nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
§ XX asrning maxfiy siri - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

|
Axborot kommunikatsion texnologiyalarBog'liq Axborot kommunikatsion texnologiyalar5.4§ XX asrning maxfiy siri
Kriptoanalitiklarni e’tiborini qozongan eng mashhur ma’lumotlarni
himoyalovchi qurilma bu – “Enigma” (Maxfiy) qurilmasi hisoblanadi. Mazkur
qurilma nemis injeneri Arturom Sherbiusom tomonidan ixtiro qilingan. Tuzilishiga
92
ko‘ra “Enigma” oddiy avtomobil’ odometr
3
ini eslatadi: uchta rotordan (shifrodisk)
iborat bo‘lib, elektr moslamalar yordamida oldinma keyin joylashgan bo‘lgan.
Operator ochiq tekstdagi biror bir harfni qo‘rilmaga yozmoqchi bo‘lsa,
qurilmadagi mos klavishani bosishi kerak bo‘lgan. Klavisha bosilganidan so‘ng
signal uchta shifrdiskda joylashgan aloqa putanitsalaridan o‘tadi. Shundan so‘ng
hosil bo‘lgan ma’lumot reflektor bo‘limiga o‘tar, undan esa boshqa yo‘l “elektr
yo‘l” orqali ortga qaytar edi. Shundan so‘ng birinchi disk bir pozitsiyaga o‘zgarar
edi. Shu sababdan kiritilayotgan keyingi harfning shifri butunlay boshqa qoidaga
asosan hosil bo‘lar edi. Operator 26 ta harfni kiritganidan so‘ng birinchi disk
o‘zining boshlang‘ich holiga qaytar, ammo ikkinchi disk bir pozatsiya o‘zgarar edi.
“Enigma” qurilmasi yordamida ma’lumotni tezda shifrlash uchun to‘rt
kishidan iborat brigada guruhi zarur bo‘lgan: birinchisi ochiq tekstni o‘qib turgan,
ikkinchisi tekstni klaviatura yordamida terib turgan, uchinchisi indikatordan
chiqqan shifrlangan ma’lumotni o‘qib turgan, to‘rtinchisi esa o‘qilayotgan shifr
tekstni telefon yoki boshqa qurilmalar orqali uzatib turgan. “Enigma” shifr
tekstlarining kalitlari bo‘lib, rotorlarning boshlang‘ich holi va elektron
kommutatsiya zanjirlari hisoblangan. Kalitlarni topish kombinatsiyasining ehtimoli
92 ta nollardan iborat bo‘lgan raqam bo‘lgan.
5.1-rasm. Enigma shirflash qurilmasi
3
Odometer - oddiy hisoblagich – g‘ildirakning aylanishlarning sonini o‘lchash uchun qurilma. Odometr yuriladigan
masofani indikatorda o‘qishga aylantiradi. Odatda odometr ko‘rsatkichni va g‘ildirakning aylanishiga bog‘liq
ko‘rsatkichni (datchik) o‘z ichiga olgan o‘lchash vositasidan iborat.
|
| |
«Повышение 
эффективности - Навоий давлат кончилик институти ва тошкент давлат техника университети илмий даражалар берувчи

42
значительно снижает механическую
скорость бурения и повышает
энергоемкость бурения, за счет повторного разбуривания шлама.
Составим систему уравнений сил, действующих на частицу,
представленных на рис.7.
{
∑ 𝐹
𝑥
= 𝑚 ∙ 𝑎
𝑥
;
∑ 𝐹
𝑦
= 𝑚 ∙ 𝑎
𝑦
;
∑ 𝐹
𝑧
= 𝑚 ∙ 𝑎
𝑧
,
(12)
где
𝑚
–
масса частицы, кг;
𝑎
–
ускорение частицы, м/с
2
.
𝐹
т
− 𝑅 = 𝑚 ∙ 𝑎
𝑥
;
(13)
𝐹
𝑚
= 𝑚 ∙ 𝑎
𝑦
;
𝐹
𝑎
+ 𝑃
𝑜
− 𝐺 = 𝑚 ∙ 𝑎
𝑧
,
где
𝐹
т
−
тангенцальная сила, Н;
𝐹
𝑚
– нормальная сила, Н;
𝐹
𝑎
– сила
Архимеда, Н;
𝑃
𝑜
– осевая сила, Н;
𝐺
– сила тяжести, Н.
8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja

8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja
Download
0,54 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
20.12.2023
Hajmi
0,54 Mb.
#124509
Download
0,54 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja
Download
0,54 Mb.
Matnni ko'rish
Yozuvchi badiiy mahoratini o‘rganishda asar tili qanday rol’ o‘ynaydi?

|
Yozuvchi badiiy mahoratini o‘rganishda asar tili qanday rol’ o‘ynaydi?Bog'liq Adabiyot-oqitish-metodikasi.-Xudoyberdiyev116. Yozuvchi badiiy mahoratini o‘rganishda asar tili qanday rol’ o‘ynaydi?
A). U yoki bu asarning yutug‘i va kamchiligini belgilash mezoni
V). Obrazlarning xilma-xilligi
S). Asarning yutug‘ini bildiradi
D). Poetik ohang.
117. Badiiy adabiyotning obrazliligi deganda nimani tushunasiz?
A). Badiiy adabiyotda so‘zlarning ko‘chma ma`noda qo‘llanilishi
V). So‘zlarning o‘z ma`noda qo‘llanishi
S). So‘zlarning ko‘p ma`noligi
D). V, S javoblari.
118. Adabiyot o‘qituvchisining qirralariga nimalar kiradi?
A). V, D javoblari
V). Badiiy vositachilik, badiiy ijrochilik, badiiy ijodkorlik
S). O‘qituvchining shaxsiy fazilatlari
D). Pedagogik amaliYotchilik, ilmiy tadqiqotchilik, ijtimoiy tashkilotchilik
119. Adabiyot o‘qituvchisining ish rejasi necha turga bo‘linadi?
A). Ikkita, yillik ish reja, kundalik ish reja
V). Bitta, yillik ish reja
S). Uchta, yillik, kundalik, oylik
D). V, S javoblari.
120. O‘qituvchining darsga tayyorlanish jarayoni necha bosqichdan iborat?
A). V, S, D javoblari
V). O‘quvchilar va o‘qituvchilar hamkorlikdagi faoliyatini uyushtirish,
rejalashtirish
S). Darsda tahlil etiladigan materialning taqdim etilishini rejalashtirish
D). Badiiy materialni tanlash, saralash
121. O‘quv rejasida faqat adabiy materialning tarkibigina aks etadimi?
A). V, S, D javoblari
V). Bahs-munozara, ekskursiya darslari, sinfdan tashqari ishlar
S). Barcha dars xillari, ko‘rgazmali vositalar
D). Sarhisob mavzular, matn ustida ishlash, nutq o‘stirish.
122. O‘quvchilarni asar poetikasi tahliliga o‘rgatishda nimalarga e`tibor
beriladi?
A). V, S, D javoblari
V). Asar qahramonlarini tavsiflash
S). Yozuvchi badiiy mahoratini baholash
D). Asar mavzui g‘oyasini aniqlash
|
| |
§ Kod ovlovchilar - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

91
Polkovnik Oleg Penkovskiy
Djon Entoni Uoker
Tarixdagi birovni kodini o‘g‘irlash uchun eng yirik bo‘lgan
operatsiyaning
nomi “Djennifer”. Bu operatsiya 1970 yillarda AQSh tomonidan o‘tkazilgan. Bu
operatsiyani amalga oshirish uchun Glomar Explorer nomli yirik kema quriladi.
Glomar Explorer tabiatshunoslik
izlanishini bahona qilib, 1968
yili Atlantika
okeaning 5000 m tubiga cho‘kib ketgan, maqsadi Sovet M - 129 kemasini taftish
bo‘lgan. “Djennifer” operatsiyasi mualliflarining fikricha M - 129
ning ichida
Sovet HDK suv osti kemalari va sohil radio idoralarining ma’lumot almashinuvini
ta’minlovchi shifr sistema kalitlari bo‘lgan.
Bunday “tadbirkorlik”ni kriptoanaliz nazariyalari bilan shug‘ullanuvchi davlat
idoralari ham chetlab o‘tishmagan. Masalan tarixda Marfin sharashkalari (Maxsus
qamoqxona) nomi bilan mashhur Sovet NII-2 xodimlarini keltirsa bo‘ladi.
Keyinchalik harbiy va diplomatik shifrlash qurilmalarini ochish bilan KGB ning 16
– bo‘limi ish yuritgan. Ular “Sovuq urush” davridagi eng kuchli EHM – Bulatdan
foydalanishgan. Qurilma Vernadskoy mavzesidagi baland imoratga joylashtirilgan
bo‘lgan.
8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja

|
8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja
|
bet | 1/3 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272624 |
Bog'liq Presentation 8
8-Mavzu: IYoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi
Reja:
1. IYoDlarning moylash tizimi vazifasi, turlari.
2. Moylash tizimida qo`llaniladigan moylar bo`yicha qisqacha ma`lumotlar.
3. Moylash tizimlarining asosiy mexanizm va detallari konstruksiyasi, ishlash prinsipi.
4. Moy nasoslari, moy filtrlari, reduksion va o`tkazgich klapanlar, nazorat asboblari konstruksiyalari va ishlashi.
Moylash tizimining vazifasi dvigatel detallarining ishqalanuvchi yuzalariga yetarli miqdorda moy yetkazib berish bilan detallar sirtida mustahkam moy pardasi hosil qilish hisobiga ulardagi ishqalanishni va yeyilishni kamaytirish.
Shuningdek, ishqalanuvchi yuzalarni qisman sovitadi va ularda yeyilishdan hosil bo‘lgan metall zarrachalari bilan birga moy qurumlarini yuvadi, so‘ngra karter tubidagi ifloslangan moylarni filtrlaydi.
Moylash tizimi quyidagi qismlardan tashkil topgan:
- moy karteri;
- moy nasosi moy qabul qilgich bilan birga;
- moy filtrlari;
- moyni yuqori bosim ostida uzatuvchi quvur (silindrlar blokidagi).
Karter - avtomobil dvigatelining pastki qismida joylashgan bo’lib, mashina yoki mexanizmlarning asosiy qismi. U ish qismlarini qo'llab-quvvatlash, ularni himoya qilish va dvigatel yog'larni joylashtirish uchun mo'ljallangan.
1-moyni gaz taqsimlash mexanizmlariga yetkazuvchi quvur:
2-asosiy moy magistrali;
3-tirsakli valining podshipnikini moylash quvuri;
4-dvigatel karteri:
5-filtlovchi element;
6-moy filtrini korpusi;
7-moy nasosi;
8-moy qabul qilgich;
9-moy karteri;
10-moyni chiqarish tiqini.
Moy nasosi, moyni bosim ostida dvigatel mexanizmlarining ishqalanuvchi yuzalariga, shuningdek, moyni tozalash va sovitish tuzilmalariga yuborish uchun xizmat qiladi. Avtomobil dvigatellarida asosan shesternyali nasoslardan foydalaniladi. Nasoslar shesternyalarning ilashishi bo‘yicha tashqi va ichki ilashgan shestrenyalilarga bo‘linadi.
|
| |
Moy nasoslari, moy filtrlari, reduksion va o`tkazgich klapanlar, nazorat

30-Rasm. Moy nasosi sxemasi.
a) tashqi ilashgan shesternyali. b) ichki ilashgan shesternyali. v) rotorli.
1-yetaklovchi shesternya; 2-nasos qobig‘i; 3-keluvchi quvur; 4-yetaklanuvchi
shesternya; 5-o‘q; 6-yuboruvchi quvur; 7-ajratiluvchi sektor; 8-yetaklanuvchi
rotor;
9-yetaklovchi rotor.
Nasos ishlayotganda uning tishli g‘ildiraklari strelka bo‘yicha yo‘nalishda
aylanadilar. Shunda moy karter tubidan qabul qilgich
orqali nasosning kiritish
kanaliga vujudga kelgan siyraklanish ta’sirida so‘riladi va korpus devori bilan tishlar
oralig‘idagi bo‘shliq to‘ldiriladi. Tishli g‘ildiraklarning aylanishi davomida
bo‘shliqlardagi moy korpus devori bo‘ylab nasosning haydash kanali orqali asosiy
moy kanaliga bosim bilan yuboriladi. Tishlar ilashishga kirayotganda ular
oralag‘idagi, o‘ramda qolgan, moy qisilib g‘ildiraklarni radial yo‘nalishda ikki
tomonga keradigan kuch xosil qiladi va ularni erkin aylanishga to‘sqinlik qiladi.
Shuning uchun tishlarning ilashgan joyida korpusda ariqcha qo‘yiladi
va uni
kanalcha orqali xaydash bo‘shlig‘i bilan tutashtiriladi: shunda g‘ildiraklarning erkin
aylanishiga qarshilik ko‘rsatayotgan tishlar oralig‘idagi qisilgan moylar xaydash
bo‘shlig‘iga o‘tkazib yuboriladi. Nasos bilan xosil qilinadigan bosim asosiy moy
kanalidan moyning
qay darajada sarflanishi, tishli g‘ildiraklarning aylanishlar
chastatasi va moyning qovusholigiga boliq bo‘ladi. Benzinli dvigatellarda tizimdagi
moyning bosimi 0,3÷0,5MPa, dizellarda esa 0,5÷0,7MPa bo‘ladi. Tizimdagi moy
bosimini belgilangan me’yoridan ortib ketmasligini reduksion klapan ta’minlaydi.
Bosim belgilanganidan ortib ketsa reduksion klapanining sharchasi prujina kuchini
yengib o‘rindig‘idan siljiydi va moyning ma’lum miqdorini nasosning so‘rish
bo‘shlig‘iga o‘tkazadi va tizimdagi bosim pasayadi.
Yuqoridagi rasmda ichki
ilashishdagi shesternyali moy nasosining ishlashi tasvirlangan. Bunday nasoslar
Neksiya, Tiko, Damas avtomabil dvigatellarida qo‘llanilgan. Nasos - so‘rish va
xaydash kanallariga ega bo‘lgan korpus, tashqi tishli yetakchi va ichki tishli
yetaklanuvchi g‘ildiraklar va pulunjerli reduksion klapandan iborat.
Tishli
g‘ildiraklar ilashgan holda korpus ichida o‘rnatilgan. Korpusda, g‘ildiraklarning
ilashishdan chiqqan joyida tishlarning qo‘yiqchalarini bir-biridan ajratib turuvchi
o‘roqsimon to‘siq ishlangan.
Bajardi: abdisalamov sherzod

|
Bajardi: abdisalamov sherzod
|
Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 330,5 Kb. | | #146683 |
Bog'liq Amaliy ish 3
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
M UHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNALOGIYALARI UNIVERSITETI
Amaliy ISHI
BAJARDI:ABDISALAMOV SHERZOD
GURUH:072-20
TOSHKENT 2024
3-LABORATORIYA ISHI
TARMOQ QURILMALARI XAVFSIZLIGINI TAHLIL QILISH
Ishdan maqsad: Cisco kommutatorlarida va marshrutizatorlarida parolni olib tashlash (сброс) bo’yicha amaliy ko’nikmalar olish
QISQACHA NAZARIY MA’LUMOTLAR
Qurilma sozlamalariga kirish uchun kerak bo’ladigan parolning yo’qotilishi yoki unutilish holatlari tez-tez uchrab turadi. Ushbu laboratoriya ishida Cisco kommutatorlari va marshrutizatorlarida parollarni olib tashlash (Сброс) jarayoni ko’rib chiqiladi.
Quyida keltiriladigan usullar qurilmaga to’g’ridan-to’g’ri konsol kabel orqali ulanishni ko’zda tutadi. Shuning uchun ham qurilma joylashgan xonaga faqat kirish huquqiga ega foydalanuvchilar kirishi, xavfsizlik nuqtai nazaridan e’tiborga olinishi kerak. Ushbu metodikalarning mohiyati quyidagicha: paroli unutilgan yoki yo’qolgan konfiguratsion faylsiz qurilmaning sozlamalariga imtiyozli rejimda (Privileged EXEC) kirish va konfiguratsion faylni almashtirish orqali barcha parollarni o’zgartirish.
Cisco marshrutizatorlarida parolni tashlab yuborish
Cisco marshrutizatorlarida parolni tashlab yuborish uchun qurilmaga fizik kira olish kerak, ya’ni konsol kabel orqali ulanish imkoniyati bo’lishi kerak. Marshrutizatorda konfiguratsion registr mavjud bo’lib, ushbu registr marshrutizatorning ishga tushishini boshqaradi va uning qiymatlari energiya talab qiluvchi xotirada saqlanadi.
Configuration register – bu marshrutizatorning ishga tushishi ketma-ketligiga javob beruvchi NVRAM da joylashgan 16 bitli registr. Ya’ni marshrutizatorga operatsion tizimni va sozlanish fayllarini qaysi tartibda va qayerdan olishini ko’rsatib beradi. Uning odatiy qiymati – 2102. Qiymatning uchinchi raqami sozlanish fayliga, to’rtinchi raqami esa operatsion tizimga javob beradi. Parollar unitilishi yoki yo’qolishi holatlarida uchinchi raqamni “4” raqamga o’zgartirish kerak bo’ladi.
Ko’pchilik marshrutizatorlarda konfiguratsion registrning qiymati – 0x2102 bo’ladi.
Agar Cisco marshrutizatoriga kirish huquqi bor bo’lsa, unda konfiguratsion registrning qiymatini quyidagicha tekshirsa bo’ladi:
Loading "flash:/c2960-lanbase-mz.122-25.FX.bin"...
#############################
Boot process terminated.
switch:
switch: flash_init
Initializing Flash...
flashfs[0]: 3 files, 0 directories
flashfs[0]: 0 orphaned files, 0 orphaned directories
flashfs[0]: Total bytes: 64016384
flashfs[0]: Bytes used: 3059643
flashfs[0]: Bytes available: 60956741
flashfs[0]: flashfs fsck took 1 seconds.
switch: dir flash:
Directory of flash:/
1 -rw- 3058048 c2950-i6q4l2-mz.121-22.EA4.bin
3 -rw- 979 config.text
2 -rw- 616 vlan.dat
60956741 bytes available (3059643 bytes used)
switch: rename flash:config.text flash:config.old
switch: dir flash:
Directory of flash:/
1 -rw- 3058048 c2950-i6q4l2-mz.121-22.EA4.bin
3 -rw- 979 config.old
2 -rw- 616 vlan.dat
|
| |
Moy qabul qilgich - 8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja

Sеntrifuga. Markazdan qochma mayin filtrlar (sеntrifugalar) kеng
qo’llanilmoqda. Bu turdagi sеntrifugalar rеaktiv yuritmaga ega bo’lib, qarama -
qarshi yo’nalishda bosim ostida otilib chiqayotgan moy oqimi ta'sirida rotori
aylanadi.
Sеntrifuga korpusining o’qiga aylanuvchi rotor o’tkazilgan. Moy bosim ostida
kiritish tuynugi orqali o’tib, gupchakdagi tеshiklardan rotor bo’shlig’iga kiritiladi,
so’ng moy rotorining pastki qismidagi bir-biriga qarama-qarshi yo’nalgan
jiklyorlardan bosim ostida oqib chiqadi, natijada moy oqimining rеaktiv kuchlari
rotorning 5000÷10000 aylanishlapr soni bilan aylanishini ta'minlaydi. Shunda og’ir
mexanik zarrachalar ichki yon dеvorlariga tashlanib ushlanib qoladi.
Karterni shamollatish - 8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja

Karterni shamollatish. Dvigatelning ish jarayonida porshen ustida xosil
bo‘lgan yuqori bosimga ega gazlarning bir qismi porshen xalqalari bilan silindr
oralig‘idagi tirqishdan karterga o‘tadi. Bu gazlar yonuvchi aralashma, to‘la va
qisman yongan maxsulotlardan iborat bo‘lib karter gazlari deb ataladi. Karterga
o‘tadigan gazlarning miqdori dvigatel yuklanishining ortishi, shuningdek silindr,
porshen va porshen xalkalari yeyilishining oshishi natijasida ko‘payib boradi. Bu
gazlarning tarkibida yonilg‘i va suv bug‘i, karbonat angidrid, oltingugurt, azot va
qisman karbon- odorod birikmalari bo‘ladi. Yonilg‘i bug‘i tomchiga aylanib moyni
suyuqlashtiradi, suv bug‘i va boshqa birikmalar moyni oksidlaydi, natijada moyning
sifati yomonlashadi. Karter gazlarining moyga yomon ta’sirini kamaytirish uchun
ularni karter bo‘shlig‘idan uzluksiz ravishda chiqarib turish lozim bo‘ladi.
Shuningdek karter bo‘shlig‘ini yetarli darajada shamollatilmasa, karterda gaz bosimi
ortib, tirsakli valning salnik elementi va karterning zichlovchi qistirmalaridan moy
oqaboshlaydi. Bundan tashqari, gazlar kabina yoki kuzovga o‘tsa, xaydovchi va
yo‘lovchilarni zaxarlaydi. Gazlarni karterdan uzluksiz chiqarib turish karter
bo‘shlig‘ini shamollatish; bu jarayonni ta’minlovchi majmua tuzilmalarni karterni
shamollatish tizimi deb ataladi. Shamollatilganda karter moyining sifati nisbatan
yaxshi saqlanadi uni almashtirish orqalig‘i uzayadi va dvigatelning xizmat muddati
ortadi. Avtomobil dvigatellarida ikki xil shamollatish usuli qo‘llanilgan bo‘lib, agar
karter gazlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tashqariga, atmosferaga so‘rilishini ta’minlansa
ochiq yoki dvigatelning ta’minlash tizimiga ya’ni kiritish taktiga majburiy qaytarilsa
yopiq shamollatish tizimi deyiladi.
Moylash tizimining asosiy taraqqiyot yo`nalishlari
32-Rasm. Zamonaviy V-simon dvigatellarning moylash tizimi sxemasi.
|
Dag’al tozalash filtrlari - 8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi Reja

|
8-Mavzu: iyoD moylash tizimi asosiy uzel-agregatlari konstruksiyasi RejaBog'liq Lecture 8Dag’al tozalash filtrlari. Odatda to’la oqimli filtrlar dag’al filtr bo’lib,
tarmoqqa kеtma-kеt ulanadi va moy nasosi bilan asosiy moy yo’li oralig’ida
joylashadi. Bu turdagi filtr moyning o’tishiga katta qarshilik ko’rsatmaydi, tuzilishi
sodda va moy tozalab o’tkazish qobiliyati yuqori. Filtrning tozalovchi qismlari
cho’yan korpusda joylashgan bo’lib, unga tushirish tiqinli tindirgich birlashtirilgan.
Korpusda o’tkazish klapani o’rnatilgan. Tozalovchi qismlar po’latdan plastinka
shaklida teshikli qilib yasalgan bo’lib, qalinligi 0,35 mm. har ikkala plastinkalar
orasiga yulduzsimon plastinka shaklida yasalgan va qalinligi 0,08 mm bo’lgan
ajratgich qo’yiladi. Plastinka va markaziy o’zakga gayka yordamida mahkamlanadi.
Kvadrat shaklli o’zakning yon tomonidagi qo’sh plastinkalar tirqishiga qalinligi 0,06
mm bo’lgan torzlovchi plastinka kiritiladi. Tozalovchi tarkibiy qismlar o’zakning
yuqori qismiga gayka bilan qisilgan rezinali salnik o’rnatilgan. Moy nasosdan
tuynuk orqali filtrning pastki ichki bo’shlig’iga kiradi va bosim ostida tozalanadi,
natijada moyning ifloslangan mayda zarrachalari plastinkalar oralig’ida ilashib
qoladi, yiriklari esa tindirgichning tubiga cho’kadi. Tozalangan moy plastinkalar
teshigidan o’tkazish tuynugi orqali asosiy moy yo’liga o’tadi. Plastinkalarni tozalash
uchun dastak buraladi. Tozalovchi oraliq plastinkalar tozalagich plastinkalarning
sirtida yopishib qolgan iflos zarrachalarni qirib tozalaydi. Kiritish va chiqarish
tuynuklari oralig’ida joylashgan o’tkazish klapani filtr ifloslanib, moy bosimi
zo’riqqanda ochiladi va nasosdan kelayotgan tozalanmagan moy dag’al filtrni
chetlab bevosita markaziy moy yo’liga o’tadi.
Moy radiatorlari motorning ishlashi natijasida qizigan moyni sovutadi.
Avtomobil motorlarida asosan havo-moy turidagi radiatorlar ishlatiladi. Odatda bu
turdagi radiatorlar motor sovitish tarmog’ining havo oqimi yo’liga o’rnatilib, moy
tarmog’iga ulanadi. Radiatorga kеlayotgan moy umumiy nasosdan yoki ikki xonali
nasosning pastki xonasidan kеlishi mumkin. Konstruktsiyasi bo’yicha moy
radiatorlarining naychali va naycha plastinkali turlari mavjud. Bunday radiatorlar
puxta va aniq ishlaydi, kartеr tubidagi moyning haroratini bеlgilangan holatda
(75÷95
0
C) da ushlab turadi.
Moy radiatori tarmoqqa kеtma-kеt ulansa, u o’tkazish klapani bilan
ta'minlanadi. Radiator moy tarmog’iga ulansa , saqlagich klapani o’rnatiladi, bu
klapan tarmoqdagi moy bosimi 0,10 MPa (1,0 kgk/sm
2
) dan oshgach ochiladi va
tarmoqdagi moyni sovitadi.
|
| |
O‘ E - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

O‘ E S N Y D L Z K T B U A A B I O U K V T Natijada, 3x7 o‘lchovli jadval tashkil qilinadi.
96
Endi shifrlangan matn qatorlar bo’yicha aniqlanadi, ya’ni o‘zimiz uchun 3
tadan belgilarni ajratib yozamiz. O‘ES NYD LZK TBU AAB IOU KVT Bu yerda kalit sifatida jadval o‘lchamlari xizmat qiladi. Tabiiyki, uzatuvchi va
qabul qiluvchi kalit sifatida jadval o‘lchami bo‘lishini o‘zaro kelishib olishlari
kerak. Deshifrlashda teskari amal bajariladi.
5.7§ Jadval almashtirishlar usuli Jadval almashtirishlar usuli o‘rta asrlardan boshlab XIX asr oxirigacha
foydalanilgan. Bir nechta usuli mavjud. Bu usullarning hammasida ma’lum bir
o‘zgarmas satr va ustunlarga ega bo‘lgan jadval tanlab olinadi. Shifrlanadigan
ma’lumot shu jadvalni to‘ldirishi shart. Jadvalning har bir katakiga bittadan belgi
yoziladi. Ma’lum qoidalar asosida ustunlar, satrlar almashtiriladi ya’ni shifr tekst
hosil bo‘ladi.
1-usul. Kalit so‘zli jadval almashtirishlar. Bu usulda kalit sifatida so‘z
olinadi. Bu so‘zdagi harflar takrorlanmasligi kerak. Shifrlanadigan matn shu so‘zga
karrali qilib olinadi. Kalit so‘z harflari jadvalning 1-satriga yoziladi. Shifrlanadigan
matn esa jadvalning keyingi satrlariga gorizontal tarzda yozib chiqiladi. Kalit so‘z
alfavit tartibida harflari almashtiriladi. Kalit so‘z harflari turgan ustundagi harflar
ham mos ravishda o‘zgaradi. Hosil bo‘lgan jadvalga gorizontal tarzda matn yozib
chiqiladi. Shu usulda matn shifrlanadi.
Berilgan matnni shifrlash: • Kalit so‘z tanlab oling;
• Kalit so‘zda harflar takrorlanmasligini tekshiring;
• Shifrlanadigan matnni kalit so‘z harflari soniga karraliligini tekshiring;
• Agarda karrali bo‘lmasa, matnni qisqartiring yoki kengaytiring;
• Ustunlari soni kalit so‘z harflari soniga teng bo‘lgan jadval chizing;
• Kalit so‘zni 1-satrga har katakka 1 ta harfdan qilib yozib chiqing;
• Matnni 2-satrdan boshlab gorizontal tarzda har katakka 1 ta harfdan yozib
to‘ldirib chiqing;
• Kalit so‘z harflarini alfavit tartibida almashtiring;
97
• Kalit so‘z harflari turgan ustundagi harflarni ham mos ravishda
o‘zgartiring;
• Hosil bo‘lgan jadval kataklaridagi matnni gorizontal tarzda yozib chiqing;
kriptomustahkamlik - Axborot kommunikatsion texnologiyalar

90
kalit yordamida moslamani o‘zgartirilayotgan
qismidagi shifrni ochadi,
diskriminatsiya qiymatini sinxroan hisoblagich ko‘rsatkichi va undan oldin
saqlangan qiymat bilan mos keladigan daraja oralig‘ida o‘zgartiradi. Shundan
so‘ng sinxron hisoblagich ko‘rsatkichi
qayta yoqiladi, shifrni ochish ma’lumotlar
orasidan bosilgan tugmaning nomeri topiladi.
Ushbu topilgan nomer, kodning doimiy qismiga yuborilgan qiymat bilan
solishtiriladi. Agar
barcha parametrlar mos kelsa, u holda buyruq bajariladi. O’z
o‘zidan KeeLog kripto himoya vositasi mahfiy deb hisoblanmaydi, bu algoritm
Microchip kompaniyasining ochiq hujjatlarida namoyish qilingan.
Biroq bu
signalizatsiya moslamasini ishlatish uchun 64 bitga teng bo‘lgan maxfiy himoya
kalitini bilish zarur. Bunday kalitlar korxonadan chiqayotgan briloklar xotirasiga
qaytarilmas – individual tarzda yoziladi. Kalitni matematik
metodlar yordamida
topishni tassavurga sig‘dirib bo‘lmaydi: kompyuter yordamida barcha
18446744073709551616 ta variantni hisoblab chiqish uchun 29247 yil kerak
bo‘lar ekan.
Shifrlangan matnni ochish

|
Shifrlangan matnni ochishBog'liq Axborot kommunikatsion texnologiyalarShifrlangan matnni ochish:
• Kalit so‘z harflarini alfavit tartibida almashtiring;
• Shifrlangan matnni 2-satrdan boshlab gorizontal tarzda har katakka 1 ta
harfdan yozib to‘ldirib chiqing;
• Kalit so‘z to‘g‘ri yozib olinadi;
• Kalit so‘z harflari turgan ustundagi harflarni ham mos ravishda
o‘zgartiring;
• Hosil bo‘lgan jadval kataklaridagi matnni gorizontal tarzda yozib chiqing.
Misol. Quyidagi matn berilgan bo‘lsin: SKANER AXBOROT KIRITISH
QURILMASI. Kalit so‘z sifatida HARBIY so‘zini olamiz.
h
a
r
b
i
y
s
k
a
n
e
r
a
x
b
o
r
o
t
k
i
r
i
t
i
s
h
q
u
r
i
l
m
a
s
i
a
b
h
i
r
y
k
n
s
e
a
r
x
o
a
r
b
o
k
r
t
i
i
t
s
q
i
u
h
r
l
a
i
s
m
i
Endi shifrlangan matn satr bo’yicha aniqlanadi, ya’ni o‘zimiz uchun 6 tadan
belgilarni ajratib yozamiz. Natijada quyidagicha shifr tekst hosil bo‘ladi.
KNSEAR XOARBO KRTI IT SQIUHR LAISMI
Kalit so‘z ikkala tomonda ham bo‘lishi shart. Deshifrlashda teskari amal
bajariladi.
2-usul. Kalit sonli jadval almashtirishlar. Bu usulda jadval o‘lchami
chegaralangan bo‘ladi. Kalit sonlar ikkita bo‘ladi. 1-kalit son ustun bo‘yicha, 2-
98
kalit son satr bo‘yicha va mos ravishda almashtiriladi, kalitlardagi raqamlar
takrorlanmasligi kerak.
|
| |
Masalan: “TASHKENT UZBEKISTONNI POYTAXTI”

|
Masalan: “TASHKENT UZBEKISTONNI POYTAXTI”Bog'liq Axborot kommunikatsion texnologiyalarMasalan: “TASHKENT UZBEKISTONNI POYTAXTI” ochiq matni
shifrlash talab etilsin. Bu yerda kalit bo‘lib kalit1=5163 va kalit2=9361725 xizmat
qiladi. 4
x
7 jadval yaratib, ochiq matn qator bo‘yicha yoziladi:
K2
K1
Endi qator va ustunlar tartib bo‘yicha o‘rinlari almashtiriladi.
9 3 6 1 7 2 5
1 T U Z B E K I
3 O Y T A X T I
5 T A S H K E N
6 S T O N N I
P
1 2 3 5 6 7 9
1 B K U I
Z E T
3 A T Y I
T X O
5 H E A N S K T
6 N I
T P O N S
Oxirgi jadvalga asosan shifrlangan matnni yozamiz va bloklarga bo‘lib
chiqamiz. BKUIZET ATYITXO HEANSKT NITPONS
Ikki tomonlama almashtirishda jadval kattaligiga qarab variantlar ham ortib
boradi. Jadval o‘lchamining kattaligi shifr chidamliligini oshiradi: 3
x
3 jadvalda 36
ta variant, 4
x
4 jadvalda 576 ta variant, 5
x
5 jadvalda 14400 variant.
5.8§ Sezar usuli
Axborotlarni shifrlashning Sezar usuli eng qadimgi usullardan biri sanaladi.
Shu turdagi ko‘plab shifrlar sinfi mashhur Rim imperatori Gay Yuliy Sezar nomi
bilan ataladi. Garchi bunday shifrlar bir qator muhim kamchiliklarga ega bo‘lsa-da,
klassik shifr sifatida tarixiy ahamiyatga ega. Sezar, Mark Gulliy Sitseronga o‘z
xatlarini yozishda 50 ta harflik grek alfavitida 3 ta harfli siklik surishni qo‘llab,
belgilarni almashtirishni buyurgan. Bu haqidagi ma’lumot bizga Svetoniy orqali
yetib kelgan. Lotin alfaviti uchun bu jadvalni hosil qilsak quyidagicha bo‘ladi:
9 3 6 1 7 2 5
5 T A S H K E N
1 T U Z B E K I
6 S T O N N I
P
3 O Y T A X T I
|
| |
Bajarilish joyiga ko‘ra insholar turi?

24
D). 5-sinfda 1,5 – 2 bet, 6 sinfda 2-2,5 bet, 7-sinfda 2,5-3 bet, 8-sinfda 3-4 bet, 9-
sinfda 4-5 bet.
149. Insholar qanday baholanadi?
A). Mazmunli, xatosiz Yozilgan insholarga “5” baho, 2-3 ta imlo xatosi bor
inshoga “4” baho, 7-8 ta grammatik xatosi bor inshoga “3” baho, nutqi kamu,
grammatik bahosi 9 tadan oshgan insholarga “2” baho, 12 tadan ko‘p xatolarga Yo‘l
qo‘yilgan inshoga “1” baho
V). Ikkita bahoga “5” , 4 ta xatoga “4”,, 9 ta xatoga “3”, 14 ta xatoga “2”, 18 ta
xatoga “1” baho
S). Uchta xatoga “5”, 5 ta xatoga “4”, 11 ta xatoga “3”, 16 ta xatoga “2”, 20 ta
xatoga “1” baho
D). V, S javoblari.
150. Dars kuzatishga qo‘yilgan talablar nimalardan iborat?
A). V, S, D javoblari
V). O‘quvchilarning darsga tayyorgarligi, o‘quvchi va o‘qituvchi hamkorligi,
o‘tilgan va yangi darsni mustahkamlash
S). Sinov savollari, topshiriqlar
D). Darsning maqsadi, vositasi, usullari.
Drama necha elementdan tashkil topadi?

20
115. Tarixiylik printsipi nima?
A). Yozuvchi tarjimai holini o‘rganishda tarixiy jihatdan to‘g‘ri
va aniqligiga
erishish
V). Yozuvchilarning tarjimai holini sharxlash
S). Badiiy asarlarning o‘ziga xos xususiyatlarini ko‘rsatish
D). V, S javoblari.
Adabiy-ijodiy to‘garakda nima o‘rganiladi?

23
V). erkin insho, noadabiy insho
S). Adabiy-ijodiy insho, oddiy insho
D). Ijodiy insho, ijodiy bo‘lmagan insho
141. Insho uslublariga qaysilar kiradi?
A). V, S, D javoblari
V). Publitsistik uslub
S). Badiiy uslubi
D). Ilmiy-uslubiy.
142. O‘qituvchilar bilimini baholashning vazifalariga qaysilar kiradi?
A). V, S, D javoblari
V). Ta`limiy baho
S). Tarbiyaviy baho
D). Nazorat bahosi.
143. O‘quvchilar bilimini aniqlash hamda baholash savollariga nimalar
kiradi?
A). Yo‘naltiruvchi savollar
V). Tahlil (analitik) savollar
S). Natija (Sintez) savollar
D). V, S, D javoblari.
144. Maktab ta`limidagi maqsadga ko‘ra insho turlari qaysilari?
A). Nazorat, ta`limiy insho
V). Nazorat, ta`limiy, sinf, uy inshosi
S). Adabiy insho
D). Adabiy-ijodiy, ishodiy insho.
Timsollar asosidagi tahlil nima?

|
Timsollar asosidagi tahlil nima?Bog'liq Adabiyot-oqitish-metodikasi.-Xudoyberdiyev98. Timsollar asosidagi tahlil nima?
A). epik asarlardagi qahramonlarni guruhlashtirib o‘rganish
V). Kichik asarlarni o‘rganish.
S). Salbiy obrazlarni o‘rganish.
D). Ijobiy obrazni o‘rganish.
99. Muammoli tahlil nima?
A). Hajman kichik, o‘quvchilarni bahsga undaydigan asarlarni tahlil qilish.
V). Hajmi katta asarlarni o‘rganish.
S). Asar mazmunini hikoyalash.
D). Muammoli tahlil shart emas
100. Senariyli dars nima?
A). Darslarning oldidan tuzilgan stsenariy asosida uyushtirilish
V). Lug‘at ustida ishlash darsi
S). Ma`ruza darsi
D). Stsenariyli dars bo‘lmaydi.
101. Adabiy o‘qishning o‘ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?
A). Badiiy asarning poetik va badiiy xususiyatlarni ochib borishga xizmat qiladi
V). Badiiy asarning shaklini belgilaydi
S). Badiiy asarning mazmunini belgilaydi
D). V, S javoblari.
102. epik asarlarni o‘rganishning o‘ziga xos xususiyatlari nimalardan
iborat?
A). Voqealar nasriy yo‘l bilan hikoya qilingan asar
V). Voqealar nasriy yo‘l bilan hikoya qilinmagan asar
S). Voqealar dramatik yo‘l bilan hikoya qilingan asar
D). Voqealar dramatik yo‘l bilan hikoya qilinmagan asar.
103. Qahramon portreti deganda nimani tushunasiz?
A). Qahramonning tashqi ko‘rinishi
V). Qahramonning kiyinishi
S). Qahramonning ichki ko‘rinishi
D). Qahramonning yurish turishi
104. Lirik asarlar nimaga mo‘ljallangan?
A). Kuylashga
V). eshitishga
S). Lirik asarlar o‘qishga
D). Ko‘rishga.
105. epik asarlar nimaga mo‘ljallangan?
A). O‘qish va eshitishga
V). O‘qishga
S). Eshitishga
D). Ko‘ylashga.
106. Dramatik asarlar nimaga mo‘ljallangan?
A). Sahnada yoki ekranda ijro eshitishga
V). O‘qishga
19
S). Eshitishga
D). Kuylashga.
|
| |
§ Simmetrik va asimmetrik kriptotizimlar

94
shuning oshkora kalitidan foydalanib shifrlangan axborot jo‘natiladi. Bunday
axborotning shifrini faqat yagona yopiq kalit egasigina ocha oladi. Kalitlar juft
bo‘lib ishlab chiqiladi va bir-biri bilan muvofiqlikka ega. Biroq bitta kalitdan
ikkinchisini hisoblab chiqarishning iloji yo‘q.
Bu turdagi shifrlarning ahamiyatli tomoni shundaki, yopiq kalit faqat bitta
shaxsga ma’lum bo‘lishidir, birinchi turdagi shifrlarda u eng kamida ikkita shaxsga
ma’lum bo‘lishi kerak edi. Bu quyidagi afzalliklarni beradi:
Yopiq kalitni uzatishda himoyalangan kanalning zarur emasligi, aloqa
ochiq kanal orqali amalga oshiriladi;
Kalit nusxasining yagonaligi uning harajatlarini kamaytiradi va uning
maxfiyligini saqlashda aniq shaxsiy majburiyat yuklashga imkon beradi;
Ikkita kalitning mavjudligi shifrlash sistemasidan ikkita rejimda maxfiy
aloqa va elektron imzodan foydalanish imkonini beradi.
Kriptografiya himoyasida shifrlarga nisbatan quyidagi talablar quyiladi:
• yetarli darajada kriptomustahkamlik;
• shifrlash va qaytarish jarayonining oddiyligi;
• axborotlarni shifrlash oqibatida ular hajmining ortib ketmasligi;
• shifrlashdagi kichik xatolarga ta’sirchan bo‘lmasligi.
Ushbu talablarga quyidagi tizimlar javob beradi:
• o‘rinlarini almashtirish;
• almashtirish;
• gammalashtirish;
• analitik o‘zgartirish.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari

38
2. Mustaqil ish: Ilmiy maqolaga taqriz yozish tartibi.
3. Cho‘lponning “Binafsha”she`rida ifodalangan ranglar. (7 – sinf).
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
8 – variant
1. She`riy va nasriy asarlarni ifodali o‘qish metodikasi.
2. Mustaqil ish: Konspekt tayyorlash tartibi.
3. 7 – sinf darsligining mazmun mundarijasi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
9 – variant
1. Ifodali o‘qish tamoyillari.
2. Mustaqil ish:mubolag‘a va tashbeh san`atiga misol keltiring.
3. Insonshunoslik Adabiyot o‘qitish metodikasining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri
ekanligi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
10 – variant
1. Matn ustida ishlash va uning o‘ziga xos tomonlarni ko‘rsating.
2. Mustaqil ish: Dars tuzatishga qo‘yilgan talablarni ko‘rsating.
3. Uyga berilgan vazifani tekshirish yo‘llari.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
11 – variant
1. Ta`lim jarayoniga nimalar kiradi?
2. Mustaqil ish: Seminarga tayyorgarlik ko‘rish tartibi.
3. An`anaviy va yangicha she`r o‘qish usullari. Misol keltiring.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
12 – variant
1. Badiiy asarni tahlilida filologik (ilmiy) va didaktik (o‘quv) turining o‘rni.
2. Mustaqil ish: Dars tahlilida, takliflar, tavsiyalar.
3. Protatinga misol keltiring.
Abduvoҳid Xudoyberdiev - bet 35

37
YOZMA ISH VARIANTLARI
1-VARIANT
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
1 – variant
1. Epik asarlarning kompozitsiyasi (lirik chekinish, portret, peyzaj).
2. Ichki ko‘rgazmalilik (asar qahramonlari ruhiyati, kechinmasi).
3. 5 – sinf darsligida yod olishga berilgan asarlar va uning mualliflari.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
2 – variant
1. O‘quv dasturlari va unga qo‘yilgan talablar.
2. Mustaqil ish: Ma`ruza matni tayyorlash tartibi.
3. 6 – sinf adabiyot darsligida yod olishga berilgan asarlar va uning mualliflari.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
3 – variant
1. Ta`lim to‘g‘risidagi Qonun Oliy majlisning nechanchi yildagi, qaysi sessiyasida
qabul qilingan?
2. Mustaqil ish: Konspekt tayyorlash tartibi.
3. Bir soatlik dars rejasi namunasi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
4 – variant
1. Darsliklar va unga qo‘yilgan talablar.
2. Mustaqil ish: Referat yozish va uning mazmuni.
3. Jamoling vasfini qildim chamanda,
Qizordi gul u yotdin anjumanda(Atoiy).
Rukunga ajrating.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
5 – variant
1. Adabiyot o‘qitish shakllari (va`zxonlik, suhbat, mustaqil ish).
2. Mustaqil ish: ko‘rgazmali qurollar tayyorlash tartibi.
3. Darsliklar, o‘quv qo‘llanmalarining uslubiy qo‘llanmalardan farqli xususiyatlari.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
6 – variant
1. Barmoq vaznida yozilgan asarlarga sharh. (Barmoq vazni, turoq, ritm, qofiya,
bo‘g‘in).
2. Mustaqil ish: Malakaviy bitiruv ishi va unga qo‘yilgan talablar.
3. Ta’lim turlarini ko‘rsating va sharxlang (oliy, o‘rta, boshlang‘ich ...)
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari

39
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
15 – variant
1. Talmeh san`atiga misol keltiring (E.Vohidov, A.Oripov).
2. Mustaqil ish: Fraziologizm – iboralardan 5 ta misol keltiring
3. Badiiy asar tilida jozibadorlik badiiy asar tilini o‘rganishning o‘ziga xos
xususiyatlaridan biri ekanligi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
16 – variant
1. Epik asarlarning ifodalanishi.
2. Mustaqil ish: G‘urbatda –g‘arib shodimon bo‘lmas emish
El anga shafiqu mehribon bo‘lmas emish
She`rini davom ettiring va unda qanday masala ko‘tarilganligini yozing.
3. Badiiy asarda bo‘yoqdorlik. Misol keltiring.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
17 – variant
1. Inshoga qo‘yilgan baho.
2. Mustaqil ish: Konferentsiya darsining rejasini tuzing.
3. Badiiy asarda peyzaj. Misol keltiring.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
18 – variant
1. Muammoli ta`lim va uni tashkil etish.
2. Ijodiy o‘qitish metodining ko‘rinishlari.
3. A`nanaviy dars turlari.
Adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillar

|
Adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillarBog'liq Adabiyot-oqitish-metodikasi.-Xudoyberdiyev3. Adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillar
1. Adabiyot o‘qitishda yangi tamoyillar qachon kirib keldi va ularning ko‘rinishlari.
2. Sovet tuzumi davrida badiiy asarning qimmati undagi sinfiylik, g‘oyaviylik, darajasi
bilan o‘lchanganligi (misollar bilan).
3. Yangi tamoyillardan – badiiy asar san`at namunasi sifatida o‘rganilishi.
4. Yangi tamoyillardan-mumtoz adabiyot vakillari ijodining islom dini bilan aloqada
o‘rganilishi haqida.
5. Yangi tamoyillardan – adabiyot o‘qitishda o‘quvchini shaxs sifatida tarbiyalashga
e`tibor berilishi.
6. Yangi tamoyillardan – har bir o‘quvchining mustaqil fikrlashi uchun imkoniyat
yaratilishi haqida.
4. O‘rta maktabda adabiyot o‘qitish bosqichlari
1. Maktabda adabiyot o‘qitish ikki bosqichga bo‘linishi (5-9 va litsey, kollejlar).
2. Tayanch (5-9 sinflar) sinflarda o‘qish darslarining mazmuni.
3. Adabiy o‘qish darslarining bosqichlari: asarni o‘qishga tayyorgarlik ko‘rish, asar
bilan tanishish, asarni tahlil qilish va mashg‘ulotni umumlashtirish.
4. Tayanch sinflarda ifodali o‘qish darslari (5-9 snf).
5. Tayanch sinflarda suhbat darsi va uni tashkil qilish.
6. Tayanch sinflarda kirish mashg‘ulotlari va uning turlari.
7. Yuqori sinflarda (litsey, kollejlar) adabiy-tarixiy kursning o‘qitilishi. (Mazmuni,
vazifasi, hajmi).
8. Yuqori sinflarda (litsey, kollejlar) o‘qitishda qo‘llaniladigan usullar.
9. Yuqori sinfda adabiyot kursining quyi sinf adabiyot kursidan farqli tomonlari.
10. Adabiyot tarixini o‘rganishda g‘oyaviy-mazmunni yoritish masalasi.
11. Adabiyot tarixini o‘rganishda adabiyotning taraqqiyot yo‘llari haqida ma`lumot
berish.
12. Adabiyot tarixini o‘rganishda adabiy yo‘nalishlar haqida ma`lumot berish.
13. Adabiyot tarixini o‘rganishda adabiy jarayon haqida ma`lumot berish.
14. Yuqori sinflarda ijodiy metodlar haqida.
15. Yuqori sinflarda ma`ruza turlari.
16. Yuqori sinflarda suhbat va uning turlari.
|
| |
Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining dasturiy vositalari. Topshiriqlar

|
Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining dasturiy vositalari. Topshiriqlar
|
bet | 1/4 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 418,65 Kb. | | #141412 |
Bog'liq 3-ma\'ruza
Mavzu: Kompyuter tarmoqlarining dasturiy vositalari.
Topshiriqlar.
Tarmoq orqali taqdim etiladigan xizmatlar nimalar kiradi?
Kompyuter tarmoqlari axborotlarni elektr signallari ko’rinishida uzatish va qabul qilishga ixtisoslashgan muhit. Tarmoq xizmatlariga quyidagilarni misol tariqasida keltirish mumkin:
Fayl server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar asosiy kompyuterning (server) ma’lumotlaridan foydalanish yoki o’z ma’lumotlarini aso-siy kompyuter xotirasiga joylashtirish mumkin;
Print server xizmati. Bunda tarmoqdagi barcha kompyuterlar o’z ma’lu-motlarini xizmat joriy qilingan kompyuter boshqaruvi orqali qog’ozga chop qilishi mumkin;
Proksi server xizmati. Bunda tarmoqqa ulangan barcha kompyuterlar xizmat joriy qilingan kompyuter boshqaruvi orqali bir vaqtda Internet yoki boshqa xizmatlardan foydalanishi mumkin;
Kompyuter va foydalanuvchi boshqaruvi xizmati. Bunda tarmoqqa ulan-gan barcha kompyuterlarning va ularda qayd qilingan foydalanuvchilarning tarmoqda o’zini tutishi hamda faoliyat yuritishi belgilanadi va nazorat qilinadi.
Kompyuterlarni bir-biri bilan bog’lash qanday bajariladi?
Kompyuterlar orasida ma’lumot almashish va umumiy masalalarni birgalikda yechish uchun komyuterlarni bir-biri bilan bog’lash ehtiyoji paydo bo’ladi. Kompyuterlarni bir-biri bilan bog’lashda ikki xil usuldan foydalaniladi:
Kabel yordamida bog’lash. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan koaksial, o’ralgan juftlik kabeli (UTP) yoki optik tolali kabellar orqali maxsus tarmoq plata yordamida bog’lanadi.
Simsiz bog’lanish. Bunda kompyuterlar bir-biri bilan simsiz aloqa vositalar yordamida, ya’ni radio to’lqinlar, infraqizil nurlar, WiFi va Bluetooth texnolo-giyalari yordamida bog’lanadi.
|
| |
Dars tahlilining turlariga nimalar kiradi?

25
A). V, S, D javoblari
V). Adabiyot o‘qitishda o‘quvchini shaxs sifatida tarbiyalashga e`tibor berish
S). Har bir o‘quvchining mustaqil fikrlashi uchun imkoniyat yaratish
D). Badiiy asar san`at namunasi sifatida o‘rganish,
mumtoz Adabiyot vakillari
ijodining islom dini bilan aloqada o‘rganish.
FILOLOGIYA TA`LIM YO‘NALISHINING III BOSQICH
TALABALARI UCHUN “ADABIYOT O‘QITISH METODIKASI”
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari

40
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
22 – variant
1. Barmoq vaznida yozilgan asarlarga sharh. (Barmoq vazni, turoq, ritm, qofiya,
bo‘g‘in).
2. Mustaqil ish: Malakaviy bitiruv ishi va unga qo‘yilgan talablar.
3. Ta’lim turlarini ko‘rsating va sharxlang (oliy, o‘rta, boshlang‘ich ...)
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
23 – variant
1. She`riy va nasriy asarlarni ifodali o‘qish metodikasi.
2.
Mustaqil ish: Konspekt tayyorlash tartibi.
3.
7 – sinf darsligining mazmun mundarijasi.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
24 – variant
1. Matn ustida ishlash va uning o‘ziga xos tomonlarni ko‘rsating.
2. Mustaqil ish: Dars tuzatishga qo‘yilgan talablarni ko‘rsating.
3. Uyga berilgan vazifani tekshirish yo‘llari.
Adabiyot o‘qitish metodikasi fanidan yakuniy nazorat savollari
25 – variant
1. Badiiy asarni tahlilida filologik (ilmiy) va didaktik (o‘quv) turining o‘rni.
2. Mustaqil ish: Dars tahlilida, takliflar, tavsiyalar.
3. Protatinga misol keltiring.
Adabiyot o‘qitishni tashkil etish degani nima?

21
V). Adabiyot darsini rejalashtirish
S). Adabiyot darslari
D). V, S javoblari
124. O‘quv rejasi o‘z ichiga nimani oladi?
A). Adabiyot kursi mazmunini o‘z ichiga oladi
V). Kurs mazmunini o‘z ichiga olamaydi
S). Adabiyot dasrlari
D). She`riy asarlarni
125. Adabiyot darslarining tarkiibiy qismlariga nimalar kiradi?
A). V, S, D javoblari
V).
Yangi mavzu bayoni,
yangi mavzuni mustahkamlash,
yangi mavzuning
yakuni
S). O‘quvchilar bilimini izohli baholash, uyga vazifa berish
D). Darsni tashkil etish, o‘tilgan mavzuni savollar orqali mustahkamlash, o‘tilgan
mavzuni yakunlash
126. Takrorlash darslari va uning turlariga nimalar kiradi?q
A). V, S javoblari
V). Chorak, yarim yillik va o‘quv yili yakunida o‘tkaziladigan takrorlash darslari
S). Kundalik mavzularini o‘tishda takrorlanadigan mashg‘ulotlar
D). Yirik adabiy mavzu o‘rganib bo‘lganidan so‘ng
uyushtiriladigan
mashg‘ulotlar
127. Yozma nutqqa nimalar kiradi?
A). V, S, D javoblari
V). Referat ma`ruza matni
S). Konspekt yozish
D). O‘quvchi bayoni, insho taqriz.
128. Yozma nutqning talablariga nimalar kiradi?
A). V, S, D javoblari
V). Tasavvur etadi
S). Muhokama qiladi
D). Yozma nutqda o‘quvchi fikr kiritadi
129. Og‘zaki nutqning o‘ziga xos xususiyatlari nimada?
A). Bir vaqtning o‘zida aytiladi va eshitiladi
V). Muhokama qilinadi
S). Og‘zaki nutqda tasavvur etiladi
D). Bir vaqtning o‘zida aytiladi, eshitiladi.
Tugridan-tugri (bevosita) ulchash

|
Tugridan-tugri (bevosita) ulchash
|
bet | 34/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQITugridan-tugri (bevosita) ulchash - bu ulchanuvchi mikdorni tugridan- tugri tajribadan, ya’ni bevosita ulchash asbobining kursatishidan olinadigan natijadir.
Bilvosita ulchash - bu aniklanishi lozim bulgan mikdorni shu mikdorni va bevosita ulchash mumkin bulgan mikdorlarni uzaro boglovchi ma’lum ifodadan topishdir. Masalan, kuchlanishni voltmetr va tokni ampermetr yerdamida ulchab, karshilikni topishdir.Ba’zi xollarda, ayniksa, ilmiy tekshirish ishlarida ulchash natijasi ulchanuvchi midor bilan tenglamalar orkali boglangan bir kancha mikdorlarni tugridan-tugri yoki bilvosita ulchab, sungra tenglamalarni yechish orkali topiladi va bunday ulchash birlikdagi ulchash deb ataladi. Bunga materiallar karshilik-larining temperatura koeffitsientini topish misol buladi.
2. Xar kanday ulchashda ulchash natijasi ulchanayotgan mikdorning xakikiy kiymatidan bir oz fark kilishi ulchash xatoligi deb ataladi. Ba’zan ulchash natijasini baxolashda "ulchash anikligi" dan foydalaniladi. Ulchash anikligi ulchash natijasining xakikiy mikdoriga kanchalik yakinligini kursatadi. Yukori kursatish anikligining yukori bulinishiga ulchash xatosi kichik bulganida erishiladi.
Takrorlash uchun savollar.
1. O‘lchashga ta’rif keltiring va uni izohlab bering.
2. O‘lchash ob’ektlariga misollar keltiring.
3. O‘lchashlarning qanday turlari bor. Ularga misollar keltiring.
4. O‘lchash usullariga izoh bering.
5. O‘lchov va o‘lchash asboblarining farqi qanday?
Mavzu yuzasidan mustaqil ishlar:
Oʻlchashlar biriligini taʼminlash va etalonlar.
Mavzu yuzasidan testlar:
Qiyinlik darajasi
|
Test topshirig’i
|
To’g’ri javob
|
|
|
| |
O‘zbekistonda standartlashtirishning rivojlanish sanalari

|
O‘zbekistonda standartlashtirishning rivojlanish sanalari
|
bet | 36/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQIO‘zbekistonda standartlashtirishning rivojlanish sanalari
Respublikamizda standartlashtirish ishlarini boshlanishi 1923 yilda Toshkent shaxrida Turkiston tosh tarozilar Markaziy byurosini tashkil etilishi bilan belgilanadi.
1926 yil iyun oyida O‘zbekiston Respublikasi Xalq Komissariatining Ishchi – dehqon Inspeksiyasi qoshida Standartlashtirish byurosi tashkil etildi.
1933 yilda Standartlashtirish byurosi Butun ittifoq standartlashtirish komitetining O‘zbekiston bo‘yicha tosh va tarozilar ishlari bo‘yicha markaziy boshqarmaga aylantiriladi.
1939 yilda ushbu boshqarma O‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti qoshida tashkil etiladi va uning tarkibida Standartlar va o‘lchov asboblari davlat nazorati Respublika laboratoriyasi (O‘z RLGN) tuziladi va keyinchalik esa bu laboratoriya Standartlashtirish va metrologiya O‘zbekiston markaziga aylantiriladi.(O‘z sSM)
1973 yilda O‘zbekiston SSR Ministrlar Soveti qoshidagi o‘lchov va o‘lchov asboblari boshqarmasi SSSR Gosstandarti qoshidagi O‘zbekiston respublikasi standartlashtirish boshqarmasiga aylantiriladi. (O‘zgosstandart).
1992 yilda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining №93 qaroriga asosan Vazirlar maxkamasi qoshida O‘zbekiston Respublikasi Standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish markazi qilib yangidan tashkil etiladi (O‘zgosstandart)
2002 yilda esa O‘zgosstandart O‘zbekiston standartlashtirish, metrologiya va sertifikatlashtirish agentligiga (“O‘zstandart” agentligi) aylantirildi.
O‘zbekiston hududida yuritiladigan me’yoriy hujjatlar
“O‘zstandart” agentligi tomonidan tasdiqlanadi.
—Davlatlararo standart – GOST
— O‘zbekiston davlat standarti – O‘z DSt
— Umumdavlat klassifikatori – O‘z DT
—Normalar va qoidalar -*)
— O‘zbekiston rahbariy hujjati – O‘z RH
— Tavsiyalar – O‘z T
|
| |
(xom ashyo, tabiiy yoqilg‘i)

|
(xom ashyo, tabiiy yoqilg‘i)
|
bet | 5/57 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,1 Mb. | | #139259 |
Bog'liq maxsulotdan mavzulat obshiy royhat1
(xom ashyo, tabiiy yoqilg‘i)
|
2
(materiallar)
|
3
(sarflanadigan mahsulotlar)
|
4 (ta’mirlanmaydigan mahsulotlar)
|
5 (ta’mirlanadigan mahsulotlar)
|
1
|
Funksional qo‘llanilish
|
+
|
+
|
+
|
+
|
+
|
2
2.1
2.2
2.3
2.4
|
Ishonchlilik:
- ishdan chiqmaslik
- umirboqiyligi
- ta’mirlashga yaroqli
- saqlanuvchanligi
|
-
-
-
-
|
-
-
+*
+
|
-
-
+*
+
|
+
+
-
+
|
+
+
+
+
|
3
|
Ergonomik
|
-
|
(+)
|
+
|
+
|
+
|
4
|
Estetik
|
(+)
|
(+)
|
+
|
+
|
+
|
5
|
Texnologiklik
|
+
|
+
|
+
|
+
|
+
|
6
|
Transportabellik
|
+
|
+
|
+
|
+
|
+
|
7
|
Standartizatsiya va unifikatsiya
|
-
|
-
|
(+)
|
+
|
+
|
8
|
Patent-huquqiy
|
-
|
(+)
|
+
|
+
|
+
|
9
|
Ekologik
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
10
|
Xavfsizlik
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
(+)
|
11
|
Iqtisodiy
|
+
|
+
|
+
|
+
|
+
|
- * Mahsulot va materiallar uchun ta’mirlashga yaroqlilik ko‘rsatkichlar o‘rniga qayta tiklanuvchanlik ko‘rsatkichlari qo‘llaniladi, ularga masalan quyidagilar kiradi: sifat ko‘rsatkichlari qiymatlarini belgilangan yoki natijaviy qiymatigacha, ishchi xolatini tiklay oladigan o‘rtacha vaqtini tiklay olishni koeffitsienti va x.k.
_____
Izoh. «+» belgisi qo‘llaniluvchanlikni bildiradi, «-» belgisi – qo‘llanib bo‘lmaslikni bildiradi, «(+)» belgisi – sifat ko‘rsatkichlarining aloxida guruxlarini chegaralangan qo‘llaniluvchanligini bildiradi.
|
1.3. Konstruktiv ko‘rsatkichlarni xarakterlovchi podgruppa asosiy loyiha – konstruktiv maslalarni, mahsulotni montaj qilish qulayligini, mahsulotni agregatlashuvi va o‘zaroalmashinuvchanlikka moslashuvchanligini belgilab beradi. Ushbu ko‘rsatkichlar podgruppasiga gabarit – oig‘irlik xarakteristikalar (o‘lchamlar), o‘zaroalmashinuvchanlikni effektivlik koeffitsientini, mahsulotni yig‘ilish koeffitsienti (bloklilik) va x.k. kiradi.
1.4. Tarkib va struktura podgruppasiga kiruvchi ko‘rsatkichlar mahsulot tarkibiga kiruvchi struktura guruxlarini, kimyoviy elementlarni va x.k.larni aniqlaydi. Ushbu guruh ko‘rsatkichlariga masalan, qattiq, suyuq va gazsimon yoqilg‘i komponentlarini protsentli tarkibini, konstruksion materiallar asosiy komponentlarini foizli tarkibi, yuqori markali po‘lat takibiga qo‘shilgan nometall va boshqa begona zararli qo‘shimchalarni protsenti.
2. Ishonchlilik ko‘rsatkichlari [GOST 27.002–89]
Ishonchlilik – berilgan rejimlarda va qo‘llanilish sharoitadi, texnik xizmat ko‘rsatishda, saqlashda va transportirovka qilishda talab qilingan funksiyalarni bajarish xususiyatini xarakterlovchi barcha parametrlar qiymatlarini vaqt davomida o‘rnatilgan chegaralarda ob’ekt xususiyatlarini saqlab qolishdir.
Ishonchlilik kompleks xususiyat xisoblanib ob’ektni mo‘ljallangan vazifasi va uni qo‘llanilish sharoitiga qarab ishdan chiqmaslik, umirboqiylik, ta’mirlashga yaroqlilik va saqlanuvchanlikni yoki ushbu xususiyatlar yig‘indisini ishga tushirishi mumkin. Ushbu xususiyatlarning xar biri ularga mos keluvchi ko‘rsatkichlar yordamida baholanadi.
|
| |