Ishlab chiqarishda elektr xavfsizlik asoslari

Ishlab chiqarishda elektr xavfsizlik asoslari.
Reja
1.Ishlab chiqarishda elektr xavfsizlik asoslari.
2.Elektr tokidan muhofazalanish usullari.
3.Yerga ulab muhofazalanish tadbirlari.
4.Inson tanasiga elekrt tokiga ko`rsatayogan qarshiligi.
Ishlab chiqarishda elektr xavfsizlik asoslari
Umumiy ma’lumot
Zamonaviy ishlab chiqarish elektr toki qo‘llanilishi bilan chambarchas bog‘liq.
Elektr toki mehnatni engillashtirish bilan bir vaqtda odamlar sog‘ligi va hayoti
uchun katta xavf manbai hamdir. Boshqa xavf manbalardan farqli, ularoq elektr
toki xavfini masofadan, o‘lchash asboblarisiz aniqlab bo‘lmaydi.
Elektr tokidan jarohatlanish quyidagi har xil sharoitlarda sodir bo‘lishi mumkin:
1.Izolyatsiyasi ishdan chiqqan o‘tkazgichlar yoki ochiq tok uzatish qismlarga
tekkanda;
2. YOy orqali elektr toki ta’siridan;
3. Tasodifan kuchlanish ostida bo‘lgan uskunalarning metall qismlaridan;
4.Katta o‘lchamdagi mashinalarni elektr uzatish tarmoqlariga ruxsat etilmagan
yaqinlikda joylashgan (avtokranlar, g‘alla kombaynlari) va boshqa shunga
o‘xshash hollarda.
Statik ma’lumotlardan ma’lumki, elektr tokidan jarohatlanganlar ichida kishilarning
ko‘pchiligi elektrotexnik kasbga ega bo‘lmagan odamlardir. Ishlab chiqarishda
elektr tokidan jarohatlanishlarni tekshirish shu narsani ko‘rsatadiki ko‘pchilik
baxtsiz voqealar elektr uskunasi bilan ishlashga o‘qimagan, elektr xavfsizligi haqida
ma’lumoti yo‘q ishchilarni ishlatish natijasida sodir bo‘ladi.
Elektr xavfsizligi - bu odamlarni elektr tokining elektr yoyining, elektromagnit
maydon va statik elektr zaryadlarining zararli va xavfli ta’sirlaridan himoyasini
ta’minlovchi vositalar, texnik hamda tashkiliy tadbirlar sistemasidir.
Elektr
tokidan jarohatlanishning
xavfliligi
Elektr tokining inson organizmiga ta’siri murakkab va o‘ziga xos formalarda
namoyon bo‘ladi. Organizmdan elektr toki o‘tishi bilan unga kimiyoviy, issiqlik
bilan va biologik ta’sir ko‘rsatadi. Organizmga elektr tokining kimiyoviy ta’sirida
qon va boshqa organik suyuqliklar parchalanadi. Elektr tokining organizmga issiqlik
bilan ta’sirida esa tananing jarohatlangan joylari ko‘yishi mumkin. Elektr tokining
organizmga biologik ta’sirida esa og‘riq, to‘qimalari joyidan qo‘zgalishi hamda
ixtiyorsiz holda muskullarining qisqarishi kuzatiladi. Elektr toki urishi
(shoklantirishi) juda xavfli hisoblanadi. Elektr toki inson tanasidan o‘tishi bilan
butun organizmni zararlaydi va bunda qisman yoki to‘liq yurak, nafas olish
organlarini va asab sistemasini falaj (shol) qilishi kuzatiladi.
Organizmga elektr tokining ta’siri natijasiga quyidagi qator omillar ta’sir qiladi:
-tok kuchi; inson tanasining qarshiligi; -kuchlanishning kattaligi; -tok turi va chastotasi;
-tok yo‘li; -tok ta’sirining davomiyligi; -inson organizmining individual xususiyatlari.
Tok kuchi organizmni jarohatlashda hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Tokning quyidagi
ta’sir ko‘rinishlarini misol qilib keltirish mumkin.
1. Sezilarli tok (2 mA gacha) – organizm orqali o‘tganda sezilarli og‘riq kuzatiladi;
2.Qo‘yib yubormaydigan tok (10…25 mA) – organizm orqali o‘tganda o‘tkazgichni
qisgan qo‘lni qisqargan muskullarini bo‘shatib bo‘lmaydi;
3.Fibriliyatsion tok (50 mA dan yuqori) – organizm orqali o‘tganda yurak
fibriliyatsiyasiga (yurak muskullarining tartibsiz qisqarishiga) olib keladi.
Elektr tokidan jarohatlanishda inson tanasining qarshiligi katta ahamiyatga ega
bo‘ladi. Tananing elektr tokiga qarshiligi R z
100000 Om dan 1000 Om gacha
qiymatlarda o‘zgaradi va u teri qoplamasi holatiga (quruq, nam, jarohatlangan yoki
jarohatlanmaganiga), tegish maydoni va tegish zichligiga, tokni kuchi va
chastotalariga hamda uning ta’sirini davomiyligiga bog‘liq bo‘ladi.
Jarohatlanish natijasiga organizmdagi tokning yo‘li ham ta’sir qiladi. Elektr toki qo‘l
orqali oyoqqa etganda eng katta xavf tug‘diradi, ya’ni bunda tok organizmning eng
ko‘p organlarini (yurakni va o‘pkani) qamrab oladi. Elektrdan jarohatlanish
statistikasidan ma’lumki, inson qo‘lining orqa tomonidan, chakkalardan, umurtqadan, tizzalardan, asab tolalarning birikish joylar va boshqa joylardan nisbatan uncha katta bo‘lmagan toklar o‘tganda ham halokatlarga olib keladi. Elektr tokidan jarohatlanish natijasida insonning individual xususiyatlariga sezilarli
darajada bog‘liq bo‘ladi.
Masalan, bir xil miqdordagi tok ikki kishidan o‘tganda birinchisida kuchsiz sezgi
uyg‘otsa, ikkinchi kishining muskullarini qisqarishiga olib kelishi mumkin. Kishiga
ta’sir etuvchi tok qiymati insonning jismoniy va ruhiy holatiga bog‘liq holda
o‘zgaradi.
Insonni mast holatida bo‘lishi, uning organizmini elektrga qarshiligini kamaytiradi
va shunga ko‘ra uning jarohatlanishi xavfini ko‘paytiradi. YUrak, o‘pka, asab
kasalliklari bilan xastalangan insonlar uchun tok xavfli ta’sir ko‘rsatadi. SHuning
uchun elektr qurilmalarida ishlashga tibbiy ko‘rikdan o‘tgan va maxsus ma’lumotli
kishilarga ruxsat etiladi.
Hayvonlar organizmiga elektr toki inson organizmiga ta’sir qilganidek ta’sir qiladi.
Hayvonlarda olib borilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, uning massasi qancha katta
bo‘lsa elektr toki ta’siri xavfi shuncha kam bo‘ladi. 100 mA miqdordagi tok kuchi
hayvonlarni nafas olishi va yurak faoliyatida hech qanday o‘zgarish hosil qilmaydi.
Ammo hayvon tanasi qarshiligi inson tanasi qarshiligidan juda kamdir.
Yirik shoxli hayvonlarning oldingi va orqa oyoqlari orasidan qarshiligi 400…600
Om bo‘lib, hayvon yiqilayotgan holatida tanasini namligiga bog‘liq ravishda
50…100 Om gacha kamayadi. Hayvon organizmiga doimiy ravishda ta’sir etadigan
eng kam kuchlanish ham uning mahsuldorligini kamayishiga olib kelishi
isbotlangan. Qoramollarga ta’sir etuvchi kuchlanish miqdori 4…8 V bo‘lganda
uning sut berishi 20…40% ga kamayar ekan.
Elektr tokidan muhofazalanish usullari.
Har bir inson bilishi kerak va agar kerak bo'lsa, elektr toki urishidan himoya
qilish choralarini ko'rishi kerak. Va agar siz qurilish yoki ta'mirlash sohasida
ishlayotgan bo'lsangiz, xavfli atrof-muhit omillariga ta'sir qilish darajasi
etarlicha yuqori bo'lgan to'g'ridan-to'g'ri elektr mutaxassisligi haqida
gapirmasa ham, xavfsizlik qoidalariga ko'ra siz o'zingizni elektr toki urishidan
himoya qilish usullarini bilishingiz kerak.
Nima qilish kerak?
Elektr toki urishi qurboniga aylanmaslik uchun normativ hujjatlarda
belgilangan elektr toki urishining asosiy choralarini bilish va ularga rioya qilish
kerak, xususan:
jonli qismlar mavjud bo'lmasligi kerak;
tegishli sifatli izolyatsiyadan foydalanish. Ba'zi hollarda-ikki baravar;
barcha elektr jihozlari va elektr inshootlarining tarkibiy qismlari erga ulangan
bo'lishi kerak;
jonli qismlarni xavfsiz va yuqori sifatli avtomatik himoya himoyasi talab
qilinadi;
portativ elektr qabul qiluvchilar faqat past kuchlanishli quvvat bilan
ta'minlanadi;
elektr qabul qiluvchilarni umumiy tarmoqdan ajratish;
elektr simlari va elektr jihozlarini muntazam tekshirish va ta'mirlash zarur;
elektrotexnika xodimlarini o 'qitish, attestatsiyadan o' tkazish va qayta
attestatsiyadan o 'tkazish bo' yicha tadbirlarni tashkil etish;
ogohlantirish belgilari va plakatlarni o'rnatish;
izolyatsiya holatini nazorat qilish;
elektr inshootlarida yo'nalishni ta'minlash (elektr simlari osongina tanib
olinishi va o'tkazgichga qarab ma'lum bir rang bilan belgilanishi kerak).
Vaqti-vaqti bilan barcha ishchi xodimlar bilan o'zingizni elektr tokidan qanday
himoya qilish bo'yicha brifinglar o'tkazish muhimdir. Barcha simlar tartibda
va yaxshi ishlaganda, bu, albatta, juda yaxshi, ammo hech kim inson omilini
bekor qilmadi.
Elektr toki urishidan himoya qilish chorasi sifatida rezina paspaslar va
dielektrik qo'lqoplardan foydalanish, maxsus bosh kiyimlar, kiyim-kechak,
poyabzal kiyish, shuningdek izolyatsion tutqichli asbobdan foydalanish
majburiy talab qo'llaniladi. Har bir ishchi o'z vazifalarini faqat maxsus
kiyimlarda bajarishi, elektr tokidan zarur shaxsiy himoya vositalariga ega
bo'lishi va ulardan foydalana olishi kerak.
Odamlarni elektr toki urishidan himoya qilishning barcha usullarini bajarib,
siz ish jarayonida baxtsiz hodisalar, shikastlanishlar va qiyinchiliklarni
sezilarli darajada kamaytirasiz va psixologik jihatdan o'zingizni xavfsiz his
qilasiz.
Yerga ulab muhofazalanish tadbirlari.
Elektr qurilmalarining quvvat bilan ta'minlanmagan ko'plab qismlari (elektr
mashinalarining korpuslari, transformatorlarning korpuslari, yoritish moslamalari,
elektr qurilmalarining haydovchilari va korpuslari, o'lchash transformatorlarining
ikkilamchi o'rashlari, taqsimlash shkaflari va boshqaruv panellarining ramkalari,
podstansiyalarning metall konstruktsiyalari, metall g'iloflar). kabellar va kabel
bo'g'inlari, po'lat quvurlar elektr simlari va boshqalar) avariya paytida
quvvatlanishi mumkin, bu esa ishchi xodimlarga elektr toki urishi xavfini keltirib
chiqaradi. Bunday qismlarga teginish xavfsizligini ta'minlash uchun himoya
topraklama imkonini beradi.
Elektr jihozlarining metall korpusini erga ulash choralari. Bu shaxsiy xavfsizlikni
ta'minlash uchun izolyatsiyaning shikastlanishi yoki avariya sharoitida metall
korpus zaryad olganda, inson tanasi orqali kuchli oqimning o'tishiga to'sqinlik
qilishi mumkin.
Bu elektr moslamasining metall qismini (ya'ni, oqim o'tkazuvchi qismdan
ajratilgan metall konstruktsiyaning bir qismini) bog'laydigan himoya simlarining
bir turi bo'lib, u izolyatsiya materialiga zarar etkazilgandan keyin yoki boshqa
holatlarda zaryadlanishi mumkin va o'tkazgich topraklama korpusiga mahkam
bog'langan. Topraklama himoyasi odatda elektr ta'minoti tizimida qo'llaniladi, bu
erda tarqatish transformatorining neytral nuqtasi to'g'ridan-to'g'ri erga ulanmagan
(uch fazali uch simli tizim), izolyatsiyaning shikastlanishi tufayli elektr
uskunasining oqishi natijasida hosil bo'lgan topraklama kuchlanishi xavfsiz
diapazondan oshmaydi. Agar maishiy texnika topraklama bilan himoyalanmagan
bo'lsa, ma'lum bir qismning izolyatsiyasi shikastlanganda yoki ma'lum bir faza
chizig'i tashqi korpusga tegsa, uy jihozining tashqi korpusi zaryadlanadi va agar
inson tanasi tashqi korpusga tegsa ( ramka) izolyatsiya natijasida shikastlangan
elektr jihozlari, bu elektr toki urishiga olib kelishi mumkin. Aksincha, agar elektr
jihozlari erga ulangan bo'lsa, bir fazali topraklama qisqa tutashuv oqimi
topraklama moslamasining ikkita parallel tarmog'i va inson tanasi orqali o'tadi.
Umuman olganda, inson tanasining qarshiligi 1000 ohmdan oshadi va topraklama
tanasining qarshiligi qoidalarga muvofiq 4 ohmdan oshmasligi kerak, shuning
uchun inson tanasi orqali o'tadigan oqim kichik va topraklama orqali oqadigan
oqim. qurilma katta. Bu elektr jihozlari sizib chiqqandan keyin inson tanasida
elektr toki urishi xavfini kamaytiradi.
Himoya topraklama va ehtiyot choralari / topraklama himoyasi
Amaliyot shuni isbotladiki, himoya topraklamadan foydalanish Xitoyning past
kuchlanishli elektr tarmog'ida samarali xavfsizlik chorasi hisoblanadi. Himoya
topraklama topraklama himoyasi va nol ulanishdan himoyaga bo'linganligi sababli,
ikki xil himoya usullari tomonidan ishlatiladigan ob'ektiv muhit farq qiladi.
Shuning uchun noto'g'ri tanlov nafaqat iste'molchining himoya xususiyatlariga
ta'sir qiladi, balki elektr tarmog'ining elektr ta'minotining ishonchliligiga ham ta'sir
qiladi. Keyin, umumiy tarqatish tarmog'idagi elektr energiyasini iste'mol qiluvchi
sifatida, qanday qilib biz himoya zaminini to'g'ri va oqilona tanlashimiz va undan
foydalanishimiz mumkin?
Topraklama va nol ulanishdan himoya
Topraklama himoyasi va nol ulanishdan himoya qilishni tushunish va tushunish
uchun ushbu ikkita himoya usulining farqlari va ko'lamini o'rganing.
Topraklama himoyasi va nol ulanishdan himoya birgalikda himoya topraklama deb
ataladi. Bu elektr toki urishining oldini olish va elektr jihozlarining normal
ishlashini ta'minlash uchun qabul qilingan muhim texnik chora. Ushbu ikki himoya
o'rtasidagi farq asosan uch jihatdan namoyon bo'ladi: birinchidan, himoya printsipi
boshqacha. Topraklama himoyasining asosiy printsipi, ma'lum bir xavfsizlik
doirasidan oshmasligi uchun, oqish moslamasining erga oqish oqimini cheklashdir.
Himoya moslamasi belgilangan belgilangan qiymatdan oshib ketgandan so'ng,
quvvat ta'minoti avtomatik ravishda o'chirilishi mumkin. Nol ulanishdan himoya
qilish printsipi nol ulanish chizig'idan foydalanishdir. Qurilma izolyatsiyadan
shikastlanganda va bir fazali metall qisqa tutashuvni hosil qilganda, qisqa tutashuv
oqimi chiziqdagi himoya moslamasini tezda ishga tushirish uchun ishlatiladi.
Ikkinchidan, boshqa dastur sohasi. Yukning taqsimlanishi, yukning zichligi va
yukning tabiati kabi tegishli omillarga muvofiq, qishloq joylarda past kuchlanishli
elektr ta'minoti bo'yicha texnik reglament yuqorida aytib o'tilgan ikkita energiya
tizimining operatsion tizimidan foydalanish doirasini ajratadi. TT tizimi asosan
qishloq past kuchlanishli umumiy elektr tarmog'iga taalluqlidir, bu himoya
topraklamada erni himoya qilish rejimiga ishora qiladi; tn tizimi (tn tizimini tn-C,
TN-CS, TN-S ga bo'lish mumkin) asosan shaharning past kuchlanishli tarmoqlari
uchun javob beradi. Elektr tarmoqlari, fabrikalar va minalar kabi elektr energiyasi
iste'molchilari uchun maxsus past kuchlanishli tarmoq. Ushbu tizim himoya
topraklamada nol ulanishdan himoya qilish usuli hisoblanadi. Hozirgi vaqtda
Xitoyda ishlaydigan past kuchlanishli umumiy tarqatish tarmog'i odatda TT yoki
TN-C tizimidan foydalanadi va bir fazali va uch fazali gibrid quvvat rejimlarini
amalga oshiradi. Ya'ni, yorug'lik yuki va quvvat yukiga quvvat berilganda 380/220
V uch fazali to'rt simli quvvat taqsimoti. Uchinchidan, chiziqli tuzilish boshqacha.
Erdan himoya qilish tizimi faqat fazali va neytral chiziqlarga ega. Uch fazali
quvvat yukidan neytral holda foydalanish mumkin. Uskunalar yaxshi erga ulangan
ekan, tizimdagi neytral chiziq neytral quvvat manbai nuqtasidan tashqari erga ega
bo'lmasligi kerak. Nolinchi ulanishni himoya qilish tizimi neytral chiziqni baribir
himoya qilishni talab qiladi. Agar kerak bo'lsa, neytral himoya chizig'i va nol
ulanishdan himoya chizig'i alohida o'rnatilishi mumkin. Bunday holda, tizimdagi
neytral himoya bir necha marta qayta topraklanmaya ega bo'lishi kerak.
Himoya usullarini tanlash
Mijoz joylashgan elektr ta'minoti tizimiga qarab, siz to'g'ri topraklama himoyasini
va nol ulanishdan himoya qilishni tanlashingiz kerak.
Energiya iste'molchisi qanday himoyani qabul qilishi kerak? Birinchidan, bu elektr
ta'minoti tizimi joylashgan elektr energiyasini taqsimlash tizimining turiga bog'liq
bo'lishi kerak. Agar mijoz joylashgan umumiy tarqatish tarmog'i TT tizimi bo'lsa,
mijoz topraklama himoyasini birlashtirilgan tarzda qo'llashi kerak; agar mijoz
joylashgan umumiy tarqatish tarmog'i TN-C tizimida bo'lsa, nol ulanishdan himoya
bir xilda qo'llanilishi kerak.
TT tizimi va TN-C tizimi o'zlarining mustaqil xususiyatlariga ega bo'lgan ikkita
tizimdir. Ikkala tizim ham mijozlarga bir fazali va uch fazali 220/380 V gibrid
quvvat manbalarini taqdim etishi mumkin bo'lsa-da, ular nafaqat bir-birini
almashtirishi, balki ularni himoya qilishi ham mumkin. Yuqoridagi talablar
butunlay boshqacha. Buning sababi shundaki, bir xil energiya taqsimlash tizimida,
agar bir vaqtning o'zida ikkita himoya rejimi mavjud bo'lsa, neytral chiziqning
faza-tuproq kuchlanishi topraklama holatida faza kuchlanishining yarmiga yoki
undan yuqori qismiga ko'tariladi. xavfsiz qurilma. Shu vaqt ichida barcha nol
himoyalangan qurilmalar (chunki qurilmaning metall korpusi to'g'ridan-to'g'ri
neytral chiziqqa ulangan) bir xil yuqori potentsialga ega bo'ladi, shuning uchun
qurilma korpusi kabi metall qismlar erga yuqori kuchlanishga ega bo'ladi va shu
bilan foydalanuvchini xavf ostiga qo'yadi. Xavfsizlik. Shuning uchun bir xil
tarqatish tizimi faqat bir xil himoya usulidan foydalanishi mumkin va bu ikki
himoya usulini aralashtirib bo'lmaydi. Ikkinchidan, mijoz himoya topraklama deb
ataladigan narsani tushunishi va topraklama va nolga qarshi himoya o'rtasidagi
farqni to'g'ri ajratishi kerak. Himoya topraklama, maishiy texnika, elektr jihozlari
va boshqalarni izolyatsiyaning shikastlanishi tufayli metall korpus bilan zaryadlash
mumkinligini anglatadi. Xodimlarni bunday kuchlanishdan himoya qiladigan
topraklama himoya topraklama deb ataladi. To'g'ridan-to'g'ri topraklama ustuniga
ulangan himoya topraklama (PEE) simidan foydalangan holda metall korpusning
topraklama himoyasi topraklama himoyasi deb ataladi. Metall korpus himoya
simiga (PE) va himoya neytral simga (PEN) ulanganda, u nol ulanishdan himoya
deb ataladi.
Standart dizayn, jarayon standarti
Ikkita himoya usulini, standart dizayn va qurilish standartlarini o'rnatish uchun
turli xil talablarga muvofiq.
Dizayn va qurilish jarayoni standartlarini va elektr energiyasini qabul qiladigan
binolarda tarqatish liniyalariga qo'yiladigan talablarni standartlashtirish va
mijozning yangi qurilgan yoki rekonstruksiya qilingan binolaridagi elektr
energiyasini taqsimlashning ichki qismini mahalliy uch fazali besh simli tizim yoki
bitta fazali bilan almashtirish.uch simli tizim. TT yoki TN-C tizimidagi uch fazali
to'rt simli yoki bir fazali ikki simli quvvatni taqsimlash rejimi mijozning himoya
topraklama jarayonini samarali amalga oshirishi mumkin. "Mahalliy uch fazali
besh simli tizim yoki bitta fazali uch simli tizim" deb nomlangan narsa, past
kuchlanishli liniyani mijozga ulab bo'lgandan so'ng, mijoz asl an'anaviy elektr
uzatish rejimini o'zgartirishi kerakligini anglatadi.asl uch fazali to'rt simli tizim va
bitta fazali ikki simli simlar tizimi. Yuqorida, har bir qo'shimcha himoya chizig'i
mijozning topraklama simining har bir terminaliga ulanadi, bu esa topraklama
himoyasining elektr rozetkasini ta'minlashi kerak. Texnik xizmat ko'rsatish va
boshqarishni osonlashtirish uchun himoya chizig'ining ichki terminali va tashqi
kirish uchi kesishishi quvvat manbai kiritilgan kommutatorga o'rnatilishi kerak,
so'ngra himoyaga kirish usuli chiziq mijoz joylashgan elektr energiyasini
taqsimlash tizimiga muvofiq alohida sozlanishi kerak.
Inson tanasiga elekrt tokiga ko`rsatayogan qarshiligi.
Inson tanasining elektr qarshiligi
Oqim qanday xavfli bo'lishi mumkinligini hammamiz bilamiz. Bizning
tanamiz, afsuski, juda yaxshi o'tkazgichdir va ba'zi hollarda u sog'liq uchun
xavf tug'diradigan elektr zanjirining bo'g'iniga aylanishi mumkin. Bugun biz
tirik to'qimalarning elektr o'tkazuvchanligi nima, u qanday va qanday
sabablarga ko'ra o'zgarishi mumkinligi va bu holatlarda tanaga nima bo'lishi
haqida gaplashamiz.
Agar biror kishi kuchlanish ta'siriga tushib qolsa, turli sharoitlarda elektr
tokining kuchi har xil bo'ladi. Buning sababi tanamizning qarshiligi bo'lib, u
qat'iy qiymat emas, balki matoning turiga, kuchlanish ostida sim yoki
kabelning qo'llanilish nuqtasiga, odamning yoshiga, vazniga, jinsiga va hatto
kayfiyatiga bog'liq. Albatta, atrof-muhit sharoitlari ham iz qoldiradi: havo
namligi, atrof-muhit harorati, atmosfera bosimi va ta'sir qilish sohasida turli
xil to'lqinlarning mavjudligi.
Tana va elektr toki
Ehtimol, shikastlanish natijasiga eng aniq va muhim ta'sir oqim o'tadigan
to'qima turiga ta'sir qiladi. Uning har bir qismi turli xil tuzilishga ega va
o'tkazuvchanlikka ta'sir qiluvchi biofizik jarayonlarning juda o'xshash
komplekslaridan o'tadi. Olimlarning tadqiqotlari natijalariga ko'ra, mushak-
skelet tizimi tananing umumiy elektr qarshiligini oshirishga asosiy hissa
qo'shadi. Suyaklar, xaftaga va tendonlar 3-20 kom/m qarshilikka ega bo'lishi
mumkin, bu boshqa tizimlarga nisbatan ancha yuqori. Masalan, yog '
to'qimalari va organlari allaqachon taxminan 1,5-3 kom/m qiymatga ega,
miya, mushaklar, qon va limfa esa odatda ikkita buyurtma kamroq, atigi 0,5 –
1,5 Ohm/m.shu bilan birga, muhandislik hisob-kitoblarida terining
o'tkazuvchanligi har doim birinchi navbatda ishlatiladi – epidermisning
tashqi qatlami. Ehtimol, jonli joylarga tegish barmoqlar bilan sodir bo'ladi,
shuning uchun kaftlar quruq yoki nam, iliq yoki sovuq bo'lishiga qarab,
natija keskin farq qiladi.
Inson terisining tuzilishi nihoyatda murakkab va heterojendir. Har bir asosiy
qatlamda butun qoplamaning o'tkazuvchanligini aniqlaydigan pastki
qatlamlar mavjud. Masalan, xuddi shu epidermis kornea qatlamini o'z ichiga
oladi, biz elektr toki bilan o'zaro ta'sir qilishda ishonishimiz kerak, chunki
unda qon tomirlari, nervlar yoki boshqa to'g'ridan-to'g'ri signallarni
o'tkazadigan tarkibiy elementlar, shuningdek, qarshilik bir necha baravar
kam bo'lgan bir qator ichki qatlamlar mavjud emas. Epidermisdan keyin
darhol dermis paydo bo'ladi-bu juda kam qarshilikka ega bo'lgan qatlam, u
to'g'ridan-to'g'ri tananing boshqa tizimlariga o'tadi. Shunday qilib, ushbu
kontekstda eng "zirhli" stratum corneumning xususiyatlari aniqlanadi.
Terining holati ham katta ahamiyatga ega. Agar hayotingizda kamida bir
necha marta, har xil sharoitlarda, statik elektr zaryadsizlanishi sizni bosib
olgan bo'lsa, ehtimol siz zarba terining tekis joyiga, tirnoqqa yoki kesilgan
joyga tushganda hislar qanchalik farq qilishini qayd etishga muvaffaq
bo'ldingiz. Eng yaxshi izolyatsiya xususiyatlari toza, quruq teriga zarar
etkazmaydi-uning elektr qarshiligi odatda 10-100 kΩ oralig'ida baholanadi.
Agar unda chizish, shikastlanish, chuqurroq qatlamlarga kesish paydo bo'lsa,
bu qiymat 2-10 baravar kamayishi mumkin, chunki haqiqiy qarshilik
epidermisning stratum corneum emas, balki ichki to'qimalar tomonidan
aniqlanadi. Nam teri, ko'pchilik tushunganidek, aksincha, suyuqlikning
ingichka plyonkasi tufayli o'tkazuvchanlikni oshiradi va shunga o'xshash
vaziyatda aloqa maydoni oshadi. Nopok qo'llar ham mag'lubiyatning jiddiy
bo'lish ehtimolini sezilarli darajada oshiradi: ular juda oldindan aytib
bo'lmaydigan profilga ega bo'lgan Orol o'tkazuvchanligini yaratadilar va
aslida tananing va jonli o'tkazgichning juda ko'p aloqa nuqtalarini hosil
qiladilar. Ikkinchi holat shartli ravishda futbolchilarning krossovkalari bilan
taqqoslanadi: tikanlar mavjudligi sababli, sirt bilan bog'lanish sezilarli
darajada yuqori, ya'ni aloqa yaxshiroq, bu ko'rib chiqilayotgan holatlarda
yomon.
Muhandislik hisob-kitoblarida, ayniqsa, insonning texnik jihatdan to'g'ri
mehnat sharoitlarini loyihalash uchun tananing umumiy qarshiligi ketma-ket
uchta qarshilik shaklida ifodalanadi: epidermis qatlami, ichki to'qimalarga
ega dermis va epidermisning yana bir qatlami. Ichki organlar juda yuqori
o'tkazuvchanlikka ega bo'lganligi sababli, ularning himoya vazifasiga
qo'shgan hissasi minimaldir, ya'ni barcha javobgarlik tashqi qatlamlarga
tushadi. Ma'lum ma'noda, bu yaxshi, chunki odam ichki jarayonlarni qanday
boshqarishni o'rganishi dargumon, tashqi qopqoqlarni qanday himoya qilish
esa u uchun juda mos keladi.
Yuqorida aytib o'tilganidek, biz terining qaysi sohasi haqida
gaplashayotganimiz ham katta ahamiyatga ega. Ko'pincha barmoqlar
rozetkaga tushadi va ularga qarshilik darajasi umumiy darajaga nisbatan
ancha yuqori. Shu bilan birga, qo'lning orqa tomoni allaqachon ancha
himoyasiz, chunki u erda teri sezilarli darajada ingichka. Shu bilan birga,
boshqa nozik joylar eng kichik qarshilikka ega – bo'yin, yuz, inguinal
mintaqa, qo'ltiq osti, oyoqning o'rtasi, bu erda doimiy yurishdan
to'qimalarning qalinlashishi bo'lmaydi. Shu bilan birga, bu erda ko'rsatilgan
barcha ma'lumotlar taxminiy prognoz deb hisoblanadi, chunki haqiqiy
vaziyatda hamrohlik qiluvchi omillar ham katta ahamiyatga ega bo'ladi.
Ma'lumki, erkaklar ayollarga qaraganda ko'proq tana qarshiligiga ega,
chunki ularning terisi qalinroq va qo'polroq. Xuddi shu sabablarga ko'ra,
shuningdek, vazn ustunligi tufayli kattalar bolalarga qaraganda bir oz
ko'proq himoyalangan. Psixologik holat fiziologik jarayonlarga ta'sir qilish
orqali ham ma'lum ta'sir ko'rsatadi: yaxshi kayfiyatda bo'lgan odam tushkun
yoki charchoqqa qaraganda kamroq himoyasiz ekanligi ma'lum. Bundan
tashqari, tashqi stimullar qarshilikni o'zgartirishi mumkin: agar odam urilsa,
qo'rqsa, lampochkaning yorqin nuri bilan ko'r bo'lsa yoki baland, o'tkir ovoz
bilan hayratda qolsa, uning tanasining o'tkazuvchanligi Real vaqtda
o'zgarishni boshlaydi, atigi bir necha daqiqada 20-50% ga kamayadi. Stimul
nihoyat yo'qolganda va asab tizimi hayotga hech narsa tahdid solmaydi degan
xulosaga kelganda, tananing qarshiligi yana normallashadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
V.S.Alekseev, E.O.Murodova, I.S.Davыdova. Bezopasnost
jiznedeyatelnosti «Prospekt» Moskva-2006 g. 2. O.Qudratov, T.G’aniev. Hayotiy faoliyat xavfsizligi. Toshkent. «Mehnat»-2004. 3. H.E.G’oipov. Mehnat muhofazasi. Toshkent. «Mehnat»-2000. 4. O’.R.Boynazarov. Hayot faoliyat xavfsizligi. Ma’ruza matnlari to’plami. Qarshi-2000. 5. G’.E.YOrmatov. Hayot faoliyat xavfsizligi (Ma’ruza matnlari to’plami), Toshkent-2003
|