Reja: e-biznes tizimini himoya qilish muammolari

MAVZU: E-BIZNES TIZIMINI HIMOYA QILISH MUAMMOLARI.
REJA:
E-biznes tizimini himoya qilish muammolari
Elektron biznes himoya qilish turlari.
Elektron tijorat nima? Bu texnologiya O’zbekistonga ham kirib keldi. Elektron tijorat – bu Internet orqali sotish va sotib olishdir. Uning imkoniyatlari turli tuman.Internet yordamida o’zingizga zarur kitob, kiyim, yoki kompyuter va xattoki oziq - ovqat mahsulotlarini xarid qilishingiz mumkin. Xo’sh Internet qanday imkoniyatlarni yaratadi ? Bu texnologiya bir necha yillar davomida ravnaq topdi. Undan Dell, Cisco, IBM, HP, Oracle, Microsoft va Sun kompaniyalari juda keng ko’lamda foydalanishadi. Cisco kompaniyasi mahsulotlarni sotish faoliyatining ¼ qismini Internet orqali amalga oshiradi. Internetdan foydalanish sotuvchilarga qo’yidagi imkoniyatlarni beradi. O’zining maxsuloti va tovarini xalqaro va regional darajada reklama qilish. Bundan tashqari reklama o’z ichiga umumiy tariflar bilan birgalikda, tovarning rasmini, sotuvchi taklif qilayotgan chigirmalar hamda qo’shimcha ma’lumotlarni olishi mumkin
- Qo’shimcha biznes sheriklar orttirish maqsadida o’zining korxonasini reklama
qilishi mumkin.
-Bozordagi narxlarni o’zgarishini tezkor kuzatib borishi mumkin;
- Invistrlar topish maqsadida o’zining loyixalarini reklama qilishi mumkin;
-Sotilayotgan tovarlar uchun internetdan buyurtma qabul qilish tiziminiyaratishi mumkin;
-Elektron pochta orqali sotuv vakillari bilan tezkor aloqa o’rnatish xamda biznes bo’yicha sheriklarni maьlumotlariga to’g’ridan to’g’ri kira olish imkoniyati yaratiladi. Sotib oluvchiga esa:
-Kerakli tovarni sotadigan korxonani tezkor topish;
-Bozordagi narxlar bilan tanishish, hamda kerakli tovarni sotadigan va narxi kanoatlantiradigan sotuvchini topish;
-Elektron pochta yordamida sotuvchi – firmaga aniq surovlar yuborish hamda javob olish;
-Tovar buyurtma qilish;
- Ekspiditor va transport xizmatini ko’rsatuvchilarni tanlash;
-YUkni olib kelishini buyurtma qilish;
- Tulovlarni amalga oshirish v.b.
Sotuvchilar ham, sotib oluvchilar ham, Internetdan o’zlariga kerakli ma’lumotlar manbai sifatida foydalanishlari mumkin. Internetning tuzilishi xar doim takomillashtirilmoqda, imkoniyatlari esa kengaymoqda. Xozirda “Internet Help” deb nomlangan umuman yangi qidiruv tizimi yuzaga kelgan. Bu tizimning yangiligi shundaki, foydalanuvchi kerakli surovlarni oddiy tilda (yoki shevada) beradi. Bu surovnomalarni qabul qilgan operator shu surovnomaga taaluqli WEB-manzillarni yuboradi. Bugungi kunda Internet jadal tarzda nafaqat kompyuter texnikasi, balki boshqa texnologik jixatdan murakkab bo’lgan tovarlarni (telvizorlar,telefonlar) ishlab chiqaradigan korxonalarga ham kirib bormoqda. Bunday korxonalarning maqsadi – uy-jixoz bozori imkoniyatlaridan to’liq foydalanish. Shu sababdan kompyuter va mobil telefon texnologiyalaridan keng foydalaniladi, hamda virtual reallikga kirib borish vositalarini narxi tushiriladi, bu esa ma’lumotlarga Internet orqali etishishni iqtisodiy imkoniyatini oshiradi. Natijada alternativ qurilmalarni afzalliklarini yo’qqa chiqishiga olib keladi. Misol tariqasida, Microsoft kompaniyasi muxandislari oldiga qo’yilgan masalalarni olishimiz mumkin: kompyuterni inson ovozi yordamida boshqarish, kompyuterlarda tasvir sifatini oshirish v.b. Elektron to’lov texnologiyasi Sotib oluvchi sotuvchi bilan pul o’tkazish yo’li bilan xisoblashishi jarayonida nakd pul ishtirok etmaydi, faqatgina sotib oluvchi xisob raqamidan sotuvchining xisob raqamiga pul ko’chiriladi. Pul o’tkazish yordamida xisob kitob qilishni bir necha usuli mavjud (bankdan pul o’tkazish, bank kartasi erdamida xisob- kitob qilish, cheklar va shunga o’xshash usullar). Istagan maqsadda bankdan po’l o’tkazish operatsiyasi tranzaktsiya deb nom olgan (lotinchadan transaction- kelishuv, shartnoma ma’nosini anglatadi). Tranzaktsiya – bu bank kartaning egasi tomonidan ruxsat berilganda, bank kartaning egasiga xizmat ko’rsatish uchun tizim katnashchisidan katnashchiga uzatiladigan, tizim qatnashchilari tomonidan yaratiladigan ma’lumotlar ketmaketligidir.
Tranzaktsiya qo’yidagi asosiy xossalarga ega:
-Bo’linmaslik;
-Izolyatsiyalangan;
-Ishonchliligi
- Karta egasi va xizmat ko’rsatuvchilar orasidagi aloqa.
Tranzaktsiyaning bo’linmasligi – yaьni tranzaktsiya operatsiyalarini hammasini bajarish kerak yoki bitta ham operatsiya bajarish kerak emas. Tranzaktsiyaning kelishilganligi - yaьni ma’lumotlar bazasidagi kartalar, xisob raqamlari xaqidagi ma’lumotlar o’zgartirilmaydi.
Tranzaktsiyaning izolyatsiyalanganligi – bir tranzaktsiya boshqa tranzaktsiyalarga bog’liqmasligini ko’rsatadi. Tranzaktsiyaning ishonchliligi quyidagida ko’rinadi, tugallangan tranzaktsiya o’zidan so’ng tiklanishi mumkin, tugallanmagan tranzaktsiya esa bekor qilinadi.
Karta egasi va xizmat ko’rsatuvchilar orasidagi aloqa deb shunday aloqa nazarda tutilganki, uning natijasida karta egasining xisob raqamida qandaydir o’zgarish ro’y beradi. Elektron to’lov ko’p tomondan, oddiy dukonlarda ishlatiladigan telefon orqali tovarlarni buyurtma qilishni eslatadi. Farqli tomoni shundaki, elektron tulov jarayoni sotib oluvchining kompyuteri hamda sotuvchining WEB-serveri orqali amalga oshiriladi. Elektron to’lovlarni amalga oshirish tizimi Ushbu rasmdan ko’rinib turgandek, sotib oluvchi brouzer yaьni dastur yordamida tovar sotuvchining WEB-serverida joylashgan formani tuldirib kerakli buyurtmani amalga oshiradi. Ko’pgina sotuvchilarning WEB- serverlarida buyurtma qoldirish uchun muljallangan formalar mavjud. To’ldirilgan forma sotuvchining serverida joylashgan ma’lumotlar bazasiga kiritiladi. Elektron to’lov tizimi o’z ichiga quyidagi xisoblashish ko’rinishlarini oladi:
-Bank kartalari;
-Elektron cheklar;
-Raqamli pullar;
-Elektron pullar.
Bank kartalari katta va o’rta miqdordagi to’lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Elektron cheklar esa asosan kichik miqdordagi, tez amalga oshirilishi kerak bulgan to’lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Elektron pullar, ya’ni pullarni elektron ko’rinishda uzatish nazarda tutilmoqda, asosan katta miqdordagi tulovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Bank kartalari - bu intellectual kartalarning bir turidir.
Intellektual karta - umumiy termin bo’lib, ishlatilish maqsadi, xizmat ko’rsatish to’plamlari, texnik imkoniyatlari, ishlab chiqargan instituti bilan farqlanadigan hamma kartalarni o’z ichiga oladi. Intellektual kartalarning o’ziga xos tomoni shundaki, ular amaliy dasturlarda ishlatiladigan ma’lumotni o’zida saqlaydi. Bunday kartalarni binoga kiruvchi kalit, kompyuterga kiruvchi kalit, xaydovchilik guvohnomasi sifatida ishlatish mumkin. Interaktiv moliyaviy amallar Internet paydo bulgandan beri iqtisodiy-moliya jarayonlari global miqyosda
ortib bormoqda. SHu vaqtning o’zida moliyaviy muxitning dinamikasi kuchayishi uning barqarorligini susaytirmoqda, bu esa o’z navbatida inkirozga uchrash darajasini oshirada. Moliyaviy muxit o’z ma’nosiga ko’ra maksimal axborotlashgan va virtuallashgandir. SHu sababdan Internet texnologiyalari bank ishiga hamda brokirlik xizmatlariga singdirilmoqda. Yangi telekommunikatsiya qurilmalari moliyaviy operatsiyalarni tez va kam xarajatlar evaziga amalga oshirishni ta’minlaydi. Sotib oluvchi Brouzer sotuvchi server Tranzaktsiyani boshqarish shlyuz Alishtirish sotuvchi banki Aniqlash va hisob kitob Bank ishiga Internetni singdirish uch xil yo’ldan bormoqda:
-Bankning va boshqa xujjatlarni elektron qayta ishlash;
-Tulov tizimini kompyuterlashtirish, yaьni tulov operatsiyalarini kompyuterlar orqali amalga oshirish;
-Bankning ishchi stantsiyalari o’rtasida aloqani o’rnatish uchun telekommunikatsiya tizimlaridan foydalanish. Ixtiyoriy tadbirkor o’ziga xizmat ko’rsatish uchun bank tanlayotganda “Qulay, Ishonchli, Foydali” degan qoidaga rioya qiladi. Bu esa uning eьtiborini beixtiyor banklarning kompyuterlashtirilganiga va Internet-bank ishiga tushadi. Internet-bank ishi bu ma’lumotlar bazasi, dasturlar va boshqa qurollarning yig’indisidan iborat bo’lib, ma’lumotlarni bir joyga to’plash hamda ulardan Internetga ulangan kompyuterlardan foydalanish imkonini berish. Internet- bank ishini O’zbekiston Respublikasida tashkil qilish yo’nalishi va ular uchun ishlatiladigan dasturlar tijorat banklarining ravnaqiga va davlatning moliyaviy siyosatida muxim o’rin tutishi lozim. SHu maqsadda bank ishi sohasida kata yutuqlarga erishgan davlatlar tajribasini o’rganishimiz lozim. Elektron tijorat va elektron to’lov tizimi Elektron savdo- sotiqning yaratilishiga 1970 yilda AQSH da ma’lumotlarni kompyuter tarmoqlarida elektron ko’rinishda - EDI(Electronic Data Exchange) va banklar orasida pullarni elektron almashishning paydo bo’lishi asos bo’ldi. Internetni rivojlanishi xamma savdo- sotiq bilan shug’ullanadigan firmalarning hamda mijozlarning bu texnologiyaga bulgan qiziqishi tezda ortdi. Internet sub’ekt darajasida elektron savdo-sotiqni rivojlanishiga olib keldi. Kichik korxonalar va shaxslar, o’zlarining tijorat kelishuvlari va boshqa turdagi operatsiyalarini electron rejimda, yaьni aniq vaqt (on-line) rejimida – pul almashtirish bankomatining ishlash
rejimida olib borishadi. Bankomat bilan prossing markaz o’rtasida bo’ladigan hamma operatsiyalar va xisob raqamlar bo’yicha tranzaktsiyalar real vaqt birligida amalga oshiriladi.
Elektron savdo- sotiq asosida yangi savdo- sotiq korxonalarini –electron dukonlarni yaratmoqda, rakobatning kattaligi sababli ularda yangi turdagi xizmatlar va tovarlar paydo bo’lmoqda. Elektron savdo- sotiq asosiy momenti bo’lib tovarlarni Internetda aylanishi xisoblanadi. Tovarning aylanishi , uni sotishga muljallangan tuliq kompleks tadbirlar asosida
amalga oshirilishi lozim. Ular axborotni ishlab chiqish va ishlatish, reklama tadbirlari va shunga o’xshash tadbirlardir. Tovarning Internetda aylanishining quyidagi usullari bor.
-Bannerlar orqali reklama
-Offlayn reklama
-Qidiruv tizimlariga va kataloglarga ro’yxatga o’tish orqali reklama Bannerlar orqali reklama. Banner (inglizcha banner – katta xarflar bilan yozilgan sarlavxa) reklama beruvchining WEB-saxifasi bilan giperssilka orqali bog’langan aniq ko’rinishga ega rasmdir. Bannerlarning qo’yidagi o’lchovlari keng tarqalgan: 468x60, 400x50, 88x31. Offlayn reklama. Offlayn reklama bu Internet- kompaniyalarning tovarlarini radio orqali reklama qilishdir. Boshqacha qilib aytganda, Internet- kompaniyalar o’zining ishlash jarayonida o’z eьtiborlarini asosan radio, televizion, bosma reklamaga qaratishadi. YAngi elektron markani yaratish va firma imidjini orttirish uchun radioreklama juda xam mos xisoblanadi. Sababi radioreklama auditoriyasida 35-55 yoshgacha bo’lgan insonlar sanaladi.Qidiruv tizimlariga va kataloglarga ro’yxatga o’tish orqali reklama. Katalog – bu tovarlarni topishga oson bo’lishi uchun bir tartib qilib yig’ilgan va spravochnik ko’rinishida chiqarilgan nashr. Kataloglar odatda bir necha katalog ostilarga bo’linadi, ular esa o’z navbatida direktivalarga ajratiladi. Bunday kataloglarda ro’yxatdan o’tish uchun kerakli ularning WEB saxifasida ko’rsatilgan amallarni bajarish kerak.
Elektron savdo- sotiqning barqarorligi ko’p xollarda axborot oqimining doimiyligi bilan aniqlanadi. Firma Internet orqali elektron savdo- sotiq bilan shug’ullansa, unda bu firma o’zining raqobatbardoshligini oshiradi. SHu bilan bir qatorda firmaning xizmat ko’rsata olish chegaralari ancha kengayadi. Interaktiv biznesni qullab-quvvatlanishini asosiy faktori sifatida kelishuvlarni va moliyaviy operatsiyalarni bajarish uchun juda kam vaqt ketadi.
|