nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Arxitektura va uskunalar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

183
Xulosalar
Avtomatlashtirilgan jarayon nazorat tizimini joriy etilishi quyidagilarni
ta’minlaydi:
•
baxtsiz hodisalar oldini olish uchun texnologik himoya yordamida tizim
ishonchliligini oshirishdi;
•
nasos stansiyalari orasidagi kanalning yuqori va quyi qismidagi suv sathi, har
bir nasos agregatining ish rejimi, quvvat sarfi, elektr energiyasi sarfi va
boshqalar kabi tizimning ishlashi haqida xodimlarni har tomonlama tezkor va
arxiv ma’lumotlari bilan ta’minlaydi;
•
operatorning boshqaruv jarayonini kengligi va imkoniyatlari mavjud, xususan,
dispetcherga nasoslarning lopastlarning aylanish birligini tanlash va shunday
optimal suv ta’minot rejimini ta’minlash;
•
tizim ekspluatatsiya xarajatlarini kamaytirish;
•
faoliyat ko‘rsatayotgan xodimlarning ekspluatatsion mehnat sharoitlarini
yaxshilash;
•
o‘lchash natijalarini uzoq muddatli saqlash ularni telefon tarmog‘i orqali uzoq
shaxsiy kompyuterga uzatish imkoniyatlari mavjud;
•
texnologik axborotlarning aniqligi va ishonchliligini oshirish;
•
vizual shaklda o‘z vaqtida axborot berish orqali kadrlarning xato harakatlari
ehtimolini kamaytirish.
Taqsimlangan modulli arxitektura va sanoat tarmog‘i tizimni juda shovqinli
qiladi. Abonentlar (o‘nlab kilometr) o‘rtasidagi katta masofaga qaramasdan, tizim
dispetcher punktiga barqaror va ishonchli aloqani ta’minlaydi. Har bir kirish/chiqish
modulida olinadigan klemma bloklardan foydalanishda har xil kross, kabel va h.k dan
voz kechish imkonini beradi, modul va ob’ekt o‘rtasidagi aloqaning ishonchliligini
oshiradi va himoya shkaflarining hajmini kamaytiradi. Modulli struktura va to‘liq
ochiq almashinuv protokoli tizimni hech qanday cheklovlarsiz kengaytirish imkonini
beradi.
Mahsulot (ish, xizmat)larning buzilishi va yo‘qotishlar tahlili

|
Mahsulot (ish, xizmat)larning buzilishi va yo‘qotishlar tahlili
|
bet | 101/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Mahsulot (ish, xizmat)larning buzilishi va yo‘qotishlar tahlili
Mahsulotlar sotishdan olingan sof tushum hajmi tovarlar sifati, miqdori, shartnoma va bozordagi baholarning o‘zgarishlari bilangina bog‘liq bo‘lib qolmasdan, sotish uchun mo‘ljallangan tovarlarning turib qolishidan sifatining buzilishi, ishlab chiqarishdagi braklar hajmiga ham bog‘liqdir. Ishlab chiqarish jarayonidagi texnologik o‘zgarishlar evaziga, bajaruvchilarning layoqatsizligi va mas’uliyatsizligi tufayli yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar ta’sirida tovarlar sifatining pasayishi va brak mahsulotlar paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi.
Shuningdek, xomashyo sifatining pastligi, standartga mos kelmas- ligi, dastgohlarning tez buzilishi, ishlab chiqarish jarayonidagi nuq- sonlar, kadrlar malakasining pastligi tufayli ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar tarkibida brakka yo‘l qo‘yilishi mumkin. Brakka yo‘l qo‘- yilishi tufayli, iste’molga chiqadigan tayyor mahsulot hajmi kamayadi,
mahsulot tannarxi qimmatlashadi, chunki brak mahsulot ishlab chiqarish uchun qilingan xarajatlarning samarasiz ketganligi, unumsizligidan dalolat beradi. Tomonlarning o‘zaro tuzgan shartnomalarida yetkazib beriladigan tovarlarning miqdori, narxidan tashqari assortimenti va sifati ham kelishiladi, demak, brak mahsulotlar ishlab chiqarish yoki tovarlar sifatining buzilishi iste’molchi huquqining buzilishiga va iqtisodiy zarar ko‘rishiga olib keladi. Shartnomaga muvofiq ishlab chiqaruvchi iste’molchiga sifatsiz mahsulot ishlab chiqargani uchun yetkazilgan za- rarni qoplashi shart. Ishlab chiqaruvchi firma da’vogarlik muddati tugamasdan avval nuqsonga ega bo‘lganligi uchun qaytarilgan tovar o‘rniga boshqa mahsulotlar jo‘natishi yoki avvalgi tovarlarning nuqsonini tuzatib, iste’molchiga jo‘natishi lozim.
Mahsulotlar braki – tuzatiladigan va tuzatilmaydigan turlarga bo‘linadi. Yo‘l qo‘yilgan brakning mahsulotlar qiymatiga ta’sirini aniqlash uchun brak natijasida firma behuda sarflagan barcha moddiy, mehnat va moliyaviy xarajatlari jamlanadi, shuningdek, kamchilikni tugatish uchun amalga oshirilgan qo‘shimcha sarflar ham qo‘shilgan holda brak tannarxi aniqlanadi. Bu aniqlangan yo‘qotishlarni tovar mahsuloti tannarxiga bo‘lish orqali brak tufayli mahsulot hajmining kamayishi aniqlanadi. Buni quyidagi shartli misolimiz orqali ko‘rsatib o‘tishimiz va tahlil qilishimiz mumkin bo‘ladi:
Ishlab chiqarilgan tovar mahsuloti hajmi – 10 ming so‘m. Brak mahsulot uchun ketgan barcha sarflar – 26 ming so‘m.
Ishlab chiqarilgan tovar mahsuloti tarkibidagi brak mahsulotlarning tutgan ulushi – 26/10000 * 100=0,26 %.
Hozirgi bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir xo‘jalik yurituvchi subyekt o‘zining ishlab chiqarish faoliyatida chiqitsiz texnologiyaga asoslanishi hamda imkon qadar mahsulotlarning brakligi darajasini pasaytirishi lozim bo‘ladi.
|
| |
“Ro‘yxatdan o‘tish” tugmasini bosing Shaxsiy kabinet yaratish AUKSION

|
“Ro‘yxatdan o‘tish” tugmasini bosing Shaxsiy kabinet yaratish
|
Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 10,11 Mb. | | #257924 |
Bog'liq AUKSION
«E-AUKSION» elektron savdo platformasida ro‘yxatdan o‘tish ariza berish elektron onlayn-auksion va tanlovlarni tashkil etish hamda o‘tkazish tartibi to‘g‘risida tushuncha
Birinchi navbatda Elektron raqamli imzo kalitini olish
Kompyuteringizdan istalgan brauzerni tanlang
Brauzerning shu joyida e-auksion.uz manzilini tering
Bosh sahifadagi
“Ro‘yxatdan o‘tish”
tugmasini bosing
Shaxsiy kabinet yaratish
Login sifatida telefon yoki e-mail kiriting (2).
Bu orqali kelgusida shaxsiy kabinetga kirish amalga oshiriladi va parol sifatida yodda tutadidigan raqam yoki so`z kiritiladi
“Tasdiqlash” tugmasini bosing.
SMS кодни юбориш
Shaxsiy kabinetni faollashtirish uchun email yoki
telefoningizga kelgan 6 xonalik raqamni kiriting.
Eslatma: email kiritgan bo‘lsangiz, xabar
“SPAM” papkada bo‘lishi mumkin.
Muvaffaqiyatli ro‘yxatdan o‘tildi. “Tugatish” tugmasini bosing
Kabinetga kirish uchun
login (1) va
parol (2) kiriting.
“Kirish” tugmasini bosing.
So‘ng, “Shaxsiy kabinet”
oynasidan ma’lumotlarni
to‘ldirish uchun
“XA” tugmasini bosing.
One ID orqali kirish imkoniyati ham mavjud
ERI IMZOni paroli kiritiladi va OK tugmasini bosiladi
Ma’lumotlarni to‘ldirish uchun “Tahrirlash” tugmasini,
telefon raqamni kiritish uchun “Tasdiqlash” tugmasini bosing.
Ma’lumotlarni to‘ldirish uchun pasport ma`lumotlarni kiritiladi.
Shaxs ma`lumotlarini olish tugmasi bosiladi. Platforma avtomatik ravishda shaxsga doir barcha ma`lumotlarni oladi.
Barcha ma`lumotlar tasdiqlangandan keyin Oferatni ERI imzo
bilan imzolab, profilni tasdiqlanadi.
Hisobni to‘ldirish
Lotga ariza berish tartibi
Saytning yuqoridagi bo‘limlardan lotlar tanlanadi
Ochilgan oynadan lot turini tanlaymiz
Lot ma’lumotlari bilan tanishib olish
Ofertani tasdiqlash va imzolash
Ariza shartlariga rozilik belgisi belgilangandan so‘ng, ERI kaliti tanlanib, «Arizani yuborish» tugmasi bosiladi
G`olib bo`lgan lotni qabul qilganlikni tasdiqlash va imzolash
Gʻolib ishtirokchi
Auksion savdosi yakunlanganidan so‘ng, g‘olib ishtirokchi e’lon qilinadi.
Ғолиблик баённомасини юклаб олиш
Dehqon xo‘jaligi va Qishloq xo‘jaligi uchun mo‘ljallangan yer uchastkalarini ijara shartnomasini imzolash uchun 5 ish kunlik muddat beriladi. Auksionda g‘olib bo‘lib, mulk uchun to‘lovlarni o‘z vaqtida amalga oshirmagan (ijara shartnomasini imzolamagan) nohalol ishtirokchilar auksionlardan chetlashtiriladi.
ESLATMA
|
| |
—= N e + N ‘ - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

Tros ham m a nuqtalari tezliklarining m iqdori tengligidan foyda-
lanib, a>2 va со, orasidagi bog‘lanishni hosil qilamiz:
Yuk ilgarilama harakat qilgani uchun uning kinetik energiyasi:
1. Mexanik sistema dinamikasining asosiy tenglamasi qanday?
2. Sistema dinamikasida ichki va tashqi kuchlar qanday ifodalanadi?
3. Mexanik sistema harakatining differensial tenglamasini Dekart
koordinata o ‘qlaridagi proyeksiyalari qanday?
4. Inersiya markazining harakati haqidagi teoremani ta’riflang va ma-
tematik ifodasini yozing.
5. Sistema harakat miqdorining o‘zgarishi haqidagi teoremaning dif
ferensial ifodasi qanday bo‘ladi?
6. Qanday shart bajarilganda moddiy nuqta harakat miqdorining saq
lanish qonuni o ‘rinli boMadi?
7. Mexanik sistema harakat miqdori (kinetik) momentini hisoblash
formulasini yozing.
8. Sistema kinetik momentining saqlanish qonuni qanday bo'ladi?
9. Sistema harakat miqdori teoremasining integral ifodasini yozing.
10. Ilgarilanma harakatdagi jism kinetik energiyasini hisoblash formu
lasini yozing.
11. Aylanma harakatdagi jism kinetik energiyasi qanday hisoblanadi?
Natijada:
(100.18)
= —,. ___ x
2^1?- к 2 - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

а
b
d
135-rasm.
hosil b o ‘ladi. Bu ten g lik lard an
C| - x
0 , C2 -
V0 +
bxо
kelib chiqadi.
D e m a k ,
к =
b b o 'lg a n h o ld a g i a p e rio d ik h a ra k a t ten g la m a si
quyidag icha boMadi:
Keyingi ikki hold a m oddiy n u q ta tebranm a h arakat qilm ay asim -
to tik ravishda nolga yaqinlashadi.
B unday h arakatn in g grafigi m oddiy n u q tan in g b o sh la n g ‘ich h o
latiga h a m d a b o sh lang‘ich tezlikning m oduli va y o ‘nalishiga bo g ‘liq.
135-rasm da tu rli boshlangM ch sh a rtla r uch u n b > к holdagi a p e rio
dik h a ra k a t grafigi ko‘rsatilgan:
a) x
0 > 0 ,
V0 > 0; (135-rasm ,
a);
b) x
0 > 0 ,
V0 > 0 lekin, |K0| > x0 •
(b + -lb2 - k 2 ) , (|K)| <
bxo )
(135-rasm ,
b);
_______
d) x
0 > 0 ,
V0 < 0, lekin |K0| < x0
-(b + ylb2 - k 2 ) , (|^0| <
bxo)
(135-rasm ,
d).
b = к hold a ham aperio dik so ‘nuvchi harakat grafigi 135-rasm da
k o ‘rsatilganiga o ‘xshash boMadi.
Mikrokapsulalar texnologiyasida qo‘llaniladigan yordamchi moddalar

|
Mikrokapsulalar texnologiyasida qo‘llaniladigan yordamchi moddalar
|
bet | 92/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeMikrokapsulalar texnologiyasida qo‘llaniladigan yordamchi moddalar
Yuqoridagi qo‘yilgan maqsadga muvofiq mikrokapsulalardagi ikki xil qobiq hosil qilish hisobiga erishish mumkin.
1.Qobiq hosil qiluvchi modda yoki ularga ishlatiladigan erituvchilar mik-rokapsula tarkibiga shimilmay faqat ma’lum sharoitda yoxud bosimda ichak-oshqozon sistemasining ma’lum joyida eriydi yoki parchalanadi;
2.Oshqozonda erimaydigan va parchalanmaydigan, lekin suv, me’da shirasi, dori moddani o‘tkazadigan qobiq.
1- guruhli mikrokapsula tarkibidagi dorilarni ajratib chiqarish uchun ularning qobiqlarini eritish yoki tashqi muhitni ta’sir ettirish kerak. Bu turdagi qobiqlar suvda eruvchan polimerlardan (jelatin shu kabilar) tashkil topadi.
2 - guruhdagi mikrokapsula qobiqlari oshqozon-ichak yo‘llarida erimay tarkibidagi dorilarni diffuziya orqali chiqaradilar. Bunday qobiqlarni hosil qilish uchun tabiiy va sun’iy moddalar, ayniqsa polimerlar ishla-tiladi. Ular suvda eruvchan va suvda erimaydigan guruhlarga bo‘linadi.
Suvda eruvchanlari Suvda erimaydiganlari
jelatin kauchuk
gummiarabik silikonlar
kraxmal etilsellyuloza
polivinilpirrolidon (PVP) atsetilsellyuloza
KMS polietilen
polivinil spirti polipropilen
polimetakrilat poliamid va lipid moddalar(parafin,
spermatset,mum, stearin kislotasi,
palmitin kislotasi
Spirtlar ham ishlatiladi: setil, stearil, lauril. Enterosolyubillash birikmalaridan: shellak, zein, sellyulozaning atsetoftalat hosilasi, atsetobutirat, atsetosuksinat hosilalari ishlatiladi.
Mikrokapsulalarni olish asosiy usullari
Mikrokapsulalar texnologiyasi. Mikrokapsulalar korxonalarda tayyorlanib, ularni olish fizikaviy, fizik-kimyoviy va kimeviy usullarga bo‘linadi.
Bu usullar dori moddani qobiqlab bir-biridan ajratib turishga asoslangan bo‘lib, qobiq kimyoviy reaksiyalar yordamida polimerlash yoki mexanik ravishda qoplash hisobiga hosil qilinadi.
Hozirgi vaqtda vitaminli, antibiotikli, uyqu keltiruvchi preparatlar, yurak tomir antigistaminli preparatlar bilan mikrokapsulalar chiqariladi. Mikrokapsula dori turlari poroshok, tabletka, emulsiya, osilma, surtma dori, spansula holida va to‘g‘ri ichakka yuborishga mo‘ljallanib chiqarilmoqda.
|
| |
D em ak , x max
V2 - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

|
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markaziBog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 16741437624
D em ak , x max
V2
114
[
У | Nazorat savollari
1. I. Nyutonning birinchi qonuni qanday ta ’riflanadi?
2. I. Nyutonning ikkinchi qonuni qanday ta ’riflanadi?
3. 1. Nyutonning uchinchi qonuni qanday ta ’riflanadi?
4. Kuchning mexanik kattaligi SI (Xalqaro birliklar sistemasi)da qan
day birlikda o ‘lchanadi?
5. N uqta dinamikasining birinchi masalasini izohlang.
6. Nuqta dinamikasining ikkinchi masalasi qanday ta ’riflanadi?
7. SI (Xalqaro birliklar sistemasi) da tezlanish kattaligi qanday b ir
likda o ‘lchanadi?
8. SI (Xalqaro birliklar sistemasi) da massa (m) kattaligi qanday bir
likda o ‘lchanadi?
9. Erkin moddiy nuqta harakat differensial tenglamasi necha xil usul
da beriladi?
10. Erkin moddiy nuqta harakatining vektor usuldagi differensial teng
lamasi qanday yoziladi?
11. Erkin moddiy nuqta harakatining D ekart koordinata o'qlaridagi
differensial tenglamalari qanday yoziladi?
12. Erkin moddiy nuqta harakatining tabiiy koordinata o ‘qlaridagi dif
ferensial tenglamalari qanday yoziladi?
13. Dinamikada kuch kattaligi qaysi kattaliklarning funksiyasi sifatida
keladi?
14. Erkin moddiy nuqta dinamikasining asosiy tenglamasi vektor usu
lida qanday yoziladi?
15. Bog'lanishdagi moddiy nuqta uchun dinam ika asosiy tenglam asi
qanday yoziladi?
16. Bog'lanishdagi m oddiy nuqta harakatining D ekart k o ordin ata
o ‘qlaridagi differensial tenglamalari qanday yoziladi?
17. Bogianishdagi moddiy nuqta harakati differensial tenglamalari ta
biiy koordinata o'qlaridagi proyeksiyalari qanday yoziladi?
X III BOB.
M O D D IY N U Q T A N IN G TEBRANM A
HARAKATI
Q ishloq xo‘jaligi m ashinalarining keng m iqyosda ishlatilishi, sh u
n in g d ek tu rli tra n s p o rt h a m d a suv in sh o o tla rin in g b a rp o b o ‘lishi
ularning qism larida hosil b o ‘ladigan teb ran ish lam i ch uqur o ‘rganish-
ni talab qiladi.
M ashina va in sh o o t qism larining te b ra n m a harakatlari k o ‘p h o l-
larda m oddiy n u q ta teb ra n m a harak atin i o ‘rganishga keltiriladi.
115
|
| |
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi - bet 150

I
12. Sistema kinetik energiyasining o ‘zgarishi haqidagi teoremaning
integral ko‘rinishini yozing.
13. Tekis parallel harakatdagi jism kinetik energiyasi formulasini yozing.
14. Sistema kinetik energiyasi teoremasining differensial ifodasini yozing.
15. Qattiq jism kinetik energiyasi teoremasining integral ko‘rinishini yozing.
16. Qattiq jism kinetik energiyasi teoremasining differensial ko‘rinishi
qanday yoziladi?
17. Mexanik energiyaning saqlanish qonuni qanday?
18. Jismning aylanish o ‘qiga nisbatan inersiya momenti nima? Nuq-
taga nisbatan inersiya momenti-chi?
19. Qattiq jismning aylanish o ‘qiga nisbatan kinetik momenti qanday
ifodalanadi?
20. Inersiya radiusi nima?
21. Qattiq jismning uchta koordinata o'qlariga nisbatan inersiya m o
menti bilan shu koordinata boshiga nisbatan inersiya momenti
orasida qanday boglanish bor?
22. Moddiy nuqta harakat miqdorining o ‘zgarishi haqidagi teoremani
ta’riflang.
23. Moddiy nuqta harakat miqdori momentining o'zgarishi haqidagi
teoremaning differensial ifodasi qanday bo'ladi?
24. Moddiy nuqta kinetik energiyasi teoremasining differensial va in
tegral ko‘rinishini yozing.
XV BOB.
QATTIQ J IS M N IN G T E K IS PARALLEL
HARAKATI
101- §. Qattiq jism tekis parallel harakatining differensial
tenglamalari
Kinematikadan m a’lumki, qattiq jism ning tekis parallel harakati
m azkur jism da qutb deb olingan n u q ta h o la ti h am da u ning shu
qutbdan o ‘tuvchi o ‘q atrofida aylanishidagi burilish burchagi orqali
aniqlanadi. Jismning inersiya markazini qutb deb tanlasak, tekis p a
rallel harakatdagi jism holati inersiya m arkazining koordinatalari
x s,
(67.7) - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

(67.10), (67.11) d a n k o ‘ram izki, teb ra n ish am plitudasi va b o sh -
la n g ‘ich faza h a rak atn in g bosh lan g‘ich sh artlarig a b o g ‘liq, teb ran ish
davri, shuningdek, teb ran ish takrorligi n u q tan in g boshlang‘ich ho la-
tiga b o g ‘liq em as ek an . B ino b arin , teb ran ish davri te b ra n m a h a ra
katdagi nuqtaning o ‘zgarm aydigan xarakteristikasidir. T ebranish dav-
rin i to p ish u c h u n te b r a n m a h a ra k a tn in g differen sial ten g la m a sin i
(67.4) k o ‘rinishda tu zish va
к ni topish kifoya.
Texnika xavfsizligi - bet 83

112
8.-rasm. Himoya ajratkichning sxemasi.
Himoya ajratkichi 1000 V kuchlanishdagi yopiq erga ulangan neytralli elektr
uskunalarida nollashtirishga qo`shimcha himoya vositasida ishlatiladi.
Elektr potentsiallarini tenglashtirish.
Hayvonlarning jarohatlanish holatlari tahlili
shuni ko`rsatadiki, ko`pchilik holda buning sababi ularning bo`yin va oyoqlari
orasidagi hosil bo`lgan kuchlanishni ta`siri hisoblanadi.
Bunday jarohatlanishni yo`qotish maxsus himoya qurilmasi – elektr
potentsiallarini tenglashtirish qurilmasi yordamida amalga oshiriladi (17.9.-rasm).
elektr potentsiallarini tenglash-tirish qurilmasi sifatida metall to`r yoki o`tkazgichlar
beton polga qo`yiladi va o`tkazgich quvurlariga elektrik ulanadi. Biror bir elektr qabul
qiluvchilar korpusida qisqa tutashuv sodir bo`lsa, xuddi shunday holat poldagi ushbu
konstruktsiyalarda ham bo`ladi. Bu holatda elektr qabul kilgich korpusi va pol
oralig’ida qolgan odam yoki hayvonning tanasi xavfsiz, kuchlanish ostida bo`ladi.
Organizmni elektr potentsiallarini tenglashtirish barcha metall konstruktsiyalarini
elektr potentsiallarini tenglashtirish qurilmasi (odam yoki hayvon tegishi mumkin
bo`lgan) bilan ishonchli o`zaro elektrik biriktirish va nollashtirish orqali amalga
oshiriladi.
Nollashtirish - Texnika xavfsizligi

111
unda U
0
= 110 V bo`ladi. Qisqa tutashuv toki I
k
=U
f
/R
0
+R
z
ushbu sharoitda 27,5 A ga
teng bo`ladi. Bunday tok eriydigan saqlagichni kuyishi yoki avtomatni ishga tushishi
uchun etarli bo`lmaydi.
Buning xavfliligi shundan iboratki, bunda to`g’ri himoyalangan elektr uskunasi ham
kuchlanish ostida qoladi. YA`ni ishlab chiqarish korxonasining bir korpusidagi
uskunalar noto`g’ri erga ulanganda faza uzatish korpusga qisqa tutashadi va qo`shni
korpusdagi soz va erga to`g’ri ulangan elektr uskunalari ham xavfli kuchlanish ostida
qoladi va bu ko`p sonli halokatlarga sabab bo`lishi mumkin.
Nollashtirishni hisoblashdan asosiy maqsad
- tokdan maksimal darajada himoyani
taminlash uchun nolli uzatishda ishlatiladigan simni kesimini aniqlash hisoblanadi.
Eruvchi saqlagichni kuyishi uchun tutashuv toki quyidagicha aniqlanadi.
н
к
КI
I
,
(13.9.)
bu erda I
n
– eriydigan jihozning nominal toki; K-qisqa tutashuv tokining karralik
koeffitsienti. Hisoblashda K=3 qabul qilinadi.
Ishlab chiqarishda ko`p hollarda ko`chma elektr qurilmalari (uskunalari) ham
ishlatiladi. SHu sababli, ularda elektr tokidan jarohatlanish xavfi juda yuqori bo`ladi.
Buni oldini olish uchun ularni nollashtirishga qattiq talablar qo`yilishi kerak. Bunga
qo`shimcha ravishda nolli o`tkazgich holati haqida signal beruvchi qurilmani jihozlash
maqsadga muvofiq bo`ladi.
M oddiy nuqtaning tebranma harakati deb shunday harakatga ay-

|
M oddiy nuqtaning tebranma harakati deb shunday harakatga ay-Bog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762M oddiy nuqtaning tebranma harakati deb shunday harakatga ay-
tiladiki, bunda nuqta m uvozanat holatidan goh bir tomonga, goh ik
kinchi tomonga navbatm a-navbat chetlanadi. D em ak, te b ra n m a h a
rakat takrorlanuvchi harakatdir.
T ebranm a h a ra k a tla r asosan u ch turga b o ‘linadi.
1. Erkin (garm onik) teb ran m a harakat.
2. S o‘nuvchi te b ra n m a harakat.
3. M ajburiy te b ra n m a harakat.
67- §. M oddiy nuqtaning erkin tebranma harakati
F araz qilaylik, m o d d iy n u q tag a h a m m a v a q t uning m u v o z a n a t
h o la ti to m o n y o ‘n alg an k u ch t a ’sir qilsin va m azkur nu q ta t o ‘g ‘ri
chiziqli h arakatda boMsin (131-rasm ).
M o d diy n u q ta ko o rd in atasin in g
n *
>^° <
У
fu n k siy asi s ifa tid a o ‘z g a ru v c h i va
m u v o z a n a t h o la tig a q a ra b y o ‘n a l
gan kuch qaytaruvchi kuch deb a ta
lad i. Q a y ta ru v c h i ku ch n u q ta n in g
131-rasm.
h olatiga b o g ‘liq b o ‘ladi, y a ’ni:
F = - c x ,
(67.1)
bu yerda: с — m o d d iy n u q tan i uzunlik birligiga ko‘chirish uch u n za-
r u r b o 'lg a n k u c h b o ‘lib , b ik irlik k o e ffits iy e n ti d e y ila d i, u n in g
o ‘lchov birligi N /m ; x — nuq tan in g absissasi.
B oshlang‘ich p ay td a M n u q tanin g absissasi x, tezligi V0 b o ‘lsin.
M n u q ta harak atin in g differensial ten glam asini tuzam iz:
mx = - c x ,
(67.2)
bu ifodada
k 2 = —
(67.3)
m
belgilash kiritsak, u quyidagicha yoziladi:
x + k 2x - 0 .
(67.4)
(67.4) ning u m u m iy yechim i quyidagicha b o ‘ladi:
x = Cj sin kt + C2 cos k t .
(67.5)
(67.5) dagi C, va C
2 lar o ‘zg arm aslar boshlangM ch sh a rtla rd a n
foydalanib aniqlanadi:
Q = j- >
C2 = x0 .
(67.6)
S h un d ay qilib, M n u q tan in g harak ati
116
|
| |
Xudud iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalar jalb qilishda foydalaniladigan

208
Lyuksembur
+
+
Gollandiya
+
Portugaliya
+
Rossiya
+
+
+
Finlyandiya
+
+
+
Frantsiya
+
+
+
Xitoy
+
+
+
Shvetsiya
+
+
Yaponiya
+
+
Qozog’iston
+
+
+
Izoh:
ushbu vositalardan investitsion jarayonda foydalaniladi,
- ushbu vositalardan investitsion jarayonda foydalanilmaydi.
Qo’llanilayotgan imtiyozlarning amal qilish mexanizmlari
investitsiyalarni
rag’batlantirish, ijtimoiy sohani qo’llab-quvvatlash, chet el investitsiyalari oqimini
ko’paytirishga qaratilgan. Biroq, o’z o’rnida ta’kidlash lozimki, hali
mamlakatimizda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish borasidagi imkoniyatlardan
to’liq foydalanilayotgani yo’q.
Taklif va tavsiyalar. Investitsiya faoliyatini rag’batlantirishning
xorij
tajribasi taNilidan kelib chiqib, mamlakatimizda
mavjud imkoniyatlardan
samarali foydalanishda quyidagi chora-tadbirlar tizimini amalga oshirish
maqsadga muvofiqdir:
-
xalqaro maydonda mamlakatimizdagi
investitsiya muhiti, milliy
iqtisodiyotning
etakchi tarmoq, kompaniya va tashkilotlarining investitsion
imkoniyatlari to’g’risidagi ma’lumotlarni keng targ’ib etish, taNil qilish, baholash
209
kabi tadbirlami
kuchaytirish;
-
mamlakatimizdagi bozor axborot xizmatini rivojlantirish,
marketing xizmati
faoliyatini va tashqi iqtisodiy qonunchilikni faollashtirish;
-
infratuzilma sohasidagi (yo’llar, transport, aloqa) qo’shma investitsiyalarni
amalga oshirishni faollashtirish;
-
xorijiy mamlakatlar bilan hamkorlik strategiyasini,
ayniqsa dengiz
yo’llariga chiqib olish va shu orqali eksport-import yuk tashuvlarini amalga
oshirishga yo’naltirilgan, o’zaro foydali kooperatsiya aloqalarini yo’lga qo’yish va
boshqalar.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
O’zbekiston Respublikasining “Investitsiya faoliyati
to’g’risida”gi
Qonuni. 2014 yil 14 dekabr. O’RQ-380.
2.
Hribecthuhh: perhohdjihbih acnext. otb. pen. h. fnabauxax. m.: 2012, - c.
285.
3.
Iiitynb6epr fi. m., bbenehc«+ih b. f. perhohdjibhdr hojihthxa pocchh:
TeopeTHoecxHe ocHOBbI, sanaoH H MeTonbI pemHsdIJHH. M.:
«FEJIOCABP» 2013, -c.79.
4.
Fpah6epr a.f. Ochobbi perhohdjibhoh dkohomhkh. h3q. com by biii3,
mocxaa, 2015, -c. 379.
Boshqarmasi - bet 107

116
“Ma’lumotlar ko‘prigi” metodi
Quyidagi grafikdagi ma’lumotlar asosida noma’lum kattaliklarni aniqlang
5. O‘quvchilarni baholash:
O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
“5” baho;
“4” baho;
“3” baho.
6. Uyga vazifa:
§ 22 ni o‘qib o‘rganib, 103-betdagi 5-8-masalalarni yechib kelish.
39-MAVZU:
Reaksiya tezligiga bosim, hajm va haroratning ta’siri.
Katalizator haqida tushuncha.
Darsning maqsadi:
a) Ta’limiy:
Reaksiya tezligiga ta’sir etuvchi omillarning qolgan 4 tasi-harorat,
gazlarda bosim va hajm, katalizatorning ta’siri haqida ilmiy tushunchalar
berish.Vant-Goff tenglamasi, undan foydalanish tartibi, katalizatorlarning ta’siri
haqida batafsil ma’lumot berish.
c) Rivojlantiruvchi - Boshqarmasi

115
3. Yangi mavzuni tushuntirish
Reaksiyaning o‘rtacha tezligi – bu reaksiyaga kirishayotgan moddalarning
yoki reaksiya natijasida hosil bo‘layotgan mahsulotning konsentratsiyasini ma’lum
vaqt birligi ichida o‘zgarishidir. Reaksiya o‘rtacha tezligini aniqlashda quyidagi
formula qo‘llaniladi.
Modda miqdorining hajmga bo‘lgan nisbati molyar konsentratsiyani ifodalaydi.
IXK2 - Boshqarmasi

117
reaksiyalarda katalizator, hajm, bosim ta’sirini tushuntirish orqali ekologik, estetik,
iqtisodiy tarbiya berish.
c) Rivojlantiruvchi:
Reaksiyalarning boorish shart-sharoitlari haqidagi bilimlarni
rivojlantirish.
TK2
-media manbalardan zarur ma’lumotlarni izlab topa olish.
TK3
-kimyo bo‘yicha bilimlarni mustaqil ravishda oshirib borish
Dars turi:
yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari bilan ishlash, munozara va
tahlil)
Dars jihozi:
tarqatma materiallar, darslik
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
Darsni yakunlash
Uyga beriladigan topshiriqlar
Darsning borishi
1. Tashkiliy qism:
O‘quvchilar bilan salomlashish, davomatni aniqlash
2. O‘tgan mavzuni so‘rash:
Pisa testlari: Grafiklarni izohlang.
Boshqarmasi - bet 109

118
3. Yangi mavzuni tushintirish:
a) yopiq sistemada boruvchi reaksiyalarga bosim va hajmning ta’siri:
Bosim
o‘zgarishi faqatgina yopiq sistemada boruvchi reaksiyalarga ta’sir qiladi. Hajmni
o‘zgarishi bosimning o‘zgarishiga olib keladi.
Ya’ni hajm kamayganda bosim
ortadi.
Hajm necha marta kamaysa, bosim shuncha marta ortadi va shu sistema
ichidagi barcha gaz moddalarni molyar konsentratsiyalari ham shuncha martaga
ortadi.
Hajm oshganda esa bosim kamayadi, bu gaz moddalar konsentratsiyasini
kamayishiga olib keladi.
Sistemaning hajmi ortganda sistema ichidagi bosim kamayadi va gaz moddalarning
konsentratsiyasi ham kamayib bu reaksiya tezligining sekinlashishiga olib keladi.
b) haroratning ta’siri: Reaksiya tezligining haroratga bog‘liqligi Vant Goff qonuni
yordamida tushuntiriladi. U quyidagicha ta’rifga ega: Harorat har 10° ga (Kelvin
K° yoki Selsiy C°) o‘zgartirilganda (oshirilganda yoki kamaytirilganda) reaksiya
tezligi 2 – 4 marta o‘zgaradi (ortadi yoki kamayadi). Harorat ortsa reaksiya
tezlashadi, harorat pasayganda reaksiya sekinlashadi. Haroratning har 10°C ( yoki
10°K ) o‘zgarishida tezlikni necha marta o‘zgarishini ko‘rsatuvchi songa
reaksiyaning harorat koeffitsiyenti deyiladi. Agar temperatura 10°C ga ortganida
tezlik 4 marta oshsa, ushbu reaksiya uchun harorat
koeffitsiyenti “4” ga teng
bo‘ladi.
Haroratning tezlikka bo‘lgan ta’sirini quyidagi formula bilan ifodalasa bo‘ladi.
c) katalizatorning ta’siri: Reaksiya tezligini oshiruvchi, shu bilan birga reaksiya
davomida sarflanmay qoladigan moddalar
katalizatorlar
Darsning borishi - Boshqarmasi

121
miqdorlari orasidagi tafovut (farq) ni topamiz: 14 mol - 6,5 mol = 7,5 mol;
15 sekund : 60 = 0,25 minut
Endi asosiy formulani ishlatib reaksiyaning o‘rtacha tezligini aniqlaymiz:
2-masala: Ma’lum bir reaksiyada metanning sarflanish tezligi 2,2 mol/l∙min
bo‘lsa, 30 sekund davomida metanning massasi 102,8 g dan 50 g gacha
kamaydi. Reaksiya o‘tkazilgan idish hajmini toping.
Masalaning yechimi: Sarflangan metan miqdorini topamiz:
102,8 g - 50 g = 52,8 g; 52,8 g : 16 = 3,3 mol; 102,8 g - 50 g = 52,8 g
52,8 g : 16 = 3,3 mol
Vaqtni minutlarga aylantiramiz: 30 sekund : 60 = 0,5 minut
Endi quyidagi formula yordamida reaktor hajmini aniqlaymiz:
Boshqarmasi - bet 111

120
o‘rgatish.
Dars turi:
yangi bilim va tushunchalarni shakllantiruvchi dars
Dars uslubi:
aralash(amaliy, suhbat, test topshiriqlari, munozara va tahlil)
Dars jihozi:
tarqatmalar, test to‘plami, darslik
Darsning texnologik chizmasi
Dars bosqichlari
Vaqt
Tashkiliy qism
O‘tilgan mavzuni takrorlash
Yangi mavzuni yoritish
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
Darsni yakunlash
Uyga beriladigan topshiriqlar
8 - § . M oddiy nuqtaning s o ‘nuvchi tebranma harakati

6 8 - § . M oddiy nuqtaning s o ‘nuvchi tebranma harakati M assasi m b o ‘lgan M m oddiy nuqta qaytaruvchi kuch va m u h it-
ning qarshilik kuchi ta ’sirida to ‘g‘ri chiziqli harakatda bo‘lsin (133-rasm).
M u h itn in g q arsh ilik k u c h in i m o d d iy n u q ta tezligining b irin c h i
darajasiga p rop orsion al deylik:
R = - ц х .
(68.1)
M У ~ - Bu h arakatn i tekshirish u ch u n m od-
0 ,— £—
^ * У ___ x diy nuq ta harakatining differensial teng-
- x --------------
133-rasm. - r
lam asini tuzam iz:
mx = —cx — \ix . (
68.2)
(
68.2) ni quyidagi ko‘rinishda yozamiz:
m x + цх + cx = 0 .
(68.3)
(68.3) ning ikki to m o n in i m ga b o ‘lib, — = k 2 , — = 2b deb bel-
m m gilaym iz. N atijada
x + 2bx + k 2x = Q (68.4)
kelib chiqadi.
B oshlang‘ich p a y td a M n u q ta MQ d a b o ‘lib, u n in g absissasi x0,
tezligi V0 b o ‘lsin. (68.4) ning yechim ini to p ish uch u n xarakteristik
te n g la m a tuzam iz:
n2 +
2 bn + k 2 = 0 .
Bu ten g lam a y echim i
щ 2 - ~ b ± y/b2 - к 2 k o ‘rin ish d a b o £lib, u n d a g i b va к ga n isb a ta n quyidagi h o lla r u c h -
rashi m um kin:
1) к > b — q arsh ilik kuchi qaytaruvchi kuchga nisbatan kichik
boMgan hoi;
2) к < b — q a rsh ilik k u c h i qay taru v ch i k u ch g a n isb atan k a tta
boMgan hoi;
3) к = b — c h e g a ra hoi.
118
Bu ho llarni alo h id a-alo h id a tekshiram iz.
1)
Xususiy kapital va uning samaradorligini baholash

527
siyasi, Amerika Qo‘shma Shtatlari va h.k). Ushbu ma’lumotlar buxgal-
teriya balanslarida (1-shakl) ham o‘zgarishsiz aks ettirilgan. Lekin,
bizning moliyaviy hisobot shaklida (1-shakl) o‘z mablag‘lar manbayi
sifatida xususiy kapital ko‘rsatkichlaridan tashqari, maqsadli tushum va
fondlar, kelgusi davr sarflari va to‘lovlar
uchun rezervlar kabi
ko‘rsatkichlar mavjud bo‘lib, ularning harakatini aks ettiruvchi axborot
manbayi belgilanmagan.
Bu holni xususiy kapital ko‘rsatkichlarining nazariy va amaliy
jihatdan umumlashtirilmaganligi, tarmoq xususiyatlariga asosan xususiy
kapital hisobi va tahlili to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmaganligi kabi izohlashimiz
mumkin.
Korxonaning xususiy kapital holatini tahlil qilishda koeffitsiyentlar
usuli eng ko‘p qo‘llanilib, ushbu usul asosida tahlilning olib borilishi
rivojlangan mamlakatlar amaliyotida keng tarqalgan. Jumladan, Belorus
iqtisodchilaridan biri G.Savitskayaning fikricha: «Kapitaldan
samarali
foydalanishni uchta asosiy ko‘rsatkichlar orqali baholash mumkin, ular:
- jami mablag‘lar manbayining rentabelligi;
- kreditorlar kapitalining daromadliligi;
- xususiy kapital rentabelligi».
Savitskaya G. V. tomonidan berilgan fikrlar xususiy kapital tahlilini
qisman ochib beradi. Xususiy kapital tahlilini unga ta’sir etuvchi omil-
larning uzviy bog‘liqligi asosida o‘rganish maqsadga muvofiq bo‘lar
edi. Shu sababdan xususiy kapital rentabelligi (foydaliligi) ni, uning
natijaviyligi va daromadliligi asosida o‘rganib, xususiy kapitalning
shakllanishida muhim o‘rin tutgan omillarning ijobiy hamda salbiy oqi-
batlari yuzasidan asosli qarorlar qabul qilishni yo‘lga qo‘yish maqsadga
mufofiqdir.
Bozor iqtisodiyotida xususiy mulkchilik
turlarining shakllanishi,
xususiy kapital bahosini o‘rganishni talab etadi. Lekin shunga qaramas-
dan respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan korxonalarda xususiy
kapitalning bahosi yetarlicha o‘rganilmagan.
Bundan tashqari bir qancha adabiyotlarda korxona aksiyalari
qiymati va daromadliligini tavsiflaydigan ko‘rsatkichlar
keltirilgan
bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichlar tahlili yordamida korxona nufuzi va xususiy
kapitaliga atroflicha baho berish mumkin. Jumladan:
1. Bir aksiyaga to‘g‘ri keladigan foyda (F
a
):
528
a
Sof foyda - imtiyozli aksiyalar bo‘yicha dividendlar
f
Muomaladagi oddiy aksiyalar soni
Bu ko‘rsatkich muomaladagi bir oddiy aksiyaga qancha sof foyda
to‘g‘ri kelishini bildiradi.
2. Bir aksiyaning balans qiymati (BQ
a
):
q
q
a
m
AK - IA
BQ
AS
Dars jihozi - Boshqarmasi

128
Faqat bir yo‘nalishda boradigan va reaksiyaga kirishayotgan boshlang‘ich
moddalar oxirgi mahsulotlarga to‘liq aylanadigan reaksiyalar qaytmas
reaksiyalar deyiladi.
b) Reaksiyalarning qaytmas bo‘lish shartlari bilan tanishtirish:
Quyidagi hollarda kimyoviy reaksiyalar qaytmas bo‘ladi:
a) Reaksiya mahsulotlari reaksiya doirasidan cho‘kma yoki gaz holda chiqib ketsa,
masalan:
b) Kam ionlanadigan birikma, suv hosil bo‘lsa,
c) Reaksiya davomida katta miqdorda energiya ajralsa, masalan, magniyning
yonishi:
Bir vaqtning o‘zida bir-biriga teskari ikki yo‘nalishda boradigan reaksiyalar
qaytar reaksiyalar deyiladi.
Chapdan o‘ngga boradigan reaksiya to‘g‘ri reaksiya, o‘ngdan chapga
boradigan reaksiya teskari reaksiya deb ataladi. Reaksiya boshlanganidan so‘ng
dastlabki moddalar sarflanib, ularning miqdori kamayadi va mahsulotlarning
miqdori ortib boradi. Bunda to‘g‘ri reaksiya tezligi yuqori bo‘ladi.
Mahsulotlarning miqdori ortib borishi bilan teskari reaksiya tezligi ham ortib borib,
ma’lum vaqtdan keyin bu reaksiyalar tezligi tenglashganda kimyoviy muvozanat
qaror topadi.
To‘g‘ri reaksiya tezligi bilan teskari reaksiya tezligi tenglashgan holat
kimyoviy muvozanat deb ataladi.
Kimyoviy muvozanat qaytar reaksiyalarda sodir bo‘ladi, qaytmas reaksiyalarda
muvozanat haqida gapirish noo‘rindir.
4. Yangi mavzuni mustahkamlash:
Mavzuga oid masalalar yechish.
1-masala. A+2B=C+D reaksiya bo‘yicha muvozanat qaror topgandan so‘ng
-masala: Temir (III) oksidini uglerod (II) oksid bilan qaytarib temir olish

3-masala: Temir (III) oksidini uglerod (II) oksid bilan qaytarib temir olish reaksiyasining Fe 2 O 3 (qattiq) + CO(gaz) → Fe(qattiq) + CO 2 (gaz) tezligi 8 ga teng. Shu sistema bosimi 4 marta kamaytirilsa, to‘g‘ri reaksiya tezligi nechaga teng bo‘ladi? Masalaning yechimi: Birinchi navbatda reaksiyani tenglab olamiz.
4. Yangi mavzuni mustahkamlash: Mavzuga doir masalalar yechish.
1. Hajmi 0,75 litr bo‘lgan idish 127,5 g ammiak va 310,25 g xlorid kislota bilan
to‘ldirildi. 1 minutdan so‘ng idishdagi ammiakning massasi 51 g gacha kamaydi.
Reaksiyaning o‘rtacha tezligini(mol/litr∙min) aniqlang.
2. Ma’lum bir reaksiyada yodning sarflanish tezligi 0,8 mol/litr∙min. 2,5 litrli
idishda reaksiya o‘tkazilganda yodning massasi 1000 g dan 111 g gacha kamaygan
bo‘lsa, reaksiya necha minut davom etganini aniqlang.
3. Ma’lum bir reaksiyada etanning (C
2
H
6
) sarflanish tezligi 1,6 mol/litr∙min. 240
sekund davomida reaksiya borishi natijasida etanning massasi 584 g dan 200 g
gacha kamaydi. Reaksiya o‘tkazilgan reaktor hajmini(litr) aniqlang
122 4. Ma’lum bir reaksiyada osh tuzining sarflanish tezligi 1,25 mol/litr∙min. 120
sekundlik reaksiya davomiyligidan so‘ng osh tuzining massasi 1kg dan 268,75 g
gacha kamaydi. Reaksiya o‘tkazilgan idish hajmini(litr) toping.
5. Metanning yonish reaksiyasi CH
4
+O
2
→CO
2
+H
2
O tezligi 5 ga teng. Agar
sistema bosimi 3 marta oshirilsa, reaksiya tezligi nechaga teng bo‘ladi?
5. O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilarni baholashda kimyoviy elementlar
belgilaridan foydalaniladi:
2) 
к < b - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

2)
к < b b o ‘lgan holda xarak teristik ten g lam a ildizlari haqiqiy va
m anfiy b o ‘ladi, y a ’ni:
щ =
- b +
J b 2 - к 2 ,
«2
- - b - ylb2 - k 2 .
N atijad a (68.4) differensial teng lam aning u m u m iy yechim i quyi
d agicha yoziladi:
[ c xet ' ^
+ C2, - ^ 2 - 2 ) .
(68.15)
(68.15) d a n k o ‘ram izki,
к < b hoi u c h u n n u q ta h a ra k a ti davriy
x arakterg a ega em as. Shuning u c h u n bu holdagi h a ra k a t a p erio d ik
(ya’ni, davriy b o ‘lm agan) so ‘nuvchi h arak at deyiladi.
(68.15) dagi C,, C
2 o ‘zgarm aslar harakatning b o sh lan g ‘ich sh art-
laridan foydalanib aniqlanadi.
(68.15) d an vaqt b o ‘yicha h o sila olam iz:
jc = q
('Jb2 - k 2 - b)e(' ^ ~ b)t - C
2
(^b2 - k 2 + b)e- {' ^
+b)l. (68.16)
(68.15) va (68.16) ga bosh lan g‘ich sh artlam i q o ‘ysak:
x0= C ,+ C2,
V0 = C, (
\lb
2 -
k 2 - b ) - C 2 (V/>2 -
k 2 + b) (68.17)
hosil b o ‘ladi. (68.17) dan:
g
=
Vp
+x0
( b + 4 b 2 - k 2
)
g = V
q
+jcq (
b - ^ b 2 - k 2
)
^
1
2 4 b 2 - k 2
’
2
2 4 b 2 - k 2
k e l i b c h i q a d i .
(68.18)
ni (68.15) ga
q o ' y s a k ,
M nuqtaning berilgan b o sh lan g ‘ich
shartlarni qanoatlantiruvchi aperiodik harakat tenglamasi hosil b o ‘ladi:
е ы
x
У 
A - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

у __
З к М
+ и 2 {гп\
+ 3/и2)
А
\
Ш
\ + /и2
kelib chiqadi.
64-m asala. Elektr chig‘ir og‘irligi
G b o ‘l-
gan С yukni ko‘taradi. Elektr m otor
M o ‘z-
garmas mom ent ta ’sirida
A barabanni harakat -
ga keltiradi.
A baraban va
В blokning aylanish
o ‘qlariga nisbatan inersiya m om entlari tegish-
licha /, va /2, baraban radiusi
R va blok radiu-
si
г berilgan (185-rasm ) (uzunlik m etr, vaqt
sekund hisobida). Barabanning burchak tezla-
nishi aniqlansin.
Yechish. Tekshiralayotgan sistemaga baraban,
yuk va blokning og‘irlik kuchi, tayanch reaksiya-
si, shuningdek o'zgarmas m om ent ta ’sir qiladi.
M asalani yechish uchun sistema kinetik en er
giyasining o ‘zgarishi haqidagi teo re m an in g
difTerensial ko'rinishi (97.8) dan foydalanamiz:
Iqtisodiyotni raqamlashtirish sharoitida buxgalteriya hisobi, iqtisodiy tahlil va auditni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish muammolari va istiqbollari - bet 99

210
makroiqtisodiy barqarorlikni yanada mustahkamlash yo’lida
davlat moliyaviy
nazorati tizimini mazmun va sifat jihatdan
zamon talablari asosida
takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda.
Bundan kelib chiqib, shuni ta’kidlash joizki, mamlakatimizda audit va ichki
audit xizmatini xalqaro tajriba asosida takomillashtirish
va bunda ichki auditini
takomillashtirishga alohida diqqat e’tibor qaratish juda ham muhimdir.
Bugungi kunda mamlakatimizda buxgalteriya
hisobi va auditorlik
faoliyatini xalqaro talablar darajasida tashkil qilishga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Xususan, vazirlik va idoralarda ham ichki
auditni tashkil qilish
borasida bir qator mamlakatimizda ishlar amalga oshirilmoqda.
Buning dalili
sifatida “Vazirlik va idoralarning ichki audit xizmati to‘g‘risidagi
namunaviy
nizomni
tasdiqlash
haqida”gi
O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining qarori, 01.08.2022 yildagi 416-son bilan tasdiqlandi
va kuchga
kirdi.
Usbu qaror bilan tanishar ekanmiz, u 6 ta bobdan iborat va quyidagilardan
iborat:
1-bob. Umumiy qoidalar;
2-bob. Vazirlik va idoralarning ichki audit xizmatlarini tashkil etish;
3-bob. Ichki audit xizmatining vazifalari va funksiyalari;
4-bob. Ichki audit xizmatlarining huquq va majburiyatlari;
5-bob. Ichki audit xizmatining hisobdorligi;
6-bob. Yakunlovchi qoidalar.
Fizikaviy usul - Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori turlari texnologiyasi

|
Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi maxsus dori turlari texnologiyasi
|
bet | 93/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafeFizikaviy usul dori moddaning zarrachalariga mexanik yo‘l bilan qobiq hosil qilishga asoslangan. Bu usulga obakilab qobiq hosil qilinishi, to‘zg‘atib dori moddani mayda zarrachalarga aylantirish, aralashmaydigan suyuqliklar yordamida dispergirlash, changitib qobiq hosil qilish yo‘llari kiradi.
Eng oddiy usul obakilab qobiq hosil qilinishi. Obakilash qozonda aylanib turgan holda dori moddaning kristallari qobiq hosil qiluvchi eritma bilan qoplanadi. Bu usul albatta qobiq hosil qiluvchi eritmaning tabiati, konsentratsiyasi, obakilash qozonini aylanish tezligi va haroratiga bog‘liq.
Ikkinchi - to‘zg‘atib dori moddani mayda zarrachalarga aylantirish usuli. Bu usul yog‘li qobiq va yadrosi qattiq bo‘lgan mikrokapsulalarni olinishida ishlatiladi. Buning uchun dori moddani yadrosini yog‘li bo‘lgan qobiq eritmasi yoki qotishmasida osilma tayyorlab keyin uni to‘zg‘atiladi.
Dori moddaning zarrachalari suyuq qobiq bilan o‘raladi va erituvchi uchishi yoki qotishi natijasida mikrokapsula ham qotib tayyor bo‘ladi.
Dori moddasi qattiq yoki suyuq bo‘lgan mikrokapsulani aralashmaydigan suyuqlik yordamida dispergirlash usuli bilan olinadi.
3-usul bo‘yicha mikrokapsulalarni olishda qobiq hosil etuvchi moddaning eritmasida dori modda dispergirlanadi, ya’ni mayda holatda kiritiladi va shu eritma dispergirlangan dori modda bilan tomchilab yoki "yolg‘on qaynoq yuza" holatida boshqa idishdagi aralashmaydigan erituvchiga solinadi.
Aralashtirgich yordamida dispergirlash davom etib dori modda mayda tomchi-zarrachalarga aylanadi, keyin sovutiladi va qotiriladi, yog‘li muhitdan ajratiladi, yuvib quritiladi.
4-usul suyultirilgan tabaqalarga changitish usuli.
Dori moddani isitib turib qobiq hosil qiluvchi suvli eritmada eritiladi. Agar erimasa emulgirlanadi. Issiq eritmani nasos orqali changituvchi moslamadan kameraga changitgan holatda /siqilgan havo eki gaz/ ta’sirida yuboriladi. SHu kameraning tagida sun’iy siqib suyultirilgan poroshok bo‘lib, uning ustiga issiq eritmani tomchilari tushadi, qotib ular kameradan mikrokapsula bo‘lib yig‘gichga o‘tadi. Agar dori modda suyuq bo‘lsa, u eritiladi yoki emulgirlanib qobiqhosil qiluvchi bilan isitgan holda, shu issiq eritma forsunka orqali kraxmal ustiga changitiladi, ya’ni suyuq mikrokapsula kraxmal ustiga tomib, uning zarrachalari bilan qoplanadi va tezda qotadi.
|
| |
x  + k 2x = P0 - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

139-rasm.
140-rasm.
(69.24) da
A =
— majburiy tebranish am plitudasi,
kt + 5 - ^ -
fazasi,
к esa doiraviy tak ro rlig id a n ib orat. (69.24) ga b in o a n , rez o -
n ans h olatid agi m ajburiy te b ra n ish fazasi uyg‘o tu v ch i kuch fazasi-
dan л
/2 ga orqada qoladi, am p litu d a esa vaqtga pro p o rsio n al o ‘zga-
radi.
(69.24)
ten glam a bilan an iq lan u v ch i h a ra k a t grafigi 139-rasm da
tasvirlangan.
7 0 - §. Moddiy nuqtaning majburiy tebranma harakatiga
muhit qarshilik kuchining ta ’siri
M m oddiy nuqta qaytaruvchi, uyg‘otuvchi k u chlar ham da m uhit-
ning qarshilik kuchi ta ’sirida t o ‘g ‘ri chiziqli h a ra k a td a b o ‘lsin. B osh-
lang‘ich p ay tda
M nuq ta
M0 da b o ‘lib, u n in g absissasi jc0, tezligi
V0
bo'lsin (140-rasm ).
M oddiy nuqta h arakatining differensial ten g lam asin i tuzam iz:
mx = Fx + Rx + Q x .
B unda
Fx =
- c x , Rx = - ц - х , Qx = Q 0 s \n (p t + 5)
b o ‘lgani u c h u n (70.1) quyidagicha yoziladi:
mx =
- c x - |д ■
x +
Q0 sin
( p t + 5 ) .
Q uyidagi belgilashlarni kiritaylik:
(70.1)
(70.2)
U h o ld a (70.2) tenglam a
N ( F) = ( ma+ R) (V0 + a t ) - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar...

Bu holda sistem aning kinetik en e r
giyasi
T = TA + TB + TD
(100.4)
b o ‘ladi.
S nuqta,
D blok ham da
В yuk arqon
yordamida tutashtirilgan. Shuning uchun
Ks
= ^
е
сол /л =
b o ‘ladi. Bundan
(100.5)
rA
rD
kelib chiqadi. (100.5) da со
A~ A katokning,
со
D~ D blok burchak tezligini ifodalaydi.
A katok tekis parallel harak atd a b o ‘lgani uch u n uning kinetik
energiyasi quyidagicha:
t a
= Y
Y
V
s
+ ^
s
<»2
a
.
( Ю 0 . 6 )
Bunda
I s = J J r^-
(100-7)
(100.5) va (100.7) ni (100.6) ga qo‘ysak:
TA = \ ^ ± V 2 .
(100.8)
4
2 g
В yuk ilgarilama harakat qiladi. Uning kinetik energiyasi:
TB = ^ j V 2 .
(100.9)
D blok aylanm a harakatda b o ‘lgani sababli uning kinetik en er
giyasi:
П
yoki
TD
(100.10)
(100.8)—(100.10) larni (100.4) ga qo'ysak, sistem aning kinetik
energiyasi kelib chiqadi:
T = ^ ( 3 G
a
+ 2G
b
+ Gd ).
63-masala. G orizontal tekislikda joylashgan krivoship-shatunli
mexanizm
OA krivoship va
AB sterjendan iborat. Krivoship massasi
m {\ sh atu n m assasi
m2. B o sh lan g‘ich p aytda
ZB O A =90° b o ‘lib,
A nuqta tezligi
u. Krivoshipga aylantiruvchi m om ent
M q o ‘yilgan.
ZBOA=90° bo‘lgan paytdagi
A n u qta tezligi aniqlansin. Krivoship
va shatun bir jinsli sterjen deb hisoblansin. Ishqalanish va polzun
massasi hisobga olinmasin (183-rasm).
181
о
t
'в
184-rasm.
Yechish. Sistema
OA krivoship va
AB shatundan iborat. M asala-
ni yechish uchun sistema kinetik energiyasining o ‘zgarishi haqidagi
teorem aning integral ko‘rinishidan foydalanamiz:
Г - Г 0 = Х < -
( 100. 11)
M exanizm
A, B v a C nuqtalari tezliklarining yo'nalishi 183-rasm-
dagidek b o ‘ladi.
ZBOA=90° b o ‘lganda
AB shatun tezliklarining oniy
m arkazi cheksizda b o ‘ladi.
D em ak, tekis parallel harakat nazariyasiga ko‘ra
A В shatunning
burchak tezligi c o ^ O . Shuning uchun boshlang‘ich paytda
rr* 
2 7i - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

|
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markaziBog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762rr*
2 7i
2 л
< Ш
0
)
yoki
T = — 2n.........
(68.11)
k j l - ( b / k ) 2
(
68. 11) dagi (yjl - ( b / k )2 )
ifodani q ato rg a yoyib, b /k ning ik
k in ch i d arajad an yuqori b o ‘lgan darajadagi h ad larin i tashlab yubor-
sak va (67.11) ni e ’tiborga olsak:
Z
1 = x{l + i-(Z>//t)2}
(68.12)
kelib ch iq ad i. Bu ifodadagi b /k qarshilik koeffitsiyenti deb ataladi.
(6 8 .1 2 ) d a n k o ‘r a m iz k i, T > x, b iro q q a rs h ilik ju d a k ich ik
b o ‘lg a n d a te b ra n m a h a ra k a t davri erkin te b ra n ish davridan deyarli
farq qilm aydi, y a ’ni Г » x.
E n d i, s o ‘nuvchi te b ra n m a h arakat am plitu d asin in g o ‘zgarishini
k o ‘rib chiqam iz. M nuqta o ‘zining m uvozanat h o latid an v-m aksim al
o g ‘ishin i x v bilan, v +
1-m aksim al og‘ishini esa
bilan belgilay-
m iz. Bu o g ‘ishlarga m os kelgan vaqtlar /Vva tv+i= tv+ T uch u n (
68.6)
q u y id ag ich a boMadi:
x v = ae~b>v sin(A:1/v + a ) ,
x
v+1 = a e ~ b(-'v+T) -sin(A:|rv + 2 л + a ) = ae~b(,v+T) s i n ( ^ / v + a ) ,
b u n d a n
^ ± L = e - bT
(68.13)
k e lib c h iq a d i. (6 8 .1 3 ) d a n k o ‘ram izk i, x v¥X/ x v n isb a t o ‘z g a rm as
h a m d a noldan kichik.
D em ak , teb ran ish am plitu d asin in g h a r bir T davr o ‘tishdagi ket-
m a -k e t qiym atlari, m ahraji е~ы b o ‘lgan kam ayuvchi geom etrik prog-
ressiyani tashkil qiladi. D=e~bt — tebranish dekrementi (so‘nish fakto-
ri) d ey ilad i. T ebran ish d e k re m en tid an olin gan n atural logarifm ning
m oduli esa logarifmik dekrem ent deb ataladi va quyidagicha yoziladi:
In D = b T ,
(68.14)
b u y erd a: b — so ‘nish koeffitsiyenti.
|
| |
-rasm. “Oros “ sistemasining tuzilishi

|
-rasm. “Oros “ sistemasining tuzilishi
|
bet | 90/316 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #138330 |
Bog'liq Toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafe6-rasm. “Oros “ sistemasining tuzilishi
1-dori modda eritmasi; 2-tuz; 3-o‘tkazmaydigan egiluvchan membrana;
4-toza suv o‘tkazadigan mustahkam membrana.
7-rasm. Osmoik nasos sistemalarning tuzilishi
(Deen A. va boshq., 2003 )
Biologik suyusula ichiga kiradi, tashqariga chiqmaydi;
Birinchi kamerada osmotik faol modda – bo‘kuvchi polimer joylashgan;
Ikkinchi kameraga suv o‘tmaydi;
To‘ldiruvchi moddaning hajmi ortadi – osmotik bosim hosil bo‘lib, lazer nurlari bilan hosil qilgingan teshik (300 mkm) orqali dori moddaning aniq dozasini tashqariga itarib chiqaradi;
Ajralib chiqqan dori moddaning dozasi biologik suyuqlikning osmotik bosimiga (ionlar konsentratsiyasi, muhitning kislotaligi va b.) bog‘liq bo‘ladi.
TTS faqat teri ustiga emas, balki stomatologiya va oftalmologiyaga ham ishlatiladi. Stomatologiyada ishlatiladigan TS uzun bo‘laklardan iborat bo‘lib, u og‘iz shilliq pardasiga epishtiriladi.
Mavzu: Dorivor moddalarning kerakli a’zoga yo‘naltirilgan ravishda etkazish tizimlari. Mikrokapsulalar
Ma’ruza maqsadi:dorivor moddalarning kerakli a’zoga yo‘naltirilgan ravishda etkazish tizimlarini bilish. Mikrokapsulalar texnologiyasi va nomenklaturasi bilan tanishish
Tayanch atama va iboralar:dorivor moddalarning kerakli a’zoga yo‘naltirilgan ravishda etkazish tizimlari, mikrokapsulalar, mikrodrajelar, texnologiy, nomenklatura.
Reja:
Farmatsevtik texnologiyada mikrokapsulalarning ahamiyati, ta’rifi
2. Mikrokapsula dori turini ishlab chiqarish maqsadi
3. Mikrokapsulalarni olishda qo‘llaniladigan yordamchi moddalar
4. Mikrokapsulalarni olish usullari:fizikaviy, fizik-kimyoviy va kimyoviy
5. Mikrosferalarning ahamiyati, ta’rifi, tuzilishi
|
| |