Shaxsning irodaviy sifatlari va klasifikatsiyasi

90. Shaxsning irodaviy sifatlari va klasifikatsiyasi.
Intizomlilik - xarakter xislati bolib, jamiyat talablariga ongli ravishda oz ixtiyori bilan boysina bilishda korinadi. Intizomlilik, jumladan, belgilangan tartibga aniq rioya qilishda, olingan va'dani vijdonan bajarishda, oz burchiga ongli ravishda boysinishda oz ifodasini topadi.
Intizomli kishi mustaqil tashabbuskor bolib, ayni vaqtda qabul qilingan qarorlarni sozsiz ijro etadi, jamiyat manfaatlariga va axloq tamoyillariga itoat qila biladi.
Mustaqillik ayni vaqtda irodaning kuchli ekanligini ham korsatadi. Iroda kuchi katta tosqinliklarni bartaraf qila olish qobiliyati bilangina ifodalanmay, tashabbuskorlik korsatish, mustaqillik, dadillik korsatish va qabul qilingan qarorlar uchun, oz xatti-harakatlari uchun mas'uliyat sezish bilan ham ta'riflanadi.
Irodaning axloqiyligi hayot va faoliyatda iroda kuchi, uning mustaqilligiga ijobiy yoki salbiy baho berganda qanday tosqinlik va qiyinchiliklar bartaraf qilinganligini nazarda tutish bilangina cheklanib qolmay, asosan kishining axloqiy qiyofasi irodaviy harakatlarda qanchalik ifodalanishi, biron odamning irodasi naqadar axlohiy ekanligi ham nazarda tutiladi.
Irodaning axloqiyligi deganda odatda kishi oz oldiga qanday maqsadlar qoyilishi, bu maqsadlarga qanday vositalar bilan erishishi, irodaviy intilishlar (xohishlar) qanday mayllar tufayli kelib chiqishi va ma'lum bir qarorga kelishida qanday tamoyillarga amal qilishni nazarda tutamiz.
Chidamlilik va ozini tuta bilish, bu zarurat tugilganda oz his-tuygularini tiya olish, impulsiv va oylamasdan harakatlarning oldini olish, ozini tuta bilish va ozini kozlangan harakatni bajarishga majburlash qobiliyatida, shuningdek, xohlagan narsani qilmaslikda namoyon boladi. qilish, lekin bu mantiqsiz yoki notogri korinadi. Shunday qilib, chidamlilik va oz-ozini tarbiyalash qabul qilingan qarorni amalga oshirishga xalaqit beradigan harakatlar, his-tuygular va fikrlarni sekinlashtirish (zaiflashtirish yoki sekinlashtirish) qobiliyatida namoyon boladi.
Birlamchi va tizimli irodaviy sifatlar mavjud.
V.K.Kalin quyidagi irodaviy sifatlarni bazal deb hisoblaydi:
Energiya - bu iroda kuchi bilan faollikni tezda kerakli darajaga ko‘tarish qobiliyati.
Sabr - bu ichki tosiqlar (charchoq, yomon kayfiyat, kichik ogriqli korinishlar) bolsa, ma'lum darajadagi ish intensivligini qoshimcha kuch bilan ushlab turish qobiliyatidir.
Chidamlilik va ozini ozi boshqarish (yuqoriga qarang).
Jasorat - xavf tugilganda (hayot, sogliq yoki obro-e'tibor) aqliy funktsiyalarni tashkil etishning barqarorligini saqlab qolish va faoliyat sifatini pasaytirmaslik qobiliyatidir. Jasorat qorquvga qarshi turish va ma'lum bir maqsad tufayli haqli tavakkal qilish qobiliyati bilan bogliq.
Tizimli irodaviy sifatlar ongning bir yonalishli korinishlarining ma'lum bir assotsiatsiyasini ifodalaydi. Irodaviy sifatlarning izchilligi funksional sohalarning keng doirasi bilan bogliq - irodaviy, hissiy, intellektual. Shu bilan birga, asosiy (birlamchi) irodaviy sifatlar tizimli (ikkilamchi) sifatlarning asosini, ularning ozagini tashkil etishini bilish zarur.
Maqsadlilik insonning qatiy etiqodi va qarashlari tufayli oz harakatlari va ishlarida umumiy va barqaror maqsadlarga yonaltira olishidadir.
Strategik maqsadga muvofiqlikni ajratib korsatish, ya'ni. insonning butun hayotida muayyan tamoyillar va ideallarga amal qilish qobiliyati va individual harakatlar uchun aniq maqsadlar qoyish va ularga erishish jarayonida ulardan chetga chiqmaslik qobiliyatidan iborat bolgan tezkor maqsadlilik.
Qat'iylik - bu qiyinchiliklarga qarshi kurashda energiyani kamaytirmasdan doimiy va uzoq vaqt davomida maqsadga erishish qobiliyati. Qat'iyatli odam vaziyatni togri baholaydi, ularda maqsadga erishishga yordam beradigan narsalarni topadi. Bunday odam kozlangan maqsadga uzoq harakat qilishga qodir. Qarama-qarshi sifatlar - ojarlik va negativizm, bu irodaning kamchiliklaridan dalolat beradi.
Ojar odam, asosli dalillarga qaramay, ozining notogri pozitsiyalaridan orqada qolishda davom etadi.Negativizm ozini boshqa odamlarga qarama-qarshi harakat qilish, ularga qarama-qarshilik qilish uchun asossiz, asossiz moyillikda namoyon boladi, garchi oqilona mulohazalar bunday harakatlarga asos bermasa ham. Negativizm kopchilik psixologlar tomonidan oz harakatlarini aql dalillariga, xulq-atvorning ongli motivlariga boysundira olmaslikda, oz xohishlariga qarshi tura olmaslikda, bekorchilikka olib keladigan va hokazolarda ifodalangan irodaning zaifligi sifatida qaraladi. Kopincha bekorchilik. dangasalik bilan bogliq. Aynan dangasalik irodaning ijobiy sifatlariga ma'no jihatdan qarama-qarshi bolgan sifatlarning har tomonlama xarakteristikasi hisoblanadi.
Prinsiplilik - insonning o‘z xatti-harakatlarida barqaror tamoyillar, qarashlar, odamlar ortasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi muayyan axloqiy xatti-harakatlar normalarining mos kelishiga ishonchi. Prinsiplilik xulq-atvorning barqaror intizomida, rostgoy sezgir harakatlarda namoyon boladi.
Tashabbus - bu yangi, noan'anaviy echimlar va ularni amalga oshirish usullarini topish va taklif qilish qobiliyati, shuningdek, insonda mavjud bolgan goyalarni amalga oshirishga urinishlar.
Qat'iylik motivlar kurashida, oz vaqtida va tez qaror qabul qilishda keraksiz ikkilanish va shubhalarning yoqligidadir. Eng avvalo, qat'iyatlilik dominant motivni tanlashda, shuningdek, maqsadga erishish uchun adekvat vositalarni tanlashda namoyon boladi. Qat'iylik qarorni amalga oshirishda ham namoyon boladi. Hal qiluvchi odamlar harakatlar va vositalarni tanlashdan harakatni amalga oshirishgacha tez va baquvvat otishlari bilan ajralib turadi.
Ijobiy irodaviy sifat sifatida qat'iyatlilikdan qaror qabul qilishda shoshqaloqlik, harakatlarning oylamasligi bilan ajralib turadigan impulsivlikni ajratish kerak. Impulsiv odam harakat qilishni boshlashdan oldin oylamaydi, qilgan ishining oqibatlarini hisobga olmaydi, shuning uchun u kopincha qilgan ishidan pushaymon boladi. Bunday odamning qaror qabul qilishdagi shoshqaloqligi, qoida tariqasida, uning qat'iyatsizligi, u uchun qaror qabul qilish juda qiyin va ogriqli jarayon ekanligi bilan izohlanadi, shuning uchun u imkon qadar tezroq undan xalos bolishga intiladi. .
Tashkilot - bu odamning xatti-harakatlarida qat'iy rejalashtirilgan rejalar boyicha rahbarlik qilish va vaziyat ozgarganda ma'lum bir moslashuvchanlikni korsatish qobiliyatidir.
Harakatlar ketma-ketligi inson tomonidan amalga oshiriladigan harakatlar bitta rahbarlik tamoyilidan kelib chiqishini tavsiflaydi, unga odam ikkinchi va ikkinchi darajali hamma narsani boysundiradi.
Mustaqillik - bu oz harakatlarini boshqalarning yordamisiz boshqarish qobiliyati, shuningdek, boshqalarning ta'siriga tanqidiy munosabatda bolish, ularga oz qarashlari va e'tiqodlari nuqtai nazaridan baho berish qobiliyatidir. Shaxsning mustaqilligi oz tashabbusi bilan oz oldiga maqsad qoya olish, unga erishish uchun faoliyatni tashkil etishda namoyon boladi.Iroda kuchi va xarakter qat'iyati. Iroda ma'lum kuch bilan yuzaga chiqadi: ba'zi hollarda kishining irodasi kuchli sur'atda namoyon bolsa, boshqa hollarda kuchsiz namoyon boladi.
Iroda kuchi irodaning muhim sifatidir. Iroda kuchining turli darajasi irodaviy jarayonning hamma bosqichlarida korinadi. Iroda kuchi avvalo ehtiyojlarni his qilishda va intilishda korinadi, biz kuchli hamda kuchsiz intilishlarni, kuchli hamda kuchsiz hohishlarni farq qilamiz. Iroda kuchi ravshan va aniq maqsad qoyishda, shuningdek mazkur maqsadga yetishishga yordam beradigan yol, vosita va usullarni ochiq tasavvur qilishda namoyon boladi. Bu ochiq ravshanlik darajasi esa kishining turmush tajribasiga, bilimiga va umumiy saviyasiga bogliq. Aniq maqsad qoyishda inson tafakkuri va ayniqsa real xayollar (fantaziya)ning taraqqiy etishi xususiyatlari katta rol' oynaydi.
Sessiya 2kurs, [01.01.2024 18:28]
Iroda kuchi tezlik bilan qarorga kela olishda va qarorni mustahkamligida, sabotlilikda korinadi. Yuksak goyaviy tamoyillarga asoslangan oqilona qat'iyatlik va sabotlik kuchli iroda belgilaridandir. Qat'iyatsizlik ikkilanish, qabul qilingan qarorning bajarilishiga shubha bilan qarash va sabotsizlik kuchsiz iroda belgilaridandir.
Kishi irodasining kuchi va qat'iyati xarakterning irodaga bogliq bolgan qaysi xislatlarida ifodalangan bolsa osha xislatlar eng yorqin xislatlardan hisoblanadi. Bu xislatlar har bir kishining xarakterida bir qadar namoyon boladi. Ammo hamma kishilarni va har qanday odamni irodasi kuchli, xarakteri kuchli deb bolmaydi. Balki shu sifatlari bilan boshqa kishilardan ajralib turgan odamlargina irodasi kuchli, xarakteri qat'iy deb ataladi. Iroda kuchi va qat'iyati odamning ozini tuta bilishida, jasurligida, matonatida va chidamliligida namoyon boladi. Irodaning kuchsizligi odatda irodasizlik deb ataladi. Qarorni bajarish jarayonidagi ixtiyoriy ish-harakatlardagi iroda kuchi ozini tuta bilishda, jasurlik, sabot va matonat, chidam va toqatda namoyon boladi.
|