-2023 yillarda O’zbekistonda makroiqtisodiy ko'rsatkichlarning dinamikasi

|
-2023 yillarda O’zbekistonda makroiqtisodiy ko'rsatkichlarning dinamikasi
|
bet | 8/9 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 103,3 Kb. | | #231850 |
Bog'liq Keynsning makroiqtisodiy muvozanat modeli333552.2. 2021-2023 yillarda O’zbekistonda makroiqtisodiy ko'rsatkichlarning dinamikasi
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining makroiqtisodiy ko'rsatkichlarini aniqlash va tartibga solish, ularning mohiyatini, tendentsiyalarini va hajmiga ta'sir etuvchi omillarni o'rganish milliy iqtisodiyotning muhim vazifasidir. Busiz jamiyat va davlatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotining yaqin va uzoq maqsadlariga erishish manfaatlari yo'lida milliy iqtisodiyotni rivojlantirishni samarali boshqarish mumkin emas. Asosiy makroiqtisodiy ko'rsatkichlar mamlakatdagi yalpi ichki mahsulot, ishsizlik va inflyatsiya darajasidir. Ular mamlakat taraqqiyotida muhim o‘rin tutadi.
Federal Davlat statistika xizmati ma'lumotlariga ko'ra, O’zbekiston yalpi ichki mahsuloti quyidagi dinamikaga ega (jadvalga qarang).
|
|
|
|
|
2022 yil
|
2023 yil
|
|
YaIM
|
103,4%
|
101,3%
|
|
|
|
|
| Jadval yalpi ichki mahsulotning jismoniy hajmi indekslari (o'tgan yilga nisbatan foizda)
O’zbekistonning 2023 yildagi yalpi ichki mahsuloti, dastlabki hisob-kitoblarga ko'ra, joriy narxlarda 66 689,1 milliard rublni tashkil etdi. 2023 yilga nisbatan YaIM jismoniy hajm indeksi. 101,3 foizni tashkil etdi. 2023 yil uchun YaIM deflyator indeksi 2022 yildagi narxlarga nisbatan 106,5 foizni tashkil etdi. Shunday qilib, O’zbekiston iqtisodiyotining turg'unlik xavfi aniq ko'rinib turibdi va uning tiklanish istiqbollarining noaniqligi ortib bormoqda. Bu ishsizlik darajasining zaif pasayishidan dalolat beradi (2-jadvalga qarang).
Jadval O’zbekiston Respublikasida aholining ishsizlik darajasi, yiliga o'rtacha (bandlik muammolari bo'yicha aholining tanlama so'rovlariga ko'ra),%
|
|
|
|
|
2022 yil
|
2023 yil
|
|
Ishsizlik
|
6,9%
|
6,8%
|
|
|
|
|
|
Jadvaldan ko'rinib turibdiki, 2023 yilda ishsizlik darajasi pasaygan. 0,1% ga. Ish beruvchilar tomonidan hududiy bandlikka ko‘maklashish xizmatlariga murojaat qilgan bo‘sh ish o‘rinlari bandlik xizmatlarida ishsiz sifatida ro‘yxatga olingan fuqarolar sonidan 1,6 barobar ko‘p bo‘ldi. 2023 yilda o'rtacha haqiqiy ish kuni 7,03 soatni tashkil etdi va 2022 yil darajasida edi.
2023 yilning to'rtinchi choragida tashkilotlarda (kichik tadbirkorlik sub'ektlaridan tashqari) tashkilotlarning nafaqaga chiqqan xodimlari soni ishga qabul qilingan xodimlar sonidan 171,4 ming kishiga oshdi. So‘rovda qatnashgan tashkilotlar ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilning to‘rtinchi choragida. Ish haqi bo'yicha ishchilarning 7,3 foizi ishga qabul qilingan, 7,8 foizi turli sabablarga ko'ra ketgan.
2014 yil yanvar oyida ishsizlarning o'rtacha yoshi 36 yoshda edi. Ishsizlarning 23,7 foizini 25 yoshgacha bo‘lgan yoshlar, 20,6 foizini 50 va undan katta yoshdagilar tashkil etadi.
Turg'unlik inflyatsiya sur'atlarining sekin pasayishi bilan birga keladi. Quyida O’zbekistondagi inflyatsiya jarayonlarini tavsiflovchi statistik ma'lumotlar keltirilgan (jadval).
Jadvalda iste'mol narxlari indeksi, %
|
|
|
|
|
2022 yil
|
2023 yil
|
|
Inflyatsiya
|
6,6%
|
6,5%
|
|
|
|
|
|
2023 yilda Federal Davlat statistika xizmati ma'lumotlariga ko'ra inflyatsiya. 2022 yilga nisbatan 0,1% ga kamaydi. Shunga qaramay, moliyaviy tanglik va narxlardan norozilik kuchayib bormoqda.
So'nggi yillarda O’zbekistonda inflyatsiyaning uchta sababi ko'rsatilgan. Birinchisi, dunyodagi oziq-ovqat narxining global o'sishi. O’zbekiston muhim miqdorda oziq-ovqat va xom ashyo import qiladi. 2010 yildagi qurg'oqchilikdan keyin esa import ulushi sezilarli darajada oshdi. Ikkinchi sabab – budjet xarajatlarining o‘sishi, ayniqsa, ijtimoiy soha, iqtisodiyotni pul bilan qo‘llab-quvvatlash. Hukumat uni pul bilan to'ldirishda davom etmoqda, bu pul massasining o'sishiga va natijada rublning xarid qobiliyatining pasayishiga ta'sir qilmasligi mumkin. Inflyatsiyaning tezlashishining uchinchi sababi davlat monopoliyalari xizmatlariga tariflarning oshishi hisoblanadi. Ayniqsa, elektr energiyasi uchun. Aksariyat davlat kompaniyalari narxlarni oshirmoqda - gaz, energiya, chiptalar. Mutaxassislar inflyatsiya sabablari qatorida aholiga kredit berishning tezlashishi va aholi o‘rtasida bank jamg‘armalarining sekinlashishini ham nomlaydi.
Shunday qilib, 2022-2023 yillarda O’zbekiston iqtisodiyotida. YaIM o'sishining past sur'atlari, ishsizlik va inflyatsiyaning past sur'atlari bilan birga turg'unlik mavjud.
Mamlakatning iqtisodiy hududi - bu mamlakat hukumati tomonidan boshqariladigan hudud bo'lib, unda odamlar, tovarlar va pullar erkin harakatlanishi mumkin. Geografik hududdan farqli o'laroq, u boshqa mamlakatlarning hududiy anklavlarini (elchixonalar, harbiy bazalar) o'z ichiga olmaydi, balki boshqa mamlakatlar hududida joylashgan ma'lum bir mamlakatning bunday anklavlarini o'z ichiga oladi.
YaIM yalpi mahsulot hisoblanadi, chunki u asosiy kapital iste'molini ayirib tashlashdan oldin hisoblanadi. Asosiy kapitalni iste'mol qilish - bu asosiy kapitalning jismoniy va ma'naviy jihatdan yomonlashishi va halokatli xarakterga ega bo'lmagan tasodifiy zararlanishi natijasida hisobot davridagi qiymatining pasayishi. Nazariy jihatdan, ichki mahsulot asosiy kapital iste'molini chegirib tashlagan holda aniq asosda belgilanishi kerak.
Shu bilan birga, asosiy kapitalning iste'molini MXX tamoyillariga muvofiq aniqlash uchun asosiy vositalarning o'rnini bosish qiymati, ularning xizmat muddati va asosiy vositalar turlari bo'yicha eskirish to'g'risidagi ma'lumotlarga asoslangan maxsus hisob-kitoblar talab qilinadi. Buxgalteriya hisobidagi amortizatsiya bu maqsad uchun mos emas. Hamma mamlakatlar ham bu hisob-kitoblarni amalga oshirmaydi, ularda esa turli usullardan foydalaniladi. Shunday qilib, ma'lumotlar
YaIM mamlakatlar bo'ylab qulayroq va solishtirish mumkin, shuning uchun YaIM o'lchovi sof milliy mahsulotga qaraganda kengroq qo'llaniladi.
Bir qator xorijiy davlatlarning statistikasida YaIMdan tashqari oldingi makroiqtisodiy ko‘rsatkich – yalpi milliy mahsulot (YaIM) ham qo‘llaniladi[1]
YaIM va YaIM o'rtasidagi farq quyidagicha:
1) YaIM xududiy deb atalmish asos bo'yicha hisoblanadi. Bu ma'lum bir mamlakat hududida joylashgan korxonalarning milliy mansubligidan qat'i nazar, moddiy ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalari mahsulotlarining umumiy qiymati;
2) YaMM - milliy korxonalarning joylashgan joyidan (mamlakatda yoki chet elda) qat'i nazar, milliy iqtisodiyotning har ikki sohasidagi mahsulot va xizmatlar umumiy hajmining umumiy qiymati.
Shunday qilib, YaIM yalpi ichki mahsulotdan ma'lum bir mamlakatning chet eldagi resurslaridan foydalanishdan olinadigan omil daromadi, chet elda investitsiya qilingan kapitalning foydasi, u erda mavjud bo'lgan mulk, chet elda ishlaydigan fuqarolarning ish haqi minus chet elliklarning shunga o'xshash daromadlari bilan farqlanadi. mamlakatdan eksport qilinadi.
Odatda, YaIMni hisoblash uchun, bir tomondan, ma'lum bir mamlakat korxonalari va jismoniy shaxslari tomonidan xorijda olingan foyda va daromadlar, ikkinchi tomondan, xorijiy investorlar va xorijiy ishchilar tomonidan ushbu mamlakatda olingan foyda va daromadlar o'rtasidagi farq aniqlanadi. qo'l, YaIM ko'rsatkichiga qo'shiladi.
Bu farq juda kichik: yetakchi G‘arb mamlakatlari uchun YaIMning ±1% dan ko‘p emas. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Statistika xizmati asosiy ko'rsatkich sifatida YaIMdan foydalanishni tavsiya qiladi. AQSh va Yaponiya YaIMdan foydalanadi.
Yalpi ichki mahsulotni quyidagi uchta usul yordamida hisoblash mumkin: yalpi qo'shilgan qiymat yig'indisi sifatida (ishlab chiqarish usuli) yakuniy foydalanish tarkibiy qismlari yig'indisi sifatida (yakuniy foydalanish usuli) birlamchi daromadlar yig'indisi sifatida (taqsimlash usuli).
Ishlab chiqarish usuli bilan hisoblanganda YaIM sanoat yoki tarmoqlar bo‘yicha guruhlangan barcha rezident ishlab chiqarish birliklarining yalpi qo‘shilgan qiymatini yig‘ish yo‘li bilan hisoblanadi.
SNTda qo'shilgan qiymat asosiy narxlar deb ataluvchi narxlarda, shu jumladan mahsulotlarga subsidiyalar bo'yicha, lekin mahsulotlarga soliqlar (masalan, savdo solig'i, QQS va boshqalar) kamaytirilgan holda o'lchanadi. Bunday yondashuv har bir tarmoqning YaIM yaratishga qo‘shgan hissasini aniqroq o‘lchash imkonini beradi. Shuni ta'kidlash kerakki, yalpi qo'shilgan qiymat va YaIM o'rtasidagi bog'liqlik quyidagi shaklda bo'ladi:
YaIM = D + N - U, (2)
bu erda D - iqtisodiyotning barcha tarmoqlarining asosiy narxlardagi qo'shilgan qiymati;
N - mahsulotlarga soliqlar;
U - mahsulotlar uchun subsidiyalar.
SNTda qabul qilingan ishlab chiqarish faoliyati doirasining ta'rifiga ko'ra, u quyidagilarni o'z ichiga oladi: foydalanishdan qat'i nazar, barcha tovarlar, boshqa institutsional birliklarga ko'rsatiladigan xizmatlar, xususan, davlat va notijorat tashkilotlarining bozordan tashqari xizmatlari maishiy xizmatchi. Uy xo'jaligi a'zolari tomonidan bir-biriga ko'rsatiladigan bepul maishiy xizmatlar (pishirish, yuvish, tozalash, uy jihozlarini ta'mirlash) SNA ishlab chiqarish chegarasiga kirmaydi.
Ishlab chiqarish sohasining chegaralari shuningdek, yashirin iqtisodiyot tomonidan tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatishni o'z ichiga olishi kerak, ya'ni. qonun hujjatlarida taqiqlangan tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish (noqonuniy ishlab chiqarish) hamda qonun bilan printsipial jihatdan ruxsat etilgan, lekin daromadni yashirish maqsadida davlat organlaridan yashirilgan tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish (yashirin ishlab chiqarish).
Mahsulotning ikki turi mavjud: bozor va nobozor. Bozor mahsuloti mahsulot va xizmatlarni o'z ichiga oladi:
1) sotish yoki ayirboshlash yo'li bilan iqtisodiy ahamiyatli narxlarda sotilgan;
2) xodimlarga naqd pul sifatida beriladigan;
3) korxonaning bitta korxonasi (mustaqil balansda bo'lgan yoki alohida hisob bo'limi bo'lgan bo'linma) tomonidan ishlab chiqarilgan va o'sha korxonaning boshqa korxonalariga o'sha yoki keyingi davrlarda ishlab chiqarishda foydalanish uchun berilgan (masalan, oziq-ovqat korxonaning yordamchi xo'jaliklari tomonidan ushbu korxonaga qarashli oshxonalarga, bolalar muassasalariga, dam olish uylariga va boshqalarga o'tkazilgan mahsulotlar);
4) ishlab chiqaruvchining zahiralariga kiradigan va bozorda foydalanish uchun mo'ljallangan tayyor mahsulotlar va tugallanmagan ishlab chiqarish, ya'ni yuqorida sanab o'tilgan maqsadlar uchun.
Bozordan tashqari mahsulot mahsulot va xizmatlarni o'z ichiga oladi:
1) xo'jalik yurituvchi sub'ektlar tomonidan o'zlarining yakuniy iste'moli yoki jamg'arish uchun ishlab chiqarilgan (masalan, qishloq xo'jaligi va shu maqsadlar uchun shaxsiy fermer xo'jaliklarida, aholining dehqon yoki yordamchi xo'jaliklarida ishlab chiqarilgan, shaxsiy qurilish, o'z uyida yashash uchun xizmatlar, xizmatlar) haq to'lanadigan uy xizmatchilari va boshqalar. .P.)
2) boshqa institutsional bo‘linmalarga bepul yoki iqtisodiy ahamiyatga ega bo‘lmagan narxlarda, shu jumladan butun jamiyatga ko‘rsatiladigan xizmatlar (masalan, bepul ta’lim va sog‘liqni saqlash, davlat boshqaruvi, mudofaa xizmatlari va boshqalar);
3) bozordan tashqari foydalanish uchun mo'ljallangan tayyor mahsulotlar va tugallanmagan ishlab chiqarish va ishlab chiqaruvchining tovar-moddiy zaxiralariga kirish.
Yakuniy foydalanish uchun ishlab chiqarilgan tovarlar va xizmatlar o'xshash bozor tovarlari va xizmatlarining asosiy narxlarida baholanadi. Davlat organlari va uy xo‘jaliklariga xizmat ko‘rsatuvchi notijorat tashkilotlari tomonidan ko‘rsatiladigan nobozor xizmatlari ushbu muassasalarning joriy xarajatlari, shu jumladan asosiy kapital iste’moli asosida baholanadi.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, Makroiqtisodiy muvozanat muammosi cheklangan ishlab chiqarish resurslaridan (kapital, er, mehnat) turli xil tovarlarni yaratish va ularni jamiyatning turli a'zolari o'rtasida taqsimlash uchun foydalanish yo'llari muvozanatli bo'lgan tanlovni (hammaga mos keladigan) izlash tushuniladi. Shunday ekan muvozanat umumiy mutanosiblikka erishilganligini bildiradi:
a) ishlab chiqarish va iste'mol qilish;
b) resurslar va ulardan foydalanish;
v) talab va taklif;
d) ishlab chiqarish omillari va ularning natijalari;
e) moddiy va moliyaviy oqimlar.
Shunday qilib, makroiqtisodiy muvozanat har qanday davlatning iqtisodiy nazariyasi va iqtisodiy siyosatida asosiy muammo hisoblanadi.
Ushbu xulosa ideal (nazariy jihatdan istalgan) muvozanat - bu shaxslarning iqtisodiy "energiyasi" dan milliy iqtisodiyotning barcha tarkibiy elementlari, tarmoqlari va sohalarida ularning manfaatlarini to'liq optimal darajada amalga oshirish bilan barqaror foydalanish ekanligiga asoslanadi.
Ko'rinib turibdiki, bu tarzda tushuniladigan muvozanat iqtisodiy ideal, muhim bo'lsa ham, real hayotning abstraktsiyalari tizimidir. Biroq, busiz fan yo'q, chunki u nafaqat mohiyat va hodisa o'rtasidagi nomuvofiqlik sabablarini, balki amaliyot va idealni ham o'rganadi.
Shunday qilib, V.Paretoning nufuzli fikriga ko'ra, iqtisodiy fan o'z rivojlanishi va optimal holat sari harakatlanishida uch bosqichdan o'tishi kerak [2, 57-bet]:
1) iqtisodiy munosabatlarni empirik aniqlash va qayd etish;
2) ular ichidagi muhim aloqalarni aniqlash;
3) iqtisodiy hodisalar dunyosini tashkil etuvchi elementlarning muvozanat sharoitlarini erkin raqobat qonuni bo'yicha aniq miqdoriy aniqlash.
Ideal (optimal) uchinchi bosqichga erishish iqtisodiy ilmiy bilimlarning maqsadini ifodalaydi. Bundan tashqari, V. Pareto mantig'idan kelib chiqqan holda, haqiqiy makroiqtisodiy ideal:
a) nazariy jihatdan - iqtisodiy tizimning umumiy muvozanat modelini qurish;
b) amalda - barcha iste'molchilar (xaridorlar) va ishlab chiqaruvchilar (sotuvchilar) xatti-harakatlarini erkin raqobat qonuni talablariga muvofiqlashtirish.
Iqtisodiyot nazariyasida makroiqtisodiy ideal iqtisodiy tizimning umumiy muvozanat modellarini qurishdir.
Haqiqiy hayotda bunday model talablarining turli xil buzilishi sodir bo'ladi.
Ammo makroiqtisodiy muvozanatning nazariy modellarining ahamiyati real jarayonlarning ideallardan chetga chiqishining o'ziga xos omillarini aniqlash va iqtisodiyotning optimal holatini amalga oshirish yo'llarini topish imkonini beradi.
Iqtisodiyotda makroiqtisodiy muvozanatning ko'plab modellari mavjud bo'lib, ular iqtisodiy fikrning turli yo'nalishlarining ushbu muammo bo'yicha qarashlarini aks ettiradi:
- XVIII asrdagi Fransiya iqtisodiyoti misolida oddiy takror ishlab chiqarishning F.Kesney modeli;
- oddiy va kengaytirilgan kapitalistik ijtimoiy takror ishlab chiqarishning K.Marks sxemalari;
- erkin raqobat qonuni ostidagi umumiy iqtisodiy muvozanatning L.Valras modeli;
- V. Leontiev “kirish-chiqish” modeli;
- qisqa muddatli iqtisodiy muvozanatning J. Keyns modeli.
Makroiqtisodiy muvozanat ijtimoiy takror ishlab chiqarishning markaziy muammosidir.
|
| |