nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Vazirligitermiz muhandislik texnologiya instituti energetika va konchilik ishi fakulteti elektr energetika ta - bet 15

ishlab chiqarishga joriy etish samaradorligini aniqlash uslubi.
Reja:
1.
Sanoat korxonalarida yangi texnika va texnologiyalar
2.
Ishlab chiqarishga joriy etish samaradorligini aniqlash uslubi
1.
Investitsiyalarning rentabelligi (ROI): Bu usul yangi texnika va texnologiyalarni joriy etishning moliyaviy
foydasini dastlabki investitsiyalarni
natijada tejalgan xarajatlar, ortgan daromadlar yoki boshqa moliyaviy
daromadlar bilan solishtirish orqali baholaydi.
2.
Hosildorlik va samaradorlik chora-tadbirlari: Ushbu KPIlar yangi texnika va texnologiyalarning ishlab
chiqarish hajmi, aylanish vaqtlari va resurslardan foydalanishga ta'sirini baholaydi.
Amalga oshirishdan oldin
va keyin ishlab chiqarish stavkalari, ishlab chiqarish vaqtlari va resurslarni iste'mol qilish kabi
ko'rsatkichlarni taqqoslash o'zgarishlarning samaradorligini tushunish imkonini beradi.
3.
Sifatni yaxshilash: Yangi texnika va texnologiyalarning
mahsulot sifati, nuqsonlar darajasi va mijozlar
ehtiyojini qondirishga ta'sirini baholash ularning samaradorligini baholashga yordam beradi.
Chiqarilgan
stavkalar, qayta ishlash darajalari va mijozlarning fikr-mulohazalari kabi chora-tadbirlar qimmatli
ko'rsatkichlar bo'lishi mumkin.
4.
Xodimlarning qoniqishi va ishtiyoqi: Yangi texnika va texnologiyalar xodimlarning ruhiy holatiga, ishdan
qoniqish va ishchanlik darajasiga qanday ta'sir qilishini tushunish ularning samaradorligi haqida qimmatli
tushunchalarni berishi mumkin. Xodimlarga ta'sirni baholash uchun so'rovlar,
fikr-mulohaza seanslari va
aylanma stavkalaridan foydalanish mumkin.
5.
Atrof-muhitga ta'siri: Ko'pgina sanoat korxonalari uchun yangi texnika va texnologiyalarni joriy etish
atrof-muhitga ta'sir qilishi mumkin. Energiya iste'moli,
chiqindilarni ishlab chiqarish, emissiya va
barqarorlik maqsadlariga ta'sirini baholash samaradorlikni baholashning muhim qismi bo'lishi mumkin.
6.
Mijoz va bozor ta'siri: Yangi texnika va texnologiyalarning mijozlar talabiga,
bozor
raqobatbardoshligiga va rivojlanayotgan sanoat standartlari yoki talablariga javob berish qobiliyatiga
qanday ta'sir qilishini monitoring qilish ularning samaradorligini baholashga yordam beradi.
7.
Sanoat korxonalarida yangi texnika va texnologiyalarni ishlab chiqarishga joriy etish samaradorligini
kompleks baholashni shakllantirish uchun bu usullar alohida yoki birgalikda qo‘llanilishi mumkin.
Amalga
oshirishdan oldin aniq bazaviy o'lchovlarni o'rnatish va o'zgarishlarning ta'sirini samarali baholash uchun vaqt
o'tishi bilan tegishli KPIlarni kuzatish muhimdir.
Aylanma mablag`larning tarkibi va strukturasi bir-biridan farqlanadi

|
Aylanma mablag`larning tarkibi va strukturasi bir-biridan farqlanadiBog'liq jahongir MUSTAQIL ISH SOHA IQTISODIYOTIAylanma mablag`larning tarkibi va strukturasi bir-biridan farqlanadi.
Aylanma mablag`larning tarkibi deganda aylanma mablag`larni tashkil etuvchi elementlar yig’indisi
tushuniladi. Aylanma mablag`larning ishlab chiqarish aylanma fondlariga va muomala fondlariga
bo’linishi ulardan foydalanish xususiyatlarini va ularning mahsulot ishlab chiqarish va sotish sohalariga
taqsimlanishini aniqlaydi.
Ishlab chiqarishda band bo’lgan aylanma mablag`lar miqdori mahsulot ishlab chiqarishdagi ishlab chiqarish
sikllarining davomiyligi, texnika rivojlanishi darajasi, texnologiyani takomillashtirish va mehnat ni tashkil
etish asosida aniqlanadi.
Muomala mablag`larining summasi asosan mahsulotni sotish shart sharoitlari va mahsulotga maishiy
xizmat va ta’minot xizmatini tashkil etishga bog’liq bo’ladi. Mahsulot muomalasi jarayonida
ishlatiladigan aylanma mablag`lar, o’z oldiga muomala fondlarini qo’yadi.
Ularga korxona omborlarida turgan sotishga tayyor mahsulotlar, yuklab yuborilgan, ammo puli
to’lanmagan mahsulotlar, korxonaning pul mablag`lari va hisob raqamidagi mablag`lar kiradi.
Korxonada yetarli darajada aylanma mablag`larning mavjud bo’lishi, bozor iqtisodiyoti sharoitida
korxona erkin faoliyat ko’rsatishi uchun asos hisoblanadi.
Eng asosiysi, korxonada aylanma fondlardan va aylanma mablag`lardan samarali foydalanish nima
berishini va ishlab chiqarilayotgan mahsulotning material sig’imini kamaytirish hamda aylanma
mablag`larning aylanishini tezlashtirish uchun qanday tadbirlar qo’llanilishi kerakligini bilishimiz kerak.
Korxona ishlab chiqarish aylanma fondlari uch qismdan tashkil topadi:
ishlab chiqarish zahiralari;
tugallanmagan ishlab chiqarish va o’zidan tayyorlangan yarim fabrikatlar;
kelgusi davr xarajatlari.
Ishlab chiqarish zahiralari
– bu ishlab chiqarish jarayonida ishlatish uchun tayyorlab qo’yilgan mehnat
buyumlaridir, bo’lar: xom ashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yoqilg’i, energiya, sotib olingan yarim
fabrikatlar va yig’iladigan buyumlar, tara va tara materiallari, asosiy fondlarning joriy remonti uchun olib
qo’yilgan ehtiyot qismlardan tashkil topadi.
Tugallanmagan ishlab chiqarish va o’zida tayyorlanadigan yarim fabrikatlar – bu ishlab chiqarish
jarayoniga qatnashadigan mehnat buyumlaridir, bularga: materiallar, detallar, ishlab chiqarish jarayonida
qayta ishlanuvchi, to’ldiriluvchi va to’planuvchi buyumlar, shuningdek, o’zida tayyorlangan
yarimfabrikatlar, birta sexida ishlab chiqarilishi to’liq tugatilmagan va korxonaning boshqa sexlarida yana
qayta ishlanishi zarur bo’lgan buyumlar kiradi.
|
| |
Vazirligitermiz muhandislik texnologiya instituti energetika va konchilik ishi fakulteti elektr energetika ta - bet 26

kadrlarga bo'lgan ehtiyojni aniqlash;
Xodimlarning son va sifat tarkibini shakllantirish (sotib olish tizimi, joylashtirish);
Faoliyatni baholash va xodimlarni attestatsiyadan o'tkazish, uni ish natijalari va xodimning korxona
uchun qiymati asosida xodimlarni rag'batlantirish va rag'batlantirishga yo'naltirish;
Jamoa faoliyatining yuqori ijtimoiy samaradorligini ta'minlash.
Belgilangan maqsadlarga muvaffaqiyatli erishish quyidagi vazifalarni hal qilishni talab qiladi:
Korxonaning ishchi kuchiga bo'lgan ehtiyojini talab qilinadigan hajmlarda va talab qilinadigan malakada
ta'minlash;
Ishlab chiqarish potentsialining tashkiliy-texnik tuzilishi va mehnat salohiyati tarkibi o'rtasidagi asosli
bog'lanishga erishish;
uyg'unlashtirish; konsensual qaror qabul qilish, ya'ni. xodimlarning ko'pchiligi tomonidan qabul qilingan
qarorlarni majburiy tasdiqlash.Yuqori mahsuldor mehnat uchun shart-sharoitlarni ta'minlash, uni yuqori
darajada tashkil etish, motivatsiya, o'z-o'zini tarbiyalash, xodimning o'zaro munosabat va hamkorlik odatlarini
rivojlantirish;
Xodimni korxonada birlashtirish, mehnatga sarflangan mablag'larni qaytarish sharti sifatida barqaror
jamoani shakllantirish (kadrlarni jalb qilish, rivojlantirish);
Xodimlarning mehnat mazmuni, mehnat sharoitlari, bandlik turi, kasbiy malaka va ko'tarilish imkoniyati va
boshqalarga nisbatan istaklari, ehtiyojlari va manfaatlarini amalga oshirishni ta'minlash;
Ishlab chiqarish va ijtimoiy vazifalarni muvofiqlashtirish (korxona manfaatlari va xodimlarning
manfaatlarini muvozanatlash, iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlik);
Xodimlarni boshqarish samaradorligini oshirish, mehnat xarajatlarini kamaytirish bilan birga boshqaruv
maqsadlariga erishish.
Demak, menejmentning eng muhim tamoyillaridan birini quyidagicha shakllantirish mumkin - har bir harakat
aniq va aniq maqsadga ega bo'lishi kerak. Bu tamoyil menejmentning barcha turlariga, kundalik va
shaxslararo munosabatlardagi individual xatti-harakatlar taktikasiga taalluqlidir.
Bir qator Amerika va Yaponiya korporatsiyalari xodimlarni boshqarishning boshqa tamoyillarini keng
qo'llaydilar: umrbod ish bilan ta'minlash, ishonchga asoslangan vazifalarning bajarilishini nazorat
qilishkorporativ madaniyat uyg'unlashtirish; konsensual qaror qabul qilish, ya'ni. xodimlarning ko'pchiligi
tomonidan qabul qilingan qarorlarni majburiy tasdiqlash.
Mustaqil ishi-4

Mustaqil ishi-4
Mustaqil ishi-4
TT 11-21 guruh 2-bosqich talabasining
Algoritmlarni loyihalash fanidan tayyorlagan
Bajardi:
Qabul qildi:
Ismoilova .M
Abdullayev. R
Qarshi-2023
Mavzu: Algebraik va transtendent tenglamalarni taqribiy yechish usullarini
yaqinlashish tezligi bo’yicha baholash.
REJA
Algebraik va transcendent tenglamalar haqida tushuncha
Tenglamalarni yechishning oraliqni ikkiga bo’lish usuli
Tenglamalarni yechishning iteratsiya usuli
Kalit so’zlar: tenglama, algebraic tenglama, transsendent, ildizlarini
ajratish, grafik usul, iteratsiya, yaqinlashuvchi jarayon, iteratsiya usuli
I. Algebraik va transsendent tenglamalar haqida tushuncha Noma’lum qatnashgan tenglikka tenglama deyiladi.
f(x)=g(x) tenglikdan noma’lum x ni qiymatini topish, tenglamani yechish
deyiladi.
Tenglama - bu ikki funksiyaning qiymatlari f (x, y, ...) = g (x, y, ..) ga teng bo'lganda, argumentlarning qiymatlarini topish muammosining analitik yozuvidir.
Bu funksiyalarga bog'liq bo'lgan argumentlar odatda noma'lum deb ataladi va funksiyalar qiymatlari teng bo'lgan noma'lum qiymatlari yechimlar yoki
ildizlar deb ataladi.
Algebraik tenglama quyidagi ko’rinishga ega: P(x1,x2,..xn)=Q(x1,x2,…xn)
Bu yerda P va Q – ratsional sonli koeffitsentlar bilan berilgan ko’phadlar.
Chiziqli tenglama – noma’lumning birinchi darajasi qatnashgan tenglamadir. Chiziqli tenglama quyidagi ko’rinishda bo’lishi mumkin. ax+b=0. a,b, berilgan sonlar.
Ko’pgina amaliy hollarda murakkab shaklda berilgan tenglamalarni algebraik yechish usullari mavjud emas va ularni analitik yechib bo’lmaydi.
Transendent tenglamalar uchun aniq yechim bir necha xususiy holatda bo'lishi
mumkin.
Agar tenglamalarni yechishda aniq yechim topilmasa taqribiy usullar qo’llaniladi.
Masalan, takrorlanadigan yondashuvlar usullari bilan taqribiy yechimni olish mumkin.
Amaliyotda, ba’zi masalalarda
f(x)=0
ko‘rinishdagi bir noma’lumli chiziqsiz tenglamalarni yechishga to‘g‘ri keladi. Agar f(x) funksiya ko’phadlardan iborat bo’lsa, u algebraik, agar tenglama trigonometric, algebraic va logarifmik ko’rinishlarda bo’lsa, transcendent
tenglamalar deyiladi. Bunda f(x) [a,b] oraliqda aniqlangan funksiya bo‘lib, f(t)=0 bo‘lsa, x=t ni tenglamaning yechimi-ildizi deyiladi. Tenglamaning aniq yechimini topish qiyin bo‘lgan hollarda uning taqribiy yechimini topishga to‘g‘ri keladi, bu ikki bosqichga bo‘linadi.
Yechimni ajratish(yakkalash), ya’ni yagona yechim yotgan intervalni aniqlash;
Taqribiy yechimni topilgan intervalda berilgan aniqlikda topish.
Tenglamaning yagona yechimi yotgan oraliqni aniqlash uchun quyidagi teoremadan foydalaniladi.
|
Xodimlarni boshqarish vositalari va texnologiyalari

Kadrlar siyosatini zamonaviy tushunish quyidagi chora-tadbirlarning birligi sifatida qaraladi: ishlab
chiqarishning barcha sohalarini zarur ishchi kuchi bilan ta'minlash; yuqori samarali,
samarali mehnat
uchun xodimlarning motivatsiyasini yaratish.
Kadrlar siyosati bilan korxona boshqaruvining barcha darajalari shug'ullanadi: yuqori boshqaruv, bo'lim
boshliqlari, kadrlar bo'limi.Mahalliy boshqaruv nazariyasida xodimlar bilan ishlashning quyidagi tamoyillari
ajralib turadi:
Ishbilarmonlik fazilatlari uchun
kadrlarni tanlash;Kadrlar vorisligi va almashinuvi kombinatsiyasi;
Xodimlarning etakchilik salohiyatini aniqlash va ulardan foydalanish texnologiyalari
Mulk sifatida etakchilik majburiy bo'lmagan ta'sir ko'rsatadigan shaxslarga tegishli bo'lgan
xususiyatlar
to'plami yoki fazilatlar tizimidir. Etakchilik tashkilotdagi yoki rasmiy hokimiyatdagi mavqei tufayli kuch
ishlatish, majburlash, bosim o'tkazish imkoniyati bilan bog'liq emas. Bu odamlarning o'zaro ta'siri va
rahbarni u kiritilgan guruh a'zolari tomonidan qo'llab-quvvatlashni o'z ichiga oladi. Yuqorida aytilganlarning
barchasi norasmiy rahbarlik uchun amal qiladi. Menejerlar bir vaqtning o'zida norasmiy rahbar bo'lishi yoki
bo'lmasligi mumkin bo'lgan rasmiy rahbarlar sifatida ko'riladi.
Rasmiy tashkilotdagi asosiy shaxs rahbar yoki ma'murdir. Uning zamonaviy jamiyatdagi roli va ahamiyatini
ortiqcha baholab bo'lmaydi: rivojlangan mamlakatlarda professional menejer-ma'murlarni tayyorlash uchun
katta mablag'lar sarflanadi. Bu vazifa, ayniqsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida yetakchilik qobiliyatiga ega
bo‘lgan menejerlarni tayyorlash bo‘yicha juda cheklangan tajribaga ega Ukraina uchun dolzarbdir. Uning
yechimi ko'p jihatdan zamonaviy sharoitda ishlaydigan menejer qanday fazilatlarga ega bo'lishi kerakligi haqida
to'g'ri, adekvat g'oyalarni ishlab chiqishga bog'liq.
Xodimlarning etakchilik salohiyatidan foydalanish nafaqat rahbardan menejer sifatida foydalanish mumkinligi,
balki,
birinchi navbatda, jamoadagi etakchilarni aniqlash va bunday etakchilikning tabiati va xarakterini
aniqlashda, shuningdek undan foydalanish imkoniyatlari. Ko'rib chiqilayotgan texnologiyaning asosiy vazifasi
- barcha xodimlarning u yoki bu darajada ega bo'lgan etakchilik fazilatlarini eng samarali aniqlash va
ulardan
foydalanishga imkon beradigan xodimlar uchun shunday ish sharoitlarini shakllantirish. Bundan tashqari, ushbu
texnologiyadan
foydalangan holda, menejment nafaqat mehnatga individual motivatsiyani,
balki har bir
xodimda etakchilik fazilatlarining shakllanishi yoki etishmasligining psixologik xususiyatini hisobga olgan
holda xodimlar o'rtasida funktsiyalar va majburiyatlarni yanada samarali taqsimlashi mumkin.
Uzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash

|
Uzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash
|
bet | 3/5 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 271,5 Kb. | | #149430 |
Bog'liq Mavzu №1 Axborot tizimlarida axborot xavfsizligining asosiy tushUzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash. Kodlashtirish uchun tez-tez ishlatiladigan iboralar to‘plamini o‘z ichiga oluvchi kitob yoki jadvallardan foydalaniladi. Bu iboralardan har biriga, ko‘p hollarda, raqamlar to‘plami bilan beriladigan ixtiyoriy tanlangan kodli so‘z to‘g‘ri keladi. Axborotni kodlash uchun xuddi shunday kitob yoki jadval talab qilinadi. Kodlashtiruvchi kitob yoki jadval ixtiyoriy kriptografik o‘zgartirishga misol bo‘ladi. Kodlashtirishning axborot texnologiyasiga mos talablar – qatorli ma’lumotlarni sonli ma’lumotlarga aylantirish va aksincha o‘zgartirishlarni bajara bilish. Kodlashtirish kitobini tezkor hamda tashqi xotira qurilmalarida amalga oshirish mumkin, lekin bunday tez va ishonchli kriptografik tizimni muvaffaqiyatli deb bo‘lmaydi. Agar bu kitobdan biror marta ruxsatsiz foydalanilsa, kodlarning yangi kitobini yaratish va uni hamma foydalanuvchilarga tarqatish zaruriyati paydo bo‘ladi. - Kriptografik o‘zgartirishning ikkinchi turi shifrlash o‘z ichiga – boshlang‘ich matn belgilarini anglab olish mumkin bo‘lmagan shaklga o‘zgartirish altoritmlarini qamrab oladi. O‘zgartirishlarning bu turi axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalariga mos keladi. Bu yerda algoritmni himoyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Kriptografik kalitni qo‘llab, shifrlash algoritmining o‘zida himoyalashga bo‘lgan talablarni kamaytarish mumkin. Endi himoyalash obyekti sifatida faqat kalit xizmat qiladi. Agar kalitdan nusxa olingan bo‘lsa, uni almashtirish mumkin va bu kodlashtiruvchi kitob yoki jadvalni almashtirishdan yengildir. Shuning uchun ham kodlashtirish emas, balki shifrlash axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarida keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda.
- Sirli (maxfiy) aloqalar sohasi kriptologiya deb aytiladi. Ushbu so‘z yunoncha «kripto» - sirli va «logus» - xabar ma’nosini bildiruvchi so‘zlardan iborat. Kriptologiya ikki yo‘nalish, ya’ni kriptografiya va kriptotahlildan iborat.
|
| |
Kriptotizimning mustahkamligi uning kaliti bilan aniqlanadi va bu kriptotahlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib hisoblanadi

|
Kriptotizimning mustahkamligi uning kaliti bilan aniqlanadi va bu kriptotahlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib hisoblanadi
|
bet | 5/5 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 271,5 Kb. | | #149430 |
Bog'liq Mavzu №1 Axborot tizimlarida axborot xavfsizligining asosiy tushKriptotizimning mustahkamligi uning kaliti bilan aniqlanadi va bu kriptotahlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib hisoblanadi. Ushbu ta’rifning asosiy ma’nosi shundan iboratki, kriptotizim barchalarga ma’lum tizim hisoblanib, uning o‘zgartirilishi ko‘p vaqt va mablag‘ talab qiladi, shu bois ham faqatgina kalitni o‘zgartirib turish bilan axborotni himoyalash talab qilinadi. - Kriptografiya nuqtai-nazaridan shifr – bu kalit demakdir va ochiq ma’lumotlar to‘plamini yopiq (shifrlangan) ma’lumotlarga o‘zgartirish kriptografiya o‘zgartirishlar algoritmlari majmuasi hisoblanadi.
- Kalit – kriptografiya o‘zgartirishlar algoritmining ba’zi-bir parametrlarining maxfiy holati bo‘lib, barcha algoritmlardan yagona variantini tanlaydi. Kalitlarga nisbatan ishlatiladigan asosiy ko‘rsatkich bo‘lib kriptomustahkamlik hisoblanadi.
- Kriptografiya himoyasida shifrlarga nisbatan quyidagi talablar qo‘yiladi:
- • yetarli darajada kriptomustahkamlik;
- • shifrlash va qaytarish jarayonining oddiyligi;
- • axborotlarni shifrlash oqibatida ular hajmining ortib ketmasligi;
- • shifrlashdagi kichik xatolarga ta’sirchan bo‘lmasligi.
- Nazorat uchun savollar:
- 1. Kriptografiya nima?
- 2. Simmetrik shifrlash usulining mohiyati qanday?
- 3. Nosimmetrik usulning yaxshi va yomon taraflarini sanab bera olasizmi?
- 4. Kriptomustahkam tizim nima?.
- 5. PGP dasturi haqida nima bilasiz?
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kriptotizimning mustahkamligi uning kaliti bilan aniqlanadi va bu kriptotahlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib hisoblanadi
|
Hozirgi vaqtda axborotni himoyalash eng ko‘p qo‘llanilayotgan soha bu – kriptografik usullardir

|
Hozirgi vaqtda axborotni himoyalash eng ko‘p qo‘llanilayotgan soha bu – kriptografik usullardir
|
bet | 2/5 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 271,5 Kb. | | #149430 |
Bog'liq Mavzu №1 Axborot tizimlarida axborot xavfsizligining asosiy tushHozirgi vaqtda axborotni himoyalash eng ko‘p qo‘llanilayotgan soha bu – kriptografik usullardir. Lekin, bu yo‘lda kompyuter viruslari, «mantiqiy bomba»lar kabi axborotiy qurollarning kriptovositalarni buzadigan ta’siriga bog‘liq ko‘p yechilmagan muammolar mavjud. Boshqa tomondan, kriptografik usullarni ishlatishda kalitlarni taqsimlash muammosi ham bugungi kunda oxirigacha yechilmay turibdi. Kompyuter stenografiyasi va kriptografiyalarining birlashtirilishi paydo bo‘lgan sharoitdan qutulishning yaxshi bir yo‘li bo‘lar edi, chunki, bu holda axborotni himoyalash usullarining zaif tomonlarini yo‘qotish mumkin. - Zamonaviy kompyuter stenografiyasining asosiy holatlari quyidagilardan iborat:
- • yashirish usullari faylning autentifikatsiyalanishligini va yaxlitligini ta’minlashi kerak;
- • yovuz niyatli shaxslarga qo‘llaniluvchi stenografiya usullari to‘liq ma’lum deb faraz qilinadi;
- • usullarning axborotga nisbatan xavfsizlikni ta’minlashi ochik uzatiladigan faylning asosiy xossalarini stenografik almashtirishlar bilan saqlashga va boshqa shaxslarga noma’lum bo‘lgan qandaydir axborot – kalitga asoslanadi;
- • agar yovuz niyatli shaxslarga xabarni ochish vaqti ma’lum bo‘lib qolgan bo‘lsa, maxfiy xabarning o‘zini chiqarib olish jarayoni murakkab hisoblash masalasi sifatida tasavvur qilinishi lozim.
- Internet kompyuter tarmog‘ining axborot manbalarini tahlili quyidagi xulosaga kelishga imkon berdi, ya’ni hozirgi vaqtda stenografik tizimlar quyidagi asosiy masalalarni yechishda faol ishlatilayapti:
- -konfidentsial axborotni ruxsat etilmagan kirishdan himoyalash;
- -monitoring va tarmoq zahiralarini boshqarish tizimlarini yengish;
- -dasturiy ta’minotni niqoblash;
- -intellektual egalikning ba’zi bir turlarida mualliflik huquqlarini himoyalash.
- «Kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. Birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. Hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. Kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. Maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. Aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullarning o‘zi axborotni himoyalash bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p jarayonlarda ishlatilishi mumkin.
|
| |
Kriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat

|
Kriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat
|
bet | 4/5 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 271,5 Kb. | | #149430 |
Bog'liq Mavzu №1 Axborot tizimlarida axborot xavfsizligining asosiy tushKriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat. Kriptotahlilning vazifasi esa kriptograflar tomonidan ishlab chiqilgan himoya tizimini ochishdan iborat. Hozirgi kunda kriptotizimni ikki sinfga ajratish mumkin: • simmetriyali bir kalitlilik (maxfiy kalitli); • nosimmetriyali ikki kalitlilik (ochiq kalitli). - Kriptografiya tizimini sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin:
- Nosimmetrik ikki kalitlik kriptografiya tizimini sxematik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin:
- Simmetriyali tizimlarda quyidagi ikkita muammo mavjud:
- 1) Axborot almashuvida ishtirok etuvchilar qanday yo‘l bilan maxfiy kalitni bir-birlariga uzatishlari mumkin?
- 2) Jo‘natilgan xabarning haqiqiyligini qanday aniqlasa bo‘ladi?
- Ushbu muammolarning yechimi ochiq kalitli tizimlarda o‘z aksini topdi.
- Ochiq kalitli nosimmetriyali tizimda ikkita kalit qo‘llaniladi. Biridan ikkinchisini hisoblash usullari bilan aniqlab bo‘lmaydi.
- Birinchi kalit axborot jo‘natuvchi tomonidan shifrlashda ishlatilsa, ikkinchisi axborotni qabul qiluvchi tomonidan axborotni tiklashda qo‘llaniladi va u sir saqlanishi lozim.
- Kriptografiya – ma’lumotlarni o‘zgartirish usullarining to‘plami bo‘lib, ma’lumotlarni himoyalash bo‘yicha quyidagi ikkita asosiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan: maxfiylik va yaxlitlilik.
- Maxfiylik orqali yovuz niyatli shaxslardan axborotni yashirish tushunilsa, yaxlitlilik esa yovuz niyatli shaxslar tomonidan axborotni o‘zgartira olmaslik haqida dalolat beradi.
- Yovuz niyatli shaxslar o‘z maqsadlariga erisha olmasa va kriptotahlilchilar kalitni bilmasdan turib, shifrlangan axborotni tiklay olmasa, u holda kriptotizim kriptomustahkam tizim deb aytiladi.
|
| |
Vazirligitermiz muhandislik texnologiya instituti energetika va konchilik ishi fakulteti elektr energetika ta - bet 28

24.Mavzu: Sanoat tarmoqlari korxonalarining aylanma fondlari.
Reja:
1.
Korxonaning aylanma mablag’lari va aylanma fondlari
tushunchalarining
mohiyati
, tarkibi va tasnifi
2.
Aylanma mablag`larning tarkibi va strukturasi bir-biridan farqlanadi.
Korxonaning mulki bo’lib, aylanma fondlar va pul shaklidagi muomala fondlari yig’indisi bo’lgan aylanma
aktivlar (aylanma mablag`lar) hisoblanadi.
Ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlash uchun asosiy ishlab chiqarish
fondlari bilan bir qatorda
mehnat buyumlari, moddiy resurslar ham zarur bo’lib hisoblanadi. Mehnat buyumlari mehnat vositalari bilan
birgalikda mehnat mahsulotining qiymatini va iste’mol qiymatini yaratishga qatnashadi. Ishlab
chiqarish
aylanma fondlarining moddiy unsurlari (mehnat buyumlari) aylanishi mehnat jarayoni va asosiy ishlab
chiqarish fondlari bilan chambarchas bog’liqdir.
Korxona aylanma fondlari va aylanma mablag`lar tushunchalarini, ularning mohiyatini, ahamiyatini va
tarkibini ko’rib o’tamiz. SHunga e’tibor berish kerakki, aylanma fondlar va aylanma mablag`lar aynan bir
narsa emas. Aylanma fondlar bu ishlab chiqarish jarayonining
eng zarur unsuri, mahsulot tannarxining asosiy
qismi. Mahsulot birligiga
ketadigan xom ashyo, materiallar, yoqilg’i va energiya xarajatlari kam bo’lsa,
mehnat qancha kam sarflansa ishlab chiqariladigan mahsulot ham shuncha arzon bo’ladi.
Sanoat korxonalaridagi ishlab chiqarish aylanma fondlariga ishlab chiqarish mablag`lari va fondlari o’z
qiymatini mahsulotga to’liq o`tkazib yuboradigan mehnat jarayonining moddiy resurslari kiradi. Mehnat
jarayonida aylanma mablag`larning moddiy unsurlari o`z natural shaklini va fizik-kimyoviy
xususiyatlarini
o’zgartiradi. Ular ishlab chiqarilayotgan mahsulotning iste’mol qiymatini yaratish mobaynida o’z
qiymatini yo’qotadi. Yangi iste’mol qiymati esa yangi yaratilgan mahsulot ko’rinishida namoyon bo’ladi.
Aylanma mablag`larga korxonadagi ishlab chiqarish zahiralarini omborxonalarda yoki ishlab chiqarish
jarayonining o’zida tashkil etish, ta’minotchilar bilan, byudjet bilan va ish haqi to’lash bo’yicha
hisoblashishlar uchun zarur bo’lgan pul mablag`lari kiradi.
Modul №1 optika fanining rivojlanish tarixi. 1-mavzu: fanni o’rganishdagi muammolar, uslubiy ko’rsatmalar. Fanning vazifalari. Reja

Modul №1 optika fanining rivojlanish tarixi. 1-mavzu: fanni o’rganishdagi muammolar, uslubiy ko’rsatmalar. Fanning vazifalari. Reja
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Modul №1 optika fanining rivojlanish tarixi. 1-mavzu: fanni o’rganishdagi muammolar, uslubiy ko’rsatmalar. Fanning vazifalari. Reja
|
Tayanch iboralar - Modul №1 optika fanining rivojlanish tarixi. 1-mavzu: fanni o’rganishdagi muammolar, uslubiy...

Tayanch iboralar:
Optika, yorug’lik, yorug’lik
dastalarining mustaqilligi,
optik hodisalar,
yorug’lik tezligi,
yorug’likning
qaytishi va sinishi, yorug’likning to’lqin va
korpuskulyar
nazariyasi, efir, ko’ndalang to’lqin, ko’ndalang elastik to’lqinlar,
qutblanish,
qutblangan nurlar,
interferensiya,
optik kvant generatorlari,
lazerlar,
sindirish ko’rsatkichi, fotoelektr effekt, yorug’likning sochilishi.
Mavzu bo’yicha savollar.
1. Optika fani nimani o’rgatadi?
2. Optika fanining maqsad va vazifalari nimadan iborat.
3. Yorug’lik to’g’risidagi birinchi tushunchalar yozilgan asarlarni ayting.
4. Qadimgi asrlarda yorug’likning tabiati haqidagi boshlangich tasavvurlarga
misollar keltiring.
5. Yorug’lik dastalarining mustaqilligi deganda nimani tushunasiz?
Ehtimol belgilar - Davlatimizning yosh avlodni tarbiyalash va sog'lig'ini himoya qilish

|
Davlatimizning yosh avlodni tarbiyalash va sog'lig'ini himoya qilish
|
bet | 6/13 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 179,5 Kb. | | #141915 |
Bog'liq DAVLATIMIZNING YOSH AVLODNI TARBIYALASH VA SOG Ehtimol belgilar
asossiz qo'rquv va qo'rquv;
fobiyalar;
muayyan joylarga, voqealarga, oddiy harakatlarga borishdan qat'iy ravishda rad etish;
takrorlanuvchi harakatlar (miltillash, chizish, lablarni yalash);
obsesyonlar (o'qish, o'qish, ranglarni rang bilan tartiblash);
mixlarni mixlash;
Sochni olish, chaynash;
tirnoq, teri jarohat;
Bolalardagi iflos nevroz
Kasallikning ko'rib chiqilayotgan shakli asosiy sabab - ta'limdagi xatolik. Jinsiy nevrozlar maktabgacha yoshdagi bolalarda tez-tez uchraydi, ba'zida esa o'smirlarda kuzatiladi. Psixologiyani buzish ichki mojarolar fonida boshlanadi, agar boshqa talablar yoki talablar darajasi bolaning haqiqiy qobiliyatidan yuqori bo'lsa. Ayniqsa patologiyaga moyil bo'lib, oilada idealizmga ega bo'lgan chaqaloqlar (egocentric education) buziladi.
Bolalik yoshida, nafas olish nevroziga o'xshab ketadi. Ta'sirli-nafas olish yo'llari. Ular jahl bilan, chaqaloqning istaklarining noroziligi sababli noroziliklari, to'g'ridan-to'g'ri rad qilishlari sababli yig'lash bilan bir vaqtda rivojlanadi. Nafas olishni kechiktirish bilan parallel ravishda, bola isteriya ta'sirini qasddan kuchaytiradi - erga tushadi, qo'pol tarzda yozadi, ko'zlarini yumadi. Bunday xatti-harakatlar ko'p qirrali va tiyatral xususiyatga ega. Hujumlar "tomoshabinlar" bo'lsa, bir necha soatgacha davom etishi mumkin. O'smirlar epileptik tiqilish va nafas olishni taqlid qilishadi.
Depressiv nevroz Kasallikning ta'riflangan shakli tashhis qo'yish jihatidan eng qiyin. Bolalardagi bunday nevrozni "kattalar" depressiyasining odatdagi rasmiga kamdan kam uchraydigan alomatlar ko'pligi tufayli tanib olish qiyin. Patologik sabablar har qanday psixologik travma hisoblanadi:
yaqinlaringizdan ajralib chiqish;
oila a'zolaridan birining o'limiga;
ota-onaning ajralishi;
qarindoshlar o'rtasidagi mojarolar;
tengdoshlarning rivojlanishidagi aniq kechikishlar;
tashqi ko'rinishdagi nuqsonlar;
nogironlik;
etimning yo'qligi;
ota-onalarning ortiqcha talablari;
javobsiz his-tuyg'ular;
jinslarni identifikatsiya qilish muammolari;
jinsiy orientatsiya va boshqalar.
|
| |
Bolaning yoshi - Davlatimizning yosh avlodni tarbiyalash va sog'lig'ini himoya qilish

Bolaning yoshi
|
Sutkalik kaloriya
|
1
|
1-2 yosh
|
1500 kkal
|
2
|
3-4 yosh
|
1800 kkal
|
3
|
5-6 yosh
|
2000 kkal
|
4
|
7-10 yosh
|
2400 kkal
|
5
|
11-13 yosh
|
2750 kkal
|
6
|
O`spirin qizlar
|
2850 kkal
|
7
|
O`spirin yigitlar
|
3150 kkal
|
Ovqatlanish rejimi yoshlar kun tartibini ajralmas qismi hisoblanadi. Ma`lum rejim bilan ovqatlanish, birinchidan, oshqozon ichaklarni normal ishlashi, ishtahani yaxshi bo`lishini ta`minlasa, ikkinchidan tarbiyaviy ahamiyatga ham ega. Ovqatning oshqozon ichaklarida parchalanib hazm bo`lishi uchun 3,5-4 soat vaqt talab qilinadi. Shuning uchun ham har 3,5-4 soatdan keyin rejim asosida ovqatlanish tavsiya qilinadi.
Maktabning birinchi smenasida o`qiydigan o`quvchilar uchun ovqatlanish rejimi quyidagicha bo`lishi mumkin:
- nonushta soat 730-8 da. Nonushtada iste`mol qilinadigan ovqat miqdori organizm uchun zarar bo`lgan sutkalik ovqat kaloriyasining 25% ni tashkil qilishi kerak.
- ikkinchi nonushta soat 11-1130 da maktab bufetida, sutkalik ovqat kaloriyasining 10-15% ni tashkil qiladi.
- tushki ovqat soat 15-1530 da, sutkalik ovqat kaloriyasining 40% ni tashkil qiladi.
- kechki ovqat soat 19-1930 da sutkalik ovqat kaloriyasining 20-25% ni tashkil qiladi.
Ikkinchi smenada o`qiydigan o`quvchilar uchun ovqatlanish rejimi quyidagicha:
- nonushta soat 8 da. Nonushtada iste`mol qilinadigan ovqat miqdori organizm uchun zarar bo`lgan sutkalik ovqat kaloriyasining 25% ni tashkil qilishi kerak.
- tushki ovqat soat 12-1230 da, sutkalik ovqat kaloriyasining 40% ni tashkil qiladi.
- kech tushki ovqat 15-1530 da maktab bufetida, sutkalik ovqatning 10-15% ga teng.
- kechki ovqat soat 19-1930 da sutkalik ovqat kaloriyasining 20-25% ni tashkil qiladi.
O`quvchilarning normal ovqatlanishini tashkil etishda maktab oshxonasi-bufeti ovqatlarining kaloriyasi boshlang`ich sinf o`quvchilari uchun 250-350 kkal dan; o`rta va yuqori sinf o`quvchilari uchun 350-450 kkal dan kam bo`lmasligi talab qilinadi.
Maktab bufetida sotiladigan ovqatlar menyusi har kuni almashtirilib turishi kerak, ular arzon, tarkibida yetarli miqdorda oqsil, yog`, uglevodlar, vitaminlar bo`lishi kerak. Masalan: go`shtli, karamli, kartoshkali, oshqovoqli pirojki, somsa, guruchdan yoki krupavadan qilingan sutli bo`tqa, mastava, shovla kotlet, issiq sut, choy, non, bulochka kabilar.
Ba`zi bolalar va o`smirlarni nisbatan ozg`in bo`lishi ovqatni yetishmasligidan emas, balki ovqatlanish rejimining noto`g`ri tashkil qilinishi, shirinlikni haddan tashqari ko`p iste`mol qilish tufayli ishtahaning bug`ilishi, yoki organizmda yashirin holda davom etadigan surunkali kasallik, ichakda gijjalarning bo`lishi bilan bog`liqdir.
|
BOLALARDA NEVROZ KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI OLISH

|
BOLALARDA NEVROZ KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI OLISH
|
bet | 5/13 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 179,5 Kb. | | #141915 |
Bog'liq DAVLATIMIZNING YOSH AVLODNI TARBIYALASH VA SOGBOLALARDA NEVROZ KASALLIKLARI VA ULARNI OLDINI OLISH
Ushbu kasallik guruhini e'tiborsiz qoldirishning asosiy sababi ularning mohiyatini va jiddiyligini tushunishning etishmasligi. Ota-onalar nevrozni sinchkovlik bilan o'rganishlari muhimdir - tibbiyotda nima bor, qanday sabablar bor va u bilan qanday kurashish kerak. Mutaxassislar, bu patologiyani to'satdan, o'tkir yoki uzoq davom etgan psixologik jarohatlarda insonning reaktsiyasidan kelib chiqqan kasallik deb ataydi. Kasallik 3 yoshdan oldin sodir bo'lmaydi, asosan maktabgacha yoshdagi bolalar va o'smirlarga tashxis qo'yiladi. Voyaga etmaganlarning ruhiy rivojlanish darajasi shaxsiy reaktsiyalar uchun juda oddiy.
Nevrozlar - turlari va sabablari
Ushbu patologik guruh ruhiy kasalliklar shakliga bog'liq ravishda turli omillar bilan qo'zg'aladi. Bolalarda nevrozning turlari:
Obsesyonlar;
isteriya;
depressiv epizodlar;
nevrasteniya;
gipoxondriya;
logoneurosis;
somnambulizm;
Bolalardagi obsesif sharoitlarning nevrozligi
Ushbu kasallikning boshqa nomi - obsesif-kompulsiv buzilish (OKB). U bolalarda obsesif harakatlarning nevrozini, tashvishli g'oyalar va fikrlarni o'z ichiga oladi. Taqiqlangan kasallik ko'p yo'nalishli hisoblanadi. Bir necha omillar ROCni keltirib chiqarishi mumkin: Genetik yondashuv; infektsiya (qizamiq, mononukleoz, gepatit); o’tkir psixologik travma; asossiz qo’rquv.
Obsessiya sindromining rivojlanishiga turtki ko'pincha fobiya bo'ladi. Avval chaqaloq qo'rqinchli fikrlar yoki fantaziyalarni (obsesyonlarni) uzoq vaqtdan xalos qilolmaydi. Asta-sekin, uning miyasi ularga moslashuvchan himoya mexanizmini ishlab chiqadi - obsesif harakatlar (majburlashlar). Bolaning qo'rquvlari, masalan, liftga yoki qorong'i xonaga kirmasdan oldin 5 marta sakrab chiqing, begona va boshqalar bilan muloqot qilgandan keyin qo'llarni uch marta yuvish uchun ba'zi majburiy marosimlarni bajarish kerak. Ko’p hollarda bolalardagi ushbu nevrozni gumon qilishning dastlabki bosqichlarida qiyinlashadi – bu alomatlar uzoq vaqt davomida yashirin qolishi mumkin, ayniqsa, agar bolaning o’zida tutgan fikr-mulohazalari bo’lsa
|
| |
O‘zbеkiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

|
O‘zbеkiston respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi
|
bet | 1/10 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 6,65 Mb. | | #112941 |
O‘ZBЕKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
Toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti
“Axborot texnologiyalari” kafedrasi
“Ma’lumotlar bazasini boshqarish” fanidan
“Kunlik yangiliklarni e'lon qilish sayti uchun ma'lumotlar bazasini ishlab chiqish va loyihalash”
Mavzusidagi
Loyiha ishi
Bajardi: Kholbutayev Khushnudbek Murodim o’g’li (215-21)
(F.I.Sh., guruh)
Rahbar: Sodiqov Vali Salim o’g’li (CSP014)
(F.I.Sh., guruh)
Himoya qilindi:
(sana)
(baho)
(imzo)
Toshkеnt-2022
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Fakultet: Kompyuter injineringi Kafedra: Axborot texnologiyalari Yo‘nalish (Mutaxasislik): AT-servis.
Tasdiqlayman
Kafedra mudiri:
<< >> 2020 yil
Loyiha ishi bo’yicha:
Kurs ishiga
TOPSHIRIQ
Rahbar: Sodiqov Vali
Loyiha ishi mavzusi: Kunlik yangiliklarni e'lon qilish sayti uchun ma'lumotlar bazasini ishlab chiqish va loyihalash.
Mavzu kafedra majlisida №1 bayonnomasi bilan tasdiqlangan.
Ishga oid dastlabki ma’lumotlar. Ishni bajarish grafigi:
|
| |
Цитировать статью

Цитировать статью
Download
1,51 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/10
Sana
13.05.2024
Hajmi
1,51 Mb.
#228782
Download
1,51 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Цитировать статью
Download
1,51 Mb.
Matnni ko'rish
-mavzu. Global va lokal o‘zgaruvchilar

17-mavzu. Global va lokal o‘zgaruvchilar.
Global va lokal o‘zgaruvchilar. O‘zgaruvchilarni yashash davri.
18-mavzu. Funksiyaga argument berishni soddalashtirish.
Funksiyaga argument berishni soddalashtirish. Qism dasturlar, funksiya, global, bir qiymat, argument, def.
|
19-mavzu. Python dasturlash tilida ko‘p qiymat qaytaruvchi funksiyalar va ulardan foydalanish.
Ko‘p qiymat qaytaruvchi funksiyalar. Ko‘p qiymat qaytaruvchi funksiyalarni shakllantirish.
|
20-mavzu. Rekursiv funksiyalar.
Rekursiya, murojaat, rekursiv funksiya.
|
21-mavzu. Ro‘yxatlar.
Ro‘yxatlar va ularning umumiy ko‘rinishi. Ro‘yxatlarga oid dasturlar.
|
22-mavzu. Kortejlar.
Kortejlar va ularning umumiy ko‘rinishi. Kortejlarga oid dasturlar.
|
23-mavzu. Python dasturlash tilida lug‘at va to‘plamlardan foydalanish.
Lug‘atlar va ularning umumiy ko‘rinishi. Lug‘atlarga oid dasturlar. To‘plamlar va ularning umumiy ko‘rinishi. To‘plamga oid dasturlar.
|
24-mavzu. Python dasturlash tilida massivlar va ulardan foydalanish.
Bir o‘lchovli massivlar. Bir o‘lchovli massivlarga oid dasturlar.
|
25-mavzu. Massiv elementlari ustida aniqlangan amallar. Ikki o‘lchovli massivlar.
Massiv elementlari ustida aniqlangan amallar. Ikki o‘lchovli massivlar. Ikki o‘lchovli massivlarga oid dasturlar.
|
26-mavzu. : Random funksiyasi.
Random funksiyasi, random, numpy, random.randint.
|
|
Foydalanish texnologiyasi

Foydalanish texnologiyasi
Download
362,33 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/9
Sana
14.02.2024
Hajmi
362,33 Kb.
#156391
Download
362,33 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Foydalanish texnologiyasi
Download
362,33 Kb.
Matnni ko'rish
th - Foydalanish texnologiyasi

|
Foydalanish texnologiyasi10
th
- International Conference on Research in Humanities, Applied Sciences and Education
Hosted from Berlin, Germany
https://conferencea.org Jan. 30
th
2023
18
yuzida ekologik tang vaziyatli hududlarning keskin ko‘payishi, global ekologik inqiroz
havfining real ekanligini o‘quvchilarga tushuntirish lozim[3].
O‘quvchilar tushunishlari lozimki, tabiatni muhofaza qilish hozirgi va kelgusi avlodning
ehtiyojlarini hisobga olgan holda tabiiy boyliklardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni
saqlashdan iborat. Shu jihatdan o‘quvchilarga ekologiya va ekologik tushunchalar haqida
ma’lumot beriladi.
Xususan, ekologiya hayot jarayonlarini o‘ziga xos metodlarda tadqiq qiladigan mustaqil
fan hisoblanadi. Ekologiyaning ijtimoiy hayot bilan bevosita bog‘langan tarmoqlari ham
rivojlanmoqda. Shu bilan birgalikda turli fanlardan ekologik muammolar jihatlari o‘rganiladi.
“Ekologiya” tirik organizmlarning (har qanday ko‘rinishdagi, barcha darajada uyg‘unlashgan)
hayot faoliyati qonuniyatlarini ular hayotida kechadigan tabiiy muhitning inson omili ta’sirida
yuzaga keladigan holatni o‘rganadigan fandir.
Shunday ekan, tabiat qonunlarining muvozanatini buzmaslik kerak. Demak, yoshlarga,
kelajak avlodga bolalikdan tabiatga mehr-muruvvatli bo‘lish tuyg‘ularini singdirib borish
lozim.
Ekologik ta’lim-tarbiyaning asosiy maqsadi yosh avlodda atrof- muhitga ongli
munosabatni shakllantirishdan iborat. Ekologik tushunchalar o‘quvchilarni tabiatni asrab-
avaylashga, uni sevishga, unga oqilona munosabatda bo‘lishga, o‘z maktabi, o‘zi yashab
turgan oilasi, mahallasi, qishloq va shahrini ozoda saqlashga, uni ko‘kalamzorlashtirishga,
mevali bog‘lar yaratishda o‘z hissalarini qo‘shishga, hayvonot dunyosiga g‘amxo‘rlik
qilishga, qo‘ying-ki, еr, suv, havoning musaffoligiga erishish misolida atrof-muhitni, butun
nabotat dunyosini e’zozlashga qaratilgan[10].
Bu esa o‘z navbatida o‘quvchilarga ekologik ta’lim-tarbiyani berish bilan birga uning
ekologik madaniyatini shakllantirishni ham taqozo etadi. Ekologik tushuncha yosh avloddan,
umuman, insondan tabiat boyliklaridan oqilona foydalanish bilan birga vaziyatni
sog‘lomlashtirish, ekologik havfsizlikni ta’minlashni, inson va tabiat o‘rtasidagi uyg‘un
munosabatlarga oid milliy va umumbashariy tajribalarni o‘rganishni va hayotga tadbiq
qilishni, tabiatning yanada go‘zallashuvi, gullab-yashnashi uchun hissa qo‘shishini taqozo
etadi. Bu faoliyat debochasi esa bolalikdan boshlanadi.
Boshlangich sinflarda tabiiy fanlarni o‘qitishda O‘rta Osiyo mutafakkirlarining
qarashlaridan foydalanish uzluksiz, izchil va tizimli amalga oshirilsa, boshlang‘ich sinf
o‘quvchilari tomonidan ekologik bilimlarni o‘rganishga nisbatan qiziqish yuzaga keladi.
Mazkur jarayonda O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ekologiyaga oid qarashlaridan
foydalanishning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
umumta’lim maktablarining boshlang‘ich sinf o‘quvchilari tomonidan ekologik
bilimlarni O‘rta Osiyo mutafakkirlarining bu boradagi meroslari asosida o‘zlashtirishga
bo‘lgan qiziqishlarini o‘rganish;
|
| |
th - Foydalanish texnologiyasi

|
Foydalanish texnologiyasi10
th
- International Conference on Research in Humanities, Applied Sciences and Education
Hosted from Berlin, Germany
https://conferencea.org Jan. 30
th
2023
24
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologik tafakkurni shakllantirishda O‘rta Osiyo
mutafakkirlari merosidan foydalanishda umumta’lim maktablarida olib borlayotgan dasturiy
va qo‘shimcha ta’limni tashkil etish yuzasidan mavjud nomuvofiqligini bartaraf etish, bugungi
kun talablaridan kelib chiqib, bu jarayonni muvofiqlashtirishning optimal variantini ishlab
chiqish[16];
jamiyatda ekologik ta’lim-tarbiyani tashkil etishning ijtimoiy sherikchilik asosida xalq
ta’limi muassasalari qoshida amaliy yordam va metodik qo‘llab-quvvatlash bilan
shug‘ullanadigan muvofiqlashtiruvchi hududiy markazni tashkil etish;
hududiy ekotizimni barqarorlashtirishga xizmat qiladigan ekologik loyihalarini ishlab
chiqish va amalga oshirish jarayonida iqtidorli o‘quvchilarni jalb etish hamda mavjud tabiiy
resurslaridan maqsadli foydalanish yuzasidan dasturlarini davlat va jamiyat manfaatidan kelib
chiqqan holda yoshlar ongi va tafakkuriga mos holda yaratish[15];
hududiy ekologik dasturlar doirasida amaliy ekologik tadqiqotlar o‘tkazish uchun
ta’lim muassasalarining instrumental-analitik, uslubiy, moddiy-texnik bazasini yaratish va
rivojlantirish masalalarini ishlab chiqish.
Shunday qilib, O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ekologiyaga oid meroslari mazmuni
bilan tanishish ularning boshlang‘ich sinflarda tabiiy fanlarni o‘qitishda foydalanish
mumkinligini ko‘rsatdi. Mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish esa boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining ulardan qay darajada xabardorliklari hamda dars jarayonida ularni qo‘llay
olishlariga bog‘liqdir[14].
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida ekologik tafakkurni shakllantirishda O‘rta Osiyo
mutafakkirlari merosidan foydalanishda, motivasiya va ijodiy faoliyat orqali ularning shaxsiy
fazilatlarini
shakllantirish,
shuningdek,
tabiat
hodisalari
o‘rtasida sabab-oqibat
munosabatlarini o‘rnatish, tabiatni his qilish qobiliyatini rivojlantirish, ekologik bilimlarni
shakllantirish, va bunyodkorlik hissini qaror toptirish, atrofdagi narsa va hodisalar
o‘zgarishlarini tahlil qilish, hamda tabiiy hodisalarni tahlil qilish va oqibatlarini
umumlashtirishdan iborat [13].
Atrof-muhitni rivojlantirish samaradorligini oshirish texnologiyalaridan biri bu
kognitiv materialni to‘g‘ri tanlay olishi va amaliyotda qo‘llashdir. Ishning ta’lim - tarbiya
bilan bog‘liqligi hamda ishlab chiqarish sohasidan farqlanuvchi jihatini hisobga olgan holda
asoslash mumkin.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ekologiyaga oid
meroslarini o‘rganish jarayonida boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tabiatni avaylab asrash,
tabiiy resurslarni kelajak avlodlarga еtkazish zarurligi haqidagi tushunchalar shakllanadi.
|
| |
th - Foydalanish texnologiyasi

10
th
- International Conference on Research in Humanities, Applied Sciences and Education
Hosted from Berlin, Germany
https://conferencea.org Jan. 30
th
2023
25
ADABIYOTLAR:
1. Алиқулов А., Низомов Ф. Алишер Навоий асарларида табиатнинг эъзозланиши
ҳақида //Ўзбекистонда ижтимоий фанлар.- 1994.- 1-2-сонлар. - Б. 38 - 42.
2. Ахлоқ-одобга оид ҳадис намуналари. -Тошкент: Фан, 1990. - Б. 172.
3. Авезов Ш. Мактабда экологик тарбия. -Тошкент: Ўқитувчи, 1992.-
62 б.
4. Бухорий С. С. Буюк Хоразмийлар. - Т.: Ёзувчи. 1994. – 336 б.
5. Бўриев М. Ёшларда табиатни муҳофаза қилиш ҳиссини тарбиялаш // Халқ таълими
ж., 1992. 2-сон. -12-14 б.
6. Валихонов М.Н. Табиатшунослик асослари. - Т.: Мирзо Улуғбек номидаги
Ўзбекистон миллий университети. 2004.- 243 б
7. Зиёмуҳаммадов Б. Экология ва маънавият. - Т.: Меҳнат, 1997.- 104б.
8. Ишмуҳаммедов Р., Йўлдашев М. Таълим ва тарбияда инновatsiон педагогик
технологиялар (таълим тизими, методистлар, ўқитувчилар, тарбиячи ва
мураббийлар учун ўқув қўлланма)-Т.: 2013.-20б.
9. Kamolxo‘jayev Sh.M. Tabiatshunoslik asoslari. - T.: Moliya, 2002.- 332 b.
10. Narbutaev H.B. Improving the knowledge of ecological content in pupils in interdiscipline
for teaching biology. International Journal of Early Childhood Special Education (INT-
JECS) DOI:10.9756/INTJECSE/V14I7.110 ISSN: 1308 -5581 Vol 14, Issue 07 2022.
11. Norbutayev Kh.B. Raising the ecological culture of the student inteaching biology in
connection with other disciplines. Of publication with Impact Factor. International Cientific
Journal ISJ Theoretical & Applie Science hiladelphia, USA issue 06, volume 86 published
June. - 30, 2020. -P.714 -717.
12. Suyunov D.A. Methodology of using the heritage of central asian thinkers in the formation
of ecological thinking in primary education. Scholar Express Journals Level 8, Linkstrabe
2 Potsdamer PlatzBerlin 10785,Volume 5, 2021 Volume5, 2021. Germany. -Р.131-134.
13. Suyunov D.A. Improving the use of the heritage of central asian thinkers in forming
ecological thinking in primary school students. Web of Scientist: International Scientific
Research Journal ISSN: 2776-0979 Impact Factor: 7.565 volume 3, issue 3, March - 2022
-Р.159-165.
14. Samadova, V. (2022). SIMILE IS ONE OF THE OLDEST FORM OF A SPEECH. Science
and innovation in the education system, 1(4), 82-83.
15. Samadova, V. (2022). SIMILE IS A TYPE OF METAPHOR. Science and innovation in
the education system, 1(4), 84-86.
16. Samadova, V. (2022). SIMILARITIES AND DIFFERENCES BETWEEN METAPHOR
AND SIMILES IN ENGLISH. Theoretical aspects in the formation of pedagogical
sciences, 1(4), 258-260.
10
th
- International Conference on Research in Humanities, Applied Sciences and Education
Hosted from Berlin, Germany
https://conferencea.org Jan. 30
th
2023
26
17. Ashurkulovna AZ. ADVERTING TEXTS AND THEIR PHONETIC FEATURES. Web of
Scientist: International Scientific Research Journal. 2022 May 26;3(5):1248-55.
18. Ashurkulovna, A. Z. (2022). ADVERTISING TEXTS AND THE LANGUAGE OF
ADVERTISING TEXTS.
|
Рисунок 6 - Цитировать статью

Journal
of Creative Economy
■
Vol. 15, Num. 6, 2021
— 2546 —
Также в проведении рейтингования российских вузов представляется целе-
сообразным применение существующих критериев профессионально-обще-
ственной аккредитации образовательных программ в Российской Федерации,
которая осуществляется в соответствии с 96 статьей Федерального закона «Об
образовании».
Можно применить такие критерии, как доля выпускников,
которые востребованы работодателями после окончания обучения по обра-
зовательным программам,
количество учащихся, которые получают допол-
нительное стипендии от профессионального сообщества. Критерием также
может быть документально подтвержденная работодателями практикоори-
ентированность курсовых и выпускных квалификационных работ студентов.
Важно оценивать также участие работодателей в
разработке образователь-
ных программ. Критерием успешности образовательной деятельности может
быть и подтвержденное независимыми центрами оценки квалификации про-
хождение процедуры сдачи профессионального экзамена в соответствии с
Федеральным законом «О независимой оценке квалификации» преподавате-
лями и студентами образовательных программ.