O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi

|
O‘simliklar evolyusiyasi va tirik tabiatning tarixiy jarayonda paydo bo‘lishi
|
bet | 1/6 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #250884 |
Bog'liq 1 mustaqil
Mustaqil ish № 1
Bajardi: Orziyeva N. U.
Radiatsiya turlari va insonga ta'siri, radiatsiyadan ximoyalanish
Reja:
Radiatsiya nima
Asosiy atamalar va o'lchov birliklari.
Radiatsiyaning inson organizmiga ta'siri.
Radiatsiya manbalari:
Radiatsiya nima?
Radiatsiya har doim mavjud bo'lgan. Radioaktiv elementlar Yer mavjudligining boshidan beri uning bir qismi bo'lib, hozirgi kungacha mavjud. Biroq, radioaktivlik hodisasi faqat yuz yil oldin kashf etilgan.
1896 yilda frantsuz olimi Anri Bekkerel tasodifan uran bo'lgan mineralning bir qismi bilan uzoq vaqt aloqa qilgandan so'ng, ishlab chiqilgandan so'ng fotografik plitalarda nurlanish izlari paydo bo'lishini aniqladi. Keyinchalik Mari Kyuri (“radioaktivlik” atamasining muallifi) va uning eri Per Kyuri bu hodisaga qiziqish bildirishdi. 1898 yilda ular radiatsiya natijasida uran boshqa elementlarga aylanishini aniqladilar va yosh olimlar ularni poloniy va radiy deb nomladilar. Afsuski, radiatsiya bilan professional ravishda shug'ullanadigan odamlar radioaktiv moddalar bilan tez-tez aloqa qilishlari sababli sog'lig'i va hatto hayotini xavf ostiga qo'yishdi. Shunga qaramay, tadqiqotlar davom etdi va natijada insoniyat asosan atomning strukturaviy xususiyatlari va xususiyatlaridan kelib chiqqan holda radioaktiv massalardagi reaktsiyalar jarayoni haqida juda ishonchli ma'lumotlarga ega.
Ma'lumki, atom tarkibi uch turdagi elementlarni o'z ichiga oladi: manfiy zaryadlangan elektronlar yadro atrofida orbitalarda harakat qiladi - zich bog'langan musbat zaryadlangan protonlar va elektr neytral neytronlar. Kimyoviy elementlar protonlar soni bilan ajralib turadi. Proton va elektronlarning bir xil soni atomning elektr neytralligini aniqlaydi. Neytronlar soni har xil bo'lishi mumkin va shunga qarab izotoplarning barqarorligi o'zgaradi.
Aksariyat nuklidlar (kimyoviy elementlarning barcha izotoplarining yadrolari) beqaror va doimiy ravishda boshqa nuklidlarga aylanadi. Transformatsiyalar zanjiri radiatsiya bilan birga keladi: soddalashtirilgan shaklda yadro tomonidan ikkita proton va ikkita neytron (a-zarralar) chiqarilishi alfa nurlanishi deb ataladi, elektronning emissiyasi beta nurlanishidir va bu ikkala jarayon sodir bo'ladi. energiya chiqishi bilan. Ba'zida gamma nurlanishi deb ataladigan sof energiyaning qo'shimcha chiqishi sodir bo'ladi.
Asosiy atamalar va o'lchov birliklari.
(UNSCEAR terminologiyasi)
radioaktiv parchalanish- beqaror nuklidning o'z-o'zidan parchalanishining butun jarayoni
radionuklid- o'z-o'zidan parchalanishga qodir beqaror nuklid
Izotopning yarim yemirilish davri- har qanday radioaktiv manbada ma'lum turdagi barcha radionuklidlarning yarmigacha parchalanishi uchun o'rtacha vaqt kerak bo'ladi.
Namunaning radiatsiya faolligi- berilgan radioaktiv namunadagi sekundiga parchalanish soni; birlik - bekkerel (Bq)
« So'rilgan doz*- nurlangan tana (tana to'qimalari) tomonidan so'rilgan ionlashtiruvchi nurlanish energiyasi, massa birligi bo'yicha
Ekvivalent doza**- so'rilgan doza ushbu turdagi nurlanishning tana to'qimalariga zarar etkazish qobiliyatini aks ettiruvchi koeffitsientga ko'paytiriladi.
Samarali ekvivalent doza***- turli to'qimalarning nurlanishga turli sezuvchanligini hisobga oladigan omilga ko'paytirilgan ekvivalent doza
Kollektiv samarali ekvivalent doza****- har qanday nurlanish manbasidan bir guruh odamlar tomonidan qabul qilingan samarali ekvivalent doza
Umumiy samarali ekvivalent doza- avlodlar avlodlari har qanday manbadan keyingi mavjud bo'lgan vaqt davomida oladigan kollektiv samarali ekvivalent doza "(" Radiatsiya ... ", 13-bet)
IV. Radiatsiyaning inson organizmiga ta'siri
Radiatsiyaning tanaga ta'siri har xil bo'lishi mumkin, ammo deyarli har doim salbiy. Kichik dozalarda nurlanish saraton yoki genetik kasalliklarga olib keladigan jarayonlarning katalizatoriga aylanishi mumkin va katta dozalarda ko'pincha to'qima hujayralarining yo'q qilinishi tufayli tananing to'liq yoki qisman o'limiga olib keladi.
Radiatsiyadan kelib chiqadigan jarayonlar ketma-ketligini kuzatishdagi qiyinchilik, nurlanish ta'siri, ayniqsa past dozalarda, darhol paydo bo'lmasligi va kasallikning rivojlanishi uchun ko'pincha yillar va hatto o'nlab yillar davom etishi bilan bog'liq. Bundan tashqari, har xil turdagi radioaktiv nurlanishning turli xil kirib borish qobiliyati tufayli ular tanaga teng bo'lmagan ta'sir ko'rsatadi: alfa zarralari eng xavfli hisoblanadi, ammo alfa nurlanishi uchun hatto qog'oz varag'i ham engib bo'lmaydigan to'siqdir; beta nurlanishi tananing to'qimalariga bir-ikki santimetr chuqurlikka o'tishga qodir; eng zararsiz gamma-nurlanish eng katta penetratsion kuch bilan tavsiflanadi: uni faqat beton yoki qo'rg'oshin kabi yuqori assimilyatsiya koeffitsientiga ega bo'lgan qalin qatlamli materiallar ushlab turishi mumkin.
Alohida organlarning radioaktiv nurlanishga sezgirligi ham farqlanadi. Shuning uchun, xavf darajasi to'g'risida eng ishonchli ma'lumotni olish uchun ekvivalent nurlanish dozasini hisoblashda to'qimalarning sezgirligining tegishli omillarini hisobga olish kerak:
0,03 - suyak to'qimasi
0,03 - qalqonsimon bez
0,12 - qizil suyak iligi
0,12 - yorug'lik
0,15 - sut bezlari
0,25 - tuxumdonlar yoki moyaklar
0,30 - boshqa matolar
1.00 - butun tana.
To'qimalarga zarar etkazish ehtimoli umumiy dozaga va dozaning hajmiga bog'liq, chunki reparatsiya qobiliyati tufayli ko'pchilik organlar bir qator kichik dozalardan keyin tiklanish qobiliyatiga ega.
Biroq, o'limga olib keladigan natija deyarli muqarrar bo'lgan dozalar mavjud. Masalan, 100 Gy dozalari markaziy asab tizimining shikastlanishi, 10-50 Gy nurlanish dozasi natijasida qon ketishi natijasida bir necha kun yoki hatto soatlarda o'limga olib keladi, birida o'lim sodir bo'ladi. ikki haftagacha va 3-5 Gy dozasi ta'sirlanganlarning taxminan yarmida o'limga olib keladi. Organizmning ma'lum dozalarga o'ziga xos reaktsiyasini bilish, yadroviy qurilmalar va qurilmalarning avariyalari yoki tabiiy manbalardan ham, nurlanish kuchaygan hududlarda uzoq vaqt qolish paytida ta'sir qilish xavfi bo'lgan taqdirda nurlanishning yuqori dozalari oqibatlarini baholash uchun zarurdir. radioaktiv ifloslanish holatlarida.
Radiatsiyadan kelib chiqadigan eng keng tarqalgan va jiddiy zarar, ya'ni saraton va genetik kasalliklar, batafsilroq ko'rib chiqilishi kerak.
Saraton kasalligida radiatsiya ta'siri natijasida kasallik ehtimolini baholash qiyin. Har qanday, hatto eng kichik doza ham qaytarilmas oqibatlarga olib kelishi mumkin, ammo bu oldindan belgilanmagan. Shu bilan birga, kasallik ehtimoli nurlanish dozasiga to'g'ridan-to'g'ri mutanosib ravishda ortishi aniqlandi.
Leykemiyalar radiatsiya ta'sirida eng ko'p uchraydigan saraton kasalliklaridan biridir. Leykemiyada o'lim ehtimolini baholash saratonning boshqa turlari uchun o'xshash taxminlarga qaraganda ancha ishonchli. Buni leykemiya birinchi bo'lib o'zini namoyon qilishi, ta'sir qilish paytidan o'rtacha 10 yil o'tgach o'limga olib kelishi bilan izohlash mumkin. Leykemiyadan keyin "mashhurlik": ko'krak saratoni, qalqonsimon bez saratoni va o'pka saratoni. Oshqozon, jigar, ichak va boshqa organlar va to'qimalar kamroq sezgir.
Radiologik nurlanishning ta'siri atrof-muhitning boshqa salbiy omillari (sinergiya hodisasi) bilan keskin kuchayadi. Shunday qilib, chekuvchilarda radiatsiyadan o'lim ancha yuqori.
Nurlanishning genetik oqibatlariga kelsak, ular xromosoma aberratsiyasi (jumladan, xromosomalar soni yoki tuzilishidagi o'zgarishlar) va gen mutatsiyalari shaklida namoyon bo'ladi. Gen mutatsiyalari birinchi avlodda darhol paydo bo'ladi (dominant mutatsiyalar) yoki faqat bitta gen ikkala ota-onada mutatsiyaga uchragan bo'lsa (retsessiv mutatsiyalar), bu ehtimoldan yiroq.
Ta'sir qilishning genetik oqibatlarini o'rganish saraton kasalligiga qaraganda ancha qiyin. Ta'sir qilish paytida qanday genetik shikastlanishlar sodir bo'lishi noma'lum, ular ko'p avlodlar davomida o'zini namoyon qilishi mumkin, ularni boshqa sabablarga ko'ra yuzaga kelganlardan ajratib bo'lmaydi.
Biz hayvonlarda o'tkazilgan tajribalar natijalariga ko'ra odamlarda irsiy nuqsonlarning ko'rinishini baholashimiz kerak.
Xavfni baholashda UNSCEAR ikkita yondashuvdan foydalanadi: biri ma'lum dozaning to'g'ridan-to'g'ri ta'sirini o'lchash, ikkinchisi - normal radiatsiya sharoitlariga nisbatan ma'lum bir anomaliyaga ega bo'lgan nasllarning chastotasini ikki baravar oshiradigan doza.
Shunday qilib, birinchi yondashuvda erkaklar tomonidan past nurlanish fonida qabul qilingan 1 Gy dozasi (ayollar uchun, taxminlar unchalik aniq emas) og'ir oqibatlarga olib keladigan 1000 dan 2000 gacha mutatsiyalarning paydo bo'lishiga olib kelishi aniqlandi va Har million tirik tug'ilgan chaqaloqqa 30 dan 1000 gacha xromosoma aberatsiyasi.
Ikkinchi yondashuvda quyidagi natijalar olinadi: avlodga 1 Gy dozada surunkali ta'sir qilish, bunday nurlanishga duchor bo'lganlarning bolalari orasida har million tirik tug'ilgan chaqaloq uchun 2000 ga yaqin jiddiy genetik kasalliklarning paydo bo'lishiga olib keladi.
Bu taxminlar ishonchsiz, ammo zarur. Ta'sir qilishning genetik oqibatlari o'rtacha umr ko'rishning qisqarishi va nogironlik kabi miqdoriy ko'rsatkichlar bo'yicha ifodalanadi, garchi bu taxminlar birinchi taxminiy baholashdan ortiq emasligi tan olinadi. Shunday qilib, bir avlodga 1 Gy doza tezligi bilan aholining surunkali ta'siri birinchi avlod bolalari orasida har bir million tirik yangi tug'ilgan chaqaloq uchun mehnat qobiliyatini 50 000 yilga va umr ko'rish davomiyligini 50 000 yilga qisqartiradi; ko'p avlodlarning doimiy nurlanishi bilan quyidagi hisob-kitoblarga erishiladi: mos ravishda 340 000 yil va 286 000 yil.
|
| |