nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Pul - muomala vositasi - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

32
yetkazib berildi, 20 iyunda esa oxirgi hisob - kitoblar qilindi.
Bo’nak-1.06 Tovar-10.06
Hisob-kitob 20.
06
Pulning to’lov vositasi ekanligi iqtisodiyotda naqd pulsiz hisob-
kitoblarni keltirib chiqaradi. Pulning to’lov vositasi ekanligi quyidagi hollarda
ko’rinadi:
-
xizmatlar uchun xaq to’langanda;
-
davlat byudjetiga soliqlar to’langanda;
-
banklardan olingan qarzlar qaytarilganda, foizlari to’langanda;
-
ish haqi, nafaqa, stipendiya va boshqalar to’langanda;
-
boshqa har xil qarzlar va majburiyatlar to’langanda.
To’lov aylanishida
Markazdan qochma saralagichlarda boyitish haqida ma’lumot

|
Markazdan qochma saralagichlarda boyitish haqida ma’lumot
|
bet | 52/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Markazdan qochma saralagichlarda boyitish haqida ma’lumot
Yigirmanchi asrning oxiriga qadar rudalarni boyitish amaliyotida tug’ma oltinni, sochma minerallarni hamda og’ir metallar minerallari (masalan, kassiteritni) boyitishda markazdan qochma saralagichlar keng qo’llanildi.
Markazdan qochma saralagichlarda mineral zarrachalarinig bir-biridan ajralish printsipi uchun suv oqimi qo’llaniladi, ammo ajralish jarayoni markazdan qochma maydonda sodir bo’ladi.
Minerallarni ajralish qismida markazdan qochma maydonni hosil qilish ularni ajralishiga ketadigan vaqtni qisqartiradi va bu jarayonni kichik o’lchamdagi uskunalarda amalga oshirish imkonini beradi.
Markazdan qochma maydon hosil qilish printsipiga ko’ra bir-biridan farq qiluvchi ikki turli saralagichlar mavjud:
1) qisqakonusli boyitish siklonlari-bunda boshlang’ich mahsulot bosim ostida yuboriladi;
2) naporsiz markazdan qochma saralagichlar.
Boyitish siklonlari (16-rasm) hamda tasniflash siklonlari silindrli va konusli qismlardan tashkil topgan. Tasniflash siklonlaridan farqli o’laroq, boyitish siklonlarining konusli qismi qiyalik burchagi katta - 90° dan 120° (140) ° gacha. Ammo, konusli qismi qiyalik burchagi 20° bo’lgan tasniflash siklonini boyitish maqsadida qo’langanlik hollari ma'lum.
Rasm 44. Siklon turidagi markazdan qochma saralagich.
Saralagichlarning konusli qismining qiyalik burchagi o’zgaruvchan bo’lishi mumkin. Jahon amaliyotida qalaytarkibli dengiz qumlarini boyitishda ishlatiladigan «Trikon» saralagichining (17-rasm) konus qismi qiyalik burchagi o’zgaruvchan.
Markazdan qochma saralagichlar – boyitish siklonlari suyultirilgan bo’tanada, ya'ni, suyuqlikning qattiklikka nisbati 10:1 dan 20:1 gacha oralig’ida yaxshi ishlaydi.
Bo’tananing siklonga tushishidagi optimal bosim (0,5-1)•105 Pa oralig’iga to’gri keladi.
Nisbatan yirik mahsulotlarni boyitishda pastroq bosim, mayda donador mahsulotlarni boyitishda esa kattaroq bosim qo’llaniladi.
|
| |
Windows: “Power Management” in the Windows DDK.

Windows 98/Me

|
Windows: “Power Management” in the Windows DDK.
Windows 98/Me
|
bet | 62/250 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 1,03 Mb. | | #428 |
Windows: “Power Management” in the Windows DDK.
Windows 98/Me: "OnNow Power Management for Display Device Class Drivers" and "Device Power Management for VxDs" in the Windows Me DDK.
[SYS-0026; PCI-0126; SDG3.16]
Based on the related bus specifications; internal and legacy components meet requirements defined in Legacy Plug and Play Guidelines.
Note: PCI components implement System IDs (SIDs) and Subsystem Vendor IDs (SVIDs) as defined in PCI v.2.2. [PCI-0126; SDG3:45; see FAQ A1.5.13]
[BIOS-0005+; SDG3:12+]
For complete Itanium-based firmware requirements, see A5.0.
-
Correctly configure PCI-to-PCI bridges if the system has a VGA device behind a bridge.
[see FAQ A1.5.4]
-
Support calendar dates correctly; BIOS and CMOS firmware support calendar dates from January 1, 1999 through December 31, 2098. [BIOS-0007; SDG3:1]
-
Support booting from CD or DVD device per El Torito v. 1.0 No Emulation mode.
This applies to the primary optical storage provided and the primary bus to which the device is attached. [BIOS-0005.1; SDG3:12; SDG3:14 - Itanium-based]
|
| |
– 
4 ball - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

|
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallarBog'liq Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti–
4 ball
;
➢
oʻquvchi belgilangan topshiriqni nazariy biladi, ish oʻrinlarini
toʻgʻri tashkil qiladi, ammo texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilishda,
oʻlchov va ishlov berish asbob-uskunalaridan foydalishda, vaqt me’yorlariga
amal qilishda xatoliklarga yoʻl qoʻydi deb topganda
– 3 ball
;
26
➢
oʻquvchi oʻquv amaliyoti dasturini oʻzlashtirmagan, amaliyot
mashgʻulotining 50 %i yoki undan koʻp qismida ishtirok etmagan, amaliyot
hisobotlarini topshirmagan hamda amaliyot (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega
emas deb topilganda
– 2 ball
bilan baholanadi.
Vizual-didaktik resurslar
Pul muomala vositasi sifatida quyidagi xususiyatlarga ega:
Pul muоmala vоsitasi sifatida quyidagi
хususiyatlarga ega:
-
bu vazifani faqat naqd pullar bajaradi;
-
tоvar va pul o’zarо qarama-qarshi
yo’nalishda harakat qiladi;
-
tоvar va pul harakati bir vaqtda yuzaga
kеladi;
-
tоvar sоtuvchi va sоtib оluvchi
o’rtasidagi munоsabat tugallanadi, tоmоnlar
tоvarga yoki pulga ega bo’ladilar.
To’lоv aylanishida
elektrоn pullarning
jоriy qilinishi
to’lоvlarning tezlashishi, muоmala хarajatlarining kamayishi
va kоrхоnalar rentabelligining оshishiga yordam beradi.
Bunday tizim AQSHda 70-yillardan bоshlab to’lоv
munоsabatlari meхanizmiga ayniqsa tez sur`atlar
bilan jоriy qilindi.
|
| |
rd - Gravitatsiya usulida minerallarni boyitish

3
rd
-ICARHSE
International Conference on Advance Research in Humanities, Applied Sciences and Education
Hosted from New York, USA
https://conferencea.org June 28
th
2022
238
Qalayli boyitmalarni qayta tozalash usullari ularning moddiy va granulometrik tarkibi bilan
aniqlanadi. Qayta tozalashda boyitmadan zararli qo‘shimchalar chetlashtiriladi, natijada
qalayning miqdori belgilangan chegaragacha ko‘tariladi.
Adabiyotlar ro’yxati
1.
Нурзод
Ихтироёвич
Носиров
(2021).
ИССЛЕДОВАНИЙ
СПОСОБОВ
ИЗВЛЕЧЕНИЯ
ЗОЛОТА
И
СЕРЕБРА
ИЗ
ХВОСТОВ
ЗОЛОТОИЗ-
ВЛЕКАТЕЛЬНЫХ ФАБРИК. Scientific progress, 1 (6), 192-199.
2.
Нурзод Ихтироёвич Носиров (2021). АНАЛИЗ ВЫПОЛНЕНЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ
СПОСОБОВ
ИЗВЛЕЧЕНИЯ
ЗОЛОТА
И
СЕРЕБРА
ИЗ
ХВОСТОВ
ЗОЛОТОИЗВЛЕКАТЕЛЬНЫХ ФАБРИК. Scientific progress, 1
3.
Nosirov, N. (2021). TAKING SAMPLES OF STRAIGHT TAILS OF THE TAILS OF
THE GOLD EXTRACTION FACTORY. Збірник наукових праць SCIENTIA.
4.
Муталова, М. А. (2021). ИЗУЧЕНИЕ ТЕХНОЛОГИИ ИЗВЛЕЧЕНИЯ
ВОЛЬФРАМОВОГО ПРОДУКТА ИЗКЕКА НПО АО «АЛМАЛЫКСКИЙ ГМК».
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences, 1(4), 1567-
1577.
5.
Umarova I.K. (2007). Rudalarni boyitish “Toshkent Turon-Iqbol ”
|
O’quv faoliyati natijalari - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

29
O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
O’quvchi
1 – bosqich
O’quv
mashg’ulotiga
kirish(5
daqiqa)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarning davomatini tekshiradi.
2.O’quvchilarning mashg’ulotga
tayyorgarligini nazorat qiladi.
3.Mavzuning nomi va maqsadi,rejasi va
o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan natija
to’g’risida ma’lumot beradi.
1.Mashg’ulotga
tayyorgarlik
ko’radilar.
2.Tinglaydilar.
2 – bosqich
Asosiy
(65
daqiqa)
Tayanch bilimlarni faollashtirish:
2.1.Mavzuga oid bilimlarni yodga olish
maqsadida o’quvchilarga savollar beradi.
Banklarning o’z mablag’lariga - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

Banklarning o’z mablag’lariga bankning nizom kapitali, zaxira kapitali,
maxsus fondlar, moddiy rag’batlantirish fondi, boshqa har xil tashkil qilingan
fondlar va taqsimlanmagan foydasi kiradi. Amaliyotda asosan bank passivlarining
20 foizi banklarning xususiy mablag’lariga to’g’ri keladi.
Banklarning xususiy mablag’lari ichida asosiy o’rinni bankning xususiy
kapitali egallaydi.
Bankning xususiy kapitali tarkibiga biz yuqorida keltirib o’tgan
kapitalning bir qismi, ya’ni nizom kapital, tavakkalchiliklarni qoplash uchun tashkil
qilingan zaxira fond, taqsimlanmagan foyda kiradi. Banklarning xususiy kapitali
bank kreditorlarining manfaatini himoya qilish, bank faoliyati-ning barqarorligini
ta’minlash, bank faoliyatini boshqarish kabi funksiyalarni bajaradi.
Bankning nizom kapitali summasi bank nizomida ko’rsatiladi va bank ishini
boshlashning boshlang’ich nuqtasi hisoblanadi. Banklarni tashkil qilishning
shakllariga qarab bankning nizom kapitali ham har xil. Agar bank aksiyadorlik
jamiyati tariqasida tashkil qilinadigan bo’lsa, nizom kapitali yoki fondi aksiyalar
chiqarish va joylashtirish yo’li orqali tashkil topadi. Banklarning nizom kapitali
miqdori qonun yo’li bilan chegaralanmaydi. Banklarning barqaror faoliyatini
ta’minlash maqsadida uning minimal miqdori belgilab beriladi.
Bankning nizom kapitali balansining passivida ko’rsatiladi. Nizom
jamg’armasi miqdorining oshirilishi bank aksionerlari tomonidan umumiy majlisda
hal qilinadi.
Banklarning kapitali ularning majburiyatilarini bajarishning asosi bo’lib
xizmat qiladi. Bank kreditlari hisobidan banklarning nizom kapitalini tashkil qilish
174
mumkin emas. Nizom kapitalini tashkil qilishda chetdan boshqa pul mablag’larini
175
jalb qilish ham mumkin emas. Banklar tashkil qilinganda, nizom kapitalining tarkibi
moddiy mablag’lardan va pul mablag’laridan tashkil topadi. Bank faoliyatining
boshlang’ich bosqichlarida bankning xususiy mablag’lari hisobidan birinchi
navbatdagi bank xarajatlari (yer, bino, asbob-uskuna, ish haqi) qoplanadi.
Banklarning xususiy mablag’lari uzoq muddatli aktivlarga qo’yilmalar qilishning
asosiy manbasi hisoblanadi.
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar - bet 141

171
O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
O’quvchi
1 – bosqich
O’quv
mashg’ulotiga
kirish(5
daqiqa)
Tashkiliy qism:
1.O’quvchilarning davomatini tekshiradi.
2.O’quvchilarning mashg’ulotga
tayyorgarligini nazorat qiladi.
3.Mavzuning nomi va maqsadi,rejasi va
o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan natija
to’g’risida ma’lumot beradi.
1.Mashg’ulotga
tayyorgarlik
ko’radilar.
2.Tinglaydilar.
2 – bosqich
Asosiy
(65
daqiqa)
Tayanch bilimlarni faollashtirish:
2.1.Mavzuga oid bilimlarni yodga olish
maqsadida o’quvchilarga savollar beradi.
Maqsad va vazifani belgilanishi:
2.2.Mashg’ulotda ko’rib chiqiladigan reja
savollarini e’lon qiladi.
1.Tijorat banklarning xizmatlar turi.
2.Tijorat banklarining passiv operatsiyalari.
3.Tijorat banklarining aktiv operatsiyalari.
O’quvchilar bilimini faollashtirish:
2.3.Mavzuga oid bilimlarni esga solish
maqsadida
o’quvchilar “Blits-so’rov” usulida savol-
javob o’tkazadi
Yangi o’quv materiali bayoni:
2.4.Maruzani reja bo’yicha tushuntiradi va
har bir reja savolining oxirida qisqa
muhokama asosida umumlashtiruvchi fikr
bayon etiladi.
Pulning jahon pullari vazifasi - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

34
1922 yildan e’tiboran AQSH dollari va Angliya funt sterlingi oltinning
o’rinbosari sifatida e’lon qilindi, hamda xalqaro to’lovlarda qo’llanila boshladi.
1944 yildan keyin jahon puli vazifasi oltinda qoldirilgan holda, xalqaro to’lovlarda
AQSH dollaridan ko’proq foydalanishga imkoniyat yaratildi. 1970 yildan boshlab
xalqaro to’lovlarda Xalqaro Valyuta Fondi tomonidan kiritilgan maxsus hisob va
to’lov birligi SDR “Maxsus qarz olish huquqi”(SDR) qo’llanila boshlandi. 1976
yilda Xalqaro Valyuta Fondiga a’zo mamlakatlar oltindan jahon puli sifatida
foydalanishni bekor qildilar. Hozirda oltindan xalqaro zahira sifatida
foydalanilmoqda.1979 yildan Yevropaning bir qator mamlakatlarida xalqaro hisob-
kitoblarni olib borish uchun xalqaro hisob birligi EKYU (EKU) qo’llanila
boshlandi. 1999 yildan e’tiboran Yevropa ittifoqiga kiruvchi 12 mamlakatda,
yagona pul birligi sifatida YEVRO (EVRO) naqd pulsiz hisob - kitoblarda, 2002
yil 1 yanvardan esa naqd pul sifatida ham qo’llanila boshladi.
Xalqaro to’lovlarda SDR va EVRO bilan bir qatorda iqtisodiy qudratli va
rivojlangan mamlakatlarning milliy pul birliklaridan ham foydalanilmoqda. Ular
jumlasiga AQSH dollari, Kanada dollari, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi
Rossiya rubli va boshqalar kiradi.
Pullarning barcha beshta funksiyasi pullarning tovarlar va xizmatlarning
umumiy ekvivalenti sifatidagi yagona mohiyatni namoyon qiladi. Ular
chambarchas bog’liqlikda va birlikda bo’ladi. Mantiqan va tarixiy jihatdan har bir
navbatdagi funksiya bundan oldingi funksiyalarning muayyan rivojlantirilishini
nazarda tutadi. Pullarning sanab o’tilgan funksiyalarni bajarishi tufayli ular,
ayniqsa, bozor iqtisodiyotida ishlab chiqarishning rivojlanishida asosiy rolni
o’ynaydi, tovarlarga narxlarni belgilashda qatnashadi.
Xulosa qilib aytganda, pullarning iqtisodiy tizimdagi ijtimoiy roli shundan
iboratki, ular mustaqil tovar ishlab chiqaruvchilar o’rtasidagi bog’lab turuvchi
bo’g’in, shuningdek, tovar xo’jaligidagi ijtimoiy mehnatni hisobga olish vositasi
hisoblanadi.Pulning funksiyalari bir-biriga bevosita bog’liq bo’lib, ular doimo
bir- birini to’ldirgan holda iqtisodiyotda harakatda bo’ladi.
Yangi o’quv materialini mustahkamlash

173
1.Depozitlar bo’yicha operatsiyalar.
2.Kredit operatsiyalari.
3.Hisob-kitob operatsiyalari.
Bank resurslarini shakllantirish bilan bog’liq bo’lgan operatsiyalar banklarning
passiv operatsiyalari deyiladi. Passiv operatsiyalar yordamida tijorat banklarning
passiv va aktiv - passiv hisobidagi pul mablag’larining salmog’i oshib boradi.
Banklarning passiv operatsiyalari ularning faoliyatini tashkil qilishda katta mavqega
ega. Tijorat banklarining passiv operatsiyalar yordamida tijorat banklari kreditlash
uchun zarur bo’lgan kredit resurslarini tashkil qilinadi.
Tijorat banklari passiv operatsiyalarining, asosan, to’rtta shakli mavjud:
1.
Tijorat banklari qimmatbaho qog’ozlarini muomalaga chiqarish yo’li bilan
resurslar yig’ish.
2.
Bank foydasi hisobidan har xil fondlar tashkil qilish yoki fondlar summasini
oshirish.
3.
Boshqa kreditorlarning mablag’larini jalb qilish.
4.
Depozit operatsiyalarni amalga oshirish.
Tijorat banklarining resurslari bankning xususiy mablag’lari, jalb qilingan va
emitentlashgan mablag’lar hisobidan shakllanadi.
Yuqorida keltirilgan passiv operatsiyalarning birinchi va ikkinchi shakllarida
banklarning xususiy mablag’lari yuzaga keladi va qolgan oxirgi ikki shaklida kredit
resurslarning ikkinchi qismi, jalb qilingan resurslar yuzaga keladi.
elektron pullar - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

33
boshqalarda mujassamlashtirishlari mumkin. Ammo ularni pulga aylantirmasdan
turib, boshqa maqsadlarda sarflab bo’lmaydi. Kimdir o’z pulini uyida, kimdir esa
bankda saqlaydi. Bu borada O’zbekiston Respukblikasining Fuqarolarning
banklardagi omonatlarni himoyalashkafolatlari to’g’risidagi Qonuni qabul
qilinganligini alohida qayd etish zarur. Yaratilgan kafolatlar aholi va xo’jalik
yurituvchi subyektlarning bank tizimiga bo’lgan ishonchini yanada oshirmoqda
va ularning banklardagi depozitlar hajmini yuqori sur’atlarda o’sishi
kuzatilmoqda.
Pul mablag’larini banklarda omonatlar shaklida saqlashning qulayliklari
quyidagilardan iborat. ishonchli va behavotir saqlanadi;
-
ishlab
chiqarishga
sarflash
va
iqtisodiyotni
rivojlantirishga
imkoniyat yaratiladi;
-
foiz ko’rinishida daromad keltiradi, ya’ni o’z-o’zidan ko’payib boradi.
Pulning funksiyalari bir - biriga bevosita bog’liq bo’lib, ular doimo bir - birini
to’ldirgan holda iqtisodiyotda harakatda bo’ladi.
Banklarning aksioner kapitali - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

177
1.
Erkin zahiralar - bunga kassadagi naqd pullar, Markaziy bankdagi vakillik
hisobvaraqlaridagi
qoldiqlar,
boshqa
kredit
tashkilotlarning
vakillik
hisobvaraqlaridagi mablag’lar. Erkin zahiralar yuqori likvidli mablag’lar
hisoblanib, bankka qisman yoki umuman daromad keltirmaydi.
2.
Berilgan kreditlar va depozit ko’rinishida boshqa moliya muassasalariga,
shuningdek Markaziy bankka joylashtirilgan mablag’lar.
3.
Investitsiyalar - bu bankning qimmatli qog’ozlarga va nomoddiy
aktivlarga, shuningdek pay ko’rinishida xo’jalik faoliyatiga yo’naltirilgan
resurslari.
4.
Bankning o’ziga (ichki investisiyalar) moddiy va nomoddiy aktivlarga
yo’naltirilgan mablag’lari. Bunga bank faoliyatini tashkil etish uchun zarur
bo’lgan binolar, jihozlar va boshqa uskunalar kiradi
Aqliy hujum - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

28
NAZARIY O’QUV MASHG’ULOTINING O’QITISH TEXNOLOGIYASI
4-Mavzu: Pulning vazifalari va ularga tavsif.
O’quv mashg’ulotining o’qitish texnologiyasi modeli
Vaqt:
80 daqiqa
O’quvchilar soni:
nafar
O’quv mashg’ulotining shakli va turi
Amaliy: to’liq o’quv mashg’ulot
O’quv mashg’uloti rejasi
1.Pul funksiyasining nazariy
asoslari.
2.Pul funksiyalari tushunchasi.
3.Pulning vazifalari .
O’quv mashg’uloti maqsadi:
Pul funksiyasining nazariy asoslari,pul funksiyalari
tushunchasi,pulning vazifalari haqida ma’lumot berish va mavzuni
mustahkamlash,ko’nikma va malakani shakllantirish.
O’qitish natijasi:
Pulning vazifalari va ularga tavsif
berishni o’rganadilar.
Pedagogik vazifalar
1.Pul funksiyasining nazariy asoslari
haqida
tushuncha beradi;
2.Pul funksiyalari
haqida
aytib beradi;
3.Pulning vazifalari haqida ma’lumot
beradi;
Maqsad va vazifani belgilanishi - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

Maqsad va vazifani belgilanishi: 2.2.Mashg’ulotda ko’rib chiqiladigan reja
savollarini e’lon qiladi.
1.Pul funksiyasining nazariy asoslari.
2.Pul funksiyalari tushunchasi.
3.Pulning vazifalari .
O’quvchilar bilimini faollashtirish: 2.3.Mavzuga oid bilimlarni esga solish
maqsadida o’quvchilar savol-javob
o’tkazadi.
Yangi o’quv materiali bayoni: 2.4.Maruzani reja bo’yicha tushuntiradi va
har bir reja savolining oxirida qisqa
muhokama asosida umumlashtiruvchi fikr
bayon etiladi. Jarayon slaydlarni namoyish
qilish bilan olib boriladi.
Yangi o’quv materialini mustahkamlash : 2.5.Mashg’ulot davomida o’quvchilarga
savollar bilan murojaat etiladi va “Klaster”
va “Domino “usulidan foydalanib barcha
g’oyalarni doskaga yozib boradi hamda
umumlashtiradi.
2.1.Savollarga
javob berishadi.
2.2. Berilgan
ma’lumotlarni
daftarlarida
qayd qilib
borishadi.
2.4.Har bir
savol
Yakunidagi
muhokamada
ishtirok
etishadi.
2.5.Berilgan
savollarga o’z
fikrlarini bayon
etishadi.
3 – bosqich Yakuniy (10 daqiqa) Mashg’ulot yakuni: 3.1. O’tilgan mavzu yuzasidan yakuniy
xulosa chiqaliladi.
Uy vazifani berilishi: 3.2. Mavzu yuzasidan mustaqil o’rganish
uchun savollar beriladi
Tinglaydilar,
o’z fikrlarini
bayon etadilar
Tinglaydilar va
yozib oladilar
30
4-Mavzu: Pulning vazifalari va ularga tavsif. Reja:
1.Pul funksiyasining nazariy asoslari.
2.Pul funksiyalari tushunchasi.
3.Pulning vazifalari .
Maqsad va vazifani belgilanishi - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

Maqsad va vazifani belgilanishi: 2.2.Mashg’ulotda ko’rib chiqiladigan reja
savollarini e’lon qiladi.
1.Pul tizimi tushunchasi.
2.Pul tizimining markazdan boshqarilishi.
3. Pul tizimining turlari.
O’quvchilar bilimini faollashtirish: 2.3.Mavzuga oid bilimlarni esga solish
maqsadida o’quvchilarga topshiriq beriladi
Yangi o’quv materiali bayoni: 2.4.Maruzani reja bo’yicha tushuntiradi va
har bir reja savolining oxirida qisqa
muhokama asosida umumlashtiruvchi fikr
bayon etiladi.
Jarayon slaydlarni namoyish qilish bilan
olib boriladi.
Yangi o’quv materialini mustahkamlash : 2.5.Mashg’ulot davomida o’quvchilarga
savollar bilan murojat etiladi .”Aqliy
hujum”usulidan foydalanib savollar beradi.
2.1.Savollarga
javob berishadi.
2.2. Berilgan
ma’lumotlarni
daftarlarida
qayd qilib
borishadi.
2.4.Har bir
savol
Yakunidagi
muhokamada
ishtirok
etishadi.
2.5.Berilgan
savollarga o’z
fikrlarini bayon
etishadi.
3 – bosqich Yakuniy (10 daqiqa) Mashg’ulot yakuni: 3.1. O’tilgan mavzu yuzasidan yakuniy
xulosa chiqaliladi.
Uy vazifani berilishi: 3.2. Mavzu yuzasidan mustaqil o’rganish
uchun savollar beriladi
Tinglaydilar,
o’z fikrlarini
bayon etadilar
Tinglaydilar va
yozib oladilar
41
5- Mavzu: O’zbekiston Respublikasida pul tizimi va uning rivojlanish tarixi. Reja: 1.Pul tizimi tushunchasi.
2.Pul tizimining markazdan boshqarilishi.
3. Pul tizimining turlari.
Yordamchi metodlar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 52/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim
Suhbat metodi bilan inson psixikasini o’rganishda foydalanildi. Uning maqsadi va vazifasi belgilanadi. Suhbatning ob'ekti va sub'ekti tanlanadi, mavzu o’tkaziladigan vaqti aniqlanadi, yakka shaxslar, guruh va jamoa bilan o’tkazish rejalashtiriladi, o’rganilayotgan narsa bilan bog’liq savol-javob tartibi tayyorlanadi. Suhbatning bosh maqsadi ma'lum bir vaziyat yoki muammoni hal qilish jarayonida inson psixikasidagi o’zgarishlarni o’rganishdir. Suhbat orqali turli yoshdagi odamlarning tafakkuri, aql-zakovati, xulq-atvori, qiziqishi, bilim saviyasi, e'tiqodi, dunyoqarashi, irodasi to’g’risidagi ma'lumotlar olinadi. Suhbat chog’ida o’zaro izchil bog’langan savollar beriladi.
Suhbat metodidan to’g’ri foydalanish va undan kutiladigan natijaga erishish suhbat o’tkazish uchun puxta tayyorlanishga bog’liqdir. Suhbat metodi quyidagi shartlarga rioya qilishni talab etadi.
O’tkazilgan suhbatning mavzusi va mazmuni sinaluvchining taraqqiyot darajasi hamda yosh xususiyatlariga mos bo’lishi kerak.
Suhbat paytida sinaluvchilarga berilgan savollar mazmunan yaxshilab o’ylab olinishi lozim.
Suhbat paytida berilgan savollarga "ha", "yo’q" kabi qisqa tarzda emas, balki batafsil javob olishga erishish kerak.
Sinaluvchilar zerikib yoki toliqib qolmasliklari uchun suhbat haddan tashqari cho’zilib ketmasligi lozim.
Suhbat metodining yuqorida ta'kidlangan ijobiy jihatlari bilan birga ayrim zaif tomonlari ham mavjud. Takrorlangan so’zlar, "g’aliz" iboralar nutqning tezligi, fikrning mavhumligi, zerikarliligi, muvaffaqiyatsizlikka sabab bo’ladi. Shuningdek, savol-javobning bir xil shaklda emasligi sinaluvchida o’ziga xos ishlash uslubi oshkoralikning yetishmasligi, iymanish, uyalish atroflicha ma'lumotlar olishni qiyinlashtiradi va shu sababli boshqa metodlarga murojaat qilishga to’g’ri keladi.
Inson xotirasi, tafakkuri, qobiliyati va xayolining xususiyatlarini aniqlash maqsadida bu metod faoliyat psixologiyasida keng qo’llaniladi. Bolalar chizgan rasmlar, yasagan o’yinchoqlar, modellar, yozgan she'rlarini tahlil qilish orqali
ularning mantiqiy xotirasi, tafakkuri, texnik, badiiy va adabiy qobiliyati, ijodiy xayoli yuzasidan materiallarni qo’llash mumkin. Mazkur metoddan foydalanishda mahsulotni yaratgan shaxs bevosita ishtirok etmaydi. Ob'ekt bilan sub'ekt o’rtasida muloqot o’rnatish uchun shaxsning psixikasi to’g’risida sirtdan ma'lum hukm, xulosa chiqariladi.
Ijodiy faoliyat mahsullarini tahlil qilish orqali bolalar, o’quvchilar, talabalar, konstruktorlar, olimlar, hunarmandlar, ishchilar psixik xususiyatlari to’g’risida ma'lumotlar to’plash mumkin. Lekin insondagi psixik o’zgarishlar kamol topish va ularning kechishini ifodalovchi materiallar yig’ish uchun bu metodning o’zi yetmaydi. Shuning uchun inson psixikasini o’rganish maqsadida boshqa metodlardan ham foydalanish ma'qul.
|
| |
Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan adabiyotlar

|
Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan adabiyotlar
|
bet | 62/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan adabiyotlar
Гамезо М.В, Домашенко И.А Атлас по психологии М; «Просвещение» 1986г
Гиппенрейтер Ю. Б. Введение в общую психологию: Курс лекций: Учебное пособие для вузов. — М.: ЧеРо, 1997.
Davletshin M.G Umumiy psixologiya T-2002 y
Джемс В. Психология. — М., 1991.
Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y
Маклаков А.Г Общая психология М.; “Питер” 2003
Немов Р. С. Психология: Учебник для студ. высш. пед. учеб. заведений: В 3-х кн. Кн. 1:Общие основы психологии. — 2-е изд. — М.: Владос 1998.
Общая психология: Курс лекций/ Сост. Е.И.Рогов.-М.: Владос, 1995
Psixologiya qisqacha izohli lug’at T-1998 y
Реан А. А., Коломенский Я. Л. Социальная педагогическая психология. СПб.: Питер, 1999.
Рубинштейн С. Л. Основы общей психологии. — СПб.: Питер, 1999.
Теплов Б. М. Избранные труды: В 2-х т. Т. 1. — М: Педагогика, 1985.
Turg’unov Q. Psixologiya terminlarining ruscha-o’zbekcha izohli lug’ati T; "O’qituvchi" nashriyoti 1975 y
Umumiy psixologiya (A.V.Petrovskiy tahriri ostida) T; "O’qituvchi" 1992 y
G’oziev E.G’ Umumiy psixologiya 1-2 kitob T-2002 y
2.BO'LIM. MULOQOT. FAOLIYAT. SHAXS FAOLIYAT
Faoliyat haqida tushuncha
Odam tabiati jihatidan faol mavjudotdir. U ma'lum faoliyatda bo’lmasdan yashay olmaydi. Inson faoliyatining turi juda ko’p bo’lib, ulardan eng muhimi ijtimoiy qiymatga ega bo’lgan ishlab chiqarish mehnatdir. Odam har doim jamoada bo’lib mehnat qiladi va mehnat natijalarini ham jamoa turmush tarzini o’zlashtiradi. har bir tirik organizmning faolligi uning ehtiyojlarini qondirilishiga qaratilgan bo’ladi. Anglab bo’lmaydigan va anglab bo’ladigan tabiiy yoki, madaniy, yoki ma'naviy, shaxsiy yoki ijtimoiy-shaxsiy ehtiyojlar odamda har turli faollik tug’diradi. Ma'lumki, inson faoliyati jarayonida ma'lum bir mahsulotni yaratadi va undan ishlab chiqarish jarayonida foydalanadi. Aynan faoliyatda erishilayotgan muvaffaqiyatini ta'minlovchi bir qator omillar mavjud. Shular jumlasiga ob'ektiv va sub'ektiv omillarni kiritish mumkin va u quyidagi jadvalda aks ettirilgan.
Agar hayvonlarni xatti-harakatlari bevosita tevarak-atrofdagi muhit bilan belgilansa, odamning faolligi esa ilk yoshlik davridan boshlaboq, butun insoniyatning tajribasi va jamiyat talabi bilan boshqariladi. Shu bois "faoliyat", "faollik", "xatti-harakat" tushuncha-larining mazmun mohiyatini anglab olish lozim. Shunga ko’ra adabiyotlarda mazkur tushunchalarga berilgan ta'riflarga asosiy e'tiborni qaratish lozim.
A.V.Petrovskiy tahriri ostida chiqqan "Umumiy psixologiya" darsligida: "Faoliyat - kishining anglangan maqsad bilan boshqarilib turiladigan ichki (psixik) va tashqi (jismoniy) faolligidir" -deb ta'riflanadi. M.G.Davletshin muallifligida chop etilgan "Psixologiya" qisqacha izohli lug’atida: "Faollik - tirik materiyaning umumiy xususiyati, tevarak-atrofdagi muhit bilan o’zaro ta'sirida namoyon bo’ladi. Psixik faollik bu o’zaro ta'sir shu asosda faollik ko’rsatish bilan tavsiflanadi"-deya
ta'riflangan.
|
| |
Test metodi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 53/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limTest metodi - "Test" inglizcha so’z bo’lib sinash tekshirish demakdir. Shaxsning aqliy o’sishini, qobiliyatini, irodaviy sifatlari va boshqa psixik xususiyatlarini tekshirishda qo’llaniladigan qisqa standart masala, topshiriq test deb ataladi. Test ayniqsa, odamning qanday kasbni egallashi mumkinligi, kasbga yaroqliligi yoki yaroqsizligini, iste'dodlilar va aqli zaiflarni aniqlashda keng qo’llaniladi. Test metodining qimmati tajribaning ilmiylik darajasiga tekshiruvchining mahoratiga va qiziqishiga, yig’ilgan psixologik materiallarning ob'ektivligi va ularni ilmiy tahlil qilishga bog’liqdir.
1905 yildan fransuz psixologi A.Bine va uning shogirdi A.Simon insonning aqliy o’sishi va iste'dod darajalarini o’lchash imkoniyati borligi g’oyasini ilgari surgandan keyin psixologiyada test metodi qo’llana boshladi.
Biografiya (tarjimai hol) metodi - inson psixikasini tadqiq qilish uchun uning hayot faoliyati, ijodiyoti to’g’risidagi og’zaki va yozma ma'lumotlar muhim ahamiyatga ega. Bu borada kishilarning tarjimai holi, xotiralari, esdaliklari, o’zgalar ijodiga bergan baholari, taqrizlari alohida o’rin egallaydi. Shu bilan birga o’zgalar tomonidan to’plangan tarjimai hol haqidagi materiallar, esdaliklar, xatlar, rasmlar, tavsiflar, baholar, magnitafon ovozlari, fotolavhalar, hujjatli filmlar o’rganilayotgan shaxsni to’liqroq tasavvur etishga xizmat qiladi.
Tarjimai hol ma'lumotlari inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatishda uning suhbat va tajriba metodlari bilan o’rganib bo’lmaydigan jihatlarini ochishga yordam beradi.
So’rovnoma metodi - psixologiyada keng qo’llaniladigan metodlardan biridir. Uning yordamida turli yoshdagi odamlarning psixologik xususiyatlari narsa va hodisalarga munosabatlari o’rganiladi. So’rovnoma odatda 3 xil tuzilishda bo’ladi. Ularning birinchisi anglangan motivlarni aniqlashga mo’ljallangan savollardan tuziladi. Ikkinchi xilida har bir savolning bir nechtadan tayyor javoblari beriladi. Uchinchi turida sinaluvchiga yozilgan to’g’ri javoblarni ballar bilan baholash tavsiya etiladi. So’rovnomadan turli yoshdagi odamlarning layoqatlarini, muayyan sohaga qiziqishlari va qobiliyatlarini, o’ziga, tengdoshlariga, katta va kichiklarga munosabatlarini aniqlashda foydalaniladi.
|
| |
Donalash metodi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 50/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limDonalash metodi tadqiqot ob'ektiga kirgan shaxs psixikasidagi barcha o’zgarishlardagi o’ziga xoslik, o’zaro aloqa, o’zaro ta'sir va uyg’unlikning o’zaro bog’lanishlari o’rganiladi. Jumladan, inson xulqini idrok qilish uchun sezgi, idrok, xotira, tafakkur jarayonlarining bir paytda, birgalikda tadqiq qilinishi bunga yorqin misoldir. Bunda har bir bilish jarayonining usuli ifodalanadi yoki uning ahamiyati alohida ta'kidlanadi, ularning o’zaro bog’liqligi asoslab beriladi.
Empirik metodlar guruhi o’z navbatida ikkiga, ya'ni asosiy va yordamchi metodlarga bo’linadi. Asosiy metodlarga kuzatish va eksperiment metodlari kirsa, yordamchi metodlarga suhbat, so’rovnoma, test, sosiometriya va faoliyat natijalarini tahlil qilish kabi metodlarni kiritish mumkin.
Kuzatish metodi - ikki xil bo’lib, ob'ektiv (tashqi) va sub'ektiv (ichki) kuzatish turlari mavjud. Inson psixikasidagi o’zgarishlarni kuzatish uchun quyidagilar amalga oshiriladi:
kuzatishning maqsad, vazifasi belgilanadi;
kuzatilayotgan ob'ekt tanlanadi;
v) tadqiqot o’tkazish vaqti rejalashtiriladi;
g) kuzatish qancha davom etishi qat'iylashtiriladi;
kuzatish insonning qaysi faoliyatida (o’qish, o’yin, mehnat, sport) amalga oshirilishi aniqlanadi;
kuzatishning shakli (yakka, guruh, jamoa) tanlanadi; yo) kuzatilganlarni qayd qilib borish vositalari (kundalik suhbat daftari, kuzatish varaqasi, magnitafon, videomagnitafon) tayyorlab qo’yiladi. Kuzatish orqali turli yoshdagi odamlarning diqqati, his-tuyg’ulari, asab tizimining tashqi ifodalari, imo-ishoralari, sezgirligi, xulq-atvori, nutq faoliyati kabilar o’rganiladi. Ammo o’ta murakkab ichki kechinmalar, yuksak hissiyotlar, tafakkur, mantiqiy xotira va aql zakovatni tadqiq etishga bu metodning imkoni yetmaydi.
Masalan, o’spirin yoshlarning sport faoliyatini kuzatish orqali ularning irodasi, ishchanligi, his-tuyg’usining o’zgarish xususiyatlari, talabga intilish, o’z harakatini idora qila olish yuzasidan materiallarni yig’ish mumkin.
Tashqi kuzatishda ba'zan tafakkur bo’yicha ham ma'lumotlar olish mumkin. Ish ustidagi kayfiyatni, chegradagi tashvish va iztirobni, sinchkovlik kabi ruhiy holatlarni kuzatib, tafakkurdagi o’zgarishni aniqlash mumkin. Bundan tashkari qo’lning titrashi, asabiylashish, nutqning buzilishi ham insonning ruhiyatidagi o’zgarishlar bo’yicha ma'lumotlar beradi. Psixologiyada o’z-o’zini kuzatish, ya'ni interospeksiya metodidan ham foydalaniladi, lekin bu psixologiyaning ilmiy bo’lmagan metodi hisoblanadi.
|
| |
Shakllantiruvchi tajriba - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 57/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limShakllantiruvchi tajriba - psixologiya metodi, bu metod orqali shaxsda zaruriy psixik jarayon yoki sifatlar rejali ravishda shakllantiriladi.
Egizaklar metodi - bir xil irsiyat, egizak bolalarni qiyoslab tadqiq qilish. Bu metodni F.Galton taklif qilgan.
Eksperiment - tajriba (lot. experimentum - namuna, tajriba)- psixologiyaning asosiy metodlaridan, o’zgaruvchan mustaqil psixik holatlarning boshqa nomustaqil holatlariga ta'sir etishdagi aniq ma'lumotlarga tayanadi.
Empirik metod (yunon.- empeiria - tajriba, methodos tadqiqot) - tekshiriluvchi haqidagi ma'lumotlarni tajribaga asoslanib, amaliy tajribalar bilan aniqlash usuli.
Harbiy psixologiya - psixologiya sohasi. harbiylar shaxsini, turli harbiy faoliyatning psixologik xususiyatlarini harbiy jamoalarning jangovar tayyorgarlik metodlarini o’rganadi.
Hozirgi zamon psixologiyasi fanining tamoyillari.
Hozirgi zamon psixologiyasining tuzilishi.
Aniq faoliyatni o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Rivojlanishning yosh xususiyatlarini o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Shaxs va jamiyat bo’lgan munosabatlarni o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Hozirgi zamon psixologiyasining tadqiqot metodlari.
Psixologiyaning fanlar tizimida tutgan o’rni.
Tashkiliy guruh metodlari.
Emperik guruh metodlari.
Natijalarni qayta ishlash yoki matematik statistik metod.
Sharxlash guruhi metodi.
Metod va metodologiya tushunchalarining mohiyati
Freydizm yo’nalishiga kim asos solgan?
Z.Freyd B) K.N Kornilov V) E.Torndayk G) Dj.Uotson D) S.L.Rubinshteyn
|
| |
Genetik psixologiya - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 55/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limGenetik psixologiya (yunon. Denetikos - kelib chiqishga oid, psycko -pyh) odamning individual psixologik xususiyatlarining kelib chiqishi, ularning shakllanishida genotip va muhitning roli o’rganadi.
Determinizm (lot, determinare - aniqlamoq) - tabiatdagi barcha narsalar, shu jumladan, psixik hodisalarning ro’y berishi ob'ektiv sabablar va qonunlar bilan belgilanadi degan ta'limot.
Din psixologiyasi - diniy ong xususiyatlari, tizimi va funksiyalarining ijtimoiy - psixologik omillarini o’rganuvchi psixologiya tarmoqi.
Differnsial psixologiya - (lot. differentia - far?) psixologiya fanining bir qismi bo’lib, kishilar o’rtasidagi individual psixologik farqlarni o’rganadi.
Yosh psixologiyasi - psixologiya fani tarmoqlaridan bo’lib, turli yoshdagi odamlarning psixologik xususiyatlarini va rivojlanish qonuniyatlarini o’rganadi.
Zoopsixologiya (yunon. zoon hayvon, psyche - pyx, lodos ta'limot) - psixologiya tarmoqlaridan biri bo’lib, hayvon psixikasining taraqqiyotini o’rganadigan soha.
Intervyu (interview - suhbat)- bu ijtimoiy psixologiya metodi bo’lib, qo’yilgan savollarga berilgan javob tariqasida axborotlarni to’plash usuli.
Introspetiv metod - bu odamning o’z- o’zini kuzatishga asoslangan psixologik metodi.
Kuzatish - psixologik metodlaridan biri bo’lib, odamning xatti- harakatlarida namoyon bo’ladigan turli hodisalarni hisobga olish va sub'ektiv psixik hodisalar to’g’risida fikr olishdan iborat.
Laboratoriya tajribasi (lot . laborate - ishlamoq) - psixologiya metodlaridan biri tekshiriluvchiga ta'sir etuvchi barcha omillarni nazorat qilgan holda sun'iy sharoitda olib boriladigan tadqiqot usuli.
Longityud tadqiqot (ing. longitude - uzoq muddat) - tekshiriluvchilarni uzoq muddat va doimiy ravishda o’rganish.
Metod (yunon. Methodos tadqiqot, tekshirish) - bilishning nazariy va amaliy o’zlashtirish usullari yig’indisi.
|
| |
Mehnat psixologiyasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 56/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limMehnat psixologiyasi - turli mehnat faoliyatining psixologik xususiyatlarini o’rganadi.
Modellashtirish - bilim ob'ektlarini modellar asosida qarama - qarshi qilish qandaydir hodisa va jarayonlarning o’rnini bosuvchi, taqdim etuvchi bajaruvchi sifatidagi modellarni tadqiq qilish va yaratish.
Musiqiy psixologiya - san'at psixologiyasining sohasi bo’lib, odamga va uning faol musiqa faoliyatiga ta'sirini o’rganadi.
Muhandislik psixologiyasi - psixologiyaning tarmog’i, odam mehnatining psixologik xususiyatlarini, faoliyat jarayonida texnika vositasi bilan munosabatda bo’lishini o’rganadi.
Neyropsixologiya - muayyan psixik jarayonlar sodir bo’lishini ta'minlaydigan neyron tarmoqlarini o’rganuvchi fan.
Ong va faoliyat birligi - psixologiyaning ong bilan faoliyatning birligi, uning o’zaro bog’liqligini e'tirof etuvchi g’oya
Proektiv metod (lot. Prjektus - oldinga tashlangan, yunon. methodos - tadqiqot) - shaxsni tadqiq qilish metodlaridan biri. Bu metoddanmas., tajriba vaziyatlarida rasmlar idrok qilinib, uning talqini beriladi.
Prinsip (yunon. principium boshlanqich asos) - biror bir narsaning ta'lim nazariyasi yoki fan, dunyoqarashning kelib chiqish asoslari, u odamning ichki e'tiqodi bo’lib, o’ziga, borliqda, boshqalarga bo’lgan munosabatida namoyon bo’ladi.
Statistik metod (lot. status - holat, yunon. methodos - tadqiqot) - o’tkazilgan tadqiqot natijalarini miqdoriy hisoblab chiqish usuli.
Suhbat - psixologiya metodlaridan biri, nutq muloqoti yordamida bevosita yoki bavosiga ma'lumot olinadi.
Tabiiy eksperiment (lotin. experimenum - sinov, tajriba) - tekshiriluvchini o’ziga bildirmagan holda uni o’yin, o’qish yoki mehnat faoliyatida o’rganishdan iborat psixologik tajriba.
Test (ing. test - tekshirmoq) standartlashtirilgan psixologik sinov. Buning natijasida u yoki bu holdagi psixik jarayon baholanadi, shaxs bir butunligicha yoki uning ayrim xususiyatlari o’rganiladi.
|
| |
Tayanch iboralar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 289/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim
Genotip (yunon. Genos - kelib chiqish, typos - namuna) - ota - onadan farzandga o’tadigan genlar majmui, irsiy asosi.
Dinamik stereotip (yunon. dynamikos - kuchli, stereos - qattiq tipos - iz) - bosh miya katta yarim sharlarining faoliyatini yaxlitlab turish turi bo’lib, u shartli reflekslarning ketma-ketligini ta'minlab turadi.
Introversiya - shaxsning o’z fikrlari, sezgilari, kechinmalarining o’z-o’ziga tayanishi.
Milliy xarakter (yunon. charakter - xususiyat, belgi) - biror bir millatga xos xususiyatlar.
Milliy sterotip (yunon. Stereos - qattiq typos - iz shakl) - ma'lum illatning obrazi bo’lib, u o’zida o’sha millatga xos shaxs xususiyatlari, madaniyati, xulq - atvorini namoyon qiladi.
Fenomen (yunon. phainomenon - yuz beruvchi, sodir bo’luvchi) - his- tuyg’ular tajribasi bilan payqaladigan hodisani anglatuvchi tushuncha;
Fiziognomika (yunon. physis - tabiat, gnomon - biluvchi) - insonning tashqi ko’rinishi va uning biror shaxs turiga mansubligi o’rtasidagi qatiy bog’liqlik.
Xiromantiya (yunon, cher - qo’l, man - fol) - odamning kaftiga qarab uning xarakteri, taqdiri bo’yicha fol ochish.
Xarakter (yunon. charakter - xususiyat, belgi) - kishidagi barqaror psixik xususiyatlarning individual birligi. U shaxsning mehnatga, atrofdagi narsa va hodisalarga, boshqa kishilarga va o’z -o’ziga bo’lgan munosabatlarida ifodalanadi.
Xarakter aksentuatsiyasi (yunon. charakter - xususiyat, belgi, lot. accentus – urg’u) - xarakterning alohida xususiyatlarini haddan tashqari ifodalanishi (psixopatiyaga yaqin namoyonlashuvi).
Ekstraversiya (lot. Extra - haddan tashqari, verso - o’zgarish) - shaxsning tevarak - atrofdagi odamlarga, tashqi hodisalarga yo’nalishi.
Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan mavzular
Xarakter haqida tushuncha.
Xarakter tipologiyasi.
Xarakter aksentuatsiyasi.
Xarakter tarkibi.
Xarakterning shakllanishi.
Xarakter tuzilishi va xususiyatlari.
Xarakter borasidagi talimotlar tarixida.
|
| |
Malakalarning rivojlanishi

|
Malakalarning rivojlanishi
|
bet | 94/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Malakalarning rivojlanishi – muayyan faoliyat sohasiga doir malakalarning kundalik amaliyotda ko‘p qo‘llanilishi natijasida tobora o‘sib, mukammalashib borishdan iborat qonuniyat.
Matonatlilik – shaxsning muayyan maqsadni amalga oshirish yo‘lida uchraydigan har qanday ob’ektiv hamda sub’ektiv qiyinchiliklarga bardosh berib, ularni yengib chiqishdan iborat irodaviy xarakter xislati.
Motiv – odamni muayyan xatti-harakatlarga undaydigan bosh sabab.
Motivatsiya – shaxsning nima uchun ma’lum vaqtda boshqa fikr va harakatlarni yemas, faqat shu fikr va harakatni bajarishga qaror qilganligini asoslab berishi tushuntirib berishdan iborat mantiqiy operatsiya.
Mehnat – tarixan tarkib topgan maqsadga muvofiq yo‘naltirilgan boylik yaratishga qaratilgan ongli faoliyat turi.
Mehnat terapiyasi – mehnat jarayonlaridan davolash maqsadlarida foydalanadigan fan tarmog‘i.
Mehnat tarbiyasi – yosh avlodni mehnatga nisbatan ongli munosabati – mehnasevarlik ruhida har qanday jamoat, ijtimoiy foydali mehnat turini bajarishga psixologik jihatdan tayyorlashdan tarkibiy qismi.
Mehnat ta’limi – politexnik ta’lim va mehnat tarbiyasining yosh avloddan mehnatga, ijtimoiy hayotning ma’lum bir sohaga doir bilim, ko‘nikma, malaka va odatlarni tarkib toptirish rivojlantirishdan iborat turi.
Mehnat malakalari – mehnat faoliyatining ma’lum bir sohasiga doir avtomatlashgan mustahkamlangan harakatlar.
Mehnasevarlik – mehnatni xurmatlash uning har qanday turini bajarishga doim tayyor turishdan iborat xarakter xislati.
Mehnat qobiliyati – shaxsning muayyan mehnat turini muvaffaqiyatli bajarishni ta’minlash uchun zrur bo‘lgan jismoniy hamda psixik funksional imkoniyatlari yig‘indisi.
Mahorat – muayyan foliyat sohasida mustahkam bilimlarga yuqori darajada uddlash qobiliyati va malakalarga yega bo‘lishdan iborat shaxsiy sifat bo‘lib, ishini yuksak va miqdor ko‘rsatkichlr bilan tez bajarishdan iborat ixtisos darajasi.
Mashq – ma’lum bir aqliy yoki jismoniy harakatlarni ularni puxta yegallash va sifatini yaxshilash maqsadida ongli ravishda bir necha bor qayta bajarishdan iborat takrorlash jarayoni.
|
| |
Xarakter borasidagi nazariyalar

|
Xarakter borasidagi nazariyalar
|
bet | 287/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Xarakter borasidagi nazariyalar.
Xarakter borasidagi ta'limotlar tarixi uzoq o’tmishga borib tarqaladi. Xususan, Arastu va Aflotun kishi xarakterini basharasiga qarab aniqlashni taklif qilgan edilar. Ularning xarakterologiyasi asosi qanchalik sodda bo’lsa, shunchalik g’aroyib faraz yotardi. Kishining tashqi ko’rinishida qandaydir hayvon bilan o’xshashlik belgisini topish tavsiya qilinardi, so’ngra esa uning xarakterini ana shu hayvonnning xarakteri bilan aynan bir xil deb qarash kerak edi. Jumladan, Arastuning aytishi bo’yicha, buqaniki singari yo’g’on burun ishyoqmaslikni bildiradi, chuchqanikiga o’xshash teshiklari katta-katta keng burun ahmoqlikni, arslonniki kabi burun mag’rurlikni, echkilar, g’ylar, va qyonlarniki singari junining mayinligi qo’rqoqlikni, sherlar va yovvoyi chuchqalarniki kabi junning dag’alligi botirlikni anglatadi.
Xarakterni aniqlashning bu va shunga o’xshash fiziologik tizimi aql- sadosini biz, masalan, o’rta asrlik Suriyalik yozuvchi Abul-Faraj Bar Ebreyda ko’ramiz. Uning kitobida shunday ko’rsatma mujassamlashgandir: "Yo’g’on va kalta bo’yli kishi bo’yval singari qahr g’azabga kelishi moyilligiga ega". Uzun va ingichka bo’yli qo’rqoqlik alomati. Bunday kishi bug’u singari hurkadigan bo’ladiki, "Qaysi birining bo’yni juda kichik bo’lsa, tulki singari makkor bo’ladi".
asrda Iogann Kaspar Lafaterning fiziologik tizimi mashhur bo’lib ketdi. U inson boshi "qalbini ko’rsatadigan oyna" bo’lib sanaladi va uning tuzilishini, bosh suyagining konfigurasiyani, imo-ishorasini o’rganish kishi xarakterini o’rganishning asosiy yo’li deb hisobladi. Lafater taniqli odamlar shaxsi ustidan bir qator oqilona kuzatishlar qoldirdi. Ular uning ilmiy jihatdan mutlaqo ahamiyatsiz, lekin juda qiziqarli "Fiziognomika" kitobida yig’ilgandir. Lafaterning fikriga ko’ra, Gyotening geniyligi haqida eng ko’p darajada uning, "burni dalolat beradiki, u Gyote pozisiyasining "mahsuldorligini, mazmuni va muhabbatini - qayd etadi".
Lafaterning o’limidan keyin ko’p o’tmay paydo bo’lgan yangi xarakteriologik ta'limot frenologiya degan nom oldi.
Frenologiya nemis vrachi Frans Gallning nomi bilan boqlangandir. Gallv ta'limotining asosida xarakterning barcha xususiyatlari bosh miya yarim sharlarida o’zlarining qat'iy ixtisoslashgan markazlarga ega degan tasdiq yotadi. Bu fazilatlarning rivojlanish darajasi miyaning tegishli qismlari kattaligiga to’g’ridan- to’g’ri bog’liqdir. Gallning maslagiga ko’ra, bosh suyaklari miyaning qavariq va chuqurcha joylariga aniq mos kelganligi uchun ham, uning ruhiy belgilarini aniq aytib berish uchun kishining bosh suyagiga bir nazar tashlash yoki shunchaki boshning "Bo’rtik joylarini" ushlab ko’rish aftidan yetarli bo’lsa kerak.
Bu ta'limotda umuman miya yarim sharining tuzilishi shaxs xususiyatlariga bog’liq bo’ladi, degan to’g’ri boshlang’ich fikrdan tashqari barchasi nihoyat darajada noto’g’ridir.
|
| |
Motivlar kurashi - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 95/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Motivlar kurashi – shaxsning oldida bir yemas bir qancha maqsadlar mavjud bo‘lgan taqdirda ulardan yeng muhimini tanlab olish jarayonida ro‘y beradigan ikkilanishdan iborat holat.
Muhandislik psixologiyasi – psixologiyaning texnika moslamalari bilan uni boshqaruvchi kishilar o‘rtasidagi o‘zaro bog‘lanish hamda o‘zaro ta’sirni tekshirish bilan shug‘ullanuvchi maxsus sohasi.
Malakalarning regressi – ma’lum bir faoliyat sohasida hosil qilingan malakalarning biror sababga ko‘ra, ko‘p vaqt amalda ishlatilmaganligi natijasida asta-sekin so‘nishidan iborat qonun.
Mutaxassis – shaxsning muayyan kasbga nisbatan yaroqlilik darajasi, tayyorgarlik saviyasi, muayyan faoliyat sohasida muvaffaqiyatli ishlay olish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar yig‘indisi.
Mutaxassislik tavsifnomasi – muayyan kasb yoki mutaxassis ishchilari mehnatining mazmuniga nisbatan qo‘yiladigan ishlab chiqarish talablarining bayoni.
Mutaxassislik sinovlari – o‘quvchilar ishlab chiqarish ta’limining to‘liq nazariy va amaliy kursini tamomlagandan keyin, ularning kasb bo‘yicha olgan bilim va malakalarini tekshirish ularga ta’rif ixtisos darajasini berish uchun o‘tkaziladigan tadbir.
Mutaxassislik imtixonlari – mutaxassis sinovlarining bir qismi bo‘lib, ishlab chiqarish ta’lim natijasida o‘quvchilarning olgan maxsus nazariy bilimlarini tekshirish uchun o‘tkaziladi.
Mehnat psixologiyasi – psixologiyaning mehnat faoliyatining psixologik muammolarini o‘rganuvchi sohasi.
Mehnat madaniyati – mehnatni to‘g‘ri tashkil qilishga doir bilimlar, malakalar va odatlar tizimidan iborat individual xislat.
Malakalarning ko‘chishi – muayyan faoliyat sohasida hosil qilingan malakalarning yangi malakalar hosil qilishga ijobiy ta’sir ko‘rsatishdan iborat qonuniyat.
Mustaqillik – shaxsning muayyan aqliy, axloqiy yoki amaliy masalalarni hal qilishida ayniqsa murakkab vaziyatni baholash va maqsadga muvofiq yo‘lni tanlashda o‘zining mustaqil fikrlari, tamoyillari hamda ye’tiqodiga yega bo‘lishdan iborat irodaviy xarakter xislati.
|
| |