nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
mahsulotlari tarkibidagi har bir sinf nom enklaturasi uzluksiz ravishda

|
mahsulotlari tarkibidagi har bir sinf nom enklaturasi uzluksiz ravishdaBog'liq axborotlashtirishmahsulotlari tarkibidagi har bir sinf nom enklaturasi uzluksiz ravishda
kompyuterlashtirish jarayonining ta’siri ostida b o ia d i.
Ular yangi turining yaratilishi xalq xo'jaligining axborot ta ’m inoti
imkoniyatlarini kengaytirmoqda. Axborot mahsulotlari va xizmatlari o'rtasida
ko'pincha aniq chegara bo'lm aydi, zero ular bir-birini to'ldirib turadi.
Xalqaro jahon amaliyotida axborot tovarlariga axborot-kommunikatsiyalar
biznesining ishlab chiqaruvchi mahsulotlari ham da ta’m inlovchi qism i
kiritiladi. D unyo axborot-kommunikatsiyalar bozorini quyidagi sektorlarga
ajratish m um kin.
Jahon axborot-kommunikatsiyalar bozori tahlili shuni ko‘rsat-
moqdaki, axborot mahsulotlarini taqdim etish usullarini tanlashga quyidagi
omillar katta tasir ko‘rsatadi:
a) axborot xarakteri va eng awal uning o ‘zgarib turish darajasi;
b) iste’molchining axborot mahsulotlaridan foydalanish xarakteri;
d) iste’molchilardagi mavjud texnik vositalar va o‘sha hududdagi
telekommunikatsiya vositalarining ahvoli;
e) qiymatiy parametrlar (axborotlarni uzatish bo‘yicha telefon
xizmatlarini to‘lash qiymati, dasturiy-texnik vositalar qiymati va hokazo);
0
foydalanuvchilar soni va ularning m a’lumotlar bazasi bilan
muloqatda bo‘lish tezligi.
Shunday qilib, axborot-kommunikatsiyalar bozorining mamlaka-
timizda shakllanishi jahon amaliyotidan kelib chiqqan holda yo‘lga qo‘yilishi
kerak. Zero, aynan shu narsa mehnat unumdorligi va sifatini oshirish,
yalpi ichki mahsulotni yanada yuksaltirishning asosiy omillaridan hisob
lanib, mamlakatning iqtisodiy o‘sish sur’atini belgilab beradi.
Nazorat va muhokama uchun savollar
1. Axborotga, iqtisodiy axborotga ta’rif bering.
2. Axborotning sifat xususiyatlariga nimalar kiradi?
3. Axborot resurslari tarkibiga nimalar kiradi?
4. Axborot resurslarining xususiyatlarini sanab o‘ting.
5. Axborotning qiymati qanday qilib hisoblanadi?
6. Axborotning to‘laqonlik koefTitsiyenti qanday qilib hisoblanadi?
7. Axborotlar miqdorini qanday qilib hisoblash mumkin?
8. Qanday interaktiv xizmatlami bilasiz?
9. Axborot mahsulotlarini taqdim etish usullariga qanday omillar ta’sir
ko'rsatadi?
10. O'zbekiston Respublikasida axborot-kommunikatsiya bozorining
shakllanishi qanday afzalliklarga olib keladi?
11. O'zbekiston Respublikasining xalqaro axborot maydoniga kirib borishida
qanday vazifalar muhim hisoblanadi?
67
|
| |
Tizimlar tasnifi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Tizimlar tasnifi.
Tizimlarni qiyoslash va farqlash, ulaming bir-biri
ga o'xshashlari va farqlilarini ajratish orqali tasniflash amalga oshiriladi.
Tasniflash
— bu faqat borliq modeli va uni turli belgilar, ya’ni
kirish va chiqish jarayonlarining bayoni, ulaming kelib chiqishi, bosh
qaruv turi, boshqaruvning resurslari bilan ta’minlanganligi va hokazo
bo'yicha amalga oshirish mumkin. Tizimni mazkur belgiga ko'ra tasniflash
4.1 -rasmda keltirilgan.
Sun ’iy tizimlar —
bu inson tomonidan yaratilgan tizimlardir.
Tabiiy tizimlar
— bu tabiatda yoki jamiyatda inson ishtirokisiz yuzaga
kelgan tizimlar.
Aralash tizimlar
tabiiy va sun’iy tizimlarni o‘z ichiga oladi.
Ergonomik tizimlar
— bu, „mashina-inson — operator" majmuyi.
Biotexnik tizimlap
— tirik organizmlar va texnik qurilmalar kiradigan
tizimlardir.
71
4.1-rasm. Tizimlar tasnifi.
Tashkiliy tizimlar —
bu, zaruriy vositalar bilan jihozlangan kishilar
jamoasidan tashkil topgan tizimlar sanaladi.
4.2. Axborotning tashkiliy tizimda boshqaruv darajasiga
ko‘ra taqsimlanishi
Tashkiliy tizim
— boshqarish, shuningdek, tashkiliy tuzilma,
maqsadlar, boshqarish samaradorligi va xodimlami rag‘batlantirish qoidalari
mezonlari uchun foydalaniladigan, xodimlarning yurish-turishi va texnik
vositalarning ishlatilish tartibini belgilovchi qoidalar yig'indisidir.
Tashkiliy tizimlar ishlab chiqarish vositalaridan foydalanuvchi ki
shilar jamoasining ishlab chiqarish faoliyatini boshqarish uchun m o'l
jallangan. Oxirgisi ancha muhim holat hisoblanadi, chunki tashkiliy
tizimlar texnik vositalarning o‘ziga xosligini, xususan, boshqaruv vosi
talarini hisobga olishi lozim.
Tizimda boshqaruv obyekti — bu muayyan moddiy zaxiralarga ega va
aniq mahsulotni olishga yo'naltirilgan ishlab chiqarish operatsiyalarini
bajaruvchi vazirlik, idora, korxona, sex, ishlab chiqarish, uchastkalar,
ijrochilar jamoasi yoki ayrim shaxslardir. Boshqaruv obyektining faoliyati
ishlab chiqarish jarayoni chog'idagi turli holatlardagi vazifalami amalga
oshirishga bo'ysindirilgan.
72
Boshqaruv organi obyektni boshqarish uchun tashkiliy tizimdan
foydalanuvchi shaxs yoki shaxslar guruhi sanaladi.
Tashkiliy tizimlar
|
Tashkiliy murakkablik - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Tizimning tarkiblashganligi — bu tizimning alohida elementlari va
ularning tashqi muhit bilan o'zaro harakati o'rtasidagi ichki aloqalaming
doimiy tarkibidir. Tizim tarkibi — uning faoliyati samaradorligini ko'p
jihatdan belgilovchi muhim tavsiflardan biri sanaladi.
Tizimning bo‘linishi — bu uning maqsadlar va vazifalarga javob
beruvchi m a’lum belgilar bo'yicha ajratilgan elementlar yoki bir qator
kenja tizim lardan tuzilganligini anglatadi. Kenja tizim lar bunday
ajratilishning asosini tashkil etib, bunda elementlar o'rtasidagi aloqalar
ko'proq, kenja tizimlar o'rtasida esa kamroq bo'ladi.
Tizim tushunchasi shu m a’noda nisbiyki, tizim elementining o'zi
ham murakkab tizim bo'lishi mumkin. Biror belgi bo'yicha ajratilgan
tizim o'ziga nisbatan yuqori darajadagi tizim elementi bo'lishi mumkin.
Tashqi muhit.
„Tizim" tushunchasi tizimga kiruvchi bir qator
elementlami cheklaydi: shartli ravishda cheklangan chegara o'ranadi, undan
tashqaridagi elementlar esa ushbu tizimga kirmay qoladi. Bundan
anglashiladiki, tizim o'z-o'zidan emas, balki boshqa ko'plab elementlar
qurshovida mavjud bo'ladi. Ayrim masalalami hal etishda bizni bu tashqi
muhitning barcha elementlari emas, balki ushbu masala nuqtayi nazaridan
tashqi muhitni tashkil etuvchi, ko'rib chiqilayotgan tizimga biror-bir
aloqasi bo'lgan elementlargina qiziqtiradi. Tashqi muhit — bu ko'rilayot
gan tizimga ta’sir ko'rsatuvchi yoki ko'rilayotgan masala sharoitida uning
ta’siri ostida bo'lgan, tizimdan tashqaridagi har qanday tabiat elementlaridir.
Chunki, real sharoitlarda tizimlarning har biri alohida emas, balki
boshqalari yonida, bir-biriga bog'liq holda ishlaydi. Tizimlarni tahlil va
sintez qilish chog'ida aloqalarning ikki xil turi ajralib turadi: ichki va
tashqi aloqa. Tashqi aloqaga ega tizimlar ochiq deb, unga ega emaslari esa
yopiq aloqa deb ataladi.
B izning fikrim izcha boshqaruv jarayonlarini axborotlashtirishda

|
B izning fikrim izcha boshqaruv jarayonlarini axborotlashtirishdaBog'liq axborotlashtirishB izning fikrim izcha boshqaruv jarayonlarini axborotlashtirishda
quyidagilarni e ’tiborga olish zarur bo'ladi:
1. A xborot-kom m unikatsiyalar texnologiyalari asosida davlat
boshqaruvini takomillashtirish. Axborotlar to'g'ri va tezkor qarorlar qabul
qilishning asosini tashkil qiladi. АКТ davlat boshqaruvini takomillashtirishda
nafaqat zarur, balki samarali vositaardan hisoblanadi. Shu bilan birgalikda
talab qilinayotgan muhitni yaratishda so'z erkinligi, iste'molchilarhuquqi,
axborot himoyasi, intellektual mulk egasi huquqi kabilarni ta’minlash
kerak. Qog'ozsiz texnologiyalarning keng yo'lga qo'yilishi ish joylaridagi
mehnat unumdorligi sifati, vaqtni tejash va samaradorlikni yuksaltirishda
katta ahamiyat kasb etadi. Agar 2006-yilda respublika idoralari ichida qog'ozsiz
hujjat aylanishi 28,2 % ni tashkil qilgan bo'lsa, hozirgi kunda 50,4 % ni
tashkil qilmoqda, ya’ni qog'ozsiz texnologiyalar tizimi kundan-kunga
kengayib bormoqda.
2. Bozor muhiti. Axborotlashgan jamiyat ustunliklaridan iqtisodiy va
ijtimoiy jihatdan maksimal samarali foydalanish borasida ulami tartibga
solib turish muhitini shakllantirib, uning asosida yangi xizmatlami joriy
etish va infratuzilmani kengaytirishga investitsiyalarni jalb etishni qutlash
lozim. Zamonaviy aloqa kanallarining mavjudligi va ular xizmatlari narxining
arzonligi АКТ keng foydalanishning zamini bo'lib xizmat qiladi.
3. Standartlashtirish. Axborotlashgan jamiyatda standartlashtirish asosiy
omillardan biri hisoblanadi. Global va hududiy darajalarda aloqalar o'zaro
bir-biriga mos keladigan standartlarga rioya qilishni talab qiladi.
4. Iste’molchilar huquqini himoya qilish. Iste’molchilar asosli ravishda
ulaming shaxsiy hayotlarini tashqi muhitdan himoyalanganligidan havotirda
bo'lishadi. Axborotlashgan jamiyatni shakllantirishda shaxsiy axborotlaming
himoyalanganlik darajasi katta ahamiyat kasb etadi.
5. Intellektual mulkka ega bo'lish huquqi. Elektron tijoratni yo'lga
qo'yish, dasturiy mahsulotlami ishlab chiqish va sotishda intellektual
mulkka ega bo'lish huquqi katta ahamiyat kasb etmoqda. Elektron tijoratning
keng kirib kelishi axborotlashgan jamiyatning shakllanishida asosiy
omillardan hisoblanadi. So'rovda ishtirok etganlaming nima uchun Internet
orqali xarid qilishmaganliklarini quyidagicha izohlashgan: 43,7 % —
Internet tarmog'iga ulanmagan, 30,3 % — tovar va xizmatlami shaxsan
xarid qilishni afzal ko'rishgan, 26,0 % — Internet tarmog'idan nimani
va qanday qilib xarid qilishni bilmaslik kabi sabablarni keltirishgan.
Boshqarish
deb obyektning asosiy xossalarini saqlab qolish yoki
m a’lum bir maqsadga erishish uchun uni rivojlantiruvchi tizimning
funksiyasiga aytiladi.
78
|
| |
statik 
va 
dinamik - Axborot texnologiyasi va tizimlari

H(t) M.
Bunday tizimlar yuqorida ta’kidlaganimizdek dinamik tizimlar
deb yuritiladi. Dinamik tizimlarda vaqt f'o 'tis h i bilan xossalar to'plami
o'zgarar ekan, demak tizim holati
A(t) ham o'zgarib boradi.
M.
Tashqi muhit bilan boMadigan aloqasiga qarab ochiq yoki yopiq
tizimlar boMishi mumkin. Ochiq tizimlar tashqi muhit bilan faol aloqada
boMadi. Yopiq tizimlarning elementlari esa tashqi muhitdan ta’sirlanmaydi.
Axborot tizimini ishlab chiqishdan maqsad —
tashkiliy loyiha-
lashtirish, texnologik va hokazo jihatlarini hisobga olgan holda tizim
faoliyatining samaradorligini oshirishdir.
O'rganilayotgan fan sohasini aks ettiruvchi ham umumiy, ham ayrim
xususiyatlarga ega boMgan tizimning ko‘plab tushuncha va ta’riflari mavjud.
Umumiy holatda
tizim deganda ular orasidagi va ulaming xususiyatlari
o'rtasidagi aloqalar majmuyiga ega boMgan, ya’ni bir-biriga chambarchas
bogMangan qismlardan iborat butun bir obyektlar majmuasi tushuniladi.
Bunday ta’rifdagi tizimga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin:
detallar va tutashtiruvchi qurilmalardan yig‘ilgan mashina; hujayralaming
butun majmuyini
tashkil etuvchi tirik organizm; turli resurslar, bir-biri
bilan bogMangan ko‘plab ishlab chiqarish jarayonlari va kishilar jamoalari
yaxlitligida yuzaga kelgan korxonalar va hokazo. Bunday hollarda obyektlar
(qismlar) yagona tizim sifatida ishlaydi, ya’ni
har bir obyekt, kenja
tizimlar, umumiy tizim oldidagi yagona maqsad uchun harakat qiladi.
,,Tizim“ni aniqlashga quyidagi atamalar kiradi: „obyektlar11, ,,alo-
qalar“, „xususiyatlar"
Obyektlar
— tizimning bir boMagi yoki komponentlari boMib,
jismoniy, matematik o ‘zgaruvchan
tenglamalar, qoida va qonunlar,
texnologik jarayonlar, axborot jarayonlari, ishlab chiqarish boMinmalari
kabi ko'plab cheklanmagan qismlarga ega.
Xususiyatlar
— bu obyektning sifatini ifodalovchi parametrlardir.
Xususiyat tizimning m a’lum bir oMchamga
ega obyektlarini bittalab
miqdoriy jihatdan bayon etish imkonini beradi. Obyektlarning xususiyatlari
tizim harakati natijasida o'zgarishi mumkin.
Aloqalar
obyektlar va ulaming xususiyatlarini tizim jarayonida yagona
yaxlitlikka birlashtiradi. Bunda barcha tizim elementlarining kenja tizimlari
va tizimlar o'rtasida aloqa bo'lishi nazarda tutiladi. Ayrim umumiy
qonuniyatlar, qoidalar yoki tamoyillar bilan birlashuvchilar o'rtasida
aloqaning mavjud bo'lishi tizimning asosiy tushunchasi sanaladi.
Boshqalar
bilan biror-bir aloqaga ega bo'lmagan element ko'rib chiqilayotgan tizimga
kirmaydi. Tizimning xususiyatlari quyidagilar sanaladi: elementlar
69
murakkabligi, maqsadga
qaratilganligi, turli-tumanligi hamda ular tabiati,
tarkiblashganligi, boiinishligidir.
Tizimlar tarkibi hamda asosiy maqsadlariga ko'ra farqlanadi. Quyida
4.1-jadvalda turli elementlardan iborat bo'lgan va turli maqsadlarga qaratilgan
bir qancha tizimlar namuna sifatida keltirilgan.
ISHNI BAJARISH TARTIBI - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 168/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgISHNI BAJARISH TARTIBI
1. Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan mineral, organik o’g’itlarning, pestitsidlarning turlari, ahamiyati va ularning organizmlarga ta’sirini o’rganib jadval to’ldiriladi.
2. Biologik kurash usullari va ularning xususiyatlari haqida ma’lumotlar to’planadi.
TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq.
Muammoli vaziyat yaratish uchun savollar
Qishloq xo’jaligini kimyolashtirish zaruriyati nimada?
2. Qishloq xo’jalik mahsulotlarini etishtirish va atrof muhit muhofazasi.
3. Kimyoviy o’g’itlarning ahamiyati va tabiatga ta’siri?
4. Pestitsidlardan foydalanish natijasida yuzaga keladigan ekologik muammolar va ularni bartaraf etish.
2-topshiriq. O’zbekistonda eng ko’p kimyoviy moddalar ishlatiladigan hududlarni kartadan aniqlab, yozuvsiz kartaga tushiring. Respublikamizda qishloq xo’jaligining biosferaga ta’sirini o’rganing.
MAVZU YUZASIDAN SAVOLLAR:
1. Atrof muhit sofligiga qanday omillar omillar ta’sir qiladi?
2. Agroekotizimlar haqida tushuncha bering?
3. Antropogen landshaftlarga qanday landshaftlar kiradi?
4. Qishloq xo’jaligida foydalaniladigan yerlarning hozirgi holati?
ASOSIY TUSHUNCHALAR VA TAYANCH ATAMALAR
Kimyolashtirish, agroekotizimlar, antropogen landshaftlar, mineral o’g’itlar, organik o’g’itlar, pestitsidlar, biosfera, kimyoviy ifloslanish, biologik kurash usullari.
Nazorat shakli (hisobot, taqdimot): kichik guruhlarda ishlash natijasida oxiriga etkazilgan ish hisobot tarzida o’qituvchiga topshiriladi. Natijalar “a’lo”, “yaxshi”, “qoniqarli”, “qoniqarsiz” baholar ko’rinishida joriy baholashdagi 30 ball hisobidan mashg’ulotlarga ajratilgan soatlar asosida ballar belgilanadi. Bu mashg’ulot uchun maksimal ball 1,5 ball bo’lib, quyidagi mezonlar asosida talabalar bilimlari baholanadi:
1,4-1,5 ball – “a’lo”: xulosa va qaror qabul qilish, ijodiy fikrlay olish, mustaqil mushohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
1,2-1,3 ball– “yaxshi” mustaqil mshohada yurita olish, amalda qo’llay olish, mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0,5-1,1 ball – “qoniqarli” mohiyatini tushunish, bilish, aytib berish, tasavvur hosil qilish darajalariga ega bo’lsa qo’yiladi;
0-0,4 ball –“qoniqarsiz”: berilgan topshiriqlar bo’yicha tasavvurga ega bo’lmasa va bilmasa qo’yiladi.
|
| |
VI bosqich 
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. 
VII bosqich

|
VI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
VII bosqich
|
bet | 167/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgVI bosqich
O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash.
VII bosqich
Erishilgan natijani tahlil qilish va yakun yasash.
|
O’rganilgan mavzu yuzasidan savollar va didaktik jadvallar beradi.
Guruhlar faoliyatini tahlil qiladi, talabalarga mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini beradi.
|
Savollar va didaktik jadvallarni bajaradi.
Mustaqil va ijodiy ish topshiriqlarini belgilaydi.
| |
Ishning maqsadi: Qishloq xo’jaligida ishlatiladigan mineral o’g’itlar va pestitsidlar va ularning biosferaga ta’sirini o’rganish.
Kerakli materiallar va jihozlar: O’zbekiston tuproqlari atlasi, O’zbekiston yer resurslari atlasi, O’zbekiston ekologik kartasi, “O’zbekistonda atrof-muhitning holati va tabiiy resurslardan foydalanish” to’plam, mineral o’g’itlardan foydalanish jadvali, ma’ruza matni, rangli qalamlar, yozuvsiz xarita.
Nazariy material. Hozirgi kunga qadar qishloq xo’jaligi sohasida mineral o’g’itlar va pestitsidlardan keng foydalanib kelingan. Oqibatda tirik organizmlar o’rtasidagi o’zaro bog’lanishlarning buzilishi, atrof-muhitning ifloslanishi, zararkunanda populyatsiyalarning chidamli formalarini kelib chiqishi, aholini jiddiy kasalliklar bilan kasallanishi kabi holatlar yuzaga keladi.
O’simliklarga azotli o’g’itlarni ortiqcha berish ularning poyasini yotib qolishi, zararkunanda va kasalliklarga beriluvchanligini ortishi hamda ularni qurg’oqchil va sovuqqa chidamlilik xususiyatlarini susaytirib yuborishi mumkin. Sug’orish jarayonida mineral o’g’itlar va pestitsidlarning 20% suv bilan yuvilib ketadi. Ozuqa zanjirlariga o’tgan va to’plangan kimyoviy moddalar tirik organizmlarni zaharlashi va o’ldirishi mumkin.
Fosforli o’g’itlardan ortiqcha foydalanish tuproqda strontsiy, uran, radiy, toriylarning tabiiy radioaktiv birikmalarning to’planishiga sabab bo’ladi. O’simlikni temir va ruxni o’zlashtirish qobilyati pasayadi.
Kaliyli o’g’itlar atrof-muhitga uncha zarar etkazmasada, ammo u bilan birga tuproqqa tushgan yer osti suvlariga salbiy ta’sir etishi mumkin.
Pestitsidlardan qishloq xo’jaligida foydalanish ham atrof muhitni ifloslanishiga olib keladi. Ular qishloq xo’jalik ekinlarida bo’ladigan kasalliklar, zararkunandalar va begona o’tlarga qarshi kurashda ishlatiladi. Ular shamol bilan uzoq masofalarga tarqaladi. Bu moddalar ekologik ozuqa zanjirlariga o’tib tuproq va suvdagi o’simliklarga undan hayvon va qushlarga ozuqa va suv bilan birga inson organizmiga o’tadi.
Vaqt o’tishi bilan qishloq xo’jaligi zararkunandalari ham pestitsidlarning zaharli ta’siriga moslashadi. Atrof-muhit omillariga pestitsidlarning barqarorligi ularni ancha xavfliligidan dalolat beradi.
Boshqa turdagi organizmlar yordamida xo’jalikda keraksiz organizm sonini kamaytirish usuli o’simliklarni biologik usulda ximoya qilish deyiladi.
|
| |
A.Sh. Bcgmuradov va boshqalar. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti

Mujassamlashgan bank avtomalashtirilgan axborot tizimlari (BAAT)
mablag' kiritish va kredit berishning berilgan shartlari bo'yicha nazorat
qilinadigan mablaglami o‘zlashtirish, qaytarilishi va muvafiqlashtirilishini
jadallashtirish vositasi boMgan yagona dasturiy texnologik majmuadan iborat
boMadi. Mujassamlashgan BAAT bank vazifalari aloqalarining butun
murakkabligini o'zida aks ettirilgan holda majmuaviy qamrab oladi. Bu
mukammal avtomatlashtirilgan vazifalar majmuasi emas, balki murakkab
tizimning xususiyalari: ierarxik tuzilishining murakkabligi, emerjmentlik,
vazifaviy maqsadlarning ko'pligi; stoxastik (ehtimollik) harakteriga ega
jarayonlami boshqarishni ta’minlashda ishning o'zgaruvchanligi va ko'p
vazifalikka xos boMgan dasturlar majmuasidir. Shuning uchun ham
mujassamlashgan BAAT ni ishlab chiqishda uning tarkibiy tuzilishi va
mazmuniga ta ’sir qiluvchi ko'p sonli omillar:
— bankning umumiy ta’riflari, hozirgi va kelgusidagi maqsadlari
hamda uni rivojlanishining strategik yo'nalishlarini, boshqaruvning vujudga
kelgan tuzilishining xususiyatlari;
— tizimning arxitekturasi va avtomatlashtirish kerak bo'lgan
vazifalarining tarkibi;
— kiruvchi va chiquvchi hujjatlaming miqdori;
— axborot xavfsizligiga talablarni tahlil qilish talab qilinadi.
Bunday tahlil asosida bo'lg'usi tizimning asosiy tamoyillari ishlab
chiqiladi.
Erkin elektromagnit tebranishlarning asosiy qonuniyatlari

𝑞 = 𝑄
𝑚
cos 𝜑 ; 𝑖 =
𝑄
𝑚
√𝐿𝐶
𝑠𝑖𝑛𝜑
munosabatlar topiladi. Tok kuchining qiymati
sin 𝜑 = 1
da maksimal (
𝑖 =
𝐼
𝑚
) bo'lgani sababli, ikkinchi tenglikdan
𝐼
𝑚
=
𝑄
𝑚
√𝐿𝐶
bo'ladi va
𝑖 = 𝐼
𝑚
sin 𝜑
Kelib chiqadi.
Topilgan natijalardan ko'rinadiki, kondensatorning zaryadi va
g'altakdagi tok kuchi garmonik qonuniyat bo'yicha o'zgaradi. Binobarin,
ideal tebranish konturida yuzaga keluvchi tebranishlar garmonik ekan. Shu
bilan birga, kondensator qoplamalaridagi zaryadning va zanjirdagi tok
kuchining tebranishlari orasida fazalar farqi
𝜋/2
bo'ladi (
𝑠𝑖𝑛 𝜑 =
𝑐𝑜𝑠 (𝜑 +
𝜋
2
).
Konturdagi zaryad va tok kuchining tebranish grafiklari
2.19- rasmda keltirilgan.
2.19-rasm
Interaktiv xizmatlami - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlariBog'liq axborotlashtirishInteraktiv xizmatlami
shartli ravishda
oltita guruhga
ajratish maqsadga
muvofiqdir:
1) „axborot supermarketlari“ — ko‘p hajmli va turli mavzudagi
ma’lumotlar bazasiga kirishni ta ’minlovchi xizmatlar;
2) iste’molchilaming maxsus guruhlariga mo'ljallangan ixtisoslashgan
xizmatlar;
3) elektron kataloglarga kirishni ta ’minlovchi kutubxona shaklidagi
interaktiv xizmatlar. Ushbu xizmatlar bibliografik axborotlarni interaktiv
usulda yetkazib beruvchilardan hisoblanadi;
4) videomatn xizmatlari. Interaktiv xizmatlar ichida ular eng ko'p
abonentlar soniga ega;
5) turli axborot-qidiruv tizimlariga kirish imkoniyatini beruvchi
telekommunikatsiya shluz vazifasini bajaruvchi interaktiv xizmatlar;
6) real vaqt birligida m a’lumotlar bazasiga interaktiv kirishni
ta’minlovchi maxsus axborot xizmatlari.
Olimlarning [13,22,38,39] fikricha, axborot mahsulotlarining jamiyat
va davlat miqyosida aylanishi quyidagi ko'rinishda bo'lishi mumkin:
a) ularni yaratish, saqlash, foydalanish, uzatish va tarqatish
jarayonlarida tovar sifatida;
b) subyektlar ahvolini huquqiy muvofiqlashtirish va boshqarishni
amalga oshirishning (rasmiy hujjatlar va sud qarorlari orqali) vositasi sifatida;
d) qaror qabul qilishning manbayi sifatida;
e) ta’limning konstitutsiyaviy hukukini amalga oshirish jarayonida
ta’lim olish va tarbiyalashning manbayi sifatida;
0 yuridik va jismoniy shaxslar faoliyati haqidagi hisobot (buxgalteriya,
statistik, soliq va hokazo) sifatida.
Yuqori sifatli va tezkor yetkazilib beriladigan axborot mahsulotlariga
talab doimo o'sib bormoqda. Hamma boshqarish obyektlari ham katta
hajmdagi axborot mahsulotlarini saqlash va qayta ishlash imkoniyatiga ega
emas. Shuning uchun ham axborot mahsulotlari va xizmatlarining
mamlakatimizda keng tarqalishi uning axborot-texnologik bazasi, aloqa
tizimi va ma’lumotlarni uzatish vositalari, axborot mahsulotlarini ishlab
chiqishning tovar-xo'jalik, ishlab chiqarish iqtisodiy sharoitlarining
yaxshilanishi bilan bog'liq.
Yetakchi interaktiv hizmatli faoliyatning tahlili axborot maxsulotlari
va xizmatlarining tasniflash tizimi orqali keltirilgan (3.2-rasm). Axborot
5 — R.X. Alimov va boshq.
65
Biija
- Iste'molchilar
Moliyaviy -
■ Vositachilar
Tijorat
Foydalanuvchi
vositachilar
Iqtisodiy
-
Statistika
-
Foydalanuv
chilar turi
Ijtimoiy-
.
siyosiy
_ Texnikaviy
_ Dissertatsiyalar
- ITI hisoboti
Ishbilarmonlik
Mutaxassis
axborotlar
axborotlar
sektori
sektori
imiv
Konferensiya-
lar material
lari
Patentlangan
hujjatlar
Ilmiy-texnika
jurnallari
c
Axborot maxsulotlari
Ommaviy va iste’mol
qilinuvchi axborotlar
sektori
Iste’mol
qilinadigan
axborotlar
Kinomahsulotlar
Hujjatli filmlar —
Ta’lim beruvchi
multimediya
tizimlari
Axborotlarni
qabul qilish
usuli
Bajarilgan
vazifa
Bashoratlash —
Rejalashtirish —
Hisobga olish
Nazorat qilish
Tahlil etish
Mashina
o'qiydigan
Muloqatli
qidiruv
ML axborot
Mashina
o‘qimaydigan
Bosma
nashrlar
Kutubxonalar
hizmati
3.2-rasm.
A x b o ro t m a h s u lo tla rin i tasniflash tiz im i.
66
|
| |
IJO D T U S H U N C H A N IN G B IL IS H

Mantiqsiz g'oya muammoga boshqa tomondan nazar tashlashga
imkon beradi. U yangi yoilarn i taklif qilmaydi, lekin eski va toptalgan
yoilardan chiqaradi.
Ijodiy fikrlashdan foydalanib «sakraganda» biz fikrlashimizdagi
ikki holatni birlashtiruvchi «so'qmoq» ochamiz, mashaqqatli, sekin va
ko'p mehnat talab qiluvchi ma’lum faktlarni tanlashdan voz kechish
bilan go'vo ow
z fikrlarimizdan ilgarilab ketganday boiam iz.
B IL IM L A R N IN G S H A K L L A N IS H ID A

verballashtirish jarayoni fikr yurituvchiga u tanlagan strategiyani
baholashga va muloqot qilish malakalarini rivojlantirishga imkon beradi.
Bu uslubiyotlar fan lar bo'vicha kurslarni o'zlashtirishda ham foydali,
chunki ular o'quvchilar e'tiborini o'zlarining fikriy tushunchalariga va
oYganayotgan faniga jalb qiladi. Fikrlash jarayoniga bo'lgan an’anaviy
nuqtayi nazarga asosan tanqidiy fikrlash, munozara, tahlil va mantiqqa
e’tibor qaratiladi. Bu jabhalar juda katta ahamiyatga ega, lekin ularning
barchasi fikrlash jarayonining bir qismidan iborat.
Talabaning yozuvsiz kartasini baholash mezonlari

Tolipova J.O. “Biologiyani o’qitishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish”.(1-2 qismlar). T., 2004 y.
To’xtaev A.S., Ahmedova D.R. va boshqalar. Umumta’lim maktablari va kasb-hunar o’quv yurtlarida ekologiya xonasini tashkil etish va jihozlash. T., 1998 y.
To’xtaev A.S., Haydarova H.N., Yakubjonova Sh.T., Xonxojaeva N.B., G’ulomova A.R. “Umumiy ekologiyadan laboratoriya mashg’ulotlari”. T., 2005 y.
To’xtaev A.S. “Ekologiya”. T, “O’qituvchi”, 1998 y.
To’xtaev A.S., Hamidov A. “Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish”. T., “O’qituvchi”, 1994 y.
To’xtaev A.S. “Ekologiya”. Umumta’lim maktablari va litseylari uchun qo’llanma. T., 2001 y.
To’xtaev A.S. “Ekologiya va tabiatni muhofaza qilish”. Fan dasturi. T., 2003 y.
To’xtaev A.S. “Ekologiya o’qitish metodikasi”. Ma’ruza matni. 2003 y.
Haydarova H., Bahodirova Z., Yakubjonova Sh. Ekologiya o’qitish metodikasi. Toshkent. “Moliya-iqtisod”, 2009 y.
-rasm. Orqa old osmalarning ramaga ulanishi

|
-rasm. Orqa old osmalarning ramaga ulanishi
|
bet | 131/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)8-rasm. Orqa old osmalarning ramaga ulanishi
1-old kronshteyn; 2-rama; 3-amortizator kronshteyni; 4-vtulka; 5-amortizator; 6-orqa kronshteyn; 7-belbog’ (xomut); 8-varaq; 9-stremyanka; 10-planka.
Engil avtomobillar ramasiz bo’lib uning vazifasini kuzov bajaradi. Old va orqa osmalar kuzovga payvandlangan kronshteynlarga mahkamlanadi. Ularning konstruktsiyasi 9-rasmda berilgan.
9-rasm.
1-prujina; 2-ko’ndalang richag; 3-ko’ndalang shtanga; 4-rezina bufer.
10-rasmda esa TICO avtomobilining orqa osmasini qismlarga ajratilgan holatdagi ko’rinishi berilgan.
10-rasm.
1-orqa spiralsimon prujina; 2-zarba so’ndirgich; 3-prujinaning ustki egari;
4-amortizator; 5-ko’ndalang tortqi (shtanga); 6-bo’ylama richag; 7-vtulka; 8-orqa ko’prik.
Xavfsiz ishlash usullari
Avtomobilning orqa osmasini yechishdan oldin g’ildirak va osma detallarini ifloslikdan tozalash zarur, bu ish o’rnini va ishchini toza ishlash imkonini beradi. Asbob-uskunalar o’z vazifasi bo’yicha foydalanilsin, aksincha uni ishdan chiqishiga yoki sinishiga olib keladi. Bunday xarakat shikastlanishga ham sabab bo’ladi. Ko’rsatilgan ketma-ketlik asosida ish bajarilsin, bu to’g’ri va qiyinchiliksiz bajarishni ta’minlaydi. Amortizatorlarni ustki qismini yechib olishdan oldin uning tagiga erkin kiruvchi tirgak qo’yilsin, bu tushib ketishni oldini oladi.
Ko’rsatilgan rezbali birkmalarni burash momentdan ortiq mahkamlamang, bu boltni uzilib ketishga va qo’lni urib olishga olib kelishi mumkin. Asboblarni ishlatishda toza bo’lishiga va o’z joyiga qo’yishga odatlaning. Har qanday ishni bajarishda shoshilmang va chala bajarmang. Ehtiyotkorlik baxtsiz hodisa va shikastlanishni oldini oladi, buni unutmang! Bu Sizni salomatligingiz, uni qadrlash va saqlashni o’z qo’lingizda, doim yodingizda bo’lsin!.
Uyga vazifa.
O’tilganlarni takrorlab mavzuga doir qo’shimcha ma’lumotlarni o’zlashtirib
yozib kelish.
Darslik va qo’shimcha adabiyotlardan mavzuni o’qib o’rganish.
1. A.I. Komilov va boshqalar. Traktor va avtomobillar. T.:-«Talqin»-2003.
2. «Traktor va avtomobillar». -V.A.Skotnikov taxriri ostida.
|
| |
ekotizimda energiya oqimi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 53/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgekotizimda energiya oqimi
Ekotizimlardagi organizmlarning hayot faoliyati va moddalarning aylanishi uchun energiya talab etiladi. Yashil o’simliklar hayot uchun zarur bo’lgan kimyoviy moddalarni olib, fotosintez jarayonida organik birikmalar to’playdi va Quyosh energiyasi kimyoviy energiyaga aylanadi. Ular hayvonlarga ozuqa beradigan tirik moddaning asosiy qismini tashkil etadi. Havo tarkibidagi kislorod va karbonat angidrid gazlarining miqdorini tiklaydi va suvning aylanish jarayonida qatnashadi. O’simlik chirindilari tuproqda fosfor, kaliy, kalьtsiy, marganets kabi elementlarning bir me’yorda tarqalishiga yordam beradi. Bunday organizmlar avtotroflar deb ataladi. O’simliklar va boshqa jonivorlar bilan oziqlanib yashovchi getertroflar esa oziqlanish jarayonida organik moddalarni karbonat angidrid, suv va mineral tuzlarga aylantiradi. Ular organik moddalarni o’simlik takror foydalanishi uchun yaroqli bo’lgan darajagacha parchalaydi. SHunday qilib, biogen moddalar tabiatda uzluksiz aylanib turadi.
Organizmlar Quyosh energiyasini kimyoviy, mexanik va issiqlik energiyalariga aylantiradi. Bunda boradigan hammma o’zgarishlar energiyani yo’qotish bilan bog’liq bo’lib, u oxirgi issiqlikka aylanib tarqalib ketadi.
4. ekotizimda mahsuldorlik
Jamoaning hayot faoliyati natijasida organik moddalar to’planadi va sarf bo’lib turadi. Demak, har bir ekotizim ma’lum darajada mahsuldorlikka ega.
Ekotizimning asosiy yoki birlamchi mahsuldorligi yashil o’simliklar tomonidan fotosintez jarayoni natijasida vaqt birligida to’plangan mahsulot hisoblanadi. Masalan, fotosintez natijasida o’rmondagi o’simliklar 1 ga maydonda 5 t organik modda hosil qilsa, bu umumiy yoki yalpi birlamchi mahsuldorlik deb qaraladi. Ammo o’simlikning hayoti uchun ham hosil bo’lgan moddalar sarf bo’ladi.
Ekotizimda to’plangan barcha mahsulot (nafas olishga sarf bo’lgandan tashqari) jamoaning haqiqiy birlamchi mahsuldorligini tashkil etadi. Haqiqiy birlamchi mahsuldorlikni hosil qiluvchi organik moddalar geterotrof organizmlar uchun o’zlashtirilishi mumkin. Konsumentlar ham haqiqiy birlamchi mahsulot hisobiga organik modda to’playdi. Ular hosil qilgan mahsuldorlik ikkilamchi hisoblanadi.
|
| |
«Botanika, ekologiya va hujayra biologiyasi” kafedrasi

|
«Botanika, ekologiya va hujayra biologiyasi” kafedrasi
|
bet | 55/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org«Botanika, ekologiya va hujayra biologiyasi” kafedrasi
|
O’quv predmeti
|
O’quv mashgulot mavzusining o’quv dasturidagi rni
|
Fakultet nomi:
|
Ekologiya
|
2 soat
|
| |
Sana:
|
O’quv guruhi: uzbek
Talabalar soni: 30
| |
O’qituvchi:
| | |
Mavzuning nomi
|
Biosfera
|
Ma’ruza rejasi
|
1.Biosfera haqida Vernadskiy ta’limoti.
2.Biosfera chegaralari va tarkibiy qismlari
3. Biosferadagi moddalarning xossasi va funktsiyalari.
4. Biosferada moddalarning aylanishi.
|
Asosiy atama va tushunchalar
|
Biosfera, litosfera, gidrosfera, atmosfera, strotosfera, termosfera, hayotsiz qatlam, tirik moddalar, lik moddalar, oraliq moddalar, biogen moddalar.
|
Adabiyotlar ro’yxati
|
1. To’xtaev A.S. Ekologiya. T., “O’qituvchi”.1998 y.
2. To’xtaev A. Hamidov A. “Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qilish”. T.1994 y.
3. A.Ergashev “Umumiy ekologiya”. T. “O’zbekiston”. 2003 y.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi
|
Talabalarga biosfera tushunchasi, V.I. Vernadskiy ta’limoti, biosfera chegaralari, biosferaning kosmik roli, noosfera muammolari haqida ma’lumot berish.
|
O’quv faoliyatining natijalari
|
Biosfera tushunchasi trisida tliq ma’lumot beradi.
Mohiyati, krinishlari va vazifalari haqida gapirib beradi.
Turlarini krsatadi.
Tahlil qilish usullarini sanab tadi.
Biosfera omillarini izohlaydi.
|
| |
O”qitish metodlari va texnikalari
| | |
Muammoli vaziyat jadvali, klaster.
| |
O”qitish vositalari
|
Ma’ruza matnlari (tarqatma) materiallar, plakatlar.
|
O”qitish sharoiti
|
Ma’ruza o’qishga moslashtirilgan auditoriya
|
Manitoring va baholash
|
Ozaki nazorat, savol-javob, o’z-o’zini nazorat qilish
|
“Biosfera” mavzusidagi axborotli ma’ruzaning texnologik xaritasi
qitish bosqichlari
|
Faoliyat mazmuni
|
Ta’lim beruvchi
|
Ta’lim oluvchi
|
1. Tayyor-lov bosqichi
(10 daqiqa)
|
1.1. Mavzuning nomi, maqsadi va kutilajak natijalarini eshittiradi.
1.2. Mashg’ulotni o’tkazish shakli bilan tanishtiradi.
1.3. Baholash mezonlarini va adabiyotlar ro’yxatini e’lon qiladi.
|
Eshitadilar, yozadilar, ma’lum ketma-ketlikda joylashtiradilar.
|
2. Asosiy bosqich
(60 daqiqa)
|
2. Biosfera deganda nimani tushunasiz?
2.1. Fikrlarni umumlashtirib, biosfera tushunchasini yoritadi.
2.3. Keys texnologiyasini tushuntiradi.
2.4. Biosferaning omillarini yoritib beradi.
2.5. Biosfera evolyusiyasining asosiy bosqichlari haqida tushuncha beradi.
2.6. Olingan bilimlarni yanada mustahkamlash maqsadida talabalarni kichik guruhlarga bo’ladi.
1-guruh: Biosferaning tarkibiy qismlari.
2-guruh: Biosferaning asosiy vazifalari.
3-guruh: Biosfera evolyusiyasiga inson faoliyatining ta’siri.
4-guruh: Biosfera moddalar va energiya almashishining ahamiyati.
|
Fikrlarini bildiradilar
Ma’ruza matnini qib, berilgan vazifani bajaradilar.
Eshitadilar, zarur joylarini yozib oladilar.
Eshitadilar
Kichik guruhlarga berilgan vazifalarni bajaradilar.
Guruhlar bir-birining ishlarini tahlil qiladilar.
|
|
|
| |
-rasm. Gidromexanik ressora va egiluvchi elastik

|
-rasm. Gidromexanik ressora va egiluvchi elastik
|
bet | 130/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)5-rasm. Gidromexanik ressora va egiluvchi elastik.
1-gidropnevmatik ressor; 2-cheklash sterjeni; 3-ko’ndalang turg’unlik stabilizatori;
4-richag; 5-kuzov holatini ta’minlovchi rostlagich; 6-rostlagich richagi; 7-ram.
Gidropnevmatik osmaning tasviriy chizmasi 6-rasmda ko’rsatilgan.
6-rasm. Gidropnevmatik osmaning chizmasi
1-bak; 2-nasos; 3-bosim akkumulyatori; 4-rostlagich (regulyator); 5-pnevmiatik qism;
6-porshen; 7-menbrana; 8-suyuqlik klapani.
TICO avtomobilining orqa osmasiga kelsak, nomustaqil, gidroteskopik amortizatorli, tsilindrsimon prujinaga ega bo’lib, bitta ko’ndalang va ikkita bo’ylama richagdan tashkil topgan. Bo’ylama richaglar 2 kuzovga rezinametall sharnirlar 3 yordamida birikadi.
Ikki tarafga ishlaydigan amortizatorlar pastda ko’ndalang richag kronshteyniga, yuqorida esa boltlar orqali kuzovga mahkamlanadi. g’ildirakni yuqoriga xarakatlanishi rezina bufer 8 bilan, pastga esa amortizator ichidagi bufer orqali cheklanadi. TICO avtomobilining orqa osmasi 7-rasmda ko’rsatilgan.
7-rasm. TICO avtomobilining orqa osmasi
1-osma richagini kuzov bilan ulash richagi; 2-orqa osmaning richagi; 3-osma richagining rezina metall sharniri; 4-gupchak o’qi; 5-amortizator; 6-osma prujinasi; 7-prujina egari; 8-rezina buferi; 9-osmaning ko’ndalang shtangasi; 10-ko’ndlang richag; 11-amortizatorni mahkamlash kronshteyni; 12-richagni mahkamlash bolti.
Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
Avtomobilni ko’tarish tizimi asosan uchta turga bo’linadi:
a) Ramali; b) yarim ramali; v) ramasiz.
Ramali ko’taruvchi tizim asosan yuk avtomobillarida qo’llanilib u ikkita bo’ylama joylashgan balkadan iborat bo’lib, payvandlangan yoki parchin mix orqali har xil profildagi balkalar bilan mahkamlanadi. Old va orqa osmalar ramaga turli konstruktsiyada mahkamlanishi 8-rasmda ko’rsatilgan.
|
| |
Mashg‘ulotni yakunlash - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy...

|
Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 129/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)Mashg‘ulotni yakunlash.
3.1. Mavzu bo‘yicha yakun qiladi, qilingan ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga O‘quvchilar e’tiborini qaratadi.
3.2.Uyga vazifa berish.(7- ilova)
3.3..Ushbu mavzuning kelgusi kasbiy faoliyatidagi ahamiyatini belgilaydi.
Faol ishtirok etgan o’quvchilarni rag’batlantiradi.
|
Savol beradilar. Eshitadi, aniqlashtiradi.
Topshiriqni yozib oladi.
|
I
Mavzu: Osmalar va resorlarni vazifasi
Reja.
1.Gidromexanik ressora va egiluvchi elastic
2. TICO avtomobilining orqa osmasi
3. Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
.
lova-№1
Ilova-№2
Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalar
Gidromexanik ressora va egiluvchi elastic TICO avtomobilining orqa osmasi Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
Ilova-№3
Baxolash mezonlari
Og’zaki so’rov quyidagi mezonlar asosida baholanadi
t/r
|
Mazmuni
|
Ballar
|
1
|
Mavzu to’liq ,asosiy fikr va tushunchalar to’la qonli o’zlashtirilishiga erishilsa
|
5
|
2
|
Mavzu asosan,asosiy fikr va tushunchalar qisman o’zlashtirilishiga erishilsa
|
4
|
3
|
Mavzu qisman o’zlashtirilishiga erishilsa
|
3
|
4
|
Mavzuning ba’zi elementlarini o’zlashtirilishiga erishilsa
|
2
|
5
|
Mavzuning o’zlashtirilishi yuqoridagi talablar darajasida bo’lmasa
|
1
|
Ilova-№4
Tezkor savollar.
1.Gidromexanik ressora va egiluvchi elastic gapiring
2. TICO avtomobilining orqa osmasi tushuntirin?
3. Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
Ilova-№5
Ilova-№6
Osmalar va resorlarni vazifasi
1.Gidromexanik ressora va egiluvchi elastic
2. TICO avtomobilining orqa osmasi
3. Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
Gidropnevmatik osmalarda gidromexanik ressora va egiluvchi elastik elementlar qo’llaniladi. 5-rasmda uning ko’rinishi berilgan.
|
| |
Yakuniy bosqich - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 56/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
|
3.1. Mavzuni umumlashtiradi, hulosalar qiladi.
3.2. Guruhlar va ayrim talabalar bahosini e’lon qiladi.
3.4. Uyga vazifa beradi.
|
Daftariga yozgan tayanch iboralarni tartibini qiydi va qanchalik tri ketma-ketlikda yozganini solishtiradi.
Eshitadilar, yozib oladilar
|
REJA:
1.Biosfera haqida Vernadskiy ta’limoti.
2.Biosfera chegaralari va tarkibiy qismlari
3. Biosferadagi moddalarning xossasi va funktsiyalari.
4. Biosferada moddalarning aylanishi.
Tayanch so’zlar: Biosfera, litosfera, gidrosfera, tirik modda, o’lik modda, oraliq modda, biogen modda, biogeokimyoviy, energetik xususiyat, fotosintez, oksidlanish-qaytarilish, parchalanish, transport xususiyati
1-ilova
Biosfera haqida Vernadskiy ta’limoti
Rus olimi V.I.Vernadskiy birinchi bo’lib sayyoramizdagi barcha tirik organizmlarning olamshumul ahamiyatini ochib berdi. Olimning fikricha tirik organizmlar Yer yuzasini o’zgartirishda eng kuchli omil hisoblanib, tog’ jinslari, suv, atmosfera qismlari hayot ta’sirida o’zgarib turadi va u biosfera (yunoncha “bios” – hayot, “sfera” – shar) deb ataladi. Biosfera Yer sharidagi eng yirik ekotizim deb qaralib, u ayrim ekotizimlarning yig’indisidan tashkil topgan. Bular litosfera (quruqlik), gidrosfera (suv havzalari), atmosferaning quyi qatlamlaridan iborat. Hozirgi vaqtda tirik organizmlar tarqalgan chegara biosferaning 17 km. qalinligini, ya’ni litosferaning 5-6 km gacha, dunyo okeanlarining tubigacha (10-11 km) va atmosferada 10 ka gacha balandlikni tashkil etadi.
V.I.Vernadskiy sayyoramizdagi barcha tirik organizmlar yig’indisini “tirik modda” deb atab, biosferaning eng muhim tarkibiy qismi ekanligini ta’kidlaydi. Tirik moddaning umumiy vazni kimyoviy tarkibi va energiyasi kabi xususiyatlar bilan tavsiflanadi. Biosferaning umumiy vazni 3.1024 g, shundan tirik moddaning vazni 1,8 – 2,5.1018 g. ga teng. Biosferaning ikkinchi tarkibiy qismi o’lik moddalar (iqlim, atmosfera, tog’ jinslari va boshqalar) hisoblanib, V.I.Vernadskiy ta’limoti bo’yicha ularning hosil bo’lishida tirik organizmlar qatnashmaydigan biosferadagi moddalar yig’indisi kiradi. Biosferada oraliq moddalar ham ajratilib, ular o’lik va tirik moddalarning birgalikdagi faoliyatidan hosil bo’ladi. Tirik organizmlar oraliq moddalar hosil bo’lishida yetakchi o’rinni egallaydi. Oraliq moddalar Yerdagi tirik moddaning faoliyati bilan bog’liq bo’lgan tuproq, emirilgan jog’ jinslari va barcha tabiiy suvlardir. Bulardan tashqari biogen moddalar ham mavjud. Ular tirik organizmlarning hayoti davomida hosil bo’ladi va o’zgarishlarga uchraydi. Ularga nihoyatda katta potentsial energiyaga ega bo’lgan toshko’mir, bitum, neft, ohaktosh va boshqalar kiradi. Shunday qilib, biosfera tirik modda ta’siridagi Yerning qobig’i hisoblanadi. Biosferada katta doirada moddalar aylanishi amalga oshadi.
|
| |
-rasm. Yengil avtomobil - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy...

|
Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 66/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)2-rasm. Yengil avtomobil:
1-dvigatel, 2-kuzov, 3-yonilg’i baki, 4-orqa ressor, 5-orqa yetaklovchi ko’prik, 6-kardanli uzatma, 7-uzatmalar qutisi, 8-ilashma muftasi, 9-amortizator.
Avtomobilning uch asosiy qismini o’zaro joylashuviga qarab: avtobus, yengil va yuk avtomobillari turli xil komponovkfli bo’ladi. Yuk avtomobillarining barcha komponovkalarida dvigatel va haydovchi kabinasining bir-biriga nisbatan joylashishi alohida ajralib turadi. Hozirgi paytda kapotli va kapotsiz komponovkalar ko’p tarqalgan.
Kapotli komponovka (ZIL-130 avtomobili) avtozavodlarda uzoq yillardan beri qo’llanib kelinmoqda. So’nggi yillarda bu xildagi komponovkaning asosiy kamchiliklari, ya’ni haydovchi uchun atrofni ko’rishning yomonligi va massaning o’qlarga notekis taqsimlanganligi namoyon bo’lmoqda. Dvigatel qisman yoki to’la haydovchi kabinasiga joylashtirilgan kapotsiz komponovkaga nisbatan samarasiz hisoblanadi (MAZ va KamAZ), chunki massaning o’qlarga taqsimlanishi va haydovchining atrofni ko’rishi yaxshilanadi, ammo dvigatelga xizmat ko’rsatish qiyinlashadi. Yengil avtomobillarning komponovkalarida asosan, dvigatelning oldinda yoki orqada joylashganligi hamda oldingi yoki orqa g’ildiraklarni yetaklovchi bo’lganligi ajralib turadi. Dvigatel kuzovining old qismida joylashtirilib, orqa g’ildiraklari yetaklovchi bo’lgan komponovka klassik hisoblanadi hamda orqa yuritmali komponovka deyiladi. Bugungi kunda old yuritmali komponovka keng ommalashmoqda. Bunday komponovkalarda ham dvigatel kuzovning old qismida joylashtiriladi, ammo boshqariladigan oldingi g’ildiraklar yetaklovchi bo’ladi. Old yuritmali komponovkalarning asosiy afzalligi, ular yordamida avtomobil massasini 10 foizga kamaytirish hamda dvigatelni, transmissiya agregatlarini va yo’lovchilar o’rindiqlarini qulay joylashtirish imkoniyati tug’iladi. Ularning kamchiligiga to’xtalib, boshqariladigan oldingi g’ildiraklarga harakatni uzatish mexanizmlar konstruksiyasining texnologik jihatdan murakkab ekanligini aytib o’tish mumkin. Avtobuslar uch xil komponovkada tayyorlanadi: dvigatel old qismida joylashgan, dvigatel orqada joylashgan hamda dvigatel pol ostida joylashgan holda.
urish qismi ramalar, o‘qlar va g‘ildirak osmalaridan iborat bo‘lib,
ularning nosozligi avtomobil harakatlanishida shovqin, tebranish,
g‘ichirlash va siltanish kabi nohush holatlarni keltirib chiqaradi, natijada
97
haydovchi va yo‘lovchilarning toliqishi va avtomobilda tashiladigan
yukning sifati pasayadi.
|
| |
O’quv mashulotining maqsadi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 50/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgO’quv mashulotining maqsadi
| | |
Talabalarga biotsenoz, ekotizmlar, ularning tarkibiy qismlari, ekotizimda moddlar va energiya aylanishi haqida ma’lumot berish.
| |
O’quv faoliyatining natijalari
|
Biotsenoz tushunchasi trisida tliq ma’lumot beradi.
Mohiyati, krinishlari va vazifalari haqida gapirib beradi.
Turlarini krsatadi.
Tahlil qilish usullarini sanab tadi.
Ekosistemalarning tuzilishi izohlaydi.
|
O’qitish metodlari va texnikalari
|
Pinbord texnikasi.
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matnlari (tarqatma) materiallar, plakatlar.
|
O’qitish sharoiti
|
Ma’ruza qishga moslashtirilgan auditoriya
|
Manitoring va baholash
|
Ozaki nazorat, savol-javob, o’z-o’zini nazorat qilish
|
“Ekotizimlar ekologiyasi” mavzusidagi axborotli ma’ruzaning
texnologik xaritasi
O’qitish bosqichlari
|
Faoliyat mazmuni
|
Ta’lim beruvchi
|
Ta’lim oluvchi
|
1. Tayyorlov bosqichi
(10 daqiqa)
|
1.1. Mavzuning nomi. Maqsadi va kutilajak natijalarini eshittiradi.
1.2. Mashulotni tkazish shakli bilan tanishtiradi.
1.3. Baholash mezonlarini va adabiyotlar ryxatini e’lon qiladi.
1.4. Asosiy tayanch iboralarni qib, yozdiradi va ularni ma’lum ketma-ketlikda joylashtirishlarini sraydi.
1.5. Har bir talabaga ma’ruza matnini tarqatadi.
|
Eshitadilar
Eshitadilar, yozadilar, ma’lum ketma-ketlikda joylashtiradilar.
|
2. Asosiy bosqich
(60 daqiqa)
|
2. CHizmalar yordamida ekotizimning mohiyati, vazifalari, turlari, ko’rinishlari va tahlil qilish usullari haqida tushuntirib beradi.
2.1. Ekotizimlar ekologiyasini yoritib beradi.
2.2. Ekotizimlar turlari haqida tushuncha beradi.
2.3. Olingan bilimlarni yanada mustahkamlash maqsadida talabalarni kichik guruhlarga bo’ladi.
1-guruh: Biotsenozning tarkibiy qismlari.
2-guruh: Ekotizimlarning turlari.
3-guruh: Ekotizimga inson faoliyatining ta’siri.
4-guruh: Ekotizimda moddalar va energiya almashishining ahamiyati.
2.11. Guruhlarni bajargan ishlarini tahlil qilish va baholash.
|
Fikrlarini bildiradilar
Ma’ruza matnini qib, berilgan vazifani bajaradilar.
Eshitadilar, zarur joylarini yozib oladilar.
Eshitadilar
Kichik guruhlarga berilgan vazifalarni bajaradilar.
Guruhlar bir-birining ishlarini tahlil qiladilar.
|
|
|
| |
Tashkiliyy boshlanish - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy...

|
Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 73/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)Tashkiliyy boshlanish.
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi.
1.2.O‘quvchilarni va xonani mashg‘ulotga tayyorligini tekshiradi.
1.3. Yo‘qlama qiladi.
O‘quv faniga olib kirish.
1.4.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
Maqsad va vazifani belgilanishi.
Birinchi o’quv mashg’uloti mavzusi, maqsad, reja va o’quv faoliyat natijalarini aytadi.(Ilova-№1)
Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalarni ro’yhxatini aytadi. (Ilova №2).
1.3.Baholash mezonlari tushuntirib o’tiladi (Ilova -№3)
|
Eshitadi, zarur axborotlarni yozib oladilar.
Yozib oladilar.
Tinglaydilar.
Yozib oladilar.
|
2-bosqich.
Asosiy qismi
(60 min.)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish.
2.1. O’quvchilare’tiborinijalbetishvabilimdarajalarinianiqlashuchuntezkorsavol-javobo’tkazadi. (ilova-4)
2.2.O’quvchilar bilimini faollashtirish maqsadida “Aqliy hujum” metodidan foydalaniladi. ( Ilova №5)
Yangi o‘quv materialiga kirish.
2.3. O’quvchilarga yangi mavzuni bayon etish,mavziga oid tayanch iboralar bilan tanishtiradi.( Ilova №6)
Mavzuni mustahkamlash
2.4. Berilgan bilimlarni mustahkamlash uchun qo’shimcha topshiriq beradi.
2.5.Nazorat savollari beriladi.
|
Oldingi ta-yanch bilimlarga suyangan holda o’ylaydi, javob beradi.
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar.
Qoida va ta’riflar mazmunini muhokama qiladilar.
Savollar berib, ta’rif va qoidalarni yozib oladilar. Bajaradilar
Javob beradilar.
|
3-босқич.
Yakuniy qismi
(10 min.)
|
|
|
| |