Lirik asarlarni ifodali va to‘g‘ri o‘qishni o‘rganish Reja

|
Lirik asarlarni ifodali va to‘g‘ri o‘qishni o‘rganish Reja
|
bet | 1/14 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 100,39 Kb. | | #143470 |
Bog'liq Lirik asarlarni ifodali va to‘g‘ri o‘qishni o‘rganish Reja-fayllar.org
Lirik asarlarni ifodali va to‘g‘ri o‘qishni o‘rganish Reja
Lirik asarlarni ifodali va to‘g‘ri o‘qishni o‘rganish
Reja:
Lirik asarlarni janr xususiyatiga ko’ra o’rganish.
Lirik matnni tahlil qilish.
Lirik asarlarni o’rganishda ifodali o’qishning o’rni va roli.
Lirik asarlarni o’ganishda yangi pedagogik texnologiyarning o’rni va ahamiyati
Lirikaning kichik janrlari (fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik)
Lirikaning o’rtacha janrlari (g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet)
Lirikaning yirik janrlari (tarji’band, tarki’band
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Tayanch tushunchalar: Lirika. Uning kichik janrlari – fard, musallas, ruboiy, tuyuq, to’rtlik. Lirikaning o’rtacha janrlari – g’azal, marsiya, ashula, qo’shiq, sonet. Lirikaning “yirik” janrlari – tarji’band, tarkibband.
“Kishini mashg’ul etgan, to’lqinlatgan, shodlatgan, qayg’uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo’lsa, qisqasi, subyektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo’lsa, shularning barchasini lirika o’zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, 184-b). Demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg’usining ifodasidirki, ularning ko’pi sarlavha (nom)siz bo’ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi:
“Bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir” (V.Belinskiy, 189-bet). “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo’lsa, xuddi shunday o’qib berish bilan ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so’z bilan aytib berilsa yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina ichidan uchib ketgan xunuk, o’lik bir chag’anoqqa aylanadi... bu narsa shuning uchun ham qiyinki, sof lirik asar go’yo bir kartinaga o’xshaydi, lekin unda muhim narsa kartinaning o’zi emas, u bizda uyg’otgan sezgidir” (V.Belinskiy, 141-142 betlar); bu sezgilarning turli-tumanligini o’zida jamg’argan va ularni voqye qiluvchi lirik tafakkurning janrlari ham xilma-xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o’zbek she’riyatida 30 ga yaqin lirik janr va shakllar (R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998, 10-bet)bor... Bular:
Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag’ishlov, hasbi hol; madhiya, qo’shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-shakar, muvashshah, g’azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to’rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h.
Bularning hammasi ham o’zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo’lishi mumkin bo’lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini – san’atning buyuk asarlarini voqye qilgandirlar; ularning ba’zilarini o’rganishning o’ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi.
Badiiy adabiyot ilmiy adabiyotdan hayot haqiqatini jonli va jozibali tasvirlashi bilan keskin farqlanadibadiiy asarlar 3xil bo’ladi:
1.Lirik asarlar(she’rlar, ruboiylar,g’azal, tuyuq , qo’shiq muxammas fard qit’a,qasida, musamman va boshqalar)
Lirik asarlarda voqelik ayrim shaxslarning kechinmalari, o’y fikrlari,asosida ko’rsatiladi.
Lirika mazmun mohiyatiga ko;ra 2 xil bo’ladi:
a)intim lirika- shoirning ruhiy kechinmalari va hissiy olami aks ettiriladi.
b)ijtimoiy lirika-real hayotda ro’y bergan voqea-hodisalar tasvirlanadi.
Lirik asarlar va ularni o’ rganish boshqa turdagi asarlarni o’rganishdan farq qiladi.
Lirik asarlar hajm jihatdankichik, mazmunansiqiq bo’ladi. lirik asarlarning mazmundorligi ,bo’yoqliligi, va ayniqsa emotsionalligi ularni o’qishga alohida ahamiyat berishni talab qiladi. Lirik asarlarni o’qishda shu o’qish orqali uning o’ziga xos xususiyatlarini, shoirning his-tuyg’ularini, umid-orzularni aks ettirishga erishish zarur. O’qish mashg’ulotlarida she’rning mazmuni, ohangi, his-tuyg’uni o’quvchi-talabalar sezishlari, shoirning yyurak to’lqinlariga sherik bo’lishlari kerak. Shundagina she’rning mohiyati echiladi. Shoirning maqsalarini o’qish orqali his qilish lirikaning ustida ishlashning asosiy shartidir.
Lirik asarlarni o’rganishda asosiy ikki narsaga: badiiy ifodali o’qish texnikasini egallashga va she’rning badiy til xususiyatlarini tahlil qilish masalasiga e’tibor brish kerak.
Badiiy adabiyot, umuman, san’at asarlarining inson ruhi tafakkuriga ta’siri sababi nimada ekan?
Bu savolga javob topish tushanarliroq bo’lishi uchun, badiiy va ilmiy adabiyotni taqqoslab ko’rish lozim.
Bilamizki, umumta’lim maktablarida “Tabiatshunoslik”, “Geografiya” singari o’quv fanlari o’tiladi. Ularda kecha-kunduz, uning eng go’zal va so’lim fursati bo’lmishtong to’g’risida, yumaloq er sharini nurlari bilan yorituvchi quyosh haqida bir talay ma’lumot lar beriladi.
Quyosh bo’lmasa Erda hayot bo’lishi mumkin emasligi aytiladi. Bu ma’lumotlar o’quvchilarning aqliy saviyasi yuksalishiga ta’sir qiladi. Ular tufayli bolalar kecha-kunduz, tong va boshqalar haqida oldin bilmagan narsalaridan xabardor bo’ladilar. Ayni vaqtda, o’quvchlar tong payti tabiat juda go’zal bo’lishi haqida ham tushunchaga ega bo’ladilar.
Lekin bu bilim va axborotlar bolalarning aqlini boyitib, tafakkurini o’stirsa ham, hissiyotlariga, tuyg’ulariga deyarli ta’sir qilmaydi.
Rauf Parfining “Tong otmoqda...” deb nomlangan she’rida bir parchani o’qib ko’raylik:
Tong otmoqda. Tong o’qlar otar,
Tong otmoqda, quyosh zambarak.
Yaralangan Yer shari yotar,
Boshlarida yashil chambarak.
Shoir tong otishi qanday bo’lishini batafsil tasvirlab, nima ochun shunday bo’lganligini tushuntirib berayotgani yo’q, mavjud hayotiy holatdan, go’zal badiiy manzara yaratmoqda. Shoir ting otish jarayonini juda go’zal tasvir etadi. O’quvchini ham tongning chindanda go’zal otishiga ishontiradi.
Quyoshning zambarak “o’qlar” otishi, o’sha nurlardan Yerning yaranishi, va bu yaralanish tufayli o’lim emas, balki boshlarida yashil chambarak – hayot mavjud ekanligi juda ham o’ziga xos tarzda ifodalangan.
Abdulla Oripov “Kolumbda bor alamim manim, O’zbekiston vatanim manim” – der ekan, bu orinda Amerika qit’asi mavjud ekanini Kolumbdan bir necha asr avval o’zbek olimi bashorat qilib ketganini poetik ishora va bu ilmiy-tarixiy haqiqatga shoirona munosabat hamda Beruniyga vatandoshlaridan faxrlanish, g’ururlanish tuyg’usi bor.bunday misralar kuchli estetik ta’sirdan tashqari, kitobxonni ma’rifiy jihatdan boyitadi.
Yoki siz vatanparvarlik mavzuiga bag’ishlangan ikkita she’r o’qidingiz. Ya’ni ikkovining mavzui birdek dolzarb. Birinchisi sizga mutlaqo ta’sir etmadi, tuyg’ularingizni uyg’otmadi. Ikinchisidan esa behad hayajonlandingiz, vatanga mehringiz ortdi, shu vatanga munosib farzand bo’lish tuyg’ularingiz yanada mavjlandi.bu, sherdagi badiiy mukammallik tufaylidir. Demak, har qanday, hatto eng dolzarb mavzu ham faqat go’zal, yuksak saviyada, mukammal ravishda o’z ifodasini topgan taqdirdagina muhim ahamiyat kasb eta oladi.
Lirikada qahramonning ichki kechinmalari hayotning go’zal va xunuk tomonlari aks ettiriladi. Lirik sherlarda yozuivchi o’zi to’g’risida, o’zining xayol va o’ylari, orzu istaklari, hissiyotlari va boshqa odamlarga, tabiatga bo’lgan munosabatlari haqida gapiriladi.
Lirik tur janrlarining asosida ham inson hayoti, muhabbati va nafrati, sevinchi va iztirobi o’zining badiiy ifodasini topadi.
V-IX sinflarda lirik asarni organishning asosiy usuli o’qituvchi va o’quvchining ifodali o’qishidir.
Ifodali o’qish bilan o’quvchi sherda shoir tasvirlagan voqea, obraz haqida tasavvurga ega bo’ladi. Bunga u har bir so’z, misra mazmuni chuqurkshtirish orqali erishadi. Sheriy asarlar turli shaklda tahlil qilinadi: aniq reja asosida ifodali o’qiladi, ayrim so’z misralarga izoh beriladi, obrazlar taqqoslanadi, suhbat tashkil qilinadi.
X-XI sinflarda lirik asar tahlili turli turli usulda bo’lishi mumkin. Tahlil davomida o’quvchlar sher to’g’risidagi o’z shaxsiy fikrlarini ham bayon qiladilar.
A. Oripov “Temir odam” sheriga “Temir odam” deb nom qo’yganligini izohlash.
Ma’lumki, A. Oripovning bu sherida murakkab matematik tenglamalarni oson yecha oladigan , elektron hisoblash mashinalari bilan ikkilanmay muomalada bo’lish iqtidoroga ega bo’lgan shaxsning yig’layotgan bolaga befarq qarashi mumkinligi va bunday odmlarni “Temir odam” deb atash lozimligi ko’satiladi. O’qituvchi bu o’rinda o’z so’zida muqim turadigan, so’zi bilan amali mos keladigan temir irodali odamlarni xalq ijobiy ma’noda Temir odam deb atashini esga soladi. A. Oripov esa o’z sherida o’zgalar g’amiga befarq qarovchi hissiz, bag’ritosh odamlarga nisbatan “Temir odam” atamasini qo’llagan.
Ma’lum bo’ladiki, bitta so’z birikmasi ikki vaziyatda tamomila zid ma’nilar anglatishini o’quvchlarga tushuntirish imkoni paydo bo’ladi.
“Kishini mashg’ul etgan, to’lqinlatgan, shodlatgan, qayg’uga solgan, zavqlantirgan, hayajonlantirgan nima bo’lsa, qisqasi, subyektning ichiga nima kirsa, unda nima paydo bo’lsa, shularning barchasini lirika o’zining qonuniy boyligi kabi qabul qiladi” (V.Belinskiy, 184-b). Demak, lirik asar shoirning sezgi mevasi, bir oniy ilhomining natijasi, bir zumda “pishib” yetilgan poetik fikr va tuyg’usining ifodasidirki, ularning ko’pi sarlavha (nom)siz bo’ladi, birinchi misra yoki radif nomi bilan nomlanadi:
“Bu narsa - ta’riflash uchun mazmuni tutqich bermaydigan, muzika sezgisi kabi, lirik asarning xossasidir” (V.Belinskiy, 189-bet). “Uni na aytib berish va na izoh qilish mumkin; lekin uni shoir qalamidan qanday chiqqan bo’lsa, xuddi shunday o’qib berish bilan ikkinchi odamda ta’sir qoldirish mumkin; agarda uni so’z bilan aytib berilsa yoki prozaga aylantirilsa, u qanotlari chiroyli rang-barang kapalak hozirgina ichidan uchib ketgan xunuk, o’lik bir chag’anoqqa aylanadi... bu narsa shuning uchun ham qiyinki, sof lirik asar go’yo bir kartinaga o’xshaydi, lekin unda muhim narsa kartinaning o’zi emas, u bizda uyg’otgan sezgidir” (V.Belinskiy, 141-142 betlar); bu sezgilarning turli-tumanligini o’zida jamg’argan va ularni voqye qiluvchi lirik tafakkurning janrlari ham xilma-xildir; R.Orzibekovning hisoblashicha, birgina mumtoz o’zbek she’riyatida 30 ga yaqin lirik janr va shakllar (R.Orzibekov. O’zbek she’riyati janrlari. SamDU nashri 1998, 10-bet)bor... Bular:
Debocha, nazira, faxriya, marsiya, soqiynoma, qasida, ta’rix, bag’ishlov, hasbi hol; madhiya, qo’shiq, ashula, alla, lapar, yor-yor; mushoira, shiru-shakar, muvashshah, g’azal, tuyuq, ruboiy, fard, masnaviy, mustazod, sonet, tarjeband, tarkiband; to’rtlik, musallas, murabba, muxammas, musaddas, musabba, musamman, mutassa, muashshar va h.
Bularning hammasi ham o’zining muayyan janriy xususiyatlariga ega; katta – kichikligidan qat’i nazar bo’lishi mumkin bo’lgan hayotning barkamol va betimsol obrazini – san’atning buyuk asarlarini voqye qilgandirlar; ularning ba’zilarini o’rganishning o’ziyoq, mulohazalarimizni isbot etadi.
|
| |