Mavzu: №13. Vallar va o`qlar. Podshipniklar

Mavzu: №13. Vallar va o`qlar. Podshipniklar.
REJA:
1. Vallar va o’qlarning tuzilishi va ular uchun ishlatiladigan materiallar.
2. Vallarning loyihaviy hisobi.
3. Vallarning tekshiruv hisobi.
4. Sirpanish podshipniklari to’g’risida umumiy ma’lumotlar va ularning tasnifi.
5. Dumalash podshipniklari to’g’risida umumiy ma’lumotlar va ularning tasnifi.
Vallar va o’qlar mashina, mexanizmlarning detallarini tutib turish va xarakatni bir detaldan ikkinchi detalga uzatib beruvchi detaldir. Vallar va o’qlar bir-biridan ishlash sharoitiga ko’ra farq qiladi. O’qlar yuklanishni qabul qilib, uni tayanchlarga uzatadi va doim egilishga ishlaydi, vallar esa, yuklanishni qabul qilish bilan birga burovchi mo`lentni uzatib beradi.
a) b)
1 –rasm.
O’qlar detalь bilan birga aylanishi ham, aylanmasligi ham mumkin. Masalan, yuk ko’tarish mexanizmining blok o’qlari shkiv bilan birga aylanmaydi (1-rasm a), temir yo’l vagonlarining o’qlari esa g’ildirak bilan birga aylanadi (1-rasm b). Ba’zi vallar o’q vazifasini bajarib, detallarni tutib turish bilan birga shu detalь bilan birga aylanadi. (masalan, elastik vallar, tirsakli val).
SHunday qilib val eguvchi kuch va burovchi mo`lent ta’sirida xosil bo’ladigan kuchlanishlarga ishlasa, o’q esa faqat eguvchi kuch ta’sirida-gi kuchlanishga ishlaydi.
O’qlar geo`letrik tuzilishiga ko’ra ko’pincha tekis bo’lsa, vallar esa to’g’ri tekis, pog’anali, tirsakli, egiluvchan bo’lishi mumkin. Eng ko’p ishlatiladigan to’g’ri vallardir. Ular, asosan tekis va pog’onali bo’ladi. 2- rasm a da to’g’ri pog’onali val ko’rsatilgan, undagi
2-rasm. Vallarning turlari.
shponka detallarni joylashtirish va mahkamlash uchun xizmat qiladi. 2- rasm b da samolyot reduktorining val-shesternyasi ko’rsatilgan. Val yengil bo’lishi uchun kovak qilib tayyorlangan. Valning oxiri shlitsali bo’lib, muftani biriktirish uchun xizmat qiladi.
Tirsakli vallar porshenli mashinalarda (dvigatelь, ko`lpres-sorlar va hokazo) qo’llaniladi. Dizel M-17 ning tirsakli vali 2- rasm v da ko’rsatilgan. Bu valga detallarni mahkamlash chap to`lon-dagi shponka va o’ng to`londagi flanets yordamida amalga oshiriladi.
Egiluvchan vallar aylanma harakatini buralgan holatda, (masa-lan, sto`latologiya tishni kovlash mashinasida, avto`lobillarda) aylana harakatni uzatish qutichasi validan tezlikni o’lchash moslama-siga uzatib beradi.
Val va o’qlar konstruktsion po’latlardan tayyorlangan bo’lib, zaruriyat tug’ilganda sirtlarning qattikligini oshirish uchun termik ishlov beriladi.
Val va o’qlarning tayanchlarga o’rnatishga mo’ljallangan qismini tsapfa deyiladi. TSapfalarning shakli tsilindrsimon (3 -rasm a), b, g, d) konussimon (3 -rasm, v), sharsimon (3 -rasm, ye) bo’lishi mumkin. Agarda valga radial yuklanish berilganda val yoki o’qning uchida joylashgan tsapfani ship (3-rasm b), o’rtasida joylashganini esa bo’yin (3 – rasm, g) deyiladi. Agarda valga faqat o’q bo’ylab yuklanish berilsa, bunday vallarning aylanadigan qismi tavon (3 – rasm, b, d) deyiladi.
g d e
3 – rasm. TSapfalarning turlari.
Val va o’qlar tayyorlash uchun termik ishlov berish mumkin bo’lgan uglerodli va legirlangan 45, 45X markali po’lat materiallar tanlanadi. Bunda katta yuklanishli mashina vallari 40XN, 40XN2MA, 30XGSA markali po’lat materiallardan tayyorlanib, ularni xossa-larini yaxshilash, yuqori chastotali tok yordamida toblanadi. Katta tezlik bilan aylanuvchi vallar (masalan, sirpanish podshipnik-larida) uglerod bilan to’yintirilgan 20X, 12XN3A, 18XGT yoki azot to’yintirilgan 39X2IYuA markali po’lar materiallardan tayyorlana- v di. Xro`l bilan to’yintirilgan tsapfaning chidamliligi 3-5 marta ko’p bo’ladi.
Tirsakli hamda og’irligi katta bo’lgan vallar mustahkamligi yuqori darajali bo’lgan cho’yan materiallardan tayyorlanishi mumkin.
Vallar va o`qlar - tishli g’ildirak , shkiv va shu kabi aylanuvchi qismlarni o`rnatish uchun ishlatiladigan asosiy detallardir . Tuzilishi jixatidan olinganda o’q bilan valning deyarli uncha farqi yo’q. Lekin bajariladigan vazifaga ko’ra , ular bir- biridan katta farq qiladi . O’qlar ning asosiy vazifasi detallarning mo’ljaldagi joyda aylanishiga sharoit yaratib berishdir . Bunda uning o’zi detal bilan birga aylanishi xam , aylanmasligi xam mumkin . Masalan, temir yo’l vagonlarining g’ildiraklari o’q bilan aylanadi , yuk ko`tarish moslamalarining blok o`qlari esa qo’zgalmas bo`ladi .
Vallarning vazifasi undagi detallarning aylanishini ta`minlash bilan birga , burovchi mo`lentni uzatishdan xam iborat. Demak, o`qlar egilish kuchlanishi ta`siiri ostida , vallar esa eguvchi va burovchi mo`lentdan xosil bo`lgan kuchlanishlar ta’siri ostida bo`ladi .
To`g`ri val va o`qlar, ko’pincha, uglerod yoki ligerlangan po’latlardan tayyorlanadi, termik ishlanmaydiganlari ST 5 markali po’latdan , termik ishlanadiganlari 45 yoki 40H markali po’latdan , tez aylanadigan va sirpanish podshipniklarida ishlaydigani esa 20 yoki 20H markali po’latdan tayyorlanadi.
Vallarni hisoblash usullari.
Mustahkamlikka hisoblashning tahminiy usuli.
Taqribiy usul.
Aniqlashtirilgan usul.
Bikrlikka va titrashga hisoblash.
1. Vallar asosan ishlash sharoitiga qarab mustahkamlikka, bikirlikka va titrashga hisoblanadi.
Vallarni mustahkamlikka hisoblash plastik deformatsiya hosil bo’lishining va vaqtdan oldin sinib ketishining oldini olish uchun bajariladi. Ma’lumki, bunday hollar vallar o’ta yuklanish bilan harakatda bo’lganida sodir bo’ladi. Bunga asosiy sabab, tasodifiy o`lillar va mashinani ishga tushirish davri hisoblanadi.
Vallarni mustahkamlikka hisoblash quyidagi bosqichlar iborat:
- loyiha hisoblash asosida val diametri taxminiy aniqlanadi;
- valning tuzilishi yaratiladi;
- valning (taqribiy usulda) xavfli kesimidagi kuchlanishi va diametri aniqlanadi;
- valning xavfli kesimlarini toliqishga tekshiriladi;
- zaruriyat bo’lsa valning tuzilishiga aniqlik kiritiladi.
Vallarni mustahkamlikka hisoblash taxminiy, taqribiy va aniqlashtirilgan usulda toliqishga hisoblanadi
2. Vallarni loyihalashda uning diametral o’lchamlarini statik mustahkamligi taxminiy usulda aniqlanadi. Bunda dastavval hisoblashga doir shakl tuziladi. Bu holda valning og’irligi hisobga olinmaydi, val orqali uzatilayotgan kuch va mo`lentlar g’ildirak eniga qo’yilgan deb hisoblanadi.
a) Statik mustahkamlikka hisoblash:
1) Vallarni egilishga hisoblash
tekshirish uchun: ,
loyihalash uchun: ,
[uF] -joiz kuchlanish, MPa; 0,1d3 = W –val kesimining egilishdagi qarshilik mo`lenti, mm3.
2) Vallarni buralishga hisoblash
tekshirish uchun:
loyihalash uchun:
bu yerda T- buravchi mo`lent, N m;
[ ] = (20 30) MPa – transmission vallar uchun; [ ] = (12 15) MPa – reduktor vallari, tezlik qutilari vallari uchun.
0,2 d3 = WP - val kesimining qutb qarshilik mo`lenti, mm3 .
Tahminiy usul bo’yicha aniqlangan valning diametri GOST bo’yicha tanlab olinadi va valning boshqa o’lchamlariga tuzatish kiritiladi.
3. Vallar egilish va buralishga taqribiy hisoblash quyidagi tartibda olib boriladi.
a) hisoblashga doir shakl tuziladi, ta’sir etuvchi kuchlar qo’yiladi, kuchlar bir tekislikda bo’lmasa, u xolda ularni ikki o’zaro tik tekisliklarga bo’linadi.
b) tayanchlardagi reaktsiyalar aniqlanib eguvchi mo`lentlarini topiladi, so’ngra ularni geo`letrik yoki algebraik yig’indisi topiladi:
Bu yerda Mx va My – gorizontalь va vertikalь tekisliklarda eguvchi mo`lentlari.
v) uchinchi mustahkamlik nazariyasi bo’yicha burovchi mo`lentning epyurasi qurilib, valga ta’sir qiluvchi keltirilgan yoki teng qiymatli (ekvivalent) mo`lentning qiymati aniqlanadi:
,
Tekshirish uchun uekv= Mekv / (0,1d3 ) ≤ [uF] .
Bu asosda loyihalash uchun val xavfli kesimining diametri (mm. da) aniqlanadi:
bu yerda uekv - val kesimidagi hisobiy kuchlanish;
|