Detallar yuza g’adir-budirliklari bo’yicha yeyilmani aniqlash usullari

Detallar yuza g’adir-budirliklari bo’yicha yeyilmani aniqlash usullari
Detallar yuza g’adir-budirliklari bo’yicha yeyilmani aniqlash usullari
Yuqorida aytilganidek ishqalanish jarayoni sodir bo’lishi uchun ikki qattiq jism bir-biriga nisbatan kontaktda (tegishuvda) bo’lishi shart. Demak, ishqalanish jarayoniga tutashuvdagi ikki jism yuzasi qatlamlarining xususiyatlari, ya’ni jism yuzasining fizika-mexanikaviy xususiyatlari va uning mikrogeometriyasi muhim ta’sir ko’rsatadi.
Yuza qatlamlarining fizika-mexanikaviy xususiyatlari detal materialining hajmiy xususiyatlaridan katta farq qiladi. Chunki yuza qatlamlari oksidlangan bo’ladi, yuza qatlamlari holati unga ishlov berish xarakteriga bog’liq bo’ladi, ya’ni mexanikaviy ishlov berish davrida yuza qatlamlari plastik deformatsiyaga (puhtalanishga) duchor bo’ladi. Oksidlanish va plastik deformatsiya (puhtalanish) yuza qattiqligining detalning ichki qatlamlari qattiqligiga nisbatan oshib ketishiga olib keladi.
Yuza mikrogeometriyasining ta’siri yuzalarning ideal silliq, bo’lmasligi, ya’ni mikro va makro notekisliklardan iborat ekanligi tufayli bo’ladi. Detal yuzasiga texnologik ishlov berish jarayonida yuza sirtida mikrorelef-texnologik g’adir-budirliklar hosil bo’ladi. Detalning ishlash jarayonida bu g’adir-budirlik o’zgarishi mumkin, ammo yo’q bo’lib ketmaydi. Detal yuzasining ideal sillik, yuzadan toyishi (og’ishi, chetga chiqishi) ikki xil bo’ladi: g’adir-budirlik va to’lqinsimonlik. Undan tashqari, detal yuzasiga texnologik ishlov berish jarayonida bir marotabagina (doimo qaytarilmaydigan) xatolik ham ro’y berishi mumkin. Bunday xatoliklar makrotoyish (makroog’ish) deb ataladi (4.1-rasm). Mikrotoyish g’adir-budirlik va to’lqinsimonlik turlariga ega.
Makrotoyish esa qavariqlik, egilganlik va konussimonlik (konusnost) turlarda bo’ladi.
G`adir-budurlik deb bazoviy uzunligi 80...800 mkm dan iborat uzunlikdagi
umumiy notekislikning qadami l = 2...800 mkm va maksimal balandligi R = 0,02...400 mkm bo’lgan notekislikka aytiladi (4.2-rasm).
Mikrotoyish
Yuza toyishi
Мakrotoyish
G`adur-
budurlik
To`lqin -
simonlik
Qavariqlik
Egilganlik
Konus-
simonlik
4.1-rasm. Yuza toyishi turlari
-
G`adir-budirlikning zaruriy sharti:
|
|
< 50 (l – g’adir-budirlik qadami;
|
|
|
|
|
|
|
Rmax – g’adir-budirlik balandligi).
To’lqinsimonlik (volnistost) deb g’adir-budirlik o’lchanganida qabul qilingan bazaviy uzunlikdan ( l=2...800 mkm dan) katta bo’lgan uzunlikdagi (L da) umumiy notekislikka aytiladi.
4.2-rasm. Qattiq jism yuzasining mikrogeometriya sxemasi.
To’lqinsimonlikning zaruriy sharti L/Hv=500...1000 (Hv — to’lqinsimonlik balandligi; L — to’lqinsimonlik qadami). Yorqin misol qilib asfalt yulning avtomobillar to’satdan yoki intensiv to’xtaydigan joyida hosil bo’ladigan to’lkinsimon o’nqir-cho’nqirlikni keltirish mumkin. Bunday o’nqir-cho’nqirlik avtomobillar svetofor yaqinida to’satdan to’xtashi yoki tik bo’lgan qiyalikdan tushishi davrida hosil bo’ladi. Bunga shina bilan yo’l orasidagi ishqalanish kuchining katta bo’lganligi sababdir.
Yuza shaklining makrotoyishligi qavariqlik, egilganlik, konussimonlik
turlariga ega bo’lib bir marotaba bo’ladigan qaytarilmas xarakterga ega va bunda notekislik qadamining balandligiga nisbati 1000 dan ortiq bo’ladi. Yuza g’adir-budirligi uning mikrorelefini hosil qiladi. G`adir-budirlikni o’lchash uchun eng ko’p tarqalgan uslub jism yuzasi notekisligini profillometr – profillograf bilan o’lchashdir. Bunday o’lchov asboblari bilan o’lchanganda hosil bo’ladigan yuza g’adir-budirlikni profillogrammalar deb ataladi.
4.3-rasm. Jism yuzasining g’adir-budurlik sxemasi.
Quyida eng ko’p tarqalgan va ishlatiladigan g’adir-budirlik parametrlariga to’xtab o’tamiz:
1. Rmax — notekislikning eng katta balandligi, bu bazaviy uzunlik (l) da o’lchangan notekislikning eng do’nglik (chiqiq) joyida eng cho’nqirlik joyigacha bo’lgan masofadir.
Tutashuv masalalarini yechish davrida Rmax dan tashqari Ra va Rt degan g’adir-budirlikning boshqa parametrlari ham qo’llaniladi. Ra – g’adir-budirlikning o’rtacha arifmetik toyishi (og’ishi) bo’lib, u quyidagicha aniqlanadi:
-
|
1
|
1
|
|
1
|
|
=
|
|
∫
|
| ( )|=
|
|
∑| |
|
|
|
|
|
0
|
|
|
|
|
|
=1
|
|
|
|
|
|
bunda y – profilning har qanday nuqtasidan uning o’rta chizig’igacha bo’lgan masofa (4.3-rasm).
Rz – g’adir-budirlikning o’nta nuqta bo’yicha aniqlangan balandligi deyilib, u quyidagicha aniqlanadi:
-
|
1
|
5
|
5
|
|
=
|
(∑|
|
|+∑|
|
|)
|
|
|
5
|
|
|
|
=1
|
=1
|
|
bunda l – bazaviy uzunlik (4.3-rasm);
Hmax – Hmin – do’nglik (chiqiq) va chuqurlik balandliklari.
g’adir-budirlik cho’qqisining egrilik radiusi (r) (4.3-rasm).
g’adir-budirlik (profil) ning tayanch egri chizig’i.
Tayanchlar egri chizig’i (opornaya krivaya) detal yuzasidagi qatlam materialining g’adir-budirlikning balandligi bo’yicha taqsimlanishini ifodalaydi.
Tayanchlar egri chizigini aniqlash uchun detal yuzi profillogrammasini qator gorizontal bir-biriga parallel bo’lgan sathlarga bo’lib chiqiladi. (4.4-rasm).
Keyin har bir sathda kesilgan g’adir-budirlikdagi, Δl1 ga teng engliklar umumiy kesmalar bo’yicha qo’yib chiqiladi va bular qiymati asosida egri chiziq hosil qilinadi. Bu egri chiziq tayanch egri chizig’i deb ataladi.
4.4-rasm. Tayanch sirtlar egri chizigini aniqlash sxemasi.
Bu egri chiziq tayanch egri chizig’i deb ataladi. 4.4-rasmning «a» qismida l masofada joylashgan g’adir-budirliklar bir necha cathlapga bo’lib chiqilgani ko’rsatilgan, «b» qismida esa bu sathlarda kesilgan g’adir-budirliklar umumiy qiymati (ΣΔl1, ΣΔl2, ΣΔl3 va x.k.) qo’yilib tayanch egri chizig’ini hosil qilinishi keltirilgan.
Amaliyotda ko’proq profilning nisbiy tayanchlar uzunligi (tp) qo’llaniladi va u quyidagi ifoda bilan topiladi:
= ( )
bunda, tp- nisbiy tayanchlar uzunligi (GOST — standart bilan reglamentlanadi
– aniqlangan bo’ladi); a – yaqinlashish — (4.4-rasm); Rmax—notekislikning eng katta balandligi (GOST—standart bilan aniqlanadi); b, γ – tayanch egri chizig’i
parametrlari.
-
bunda tm – o’rta chiziq bo’yicha olingan profilning nisbiy tayanchlar uzunligi (profillogrammadan aniqlanadi); Rp – do’nglik (chiqiq) ning eng katta balandligi (profillogrammaning o’rta chizig’idan do’nglikning eng yuqori nuqtasigacha bo’lgan masofa). Odatda Rp = 0,5 Rmax (yoki Rr= Himax – 4.3-rasmga qarang).
Tribonika faniga oid yana bir tushunchani – yuzalar yaqinlashuvi tushunchasini ko’rib chiqamiz. Yuzalar yaqinlashishi yuk ta’siri ostida g’adir-budirliklarning elastik va plastik deformatsiyalarga duchor bo’lishi sababli ro’y beradi. Bunda bir jismning g’adir-budirlik cho’qqilari ikkinchi jism tanasiga botirilib kiradi. 4.5-rasmda g’adir-budir yuzalik jismning silliq yuzalik jism bilan birlashganda ro’y beradigan yuzalar yaqinlashuvi sxemasi keltirilgan.
4.5-rasm. G’adir-budir yuzaning silliq yuzaga yaqinlashish sxemasi
|