III fəsil ”Makromətnin təşkili” adlanır. “MSB-lər arasında semantik əlaqə tipləri”

III fəsil ”Makromətnin təşkili” adlanır. “MSB-lər arasında semantik əlaqə tipləri” adlı yarımbaşlıqda MSB-lər arasında semantik əlaqə tipləri şərh olunur. Əvvəldə izah etdiyimiz kimi, MSB-lər arasında semantik əlaqə tipləri MSB-nin komponentləri arasındakı əlaqə tipləri ilə oxşardır. Bu barədə Ş.Q.Hüseynov “Azərbaycan dilində mürəkkəb sintaktik bütövlər” adlı dərs vəsaitində “MSB-lər arasında əlaqə üsulları (semantik əlaqə)” adlı yarımbaşlıqda bəhs etmişdir28. Biz də həmin şərhlərdən çıxış edərək MSB-lər arasındakı əlaqə tiplərini aşağıdakı cür təsnif edəcəyik:
Zaman əlaqəsi: Bu əlaqə tipinə eynizamanlılıq və ardıcıllıq əlaqələri ilə bağlanan MSB-lər arasındakı əlaqələr aiddir.
Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, zaman əlaqəli MSB-lər arasında iki cür əlaqə ola bilər: a) eynizamanlılıq; b) ardıcıllıq.
I . Ardıcıllıq+eynizamanlılıq.
“Dədə bəy içəri girdi, irəli yeriyib təzim etdi, yerə qədər əyildi. Bundan sonra Sultanəli ayağa qalxdı, irəli yeriyib ona əl uzatdı. Dədə bəy onun ağ əlini tutdu və böyük minnətdarlıqla öpdü”.
“Dədə bəyin saçları gümüşü rəngdə idi və on iki dilimli qızılbaş çalmasının altından çıxmışdı. Cavan hökmdarın isə əynindəki libas bu saçlar kimi gümüşü rəngə çalırdı. Gümüş saplala toxunan parçadan tikilən zərzibalı kaftan Sultanəliyə çox yaxşı yaraşır, anası kimi mavi gözləri, qızılı saçları, qırmızı yanaqları ilə birləşib qəribə bir rəng ahəngdarlığı yaratmışdı”.
Bu, MSB-lər arasındakı əlaqə zaman münasibətləri üzərində qurulub. Bədii mətnlər üzrə tədqiqatçılarımıza əsasən, komponentləri arasında digər əlaqə olan MSB-lərlə də əlaqəyə girir.
Ardıcıllıq əlaqəli MSB-lər də bir-biri ilə ardıcıllıq münasibətləri əsasında birləşə bilər:
“Bələdçilər onları yolla keçirib pirin yanına gətirdilər. İsmayıl Qızılqanaddan düşdü. Qızılbaş ağsaqqalları da onun dalınca yeridilər. Pirin qapısında İsmayıl dua oxudu. Əvvəldən hazırladıqları qoçu qurban kəsdilər”.
“Onun qanından İsmayılın da alnına yaxdılar. Bunu Lələ bəy elədi. Sonra İsmayıl namaza dayandı və atlardan düşən müridlərin hamısı onun arxasında dayanıb namaz qıldılar”29.
Komponentləri arasında ardıcıllıq əlaqəsi olan iki MSB arasındakı semantik əlaqə də ardıcıllıq əlaqəsidir. Bu mikromətnlər arasında semantik əlaqə elə qurulmuşdur ki, eyni hadisə bir neçə MSB-yə bölünə bilər; onların informativ yükü ardıcıllıq tonu üzərində də qurulur.
Komponentləri arasında ardıcıllıq əlaqəsi olan MSB-lər ziddiyyət-qarşılaşdırma əlaqəli MSB-lərlə də birləşə bilər; elə olan halda onlar arasında əlaqə tipləri qeyd olunan iki mətn arasındakı informativ münasibətlərə əsaslanır.
II. MSB-lər arasında ziddiyyət-qarşılaşdırma semantik əlaqəsi.
Bədii mətnlər üzrə müşahidələrə əsasən MSB-lər arasında bu əlaqə tipi daha çox ziddiyyət-qarşılaşdırma +ziddiyyət-qarşılaşdırma modeli üzrə reallaşır:
1. “Rüstəm Mirzə “Səkkiz behişt” sarayında onları təntənə ilə qarşıladı. Onlara böyük ənamlar verdi. Ziyafətlər düzəltdi, amma Sultanəlinin də, Hüseyn Lələ bəyin də ürəyi açılmırdı”.
2. “Əbih Sultanın da işi-gücü çox idi. Əvvəl o, bu yeddi yüz atlını bir-birindən ayırıb parçalamaq xırda dəstələrə bölüb ayrı-ayrı yerlərdə saxlamaq istədi. Bunun üçün çox hiylələrə əl atdı. Amma Hüseyn Lələ bəy razılıq vermədi”30.
Bu tipli modellə yanaşı, ikinci mikromətndə birinci cümlənin əvvəlində işlənən “amma”, “ancaq”, “lakin” bağlayıcıları vasitəsilə də MSB-lər arasında ziddiyyət-qarşılaşdırma əlaqəsi formalaşır. Belə olan halda həmin mikromətnlərin komponentləri arasında müxtəlif əlaqə tipləri mövcud ola bilər.
III Səbəb-nəticə əlaqəli:
“... Həmin axşam Qəmərbanu da xəbər göndərmədən birbaş Ziyad xanın otağına girdi. Bardaş qurub Ziyad xanın qarşısında oturmuş və nəyi isə müzakirə edən Bayandur bəy və başqa saray əyanları ayağa qalxdılar və Qəmərbanuya baş əyib otaqdan çıxdılar; birinci dəfə idi ki, Qəmərbanu Ziyad xanın çağırdığı məşvərəti pozurdu”.
3. “Ziyad xan qaşını dartıb zənlə Qəmərbanuya baxdı; başa düşürdü ki, nəsə fövqəladə hadisə baş verməsəydi Qəmərbanu beləcə buraya gəlməzdi”31.
Yuxarıdakı MSB-lər arasındakı səbəb-nəticə əlaqəsini belə izah edə bilərik: Qəmərbanu məşvərəti pozdu, Ziyad xan nəyisə başa düşdü: Qəmərbanunun gəlməsi səbəbdir, Ziyad xanın nəyisə başa düşməsi onun nəticəsidir.
IV Sadalama əlaqəli:
Bədii mətnlər üzrə müşahidələrə əsasən, demək olar ki, komponentləri arasında sadalama əlaqəsi olan MSB zaman və sadalama əlaqəli MSB-lərlə əlaqəyə girə bilir. Daha çox poetik dildə rast gəlinən sadalama + sadalama əlaqəli MSB modeli mikromətnlər arasında sadalama semantik əlaqəsini yaradır:
“İlk bahardan ürək doyub, can isinməmiş,
Meydan açır payızla qış həyatımızda.
Qalxdı bulud, yeridi çən, sürüşdü çiskin
Əsdi külək, yağdı yağış həyatımızda”.
“Ötdü gündüz, keçdi gecə, xəbər tutmadıq,
Nə aşkara, nə gizlicə xəbər tutmadıq,
Saç ağardı, ondan necə xəbər tutmadıq,
Birmi, beşmi, eniş-yoxuş həyatımısda”32.
İstər birinci, istərsə də, ikinci mikromətn komponentləri arasında sadalama əlaqəsi vardır; eləcə də bu mikromətnlərin yerini dəyişsək, onlar arasında sadalama əlaqəsi olduğundan məzmuna xələl gəlməz.
İkinci model sadalama + zaman modelindən ibarətdir.
Bəzən poetik janrda şeir – makromətn sadalama prinsipi ilə qurula bilir. Məs: H.Arifin “Varıydı” şeirindəki kimi. Bu yazıçı məramından və poetik dilin imkanlarından, tərənnüm və təsvir prinsiplərindən irəli gəlir.
V.Aydınlaşdırma əlaqəli:
MSB-lər arasında bu tipli əlaqələr aydınlaşdırma + aydınlaşdırma, aydınlaşdırma+ziddiyyət qarşılaşdırma, aydınlaşdırma + sadalama və s. əsasında formalaşır:
“Təbrizbazarında nə yox idi ki ... Bursa məxməri, Hələb sürməsi, yun parçası, Dəməşq poladından qılınclar və xəncərlər, bütün dünyada məşhur olan Təbriz culfalarının toxuduğu əlvan parçalar, Təbriz zərgərlərinin əlindən çıxmış bilərziklər, ciyciyələr, bazubəndlər, xalxallar, üzüklər və sırğalar”33.
|