J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 85

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 85/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. Pirmatovi{ = pn / 60, (18.1)
bunda: p — chulg‘amning juft qutblari soni; n — rotorning aylanish chastotasi, ayl./min.
Agar sinxron generatorning uch fazali yakor chulg‘ami tashqi simmetrik yuklamaga ulansa, undan yakoming doiraviy aylanma magnit maydonini vujudga keltiruvchi simmetrik o‘zgaruvchan toklar sistemasi o‘tadi. Bu maydonning statorga nisbatan aylanish chastotasi
n, = 60 f, / p. (18.2)
Bunga (18.1) dan fj ning qiymatini qo‘yib, n, = n ekanligini aniqlaymiz. Demak, qo‘zg‘atish va yakor chulg‘amlarining magnit maydonlari bir-biriga nisbatan qo‘zg‘almas bo‘lib, mashinaning natijaviy magnit maydonini hosil qilar ekan.
Shu tariqa sinxron generator mexanik energiyani elektr energiyaga aylantiradi.
Qo'zg'atish sistemasi va uning turlari. Ko‘pchilik elektr mashinalari elektromagnit qo‘zg‘atishli bo‘lib, bunda qo‘zg‘atish magnit oqimi o'zgarmas tok manbayiga ulangan rotor chulg‘ami tomonidan hosil qilinadi. Qo‘zg‘atish chulg'ami uchun o‘zgarmas tok manbayi sifatida maxsus qo‘zg‘atish sistemasi ishlatilib, unga bir necha muhim talablar qo yiladi. Ulardan asosiylari quyidagilardan iborat:
sinxron generatoming harxil ish rejimlarida qo‘zg‘atish tokining ishonchli va turg'un rostlanishi;
yetarli darajadagi tezkorlik, buning uchun qo‘zg‘atishni jadallashtirish qo'llaniladi, ya'ni qo‘zg‘atish kuchlanishini Uqo.zN nominal qiymatidan mumkin bo'lgan maksimal 1,8^2,0 Uqo.zN qiymatigacha qisqa muddatda (uning o‘sish jadalligi sekundiga 1.5-2 Uqo.zN bo‘lishi) tezlik bilan oshirishni (bu tadbir avariya vaqtida va unga barham berishda sinxron generatoming turg‘un ishini ta'minlash uchun qo‘llaniladi) ta'minlashi;
magnit maydonining tezda so‘nishi, ya’ni mashina chulg‘am- laridagi kuchlanishi keskin oshmagan holda qo‘zg‘atish chulg‘ami tokining nolgacha kamayishi (magnit maydonini so‘ndirish zamrligi generatorni tarmoqdan ajratish va unda bo‘ladigan avariya holatlarda paydo bo‘ladi).
Sinxron mashinalarda bir necha qo‘zg‘atish sistemasi qo‘llaniladi.
Sinxron mashinalaming ayrimlarida so‘nggi vaqtlargacha elektr- mashinali qo‘zg‘atish sistemasi (18.4,a-rasm) ishlatilmoqda. Bunda
qo‘zg‘atish manbasi sifatida “qo‘zg‘atgich” deb ataluvchi maxsus mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatoridan foydalanildi. Qo‘zg‘atgichning yakori sinxron generatori validan aylanma harakatga keltirilib, uning yakor chulg‘ami kontakt halqalari orqali sinxron generatoming qo‘zg‘atish chulg‘ami bilan ulangan. Bunday sistemada sinxron mashinaning qo‘zg‘atish toki “qo‘zg‘atgich”ning qo‘zg‘atish
rasm. Sinxron generatorlarni elektromagnit qo‘zg‘atishli: a — kontaktli sistemasi (bunda: QCh — SGning qo‘zg‘atish chulg'ami, Q — qo‘zg‘atgich, QQ - qo‘zg‘atgichning qo‘zg‘atgichi, QChl va r; - qo‘zg‘atgichning qo‘zg‘atish chulg‘ami va rostlash reostati, QCh2 va r2 - QQ ning qo‘zg‘atish chulg'ami va rostiash reostati) va b — kontaksiz (bunda: ChQ — cho'tkasiz qo‘zg‘atgich va uning: 1 — qo‘zg‘atish va 2 - yakor chulg‘amlari, 3 — yarim o‘tkazgichli to‘g‘rilagich); d — o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish prinsipiga oid chizma (bunda: Y0‘ — yarimo‘tkazgich; r — rostlash reostati); d — o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish avtomatik sistemasining strukturali sxemasi (bunda: KT — kuchlanish transformatori, TT — tok transformatori, TST - to‘g‘rilagich sxemaning transformatori, QAR - qo‘zg‘atishni avtomatik rostlash qurilmasi, 7To‘g‘ — tiristorli to‘g‘rilagich, HB — himoya bloki, SG — sinxron generator).
zanjiridagi reostat yordamida rostlanadi (o‘zgartiriladi). Qo‘zg‘at- gichning qo‘zg‘atilishi o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish sxemasi (18.4,t/-rasm) yoki mustaqil qo‘zg‘atish sistemali alohida o‘zgarmas tok generatori (“qo‘zg‘atgichni qo‘zg‘atgich — QQ”)dan amalga oshiriladi.
O'rta va katta quwatli sinxron generatorlarda qo‘zg‘atish tokini rostlash jarayoni avtomatlashtirilgan bo‘ladi (18.4,c-rasm) .
Katta quwatli turbogeneratorlarda — ayrim holda qo‘zg‘atgich sifatida yuqori chastotali induktor tipidagi o‘zgaruvchan tok generatorlari qo'llaniladi (18.4,6-rasm). Bunday generatorning chiqishida yarimo‘tkazgichli to‘g‘rilagich ulangan bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda amalda ventilli qo‘zg‘atish sistemalari keng qo‘llanilmoqda, chunki bu holda elektromagnit inersiyasi katta bo‘lgan elektr-mashinali qo‘zg‘atish sistemasiga nisbatan qo‘zg‘atish tokini rostlash tezkorligi va, demak, ishonchlilik ancha oshadi.
Ventilli qo‘zg‘atish sistemasini uchta turga bo‘ladilar: o‘z-o‘zini qo‘zg‘atishli, mustaqil qo‘zg‘atishli va cho‘tkasiz qo‘zg‘atishh sistemalar.
|
| |