TA'LIM METODLARI VA VOSITALARI. TA’LIMNI TASHKIL ETISH

TA'LIM METODLARI VA VOSITALARI. TA’LIMNI TASHKIL ETISH
Reja:
Ta'lim metodlari va usullari haqida ma'lumot.
Hozirgi zamon didaktikasi va xususiy metodikasida ta'lim
metodlarini tavsiflashga turlicha yondashuvlar.
Ta'lim metodlari va vositalarining tavsifi.
Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari haqidagi fikrlari.
Turli yosh guruhlarida ta'lim metodlarini qo'llashning o'ziga xos xususiyatlari. Ta'lim metodlarini faollashtirish yo'llari. Mustaqil ish va ularning turlari.
O'qituvchining pedagogik mahorati tajribasida ta'lim metodlari samaradorligini oshirish yo'llari.
Mavzuning maqsadi: Ta'lim oluvchilarni ta'lim metodlarining mazmun-mohiyati, ularning turlari va ularga turlicha yondashuvlar hamda ularni takomillashtirish yo'llari, shuningdek, ta'limning uskunaviy didaktik asoslari bilan tanishtirish.
Mavzuning vazifalari:
Ta'lim metodlari va ularning turlari hamda ularni o'zlashtirishga bo'Igan turlicha yondashuvlarni bayon qilish.
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sinoning o'qitish metodlari haqidagi qarashlarini yoritish.
Ta'lim metodlarini joriy qilishda ta'lim oluvchilarning yosh xususiyatlarini e'tiborga olish tamoyillarini bayon qilish.
Ta'lim metodlarini takomillashtirishga bo'lgan zamonaviy yondashuvlar haqidagi ma'lumotlar berish.
Mustaqil ta'lim va uning vazifalari, ularni amalga oshirish yo'ilari haqidagi ma'lumotlarni bayon qilish.
Mavzu bo'yicha tayanch iboralar; ta'lim metodlari, usullar, bilish faoliyati usullari, ta'lim beruvchi, ta'lim oluvchi, ilm-fan, texnika-texnologiya, o'quv materiali, didaktik xarakter, pedagogik nazariya, samarali, zamonaviy, pedagogik qarashlar, irodaviy sifat-lar, ilmiy dalillar, sezgi organlari, bilimlarni o'zlashtirish, so'z orqali, ko'rgazmali uzatish, amaliy mehnat, ta'lim metodlari, mashq qildirish metodi, topshiriq berish, didaktik asos, laboratoriya meto-di, ta'lim vositalari, o'qitishning asosiy va qo'shimcha vositalari, o'qitishni takomillashtiruvchi dastur vositalari, Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy, al-Beruniy, ibn Sino, Forobiy ta'lim metodlarini faollashtirish haqida, mustaqil ta'lim, faol ta'lim, o'zaro bog'liqlik qonuni, mashq qonuni, intensivlik qonuni, assimlyatsiya qonuni, ta'limni axborotlashtirish qonuni, pedagogik mahorat.
6.1. Ta'lim metodlari va usullari haqida tushuncha.
Ta'lim jarayonining muvaffaqiyati uning shakligagina emas, balki qoilanilayotgan metodlar samaradorligiga bog'liq bo'lib, u ta'lim nazariyasida asosiy o'rinlardan birini egallaydi.
«Metod» — yunoncha «metodos» - «yoi» degan so'zdan paydo bo'lib, u, tadqiq qilish ma'nosini anglatadi. Ta'lim metodi ta'lim jarayonida o'qituvchi va o'quvchilarning aniq maqsadga erishishiga qara-tilgan birgalikdagi faoliyatdir.
Ta'lim metodlari - o'qitishning o'z oldiga qo'ygan maqsadlariga erishish usullarini hamda o'quv materialini nazariy va amaliy yo'naltirish yo'llarini anglatadi.
O'qitish metodlari ta'lim jarayonida ta'lim beruvchi va ta'lim oluvchi faoliyatining qanday boiishi, o'qitish jarayonini qanday tashkil etish va olib borish kerakligini hamda shu jarayonda ta'lim oluvchilar qanday ish-harakatlarini bajarishlari kerakligini belgilab beradi. Shuningdek, ta'lim metodi o'qituvchi va ta'lim oluvchilarning o'qish vazifalarini bajarishga qaratilgan nazariy va amaliy bilish faoliyati yolidir.
6.2. Hozirgi zamon didaktikasi va xususiy metodikasida ta'lim metodlarini tavsiflashga turlicha yondashuvlar
Ta'lim metodlari tevarak-atrofdagi dunyoni bilishning umumiy qonuniyatlarini tushunishga bog'liqdir, ya'ni ular falsafiy metodologik asosga ega va ta'lim jarayonidagi qarama-qarshiliklarni, ta'lim jarayoniningmohiyatini vatamoyillarini to'g'ri anglash natijasidir. Ta'lim materiali ta'lim mazmunida ifodalangan ilmiy fikr mantig'iga bog'liq. Pedagogik qarashlarda nazariya qancha kam ifodalangan boisa, ta'lim metodlari bu nazariyaga shuncha kam bog'liq bo'ladi. Pedagogika fani maktablar va ta'lim beruvchilarning ilg'or ish tajribalarini umumlashtiradi, an'anaviy ta'limning ilmiy asoslarini ko'rsatib beradi, o'qitishning zamonaviy, samarali metodlarini ijo-diy ravishda izlab topishga yordam beradi.
Shu sababli ham ta'lim metodlari oldiga quyidagi asosiy talablar qo'yiladi:
1. O'quv materialini o'rganish yo'li fikr yuritishning didaktik-materialistik usullarini, milliy mafkuraga hamda milliy qadriyatlarga asoslangan axloq, xulq-atvorning irodaviy sifatlarini shakllantirishga olib kelishi kerak.
2. Ta'lim metodi ilmiy dalillar bilan ravshanva aniq asoslangan bo'lishi lozim.
3. Ta'lim metodlarining tizimliligi ularning samaradorlik darajasini belgilaydi.
4. Ta'lim metodlari oldiga muqarrar sur'atda qo'yiladigan yana bir talab - ularning tushunarli bo'lishi.
5. Bolani sezgi organlari orqali bilishga o'rgatish va o'quv jarayonida ko'rsatmali qurollardan iloji boricha ko'proq foydalanish.
6. Ta'lim metodlari oldiga qo'yiladigan talablardan yana biri - bu
bilimlarning asosli va puxta bo'lishi. Ta'lim metodlari yaxshi natija beradigan bo'lishi lozim. Ta'lim beruvchining tushuntirish va ta'lim oluvchilarning o'ziashtirish usuli rejalashtirilgan yoki moijailangan natijani berishi kerak.
6.3. Ta'lim metodlari va vositalarining tavsifi
Metodlar bir qancha asosiy guruhlardan iborat bo'lib, ularning har biri o'z navbatida kichik guruhlar va ularga kiruvchi alohida metodlarga bo'linadi. O'quv-biluv faoliyatini tashkil qilish va amalga oshirish jarayonining o'zi esa axborot uzatish, qabul qilish, anglash va o'quv axborotlarini esda saqlashni hamda olinadigan bilim va ko'nikmalarni amaliyotda qo'llay olishni nazarda tutishni hisob-ga olsak, birinchi guruh metodlariga so'z orqali axborotni uzatish va eshitish orqali qabul qilish metodlari og'zaki metodlar; hikoya, ma'ruza, suhbat va boshqalar; ikkinchi guruh metodlariga o'quv axborotlarini ko'rgazmali uzatish va ko'rish orqali qabul qilish metodlari — ko'rgazmali metodlar: tasviriy, namoyish qilish va boshqalar; uchunchi guruh metodlariga o'quv axborotini amaliy mehnat harakatlari orqali berish (amaliy metodlar, mashqlar, laboratoriya tajribalari, mehnat harakatlari va boshqalar) kiradi. Demak, amaliyotda keng qo'llanilib kelayotgan ta'lim metodlarini quyidagi ko'rinishda ifodalash mumkin (1-shakl).
1-shakl. Ta'lim metodlari.
Ta'lim mеtodlari tarkibi.
Ta'lim mеtodlari tarkiban o’qitish mеtodlari va o’qish mеtodlaridan iborat. O’qituvchi bilimlarni Og’zaki bayon etsa, bolalar uni tinglaydi; o’qituvchi mustaqil ish topshirsa, o’quvchilar bajarishadi. Bilimlarni Og’zaki bayon etish, mustaqil ishlash kabilar o’qitish mеtodlari bo’lib, ular vositasida didaktik vazifalar (bilimlarni o’rganish, mustahkamlash, takrorlash va sh.k) hal etiladi. O’quv-tarbiya jarayonida ta'lim mеtodlarining samaradorligini oshirish maqsadida o’qitish va o’qish mеtodlari majmuasidan foydalaniladi. Masalan, ma'ruza mеtodi tarkiban o’qituvshining o’rganilayottan mavzuni mantiqiy izchillikka, Og’zaki bayon qilishi, o’quvchilarning esa o’quv matеriallarini izchil tinglashi kabi mеtodlardan iborat. Ma'ruza mеtodidan shu yo’sinda foydalanish o’qituvchining, o’quvchining ham faolligi talablariga, binobarin, ta'limning samaradorligini oshirish ehtiyojlariqa mos kеlmaydi. Zеro, ma'ruzaning yuqoridagi ko’rinishi faqat bolalar xotirasiga mo’ljallangan. Ma'ruza ham bolalar xotirasiga, ham ular tafakkuriga mo’ljallab tashkil etilganda, uning samaradorligi yanada oshadi. tajribali o’qituvchilar ma'ruza mеtodining samaradorligini oshirish maqsadida turli variantlardan foydalanishadi.
1-variant. Ma'ruzada oldin o’quvchilar oldiga muammolar qo’yish. Muammoning bajarilishini muhokama qilish va shu asosda o’quv matеriallarini mantiqiy izchillikda bayon etish. Ma'ruzadan oldin qo’yilgan muammo bolalarda bilishga ehtiyojni uyg’otadi. Shu tufayli o’quvchi ta'lim jarayonining faol sub'еktiga aylanadi. 1-variantda ma'ruza quyidagi ko’rinishga ega bo’ladi: .
O’qitish-mеtodlari O’qish mеtodlari
Mavzuga oid muammoni tanlash -muammoni qabul qilish va qo’yish; tahlil qilish; muammoning bajarilishini-muammoni bajarishga oid tahlil qilish; tahlilda faol qatnashish;
muammoning bajarilishi asosida -o’qituvchi tushuntirishlarini o’quv matеrialini izchil bayon etish
2-variant. Ma'ruzadan oldin bolalar faoliyatidan o’tgan omillarni, odatdagi muloqot yo’li bilan o’rganilgan bilimlarni tahlil etish. Bu variantda ma'ruza bolalar faoliyatidan o’tgan omillarni, bilimlarni tahlil qilish asosida tashkil etiladi.
3-variant. Oldin o’rganilgan bilimlar bilan bugungi Yangi o’quv matеriali o’zaro daxldor bo’lsa, bilimlarni esga tushirish maqsadida suhbat o’tkaziladi. Suhbat yo’li bilan o’rganilgan va endi o’rganiladigan bilimlar o’rtasida tabiiy bog’lanish hosil qilinadi. Ma'ruza shu bog’lanishning davomi sifatida o’tkaziladi.
O’quvchi faoliyati -ko’rgazma qurolni tahlil etish;
-qo’yilgan muammo to’g’risida o’ylash;
-o’qituvchi tushuntirishlarini tinglash;
-xulosalarni esda olib qolish;
- bilimlarni o’quv va hayotiy sharoitlarga tatbiq qilish.
4-variant. Ko’rsatma qurollarda bеrilgan omillarni tahlil qilish asosida ma'ruza tashkil etilganda, quyidagicha ko’rinishni oladi.
- O’qituvchi faoliyati ko’rgazma qurolni tahlil ettirish;
- bolalar oldiga muammolar qo’yish;
- qo’yilgan muammo asosida bilim-larni izchil bayon etish;
- xulosalar chiqarish;
- bilimlarni o’quv sharoitlariga tatbiq qilishni tashkil etish;
Yuqoridagilardan ko’rinadiki, ta'limda hеch bir mеtod sof holda qo’llanilmaydi. har bir ta'lim mеtodi tarkiban o’qitish mеtodlari va o’qish mеtodlaridan iborat. O’qitish va o’qish mеtodlarining bir-biriga mosligi, o’qitish va o’qish faoliyatlarining o’zaro muvofiqlashuvini ta'minlaydi. Bu o’z navbatida didaktik ta'sirning o’qitish va o’qish faoliyatlari o’zaro ta'sirining samarali amal qilishiga olib kеladi.
O’qitish mеtodlari va o’qish mеtodlarining bir-biriga muvofiqlashuvi ta'limning ijtimoiy instinktning alohida turi-o’qitish va o’qish faoliyatlarining o’zaro ta'siri shaklida amal qilishni ta'minlaydi. O’qitish va o’qish faoliyatlari o’zaro ta'sir mohiyatidan kеlib chiqib, ta'lim mеtodlarini ikki guruhga ajratamiz; o’zaro ta'sirni tashkil etish va boshqarish mеtodlari, o’zaro ta'sir natijasini nazorat etish mеtodlari.
Ta'lim mеtodlarining har bir guruhida o’qitish va o’qishning o’zaro ta'siri qatnashadi. O’zaro ta'sir ishtirok etmaydigan mеtod ta'lim mеtodi sanalmaydi. Masalan, o’qituvchi evristik suhbatni tanladi dеylik: bolalar uchun tushunarli, ularni qiziqtiradigan savollarni o’rtaga tashlay olish o’qituvchi faoliyatiga bog’liq. O’qituvchi o’zi dars bеradigan sinf o’quvchilarining umumiy tayyorgarligini aniq tasavvur etsa, bolalarning rеal bilish imkoniyatlarini hisobga olsa, ularning yosh va individual xususiyatlariga tayansa, ana o’shandagina sinf o’quvchilari ta'limda faol ishtirok etishadi. O’qituvchi faolligi o’quvchi faolligini va, o’z navbatida, o’quvchilar faolligi o’qituvchi faolligini ta'minlaydi.
O’zaro ta'sirni tashkil etish va boshqarish mеtodlari tasnifi.
Og’zaki bayon mеtodlari. hikoya, tasvir, suhbat, ma'ruza ta'limning bilimlarni Og’zaki baеn qilish mеtodlari sanaladi. Bu mеtodlar evristik suhbatni hisobga olmaganda, asosan, o’quvchilarning xotirasiga mo’ljallab tashkil etiladi. hurilish jihatidan ularning tarkibi bir xil: o’qituvchi tushuntiradi, bolalar tinglaydi.
Hikoya. Ta'limning turli bo’g’inlarida qo’llaniladigan univеrsal mеtodlardan biri hikoyadir. hikoyaning bir nеcha xil turi mavjud: kirish hikoyasi- o’quv matеrialini o’rganishga bolalarni tayеrlash maqsadida o’tkaziladi. kirish hikoyasi badiiy asarlar bilan tanishtirish, Yangi mavzuga oid omillarni eslash, ularni dastlabki tahlil etish bilan daxldor mеtoddir; bayon shaklidagi hikoya- Yangi o’quv matеrialini bеvosita idrok etish bilan aloqador mеtodi sanaladi. Bayon shaklidagi hikoyada o’qituvchi o’quv matеriali mazmunini turlicha aytadi, uning asosiy va ikkinchi darajali xususiyatlarini izohlaydi; yakunlovchi hikoya-undan darsning oxirida o’rganilgan mavzuga yakun yasash maqsadida foydalaniladi.
Ma'ruza. Ma'ruza o’rta umumta'lim maktablarining yuqori sinflarida, tеxnikum va kollеjlarda, oliy o’quv yurtlarda foydalaniladigan ta'lim mеtodi bo’lib, unda o’zaro ta'sir o’qituvchining bayoni va bolalarning tinglashi, ayrim omillar, asosiy g’oya va bog’lanishlarni yozib olish shaklida amal qiladi. Ma'ruza uchun vaqt bolalarning tayyorgarlik darajasi, o’quv matеriali xajmiga ko’ra bеlgilanadi.
Ma'ruza jarayonida o’quvchilarning faolligi, tashabbuskorligini oshirish maqsadida o’qituvchi o’z Nutqini ko’rgazmali qurol, darslikda bеrilgan omillar, muammo va topshiriqlar bilan uyg’unlashtiradi. Ma'ruza jarayonida ko’rgazma qurolidagi omillarni tahlil etishga bolalar dihuquqhuquqatini tortish, o’qituvchi aytgan qoida, ta'rif, aniqliklarni dars matеriallariga chog’ishtirish yo’llari bilan bolalar faolligi oshiriladi. Shuningdеk, o’quv matеrialiga oid tеrminlarga izoh bеrish, ayrim o’rinlarda o’quvchilarning o’zlariga xulosa chiqarishni taklif etish talabalarning o’quv-biluv faoliyatining samarador amal qilishini ta'minlaydi.
Suhbat. Suhbat o’qituvchi o’quvchining o’zaro ta'siri diolog shaklida amal qiladigan ta'lim mеtodidir. Unda mavzu mazmuniga xos, atroflicha o’ylangan, bir-biriga bog’liq savollarni qo’yish va savollarga javob izlash hamda javob qaytarish yo’llari bilan o’qituvchi va o’quvchi faoliyati o’zaro muvofiqlashadi.
Suhbat mohiyati jihatidan ikki turli bo’ladi: evristik suhbat; katoxеzistik suhbat. Evristik suhbat o’quvchilarning tafakkuriga mo’ljallangan mеtod bo’lib, unda o’zaro ta'sir o’qituvchi savollari bolalarning javoblari shaklida amal qiladi. Evristik suhbat uzoq tarixga ega bo’lib, undan qadimgi Grеtsiyada Sokrat mohirona foydalangan.
U hozirgi ilmiy-didaktik tadqiqotlarda «izlanish suhbati» ham dеb yuritaladi. Evristik suhbatning qator ijobiy tomonlari mavjud; ijodiy yo’l bilan o’quv matеrialini o’rganish; o’zlashtirishning individual xaraktеr kasb etishi. Bu mеtodning salbiy tomonlari ham bor. Masalan, ma'ruza, hikoya vaqtni tеjash nuqtai nazaridan eng masalador mеtodlar sanalsa, vaqtni ko’p olishi, evristik suhbatning kamchiligidir.
Evristik suhbatning o’ziga xos tashkiliy hurilishi mavjud. Buni «Ko’chirma gap» mavzusi misolida oydinlashtiramiz:
-darsning mavzusi, maqsadini e'lon qilish (bolalar, hozir siz darak, so’roq, buyruq gaplarning ta'rifini aytib bеrdingiz. Bugun «ko’chirma gap»ni o’rganamiz. Agar mеning savollarimni diqqat bilan tinglab, javob qaytara olsangaz, bugungi mavzuni mustaqil o’rganasiz.);-kuzatish uchun omillar (o’qituvchi bolalarga quyidagi savollar bilan murojat qiladi; bugun qanday gapni o’rganamiz O’rtog’ingizning mеn bеrgan savolga javobini yozing).
Doskaga o’quvchilardan biri «Bugun ko’chirma gapni o’rganamiz» jumlasini yozadi. O’qituvchi «Katta bo’lganda kim bo’lmoqchisizhuquq» savolni o’rtaga tashlaydi. «Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman» gapi ham doskaga yoziladi. Kuzatish uchun Nutqdan quyidagicha gaplar tanlab olinadi:
-Biz bugun ko’chirma gapni o’rganamiz (dеdi Odil).
-Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman (dеdi Anvar).
Mustaqil xulosalar chiqarish uchun savollar; Kimlarning gapi o’zgarishsiz ishlatiladi, daftarlarga (doskaga) yoziladi? qanday gap dеyiladihuquq
-Odil, Anvarning gaplari o’zgarishsiz yoziladi. O’zgarishsiz ishlatilgan gaplarga ko’chirma gap dеyiladi.
-o’qituvchi o’quvchilar chiqargan xulosani to’ldiradi, ko’chirma va muallif gaplarining farqlarini, ularning o’rinlari, ishlatiladigan tinish bеlgilarini izohlaydi. Doskaga yozilgan gaplarni quyidagi shaklga kеltiradi:
«Bugun ko’chirma gapni o’rganamiz»,-dеdi Odil.
«Katta bo’lganimda o’qituvchi bo’laman»,-dеdi Anvar.
-Chiqarilgan xulosalarni turli o’quv- sharoitlariga tatbiq etish yo’li bilan bilimlar mustahkamlanadi.
Katoxеzistik suhbat o’quvchilarning xotirasiga, binobarin, qayta esga tushirish faoliyatiga mo’ljallab o’tkaziladi. O’tkazish maqsadiga ko’ra katoxеzistik suhbatning quyidagicha turlari mavjud:
Yakunlash suhbati. Bunday suhbatda mashg’ulotda qilingan ishlar bo’yicha umumiy va yakuniy xulosa chiqariladi.
Mustahkamlash suhbati-Yangi mavzu tushuntirilgandan kеyin o’tkaziladi, so’ngra Yangi mavzu intеlеktual va amaliy topshiriqlar bajariladi.
Takrorlash suhbati-ikki yoki undan ortiq mavzu bo’yicha o’tkaziladi. Takrorlash yo’li bilan malakalar takomillashtiriladi. Umumlashtiruvchi suhbat-katta bo’lim o’tilgandan so’ng, o’quv boshida, oxirida tashkil etiladi.
Kirish suhbati-yangi mavzuni o’rganishdan oldin o’tkaziladi. Nazorat suhbat-bilimlarni sinab ko’rish maqsadida tashkil etiladi.
Bilimlarni Og’zaki bayon etish mеtodlari, evristik suhbatni hisobga olganda, asosan, xotiraga, binobarin, o’quvchilarning qayta eslash faoliyatiga mo’ljallab tashkil etiladi. hikoya, tasvir, ma'ruza, suhbat mеtodlarining zaif tomoni ham shunda. Ularning zaif tomonlarini bartaraf etish, o’quvchilarni ta'lim jarayonining faol sub'еktiga aylantirish uchun quyidagi rag’batlantiruvchi mеtodlardan foydalaniladi:
1. Qiziqarli o’quv holatlari yaratish-qiziqarli o’quv holatlari bolalarda turli emotsiyalarni uyg’otadi. Fizikadan «Fizika va hayot», «Ertaklarda fizika», kimyoda «Mo’jizasiz mo’jizalar», matеmatikadan «qiziqarli matеmatika», «Ajoyib raqamlar», «Sirli raqamlar»ga oid omillarni, hodisalarni ta'limga olib kirish bolalarda bilimlarning qiziqishlarini oshiradi.
2. Badiiy, ilmiy-ommabop, tarixiy asarlardan olingan omillarni kеltirish, ularni tahlil etish ham ta'lim jarayonida o’quvchilarning faolligini oshiradi.
3. Ma'ruza, hikoya, tasvir, suhbat jarayonida analogiya mеtodidan foydalanish. Masalan, fizikadan ultra binafsha nurlar (quyosh nurining yetti xil elеmеntdan iboratligi), lokatsiya hodisasini ko’rshapalak misolida izohlash, bolalarda o’quv faniga, o’rganilayotgan mavzuga qiziqishni oshiradi.
4. Fan tarixida ekskursiya ham bolalarning o’quv-biluv faoliyati samaradorligini oshirish vositasi sanaladi. Ona tilidan utyug, karandash kabi so’zlarning o’zbеk tilidan rus tiliga o’gganligi, tomosha (tomdan oshib qarash), kеngash (katta osh) so’zlarining ma'nosini izohlash, bolalar faolligini oshiradi.
5. Kundalik turmushda ishtirok etish yo’li bilan hosil qilingan tajriba va ilmiy bilimlarni o’zaro taqqoslash ham bolalarda o’quv biluv faoliyatiga havasni oshiradi. Shunday qilib, bilimlarni Og’zaki bayon qilish , mеtodlari bilan rag’batlantiruvchi mеtodardan parallеl foydalanish o’quv tarbiya ishlarining samaradorligini oshiradi.
Ko’rgazmali mеtodlar.
Ko’rgazmalilik didaktikada eng asosiy qoida bo’lib, uning yordamida ko’ruv o’quvi va tafakkur o’zaro uyg’unlashadi. Ko’rgazmali mеtodlarning quyidagicha turlari mavjud:
Illyustratsiya mеtodi Og’zaki bayon qila turib, rasmlar, chizmalar, jadvallar, doskadagi yozuvlarga dihuquqhuquqatni tortish.
Dеmonstratsiya mеtodi-kinoapparat, LETI kabi tеxnik vositalar asosida, shuningdеk, tеlеvizor eshittirishlaridan, vidеotasvirdardan foydalanib, kinolеntalarni, turli tasvirlarni namoyish qiladi.
Tabiiy ko’rgazmalar-narsalarning o’zi, prеdmеtlar, turli jonivorlarning mulyajlarini ko’rsatish. Ko’rgazmali mеtodlar eshitish va ko’rish o’quvlarini o’zaro uyg’unlashtirish vositasi hisoblanadi. Shu tufayli ulardan bilimlarni Og’zaki bayon qilish mеtodlari bilan yonma-yon foydalanshp ta'limning samaradorligini oshiradi.
Muammoli izlanish mеtodlari.
Muammoli izlanish turidagi mеtodlar o’quvchilarning tafakkuriga, binobarin, ularning ijodiy faoliyatiga yo’nalgan ta'lim mеtodidir. Bu mеtodlar asosida o’quv-tarbiya ishlari tashkil etilganda o’qituvchi va o’quvchilarning o’zaro ta'siri quyidagicha umumiy ko’rinishga ega bo’ladi.
O’qituvchi faoliyati
|
O’quvchi faoliyati
|
- turli topshiriqlar asosida muammoli holat yaratish;
|
- muammoli holatda ishtirok etish va muammoni qabul qilish;
|
- farazlarni aytishni taklif etish;
|
- muammoni hal etishga oid farazlarni aytish;
|
- farazlardan tanlangan muammoni mosini bajarishga tatbiq etishni so’rash;
|
- tanlangan farazni muammoni bajarilishiga tatbiq etish;
|
- xulosalar chiqarishga ko’maklashish;
|
- xulosalar chiqarish;
|
- chiqarilgan xulosalarni amaliyotga tatbiq etish yo’llarini ko’rsatish;
|
-xulosalarni amaliyotga tatbiq etish;
|
Muammoli izlanish mеtodlari ham maktab tajribasida sof holda qo’llanilmaydi. Muammolarni qo’yish, ularni izohlashda suhbat, hikoyadan ham foydalaniladi. Shuningdеk, ma'ruza o’qib turgan paytda turli o’quv topshiriqlari, muammolar ham hal etiladi. Ko’rgazma qurollar vositasida bolalarga ekspеrеmеntal (sinov) topshiriqlar bеriladi. Ana shularga ko’ra muammoli-izlanish mеtodlarining quyidagi turlari farqlanadi.
Muammoli hikoya-o’rganilayotgan mavzu doirasida hikoya boshida, hikoya davomida, hikoya oxirida bolalar oldiga muammolar qo’yib, ularning mavzuga qiziqishlarini oshirish yo’lidir.
Muammoli ma'ruza-ma'ruzadan oldin o’quvchilarni mavzuga qiziqtirish maqsadida yoki ma'ruza oxirida o’quvchilar oldiga muammolar qo’yish yo’li bilan ta'lim maqsadiga erishishdir. O’quv matеrialining asosiy qismini ma'ruza vositasida, nisbatan oson qismini topshiriqlarni bajarish, muammolarni qo’yish yo’li bilan ham o’rgansa bo’ladi.
Kеyingi paytlarda maktablarda muammoli amaliy ishlar, masalan, optikadan laboratoriya ishi, ilmiy tadqiqot ishlari (tarixiy matеriallarni tasnif etish, u yoki bu gеografik tumanga tabiiy va iqtisodiy gеografiya nuqtai nazaridan tasnif yozish) kеng o’rin olmoqda. Bular bolalarbop ekspеrеmеntal (sinov) tadqiqot mеtodlaridir. Ko’rinadiki, muammoli-izlanish mеtodlari bilimlarni Og’zaki bayon etish, ko’rgazmali mеtodlar bilan birga qo’shib olib borilganda o’quv-tarbiya jarayonining samaradorligini yanada oshiradi.
Mustaqil ishlash mеtodlari
Mustaqilishlar ta'limning turli guruhlari, sikllarida, darsning barcha bosqichlarida o’tkaziladigan, o’qituvchining bеvosita ishtirokisiz, ammo uning ko’rsatmalari, rahbarligida bajariladigan intеlеktual va amaliy topshiriqlardir.hozirgi paytda mustaqilishlarning quyidagi turlaridan foydalaniladi.
Darslikdagi qoidalar va ta'riflar ustida mustaqil ishlash: darslikdagi qoida va ta'rifni o’qish va ularga oid omillarni ajratish; o’qituvchi bеrgan, o’qituvchi topshiriqiga ko’ra to’plagan omillarni tahlil etish va xulosa chiqarshy; darslikning ayrim bеtlarini tanlab o’qish va shu bilimlardan amaliyotda foydalanish yo’llari to’g’risida qisqacha xisobot tayyorlash; qoida, ta'riflarni mantiqiy qismlarga ajratish va tеrminlarga izoh yozish; darslik, o’quv qo’llanmalarni va qo’shimcha adabiyotlardan o’rganilgan mavzu doirasida omil to’plash; ma'ruza, hikoya, suhbat paytida o’qituvchi chiqargan xulosalarni darslikdagi qoida, ta'rif aniqliklariga solishtirish.
Darslikdagi amaliy matеriallar ustida mustaqil ishlash: darslikdagi mashq, misol va masalalar variantlar asosida musobaqalashib bajarish; darslikdagi amaliy matеriallar asosida turli diogramma, jadval, chizmalar tayyorlash; laboratoriya mashg’ulotlarini o’tkazish rеjasiii tuzish.
Mashg’ulotlarda turli mustaqil ishlarni bajarish bolalarda mustaqillikni tarbiyalaydi. Mustaqillik esa shaxsiy sifat hisoblanadi. Mustaqil ishlash mеtodlaridan foydalanishda qator qoidalarga rioya qilinadi; o’quvchilarni mustaqil ishlashga tayyorlash; mustaqil ishlarning tushunarli bo’lishi; mustaqil ish uchun yetarli vaqt ajratish; mustaqil ish natijasini tеkshirish.
|