Andijon mashinasozlik institut - bet 11

Tebranishga har xil faktorlarning tahsirini urganish uchun bitta erkinlik darajasiga ega bo’lgan jism tebranishini tekshiramiz (44-rasm), t massali jism Sr bikrlikka ega prujinaga maxkamlangan bulsin. Prujinaga yuk qo’yilmasdan oldin jism 1 xolatda bo’ladi.
47-rasm. Bir massali sistemaning tebranishi.
Yuk kuygandan keyin esa uning og’irligi G kuch tahsirida fst siljishiga ega bo’ladi (II xolat). Jismni muvozanatdan chikarish uchun prujina sikib, keyin kuyib yuboriladi va uning erkin harakati xosil qilinadi. Agar shu tebranish lentaga yozib olinsa zmax amplitudani, T esa tebranish davrini beradi. shu sxema uchun tebranishning differentsial tenglamasi quyidagicha ifodalanadi.: Md2z/dt2 C z=0 (99)
Bu tenglama quyidagi yechisga ega:
z=zmax sin √c/m t, cm; (100)
ω=√c/m bo’lgani uchun zmax sin ω t (101)
bu yerda z, zmax – tebranish amplitudalari;
t-tebranish davri;
ω-erkin tebranishning burchakli chastotasi;
s-prujina bikrligi.
Oxirgi (101) tenglamadan garmonik tebranishdagi yurish ravonligi o’lchamlarini aniqlash mumkin. Tebranish tezligi:
va=dz/dt= zmax ω2 cosω t, cm/c (102)
tebranish tezlanishi:
j=dz2/dt2= -zmax ω2 sinω t, cm/c2 (103)
tebranishning usish tezligi:
j=dz3/dt3= -zmax ω3 cosω t, cm/c3 (104)
tebranish chastotasi:
n=30/π√g/f≈300/fts, tebranish/min (105)
Oxirgi formulaga ko’ra osmaning statik defformatsiyasi fts qanchalik katta bo’lsa, osma shunchalik yumshok bo’ladi, avtomobilning komfortabelligi esa ortadi.
Engil avtomobillar uchun fts=100…250 mm.
Yuk avtomobillari uchun fts=60…120 mm.
Avtobuslar uchun fts=100…200 mm.
Avtomobil kup massali sistema bo’lgani uchun uning tebranishi juda murakabdir. Qabul qilingan ekvivalent tebranish sistemasi ressoralangan massa t, ressoralanmagan t1, t2 massalar va S1, S2 bikrlikka ega bo’lgan osmalardan, Ssh1, Ssh2 bikrlikka ega bo’lgan shinalardan hamda Ka1, Ka2 qarshilikli amortizatorlardan iborat; osma sharnirlari va ressora listlari o’rtasida kuro’q yoki yarim kuro’q, shinalarda esa molekulalararo ishqalanish mavjud. Kuzov va o’qlar oltita erkinlik darajasiga ega (uchta chiziqli va uchta burchakli). Tebranishga tahsir etuvchi faktorlarnnng kupligi uni analitik usulda tekshirishni juda qiyinlashtiradi, shuning uchun avtomobilning konstro’qtiv faktorlari soddalashtiriladi. Avtomobilning ressoralanmagan massalar mikdori ressoralangan massalar mikdorinipg 15...20% ni tashkil qiladi, ressoralar kattikligi esa shinaniqidan 3...7 marta kam. Demak, ressoralanmagan massalarning erkin- tebranish chastotasi ressoralangan massalarnikidan katta bo’ladi. SHuning uchun ressoralanmagan massalarning kuzov tebranishiga tahsiri xisobga olinmaydi, osmaning elastik elementlari va shina bikrligi esa keltirilgan bikrlik bilan almashtiriladi.
Osmaning keltirilgan bikrligi Spr deb, berilgan yuk tahsirida xaqiqiy osma kabi deformatsiyaga ega bo’lgan soxta elastik element bikrligiga aytiladi. Keltirilgan bikrlik quyidagicha aniqlanadi:
Spr=Sr Ssh/ Sr Ssh (106)
Sr, Ssh — ressora va shinaning vertikal bikrligi.
Ressoraning bikrligi shinaniqidan bir necha marta kichik bo’lgani uchun osmaning keltirilgan bikrligi ressoraniqidan 15,,.20 % kam bo’ladi, Avtomobillar oldingi va ketingi osmalarinnng bikrligi 200,-600 N/sm, shinasining bikrligi 2000...4500 N/sm bo’ladi.
Avtomobilning yurish ravonligini tekshirishni osonlashtnrish uchun uni ikkita erkinlik darajasiga ega sistema deb qabul qilish zarur: birinchisi—vertikal yo’nalishdagi tebranish; ikkinchisi—kundalang Y o’q atrofida vertikal tebranish. Ikkala xil tebranishlar birgalikda avtomobilning kishi organizmiga tahsir etuvchi komfortli vaziyatni vujudga keltiradi. Avtomobilning vertikal tebranishi yumshok osma va amortizator bilan kamaytiriladi. Avtomobilning burchakli tebranishini esa osma konstro’qtsiyasini mo’qammallashtirish, avtomobilg’ massalarini bo’ylama o’q, bo’yicha to’g’ri taqsimlash xisobiga kamaytirish mumkin.
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlaning avtomobilning yurish ravonligiga tahsiri.
Avtomobilg’ tebranishiga yo’lning notekisligi katta tahsir ko’rsatadi. Asfalg’t-beton va tsement-beton yo’llarda balandligi 3...5 mm, uzunligi 8...10 m; balandligi 10...12 mm va uzunligi 5...8 m tulkinlar bor. Yo’llar harakat intensivligi katta bo’lganda shunday tulkinsimon xolatga keladi va avtomobilning yurish ravonligini yomonlashtiradi.
Avtomobilg’ yurish qismining texnikaviy xolati yomonligi uning yurish ravonligiga tahsir etadi. Agar ressora listlari orasida moy kam bo’lsa, ishqalanish kuchayib. tebranish chastotasi oshadi. Ishqalanish kuchayganda kuzov kattik turtqilarni ham qabul kilib, uning tebranishi zurayadi. Agar amortizator salg’nigi yomon bo’lsa, uning moyi sizadi va tebranishni sundirish xususiyati yo’qoladi. Bunday amortnzatorli avtomobilg’ notekis yo’ldan utgandan keyin ham ancha va o’q tebranishda davom etadi. Agar yo’ldagi notekisliklar takrorlansa va uning chastotasi erkin tebranish chastotasiga teng bo’lib qolsa, rezonans xodisasi ruy berishi mumkin. Natijada g’ildirak yo’l bilan kontaktini yo’qotib, yurish ravonligi, avtomobilning turgunligi va boshqariluvchanligi yomonlashadi.
Avtomobilning yurish ravonligi unnng ustidagi yukka ham bog’liq. Yuk mikdori o’zgarishi bilan ressoralangan massa oshadi, avtomobilning og’irlik markazi pasayadi, osmaning elastik elementlari deformatsiyasi esa oshadi, Bu ayniksa yuk avtomobillarida yakkol kuzga tashlanadi.
SHinaning elastikligi qanchalik yaxshi bo’lsa, u turtqilarni shunchalik yaxshi sundiradi. SHina elastikligi uning ichki bosimini kamaytirish xisobiga oshirilishi mumkin, lekin ichki bosim kamayganda shinaning yuk kutarish kuchi kamayadi, G’ildirashga qarshiligi esa kattalashadi. SHuning uchun shinalardagi bosim instro’qtsiyaga mos bo’lishi kerak.
Nazorat uchun savollar
-
Avtomobilning yurish ravonligi ko’rsatkichlari nima?
-
Avtomobilning tebranishi nima?
-
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobilning yurish ravonligiga tahsiri nima?
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
-
X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU, 114 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.
-
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
24.www.motor.ru
24.www.zr.ru
10-mavzu. HARAKAT XVFSIZLIGI
Reja:
1. Harakat xavfsizligiga tahsir etuvchi asosiy faktorlar
2. Harakat xavfsizligi turlari.
3. Avtomobil harakat xavfsizligining ekspluatatsion xususiyatlarga bog’liqligi.
4. Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobil harakat xavfsizligiga tahsiri.
Harakat xavfsizligiga tahsir etuvchi asosiy faktorlar
Avtomobilg’ konstro’qtsiyasining yaxshilanishi, uning o’rta va maksimal tezliklarining oshishi, yo’l harakatidagi intensivlik hamda avtomobillar sonining oshishi harakat xavfsizligiga katta ehtibor berishpi talab qiladi.
Harakat xavfsizligiga rioya kilmaslik yo’l-transport xodisalariga sabab bo’ladi. yo’l-transport xodisalariga quyidagilar kiradi: transport vositalariping bir-biri bilan to’qnashishi; agdarilishi; tusiklar va yo’lovchilar bilan to’qnashishi.
Transport vositalarining to’qnashishi deb, bir avtomobilning harakatdagi yoki vaqtincha tuxtagan boshqa transport bilan to’qnashishiga aytiladi.
Transport vositalarining agdarilishi deb, transportning uz turgunligini yo’qotib yoxud ikkita avtomobilning to’qnashishi natijasida agdarilishiga aytiladi.
Transport vositalarining tusiklar bilan to’qnashishi deb, transportning kuzgalmas jism (kuprik ustuni, simyogoch, daraxt va x.k.) yoki tuxtab turgan avtomobilg’ bilan to’qnashishiga aytiladi.
Transportning yo’lovchilar bilan to’qnashishi deb, transportning yo’lovchini urib ketishi yoki yo’lovchining harakatdagi mashinaga urilishiga aytiladi.
Yuqoridagi yo’l-transport xodisalarining sodir bulish sabablari quyidagi gruppalarga bo’linadi:
a) xaydovchilar tomonidan harakat koidalarining buzilishi;
b) xaydovchilar malakasinnig pastligi;
v) transport vositasining texnikavby buzo’qligi; yukning noto’g’ri joylashishi va x.k.
g) harakatda katnashuvchi boshqa ishtirokchilarnnng (velosipedchilar, yo’lovchilar va x.k.) yo’l koidalarini buzishi;
d) yo’l sharoitining yomonligi va harakatyi tashkil etishdagi kamchiliklar.
Harakat xavfsizligi turlari.
Harakat xavfsizligi deb, avtomobilning xaydovchi ishtirokida yuk va passajirlarni yo’l-transport xodisalarisiz tashishiga aytiladi. Harakat xavfsizligi aktiv va passiv bo’lishi mumkin. Aktiv xavfsizlik—harakatdagi avtomobilg’ avariyasining oldini olish uchun xizmat qiladi. U quyidagi usullar bilan amalga oshiriladi:
a) effektiv tormozlanish;
b) maksimal tezlik bilan harakatlanish davrida yo’ldan toymaslik;
v) avtomobilning burilish davridagi turgunligi;
g) ishonchli ogoxlantiruvchi, tovush va yoruglik signallari;
d) xaydovchi utirgan joydan yo’lning tula ko’rnishi;
e) uzok yo’l yurilganda charchamaslik uchun tadbirlar kurish;
Passiv xavfsizlik — sodir bo’lgan avariya natijalarini yumshatish uchun zarur. U avtomobilg’ konstro’qtsiyasini yaxshilovchi tadbirlar yordamida amalga oshiriladi. Ular quyidagilar: xavfsiz rulg’ kolonkasi; kuzovning chikib turuvchi utkir qismlarini kamaytirish; avariya vaqtida xavfsiz deformatsiyalanuvchi benzin baki va x.k.
Demak, aktiv xavfsizlik asosan avtomobilning ekspluatatskon xususiyatlariga, passiv xavfsizlik esa avtomobilg’ konstro’qtsiyasiga bog’liq. Yo’l-transport xodisalarini analiz qilish shuni ko’rsatadiki avtomobilni avariyaga olib keluvchi asosiy sabablardan biri tormozlash sistemasining noto’g’ri ishlashidir. Agar tormoz effektiv - ishlamasa tormoz yo’li uzayib ketib avtomobilning tusik yoki odamni urib ketish xavfi ortadi. Agar tormoz barabani va kolochkasi jipslashib qolsa, avtomobilg’ turgunligini yo’qotadi, bu esa uz navbatida avariyaga sabab bo’lishi mumkin,
Avtomobil harakat xavfsizligining ekspluatatsion xususiyatlarga bog’liqligi.
Harakat xavfsizligi avtomobilning turgunligi, boshqariluvchanligi, kichik maydonda aylana olishi kabi ekspluatatsion xususiyatlariga bog’liq, Mahlumki, boshqariluvchi g’ildiraklar yo’ldagi tasodifiy turtqilar tahsirida, xatto to’g’ri chiziqli harakati davrida ham neytral xolatini yo’qotadi. Boshqariluvchi g’ildiraklari barkaror bulmagan avtomobilg’ turgun harakat qila olmaydi. U uz yo’nalishini o’zgartiraveradi va xaydovchi tuxtovsiz rulg’ chambaragini burishga majbur bo’ladi. Agar g’ildiraklar barkaror bulmasa, xaydovchining ishi qiyinlashadi, avtomobilning yonga surilish xavfi tugiladi, bu esa uz navbatida uning turgunlngini yomonlashtiradi, shinasining va rulg’ mexanizmi detallariniig yeyilishini oshiradi. Boshqariluvchi g’ildiraklarning barkarorligi avtomobilni burish davrida ham zarur. Burilish tugashi bilan g’ildiraklarning boshlangich vaziyatga kaytishi xaydovchi ishini yengillashtiradi va avtomobilning tusik bilan uchrashish extimolligi kamayadi. Boshqariluvchanlikning yaxshi bo’lishi g’ildiraklarning muvozanatlanganligiga ham kup jixatdan bogrlik.
Agar avtomobilg’ katta tezlik bilan harakatlanayotgan bo’lsa, g’ildirak lapanglab aylanadi va avtomobilni boshqarish qiyinlashadi.
Yo’l-transport xodisalarining 15% ga yakini avtomobilning agdarilishi bilan bog’liq. Rulg’ chambaragini tez burish, kuzovda yukning noto’g’ri joylashishi, g’ildiraklarning sirpanchik joyga tushib kolishi va x. k. avtomobilning agdarilishiga sabab bo’ladi.
G’ildirakning yo’l bilan tishlashish kuchining kamayishi avtomobilning yonga surilishiga sabab bo’ladi. Ayniksa, ketingi g’ildiraklarning yonga surilishi xavfli. Bu vaqtda avtomobilni tormozlash yoki tezligini oshirish mumkin emas chunki uning yonga surilishi ortib, agdarilishi mumkin.
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobil harakat xavfsizligiga tahsiri.
Ekspluatatsiyada uchraydigan kupgina faktorlar avtomobilg’ harakat xavfsizligiga uning u yoki bu ekspluatatsion xususiyatlari orqali tahsir etadi. Avvalo, xaydovchi transport harakati vaqtida . unga tahsir etuvchi kuchlarni ularning burilish va tormozlash paytida kimmat hamda yo’nalishi o’zgarishini bilish kerak. Agar bu kuchlar xisobga olinmasa va burilish katta tezlik bilan bajarilsa, avtomobilg’ yoniga agdarilishi mumkin.
Avtomobilg’ og’irlik markazining baland bo’lishi harakat xavfsizligiga salbiy tahsir ko’rsatadi. Agar yuk avtomobiliga katta o’lchamli yuk ortilsa, avtomobilg’ og’irlik markazining balandligi kattalashadi, bu esa avtomobilni yonga agdarilish xavfini oshiradi.
Avtomobilg’ g’ildiraklarining yo’l bilan tishlashish koeffitsienti ham harakat xavfsizligiga tahsir etadi. Tishlashish koeffitsientining qiymati, shina protektorining qanchalik yeyilganligiga bog’liq. Agar protektor ortiqcha yeyilgai bo’lsa (ayniksa, xul yo’lda). Tishlashish koeffitsienti kamayadi va avtomobilg’ yonga sirpanib uning turgunligi yo’qoladi. Avtomobilning turgunmas harakati yo’ldagi transportning harakat xavfsizligini buzadi.
Avtomobilg’ tormozlash sistemasining texnikaviy xolati, uning to’g’ri sozlanishi va foydalanilishi harakat xavfsizligini tahminlovchi asosiy faktor xisoblanadi. Yo’lga chiqishdan avval xaydovchi har bir g’ildirakning bir xilda sozlanganligini, tormoz sistemasining aniq ishlashini tekshirishi zarur. G’ildiraklarda tormozlash mexanizmining bir xilda sozlanmaganligi paydo bo’lgan tormozlash kuchlaririning har xilligiga olib keladi. Bunda avtomobilg’ tormozlansa, yonga sirpanib, turgunligini yo’qotadi. Bahzan pnevmatik yeki gidravlik yuritmali tormoz sistemasida shlangning noto’g’ri o’rnatilishi tusatdan uzilishiga sabab bo’ladi. Natijada tormoz ishlamaydi va harakat xavfsizligi buziladi.
-
Boshqariluvchi g’ildiraklarning barkarorligi shkvorenning kundalang va bo’ylama og’ish burchaklariga, g’ildirakning yonaki og’ish burchagiga g’ildiraklarning yakinlashuviga bog’liq. Xaydovchi avtomobilg’ g’ildiraklariiing to’g’ri joylashishini sistematik ravishda sozlash bilan yaxshi xolatda saklashi zarur. Bu esa harakat xavfsizligini tahminlovchi asosiy faktorlardan xisoblanadi. Bundan tashkari avtomobilg’ (ayniksa, yengil avtomobilg’) g’ildiraklarining muvozanatlanganligi uning
B.M. Biryukov. INTERNET-spravochnik boshqariluvchanligiga, demak harakat xavfsizligiga ijobiy tahsir ko’rsatadi.
Xaydovchining psixik va fiziologik xolati ham harakat xavfsizligiga tahsir etishi mumkin. Avtomobilni yaxshi boshqarish uchun xaydovchining kurish kobiliyati utkir bo’lishi, ranglarni ajrata olishi yo’l sharoiti o’zgarganda ham ziyraklikni saklashi lozim.
Nazorat uchun savollar
-
Harakat xavfsizligiga tahsir etuvchi asosiy faktorlar nima?
-
Harakat xavfsizligining turlari nima?
-
Avtomobil harakat xavfsizligining ekspluatatsion xususiyatlarga bog’liqligi.
-
Ekspluatatsiyada uchraydigan faktorlarning avtomobil harakat xavfsizligiga tahsiri.
Foydalanish uchun adabiyotlar.
1. X.M.Mamatov. Avtomobillar. “O’zbekiston”, T.,1995,336 bet.
2. X.M.Mamatov, Yu.T.Turdiev va boshqalar. Avtomobillar. “O’qituvchi”, T., 1982 , 398 bet.
-
V.L.Rogovtsev i dr. Ustroystvo i ekspluatatsiya avtotransportnqx sredstv.”Transport”, Moskva.,1991., 432 str.
-
X.M.Mamatov. Avtomobili. “Uzbekistan”, T.,1992., 238 str.
-
X.I.Kirshe. Legkovoy avtomobilg’ ot A do Ya “Transport”M., 1988 g., 176 str.
-
P.S.Yaresg’ko, i dr. Avtomobili KAMAZ voprosq i otvetq. “Transport” M. 1989 g., 288 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Damas, Labo” DEU, 283 str.
-
TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
NEXIA avtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uz-Otayul vtomobillairining tuzilishi bo’yicha plakatlar to’plami o’quv qo’llanma. Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
S.M.Kodirov, D.I. Xoshimov, /.N.Maxmudov, A.D.Xoshimov «TIKO avtomobili» tuzilishi, nosozliklarini aniqlash va tahmirlash bo’yicha o’quv qo’llanma. Toshkent «O’qituvchi». 2001
-
«TIKO avtomobillairining tuzilishi bo’yicha elektron darslik» Toshkent avtomobil yo’llari instituti, O’zbekiston respublikasi yo’l harakati xavfsizligi markazi.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Matiz” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko dvigatelg’” DEU,
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko shassi” DEU, 107 str.
-
Uchebnoe posobie po texnicheskomu obslujivaniyu “Tiko elektrooborudovanie” DEU, 132 str.avtomobilista. M: Ekzamen,2001.
-
www.automobilemag.com
-
www.auto.com
-
www.motortrend.com
-
www.autobild.de
-
www.automechanic.ru
-
www.autonews.ru
24.www.motor.ru
25.www.zr.ru
11-mavzu. AVTOPOEZDLAR
Reja:
1. Avtopoezdlar to’g’risida tushincha
2. Avtopoezdga tahsir etuvchi qarshilik kuchlari.
3. Avtopoezdning balandlikka chiqishiga qarshilik kuchi
4. Avtopoezdning dinamik pasporti
5. Avtopoezdning tormozlanish dinamikasi.
6. Avtopoezdning yonilgi tejamkorligi
Avtopoezdlar to’g’risida tushincha
Tortuvchi avtomobilg’ (tyagach) va unga ulangan bir nechta (bir yoki ikki o’qli) pritsep (yarim pritsep, rospusk) dan iborat transport vositasi avtopoezd deb ataladi. Xalk xujaligining tez surhatlarda rivojlanishi kuplab avtomobilg’ transporti ishlab chikarishni talab qiladi. Tadkikotlarning ko’rsatishicha, bu masalani faqat avtomobillar sonini oshirib emas, balki uning yuk kutarish kobiliyatini oshirish bilan ham yechish zarur. Nazariy jixatdan avtopoezdning umumiy og’irligi cheklanmagan katta bo’lishi mumkin, lekin uning gabariti, yo’lga bosimi tavsiya etilgan normadan chetga chikmasligi zarur, xozirgi paytda 250 . . .300 t va undan ortiq yuk kutarish kobiliyatiga ega bo’lgan og’ir avtopoezdlar mavjud. Avtopoezd texnikaviy iktisodiy ko’rsatkichlarining avtomobilga nisbatan 1,5 ... 2,0 marta yuqori bo’lishi uning afzalliklaridan biridir. Xalk xujaligida yuklarni (kurilish konstro’qtsiyalari, trubalar, yogoch va x. k.) avtopoezdlarsiz tashish ancha og’ir. Avtopoezdlar quyidagi afzalliklarga ega:
-
avtopoezdning narxi shu og’irlikdagi avtomobilg’ narxidan ancha kam;
-
avtopoezdning tuzilishi oddiy, unga texnikaviy xizmat ko’rsatish va uni ekspluatatsiya qilish uchun kam mablag sarflanadi (masalan, 1 t yukni 1 km masofaga tashish uchun avtopoezdlarda avtomobildagiga nisbatan 20—30% kam yonilgi sarflanadi);
-
avtopoezd kuzovining foydali ish yuzasi avtomobinikidan 1,4 ... 1,5 marta kup;
-
avtopoezdlar kup turli yuklarni tashishga moslangan;
-
avtopoezdlar uchun garaj kurishga kapital harajat kamayadi, chunki pritseplarni saklash uchun maxsus joy zarur emas.
Avtopoezd vazifasiga karab quyidagilarga bo’linadi: 1) universal — har xil yuklarni tashishga muljallangan platforma yoki furgonlar; 2) ixtisoslashtirilgan—bir turdagi yukni tashishga muljallangan (samosval, panelg’ tashuvchi, uzun yuklarni tashuvchi refrijerator va boshqalar); 3) maxsus—avtopoezd ustiga doimiy o’rnatilgan uskuna bo’lishi mumkin (kuchma elektrostantsiya, kompressor moslamasi, remont ustaxonasi).
Tortuvchi kuchning g’ildiraklarga taqsimlanish harakteriga karab avtopoezdlar quyidagilarga bo’linadi: 1) passiv—avtopoezdga ulangan pritsep (yarim pritseplar, rospusklar) yetakchi g’ildirakka ega bo’lmaydi; 2) aktiv—ulangan pritsep (yarim pritsep, rospusk) yetakchi g’ildirakka ega. Yukning avtopoezd zvenolariga taqsimlanishiga karab: a) yuk mustakil bo’linadigan avtopoezdlar pritsepli avtopoezdlar); b) yuk nomustakil bo’linadigan avtopoezdlar (egarlik avtopoezdlar); v) yuk aralash bo’linadigan avtopoezdlar (egarlik tyagach, yarim pritsep va ikki o’qli pritsepdan iborat avtopoezd) bo’ladi.
Avtopoezdga tahsir etuvchi qarshilik kuchlari.
Avtopoezdga tahsir etuvchi qarshilik kuchlari oddiy avtomobildagidek bo’lib, Rfan, Rlan, Rwan , Rja bilan belgilanadi. Quyidagi formulalarni yozishda avtopoezd umumiy xolatda harakat qiladi deb faraz qilinadi. Avtopoezd tyagach va pritsepdan iboratligi uchun uning harakatiga qarshilik kuchi quyidagicha ifodalanadi:
Rfan = Rfa Rfn =Ga f cos α (1 Gp/Ga) (107)
bu yerda Rfa —tyagach g’ildiraklarining rildirashga qarshilik kuchi, H;
Rfn — pritsep rnldiraklarining rildirashga qarshilik kuchi, N;
Gn—pritsepning umumiy og’irligi, N.
Agar(Kn=Gp/Ga) bo’lsa,
Rfan =Ga f cos α (1 Kn ), N; (108)
bu yerda Kn — tyagach (tortuvchi avtomobilg’) va pritsep og’irliklari o’rtasidagi bog’lanishni ko’rsatuvchi koeffitsient.
Demak, avtopoezdning G’ildirashga qarshilik kuchi tyagach va pritsep og’irliklari nisbatiga ham bog’liqdir.
|