Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin - bet 103

W
b
=
0,5 CU
2
Vt.san (1)
burada C – izolə olunmuş keçirici obyektin yerə nisbətən elektrik tutumunu (F);
U – keçirici obyektin yerə nisbətən potensialını (V) göstərir.
Bu hal üçün qığılcım boşalması enerjisinin hesablanması praktikada çətinlik törətmir. Belə
ki, C və U qiymətləri birbaşa istehsalat şəraitində ölçülə bilir.
Yana bilən mühitin statik elektrik boşalması ilə alışma təhlükəsi aşağıdakı şərtlə müəyyən
olunur:
W
b
≤
0,4W
min
(2)
burada
W
min
– mühitin alışmasının minimum enerjisi, Vt.san.
Rezin sənayesində statik elektriklənməyə əmək şəraitini pisləşdirən faktor kimi də baxmaq
lazımdır. Kalandr xətlərində, kleyləyici maşınlarda və s.
proseslərdə işçilərin daimi elektrik zərbələrinə məruz qalması onların psixikasına pis təsir edir və
müəyyən hallarda onların zədələnməsinə səbəb olur.
Statik elektriklənmə kompleks təhlükə törətdiyindən istehsal proseslərinin müxtəlif
sahələrində onun təhlükəli hallarından müdafiə üçün müxtəlif metod və vasitələrdən istifadə
olunur.
Rezin qarışıqlarının partlayış inqrediyentləri yüksək dielektrik xassəsinə malik olur.
Daşınma və emal zamanı onlar elektriklənərək boşalma alışması üçün impuls rolunu oynayırlar.
Karbohidrogen yanacaqları aşağı xüsusi həcmi elektrik keçiriciliyinə malik olub, intensiv
elektriklənməyə meyllidir. Bu yanacaqlar, əmələ gələn elektrostatik yükləri özündə saxlaya bilər.
Elektrostatik yüklərin xüsusi sıxlığı böyük olduqda, elektrik sahəsinin gərginliyi boşalma
qiymələrinə qədər yüksələ bilir. Əgər karbohidrogen yanacağı üzərində yanacaq buxarlarının
hava ilə tez alışa bilən qarışığı varsa, onda statik elektrik boşalması partlayış və yanğına səbəb
ola bilər.
Bir yerdən başqa yerə ötürülmə, doldurulma və ya boşaldılma zamanı tez-tez partlayış və
yanğın təhlükəsi baş verir ki, bunun da səbəbi əvvəllər məlum deyildi. Lakin, yeni tədqiqat
göstərir ki, neft məhsulları ilə iş zamanı baş verən partlayış və yanğınların başlıca səbəbi statik
elektriklənmədir.
Müəyyən olunmuşdur ki, müəyyən şəraitdə, hətta yanacaq dayanıq halda olduqda belə
statik elektrik yükləri əmələ gəlir. Əgər vaxtında onun qarşısını almaq üçün lazımı tədbirlər
görülməzsə, partlayış və yanğın təhlükəsi yaranar. Yanacaqda statik elektriklənmənin
əmələgəlmə səbəbləri aşağıda göstərilmişdir.
Yanacaq hərəkətdə olarkən:
a) maye yanacağın ötürücü borunun bərk səthinə, çənin divarına və filtrə sürtünməsindən;
b) yanacaq hissəciklərinin bir-biri ilə sürtünməsi və ya yanacağın başqa mayedən (məsələn,
sudan və s.) keçməsi zamanı;
v) xırda çilənmiş yanacaq damcılarının havadan və ya buxar hava qarışığından keçdiyi
zaman (yanacağın çilənməsi).
Dayanıqlı halda isə, yanacaqda statik elektriklənmə aşağıdakı hallarda əmələ gəlir:
a) yanacaqdan bərk asılqan hissəciklər çökdükdə:
b) yanacaqda maye asılqan hissəciklərin, məsələn, su damcılarının və ya digər kimyəvi
maddələrin çökməsi həmçinin maye yanacaq təbəqəsi içərisindən hava qabarcıqlarının, yüngül
karbohidrogenlərinin buxarlarının və s. keçməsi zamanı:
Əgər yanacaqla toxunan material katod xassəsinə malikdirsə, onun səthində elektrokimyəvi
proses baş verir.
Əgər material anoda xas olan xassəyə malikdirsə, onda onun səthində oksidləşmə prosesi
baş verir. Elektrokimyəvi reaksiyalar yanacaqla hidroksil və hidroksonium ionlarının miqdarının
dəyişməsinə, bu isə öz növbəsində yanacağın PH-nin dəyişilməsinə səbəb olur.
Təcrübələr vasitəsi ilə müəyyən olunmuşdur ki, yanacağın bir yerdən başqa yerə
ötürülməsi zamanı statik elektriklənmə yanacağın xüsusi elektrik keçirməsindən asılı
olur (cədvəl 4.7).
Statik elektrik yüklərinin yox olma (azalması) sürəti də yanacağın xüsusi elektrik
keçiriciliyindən bilavasitə asılıdır. Elektrik keçiriciliyi nə qədər aşağı olursa, statik elektrik
yüklərinin yox olması da bir o qədər ləng gedir.
Müxtəlif növ reaktiv və aviasiya yanacaqları müxtəlif statik elektriklənmə qabiliyyətinə
malikdir.
Statik elektriklənmə sürətinə bir neçə istismar faktorları, məsələn, vurulma sürəti,
yanacaqda mexaniki qarışıqların, suyun, havanın olması və temperatur təsir edir.
Bütün bərabər şəraitlərdə, yanacağın ötürülmə və tökülmə sürəti nə qədər çox olarsa statik
elektrik yükləri bir o qədər çox əmələ gələr. Yanacaqda mexaniki qarışıqların olması, statik
elektriklənmənin əmələgəlmə sürətinə hiss olunacaq dərəcədə təsir edir. Yanacaq nə qədər təmiz
olarsa, statik elektrik boşalması da bir o qədər az olar.
Cədvəl 2.
Statik elektriklənmənin yanacağın xüsusi elektrik keçirməsindən asılılığı
Yanacağın xüsusi
elektrik
keçiriciliyipSm/m
(piko
Simens/metr)
Keçiricilik 7kv olduqda 10dəq
müddətində yanacaq vurulması
zamanı statik elektrik boşalmasının
miqdarı,V (Volt)
1
10
−
1
1
5
10
−
1
35
1,0
1100
5,0
500
1
2
10
600
50
550
1
10
2
250
5
10
2
2,0
1
10
3
0,0
Müəyyən olunmuşdur ki, yanacaqda həll olmuş və ya disperslənmiş su iştirak etdikdə,
onda statik elektrik boşalmaları hiss olunacaq dərəcədə artır.
Əksər hallarda, yanacaq 10°C-dən 40°C-ə qədər qızdırıldıqda yanacağın statik
elektriklənməyə meyli zəifləyir.
Yanacaq saxlandıqda, oksidləşmə nəticəsində onda potensial qətranın miqdarı artır və
yanacaq vurulması zamanı onun statik elektriklənməyə meyli kəskin şəkildə artır.
|