nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
iterator ( iterator - Tiplarni dinamik tarzda

iterator ( iterator ) bu – const value_type ko‘rsatuvchi domiy ikki tomnlama iterator. Aniq tipni belgilash realizatsiya qilishga bog‘liq va Allocatorda aniqlanadi.
sonst_iterator - ham iterator ( iterator ) kabidir.
size_type - ishorasiz butun tip, Aniq tipni belgilash realizatsiya qilishga bog‘liq va Allocatorda aniqlanadi.
difference_type - ishorali butun tip, Aniq tipni belgilash realizatsiya qilishga bog‘liq va Allocatorda aniqlanadi.
Elementlarni qo‘shishi insert() funksiyasi tomonidan amalga oshiriladi va bu funksiyaning bir nechta variantlari mavjud:
- juft iteratorlarni kitirishda intervaldan qiymat qo‘shish;
- qo‘yish mumkin bo‘lgan joyga ko‘rsatish orqali bitta qiymat qo‘shish (agar yangi element bevosita oldin pozitsiyani egallasa, o‘rnatish o‘zgarmas vaqt mobaynida amalga oshiriladi);
- berilgan qiymatni qo‘shish (asosiy usul);
Oxirgi variant insert funksiyasi bir juftli (iterator, Boolean) qaytaradi. Juftlikdagi birinchi element qo‘shish joyni yoki topilgan qiymatini, ikkinchi joylashtirilgan qiymatini qo‘shish bajarilganligi (true) yoki qo‘shish vaqtida to‘plamda borligini (flase) bildiradi.
Elementlarni o‘chirish erase funksiyasi orqali amalga oshiriladi. Bu funksiya qiymat yoki berilgan elementlar to‘plami yoki iterator yoki iteratorlar intervallari qabul qiladi.
|
(1)
|
size_type erase (const value_type& val);
|
|
(2)
|
void erase (iterator position);
|
(3)
|
void erase (iterator first, iterator last);
|
Birinchi parametr elementni o‘chiradi, qolgan ikka parametrlar elementni ko‘rsatadigan iterator qaytaradi. Birinchi variant o‘chirilgan elementlarning sonini beradi (set bo‘lsa, 1 yoki 0 qiymat beradi).
3.2-dastur. Set to‘plamga elementlarni qo‘shish.
// created by MBBahodir #include "stdafx.h" #include #include
using namespace std;
void erase_subs(set &s, const int &subs)
{
set::iterator p, pe, pd; p = s.begin(), pe = s.end();
while (p != pe)
{
if (p == s.find(subs)) p = s.erase(p);
else
++p;
}
}
int main ()
{
set myset; set::iterator it;
pair::iterator,bool> ret;
for (int i=1; i<=5; ++i) myset.insert(i*10); ret = myset.insert(20);
if (ret.second == false) it=ret.first;
myset.insert (it,25); myset.insert (it,24); myset.insert (it,26);
int myints[] = {5,10,15,60,28};
|
myset.insert(myints,myints+5);
cout << "myset contains after insert:";
for (it=myset.begin(); it!=myset.end(); ++it) cout << ' ' << *it;
cout << '\n';
// set toʻplam tltmentlarini oʻchirish it = myset.begin();
++it; myset.erase (it); myset.erase (40);
it = myset.find (60); myset.erase (it, myset.end());
cout << "myset contains after erase :";
for (it=myset.begin(); it!=myset.end(); ++it) cout << ' ' << *it;
cout << '\n'; erase_subs(myset,24);
cout << "myset contains after erase_subs :"; for (it=myset.begin(); it!=myset.end(); ++it)
cout << ' ' << *it; cout << '\n'; system("pause"); return 0;
}
|
3.2-dastur. Output
|
myset contains after insert: 5 10 15 20 24 25 26 28 30 40 50 60
myset contains after erase : 5 15 20 24 25 26 28 30 50
myset contains after erase_subs : 5 15 20 25 26 28 30 50
|
|
Takrorlanmaydigan (unikal) tartiblangan elementlar to‘plami

|
Takrorlanmaydigan (unikal) tartiblangan elementlar to‘plami
|
bet | 23/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda Takrorlanmaydigan (unikal) tartiblangan elementlar to‘plami
. set, A = allocator> - Bu konteyner joyida qiymatlarni
o‘zgartirishga yo‘l qo‘ymaydi. - bu assosiativ konteyner bo‘lib, unikal kalitni qo‘llab quvvtlaydi (bir xil qaymatli kalitlarni qo‘llab quvvatlamaydi) va kalit yordamida tez qidirish imkonini beradi. set::iterator va set::const_iterator iteratorlar funksional ekvivalet hisoblanadi va o‘zgarganda const K& qiymat qaytaradi. Set to‘plamda qiymatni o‘zgartirish uchun avval o‘chirib tashlab so‘ng yangi qiymatni yoki o‘zgartirilgan varianti qo‘shiladi.
ning shabloni:
template ,
template class Allocator = allocator>
|
sinfning ochiq xususiyatlari, operatorlari va funksiyalari:
Typedef operatorlari:
typedef Key key_type; typedef Key value_type;
typedef Allocator::pointer pointer; typedef Allocator::reference reference;
typedef Allocator::const_reference const_reference; typedef Compare key_compare;
typedef Compare value_compare; typedef iterator;
typedef iterator const_iterator; typedef size_type;
typedef difference_type;
typedef reverse_iterator; typedef const_reverse_iterator;
set(const Compare& comp = Compare()); template
set(InputIterator first, InputIterator last, const Compare& comp = Compare());
set(const set& x);
~set();
set& operator=(const set& x);
void swap(set& x);
Xotirani ajratish va bo‘shatish operatorlari (allocation/deallocation):
Ruxsat berish vositalarining operatorlari (accessors):
key_compare key_comp() const; value_compare value_comp() const; iterator begin() const;
iterator end() const; reverse_iterator rbegin() const; reverse_iterator rend() const; bool empty() const;
size_type size() const; size_type max_size() const;
Qo‘shish va o‘chirish operatorlari (insert/erase):
pair insert(const value_type& x); iterator insert(iterator position, const value_type& x); template
void insert(InputIterator first, InputIterator last); void erase(iterator position);
size_type erase(const key_type& x); void erase(iterator first, iterator last);
iterator find(const key_type& x) const; size_type count(const key_type& x) const; iterator lower_bound(const key_type& x) const; iterator upper_bound(const key_type& x) const;
pair equal_range(const key_type& x) const;
To‘plam amallari (set operations):
Taqqoslash operatorlari:
template bool operator==(const set& x,
const set& y);
template bool operator<(const set& x,
const set& y);
to‘plamda:
|
| |
Nazorat savollari - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 30/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaNazorat savollari
Qanday konteynerlar uchun aniqlanadigan tip va kalit tipi bir xil bo‘ladi?
Assosiativ konteynerlarning iteratorlari necha tomonlama iteratorlar sinfiga kiradi?
Kalit asosida qidirishda berilgan kichik bo‘lmagan birinchi elementni qanday funksiya va birinchi katta elementni qanday funksiya yordamida amalga oshiriladi?
Set to‘plamda qiymatni o‘zgartirish uchun avval nima funksiyani bajarib, so‘ng yangi qiymatni yoki o‘zgartirilgan varianti qo‘shiladi?
Xotirani ajratish va bo‘shatish operatorlari set sinfi uchun sanab bering?
Ishorali butun tip, aniq tipni belgilash realizatsiya qilishga bog‘liq va Allocatorda aniqlanadi. Gap qaysi funksiya haqida.
To‘plam - assosiativ konteynet bo‘lib, teng qiymatli kalitlarni saqlaydi (mumkin qadar bir kalit qiymatli elmentlar to‘plamini saqlaydi) va kalit orqali tez qidirish imkonini beradi. Gap qaysi to‘plam haqida bormoqda.
set va multiset sinflarining obʻyektlarining tipi kalit bilan yonma-yon bitta shablonli parametr olishi mumikn. Bu shablon qaysi funksiya?
12.[=] (operator=) operatorni nima uchun ishlatiladi?
To‘plam va vektorning massivlarini tasodifiy sonlar bilan to‘ldiradigan va belgilangan qiymatni qidiradigan dastur tuzing.
Pair qanday sinf va nima uchun kerak?
15.p.first – havola bo‘yicha juftlikning nechanchi elementiga murojaat? 16.Lug‘atda kalitlari unikal (takrorlanmaydigan) va qaysi sinfda bir nechta
nusxadagi kalitlari bo‘ladi.
Oddiy map konreyner konstruktorlari: map ar; va map ar(Comp); ni ishlash tartibini tushuntirib bering.
Ro‘yxatni initsializatsiya qilishda har bir juftlik alohida qanday qavs ichiga olinishi kerak.
Lug‘atlarda elementlarga kirishning yana ikkita usuli mavjud (iteratorlar bilan ishlashdan tashqari). Birinchi va ikkinchi usularni tushuntirib bering.
Indekslash funksiyasini assotsiativ konteyner sinflarning qaysi sinflariga foydalanish mumkin.
at() funksiyasi istisno qaytargani uchun try - catch funksiyasi bilan boshqarish mumkinmi?
operator[] noqulay va samarasiz deb hisoblasangiz, yana unga ikkita alternativ variantlar bor. Bu variantlarni ayting.
Qaysi to‘plamda qidirish faqat birinchi maydon, yaʻni kalit maydon bilan amalga oshiriladi.
Qanday konteynerlar xesh – jadval asosida qurilgan va xesh funksiyalarga va tenglik amaliga tayanadi.
Ayrim vazifalarda saralash uchun vaqt ko‘p ajratilsa avtomatik saralashni muhim kamchilik deb hisoblash mumkin. Bunda dasturchi qanday yo‘l tutadi.
Tartiblanmagan konteynerlarning xesh jadvallarida nima bor va ular cheksiz ko‘p elementlarni o‘z ichiga olishi mumkin.
|
| |
Nazorat savollari - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 122/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaNazorat savollari
grafika sahifa koordinatalarini uchun ishlatiladigan o‘lchov birligi sozlash xususiyatini ayting.
GraphicsUnit qiymatlari sanab bering.
- butun chizma yuzasini tozalaydi va belgilangan fon rangi bilan to‘ldiradigan usulning nomini ayting.
Bu funksiya berilgan parametrlar asosida tasvirni belgilangan joyda asl kattaligidan foydalanib chizadi. Funksiya nomini ayting.
Chiziq chizishni qanday amalga oshiriladi.
Uchburchak chizishni qanday amalga oshiriladi
Ellipis chizishni qanday amalga oshiriladi
Turli shakllarni bo‘yyashni qanday amalga oshiriladi
Ko‘p burchaklarni chizishni qanday amalga oshiriladi
Hodisalar orqali shakl chizishni qanday amalga oshiriladi
Rasmlarni o‘zgartirishni qanday amalga oshiriladi
Matnlarni tasvir kabi joylashtirishni qanday amalga oshiriladi
Matnli rasmlarni yaratishni qanday amalga oshiriladi
Chart komponenta xususiyati va hodisalari haqida gapirib bering.
BorderSkin nima.
Qaysi xususiyat yordamida komponentaning infografikani ko‘rsatadigan shaklini tanlash mumkin
Qaysi xususiyat asosiy bo‘lib, infografikaning qiymatlarini belgilovchi, har bir qiymat tegishliligini bildiradi
ChartType infografikaning turlarini belgilash uchun xizmat qiladi. Uning qiymatlarini bilasizmi.
Bir infografikada nechtagacha gistogramma joylashtirish mumkin.
Chart komponentasi yordamida foydlanuvchining ixtiyoriy maʻlumotlarini infografikasini yaratish mumkinmi
Nimalar dastlab bepul plagin-smaylik sifatida ishlatilgan va endi Visual Studio tarkibiga kiritilgan
Visual Basic Power Packs komponentalarini sanab bering.
Visual Basic Power Packs komponentalarining asosiy vazifalari nimadan iborat.
Komponentaning chegara rang qalinligini o‘rnatadi va qiymatlari sonlardan iborat bo‘lgan xususiyat nomini ayting.
Shakllarning FillColor, FillGradientColor, FillGradientStyle, FillStyle xususiyatlaridan foydalanib, niam qilish mumkin.
Tugmning ko‘rinishini o‘zgartirish uchun nima amallar bajario‘ kerak.
Rasmlarni harakatlantirishda oqimlardan qanday foydalanamiz.
|
| |
Mashqlar - Matematika fanidan to’garak ish rejasi

|
Matematika fanidan to’garak ish rejasi
|
bet | 44/63 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #135432 |
Bog'liq To\'garak. 10-11Mashqlar
1) Ishonchli hodisalarga; 2) mumkin bo'lmagan (ro'y bermasligi aniq) hodisalarga; 3) tasodifiy hodisalarga misollar keltiring.
Qaysi biri ehtimollikroq — yoqlari tartib bilan 1 dan 6 gacha raqamlar bilan belgilangan o'yin soqqasini (kubchasini) tashlaganda toq sonning tushishimi yoki juft sonnimi?
Ikkita o'yin kubchasi tashlangan. Nimaning chiqish ehtimolligi kattaroq — ikkalasining ham toq raqamli tarafi bilan tushishimi yoki biri toq, ikkinchisi juft raqam bilan tushishimi?
Sinash: ikki o'yin kubchasini 50 marta tashlang va har qaysi tashlashda chiqadigan ochkolarni (hollar, raqamlarni) yozib boring. Qaysi ochkolar boshqalariga nisbatan ko'proq, kamroq tushgan?
Ikkala kubchaning har safar tushgan ochkolari yig'indisi 4, 0, 12 bo'lgan hollaridan qaysi biri ko'proq sodir bo'lgan?
Bukilmagan tanga 20 marta tashlansada, faqat gerbli tomoni bilan tushgan. Keyingi tashlashda raqamli tomoni bilan tushishi ehtimolga yaqinmi yoki gerbli tomoni bilan tushishimi?
24-Mavzu: Ko'rsatkichli tenglamalarni yechishning asosiy usullari.
Ko'rsatkichli tenglamalar, ya'ni noma'lum daraja ko'rsatkichida ishtirok etadigan tenglamalarga doir bir nechta misol qaraymiz. Ko'rsatkichli tenglamalarni yechish ko'pincha
ax = ab
ko'rinishdagi tenglamalarni yechishga keltiriladi, bunda a > 0, a≠ 1, x - noma'lum. Bu tenglama birgina x = b ildizga ega.Darhaqiqat, agar x≠ b, masalan, x > b bo'lsa, u holda a > 1 da ax > ab tengsizlikni, 0 < a < 1 da esa ax < a tengsizlikni hosil qilamiz.
Ikkala holda ham ax = ah shartga zid natija hosil bo'ldi.
1-masala. 3x = 27 tenglamani yeching.
27 > 0 bo'Iganligi uchun ko'rsatkichli funksiyaning xossasiga ko'ra berilgan tenglama ildizga ega. Ildizlardan biri x = 3 bo'ladi, chunki 33 = 27. Boshqa ildizlar yo'q, chunki y = Sx funksiya butun son o'qida o'sadi va shu-ning uchun x > 3 da 3x > 27 va x < 3 da 3x < 27.
|
| |
Shartli ehtimollik - Matematika fanidan to’garak ish rejasi

|
Matematika fanidan to’garak ish rejasi
|
bet | 43/63 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,77 Mb. | | #135432 |
Bog'liq To\'garak. 10-11Shartli ehtimollik. A hodisa B hodisa ro'y bergandagina ro'y bersin. A hodi-saning B hodisaning ro'y berishi shartida ro'y berishini A | B orqali belgilaymiz.
A \ B hodisa ro'y berishining ehtimolligi shartli ehtimollik deyiladi va u ushbu formula bo'yicha hisoblanadi: ; (P(B)>0). (1)
Bernulli formulasi. A hodisaning ehtimolligi r ga teng bo'lsin. Agar sinash ma'lum shartlar asosida n marta erkli takrorlangan va ulardan m martasida A hodisa ro'y bergan bo'lsa, m/n nisbat A hodisaning roy berish chastotasi (takrorlanishi) deyiladi. Kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, agar sinash ko'p marta takrorlansa chastota n ga bog'liq bo'lmagan holda p ga yaqinlashadi. Masalan, o'yin kubi ko'p marta tashlansa, «3» ochkoning tushish ehtimolligi deyarli 1/6 ga teng bo'ladi. Umuman, ehtimollik tushunchasi chastotaning barqarorligi qonuniyatlariga asoslanadi. Bu masala oliy matemātika kurslarida batafsil o'rganiladi.
Umuman, ehtimolligi p ga teng A hodisaning n marta o 'tkazilgan erkli sinashda m marta ro 'y berish ehtimolligi pm∙qn-m ga teng bo 'lādi, bunda q = 1 - p.
Teorēma. A hodisaning ehtimolligi p ga teng va bu hodisaning n marta takrorlangan erkli sinashda m marta roy berish ehtimolligi Pmn bo'lsin. Uholda
Pmtn=Cnm ∙pm∙qn-m (1) Bemulli formulasi o'rinli bo'ladi.
Geometrik ehtimolliklar. Ehtimollik nazariyasida shunday masalalar uchraydiki, ular hatto mazmunan sodda bo'lsada, ularni yechishda yuqorida keltirilgan mulohazalar va formulalardan foydalanish yo noqulay, yoki uning iloji bo'lmaydi. Kvadratga tashlangan nuqtaning unga ichki chizilgan doiraga tasodifan tushish ehtimolligini topish bungā oddiy bir misol. Bunday hollarda ba'zan ehtimollikning geometrik ta 'rifi, ya'ni hodisa ehtimolligini hisoblashning geometrik usulidan foydalanish mumkin. Geometrik ehtimollik quyidagicha ta'riflanadi: biror kesmaga (yuzaga yoki hajmga ega bo'lgan biror geometrik shakl ichiga) nuqta tasodifan tashlangan. Shu nuqta kesmaning (geometrik shaklning) biror qismiga tushish ehtimolligi deb, qism uzunligining (yuzining, hajmining) kesma uzunligiga (shakl yuziga, hajmiga) nisbatiga aytiladi. Agar qism bir necha bo'lakdan iborat bo'lsa, bu bo'laklar uzunliklarining (yuzlarining, hajmlarining) yig'indisi olinadi. Geometrik ehtimollik oldingi bandlarda kiritilgan ehtimollikka o'hshash. Masalan, 1) nuqtaning berilgan geometrik shakl ichiga tushish ehtimolligi 1 ga teng, uning qismi uchun esa bu ehtimollik 1 dan kichik; 2) agar X va Y qismlar umumiy nuqtalaŗga ega bo'lmasa (kesishmasa), P(XUY)=P(X)+P(Y) bo'ladi. Shuningdek, boshqa tushunchalar, qo'shish va ko'pavtirish, to'la ehtimollik va Bayes formu-lalari geometrik ehtimollik uchun ham o'rinli.
|
| |
Tartiblangan - Tiplarni dinamik tarzda

|
Tiplarni dinamik tarzda
|
bet | 25/131 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #228405 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzdaTartiblangan multito‘plam - . to‘plamdan farqli o‘laroq, insert funksiyasi qiymat qo‘shish uchun qo‘shiladigan qiymatni
ko‘rsatuvchi iterator qaytaradi. - assosiativ konteynet bo‘lib, teng qiymatli kalitlarni saqlaydi (mumkin qadar bir kalit qiymatli elmentlar to‘plamini saqlaydi) va kalit orqali tez qidirish imkonini beradi.
ning shabloni ( ni shabloni bilan bir xil):
template ,
template class Allocator = allocator>
|
sinfning ochiq xususiyatlari, operatorlari va funksiyalari:
Typedef operatorlari - niki bir xil.
Xotirani ajratish va bo‘shatish operatorlari (allocation/deallocation):
multiset(const Compare& comp = Compare()); template multiset(InputIterator first, InputIterator last,
const Compare& comp == Compare()); multiset(const multiset& x);
~multiset();
multiset& operator=(const multiset& x);
void swap(multiset& x);
|
Ruxsat berish vositalarining operatorlari (accessors) - niki bilan bir xil.
Qo‘shish va o‘chirish operatorlari (insert/erase):
iterator insert(const value_type& x);
iterator insert(iterator position, const value_type& x); template
void insert(InputIterator first, InputIterator last); void erase(iterator position);
size_type erase(const key_type& x); void erase(iterator first, iterator last);
To‘plam amallari (set operations) - niki bir xil.
Taqqoslash operatorlari:
template Key, class Compare, class Allocator>
bool operator==(const multiset & x, const multiset& y);
template
bool operator<(const multiset& x, const multiset& y);
to‘plamda:
|
| |
TRIGONOMETRIYA TARIXI: YANGI VAQTI

|
TRIGONOMETRIYA TARIXI: YANGI VAQTI
|
bet | 3/3 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 7,44 Kb. | | #273054 |
Bog'liq Trigonometriya tushunchasining paydo bo’lishi va rivojlanish tar-azkurs.orgTRIGONOMETRIYA TARIXI: YANGI VAQTI
Zamonaviy paytlarda, eng olimlar astronomiya va astrologiya, balki hayotning boshqa sohalarida nafaqat trigonometriya tanqidiy ahamiyatga xabardor bo'ldi. Bu uzoq dengiz safarlari haqida artilleriya, optika va navigatsiya, birinchi navbatda, deb. Shuning uchun, XVI asrning ikkinchi yarmida, bu mavzu Nikolaya KOPERNIKA, shu jumladan, o'sha paytda ko'plab taniqli odamlarni, manfaatdor bo'ldi Ioganna Keplera, Fransua Viyet. Kopernik "Samoviy sohalar Revolutions to'g'risida" asarida (1543) ning trigonometriya necha bobdan oldi. Keyinchalik, XVI asrning 60-yillarida, Retik - Kopernik shogirdi - uning "Astronomiya Optik qismi" natijada trigonometrik jadvallari.
ASOSIY TUSHUNCHALAR
ASOSIY TUSHUNCHALAR KELIB
paydo bo'lishi va trigonometriya rivojlanish tarixi bir asrdan ko'proq ega. matematika Ushbu bo'limda asosini tashkil tushunchalar kiritishga, shuningdek, bir lahzali emas edi.
Shunday qilib, "gunoh" tushunchasi juda uzoq tarixga ega. uchburchak va doiralari munosabatlar turli tabaqalari esla eramizdan avvalgi III asrning uchrashib, hatto ilmiy asarlarida uchraydi. Yevklid, Arximed, Pergiya Apolloniy, kabi buyuk olimlar asarlari allaqachon bu munosabatlarning birinchi o'rganishni o'z ichiga oladi. Yangi kashfiyotlar, ma'lum bir terminologik o'zgarishlar talab qildi. Shunday qilib, hind olimi Aryabhata "BOWSTRING" ma'nosini anglatuvchi "Jiva" yangroq nomini beradi. Arab matematik matnlar lotin tiliga tarjima qilganda, muddatli yaqin qiymati sentumga (m. E. "Bend") bilan almashtirildi.
Trigonometriya 17-18 asrlar
XVII asr davomida trigonometrik hisob-kitoblar bo'yicha tadqiqotlar sharsimon uchburchaklarni echishning turli usullarini taklif qilgan Shotlandiyalik Jon Napier (1550-1617) kabi matematiklarning hissalari tufayli rivojlandi.
Keyinchalik, 18-asrda shveytsariyalik matematik Leonhard Euler (1707-1783) ning hissalari hal qilindi, chunki uning tadqiqotlari hozirgi vaqtda trigonometrik funktsiyalar uchun ishlatiladigan yozuvlarni joriy etish orqali zamonaviy trigonometriyaga asos solgan.
Bundan tashqari, Eyler eksponent funktsiyani aniqlay oldi va uning trigonometrik funktsiyalar bilan aloqasini kashf etdi, bu unga trigonometriya xususiyatlarini tavsiflashga imkon berdi.
Keyinchalik ser Isaak Nyuton (1643-1727) differentsial va integral hisobni ixtiro qilish orqali trigonometrik bo'lgan matematik funktsiyalarning ko'p sonini aks ettirishga yordam berdi. Shu tarzda trigonometriya matematik tahlilning bir qismiga aylandi, bu erda bugungi kunda u asosiy rol o'ynaydi.
E’tiboringiz uchun
raxmat!!!
201-guruh Matematika yo’nalishi talabasi
Raximberdiyeva Munojot
http://azkurs.org
|
| |
Yozma va og’zaki hisoblashda pedagogik texnologiyadan foydalanish

|
Yozma va og’zaki hisoblashda pedagogik texnologiyadan foydalanish
|
bet | 5/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 2,78 Mb. | | #104969 |
Bog'liq Konsentrlar bo’yicha algebra elementlari mavzusini o’rganishda ko’rgazma qurollardan 100 ichida qo'shish va ayirish. Dasturga ko'ra 100 ichida sonlarni qo'shish va ayirishni o'rganishda o'quvchilar qo'shish va ayirishning barcha hollari uchun hisoblash usullarini o'rganibgina qolmay, ma'lum nazariy boilimlarni ham egallashlari kerak. Ular sonni yig'indisiga , yig'indini songa qo'shish ; yig'indidan sonni sondan yig'indini ayirish; qo'shish va ayirish komponentlari va natijalari asosida o'zaro bog'lanishdir. Dastur materialni o'rganishda shunday yondashishni belgilaydiki; bunda nazariy bilimlar yetakchi rol arifmetik amallarning, hisoblash usullarining asosini tashkil etuvchi hossalardan iborat bo'ladi: "100 ichida qo'shish va ayirish" mavzusini o'rganish natijasida o'quvchilar 1 - dan, 100 ichida istalgan sonlar ustida amallar bajarishning ongli malakalarini egallashlari kerak. 2 - dan; hisoblash malakalarini egallagan bo'lishlari kerak. 3- dan; ifodalarni ularning qiymatlarini taqqoslash asosida taqqoslashni bilishlari kerak. Bosh sinflarda 1 va 10 ga ko'paytirish hamda bo'lish, nolni va nolga ko'paytirish, nolni bo'lish va hisoblashlarni bajarishda tegishli bilimlarni qo'llanish malakalari yaxshilab ishlab chiqishi kerak.
|
| |
ERTA ASRLARDA TRIGONOMETRIYA - Trigonometriya tushunchasining paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi 201-guruh Matematika...

|
Trigonometriya tushunchasining paydo bo’lishi va rivojlanish tarixi 201-guruh Matematika yo’nalishi talabasi
|
bet | 2/3 | Sana | 01.10.2024 | Hajmi | 7,44 Kb. | | #273054 |
Bog'liq Trigonometriya tushunchasining paydo bo’lishi va rivojlanish tar-azkurs.orgERTA ASRLARDA TRIGONOMETRIYA
omon qolgan qoldiqlar ustida ilmiy ma'lumotlar bilan hidoyat, tadqiqotchilar trigonometriya paydo tarixi birinchi (sferik) uchburchakda hal qilish yo'llarini topish haqida o'ylab yunon astronomi Hipparx, ishi bilan bog'liq, degan xulosaga. Uning ishlari miloddan avvalgi 2 asr tegishli.
Bu o'sha paytda eng muhim yutuqlaridan biri oyoqlari nisbati va keyinchalik Pifagor teoremasi sifatida tanilgan, bir o'ng uchburchagidagi hipotenüs aniqlash uchun ham hisoblanadi.
O'RTA ASRLARDA: HINDISTON OLIMLARI O'RGANISH
Muhim harakat o'rta asrlarda Hindiston astronomlar erishgan. IV asrda qadimgi fan o'lim Hindistonda matematika rivojida smenada olib keldi.
matematik mashqlar alohida bo'lim qilib trigonometriya paydo tarixi O'rta asrlarda boshladi. olimlar tor sinus o'rnini qachon o'sha. Bu kashfiyot tadqiqotlar tomon va burchak bilan bog'liq vazifalarni kiritish uchun ruxsat o'ng uchburchak. Ya'ni, bu boshlanishi matematika filiali bo'lib, astronomiya bir trigonometriya ajratib, keyin edi.
birinchi stol ular 5 4 3 o'tkazildi, Aryabhata edi. Keyinchalik, jadvallar batafsil versiyalari bor edi: xususan, Bhaskara kuni sinus 1-jadval orqali olib keldi.
trigonometriya bo'yicha birinchi maxsus risola X-XI asrda paydo bo'ldi. Uning muallifi Markaziy Osiyo olimi al-Beruniy edi. yana bir o'rta asrlar muallifi, trigonometriya yilda, uning asosiy ish "Canon Mas'ud" (Kitob III) (15 »ning soni) siynasi jadvali va (1 ° soni) chiziqlarga jadvali yanada oshadi.
EVROPADA TRIGONOMETRIYA RIVOJLANISH TARIXI
Lotin (XII-XIII C) kirib Arab traktatlar o'tkazish keyin Hind va fors olimlari g'oyalar eng Evropa ilm-fan qarz edi. trigonometriya birinchi so'z Evropada XII asrga tegishli.
Tadqiqotchilarning fikriga ko'ra, Yevropada trigonometriya tarixi asarlar muallifi edi Wallingford ning ingliz Richard, nomi bilan bog'liq "to'g'ridan-to'g'ri va teskari torlarining haqida risola to'rt". uning ish butunlay trigonometriya bag'ishlangan birinchi ish edi. XV asrga kelib, ularning asarlarida ko'p mualliflar trigonometrik funksiyalarga zikr.
|
| |
O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali

O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O`zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
Turli hisoblash usullarining o'zlashtirilishi uchun dasturda arifmetik amallarning ba'zi muhim xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalar bilan tanishtirishni nazarda tutadi

|
Turli hisoblash usullarining o'zlashtirilishi uchun dasturda arifmetik amallarning ba'zi muhim xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalar bilan tanishtirishni nazarda tutadi
|
bet | 2/5 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 2,78 Mb. | | #104969 |
Bog'liq Konsentrlar bo’yicha algebra elementlari mavzusini o’rganishda ko’rgazma qurollardan Turli hisoblash usullarining o'zlashtirilishi uchun dasturda arifmetik amallarning ba'zi muhim xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalar bilan tanishtirishni nazarda tutadi. Konsentrlar bo’yicha arifmetik amallarni o’rgatish metodikasi Dasturda arifmetik amallarning xossalarini o'rganishdan tashqari arifmetik amal hadlari va natijalari orasidagi bog'lanishlarni ham ko'zda tutadi. Bu ish amallarni, tenglamalarni tekshirishda muhim ahamiyatga ega. Masalan: 6x4=24 bo'lsa, uni bo'lishga bog'lab 24:6=4; 24:4=6 kabi holler hosil qilinadi. Muhim vazifalaridan biri hisoblash ko'nikmalarni shakllantirishdir. Og'zaki va yozma usulda hisoblashlar sinflarning har bir mavzusida o'z aksini topgan. Masalan: og'zaki 276 + 432 = (200+400) + (70+30) + (6+2) = 600+100+8 =708 Yozma: Og'zaki hisoblashlarning asosiy ko'nikmalari Iva2- sinflarda shakllanadi. Og'zaki hisoblash usullari ham, yozma hisoblash usullari ham amallar xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalarni amallar kompanentlari bilan natijalari orasidagi bog'lanishlarni bilganlikka asoslanadi. Konsentrlar bo’yicha arifmetik amallarni o’rgatish metodikasi Yangi boshlang’ich matematika kursida, avvaldagiga o’xshash, arifmetika asosiy o’rinni egallaydi. 1-4- sinflarning yangi dasturida arifmetik material mazmuni unchalik ko’p o’zgarmagan: arifmetika nazariyasi (amallarning xossalari, natijalar va komponentlar orasidagi o’zaro bog’lanish, komponentlardan biri o’zgarganda; amallar natijalarining o’zgarishi) kamroq yoritilgan, nazariyaning amaliy masalalar (sanoq, o’lchashlar, hisoblashlar, masalalar echish) bilan bog’lanishi yanada mustahkamlangan: eng muhim tushunchalar (son, sanoq sistemasi, arifmetik amallar)ni shakllantirishning birmuncha mukammal sistemasi ko’zda tutilgan. Shuningdek, arifme-tikani boshlang’ich o’rganish uslubi ham mukammallashtirilgan. Kichik yoshdagi o’quvchilarni o’qitishning barcha bosqichlaridan ularning fikrlash faoliyatlarini aktivlashtirishga, tayin faktlar va kuzatishlarni o’z vaqtida umumlashtirishga, ayrim masalalar orasidagi o’zaro bog’lanishni tayinlashga, bolalarda mustaqil ishlash o’quvlarini paydo qilishga qaratilgan yangi ilmiy asoslangan usul va uslublari maktab dasturiga kiritilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Turli hisoblash usullarining o'zlashtirilishi uchun dasturda arifmetik amallarning ba'zi muhim xossalari va ulardan kelib chiqadigan natijalar bilan tanishtirishni nazarda tutadi
|
Adabiyotlar - Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar

|
Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar
|
bet | 5/5 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 167,69 Kb. | | #132437 |
Bog'liq 1 Mehnatni boshqarish xarakteri, mehnatni boshqarish turlari 1Adabiyotlar
Yuldoshev N.K,, Nabokov V.I. "Menejment nazariyasi". Darslik. T.TDIU, 2013.- 433 b.
Yuldoshev N.K, Menejment. Ukuv kullanma.T.: TDIU, 2006 Y.-150 b.
Kucharov A.S. Menejment. O’quv qollanma. T..TDIU, 2009 u. -120 b.
SHarifxodjaev M.Menejment. Darslik.T.: Ukituvchi, 2002.-464 b.
Yo'ldoshev N.Q., Azlarova M.M., Xo'djamuratova G. Y. "Menejment va marketing asoslari": (O'quv qo'llanma). - T.: TDIU, 2012 y. -258 b.
Lapыgin YU.N. Strategicheskiy menedjment.Uchebnoye posobiye. - M.: Eksmo, 2010.-432 s.
Vesnin V.R. Menedjment v sxemax i opredeleniyax: Uchebnoye posobiye. -M.: Prospekt, 2009. - 120 s.
Danilin V.I. Finansovыy menedjment: zadachi, testы, situatsii.Uchebnoye posobiye. - M.: Prospekt, 2009. - 360 s.
Kane M.M., Ivanov B.V., Koreshkov V.N, Sxirtladze A.G. Sistemы, metodы i instrumentы menedjmenta kachestva: Uchebnik dlya vuzov / Pod red. M.M. Kane. - SPb.: Piter, 2009. - 560 s.
B Kattakishiyev, I Mamayusupov Strategik menejment Toshkent 2008 y
R I Gumish, Matmurodov F.I. Innavatsion menejment Toshkent 2008y
Matmurodov F.I. Ma’muriy menejment Toshkent 2008y
S.I Ahmedov, R.I Nirimbetov Ishlab chiqarish menejmenti Toshkent 2008y
A.Qo’chqarov Menejer imkoniyatlari. “Istiqlol” nashriyoti 2000
SH.N.Zaynutdinov va boshqalar. Menejment asoslari. T. Moliya-2001 y
A.YUldashev, I.Sirojiddinov. Moliyaviy menejment. Namangan-2001 y.
|
| |
2-mavzu: Dasturiy ta’minot ishlab chiqishning hayotiy sikli modellari. Reja

2-mavzu: Dasturiy ta’minot ishlab chiqishning hayotiy sikli modellari. Reja
Download
301,39 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
06.01.2024
Hajmi
301,39 Kb.
#131333
Download
301,39 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
2-mavzu: Dasturiy ta’minot ishlab chiqishning hayotiy sikli modellari. Reja
Download
301,39 Kb.
Matnni ko'rish
Iqtisodiy o’sishning har xil bosqichlaridagi mehnatni
boshqarishning turlari

|
Iqtisodiy o’sishning har xil bosqichlaridagi mehnatni
boshqarishning turlari
|
bet | 2/5 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 167,69 Kb. | | #132437 |
Bog'liq 1 Mehnatni boshqarish xarakteri, mehnatni boshqarish turlari 1Iqtisodiy o’sishning har xil bosqichlaridagi mehnatni
boshqarishning turlari
Iqtisodiy o’sishning turi
|
Mehnatni boshqarish
|
Moddiy asos
|
Tizimni tashkil qiluvchi omil
|
Mehnatni boshqarishning turi
|
Sanoatlashganga qadar
|
Manufaktura ishlab chiqarish
|
Xususiy ishchilaring kooperatsiyasi
|
Hunarmandchilik
|
Sanoatlashgan
|
Yirik mashinali ishlab chiqarish
|
"Tirik qo’shimcha" larga ega mashinalar tizimi
|
Texnokratik
|
ilmiy-texnik
|
YAngilik kiritish larga asoslangan egiluvchan ishlab chiqarish
|
Ilmiy-ishlab chiqarish davrasidagi o’zaro hamkorlik
|
Innovatsion
|
F.Teylor shunday usullarni ishlab chiqqanki, ularga ko'ra ishning har bir turi, har bir operatsiya uchun xronometraj va ishchining harakatlarini sinchiklab o'rganish yordamida berilgan ishni bajarishning yagona, eng ratsional usuli belgilangan. Barcha xatolar, befoyda harakatlar bartaraf qilingan, eng mukammallari tanlab olingan. Mashhur fransuz fizigi Le Shatelening so'zlariga ko'ra, bu sanoatda mehnatni tashkil qilishga nisbatan qo'llanilgan matematikadan iborat bo'lgan.
Yuqori unumdor mehnatga nisbatan iqtisodiy majbur qilishdan foyd alanilgan:
ishbay ish haqining alohida tizimi (me'yorni bajargan va oshirib bajarganlar uchun oshirilgan tarif stavkalari va baholashlar; bajar-maganlar uchun - stavkalarni 20-30% ga pasaytirilishi, jarimalar);
vazifalarni bajarilishi va oshirib bajarilishiga ko'proq darajada yordam beruvchi sharoitlarni yaratish: batavsil yo'l-yo'riq ko'rsatish, mehnatni mayda-chuyda tafsilotlarigacha rejalashtirish, maxsus qurollar bilan ta'minlash, hisob, nazorat.
F.Teylor tizimidan foydalangan korxonalarda o'rtacha mehnat unumdorligi uch yil ichida ikki marta o'sgan. Birinchi o'ttiz yil ichida bu tizim yetarlicha keng tarqalgan, deyarli barcha yuqori rivojlangan mamlakatlarning kompaniyalari undan foydalanganlar. F.Teylor o'zining tizimini ishlab chiqarishning muvaffaqiyati birinchi navbatda xodimning o'ziga, uning jismoniy kuchiga bog'liq bo'lgan sharoitlarda ishlab chiqqan. Hozirgi zamon iqtisodiyotida texnika birinchi o'ringa chiqqan. Va shunga qaramasdan uning tizimi hali ham ishlab chiqarishni ratsionallashtirishning asosida yotadi. Undan bugun ham takrorlanuvchi operatsiyalarga ega korxonalarda keng foydalaniladi.
|
| |
Mustaqil ishni baholash mezonlari

|
Mustaqil ishni baholash mezonlari
|
bet | 2/3 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 20,7 Kb. | | #101904 |
Bog'liq 1699369989 (2)Mustaqil ishni baholash mezonlari.
Mustaqil ish quyidagi mezonlar asosida baholanadi:
1. Mustaqil ish hajmining va rasmiylashtirish qoidalarining talabga muvofiqligi;
2. Referat berilgan mustaqil ish mavzusiga mosligi;
3. Berilgan mavzuning to‘liq yoritilganligi;
4. Mustaqil ishda yangi ma’lumotlardan foydalanilganligi;
5. Mustaqil ishni bajarishda qo‘shimcha adabiyotlardan va maqolalardan foydalanilganligi;
6. Mustaqil ishni himoya qilganligi va savollarga javob berganligi.
Mustaqil ish uchun 5 ball ajaratilgan bo’lib, barcha rasmiylashtirish qoidalarida rioya qilingan taqdirda va mavzu ishda to’liq yoritilgan bo’lsa max 3 ball qo’yiladi. Agar ish himoya qilinsa 2 ball olish imoniyati bo’ladi. Mustaqil ishga qo’yiladigan ball himoya qilinganlik darajasiga qarab yuqori baholanadi.
Mustaqil ishni himoya qilish uchun:
Mavzu bo‘yicha og‘zaki ma’lumot tayyorlash lozim. Ma’lumotni bayon qilish vaqti – 5 ... 7 daqiqa.
Namoyish etish uchun qilingan ishning asosiy mazmunini yoritib beradigan 4 yoki 5 ta slaydni MS Power Point dasturi yordamida tayyorlash kerak.
Mustaqil ish mavzusini tanlash va bajarish.
Mavzu quyida keltirilgan 1 - jadval asosida olinadi.
Mustaqil ish mavzulari haftaning Dushanba va Juma kunlari soat 15:00 dan 16:00 ga qadar F bino 404 xonada qabul qilinadi.
Bir xil (ko‘chirilgan) ishlar baholanmaydi!!!
Robotexnikada sun’iy intellekt fani doirasida talabalar tomonidan mustaqil o‘qib o‘rganishlari uchun keltirilgan mavzular ro‘yxati
1-jadval
№
|
Mustaqil ish mavzulari
|
1
|
Mashina o’qitish turlari, o’qituvchili va o’qituvchisiz o’qitish algoritmlari.
|
|
|
| |
O’qituvchisiz (Unsupervised) o‘qitish algoritmlari
    
3

2
|
O’qituvchisiz (Unsupervised) o‘qitish algoritmlari
|
3
|
Mashinali o‘qitishda chiziqli regressiya masalasi. Bir o‘zgaruvchili chiziqli regressiya.
|
4
|
Mashinali o‘qitishda chiziqli regressiya masalasi. Ko‘p o‘zgaruvchili chiziqli regressiya
|
5
|
Mashinali o‘qitishda logistik regressiya masalasi.
|
6
|
SVM algortimi
|
7
|
k-means algortimi
|
8
|
Bilimlarni taqdim etishning Freym usuli
|
9
|
Sun’iy intellektda sinflashtirish masalalari.
|
10
|
Mashinali o‘qitish uchun kerakli instrumental vositalar (Octave/Matlab/Python/) tahlili.
|
11
|
Mashinali o‘qitish jarayonining umumiy qadamlari.
|
12
|
Sinflashtirish masalasi uchun softmax regressiya funksiyasidan foydalanish
|
13
|
Chiziqli regressiyada Cost funksiyani hisoblash
|
14
|
Logistik regressiyada Cost funksiyani hisoblash
|
15
|
Mashinali o‘qitishda chiziqli algebra amallaridan foydalanish.
|
16
|
Chiziqli regressiya modelini qurida gradiyentli tushish (gradient descent) algortimi
|
17
|
Sinflashtirish masalasi uchun logistik regressiya funksiyasidan foydalanish
|
18
|
Random forest algoritmi
|
19
|
Bilimlarni taqdim etish usullari
|
20
|
Python ning sklearn kutubxonasi imkoniyatlari
|
21
|
Sun’iy intellektda samaradorlikni baholash usullari. Tartibsizlik matritsasi (confusion matrix)
|
22
|
Sun’iy intellekt masalalarini yechishga mo’ljallangan python kutubxonalari
|
23
|
Sun’iy intellektda o’rgatuvchi tanlama(datasetning) ahamiyati
|
24
|
Sinflashtirish jarayonida ehtimollik qiymatlarini hisoblash va qarorlar chegaralarini aniqlash (decision boundry)
|
25
|
Klasterlash usullaridan foydalanish,
|
Mavzu: «Mashina o‘qitish turlari, o‘qituvchili va o‘qituvchisiz o‘qitish algoritmlari»
Dasturiy ta'minot jarayonlari modellari

ega yangi tizim yaratish uchun integratsiyalash orqali biznes tizimlari tobora
rivojlanib kelmoqda.
Amaliy dasturiy ta'minot jarayonlarining aksariyati umumiy modelga asoslanadi,
lekin ko'pincha boshqa modellarning xususiyatlarini ham o'z ichiga olishi mumkin.
Bu, ayniqsa, katta tizim uchun to'g'ri keladi. Katta tizimlar uchun barcha umumiy
jarayonlarning eng yaxshi xususiyatlarini birlashtirish mantiqan to'g'ri keladi. Ushbu
talablarni bajarish uchun dasturiy ta'minot arxitekturasini loyihalashda asosiy tizim
talablari haqida ma'lumotga ega bo'lish kerak. Buni bosqichma-bosqich rivojlantirib
bo’lmaydi. Kattaroq tizimdagi quyi tizimlar turli yondashuvlar yordamida ishlab
chiqilishi mumkin. Tizimning yaxshi tushunilgan qismlari sharsharaga asoslangan
jarayon yordamida aniqlanishi va ishlab chiqilishi yoki konfiguratsiya uchun tayyor
tizimlar sifatida sotib olinishi mumkin. Tizimning oldindan belgilash qiyin bo'lgan
boshqa qismlari har doim qo'shimcha yondashuv yordamida ishlab chiqilishi kerak.
Ikkala holatda ham dasturiy ta'minot komponentlari qayta ishlatilishi mumkin.
Ushbu umumiy modellarning barchasini birlashtirib "universal" jarayon modellarini
ishlab chiqish uchun turli xil urinishlar bo’lgan. Ushbu universal modellarning eng
mashhurlaridan biri AQShning dasturiy ta'minot injiniring kompaniyasi Rational
tomonidan ishlab chiqilgan Rational Unified Process (RUP) (Krutchen 2003)
hisoblanadi. RUP moslashuvchan model bo'lib, ushbu fan doirasida o’tiladigan har
qanday umumiy jarayon modellariga o'xshash jarayonlarni yaratish uchun turli
yo'llar bilan yaratilishi mumkin. RUP ba'zi yirik dasturiy ta'minot kompaniyalari
(xususan, IBM) tomonidan qabul qilingan, ammo u ommalashmagan.
Incremental ishlab chiqish - 2-mavzu: Dasturiy ta’minot ishlab chiqishning hayotiy sikli modellari. Reja

Incremental ishlab chiqish tizim mijoziga har bir rivojlanish bosqichi yetkazib berish
kerak degani emas. Tizimni bosqichma-bosqich ishlab chiqish va uni mijozlarga
hamda boshqa manfaatdor tomonlarga o’z fikrlarini bildirishga taqdim etish
mumkin, uni etkazib berish va mijozning muhitida joylashtirish shart emas.
Qo'shimcha yetkazib berish dasturiy ta'minot real operatsion jarayonlarda
qo'llanilishini anglatadi, shuning uchun foydalanuvchining fikr-mulohazalari
haqiqatga yaqin bo'lishi kerak. Biroq, fikr-mulohazalarni taqdim etish har doim ham
mumkin emas, chunki yangi dasturiy ta'minot bilan tajriba o'tkazish oddiy biznes
jarayonlarini buzishi mumkin.
Oliy ta’lim o‘qituvchisi malakasiga ega bo‘lish uchun qo‘yiladigan

|
Oliy ta’lim o‘qituvchisi malakasiga ega bo‘lish uchun qo‘yiladiganBog'liq uslubiy qo\'llanma3.3. Oliy ta’lim o‘qituvchisi malakasiga ega bo‘lish uchun qo‘yiladigan
talablar
Oliy ta’lim o‘qituvchisi kasbiy faoliyatiga qo‘yiladigan asosiy
maqsad talabalarning kasbiy, shaxsiy sifatlarini takomillashtirishdan
iborat. Shu bois o‘qituvchi kasbiy faoliyati yuzasidan qator vazifalar
tizimini bajarishi lozim. Ana shu vazifalarni samarali va muvaffaqiyatli
bajarilishi o‘qituvchi ning, eng avvalo, kasbiy, pedagogik tayyorgarligiga,
qolaversa, kasbiy kompetensiyasiga bog‘liq. U muntazam ravishda
pedagogik va kasbiy kompetensiyasini takomillashtirib borishi, tez
o‘zgarib ketayotgan jamiyatga mos ravishda faoliyat yurgazishi lozim.
Aytish joiz bo‘lsa, pedagogik kasbiy faoliyat davomiy bilim olish, tajriba
va yana bilim olishdan iborat bo‘lgan inson faoliyatiki, unga qo‘yiladigan
talablar ham takomillashib, oshib boraveradi.
Oliy ta’lim o‘qituvchisi vazifalari.
•
talabalar uchun oliy ta’lim dasturlari asosida nazariy bilimlarni,
umummadaniyat (kasbiy maxsus) kompetensiyalarni egallashlari uchun
tashkiliy sharoitlar yaratish;
•
talabalarda insonning tabiat bilan jamiyat, madaniyat, davlat bilan
uzviy bog‘liqligi qonuniyatlari haqidagi bilimlar bilan qurollantirish, inson
shaxsiyatining shakllantirish jarayon lari haqida bilimga, ilmiy
axborotlarni topish va talqin etish usullari, ularni qayta ishlash va saqlash
kabi masalalarga o‘rgatish va boshqalardan iborat.
•
bo‘lg‘usi mutaxassislarning o‘zi tanlagan soha va mutaxassisliklari
bo‘yicha amaliy bilimlarini shakllantirish, talaba shaxsining kasbiy
yo‘nalishini takomillashtirish, uning umumiy, kasbiy madaniyatini, o‘z
faoliyatini takomillashtirish;
•
talabalarning tadqiqotchilik faoliyatini rivojlantirish, ilmiy-
tadqiqotchilik faoliyatini shakllantirish;
67
•
talabalarning
kasbiy-shaxsiy imkoniyatlari
ochilishi uchun
ko‘maklashish.
|
| |
Pedagogik mahorat va kompetensiya mezonlari

36
ko‘ndalang qo‘yadi: bunda zamonaviy ta’lim tajribalaridan kelib chiqib,
o‘qituvchilar tayyorlashning turli yo‘nalishlarini qamrab olgan model
tavsiya etiladi, bu ishga turli sohalarga ixtisoslashtirilgan oliy o‘quv
muassasalari jalb qilinadi.
Davlat tomonidan tavsiya etilgan umumiy ta’lim modelining
instrumental qismi, ya’ni qo‘llanmalar tayyorlash bo‘limi alohida qayta
tashkil etishga molik. Chunki o‘qituvchining bugungi kun talab
darajasidagi tayyorgarligi masalasi shunga bog‘liqdir. O‘qituvchi
faoliyatining ilmiy-metodik ehtiyojlari turli yo‘nalish va sohalaridagi
ta’lim maskanlariga moslashtiriladi.
Oliy pedagogik ta’lim tizimida qo‘llanib kelinayotgan mavjud model
qolipi barcha uchun umumiy hisoblanadi. Uning talablari omma uchun
tushunarli bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Qo‘llashda esa aniq reja va maqsadlar
belgilab olinadi. Umumiy model qolipi bilan cheklanib qolmay, balki
instrumental-model andozasini ishlab chiqish zamon talabidir. Bu yangi
model tizimida o‘qituvchi-murabbiyning vazifalari, kompetentligi, ilmiy
tadqiqotlar, ilmiy-nazariy metodlar, ijtimoiy-pedagogik, madaniy-ma’rifiy
masalalar, tashkiliy, boshqaruv va taraqqiy etishni yo‘naltirish masalalari
o‘z aksini topishi lozim.
II BOB. MUTAXASSIS KOMPETENTLIGI ShAKLLANIShIDA

42
samaradorligini oshirishda o‘qitishning zamonaviy usullari, shakl va
vositalari, o‘yin texnologiyalari, muammoli o‘qitish va mustaqil ta’lim
turlari muhim o‘rin tutadi. Bu esa oliy ta’lim muassasalarida (OTM)
talabalar mustaqil ta’limi mazmunini ishlab chiqish va uni tashkil etish
hamda amalga oshirish usullarini takomillashtirish borasida chuqur ilmiy-
pedagogik izlanishlar olib borishni taqozo etadi.
Hozirgi kunda oliy ta’lim muassasalarida
talabalarning mustaqil
ta’limini tashkil etish Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2005 yil 21
fevraldagi 34-sonli buyrug‘i asosida tasdiqlangan «Talabalarning mustaqil
ishini tashkil etish, nazorat qilish va baholash tartibi» to‘g‘risidagi
namunaviy Nizom asosida amalga oshirilmoqda. Albatta, ko‘pgina oliy
ta’lim muassasalarida talabalarning nazariy va amaliy mustaqil ta’lim
olishlari uchun katta imkoniyatlar mavjud. Biroq, ko‘p hollarda o‘quv-
tarbiya jarayonida talabalarda mustaqil ta’lim olish ko‘nikma va
malakalarini shakllantirish masalasiga dolzarb pedagogik muammo
sifatida qaralmaydi, mustaqil ta’lim mazmunini tahlil etish va ishlab
chiqishga zamonaviy
nuqtai nazardan yondashilmaydi, uning samarali
metod, shakl hamda vositalaridan foydalanishga yetarlicha e’tibor
berilmaydi. Bu va shunga o‘xshash boshqa masalalar oliy ta’lim
muassasalarida bakalavrlar tayyorlashda talabalarning mustaqil ta’limini
tashkil etish, amalga oshirish, nazorat qilish borasida qator pedagogik
muammolar mavjudligini ko‘rsatadi.
Mazkur masalalarni ilmiy-pedagogik nuqtai nazardan o‘rganish, ta’lim
jarayonida talabalarning mustaqil ta’lim olishga bo‘lgan ehtiyojini
e’tiborga olish va mustaqil bilim egallashlari
uchun yetarli shart-sharoit
yaratib berish zarurati, oliy ta’lim muassasasi o‘qituvchilarining talabalar
mustaqil ta’lim olishlarini tashkil etish, amalga oshirish va nazorat qilish
bo‘yicha kasbiy-pedagogik tayyorgarligining
zamon talablari darajasida
emasligi, talabalarda mustaqil ta’lim olish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va
malakalarining yetarli darajada shakllanmaganligi, talabalar mustaqil
ta’lim olishlarini tashkil etish, amalga oshirish va nazorat qilishga oid
o‘quv-metodik
adabiyotlar, tavsiyalar, ishlanmalar, yo‘riqnomalar,
ko‘rsatmalarning yetarli emasligi natijasida OTM larda tayyorlanayotgan
bakalavrlarning ayrimlarida mustaqil holda qaror qabul qilish va o‘z nuqtai
43
nazarini himoya qila olish ko‘nikmalarini to‘liq shakllanmaganligi
muammoning
nihoyatda
dolzarbligini
ko‘rsatadi (Rosina, 2006;
Boltabaeva, Dadamirzaev, 2008).
Ushbu uslubiy qo‘llanmaning maqsadi Oliy o‘quv
yurtlarida
malakali mutaxassis kadrlar tayyorlashda mustaqil ta’limning o‘rni, uning
ijodiy fikrlaydigan, mustaqil faoliyat yuritadigan, o‘z-o‘zining kasbiy
takomillashuvini nazorat qiladigan shaxslarni tarbiyalashdagi o‘rnini
ko‘rsatish va bo‘lajak mutaxassisning kompetentligini shakllanishida
uning rolini tahlil etishdan iboratdir.
Фундаметал 
билимлари - Педагогик компетентлик

58
Oliy ta’lim o‘qituvchisining
amaliy tayyorgarligi, uning darslar
bo‘yicha bilish va tashkil etish qobiliyatlari bilangina o‘lchanmaydi, u ham
bir qator metodologik-texnologik va boshqa
faoliyat turlarida namoyon
bo‘ladi.
Faollashtirish.
Insondagi bilim, ko‘nikma, mahorat, tajriba, hulq-
atfor, his-hayajon va boshqa sifatlarini potensial-faol harakatga aylantirish
demakdir.
Didaktika.
Ta’lim-tarbiyaning nazariy asoslaridan biri bo‘lib,
pedagogikaning bir qismidir.
Pedagogninning tashkilotchilik faoliyati.
Talabalarni faoliyatning
turli sohalariga va jamoa
faoliyatini tashkil qilish, ularni tarbiyaning
ob’ektidan sub’ektiga aylantirish vositasidir.
Tashkilotchilik ayniqsa
tarbiyaviy ishlarda samarali hisoblanadi.
Interpretizatsiya –
taqdim etish, nimanidir uqtirish.
Adaptatsiya
– moslashuv.
Safarbarlikni bilish –
talabalarning diqqatini tortuvchi,
ularda
o‘qishga, mehnatga va boshqa faoliyat turlariga qat’iy qiziqish
uyg‘otuvchi, darslarga nisbatan ishtiyoq va o‘quv ishlari bo‘yicha
ko‘nikma bilan, o‘quv ishlari ilmiy asoslari bilan qurollantiruvchi, bilimlar
va hayotiy tajribalarni dolzarblashtiruvchi, atrof-muhitga nisbatan mustaqil
va
ijodiy
munosabatda
bo‘lishni
shakllantiruvchi, talaba va
tarbiyalanuvchilar
uchun
odob-axloqni
yuksaltiradigan
vaziyatlar
tug‘diradigan, baholash va jazolashning maqbul metodlarini qo‘llovchi,
o‘qituvchi va talaba o‘rtasida hamkorlikdagi
faoliyat yurgazish muhitini
yaratuvchi xususiyatlardir.
Jarayon faoliyati - 2-mavzu: Dasturiy ta’minot ishlab chiqishning hayotiy sikli modellari. Reja

Talablarni ishlab chiqish jarayonida uchta asosiy faoliyat mavjud:
1. Talablarni aniqlash va tahlil qilish (Requirements elicitation and analysis.).
Bu mavjud tizimlarni kuzatish, potentsial foydalanuvchilar va xaridorlar bilan
muhokamalar, vazifalarni tahlil qilish va boshqalar orqali tizim talablarini
olish jarayoni. Bu bir yoki bir nechta tizim modellari va prototiplarini ishlab
chiqishni o'z ichiga olishi mumkin. Bular aniqlanishi kerak bo'lgan tizimni
tushunishga yordam beradi.
2.
Talablar
spetsifikatsiyasi
(Requirements
specification).
Talablar
spetsifikatsiyasi - bu talablarni tahlil qilish jarayonida to'plangan
ma'lumotlarni talablar to'plamini belgilaydigan hujjatga o’tkazish faoliyati.
Ushbu hujjatga ikki turdagi talablar kiritilishi mumkin. Foydalanuvchi
talablari - bu tizimning mijozi va oxirgi foydalanuvchisi uchun tizim
talablarining abstrakt bayonotlari; tizim talablari –
taqdim etiladigan
funksionallikning batafsil tavsifi.
3. Talablarni tasdiqlash (Requirements validation). Ushbu faoliyat amaliylik,
mustahkamlik va to'liqlik talablarini tekshiradi. Ushbu jarayon davomida
talablar hujjatidagi xatolar albatta ravishda aniqlanadi. Keyin bu
muammolarni tuzatish uchun uni o'zgartirish kerak.
Talablarni tahlil qilish bosqichi aniqlash va spetsifikatsiya qilish jarayonida davom
etadi va butun jarayon davomida yangi talablar paydo bo'ladi. Shuning uchun tahlil
qilish, ta'riflash va spetsifikatsiya qilish faoliyati bir-biriga bog'langan.
Agile usullarda talablarni spetsifikatsiya qilish alohida faoliyat emas, balki tizimni
ishlab chiqishning bir qismi sifatida qaraladi. Talablar tizimning har bir o'sishi uchun
ushbu rivojlanish ishlab chiqilishidan oldin norasmiy ravishda belgilanadi. Talablar
foydalanuvchi ustuvorliklariga muvofiq belgilanadi.
Talablar ishlab chiqish
guruhining bir qismi bo'lgan yoki ular bilan yaqindan ishlaydigan
foydalanuvchilardan kelib chiqadi.