-ilova 
Atmosfera tarkibi

4-ilova

|
-ilova
Atmosfera tarkibi
4-ilova
|
bet | 67/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org3-ilova
Atmosfera tarkibi
4-ilova
Atmosfera ifloslanish yo’llari va manbalari
Tabiiy ifloslanishi
Atmosfera ifloslanishi
Sun’iy ifloslanish
O’zbekistonda atmosferaga tashlanadigan zararli moddalar miqdori (kg/km2sut.)
№
|
Shahar va viloyatlar
|
Maydoni km2
|
Umumiy
|
SO2
|
Azot oksidlari
|
Uglerod oksidi
|
Uglevodorodlar
|
Amiak
|
1
|
Toshkent
|
15,6
|
165
|
54
|
17,2
|
61,0
|
10,7
|
0,5
|
2
|
Mirzacho’l
|
25,6
|
14,2
|
2,39
|
3,75
|
5,48
|
1,02
|
-
|
3
|
Farg’ona
|
19,3
|
72,3
|
8,04
|
4,30
|
31,8
|
16,2
|
-
|
4
|
Samarqand
|
24,5
|
10,0
|
1,07
|
0,51
|
6,0
|
0,95
|
0,06
|
5
|
Qashqadaryo
|
28,4
|
29,5
|
18,7
|
0,81
|
6,78
|
1,39
|
0,12
|
6
|
Buxoro-Qizilqum
|
143,2
|
3,7
|
0,45
|
0,47
|
1,21
|
0,23
|
0,02
|
7
|
Quyi Amudaryo
|
170,0
|
1,2
|
0,02
|
0,10
|
0,56
|
0,09
|
-
|
8
|
Surxandaryo
|
20,8
|
2,76
|
0,01
|
0,02
|
0,24
|
0,08
|
-
|
9-mavzu.
|
Suv resursi va uni muhofazasi
|
Vaqti – 2 soat
|
Talabalar soni: 30 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Mualliflik ma’ruzasi
|
Ma’ruza mashg’ulotining rejasi
|
Suvning yer yuzidagi ahamiyati.
Suv zaxiralari.
Suvni ifloslanish yo’llari va manbalari.
Suvning tozalash usullari
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Suv resurslari va ularni organizmlar uchun ahamiyati va undan foydalanish to’g’rsida talabalarga chuqurroq bilim berish.
|
Pedagogik vazifalar:
- Suvning yer yuzidagi ahamiyatini tushuntiradi;
- Suv zahiralari haqida ma’lumot beradi;
- Suvni ifloslanish yo’llari va manbalari haqida tushuncha beradi;
- Suvning tozalash usullari
haqida ma’lumot beradi.
|
O’quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
- Suvning yer yuzidagi ahamiyatini tushunib oladi;
- Suv zahiralari haqida ma’lumot oladi;
- Suvni ifloslanish yo’llari va manbalari bo’yicha tushuncha oladi;
- Suvning tozalash usullari haqida ma’lumotlarga ega bo’aladi.
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
Mualliflik ma’ruzasi, muammoli vaziyat jadvali
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, proektor, doska, bo’r.
|
O’qitish shakli
|
Frontal, jamoa bo’lib ishlash.
|
O’qitish sharoitlari
|
Namunadagi auditoriya.
|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi
Bosqichlar, vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O’qituvchi
|
talaba
|
1-bosqich.
Kirish
(3 min)
|
1.1. Ma’ruzaning mavzusi, rejasini e’lon qiladi, o’quv mashg’ulotining maqsadi va o’quv faoliyat natijalarini tushuntiradi (1-ilova)
|
1.1. eshitadilar, yozadilar.
1.2. eslaydilar va olgan materialni o’qiydilar.
|
2-bosqich
Asosiy
(60 min)
|
2.1. Mavzuning rejalari bo’yicha ma’ruza qiladi (2-ilova).
2.2. Tarqatma materiallar bilan tanishib chiqishni topshiradi va savollarni yozib borishni taklif etadi. (3-ilova)
2.3. Suvni tozalash usullari va inshootlari to’g’risida ma’lumot beradi. (4-ilova).
|
2.1. eshitadilar, yozib oladilar
2.2. Materiallar bilan tanishadilar va savol yozadilar.
2.3. eshitadilar va yozib oladilar.
|
3-bosqich
Yakuniy
(10 min)
|
3.1. Ma’ruzaga yakun yasaydi. Faol ishtirokchilar rag’batlantiriladi.
3.2. Mustaqil ta’lim uchun topshiriq beradi.
|
3.1. eshitadilar, aniqlashtiradilar.
3.2. Mustaqil ta’lim uchun topshiriqlarni yozib oladilar.
|
1-ilova
Mavzu: Suv resursi va uni muhofazasi
Reja
1.Suvning er yuzidagi ahamiyati.
2.Suv zaxiralari.
3.Suvni ifloslanish yo’llari va manbalari.
4.Suvning tozalash usullari
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Suv resurslari va ularni organizmlar uchun ahamiyati va undan foydalanish to’g’rsida talabalarga chuqurroq bilim berish
O’quv faoliyatining natijasi: Suv resurslari va ularni organizmlar uchun ahamiyati va undan foydalanish to’g’rsida talabalar chuqurroq bilim oladilar.
Tayanch so’zlar: Suv resurslari, Suv resurslarini ifloslanish, Tozalash-zararsizlantiri,
2-ilova
Suv resursi.
Suv eng qimmatli tabiiy resurs. U hayotni tashkil qiluvchi moddalar almashinuvi jarayonida muhim rol o’ynaydi. Suv sanoat va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishda, maishiy turmushda katta ahamiyatga ega.
Suv yer yuzasini shakllanishida ishtirok etadi, tabiatda aylanib turadi, shuningdek iqlimni, ob-havoni shakllanishiga katta ta’sir ko’rsatadi.
Suv dunyoning eng katta boyligi, ammo chuchuk suv zahiralari cheksiz emas. Yer sharining ko’pgina rayonlarida, chuchuk suv tanqisligi dolzarb muammo hisoblanadi.
Suv resurslari; okeanlar, dengizlar, daryo va ko’llar, qutb va tog’likdagi muzliklar, yer osti suvlari, tuproq va havodagi namlikdan iborat. Umumiy suvning miqdori 1,5 mlrd. km3. ni tashkil etadi. Bu miqdordagi suvning 94,2%i sho’r suvlar hisoblanadi. Chuchuk suv zahiralari 2-2,5% dan iborat. Chuchuk suvlar asosan Antarktida muzliklarida, Grenlandiya, qutbdagi orollar va tog’larda joylashgan.
Dunyoning ko’pgina rayonlarida chuchuk suv tanqisligi kuzatiladi. Hisob-kitoblarga qaraganda har xil maqsadlarda foydalaniladigan suv sarfi 150 km3 ni tashkil qiladi.
Taxminan insoniyatning 1/3 qismi “suv ocharchiligi”ga duchor bo’lgan. Yer sharining qurg’oqchil rayonlarida aholining suvga bo’lgan talabi qondirilmaydi. Meksika, Eron, Pokiston, Jazoir, AQShning 10dan ortiq shtatlari, Rossiyaning ayrim viloyatlari va O’rta Osiyo davlatlari shular jumlasidandir.
O’zbekistonda sug’orish uchun asosiy suv manbalari Amudaryo, Sirdaryo, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo, Chirchiq va Oxangaron daryolaridir. Respublika bo’yicha yer osti suvlarining tabiiy zahiralari 66342 ming m3.
Suv resurslarini ifloslanish manbalari asosan qishloq xo’jaligi ekinlarini sug’orishda, mineral o’g’itlar va turli pestitsidlardan suv bilan birga yuvilib oqova suv hosil qilishi chorvachilik komplekslari orqali ochiq suv havzalari va er osti suvlarini ifloslanishi, sanoat ishlab chiqarish korxonalari suvni og’ir metall ionlari va turli xil zaharli moddalar bilan ifloslab oqova suvlarni hosil qilishidir. Bunday suvlar tarkibida, sanoat korxonalaridan og’ir metallar, fenol, xlor, kaprolaktom, neft mahsulotlari, biologik va kimyoviy ifloslantiruvchi moddalar uchraydi.
Suv resurslarini ifloslantirishda temir yo’l, aviatsiya transport vositalari, shuningdek avtokorxonalarning ham hissalari bor.
Sanoat chiqindilari orasida neft va uning mahsulotlari, daryo va ko’llarning ifloslanishida eng havflilari hisoblanadi.
Atom elektrostantsiyalaridan chiqadigan radioaktiv chiqindilar daryo suvlarini ifloslantiradi. Ular suvdagi plankton va baliqlar organizmida to’planib, ulardan boshqa organizmlarga o’tadi.
Maishiy chiqindilar aholining o’sishi, yangi shaharlarning barpo qilinishi tufayli oqova suvlarni ko’payishiga olib keladi. Maishiy turmushdagi oqova suvlar daryo va ko’l suvlarini kasallik tug’diruvchi bakteriyalar va gelmintlar bilan ifloslanish manbai bo’lib qolgan, shu bilan birga suv havzalarini maishiy turmushda keng foydalanayotgan sintetik yuvuvchi vositalar ifloslantirmoqda.
Tozalash-zararsizlantirish. Daryo va boshqa suv havzalarida suvni o’z-o’zidan tabiiy tozalanishi kuzatiladi. Ammo rivojlangan davrda chiqindilar ko’pligi, uni suv havzalarini ifloslantirishi natijasida oqova suvlarni tozalash zaruriyati kelib chiqdi. Oqova suvlarni tozalashni quyidagi metodlarini ajratish mumkin.
Mexanik, fiziko-kimyoviy va biologik metodlardan foydalanish, ya’ni aralash metodlar ma’lum.
Mexanik tozalash metodining mohiyati, oqova suvni tindirish va filьtrlashdan iborat.
Fiziko-kimyoviy tozalash metodida oqova suvlardagi organik chiqindilardan va oksidlanadigan yoki yomon oksidlanadigan organik moddalarni parchalab yuboriladi. Bunda elektroliz usuli keng qo’llaniladi. Ifloslangan oqova suvlar yuqoridagilardan tashqari ulьtratovush, ozon, ion almashtiruvchi smolalar va yuqori bosim ostida tozalanadi. Xlorlash ham yaxshi samara beradi.
Biologik metod ham oqova suvlarni tozalashda katta rol o’ynaydi. Buning uchun bir necha turdagi biologik qurilmalar, ya’ni biofiltrlar, biologik hovuzlar va aerotenkalardan foydalaniladi.
Biofilьtrlar orqali oqova suvlar yirik donador material qatlami ustiga yupqa bakteriyalardan iborat qatlam orqali o’tkaziladi.
Biologik hovuzlarda esa suv havzalaridagi barcha organizmlar oqova suvlarni tozalashda ishtirok etadi.
Aerotenkalar temir betondan qurilgan katta rezervarlardir. U erda oqova suv bakteriyalar va mayda jonivorlardan tashkil topgan faol loyqalarda tozalanadi.
O’zbekistonda halqaro meyyorga mos keladigan tabiiy muhit va suvni muhofaza qiladigan qonun va meyyoriy hujjatlar qabul qilingan. SHulardan 1992 yil 9 dekabrda qabul qilingan «Tabiatni muhofaza qilish» haqidagi qonunni aytib o’tish mumkin. Tabiatni muhofaza qilish qo’mitasi 100 dan ortiq qonunlar loyihasini ishlab chiqishda ishtirok etgan. SHulardan bittasi O’zbekiston Respublikasida suvdan foydalanish va suv haqidagi qonunni aytish mumkin. Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasida ana shu qonun asosida ish olib boriladi.
|
| |