nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Avtomatlashtirilgan ish joyining ta’rifi va turlari

va keng tarqalgan variantidir. B u nd ay AIJ ishning interaktiv rejim ida aniq
xo d im g a (fo y d a la n u v c h ig a ) ish n in g b utun sean sid a yakka h o k im lik n i
ta ’m inlashning barcha turlarini taqdim etuvchi tizim sifatida ko'rib chiqiladi,
bunga ko'ra a n iq AIJ ning m agn itli m anbaalardagi axb orot fo n d i AIJ dan
fo y d a la n u v c h in in g o 'z ixtiyorida b o ia d i . F oy d a la n u v ch i ax b o ro tn i qayta
o'zgartirish b o 'y ic h a barcha vazifaviy m ajburiyatlarni o 'z i bajaradi.
S h a x siy k om p yu terlar b a za sid a AIJ ni yaratish q u yid agilarn i t a ’
m in layd i:
• foydalanuvchiga nisbatan sodda, qulay va do'stonalikni,
• foydalanuvchilaming aniq vazifalarga moslashishlarining osonligini,
• joylashishning ixchamligi va foydalanish sharoitlariga yuqori
bo'lmagan talablarni,
• yuqori ishonchlilik va yashovchanlikni,
• texnik xizmat ko'rsatishni tashkil qilishning
nisbatan soddaligini,
AIJ quyidagi extiyojlarni qanoatlantirishi kerak:
• foydalanuvchilar tayyorgarligining har xil darajalariga m o'l-
jallanganligi;
• foydalanuvchining axborotli extiyojlarini o'z vaqtida qanoatlantirish;
• tizimning foydalanuvchining so'roviga javob berish vaqtini qis-
qartirish;
• ishning ishonchliligi va xizmat ko'rsatishning soddaligini.
Yechilayotgan vazifalar va muammoli sohaga ko'ra AIJ ning har xil
turlari belgilanishi mumkin. Ammo iqtisodchilar AIJ guruhiga kiruvchi
tizimlar eng katta guruh bo'ladi.
Ushbu guruh AIJ tarkibiga
har xil turdagi korxonalar, tashkilotlar,
muassasalaming idora
faoliyatini hisobga olish, nazorat va tahlil qilish
vazifalarini yechishni ta’minlovchi dasturiy vositalar kiradilar. AIJ mulo-
qotli tadbirlami rivojlangan komponentli tashkil qilinishga ega tizim bo'ladi.
Foydalanuvchi va EHM o'rtasida muloqotni tashkil qilishda foydala
nuvchining AIJ muhitida ishlashga tayyorgarlik darajasini
hisobga olish
zarur.
Shuning munosabati bilan foydalanuvchilaming quyidagi guruhlarini
ajratish mumkin:
1) EHM ning ushbu modelida dasturlash usullarini egallagan va
dasturiy ta ’minotning ushbu AIJ dan foydalanish
tayyorgarligiga ega
foydalanuvchilar;
2) EHM ning ushbu modelida dasturlash usullarini egallagan, ammo
ushbu AIJ ni qo'llash uslubiyoti bilan tanish bo'lmagan foydalanuvchilar.
3) ushbu AIJ ni qo'llash uslubiyoti bilan tanish bo'lgan
dasturchi
bo'lmagan foydalanuvchilar;
174
M a’lumotlarning avtomatlashtirilgan banki nima?

|
M a’lumotlarning avtomatlashtirilgan banki nima? Pdf ko'rish
|
bet | 111/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish1. M a’lumotlarning avtomatlashtirilgan banki nima?
2. M a’lumotlar bazasining tarkibiga nimalar kiradi?
3. Muammo sohasi m a’lumotlarining axborot-m antiqiy modeli deb nimaga
aytiladi?
4. M a’lumotlar bazasini tuzishning mantiqiy modellarini aytib bering?
5. Ma’lumotlarga kirish arxitekturasi deb nimaga aytiladi?
6. „Fayl-server“ va „M ijoz-serveru tam oyillarining mazmuni nimadan
iborat?
7. Relatsion m odelning mohiyatini aytib bering.
8. Relatsion M BBT da misollar keltiring.
9. Jadval-munosabatning m a’nosini tushuntiring.
10. Relatsion jadval-m unosabat ta’rifini bering.
8-BOB. AVTOMATLASHTIRILGAN AXBOROT TIZIMLARIDA
AXBOROT XAVFSIZLIGINING TASHKIL ETILISHI
8.1. Axborot xavfsizligining umumiy tushunchalari
Mamlakatimiz milliy iqtisodining hech bir tarmog‘i samarali va
mo‘tadil tashkil qilingan axborot infratuzilmasisiz faoliyat ko‘rsatishi
mumkin emas. Hozirgi kunda milliy axborot resurslari har bir davlatning
iqtisodiy va harbiy salohiyatini tashkil qiluvchi omillaridan biri bo‘lib
xizmat qilmoqda. Ushbu resursdan samarali foydalanish mamlakat
xavfsizligini va demokratik axborotlashgan jamiyatni muvaffaqiyatli
shakllantirishni ta’minlaydi. Bunday jamiyatda axborot almashuvi tezligi
yuksaladi, axborotni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va ulardan foydalanish
bo ‘yicha ilg‘or axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarini qo‘llash
kengayadi. Turli xildagi axborot hududiy joylashishidan qat’iy nazar bizning
kundalik hayotimizga Internet xalqaro kompyuter tarmog‘i orqali kirib
keldi. Axborotlashgan jamiyat ushbu komp’yuter tarmog‘i orqali tezlik
bilan shakllanib bormoqda. Axborot dunyosiga sayohat qilishda davlat
chegaralari degan tushuncha yo‘qolib bormoqda. Jahon kompyuter tarmog‘i
davlat boshqaruvini tubdan o‘zgartirmoqda, ya’ni davlat axborotning
tarqalishi mexanizmini boshqara olmay qolmoqda. Shuning uchun ham
mavjud axborotga noqonuniy kirish, ulardan foyddlanish va yo‘qotish
kabi muammolar dolzarb bo‘lib qoldi. Bularning bari shaxs, jamiyat va
davlatning axborot xavfsizligi darajasining pasayishiga olib kelmoqda.
Davlatning axborot xavfsizligini ta’minlash muammosi milliy xavfsizlikni
ta ’minlashning asosiy va ajralmas qismi bo‘lib, axborot himoyasi esa
davlatning birlamchi prioritet masalalariga aylanmoqda.
|
| |
Bolalar javoblari - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

Tarbiyachi: - Kelinglar bolalar sizlar bilan baland – baland binolarni quramiz. Ketringga
baland binolarni qurib, Toshkent sitini yasab ko’rsataylik.
Bolalar jamoa bo’lib,
binolar yasaydilar, manzaralar bilan bezatadilar. Ketring
bolalarni
ishlarini kuzatib, rag’batlantiradi va Toshkentga yana mexmon bo’lib
kelishini,
boshqa o’rtoqlariga Toshkentni go’zal shahar ekani, u yerdagi bolalar bilimli, aqlli, bolalar
ekanini aytib berishini aytadi. Bolalarbilan xayrlashadi.
Asosiy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

Asosiy bosqich (250 daq) I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50 daq.) 2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.30\2-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150 daq.) 2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 30\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi. 30\3ilova)
III b osqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50 daq.) 2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi. Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Yakuniy bosqich (10 daq) Mashg`ulot yakuni 3.1Mavzu bo`yicha yakun qiladi, qilingan
ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida
ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga
o`quvchilar e`tiborini qaratadi.
Uyga vazifa berish 3.2
Baholarni e’lon qiladi. Uyga vazifa va
uni bajarish uchun tavsiya beradi.
Tinglaydilar
Baholarni eshitadi. Uy
vazifasini daftarga yozib
oladi.
159
(30\1-ilova) O’quv mashg’uloti rejasi 1
MTTda “Zumradoylar davrasi” to`garagi ish mazmuni
2 MTTda “Zumradoylar davrasi” to`garagini tashkil etish
A vtom atlashtirilgan ish jo v i (AIJ) ni foydalanuvchi uchun m a 'lu m o t-

|
A vtom atlashtirilgan ish jo v i (AIJ) ni foydalanuvchi uchun m a 'lu m o t- Pdf ko'rish
|
bet | 119/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishA vtom atlashtirilgan ish jo v i (AIJ) ni foydalanuvchi uchun m a 'lu m o t-
larni ish lab ch iq ish va an iq m u a m m o li soh ad a boshqaruv vazifalarin i
av to m a tla sh tirish n i ta ’m in lo v c h i axb orot, dastu riy, texn ik resu rsla m in g
m ajm u asi sifatida t a ’rifiash m u m k in .
AIJ ni yaratish axborotni jamlash, saqlash va ishlab chiqish bo'yicha
asosiy operatsiyalarning hisoblash texnikasiga yuklanishini, iqtisodchiga
esa qo'ldagi operatsiyalarning bir qismini va boshqaruv qarorlarini qabul
qilishda ijodiy yondashishni talab qiluvchi operatsiyalarning bajarilishini
ko‘zda tutadi. Shaxsiy texnika esa foydalanuvchi tomonidan ishlab chiqarish-
xo‘jalik faoliyatini, vazifani yechishni borishida ayrim parametrlar
miqdorining o'zgarishini nazorat qilish hamda joriy vazifalami yechish
va boshqaruv vazifalarini tahlil qilish uchun AAT ga dastlabki ma’lumotlami
kiritishda qo'llaniladi.
AIJ boshqaruv faoliyatini ratsionalizatsiyalash va intensivlash uchun
vazifalarning ba’zi bir guruhlarining bajarilishini ta’minlash uchun qurol
sifatida yaratiladi. Axborot-ma’lumotnoma xizmatini ko'rsatish AIJ ning
eng oddiy shakli bo'ladi. Bu vazifa u yoki bu darajada har qanday AIJ ga
xos bo'lsa ham, uni amalga oshirishning xususiyatlari ko'proq foyda
lanuvchining kategoriyasiga bogliq.
Muayyan AIJ aniq muammoli sohaning kasbiy yo'nalishga ega. Kasbiy
AIJ insonning hisoblash tizimlari bilan muloqotining asosiy quroli bo'ladi,
u avtonom ish joyi, katta EHM ning aqliy terminlari, mahalliy tarmoqlarda
ishchi stantsiyalari rolini o'ynaydi. AIJ ochiq arxitekturaga ega va
muammoviy sohalarga osonlikcha moslashadi.
AIJ ni mahalliylashtirish u bo'yicha kelib tushgan axborotni darxol
operativ ishlab chiqishni amalga oshirishga, ishlab chiqish natijalarini
esa foydalanuvchining talabi bo'yicha kerakligicha saqlashga imkon beradi.
Boshqaruv jarayonini amalga oshirish sharoitlarida AIJ ni tadbiq
etishdan maqsad boshqaruv vazifalarining integratsiyalashuvini kuchayishi
hisoblanadi, har qanday ko'proq yoki kamroq aqliy mehnatni talab
etuvchi ish joyi ko'p vazifaviy rejimdagi ishni ta’minlashi kerak.
AIJ ma’lumotlaming taqsimlangan bazalari tarkibida bajaruvchilaming
ish joylarida iqtisodiy axborotning markazlashmagan bir vaqtdagi ishlab
chiqishini bajaradi. Bunda ular tizimli qurilmalar va aloqa kanallari orqali
boshqa foydalanuvchilaming EHM va MB lariga chiqishlari, shuning bilan
jamoaviy ishlab chiqish jarayonida hamkorlikda faoliyat yuritishini
ta’minlashlari mumkin.
Shaxsiy kompyuterlar bazasida yaratilgan AIJ — tashkiliy boshqaruv
sohalarining xodimlari uchun avtomatlashtirilgan ish joyining eng sodda
|
| |
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborat texnologiyalari univesiteti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborat texnologiyalari univesiteti
|
Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 69,99 Kb. | | #120552 |
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBORAT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISHVAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBORAT TEXNOLOGIYALARI UNIVESITETI
Dasturiy taminot tizimlarini loyihalash
Amaliy ish
Bajardi:Abdurahmonov Sardorbek
Tekshirdi: Shaazizova Madina
Toshkent 2023
3-amaliy topshiriq .
Mavzu: Online Shopping loyihasi DFD sini ishlab chiqish .
DFD ( ma'lumotlar oqim diagramma ) - ma'lumotlar oqimi diagrammasi, UML keng qo'llanilishidan oldin ham mavjud bo'lgan axborot tizimlarini tizimli tahlil qilish va loyihalash uchun asosiy vositalardan biri.
Ma'lumotlar oqimi diagrammasi ma'lumotlarning tashqi ob'ektlar, do'konlar va jarayonlar o'rtasidagi harakati va o'zgarishini tasvirlash imkonini beradi. Bir tashqi ob'ekt yoki jarayonning chiqishi boshqa jarayon yoki ob'ektga kirishdir.
DFD dizaynining uch darajasi
DFD diagrammalarini loyihalash abstraksiyaning 3 darajasini qamrab oladi:
1. Kontseptual diagramma ma’lumotlar oqimining eng yuqori darajadagi abstraksiyadagi harakatlarini ko‘rsatadi. Kontseptual diagramma mantiqiy va jismoniy ma'lumotlar oqimlari bilan batafsil tasvirlangan.
2. Ma'lumotlar oqimining mantiqiy diagrammasi jismoniy cheklovlardan qat'i nazar, qanday transformatsiyalar sodir bo'lishi kerakligini tavsiflovchi kelajak yoki hozirgi holatni aks ettiradi.
3. Ma'lumotlar oqimining jismoniy diagrammasi ma'lumotlar omborlarini modellashtiradi: printerlar, shakllar, qurilmalar va ma'lumotlarning boshqa ko'rinishlari.
Topshiriqni bajarish tartibi .
1-rasm. DFD uchun konteks diagrammasi.
Konteks diagrammasida loyihaning asosiy maqsadi ko’rsatiladi. Ya’ni mijoz online shoppingga byurtma beradi va maxsulotni qabul qilib oladi.
2-rasm. Online shopping loyihasi uchun DFD si.
Manage – Boshqarish qismida admin (boshqaruchi) maxulotlar haqidagi malumotlarni tizimga yuklaydi. Malumotlar product details malumotlar bazasida saqlanadi.
Login or Sign Up – ro’yhatdan o’tish bo’limi bu hamma uchun ishlaydi (admin , user) . Ro’yhatdan o’tishda username va password orqali foydalanuvchiga tizimdan foydalanishga ruxsat beriladi. Buning uchun tizim malumotlarni user details malumotlar bazasidan oladi.
Search Item – bu imkoniya ro’yhatdan muvafaqiyatli o’tgan mijozlar uchun ochiladi va unda mijoz maxsulotlarni filterlashi mumkin . Maxsulot haqidagi malumotlar product details malumotlar bazasian olinadi.
Add to card – mijoz o’ziga mos maxsulotni topgach uni o’zini card(savatchasi)ga qo’shishi mumkin bo’ladi. Qo’shilgan ma’lumotlar card details malumotlar bazasiga saqlanadi.
Order – mijoz o’ziga kerakli maxsulotlarni savatchasiga yig’ib olgach buyurtma beradi va bu malumotlar order details malumotlar bazasiga saqlanadi.
Send to supplier – admin buyurtma haqidagi ma’lumotlarni olgach buyurtmadagi maxsulotlar haqida ma’lumotlarni supplier(taminotchi) ga yetkazadi.
Delivery – yetkazib berish bo’limi maxsulotlarni supplierdan va mijoz addressini admindan oladi va mijozga maxsulotlarni yetkazib beradi .
|
| |
Tarbiachi: Kim pilisos haqida she’r biladi? 
Muhayyo

192
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA INTERNET SAYTLARI:
1.O’zbekiston Rеspublikasining “Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga
qo’yiladigan Davlat talablari”. 2018 yil 18 iyundagi 1-mh son qarori
2. O’zbеkiston Rеspublikasining Maktabgacha ta'lim vazirligining “Ilk qadam” davlat
o’quv dasturi 2018 yil 7 iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori.
3.F.Voxobova, D. Zaynuddinova “Rivojlantiruvchi o`yinlar” Toshkent “Bekinmachoq-
plyus” 2009 yil
4.“MTT xujjatlari va ko’rgazmalari” telegram kanali
Tarbiyachi - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

1 Katta guruh 5-
6 oshli bolalr jonsiz tabiat haqida tasavvurlarga ega bo’lishi uchun
tavsiya etiladigan mavzular haqida so’zlang ?
2
O’yin va tajriba orqali o’rganish, ixtiro qilish – IMEN metodini tushuntiring ?
3
Hamkorlikda o’rganish nima ?
4
Mashg’ulotlarni loyihalashda mashq qilishda tavsiya etiladigan mavzular
nimalardan iborat ?
5
IMEN metodi asosida mashg’ulot namunalarini tuzishda nimalarga e’tibor beriladi ?
Ziyoda: Bo’g’in qilib bog’lanib
Toza xizmat qilaman
Hammayoqni supurib orasta qilib qo’yaman
Bolajonlar zamonamiz tarixiy o’tgan ota-bobolarimiz kigizdan sholchaga o’tishdi. Hozirgi
kunda esa turli tuman chiroyli gilamlarga o’tishgan. Mana sayoxatimiz ham yakunlandi endi
biz bog’chamizga qaytamiz. Biz ot aravada kelgan edik. Endi biz damas mashinasida
qaytamiz.
Qani bolalar mashinaga chiqib joylashib oldinglarmi tarbiyachi mana bolajonlar guruh
xonamizga yetib keldik. Zamonaviy chang yutgich va supurgi qo’yilgan xona tozalashda bu
changyutgichdan foydalanib u elektr to’ki bilan xonalarni tozalaydi, uni foydali tomoni bu
changni o’z ichiga oladi. Xonani chang qilmaydi. Ayrim allergiyasi bor bolalarga o’zidan
chang chiqarmaydi. Qani bu uskunani ishlatish uchun zumradoylar davrasida ishtirokchilarni
taklif etamiz. Xola-xola o’yini birgalikda o’ynaymiz.
Qizlar: yuringlar biznikiga yordam berib yuboringlar bugun bizlarnikiga mehmonlar kelar
ekan, tarbiyachi yordamidapilisosni qanday ishlashini bolalarga tanishtirib, u texnikani og’ir
yengil qilish foydali tomonlarini aytib o’tadi.
-rasm. MB loyihalash bosqichlari

Hozirgi vaqtda mantiqiy modellaming pog'onali (ierarxik), tarmoqli
va relatsion turlaridan foydalanilmoqda.
Pog'onali model chizmali usul asosida tashkil qilinadi. Bunda ma’lumot
yozuvlari grafning uchlarini ifodalaydi va har bir yozuv oldingi pog'ona
uchlariga bog'langan bo'ladi. Bunday tuzilishdagi MB dan tegishli
axborotlar hamma vaqt bitta yo'nalish bo'yicha qidiriladi va uning joylashgan
o'rni to'liq ko'rsatiladi. Pog'onali (ierarxik) modelga asoslangan MB 1-
chi va 2-chi avlod EHM lari yordamida ishlab chiqilgan.
IBM firmasi
1968-yilda IMS (Information Menagement System) deb nomlangan
ma’lumotlar bankini tashkil qilgan.
Tarmoqli model ham chizmali usul yordamida tashkil qilinadi. Le
kin bunda tegishli axborotlar bir nechta yo'nalish bo'yicha olinishi mumkin.
Tarmoqli model ierarxik modelning kengayishi hisoblanadi. Bu model
ning asoschisi Ch. Baxman. Tarmoqli modelga asoslangan MB — Inte
grated Database Menegement System (IDMS) Cullinet Software Inc
kompaniyasi tomonidan 1970-yillarda ishlab chiqilgan. Ierar-xik va pog'onali
ma’lumotlar bankining afzalligi — ularning tezkorligi.
Shaxsiy EHM laming paydo bo'lishi
relatsion modellarning keng
tarqalishiga sababchi bo'ldi. Relatsion model jadvalli usul asosida tashkil
qilinadi. Bunda tegishli ma’lumotlar jadvalning ustun va qatorlarida joylashadi.
Ustunlar ma’lumotning maydonlarini, qatorlar esa yozuvlami ifodalaydi.
Bir ustunda m a’lum sohaga tegishli bo'lgan bir qancha m a’lumotlar
ko'rsatiladi. Ustun va qator o'rtasidagi bog'lanish munosabat deb ataladi.
Har bir ustun, qator va munosabat o'z nomiga ega bo'ladi.
Relatsion modeldagi munosabatlar quyidagi talablar orqali hosil
qilinadi:
• ustun va qator kesishgan yerda joylashgan ma’lumotlar
element
hisoblanadi;
• munosabatlarda ikkita bir xil qator bo'lmaydi;
• ustun va qatorlarning tartibli joylashishi va nomlanishi majburiy
emas.
Relatsion model bir nechta munosabatlardan tashkil topishi mumkin.
Relatsion modelning asoschisi — Amerika olimi E.F. Kodd. Bu modelning
ikkinchi nomi — Kodd modeli.
Ma’lumotlar bankini tashuvchilarda
hosil qilish bosqichi fizik
tuzilishni tashkil etadi. Fizik tuzilish tashqi xotiralarda m a’lumotlarni
joylashtirish usullari va vositalaridan iborat bo'lib, uning natijasida ichki
model hosil qilinadi. Ichki model ma’lumotning mantiqiy modelini ta-
Nazorat va muhokama uchun savollar

• apellatsiya qilishlik — yetarlicha murakkab kategoriya, lekin elek
tron biznesda keng ko'llaniladi. Kerak boMganda xabarning muallifi kim
ligini isbotlash mumkinligi kafolati.
Yuqoridagidek, axborot tizimiga nisbatan quyidagacha tasnifni kel
tirish mumkin:
• ishonchlilik — tizim me’yoriy va g‘ayri tabiiy hollarda reja-
lashtiriganidek o'zini tutishlik kafolati;
• aniqlilik — hamma buyruqlarni aniq va to'liq bajarish kafolati;
• tizimga kirishni nazorat qilish — turli shaxs guruhlari axborot
manbalariga har xil kirishga egaligi va bunday kirishga cheklashlar doim
bajarilishlik kafolati;
• nazorat qilinishi — istalgan paytda dastur majmuasining xohlagan
qismini to'liq tekshirish mumkinligi kafolati;
• identifikatsiyalashni nazorat qilish — hozir tizimga ulangan mijoz
aniq o'zini kim deb atagan bo'lsa, aniq o'sha ekanligining kafolati;
• qasddan buzilishlarga to'sqinlik — oldindan kelishilgan m e’yorlar
chegarasida qasddan xato kiritilgan ma’lumotlarga nisbatan tizimning
oldindan kelishilgan holda o'zini tutishi.
Axborotni himoyalashning maqsadlari quyidagilardan iborat:
• axborotning kelishuvsiz chiqib ketishi, o'g'irlanishi, yo'qotilishi,
o'zgartirilishi, soxtalashtirilishlarning oldini olish;
• shaxs, jamiyat, davlat xavfsizligiga bo'lgan xavf-xataming oldini
olish;
• axborotni yo'q qilish, o'zgartirish, soxtalashtirish, nusxa ko'chirish,
to'siqlash bo'yicha ruxsat etilmagan harakatlarning oldini olish;
• hujjatlashtirilgan axborotning miqdori sifatida huquqiy tartibini
ta ’minlovchi, axborot zaxirasi va axborot tizimiga har qanday noqonuniy
aralashuvlarning ko'rinishlarining oldini olish;
• axborot tizimida mavjud bo'lgan shaxsiy ma’lumotlaming shaxsiy
maxfiyligini va konfidensialligini saqlovchi fuqarolaming konstitutsion
huquqlarini himoyalash;
• davlat sirini, qonunchilikka mos hujjatlashtirilgan axborotning
konfidensialligini saqlash;
• axborot tizimlari, texnologiyalari va ularni ta’minlovchi vositalarni
yaratish, ishlab chiqish va qoMlashda subyektlarning huquqlarini ta’minlash.
Aktivlar (talablar) - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 139/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1Aktivlar (talablar).
|
Passivlar (majburiyatlar).
|
1.Nomoliyaviy aktivlar
|
3.Moliyaviy majburiyatlar
|
2.Moliyaviy aktivlar
|
4.O’ziga tegishli kapitalning sof qiymati (n1+n2-n3)
|
BMT ning MHT-93 dagi kontseptsiyasiga binoan milliy iqtisodiyot va uning sektorlari bo’yicha mulkiy holatni – boylikning hajmini hisoblash mumkin. Aktivlar va passivlar balansining yil boshi va oxiridagi ko’rsatkichlarini solishtirishi natijasida, sof aktivlar– milliy boylikning hajmini o’zgarishi (mutlaq va nisbiy) ni aniqlash imkonini beradi. Makroiqtisodiy statistikada sof aktivlar – milliy boylikni hajmini hisoblashda moliyaviy aktivlar (talablar) va moliyaviy passivlar (majburiyatlar) faqat tashqi mamlakatlarga nisbatan olinadi, chunki ichki talablar va majburiyatlar mamlakat miqyosida bir-biri bilan qoplanib ketadi.
Mamlakatning sof aktivlari – milliy boyligi – mamlakatning mulkiy holati ko’rsatkichi zaxirasida ko’rsatkichlari turkumiga kiradi. U mahsulot, yalpi ichki mahsulot, yalpi milliy daromadi ko’rsatkichlari (bular “oqim” ko’rsatkichlari) dan farq qiladi. Zaxirani ko’payishi (kamayishi) hajmini va unga ta’sir etgan omillarni quyidagi formula yordamida hisoblash mumkin: A1=A0+ih+bs+r
A0, A1 – bunda yil boshi va oxiridagi aktivlarning hajmi (qiymati);
ih - iqtisodiy harakatlar (ishlab chiqarish, sotish –sotib olish, in’om etish) natijasida aktivlar qiymatining o’zgarishi;
bs- aktivlar qiymatini iqtisodiy harakatlarga bog’liq bo’lmagan boshqa faoliyatlar tufayli o’zgarishi (foydali qazilmalarning ochilishi, tabiiy ofatlar va boshqalar natijasida);
R – aktivlarning nominal qiymatini inflyatsiya (deflyatsiya) natijasida o’zgarishi.
Barcha sabablarga ko’ra aktivlar qiymatini o’zgarishi (amaldagi baholarda): A
0
= A1-A0; agar aktivlarning fizik hajmini o’zgarishini, ya’ni dinamikasini o’rganmoqchi bo’lsak, unda baho (narx) faktorini ta’sirini e’tiborsiz qoldiramiz.
narxlarda baholangan aktivlarning yil oxiridagi qiymati. Iqtisodiy aktivlarning hajmi dinamikasi va boshqa jihatlarini to’laroq o’rganish uchun statistika amaliyotida birinchi navbatda ular tasniflanadi, ya’ni klassifikatsiya qilinadi. Tasniflashda turli- tuman aktivlarni u yoki bu muhim belgisi – xususiyati, xossasiga binoan oldindan belgilangan guruhlarga ajratiladi. Bu guruhlar BMT ning statistika komissiyasi tomonidan barcha mamlakatlar uchun standart holida tavsiya etiladi (qarang BMT MHT-93 ga). Shunga ko’ra:
|
| |
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 123

154
29.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi(29-1ilova). 1.4
Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (29-5-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar
va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
bori
lishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.29\2-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 29\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi. 29\3ilova)
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan
topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 128

(30\2ilova) O`QUV TOPSHIRIG`I
MTMda “Zumradoylar davrasi” to`garagi ta`limining konseptsiyasi.
Tarbiyaviy yo`nalishlarning mazmuni.
To`garak yo`riqnomasi bo`yicha bolalar egallashi zarur bo`lgan tushuncha,
bilim va ko`nikmalarni shakllantirishda pedagog va ota-onalarning
hamkorligi.
Turli yosh guruhlarda “Zumradoylar davrasi” to`garagi mavzulari va ular
mazmunini o’rganish. “Ilk qadam” dasturi hafta mavzulari bilan bog’lash
(30\3-ilova) YO`RIQNOMA .
Bolalarni odob-axloq haqida tushunchalar bilan tanishtirishga oid
suhbat ishlanmalarini tuzish, ko`rgazmalar va slaydalar tayyorlash.
Matbuot materiallari bilan ishlash.
Kichik, o`rta guruhlarda “Zumradoylar davrasi” to`garagi mavzulari
bo`yicha mashg`ulotlarni loyihalash, ko`rgazmalar tayyorlash.
To`garak mavzulari bo’yicha voqeaband ijroli o’yinlar, suhbat,
sahnalashtirilgan lavhalar shaklida mashg’ulot ishlanmasini tuzish va
tashkil qilish. Turli-tuman rasmlar, ertak, rivoyat, hikoyat, maqollardan
foydalahish.
Katta, tayyorlov guruhlarda “Zumradoylar davrasi” to`garagi
mavzulari
bo`yicha
mashg`ulotlarni
loyihalash,
ko`rgazmalar
tayyorlash. To`garak mavzularining murakkablashib borishi. To`garak
mavzulari bo’yicha videoroliklar, ko`rgazmalar va slaydalar
tayyorlash, voqeaband ijroli o’yinlar, suhbat, mehnat, sahnalashtirilgan
lavhalar shaklida mashg’ulot ishlanmasini tuzish va tashkil qilish.
(30\4ilova) Savollar:
1. Bolalarni odob-axloq haqida tushunchalar bilan tanishtirishga oid suhbat
ishlanmalarini tuzish, ko`rgazmalar va slaydalar tayyorlash qandey tashkil etiladi?
160
2
Matbuot materiallari bilan ishlash qandey tashkil etiladi?
3. To`garak mavzulari bo’yicha voqeaband ijroli o’yinlar, suhbat, sahnalashtirilgan
lavhalar shaklida mashg’ulot ishlanmasini tuzish va tashkil qilish. Turli-tuman
rasmlar, ertak, rivoyat, hikoyat, maqollardan foydalahish jarayoni haqida
gapiring (30/5-ilova)
=a’lo - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

153
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
VI-bo’lim. MTTda mashg’ulotdan tashqari vaqtlardagi ishlari
29.
MTTda “Odobnoma” mavzulari bo`yicha ta’lim-tarbiyaviy ishlarni
loyihalash
.
29.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
MTTda mashg’ulotdan
tashqari vaqtlardagi
ishlari
2 MTTda “Odobnoma” mavzulari bo`yicha ta’lim-
tarbiyaviy ishlarni loyihalash
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: MTTda “Odobnoma”
mavzulari bo`yicha ta’lim-tarbiyaviy ishlarni loyihalash
Pedagogik vazifalar:
1
MTTda mashg’ulotdan
tashqari
vaqtlardagi ishlari
avzusida tusuncha
berish
2
MTTda “Odobnoma” mavzulari
bo`yicha ta’lim-tarbiyaviy ishlarni
loyihalash to’g’risida yo’riqnoma
berish
O’quv faoliyati natijalari:
1
MTTda mashg’ulotdan tashqari
vaqtlardagi ishlari mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish
ni aytib beradi
2.
MTTda “Odobnoma” mavzulari
bo`yicha ta’lim-tarbiyaviy ishlarni
loyihalash to’g’risida yo’riqnoma
asosida bajaradi
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish,
amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish
kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo
pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 134

172
2 Turli yosh guruhlarda qurilish, konstruksiyalash va matematika markazini tashkil
etishning mazmuni va vazifalarini tushuntiring
3.Kichik guruh bolalari nechtagach pazl yig’adi?
4 Katta guruh bolalari nechtagach pazl yig’adi?
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA INTERNET SAYTLARI:
1.
O’zbekiston Rеspublikasining “Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga
qo’yiladigan Davlat talablari”. 2018 yil 18 iyundagi 1-mh son qarori
2.
O’zbеkiston Rеspublikasining Maktabgacha ta'lim vazirligining “Ilk qadam” davlat
o’quv dasturi 2018 yil 7 iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori.
3.
Z.A.Raxmonqulova, U. Raxmonqulov, N. Qurbonova “Maktabgacha yoshdagi
bolalarning matematik tasavvurlarini shakllantirish” O`zRXTB. MMXQTMORO`MM
Toshkent “Bekinmachoq-plyus” 2012
4.
F.Voxobova, D. Zaynuddinova “Rivojlantiruvchi o`yinlar” Toshkent “Bekinmachoq-
plyus” 2009 yil
5.
“MTT xujjatlari va ko’rgazmalari” telegram kanali
6.O’zbеkiston Rеspublikasining Maktabgacha ta'lim vazirligining “Ilk qadam” davlat o’quv
dasturi 2018 yil 7 iyuldagi 4-sonli hay’at yig’ilishi qarori.
7.F.Voxobova, Sh.B.Nabixanova,D.T Karimova ”Maktabgacha yoshdagi bola shaxsini
rivojlantirishga yo`naltirilgan ta`lim asoslari” pedagogika kolleji o`quvchilari uchun o`quv
qo`llanma. Toshkent-2015
8.F.Voxobova, Sh.B.Nabixanova,D.T Karimova “Bola huquqlari, shaxsga yo`naltirilgan
ta`lim, maktabgacha ta`limga qo`yiladigan davlat talablari hamda “Bilimdon” dasturlari
asosida pedagogic kollej o`qituvchilarini o`qitish bo`yicha metodik qo`llanma Toshkent-
2015.
9.“Bolalar ensiklopediyasi” Toshkent-2000 “Davlat ilmiy nashriyoti”
10.Sh.Boltayeva.“O’ynaymiz, o’ylaymiz, aqlimizni charxlaymiz” UICC «Uzincomcenter»
MTM tayyorlov guruhlari uchun tavsiya Toshkent- 2002 yil.
(30/5-ilova) - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

162
Maktabgacha ta'lim tashkilotiidata
’lim tarbiyaviy jarayonlarni tashkil etish»
fani bo’yicha ta’lim texnologiyasi: Uslubiy qo’llanma “MTTda ta’lim-tarbiyaviy
jarayonni rivojlanish markazlaridagi faoliyatlarni tashkil etish” fanidan o’qitish
texnologiyasi
Uslubiy qo’llanma « MTTda ta’lim-tarbiyaviy
jarayonni rivojlanish
markazlaridagi faoliyatlarni tashkil etish » fani bo’yicha o’qitishning
texnologiyalashtirish qoidalarini h
isobga olgan holda ta’lim texnologiyasi
yaratilgan.
Qo’llanma
«Maktabgacha
ta'lim
tashkilotiidata
’lim
tarbiyaviy
jarayonlarni tashkil etish
» fanini o’qitishdagi
barcha pedagogika
kollejlari o’qituvchi va o’quvchilari uchun mo’ljallangan.
163
MUNDARIJA:
Kirish………………………………………………………………………………..
. I-bo’lim. Qurilish, konstruktsiyalash va matеmatika markazini tashkil etish…….
1.
Turli yosh guruhlarda qurilish, konstruktsiyalash
va matеmatika markazini
tashkil
etish
…………………………………………………………………………………………………………
2.
Katta va tayyorlov guruhlarda qurilish, konstruktsiyalash
va matеmatika
markazini tashkil etish………………………………………………………………
II-bo’lim. Syujеtli-rolli o’yinlar va dramalashtirish markazi
3.
Kichik va o’rta guruhlarda syujеtli-rolli o’yinlar va dramalashtirish markazida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish………………………………………………..
4.
Katta va tayyorlov guruhlarda syujеtli-rolli o’yinlar va dramalashtirish markazida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish.........................................................
5.
“Mening shahrim – mening mahallam” mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil
etish…………………………………………………………………………..
6.
-jadval Milliy boylikning – iqtisodiy aktivlarning standart tasnifi

|
-jadval Milliy boylikning – iqtisodiy aktivlarning standart tasnifi
|
bet | 140/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 12.5-jadval Milliy boylikning – iqtisodiy aktivlarning standart tasnifi.
-
I. Nomoliyaviy aktivlar.
|
II.Moliyaviy aktivlar.
|
1
|
2
|
Ishlab chiqarilgan aktivlar.
Moddiy (material) aktivlar.
Asosiy vositalar.
Material aylanma mablag’lar zaxirasi.
Qimmatbaho boyliklar (tsennosti)
Uzoq muddatga ishlatiladigan iste’mol tovarlari (spravka tariqasida)
Nomoddiy (nomaterial) aktivlar (asosiy vositalar).
Foydali qazilmalarni qidirish uchun harajatlar.
EHM programma dasturlari ta’minoti.
Original ijodiy janrlar, adabiyot va san’at.
Boshqa nomoddiy aktivlar.
|
Monetar oltin va maxsus oldi- berdi huquqi.(monetarnoe zolota i spetsialnoe prava zaimetvovoniya).
Naqd pullar va depozitlar.
Qimmatbaho qog’ozlar (aktsiyalardan tashqari).
Ssudalar.
Aktsiyalar va boshqa turdagi kapitalga qatnashuvchi omillar.
Sug’urta rezervlari.
Debitorlar va kreditorlarning boshqa hisoblari.
To’g’ridan-to’g’ri chet el investitsiyalari. (spravka tariqasida)
|
Ishlab chiqarilmagan aktivlar.
Moddiy (material) aktivlar.
Er.
Er osti boyliklari.
O’stirilmaydigan biologik resurslar.
Suv resurslari.
Nomoddiy (nomaterial) aktivlar.
Patentlar, avtorlik huquqi, litsenziyalar.
Ijara to’g’risida shartnomalar.
“Gudvill”
Boshqa nomoddiy aktivlar.
|
|
|
| |
E’tiborga molik jixat - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

190
5-Mavzu: Turli yosh guruhlarda “G’aroyib dunyo” oy mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish.
Reja:
1. O’tgan zamonga sayoxat. Tarixiy muzeyga sayoxat haqida
2. “G’aroyib dunyo” oy mavzusi bo’yicha o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
.
O’tgan zamonga sayoxat. Tarixiy muzeyga sayoxat haqida
Maqsad: Bolalarga o’tgan zamonga sayoxat davomida milliy urf odatlar va qadryatlar haqida
umumiy bilim malakasini mustaxkamlash ajdodlarimizning yashash tarsi ularni foydalangan
buyumlari haqida o’z zamonasining urf odatlari, maishiy
buyumlari haqida umumiy
ma’lumot berish.
Bolalarni aqliy qobilyatlarini o’stirish tevarak atrofdagi buyumlar voqeyalarni zamon
o’zgarishlari texnikalar rivojlangan davrda yangi maishiy buyumlardan pilisos bilan
tanishtirish.
Bolalarga rasm chizish orqali o’z tasavvurini boyitish
ranglarda foydalana olishga
o’rgatish. Mustaqilijodiy fikrlash qobilyatini tasviriy faoliyat jarayonida ishining rejalash
oxirigacha yetkazib harakat qilish malakasini rivojlantirish topshiriqlari
orqali mantiqiy
fikrlashni takomillashtirish.
Berilgan vazifalar aniq va ravon chiroyli chiza olishga o’rgatib borish.
E’tiborga molik jixat: Bolalarni pilisos bilan tanishtirish bilan malaka va ko’nikmalar
shakllanadi, o’yinlar amalda bajariladi.
Faoliyatning borishi: Bolajonlar mana bugun sizlar bilan qishlog’imizda joylashgan bizga
yaqin bo’lgan tarixiy muzeyga sayoxatga boramiz. Biz avlod va ajdodlarimizning yashagan
davrini o’z zamonamizdagi buyumlar jaqida ularni o’z ko’zimiz bilan ko’rib zamonlarni bir
biri bilan taqqoslaymiz. Men muzey hodimlari bilan kirishimiz uchun ruxsat oldim. Hozir biz
bolajonlar sayoxatga mashinada emas balki ot aravada boramiz bir birimizni qo’limizni
ushlagan holda ot aravalarda sayoxatga ketmoqdamiz.
Tarbiyachi: Bolajonlar qaranglar yo’llarimiz loy o’ydim chuqur noteks bolajonlar qish fasli
bo’lganligi uchun har bir honadondan tutunlar chiqib atrof olamni o’z tasirini ko’rsatmoqda.
Mana tarixiy muzeyga ham yetib keldim. Bolalar qiynalmadinglarmi yo’q opajon
qiynalmadik.
Tarbiyachi: Mana tarixiy muzeyga ham yetib keldik. Marhamat kelinglar
Muzey hodimlari iliq kutib oldilar. Bolajonlar ota-bobomiz
yashagan sharoitni
ko’ryabsizlarmi. Mana shunday sharoitga ham shukrona qilib yashaganlar. Bolajonlar uylarni
devorlari guvaladan sariq loylardan qurilgan uy ichlarida paxollar solib ustidan kigizlar solib
o’tirganlar.
Mana bolajonlar, ularni yashash sharoitlarini ko’ryabsizlar-a
ular sandallarda
o’tirishgan. O’choqlarda pirmiz choy qaynatib ichganlar. Ularni yashash sharoitlari juda ham
qiyinchilik bilan yashaganlar. Ularni tozalash uchun daraxt novdalaridan sava cho’plardan
uydagi kiygizlarni savalashgan. Ular davrida xattot supurgi bo’lmagan, keyinchalik
supurgilar paydo bo’lgan.
Savollar - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

157
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
30. MTTda “Zumradoylar davrasi” to`garagi ish mazmuni
30.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
MTTda “Zumradoylar davrasi” to`garagi ish
mazmuni
2 MTTda “Zumradoylar davrasi” to`garagini
tashkil etish
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

155
(29\1-ilova)
O’quv
mashg’uloti rejasi
1
MTTda mashg’ulotdan tashqari vaqtlardagi ishlari
2 MTTda “Odobnoma” mavzulari bo`yicha ta’lim-tarbiyaviy
ishlarni loyihalash
(29\2ilova)
O`QUV TOPSHIRIG`I
1.
MTM-da bolalar bilan “Odobnoma” yuzasidan tarbiyaga oid tushunchalar
bolalarning yoshi, ularning yashash muhiti, shaxsiy
xususiyatlari va ruhiy
holatlarini e`tiborga olgan holda mashg`ulotlarni loyihalash.
2.
MTT dasturi asosida turli yosh guruhlarda odobnomaga oid hafta va kundalik
mavzularni o’rganish.
(29\3-ilova)
YO`RIQNOMA
Bolalarga odob-ahloq namunalarini kun davomidagi faoliyatlarida
singdirish ishlariga ota-onalarni jalb qilish.
Odobnoma
mavzularini turli tadbirlar, bayram ertaliklari, ko’ngil
ochish soatlarida qollash.
Hafta mavzulari: “Mеn va mеning do’stlarim”, “Mеn
va bolalar
bog’chasi”, “Bizning yaxshi ishlarimiz”, “Barcha kasblar muhim”,
“Xushmuomalalik alifbosi” bo’yicha rivojlanish markazlari uchun ishlanmalar
tayyorlash.
Hafta mavzulari bo’yicha turli yosh guruhlarda rivojlanish
markazlarini tashkil etish.
(29\4ilova)
Ishning maqsadi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 114/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgIshning maqsadi: Daraxtning radial halqalari orqali oldingi yillardagi ekologik vaziyatlarni aniqlashni o’rganish
Material va jihozlar: Mashg’ulotning dars ishlanmasi, o’tkir pichoq, skalpel, 0,1 mm li o’lchov lupa, millimetrovka, turli yerlardan kesib olingan daraxt to’nkalaridan namunalar, namunalar olingan joydagi avtomobil yo’llar, zavodlar, o’rmonlar, jarliklar joylashgan tomonlar belgilab qo’yiladi.
Nazariy material. Muhit ifloslanishiga turli xil o’simliklar, ularning organlari har xil munosabat bildirishadi. Muhit omillarining ta’siri daraxt tanasidagi radial halqalar (yillik halqalarning o’sishida o’z aksini topadi. Xilma-xil omillarning ta’siriga bog’liq holda yillik halqalarning ko’rinishi ham har xil bo’ladi. Bu xilma-xil omillarga quyosh aktivligi, tuproq namligi, tuproq hosildorligi, sho’rlanishi, harorat, havo namligi va boshqalar kiradi. Daraxt to’nkasining yillik halqasiga qarab shu daraxtning o’sishi (hayoti) mobaynida qanday ekologik ta’sirlarga uchraganini va o’zgarganini bilish mumkin. Bir necha yil davomida bir xil sharoitda o’sgan bir turdagi daraxtlarni yillik halqalarini hosil bo’lishini o’rganish natijasida, yillik halqalar oldingi vegetativ davrida muhit holatini belgilovchi indikatsiya belgisi ekanligiga ma’lum bo’ldi.
Yillik halqalar vegetatsiya davrida po’stloq kambiysining o’sishi natijasida hosil bo’ladi va kengayadi. U ikki qismdan iborat: erta (halqalarning ochiq rangli qismi vegetatsiya davrining birinchi yarmida hosil bo’ladi) va kechki (to’qroq qismi vegetatsiya davrining ikkinchi yarmida hosil bo’ladi). Yillik halqalar nina bargli va keng bargli daraxtlarda aniq ko’rinadi.
Yil fasllarida aniq almashadigan mamlakatlarda o’sadigan daraxtlarda yillik halqalarning aniq ko’rishini xarakterlidir. Nam tropiklardagi daraxtlada halqalarni ajratish qiyinroq. Chunki bu yerlarda yil davomida yog’ingarchilik miqdori fasllar bo’yicha farq qilmaydi.
Yil davomida yillik halqalarning hosil bo’lishini o’rganishda quyidagi holatlarga e’tibor beriladi:
Yillik halqalar kengligining enli, ensiz bo’lishi;
Yillik halqalarni bo’lmasligi (to’liq yoki oz miqdorda);
Yillik halqalarni bir tekisda hosil bo’lmasligi;
Muhit sharoitlariga qarab halqalarni qo’lay sharoit bo’lgan tomonga qarab kengayishi.
Yillik halqalarning tor yoki keng bo’lishi bir qator muhit holatlarini belgilovchi o’ziga xos bioindikatordir (quyosh aktivligi davomiyligi...) yoki avvalgi yillar iqlimi diagnozini aniqlovchi sifatida xizmat qiladi. Fanda bu yo’nalish dendroxronologiya deyiladi.
|
| |
Talabaning yozuvsiz kartasini baholash mezonlari

|
Talabaning yozuvsiz kartasini baholash mezonlari
|
bet | 137/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgTalabaning yozuvsiz kartasini baholash mezonlari
Guruhlar
|
Xaritani to’g’ri tuzganligi
|
Javobni tushunarligini va aniqligi
|
Taqdimotni namoyish etish
|
Balllar yig’indisi
|
1
|
(0,5)
|
(0,5)
|
(0,5)
|
(1,5)
|
2
|
|
|
|
|
Tavsiya etiladigan adabiyotlar
1. Baratov P. Tabiatni muhofaza qilish. 1995 y.
2. Beknazov R.U., Novikov Yu.P. Oxrana prirody. T. O’qituvchi. 1996 y.
3. Novikov YU.V. Priroda i chelovek. M., Prosveщenie 1991 y.
4.To’xtaevA.S. Ekologiya. T. O’qituvchi. 1998 y.
5. To’xtaev A.S. va boshqalar «Umumiy ekologiyadan laboratoriya mashg’ulotlari» 2003 y.
Biologiya v shkole. Jurnal. 1998-2007 gg. №1-7.
7. Karimov I. A. XXI asr bo’sag’asida: xavfsizlikka tahdid, borqarorlik
shartlari va taraqqiyot kafolatlari. T. O’zbekistan. 1997 y.
2-AMALIY MASHG’ULOT
XONANING EKOLOGIK PASPORTINI TUZISH
amaliy mashg’ulotini o’qitish texnologiyasi.
Vaqti 2 soat
|
Talabalar soni: 15 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Hamkorlikda, laboratoriya mashg’ulot bilimlarini chuqurlashtirish va kengaytirish, B-B-B jadvali
|
Mashg’ulotning tashkil etish laboratoriya mashg’ulotini muxokama qilish uchun savollar.
|
Atrof-muhitni ifloslayotgan ekologik omillar.
Inson atrof-muhitini ifloslayotgan ekologik omillar.
Atrof-muhit muhofazasi.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Inson-atrof muhitini ifloslayotgan ekologik omillarni aniqlash va laboratoriya mashg’ulot natijasida olingan natijalarni taxlil qilish, bilimlarni kengaytirish va chuqurlashtirish.
|
Pedagogik vazifalar:
Muhitni ifloslovchi omillar bo’yicha bilimlarni kengaytiradi va chuqurlashtiradi;
Inson atrof-muhitini ifloslayotgan ekologik omillarni aniqlash ko’nikmasini hosil qilish;
Atrof-muhit muhofazasi haqidagi bilimlarini chuqurlashtiradi.
|
O’quv faoliyati natijalari: Talaba:
Muxitni ifloslovchi omillar haqida tushunchasi kengayadi.
Inson atrof-muhitini ifloslayotgan ekologik omillarni aniqlashni o’rganadi.
Atrof-muhit muhofazasi haqidagi bilimlarni egallaydi.
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
B-B-B jadvali, tajriba asosida xulosa chiqaradi. Jadval to’ldirish.
|
O’qitish vositalari
|
Amaliy mashg’ulotni dars ishlanmasi, ma’ruza matnlari, o’quv qo’llanma.
|
O’qitish shakli
|
Kichik guruhlar va juftliklarda ishlash.
|
O’qitish sharoitlari
|
|
Monitoring va baholash
|
Og’zaki so’rov, natijalari tekshiriladi va baholanadi.
|
|
| |
Ishning maqsadi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

Ishning maqsadi: Qizil kitobga kiritilgan o’simlik va hayvon turlarini aniqlash va tarqalish xususiyatlarini o’rganish
Material va jihozlar: Ma’ruza matni, O’zbekiston Respublikasi ekologik xaritasi, O’zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi”, yozuvsiz karta, rangli qalamlar.
Nazariy material: 1948 yilda BMT qoshidagi Tabiatni muhofaza qilish bo’yicha ishlarni boshqaruvchi va konsultatsiya beruvchi organ – Tabiatni muhofaza qilish Xalqaro ittifoqi tuzildi. Bunga 100 dan ortiq mamlakatlarning 450 davlatlar va jamoat tashkilotlari birlashtirildi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi ilmiy jamoatchilikka murojaat qilib barcha mamlakatlardagi nodir va yo’qolib borayotgan hayvonlarning holatini har tomonlama o’rganishda yordam berish, ularni muhofaza qilish choralarini topishga chaqirdi. Noyob va kamayib borayotgan hamda yo’qolish xavfi ostida turgan barcha turlarni o’rganuvchi doimiy komissiya tuzdi. Bu komissiya bir necha yillar (1949-1966) mobaynida nodir va kamayib borayotgan hamda yo’qolish xavfi ostida turgan barcha turlar haqida material to’plab, maxsus “Qizil kitob” (The Red Data Book) va hozirgi foydalanish joyi, soni, biologik xususiyatlari, dunyo hayvonot bog’laridagi miqdori va har xil mamlakatlarda himoya qilish uchun qabul qilingan chora-tadbirlar haqida ma’lumotlar keltiriladi.
Xalqaro “Qizil kitob”ga kiritilgan hayvon turlari 5 ta toifaga blingan:
Yo’qolib borayotgan turlar;
Kamayib borayotgan turlar;
Noyob-nodir turlar;
Noaniq turlar;
Tegishli chora-tadbirlar qo’llashni talab qiluvchi
Sobiq ittifoqda 1974 yilda “Qizil kitob” ta’sis etilgan bo’lib, 1978 yilda “Qizil kitob” chop etildi. Unga 63 tur va kenja tur sut emizuvchilar, 63 ta qush, 8 ta amfibiy, 21 ta sudralib yuruvchi mavjudotlar kiritilgan edi. “Qizil kitob” ning O’zbekistonga taalluqli joylari ko’pgina olimlar tomonidan ishlab chiqildi.
O’zbekiston respublikasining turli mintaqalarida 650 dan ortiq umurtqali hayvonlari, shu jumladan, 79 dan ortiq qushlar, 99 ta sutemizuvchilar turlari va tur vakillari uchraydi. Faqat Sirdaryo va Amudaryo vohasida joylashgan suv omborlari va ko’llarda baliqlarning 60 turi, ambfibiyalarning 3 turi uchraydi. Respublikamizda sudralib yuruvchilarning 57 turi, sutemizuvchilarning 91 turi va qushlarning 410dan turi uchraydi.
“Qizil kitob”ning mohiyati – nabotot va hayvonot olamining noyob, yo’qolib ketish havfi ostidagi turlar haqida ma’lumot beruvchi hujjatdir.
1983 yilgi nashrida 1 tomida 22 tur sutemizuvchilar, 33 tur qushlar, 5 tur sudralib yuruvchilar, 5 tur baliqlar, ikkinchi tomiga 163 tur o’simlik kiritilgan. 2009 yildagi nashrida 184 tur hayvon, 324 tur o’simlik kiritildi.
|
yoshga to’lgan bolalar koeffitsienti

Bu ko’rsatkich 16 yoshga to’lgan o’smirlar evaziga mehnat resurslarining qanchalik ko’payib borishini tavsiflaydi. 16 yoshga to’luvchilarning soni qanchalik ko’p bo’lsa, shunchalik (boshqa omillarni hisobga olmaganda) mehnat resurslarining soni tez sur’atlr bilan oshib boradi. Respublikamizda har yili ja’mi aholining taxminan 1,8-1,9 foizi 16 yoshga to’ladi.
Bu degan so’z respublikamizda mehnat resurslarining
potentsial soni har yili, boshqa
omillarni hisobga olmaganda, taxminan 1,8-1,9 foizga oshadi.
Ishga jalb qilingan o’smirlar koeffitsienti (K
u) mehnat qilish yoshida bo’lmagan o’smirlar soni (U
s)
ni mehnatga layoqatli, mehnat yoshidagi aholi soni (A
me) ga bo’lish yordamida aniqlanadi:
Bu ko’rsatkich 16 yoshga to’lmagan, mehnat yoshida bo’lmagan, ammo ishga jalb qilingan o’smirlar evaziga mehnat resurslarining ko’payishini tavsiflaydi.
Shuni aytish joizki, bu yoshdagi o’smirlarni mehnatga jalb qilish
imkoniyati juda ham cheklangan, chunki ular hali hech qanday kasbiy tajriba va mahoratga ega emaslar.
Bundan tashqari, bozor iqtisodiyoti sharoitida ishchi kuchiga bo’lgan
talabni mehnat bozori, u erdagi raqobat belgilaydi.
Demak, mehnat resurslarinin to’ldirishda bu omil o’zining xal qiluvchi rolini o’ynay olmaydi. Respublikamiz aholisi tarkibida 14 yoshli o’smirlarning salmog’i 2,4 foizni, 15 yoshlilar esa 2,2 foizni tashkil qiladi.
Organizmlarning son ko’rsatkichlarini o’rganish

|
Organizmlarning son ko’rsatkichlarini o’rganish
|
bet | 135/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgOrganizmlarning son ko’rsatkichlarini o’rganish. Ekologik tad-qiqotlarda organizmlarning soni va ularni o’zgarib turishini aniq bilish katta ahamiyatga ega. Organizmlar mikdori vizual va instrumental yo’l bilan aniqanadi. Organizmlar vizual hisobga olinganda, ularning ma’lum joyda, to’g’ri yo’nalishda yoki ma’lum hajmdagi suvdagi mikdori aniqlanadi. Masalan, geobotanikada ma’lum joydagi o’simliklarni hisobga olish, gidrobiologiyada - dengiz, okeanlardan «dnocherpatellar» yordamida suv tagidagi loyqa tortib olinib, uning ichidagi organizmlar tarkibi va soni aniqlanadi. Suv qatlamidan plankton holda yashovchi organizmlarning turlar tarkibi, biomassasi aniklanadi.
Matematik modellar va modellashtirish. Turli ekosistemalarning tabiiy holati, o’zgarishi va ularga xos boshqa ekologik tomonlar matematik modellar usuli yordamida anikdanadi.
Tabiatdagi ko’p qirrali voqeliklarni ekologik nuqtai nazar-dan tekshirishda katta va kichik ekosistemalarga xos qonuniyatlarni aniqlash jarayonida ularningdoimo o’zgarib turishi, muhit omillarining ta’siriga ko’rsatadigan reaktsiyasi, turli tsenozlarning har xilligi va farqi aniqlanadi.
ISHNING BORISHI:
1. Ekologiyada qo’llaniladigan usullar hakida ma’lumotlar to’plash (ma’ruza matni asosida) va jadvallarni to’ldirish.
2. Ekologiyada qo’llaniladigan usullarni o’ziga xos xususiyatlari aniqlash va jadvalga yozish (2-jadval)
3. 1600-2000 yillar oralig’ida aholi soning o’sishini matematik modellashtirish.(3-jadval)
TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq
№
|
Talabalar o’zlashtirishi lozim bo’lgan materiallar yuzasidan o’quv topshiriqlari
|
Topshiriqni bajarish yuzasidan ko’rsatmalar
|
1.
2.
3.
|
Tasviriy va taqqoslash usullari haqida ma’lumot bering.
Ekologiyada qo’llaniladigan usullarni taqqoslang va misollar keltiring.
Olingan ma’lumotlar asosida jadvalni to’ldiradi. 1-jadval
|
Matnni o’qib chiqib, savollarga javob bering va topshiriqlarni bajaring?
|
|
| |