nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ultratovush va uning tasiri

|
Ultratovush va uning tasiri
|
bet | 23/33 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #238851 |
Bog'liq tayyor diplomUltratovush va uning tasiri
Ultratovushlar tovush bilan bir fizik tabiatga ega bo’lgan, lekin eshitilish chastotasining yuqori pog’onasidan ortiq (20000 gers va undan yuqori) egiluvchan muxitning mexaniq tebranishlaridir. Egiluvchan muxitlarda - suv, metall va boshqalarda ultratovush yaxshi tarqaladi, bu muxitlarning temperaturasi xam sezilarli tasir ko’rsatadi.
Ultratovushning fizik va gigiyenik xarakteristikasi tovushga o’xshash, yani vaqt birligida y o'za orqali perpendikulyar yo’nalishda o’tadigan to’lqin xarakati energiyasining tebranish chastotasi va ularning intensivligi bo’yicha ishlab chiqariladi va 1 sekundda 1 sm ga to’g’ri keladigan vaqtlar bilan ulanadi. Ultratovush xavodan to’qimalarga yomon o’tkaziladigan, lekin suvdan, boshqa suyuqliklardan, qattiq materiallardan ancha yaxshi o'zatiladi. Xozirgi paytda ultratovush diagnostika va ko’pchilik kasalliklarni davolash uchun keng qo’llanilmoqda. Ishlab chiqarishda buyumalarni, eritib ulangan choklarni, plastmassalarni difektoskopiya qilish va moddalarni fizik-ximik tekshirish zichligini,egiluvchanligini, strukturasini va boshqalarni aniqlashda yuqori
chastotali ultratovushdan foydalaniladi. Past chastotali ultratovush suyuqliklarda qattiq moddalarni yuvish,yog’sizlantirish, emulsiyaga aylantirish, metallarni kesish, payvanlash,maydalash,mo’rt materiallarni parmalash va shunga o’xshash ishlar qo’llaniladi.Ishlovchilarning salomatligini o’zgarishida ultratovushning xavo orqali o’tkazilish ultratovush va shovqinning bir vaqtda ta’sir etish oqibatidir. Maxsulotlarni ultratovush bilan tozalashda xavo muxiti
ko’pincha zararli moddalar, benzin, atseton va boshkalarning bug’lari bilan ifloslanadi. Salomatlikning bo’lishi asosan bosh og’rig’i, uyqu b o'zilish, serzardalik, charchash va eshitishini pasayishi kabi belgilar bilan y o'zaga chiqadi.
Ultratovushli qurilmalar bilan ishlaganda profilaktika choralari qattik va suyuq muxit orqali aloqada bo’ladigan ultratovushning oldini olishga va ish zonasi xavosidan ultratovush va shovqin tarqalishiga qarshi ko'rashga qaratilgan bo’ladi. Ultratovush bilan aloqada bo’lganda tovushlanishga qarshi ko'rashishda detallarni quyish va olish vaqtlarida qurilmani ishdan toxtatish-avtoblokirovka detallarni quyish va chiqarib olishda maxsus moslamalar, ultratovushni o’zlashtiradigan dastasini qoplamani qisqichlar, individual ximoya vositalari- rezina, ip qolqoplar qo’llaniladi.
|
| |
Xayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya

|
Xayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya
|
bet | 20/33 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #238851 |
Bog'liq tayyor diplomXayot faoliyati xavfsizligi va ekologiya.
Xayot faoliyati xavfsizligi - insonni ishlab chiqarish bilan bog’liqBo’lgan va bog’liq bo’lmagan faoliyatda uning atrof-muxitga antropologik tasirini xisobga olgan xolda xavfsizligini taminlovchi bilimlartizimini tushunamiz. Xayot faoliyati xavfsizligi xar qanday yo’nalishbo’yicha o’zini izlanish obyektiga maqsad va vazifasiga xamda metodologik yo’liga bog’lik. Xavfsizlik deganda biz inson xayot faoliyati davomidamavjud bo’lgan salbiy omillarni tasir extimolini malum darajadayoki butkul bartaraf kilinganini tushunamiz.Tashqi muxitni muxofaza qilish muammosi bugungi kunningmuammosi emas. Insoniyat taraqqiyotining turli bosqichlarida bumuammolar xar turli qirralari bilan ko’rinish berib kelgan. Masalan,O’rta asr boshlarida jaxonning katta shaxarlarida isinish uchun va boshqamaqsadalar uchun tosh kumirdan foydalanish boshlangan kezlarda bushaxarlar tutunning ko’payib ketishi natijasida odamlar tutunga qarshiko'rash elon qilgani xaqida ma’lumot bor.
Korxonaning atrof - muxitining meterologik sharoitlari.
Ishlab chiqarish binolarning issiqlik rejimi, bino ichiga tushib turgan quyosh nurlaridan ajralib chiqadigan issiqlikdan iborat bo’ladi. Ishlab chiqarish binolaridagi ajralib chiqadigan issiqlikning bir qismi ochik joylardan tashqariga chiqib ketadi, qolgan ikkinchi bir qismi aniq issiqlik bino xavosini qizishiga sababchi bo’ladi. Ishlab chiqarish binolarida xavo issik jismlarga tegishi natijasida isiydi, yengillashadi va yuqoriga ko’tariladi, uning o’rnini esa undan sal og’irrok sovuq xavo egallaydi, o’z navbatida u xam issiq jismlarga tegib isiydi va yuqoriga ko’tariladi. Shunday qilib xavoning doimiy xarakatda bo’lgani uchun faqat issiq jismlar atrofidagi xavo issib qolmasdan ishlab chiqarish binolarining xamma yeridagi xavo isiydi. Bunday issiqlik o'zatilishi konleksion issiqlik o'zatilishi yo’li deyiladi. O’zidan issiqlik chiqaradigan jismlarning xarorati 2500-3000 C va undan yuqori bo’lganda, yorug’lik va infraqizil nurlar bilan bir qatorda ultrabinafsha nurlar xam ajralib chiqa boshlaydi. Bu nurlar ishlab chiqarish binolari xavosini isitmaydi, lekin ular tarqalish yo’lida xar xil jismlarga duch kelib shu jismlarda qisman yuritiladilar, yuritilish jarayonida nur energiyasi issiqlik energiyasiga aylanish natijasida jismlarni qizdiradi va o’z navbatida qizigan jismlar issiqlik manba bo’lib, atrofdagi xavoni issitadi. Bunday issiqlik o'zatilishi nur tarqatish issiqlik o'zatilishi yo’li deyiladi. Ishlab chiqarish binolarining texnologik jarayoni xavoning namligiga katta tasir ko’rsatishi mumkin. Suv va suvli eritmalar bilan ishlov berish usullaridan foydalaniladigan paytlarda xavo namligi yanada oshib ketadi. Ayniqsa ular isitilsa yoki qaynatiladigan bo’lsa va ulardan chiqadigan bug’ tepaga o'zliksiz ko’tarilib ketsa xavoning nisbiy namligi 80-90% va xatto 100%ga yetishi mumkin. Bunday xavoning qo’shimcha suvni qabul qilish xususiyati juda cheklangan bo’ladi yoki tamoman y’oqoladi.
|
| |
Spamlardan Himoya uchun Ilg'or Texnologiyalar

|
Spamlardan Himoya uchun Ilg'or Texnologiyalar
|
bet | 3/3 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 3,52 Mb. | | #253794 |
Bog'liq Axborot-Kommunikatsiya-Tizimlarida-Spamlar-va-Himoya (2)Spamlardan Himoya uchun Ilg'or Texnologiyalar
Maxsus Spam Aniqlash AI
Maxsus AI tizimlari spamlarni aniqlash va blokirlashda juda samarali. Ular yangi spamlarni darhol aniqlashi va xabarlarni filtrlashi mumkin.
Mashinali Ta'lim Asosidagi Filtrlash
Mashinali ta'lim algoritmlari foydalanuvchilar xatti-harakatlarini tahlil qilib, spamlarni aniqlash va filtrlab chiqarish qobiliyatiga ega.
Big Data Analitikasi
Katta ma'lumotlar taxlili spamlarning manbaini aniqlashga, ularning tarqalish yo'nalishlarini tushunishga va old olishga yordam beradi.
Kuchli Shifrlash
Xabarlarni yetarlicha kuchli shifrlash spamlarning ta'sirini kamaytiradi va foydalanuvchilarni zararli kontentdan himoya qiladi.
Spamlardan Samarali Himoyalanish uchun Yondashuvlar
Spamlarni Aniqlash
Spamlarni tezkor aniqlash va blokirlash uchun zamonaviy himoya texnologiyalarini joriy qilish.
Foydalanuvchilarni O'qitish
Foydalanuvchilarning spamlarni aniqlash va ulardan himoyalanish ko'nikmalarini oshirish.
Siyosatlar va Qoidalar
Spamga qarshi kurashishni tartibga soluvchi samarali siyosatlar va qoidalarni ishlab chiqish va joriy qilish.
Xulosa
Spamlar axborot kommunikatsiya tizimlarida jiddiy muammo bo'lib qolmoqda. Ulardan himoyalanish uchun texnik, xodimlarni o'qitish, siyosatlar va qoidalar, shuningdek, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish kabi yondashuvlar qo'llanilishi lozim. Bularning barchasi birgalikda amalga oshirilganda, tashkilotlar spamlar va undan keladigan xavflardan samarali himoyalanishi mumkin.
Spamlarning Turlari
Spamlar turli shakllarda namoyon bo'ladi: elektron pochta, sms-xabarlar, yangiliklar, reklama, ijtimoiy tarmoqlar va boshqalar. Har bir turi o'ziga xos xavf-xatarlarni keltirib chiqaradi va alohida yondashuvni talab etadi.
ETIBORINGIZ UCHUN RAHMAT!
|
| |
Xodimlarni O'qitish - Spamlarning Xavflari 1 Vaqtni Isrof Qilish

|
Spamlarning Xavflari 1 Vaqtni Isrof Qilish
|
bet | 2/3 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 3,52 Mb. | | #253794 |
Bog'liq Axborot-Kommunikatsiya-Tizimlarida-Spamlar-va-Himoya (2)3
Xodimlarni O'qitish
Xodimlarni spamlarning belgilari, xavflari va ulardan himoyalanish usullari haqida o'qitish. Bu ularning himoya qobiliyatini oshiradi va spamlar tahdidiga qarshi turishga yordam beradi.
Spamga Qarshi Kurashning Asosiy Qoidalar
Barcha Xabarlarni Sinchkovlik Bilan Ko'rib Chiqing
Hatto etibor bera kuringlar, chunki spamlarni aniqlash uchun ularning xususiyatlarini bilish muhim.
Noma'lum Manzillardan Kelgan Xabarlarni Ehtiyotkorlik Bilan Oching
Bunday xabarlar virus yoki zararli havolalar saqlashi mumkin. Ularni ehtiyot bilan ochish kerak.
Shubhali Xabarlarni Darhol O'chiring
Shubhali xabarlarni hisobdan chiqarish, filtrga qo'shish yoki "Spam" deb belgilash lozim.
Tashkilotning Siyosatlari va Qoidalarini Doimo Eslab Turing
Tashkilotingizning spam va xavfsizlik siyosatlari bilan tanishib chiqing va ularni qat'iy ravishda bajarish maqsadga muvofiq.
Spamlarning Turlari
1
Boshqaruvchi Spamlar (Phishing) - Foydalanuvchilarni aldash va ularning shaxsiy ma'lumotlarini o'g'irlab olish uchun yuboriladigan xabarlar.
Reklama Spamlar - Reklama, takliflar va sotish maqsadlariga yo'naltirilgan ommaviy xabarlar.
Zararli Yuklamalar (Malware) - Foydalanuvchilar kompyuterlarini zararlash, ma'lumotlarni o'g'irlash yoki kuzatish uchun yuborilgan xavarlar.
Vaqtinchalik Xabarlar (Newsletter) - O'quv, axborot yoki ma'muriy maqsadlarga yo'naltirilgan, lekin yetarlicha talab qilinmagan ko'p xabarlar.
Spamlarning Xavflari
1
- Spamlar tashkilotlar uchun jiddiy xavf tug'diradi - ular ma'lumotlarni o'g'irlashi, virus tarqatishi va operatsiyalarni buzishi mumkin.
Moliyaviy yo'qotishlarga sabab bo'lishi mumkin - xodimlarga aldov xabarlarini yo'llash orqali pul o'g'irlanishi ehtimoli bor.
Tashkilotning obro'sini shikastlashi va foydalanuvchilar bilan ishonchni yo'qotishi mumkin.
Xodimlarning samaradorligini kamaytirib, ularning ishonchinigina emas, balki tashkilot faoliyatini ham to'xtatib qo'yishi mumkin.
Tashkilotning xavfsizlik tizimiga tahdid solishi va zararli dasturlar kirib kelishiga yo'l ochishi mumkin.
|
| |
Modifikatsion teskari va qo'shimcha kodlar

Modifikatsion kodda A = -0.101010 va B = 0.100010 raqamlarining ko'rinishini yozing.
Modifikatsion kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini qo'shing.
To'g'ridan-to'g'ri kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini ko'paytiring.
Teskari kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini ko'paytiring.
Qo'shimcha kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini ko'paytiring.
Modifikatsion kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini ko'paytiring.
Modifikatsion kodda berilgan A = 1.101 va B = -1.001010 raqamlarini ajrating.
To'g'ridan-to'g'ri kodda berilgan A = -0.101010 va B = 0.100010 raqamlarini ajrating.
Teskari kodda berilgan A = -0.101010 va B = 0.100010 raqamlarini ajrating.
OʻQUV ADABIYOTLARI, DARSLIK VA OʻQUV QOLLANMALAR

|
OʻQUV ADABIYOTLARI, DARSLIK VA OʻQUV QOLLANMALAR
|
bet | 4/4 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 13,6 Kb. | | #156252 |
Bog'liq 4-amaliy mashg’ulot. Mavzu Modifikatsion kodlar va ular ustidan-fayllar.orgOʻQUV ADABIYOTLARI, DARSLIK VA OʻQUV QOLLANMALAR
Asosiy adabiyotlar.
Adabiyot
|
QR-kod
|
1. М.Арипов, М.Мух,аммадиев. Информатика, информацион технологиялар.Дарслик. Т.: ТДЮИ, 2004 й
|
|
2.С.С.Ғуломов ва бошкалар. Ахборот тизимлари ва технологиялари.Дарслик. Тошкент, "Шарк", 2000 й
|
|
3.Б.Муминов. Информатика. Ўқув қўлланма. Т.: "Тафаккур-бўстони", 2014 й.
|
|
4.М.Т.Азимжанова, Мурадова, М.Пазилова. Информатика ва ахборот технологиялари. Ўқув қўлланма. Т.: "Ўзбекистон файласуфлари миллий жамияти", 2013 й
|
|
5.Р.Боқиев, Н.Мирзаҳмедова, А.Примкулова. Информатика. Ўқув қўлланма.Т.: ТДПУ, 2016 й.
|
|
Qoʻshimcha adabiyotlar.
6. Мирзиёев Шавкат Миромонович. Эркин ва фаровон, демократик Ўзбекистон давлатини биргаликда барпо этамиз. Ўзбекистон Республикаси Президенти лавозимига киришиш тантанали маросимига бағишланган Олий Мажлис палаталарининг қўшма мажлисидаги нутқ / Ш.М. Мирзиёев. – Тошкент : Ўзбекистон, 2016. - 56 б.
7. Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони. Ўзбекистон республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида. (Ўзбекистон Республикаси қонун ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда)
8. Б.Е.Стариченко. Теоретические основы информатики. Учебник для вузов.- 3-е изд. перераб. и доп. - М.: Горячая линия - Телеком, 2016. - 400 с.
9. Юлдашев У.Ю., Бокиев Р.Р., Зокирова.Ф.М. Информатика. Касб-хунар коллежлари учун дарслик Т.:, 2002 й,
10. V.Rajaraman. lntroduction to lnformation technology, 2пd edition. lndia,2013.
11. Гребенюк Е.И. Технические средства информатизации. Учебник. - 9-е изд., стер. - М.: Академия, 2014. - 352 с.
12. Меняев Михаил Федорвич. Информационные технология управления. Москва, «Издательский Омегал», 2003 г.
Ахборот манбалари:
13. www.gov.uz - O‘zbekistan Respublikasi xukumat portali.
14. www.lex.uz - O‘zbekistan Respublikasi Qonun hujjatlari milliy bazasi.
15. www.ziyonet.uz - Axborot ta’lim portali.
16. www.edu.uz - Oliy va O‘rta maxsus ta’lim vazirligi portali.
17. www.tdpu.uz - Nizomiy nomidari TDPU rasmiy sayti.
18. www.nspi.uz – Navoiy davlat pedagogika instituti rasmiy sayti
19. www.book.ru/Ьook/932058 - Н.Д.Угринович. Информатика. Практикум
[Электронный ресурс]: учебное пособие. - Москва: КноРус, 2020.-264 с.
http://fayllar.org
|
| |
Turizm Turizm

|
Turizm Turizm
|
bet | 1/4 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 10,31 Mb. | | #242453 |
Bog'liq Stars of Zamin Turizm Turizm
Muammolar
Ma’lumotlar yetarli emasligi
Visa muammolari
Turistlarni jalb qilishning
mavjud emasligi
Kadrlar yetishmovchiligi
Ma’lumotlarning yetarli emasligi statiskani berilmashi
7300 ortiq tarixiy obyektlarimiz tabiyati gozal shaharlarimiz bor lekin bularni 50 tasini bilishadi halos shularni ma’lumoti bor lekin kolganlarini malumoti yoq va statistika ham 2019 yildan beri umuman yoq
Turistlarning katta qismi qarindoshligi uchun qaytish korsatkichi yaxshi turpti lekin reak tursitlarni qaytishi deyarli yoq chunki bizda turistla uchun sharoit yoq ayniqsa wesr room lar umuman talabga javob bermidi va bu bilan kop turistlar bizni hindistong oxshatib ketishmokda
Bizda hali ham logistikadagi muamolar sababli juda koplab joylarimizga hali ham turistlar borishga kiylamokda va taksilarni kimatligi va avtobuslarni yokligi va bu turistlarni keskin etirozini keltirib chiqarmokda
Xususiy havo kampaniyalarni yokligi Uzbektan havo yollarini kimatligi va jadvaldagi muamolari sifatsizligi ham juda ham katta muamolarni keltirib chiqarmokda agar xususiy kampaniyalar ochilsa ichki turizim va chet elik turistlarni faqat samakand buxoro emas boshqa viloyatlarga borishiga sabab boladi.
Bu kabi sharkona kol mehnati bilan yaratilgan mahsulotlarni chet eliklar kop xuh koradi va shunday mahsulotlarni eksport kilishni yolga koyish kerak
Money exchange Money exchange Bunday joylarni yoqligi turistlarni eng kop kiynaydigon muamolardan bir va money exchanga banklarga koshimcha tarzda firmalar yoki tashkilotlarga ham berishi kerak Bizdagi eng katta muamolardan biri bu viza berish tizimimiz hali ham juda ham kuchli va bazi davlat fuqarolari shu uchun ham kirmasliklarini aytishadi chunki bu turistni jalb kilishni 1 qadami.Buni hafini pasaytirish uchun tekshirish hujatalarni tayorlash uchun xususiy firmalrni ochish kerak. Bizdagi eng katta muamolardan biri bu viza berish tizimimiz hali ham juda ham kuchli va bazi davlat fuqarolari shu uchun ham kirmasliklarini aytishadi chunki bu turistni jalb kilishni 1 qadami.Buni hafini pasaytirish uchun tekshirish hujatalarni tayorlash uchun xususiy firmalrni ochish kerak.
|
| |
Elektromagnit to’lqinlarni kompyuter texnikasi bilan bog’liqligi. Uyali telefonlar

|
Elektromagnit to’lqinlarni kompyuter texnikasi bilan bog’liqligi. Uyali telefonlar
|
bet | 3/3 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 78,5 Kb. | | #136718 |
Bog'liq 1. Elektromagnit to’lqinlar va ularning xossalari. To’lqinlarnin 4. Elektromagnit to’lqinlarni kompyuter texnikasi bilan bog’liqligi. Uyali telefonlar. Kompyuter texnologiyasi sohasidagi yutuqlarni aloqa sohasidagi yutuqlar bilan bog’lash yangi elektron pochta va internet aloqa sistemalarining vujudga kelishiga olib keldi. Hozirgi paytda juda ko’p ma’lumotlar va hujjatlar kompyuterlar orqali modemlar vositasida uzatiladi yoki qabul qilinadi. Internet esa o’z navbatida ham butun jahon ma’lumot tarqatish, ham odamlarning komp’yuterlar yordamida muloqot va aloqa vositasiga aylanib qoldi.
1991-yilda O’zbekiston va AQSH ning “Interneyshnl – kommunikeyshn grupp” firmasi bilan tashkil etilgan “Uzdunrobita” qo’shma korxonasi 1995 - yilgacha Toshkent, Samarqand, Urganch, Qarshi Andijon, Buxoro shaharlarida xalqaro va shahar, shaharlararo telefon stansiyalarini ishga tushirdi. 1997-yildan boshlab bunday aloqa vositasi bilan xizmat ko’rsatadigan aloqalar ko’paydi.
Adabiyotlar:
I.V.Savelyev. "Umumiy fizika kursi." I-qism. Toshkent: O’qituvchi,1973 y.
I.V.Savelyev. "Umumiy fizika kursi." II-qism. Toshkent: O’qituvchi,1973 y.
I.V.Savelyev. "Umumiy fizika kursi." III-qism. Toshkent: O’qituvchi,1973 y.
S.X. Astanov, M.Z. Sharipov, N.N. Dalmuradova, M.Sh.Ivayev "Fizik kattaliklar va ularning o'lchov biriliklari" elektron o'qitish kursi EHM uchun yaratilgan dastur. O'zbekiston Respublikasi davlat patent idorasi GUVOHNOMA № DGU 00975 Toshkent, 12 iyul 2005 y.
A.G.G’aniev, A.K.Avliyoqulov, G.A.Almardonova “Fizika” I qism Toshkent 2007 y.
S.X.Astanov, M.Z.Sharipov, N.N.Dalmuradova, R.V.Metanidze “Umumiy fizika kursining elektr bo’limidan” elektron darslik.
|
| |
To’lqinlarning tezligi - 1. Elektromagnit to’lqinlar va ularning xossalari. To’lqinlarning tezligi va to’lqinlarning uzunligi

|
1. Elektromagnit to’lqinlar va ularning xossalari. To’lqinlarning tezligi va to’lqinlarning uzunligi
|
bet | 2/3 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 78,5 Kb. | | #136718 |
Bog'liq 1. Elektromagnit to’lqinlar va ularning xossalari. To’lqinlarnin2. To’lqinlarning tezligi. Elektromagnit maydon energiyasi zichligini elektromagnit to’lqin tezligi ga ko’paytirsak, birlik vaqtda birlik yuza orqali ko’chirilayotgan energiyani, ya’ni, energiya oqimining zichligini xarakterlovchi kattalikni vektor ko’rinishida topish mumkin bo’ladi:
E va H lar o’zaro perpendikulyar bo’lganligi sababli, ularning vektor ko’paytmasi elektromagnit to’lqinning tarqalish yo’nalishidagi S vektordir va u Umov – Poynting vektori deb ataladi.
Maksvell nazariyasiga ko’ra, elektromagnit to’lqinlarning muhitda tarqalish tezligi shu muhitning elektr va magnit xususiyatlariga bog’liq bo’lib, quyidagicha aniqlanadi:
Bundan kelib chiqadiki, to’lqinning muhitda tarqalish tezligi vakuumdagidan marta kichik.
To’lqinlarning uzunligi. Elektromagnit to’lqinning bir tebranish davriga teng vaqt davomidagi ko’chish masofasi to’lqin uzunligi deyiladi. Agar υ – elektromagnit tolqinlarning bir jinsli muhitida tarqalish tezligi, T – uning davri, v – chastotasi, λ – to’lqin uzunligi bo’lsa, unda λ=υT yoki λ=υ/v0 vakuum uchun esa λ0=cT yoki λ0=c/v bo’ladi.
To’lqinning tarqalish tezligi muhitni xarakterlovchi kattaliklar ε va μ larga bo’liq bo’lganligi uchun ham, bir nuhitdan ikkinchiga o’tganda υ va λ o’zgaradi, to’lqin chastotasi esa o’zgarmay qoladi. Agar to’lqin vakuumdan dielektrik ε va magnit μ kirituvchanlikli muhitga o’tsa, uning to’lqin uzunligi kamayadi.
Bu erda λ0 – vakuumda to’lqin uzunligi.
3. Elektromagnit to’lqinlarni tarqatish va qabul qilish. Zamanoviy radiouzatgich va radiopriyomnikning ish sxemasi 3-rasmda keltirilgan.
So’nmas tebranishlar generatori yuqori chastotali tebranishlarni hosil qiladi. Ayni paytda tovush tebanishlari mikrofon yordamida elektr tebranishlariga aylanadi. Har ikkala tebranish ham modulatorga uzatiladi. Modulatorda amplituda yoki chastotaning modulatsiyasi amalga oshadi. Gapni va musiqani uzatish modulatsiya tovush chastotalari (10 13) ∙ 103 Hz
Amalga oshiriladi. Modulatsiyalangan tebranishlar kuchaytirilib, elektromagnit to’lqinlarni efirga tarqatuvchi ochiq tebranish konturi bo’lgan antennaga uzatiladi.
Qabul qiluvchining antennasiga yetib kelgan elektromagnit to’lqinlar tebranish konturida elektromagnit tebranishlarni vujudga keltiradi. So’ngra bu tebranishlar kuchaytiriladi va detoktorlanadi. Ajratilgan past chastotali tebranishlar yana kuchaytirilib, radiokarnayga uzatiladi.
|
| |
Tog‘ jinslari- - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

166
Tog‘ jinslarinining tекsтurаsi -
yirik hajmdagi tog‘ jinsining
tuzilishini, yotish xususiyatini, jins tashkil etgan minerallarning o‘zaro
joylashuvini ko‘rsatadi.
Effuziv tog‘ jinslari-
magmaning yer ustiga otilib chiqib tarkibida
gaz, suv bug‘lari mavjudligi va tez sovishi oqibatida to‘la kristallanishi
Organik yotqiziqlar-
o‘simliklar (fitogenlar) va hayvonot dunyosi
(zoogenlar) qoldiqlarining o‘zgarishidan hosil bo‘lgan jinslardir.
Gidrotermal sharoit
- issiq suvli eritma ta’siridagi sharoit.
Allyuvial -
tоg‘ jinslarining dоimiy оqar-daryo suvlari ta`sirida hоsil
bo‘lgan turi.
-Misol - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

20
magmatik tog‘ jinslari (gabbro, bazal’t, diabaz) tarkibida mayda kristall
yoki donador massa ko‘rinishida uchraydi.
Grafit
(S)-sof elementlar sinfiga mansub. Qattiqligi 1 ga teng,
rangi kulrangdan toki qora ranggacha bo‘ladi. Yaltiroqligi metallsimon
moyli, bir yunalishdagi mukammal birikkanlikka ega, mayda zarrali
sinishga ega. Barmoq bilan ushlansa yog‘li seziladi, qo‘lga yuqadi,
qog‘ozga chiziladi, barmoqlar bilan ishqalansa qora rangga bo‘linib
ketadi. O‘tga va kislota ta’siriga chidamli, elektr tokini o‘tkazadi.
CHo‘kindi karbonatli jinslar va organik yotqiziqlardan, kontaktli va
regional metamorfizm jarayonlari tufayli hosil bo‘lgan. Metamorfik
jinslar tarkibida yaxlit to‘rsimon, zich amorf yoki massiv ko‘rinishida,
marmarlarda, gneyslarda, slyudali va boshqa kristalli slanetslar,
granulitlar tarkibida aralashma holda bo‘ladi.
2-Misol.
Jins hosil qiluvchi quyida keltirilgan minerallar qaysi tog‘
jinslari tarkibiga kiradi? Ularni nurashdagi va yeritilgandagi
turg‘unliklarini taqqoslab baholang.
Birikkanlik - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

19
angidrit CaSO
4
(gips uchun xom ashyo) kiradi. Suvlilarga-gipstosh CaSO
4
2H
2
O, mirabilit Na
2
SO
4
10 H
2
O, alunit Kal
3
OH
6
(SO
4
)
2
larni kiritish
mumkin.
Galoidlar-galoidvodorod kislotaning tuzlaridir (HCl, HF, HBr).
Eng ko‘p tarqalgan galoid minerallaridan xlorid kislota birikmalari
bo‘lgan-osh tuzi (NaCl) va sil’vindir (KCl). Yuqorida nomlari qayd
etilgan minerallar yumshoq, katta zichlikka ega emas, ko‘pincha oq rang
ko‘rinishida, lekin begona aralashmalar ta’siri tufayli rangi o‘zgarishi
mumkin, suvda oson yeruvchan bo‘ladi.
Fosfatlar-fosfat kislotaning tuzlaridir. Eng ko‘p tarqalgan apatit va
uning gilli va qumli aralashmasi- fosforitdir. Guruh minerallari ko‘p
tarqalgan emas, ular turfa rangda bo‘lib, qattiq sanaladi.
Sul’fidlar-yer qobig‘ida rudali minerallar, sul’fidlar, oksidlar va
gidrooksidlar ko‘p uchraydi.
Maxsus guruhni, sof holda tabiatda uchraydigan yerkin atomdan
tashkil etilgan kristalli metallar va nometallar-sof mis, oltingugurt, oltin,
qumush, platina, olmos, grafitlar tashkil etadi.
Muhandislik geologiyasida gilli minerallarga alohida o‘rin
byerilgan. Ularga suvli silikatlar va alyumosilikatlar kiradi. Gilli
minerallar soni 40 ta gacha yetib boradi. Jins tashkil etuvchilarga kaolinit,
montmorillonit, poligorokit, suvli slyudalar va boshqalar kiradi. Gilli
minerallar zarralari kristall yoki amorf ko‘rinishida bo‘lishi mumkin. Bu
minerallarni suvda qorilganda plastiklik holiga o‘tadi, quritilganda
suvsizlanadi, kuydirilganda esa toshga aylanib qotadi.
Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma - bet 16

26
tashlanib turadi. SHuningdek, aralash strukturali: masalan, porfirli-
yashirin kristalli massali alohida minerallarning joylashuvini
haraktyerlovchi, organogenli parchali (nokristal), jinslarning parchalari,
organik qoldiqlar va boshqalardan tuzilganligi bilan haraktyerlanadi.
Kristallarning o‘lchamiga ko‘ra: yirik donador struktura-
kristallarning diametri 5 mm dan katta, o‘rta donador struktura 5-1 mm,
mayda donador struktura 1 mm dan kichik va turli donali strukturalar
bo‘ladi. Donalar o‘zaro joylashuvi bo‘yicha bir jinsli donador, tartibsiz
yoki tartibli joylashgan donalarga bo‘linadi.
Tekstura yirik hajmdagi tog‘ jinsining tuzilishini, yotish
xususiyatini, jins tashkil etgan minerallarning o‘zaro joylashuvini
ko‘rsatadi. Tog‘ jinslarining yotish shakli bo‘yicha zich (massivli) va
g‘ovakli strukturalarga bo‘linadi.
Massivli (zalvorli) tekstura-turli sharoitda hosil bo‘lgan kristalli
jinslar uchun, g‘ovakli tekstura-nokristal cho‘kindi jinslar va ba’zi bir
effuziv (oqma) jinslar uchun haraktyerlidir. Minerallarning fazoviy
joylashishiga qarab bir jinsli va bir jinsli bo‘lmagan tekstura bo‘ladi.
Bir jinsli tekstura-strukturaning, tarkibning va rangning butun jins
bo‘yicha bir xil bo‘lishligidir. Bir jinsli bo‘lmagan teksturada esa-bu
ko‘rsatgichlar turli xil ko‘rinishda bo‘ladi.
Gneysli tekstura ma’lum yo‘nalishda bir-biriga parallel bo‘lgan har
hil rangli yo‘l yo‘l ko‘rinishda bo‘lsa, flyuidal teksturada minerallarning
yeritma yoki toshqinlar izi tomon cho‘zilgan shaklda va shuningdek
rangli minerallari xol xol bo‘lib, bir tekis joylashmagan taksit teksturalar
bo‘lishi mumkin.
Gipotsentr - - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

|
Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom maBog'liq Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddi
Gipotsentr -
yer ostida yig‘ilgan energiyaning sarf bo‘lish markazi,
ya’ni yorilish hodisasi yuz bergan joy tushiniladi.
Epitsentr -
yer ostida yig‘ilgan energiyaning vertikal chiziq bo‘ylab
yer yuzasidagi proyeksiyasi tushiniladi.
Magnituda
- inglizcha so‘z bo‘lib, kattalik ma’nosini anglatadi. U
1940-yillarining boshlarida amerika tadqiqotchilari Ch. Rixter va B.
Gugenberlar tomonidan zilzila quvvatining o‘lchami sifatida fanga
kiritilgan bo‘lib, nazariy jihatdan zilzilaning magnitudasi 9 dan oshmaydi.
Umumiy seysmik rayonlashtirish xaritasi
- butun respublika
hududi
uchun yaxlit bitta xarita holatida mayda: 1:5 000 000, 1:1 000 000
masshtablarda tuzilib, unda mamlakatimiz hududining qayerida, qanday
kuch bilan yer qimirlash hodisasi yuz berishi mumkinligi ko‘rsatiladi.
Mukammal seysmik rayonlashtirish xaritasi
- umumiy seysmik
rayonlashtirish xaritasiga nisbatan yirikroq,o‘rta 1:500 000; 1:200 000;
1:1 00 000 masshtablarda respublikaning ayrim regionlari, ma’muriy
viloyatlari hududlari uchun tuziladi. Bu xaritani tuzishda qo‘llaniladigan
ma’lumotlar ham miqdoriy, ham sifat jihatidan mukammal bo‘ladi.
Qulash hodisasi
- surilish hodisasi singari daryo suvlarining tog‘
yon bag‘irlarini yuvib, o‘yib kirib borishi, tektonik harakatlar natijasida,
nurash jarayonida hosil bo‘lgan yoriqlarning asta-sekin kengayib borishi
va bora-bora tog‘ jinslarini o‘z joyida ushlab turuvchi kuchga qaraganda
harakatga keltiruvchi kuchning ortib ketishi natijasida sodir bo‘ladi.
Qulash hodisasini o‘rganish
- qulash hodisasi sodir bo‘lishi
kutilgan hududda injener-geologik tekshiruv ishlarini olib boorish,eng
avvalo,shu rayonning geologik tarixi hamda tuzilishiga, hozirgi zamon
tektonik harakatlarining tezligiga, seysmik holatiga, tog‘ jinslaridagi yoriq
va darzlarning tarqalishiga, yillik, sutkalik haroratning o‘zgarish
xarakteriga ahamiyat berishdir.
|
| |
Bajarish namunasi. Al’bit - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

21
Nazorat savollari:
1. Mineral o‘zi nima? Minerallarni tashqi ko‘rinishlarini aytib
bering?
2. Qaysi minerallar jins hosil qiluvchi minerallar hisoblanadi?
3. Minerallarning kimyoviy tarkibi bo‘yicha turlarini aytib byering?
4. Mineral qattiqligi qanday aniqlanadi?
5. Minerallarning kristall tuzilishi xaqida ma’lumot byering?
6. Mineralning fizik xossalariga nimalar kiradi?
7. Minerallar ximiyaviy tarkibi bo‘yicha qanday guruhlarga
bo‘linadi?
8.
Grafit (S)- qanday elementlar sinfiga mansub?
9. Jins hosil qiluvchi minerallar qaysi tog‘ jinslari tarkibiga kiradi?
10. Anortit va grafit minerallari qaysi tog‘ jinslari tarkibiga kiradi?
G‘ovak suvlar - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

G‘ovak suvlar
- yer qobig‘ining eng yuqorigi, yuza qismini tashkil
qiluvchi tog‘ jinslari g‘ovaklaridagi suvlar hisoblanib, bu suvlar asosan
to‘rtlamchi davrning alluvial, alluvial-proluvial genetic guruhidagi jinslar
g‘ovaklarini egallab yotadi
.
Karst suvlar
– asosan ohaktoshlarda, gipslarda, tuzli jinslarda,
ularni yuvilish oqibatida vujudga keladigan bo‘shliqlar - karst bo‘shliqlari
orqali harakat qiluvchi suvlar.
Tuproq suvlari -
tuproq suvlari yerning eng ustki yuza qismida
atmosfera yog‘inlarining (yomg‘ir, qor, jala) hamda havodagi suv
bug‘larining kondensatsiyalanishi va yerga shimilishi, singishi natijasida
paydo bo‘ladi.
Grunt suvlari
- yer sathiga nisbatan birinchi joylashgan suv
o‘tkazmaydigan qatlam ustki qismidagi yer osti suvi tushuniladi
169
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
R.E.Eshboev, M. SH. Rahimboboeva Geologiya, mineralogiya va
petrografiya asoslari. O`quv qo`llanma Toshkent-2011
2. I.Ergashev. «Muhandislik geologiyasi va gidrogeologiya», T.,
«O‘qituvchi», nashriyoti, 1990.-
3. I.Ergashev. «Muhandislik geologiyasi asoslaridan amaliy
mashg‘ulotlar», T., «O‘qituvchi » nashriyoti, 1992.
4. M.Z.Nazarov. «Muhandislik geologiyasi va atrof-muhitni
muhofaza qilish», T., « O‘zbekiston » nashriyoti, 1994.-200 bet.
5. V.Yunusov. «Injenyernaya geologiya», T., «O‘qituvchi», 1994.-
300 str.
6. Ananev V.I., Korobkin V.I. «Injenyernaya geologiya», Iz - vo
«Vo‘sshaya shkola», M., 1973.
7. S.Zoxidov. «Muhandislik geologiyasi», T., «O‘qituvchi», 1988.-
280 bet
8. Islomov O.I., SHoraxmedov SH.SH. Umumiy geologiya.
«O‘qituvchi» nashriyoti, T.,1971.
9. Craig R.F. Craigs soil mechanics.-Formerly Department of Civil
Engineerring University of Dundee, -UK.London: 2004
10. Lange O.K. Gidrogeologiya. Iz - vo « Vo‘sshaya shkola», M.,
1969.
11. Mavlonov.G’.A., Kro‘lov M., Zoxidov S. Gidrogeologiya va
muhandislik geologiyasi asoslari, « O‘qituvchi» nashriyoti, T., 1976.
12. Spravochnik po injenyernoy geologii, Nedra, 1984.
13. Belo‘y L.D. «Injenyernaya geologiya», M., 1985.
14. «Geologiyadan ruscha - o‘zbekcha lug‘at», T., «O‘qituvchi»,
1995.
15.
“O‘zbekistonning
cho‘kuvchan
lyossli
gruntlaridagi
me’morchilik va qurilish muammolari” (K.P. Po‘latov bosh
muharrirligida), T., TAQI, 1996.
16. Betextin A.V. Mineralogiya kursi. « O‘qituvchi» nashriyoti, T.,
1969.
17. Spravochnik gidrogeologa, M., Nedra, 1981.
|
-§. Minerallarning fizik xossalari

17
bo‘yicha aniqlanib, unda qattiqligi 1 dan 10 gacha bo‘lgan
minerallar
qattiqlik navbati bilan joylashgandir.
Mineralni qattiqligini aniqlash uchun uni etalon- mineralning uchi
bilan tirnab ko‘riladi.
Agarda ustida iz tushib qolsa, demak
tekshirilayotgan mineral, etalon mineralidan yumshoqroq bo‘ladi, agar iz
qolmasa qattiqroq sanaladi.
Qattiqliklari bo‘yicha minerallarni: yumshoq (2 gacha), o‘rtacha (5
gacha), qattiq (5-8 gacha) va juda qattiq (8 dan katta) turlarga bo‘lishi
mumkin. Eng qattiq mineral-olmosdir. Korund ham o‘z
navbatida
qattiqligi 9 ga teng bo‘lgan yagona mineraldir.
Zichligi
-Minerallarning zichligi 0,5 dan 21 g
sm
3
gacha bo‘lishi
mumkin. Minerallar zichligiga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linishi
mumkin:
Engil minerallar-zichligi 2,5 g
sm
3
dan kichik (gips, osh tuzi).
O‘rtacha yengil minerallar-zichligi 2,5-4,0 g
sm
3
(kvarts, dala
shpati, olmos, shox aldamchisi).
Og‘ir minerallar - zichligi 4 g
sm
3
dan yuqori (tsink aldamchisi,
pirit, qizil temirtosh).
Juda og‘ir
minerallarga-galenit, kinovar’,
barit, tsyerussit kiradi.
Cho‘kish hodisasi - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

168
Karst hodisasi
– yer usti va yer osti suvlarining suvda eruvchi tog‘
jinslari (ohaktoshlar, dolomitlar, gips, angidrid va b.) qatlamlari
yoriqlaridan sizib, oqib o‘tishi jarayonida tog‘ jinslarining erishi,
yuvilishi, yemirilishi va hosil bo‘lgan moddalarni olib chiqib ketilishi
natijasida vujudga keladi.
Sel
– tog‘lik hududlarda yomg‘ir yog‘ishi, mavjud qor
yotqiziqlarining erishi natijasida hosil bo‘lgan suv oqimi tog‘ jinslari
bo‘laklarini harakatga keltirishi va pastga tomon oqizib tusha
boshlashi,suv oqimlari jilg‘alardan, soychalardan chiqib, bir-birlari bilan
qo‘shilishi natijasida katta kuchga ega bo‘lgan yagona oqimni vujudga
keltirishiga aytiladi.
Atmosfera yog‘ini –
atmosferadagi suv bug‘lari holatining
o‘zgarishi, unda yuz beradigan jarayonlar (haroratning o‘zgarishi,
havoning suv bug‘lari bilan ‘yinishi, nisbiy namlikning 100 % ga yetishi
va h.k.) oqibatida suv tomchilari vujudga kelishi va yer sathiga yomg‘ir,
qor va jala holatida tushishiga aytiladi.
Bug‘lanish jarayoni -
haroratning o‘zgarishi natijasida suvning
suyuq holatdan bug‘ holatiga o‘tishi.
Yer usti suv oqimi -
bu suv oqimi daryolar oqimi bo‘lib, yerning
ustki
yuza
qismida
vujudga
kelishi
va
oqishi
bilan
xarakterlanib,daryolarning suvliligi uning havzasi maydonining
kattaligiga, havo bosimiga, ana shu maydonga tushadigan yog‘inning
miqdoriga bog‘liqligidir.
kristaloptika usuli - Namangan muhandislik-qurilish instituti rizaev bahodir shamsiddinovich, qosimov ilhom ma

24
1.
Oddiy nur- bu yorug‘lik to‘lqinlari yo‘nalish chizig‘iga doim
pyerpendikulyar bo‘lgan holda, uning har xil kesmasida tebranib boradi.
2.
Polyarisaztiyalangan nur- yorug‘lik faqat bir tekisdagina
tebranib boruvchi to‘lqinlardan iborat bo‘ladi, ya’ni to‘lqinlarning
faqat
bir tekislikdagina tebranuvchi qismi qolib boshqa tomondagilarni esa
biror jism yoki muhitda yutilgan ya’ni polyarizastiyalashgan boladi.
Polyarizastiyalangan nur quyidagi shartlarga javob berishi kerak.
1.
yorug‘lik manbaining bitta bo‘lishi
2.
bir tekislikda tebranishi
3.
bir yo‘nalishda bo‘lishi, bir xil to‘lqin uzunligiga ega bo‘lishi
kerak.
Yer po‘stida uchraydigan minerallar optik hususiyatlarga ko‘ra 2
asosiy katta guruhga bo‘linadi;
1.
optik izotrop guruh.
2.
optik anizatrop
guruh
Optik izatrop guruhga kub, singoniyali minerallar va amorf moddlar
kiradi. Ularning tuzilishi, xususan optik xususiyatlari (nur tarqalish tezligi
va sinash ko‘rsatkichi) hamma yo‘nalishida bir xildir.
Kub singoniyali
izatrop minerallardan flyuorid, granit, shpinel
va boshqalarni amorf
moddalarga esa sun’iy shisha va vulqon shishasi, apal, kaxrabo, (yantar)
smola kabilarni ko‘rsatish mumkin.
Izotrop jisimlarning zichligi hamma yo‘nalishda bir xil. Bunday
hususiyat jisimlarning xossalarining belgilash
va boholashda katta
ahamiyatga ega.
Optik aniztrop jismlarda bu xususiyatlar butunlay boshqacha. Bu
guruhga geksogonal, tetragonal, rombik, monoklin va tiriklin singoniyali
minerallar kiradi.
Minerallarning xossalarining belgilash va boholashda ularning optic
xususiyatlarining ahamiyati kattadir. Bu hususiyatlar minerallarni tashkil
qilgan tog‘ jinslarining xossasi va xususiyatlariga to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir
qiladi. Shuning uchun tog‘ jinslarini o‘rganishda minerallarning optik
xusuyatlarini baholash alohida ahamiyatga ega.
-BOB. GEOLOGIK ERA VA DAVRLAR ............................................... 46

171
5.7-§.
Z
ILZILA SODIR BO
‘
LISHINI OLDINDAN BASHORAT QILISH
..................... 75
6-BOB. YERNING SIRTQI KUCHIGA BOG‘LIQ BO‘LGAN
GEOLOGIK HODISALAR ......................................................................... 80
6.1-§.
S
URILISHLAR
..................................................................................... 80
6.2-§.
N
URASH JARAYONI
............................................................................ 87
6.3-§.
SH
AMOLNING
GEOLOGIK ISHI
.
E
OL YOTQIZIQLAR
.............................. 91
6.4-§.
K
ARSTLANISH HODISASI
..................................................................... 94
6.5-§.
S
ELNING GEOLOGIK ISHI VA PROLYUVIAL TOG
‘
JINSLARI
.................... 96
6.6-§.
E
ROZIYA
............................................................................................ 98
6.7-§.
D
ARYOLARNING GEOLOGIK ISHI
........................................................ 99
6.8-§.
P
LIVUN
............................................................................................ 101
6.9-§.
S
UFFOZIYA
...................................................................................... 103
6.10-§.
CH
O
‘
KISH HODISASI
...................................................................... 105
Qayta tiklash qiymati - Asosiy vosiтalar hisobi

|
Asosiy vosiтalar hisobi
|
bet | 4/26 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 217,5 Kb. | | #263355 |
Bog'liq Soliyeva Malohat diplom ishiQayta tiklash qiymati - bu asosiy vositalarni hozirgi vaqt sharoitida takror ishlab chiqarish qiymatidir. Asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati inflyatsiya darajasini hisobga olgan holda ma’lum davrda qayta baholanadi. Qayta baholash O’zbekiston Respublikasida hukumat qaroriga muvofiq amalga oshiriladi. Qayta baholash natijasidan keyingi asosiy vositalar qiymati qayta tiklash qiymati deb ataladi. Bunday qayta baholashlar bizni mamlakatimizda 1925, 1945, 1960, 1972, 1992, 1995, 1997 va 2001, 2003 yillarda o’tkazilgan. Qayta baholash amalga oshirilgan fursatdan boshlab ob’ektning qayta tiklash bahosi uning bosh-lang’ich qiymati hisoblanadi.
Joriy qiymat - bu ma’lum sanada amal qilayotgan bozor baholari bo’yicha asosiy vositalarning qiymati yoki o’zaro manfaatdor tomonlar o’rtasida aktivlar-ni almashtirish mumkin bo’lgan summadir.
Asosiy vositalar ishlatilishi jarayonida eskiradi va buning oqibatida esa uning boshlang’ich qiymati kamayib boradi. Asosiy vositalarni o’z texnik-iqtiso-
diy sifatlarini sekin-asta yo’qotib borishini pul ko’rinishida ifodalanishi ularni eskirishi deb aytiladi.
Qoldik qiymat - asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati yoki joriy qiymatidan to’plangan eskirish summasini ayirmasidan keyingi hisobotda aks ettiriladigan qiymatdir.
Тugatish qiymati - bu asosiy vositalarning foydali xizmat qilish muddati oxirida asosiy vositalarni tugatishda paydo bo’ladigan qiymatdan taxmin qi-linayotgan chiqib ketish xarajatlarlarini ayirgandan keyin qolishi kutilayotgan qiymatdir.
Asosiy vositalarning baholash tamoyillari mulkchilik shaklidan qat’iy nazar barcha korxonalar uchun bir xildir. Asosiy vositalarning boshlang’ich qiy-matlari ularga qo’shimcha qurishlar, qo’shimcha jihozlashlar, rekonstruktsiya qi-lishlar va qisman tugatishlar natijasida o’zgarishi mumkin.
Mulkchilik shaklidan qat’iy nazar barcha korxonalar buxgalteriyasida asosiy vositalarni hisobga olish ularni turkumlanuvchi turlari (natural-buyum shakli ) inventar ob’ektlar bo’yicha amalga oshiriladi.
|
| |
Asosiy vositalar korxonaga bir necha yo’llar bilan kirim qilinadi

|
Asosiy vositalar korxonaga bir necha yo’llar bilan kirim qilinadi
|
bet | 6/26 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 217,5 Kb. | | #263355 |
Bog'liq Soliyeva Malohat diplom ishiAsosiy vositalar korxonaga bir necha yo’llar bilan kirim qilinadi:
pul mablag’lari evaziga.
boshqa sub’ektlardan hadya sifatida
kredit hisobiga
qurilish yo’li bilan
o’z aktsiyalariga almashtirish orqali
boshqa aktivlarga almashish bilan
Asosiy vositalarni pul mablag’lari evaziga sotib olish. Asosiy vositalarni sotib olish qiymatiga, yuqorida aytib o’tilgandek, ularni sotib olish bahosi, ularni olib kelish bilan bog’liq barcha xarajatlar, o’rnatish va ishga tayyorlash bilan bog’liq barcha xarajatlar kiradi. Asosiy vositalar pudrat usulida (ya’ni bosh-qa tashkilotlar orqali) sotib olingan bo’lsa, u buxgalteriya hisobida quyidagicha rasmiylashtiriladi:
1. Pudratchi (mol etkazib beruvchi)dan asosiy vosita olingan vaqtida, korxonani mol etkazib beruvchi oldida majburiyati vujudga keladi, ya’ni
Dt. Asosiy vositalarni sotib olish (turlari bo’yicha)
Kt. Mol etkazib beruvchi va pudratchilarga to’lanadigan hisobvaraqlar
«Asosiy vositalarni sotib olish» hisobvarag’ining debet aylanmasi asosiy vositalarni sotib olish, o’rnatish va montaji bilan bog’liq bo’lgan barcha xarajat-
larni ko’rsatadi, kredit aylanmasi esa foydalanishga berilgan asosiy vositalar qiymatini aks ettiradi.
Mol etkazib beruvchilar yoki pudratchilarga pul to’langanda:
Dt Mol etkazib beruvchilar va pudratchilarga to’lanadigan hisobvaraqlar
Kt Hisob-kitob hisobvarag’i
2. Asosiy vositalar foydalanishga berilgan vaqtida:
Dt Asosiy vositalar (turlari bo’yicha)
Kt Asosiy vositalarni sotib olish (turlari bo’yicha)
Boshqa sub’ektlardan hadya sifatida olingan asosiy vositalarni qiymati uni be-ruvchi tomon aniq aytilishi yoki ekspert yo’li bilan aniqlanishi mumkin. Bun-day yo’l bilan olingan asosiy vositalar, bir tomondan korxonaning asosiy vosi-talarini ko’paytirsa, ikkinchi tomondan, uning xususiy kapitali hajmini oshi-radi.
Bunday operatsiyani buxgalteriya hisobida quyidagicha aks ettiriladi:
|
| |
Ahamiyati bo’yicha - Asosiy vosiтalar hisobi

|
Asosiy vosiтalar hisobi
|
bet | 3/26 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 217,5 Kb. | | #263355 |
Bog'liq Soliyeva Malohat diplom ishiAhamiyati bo’yicha, ya’ni ishlab chiqarishdagi ishtirokiga ko’ra, asosiy vositalarni, odatda, ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo’lgan va noishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo’lgan turlarga ajratib o’rganiladi.
Хo’jalik faoliyatida foydalanish darajasi bo’yicha asosiy vositalarni harakatdagi va harakatda bo’lmagan turlarga ajratish mumkin.
Тaalluqligi nuqtai nazardan xo’jalik yurituvchi sub’ektning o’ziga tegishli (ya’ni xususiy) bo’lgan va ijaraga olingan asosiy vositalarga ajratiladi.
Тarmoqlar bo’yicha esa asosiy vositalar sanoat, qishloq xo’jaligi, qurilish, transport, savdo va umumiy ovqatlanish, sog’likni saqlash va hokazolar kabi iqtisodiyotning tarmoqlariga tegishli bo’lgan asosiy vositalarga guruhlanadi.
2.2.Asosiy vositalarni baholash tartibi.
Asosiy vositalarni to’g’ri hisobga olish faqat ularni baholashning yagona tamoyili bo’lgan sharoitdagina amalga oshirilishi mumkin. Moliyaviy hiso-botning xalqaro standartlari (MHХS)ga muvofiq qiymatning quyidagi tushun-chalari mavjud:
boshlang’ich qiymati;
joriy qiymati;
qoldiq qiymati;
tugatish qiymati;
Asosiy vositalarni sotib olish, qurish, ishlab chiqarish yoki holatini yaxshilash bilan bog’liq to’g’ridan-to’g’ri xarajatlarni, jumladan, undan maqsadli foydalanish uchun zarur bo’lgan o’rnatish bilan bog’liq bo’lgan xarajatlarni o’z ichiga oladi.
Boshlang’ich qiymat — bu asosiy vositalarni yaratish (qurish va qayta qurish) yoki sotib olish bo’yicha xaqiqiy amalga oshirilgan xarajatlar qiymati bo’lib, jumladan to’langan va qayta qoplanmaydigan soliqlar va yig’imlar, shuningdek, tashib keltirish va montaj qilish, o’rnatish va foydalanishga topshirish bo’yicha xarajatlar va aktivni tayyorlanishi bo’yicha foydalanish uchun ishchi holatga keltirish bilan bevosita bog’liq bo’lgan boshqa xarajatlarni o’z ichiga oladi. Boshlang’ich qiymat ob’ektni korxonada ishga tushirish paytida shakllanadi. Asosiy vositani korxonada bo’lib turgan davri mobaynida faqat uning boshlang’ich qiymatida hisobga olinadi.
Mehnat vositalari turli davrlarda, turli mehnat unumdorligi darajasida, xom ashyo materiallarining baholari turlicha bo’lganda va turlicha ish haqi darajasi sharoitlarida ishlab chiqariladi. Shuning uchun ham, turli davrlarda ishlab chiqarilgan asosiy vositalarning boshlang’ich qiymati solishtirib bo’lmaydigan mehnat xarajatlarini aks ettiradi. Bir turdagi asosiy vositalarni yagona baholanishini amalga oshirish maqsadida vaqti-vaqti bilan ularni qayta tiklash qiymatlarida qayta baholanib boriladi.
|
| |
Asosiy vosiтalar hisobi - bet 26

|
Asosiy vosiтalar hisobi
|
bet | 26/26 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 217,5 Kb. | | #263355 |
Bog'liq Soliyeva Malohat diplom ishiXULOSA
Men Soliyeva Malohatxon Odiljon qizi 1-22 gurux o’quvchisi ushbu Bitiruv malakaviy ishimni “Kichik biznes subyektlarida asosiy vositalar hisobini tashkil etish” mavzusida tayyorladim. Xulosa qilib shuni aytishim mumkinki O’zbekiston Respublikasining 5-sonli Buxgalteriya hisobi milliy standartining 7-bandida asosiy vositalarga quyidagicha ta’rif berilgan: «Asosiy vositalar - moddiy ishlab chiqarish va noishlab chiqarish sohalarida uzoq (bir yildan ortiq) muddat davomida foydalaniladigan hamda ijaraga berish uchun mo’ljallangan moddiy aktivlardir».
Berilgan ta’rifga ko’ra, asosiy vositalarning asosiy xususiyatlari - korxonalar faoliyatida uzoq muddat mobaynida foydalanishi yoki ijaraga berilishidir. Shuningdek, ularning yana boshqa xususiyatlari – xizmat muddati mobaynida o’zini natural buyum shaklini saqlab qolishi va o’z qiymatini sekin asta eskirish tariqasida chiqarib borishidir.
Asosiy vositalar tarkibi, xizmat muddati, qiymati va boshqa bir qator jihatlari bo’yicha turlicha bo’lishi ularni hisobga olishda ham bir qator muammolarni yuzaga keltiradi.
Asosiy vositalarning foydali xizmat qilish muddati davomida davriy eskirish hisoblab boriladi. Bir qator asosiy vositalarning barcha qiymati eskirish yo’li bilan hisobdan chiqarib borilsa, boshqa bir turdagi asosiy vositalarning tugatish qiymatidan qolgan qismi eskirish tariqasida hisobdan chiqarib boriladi.
Asosiy vositalarni hisobga olishda e’tibor beriladigan yana bir masala bu ularning qaysi birlarini eskirish summasini ishlab chiqarilgan mahsulot tannarxi tarkibiga kiritish yo’li bilan qoplanadi-yu, qaysi birlarini qiymati foyda hisobidan koplanishini aniqlab olishdir. Bu masalalar o’z navbatida asosiy vositalarni ta’mirlash va ularga texnik xizmat ko’rsatish bilan bog’lik xarajatlarni hisobga olishni to’g’ri aniqlash bilan ham bog’lik.
1.
|
| |
Bir tekisda (to’g’ri chiziqli) eskirishni hisoblash usuli

|
Bir tekisda (to’g’ri chiziqli) eskirishni hisoblash usuli
|
bet | 9/26 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 217,5 Kb. | | #263355 |
Bog'liq Soliyeva Malohat diplom ishi1. Bir tekisda (to’g’ri chiziqli) eskirishni hisoblash usuli. Bu usulda ob’ekt qiymatining eskirish hisoblanayotgan qismi xarajat hisobvaraqlariga uning xizmat qilish muddati davomida bir tekisda (maromda) o’tkazib boriladi. Har yil uchun eskirish summasi (A) eskirish hisoblanadigan qiymat (ob’ektning bosh-langich qiymati (B)dan uning tugatish qiymati(Т)ni chegirilgan qismi)ni asosiy vositalarning foydali xizmat muddati(M)ga bo’lish orqali aniqlanadi, ya’ni
B - Т
A = ------------ .
M
Masalan, dastgohning boshlang’ich qiymati 550.000 so’m, xizmat muddati besh yil, xizmat muddati oxiridagi tugatish qiymati - 50.000 so’m. Bu holda har yillik eskirishso’mmasi eskirish hisoblanadigan qiymatning 20% ni tashkil qiladi yoki to’g’ri chiziqli hisobdan chiqarish usuliga binoan 100000 so’mni tashkil etadi, ya’ni
Boshlang’ich qiymat (B) - tugatish qiymati (Т) 550.000 – 50.000
A = -------------------------------------------------------- = ------------------------ = 100.000 so’m
Хizmat qilish muddati (M) 5
Ushbu dastgohga besh yil mobaynida eskirish hisoblashni quyidagi ishchi jadval orqali ko’rsatish mumkin:
(so’m hisobida)
Sana
|
Boshlangich
qiymat
|
Yillik eskirish summasi
|
Jamlangan eskirish
summasi
|
Balans qiymati
|
xarid sanasi
|
550.000
|
-
|
-
|
550.000
|
1 yil oxiri
|
550.000
|
100.000
|
100.000
|
450.000
|
2 yil oxiri
|
550.000
|
100.000
|
200.000
|
350.000
|
3 yil oxiri
|
550.000
|
100.000
|
300.000
|
250.000
|
4 yil oxiri
|
550.000
|
100.000
|
400.000
|
150.000
|
5 yil oxiri
|
550.000
|
100.000
|
500.000
|
50.000
| Jadval yordamida ko’rsatilgan eskirish hisoblashdagi asosiy xususiyatlarga to’xtalsak, ularni quyidagi uchta holatga ajratish mumkin:
birinchidan, besh yil davomida eskirishso’mmasi hisobi bir xil;
ikkinchidan, jamg’arilgan eskirishso’mmasi bir me’yorda ortib boradi;
uchinchidan, balans qiymati qoldiq qiymatiga etmagunicha bir me’yorda kamayib boradi.
|
| |