Boshqaruv sub’ekti - Mavzu: Iqtisodiy tahlilning shakllanishi va rivojlanish bosqichlari

Boshqaruv sub’ekti – boshqaruv ob’ektining tasnifi va o`ziga hos hususiyatlaridan kelib chiqib tashqil etiladi.
Lekin, sub’ekt har doim ishlab chiqarish va xo`jalik jarayonlarini o`zgarishiga ko`ra ob’ekt shakli va unga ta’sir etuvchi usullarni belgilaydi hamda takomillashtirib boradi. Boshqaruvchi kichik tizilma boshqaruv ob’ektni nazorat etadi, tartibga soladi, maqsad va dasturlarni boshqaruv funktsiyasiga ko`ra ishlab chiqadi. Demak, boshqaruv sub’ekti korxona tizilmasida faol rol bajarar ekan.
U boshqaruvning yetakchi funktsiyalarini: marketing, rejalashtirish, buxgalteriya hisobi, tahlil, tartibga solish hamda nazorat va auditlarni amalga oshiradi.
Erkin bozor iqtisodiyotida korxona faoliyatining tashqil etish va yuritishni marketing qonunlari, tartiblari va tamoyillarini bilmasdan turib amalga oshirish mumkin emas. Chunki, marketing ilmi asosida eng maqbul dasturlar yoki rejalar ishlab chiqiladi.
Boshqaruv tizilmasi sifatida marketing faoliyatini asosiy tamoyillari mazmuni quyidagi ko`rinishni oladi:
ishlab chiqarishni bozordagi talabga mos tushishi;
bozordagi holat va korxonani haqiqiy ishlab chiqarish imkoniyati;
haridor va buyurtmachilar talabini yanada to`laroq qondirish;
aniq bozorlarda mahsulot va xizmatlarni ko`zda tutilgan hajmda va belgilangan muddatda sotish;
ishlab chiqarish va tijorat faoliyatini uzoq muddatli rentabelli ishlashini ta’minlash;
tanlab olingan marketing strategiyasi va taktikasiga qat’iy amal qilish (bozor holatini e’tiborga olgan holda);
doimo o`zgarib turuvchi bozor holatiga va haridor talabiga moslashish.
Mazkur sanab o`tilgan tamoyillarga amal qilish va marketing dasturini ishlab chiqish hamda uni amalga oshirish bevosita analitik hisob-kitoblar bilan chambarchas bog`langan. Bu jarayonlar juda ko`plab iqtisodiy tahlil ishlari bajariladi. Ularning asosiylari quyidagilardan iboratdir:
korxona iqtisodiga tashqi va ichki muhitni ko`rsatadigan ta’siri tahlili;
bozor holati tahlili (keng ko`lamda, tovar guruhlari va alohida tovarlar bo`yicha);
iste’molchilar va sotib oluvchilar tahlili;
raqobat holati tahlili;
bozordagi baho hamda o`z bahosini belgilash taktikasi tahlili;
moliyaviy natijalar tahlili;
O`rganilgan tashqi va ichki muhit hamda holat imkoniyatlaridan kelib chiqib korxona ishlab chiqarish faoliyatini joriy biznes rejasi to`ziladi.
Biznes rejada har bir element puxta tahlil qilish asosida belgilanadi. Chunki, ular real istiqbolli hamda eng asosiysi samarali bo`lishi shart.
Korxonada biznes reja quyidagi bo`limlardan iborat bo`ladi:
Kirish—rezyum .
Ishlab chiqarish maqsadi—ishlab chiqariladigan mahsulotlar ro`yhati (ularning afzalligi yoki farqi boshqa ishlab chiqaruvchilar bilan taqqoslanadi).
Mahsulot sotiladigan bozor holatini belgilash (zaruriy ma’lumotlar to`plash va ularni tahlil qilish).
Asosiy ko`rsatkichlar bo`yicha raqobatbardoshlikni aniqlash (ishlab chiqarish hajmi, sotish hajmi, mahsulot sifati, baho darajasi, o`rtacha foyda).
Marketing strategiyasi.
Ishlab chiqarish rejasi (ishlab chiqarish quvvati, hom-ashyo resurslari, mutaxassislar).
Tashqiliy tamoyillar (ishlab chiqarish xizmati, ularni muvofiqlashtirish, o`zaro harakati va bir-birini nazorat etish tartibi).
Tijorat tavakkali va chorasi.
Moliyaviy reja.
Moliyalashtirish strategiyasi.
Tovar-material ta’minoti va shu kabilar.
Albatta biznes rejaning har bir bo`limi hisob-kitob qilinib, umumlashtirilganda korxona ishlab chiqarish faoliyatidan oladigan foydasi eng quyi ko`rinishda tarmoqda erishilgan o`rtacha foyda me’yoridan past bo`lmasligi kerak.
Ko`rinib turibdi-ki rejaning har bir bosqichi hamda uning elementlari tahlil asosida puxta qilib tuziladi.
Demak, ishlab chiqilgan reja vositasida qo`yilgan maqsadga erishish uchun boshqariladigan ob’ektni samarali funktsiyasi yo`nalishi aniq belgilanadi.
Belgilangan rejalarning amalda qanday bajarilayotgani yoki ishlab chiqarishni borishi to`g`risida real ahvolni buxgalteriya hisobi yordamida o`rganiladi. Buxgalteriya hisobida shakllangan ma’lumotlar pirovard natijada boshqaruv ehtiyojlari uchun ishlatiladi. Boshqaruv qarorlari esa tahlil ma’lumotlariga asoslanadi. Demak, iqtisodiy tahlil reja, bozordagi ahvol va buxgalteriya hisobi ma’lumotlari asosida ob’ektdagi o`zgarishni miqdor va sifat jihatdan o`rganadi hamda baho beradi. Uning yordamida yo`l qo`yilgan kamchiliklar topiladi hamda tugatiladi, ob’ektni yanada rivojlantirish yo`llari belgilanadi yoki samarali ishlashni ta’minlaydigan yo`nalishga o`tkaziladi. Bu esa, boshqaruv qarorlarini nechog`lik real qabul qilinishiga asos bo`ladi.
Demak, buxgalteriya hisobi va hisoboti ma’lumotlar ham iqtisodiy-tahlil vositasida qayta ishlanar ekan. Bu bilan tahlilning boshqaruv faoliyatini bir to`g`ri ekanligi va uning mohiyati yanada yaqqolroq ko`rinadi.
Boshqaruv jarayonida tartibga solish funktsiyasi – boshqaruvchi sub’ektning eng maqbul boshqaruv qarorlarini qabul qilishda o`ta muhim hisoblanadi. Bu bilan, o`rganilayotgan ob’ektga kompleks yondashilib, butun bir tizilmani ijobiy va salbiy jihatlari nazarda tutilgan holda eng maqbul choralar yoki tadbirlar belgilanadi. Natijada, boshqaruv ob’ekti faoliyati yoki dasturidagi salbiy holatlar tugatiladi va boshqaruv dasturlariga aniqlik kiritiladi. Mazkur ishlar bevosita iqtisodiy tahlili yordamida amalga oshiriladi. Chunki, tartibga solinayotgan har bir ob’ekt har tomonlama chuqur o`rganiladi.
Boshqaruvda asosiy faoliyatni ishonchliligini ta’minlashda nazorat etishning ham roli kattadir. Uning yordamida faoliyatning borishi, ularning nechog`lik haqqoniyligi tekshiriladi. Tekshirish jarayonini sifati, ishonchliligi oshirish uchun tahlilning usullari, tamoyillaridan foydalaniladi va shu asosda kerakli hulosalar yoziladi.
Misol uchun, korxonada audit tekshirishlarida moliyaviy holat; barqarorlik; natijalar va shu kabilarni o`rganadi.
Aytib o`tilgan barcha boshqaruv funktsiyalari korxonani iqtisodiy rivojlanishi uchun tayinlangan. Biroq, korxonani faqatgina iqtisodiy tizilma deb qarash ham, unga bir tomonlama yondashishini keltirib chiqaradi. Chunki, uning o`ziga hos ijtimoiy, ekologik va boshqa shu kabi jihatlari ham mavjud.
Demak, korxona tizilmasida ijtimoiy, ekologik jarayonlarni ham tahlil etish undagi mazkur yo`nalishdagi haqiqiy ahvol va uning takomillashtirish masalalarini o`rganadi va ularga ta’sir etadi.
Bularning natijasi esa, iqtisodiy jarayonlarga ko`rsatgan ta’siri bilan aniqlanadi.
Fikrimizni umumlashtirib, shu narsalarni aytish mumkinki iqtisodiy tahlil korxonani boshqarishni muhim funktsiyalaridan biridir.
Uning yordamida:
a) boshqaruv qarorlarini ilmiy asoslanishi ta’minlanadi;
b) mulk va mablag`lardan foydalanishning muqobillik shartlarini belgilaydi va boshqaruvchi ular qatoridan o`zi uchun maqbul bo`lgan optimal variantlarni tanlaydi;
v) istiqbolli boshqarish uchun zamin tayyorlaydi.
Bozor iqtisodiyoti–bozorning o`ziga hos qonunlari va funktsiyalarini bajarishga asoslangan iqtisodiy munosabatlar yig`indisining to`la ma’noda yuzaga chiqish shaklidir. Bu jarayonda bozor munosabatlarining barcha jihatlari, hususiyatlari amal qiladi.
Bozor sub’ektlari ya’ni ishlab chiqaruvchilar yoki haridorlar mavjud tarkib topgan tizilmadagi talab va taklif, pul muomalasi, raqobat va shu kabi tomonlarga moslashib o`z faoliyatini amalga oshirishi shart. Bu esa ularning yashab qolish yoki rivojlanishini ta’minlaydi. Aks holda, ular o`zlari oldiga qo`yilgan maqsadga erisha olmay bozor munosabatlarida o`rinlarini yo`qotadilar.
SHunga ko`ra, korxonalar bozordagi mavjud holatni va o`zlaridagi ichki imkoniyatlarni chuqur o`rganmay turib faoliyatlarini amalga oshira olmaydilar yoki qo`yilgan maqsadga erisha olmaydilar.
Bozor sharoitida korxonalar faoliyatini boshlashi yoki davom ettirishidan oldin, dastavval uning va o`zining barcha holat va imkoniyatlarini chuqur tahlil qilishga majbur. Natijada, tavakkalchilikka asoslangan lekin ayni paytda ilmiy asosiga ega bo`lgan faoliyat dasturi ishlab chiqiladi. Unga amal qilish esa mablag`lardan to`g`ri va samarali foydalanishni ta’minlaydi.
Korxonalar, bozorni shakllanishi bilan boh`liq holda, tahlil sub’ektlari uchun o`rganiladigan ob’ektlar ham ko`payib bormoqda. Bozordagi infrastruktura xizmatidan boshlab to korxonadagi ta’minot, ishlab chiqarish, sotish va boshqa hisob-kitob hamda moliyaviy munosabatlargacha ya’ni qiymat yaratilishi va erishilishining barcha bosqichlari ular uchun tahlil ob’ekti bo`lib qoldi.
Ma’lumki, bozor iqtisodiyoti o`zgaruvchanlik tasnifiga ega. Korxonalar esa o`z faoliyatini u qo`ygan talablarga moslashtirib boradi. Bu jarayon korxonada marketing tadkikotlarini ishlab chiqish va unga amal qilishni talab etadi. Natija esa, faoliyatni tezkor va samarali boshqarishni ta’minlaydi.
Demak, tashqi va ichki muhit ta’sirida korxonalar o`z faoliyatini marketing yo`nalishida olib borishga majbur. Marketing tadqiqotlarida iqtisodiy tahlil usullari keng qo`llaniladi. Korxonadagi tijorat faoliyati tahlili marketing funktsiyasi bilan chambarchas qo`shilib ketgan. Mazkur funktsiyada korxona tovarlarini sotadigan bozorni, hom-ashyo ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilar, raqobatbardoshlik, taklif etilayotgan xizmat, talab va sotish, bahoni shakllantirish siyosati, umuman ichki va tashqi muhit tahlili uslubiy asos bo`lib qo`llaniladi. Natija esa, strategiya va taktikani hamda unga muvofiq keluvchi dasturlarni ishlab chiqishni ta’minlaydi.
Bozor sharoitida ilmiy asosda ishlab chiqilgan biznes-rejalar harakat uchun qo`llanmadir. Rejani ilmiy asosda bo`lishi bevosita iqtisodiy tahlil ishlari bilan boh`langandir. Chunki, ko`rsatkichlar bozordagi holat, o`tgan yillar tajribasi, me’yoriy,ilg`or korxonalar hamda ichki imkoniyatlar ahvolidan kelib chiqib belgilanadi.
Mazkur tadbir mulk egalari uchun o`ta muhim hisoblanib, mablag`lardan foydalanishda eng yaxshi deb tanlangan samarali yo`nalishning har bir qadami yoki bosqichida, amalga oshiriladigan hatti-harakat aniq belgilanib olinadi. Undan kutiladigan natijalar esa ilmiy asosda hisob-kitob qilinadi. Demak, rejalashtirish ishlarining har bir elementi dastavval turli usullar bilan muqobillik asosda tahlil etiladi. Natijada esa, eng yaxshi faoliyat deb tanlab olingan yo`nalishda mablag`lardan foydalanishda imkon qadar samarali choralar aniq belgilanadi.
Korxonalar ishlab chiqarish va tijorat ishlarini amalga oshira boshlaganida haqiqiy ma’lumotlar olinib uni reja ko`rsatkichlari bilan taqqoslanib ko`riladi. Bu bilan rejaning naqadar realligiga baho beriladi, yuzaga kelgan ijobiy yoki salbiy holatlar aniqlanadi hamda qay darajada imkoniyatlar ko`zda to`tilgani o`rganiladi. Haqiqiy ma’lumotlar bevosita bozordagi holat bilan ham boh`lanadi. Bozordagi o`zgarishlar va ularning korxona faoliyatiga ijobiy yoki salbiy ta’sirini tezkorlik bilan tahlil qilinadi. SHu asosda tegishli chora-tadbirlar belgilanadi.
Aytilganlardan ma’lum bo`lmoqdaki bozor sharoitida iqtisodiy-tahlil vositasida barcha jarayonlar aniq faktlar bilan analitik usulda tahlil qilinib, ularni sintez yo`li bilan umumlashtirib tegishli qarorlar qabul qilinadi hamda korxona faoliyatiga aniq ta’sir o`tkaziladi.
Albatta, iqtisodiy tahlil bozor sharoitida faqatgina haqiqiy holatni o`rganib uni ijobiy tomonga o`zgartirish vazifasini bajaribgina qolmaydi. Balki uning vositasida korxona faoliyati bilan qiziquvchi tashqi korxonalar, tashqilotlar, shaxslar uchun ham zarur bo`lgan ma’lumotlar tayyorlanadi. Bu bilan korxonani iqtisodi to`g`risida to`la tasavvur hosil qilinadi. Natija esa, korxonaga ko`plab hamkorlar jalb qilinadi.
Bozor munosabatlari sohasida har qanday xo`jalik yurituvchi sub’ektning o`z tasarrufidagi barcha resurslar – moliyaviy, moddiy va mehnat resurslari harakati hamda ulardan foydalanish samaradorligini to`g`ri boshqarishni ta’minlashi zarur bo`ladi. Ammo ko`pgina korxona va tashqilotlar iqtisodiy mustaqillik hamda ichki va tashqi bozorda bitimlar tuzish xuquqini qo`lga kiritganlaridan so`ng xo`jalik yuritishning yangi sharoitlariga tayyor emasliklari ayon bo`lib qoldi.
Bozor iqtisodiyoti sohasida boshqaruv sub’ektlariga faqat axborotga ega bo`lishning o`zi kifoya qilmaydi. Bu axborot bilan ishlash, to`g`ri xulosalar chiqarish va ulardan ishlab chiqarish samaradorligini oshirish maqsadida foydalanish zarur bo`ladi. Samarali boshqarishda eng muhimi axborot va undan foydalana bilishdir.
Iqtisodiy axborotlar bilan ishlashning eng muhim jihatlaridan biri uni tahlil qilishdir. Tahlil davomida xo`jalik faoliyatini o`rganishda hamda xulosalar chiqarishda asos bo`ladigan bir qator ko`rsatkichlardan foydalaniladi.
Iqtisodiy tahlilning ikki xil yo`nalishini ko`rsatish mumkin:
1). Sanoat korxonalarining xo`jalik faoliyatini tahlil qilish;
2). Xalq xo`jaligining boshqa tarmoqlarini tahlil qilish. Bunda qtisodiy rayonlar, hududlar va butun halq xo`jaligini tahlil qilish tushuniladi. uni aytish kerakki, halq xo`jaligini tahlil qilish iqtisodiy fanlar majmuasida mustaqil o`rin olmagan bo`lib, u siyosiy iqtisod va tarmoqlar iqtisodiyoti ko’rslarida o`rganiladi. Xolbuki, korxonalarning xo`jalik faoliyatini tahlil qilish iqtisodiy fanlar qatoridan o`ziga hos mustaqil o`rin olgan.
Hozirgi sharoitda mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini jadallashtirishda, iqtisodiyotdagi noqulay yo`nalishlarni tez bartaraf etishda iqtisodiyotni boshqarishni tubdan qayta isloh qilishni jadallashtirish birinchi navbatdagi vazifadir. Iqtisodiy tahlilni takomillashtirishning asosiy yo`nalishlari iqtisodiyotni boshqarishni qayta qurishning mohiyati va uni amalga oshirish tamoyillari bilan bevosita belgilanadi.
Iqtisodiyotni boshqarishni tubdan qayta qurishning mohiyati – barcha darajalarda asosan ma’muriy raxbarlik usullaridan iqtisodiy usullarga, manfaatlar orqali boshqarishga, boshqarishni keng demokratiyalashga, inson omilini butun choralar bilan kuchaytirishga o`tishdir. Hozirgi bosqichda tub islohotni amalga oshirish bozor iqtisodiyoti afzalliklarini mumkin qadar to`laroq ro`yobga chiqarish imkonini beradigan yaxlit, samarali va epchil boshqarish sistemasini vujudga keltirishni taqozo qiladi.
Xo`jalik faoliyatini muvaffaqiyatli boshqarish ko`pgina ta’sir etuvchi omillarga, shartlarga va holatlarga boh`liq bo`ladi. YUqorida ko`rsatib o`tilganidek, korxonalar faoliyatini boshqarishda boshqaruv funktsiyasi asosiy mavqeini egallaydi, shu bilan birga tahlil ham. Ushbu funktsiyalarning to`liq faoliyati va darajasi ko`p jihatdan ularning uslubiyatiga boh`liqligi bilan, bundan tashqari boshqaruv ob’ektida fanning predmetini o`z vaqtida aniq tushunishi bilan ajralib turadi.
Bizga ma’lumki, odatda har qanday fan o`z predmeti orqali ob’ektiv borliqning qaysidir tomonlari va qismlarini tushuna oladi. Aynan bitta ob’ektni turli xil fanlar o`zining ixtisoslik tomonlaridan yoki aloqalaridan kelib chiqib turlicha qarashi mumkin. Ko`rinib turganidek, xo`jalik faoliyati o`zining mazmuni va strukturasi jihatidan murakkab ob’ekt ekanligi bilan ajralib turadi.
Shu sababli korxonalarning xo`jalik faoliyatini ko`pgina iqtisodiy fanlar hamda boshqa fanlar o`rganishi mumkin.
Har bir fan jamiyat, tabiat va idroklash, taraqqiyot haqida ma’lum bir bilim beradi. Bunday bilim berishda yoki o`rganishda tabiat va jamiyatni rivojlantirishdagi umumiy qonuniyatlariga, tamoyillariga amal qiladi.
|