Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika institute Fizika va Matematika fakulteti

|
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika institute Fizika va Matematika fakulteti
|
Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 18,66 Kb. | | #116743 |
Bog'liq Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika institute
Ajiniyoz nomidagi Nukus Davlat Pedagogika institute
Fizika va Matematika fakulteti
Fizika va astronomiya yo’nalishi 3v-kurs talabasi
Abdullayeva madinaning astronomiya fanidan
Dars ishlanmasi
Topshirdi:Abdullayeva Madina
Qabul qildi: Matjanov Nurjan
2023-yil
27.02.2023yil
Astronomiya fanidan o‘tiladigan bir soatlik dars ishlanmasi
I Dars mavzusi: Musulmonlarning oy va quyosh hijriy kalendarlari.
II. Dars maqsadi.
a) ta’limiy:
b) tarbiyaviy:
v) rivojlantiruvchi:
III. Darsning jihozlanishi
IV. Darsda foydalaniladigan yangi pedagogik texnologiyalar
Darsning borishi.
1. Darsni tashkillashtirish
2. Uyga berilgan topshiriqlarni so‘rash, esga tushirish va tekshirish
3. O‘tgan mavzuni xulosalash va uni yangi mavzu bilan bog‘lash
4. Yangi mavzuni tushuntirish: Oy-hijriy kalendari. Sinodik oy 29,53 sutkaga, yil fasllarining almashinish davri – tropik yil esa 365,2422 sutkaga teng bo‘lib, ular butun sutkalarda (kunlarda) ifodalana olmasligi kalendarlar tuzishni mushkullashtiradi. Chunki kalendar oyi ham, yili ham amalda butun sutkalarda ifodalashni talab etadi. Birinchi oy kalendari miloddan oldingi 2500-yillarda Qadimgi Bobilda paydo bo‘lgan. Yetti kunlik hafta ham o‘sha paytlarda, yulduzlar fonida harakatlanadigan yetti osmon jismi (Quyosh, Oy va 5 planeta) soniga teng qilib joriy qilindi. Bu bilan osmon jismlari ilohiylashtirilib, haftaning bittadan kuni
ularga bag‘ishlandi.
Keyinchalik musulmonlar taqvimi deb ataladigan oy kalendari shakllandi.
Ko‘pgina Osiyo mamlakatlarida qo‘llaniladigan bu taqvim yilining uzunligi 354
kun bo‘lib, u 12 oyga taqsimlangan. Unda oylar 29 va 30 kundan almashinib,
o‘rtacha Oy fazalarining almashinish davri – 29,5 kunga teng bo‘ladi. Uning
oylari osmonda yangioy (hilol) ko‘rinishi bilan boshlanadi. Kalendar oylari oy
fazalariga mos kelishi uchun musulmonlar taqvimida taxminan har 3 yilda yillar
355 kun qilib olinadi.
Bu kalendar yilining uzunligi biz ishlatadigan kalendar (milodiy) yilidan
o‘rtacha 11 kunga qisqaligidan, har yili uning yangi yili taxminan 11 kun oldin
keladi va natijada 33 yilda bir yilga ilgarilab ketadi. Boshqacha aytganda, oy
kalendari bo‘yicha 34 yil o‘tadi.
Ushbu kalendar erasi Muhammad payg‘ambarning Makkadan Madinaga
ko‘chgan yilining boshidan boshlanib, u milodiy taqvim bo‘yicha 622-yilning
16-iyuliga to‘g‘ri keladi. Musulmonlarning bu taqvimlari hijriy, to‘la qilib aytganda, oy-hijriy yoki qamariy-hijriy taqvim deb ataladi («hijratun» – arabcha
«ko‘chib o‘tmoq» degan ma’noni bildiradi). Bu taqvimning 12 oyi quyidagnomlar bilan yuritiladi: Muharram, Safar, Rabi ul-avval,
Rabi us-soni, Jumad ul-avval, Jumad us-soniy, Rajab,
Sha’bon, Ramadon, Shavvol, Zulqa’da, Zulhijja.
Mazkur taqvim bo‘yicha yangi – 1440-oddiy yilning
1-muharrami 2018-yilning 13-sentabr kuni kiradi.
Quyosh-hijriy kalendari. Umar Xayyomning quyoshhijriy kalendari. XI asrda Nishopurda (Xuroson) yashab,
matematika, astronomiya sohasida ijod etgan taniqli
shoir Umar Xayyom (1048–1131) (19-rasm) 1070-yilda
saljuq sultoni Malikshoh va uning vaziri Nizom ul-Mulk
tomonidan saroyga taklif etiladi. Uning iltimosiga ko‘ra
shoh Xayyom va uning shogirdlariga 1076-yili Isfaxonda
(Eron) rasadxona qurib beradi. Malikshoh vafotiga qadar
(1092-y.) ishlagan bu rasadxonadagi astronomik kuzatishlar natijasida yuzdan
ortiq yorug‘ yulduzlarning koordinatalarini hamda Oy, Quyosh va planetalarning
harakatlarini aks ettirgan jadvallarni o‘z ichiga olgan «zij» tuzildi. Bu astronomik
risola keyinchalik «Malikshoh ziji» degan nom bilan jahon astronomiya tarixidan
o‘rin oldi.
Abu Rayhon Beruniy o‘zining «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»
asarida Eronda kalendar yilining uzunligi 365 kun bo‘lib, 12 ta oyning
birinchi 11 tasi 30 kundan, 12-si esa 35 kundan bo‘lganini ma’lum qiladi. Bu
taqvimning yil boshisi har doim bahorgi tengkunlik (21-mart) bilan ustma-ust
tushadi. Tropik yilning uzunligi aslida 365 kun bo‘lmay, undan 6 soatcha uzunligi
tufayli, yillar o‘tishi bilan taqvim yilining boshi tengkunlikdan siljib ketishiga
(har to‘rt yilda taxminan 1 kun) sabab bo‘lgan. Kalendardagi bunday kamchilikni
bartaraf qilish uchun Malikshoh astronom va matematiklardan iborat kengash
tuzib, unga rahbarlik qilishni Umar Xayyomga topshiradi. Kengashning bosh
vazifasi taqvim yillarini boshi («Navro‘z») bahorgi tengkunlikdan siljimaydigan
qilib tuzishdan iborat edi. Buning uchun kengash 366 kunlik kabisa yilini joriy
qilib, uning kelish tartibini, rimliklarning yulian kalendaridan boshqacharoq
shaklini taklif etdi. Keyinchalik Umar Xayyom kalendari deb nom olgan bu taqvimda kabisa
yili 33 yilda 8 marta kelib (rimliklar taqvimida 32 yilda), dastlabki 7 tasi har
to‘rtinchi yilda, oxirgi 8-si esa 5-yili keladigan etib qabul qilindi. Boshqacha aytganda, 33 yillik davrning 4-, 8-, 12-, 16-, 20-, 24-, 28- va 33-yillari kabisa
yillari sanalib, 366 kundan qilindi, qolgan 25 yili 365 kundan edi.
Umar Xayyom kalendarida yilning o‘rtacha uzunligi 365 8
33
=365,24242
kunga teng bo‘lib, tropik yilning haqiqiy uzunligidan (365,24220 kun) atigi
0,00022 sutkaga, ya’ni 19,5 sekundgagina uzun edi, xolos. Bu xatolik shu qadar
kichik ediki, u yig‘ilib-yig‘ilib 4500 yil o‘tgandan so‘nggina 1 kunga yetardi.
Biz ishlatayotgan grigorian kalendarining xatosi bir kunga yetishi uchun esa
3300 yil (ya’ni Xayyom kalendaridagidan 1200 yil kam vaqt) kerak bo‘ladi.
Umar Xayyomning bu kalendari ayni paytda Eronda ishlatiladigan Jaloliy
(Malikshohning taxallusi) kalendarining asosini tashkil etadi.
Mazkur kalendar davrining boshi ham keyinchalik musulmonlarning
hijriy-qamariy taqvimi erasidagi kabi 622-yilning 16-iyuliga ko‘chirilib, u
quyosh-hijriy taqvimi degan nom bilan ataladigan bo‘ldi. Bu taqvimdagi oylar
bizda Quyoshning yillik ko‘rinma harakati davomida kesib o‘tadigan yulduz
turkumlarining nomlari bilan Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon,
Aqrab, Qavs, Jaddi, Dalv, Hut deb yuritiladi.
Quyosh-hijriy kalendari bo‘yicha yangi – 1397-yil 2018-yilning 21-martida
kirdi.
5. Yangi bilimlarni mustahkamlash
6. Uyga vazifa berish
7. Darsni xulosalash, o‘quvchilarning baholarini eshittirish
|
| |