MA’RUZA №14
Mavzu: Flotatsiya usulida boyitish

|
MA’RUZA №14
Mavzu: Flotatsiya usulida boyitish
|
bet | 54/90 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #154290 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (2)MA’RUZA №14
Mavzu: Flotatsiya usulida boyitish
Reja:
1. Foydali qazilmalarni flotatsiya usuli bilan boyitish jarayoni haqida umumiy ma’lumotlar
2. Hozirgi zamon flotatsiya jarayonining shakllanishi
3. Minerallarni suv bilan ta’sirlanishi
Tayanch iboralar: suv sarfi, namlanish, namlanmaslik, reagent, muxit rN i, zichlik, diafragma, porshen, yiriklik, texnologik sxema, boyitish maqsulotlari, komponentning miqdor, boyitish mahsulotlari, ajralish, chiqindining chiqishi, boyitilish darajasi, qisqarish darajasi
Foydali qazilmalarni flotatsiya usulibilan boyitish (keyinchalik oddiy qilib flotatsiya deb yuritamiz) minerallar sirtlarining xossalari har xilligiga asoslangan.
Mineral zarrachalarning o‘lchamlari qancha kichik bo‘lsa, ularning solishtirma sirt yuzasi (sm2/g) shuncha katta bo‘ladi va sirt xossalarining farqi oshib boradi. Flotatsiya jarayonida qatnashayotgan moddalar majmuasiga «flotatsion sistema» deb qarasak, bu sistema ko‘p jinsli, ko‘p fazali, ko‘p a’zoli va dispers sistemadir, chunki flotatsiya jarayonida xar xil kattalikdagi, xossalari turlicha bo‘lgan qattiq zarrachalar, suyuqlik (suv), gazlar (havo), suvda eriydigan va erimaydigan reagentlar qatnashadi.
Qisqacha qilib, hozirgi zamon flotatsiya jarayoniga quyidagicha ta’rif berishimiz mumkin: flotatsiya – suvli suspenziyada muallaq harakatlanayotgan mayda, qattiq zarrachalar ichidagi kerakli minerallarni shu sistemaga yuborilgan havo pufakchalariga yopishib, pufakchalar bilan yuqoriga suzib chiqish va ko‘pik tarkibida to‘planish qobiliyatiga asoslangan minerallarni saralash usulidir.
Flotatsiyaning samarasini ta’minlash uchun suspenziyaga kerakli zarrachani havo pufakchaga tanlanib, mustahkam yopishishini oshiruvchi har xil moddalar – flotoreagentlar qo‘shiladi. Flotatsiya hodisasi, mexanizmi va tabiatida asosan molekulalararo tortishish kuchi yotadi.
Flotatsion sistemada qatnashayotgan har bir faza molekulasining sirtqi qatlamlarining ahamiyati katta ekanligini e’tiborga olish kerak. Jism (zarracha) ichida turgan molekulalar o‘ziga o‘xshagan molekulalar qurshovida bo‘lib, energetik kompensatsiyalangan bo‘ladi (erkin energiyasi nolga teng bo‘ladi). Ulardan farqliroq, chekadagi qatlamda (sirtda) joylashgan molekulalar, ularni ustida turgan molekula bo‘lmaganligi sababli, ular energetik kompensatsiyalanmagan, ya’ni ularda erkin sirt energiyasi bo‘ladi. Bu energiya, (1sm2 yuzaga nisbatan) solishtirma erkin sirt energiyasi deb ataladi va Dj/sm2 bilan o‘lchanadi.
Molekulalararo ta’sirlanish kuchining o‘lchami qilib, ularni qutblanganligi (polyarnost) qabul qilingan. O‘z navbatida qutblanganlik – erkin sirt eergiyasiga (σ), dielektrik doimiyligiga, dipol momentiga, yashirin bug‘lanish issiqligiga, molekulyar bosimga va boshqa molekulyar xossalarga bog‘liq bo‘ladi.
Bu xossalarning qiymatlari fazaning qutblanganligi oshib borgan sari oshib boradi. Suyuqliklar ichida – yuqori qutblangani suv, keyin – spirtlar, organiq kislotalar, murakkab efirlar va aminlar turadi.
Eng past qutblanganlari (appolyar) – to‘yingan uglevodorodlardir (geptan, geksan va boshqalar).
Qutblanganlik oshib borgan sari ularning assotsiyalanishga, kompleks hosil qilishga va salvatlanishga moyilligi oshib boradi.
Qattiq jismlar ichida yuqori qutblangan moddalarga ionli durlar (masalan, Na+Cl=, Ca+SO4= va boshqalar) va oksidlangan minerallar, karbonatlar, sulfatlar, oksidlar va kvars kiradi.
Past qutblanganlarga – organiq birikmalarning durlari (parafin), havo fazasi, grafit, oltingugurt, ko‘mir va sulfidli minerallar kiradi.
CHegara sirt tashkil qiluvchi fazalarning biri boshqasidan (masalan, qattiq faza suyuq fazaga tegib tursa) erkin sirt energiyasi bilan farq qiladi. Ularning ayirmasi, shu chegara sirt energiyasi deb aytiladi (masalan, σsuv-havo, σmineral –suv va boshqalar).
Qattiq jismni biror suyuqlik bilan namlanishi va uning sirtida tarqalishi, ularning qutblanganliklarining farqiga bog‘liq. Qutblanganlik farqi qancha kichik bo‘lsa, qattiq modda, shu suyuqlik bilan yaxshi namlanadi, aksincha, qutblanganlik farqi katta bo‘lsa qattiq modda namlanmaydi, suyuqlik uning yuzasida tomchi bo‘lib turaveradi.
Suv kvarsni yaxshi namlaydi, chunki ikkalasi ham yaxshi qutblangan. parafin, ko‘mir, grafit yuzasida suv tomchi bo‘lib turadi, chunki suv kuchli qutblangan, parafin, ko‘mir, grafit kuchsiz qutblangan. Ularning qutblanganliklari ayirmasi katta. Aksincha, uglevodorodlar, yog‘lar kuchsiz qutblanganliklari sababli, parafinga o‘xshagan moddalarni yaxshi namlaydi. Masalan: suv bilan havoning qutblanganlik farqi 72,75×10-3 Dj/m2, havo bilan geksan (uglevodorodli yog‘) niki esa 18,41×10-3 Dj/m2, ya’ni 4 marta kichik. Suv bilan geksanniki 50×10-3 Dj/m2.
Suv – havo va suv – uglevodorodniki kichik bo‘lganligi, flotatsiya jarayoni uchun katta ahamiyatga ega. Flotatsiya jarayonining mexanizmini tushunish uchun, termodinamikaning ikkinchi qonuniga murojaat qilish kerak. Unda o‘ralgan har qanday sistema o‘zicha muvozanat holatga o‘tish uchun intiladi. Masalan, issiqlik issiqroq jismdan sovuqroq jismga o‘tadi; suv baland joydan past joyga oqadi va hokazo. Demak, termodinamikaning ikkinchi qonuni o‘z-o‘zidan yuz beradigan hodisalar yo‘nalishi haqida fikr yuritishga imkon beradi.
Tashqaridan energiya sarflanmay boradigan jarayonlarga o‘z-o‘zidan boradigan jarayonlar deyiladi. Flotatsiya o‘z-o‘zidan yuz beradigan hodisalarga mansub bo‘lib, flotatsiya jarayoni amalga oshirilganda sistema erkin energiyasining kamayishi kuzatiladi. Masalan: kvars yuzasiga suv tomchisi tomizilsa, u yoyilib ketadi, havoni siqib chiqaradi. Bunga sabab, kvars bilan havoning qutblanganlik darajalari farqi esa katta, kvars bilan suvning kutblanganlik darajasi esa kichik. Suv tomchisini parafin yuzasiga tomizilsa, u tomchi holda qoladi, chunki ularning qutblanganlik darajalarining farqi katta, parafin-havoniki esa kichik. Buni quyidagicha yozilishi mumkin:
σkvars-suv <σkvars-havo
σparafin-havo <σparafin-suv
Demak, bu erda, yuza erkin energiyasi kamayishi bilan boradigan jarayonlar yuz beradi. SHu sababdan, suvli muhitda parafin zarrachasi havo pufakchalariga yopishib yuqoriga suzib chiqadi. Bu esa flotatsiya sodir bo‘lganligini ko‘rsatadi.
Flotatsiya jarayoni, suv va minerallarni kuchli aralashtirish va unga har xil usullar bilan havo pufakchalarini yuborish bilan olib boriladi. Bunda suvda namlanmaydigan zarrachalar (minerallar) havo pufakchalariga yopishib yuqoriga suzib chiqadi va ko‘pik hosil qiladi. Ko‘pik kurak yordamida tinimsiz boshqa idishga o‘tkazilib turiladi. Ko‘pik so‘ndirilgandan so‘ng – boyitma (konsentrat) deb ataluvchi mahsulot olinadi.
Suvda namlanadigan zarrachalar (gidrofil) ko‘pikka o‘tmay, flotokamerada qoladi va kamera mahsuloti yoki chiqindi (xvosti, otxodi) deb ataladi. Ba’zida buni teskarisi ham sodir bo‘lishi mumkin, bu teskari flotatsiya deb yuritiladi.
Rudada bir nechta foydali komponent bo‘lsa (masalan, ruh, qo‘rg‘oshin, mis, molibden) oldin kollektiv boyitma olinib, so‘ngra kollektiv boyitma qayta flotatsiyalanib, foydali komponentlar alohida-alohida boyitmalarga ajratiladi va bu jarayon selektiv flotatsiya deb ataladi.
Boyitishning flotatsiya usuli metallurgiyada, kimyo sanoatida, qurilish sanoatida, geologiyada, meditsinada, biologiyada, qishloq xo‘jaligida ishlatish mumkin.
|
| |