Axborot texnalogiyalari va kommunikatsiyalarni rivojlantirish vazirligi muhammmad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot - bet 2

Kiberjinoyatchilik va uning keng tarqalish sabablari
Kiber jinnoyat bu — kompyuter va tarmoqning birgalikdagi aloqasi ostida sodir
etiluvchi jinoyat. Kompyuter jinoyat paytida maqsadli yoʻnaltirilgan qurol vazifasini
bajarib beradi. Kiberjinoyat kimningdir xavfsizligi va moliyaviy saviyasiga zarar
yetkazish maqsadida sodir etiladi. Maxfiy maʼlumotlar qonuniy tarzda himoyalangan
holatda yuz beruvchi kiberjinoyatlar bilan bogʻliq koʻpgina jinoyatlar mavjud.
Xalqaro miqyosda hukumat ham, nodavlat subyektlar ham kiberjinoyatlar, jumladan,
josuslik,Abduvaliyev sila moliyaviy oʻgʻirlik va boshqa transchegaraviy jinoyatlar
bilan shugʻullanadi. Xalqaro chegaralarni kesib oʻtuvchi va kamida bitta milliy
davlatning xatti-harakatlarini oʻz ichiga olgan kiberjinoyatlar baʼzan kiberurush deb
ataladi. Uorren Baffet kiberjinoyatni „insoniyatning birinchi raqamli muammosi“ deb
taʼriflaydi va „insoniyat uchun real xavf tugʻdiradi“, deya qoʻshimcha qilib oʻtadi.
2014-yilda chop etilgan hisobotda (McAfee homiyligida) jahon iqtisodiyotiga
yetkazilgan yillik zarar 445 milliard dollarni tashkil qilgan. Cybersecurity Ventures
tomonidan 2016-yilgi hisobotda kiberjinoyatlar natijasida yetkazilgan global zararlar
2021-yilga kelib yiliga 6 trillion dollargacha, 2025-yilga kelib esa 10,5 trillion
dollargacha koʻtarilishi bashorat qilingan edi. 2012-yilda AQShda onlayn kredit va
debet kartalaridagi firibgarlik oqibatida taxminan 1,5 milliard dollar
yoʻqotilgan. 2018-yilda Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS)
tomonidan McAfee bilan hamkorlikda oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatadiki, har yili
global YaIMning qariyb bir foizi, yaʼni 600 milliard dollarga yaqini kiberjinoyatlar
tufayli yoʻqoladi. Jahon Iqtisodiy Forumi 2020 Global Risk hisobotida uyushgan
kiberjinoyatlar idoralari jinoiy faoliyatni onlayn qilish uchun kuchlarni
birlashtirayotganini tasdiqladi, shu bilan birga ularning aniqlash va jinoiy
javobgarlikka tortilish ehtimoli AQShda 1 foizdan kamroqni tashkil qiladi[
Moliyaviy firibgarlik jinoyatlari Kompyuter firibgarligi — bu boshqa shaxsni
yoʻqotishga olib keladigan biror narsa qilish yoki qilmaslikka imkon berish uchun
haqiqatni har qanday notoʻgʻri koʻrsatish. Shu nuqtai nazardan, firibgarlik quyidagi
yoʻllar bilan foyda olishga olib keladi: Ruxsatsiz tarzda oʻzgartirish. Bu kichik texnik
tajribani talab qiladi va xodimlar tomonidan maʼlumotlarni kiritish yoki notoʻgʻri
maʼlumotlarni kiritishdan oldin maʼlumotlarni oʻzgartirish yoki ruxsatsiz koʻrsatmalar
kiritish yoki ruxsat etilmagan jarayonlardan foydalanish orqali oʻgʻirlashning keng
tarqalgan shaklidir; Odatda ruxsatsiz tranzaktsiyalarni yashirish uchun chiqishni
oʻzgartirish, yoʻq qilish, bostirish yoki oʻgʻirlash. Buni aniqlash qiyin; Saqlangan
maʼlumotlarni oʻzgartirish yoki oʻchirish. Boshqa firibgarlik shakllari kompyuter
tizimlari yordamida osonlashtirilishi mumkin, jumladan bank firibgarligi, karding,
shaxsni oʻgʻirlash, tovlamachilik va maxfiy maʼlumotlarni oʻgʻirlash. Ushbu turdagi
jinoyatlar koʻpincha shaxsiy maʼlumotlar yoki pul maʼlumotlarining yoʻqolishiga olib
keladi.
Kiberterrorchilik Asosiy maqola: Kiberterrorchilik Hukumat amaldorlari va axborot
texnologiyalari xavfsizligi boʻyicha mutaxassislar 2001-yil boshidan buyon Internet
muammolari va server firibgarliklarining sezilarli darajada oshganini hujjatlashtirdi.
Federal Qidiruv Byurosi (FQB) va Markaziy razvedka boshqarmasi (CIA) kabi
hukumat idoralari orasida bunday bosqinlar kiberterroristik tashqi razvedka xizmatlari
yoki boshqa guruhlar tomonidan potentsial xavfsizlik teshiklarini xaritalash uchun
uyushtirilgan saʼy-harakatlarning bir qismi ekanligidan xavotir ortib bormoqda.
muhim tizimlar. Kiberterrorchi — bu hukumat yoki tashkilotni kompyuterlar,
tarmoqlar yoki ularda saqlangan maʼlumotlarga qarshi kompyuter hujumi uyushtirish
orqali oʻzining siyosiy yoki ijtimoiy maqsadlariga erishish uchun qoʻrqitadigan yoki
majburlaydigan shaxs. Kiberterrorizm, umuman olganda, kibermakon yoki kompyuter
resurslaridan foydalanish orqali sodir etilgan terrorchilik harakati sifatida taʼriflanishi
mumkin (Parker 1983). Shunday qilib, bayram kunlarida bombali hujumlar sodir
boʻlishi haqida Internetda oddiy targʻibot materiali kiberterrorizm deb hisoblanishi
mumkin. Shuningdek, ayrim shaxslarga, oilalarga qaratilgan, tarmoqlar ichida
guruhlar tomonidan tashkil etilgan, odamlar oʻrtasida qoʻrquv uygʻotish, hokimiyatni
namoyish etish, odamlar hayotini barbod qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni
toʻplash, talonchilik, shantaj va hokazolarga qaratilgan xakerlik faoliyati ham mavjud.
Kiber tovlamachilik Kiber tovlamachilik veb-sayt, elektron pochta serveri yoki
kompyuter tizimi zararli xakerlar tomonidan qayta-qayta xizmat koʻrsatishni rad etish
yoki boshqa hujumlarga duchor boʻlganda yoki tahdid qilinganda sodir boʻladi. Bu
xakerlar hujumlarni toʻxtatish va „himoya“ taklif qilish evaziga pul talab qiladi.
Federal Qidiruv Byurosiga koʻra, kiberjinoyat tovlamachilar korporativ veb-saytlar va
tarmoqlarga tobora koʻproq hujum qilmoqda, ularning ishlash qobiliyatiga putur
etkazmoqda va xizmatlarini tiklash uchun toʻlovlarni talab qilmoqda. Har oy FQBga
20 dan ortiq holatlar haqida xabar beriladi va jabrlanuvchining ismini jamoatchilikka
oshkor qilmaslik uchun koʻplari xabar qilinmaydi. Jinoyatchilar odatda tarqatilgan
xizmatni rad etish hujumidan foydalanadilar. Biroq, boshqa kiber tovlamachilik
usullari mavjud, masalan, doksing tovlamachilik va hasharotlar brakonerligi.
Ransomware — bu zararli dastur fayllarga kirishni cheklash uchun foydalaniladigan,
baʼzida toʻlov toʻlanmasa, maʼlumotlarni doimiy ravishda oʻchirib tashlash bilan
tahdid qiladigan kibertoʻplashning bir turi. Kapersky Lab 2016 Security Bulletin
hisobotiga koʻra, biznes har 40 daqiqada Ransomware qurboni boʻladi. 2021-yilda har
11 daqiqada biznesga hujum qilishni bashorat qilgan. Ransomware dunyodagi eng tez
oʻsib borayotgan kiberjinoyatlardan biri boʻlib qolmoqda, 2021-yilda Ransomware
global zarari 20 milliard dollargacha tushishi taxmin qilinmoqda.
Kiberurush turlari AQSh Mudofaa vazirligi soʻnggi paytlarda geostrategik ahamiyatga
ega boʻlgan bir qancha voqealar tufayli kibermakon milliy darajadagi tashvishga
aylanganini taʼkidlaydi. Ular orasida 2007-yilda Estoniya infratuzilmasiga rossiyalik
xakerlar tomonidan qilingan hujum ham kiradi. 2008-yil avgust oyida Rossiya
yana Gruziya davlatiga qarshi muvofiqlashtirilgan va sinxronlashtirilgan kinetik va
kinetik boʻlmagan kampaniyada yana kiberhujumlar uyushtirgani daʼvo qilingan.
Bunday hujumlar milliy davlatlar oʻrtasidagi kelajakdagi urushlarda odatiy holga
aylanishi mumkinligidan qoʻrqib, kiberkosmik operatsiyalar tushunchasi taʼsir qiladi
va kelajakda jangovar harbiy qoʻmondonlar tomonidan moslashtiriladi.
Kiberjinoyatning tarqalishi Kiberjinoyatchilik faoliyatining keng tarqalishi kompyuter
jinoyatlarini aniqlash va jinoiy javobgarlikka tortish masalasidir. Xakerlik
hamjamiyatlari oʻz bilimlarini Internet orqali sezilarli darajada tarqatganligi sababli
xakerlik kamroq murakkablashdi. Bloglar va hamjamiyatlar maʼlumot almashishga
katta hissa qoʻshdilar: yangi boshlanuvchilar eski xakerlarning bilimlari va
maslahatlaridan foydalanishlari mumkin. Bundan tashqari, xakerlik har qachongidan
ham arzonroq: bulutli hisoblash davridan oldin spam yuborish yoki firibgarlik qilish
uchun maxsus server, serverlarni boshqarish, tarmoq konfiguratsiyasi va texnik
xizmat koʻrsatish boʻyicha koʻnikmalar, Internet-provayder standartlarini bilish va
boshqalar kerak edi. Taqqoslash uchun, xizmat sifatida pochta dasturi marketing
maqsadlari uchun kengaytiriladigan, arzon, ommaviy va tranzaksiyaviy elektron
pochta xabarlarini yuborish xizmati boʻlib, spam uchun osongina sozlanishi mumkin.
Bulutli hisoblash kiberjinoyatchi uchun parolni qoʻpol ravishda
majburlash, botnetga kirishni yaxshilash yoki spam kampaniyasini osonlashtirish
nuqtai nazaridan oʻz hujumidan foydalanish usuli sifatida foydali boʻlishi mumkin.
|