ADABIY TA’LIMDA ASARLAR YAHLIT, OBRAZLAR BO‘YICHA TAHLIL QILINISHI

|
ADABIY TA’LIMDA ASARLAR YAHLIT, OBRAZLAR BO‘YICHA TAHLIL QILINISHI
|
bet | 53/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.org2.ADABIY TA’LIMDA ASARLAR YAHLIT, OBRAZLAR BO‘YICHA TAHLIL QILINISHI
Badiiy tahlil adabiy asarning hayotiy va badiiy mantiqi hamda estetik jozibasini aiglashga yo‘naltirilgan ilmiy faoliyatdir. Adabiy tahlilga shu tariqa ta’rif berilganda hodisaga xos deyarli barcha asosiy xususiyatlar qamrab olninadi, deyish mumkin.
Didaktik (o‘quv) tahlili - ilmiy tahlil singari faqat ilmiy-estetik faoliyat bo‘lib qolmay, balki pedagogik-psixologik jarayon hamdir. Chunki pedagogik maqsadga yo‘naltirilganlik har qanday didaktik tahlilning asosiy belgisidir. Dars jarayonida to‘g‘ri amalga oshirilgan didaktik tahlil o‘quvchining badiiy madaniyatini yuksaltiradi, estetik hodisalarni ko‘rish, undan mantiqiy-hissiy ta’sirlanish va ular ta’sirida umumlashma xulosalarga kelish qobiliyatini shakllantiradi. Chunki badiiy asar tahlil qilinayotganda tarbiyalanuvchining tafakkuri va hissiyoti faol ishlashga majbur bo‘ladi. O‘quvchilar ma’naviyatini shakllantirishda maktabda o‘rganilishi ko‘zda tutilgan asarlarni ilmiy va estetik jihatdan to‘g‘ri tahlil etish hal qiluvchi o‘rin tutar ekan, o‘quv tahlili va unga xos bo‘lgan xususiyatlarni tadqiq etish adabiy ta’lim amaliyotida muhim ahamiyatga molik ekanligi tabiiydir.
Har qanday didaktik tahlil ilmiy tahlil darajasiga ko‘tarilishga intiladi va filologik tahlil darajasiga yetganda o‘quv tahlilidan ko‘zda tutilgan maqsadga to‘liq erishilgan bo‘ladi. Ayni vaqtda badiiy asarni didaktik tahlil qilish filologik tahlil etishdan jiddiy farq ham qiladi.
77
Didaktik tahlil ilmiy tahlildan farq qilib, mantiqiy sillogizm (xulosa, qonuniyat)larning o‘zigagina tayana olmaydi. Negaki o‘quv tahlilida hamisha ma’lum yoshdagi, muayyan sinfdagi, o‘ziga yarasha hayotiy tajribaga va o‘z yoshi hamda taraqqiyoti darajasiga mos bilimga ega bo‘lgan o‘quvchilar bilan ish ko‘rishga to‘g‘ri keladi. Ilmiy o‘quv tahlili vaqt jihatidan ham cheklangan bo‘ladi va tahlil doimo bir dars mobaynida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan estetik-mantiqiy harakatlardan iborat bo‘ladi. Shu ma’noda o‘quv tahlili maktab umumpedagogik jarayonining uzviy bir bo‘lagi hisoblanadi. Filologik tahlilda tadqiqotchi vaqt jihatdan o‘zini cheklamagan holda ish ko‘radi. Tahlillovchi uchun badiiy asarning butun sirini to‘liq namoyon etishdan bo‘lak maqsad yo‘q. Badiiy asarning cheklanmagan, adog‘i yo‘q go‘zalligi bilan ish ko‘rayotgan adabiyot o‘qituvchisi esa o‘quvchilar aqliy va hissiy imkoniyatlarining cheklanganligi, muayyan asarni o‘rganishga ajratilgan vaqtning chegaralanganligi bilan hamisha hisoblashishga majbur bo‘ladi.
O‘quvchilar tomonidan berilgan har qanday javob qabul qilinishi kerak. Fikrni aytgan o‘quvchi uni asoslaydi, sababini tushuntiradi. Asosiysi, o‘quvchilar mavzuga kirishib ketadilar.
Ajratilgan vaqt tugagach, o‘quvchilar birma - bir timsollarni tanishtirib o‘tadilar. O‘qituvchi fikrlarni xulosalaydi qaysi guruh qanday bajarganligi izohlaydi. O‘qituvchi guruhlarga savol tashlaydi.
Har guruhdan o‘quvchilar personajlar xususiyatlarini sanaydilar. O‘quvchilarni faolligini susaytirmaslik uchun o‘qituvchi ularning fikrini noto‘g‘ri deb aytmasligi lozim. Aksincha, asar bo‘yicha savollar berib javoblarni asoslab oladi.
Fikrlarni o‘qituvchi xulosalaydi, keyingi bosqichga o‘tiladi.
Bu bosqichda o‘quvchilar asar qahramonlarining ijobiy, salbiy va o‘xshash tomonlarini topadilar. O‘quvchilar timsollarining o‘xshash va farqli jihatlarini aytgach, fikrlar xulosalanadi. O‘quvchilardan kutilmagan qiziqarli javoblar chiqishi mumkin. Muhimi, ular mustaqil fikrlaydilar.
Yakuniy qismda o‘qituvchi darsdan olgan xulosalarini aytib, asarni tahlilini pedagogik-psixologik va ma’naviy-estetik jihatdan maqbulini asoslab berishi lozim. Badiiy asarni mazkur tarzda sinf bilan tahlil qilish, o‘quvchi ma’naviyatini shakllantirishga va badiiy adabiyotni o‘qishga qiziqishini oshirishda katta ahamiyatga ega.
|
| |