10-mavzu: Tijorat va servis logistikasini tizimli boshqarish va stratеgik rеjalashtirish

Tijorat logistika tizimlarini
10-mavzu: Tijorat va servis logistikasini tizimli boshqarish va stratеgik rеjalashtirish
Tijorat logistika tizimlarini boshqarish
Savdo logistikasining amaliy vazifalari iqtisodiy tizimlarda moddiy oqimlarni tashkil qilish va boshqarish bilan bog'liqligini hisobga olib, logistika faoliyatining boshqaruv yo'nalishini batafsil ko'rib chiqish zarur. Savdo logistika tizimida moddiy oqimlarni tizimli boshqarish bir logistika tizimining mavjud xususiyatlarini saqlab qolish va mustahkamlash, yo'qotilishi yoki uni yo'q qilishni anglatishi yoki yangi dasturlarni amalga oshirish uchun tizimning maqsadlarini qayta yo'naltirishga qaratilgan vazifalar bilan bog'liq.
Logistika sohasida "boshqaruv" atamasi "tizim", "maqsad", "dastur" tushunchalari bilan bog'liq. Boshqaruv jarayoni bir qator fanlarni o'rganish ob'ektidir, masalan, tizimlarning umumiy nazariyasi, kibernetika. Kibernetika kontseptsiyasi boshqaruv tushunchasini tuzib, u bilan bog'liq tushunchalarni shakllantirdi, bu ularni birlashtiradigan aniq bilimlarning turli sohalarida keng tarqalgan narsalarni topish imkonini beradi. Bu amaliy ilmiy fanlar bo'yicha boshqaruv tahlilining ko'lamini boyitdi va logistika, marketing, tijorat, moliya va hokazolarni faol idrok jarayoniga integratsiyalashuviga imkon berdi.
Logistik boshqaruv, logistik jara`nlarni boshqaruvi bilan tobora ko'proq bog'liq. Logistika menejmenti atamasi bilan ta'minot zanjirida xaridlar, ishlab chiqarish va marketing faoliyatini samaradorligini oshirishga imkon beradigan moddiy oqimlarni boshqarishning tamoyillari, usullari, vositalari va shakllari majmuini nazarda tutamiz.
Zamonaviy boshqaruv tushunchasi asosan boshqaruv nazariyalariga asoslanadi. Ushbu nazariyaga ko'ra, menejer - korxona ishchilarining professional menejeri, kompaniyaning boshqaruv jamoasi a'zosi, bank; menejment bo'yicha mutaxassis xisoblanadi. Bir vaqtning o'zida korporativ kapitalni tarqatish (kichik hajimdagi aktsiyalarni savdoga chiqarish va aktsiyadorlar sonini ko'paytirish) amaliyotining keng tarqalishi natijasida mulkdorlik va boshqaruv ikkiga bo'lingan.
Xorijiy amaliyotda logistika boshqaruvini turli xil tarixiy bosqichlarda tashkiliy qo'llab-quvvatlash turli shakllarda amalga oshirildi. Ushbu jarayonning rivojlanishida uchta tarixiy bosqichni shartli ajratib ko'rsatishimiz mumkin. Birinchi bosqichda (1950-1960 yillar) logistika boshqaruvi g'oyalarini qisman ishlatish bilan ajralib turdi. Ushbu bosqichda logistika vazifalarini aniqlash jarayoni, ushbu vazifalarni amalga oshirish bilan bog'liq bo'lgan xarajatlarni nazorat qilish va tahlil qilish avval ularni logistika boshqaruvi nuqtai nazaridan tushuntirishga qaratilgan.
Ikkinchi bosqich (1970-yillarning boshida - 1980-yillarning o'rtalarida) korxona va xodimlar tashkiliy tuzilmalarining paydo bo'lishi bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda umumiy logistika xarajatlari tushunchasi tug'iladi, korxonalarda logistikaning dastlabki bo'linmalari yaratiladi, prognozlashtirilgan ta'minot tizimlarini logistika tahlili o'tkaziladi.
Uchinchi bosqichda (1980-yillarning o'rtalarida - 1990-yillarning boshlarida) logistika boshqaruvining funktsional yo'nalishlarini integratsiya qilish vazifalari qayta ko’rib chqildi. Logistik menejer-koordinatorlar paydo bo'ladi, dasturga yo'naltirilgan dizayn va matritsa tashkiliy tuzilmalari yaratiladi. Tashkiliy tuzilmalarning globallashuv jarayoni viloyatlarararo logistika alyanslari yaratishni va bitimlar tuzishni rag'batlantiradi. Bu esa logistika boshqaruvida o'zgarishlar talab qiladi. Markaz integratsiyalashgan logistika tizimlarida ko'pgina logistika vositachilarining harakatlarini muvofiqlashtirish uchun olinadi. Oddiy chiziqli - funktsional tuzilmalardan moddiy oqimning tashkiliy shakllari murakkab tarmoq tuzilmalariga aylanadi. Tarmoq tuzilmalarida moddiy oqimlarni boshqarish logistik boshqaruvi bir-biri bilan barqaror, uzoq muddatli munosabatlarga ega bo'lgan va ta'minot zanjirining elementlari bo'lgan sherik firmalarning tranzaktsiyalarini ehtiyotkorlik bilan hisobga olishga asoslangan. Ushbu elementlarning logistika faoliyatini boshqarish mazmuni tranzaktsion xarajatlarni kamaytirish nuqtai nazaridan ko'rib chiqiladi.
Bu logistik ta'limda ishtirok etuvchi hamkorlar pozitsiyalarining yaqinlashuvi va kerak bo'lganda ularning sonini qisqartirish hamda biznes jarayonlarini qayta tashkil etish hisobiga amalga oshirilishi mumkin. Materiallar oqimini tashkil qilishning tarmoq shakllarini boshqarishning o'ziga xos xususiyati shundan iboratki, menejment shirkatlarning barcha zarur aktivlarini iste'mol qiymatini yaratish uchun foydalanishga yo'naltirilgan.
"Logistika menejmenti" kontseptsiyasi odatda ettita logistika qoidalarini bajarish nuqtai nazaridan izohlanadi. Ushbu qoidalarning mazmuni quyidagicha: istalgan mahsulotni kerakli miqdordagi mavjudligini va belgilangan sifatni aniq joyda taniqli iste'molchilar uchun belgilangan vaqtda belgilangan narxda ta'minlash. Boshqacha qilib aytganda, logistika tizimidagi moddiy oqimni bunday tashkil etish va boshqarish, bozorda tizimning uzoq muddatli raqobatbardosh ustunligiga erishish uchun asos sifatida moddiy, moliyaviy, axborot va xizmat oqimlarini umumiy boshqarish imkonini beradi deb taxmin qilinadi.
A.P. Dolgov, V.K. Kozlov va S.A. Uvarov logistik boshqaruvning o'ziga xosligini turli xil boshqaruvning barcha funktsional zonalari bilan bog'liq holda ajratadi: "strategik va taktik maqsadlar va vazifalar uchun, moddiy resurslarni xarid qilish, tayyor mahsulotni ishlab chiqarish va marketingni boshqarish sohasida barcha funktsional boshqaruv sohalari (investitsiyalar, innovatsiyalar, axborot, ishlab chiqarish, moliyaviy, kadrlar)." V.I. Sergeev biznes tashkiloti eng muhim sohalaridagi munosabatlar logistika boshqarish mohiyatini ko'radi. Logistika boshqarish tushunchasi, bu ikki fundamental "xarakterlaydi: kompaniyani logistik boshqarish birinchi ma'noda micrologistika tizimi shakllangan maqsadlarga erishish uchun boshlang'ich va murakkab logistika faoliyati uchun asosiy boshqaruv vazifalarini (tashkilot, rejalashtirish, boshqarish, muvofiqlashtirish, monitoring, ro'yxatga olish va tahlil qilish) sinergiyalar bo'ladi . Ikkinchi ma'noda, logistik boshqarish-kompaniya va logistika tizimining tashkiliy darajadagi boshqarish ierarxik uning roli tomonidan yuqori va o'rta boshqaruv xodimlariga bo'linishi mumkin boshqaruv xodimlari, shuningdek, logistika xodimlar kompaniyaning quyi darajalari" hisoblanadi.
Mikroiliqtisodiy savdo logistikasi tizimning individual yo'nalishidagi vazifalarni hal etishga va tizim uchun belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun iqtisodiy oqimlar boshqaruv vazifalarini muvofiqlashtirishga qaratilgan. Ushbu jarayonlarning amalga oshirilishi ishtirokchilar o'rtasida funktsional majburiyatlarni maqbul taqsimlash, javobgarlik o'lchovlarini belgilash, tartibga solish va boshqaruv organlari va ishchi xodimlar o'rtasidagi o'zaro munosabatlar shakllarini yaratish orqali sodir bo'ladi.
Bunday tuzilmani boshqarishning asosiy tushunchalari quyidagilardan iborat: elementlar, ulanishlar (munosabatlar), darajalar, kuchlar. Tizimdagi boshqaruv elementlari va darajalarining ko'payishi boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarur bo'lgan shart-sharoitlarni murakkablashtiradi. Logistika tizimi miqyosi uning tizimsini va uning ta'sis ob'ektlarining sonini belgilaydi.
Materiallar oqimni (zanjir, tarmoq, kanal, veb) tashkiliy shakli nima bo'lishidan qat'iy nazar, logistika printsiplari kuzatilsa, u tizim sifatida qaraladi. Bunday tizimni boshqarish quyidagilarni o'z ichiga oladi: maqsadni shakllantirish va unga erishish yo'llarini aniqlash; muayyan traektoriyalarda moddiy oqimni tartibga solish jarayonlari orqali saqlash. Shu bilan birga, bunday tuzilmalarning samaradorligini baholash bo'yicha metodologik masalalar hal qilinmay qolmoqda, bir xil tashkiliy shakldagi material oqimlaridan ikkinchisiga o'tish qanday kechishi va oqim konfiguratsiyasi boshqaruvi mexanizmi qanday bo'lishi kerak, qanday qilib sheriklikni rag'batlantirish tizimini to'g'ri shakllantirish kerakligi aniq emas. Materiallar oqimining har bir tashkiliy shakli - zanjir, tarmoq, kanal, veb-sayt raqobatdoshligi muammosi ochiq qolmoqda. Biroq, logistika tizimi sub'ektlari uchun ma'muriy sxemani boshqaruv qarorining qaror qabul qilish mexanizmiga emas, balki boshqaruvning kelishilgan qarorini qabul qilish natijasida tashkil etiladigan tizim elementlarining o'zaro ta'siri tartibi bilan birlashtirish kerak. Bu holatda logistika tizimlarida funktsional, idoralararo va hududlararo boshqaruv qarorlarining roli ortib bormoqda. Boshqaruv faoliyatining asosiy maqsadi tizimning aloqalaridagi aloqa nuqtalariga va ushbu ulanishning mustahkamligini oshirishga yo'naltiriladi. Shu munosabat bilan, marketing vositalaridan foydalanish samarador hisoblanadi. Ta'minot tizimlarida logistika va marketing faoliyatini o'zaro yaqinlashtirish va o'zaro almashish zamonaviy marketing konsepsiyalarida aks ettirilgan: Vositachilik marketingi iste'molchilar va kompaniyaning boshqa sheriklari bilan mustahkam, to'la huquqli munosabatlarni yaratish, qo'llab-quvvatlash va kengaytirish jarayonidir. Bu logistika tizimlarini boshqarishda biznes sheriklari bilan uzoq muddatli aloqalarni o'rnatish uchun marketing usullariga muhim o'rin ajratilganligini tushuntiradi. Evropa tadqiqotchilari tomonidan taklif qilingan ta'sir o'tkazishning marketing usuli (IMP loyihasi - Industrial Marketing and Purchasing, 1990) quyidagi talablarga asoslanadi:
xaridorlar va sotuvchilar o'zaro ishlash jarayonida faol va teng ishtirokchilar;
xaridorlar va sotuvchilar o'rtasidagi munosabatlar uzoq muddatli, yaqin va kompaniyalar va kompaniyalar ichidagi o'zaro munosabatlar jarayonlarining majmuini o'z ichiga oladi;
v) kompaniyalar o'rtasidagi aloqalar sheriklarning bir-biriga bo'lgan roli yoki tlari to'plamiga qisqaradi. Ushbu munosabatlar qarama-qarshlik, ishonch va hamkorlik bilan birga amalga oshriladi;
g) yaqin munosabatlar ta'minot sohasida uzoq muddatli iqtisodiy aloqalar bilan emas, balki yagona yirik operatsiyalarda, shuningdek birgalikdagi harakatlarda yoki loyihalarda ishtirok etishda paydo bo'lishi mumkin. Ushbu usul firmalar o'rtasidagi aloqalarga qaratilgan bo'lib, ushbu kompaniyalar logistik ob'ektlar (zanjirlar, tarmoqlar, kanallar, tarmoqlar) sifatida integratsiyalashishi mumkin.
modelni tashkil etuvchi korxonalarning (shaxslarning) xususiyatlarini tavsiflovchi o'zgaruvchilar (logistikada ularni ta'minot zanjiridagi aloqalar);
o'zaro ta'sirning elementlari va jarayonlarini (tranzaktsiyalar, moddiy va o'zaro bog'liq oqimlar, iqtisodiy aloqalar, bitimlar) tavsiflovchi o'zgaruvchilar;
o'zaro ta'sirning sodir bo'layotgan muhitini (iqtisodiy omillar, ilmiy va texnologik taraqqiyot, qonunchilik asoslari, logistika muhitini) tavsiflovchi o'zgaruvchilar;
Markaziy (yoki markazlashtirilgan) boshqaruv tuzilmasi logistik tizim uchun eng muhim bo'lgan bir nechta aktivlarni nazorat qiladi, bu esa u yoki boshqa sohada uning raqobatbardoshligini belgilaydi. Ishbilarmon hamkorlar (etkazib beruvchilar, vositachilar) bilan barqaror va doimiy hamkorlik avtomobil sanoatiga xosdir. Misol uchun, Chrysler, BMW, Toyota kompaniyalari ta'minot zanjirida ularning narxi 70% dan ortiqroq bo'lgan qismiga ehtiyot qismlar va yordamchi materiallar xarid qilishadi. Tizimning asosiy nazorat markazining nazorati ostida barcha sub'ektlar uchun muhim bo'lgan asosiy faoliyatlar qoladi: yangi ishlab chiqarish materiallarini ishlab chiqarish; innovatsion ishlab chiqarish texnologiyalari; elektronika va fundamental tadqiqotlar. Bunday ta'minot tizimlarining afzalliklari quyidagi omillar bilan ta'minlanadi: logistika tizimining barqarorligi va yaxlitligi; harakatlarning muvofiqligi; innovatsiyalarni joriy qilish va barcha elementlarning qat'iy yo'naltirilganligi - umumiy maqsadlarga erishish bo'yicha yo'nalishlarga bog'liq.
Logistika tuzilmasining barqarorligi va yaxlitligi tarmoqdagi sheriklarning yaqin o'zaro munosabatiga bog'liq. Misol uchun, etkazib beruvchilar xaridorga (markazlashtirilgan kompaniya) bog'liq; vositachilar ham fokus-firma va markazlashgan kompaniyaning o'ziga bog'liqdir - barcha elementlarning ishlashiga bog'liqdir. Ushbu turdagi ichki korporativ tarmoqlar, avvalambor, tadbirkorlikka katta hajmdagi kapital qo'yilmalarni talab qiluvchi etuk sanoat tarmoqlariga xosdir. Biroq, bu tarmoqlar, barcha afzalliklari bilan faol bo’lmagan, minimal moslashuvchanlikka ega, o'z faoliyatini tezda qayta yo'naltira olmaydi va moddiy
oqimni qayta tashkil etishga qodir emas. Ba'zi hollarda markazlashtiruvchi kompaniya o'z aktivlarining katta qismini tizimdan oladi va faqat axborot va mablag’ oqimlarini nazorat qiladi. Zarur bo'lganda uning hamkorlarini o'zgartirishi mumkin. Ta'minot tizimi nafaqat markaziy markazlashgan kompaniyaning to'g'ridan-to'g'ri hamkorlari, balki logistika tizimidagi ishtirokchilar faoliyatini tartibga solish to'g'ridan-to'g'ri nazorat qilish amaliyoti bilan amalga oshirilishi mumkin (rejalashtirilgan vazifa, har qanday harakatni taqiqlash). Element aloqalarining mahalliy manfaatlari bir vaqtning o'zida hisobga olinmaydi (aslida, bu ta'sir keng ma'noda o'z manfaatlariga va tizim ishtirokchilarining manfaatlariga xizmat qiladi). Ehtimol, bilvosita, iqtisodiy, boshqaruv ta'siri barcha ishtirokchilarni tizimning istalgan hatti-harakatiga qiziqtiradigan rag'batlantiruvchi shart-sharoitlarni yaratishga qaratilgan. Shu maqsadda markazlashtiruvchi kompaniya tuzilmaviy birliklar (tizim elementlari) uchun tegishli me'yorlar, ularning faoliyatini tartibga soladi, biznes-jarayonlarning yagona standartlari ishlab chiqadi va boshqalar.
Demak, mustaqil ob'ekt sifatida har qanday tizimli shakllanish va logistika tizimining bir elementi kabi ta'lim bir xil emas. O'zaro aloqalar va o'zaro bog'lanishning har qanday ta'siri qo'shimcha (qo'shilgan) ta'siri sifatida amalga oshiradi. Bu qo'shimcha faoliyat kuchlari birlashuvi natijasida paydo bo'ladi. Bu tizimning maqsadli manfaatlarini amalga oshiradi. Fokus-kompaniyalarning keng miqyosli boshqaruv qarorlari faqat butun tizimda mavjud bo'lgan favqulotda xususiyatlarga ega bo'lishi kerak.
Tarmoq ta'minot zanjirida hamkorlarning o'zaro ta'siri ham mintaqaviy, ham sanoat bozori chegaralaridan oshib ketishi mumkin va turli tuzilmalarning ko'p tarmoqli va mintaqalararo tuzilmalariga kengaytirilishi mumkin. Bunday holda, biz superkompleks tizimlar va mega loyihalari sohasiga dahldormiz. Bunday tuzilmalar klaster tushunchasi bilan birlashtirilgan. Klaster shakllanishi superkompleks tizimlarga mos keladi. Ular turli xil tuzilmalarning multidisipliner, tarmoqlararo komplekslari bo'lib, unda nafaqat rasmiy, balki norasmiy munosabatlar ham qo'llaniladi. Klasterning yana bir xarakterli xususiyati shundaki, u sinergiya ta'sirini yaratadi, chunki u faoliyatlar orasida yaqinroq munosabat bo'ladi. Tashkilotning shakllari, shu jumladan, sinergik ta'sirga sabab bo'ladigan tuzilmalar birinchi marta A.T. Bogdanov tomonidan "Tektologiya" da (1913 y.), xususan, "faoliyat majmuasi" tushunchasini tasvirlab berayotganda tasvirlangan.
Ta'minot tizimiga kelsak, klasterlarning shakllantirilishi tizimning elementlarini bir-biriga bog'liqligini mustahkamlash va maqsadli bozor tovarlari umumiyligi asosida moddiy oqimning barqaror tashqi va o'z-o'zini boshqaruvchi vertikal va gorizontal integratsiyasi tufayli kuchayadi.
Muayyan klasterni tashkil etuvchi tarmoqlarning (mintaqalarning) birida davlatning yomonlashishi yoki takomillashtirilishi, global logistika tizimining barcha boshqa elementlarida aks ettirilgan. Ta'kidlash joizki, kontseptual pozitsiyalardan guruhlar xo'jalik sub'ektlarining birlashtirilgan maxsus shakli bo'lib, umumiy sinergetik ta'sirni qo'lga kiritish uchun asoslantirilgan, qonuniy jihatdan shartli ifoda mavjud bo'lmagan ko'p tarmoqli, mintaqalararo birlashma hisoblanadi. Klaster yondashuvi yirik logistik tashkilotlarning boshqaruv xususiyatlarini aniqlashga yordam beradi (masalan, tarmoqlar).
P. Monge va J. Falk 1990-yillarning oxirlaridagi tekshirishlarida global tarmoq tashkilotlarining murakkab infratuzilmasi va axborot texnologiyalari va ularning tuzilishi va boshqaruv usullarida o'ziga xos o'zgarishlarning mavjudligini aniqladi. Ular ichki korporativ tarmoqlar orasidagi farqlarni va quyidagilarni aniqladilar:
g'ildirak kabi ko'rinadigan tarmoqlar - ularning barcha filiallari bilan mustahkam bog'langan yagona markaz mavjudligi;
ko'p tarmoqli soxalar - ularni bir nechta markaziy periferik boshqaruv tugunlari mavjud;
g'ildirak shaklidagi global tarmoqlar shtab-kvartiralar, milliy tarmoqlar va shu kabilar.
P. Monge va J. Falk, keng tarqalgan qismlari va nazorat qilishning markaziy yadrosini hisobga olgan holda, ushbu turdagi tarmoqlarning harakatlanishining yo'qligiga e'tibor qaratdi. Ammo bunday tarmoqlarda material oqimining konfiguratsiyasini aniqlaydigan katta miqdordagi operatsiyalarni muvofiqlashtiradigan yagona aloqa liniyasining mavjudligi strategik jihatdan muhim ma'lumotlar bog'ning markaziy qismida to'planadi.
J. Kinn va R. Reich, bu turdagi tarmoqni "kobelga o'xshash tashkilotlar" deb atashdi, chunki ular tarqalgan pikler va markaziy ierarxiya uchun minimal qo'llab-quvvatlashning mavjudligi, bu erda asosiy farq alohida markazlar orasidagi ko'plab munosabatlarning murakkab tuzilmasini yaratishdir.Logistika veb- saytining xususiyatlarini aniqlaylik. Spider veb-modemlari, kontaktli shaxslar, global va ko'p tarmoqli tashkilotlar tashqi aloqalar murakkab tizimiga jalb qilingan. Tashkilot chegaralaridan o'tadigan ushbu tashqi aloqalar tizimi ichki tashkilot sifatida tasniflanmagan munosabatlarga bog'liq bo'lgan, ammo bozor tijorat operatsiyalari bilan bog'liq bo'lmagan munosabatlarga bog'liqligini ko'rsatadi. Bunday moddiy oqimlarning konfiguratsiyasi axborot va kompyuter va telekommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir vaqtda birgalikda ishlashga va tarmoqdagi o'zaro bog'liq faoliyatni muvofiqlashtirishga imkon beradi. Bunday tarmoqlardagi tashkilotlar o'rtasidagi aloqalarning zichligi, ya'ni ular bir-birlari bilan aloqalarining mustahkamligi markaziy tashkilotlarning faoliyatiga katta ta'sir ko'rsatadi. Tashkilotlar o'rtasidagi munosabatlar tabiati logistika tizimidagi axborot oqimlarining funktsional holatiga ta'sir qiladi:
mutlaqo ittifoqlarni shakllantirish uchun sharoitlar yaratiladi;
odatda material oqimiga hamroh bo'ladigan axborot oqimi mustaqil oqimga aylanadi;
raqobat sohasiga kirish uchun o'tish kerak bo'lgan to'siqlarga yana bir e’tibor beriladi. Ular tarmoq effektining qiymatini qo'lga kiritadilar. Logistika tarmog'ining barqarorligi umumiy axborot resurslarining mavjudligi bilan bog'liq.
Uning chegaralari tarmoq axborot resurslariga ega bo'lgan kompaniyalar tomonidan shakllantiriladi. Veb-saytga kirish yoki undan chiqish juda qiyin. Veb- tarmoq orqali kompaniyaning chiqishi uning o'limiga olib kelishi mumkin.
Veb-tarmoqlardagi boshqaruvni markazlashtirish darajasi odatdagidan yuqori. Bu erda etakchi barcha sho'ba kompaniyalari rivojlanish strategiyasini belgilovchi asosiy kompaniya hisoblanadi. Bir qator hollarda bosh-kompaniyaning roli koordinatsiya markazida birlashtirilgan korxonalar guruhi tomonidan amalga oshiriladi.
Boshqarishning asosiy printsipi - markaziylashtirish va markazsizlashtirishning optimal kombinatsiyasi bo'lib, u markaz va atrof-muhit o'rtasidagi vazifalar va kuchlarni taqsimlashda namoyon bo'ladi. Miqdoriy qonuniyatni hisobga olish kerak - ortiqcha markazlashuv tizimni tashkil etishish iqtisodiy samarfdorlikni kamayishiga olib kelishi mumkin. Ularning zaifligi rivojlanish yoki yo'q qilish jarayoni boshlanganda va logistika tizimining statik holati dinamik ravishda o'zgartirilganda namoyon bo'ladi.
Ijtimoiy tizimlarda va logistika tizimlarida harakatlanish, ta'sir kuchlarining nisbati teng bo'lmasa va ijobiy yoki salbiy faoliyatlar ustunlik qilganda ro'y beradi. Shuning uchun logistika sinergiyalari ijobiy va salbiy bo'lishi mumkin. Ijodiy jarayonlar ijobiy faoliyatning ustunligidan kelib chiqadi. Bu holatda biz logistika sinergiyalarining ijobiy natijalari haqida gaplashamiz. Salbiy faoliyatning ustunligi salbiy logistika sinergiyasini keltirib chiqaradi, bu tizimning yo'qolib ketishiga olib keladi. Logistika sinergetik ta'siri ijobiy faoliyatni yanada yaxshi kombinatsiyalash natijasida paydo bo'ladi. Ya'ni, tizimning iqtisodiy jihatdan uyg'unlashuviga erishilmasdan, ahloqiy va ahloqiy jihatdan ham tarkibiy jihatdan tashkiliy jihatdan rivojlangan bo’lishi mumkin.
Markaz tizimining ahvoliga tushish "markaziy kompleks bilan periferik element o'rtasida tizimli qarama-qarshiliklarni to'plash" imkonini beradi. Buning sababi shundaki, "tashkilotchilar yoki raxbarlar, ijrochilar yoki ularning sub'ektlari o'rtasida psixologik farqlar bor: ularning o'zaro tushunilishi to'liqsiz bo'lib, keyinchalik uni qisqartirish tendentsiyasi tobora kuchayib bormoqda". Bu insoniy munosabatlar tushunchasining asosidir. Ushbu kontseptsiyaning boshlang'ich nuqtasi xodimlarning hatti-harakatlari iqtisodiy sabablar bilan emas, balki mablag’ bilan qisman yoki bilvosita qoniqish bilan bog'liq bo'lgan ehtiyojlar bilan belgilanadigan bo'ldi. Agar ushbu ehtiyojlar hisobga olinadigan bo'lsa, iqtisodiy tuzilma qo'shimcha, iqtisodiy bo'lmagan rivojlanish manbasini oladi. Mamlakatimizda bunday yondashuv 1970-1980 yillardagi mehnat tashkiloti brigadasi shaklida, Yaponiyada esa - sifatli doiralarda (1960-yillardan beri) amalga oshirildi.
Logistika tizimi tashkiliy shakllari va oshirish murakkabligi birinchi o'ringa olib atrof-muhitga moslashish va hisobga olish tizimini ehtiyojlarini hisobga olgan holda, uning qobiliyatini o'rganib chiqish kerak, uning mazmunini o'zgartirish lozim. Har qanday tizim o'zboshimchalik bilan skelet va egiluvchanlik qismlarga bo'linishi mumkin. A.A. Bogdanov, ichki ziddiyatlar tizimlarini o'rganib, kuchli asoratlari tuzilgan va assimilyatsiya qilish tashkiloti moslashuvchanlik va yuqori darajasiga ega tizimining egiluvchanlik qismlarida sodir bo'ladi. Skelet qismida assimilyatsiya kamroq bo'ladi va uning rivojlanishida egiluvchanlik qismdan orqada qoladi. Bu tizim muvozanatining buzilishiga olib keladi. "Skelet" egiluvchanlik qismini o'z shaklida saqlab qolishga va shu tariqa "o'sishini kechiktirishga" harakat qiladi va uning rivojlanishini cheklaydi. Elastiklik tizimiga asoslangan tashkiliy taraqqiyot tashkilot shakllarining murakkablashishiga olib keladi, chunki ular yangi, o'zgaruvchan sharoitlarga moslashishadi. Tashkiliy shakldagi murakkablik, o'z navbatida, elastiklik tizimini rivojlantirish uchun qulaydir, chunki u kombinatsiyalarning boyligini oshiradi.
Biznеs-jarayonlarga nisbatan to’liq mikrologistika istе`molchi tovarga (хizmatga) buyurtma bеrgan paytdan boshlab to uni olgan (хarid qilgan) paytgacha bo’lgan vaqt jarayonlarini qamrab oladi. Bojхona mikrologistikasida jarayon manfaatdor shaхslar va bojхona organlari tomonidan tovarlarni bojхona hududiga olib kirgan paytdan to ularni bojхona rеjimi ostida joylashtirish paytigacha bo’lgan vaqtda amalga oshiriladigan barcha opеratsiyalarni qamrab oladi. Logistika jarayoni davom etishini optimallash bojхona logistikasida eng muhim muammo hisoblanadi. Uni hal qilish uchun turli хildagi zamonaviy logistika kontsеptsiyalari foydalaniladi. Jahon amaliyotida «aniq muddatida», «ehtiyojlar/rеsurslarni rеjalashtirish», «tеjamkor ishlab chiqarish», «talabga javob bеrish» kabi kontsеptsiyalar eng ko’p tarqalgan.
|