Mobil aloqa tizimlarida axborot xavfsizligi masalalari

|
Mobil aloqa tizimlarida axborot xavfsizligi masalalari
|
bet | 3/3 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 0,83 Mb. | | #252270 |
Bog'liq Mobil MI-2Mobil aloqa tizimlarida axborot xavfsizligi masalalari.
Axborot xavfsizligiga tahdidlar turli shakllarda boʻlishi mumkin. 2018-yil uchun eng jiddiy tahdidlar „xizmat koʻrsatish usulidagi jinoyatlar“ (inglizcha: Crime-as-a-Service), Internet mahsulotlari, taʼminot zanjirlari va tartibga solish talablarining murakkabligi bilan bogʻliq boʻlgan tahdidlar boʻlgan . „Xizmat koʻrsatish usulidagi jinoyatlar“ yirik jinoiy hamjamiyatlar uchun darknet bozorida jinoiy xizmatlar paketini yangi paydo boʻlgan kiberjinoyatchilarga arzon narxlarda taqdim etishning bir namunasidir. Bu yuqori texnik murakkablik yoki yuqori narx tufayli ilgari erishib boʻlmagan xakerlik hujumlarini amalga oshirish imkonini beradi. Bu esa kiberjinoyatni ommaviy hodisaga aylantiradi. Koʻpgina tashkilotlar Internet mahsulotlarini faol tatbiq qilmoqdalar. Bu qurilmalar koʻpincha xavfsizlik talablarisiz ishlab chiqilganligi bois, kiberhujumlar uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratadi. Bundan tashqari, internet xizmatlarining jadal rivojlanishi va murakkablashuvi uning shaffofligini pasaytiradi, bu esa noaniq belgilangan huquqiy qoidalar va shartlar bilan birgalikda tashkilotlarga qurilmalar tomonidan toʻplangan mijozlarning shaxsiy maʼlumotlaridan oʻz ixtiyoriga koʻra, ular bilmagan holda foydalanish imkonini beradi. Bundan tashqari, tashkilotlarning oʻzlari IoT qurilmalari tomonidan toʻplangan maʼlumotlarning qaysi biri tashqariga uzatilishini kuzatishi mushkul masaladir. Taʼminot zanjirlariga tahdid shundaki, tashkilotlar oʻzlarining yetkazib beruvchilari bilan turli xil qimmatli va nozik maʼlumotlarni almashishadi, natijada ular ustidan bevosita nazorat yoʻqoladi. Shunday qilib, ushbu maʼlumotlarning maxfiyligi, yaxlitligi yoki mavjudligini buzish xavfi sezilarli darajada oshadi. Bugungi kunda regulyatorlarning tobora koʻpayib borayotgan yangi talablari tashkilotlarning hayotiy axborot aktivlarini boshqarishni sezilarli darajada murakkablashtirmoqda. Masalan, 2018-yilda Evropa Ittifoqida qabul qilingan „Umumiy maʼlumotlarni himoya qilish qoidalari“ (inglizcha: General Data Protection Regulation, GDPR) har qanday tashkilotdan istalgan vaqtda oʻz faoliyati yoki taʼminot zanjirining istalgan qismida joylashtirilgan shaxsiy maʼlumotlarning mazmuni, ularni qayta ishlash usullari, saqlanish va himoyalanish tartibi va qanday maqsadlar uchun xizmat qilishini koʻrsatishni talab qiladi. Bundan tashqari, ushbu maʼlumot nafaqat vakolatli organlar tomonidan tekshirish paytida, balki ushbu maʼlumotlar egasining birinchi talabiga binoan ham taqdim etilishi lozim. Bunday muvofiqlikka rioya qilish muhim byudjet mablagʻlari va resurslarini tashkilotning boshqa axborot xavfsizligi vazifalaridan chetlashtirishni talab qiladi. Shaxsiy maʼlumotlarni qayta ishlashni soddalashtirish uzoq muddatli istiqbolda axborot xavfsizligini yaxshilashni nazarda tutsa ham, qisqa muddatda tashkilotning xatarlari sezilarli darajada oshadi .
Aksariyat odamlar u yoki bu tarzda axborot xavfsizligi tahdidlariga duchor boʻlishadi. Masalan, ular zararli dasturlar (viruslar va kompyuter qurti, troya oti(kompyuter virusi) va firibgarlik dasturlari)[12], fishing yoki identifikatorni oʻgʻirlash qurboni boʻlishadi. Fishing (inglizcha: Phishing) — maxfiy maʼlumotlarni (masalan, hisob, parol yoki kredit karta maʼlumotlari) olishga qaratilgan firibgarlik harakatlaridir. Odatda, ular internet foydalanuvchisini har qanday tashkilotning (bank, internet-doʻkon, ijtimoiy tarmoq va h.k.) asl veb-saytidan ajratib boʻlmaydigan soxta veb-saytga jalb qilishga harakat qiladilar [13][14]. Qoida tariqasida, bunday urinishlar tashkilot nomidan soxta veb-saytlarga havolalarni oʻz ichiga olgan soxta elektron pochta xabarlarini ommaviy yuborish orqali amalga oshiriladi. Foydalanuvchi brauzerda bunday havolani ochib, oʻz hisob maʼlumotlarini kiritib firibgarlarning oʻljasiga aylanadi. 1964-yilda ingliz tiliga Andoza:Tr kiritilgan boʻlib, unda kimningdir shaxsiy maʼlumotlari (masalan, koʻpincha fishing yoʻli bilan olingan ism, bank hisobi yoki kredit karta raqami) firibgarlik va boshqa jinoyatlarni sodir etishda foydalaniladi. Jinoyatchilar nomidan noqonuniy moliyaviy imtiyozlar, qarz olgan yoki boshqa jinoyatlarni sodir etgan shaxs koʻpincha ayblanuvchining oʻzi boʻlib qoladi va bu uning uchun jiddiy moliyaviy va huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Axborot xavfsizligi shaxsiy hayotga bevosita taʼsir qiladi va bu holat turli madaniyatlarda turlicha taʼriflanishi mumkin.
Hukumatlar, harbiylar, korporatsiyalar, moliya institutlari, tibbiyot muassasalari va xususiy korxonalar oʻz xodimlari, mijozlari, mahsulotlari, tadqiqotlari va moliyaviy natijalari haqida doimiy ravishda katta miqdordagi maxfiy maʼlumotlarni toʻplaydi. Agar bunday maʼlumotlar raqobatchilar yoki kiberjinoyatchilar qoʻliga tushib qolsa, bu tashkilot va uning mijozlari uchun keng qamrovli huquqiy oqibatlarga, tuzatib boʻlmas moliyaviy va ayanchli yoʻqotishlarga olib kelishi mumkin. Biznes nuqtai nazaridan, axborot xavfsizligi xarajatlarga nisbatan muvozanatli boʻlishi kerak. Gordon-Lob[en] iqtisodiy modeli bu muammoni hal qilishning matematik apparatni tavsiflaydi. Unga koʻra axborot xavfsizligi tahdidlari yoki axborot xavflariga qarshi kurashishning asosiy usullari quyidagilardan iborat:
kamaytirish — zaifliklarni bartaraf etish va tahdidlarning oldini olish uchun xavfsizlik va qarshi choralarni amalga oshirish;
uzatish — tahdidlarni amalga oshirish bilan bogʻliq xarajatlarni uchinchi shaxslar: sugʻurta yoki autsorsing kompaniyalariga oʻtkazish;
qabul qilish — xavfsizlik choralarini amalga oshirish xarajatlari tahdidni amalga oshirishdan mumkin boʻlgan zarardan oshib ketgan taqdirda moliyaviy zaxiralarni shakllantirish;
voz kechish — haddan tashqari xavfli faoliyatdan voz kechish
Axborot xavfsizligining markazida axborotni himoya qilish faoliyati — uning maxfiyligi, mavjudligi va yaxlitligini taʼminlash, shuningdek, tanqidiy vaziyatda har qanday murosaga yoʻl qoʻymaslik masalasi yotadi . Bunday holatlarga tabiiy, texnogen va ijtimoiy ofatlar, kompyuterning ishdan chiqishi, jismoniy oʻgʻirlik va boshqalar kiradi. Dunyodagi aksariyat tashkilotlarning ish jarayonlari hanuz qogʻoz asosidagi xujjatlarga asoslangan, boʻlib, tegishli axborot xavfsizligi choralarini talab qilsa-da, korxonalarda raqamli texnologiyalarni joriy etish boʻyicha tashabbuslar soni barqaror oʻsib bormoqda . Bu esa axborotni himoya qilish uchun axborot texnologiyalari (IT) xavfsizligi boʻyicha mutaxassislarni jalb qilishni talab qiladi. Ushbu mutaxassislar axborot xavfsizligi texnologiyasini (koʻp hollarda kompyuter tizimlarining bir turini) taʼminlaydi. Bu kontekstda kompyuter nafaqat maishiy shaxsiy kompyuterni, balki har qanday murakkablik va maqsadli raqamli qurilmalar, yaʼni elektron kalkulyatorlar va maishiy texnika kabi ibtidoiy va izolyatsiya qilinganlardan tortib, sanoat boshqaruv tizimlari va kompyuter tarmoqlari orqali ulangan superkompyuterlargacha boʻlgan raqamli qurilmalarni anglatadi. Yirik korxona va tashkilotlar oʻz bizneslari uchun axborotning hayotiy ahamiyati va qiymati tufayli, qoida tariqasida, oʻz xodimlariga axborot xavfsizligi boʻyicha mutaxassislarni yollaydilar. Ularning vazifasi barcha texnologiyalarni maxfiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash yoki tashkilotning ichki tizimlarini nazorat qilishga qaratilgan zararli kiberhujumlardan himoya qilishdir.
Xulosa
Xulosa o’rnida shuni takidlash mumkinki mobil aloqa tizimlari, WhatsApp, Telegram, Signal va boshqalar, odamlarga interaktiv tarzda aloqa qurish imkonini beradi. Bundan tashqari, ularga shaxsiy ma'lumotlarni almashish, rasmiylashtirish va tashqi foydalanuvchilarga ma'lumotlar tarqatish imkoniyati bor. Bunday platformalardagi axborot xavfsizligi muhim mavzu. Foydalanuvchilar shaxsiy ma'lumotlarini himoyalash va ularga xavfsiz yuzlab kelish imkoniyatini ta'minlash uchun dasturlarning kodini shifrlash, parol yoki biometrik identifikatsiya usullarini kiritib qo'yadi.Axborot xavfsizligini ta'minlash uchun ilova va tizimlar har bir foydalanuvchiga shifrolovka, autentifikatsiya yechimlarini taqdim etishga fikr beradilar. Eng muhim narsa, foydalanuvchilarga xavfsiz parollarni yaratish va ularni saqlashda yordam bera olishlaridir. Buni qilish orqali, foydalanuvchilar shaxsiy ma'lumotlarini xavfsiz saqlaydilar.
|
| |