Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi - bet 4

|
Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi
|
bet | 4/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 116,5 Kb. | | #238478 |
Bog'liq BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA HAJM TUSHUNCHASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI3.Geometrik figuralarning yuzi haqida tushunchalarni o’qitish metodikasi. Yuza to’g’risida bilimlar IV sinf matematikasida “yuz”, “yuz birliklari” mavzusida o’rganiladi. Lekin bu tushunchaga tayyorgarlik ishlari I-II sinfdan boshlanadi.
Masalan, mehnat darslarida qog’ozdan yuzaga ega bo’lgan figulalarni qirqib olish tasviriy san’at darslarida ba’zi figuralarni bo’yash bo’yoqning ko’p yoki kam ketishi nimaga bog’liqligini bilib boradilar. Rasm solish bilan biror figurani yopiq chiziqlar bilan chegaralaydilar, qog’ozning ko’p yoki kam ketganligini bilish asosida yuzlarning katta, teng munosabatlar bilan taqqoslashini bilib oladilar.
Geometrik figuralarga taalluqli uchburchak, kvadrat, doira to’g’ri to’rtburchak kabi figuralarni chizib, uni qog’ozdan kesib oladilar.
Mehnat darslarida ham bichish-tikish ishlarini bajarganda ko’p yoki mato ketganligi bilan yuza tushunchasini bog’laydilar.
1-2 sinflarda figuralardagi kataklarni sanash, kataklar bo’yicha figura yasash, figuralarr qirqish, ustiga qo’yish yo’li bilan figuralarni taqqoslashga oid mashqlar beriladi.
“Figuralarning yuzlari” mavzusi quyidagi reja asosida o’qitiladi:
1.Taqqoshlash bilan qaysi figura ko’proq o’rin egallashini bilib olish.
2.Birlik kvadrat yordamida figuralar yuzasining katta, kichikligini bilish, кв.cм bilan tanishish.
3. кv.sm bilan turli figuralar yuzlarni hisoblash, paletka.
4.To’g’ri to’rtburchakning yuzini кv.sm da hisoblash.
5. To’g’ri to’rtburchakning yuzini kv.dm da hisoblash.
6. To’g’ri to’rtburchakning yuzini кv.m da hisoblash.
Har qaysi bosqichga alohida to’xtalamiz:
Figuralarning yuzi haqida tasavvurlarni shakllantirishdan oldin o’quvchilarda kesmalarni taqqoshlash, kesmalar va kesmalarning uzunliklariga nisbatan >,< = munosabatlari haqida o’quvchilarda to’plangan ma’lumotlarni eslash kerak. Ayniqsa amaliy mashqlardan foydalanish zarur.
Misol: A, B, V, G, D, Y figuralarni chizamiz, ularni qog’ozdan qirqib olib ustma-ust qo’yib taqqoslashadi.
А B V G D Y
B- uchburchakni A kvadrat ustiga qo’yadi. Uchburchak kvadrat ichida joylashganiga ishonch hosil qilganidan keyin < ko’rinishda xulosa chiqaradi.
G -ni B- ni qo’yib boshqa kombinasiyalar bilan >,< = kabi munosabatlar o’rnatiladi.
Lekin har doim ham shakllarini ustma-ust qo’yib, figuralar yuzlarini taqqoslab bo’lmaydi.
Misol: 1,2,3,4 figuralarni olamiz.
1 2 3 4
Endi bunday figuralar qanday taqqoslanadiq –degan savol qo’yiladi. Bu yerda figura yuzlarini o’lchash, o’lchov birligini kiritish zarurligini kelib chiqadi. Bunday yuzlarni o’lchash usullaridan osoni figura yuzlarini teng kvadratchalarga bo’lish orqali bajariladi. Bu misol quyidagicha bajariladi. Bir o’quvchi 6 tadan katagi bor 4 ta qatorni, 2-o’quvchi 9 tadan katagi bor 3 ta qatorni daftarga chizadi. Qaysi o’quvchi ko’proq katakni va qancha ko’p katakni chizgan?
9*3=27; 6*4=24; 27-24=3 kabi hisoblash bajariladi.
Yuzani o’lchash uchun yuza birligi кв.cм ni kiritishdan boshlash kerak. Tomonning uzunligi 1 sm yoki daftarga 2 katak uzunligiga teng bo’lgan uzunlik orqali kvadrat chizdiriladi. Bu kvadrat ichida 4 ta katak joylashgan bo’ladi. Shundan keyin daftarning yuzini o’lchashdan boshlash kerak.
1) eng bo’yicha 30 ta, bo’yi 40 ta katak joylashgan bo’sa, 30*40=1200 katak. Har to’rttasi 1 kv sm.bo’lsa, 1200:15=300 kv sm. hisoblash mumkin.
2) eni 15 sm, bo’yi 20sm bo’lsa, 15*20=300 kv sm.
Endi o’quvchilarga eng sodda figura-to’rtburchakning yuzini topishdan amaliy ishni boshlash kerak.
Endi kitobning eni 12 sm, bo’yi 18 sm deb qizg’ich bilan o’lchash orqali yuzini keltirib chiqaradi. Yuzi 12*18=216 kv sm.
To’g’ri to’rtburchak yuzlarini hisoblashdan boshqa ixtiyoriy yuzlarini hisoblashda paletkadan foydalanishni o’rgatish zarur. Paletka kvadratlarga bo’lingan shaffof plastinkadir. Mehnat darslarida bunday asboblarni yasatish mumkin. Eng osoni berilgan figurani katakli daftarga qo’yib chizib olamiz. To’la joylashgan kataklar 52 ta bo’lsin. 52:4=13 kv. sm. To’la joylashmagan kataklarni sanab, ularning yarmini olamiz. 24:2=12 кв.cм 12 katakni кв.cм ga aylantiramiz 12:4=3 kv.sm Jami: 13+3=16 kv sm.
Shunga o’xshash кв.дмкв.м kabi o’lchov birliklarini ketma-ket kiritish mumkin. O’quvchi bu yuzalar qanday kattalikka ega ekanligi to’g’risida tasavvur hosil qilishi uchun uzunliklari 1см 1 dm1 м bo’lgan kvadratlar chizdiriladi, iloji bo’lsa ular qog’ozda chizdirilib, kesib olinadi. mmli qog’oz haqida tushuncha berish kerak.
Endi amaliy ish sifatida doska, stol va hokazolarning enda va bo’ylarini sm yoki dm o’lchov birligida o’lchab, ularni ko’paytirish asosida yuzlarini hisoblab chiqadilar, shuningdek daftar, kitob va boshqalarning yuzlari hisoblash mustaqil ish sifatida beriladi.
Endi vazifa kv.dm ni kv.sm ga, kv.sm ni kv.sm ga aylantirish masalasidir. Buning uchun quyidagi masalalarni yechish mumkin.
1.Matematika darsligi muqovasining bo’yi va enini см larda o’lchash va yuzini дм larda ifodalash.
2.Gazeta sahifasining bo’yi va enini dm larda o’lchash va yuzini sm larda ifodalash.
Shu kabi mashqlar asosida kichik birliklardagi yuzani katta birlikdagi va aksincha aylantirishi, shu asosida yuza o’lchov birliklari jadvali haqida tushuncha beriladi.
Endi kattaroq yuzlarni o’lchashga o’tiladi. Unda sinfning yuzi, yer uchastkasi va boshqa yuzalar o’lchab ko’rsatiladi.
Bolalar 1- sinfda tanishadigan birinchi massa, birligi bu" kilogrammdir.1 kg li massa xaqidagi tasavvo’rni bslalar faqat o’zlari- ning amaliy ishlari asosida olishlari kerak. Bolalar massalari 1 kg ga teng bo’lgan (masalan, bir pachka shakar) predmetlarni qo’llarida* ushlab ko’rishlari va bu predmetlarni ogir yoki yengil predmetlar bilan taqqoslashlari kerak. Taqoslash operadiyasi asosidagina bolalar 1 kg li massa haqida real tuyruni sezadilar.
Birinchi darsning o’zidayoq bolalarni pallali (richagli) tarozida xar xil predmetlarni (paketga solingan 1 kg, 2 kg, 3 kg shakar, tuz, yormalar va "boiщa narsalarni) 1, 2, 5 kg li toshlar naboridan foydalanib tortish bilan tanishtirish kerak. ' '
Tortish jarayonida bolalarning o’zlari qagnashishi muximdir. Albatta, bunda o’qituvchi oldindan tarozida tortish qoidalarini gapirib berishi kerak. Tortish natijalari doskaga va daftarlarga yoziladi. "U
Navbatdagi darsda bolalar* hajm (sig’im) o’lchovi birligi — Litr bilan tanishadilar. Bunda litrni har xil namunalarining bo’lishi, ya’ni bir litrli banka, krushka, shuningdek idishlarning (banka, chelak, kastryulka, stakanlar) bulishi juda ahamiyatga ega:)
O’qituvchiga mo’ljallangan metodik qo’llanmada «darsn suxbatdan boshlash» tavsiya qilinadi, — bu suxbagda «bolalardan oldin, kim ulardan sut yoki lampa moy (kerosin) sotib olganini, unda sotuvchi sut yoki kerosinni nima bilan o’lchashini» surab olish tavsiya etiladi.shundan keyin litrni ko’rsatish va litr yordamida har xil idishlarning hajminga (sig’imini) o’lchashga o’tish tavsiya qilinadi. Amaliy ishlarni xar xil shakl- da o’tqazish mumkin. SHulardan ba’zilarini keltiramiz:
«Magazin» uyini. o’quvchilardan biri sotuvchi qilib ta- yinlanadi. CHelaklarga «sut» (suv) quyilgan. Bir necha o’quv- chi bidonlar va bankalar olishadi — ular xaridorlar. Xaridorlarning talabiga binoan sotuvchi ularga 1 l, 2 l, 3 l «sut» quyib beradi. qolgan xamma o’quvchilar sotuvchi «sutni» to’g’ri quyib berayotganini kuzatib borishadi.
Bankaga, kastryulkaga (boshqa idishga) qancha suv sig’ishi- ni o’lchash taklif qilinadi. Bunda oldin o’quvchilardan biror idishga necha litr suyuqlik sig’ishi haqida qanday fikrda ekanliklarini so’rash kerak. Ular o’zlari o’ylagan sonni yozib q0’yishsin, o’lchashlardan keyin o’zlarining qanchalik turli o’ylaganliklarini tekshirib ko’radilar.
Bir chelakka 5 l ikkinchi chelakka 3 l suv quying. Chelak- lardagi suvlar teng bo’lishi uchun nima qilish kerak? (1 l suv- ni birinchi chelakdan ikkinchisiga quyish, birinchi chelakdan 2 l suvni to’kib yuborish mumkin, ikkinchi chelakka yana 2 l suv iquyish mumkin). / i
O’qituvchi bulardan ba’zi mashqlarni tanlab olishi, o’z mashqlaridan foydalanishi mumkin, ammo bolalar o’lchashni mashq qilishlari va sig’imniko’zda chamalab aniqlashri muhimdir.
| Ikkinchi sinfda o’quvchilar yangi massa birligi — gramm bilan tanishadilar. Bunda ish metodikasi kilogramm bilan tanishishdagidekdir. Masalan, gramm haqida konkret tasavvur hosil qilish uchun bolalar qo’llari bilan massasi 1 g bo’lgan toshni ushlashlari va uning ogirligini boshqa predmetlariing og’irliklari bilan taqqoslashlari kerak. Bolalarga 1 tiyin- lik tanganing massasi 1 g, 2 tiyinlikniki 2 g, 3 tiyinlikniki 3 g, 5 tiyinlikniki 5 g ekanini aytish va bu chahalardan tosh- lar o’rnida foydalanish mumkinligini aytish foydali. Sinf- ga dorixona tarozisini olib kirish, bolalarga bu tarozida dorilar tortilishini tushuntirish kerak. Dorilarni o’lchash uchun 1 g, 2 g, 5 g, 10 g, 20 g, 50 g, 100 g, 500 g li mayda toshlar ke- rakligini aytadi (va ko’rsatadi). Shundan keyin tortishga oid amaliy mashqlar o’tqazish kerak: Masalan, 300 g shakar, 200 g yorma tortib olish va xokazo.. Bu proqressda o’quvchilarning o’zlari ishtirok etishlari muhimdir.
Ikkinchi sinfda o’quvchilarni savdo tarozisi bilan tanish- tirish tavsiya qilinadi. SHu maqsadda yaqin joydagi ovqat magaziniga eksko’rsiya tashkil kilish va -bolalarni bunday tarozilarning tuzilishi va ishlatilishi bilan tanishtirish kedak.
Uchinchi sinfda, birinchi dan «massa o’lchovlari» tushunchasi kiritiladi, ikkinchidan, o’quvchilar o’zlari uchun birlik— tsentner va tonna bilan tanishadilar, uchinchidan, massa o’lchov- lari jadvali kiritiladi.
«Massa o’lchovlari» terminink quyidagicha tushuntirish yor- damida kiritishi tavsiya qilinadi: «Ikki kesmani taqqos-
lab, ulardan qaysinisi uzun. qaysinisiqisqa ekanligini bilish zarur" bo’lganda ularning uzunliklarini bir xil birlik masa- lan, santimetr bilan ulchab taqqoslaymiz. qaysibo’lak noi- ning massasi ortiq, qaysinisiniki kam ekanligini bilish zarur bo’lganda esa, buni tarozi va toshlar yordamida hal qilamiz. Siz qanday massa birliklarini bilasiz? 1 kg da qancha gramm bor?...»1.
Massasi 1 ts va 1 t bo’lgan predmetlarni qo’lda «ushlab tu- rish» mumkin emas. Shu sababli o’quvchilarda yangi o’lchov bir liklari xaqida konkret tasavvurlar hosil qilishi uchun metodik adabiyotda ilgaridan o’quvchilarga, masalan, bunday ma’lumotlarni aytish tavsiya qilinadi: ikki qop kartoshkaning massasi taxminan 1 ts, «Moskvich» avtomobilining massasi (passajirlarsiz) taxminan 1 t ga teng; sinfdagi hamma o’quvchilarning (30—35 ta o’quvchi) massasi taxminan 1 t ga teng.
Shundan keyin massa o’lchovlari jadvali tuziladi va bolalarga uni eslab qolishtavsiya etiladi.
2.IV sinfda “Vaqt o’lchovlari” mavzuini yil, oy hafta, sutka, soat minut kabi o’lchov birliklari haqida tushuncha beriladi. Ko’rgazmali tushuncha berish uchun soat va undan foydalanishga kengroq to’xtatilish kerak.
Mavzuni o’rganishning asosiy vazifasi bolalarni vaqt birliklari va ularning munosabatlari bilan tanishtirish, vaqt soat bo’yicha aniqlashga o’rgatishdir.
Ularga minut, sekund, soat, kun, hafta, oy, yil kabi vaqt o’lchovlarini uy sharoitida o’rganib kelish topshiriladi.
Birinchi sinfning tayyorgarlik davridayoq “oldin”, “keyin” tushunchalari kiritiladi. Masalan, to’rtta faslga doir rasmli ko’rgazmadan foydalanib, qaysi fal oldin keladi, qaysisi keyin keladi, degan savollarni tushuntirish mumkin.
1-sinfdan boshlab, tong, kunduz, kechqurun, tun bugun, kecha, ertaga tushunchalari bilan tanihib boradilar. Sinfda kalendardan (taqvim) foydalanish, shu asosda xafta, oy, yil kabi ularning orasidagibog’lanishni o’rganish mumkin.
“Vaqt o’lchovlari” mavzusi bo’yicha darslarda odamlar turmushida vaqtning qanday rol o’ynashini, kichik chaqaloqligidan keksa bo’lgunga qadar o’tgan oraliqdagi odamlarning yohi bo’yicha bosqichlarini tuhuntirish suhbat uyushtirish mumkin.
Sinfda vaqtning o’lchov asboblari : soat va sekundomerlar bo’lishi maqsadga muvofiqdir. Ko’proq hisoblash ishlarida soat siferblatining bo’lishi shart. Vaqtni hisobga oladigan quyidagi qo’llanmalar haqida tushunchlar berish mumkin:
1.Tabel
2.Soatning demonstrasion modeli (sifrblat).
3.”Maktab o’quvchisining kundalik rejimi” jadvallari.
Shuningdek, sekund va asr bilan tanishadilar. O’quv yilning oxirida quyidagi vaqt o’lchovlari jadvali beriladi.
1 asr = 100 yil 1 sutka = 24 soat
2 yil = 12 oy 1 soat = 60 minut
1 oy = 30 yoki 31 sutka 1 minut = 60 sekund.
Fevral oyi 28 yoki 29 kun. 1 oddiy yil 365 sutka. Kabisa yili 366 kun.
Asosiy birliklar – yil va sutka
Darslikda berilgan jadvaldan foydalanib
12 oy va har biro y necha kundan iboratligini
ko’rsatish zarur. Bu mavzuga oid darslarda
yirikroq vaqt o’lchovlarini maydaroq vaqt
o’lchovlariga va aksincha almashtirishga
oid mashqlarga katta e’tibor bergan.
Misol. 1 yil 2 oy necha sutka?
|
| |