nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
NoSQL (Not Only SQL) - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti ma’lumotlar Bazasi fanidan

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti ma’lumotlar Bazasi fanidan
|
bet | 6/18 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #121256 |
Bog'liq 028-029 -21 STRo‘ (4)2.NoSQL (Not Only SQL): NoSQL ma'lumotlar bazalari relational (munosabatlari) emas. Ular document, key-value, column-family, yoki graph modelini o'z ichiga oladi. MongoDB, Cassandra, Redis, Couchbase va Neo4j kabi misollar NoSQL ma'lumotlar bazalariga kirish uchun mavjud.
3.ORM (Object-Relational Mapping): ORM dasturlash tillari obyektlar va relational ma'lumotlar bazalari o'rtasidagi aloqani avtomatlashtirish uchun ishlatiladi. Misol uchun, Django ORM (Python uchun), Hibernate (Java uchun), Entity Framework (C# uchun) va ActiveRecord (Ruby uchun).
4.REST API (Representational State Transfer Application Programming Interface): REST API orqali ma'lumotlar bazasiga kirishingiz va boshqarishingiz mumkin. Bu, ma'lumotlarni HTTP protokoli orqali almashtirish va qaytarish asosida ishlaydigan oddiy va kuchli yondashuv.
5.GraphQL: GraphQL, ma'lumotlar bazasiga so'rov yuborish va natijalarni olish uchun ishlatiladigan boshqa protokoldir. U o'zini istalgan ma'lumotni so'rovyapti, shuningdek, ko'rsatilgan ma'lumotni olish orqali to'ldirilgan so'rovni amalga oshiradi.
Har bir tanlov, ma'lumotlar bazasining xususiyatlariga va dasturlash tiliga bog'liq. Sizning lozim bo'lgan tuzilma va vazifalarni hisobga olgan holda, mos keluvchi usullarni tanlash juda muhim.
4-rasm Malumotlar bazasini boshqarish tizimi
Ma'lumotlar bazasi turli manbalari (Data Storage)
Ma'lumotlar bazasi turli manbalarda saqlanadi va ulardan foydalaniladi. Quyidagi manbalar, turli ma'lumotlar bazalari turlari haqida umumiy tushunchani olish uchun yordam beradi:
1.SQL Ma'lumotlar Bazalari:
MySQL Documentation: MySQL ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
PostgreSQL Documentation: PostgreSQL ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
SQLite Documentation: SQLite ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
2.NoSQL Ma'lumotlar Bazalari:
MongoDB Documentation: MongoDB ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
Cassandra Documentation: Apache Cassandra ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
Redis Documentation: Redis ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
Couchbase Documentation: Couchbase ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
Neo4j Documentation: Neo4j graph ma'lumotlar bazasi uchun rasmiy hujjatlar.
|
| |
Mehnat omillaridan samarali foydalanish ko‘rsatkichlari. Mehnat

4.2. Mehnat omillaridan samarali foydalanish ko‘rsatkichlari. Mehnat unumdorligi haqida tushuncha va uning mohiyati. Korxonalarning mehnat resurslari bilan ta’minlanishi va ulardan samarali foydalanishni tahlil qilish usullari. Korxonalarning ish kuchi bilan ta’minlanishini tahlil qilishda ishlovchi barcha
xodimlarning tarkibi aniqlanadi. .Korxonaning ishchi kuchi bilan qay darajada
ta’minlanganligi. Ular ikki turkumgabo‘linadi: asosiy faoliyatda ishlovchi vaasosiy
bo‘lmagan
faoliyatdaxizmat
qiluvchi
xodimlar.
O‘z
navbatidaasosiy
faoliyatdaxizmat qiluvchi xodimlar quyidagi toifalargabo‘linadi: ishchilar,
xizmatchilar, shu jumladan, rahbarlar, mutaxassislar va boshqaxizmatchilar. Ushbu
qayd etilgan xodimlar mahsulot ishlab chiqarishda birday qatnashmaydilar. Agar
rahbarlar, mutaxassislar vaxizmatchilar soni bo‘yicha faqat mutlaq farq aniqlansa,
ishchilar soni bo‘yicha mahsulot ishlab chiqarish o‘sish sur’atini hisobgaolgan
holda nisbiy farq ham aniqlanadi. Nisbiy kamlik esa mehnat unumdorligi
o‘sganligidan dalolat beradi.
Mehnat unumdorligi vaqt birligi (soat, smena, oy, kvartal, yil) ichida ishchilar tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori yoki bir mahsulot birligini ishlab chiqarishga sarf qilingan vaqt birligi bilan o‘lchanadi. Mehnat unumdorligini hisoblashda quyidagi uch ko‘rsatkichdan foydalanish
mumkin:
1. Natura ko‘rsatkichlar. 2.Shartli-natura ko‘rsatkichlar. 3. Pul (qiymat) ko‘rsatkichlari.
Mehnat unumdorligi moddiy ishlab chiqarishda vaqt birligi davomida hosil
qilingan mahsulot miqdori bilan o‘lchanadi. Bunda individual korxona va xalq
xo‘jaligi ko‘lamidagi mehnat unumdorligi farqlanadi.
Ijtimoiy mehnat unumdorligi moddiy ishlab chiqarishda band bo‘lgan har bir
ishlovchi hisobiga hosil qilingan milliy daromad miqdori bilan o‘lchanadi. Sanoat
korxonalarida mehnat unumdorligi darajasi tovar mahsulotining hajmini
ishlovchilarning soniga nisbati bilan aniqlanadi. Tahlil jarayonini chuqurlashtirish
uchun bir ishchiga to‘g’ri keladigan o‘rtacha yillik, kunlik va soatlik ish
unumdorligi ham hisoblanadi. Ushbu ko‘rsatkichlar tovar mahsuloti hajmini
mutanosib tarzda ishchilarning ro‘yxatdagi soniga, hamma ishchilar tomonidan bir
yilda ishlangan kishi-kunlariga va kishi-soatlariga nisbati tariqasidaaniqlanadi.
- bir ishchi tomonidan bir yilda ishlangan kishi kunlarining o‘zgarishi

|
- bir ishchi tomonidan bir yilda ishlangan kishi kunlarining o‘zgarishi
|
bet | 9/43 | Sana | 28.01.2024 | Hajmi | 126,83 Kb. | | #147599 |
Bog'liq 4-mavzu. Korxonalarning ishlab chiqarish faoliyatini ifodalovchi-fayllar.org- bir ishchi tomonidan bir yilda ishlangan kishi kunlarining o‘zgarishi;
- ish kunining o‘rtacha uzunligi o‘zgarishi;
- bir ishchiga to‘g’ri keluvchi soatlik ish unumining o‘zgarishi.
b) mehnat vositalari omillari tarkibida,
Bu omillar tarkibiga korxonalarning:
- asosiy fondlar bilan qay darajada ta’minlanganligi, ularning hajmi,
tuzilishi, texnik holati va ulardan samarali foydalanish kiradi.
v) mehnat buyumlari omillari tarkibida.
Ushbu omillar tarkibiga korxonaning:
- xomashyo va materiallar bilan qay darajada ta’minlanganligi,
- moddiy resurslardan foydalanish samarasi,
- material sig’imi kabilar kiradi.
Nazorat uchun savollar:
1.Korxonalarning xo‘jalik faoliyatiga dastlabki baho berish tamoyillari.
2.Sotilgan mahsulot hajmiga qanday omillar ta’sir ko‘rsatadi?
3.Shartnoma bo‘yicha rejani bajarilishi qanday aniqlanadi?
4.Mahsulot sifati deganda nima tushuniladi?
5.Mehnat unumdorligining hajmining qanday omillar ta’sir ko‘rsatadi?
6.Asosiy fondlarning texnik holatini ifodalovchi koeffitsientlar.
7.Asosiy fondlardan samarali foydalanishni ifodalovchi ko‘rsatkichlar.
8.Material samarasi va material sig’imi ko‘rstkichlari qanday aniqlanadi?
9.Mahsulot tannarxideganda nima tushuniladi va tannarxni aniqlashdan
maqsad nima?
10.Bir so‘mlik tovar mahsulotiga ketgan xarajatlar qanday aniqlanadi?
11.Tovar mahsuloti hajmini oshishiga ta’sir qiluvchi omillar.
12.Komplekt rezervni aniqlash usuli.
13. Yerdan foydalanish ko‘rsatkichlari tahlilining maqsadi nimalardan iborat?
5-MAVZU. KORXONALAR MOLIYAVIY NATIJALARINI TAHLIL
QILISH
Reja
5.1. Iqtisodiyotni yanada rivojlantirish sharoitida xo‘jalik yurituvchi
sub’ektlarning moliyaviy natijalarini tahlil etishning ahamiyati, tahlil
|
| |
Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti - bet 3

6
Foydalanuvchining interfeysi menyu tizimi, vositalar paneli va ish
hududidan iboratdir.
Menyu tizimi Quyidagi komponentlaridan iborat: faylar bilan ishlash
menyusi (File), tahrir menyusi (Edit), zanjirlar bilan ishlash menyusi (Circut),
sxemalar analizi menyusi (Analysis), oynalar bilan ishlash menyusi (Window),
ma’lumot fayli bilan ishlash menyusi ( Help).
Vositalar paneli «tez tugmachalar» dan: sxemani yoqish yoki o’chirish
tugmalari, radioelektron analog va raqamli qismlarining yig’masi, indikatorlari,
boshqaruv moslamalaridan iborat.
Amaliy matematika ” yo’nalishi 22-08-guruh talabasi Turg’unova Gulsanamning

|
Amaliy matematika ” yo’nalishi 22-08-guruh talabasi Turg’unova Gulsanamning
|
bet | 1/14 | Sana | 09.06.2024 | Hajmi | 0,74 Mb. | | #261850 |
Bog'liq Amaliy matematika ” yo’nalishi 22-08-guruh talabasi Turg’unova G
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR
VAZIRLIGI
FARG’ONA DAVLAT UNIVERSITETI
MATEMATIKA-INFORMATIKA FAKULTETI
“Amaliy matematika ” yo’nalishi
22-08-guruh talabasi
Turg’unova Gulsanamning
“Dasturlash asoslari” fanidan
“Massivlar. Bir o‘lchovli massivlar” mavzusidagi
KURS ISHI
Kurs ishi rahbari: Islomov Erkinjon Revkatovich
Farg’ona shahri
MUNDARIJA:
KIRISH
I BOB. BIR O‘LCHAMLI MASSIVLAR VA ULAR BILAN ISHLASH
1.1-§. Massiv va bir o‘lchovli massivlar haqida .
1.2-§. Massivlarni yaratish, o‘lchamlarini belgilash va dasturlashdagi qo‘llanilishi.
1.3-§. Massiv elementlariga murojaat qilish, ularning qiymatlarini o‘zgartirish va o‘qish.
II BOB. BIR O‘LCHAMLI MASSIVLAR BILAN ISHLASHNING AMALIY USULLARI
2.1-§. For va foreach tsikllaridan foydalanish.
2.2-§. Massivlarni saralash va qidirish metodlari.
2.3-§. Massivlarga qiymat qo‘shish va olib tashlash texnikalari.
XULOSA:
FOYDALANILGAN MANBALAR:
KIRISH:
Dasturlash – bu zamonaviy texnologiyalar olamining asosiy tili va uning qurilishi. Bugungi kunda dasturlash sohasi, ayniqsa ma'lumotlarni qayta ishlash va saqlash metodlari, turli dasturiy yechimlarni ishlab chiqishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu kurs ishining markazida bir o‘lchamli massivlar va ular bilan ishlash mavzusi joy olgan. Bir o‘lchamli massivlar, dasturlashning asosiy tushunchalaridan biri hisoblanib, dastur ishlab chiquvchilar uchun zaruriy vosita hisoblanadi.
Zamonaviy dasturlash muhitida, ma'lumotlar bilan ishlashning samaradorligi va tezkorligi alohida ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, ma'lumotlarni tashkil etishning eng oddiy usullaridan biri bo‘lgan bir o‘lchamli massivlar, dasturchilar tomonidan keng qo‘llaniladi. Ular turli xil dasturiy muammolarni hal qilishda asosiy vosita sifatida xizmat qiladi, chunki ular ma'lumotlarni samarali tarzda saqlash va tezda kirish imkonini beradi.
Ushbu kurs ishi orqali biz bir o‘lchamli massivlarning asosiy xususiyatlarini, ularning yaratilishi, ishlatilishi va boshqarilishini chuqurroq o‘rganamiz. Bundan tashqari, massivlar bilan ishlashning turli usullari, jumladan, ularni qanday tartiblash, qidirish va ular orqali ma'lumotlarni qanday qilib samarali boshqarish mumkinligi ham ko‘rib chiqiladi. Shunday qilib, bu kurs ishi dasturlashning muhim bir qismi bo‘lgan bir o‘lchamli massivlar bilan ishlashni tushunish va ularni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
|
| |
Mahsulotni (ish, xizmat) ishlab chiqarish va uni sotishni ifodalovchi

-tuzilgan shartnoma majburiyati asosida mahsulotni yetkazib berish bo‘yicha
sotish rejasini bajarilishiga baho berish;
-mahsulot ishlab chiqarish va uni sotishni tez amalgaoshirish bo‘yicha
rezervlarni aniqlash kabilar.
Korxonalarning mahsulot sotishini ifodalovchi asosiy ko‘rsatkichlar
quyidagilardir:
- korxonaning yalpi mahsuloti - bu tovar mahsuloti qo‘shuv
tugallanmagan ishlab chiqarish qoldig’i hamda korxonaning o‘zida
tayyorlangan yarim-fabrikatlar vaasboblardan iboratdir;
- tovar mahsuloti deganda, barcha ishlab chiqarish bosqichlarini o‘tgan,
to‘la butlangan, texnik nazoratbo‘limidan ham o‘tgan vaomborga
topshirilgan mahsulot tushuniladi;
- sotilgan mahsulot deganda, tovarlar iste’molchilarga jo‘natilib, uning
haqi mol yuboruvchilarning bankdagi hisob-kitob raqamiga o‘tkazilishi
tushuniladi.
Sotish hajmining o‘sish sur’atigako‘pginaomillar ta’sir etadi. Bo‘larga
mahsulot sifati, uni bir maromda ishlab chiqarish, mahsulotni o‘z
vaqtida
iste’molchilarga jo‘natish, uning haqini to‘lash, sotilmagan mahsulotlarning yil
boshiga va yil oxirigabo‘lgan qoldig’i kabilar kiradi. Ishlab chiqarilgan va sotilgan
mahsulotlarning bir-biriga bog’liqligini tekshirish uchun
tovar balansini tuzish
kerak. Uni quyidagi formula orqali ifoda qilish mumkin:
Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
-laboratoriya jumısı - Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

4
Kirish
Hozirgi kunda telekommunikatsiya va axborotlashtirish
tizimining rivojlanish
darajasi tom ma’noda mikroelektronika va nanoelektronika mahsulotlarining ularda
qo‘llanilish darajasiga bog‘liq.
Birinchi IMS lar 1958 - yilda yaratildi.
IMS larning hajmi ixcham, og‘irligi
kam, energiya sarfi kichik, ishonchliligi yuqori bo‘lib, hozirgi kunda uch konstruktiv-
texnologik variantlarda yaratilmoqda: qalin va yupqa pardali, yarim o‘tkazgichli va
gibrid.
Mikroelektronikaning qariyb yarim asrlik rivojlanish
davri mobaynida IMS
larning keng nomenklaturasi ishlab chiqildi. Telekommunikatsiya va axborot-
kommunikatsiya tizimlarini loyihalovchi va ekspluatatsiya
qiluvchi mutaxassislar
uchun zamonaviy mikroelektron element bazaning imkoniyatlari haqidagi bilimlarga
ega bo‘lish muhim.
Elektron qurilmalar, jumladan, komputerlarda qayta ishlanayotgan ma’lumotlar,
natijalar va boshqa axborotlar ko‘p hollarda elektr signallar ko‘rinishida ifodalanadi.
Axborotni ikki usulda ifodalash mumkin: analog (uzluksiz) va raqamli (diskret).
Birinchi usulda
ifodalanayotgan kattalik, unga proportsional bo‘lgan
bir signal
ko
’
rinishida, ikkinchi usulda esa, har biri berilgan kattalikning
bitta raqamiga mos
keluvchi
bir nechta signallar ketma-ketligi ko
’
rinishida ifodalanadi.
Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari murakkab tizimlar sinfiga mansub
bo‘lib, ular turli murakkablikdagi raqamli integral mirosxemalardan tashkil topgan.
Shuning uchun ushbu tizimlarni shakllantiruvchi raqamli qurilmalarni o‘rganish
dolzarb masalalardan biri hisoblanadi.
quyidagicha - Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari...

|
Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universitetiBog'liq raqamli metodik ozbekshe (2)quyidagicha
:
1-rasm. Yarim jamlagichning belgilanishi
a
i
va b
i
– berilgan xonadagi qo’shiluvchilar soni, S
i
yig’indining raqami, p
i
keying
xonaga ko’chirish xabarining qiymati. Uning chinlik jadvali quyidagi ko’rinishda
bo’ladi.
Bu sxemada oldingi xonadan kelayotgan ko'chirish xabari hisobga olinmagani uchun, nomi xam yarim
jamlagich.
2-rasm. Yarim jamlagichning strukturali sxemasi.
Uchta kirish yuli bir xonali jamlagichda oldindagi (kichik) xonadan kelayotgan
ko'chirish xabari hisobiga olingan xolda chiqish yo'llaridan va keyingi xonaga
28
ko'chirish xabarlari qiymati aniqlanadi. Bunday jamlagichning shartli belgilanishi va
ishlash jadvali:
Misol. Ikkita E= NA • V + A • NV va C
0
=A*B chiqishga ega bo’lgan yarim
jamlagich s[emasini chizing.
Masalani yechish uchun berilgan masalning chinlik jadvalini tuzamiz
Topshiriq
Yuqoridagi hosil bo’lgan jadval asosida yarim jamlagichni sxemasini chizing
29
Mustaqil bajarish uchun topshiriqlar.
1.Barcha manbalarni uzgandagi holatni tekshiring.
2.Birinchi va ikkinchi manba uzilgandagi holat tekshirilsin.
3.Ikkinchi uchinchii manba uzilgandagi holatlarni tekshiring.
7-LABORATORIYA ISHI
MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLARNI
loyihalashtirish va ishlash
prinsplarini o’rganish
Reja:
1.Kombinatsion mantiq
30
2.Multipleksor va demultipleksorlar. Haqiqiylik jadvallari
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
Mantiqiy - Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Mantiqiy
elementlardan
multipleksor
va
demultipleksorlarni
loyihalashtirish. Sxemada belgilanishi. Quyidagi rasmda
jadvaldagi qonuniyatni
amalga oshiruvchi oddiy multipleksorning sxemasi keltirilgan. Multipleksor tarkibida
adreslar deshifratori bo‘lib, u signallarni kirish yo‘lidan chiqish yo‘liga oqimini
boshqaradi.
Uning
kamchiligi
shundaki,
deshefratsiya
va
kommutatsiya
operatsiyalarini turli elementlar bajaradi.
2-rasm.Oddiy multipleksor.
Multipleksorning tezligini oshirish maqsadida deshifrator
va axborot ventillarini
birlashtirish mumkin.
)
S
(S
А
)
S
(S
А
)
S
S
(
А
)
S
S
(
А
Q
0
1
3
0
1
2
0
1
1
0
1
0
+
+
+
=
32
3-rasm. Oddiy multipleksorning shartli belgilanishi.
Axborotlarning o‘tish ma’nbalari sonini oshirish uchun multipleksorlarni ko‘p
pag‘onali ulanishi orqali amalga oshirish mumkin. Agar birinchi darajali
multipleksorlarning chiqish yo‘lini ikkinchi darajali multipleksorlarning kirish yo‘liga
ulasak, unda multipleksorli “daraxt” hosil bo‘ladi (4-rasm).
EHMlarda multepleksorlarning ishiga qarama-qarshi
operatsiyalarni bajaruvchi
demultipleksorlar ham qo‘llaniladi.
Demultipleksorlar. Demultipleksor bir kanaldan qabul qilingan ma’lumotlarni
bir necha qabul qilgichlarga taqsimlash vazifasini, ya’ni multipleksiyalashga teskari
bo‘lgan amalni bajaradi. Qabul qilgich raqami (aktivlashtirilgan chiqish) uning
boshqaruv kirishlariga berilgan kod kombinatsiyasi bilan aniqlanadi.
4-rasm.Multipleksorli daraxt
35
Foydalanilgan adabiyotlar
1.S.K.G‘aniev. Elektron hisoblash mashinalari va sistemalari.Toshkent. O‘qituvchi.
1990 y.
2.K.A.Neshumova. Elektronnыe vыchislitelnыe mashinы i sistemы. Moskva.
Vыsshaya shkola. 1989 g.
Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti - bet 6

15
ham talluqli. Har bir
Y mantiqiy funksiyasi
Y mantiqiy funksiyasi
inversiyasiga mos
keladi.
Mantiqiy algebraning asosiy operatsiyalari quyidagilar hisoblanadi:
1. Mantiqiy rad etish (inversiya)
Y= Х ; (
a)
2. Mantiqiy qo‘shish (diz’yunksiya)
Y=X1+X2; (
b)
3. Mantiqiy ko‘paytirish (kon’yuksiya)
Y=X1∙X2; (
v)
Mantiqiy funksiyani haqiqiylik jadval ko‘rinishida to‘la va ko‘rgazmali taqdim
etiladi, unda kirish mantiqiy o‘zgaruvchilarning har bir mumkin bo‘lgan
kombinatsiyasiga funkitsiyaning ko‘rsatkichi mos keladi, haqiqiylik jadval raqamli
sxemalarning algoritm ishi orqali aniqlanadi.
Mantiqiy qo‘shish operatsiyasi uchun haqiiqylik jadvali (
b) va bu operatsiyani
amalga oshiruvchi elektr sxema 7.11.v,g-rasmlarda keltirilgan.
Analitik operatsiya
yozuvida “+” belgi mantiqiy ko‘rinishida YOKI ni ifodalaydi. (
b) shunday o‘qiladi:
agarda
X1 yoki
X2 yoki bu ikkala o‘zgaruvchilar bir vaqtda mantiqiy 1 ko‘rsatkichiga
ega bo‘lsalar,
Y funksiya ham mantiqiy 1 ko‘rsatkichiga ega bo‘ladi. Bunday mantiqiy
talqinning elektr sxemasi
X1 va
X2 parallel kontaktlar orqali ifodalanib,
ular orqali
kirish kuchlanishi chiqishga uzatiladi. Sxemada
X1 kontakti yoki
X2 kontakti yoki
ikkala kontakt ulansa sxemaning chiqishida katta qiymatli kuchlanish (mantiqiy 1)
xosil bo‘ladi. Agar ikkala
X1X2 kontaktlar uzilsa chiqishda kuchlanish qiymati nol
(mantiqiy 0) ni beradi.
Mantiqiy ko‘paytirish operatsiyasi uchun haqiqiylik jadvali (
v) va bu
operatsiyani amalga oshiruvchi elektr sxema 7.11.d,e-rasmlarda
keltirilgan analitik
yozilishidagi “•” belgisi mantiqiy “VA” ni anglatadi. (
v) formula quyidagicha o‘qiladi:
X1 va
X2 ikkala o‘zgaruvchilar bir xil qiymatga ega bo‘lgan holda
Y funksiyasi
mantiqiy 1 ko‘rsatkichiga ega bo‘ladi. Elektr sxemada ikkita ketma-ket ulangan
kontaktlar bilan ifodalanadi. Faqat
X1 va
X2 kontaktlari
bir vaqtda ulanganda
chiqishda yuqori qiymatli kuchlanish paydo bo‘lishi (mantiqiy 1), kontaktlardan
faqatgina bittasi ulanaganda esa chiqishida mantiqiy nol bo‘lishi ko‘rinib turibdi.
“0” va “1” belgilar o‘zgaruvchilar yoki ularning funksiyalari holatini anglatadi
va arifmetik sonlar hisoblanmaydi. Mantiqiy algebra sonlar emas,
balki holatlar
algebrasi hisoblanadi.
YOKI MANTIQIY ELEMENTI - Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

16
«YoKI» elementi mantiqiy funksiya sifatida Z=X+Y hamda Z=XvY
ko’rinishlarda tasvirlanadi.
Sxematik belgilanishi
Ishlash prinsipi
Chinlik jadvali
X
Y
Z
0
0
0
0
1
1
1
0
1
1
1
1
“
YOKI” amallarini bajarish uchun esa diod va tranzistorlar
ishtirokida turli
shakldagi mantiqiy sxemalar tuzish kerak bo‘ladi.
“YOKI” sxemasi chiqish
nuqtasida Z = X
1
V X
2
signalini ta’minlab beradi. X
1
va X
2
ning birortasiga +U
pit
musbat
kuchlanish berilganda VT
1
yoki VT
2
lardan
biri ochiladi va chiqish
yo‘nalishiga qarab musbat ishorali kuchlanishni o‘tkaza
boshlaydi, shuning uchun Z =
1. X
1
va X
2
kirish nuqtalarida musbat kuchlanish bo‘lmaganda VT
1
yoki VT
2
tranzistorlar yopiq holatda bo‘ladi va chiqish nuqtalariga
musbat kuchlanish etib
bormaydi va Z ning qiymati 0 ga teng bo‘ladi, Z = 0 .
Raqamli qurilmalarni yaratishda bir nechta kirish nuqtalariga ega bo‘lgan
“VA”, “YOKI” mantiqiy elementlaridan, yoki bir vaqtda turli xil mantiqiy amallarni
bajaradigan “YOKI - EMAS”, “VA - EMAS”, triggerlar va boshqalardan ko‘p
foydalaniladi. Ular asosida 2.1- jadvalda berilgan har xil mantiqiy elementlarni tuzish
mumkin.
Mantiqiy elementlar - Kommunikaciyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

17
YOKI
Z = X1 v X2 v X3
VA – YO‘Q
___________
Z = X1 ^ X2 ^ X3
YOKI– YO‘Q
__________
Z = X1 v X2 v X3
RS
tipidagi
Trigger
(S=1)→(Z=1),
(R=1)→(Z=0),
(S=0,
R=0)
–
holati
saqlanadi,
(S=1,
R=1)
– holati
mavhum.
“YOKI” mantiqiy amalini bajarish.
Mazkur amal elementning chiqish nuqtasida 1
signali yuzaga kelishi uchun, kirish nuqtalarining
birortasida 1 signali mavjud bo‘lishi kifoya,
degan ma’noni anglatadi. Kontaktli ko‘rinishda
bunday holat bir
nechta relelarning ulovchi K
1
,
K
2
,
K
Z
kontaktlarining
parallel ulanganligiga mos
keladi, ya’ni ko‘rstilgan K
1
, K
2
, K
Z
kontaktlardan birortasi ulanib qolsa (kirish signali
1 ga teng bo‘lsa) rele R ishga tushib ketadi. (chiqishda ham signal 1 ga teng bo‘ladi).
Yuqorida ko‘rsatilgan qoidalarni boshqa tipdagi qurilmalarda qo‘llash,
ularni
avtomatik boshqarish tizimi tenglamalariga mos tarzda ulash orqali amalga oshirish va
elektr sxemalarini tuzish yo‘li bilan bajariladi.
Nazorat savollari
1. Haqiqiylik jadvalidan foydalanib, konyuktor mantiqiy amalini izohlang.
2. Konyuktor, Dizyunktor ME shartli belgisini tasvirlab bering.
3. Dizyunktor teskari mantiqda qanday mantiqiy funksiya ishini bajaradi.
4. Bul algebrasida YOKI mantiqiy funksiyasini yozib bering.
Metadata va izohlar - Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop cc

36
Photoshop dasturida izohlarni xolstning istalgan joyiga qo‘shish mumkin. Izoh
yaratilganda tasvirda tegishli yorliq paydo bo‘ladi. Izoh qo‘shish uchun quyidagilar
bajarilishi kerak:
1. Uskunalar panelidan
Note tool
uskunasi tanlanadi;
2. Xususiyatlar panelida quyidagilar belgilanadi:
-
Author
– izohning muallifini blgilaydi;
-
Color
– izoh yorlig‘ining rangini belgilaydi;
3. Tasvirga izoh qo‘yiladigan joyga sichqon bilan bosiladi;
4. Izoh kiritish uchun kursor faollashadi.
Izohlarni aks ettirish yoki yashirish uchun dasturning
View
menyusi
Show
bo‘limidan
Notes
qatorini tanlash kerak.
The Magic Eraser tool - Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop cc

27
The Color Replacement tool
– belgilangan rangni yangi
rangga o‘zgartiradi
The Mixer Brush tool
– ranglarni aralashishi va bo‘yoq
namligini kabi real bo‘yash texnikasini takrorlaydi
The History Brush tool
– belgilangan tasvir holatini joriy
tasvir oynasiga chizadi
The Art History Brush tool
– belgilangan tasvir holatidan
foydalanib tasvirni turli bo‘yash stillarini takrorlaydigan
ko‘rinishida bo‘yaydi
The Gradient tools
– to‘g‘ri chiziqli, radial, burchakli,
akslangan va brilliant ko‘rinishida ranglar aralashmalarini
yaratadi
The Paint Bucket tool
– o‘xshash rangdagi sohalarni old fon
rangi bilan to‘ldiradi
Uskunalar bajaradigan amallar

25
The Red Eye tool
– qizil ko‘z effektini o‘chiradi
The Clone Stamp tool
– tasvirning namunasi bilan chizadi
The Pattern Stamp tool
– tasvirning qismini andoza sifatida
ishlatib chizadi
The Eraser tool
– piksellarni o‘chiradi va tasvirning qismini
avvalgi saqlangan ko‘rinishiga qaytaradi
The Background Eraser tool
– tasvir sohalarini shaffof
ko‘rinishga keltirib o‘chiradi
Xususiyatlar panelidan foydalanish

35
Uskuna andozasini yaratish uchun quyidagilarni bajarish kerak:
1. Uskunani tanlab, xususiyatlar panelidan ushbu uskuna uchun kerakli
xususiyatlar belgilan olinadi;
2. Xususiyalar panelining chap qismida joylashgan uskuna andozasi tugmasini
bosish yoki dasturning
Windows
menyusidan
Tool Presets
qatorini tanlab andozalar
paneli ochiladi;
3. Yangi uskuna andozasini yaratish tugmasini
bosish yoki panel
menyusidan
New Tool Preset
qatorini tanlash kerak;
4. Yaratilayotgan uskuna andozasining nomi kiritiladi va
OK
tugmasi bosiladi.
Chizish va yozish uskunalari 
The Path Selection tools

28
The Type tools
– tasvirda
yozuvlarni hosil qiladi
The Type Mask tools
– matn ko‘rinishdagi belgilanishlarni
yaratadi
The Pen tools
– silliq chegarali yo‘llarni yaratish imkonini
beradi
The Shape tools, Line tool
– oddiy qavat
yoki figura qavatga
geometrik figuralarni va
chiziqlarni chizadi
The Custom Shape tool
– belgilangan figuralar ro‘yxatidan
tanlangan figurani chizadi
6. Navigatsiya, izoh va o‘lchash uskunalari
The Hand tool
– tasvirni o‘z oynasi ichida siljitish imkonini
beradi
The Rotate View tool
– xolstni aylantirib ko‘rish imkonini
beradi
29
The Zoom tool
– tasvirni ko‘rinish masshtabini o‘zgartiradi
The Note tool
– tasvirga biriktiriladigan izohlarni yaratadi
The Eyedropper tool
– tasvirdan rang tanlaydi
The Color Sampler tool
– to‘rtagacha bo‘lgan nuqtalarning
rang qiymatini aks ettirish imkonini beradi
The Ruler tool
– masofa, joylashish va burchakni o‘lchash
imkonini beradi
The Count tool
– tasvirdagi obyektlar
sonini sanaydi
7. 3D uskunalari
Tasvirlar bilan ulashish - Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop cc

37
Ochilgan dialog oynasida ulashish servisi tanlanadi.
Chizg‘ichlar
Photoshop dasturida chizg‘ichlar tasvir yoki elementlarni
yuqori aniqlikda
joylashtirish imkonini beradi. Aks ettirilganda chizg‘ichlar faol ish sohasining chap
va yuqori chegaralari bo‘ylab joylashadi. Chizg‘ichdagi
markerlar sichqon
ko‘rsatkichining joylashish koordinatalarini aks ettiradi:
Chizg‘ichning boshlang‘ich nuqtasini (0,0) o‘zgartirish ma’lum joylashishdan
o‘lchashni boshlash imkonini beradi. Chizg‘ichlarni aks ettirish yoki yashirish
uchun dasturning
View
menyusidan
Rulers
qatorini tanlash kerak.
Chizg‘ichlarning boshlang‘ich nuqtasini o‘zgartirish
uchun gorizontal va
vertikal chizg‘ichlarning kesishuv sohasi ustiga sichqon ko‘rsatkichini joylashtirib
sichqon tugmasini bosib turgan holda tasvirning kerakli joyiga siljitib olish mumkin:
Chizg‘ichning boshlang‘ich nuqtasini dastlabki joyiga qaytarish uchun
gorizontal va vertikal chizg‘ichlarning kesishuv sohasi ustiga sichqon ko‘rsatkichini
joylashtirib ikki marta bosish kerak.
Chizg‘ichning o‘lchov birligini o‘zgartirish uchun quyidagilarda birini bajarish
kerak:
- chizg‘ich ustiga sichqon ko‘rsatkichini joylashtirib o‘ng tugmasini bosish va
ochilgan kontekst menyusidan o‘lchov birlikni tanlash:
38
- chizg‘ich ustiga sichqon ko‘rsatkichini joylashtirib
ikki marta bosish yoki
dasturning
Edit
menyusi,
Preferences
bo‘limidan
Unit
&
Rulers
qatorini tanlash va
ochilgan dialog oynasidan o‘lchov birligini tanlash kerak:
Rashid turgunbaev - bet 53

|
Rashid turgunbaev
|
bet | 53/66 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 2,01 Mb. | | #263336 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi Adobe Photoshop CC dasturida ishlash O‘QUV QO‘LLANMAMoviy yuzani yaroqliligini bildiradi.
Qizil yaroqsiz yuzani bildiradi. Vanishing Point uskunasi yuzaning tomonlari nisbatini aniqlay olmadi.
Sariq yaroqsiz yuzani bildiradi. Perspektiva yuzasining ba’zi nuqtalari aniq emas.
Odatda Vanishing Point dialog oynasidagi perspektiva yuzasining to‘r chiziqlari Photoshop dasturida aks ettirilmaydi. Perspektiva yuzasining to‘r chiziqlarini Vanishing Point dialog oynasidan chiqib ketganda ham aks ettirish uchun Vanishing Point dialog oynasining menyusidan Render Grids To Photoshop buyruq qatorini tanlash kerak.
Vanishing Point dialog oynasida belgilash uskunasi В tasviming ma’lum maydoniga perspektiva yuzasi yordamida belgilangan perspektivaga amal qilgan holda chizish yoki bo‘yash imkoniyatini beradi. Bundan tashqari belgilanish yordamida perspektivaga amal qilgan holda tasvirning ma’lum maydonlarini klonlash yoki ko‘chirish mumkin. Vanishing Point dialog oynasida Marquee uskunasi В bilan perspektiva yuzasi ichida belgilanish hosil qilinadi. Belgilanish yaratilganidan so‘ng ushbu maydonni perspektivani inobatga olgan holda tasvirning istalgan joyija ko‘chirish mumkin bo‘ladi. Agar tasvirda ikkita perspektiva yuzalari mavjud bo‘lsa belgilangan tasvir maydoni joriy turgan perspetivani inobatga olgan holda joylashadi:
Vanishing Point dialog oynasida belgilanish yaratish uchun quyidagilarni bajarish kerak:
Dialog oynasining uskunalar panelidan Marquee uskunasini H tanlash kerak;
Dialog oynasining xususiyatlar panelidan belgilash uskunasining quyidagi xususiyatlarini belgilab olish mumkin:
Feather - belgilanish chegaralarining aniqligini belgilaydi.
Opacity - belgilanishning shaffofligini belgilaydi.
Heal menu - belgilanishni atrof tasvir bilan qorishish darajasini belgilaydi.
Belgilash uskunasi sichqon tugmasini bosib turgan holda tasvirning kerakli maydoni ustida yurgiziladi. Belgilanishni bir nechta perspektiva yuzalari ustidan yurgizish ham mukin:
Vanishing Point dialog oynasida belgilanishni siljitish uchun quyidagilarni bajarish kerak:
Perspektiva yuzasi ichida belgilanish yaratish kerak;
Vanishing Point dialog oynasining xususiyatlar panelida Move Mode elementiga ochiladigan menyudan quyidagi qiymatlarni belgilash mumkin:
- Destination - belgilanish siljitilgan joyni belgilash;
- Source - belgilash uskunasi ko‘rsatkichi joylashgan maydonning piksellari bilan belgilanishni to‘ldirish;
Belgilanish siljitiladi.
Belgilanishni tasvirning boshqa maydoni piksellari bilan to‘ldirish uchun quyidagilarni bajarish kerak:
Perspektiva yuzasida belgilanish hosil qilinadi;
Zarurat bo‘lsa belgilanishni boshqa joyga siljitiladi. Belgilanish siljitilganda Vanishing Point dialog oynasining xususiyatlar panelida Move Mode elementiga Destination qiymatini belgilash kerak;
Marquee uskunasini В tanlab klaviaturaning Ctrl tugmasini bosib turgan holda sichqon tugmasini bosib ko‘rsatkichini tasvirning kerakli maydoniga siljitish kerak. Natijada belgilanish belgilangan tasvir maydonining piksellari bilan to‘ldiriladi:
|
| |
GLOSSARIY - Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop cc

|
Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop ccBog'liq Kompyuter grafikasi Adobe Photoshop CC dasturida ishlash O‘QUV QO‘LLANMAGLOSSARIY
Alfa kanal – maskalarni saqlash uchun mo‘ljallangan tasvirning qo‘shimcha
kanali.
Andoza – oldindan tayyorlangan hujjat yoki element.
Asosiy rang – tasvirdagi birlamchi rang.
Belgilash – biror bir amal bajarish maqsadida tasvirdagi piksellarni ajratish.
Deformatsiyalash – tasvir shaklini ixtiyoriy o‘zgartirish.
DPI – piksellar zichligini o‘lchov birligi.
Gradiyent – bir nechta ranglarni bosqichma bosqich aralashishi.
Hujjat – dasturning asosiy ishlash obyekti.
Kengaytma – fayl turini belgilovchi va fayl nomida (.) nuqtadan keyin
keladigan qism.
Klonlash – tasvirning qismini nusxalash.
Kontent – tasvir qavatida joylashgan piksellar to‘plami.
Metadata – biror bir axborot to‘g‘risida ma’lumot beruvchi axborotlar to‘plami.
Natija rangi – aralashtirish jarayonidan keyingi rang.
Nisbiy nuqta – barcha o‘zgartirishlar amalga oshiriladigan belgilangan nuqta.
Nuqtalar zichligi – tasvirning bo‘yi va eni bo‘ylab umumiy piksellar soni.
O‘lcham andozasi - oldindan belgilangan o‘lcham va xususiyatlar.
O‘rta tonlar – tasvirning yorqin va soya ranglari o‘rtasidagi ranglar.
Perspektiva yuzasi – tasvirni uning perspektivasiga mos ravishda tahrirlash
maqsadidagi Vanishing Point dialog oynasida belgilanadigan yuza.
Piksel – tasvirning eng kichik elementi.
Posterlash – tasvirning ranglar sonini kamaytirish.
Qavat – ustma ust joylashgan, tasvirni tashkil etuvchi elementlar.
Qavat maskasi – piksellar zichligiga bog‘liq bo‘lgan rastrli tasvir.
Qorishma rang – chizish yoki tahrirlash uskunalari ta’sirida joriy etiladigan
rang.
Ranglar balansi – tasvirdagi ranglar nisbati.
Ranglar palitrasi – old va orqa fon rangini belgilash uchun qo‘llaniladigan soha.
179
Rastrli tasvir – piksellardan tashkil topgan tasvir.
Retush – tasvirni to‘g‘irlash uchun mo‘ljallangan qayta ishlash amali.
Shovqin – rang qiymatlari ixtiyoriy ravishda taqsimlanuvchi piksellar to‘plami.
Soya – tasvirning to‘q ranglari.
To‘ldirish – tasvirning belgilangan maydonini rang yoki andoza bilan
to‘ldirish.
Ton – kul rangning darajasi.
Transformasiya – belgilangan maydonni o‘zgartirish.
Tugmalar kombinatsiyasi – biror bir amalni bajarish uchun belgilangan
klaviaturaning ikki yoki undan ortiq tugmalarini bir vaqtda bosilishi.
Uskuna – biror bir amalni bajarish uchun mo‘ljallangan element.
Vektorli maska – piksellar zichligiga bog‘liq bo‘lmay va pero yoki shakl
uskunalari yordamida yaratiladigan element.
Vektorli tasvir – vektorlar yordamida ifodalanuvchi chiziqlar va egrilardan
tashkil topgan tasvir.
Xolst – rasm chizishga tayyorlab qo‘yilgan oq rangdagi yuza.
Yo‘l – to‘g‘ri yoki egri vektorli shakl.
Yorug‘lik – rangning keskinligini belgilovchi rang xususiyati.
Yorug‘lik – tasvirning yorug‘ ranglari.
|
| |
Ma'lumotlar bazasi turli manbalari (Data Storage)

|
Ma'lumotlar bazasi turli manbalari (Data Storage)
|
bet | 4/18 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #121256 |
Bog'liq 028-029 -21 STRo‘ (4)4.Ma'lumotlar bazasi turli manbalari (Data Storage): Bu qismda ma'lumotlar fizikaviy saqlash usullarida (disklar, serverlar, shu jumladan) qayerda saqlanadi va qanday shaklda saqlanadi shuni belgilaydi.
5.Ma'lumotlar bazasini boshqarish va monitoring (Database Administration and Monitoring): Bu qism ma'lumotlar bazasini boshqarish, serverlarni monitoring qilish, ma'lumotlar bazasini ishlab chiqish va muhofazalash uchun kerakli xizmatlarni ta'minlashni o'z ichiga oladi.
6.Xavfsizlik (Security): Ma'lumotlar bazasini xavfsiz saqlash uchun kerakli xavfsizlik protokollarini va huquq tizimlarini ta'minlashni o'z ichiga oladi.
7.Ma'lumotlar bazasining optimallashtirilishi (Database Optimization): Bu qism ma'lumotlar bazasining amaliy optimallashtirilishi va ish rejimi orqali ma'lumotlarga tez va qulay murojaat qilishni ta'minlashni o'z ichiga oladi.
Har bir ma'lumotlar bazasi arxitekturasi, tizimni kerakli maqsadlarga moslashtirish uchun xususiyatlar va tuzilmalarga ega bo'ladi. O'z turlari va xususiyatlari bo'lgan barcha MB arxitekturalari ma'lumotlarni samarali, xavfsiz va qulay boshqarish uchun qo'llaniladi.
2-rasm Ma`lumotlar bazasi va banki
Ma'lumotlar modeli (Data Model)
Ma'lumotlar modeli (Data Model), bir ma'lumotlar bazasida saqlanadigan ma'lumotlarning turlarini, ularga qanday qilib murojaat qilish kerakligini va ularning o'rtasidagi aloqalarni belgilovchi tuzilma yoki shablonni ifodalovchi tizimdir. Bu model, ma'lumotlarni tahlil qilish, qo'llash va qo'llanishni tuzatish uchun qo'llaniladi. Ma'lumotlar modeli, ma'lumotlar bazasining tuzilishini aniqlashda yordam beradi va ma'lumotlar o'ziga xos tarkibiy qismlarini belgilaydi.
Quyidagi bir nechta mashhur ma'lumotlar modellari mavjud:
1.Relational Model (Moslashuvchan Model): Bu model, ma'lumotlarni jadvallar (tables) shaklida ifodalaydi. Javdallar o'lchamli ro'yxatlardir va har biri ma'lumotlar turini belgilaydi. Javdallar orqali ma'lumotlar o'zaro bog'liq bo'lib, ularga murojaat qilish uchun SQL (Structured Query Language) kabi standart so'zlar ishlatiladi. Relational model, klassik relational database management system (RDBMS)lar, masalan, MySQL, PostgreSQL va Microsoft SQL Server kabi tizimlar uchun o'rnatingan.
|
| |
Tezroq Ma'lumotlar Bazasining To'ldirilishi

Tezroq Ma'lumotlar Bazasining To'ldirilishi: Ma'lumotlar bazasi tezroq to'ldirilganda, jarayonlar bo'lganida tizim yavotilishi, xavfsizlik muammo bo'lishi yoki ma'lumotlar bazasining doimiy emasligi muammo bo'lishi mumkin.
Bo'sh Yerlarni Yordamida Saqlash: Ba'zi ma'lumotlar bazalari bo'sh joylarni boshqarishda qiyinchiliklar tug'iladi. Bu esa ma'lumotlar bazasining effektiv va optimallashtirilgan ishlashi uchun qiyinliklarni olib keladi.
Ma'lumotlarni Qo'llab-quvvatlash Qiyinligi: Qo'llab-quvvatlash jarayonlari va platformalari o'zaro farq qiladi, shuning uchun ma'lumotlar bazasini boshqa platformaga ko'chirish yoki qo'llab-quvvatlashni tashkil qilish qiyinliklarni o'z ichiga oladi.
Jumladan, ma'lumotlar bazasi afzalliklari va kamchiliklari tizim tuzilishiga, qo'llaniladigan texnologiyalarga, ma'lumotlar bazasi toifasiga va dasturning maqsadiga bog'liq bo'ladi. Ma'lumotlar bazasini to'g'ri tanlash va saqlash, tizimning barcha qismlari bilan muvofiq ishlashini ta'minlash uchun muhimdir.
Xulosa
Ma'lumotlar bazasi (MDB) — bu, ma'lumotlarni tuzatish, saqlash, izlash, o'zgartirish va olish uchun axborotlar tizimi. MDB, tizimning boshqa qismlariga ma'lumotlar berish, ularga murojaat qilish, va ma'lumotlar tarqatishda kerakli funksiyalarni ta'minlaydi. Bu, dasturning ishlashini o'rganish, ma'lumotlarni saqlash va ularga murojaat qilish, ma'lumotlarni indekslash va qidirish, tizimning umumiy samaradorligini oshirish uchun juda muhim bo'lgan komponentdir.
Jumladan, ma'lumotlar bazasi tizimlari xavfsizlik, uzluksizlik va samaradorlik talab qiladigan kritik komponentlar hisoblanadi. Tizimni rivojlantirish va saqlashni boshqarish uchun ma'lumotlar bazasi tanlovini tanlash va ma'lumotlar bazasining afzalliklarini va kamchiliklarini tushunish juda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
|
Ma'lumotlar bazasi boshqaruv tizimi (Database Management System - DBMS)

Ma'lumotlar bazasi boshqaruv tizimi (Database Management System - DBMS):Ma'lumotlar bazasi boshqaruv tizimi, ma'lumotlarni qo'shish, o'qish, tahrirlash va o'chirish jarayonlarini boshqarishda yordam beruvchi dasturiy vosita. Masalan, MySQL, PostgreSQL, Microsoft SQL Server va MongoDB kabi DBMSlar keng tarqalgan DB tilini va arxitekturani taqdim etadilar.
Ma'lumotlar bazalari, tizimlarda ma'lumotlarni saqlash va ularga murojaat qilishni tashkil etishda keng qo'llaniladi. Uning yaxshi tuzilganligi va boshqaruv tizimi tanlanishi, tizimning samaradorligini va qo'lga kiritishni ta'minlaydi.
1-rasm. Ma`lumotlar bazasiga oid terminlar
Ma`lumotlar bazasi arxitekturasi
Ma'lumotlar bazasi (MB) arxitekturasi, ma'lumotlarni saqlash, boshqarish, va ularga kirish uchun tuzilgan tizim yoki struktura. MB arxitekturasi, ma'lumotlarni turli turlardagi tizimlar orqali saqlash, ularga kirishni tashkil etish, ma'lumotlarga murojaat qilish uchun qulayliklar taqdim etish, ma'lumotlar bazasi boshqarish va boshqa keng turdagi funktsiyalarni amalga oshirish uchun qo'llaniladigan texnologiyalarni o'z ichiga oladi.
Klassik ma'lumotlar bazasi arxitekturasi, quyidagi katta qismga bo'linadi:
1.Ma'lumotlar modeli (Data Model): Bu qism ma'lumotlar bazasida saqlanadigan ma'lumot turlarini va ularga murojaat qilish usullarini aniqlaydi. Klassik MB arxitekturalari o'rtasida Relational Database Management System (RDBMS), bu yerda ma'lumotlar jadvallar (tables) shaklida saqlanadi, keng ishlatiladi. Boshqa arxitekturalarda esa NoSQL tizimlar, graf tizimlar, va boshqa ma'lumot modellari ham uchraydi.
2.Ma'lumotlar bazasiga kirish va boshqarish (Data Access and Management): Bu qism ma'lumotlarga kirish va ularga murojaat qilish uchun tizimlar va interfeyslarini ta'minlaydi. SQL (Structured Query Language) kabi tashqi so'zlar orqali ma'lumotlar bilan ishlashda o'rnatilgan tizimlar bu qismni o'z ichiga oladi.
3.Ma'lumotlar bazasi boshqarish tizimi (Database Management System - DBMS): Bu qism ma'lumotlar bazasini boshqarish uchun asosiy qismni tashkil etadi. DBMS, ma'lumotlar bazasini yaratish, yangilash, o'chirish, va boshqa amallarni amalga oshirish uchun xizmat qiladi. Klassiklar RDBMS-lar, misol uchun, MySQL, PostgreSQL, va Oracle DBMS ni o'z ichiga oladi.
|
Matnni tahrirlash - Rashid turgunbaev kompyuter grafikasi: adobe photoshop cc

167
Matnning dastlabki o‘lchamiga nisbatan uning bo‘yi va eni nisbatini belgilab
olish mumkin. Matn masshtabini o‘zgartirish uchun quyidagilarni bajarish kerak:
1. Matn tanlanadi.
2. Formatlash panelidan vertikal masshtablash
yoki gorizontal masshtablash
elementlariga qiymat belgilanadi.
Muxtahkamlash uchun savol va topshiriqlar:
1. Photoshop dasturida matnning formatini belgilashning qanday usullari
mavjud?
2. Mavjud matnning xarflarini qanday belgilanadi?
3. Formatlash panelida qanday elementlar joylashgan?
4. Paragrafni formatlash panelida qanday elementlar joylashgan?
5. Yo‘l bo‘ylab matn kiritish uchun qanday amallar bajariladi?
6. Matnni qiyshaytirish uchun qanday amallarni bajarish kerak?
7. Qiyshaytirilgan matnni dastlabki holatga qaytarish uchun qanday amallar
bajarish kerak?
8. Matnga soya effekti qanday qo‘yiladi?
9. Maska yordamida matn rasm bilan qanday to‘ldiriladi?
10. Mavjud matn qanday tahrirlanadi?
11. Matnni yo‘l bo‘ylab joylashtirish to‘g‘risida ma’lumot bering.
12. Matnni belgilash usullari to‘grisida ma’lumot bering.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}

Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}
Download
6,08 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/199
Sana
15.05.2024
Hajmi
6,08 Mb.
#236514
Download
6,08 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}
Download
6,08 Mb.
Matnni ko'rish
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 4

|
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}Bog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978
SEMINAR MASHG‘ULOTLARI MATERIALLARI
1
Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi
qoidalarining asosiy tushunchalari.
2
Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda xavfsizlik texnikasi boʼyicha
xodimlarga qoʼyiladigan talablar.
3
Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda tezkor xizmat koʼrsatish va
ishlarni bajarish tartibi.
4
Elektr qurilmalarini ekspluatatsiya qilishda tezkor xizmat koʼrsatish va
ishlarni bajarish tartibi.
5
Ishlar xavfsiz bajarilishi uchun javobgar shaxslar, ularning huquq va
majburiyatlari
6
Elektr qurilmalarida ishlarni bajarish uchun naryad yoki farmoyish berish
7
Ishlarni xavfsiz tashkil etish boʼyicha texnik chora-tadbirlar.
8
Xavfsizlik plakatlarini osish va ish joyini toʼsish
9
Megaommetr va elektr o‘lchash vositalari bilan ishlash
10
Ishlar to‘liq tugaganidan so‘ng elektr qurilmasini ulash
11
Avtomobillar, yuk ko‘tarish mashinalari, mexanizmlar va narvonlarni
qo‘llash orqali bajariladigan ishlar
12
Avtomobillar, yuk ko‘tarish mashinalari, mexanizmlar va narvonlarni
qo‘llash orqali bajariladigan ishlar
13
Havozalar, so‘rilar, konstruksiyalar va uskunalarga chiqib bajariladigan
ishlar
14
Havozalar, so‘rilar, konstruksiyalar va uskunalarga chiqib bajariladigan
ishlar
15
Xizmat safariga yuborilgan xodimlarning ishi
III
FAN DASTURI
IV
NAZORAT BANKI
V
MUSTAQIL TA’LIM
|
| |
Elektr tokining turlari - Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;}

-
0,5 – 1,5 mA tok kuchiga ega bo‘lgan elektr toki. Bu sezish bo‘sag‘asi deb yuritiladi.
Sababi bu kattalikdagi tok ta’sir etganda inson buni sezadi, zarurat bo‘lganda o‘zini bu
tokning ta’siridan olib qocha oladi.
-
10 – 15 mA li elektr toki. Bu xavfli elektr toki hisoblanib, buning ta’siriga tushgan
kishi birovning yordamisiz tok ta’siridan qutula olmaydi(o‘zgarmas toklarda esa 20 mA li
toklarda ham o‘zi qutilib olishi mumkin).
-
100 – 110 mA li tok kuchi. Bu halok qiladigan tok deyiladi. Buning ta’sirida 3-4 minut
qolgan odam halok bo‘ladi.
Insonga ta’siri bo‘yicha ishlab chiqarish korxonalari va maishiy maqsadlarda
ishlatiladigan toklaming kuchlanishlariga qarab hozirgi kunda quyidagi turlarga ham
bo‘linadi:
-
0 – 42 V. Bu inson organizmi sezishi mumkin bo‘lgan, uning ta’siridan o‘zi qutilishi
mumkin bo‘lgan kuchlanishli elektr toki hisoblanadi. Bunday elektr toklari asosan
xavfsizlikni
ta’minlash maqsadida ko‘chma yoritgichlar hamda laboratoriya
mashg‘ulotlarini o‘tkazishda ishlatiladi;
-
110 – 220 V. Bu maishiy xizmatlar, xonadonlarda ishlatiladigan elektr kuchlanishlari.
Buning ta’siridan inson o‘zi qutilishi mumkin emas;
-
220 - 1000 V. Bu sanoat ishlab chiqarish korxonalarida ishlatiladigan asosiy elektr toki.
Bunday kattalikdagi tok ta’sirida 3-4 minut qolgan inson halok bo‘ladi.
-
1000 V dan yuqori. Bunday turdagi elektr toklarini yuqori kuchlanishli elektr toklari
deb ataladi va bu toklar ta’siriga tushgan inson albatta halok bo‘ladi.
Inson tanasidan o‘tayotgan tokning kattaligi elektr qurilmaning va elektr toki
harakatlanayotgan zanjirdagi barcha elementlaming qarshiligiga, shu jumladan inson
tanasining qarshiligiga bog‘liq bo‘ladi.
Px;font-family: Times New Roman,Bold;color:#000000;} - bet 9

namlik mavjudligi – bug‘ yoki kondensirlangan namliklar mayda tomchi singari ajralib
chiqishi natijasida nisbiy namlikning 75 % dan ortib ketishi kuzatiladi(yuvish xonalari, issiq
sexlar); (Nisbiy namlik 75%dan ortiq bo‘lgan muhitda elektr jihozlardan foydalanish taqiqlanadi)
tok o‘tkazuvchi changlaming mavjudligi – mashina va apparatlar ichiga, o‘tkazgichlarga
o‘tirib qolgan texnologik va turli xil changlar (un ishlab chiqarishdagi, ko‘mirxona, omborxona
va boshqa joylardagi changlar), o‘rtacha ishlab chiqarish sharoitlarida bular sovishga va
izolyasiyaga tusqinlik qilishi kuzatiladi ammo yong‘in yoki portlash keltirib chiqarmaydi;
tok o‘tkazuvchi asos(taglik)lar mavjudligi (metalli, tuproqli, temirbetonli, g‘ishtli);
yuqori harorat - yil fasllari va issiqlik nurlanishlariga bog‘liq bo‘lmagan holda harorat
uzoq muddat 35oS, qisqa muddatli 40oS bo‘lishi;
insonning bir vaqtning o‘zida bir tomondan binoning erga mahkamlangan metall
konstruksiyali qismiga, ikinchi tomondan elektr qurilmaning metall korpusiga tegib turishi.
Kishilaming elektr tokidan xavfli jarohatlanish sharoitlari:
zax (yomg‘ir, qor, binoning ichida joylashgan namlik bilan qoplangan shift, pol, devor,
buyum);
kimyoviy aktiv (faol) muhit;
bir vaqtning o‘zida ikki va undan ortiq yuqori xavfli sharoitlaming mavjudligi.
Kishilaming yuqori xavfli bo‘lmagan jarohatlanish sharoitlari:
xavf va yuqori xavflami keltirib chiqaruvchi omillaming mavjud emasligi (ya’ni yuqori
bo‘lmagan xavflaming mavjudligi).
Elektr qurilmalaridan foydalanishda turli baxtsiz hodisa kelib chiqishi mumkinligini bilgan
holda ulardan foydalanishda yuqori xavfli holatlar bo‘yicha kuzatuv ishlari amalga oshiriladi.
SHu bilan birga himoya vositalari va texnikaviy usullar elektr xavfini keltirib chiqarmaydigan
bo‘lishini ta’minlash zarur. Agar elektr xavfsizligiga doir biror kamchilik sezilsa, elektr bilan
ishlash ta’qiqlangani holda bu kamchiliklami bartaraf etishga kirishiladi.
yoshga to‘lmagan shaxslar mehnatidan foydalanish man qilingan og‘ir va zararli

- termit, gaz va elektr kavsharlash ishlarida;
- pnevmatik asbob va qurilish-ta’mirlash pistoletlarini ishlatish bilan bog‘liq ishlarda;
- nitrobo‘yoq va nitroemal ishlatib, pulverizator yordamidagi bo‘yash va asfalt laklarini
qo‘llash bilan bog‘liq ishlarda;
- yog‘ochlami antiseptik va yong‘inga chidamli birikmalar bilan shimdirish ishlarida;
- er osti inshootlarida va er qazish ishlarida;
- portlash xavfi bo‘lgan moddalami saqlash, ishlatish va tashish bilan bog‘liq ishlarda;
- balog‘atga etmagan yoshlarga belgilangan me’yorda, og‘ir narsalami ishlatish va
ko‘tarish bilan bog‘liq bo‘lgan ishlarda;
- mahalliy navbatchisiz kuchaytirgich aloqa punktlari uskunalarini ta’mirlash va
profilaktika ishlarida; 18 yoshgacha bo‘lgan, ixtisoslashtirilgan texnika bilim yurtlarining
talabalari va umumiy o‘rta ta’lim maktablarining yuqori sinf o‘quvchilarini korxonalarda ishlab-
chiqarish amaliyotini o‘tash davrida (ya’ni ishlab chiqarishdan ajralmagan holda kasb o‘rganish
davrida), mehnat ta’lim muhandisi va korxona (tashkilot) ishchi-xodimlari nazorati ostida,
belgilangan ishlarda bir kunda 4 soatgacha ishlash uchun ruxsat etiladi. O‘qish muddati 3 yildan
kam bo‘lmagan ixtisoslashtirilgan texnika bilim yurti va o‘rta ma’lumot beruvchi maxsus bilim
yurtlarini tamomlab, maxsus mutaxassis kasb o‘rganib, 18 yoshga to‘lmagan bilim yurti
bitiruvchilari belgilangan ishlarda ishlash uchun, amaldagi mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha,
qoida va normalarga rioya qiluvchi, tajribali ishchi-murabbiylar rahbarligida, ruxsat etiladi.
Tayanch so‘z va iboralar:
Ishlab chiqarish muhiti, elektr jihoz, tok o‘tkazuvchi asos, elektr tokidan zararlanish, energetik
tizim, elektr ta’minoti, naryad-ijozat,tok o‘tkazuvchi tarmoq.
Sinov savollari:
1.Ishlab chiqarish muhitda nisbiy namlik necha foizdan ortganda elektr jihozlaridan foydalanish
taqiqilanadi?
2.Tok o‘tkazuvchi asos deganda nimani tushunasiz?
3.Insoning elektr tokidan zararlanishiga qanday sabablar bshlishi mumkin?
4.Xavfsizlik texnikasi qoidalarini buzgan ishchi-xodimlarga nisbatan qanday jazo choralari
ko‘zda tutilgan?
5.Energetikak tizimi nima?
6.Elektr ta’minti deganda nimani tushunasiz?