Tok gullari - Uzumchilik o‘quv qo‘llanma buxoro-2023

3.2.
Tok gullari
mayda, yashilsimon-sarg‘ish va ko‘rimsiz bo‘lib, ingichka
gulbandi yordamida to‘pgul o‘qiga birlashgan bo‘ladi. G’ujumlar tugilgach,
gulbanddan mevabandga aylanadi. Tokda urg‘ochi, erkak, ikki jinsli, funksional
urg‘ochi, funksional erkak gullar bo‘ladi.
Uzum navlarining
aksariyati ikki jinsli bo‘lib, changlari urug‘lanish xususiyatiga ega bo‘lgan tik
turuvchi uzun changchilardan tashkil topgan. Funksional urg‘ochi gulda esa
urug‘chisi normal rivojlangan bo‘lib, changchisi rivojlanmagan bo‘ladi. Turli xil
uzum navlari gulining tuzilishi 5- rasmda keltirilgan.
Funksional urg‘ochi gul changlari naslsiz (steril) bo‘ladi. Agar bunday gulli
navlar ikki jinsli navlarning gullari bilan changlanmasa meva tugmaydi yoki mayda
partenokarpik mevalar hosil qiladi.
5-rasm.Tok navlari gulining tuzilishi. 1 —
funksional
-
erkak gul; 2
—
funksional urg‘ochi gul; 3 —
ikki (qo‘sh) jinsli gul; a
—
guldband; b — gul o‘rni; v — kosacha; g
—
urug‘chi; d
—
changdon;
Natijada hosil miqdori va sifati pasayadi. Ba’zan tok navlarida qat-qat yaproqli
gullar ham uchraydi. Bunday gullar urug‘chi, changchi, nektarnik (shira ajratuvchi
bezlar) ning gulbarglariga aylanishi natijasida hosil bo‘ladi.
3.3.
To‘pgul ( sho‘ra) va gul
To‘pgul – murakkab shingil va ro‘vak shaklida bo‘lib
,
gullar joylashgan yashil
novdaning bir qismini tashkil etgan holda, gul g‘unchalar bilan yakunlanadi.
Uning
shakli bo‘lajak uzum boshining shakliga monand bo‘ladi. Ularning katta-kichikligi
o‘qining shoxlanishi, gullarning miqdori, uzum navi va shakllanish sharoitlariga
30
bog‘liq. To‘pgul o‘tgan yilgi qishlovchi kurtaklarda hosil bo‘lib, kelgusi yil bahorda
kurtaklar yozilguncha boshlang‘ich murtak
6-rasm
Uzum to‘pguli va shingilining ko‘rinishi. 1 to‘pgul; 2 shingil
holida bo‘ladi. Bitta hosilli novdada 1 dan -3 tagacha to‘pgul bo‘ladi. Bahorda
novdalar 15-20 sm ga yetganda to‘pgullar (sho‘ralar) ko‘rina boshlaydi. Uzum
naviga qarab to‘pgullar konussimon, silindrsimon gullari mayda, sariq-yashilsimon,
ko‘rimsiz va h.k. shaklda bo‘ladi.
Ingichka
gulbandi yordamida to‘pgul o‘qiga birlashgan bo‘ladi. G’ujumlar tugilgach,
gulbandi mevabandga aylanadi. Tokda urg‘ochi, erkak, ikki jinsli, funksional
urg‘ochi, funksional erkak gullar uchraydi. Ekiladigan uzum navlarining aksariyat
qismi ikki jinsli gulga ega bo‘lib, changlari urug‘lanish xususiyatiga ega bo‘lgan tik
turuvchi uzun changchilardan iborat. Funksional urg‘ochi gulda esa urug‘chisi
normal rivojlangan, changchisi esa rivojlanmagan bo‘ladi.
O‘zbekiston sharoitida tokning tanasidagi hosil beruvchi kurtaklardan
to‘pgullarning rivojlanishi, taxminan mayning ikkinchi yarmida paydo bo‘la
boshlaydi, bu tokning gullash paytiga to‘g‘ri keladi, o‘sish va hosil berishning asosiy
omillaridan biri hisoblanadi.
To‘pgul tok novdasining pastki tomoniga qanchalik yaqin bo‘lsa, novdada
sho‘ralar shuncha ko‘p bo‘ladi, bu ma’lumotlar tokning biologik xususiyatlariga
kiradi.
31
To‘pgulda birinchi, ikkinchi, uchinchi, to‘rtinchi tartib shoxchalar bo‘ladi,
bular yoshiga qarab tok tanasida joylashadi. To‘pgulning katta-kichikligi tok
navlariga qarab har xil bo‘ladi. Uzum boshi mayda bo‘lgan tok navlarida esa gul
500-700 tagacha va undan ham ko‘proq bo‘ladi, bu tokning o‘sishiga sharoit
yaratadi.
|