Insonning biosferaga ta’sirini asosiy yo’nalishlari

|
Insonning biosferaga ta’sirini asosiy yo’nalishlari
|
bet | 5/14 | Sana | 06.02.2024 | Hajmi | 47,79 Kb. | | #152259 |
Bog'liq Ekologiya fani, uning predmeti va vazifalariInsonning biosferaga ta’sirini asosiy yo’nalishlari Inson dastlab biosferaning tuzilmasiga deyarli ta’sir yetmay, ibtidoiy hayot kechirgan.
Ovchilik qurollari va olovdan foydalanish kabilarning kashf etilishi bilan insonning atrof- muhitga bo’lgan ta’siri biroz kengaydi. Yovvoyi hayvonlarni qo’lga o’rgatish, o’simliklarni madaniylashtirish kabilar oziq-ovqat mahsulotlarining ko’payishiga va aholi sonining ortishiga sabab bo’lib, bu esa o’z navbatida insonning biosferaga bo’lgan ta’sirini kuchaytirdi.
Dehqonchilikning rivojlanishi davomida o’rmonlar kesilib, unumdor yerlarga aylantirildi, chorvachilikning rivojlanishi o’simliklar qoplamining kamayishiga, payhon qilinishiga sabab bo’ldi. Natijada million yillar davomida shakllangan barqaror hamjamoalar sun’iy beqaror ekotizimga aylandi. Insonning biosferaga ta’sirini shartli ravishda quyidagi yo’nalishlarga ajratish mumkin: 1. O’rmonlarni kesish va yangi yerlarni o’zlashtirish birinchi navbatda biosferaning suv rejimiga salbiy ta’sir ko’rsatadi. Natijada daryolar sayozlanib qolishi, botqoqlanish, o’t bosish, baliqlar sonining kamayishi kuzatiladi. Yer ostki suvlari zaxirasi kamayadi, qor va yomg’ir suvlari tuproqqa singimay uning yuza qismini yuvib ketadi. Suv eroziyasi bilan qo’shilib tuproqqa yanada kuchli ta’sir etadi.
Insonning biosferaga ta’sirida muhim rol o’ynaydigan omillardan yana biri sug’orishdir. Inson qadim zamonlardan beri sug’oriladigan dehqonchilik bilan shug’ullanib keladi. Sug’orish ishlari unumsiz erlarni unumdor erlarga aylanishiga imkon berishi bilan birga gidrologik sharoitni ham o’zgartirib yuboradi. Chunonchi, bunda yer ostki suvlari sathining botqoqlanishi va suv bosishi mumkin. Bundan tashqari, sug’oriladigan erlarning kengayishi, daryolar suv rejimining o’zgarishiga, ba’zan daryolarning qurib qolishiga olib keladi.
Insonning biosferaga ta’siridan yana biri kimyoviy o’g’itlardan foydalanish hisoblanadi. Sug’oriladigan dehqonchilikda kimyoviy o’g’itlardan foydalanish hosildorlikni bir necha marta oshiradi. Shu bilan birga o’g’itlardan foydalanish ichimlik suvlari sifatining yomonlashishiga, evtrofikatsiya jarayonining susayishiga, nitrit va nitratlarning suvda to’planishi natijasida xavfli kantserogen modda – nitrozaminlar hosil bo’lishiga sabab bo’lmoqda. Ushmu moddalar odam salomatligiga salbiy ta’sir etadi. Bundan tashqari chuchuk suvlarda nitratlar va fosfatlarning ortib ketishi fito va zooplanktonlarning hayotiga ham ta’sir etib, (azot va kaliy miqdorini cheklaydi) fitoplanktonlarni ko’payib ketishiga olib keladi. Suvda yashovchi ko’k- yashil suv o’tlari mineral o’g’itlar bilan ifloslangan suvlarda juda tez ko’payib ketib, suv havzasining yuzini berkitib qo’yadi, bu esa baliqlarning yalpi qirilishiga, shuningdek botqoqlanishga olib keladi.
Nihoyat insonning biosferaga ko’rsatadigan kuchli ta’sirlaridan biri o’simliklar kasalliklari, zararkunanda hasharotlar va begona o’tlarga qarshi kurashda foydalaniladigan kimyoviy kurash vositalaridir.
|
| |