Fuqarolik huquqlarini himoya qilish

Fuqarolik huquqlarini himoya qilish
Odatda normal fuqarolik muomalasi nafaqat fuqarolik-huquqiy
munosabat subyektlarining subyektiv huquqlarini amalga oshirish balki,
ularni ishonchli himoyasi orqali ham namoyon bo‟ladi. Fuqarolik
56
huquqlarni amalga oshirish va himoya qilish faqatgina huquqiy choralarni
qo‟llash bilan cheklanmaydi. Uning uchun zaruriy sharoitlarni yaratishga
yo‟naltirilgan siyosiy, iqtisodiy, tashkiliy va boshqa xarakterdagi choralar
ham mavjud.
Fuqarolik huquqlarini himoya qilish fuqarolik huquqi nazariyasining
asosiy kategoriyalaridan biri sanaladi.
Fuqarolik huquqlarini himoya qilish qonunda belgilangan doirada
ya‟ni himoyaning ma‟lum bir shakl, usul va vositalarini qo‟llagan holda
amalga oshiriladi. Fuqarolik huquqlarini himoya qilish shakli deganda,
fuqarolik huquqlar hamda qonuniy manfaatlarni himoya qilishdagi
tashkiliy chora-tadbirlar majmui tushuniladi. Fuqarolik huquqlarini
himoya qilishning ikki – yurisdiksiyaviy (sud orqali) va noyurisdiksiyaviy
(sudsiz) shakllari mavjud.
Himoyaning yurisdiksiyaviy shakli buzilgan yoki nizoli huquqlarni
himoya qilishda vakolatli davlat organlarining faoliyatida namoyon
bo‟ladi. Uning mohiyati shundaki, huquq va qonuniy manfaatlari buzilgan
shaxs o‟z huquqlarini tiklash uchun vakolatli davlat organiga murojaat
etadi.
Asosan buzilgan fuqarolik huquqlari protsessual qonunlarda yoki
shartnomada belgilab qo‟yilganidek, ishlar qaysi sudlovga taalluqli
bo‟lishiga qarab, sud, xo‟jalik sudi yoki hakamlik sudi tomonidan himoya
qilinadi. Zero O‟zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining o‟ninchi
bobida ko‟rsatilishicha, “davlat fuqarolarning Konstitutsiya va qonunlarda
mustahkamlangan huquqlari va erkinliklarini ta‟minlaydi. Har bir shaxsga
o‟z huquq va erkinliklarini sud orqali himoya qilish, davlat organlari va
mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining g‟ayriqonuniy xatti-
harakatlari (qarorlari) ustidan sudga shikoyat qilish huquqi kafolatlanadi”.
Yurisdiksiyaviy shakl o‟z navbatida buzilgan huquqlarni himoya
qilishning umumiy va maxsus tartiblariga ega. Umumiy qoidaga ko‟ra
fuqarolik huquqlarini va qonuniy manfaatlarini himoya qilish sud tartibida
amalga oshiriladi. Fuqarolik-huquqiy nizolarning asosiy qismi fuqarolik
sudlariga to‟g‟ri keladi. FPKning 31-moddasiga muvofiq fuqarolik
sudlarga taraflardan hech bo‟lmaganda bittasi fuqaro bo‟lgan nizolarga
doir ishlar (qonunda bunday nizolarni hal qilish xo‟jalik sudi yoki boshqa
organlarga topshirilgan hollar bundan mustasno) FPKning 279-moddasida
sanab o‟tilgan alohida tartibda ko‟riladigan yuridik ahamiyatga ega
bo‟lgan faktlarni aniqlash to‟g‟risidagi ishlar, fuqaroni bedarak yo‟qolgan
deb topish va fuqaroni o‟lgan deb e‟lon qilish to‟g‟risidagi ishlar, fuqaroni
muomala layoqati cheklangan yoki muomalaga layoqatsiz deb topish
57
to‟g‟risidagi ishlar, mol-mulkni (ashyoni) egasiz deb topish to‟g‟risidagi
ishlar, taqdim etuvchiga deb berilgan hujjatlar yo‟qolgan taqdirda, ular
bo‟yicha huquqlarni tiklash to‟g‟risidagi ishlar (chaqirib ish yuritish)
hamda qonun bilan sudlarning vakolatiga berilgan boshqa ishlar taalluqli
bo‟ladi.
Xo‟jalik sudlari tomonidan XPKning 23-moddasi talablariga
muvofiq, iqtisodiyot sohasida yuridik shaxslar, yakka tartibdagi
tadbirkorlar fuqaroviy, ma‟muriy va boshqa huquqiy munosabatlardan
kelib chiqadigan nizolarga doir, tashkilotlar va yakka tadbirkorlarning
huquqlari vujudga kelishi, o‟zgarishi yoki bekor bo‟lishi uchun
ahamiyatga ega bo‟lgan faktlarni aniqlash, bankrotlik va boshqa ishlar
ko‟riladi.
O‟zaro bog‟liq bo‟lib, ba‟zilari xo‟jalik sudiga, boshqalari esa
umumiy yurisdiksiya sudiga taalluqli bo‟lgan bir necha talab
birlashtirilgan taqdirda, hamma talablar umumiy yurisdiksiya sudida
ko‟rilishi kerak.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlaridan kelib chiquvchi nizolarni, shu
jumladan tadbirkorlik subyektlari o‟rtasida vujudga keluvchi xo‟jalik
nizolarini hal etishda agar taraflarning nizoni hakamlik sudiga hal qilish
uchun topshirish haqidagi kelishuvi – hakamlik bitimi mavjud bo‟lsa
nodavlat organ hisoblangan hakamlik sudlari ishni ko‟rib hal qiladi.
Sud himoyasining asosiy vositasi da‟vo hisoblanadi. Da‟vo deb
huquqni yoki qonun bilan qo‟riqlanadigan manfaatning himoya qilinishi
to‟g‟risida sudga yoki boshqa vakolatli tashkilotga murojaat etishga
aytiladi. Ba‟zi bir holatlarda sud himoyasining vositasi ariza va shikoyatlar
ham hisoblanadi.
Fuqarolik huquqlari va qonuniy manfaatlarni himoya qilishning
maxsus tartibi ma‟muriy tartibdagi himoya hisoblanadi. Bu umumiy
qoidadan istisno sifatida ya‟ni qonunda bevosita ko‟rsatilgan hollardagina
qo‟llaniladi. Ma‟muriy tartibdagi fuqarolik huquqlari va qonuniy
manfaatlarni himoya qilishning vositasi bu shikoyatdir. U huquqi buzilgan
shaxs tomonidan tegishli vakolatli davlat organiga beriladi. Ba‟zi bir
holatlarda qonunga muvofiq holda aralash ya‟ni ma‟muriy – sud
tartibidagi himoya usullari ham qo‟llaniladi. Bunda sudga da‟vo bilan
chiqishdan oldin huquqi buzilgan shaxs sudga shikoyat bilan murojaat
qilishdan oldin davlat boshqaruv organiga chiqishi lozim bo‟ladi. Bularga
patent bilan bog‟liq nizolar, boshqaruv doirasidagi huquqbuzarliklarni hal
qilish kabilar kiradi.
58
Fuqarolik huquqlari va qonuniy manfaatlarni himoya qilishning
noyuridik shakli davlat va boshqa vakolatli organga murojaat etmasdan
huquqi buzilgan shaxsning o‟zi mustaqil, o‟z xohishi bilan harakat qilishi
tushuniladi.
Biroq bunda himoya ma‟lum shartlar asosida amalga oshirilmog‟i
lozim. Ular FKning 13-moddasida nazarda tutilgan. Unga asosan
shaxsning o‟zi tomonidan fuqarolik huquqlarini himoya qilish usullari
huquqni buzish darajasi bilan baravar bo‟lishi hamda huquqni buzishga
yo‟l qo‟yish uchun zarur harakatlar doirasidan chiqib ketmasligi lozim.
Masalan, iste‟molchi o‟ziga sotilgan nuqsonli tovarni ushlab qolib,
yetkazilgan zarar va neustoyka to‟lanmaguncha qaytarib bermaslikka
haqli
1
.
Fuqarolik huquqlarini himoya qilish usullari deganda qonun
tomonidan mustahkamlangan majburiy tusdagi moddiy-huquqiy choralar
tushuniladi. Ushbu choralar yordamida buzilgan (nizolashayotgan)
huquqlarni tiklash va huquqbuzarga muayyan ta‟sir o‟tkazish amalga
oshiriladi.
Ularning
umumiy
ro‟yxati
FKning
11-moddasida
mustahkamlab qo‟yilgan. Ular quyidagilardan iborat:
1) huquqni tan olish (masalan, asarning, birov tomonidan
o‟zlashtirilib nashr etilgani to‟g‟risida nizo bo‟lgani holda, shu asarga
nisbatan mualliflikni tan olish);
2) huquq buzilishidan oldingi holatni tiklash va huquqni buzadigan
yoki uning buzilishi xavfini tug‟diradigan harakatlarning oldini olish
(masalan, mulk egasi o‟z mulkidan foydalanish huquqining har qanday
ravishda buzilishini bartaraf etish va kelgusida mulkdan foydalanishda
xalaqit bermaslik majburiyatini huquqni buzuvchi shaxsga yuklash);
3) bitimni haqiqiy emas deb topish va uning haqiqiy emasligi
oqibatlarini qo‟llash (FKning 116-125-moddalari talabiga asosan, bitim
haqiqiy emas deb topiladi. Haqiqiy bo‟lmagan bitim uning haqiqiy
emasligi bilan bog‟liq bo‟lgan oqibatlardan tashqari boshqa yuridik
oqibatlarga olib kelmaydi va u tuzilgan paytidan boshlab haqiqiy emasdir.
Bitim haqiqiy bo‟lmaganida taraflarning har biri boshqasiga bitim
bo‟yicha olgan hamma narsani qaytarib berishi, olingan narsani aslicha
(shu jumladan olingan narsa mol-mulkdan foydalanish, bajarilgan ish yoki
ko‟rsatilgan xizmat bilan ifodalanganda) qaytarib berish mumkin
bo‟lmaganida esa, agar bitim haqiqiy emasligining boshqa oqibatlari
qonunda nazarda tutilgan bo‟lmasa, uning qiymatini pul bilan to‟lashi
shart);
1
Бобоев Ж.И. Право потребителей и их защита по законодательству Республики Узбекистан.//Ўзбекистонда
ижтимоий фанлар,. 2003. № 3. -20-29 б.
59
4) davlat organining yoki fuqarolarning o‟zini o‟zi boshqarish
organining hujjatini haqiqiy emas deb topish (Bu himoya usuli fuqarolik
qonun hujjatlariga yangi kiritilgan usullardan biri bo‟lib hisoblanadi.
Fuqaroning huquqlari va erkinliklarini buzadigan, fuqaroning o‟z
huquqlari va erkinliklarini ro‟yobga chiqarishiga monelik tug‟diradigan
hamda fuqaro zimmasiga qonunga xilof ravishda qandaydir majburiyat
yuklatilishiga sabab bo‟lgan turli hujjatlari (qarorlari) shikoyat bilan sudga
murojaat qilish huquqini vujudga keltiradi. Bunday hujjatlarni haqiqiy
emas deb topish sud tartibida amalga oshiriladi);
5) shaxsning o‟z huquqlarini o‟zi himoya qilishi (mazkur usul
noyurisdiksiyaviy usul hisoblanib, o‟z huquqini himoya qilayotgan
shaxsdan himoyaviy chora-tadbirlarni qonun talablariga muvofiq amalga
oshirishni talab etadi. Bu holatda oxirgi zarurat va zaruriy mudofaa
chegaralaridan chetga chiqmaslik, uchinchi shaxslarning huquq va
manfaatlariga putur yetkazmaslik shart, ya‟ni FKning 13-moddasi
talablariga muvofiq, fuqarolik huquqlarini shaxsning o‟zi himoya qilish
usullari huquqni buzishga mutanosib bo‟lishi hamda huquq buzilishining
oldini olish uchun zarur harakatlar doirasidan chiqib ketmasligi kerak);
6) burchni aslicha (natura) bajarishga majbur qilish (masalan,
sotilgan ashyo sotuvchi tomonidan ixtiyoriy ravishda topshirilmaganida
uning oluvchisiga majburiy tarzda olib berish);
7) zararni to‟lash (shaxs huquqi buzilganligi tufayli ko‟rgan zararini
to‟la qoplanishini talab qilishi qonun bilan kafolatlanadi. Zararlarni
qoplash buzilgan huquq va manfaatlarni uni buzishda aybdor bo‟lgan
shaxs hisobiga tiklashdir. Majburiyat bajarilmagan yoki lozim darajada
bajarilmagan hollarda kreditorga yetkazilgan zararni to‟lash majburiy
hisoblanadi);
8) neustoyka undirish (neustoyka (jarima va penya) majburiyatlarni
o‟z vaqtida, lozim darajada bajarilishini ta‟minlaydigan muhim usullardan
biridir. U qonunda yoki shartnomada oldindan belgilangan taraflarga
ma‟lum bo‟lgan va majburiyatlar bajarilmay qolganda to‟lanishi lozim
bo‟lgan huquqiy chora sifatida namoyon bo‟ladi);
9) ma‟naviy ziyonni qoplash (huquqbuzarlik harakati (harakatsizlik)
oqibatida jabrlanuvchining boshidan kechirgan ma‟naviy va jismoniy
(kamsitish, jismoniy og‟riq, zarar ko‟rish, noqulaylik va boshqa) azoblar
ma‟naviy ziyon hisoblanib, bu azoblarning xususiyati ziyon yetkazilgan
haqiqiy holatlar va jabrlanuvchining shaxsiy xususiyatlari hisobga olingan
holda sud tomonidan baholanadi hamda pul bilan qoplanadi);
10) huquqiy munosabatni bekor qilish yoki o‟zgartirish;
60
11) davlat organining yoki fuqarolarning o‟zini o‟zi boshqarish
organining qonunga zid hujjatini sudning qo‟llamasligi;
12) qonunda nazarda tutilgan boshqacha usullar.
Shaxs o‟z buzilgan huquqi yoki qonun bilan qo‟riqlanadigan
manfaatlarini himoya qilish maqsadida vakolatli organga murojaat
qilganda yuqoridagi usullardan biri yoki bir nechasini qo‟llashni so‟rab
murojaat etadi.
|