-rasm. Moliyaviy tavakkalchilik turlari

|
-rasm. Moliyaviy tavakkalchilik turlari
|
bet | 12/13 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 369,03 Kb. | | #118266 |
Bog'liq Mikroiqtisodiyot6-rasm. Moliyaviy tavakkalchilik turlari.
Tavakkalchilik xatarini boshqa shaxs zimmasiga o„tkazish- bu investor barcha xatar uchun ma‟suliyatni o„zini sug„urtalash orqali sug„urta idorasi zimmasiga o‟tkaziladi.
Tavakkalchilik darajasini pasaytirish-yo„qotish hajmi va sodir bo„lish ehtimoliyatini qisqartirishni bildiradi.
Limitlash – bu limitlar o„rnatish, ya‟ni savdo, kapital, xarajat summalariga ma‟lum bir chegara qo„yishdir. Cheklashlar, limitlash- tavakkalchilikni pasaytirishning muhim vositasi hisoblanadi.U banklar tomonidan ssudalarning berilishida, xo„jalik subyektlari tomonidan tovarlarning (kredit kartochkalari orqali) kreditga sotilishida, investorlar tomonidan ma‟lum bir miqdor kapitalni aylantirishda qo„llaniladi.
Sug„urtalashning mohiyati shundaki, investor tavakkalchilik xatarini oldini olish uchun bir qism daromadidan kechishga tayyor turadi, ya‟ni u tavakkalchilik darajasini nolga tenglashtirish uchun to„lovga tayyor bo„ladi.
Aslida, agar sug‟urta qiymati kutilayotgan zarar bilan teng bo„lsa, (ya‟ni, 200 ming so„m ko„rilishi kutilayotgan zararning sug‟urta polisi 200 ming so„m bo„lsa), u holda investor tavakkalchilikni qabul qilmaslikka harakat qiladi.
Chunki, u aniqlangan moliyaviy yo„qotishlarning o„rnini to„ldirish uchun o„zini sug‟urtalaydi. Moliyaviy tavakkalchilikni sug„urtalash uning darajasini pasaytiruvchi keng tarqalgan usullardan biridir.
1.6. Korxonalarda tavakkalchilikni boshqarishning xorij tajribasi.
Qarorlar loyihasini tayyorlashda chop etilgan rivojlangan mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar bashoratlarini o„rganish kerak. Lekin bu erda ham o„ziga xos murakkablik mavjud. Chunki bu bashoratlarning asosiy maqsadi davlat va tadbirkorlar uchun asosiy iqtisodiy ko„rsatgichlarni shakllantirish to„g„risida
(jamoatchilik xarajatlari, zaxiralar xolati, shaxsiy iste‟mol, eksport, import, narx, bandlik, sanoat ishlab chiqarish, ish haki darajasi va uning dinamikasi) ma‟lumot berishdan iboratdir.
Amerikalik ishbilarmonlarga xos bo„lgan tavakkalchilikni Amerika
iqtisodiga chapani muhojirlar olib kelganlar va singdirganlar. Ular o„troq va ehtiyotkor yerli aholini o„z ishbilarmonlik faoliyatida tavakkalchilik ham qilib turishga majbur etishgan.
Amerkacha ta`rifga ko„ra, tavakkalchilik- bu biron ish bilan shug„ullanish oqibatida zarar ko„rib qolishdan qutilib qolish imkoniyati. Albatta, ba`zi xavflarni sug„urta kompaniyalari bilan shartnoma tuzish orqali ulushini olish mumkin. Biroq xavfning asosiy og„irligi, ya`ni:
-menejerning xatosi;
-narx o„zgarishi;
-talabning susuayishi;
-noto„g„ri tanlangan loyiha;
-ishchilarning noroziliklari va boshqalar ishbilarmonlarning yelkasiga tushadi.
Ammo, umuman Amerika tajribasi ishbilarmonlik tavakkalchiliksiz mumkin emasligidan guvohlik beradi. Kimki hech bir tavakkal qilmasa, oxiroqibatda xonavayron bo„ladi.
Ishbilarmon hali chiqargan mahsulotining bozori yurishishi kafolatiga ega bo„lmasdan ular ustida tadqiqotlar olib borishga, ishlab chiqarishni kengaytirish va yangilini ko„rishga tavakkal qilib o„n ming yoki millionlar sarflaydi. Uning har bir harakatida omadsizlik xavfi yashiringan.
Xavflilik omili mablag„ va quvvatlarni tejashning kuchli rag„batlantiruvchisi hisoblanadi. U:
1.Korxona ( firma)ni loyihalar rentabelligini ming bora tahlil etishga;
2.Xarajatlar bo„yicha hisob-kitobni puxta bilishga;
3.Quvvatlarni sotib olish va kadrlarni yollashga o„ta jiddiy yondashishga majbur etadi.
Shunday qilib, tavakalchilik har qanday ishlab chiqaruvchi yoki har qanday bank faoliyatining vaziyatga bog„liq tomoni bo„lib, shu faoliyatning oxiri nima bilan tugashi noaniqligini va omad yurishmasa, oqibatda zarar ko„rishi mumkinligini aks ettiradi.
Tavakkalchilik foydadan mahrum bo„lish va boshqa sabablarga ko„ra zarar ko„rish singari yomon oqibatlar ro„y berish ehtimoli bilan ifodalanadi. Shu ma`noda Amrikacha talqinda tavakkalchilik bu- oqibatning yaxshi bo„lishiga umid bog„lab, xavf ehtimolligini zimmasiga olingan holda qilinadigan harakat.
Tavakkalchilik-bu resurs yoki daromaddan to„la yohud qisman yo„qotish
vaziyat. Tavakkalchilik botirning ishi.
Ertangi kun yoki kelajakda nima bo„lishini oldindan aniq bashorat qilib bo„lmas ekan, barcha qabul qilinadigan qarorlar tavakkalchilik bilan bog„langan. Shu sababli tavakkalchilikdan qochmaslik kerak, balki uni oldindan ko„ra bilib, tug„ilishi mumkin bo„lgan xavf darajasini pasaytirishga harakat qilish lozim.
Amerika tajribasiga ko„ra biznesning barcha tashabbuskorlari tavakkalchilikka borishi zarur. Amerika tajribasiga ko„ra bashoratlarning ojiz tomoni to„lov balansi va xalqaro kapital harakati sohasida namoyon bo„ladi.
Bashoratlash bilan shug‟ullanuvchi barcha tashkilotlar nuqtai nazarida aytib o‟tilgan bu parametrlarni kelgusidagi qiymatini aniqlash - hali to‟liq ishlab chiqilmagan (unga turistik sayohatlar, xalqaro yuk tashishlar, xizmat ko‟rsatish pul mablag‟larini uzoq muddatli harakati kabilarda kapital harakatini jilovlab bo„lmasligi kiradi)
Ko„p hollarda u shunchaki gumon bo„lib qoladi. Agar gap kapitalni o„zoq muddatli harakati to„g„risida boradigan bo„lsa, bir qancha hammaga ma‟lum bo„lgan omillar e‟tiborga olinadi, ammo ko„p hollarda bunday bashoratlar katta invesitsiyaga asoslangan bo„ladi. Shunday qilib, ishlab chiqarish va sotish to„g„risidagi tadkqiqotlarga oid xabarlar kabi kapital va investitsiyalar harakati to„g„risida ma‟lumotlardagi noaniqliklar ham tavakkalchilikni bir tarkibiy qismi hisoblanadi. Shuning uchun foydalanilayotgan xabarlardagi noaniqlikning bir xillilik xislati juda muhimdir. Oldindan baholanuvchi ekzogen ma‟lumotlar ichidagi eng keyin aniqlanuvchi ko„rsatkichlardan biri bu sotishdagi ko„zlanayotgan narx darajasi hisoblanadi. Aniq belgilanuvchi narx ko„plab omillarga bog„liq. Ulardan eng muhimlariga ishlab chiqarish xarajatlari hajmi; mahsulot sifati, taklif o„lchami, uxshash mahsulotga almashtirish imkoniyati, ehtiyojni to„lovga qobillik hajmi va h.z) kiradi.
Ishlab chiqarish xarajatlari hajmini asossiz baholashda, o„ziga nisbatan raqib tashkilotlardagi ishlab chiqarish xarajatlari hajmini tahlil qilishga intilish lozim.
Ayni paytda o„zining mahsulotini tannarxi, zarur axborot bo„lmaganida, konkurent mahsulot tannarxini hisoblashda asos qilib olish mumkin. Bunday kiyosiy tahlil xarajatlar strukturasini umumiy hajmni tashkil etish darajasiga
qarab, muhim bandlarga ajratib o‟rganishdan boshlanadi. Tavakkalchilikga tayanib qabul qilingan qarorlar qabul qilinishi bir muhim obyektiv mezon ya‟ni rahbarni qarorlar qabul qilishda qanday chegaradagi tavakkalchilikga borish mumkin degan muhim obyektiv mezonga bog„liq bo„ladi. Oqilona tavakkalchilikni asosiy fondlar, ishlab chiqarish hajmi, rentabellilikda daromadlilik darajasi, xo„jalikning moliyaviy holati kabi parametrlar bilan
bog„liq holda ko„rib chiqish kerak. Korxonada ishlab chiqarish nomeniklaturasi xilma-xil bo„lib, moliyaviy holati qanchalik barqaror bo„lsa, tavakkalchilik xavfi shunchalik past bo„ladi. Demak, bu korxona qanchalik ko„p turdagi mahsulot I ishlab chiqarib, katta kapitalga ega bo„lsa u tavakkalchilikga shunchalik kam darajada ta‟sirchan bo„ladi. Bunday xo„jalik rahbarlari, dadil holda tavakkalchilik vaziyatlarda qaror qabul qila oladi.
Mulohazalar bo„yicha rahbarning tavakkalchilik sharoitidagi ma‟suliyati faqat aniq qarorlar darajasi bilan tadqiq etilishi mumkin.
Rahbar qaror qabul qilish jarayonida, agar korxona ixtiyoridagi fondlar korxonani rivojlantirish masalalari o„lchamiga mos kelsa tavakkalchilikka borishi mumkin. Bu uchun asos bo„lib: mahsulotlarni sotish va ishlab chiqarishni uzluksizligi, daromadli xo„jalik yuritish, iste‟molchilar va transportchilar bilan bir maromdagi aloqalar, to„lovga qobillikning yuqori darajasi, aniq buxgalteriya hisobi, moliyaviy tizim rivojlanishi va boshqalar xizmat qilishi mumkin
XULOSA
1. Tavakkalchilik-bu muqarrar tanlov vaziyatidagi noaniqliklarni bartaraf etish bilan bog„liq jarayonda ko„zlangan natijalarga erishish omadsizlik va maqsaddan chekinish ehtimolini miqdor va sifat jihatdan baholash imkoniyati mavjud holdagi faoliyatidir.
«Tavakkalchilik»-xodisasida uning mohiyatini tashkil etuvchi va o„zaro bog„liq bo„lgan quyidagi asosiy elementlarini ajratib ko„rsatish mumkin:
-tanlangan muqobillikni (alternativani) amalga oshirish maqsadida ko„zlagan maqsaddan chekinish mumkinligi;
-ko„zlagan natijaga erishishning ehtimolligi.
-ko„zlagan maqsadga erishish uchun ishonchsizlik (ishonchning yo‟qligi)
-muqobillikni noaniq sharoitdagi tanlovni amalga oshirish bilan bog„liq moddiy, ma‟naviy va boshqa yo„qotishlarning mavjudligi.
Tavakkalchilikning muhim elementlaridan biri bu tanlangan maqsaddan chekinish ehtimolini borligidir. Bunday holdagi farqlanish ijobiy va salbiy xislatda bo„lishi mumkin.
Ko„rsatib o„tilgan elementlar, ularning o„zaro bog„liqligi va o„zaro ta‟sirchangligi tavakkalchilikning mazmun mohiyatida namayon bo„ladi.
Tavakkalchilik-faoliyatining xilma-xilligini ifodalar ekan, bir tomondan tanlov muqarrarlik vaziyatida va noaniqlik sharoitidaligi murakkab uslublar bilan umum ahamiyatga moil natijalarni olishga yo„naltirilgan bo„ladi. Shu bilan bir katorda u konservatizm, dugmatizm, qoloqlik kabi jamiyat taraqqiyotga ruxiy to„siqlarni bartaraf etadi. Tugamoq bo„luvchi ruhiy to„siqlarni bartaraf etadi va yangi istiqbolli faoliyat turlarini joriy etishga qarshilik jamiyat taraqqiyotiga tormoz qiluvchilarga qarshi muvoffaqiyatni ta‟minlashga yo„naltirilgan yangi istiqbolli faoliyat turlarini joriy etishga tashabbuskor ijtimoiy eksprimentlarni yangi g„oyalarni amalga oshirishni ta‟minlaydi.
Tavakkalchilikning bu xususiyati muhim iqtisodiy, siyosiy va ma‟naviy ruhiy oqibatga sabab bo„ladi chunki u jamiyat va texnika taraqqiyotini ta‟minlaydi, jamoatchilikning fikrlash doirasiga ijobiy ta‟sir etadi. Ikkinchi tomondan, tavakkalchilik avaityurizm, valyuntarizm, subyektivizimga, ijtimoiy taraqqiyotni tormozlashga olib keladi.
Tavakkalchilikning qarama-qarshi tabiati mavjud tavakkal harakatlarning to‟qnashuvida namoyon bo„ladi. Masalan u yoki bu harakatni amalga oshirish uchun maqbul yo„lni tanlagan kishi o„zini tavakkal ish qilgan deb hisoblasa, boshqa odamlar tomonidan u ehtiyotkorlik, har qanday tavakkalchilikdan xolis yoki aksincha deb baholash mumkin.
Tavakkal vaziyatning aniq mazmuniga bog„liq xolda alternativlik turli darajada murakkablikga ega bo„ladi va u turli usullarda hal etiladi. Agar oddiy vaziyatlarda tanlov amalga to‟plangan tajriba va ichki xis-tuyg„uga asoslansa, murakkab vaziyatlarda qo‟shimcha maxsus usul va uslublardan foydalanish zarur. Tavakkalchilikni mavjudligi bevosita o„z mazmun shaklining xilma-xiligi bilan farqlanuvchi noaniqliklar bilan bog„liq
Tavakkalchilikni bu xislatiga e‟tiborni qaratishimizning muhimligi shundan iboratki u noaniqlikning obyektiv va subyektiv manbaalarini inkor etadi va boshqaruv jarayonlarini amalda optimallashtiradi, qolaversa gap qandaydir noaniqliklarni to„liq bartaraf etish ustida emas (amalda mumkin bo„lmagan), balki ratsional alternativani tanlash maqsadida tavakkalchilikni hisobga olish zarurati ustida ketmoqda.
Agar tashkilotning xo‟jalik manfaatlari davlat manfaatlari bilan mos kelsa, u holda jamoatchilik manfaatlariga zid holatlar vujudga keladi. Shuning uchun xo‟jalik rahbarlarini jinoiy javobgarlikka tortish usuli kam qo‟llaniladi. Ko‟p hollarda qandaydir huquqiy manfaatlarga zid hatti-harakat oqibatida yetkazilgan zararni qoplash usulidan foydalaniladi.
Hududni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish byujetning daromadlar bazasini mustahkamlash va foydalanish hamda byujet mablag„larining natijadorligini oshirish yuzasidan quyidagilarni taklif etaman:
Tuman mahalliy byujetlariga tushayotgan soliq va boshqa to‟lovlarni, boqimanda qarzdorliklarni va ortiqcha to‟lovlarni tuman moliya bo„limlari tomonidan tez va sifatli tahlil qilish hamda zarur chora-tadbirlar belgilash maqsadida Davlat soliq inspeksiyasining electron ma‟lumotlar bazasiga o„zgartirishlar kiritish huquqisiz bog„lanish tartibini joriy etish;
Bunda tuman mahalliy byujetiga soliq va boshqa tushumlarni tezkor boshqarish imkoniyati yaratiladi
Barcha byujet tashkilotlarining mukammal elektron pasport ma‟lumotlar bazasini yaratish (ushbu ma‟lumotlar bazasida byujet tashkiloti binolari to‟g„risida, egallagan maydoni, byudjet tashkilotining funksional vazifasidan kelib chiqadigan ko‟rsatgichlar).
-Byujet tashkilotining kelgusi yil xarajatlarni rejalashtirishda va shtat birligini belgilangan me‟yorlar doirasida tasdiqlanishiga imkoniyat yaratadi;
5. Tuman moliya bo„limining amaldagi shtatlari doirasida alohida daromadlar bilan ishlovchi shtat birligini tashkil etish. “Byujet tizimi to‟g„risida”gi qonun va ushbu qonun osti hujjatlarda daromadlar tushumi rejasini bajarilishiga moliya organlari ham mas‟ul etib belgilanganligi sababli
-Tuman mahalliy byujetiga soliq va boshqa tushumlarni tezkor boshqarish imkoniyati yaratiladi
Tovar yetkazib beruvchi (xizmat ko„rsatuvchi) korxonalar tomonidan tovar yetkazib berish (xizmat ko„rsatish) bo„yicha yutib olingan e‟lonlar, tiketlarga tuziladigan shartnomalarni umumiylashtirish
Bunda 4 guruh xarajatlari bo„yicha tuzilgan shartnomalar o„z vaqtida dasturga kiritilishi, ishlarning sifatli bajarishiga hamda qog„oz iqtisodlanishiga erishiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
|
| |