Pedagogika tarixi - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 149/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Pedagogika tarixi fanining o‘ziga xos ildizlari:
102 Hasanboeva O., Hasanboev J., Hamidov H. Pedagogika tarixi. T.: 2004, 6-7 bet
103 Hasanboeva O., Hasanboev J., Hamidov H. Pedagogika tarixi. T.: 2004, 6-7 bet
104 Pedagogika tarixi. Ma’ruzalar matni. Sheranova M., Farsaxonova D. Jizzax, 2007, 5-6 bet
Ta’lim-tarbiya va ma’naviyatga doir g‘oyalarning falsafiy ildizlari – pedagogika tarixi fani turli jamiyatlardagi mafkuraviy qarashlarga ko‘ra o‘zgarib, rivojlanib, ilg‘or pedagogik fikr va g‘oyalar miqdordan sifat o‘zgarishlarga ega bo‘lgan.
Diniy-ma’naviy ildizlar – inson kamolotidagi ma’naviyat haqida Qur’oni karim va shariat hukmlarida, hadisi shariflarda esa ilmiy-nazariy bilimlarning tartib-qoidalari berilgan. Bu esa pedagogika tarixidagi ta’lim-tarbiya va ma’rifiy ishlarga yanada sayqal beradi.105
Pedagogika tarixi fani o‘rganuvchi manbalar asosan quyidagilardan iborat:
arxeologik qazilmalar natijasida topilgan ashyolar;
xalq og‘zaki ijodi namunalari;
qadimgi yozma yodgorliklar;
buyuk adib va allomalarimizning ijodiy merosi;
hukumatimizning ta’lim-tarbiyaga oid qonun va qarorlari;
o‘quv dasturlar, ilmiy va pedagogik adabiyotlar;
ta’lim-tarbiyaga oid kundalik matbuot materiallari.
Pedagogika fanining vazifalari – innovatsion jarayonlarning, nazariya va amaliyotning maqbul aloqalari, tadqiq va amaliy faoliyatlarning bir-biriga bog‘liqligi kabi muammolarning nazariy va metodologik asoslarini ishlab chiqishdan iborat. Pedagogika fanidan pedagogik faoliyatga ta’sir o‘tkazish, uni qayta tashkil etish va takomillashtirish talab etiladi.106
Axloqan pok va yetuk insonlarni tarbiyalash masalasini muvaffaqiyatli hal etishda xalqimizning tarixiy an’analari, ma’naviy boyliklari, ajdodlarimizning bizga qoldirgan ilmiy me’roslari va tarixiy-tarbiyaviy tajribalarini o‘rganib chiqish, ularning yutuqlarini hayotga, ta’lim-tarbiya ishlariga tadbiq etishning ahamiyati kattadir. Bu borada O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I. A.Karimovning quyidagi so‘zlari alohida e’tiborga loyiqdir:
«Nasl-u nasabini bilmagan kishi inson sanalmaydi. Necha yillar bizni tariximizdan, dinimizdan, ma’naviy merosimizdan g‘ofil etishga urindilar. Ammo biz hurriyatni orzu etishdan, hurriyat uchun kurishishdan charchamadik. Maslagimizni nasl-u nasabimizni doimo yodda saqladik.
Ulug‘ bobokalonlarimiz ruhiga, bashariyat tarixi va madaniyati xazinasiga katta hissa qo‘shgan ulug‘ ajdodlarimizga, ular qoldirgan ulkan merosga munosib bo‘lish istagi jamiyatimiz a’zolari orasida keng yoyilishi, har bir fuqaroning ongidan mustahkam joy olishi – bu ham yangi zamonning muhim xususiyatidir».
O‘zbek xalqi tarixan ta’lim tarbiya sohasida o‘ziga xos dorilfunun yaratgan. Hatto hozirgi o‘zbek xalqi yashab turgan zaminda zardushtiylik dini keng yoyilgan davrda ham nekbin pedagogik mafkura hukm surgan. Bu zardushtiylik dinining muqaddas kitobi «Avesto»ning bizgacha yetib kelgan ayrim sahifalarida o‘z ifodasini topgan.
Biroq islomgacha davr tarbiyashunosligi, fan va madaniyati tarixini yoritish imkoni chegaralangan. Chunki dastlab Iskandar boshchiligidagi Yunon – Makedon
105 Hasanboeva O., Hasanboev J., Hamidov H. Pedagogika tarixi. T.: 2004, 4-bet
106 Jo’raev R. Pedagogik tadqiqotlar sifatiga qo’yiladigan metodologik talablar. G’G’«Xalq ta’limi» - T .: 2006 - №2
qo‘shinlari, so‘ngra ibn Muslim Qutayba rahbarligida arab istilochilari olib borgan janglar, talonchiliklar, vayronagarchiliklar tufayli o‘sha davrga tegishli deyarli barcha asarlar, manbalar yoqib yuborilgan. Lekin islom va islomdan keyingi mavjud pedagogik qarashlarni, milliy ta’lim-tarbiyaga oid an’analarni, qadriyatlarni, xalq pedagogikasini ilmiy o‘rganish, puxta tahlil qilish va hayotga tatbiq etish bugungi kunning muhim va dolzarb muammosidir.
Istiqlolga erishgunimizga qadar biz tarbiya ishlarimizga Yevropa pedagogikasini asos qilib oldik va o‘rgandik. Endigi vazifa Sharq pedagogikasini o‘rganishga e’tiborni qaratmoq lozim. Chunki ilm-u fan avval Sharqda taraqqiy etgan, hur fikrlilik bizdan boshlangan. «Sharq Yevropaning muallimidir» deganda haq edi Olmon olimi Xerler. Haqiqatan ham shunday, o‘zbek xalqining madaniy merosi ulkan bir dengiz.
Yuqoridagi fikrlarning o‘zi madaniyat va ma’rifat Sharqdan Yevropaga tarqalgan deyishga asos bo‘la oladi. Chunki savodxonlik maktablarining, qadimiy yozuvlarning vujudga kelishi eng qadimgi manbalarda «Avesto», Sug‘d, Baqtriya, O‘rxun-Yenisey, Xorazm va boshqa yozuvlar Turon zaminida vujudga kelganligi, shu muqaddas zaminda yashayotgan xalqlarning eng qadimgi ajdodlari savodxon kishilar ekanligidan dalolat beradi.
VII-XII asrlar davomida Markaziy Osiyoda madaniyat, ilm-fan beqiyos rivojlana bordi. Ayniqsa, aniq fanlarga qiziqish keskin orta boshladi. O‘sha tarixiy davrda al-Xorazmiy, Forobiy, al-Farg‘oniy, al-Beruniy, ibn Sino, az-Zamaxshariy singari qomusiy olimlar dunyoga keldi. Ular bilan yonma-yon dunyoviy ilmlar tug‘ildi. O‘sha ulug‘ mutafakkirlar inson ma’naviy va tafakkur dunyosini boyitishda, insoniyat ongini, madaniy-ma’rifiy qarashlarni o‘stirishda o‘z davrida va keyinchalik ham asosiy rol o‘ynadilar, inson kamolotiga doir beqiyos ta’limotni yaratdilar. XV-XVI asrlarga kelib qadimiy Turkiston Qozizoda Rumiy, Ulug‘bek, Ali Qushchi, Haydar Xorazmiy, Hofiz Xorazmiy, Lutfiy, A.Navoiy, Bobur, Abulg‘oziy Bahodirxon singari allomalarni voyaga yetkazdi. Bu davrda Markaziy Osiyo shaharlarida qator madaniy va ilmiy markazlar vujudga keldi. Demak, Markaziy Osiyo xalqlari, xususan o‘zbek xalqi va uning madaniy-ma’rifiy taraqqiyoti asrlar davomida misli ko‘rilmagan darajada rivojlangan. Qolaversa, uning axloq-odobga oid qarashlari pedagogika fanlari bo‘yicha ta’limoti butun jahonga o‘rnak bo‘larli ma’no va mazmun kasb etgan.
Oktabr to‘ntarishidan keyin, ya’ni 1917-yildan boshlab Turkiston mintaqasida
«yashin tezligida» Sho‘ro hokimiyati o‘rnatila boshladi. Bu tuzum kommunistik firqa mafkurasini targ‘ib va tashviq qildi.
Sho‘ro hokimiyatining dastlabki yillarida Turkistonda yangi maktablar ochish va ularni mustahkamlash vazifalari ko‘ndalang qilib qo‘yildi. Unda yoshlar ongiga yangi jamiyat g‘oyalarini singdirish, shu ishlarni amalga oshiradigan pedagog xodimlar tayyorlashga e’tibor berildi. Shu ishlarni amalga oshirishda Rossiya Xalq ta’limi yo‘nalishi va tizimi rahbarlik qilgan. Tarixdan ma’lumki, qaysi davlat yoki mamlakat hukumron bo‘lsa, u tobe mamlakat va xalqqa o‘z mafkurasini, ma’naviyatini, axloq-odob aqidalarini singdirishga harakat qilgan.
1924-yil oktabrda Turkiston parchalanishi oqibatida milliy madaniyat yo‘li
asta-sekin to‘sila boshlandi. Asrlar osha amalda qo‘llanib kelingan, qomusiy ilmlar bitilgan yozuv man etildi. Avval lotin grafikasi, keyin rus grafikasi asosiga qurilgan yozuvga o‘tildi. Bu tadbir Markaziy Osiyo xalqlarini o‘z madaniyat tarixini o‘rganish imkoniyatidan mahrum etdi.
Maktablarda dunyo fanini rivojlantirishga munosib hissa qoʻshgan o‘zbek fani va madaniyatining asoschilari, musulmon olamining ulug‘ zotlari emas, balki o‘zbek xalqi kamolotiga aloqasi bo‘lmagan shaxslar faoliyati o‘rgatildi. Ahmad Yassaviy, Bedil singari so‘z ustalari va tafakkur gulshani bog‘bonlari xalq ta’limi tizimidan chiqarildi.
Musulmon dunyosining muqaddas kitobi Qur’oni Karim, Muhammad alayhissalom hadislari taq’ib ostiga olindi, yo‘qotildi. Natijada o‘zbek xalqi milliy axloq-odobi va tarbiya an’analaridan mahrum bo‘la boshladi. Bu yo‘qotish o‘zbek fani, madaniyati va pedagogika fanlari rivojlanishiga salbiy ta’sirini ko‘rsatdi.
1991-yilga kelib O‘zbekiston xalqi mustaqillikka erishgach, o‘zining yangi milliy Qomusi asosida hamma sohada bo‘lganidek, o‘zbek milliy fani va madaniyati, «Pedagogika tarixi»ga ham yangicha yondoshish imkoniyati tug‘ildi.
O‘tmishda progressiv pedagoglar va atoqli mutafakkirlar pedagogikaga doir muhim fikrlarni aytib qoldirganlar, bularni o‘rganish pedagogika tafakkurining o‘sishiga, pedagoglik madaniyatining ortishiga imkon beradi.
|
| |