Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

|
Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 бBog'liq 10.Pedagogika yonalishi 1 qismМай 2021 10-қисм
Тошкент
GRAMMATIK TUSHUNCHALARNING SAMARALI O’ZLASHISHINI
TA’MINLAYDIGAN METODIK SHARTLAR.
Ergashova Surayyo To’lqinovna
Navoiy viloyati Navbahor tumani
21-ayrim fanlar chuqur o’rganiladigan
maktab internati ona tili fani o’qituvchisi
Annotatsiya.
Grammatik tushunchalarda ham, boshqa tushunchalar kabi, hodisalarning
muhim belgilari umumlashtirilgan holda aks ettiriladi.
Kalit so’zlar.
Til hodisalari, grammatik tushuncha, til kategoriyalari, so’z, so’z birikmasi,
gap, morfema, leksema, fonema.
Til hodisalarining o’ziga xos xususiyati, ya’ni tushunchaning mazmun tomoni grammatik
tushunchaning o’ziga xos xususiyatini keltirib chiqaradi. Til hodisalari, til kategoriyalari boshqa
hodisalarga nisbatan juda mavhumligi bilan farqlanadi. Biologik tushunchalarni shakllantirishda
belgilarini kuzatish, bir tizimga solish va umumlashtirish mumkin bo’lgan aniq hodisalar va
predmetlar material sifatida asos qilib olinadi. Grammatik tushunchalar esa so’z, so’z birikmasi,
gap, morfema, leksema, fonema va boshqalarning o’ziga xos muhim belgilarini aniqlash va
umumlashtirish natijasi hisoblanadi. Boshqacha qilib aytganda, kishilar tomonidan yaratilgan
grammatik tushunchaga asos bo’lgan dastlabki materialning o’zi yetarli darajada mavhumdir.
Demak, grammatik tushunchalar umumlashtirilganlarning yana umumlashtirilgani hisoblanadi.
Grammatik tushunchaning bu xususiyatlari tufayli o’quvchilarda tushuncha juda ko’p qiyinchilik
bilan shakllanadi. Grammatik tushunchani bilib olish uchun mavhum tafakkur ma’lum darajada
rivojlangan bo’lishi lozim. Mavhum tafakkur ta’lim jarayonida vujudga keladi va maxsus
mashqlarni talab qiladi. Bu mashqlar muayyan aqliy ko’nikmalarni va lingvistik tasavvur hamda
bilimlar yig’indisini shakllantirishga qaratilgan bo’lishi zarur. Ko’pgina ruhshunos olimlarning
tekshirishlari natijasida aniqlanishicha, tushunchani shakllantirish jarayoni tafakkurga oid analiz,
sintez, taqqoslash, umumlashtirish, aniqlashtirish amallarini bilib olish jarayoni ham hisoblanadi.
O’quvchilarda tushunchani shakllantirishning natijasi ularning mavhumlashtirish faoliyatining
qay darajada o’sganligiga bog’liq. Mavhumlashtirishda qiynaladigan o’quvchilar so’zlarni
taqqoslay olmaydilar va ularning muhim grammatik belgilariga ko’ra bir guruhga birlashtira
olmaydilar, tushunchani shakllantirishda qiynaladilar va xatoga yo’l qo’yadilar. Masalan, fe’l
o’rganilganda o’quvchilar fe’l predmetning harakatini bildirishini bilib oladilar. Yurmoq, o’qimoq,
olmoq kabi fe’llarda leksik ma’no grammatik ma’noga mos keladi. Ko’p fe’llarda bunday
moslik bo’lmaydi. Grammatikada predmet harakati deyilganda, harakat bilan birga predmetning
holati, uning boshqa predmetlarga munosabati, predmet belgisining o’zgarishi kabilar ham
tushuniladi: uxlamoq, o’ylamoq, sevmoq, o’smoq, ko’karmoq va hokazo. Predmet harakatini
bunday keng ma’noda, umumlashtirilgan holda tushunish endigina tilni o’rgana boshlagan
o’quvchilarga qiyinlik qiladi, ular harakatni ko’proq yurish, siljish ma’nosida aniq tasavvur
qiladilar. SHuning uchun fe’lni o’rganishning boshlang’ich bosqichida yotmoq, kasallanmoq,
turmoq, qizarmoq kabi so’zlarni predmet harakatini bildiradi deb hisoblamaydilar. Bunday
hodisani otni o’rganishda ham uchratish mumkin. Ayrim o’quvchilar tinchlik, qahramonlik,
qadam kabi so’zlarni ot turkumiga kiritmaydilar. Tushunchani shakllantirish uchun o’quvchilarda
mavhumlashtirish ko’nikmasini o’stirish, ular diqqatini so’zning aniq leksik ma’nosidan
grammatik ma’nosiga qaratish va shu guruhdagi so’zlarga oid umumiy, grammatik belgilarni
hisobga olgan holda, ularni bir guruhga birlashtirish talab etiladi. Masalan, k i m? yoki n i m
a? so’rog’iga javob bo’ladigan barcha so’zlar “ot” turkumiga birlashadi; predmet bildirish, son
(birlik va ko’plikda kelish), egalik qo’shimchalari bilan o’zgarish, kelishiklar bilan turlanish bu
so’zlar uchun umumiy grammatik belgilar hisoblanadi. Tushunchani shakllantirishda xatoning
oldini olish uchun ta’lim berish jarayonida qator metodik talablarga rioya qilinadi. Grammatik
tushunchani o’zlashtirish uzoq davom etadigan va kichik yoshdagi o’quvchilar uchun ancha
murakkab jarayondir. O’qituvchi boshlang’ich sinflarda tushunchani o’zlashtirishga oid ishlarni
tashkil etishda o’rganiladigan tushunchaning lingvistik mohiyatini, bilimlarni o’zlashtirish
jarayonining psixologik-didaktik xususiyatlarini, o’quvchilarning nutqiy va aqliy o’sishi
birbirini taqozo etishini, grammatik bilimning nutqdagi o’rnini asos qilib oladi. Grammatik
|
| |