X. Zayniddinov, S. O‘rinboyev, À. Beletskiy - bet 31

6.4-rasm. Ko‘prikni ulash
6.4-rasmning ikkinchi chizmasidagi hîlatda tarmîq qism- laridagi yuklamani taqsimlashga ishlatilib, tarmîqning umumiy unumdîrligini îshirishga harakat qilinadi.
Yo‘naltirgichlar ko‘priklarga qaraganda ancha murakkab vazifani bajaradilar. Ularning asîsiy vazifasi — har bir pakåt uchun qulay uzatish yo‘lini tanlashdir. Buning uchun tarmîq- ning eng ko‘p yuklangan qismlarini va buzilgan bo‘laklarini aylanib o‘tishi kårak. Ular îdatda murakkab shîõlamali tar- mîqda ishlatiladi, bu hîlda alîhida îlingan abînåntlar o‘rtasida bir nåcha alîqa yo‘li mavjud bo‘lishi mumkin.
Shlyuzlar — bu qurilmalar prîtîkîllari katta farq qiluvchi, butunlay bir-biridan farq qiluvchi tarmîqlarni birlashtirishda ishlatiladi, masalan, mahalliy tarmîqlarni katta kîmpyutårlar bilan yoki glîbal tarmîq bilan ulashda qî‘llaniladi. Bu qurilmalar kam qî‘llaniladigan va qimmat tarmîq qurilmalariga kiradi.
120
Àgarda OSI mîdåliga murîjaat qilsak, u hîlda råpitår va råpitårli kînsåntratîrlar tarmîqni yoki uning qismini birinchi bîsqich vazifasini bajaradi. Ko‘priklar — ikkinchi bîsqich va- zifasini bajaradi, yo‘naltirgichlar — uchinchi bîsqich vazifasini bajaradi, shlyuzlar — ancha yuqîri bîsqichlar vazifalarini bajaradilar (4,5,6 va 7 larda). Õuddi shuningdåk, råpitårlar bi- rinchi bîsqich (hammasi emas, faqat ba’zi birlari) vazifasini bajaradi, ko‘priklar ikkinchi bîsqich funksiyasini bajaradilar (birinchi bîsqich va qisman ikkinchi bîsqichda ularda tarmîq adaptårlari ishlaydi), yo‘naltirgichlar — uchinchi bîsqichi, shlyuzlar esa hamma bîsqich vazifalarini bajarishi kårak.
Nazorat uchun savollar va topshiriqlar
Êîmpyuter bilan tarmoq adapterlari qanday standart interfeyslar orqali ulanadi?
Tarmoq adapterlarining asosiy ko‘rsatkichlarini sanab bering.
Àdapterning bufer xotira sig‘imi nimalarga bog‘liq?
Àdapterlarning ish unumdorligi haqida nimalarni bilasiz?
Tarmoqlarni testlash dastur nomlarini aytib bering.
Tarmoq adapteri transiver bilan qanday ulanadi?
Repiterlarning vazifalari nimalardan iborat?
Konsentratorlar tarmoqdagi qanday oddiy xatoliklarni aniqlaydilar?
II sinf konsentratorlar vazifalari nimalardan iborat?
I sinf konsentratorlar vazifalarini sanab bering.
II sinf konsentratorlari o‘zaro qanday ulanadi?
Kommutatorning mantiqiy sxemasini tushuntirib bering.
Store-and-Forward kommutator vazifasini aytib bering.
Ko‘priklar vazifasi nimadan iborat?
Marshrutizatorlar bajaradigan vazifalarni aytib bering.
IÐÕ tarmoq manzilining formati qanday?
121
7-B O B. LINUX
Bu bobda Linux operatsion tizimi OT asoslari va Linuxda tarmoq asoslari keltirilgan. Aniq tavsiyalar Red Hat Linux ti- zimida berilgan. Agar sizda Linuxning boshqa versiyasi berilgan bo‘lsa, u haqida ma’lumotlarni Internet resurslaridan olishingiz mumkin. Bu bobda Linux bilan ishlash asoslari keltirilmaydi, chunki bu mavzuga bag‘ishlangan juda ko‘p resurslar Internetda mavjud.
7.1. LINUX TARIXI
Linux operatsion tizimi sifatida Unix operatsion tizimidan kelib chiqqan. Unix operatsion tizimi 1970-yillari o‘rtasida yaratildi. Hozirgi vaqtda Unix OT koorporativ tarmoqda va kliyent-server tarmoqlarida ishlatilib kelmoqda. Unix operatsion tizimini kamchiligi bu dasturchilar uchun ochiqmasligidir. Universitetning hisoblash markazlarida ishlovchi va ishlab chiqarishdan yiroq bo‘lgan dasturchilar uchun Unix OT ochiq emas. Unix OT uchun qimmat bo‘lgan, hattoki o‘zi o‘rnatilib ishlatilayotgan kompyuter narxidan ham qimmat bo‘lgan. Mana shuning uchun ham Linux OT ning yaratilishiga sabab bo‘ldi. 80-yillarning o‘rtasida Richard Stollman va FSF (Free Software Foundation) bepul dasturiy ta’minot fondi OT ning ustida ish olib borildi. Oxirgi 10 yillikda ular Linux OT ning juda ko‘p komponentalarini yaratdilar. 1991-yilda esa Linus Torvalds tomonidan yaratilgan yadro va ular yaratgan komponentalar birga qo‘shilib biz hozir bilgan Linux OT paydo bo‘ldi. Linus Torvalds yaratgan OT yadrosi dasturchilar uchun juda qo‘l keldi, chunki u ochiq kodli bo‘lib ixtiyoriy foydalanuvchi yadroni o‘zi xohlagandek o‘zgartirib ishlashi mumkin edi. Biz bilamizki OT yadrosi OT tuzilishida juda katta o‘rin egallaydi, chunki u boshqa komponentalarning buzilmasdan to‘g‘ri ishlashini ta’minlaydi. Vaqt o‘tishi bilan dasturchilar soni ham ko‘payib boraverib, Linuxni tashkil etuvchi asosiy komponentalar yaratil- di. 1992-yilning mart oyida Linux yadrosining 1.0 versiyasi yaratildi. Bu sana Linux OT yaratilishining sanasi etib belgilan-
122
di. Shu kundan boshlab Linux OT da dasturlar yaratilishi, uning kompilyatorlaridan foydalanish imkoniyati tug‘ildi.
Linux OT hozir ham Unix OT ning egizagi sifatida juda ham tez rivojlanmoqda. Hozirda u juda ko‘p periferyali quril- malarni o‘z ichiga olgan va juda ko‘p apparatli qurilmalarni qo‘llab turadi. Yangi Intelning xarakteristikalaridan foydalanuv- chilarning undan foydalanish qulayligi tezkorligini va qudratliligini bilish mumkin. Texnik tomondan Linux OT Unix bilan bir xil emas. Lekin hozirda hamma ko‘p Linux OT ni ham Unix OT sifatida sertifikatlashtirish uchun harakatda.
DISTRIBUTIV TUSHUNCHASI
Dunyoda OT larning turi juda ko‘p, masalan, Windows, Mac OS, Unix, Linux va h.k. Har bitta keltirilgan nom bu aniq bir mahsulot. Misol uchun Windows — bu Microsoft firmasi tomonidan taklif etilgan Windows naborlari utilitalari, ya’ni drayverlar, dasturlar. Boshqa har qanday dasturlar, utilitalar Windows qismi deb qaralmaydi. Windows tizimi esa to‘liq das- turiy ta’minotisiz va foydalanuvchilar uskunalarisiz tizim hisoblanmaydi.
Linux terminining to‘liq nima ekanligini aniqlash mumkin emas. Bu termin ixtiyoriy narsani bildirishi mumkin, ya’ni uning yadrosidan tortib to shu yadroda bajariluvchi dasturlarni ham anglatishi mumkin. Aniq bir dasturlardan yoki utilita va drayver- lardan iborat bo‘lmaganligi uchun ham Linux va uning ver- siyalari ham hamma uchun ochiq bo‘ladi. Mana shu ver- siyalarning har bittasi distributiv hisoblanadi.
Distributivlar yadroning har xil versiyalari, dasturiy ta'minoti majmualari, utilitlar, drayverlar va bular o‘rnatish tartibi bilan bir-biridan farq qilishi mumkin.
Distributivlarning har xilligidan OT larning ham har xil ver- siyalari mavjud. Lekin ularning asosida hamma versiyalari uchun yozilgan dasturning boshqa versiyalarida ham ishlashini ta’min- lashi ularning qandaydir jihatdan birligini saqlab turadi. Linuxning ko‘pgina distributivlarining asosi dasturlar, utilitalar va kutubxonalar jamlanmasidan iborat. Distributiv ishlab chiqaruvchilar fikriga ko‘ra bular har qanday OT larning tarkibiy qismi bo‘lishi kerak deb o‘ylashadi. Hozirgi davrda Linuxning
123
ko‘pgina distributivlarida FHS (File System Hierarchy Standard — faylarning iyerarxik ko‘rinishi standarti) standarti bo‘yicha chiqarilmoqda. Linux uchun Netscape Communicator yoki Corel WordPerfect singari katta tijorat dasturlarini ham yaratish mumkin va bular ixtiyoriy Linuxning distributivlarida ishlaydi.
Agar tizimda bu dasturiy ta’minotning ishlashi uchun biror- ta component yetishmasa, uni Internet resurslaridan qidirib topib o‘rnatsa bo‘ladi.
Linux Red Hat 7.1
Bu eng ko‘p tarqalgan Linux distributivlridan biridir. Red Hat ni taniqliligining sabablaridan biri bu uning tizimida paket- larni Red Hat Package Manager (rpm) boshqarish dasturining borligidadir. Bu tizim dasturiy tizimni testlash va shunday kon- figuratsiyaga mo‘ljallanganligi, uni ishlatgandan keyin dastiriy ta’minotni ishlatish uchun tayyor holda bo‘ladi. U boshqa dis- tributivlar uchun mo‘ljallashtirilgan. Faqat SuSE va Caldera Linuxlaridan tashqari. Oddiy paketlarda boshqarish vositalarini ketma-ket yuklash, o‘rnatish va yangi paketlarning konfigura- tsiya qilish bilan shug‘ullanadi. Albatta Linux Red Hat uchun paketlarni boshqarish yetarli emas edi. Uning dastruiy ta’minoti bepul tarqatiladi. Paketlarni boshqarish tizimining bitta yaxshi tomoni tizim versiyasini yangilashning osonligidir.
LINUX ning INTERNET TARMOG‘IGA ULANISHI
Linux boshqaruvida ishlayotgan tizimning Internetga ulash bu oson masala emas. Lekin unda ko‘p foydalanuv- chilar uchun bo‘lmasa osonlashtiriladi. Chunki ular Linuxni Internetga ulayotgan vaqtda X Windows muhitidan foy- dalaniladi. PPP ning qisqacha ta'rifi va Internet dunyosida uning qisqacha mavqeyini keltiramiz. PPP (Point-to-Point Protocol — protocol nuqta-nuqta) — bu protocol TCP/IP protokollari uchun ishlab chiqarilgan va analog modemlar uchun qo‘llaniladi. Shunday qilib Internetga ulanish vaqtida PPP protokolini qo‘llab, shu ISP tarmog‘ining bir qismiga aylanasiz va bu orqali siz IP adres olasiz.
124
Îdatda Internetga uzîqdan ulanish tårminal dasturiy ta’minît îrqali amalga îshiriladi. Markaziy sårvår sifatida Unix ÎT turgan kompyutår tushuniladi. Bunday hîlatda sårvår bo‘lgan kompyutår Internet tuguni hisîblanadi. Intårnåtga ulanish tåõnolîgiyasining õilma-õilligi PPP ulanishlarning õilma-õilligiga îlib kåladi. PPP ulanish bitta IP ajratish yo‘li bilan yoki IP adresning dinamik qo‘yilishi orqali ham ulanish mumkin. Ulanishlar maõsus autåntiratsiya prîbikîllarini ish- latish mumkin. Misîl uchun PAP (Password Authenticotion Protocol) yoki bo‘lmani standart so‘rîv javîb tuzishini qo‘llash mumkin. Ulanishlar qo‘l bilan ulash yoki avtîmatik tarzda ulash îrqali amalga îshiriladi. Linux yadrîsi juda mukammal bo‘lgan hîlda u juda ko‘p tåõnolîgiyalarni qo‘llab-quvvatlaydi. PPP ulanishni amalga îshirish uchun Linux yadrîsi PPP ulanishni qo‘yish kårak. Linux yadrîsi PPP ulanishni amalga îshira îladimi, yo‘qmi bilish uchun tizim yuklanayotgan, bårilayotgan õabarlarga e’tibîringizni qarating. Àgar quyidagicha õabarlar tizim yuklanayotganda ishlab PPP generic driver version 2.4.0.
PPP Deflate Compression module registered
PPP BSD Compression module registered. Bunda Linux yadrîsi PPP ulanishlarni yarata îladi. Àgar õabar juda tåz chiqadigan bo‘lsa, unda dmesg komandani qo‘llab $dmesg|more xabarlarni ko‘rishingiz mumkin.
Red Hat Linux 7.1 tizimi PPP ulanishlar to‘lov o‘rnatil- ganda qo‘yish mumkin. PPP ulanishlarni amalga îshirish uchun ikkita dastur ishlatiladi: |usr|sbin|pppd va |usr|sbin|chat.
Red Hat Linux 7.1 0 — u ppp — 2.4.0.—2 pakåtining qis- midir. Uning o‘rnatilgan yoki o‘rnatilmaganligini tåkshirish uchun $rpm-2ppp — ppp — 2.4.0.—2 buyrug‘ini bårish yåtar- lidir.
pppd va yoki chat dasturini ishlatish uchun qo‘shimcha das- turlar o‘rnatish kårak bo‘ladi. Birinchi navbatda Red Hat CD ROM ni montirlash kårak va ppp — 2.4.0 —2i386 pm PPP ning îõirgi vårsiyalarini «Samba» saytida yuklab îlib o‘rnatish mumkin. Àrõivni îchish uchun quyidagi komanda ishlatiladi.
Linux ning README nomli matn faylini o‘qish fîydadan xîli emas. PPP pakåtini o‘rnatish shu dasturni faqat kompilyat- siya qilish emas, Linux yadrîsini ham qayta kompilyatsiya ulanish kårak dåganidir.
125
Red Hat tizimida PPP ulanishlarni amalga îshirishni grafik ko‘rinishi RP3. Àgar shu Linux ulanishlarini qo‘llab-quvvatlay- digan ISP prîvayderini ishlatayotganimizda intårnåtga ulanish îddiy uchta ulanishdan ibîrat bo‘ladi.
RP3ning eng yaõshi tîmîni bu uning îddiyligidir.
RP3 ni KÎNFIGURÀTSIYA QILISH
Îdatda tarmîqni konfiguratsiya qilish ish stîlida mavjud bo‘ladi. RP3 ni ishga tushirish uchun Dialup Configuration tug- masini ikki marta bîsing yoki bo‘lmasa /usr/bin/rðÇ-config buyrug‘ini ishga tushirish kårak.
Àgar shu RP3 ni birinchi marta ishlatayotgan bo‘lsangiz, u hîlda mastår ishga tushadi. Nåõt tugmasini bîsing. Àgar mîdål ham sîzlanmagan bo‘lsa unda Sålåkt Mîdåm dågan dialîgli îyna îchiladi, unda shu o‘zingizni tanlaysiz. Mîdåmni tålåfîn liniyaga ulashni tanlab Nåõt knîpkani bîsing.
7.4.1-rasmda RP3 hamma qurilmalarni tåkshirib ko‘rayapti. Àgar Intårnåtga ulanuvchi yangilanishli dialîgli îyna paydî bo‘lmasa, låkin Intårnåt kînnåkshin îynasi bo‘lsa, unda ÀDD tugmasini bîsing. Àgar bu îyna ham paydî bo‘lmasa, u hîlda siz RP 3 to‘g‘ri o‘rantilgan yoki o‘rnatilmaganligini tåkshiring.
Àgar RP3 kårakli qurilmani tîpgan zahîti avtîmatik tarzda tålåfîn liniyasida signal bîr-yo‘qligini tåkshiradi. Qurilmaning hamma fayllarini tåkshirib, kåyin natija chiqaradi. Àgar birîrta mîdåm tîpilmasa, unda bu îynada bir nåchta paramåtrni bårib Linuxni mîdåm qidirishga va tîpilgan mîdåmni ishlatishga îlib kålish mumkin. Àgar mîdåm tîpilgan hîlda ham bu îynani îchish uchun Modify this Modem Manually dågan îpsiyani tanlab ham îchish mumkin.
126
|