Estetik tizim - 8-mavzu: O’qituvchining tarbiyachi sifatidagi mahorati. Reja: Tarbiyachilik mahoratining mazmuni

|
8-mavzu: O’qituvchining tarbiyachi sifatidagi mahorati. Reja: Tarbiyachilik mahoratining mazmuni
|
bet | 3/3 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 87,07 Kb. | | #261365 |
Bog'liq 8-mavzu O’qituvchining tarbiyachi sifatidagi mahorati. Reja TaEstetik tizim. Agar tarbiyaviy vosita, usul va metodlar orqasida yetakchi g'oya turmasa, texnologik tizim va ijtimoiy psixologik muno sabatlar tizimi maqsadli tarbiyaviy natijalar bermaydi. o’ ‘qituvchining har bir harakati, o'quvchilarning estetik madaniyatini shakllantirishga xizmat qiladi. Tarbiyachi faoliyati hayotiy me’yor va qadriyatlar asosida olib borilishi kerak, shundagina, o'quvchining tarbiya jarayonidagi faolligi ta’minlanadi. Dunyoqarashi hali to‘la-to‘kis shakllanmagan o'quvchilar uchun o'qituvchining hayotiy tajribalari, shaxsiy namunalari ham estetik tarbiyaviy ta’sir kuchiga egaligini unutmaslik kerak. Shuning uchun o‘qi- tuvchining jamoaga nisbatan diqqat motivlarini shakllantirishda awalo tarbiyachining estetik jihatdan tarbiyalanganligi muhim ahamiyat kasb etadi. Estetik tizim tarbiyalanganlikning yuqori darajasini beigilovchi vosita bo'lib, uning talablarini bir maromda o‘quvchi ongiga singdirib borish uchun har bir o'quvchi, sinf, maktab jamoasi harakat qiladi. Estetik tizimda ulkan tarbiyaviy maqsadlarga erishish uchun o‘qituvchidan nihoyatda mohirona talabchanlik, ijobiy ta’sir etish vositalarining birli- giga erishish talab etiladi:
- tarbiyada o‘quvchilar jamoasi muhitinmg birligi;
- o’ ‘quvchilar mustaqilligi va o‘z-o‘zini tarbiyalashning birligi;
- fuqarolik va insoniylikning birligi;
- talabchanlik va ishonch birligi;
- o‘quvchi shaxsiga ehtiyotkorona munosabat;
- jinsiy tafovutlami hisobga olish;
- bolalarning axloqiy va jismoniy sog'ligi haqida qayg‘urish;
- axloq me’yoriariga amal qilish.
O'z-o'zini anslash. Mamlakatimizda mustaqillikdan keyin joriy etilgan “Ta ’limning yangi modeli, jamiyatda mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning shaJdlanishiga olib keladi. O'zining qadr-qimmatini anglay- digan, irodasi baquwat, iymoni butun, hayotda aniq maqsadga ega bo'lgan insonlami tarbiyalash imkoniyatiga ega bo'lamiz”. (“Tarixiy xotirasiz kelajak yo‘q” “Muloqot” jumali. 1998 yil, 5-son). O'qituv- chining vazifasi va burchi tarbiya natijasida o‘quvchida milliy qadri- yatlarga e’tiqod, milliy mafkura, demokratik qarashlar va hayotiy pozit- siyani shakllantirishdan iborat. Tarbiya mazmunining eng muhim xususiyatlaridan biri - bu insonning hayotiy jihatdan o‘z-o‘zini anglashi, uning shaxsiy hayoti va faoliyati o‘zi yashab turgan muhitning subyekti sifatida e’tirof etilishi bilan tavsiflanadi. Inson kamolotida fuqarolik, kasbiy va axloqiy jihatdan o'z-o‘zini anglash muhim ahamiyatga ega o’ ‘qituvchi o‘quvchilami, o‘z-o‘zini tarbiyalashga, ya’ni o‘z ustida ongli, batartib ishlashga o‘rgatsagina tarbiya jarayoni samarali natijalar beradi.
O‘quvchilami o‘z-o‘zini tarbiyalash metodlariga ko'nikma hosil qildirish o'qituvchining mahoratiga, tarbiyaviy faoliyatni to‘g‘ri tashkil etishiga bog‘liq.
O‘quvchilar, odatda, yaqin irishilarining, ba’zan o‘qituvchilarining xulq-atvoriga taqlid qiladilar. Shuning uchun o‘qituvchi o‘z pedagogik mahoratiga tayanib, o‘quvchi qalbida o‘ziga nisbatan ishonch, mehr tuyg'ularini uyg‘ota olishi lozim o‘quvchilar o‘qituvchining darsda va hayotda o‘zini qanday tutishini, kiyinishi, muomalasini, kishilar bilan o‘zaro munosabatini kuzatib boradilar. Bu ham o'quvchilarning o‘z-o‘zini tarbiyalashda ta’sirchan vosita hisoblanadi va ijtimoiy mavqeini oshirishning muhim usulidir. o’ ‘quvchilar o‘qituvchining bevosita nazoratida ta’lim va tarbiya jarayonida, dam olishda, jamoat ishlarida, o‘z-o‘zmi tarbiyalash usullariga ko‘nikma hosil qiladilar, bu usullar o'quvchilarni tashabbuskorlikka, mustaqil fikr-mulohaza yuritishga undaydi. O'qituvchi tarbiya jarayonida quyidagi “o‘quvchilarning o'z- o'zini tarbiyalash metodlari”dan foydalanishi mumkin:
- o'z-o'zini tahlil qilish va nazorat qilish;
- o'z-o'zini baholash (tengdoshlariga taqlid qilish asosida),
- izohlash (o'quvchining ma’naviy-axloqiy sifatlari izohlanadi);
- munozara (o'quvchilarga siyosiy, madaniy, estetik, huquqiy mavzularda og'zaki ta’sir o'tkazish).
Ixtiyoriylik. Tarbiyalanuvchilaming iroda erkinligisiz tarbiya g'oya- lari mohiyatini qaror toptirish mumkin emas. “Kadrlar tayyorlash milliy dastuif’da va ta’lim-tarbiyani yanada takomillashtirishga qaratilgan qator hujjatlarda shaxsning erkinligi, mustaqil fikrlash qobiliyatini shakllan tirishga birlamchi e’tibor berilgan. Zero, erkinlik ta’minlangan jamiyatda fikr rivojlanadi, fikr rivojlanishi esa jamiyatning kuchli bo'lishi garovidir. Erkinlik tufayli o'quvchi irodasi shakllanadi, u bir necha imkomyatlardan birini ixtiyoriy tanlab oladi, ta’lim tizimida o'quvchilarga ushbu imko- niyatlar yaratilgan, ularning erkinlik huquqlari ta’minlangan.
Tarbiya iaravoni ко’p qirrali iaravon bo'lib, unda tarbiya mohiyatini yoritishga xizmat qiluvchi ichki va tashqi subyektiv va obyektiv omillar ko'zga tashlanadi. O'qituvchi subyektiv omillar asosida o'quvchilarning ichki ehtiyojlari, qiziqishlari, hayotiy munosabatlari mazmunini ang- lashga yordam bersa, obyektiv omillar esa shaxsning hayot kechirishi, shakllanishi, hayotiy muammolami ijobiy hal etishi uchun sharoit yara tadi. Tarbiya faoliyatining mazmuni, yo'nalishi va shakli obyektiv sha roitlar bilan qanchalik mutanosib kelsa, o'quvchi shaxsini maqsadga muvofiq shakllantirish borasida o'qituvchi muvaffaqiyatga erishadi. O'qituvchilar tarbiya jarayonining ko'p qirrali ekanligini, uni tashkii etish va boshqarishda nafaqat tarbiyachi faoliyati, balki o'quvchining yosh va psixologik xususiyatlari, shaxsiy o'ziga xos jihatlari, o'y-fikrlari, hayotiy qarashlari ham muhim ahamiyatga ega ekanligini unutmasligi kerak.
Tarbiyaning uzluksizligi. Tarbiyaning yana bir xususiyati uzoq muddat davom etishidir. Tarbiya natijalari tez suratda yoki yaqqol ko'zga tashlanmaydi. O'zida insoniy sifatlami namoyon eta olgan shaxsni tarbiyalab voyaga etkazishda uzoq muddatli davr talab etiladi. Shaxsning muayyan vaqtning o'zida, turli qarashlar mavjud sharoitda harakat qilishi tarbiya jarayonini murakkablashtiradi. Ta’lim muassasalarida olib bori layotgan tarbiyaviy faoliyat shaxs ongi, dunyoqarashini shakllantirishga qaratilgan. Binobarin, yoshlik yillarida insonning asab tizimi yuqori darajada ta’sirchan hamda beqaror bo'ladi. Shu bois tarbiyada muvaffaqiyatga erishish uchun o'qituvchi bolalarni o'quvchilik yillarida to'g'ri tarbiya berish lozimligini talab etadi. Ta’lim muassasalarida olib bori layotgan tarbiyaviy jarayon bu — o'qituvchi va o'quvchilarning birga- likdagi uzluksiz, tizimli harakatlari yig'indisidir. O'quvchilarda ijobiy sifatlami qaror toptirishda yagona maqsad sari yo'naltirilgan, bir-birini to'ldiruvcbi, boyitib boruvchi, takomillashtiiuvchi faoliyat alohida ahamiyat kasb etadi. Shu bois oila, ta’lim muassasalari, jamoatchilik hamkorligida tashkil etilayotgan tarbiyaviy tadbirlarning uzluksiz o‘tkazilishiga erishish lozim.
Ta’lim muassasalarida o'qituvchilarning tarbiyaviy faoliyati yetakchi o‘rinni egallasalar ham, ba’zan o‘quvchilarga uzluksiz tarbiyaviy ta’sir o‘tkaza olmaydi, chunki, o‘quvchilar taiim muassasalarida maium mud- datgina o‘qituvchining tarbiyaviy ta’siri va nazorati ostida boiib, qolgan bo‘sh vaqtining asosiy qismini oilada, ko'chada, do'stlari davrasida, har xil tashqi muhitda o'tkazadilar. Kuzgi, qishki, bahorgi va, ayniqsa, yozgi ta’tillar davrida o‘quvchilar ta’lim muassasasi o'qituvchisi ta’siridan chetda qoladilar. Demak, taiim muassasasida o'quvchilarni tarbiyalash vaqt jihatdan chegaralangan boiib, sinfdan va maktabdan tashqarida amalga oshiriladigan tarbiyaviy faoliyatlardan holi vaqtda ular o'qituvchi yoki tarbiyachining ta’siri hamda nazoratida boiishlari kerak.
Tarbivaviv ishlarni rejalashtirish. Tarbiyaviy maqsadlami amalga oshirish uchun reja tuzish va uni bajarish tarbiya samaradorligini ta’min- lashning asosiy yoiidir. o’ ‘qituvchining tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishi- ijodiy jarayon. O'qituvchi tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishda asosan «Ta’lim to‘g‘risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» g'oyalariga hamda milliy qadriyat, urf-odatlarimizga tayanadi. Uning mazmuni o‘quvchilami o'qishga, ilm olishga, mehnatga ijobiy munosabatni tarbiyalashdan iborat.
Tarbiyaviy ish rejasida mehnat tarbiyasiga alohida ahamiyat beriladi. O'qituvchi o‘quvchilaming mehnat tarbiyasi rejasini tuzar ekan, o'quv chilar mehnatining mashaqqati, charchoq va hordiq haqida aniq tasav- vurlarga ega boiishlarini hisobga olishlari kerak. Ota-onalar bilan ishlash bo'limida oila, maktab tarbiyasini tavsiflaydigan qisqa maiumotlar beri ladi. Mohir o'qituvchi tarbiyaviy ish rejasiga aniq bir maqsadni qo'yadi. Tarbiyaviy ish amaliyotida xulq me’yorlaridan chetga chiqqan o'quv chilar ham uchraydi. Ular tarbiyasi «qiyin» o'quvchilar. Ular bilan tar biyaviy faoliyat olib borish - bu alohida e’tibomi. sabr-toqat va mahoratni, qalb sezgirligini talab qiladigan murakkab ishdir. Tarbiyachi bunday o'quvchilarni pedagogik jihatdan o'rganish dasturini tuzishda quyidagi jihatlarga e’tibor berishi lozim: shaxsning ijtimoiy kelib chiqishi; oilada umumiy rivojlanish darajasi; axloqan tarbiyalanganlik darajasi. Dastur asosida quyidagi yo'nalishlar bo'yicha alohida tarbiyaviy ishlar rejasi tayyorlanadi:
1. O'quvchi olamining hayotiy yo'nalishlarini diqqat bilan o'rganish.
2. Xarakteri vaxulqidagi og'ishganlik sabablarini o'rganish.
3. Ijobiy yo'nalishga, o'zgarishiga ta’sir etuvchi hayotiy ko'rinishlami tanlash.
4. Muloqotni o‘smiming «psixologik hudud»idan izlash.
5. O‘quvchilar xulqida namoyon boiadigan har xil o'zgarishlar usti- dan doimiy nazorat o’matish.
Ma’lumki. tarbivalanganlik natijalarini hisobga olish o'quvchilai xulqida, ularning o‘qish va mehnatga munosabatlaridagi o'zgarishlami ifodalaydigan pedagogik o‘lchamdir. Tarbiyaviy faoliyat samaradorligini aniqlash masalasi murakkab masaladir. Hech qachon tarbiya natijalarini o'tkazilgan tadbirlar, ishtirok etgan o‘quvchilar soni bilan belgilab bolmaydi. Tarbiyaviy ish samaradorligi o‘quvchilaming tarbiyalanganlik darajasi bilan baholanadi.
Tarbiyachi-o'qituvchi o‘quvchilaming qiziqish va ehtiyojlarini chuqur his etgan holda, vaziyatni hisobga olib mavzu tanlashi, uni tayyorlash va o‘tkazishda o'quvchilarni keng ko'lamda jalb etishi, yuksak samaradorlikni ta’minlanishiga e’tibor berish bilan birga, har bir o'quvchiniif xohishini hisobga olishi, keskin rad etmasdan, yana o'ylab ko'rish, qiziqarliroq, soddaliroq yoilarini topishing mumkin deb umidvor qilisi o'rinlidir. Tarbiyachi ijodkor boiishi, o'quvchilarni ham ijodiy faoliya yuritishga jalb etishi, har bir tarbiyalanuvchida o'zini va o'zgalami hurmat qilishga ishonch hosil qilishi lozim.
Nazorat uchun savollar:
1. Tarbiya - qanday hodisa (ta’rifmi keltiring)?
2. Tarbiyaning mohiyati va mazmuni, maqsadi nimalardan iborat?
3. O‘qituvchining tarbiyachilik faoliyati o'zida nimalami mujassamlashtiradi?
4. O'qituvchi tarbiyachilik qobiliyatining asosiy mohiyatini Prezidentimiz I.A.Karimov qanday ta’riflaydi?
6. O'qituvchining tarbiyachilik qobiliyatiga zamin yaratuvchi jarayonlar nimalardan iborat?
7. O'qituvchi tarbiyachilik mahoratining tarkibiy qismlari?
8. Tarbiya jarayonida ixtiyoriylik nima?
|
| |