Maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatishning pedagogik-psixologik asoslari

|
Maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatishning pedagogik-psixologik asoslari
|
bet | 9/20 | Sana | 26.06.2024 | Hajmi | 350,15 Kb. | | #265837 |
Bog'liq 1.Karimova Sh.-DISSERTATSIY A 27.05.2024 (2)00 (2)222211Maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatishning pedagogik-psixologik asoslari
Chet tillarini erta o'rganish muammolariga bag'ishlangan xalqaro seminar bo'lib o'tdi. Ushbu seminarda Yevropa Kengashiga aʼzo davlatlar, jumladan, Rossiyaning boshlangʻich maktab oʻquv dasturiga chet tili fanini kiritish bilan bogʻliq koʻp yillik tajriba va ilmiy izlanishlar natijalari sarhisob qilindi. Seminarda tavsiyalar ishlab chiqildi, ularning amalga oshirilishini ta’limning boshlang‘ich bosqichiga chet tilini muvaffaqiyatli kiritish uchun asos bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, olimlar va amaliyotchilar o'rtasida hamjihatlik mavjud emas chet tillarini erta o'rgatish deganda nimani tushunish kerak. Ba'zilar, agar biz maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tillarini kiritish haqida gapiradigan bo'lsak, erta o'rganish haqida gapirishimiz mumkin, deb hisoblashadi. Boshqalar esa, erta chet tilini o'rgatish maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarini o'rgatishdir, deb hisoblashadi. Biz erta maktabgacha ta'lim va erta maktab ta'limini ajratamiz. Birinchisi, maktabgacha ta'lim muassasasida 5 yoshdan (va ba'zi hollarda oldinroq, masalan, 4 yoshdan boshlab) bola maktabga kirgunga qadar amalga oshiriladi.
O'z navbatida, maktabgacha ta'lim ta'limning birinchi bosqichidir. Aynan shu bosqichda bolalar chet tilini muloqot vositasi sifatida keyinchalik o'rganishlari uchun zarur bo'lgan lingvistik va nutq qobiliyatlari poydevorini qo'yadilar.
Psixologlar va fiziologlar chet tillarini erta o'qitishni joriy etishni bolalarning tillarga tabiiy moyilligi va ularni o'zlashtirishga hissiy tayyorligi bilan asoslaydilar. Chet el psixologiyasida ham bolaning kattalarga qaraganda chet tilini osonroq o'zlashtirishi haqida dalillar mavjud. Bunday holda, ular odatda maktabgacha va maktabgacha ta’lim tashkiloti yoshidagi bolalarning umumiy tillarni, xususan, chet tillarini o'zlashtirishga nisbatan sezgirligini (sezuvchanligini) anglatadi. Nozik davrning davomiyligi turli tadqiqotchilar tomonidan turlicha belgilanadi: Eliot - 1,5 dan 7 yilgacha, Penfild va Roberts uni 4 yildan 8 yilgacha belgilaydi. Aynan shu yoshda bolalar tabiiy qiziquvchanligi bilan ajralib turadi va yangi narsalarni o'rganishga muhtoj. Ular til materialini keyingi bosqichlarga qaraganda ancha moslashuvchan va tez o'zlashtirish bilan tavsiflanadi. Yoshi bilan odam asta-sekin bu qobiliyatlarini yo'qotadi, uning tovushlarni idrok etish sezgirligi va ularni taqlid qilish qobiliyati pasayadi, qisqa muddatli xotira, shuningdek, ko'rish, eng muhimi, eshitish qobiliyati zaiflashadi. Fiziologlarning fikricha, “miyaning biologik soati bor, xuddi o'z vaqtida bolaning ichki sekretsiya bezlari rivojlanishining bosqichlari mavjud. To'qqiz yoshgacha bo'lgan bola nutqni o'zlashtirish bo'yicha mutaxassisdir. Ushbu davrdan keyin miyaning nutq mexanizmlari kamroq moslashuvchan bo'lib, yangi sharoitlarga osonlikcha moslasha olmaydi. 10 yoshdan keyin siz ko'p to'siqlarni engishingiz kerak. Bolaning miyasi chet tilini bilish uchun maxsus qobiliyatga ega, ammo bu yoshga qarab kamayadi. Nozik yosh davrida, agar kichkina bola doimo chet tilidagi haqiqiy nutqni tinglasa va taqlid qilsa, begona tovushlar, so'zlar va intonatsiyalarning urg'usiz talaffuzini o'zlashtirish eng muvaffaqiyatli bo'ladi.
Ko'pgina tadqiqotchilar 3-10 yoshli bolalar bilan maxsus chet tili mashg‘ulotlarini o'tkazish mumkinligini ta’kidlab, 3 yoshdan oldin va 10 yoshdan keyin ijobiy natijaga erishilmasligini qayd qiladi. Bu kommunikativ va lingvistik xususiyatlarga ega. Chet tilini bolaning 5-8 yoshida, bola o'z ona tilini yaxshi o'zlashtirgandan keyin, yangi tilga ongli ravishda munosabatda bo'lganda o'rgatish yaxshiroqdir. Bola aynan shu yoshda nutq xatti-harakatlarining aksariyat qismini anglaydi va fikrlarini yangi usulda "kodlash"i oson kechadi va chet tilida aloqa qilishda katta qiyinchiliklarga duch kelmaydi. Agar metodik tizim lingvodidaktik va psixolingvistik nuqtai nazardan juda malakali tuzilgan bo'lsa, deyarli barcha bolalar uchun taklif qilingan cheklangan til materialini o'zlashtirish va har qanday chet tilini keyingi o'zlashtirish uchun zarur shart-sharoitlarni yaratishda muvaffaqiyat ta'minlanadi.13
Shunday qilib, turli mualliflar chet tilini o'rganishni boshlash kerak bo'lgan turli yoshni ko'rsatadi. Biroq, Evropa Kengashidagi Xalqaro seminar tavsiyalarida maktabgacha ta’lim tashkilotida chet tilini erta o'rganishni eng qulay yoshdan - 6 yoshdan boshlash afzalligi ta'kidlangan.
Chet ellik tadqiqotchilar ko'pincha maktabgacha ta’lim tashkiloti yoshidagi bolalarga xos bo'lgan quyidagi fazilatlarni ta'kidlaydilar:
- diqqatning past konsentratsiyasi;
- alohidadan ko'ra butunni o'rganishni afzal ko'rish;
- diqqat konsentratsiyasi shu erda va hozir sodir bo'ladi;
-vaziyatni tushunish chet tilidan foydalanishni tushunishdan oldinda;
- tez yodlash tez unutish bilan birga keladi;
- mexanik xotira mantiqiydan ustundir;
- gapirishda cheklovchi omillarning yo'qligi;
- xato qilishdan qo'rqmaslik va ular ustida ishlashga tayyorlik;
Maktabgacha va maktabgacha ta’lim tashkiloti yoshining juda muhim afzalligi bolalarning global faol o'yin motivatsiyasidadir, bu ularga chet tillarini aloqa vositasi sifatida o'qitishni tabiiy va samarali tashkil etish va uni iloji boricha ona tilidan foydalanishning tabiiy jarayoniga yaqinroq jarayon sifatida qurish imkonini beradi. Chunki o'quv jarayonida maxsus tashkil etilgan o'yin yordamida deyarli har qanday til birliklarini kommunikativ jihatdan samarali tashkil qilish mumkin. Kichik maktab tarbiyalanuvchilarida yangi tilda muloqot qilish qobiliyatini rivojlantirish samaradorligi o'yin motivatsiyasi va maktabda o'qishga qiziqishning o'zaro ta'siri tufayli oshadi.
Ma'lumki, har bir yosh davri o'ziga xos etakchi faoliyat turi bilan tavsiflanadi. Etakchi faoliyat deganda, rivojlanishi ushbu bosqichda bolaning ruhiy jarayonlari va psixologik xususiyatlaridagi eng muhim o'zgarishlarni belgilaydigan faoliyat tushuniladi. Etakchi faoliyat bolaning rivojlanishining yangi, yuqori bosqichiga o'tishini tayyorlaydi14. Shunday qilib, olti yoshda etakchi faoliyatning bosqichma-bosqich o'zgarishi vujudga keladi. Bu o'yin faoliyatidan ta'lim faoliyatiga o'tishdir. Shu bilan birga, o'yin o'zining etakchi rolini saqlab qoladi. Bir tomondan, bolalarda yangi ta'lim faoliyatiga, umuman maktabga faol qiziqish rivojlanadi, ikkinchidan, o'yinga bo'lgan ehtiyoj susaymaydi. Ma'lumki, bolalar 9-10 yoshgacha o'ynashni davom ettiradilar.
Olti yoshda shaxsni shakllantirishning asosiy yo'nalishlaridan biri bu o'quv motivlarini shakllantirishdir. Olti yoshli bolalarni o'qishga undaydigan motivlarni o'rganar ekan, psixologlar ularning eng keng tarqalgani quyidagilar ekanligini aniqladilar: keng ijtimoiy, kognitiv ta'lim motivlari (bilimga qiziqish, yangi narsalarni o'rganish istagi) va o'yin motivlari. O'quv faoliyatining to'liq rivojlanishi dastlabki ikkita motivning harakati tufayli yuzaga keladi, lekin ular olti yoshli bolalarda o'yin motivi qondirilganda shakllanadi. Bundan tashqari, agar bolalarning o'yinga bo'lgan ehtiyojlari qondirilmasa, ularning shaxsiyatining rivojlanishiga katta zarar etkaziladi, o'rganish rasmiylashadi va o'rganishga bo'lgan qiziqish susayadi.
Nutq faoliyati nazariyasidan ma'lumki, nutq o'zining motivatsion va maqsadli tomonlari bilan boshqa faoliyat turlariga - intellektual, mehnat, kommunikativ, o'yin turlariga kiradi. Mashhur rus psixologi A. A. Leontiev ta'kidlaganidek, bir nutq bilan odamning hech qanday ishi yo'q. Nutq gapirish uchun kerak, bu psixologik jihatdan asossiz jarayondir, deb keltiradi. Bizningch nutqning rivojlanishi bolaning intellectual rivojlanishiga ta’sir qiladi va bolaga 5 yoshgacha ikkita tilni o`rgatish uning iqtidorli bola sifatida rivojlanishiga olib keladi
Olti yosh davrining o'ziga xosligi shundaki, aynan shu davrda chet tilini o'rganish jarayoni o'yin faoliyati kontekstiga olib borilishi bolaning yangi tilni o'zlashtirishga ichki motivatsiya va qiziqish uyg'otadi, bolalarda maqsadli tilda muloqot qilish uchun tabiiy ehtiyoj bo'lmaganda, bir qator jihatlarga e’tibor qaratish joiz. Yangi o'yin (yangi ertak qahramonlari, faqat yangi chet tilida gapiradigan kichik hayvonlar) - bu barcha muloqot vazifalarini ona tilida hal qilish mumkin bo'lgan sharoitlarda yangi tilga o'tishning psixologik asosidir. O'yin orqali chet tiliga qiziqish rivojlanadi va boshqa davlatning til dunyosi bilan birinchi aloqa paydo bo'ladi. O'yinlar yordamida bolalarning diqqatini jamlash va ularni faol mehnatga jalb qilish osonroq. Bu bolaning tanasining psixologik xususiyatlariga bog'liq. O'yin bolalar uchun lug'at va grammatik tuzilmalarni takrorlash jarayonini qiziqarli qilish imkonini beradi. Faol fikrlash va asta-sekin murakkabroq muammolarni mustaqil ravishda hal qilish imkoniyatini beradigan o'quv o'yinlaridan foydalanish tabiatan bolaga xos bo'lgan qobiliyatlarni muvaffaqiyatli rivojlantiradi. Shu sababli, aynan mana shu yosh global miqyosda faoliyat yurituvchi o'yin motivatsiyasi orqali chet tilini o'rgatishda kommunikativ yondashuvni amalga oshirish uchun noyob imkoniyatlarni taqdim etadi, bu tarbiyalanuvchilarning barcha nutq harakatlari uchun tabiiy motivlarni yaratishga, hatto eng asosiy gaplarni ham mazmunli va mazmunli qilishga imkon beradi.
Bolalarda xotira, diqqat, idrok kabi aqliy jarayonlarning rivojlanishiga kelsak, ularning asosiy xususiyati o'zboshimchalikdir. Shunday qilib, olti yoshli bolalar materialni idrok etishida uning yorqin ifodasiga va hissiy rangga e'tibor berishadi. Biroq, ularning e'tibori beqaror: ular bir necha daqiqaga diqqatni jamlashlari mumkin. Bolalar o'qituvchidan uzoq (2-3 daqiqadan ko'proq) monologli tushuntirishlarni sezmaydilar, shuning uchun har qanday tushuntirishni suhbat shaklida qurish tavsiya etiladi. Olti yoshli bolalar juda impulsiv, ular uchun o'zini tutish qiyin, ular o'z xatti-harakatlarini qanday nazorat qilishni bilmaydilar, shuning uchun ular tezda charchashadi. Ishlashning pasayishi mashg‘ulot boshlanganidan keyin 10 minut ichida sodir bo'ladi.
Diqqat pasayishining birinchi belgisida o'qituvchiga bir qator maslahat va tavsiylar bermoqchimiz.
Bolalar bilan ochiq o'yin o'tkazing (musiqa bilan birga) va ish turini o'zgartiring. Bolalarning ixtiyoriy diqqatini rivojlantirish bir ish turidan ikkinchisiga aniq o'tishini ta’minlaydi. Ular nimaga e'tibor berish kerakligi haqida aniq ko'rsatmalarni turli xil qiziqarli tadbirlarni tashkil etish orqali aniqlashlari mumkin.
Olti yoshli bolalarning chet tilidagi atamalarni tushunmasdan yod olishlari salbiy baholanadi. Ma’lumki bolalarda ixtiyorsiz yodlash ustunlik qiladi, ya'ni qiziqarli narsalarni yaxshi va tez eslab qoladi va emotsional reaktsiyaga sabab bo'ladi. Shuning uchun qiziqarli o`yinlar orqali bolalarning bir-birini hayajonli o'zaro ta'siri jarayonida materialni beixtiyor assimilyatsiya qilish mumkin. O'yinchoqlar va rasmlardan keng foydalanish majoziy va assotsiativ xotirani rivojlantirishga yordam beradi va aloqa vazifalarini aniq shakllantirish va ularni hal qilishni tashkil etish og'zaki va mantiqiy xotirani rivojlantirishga yordam beradi.
3. Olti yoshli tarbiyalanuvchining nafaqat reproduktiv tasavvuri balki produktiv tasavvuri ham rivojlangan. Bu uning ijodiy faoliyat olib borishini tasdiqlaydi. O'z navbatida, tafakkurning rivojlanishi vizual-samaralilikdan vizual-majoziygacha boradi. Vizual-majoziy mantiqiy fikrlash bolalarda quyidagi ko'nikmalarni rivojlantiradi:
- ona tilidagi nutq tajribasiga tayangan holda lingvistik hodisalarni mustaqil tahlil qilish;
- asosiy narsani ajratib ko'rsatish va sabab-oqibat munosabatlarini o'rnatish;
- mustaqil chet tilidagi nutq faoliyatida bilim va o'rganilgan harakat usullarini ongli ravishda qo'llash.
4. Olti yoshli bolalar juda xushmuomala va tengdoshlar guruhida bo'lishni yaxshi ko'radilar. Bu yoshda bola va kattalar o'rtasidagi turli xil aloqa turlaridan (ishbilarmonlik, kognitiv, shaxsiy) muloqotlardan foydalanish zarur. Ta’kidlash joizki shaxsiy muloqot bolada ustunlik qiladi. Kattalar bilan muloqot qilish orqali bolalar o'zlarini yaxshiroq bilishadi, chunki ular o'zlarining shaxsiyatini qadrlashga intiladilar.
5. Olti yoshli bolalarning aqliy rivojlanishida (hissiy-irodaviy, xotira, e'tibor, fikrlash va boshqalar) individual farqlar mavjud bo'lib, bu ularning oila va bolalar bog'chasidagi hayoti va faoliyatining turli tajribalari bilan belgilanadi. Bolalarning maktabga ko'nikish jarayoni turlicha kechadi. Ba'zi bolalar o'ziga ishongan tutsa, boshqalari tashvishli ko`rinadi, ba’zilari esa injiqlanadi. Ba'zi bolalar o'z ona tilida muloqot qilishda qiynaladi. Bunday bolalarda haddan tashqari impulsiv va sabrsizlik, yoki aksincha, passiv va qo'rqoqlik ko`zga tashlanadi.
Bog`chada har bir tarbiyalanuvchiga individual yondashuv talab qilinadi. Ayniqsa chet tilini o`rgatishda bu qoidaga amal qilish zarur. Chet tili o`qituvchisi tarbiyachi, pedagog, psixolog, ota-onalar bilan doimiy aloqada bo`lish orqali o`z metokasini bolalarning harakter va individual jihatlariga muvofiqlashtirishi muhim. Bolalar bilan birinchi uchrashuv (haqiqatan ham, har qanday yoshdagi bolalar bilan), o'qituvchining muloyim ovozi va do'stona tabassumi va uning bolalarga nisbatan mehribon munosabati katta ahamiyatga ega bo'ladi.
Kamenskiy “Inson aql-zakovati eng tez bolalik davrida - tug'ilishdan 12 yoshgacha bo'lgan davrda rivojlanishiga hech kim shubha qilmaydi, deb yozadi. Mahalliy va xorijiy tilda nutqni rivojlantirish uchun maqbul sharoitlar bola kamolotga etgunga qadar mavjud va bu erda rivojlanish kamolot bilan birga - sinxron tarzda davom etadi. Bola kattalardan farqli o'laroq, chet tillarini muvaffaqiyatli o'zlashtirishga qodir bo'lib chiqadi». Kichik yoshdagi maktab tarbiyalanuvchilarining psixologik xususiyatlari ularga chet tilini o'rganishda afzalliklarni beradi. 7-10 yoshli bolalar chet tilini bilvosita va bevosita o'zlashtiradi. Ular ma'lum bir mavzu bo'yicha xorijiy tildagi bayonotdan ko'ra vaziyatni tezroq tushunadilar. Diqqat va konsentratsiya vaqti juda qisqa, lekin ular yoshga qarab ortadi. Kichik maktab tarbiyalanuvchilarining uzoq muddatli xotirasi yaxshi rivojlangan. 1-4 sinf tarbiyalanuvchilari uchun keyingi ta'lim uchun eng yaxshi rag'bat muvaffaqiyat tuyg'usidir. Bolalarning axborotni qabul qilish va o'zlashtirish usullari ham har xil: vizual, eshitish, kinestetik. Avvalo, o'qituvchilar mashg‘ulotni rejalashtirishda bolaning ona tilida til rivojlanish darajasini doimo hisobga olishlari kerak, shunda ikkinchi tilni o'rganish yanada muvaffaqiyatli bo'ladi. Til rivojlanishida oldinga qadam tashlash uchun bola yetuk bo'lgunga qadar, uni bu qadamni qo'yishga o'rgatish befoyda, deb ishoniladi.
Kognitiv rivojlanish bolaning umumiy intellektual rivojlanishi bilan bog'liq. Ona tilida o'rganilgan tushunchalar chet tiliga ko'chirilishi va bola ona tilida tanish bo'lmagan, lekin ularni chet tili mashg‘ulotlarida o'rgangan tushunchalarga qaraganda tezroq o'zlashtirilishi mumkin. Bundan tashqari, kognitiv rivojlanishda bolalarning individual xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, butun guruhni teng ravishda o'qitish maqsadga muvofiq emas, ularni kichik guruhlarga bo'lish va har bir bolaga individual yondashuvni amalga oshirish yaxshiroqdir.
10 yoshli bolalarning jismoniy rivojlanish xususiyatlarini hisobga olish kerak. Mushaklarning rivojlanishi bolaning o'qish qobiliyati uchun zarur bo'lgan sahifaga, chiziqqa yoki so'zlarga ko'zlarini jamlash qobiliyatiga ta'sir qiladi. Bundan tashqari, qalam yoki ruchka, qaychi yoki o`chig`ichni ushlab turish qobiliyatiga ham ta'sir qiladi. Bolalar vizual idrok va mexanik harakat o'rtasidagi muvofiqlashtirishga erishishi uchun ularning qo'llari doimiy harakatli, neyrakorreksion mashg'ulotlarga muhtoj bo'lib, kichik bolalar motor mushaklari nazorati yo'qligi sababli uzoq vaqt o'tira olmaydi. Shuning uchun mashg‘ulot davomida ularga bolalarning sinf bo'ylab harakatlanishiga imkon beradigan vazifalarni berish tavsiya etiladi (o'yin, jismoniy harakatlarni musiqa bilan integratsiyalash, raqslar).
Maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchilariga chet tilini o'rgatishda hissiy fon muhim rol o'ynaydi. Bu yoshdagi bolalar hissiylik, harakatchanlik va faol ijodkorlik bilan ajralib turadi. Muvaffaqiyatli o'rganish uchun psixologik yosh xususiyatlarini hisobga olish juda muhimdir. Bolalarni ularning hissiy holatiga mos keladigan faoliyat turlari va shakllariga jalb qilish orqali o'qituvchi yangi narsalarni quvonch bilan idrok etish uchun psixologik qulaylik yaratadi, ya'ni lug'atni o'rganishga, grammatika va fonetika asoslarini o'zlashtirishga yordam beradi va eng muhimi, rivojlanishga yordam beradi. chet tilida kommunikativ qobiliyatlar.
Maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyalanuvchilarining yosh xususiyatlariga oid adabiyotlarni o'rganishga asoslanib, biz shunday xulosaga kelishimiz mumkin: qulay hissiy muhitni yaratishga yordam beradigan faoliyat turlari: o'yin, musiqa va teatr. Bu yoshda etakchi hisoblangan faoliyat turlari. Ular bolalarga dam olishga, his-tuyg'ularini ifoda etishga va shu bilan o'zlarini ijodiy shaxs sifatida anglashga yordam beradi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotida bolalarga chet tillarini o'rgatishning muvaffaqiyati quyidagi psixologik omillarga bog'liq:
- bolaning ikkinchi tilni tizimli ravishda egallashga psixofiziologik tayyorligi;
- tarbiyalanuvchilarning bilish faoliyati va bilish faoliyatining xususiyatlari;
- o`quvchining oliy psixik funksiyalarini (xotira, diqqat, fikrlash, idrok, tasavvur) rivojlanish xususiyatlari;
- bolalarning hissiy-irodaviy va shaxsiy xususiyatlari;
- o'zboshimchalik, yaxshi rivojlangan muloqot qobiliyatlari;
- chet tilini o'rganish uchun ijobiy motivatsiya mavjudligi;
- atrofimizdagi dunyo haqidagi ma'lum darajadagi bilim va g'oyalar.
Chet tilini o'rganish muvaffaqiyatining eng muhim psixologik omillaridan biri bu ijobiy motivatsiyadir. Biroq, bog‘cha tarbiyalanuvchilari uchun bu o'rganish uchun motivatsiya bo'la olmaydi, chunki bu ularga mos kelmaydi - axir, ular allaqachon o'z ona tillarida gaplashadilar. O'z ona tilida muloqot qilishda nutq faoliyatining o'ziga xosligi, xususan, nutq hech qachon o'z-o'zidan maqsad emas, balki boshqa faoliyat turlariga kiritilganligidadir. Bunday faoliyat turlari nutqning tabiiy motivlarini beradi. Ko`rinib turibdiki, motiv sifatida faoliyat strukturasining bunday muhim va uzviy elementi bo`lmasa, to`laqonli nutq faoliyati ham bo`lmaydi. “Faoliyat tushunchasi, albatta, motiv tushunchasi bilan bog’liqdir. Motivsiz faoliyat bo‘lmaydi”.
Nutq faoliyati ikkinchi tilni o'rganish jarayoniga kiritilgan yagona faoliyat turi emas. Bu jarayon haqiqiy kognitiv, intellektual faoliyatni, shuningdek, o'ziga xos trening ("kvazi-nutq") faoliyatini o'z ichiga oladi. Ushbu turdagi faoliyat uchun o'rganishning yakuniy maqsadiga mos keladigan adekvat motivlar ham ta'minlanishi kerak.
|
| |