Hayot faoliyati

1
HAYOT FAOLIYATI
XAVFSIZLIGI
Mamlakatimizda so‘nggi yillarda ta’lim tizimida qabul qilingan
me’yoriy-huquqiy hujjatlar kelajak avlodni yanada
o‘qimishli, har tomonlama bilimdon qilib tarbiyalashni talab
etadi. «Hayot faoliyati xavfsizligi» o‘quv faniga hukumat tomonidan
katta e’tibor qaratilayotgani inson xavfsizligi mamlakatimizda
davlat siyosati darajasiga ko‘tarilganidan dalolat
beradi va bu yo‘nalishdagi sa’yi harakatlarni yanada faollashtirish
zarur ekanligini ko‘rsatadi. Chunki favqulodda holatlarda
to‘g‘ri va tezkor qaror qabul qila oladigan, yuksak axloqiy va
ma’naviy fazilatlarga ega, o‘zini hamda yon-atrofdagilarni turli
tusdagi favqulodda vaziyatlarning zararli ta’siridan himoya qila
oladigan barkamol avlodni voyaga yetkazish bugungi kunning
asosiy vazifalaridan biridir.
I MAVZU. «HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI» O‘QUV
FANINING MAQSAD VA VAZIFALARI
Tayanch
Insoniyat o‘zining tarixi davomida tabiat va uning hodisalariga
qarshi kurashib, undan himoyalanib kelgan. Ajdodlarimizdan
qolgan moddiy va ma’naviy meroslarimizga e’tibor
berar ekanmiz, unda tabiat va inson o‘rtasidagi uyg‘unlikning
naqadar chuqur iz qoldirib kelganligini ko‘ramiz. Prezidentimiz
I. Karimov «Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch» nomli asarida
ota-bobolarimizdan ulkan ma’naviy meros bo‘lib kelgan
«Avesto» kitobi haqida shunday yozadi. «Avesto»da borliqning
yaxlitligi va bir butunligi, inson hayotining tabiat bilan uyg‘
unligi masalasi odamning ruhiy olamiga chambarchas bog‘liq
holda ko‘rsatilgani ko‘p narsani anglatadi. Bu holat insonning
ma’naviy dunyosini shakllantirishda atrof-muhit qadim zamonlardan
buyon qanday kuchli ta’sir o‘tkazib kelganiga yana bir
bor e’tiborimizni jalb qiladi.
Bugungi kunda esa insoniyat o‘zi bilib, bilmagan holda
katta muammo bilan yuzma-yuz kelayotganini anglamoqda. Bu
muammoni inson o‘zi yaratgan kashfiyotlari oqibati uning o‘zi
uchun xavfli omillarga aylanishida ko‘rdi. Inson bu paytda
tabiat ustidan hukmron bo‘lishga urindi. Oqibatda chegara
bilmas xavflar nafaqat bir yoki bir necha xalq, balki jahon
miqyosida yechilishi kerak bo‘lgan muammolarni keltirib
chiqara boshladi.
Prezidentimiz «O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: xavfsizlikka
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari»
nomli kitobida tabiatga yetkazilgan ozor va uning sababi haqida
shunday yozadi. «Hozirgi vaqtda jahon fan-texnika taraqqiyoti
jadal rivojlanishi munosabati bilan tabiiy zaxiralardan xo‘jalik
maqsadlarida tobora ko‘proq foydalanilmoqda Buning ustiga,
dunyo aholisi yildan yilga o‘sib borib, ko‘proq miqdorda oziqovqat,
yoqilg‘i, kiyim-kechak va boshqa narsalarni ishlab
chiqarish talab qilinmoqda. Bu esa o‘rmonlar egallab turgan
4
maydonlarning jadal suratlarda qisqarishiga, cho‘l-sahrolarning
bostirib kelishiga, tuproqning buzilishiga, atmosferaning yuqorida
joylashgan ozon to‘sig‘i kamayib ketishiga, yer havosining
o‘rtacha harorati ortib borishiga va boshqa holatlarga sabab
bo‘lmoqda.
Insoniyat tomonidan tabiatga bo‘lgan bunday munosabat
quyidagilarni keltirib chiqardi. Ular:
- cho‘llashish va qurg‘oqchilikning kuchayib borishi;
- yerning global isishi va uning oqibatida suv toshqinlari
xavfining ortib borishi;
- zilzila xavfining kuchayib borishi;
- ekologiyaning keskin o‘zgarishi;
- ekologik muhitning yomonlashuvi va boshqa vaziyatlar
bilan bog‘liq bo‘lgan davosini topish qiyin bo‘lgan kasalliklarning
paydo bo‘layotganligi;
- radioaktiv zararlanish xavfining ortib borishi;
- turli kimyoviy zavodlar va ular bilan bog‘liq avariya va
portlashlarning yuz berishi xavfi mavjudligi;
- gidrotexnik inshootlar bilan bog‘liq turli muammolarning
paydo bo‘lishi. Bular barqarorlikka solinayotgan va chegara bilmas
xavflarga aylana boshladi, ya’ni bugun jahon ahlini tahlika
va tashvishga solayotgan yuqorida qayd etilgan xavflarning vujudga
kelishi inson tabiatning ustidan hukmronlik qilishi lozim,
degan fikrning natijasidir.
O‘tgan asrda paydo bo‘lgan va jadal odimlab borayotgan
texnosfera o‘zining oqibatlari bilan insoniyatga xavf solayotgani
sir emas. Kishi kundalik ehtiyojlarini qondirish uchun undan
tinimsiz foydalanmoqda. Biroq, u esa kelajakdagi hayot uchun
o‘ziga xos tahdidlarni vujudga keltirmoqda.
Ma’lumki, ekologik muammolarni hal etish birgina yoki bir
necha mamlakatlar o‘rtasida hal qilinadigan masala emas, balki
u mamlakatlar birlashuvini, keng jamoatchilik faoliyatini,
shuningdek, bu masalaga siyosiy tus berilishini talab qiladigan
muammolardan biridir. Shu sababli planetaning ekologik
holatini yaxshilash, u bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni birgalikda
hal qilish bo‘yicha ijtimoiy munosabatlar, davlatlar o‘rtasidagi
harakatlarlar, xalqaro nodavlat notijorat tashkilotlarining
5
faoliyatlari muayyan tartibga solina boshlandi va xalqaro ekologiya
huquqi vujudga keldi.
Hozirgi vaqtda dunyoda bevosita atrof-muhitni muhofaza
qilish muammosiga tegishli uch yuzdan ortiq umumiy, mintaqaviy
va ikki tomonlama xalqaro shartnomalar mavjud. Ulardan
eng muhimlari quyidagilardan iborat:
- YUNESKOning umumjahon madaniyati va tabiat merosini
muhofaza qilish to‘g‘risidagi konvensiya (1972-yil).
- Yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan yovvoyi fauna va flora
turlari bo‘yicha xalqaro savdo to‘g‘risidagi konvensiya (1973-
yil).
- Tabiiy muhitga nisbatan harbiy yoki har qanday boshqa
turdagi vositalardan zararli foydalanishni taqiqlash to‘g‘risidagi
konvensiya (1977-yil).
- Ko‘chib o‘tayotgan yovvoyi hayvonlar turlarini muhofaza
qilish to‘g‘risidagi Bonn konvensiyasi (1979-yil).
- Ozon qatlamini muhofaza qilish to‘g‘risidagi Vena
konvensiyasi (1985-yil).
- Dengiz huquqi bo‘yicha BMT konvensiyasi (1982-yil).
- Xavfli chiqitlarni davlat chegarlaridan tashqariga tashish
va ularni chiqarib tashlashni nazorat qilish to‘g‘risidagi Bazel
konvensiyasi(1989-yil).
BMT tizimidagi tashkilotlar ichida YUNESKO, IMO,
VOZ, FAO, MAGATE eng ko‘zga ko‘rinarlilari sanaladi. Ularning
har biri o‘z vakolatlariga muvofiq ravishda unga mos
keluvchi ekologiya muammolari bilan shug‘ullanadi.
Ushbu sohada faoliyat yurituvchi nodavlat tashkilotlari ichida
eng nufuzlisi 1948-yilda barpo etilgan. Tabiat va tabiat boyliklarini
muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (MSOP)dir.
Suvlik, ya’ni dengiz muhitini xalqaro-huquqiy muhofaza qilish,
odatda umumbashariy va mintaqaviy darajalarda olib boriladi.
Universal bitimlar ichida eng muhimlari quyidagilardir:
birinchidan, Dengizni neft bilan ifloslantirishning oldini
olish bo‘yicha London konvensiyasi (1954-yil, o‘zgartirishlar
bilan 1958-yilda kuchga kirdi);
ikkinchidan, Dengizni chiqitlar va boshqa materiallar bilan
ifloslantirishning oldini olish bo‘yicha konvensiya (1972-yilda
6
tuzilgan va shu yili kuchga kirgan). Ushbu Konvensiya dengizda
har qanday ekologik zararli bo‘lgan moddalarni ko‘mishni tartibga
soladi. Bunday hodisalar oqibatlarini tugatish maqsadida
1969-yilda Ochiq dengizda neft bilan ifloslantirishga sabab bo‘-
ladigan avariyalarga (falokatlarga) aralashish to‘g‘risidagi Brussel
konvensiyasi qabul qilindi (1975-yildan kuchga kirgan).
O‘zbekiston Respublikasida favqulodda vaziyatlarning oldini
olish borasida dunyodagi nufuzli tashkilotlar bilan birga xorijiy
davlatlarning hukumat idoralari bilan ham yaqindan hamkorlik
ishlari olib borilmoqda. Jumladan, 1992-yilning noyabr oyidan
boshlab O‘zbekiston Respublikasi Davlat va fan-texnika qo‘-
mitasi (hozirgi Fan va texnologiyalar markazi) taklifiga binoan
Toshkentga Germaniya tabiiy ofatlar oldini olish IDNDR
qo‘mitasi, 1998-yildan boshlab O‘zbekiston Respublikasi Favqulodda
vaziyatlar vazirligi tomonidan Nemis xalqi taraqqiyoti
jamg‘armasi va Favqulodda vaziyatlarda rejalashtirish va fuqaro
muhofazasi akademiyasi bilan aloqalar o‘rnatildi.
Mustaqillik yillari, ayniqsa O‘zbekistonda Favqulodda vaziyatlar
vazirligi hamda favqulodda vaziyatlarda ularning oldini
olish va harakat qilish davlat tizimi shakllantirilgandan so‘ng
boshqa davlatlar bilan har tomonlama hamkorlik ishlarini olib
borish ishlari jadal rivojlandi. O‘zbekiston Jahon Sog‘liqni
saqlash tashkiloti tomonidan barqaror epidemiologik vaziyati
saqlanib qolgan mamlakat, deb e’tirof etildi.
O‘zbekiston Respublikasi 2008-yilda qarorgohi Parijda joylashgan
«Xalqaro epizootiya byurosining sertifikati» bilan taqdirlandi.
Ushbu hujjatga muvofiq, O‘zbekistonga sayyoramizning
ko‘plab mamlakatlarida keng tarqalgan va katta iqtisodiy
zarar yetkazayotgan qoramol o‘lati kabi infeksiyadan xoli mamlakat
maqomi berildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 1996-
yilning 4-martida qabul qilingan «O‘zbekiston Respublikasi
Favqulodda vaziyatlar vazirligini tashkil etish to‘g‘risida»gi
farmoni favqulodda vaziyatlar vazirligi tashkil etishga huquqiy
asos bo‘ldi. Bu vazirlik Mudofaa vazirligi tarkibida bo‘lgan
«Fuqaro muhofazasi va favqulodda vaziyatlar boshqarmasi» negizida
tashkil etildi.
7
2011-yilning 24-avgustidagi 242-sonli «O‘zbekiston Respublikasi
Favqulodda vaziyatlarda ularning oldini olish va harakat
qilish davlat tizimini yanada takomillashtirish to‘g‘risida» qarori
qabul qilindi. Bu qarorga ko‘ra O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’-
limi muassasalarida «Hayot faoliyati xavfsizligi» fanini o‘qitish
asosiy vazifa qilib belgilandi.
Unda «Umumta’lim maktablari, akademik litseylar, kasbhunar
kollejlari hamda oliy o‘quv yurtlarida, ishlab chiqarish va
turar joylarda aholini favqulodda vaziyatlarda harakat qilishga
o‘rgatish umumiy va majburiydir» deyilgan.
Ma’lumki, respublika iqtisodiyotida gidrotexnik inshootlarning
o‘rni beqiyos. Biroq, gidrotexnik inshootlardan unumli
foydalanish, buzilishlarini oldini olish, tozalash, ta’mirlash va
shu kabi ishlarni amalga oshirish, aholi va obyektlar xavfsizligini
ta’minlash davlat ahamiyatiga molik bo‘lgan asosiy masalalardan
biri hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasining «Gidrotexnik inshootlar xavfsizligi
to‘g‘risida» gi qonuni bu boradagi huquqiy asoslardan
bo‘lib, uning 4-moddasida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining, 5-moddasida mahalliy davlat hokimiyati
organlarining gidrotexnik inshootlar xavfsizligini ta’minlash
borasidagi vakolatlari belgilab berildi. Bu kabi inshootlarning
xavfsizligini ta’minlash ustidan nazorat olib borish O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi katta va alohida
muhim suv xo‘jaligi obyektlari texnik holatini hamda bexatar
ishlashini nazorat qilish davlat inspeksiyasiga berildi. Ushbu
maxsus vakolatli organning gidrotexnik inshootlari xavfsizligi
bo‘yicha ko‘rsatmalari tarkibida gidrotexnik inshootlar bo‘lgan
korxona, muassasa va tashkilotlar uchun majburiy ekanligi
qonunda o‘z aksini topgan.
1999-yilda aholi va xalq xo‘jaligi obyektlarini texnogen va
tabiiy tusdagi favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish borasida
qator qonunlar qabul qilingan bo‘lsa, 2000-yilning 26-mayida
«Harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu harakatlar
oqibatida yuzaga keladigan xavflardan O‘zbekiston Respublikasi
aholisini, hududlarini, moddiy va madaniy boyliklarini muhofaza
qilish maqsadida o‘tkaziladigan tadbirlarning davlat
8
tizimi» vakolatlari, fuqarolarning huquq va majburiyatlarini
belgilab bergan O‘zbekiston Respublikasining «Fuqaro muhofazasi
to‘g‘risida» gi qonuni qabul qilindi. Qonunning 2-
moddasida «Fuqaro muhofazasi vazifalari» ko‘rsatib berildi.
Qonunga ko‘ra:
- aholini harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu
harakatlar oqibatida yuzaga keladigan xavflardan himoyalanish
harakatlari va usullariga tayyorlash;
- boshqaruv, xabar berish va aloqa tizimlarini tashkil qilish,
rivojlantirish va doimiy shay holatda saqlab turish;
- xalq xo‘jaligi obyektlarining barqaror ishlashini ta’minlash
yuzasidan tadbirlar kompleksini o‘tkazish;
- aholini, moddiy va madaniy boyliklarni xavfsiz joyga
evakuatsiya qilish;
- fuqaro muhofazasi harbiy tuzilmalari shayligini ta’minlash;
- aholini umumiy va yakka himoyalanish vositalari bilan
ta’minlash tadbirlariini o‘tkazish;
- aholini harbiy harakatlar olib borish paytidagi yoki shu
harakatlar oqibatidagi hayot faoliyatini ta’minlash;
- radiatsion, kimyoviy va biologik vaziyat ustidan kuzatish
va laboratoriya nazorati olib borish;
- qutqaruv va boshqa kechiktirib bo‘lmaydigan ishlarni
o‘tkazish;
- harbiy harakatlar olib borish paytida yoki shu harakatlar
oqibatida zarar ko‘rgan hududlarda jamoat tartibini yo‘lga
qo‘yish, saqlab qolish va hududlarni muhofaza qilish yuzasidan
boshqa tadbirlarni amalga oshirish»dan iborat, deb belgilandi.
Qonunning ikkinchi qismi 6-12-moddalarida «Fuqaro muhofazasiga
rahbarlik qilish, davlat organlari va tashkilotlarining
fuqaro muhofzasi sohasidagi vakolatlari» ko‘rsatib o‘tilgan.
Qonunning 6-moddasida mamlakat bo‘yicha fuqaro muhofazasiga
umumiy rahbarlik O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasiga, Respublikada fuqaro muhofazasini boshqarish
O‘zbekiston Respublikasi FVV ga yuklatilgan.
O‘zbekiston Respublikasining 1993-yil 28-dekabrida qabul
qilingan «Standartlashtirish to‘g‘risida»gi qonunida bu boradagi
9
qator yo‘nalishlar aniq ko‘rsatib berilgan bo‘lib, ulardan biri –
tabiiy, texnogen va ekologik xarakterdagi favqulodda vaziyatlarni
e’tiborga olgan holda xalq xo‘jaligi obyektlarining xavfsizligini
ta’minlashdan iborat edi.
Respublikada standartlashtirish ishlarini tashkil etish,
muvofiqlashtirish va bajarish uchun qator tashkilotlar tuzilgan
va ular faoliyat ko‘rsatmoqda. Ulardan xalq xo‘jaligida-Vazirlar
Mahkamasi huzuridagi O‘zbekiston davlat standartlashtirish,
metrologiya va sertifikatlashtirish markazi («O‘zdavstandart»);
Loyihalashtirish va konstruksiyalashni o‘z ichiga olgan qurilish,
sanoat qurilish yo‘nalishi bo‘yicha – Arxitektura va qurilish
bo‘yicha Davlat qo‘mitasi (Davarxitektqurilish);
Tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va atrof-muhitni
ifloslanish hamda boshqa zararli harakatlardan qo‘riqlash borasida
Tabiatni qo‘riqlash davlat qo‘mitasi faoliyat ko‘rsatmoqda.
O‘tgan davr mobaynida, ya’ni 1996–2000-yillarda turli
tusdagi favqulodda vaziyatlarni oldini olish borasida huquqiy
asoslarni yaratish jaryoni umumiy-tashkiliy xarakterga ega
bo‘lgan bo‘lsa, 2000-yildan so‘ng qabul qilingan bu yo‘nalishdagi
qonunlar alohida sohalardagi munosabatlarni tartibga soladi.
Masalan, 2006-yil 26-sentabrdagi «Xavfli ishlab chiqarish obyektlarining
sanoat xavfsizligi to‘g‘risida»gi qonunini ko‘rish
mumkin.
Qonunda sanoat xavfsizligi talablari, ya’ni xavfli ishlab
chiqarish obyektini loyihalash, qurish va foydalanishga qabul
qilib olishga oid;
- bunday obyektdan foydalanishga oid;
- ishlab chiqarish obyekti xodimlariga qo‘yiladigan;
- xavfli ishlab chiqarish obyektidagi avariyaning kengayib
ketishiga yo‘l qo‘ymaslik va uning oqibatlarini tugatish bo‘yicha
harakatlarga tayyorgarlik ko‘rishga oid talablar va bu talablar
ustidan davlat nazoratini o‘rnatish belgilab berilgan.
Qonunda xavfli ishlab chiqarish obyektlarining sanoat
xavfsizligini ta’minlash, avariya holatlarini o‘rganish komissiyasi
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan
tuzilishi belgilangan.
10
Umuman olganda mustaqillik yillarida mamlakat xavfsizligini
ta’minlash, ya’ni uning tarkibiy qismi bo‘lgan turli
tusdagi favqulodda vaziyatlarning oldini olish, ular xavfi va
oqibatlarini kamaytirish, insonlar nobud bo‘lishiga yo‘l
qo‘ymaslik maqsadida mamlakatda o‘ziga xos huquqiy-me’yoriy
asos shakllantirildi. Bu qonunlar va qonunosti hujjatlari
gumanistik xarakterga ega bo‘lib, ularda milliy mentalitet,
dunyo qarash, xalqaro huquq tamoyillari chuqur singdirilgan.
Chunki, bu soha jahon hamjamiyati tomonidan yangi qonunlar
yaratishni, uni hayotga tatbiq etish borasida o‘ziga yangi tizim
yaratishni talab etdi. Bu borada O‘zbekiston o‘ziga xos yangi
tizim yarata oldi va uning ishlash mexanizmini hayotga joriy
etdi. Aynan shu tizim mamlakatda ko‘plab favqulodda vaziyatlarning
oldini olmoqda, shuningdek, tabiiy tusdagi favqulodda
vaziyatlarda chet el mamlakatlariga o‘zaro yordam ham
ko‘rsatib kelmoqda.
«Hayot faoliyati xavfsizligi» o‘quv fanining akademik litsey
va kasb-hunar kollejlarida o‘qitilishi dunyoda yuz berayotgan
turli tusdagi favqulodda vaziyatlarni o‘quvchi bilishi, ular xavfini
oldindan aniqlash, yuz berganda muhofazalanish usullarini
o‘rganishi, to‘g‘ri harakat qilishni tashkil etishi hamda atrofdagi
yordamga muhtoj kishilarga yordam berishi, ularni xavfli
hududlardan olib chiqib ketishi, birinchi tibbiy yordam berishi,
shuningdek, bunday xavflardan moddiy boyliklarni muhofaza
eta olishiga qaratilgan.
Bugun yuz berayotgan turli tusdagi favqulodda vaziyatlarda
inson omilining ham o‘rni katta ekanligini anglagan holda,
tabiatga beparvolik bilan bo‘layotgan munosabat, o‘z kasbining
bilimdoni emasligi, mas’uliyat hissini shakllanmaganligi,
loqaydlik kabi illatlarning o‘rni katta ekanligini tushunib
olishlari kerak bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, ushbu fanni o‘rgatishda asosiy e’tibor
shaxsiy va jamoat xavfsizligi asoslarini o‘rgatish, xavfli vaziyatlarni
ko‘ra bilish, uni baholash hamda favqulodda vaziyatlarda
uyda, ko‘chada, jamoat transportida bajarilishi kerak
bo‘lgan xatti-harakatlarni o‘rgatishga, fanni o‘qitish mobaynida
har bir o‘quvchi ongida o‘z-o‘zini va jamoat a’zolarini muhofa11
zalash stereotiplarini tarkib toptirish asosiy maqsad qilib qo‘-
yildi. Shunga binoan:
- ta’lim oluvchilarda favqulodda vaziyatlarda o‘z hayotini,
sog‘lig‘ini himoya qilishni o‘rgatishga oid bilimlar berish;
- favqulodda vaziyatlar sodir bo‘lganda ularning talofotlarini
bartaraf etishni o‘rgatish;
- favqulodda vaziyatlar natijasida shikastlanganda o‘z-o‘ziga
va o‘zaro yordam berish yo‘llarini o‘rgatish;
- xavfli vaziyatlarni oldindan ko‘ra bilish, baholash va
ulardan muhofazalanish yo‘llarini topishni o‘rgatish masalalari
fan mohiyatini tashkil etadi.
Nazorat savollari
1. «Hayot faoliyati xavfsizligi» fanining o‘qitilishi zaruriyatini
so‘zlab bering.
2. Favqulodda vaziyatlar vazirligi vazifalarini gapirib bering.
3. O‘zbekistonda qaysi hokimiyat organi rahbari fuqaro
muhofazasi boshlig‘i hisoblanadi?
4. Siz yashayotgan tuman yoki shaharda, ilm olayotgan ta’-
lim muassasasida kim fuqaro muhofazasi boshlig‘i hisoblanadi?
5. Siz o‘qiyotgan ta’lim muassasasidagi fuqaro muhofazasi
tuzilmalarining vazifalari haqida bilasizmi?
12
II MAVZU. YONG‘IN VA UNING ZARARLOVCHI
OMILLARI. YONG‘INDA HARAKATLANISH TARTIBI
Tarixiy manbalarda yong‘inlar katta-katta shaharlarni kulxonaga
aylantirgani, ko‘plab odamlarning nobud bo‘lishiga olib
kelgani haqida ma’lumotlar uchraydi. Jumladan, eramizning
64-yili Rim shahrida yuz bergan yong‘in natijasida Rimning 14
ta rayonidan 10 tasi yonib kul bo‘lgan, dunyoning yetti ajoyib
mo‘jizasidan biri hisoblangan Efosdagi Artemida ibodatxonasi,
391-yilda Aleksandriya shahridagi mashhur kutubxona yong‘in
oqibatida kulxonaga aylangan.
Insonlar hayotiga tashvish keltirgan bunday tarixiy dalillarni
ko‘plab keltirish mumkin. Shu sababdan Ota-bobolarimiz «Olov
– bu tilsiz yov», deb bekorga aytishmagan. Biroq, olovsiz hayotimizni
tasavvur qilishimiz qiyin. Kundalik turmushimizda,
hayotiy faoliyatimizda u biz uchun eng kerakli omil. Demak,
olov bizning yashab qolishimiz va hayotimizning go‘zallashib
borishi uchun asosiy omillardan biri. Faqat undan to‘g‘ri
foydalanishlari zarur. Holbuki, yuqorida keltirilgan yong‘inlarning
yuz berishida inson omili asosiy o‘rinda turadi.
Shu narsani aytib o‘tmoq joizki, xo‘jalikning qaysi tarmog‘
ini olib qaramang, shu sohada yong‘in xavfsizligini
ta’minlash, ular yuz berganda bartaraf etish uchun alohida yondashish
lozim hisoblanadi. Shu nuqtayi nazardan olib qaraydigan
bo‘lsak, uning oldini olish va unga qarshi kurashning o‘zi
bir fan va o‘ziga xos yondashuvni talab etadigan soha
hisoblanadi.
Ma’lumki, inson olovning o‘zi uchun qanchalik foydali
ekanligini anglab etgan kundanoq, uni aziz tutishga harakat
qildi. Olov inson hayotiga kirib kelishi bilanoq uning turmush
tarzida kuchli o‘zgarishlar yuz berdi. Odamzot olovda
pishirilgan taom shirin bo‘lishini bilgani zahoti u turli yuqumli
kasalliklarga qarshi kurasha oldi. U inson umrini uzayishida,
yovvoyi hayvonlar hujumidan himoyalanishgda, sovuqdan
13
saqlanish uchun eng yaxshi muhofaza omili bo‘ldi.
Boshqacharoq aytganda, biz bugun kundalik hayotimizda
foydalanayotgan barcha issiqlik manbayi, yoritgichlar va
boshqalar vazifasini olov bajardi. Shu sabab, ajdodlarimiz olovni
ulug‘ tutib, uni pok saqlashga harakat qilganlar.
Shunday ekan, olov nima?
Olov – bu kimyoviy elementlar reaksiyasi natijasida paydo
bo‘ladigan hodisa. U inson hayoti uchun zarur, odam tomonidan
nazorat qilib bo‘ladigan, unga naf keltiradigan jarayon. U
nazoratdan chiqib ketsagina yong‘inga aylanishi mumkin.
Yong‘in – bu nazoratsiz yonish jarayoni bo‘lib, insonlar
hayotiga zomin bo‘lishi, ularning sog‘ligiga zarar yetkazishi,
moddiy va madaniy boyliklarni qisqa vaqtlarda yo‘q qilishi,
bino va konstruksiyalarga shikast yetkazuvchi ofat, favqulodda
vaziyatdir.
Yong‘inning kelib chiqishi uchun uch omilning bir vaqtning
o‘zida bir joyda bo‘lishining o‘zi kifoya. Ya’ni:
- yonuvchan modda (neft, aseton, qog‘oz, yog‘och va b.);
- havo (kislorod);
- yonish manbayi (gugurt, uchqun, elektr simining qisqa
tutashuvi).
Yong‘in va portlashlarga yong‘in xavfsizligi qoidalariga amal
qilmaslik, fuqarolarning loqaydligi va e’tiborsizligi, elektr asbobuskunalar
va simlarining nosozligi, gaz, ko‘mir va o‘tin bilan
isitiladigan vositalardan noto‘g‘ri foydalanish, yonuvchan
moddalarning qarovsiz saqlanishi, elektr simlarining qisqa
tutashuvi, bolalarning olov bilan o‘ynashlari, qasddan yoqib
yuborishlar, o‘z- o‘zidan yonib ketish sabab bo‘lishi mumkin.
Ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan yong‘inlar
iqtisodiyotga eng ko‘p zarar keltiradigan, insonlar hayoti uchun
katta xavf tug‘diradigan favqulodda vaziyatlar hisoblanadi.
Chunki, ishlab chiqarish yong‘inlari portlash kabi noxush
hodisalarga ham olib kelishi mumkin.
Ayrim hollarda yong‘in kelib chiqishining sabablari olov
bilan ishlatiladigan ishlab chiqarish uskunalaridan hosil bo‘-
ladigan alanga, nur issiqligi, isitish asboblari, elektr va gaz chilangar
apparatlari ham bo‘lishi mumkin.
14
1-rasm. Yong‘inning oqibatlari
|