Xorijiy motor moylarining klassifikatsiyasi

Xorijiy motor moylarining klassifikatsiyasi.
Mamlakatimizda zamonoviy avtomobillarni ishlab chiqarilishi va xorijiy rusimdagi avtomobillarini ko’payishi munosabatida xorijiy moylar ham ko’plab ishlatilmoqda.
Xorijiy motor moylari qovushqoqlik va ekspluatatsion tariflari bilan klassifikatsiyalanadi. Moylarning qovushqoqlik klassifikatsiyasi SAE J 300 "Motor moylarining qovushqoqlik sinflari" standarti asosidadir. Shu standart bo’yicha 100 0C dagi va past haroratdagi moy qovushqoqligiga mos holda belgilanish kiritilgan.
«Kamminz» dvigatellarida Amerikaning SAE va ASTM jamiyatlari tomonidan tasdiqlangan motor moylari ko’llaniladi. Bunday moylar Respublikamiz qishloq ho’jaligida birinchi marta ko’llanilayotganligi sababli, ularga qisqacha tavsif berib o’tish lozim.
SAE moylari qovushqoqlik va èkspulatatsion xossalari bilan baholanadi. Bu moylar dvigatelning ishlash mavsumiga qarab bir nechta qovushqoqlik sinflariga bo’linadi. SAE klassifikatsiyasi 5W, 10W, 15W va 20W sinfidagi moylar uchun –18 S va 100 C haroratlardagi, 20, 30, 40 va 50 sinifidagi moylar uchun esa faqat 100 C harortdagi qovushqoqlik ko’rsatkichlarini belgilaydi.
Amerika neft instituti (ARJ) tomonidan qo’yilgan moylar dvigatelining ish sharoitiga mos bo’lishi shart.
Yozgi moylar qo’yidagicha belgilanadi:SAE 20, SAE 30, SAE 40, SAE 50.
Qishki moylar qo’yidagicha belgilanadi: SAE OW, SAE 5W, SAE 10W, SAE 15W, SAE 20W.
Hamma mavsumda ishlatiladigan moylar qo’yidagicha belgilanadi: SAE 10W-40, SAE 15W-50, SAE 20W-50, SAE 15W-40.
Shuni eslatish kerakki, SAE sinfi faqat moyning qovushqoqligini ta’sirlaydi, uning vazifasi to’g’risida ma’lumot bermaydi.
Moyning ekspluatatsion xossa kategoriyasi uni qo’llanish miqyosi bo’yicha aniqlanadi. Ko’p tarqalgan APJ moy klassifikatsiyasi benzin dvigatellari uchun qo’yidagi kategoriyalarni belgilanadi: SA, SB, SC, SD, SE, SG, SH, SJ.
Dizel dvigatellari uchun:
CA, CB, CC, CE, CF-4, CF-2, CF-6.
Universal moylar ikkita ko’rinishda belgilanadi: SF/SD, CG/CE, SH/CC, SJ/CE, PS.
Kastrol(1) va Shel(2) kompaniyalari ishlab chiqarayotgan maylari ta’sirlari 6 jadvalda keltirilgan.
6 jadval
1.ENGIL AVTOMOBILLAR DVIGATELLARI UCHUN MOYLAR
Rusimi
|
SAE bo’yicha
klassi
|
Qovushqoqlik
|
Qovushqoqlik in-deksi
|
Harorat, oS
|
150S dagi sig’imi
g/sm3
|
Ishqor soni mg KON/g
|
Foydalanish bo’yicha tavsiyalar
|
Kinematik, mm 2/s,
|
Dina-mik, mPa.s
|
Alang alanish
|
Qot-ish
|
400S
|
1000S
|
Castrol FORMULA
SLX
|
OW-30
|
64.4
|
11.6
|
300S da 3100
|
184
|
228
|
-66
|
0,854
|
8,7
|
Dizellar va benzinli dvigatellar (shu jumladan turbo nadduvli). uchun
|
Castrol FORMULA
RS RAGING SYNTEC
|
10W-60
|
165,5
|
24,3
|
200S da 3300
|
179
|
240
|
-57
|
0,865
|
8,6
|
Issiqlik va mexanik yuklanishlardagi èkstremal sharoitlarda ishlayotgan dizellar va benzinli dvigatellar uchun,
|
Castrol TXT SOFTEC PLUS
|
5W-40
|
81,3
|
13,3
|
250S da 3200
|
169
|
230
|
-42
|
0,859
|
8,5
|
Dizellar va benzinli dvigatellar uchun(shu jumladan turbo nadduvli). Èlektron boshqaruv tizimli zamonoviy avtomobil dvigatellari uchun.
|
Castrol GTX 5 LIGHTEC
|
10-W-40
|
101
|
14?9
|
200S da 3400
|
154
|
224
|
-39
|
0,875
|
9,4
|
Dizellar va benzinli dvigatellar uchun(shu jumladan turbo nadduvli).
|
Castrol GTX 3 PROTEC
|
15W-40
|
107
|
14,2
|
150S da 3300
|
134
|
224
|
-30
|
0,885
|
9,2
|
Dizellar va benzinli dvigatellar uchun(shu jumladan turbo nadduvli).
|
Castrol GTX
|
15W-40
|
-
|
15,6
|
150S da 3200
|
140
|
230
|
-33
|
0,875
|
9,4
|
Dizellar va benzinli dvigatellar uchun(shu jumladan turbo nadduvli).
|
2 Avtomobil dvigatellari uchun moylar
Rusimi
|
SAE bo’yicha
klassi
|
Qovushqoqlik, mm2/s
|
Qovushqoqlik in-deksi
|
150S dagi sig’imi
g/sm3
|
Harorat, oS
|
Ishqor soni mg KON/g
|
Foydalanish bo’yicha tavsiyalar
|
400S da
|
1000S da
|
Alangalanish
|
Qot-ish
|
HELEX ULTRA
|
5W-40
|
80
|
145
|
187
|
0,856
|
210
|
-42
|
10,5
|
Dizellar va benzinli dvigatellar (shu juml. turbo nadduvli) zomo-noviy engil avtomobillar uchun.
|
HELEX Ditsel ULTRA
|
5W-30 5-W-40
|
75 80
|
12 14,5
|
160
185
|
0,880
0,854
|
230 225
|
-54
-42
|
12
12
|
Engil avtomobillar turbo nadduv-li hamda bevosita purkaluvchi, forkamerali dizellari uchun..
|
HELEX RLUS
|
10W-40
|
105
|
15
|
152
|
0?870
|
210
|
-36
|
10?2
|
Dizellar va benzinli engil avto-mobillar dvigatellari uchun(shu jumladan turbo nadduvli).
|
HELEX Ditsel RLUS
|
10W-40
|
100
|
14
|
150
|
0,874
|
210
|
-36
|
11,5
|
Zomonoviy engil avtomobillar va kichik tonnajli yuk avtomobillari dizellari (turbo nadduvli va turbo nadduvsiz)
|
HELEX Super
|
10-W-40
|
105
|
14,4
|
152
|
0,870
|
206
|
-36
|
9,7
|
Engil avtomobillar dizellari va benzinli dvigatellari uchun(turbo nadduvli va turbo nadduvli).
|
HELEX
|
10W-40
|
107,8
|
14,9
|
144
|
0,873
|
218
|
-36
|
5,1
|
Engil avtomobillarning benzinli dvigatellari uchun(turbo nadduvli va turbo nadduvli).
|
Avtomobillarning ekspluatatsion ko’rsatgichlari va boshqa texnika vositalarida ARJ sifat kategoriyasi, hamda SAE qovushqoqlik sinflari bo’yicha qo’llanishi ko’rsatiladi. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
APJ bo’yicha karbyuratorli dvigatellarning ishlash kategoriya shartlari:
-SC - 1964-67 yillarda ishlab chiqarilgan karbyuratorli engil avtomobillar va bir necha yuk avtomobillari uchundir;
-SD - 1968-70 yillarda ishlab chiqarilgan benzin dvigatelli engil avtomobillar va bir necha yuk avtomobillari uchun bo’lib, ishlab chiqargan zavod tomonidan berilgan kafolat davrigacha ishlatish mumkin;
-SD kategoriyali moylar yuqori va past haroratlarda to’planishdan, eyilishdan, zanglashdan va korroziyadan juda yaxshi himoya qiladi. (1968 yilda bekor qilingan);
-SE - 1970-79 yillarda ishlab chiqarilgan benzin dvigatelli engil avtomobillar va bir necha yuk avtomobillari uchun bo’lib, ishlab chiqarilgan zavod tomonidan berilgan kafolat davrigachadir;
-SE kategoriyali moylar xususiyatlari, yuqori haroratlarda oqib ketishdan yaxshi himoyalanish, eyilishdan, zanglish va benzin dvigatellarida korroziyadan saqlash xususiyatlarini mujassamlashtirgan(1972 yilda bekor -ilingan);
-SF - 1980-88 yillarda ishlab chiqarilgan benzin dvigatelli avtomobillar uchundir. SF kategoriyali moylar oksidlanishga qarshiligi va SE kategoriyali moylarga nisbatan eyilishga qarshiligi yaxshiroqdir. Ular bundan tashqari oqib ketishdan, zanglashdan va korroziyadan saqlashni ta’minlaydi (1980 yilda bekor qilingan);
-SG - benzin dvigatelli engil va engil yuk avtomobillar uchun bo’lib, ishlab chiqaruvchi tomonidan berilgan kafolat davrigachadir. Bu kategoriyali moylar SS kategoriyali dizel moylari xosslarini o’zida mujassamlashtirgan.
-SG moyi oqishdan yaxshi saqlashni ta’minlaydi, oksidlanishdan va eyilishdan yuqorida ko’rib o’tilgan moylardan yaxshiroq saqlaydi. Bundan tashqari zanglashdan va korroziyadan saqlashni juda yaxshi ta’minlaydi;
-SH - kategoriyali moylar 1992 yilda motor moylari ta’siri uchun qabul qilingan. 1993 yilda chika boshladi. Bu moylar zamonaviy benzin dvigatellari va oldin chiqarilgan engil avtomobillar, mikroavtobuslar va engil yuk avtomobillari uchun ishlab chiqaruvchi zavod orqali ekspluatatsiyaga chiqarilgan. Bu kategoriyali moylar zanglash, eyilish, oksidlanish natijasida hosil bo’lgan moylarni almashtirishda ishltiladi;
-PS kategoriyali moylar 1994 yil qabul qilingan. Bu turdagi moylar benzin dvigatelli va dizelli engil avtomobillar, engil yuk avtomobillari va mikroavtobuslari uchundir;
-SJ - kategoriyali motor moylari 1996 yil oxirida qabul qilingan. Kelajakda SG-kategoriyali motor moylarining o’rinini bosadi;
-APJ bo’yicha dizel avtomobillarini ishlatish kategoriya shartlari;
-CA - yuqori sifatli yonilg’ining engil yoki o’rtacha sharoitda ishlaydigan dizel dvigatellari ekspluatatsiyasini anglatib, porshen barmoqlarining eyilishini va podshipniklarni korroziyadan saqlashni ta’minlaydi. Ular 1940 va 1950 yillarda keng qo’llanilgan, lekin xozirgi zamonaviy dvigatellarga ishlatish mumkin emas;
-SV - past sifatli yonilg’ilarning engil va o’rtacha sharoitda ishlaydigan dizel dvigatellari ekspluatatsiyasini anglatib, eyilishdan va tirnatilishdan yaxshi himoyalanishni ta’minlaydi. Bu turdagi moylar ekspluatatsiyada 1949 yildan boshlab paydo bo’ldi (bekor qilingan);
-SS - o’rtacha va og’ir sharoitda ishlaydigan nadduvsiz va trubonadduvli dizellar uchundir. Bu turdagi moylar yuqori haroratda kuyishdan, podshipniklar korroziyasidan va zanglashdan himoyalashni ta’minlaydi. Bu moy turi 1961 yilda paydo bo’lgan (bekor qilingan);
-CD - eyilishdan va kuyishdan o’ta samarador himoyalanishi talab qiluvchi yoki sifati bo’yicha oson farq qiladigan hamda qovushqoqligi past yonilg’i ishlatiladigan trubonadduvli va nadduvsiz dizellar yuqori haroratda kuyish va podshipnikni korroziyalanishdan saqlaydi;
-SE - 1983 yilda chiqa boshlagan va past tezliklarda va yuqori kuchlanishda hamda yuqori tezlikda va yuqori kuchlanishda ishlovchi forsunkalar trubonadduvli dizellarda qo’llaniladi;
-SF-4 to’rt taktli tez harakatlanadigan dizellarda foydalaniladigan moylarni ta’sirlaydi. SF-4 moyi xam porshenda kam kuyishni va moy xarajatlarni kamayishini ta’minlagan holda SE kategoriyasiga talabni oshiradi. Trassalarda ishlaydigan o’ta yuklangan va yuk avtomobillarida ishlatiladi;
-SF-2 - eyilishdan va kuyishdan effektiv himoyalanishni talab qiluvchi og’ir sharoitda ishlaydigan ikki taktli dizellar ekspluatatsiyasida qo’llaniladi. Bu ekspluatatsiya sharoiti uchun bu moy SD moyiga nisbatan yaxshi ta’sirga ega. 1996 yildan chiqa boshlagan;
-RS - kategoriyasidagi moy eyilishiga va kuyishiga qarshi xususiyati bo’yicha talablarni qoniqarli ravishda qondirish uchun yo’naltirilgan. Dvigatel konstruktsiyasi va yonilg’i spektsifikatsiyasidagi o’zgarishlar ERA ga bog’liq talablarga asoslangan. Bu moylar asosan trassalarda ishlaydigan yuklangan holatdagi yuk avtomobillariga mos keladi.
Har xil rangli idishlardagi SAE 15W-40 nimani anglatadi. Ma’lumki, motor moylari katta guruxlarga bo’linadi (sun’iy, polusintetik, mineral) va SAE qovushqoqlik sinfi yoki ARJ bo’yicha klassifikatsiyalanadi.
Evropa, AQSH, Yaponiya va boshqa davlatlarda SAE(avtomobil muxandislari jamiyati) klassifikatsiyasidagi yozgi, qishki va hamma mavsumda ishlaydigan moylar mavjuddir. Yaponiya (yaponcha 日本 Nippon, Nihon) - Sharqiy Osiyoda, Tinch okeandagi orollarda joylashgan davlat. Yaponiya hududida 6,8 mingga yaqin orol boʻlib, shim.sharqdan jan.gʻarbga qariyb 9.13ming km ga choʻzilgan; eng yirik orollari: Hokkaydo, Honshu, Sekoku va Kyushu. Qishki moy W xarfi bilan ifodalanadi. Qovushqoqlik harorati bo’yicha SAE klassifikatsiyasidagi 10 tur moyi mavjud.
Qishki moylar quyidagicha belgilanadi: OW,5W,10W,15W,20W,.
Yozgilari esa: 20, 30, 40, 50.
Qishki moyning sinfini ko’rsatadigan son qanchalik kichik bo’lsa, shunchalik harora kichik bo’ladi. Ya’ni, moy o’zining ishlash qobiliyatini shu haroratda saqlaydi.
Yozgi moyning sinfini ko’rsatadigan son qanchalik katta bo’lsa, moy yuqori haroratda o’zining qovushqoqligini shunchalik yaxshi saqlaydi va ishqalanib ishlaydigan qismlar orasida mustaxkam moy pardasini taminlaydi. Hamma mavsumli moy sinfini qovushqoqligi tire orqali belgilanadi. Masalan, 10W-40. Bunda sonlar orasidagi farq qanchalik kattalik bo’lsa, moy shunchalik katta harorat diapazonida ishlay oladi. Bundan tashqari ko’pgina mamlakatlarda APJ(Amerika neft instituti) klassifikatsiyasidagi moylar xam mavjud. Ular dvigatelning ishlash sharoitini moyning ekspluatatsion xususiyatiga bog’laydi. Moyning ishlash sharti ikkita harf bilan belgilanadi. Birinchisi dvigatelning tipini aniqlaydi(S-benzinli, S-dizelli). Ikkinchisi motor moylarini ekspluatatsion xususiyati darajasini belgilaydi. (A, V, S, D, E, G, N). SA va SA sinfidagi moylar 70nchi yilgacha ishlab chiqarilgan engil yuklanishda forsunkasiz dvigatellar uchun belgilangan. SH va CD sinfidagilar esa (1989 yilda ishlab chiqarilgan) yuqori yuklanishda va og’ir ekspluatatsion sharoitda ishlaydigan yuqori forsunkalangan, nadduvli dvigatellar uchun belgilangan.
Odatda, moylar markalanishida ikkala tizim belgilari ham ishlatiladi. Shuni aytish kerakki, oxirgi qator moylari ko’pgina afzalliklarga ega. Ular engil uchuvchi bo’lib, ishqalanishda quvvatning kam yo’qotilishini ta’minlaydi va yonilg’i sarfini kamaytiradi. Eng past -300C haroratda ham dvigatelni ishlashini ta’minlaydi. Mineral moylar arzon bo’lib, o’rtacha yuklanishdagi dvigatellarda ishlatiladi. VAZ, Moskvich, Volga markali avtomobillari uchun eng yuqori, optimal minerallar ishlatilgan. Shuni aytish kerakki, yarim sun’iy (polusintetik) moylar bahosi bo’yicha yaxshi raqobatda va ekspluatatsiyada yaxshi ko’rsatgichlari bilan ajralib turadi.
Yarim sun’iy moylar mineral va sun’iy moylar kabi engil aralashadi.
Motor moylari ifloslangan yonilgidan foydalanilganda, shuningdek yonilgi yonishi uchun havo so’rilganda u bilan birga kiradigan changlar hisobiga xam ifloslanadi. Traktor er xaydaganda, ekin ekkanda, avtomobillar grunt yo’llar va dalalardan yurganda motor moyidan juda ko’p abraziv aralashmalar to’planadi.
Dvigatel ishlanganda moyning sifati asta-sekin yomonlashib boradi, shuning uchun ma’lum vaqtdan so’ng uni yangisi bilan almashtirish zarur. Qishloq xo’jaligida mashinalarga texnik xizmat ko’rsatishning belgilangan sistemasi qabul qilingan. Motor moylari ma’lum vaqt o’tgandan so’ng shu sistemaga muvofiq almashtiriladi. Yuk mashinalari va engil mashinalar uchun bu muddat bosib o’tilgan yo’lning uzunligi (texnik xizmat ko’rsatishning davriyligi) bilan, traktorlar, kurilish va melioratsiya mashinalari uchun esa ishlangan motosoatlar soni bilan belgilanadi. Bu sistema turli-tuman texnikasi ko’p bo’lgan ho’jaliklar uchun texnika qulaydir. Haqiqatan ham moyni o’z vaqtida almashtirish uchun texnika ishlangan vaqtni (kilometrda bosib o’tilgan yo’l, motosoatlar, sarflangan yonilgi miqdorini) hisobga olib borish kifoya. Dvigatellarni ishlatishga oid zavod instruktsiyalaridan ma’lumki, traktor, masalan, 480 soat ishlangandan so’ng yoki avtomobil 9000 km yo’l yurgach, unga yangi moy -quyish zarur.
7-MAVZU: TRANSMISSION MOYLAR
O’quv rejasi:
1. Umumiy ma'lumotlar
2. Transmission moylarning klassifikatsiyasi
3. Transmission moylarning normalanadigan sifat ko`rsatkichlari
4. Transmission moylarning markalanishi
5. Transmisson moylarning ishlatilishi
|