Ovqatlanish tartibi va ovqatlanish gigiyenasi

Ovqatlanish tartibi va ovqatlanish gigiyenasi
Bolaning bir kunda yeydigan ovqati shu vaqt ichida sarf etilgan energiya o‘rnini qoplashi
va o‘sishni ta’minlashi kerak. Bolalarni ovqatlantirishda ovqat tarkibidagi mahsulotlar
nisbatini olish kerak. Umumiy ta’lim maktablarida va maktab internatlarida birinchi
68
smenadagi o‘quvchilarga ertalabki nonushta 7.30 dan 8 gacha bir kunlik ratsionning 25%,
ikkinchi nonushta 11-12 da ratsionning 15-20% ni, maktabdan qaytgandan so‘ng tushlik
eyishi kerak, bu ratsionning 35% tashkil etadi, kechki ovqat 19-20 da ovqat ratsionini
2025% tashkil etishi kerak.
Oziqa moddalari energiya manbai va qurilish materiali hisoblanadi. Shuning uchun
ular to‘la qimmatli ovqat eyishlari kerak. Shundagina ular yaxshi o‘sadi, turli kasalliklarga
chidamli bo‘ladi. Bolalar ovqati barcha zaruriy moddalardan, o‘simlik va xayvon
mahsulotlaridan, sifatli mahsulotlardan va etarli darajada bo‘lishi, to‘q tutishi kerak.
Ovqatlanish tug‘ri tashkil qilish katta ahamiyatga ega. o‘rta maktab o‘quvchilari 4 marta
ovqatlanishlari, nimjon bolalar tez-tez ovqatlanishlari zarur. Ovqatlanishda shaxsiy
gigiyenaga, stol atrofida o‘zini tutishga, dasturxon go‘zalligiga rioya qilish kerak. Hayotda
ovqatdan zaharlanish ko‘p uchrab turadi. Zaharlanish bakterial va bakteriyasiz turlariga
bo‘linadi. Bakterial zaharlanish turiga salmonellyoz kiradi. Bu salmonellalar tushgan
ovqatni eganda rivojlanadi. Bu ovqat turlariga go‘sht, tuxum, sut mahsulotlari kiradi.
Bundan tashkari pichoq taxtalar, stollarda, qo‘lda bu mikroblar bo‘lishi mumkin. Ular
pashsha, sichqon, kalamush, it, mushuk orqali ham yuqadi. Zaharlanish belgilari: bir kun
o‘tkach o‘t rufagi atrofida ogriq paydo bo‘ladi, qusadi, ich ketadi, bosh og‘riydi,
tirishishadi, sovuq ter bosadi.
Botulizm. Tabiatda keng tarqalgan botulinus tayokchasi bilan zararlangan ovqatni iste’mol
qilish orqali odam o‘tkir zaharlanadi. Odam zaharli konservalar, quziqorin, tuzlangan
baliq, dudlangan mahsulotlar, go‘sht orqali yukadi. Bir necha soat o‘tgach zaharlanish
belgilari paydo bo‘ladi: muskullari bo‘shashadi, ko‘zi yaxshi ko‘rmaydi, og‘zi quriydi,
nutqi buziladi, yutishi qiyinlashadi, nafas olishi qiyinlashib, bemor halok bo‘lishi mumkin.
Stafilokokklardan zaharlanish. Terisiga yara chiqqan, angina, konvyuktivit bilan og‘rigan
kishilar infeksiya tashuvchi bo‘ladilar. Odamning tomog‘ida, burun shilliq qavatida, terida,
ichagida kasallik mikroblari bo‘ladi. Bu mikroblar sut, baliq, mahsulotlarida, sabzavotlarda
69
bo‘ladi. Bunda odam qusadi, qorinda og‘riq paydo bo‘ladi, harorat ko‘tariladi. Dizentiriya,
dizentiriya tayokchalari orqali yuqadi. Asosan iflos qo‘l orqali o‘tadi va nihoyatda yuqumli
hisoblanadi. Bola tez suv yo‘qotadi, harorat ko‘tariladi, ich ketadi va ba’zida qon aralash
bo‘ladi. Bakteriyasiz zaharlanishga qo‘ziqorindan, qo‘rg‘oshindan, bodom, o‘rik, olxo‘ri,
shaftoli danagidan zaharlanish kiradi. Ovqatdan zaharlanishning oldini olish uchun
maxsulotlarni to‘g‘ri saqlash, sanitariya-gigiyena, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish
kerak.
Tirik organizm ichki muhit barkarorligini saqlash uchun, organizmga kirgan oziqa
moddalar, suv, havo va boshqa moddalarning almashinish qoldiqlarini tashqi muhitga
chiqarib turishi shart. Chunki moddalar almashinuvi qoldiqlari siydikchil, siydik kislota,
kreotinin va shunga o‘xshash moddalar miqdori qonda ortib ketsa, organizm zaharlanadi.
Organizmga dori sifatida yoki boshqa vaziyatda kiritilgan yot moddalardan tashqari,
organizm ichki muhiti muvozanatini saqlash uchun kerakli moddalarni chiqarishi ham
shart.
Organizmdan tashqariga ajraluvchi chiqindi moddalarni ekskretlar deb ataladi. Ajratuvchi
organlarni ekskretor deyiladi. Ekskretor organlarga nafas yo’li, teri, ichak yo’li va buyrak
kiradi.
O‘pka orqali karbonat angidrid, qisman suv, efir, xloroform va yengil uchuvchi gazlar
ajraladi.
Teri orqali qisman suv, tuzlar, mikroelementlar, azot almashinish qoldiqlari va siydikchil
moddalar ajraladi.
Hazm yo’li orqaili esa hazm bo‘lmagan oziqa moddalar qoldiqlari , metal tuzlari, qisman
suv, ba’zi dorilarning va organik buyoklarning qoldiqlari ajraladi.
Hayot ketaveradi, sizni tajribangiz va mehnatdagi tirishqoqligingiz qayd qilinadi.
Hozir siz rahbarlik lavozimida ishlaysiz. Hayajonlanish yuklamasi oshdi, jismoniysi
tushub ketadi. Yana bunga harakatcha telefonga u shunday epchillik bilan u sizni bir joyga
70
o‘tkazib qo‘yib vaqtni egallaydi. Kundan-kunga tinchligingiz barchasi ko‘ngildagidek va
chiroylidek. Lekin sizning yuragingiz ko‘ngilsiz voqea to‘g‘risida ogohlantiradi! Siz
narvon bo‘ylab chiqayotganingizda, u qanday urayotganini quloq berib eshitasiz! Nafas
olish qiyinlashadi! Ajablanarli joyi yo‘ q, endi siz uchinchi qavatga chiqish uchun, liftni
kutmoqdasiz. Yana qisqa vaqt o‘tgandan keyin, siz eng avvalo zinapoyaga oyog‘ingizni
qo‘yishingizdan oldin, validol tabletkasini og‘zingizga solib so‘rasiz. So‘ngra harakat
me’erini pasaytirasiz va o‘zingizni har bir nafas olishingizni di q qat bilan eshitasiz. Bu
g‘amgin bo qish siz uchun emas! Ana shuning uchun o‘zingizga murosasiz, siz zo‘r berib,
sabr-toqat bilan, muntazam ravishda yillar davomida ko‘ngildagi bo‘shlikni, eng avvalo
zararli odatni va jismoniy harakatsizlikka urush e’lon qilish.
Kerakligidan ortiqroq bo‘lgan og‘irlikni muammosini hozirning o‘zida to‘xtatishni
istardik. Chunki biz birdaniga semizlikka olib keluvchi omillarni aytishimiz mumkin.
Ko‘ngildagidek hisoblash mumkinki, ya’ni keragidan ortiqcha eyish, bir me’erda
ovqatlanmaslik va kam jismoniy faollik semirishga yordam beradi. Biroq hozirgi vaqtda
etarli darajada ilmiy faktlar to‘planganki, semirish rivojlanishida asabni-hayajonlanishini
qaytadan ortishi roli haqida shohidlik qiladi. Bir qator ilmiy-tadqiqotchilarda ishonarli qilib
ko‘rsatilganki, ya’ni surunkali asab-hayajonlanishdagi zari qishda og‘irlikni o‘sishi
kuzatiladi. Bunday fakt uglevod (karbon suvlarni) almashinishi bilan bog‘liq bo‘ladi,
aynan karbon suvlarini (uglevod) yog‘ga aylanish jarayonini kuchayishi va ularni
jamg‘argan siz bu barcha faktorlarni chiqarib tashlaysiz. Buning uchun eng avvalo
o‘zingizni yoshlik yillaringizdagi normal og‘irligingizni tiklashingiz zarur.
Oqilona turmush tarzini boshlashga kurashish hech qachon kech bo‘lmaydi. Biroq
eng yaxshisi kechiktirmaslik kerak. Agarda sizni og‘irligiz normadan bir muncha oshib
ketsa, unda o‘zizga kasal sifatida munosabatda bo‘ling va tezlik bilan davolanishga
kirishish kerak. Ortiqcha og‘irlikka qarshi kurash olib borish nafaqat ov qatlanish tartibiga
(parxezga) rioya qilish yo‘li bilan balki sekin asta harakatlanish muhitini kengaytirib
71
boriladi. Buni qanday qilib yaxshilash mumkin? Bu erda faqatgina umumiy ko‘rsatmalar
bilan chegaralanib qolamiz chunki jismoniy tarbiya mashg‘ulotini metodikasi bo‘yicha
batafsil tavsiya biz tomonimizdan oldin keltirilgan.
Tadqiqot ishlarini ko‘rsatishiga ko‘ra, ortiqcha og‘irlik bilan kurashish uchun yurak
qisqarishi 120 ur / daq chastotasida, kishini g‘ashiga tegadigan yog‘larni sarflash, uzoq
davom etadigan jismoniy yuklama samarasidir. Jiddiy, biroq qisqa vaqtda bajariladigan
mashqlar kam samaralidir. So‘zsiz, bu degani barcha kishilar uchun bir hil retsept bo‘lishi
mumkin emas. Axir harakat kun tartibi hammaga ma’qul bo‘ladigani bu sizni
salomatligingizga va jismoniy tayyorgarligingizga bog‘liq bo‘ladi. Siz birinchi navbatda
sayrdan, tez yurishdan boshlashingiz kerak, sekin asta bir hafta mobaynida kamida uch
marta bir me’yorda yugurishga o‘tish kerak va 30 daqiqaga va undan ko‘proqqa etkazish
kerak, qon tomirining urish chastotasi 120 daqiqada kam bo‘lmasligi zarur. Shuning uchun
chang‘ida yurish, suzish, chini qtirish muolajalari ham foydalidir.
Jismoniy mash qlar ishtahani oshiradi, biroq shuni esda tutish kerakki: ov qatni
o‘rtacha me’yorda eyish sizga foyda keltiradi.
Noto‘g‘ri ovqatlanish bilan organizmda
toksinlar va toksinlar to‘planadi, ular mushaklarni, qon tomirlarini yopishadi va to'qimalarni
oksidlaydi. To‘g‘ri ovqatlanishsiz nafaqat yuqori sport natijalariga erishish, balki bitta qizg'in
mashg'ulotga dosh berish ham mumkin emas. Sport o‘ynash mushak to‘qimalarining eskirishiga
olib keladi, shuning uchun faqat sport ovqatlanishi orqali mushaklar hajmini kerakli darajada
ushlab turish mumkin. Suv
muvozanatini saqlashga qaratilgan muvozanatli sport dietasisiz
to‘qimalar tezda so‘na boshlaydi, ohangini va tabiatga xos xususiyatlarini yo‘qotadi.
Bolalar o‘z ota-onalarining xatti-harakatlarini nusxalashga harakat qilishlarini unutmang.
Agar chaqaloqlar bilan yerta yosh ko‘z o‘ngimda bir misol bo'ladi sog'lom yo'l hayot, ular
hatto bunday yondashuv zarurligini tushuntirish kerak bo'ladi.
Gastroenterologlarning fikricha, "tez ovqatlanish" o‘z-o‘zidan kasallikning sababi
emas. Ammo u surunkali kasalliklarning kuchayishiga olib kelishi, shuningdek, o‘tkir
72
kasallikning surunkali holatga aylanishiga hissa qo'shishi mumkin. O‘z navbatida, sog'lom
odam bu gamburger va pitsalarning barchasiga normal tarzda toqat qiladi. Bizning
kundalik ish yukimiz va hayotning aqldan ozish sur'ati bilan tez ovqatlanish haqiqatan ham
oziq-ovqat talab qiladigan oshqozonimiz uchun najotga aylanadi.
Lekin siz ularga ustunlik bermasligingiz kerak muntazam ovqatlanish va bundan
ham ko'proq, siz ularni doimiy ovqatga aylantirmasligingiz kerak. Birinchidan, "tez ovqat"
bizni kerakli miqdorda A, C, D va E vitaminlari, shuningdek minerallar va tola bilan
ta'minlay olmaydi. Bundan tashqari, tez ovqatlanish restoranlarining menyusida yangi
sabzavotlar va mevalar juda kam uchraydi.
Bunday restoranlar, shuningdek, chanqoqni qo'zg'atadigan maxsus soslardan foydalanish
amaliyoti bilan gunoh qiladi. Bundan tashqari, ularning barcha ishlab chiqaruvchilari bu
haqda xaridorga xabar berishni zarur deb hisoblamaydilar.
Shuni hisobga olish kerakki, birinchi oylarida jismoniy tarbiya bilan muntazam
ravishda shug‘ullanishda og‘irlikning kamyishi bir muncha ko‘rsatilishi mumkin. Ish
shundaki, ya’ni jismoniy mashqlar, yog‘larni sarflashga yordam beradi, shuningdek
mushak to‘qimalarini o‘sishi yaxshilanadi, u og‘irligi bo‘yicha yog‘dan og‘irroq bo‘ladi,
chunki, agarda siz o‘zingizni ovqat eyishingizni va ishtahangizni tiya oladigan bo‘lsangiz,
unda og‘irligingiz pasayish o‘rniga oshib ketishi mumkin. Lekin siz tez ozishga
shoshmang. Chunki bu sizning sog‘lig‘ingizga zarar etkazishi mumkin, ayniqsa o‘ziga xos
mavjud yurak kasalliklarida. Agarda bu jarayon sekin asta bo‘lsa, u ishonarli va xavfsiz
bo‘ladi. Siz doimiy ravishda ov qatni cheklangan miqdorda iste’mol qilishga ko‘nikma
hosil qilsangiz va muntazam ravishda jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanib tursangiz, siz
albatta muvaffa qiyatga erishasiz, hamda uni mustahkamlashga erishasiz. Tez-tez bo‘lib
turadiki, iste’mol qilinadigan ovqatni chegaralash yoki qisqartirish yordamida va siz
o‘zingizga ochlik e’lon qilish yo‘li bilan ham tezda og‘irligingizni pasaytirishga erishingiz
mumkin. Lekin bu uzoq davom etadimi? Siz ochiqib qolish to‘satdan ovqatga yopishasizu,
73
jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanishni tashlab va og‘irlik yana orta boshlaydi. Mana siz
qaerdadir semirishga qarshi kurashishga yordam beradigan yangi va samarali dorilar
haqida eshitganmisiz. Siz bilib olasiz, ulardan biri organizmda almashlash jarayonini
kuchaytiradi, bosh qalari esa ishtaxani pasaytiradi. Oddiygina qaraganda muammo xal
etildi. Tabletkalarni qabul qilindi, lekin oldingi kelishgan, xushbichim qomat, engil
harakatlar qaytib keladimi, hech qanday irodaviy kuch, chegaralash, harakat kun tartibi
haqida hech qanday qayg‘urish kerak emas. Muammolar hal etildi. Biroq vaqt o‘tadi va
hamma narsa oydinlashadi, ya’ni dori-darmonlarni ta’sir etishi vaqtinchalik, keyinchalik
salbiy ta’sir etadi va asoratlari namoyon bo‘ladi. Yana qaytadan hech qanday dori-darmon
bilan almashtirib bo‘lmaydigan har doim bo‘lib kelgan va bo‘ladigan jismoniy tarbiya va
o‘z vaqtida ov qatlanishga qaytib kelinadi.
|