O‘zbekistondat ijtimoiy sheriklik modelining rivojlanish

7.3.O‘zbekistondat ijtimoiy sheriklik modelining rivojlanish
xususiyatlari.
Rivojlangan mamlakatlar tajribasi inqilobiy yo‘l emas, ijtimoiy sheriklik
mamlakatlarni farovon hayotga olib kelishi mumkinligini ko‘rsatdi. Biz ana shu
sheriklik yo‘lini tanladik. Lekin bu G‘arb mamlakatlari tajribasini mexanik tarzda
O‘zbekistonga ko‘chirishni anglatmaydi.
O‘zbekistonda mustaqillikning dastlabki yillaridan boshlab birinchi Prezident
Islom Karimov tomonidan “Kuchli davlatdan kuchli jamiyat sari” shiori o‘rtaga
tashlandi. Birinchi Prezident Islom Karimovning “Mamlakatimizda demokratik
islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish
Konsepsiyasi”da ijtimoiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunni qabul qilish zarurati
to‘g‘risida so‘z yuritilar ekan, jumladan shunday
deyilgan edi: “Fuqarolik jamiyati
institutlarining
yanada
rivojlanishiga
erishish,
amalga
oshirilayotgan
islohotlarimizning ochiq-oshkoraligi va samaradorligini ta’minlashda, ularning
rolini kuchaytirishda «Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida»gi Qonunning qabul qilinishi
muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu qonunda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish
dasturlarini amalga oshirish, gumanitar muammolarni hal etish, mamlakatimiz
aholisi turli qatlamlarining huquq va erkinliklari, manfaatlarini himoya qilishda
nodavlat
notijorat
tashkilotlarining
davlat
tuzilmalari
bilan
o‘zaro
munosabatlaridagi aniq chegaralarni belgilash va tashkiliy-huquqiy mexanizmlarni
takomillashtirish kabi masalalar bo‘yicha huquqiy normalar ko‘zda tutilgan bo‘lishi
lozim”.
1
Fuqarolik jamiyati institutlarining yanada rivojlanishiga erishish, amalga
oshirilayotgan
islohotlarimizning
ochiq-oshkoraligi
va
samaradorligini
ta’minlashda, ularning rolini kuchaytirishda «Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida»gi
Qonunning
2
qabul qilinishi muhim ahamiyat kasb etdi. Ushbu qonunda ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish dasturlarini amalga oshirish, gumanitar muammolarni hal etish,
mamlakatimiz aholisi turli qatlamlarining huquq va erkinliklari, manfaatlarini
1
https://lex.uz/acts/1725514
2
https://www.lex.uz/docs/2468214
95
himoya qilishda nodavlat notijorat tashkilotlarining davlat tuzilmalari bilan o‘zaro
munosabatlaridagi aniq chegaralarni belgilash va tashkiliy-huquqiy mexanizmlarni
takomillashtirish kabi masalalar bo‘yicha huquqiy normalar ko‘zda tutilgan.
O‘zbekiston Respublikasining “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida”gi
Qonuni Oliy
Majlis Qonunchilik palatasi tomonidan 2014 yil 18 iyunda qabul qilingan Senat
tomonidan 2014 yil 28 avgustda ma’qullangan va prezident tomonidan 2014 yil 25
sentyabrda imzolangan. Ushbu qonun 30 moddadan iborat bo‘lib, maqsadi ijtimoiy
sheriklik sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iboratdir.
Qonunga muvofiq, ijtimoiy sheriklik davlat organlarining nodavlat notijorat
tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari bilan mamlakatni ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini, shu jumladan tarmoq, hududiy dasturlarni,
shuningdek normativ-huquqiy hujjatlarni hamda fuqarolarning huquqlari va
qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan boshqa qarorlarni ishlab chiqish hamda
amalga oshirish borasidagi hamkorligidir.
Davlat organlari, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlari ijtimoiy sheriklik sub’ektlaridir.
Qonunda Ijtimoiy sheriklikning asosiy prinsiplari belgilab berildi.
Ijtimoiy sheriklik quyidagi sohalarda amalga oshirilishi mumkin:
- aholini ijtimoiy muhofaza qilish, qo‘llab-quvvatlash va uning ijtimoiy
faolligini oshirish;
- aholining bandligini ta’minlash, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni,
fermerlikni rivojlantirish;
- atrof muhitni, aholining sog‘lig‘ini muhofaza qilish va sog‘lom turmush
tarzini qaror toptirish;
- har tomonlama barkamol va sog‘lom yosh avlodni shakllantirish, yoshlarga
bilim berish, ularni ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash va kasbga yo‘naltirish;
- onalik va bolalikni, shuningdek xotin-qizlarning huquqlarini himoya qilish,
ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy, sotsial-iqtisodiy, madaniy hayotida to‘laqonli
ishtirok etishini ta’minlash, sog‘lom oilani shakllantirish;
- fan, ta’lim, axborotlashtirish, madaniyat va sportni rivojlantirish;
96
- aholining huquqiy bilimlari, huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini
yuksaltirish, fuqarolik jamiyati va demokratik huquqiy davlat asoslarini
mustahkamlash;
- millatlararo, madaniyatlararo totuvlik va fuqarolar totuvligi g‘oyalarini
mustahkamlash, ko‘p asrlik, an’anaviy ma’naviy-axloqiy hamda tarixiy-madaniy
qadriyatlarni tiklash va saqlash;
- iste’molchilarning huquqlarini himoya qilish.
Qonunning 6-moddasida Ijtimoiy sheriklikning asosiy shakllari quyidagicha
belgilangan
:
- nodavlat notijorat tashkilotlarining va fuqarolik jamiyati boshqa
institutlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish dasturlarini ishlab chiqish hamda
amalga oshirishda ishtirok etishi;
- nodavlat notijorat tashkilotlarining va fuqarolik jamiyati boshqa
institutlarining normativ-huquqiy hujjatlarni ishlab chiqish hamda amalga
oshirishda ishtirok etishi;
- nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyati boshqa institutlari
vakillarining davlat organlari huzuridagi ishchi guruhlar, komissiyalar va
jamoatchilik-maslahat organlari faoliyatida ishtirok etishi;
-
ijtimoiy
sheriklik
sub’ektlari tomonidan birgalikda tadbirlar,
maslahatlashuvlar va muzokaralar o‘tkazish;
- ijtimoiy sheriklik sub’ektlari tomonidan ijtimoiy sheriklik to‘g‘risida bitimlar
va shartnomalar (bundan buyon matnda bitimlar va shartnomalar deb yuritiladi)
tuzish, birgalikdagi loyihalar va rejalarni ishlab chiqish hamda amalga oshirish;
- ijtimoiy sheriklik sub’ektlari o‘rtasida o‘zaro qo‘llab-quvvatlash, axborot
almashish
1
.
Qonunning 9-moddasiga asosan ijtimoiy sheriklik sub’ektlari tomonidan
birgalikda tadbirlar, maslahatlashuvlar va muzokaralar o‘tkazish tartibi belgilab
qo‘yilgan. Ijtimoiy sheriklik sub’ektlari birgalikda:
1
https://www.lex.uz/docs/2468214
97
-
konferensiyalar, davra suhbatlari, seminarlar, jamoatchi
muhokamalari, hasharlar, festivallar, sotsiologik so‘rovlar shaklida va boshqa
shakllarda birgalikda tadbirlar;
-
bitimlar va shartnomalar tuzishga, birgalikdagi loyihalar hamda
rejalarni ishlab chiqish va amalga oshirishga, birgalikda tadbirlar tashkil
etishga qaratilgan maslahatlashuvlar va muzokaralar o‘tkazishi mumkin.
Maslahatlashuvlar va muzokaralar birgalikdagi uchrashuvlar va jamoatchilik
muhokamalarini tashkil etish, nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlari vakillarining fikrlarini so‘rash, ular ishtirokida
davlat organlari huzurida ishchi guruhlar, komissiyalar va jamoatchilik-maslahat
organlari tuzish yo‘li bilan o‘tkaziladi.
Ijtimoiy sheriklikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash turlari quyidagilardan
iborat:
-
nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlarini mulkiy, axborot, maslahat, tashkiliy va o‘quv-uslubiy
jihatdan qo‘llab-quvvatlash;
-
nodavlat notijorat tashkilotlariga va fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlariga moddiy yordam ko‘rsatayotgan yuridik va jismoniy
shaxslarga soliqlar va boshqa majburiy to‘lovlarni to‘lash bo‘yicha qonun
hujjatlariga muvofiq imtiyozlar berish;
-
nodavlat notijorat tashkilotlariga va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlariga davlat subsidiyalari, grantlari va ijtimoiy buyurtmalari berish, ijtimoiy
ahamiyatga molik loyihalarni moliyalashtirish.
Ijtimoiy sheriklik sohasida nodavlat notijorat tashkilotlariga va fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda shartnoma
asosida davlat mulki tekin yoki imtiyozli shartlarda vaqtincha foydalanishga
berilishi mumkin.
Ijtimoiy sheriklik sohasida nodavlat notijorat tashkilotlarini va fuqarolik
jamiyatining boshqa institutlarini axborot, maslahat, tashkiliy va o‘quv-uslubiy
jihatdan qo‘llab-quvvatlash quyidagi yo‘llar orqali amalga oshiriladi:
98
-
ijtimoiy sheriklik sohasidagi axborotdan erkin foydalanish uchun shart-
sharoitlar yaratish;
-
nodavlat notijorat tashkilotlarining va fuqarolik jamiyati boshqa
institutlarining ijtimoiy sheriklikni amalga oshirishdagi ishtiroki masalalariga doir
uslubiy materiallarni ishlab chiqish hamda nashr etish;
-
ijtimoiy sheriklikni rivojlantirishning dolzarb masalalari bo‘yicha o‘quv
kurslarini tashkil etish hamda bilim beruvchi tadbirlar, uslubiy maslahatlar, ilmiy-
amaliy seminarlar va konferensiyalar o‘tkazish;
3-bob ijtimoiy sheriklikni davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash masalasiga
bag‘ishlangan. Unda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning turlari ko‘rsatilib,
ular orasida nodavlat notijorat tashkilotlarni va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlarini mulkiy, axborot, maslahat, tashkiliy va o‘quv-uslubiy jihatdan qo‘llab-
quvvatlash masalalari aks ettirilgan. Masalan, 13-moddada ijtimoiy sheriklik
sohasida nodavlat notijorat tashkilotlariga va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlariga qonun hujjatlarida belgilangan tartibda shartnoma asosida davlat mulki
tekin yoki imtiyozli shartlarda vaqtincha foydalanishga berilishi mumkinligi
belgilangan. Bu esa davlat tomonidan nodavlat sektorga beriladigan salmoqli va
muhim mulkiy ko‘makdir. Ayniqsa, doimiy ish joyiga (bino, ofis) ega bo‘lmay,
sarson bo‘lib yurgan nodavlat notijorat tashkilotlar uchun bu ko‘makning ahamiyati
beqiyos.
Bundan tashqari, qonunning ushbu bobida Oliy Majlis huzuridagi Nodavlat
notijorat tashkilotlarini va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlarini qo‘llab-
quvvatlash jamoat fondi va ushbu fond mablag‘larini boshqarish bo‘yicha parlament
komissiyasiga o‘xshash tuzilmalarni joylarda ham tuzish nazarda tutilmoqda.
Xususan, qonunning 17 va 18-moddalariga muvofiq Qoraqalpog‘iston
Jo‘qorg‘i Kengesi, xalq deputatlari viloyatlar va Toshkent shahar Kengashlari
huzurida nodavlat notijorat tashkilotlarni va fuqarolik jamiyatining boshqa
institutlarini qo‘llab-quvvatlash jamoat fondlarini hamda ijtimoiy sheriklik bo‘yicha
jamoat komissiyalarini tuzish, shuningdek, ularning vazifalari belgilangan.
99
Ta’kidlash lozimki, qonunning mazkur bobida davlat subsidiyasi, davlat granti,
davlat ijtimoiy buyurtmasi va ularni berish tartibi mustahkamlandi.
Ushbu masalada yana bir yangilik shuki, endilikda davlat granti va davlat
ijtimoiy buyurtmasi nafaqat Oliy Majlis huzuridagi jamoat fondi tomonidan, balki
joylarda tashkil etiladigan jamoat fondlari orqali ham berilishi belgilandi. Bu esa
uzoq tumanlarda joylashgan nodavlat notijorat tashkilotlarning davlat iqtisodiy
ko‘magini olish uchun markazga kelib-ketish bilan bog‘liq sarf-xarajatlari va
vaqtlarini tejash imkonini beradi.
Qolaversa, grant tanlovlarining joylarda tashkil qilinishi mahalliy davlat
organlarining nodavlat notijorat tashkilotlar bilan hamkorlik qilishga qiziqishini
orttiradi. Ularning fuqarolik jamiyati institutlari tomonidan ko‘tarilayotgan turli xil
muammolardan xabardor bo‘lib borishiga va muammolarni birgalikda hal etish
choralarini ko‘rishiga yordam beradi.
Qonunning 4-bobida ijtimoiy sheriklik sub’ektlarining huquq va majburiyatlari
sanab o‘tilgan. E’tiborlisi shundaki, nodavlat notijorat tashkilotlar va fuqarolik
jamiyati boshqa institutlarining huquqlari davlat organlarinikiga nisbatan qariyb ikki
baravar ko‘p, majburiyatlari esa ikki baravar kam qilib belgilangan.
Masalan, 23-moddada nodavlat notijorat tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining
boshqa institutlariga ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning, fuqarolar huquqlari,
erkinliklari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishning turli masalalari bo‘yicha
tashabbuslar bilan chiqish, davlat organlariga takliflar kiritish huquqi berilgan
bo‘lsa, 26-moddada bunday tashabbus va takliflarni ko‘rib chiqish davlat
organlarining majburiyati sifatida belgilangan.
Qonunning oxirgi 5-bobida yakunlovchi qoidalar berilgan. Ushbu bob asosan
qonunchilik texnikasi va amaliyotidan kelib chiqib kiritilgan bo‘lib, nizolarni hal
etish, ijtimoiy sheriklik to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik,
qonun hujjatlarini ushbu qonunga muvofiqlashtirish hamda qonunning kuchga
kirishi masalalarini tartibga soladi.
Albatta, ushbu qonun mamlakatimizda fuqarolik jamiyati institutlari rolini
kuchaytirish bo‘yicha o‘tkazilayotgan keng ko‘lamli ishlar samaradorligini
100
oshirishga, katta ijtimoiy ahamiyatga molik dasturlar va qonun hujjatlarini ishlab
chiqish hamda amalga oshirish jarayonida aholining keng qatlamlari
manfaatlarining har tomonlama hisobga olinishiga xizmat qilishi shubhasizdir.
Shuni unutmaslik kerakki, Respublikamizning “Ijtimoiy sheriklik to‘g‘risidagi
Qonunin”da ijtimoiy sheriklik sub’ektlari davlat organlarining nodavlat notijorat
tashkilotlari va fuqarolik jamiyatining boshqa institutlari deb ko‘rsatilishi
mamlakatimizda mehnat munosabatlarida ham ijtimoiy sheriklik mavjudligini inkor
qilmaydi. Mehnat munosabatlari sohasidagi ijtimoiy sheriklik masalalarini
O‘zbekiston Respublikasining “Mehnat Kodeksi” va o‘ttizdan ortiq qonunlari va
boshqa me’yoriy- huquqiy hujjatlari tartibga soladi. Bu haqda “Mehnat
Kodeksi”ning 1-moddasida shunday deyiladi:“O‘zbekiston Respublikasida
mehnatga oid munosabatlar mehnat to‘g‘risidagi qonun hujjatlari, jamoa
kelishuvlari, shuningdek, jamoa shartnomalari va boshqa lokal normativ hujjatlar
bilan tartibga solinadi.”
1
Mehnat sohasidagi ijtimoiy sheriklik munosabatlari mamlakatimizda dunyonig
ko‘p mamlakatlarida bo‘lgani singari bipartizm (ikki tomonlama) shaklida, masalan,
jamoa shartnomalari hamda tripartizm (uch tomonlama) masalan, ish beruvchilar,
yollanma ishchi va xizmatchilar hamda davlat hokimiyati organlari yoki ularning
vakillari ishtirokida olib borilmoqda.
|