ENHATning chet el mamlakatlaridadagi qo‘llanilishi tajribasi

4.3. ENHATning chet el mamlakatlaridadagi qo‘llanilishi tajribasi
ENHAT va ENHAT AAO‘T energiyani hisobga olishning
avtomatlashtirilgan tizimlarining qo‘lanilishi butun dunyo tajribasidan kelib
chiqib ularning quyidagi xususiyatlarini ta’kidlash mumkin:
barcha narsalarni o‘lchash, bu zarur va iqtisodiy maqsadga muvofiq;
dastlabki, metrologik attestatsiyadan o‘tkazilgan energiyani hisobga
olish ma’lumotlari ombori elektr energiyani o‘lchash nuqtasida uzoq vaqt
saqlanishi va iste’molchi uchun ruxsat etilmasligi kerak, bu energiyani
hisobga olish ma’lumotlarining yuqori ishonchliligini ta’minlaydi;
hududiy taqsimlangan elektr energiyasi hisoblagichlarning ma’lumotlar
ombori vaqt mintaqasining joriy vaqti bilan sinxronlashtirilishi kerak, bu
hisoblagichlar hisobga olish saqlanadigan ma’lumotlari omborini real vaqtga
nisbatini aniqlaydi;
hisoblagichning tarifli xarakteristikalari mavjud ta’riflarni, hamda
istiqbolli tariflarni ishlatilishiga imkon berishi kerak, ular amaldagilardan
tarifli zonalar sonini ularning ortishi tomongaligi bilan farqlanadi, ya’ni u
aniq bir (konkret) elektron hisoblagichlar tarifli imkoniyatlari bilan joriy va
istiqbolli tarif tizimlarining o‘zaro aloqasini aniqlaydi (elektron
hisoblagichning xizmat qilish muddati o‘rtacha 30 yilni tashkil etadi);
hisoblagichlarning fizik raqamli interfeysi halqaro standartlar
interfeyslari sinfiga kirishi kerak, mantiqiy interfeys (protokol) esa ochiq
bo‘lishi va to‘liq bir ahamiyatli va qarama-qarshi bo‘lmagan tavsifga ega
bo‘lishi kerak;
sub’ekt ENHAT korporativ hisoblash tarmog‘i (KHT) asosida quriladi.
Uning serveriga o‘lchashlar mos aloqa kanallari yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri
71
hisoblagichlardan yoki oraliq pog‘ona ma’lumotlarini yig‘ish va tarqatish
qurilmasi (MYTQ) orqali uzatiladi;
ENHAT texnologik jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish
tizimlari (TJ ABT) va dispetcherlik boshqarish telemexanik tizimlari (DBTT)
masalalarini yecha olmaydi, lekin o‘lchash ma’lumotlaridan DBAT da
foydalanish zarur;
aloqa kanallarining turi va o‘tkazish qobiliyati sub’ekt ENHAT ning
yuqori pog‘onasida yechiladigan masalalarga mos kelishi kerak, ya’ni
ENHAT asosiy va yuqori pog‘onalari orasidagi aloqa kanallariga ma’lum
talablar mavjud.
Jahon amaliyotida ko‘p sonli ENHAT turdagi nazorat qilish tizimlari
mavjud. Rivojlangan mamlakatlarda maishiy sektorda qo‘llaniladigan eng
keng tarqalgan ENHAT lardan biri “AMR systems” hisoblanadi. Bunday
tizimlarni ishlab chiqishda ikkita asosiy yondashishga rioya qilindi.
Oddiylikda va arzonlikda tizim o‘zini oqlaydigan va ishlashda yuqori
ishonchlilikni ta’minlashi kerak. Hozirgi vaqtda bunday tizimlar yaratilgan,
turkumiy ishlab chiqarilmoqda va ko‘plab rivojlangan va rivojlanayotgan
davlatlarda ommaviy joriy etilmoqda.
AMR turidagi ENHAT tarkbiga quyidagilar kiradi:
hisoblashlar oraliq qiymatlarini energiyaga bog‘liq xotirada saqlash
funksiyasi elektr energiyasi hisoblagichlari, bu hisoblagichdan o‘lchash va
tizim ma’lumotlarini to‘g‘ri kelishini ta’minlash uchun muhim;
hisobga olish asbolari ko‘rsatkichlarini o‘qish, xotirada saqlash va
ma’lumotlarni yig‘ish lokal blokiga elektr tarmoq bo‘yicha uzatish uchun
interfeys modulli va hisoblagichlar kontrollerlar elektr tarmoqlar modemlari
(ETM) ko‘rinishida bajarilgan ma’lumotlarni yig‘ish va tarqatish qurilmasi
(MYTQ);
72
elektr tarmoqlari modemlar ishini boshqarish, ulardan hisobga olish
asboblarining ko‘rsatkichlarini o‘qish, ularni yig‘ish va avtonom bloklar
“soatlarni” sinxronlashtirish markaziy dispetcherlik bo‘limlariga tarqatish
uchun xizmat qiladigan ma’lumotlarni yig‘ish lokal bloki (MYLB);
markaziy dispetcherlik (MD) kompyuterida hisobga olish asboblarining
ko‘rsatkichlariga ishlov berish ist’emol qilingan resurslarga to‘lov
summalarini hisoblash, iste’molchining ijtimoiy maqomini hisobga olish
multitarifli rostlashni qo‘llabquvvatlash, hisoblarni yozib borish amalga
oshiriladi.
PLC texnologiyalar asosidagi AMR tizimlarda ishlatiladigan texnik
yechimlar quyidagilarga imkon beradi:
hisoblagichlardan kuch tarmog‘i bo‘yicha guruhli ma’lumotlarni
yig‘ish qurilmasiga ma’lumotlarni uzatishli induksion tizimli yoki elektron
bir tarifli qimmat bo‘lmagan hisoblagichlarni iste’molchilarda saqlash;
har bir iste’molchiga ta’mirlash ishlarisiz va hisoblagichlarni
almashtirmasdan faqat ma’lumotlarni yig‘ish qurilmasida dasturiy ta’minotni
o‘zgartirish bilan yangi tarif tizimlarini joriy etish;
ko‘p xonadonli uy bo‘yicha masofadan turib, bir necha sekundda
binoga kirmasdan hisoblagichlar ko‘rsatkichlarini yozib olish, bunda
nazoratchi
xodimlar
hisoblagichlar
ko‘rsatkichlarini
o‘zgartirish
imkoniyatidan mahrum bo‘ladi;
elektr energiyasini o‘g‘irlanishlarini aniqlash, bu haqda signalizatsiyani
ishlatish va to‘lovni amalga oshirmaydiganlarni masofadan uzish.
Qoidaga ko‘ra,tizim uchta asosiy qismlar: masofadan hisobga olish
tizimi, abonentlarni boshqarish tizimi va qo‘shimcha to‘lanadigan xizmatlarni
taqdim etish potensial tizimidan tashkil topgan. Axborotlarni uzatish uchun
kommunikatsion muhit sifatida past kuchlanishli taqsimlash tarmog‘i (PLC
73
texnologiya), shuningdek, umumiy foydalanishdagi telekommunikatsiyalar
tarmog‘i ishlatiladi.
ENHAT
tizimlarida
asosiy
elementlardan
biri
hisoblagichlar
hisoblanadi. Odatdagi foydalaniladigan elektron hisoblagichlar o‘zida
hisobga olish asbobi, zanjir uzgichi va taqsimlash tarmog‘i kanali (DLC)
bilan aloqa qurilmasi funksiyalarini birlashtiradi. Binobarin, hisoblagichlar
aktiv va reaktiv energiyani o‘lchaydi va istalgan joyda, shu jumladan elektr
energiyasini transchegaraviy qayta oqimlarini o‘lchashda qo‘llanilishi
mumkin, ular xalqaro standartlarni hisobga olib ishlab chiqilgan va quyidagi
parametrlarga ega:
aniqlik sinfi – 1 dan ortiq emas;
toklar diapazoni – 5–40 A yoki 5–50 A;
xizmat qilish muddati – 15 yildan kam emas.
10/0,4 kV transformator nimstansiyasiga (TN) o‘rnatilgan konsentrator
markaziy tizimga elektron hisoblagichlarga axborotlarni uzatilishini
boshqarishga qodir.
Konsentrator
elektron
hisoblagichlarni
“masterslave”
(boshbuysunuvchi) prinsipi bo‘yicha so‘raydi. Konsentrator va hisoblagich
orasidagi aloqa DLC tarmog‘i bo‘yicha 82 kGs (birlamchi tashuvchi
chastota) yoki 72 kGs (ikkilamchi tashuvchi chastota) chastotada amalga
oshiriladi. TN ga o‘rnatilgan modemlar konsentrator to‘plagan ma’lumotlarni
markaziy tizimga telekommunikatsion tarmoq bo‘yicha mos protokoldan
foydalanib uzatiladi. Markaziy dispetcherlik bo‘limi ma’lumotlarni to‘playdi
konsentratorlarga uzatadi va tizimni boshqaradi.
Operatsion tizim o‘lchashlar ma’lumotlarini kiritish va mijozlar bilan
shartnoma operatsiyalarini boshqaradi.
74
Hozirgi vaqtda PLC texnologiyalardan tashqari, umumiy qabul qilingan
aloqa texnikasi radioaloqa bo‘lib qoldi.
Chet el mutaxassislarining baholashlari bo‘yicha, ENHAT ni joriy
etishdan iqtisodiy samara avtomatlashtirish ob’ektlari elektr energiya yig‘indi
ist’emolining yiliga 5 dan 20 foizigachani tashkil etadi. Metering Europe –
2000 yillik xalqaro konferensiyadagi ma’ruzalar ma’lumotlari bo‘yicha
elektr, suv, gaz ta’minotini o‘lchashdagi muammolar bo‘yicha o‘ylangan tarif
siyosati va boshqa resurslarni yetkazib beruvchilarni ulanishi (ular uchun
ochiq axborot almashinuvi protokoli ishlab chiqilgan) hisobiga ENHAT ni
joriy etish loyihalarini uch yillik o‘zini oqlash muddatiga etishga erishildi.
|