G‘arbiy Evropada maktab, maorif hamda pedagogik fikrlar taraqqiyoti

|
G‘arbiy Evropada maktab, maorif hamda pedagogik fikrlar taraqqiyoti
|
bet | 176/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023G‘arbiy Evropada maktab, maorif hamda pedagogik fikrlar taraqqiyoti
O‘rta asr G‘arbiy Evropa mamlakatlarida ikki guruhga bo‘lingan va etti fanni o‘z ichiga olgan ta’lim dasturi vujudga kelgan edi. Birinchi guruh uchta fandan iborat edi, shu sababli unga lotincha “trivium” nomi berildi. Bunga grammatika (lotin tili grammatikasi), ritorika va dialektika kirar edi. Ikkinchi guruh to‘rt fandan iborat bo‘lgani uchun uni lotincha “kvadrivium” deyiladi. Unga arifmetika, geometriya, astronomiya va musiqa kirar edi. Hammasi bo‘lib bu etti fanni “etti erkin san’at” deb atash rasm bo‘lib qoldi.
Mazkur o‘quv fanlari qadimgi YUnoniston ta’lim tizimidan olingan edi, biroq o‘rta asrlarda ularga diniy mazmun berilib, hammasi ramz bilan diniy ma’noda tushuntirilar edi. Masalan: grammatikani o‘rganishdan maqsad — muqaddas diniy kitoblarni o‘qishni bilib olish, ritorika (notiqlik san’ati nazariyasi)ni o‘rganishdan maqsad va’zxonlik qilish, xutba o‘qish san’atini egallab olish, musiqa deyilganda esa diniy musiqa nazarda tutilardi (katolik cherkovida ibodat vaqtida organ musiqa asbobi chalinadi va diniy ashulalar aytiladi). Dialektika, munozara, bahslashish san’ati deb tushunilar va katolitsizmga qarshi chiquvchilar bilan munozara qilishga yordam beradigan fan deb hisoblanar edi. Hattoki matematikaga ham diniy ma’no berilar edi. Geometriya cherkov binolarini qurish uchun zarur fan hisoblanar edi, arifmetikani o‘qitganda ayrim sonlarni ramz bilan diniy ma’noda (masalan “1” raqami bu xudoning birligi simfoli (ramzi) deb tushuntirilar edi. Astronomiyadan esa diniy kalendar tuzishda foydalanardilar.
Hamma fanlarning toji deb — teologiya hisoblanar edi. O‘rta asrlarda beriladigan ta’lim dasturi cherkov maktablari orqali amalga oshirilar edi.
CHerkov maktablarining asosiy turlari: prixod maktabi (ya’ni cherkovga qarashli), monastir maktabi va bosh cherkov yoki episkop maktablaridan iborat edi.
Prixod maktablari boshlang‘ich diniy maktablari bo‘lib, unda o‘g‘il bolalar o‘qir edi. Ular mahalladagi cherkovga qarashli bo‘lib, unda ruhoniy yoki uning yordamchisi o‘qituvchilik vazifasini bajarar edi. Prixod maktablarida bolalar xristian dini asoslari va qoidalarini, diniy ashulalar aytishni, lotin tilida o‘qish va yozishni o‘rganardilar. Ba’zilarida esa bolalar boshlang‘ich hisob ilmini ham o‘rganardilar.
Monastir maktablari monastir huzuridagi maktablar bo‘lgani sababli shu nom bilan yurgiziladi. O‘rta asrlar Evropadagi monastirlar faqat tarki dunyo qilgan monaxlar yashaydigan diniy muassasagina bo‘lib qolmay, balki ba’zi joylarda ular o‘z zamonasiga munosib madaniyat markazi, ma’rifat o‘chog‘i ham edilar. Bunday monastirlarda turli kitoblardan nusxa ko‘chirish, kitobxonalar tashkil qilish bilan shug‘ullanar, ba’zi monaxlar ilmiy muammolar ustida ish olib borar edilar. Monastir maktablarida o‘qitish vazifasi uchun maxsus monaxlar tayinlanardi. SHu ishda ishlab turgan monaxlar ta’lim-tarbiya ishini uyushtirish va uni olib borish sohasida ancha tajriba to‘playdilar.
Monastir maktablarining ko‘pida prixod maktabida o‘qitiladigan fanlardan tashqari, yana yuqorida aytilgan “ettita erkin san’at”dan dars berilar edi.
Monastir maktablariga boshda faqat monax bo‘lishga tayyorlanadigan o‘g‘il bolalar qabul qilinar edi, keyinchalik esa bu maktablarga o‘qishni xohlagan har bir kishi qabul qilinaverdi. SHu sababdan monastir maktablari “ichki maktab” (monastir devori ichida, faqat kelgusi monaxlar uchun) va “tashqi maktab” (monastir devori tashqarisida, hamma o‘qishni istaganlar uchun) nomli ikki maktabga bo‘lina boshladi.
Bosh cherkov yoki episkop maktablari markaziy diniy okrugdagi bosh cherkov (sobor)ga qarashli maktablar edi. Bunday okrugda din ishlari boshqarmasi joylashgan bo‘lib, uning boshida yuqori lavozimli ruhoniy — episkop turar edi. SHuning uchun bu maktablarni bosh cherkov yoki episkop maktablari deyilar edi. Bu turdagi diniy maktablarda faqat o‘g‘il bolalar o‘qir edi. Bosh cherkov maktablarida odatda yuqorida ko‘rsatilgan etti fanning hammasi o‘qitilib, bu fanlardan tashqari eng oliy va asosiy fan deb hisoblangan teologiya (din qoidlari) ham o‘qitilar edi. Monastir maktablari singari, bu maktablarga ruhoniy bo‘lish maqsadini qo‘ymagan shaxslar ham qabul qilinaverar edi, chunki xat-savodi bo‘lgan kishilarga talab tobora kuchayib borar edi. SHu sababli monastr maktablari singari, bu maktablar ham “ichki maktab” (faqat ruhoniylarni etishtiruvchi) va hamma o‘qishni istovchilar uchun “tashqi episkop maktablari” nomi bilan ikki xil maktabga bo‘lina boshladi.
O‘qish cherkov tomonidan tasdiqlangan din darsliklari va din aqidalarini yodlashdan iborat edi. Bu maktablarda belgilangan o‘quv yiliga rioya qilinmay, maktabga istagan vaqtida kirib, uni turli vaqtda tamomlab chiqish mumkin edi. Sinf-dars tizimi ham yo‘q edi. O‘quvchilar bir xona ichida to‘plangan bo‘lsalar ham, har qaysisi faqat o‘z sabog‘i bilan shug‘ullanar, o‘qituvchi esa shogirdlarini bitta-bittadan o‘z oldiga chaqirib, har qaysisiga alohida-alohida saboq berardi.
Bu maktablarda qattiq intizom o‘rnatilar edi. O‘quvchilar qilgan har bir aybi uchun qattiq va shafqatsiz jazolanardilar. Bunday maktablarda odatda o‘quvchilarga tan jazosi berilar edi (savalash, och qoldirish va shu kabilar).
O‘rta asrlarda G‘arbiy Evropada mulkdor feodal va aslzoda tabaqalariga mansub oilalarda tug‘ilgan qiz bolalar odatda xotin-qizlar monastirlari ichida yoki maxsus murabbiyalar va oilaga birkitilgan ruhoniylar qo‘l ostidagi uylarda tarbiya olardilar.
|
| |