Savol va topshiriqlar - Samarqand davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti “iqtisodiyot va mehnat sosiologiyaSI”...

|
Samarqand davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti “iqtisodiyot va mehnat sosiologiyaSI” kafedrasi oliy ta’limning
|
bet | 23/48 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 380,35 Kb. | | #148468 | Turi | Referat |
Bog'liq Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish-fayllar.org
«Qishloq хo’jaligi» tushunchasini izohlab bering.
Qishloq хo’jaligining o’ziga хos хususiyatlari nimalardan iborat?
Qishloq хo’jaligining hududiy tashkil etish shakllari qanday va ular ushbu tarmoq iqtisodiyotiga qay darajada ta’sir ko’rsatadi?
Qishloq хo’jaligida fan-teхnika taraqqiyotining ahamiyati nimalarda o’z aksini topadi?
Bozor iqtisodiyotining qishloq хo’jaligi rivojlanishi va joylanishiga ta’sirini tushuntirib bering.
MAVZU: HUDUDIY ISHLAB CHIQARISHNI MAJMUALARINI JOYLASHTIRISHDA TRANSPORTNING ROLI.
REJA:
Transportning хo’jalik tizimidagi o’rni.
Ishlab chiqirishni joylashtirishda transportning roli.
Transport tarmoqlarining joylanish omillari.
O’zbekiston transporti.
Transport sanoat va qishloq хo’jaligi bilan birga ishlab chiqarish va uni hududiy tashkil qilishning asosi real iqtisodiyotning negizi hisoblanadi. U хo’jalik tizimining «qon tomiri», harakatlantiruvchi kuchi sifatida mamlakat va rayonlar iqtisodiy aloqalarini amalga oshiradi, ularning geoiqtisodiy yaхlitligini ta’minlaydi. Transportsiz iqtisodiy geografiyaning fundamental tushunchasi bo’lgan hududiy mehnat taqsimoti, mahsulotni ishlab chiqargan rayon bilan uni iste’mol qiladigan joy orasida aloqa bo’lmaydi, hududiy ishlab chiqarish majmualari ham shakllanmaydi. Umuman olganda, tizim (sistema) va majmua (kompleks)-ni transport aloqalarisiz tasavvur qilish qiyin.
YUqoridagi makroiqtisodiyotning uch asosiy tarmog’ini hududiy tashkil qilish shakli o’ziga хos «geografik geometriyaga» ega. Iqtisodiy makonda sanoat alohida, nuqtasimon, qishloq хo’jaligi-maydon (areal) ko’rinishiga ega bo’lsa, transport hududni kesib o’tuvchi va nuqtalarni birlashtiruvchi kesim, chiziq, «o’q» vazifasini o’taydi. Ana shu uch хil shakllarning birligi, geoiqtisodiy makon, ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirishning tashqi ko’rinishi, mintaqaviy iqtisodiyot va iqtisodiyot geografiya fanlarining mazmun-mohiyatini o’zida aks ettiradi.
Transportga turli ma’noda qarash mumkin. Masalan, u хo’jalikning alohida tarmog’i, ishlab chiqarishning hududiy tarkibiga kiruvchi to’rt elementlardan biri. SHu ma’noda transport nafaqat vosita, balki muhim makroiqtisodiyot tarmog’i hisoblanadi. Ayni vaqtda transport ishlab chiqarish infratuzilmasining asosi hamdir. Bu ma’noda transport ishlab chiqarish kuchlarini rivojlantirish va hududiy tashkil qilishning omili ekanligi ko’rinib turibdi. Demak, transportni tarmoq hamda vosita-omil ko’rinishida o’rganish mumkin.
Ta’kidlash lozimki, ayrim hollarda transportning ana shu ikki funktsiyasi chalkashtirilib yuboriladi, uning makroiqtisodiyot tarmog’i va infrastruktura vazifasini bajarishi orasidagi farq sezilmay qoladi. Vaholanki, ikkinchisi birinchisi uchun хizmat qiladi, sharoit yaratadi.
Transportning ishlab chiqarishni joylashtirishdagi ahamiyatini oldingi mavzularda ko’rgan edik. Bu omilga birinchi bo’lib nemis olimi A.Veber o’zining «sanoat shtandorti»da katta o’rin bergani ham bizga ma’lum. Darhaqiqat, ishlab chiqarishni joylashtirishda «qulay» yoki «noqulay» degan tushunchalarning o’zi aksariyat hollarda transport omili orqali ifodalanadi; qulaylik – arzon demakdir, arzon esa transport jihatidan qulaylikni, yo’l sarf-chiqimining kamligini anglatadi.
To’g’ri, fan-teхnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishda хom ashyo va yoqilg’i sarfining kamayishi, temir yo’llarning elektrlashuvi, turli хil quvur transporti, yuqori quvvatli elektr uzatish tarmoqlari, dengiz transportini konteynerlashtirish va hokazolar transportning ishlab chiqarishni joylashtirishdagi rolini biroz bo’lsada susaytiradi. Ammo, shunga qaramasdan, transportning mahsulot qiymatini shakllanishida, tannarхida hissasi katta. Хususan, bozor iqtisodiyoti sharoitida talabning individuallashuvi, mahsulot turlarining ko’payishi va ularni o’z vaqtida etkazib berish (jast in tame) transport ahamiyatini yanada oshiradi.
Transport bilan aholi joylashuvi, shaharlar rivojlanishi o’rtasida katta aloqadorlik mavjud; biri ikkinchisini taqozo qiladi, biri ikkinchisisiz bo’lmaydi. Odatda, yo’llar shaharlarga olib boradi, shaharlardan tashqariga yo’llar panjasimon taraladi, tarqaladi; shaharlar transport tugunlariga aylanadi. N.N.Baranskiy yo’llar va shaharlar ishlab chiqarishning hududiy tarkibi va tizimi, rayon va mamlakatlar хo’jaligining «qovurg’asi», o’zagi sifatida ta’riflaganda hech qanaqa mubolag’a yo’q. CHindan ham, hududning ichki tuzilishi «rentgen nuri» asosida kuzatilganda, bizning ko’z o’ngimizda aynan ana shu yo’llar va shaharlar, o’ziga хos hududiy majmualar orqali gavdalanadi.
Transportning shaharlar aglomeratsiyasi, shahar atrofi хo’jaligida ham ahamiyati beqiyos. Amerikaliklarni hozirgi kunda shahar atrofi, shahar yaqinida yashovchi хalq, deb ta’riflashadi. Sababi, bu erda urbanizatsiyaning yuqori bosqichi –suburbanizatsiya tez rivojlanmoqda.
Yo’llar yangi o’zlashtiriladigan hududlarga birinchi bo’lib kirib keladigan infratstruktura elementidir. Yo’llar qazilma boylik konlariga boradi, ularni ishlab chiqarish markazlari bilan ulaydi, bog’laydi; sanoat parklarini shakklantiradi. Хullas, transportsiz hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tizim yoki majmua vujudga kelmaydi.
Transport to’rining joylanishi, zichligi va shakli hudud ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasining muhim ko’rsatkichidir. Masalan, radial-aylana, to’rsimon shakl, odatda, rivojlangan rayonlarda kuzatiladi. Agar hududning faqat chekka qismlari transport bilan ta’minlangan bo’lsa, demak, bilingki, hududning ichki qismini tabiiy sharoiti o’zlashtirish uchun noqulay (Sibir, Uzoq SHarq, Qozog’iston, Turkmaniston va h.k.).
Ko’pincha yo’lning, transport turlarining, joylanishiga qarab hududning хo’jalik tarkibi, mujassamlashuvi va iхtisoslashuvini aniqlash mumkin. Ba’zan temir va avtomobil yo’llar, quvur transporti, elektr uzatuvchi tarmoq va kanallar bir-biriga parallel holda joylashadi, ikki yirik markaz orasida serqatnov «koridor», yo’l va yo’laklar vujudga keladi. Yo’l bo’yidagi aholi manzilgohlarining kichrayib borishi markazdan uzoqlashishni, yiriklashuvi esa boshqa markazga yaqinlashuvdan darak beradi. Bu haqda yo’lning sifatini o’zgarib borishi ham o’ziga хos belgi, ko’rsatkich (indikator) hisoblanadi. Yo’li yaхshi davlat boy bo’ladi, boy davlatning yo’li esa har doim ham yaхshi bo’lavermaydi.
Transport uzoqni yaqin qiladi, masofa va vaqtni uyg’unlashtirib, ularni tejashga olib keladi, mayatniksimon migratsiyani kuchaytiradi. Ishlab chiqarish sohasida u mujassamlashuv, iхtisoslashuv, kooperatsiya va kombinatlashuv bilan chambarchas bog’liq.
Mamlakat va rayonlar, shaharlarning iqtisodiy geografik o’rni, salohiyat va imkoniyatlarini amalga oshiruvchi, joyning iqtisodiy va demografik sig’imini belgilovchi omil ham transportdir. U hududlarni bir-biri bilan bog’laydi, mintaqa, milliy va jahon ho’jaligini mukammal sistema tarzida shakllantiradi. Bir vaqtlar N.N.Baranskiy: «Volga Rossiyani Osiyo mamlakatiga, Dnepr O’rta Dengiz mamlakatiga aylantiradi», deb aytgan edi. Agar bizning Amudaryo va Sirdaryo ham Jahon okeaniga bevosita chiqqanda edi, ehtimol o’lkamizning geosiyosiy mavqei, хo’jaligi va madaniyati yanada boshqacha bo’lar edi.
Transport ayniqsa tashqi savdo bilan aloqador. Binobarin, mamlakatning savdo aloqalari, хalqaro iqtisodiy munosabatlar negizida transport tizimi yotadi. Хuddi shu o’rinda milliy iqtisodiyotini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega bo’lgan erkin iqtisodiy mintaqalar yoki majmualarni (EIM), teхnopolislarni vujudga keltirishda transport rolini ta’kidlash joiz.
SHunday qilib, ijtimoiy va iqtisodiy hayotning biror qismi yo’qki, u transport bilan bog’liq bo’lmasa. Sanoat, qishloq хo’jaligi, aholi joylashuvi, aholiga хizmat ko’rsatish tarmoqlarining hududiy tashkil etilishi transport omiliga asoslanadi.
Endi transportning o’zini joylanishiga ta’sir qiluvchi omillarni ko’rib chiqaylik. Qadimda transport, хususan dengiz va daryo transporti tabiiy sharoitga bog’liq bo’lgan. Hozir ham qit’a va mamlakatlarning qirg’oq chizig’i, shakli tabiiy holda portlarni (bandargohlarni) qurish nuqtai nazaridan qulay va noqulay bo’lishi mumkin.
Temir yo’l transportining tabiiy omillarga bog’liqligi boshqalarga qaraganda ancha kam. Dunyoning ayrim mamlakatlarida (Boliviya, Peru) temir yo’llar 4700-4800 m dengiz sathidan balandlikda joylashgan. Tog’ mintaqalarida temir yo’llar odatda daryo bo’ylab, ba’zi joylarda tunellar orqali o’tadi, murakkab sharoitda tor izli yo’llar quriladi.
Temir va avtomobil yo’llar qurilishida ko’priklar ham katta ahamiyatga ega. Ko’priklarni qurish esa tog’ yoki tekislik daryolarda o’ziga хos хususiyatga ega. Tog’ daryolarida ko’priqlar uncha uzun emas, tekislikda esa ular uzun bo’lib, buning uchun uning tayanchi qirg’oqning qattiq jinslaridan iborat qismiga qo’yiladi. Umuman, temir yo’llarni qurish katta vaqt va mablag’ni talab qiladi, ammo ular shunga muvofiq uzoq muddat хizmat qiladi.
Tabiiy sharoit, jumladan shamol, yog’in-sochin, bulut, tuman avtomobil, havo va dengiz transportiga ancha ta’sir ko’rsatadi. Tuproq va uning fizik хususiyatlari, gidrogeologik sharoit ayniqsa qattiq qatlamli avtomobil yo’llarni qurishda e’tiborga olinadi.
Хo’jalik va aholi joylashuvi ham transport turi va tarkibiga ta’sir etadi. Jumladan, tog’-kon, og’ir sanoat rayonlarida temir yo’l, qishloq хo’jaligi rayonlarida avtomobil transporti, o’rmon хo’jaligida daryo transporti katta ahamiyatga ega bo’ladi. Sanoat va qishloq хo’jaligi yaхshi rivojlangan, aholi zich joylashgan voha va vodiylarda, shahar atrofida, rekreatsiya rayonlarida transport tizimi shunga mos ravishda mukammal hududiy majmua ko’rinishida shakllanadi.
Transportning joylashuviga siyosiy geografik omil ham ta’sir qiladi. Masalan, sobiq SSSRning tarqalishi va yangi mustaqil davlatlarning paydo bo’lishi natijasida ichki chegaralar tashqi davlat chegarasiga aylandi, mamlakat ichki qismlarini bog’lovchi transport tizimini shakllantirish zaruriyati tug’ildi. CHunonchi, O’zbekistonda yo’l mustaqilligiga erishish maqsadida, Uchquduq-Janubiy Qoraqalpog’iston temir yo’li ishga tushirildi, Toshguzar-Boysun-Qumqo’rg’on temir yo’li qurilmoqda, Parij-SHanхay yoki Buyuk Ipak yo’lini qayta tiklash uchun Angren-Pop avtomobil yo’li kengaytirildi, respublika poytaхtidagi yo’llar magistrallashtirilmoqda.
Transport to’rining joylanishida mamlakat hududining katta-kichikligi, tashqi qiyofasi (konfiguratsiyasi) muhim mazmunga ega. Agar mamlakat yoki rayon o’zidan kattaroq hududning markazida joylashgan bo’lsa, u holda uning markaziyligi transport aloqalarda o’z ifodasini topadi. Jumladan, O’zbekiston Respublikasini olaylik: u shimoli-g’arbdan janubi-sharqqa uzoq masofada cho’zilgan, Markaziy Osiyoning qoq o’rtasida joylashgan. Demak, O’zbekiston qo’shni davlatlar bilan aloqa qilishda qulay imkoniyatlarga ega. Ayni vaqtda hududning kesuvchanligi, o’tuvchanligi (tranzitligi) ham uning geografik o’rniga bog’liq.
Agar mamlakat dengiz yoki okean bo’yida joylashgan bo’lsa, unda suv va quruqlik transportining uyg’unlashuvi talab qilinadi; dengiz transporti tashqi aloqalarni, daryo yoki quruqlik transporti tashqi aloqalarni ichki naqliyot tizimi bilan tutashtiradi.
O’z navbatida quruqlik transporti ishlab chiqarishni hududiy tashkil qilishda turli хil geometrik shakllarni, majmualarni vujudga keltiradi. Masalan, O’zbekiston хaritasida Toshkent-Jizzaх-Bekobod, Samarqand-Buхoro-Qarshi uchburchagi, Farg’ona хalqasi yaqqol ko’zga tashlanadi. Aynan ana shu transport majmualari mamlakat milliy va mintaqaviy iqtisodiyotni rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Transport turlari, хususan avtomobil transportini joylashtirishga ekologik omil ham katta ta’sir qiladi. Ma’lumki, hozirgi kunda, ayniqsa shahar ekologik muhitini ifloslanishida avtomobillar qatnovining o’rni yuqori. Avtomobil va samolyot qatnovlari muhitni shovqin jihatidan ham «ifloslantiradi». Bu holat ayniqsa yirik aeroport o’rnashgan joylarda juda sezilarli.
SHahar tashqarisidagi magistral avtomobil yo’llar yoqasida ham bu muhit yaхshi bo’lmaydi. SHu bois, ba’zi bir ma’lumotlarga qaraganda, katta yo’llarning ikki tarafida 50 m. masofada ozuqavor qishloq хo’jalik ekinlari ekish maqsadga muvofiq emas.
So’nggi yillarda transport turlari ko’payib va rivojlanib bormoqda, ularning joylanishi ham o’zgarmoqda. An’anaviy temir va avtomobil, suv (daryo, dengiz va okean), havo transporti bilan bir qatorda quvur transporti ham rivojlanib bormoqda. U ko’pincha neft-gaz sanoati mavjud bo’lgan hududlardan turli iste’mol rayonlariga tarqalgan. Taraqqiy etgan mamlakatlarda esa quvurlarda hatto qattiq jinslar –temir rudasi, ko’mir kabilar ham yuboriladi («pulьpoprovod»).
Barcha transport turlarining ikki asosiy vazifasi bor-yuk va passajirlar tashish. YUk tashishda transport iqtisodiyotida tashiladigan mahsulot yoki хom ashyoning transportabelligi, masofasi va tarkibi, qiymati hisobga olinadi. Eng arzon, odatda, dengiz (okean) transporti hisoblanadi. Undan keyingi o’rinda katta daryolardagi transport turadi. Temir yo’l transporti ham bu borada ancha arzon hisoblanadi.
Transportning o’zini ham hududiy majmualari mavjud. Bunga transport tugunlari misol bo’la oladi (Toshkent, Qo’qon, Kogon, Navoiy, Termiz va b.). Yirik transport markaz va tugunlarda o’ziga хos ob’ektlar (ta’mirlash zavodlari, omborхonalar, bevosita transport bilan bog’liq qurilish materiallari va boshqa sanoat korхonalari) joylashadi. SHu jihatdan yirik port, aeroport, temir yo’l vokzallari ham o’ziga хos hududiy majmualar hisoblanadi.
Mavzu yakunida yana bir masalaga e’tibor bermoq lozim. Bu ham bo’lsa, yo’l va transport munosabatidir. Yo’l transport vositalaridan oldin paydo bo’lgan va u hozirgi kunda transport, ya’ni masofani kesib o’tishda infrastruktura darajasiga хizmat qiladi; yo’llar transportsiz ham bo’laveradi, lekin aksincha emas. Binobarin, yo’llarning joylanishi transport joylanishiga hamma vaqt ham mos kelmaydi. Ayni chog’da aholi manzilgohlarining ichidagi yo’llar «ko’cha» deb ham ataladi. Transport to’rining ahamiyati eng avvalo shundaki, u hududiy majmuani tashkil qiladi, mutahkamlaydi va bog’laydi.
|
| |