nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Akademik litseylarda “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitish usullari

|
Akademik litseylarda “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitish usullari
|
bet | 1/4 | Sana | 06.06.2024 | Hajmi | 5,49 Mb. | | #260739 |
Bog'liq portal.guldu.uz-ФЎМ тақ (1) Умумий ўрта, ўрта махсус ва касб-ҳунар коллежларида физикани ўқитиш усуллари Reja: Reja: 1. Akademik litseylarda “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusining berilishi 2. “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini yoritishda pedagogik texnologiyalardan foydalanish usullari 3. “Elektromagnit induksiya hodisasi” mavzusini o’qitishda namoyish tajribalaridan foydalanish usullari Fizika fani−eksperimental fan. Fizikani o’qish, o’rganish, o’zlashtirish jarayonida o’quvchilar birmuncha qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bu vaqtda o’quvchilarda o’z bilimiga ishonchsizlik paydo bo’lib, oqibatda fandan zerikish kabi salbiy holat yuzaga kelishi mumkin - Fizika fani−eksperimental fan. Fizikani o’qish, o’rganish, o’zlashtirish jarayonida o’quvchilar birmuncha qiyinchiliklarga duch kelishlari mumkin. Bu vaqtda o’quvchilarda o’z bilimiga ishonchsizlik paydo bo’lib, oqibatda fandan zerikish kabi salbiy holat yuzaga kelishi mumkin
1831-yilda ingliz fizigi M. Faradey magnit maydon yordamida elektr toki vujudga kelishini tajriba yordamida ko’rsatdi. Bu hodisaga elektromagnit induksiya hodisasi, vujudga kelgan tok esa induksion tok deyiladi. - 1831-yilda ingliz fizigi M. Faradey magnit maydon yordamida elektr toki vujudga kelishini tajriba yordamida ko’rsatdi. Bu hodisaga elektromagnit induksiya hodisasi, vujudga kelgan tok esa induksion tok deyiladi.
AKADEMIK LITSEYLARDA “ELEKTROMAGNIT INDUKSIYA HODISASI” MAVZUSINING BERILISHI Elektromagnit induksiya hodisasi. Faradey tajribalari - Elektromagnit induksiya hodisasi. Elektromagnit induksiya hodisasining asosiy g’oyasi quyidagilardan iborat: yopiq konturni o’rab turgan magnit maydon induksiyasining oqimi o’zgarsa, konturda elektr toki vujudga keladi. Bu tokka induksion tok deyiladi.
Faradey tajribalari Faradey qonuni - Faradey qonuni: yopiq, o’tkazuvchi kontur o’rab turgan magnit induksiya oqimining o’zgarish sababi qanday bo’lishidan qat’iy nazar, vujudga keladigan EYuK quyidagicha aniqlanadi:
|
| |
Iste‟molchi - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universitetiBog'liq Ekonometrika Kaf 15.Iqtisodiy sistemologiya 10taIste‟molchi
ortiqchaligi
(yutug„i)
iste‘molchi tovarlar uchun to‗lashi mumkin bo‗lgan narxlar
bilan tovarlarga bozorda haqiqiy to‗langan narxlar
ayirmalarining yig‗indisi.
Ish haqi (wage rate) foydalanilgan mehnat uchun berilgan pul miqdori yoki
narx.
Ishlab chiqarish
(product)
ishlab chiqarish omillaridan foydalangan holda mahsulot
yaratish jarayonini yoki ishlab chiqarish omillarini tayyor
mahsulotga aylantirish jarayoni.
Ishlab chiqarish
imkoniyatlari
chizig„i
mavjud bo‗lgan ishlab chiqarish resurslaridan to‗liq va
samarali foydalanish orqali ishlab chiqariladigan tovarlar
kombinatsiyasini ifodalovchi chiziq.
Ishlab chiqarish
imkoniyatlari
chizig„i
mavjud texnologiyada kapital va mehnatdan to‗liq
foydalangan
holda
ikkita
tovar
kombinatsiyalarini
maksimal darajada ishlab chiqarishni ifodalaydigan chiziq.
Ishlab chiqarish
funksiyasi
ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori bilan shu mahsulotni
ishlab chiqarishdagi sarflangan ishlab chiqarish omillari
miqdori o‗rtasidagi bog‗liqlikni ifodalovchi funksiya.
Ishlab chiqarish
shartnomalari
chizig„i
resurslarni Pareto samarali joylashtirish chizig‗i bo‗lib,
bunda quyidagi shart bajariladi:
r
MRTS
B
LK
A
LK
MRTS
, A –
tovar; V – tovar; L – mehnat; K – kapital. Kapitalni
mehnat bilan chekli texnologik almashtirish normasi ikkala
ishlab chiqariladigan A va V tovarlar uchun bir xil bo‗lib,
ular mehnat narxini kapital narxi nisbatiga teng.
Ishlab chiqaruvchi
muvozanati yoki
maksimal mahsulot
|
| |
ishlab chiqarish - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta`lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

143
Kutiladigan qiymat
(matematik
kutilish)
n
i
i
i
X
P
E
1
(x)
.
Bu yerda, R
i
- voqea va hodisaning
yehtimoli;
1
1
n
i
i
P
; X
i
– voqea va hodisaning natijasi.
Dispersiya kutiladigan natijadan haqiqiy natijaning o‗rtacha
kvadratik chetlanishi:
n
i
i
i
x
E
X
P
1
2
2
Ko„pchilikka
qo„shilishi
samaradorligi
bu iste‘mol talabni o‗sish samarasi bo‗lib, ko‗pchilik sotib
oladigan tovarni umumiy qabul qilingan me‘yorlarga ko‗ra
sotib olish.
Lorens chizig„i
biror bir ko‗rsatkichni taqsimlanish darajasini ifodalovchi
yegri chiziq. Bu amerikalik olim Maks Otto Lorens (1876-
1944) tomonidan aholi daromadlarining
taqsimlanishini
baholash uchun ishlab chiqilgan. Aholidan daromad solig‗i
olinib,
ularga
transfert
berilgandan
keyin
Lorens
chizig‗ining botiqligi kamayadi.
Ma‟naviy
tavakkalchilik
yo‗qotishlar sug‗o‗rta kompaniyasi tomonidan to‗liq
qoplanishiga ishonch xosil qilgan holda vujudga kelishi
mumkin bo‗lgan yo‗qotishlar yehtimolini ongli ravishda
oshirib ko‗rsatishga intiluvchi shaxsning xatti-harakati.
Mehnat bozorida
monopsoniya
bu mukammallashgan raqobatdagi mehnat bozorining
aloxida bir chetki ko‗rinishi bo‗lib, bunda biror kichik
shahardagi yagona firma maxalliy aholining ko‗p
qismini
ish bilan ta‘minlaydi.
Mehnatni chekli
mahsuloti
boshqa ishlab omillari sarfi o‗zgarmaganda bir birlik
qo‗shimcha mehnat sarfi hisobidan ishlab chiqarilgan
qo‗shimcha mahsulot.
Monnopoliyaning
Ruhiy vaziyat qachon muammoga aylanadi?

|
Ruhiy vaziyat qachon muammoga aylanadi?
|
bet | 73/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Ruhiy vaziyat qachon muammoga aylanadi?
O‘z hayoti mobaynida har qanday inson ba’zi hodisalarga javoban qayg‘uga tushishi normal holat. Lekin qayg‘uli ruhiyat saloamtlik muammosiga aylangan vaqti ham bo‘ladi.
Klinik ruhiy tushkunlik - depressiya nima?
Inson normal holatda hayotning past-balandliklariga bardosh berib, o‘zi va yaqinlari g‘amini eyishni davom ettiradigan, o‘z mavjud potensiallaridan foydalanish va jamiyatga foyda keltira oladigan vaziyatda bo‘ladi.
Har qanday inson qayg‘uga botgan yo-da asabiylashish holatini boshdan kechiradi. Lekin bu alomatlarning ruhiy kasallikka aylanganligining dastlabki belgisi - bu holatning uzoq, mutassil davom etishi va turtki sifatida biron hodisa yuz
bermagan vaqtda ham ro‘y berishidir.
Bu alomatlar shaxsning kundalik hayotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan darajaga etgan vaqti jiddiy psixologik yoda ruhiy muammoga aylangan hisoblanadi.
Masalan, klinik tushkunlikka duchor bo‘lgan odam o‘ta chuqur va uzoq muddatli qayg‘uga tushadi, odamovi bo‘lib, g‘ayratdan qoladi.
Odatda bu alomatlar asta-sekinlik bilan bir necha hafta yo-da oylab rivojlanib keladi, lekin ba’zida birdaniga shiddat bilan paydo bo‘lishi ham mumkin.
Klinik ruhiy tushkunlik muammosi bilan samarali yo‘lda kurashish uchun ular klassifikatsiya qilinadi. Kasallik asosan ikki keng guruhga bo‘linadi - asabiy va psixologik.
Asabiy guruhga inson normal holatining anchayin sezilarli turlari kiradi, masalan depressiya, kuchli mutassil xavotir yo-da biron harakatni qayta-qayta qilaverish. (masalan, qo‘lni qayta-qayta yuvaverish, hamma narsaning hamisha o‘z o‘rnida bo‘lishiga intilish kabi). Bu kabi alomatlarni o‘z hayoti mobaynida taxminan har 10 kishidan bittasi boshdan kechiradi.
Psixologik turdagi tushkunlikni esa taxminan har 100 kishidan biri boshdan kechirib, ular shaxsning voqelikni qabul qilishi, va shu asosda fikrlashi, qarorlar qabul qilishiga ta’sir ko‘rsatadi. Ularga shizofreniya va bipolyar kasalliklari kiradi.
Ruhiy kasalliklar keng tarqalgan bo‘lsa ham, ko‘plar undan halos bo‘la oladilar yo-da u bilan qanday yashash yo‘llarini o‘rganadilar.
|
| |
Ruhiy tushkunlikni nima keltirib chiqaradi?

|
Ruhiy tushkunlikni nima keltirib chiqaradi?
|
bet | 74/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Ruhiy tushkunlikni nima keltirib chiqaradi?
Ruhiy tushkunlik, depressiyani aynan nima keltirib chiqarishi noma’lum. Ammo jismoniy, psixologik va atrof-yaqindagi holatlar birgalikda omil bo‘lishi aytiladi.
Ko‘plab ruhiy kasalliklar avlodlar osha qaytalagani uchun irsiy bog‘liqlik bor degan taxminlar ham bor.
Mutaxassilarning ishonishlaricha, aksar ruhiy kasalliklar bir qator genlardagi o‘zgarishlarga bog‘liqdir va bu kabi genga ega bo‘lganlar ruhiy kasallikka chalinishga moyil bo‘ladilar. Ammo bu genning o‘zi kasallikni keltirib chiqarmaydi. Demak, inson bu kabi irsiy merosga ega bo‘lishi mumkin lekin bu degani albatta kasallik rivojlanadi deganini anglatmaydi.
Bu kabi genga ega bo‘lgan insonlar qayg‘u-azob, birovdan ajrab qolish, o‘zlariga nisbatan haqorat va tazyiq kabi omillar, yo-da "turtkilar"ga beriluvchanroq bo‘ladilar.
Hayotdagi og‘riqli hodisalar bu kabi beriluvchan shaxslarda kasalikka turtki berishi mumkin. Bu omillarga kasallik, ajrashish, yaqinlardan ajrab qolish, ish joyini yo‘qotish va hokazolar kiradi.
Ruhiy kasallikni qon tekshiruvi yoki shunga o‘xshash tekshiruv bilan aniqlab bo‘lmaydi.
Faqatgina mutaxassis barcha alomatlarni o‘rganib chiqib, uzoq vaqt kuzatuvlardan keyingina tashxis qo‘yishi mumkin.
Ko‘plab ruhiy kasalliklarning alomatlari esa bir-biriga o‘xshash, shu sababli aniq tashxis qo‘yish mushkul ish.
Ba’zi mutaxassilarga ko‘ra, ruhiy kasalliklarni aniqlashning joriy mavjud usullari o‘ta tibbiy yondoshuvga asoslangan, ya’ni ruhiy tushkunlikni inson tanasidagi bezlar tomonidan ishlab chiqariladigan serotonin moddasining miyadagi etishmovchiligi keltirib chiqaradi, degan g‘oya bor.
Bu yondoshuv ruhiy kasalliklarni asosan miyadagi kimyoviy o‘zgarishlarga bog‘laydi.
Tanqidchilarga ko‘ra, bu yondoshuv ruhiy kasallikning hissiy omillarini nazardan qochiradi.
Bu yondoshuvdan kelib chiqib hozirda ruhiy tushunlikka uchraganlarga anti-depressant dori-darmonlarni belgilash keng tarqalgan. Bu dorilar esa talaygina noxush oqibatlarni keltirib chiqarishi ma’lum. Ijobiy natijasi esa ko‘pda savol ostida.
|
| |
Adaptatsiya darajasi fenomeni

|
Adaptatsiya darajasi fenomeni
|
bet | 40/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2)Adaptatsiya darajasi fenomeni - qo‘zg‘ovchilarning aniq darajasiga moslashish tendensiyasi va uning natijasida ayni shu darajada ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga e’tiborini qaratish va javob berish. Bu nazariyaga ko‘ra muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, qoniqish va qoniqmaslik hissi bizning oldingi erishgan yutuqlarimiz bilan bog‘liq. Agar bizning muvaffaqiyatlarimiz oldingi erishgan darajamizga etmasa, bizda qoniqmaslik va frustratsiya xissi paydo bo‘ladi, agar ular bu darajadan ortib ketsa bizda qoniqish va muvaffaqiyat xissi paydo bo‘ladi. Biroq oldinga harakatchanlikni davom ettiraversak, biz albatta tezda moslashamiz.
Ilgari farovonlik xissini tug‘dirgan narsaning neytral bo‘lib qolishi deprivatsiyani paydo qiladi. Eng yangi kir yuvish mashinasiga ega bo‘lish, ilmiy karera qilish, yangi ijtimoiy maqomga ko‘tarilish dastavval kuchli qoniqish xissini ta’minlaydi. Lekin bu xissiyot tezda o‘chadi. Endi yana shu xisni ichdan kechirish uchun yangi pog‘onaga ko‘tarilish kerak bo‘ladi.
YAngi muvaffaqiyatlarga moslashish bilan paydo bo‘ladigan qoniqmaslik xissidan odamlar o‘zlarini boshqalarga taqqoslab qutulishga harakat qiladilar.
Qiyosiy deprivatsiya - o‘z holatini boshqalarning holatiga nisbatan yomonroq deb idrok qilishdir.
Sotsial psixologlar agressiyani ichkaridan instinktlar va frustratsiya itarib chiqarishidan tashqari, odamlar o‘z agressiyalarini tashqariga olib chiqishni ham o‘rganadilar deb hisoblaydilar.
Hayvonlarni kuzatsangiz eng urushqog‘i asta-sekin yo‘lboshchiga aylanishini ko‘rish mumkin. Odamlar ham agressiyaning taqdirlanishiga o‘rganadilar. Boshqa bolalarni o‘z agressivligi bilan qo‘rqitadigan bola asta-sekin yanada agressivroq bo‘la boradi. Kuzatish orqali o‘rganish. Albert Banduraning fikricha, biz agressiyani boshqalarni kuzatish orqali xulq modelini o‘zlashtirib ham o‘rganamiz. SHunday tajriba o‘tkazilgan, xonada bola o‘yinchoq o‘ynab o‘tiribdi. Boshqa burchakda katta yoshdagi odamning oldida o‘yinchoq mashinalar, shishiriladigan qo‘g‘irchoq va yog‘och bolg‘a turibdi. U birdan bolg‘ani olib shishiriladigan qo‘g‘irchoqni ura ketadi va "ur", "tep", "basharasiga tushir" deb xitob qiladi. Bola bu holatni kuzatib o‘yinchoqlar bilan to‘la boshqa xonaga chiqib ketadi. Eksperimentator ayol bu o‘yinchoqlar eng yaxshilari ekanligi va ularni boshqa bolalar uchun asrab qo‘yganligini aytadi, shu yo‘l bilan unda frustratsiya holatini yaratadi. Frustratsiyalashgan bola o‘yinchoqlar ichidan yog‘och bolg‘a va shishirilgan qo‘g‘irchoqni olib boshqa xonaga chiqib ketadi. Qo‘liga yog‘och bolg‘ani olib, shishirilgan qo‘g‘irchoqni ura ketadi. Aksariyat bolalar shungacha kuzatgan katta odamning harakatlarini, balki so‘zlarini ham aynan takrorlashadi. Banduraning fikricha, bolalar agressiv xulq modelini oiladan, submadaniyatdan va ommaviy axborot vositalaridan o‘rganishadi.
|
| |
Jazolash - Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya

|
Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya
|
bet | 39/92 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 1,24 Mb. | | #111254 |
Bog'liq Guliston davlat universiteti sotsial psixologiya (2) Jazolash bu aversiv stimulyatsiyaning yana bir ko‘rinishidir; jazo aynan jazo yordamida oldi olinmoqchi bo‘lgan xulqni shakllantiradi. YAna buning ustiga jazolash bu majburlashdir (har qanday majburiy faoliyat tashqi tomondan majburiyligi qanchalik kuchli oqlanmasin baribir kamdan-kam ichki hamdardlik uyg‘otishini eslash kifoya). Xuddi shuning uchun ota-onalarning xaqoratlari bilan o‘sgan bebosh o‘smirlar, oiladagi intizom shafqatsiz jismoniy jazo ko‘rinishini olganda uydan qochib ketadilar.
Ijtimoiy o‘rganish pozitsiyasidan turib yondashuv agressiyani uni keltirib chiqaruvchi omillarga qarshi turish yo‘li bilan nazorat qilishni taklif qiladi - boshqacha aytganda aversiv stimulyatsiyani susaytirish, noagressiv xulqni shakllantirish va agressiyaga zid reaksiyalarni aniqlash va mustahkamlash yo‘li bilan agressiv xulq namoyon bo‘lish ehtimolini kamaytirish mumkin.
Agressiya va frustratsiya.
Frustratsiya - maqsadga yo‘naltirilgan xulqning tutilib qolishi. Frustratsiya maqsadga erishishimizga to‘sqinlik qiladigan hamma narsa. Bizning maqsadga intilishimiz kuchli motivatsiyaga ega bo‘lganda, biz lazzat kutib, unga ega bo‘lmaganimizda (masalan, chanqab suv ololmaganimizda) frustratsiya kuchayadi. Frustratsiya agressiv xulq uchun motivatsiya yaratadi. Bevosita frustratsiya manbaiga yo‘altirilgan agressiya uchun jazo qo‘rquvi agressiv qo‘zg‘alishning biron-bir boshqa nishonga, ba’zan frustratsiyalashganning o‘ziga yo‘naltirilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
SHarq donishmandlari aytganidek, “Eng katta boylik – bu aql-zakovat va ilm, eng katta meros – bu yaxshi tarbiya, eng katta qashshoqlik – bu bilimsizlikdir!” SHu sababli hammamiz uchun zamonaviy bilimlarni o‘zlashtirish, chinakam ma’rifat va yuksak madaniyat egasi bo‘lish uzluksiz hayotiy ehtiyojga aylanishi kerak. (O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI PREZIDENTI SHAVKAT MIRZIYOEVNING OLIY MAJLISGA MUROJAATNOMASI)
Zamonaviy etika tamoyillari tadqiqot maqsadlarida og‘riq stimulidan foydalanishni qat’iy ravishda cheklaydi. Jismoniy og‘riqdan tashqari «psixologik og‘riq»ni ham kuzatish mumkin. «Psixologik og‘riq» - biz frustratsiya deb ataydigan holatning o‘zidir. Og‘riq odamlarda ham agressiyani kuchaytiradi. Har birimiz boshimiz qattiq og‘riganda yoki oyog‘imizning katta barmog‘ini urib olganimizda shunga o‘xshash reaksiyani eslashimiz mumkin.
Ko‘chirish - agressiyani frustratsiya manbaidan boshqa ob’ektga ko‘chirish. Odatda yangi nishon zararsizroq yoki ijtimoiy ma’qulroq bo‘ladi. Frustratsiya har doim ham agressiyaga sabab bo‘lavermaydi. Ba’zan agressiya bilan bog‘liq stimullar, masalan: qurol, predmet mavjudligida agressiyaning nomoyon bo‘lishi kuchayadi.
Turmush farovonligining o‘sishi qoniqish hissining ortishiga sabab bo‘lmas ekan, reallik hech qachon o‘sib boruvchi umidlar ortidan quvib etolmaydi. Hattoki, yashash sharoiti yaxshilashsa ham "o‘sib borayotgan umidlar inqilobi" tufayli frustratsiya ortishi mumkin.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
Materialni og’zaki bayon qilish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakultetiMaterialni og’zaki bayon qilish
(suhbat, hikoya, tushuntirish,
ma’ruza). Informatika darslarida o’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish
o’qituvchining tushuntirishini faol qabul qilish va puxta o’ylash evaziga amalga
oshiriladi. Bilimlarni uzatish vositasi sifatida o’qituvchi nutqi muhim ahamiyatga
ega. Bu o’rinda o’qituvchining o’quvchilar faoliyatiga rahbarligi mavzuni qo’yish,
rejani e’lon qilish, o’quvchilar faoliyatini boshqarishdan iborat bo’ladi.
2.
Suxbat.
O’quvchilar tomonidan bilimlarni o’zlashtirish jarayoni:
ular e’tiboriga havola etilayotgan savolning mohiyatini anglash, mavjud bilimlar
va tajribani safarbar qilish, savolga oid ob’ektlarni o’zaro taqqoslash, puxta o’ylash
va savollarga to’g’ri javob tayyorlashdan iborat.
O’qituvchining rahbarligi: mavzuni qo’yish, savollarni ifodalash, berilgan
javoblarni tuzatish, to’ldirish va umumlashtirish kabi holatlarda namoyon bo’ladi.
Suhbat metodi yordamida bilimlarni o’zlashtirishda o’quvchilar mavjud
bilimlari va tajribalariga tayanadilar.
3.
Darslik (kitob, elektron darslik) bilan ishlash
(umumlashma va
xulosalarni anglash, ularni xotirada saqlashga xizmat qiladi).
O’qituvchining rahbarligi esa topshiriqni ifodalash, faoliyat maqsadini
belgilash, o’quvchilarga darslik bilan ishlashning yangi usullarini o’rgatish,
o’zlashtirilgan bilimlarning tushunilish va mustahkamlik darajasini tekshirish kabi
ko’rinishlarda aks etadi.
4.
O’qituvchilarning kuzatuvi
(sinfda va sinfdan tashqari (shu
jumladan, sayohat va ekskursiyalar) jarayonlarda).
O’quvchilarning o’quv predmetlari bo’yicha o’zlashtirish holati va
hodisalarni kuzata borib, turli fan o’qituvchilarining ko’rsatmalari bo’yicha ularni
qismlarga taqsimlab har bir o’quvchining o’ziga xos, o’xshash va muhim
jihatlarini aniqlashga yo’naltiriladi.
Bilimlarni o’zlashtirish manbai bo’lib muayyan predmet (yoki jarayon),
tajriba, model, xaritalar xizmat qiladi. O’qituvchining raxbarligi kuzatish vazifasini
belgilash, uni ma’lum shaxs zimmasiga yuklash, ob’ektni belgilash, umumiy
raxbarlikni olib borish, qismlarga ajratish, asosiylarini aniqlash va
umumlashtirishdan iboratdir.
5.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
O’qituvchi faoliyatining tuzilmasi

O’qituvchi faoliyatining tuzilmasi
O’quvchi faoliyatining tuzilmasi
o’quv materialiga oid
tafovutlarni taklif etilishi;
muammoli vaziyatlarni
tuzish;
muammoning mavjudligini
aniqlab berish;
muammoli topshiriqlarni
loyixalash
o’quv materiali moxiyatining anglab
etilishi;
muammoli vaziyat yuzasidan
fikrlash;
mavjud bilimlar va tajribani kayta
tiklash;
muammoli masalaga utkazish;
topshiriqni bajarish
Ushbu muammoli savol va topshiriqlarni echimini topishda “VENN
diagrammalari”, “Tarmoqlash”, “T- sxemasi”, “Balik skleti” metodidan
foydalanilsa maqsadga muvofik bo’ladi.
Ta’lim metodlari turli shakllar xamda xilma-xil ta’lim vositalari yordamida
joriy etiladi. Ta’lim shakllari ta’lim jarayonining tashkiliy- tuzilmaviy
ko’rinishidir. Bugungi kunda ta’lim muassasalarida quyidagi ta’lim shakllaridan
samarali foydalanib kelinmokda: ma’ruza, seminar, amaliy mushg’ulot, uchrashuv,
taqdimot, sayohat, o’quv konferentsiyasi va boshqalar.
Ta’lim jarayonida ta’limning samaradorligini ta’minlovchi muxim
elementlardan biri sifatida ta’lim vositalari e’tirof etiladi. Ta’lim vositalari sirasiga
quyidagilar kiradi: texnik xamda axborot qurilmalari (dioproektor, kinedoskop,
uskunalar, radio, televidenie, kompyuter, audio xamda video magnitafonlar),
xarita, maketalar, diagrammalar, plakatlar, rasmlar, chizmalar va xokazolardan
foydalaniladi.
Ma’lumki, didaktik jarayon xar kanday pedagogik texnologiyaning asosi
sifatida uzida quyidagi uchta komponentni mujassamlashtiradi:
1)
motivatsion bosqich;
2)
o’quv faoliyati;
3)
boshqaruv.
Demak, didaktik jarayon tuzilmasiga mos xolda ta’lim metodlarini quyidagi
uch guruxga ajratish mumkin:
I.
O’qish va mexnatga rabatlantiruvchi xamda motivlashtirish metodlari.
II.
O’quv-bilish faoliyatini tashkil etish va amalga oshirish metodlari.
III.
O’quv-bilish faoliyatini boshqarish metodlari.
|
IV. Internet saytlari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti Pdf ko'rish
|
bet | 22/22 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 264,18 Kb. | | #252199 |
IV. Internet saytlari
1.
www.lex.uz
2.
www.ziyonet.uz
3.
www.google.com
4.
www.tami.uz
5.
www.e-dastur.uz
Document Outline - 1.1. Informatika fanini o’qitish jarayonida qo’llaniladigan o’qitish metodlarining ilmiy-nazariy asoslari.
- 1.2. «Informatika» fanidan talabalarning bilim olishlariga oid didaktik materiallaridan foydalanishning pedagogik asoslari
- 1.3. Informatika fanini o’qitish jarayonida o’qitishning tamoyillari, shakli va metodlari
- 1. O’qitishda o’quvchining xarakatlari tavsifiga kura:
- 2. O’quv ishining turlariga kura:
- 3. Bilim manbalariga kura:
- АДАБИЁТЛАР РЎЙҲАТИ
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti - bet 2

MUNDARIJA
Kirish
................................................................................................................
I-BOB. INFORMATIKA FANINI O‘QITISH JARAYONIDA O‘QITISH
METODLARIDAN FOYDALANISHNING PEDAGOGIK ASOSLAR
1.1.Informatika fanini o‘qitish jarayonida qo‘llaniladigan o‘qitish
metodlarining ilmiy-nazariy asoslari..................................................................
1.2. «Informatika» fanidan talabalarning bilim olishlariga oid
didaktik
materiallaridan foydalanishning pedagogik asoslari……………………….......
1.3. Informatika fanini o‘qitish jarayonida o’qitishning tamoyillari,
shakli va
metodlari.............................................................................................................
II - BOB. INFORMATIKANI FANINI FANLARARO
ALOQADORLIKDA O‘QITISH MASHG‘ULOTLARNI TASHKIL
ETISH METODIKASI
2.1. Informatika va axborot texnologiyalari fanining
boshqa fanlar bilan uzviy
bog‘liqligi...........................................................................................................
2.2.Informatika fanini o‘qitishda dasturlash tillari asosida fizika fanidagi
misol
va masalalarni xisoblash……………………………………………………….
2.3. Informatika va axborot texnologiya fanini o‘qitishda matematika fanidagi
misol va masalalarni xisoblash………………………………………………...
XULOSA
..........................................................................................................
Laboratoriya ishlari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

muamo moxiyatini tushunib etilishi, ifodalanishi, mavjud bilim va ko’nikmalar
majmuasi va izlanish tajribasi asosida muammoli vaziyatni qabul qilish bilanoq
boshlanadi. Bu xolda muammoli vaziyat muammoga aylanadi. Xar bir muammo
muammoli vaziyatni o’zida namoyon etadi, biroq, barcha muammoli vaziyat
muammoga aylanavermaydi.
Mazkur metoddan foydalanish jarayonida muammo echimini topishga
yordam beruvchi yo’nalishlar ko’rsatilmaydi va chegaralanmaydi. Bu xususiyat
muammoli masalaga xosdir. Muammoda echimning qandaydir parametrlari
ko’rsatilsa, u muammoli masala xisoblanadi. Xar qanday muammoli topshiriq
ma’lum muammoni, demak, muammoli vaziyatni xam qamrab oladi. Biroq,
yuqorida ta’kidlanganidek, barcha muammoli vaziyat muammo bo’la olmaydi.
Inson xar doim muammoli masalalarni xal etadi. Agar uning oldida muammo
paydo bo’lsa, uni muammoli masalaga aylantiradi, ya’ni, uning echimi uchun
o’zidagi bilimlar tizimiga tayanadi va ma’lum ko’rsatishlarni belgilab oladi.
Muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda u boshqa ko’rsatkichlarni qidiradi va shu
muammo bo’yicha yangi variantlardagi masalalarni loyihalaydi.
Ta’lim jarayonida muammoli metodni qo’llashda o’qituvchi va o’quvchilar
tomonidan quyidagi xarakatlar amalga oshiriladi:
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti - bet 3

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
Ishlash prinsipi - O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya

|
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya
|
bet | 9/18 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #232176 |
Bog'liq STO\'A qarshilik termometriIshlash prinsipi
Termometrlarning ishi atrof-muhit harorati o'zgarganda ba'zi metallar va yarim o'tkazgichlar elektr qarshiligini o'zgartirishiga asoslanadi. Shu bilan birga, haroratning oshishi bilan metallarda qarshilik kuchayadi, ular pozistorlar deb ataladi. Yarim o'tkazgichlarda u tushadi, shuning uchun ularning nomi termistorlar. Sezgir
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
elementning o'tkazuvchanligini o'lchash va harakat tamoyilidir. Shu bilan birga, turli materiallar turli harorat koeffitsientiga ega. Bu shuni anglatadiki, ba'zilari o'zgarishlarga ko'proq javob beradi, boshqalari esa kamroq. Ushbu parametr qurilmaning aniqligiga ta'sir qiladi. O'lchovlarning bir nechta aniqligi mavjud:
- AA, aniqlik bardoshlik-0,1 daraja;
- A – 0,15;
- B – 0,3;
- C – 0,6
Turlari va ularning xususiyatlari
Termometrlar orasidagi asosiy farq sensor qurilmasidir. Ular turli materiallardan tayyorlangan, sezgir elementning qalinligi bilan ajralib turadi va turli xarajatlarga ega. Ular platina, nikel va misdir. Keling, ushbu metallarning elementlarini batafsil ko'rib chiqaylik.
|
|
| |
Mavzuning dolzarbligi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti fizika matematika fakulteti
|
birgalikda individual - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti...

O’qitish jarayoni murakkab va ko’p qirrali bo’lganligi tufayli o’qitishning
turli-tuman metodlari mavjud.
O’qituvchi o’quv jarayonida quyidagi o’qitishning metodlaridan
foydalanishi mumkin:
1.
O’qitishda o’quvchining xarakatlari tavsifiga kura:
a)
aktiv (faol) metodlar (laboratoriyada, kitob bilan ishlash)
b)
passiv metodlar (ma’ruza sukbat, tushuntirish, ekskursiya va k.k.)
2.
O’quv ishining turlariga kura:
a)
bilimlarni dastlabki o’zlashtirish metodi;
b)
bilimlarni
takomillashtirish metodi;
v)
bilimlarni tekshirib kurish
va bakolash metodi;
3.
Bilim manbalariga kura:
a)
ogzaki
metodlar;
b)
kurgazmali metodlar;
v)
amaliy metodlar.
O’qitish metodlari o’quv
jarayonini amalga oshirish, ya’ni o’qitish va o’qish
usullari bulganligidan, kar bir metodni ikki tomondan - o’qituvchi
faoliyati va
o’quvchilar faoliyati nuktai nazaridan karash kerak. Buning uchun o’qitish
metodlarini bilim manbalari bo’yicha kurib chikaylik.
tqMaq
davlat 
standartida (katalogda) ko‘rsatilgan qiymatlardan biriga 
tq kat

Haqiqatda esa, grafik ishga tushirish, tormozlash uchastka-
lariga ega. Tezlikning o‘matilgan zonasida esa moment va tok
o ‘zgarishi mumkin. Shuning uchun dvigatelning ekvivalent tok va
momentini aniqlashga to‘g‘ri keladi va haqiqiy grafikni unga
ekvivalent bo‘lgan to ‘g‘ri burchakli grafik bilan almashtiriladi
(7.5- rasm).
7.7. QAYTAR-QISQA ISH RE JIM I UCHUN
DVIGATEL QUVVATINI TANLASH
Qrytar-qisqa ish rejimining ideallashtirilgan grafigi 7.6-
rasmda keltirilgan.
Haqiqatda esa har bir siklda ishga tushirish, tormozlash va
o ‘rnatilgan tezlik uchastkalari mavjud. Ushbu rasmda haroratni
o‘rnatilgan qiymatga erishish grafigi ham ko‘rsatilgan. Har bir
uchastkada harorat eksponensial qonuniyat bilan o‘zgaradi. Pauza
vaqtida dvigatel chulg‘amlarining sovishi hisobiga dvigatel
erishgan eng katta harorat qaytar-qisqa ish rejimidagi Qq.q
isroflarga teng bo‘lgan uzoq ish rejimidagi isroflarda hosil bo‘lgan
maksimum harorat tmak dan kichik bo‘ladi.
Shunday qilib, dvigatel quyidagi termik o‘ta yuklanish
koeffitsiyenti bilan ishlaydi:
Bevosita o‘lchash - O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya

|
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya
|
bet | 2/18 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #232176 |
Bog'liq STO\'A qarshilik termometriBevosita o‘lchash deb shunday o‘lchashga aytiladiki, unda o‘lchanayotgan kattalikning izlanayotgan qiymati tajriba ma'lumotlaridan bevosita aniqlanadi. Masalan, haroratni termometr bilan, bosimni manometr bilan, uzunlikni chizg‘ich bilan o‘lchash va hokazo bevosita o‘lchashdan iborat.
Bevosita o‘lchash tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega:
Qбев. C * n (2)
bu yerda, Qbev — o‘lchanayotgan kattalnkning uning uchun qabul qilingan o‘lchov birliklaridagi qiymati; S—raqamli hisoblash qurilmasi shkalasi bo‘linmalarining yoki bir marta ko‘rsatishining o‘lchanayotgan kattalik birliklaridagi qiymati; n — shkala bo‘linmalarining hisobida indikatorli qurilma bo‘yicha olingan sanoq.
Bilvosita o‘lchash deb shunday o‘lchashga aytiladiki, unda o‘lchash natijasi o‘lchanayotgan kattalik bilan ma'lum munosabat yordamida bog‘langan kattaliklarni bevosita o‘lchashga asoslangan bo‘ladi. Bilvosita o‘lchash tenglamasi quyidagi ko‘rinishga ega:
Q f (Q ,Q ,..., Qn ) (3)
бил 1 2 бев
bu yerda, Qbil. — o‘lchanayotgan kattalikning izlangan qiymati; Q1,Q2,…,Qnbev — bevosita o‘lchanadigan kattaliklarning son qiymatlari.
Bilvosita o‘lchashga o‘tkazgichning solishtirma elektr qarshiligini uning qarshiligi, uzunligi va kundalang kesimini yuzi bo‘yicha topish; modda zichligini uning massasi va xajmini o‘lchash natijasi bo‘yicha topish va boshqalar misol bo‘la oladi. Bilvosita o‘lchashlar bevosita o‘lchashlarning iloji bo‘lmagan ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilishda keng qo‘llanadi.
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
|
| |
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya - bet 14

Kuchlanish ajratuvchi asosida PT 100 yordamida harorat o'lchash davri Elektron o'lchov aniqligi (FIG. 5) RS , R0p qo'llab-quvvatlash qarshiligi va
Upit kuchlanish manbai xususiyatlarining aniqligi va barqarorligiga bog'liq bo'ladi. O'lchov xatosini kamaytirish uchun nozik yuqori barqaror rop rezistor va stabillashtirilgan qo'llab-quvvatlash kuchlanish manbai qo'llanilishi kerak.
Yana bir salbiy omil-qarshilik termometrining o'z-o'zini isitishning ta'siri: nisbatan yuqori oqimdagi (o'nlab milliamperlar) elektr devorida oqim tcda qo'shimcha issiqlik hosil bo'lishiga, uning isitilishiga va natijada o'lchovlarning aniqligini keskin pasayishiga olib kelishi mumkin.
Misol tariqasida, seriyali Rt PTS 0603 (Vishay) ning R0 = 100 Ohm nominal qarshiligi bilan yuqori darajada barqaror platina qarshilik termometrlari uchun o'z- o'zini isitish natijasida haroratning o'zgarishini baholaymiz. Aniqlik uchun, R0p = 1000 Ohm nominal qiymati bilan mos yozuvlar qarshiligini tanlang. Stabillashgan kuchlanish manbai chiqishidagi qiymat VDD = + 5 B. kuchlanish ajratuvchi zanjirning umumiy qarshiligi: Robsch = R+ R0p = 100 + 1000 = 1100 Om. Keyin bo'luvchi orqali oqib turgan oqimning qiymati quyidagicha bo'ladi: IDD = VDD/Robsch = 5 / 1100 = 0,0045 A. PTSga tarqalgan kuch taxminan quyidagicha bo'ladi: P = IDD2×R0 = 0,0021 Vt (2,1 mw). PTS 0603 seriyasidagi texnik hujjatlarga ko'ra, majburiy shamollatish bo'lmasa, o'z-o'zidan isitish qiymati 0,9 K / mw. Shunday qilib, bizning misolimizdagi ushbu PTS haroratining ko'tarilishi Tnagr
= 0,9×2,1 = 1,9 K. ga yetishi mumkin, chunki haroratni o'lchash vazifalari uchun daraja o'ndan bir qismini tashkil etuvchi aniqlik bilan ruxsat etilgan xatolardan ko'proq! O'lchov oqimining kattaligi o'z-o'zidan isitishning tolerantlik chegarasidan tashqarida TC parametrlarining chiqishiga olib kelmasligi kerak. O'z-o'zidan isitish tufayli uning qarshiligini oshirish 20% tolerantlikdan oshmasligi kerak. 100 Om nominal qarshiligi bilan TC uchun DC davrlari 1 ma yoki undan kam [1] o'lchov oqimi bilan qo'zg'atish tavsiya etiladi. Ushbu ta'sirning ta'sirini kamaytirish uchun yuqori nominal qarshilik qiymati va/yoki kamroq quvvat manbai kuchlanish qiymatiga ega bo'lgan mos yozuvlar qarshiligini tanlash kerak. Bu elektron sezgirligining pasayishiga olib kelishi mumkin bo'lsa-da, TCni nisbatan yuqori TCS va signallarni normallashtirish uchun zamonaviy element bazasi bilan qo'llash bu kamchilikni bartaraf etishga imkon beradi.
Stabillashgan mos yozuvlar kuchlanish manbai yordamida kuchlanish ajratgichiga asoslangan elektronning amaliy qo'llanilishiga misol berilgan:
|
-rasm. Mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok dvigatelini

nominal rejimda ishlash nuqtasi (<» = a w ,
M= Mnom).
U holda
(2-21) tenglamaga asosan:
K
e
= (U,
- Д
Ush - 1попДуа)1<йпот-
(2.23)
I
Bundan keyin quyidagilami aniqlaymiz:
®o
UnomJK
e
, Mnom
—
KjJI нот,
bu yerda:
KM= KE
ga teng.
Shuni hisobga olish kerakki, Mnom = Pnom-<9"<»- ni aniqlashda
elektromagnit momentni emas, balki dvigatel o‘qidagi moment
ning qiymati olinadi
Tenglama (2.20) ni tadbiq etgan holda uni
U=
const va
R =
var hoi uchun nisbiy birlikda yozamiz:
RK J
RT
v = a>- - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

bu yerda:
КЕ = СЕФ
;
Км = СуФ;
ю0 - ideal salt yurish tezligi,
Ф
=
Фпот
bu (2.20) tenglamadan dvigatelning elektromexanik
tavsifi tenglamasini olish mumkin:
fi> =
(00-(R/K
e
)I.
(2.21)
Bu (2.20) va (2.21) ifodalar
K = R/(KEKM)~'
va co0 o‘zgarmas
qiymatlarida to‘g‘ri chiziq tenglamasiga aylanadi, ya’ni:
o)
=
cOo-KM yoki (D = со о - К
1
1,
(2.22)
bu yerda:
K v a K i -
mexanik va elektromexanik tavsiflari qiyaligi
burchagining tangensiga teng.
Bu parametrlaming mexanik tavsif qiyaligi koeffitsiyentlari
bilan bog‘liqligini aniqlash mumkin
К
M nom
?
-^ 1
К м Ф пот
P/^^nom -
(2.20) tenglamaga muvofiq dvigatel sun’iy mexanik tavsif-
larining ikki turini (tarmoq kuchlanishi o‘zgarmas bo‘lib, yakor
zanjiri qarshiligi
R
ning qiymatini o‘zgartirganda,
R
ning qiymati
o‘zgarmas bo‘lib, yakorga berilayotgan kuchlanishni o‘zgartir-
ganda) kuzatish mumkin.
Tavsiflarning birinchi turi ko‘p nurli yulduzdan iborat bo‘lib,
barcha nurlar koeffitsiyenti co0 va
M = 0
nuqtada kesishadi. Har
bir numing qiyaligi yakor qarshiligi
Rya
va yakorga ulangan
qo‘shimcha qarshilik
Rq
laming yig‘indisi bo‘lgan
R
qarshilikning
qiymatiga bog‘liq.
Agar
Rq =
0 ga teng bo‘Isa, tabiiy mexanik tavsifni,
R ^
0 da
esa turli qiyaliklarga ega bo‘lgan sun’iy tavsiflami olamiz (2.2-
rasm,
a).
Xususiy holda, ya’ni
U=
0 bo‘lganda mexanik tavsiflar
koordinata boshida kesishib, (co0 = 0, M = 0) ko‘p nurli yulduz
ko‘rinishida bo‘ladi.
-m isol - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

/
dvigatelning tabiiy tavsifi co0 = 340 rad/s, / = 0 va co„ = 314 rad/s,
I„=
59A nuqtalaridan o‘tadigan to‘g‘ri chiziqni tashkil qiladi.
2-misol. Mustaqil qo‘zg‘atishli P91 rusumli dvigatel uchun
ishga tushirish reostatini tanlash talab etiladi. Dvigatelni ishga
tushirish to‘rt pog‘onada amalga oshiriladi. Dvigatelning pasport
ma’lumotlari:
P„
= 32,0 kW,
U„ =
220 V, / n=172A, nn= 1000 ayl/min va
Rya ~
0,049
R„.
Yechimi. Nisbiy birliklarda tabiiy mexanik tavsifni quramiz.
Buning uchun quyidagi koordinatlarga ega bo‘lgan nuqtalardan
to‘g‘ri chiziq o‘tkazamiz:
v0 = 1,ц = 0
v„ =
1-A v„
=
1- 0,049
=
0,951, ц
=
1
Maksimal ishga tushirish momentini
jj
,/ = 2 ga teng deb qabul
qilamiz.
Barcha reostatlar ulangandagi tavsifni vo, 0 va 0, Ц/ nuqtalami
birlashtirib olamiz.
Minimal ishga tushirish momenti
\i2
ni shunday tanlash lozim-
ki, 2.3-rasmga muvofiq grafik qurilganda to‘rtta pog‘ona qar
shiligi olinsin. Qurilgan grafikdan ц? = 1,1 ni olamiz.
co = А ю /ю пот; 5 - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

berilganda nominal tok oqishini ta’minlaydigan qo‘zg‘almas
dvigatel zanjiridagi nominal qarshilik; co„om - dvigatel yakorining
(rotorining) nominal burchak tezligi. Bu qiymatlardan tashqari
o‘zgaruvchan tok mashinalari uchun bazaviy qiymat sifatida
magnit maydonining sinxron burchak tezligi оо0(<в«), mustaqil
qo‘zg‘atish chulg‘amli o‘zgarmas tok dvigateli uchun elektr yuri-
tuvchi kuch tarmoq kuchlanishiga teng bo‘lgandagi ideal salt
yurish tezligi co0 qabul qilinadi.
Kuchlanish uchun nisbiy kattalikni quyidagicha yozish mum
kin:
issiqlik bo ‘yicha о ‘tayuklanish koeffitsiyenti deb ataladi

Bog'liq Elektr yuritma asoslari. Xoshimov O, Saidaxmedov S
issiqlik bo ‘yicha о ‘tayuklanish koeffitsiyenti deb ataladi. 8 = Q9 / Qur,
(7.43)
bu yerda:
Qq - qisqa vaqt ishlash rejimidagi isroflar;
- uzoq
vaqt ishlash rejimidagi isroflar.
Uzoq vaqt nominal rejimda ishlaganda chulg‘am izolyatsiyat-
sining harorati asimptotik ravishda joiz qiymatiga yaqinlashadi:
xM = QlcM.
(7.44)
Qisqa vaqt ishlash rejimida esa ushbu haroratga quyidagi
formulaga muvofiq
tq vaqtda erishiladi
XM = ( Q ^ ) ( i - e - tq/Tq)
(7.45)
Qisqa vaqt ishlash rejimida tez ishlayotgan dvigatelning
o ‘miga uzoq vaqt ishlash rejimiga mo‘ljallangan dvigateldan
foydalanib bo‘lmaydi. Qisqa vaqt ishlash rejimi uchun maxsus
dvigatellar zarur. Bu dvigatel, agar u o‘zgarmas tok dvigateli
boMsa, takomillashtirilgan kollektorga, agar assinxron dvigatel
bo‘lsa, katta maksimal kritik momentga ega bo‘lishi kerak.
Energetik nuqtayi nazardan uzoq vaqt ishlashga mo‘ljallangan
dvigatelni qisqa rejimda ishlatish maqsadga muvofiq emas.
Yuqorida qayd etilganidek, nominal rejimda o‘zgarmas va
o‘zgaruvchan isroflar bir-biriga teng va bu rejimda FIK maksimal
qiymatga ega bo ‘ ladi.
7.4- rasm. Tezlikning trapetsioidal diagrammasi
va dvigateldagi isroflar grafigi.
Qisqa ish rejimida FIK jadal ishlash sharoitida maksimal
bo‘ladi. Demak, o‘zgarmas sarflar ko‘paytirilgan, misdagi isroflar
kamaytirilgan bo‘lishi kerak, ya’ni isroflaming taqsimoti uzoq
vaqt ishlaydigan mashinanikidan farq qiladi.
Davlat standartlari bo‘yicha dvigatellaming quyidagi ishlash
vaqtlari 10, 30, 60 va 90 min belgilangan.
Real grafikdagi qisqa vaqt ishlash davomiyligi
dVj 
1 dm^S,) - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Mexanik tavsifdan tashqari ko‘p hollarda co=/(7) bog‘la-
nishni ko‘rish qulay bo‘lib, bu yerda: / - yakor (rotor) toki.
Dvigatelning bunday tavsifi elektromexanik tavsif deb ataladi.
Qiyalik koeffitsiyenti /? bilan tavsiflanadigan yuklama momenti
tezlik o‘zgarishiga ko‘ra mexanik tavsiflari quyidagi to‘rt guruhga
bo‘linadi:
Absolut qattiq tavsiflar (2.1-rasm,
a
dagi
1
tavsif) mos ra
vishda aylanma va ilgarilanma harakat uchun:
P
=
Sco/SM
- *
0; P
=
Su/SF
0,
(2.1)
bu yerda:
U2
= a
*2 - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

U holda, dvigatel M o‘qining o‘q chizig‘iga keltirilgan
dissipativ kuchlar va qayishqoq momentlari quydagi ko‘rinishga
ega bo‘ladi:
Mql2 = C
12
( Ct
1
— jl2 a
2
)
I
Mqdi2 = bi2 (o>l — jl2 И
2
)
1
Qayishqoq deformatsiya momentining tashkil etuvchilarini
bajaruvchi mexanizm o‘q chizig‘iga keltiramiz:
Mqi2 jl2 = C12 j
2
l2 ( a j *12 - a 2) ; Mqdi2 = b]2 j
2]2
(®] j *12 ‘ “ "2)
Formula (1.37)ga kerakli ifodalarni qo‘yib quyidagilarni
olamiz
M ~ M n
-
M uul = J ldo)l
/
d t
( 1.38)
^YiivL^- ml ~
J^2
~ J-jd(0
/
dt
Ifoda (1.38) yuritma dinamik modeli tuzilishini oson olish
imkonini beradi (1.16 - rasm)
1.16-rasm. 1,15-rasmda keltirilgan dinamik model uchun ikki massali
elektromexanik tizimning tuzilish sxemasi.
Agarda (1.38) - ifodalarda ikkinchi tenglamani J
12
ga bo‘lib
va о 2 = to "2 j
12
deb qabul qilib barcha kuchlar (momentlar) tezlik-
lami dvigatel o‘qiga keltirsak Lagranj tenglamalar tizimining
sodda ко ‘rinishini (1.39) olamiz:
M - M
12
- Muui = Ji d o
/d t;
(1.39)
M
12 - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

bu yerda:
M,2
= C
\ —
0Г2) +
Ь\2
(
i
^2
) j
M uu2
uu2.j
12 —
,
M 2 = M 2j\2 • *^2 = *^2 712
Yuritma mexanik qismining olingan tuzilish sxemasi 1.17 -
rasmda keltirilgan.
1.17-rasm. Dinamik modelning keltirilgan parametrli ikki massali
elektromexanik tizimning namunaviy tuzilish sxemasi.
Shunday qilib bu misolni yechish asosida ikki massali (1.37),
uch massali (1.36) tizimni ko‘rib chiqilganda barcha parametrlarni
bitta o‘q chizig‘iga keltirish muhim ekanligi ko‘rsatiladi.
Tizimning barcha guruhlarini bikr deb qabul qilib, (1.35) -
ifodadan elektr yuritma bikr mexanik qismini bir massali mode-
lining harakat tenglamasini osongina olish mumkin:
J ( а )
=Md(ala ) - M
(a,o),
(1.40)
at
2 da
bu yerda: a va
со
- dvigatel o‘qining burilish burchagi va tezligi;
Md ( a ! о ) ва Me ( a ! o ) - dvigatel o‘qiga keltirilgan elektr magnit
moment va statik qarshilik momenti. (1.40) - tenglamani
ko‘pincha yuritma dinamikasining asosiy tenglamasi deb ataladi.
Agarda J ning qiymati o‘zgarmas bo‘lsa (1.40) - ifoda
soddalashadi.
Jdco/dt = Md( a 1
(1-41)
Md va Mc xarakteriga bog'liq holda (1.41) - tenglama chi
ziqli yoki nochiziq bo‘lishi mumkin. Yuritma dinamikasi tengla
masini chiziqlashtirish «ishchi nuqta» atrofida amalga oshiriladi:
,/
J d A c o / d t = A M d ( a i O ) ) - A M c ( a 1oi))
(1 .4 2 )
bu erda: Д- mos qiymatlar orttirmasi, ya’ni A a = a - a 0, Д<в=<и-
Md («!<») - Mg ( а 0ю0), AMC = Mc (a ,to ) - Mc
( a 0o 0) ; a 0a>0 - «ishchi nuqta»da yuritma koordinatalari.
Bu yerda J dco/dt = Mdm ni dinamik moment deyiladi. У d o /
dt *0 bo‘lganda ya’ni elektr yuritmaning barqaror o‘ma!gan
harakat rejimlarida tezlanish nolga teng bo‘ladi, shuning uchun
(1.41) tenglamasidan 0= M,* - Mc ni yoki
Md
- Mc ni olamiz,
ya’ni haraktlantiruvchi moment elektr yuritmaning statik qarshilik
momenti bilan muvozanatlashadi.
Yuritmaning ilgarilanma harakatda Lagranj tenglamasi (1.35)
quyidagi ko‘rinishga ega bo'ladi.
Muntazam xatolik - O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya

|
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya
|
bet | 5/18 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #232176 |
Bog'liq STO\'A qarshilik termometriMuntazam xatolik deyilganda faqat bitta kattalikni qayta-qayta o‘lchaganda o‘zgarmas bo‘lib qoladigan yoki biror qonun bo‘yicha o‘zgaradigan o‘lchash xatoligi tushuniladi. Ular aniq qiymat va ishoraga ega bo‘ladi, ularni tuzatmalar kirtish bilan yo‘qotish mumkin.
Kattalikni o‘lchash natijasida olgan qiymatga muntazam xatolikni yo‘qotish maqsadida qo‘shiladigan qiymat tuzatma deb ataladi. Odatda, muntazam xatoliklar instrumental (o‘lchash asboblari), o‘lchash usullari, sub'ektiv (noaniq o‘qish), o‘rnatish, uslubiy xatoliklarga bo‘linadi.
Instrumental xatolik deyilganda qo‘llanayotgan o‘lchov asboblari xatoliklariga bog‘liq bo‘lgan o‘lchash xatoliklari tushuniladi. Yuqori aniqlikda o‘lchaydigan asboblar qo‘llanganda o‘lchov asboblarining takomillashmagani orqasida kelib chiqadigan instrumental xatoliklar tuzatma kiritish usuli bilan yo‘qotiladi. Texnik o‘lchov asboblarining instrumental xatoliklarini yo‘qotib bo‘lmaydi, chunki bu asboblarni tekshirilganda tuzatmalar bilan ta'minlanmaydi.
O‘lchash usuli xatoligi deyilganda usulning takomillashmaganligi orqasida kelib chiqadigan xatolik tushuniladi. Ular, ko‘pincha, yangi usullar qo‘llaganda, qiymatlar orasidagi haqiqiy bog‘lanishni taxminiy apporoksimatsiya qiluvchi tenglamalardan foydalanilganda paydo bo‘ladi. O‘lchash usuli xatoligi o‘lchov vositasi, xususan, o‘lchash qurilmasi, ba'zida esa, o‘lchash natijasi xatoliklarini baholashda e'tiborga olinishi lozim.
Sub'ektiv xatoliklar kuzatuvchining shaxsiy xususiyatlaridan masalan, biror signal berilgan paytni kayd qilishda kechikish yoki shoshilishdan, shkala bir bo‘limi chegarasida ko‘rsatuvni noto‘g‘ri yozib olishdan, parallaksdan va hokazodan kelib chiqadi. Parallaksdan hosil bo‘lgan xatolik deyilganda sanash xatoligiga kiradigan, shkala sirtidan biror masofada joylashgan strelka shu sirtga perpendikulyar bo‘lmagan yo‘nalishda vizirlash (belgilash) natijasida kelib chikadigan xatolik tushuniladi.
O‘rnatish xatoligi o‘lchov asbobi strelkasining shkala boshlang‘ich belgisiga noto‘g‘ri o‘rnatilishi natijasida yoki o‘lchash vositasini e'tiborsizlik bilan, masalan, vertikal yoki gorizontal bo‘yicha o‘rnatilmasligi natijasida kelib chiqadi.
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
|
| |
Foydalanilgan - O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya

|
O‘zbekiston respublikasi tog‘-kon sanoati va geologiya
|
bet | 18/18 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #232176 |
Bog'liq STO\'A qarshilik termometriFoydalanilgan adabiyotlar:
Yusupbekov N.R., Muxamedov V L., G’ulomov Sh.M. Texnologik jarayonlarni
nazorat qilish va avtomatlashtirish. -Toshkent: 0 ‘qituvchi, 2011. -576 b.
YUsupbekov H.P., Muxamedov B.E., Eulomov SH.M. Texnologik jarayonlarni boshkarish sistemalari. -Toshkent: Ukituvchi. 1997. -704 b.
Alan S. Moris, Reza Langari. Measurement and Instrumentation. -UK: Academic Press, 2016. -697p.
Yusupbekov N.R., Muxitdinov D.P., Avazov Yu.Sh. Avtomatika va nazorat o’lchov asboblarining tuzilishi va vazifasi. Kasb-hunar kollejlari uchun darslik. -T.: Iqtisod-moliya, 2010. -224 b.
3aysev S.A., Gribanov D.D., Tolstov A.H., Merkulov R.V. Kontrolno- izmeritelnыe priborы i instrumentы. -M.: Akademiya, 2002. -464s.
Ivanova G.M., Kuznetsov N.D., CHistyakov B.C. Teplotexnicheskie izmereniya i priborы. -M.:MEI, 2005.-460s.
Gultyaev A.K. Vizualnoe modelirovanie v srede MATLAB. Uchebnыy kurs. -SPb.: Piter. 2000. -432s.
SIMULINK - modelirovanie v srede MATLAB. Uchebnoe posobie. -M.: MGUIE. 2002. -128s.
Kalinichenko A.V. Spravochnik injenera po KIP i A. -M.: Infra Injeneriya, 2008. -564s.
Kuznetsov N.D., CHistyakov B.C. Sbornik zadach i voprosov po Teplotexnicheskie izmereniya i priborы≫. -M.: MEI, 2005.
Beldeeva JI.H. Texnologicheskie izmereniya na predpriyatiyax ximicheskoy promыshlennosti. CHast 1. -Altay: AltGTU, 2002. -70s.
Beldeeva JI.H. Texnologicheskie izmereniya na predpriyatiyax ximicheskoy promыshlennosti. CHast 2. -Altay: AltGTU, 2002. -100s.
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.elibrary-book.ru
www.books.ru/.../technologicheskie-izmereniya-i-priborv-dlya-khimiche
www.radiosovet.ru/.../5815-tehnologicheskie-izmereniya-i-pribory
|
|
|
|
|
NDKTU KI 60711400. 2024 y
|
Varoq
|
|
|
|
|
|
O’lch
|
Varaq
|
Hujjat №
|
Imzo
|
Sana
|
|
|
| |
t\ + Q i h + - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Ekvivalent tokka o‘xshash ekvivalent moment usulida
uchastkadagi momentlar hisobga olinadi, ya’ni
^ekv= V X
/ ^ t x.
>
(7.41)
Dvigatelni
tanlash sharti
M„om>Mekv.
Bundan tashqari ekvivalent quvvat usuli ham bo‘lib, bu usul
faqat o‘zgarmas tezlikda ishlayotgan yuritma uchun qo‘llaniladi,
bu holda, dvigatel quvvati uning momentiga proporsional bo‘ladi.
^ckv
1
/ X
/ X •
(y
42)
Dvigatelni tanlash sharti:
P,wm * Pekv.
Bu usullardan eng anig‘i ekvivalent tok bo‘lib, u yuritmadagi
o‘tkinchi jarayonlarni aniq hisobga oladi.
Ekvivalent moment usuli ekvivalent
tok usuliga qaraganda
aniqligi pastroq bo‘lib, u dvigatelni ishga tushirish va
tormozlashdagi dinamik momentni hisobga oladi.
Ekvivalent q u w at usulida o‘tkinchi
jarayonlar hisobga
olinmaydi.
7.6. QISQA VAQT ISHLASH R E JIM I UCHUN
DVIGATEL QUVVATINI TANLASH
Qisqa vaqt ishlash rejimida dvigatelning imkoniyatidan to‘liq
foydalanish uchun uni qo‘shimcha yuklash mumkin. Bu holda ish
yakunida izolyatsiya harorati joiz chegara qiymatga yetishi kerak.
Dvigateldagi isroflar va haroratning o‘zgarish grafigi 7.4- rasmda
keltirilgan.
Qisqa va uzoq vaqt ishlash rejimidagi
isroflaming nisbati
Tálim processinde kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw tómendegi wazıypalarǵa

Tálim processinde kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw tómendegi wazıypalarǵa
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/2
Sana
04.01.2024
Hajmi
0,74 Mb.
#130135
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tálim processinde kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw tómendegi wazıypalarǵa
Download
0,74 Mb.
Matnni ko'rish