‗lib, u jamoaviy tadbirkorlik komponentasi
(individual tadbirkorlik komponentalarini sintez qilish) asosida о‗z oldiga umuman
jamiyatning ijtimoiy-ahloqiy jihatlari va normalariga muvofiq innovatsiyalarni joriy
etish va rivojlantirish asosida tanlangan, xusuoan tadbirkorlik tashkilotining
hayotining sotsium tomonidan belgilab beruvchi yо‗nalishning tadbirkorlik faoliyati
jarayonini amalga oshirish maqsadini qо‗yadi.
Ushbu ta‘rifning mazmunidan kelib chiqqan holda, shunday xulosaga kelish
mumkinki, TT mulkchilikning har qanday shaklidagi va faoliyatning har qanday
sohasidagi tashkilot: savdo firmasi ham, davlat vazirligi ham; sanoat korxonasi ham,
о‗quv yurti ham, diniy muassasa ham bо‗lishi mumkin. Shu bilan birga, agar nominal
tijorat tashkilotining faoliyat kо‗rsatishi jarayonida TK - TH -TN - TK'... kuzatilmasa,
u holda bunday tashkilot tadbirkorlik tashkiloti, ya‘ni rivojlanuvchi tashkilot
hisoblanmaydi. Personalni boshqarishga nisbatan klassik yondashuv va taklif
etilayotgan metodologik yondashuvning asosiy farqlari 6.1-rasmda keltirilgan.
276
An‘anaviy yondohuv TF Taklif etilayotgan yondohuv TTF
|