O’lchamlarni qo’shimcha sozlash orqali avtomatik tekshirish

8.4 O’lchamlarni qo’shimcha sozlash orqali avtomatik tekshirish.
Ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizasiyalashtirish va avtomatlashtirish,
ishlab chiqarish jarayonlariga hisoblash texnikasi vositalaridan foydalanib
avtomatik boshqarish sistemalarini joriy etish jarayonning turli parametrlarini yoki
buyumlar harakteristikalarini aniq o’lchash natijasida biz oladigan ma’lumotlarga
asoslangan.
O’lchash — fizik kattalikni texnik vositalardan foydalanib aniqlash jarayoni.
O’lchash natijasi, masalan, chiziqli o’lchamlarni o’lchash natijasi uzunlik birligida
(19,36 mm) o’lchangan o’lchamning miqdoriy bahosidir.
Tekshirish — buyumning tekshiriladigan o’lchamiga qarab yaroqliligini
aniqlashdan iborat bo’lgan o’lchov jarayoni. Tekshirish natijasi buyumga sifat
225
jihatdan berilgan bahodan iborat, masalan, «yaroqli», «brak», «tuzasa bo’ladigan
brak», «tuzatib bo’lmaydigan brak».
Texnik o’lchash mashina va priborlar o’lchamlarini o’lchash bilan bog’liq
bo’lgan kompleks masalalarni ko’rib chiqadi va, binobarin, bunda faqat chpziqli va
burchaqli o’lchamlardan foydalaniladi.
O’lchashning texnik vositalari o’z strukturasiga ko’ra uchta elementdan:
ma’lumotlarni qabul qiluvchi qurilma, ularni uzatuvchi qurшlma, ularni
hisoblovchi qurilmadan to’zi lgan.
Quyidagilar, masalan, universal o’lchash priborlarining asosiy metrologik
harakteristikalari va parametrlari hisoblanadi: ma’lumotlarni qabul qiluvchi
qurilmada - kontaktli o’lchash vositalari uchun o’lchash kuchi; uzatuvchi
qurilmada-uzatuvchi qurilmaning uzatish nisbati yoki sezgirligi va konstruktiv
to’zi lishi (mexaniq, optik, elektr, pnevmatik, gidravlik qurilmalar); hisoblovchi
qurilmada - qurilmaning hisoblashi, ya’ni shkalasidagi belgilar, shkalasining
bo’linishi, shkala bo’linmalarinpng qiymati, hisoblash aniqligi, shkala
bo’linmalarining intervali va qurilmaning konstruktiv to’zi lishi.
O’lchash vositasi va uning aniqlik harakteristikalari ana shu o’lchash
vositasidan foydalaniladigan tekshirish turiga qarab tanlanadi.
Passiv tekshirish bilan aktiv tekshirishni bir-biridan farq qilmoq lozim.
Passiv tekshirpshda buyumlar tekshirish natijalari bo’yicha yaroqli va yaroqsizga
ajratiladi yoki seleksion gruppalarga saralanadi. Aktiv tekshirishda o’lchash
natijalari bo’yicha detallarning tayyorlanishiga tuzatishlar kiritiladi, shuningdek
texnologik jarayonning borishi qo’shimcha sozlanadi.
Texnologik ishlov berishning har bpr operatsiyasida buyumlar yuzalarining
o’lchamlari, shakli va o’zaro joylashuvi o’zgaradi.
SHuning uchun detallarning o’lchamlarinn, detallar shaklining chetga
chiqishini va yuzalarining joylashuvidagi chetga chiqishini tegishli vositalar bilan
tekshirib turishga to’g’ri keladi.
Hozir o’lchash ishlarida avtomatika, elektronika vositalari va hisoblash-
yechish texnikasidan foydalanish katta ahamiyat kasb etmoqda.
226
Buyumni o’lchash va uning haqiqiy o’lchamlarini berilgan o’lchamlariga
solishtirish uchun zarur bo’lgan barcha ishlarni ishchining ishtirokisiz bajaruvchi,
tekshirish natijalariga ko’ra buyumlarni gruppalarga saralovchi yoki tekshirish
natijalaridan texnologik jarayonni rostlash uchun foydalanuvchi qurilma chiziqli
o’lchamlarni tekshiruvchi avtomatik qurilma deb ataladi.
Agar avtomatik tekshiruvchi qurilma tekshirish natijalariga ko’ra asbobining
vaziyatini o’zgartirsa va bu bilan navbatdagi buyumlarning o’lchamlariga tuzatish
kirisa, u holda bu qurilma qo’shimcha sozlovchi qurilma hisoblanadi. Bunday
avtomatik qurilmalar himoya va blokirov: salan, asbob sinib qolgan £ mumkin.
Barcha avtomatik tipdagi asosiy struktura ele ralash yoki ijrochi element ichiga
olishi mumkin.
Barcha avtomatik tekshiruvchi qurilmalar (avtomatlar) quyidagi asosiy
struktura elementlari: o’lchash, yuklash, tashish va saralash yoki ijrochi
elementlarning qammasini yoki bir qismini o’z ichiga olishi mumkin.
Buyumlarni ko’plab va yirik seriyalab ishlab chiqarishda avtomatlar va
avtomat liniyalarda detallarning tayyorlanishi ularga ishlov berish jarayonida
birma-bir tekshirib borilishi, ularning o’lcham gruppalari bo’yicha saralanishi va
texnologik jarayonning boshqarib turilishi ta’minlanmog’i zarur.
Jarayon avtomatlashtirilganda tekshirish-o’lchash qurilmalari detallarni
o’lcham gruppalariga saralashga, detallarni tayyorlash texnologik jarayonini
boshqarishga, o’lchashning xolisona bo’lishiga va OTQ xodimlari qo’lda
tekshirganlarida yo’l qo’yiladigan sub’ektiv xatolarga barham berishga, tekshirish-
o’lchash operatsiyalarini avtomat liniyalarga kiritishga, o’lchash natijalarining
to’g’riligini EHM va boshqaruvchi hisoblash mashinalari yordamida aniqlashga,
mehnat unumdorligini oshirishga yordam beradi.
Avtomatlar vazifasiga ko’ra uchta gruppaga bo’linadi: tekshirish-saralash,
tekshirish-blokirovkalash va kombinatsiyalangan avtomatlar. Avtomatlarning
birinchi gruppasi o’lchangan buyumlarni o’lcham gruppalariga saralash uchun
mo’ljallangan. Podshipniklar ishlab chiqarishda avtomatlarning bu gruppasidan
ayniqsa keng foydalaniladi. Avtomatlarning ikkinchi gruppasi avtomat liniyaning
227
ishini avtomatik tarzda qo’shimcha sozlashga va brakning oldini olishga
mo’ljallangan. Avtomatlarning uchinchi gruppasi avtomat liniya ishlayotganda
buyumlarni tekshiradi, saralaydi va texnologik jarayonga ta’sir qiladi.
Qo’llanilgan birlamchi informasiya o’zgartkichlarining tiplariga qarab elektr
kontaktli,
induktiv,
elektr-pnevmatik,
sig’im,
fotoelektrik,
elektron
(mexanotronlar), radioaktiv o’zgartkichli avtomatlar hamda chekli bikr kalibrli,
ponasimon kalibrli va surilma kalibrli avtomatlar farq qilinadi.
Passiv (8.14-rasm, a) va aktiv (8.14-rasm, b) tekshirish avtomatlarining
struktura sxemalarida vazifasiga ko’ra bir xil bo’lgan qator tarkibiy element va
qurilmalar bor. Bu element va qurilmalar eng unumli hamda ishonchli avtomat
liniyalar va avtomat korxonalar to’zi shga imkon beradi.
Parchin mix tipidagi buyumlarga mo’ljallangan passiv tekshishirish-saralash
avtomatining sxemasi (8.15-rasm) quyidagilarni o’z ichiga oladi: tekshiriladigan
buyumni o’lchash joyiga uzatadigan ta’minlagich 1, magazin 2, parchin mixning
diametrini tekshiradigan o’lchash qurilmasi 3, parchin mixning uzunligini
tekshiradigan o’lchash qurilmasi 4 va buyumlarni ikki gruppaga ajratuvchi saralash
qurilmasi 5.
8.14-rasm. Avtomatik tekshirish sxemalari:
1-detal; 2-o’lchash uchligi; 3-o’zgartkich; 4-schyotChik; 5-signalizasiya;
6 -oraliq zveno; 7-ijrochi mexanizm
Ishlangan detallarni avtomatik tekshiradigan qurilmalar odatda stanok
yaqiniga qo’yiladi. Bu qurilmalar tekshirish opera- siyalarini va qator boshqa
228
ishlarni bajaradi. Operatsiyadan keyingi tekshiruv tekshirish qurilmasiga
sovituvchi suyuqlik, titrash, stanokning elastik va temperatura deformatsiyalari
ta’sir qilmaydigan sharoitda o’tkaziladi.
O’lchanadigan impulsni o’zgartiradigan elektr kontaktli o’zgartkichi bor
tekshirish avtomati (8.15-rasm) quyidagicha ishlaydi.
Surgich 14 tekshirilayotgan detal 10 ni bunker 15 novidan birlamchi
o’zgartkich 1 ning o’lchash uchligi ostiga keltiradi va to detal tinchib,
tekshirilgunga qadar shu holatda tutib turadi. Tekshirish tugashi oldidan uzgich
tutashib o’zgartkichni elektron blok 3 ga ulaydi.
8.15-rasm. Tekshirish-saralash avtomatining sxemasi.
8.16-rasm. Elektr kontaktli o’zgartgichi bor tekshirish avtomatining sxemasi.
229
Agar detalning o’lchamlari yo’l qo’yilgan kattalikda bo’lsa, u holda
birlamchi o’zgartkich 1 ning kontaktli richagi kontaktlar 2 ga tegmasdan o’rta
vaziyatni egallaydi. Zaslonkalar 8 va 10 yopila- di. Surgnch 14 detal 13 ni nov 12
ga surib tushiradi va u berk zaslonkalarda dumalab tayyor mahsulotlarga
mo’ljallangan ochiq yashik 4 ga tushadi.
Agar detalning o’lchami yo’l qo’yilgan eng katta o’lchamdan katta bo’lsa,
yuqorigi kontakt ishlab ketadi, shunda elektromagnit 9 ham ishga tushib zaslonka
|