MODDA VA MAYDON TUZILISHI

|
MODDA VA MAYDON TUZILISHI
|
bet | 5/12 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 97,08 Kb. | | #240435 |
Bog'liq Kurs ishi mavzuMODDA VA MAYDON TUZILISHI
Bizni o'rab olgan moddiy olam - tabiat bizning ongimizga bog’liq bo'lmagan ob'yektiv borliq, real mavjudot - materiyadan tashkil topgan. Materiya ikki turda - modda va maydon ko'rinishlarida yashaydi. Modda tinchlikdagi massaga ega bo'lgan materiya turi bo'lib, oxir-oqibatda tinchlikdagi massasi nolga teng bo'lmagan elementar zarralar (elektron, proton va neytronlar) yig’indisiga keltiriladi. Fizik maydonlar materiyaning maxsus shakli bo'lib, erkinlik daraja soni cheksiz fizik sistemadir. Tabiatda to'rt xil fizik maydon mavjud: gravitatsion, elektromagnit, yadroviy va kuchsiz o'zaro ta'sir maydonlari. Maydonlar zarralar o'zaro ta'sirini uzatuvchi fazoning maxsus uyg’ongan holatigina bo'lib qolmasdan, ularni vujudga keltirgan zarralardan mustaqil holda ham mavjud bo'la oladi (masalan, elektromagnit to'lqinlar). Tajribalar ko'rsatadiki, maydon energiyasi va impulsi diskret o'zgaradi, ya'ni har bir fizik maydonga ma'lum elementar zarralar - maydon kvantlari mos keladi (masalan, elektromagnit maydonga - fotonlar, yadroviy maydonga - , K- mezonlar va glyuonlar, gravitatsion maydonga - gravitonlar, kuchsiz o'zaro ta'sir maydoniga - W va Zo oraliq bozonlar).
Modda atom va molekulalardan tashkil topgan. Ular mikrodunyoning (xarakterli chegarasi 10-18 m < R <10-10 m) eng yirik vakillaridir. Atomlar yanada maydaroq ob'ektlar-elektronlar (Re 10-18 m) va atom yadrolari (Rya 10-14 m) dan tashkil topgan. Atom yadrolari o'z navbatida protonlar va neytronlar (nuklonlar) dan tuzilgan. Nuklonlar qam tarkibiy qismi murakkab bo'lgan elementar zarralar bo'lib, kvarklar deb ataluvchi "haqiqiy elementar" zarralardan qurilgan. Elektronlar va kvarklar boshqa yanada maydaroq va elementarroq ob'yektga keltirilmaydigan "fundamental zarralar" dir .
Kvarklar "xushbo'ylik" kvant soni bo'yicha farqlanuvchi 6 turga bo'linadi va ular 3 ta dubletni tashkil etadi: (u, d), (c, s), (t, b). qar bir turdagi kvarklar "rang" kvant soniga ko'ra yana 3 xil navga bo'linadi. Shunday qilib, kvarklarning umumiy soni 18 ga etadi. Bundan tashqari 18 ta "antikvarklar" qam mavjud - jami bunday zarralar soni 36 ta. Barcha adronlar (mezonlar va barionlar) kvarklardan qurilgan. har bir M mezon bitta kvark q va bitta antikvark , har bir barion B esa 3 ta kvark q dan tashkil topgan:
M = q , V = qqq.
Kvarklar "kvant bo'yalgan" ("qizil", "yashil", "havo rang") mikroob'yektlar, ularning elektr zaryadi (e-elektron zaryadi), spini esa (ya'ni fermion) bo'lib, erkin holatda mavjud emas, balki "kvantoviy rangsiz" zarralar - adronlar tarkibiga kiradi. Yuqori energiyali elektronlar bilan proton va neytronlarni bombardimon qilish ("partonlar"-kvarklar aniqlandi) hamda elektronlar va pozitronlar dastalarining ro'paradan to'qnashish tajribalari "kvarklar modeli" ni bevosita tasdiqladi.
Hozirgi kunda fiziklarga 400 ga yaqin asosan turqun bo'lmagan elementar zarralar ma'lum. Ular qatnashadigan barcha jarayonlarda asosan uch turdagi fundamental o'zaro ta'sir (va demak ularga mos maydonlar) namoyon bo'ladi. Kuchli o'zaro ta'sir kvarklardan tashkil topgan murakkab elementar zarralar - adronlar (mezonlar, barionlar, giperonlar) o'rtasida amalga oshadi. Uni ko'pincha yadroviy o'zaro ta'sir deb ham yuritiladi. Yadroviy kuchlar atom yadrolarining mustahkam turqunligini ta'minlaydi. Elektromagnit o'zaro ta'sir barcha elektr jiqatdan zaryadlangan zarralarga (elektron, proton, pionlar va boshqalar) xarakterli bo'lib, xususan, atom va molekulalarni shakllanishiga olib keladi.Kuchsiz o'zaro ta'sir barcha elementar zarralarga xos va, masalan, ularning ko'pchiligini parchalanishiga – turg’unsizligiga sabab bo'ladi. To'rtinchi tur fundamental o'zaro ta'sir - gravitatsion o'zaro ta'sir har qanday zarralar va jismlar o'rtasida mavjud bo'lsada, biroq elementar zarralar uchun gravitatsion kuchlar shu darajada kichikki, ularni odatda hisobga olmaydilar.
Fundamental o'zaro ta'sirlarning hammasi almashinuv xarakteriga ega. Buning ma'nosi shuki, har qanday ixtiyoriy ikki zarraning o'zaro ta'sirlashuv elementar akti ular o'rtasida o'zaro ta'sir tashuvchisi (maydon kvanti) bo'lgan uchinchi bir zarrani almashinish tufayli yuzaga chiqadi. O'zaro ta'sir maydonlarining kvantlari "haqiqiy elementar" - fundamental zarralardir (glyuonlar, foton, oraliq bozonlar va graviton).
Shunday qilib, materiyaning har ikki ko'rinishi ham - modda va maydon diskret (kvantlashgan) strukturaga egadir. Klassik nazariyaning ikki tomonlamaligi. Shakllanishi asosan 20-asr boshlarida yakunlangan klassik nazariyada dunyoning fizik tasviri ikkita elementdan - zarrachalar va maydonlardan iborat. Zarrachalar - klassik Nyuton mexanikasi qonunlariga ko'ra harakatlanuvchi materiyaning kichik bo'laklari. Ularning har biri 3 ta erkinlik darajasiga ega: uning pozitsiyasi uchta koordinata bilan berilgan, masalan , x , y , z , agar koordinatalarning vaqtga bog'liqligi ma'lum bo'lsa, bu zarrachaning harakati haqida to'liq ma'lumot beradi. Maydonlarning tavsifi ancha murakkab. Masalan, elektr maydonini o'rnatish uning kuchini E o'rnatishni anglatadikosmosning barcha nuqtalarida. Shunday qilib, maydonni tavsiflash uchun 3 tani (moddiy nuqtaga kelsak), vaqtning har bir lahzasida cheksiz ko'p sonli miqdorni bilish kerak; boshqacha aytganda, maydon cheksiz miqdordagi erkinlik darajasiga ega. Tabiiyki, asoslanishi asosan M. Faraday va J. Maksvell tadqiqotlari bilan bog'liq bo'lgan elektromagnit maydon dinamikasi qonunlari mexanika qonunlariga qaraganda ancha murakkabroq bo'lib chiqadi.
Maydonlar va zarralar o'rtasidagi ko'rsatilgan farq asosiy farq bo'lib, yagona emas: zarralar diskret, maydonlar esa uzluksiz; elektromagnit maydon (elektromagnit to'lqinlar) hosil bo'lishi va so'rilishi mumkin, klassik mexanikaning moddiy nuqtalari paydo bo'lishi va yo'qolishi uchun begona; Nihoyat, elektromagnit to'lqinlar bir-birini qo'shishi, kuchaytirishi yoki zaiflashishi va hatto butunlay "o'chirishi" mumkin ( interferensiya ).to'lqinlar), bu, albatta, zarrachalar oqimlari ustiga qo'yilganda sodir bo'lmaydi. Garchi zarralar va to'lqinlar bir-biri bilan murakkab o'zaro ta'sirlar tarmog'i bilan bog'langan bo'lsa-da, bu ob'ektlarning har biri tubdan farq qiladigan individual xususiyatlarning tashuvchisi sifatida ishlaydi. Klassik nazariyadagi dunyo tasviri ikkitomonlamaning o'ziga xos xususiyatlariga ega.
|
| |