-ma’ruza  1. Mavzu:  Algebraik amal. Binar algebraik amallarni turlari

|
-ma’ruza 1. Mavzu: Algebraik amal. Binar algebraik amallarni turlari
|
bet | 8/16 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 494 Kb. | | #116213 |
Bog'liq Algebra va sonlar nazariyasi-1 8 -ma’ruza 1. Mavzu: Algebraik amal. Binar algebraik amallarni turlari.
2. Maqsad: Algebraik amal tushunchasi bilan tanishtirish va uning muxim turlarini ŏrganish.
3. Metodik ta’minot:
a) adabiyot: [1] ( 58-63 b.b.), [2] (75-84 b.b.), b) ShEHM, proektor.
4. Reja:
Algebraik amal tushunchasi.
Binar algebraik amalning turlari
Neytral va simmetrik elementlar.
5. Mavzu bayoni.
5.1. Kirish. Tŏplam va uning ustida aniqlangan algebraik amallar hozirgi zamon algebrasining asosiy tushunchalari deb hisoblanadilar. Shuning uchun algebraik amallarni ŏrganish va ularni xossalarini aniqlash masalalari dolzarb hisoblanadi. Ushbu ma’ruzadagi tŏplamlar sifatida bŏshmas tŏplamlar qaraladi.
5.2. Asosiy qism.
Algebraik amal tushunchasi.
Ta’rif. X tŏplam berilgan bŏlsin. f : Xn X funktsiyaga X dagi algebraik amal deyiladi.
Ŏzgaruvchilar soniga qarab algebraik amal bir ŏrinli yoki unar (bitta ŏzgaruvchi qatnashsa), ikki ŏrinli yoki binar (ikkita ŏzgaruvchi qatnashsa), uch ŏrinli yoki ternar (uch ŏzgaruvchi qatnashsa), va umumiy holda n - ŏrinli yoki n-ar (n-ta ŏzga-ruvchi qatnashsa) deyiladi.
Nol’ ŏrinli yoki nular algebraik amal sifatida X tŏplamning istalgan elementini alohida olish amali tushuniladi.
Binar algebraik amalning turlari . Algebra fanida kŏpincha binar amallar qaraladi, shuning uchun ushbu hol jiddiyroq tahlil qilinishi lozim.
Ushbu holda x = (x , u ) X 2 uchun f(x , u ) belgilash ŏrniga x f u belgilash qabul qilingan (f belgini ŏrniga ixtiyoriy maxsus belgi ishlatilishi mumkin, masalan ,, , , ,, ,,,, , , , ).
Misollar.
a) xaqiqiy sonlar tŏplamida qŏshish “” amali, kŏpaytirish “” amali, ayirish “” amali;
b) f : X X , g : X X funktsiyalar uchun h(x)=g( f(x)) xX tenglik bilan aniqlan-gan g f : X X kompozitsiyani mos qŏyadigan akslantirish;
v) Mulohazalar algebrasida aniqlangan va amallar;
g) Barcha tŏplamlar orasida aniqlangan va amallar
binar algebraik amallarga misol sifatida qaralishi mumkin.
Bitta tŏplamning ŏzida bir nechta algebraik amallar aniqlangan bŏlishi mumkin.
Faraz qilaylik, X tŏplamda binar amal berilgan bŏlsin.
Ta’rif. binar algebraik amal kommutativ deyiladi, agar ixtiyoriy x X va u X uchun x u = u x tenglik bajarilsa.
Masalan, xaqiqiy sonlar tŏplamida qŏshish va kŏpaytirish amallari kommu-tativ bŏladi, ayirish amali esa nokommutativ amaldir.
Ta’rif. binar algebraik amal assotsiativ deyiladi, agar ixtiyoriy x,y,z X uchun x (u z) = ( x u ) z tenglik bajarilsa.
Masalan, xaqiqiy sonlar tŏplamida qŏshish va kŏpaytirish amallari assotsiativ bŏladi, ayirish amali esa noassotsiativ amal bŏladi.
Faraz qilaylik, X tŏplamda ikkita , binar amallar berilgan bŏlsin.
Ta’rif. amal amalga nisbatan distributiv deyiladi, agar ixtiyoriy x,y,z X uchun x (u z) = ( x u ) (x z) , (u z) x = ( u x ) (z x) tenglik-lar bajarilsa.
Masalan, xaqiqiy sonlar tŏplamida kŏpaytirish amali qŏshish amaliga nisbatan distributiv bŏladi.
Neytral va simmetrik elementlar.
Ta’rif. e X element amalga nisbatan chap (ŏng) neytral deyiladi, agar ixtiyoriy x X uchun e x = x (xe = x) tenglik bajarilsa.
Ta’rif. e X element amalga nisbatan neytral deyiladi, agar u ham chap, ham ŏng neytral element bŏlsa, ya’ni ixtiyoriy x X uchun e x = xe = x tengliklar bajarilsa.
a) 0 – xaqiqiy sonlar tŏplamida aniqlangan qŏshish amaliga nisbatan neytral element;
b) 1 - xaqiqiy sonlar tŏplamida aniqlangan qŏpaytirish amaliga nisbatan neytral element;
v) Bŏsh tŏplam tŏplamlar birlashmasiga nisbatan neytral element;
g) e(x)=x x X tenglik bilan aniqlangan e : X X ayniy funktsiya
f : X X funktsiyalar tŏplamida aniqlangan kompozitsiya amaliga nisbatan neytral element.
1-teorema. Agar neytral element mavjud bŏlsa, u yagonadir.
Isbot. Teskarisini faraz qilamiz , ya’ni e va e’ – turli neytral elementlar bŏlsin. U holda e’= e’ e = e. Bu esa farazimizga zid. Demak, e neytral element yagonadir.
Natija. Agar neytral element mavjud bŏlsa, u holda barcha chap va ung neytral elementlar u bilan ustma-ust tushadi.
Ta’rif. X tŏplamda aniqlangan amalga nisbatan neytral e X mavjud bŏlsin. x’ X element x X ga chap (ŏng ) simmetrik deyiladi, agar x’ x = e
(x x’ = e )tenglik bajarilsa.
Ta’rif. X tŏplamda aniqlangan amalga nisbatan neytral e X element mavjud bŏlsin. x’ X element x X ga simmetrik deyiladi, agar u x X ga ham chap ham ŏng simmetrik element bŏlsa, ya’ni x’ x=x x’ = e tenglik bajarilsa.
2-teorema. X tŏplamda aniqlangan assotsiativ amalga nisbatan neytral
e X mavjud bŏlsin. Agar x X uchun x’ X simmetrik element mavjud bŏlsa, u yagonadir.
Isbot. Teskarisini faraz qilamiz , ya’ni x’ X va x” X elementlar x X uchun turli simmetrik elementlar bŏlsin, ya’ni x’ x=x x’ = e va x” x=x x” = e.
U holda assotsiativlik xossasidan x’= x’ e = x’ ( x x”)=(x’ x) x” =
= e x” = x”, ya’ni x’= x”tenglik kelib chiqadi. Bu esa farazimizga zid. Demak, x’ simmetrik element yagonadir.
5.3. Xulosa. Binar algebraik amallar xossalarini bayon etishda qŏyidagi usullar qullanilishi maqsadga muvofiqdir.
a) Binar algebraik amalni kŏpaytirish amali deb nomlash va x,y X uchun
x u ŏrniga xu yozish. Bundan tashqari “neytral element” sŏz birikmasi ŏrniga “birlik element” sŏz birikmasini , “simmetrik element” sŏz birikmasi ŏrniga esa“teskari element” sŏzini ishlatish. Birlik element va x ga teskari element mos ravishda 1 va x -1 orqali belgilanadi. Tabiiyki, amallarning xossalari kŏrinishi ham mos ravishda ŏzgaradi.
Masalan, ushbu holda assotsiativlik xossasi x (uz) = (x u )z kŏrinishga ega.
Ushbu holda algebraik xossalar mul’tiplikativ tilda bayon etilgan deyiladi (“multiplication” – inglizcha «kŏpaytirish» sŏzini anglatadi) .
b) Binar algebraik amalni qŏshish amali deb nomlash va x,y X uchun x u ŏrniga x+ u yozish, bundan tashqari “neytral element” sŏz birikmasi ŏrniga “nol element“ sŏz birikmasini, “simmetrik element” sŏz birikmasi ŏrniga esa“qarama-qarshi element” sŏz birikmasini ishlatish. Nol’ element va x ga qarama-qarshi element mos ravishda 0 va (-x) orqali belgilanadi. Tabiiyki, bu holda amallar-ning xossalari umumiy kŏrinishi ham mos ravishda ŏzgaradi. Masalan, assotsiativlik xossasi kŏyidagicha yoziladi: x +(u+z) = (x+u)+z.
Shu holda algebraik xossalar additiv tilda bayon etilgan deyiladi (“addition” – inglizcha «kŏshish» sŏzini anglatadi) .
Tayanch tushunchalar: algebraik amal, binar algebraik amal, kommutativlik, assotsiativlik va distributivlik xossalari, neytral va simmetrik elementlar, nol’ element, qarama-qarshi element, birlik element, teskari element.
Nazorat savollari.
n-ŏrinli algebraik amalga ta’rif bering.
Binar algebraik amalga misollar keltiring.
Kommutativ, assotsiativ amal deb nimaga aytiladi?
Neytral va simmetrik elementlar deb nimalarga aytiladi?
Nol’ va birlik, qarama-qarshi va teskari elementlar deb nimalarga aytiladi?
|
| |