ALTIN-MİZE - TÜrk xalqlari folkloru IV kitab altay dastanlari və ƏfsanəLƏRİ baki – 2016 Redaktoru: fil. ü. f d. Əfzələddin ƏSGƏR

ALTIN-MİZE
“Altın-Mize” nağılı nə V.V. Radlovun “Proben”ində, nə də mənim “Şimal-Qərbi Monqolustan oçerkləri” kitabımda yoxdur. Nağılın mifoloji yaxud kosmoqonik xarakterli hissələrlə zənginliyi maraq doğurur. Burada Venera-Çolmon ulduzunun adına dəfələrlə rast gəlinir: üç şinjəçi, yəni üç casus yaxud elçi üç çolmona çevrilib göydən hadisələri müşahidə edirlər; bahadırın qovduğu at göyə qalxıb Çolmon ulduzuna çevrilir; Altın-Mize Çolmon-xan adlı bir şəxsi öldürür.
Hər hansı bir mərkəzi məqam (dünyanın yaxud göyün mərkəzi) haqqında təsəvvür əldə etmək maraqlı deyilmi? Bahadır Uçkur-Kunqurun malik olduğu torpaqlarda sarı çay var; çayın ortasında ada, adada cəhənnəmə yol və oradaca Təmir-terek-dəmir qovaq var; ağ erdine qovağın başındadır. Başqa bir yerdə də (62) Təmir-terek cəhənnəmə gedən yolun ağzında göstərilir, burada isə ağacın başında erdinenin olduğu bildirilir. Yuxarıda Təmir-terek haqqında bax. Üçüncü yerdə Təmir -terekin başı kəsilib; onun kötüyü yazılarla görünməz olub.
Dəmir qovağın başındakı ağ erdine haqqında deyilir ki, o, sönəni alovlandırır, öləni dirildir və özü at başı boydadır (63).
Qırğız nağıllarında bəzən bahadırın at başı boyda qızıl tapması göstərilir; yəni erdinenin yerində qızıl. Monqolların Arci-Borci nağılında qızıl-gümüşün yəni erdinenin böyüklüyü yox, forması göstərilir (А.Веселовский. Сказка о Соломоне и Китоврасе. 12). Bu kiçik xüsusiyyət göstərir ki, monqol nağılı hind dilindən tərcümədirsə, onda Monqolustanda bu, şimalda yayılan çöl rəvayətlərinin təsiri ilə bəzi yerlərdə dəyişikliyə məruz qalmışdır. Əgər Arci-Borci nağılının şimal variantı qədim hind nağılıdırsa, onda etiraf etmək lazımdır ki, at başına oxşayan qızıl-gümüş nağılın ən birinci variantına aiddir.
Bunu yayda çobanların, qışda isə mal-qaranın sığınacağına çevrilən, bahadırlıq səfərləri başa çatan zaman atını qovub özünü hərəkətsiz vəziyyətə salan Altın-Mizenin də altında daldalandığı əsas (mərkəzi) ağac və digər Çuk-terek qovaqla (44) eyniləşdirmək doğru olmazmı? Altın-Mize ağacın altında oturub iki musiqi alətini çalmağa başlayır; bütün vəhşi heyvanlar, quşlar uçub gəlir onun başına toplanır (Nen nağılında da buna bənzər səhnə var: İtya doqquz tütək çalır, bütün quşlar, vəhşi heyvanlar onu dinləmək üçün ətrafına toplaşır (Donner Extract du journal de Sociefe Finna-ougrienne Heisingfors 1913) Rus bılinasında Dyuk Stepanoviç qamçını düymələrə döyməyə başlayanda düymələr cingildəyib səs çıxarır, quşlar, heyvanlar onun yanına uçub gəlir (Рыбников, II, 557)). Qırğız rəvayətində də Çok-terek olduğu göstərilir; Kozu-Kurpeş bu qovaqda özünə sığınacaq tapır. Teleutların Takmaşevin qeydə aldığı, hələlik çap olunmayan Kozik nağılında (Qırğızların Kozu-Kurpeş nağılının variantı) da həmin yerdə Çok-terek qovaq var. Çok formasına hələ qırğızların Balxaş gölünün şimal-qərbində Ata-su bulağına aid edilən əfsanəsində də rast gəlinir. Varlı bir qırğızın qızı kasıb bir bahadırı sevir; ata bu qeyri-bərabər nikaha razı olmur; gənclər qoşulub qaçırlar; ata onların ardınca gedir, onlara çatıb oğlanı hədəfə alır, qızı oğlana sarılır, ox onun sinəsinə batır. Adı Çok olan bahadır ölmüş qızı çölün ortasında qoyub yaxınlıqdakı dağın başına çıxır. Qızının yanına gəlib çatan ata o qədər ağlayır ki, onun göz yaşları böyük bir çay əmələ gətirir; indi həmin çay “Atanın göz yaşları” Ata-su adlanır. Çay qızın meyitini öz axarına alıb aparır, sevgilisinin olduğu dağların yanından ötəndə qız deyir: “Əlvida, Çok!” Çok-aman! Həmin dağlar indi də Çok-aman adlandırılır (Bu əfsanəni mənə XIX əsrin 30-cu illərində Ata-sunun ətrafında olmuş atam danışıb). Altay şaman ayinlərində içki içiləndə “Çok” nidası işlənir.
Qırğız çöllərində canqız-ağac adlanan xüsusi ağaclara tez-tez təsadüf olunur; bunlar tənha ağaclardır; ağacın tənha olması xalq tərəfindən fövqəltəbii hal kimi qəbul olunur, ona görə də bu ağaclara xüsusi ehtiram göstərilərək yanından ötən hər bir insan ağacın budaqlarına saçının tükünü yaxud əski parçasını bağlamağı zəruri hesab edir. Belə xüsusi ağaclar Altayda və soyotlarda da var. Amma bura meşəlik olduğu üçün sitayiş tənhalıq əlaməti ilə yox başqa şərtlərlə həyata keçirilir. Bu ağaclar yalam yəni parça saçaqlarla örtülmüş olur. Həmin ağaclar şaman ağacı – kam-ağac adlandırılır. Monqolustan çöllərində, qırğız çöllərində də olduğu kimi, tənha ağaclar xüsusi hörmətlə anılır; bu ağaclara da saç tükü bağlanır. Monqollar bu ağacları qantsxan-modo (monqolca: tənha ağac) adlandırır. Monqol rəvayətlərində “Oron-qantsxan-modo” (Tənha Oron ağacı) adına rast gəlinir. Xormusten-xanın oğlu körpə vaxtında bu ağacın altında tapılıb (Monqol rəvayətində Çingiz-xan, kalmıklarda Tsoros: Очерки С. З. Монг. IV, 228, 326, 873).
Mən bilmirəm, qırğız rəvayətlərində Temir-terekə rast gəlinirmi. Kokçetav qəzasında toplanmış nağıllarda bay-terek (bay-varlı) qovağa rast gəlinir. Bu ağac dənizin sahilində tənha bitir; bu ağacın başında nəhəng alın-karaqus quşunun yuvası var. Bahadır yuvada olan parlaq qiymətli daşı götürməyə gedir.
Altay şamanlarında baykain ağacı (kain-qayınağacı) haqqında təsəvvürlər var, bu təsəvvür şaman ayinindən rəvayətə də keçib. Qoşa tozağacları bay-kain adlandırılır. Bu ağaclar qurbangahların qarşısında əkilir və yalam qaytanlarla bir-birinə bağlanır (Очерки С.З.Монг. IV, 79). Şaman kosmoqrafiyası bay-kaini şamanın göyə, Ulkenin taxtına qalxdığı yola qoyur. Bu yolda şaman bir neçə qat qət edir: buludların üstündə Ulkenin işıqlı məkanına yaxın olan ən yuxarı qatda bay-kain qayınağacı var, qurbanlıq at ağaca bağlanıb; güman etmək olar ki, bu at həmin gün qurban kəsiləcək. Bu səhnə Qütb ulduzu ilə bağlı Asiya çöllərində yayılmış bir rəvayəti xatırladır: bu paya yaxud at axuruna bağlanmış bir və ya iki atdır. Şimali Tibetdə yequrlarda göyə qurban deyilən at Qütb ulduzu yox, Veneranın adı ilə Çolpan adlanır (Живая Старина 1912 г., ч. XXI, в. I, cтр. 73). Çolmon adı Qütb ulduzuna da aid edilirmi?
“Altın-Mize” nağılında Uç-Kurbustan tanrının adı ilə bağlı bəzi məqamlara rast gəlinir. O, göydədir; Onun adına belə bir ifadə də aid edilir: “Yuxarıda olan”. Uçkur-konqur bahadır haqqında deyilir ki, onun Kudayı, Uç-Kurbustanı, Kendin göyü (başqa yerdə Tendin – səh. 1-18) var. İnsanların və atların yaradılması Uç-Kurbustana aid edilir.
Uç-Kurbustanın sarayının qapısı yanında Kara-kula yaxud Kara-qula madyan var: onun üç oğlu var: xallı yazılı, kürən və boz ayğır (6). Karaqul haqqında yuxarıda “Altay-Buçıy” nağılına bax.
Bir yerdə Uç-Kurbustan ilə yanaşı “üç burxan” ifadəsi də işlənir.
Uç-Kurbustandan üç xüsusi şəxs kimi bəhs olunması ilə bağlı ciddi təsəvvürə həmişə rast gəlinirmi? Monqol rəvayəti Xormusten-xana oğul verir (Çingiz-xan, eləcə də Qeser Xormusten-xanın oğlu kimi verilir); yalnız bu rəvayət Xormusten-xanı bir şəxs kimi təqdim edən təsəvvürlə bağlıdır.
Ak-sakaldu-aduçi monqol və türk sözlərindən ibarətdir; türkcə ağ, türkcə sakal, monqolca saxal, aduçi monqolca ilxıçı (monqolca adu-ilxı) deməkdir.
Soyot nağıllarında Aksakal-aşyak (aşyak – qoca, ona çoban adı verilməyib) adı göstərilir (Очерки С. З. Монг. IV, 416).
Buryat nağılında Venera (Çolmon) ulduzu göy qoçlarının çobanı adlanır, rus tapmacalarında göy sürülərinin çobanı ay göstərilir (Сага о Соломоне, 40-70).
İrin-Sayn haqqında dürbüt nağılında çoban Ak-saxal-aduçi onun üçün atasının ilxılarından bahadır atı tutur; amma altay nağılında olduğu kimi, arvadı yox, onun özü atı tutub bahadıra verir (Очерки С.З.Монг. IV, 466).
Monqol və şərqi-türk nağıllarında tez-tez bahadırın yeniyetməlikdən ömrünün daha böyük yaş dövrünə keçməsi ilə bağlı ayin təsvir olunur. Bununla bahadıra yeni ad verilir. Beləliklə, Qeser həmin ayinədək Cöro adlanırdı, yalnız bu ayindən sonra Qeser adlandırılmağa başladı. Qeserin həmin iki dövrdə malik olduğu fəaliyyətin xarakteri tamamilə fərqlidir: bu ayinədək o, hər cür yaramazlıq edən dəcəl bir yeniyetmədir. Monqol povestinin bu hissəsi monqollarda almanların Eulen spiegela yaxud Merlin kimi hiyləgər personaj haqqında satirik nağılları əsasında tərtib olunub. İkinci dövrdə Qeser ölkəsini zalım, amansız nəhənglərdən təmizləyən, qəhrəmanlıqlar göstərən çöl fəaliyyəti ilə təsvir olunur (Сага о Соломоне, Томск, 1912, 153).
Qeser kimi Çingiz-xan da əvvəlcə Temuçin adlanır; ona yeni adı Tubut-tenqri verir (Oppert, presbieer İohann, s. 59; Танг. тиб. окр. Китая, т. II, 191). Bu şəxs əksər hallarda şaman kimi təqdim olunur (Труды нек. дух. миссии, т. IV, 136; Труды Вост. Отд. Русск. Арх. Общ., т. V, 159), amma heç vaxt çoban kimi göstərilmir. Buryat rəvayətində Debedey adlı personaj var; o, eyni zamanda həm şaman, həm də çobandır, Çolmonun qoçlarını otarır (Восточные мотивы, 224).
Gün-kanın ölümü bizim Koşeyin ölümünə bənzəyir. Şərq rəvayətində bu motivə yalnız bu halda rast gəlinmir.
Bu halların siyahısı aşağıda “Kan-Tadi” nağılının şərhində verilmişdir, orada nəhəng Tilan-koodan da bəhs olunur.
Bahadır Uçkur-kulanın adı nağılın gedişində Uçkur-kara kimi dəyişdirilib; bu əvəzlənməni söyləyicinin özü də, öz istəyi ilə edə bilər. Amma Ker-cutpa adının Ker-balık adı ilə əvəzlənməsini, görünür ki, sinonim olması ilə izah etmək lazımdır.
Bahadırın adının ikinci hissəsi olan Mizeni altaylılarda nəhəng An-Dolmana qalib gələn Muzıkay-Törön (В.Вербицкий, Алтайские инородцы. М. 1893 г., 101; (Восточные мотивы, 69) adındakı muz ilə müqayisə et; yəni monqol nağılında Xormusten-xanın oğlu Qeserə aid edilən fəaliyyət. Altay və soyot nağıllarında Buzıkay-Tarakay ad birləşməsinə rast gəlinir (Очерки С. З. Монг. IV, 345); bu, qoturluqdan keçəlləşmiş çobandır; qədim rus rəvayətində bu təsəvvürlə çoban olaraq yəqin ki, ay başa düşülür. Altay və soyot nağıllarında belə qotur Buzıkay-Tarakay yaxud Tas-Tarakay görkəmini nağılın əsas qəhrəmanı öz bahadırlıq simasını gizlətmək istəyəndə qəbul edir. Qeser bu halda cındır paltar geyinmiş rahibə, qırğız nağılında isə Kozu-Kurpeş Tas-Tarakaya çevrilir. Tarançin nağılında (Radlov, Proben, c.VI, 211) Kozu-Kurpeşə Bozı-Kurpeş, Takmaşevin qeydə aldığı teleut nağılında isə Kozik adı verilib. Teleutca verilən adın şəkilçisi Oppertin göstərdiyi Pisouka Mysouka kimi Esuqay formasının variantlarında da var (Oppert, Presbieer İohannes, 96). Monqol salnaməsi Esuqayı Çingizin atası kimi təqdim edir, amma Esuqayda buryat mifologiyasında Eseqe-Malanın simasını görmək daha doğru olardı: Eseqe-Malan buryatlarda monqolların Kormusten-xanının yerini tutur; Malan buryatca qotur deməkdir.
Temir-Bökö altaylıların şaman Cerkanat ilə bağlı rəvayətlərində var. Aşağıda “Ak-Bi” nağılının şərhində Temir-Bökö adı Temir-Bös və Temir-Mize adları ilə birləşdirilir; sonuncu iki personaj ona görə uyğundur ki, xan qızlarının adaxlılarının siyahısında yer alır, birinci tərəf olan Altın və Temir, qızıl və dəmir ikinci ad olan Mizedə, qütb ulduzunun adlarının birinci tərəfi gah Temir, gah da Altın olduğu kimi, əvəzlənir (qırğızca Temir-kazık, uyğurca Altın-kazık): yanmış üç dağ ilə quruyan göl ona işarə edir ki, qəhrəmanlardan biri təhlükədədir. İki qardaş haqqında Misir romanında pivə doldurulmuş bardaq eyni əlamətə malikdir (Maspero Les contes populaires de L’Egvpte ansienne, Paris, 1882, 150); Rusların “Bur bahadır” nağılında qan axan dəsmal (Афан Н.Р.С., т. I, 176, Москва, 1897).
MADAY-KARA
Qoca Olömbirin ovladığı Atıqar adlı qara maral digər çöl rəvayətlərində Manqıs kimi nəhəng göstərilir (Очерки С. З. Монг. IV, 454, 513, – Atqar-xara-manqıs; 513, 530, – Atxır-xara-manqıs: 905 – Adqır-xara-manqıs). Olömbirin rəiyyətinin də həlak olduğu kalanı, yəni dünya yanğınını törədən də bu Atıqar maral deyilmi?
Göy Umar-Timar çayı, Kok-talay ilə bağlı yuxarıda “Altay-Buçıy” nağılının şərhinə bax.
Bahadır Yan-Eek Madaya onu necə öldürməyi öyrədir; bu, mücərrəd monqol nağılında Tibet xanının, buryat nağılında isə şaman Qurtenin onları necə öldürməyin sirrini verməsinə bənzəyir (Altın-Tobçi 143; Записки Вост.-Сиб. Отд. Геогр. Общ., т. I, в. I, 135, в. II, 110). Hökmdar Şidurqunu Çingiz-xan yalnız çəkməsindəki kəndiri tapmaqla öldürə bilər. Şaman Qurte çəkməsinin altlığına görə öldü.
Maday-Karanın Erliklə vuruşunda boz Kok-buka buğa da iştirak edir; buğanın Erlikin özü ilə eyniliyini mən “Solomon haqqında Saqa” kitabımda (T.1912, səh. 23) demişəm. Quma çevrilərək buğanın ayaqları altına səpilən əsgərləri Xudyakovun topladığı rus bılinasının (Верхоянский сборник. Ирк., 1890, 264) yakutcaya tərcüməsində çəkicin dəmirçi zindanına vurulan zərbələrindən yaranan əsgərlərlə müqayisə et. Maday-Karanın hədəfə aldığı ziyil, yəqin ki, boz buğanın bədənində yeganə zəif yerdir. Mənim “Orta əsrlər Avropa eposunda Şərq motivləri” kitabımda oxşar motivlər göstərilmişdir.
İki buğanın döyüşü ilə bağlı buryat rəvayətində onlardan biri yerə uzanıb özünü ölülüyə vurur, rəqibinin zədələrinə tuş gəlir, bu isə sonuncu üçün həlledici məqamdır (Сага о Соломоне, 27).
Erlikin qızı Erke-Kara haqqında yuxarıda “Altın-Mize” nağılının şərhində deyilib.
Nağılın sonunda Erlik doqquz qara buğaya bağlanmış arabada təsvir olunur. Bu obraz buddizmə yad deyil. Tanrı Oser-jame yeddi-yaxud doqquz qara donuzun üstündə gedən kimi təsvir olunub; donuzlarda gedən və əlində cilov tutan tanrı ikonaları, eləcə də misdən tökülmüş tanrı və onu aparan donuz fiqurları qarşılaşdırılır. Bu təsəvvürün izi “İbadət dəyirmanları” kurdesində də var. Tanrı Oser-jamenin şərəfinə qurulmuş xüsusi kurde növü də var. İkonanın şaquli qoyulmuş xətkeş şəklində olan altlığında yuxarı ucları köndələn bağlanmış iki kiçik sütun var; köndələnin ortasında şaquli sümük ox buraxılan deşik var. Oxun aşağı ucu altlıqda olan yuvacığa dayanır, yuxarı ucu isə bir sm. Köndələnin üzərinə çıxır; köndələndən aşağıda sümük oxun üstündə üfüqi vəziyyətdə olan dairə var. Həmin dairəni üfüqi müstəvidə fırlatmağa çətinlik yaradınca, köndələnin üstündə tərpənən sümük oxun yuxarı ucundan iki barmaqla tutub onu fırlatmaq olar. Dairənin yuxarı və aşağı tərəfində rəsmlər çəkilib; onların hər ikisi yeddi yaxud doqquz hissəyə bölünüb; hər bir hissənin yuxarı tərəfində çiçək, aşağı tərəfində gnəş istiqamətində sağa qaçan qara yaxud qəhvəyi donuz rəsmi çəkilib. Bu qurğudakı məna, yəqin ki, belədir: mömin insan bu kurdeyə ulduzların göydəki hərəkətinə paralel hərəkət verərək göy qübbəsinin fırlanmasını təsvir edir: bəlkə də bu, o deməkdir ki, həmin insan dünyanın mövcud qayda-qanununu qəbul edəcəkdir. Yaxud, ola bilər ki, o, hətta inanır ki, ulduzların hərəkətini təqlid edərək dünyanın hərəkətinə kömək edib dünyanın qayda-qanununu dəstəkləyir.
İbadət maşınını fırlatmaq ənənəsi dindar buddistdə fırlanan göy qübbəsi şəklində elə bir emosiya yaradır ki, biz də şəhərdə evimizin eyvanında dayanıb sərt donqar körpünün üstü ilə gedən ağır arabaya baxanda eyni hissi keçiririk. At dayandı; o, bütün var-gücünü toplayır, amma arabanı döndərə bilmir; insanlar ona köməyə qaçır; biri onun dişindən tutur, biri çənbərindən dartır, o birilər onun sinəsinə çökərək arxadan arabanı itələyirlər. Bu səhnə sizin bütün ruhunuzu çulğayır; siz bütün varlığınızla bu arabanın qalxmasında iştirak edirsiniz; siz dayandığınız eyvanın məhəccərinə söykənib öz bədəninizin ağırlığı ilə onu sıxırsınız; yalnız o zaman çəkilirsiniz ki, artıq araba körpünün üzərinə qalxıb.
Tanrı Oser-jamenin minik heyvanları ilə təsviri verilmiş ibadət maşını fırlandıqda bir qaydaya riayət etmək tələb olunur: dairəni donuzların təsvir olunduğu tərəfdən yuxarıya sümük oxa keçirməməli. Sonuncu halda dairənin günəş istiqamətində fırlanma hərəkətini bildirən insan donuzları quyruğu qabağa, burnu arxaya qaçmağa məcbur edəcək. Donuzların bu qeyri-təbii hərəkəti nəinki təbiətdə qurulan qayda-qanuna kömək etməyəcək, həm də dünyanın hərəkətini dondurub nizamsızlıq yaradacaq: çaylar geriyə axacaq, dağınıqlıq, yəni dünya tufanı baş verəcək. Kainat mayallaq aşacaq.
Maday-Kara da Altın-Mize kimi kaybır ox atır. Bu ad monqollara da tanış idi; Çingiz-xan ilə bağlı qədim rəvayətdə koybur ox qeyd olunur (Труды пек. дух. миссии, IV, 107). Koybur ox İrkutsk quberniyasının kəndlilərinə də tanışdır.
AK-Bİ
Bu nağılı Altın-koo adlandırmaq daha doğru olardı, çünki nağıl həmin bahadırın igidliklərindən bəhs edir. Bu nağılda Altın-koo kişi adı kimi verilir, bununla belə, digər hallarda koo qadınlara verilən ad kimi göstərilir. Müxtəlif tayfalarda bu ad fərqli səslənir: altaylılarda koo, monqollarda qoa, digər Sibir türklərində koqa və koqon. Monqolca qoa ruscaya lan –xallı maral kimi tərcümə olunur (Monqol xalqının ulu nənəsi Alan-qoa. Bax: Труды Вост. Арх. Общ., т. VI, 4; т. XIII, 5; Труды пек. дух. миссии, IV, 24). “Ak-bi nağılında Kumış-koo adı da var. Bir sıra digər metallardan kəskin fərqlənən iki metal – qızıl ilə gümüş, altayca altın və kumış ulduzlardan götürülmüş günəş və ay birləşməsi kimi tez-tez təkrarlanan epik birləşmədir.
Eremen-çeçen qadın adını altaylılarda eremik “qısır madyan” sözü ilə müqayisə et.
Qırğız çölündə Kokçetau ilə Balyan-aul arasında Eremen-tau dağları var.
Göydə yaşayan və bala-Su – uşaq suyu verən üç burxan, yəqin ki, Uç-Kurbustan ilə eynidir. Uşaq suyunu yakutlarda olan Sülüqay (Танг. тиб. окр. Китая, т. II, 386) ilə müqayisə et.
Altın-ergek adı burada mal-qaraya nəzarət etməsi tapşırılmış bir insana verilib; “Altın-Mize” nağılında isə bu, bahadırlar ox atanda hədəf rolunu oynayan baş barmaq boyda daşdır.
Tenqri-xanın qızına elçi gələn Altın-koo xanın sarayında artıq digər namizədlə – Temir-Mize ilə qarşılaşır.
Dürbütlərin nağılında İrin-Sayn Toturxay-xanın qızına elçi gedir və sarayda bir dəstə namizəd görür ki, “Göylər oğlu” Temir-Bös də onların arasında olur (Очерки С. З. Монг. IV, 476). Altay nağılında cəhənnəmə enən şaman Cerkanat əl-ayağı ağaca bağlanmış “Göylər oğlu” temir-bokonu görür (Очерки С.З.Монг. IV, 173). Bu birləşdirmələrdən sanki boko ilə mize formalarının eyniliyi ortaya çıxır; bu uyğunluğun tərcüməsi çelbeqen ilə çelmezen formalarında olduğu kimidir (Красн. Подъотд. Геогр. Общ., т. I, в. II, 221-223).
Bahadır Altın-koonun qotur Tas-Tarakaya çevrilməsi rus nağıllarında bahadırın cılız bir adama dönməsinə uyğundur. Adətən, bacısı yaxud arvadı xəyanət etmiş və öz sevgilisi ilə birlikdə onu öldürmüş bahadır belə çevrilmə edir; dirilmiş bahadır xəyanətkardan intiqam almağa gedir və bu zaman həmin cılız adamın cildinə girir. Asiya xalq nağıllarında bahadır qotura, yəni qotur yaralardan keçəlləşmiş adama çevrilir. Monqolların “Qeser” dastanında Qeser xəyanətkar arvadının yanına cır-cındır geyinib dilənən lama cildində gedir.
Alayman-çikır yeməyi digər hallarda ulüm-çikır, aliman-çikır adlanır. Monqollardakı şikır yaxud çikır “qənd”, alima isə türklərdə alma deməkdir.
Çoqur çalmaq Altın-koodan başqa Altın-Mize ilə Maday-Karaya da aid edilir.
Bahadırın atı “Altay-Buçıy” nağılında Demiçi at kimi, Çolmona çevrilir.
Könüllü olaraq bahadıra təslim olan və burnunu deşib cilov keçirməyə imkan verən ayı ilə bağlı motivə biz artıq “Ain-Şain-Şikşirqe” nağılında Karaqula və Kan-Kerede adında təsadüf etmişik.
Altın-koo Erliki teqenek ilə, yəni tikanlı itburnu kolu ilə döyür. Soyot nağılında Ul-berge Erliki yemişan çubuğu ilə döyür (Очерки С. З. Монг. IV, 416). Monqol nağılında hiyləgər Balın-senge şər qüvvələrdən –Erlikin qulluqçularından nədən qorxduqlarını soruşur, onlar cavab verirlər ki, tikanlı qarağacdan (Очерки С.З.Монг. IV, 271). Ruscada olan çortopolox adı tikanlı bitkilərə aiddir.
Bahadır Kumış-koo Alaş-xan adlı bir şəxsin yanına gedir: bunu qırğızların əfsanəvi Alaş-xan adı ilə müqayisə et (Очерки С.З.Монг. II, 148; IV, 368, 896). Alaş-xan xanlığa yüksələndə, onu keçə üzərində qaldıranda qırğızlar qışqırırlar: “Alas! Alaş!”. Aşağıda Kan-Tadi nağılının şərhində Kam-Alaş olan hissəyə bax.
Türk tayfalarında xanlığa yüksəlmə karaçi adlanan dörd bəyin qaldırdığı keçə üzərində baş verirdi (Очерки С.З.Монг. IV, 668). Karaçi adını xaçşəkilli alaçığın günbəzini tamamlayan köndələn çənbər adı ilə müqayisə et; burada da dörd uc var. Göy qübbəsinin mərkəzində Böyük Ayı bürcü (qırğızca Cetı-karakşe) yerləşir. Bu bürcdə yeddi ulduz var, amma əfsanələr bürcü iki yerə bölərək hər biri dörd ulduzdan ibarət qrup yaradır.
Buryatlarda şaman dərəcəsinə yüksəlmə də dörd tərəfindən tutulan keçə üzərində qaldırılmadan ibarətdir. Alasa! Nidaları şamanlığa yüksəlmə zamanı ucalmırmı?
Akmolin rəvayətində Alaş-xan Navuxodonosor kimi cüzam əlaməti olan xal ilə doğulmuş oğlandır.
Ola bilər ki, “alasa!” “osanna” (yalvarırıq, xilas et – dua) kimi bir çağırış olub.
AK-BÖKÖ OĞLU KAN-TADİ
Bu nağılın variantları monqollarda da tapılıb. Berqman bu nağılı Volqaboyunda yaşayan kalmıklardan qeydə alıb (Nomadisghe Streifereinen unter d. Kalmüchen, SPb. 1905); mən bu nağılı Xobdo şəhəri yaxınlığında dürbütlərdən qeydə almışam (Очерки С.З.Монг. IV, 283). Dürbüt variantında qovulan şahzadələr Ayu-çiktı-xan (yəni ayı qulaqlı xan) yaxud Oyu-çiktı-xan adlanır; ayu ilə çiktı sözlərini yalnız müasir leksik ifadələrin köməyilə tərcümə etmək lazımdır. Ola bilsin ki, çiktu orda rəvayətlərində rast gəlinən Tzoktu yaxud Tsoktay formalarına yaxındır (Восточные мотивы, 87, 398 və s.).
Berqmanın qeydə aldığı kalmık variantında ata Uennəkər adlanır. Ak-Tadi ilə Kan-Tadinin yerini tutan şahzadələr dürbüt variantında böyük Oyu-çiktı (atanın adında olduğu kimi), kiçik Erdene-abaxay-tsetsek adlarını daşıyır. Berqmanın kalmık variantında onlar iki qardaş deyillər; qardaş Go-Tschikitu (Berqman variantlarda Oyoo-Tschikitu), bacı Aerdəni-Zezekdir. Monqol variantında şər qüvvənin hiyləgər hərəkətləri başqa cür təsvir edilir: xanın arvadı ölüb; o, çobanın içinə şər qüvvə girən gözəl qızı ilə evlənib; bu yeni arvadı tələb edir ki, xan öz uçaqlarını öldürüb ürək-ciyərini ona gətirsin. Əyanlar xanın əmrini icra etmirlər; xanın arvadına itin ürək-ciyərini gətirirlər, şahzadələri isə çölə buraxırlar. Altay nağılında ananın döşləri göydən düşmüş ana südü ilə dolu kisə ilə əvəz olunub. Şahzadələr iki oğlu olan Tyure-Qereltu-xana sığınırlar. Dörd şahzadə dostlaşır. Monqol nağılının sonunda şahzadələr xanı şər qüvvədən azad edirlər.
Monqol variantı ilə müqayisədə altay variantının xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, baş qəhrəman Kan-Tadinin (monqolca tayci şahzadə deməkdir) fəaliyyətində onun qan-kürən atı Erdinetu-kan-eren çox yaxından iştirak edir. Kan-Tadi bütün səfərlərinin uğurlu alınmasını öz atına borcludur. Kan-Tadi iki dəfə döyüşə gedəndə yuxarıda olan Uç-Kurbustana dua ilə müraciət edir. Duaetmə mərasimi belə təsvir olunur: Kan-Tadi qızıl Altın-çoqur-terekə qalxır, ağacın ətrafında ardıc kolundan bir neçə tonqal qalayır, dizüstə çöküb qızıl qovağı öz anası adlandırır, Uç-Kurbustana üzünü tutaraq uğur verməsini istəyir. Bu zaman o tanrının səsini eşidir. O deyir ki, əgər bahadır öz atına həmişə qulaq assa, onda hər dəfə uğur qazanacaq. Bəzən at bahadıra məsləhətlər verir, bəzən isə onun hərəkətlərinə müdaxilə edir. Bir halda at, “Altay-Buçıy” nağılında Demiçi at kimi, Çolmon ulduzuna çevrilib göyə qalxır. Bu isə bizə Demiçi at ilə bağlı təsəvvürlərimizi burada da təkrar etməyə imkan verir (Сага о Соломоне, 119), xüsusilə qan-kürən Erdinetu at göyə çəkilərək yalnız bahadıra kömək etmək üçün girdiyi müvəqqəti görkəmini özünün əsl, daimi Çolmon ulduzu obrazına dəyişib.
Altay nağılı Erliklə bağlı bir neçə yeni cizgi gətirir. Digər cizgilər yeni deyil, bundan əvvəl bizə məlum olanları möhkəmləndirir. Nağılda Erlik qara-tüksüz buğaya (yəni alnında ağ qaşqası olan qara buğaya) oturdulur; əlinə ay-maltu, yəni ay şəkilli balta verilir. Erlikin cəhənnəmi yetmiş yeddi ağızdan yaxud deşikdən ibarətdir. Bunlara Tinan-Koo nəzarət edir. Erlikin sarayına bir tükdən ibarət körpü var. Erlikin üç qızı var: kiçik qızı Erke-Kara və yeddi oğlu: bahadır Sokor-Kara (sokor – əyri, təkgöz) da onlardan biridir.
Uç-Kurbustan bahadıra məsləhət görür ki, öz atını dinləsin; deməli, o, əvvəlcədən atın bütün hərəkətlərini təqdir edir, halbuki at Erlikin yeddi oğlunun canını oğurlayır; bu, onunla nəticələnir ki, qəzəblənmiş övladlar atalarını tikanlı çubuqla döyürlər. Bu səhnə belə bir təəssürat yaradır ki, sanki sadəlövh Erlikə istehza etməni Uç-Kurbustan özü qurub.
“Kan-Tadi” nağılında yeni şaman Alaş obrazı var; onun adına qeydə alınmış Altay rəvayətlərində rast gəlinmir. Yalnız Radlovun qeydə aldığı mətnlərdə (Proben, I, 241) bir şaman duası belə başlayır: “Alasa! Alasa! Alasa! Kayrakan! Kayrakan! Kayrakan! (yəqin ki, əzəmətli uzaqgörən şəxslərin adlarıdır)”. Bu topluda “Ak-bi” nağılında da Alaş-xan şaman kimi yox, xan kimi göstərilir, nağılın sonrakı gedişində isə onun heç bir iştirakı qeydə alınmır. “Kan-Tadi” nağılında isə şaman Alaşa böyük rol verilib. Şaman Alaşın qardaşı oğlu bahadır Koq-Ayrı əmisindən xahiş edir ki, zalım bahadır Tilan-koonun (altayca tilan-ilan) canının harda olduğunu desin. Şaman Alaş şaman ayinini icra edib açır ki, Tilan-koonun canı iki bunun buynuzunda olan çuqun qutuda gizlədilən qunduzdadır. Bu mövzu, canın (yaxud ölümün) digər bədəndə gizlədilməsi rus folklorunda ölməz Koşeyin adı ilə bağlıdır (Записки Красноярского Подъотдела Геогр. Об-ва по этногр., т. I, вар. 2. Красноярск, 1906 г., 253). Bu mövzuya orda rəvayətlərində də rast gəlinir; monqolların Çingiz-xan ilə bağlı rəvayətlərində Koşey kimi ölməzlik epiteti verilmiş Şidurqu-Tülqunun ölümü, uxıl-uqey üç bal arısının neştərində olur (Труды Троицкосавск. Отделения Геогр. О-ва, т. III, в. I, 1900 г., 83).
Dürbüt nağılında Manqısın ölümü dənizin ortasında dağın başında dayanan buğanın qarnında gizlədilmiş iki qutuda saxlanan on iki quşcuğazdadır (Очерки С. З. Монг. IV, 460). Lodoy Merqen haqqında buryat nağılında Dolon Buruldurun canı üç büllur yumurtada olur (Руднев, хори-бурят. говор. Спб. 1913-1914 г. вып. 3, 26).
Bu topluda həmçinin “Altın-Mize” nağılında Kün-xanın ölümünə bax. Nağılın sonunda Kan-Tadi ilə Koq-Ayrı Erliki dörd payada çarmıxa çəkib itburnu çubuğu ilə döyürlər; bu zaman şaman Alaş göydən enib Erliki müdafiə edir, iki yoldaşa deyir ki, kainat iki dünyaya bölünüb: yuxarı dünya Uç-Kurbustana, aşağı dünya isə Erlikə məxsusdur.
Alaş adına qırğız rəvayətində də rast gəlinir, amma burada o, şaman yox, nağılda olduğu kimi, xandır. Bu, çox qədim qırğız xanıdır, yəqin ki, əfsanəvidir; rəvayət onunla hazırkı qırğız sultanları arasında heç bir genealoji əlaqə yaratmır; qırğızlar özlərini Alaşın yox, monqollar kimi, öz qaycilərinin kökünü tapan həmin Çingiz-xanın nəsli hesab edirlər. İlk dəfə qırğız rəvayətini Levşin XIX əsrin 30-cu illərində özünün “Qırğız-kaysats ordalarının təsviri” kitabında qeydə alıb. Bəzi rəvayətlərdə belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, bu, çölə qaçan yaxud qovulan Türküstan şahzadəsidir. Bəzi variantlara görə, bu oğlan slavyanların Navuxodonosor ilə bağlı povestində olduğu kimi, cüzam xəstəliyi yayılan zaman doğulub, bədənində həmin bəlanın izləri olub, buna görə də çölə atılıb (Очерки С. З. Монг. II, прим. 33, IV, 896). Alaş adı ilə bağlı əsas motiv xan seçilməsidir.
Qırğız rəvayətində deyilir ki, uşaq böyüyəndə onu keçənin üstünə qoyurlar, dörd nəfər keçənin uclarından yapışıb onu yuxarı qaldırır, qırğız xalqı isə qışqırır: Alaş, alaş! Alasa xan buldı!
Xanlığa yüksələn zaman keçənin üzərində qaldırılma mərasimi türk tayfalarında geniş yayılıb; bu qaydaya Buxarada, Kazan xanlığında, Krımda, Sibirdə, Tobol sahilində riayət olunub. Keçənin uclarından tutan bəylər xüsusi Karaçi tituluna malik idilər (Вельяминов-Зернов, исслед. о касимовск. царях и царевичах, т. II, 401-431). Bu mərasimin Monqolustanda olduğunu deyə bilmərəm, amma “karaçi” sözü monqol dilində var; Monqolustanda alaçığın günbəzini tamamlayan çənbərin içində köndələn forma almış xaç belə adlanır.
Keçədə qaldırılma yaxud havaya qaldırılma başqa hallarda da tətbiq edilmişdir. Buryatlarda şaman olacaq insanı da keçə üzərində qaldırıblar (Очерки С.З.Монг. IV, 59). Qafqazda mal-qaranı ildırım vuranda dörd polad sütun qurub üzərinə ölmüş heyvanın cəsədini qoyurlar (Сборн. свед. о кавк. горцах. в. , ст. Религ. веров, абхазцев, 16-17). Son məlumatları nəzərə alaraq güman etmək olar ki, qırğız rəvayəti əvvəllər altay rəvayətinə yaxın olub ki, qırğızlar əvvəllər Alaş adı ilə şaman başa düşürdülər, qırğızların alasa!alasa! nidaları altaylılarda olan belə çağırışların eynidir.
|