Elektron tijorat biznes samaradorligini oshiruvchi manba

ELEKTRON TIJORAT - BIZNES SAMARADORLIGINI OSHIRUVCHI MANBA
Elektron tijorat nima? Bu texnologiya O’zbekistonga ham kirib keldi. Elektron tijorat – bu Internet orqali sotish va sotib olishdir. Uning imkoniyatlari turli tuman.Internet yordamida o’zingizga zarur kitob, kiyim, yoki kompyuter va xattoki oziq - ovqat mahsulotlarini xarid qilishingiz mumkin. Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. Xo’sh Internet qanday imkoniyatlarni yaratadi ? Bu texnologiya bir necha yillar davomida ravnaq topdi. Undan Dell, Cisco, IBM, HP, Oracle, Microsoft va Sun kompaniyalari juda keng ko’lamda foydalanishadi. Cisco kompaniyasi mahsulotlarni sotish faoliyatining ¼ qismini Internet orqali amalga oshiradi. Internetdan foydalanish sotuvchilarga qo’yidagi imkoniyatlarni beradi. O’zining maxsuloti va tovarini xalqaro va regional darajada reklama qilish. Bundan tashqari reklama o’z ichiga umumiy tariflar bilan birgalikda, tovarning rasmini, sotuvchi taklif qilayotgan chigirmalar hamda qo’shimcha ma’lumotlarni olishi mumkin
- Qo’shimcha biznes sheriklar orttirish maqsadida o’zining korxonasini reklama
qilishi mumkin.
-Bozordagi narxlarni o’zgarishini tezkor kuzatib borishi mumkin;
- Invistrlar topish maqsadida o’zining loyixalarini reklama qilishi mumkin;
-Sotilayotgan tovarlar uchun internetdan buyurtma qabul qilish tiziminiyaratishi mumkin;
-Elektron pochta orqali sotuv vakillari bilan tezkor aloqa o’rnatish xamda biznes bo’yicha sheriklarni maьlumotlariga to’g’ridan to’g’ri kira olish imkoniyati yaratiladi. Sotib oluvchiga esa:
-Kerakli tovarni sotadigan korxonani tezkor topish;
-Bozordagi narxlar bilan tanishish, hamda kerakli tovarni sotadigan va narxi kanoatlantiradigan sotuvchini topish;
-Elektron pochta yordamida sotuvchi – firmaga aniq surovlar yuborish hamda javob olish;
-Tovar buyurtma qilish;
- Ekspiditor va transport xizmatini ko’rsatuvchilarni tanlash;
-YUkni olib kelishini buyurtma qilish;
- Tulovlarni amalga oshirish v.b.
Sotuvchilar ham, sotib oluvchilar ham, Internetdan o’zlariga kerakli ma’lumotlar manbai sifatida foydalanishlari mumkin. Internetning tuzilishi xar doim takomillashtirilmoqda, imkoniyatlari esa kengaymoqda. Xozirda “Internet Help” deb nomlangan umuman yangi qidiruv tizimi yuzaga kelgan. Bu tizimning yangiligi shundaki, foydalanuvchi kerakli surovlarni oddiy tilda (yoki shevada) beradi. Bu surovnomalarni qabul qilgan operator shu surovnomaga taaluqli WEB-manzillarni yuboradi. Bugungi kunda Internet jadal tarzda nafaqat kompyuter texnikasi, balki boshqa texnologik jixatdan murakkab bo’lgan tovarlarni (telvizorlar,telefonlar) ishlab chiqaradigan korxonalarga ham kirib bormoqda. Bunday korxonalarning maqsadi – uy-jixoz bozori imkoniyatlaridan to’liq foydalanish. Shu sababdan kompyuter va mobil telefon texnologiyalaridan keng foydalaniladi, hamda virtual reallikga kirib borish vositalarini narxi tushiriladi, bu esa ma’lumotlarga Internet orqali etishishni iqtisodiy imkoniyatini oshiradi. Natijada alternativ qurilmalarni afzalliklarini yo’qqa chiqishiga olib keladi. Misol tariqasida, Microsoft kompaniyasi muxandislari oldiga qo’yilgan masalalarni olishimiz mumkin: kompyuterni inson ovozi yordamida boshqarish, kompyuterlarda tasvir sifatini oshirish v.b. Elektron to’lov texnologiyasi Sotib oluvchi sotuvchi bilan pul o’tkazish yo’li bilan xisoblashishi jarayonida nakd pul ishtirok etmaydi, faqatgina sotib oluvchi xisob raqamidan sotuvchining xisob raqamiga pul ko’chiriladi. Pul o’tkazish yordamida xisob kitob qilishni bir necha usuli mavjud (bankdan pul o’tkazish, bank kartasi erdamida xisob- kitob qilish, cheklar va shunga o’xshash usullar). Istagan maqsadda bankdan po’l o’tkazish operatsiyasi tranzaktsiya deb nom olgan (lotinchadan transaction- kelishuv, shartnoma ma’nosini anglatadi). Tranzaktsiya – bu bank kartaning egasi tomonidan ruxsat berilganda, bank kartaning egasiga xizmat ko’rsatish uchun tizim katnashchisidan katnashchiga uzatiladigan, tizim qatnashchilari tomonidan yaratiladigan ma’lumotlar ketmaketligidir.
Tranzaktsiya qo’yidagi asosiy xossalarga ega:
-Bo’linmaslik;
-Izolyatsiyalangan;
-Ishonchliligi
- Karta egasi va xizmat ko’rsatuvchilar orasidagi aloqa.
Tranzaktsiyaning bo’linmasligi – yaьni tranzaktsiya operatsiyalarini hammasini bajarish kerak yoki bitta ham operatsiya bajarish kerak emas. Tranzaktsiyaning kelishilganligi - yaьni ma’lumotlar bazasidagi kartalar, xisob raqamlari xaqidagi ma’lumotlar o’zgartirilmaydi.
Tranzaktsiyaning izolyatsiyalanganligi – bir tranzaktsiya boshqa tranzaktsiyalarga bog’liqmasligini ko’rsatadi. Tranzaktsiyaning ishonchliligi quyidagida ko’rinadi, tugallangan tranzaktsiya o’zidan so’ng tiklanishi mumkin, tugallanmagan tranzaktsiya esa bekor qilinadi.
Karta egasi va xizmat ko’rsatuvchilar orasidagi aloqa deb shunday aloqa nazarda tutilganki, uning natijasida karta egasining xisob raqamida qandaydir o’zgarish ro’y beradi. Elektron to’lov ko’p tomondan, oddiy dukonlarda ishlatiladigan telefon orqali tovarlarni buyurtma qilishni eslatadi. Farqli tomoni shundaki, elektron tulov jarayoni sotib oluvchining kompyuteri hamda sotuvchining WEB-serveri orqali amalga oshiriladi. Elektron to’lovlarni amalga oshirish tizimi Ushbu rasmdan ko’rinib turgandek, sotib oluvchi brouzer yaьni dastur yordamida tovar sotuvchining WEB-serverida joylashgan formani tuldirib kerakli buyurtmani amalga oshiradi. Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b. Ko’pgina sotuvchilarning WEB- serverlarida buyurtma qoldirish uchun muljallangan formalar mavjud. To’ldirilgan forma sotuvchining serverida joylashgan ma’lumotlar bazasiga kiritiladi. Elektron to’lov tizimi o’z ichiga quyidagi xisoblashish ko’rinishlarini oladi:
-Bank kartalari;
-Elektron cheklar;
-Raqamli pullar;
-Elektron pullar.
Bank kartalari katta va o’rta miqdordagi to’lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Elektron cheklar esa asosan kichik miqdordagi, tez amalga oshirilishi kerak bulgan to’lovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Elektron pullar, ya’ni pullarni elektron ko’rinishda uzatish nazarda tutilmoqda, asosan katta miqdordagi tulovlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi. Bank kartalari - bu intellectual kartalarning bir turidir.
Intellektual karta - umumiy termin bo’lib, ishlatilish maqsadi, xizmat ko’rsatish to’plamlari, texnik imkoniyatlari, ishlab chiqargan instituti bilan farqlanadigan hamma kartalarni o’z ichiga oladi. Intellektual kartalarning o’ziga xos tomoni shundaki, ular amaliy dasturlarda ishlatiladigan ma’lumotni o’zida saqlaydi. Bunday kartalarni binoga kiruvchi kalit, kompyuterga kiruvchi kalit, xaydovchilik guvohnomasi sifatida ishlatish mumkin. Interaktiv moliyaviy amallar Internet paydo bulgandan beri iqtisodiy-moliya jarayonlari global miqyosda
ortib bormoqda. SHu vaqtning o’zida moliyaviy muxitning dinamikasi kuchayishi uning barqarorligini susaytirmoqda, bu esa o’z navbatida inkirozga uchrash darajasini oshirada. Moliyaviy muxit o’z ma’nosiga ko’ra maksimal axborotlashgan va virtuallashgandir. SHu sababdan Internet texnologiyalari bank ishiga hamda brokirlik xizmatlariga singdirilmoqda. Yangi telekommunikatsiya qurilmalari moliyaviy operatsiyalarni tez va kam xarajatlar evaziga amalga oshirishni ta’minlaydi. Sotib oluvchi Brouzer sotuvchi server Tranzaktsiyani boshqarish shlyuz Alishtirish sotuvchi banki Aniqlash va hisob kitob Bank ishiga Internetni singdirish uch xil yo’ldan bormoqda:
-Bankning va boshqa xujjatlarni elektron qayta ishlash;
-Tulov tizimini kompyuterlashtirish, yaьni tulov operatsiyalarini kompyuterlar orqali amalga oshirish;
-Bankning ishchi stantsiyalari o’rtasida aloqani o’rnatish uchun telekommunikatsiya tizimlaridan foydalanish. Ixtiyoriy tadbirkor o’ziga xizmat ko’rsatish uchun bank tanlayotganda “Qulay, Ishonchli, Foydali” degan qoidaga rioya qiladi. Bu esa uning eьtiborini beixtiyor banklarning kompyuterlashtirilganiga va Internet-bank ishiga tushadi. Internet-bank ishi bu ma’lumotlar bazasi, dasturlar va boshqa qurollarning yig’indisidan iborat bo’lib, ma’lumotlarni bir joyga to’plash hamda ulardan Internetga ulangan kompyuterlardan foydalanish imkonini berish. Internet- bank ishini O’zbekiston Respublikasida tashkil qilish yo’nalishi va ular uchun ishlatiladigan dasturlar tijorat banklarining ravnaqiga va davlatning moliyaviy siyosatida muxim o’rin tutishi lozim. SHu maqsadda bank ishi sohasida kata yutuqlarga erishgan davlatlar tajribasini o’rganishimiz lozim. Elektron tijorat va elektron to’lov tizimi Elektron savdo- sotiqning yaratilishiga 1970 yilda AQSH da ma’lumotlarni kompyuter tarmoqlarida elektron ko’rinishda - EDI(Electronic Data Exchange) va banklar orasida pullarni elektron almashishning paydo bo’lishi asos bo’ldi. Internetni rivojlanishi xamma savdo- sotiq bilan shug’ullanadigan firmalarning hamda mijozlarning bu texnologiyaga bulgan qiziqishi tezda ortdi. Internet sub’ekt darajasida elektron savdo-sotiqni rivojlanishiga olib keldi. Kichik korxonalar va shaxslar, o’zlarining tijorat kelishuvlari va boshqa turdagi operatsiyalarini electron rejimda, yaьni aniq vaqt (on-line) rejimida – pul almashtirish bankomatining ishlash
rejimida olib borishadi. Bankomat bilan prossing markaz o’rtasida bo’ladigan hamma operatsiyalar va xisob raqamlar bo’yicha tranzaktsiyalar real vaqt birligida amalga oshiriladi.
Elektron savdo- sotiq asosida yangi savdo- sotiq korxonalarini –electron dukonlarni yaratmoqda, rakobatning kattaligi sababli ularda yangi turdagi xizmatlar va tovarlar paydo bo’lmoqda. Elektron savdo- sotiq asosiy momenti bo’lib tovarlarni Internetda aylanishi
xisoblanadi. Tovarning aylanishi , uni sotishga muljallangan tuliq kompleks tadbirlar asosida
amalga oshirilishi lozim. Ular axborotni ishlab chiqish va ishlatish, reklama tadbirlari va shunga o’xshash tadbirlardir. Tovarning Internetda aylanishining quyidagi usullari bor.
-Bannerlar orqali reklama
-Offlayn reklama
-Qidiruv tizimlariga va kataloglarga ro’yxatga o’tish orqali reklama Bannerlar orqali reklama. Banner (inglizcha banner – katta xarflar bilan yozilgan sarlavxa) reklama beruvchining WEB-saxifasi bilan giperssilka orqali bog’langan aniq ko’rinishga ega rasmdir. Bannerlarning qo’yidagi o’lchovlari keng tarqalgan: 468x60, 400x50, 88x31. Offlayn reklama. Offlayn reklama bu Internet- kompaniyalarning tovarlarini radio orqali reklama qilishdir. Boshqacha qilib aytganda, Internet- kompaniyalar o’zining ishlash jarayonida o’z eьtiborlarini asosan radio, televizion, bosma reklamaga qaratishadi. YAngi elektron markani yaratish va firma imidjini orttirish uchun radioreklama juda xam mos xisoblanadi. Sababi radioreklama auditoriyasida 35-55 yoshgacha bo’lgan insonlar sanaladi.Qidiruv tizimlariga va kataloglarga ro’yxatga o’tish orqali reklama. Katalog – bu tovarlarni topishga oson bo’lishi uchun bir tartib qilib yig’ilgan va spravochnik ko’rinishida chiqarilgan nashr. Kataloglar odatda bir necha katalog ostilarga bo’linadi, ular esa o’z navbatida direktivalarga ajratiladi. Bunday kataloglarda ro’yxatdan o’tish uchun kerakli ularning WEB saxifasida ko’rsatilgan amallarni bajarish kerak.
Elektron savdo- sotiqning barqarorligi ko’p xollarda axborot oqimining doimiyligi bilan aniqlanadi. Firma Internet orqali elektron savdo- sotiq bilan shug’ullansa, unda bu firma o’zining raqobatbardoshligini oshiradi. SHu bilan bir qatorda firmaning xizmat ko’rsata olish chegaralari ancha kengayadi. Interaktiv biznesni qullab-quvvatlanishini asosiy faktori sifatida kelishuvlarni va moliyaviy operatsiyalarni bajarish uchun juda kam vaqt ketadi.
Internet – logistika Logistika qo’yidagi oqimlar bilan ishlaydi.
-Tovar ko’rinishida maxsulotlar oqimi yoki material oqim
-Xizmatlar oqimi
- Axborot oqimi
-Turistlar oqimi
-Ishchi kuchi oqimi
-Bank maxsulotlari oqimini, sug’urta oqimini, invistitsion oqimini o’z ichiga oluvchi moliyaviy oqim . Biznes-logistika yuqorida aytilgan oqimlarni boshqaradi. Boshqacha qilib aytganda, berilgan vaqtda aniq tovarni talab va taklifni koordinatsiya qilish va xarakatiga yordam beruvchi su’bekti ishining menejmentidir. Biznes –logistika kontsepsiyasi menejmentning integral quroli sifatida 1960 y. AQSHda yaratilgan. Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. SHu yo’l bilan logistika fani , biznes-logistikani tariflovchi amaliy ishi uchun nazariy asos bo’lib xizmat qiladi. Internet rejimida biznes-logistika, tadbirkor shaxs va kompyuter o’rtasida birgalikdagi biznes-logistika amallari asosidagi logistikani tashkil qiladi. Bunday logistika “Internet biznes-logistika” yoki qisqa qilib “Internet - logistika” deb ataladi. Internet logistikaga kompyuter, protsessor va internet yaratilganda asos solingan.
Jadal o’zgarayotgan zamonaviy bozor sharoitida kompaniyalar raqobatdoshligi, ko’p jihatdan, axborot tizimlarining qulayligi, aloqa va ma’lumot uzatish imkoniyatlariga asoslanayotgani hech kimga sir emas. Binobarin, mamlakatimizda elektron tijoratni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqdaki, bu masofani qisqartirish, vaqtni tejash hamda ish samaradorligini oshirishda ayni muddaodir. Xususan, bugungi kunda bank xizmatlari, elektron to’lovlarning yangi turlari hayotga tatbiq etilayapti, to’lov amaliyoti soddalashtirilayotir. Bularning barchasi, jumladan, axborot texnologiyalari taraqqiyotining hozirgi bosqichi sohaga oid huquqiy poydevorni yanada takomillashtirishni taqozo qilmoqda. Ayni paytda Oliy Majlis Qonunchilik palatasida “Elektron tijorat to’g’risida”gi qonun loyihasi yangi tahrirda ko’rib chiqilayotganining boisi ham shunda.
| O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi oliy davlat vakillik organi bo‘lib, qonun chiqaruvchi hokimiyatni amalga oshiradi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi ikki palatadan - Qonunchilik palatasi (quyi palata) va Senatdan (yuqori palata) iborat. |
Mazkur huquqiy hujjatning ahamiyati, mazmun-mohiyati haqida quyi palataning Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari masalalari qo’mitasi a’zosi Ulug’bek SAMATOV muxbirimizga quyidagilarni so’zlab berdi:
- Yurtimizda elektron tijorat jabhasidagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida mustahkam normativ-huquqiy baza shakllantirilgan. Jumladan, “Axborotlashtirish to’g’risida”, “Elektron to’lovlar to’g’risida”, “Avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish to’g’risida”, “Elektron hujjat aylanishi to’g’risida”, “Elektron tijorat to’g’risida”gi va boshqa qonunlar qabul qilingan. Shu asosda elektron bank hujjat aylanishi, elektron plastik kartochkalar kabi tizimlar amaliyotga izchil joriy etilayapti. Ularning afzalliklari esa hamyurtlarimiz tomonidan munosib baholanmoqda. Mazkur qulayliklar ko’magida xo’jalik sub’yektlari bilan fuqarolar o’rtasida tijorat amaliyotlari tezkor va samarali bajarilayotir, buyurtmachilar bilan tovar yetkazib -beruvchilar o’rtasidagi o’zaro munosabatlar sifat jihatdan yangi bosqichga ko’tarilmoqda. Shunday ekan, shubhasiz, tadbirkorlar zamonaviy axborot-kommunikatsiya xizmatlari yordamida dunyoning istalgan davlatidan hamkor topishi, o’z imkoniyatlarini to’liq ro’yobga chiqarishi mumkin. Shu o’rinda hozirgi vaqtda mamlakatimizda yuzdan ortiq tijorat -maydonlarida 700 dan ziyod brokerlik idoralari birja savdolarini elektron tarzda ham amalga oshirayotganini alohida qayd etish lozim. “Elektron tijorat to’g’risida”gi qonun loyihasining yangi tahriri ushbu yo’nalishni yanada takomillashtirishga qaratilgani bilan ahamiyatlidir. U tadbirkorlikni yanada taraqqiy toptirish va ishbilarmonlik muhitini yaxshilash uchun qo’shimcha sharoitlar yaratib berish, shuningdek, xalqaro standartlarga mos texnologik bozor infratuzilmasini -tashkil etishga xizmat qiladi. Qonun loyihasida tijoriy takliflar, elektron tijorat kelishuvlari va shartnomalari ijrosi bilan bog’liq hisob fakturalari hamda boshqa hujjatlarni nafaqat qog’ozda, balki elektron shaklda ham rasmiylashtirishga doir norma nazarda tutilayapti. Bu esa elektron bitimlarni rasmiylashtirish va ularni amalga oshirish taomillarini osonlashtiradi, tijorat amaliyotlari shaffofligini oshiradi, tovar hamda xizmatlar sotib oluvchilarga tegishli narxlar, sifat va yetkazib berish shartlari haqidagi -ma’lumotlarni zudlik bilan olishlari uchun sharoit yaratadi. Yana bir yangilik shuki, bu elektron tijorat sub’yektlariga elektron bitimlar tuzish xizmatlarini taqdim etadigan axborot vositachilari tarkibini kengaytirish bilan bog’liq. Bundan tashqari, qonun loyihasida elektron tijoratning axborot xavfsizligi hamda uning ishtirokchilariga tegishli shaxsiy ma’lumotlarni muhofaza qilish ta’minlanishi masalasiga alohida e’tibor qaratilmoqda.Ushbu huquqiy hujjatning qabul qilinishi kichik biznes vakillarining ichki va tashqi bozorda yanada kuchli raqobatdosh bo’lishida muhim ahamiyat kasb etadi. O’z navbatida, davlat organlari hamda xo’jalik sub’yektlari faoliyatida axborot texnologiyalarini qo’llash, ular tomonidan xarid amaliyotlarini elektron shaklda amalga oshirish imkoniyatlarini kengaytiradi.
Istiqlol yillarida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik mamlakatimizda yetakchi kuchga aylandi. Tadbirkorlik faoliyatini emin-erkin yuritish uchun sun’iy to‘siqlar olib tashlandi. Shu maqsadda samarali tadbirlar amalga oshirildi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari yordamida savdo va xizmat ko‘rsatish turlarining keng joriy etilishi qulay ishbilarmonlik muhitini shakllantirish bilan bir qatorda biznesni rivojlantirishda ham muhim omil bo‘lmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, tadbirkorlar ishlab chiqargan mahsulotlar va ko‘rsatayotgan xizmatlarning jahon bozorida yanada raqobatbardoshligi hamda sifatining oshishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasining “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonuni loyihasi (yangi tahrirda) elektron tijoratni rivojlantirish uchun huquqiy, iqtisodiy, tashkiliy va texnik sharoitlar yaratib beradi.Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Shuningdek, elektron shartnomalarni rasmiylashtirish va ijro etish jarayonlarini yengillashtiradi. Elektron tijoratni qonunchilik asosida tartibga solish maqsadida 2004 yilda “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi, 2005 yilda “Elektron to‘lovlar to‘g‘risida”gi qonunlar qabul qilingan. O‘tgan vaqt mobaynida axborot texnologiyalari, iqtisodiy jarayonlar rivojlandi. Elektron tijoratning yangi-yangi imkoniyatlari ochildi. Shuning uchun mazkur sohadagi munosabatlarni tartibga soluvchi me’yoriy-huquqiy hujjatlarni qayta ko‘rib chiqish, yanada takomillashtirish zarurati paydo bo‘ldi. Yangi tahrirdagi “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi qonun loyihasi shu maqsadda ishlab chiqilgan. Ushbu hujjat parlamentda deputatlar, mutaxassislar tomonidan qizg‘in muhokama qilinmoqda, turli fikr-mulohaza va takliflar bildirilyapti.Deputat - (lot. deputatus - vakil) - . davlat vakillik organining saylab qoʻyilgan aʼzosi; Oʻzbekiston Respublikasida - xalqning Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlaridagi vakolatli vakili. Shunga alohida e’tibor qaratish kerakki, elektron tijorat tizimida mablag‘lar tez aylanadi, moliyaviy operatsiyalar qisqa fursatda bajariladi. Bu esa korxona-tashkilotlar, tadbirkorlik sub’ektlari, umuman, mamlakat iqtisodiyotini mustahkamlaydi. Ishchi-xodimlarning moddiy ta’minoti yaxshilanadi, pul mablag‘lari aylanishining tezlashuvi esa aholi ish haqi, pensiya va boshqa ijtimoiy to‘lovlarni o‘z vaqtida to‘lanishiga imkon beradi. Bir so‘z bilan aytganda, elektron tijorat rivoji naqd pulsiz hisob-kitoblar, to‘lov tizimi samaradorligini ta’minlaydi. Bundan aholi katta naf ko‘radi, albatta. Qonun loyihasida elektron tijorat istiqboli bilan birga, axborot sohasini rivojlantirish ham e’tiborga olingan. Jumladan, unda telekommunikatsiya tizimi operatorlari, bank elektron tanlov, auktsion va yarmarkalar tashkil etish bilan shug‘ullanuvchi yuridik shaxslar istiqboliga oid normalar o‘z aksini topmoqda. Qonunning yangi tahriri, birinchi navbatda, elektron shartnomalarni tuzish mexanizmlarini soddalashtirishga qaratilgan. Uning qabul qilinishi qo‘shimcha mablag‘lar sarf etilishiga, davlat daromadlari xarajatlarining ortib ketishiga olib kelmaydi.Ushbu qonun loyihasi mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga, iste’molchilar bilan ishlab chiqaruvchilar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalarni yangi bosqichga olib chiqishga, xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar xususan, kichik biznes va tadbirkorlik sub’ektlari faoliyatida elektron tijorat imkoniyatlaridan samarali foydalanish, ularning raqobatbardoshligini oshirish va yuqori iqtisodiy natijalarga erishishda mustahkam asos bo‘ladi. Qonun loyihasi qabul qilinganidan so‘ng, elektron tijoratda bitimlarni tuzish, ijro etish, hisobini yuritish va nazorat qilish ishlari soddalashtiriladi. Jumladan, shaxsiy imzoning muqobil turlarini qo‘llash, elektron tijoratda tuziladigan bitimlar bo‘yicha elektron hujjatlar va boshqa axborotlarni saqlash, muomalada bo‘lish qoidalari, bitimlarni ijro etishda hisob varaq-fakturalar, yuk xatlari, dalolatnomalarga doir elektron hujjatlarni rasmiylashtirish mexanizmlari bo‘yicha me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilishi, shuningdek, ayrim qonunosti hujjatlariga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritilishi ko‘zda tutilgan. Xalqaro amaliyotga mos ravishda ishlab chiqilgan qonun loyihasi elektron tijoratning asosiy yo‘nalishlarini huquqiy tartibga soluvchi barcha sohalarni qamrab olgan. Unda elektron tijorat sohasida davlat siyosati, mahsulot savdosi va xizmat ko‘rsatish bilan shug‘ullanuvchilarning ichki korporativ munosabatlari, ularning iste’molchilar va hamkorlar bilan o‘zaro aloqalari o‘z aksini topgan. Mazkur qonunning qabul qilinishi hamda respublikada elektron tijoratni yanada keng joriy etilishi quyidagilarga imkon yaratadi:
— savdo operatsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha xarajatlar (tranzaktsion xarajatlar)ning kamayishiga, elektron tijorat sub’ektlarining bir-biridan geografik uzoqligi bilan bog‘liq muammolar hal etilishiga;
— sotuvchilar va xaridorlar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri tezkor ravishda shartnomaviy munosabatlarni o‘rnatish uchun sharoit yaratishga, shu jumladan, bozorda yangi ishtirokchilarning paydo bo‘lishiga (bunday sharoitda kichik biznes sub’ektlari xalqaro bozorda ham samarali raqobat qilishlari mumkin);
— axborot tarmoqlari vositasida elektron savdo qilishda operatsiyalarning shaffofligi oshishiga, bu esa sotuvchilar va xaridorlarga qisqa fursatda narxlar, sifat va tovarni yetkazib berish bilan bog‘liq har xil raqobatchilar taklif etgan ma’lumotlarni olish imkonini beradi;
— elektron tijoratda bitimni ijro etish mexanizmlarini takomillashtirish va tartib-taomillarini soddalashtirish hamda tuzilgan bitimlar doirasida sotib olinadigan tovar mahsulotlari haqini yetkazib berilgan manzilda to‘lash imkoniyatlarini beradi;
— elektron tijoratda eksport-importga qaratilgan bitimlar tuzilishini nazorat qilish va hisobini yuritish mexanizmlarini takomillashtirish va tartib-taomillarini soddalashtirish orqali xalqaro bitimlarni tuzishda elektron kontent va tovarlarni bojxonada rasmiylashtirish tartiblarini soddalashtirish;
— elektron tijorat hajmini oshirish maqsadida ushbu sohadagi tadbirkorlik faoliyati uchun soliq yuklarini kamaytirish orqali davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish.
O‘tgan vaqt mobaynida Oliy Majlis Qonunchilik palatasining Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari masalalari qo‘mitasi huzurida tuzilgan ishchi guruhi tomonidan mazkur qonun loyihasini takomillashtirish maqsadida o‘ndan ortiq yig‘ilishlar o‘tkazildi. Ularda vazirlik va idoralardan kelib tushgan taklif va mulohazalar o‘rganildi.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Qonun loyihasini Qonunchilik palatasiga ikkinchi o‘qishga tayyorlash uchun “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi qonuni va qonunchilik texnikasi talablariga muvofiqlashtirib borildi. Qonun loyihasi jahonning bir qator mamlakatlari qonunchiligi bilan qiyoslangan holda ishlab chiqilib, elektron tijorat faoliyatini huquqiy tartibga soluvchi barcha yo‘nalishlarni qamrab olgan.Yangi tahrirdagi qonun Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati — O‘zbekiston Liberal-demokratik partiyasining bozor islohotlarini chuqurlashtirish, iqtisodiyotni liberallashtirish borasidagi dasturiy maqsadlarida aks ettirilgan ustuvor vazifalarga hamohangdir. Uning qabul qilinishi saylovoldi platformamizdagi vazifalarning bosqichma-bosqich hayotga tatbiq etilishidagi amaliy ishlarimizdan biri bo‘ladi.
|