nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Slaneslar, bitumlar va boshqa xomashyolardan olinadigan

102
9. Vodorod yonilg‘idan foydalanish istiqbollari haqida gapirib bering.
10. Slaneslar va bitumlardan olinadigan yonilg‘ilar haqida aytib be-
ring.
V BOB. AVTOMOBIL MOYLARI
5. 1. Motor moylari
5. 1. 1. Moylarning olinishi va tarkibi
Har qanday mashinada o‘zaro ishqalanadigan juftlarni moylash
uchun turli moylash materiallaridan foydalaniladi. Ular texnika-
ning ishonchli ishlashini ta’minlovchi muhim omillardan biri hi-
soblanadi.
Turli maqsadlarda ishlatish uchun ishlab chiqariladigan moylash
materiallarining asosiy qismi neftni qayta ishlash mahsulotlari aso-
sida tayyorlanadi. Jumladan, avtomobillarda ishlatiladigan moylar
va bir qator maxsus suyuqliklarning asosiy komponenti mazutdan
ajratib olinadigan suyuq mineral moylardir.
XIX asrning 70- yillarigacha moylash materiali sifatida hayvon
yog‘lari va o‘simlik moylaridan foydalanilgan. Moylash materiali
sifatida neft mahsulotlaridan foydalanish D. I. Mendeleyev tomoni-
dan taklif etilgan. Uning g‘oyasi asosida V. I. Ragozin tomonidan
1876 yilda Novgorod shahri atrofida mazutni haydash hamda sul-
fat kislota va ishqorlar yordamida tozalash usuli bilan moy ishlab
chiqariladigan dastlabki zavod qurildi.
Mazut neftdan benzin, ligroin, kerosin va dizel yonilg‘isi frak-
siyasi ajratib olingan neft qoldig‘idir, ya’ni yengil fraksiyalardan
xoli bo‘lgan neftdir. Shuning uchun mazutdan olinadigan moylar
tarkibi, asosan, dvigatel yonilg‘ilari kabi uglevodorodlardan ibo-
103
rat. Biroq moy tarkibidagi uglevodorodlarning molekular massasi
benzin va dizel yonilg‘isi tarkibidagi uglevodorodlarning moleku-
lar massasiga nisbatan katta (moy molekulasidagi uglerod atomlari
soni 20 tadan 50 tagacha).
Mazut to‘q jigarrang suyuqlik bo‘lib, zichligi 0,89–1,00 g/sm
3
,
yonish issiqligi 38000 kJ/kg.
Mazutdan olinadigan surkov moylari tarkibida uglevodorodlar-
dan tashqari, naften kislotalar, uglerodli birikmalar va smola-asfalt-
li moddalar bo‘ladi.
Moylar ishlab chiqarish uslubiga ko‘ra distillat va qoldiq moy-
larga bo‘linadi. Distillat moylar mazutni bosim ostida haydash
yo‘li bilan olinadi. Vakuumli kolonnada mazut qovushoqligi har xil
bo‘lgan (qaynash harorati 350–500°C oralig‘ida) moy distillatlari-
ga ajratiladi (5. 1- rasm). Vakuumda haydash mazutni parchalani-
shidan saqlab, qizdirish haroratini pasaytirib moy fraksiyalarini
ajratishni osonlashtiradi.
Yo‘l va bino qurilishi,
elektrotexnik va lok-
bo‘yoq materiallari ishlab
chiqarish uchun bitumlar
5. 1- rasm. Mazutni vakuumda haydash usulida
Mavzu yuzasidan nazorat savollari

149
22-MAVZU: AXBOROTLARNI HIMOYA QILISH
DASTURLARI (2-QISM)
Reja:
1. Asigra Cloud Backub platformasi.
2. Carbonite dasturi haqida.
3. Clumio ilovasi.
4. Dell EMC va Infrascale platformalari haqida ma’lumot.
Kalit so‘zlar: Asigra Cloud Backub, Carbonite, SaaS, Clumio, CloudTrail
oqimi, Dell Technologies, Dell EMC, Infrascale, Cloud application backub,
Infrascale Backup & Disaster Recovery.
1. Asigra Cloud Backub platformasi.
Asigra – 1986-yilda Devid Farajun tomonidan qattiq diskdagi nosozlik tufayli
uning kompaniyasi ma’lumotlari yo’qolganidan keyin tashkil etilgan. U aloqa
liniyalari orqali xavfsiz joyga ma’lumotlarni zaxiralash texnologiyasini ishlab
chiqishga qaror qildi, shuning uchun Asigra ni yaratdi.
Asigra nomi ispancha
“asegurar” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, ishonch hosil qilish ma’nosini anglatadi.
Asigra o‘z mahsulotlarini iste’molchilar, kichik va o‘rta biznes va yirik
korxonalar uchun bulutli zaxira xizmatlarini ishga tushirish uchun dasturiy
ta’minotdan foydalanadigan qo‘shimcha qiymatli sotuvchilar, boshqariladigan
xizmat ko‘rsatuvchi provayderlar va telekompaniyalarga sotadi. Ushbu xizmat
ko‘rsatuvchi provayderlar o‘zlarining biznes operatsiyalari, narxlari va bulutli
tarqatish modellarini mustaqil ravishda tuzishlari mumkin. Ular dasturiy ta’minotni
xizmat sifatida (SaaS) yoki jismoniy yoki virtual qurilma sifatida o‘z mijozlariga
bulutli joylashtirish modellarining har qanday – ommaviy, xususiy yoki gibridda
sotishni tanlashlari mumkin.
Shifrlash – - Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari

148
Kompaniya ma’lumotlar xavfsizligi korporativ ilovalarga asoslangan
bulutdagi haqiqi mahalliy xizmat bo‘lishi kerak (iPhone zaxira nusxasi kabi) va
kerak bo‘lganda foydalanuvchining vazifalariga
mos keladigan moslashuvchan
xizmatni taqdim etishi kerak deb hisoblaydi.
HYCU yechimlari turli xil mashhur bulutli platformalar uchun moʻljallangan
boʻlib, oddiy va intuitiv ish jarayonini hamda ilova holati haqida toʻliq
xabardorlikni
taʼminlash uchun moʻljallangan. HYCU kompaniyasining
mukofotga sazovor bo‘lgan Zaxiralash/Restore as a Service (BaaS)
yechimlari
mijozlar ma’lumotlarini qayerda bo’lishidan qat’iy nazar, teng darajada himoya
qiladi va oddiy va intuitiv interfeys mijozlarga
murakkab treninglar yoki
professional maslahatchilardan qochishga yordam berish uchun mo‘ljallangan.
HYCU AQSh bozoriga yigirma besh yil avval kirib kelgan va bugungi kunda
butun dunyo bo‘ylab 1 000 000 dan ortiq foydalanuvchiga ega. Sotuvchining
global hamkorlar tarmog‘i yuzdan ortiq kompaniyalarni o‘z ichiga oladi. Sotuvchi
mijozlarga bir marta bosish orqali xavfsiz bulutli migratsiya, ma’lumotlarni qayta
tiklash va konsolidatsiyalangan boshqaruv orqali
korporativ ilovalarni
masshtablashni osonlashtirish uchun vositalarni taqdim etadi. Ilovalar migratsiyasi,
tezlashtirilgan
sinov
va
ishlab
chiqish
jarayonlari
orqali
yuklarni
muvozanatlashning
kengaytirilgan
imkoniyatlari
tashkilotlarga
biznes
jarayonlarining moslashuvchanligi va tezligini oshirish imkonini beradi.
Ochiq muloqotni rag‘batlantirish

113
Bu mijoz va boshqaruvchi o‘rtasidagi tushunmovchiliklarni bartaraf etishga
yordam beradi va ishni qayta bajarishga to‘g‘ri kelishi ehtimolini kamaytiradi.
2.
Umumiy qarashlarni jamlash. Microsoft Solutions Frameworkning ushbu
tamoyili barcha jamoa aʼzolari ishlayotgan maqsad va vazifalarni batafsil
tushunishlari kerakligini anglatadi. Natija qanday bo‘lishi kerakligi haqidagi
umumiy tasavvur ishlab chiquvchilarning sa’y-harakatlariga mos kelishini
ta’minlaydi. Bundan tashqari, barcha xodimlar loyihaning rasmini bir butun
sifatida ko‘rganlarida, jamoadagi ish samaradorligi ortadi. Bu ularni loyihaning o‘z
vazifalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan sohalariga ham qiziqish uyg‘otadi.
3.
Jamoa a’zolarini kuchaytirish Har bir jamoa a’zosiga o‘z vazifalarini
bajarish uchun zarur bo‘lgan barcha vakolatlar berilishi kerak. Agar uning ishi
hamkasblariga bog‘liq bo'lsa, u ular tomonidan hech qanday kechikishlar
bo‘lmasligiga ishonch hosil qilishi kerak.
4. Mas'uliyat bilan yondashish.
Loyihaning barcha ishtirokchilari
topshirilgan vazifalar va o‘z qarorlari uchun o‘z mas’uliyatini qabul qiladilar va
biladilar.
Ishtirokchi o‘z ishchi guruhiga, butun tashkilotga va o‘z navbatida,
mijozga javobgardir. Shu bilan birga, mas’uliyat har bir darajadagi barcha
hodimlar o‘rtasida teng taqsimlanadi.
5. Mijoz bilan hamkorlik. MSF jamoadan mijozga e’tibor qaratishni va uni
ishga jalb qilishni talab qiladi.
6. O‘zgarishlarga tayyor bo‘lish va moslashuvchanlik. Har qanday
dasturiy ta’minotni ishlab chiqish vaqt talab etadi. Bu shuni anglatadiki, ishning
ba’zi bosqichida mijozning talablari o‘zgarishi mumkin, bunga tayyor bo‘lish
kerak.
Media Agent Server - Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari

147
Deduplikatsiya zaxiralash jarayonida takroriy ma’lumotlar bloklarini topish
va o‘chirish imkonini beradi. U saqlash tizimidagi joyni tejashga yordam beradi va
uzatiladigan ma’lumotlar hajmini kamaytiradi, tarmoqli kengligi uchun talablarni
kamaytiradi. Deuplikatsiyasiz, zaxira nusxalari asl ma’lumotlarning ikki-uch
baravar hajmini oladi. Commvault holatida, deuplikatsiya mijoz tomonida yoki
Media Agent tomonida sozlanishi mumkin.
Commvault va HYCU dasturlari haqida

145
ma’lumotlari mijoz kompyuterlarida agent dasturi tomonidan qayta ishlanadi va
ma’lumotlar menejeri, MediaAgent orqali disk, lenta yoki bulutli xotiraga
zaxiralanadi. Atrof-muhitdagi barcha ma’lumotlarni boshqarish faoliyati
markazlashtirilgan server CommServ tomonidan kuzatiladi va ma’murlar
tomonidan markaziy foydalanuvchi interfeysi orqali boshqarilishi mumkin.
Yakuniy foydalanuvchilar veb-brauzerlar va mobil qurilmalar yordamida
himoyalangan ma’lumotlarga kirishlari mumkin.
Commvault – bu ilovalar, ma’lumotlar bazalari, fayl tizimlari, virtual
mashinalar va jismoniy serverlar uchun zaxira platformasidir. Mijoz zaxiraviy
obyektlarga agent -
iData Agentni o‘rnatadi va uni kerakli zaxira siyosatiga
muvofiq sozlaydi. iData Agent kerakli ma’lumotlarni to‘playdi, siqadi, nusxalaydi,
shifrlaydi va DataLine zaxira tizimiga o‘tkazadi.
Proksi-serverlar mijoz tarmog‘i
va tashkilot tarmog‘i o‘rtasida ulanishni, ma’lumotlar uzatiladigan kanallarni
izolyatsiya qilishni ta’minlaydi. DataLine tomonida iData Agent ma’lumotlari
pr
 ning - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

260
da avtomobil pokrishkasi protektorida yoriqlar paydo bo‘lishi va
protektor bo‘laklari yulinib chiqishi mumkin.
Yuqoridagi fikrlardan xulosa qilib quyidagilarni aytish mumkin:
barcha rezina detallarni, ayniqsa, ish
jarayonida deformatsiyala-
nadigan detallarni ko‘pchilik hollarda qish mavsumida qizdirish,
yozda
esa sovitish, shuningdek, ularning
qizishini kamaytirish
bo‘yicha tadbirlar ishlab chiqish lozim. Avtomobil shinalarini yax-
shi
holda saqlash uchun, birinchi navbatda,
yuqorida keltirilgan
chora-tadbirlarga amal qilish lozim. Shuningdek, avtomobil shi-
nasidagi havo bosimining me’yorda bo‘lishini
va ortiqcha yuklan-
masligini ta’minlash lozim.
Shinalarni ishlatishda bu oddiy qoidaga rioya qilmaslik ularning
juda ham qizib ketishiga olib keladi va buning natijasida zararli
oqibatlar kelib chiqadi (10. 6- va 10. 7- rasmlar).
10. 6- rasm.
Shinadagi
havo harorati t ning
harakatlanish vaqti τ
pr
ga
bog‘liqligi (har xil
bosimlarda).
Yozning issiq vaqtlarida ortiqcha yuklanmagan va
havo bosi-
mi me’yorda bo‘lgan shinalar sezilarli darajada qizishi mumkin.
Bunday hollarda shinalarni sovitish uchun yo‘lda davriy to‘xtash,
ba’zan, pokrishkalarning haddan tashqari qizib ketishi oqibatida
avariya holati kelib chiqmasligini ta’minlash uchun harakat tezli-
gini kamaytirish lozim. Chunki bu ko‘rsatkichlar shinaning
ish re-
jimiga bevosita kuchli ta’sir etadi (10. 8- rasm).
261
10. 7- rasm. Shina detallari harorati t
Sifatga sarmoya kiritish

7. Sifatga sarmoya kiritish. Jamoa muvaffaqiyati har bir mutaxassis
mahsulot uchun o‘z mas’uliyatini qay darajada anglashiga bog‘liq. Yechimning
yuqori sifatini ta’minlash uchun butun loyiha davomida sinov guruhi ishlaydi -
uning vazifalari xato va kamchiliklarni erta aniqlashni o‘z ichiga oladi. Microsoft
Solution Framework boshidanoq kamchiliklarni tuzatish uchun vaqtni o‘z ichiga
114
olgan rejalar va jadvallarni talab qiladi. Faqat bu holatda belgilangan muddatga
erishish mumkin.
8. Tajriba to‘plash. Har qanday dasturchilar jamoasi tajriba to‘playdi. Har
bir yaxshi mutaxassisning vaqt sinovidan o‘tgan o‘z tajribasi bor. Jamoaning
jamlangan bilimlari individual hodimning vakolatlaridan ancha yuqori.
Microsoft boshqariladigan ish stoli, boshqariladigan qurilmalar va
ma’lumotlarni himoya qilish uchun bir nechta Microsoft texnologiyalaridan
foydalanadi. Microsoftning bulutli texnologiyalariga quyidagilarni keltirish
mumkin:
Bulutli infratuzilma – bu hisoblash resurs platformasi, operatsion tizim,
tarmoq va saqlashni o‘z ichiga olgan infratuzilmadir. Microsoft Azure ushbu
bosqichda joylashgan.
Ish vaqti – bu ilovaning ishlashi uchun muhit qatlamidir. Bu qatlam odatda
Linux yoki Windows xostlarida ishlaydigan Docker moduliga ega.
Boshqariladigan bulut – boshqariladigan bulutni tanlash asosiy
infratuzilmani,
virtual
mashinalarni,
OT
kamchiliklarini
va
tarmoq
konfiguratsiyasini boshqarish va ularga xizmat ko‘rsatishning harajati va
murakkabligini yo‘q qiladi. Bulutli provayder odatda hamma narsani boshqaradi.
Azureda boshqariladigan bulut xizmatlariga misollar sifatida Azure SQL
ma’lumotlar bazasi, Redis uchun Azure keshi, Azure Cosmos DB, Azure Storage,
MySQL uchun Azure ma’lumotlar bazasi, PostgreSQL uchun Azure ma’lumotlar
bazasi, Azure Active Directory va Virtual Machine Scale Sets, Azure App Service
va Azure Kubernetes Service kabi hisoblash xizmatlarini keltirish mumkin.
Ilovalarni ishlab chiqish – konteynerlarda ishlaydigan ilovalarni
yaratishda turli tillardan birini tanlash mumkin. Masalan, Node.js, Python,
Spring/Java yoki Go kabi boshqa tillarda konteynerlashtirilgan
ilovalarni ishlab
chiqish mumkin.
Monitoring, telemetriya, jurnalga yozish va audit – bulutda ishlaydigan
ilovalar va konteynerlarni kuzatish va tekshirish qobiliyati har qanday bulutli
optimallashtirilgan ilova uchun zarurdir. Azure Application Insights va Microsoft
115
Operations Management Suite bulutda optimallashtirilgan ilovalar uchun ushbu
imkoniyatni yoqishda Microsoftning asosiy vositalaridir.
|
Parol va PIN-kodni boshqarish

Parol va PIN-kodni boshqarish – tizim diskida BitLocker yoqilgan bo’lsa va
kompyuterda TPM bo‘lsa, BitLocker diskni qulfdan chiqarishdan oldin
foydalanuvchi PIN kodni kiritishi kerak.
Tarmoqni qulfdan chiqarishni sozlash – tarmoqni qulfdan chiqarish, agar u
Windows Deployment Services bilan ishlaydigan tashkilotning simli tarmog‘iga
119
ulangan bo‘lsa, BitLocker bilan himoyalangan kompyuterni avtomatik ravishda
ishga tushirish imkonini beradi.
Microsoft BitLocker boshqaruv va monitoring tizimi – Microsoft Desktop Optimization Packdagi MBAM BitLocker va BitLocker To Go ni qo‘llab-
quvvatlash va boshqarishni osonlashtiradi.
Virtualizatsiyaga asoslangan xavfsizlik – virtualizatsiyaga asoslangan
xavfsizlik
(VBS) kompyuter
virtualizatsiya
tizimining
imkoniyatlaridan
foydalanishni o‘z ichiga oladi. Bu tizim komponentlarini tahdidlardan himoya
qilishning ilg‘or usulidir.
Ishonchli platforma moduli – Windows 10 ning afzalligi shundaki, TPM
boshqa apparat xavfsizligi texnologiyalari bilan birlashtirilgan. TPM BitLocker tovushni shifrlash kalitlarini, virtual smart-kartalarni, sertifikatlarni va TPM
tomonidan yaratilgan boshqa ko‘plab kalitlarni himoya qilish uchun ishlatiladi.
BitLocker yordamida qattiq diskni shifrlash –butun qattiq disklarni, shu
jumladan tizim drayverlari va ma’lumotlar drayverlarini shifrlash mumkin (15.3-
rasm).
15.3-rasm. Windows 10 da BitLocker shifrlash usuli
120
Qurilmani shifrlash –Windows 10 qurilmalari, jumladan, InstantGo bilan
ishlaydigan qurilmalar uchun shifrlashni qo‘llab-quvvatlaydi.
Ma’lumotlarga yuqori tahdidlar ta’sirini cheklash

110
egalarini xabardor qilish yoki qoʻshimcha tekshirish
uchun elementlarga teglar
qoʻshish kiradi.
Ma’lumotlarni uzatish xavfini topish va yo’qotish. Shaxsiy
ma’lumotlarni uzatish bilan bog‘liq xavflar, ayniqsa tashkilot tashqarisiga
o‘tkazilganda yoki muayyan bo‘limlar o‘rtasida yoki tashkilot ichidagi mintaqaviy
chegaralar orqali yuborilganda yuzaga keladi.
Misol uchun, agar ma’lumotlar
shifrlanmagan elektron pochta orqali yoki ruxsatsiz qabul qiluvchilarga yuborilsa,
ma’lumotlar xavfsiz bo‘lmasligi mumkin. Bunday ma’lumotlarni almashish
faoliyatini tartibga soluvchi natijalarga ta’sir qilishi
yoki tashkiliy maxfiylik
qoidalarini buzishi mumkin. Maxfiylik xavfini boshqarishda ma’lumotlarni uzatish
siyosatidan foydalanish bunday o‘tkazmalarni aniqlash va cheklashda yordam
beradi.
Saqlangan ma’lumotlarni minimallashtirish. Vaqt o‘tishi
bilan
tashkilotlar o‘z mijozlari yoki hodimlarining katta hajmdagi shaxsiy
ma’lumotlarini to‘plashlari mumkin. Ba’zan bu endi saqlanishi kerak bo‘lmagan va
ishlatilmaydigan ma’lumotlar bo‘lishi mumkin. Maxfiylik
xavflarini cheklash
uchun ushbu ma’lumotlar turini qisqartirish kerak. Ushbu turdagi xavfni
kamaytirish uchun ma’lumotlarni minimallashtirish
siyosatidan foydalanish
mumkin. Bu ma’lum vaqt davomida saqlagan ma’lumotlarni qidirish imkonini
beradi.
Mavzu yuzasidan nazorat savollari

111
15-MAVZU. MS WINDOWSDA QUYI XAVFSIZLIK TIZIMLARI
Reja:
1. Microsoft texnologiyalaridan foydalanish metodikasi va amaliyoti.
2. MS Windowsda quyi xavfsizlik tizimlari.
3. MS Windows operatsion tizimiga integratsiya qilingan axborotni dasturiy
himoyalash usullari.
Kalit
so‘zlar:
Microsoft
texnologiyasi,
Microsoft
Solutions
Framework(MSF), MSF modeli, bulutli texnologiyalar, sun’iy intellekt, bulutli
infratuzilma, boshqariladigan bulut, monitoring, telemetriya, jurnalga yozish va
audit, MS Windows, xavfsizlik tizimi, xavfsizligi operatsiyalari markazi (SOC),
xavfsizlik identifikatori (SID), Microsoft Desktop Optimization Pack, TPM
BitLocker, InstantGo, AppLocker, Microsoft Edge.
1. Microsoft texnologiyalaridan foydalanish metodikasi va amaliyoti.
Microsoft – axborot texnologiyalari sohasida jahon yetakchisi boʻlib, keng
turdagi qurilmalar va xizmatlar, dasturiy taʼminot va IT xizmatlarini taqdim etadi.
Bu dunyodagi eng yirik korporatsiyalardan biri bo‘lib, 190 dan ortiq
mamlakatlarda faoliyat yuritadi.
Microsoft kompaniyasi hozirgi kunda mobil ilovalar va bulutli texnologiyalar
ishlab chiqarish kompaniyasidir. Microsoftning uzoq muddatli missiyasi
sayyoradagi har bir inson va har bir tashkilotga ko‘proq
yutuqlarga erishish
imkoniyatini berishdir. Kompaniya oldiga biznes jarayonlarini takomillashtirish
uchun yangi imkoniyatlar yaratish, inson va kompyuter o‘rtasidagi o‘zaro aloqani
soddalashtirish, uni yanada individual qilish va aqlli bulut platformasini yaratish
kabi ulkan maqsadlar qo‘yilgan.
Kompaniya foydalanuvchi ma’lumotlarini himoya qilishga alohida e’tibor
beradi. Yevropa Ittifoqining maʼlumotlarni himoya qilish organlari Microsoft bulut
xizmati shartnomalari Yevropa Ittifoqining maʼlumotlarni himoya qilish
qonunining yuqori standartlariga javob berishini tasdiqlaydi.
Microsoft bunday
tasdiqni olgan birinchi kompaniyadir.
112
Microsoft faoliyatining yana bir asosiy yo‘nalishi bu sun’iy intellekt
sohasidagi ishlanmalardir. Buning uchun korporatsiya Microsoft sun’iy intellekti
va tadqiqot guruhini yaratdi. Guruh bugungi kunda sun’iy intellektga asoslangan
Microsoft mahsulotlarini ishlab chiqaradigan 5000 dan
ortiq jahon darajasidagi
olimlar va texnik ekspertlarni birlashtiradi. Sun’iy intellektga asoslangan xizmatlar
hamma uchun qulay va ma’qul bo‘lib, jamiyatning eng murakkab muammolarini
hal qilishning yangi usullariga olib keladi.
Microsoft kompaniyasining aksariyat zamonaviy yechimlari va loyihalari
yaratilgan metodologiyalardan biri –
Microsoft Solutions Framework (MSF).
Ushbu metodologiya loyiha jamoasida yoki har qanday hajmdagi tashkilotda
ishlash uchun javob beradi. MSF asosiy tamoyillar,
modellar, jarayonlar va
texnologiyalarni boshqarish tizimini o‘z ichiga oladi (15.1-rasm).
15.1-rasm. Microsoft Solutions Framework (MSF) metodologiyasi bosqichlari
MSF quyidagi sakkizta tamoyilga asoslanadi:
-rasm. Windows 10 da identifikatsiya va kirishni

118
hisobga olgan holda Microsoft operatsion tizimining Windows 10 versiyasini
ishlab chiqilgan bo‘lib, u barcha turdagi zamonaviy qurilmalarda: ish stoli va
mobil
kompyuterlarda, gibrid kompyuterlar va planshetlarda, o‘rnatilgan
qurilmalarda ishlashga qodir. U raqamli xavfsizlik va identifikatsiya apparatining
barcha soʻnggi xususiyatlarini,
jumladan, yuz va barmoq izini tanib olish bilan
biometrik identifikatsiya, TPM disk shifrlash, operatsion
tizimni xavfsiz yuklash
va boshqalarni qoʻllab-quvvatlaydi.
3. MS Windows operatsion tizimiga integratsiya qilingan axborotni
dasturiy himoyalash usullari.
Microsoft Windows 10 operatsion tizimining versiyasi kompaniya ishlab
chiqaruvchilari tomonidan xavfsizlik tizimi va ma’lumotlar maxfiyligiga tahdidlar
nuqtai nazaridan sezilarli darajada o‘zgargan axborot muhitida ishlash uchun
yaratilgan. MS Windows 10 operatsion tizimiga integratsiya
qilingan axborotni
dasturiy himoyalash usullariga quyidagilarni keltirish mumkin:
Biometrika – Windows 10 da biometrika kattaroq sxemaning tashqi
elementlaridan biri emas, balki OTning xavfsizlik komponentlariga to’liq
integratsiyalangan.
Windows Hello – yuz yoki barmoq izini identifikatsiyadan
keyin qurilmalarni qulfdan chiqarish imkonini beruvchi
yangi biometrik kirish
texnologiyasi.
Microsoft Pasport – kuchli ikki faktorli autentifikatsiya
texnologiyasi parollarni roʻyxatga olingan qurilma va PIN yoki Windows Hello
kombinatsiyasi bilan almashtiradi.
Oldindan yuklash bosqichida
axborotni himoya qilish – Windows 10
zamonaviy qurilmalarda
Preboot Environmen dan boshlab himoyani ta’minlay
oladi.
Tarmoq virusining turlari

125
EternalBlue (2017)
TRITON (2017)
BlackEnergy (2015)
Havex (2013)
Duqu (2011)
Червь Stuxnet (2010)
Червь Conficker (2008)
Zotob (2005)
SQL Slammer (2003)
Червь Morris (1988).
Troyanlarning boshqa turlari ham mavjud:
-
Arxivatorning ishlamay qolishiga olib keladigan troyanlar;
-
Clicker troyanlari;
-
Troyanlar hujumchini xabardor qiladi;
-
Proksi troyanlar;
-
Hisoblarni o'g'irlash uchun troyanlar.
Troyanlar Windows, Mac kompyuterlari va mobil
qurilmalarini nishonga
oladi. Zararli dasturlar ko'pincha virusli qo'shimchalar, manipulyativ matnli
xabarlar yoki soxta veb-saytlar orqali kompyuterlarga kiradi.
Maxfiy xizmatlar tomonidan ishlatiladigan troyanlar ham mavjud. Ular
masofadan turib hech qanday reaktsiyasiz o'rnatilishi mumkin.
Masalan, isroillik ishlab chiqaruvchi NSO kompaniyasining Pegasus dasturi mobil
telefon tarmog'i orqali tarqatiladi. Pegasus orqali siz qurilmadagi barcha
ma'lumotlarni o'qishingiz, qo'ng'iroqlarni
yozib olishingiz, telefondan tinglash
qurilmasi sifatida foydalanishingiz mumkin.
Germaniyada politsiya jinoyatchilar faoliyatini kuzatish va kuzatish uchun
davlat troyanidan foydalanadi. Biroq, rasmiy ravishda
telefon tinglash dasturi
sifatida tanilgan ushbu zararli dasturdan sud qarorisiz kuzatuv uchun foydalanish
mumkin emas.
126
Davlat idoralari troyanlardan jinoiy huquqbuzarliklarni tekshirish uchun,
kiberjinoyatchilar esa qurbonlar hisobidan shaxsiy boyish uchun foydalanadilar.
Misol, virusli elektron pochta ilovasi orqali kompyuterga ‘orqa eshik’ni
ovozsiz
o'rnatish bo'lishi mumkin. ‘Orqa eshik’ boshqa zararli dasturlarning kompyuterga
Parollar yoki maxfiy ma'lumotlarni kiritishda tugmachalarni bosishlarni qayd
qiluvchi keylogger, moliyaviy ma'lumotlarni o'g'irlash
uchun bank troyanlari,
butun kompyuterni shifrlaydigan va shifrlangan ma'lumotlarga faqat bitkoinlarda
to'lovni olgandan keyingina ruxsat beruvchi to'lov dasturi kiradi. Emotet zararli
dasturi ‘troyan qiroli’ sifatida tanilgan ushbu
dastur virusli kompyuterlar
tarmog'idan spam xabarlar va virusli Word va Excel hujjatlarini yuborish uchun
foydalaniladi.
Troyanlar nafaqat elektron pochta qo'shimchalarini ochish orqali yuqtirilishi
va bepul dasturlarga ham joylashtirilishi mumkin. Shu sababli kodek paketlari yoki
shubhali dasturiy ta'minotni yuklab olish manbalaridan foydalanmaslik kerak.
Troyanlar tomonidan etkazilgan zarar dasturiy ta'minotni qonuniy kanallar orqali
sotib olish narxidan oshib ketadi.
Troyanlarni viruslar bilan aralashtirib yubormaslik kerak. Kompyuter
viruslari
tizimda o'z-o'zidan tarqaladi, troyanlar esa potentsial halokatli oqibatlarga olib
kelsa ham, faqat "ochiq eshiklar“ orqali kirib keladi.
xavfsizlik tizimlari - Raqamli qurilmalarda axborotning dasturiy himoyalari

xavfsizlik tizimlari joriy etilgan.
1. Identifikatsiya va kirishni boshqarish tizimi – foydalanuvchi
autentifikatsiyasini oson va xavfsizroq qilishga qaratilagandir. Bu xususiyatlar
Windows Hello (15.2-rasm) va Microsoft Passportni o‘z ichiga oladi, ular o‘rnatish
va ishlatish uchun qulay bo‘lgan ko‘p faktorli autentifikatsiya (MFA) bilan
foydalanuvchi identifikatorlarini yaxshiroq himoya qiladi. Yana bir yangi
xususiyat Credential Guard bo‘lib, u Windows autentifikatsiya quyi tizimlari va
foydalanuvchi hisob ma’lumotlarini himoya qilish uchun virtualizatsiyaga
asoslangan xavfsizlikdan (VBS) foydalanadi.
2. Axborotni himoya qilish tizimi – axborotni saqlash, foydalanish va
uzatish paytida uning xavfsizligini ta’minlaydi. BitLocker va BitLocker To Go ga
qo‘shimcha ravishda, Windows 10 ma’lumotlarni joyida himoya qilish uchun fayl
darajasida shifrlashni ta’minlaydi va ma’lumotlarni ajratish va izolyatsiya qilish
uchun korporativ ma’lumotlar himoyasidan ham foydalanadi. Huquqlarni
boshqarish xizmati bilan birgalikda ushbu texnologiya korporativ tarmoqdan
chiqqanda ma’lumotlarni shifrlangan holda saqlaydi. Windows 10, shuningdek,
virtual xususiy tarmoqlar (VPN) va IPSec yordamida ma’lumotlar xavfsizligini
ta’minlaydi.
3. Axborot xavfsizligi tizimi –zararli dasturlarga qarshilik va xavfsizlik
komponentlarini tahdidlardan ajratib turadigan va himoya qiladigan meʼmoriy
oʻzgarishlarni oʻz ichiga oladi. Windows 10 dagi bir qancha yangi xususiyatlar
zararli dasturlar xavfini kamaytirishga yordam beradi, jumladan VBS, Device
117
Guard, Microsoft Edge va Windows Defenderning yangi versiyasi. Bundan
tashqari, Windows 8.1 ning zararli dasturlarga qarshi ko‘plab funksiyalari,
jumladan ilovalarni izolyatsiyalash uchun AppContainers va Trusted Boot kabi
ko‘plab OT ishga tushirishdan himoyalanish funksiyalari Windows 10 ga
o‘tkazildi va yangi tizimda yaxshilandi.
OS nı qurıw printsipleri - Mobil ot android-dıń abzallıqları

|
Mobil ot android-dıń abzallıqları
|
bet | 39/52 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,72 Mb. | | #262466 |
Bog'liq tema mobilOS nı qurıw printsipleri
Chastota printsipi. Dástúr algoritmlerinde, islew berileteuǵın massivlerde ámel hám shamalardı paydalanıw chastotasına qarap ajıratıwǵa tiykarlanǵan. Kóp márte isletiletuǵın ámel hám maǵlıwmatlarǵa tezrek múrajet qılıwdı táminlew ushın, olardı operativ yadqa jaylastıradı. Bunday múrajettiń tiykarǵı quralı, kóp qatlamlı rejelestiriwdi payda etiw. Uzaq múddetli rejelestiriwge sistema xizmetinıń kem ushıraytın hám uzın ámelleri ajıratılsa, qısqa múddetli rejelestiriwge bolsa kóp isletiletuǵın hám qısqa ámeller ajıratıladı. Sistema dástúrlew orınlanıwın inisializatsiya qıladı yáki úzedi, dinamik tárizde talap qılınatuǵın resurslardı beredi hám qaytıp aladı, eń birinshi náwbette bul resurslar – yad hám protsessor esaplanadı.
Modullilik printsipi. Modul-bul sistemanıń tamamlanǵan elementi bolıp, ol moduller aralıq interfeyske mas ráwishte orınlanǵan. Modul táriypi boyınsha, onı ıqtıyarlı basqasına, mas interfeys bar bolǵanda almastırıw imkanın názerde tutadı. Kóbinshe, ОSnı qurıwda imtiyazǵa iye bolǵan, qayta kiretuǵın hám rinterabil moduller úlken áhmiyetke iye. Imtiyazǵa iye bolǵan moduller imtiyazlı rejimde ámelge asadı, bul rejimde úzilisler sisteması óshiriledı, hám hesh qanday sırtqı hádiyse esabatlar izbe-izligin buza almaydı. Renterabl mosuller orınlanıwdı (ijranı) kóp márte, qaytalanıp úziliwin hám basqa máselelerden qayta iske túsiriwdi kózde tutadı. Bunıń ushın, aralıq esaplawlardı saqlaw hám úzilgen noqattan olarǵa qaytıw táminlenedi. Qayta kiretuǵın moduller kóp márte paralell paydalanıwshını názerde tutadı, biraq úziliwdi názerde tutpaydı. Olar imtiyazlı bloklardan payda bolǵan bolıp, olarǵa qayta múrajet, bul bloklardıń birewinińda tamamlanǵanınan keyin múmkin boladı. Modullilik printsipi, sistemanıń texnologik hám ekspluatatsiya qásiyetlerin sáwlelendiredi. Paydalanıwshınıń maksimal nátiyjeliligi, eger bul printsip OS ǵa da, ámeliy dástúrlerge de apparaturaǵa da tán bolsa.
Funktsional tanlanıw printsipi. Bul printsip, esaplawlar ónimdarlıǵın asırıw maxsetinde, turaqlı ráwishte operativ yadda bolıwı krek bolǵan modullerdi ajıratıwdı názerde tutadı. OS nıń bul bólimi yadro delinedi.
Bir tárepte operativ yadda qansha moduller kóp bolsa, ámeller orınlanıw tezligi sonsha joqarı boladı. Basqa tárepten, yadro iyeleytuǵın yad kólemi júda úlken bolıwı múmkin emes, bolmasam ámeliy máselelerge islew beriw nátiyjesi pás boladı. Yadro óz quramına úzilislerdi basqarıw modulleri, multimáselelikti táminlewshi protsessler arasında basqarıwshı jiberiw modulleri, yaddı bólistiriw modulli hám h.t.lardı aladı.
|
| |
Rejelestiriw kórsetkishi hám algoritmlerge talaplar

|
Rejelestiriw kórsetkishi hám algoritmlerge talaplar
|
bet | 36/52 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,72 Mb. | | #262466 |
Bog'liq tema mobilRejelestiriw kórsetkishi hám algoritmlerge talaplar.
Processlerdi rejelestiriw hár bir dárejesi ushın, hár túrli juda kóp аlgoritmlerdi usınıs etiw múmkin. Qaysı algoritmdi tańlaw, esaplaw sisteması shesheetuǵın máseleler hám biz rejelestiriwden paydalanıp erispekshi bolǵan maqsetlerimizge baylanıslıdir. Bul maqsetler tómendegilerdir.
Haqqaniylıq –kompyuter sistemasında, hár bir process hám tapsırma ushın processordan paydalanıw waqtınıń bálim bólimi ajıratılıwına kepillik beriw. Yaǵniy, bir paydalanıwshı processti hár dayım processor waqtın bánt qılıwı hám basqa paydalanıwshı processi orınlanbay turıwına jol qoymaslıq.
Sapalılıq –processor jumıs waqtınıń barshe 100%tin bánt qılıwǵa háreket qılıw. Bunda ol, orınlawǵa tayar processlerdi kutip turıwı kerek emes. Real esaplaǵısh sistemalarında processor júkleniwi 40 tan 90% ke shekem ózgerip turadı.
Tolıq paydalanıw waqtınıń qısqarıwı(turn aroid time) –processtiń startı yaki tapsırmanı júklewge náwbet qoyıwı hám onı tamamlawı arasındaǵı minimal waqıttı táminlew.
Kútiw waqtın qısqartıw() –processlerdiń tayar halatı hám júklewge náwbetti beriw waqtın qısqartıw.
Juwap beriw waqtın qısqartıw –processtiń interaktiv sistemalarında paydalanıwshı sorawına juwap beriw ushın кеreк waqıttı minimallastırıw.
Rejelestiriwdiń qoyılǵan maqsetlerine baylanıslı bolmaǵan halda, аlgoritmler tómendegi qasiyetlerge iye bolıwı kerek.
Anıq bolıwı kerek, máselen, bir tapsırma hár dayım birdey waqıtta orınlanıwı zárur.
Minimal qarejetler menen baylanıslı bolıwı kerek. Máselen, processordıń hár bir júz millisekundına, process óziniń orınlanıwına qası processordı alıwı múmkinligin anıqlaw ushın 200 millisekund kerek bolsa, bunday algoritmdi qollaw maqsetke muwapıq emes.
Esaplaw sisteması resursların birdey bólistiriw zárur, bunda kem paydalanılatuǵın resurslardı bánt qılatuǵın processlerge imtiyaz beriw kerek.
Masshtaplastırıw qasiyetine iye bolıw, yaǵniy júkleme ashqanda islewsheńlik qabiletin joq etpew.
Joqarıda keltirilgen maqset hám qasiyetler bir-birine qarama-qarsidir. Aloritmdi bir kriterist(kórsetkish) kóz qarasınan jaqsılasaq, ekinshi kóz qarastan halat jaman tárepke ózgeredi.
|
| |
yakuniy nazorat (YaN) - - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \Bog'liq Buxgalteriyayakuniy nazorat (YaN) - semestr yakunida muayyan fan bo‘yicha nazariy bilim va amaliy
ko‘nikmalarni talabalar tomonidan o‘zlashtirish darajasini baholash usuli. Yakuniy nazorat asosan tayanch
tushuncha va iboralarga asoslangan “Yozma ish” shaklida o‘tkaziladi.
ON o‘tkazish jarayoni kafedra mudiri tomonidan tuzilgan komissiya ishtirokida muntazam
ravishda o‘rganib boriladi va uni o‘tkazish tartiblari buzilgan hollarda, ON natijalari bekor qilinishi
mumkin. Bunday hollarda ON qayta o‘tkaziladi.
Oliy ta'lim muassasasi rahbarining buyrug‘i bilan ichki nazorat va monitoring bo‘limi rahbarligida
tuzilgan komissiya ishtirokida YaN ni o‘tkazish jarayoni muntazam ravishda o‘rganib boriladi va uni
o‘tkazish tartiblari buzilgan hollarda, YaN natijalari bekor qilinishi mumkin. Bunday hollarda YaN qayta
o‘tkaziladi.
Talabaning bilim saviyasi, ko‘nikma va malakalarini nazorat qilishning reyting tizimi asosida
talabaning fan bo‘yicha o‘zlashtirish darajasi ballar orqali ifodalanadi.
«Buxgalteriya hisobi” fani bo‘yicha talabalarning semestr davomidagi o‘zlashtirish ko‘rsatkichi 100
ballik tizimda baholanadi.
Ushbu 100 ball nazorat turlari bo‘yicha quyidagicha taqsimlanadi:
Ya.N.-30 ball, qolgan 70 ball esa J.N.-40 ball va O.N.-30 ball qilib taqsimlanadi.
Ball
Baho
Talabalarning bilim darajasi
86-100
A'lo
Xulosa va qaror qabul qilish. Ijodiy fikrlay olish. Mustaqil
mushohada yurita olish. Olgan bilimlarini amalda qo‘llay olish.
Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega
bo‘lish.
71-85
Yaxs
hi
Mustaqil mushohada qilish. Olgan bilimlarini amalda qo‘llay olish.
Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega
bo‘lish.
55-70
Qoniqarli
Mohiyatini tushuntirish. Bilish, aytib berish. Tasavvurga ega bo‘lish.
0-54
Qoniqarsiz
Aniq tasavvurga ega bo‘lmaslik. Bilmaslik.
Fan bo‘yicha saralash bali 55 ballni tashkil etadi. Talabaning saralash balidan past bo‘lgan
o‘zlashtirishi reyting daftarchasida qayd etilmaydi.
Talabalarning o‘quv fani bo‘yicha mustaqil ishi joriy, oraliq va yakuniy nazoratlar jarayonida
tegishli topshiriqlarni bajarishi va unga ajratilgan ballardan kelib chiqqan holda baholanadi.
Talabaning fan bo‘yicha reytingi quyidagicha baholanadi: R=V•O’/100
bu yerda: V-cyemestrda fanga ajratilgan umumiy o‘quv yuklamasi (soatlarda);
O’- fan bo‘yicha o‘zlashtirish darajasi (ballarda).
Fan bo‘yicha joriy va oraliq nazoratlarga ajratilgan umumiy ballning 55 foizi saralash ball
hisoblanib, ushbu foizdan kam ball to‘plagan talaba yakuniy nazoratga kiritilmaydi.
|
| |
Jami 
126 - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

“Qishloq xo‘jaligida buxgalteriya hisobi va soliqqa tortish” fani bo‘yicha reyting jadvallari, nazorat
turi, shakli, soni hamda har bir nazoratga ajratilgan maksimal ball, shuningdek joriy va oraliq
nazoratlarining saralash ballari haqidagi ma'lumotlar fan bo‘yicha birinchi mashg‘ulotda talabalarga e'lon
qilinadi.
Fan bo‘yicha talabalarning bilim saviyasi va o‘zlashtirish darajasining Davlat ta'lim standartlariga
muvofiqligini ta'minlash uchun quyidagi nazorat turlari o‘tkaziladi:
joriy nazorat (JN) - talabaning fan mavzulari bo‘yicha bilim va amaliy ko‘nikma darajasini
aniqlash va baholash usuli. Joriy nazorat fanning xususiyatidan kelib chiqqan holda amaliy mashg‘ulotlarda
og‘zaki so‘rov, test o‘tkazish, suhbat, nazorat ishi, uy vazifalarini tekshirish va shu kabi boshqa shakllarda
o‘tkazilishi mumkin;
oraliq nazorat (ON) - semestr davomida o‘quv dasturining tegishli (fanlarning bir necha
mavzularini o‘z ichiga olgan) bo‘limi tugallangandan keyin talabaning nazariy bilim va amaliy ko‘nikma
darajasini aniqlash va baholash usuli. Oraliq nazorat bir semestrda ikki marta o‘tkaziladi va shakli (yozma,
og‘zaki, test va hokazo) o‘quv faniga ajratilgan umumiy soatlar hajmidan kelib chiqqan holda belgilanadi;
-rasm. Havo liniyasining geometrik parametrlari

Liniyaning
vertikal gabariti, ya’ni tayanchning balandligi
N
op,
13rasmda
ko‘rsatilganidek, quyidagi ifoda orqali aniqlanadi.
Bu yerda
h
g
- liniyaning yergacha bo‘lgan normal gabarit o‘lchami;
f
nb
–
o‘tkazgichning
eng katta salqiligi, λ
g
–izolyatorlar shodasining liniya armaturasi bilan
uzunligi;
h
t
– traversadan yashin qaytaruvchi trosslarning
mahkamlanish balandligi
(trossning ko‘tarilish balandligi)
Yuqoridagi paragraflarda aytib o‘tilganidek liniyaning gabariti ya’ni
h
g
kattaligi,
liniya tagidan harakatlanuvchi transport va mexanizmlarning havfsiz harakatlanish
sharoitidan kelib chiqib aniqlanadi.
U HL ning joylashgan hududiga (aholi zich yashaydigan, aholi siyrak yashaydigan,
borish qiyin bo‘lgan) va nominal kuchlanishiga bog‘liq ravishda aniqlanadi.
L
Oraliq uzunlikdagi salqilik
f
kattaligi eng pastki nuqtadagi aniq bir iqlim sharoiti
uchun aniqlangan o‘tkazgichning ruxsat etilgan mexanik kuchlanishi σ
rux
va shunga mos
solishtirma og‘irlik γ orqali quyidagi formuladan topiladi:
E
ng katta salqilik
liniyaning joyiga qarab, yoki o‘tkazgichning
harorat hisobiga,
yoki o‘tkazgich atrofida muz qatlami hosil bo‘lishidan yuzaga keluvchi eng katta og‘irlik
ta’sirida, havo harorati t
G
= -5 °S va shamol bo‘lmagan holatda, uzayish hisobiga ko‘ra
hisoblab topiladi.
Izolyatorlar shodasining liniya armaturasi bilan uzunligi λ
g
foydalanilgan izolyator
tipiga va HL ning nominal kuchlanishiga bog‘liq ravishda ularning soniga qarab
aniqlanadi.
Yashinqaytaruvchi
troslarining joylashuvi, ya’ni tros ustunining balandligi
h
T
,
yashinning o‘tkazgichga to‘g‘ridan to‘g‘ri urishdan himoyalanish
sharoitiga qarab
aniqlanadi.
Shunday himoyani ta’minlash uchun himoya burchagi EUTQ ga muvofiq ruxsat
etilgan qiymatidan ortiq bo‘lmasligi kerak.
Bitta trossli tayanchlar uchun - 30°, ikkita trossli liniyalar uchun esa — 20°.
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10

Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblar mazmuni va me'yoriy-huquqiy asoslari. Hisobdor shaxslar
bilan hisob-kitoblar hisobini hujjatlashtirish. Hisobdor shaxslar bilan hisob-kitoblarning analitik va sintetik
hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari:
mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
19. Xususiy kapital hisobi (4 soat)
Xususiy
kapital iqtisodiy mazmuni, ahamiyati va tarkibi. Xususiy kapital hisobini tashkil etish.
Ta'sis hujjatlari. Ustav kapitalini shakllantirish va hisobini tashkil etish. Qo‘shilgan kapital hisobi. Rezerv
kapitali hisobi. Taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) hisobi. Maqsadli tushumlar hisobi. Kelgusi
davr xarajatlari va to‘lovlari uchun zaxira hisobi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari:
mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, aqliy hujum
-rasm. HL A, B, C fazalarining transpoziya sikli

HL tayanchlarining geometrik o‘lchamlari bir qator iqtisodiy
xarakteristikalariga
bog‘liq ravishda aniqlanadi.
Tayanchlarning balandligi va kengligi va boshqa
kattaliklari tayanchlar
tayyorlangan elementlarning materialiga va ularning tan narxiga bog‘liqdir.
Bundan tashqari, tayanchlarning kengligi va ko‘ndalang o‘lchami liniya trassasining
hududda tarqalganlik yo‘liga qarab ham aniqlanadi, chunki bozor iqtisodiyoti sharoitida
yerning yuqori tan narxi ba’zan HL dan sezilarli darajada trassa kengligi kam bo‘lgan
kabel liniyalari qo‘llash foydaliroqdir .
-rasm. 10 kV kuchlanishli PE izolyatsiyaga ega bo‘lgan kabel tuzilishi

Katta shaharlardagi elektr energiya iste’molcxilariga chuqur kirib borgan (110 -220
kV kuchlanishdagi shahar podstansiyalarida qo‘llaniluvchi) podstansiyalarda.
Katta quvvatili, ko‘pincha 220 va 500 kV kuchlanishdagi
gidro va issiqlik
elektrostansiyalarida.
Elektroenergiyaga ishlovchi kompleks ishlab chiqaruvchi (avtokorxonalarda,
metallurgiya va kimyosanoati) joylarida
Yuqori kuchlanishli kuch kabellari izolyatsiyasi
elektrik mustahkamligining
ishonchliliga hizmat qilish davrida (35 va undan ortiq yil) yuqori talab qo‘yiladi.
Bunday kabellar izolyatsiyasining elektromaydon kuchlanganligi 7 dan 15 kV/mm
gacha, ya’ni boshqa elektrotexnik apparat va uchkunalarga solishtirganda maydon
kuchlanganligi ancha yuqoridir. Elektro maydon kuchlanganligi asosiy parametrlaridan
biri
hisoblanib, kabellarning konstruktiv o‘lchamlari (diametri) ni yaroqliligini
ta’minlaydi. Bu muammolarga ikki xil ko‘rinishda yechim topilgan: moy shimdirilgan
qog‘oz
izolyatsiyali kabellar, past bosimli moy ostida ishlashidan halos bo‘lgan
(
moyto‘ldirilgan kabellar
— MTK) va tozalik va izolyatsiya sifatini ta’minlovchi PE li
kabellar texnologiyasini qo‘llash orqali.
MTK larni tayyorlash texnologiyasi va konstruksiyasida yuqori elektro maydon
kuchlanganligida ham izolyatsiyachini ishonchli ishlashini
taminlovchi choralar qabul
qilingan.
•
ekspluatatsiya jarayonida kabellarning izolyatsiyasi izolyatsiya strukturasida
hususiy razryadlanishni oldini olish maqsadida doimo ko‘proq izolyatsion moy bosimi
ostida ushlab turiladi.
•
izolyatsiyada minimal dielektrik isrofni ta’minlash
maqsadida kabellar
izolyatsiyasini tayyorlash texnologiyasida, kabellar ishining katta resursi, izolyatsiyaga
termovakuum ishlov berish va moy izolyatsiyasiga alohida e’tibor qaratiladi.
19-rasmda past bosimli MTK ning konstruksisi ko‘rsatilgan, 10.6 rasmda po‘lat
trubadagi yuqori bosimli MTK konstruksiyasi keltirilgan.
-rasm. Rostlash burchagi α ning turli qiymatlaridagi ko‘prikning

Yuqorida aytib o‘tilgan O‘TU va O‘TK rostlagichlardan tashqari yana bir necha
yangi rostlovchi qurilamalar mavjud. Ularga quyidagilar kiradi:
•
inventorning yopiq ventilining burchak rostlagichi,
bir necha avariyaviy holatlarda,
asosan qabul qiluvchi tizimda qisqa tutashuv bo‘lganda yangi turg‘un holatni ta’minlash
uchun mo‘ljallangan;
ortishida oxirgi uzoq muddatli ishlashidan tashqari, natijada tarmoqdan reaktiv
quvvat iste’molining ortishiga olib keladi
•
Yarim zanjir tok balansining rostlagichi
, yerdagi tokni minimumgacha
kamaytirishga mo‘ljallangan.
Sanab o‘tilganlardan tashqari boshqa rostlovchi qurilmalardan ham foydalaniladi,
biroq bu rostlagichlar O‘TU va O‘TK holatiga, tok va quvvat roslagichi kabi unchalik
ta’sir etmaydi.
Umuman to‘g‘rilagich va inventorlarning rostlovchi qurilmalari turlicha ishlash
algoritmiga va turli programma hamda apparatlarini tayyorlanish ham turlicha. Mobodo,
agar ushbu elektr uzatma reversiv hisoblansa, ya’ni agar ulardan quvvat bir yoo‘nalishda
qanday oqsa, boshqa yo‘nalishda ham shunday oqsa, va o‘zgartirgichlar to‘g‘rilagich
rejimida ham inventor rejimida ham ishlashi mumkin bo‘lsa, unda ikki marotaba
komplekt rostlagich qurilmalari o‘rnatilgan bo‘lishi kerak.
Adabiyotlar: A1; A4; Q9 - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

Yuridik shaxslarning mol-mulkiga solinadigan soliqni to‘lovchilar. Mulk solig‘ini to‘lovchi
korxonalar. Soliq solish ob'ekti. Soliq solinadigan baza. Soliq imtiyozlari. Soliqni hisoblab chiqarish va
hisob-kitoblarni taqdim etish hamda to‘lash tartibi.
Yuridik shaxslardan olinadigan yer solig‘i to‘lovchilar. Soliq solish ob'ekti. Soliq solinadigan baza.
Imtiyozlar. Soliq stavkasini qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlari. Soliqni hisoblab chiqarish va soliq hisob-
kitoblarini taqdim etish hamda to‘lash tartibi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari:
mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A1; A4; Q9.
26. Yagona yer solig‘i (2 soat)
Yagona yer solig‘ini to‘lovchilar. Yagona yer solig‘ini to‘lash tartibini qo‘llashning o‘ziga xos
xususiyatlari. Soliq solish ob'ekti. Soliq solinadigan baza. Imtiyozlar. Soliqni hisoblab chiqarish va soliq
hisob-kitoblarini taqdim etish tartibi. Soliq to‘lash tartibi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari:
mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10

|
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10Bog'liq BuxgalteriyaAdabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
20. Moliyaviy natijalar hisobi (2 soat)
Moliyaviy natijalar hisobining nazariy asoslari. Daromadlar va xarajatlar haqida tushuncha.
Daromadlar va xarajatlarni tan olish. Daromadlar va xarajatlar hisobi. Yakuniy moliyaviy natijalarni
aniqlash va buxgalteriya hisobida aks ettirish.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
21. Buxgalteriya hisobotlari (2 soat)
Hisobotning mohiyati va ahamiyati. Hisobotning turlari, tarkibi va unga qo‘yiladigan talablar.
Moliyaviy hisobotga tushuntirish xati. Moliyaviy hisobotni taqdim etish va uni e'lon qilish.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, aqliy hujum
Adabiyotlar: A2; A3; A5; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5; Q6; Q7; Q8; Q10.
22. Soliqlarning iqtisodiy mohiyati va soliq tizimi (2 soat)
Soliq tushunchasi, uning belgilari va iqtisodiy mohiyati. Fanning predmeti va vazifalari.
Soliqlarning ob'ektiv zarurligi va funksiyalari. O‘zbekistonning soliqqa tortish tizimi. Soliq elementlari.
Soliq tizimi tushunchasi. Soliq munosabatlarining sub'ektlari, ularning huquq va majburiyatlari. Soliq
nazoratining asoslari. Soliq tekshiruvlari va ularning shakllari.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash, blits-so‘rov
Adabiyotlar: A1; A4; Q9.
23. Yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i (2 soat)
Soliq to‘lovchilar. Soliq solish ob'ekti. Soliq solinadigan baza. Yuridik shaxslardan olinadigan
foyda solig‘i bo‘yicha imtiyozlar va ularning turlari. Soliq stavkalari. Soliq davri. Hisobot davri. Soliqni
hisoblab chiqarish va hisob-kitoblarni taqdim etish tartibi. Soliqni to‘lash tartibi.
Qo‘llaniladigan ta'lim texnologiyalari: mashqlar bajarish, kichik guruhlarda ishlash,blits-so‘rov
|
| |
MAVZU.HUJJATLASHTIRISH - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \Bog'liq Buxgalteriya2
MAVZU.HUJJATLASHTIRISH,
INVENTARIZATSIYA,
BAHOLASH
VA
KAL`KULYATSIYA
2.1. Buxgalteriya hujjati, hujjatlashtirish va hujjatlarni turkumlash
2.2. Hisob yozuvlaridagi xatolarni tuzatish
2.3. Inventarizatsiyaning mohiyati, ahamiyati va me’yoriy- huquqiy asoslari
2.4.. Inventarizatsiyaning maqsadi va vazifalari
2.5. Baholashning mohiyati, ahamiyati va tamoyillari
2.7. Kal`kulyatsiyaning mohiyati va ahamiyati
3 MAVZU. BUXGALTERIYA BALANSI, SCHOTLAR VA IKKI YOQLAMA YOZUV
2.1. Buxgalteriya balansining mohiyati va tuzilishi
2.2. Xo‘jalik muomalalari ta’sirida balansda ro‘y beradigan o‘zgarishlar va ularning tavsifi
2.3. Buxgalteriya balansi – korxonalarning moliyaviy ahvolini o‘rganish uchun axborot manbai
ekanligi
2.4. Buxgalteriya hisobining schotlari va ularning tuzilishi: aktiv va passiv schotlar
2.5. Ikki yoqlama yozuvning mohiyati va ahamiyati
2.6. Schotlar, ikki yoqlama yozuv va balansning o‘zaro bog‘liqligi
2.7. Sintetik va analitik schotlar, ularning o‘zaro bog‘liqligi
2.8. Joriy buxgalteriya hisobi ma’lumotlarini umumlashtirish
2.8.1. Sintetik schotlar bo‘yicha oborot qaydnomasi
2.8.2. Analitik schotlar bo‘yicha oborot qaydnomasi
2.8.3. Analitik schotlar bo‘yicha saldo qaydnomasi
4 MAVZU. ASOSIY XO`JALIK JARAYONLARI, HISOB REGISTRLARI VA
SHAKLLARI
4.1. Asosiy xo‘jalik jarayonlarining mazmuni va ta’minot jarayonini hisobga olish
4.2. Hisob registrlari, ularning ahamiyati va turlari
4.3. Buxgalteriya hisobining asosiy shakllari
5 MAVZU. KORXONANING HISOB SIYOSATI VA BUXGALTERIYA HISOBINI
TASHKIL ETISH
5.1. Hisob siyosatini mohiyati, vazifalari va shakllantirish bosqichlari
5.2. Buxgalteriya hisobining uslubiy, tashkiliy va texnikta’minoti
5.3. Hisob siyosatini o‘zgartirish
5.4. Buxgalteriya hisobini tashkil etishga quyiladigan talablar
5.5. Buxgalteriya hisobini tashkil etishni rejalashtirish tizimi
5.6. Buxgalteriyaning tashkiliy tuzulmasi
|
| |
Talabalar mustaqil ta'limining mazmuni va hajmi

15 Turli debitor va kreditorlar bilan
hisob-kitoblar hisobi.
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
8-hafta
4
16 Kredit
muomalalarini hisobga
olish
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
8-hafta
4
17 Mehnat va unga haq to‘lashni
hisobga olish
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
9-hafta
6
18 Hisobdor shaxslar bilan hisob-
kitoblar hisobi
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
9-hafta
4
19
Xususiy kapital hisobi
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
10-hafta
6
20 Moliyaviy natijalar hisobi
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
10-hafta
4
21 Buxgalteriya hisobotlari
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
11-hafta
4
22 Soliqlarning
iqtisodiy mohiyati
va soliq tizimi
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
11-hafta
4
23 Yuridik shaxslardan olinadigan
foyda solig‘i
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
12-hafta
4
24 Qo‘shilgan
qiymat
solig‘i.
Aksiz solig‘i
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
12-hafta
4
25 Yuridik shaxslarning mol-mulk
solig‘i va yer solig‘i
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
13-hafta
4
26 Yagona yer solig‘i
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
13-hafta
4
27
Jismoniy
shaxslardan
olinadigan daromad solig‘i
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
14-hafta
4
28 Yagona soliq to‘lovi va ijtimoiy
jamg‘armalarga
majburiy
to‘lovlar
Individual topshiriqlarni
bajarish. Adabiyotlardan konspekt
qilish.
14-hafta
4