‘smir organizmida ro‘y beradigan o‘zgarishlar

0 ‘smir organizmida ro‘y beradigan o‘zgarishlar
0 ‘smir organizmida ro ‘y beradigan o ‘zgarishlar
shundan iboratki, bola rivojlanishining ayni shu davrida
41
biologik, fiziologik yetukligi borasida tub o'zgarishlar
amalga oshadi. Fiziologik rivojlanish va jinsiy balog‘atga
yetish
jarayonining
yangi
bosqichi
boshlanadi.
Organizmdagi o‘zgarishlar bevosita o ‘smir endokrin sis-
temasining o‘zgarishi
bilan boshlanadi.
Bu davrda
gipofiz bezining funksiyalari faollashadi. Uning old qis-
midan ajralib chiqadigan garmon organizm to'qimalari-
ning o‘sishi va boshqa muhim ichki sekretsiya bezlari
(qalqonsimon bez, buyrak usti va jinsiy bezlar) ishlashi-
ni kuchaytiradi. Ularning faoliyati o‘smir organizmida
ko‘plab o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi, jumladan bo‘y
o'sishining keskin tezlashishi (bir yilda o‘g‘il bolalarda
4—5 sm, qizlarda 3—4 sm o ‘sishi kuzatiladi), jinsiy ba-
log‘atga yetish, jinsiy organlaming rivojlanishi va ikki-
lamchi jinsiy belgilaming paydo bo‘Ushi amalga oshadi.
Bu jarayonlar qiz bolalarda 13—15 yoshlarda nisbatan
jadal kechadi. Jismoniy rivojlanish va jinsiy yetilishning
akseleratsiyalashuvi kuzatilayotgan hozirgi vaqtda ayrim
qizlar 9—10 yoshda, o‘g‘il bolalar esa 11—12 yoshlarida
jinsiy balog'atga yetishning
boshlanish bosqichida
bo'lishi mumkin.
Bo‘yning o'sishi, vaznning ortishi, ko‘krak qafasining
kengayishi — bulaming barchasi jismoniy rivojlanishining
o ‘smirlik yoshiga xos xususiyatlaridir. Shular tufayli
o ‘smiming tashqi ko‘rinishi bolaning tashqi ko‘rinishiga
qaraganda farq qiladi: tana proporsiyasi kattalarga xos
ko‘rinishga ega bo‘ladi. Shuningdek o‘smiming yuz tuzi-
lishi ham o'zgarib bosh suyagining yuz qismi jadal rivo-
jlana boradi. 0 ‘smirlik yoshida umurtqa pog'onasining
o ‘sishi bo‘yning o‘sish tempidan orqada qoladi. Chunki
14 yoshgacha umurtqa pog‘onalari o ‘rtasidagi oraliqlar
tog'aylar bilan to ‘lgan bo'ladi, bu esa ortiqcha jismoniy
zo'riqish, tana holatining noto‘g‘ri turishi tufayli umurtqa
pog'onasining noto‘g‘ri rivojlanishga moyilligini bildiradi.
Umurtqa rivojlanishini buzilishining eng ko'p holati 11—
15 yoshlarga to ‘g‘ri keladi va ayni shu yoshlarda ro ‘y
berishi mumkin bo'lgan defektlarni ham bartaraf etish
oson kechadi. 20—21 yoshlarga yetib tos suyaklarining
o'sishi yakunlanadi (shu davrda qizlaming jinsiy organ-
lari ham yetiladi).
Muskul vazni va muskul kuchlarining ortishi jinsiy
balog'atga yetishning oxirlarida nisbatan jadalroq amal-
42
ga oshadi. Bunda o ‘g‘il bolalarda muskullarning rivoj-
lanishi erkaklarga xos tipda, qiz bolalaming yumshoq
to‘qimalari esa ayollamikiga xos tipda amalga oshadi.
Bu esa har bir jins vakiliga o'ziga xos erkaklik va ayol-
lik sifatlarini beradi. Bu jarayonlarning nihoyasiga
yetishi esa o‘smirlik davridan keyin amalga oshadi.
Muskul
kuchlarining
ortishi
o'sm ir jismoniy
imkoniyatlarini kengaytiradi. Buni bolalar juda yaxshi
anglaydilar va ularning har biri uchun bu juda muhim
ahamiyatga ega. Biroq o‘smir muskullari kattalamikiga
qaraganda tez toliquvchan boTadi va davomli kuch-
lanishlarga
dosh
berolmaydigan bo‘ladi.
Shuning
uchun sport va jismoniy mehnat bilan shug‘ullanishda
buni inobatga olish lozim.
Turli organ va to‘qimalarning o'sishi yurak faoliya-
tiga ham yuqori talablar qo‘yadi. 0 ‘z navbatida yurak
ham qon tomirlariga
qaraganda tezroq o ‘sadi. Bu
jarayon yurak qon-tom ir sistemasi faoliyatidagi funk-
sional buzilishlaiga sabab bo‘lishi, yurak urishining tez-
lashishi, qon bosimining ortishi, bosh og‘rig‘i, bosh ay-
lanishi, tez toliquvchanlik kabilar ko‘rinishida namoyon
bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, o‘smirlik davrida ichki sekretsiya bez-
lari faoliyati bilan bog‘liq ravishda organizmda keskin
o ‘zgarishlar ro‘y beradi. Ayniqsa, qalqonsimon bez va
jinsiy bezlar ajratib chiqaradigan garmonlar organizmda
modda almashinishining katalizatori vazifasini bajaradi.
Chunki endokrin va nerv sistemalari bir-biriga uzviy
bog'liqdir. Shunga ko‘ra o‘smirlik davri bir tomondan,
auw atning keskin ortishi va ikkinchi tomondan, nato-
gen ta ’sirlarea o ‘ta sezeirligi bilan xarakterlanadi.
Shuning uchun aqliy yoki jismoniy ortiqcha tohqish,
uzoq muddath asabiy zo‘riqish, afFektlar, kuchli salbiy
hissiyotlar (qo‘rqish, g‘azab, xafagarchilik) endokrin
buzihshlarga (menstrual siklning vaqtincha buzilishiga)
va nerv sistemasi funksiyasining buzilishiga sabab
boTishi mumkin. Bunday buzilishlar ta ’sirlanuvchan-
likning ortishi, o‘zini tuta bilmaslik, parishonxotirlik,
ishda mahsuldorlikning pasayishi, uyquning buzilishi
kabilarda namoyon bo‘ladi.
0 ‘smirlik davrida endokrin va nerv sistemalari
faoliyatining bolalik davrida mavjud bo'lgan muvozanati
43
buziladi, yangisi esa endigina o‘matilayotgan bo‘ladi.
Bunday qayta qurilishlar albatta o'smiming ichki holati,
kayfiyati, ruhiyatiga ta’sir ko'rsatadi va ko'pincha uning
umumiy noturg’unligiga, ta ’sirlanuvchanligiga, ser-
jahlligiga, harakat faolligiga, vaqti-vaqti bilan hamma
narsalarga befarq bo ‘lib qolishligi va lanjligiga asos
bo‘ladi. Bunday holatlaming yuzaga kelishi ko‘pincha
qizlarda menstrual sikl boshlanishidan bir oz oldinroq
yoki sikl davrida ko'proq kuzatiladi.
Jinsiy balog‘atga yetish va jismoniy rivojlanishdagi
o ‘sish o‘smir rahiyatida yangi psixologik tuzilishlaming
yuzaga kelishida muhim ahamiyatga ega. Birinchidan,
bu o‘smir uchun juda sezilarli bo‘lgan o ‘zgarishlar
bo‘lib, ular o ‘smirning katta bo‘lganini his qilishining
yuzaga kelishining ob’ektiv manbasi bo‘lib xizmat qiladi
(uning asosida o'smir o'zining kattalarga o‘xshashligini
his qiladi). Ikkinchidan, jinsiy balog‘atga yetish boshqa
jins vakiliga qiziqishni rivojlantiradi, yangi kechinma,
hissiyot, tuyg‘ulami yuzaga keltiradi. O'smiming ichki
bandligi va yangi taassurotlar, kechinmalarga munosa-
bati darajasi ulaming o ‘smir hayotidagi o‘m i keng ijti
moiy sharoitlar bilan, o‘smir hayotining konkret indi
vidual sharoitlari, uning tarbiyasi va muloqoti xususiyat
lari bilan belgilanadi. Bu o ‘rinda o ‘smir shaxsi
shakllanishiga faqat kattalar uchun m o‘ljallangan kitob-
lar va kinofilmlar salbiy ta ’sir ko’rsatishi mumkin.
Bularning barchasi, shuningdek, o ‘rtoqlari bilan sevgi va
jins muammolari haqida gaplashishlari o ‘smirlarda
odamlar munosabatlarining intim jihatlariga ko’tarinki
qiziqishni yuzaga keltirishi, erotik an’analar va ilk sek-
suallikni rivojlantirishi mumkin. H ar ikkala jins o‘smir-
lari uchun bu davrda ilk romantik hislaming yuzaga ke
lishi «birinchi muhabbat»ga duch kelishi, birinchi
bo‘salami olish kabilar m e’yoriy hoi hisoblanadi.
|