Rasmiy hujjatdan - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti

Rasmiy hujjatdan
TA’LIM JARAYONIDA TALABALARNING
O‘ZLAShTIRISh DARAJALARI
Pedagog va talabaning dasturli faoliyati ta’lim jarayonidan jamiki
ortiq harakatlarni yo‘qotishga, yuqori hamjihatlikni ta’minlashga va
pirovard natijada – ko‘zlangan yakuniy natijalarni qo‘lga kiritishga
intilishni ifodalaydi. Didaktik jarayonni loyihalashda pedagog «texnolog»
sifatida faoliyat ko‘rsatadi: har bir darsda ta’lim maqsadini aniq o‘rnatishi,
o‘tilayotgan o‘quv materiallarini mazmunan saralashda talabalarning
o‘zlashtirish faoliyati darajalarini, fanni bayon qilishning ilmiy tilini
hisobga olishi lozim. Shuningdek, tashkiliy shakllarning mosini tanlab,
belgilangan vaqt doirasida samarali didaktik jarayonni tashkil etadi. Bu
ko‘rsatkich talabiga mos holda o‘quv-bilish faoliyatini amalga oshirish
uchun unga oldindan alohida tayyorgarlik ko‘rish kerak bo‘ladi. Umuman
ta’lim jarayoniga oldindan ishlov bermasdan, yakuniy natijalarining ta’lim
maqsadiga mos kelishini chamalamasdan, o‘qitish davomida yuzaga
keladigan noqulay holatlarga bog‘liq holda boshqarish imkoniyatlarini
hisobga olmasdan turib ta’lim jarayonini texnologiyalashtirish mumkin
emas.
Baholash joriy, oraliq va yakuniy nazoratni o‘z ichiga oladi. Joriy
nazorat uzluksiz qayta bog‘lanishni ta’minlaydi va, odatda, baholashsiz
o‘tkaziladi, shuning uchun u bilimlarni shakllantirishda ishtirok etadi. PTda
qayta bog‘lanish nafaqat o‘qitish jarayonini tuzatib borish uchun, balki o‘quv
maqsadlarini aniqlashtirish uchun ham xizmat qilishadi. Yakuniy nazoratda
rejalashtirilgan o‘quv maqsadlariga erishganlik darajasi baholanadi.
Reyting nazorati og‘zaki, yozma va test usulida bo‘lishi mumkin:
1. Og‘zaki va yozma nazorat.
Og‘zaki nazoratning afzalliklariga shaxsiy munosabat, o‘qituvchining
talaba bilan jonli muloqoti, uning fikrlarini nutq shaklida ifodalashga
mashq qildirish, bilimlarni yanada chuqurroq tekshirish maqsadida pedagog
tomonidan qo‘shimcha savollar berish imkoniyatlari kiradi. Pedagog
122
tomonidan qo‘yilgan savolga og‘zaki javob berishga tayyorlanish doimo
talabaning faol fikrlashi bilan bog‘langan.
Og‘zaki javob yaxshi tayyorlangan talabaga o‘zining iqtidorini,
qo‘shimcha egallagan bilimlarini namoyish etishga imkon beradi. Bevosita
muloqot tufayli pedagogda savol-javob davomida talabaning bilimlari
to‘g‘risidagi barcha gumonlarni bartaraf etish imkoni bo‘ladi. Shu bilan
bir vaqtda, og‘zaki nazoratda talabalar bilimlarini baholashda ma’lum
darajada pedagog shaxsiyatining aks etishi namoyon bo‘ladi. Har bir
pedagogda talabalarning o‘zlashtirish darajalarini baholashda doimo xolis
va shaxsiy munosabat bir vaqtning o‘zida ro‘yobga chiqadi. Yuqorida tilga
olganimizdek, xorijda olib borilgan ko‘p sonli tadqiqotlar ko‘rsatadiki,
«qisqa vaqt oralig‘ida bir-biridan mustaqil ravishda bitta talabani bitta
bilimlar sohasida bitta o‘quv maqsadlarida tekshirish ikkita imtihon oluvchi
bahosining mos kelishi faqat 40-60% hollarda». Bunda bitta imtihon
topshiruvchi bir imtihon oluvchidan eng yuqori bahoni, boshqasidan esa
eng past bahoni olgan. Shuningdek, turli pedagoglar tomonidan bitta yozma
nazorat ishiga qo‘yilgan baholarning ancha farq qilishi ham tasdiqlangan.
Shunday qilib, talabaning yozma va og‘zaki nazoratda olgan bahosi
ba’zan xolisona bo‘lmaydi. Talabaning bahosi, odatda, nafaqat uning
bilimlari darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Bilimlarni baholash amaliyotida
pedagoglar guruhning o‘rtacha darajasini mo‘ljalga oladi. Shuning
uchun kuchsiz guruhlarda baholar, odatda, ko‘tarilgan, kuchli guruhlarda
pasaytirilgan bo‘lib chiqadi.
Yozma nazorat o‘quv materialini o‘zlashtirish darajasini hujjatli tarzda
o‘rgatish imkonini beradi, shuningdek, talabaga o‘z fikrlarini qog‘ozda bayon
qilish imkonini beradi. Ikki-uch mustaqil ekspertlarning ishlarini tekshirish
uchun jalb qilish bilan o‘tkaziladigan tashqi yozma nazorat aniq mezonlar
bo‘lgan taqdirda obyektiv bahoga yaqin baholashga imkon beradi. Ammo
bilimlarni og‘zaki va yozma nazorat qilishning an’anaviy usuli ma’lum
kamchiliklarga ham ega:
- imtihonda talaba berilgan biletning 3-4 savoliga javob beradi, baho
esa butun o‘quv fanini bilish uchun qo‘yiladi;
- farq qilish qobiliyati kuchsiz bo‘lgan 5 ballik shkala ishlatilgan;
- og‘zaki va yozma nazorat har doim ham bilimlarni baholashning
obyektivligini, aniqligini va ishonchliligini ta’minlamaydi;
123
- og‘zaki so‘rov ko‘p o‘quv vaqti sarflanishini talab qiladi, yozma ishlar
pedagoglarning ularni tekshirishga ko‘p mehnat sarflashlari bilan bog‘liq.
So‘nggi yillarda pedagogika fanida bilimlarni og‘zaki va yozma
nazorat qilish obyektivligini, ishonchliligini etarlicha oshirish usullari ishlab
chiqilyapti. Ammo shuni hisobga olganda ham bilimlarni og‘zaki va yozma
tekshirish yetarlicha texnologik emasligicha qoladi, ularni kompyuterlar
yordamida avtomatlashtirish qiyin. Bu nisbatda bilimlarni test usulida
nazorat qilish ulardan bir necha marta ustun turadi.
2. Test (inglizcha – sinash) – bu biror bir faoliyatni bajarish uchun
ma’lum darajadagi bilimni egallashga qaratilgan topshiriqlardir. Testning
to‘g‘ri bajarilganligini o‘lchash va baholash maqsadida har bir testga ekspert
metodi yordamida etalon ishlab chiqiladi. O‘z etaloniga ega bo‘lmagan har
qanday test, odatdagidek, bajarilish sifati haqida subyektv mulohaza yuritish
evaziga xulosa chiqaruvchi nazorat topshirig‘iga aylanib qoladi.
Test nazoratlari va uning afzalliklari:
a) yetarli tarzda tuzilgan pedagogik test natijalari nazorat o‘tkazayotgan
shaxsga bog‘liq bo‘lmagan xolis pedagogik o‘lchov quroli hisoblanadi;
b) test o‘quv mavzularining barcha asosiy mazmunini qamrab olishi
mumkin, o‘qitish natijalarini test usulida o‘lchash barcha tekshiriluvchilarga
baravar qo‘llanadigan oldindan ishlab chiqilgan mezon asosida aniq va
ishonchli baho beradi;
d) test nazorati texnologiyalashgan, u nisbatan qisqa vaqt ichida ma’lum
o‘quv mavzulari o‘zlashtirilishining to‘la nazoratini kam kuch va vositalar
sarflab o‘tkazish imkonini beradi;
e) test nazorati kompyuterlar yordamida oson avtomatlashtiriladi. Bu
pedagogik test o‘tkazishning asosiy afzalliklaridan biridir.
To‘g‘ri tashkil qilinganda pedagogik test talabalar bilimlarini xolis
baholash samarasini beradi, chunki bu baho uni qo‘yayotgan odamga bog‘liq
bo‘lmaydi. U barcha tekshiriluvchilarga bir xil qo‘llanadigan qilib tuzilgan
mezon bo‘yicha to‘g‘ri yechilgan test topshiriqlari foizi asosida aniqlanadi.
Shuning uchun pedagogik test to‘la asos bilan o‘qitish natijalarini aniq
va ishonchli baholashga imkon beradigan pedagogik o‘lchov quroli deb
ataladi. Ammo bunday baholash faqat ilmiy talablarga rioya qilingan holda
tuzilgan, tekshiriluvchan va me’yoriga yetkazilgan sifatli test tufayligina
amalga oshirilishi mumkin.
124
Pedagogik testlardan foydalanilganda ta’lim tizimining barcha
bo‘g‘inlarida o‘qitish sifatini so‘zsiz oshirish mumkin bo‘lgan yetarli ijobiy
imkoniyat mavjud. Test o‘tkazish o‘qitishni olib borish va uning natijalariga
katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Sifatli testlar bilish faolligini oshirishga
qodir, ular talabalar faoliyatida yuqori mo‘ljallarni belgilaydi, aksincha,
yomon tuzilgan testlar ta’lim jarayonida aks samara berishi mumkin.
Bilimlarni o‘zlashtirish nazoratining yangi, ilg‘or vositalarini
kiritadigan reyting tizimidan samarali foydalanishni o‘rganish ham juda
muhimdir. Talabalar bilimlari sifatini nazorat qilishning reyting tizimi
deganda har bir talabani o‘qitishning borishi va natijalarini baholashga bir xil
shaklda yondashuvning o‘zaro bog‘liq ko‘rsatmalari va qoidalar majmuasi
tushuniladi.
Oliy o‘quv yurtlarida reyting nazorati tarkibida quyidagilar ifodalanadi:
- nazorat turlari (joriy, oraliq va yakuniy);
- nazorat usullari (og‘zaki, yozma, pedagogik test o‘tkazish, ma’lum
amallarni bajarish);
- davriylik va o‘qitish davri mobaynida baholashlarning eng kam soni;
- baholash mezoni;
- o‘qitilayotgan fan bo‘yicha yakuniy bahoga talabaning ayrim
baholarini birlashtirish qoidalari;
- natijalarni rasmiylashtirish qoidasi va boshqa ko‘rsatmalar.
Oliy o‘quv yurtlarida reyting tizimini kiritishning maqsad va vazifalari,
odatda, quyidagi natijalarga erishish uchun shart-sharoitlar yaratishdan
iborat:
- talabalar tomonidan davlat ta’lim standartlari talablarining
o‘zlashtirilishi;
- bilimlarni baholashning xolisligi va uzluksizligini ta’minlash;
- talabalardagi bilish faoliyatining faollashuvi, ularda o‘qishda
yutuqlarga erishishga intilishning shakllanishi, ta’limga musobaqa hissini
kiritish, mustaqil ishga muntazam jalb qilish;
- o‘qish jarayonidagi yutuqlar bo‘yicha talabalar o‘rnini aniqlash bilan
o‘quv faoliyati natijalarini muvofiqlashtirish, ularni o‘qishdagi yutuqlari
uchun rag‘batlantirish;
- o‘qitish natijalarining taqqoslanishini ta’minlash.
125
Talabalar bilimlarini baholashning ilg‘or reyting tizimi quyidagi asosiy
talablarga javob berishi kerak:
- uzluksiz ta’lim bosqichining o‘ziga xosligini inobatga olishi;
- o‘quv fanining alohida qismlarini emas, balki yalpi nazoratini amalga
oshirishi;
- talabalarni o‘qishdagi yutuqlari bo‘yicha yaxshiroq tabaqalash
maqsadida baholarning ko‘p balli mezoni qo‘llanishi;
- pedagog tomonidan qo‘yiladigan birlamchi baho murakkab matematik
hisoblashlar bilan bog‘liq bo‘lmasligi (o‘quv vaqtining sarflanishini talab
etadigan). U pedagog tomonidan o‘quv muassasasida oldindan ishlab
chiqilgan mezonlar asosida qo‘yiladi;
- har bir o‘quv yurtining uslubiy idorasi ma’muriyat ko‘rsatmalari
asosida yoki o‘zining qaroriga binoan natijalari yakuniy reyting baholashga
kiradigan, o‘qitish davridagi barcha predmetlar bo‘yicha og‘zaki, yozma va
test nazoratlarining eng zarur majburiy sonini o‘rnatadi;
- oliy o‘quv yurtining reyting tizimlari ma’lum bosqich chegarasida
o‘qitish natijalarining taqqoslanish imkonini ta’minlashi va b.
Ma’lumki, bir xil sharoitda tegishli metodikalar va mavjud
imkoniyatlardan to‘liq foydalanib o‘qitganda talabalar turli darajadagi
o‘zlashtirish ko‘rsatkichlariga ega bo‘lishadi. Buning asosiy sababi ular
qobiliyatlarining turlichaligida.
B.Blum o‘tkazgan tadqiqotlarida yuqori qobiliyatlilar yuqori natijalarni,
o‘rtacha darajadagilar o‘rtacha ko‘rsatkichlarni berishligi aniqlandi. Bunda
vaqt sarfi ham turlicha ekanligini ko‘rish mumkin: qobiliyatlilar o‘quv
materialini o‘zlashtirish uchun eng kam vaqt, «o‘rtacha»lar uchun ulardan
ko‘proq vaqt, «bo‘sh»lar uchun eng ko‘p vaqt zarur bo‘lar ekan. Mavjud
ta’lim tizimidagi hamma bolalar uchun bir xil teng vaqt, teng sharoitdagi
ta’lim jarayoni biz xohlaymizmi-yo‘qmi «kuchlilar», «o‘rtachalar»
va «bo‘shlar»ni vujudga keltiraveradi. An’anaviy ta’limda ushbu
nomuvofiqlikdan chiqishning ikki yo‘li mavjud: birinchisi – ikkinchi yil
qoldirib o‘zlashtirish darajasiga erishish; ikkinchi yo‘l – guruh talabalarini
gomogen guruhlarga ajratish yo‘li bilan ta’limda yuqori samaradorlikka
erishish.
B.Blum an’anaviy ta’limdan farqli ravishda, ta’lim sharoitining eng
optimal sharoitini tanlash, birinchi navbatda, o‘qish sur’atini oshirish
126
orqali to‘la o‘zlashtirishga erishish mumkinligi g‘oyasini ilgari suradi.
Bunday sharoitda «kuchli» va «bo‘sh»lar o‘rtasidagi o‘zlashtirish farqi
keskin kamayadi. To‘la o‘zlashtirish modelida mavjud o‘quvchi-talabalar
guruhining hammasi yuqori natijalarga erishishi uchun o‘quv maqsadlaridan
kelib chiqadigan natijalar tegishlicha yuqori darajalarda ifodalanishi kerak.
PT ta’limda reproduktiv o‘zgarish darajasini egallashni kafolatlaydi.
Talaba produktiv (mahsuldor) va ijodiy o‘zlashtirish darajalarini egallashda
an’anaviy metodikadagi o‘qitishning muammoli usul va metodlaridan
unumli foydalanadi. ZPTni yaratishda an’anaviy o‘qitish metodikasidagi
boy tajriba va ilg‘or PJlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Pedagog kurs (bo‘lim, bob)ni loyihalashtirishga kirishar ekan, eng
avvalo, mezonni to‘g‘ri aniqlashi, ushbu modelda ishlashning asosiy holatini
hisoblashni bilishi zarur. Shundan keyin kurs maqsadlarini toifalashtirish,
maqsadlaridan aniqlashtirilgan natijalar olinishini ketma-ketlikda ishlab
chiqish va ularga mos ravishda diagnostik testlar tayyorlanishi, o‘qituvchi
(pedagog) o‘rganiladigan materialni qismlarga bo‘lib o‘rganilishi lozim
bo‘lgan o‘quv birliklarini aniqlashi, ularni tahlil qilishi va o‘rganish bo‘yicha
qayta ishlab chiqishi lozim. O‘quv birliklari aniqlangach, ularni o‘rganishda
qanday natijalarga erishishni birma-bir aniqlash, erishilgan natijalarni
tekshirish uchun diagnostik xarakterdagi test nazoratlarini o‘tkazishi va
bu nazorat natijalari baholanmasligi kerak. Bunda faqatgina «o‘rgangan»,
«o‘rganmagan» mezonlarida baholanadi va zarur tuzatishlar kiritib boriladi.
Navbatdagi bosqichda har bir test javoblaridagi xato va kamchiliklarni
tuzatish bo‘yicha talabalar uchun yangi bo‘lgan o‘quv metodikasiga oid
qayta o‘rganishni tashkil etadi. Ushbu metodikani amalga oshirish quyidagi
ketma-ketlikda kechadi.
1. Kirish qismi. talabalarni to‘la o‘zlashtirish metodikasida ta’limga
tayyorlash va ularda rag‘batni vujudga keltirish.
2. To‘la o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan holda har bir o‘quv birligi
bo‘yicha o‘qitish.
3. Har bir talabada o‘quv materialining to‘la o‘zlashtirilganligini
baholab borish.
4. Har bir talabaga qo‘yilgan bahoni izohlash.
Loyihalashtirilgan o‘quv jarayonining birligi ikki kichik loyihaga
ajratiladi. Birinchi qismida an’anaviy ta’limdagidek tushuntirish, ko‘rsatish,
127
izohlash, asoslash, tushunchalarni shakllantirish, ularni bilish, amalga tatbiq
qilish kabilar aniq ifodalangan maqsadlar asosida olib boriladi.
Loyihaning ikkinchi qismida har bir o‘rganilgan o‘quv birligi bo‘yicha
joriy test sinovlari olinadi. Test sinovlari diagnostik ahamiyat kasb etib,
teskari aloqa vazifasini o‘taydi, uni o‘tkazishdan maqsad tuzatishlar kiritish,
to‘ldirishlarni amalga oshirishdan iborat bo‘lib, buning uchun qo‘shimcha
o‘quv tadbirlari belgilanadi.
Test natijalariga ko‘ra talabalar ikki guruhga ajratiladi: to‘la
o‘zlashtirishga erishganlar va to‘la o‘zlashtirishga erishmaganlar guruhi.
O‘quv birliklarini to‘la o‘zlashtirmagan talabalar o‘qituvchi (pedagog)
rahbarligida ushbu o‘quv birliklarini o‘rganishni davom ettiradi. Ular bilan
qo‘shimcha tuzatish ishlari tashkil qilinadi va yo‘l qo‘yilgan kamchiliklar
aniqlanadi hamda kamchiliklarni tuzatish uchun mashg‘ulotlar olib
boriladi. Bu mashg‘ulotlar takroriy bo‘lgani uchun uni bayon qilishda
yangi usullardan foydalanish va ko‘rgazmali qurollar va o‘qitishning
texnika vositalarini ishlatish, individual ishlardan foydalanish orqali ushbu
guruh to‘la o‘zlashtirishga olib chiqiladi. To‘la o‘zlashtirishga erishganlar
uchun qo‘shimcha topshiriqlar beriladi, ular navbatdagi o‘quv birligiga
o‘tkazilmaydi. Navbatdagi o‘quv birligini o‘rganishga ikkala guruh ham
birga kiradi.
O‘z navbatida talabalar o‘quv elementini qaysi darajada o‘zlashtirishlari
yoki qanday mahorat bilan bajarishlari kerak? Bu savolga psixologlar
tomonidan yaratilgan faoliyat nazariyasi javob beradi. Har qanday faoliyat
inson tomonidan oldin o‘zlashtirib olingan axborotlar yordamida amalga
oshiriladi. Axborotlardan foydalanish xarakteriga qarab faoliyatning ikki
ko‘rinishini farqlash mumkin: nomahsul va mahsuldor. Ularning bir-biridan
farqi shundaki, nomahsul faoliyatida inson o‘ziga ma’lum bo‘lgan harakat
qoidalaridan foydalanadi va bu jarayonda har qanday yangi axborotlar
yuzaga chiqmaydi, chunki u faqat oldin o‘zlashtirgan usullarni qaytadan
ishlab chiqadi.
Talabalar mahsuldor faoliyatni bajarishda doimo yangilikka duch keladi
yoki yangi obyektlar, hodisa va jarayonlar, faoliyat metodlari vujudga keladi.
Har ikki faoliyat turi ham mustaqil ravishda yoki tashqaridan ko‘rsatilgan
ta’sir yordamida bajariladi. Nomahsul faoliyat yo‘riqnoma, lug‘at orqali
yoki harakatlarni bajarish qoidalari to‘g‘risida boshqa bir axborot manbalari
128
asosida ko‘rsatmasiz bajarilsa, mahsuldor faoliyat ma’lum metodik
ko‘rsatmalar ostida bajarilishi mumkin.
Professor N.Saydahmedov yuqorida bayon qilingan fikrlarni hisobga
olgan holda talabalarning o‘quv materiallarini o‘zlashtirish faoliyatini
quyidagi 4 daraja asosida ko‘rsatgan:
|