nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mobil tijorat - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 98/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi 2.7. Mobil tijorat 2.7.1. Paydo bo‘lishning qisqacha tarixi
1997-yilda Finlyandiya poytaxti Xelsinkiko‘chalarida SMSorqali ichimliklarni sotadigan Coca -Colakompaniyaning ikkita mashinasi o‘rnatilgan edi. So‘ngra Merita bank of Finland mijozlariga mobil bankingxizmatlaridan foydalanish imkoniyati paydo bo‘ldi .
1998-yilda Finlyandiyaning Radionlinja uyali aloqa operatori tijoratqo‘ng‘irog‘i xizmatiniishga tushirganida,uyali telefonyordamida raqamli kontentni sotish imkoni paydo bo‘ldi .
1999-yilda Filippindagi Smart kompaniyasi Smart Money milliy to‘lov platformasini ishga tushirdi. Deyarli bir vaqtning o‘zida YaponiyadaNTTDoCoMo kompaniyasii-Modedeb nomlangan birinchi mobil Internet platformasini ishga tushirdi.
Kuzda 1999-yildaFransiya Telecom «Iti Achat» deb nomlangan mobil bazasi asosida xavfsiz tizimi ochilishini e’lon qildi. Fransiya Telecomga tegishli bo‘lgan GSM tizimi abonentlarga Internet yoki mobil telefon orqali haridlarni amalga oshirish imkonini yaratgan. GSMtelefoniga o‘rnatilgan kredit kartalarining tizim xavfsizligini kafolatlaydi.
1999-yil noyabr oyida Millicom International Cellular (Lyuksemburg) GiS Moquril mashinani chiqarilishini e’lonqildi, bu mobil telefony ordamidaInternetgaxavfsiz to‘lovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Xaridor o‘z mobil telefon raqamini ajratilgan Internet kanalidan foydalangan holda olingan raqamni GiSMo operatsion markaziga uzatgan sotuvchiga beradi, u yerda olingan ma’lumotlar asosida shaxsiy identifikatsiya kodi yaratiladi. Ushbu kod, shuningdek, xaridorning mobil telefoniga uzatiladi. Xaridor sotuvchiga tasdiqlash kodini taqdim etishi kerak.
Hisob-varaqalar har oyi mijozlargae -mailorqali jo‘natiladi.
1982-yilda Yevropa pochta va telekommunikatsiya ma’muriyatlarining Yevropa konferensiyasi (CEPT) Groupe Special Mobile ( GSM ) mobil aloqasini rivojlantirish uchun maxsus guruhni yaratdi .
GSM birinchi raqamli standartlardan biri bo‘lib, ikkinchi avlod tizimlariga o‘tishni tasdiqlaydi. Yangi aloqa standart tizimining tijorat faoliyati o‘n yildan so‘ng, 1992-yilda boshlandi.
GSM va boshqa ikkinchi avlod uyali tarmoqlarining afzalliklari analog standartlarga nisbatan ancha ishonchli ishlash, turli xil ovozli xizmatlarning paydo bo‘lishi, masalan qo‘ng‘iroqlarni boshqa raqamga yo‘naltirish, qo‘ng‘iroqni kutish, rouming xizmatlari va boshqa imkoniyatlarning paydo bo‘lishi 1997-yilda GSM ikkinchi bosqich bilan bog‘liq.
GSM standartining ikkinchi bosqichini joylashtirishning eng muhim oqibatlaridan biri paketli ma’lumotlarni uzatish GPRS (General Packet RadioService) paydo bo‘lishi edi. Aynan shu narsa mobil Internetni rivojlantirish uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
|
| |
Zamonaviy SIM-kartalarning ilg‘or xususiyatlariga asoslangan xizmatlar

|
Zamonaviy SIM-kartalarning ilg‘or xususiyatlariga asoslangan xizmatlar
|
bet | 105/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Zamonaviy SIM-kartalarning ilg‘or xususiyatlariga asoslangan xizmatlar
SIM - karta ( ingliz tilida Subscriber Identity Module).
SIM - karta dastlab tarmoqda abonent autentifikatsiya va identifikatsia vositalari va GSM standarti bilan birga paydo bo‘lgan.
Bugungi kunda SIM-kartalar bir qator funktsiyalarni kengaytirdi va eslatma, xabarlar ro‘yxatini saqlash uchun faol foydalanilmoqda. Zamonaviy SIM-kartalar abonentlarga bir qator mobil savdo xizmatlaridan foydalanish imkonini beradi.
Hozirki kunda eng ommaboplari quyidagilar: tarif rejalarini boshqarish ;
mobil kontentni etkazib berish (ohanglar, o‘yinlar va boshqalar) ;
mobil to‘lovlar.
SIM kartalardagi ilovalar - statik va dinamik bo‘lishi mumkin. Kelajakda, 4 Ga unda yuqori tarmoqlar kelishi va tarqalishi bilan SIM - kartalar uyali tarmoq resurslariga ulanish va aniqlash uchun ishlatiladi.
Mobil operatsiyalari bugungi kunda SIM-karta imkoniyatlariga asoslangan mobil tijoratning xizmati yuqori talabga ega bo‘liadi. Mobil to‘lovlarni amalga oshirish uchun telefon bo‘lishi va uni uyali tarmoqqa ulanish imkoni bo‘lish kerak.
Mobil to‘lovtijorat tizimlariga qo‘yiladigan talablar:
operatsiyalarning xavfsizligi;
foydalanish qulayligi;
daxlsizlik (terminal uskunasiga); bitimlarning huquqiy ahamiyati.
SIM – kartdagi mobil ilovalardan foydalanish - to‘lov operatsiyalarini bajarish uchun qulay va xavfsiz.
Mobil Banking -xizmati
Bank hisob-varaq egasini identifikatsiya qilish vositasi sifatida mobil telefon yordamida bank hisob varag‘ini boshqarishni ifodalaydi. To‘lov operatsiyalarini amalga oshirishda bank hisobvarag‘idagi mablag‘lardan foydalaniladi. Bundan tashqari, foydalanuvchiga taqdim etiladigan xizmatlar doirasi juda kengdir - hisobraqam bilan bank operatsiyalari, doimiy ravishda xizmatlarni to‘lash (kommunal xizmatlar, aloqa, televidenie), tovarlar va xizmatlar uchun bir martalik to‘lovlar.
Mobil bank xizmatining eng oddiy turi foydalanuvchiga SMS-xabar orqali uning bankdagi hisob raqamidagi joriy operatsiyalar (hisob raqami yoki kredit holati, hisobvaraqdan mablag ‘olish, muddatli depozit operatsiyalari va boshqalar) haqida xabar berishdir.
|
| |
Qisqa matnli va multimedia xabarlarini qabul qilish va uzatish texnologiyasi

|
Qisqa matnli va multimedia xabarlarini qabul qilish va uzatish texnologiyasi
|
bet | 99/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Qisqa matnli va multimedia xabarlarini qabul qilish va uzatish texnologiyasi
Qabul texnologiyasi va qisqa matnli xabarlarni yuborish SMS (Short Message Service- qisqa xabar xizmati) GSMPhase standarti tarkibiy qismi sifatida yaratilgan.
Xizmatni amalga oshirish g‘oyasi 1984-yilda paydo bo‘lgan va 1989-yilga kelib bir guruh muhandislar tomonidan amalga oshirilgan, jumladan: Fridgel Xilbrand (Deutsche Telekom), Bernard Gilbert (PTT), Finn Trosbi (Telenor), Kevin Xolli (Cellnet), Ian Xarris (Vodafone).
Dastlab qisqa xabar tizimi Buyuk Britaniyada Evropa bozoridaGSMstandarti paydo bo‘lgandan keyin bir yil o‘tgach 1992yil dekabr oyida Vodafone kompaniyaning GSMtarmog‘ida mobil telefon tarmog‘i uchun kompyuterdan matni uzatish uchun sinalgan.
Birinchi SMS xabari: "Merry Christmas!" Vodafone muhandisi Neil Papworth tomonidan junatilgan edi.
Keyinchalik - MMS ( Multimedia Messaging Service ) multimediali xabarlar xizmatlari joriy ishga tushirilgan. MMS - xabarlarning paydo bo‘lishi uchun XXI asrning boshlarida mobil Internetning rivojlanishi sabab bo‘ldi va GPRS paketli ma’lumotlar texnologiyasi joriy etilgandan so‘ng amalga oshirildi.
Mobil Internet
Mobil Internet mobil telefonlarning asosiy texnologiyalaridan biridir. SMS xizmati kabi mobil Internet telefon yordamida taqdim etilgan ommaviy qo‘shimcha xizmat bo‘lgan (VAS - xizmatlar, Value Added Services - qo‘shimcha daromad keltiradigan xizmatlar).
1999-yilda GPRS (General Packet Radio Service) simsiz paketli ma’lumot uzatish texnologiyasi paydo bo‘ldi . Bu standarti kelishi bilan u 2,5 G - tarmogiing paydo bo‘lishi haqida gapirish mumkin bo‘ldi. Mobil telefon biznes- foydalanuvchilar uchun bir ish vositasiga, terminaliga aylandi.
2.7.2. Mobil ilovalardan foydalangan holda elektron tijorat
modellari
Mobil telefonlar ilovalar haqida ma’lumotlar tahlili biznes modellarida mobil ilovalar qanday ishlashi ochib beradi. Mobil ilovalar ko‘rib chqilgan biznes-modellarga muvofiq elektron va mobil tijoratda biznes-modelga quyidagi ta’sir etish shakllari bo‘lishi mumkin:
mobil ilovalar – bu mijoz va xizmat ko‘rsatuvchi provayder o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik imkoniyatlarini kengaytirmasdan iste’molchi bilan o‘zaro munosabatlarning qo‘shimcha usuli;
mobil ilovalar – bu iste’molchi bilan o‘zaro munosabatlarning qo‘shimcha usuli bo‘lib, mijoz va xizmat ko‘rsatuvchi provayder o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi;
mobil ilovalar – bu elektron va mobil savdo bozorida ilgari keng tarqalmagan yangi faoliyat turlarini rivojlantirish uchun imkoniyat yaratib, xizmat ko‘rsatuvchi provayder va iste’molchi o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning yangi va asosiy usuli.
Biznesda mobil ilovalarning qo‘llanishi natijasida paydo bo‘lgan yangi biznes modellarni va mobil ilovalar yordamida xususiyatlari o‘zgargan va kengaygan biznes modellarni ko‘rib chiqaylik .
|
| |
Mahsulot sifatini ifodalovchi ko‘rsatkichlar sistemasi

|
Mahsulot sifatini ifodalovchi ko‘rsatkichlar sistemasi
|
bet | 98/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Mahsulot sifatini ifodalovchi ko‘rsatkichlar sistemasi:
Jami ishlab chiqarishda yangi mahsulot ulushi.
Attestatsiyadan o‘tgan va o‘tmagan mahsulotlarni tutgan ulushi.
Oliy nav (kategoriya)dagi mahsulot ulushi.
Jahon standarti talablariga javob beradigan mahsulot ulushi.
Eksport qilinadigan mahsulot ulushi, shu jumladan, yuqori rivojlangan sanoat korxonalariga.
Umumiy ko‘rsatkichlardan tashqari har bir mahsulotni individual xususiyatlari ham sifatni ifodalaydi. Masalan, sutning yog‘lilik darajasi, ko‘mirni issiqlik darajasi, ayrim mahsulotlarni chidamliligi, pishiq- puxtaligi; mahsulotni estetik ko‘rinishga ega bo‘lishi; texnologiyaga mosligi va h.k.
Reklamatsiya – bu iste’molchi tomonidan mahsulot sifati xususida bildirilgan e’tiroz demakdir.
Mahsulot butligi - mahsulot tarkibidagi barcha qism, detallarni
mavjud bo‘lishi uni butligini ifodalaydi, ayniqsa, murakkab turdagi mahsulotlarni butligiga e’tibor qaratilmog‘i lozim. Korxona to‘liq butlangan mahsulotlarni standart va texnik shartlar talablariga javob beradigan holda iste’molchilarga jo‘natishi shart. Butlanmagan mahsulot realizatsiya va ishlab chiqarish jarayonini sekinlashtiradi. Natijada aylanma mablag‘lar aylanishi sekinlashadi, korxonani iqtisodiy jihatdan nochor holatga keltiradi. Traktor, avtomobil tayyor mahsulot deb hisoblanadi, qachonki ularga tegishli asboblar, ehtiyot qismlar bilan butlangan bo‘lsa.
Iste’molchi mahsulot yetkazib beruvchiga kafolat muddati davo- mida reklamatsiya bildirishi va jarima undirib olish huquqiga ega. Mahsulot butlangan (komplekt)ga ega bo‘lishi kerak. Shundagina u tayyor mahsulot deb hisoblanadi.
Yengil sanoatda mahsulot nav (sort)larga bo‘linadi. Mahsulot nav (sort)larga bo‘linganda uning sifatini quyidagi ko‘rsatkichlar orqali ifodalash mumkin:
O‘rtacha nav (sort)lilik koeffitsiyenti.
O‘rtacha mahsulot birligini sotish bahosi.
jadval
|
| |
Pul oqimlarini prognozlash

|
Pul oqimlarini prognozlash
|
bet | 267/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49
Iqtisodiyotning erkinlashuvi sharoitida korxonalar faoliyatini to‘g‘ri va optimal boshqarish birmuncha murakkab jarayon. Jumladan, korxonaning pul mablag‘lari va pulga tenglashtirilgan qiymatliklari oqimini ratsional boshqarish korxonalar faoliyatining davomiyligini hamda uzluksizligini ta’minlaydi. Ya’ni pul mablag‘lari hisobini to‘g‘ri tashkil etish hamda ularni doimiy ravishda tahlil qilib turish korxona faoliyatining moliyaviy imkoniyatlarini kengaytiradi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida bozor munosabatlari rivojlanishining xarakterli tomonlaridan biri unda moliyaviy bozorni va uning barcha jabhalarining tez sur’atlar bilan rivojlanayotganligi hisoblanadi.
Xuddi shuningdek, moliya bozorining asosiy unsurlaridan biri -bu pul mablag‘lari bo‘lib, uning hisobini yuritishda buxgalteriya hisobining
«hisoblashish» yoki «kassali» usullarining qaysi biri qo‘llanilsa korxona uchun iqtisodiy samarasi yuqori bo‘lishligini o‘rganish muhimdir.
O‘zbekiston Respublikasining 1996-yil 30-avgustida tasdiqlangan
«Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi» qonuni, 1999-yil 5-fevraldagi
«Mahsulot (ish, xizmat) lar tannarxiga kiritiladigan, mahsulot (ish, xizmat) larni ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi hamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to‘g‘risidagi» Nizom va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda korxonaning sotish jarayonlaridan ko‘rgan moliyaviy natijalarini aniqlashda yuqoridagi usullarni qay biri qo‘llanilishi to‘g‘risida aniq fikrlar bildirilmagan. Unda bu usullarning qaysi birini qo‘llash korxona hisob siyosatiga bog‘liq ekanligi aytib o‘tilgan, xolos.
Korxonalarda pul mablag‘lari oqimini ratsional boshqarish uchun korxonaning kelgusidagi pul mablag‘lari oqimini prognozlash (basho- ratlash) muhim hisoblanadi. Bunda korxonaning moliyaviy menejeri tomonidan pul mablag‘larining kirimi va chiqimiga oid bor bo‘lgan manbalari yig‘ilishi hamda o‘rganilishi lozim. Odatda ko‘pchilik ko‘r- satkichlarni katta aniqlik darajasida bashoratlash birmuncha murakkab jarayondir. Ayrim hollarda rejalashtirilgan davrdagi pul mablag‘lari budjetining tashkil topishi, bashorat qilingan pul mablag‘lari oqimiga mos keladi.
Korxonalar kelgusida foydasini maksimal darajaga yetkazib, o‘z faoliyatini ratsional ravishda yuritish uchun har qanday sharoitda ham pul oqimini bashorat qilishning optimal usullarini tanlashi lozim. Bunda korxona moliyaviy menejeridan iqtisodiy strategiyani to‘g‘ri tanlay bilishni, pul oqimlari hisobini aniq va to‘g‘ri yuritishni talab etadi. Bizning nazarimizda korxonaning moliyaviy menejeri korxona pul oqimlarini prognoz qilishda bir qancha bosqichlarni bosib o‘tishi lozim. Bu bosqichlar qo‘yidagilardan iborat bo‘lishi kerak.
|
| |
Shartnoma majburiyatlarining bajarilishi tahlili

|
Shartnoma majburiyatlarining bajarilishi tahlili
|
bet | 100/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Shartnoma majburiyatlarining bajarilishi tahlili
Ko‘rsatkichlar
|
Biznes-reja bo‘yicha
|
Haqiqatda
|
1
|
2
|
3
|
1. Sotilgan mahsulot hajmi, ming so‘mda
|
2367492
|
3040381
|
2. Shartnomaviy majburiyatlarga nisbatan yetkazib berilmagan mahsulot hajmi, ming so‘mda
|
X
|
103672
|
3. Shartnomaviy majburiyatlarni hisobga olgan holda mahsulot sotish hajmi, ming
so‘mda
|
-
|
2263820
|
4. Shartnomaviy majburiyatlarni hisobga olgan holdagi mahsulot sotish rejasining bajarilishi, %
|
X
|
95,62
|
Xo‘jalik shartnomalarining malakali va puxta tuzilishi tomonlar majburiyatlarining noto‘g‘ri talqin etishlariga, sheriklardan biri shartnomaga noinsof munosabatda bo‘lganida yoki uni beixtiyor buzib
qo‘yganida, bu holat boshqa tomonga zarar keltirishiga imkon bermaydi. Korxona rahbarlari va tadbirkorlarning barchasida ham o‘z faoliyatining moliyaviy natijalari bilan bog‘liq mas’uliyat hissi shakllangan, deb bo‘lmaydi. Huquq idoralari o‘tkazgan tekshirishlarda ayrim korxona va tashkilotlar rahbarlari tomonidan shartnomalarni tuzish va ijro etishda qonunchilikka rioya etmaslik holatlari ko‘plab aniqlangan. Aksariyat rahbarlarda hozirgacha mulkdorlik tuyg‘usi shakllanib ulgurmagan.
Sotish rejasining bajarilishini shartnoma majburiyatlarini hisobga olgan holda aniqlash lozim. Bu ko‘rsatkich orqali korxonaning shartno- maviy majburiyatlarga bo‘lgan munosabatlariga va faoliyatiga baho beriladi.
Majburiyatni hisobga olgan holda sotish rejasi 95,62 % (2263820 x 100 : 2367492) ga bajarilgan xolos. Shartnomadagi 103672 ming so‘mlik mahsulot iste’molchilarga shartnomada kelishilgan muddatlarda yetkazib berilmagan. Bu esa, mahsulot yetkazib beruvchi korxonaga bo‘lgan ishonchning pasayishiga, ushbu korxonaga nisbatan turli iqtisodiy jarimalar qo‘llanilishiga sabab bo‘ladi. Natijada korxonaning moliyaviy-iqtisodiy holati yomonlashuviga va raqobat bozorida o‘z mavqeini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin.
|
| |
Mahsulotlarning turlari bo‘yicha ishlab chiqarish rejasini

159
32 foizni (8775*100/27423) tashkil qildi. Ushbu ma’lumotlardan
ko‘rinib turibdiki, paxta tolasi bo‘yicha chiqim darajasi rejaga nisbatan
1,5 % ga oshgan, ammo 2010-yilga nisbatan 13,3 % ga kamaygan
(100- 32,0*100 )= 100-86,7=-13,3 % .
36,9
Ushbu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, aksionerlik jamiyati pax-
ta tolasi bo‘yicha chiqimini oshirish imkoniyatidan to‘liq foylangan
emas.
Ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori va hajmi bo‘yicha
dinamikasi yoki rejasi bajarilishining tahlili qiyoslashdan boshlanadi.
Hisobot yilidagi mahsulot miqdorini rejadagi yoki o‘tgan
yildagi
mahsulot miqdoriga solishtirib, o‘zgarishi aniqlanadi. Ushbu o‘zgarish
ekstensiv va intensiv omillar ta’siri ostida yuzaga keladi. Ushbu
omillarning mahsulot miqdorining o‘zgarishiga ta’sirini aniqlash uchun
«Zanjirli bog‘lanish», «Ko‘rsatkichlar farqi», «Indeks»
usullaridan
foydalanish mumkin. Biz ushbu bo‘limda «Zanjirli bog‘lanish» usulidan
foydalanib natijaning o‘zgarishiga omillarning ta’sirini aniqladik.
Yuqoridagi jadvalda keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, 2011-
yilda ishlab chiqarilgan paxta tolasi 2010-yilga nisbatan 3372 tonnaga
oshgan. Ushbu o‘zgarish quyidagi ikki omil ta’siri ostida yuzaga kelgan:
1) qayta ishlangan paxta xomashyosi miqdorining o‘zgarishi
(ekstensiv omil);
2) tola chiqimi koeffitsiyentining o‘zgarishi (intensiv omil).
Ushbu omillarning ta’siri «Zanjirli bog‘lanish» usuli yordamida
aniqlandi.
Omillarning ta’sirini aniqlangunga qadar quyidagi bog‘lanish
ko‘rsatkichlarini aniqlab olish zarur.
I.
SQ
0
Ch
0
- bazis yilidagi (yoki rejadagi) tola miqdori.
II.
SQ
1
Ch
0
- shartli tola miqdori.
III.
SQ
1
Ch
1
- hisobot yilidagi tola miqdori.
Bunda, Q
0
, Q
1
- mos holda bazis
va hisobot yillarida qayta
ishlangan paxta xomashyosi miqdori: Ch
0
, Ch
1
- mos holda bazis va
hisobot yillarida paxta tolasi chiqimi koeffitsiyenti.
Ushbu ko‘rsatkichlar aniqlangandan keyin ishlab chiqarilgan paxta
tolasi miqdorining o‘zgarishi aniqlanadi va ushbu o‘zgarishga
omillarning ta’siri aniqlanib, tahlil qilinadi.
Paxta tolasi miqdorining o‘zgarishini (ko‘payishi yoki kamayishini)
aniqlash uchun hisobot yilida ishlab chiqarilgan paxta tolasi miqdoridan
160
(III-bog‘lanishdan) bazis yilida ishlab chiqarilgan paxta tolasi miqdorini
(I-bog‘lanishni) chegirib tashlash kerak:
SQ
1
Ch
1
-
SQ
0
Ch
0
=±
D
Q,Ch
– bu o‘zgarish ikki omil ta’siri ostida
yuzaga kelgan.
Paxta tolasi miqdorining o‘zgarishiga
qayta ishlangan paxta
xomashyosi miqdori o‘zgarishining ta’sirini aniqlash uchun «shartli
paxta tolasi miqdori»dan (II-bog‘lanishdan) bazis yilidagi paxta tolasi
miqdorini (I-bog‘lanishni) ayirib tashlash kerak:
SQCh
0
-
SQ
0
Ch
0
=±
Dq
Paxta tolasi miqdorining o‘zgarishiga paxta tolasi chiqimi
koeffitsiyenti o‘zgarishining ta’sirini aniqlash
uchun hisobot yilidagi
paxta tolasi miqdoridan (III-bog‘lanishdan) shartli paxta tolasi miqdorini
(II-bog‘lanishni) chegirib tashlash kerak:
SQ
1
Ch
1
-
SQ
1
Ch
0
=±
D
Z
Shu ikki omil ta’sirlarining yig‘indisi paxta tolasi miqdorining
umumiy o‘zgarishiga teng kelishi kerak:
D
q
±
D
ch
=
D
qch
30-jadval
“Talab bo‘yicha xizmatlar” biznes - "model

|
“Talab bo‘yicha xizmatlar” biznes - "model
|
bet | 100/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi “Talab bo‘yicha xizmatlar” biznes - "model
Mobil tijoratning ikkita muhim xususiyati – qurilmalarning harakatchanligi va istalgan vaqtda tranzaksiyalarni amalga oshirish bozorda taqdim etiladigan xizmatlar toifalarini kengaytirishga imkon beradi.
Foydalanuvchilar xizmatni yoki mahsulotni xizmat ko‘rsatuvchivchi istalgan joyidan olishlari mumkin. Ko‘plab faoliyati turlari yanada aniq va iqtisodiy jihatdan samarali ishga qabul qilish xizmatlari uchun navigatsiya qurilmalar imkoniyatlaridan foydalanishni o‘z ichiga,
Quyida namunaviy tadbirlar ro‘yxati keltirilgan:
Qushma avtomobil sayohatlari.
Oziq - ovqatlarni yetkazib berish.
Mahsulotlarni yetkazib berish .
Kir yuvish joylari.
Xonalarni tozalash .
Yetkazib berish va logistika.
Elektron tijorat bozorida mobil terminallar, savdo nuqtalari POS - terminallar (Point Of Sale )keng qo‘llaniladi.
Zamonaviy smartfonlar uchun ushbu terminallar to‘lov kartalaridan ma’lumotlarni o‘qiy oladigan smartfonlarga ulangan cho‘ntak o‘lchamidagi qurilmalardir. To‘lovni amalga oshirish uchun sotuvchi tegishli dasturiy ta’minotga ega bo‘lishi kerak, shunda iste’molchi o‘z mobil qurilmasi va o‘z kartasidan foydalanib to‘lovlarni amalga oshirishi mumkin.
"Obuna bo‘yicha mollar"Biznes - model
Elektron tijorat sub’yektlar o‘z faoliyatida biznes-modellarning turli xillarini birlashtirish mumkin. Ohirgi paytlarda obuna boyicha modellari va jismoniy tovarlarni sotish kombinatsiyasi ma’lum darajada keng tarqalmoqda.
Ushbu modeldagi kombinatsiya iste’molchi uchun qadrlidir - tanlangan tovarlar guruhi mijozga davriy ravishda yetkazib beriladi.
Qiymat taklifi . Tovarlarning ma’lum bir guruhini davriy ravishda ta’minlash va iste’molchiga tarqatish.
Maqsadli mijozlar. Bir guruh mahsulotlarga doimiy ehtiyoj bo‘lgan mijozlar.
Biznes hamkorlar. Mahsulot ishlab chiqaruvchilari, mobil ilova ishlab chiqaruvchilari.
Asosiy faoliyat turlari. Xizmatlarni taqdim etish va tarqatish, iste’molchilar bilan aloqa.
Daromad oqimlari. Xizmat ko‘rsatuvchi provayderlarning daromadi xizmatlarga obuna to‘lovlari, qo‘shimcha xizmatlar uchun to‘lovlar hisobidan shakllanadi.
|
| |
§ 14. GIDROTEXNIK INSHOOTINI AVTOMATLASHTIRISH

184
bo‘ladi. Tarmoqdagi inshootlar kanallardagi suv sarfi va sathini hamda quvurlardagi
bosimni murakkab rel’ef sharoitida tarmoqning ayrim
elementlari bir-biriga
tutashishini suv chiqarishni rostlash uchun xizmat qiladi.
Tarmoqdagi to‘suvchi inshootlar magistral kanal bo‘limlarida kerakli sathni
ta’minlash va pastki tarmoqlarga suvni belgilangan aniqlikda yetkazib berishni amalga
oshiradi.
Suvni bo‘lib beruvchi inshootlar ularga berilgan
suvni belgilangan miqdorda
ajratib bir necha kanallarga bo‘lib beradi.
Suvni to‘kish inshootlari kanallarda suv ko‘payib ketganda ortiqcha suvni
chiqarib tashlash yoki sug‘orish tarmog‘ini to‘liq bo‘shatish yoki sug‘orish tarmog‘ini
to‘liq bo‘shatish uchun qo‘llaniladi.
Tekis to‘siqli GTI uzoq vaqtlardan boshlab qo‘llab
kelingan va ular hozirgi
kunda ham keng tarqalgan. Shu bilan birga turli ko‘rinishlarga ega bo‘lgan to‘sqichlar
ham qo‘llab kelinyapti. To‘sqichlarni tanlash asosan ularning asosiy tavsifnomalari
orqali amalga oshiriladi.
Avtomatlashtirilgan tizimlardagi to‘sqichlar maxsus
rostlash xususiyatiga ega
bo‘lishi va ekspluatatsiya sharoitlariga javob berishi kerak. Avtomatlashtirilgan
to‘sqich eng avval yuqori ishonchlilikka ega bo‘lishi kerak,
shu jumladan, ular
masofadan boshqariluvchi ko‘tarish mexanizmlari va telemexanik boshqaruv,
telenazorat, teleo‘lchov vositalari bilan ta’minlashni zarur suvni hisobga olish uchun
datchiklar va kontrol o‘lchov asboblari o‘rnatilishi kerak.
§ 13.2. Gidromeliorativ tizimlarning avtomatlashtirish ob’ekti

179
tekshirish yoki ishlab chiqishda avval gidromelarativ tizimlarining avtomatlashtirish
ob’ekti sifatidagi xususiyatlari, ya’ni jarayonning maxsus ko‘rsatkichlari, statik va
dinamik tavsiflari, texnologik jarayonlarning tarkibiy qismlari hisobiga olinadi.
Gidromeliorativ tizimlarni avtomatlashtirishda boshqaruv jarayoni tizimning
operativ xizmat tarmog‘ini to‘liq yoki qisman inson ishtirokisiz amalga oshirilishi
tushuniladi. Bundan tashqari, tizimning ishlab chiqarish faoliyatining barcha turlari
(iqtisodiyot, xo‘jalik va h.k) avtomatlashtirishi ko‘zda tutiladi.
§ 13.3. Zamonaviy suv xo‘jaligi ishlab chiqarishi ob’ektlarining
avtomatlashtirish ob’ekti sifatidagi tavsifi
Sug‘orish
tizimlarida
suv
taqsimoti
jarayonini
avtomatlashtirishni
avtomatlashtirish vositalari bilan jihozlanishiga qarab quyidagi bosqichlarga bo‘lish
mumkin:
I bosqich
(qisman avtomatlashtirish) - moslamalar kerakli parametrlarni
(darajalarni, xarajatlarni) barqarorlashtirish uchun mahalliy avtomatlashtirish
vositalari (avtomatik rostlagichlar yoki mahalliy dasturiy qurilmalar) hamda nazorat va
o‘lchash qurilmalari bilan jihozlash. Suv tarqatish rejimini o‘zgartirish va monitoring
operatsiyaning doimiy yo‘ldagi xodimlari tomonidan amalga oshiriladi. Suvdan
foydalanish rejimi dispetcher idorasi tomonidan ishlab chiqiladi. Dispetcherning yo‘l
xodimlari bilan aloqasi (axborot olish va boshqarish buyruqlarini uzatish uchun)
telefon, radio yoki Ekspress orqali qo‘llab-quvvatlanadi.
Mehnat unumdorligi - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

|
Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docBog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docMehnat unumdorligi xodimlarni fond bilan qurollanishi (
R
F
) va
asosiy ishlab chiqarish vositalarining fond qaytimi (
F
N
) ga bog‘liqligi
quyidagicha ifodalanadi.
D
R
N
R
N
R
F
D
=
=
=
*
Birinchi formuladagi D ni o‘rniga kengaygan shaklda mahsulot
hajmiga omillar ta’sirini quyidagicha ifodalash mumkin.
F
N
R
F
R
N
*
*
=
yoki
*
v
q
N
RF F
=
Demak, bu formulaga muvofiq mahsulot hajmi uch omilga bog‘liq:
korxonani xodimlar bilan ta’minlanishi, mehnatni fond bilan
qurollanishi, asosiy vositalarning fond qaytimi.
Sotish hajmi indeksining dinamikasi «Moliyaviy natijalar
to‘g‘risidagi hisobot» (shakl-2) ma’lumotlari asosida inflatsiya
darajasini hisobga olgan holda aniqlanadi.
,
0
1
N
N
I
N
=
Ishlab chiqarish turg‘un holatga ega bo‘lish sharti:
inf
N
I
i
»
, bunda
inf
i
-
o‘tgan yilga nisbatan inflatsiya indeksi.
inf
N
I
i
>
- bo‘lsa ishlab chiqarish
o‘sishini;
inf
N
I
i
<
- ishlab chiqarish pasayishini ifodalaydi.
Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmini oshirish rezervlarini
manbalari 14-chizmada keltirilgan.
149
14-chizma. Mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmlarini oshirish
|
| |
Bo‘limga 
tegishli - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

178
3-BOB
GIDROTEXNIKA QURILMALARI AVTOMATLASHTIRISH
OB’EKTI SIFATIDA
§ 13. AVTOMATLASHTIRISH OB’EKTLARI
§ 13.1. Suv xo‘jaligidagi avtomatlashtirish ob’ektlari va
texnologik jarayonlar haqida umumiy tushunchalar
Suv xo‘jaligini avtomatlashtirish asosan sanoatdagi texnologik jarayonlarni
avtomatlashtirishdagi tajribalarga asoslanadi. Shu bilan birga suv xo‘jaligidagi
gidrotexnika inshootlari, nasos stansiyalari, suvni hisobga olish kabi sohalar o‘zining
shunday maxsus xususiyatlariga egaki, bu holda tanlangan texnik vositalar va
avtomatlashtirish usullari ma’lum texnologik talablarga javob berishi kerak.
Suv xo‘jaligidagi ishlab chiqarish jarayonlari murakkab axborot almashuvi va
jarayonlariga ega bo‘lib, ular turli ko‘rinishlarda berilishi mumkin. Bu esa suv xo‘jaligi
sohasida qo‘llanuvchi mashina va uskunalarning maxsus ish rejimlariga mos tushmay
qolishi, oqim liniyalardagi ishlab chiqarish jarayonlarini to‘xtab qolishi, suv xo‘jaligi
mashinalarining ish rejimlari bir-biriga mos tushmay qolishiga olib kelishi mumkin.
Suv xo‘jaligining yana bir muhim xususiyatlardan biri suv xo‘jaligi
texnikasining katta maydonlarda joylashgani va ta’mirlash bazasidan uzoqligi,
uskunalarning kichik quvvatga ega ekanligi, ish jarayonining mavsumiyligi
hisoblanadi. Jarayonlar har kuni ma’lum sikl bo‘yicha qaytarilishiga qaramay,
mashinalarning umumiy ish soatlari nisbatan kam hisoblanadi. Demak, bu sohada
qo‘llanuvchi avtomatlashtirish vositalari turli ko‘rinishlarga ega bo‘lib, nisbatan arzon,
tuzilishi jihatidan sodda, ishlatishga qulay va ishonchli bo‘lishi kerak. Bunday
sharoitda avtomatlashtirish vo-sitalari aniq va ishonchli ishlashi lozim, chunki bunday
jarayonni tabiatan to‘xtatib, uzib qo‘yib bo‘lmaydi. Misol uchun, gidromelioratsiya
tizimlarida av-tomatlashtirish vositalari tabiiy sharoit o‘zgarishiga qaramay, sutka
davomida texnologik operatsiyalarning davomiyligini ta’minlab berishi zarur.
Korxonaning barcha bo‘g‘inlarida xizmat qiladigan xodimlar ikki guruhga bo‘linadi

|
Korxonaning barcha bo‘g‘inlarida xizmat qiladigan xodimlar ikki guruhga bo‘linadi
|
bet | 110/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Korxonaning barcha bo‘g‘inlarida xizmat qiladigan xodimlar ikki guruhga bo‘linadi:
Sanoat ishlab chiqarish xodimlari.
Noishlab chiqarish sohasidagi xodimlar.
chizma. Mehnat resurslaridan foydalanish tahlili.
Ishlab chiqarish jarayonida mehnat qiladigan kategoriyadagi sex uskunalarini kapital ta’mirlash, korxona boshqaruv bo‘limi, konstruktor byurosi, yong‘indan muhofaza qilish sohasidagi xodimlar sanoat ishlab chiqarish xodimlari deb ataladi.
Transport, uy-joy xo‘jaligi, bolalar bog‘chasi va yaslisi, madaniy- ma’rifiy sohalardagi xodimlar noishlab chiqarish xodimlari tarkibiga kiradi. Sanoat ishlab chiqarish xodimlari ishlab chiqarishdagi roliga qarab quyidagi kategoriyadagi xodimlarga bo‘linadi:
ishchilar;
xizmatchilar;
rahbar xodimlar;
mutaxassislar;
qorovullik xizmati xodimlari.
Ishchi kuchining tahlili korxonani mehnat resurslari bilan ta’minla- nishini aniqlashdan boshlanadi. Buning uchun jami sanoat ishlab chiqarish xodimlarini soni shu jumladan, ayrim kategoriyadagi xodimla- ri rejasi bilan taqqoslanib xodimlarni ortiqcha, yetishmasligi aniqlanadi. Mahsulot ishlab chiqarish hajmi nafaqat korxonani umumiy miqdorda mehnat resurslari bilan ta’minlanishiga bog‘liq bo‘lmay, balki xodim- larning malakaviy darajasi va kategoriyalari bo‘yicha tuzilishiga bog‘liq. Xo‘jalik yurituvchi subyektlarning mehnat resurslari bilan ta’minlanganligiga baho berishda asosiy e’tibor mehnat resurslaridan foydalanishga qaratilishi lozim. Mehnat resurslaridan foydalanishni
quyidagi chizma yordamida ifodalab berishimiz mumkin.
jadval
|
| |
Pul oqimlari tahlilining egri uslubi natijalari bo‘yicha quyidagi savollarga javob olishimiz mumkin bo‘ladi

Ko‘rsatkichlar
|
Pul mablag‘- larining ko‘payishi (+) yoki uning kamayishi(–)
|
Hisobot yilida (summa, ming so‘m)
|
Axborot manbayi
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1. Joriy faoliyatdagi pul mablag‘lari harakati
|
|
|
|
1.1. Sof foyda
|
+
|
5400
|
«Moliyaviy natijalar
to‘g‘risida»gi hisobot (2- shakl)
|
1.2. Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar bo‘yicha
hisoblangan amortizatsiya
|
+
|
3851
|
«Buxgalteriya balansi» (1- shakl)
|
1.3. Tovar-moddiy zaxiralar
qoldig‘ining ortishi
|
-
|
60617
|
«Buxgalteriya balansi» (1-
shakl)
|
1.4. Yaratilgan qiymatliklar bo‘yicha QQSning ortishi
|
-
|
76234
|
«Moliyaviy natijalar to‘g‘risi- da»gi hisobot (2-shakl), Buxgalteriya hisobi
ma’lumotlari
|
1.5. Debitorlik qarzlari undirilishining kamayishi (pasayishi)
|
-
|
82850
|
«Buxgalteriya balansi» (1- shakl)
«Debitorlik va kreditorlik qarzdorlik haqida»gi ma’lumotnoma (2a-shakl)
|
1.6. «Boshqa aylanma (joriy) aktivlar» moddasi qoldiqning
o‘sishi
|
-
|
-
|
«Buxgalteriya balansi» (1- shakl)
|
1.7. Kreditorlik qarzlarining o‘sishi
|
+
|
-121904
|
«Buxgalteriya balansi» (1- shakl)
«Debitorlik va kreditorlik qarzdorlik haqida»gi ma’lumotnoma (2a-shakl)
|
1.8. Daromad (foyda) dan to‘lanadigan majburiyatlarning
o‘sishi
|
+
|
40821
|
«Moliyaviy natijalar to‘g‘risida»gi hisobot (2-
shakl)
|
1.9. Kelgusi davr
daromadlarining o‘sishi
|
+
|
-
|
«Buxgalteriya balansi» (1-
shakl)
|
1.10. Kutilayotgan xarajatlar
rezervining o‘sishi
|
+
|
263511
|
«Buxgalteriya balansi» (1-
shakl)
|
1.11. Boshqa qisqa muddatli
majburiyatlarning o‘sishi
|
+
|
27004
|
«Buxgalteriya balansi» (1-
shakl)
|
1.12. Joriy faoliyat bo‘yicha
jami pul oqimi
|
|
§ 13.3.1. Meliorativ kanalini avtomatlashtirish ob’ekti sifatida

181
•
uskunalarning ishlashini tezkorlik nazorat qilish;
•
samaradorlikni oshirish va operatsion xodimlarning mehnat intensivligini
kamaytirish;
•
texnologik
ob’ektlar
bilan
xodimlarning
o‘zaro
hamkorligi
samaradorligini oshirish;
•
xodimlarga jarayon ma’lumotlarini taqdim etish qulayligi (podshipnik
harorati
va sovitish suyuqliklari, rotor
va stator tok kattaligi va
kuchlanishi, tebranish, iste’mol quvvati va energiya sarifi, kanal sathi va
uzatish suv hajmi, har bir nasos qurilmasining va agregatlarning ish rejimi
va boshqalar);
•
belgilangan parametr qiymatlarini saqlash aniqligi;
•
avariyalarning oldini olish va uskunalarga texnik xizmat ko‘rsatish va
ta’mirlash xarajatlarini kamaytirish;
•
energiya va suv resurslarini oqilona tarqatish orqali tejash
•
boshqaruv va nazoratning zamonaviy
usullari va mikroprotsessor
vositalarini qo‘llash.
-topshiriq - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 105/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 4-topshiriq.
2-topshiriq. ma’lumot manbalaridan foydalangan holda mahsulot nomenklaturasi va assortimentini tahlil qiling va xulosa yozing?
topshiriq.
Berilgan ma’lumotlar asosida mahsulot ishlab chiqarish maromiyligini tahlil eting va xulosa yozing?
|
mahsulot ishlab chiqarish maromiyligi, ming so‘mda:
|
|
- birinchi o‘n kunliklar bo‘yicha
|
124516
|
- ikkinchi o‘n kunliklar bo‘yicha
|
128467
|
- uchinchi o‘n kunliklar bo‘yicha
|
151333
|
Biznes-reja ma’lumotlari
|
mahsulot ishlab chiqarish maromiyligi, ming so‘mda:
|
|
- birinchi o‘n kunlikda
|
122451
|
- ikkinchi o‘n kunlikda
|
135810
|
- uchinchi o‘n kunlikda
|
145549
|
Test savollari:
Qaysi javobda ishlab chiqarish maromini ifodalovchi ko‘r- satkich to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
maromiylik koeffitsiyenti, variatsiya koeffitsiyenti, oylik mahsulotning jami yillik mahsulotda tutgan ulushi;
brakdan yo‘qotish, mahsulot sotish hajmini o‘sishi, variatsiya koeffitsiyenti;
maromiylik koeffitsiyenti, variatsiya koeffitsiyenti, mahsulot ishlab chiqarish hajmini o‘sish sur’ati;
har oyda ishlab chiqarilgan mahsulotni jami yillik mahsulotdagi ulushi, variatsiya koeffitsiyenti, mahsulot hajmini o‘sish sur’ati.
|
| |
II bosqich - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

180
Y bosqich
(to‘liq avtomatlashtirish) - suv tarqatish jarayoni inson aralashuvisiz-
avtomatik ravishda nazorat mashinalari yordamida amalga oshiriladi. Shunday qilib,
avtomatlashtirishning yuqori bosqichiga sug‘orish tizimlarini avtomatik vositalar bilan
jihozlashni asta-sekin oshirib borish orqali erishiladi.
Tegishli avtomatlashtirish
vositalari (gidravlik avtomatik rostlagichlar va boshqa qurilmalar) avtomatik
boshqarishni amalga oshirish uchun birlamchi asos bo‘lib xizmat qiladi.
Biroq, eng muhimi, texnologik jarayonning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga
olgan holda avtomatlashtirishning tegishli darajasini aniqlashdir.
Irrigatsiya tizimlarining asosiy xususiyati-keng hudud bo‘yicha
tarqalgan suv
taqsimlovchi gidrotexnik inshootlarning katta qismi bo‘lib, ular avtomatizatsiyaga
bo‘ysunadi. Bunday tizimlarda suv tarqatish jarayonini to‘liq avtomatlashtirish, hech
bo‘lmaganda, bu bosqichda gap ham bo‘lishi mumkin emas. Chunki buni hali texnik
jihatdan ham amalga oshirib bo‘lmaydi.
Sug‘orish tizimlarida suv taqsimotini avtomatlashtirish
darajasini tanlashning
hal qiluvchi omillari texnik-iqtisodiy asoslanganligi hamda tezkor kadrlar tayyorlash
darajasi hisoblanadi.
SMS - billing xizmatlari - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 103/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi SMS - billing xizmatlari
VAS - xizmatlar bozorida SMS - billing deb ataladigan xizmatlarni, ya’ni SMS orqali mijozlar bilan hisob-kitob qilish xizmatlari taqdim etadigan kompaniyalar guruhi mavjud. SMS-xizmatlari o‘zi vositachilar. Ushbu xizmatlar faoliyatning turli sohalarida keng tarqalgan.
Mobil kontentni sotish . Foydalanuvchi mobil telefonlar uchun maxsus optimallashtirilgan rasmlar, audio fayllar, matnli fayllar va boshqalarning ulkan ma’lumotlar bazalarini ko‘rishi mumkin bo‘lgan ko‘plab saytlar mavjud (hajmi / sifatini pasaytirish orqali).
Bunday ma’lumotlar bazalari egalaridan foyda olishning mashhur varianti bu fayllarni SMS evaziga sotish tizimi. Foydalanuvchi ma’lum bir kodni o‘z ichiga olgan SMS-xabarni yuboradi va javoban unga qiziqqan faylga havolani oladi.
Web-sayt kontentiga kirishni cheklash. Eng keng tarqalgan ishlash tartibi – bu saytga tashrif buyuruvchi o‘zi qiziqtirgan ma’lumotni bepul ko‘rishi va uni to‘liq ko‘rish uchun SMS-xabarni yuborishi kerak. Bunday ma’lumotlar ko‘pincha pullik reklamalar, badiiy filmlar (Internetda ko‘rish uchun), har xil testlar va munajjimlar bashorati bo‘lishi mumkin.
Turli hil ijtimoiy xizmatlarda raqamli ko‘rsatgichlar ko‘payishi. Bu turli xil ijtimoiy tarmoqlarda, tanishuv xizmatlari yoki onlayn-o‘yinlarda "reyting"ni anglatadi. Bunday ko‘rsatkichlar, qoyda tariqasida, hech qanday mazmuni yuklamaydi va faqat o‘z egalarining ahamiyatini his qilish ko‘rsatkichidir. Biroq, amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab foydalanuvchilar "reytingini" ko‘tarish uchun pul to‘lashga tayyor.
Bunday xizmatlarning kamdan-kam misoli ijtimoiy xizmatlardan foydalanuvchilarga qo‘shimcha xizmatlarni taqdim etish, masalan, fotosuratlar, fayllar yoki musiqa uchun qo‘shimcha disk maydoni taqdim etish, boshqa foydalanuvchilar to‘g‘risidagi kengaytirilgan ma’lumotlarga kirish, foydalanuvchilarga virtual sovg‘alar berish imkoniyati va boshqalar.
Haqiqiy pulni turli xil o‘yin tizimlarda virtualga o‘tkazish. Koplab onlayn-o‘yinlarda ichki o‘yin valyutasi mavjud bo‘ladi va ularni turli maxsus yo‘llar bilan ishlatish mumkin.
Qoida tariqasida, ushbu pulni haqiqiy pulni sarf qilmasdan olish usullari mavjud, ammo o‘yinchining xohishi o‘yin dunyosi tomonidan qo‘yilgan imkoniyatlardan oshib ketganda, u ko‘pincha o‘yin dunyosida o‘z istaklarini ro‘yobga chiqarish uchun real pul sarflashga tayyor bo‘ladi . Bunday tizimlarda odatiy qoida bu teskari operatsiyani bajarishning mumkin emasligi - virtual pulni haqiqiy pulga aylantirish.
|
| |
-jadval Mobil qurilmalarning xususiyatlari va ilova xususiyatlarining ro‘yxati

|
-jadval Mobil qurilmalarning xususiyatlari va ilova xususiyatlarining ro‘yxati
|
bet | 101/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi 2.7.1-jadval Mobil qurilmalarning xususiyatlari va ilova xususiyatlarining ro‘yxati
Smartfon funksiyasi
|
Dastur xususiyatlari / ishlab chiqaruvchiga foyda
|
Kamera
|
Suratga olish QR kodini tekshirish
|
Geolokatsion sensorlar
|
Foydalanuvchiga uning joylashgan joyiga qarab ma’lumot berish: savdo nuqtalarining joylashuvi, boshqa foydalanuvchilarning joylashuvi, manzillarni kuzatib borish va qayd
etish
|
Multitouch imoishora (bir necha
barmoqli imo- ishora bilan )
|
Svayp (maxsus imo-ishora, smartfon ekranida barmoq bilan to‘g‘ri yo‘nalishda silash )
|
Virtual haqiqat
|
Foydalanuvchilarga virtual dunyoda smartfon ekranida virtual obyektlarni aks ettirishga im-
kon beradi
|
Yurak urishi sensorlar
|
Foydalanuvchi salomatligi to‘g‘risidagi ma’lumotlar to‘plami
|
Harakat sensori, qadam o‘lchovi
|
Bosib o‘tgan masofa, iste’mol qilingan kaloriya haqida ma’lumot to‘plash
|
Push – xabar
|
Obuna yangiliklari, Bildirishnomalarni olish
|
|
|
| |
AK
q - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

529
Qo‘shilgan kapital quyidagi hollarda o‘zgarishi mumkin:
ü
Xususiy (hissador) kapitali qiymatining o‘zgarishida.
ü
Muomalaga qo‘shimcha aksiyalarning chiqarilishida.
ü
Asosiy vositalarning qayta baholanishida.
ü
Foyda va zararlar hisobiga.
Rezerv kapitali ham yuqorida keltirilgan o‘zgarish
sabablari hiso-
biga amalga oshadi. Faqatgina bu o‘zgarishlar tarkibiga foyda hisobidan
rezervlarga
ajratilgan summalar, ya’ni 5 - hisobot shaklining 050-satri
ham kiradi.
Tranzaksiyalarga ishlov berish

|
Tranzaksiyalarga ishlov berish
|
bet | 149/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
Tranzaksiyalarni qayta ishlash kompyuterda (odatda ma’lumotlar bazasi yoki ba’zi zamonaviy fayl tizimlari) ma’lum, izchil holatida, tizimda amalga oshiriladigan har qanday operatsiyalar bir-biriga bog‘liqligini yoki ularning hammasi muvaffaqiyatli yoki to‘liq bajarilishini ta’minlash orqali saqlashga qaratilgan. muvaffaqiyatli bekor qilindi.
Masalan, mijozning omonat hisob varag‘idan mijozning bank hisob raqamiga 700 AQSH dollarini o‘tkazishni o‘z ichiga oladigan odatiy bank operatsiyasini ko‘rib chiqamiz. Ushbu operatsiya bank uchun bitta operatsiyadir, ammo u kompyuter nuqtai nazaridan kamida ikkita alohida operatsiyani o‘z ichiga oladi: ular 700 AQSH dollarlik depozit hisobvarag‘iga o‘tkaziladi va 700 AQSH dollariga hisobvarag‘i hisobga olinadi.
Agar debet operatsiyalari muvaffaqiyatli bo‘lgan bo‘lsa, lekin kredit mavjud bo‘lmasa (yoki aksincha), kunning oxirida bankning kitoblarida balans bo‘lmaydi. Shunday qilib, har ikkala operatsiya ham muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz bo‘lishini ta’minlash uchun, umuman bankning ma’lumotlar bazasida hech qachon nomuvofiqliklar bo‘lmasligi kerak. Tranzaktsiyalarni qayta ishlash bu bilan ta’minlash uchun mo‘ljallangan [8,9].
Tranzaksiyalarga ishlov berish bir nechta alohida operatsiyalarni yagona bo‘linmas tranzaktsiya sifatida avtomatik ravishda bir-biriga bog‘lash imkonini beradi. Tranzaksiyalarga ishlov berish tizimi, tranzaksiyadagi barcha operatsiyalar xatosiz bajarilishini yoki ularning hech biri amalga oshirilishini kafolatlaydi. Agar ba’zi operatsiyalar tugatilgan bo‘lsa, lekin xatolar bilan, boshqalari esa bajarilmasa, tranzaksiyalarni qayta ishlash tizimi barcha operatsiyalarni (shu jumladan, muvaffaqiyatli operatsiyalarni) qaytarib berish buyrug‘ini beradi, bu operatsiyaning barcha izlarini yo‘q qilish va tizimni avvalgi ma’lum bo‘lgan holatga qaytarishni anglatadi - tranzaksiya jarayonining boshlanishiga. Agar barcha tranzaktsiyalar muvaffaqiyatli bajarilgan bo‘lsa, unda tizim tizimga o‘tkaziladi va ma’lumotlar bazasidagi barcha o‘zgarishlar "doimiy" bo‘ladi; Tranzaksiyalar allaqachon amalga oshirilgan bo‘lsa, ular bekor qilinmaydi.
Tranzaksiyalarga ishlov berish apparat va dasturiy ta’minot xatolaridan himoya qiladi, bu esa tizim bilan noma’lum, nomuvofiq holatda qoldirilgan operatsiyani qisman qoldirishi mumkin. Agar kompyuter tizimi tranzaksiyaning o‘rtasida qulasa, tranzaksiyalarni qayta ishlash, biron bir o‘tkazilmagan (ya’ni to‘liq ishlov berilmagan) bitimlar bo‘yicha barcha operatsiyalar bekor qilinishini ta’minlaydi.
|
| |
Tranzaksiya turlari - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 150/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
Tranzaktsiya – pulni o‘tkazish, oldi-sotdi bitimini tuzish bo‘yicha operatsiya. Tranzaksiya natijasi har doim mijozning bank yoki karta hisobvarag‘idagi holatining o‘zgarishi hisoblanadi.
Bu yerda quyidagi operatsiyalar turlarini ajratish mumkin:
Bank – bir joriy hisobvaraqdan boshqasiga pul o‘tkazilganda.
Bankomatli – plastik kartadan naqd pulni bankomat orqali yoki har qanday xizmatni to‘lash orqali tamalga oshiriladi.
Ma’lumotlar bazalarida tranzaksiyalar. Ma’lumotlar bazasini alohida xotirada saqlanadigan ma’lumotlarga ega jadval sifatida tasavvur qilish mumkin. Ushbu jadvalga yangi ma’lumotlar qo‘shishingiz yoki eskilarini o‘zgartirishingiz mumkin. Aslida, bu o‘zgarishlar faqat ikkita holatga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan operatsiyalar deb ataladi – muvaffaqiyatli yoki yo‘q. Agar tizim tranzaksiyani qabul qilmasa, u holda ma’lumotlar bazasi dastlabki (oldingi) holatga qaytadi.
Bitkoin va boshqa kriptografik valyuta tranzaksiyasi.
Kriptovalyuta pul o‘tkazmalari shunga o‘xshash bank operatsiyalariga o‘xshaydi, chunki pul bilan operatsiyalar mavjud: birinchi holatda ham raqamli pullar bilan, ikkinchisida an’anaviylar bilan, ya’ni sumlar, dollarlar, yevro va boshqalar bilan.
Tranzaktsiyalar ikki usulda amalga oshiriladi:
online tranzaktsiyalar – barcha to‘lovlar (debetatsiya, kredit berish, mablag ‘berish) real vaqt rejimida amalga oshiriladi, masalan bankomatlar yoki bitta bankda o‘tkazilgan bank operatsiyalari;
offline tranzaktsiyalar – bu holda, jarayon ishtirokchilari o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa yo‘q va hisob-kitoblar biroz vaqtdan keyin amalga oshiriladi. Shunday qilib, masalan, ish haqi bankka o‘tkaziladi - tashkilotning hisobvarag‘idan ularning umumiy miqdori chiqariladi va tegishli qismlar xodimlarning karta - hisobvaraqlariga o‘tkaziladi.
|
| |
 O ‘z-o‘zini tekshirish savollari

|
O ‘z-o‘zini tekshirish savollari
|
bet | 151/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
Tranzaksiya ta’rifini bering.
Tranzaksiya nechta holatlarga ega bo‘lishi mumkin?
Tranzaksiya bajarish uchun qanday imkoniyatlar mavjud?
Tranzaksiya saqlab qolish nimani bildiradi?
Tranzaksiya qaytarilishi nima?
Ma’lumotlar bazasining yaxlitligi nimada amalga oshiriladi?
Tranzaksiya uchun qanday talablar mavjud.
Tranzaksiyalarni qayta ishlash nimaga imkon beradi?
Tranzaksiyalarni qayta ishlash jarayonida qanday harakatlar sodir bo‘ladi?
Tranzaksiya turlari qanday?
Tranzaksiyalar qanday amalga oshiriladi?
Blokcheyn (inglizcha blockchain – bloklar zanjiri) – bu ma’lumotlarga ega bo‘lgan muayyan qoidalarga muvofiq tuzilgan doimiy ketma - ketlikdagi bloklar zanjiri (bog‘langanro‘yxat).
Bloklar – bu tizim ichidagi kriptografik shaklda taqdim etilgan tranzaktsiyalarlar, bitimlar va shartnomalar to‘g‘risidagi ma’lumotlar. Barcha bloklar zanjirda joylashtirilgan bo‘lib, unda ba’zi bir yoki so‘nggi tranzaktsiyalar yoziladi.Yozishni tugatgandan so‘ng, blok doimiy ma’lumotlar bazasi rolini o‘ynaydigan umumiy zanjirga qo‘shiladi. Darhol keyingi blokni qurib bo‘lingandan so‘ng, keyingi blok yaratish boshlanadi (4.3.1-rasm):
4.3.1-rasm. Blokcheyn
Bloklar orasidagi aloqa nafaqat raqamlash bilan, balki har bir blokda o‘z xesh - summa va xesh - oldingi blokning summasi borligi bilan ta’minlanadi.
Blokdagi ma’lumotlarni o‘zgartirish uchun keyingi barcha bloklarni tahrirlashingiz kerak. Ko‘pincha blok zanjirlarining nusxalari bir-biridan mustaqil ravishda turli xil kompyuterlarda saqlanadi. Bu bloklarga kiritilgan ma’lumotlarga o‘zgartirish kiritishni juda qiyinlashtiradi.
Har bir ma’lumot bloki xuddi shunday tuzilgan: u shakllanishidan oldin tarmoqdagi barcha o‘zgarishlar haqida ma’lumotni o‘z ichiga oladi.
|
| |
Taqsimlanmagan foyda - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

530
hisobot ko‘rsatkichlarini va birlik elementlarini o‘zaro nisbatlash asosida
aniqlanadi. Bunda koeffitsiyent, indeks va foizlar ishlatiladi.
Moliyaviy koeffitsiyentlarni aniqlash va uning o‘zgarishlarini
qiyosiy taqqoslash asosida korxonaning moliyaviy holatini aniqroq
o‘rganish va bilish imkoniyati paydo bo‘ladi. Masalan: bitta korxona-
ning «moliyaviy mustaqillik koeffitsiyenti»ni aniqlanishiga e’tibor qa-
ratsak. Ushbu ko‘rsatkich «O‘zlik mablag‘lari manbalari»ni «Buxgalte-
riya balansi jami» ga bo‘lish asosida aniqlanadi.
Bu ko‘rsatkich korxonaning harakatda band qilingan mablag‘ining
qancha qismi o‘ziga tegishli ekanligini bildiradi. Ya’ni
harakatdagi har
bir so‘mning qancha qismi o‘ziga tegishli ekanligini bildiradi.
«Koeffitsiyentlar - mulkning nisbiy darajasini tavsiflaydi» deyiladi
Tomas P. Karlin, Albert M.Makminni «Анализ финансовых отчетов
(на основе СААР)» kitobida.
Korxona kapitali bilan bogliq bo‘lgan
moliyaviy koeffitsiyentlar,
ya’ni o‘z mablaglari manbayiga baho berishning nisbiy ifodalari sifatida
quyidagi koeffitsiyentlarni o‘rganish maqsadga muqofiq bo‘lar edi:
ü
moliyaviy mustaqillik koeffitsiyenti;
ü
moliyaviy qaramlik koeffitsiyenti;
ü
qarz va o‘z mablag‘lari nisbati koeffitsiyenti;
ü
zaxira va xarajatlarni o‘z manbalari bilan qoplanganlik
koeffitsiyenti;
ü
mablag‘larning
chaqqon
harakatchanlik
yoki
manyovrlashganlik koeffitsiyenti.