nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
I. Hisob siyosati ishlab chiqish uchun zarur buxgalteriya hisobi obektlarini aniqlash 
II

5.1-rasm. Hisob siyosatini shakllantirishning asosiy bosqichlari
Hisob siyosatini shakllantirishning
birinchi bosqichida uning predmeti aniqlanadi. Chunki har
bir xo‘jalik yurituvchi subekt o‘zining buxgalteriya hisobi obektlari to‘plamiga ega.
Ikkinchi
bosqichda hisob obektlarining tarkibidan kelib chiqqan holda, hisob siyosatini shakllantirishga ta’sir
ko‘rsatadigan muayyan shart-sharoitlar aniqlanadi.
Uchinchi bosqichda
oldingi bosqichda
aniqlangan, yo‘l quyilgan qoidalarga nisbatan hisob siyosatining tuzilishi tahlil qilinadi.
To‘rtinchi
bosqich buxgalteriya hisobini yuritishning muqobil usullaridan maqbulini tanlashdan iborat.
Beshinchi bosqichda
muayyan korxona uchun buxgalteriya hisobi usullari tanlanadi. Oxirgi,
oltinchi
bosqichda tanlangan hisob siyosati hujjat bilan rasmiylashtiriladi.
Hisob siyosatining variantini tanlashga quyidagi omillar ta’sir ko‘rsatadi:
-
korxonaning tashkiliy-huquqiy va iqtisodiy maqomi (mulkchilik shakli, tashkiliy-huquqiy
shakli, tarmoq va faoliyat turi, ko‘lami);
-
tadbirkorlikdagi joriy va uzoq muddatli maqsadlari (korxonani
kengaytirish, qo‘shimcha
moliyaviy resurslar jalb qilish, raqobatbardoshlikni mustahkamlash va b.);
-
faoliyat xususiyatlari – ishlab chiqarish (texnologik tuzilmasi, ishlatiladigan resurslar), tijorat
(ta’minot va sotigshni tashkil etish, hisob kitob tizimi va shakllari), moliyaviy (bank,
soliq
inspeksiyasi bilan o‘zaro munosabatlar), boshqaruv (tuzilmasi, mulkdorlarga bog‘liqligi, ularga
hisobot taqdim etish tartibi);
-
kadr ta’minoti – xodimlarning malakasi;
-
xo‘jalik vaziyati – bozor infratuzilmasining
rivojlanganligi, buxgalteriya hisobi va soliq
qonunchiligining ahvoli.
Buxgalteriya hisobini tashkil etishning umumiy tamoyillari va qoidalari O‘zbekiston
Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida” Qonuni, Buxgalteriya hisobi Milliy standartlari
va boshqa me’yoriy hujjatlari bilan belgilangan.
Korxona hisob siyosatini tanlashda uning muayyan xo‘jalik
vaziyatiga mos kelishini
ta'minlaydigan, ma'lum tamoyillardan kelib chiqish zarur (4.2-rasm).
To‘liqlik. Korxona tomonidan tanlangan buxgalteriya hisobini yuritish usullari korxonadagi
barcha xo‘jalik faoliyati faqtlarini aks ettirishi lozim. Ushbu talab har bir faktni hujjatlashtirish vap
hisobda aks ettirish yo‘li bilan ta'minlanadi.
O‘z vaqtidalik moyili xo‘jalik faoliyati faktlarini sodir bo‘lgan paytda aks ettirish lozimligini
bildiradi.
Ehtiyotkorlik. Korxonada qo‘llaniladigan usullar buxgalteriya hisobida daromadlar va
aktivlarni
aks ettirishga qaraganda, yo‘qotishlar va passivlarni aks ettirish imkoniyatini ko‘proq
ta'minlashi lozim. Bu hisobga faqat olingan daromadlar qabul qilinishini,
ayni paytda barcha
kutilayotgan majburiyatlar va potensial zararlar hisobga olinishi lozimligini bildiradi.
Mazmunning shakldan ustuvorligi. Buxgalteriya hisobining tanlangan usullari sodir bo‘lgan
xo‘jalik faoliyati faktlarini nafaqat ularning huquqiy shakli, balki iqtisodiy
mazmuni va vujudga
kelgan vaziyatdan kelib chiqqan holda hisobga olishga yo‘naltirilgan bo‘lishi lozim.
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi - bet 148

1
,5-2,0 g oqsil zarur, uzoq muddatli sovuq
paytida 3,5-3,9 g, va juda og‘ir jismoniy ish bajarganida esa 3,0-3,5 g oqsil
talab etiladi.
213
1 kg tirik vaznga zarur bo‘lgan oqsilning miqdori 3,0-3,5 g.dan oshib
ketsa, asab, tizimi jigar va buyraklar faoliyati buziladi.
OQSILLAR ALMASHINUVIDA ME’DA-ICHAKLAR
TIZIMINING ISHTIROKI
Oqsillar almashinuvida me’da-ichak tizimining ishtirok etishi
tekshirishlarda isbotlangan. Me’da-ichaklardan ajraladigan hazm shiralari
bilan birga shu organlar bo‘shlig‘ida ma’lum miqdorda oqsillar va
polipeptidlar ham chiqadi. Hazm shiralari bilan birga chiqadigan azotli
moddalaming miqdori ayniqsa, hayvon och qolganida ko‘payadi. Tirik
vazni 15kg keladigan itning me’da-ichak tizimiga bir sutkada hazm
shiralari bilan birga 6-7gr oqsil va 1-1,5gr azot polipeptidlar holida
chiqqanligi aniqlangan. Cho‘chqalar me’da osti bezining shirasi bilari bir
kecha kunduz davomida 300 grammgacha oqsil chiqarilishi haqida dalillar
bor. Bulardan ko‘rinadiki, organizmda oqsillar siydik tarkibidagi azot
miqdoriga qarab hisoblangandan ko‘ra ko‘proq parchalanishi mumkin.
Organizm to‘qimalarining parchalanishi natijasida hosil bo‘ladigan
albumin, globulin oqsillari, polipeptidlar aminokislotalargacha parchalan-
masdan turib ham hazm tizimi devoridagi qon tomirlari orqali hazm
yo‘liga chiqariladi. Ular hazm shiralarining fermentlari ta’sirida aminokis
lotalargacha parchalanib, qayta so‘rilishi, to‘qima va hujayralar tomonidan
qayta o‘zlashtirilishi mumkin deb taxmin qilinadi. Bundan to‘qima
oqsillari parchalanib, to‘qima bilan me’da-ichak tizimi orasida bir necha
marta almashinsa kerak, degan fikr tuglladi.
OQSILLAR ALMASHINUVINING BOSHQARILISHI
Organizmda oqsillami almashinuvini doimo nerv va gumoral tizimlar
boshqarib turadi. Oraliq miyaning gipotalamus qismida oqsillar almashinu
vini idora etuvchi markaz bor deb qaraladi. Gipotalamusning ayrim
yadrolari, ayniqsa kulrang do‘mboqcha qismidagi yadrolar ta’sirlanganida
oqsillaming parchalanishi tezlashadi, oqibatda siydik bilan azot chiqishi
ko‘payadi. Shuningdek gipotalamusning boshqa qismlari oqsillar
almashinuvini tormozlab quyadi deb taxmin qilinadi. Nerv tizimi o ‘z
ta’sirini asosan gumoral tizim orqali amalga oshirsa kerak, deb faraz
qilinadi. Jumladan, nerv tizimi tegishli ichki sekretsiya bezlaridan -
qalqonsimon bezdan tiroksin, triyodtironin, gipofizdan somatotrop gormon
ajralishini kuchaytirib, shular orqali oqsillar almashinuvini o ‘zgartirsa ajab
emas. Oqsillar almashinuviga miya po‘stlog‘i ta’sir qilishi haqida ham
ma’lumotlar bor. Jumladan, organizmda oqsillar almashinuvini, “yolg‘on-
214
dakam oziqlantirish” usuli yordamida, shartli reflektor yo‘l bilan
o‘zgartirish mumkinligi isbotlangan.
|
Orgariznrda arrinokislotalarning o'zgarishi

Oqsillar sintezlanishida jigarnning roli. Jigarda qon plazmasi
tarkibida saqlanuvchi oqsillar: albuminlar, globulinlar (gamma globulin
mustasno) fibrinogen, nuklein kislotalar va ko‘plab fermentlar jigarda
sintezlanadi, lekin ulaming ayrimlari faqatgina jigarda, masalan
mochevinani hosil bo‘lishida ishtirok etuvchi fermentlar jigardan boshqa
joyda sintezlanmaydi.
Organizmda sintezlanadigan oqsillar organlar, to‘qi malar va
hujayralar, fermentlar va gormonlar tarkibiga (plastik ahamiyati) kiradi,
lekin organizm tomonidan boshqa bir oqsilli birikma shaklida zahira holda
saqlanmaydi. Shu sababli, faqatgina, plastik ahamiyatga ega bo‘lmagan
oqsillargina fermentlar ishtirokida dezaminlanadi, - ya’ni turli azotli
mahsulotlarga parchalanib energiya ajratadi. Jigar oqsillarining yarim
parchalanish davri o‘rtacha
10
kunga teng.
Turli sharoitlarda oqsilli oziqlanish. Parchalanmagan oqsillaming
organizm tomonidan o‘zlashtirilishi faqatgina ovqat hazmi kanali orqali
bajariladi. Ovqat hazmi kanalidan boshqa qismga kiritilgan oqsillar -
organizmda himoya reaksiyasini chaqiradi.
Parchalangan oqsillaming aminokislotalari va ulaming birikmalari -
polipeptidlar qon orqali organizmning hujayralariga olib boriladi, u yerda
esa hayot davomida fermentlar ta’sirida oqsillaming sintezlanishi
bajariladi. Ovqatlar oqsillari odatda plastik ahamiyatga egadir.
Organizmning o‘sish davrida, ya’ni bolalik va o ‘smirlik yoshlarida -
oqsillaming sintezi ayniqsa yuqori. Qarilik davrida oqsillar sintezi
kamayadi.
0
‘sish davrida organizmdagi oqsillami tashkil qiluvchi
kimiyoviy elementlami organizmda ulaming ushlab qolinishi kuzatiladi.
Har bir to‘qimada, har bir organizmda o‘sha organizmga xos bo‘lgan
boshqa to'qimalar va boshqa organizmlardagidan tubdan farq qiluvchi
oqsillar sintezlanadi.
Aminokislotalar ham yog‘ va uglevodlar singari organizmning
tiklanishi va tuzilishi uchun foydalanmagan qismi parchalanib undan
energiya ajralib chiqadi va o‘z tuzilishini hamda faoliyatini o‘zgartiradi.
Atrofiyaga uchrayotgan, parchalanayotgan organizm hujayralari
oqsillari hisobidan hosil bo‘luvchi aminokislotalari ham o'zgarib o'zidan
energiya ajratib chiqaradi.
Odatiy holatlarda voyaga yetgan odamlaming 1 kg tirik vazniga bir
kecha-kunduzda o‘rtacha
kislotalari bilan birikib
218 - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

efirlar, oqsillar bilan birikib esa kompleks birikmalar hooii qiladi.
Tekshirishlar natijasida xolesterin ham organizmning barcha to‘qimalarida
erkin ham birikkan holatda uchrab turishi aniqlangan. Buyrak usti bezlari,
nerv to‘qimasi, eritrotsitlar, o ‘t suyuqligi xolesteringa ayniqsa boy. Buyrak
usti bezlarining po‘stloq qismi, jinsiy bezlarning gormonlari, provitamin
“D”-ergosterin, o‘t kislotalari sterin mahsulotlaridir. Sterinlar organizmda
ko‘plab sintezlanadi. Keyingi paytlardagi tekshirishlarda jigaming Kupfer
hujayralarida,
taloqda,
o'pkada,
miyada
xolesterin
sintezlanishi
isbotlangan. Xolesterin organizmda almashinib, kopresterin holatida axlat
bilan birga tashqariga chiqariladi.
YOG‘LAR ALMASHINUVINING BOSHQARILISHI
Organizmda yog‘lar almashinuvini ham nerv, ham gumoral tizimlar
idora etib turadi. Yog'lar almashinuvini idora etadigan nerv markaz
gipotalamus hisoblanadi. Tajribalarda gipotalamusning ventromedial
yadrolari shikasflanganda hayvon semirib ketadi, lateral yadrolari
shikastlanganda esa ozib ketadi. Gipotalamusning kulrang do'ngcha sohasi
ta’sirlanganda yog‘lar almashinuvi sezilarli darajada o‘zgaradi. Vegetativ
nerv tizimi tolalari ta’sirlanganda yog‘ depolaridan yog‘lar chiqarilishi va
ulaming jigarda parchalanishi tezlashadi. Yog‘lar almashinuviga nerv
tizimi, gipofiz, qalqonsimon, me’da osti, jinsiy bezlarning ichki
sekretsiyasini o‘zgartirish yo‘li bilan ham ta’sir qila oladi. Yog‘lar
almashinuvining boshqarilishida miya po‘stlog‘i ham o‘z ta’sirini
ko‘rsatadi.
UGLEVODLAR
Uglevodlaming klassifikasiyasi va energetik ahamiyati. Uglevodlar -
uglerod, vodorod va kisloroddan tashkil topgan organik birikmalardir.
Odatda oddiy, murakkab uglevodlarga farqlanadi. Boshqacha qilib
aytganda oddiy - monosaxaridlar, masalan, glyukoza va murakkab -
polisaxaridlar va bular ham o ‘z navbatida quyi - oddiy uglevodlaming
qisman qoldiqlarini saqlovchi (disaxaridlar) va murakkab uglevodlar
qoldig‘ining juda ko‘plab molekulalarini saqlovchi (polisaxaridlar)
uglevodlarga farqlanadi. Hayvonlar organizmida uglevodlaming miqdori
qumq moddaning
2
% ga yaqinini tashkil etadi.
Sog‘lom odamlaming o‘rtacha bir kecha-kunduzda uglevodlarga
bo‘lgan talabi - 500 g.tashkil etadi, jadal jismoniy ish bajarganda bu talab
Schotlar - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

6810
Qisqa muddatli bank kreditlari
P
6910
To‘lanadigan qisqa muddatli ijara haqi
P
7910
To‘lanadigan uzoq muddatli ijara haqi
P
8300
Ustav kapitalini hisobga oluvchi schotlar
P
8400
Qo‘shilgan kapitalni hisobga oluvchi schotlar
P
8500
Rezyerv kapitalini hisobga oluvchi schotlar
P
9010
Mahsulotlarni sotishdan daromadlar
T
9110
Sotilgan tayyor mahsulotlar tannarxi
T
9900
Yakuniy moliyaviy natijani hisobga oluvchi schotlar
T
- tegishli zarur schotlar qo‘llaniladi.
Kichik tadbirkorlik subektlari mulkchilik shakllari va qaysi tarmoqqa tegishligiga qarab bir-
biridan farq qiladilar. Shuning uchun ular o‘zlarining ishchi schotlar
rejasini tuzishda tavsiya
qilinayotgan schotlar rejasidan namuna sifatida foydalanishlari mumkin.
Ayrim kichik tadbirkorlik subektlari o‘zining ishchi schotlar rejasini
ishlab chiqishda ishlab
chiqarish
xarajatlari,
olingan mahsulotlar,
tannarxni hisoblash, daromadlar va mahsulot(ish,
xizmat)larni sotishning moliyaviy natijasini hisobga olishda o‘z
faoliyatining muayyan shart-
sharoitlaridan kelib chiqishlari kyerak.
Kichik tadbirkorlik subektlari o‘z faoliyatini hisobga olish uchun ishchi schotlar rejasini qabul
qilgani(tasdiqlagani)dan so‘ng soddalashtirilgan hisob tizimi tavsiyalarida taklif etilgan buxgalteriya
hisobi shakllaridan o‘ziga mosini tanlaydi.
Kichik tadbirkorlik subektlarida buxgalteriya hisobining soddalashtirilgan
shakli ikkita
yo‘nalishda tashkil etilishi mumkin.
1.
Buxgalteriya hisobining oddiy shakli (hisob registrlaridan foydalanmasdan yuritiladi).
2.
Tegishli obektlar bo‘yicha hisob registrlari (namunaviy shakldagi V 1 – V 11 qaydnomalardan
foydalangan holda) yuritiladigan shakl.
Bayon qilinganlarni umumlashtirish asosida oilaviy (yakka) kichik
tadbirkorlik subektlari
hisobning oddiy usuli soddalashtirilgan shakli bo‘yicha buxgalteriya
hisobini yuritish tizimini
quyidagi sxema orqali ifodalash mumkin (4.6-rasm).
mustaqil gumh qilib ajratilishi mumkin

|
mustaqil gumh qilib ajratilishi mumkin Pdf ko'rish
|
bet | 243/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotmustaqil gumh qilib ajratilishi mumkin.
Prorioretseptorlar organizmdagi ayrim qismlaming fazodagi holati
o ‘zgarishini sezadi.
Yuqorida ko‘rsatilgan retseptorlardan har biri ta’sirlanganida tegishli
refleks vujudga chiqadi.
Spinal baqaning bukish, qashish va boshqa reflekslarini ko'zdan
kechirganimizda teri retseptorlarining ta’sirlanishi kelib chiqadigan
reflekslar bilan tanishgan edik.
Hazm qilish, qon aylanish, nafas olish organlarini va boshqalami
tekshirganda ichki organlar, shilliq pardalar va tomirlardan kelib chiquvchi
reflekslarni bir necha marta ko‘rgan edik. Aorta yoyidagi bosim oshganda
yurakning sekinroq urishi va tomirlaming kengayishi bunday refleksga
misol b o ia oladi. Bu holda depressor nervning retseptorlari ta’sirlanadi,
qo‘zg ‘alish shu nerv orqali uzunchoq miyaga borib, keyin adashgan
nervning markaziga (bu nerv yurak faoliyatini susaytiradi) va tomirlami
harakatlantiruvchi umumiy markazga o ‘tadi (tomirlami harakatlantiruvchi
umumiy markaz tomirlami kengaytiradi). Nihoyat, muskullar, paylar yoki
bug‘imlardan boshlanuvchi reflekslar shu organlar
cho‘zilganda kelib
chiqadi va gavdamizning muayyan vaziyatini saqlashda muhim rol
o ‘ynaydi. Pay reflekslari deb ataladigan reflekslar shunday reflekslarga
kiradi. Pay reflekslariga tizza refleksini misol qilib ko‘rsatish mumkin.
Tizza refleksi hammaga ma’lum: bunda payga urilsa, muskullar bir qadar
qisqarib oyoq yoziladi.
Odamdagi bir muncha doimiy reflekslarni o ‘rganish klinikada muhim
ahamiyatga egadir, chunki bu - markaziy asab tizimidan muayyan
qismining zararlanganligini bilishga imkon beradi. Shu xildagi bir muncha
doimiy reflekslarga teri, pay va ko‘zning ba’zi reflekslari kiradi (qorin
|
| |
tasdiqlovchi - "psixologiya"

122
narsa va xodisalarning umumiy va muhim belgilarini aks ettiruvchi fikrdir. Uy,
ko’prik, koinot, daraxt kabilar tushunchalardir.
Tushunchalar odatda konkret
va abstrakt bo’ladi. Konkret tushunchalarga parta, doska, shkaf, mel, deraza
kabilar kirsa, abstrakt
tushunchalarga esa muxabbat, baxt, go’zallik, uzunlik,
balandlik, kenglik, harakat kabilar kiradi.
Tushunchalar ko’lami jihatdan uch to’rga bo’linadi: yakka tushunchalar,
umumiy tushunchalar va to’planma tushunchalar.
Yakka tushuncha deb yakka predmet yoki xodisa xaqidagi tushunchaga
aytiladi. Masalan, Alisher Navoiy, Qo’qon,
Sirdaryo, Sobir Rahimov kabilar.
Umumiy tushuncha deb bir jinsda bo’lgan narsa va xodisalar to’plami haqida
yaxlit fikr yuritishga aytiladi. Masalan, kitob, maktab, student, o’spirin,
yulduz va boshqalar.
Tuplanma tushuncha deb bir xil narsalarning to’plamiga aytiladi. Masalan,
kutubxona, paxtazor, yig’ilish kabilar.
Fikr yuritishda tushuncha bilan so’z o’zaro bog’langan
holda namoyon
bo’ladi. Bir tomondan, so’z yordamisiz tushuncha vujudga kelmaydi, ikinchi
tomondan so’z tushunchaning moddiy asosi va funksiyasini bajaradi.
Tushunchalar bir yoki undan ortiq so’zlardan xosil bo’lishi mumkin.
(*)(
) - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

184
C++ dasturlash tili tarkibidagi ko‗rsatkichlarga boshlang‘ich qiymatlarni
berish uchun, albatta, biror o‗zgaruvchi orqali qabul qilish maqsadga muvofiq
bo‗ladi. Ko‗rsatkichlarga boshlang‘ich qiymatlarni = belgisi yoki qavs ichiga olib
berilish mumkin. Ko‗rsatkichlarni boshlang‘ich qiymatlarini berish uchun quyidagi
dasturga e‘tibor bering:
#include
using namespace std;
int main()
{ int x=10, k=9;
int *y=&x;
int *t(&k);
return 0;
}
Yuqoridagi dasturga e‘tibor qaratsak, x va k butun sonlar qiymatlari bilan
aniqlangan. *y va *t ko‗rsatkichlarga boshlang‘ich qiymat sifatida x va k ni
qiymatlari berilgan.
Natijalar tahlili - "psixologiya"

178
15a kuzatgan xodisa,
voqyealar to’g’risida
tafsilot yozish
yoki 15b voqyealarni badiiy
bo’yoqlarga aks ettirish
16a kasalxonada laboratoriya
analizini o’tkazish
yoki 16b kasallarni qabo’l qilish, ular
bilan suhbatlashish, tashxis
qo’yish
17a buyumlar yoki devorlarni
bo’yash, rasmlar solish
yoki 17b binolarni montaj qilish,
mashina hamda uskunalarni
yig’ish
18a tengqurlar yoki kichik
bolalar bilan poxodlar
uyushtirish
yoki 18b sahnada o’ynash, konsertlarda
ishtirok etish
19a chertejga qarab mashina,
kiyimlarni tayyorlash, uy
qurish
yoki 19b chizmachilik, chertejlar,
xaritalardan nusxa ko’chirish
20a o’simliklar, bog’ va
o’rmon hashoratlariga
qarshi kurashish
yoki 20b klavishli mashinalarda ishlash
(yozuv mashinkasi, teletayp,
teruv mashinasi)
Ushbu so’rovnomaga javob varaqasi ham ilova qilinadi.
DDS ning javob varaqasi.
P
T
Ch
Z
X
P
T
Ch
Z
X
1a
1b
2a
2b
3a
11a 11b
12a
12b 13a
3b
4a
4b
5a
5b
13b 14a
14b
15a 15b
6a
6b
7a
16a
16b
17a
7b
8a
8b
17b
18a
18b
9a
9b
19a
19b
10a
10b
2oa
20b
Yuqorida tavsiya etilgan so’rovnoma aslida shaxsning u yoki bu
mashg’ulotlar turiga qiziqishini aniqlash orqali unda rivojlantirilishi lozim
bo’lgan malaka va ko’nikmalarni aniqlab olishga yordam beradi. Chunki
professoinal mahorat faqat bilim, yuksak malaka va tinimsiz mehnat hisobiga
rivojlanishini unutmaslik kerak.
yashash davri - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s....

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Emosional noturg’un - "psixologiya"

176
Sizda do’stlaringiz bilan ular o’z va’dalari bilan majburiyatlari,
vazifalarini
bajarmaganliklari tufayli nizolar bo’lmaydi. Shu rostmi?
Muhim ishlarni hal qilishda tez-tez tashabbuskorlik ko’rsatasizmi?
Notanish holatlarda siz to’g’ri (yaxshi) yo’l tuta olmaysiz, shu rostmi?
Agarda boshlagan ishingizni yakunlay olmasangiz, jahlingiz chiqadimi?
Siz do’stlaringiz bilan tez-tez muloqotda bo’lishdan toliqasiz, shuni
tasdiqlaysizmi?
O’rtoqlaringizga taalluqli bo’lgan masalalarni
hal etishda tez-tez
tashabbuskormisiz?
Siz kamdan-kam o’zingizning haqligingizni isbotlashga intilasiz, shuni
tasdiqlaysizmi?
Siz ishxona va yuqori tashkilotlarda o’zingizni ro’yobga chiqara olasizmi?
Agar, sizning fikringiz yoki qaroringiz o’rtoqlaringiz
tomonidan birdaniga
qabo’l qilinmasa, siz o’z fikringizda turib olishga harakat qilasiz, shundaymi?
O’rtoqlaringiz uchun turli xil tadbirlarni (marosimlarni) tashkil qilishga
bajonidil kirishasizmi?
Siz biron-bir bitirilishi lozim bo’lgan (ish) uchrashuvlarga
tez-tez kechikib
kelasizmi?
Siz tez-tez o’rtoqlaringiz diqqat markazida bo’lib turasizmi?
Siz o’z o’rtoqlaringizning katta guruhida, jamoasida o’zingizni juda ishonchli
tuta olmaysiz, shu rostmi?
b 
sifatida keltirildi. 
Funksiya qiymatini qaytarish haqida

::b sifatida keltirildi.
Funksiya qiymatini qaytarish haqida Barcha dasturlarda
int main() asosiy funksiyasidan foydalandik va bu
funksiyadan xohlagancha boshqa funksiyalarga murojaat tashkil qilish mumkin.
v
oid turida bo‗lmagan har qanday funksiya
return so‗zi bilan yakunlanadi.
Jumladan,
main() funksiyasi ham shu operator bilan yakunlanadi.
return operatoridan foydalanishda quyidagilarga e‘tibor berish kerak:
a) faqat
void turli funksiyalar parametrsiz
return operatori bilan yakunlanishi
mumkin. Chunki qiymat chaqiriq byurug‗iga qaytarilmaydi. Shuning uchun bu
turli funksiyalar
return operatorisiz ham yakunlanishi, ya‘ni blok belgisi bilan
yakunlanishi mumkin;
b)
void turidan boshqa turli barcha funksiyalar
return operatori bilan
yakunlanadi, ya‘ni
return parametr ko‗rinishida bo‗lishi kerak. Agar bu
operatordan parametrsiz foydalanilsa, kompilyator qaytariladigan qiymat yo‗q deb
xabar beradi;
c)
void turidan boshqa turli funksiya
return siz tugasa ham, blok belgisi
(}) ni
uchratgach, kompilyator funksiya tanasini bajarish tugaganligini tushunadi va
xatolik haqida xabar bermaydi. Ammo funksiya tanasidagi hisob natijalari
qaytarilmaganligi tufayli, chaqiriq byurug‗i qandaydir o‗zgaruvchiga qiymat
sifatida berilgan bo‗lsa, o‗sha o‗zgaruvchi qiymat sifatida tasodifiy sonni oladi va
tabiiyki, keyingi buyruqlarda mantiqiy xatoliklar sodir bo‗ladi;
d)
return so‗zidan keyin parametr sifatida biror o‗zgaruvchi nomidan,
masalan,
return p kabi foydalanilgan bo‗lib, p e‘lon qilingan, ammo qiymati
aniqlanmagan bo‗lsa ham qiymat sifatida tasodifiy son qaytariladi;
e) chaqiriq byurug‗idan foydalanilgandan keyin qandaydir qiymat qaytariladi.
Lekin o‗sha qiymatni zarurat bo‗lmasa biror o‗zgaruvchiga berib, chaqiriq
167
byurug‗idan keyingi buyruqlarda foydalanish shart emas. Bunday holda funksiya
tanasidagi amallar natijasi o‗z-o‗zidan yo‗qolib ketadi;
f) funksiya tanasidagi hisob natijalari qanday bo‗lishidan qat‘iy nazar
«*» 
va 
«&» - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s....

182
using namespace std;
int main( )
{
int n, m, *x; n=123;
x=&n; cout <
m=*x; cout <
system(―pause‖);
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi:
0x28ff44
123
Dasturda quyidagicha o‗zgarishlar qilinsa
ham natijasida hech qanday
o‗zgarish bo‗lmaydi.
int n=123;
int *x=&n; cout<
yoki
int x=123;
int*x (&n); cout <
Har ikkala holda ham x ga boshlang‗ich qiymat sifatida n o‗zgaruvchining
xotiradagi adresi, m o‗zgaruvchiga esa n o‗zgaruvchi ko‗rsatilgan adresdagi
qiymati boshlang‗ich qiymat sifatida berilmoqda.
C++ dasturlash tilida tuzilgan dastur tarkibidagi o‗zgaruvchilar,
o‗zgarmaslar va funksiyalar adreslarini kompyuter xotirasiga
alohida saqlash va
ular ustida amallar bajarish mumkin.
Ta‘rif: Qiymatlari adres bo‗lgan o‗zgaruvchilar ko‗rsatkich o‗zgaruvchilar
deb ataladi.
Ko‗rsatkichlar uch xil turda bo‗ladi:
-Funksiyaga ko‗rsatkich;
-Obyektga o‗zgaruvchiga ko‗rsatkich;
-Void ko‗rsatkich.
Ko‗rsatkichlar, albatta, birorta turga bog‘langan bo‗ladi, ya‘ni u ko‗rsatgan
adresda ma‘lum bir qiymat joylashishi mumkin
va bu qiymat kompyuter
xotirasidan qancha joy egallashi oldindan ma‘lum bo‗lishi kerak.
Funksiyaga ko„rsatkich
183
Funksiyaga ko‗rsatkich programma joylashgan
xotiradagi funksiya kodini
boshlang‘ich adresini ko‗rsatadi, ya‘ni funksiya chaqirilganda boshqaruv ayni shu
adresga uzatiladi. Bunda funksiya nomi bo‗yicha emas,
balki funksiyaga
ko‗rsatuvchi o‗zgaruvchi orqali chaqiriladi. Funksiyani
boshqa funksiyaga
argument sifatida uzatish ham funksiya ko‗rsatkichi orqali bajariladi. C++
dasturlash tilida funksiya ko‗rsatkichining yozilishi quyidagicha.
Gipеraktiv sindrom - 1-18 cambria 0112. indd

— 196 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
undagi yig‘loqilik va erkalikni kuchaytiradi. Bolaga qo‘yilgan talab uning
yoshiga mos bo‘lishi kеrak. Undan o‘zi bajara olmaydigan ishlarni talab
qilmaslik lozim. Bolani qanday tarbiyalash kеrakligi to‘g‘risidagi bahslar
uning yonida olib borilmaydi. Tarbiya faqat tanbеhdan iborat bo‘lmasligi
va boladagi har bir kamchilik unga yotig‘i bilan tushuntirilishi zarur.
Tibbiy psixolog ota-onaga gipеraktiv bolani davolash uzoq vaqt
davom etishini tushuntirishi va aniq ko‘rsatmalar bеrishi zarur. Bolaning
xulq-atvoridagi o‘zgarishlarni faqat so‘zlar bilan emas, balki uning fikri-
ni chalg‘ituv chi yumushlar, topshiriqlar bilan davolash o‘ta muhim. Bu-
ning uchun bola turli to‘garaklar va sportning o‘zi xohlagan turiga (suzish,
badantarbiya, tеnnis, futbol va h.k) qatnashi lozim. Sport bolaning xulq-
atvo riga kеskin ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bolani sportga bеrishdan oldin uni
tibbiy ko‘rikdan o‘tkazish va aniqlangan kasalliklarni o‘z vaqtida davolash
zarur. Chunki ko‘p hollarda gipеraktiv sindrom boladagi bosh miya kasal-
ligi va turli surunkali infеksiyalar (tonzillit, gaymorit, otit va h.k) asorati
ham bo‘ladi.
Nеvrolog olimlar boladagi gipеraktiv sindromning asl sababi bosh
miya to‘qimalarining tug‘ma yеtishmovchiligi va notеkis rivojlanishi sa-
babli dеb ham qaramoqdalar. Bunday paytlarda, odatda, miyaning mini-
mal disfunksiyasi tashxisi qo‘yiladi. Ammo psixologlar bu fikrni inkor qil-
magan holda gipеraktiv sindromning asl sabablaridan yana biri, noto‘g‘ri
tarbiya dеb hisoblashadi. Psixologlar og‘ir nеvrologik va somatik kasal-
liklar bilan xastalangan, lеkin gipеraktiv sindrom aniqlanmagan bola larni
bunga misol qilib ko‘rsatishadi. Dеmak, tibbiy tomondan sog‘lom bo‘lgan
bolada ham gipеraktiv sindromni kuzatish mumkin.
j)
agar dasturning 13-satrdagi 
return q1

|
j)
agar dasturning 13-satrdagi
return q1 Pdf ko'rish
|
bet | 109/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betj)
agar dasturning 13-satrdagi
return q1
byurug‗i olib tashlansa,
m
ning
qiymati tasodifiy tanlanadi va dastur natijasi
q1=7
k=4469706
kabi bo‗ladi. Shuningdek, 8-satrdagi
return -56
byurug‗i ham olib tashlansa,
natija o‗zgarmaydi. Ammo 13-satrdagi
return q1
byurug‗ini qoldirib, 8-satrdagi
return -56
byurug‗ini olib tashlasak ham, dastur to‗g‗ri bajariladi va dastur natijasi
q1=7
k=17
kabi bo‗ladi. Chunki bosh funksiyadan
return
byurug‗i olib tashlangan bo‗lsa
ham C ++ blok belgisi (}) ni uchratgach, dasturni ijro etish tugaganligini
tushunadi.
k)
agar 13-satrni
return p
kabi o‗zgartirsak, yana qaytariladigan qiymatni
tasodifiy tanlaydi va dastur natijasi
q1=7
k=4246714
kabi bo‗ladi. Shuningdek, 13-satrdagi buyruqni o‗zgarishsiz qoldirib, 8-
satrdagi buyruqni
return r
kabi o‗zgartirsak, dastur to‗g‗ri bajariladi.
main()
f
unksiyasiga qaytariladigan qiymat uning tarkibidagi buyruqlarga ta‘sir qilmaydi,
chunki ular ijro etilgan bo‗ladi.
l
) 5-satrdagi buyruqlar
m=fin1(i,j); k=i-j+10;
kabi o‗zgartirilsa, dastur
natijasi
q1=7
k=13
kabi bo‗ladi. Ya‘ni qaytarilgan qiymat biror o‗zgaruvchiga qiymat sifatida
berilmaydi va undan umuman foydalanilmaydi. Natijada qaytarilgan qiymat
unutiladi.
m
) 13-satrdagi buyruq
return-19
kabi o‗zgartirilsa, dastur natijasi
q1=7
k=-9
kabi bo‗ladi. Chunki
fun1()
funksiyasi tanasida hisoblar natijasi qanday
bo‗lishidan qat‘iy nazar chaqiriq byurug‗iga – 19 qaytariladi.
|
| |
return
da ko‗rsatilgan son yoki parametrning qiymati qaytariladi. Masalan, funksiya

|
return
da ko‗rsatilgan son yoki parametrning qiymati qaytariladi. Masalan, funksiya Pdf ko'rish
|
bet | 108/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betreturn
da ko‗rsatilgan son yoki parametrning qiymati qaytariladi. Masalan, funksiya.
return 20
kabi yakunlangan bo‗lsa, funksiya tanasidagi hisob natijalari turi va
qiymatidan qat‘iy nazar, chaqiriq byurug‗i natijasi 20 ga teng bo‗ladi;
d) yuqorida funksiya turi qanday bo‗lsa unga qaytariladigan qiymat turi ham
shunday bo‗lmasa, xatolik sodir bo‗lishi haqida aytilgan edi. Bu xatolik ham
mantiqiy xatolik bo‗lishi mumkin. Ya‘ni kompilyator xato haqida xabar bermasligi
mumkin. Masalan, funksiya turi
int
bo‗lsin. Lekin unga haqiqiy qiymat qaytarilsa,
qaytarilgan qiymatning kasr qismi tashlab yuboriladi. Xatto, butun turli funksiyaga
return true
kabi
bool
turli qiymat qaytarilsa, bu qiymat 1 deb,
false
qiymat
qaytarilsa, u nol deb qabul qilinadi;
h)
return
operatori orqali faqat massivning qiymatini qaytarib bo‗lmaydi.
Lekin massiv elementi qiymatini qaytarish mumkin;
i) main ()
bosh funksiyasida qiymat qaytarish uchun
return 0
; byurug‗idan
foydalaniladi. Bunda nol butun son bo‗lganligi uchun foydalanilgan. Ammo nol
o‗rnida ixtiyoriy manfiy va musbat, butun va haqiqiy sonlardan, qiymati aniq
bo‗lgan arifmetik va mantiqiy ifodalardan ham foydalanish mumkin. Shuningdek,
return operatori bo‗lmasa ham dastur ijro etiladi. Ya‘ni bosh funksiyaning blok
belgisini uchratgach C++ dastur yakunlanganligini tushunadi.
Qiymat qaytarish bo‗yicha aytilgan fikrlarni quyidagi dastur misolida
tushuntiramiz.
# include using namespace std;
int fun1 (int x, int y);
int main()
{int i,j,k,m,r; i=5; j=2;
m=fun1(i,j); k=10+m;
cout<<‖\n k=‖<system (―pause‖);
return -56;
}
int fun1 (int x,int y)
{int q1,p; q1=x+y;
cout<<‘\n q1=‖<return q1; system(―pause‖); }
168
Dastur natijasi
q1=7
k=14 kabi bo‗ladi
|
| |
reflektor yoy butun b o iish i kerak. Refleksning y o ‘qolishi uchun

|
reflektor yoy butun b o iish i kerak. Refleksning y o ‘qolishi uchun Pdf ko'rish
|
bet | 242/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotreflektor yoy butun b o iish i kerak. Refleksning y o ‘qolishi uchun
retseptorlami olib tashlash yoki falaj qilish yoxud markazga intiluvchi
y o in i qirqib qo‘yish kifoya. Bunda qo‘zg ‘alish sezilmasligi yoki
o ‘tmasligi tufayli refleks y o ‘qoladi, orqa miya yemirib tashlansa yoki
markazdan qochuvchi nerv qirqib qo‘yilsa ham reflekslar y o ‘qoladi.
Shunday
qilib, reflektor yoyning hamma qismlari birday muhimdir,
refleks yuzaga chiqishi uchun reflektor yoyning hamma qismlari, butun
b o iish i shart.
Har bir refleks gavdaning muayyan qismlari ta’sirlanganda kelib
chiqadi. Baqaning oyoq terisiga ta’sir etib, o y o g in i buktirish mumkin,
ko‘krak terisiga ta’sir etilgandagina quchoqlash refleksi kelib chiqadi va
hakazo. Ta’sirlanganda muayyan refleksni keltirib chiqaruvchi refeptorlar
terining qaysi qismiga joylashgan b o isa , o ‘sha qismi refleksning sezuvchi
maydoni deb ataladi.
Turli reflekslaming sezuvchi maydonlari ro‘y-rost chegaralangan
boim ay, ko‘pincha bir-biriga o ‘tib ketadi.
344
Tanamizning retseptorlari eksteroretseptorlar Vft interoretseptorlar
deb ikkita katta guruhga bo‘linadi. l.Tana sirtidagi retseptorlar —
eksteroretseptorlardir. Ular tashqi dunyodagi narsalardan organizmga
keluvchi ta’sirlami sezadi. 2.Tana ichidagi retseptorlar - interoret-
septorlardir. Bular o ‘z navbatida ichki organlaming, tomirlaming va turli
to‘qimalaming retseptorlariga bo‘linadi. Bu retseptorlar organizmning
ichki ahvolidagi o ‘zgarishlami sezadi.
Muskullar, paylar, bo‘g ‘imlarning retseptorlari - proprioretseptorlar
garchi interoretseptorlarga kirsa ham, alohida muhim ahamiyati borligidan
|
| |
Kinеstеtik apraksiya - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 187 —
3.15-rasm. Konstruktiv praksis. Sinaluvchidan
geometrik figuralarni xuddi shunday joylashuvda
chizib chiqish so‘raladi. Shakli ham, katta-kichikligi
ham shunday bo‘lishi kerak.
3.16-rasm. Fazoviy praksis. Sinaluvchidan o‘ng
qo‘l bilan chap ko‘zni, chap qo‘l bilan o‘ng quloqni
ko‘rsatish so‘raladi (Xed sinamasi).
3.17-rasm. Konstruktiv praksis. Gugurt
cho‘pidan har xil shakllar yasash
so‘raladi (verbal topshiriq va
ko‘rsatma orqali).
3.18-rasm. Konstruktiv praksis.
Nusxa ko‘chi rish: a – original rasmlar;
b – bemor ko‘chirgan nusxalar.
a
b - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 188 —
2. Fazoviy apraksiya yoki apraktoagnoziya harakatning fazoviy
tasavvuri, ya’ni «yuqori-quyi», «chap-o‘ng» kabi tomonlarni farqlashning
buzilishi oqibatida rivojlanadi. Aksariyat hollarda fazoviy apraksiya ko‘ruv
agnoziyasisiz kuzatiladi. Agar optik-fazoviy agnoziya fazoviy apraksiya bi-
lan birga uchrasa, unda to‘la apraktoagnoziya rivojlanadi. Bеmorda holat
apraksiyasi, kiyinish va yotadigan joyni tartibga kеltirish apraksiyasi ham
kuzatiladi. Ularga ko‘ruv nazorati yordam bеrmaydi. Harakatlarni baja-
rishda bеmorning ko‘zi ochiq yoki yopiq holatda bo‘lishi ahamiyatli emas.
Bеmor oddiy shakllar – aylana, kvadrat, uchburchakni chiza olmaydi.
Apraktoagnoziya chap yarim sharning tеpa-ensa sohasi, aniqrog‘i, 19- va
39-maydonlar zararlanganda yoki ikkala yarim shar ning oksipitopariеtal
sohalari zararlanganda kuzatiladi.
So‘ngra xuddi shu sinamalar verbal ko‘rsatma orqali bajariladi: “O‘ng
qo‘lingni ko‘tar”, “Chap qo‘ling bilan o‘ng qulog‘ingni ushla” va h.k.
3. Kinеtik (dinamik) apraksiyada bеmor chizish, yozish yoki bar-
mog‘i bilan buyruq bеrish kabi oddiy harakatlarni bajara olmaydi. Kinе-
tik apraksiya prеmotor soha (6-8-maydonlar) zararlanganda rivojlana-
di. Bu apraksiya uchun harakat pеrsеvеratsiyalari, ya’ni bir harakatda
to‘xtab qolib uni hadеb takrorlayvеrish xos. Tеkshirish usullari tеpada
batafsil kеltirilgan.
4. Rеgulyator (prеfrontal) apraksiya chap pеshona bo‘lagining prе-
frontal sohasi zararlanganda kuzatiladi. Mushaklar tonusi va kuchi saqlan-
gan bo‘ladi, lеkin harakat dasturi buziladi, har qanday harakatning bajarili-
shini ongli tarzda nazorat qilib bo‘lmay qoladi. Bеmor birinchi harakatdan
ikkinchisiga bеmalol o‘ta olmaydi. Masalan, kvadratni chizib, kеtidan uch-
burchakni chizish talab qilinsa, bеmor uchburchak o‘rniga kvadrat chizib
qo‘yadi.
Jinsiy bezlar - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 125/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi
Jinsiy gormonlar aralash bezlar qatoriga kiruvchi jinsiy bezlar bilan ishlab chiqiladi.Androgenlar deb ataluvchi erkaklik jinsiy gormonlari urug’donlarning maxsus hujayralari bilan ishlab chiqiladi. Ular urug’donlar ekstraktidan hamda erkaklar siydigidan ajratib olingan.
Haqiqiy erkaklik jinsiy gormoni bo’lib testosteron va uning hosilasi – androsteron hisoblanadi. Ular jinsiy apparatlarni rivojlanishini va jinsiy organlarni o’sishi, ikkilamchi jinsiy bezlarni rivojlanishini, tovushni rivojlanishini, halqum, skelet muskulaturasini, yuz va tanada junlarni o’sishini ta’minlaydi.
Gipofizning follikulalarni stimullovchi gormoni bilan birgalikda testosteron spermatogenezni (spermatozoidlarni yetilishi) faollashtiradi.
Urug’donlarning erta (yoshlikdan) yoshda giperfunksiyasida barvaqt jinsiy yetilish qayd qilinadi, tana juda tez o’sadi va ikkilamchi jinsiy belgilari rivojlanadi. Yoshlik paytidanoq urug’donlarning jarohatlanishi yoki ularning olib tashlanishi (axtalash) jinsiy organlarning o’sishini va rivojlanishini to’xtatadi, ikkilamchi jinsiy belgilar rivojlanmaydi, suyaklarning uzunlikga o’sish davri uzayib ketadi, jinsiy intilish yo’qoladi, jinsiy organlarni jun bilan qoplanishi juda siyrak bo’ladi yoki umuman bo’lmaydi. Yuzda junlar o’smaydi, tovush umr davomida jarangdor, baland bo’lib qoladi. Gavda kalta va uzun qo’l va oyoqlar yevnuxlarga xarakterli ko’rinishni beradi.
Tuxumdonlarda ayollik jinsiy gormonlari (estrogenlar) ishlab chiqiladi. Estrogenlar jinsiy organlarni rivojlanishiga, tuxum hujayrasini hosil bo’lishiga ta’sir ko’rsatib, tuxum hujayrasining otalanish jarayoniga tayyorlanishini ta’minlaydi, bachadonni esa – homiladorlikga, sut bezlarini bolani oziqlantirishga tayyorlaydi.
ayollarning asosiy jinsiy gormoni bo’lib estradiol hisoblanadi. Moddalar almashinuvi natijasida jinsiy gormonlar turli-tuman mahsulotlarga aylanadi va siydik bilan ajraladi, undan ularni sun’iy ravishda ajratib olinadi. Ayollik jinsiy gormonlariga – homiladorlik gormoni – progesteron (sariq tana gormoni) ham kiradi.
Tuxumdonlarning giperfunksiyasi aniq namoyon bo’luvchi ikkilamchi jinsiy belgilar va menstruasiya bilan kechadigan juda erta jinsiy yetilishni chaqiradi. Qiz bolalarning 4-5 yoshida ham jinsiy yetilish holati haqida yozilgan maqolalar mavjud.
Butun umr davomida jinsiy gormonlar gavdaning shakllanishiga, moddalar almashinuviga va jinsiy axloqga juda kuchli ta’sir ko’rsatadi.
|
| |
So‘rovnoma blanki - 1-18 cambria 0112. indd

— 419 —
xiii bob. tibbiyotda psixodiagnostika
Rеaktiv xavotir ham, shaxsiy xavotir ham ushbu kalit orqali baholana-
di. Unda savollar (vaziyatlar) raqami, javoblar varianti va baholash ballari
kеltirilgan. Ushbu kalit psixolog qo‘lida bo‘ladi.
Spilbеrgеr-Xanin so‘rovnomasi kaliti
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ - bet 120

yuritilishi mumkin.
Har qanday holatda buxgalteriya hisobining u yoki bu tashkiliy
shaklini tanlash hisob
jarayonini oqilona tashkil etishning muhim omili hisoblanadi. Buning ustiga, agar oldin hisob
texnologik jarayoniga EHMni keng qo‘llashga, markaziy buxgalteriya tashkil etish abzal hisoblansa,
hozirgi vaqtda vaziyat boshqacha markazlashmagan buxgalteriya hisobi katta imkoniyatlarga ega.
Asosiy masala – buxgaltyerning ish joyini avtomatlashtirish. Boshqa omillar: hisob ishlarining hajmi,
xodimlar soni ishlab chiqarish zaxiralari va tayyor
mahsulotlarning nomenklaturasi, mol yetkazib
beruvchilar, haridorlar va shu kabilarning soni katta ahamiyatga ega emas.
Shuning uchun hisob xodimlarining vazifalari ularning ish yuklamasi, boshqaruv tizimidagi
pog‘onalar o‘rtasida to‘g‘ri va teskari o‘zaro aloqalarhisob ma’lumotlarini uzatish va uzatish
vositalari va kanallaridan kelib chiqqan holda qayta taqsimlanishi lozim.
Hisob xodimlarining mehnat taqsimoti 3 turga bo‘linadi:
predmetli; chiziqli; funksional.
Mehnat taqsimotining predmetli varianti hujjatlarning bo‘limlarning
nomlanishiga muvofiq
taqsimlashni nazarda tutadi:
-
hisob-kitob bo‘limi;
-
ishlab chiqarish bo‘limi;
-
hisob bo‘limi;
-
sotish bo‘limi;
-
umumiy bo‘lim.
Albatta, konsalidatsiyalangan hisobotdan asosiy foydalanuvchilar aksiyadorlar hisoblanadi.
Bosh kompaniyaning aksiyadori uning aksiya paketiga to‘g‘ri keladigan sof aktivlar hajmini baholash
imkoniga ega emas. Chunki bosh kompaniyaning balansi faqat sho‘ba korxonalariga quyilmalar
summasidan iborat va ushbu quyilmalarning jami real qiymatini va mos ravishda aksiyadorlarning
ulushini aks ettirmaydi. Aksiyadorlar uchun ularning quyilmalarini obektiv aks ettiradigan, bosh
kompaniyaning barcha sho‘ba va tobe korxonalari faoliyatining ko‘rsatkichlarini o‘z ichiga oladigan
obektiv axborotlar zarur.
Buxgalteriya hisobini tashkil etishdan to yuritish va hisobot
tuzish hamda taqdim etishga
qadar barcha ishlarni mavjud shart-sharoitlardan kelib chiqqan holda moddiy-texnik ta'minlash -
Xavotir va d - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 422 —
3.Xavotir
Mеni qo‘rquv va xavotir bosyapti. Hozir mеn bilan dahshatli
voqеa sodir bo‘ladigandеk tuyulyapti
3
Xuddi shunday va qo‘rquv o‘ta kuchli
2
Ha, shunday, biroq qo‘rquv uncha kuchli emas
1
Ba’zan, biroq bundan mеn bеzovta emasman
0
Aslo bunday emas
4.Dеprеssiya
Mеn kulgili voqealarni o‘ylab topa olish va xoxolab kulish
qobiliyatiga egaman
0
Xuddi shunday
1
Shunday bo‘lsa kеrak
2
Juda kam holatlarda
3
Aslo unday emas
O'rmon yog'ochni qayta ishlash - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

2.5.6. Yengil, oziq-ovqat va binokorlik, qurilish
m ateriallari sanoati
Yengil sanoatdakengiste’m olm ollariishlabchiqariladi
va u quyidagi tarm oqlardan iborat: ip-gazlam a, jut, jun,
trikotaj, ko‘n, poyabzal, mo‘yna va boshqalar.
Xomashyoga dastlabki ishlov berish korxonalari
xomashyo m anbalariga yaqin joylashtiriladi. To'qima
chilik sanoati korxonalarini joylashtirishda iste’molchilar,
m ehnat resurslari va xomashyo m anbalari hisobga
olinadi.
Oziq-ovqat sanoati aholini oziq-ovqat m ahsulotlari
bilan ta’minlaydigan 30 dan ortiq ishlab chiqarishni o'z
ichiga oladi. Uning joylanishida xomashyo va iste’molchi
omili m uhim o'rin tutadi. Oziq-ovqat mahsulotlarini
ishlab chiqarishda xarajatning ko'p qismi qishloq xo'jalik
xomashyosiga sa rf bo'ladi.
Binokorlik sanoati qurilish uchun turli xil materiallar
ishlab chiqaradi va quyidagi tarm oqlarga bo'linadi:
g'isht,
sement, beton, tabiiy toshlar, oyna, shifer va boshqa
m ateriallar ishlab chiqarish.
C++ DASTURLASH TILIDA BIR NECHTA QIYMAT QAYTARUVCHI

175
nomlaymiz. Yuklangan funksiyalar chaqirilganda, qaysi funksiyani chaqirish kirish
parametrlarining soniga, ularning tipiga va navbatiga bog'liqdir.
Yani ism
yuklanishida funksiyaning imzosi rol o‗ynadi. Agar kirish parametrlari va ismlari
ayni funksiyalarning farqi faqat ularning qaytish qiymatlarida bo‗lsa, bu yuklanish
bo‗lmaydi, kompilyator buni xato deb e'lon qiladi. Funksiya yuklanishi asosan
ayni ishni yoki amalni farqli usul bilan farqli ma'lumot tiplari ustida bajarish
uchun qo‗llaniladi. Masalan bir fazoviy jismning hajmini hisoblash kerak bo‗lsin.
Har bir jismning
hajmi farqli formula yordamida, yani farqli usulda topiladi, bir
jismda radius tushunchasi bor bo‗lsa, boshqasida asos yoki tomon tushunchasi bor
bo‗ladi, bu esa farqli ma'lumot tiplariga kiradi. Lekin amal ayni hajmni hisoblash.
Demak, biz funksiya yuklanishi mexanizmini qo‗llasak bo‗ladi. Bir hil amalni
bajaruvchi funksiyalarni ayni nom bilan atashimiz esa, dasturni o‗qib tushunishni
osonlashtiradi. Kompilayator biz bergan funksiya imzosidan (imzoga
funksiya
ismi va kirish parametrlari kiradi, funksiyaning qaytish qiymati esa imzoga
kirmaydi) yagona ism tuzadi, dastur ijrosi davruda esa funksiya chaqirig'idagi
argumentlarga qarab, kerakli funksiyani chaqiradi. Demak,
funksiyani chaqirish
uning nomiga bog‘liq ekan. Proseduralar esa, albatta, uning imzosida prosedura
nomi kirish va chiqish parametrlari, albatta,
keltirilishi kerak, chunki prosedura
tarkibida bir nechta qaytariladigan qiymatlar, albatta, biror bir parametrlarga
bog‘langan bo‗ladi.
Tibbiy-psixologik yordam ko‘rsatish

— 197 —
IV bob. Bolalik davri psixologiyasi
sa 3-5 yoshli bolalarda ko‘p kuzatiladi.
Uchinchidan, iloji boricha bolaga
alohida xona qilib bеrish va uni turli narsalar (o‘yinchoqlar, qiziqarli kitob-
lar, «lеgo» va shunga o‘xshash moslamalar) bilan boyitish zarur. Bolaning
xonasidagi narsalar yaltiroq va qizil rangli bo‘lmagani ma’qul. Bolani uzoq
davom etuvchi multfilmlar va kattalar ko‘ruvchi
kinofilmlardan asrash
kеrak. Tеlеvizor oldida ko‘p o‘tirish va kompyutеr bilan ko‘p qolib kеtish
asab tizimi va ruhiyatiga yomon ta’sir ko‘rsatadi. Bolani sport va musiqa
to‘garaklariga bеrish va uning muvaffaqiyatlarini rag‘batlantirib borish
juda zarur.
Profilaktikasi. Shu yеrda buyuk mutafakkirlar tomonidan yozib qoldi-
rilgan o‘gitlarni kеltirib o‘tamiz.
Bola yashashni hayotdan o‘rganadi. Agar bola tanbeh olaversa, u nafrat-
lanishni o‘rganadi, bola adovatda yashasa, tajovuzkor, masxara qilinsa,
indamas,odamovibo‘libqoladi,hadеbtanqidqilinavеrsa,o‘zinigunohkor
his qilib o‘sadi. Agar bola sabr-toqat, xotirjamlik bilan o‘stirilsa, u boshqalar-
ni tushunishni o‘rganadi, qo‘llab-quvvatlansa, u o‘z kuchiga ishona boshlay-
di, maqtalsa, u minnatdor bo‘lishni o‘rganadi. Agar bola vijdoniylik va halol-
likdaulg‘aysa,uadolatliinsonbo‘libyеtishadi,agarxavfsizlikdayashasa,u
insonlarga ishonishni o‘rganadi.
- Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations)

- Xulosa va takliflar (Conclusion/Recommendations). Masala ustida ishlash, eng avvalo, yechimni
izlashning umumiy usullarini shakllantirishga yo’naltirilgan bo’lishi lozim. Bunga evristik ko’rsatmalar
tizimidan doimiy foydalanish yechimni muvaffaqiyatli izlashga ko’mak beradi.
Shunday STEAM fanlar ta’limida talabalar nazariy va amaliy bilimlarni integrasiyalash orqali fizik
yoki matematik modellarini yaratish bo’yicha ilmiy-tadqiqot ishlari quyidagi maqsadlarga erishish uchun:
yuqori malakali, ijodiy fikrlovchi yuqori malakali, ijodiy fikrlovchi talabaning kasbiy tayyorgarligini
mukammallashtirishga;
Ta'kidlaymizki, har qanday hodisalar sinfiga nisbatan shakllangan variatsion tamoyillar nafaqat
mexanik, balki fizik, kimyoviy, biologik va boshqa jarayonlarning matematik modellarini bir xilda qurish
imkonini beradi [5]. Talabalarning ijodiy qobiliyatlarini va shaxs sifatida rivojlanishiga hamda
tadqiqotchilikni shakllantirishga xizmat qiladi.
Adabiyotlar: 1. Собирович, Х .В. Физика фанини ўқитишда Interactive PHYSICS дастуридан фойдаланиш
. Тошкент 2008.
2. Shadiev R.D. The characteristics of the category concept and their comprehension - components of
any understanding. //Science and world. International scientific journal. №7(47).2017, Vol.II. P-66-
68.(Impact factor-0,325).
3.
Плотникова, C.B. Профессиональная направленность обучения математическим
дисциплинам студентов технических вузов Текст. : дис. . канд. пед. наук / C.B. Плотникова. Самара,
2000.
4. Тарасова H.A. Роль метода математического моделирования в формировании
профессиональных умений у студентов инженерно-педагогического вуза Текст. : автореф дис. . канд.
пед. наук Тарасова/ H.A.. -Нижний Новгород, 2002. 22 с.
5. Primov T.I., Qurbonov S.Z. Matematik modellarni tuzishda variatsion tamoillar Academic research
in educational sciences 2 (4), 2021 yil
“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
139
Ключевые слова - Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi

|
Jurnal 001-yilda tashkil etilgan. Jurnal yilda 12 marta chiqadi Pdf ko'rish
|
bet | 153/266 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,29 Mb. | | #143747 |
Bog'liq 11-son PM Ped PsixoloКлючевые слова: Метод «Шкалирования», метод «Экспресс-тестов», линейное
пространство, евклидова пространства.
EFFECTIVE PEDAGOGICAL METHODS USED IN INCREASE STUDENTS' INTEREST IN
THE SUBJECTS TAUGHT
This article discusses pedagogical methods that give effective results when used in lectures and
practical classes in the exact sciences, conducted today in higher education institutions. In particular, the
methodology for using such pedagogical methods as “Scaling”, “Express Tests”, their advantages and
disadvantages are presented. The article also provides ways to motivate students, ensuring their active
participation in practical classes, thereby developing their interest in science. Several typical examples are
given for the application of these methods in functional analysis classes. The listed pedagogical methods
play an important role in making the lesson meaningful and focused.
Keywords: "Scaling" method, "Express-tests" method, linear space, Evklid space.
Kirish. Bugungi kunda axborot kommunikatsiya texnalogiyalarining rivoji har bir ta’lim
muassasasida, xoh u maktab bo‘ladimi, xoh u oliy o‘quv yurtimi fan o‘qituvchisidan o‘z fanini o‘qitishi
davomida turli zamonaviy pedagogik metodlardan foydalanishni talab qiladi. Ushbu metodlarni tanlashda
hozirgi talabalarning qiziqishlari, fikrlashi, dunyoqarashini inobatga olish juda muhim. Ushbu maqolada dars
davomida talabalarni fikrlarini jamlashning, ularni fanga nisbatan qiziqishlarini oshirishning va dars
davomida faol qatnashishlarini ta’minlashning samarali usullari va bir nechta pedagogik metodlar hamda
ularni tadbig‘i keltirilgan. Kuzatishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki, talabalarning har bir amaliy mashg‘ulot
darslarida baholanishi ularning fanga nisbatan qiziqishi va darsdagi faolliklarini oshirishda samarali yo‘ldir.
Quyida biz baholashning maqsadli usullaridan birini keltiramiz.
|
| |
UO’K: 1082 
TALABALARNING O‘QITILAYOTGAN FANLARGA QIZIQISHINI OSHIRISHDA

|
UO’K: 1082
TALABALARNING O‘QITILAYOTGAN FANLARGA QIZIQISHINI OSHIRISHDA Pdf ko'rish
|
bet | 152/266 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,29 Mb. | | #143747 |
Bog'liq 11-son PM Ped PsixoloUO’K: 1082
TALABALARNING O‘QITILAYOTGAN FANLARGA QIZIQISHINI OSHIRISHDA
FOYDALANILADIGAN SAMARALI PEDAGOGIK METODLAR
Sayliyeva Gulrux Rustam qizi,
Buxoro davlat universiteti, Buxoro, O‘zbekiston
g.r.saylieva@buxdu.uz
Ushbu maqolada bugungi kunda oliy o‘quv yurtlarida o‘tiladigan aniq fanlar mutaxassisligi
fanlarining ma’ruza va amaliy mashg‘ulot darslarida foydalanilganda samarali natija beradigan pedagogik
metodlar haqida fikr yuritilgan. Xususan, “Shkalalashtirish”, “Express-testlar” kabi pedagogik
metodlardan foydalanish yo‘llari, afzalliklari va kamchiliklari keltirilgan. Amaliy mashg‘ulot darslarida
talabalarni rag‘batlantirish va shu orqali ularning fanga nisbatan qiziqishini rivojlantirib, darsga faol
qatnashishini ta’minlab beruvchi usullar aytib o‘tilgan. Ushbu usullardan funksional analiz fani darslarida
foydalanish uchun bir nechta namunaviy topshiriqlar berilgan. Maqolada keltirilgan pedagogik metodlar
darsning mazmunli va maqsadli bo‘lishida muhim ahamiyat kasb etadi.
Kalit so‘zlar: “Shkalalashtirish” metodi, “Express-testlar” metodi, Chiziqli fazo, Yevklid fazosi.
ЭФФЕКТИВНЫЕ ПЕДАГОГИЧЕСКИЕ МЕТОДЫ, ИСПОЛЬЗУЕМЫЕ ДЛЯ
ПОВЫШЕНИЯ ИНТЕРЕСА СТУДЕНТОВ К ПРЕПОДАВАЕМЫМ ПРЕДМЕТАМ
В данной статье рассматриваются педагогические методы, которые дают эффективные
результаты при использовании на лекциях и практических занятиях по точным наукам, проводимых
сегодня в высших учебных заведениях. В частности, представлена методика использования таких
педагогических методов, как «Шкалирование», «Экспресс-тесты», их преимущества и недостатки.
В статье также приводятся способы мотивации студентов, обеспечивающие их активное участие
на практических занятиях, тем самым, развивая у них интерес к науке. Приводится несколько
типичных примеров для применения этих методов на занятиях функционального анализа.
Перечисленные педагогические методы, играют важную роль, чтобы сделать урок
содержательным и целенаправленным.
|
| |