Ikkinchi guruh - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

Ikkinchi guruh - har bir mamlakatdagi o‗rtacha daromad egalaridir, ularning
soni juda ko‗p, garchi bu guruh ichida yana o‗ziga xos tabaqalanish bo‗lsada,
umuman olganda shu mamlakatda bozorning umumiy standartini belgilaydigan,
yalpi tovarlarning asosiy xaridorlari shular hisoblanadi.
Uchinchi guruh - bir shaxs hisobiga eng kam daromad oladigan
xaridorlardan iborat. Ular aksariyat hollarda ijtimoiy ta‘minotning turli
ko‗rinishlaridan foydalanadilar, o‗z daromadlarining 80 % iga yaqinini asosiy
ehtiyojlarni qondirishga sarflaydilar.
Amaliyotda yosh mezonidan ham keng foydalaniladi. Keyingi vaqtlarda
bozorning eng yuqori sektoriga aylangan yoshlar sektori xuddi shu mezonga
asoslangan va bu sektor bozorda o‗z ishtiroki uchun kurash olib borayotgan juda
ko‗p korxonalar diqqat-e‘tiborida turadi. Jins masalasi bozorni tabiiy ravishda
segmentasiyalashning asosiy omili hisoblanadi. Ayollarning erkaklarga qaraganda
boshqacha o‗z ehtiyojlari bor, ular marketing strategiyasi vositalariga ham turlicha
139
munosabatda bo‗ladilar, shu sababli odatda bozorda ayollar sektori ajralib turadi,
kiyim-kechak, poyafzal, kosmetika bozorlarida bu sektorning o‗rni ayniqsa katta.
Bozorni tadqiq etishda ko‗proq makon omili e‘tiborga olinadi, demak,
iste‘molchilar xulqi, hatti-harakatlari, muayyan hududlar (katta shaharlar, sanoat
markazi, shuningdek tumanlar)ga mansub bo‗lishini ko‗rsatadigan ta‘sir
o‗rganiladi. Tumanlar o‗rtasidagi ijtimoiy farqlar iqtisodiyot rivojlanishiga qarab
yo‗qolib borishi, saqlanib qolishi yoki hatto kuchayib ketishi ham mumkin. Bu
farqlar tabiiy va jamg‗arilgan resurslar, shuningdek ishchi kuchi resurslari bilan
bog‗langan, urbanizatsiya jarayonlariga ta‘sir ko‗rsatadigan tegishli asosiy fondlar
bilan belgilanadi. Farqlarni keltirib chiqaradigan yana bir omil - bu fan va san‘at
markazlarining mavjudligi va ularning kengayib borishi hisoblanadi, ularning
ijtimoiy va iqtisodiy jarayonlarga ta‘siri hamma joyda yuqori kadrlanadi.
Marketing faoliyatida bu jihatlardan tashqari yana oila hayotiylik davri deb
atalmish hodisaga asoslanadigan segmentlash ham mavjud, ya‘ni davr
bosqichlariga qarab oilada o‗ziga xos ehtiyojlar va daromad hajmi vujudga keladi
Shuni ta‘kidlab o‗tish lozimki, bozorni segmentlarga ajratish va kishilarni
guruhlar bo‗yicha o‗rganish o‗z-o‗zidan xech narsa bermaydi, chunki har bir kishi
bir guruh emas, balki ko‗proq guruh a‘zosi hisoblanadi. J. Karver bu muammoni
shunday bayon etadi: «O‗rta iste‘molchi» tushunchasi xato, chunki faqat takror-
takror tasnif natijasigina guruhiy o‗xshashliklarni aniqlash mumkin, daromadlar
darajasi, irq, millat, e‘tiqod va shu kabi har qanday mezonlar bilan
qo‗shilgandagina ahamiyat kasb etadi. Masalan, millat mezonini uning atrofidagi
masalalar kompleksidan ajratib olinadigan bo‗lsa, iste‘molchi odatlarini tahlil
qilishda uning salmog‗i yo‗qolib boradi. Uning o‗zi yonma-yon turadigan
daromadlar, narxlar va boshqalar darajasi mezonlari bilan birgalikda olinganda bu
mezon muhit ta‘siriga ega bo‗ladi. Bozorni segmentlarga ajratish xaridorlarning
talab va ehtiyojlarini aniqlash masalasini hal etishning ideal vositasi bo‗la olmaydi,
ammo shunga qaramay bu usul ishbilarmonlarni bu boradagi ishlarga qiziqtirish
uchun qimmatli ma‘lumotlar beradi.
140
Iste‘mol bozori va texnik-ishlab chiqarish maqsadidagi mahsulot bozorlarini
segmentlash, xaridorning sifat marka, narx, reklama, tovar harakati shartlari
saqlash haqidagi fikrlari asosida amalga oshirilishi mumkin. Bozorning tovar
bo‗yicha segmentlanishi raqobatchilar uchun sirli bo‗lgan tovar o‗lchamlarini, bu
sohadagi raqobatchilar faoliyati va yutuqlarini sonini aniqlash imkoniyatini
kompaniya va firmalarga beradi. Bozor tovarlar bo‗yicha segmentlanganda, shu
tovar foydalanuvchilarning guruhi, ularning yo‗nalishlari, foydalanish maqsadlari,
nisbatan ahamiyatli parametrlarini aniqlash imkonini beradi.
Bozorda iste‘molchi o‗zini qanday tutishi, avvalo, uning tovar, narx haqidagi
tasavvuri, moliyaviy imkoniyatlari, didi, bilim darajasiga bog‗liq bo‗ladi. Narx
to‗g‗risidagi qaror qabul qilishda sotuvchining xulq-atvori o‗z faoliyatidan
kutiladigan samara; vositalar aylanmasi, foydali savdo chegirishlari va assortiment
samarasiga bog‗liq bo‗ladi. Raqobatchilar xulq-atvori ishlab chiqarilayotgan
tovarlarga narxlarda, yangi tovarlar chiqarish va ularni sifatini yaxshilashda
ifodalanadi. Marketingda xaridorlarni segmentasiyasida ishlab chiqarish vositalari
va iste‘mol bozorida ikki xil yondashuv bor. Chunki bu ikki xil bozordagi
xaridorlarning xulq-atvorlari ham har xildir.
Ishlab chiqarish vositalari xaridorlar ma‘lum bir tovarni korxona faoliyatini
va bozorni chuqur tahlil qilib, savdodan keladigan nafni aniq bilganlaridan
keyingina sotib oladilar. Iste‘mol buyumlari xaridorlari segmentasiya belgilari juda
xilma-xildir, bu belgilarni tanlash jarayoni juda murakkabdir.
Geografik belgilar o‗zi ma‘muriy chegaralanishini, erni holatiga qarab
bo‗linishini, iklimiy bo‗linishlarni o‗z ichiga kiritadi. Masalan, xaridor qaysi
ma‘muriy hududiy chegarada ko‗proq joylashgan. Respublikamizda 13 ta hududiy
bo‗linmalar bor. Bu bo‗linmalar bir-biridan aholini zichligi, soni va ijtimoiy-
iqtisodiy darajasi bo‗yicha farq qiladi. Aholining ham sotib olish imkoniyatlari har
xildir. Shuningdek, bu hududiy bo‗linmalar erning holatiga qarab ham bir necha
guruhlarga bo‗linishi mumkin. Masalan, serhosil, sersuv vodiylar, yangi
o‗zlashtirilgan erlar, dasht, cho‗l, yarim cho‗l zonalari. Xaridorlarni segmentlarga
bo‗lishda respublikamizda hisobga olinishi zarur bo‗lgan belgilardan yana biri,
141
aholini urbanizatsiya darajasidir. YAna hozirgi vaqtda respublika aholisining faqat
40-45 % igina shaharlarda yashaydi, qolgan 55-60 % aholi esa qishloqlarda
yashaydi. Bu esa aholining tovarlarga bo‗lgan ehtiyojlarining xususiyatini
aniqlashga ta‘sir qiladi.
Demografik ko‗rsatkichlar ham iste‘mol buyumlariga bo‗lgan ehtiyojlarni
shakllanishiga katta ta‘sir etadigan faoliyatlardan hisoblanadi. CHunki
xaridorlarning yoshi o‗zgarishi bilan tovarlarga munosabati o‗zgaradi.
Respublikamizda olib borilayotgan marketing faoliyatlarida aholi asosan 5 guruhga
bo‗linadi:
* maktab yoshigacha;
* maktab yoshida;
* 18-30 yoshgacha;
* 30-50 yoshgacha;
* 50 yosh va undan kattalar.
Bu bo‗linish respublikamiz aholisini ilmiy-psihologik xususiyatlaridan kelib
chiqadi. Iste‘mol buyumlariga bo‗lgan ehtiyojlarni shakllanishida mamlakatdagi
oilalarni katta-kichikligi muhim ahamiyatga ega. Marketingda asosan mamlakat
aholisi oilasining soni bo‗yicha 3 guruhga bo‗linadi: 1-2 kishi, 3-4 kish, 5 va
undan yuqoriroq. Bu bo‗linish ko‗pgina mamlakatlarda qabul qilingan.
Marketingni boshqarishda alohida e‘tibor berilayotgan segmentasiya belgisi -
bu xaridorni sotib olishdagi xulq-atvoridagi belgilari hisoblanadi. Filipp Kotler
o‗zining kitobida bir necha belgilarni ko‗rsatib o‗tadi. Ular quyidagilar:
Tovarni sotib olish sababiga ko‗ra doimiy, alohida sabablarga ko‗ra.
Sotib olishdan manfaatiga ko‗ra: sifati, xizmat ko‗rsatish turlari, iqtisod
qilish uchun.
Foydalanuvchi sifatidagi o‗rniga qarab:
* foydalanmaydigan;
* oldin foydalangan;
* doimiy foydalanuvchi;
* yangi foydalanuvchi;
142
* endi foydalanmoqchi bo‗lgan;
* tovarlarga bo‗lgan munosabatga qarab.
Yuqorida aytib o‗tilgan belgilar xaridorni xarakterini to‗la-to‗kis ochib
berishga, uni tovarga bo‗lgan munosabati va sotib olish imkoniyatini aniqlashga
imkoniyatini aniqlashga yordam beradi.
|