nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
– AMALIY MASHG`ULOT - Tasdiqlayman

10 – AMALIY MASHG`ULOT
Mavzu: Ekstraksiyalash jarayoni hisobi. Samarali diffuziya vaqtini aniqlash.
Maqsad: Ekstraktorlar, ularning turlari, tuzilishini o’rganish va ekstraksiyalash jarayoni hisobini o’rganish.
Nazariy qism.
Ekstraksiya jarayoni turli xil konstruksiyali qurilmalarda – ekstraktorlarda o’tkaziladi.
Jarayon tashkil etilishiga qarab ekstraktorlar davriy va uzluksiz ishlaydigan bo’ladi. Jarayonda qatnashayotgan fazalar to’qnashuviga qarab ekstraktorlar 3 guruhga bo’linadi: aralashtirib-tindiruvchi; differensial kontaktli va pog’onali yoki sektsiyali.
Ekstartorlarni tanlashda qattiq faza fizik-mexanik xossalari va ajrab chiqadigan ekstrakt konsentratsiyasi yoki tayyor mahsulot chiqishi hisobga olinadi.
Ma’lumki, davriy ishlaydigan qurilmalar ish unumdorligi kam bo’ladi. Shuning uchun, ular kichik hajmli korxonalarda qo’llaniladi. Lekin, sanoat miqyosida ko’pincha uzluksiz ishlaydigan qurilmalar ishlatiladi. Ekstraktor va eritkich bir-biridan katta farqlanmaydi. Agar, qurilma qattiq, g’ovaksimon jismni ekstraksiyalash uchun qo’llanilsa ekstraktor deb nomlanadi. Agar qurilma qattiq, g’ovaksimon materialni eritish uchun ishlatilsa, unda u eritkich deb ataladi.
Ekstraktor va eritkichlarga qo’yiladigan talablar quyidagilardan iborat:
– qurilma hajmi birligiga to’g’ri kelgan ekstraktning miqdori, ya’ni solishtirma ish unumdorligi katta bo’lishi zarur;
– hosil bo’layotgan eritma konsentratsiyasi iloji boricha yuqori bo’lishi kerak;
– enеrgiya sarfi kam bo'lishi zarur.
|
-rasm. Siljish deformatsiyasi - Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo

113
sharoitda material moddasi oqa boshlaydi, boshqacha aytganda, jism suyuqlik
xossasiga ega bo‘lib qoladi. Bunday sharoitda nisbiy deformatsiya γ
materialning holatini belgilamaydi. Endi material holatini xarakterlovchi kattalik
sifatida modda harakati (oqish) tezligining uzunlik bilan o‘zgarishi-tezlik
gradienti
ahamiyatga ega bo‘lib qoladi.
I. N’yuton qonuniga muvofiq, tashqi kuch ta`sirida vujudga kelgan
kuchlanish siljish tezligi gradientiga proportsional bo‘lib, suyuqlik qavatlari
orasidagi qovushoqlikni engish uchun sarflanadi:
τ=η·γ yoki
bu erda τ=η·γ suyuqlikning qovushoqligi (yoki ichki ishqalanishi).
Moddalarning qovushoqligi bir-biridan keskin farq qiladi. Masalan,
suvning qovushoqligi 20
0
S da 10
-2
puazga (
yoki 10
-3
Pa·s ga teng.
Qattiq jismlarning qovushoqligi 10
15
-10
20
Pa·s ga qadar katta bo‘lishi mumkin.
Nazorat uchun savollar - Tasdiqlayman

Nazorat uchun savollar
1. Haydash va rektifikatsiya nima?
2. Haydash va rektifikatsiya jarayonining nazariy asoslari.
3. Oddiy haydash nima?
4. Fraksiyali haydash.
5. Deflegmatsiya bilan haydash.
6. Suv bug’i bilan haydash.
7. Molekulyar haydash.
8. Rektifikatsiya jarayonining moddiy va issiqlik balanslari.
Amaliy mashg`ulotni chuqurlashtirish maqsadida aqliy hujum, klaster, elpig’ish usullari va 3x3 texnologiyalaridan foydalaniladi.
Adabiyotlar:
1. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, S.G. Zokirov “Kimyoviy texnologiya asosiy jarayon va qurilmalar” 2003 yil.
2. Z. Salimov, I.S. To`ychiyev “Ximiyaviy texnologiya protsesslari va apparatlari” 1987 yil.
3. N.R. Yusupbekov, H.S. Nurmuhammedov, P.R. Ismatullayev, S.G. Zokirov, U.V. Mannonov “Kimyo va oziq-ovqat sanoatlarining asosiy jarayon va qurilmalarining hisoblash va loyihalash” 2000 yil.
|
Strukturlanmagan - Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo

118
dispersion muhit saqlanadi. Bunda hosil bo‘lgan gel’ning mustahkamligi kichik
bo‘lib, u plastiklik, elastiklik xossalarini namoyon qiladi. Anizodiametrik
shaklga ega zarrachalarning kontsentratsiyasi ortishi bilan gel hosil bo‘lishi va
uning mustahkamligi oshadi. Temperatura oshishi bilan gel hosil bo‘lishi
kamayadi, yuqori temperaturada esa gelning strukturasi buziladi. Koagulyatsion
strukturalarda tiksotropiya
hodisasi kuzatiladi, ya`ni hosil bo‘lgan strukturalar
mexanik ta`sir ostida buzilib, yana vaqt o‘tishi bilan o‘z holiga qaytishidir.
Koagulyatsion strukturaga ega sistemalar vaqt o‘tishi bilan o‘z
hajmini
kichraytiradi, ya`ni dispersion muhitni siqib chiqara boshlaydi. Bu hodisaga
sinerezis deyiladi va hosil bo‘lgan quruq gel’ kserogel’ deyiladi.
Kondensatsion–kristallizatsion strukturalar zarrachalararo kimyoviy
ta`sirlar natijasida (kondensatsion struktura) yoki kristall zarrachalardan iborat
yangi faza (kristaliz struktura) hosil bo‘lishiga asoslanadi. Bunday strukturalar
qattiqsimon – sinuvchan tiksotropiya xossalarini namoyon qilmaydi.
Kondensatsion strukturalar ko‘pchilik qattiq materiallar, qotishmalar, kulolchilik
buyumlar, beton va hokazolar hosil qiladi.
Dispers
sistemalarning
bosim
o‘zgarishi
bilan
o‘zgaradigan
qovushqoqligiga struktur qovushqoqlik deyiladi.
Sababi eritmada hosil
bo‘ladigan ichki struktura suyuqlikning oqishini qiyinlashtiradi.
Moddalar plastik holatda ham bo‘lishi mumkin. Bunday moddalar
ma`lum kuch ta`siridan so‘ng asl shakliga kelmaydi. Unda qoldiq deformatsiya
hosil bo‘ladi. Shvedov – Bingam qoidasiga muvofiq tashqaridan berilayotgan
kuchlanish plastik oqish uchun zarur bo‘lgan chegara qiymatga tenglashguncha
plastik oqish sodir bo‘lmaydi. η’=(P-θ)/(du/dx)=ctgβ bo‘lganda
plastik oqish
boshlanadi va quyidagi tenglama bilan ifodalanadi:
P-θ=η’(du/dx)
η* - plastik qovushqoqlik; (du/dx) – tezlik gradienti, θ- siljish kuchlanishi. R-
deformatsiya kuchi.
119
Ko‘pchilik kolloid sistemalar uchun du/dx ni P ga bog’liqlik egrisi quyidagicha,
ya`ni strukturalar sekinlik bilan buziladi .
Qalpoqchalarni tayyorlash texnologik jarayoni

185
7.4-rasm. Qalpoqcha
Qalpoqchali tarash mashinasida tarash jarayoni asosiy baraban garniturasi va
qalpoqchalar garniturasi orasida boradi. Mashinada qalpoqchalarga
cheksiz yopiq
qalpoqchali
bosh
baraban
yzasi
tepasida
xarakatlanuvchi
polotno
bilan
birlashtirilgan.Tarash mashinasini ishlashi ishonchliligi uni alohida ishchi qismlari
orasidagi o„rnatish ko„rsatkichlarini va ularni mashinani ishlatish
vaqtida saqlanishini
qatiiy talab etadi. Masalan,bosh baraban garnituralari va qalpoqchalari yuzalari
orasidagi masofani (tirqish) 0,25±0,025mm.
dan oshmasligi kerak, bu esa bunday
qismlar detallarini yuqori aniqlikda tayyorlashni talab etadi.
Texnik talablar.
Bunday talablar sifatida qo„yidagilarni keltirish mumkin.
1.
Ignali pilta o„rnatishdagi qalpoqchalarni tekislikdan og„ishi
butun
uzunligi bo„yicha 0,4 mm. gacha.
2.
Qalpoqchalar eni (33mm.) bo„yicha nominal o„lchamdan og„ishi 0,1mm.
gacha
3.
Qalpoqchalar yonbosh qirralarini to„g„ri chiziqlikdan og„ishlari butun
uzunligi bo„yicha 0,4mm.
4.
To„rtta tayanch yuzalar bir
tekislikda joylashishi kerak, ruxsat etilgan
og„ish 0,02mm.
5.
Klipsalar uchun yuzachalar qalinligi har bir alohida qalpoqchada 0,5mm.
dan oshmasligi kerak.
6.
Zanjirlar uchun shpindeli teshiklari yonbosh qirralar
tekisligidan bir xil
masofada joylashishi kerak. Simmetriya o„qini ruxsat etilgan siljishi 0,5mm. dan
oshmasligi kerak.
186
7.
Tekislik-poshna poliefir asosidagi qoplamaga ega bo„lishi kerak.
Qoplamani ruxsat etilgan qalinligi 0,5mm.
Yig„ish ishlarini avtomatizatsiyalash

168
6.3-jadval
Avtomatik yig„ish sharoitida mahsulotlarni chiqarishni minimal dasturi
Detalni eng kichik
o„lchami,mm
Siklni maksimal
lavomiyligi, s
Ishlab chiqarish
dasturi, ming.dona/yil
100 gacha
100 gacha
300 gacha
7
8
30
800
320
200
Yig„ishni avtomatizatsiyalashni mashina yoki mexanizmni boshlang„ich
loyixalash bosqichlardan boshlab nazarda tutish kerak. Masalan, yig„ishni
avtomatizatsiyalashni kam detalli yig„ma birliklarni yig„ishda 4 tadan 12
tagacha
detal bo„lishini ta‟minlash maqsadga muvofiq.
Qo„l yordamida yig„iladigan mahsulotlarni avtomatizatsiyalash orqali yig„ishga
o„tkazishda bir qator qo„shimcha ishlar bajariladi, toki avtomatizatsiya ishlasin. (asos
detali yaxshi tanlangan bo„lishi kerak, zarur bo„lganda sun‟iy asoslar yaratiladi, ikki
yoki undan ortiq detali o„zaro qo„shiladi, detalga simmetrik va oddiy shakllar berish
va hakozolar).
Avtomatik yig„ish to„liq o„zaroalmashuvchanlik usulida
amalga oshirilishi qulay
(qisqa zvenoli o„lchamli zanjirlar uchun). Usulni yig„ishni amalga oshiruvchi jihoz
konstruksiyasini oddiyligini, yuqori unumdorlik va ishonchliligini taiminlaydi.
Noto„liq o„zaroalmashuvchanlik usuli bo„yicha avtomatik yig„ishni qisqa
zvenoli o„lchamli
zanjirlar uchun noqulay, chunki nuqsonlar va tiqilishlarni paydo
bo„lishi mumkin. Bu usul o„lchamli zanjirlar uchun iqtisodiy samara beradi.
Guruhli o„zaroalmashuvchanlik usuli avtomatik yig„ishda tutashuvchi detallarni
yuqori aniqligi, masalan, g„ildirash podshipniklarni yig„ishda qo„llaniladi.
Avtomatik yig„ishda sozlash usuli cheklangan qo„llanishga ega, chunki kerakli
jihozlar, sozlash va nazorat qurilmalarini
kiritilishi hisobiga, murakkablashadi.
Etkazish usulini avtomatik yig„ishda qo„llash maqsadga muvofiq emas.
DLFO nazariyasi - Z. A. Sulaymonova, D. A. Hazratova, S. A. Karomatov kolloid kimyo

109
bosim paydo bo‘lsa, zarrachalar orasidagi suyuqlik qavati torayib zarrachalar
bir- biri bilan birlashib ketadi va koagulyatsiya sodir bo‘ladi.
Elektrolit ta`sirida koagullanishda ikki holat kuzatiladi:
Neytrallanish koagullanishi: bunda koagullanish
kolloid zarrachaning
zaryadsizlanish va φ potentsialni kamayishi natijasida.
Kontsentratsion koagullanish: bunda qo‘sh elektr qavatning siqilishi natijasida
sodir bo‘ladi.
Kolloid zarrachalarning elektr potentsiali o‘rtacha qiymatga ega bo‘lgan
hollarda elektrolit ionining koagullash chegarasiga bog’liq ravishda o‘zgaradi va
quyidagi formulani taklif qilindi:
z
KT
C
e
²
A
)
(
5
bu
erda A- tortishish konstantasi, C- konstanta,
e- elektron zaryadi, ε-
erituvchining dielektrik konstantasi, z- ionning zaryadi. ν- koagullanish
chegarasi.
DLFO nazariyasiga muvofiq Shul’tse–Gardi qoidasi quyidagi nisbat ko‘rinishini
oladi:
S
el
+
: S
el
2+
: S
el
3+
= 1:: =1:: yoki
S
el
+
: S
el
2+
: S
el
3+
= 729 : 11 : 1
Dispers sistemalarning elektrolitlar ta`sirida koagullanishini o‘rganish natijasida
zarrachalarning qayta «zaryadlanishi» deb atalgan hodisa aniqlandi.
Shu bilan
birga zolga qo‘shilayotgan elektrolit kontsentratsiyasiga bog’liq koagullanish
sodir bo‘lishi bilan bo‘lmasligining
almashinib kelishi, ya`ni koagullanish
zonalari, boshqacha aytganda noto‘g’ri qatorlar deb nomlanuvchi jarayonlarning
mavjudligi ko‘rsatildi (23-rasm)
With an Unpacked Source Package

With an Unpacked Source Package You have run
apt source pyrit
and you have a
pyrit-0.
4.0
directory. You can apply your patch directly with
patch -p1 < patch-file :
$ apt source pyrit [...]
$ cd pyrit-0.4.0 $ wget https://github.com/JPaulMora/Pyrit/commit/14 å
ec997174b8e8fd20d22b6a97c57e19633f12a0.patch -O /tmp/pyrit-patch [...]
$ patch -p1
patching file cpyrit/pckttools.py
Hunk #1 succeeded at 53 (offset -1 lines).
$ dch --local buxy ”Apply patch to work with scapy 2.3” At this point, you have manually patched the source code and you can already build binary pack-
ages of your modified version (see section
9.1.4
, “
Starting the Build
” [page 236]). But if you
try to build an updated source package, it will fail, complaining about “unexpected upstream
changes.” This is because pyrit (like a majority of the source packages) uses the source format (see
debian/source/format
file) known as 3.0 (quilt), where changes to the upstream code must be
recorded in separate patches stored in
debian/patches/
and where the
debian/patches/series
file indicates the order in which patches must be applied. You can register your changes in a new
patch by running
dpkg-source --commit
:
$ dpkg-source --commit dpkg-source: info: local changes detected, the modified files are:
pyrit-0.4.0/cpyrit/pckttools.py
Enter the desired patch name: fix-for-scapy-2.3.patch 233
Chapter 9 — Advanced Usage
dpkg-source: info: local changes have been recorded in a new patch: pyrit-0.4.0/debian/
å
patches/fix-for-scapy-2.3.patch
$ tail -n 1 debian/patches/series fix-for-scapy-2.3.patch
Texnik talablar - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A. Normatov, I. Ya. Rajabov

175
o„tishda oldingi yonbosh g„o„lacha ko„tariladi va tayyorlamani bitta qirrasi R radiusi
bo„yicha birlamchi egiladi.
To„rtinchi o„tishda oldingi yonbosh g„o„lacha
tushiriladi, tayyorlama oldinga
uni orka qirrasi quyi g„o„lacha markaziga to„g„rilanguncha uzatiladi va tayyorlamani
orqa qirrasini to„g„rilashda uzatiladi. Oldingi yonbosh g„o„lacha ko„tariladi va
u tayyorlamani orqa qirrasini to„g„rilashda tayanch bo„ladi.
Navbatdagi operatsiya-payvandlash (ushlab qolish).
Bu operatsiyani ishchi
bosimni kamaytirmasdan amalga oshiradilar. Qirralarni ularni uzunligi bo„yicha uch-
to„rt joylarida to„liq eritish bilan ushlab qoladilar. Ushlab qolish chokini uzunligi
20x4 mm, bundan so„ng tayyorlama g„o„lalardan echiladi,
payvandlangan qirralar
yuzalari tozalanadi, faskalar ochiladi. Maxsus moslamaga payvandlash simi (1,6mm)
o„rnatiladi. Opravkani qobiqqa o„rnatadilar va qotiradilar.Qobiq qirralarini maxsus
dastgohda uglekislotali gaz muhitida (kuchaytirilmagan chok) payvandlanadi.
Chok to„rtta yurishda qo„yiladi: uchta
tashqi tomondan va bittasi
ichkarisidan.Payvandlangandan so„ng qobiq takroriy g„o„lalanadi, buning uchun
qobiq g„o„lalariga o„rnatiladi va o„lchamni ushlagan holda yakuniy kalibrlashni
bajaradilar.
Barabanlarni statik va dinamik muvozantlash

183
radial yo„nalish yuk bilan aylanib chiqish usulida yoki taxminiy holda bo„rli belgilar
yordamida aniqlaydilar.
Bir tekislikda muvozanatlash amalga oshirilgandan so„ng, boshqa tekislikdagi
nomuvozanatlikni aniqlaydilar. Har bir keltirilgan tekislikdagi
baraban yonboshlarida
nomuvozanatlikni yo„qotish bolt yordamida maxsus yuqlarni qotirish yo„li bilan
amalga oshiriladi.
Majburiy aylantiriladigan muvozanatlanayotgan barabanni muvozanatlamagan
masalar taisirida tebranadigan harakatchan tayanchlarga ega dastgohda, tayanchlar
tebranishlari amplitudasi va fazasi nomuvozanatlikka va ularni
detalda taqsimlanishi
tasnifiga bog„liq bo„ladi. Tayanchlarning mexanik tebranishlari, asosan induktiv
turdagi datchiklari (o„zgartirgichlar) yordamida elektrik ko„rinishiga aylantiriladi.
Tayanch tebranishlar ikkala keltirilgan tekislik nomuvozanatligiga va u yoki bu
tekislikni nomuvozanatligiga bog„liqligi sababli, har bir tekislikda tayanchga eng
yaqin bo„lgan keltirilgan tekislik nomuvozanatligiga proporsional bo„lgan,
tayanch
tebranishlarni aniqlaydigan maxsus qurilmalardan foydalaniladi. Nomuvozanatlikni
burchakli koordinatasi (fazani) aniqlash uchun majburlovchi kuchlar va ular keltirib
chiqaradigan tebranishlar fazalari orasidagi aloqaga asoslangan turli qurilmalardan
foydalaniladi.
Aylanuvchan maxsulotlarni dinamik muvozanatlashda muvozanatlanayotgan
baraban o„rnatilgan harakatchan lylkalarni tebranish amplitudasini o„lchash
orqali
nomuvozanatlik o„lchanadi.(7.3-rasm). Mahsulot aylanish o„qiga perpendikulyar va
metall olib tashlash uchun qulay bo„lgan (tuzatish tekisliklari) ikkita tekislik (3-3; 4-
4) tanlab olinishi kerak.Tebranishlar amplitudasini yana aylanish o„qiga
perpendikulyar bo„lgan, ammo mahsulot aylanadigan tayanchlar orqali o„tuvchi
boshqa ikki tekislik (1-1,2-2)-o„lchash tekisligida o„lchaydilar.
184
7.3-rasm. Dinamik rostlash sxemasi
Tuzatish tekisliklarini o„lchash tekisliklarga dastgohni eng yukori sezgirligini
olish uchun, maksimal yaqinida tanlaydilar, dastgohni yaxshiroq
sozlash sharoitlarini
olish va bir tuzatish tekisligini boshqachasiga taisirini kamaytirish uchun mumkin
qadar uzoqroq bo„lish kerak. Lyulkalarni tebranishini barabanli aylanishlari soni
tizimini xususiy tebranishlari chastotasidan ortiqroq bo„lganda o„lchaydilar, yaini
harakatchan
lyulkalar
tebranishlari
amplitudasi
mahsulot
nomuvozanatligiga
praporsional bo„ladi[13].
Dastlabki vaqtlarda dastgoh moslamalarni loyixalashni avtomatlashtirish

|
Dastlabki vaqtlarda dastgoh moslamalarni loyixalashni avtomatlashtirish
|
bet | 3/3 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 3,04 Mb. | | #111529 |
Bog'liq Dastgohlar 9 mavzuDastlabki vaqtlarda dastgoh moslamalarni loyixalashni avtomatlashtirish masalasi quyidagicha xal etilgan. Har bir sonli kodlar sistemasi bilan ifodalanuvchi ishlov beriladigan detallar sinflari uchun zarur bo’lgan moslamalar konstruktsiyalari to’plami kutubxonasi tashkil qilinadi.
SHunday avtomatik loyixalash sistemasida, loyixalash jarayoni quyidagi tartibda o’tadi. Berilgan amalda moslamani ishlatish sistemasi va detalning o’zi xaqidagi informatsiya EHMga kiritiladi. EHMda loyixalash jarayoni konstruktsiyalarini sintez qilish pragrammalari asosida. Moslamani informatsion ifodasi sonlar massivlari ko’rinishida ishlab chiqiladi.
Undan keyin uni natijalarini chizma chizish qurilmasiga chiqariladi. Bunda moslamani umumiy boshqarish spetsifikatsiyasi tuzish blokiga berilib yig’ma va detallari chizmalari avtomatik tarzda ishlab chiqiladi.
Xozirda kompyuterda berilgan detal chizmasi va amalini bajarish ma’lumotlari asosida moslama nafaqat tanlanib chizmasi chiziladi, balki uni asosiy parametirlari ham birin – ketin xisoblanib asoslangan holda loyixalash to’liq kompyuterga yuklanmoqda.
Xulosa: . Murakkab konstruktsiyali detallarga ko’p amalli ishlov berish imkoniyatini yaratish uchun ishchi asboblar zagotovkalariga xar tamonlardan yaqinlasha oladigan bo’lishi kerak. RDB dasgoxlarda zagotovka bilan asboblarning xarakatlari oldindan kiritilgan koordinatalar sistemasida aniqlanadi. SHuning uchun zagotovka moslamada to’liq bazalanishi kerak. Zagotovka bazalari dastgoh koordinatalarning boshlangich nuqtasiga nisbatan aniq xolatda joylashishi kerak. Xuddi shuningdek moslamani o’zi xam dastgoh stolida boshlangich koordinata nuqtasiga nisbatan aniq joylashishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. JT. В. Перегудов, A X- Хошимов вабошк,. Автоматлаштирилган корхона станоклари.—Т.: Узбекистон, 1999.
2. Грановский Г.И. и др. Резание металлов: Учебник для машиностр. и приборостр. спец. вузов.-М.: Высш. шк., 1985.
3. Технология обработки конструкционных материалов: Учебникдля машиностр. спец. вузов. Под ред. П.Г. Петрухи.—М.: Высш. шк., 1991.
4. Бобров В.Ф. Основы теории резания, Машиностроение, 1975.
5. Армарего И. Дж. Обработка металлов резанием. Перевод с англ. —М.,1977.
6. Зорев. H. H. Вопросы механики процессарезания металлов. —M, Машгиз,1956.
7. Резников A.H. Теплофизика процессов механической обработки материалов.—М,.1981
|
| |
Tayyorlama materiali va turi - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi a. A. Safoev, E. A....

187
o„lcham joizlik maydonidan tashqariga chiqsa, chiziq to„xtatiladi, chiroqcha yonadi
va qaysi agregatda qayta sozlash kerakligini ko„rsatadi.
Qalpoqchalarda mexanik ishlov berish tugagandan so„ng
ularni arrachali pilta
bilan yig„ish va birlamchi charxlash amalga oshiriladi
7.3 jadval.
Kolosnikka ishlov berish texnologik jarayoni
Operatsiya
1.Gorizontal tortish: 1
o„lchamga qalpoqcha
yonbosh yuzalarini
.
2.Rixtovkalash: qalpoqchani
poshnasi bo„yicha
rixtovkalash.
3.Poliefir moy bilan
qalpoqcha poshnasini
tekislash. 1qatlam
(poliefir),2
qalpoqcha.
4.Gorizontal tortish: 1
o„lchamga qalpoq
yonboshlarini
tortish.
5.Qilovini tushirish:
qalpoqcha poshnasini artish
tekislikdan og„ish 0,05mm.
gacha.
6.Agregatli.
6.1. 1 radiusli
bobishkanisilindrik
yzasini
frezalash.
6.2. 1,2,3 o„.u.x
qalpoqchalarni yonbosh
yuzalarini
frezalash.
6.3.Quyi yzani 1 o„lchamga,
yuqori yzani 2 o„lchamga
frezalash
.
6.4. 0
0
45
/
burchakni
ushlagan holda 1
o„lchamga ariqchani
frezalash.
6.5. Ariqchani 1,2
o„lchamlarga frezalash.
6.6. 1-qalpoqchani quyi
yuzasini frezalash.
6.7. 1 qalpoqchani
yuqori yuzasini
frezalash.
188
6.8. Bobishkadagi
teshikni
markazlash.
6.9. 2 chuqurlikdagi teshikni
parmalash.
6.10. 2 chuqurlikka
reziba 1 ni qirqish.
6.11. 1 va 2 o„lchamlari va
teshiklari joylashuvini
avtomatik nazorati chiziqqa
o„rnatilgan qurilmalar
yordamida bajariladi.
7.Agregatli (kichik chiziq).
7.1. 1 o„lchamni ushlagan
holda toza frezalash.
7.2. 1o„lchamni
ushlagan holda toza
frezalash.
7.3. CHiziqqa o„rnatilgan
faol nazorat priborlar
yordamida 1,43
10,023
, 1
0,025
,
0
0
45
/
±2
/
, R60 o„lchamlarini
avtomatik nazorati.
8.Qalpoqchalarni garnitura
bilan o„rash.
9.Charxlash. Garnitura
charxlansin.
.
189
NAZORAT SAVOLLARI
1.Tarash mashinasi
barabanini tuzilishi
2.Tarash mashinasi barabani qobig„i qanday materialadan tayyorlanadi
3.Baraban tashqi yuzasiga ishlov berish aniqligi
4.Baraban tashqi yuzasiga ishlov berishdagi yuza g„adir-budirligi
5.Baraban devorlari qalinligi
6.Barabanga qo„yiladigan texnik talablar
7.Barabanni yonboshli tepish joizligi
8.Barabanni val bo„yinchalariga
nisbatan radial tepishi
9.Val oxirlarini radial tepish joizligi
10.Tarash mashinasi qobiqlarini tayyorlash texnologik jarayon ketma -ketligi
11. Tarash mashinasi bosh barabaniga mexanik ishlov berish texnologik jarayon
ketma-ketligi
12.Barabanlarni statik muvozanatlash
13.Barabanlarni dinamik muvozanatlash
14.Tarash mashinasi qobiqlarini tayyorlashda ishlatiladigan
texnologik vositalar
15.Tarash mashinasi bosh barabaniga mexanik ishlov berishda ishlatiladigan
texnologik vositalar
16.Qalpoqchalarni konstruktiv tuzilishi
17. Qalpoqcha materiali
18.Qalpoqchaga qo„yiladigan texnik talablar
19.Bosh baraban garniturasi yuzasi va qalpoqchalar orasidagi tirqish kattaligi
20.Qalpoqchalarni tayyorlash texnologik jarayonini ketma-ketligi
Ommaviy tadbirlarning ikki turi mavjud

|
Ommaviy tadbirlarning ikki turi mavjud
|
bet | 80/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 2024Ommaviy tadbirlarning ikki turi mavjud. Ruxsat etilgan ommaviy tadbirlar - ko‘ngilochar, teatr-tomosha, konsert, sport, reklama dasturlari va boshqa dam olish dasturlari, umumxalq, diniy, professional bayramlar hamda miting, yig‘ilish, namoyishlarni o‘tkazish maqsadida yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan ochiq va yopiq inshootlarda, maydonlarda, binolarda va boshqa joylarda tegishli organ va idoralardan ruxsat olgan holda tashkil etiladigan tadbirlar. Ruxsat etilmagan ommaviy tadbirlar - tegishli davlat organlari va idoralaridan ruxsat olmasdan tashkil qilinadigan miting, yig‘ilish, namoyish va ko‘cha yurishlari.
Normativ-huquqiy hujjatlarda ommaviy tadbirlarni o‘tkazish fuqarolarning sotsial-siyosiy faolligini ifoda etgani bois, tegishli davlat hokimiyati organlari tomonidan ruxsat etilgan taqdirdagina amalga oshirilishi belgilab qo‘yilgan.
Yuridik adabiyotlarda ruxsat etilgan va ruxsat etilmagan ommaviy tadbirlar deya tasniflangan.
Hududiy belgilariga qarab ommaviy tadbirlar:
tuman-shahar miqyosida;
viloyat miqyosida;
respublika miqyosida;
xalqaro miqyosdagi ommaviy tadbirga bo‘linadi.
Ommaviy tadbirlarning asosiy turlari quyidagilardan iborat:
miting - fuqarolarning sotsial-siyosiy hayotdagi voqea-hodisalarga, shaxslar yoki tashkilotlarning harakatlari (harakatsizligi)ga nisbatan o‘z munosabatlarini ifoda etish va ommaviy ravishda muhokama qilish maqsadidagi ommaviy yig‘ini;
ko‘cha harakatlari - ko‘chaning qatnov yoki piyodalar yo‘laklarida, chorrahalarida qandaydir masalalarga diqqatni jalb qilish maqsadida odamlar tomonidan tashkil etiladigan ommaviy harakat;
namoyish - harakat jarayonida plakatlar, e’lonlar va boshqa ko‘rgazmali vositalardan foydalangan holda jamiyat siyosiy kayfiyatining odamlar guruhi tomonidan ommaviy namoyish etilishi;
yig‘ilish - fuqarolar guruhi tomonidan o‘zlarining kayfiyatlari, munosabatlari va qarashlarini ma’lum joy, hudud, binolarda boshlovchi, boshqaruvchi tomonidan ularga qarshi tomonga ma’lum qilinishi.
Yuqorida qayd etilgan tadbirlar o‘tkazilayotganda jamoat tartibini saqlash va fuqarolar xavfsizligini ta’minlash, aholining tinchligi, osoyishtaligini saqlash, fuqarolarning erkinliklari va qonuniy manfaatlarini turli tajovuzlardan himoya qilish asosan ichki ishlar organlarining zimmasidagi vazifalar hisoblanadi.
Ommaviy tadbirlar mazmuni va yo‘nalishiga qarab quyidagi turlarga bo‘lish mumkin:
sotsial-siyosiy;
ommaviy-madaniy;
sport-tomosha;
diniy marosimlar.
|
| |
chiqish mexanizm - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Tizimli menejment nazariyasi-1
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
-rasm. Nazoratning menejment tizimidagi о„rni

185
Sо‗nggi yillarda, an‘anaviy «nazorat» tushunchasi bilan bir qatorda,
«kontroling» konsepsiyasi ham shakllanmoqda (mualliflar Germaniya olimlari
E.Mayer, R.Mann va b.).
Kontroling - bu rejalashtirish, an‘anaviy hisobga olish va
nazorat qilish, marketingni birlashtiruvchi hamda firmaning uzoq vaqt mobaynida
raqobatbardosh tarzda faoliyat kо‗rsatishini ta‘minlovchi samarali boshqaruv
tizimidir. Mazkur tizimning asosiy tamoyillari: «Bugun boshqalar u haqida faqat
ertaga о‗ylaydigan narsalarni qilish kerak, ish strategiyasi va istiqbolni mо‗ljalab ish
yuritish, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik omillarni hisobga olish, foydani
optimallashtirish (an‘anaviy kо‗paytirish о‗rniga), muammolarni oldindan aniqlash,
mahsulot ishlab chiqarishning tо‗g‗ridan-tо‗g‗ri xarajatlarini hisobga olishning
original metodikasi». Umuman olganda, ta‘kidlash lozimki, «kontroling» zamonaviy
menejmentning barcha yutuqlarini о‗ziga singdiradi va uni tizimli metodologiya bilan
boyitadi, bunda boshqaruv faoliyatining barcha omillari doimiy tizimlashtirilgan
nazorat ostida bо‗lib, о‗zaro bogliq, о‗zaro shartlangan va о‗zaro hamkorlik qiluvchi
omillar sifatida qabul qilinadi.
Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

259
Tayanch iboralar: motivlar, motivatsiyalash, harakatlar, undash, shakllantirish,
ehtiyojlar nazariyasi, protsessual nazariya, adolat nazariyasi, ―X nazariyaasi‖,―U
nazariyasi‖, ikki omilli nazariY.
5.6. Personalni motivatsiyalash usullari
Tashkilotlar personalining motivatsiyasini boshqarish menejment tizimli
metodologiyasi nuqtai nazaridan firmani, korxonani boshqarish umumiy yoki integral
tizimining kichik tizimi sifatida qabul qilinadi. Shuning uchun, ushbu kichik tizim
umumiy tizimli xususiyatlar bilan bir qatorda, о‗zining alohida, о‗ziga xos
mazmuniga va xususiyatlariga ham ega bо‗lib, bu uning maqsadlari, tamoyillari,
funksiyalari va tarkibiy tuzilishining boshqa qismlarida aks etadi.
Personalni motivatsiyalash
usullarini ishlab chiqish
mexanizmlari
I bosqich: xodimlarning
shaxsiy manfaatlarini va
muayyan ehtiyojlarini
o‘rganish
II bosqich: motivatsiyalash shakllari
va usullarini ishlab chiqish
III
bosqich: belgilangan motivatsiya-lash
shakllari va usullari amalga oshirilishini
nazorat qilish
IV bosqich: motivatsiyalash tizimining
samaradorligini tadqiq etish
V bosqich: amaldagi motivatsiyalash
shakllari va usullariga tuzatishlar
kiritish
5.10-rasm. Personalni
motivatsiyalash usullarini ishlab
Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

188
Ish joyida, sexda yoki zavodda mehnat unumdorligini ishchi vaqt birligi ichida
ishlab chiqaradigan mahsulot miqdorining о‗zgarishi bilan (ishlab chiqarish) yoki
mahsulot birligini tayyorlashga sarflanadigan vaqt miqdori bilan aniqlanadi. Bu
holda gap yakka tartibdagi mehnat unumdorligini yoki jonli, muayyan mehnat
unumdorligi haqida boradi. Undan tashqari, mehnat unumdorligining yana bir
tushunchasi bor – bu ijtimoiy mehnat unumdorligi va mehnat samaralari
majmuidan samarali foydalanishni ta‘riflaydi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida mehnat unumdorligining keyingi о‗sishi alohida
ahamiyatga ega, chunki u, iqtisodiyotning xalq xо‗jaligi rivojlanishining barakasiz,
ekstensiv usulidan, texnik taraqqiyotning tezlanishi yо‗li bilan amalga
oshiriladigan, keng qayta ishlab chiqarish, va shu asosda, mehnat unumdorligini
oshiradigan intensiv usuliga о‗tishi bilan bog‗liq.
Mehnat unumdorliginig oshishi, davlat boshqarishning bosh iqtisodiy strategiyasini
yechishda katta rol о‗ynaydi. Uning bosh maqsadi – xalqning moddiy va
ma‘naviy yashash darajasini kо‗tarish, mehnatkashlarning ijtimoiy va mehnat
faoliyatini о‗sishi, ijtimoiy ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish asosida,
shaxsning har tomonlama rivojlanishi uchun imkoniyatlar yaratish. Mehnat
unumdorligi oshishining, korxona ishining samaradorligini oshishidagi
ahamiyatidan kelib chiqqan holda, taxlilning masalalari aniqlanadi.
Tahlil jarayonida quyidagilar aniqlanishi shart:
- mehnat unumdorligini о‗sishi bо‗yicha belgilangan tashkiliy texnikaviy
tadbirlarning bajarilganlik darajasi;
- mehnat unumdorligini oshirish vazifasini tig‗izligi va shu omil hisobidan,
mahsulot oshishini hisoblash;
- mehnat unumdorligi kо‗rsatkichlarini о‗zgarishiga ta‘sir etuvchi omillar;
- mehnat unumdorligin oshirish imkoniyatlari va ulardan foydalanish bо‗yicha
chora – tadbirlar.
Olomon atamasi sotsial psixologiyaga qachon kirib kelgan? 181

|
Olomon atamasi sotsial psixologiyaga qachon kirib kelgan? 181
|
bet | 105/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 20245.Olomon atamasi sotsial psixologiyaga qachon kirib kelgan? 181
6.O‘z tabiatiga ko‘ra olomon qanday turlarga bo‘linadi? 181
7.Olomonni harakatdagi, tajovuzkor, qutqarilayotgan, manfaatparast, ekstatik turlarga kim tasniflagan? 181
8.Sobiq ittifoq davrida yashagan qaysi psixologlar olomonning bir qator psixologik xususiyatlarini o‘rgangan? 182
9.Olomon sodir bo‘lgan voqea-hodisaga qarab qanday turlarga bo‘lnadi? 182
10.Umumiy tuyg‘ularni birgalashib ifodalayotgan kishilar guruhi nima deb ataladi? 182
IXBOB. GURUH SHAROITIDA ZAMONAVIY O‘QITISHNING PEDAGOGIK VA PSIXOLOGIK TEXNOLOGIYALARI 183
IX.1. Auditoriya bilan ishlashning sotsial psixologik shartlari 183
IX.2. Faol o‘qitish metodlari va ularni tashkil etish 184
IX.3Darsda munozara, breynshtorming va treninglar o‘tkazish texnologiyasi 187
IX.4. Bahs turlari. Yozma bahs o‘tkazish usullari 190
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 193
1.Pedagogik muloqot jarayonidagi ma’lumotlar almashinuvi asosan necha shaklda amalga oshiriladi? 193
2.Ma’ruzachi yoki o‘qituvchining tinglovchilar yoki o‘quvchi-talabalar qarshisiga chiqib nutq so‘zlashi, darsni bayon etishi bu - ...? 201
3.O‘quv mavzusi yoki muammoni guruh sharoitida o‘qituvchi bilan birgalikda va hamkorlikda muhokama qilish yo‘li bu - ...? 201
4.Guruh ichidagi munozara bu - ... ? 201
XBOB. SHAXS SOTSIALIZATSIYASI 202
X.1. Sotsiallashuv tushunchasi 202
X.2. Taraqqiyot davrlarida shaxs sotsiallashuvi 206
X.3. Sotsiallashuv jarayonida shaxs yo‘nalishining shakllanishi 209
Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar 212
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 212
1.Sotsiallashuv atamasini birinchi bo‘lib qo‘llagan olimni toping. 212
2.«Ijtimoiylashuv nazariyasi» kitobi kim tomonidan yozilgan? 212
|
| |
О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 79

197
Hozirgi davr fan sohasini keskin ravishda iste‘molchiga yuz о‗girishini talab etadi.
Yangi bilimlarni vujudga keltirishni boshqarishni amalga oshirishda iste‘molchilar
monitoringini о‗tkazishni talab etadi.
2. Yangi iqtisodiy bilimlarni yaratuvchilar salohiyatini boshqarish XXI asr
tо‗plagan ulkan bilimlar hajmi bilan tavsiflanadi. Xattoki
tor mavzularda qayta
miqdorda (har xil darajada, har xil kо‗rinishda) qarorlar qabul qilinadi, va tatbiq
qilinadi, kо‗plab usullar amal qiladi. Katta miqdorda axbortlar oqimi aylanadi.
Alohida mutaxassis, hattoki tor doirada mavjud bо‗lgan
axbortlarni qamrab
ololmaydi, insoniyat esa katta tezlikda axbortlarni tо‗plashni davom ettiradi. Bundan
tashqari kо‗pgina amaliy qarorlar, bilimlar va boshqa sohadagi tajribalarni qо‗llash
natijasida samara olinadi.
Shu kunda yangi bilimlarni kam evristik xarajatlar bilan izlash va katta ehtimollik
bilan maqsadga yetishishning maxsus metodologiyalarini vujudga keltirishning
zarurligini anglab yetish qiyin emas. Yangi bilimlarni yaratuvchi ijodiy salohiyatni
boshqarishga bо‗lgan talab oshib bormoqda.
3. Yangiliklarni о‗zlashtirishni boshqarish, texnikada, iqtisodiyotda va
umuman barcha faoliyatlar sohasida topilgan yangiliklarni amaliyotga joriy etish
kerak. Yangilikni joriy etish doimo bizning mamlakatimizda dolzarb va о‗tkir
muammo bо‗lgan. Bunday muammo ijobiy natijaga ega bо‗lishning mavhumligi,
ya‘ni namoyon etish bilan bog‗liq. Demak, yangilikni
tatbiq etishni boshqarishni
rivojlantirish uchun muntazam va keng kо‗lamda ish yuritish zarur.
4. Yangiliklarni kiritishni ijtimoiy va psixologik tomonlarini boshqarish.
Yangiliklarni kiritishni tezlashtirish va uning kо‗lamini kengaytirish eski va yangilari
о‗rtasida kuchli ziddiyatni keltirib chiqaradi. ―Eskisini yangisi bilan
almashtirishning‖ psixologik tomoni ba‘zida kuchli va hal etib bо‗lmaydigan
muammoga aylanadi, chunki har qanday yangilikga о‗z о‗rnini bо‗shatish davridagi
keskin burilish holati deb tushinish kerak. Shu kungacha rivojlanishni oldindan kо‗ra
bilish metodologiyasining yetarli darajada rivojlanmaganligi sababli inqrozlar
davridagina yangilikni kiritish zarurligiga e‘tibor berilgan. Xozirda ilg‗or
kompaniyalar inqirozlarni oldini olish strategiyasidan foydalanadilar.
198
Innovatsiya xо‗jalik faoliyati xarakteri va boshqarish shakllari har xil bо‗lgan:
fan,
ishlab chiqarish, investitsiya, mahsulotlarni sotish kabi tarmoqlarni bog‗laydi.
Innovatsiyani boshqarish uslubi va usullarini takomillashtirish, bozordagi holatga tez
holda moslashish, korxonada jihozlarni qо‗llashni yangi yо‗nalishlarini rivojlantirish,
boshqarish uchun kerakli bо‗lgan yangiliklarni kiritish, bozorning xususiyatiga mos
keladigan zamonaviy menejmentning barcha elementlarini takomillashtirish bilan
innovatorlar barcha zahira turlaridan innovatsiya faoliyatida muvaffaqiyatli
foydalanish imkoniyatiga ega bо‗ladilar.
- shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi huquq va burchlaridan iborat harakatlari majmuini bildiradi. 86

|
- shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi huquq va burchlaridan iborat harakatlari majmuini bildiradi. 86
|
bet | 103/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 202416.... - shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi huquq va burchlaridan iborat harakatlari majmuini bildiradi. 86
17.Sotsial rol tushunchasi qaysi olimlar tomonidan ilmiy atama sifatida taklif etilgan? 86
18.T.Parsons fikricha sotsial rolning asosiy tavsiflari nechta? 86
VI.BOB. MULOQOT SOTSIAL VA SHAXSLARARO 94
MUNOSABATLARNING IFODASI SIFATIDA 94
VI.1. Insoniy munosabatlar psixologiyasi 94
VI.3 Insoniy muomala va muloqotning psixologik vositalari 99
VI.4. Muloqot va uni o‘rganish muammolari 101
VI.5. Muloqotning psixologik tizimi 104
VI.6. Psixologlarning muloqotning kommunikativ tomoni 106
VI.7. Muloqotning interarktiv tomoni 108
VI.8. Muloqotning perseptiv tomoni 110
Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar 115
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 115
1.Har qanday muloqotning eng elementar funksiyasi nima? 115
2.So‘z va nutq orqali ko‘rsatadigan ta’sir nima deb ataladi? 115
3.Artikulyatsiya, tovushlar, to‘xtashlar, duduqlanish, yo‘tal, til bilan amalga oshiriladigan harakatlar, nidolar qaysi ta’sir tarkibiga kiradi? 115
5.“Yaxshi suhbatdosh - yaxshi gapirishni biladigan emas, balki yaxshi tinglashni biladigan suhbatdoshdir”. Ushbu fikr kimga tegishli? 116
6.“Odamlarni o‘zingiz to‘g‘ringizda yaxshi fikrga ega bo‘lishlarini xohlasangiz, ularni tinglang” deya kim aytgan? 116
7.Professional tinglash texnikasiga nimalar kiradi? 116
14.Bir-birini idrok qilishda muhim bo‘lgan mexanizmlar sirasiga kirmaydiganini aniqlang. 118
17.Lotincha “sabab” va “in’om etaman” so‘zlari birikmasidan hosil bo‘lgan atama? 119
VIIBOB. SOTSIAL PSIXOLOGIYADA GURUHLAR MUAMMOSI 120
VII.1. Sotsial guruhlar psixologiyasi 120
VII.2. Guruh funksiyalari 121
VII.3. Guruh parametrlari va strukturasi 123
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
- shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi huquq va burchlaridan iborat harakatlari majmuini bildiradi. 86
|
VII.4. Kichik guruhlar psixologiyasi muammosi 125

|
VII.4. Kichik guruhlar psixologiyasi muammosi 125
|
bet | 104/143 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #229196 | Turi | Учебник |
Bog'liq Darslik tayyor 2024VII.4. Kichik guruhlar psixologiyasi muammosi 125
VII.5. Kichik guruhlar klassifikatsiyasi 127
VII.6. Kichik guruhlardagi dinamik jarayonlar 130
VII.7. Guruh o‘lchamlari va uning tizimi 131
VII.8. Jamoalarda psixologik o‘zaro moslik 132
VII.9. Guruhdagi psixologik muhit va uni o‘rganish 135
VII.10. Katta guruhlar psixologiyasi 137
VII.11. Etnik guruhlar psixologiyasi 138
Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar 142
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 143
1.Kimning kitobidagi klassifikatsiya guruhlarning asosiy turlari haqida ma’lumotlar berilgan? 143
2.Andreyeva har qanday kishilar guruhini qanday guruhlarga ajratadi? 143
3.Qaysi guruh o‘z ichida endi shakllanayotgan diffuz va taraqqiyotning yuksak pog‘onasiga ko‘tarila olgan jamoa turlariga bo‘linadi? 143
VIIIBOB. OLOMON PSIXOLOGIYASI 147
VIII.1. Olomonning umumiy tavsifi. Uning ruhiy birdamlik qonuni 147
VIII.2. «Olomon» tushunchasi va uning turlari 150
VIII.3. Olomonni harakatga keltiruvchi psixologik mexanizmlar 153
VIII.4. Olomon tarkibida mutaassib shaxslarni aniqlashda profayling 167
metodining ahamiyati 167
VII.5. Olomonni boshqarishning psixologik usullari 174
Ommaviy tadbirlar mazmuni va yo‘nalishiga qarab quyidagi turlarga bo‘lish mumkin: 178
Mavzuni o‘zlashtirish uchun savollar 180
Bilimlarni mustahkamlash uchun test savollari 180
1.Fikrlovchi shaxsning yo‘qolib ketishi va odamlarning his va fikrlari bir aniq yo‘nalishga kirishi qaysi fenomenni xarakterlaydigan bosh qirra hisoblanadi? 180
3.Olomon o‘z qahramonidan kuch ishlatishni talab qilgan paytda qaysi ambivalent hissiyotlar paydo bo‘ladi? 181
4.Olomon psixologiyasining eng hayron qolarli belgisi uning affektivligi, qahr- g‘azabining junbushga kelishi ekanligini kim ta’kidlagan? 181
|
| |
Shpindelni profilli tayyorlamadan tayyorlash

198
jilvirlanadi va tovoncha dumaloqlashtiriladi. Yakuniy
mexanik ishlov berish
operatsiyasi yakuniy jilvirlash bo„lib, bunda shpindeli butun profiliga ishlov beriladi.
Shpindellarni to„g„rilash.
Shpindellarni tayyorlashda tayyorlamani texnologik
jarayon bo„yicha o„tishida to„g„rilashga alohida eitibor qaratiladi. Odatda shpindellar
qo„l yordamida to„g„rilanadi. Sovuq holatida to„g„rilash shpindellarni kuchlanish
holatida bo„lishiga va ularni ishlov berish jarayoni, yig„ishdagi qiyshayishiga sabab
bo„ladi.
Sovuq holatida to„g„rilashni ikki usulga bo„ladilar:
1-egilishga
to„g„rilash va naklepga to„g„rilash. 2-Egilishga to„g„rilash
tayyorlamalar
va birlamchi, termik ishlov berguncha ishlov berilgan shpindellar
ustida bajariladi. Zarbalar tayyoralamani bo„rtib chiqib turgan tomoniga beriladi.
Toblangan shpindellarni naklepga to„g„rilashda detalni bukilgan tomoniga qattiq
qotishmadan tayyorlangan o„tkir zarbchi tomonidan zarba beriladi. Agarda zarba
kuchi etarli bo„lsa, tayyorlamani yuqori va quyi qismlarida to„g„rilashgacha bo„lgan
kuchlanishlar ishoralariga teskari bo„lgan kuchlanishlar paydo bo„ladi.
Siqilish kuchlanish o„rniga bukilgan tayyorlamada cho„zuvchi kuchlanishlar
harakat qiladi, cho„zuvchi kuchlanishlar o„rniga esa tayyorlamani yuqori qismida
siqilish kuchlanishlar harakat qiladi va natijada shpindeli to„g„rilanadi. Naklepga
to„g„rilashdagi metall ichki kuchlanishlari egilishiga to„g„rilashdagiga
qaraganda
ancha kam. Bu usulni asosiy kamchiligi o„tkir zarbchidan qoladigan chuqur izlardir.
Naklepga to„g„rilashda tovon va tovon oldi konuslariga, rolikni tebranish joyi
bo„lgansilindrik bo„yinchaga, hamda dumaloqchani o„tkazish joylariga zarbalar
berish qatiiy taqiqlanadi.
Profilli tayyorlamadan tayyorlanadigan shpindellarga mexanik ishlov berish
texnologik jarayoni 8.2-jadval keltirilgan.
199
8.2-jadval.
Profilli tayyorlamadan tayyorlanadigan shpindellarga mexanik ishlov berish
texnologik
jarayoni
Operatsiya
1. Tayyorlov: 2 o„.u.h tayyorlamalarga
chiviriq 1 diametrda qirqilsin.
2.To„g„rilash: 1 o„lchamgacha
tayyorlama butun uzunligi bo„yicha
to„g„rilash.
3.Tayyorlov: profilni ushlagan holda
tayyorlamani aylantirish.
4. Tayyorlov: 1 va yuqori texnologik
qismini kesib tashlash.
5.Tokarli-kesib tashlash. 1,2 o„.u.h quyi
texnologik qismni kesib
tashlash.
6.Tokarli: 1, 2 o„.u.h shpindelni yuqori
qismini tokarlash.
7.Tokarli-vintqirqar: 1,2,3 o„.u.h tovonooldi
konusni
tokirlash.
8.Tokarli-vintqirqar:silindrni
katta
konusga 1 diametrgacha
tokarlash.
200
9.Markazsiz-jilvirlash: butun profili
bo„yicha shpindelni birlamchi jilvirlash.
10.Doiraviy jilvirlash: 1 o„.u.h. quyi
markazni birlamchi
jilvirlash.
11.Doiraviy jilvirlash: 1,2,3 o„.u.h vtulkali
konusni yakuniy jilvirlash.
12.Doiraviy jilvirlash: konusni yakuniy
jilvirlash va tovonchani
dumaloqlashtirish.
13.Markazsiz jilvirlash: detalni butun profili bo„yicha yakuniy jilvirlash.
Shpindellarni chiviriqdan tayyorlash

196
8.1-jadval.
Chiviriqdan tayyorlangan shpindellarga mexanik ishlov berish texnologik jarayoni.
Operatsiya
1.Avtomatli:Birinchi
holat-1 o„.u.h tovonoldi
konusini yo„nish.
Ikkinchi holat-1,2 o„.u.h
vtulkali konusni yo„nish
Uchinchi holat-1o„.u.h
konusni yo„nish
To„rtinchi holat-1,2 o„.u.h
o„tkazuvchan konusni
yo„nish
Beshinchi holat-detalni
kesish.
2.Nazorat:Tashqi ko„rib
chiqilgan 1-13
o„lchamlarni mos kelishi
tekshirilsin, yuza g„adir-
budurligi tekshirilsin.
3.Markazsiz jilvirlash:
shpindeli
butun profili
bo„yicha jilvirlansin,
birlamchi 1-12 o„.u.h.
4.Dumaloq jilvirlash:
konus 1 o„.u.h jilvirlansin.
5. Dumaloq jilvirlash:
konus 1 o„.u.h jilvirlansin
va tovoncha 2 o„lchamga
dumaloqlashtirilsin.
6. Dumaloq
jilvirlash: konus 1 o„.u.h
yqori jilvirlansin.
7. Markazsiz
jilvirlash: shpindeli butun
profili bo„yicha 1-12 o„.u.h.
yakuniya jilvirlansin.
8. Dumaloq
jilvirlash: 1,2 o„.u.h
tovon oldi konusi yakuniy
jilvirlansin.
9. Dumaloq jilvirlash:
1o„.u.hsilindr jilvirlansin.
Toblangan shpindellar jilvirlanadi, avval detali butun profili bo„yicha markazsiz
jilvirlash dastgohida birlamchi profilli jilvir tosh bilan jilvirlanadi.
Dumaloq jilvirlash
197
dastgohida quyi konus va tovoncha dumaloqlashtiriladi. Bundan so„ng shpindeli
to„g„rilanadi va butun profili bo„yicha yakuniy jilvirlanadi. Keyinchalik yuqori
markaz, tovonoldi konusi dumaloq jilvirlash dastgohida
jilvirlanadi va detali
qaytadan to„g„rilanadi.silindrni bo„yinchasini yakuniy
mm. o„lchamga
etkazilgandan so„ng detali to„liq ishlov berilgan hisoblanadi va yakuniy nazoratga
uzatiladi.
Roliklarni tebranishi joyida shpindeli silindrik qismini silindriklikdan og„ishi
0,004mm. gacha, bu joydagi ovallik 0,005mm. Barcha yzalar bo„yicha tepish joizligi
0,02mm. shpindel o„qini to„g„ri chiziqlikdan og„ishi 0,015mm.
SHpindelni boshqa
ko„rsatkichlari detali chizmalarga mos kelishi kerak. Nazorat operatsiyasidan so„ng
detali artilib, industrial moy to„ldirilgan idishga solinadi, so„ngra idishdan olib
ortiqcha moyni quyib yuborish uchun 3-4minut ushlab turiladi va taraga o„rashadi.
Hayotni molekula darajada o‘rganishning ahamiyati

|
Hayotni molekula darajada o‘rganishning ahamiyati
|
bet | 44/69 | Sana | 27.08.2024 | Hajmi | 5,57 Mb. | | #269907 |
Bog'liq BIOLOGIYA FANI MAJMUA(1)Hayotni molekula darajada o‘rganishning ahamiyati. Hayotni molekula darajada o‘rganishda asosiy e’tibor Yerda hayotning paydo bo‘lishi va rivojlanishi, tirik organizmlarning yashashi uchun qulay muhitning vujudga kelishiga zamin yaratadigan fotosintez jarayoniga qaratiladi. Quyosh nuri ta’sirida xloroﬁ ll ishtirokida anorganik moddalardan organik moddalarning sintezlanishi fotosintez jarayoni ekanligi sizga ma’lum. Fotosintez jarayonida quyoshning yorug‘lik energiyasi organik birikmalarning tarkibidagi kimyoviy bog‘lar energiyasi shaklida jamlanadi. Mazkur organik birikmalarning par-chalanishi natijasida hosil bo‘lgan energiya hisobiga barcha tirik orga-nizmlarning yagona va universal energiya manbayi makroergik bog‘larga ega ATF (adenozintrifosfat) sintezlanadi. ATF barcha tirik organizmlar, ayniqsa, geterotrof organizmlar uchun asosiy energiya manbayi bo‘lib xizmat qiladi.Fotosintez jarayonining mukammal o‘rganilishi kelgusida sayyoramizda hayotning saqlanib qolishi, ekologik muammolarning oldini olish, qishloq xo‘jaligi ekinlarining hosildorligini orttirish omillarini aniqlash imkonini beradi.Hayotning molekula darajasida o‘rganiladigan muammolardan biri organik molekulalar tarkibiga kiradigan kimyoviy elementlar, ya’ni makro va mikroelementlarning tirik organizmlar tuzilishi va ularda boradigan biologik jarayonlarda ishtirokini aniqlash sanaladi. Organik birikmalar tarkibidagi
makro va mikroelementlar ular bilan birikkan holda biologik tizim shaklida muayyan vazifalarni bajaradi. Masalan, xloroﬁ ll tarkibida magniy, gemoglobin tarkibida temir mavjud. Mazkur kimyoviy elementlar yetarli bo‘lgan taqdirda makromolekulalar o‘z vazifalarini to‘liq bajara oladi. Biosferada hayot molekula darajasining asosiy roli quyosh energiyasini o‘zlashtirish, organik birikmalarni sintezlash, irsiy axborotni kodlash va uzatish, avlodlar o‘rtasida irsiy axborotning uzviyligi va barqarorligi, ﬁzik kimyoviy jarayonlarning tartibli o‘tishini ta’minlashdan iborat.Hayotning molekula darajasida yuksak darajada tartiblangan biokimyoviy jarayonlar: oqsillar biosintezi (ribosomada), glikoliz (sitoplazmada), nafas olish (mitoxondriyada), fotosintez (xloroplastda) sodir bo‘lishi biologik tizimda hayot nafaqat hujayra darajasida, balki molekula darajasida o‘rganilishini taqozo etadi. Hayotning molekula darajasida o‘rganilishi lozim bo‘lgan juda ko‘p ilmiy muammolar o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda.
|
| |
Hayotning organizm darajasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi farg‘ona viloyati kasbiy...

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi farg‘ona viloyati kasbiy ta’limni rivojlantirish va muvofiqlashtirish hududiy boshqarmasi Uchko’prik tumani 2- son kasb hunar maktabi Kasb yoki mutaxasislik nomi
|
bet | 42/69 | Sana | 27.08.2024 | Hajmi | 5,57 Mb. | | #269907 |
Bog'liq BIOLOGIYA FANI MAJMUA(1)Hayotning organizm darajasi. Organizm mustaqil hayot kechiradi gan,
o‘z-o‘zini idora eta oladigan, o‘z-o‘zini yangilay oladigan bir yoki ko‘p hujayrali
yaxlit biologik tizimdir. Organizmlar bir va ko‘p hujayrali bo‘ladi. Hayotning
organizm darajasi moddalar va energiya almashinuvi, ta’sirlanish, o‘sish,
rivojlanish, ko‘payish, hayotiy jarayonlarning nerv-gumoral boshqarilishi,
moslanish, xulq-atvor, umri davomiyligi kabi xususiyatlarni o‘rganadi. Har bir
tirik organizm individ hisoblanib, uning evolutsiyaga qo‘shadigan hissasi nasl
qoldirish va o‘zgaruvchan muhit sharoitiga moslanishdan iborat.
Hayotning populatsiya, tur darajasi. Morfoﬁziologik, genetik, ekologik,
etologik jihatdan o‘xshash, kelib chiqishi umumiy bo‘lgan, o‘zaro erkin
chatishib, nasldor avlod beradigan tur arealining ma’lum qismida uzoq muddat
mavjud bo‘lgan individlarning yig‘indisi populatsiya deyiladi. Tur ma’lum
arealga ega o‘zaro erkin chatisha oladigan, ayrim belgi va xossalari bilan
shu turning boshqa populatsiyalaridan farq qiladigan, nisbatan alohidalashgan
populatsiyalar yig‘indisidir. Hayotning bu darajasi populatsiya zichligi,
individlar soni, ko‘payish tezligi, yashovchanlik, jinsiy va yosh bilan bog‘liq
tarkibi kabi belgilar bilan ta’riﬂ anadi. Hayotning bu darajasida tur doirasida
individlar o‘rtasidagi munosabatlar, populatsiya dinamikasi, populatsiya
genofondining o‘zgarishlari, tur hosil bo‘lish jarayonlari sodir bo‘ladi.
Populatsiya evolutsiyaning boshlang‘ich birligi hisoblanadi.
Hayotning biogeosenoz (ekosistema) darajasi. Hayotning biogeosenoz
darajasining elementar birligi har xil turlarga mansub populatsiyalardir.
Bir-biri va atrof-muhit bilan o‘zaro dinamik munosabatda bo‘lgan,
ma’lum maydonda tarqalgan o‘simlik, hayvon, zamburug‘, bakteriya
turlarining yig‘indisi biogeosenoz yoki ekosistema deyiladi. Hayotning bu
darajasi ekosistemalar strukturasi, biotik munosabatlar, oziq zanjiri, troﬁ k
darajalar kabi xususiyatlar bilan tavsiﬂ anadi. Bu xususiyatlar moddalar va
energiyaning davriy aylanishi, ekosistemalarning o‘z-o‘zini boshqarishi,
tirik organizmlarning muhit omillari bilan dinamik muvozanati, mavsumiy
o‘zgarishlar kabi jarayonlarda aks etadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi farg‘ona viloyati kasbiy ta’limni rivojlantirish va muvofiqlashtirish hududiy boshqarmasi Uchko’prik tumani 2- son kasb hunar maktabi Kasb yoki mutaxasislik nomi
|