Chizmachilikdan fakultativ darslarni tashkil qilish

CHIZMACHILIKDAN FAKULTATIV DARSLARNI TASHKIL QILISH
VA ULARNI O‘TKAZISH METODIKASI
Umirov Abdinazar Atabayevich
A.Qodiriy nomidagi JDPI, Tasviriy san’at va muhandislik grafikasi kafedrasi
o`qituvchisi, Jizzax, O’zbekiston
e-mail:umirovabdinazar@gmail.com
Annotatsiya.Ushbu maqolada fakultativ mashg’ulotlar maktabdagi ta’lim jarayonining
shakllaridan biri sifatida umumta’lim bilimlari va mehnat politexnika tayyorgarligini
chuqurlashtirish hamda o‘quvchilarning har tomonlama qiziqish va imkoniyatlarini
rivojlantirishga qaratilganligi yoritilgan.
Kalit so‘zlar: chizma geometriya elementlari, mashinasozlik (texnik) chizmachilik,
qurilish va topografik chizmachilik, plan, fasad, fakultativ dars, qurilish va topografik
chizmachilik,son belgili proyeksiyalar, grafik ishlar.
***
Annotation.The article emphasizes that optional classes as one of the forms of
educational process in the school are aimed at deepening general knowledge and labor
polytechnic training, as well as the development of all-round interests and opportunities of
students.
Key words: elements of descriptive geometry, mechanical (technical) drawing,
construction and topographic drawing, plan, facade, optional lesson, construction and
topographic drawing, numerical projections, graphic works.
Majburiy chizmachilik kursi talabalarga dasturda belgilangan grafik faoliyat
usullarini ongli ravishda o‘zlashtirish uchun zarur bo‘lgan minimal darsbilim va
ko‘nikmalarni beradi. Grafik tasvirlarni qurish va o‘qish nazariyasi va
amaliyotining ko‘plab masalalari vaqt etishmasligi sababli ushbu dasturda
yoritilgan.
Grafik bilim, ko‘nikma va malakalarni yanada kengaytirish va
chuqurlashtirish maqsadida chizmachilikni o‘rganishga ishtiyoqi bo‘lgan va unga
qiziqishi ortgan talabalar uchun fakultativ soatlar tashkil etiladi.
Fakultativ darslarning quyidagi mazmuni qabul qilingan (talabalar tanloviga
ko‘ra):
1) chizma geometriya elementlari;
2) mashinasozlik (texnik) chizmachilik;
3) qurilish va topografik chizmachilik.
Fakultativ kursning nomdagi bo‘limlarining har biri 70 soatga mo‘ljallangan
(haftasiga 2 soat).
Fakultativ mashg’ulotlarni o‘tkazishda o‘qitishning turli shakllari va usullari
qo‘llaniladi, ular maktab o‘quvchilarining bilim va ijodiy faolligini rivojlantirishga
yordam beradi. Bunday shakllar ma'ruzalar, seminarlar, amaliy mashg’ulotlar,
laboratoriya mashg’ulotlari, ekskursiyalar, referatlar, ma'ruzalar va boshqalar
bo‘lishi mumkin.
Fakultativ sinflar guruhlariga talabalar o‘z xohishiga ko‘ra ro‘yxatga olinadi.
Biroq, u yoki bu fakultativ yo‘nalish bo‘yicha o‘qishni xohlovchilar soni o‘qishga
qabul qilish imkoniyatidan oshib ketgan hollarda, ushbu va tegishli fanlarni
o‘rganishda eng ko‘p mehnatsevarlik va qiziqish ko‘rsatgan talabalarga ustunlik
beriladi.
Guruhga talabalarni ro‘yxatga olish sinf rahbarining fikrini inobatga olgan
holda ushbu fakultativ kursga rahbarlik qiluvchi o‘qituvchi tomonidan amalga
oshiriladi. Guruhning tarkibi maktab direktorining buyrug’i bilan tasdiqlanadi.
Chizmachilik bo‘yicha fakultativ darslar uchun ajratilgan soatlar ikki yoki
alohida bo‘lishi mumkin (haftada ikki kun bir soat). Shuni yodda tutish kerakki,
individual darslar o‘qituvchidan darsni oqilona tashkil etish bo‘yicha juda ko‘p
dastlabki ishlarni talab qiladi. Darslarning tuzilishini diqqat bilan ko‘rib chiqish
kerak: ular bo‘yicha nazariy material qay darajada va qanday ketma-ketlikda
taqdim etilishi; u qanday qilib masalalar еchish, amaliy ishlarni bajarish va
hokazolar bilan birlashtiriladi. Qoʻsh darsda oʻrganiladigan nazariy materialni
qismlarga boʻlib berish, yangi materialni bayon qilish bilan uni mustahkamlash,
masalalar еchish va borligini takrorlash maqsadga muvofiqdir. qoplangan.
“Chizma geometriya elementlari” fakultativ kursining metodikasi. O‘rta
maktab chizmachilik dasturida faqat ob'ektlarni to‘rtburchaklar proyeksiyalash
usuli va aksonometrik proyeksiyalar haqida asosiy ma'lumotlar mavjud. “Chizma
geometriya elementlari” fakultativ kursi bu ma’lumotlarni chuqurlashtiradi va
kengaytiradi. Bu tasvirlarni qurishning muayyan usulining xususiyatlarini,
afzalliklari va kamchiliklarini aniqlashga, ularning ayrim nazariy asoslarini
berishga imkon beradi.
Fakultativ kurs dasturi bir qator pozitsion va metrik masalalarni еchish
yo‘llarini qo‘shimcha ravishda ko‘rib chiqish imkonini beradi. Bu o‘quvchilarga
geometrik jismlarning barcha turdagi birikmalarini tasvirlash, ularni chizish va
o‘zgartirish yordamida o‘rganish va o‘lchashni o‘rgatish imkonini beradi.
“Chizma geometriya elementlari” fakultativ kursi dasturi “Kirish” va ikkita
bo‘limdan iborat: “Pozitsion masalalar”, “Metrik masalalar”. Darslarni o‘tkazish
jarayonida to‘qqizta grafik ishlarni bajarish ko‘zda tutilgan.,
“Kirish”ning maqsadi sakkiz yillik maktabda o‘quvchilar tomonidan olingan
proyeksiya usullari haqidagi ma’lumotlarni umumlashtirishdan iborat. Birinchi
darslarda o‘qituvchi chizma geometriya elementlarini amaliyotda qo‘llash
ko‘lamini ko‘rsatishi, o‘quvchilarning proyeksiyalash usuli va chizmalarni qurish
usullari haqidagi bilimlarini tizimlashtirish va chuqurlashtirish, amaliyotda
qo‘llaniladigan tasvir usullarini solishtirish kerak.
Ushbu bo‘lim nuqta, chiziq, tekislik va sirt proyeksiyasi bo‘yicha
materiallarni ham o‘z ichiga oladi. Bu erda quyidagi masalalarni ko‘rib chiqish
kerak: nuqta va to‘g’ri chiziqning proyeksiyasi, proyeksiya tekisliklariga nisbatan
chiziqlarning turli pozitsiyalari, chizmada tekislikni o‘rnatish va tasvirlash,
tekislikning proyeksiya tekisliklariga nisbatan holati, tekis figuralar tasviri. . Biroq,
tekis shakllarning chizmalarini qurishni ko‘rib chiqishdan oldin, tekis burchaklar
tasvirini berish tavsiya etiladi.
Ko‘pburchaklar va inqilob jismlarining tasviri tekis figuralar chizmalarini
qurishdan keyin beriladi. Ushbu material "Kirish" va keyingi mavzular o‘rtasidagi
bog’liqlikdir.
“Pozitsion masalalar” bo‘limi “Proyeksiyalovchi tekisliklar bilan kesilgan
asosiy geometrik jismlar chizmalarini o‘qish va bajarish” mavzusidan boshlanadi.
Ularning o‘qiga perpendikulyar bo‘lmagan proyeksiyalovchi tekisliklar bilan
kesishgan ko‘pburchaklar va inqilob jismlarining chizmalarini qurish usullari bilan
tanishish imkonini beradi.
Asosiy pozitsion vazifalarga to‘g’ri chiziqda yotgan nuqtaning tasviri kiradi;
parallel va kesishuvchi chiziqlar tasviri va boshqalar.
“Toʻgʻri chiziqning geometrik jismlar yuzasi bilan kesishish nuqtalarini
qurish” mavzusiga toʻgʻri chiziqning asosiy geometrik jismlar: prizma, silindr,
piramida va konus bilan kesishish nuqtalarini qurish boʻyicha materiallar kiradi.
shuningdek shar va torus bilan.
"O‘zaro kesishuvchi sirtlarni o‘z ichiga olgan ob'ektlarning chizmalarini
o‘qish va bajarish" mavzusi sirtlarning o‘zaro kesishish chiziqlarini qurish haqida
umumiy ma'lumotlarni o‘z ichiga oladi; ko‘pburchaklarning o‘zaro kesishishi;
inqilob jismlarining, shu jumladan koaksiyallarning kesishishi; ko‘pburchaklarning
inqilob jismlari bilan kesishishi.
Ushbu materialni ko‘rib chiqish jarayonida talabalar birinchi navbatda
o‘zaro Perese chiziqlarini qurishning umumiy usullarini shakllantiradilar? qo‘shiq
sirtlari. Keyin bu usullar ko‘pburchaklar va inqilob jismlarining o‘zaro kesishishi
bo‘yicha alohida muammolarni hal qilishda qo‘llaniladi. Shundan so‘ng,
ko‘pburchaklarning inqilob jismlari bilan kesishishi va ularni texnik detallarning
chizmalarini qurish amaliyotida qo‘llash masalalarini hal qilish jarayonida qurilish
texnikasi umumlashtiriladi.
Fakultativ kurs dasturida «Yuzalarning o‘zaro kesishishi» mavzusi eng
muhim mavzulardan biridir. Bu materialdan texnik detallar chizmalarini qurish
masalalarini
еchishda,
supurgilarni
yasashda
va
hokazolarda
keng
qoʻllaniladi.Shuning uchun bu еrda talabalarga nafaqat nazariy material berishga,
balki uni koʻplab amaliy misollar bilan qoʻllab-quvvatlashga harakat qilish kerak. .
Ko‘pburchaklarning o‘zaro kesishishini o‘rganishda siz teshiklari bo‘lgan
qismlarning chizmalarini qurish bo‘yicha vazifalarni kiritishingiz mumkin.
"Metrik masalalar" bo‘limida proyeksiya tekisliklarini aylantirish va
almashtirishdan foydalanib, chiziq segmentining umumiy holati, burchaklari va
proyeksiya tekisligida yotgan tekis figuraning haqiqiy qiymatlarini aniqlash uchun
material berilgan.
Chizmani proyeksiya tekisliklarini almashtirish usuli bilan qanday
o‘zgartirishni o‘rganishni boshlash tavsiya etiladi. Bunday holda, ko‘rib
chiqilayotgan material va chizish jarayoni o‘rtasidagi aloqani o‘rnatish osonroq.
Dastlab, talabalarga qo‘shimcha ko‘rinishlarni qurish haqida eslatib o‘tish, keyin
esa proyeksiya tekisliklarini almashtirishning to‘g’ridan-to‘g’ri usuli bilan
segmentning haqiqiy qiymatini aniqlashga o‘tish tavsiya etiladi. Material turli xil
tekislik figuralarining, shu jumladan ko‘pburchak kesimi va inqilob jismining
proyeksiyalovchi tekisliklari orqali hosil bo‘lgan haqiqiy qiymatlarini aniqlash
uchun muammolarni hal qilish jarayonida o‘rnatiladi.
Aylanish usulining mohiyatini nuqtani proyeksiyalovchi chiziq atrofida
aylantirish misolida ko‘rsatish osonroq. O‘quvchilarni, hech bo‘lmaganda,
qisqacha, o‘qlarni ko‘rsatmasdan tekis shaklning aylanishi, ya'ni tekislik-parallel
harakat bilan tanishtirish juda muhimdir. Siz o‘zingizni proyeksiyalovchi
tekislikning tekis-parallel harakati bilan cheklashingiz mumkin va uning misolidan
foydalanib, shu tarzda tekis figuraning haqiqiy qiymatini qanday topish
mumkinligini ko‘rsating.
"Metrik topshiriqlar" bo‘limi, shuningdek, chizmalarni o‘qish va bajarish
uchun ikkita mavzuni o‘z ichiga oladi. Mavzular quyidagi materiallarni o‘z ichiga
oladi: proyeksiyalovchi tekisliklar bilan kesilgan asosiy geometrik jismlarning
ochilmagan sirtlarini o‘qish va chizish, ochilganlarga kesma chiziqlarini chizish;
kesishuvchi geometrik jismlar yuzalarini o‘qish va supurishni bajarish,
supurgilarda sirtlarning kesishish chiziqlarini chizish. Mavzu bo‘yicha ikkita grafik
ish bajariladi.
Fakultativ kursni o‘rganish ko‘rgazmali qurollar bilan birga bo‘lishi kerak.
Bularga tavsifiy geometriyaning dinamik modellari, jadvallar, texnik tafsilotlar,
ekrandagi qo‘llanmalar, elektrlashtirilgan stendlar va boshqalar kiradi.
“Mashinasozlik chizmasi” fakultativ kursining metodikasi. Ushbu fakultativ
kurs talabaga ko‘plab sanoat kasblari uchun zarur bo‘lgan qo‘shimcha texnik va
grafik bilimlarni olish imkonini beradi.
"Mashinasozlik chizmasi" fakultativ kursini o‘rganish yangi texnologiya
yaratuvchilari - muhandislik ishchilarining ko‘p qirrali faoliyati haqida tasavvur
beradi. Majburiy maktab kursiga qaraganda ancha kengroq, bu erda o‘qituvchi
texnologiyaning rivojlanishi bilan grafik tasvirlar ham yaxshilanganligini
ko‘rsatishi mumkin.
Muhandislik chizmasi fanidan fakultativ darslar o‘quvchilarning politexnik
bilimini chuqurlashtirish, ilmiy dunyoqarashini kengaytirish imkonini beradi.
Ushbu kursda bir qancha yangi mavzular o‘rganilgan bo‘lsa-da, ko‘pchilik
mavzular talabalarga ma’lum darajada tanish. Bunday sharoitda talabalarning
o‘qishga bo‘lgan qiziqishini saqlab qolish muhimdir. Buning uchun dastur
materialini yangi ma'lumotlar bilan tizimli ravishda qo‘shishni mashq qilish kerak.
Maktab
o‘quvchilarining grafik tayyorgarligini takomillashtirishda
bilimlarni baholash tizimi muhim rol o‘ynaydi. Fakultativ darslarda u juda
moslashuvchan bo‘lishi kerak, o‘quvchilarni qiyin va murakkab ishlardan
qo‘rqitmasligi kerak. Birinchi darslarda zaif talabalardan grafik ishlarni olish
uchun kredit shaklidan foydalanish tavsiya etiladi.
talabalar. Bu hali zarur bilim, ko‘nikma va malakalarga ega
bo‘lmaganlarning mehnatini rag’batlantirish imkonini beradi.
Fakultativ kursni o‘rganishda o‘rta maxsus o‘quv yurtlari uchun darslik va
muammoli kitoblardan foydalanish mumkin. Bu kurs uchun A. D.
Botvinnikovning “Texnik chizmachilik qo‘llanmasi”dan ham foydalanish tavsiya
etiladi1.
Ko‘rgazmali qurol sifatida turli jadvallar, elektrlashtirilgan stendlar, texnik
detallar va boshqalardan foydalanish mumkin.
O‘qitish samaradorligining eng muhim omillaridan biri bu individual
bilimlarni qo‘llashdir. Ular sizga o‘quv jarayonini faollashtirishga, o‘quv
materialini mustahkam o‘zlashtirishga hissa qo‘shishga, talabalarning kognitiv
qiziqishlarini rivojlantirishga imkon beradi. Shunga ko‘ra, kursning ushbu
bo‘limida bunday muammolarni hal qilishga ham katta e'tibor berilishi kerak.
“Qurilish va topografik chizmachilik” kursi metodikasi. Ushbu kurs qurilish
va topografik chizmalarga oid bilimlarni chuqurlashtirish, chizmachilik darslarida
olingan konstruksiya chizmalarini o‘qish va bajarish bo‘yicha ko‘nikma va
malakalarni oshirishga qaratilgan.
Kurs dasturi chizmachilikning ushbu bo‘limiga qiziqish ortgan va
muhandislik va qurilish universitetida o‘qishga yoki kelajakda quruvchi, topograf
sifatida ishlashga tayyorlanishga intilayotgan talabalar uchun mo‘ljallangan.
Fakultativ kurs talabalarda nafaqat konstruksiya va topografik chizmaga,
balki butun chizmachilik kursiga qiziqishni rivojlantirish imkonini beradi. Qurilish
va topografik chizmalarni o‘rganish shakllari va usullari juda boshqacha bo‘lishi
mumkin. Bular ma'ruza parchalari, amaliy mashg’ulotlar, frontal va individual
so‘rovlar,
ekskursiyalar,
boshqa
xarakterdagi
grafik
ishlarni
bajarish,
muammolarni hal qilish va boshqalar.
Ko‘pgina ixtiyoriy kurslar birlashtirilishi kerak. Bunday darslarda o‘qituvchi
o‘tgan sinflar mavzusi bo‘yicha talabalar o‘rtasida so‘rov o‘tkazishi, ilgari olingan
bilimlarni umumlashtirishi, yangi tushunchalarni tushuntirishi va hokazo.
Amaliy usullarning xilma-xilligi o‘qituvchiga qurilish va top chizmalarni
o‘rnatishda umumiy ta'lim va ta'lim vositalarini amalga oshirishga imkon beradi.
Ush kurs dasturi beshta mavzu va o‘ntta grafik o‘z ichiga oladi.
I “Kirish” mavzusida qurilish va topografik chizmalarning texnologik
chizmalaridan farqi berilgan. , qurilish chizmalarining yuk tarixi haqida ma'lumot
beradi, o‘quvchilarning qurilish chizmalariga oid bilimlarini umumlashtirish va
bunday chizmalarning turlarini ko‘rsatadi. Mavzu ikkita grafik ishni o‘z oladi.
II mavzuda bino va mavzu chizmalari haqidagi ma'lumotlarni yanada
chuqurlashtirish nazaridan tutilgan. Bino spisifikatsiyasi, plan va fasad va
ko‘ndalang kesim bilan tanishadilar.
Tadqiqot, muhandislik faoliyati, tadqiqot qismlari va qismlarining
chizmalarini, bosh rejalarini o‘rganishni nazarda tutadi. Olingan bilimlarni grafik
yaratish taklif qilish mumkin.
Ushbu mavzuni organishda yakuniy qurilish ishlarini amalga oshirishni
amalga oshirish bilan tanishishdir.
Har qanday binolarni qurish ularda sanitariya, elektr, ventilyatsiya va boshqa
qurilmalarni o‘rnatish bilan bog’liq. Chizmalarda ular shartli ravshan tasvirlangan.
buning uchun doimiy fakultativ kursning tibbiyoti, energetika, elektr va boshqa
asbob-uskunalar chizmalarining turlarini o‘rganishni nazarda tutadi.
Ushbuni'rganish uskunalarini o‘rnatish vaqtida bajarilgan sanitariya-texnik
ishlarning hajmini hisobga olish bilan yakunlanadi.
IV “Topografik chizmalar” mavzusidagi talabalarda topografik chizmalar,
topografik suratlar haqida rasmlarni kuzatish va oddiy topografik chizmalarni
tayyorlash; daryolar, suv omborlari, natijalarii, relyef belgilarini o‘rganish.
Relyef rejalari topografik ko‘rsatkichlar va er planlarida‘ ko‘rsatkichlari
haqida ma’lumot, bilimlarni ishlab chiqarish uchun topografik chizmachilik ish
daftaridagi tavsifi yoki topografik chizmada (amaliy ish) qo‘ ko‘rsatkichlar
ro‘yxati bilan o‘qiladi.
Mavzuni o‘rganish hududning situatsion (qurilgan) maydonini amalga
oshirish bilan yakunlanadi.
V-mavzuga sonli belgilar bilan proyeksiyalarni o‘rganish kiradi. Dastur
o‘qituvchini o‘quvchilarni suv havzasining chegaralarini aniqlash, nishab chiziqlari
va topografik yuzada turli qiyaliklarning chiziqlarini topish, oddiy tuproq ishlarini
loyihalash va tuproq ishlarining chegaralari va hajmlarini aniqlash usullari bilan
tanishtirishga majbur qiladi. Mavzu bo‘yicha bitta grafik va ikkita amaliy ish
bajarish rejalashtirilgan.
Ko‘rgazmali qurol sifatida jadvallar, maketlar, dinamik modellar, ekran
vositalari va boshqalardan foydalanish mumkin.Ularni ishlab chiqarishda
o‘quvchilarning o‘zlari ham ishtirok etishlari mumkin.
|