JIGAR VA OTKANING SEKRETOR FUNKSIYASI

JIGAR VA OTKANING SEKRETOR FUNKSIYASI
Ovqat hazm jarayonida oziq mahsulotlaming parchalanishi natijasida
hosil boigan zaharli moddalaming qonga so‘rilishi natijasida jigarga
278
tushib, u yerda parchalanadi yoki zararsizlantiriladi. Bu inahsulotiar
jigarda nukliyeoproteidlar bilan birikishi yoki glyukuron va boshqa
kislotalar bilan juft birikmalar hosil qilish y o ii bilan zararsiz birikmalarga
aylanadi. Jigarda va boshqa organlarda nuklein kislotalar tarkibiga
kiruvchi purin asoslari almashinuvining oxirgi mahsulotlari sifatida siydik
kislotasi hosil qiladi. Jigarda azot almashinuvining oxirgi mahsulotlari,
aminokislotalar va ammiak azotlaridan mochevina sintezlanadi. Organizm
da parchalangan gemoglobindan jigarda o‘t pigmentlari hosil boiadi.
Zararsizlantirilgan zaharli moddalar - siydik kislotasi va mochevina
organizmdan siydik va ter tarkibida chiqariladi. Zararsizlantirilgan
moddalaming bir qismi, siydik kislotasi va o‘t pigmentlari, ovqat, hazm
qilish kanali orqali tezak va o‘t suyuqligi tarkibida, o‘t pigmentlarining
qolgan qismi esa siydik tarkibida chiqariladi.
0 ‘pka orqali moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlari: suv
bugiari va korbanat angidirid gazi, moddalar almashinuvi jarayonlarida
hosil boigan organizmga tushgan formakalogik moddalaming parchala
nishi tufayli hosil boiadigan gazsimon mahsulotlar organizmdan
chiqariladi.
vn
BOB. ICHKI SEKRETSIYA BEZLARI FIZIOLOGIYASI
Organizmdagi barcha bezlar sekretsiya xiliga qarab katta ikki
guruhga: tashqi sekretsiya bezlari, ya’ni ekzokrin bezlar va ichki sekretsiya
bezlari, ya’ni endokrin bezlarga boiinadi.
Tashqi sekretsiya bezlari deb mustaqil chiqaruv yo‘llari boigan,
o‘zida hosil boiadigan suyuqliklar, shiralami tana yuziga, ovqat hazm
qilish kanali, siydik-tanosil yoilariga yoki tashqi muhit bilan tutashgan
boshqa bo‘shliqlarga ajratadigan bezlarga aytiladi. Ichki sekretsiya bezlari,
ya’ni endokrin bezlar deyilganda esa mustaqil chiqaruv yoilari boimagan
bezlar tushuniladi. Shu sababli bu bezlar o‘zida hosil boiadigan oz
miqdordagi biologik faol moddalarni bevosita qonga, limfaga yoki to‘qima
oraliq suyuqlilariga ajratadi. Shu bilan birga, ba’zi organ yoki hujayralar
guruhi ham ichki sekretsiya bezlari qatoriga kiradi. Organizmning boshqa
organlari singari ichki sekretsiya bezlari odam va hayvonlarda evolyutsion
taraqqiyotning ma’lum bosqichida, jumladan, qurtlar va yumshoq
tanlilardayoq paydo boigan va asta-sekin rivojlanib, takomillashgan, bu
bezlar umurtqali hayvonlarda yuksak darajada taraqqiy qilgan. Odam va
hayvonlaming
ichki
sekretsiya
bezlari
quyidagilardir:
gipofiz,
qalqonsimon bez, qalqonsimon oldi bezchalari, me’da osti bezining
orolcha apparati, buyrak usti bezilari, jinsiy bezlar, platsenta, epifiz,
ayrisimon (timus) bez, GEP tizim, gipotalamus. Bulardan tashqari,
organizmdagi turli organlaming maxsus hujayralari ham har xil biologik
faol moddalarni ajratadilar. Ichki sekretsiya bezlaridan ishlanib chiqadigan
mahsulotlar, ulardan ajraladigan suyuqliklarga - gormonlar (horman -
qo‘zg‘ ataman) deyiladi. Gormonlar qonga yoki boshqa suyuqliklarga
chiqarilganidan so‘ng, ular bilan organizmning to‘rli organ va to‘qima-
lariga tarqaladi hamda ma’lum nishon organ yoki to‘qimalardagi hayotiy
jarayonlarga belgili ta’sir qilib, ular faoliyatini o‘zgartiradi. Gormonlar
ta’siri uch xil yo‘nalishda amalga oshadi:
Birinchidan, ularning ba’zilari to‘qimalardagi moddalar almashi-
nuviga ta’sir ko‘rsatsa,
Ikkinchidan, organizmning shakllanishiga, metamorfozga, to‘qima va
organlar ixtisoslashishining jadallashuviga ta’sir ko‘satadi.
Uchinchi xillari esa, organlar yoxud organizm faoliyatini o‘zgartiradi.
Masalan, buyrak usti bezidan ishlanib chiqiladigan adrenalin gormoni,
me’da osti bezining insulin va glyukogon gormonlari organizmda uglevod
almashinuviga, uning boshqarilishiga faol ta’sir ko‘rsatadi. Qalqonsimon
bez gormoni esa organizmda organik moddalarni parchalanishini
jadallashtiradi. Bu bezning gormoni metamorfozga ham faol ta’sir
280
ko'rsatadi. Uning bu xususiyatini ayniqsa, baqaiarda
|