Toshkent 2014 B. M. Azizov, I. A. Israilov, J. B. Xudoyqulov o - bet 19

Dala tajribasida variantlami sistematik joylashtirish
IV
Shaxmat usulida joylashtirilganda variantlaming ketma-ketligi qaytariqlar
bo„yicha suriladi. Keyingi yaruslarda variantlami joylashtirishda qancha
delyankaning surilishini aniqlash uchun, tajribadagi variantlar sonini yaruslar
soniga boMinadi. Masalan, olti variantli tajribada
II
42
delyankalar ikki yarusda joylashtirilsa, ikkinchi yarusda uchtaga (6:2=3), uch
yarusdi joylashtirilganda esa
2
taga suriladi.
Tajribada variantlami sistematik joylashtirish nisbatan keng tarqalgan
usullardan biri. Bu usulning boshqa usullardan ustunligi -uning qulayligidadir.
Kamchiligi esa - ayrim hollarda variantlar bo„yicha kutilmagan noto„g„ri natijalar
boMish ehtimoli mavjud. Shuningdek tajriba natijalarini statistik tahlil qilishning
ishonchsizligi. Shu tufayli ko„pchilik xorijiy davlatlarda so„ngi yillarda
variantlami sistematik joylashtirish usul ini qo‟llash kamayib bormoqda. Faqat
olingan natijalami statistik tahlil qilish shart bo„lmagan tajribalarda qoMlaniladi.
Tajriba dalasida variantlami tartibsiz joylashtirish usuli
-rendamizatsiya
deb
ataladi. Tajriba dalasida variantlami qaytariqlar bo„yicha oddiy rendamizatsion
joylashtirish quyidagi ko„rinishda aks etadi.
I qaytariq II qaytariq III qaytariq IV qaytariq
6,
3,5,2, 1,4 2, 5,4, 5, 1,3 1,2, 5, 3,6,4 3,4,2, 1,6, 5
Variantlami rendamizatsion joylashtirish
Rendamizatsiya texnikasi.
Rendamizatsiyaning nisbatan qulay usuli
quyidagilardan ibarat.Dastlab variantlar sonlar bilan raqamlanib yoki harflar bilan
belgilab chiqiladi. Bu belgilar bir xil kartochkalarga yoziladi. So„ngra
kartochkalar yaxshilab aralashtirilib bittadan ochib chiqiladi. Variantlar
qaytariqlar bo„yicha kuraga ko„ra chek ochishga asoslanib, tasodifiy tarzda
joylashtiriladi. Har bir qaytariq uchun aldoxida rendamizatsiya olib boriladi.
Bugungi kunda zamonaviy rendamizatsiya usullari, xususan tasodifiy sonlar
jadvallari ishlab chiqilgan. Raqamlar tasodifiy joylashtirilganda, uning mohiyati
0, 1,2, 3, 4, 5,
6
, 7,
8
, 9 dan iborat sonlar xech qanday konuniyatga asoslanmagan
holda joylashtiriladi. Shu bilan birga bu sonlardan har biri har bir sahifada
tahminan bir xil
0.1
marta ehtimoli bilan takrorlanadi. Variantlami
rendamizatsiyalashda ...jadvaldagi tasodifiy sonlardan foydalanish tartibini misol
bilan ko„rib chiqamiz.
To„rtta qaytariqdan iborat olti variantli dala tajribasini ko„yilishini
rejalashtiramiz. Variantlami 1, 2, 3, 4, 5,
6
sonlari bilan belgilab chiqamiz va
jadvalga ko„ra variantlami qaytariqlar bo„yicha joylashtirish tartibini belgilaymiz.
Buning uchun jodvalning hoxlagan saxifasidan tasodifiy sonlarni tavakkal qalam
bilan belgilab hisobdagi boshlang„ich joy va jadvalda mavjud boigan variantlar
tartib sonlarini chikishiga ko„ra davom ettiramiz, agar variantlar to„liq chikmasa
oxirgi sondan boshlab teskari yo„nalishda belgilanadi. Faraz qiling, biz jadvalning
birinchi saxifasidagi
6
sonini tanladik. Shu tartibda harakat qilib quyidagi
43
rendamizatsiyaon tartibsiz joylashtirishni hosil qilamiz
6
, 3, 5, 2, 1, 4,Oxirgi
delyankadagi variant nomeri (bizda 4) avtomatik tarzda yozib qo‟yiladi,
qaytariladigan va
6
sonidan yuqori sonlar o'tkazilib yuboriladi.
Ikkinchi, uchinchi va to„rtinchi kaytariqlar uchun hakm variantlar shu
tartibda tartibsiz joylashtiriladi. Buning uchun har bir qaytariq uchun
boshlang„ich sonni belgilab olish tavsiya etiladi.
Natijada variantlami qaytariqlar bo„yicha joylashtirish quyidagi ko„rinishda
aks etadi.
I qaytariq
II qaytariq
III qaytariq IV qaytariq
6,
3,5, 2, 1,4 2, 5, 4, 5, 1,3 1,2, 5, 3,6, 4 3,4,2, 1,6,5
SHunday kilib, birinchi qaytariqning birinchi delyankasiga
6
variantni
joylashtirishimiz kerak, ikkinchi delyankaga 3 variantni, uchinchi delyankaga 5
variantni va xakazo.
Tartibsiz takrorlanish uslubi (to „liq rendamizatsiya).
Dala tajribasida
rendamizatsiyaning zamonaviy usullari ichida eng soddasi tartibsiz , sharoitlami
tartibsiz holatda , variantlami qaytariqlar bo„yicha aralashtirib butunlay tasodifiy
joylashtirish. Masalan, 3 variantdan iborat 4 qaytariqli tajriba ko„yilishi
rejalashtirilgan. Ajratilgan dala maydoni 12 delyankaga bo„linadi (3x4=12) va
tasodifiy sonlar jadvalga ko„ra variantlami qaytariqlar bo„yicha har bir variant 4
tadan delyankaga joylashadigan holatda ajratiladi.
4-
rasm.
3 variantni 4 ta qaytariqlarda to „liq rendamizatsiya usulida
joylashtirish.
|