Psixikaning fiziologik mexanizmlari

|
Psixikaning fiziologik mexanizmlari
|
bet | 4/125 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #154263 |
Bog'liq Umumiy pedagogika va psixologiya uslubiy ko\'rsatma 2023Psixikaning fiziologik mexanizmlari.
Psixikaning reflektor tabiati, xususiyati to‘g‘risida mulohaza yuritilganda rus olimi I.M.Sechenov va uning shogirdlari tomonidan to‘plagan materiallar tasavvur etiladi. I.M.Sechenovning «Bosh miya reflekslari» nomli asarida qatʼiy ravishda fikr bildirishicha, «ong va ongsiz hayotning barcha harakatlari ro‘y berish usuliga ko‘ra reflekslardan iboratdir». Psixik hodisa sifatida ongning harakati tanasiz ruhning xususiyatiga emas, balki tadqiqotchining mulohazasiga qaraganda, ro‘y berish, vujudga kelish usuliga, tuzilishiga binoan refleksga o‘xshash xislatga ega bo‘lgan jarayondir. Shundan kelib chiqqan holda fikr yanada rivojlantirilsa, psixik (ruhiy) hodisa insonning shaxsiy g‘oyalarini, xissiy kechinmalarini, sezgi va idrok jarayonlarini o‘zi ko‘zatish jarayonida aks etuvchi voqelikdangina iborat emas. Balki u refleks singari tashqi qo‘zg‘atuvchilarning taʼsirini va unga javoban bildiriladigan harakat reaktsiyasini ham o‘zida mujassamlashtiradi.
I.M.Sechenovning fikricha, psixik hodisa bus-butun (yaxlit) reflektor harakat tufayli yuzagakeluvchi va uning mahsuli bo‘lishi bilan birga ham vujudga kelmagan, lekin taʼsir o‘tkazish ehtimoli mavjud kutilmadan boxabar qiluvchi omil funktsiyasini ham bajaradi, yaʼni ilgarilab ketuvchi bashorat vazifasini ijro etadi. Bunday dadil ilmiy mushoxadalar psixik jarayonlar umuman qanday rol o‘ynashi mumkinligi, ularning o‘rni to‘g‘risida tasavvurga ega bo‘lish uchun moddiy negizni vujudga keltiradi. Psixik jarayonlar organizmda signal va boshqaruv (regulyativ) funktsiyasini ijro etib, o‘zgaruvchan shart-sharoitlarga harakatni moslashtiradi, shuningdek, mazkur daqiqada yuqori samaraga erishishni taʼminlaydi. Psixik jarayon miyaning bo‘limlari (tarkibiy qismlari) funktsiyasi tariqasida tashqi olam ( borliq ) to‘g‘risidagi axborotning qabul qilinishi, saqlanishi, qayta ishlanishni o‘zida mujassamlashtiruvchi javob faoliyatining idora qiluvchisi hisoblanadi. Shuning uchun odamlarning bilimlari borliq to‘g‘risidagi tasavvurlari, shaxsning shaxsiy tajribalarning yig‘indisi (majmuasi) reflektor harakat tarkibiga kiradi. Shunday qilib, psixik hodisalar deganda miyaning tashqi ( qo‘rshab turgan olam ) va ichki fiziologik tizimdagi organizmning holati) taʼsirlarga javobini tushunmoq kerak.
Shuni taʼkidlab o‘tish joizki, I.M. Sechenov psixikaning reflektorligi va faoliyatning psixik jihatdan boshqarilishi taʼlimotini xaspushlab berdi. Bu ilgor g‘oya, muhim taʼlimot, nazariya rus olimi I.P.pavlov ( 1849-1936) tomonidan eksperimental tasdiqlandi va xususiy holatlarda keng kulamda yaqqqollashtiriladi. I.P.Pavlov ham odamlarning, ham hayvonlarning tashqi muhit bilan o‘zaro harakati miya bilan boshqarilishi qonuniyatini ochgan edi. Uning mazkur qonuniyatlarga ta’luqli qarashlari yig‘indisi birinchi va ikkinchi signallar tizimi to‘g‘risidagi taʼlimot tarqasida fan olamida arzigulik mavqe egalladi.
Tevarak – atrof muhitdagi narsa va hodisalarning ko‘rinishi, eshitilishi, hid tarqatish, yengil yoki og‘irligi, qattiq yoki yumshoqligi kabilar hayvonlar uchun shartsiz qo‘zg‘atuvchi signal bo‘lib xizmat qiladi, keyinchalik ular shartli refleksga aylanishi mumkin. Hayvonlar o‘z xatti-harakatlarida, I.P.Pavlov taʼbiri bilan aytganda, birinchi signallar sistemasining signallari(«birinchi signallar«)ga rioya etadilar. Binobarin, ularning psixik faoliyati birinchi signallar sistemasi bosqichida amalga oshadi va unga o‘zluksiz ravishda amal qiladi. Inson faoliyati va xulq-atvori uchun ham birinchi signal sistemasining signallari (yaqqol, tasavvurlar, timsollar, obrazlar ) ularni boshqarishi, yo‘naltirish, harakatlantirishi faollashtirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, yo‘l qoidalari, avtomobil, elektrovoz signallari, xavf-xatar belgilari shaxs uchun muhim rol o‘ynaydi. Shuni unutmaslik kerakki, insonning xulq-atvorini signal qo‘zg‘atuvchilar mexaniq ravishda boshqarmaydi, balki mazkur qo‘zg‘atuvchilarning miyaga o‘rnashib qolgan timsollari, yaʼni signallari boshqarib turadi. Muayyan timsolga ega bo‘lgan timsollar narsa va hodisalar to‘g‘risida signal jo‘natadi, buning natijasida insonning xatti-harakatini boshqarib turadi.
Odamlarda hayvonlardan farqli o‘laroq, birinchi signallar sistemasi bilan bir qatorda ikkinchi signallar sistemasi ham mavjuddir. Ikkinchi signallar sistemasining signallari odamlar tomonidan talaffuz etilgan, qabul qilingan, eshitilgan, o‘qilgan tushunchalar va so‘zlardan (« ikkinchi signallari»dan ) tashkil topadi.Odatda birinchi signallar sistemasining signallar, o‘z navbatida so‘zlar bilan almashtiriladi, o‘zatiladi. So‘z birinchi signallar sistemasi signallari o‘rnini bosishi, umumlashtirishi va ular vujudga keltiradigan jamiki xatti-harakatlarni amalga oshirishi mumkin. Signalning ko‘zatuvchilari bilan ularning miyada so‘zlarning mazmuni, mohiyati, maʼnosi tarzida mujassamlashuvini o‘zaro tafovutlash maqsadga muvofiq. Mobodo, so‘zning maʼnosi shaxsga tanish bo‘lsa, u holda uning xulq-atvorini boshqara oladi, tabiiy yoki ijtimoiy muhitga moslashuvini taʼminlashga yordam ko‘rsatadi.Аgarda so‘zning maʼnosi notanish bo‘lsa, u odamga faqat birinchi signallar sistemasining signallari tarzida taʼsir o‘tkazadi yoyinki shaxs uchun mutlaqo qiymatsiz, ahamiyatsiz narsaga aylanib koladi. Yuqoridagi mulohazalardan qilib chiqqan holda psixika obʼektiv borliqning subʼektiv obrazning voqilik tarzida miyada aks etishi deb baholash mumkin.
Psixikaning aks ettirish imkoniyatini to‘g‘ri, oqilona talqin qilish uchun bilish nazariyasi, bilish manbalari, shakllari, uslublari, haqiqatni o‘lchash mezonlari, vositalari, yo‘llari kabilarga ilmiy yondashish lozim. Psixikani o‘rganishda obʼekt bilan subʼektning hamkorlikdagi xatti-harakatini hisobga olish shaxsning borliq to‘g‘risidagi bilimlarning chinligi, inʼikosning o‘xshashligi muammolar yechimini topishga puxta negiz hozirlaydi.
Psixologiya fani psixikani o‘rganishning tadqiqot metodlariga, yaqqol vazifalariga, izlanishning rang-barang mavzulariga ega bo‘lib, vaziyat va shart-sharoitidan kelib chiqqan holda ularga murojaat qiladi.
Psixika faollik xususiyatiga ega bo‘lib, u mayllarda, maqbul yechimni qidirishda, xatti-harakat variantlari ehtimolligini hayoldan o‘tkazishda, undashda, turtkillarda o‘z ifodasini topadi. Xuddi shu bois psixik aks ettirish ( inʼikos) sust narsa emas, balki u harakat, xatti-harakat, taʼsir, o‘zaro taʼsir kabilarni tanlash, qiyoslash, izlash, ajratish bilan bevosita alaqador shaxs faoliyatining muhim jabhasi sanaladi.
P.K.Аnoxin va А.N.Berenshteyn nazariyalariga asoslangan holda psixikaning mavjudligi harakatning izchil dasturini(programasini) tuzish, oldiniga ichki rejada ish bajarish, xulq-atvordagi ehtimol ko‘rinishlarini tanlash, bosqichlarini amalga oshirish tufayli harakat qilish imkoni tug‘iladi.
Tabiatshunos olimlarning mulohazalaricha, biologik evolyutsiya jarayonida shaxs psixikasi xulq-atvorini boshqarishning alohida apparati tarzida paydo bo‘ladi, sifat jihatidan o‘zgarib boradi. Ijtimoiy muhit, shaxslararo munosabat, jamoaviy, oilaviy turmush (hayot) qonunlari, qonuniyatlari taʼsiri ostida odamlar shaxsga aylana boshlaydi ( ijtimoiylashuv natijasida), ularning har birida mikromuhitning, kamol topgan tarixiy sharoitning izlari o‘z aksini qoldiradi. Umumiylik (etnik) bilan xususiylik (shaxslilik) o‘rtasida o‘zaro uyg‘unlik hukm sursada lekin alohida olingan insoniylik xulq-atvori, xatti- harakatlari shaxsiy xususiyat kasb etadi.
Yuqorida yuritilgan mulahazalardan kelib chiqqan holda psixologiya faniga taʼrif berish mumkin. Psixologiya – voqelikning miyada obraz tarzida yuzaga keltiruvchi psixik omillar, jarayonlar, holatlar, qonuniyatlar, xossalar, vaziyatlar, xislatlar, fazilatlar, mexanizmlar to‘g‘risidagi fondir. Insonning shaxsiy xususiyatiga ega bo‘lgan xulq-atvori va faoliyati voqelikning miyadagi obrazlar yordami bilan boshqarilib turadi.
|
| |