bo‘-
yicha yetuk bilimga ega bo‘lgan Y.K. Betger Toshkent erkaklar 
gimnaziyasida rus tili va adabiyotidan o ‘qituvchilik 
faoliyatini

bo‘-
yicha yetuk bilimga ega bo‘lgan Y.K. Betger Toshkent erkaklar
gimnaziyasida rus tili va adabiyotidan o ‘qituvchilik
faoliyatini
boshlaydi. 1915-yildan uning kutubxonachilik ishi
bilan bog‘liq
hayoti boshlanadi. Awal u Rus geografik jamiyatining
Turkiston
bo‘limida ham uning a’zosi, ham kutubxonachi
lavozimida ish-
laydi. 1915-yil u bir ovozdan kutubxona mudiri
lavozimiga say-
lanadi. A.V. Penkov bilan kitoblarni joylashtirish ishini
tugatib,
II
www.ziyouz.com kutubxonasi
kartochkali va predmet katalogini tuzishga kirishadi. Olimlar
yordamida fondni kengaytirishga harakat qiladi. Fond, ayniqsa,
o‘lkashunoslik xarakteridagi adabiyotlar bilan boyiydi. Y.K. Betger
kutubxona fondini targ‘ib qilish ishini jonlantirdi, shu yo‘nalishda
bibliografiya ishini tashkil qiladi. A.V. Penkov bilan birgalikda
«1912-yil 1 -oktabrdan to 1914-yil 1-yanvargachabo‘lgan davrda
turkistonshunoslikka oid kitoblar va maqolalarning bibliografik
ko‘rsatkichi»ni va 1914—1915-yillaruchun ko‘rsatkichini tuzadi.
1917-yili u Turkiston ommaviy kutubxonasining Kuzatish
qo‘mitasi tarkibiga ishga olinadi. Bu yerda u asosan kitob fondini
saqlash va uni targ‘ib qilish masalalari bilan shug‘ullanadi. Rah-
barlik qobiliyatiga ega bolganligi sababli, 1918-yil Turkiston xalq
kutubxonasini qayta tashkil etish komissiyasi ishiga jalb etiladi,
birvaqtning o‘zida Xalq komissariati qoshidagi kutubxonachilik
bo‘limini boshqara boshlaydi. Uning tashabbusi bilan Toshkentda
kutubxona xodimlarini tayyorlash kurslari tashldl etiladi. Bolalar,
maxsus va milliy kutubxonalar tashkil etila boshlaydi. Boshqa
mutaxassislar bilan birgalikda ilmiy va akademik kutubxonalarning
Markaziy 0 ‘rta Osiyo birlashmasini boshqaradi. Markaziy bib
liografik komissiya ishiga rahbarlik qilib, kataloglashtirish bo‘yicha
mas’ul xodim, o‘nli tizim bo‘yicha yirik mutaxassis va indeksator
sifatida o‘lka bo‘yicha kutubxonalar rahbarligiga tayinlanadi.
1922—1931-уШаг ilmiy ishlar bo‘yicha direktor o‘rinbosari, ilmiy
kotib, 1947-yilgacha bo‘lim mudiri lavozimlarida faoliyat yuritadi.
1943-yil «А.1. Butakov kundaliklari» mavzusida nomzodlik
dissertatsiyasini himoya qiladi.
1920-yillardayoq Y.K. Betger kutubxonalar ishini tashkil
etishdagi asosiy jihatlarga e’tiborini qaratadi. Bular: hisobotlarni
tuzishda bir xillikka erishish, kutubxona fondi va kutubxona
ma lumot apparatini tashkil etish, katalog va kartotekalami tuzish,
kitob fondini saqlash, klassifikatsiya qilish va o‘nli klassifikatsiya
asosida tavsiflash. 1918-yili L.K. Davidov, A.A. Metelnikov bilan
birga 1-marta «О nli bibliografik klassifikatsiya»ni nashr ettiradi.
Y.K. Betger bu ishm 1922-yili takomillashtirib qayta nashr ettirdi,
unga so zboshi, uslubiy ко rsatma, foydalanish qoidalarini qo‘shadi.
Betger kutubxonalar hisobotini va uning tarkibiy qismlarini belgilab
beradi, unda kutubxonaning tuzilishi va kutubxona bo‘limlarida
12
www.ziyouz.com kutubxonasi
ishni tashkil etish haqidagi masalalarni yoritishni talab qiladi.
Bo‘limlar ishini qulay va to ‘g‘ri tashkil etish kitobxonlarga ilmiy
xizmat ko‘rsatishning mezoni ekanligini ta ’kidlaydi. Uni tako-
millashtirishda kutubxona xodimining o‘rni beqiyosligini, buning
uchun undan professional bilim, aql-zakovat, mahorat talab
etilishini, kutubxonaning moliyaviy ahvoli, uning smetasini tuzish
hamda tahlil qilib turish kutubxona faoliyatini rivojlantirishda,
takomillashtirishda muhim ekanligini, kutubxonaning moddiy-
texnik bazasini mustahkamlashning kutubxona oldida turgan
vazifalarni ham da aholiga kutubxona xizmati ko‘rsatishni
yaxshilashning asosiy omili ekanligini ko‘rsatadi.
0 ‘rta Osiyo davlat kutubxonasi (hozirgi Milliy kutubxona)ning
Y.K. Betger tomonidan tuzilgan yillik hisobotlarida qiyosiy tahlil
usuli qo‘llanilgan bo‘lib, bu bilan kutubxonaning ijtimoiy roli
yildan yilga oshib borganligi, yo‘l qo‘yilgan xato va kamchiliklar,
ulami bartaraf etish yo‘llarini ko‘rish mumkin. Y.K. Betger biblio-
grafik faoliyatga, ayniqsa, o‘lkashunoslik bibliografiyasiga katta e’tibor
beradi. Nashr etilmay qolib ketgan bo‘lsa ham, u juda ko‘p!ab
o ‘lkashunoslik xarakteridagi bibliografik ko‘rsatkichlarni tuzadi.
Arab, fors va boshqa sharq tillarini mukammal bilgan mutaxassis
sifatida hozirgi Sharqshunoslik instituti faoliyatida ham ishtirok etadi.
1947—49-yillarda sharq qo‘lyozmalarini tavsiflash ishida,
1952-yil tuzilgan « 0 ‘zFA sharq q o ‘lyozmalari katalogi»ning
1-jildini tuzishda qatnashadi. Nizomiy, Sa’diy, Navoiy, Ogahiy
asarlarini tarjima qiladi. 1953-yili uzoq yillik samarali mehnatlari
uchun « 0 ‘zbekistonda xizmat ko'rsatgan kutubxonachi» unvoni
bilan taqdirlanadi.
A. P. Arxangelskiy va Stenmaxlar esa kutubxona budjeti, kitob
fondining о‘sib borishi kutubxonachilik ishining taraqqiyotini
belgilab beradigan omil bo‘libgina qolmay, balki kutubxonaning
ijtimoiy rolini ham ko‘rsatib beradi deb ta’kidlashgan. Buni yana
kitobning ommaga yetkazib berilishiga, kutubxona ishi mazmu-
nining o‘zgarishiga bog'liq bo‘lib, yangi tipdagi kutubxonalar awalgi
kutubxonalardan siyosiy va madaniy masalalarni ilgari surishi bilan
ajralib turishi zarur degan g‘oyani ilgari surishgan. Ushbu g‘oyani
rivojlantirib, kutubxonalarning muhim vazifalaridan biri kutubxo-
naga zarurati, ehtiyoji katta bo‘lgan uy bekalari, uy xizmatkorlari,
13
www.ziyouz.com kutubxonasi
kosiblarni va boshqalarni jalb qilish zarurligini aytganlar. Kutub-
xonaning tarbiyaviy rolini oshirish uchun kutubxonachilik ishi
sifatini yaxshilash, kitobxonlarga tabaqalashtirilgan (differensial)
xizmat ko‘rsatish zarurligini ko‘rsatdilar.
O.V. Maslova va M.N. Latipovalaming 1931-yil nashr etilgan
«Alifbo katalogi» amaliy qo‘llanmasida asarlarni tavsiflashda
qo‘llaniladigan ruscha-o‘zbekcha qisqartirilgan so‘zlar lug'ati va
boshqalar o‘zbek tilida nashr qilingan kitoblar asosida ishlab
chiqiladi.
Olga Vasilyevna Maslova yirik kutubxonashunos-bibliograf, Res-
publikada xizmat ko‘rsatgan kutubxonachi, tarix fanlari nomzodi,
xalqimiz ma’naviy merosining faol targ‘ibotchisi 1893-yil 11-sen-
tabrda Toshkentda harbiy xizmatchi oilasida tug‘ilgan. Faoliyati
davomida ma’lumot-bibliografiya apparatini, tarix, geografiya,
geologiya, gidrologiya, biologiya, 0 ‘rta Osiyo xalqlari madaniyatiga
oid bibliografik ishlarni tuzadi. Bibliografik tavsif, annotatsiya va
sharhlarni tuzish metodikasiga alohida e’tibor qaratadi.
Kutubxonashunoslik fani taraqqiyotining birinchi bosqichi
kutubxonachilik nazariyasining tashkiliy masalalari bilan bog‘liq
bo‘lib, ular 1921-yil noyabr oyida Markaziy idoralararo kutub
xonachilik komissiyasining barpo qilinishi, 1923-yil Toshkent
shahrida kutubxona birlashmalarining tashkil etilishi, turli
kutubxonachilik kengashlari, konferensiyalar, seminarlar, qu-
rultoylarning chaqirihshi, respublikadagi ayrim kutubxonalar
faoliyatini tekshirish, kutubxona shoxobchalarini rivojlantirish
rejalarining tuzilishi, yetakchi kutubxonalarning ilg'or ish taj-
ribalarini o‘rganish, targ‘ib qilish, ommalashtirish va boshqa ishlar
amalga oshirildi.
О sha davrda kutubxonashunoslar tomonidan b a’zi bir
muammolar o‘rganilgan va rivojlantirilgan. Bular:
• kutubxonachilik ishi tarixi va nazariy asoslarining umum-
lashtirilishi (O zbekiston davlat kutubxonasi asarlarining nashr
qilinishi va ilmiy sessiyalarning o‘tkazilishi);
• О zbekiston davlat kutubxonasining ilmiy hisobotlarini
tuzish va faoliyatini tahlil qilish;
• kutubxonachilik xizmati ko‘rsatishning ahvoli va kutubxona
fondini to‘ldirish muammolarini o‘rganish;
14
www.ziyouz.com kutubxonasi
• kutubxona shoxobchalari va tarmoqlarini tashkil qШsh;
• tavsiflash metodlari va alifbo katalogini tashkil qilishning
nazariy asoslarini ishlab chiqish hamda o‘zbek tilidagi kutubxo-
nacliilik atamalari muammolarini tadqiq etish;
• turli xil nazariy qarashlar (tanqidiy, munozarali), aniq
namoyon bo‘lgan o ‘nli bibliografik klassifikatsiya jadvali nazariy
va amaliy asoslarining ishlab chiqilishi.
0 ‘zbekistonda kutubxonachilik fani rivojlanishining ikkinchi
bosqichi birinchi bosqichdan farqli ravishda sohada mahalliy millat
vakillarining ko‘payishi bilan xarakterlanadi. Bu davrda kutubxo
nachilik ishining umumiy masalalaridan tortib, alohida kutubxo
nalar faoliyati, kutubxona tarmoqlari, kutubxonalar ishining ayrim
yo‘nalishlari, kitobxonlarga xizmat ko‘rsatish, kutubxona fondiga
oid muammolar, kutubxonalar ishini tashkil qilish, kutubxonalarda
ilg‘or tajribalarni o‘rganish, umumlashtirish va targ‘ib qilish,
boshqa kutubxonalar amaliyotiga joriy etish, kutubxonalar ish
tajribalarini ommalashtirish va targ‘ib qilish maqsadida to‘plamlar
nashr qilish, lug‘atlar, ma’lumotnomalar tuzish, ma’lum mavzu-
larda dissertatsiyalar yaratish masalalari asosiy o‘rinda turdi.
1940-yillarning ikkinchi yarmidan boshlab matbuotda 0 ‘zbe-
kistonda kutubxonachilik ishi, uning tashkil etilishi, tarmoqlarning
rivojlanishi, A. Navoiy nomidagi davlat kutubxonasining fao
liyati, tashkiliy-metodik ishlariga oid materiallar paydo bo‘la
boshlaydi.
1950-yillar o ‘rtalariga kelib, jamoa xo‘jaliklari kutubxonalari
ishi keng o‘rganiladi va ular matbuotda yoritila boshlanadi. 0 ‘tgan
asrning 60-yillariga kelib, qishloq va sho‘ro xo‘jaligi kutubxona-
larining faoliyati, taraqqiyoti bo‘yicha materiaUar paydo bo‘ldi.
Markaziy ilmiy qishloq xo‘jaligi kutubxonasi faoliyati, qishloq va
sho‘ro xo‘jaligi kutubxonalari faoliyatini muvofiqlashtirish masala
lari yoritila boshlandi.
1950-yiIlardan bolalar kutubxonalari xodimlarining
|