nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- Ma‘ruza - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

12 - Ma‘ruza. MAVZU 12. Stabilizatorlar. Suspenziyalarning xususiy texnologiyasi, sifatini baholash. Ma‘ruza maqsadi: suspenziyalar va ularning tarkibi dori modasi va yordamchi
moddalarni fizik- kimyoviy xossalari haqida nazariy bilimlarni o‘rganish. Shuningdek nazariy
bilimlari asosida talabalar dispersion, kondensatsion usul suspenziyalarni tayyorlash va sifatini
tahlil qilishni o‘rganish.
Reja: Gidrofil moddalardan suspenziyalar tayyorlash.
Gidrofob moddalardan suspenziyalar tayyorlash.
Suspenziyalar sifatini aniqlash.
Tayanch atama va iboralar: gidrofil xususiyatli moddalar, gidrofob xususiyatli moddalar,
kuchli gidrofob xususiyatli moddalar, kuchsiz gidrofob xususiyatli moddalar, stabilisator.
Gidrofil moddalardan tayyorlanadigan miksturalar Agar dorixatda ko‘rsatilgan dori moddalar yuzasi suv bilan yaxshi xo‘llansa-yu, lekin
zarrachalari yirik bo‘lsa, suvda erib yetarli darajada turg‘un mikstura-suspenziyalar olish
mumkin. Tabiiy mayda gidrofil xossali kukunlardan tayyorlangan suspenziyalarga tatbik
qilingan omillarni, agregat turg‘unlik holatini hosil qiladigan suspenziyalarga ham tatbiqqilsa
bo‘ladi.
Rp.: Bismuthi subnitratis 4,0
Aguae Foeniculi 200,0 ml
M.D.S. 1 osh qoshiqdan kuniga 3 marta ichilsin. Ichishdan oldin chayqatilsin.
Hovonchada vismut nitrat asosini 1,5-2 ml ukropli suv bilan eziladi. Suyuq bir xil massa
olingandan keyin dasta bilan aralashtirib turgan holda suv qo‘shiladi, so‘ng hovonchani qolgan
ukropli suv bilan chayib beriladigan idishga quyiladi.
S. F. Shubin o‘zining kitobida vismut nitrat asosini jelatoza bilan stabillashni tavsiya
qilgan. Buning zarurati yo‘q. Yuqorida keltirilgan mikstura, yaxshi ezib tayyorlangan suspenziya
bo‘lib, sekinlik bilan cho‘kmaga tushadi, ammo chayqatilsa, osonlikcha oldingi holiga qaytadi.
Bu berilgan miksturada, stabillash sabablaridan biri yuza taranglik potensiali bo‘lib, vismut nitrat
asosi zarrachalarining elektrolitik parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Agar retsept tarkibiga
dispersion muxit qovushqoqligini oshiradigan modda qo‘shilsa,bu modda yuza faol modda
bo‘lmasa ham, gidrofilli moddalar bilan tayyorlangan mikstura-suspenziyalar turg‘unligi ancha
yuqori bo‘ladi. Masalan: bunday miksturalarga shakar va meva sharbatlaridan qo‘shish tavsiya
20
Ллойд В.Аллен, Гаврилов А.С. Фармацевтичесая технология изготовления лекарственных
препаратов.-«ГЭОТАР-Медиа».- Москва.-2014. (511 бет)
etiladi. Bunda dori modda oz miqdordagi sharbat bilan ezilib, hosil bo‘lgan massani qolgan
sharbat bilan, keyin suv bilan eziladi.
Sharbatlar miksturaning qovushqoqligini oshiradi, buning natijasida dori moddalarning
osilmadagi zarrachalarining cho‘kmaga tushish tezligi kamayadi va to‘gri dozalarga bo‘linadi.
Kamed eritmalari (elimlar) - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasiBog'liq farmatsevtik texnologiya Kamed eritmalari (elimlar)
Kamed eritmalari (gummiarabika, tragakant, olcha elimi) — suyuq shakli bo‗lib,
shilimshiqlar (Mucilaqines) deb umumiy nom bilan atalgan, bunday eritmalar yopishkokligi
jixatidan hamda dori moddalarni o‗rab olish xossasi jixatidan YUMBga o‗xshashliklari ko‗p.
Arab elimi eritmasi Mucilagines Gummi Arabicae — 1:30 nisbatda tayyorlanadi (IX DF).
Elim — mayda parchalar ko‗rinishida dorixonaga keltiriladi. Uni yigib olinadigan erdagi
sharoiti, vaqti va usuliga qarab tozalik darajasi turli xil bo‗lishi mumkin. Eritma tayyorlanganda
uning tarkibidagi iflosliklar eritmaga o‗tmasligi uchun bu eritmani alohida usul bilan tayyorlash
tavsiya etiladi. Tortib olingan kamed doka xaltachaga solinib, uni suv to‗ldirilgan idishga kamed
suvga bo‗kadigan qilib osiltirib qo‗yiladi.
Kamed erish jarayonida og‗irligi bilan banka tubiga bor cho‗kadi va o‗rniga yangi qism
erituvchi kirib, kamed eritma holda suvga o‗tadi. Bunda suzish (tozalash) jarayoni ham oldindan
bajariladi.
Uy sharoitida bu miksturada bijgish va achish xodisalari ro‗y berishi mumkin, shuning
uchun qorongi va salqin joyda saqlanadi.
Tragakant shilimshig‗i (Mucilago tragacanti) 1:100 nisbatda tayyorlanadi. Eritma
turg‗unligini oshirish maqsadida uning tarkibidagi tragakantni 20% miqdorida arab elimi bilan
aralashtiriladi. Uni makromolekulalari tragakant makromolekulalaridan kichik bo‗lgani tufayli
tragakantdan oldin bo‗kadi va eriydi, tragakant molekulalari orasiga joylashib uning ulkan
molekulasini soddalashtiradi.
Rp.: Mucilaginis Tragacanthae 100,0
D. S. Ichish uchun.
Pasporti: Tragakant 0,8
Arab elimi 0,2
Toza suv 100ml
V
um
=100 ml
0,8 tragakant va 0,2 arab elimi yaxshilab maydalanadi, bir xil kukun hosil bo‗lguncha,
keyin taxminan 100 ml suv bir xil massa hosil bo‗lguncha, keyin oz-ozdan qolgan suv bilan
suyultiriladi.
|
| |
Suspenziyalarning xossalari va stabillash sharoitlari

konsentratsiyasini oshirish natijasida turg‘unligini oshirmasdan koagulyasiya yuzaga keladi.
Suspenziyalarni eng kuchli ximoya qiladigan — yuqori molekulali birikmalardir. Bu
birikmalarni eritmalari nafaqat o‘zlari katta turg‘unlikka ega bo‘libgina kolmay, bu xossasini
gidrofob zarrachalarga ham olib beradi.
Ko‘rsatilgan birikmalarning stabillash xususiyati suspenziyalarda shundan iboratki,
suspenziya zarrachalari sirtida gidratli himoya qatlamini hosil qiladi hamda bu zarralarni uzun
marjonsimon makromolekula bilan o‘rab oladi.
Shunga e‘tibor berish kerakki, suspenziya va kolloid eritmalarning orasida yaqinlik bor.
Agregat dispergatsiyasi natijasida suspenziyalar zolga o‘tadi. Liofobli zollarni koagulyasiya
o‘tish bosqichida suspenziyalarni ko‘rish mumkin. Chunki, koagulyasiya tugallanish vaqti
zarrachalarni katta-kichiklikda yopishqoq massani hosil qilishi suspenziyalarga xoslikni
ko‘rsatadi.
Suspenziyalarni dori moddalardan uch xil usul bilan olish mumkin.
qattiq dori moddalarni dispersion muhitda yuqori dispersli (o‘zini tabiatiga qarab)
loyqalash yo‘li bilan.
Dispergirlash (mexaniqa) usuli.
Kondensatsiya yo‘li bilan.
Dispergirlash shundan iboratki, ko‘pol dispers moddalarni kerakli dispers darajasiga
yetkazish uchun ularni dispersion muhitda ezish mumkin. Kondensatsiya usuli asosida boshqa
qonun-qoida yotadi:
-zarrachalarni yiriklashishi va ko‘z bilan ko‘rinali holatda bo‘ladi. Ba‘zan holatlarda
cho‘kmaga tushishi mumkin.
– molekulalar birikmalarining zarrachalari yirikroq agregatlar bo‘lib, katta-kichikligi
xaqiqiy suspenziyalarga xos (kolloid zarrachalaridan o‘tish davri)
19
.
-Ma’ruza

Mavzu: Yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga mo‘ljallangan dorilar. Pediatriya amaliyotida qo‘llaniladigan yumshoq dori turlari

|
-Ma’ruza
Mavzu: Yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga mo‘ljallangan dorilar. Pediatriya amaliyotida qo‘llaniladigan yumshoq dori turlari
|
bet | 67/517 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 6,71 Mb. | | #15312 |
7-Ma’ruza
Mavzu: Yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga mo‘ljallangan dorilar. Pediatriya amaliyotida qo‘llaniladigan yumshoq dori turlari
Ma’ruza maqsadi: Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar (YaTCh) fiziologiyasining o‘ziga xos tomonlari, ularga dori tanlashning muxim yo‘nalishlarini ko‘rib chiqish; YaTChlarga mo‘ljallangan dori turlariga qo‘yilgan talablarni taxlil qilish; YaTChlarga mo‘ljallangan dori turlari texnologiyasining o‘ziga xos tomonlarini o‘rganib, amalda bajarish;Sharq tabobati namoyandasi Abu Ali ibn Sino tomonidan bolalar va YaTChlarga mo‘ljallangan dori shakllarini qo‘llash asoslarini yoritish va ularni amaliyotda qo‘llanilishini asoslash;
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-Ma’ruza
Mavzu: Yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga mo‘ljallangan dorilar. Pediatriya amaliyotida qo‘llaniladigan yumshoq dori turlari
|
YUMB va kolloid eritmalarning sifatini baholash

|
YUMB va kolloid eritmalarning sifatini baholashBog'liq farmatsevtik texnologiya YUMB va kolloid eritmalarning sifatini baholash
Tayyorlangan YUMB va kolloid eritmalar sifatini baholash qolgan dori shakllaridagi kabi,
ya‘ni xujjatlar (pasport, retsept) tekshiriladi. YOrliqlarning rangi, eritma hidi, mexaniq
zarrachalarning bor-yukligi, hajmiy chetlanishi tekshiriladi. Eritmalarda loyqalanish kuzatilishi
mumkin.
11 - Ma‘ruza.
MAVZU 11.
Suspenziya dori shakli sifatida. Suspenziya turg‗unliligiga
ta‘sir etuvchi omillar.
Ma‘ruza maqsadi: Suspenziya ta‘rifi, xosil bo‘lish yo‘llari va umumiy texnologiyasi.
Suspenziya turg‘unligiga ta‘sir etuvchi omillar (flokulyasiya, sedimentasiya, zarrachalarning
cho‘kish tezligi, zarrachalar o‘lchamining kattalashuvi)
Reja:
1. Suspenziyalar dori turi sifatida.
2.Suspenziyalar ta‘rifi, hosil bo‘lish yo‘llari.
3.Stabilizatorlar, suspenziyalarni stabillashsharoitlari.
4.Gidrofil va gidrofob moddalardan suspenziyalartayyorlash.
5.Suspenziyalar turg‘unligiga ta‘sir etuvchi sabablar.
6.Suspenziyalar sifatini aniqlash.
Tayanch atama va iboralar: flokulyasiya, sedimentasiya, zarrachalarning cho‘kish
tezligi, zarrachalar o‘lchamining kattalashuvi.
Suspenziyalar - mikrogeterogen sistema bo‘lib, qattiq dispers faza va suyuq dispers
muxitdan iborat. qattiq moddalarning suspenziyadagi zarrachalar kattaligi 0,1 dan — 1 mkm
gacha, ko‘pol dispers suspenziyalarda 1 mkm dan ortiq. Dorixona amaliyotida ko‘pincha
suspenziya holida beriladigan dorilar qattiq moddalar bo‘lib, suvda juda kam eriydigan yoki
amalda erimaydigan preparatlardan tashqil topadi. Suspenziya hosil bo‘lishidagi asosiy omil
eruvchanlik bo‘lib, shu xususda moddalar eruvchanligini o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan quyidagi
hollarda ham suspenziya hosil bo‘ladi.
Suspenziya lotincha dispergere tarqalmoq so‘zidan olingan bo‘lib, qattiq faza zarrachalari
dispers muxitda osilma holida tarqalgan bo‘ladi.
Dispers faza dispers muhitda erimasa
Eritma tarkibidagi modda miqdori eruvchanlik chegarasidan ortiq bo‘lsa.
Ikki xil tabiatli erituvchining qo‘shilishidan moddaning eruvchanligi
yomonlashsa.(Zarracha yiriklashi kuzatilada)
Eritmada erigan moddalarning kimyoviy reaksiyasi natijasida erimaydigan yangi
modda yuzaga kelsa.
Suspenziya tarkibida asosan ichishga mo‘ljallangan dori moddalar bo‘lib, bu dori turlari
murakkab tarkibli suyuq dorilar qismida ko‘p uchraydi va ularni amaliyotda mikstura deb ham
yuritiladi. Miksturaning suspenziya turi sifatida ahamiyati shundaki, suvda erimaydigan dori
moddalar yuqori darajada disperslangan (maydalangan) bo‘lib, kukunlarga nisbatan organizmga
tezrok so‘riladi va samarali davolash xususiyati bo‘ladi.
|
| |
Ichish uchun mo‘ljallangan eritmalar

Ichish uchun mo‘ljallangan eritmalar
Shu guruhdagi dorilardan eng qo‘llaniladigani bo‘lib, 195- buyruqning 2-ilovasining 2-jadvalida shu eritmalarni nomenklaturasi va texnologiyasining o‘ziga xosligi keltirilgan.
Ichish uchun mo‘ljallangan eritmalarni tayyorlashda yuqorida keltirilgan qoidalarga rioya qilish lozim: (aseptik sharoitda tayyorlanishi, hajmi 10-20 ml dan oshmasligi, stabilizatorlar va konservantlar qo‘shilmasligi, sterillanishi).
Glyukozaning 5; 10; 25 % - ichish uchun mo‘ljallangan eritmalarning texnologiyasi
Rp.: Solutionis Glucosi 5% - 20 ml
D.S. Yangi tug‘ilgan chaqaloqga ichish uchun.
Bu eritma aseptik sharoitda tozalangan suvda tayyorlanadi. Glyukozaning kerakli miqdori tozalangan suvda eritiladi va filtrlanadi. So‘ng shisha idishga 20 ml quyiladi, rezinali tiqin va alyumin qopqoqlar bilan berkitilib, 1200 S - 8 daqiqa sterillanadi.
Askorbin kislotasining 1 % li eritmalari
Rp.: Solutionis Acidi ascorbinici 5% - 20 ml
D.S. Yangi tug‘ilgan chaqaloqga ichish uchun
Askorbin kislotasi tozalangan, yangi qaynatilgan suvda eritiladi, filtrlanadi, flakonlarga to‘ldirib quyiladi, idishlar berkitilib 1000S - 30 daqiqa davomida sterillanadi. Saqlash muddati 5 kun.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni davolashda yana dibazol 0,01%, dimedrol 0,02%, kaliy iodid 0,5%, glyutamin kislotasi 1%, nikotin kislotasi 0,05%, natriy bromid 1% eritmalari keng qo‘llaniladi.
Miksturalar texnologiyasi.Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun mo‘ljallangan retsepurasida quyidagi tarkibli mikstura qo‘llaniladi:
Rp: Sol. Natrii benzoatis 2 % - 300 ml.
Natrii hydrocarbonatis 6,0
Sirupi sacchari 30 ml
M.D.S.choy koshikdan 3 mahal 1 yillik bolaga.
Bu dorini aseptik sharoitda tayyorlash kerak. Natriy gidrokarbonat ch.d.a yoki x.ch. navli, qand sharbati - yangi tayyorlangan bo‘lishi lozim. Alohida ikkita eritma tayyorlanish lozim (qand sharbatini sarg‘ayishini oldini olish uchun):
1. Rp: Natrii benzoatis
Natrii hydrocarbonatis aa 6,0
Aquae purificatae ad - 180 ml
M.D.S.
2.Sirupi sacchari 30 ml
Aquae purificatae - 120 ml
Eritmalar 1200 S- 8 daqiqa alohida sterillanadi va ishlatishdan oldin bir-biriga quyiladi.
|
Mustaqilishlash uchunsavollar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

|
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev Pdf ko'rish
|
bet | 128/163 | Sana | 24.11.2023 | Hajmi | 2,73 Mb. | | #104925 |
Bog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
231
Mustaqilishlash uchunsavollar:
1. Ekologikmavzudagiekskursiyalarningekologikmadaniyatnishakllantirishda
gio‘rninitushuntiring.
2. Mamlakatimizning ekologik ekskursiya ob’ektlarini izohlang.
3. Tabiat qo‘riqxonalari va milliy parklarda Ekskursiya xizmatini tashkil
qilishning o‘zigaxosligi nimada?
4. «O‘zbekistonda ekologik turizmni rivojlantirish konsepsiyasi»ning
mohiyatini tushuntiring.
Amaliymashg‘ulotlargatayyorgarlikko‘rishuchuntopshiriqlar:
Avvalgi mavzularda berilgan topshiriqlardan kelib chiqib, ekologiya
mavzusida ekskursiya dasturini tayyorlagan guruhning taqdimotini o‘tkazing.
Testsavollari:
1. «Baday-To‘qay» davlat qo‘riqxonasi qayerda joylashgan?
a)Qoraqalpog‘istonRespublikasida
b) Qashqadaryoviloyatida
d) Jizzaxviloyatida
e) Samarqandviloyatida
2. Chotqol davlat qo‘riqxonasi qayerda joylashgan?
a) Toshkent viloyati
b) Qashqadaryo viloyati
d)Samarqand viloyati
e) Farg‘onaviloyati
3.Zomindavlatqo‘riqxonasijoylashgan viloyat nomini belgilang.
a)Jizzax viloyati
b) Surxondaryo viloyati
d) Buxoro viloyati
232
e) Andijonviloyati
4. HisorDavlatqo‘riqxonasiqaysiviloyatdajoylashgan?
a)Qashqadaryoviloyati
b) Jizzaxviloyati
d) Surxondaryoviloyati
e) Samarqandviloyati
5. ZarafshonDavlatqo‘riqxonasiqaysiviloyatdajoylashgan?
a)Samarqand viloyati
b)Qashqadaryo viloyati
d)Xorazm viloyati
e)Surxondaryo viloyati
6.Mingbuloqtumanibuyurtmaxonasiqaysiviloyatdajoylashgan?
a)Namangan viloyati
b)Buxoroviloyati
d) Xorazmviloyati
e) Samarqandviloyati
|
| |
Ixtiol eritmasi - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

Ixtiol eritmasi — Solitionis Ichthyolum. Ixtiol sulfid, sulfat va sulfonatlar aralashmasi.
Bitumni qayta ishlash asosida olinadi. quyuq, qovushqoq, ko‗ngir rangli, o‗ziga xos hidga ega.
Suvda yaxshi eriydi, spirtda kam eriydi. Suvda eruvchanligi oson bo‗lgani uchun eritmalarni
tayyorlashda biron bir usul qo‗llash shart emas. Tayyor eritmani suzib tozalash mumkin.
Rp: Sol. Ichthyoli 5% - 200 ml
D.S. Kompress uchun
Pasporti: Ixtiol 10,0
Tozalagan suv 190 ml
V umumiy=200ml
Chinni kosachaga 10 g ixtiol solib va uni ozgina suv bilan aralashtiriladi. So‗ngra oz-
ozdan qolgan suv qo‗shiladi. Tayyor eritma paxta tampon orqali suziladi.
Ekstraktli miksturalar quyuq va quruq ekstraktlar tarkibida ozmi-ko‗pmi yopishqoq modda — shilimshiq
saqlanadi. Kraxmal va kamedlar ham ekstrakt tarkibida ko‗p uchraydi.
Rp.:
Ammonii chloridi
Extracti Glycerrhizae spissi aa 4,0
Aquae purificatae 180 ml
M. D. S. Kuniga 1 osh qoshiqdan 3 marta
Bu dorixatni tayyorlash uchun avvalo xlorid ammoniyni 1/2 qism suvda eritiladi. Ikkinchi
qism suvda chuchukmiya quyuq ekstrakti eritiladi. Buning uchun esa quyuq ekstrakt kerakli
miqdorda filtr qog‘oz ustiga tortib olib, uni hovoncha dastasiga yopishtiriladi va filtr qog‘ozga 2-
3 tomchi suv yoki 20% li spirt tomizib filtr qog‗oz ajratiladi, so‗ng hovoncha dastasidagi
ekstrakt ozgina issiq suv bilan hovonchada ezib, aralashtiriladi va undan so‗ng unga oz-ozdan
qolgan miqdordagi suv solinib suyultiriladi va beriladigan idishga o‗tkaziladi. Ammoniy xlorid
eritmasi ham bemorga beriladigan idishga o‗tkazilgach, chayqatib aralashtiriladi.
Belladonnaning quruq ekstrakti olinadigan bo‗lsa, undan ikki barobar ko‗p (1:2), ya‘ni 0,3
olib hovonchada ezib 1/2-hajm suvda eritiladi. Ekstrakt eritmasi (Solutio Extracti Belladonnae)
qo‗llaniladigan bo‗lganda ham uni oldin 1/2 hajm suvda chayqatib eritib olinishi kerak. Eritma
ham ikki barobar ko‗p miqdorda olinadi. Belladonna ekstrakti eritmasidan 20,0 tayyorlash lozim
bo‗lganda, uni quyidagi tarkibda tayyorlanadi:
18
Lloyd V.Allen, Gavrilov A.S. Farmatsevtichesaya texnologiya izgotovleniya
lekarstvennыxpreparatov.-«GEOTAR-Media».- Moskva.-2014. (511 bet)
Extracti Belladonnae spissi 10,0
Aquae purificatae 6,0
Glycerini 3,0
Spiritus aethylici 1,0
Kerakli hajmdagi komponentlar o‗lchab olingandan so‗ng, ularni yaxshilab aralashtiriladi
va belladonna ekstrakti eritmasi sifatida ishlatiladi.
KASB TA’LIMI YO‘NALISHI TALABALARI UCHUN

ishlash qoidalari, ular bilan murakkab poroshoklar tayyorlash.
4.
Yig‘malarning tayyorlanish texnologiyasi, sifatini baholash.
2
5.
Suyuq dori turlari ta’rifi, tasnifi, texnologiyasi. Erituvchilar va ularning
zamonaviy tasnifi.
2
6.
Suvli eritmalar texnologiyasi. Konsentrlangan eritmalar tayyorlash
texnologiyasi.
2
7.
Murakkab miksturalar. Dori moddalarni xususiyatidan kelib chiqib
miksturalar tarkibiga kiritish qoidalari.
2
8.
Standart farmakopeya suyuqliklarini suyultirish. Suvsiz eritmalar.
2
9.
Tomchilar dori shakli sifatida, ularning tasnifi, texnologiyasi va sifatini
baholash.
2
10.
Yuqori molekulali birikmalar eritmalari. Kolloid eritmalar. Himoyalangan
va yarimkolloidlar texnologiyasi.
2
11.
Suspenziya dori shakli sifatida. Suspenziya turg‘unliligiga ta’sir etuvchi
omillar.
2
12.
Stabilizatorlar. Suspenziyalarning xususiy texnologiyasi, sifatini baholash.
2
13.
Emulsiyalar dori shakli sifatida. Emulgatorlar tushunchasi. GLB
ko‘rsatkichi. Emulsiya turg‘unligiga ta’sir etuvchi omillar.
2
14.
Emulsiyalarning xususiy texnologiyasi. Ularga dori moddalarni qo‘shish
qoidalari, sifatini baholash.
2
15.
Suvli ajratmalar, ularni olish jarayoniga ta’sir qiluvchi omillar.
Qo‘llaniladigan asbob-uskunalar.
2
16.
Suvli ajratmalarning xususiy texnologiyasi, sifatini baholash. Mualliflik
tarkiblar.
2
17.
Shilimshiqlar. Ekstrakt konsentratlardan foydalanib suvli ajratmalar
tayyorlash, sifatini baholash.
2
18.
Fitoterapiyaning asosiy qoidalari. Fitoterapiyaning tasnifi va xususiy
texnologiyasi
2
International scientific journal 2022 №2

ISSN: 2181-3337
SCIENCE AND INNOVATION
INTERNATIONAL SCIENTIFIC JOURNAL
2022
№ 2
469
ONA TILI DARSLARIDA “SO‘ROQ VA UNDOV GAPLAR” MAVZUSINI
GRAFIK ORGANAYZERLARDAN FOYDALANIB O’QITISH USLUBIYOTI
Qodirova Dilnavoz Kozimovna
Navoiy viloyati Nurota tumani Xalq taʼlimi boʻlimiga qarashli 2-sonli kasb-hunar
maktabi ona tili va adabiyot fani oʻqituvchisi
https://doi.org/
10.5281/zenodo.6639108
Annotatsiya. Maqolada kasb-hunar maktabining o’quvchilari tayyorlashda so’roq va
undov gaplar mavzusini o’qitish uslubiyoti ko’rsatib o’tilgan. Kasb-hunar maktabi
tayyorlashda grafik organayzerli metodlar asosida so’roq va undov gaplar mavzusini o’qitish
metodikasi bayon etiladi.
Kalit so’zlar: gap, so’roq gap, undov gap, darak gap, buyruq gap, istaak gaplar, sof
so’roq gaplar, retorik so’roq gaplar.
МЕТОДИКА ОБУЧЕНИЯ ГРАФИЧЕСКИМ ОРГАНИЗАТОРАМ ПО
ВОПРОСУ И ВОПРОСАМ НА УРОКАХ РОДНОГО ЯЗЫКА
Аннотация. В статье показана методика преподавания темы вопросительные
и восклицательные предложения при подготовке учащихся ПТУ. В подготовке ПТУ
изложена методика преподавания темы вопросительных и восклицательных
предложений на основе графических методик-органайзеров.
Ключевые слова: предложение, вопросительное предложение, восклицательное
предложение, вопросительное предложение, командное предложение, желательное
предложение, чистое вопросительное предложение, риторическое вопросительное
предложение.
METHODOLOGY OF TEACHING GRAPHIC ORGANIZERS ON THE
QUESTION AND QUESTIONS IN MOTHER TONGUE LESSONS
Abstract. The article shows the methodology of teaching the topic of interrogative and
exclamation sentences in the preparation of vocational school students. In the preparation of
the vocational school, the methodology of teaching the topic of interrogative and exclamation
sentences based on graphic methods-organizers is described.
Keywords: sentence, interrogative sentence, exclamation sentence, interrogative
sentence, command sentence, desirable sentence, pure interrogative sentence, rhetorical
interrogative sentence.
KIRISH
O’qitish jarayonida o’quvchilarga shaxs sifatida qaralishi, turli pedagogik texnologiyalar
hamda zamonaviy metodlarning qo’llanilishi
ularni mustaqil, erkin fikrlshga, kommunikativ
qobiliyatining o’sishiga, o’quvchilar o’rtasida hissiy aloqa o’rnatilishiga, izlanishga,
har bir
masalaga ijodiy yondashish, mas’uliyatni sezish, ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish, tahlil qilish,
ilmiy adabiyotlardan unumli foydalanishga, eng asosiysi, o’qishga, fanga, o’zi tanlangan kasbiga
bo’lgan qiziqishlarini kuchaytiradi.
Biologiya (2) — копия cdr - bet 179

|
Biologiya (2) — копия cdr Pdf ko'rish
|
bet | 179/192 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 5,73 Mb. | | #261392 |
Bog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
qilishlari lozimki, kutilgan himoya darajasi hamma yerda bir xil amalga
oshsin. Siyosatning eng ahamiyatli tomoni brandmauerlar orqali
o'tkaziladigan trafiklarga yagona talab ishlab chiqilishidir. Shuningdek
siyosat tarmoqda qaysi himoya vositalari (masalan, tajovuzlarni payqash
vositalarimi yoki qaltis joylar skanerlarimi)va ular qanaqa ishlatilishi
lozimligini belgilashi, yagona xavfsizlik darajasiga erishish uchun
kompyuterlarning har xil turlari uchun standart xavfsiz konfiguratsiyalar
belgilanishi shart.
Brandmauer (Tarmoqlararo ekran, inglizcha-firewalls,) qo'llash
lozim. Bu tashkilotning eng asosiy himoya vositasidir. Tarmoqqa
kiruvchi, undan chiquvchi trafik(axborot oqimi)ni nazorat qiladi. U
trafikning biror turini to'sib qo'yishi yo tekshirib turishi mumkin. Yaxshi
konfiguratsiyalangan
bradmauer
kompyuter
tajovuzlarining
ko'pchiligini qaytarishi mumkin. brandmauerlar, intellektual kartalar va
boshqa texnikaviy-dasturiy himoya vositalaridan oqilona foydalanish
lozim.
Brandmauer va WWW-serverlarni ularning ishini to'xtatib qo'yish
tahdidlariga qarshi bardoshliligini testdan o'tkazib turish lozim.
Internetda kompyuterning ishini to'xtatib qo'yishga yo'naltirilgan
tajovuzlar tarqalgan. Tajovuzkorlar doimo WWW-saytlarni ishdan
chiqaradilar, kompyuterlarni ortiq vazifalar bilan yuklab qo'yadilar yoki
tarmoqlarni ma'nosiz paketlar bilan to'ldirib tashlaydilar. Bu turdagi
tajovuzlar juda jiddiy bo'lishi mumkin, ayniqsa tajovuzkor davomli
tajovuzlarni uyushtirish darajasida aqlli bo'lsa. Chunki buning manbaini
topib bo'lmaydi. Xavfsizligi haqida qayg'iruvchi tarmoqlar bunday
tajovuzlardan ko'riladigan zararni chamalab ko'rish uchun o'zlariga
o'zlari tajovuzlarni uyushtirishlari mumkin. Bunday tahlillarni faqat katta
tajribaga ega tizim administratorlari yoki maxsus maslahatchilar
o'tkazishi maqsadga muvofiq.
Kriptotizimlardan keng foydalanish lozim. Tajovuzkorlar ko'pincha
tarmoqqa uning ahamiyatga molik joylaridan o'tuvchi trafigini tinglash
orqali trafikdan foydalanuvchilarni va ularning parollarini ajratib olish
yordamida suqulib kiradilar. Shuning uchun olisdagi mashinalar bilan
bog'lanishlar parol bilan himoyalanganda shifrlanishi shart. Bu ayniqsa,
bog'lanish Internet kanallari orqali amalga oshirilganda yoki ahamiyatli
server bilan bog'lanilganda zarur. TCP/IP (eng mashhuri SSH) trafigini
shifrlash uchun tijoratli va bepul dasturlar mavjud. Bulardan foydalanish
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 178

|
Biologiya (2) — копия cdr Pdf ko'rish
|
bet | 178/192 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 5,73 Mb. | | #261392 |
Bog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
xavfsiz. Noyob, modul kodi himoyalangan dastur moduli ham bu
maqsadlarda qulay.
Oshkor kalitlar infratuzilmasi ham Web – tugun xavfsizligining
ajralmas qismi. Autentifikatsiya, ma’lumot butunligi va axborot
pinhonaligi(konfidentsialligi)ni
ta’minlash
uchun
ishlatiladigan
taqsimlashga n tizim(odamlar, kompyuterlar), Ochiq kalit infrastrukturali
(sertifikat nashrchisi) elektron sertifikatni e’lon qiladi.
Unda foydalanuvchi identifikatori, uning ochiq kaliti, xavfsizlik tizimi
uchun qandaydir qo‘shimcha axborot va sertifikat nashr etuvchisining
raqamli imzosi bor.
Ideal variantda bu tizim Yer yuzining har qanday ikki nuqtasidagi
foydalanuvchi uchun sertifikatlar zanjirini tuzib beradi. Bu zanjircha
kimgadir maxfiy xatni imzolash, hisob bo‘yicha pul o‘tkazish yoki
elektron kontrakt tuzish uchun, boshqa kishi uchun – hujjat manbaini va
imzolovchi shaxsning aslini tekshirib bilish imkonini beradi. NIST bir
necha boshqa tashkilotlar bilan bu yo‘nalishda ish olib bormoqda.
Internetga ulangan tarmoqlar xakerlarning tajovuzi tufayli ochiq
muloqotga xalal bersa xam brandmauerlar o‘rnatib oldilar.
PGP ga o‘xshash mukammal dasturlar bo‘lmaganda ochiq tarmoq
bo‘lishi ham mumkin bo‘lmas edi.
4. Amaliy tavsiyalar
Tarmoqni kompyuter tajovuzlaridan himoyalash doimiy va o'z-
o'zidan yechilmaydigan masaladir. Lekin qator oddiy himoya vositalari
yordamida tarmoqqa suqulib kirishlarning ko'pchiligini oldini olish
mumkin. Masalan yaxshi konfiguratsiyalangan tarmoqlararo ekran va
harbir ish stantsiyalari(kompyuterlar)da o'rnatilgan virusga qarshi
dasturlar ko'pchilik kompyuter tajovuzlarini barbod etadi.
Quyida Intranetni himoyalash bo'yicha 14 amaliy tavsiya bayon
etilgan. Xavfsizlik siyosati lo'nda va aniq qo'yilishi lozim. Intranet
tarmog‘i xavfsizligi bo‘yicha yorqin va sobit qadamlik bilan qo‘yilisini
ta'minlaydigan qoidalar va amallar bo‘lishi lozim.
Tarmoq xavfsizligi tizimi uning eng bo'sh joyi qanchalik kuchli
himoyalangan bo'lsa shu qadar kuchlidir. Agar bir tashkilot doirasida
turli xavfsizlik siyosatlariga ega bo'lgan bir necha tarmoq mavjud bo'lsa
bir tarmoq boshqa tarmoqning yomon xavfsizligi tufayli obro'sini
yo'qotishi mumkin. Tashkilotlar shunday xavfsizlik siyosatini qabul
|
| |
Sirtga ishlatiladigan suyuq  dorilar

Sirtga ishlatiladigan suyuq dorilar
Sirtga ishlatiladigan suyuq dorilar asosan eritmalar, yog‘lar, ko‘z tomchilardan tashkil topgan. Sirtga qo‘llaniladigan eritmalardan kaliy permanganat, furatsilin, vodorod peroksidi, brilliant ko‘ki, etakridin laktat, kollargol eritmalari keng ishlatiladi. Bu eritmalarni texnologiyasini tanlashda dori moddalarning fizik-kimyoviy xossalari, ularning yuqori haroratga chidamligi hisobga olinadi.
Kaliy permanganat eritmalari aseptik sharoitda,oldindan sterillangan suvda tayyorlanadi va eritilgandan so‘ng sterillanmaydi (termolabil bo‘lganligi uchun). Bu eritmani tayyorlashda kaliy permanganatni eruvchanligi hisobga olinadi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar terisiga yog‘lar (shaftoli, kungaboqar, vazelin) surtiladi. Ular, qo‘llanilishdan oldin, 30 g dan NS navli shisha idishlarga qadoqlanadi, IR - 21 navli rezina tiqinlar va alyumin qopqoqlar bilan berkitilgan holda, 180 0S - 30 daqiqa davomida havo sterilizatorlarida, sterillanadi.
Ko‘z tomchilari
Har bir tug‘ilgan chaqaloqga, blennoreya kasalligini oldini olish maqsadida, 30% li sulfatsil natriy ko‘z tomchilari tomiziladi. Ularning tarkibi va texnologiyasi 195 buyrug‘ining ilovasida ( 4 – jadval) keltirilgan. Ko‘z tomchilar quyidagi tarkib bo‘yicha tayyorlanadi:
Sulfatsil natriy 3,0
1M xloridvodorod kislotasi 0,035 ml
Natriy tiosulfat 0,015
Tozalangan suv 10ml gacha
Ko‘z tomchilar aseptik sharoitda tayyorlanadi va 1200C 8 daqiqa davomida sterillanadi
|
Biologiya (2) — копия cdr - bet 29

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
“TASDIQLAYMAN” DO’TIBO’
_______Amankulova Sh
Gurux
Sana
1.14.
O‘quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 26 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo‘yicha o‘quv
mashg’uloti
O‘quv mashg’ulot rejasi
Identifikatsiya va autentifikatsiya
Foydalanuvchining identifikatsiyasi va
autentifikatsiyasi
O‘quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga yangi mavzu bo‘yicha nazariy
tushunchalar berish, mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
1.
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
2.
Yangi mavzu bo‘yicha rejalarni
tasniflaydi;
3.
Reja asosida bo‘limlarni
tushuntiradi;
4.
Reja bo‘yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O‘quv faoliyati natijalari:
1.
Tinglaydilar va zarur bo‘lsa yozib
boradilar;
2.
Dars bo‘yicha olgan bilimlarini
tasniflaydilar;
3.
O‘rganganlarini aytib beradilar;
4.
Tartibli ravishda aytib beradilar.
O‘qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish,
namoyish etish, aqliy hujum
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O‘qitish vositalari
O‘quv qo‘llanma, proektor, slayd
kompyuter
O‘qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o‘quv xona
Qaytar aloqaning yo‘l va vositalarining
yo‘l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
14-Mavzu
Identifikatsiya va autentifikatsiya Foydalanuvchining
identifikatsiyasi va autentifikatsiyasi
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 28

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
O‘quvchining
1. O‘quv
mashg’ulotiga
kirish
1.1. Mavzuni nomi, maqsadi, kutilajak o‘quv
natijalarini va mavzu rejasini eslatadi.
1.2. O‘tgan mashg’ulot bilan mantiqiy bog’laydi.
Mustaqil ish uchun berilgan vazifani, ya’ni insert
texnikasini qo‘llab mavzuning qolgan rejalarini
o‘rganib kelish vazifasi berilganligini eslatadi
Tinglaydilar
2. Asosiy
bosqich.
2.1. O‘tilgan darsni mustaxkamlash
2.2. Faollashtirish va bilimlarini tekshirish maqsadida
savollar beradi:
Javoblarni umumlashtiradi. Diqqatini asosiy
tushunchalarga qaratadi va mavzuning muhim
jihatlarini ko‘rsatib o‘tadi (1-ilovalar).
Zarur bo‘lsa javoblarni aniqlashtiradi, qo‘shimchalar
qiladi, o‘zgartirish kiritadi.
2.3. Keyingi faoliyat kichik guruhlarda davom etishini
e’lon qiladi. Talabalarni 3 ta guruhga bo‘ladi.
2.4. Mashg’ulot guruhli birgalikda o‘rganish
shaklida o‘tkazilishini va baholash mezomlarini
ma’lum qiladi.
2.5. Mavzu bo‘yicha ma’ruza matnini tarqatadi va
unung asosiy tushunchalari bilan tanishtiradi. .
2.6. Mavzu bo‘yicha FSMU texnologiyasi bo‘yicha
guruhlarga topshiriq beradi (2-ilova)
2.7 Jalb qiluvchi savollar beradi, mavzuning har bir
qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga
e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni
daftarga qayd etishlarini tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo‘yicha guruhlarga tezkor
so‘rov savollari beriladi. Nima uchun texnikasidan
foydalaniladi (3-ilova)
Savollarga
javob
beradilar
Yozib
oladilar
Guruhlarga
bo‘linadilar.
Javob
beradilar
Diqqat
qiladilar
Guruhlarda
ishlaydilar
Fikr
almashadilar
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1. Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga javob
beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o‘quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini tahlil
qilqdi.Natijalar sharhlanadi. Mustaqil ishlashlari
uchun vazifa beradi: amaliy mashg’ulotga mustaqil
tayyorlanishlari uchun savollar
3.3 Uyga vazifa mavzuga oid mustaqil ish beradi.
O‘z- o‘zini
o‘zaro
baholashni
o‘tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
Fan o‘qituvchisi:
Bo’riyev Bobur
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 38

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
O‘quvchining
1. O‘quv
mashg’ulotiga
kirish
1.1. Mavzuni nomi, maqsadi, kutilajak o‘quv
natijalarini va mavzu rejasini eslatadi.
1.2. O‘tgan mashg’ulot bilan mantiqiy bog’laydi.
Mustaqil ish uchun berilgan vazifani, ya’ni insert
texnikasini qo‘llab mavzuning qolgan rejalarini
o‘rganib kelish vazifasi berilganligini eslatadi
Tinglaydilar
2. Asosiy
bosqich.
2.1. O‘tilgan darsni mustaxkamlash
2.2. Faollashtirish va bilimlarini tekshirish maqsadida
savollar beradi:
Javoblarni umumlashtiradi. Diqqatini asosiy
tushunchalarga qaratadi va mavzuning muhim
jihatlarini ko‘rsatib o‘tadi (1-ilovalar).
Zarur bo‘lsa javoblarni aniqlashtiradi, qo‘shimchalar
qiladi, o‘zgartirish kiritadi.
2.3. Keyingi faoliyat kichik guruhlarda davom etishini
e’lon qiladi. Talabalarni 3 ta guruhga bo‘ladi.
2.4. Mashg’ulot guruhli birgalikda o‘rganish
shaklida o‘tkazilishini va baholash mezomlarini
ma’lum qiladi.
2.5. Mavzu bo‘yicha ma’ruza matnini tarqatadi va
unung asosiy tushunchalari bilan tanishtiradi. .
2.6. Mavzu bo‘yicha FSMU texnologiyasi bo‘yicha
guruhlarga topshiriq beradi (2-ilova)
2.7 Jalb qiluvchi savollar beradi, mavzuning har bir
qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga
e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni
daftarga qayd etishlarini tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo‘yicha guruhlarga tezkor
so‘rov savollari beriladi. Nima uchun texnikasidan
foydalaniladi (3-ilova)
Savollarga
javob
beradilar
Yozib
oladilar
Guruhlarga
bo‘linadilar.
Javob
beradilar
Diqqat
qiladilar
Guruhlarda
ishlaydilar
Fikr
almashadilar
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1. Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga javob
beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o‘quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini tahlil
qilqdi.Natijalar sharhlanadi. Mustaqil ishlashlari
uchun vazifa beradi: amaliy mashg’ulotga mustaqil
tayyorlanishlari uchun savollar
3.3 Uyga vazifa mavzuga oid mustaqil ish beradi.
O‘z- o‘zini
o‘zaro
baholashni
o‘tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
Fan o‘qituvchisi:
Bo’riyev Bobur
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 33

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
“TASDIQLAYMAN” DO’TIBO’
_______Amankulova Sh
Gurux
Sana
1.16.
O‘quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 26 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo‘yicha
o‘quv mashg’uloti
O‘quv mashg’ulot rejasi
Elektron biznes
Elektron biznesni himoya qilish muammolari
O‘quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga yangi mavzu bo‘yicha
nazariy tushunchalar berish, mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini
shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
1.
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
2.
Yangi mavzu bo‘yicha rejalarni
tasniflaydi;
3.
Reja
asosida
bo‘limlarni
tushuntiradi;
4.
Reja bo‘yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O‘quv faoliyati natijalari:
1.
Tinglaydilar va zarur bo‘lsa yozib
boradilar;
2.
Dars bo‘yicha olgan bilimlarini
tasniflaydilar;
3.
O‘rganganlarini aytib beradilar;
4.
Tartibli ravishda aytib beradilar.
O‘qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish,
namoyish etish, aqliy hujum
O‘quv faoliyatini tashkil etish
shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O‘qitish vositalari
O‘quv qo‘llanma, proektor, slayd
kompyuter
O‘qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o‘quv xona
Qaytar
aloqaning
yo‘l
va
vositalarining yo‘l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
16-Mavzu
Elektron biznes va elektron biznesni himoya qilish
muammolari
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 27

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
“TASDIQLAYMAN” DO’TIBO’
_______Amankulova Sh
Gurux
Sana
1.13.
O‘quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 26 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash bo‘yicha o‘quv
mashg’uloti
O‘quv mashg’ulot rejasi
Axborot xavfsizligi texnik tizimlari
Simmetrik va assimetrik shifrlash tizimlari
O‘quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga yangi mavzu bo‘yicha nazariy
tushunchalar berish, mavzu bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
1.
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
2.
Yangi mavzu bo‘yicha rejalarni
tasniflaydi;
3.
Reja
asosida
bo‘limlarni
tushuntiradi;
4.
Reja bo‘yicha yangi bilimlarni yoritib
beradi.
O‘quv faoliyati natijalari:
1.
Tinglaydilar va zarur bo‘lsa yozib
boradilar;
2.
Dars bo‘yicha olgan bilimlarini
tasniflaydilar;
3.
O‘rganganlarini aytib beradilar;
4.
Tartibli ravishda aytib beradilar.
O‘qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza, tushuntirish,
namoyish etish, aqliy hujum
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O‘qitish vositalari
O‘quv qo‘llanma, proektor, slayd
kompyuter
O‘qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o‘quv xona
Qaytar aloqaning yo‘l va vositalarining
yo‘l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
13-Mavzu
Axborot xavfsizligi texnik tizimlari
Simmetrik va assimetrik shifrlash tizimlari
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 177

|
Biologiya (2) — копия cdr Pdf ko'rish
|
bet | 177/192 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 5,73 Mb. | | #261392 |
Bog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
sezgir dastur), IMAP(pochta dasturi), Back Orifice(troyan ot, Windows
95/98ni olisdan boshqarish uchun), Netbus( Back Orifice ga o'xshash),
WinNuke (Windows 95ni to'la to'xtatib qo'yaoladi )i Nmap(skanerlovchi
dastur) bilan bo'lgan.
WinNuke, Papa Smurf i Teardrop dasturlari vositasida niyati buzuq
kimsalar sizning kompyuteringizga tajovuz qilib ziyon yetkazishlari
mumkin.
3. Axborot xavfsizligini ta'minlash yo'nalishlari
NIST 7498-2 xalqaro standarti asosiy xavfsizlik xizmatlarini
belgilaydi. Uning vazifasiga ochiq tizimlar aloqasi modelining xavfsizlik
yo‘nalishlarini aniqlash kiradi. Bular:
Autentifikatsiya. Kompyuter yo tarmoq foydalanuvchisining
shaxsini tekshirish;
Kirishni boshqarish(Access control). Kompyuter tarmog‘idan
foydalanuvchining ruxsat etilgan kirishini tekshirish va ta’minlash;
Ma’lumotlar butunligi. Ma’lumotlar massivi mazmunini tasodifiy yo
qasddan beruxsat usullar bilan o‘zgartirishlarga nisbatan tekshirish;
Axborot pinhonaligi. Axborot mazmunini iznsiz oshkor bo‘lishdan
himoyalash,
Inkor eta olinmaslik(Neoproverjimost). Ma’lumotlar massivini
jo‘natuvchi tomonidan uni jo‘natganligini yoki oluvchi tomonidan uni
olganligini tan olishdan bo‘yin tovlashining oldini olish.
Ko‘plab qo‘shimcha xizmatlar (audit, kirishni ta’minlash) va qo‘llab-
quvvatlash xizmatlari (kalitlarni boshqarish, xavfsizlikni ta’minlash,
tarmoqni boshqarish) mazkur asosiy xavfsizlik tizimini to‘ldirishga xizmat
qiladi. Web tugunining to‘la xavfsizlik tizimi barcha yuqorida keltirilgan
xavfsizlik yo‘nalishlarini qamrab olgan bo‘lishi shart. Bunda tegishli
xavfsizlik vositalari (mexanizmlari) dasturiy mahsulotlar tarkibiga
kiritilgan bo‘lishi lozim.
Autentifikatsiyalashni takomillashtirish qayta ishlatiladigan parol-
larga xos kamchiliklarni bartaraf etishni, shu maqsadda bir martagina
ishlatiladigan parol tizimidan tortib identifikatsiyalashning yuqori
texnologik biometrik tizimlarigacha qo‘llashni nazarda tutadi.
Foydalanuvchilar o‘zlari bilan olib yuradigan predmetlar, masalan,
maxsus kartochkalar, maxsus jeton yoki disketa ancha arzon ham
|
| |
Biologiya (2) — копия cdr - bet 176

|
Biologiya (2) — копия cdr Pdf ko'rish
|
bet | 176/192 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 5,73 Mb. | | #261392 |
Bog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
O'zi ishlab turgan kompyuterni ishlatmay qo'yish: ishlatmay
qo'yuvchi dasturlar vositasida. Tarmoq skanerlari: tarmoqda ishlayotgan
kompyuter va dasturlardan qay biri tajovuzga chidamsizligini aniqlash
maqsadida tarmoq haqiqatda axborot yig'uvchi dasturlar vositasida.
Dasturlarning tajovuzga bo'sh joylarini topish: Internetdagi
kompyuterlarning katta guruhlari orasidan tajovuzga bardoshsizlarini
izlab qarab chiquvchi dasturlar vositasida.
Parol ochish: parollar fayllaridan oson topiladigan parollarni
izlovchi dasturlar vositasida.
Tarmoq tahlilchilari (snifferlar): tarmoq trafikini tinglovchi dasturlar
vositasida. Ularda foydalanuvchilarning nomlarini, parollarini, kredit
kartalari nomerlarini trafikdan avtomatik tarzda ajratib olish imkoniyati
mavjud.
Eng ko'p yuz beradigan tajovuzlar quyidagi statistikaga ega:
1998 yili NIST tomonidan o'tkazilgan 237 kompyuter tajovuzining
tahlili Internetda e'lon qilingan:
29 % tajovuzlar Windows muhitida yuz bergan.
Saboq: Faqat Unixgina xatarli emas ekan.
20% tajovuzlarda tajovuz qilganlar olisdan turib tarmoq
elementlari(marshrutlovchilar, kommutatorlar, xostlar, printerlari
brandmauer) gacha yetib borganlar.
Saboq: xostlarga olisdan turib bildirmay kirish bot-bot yuz beradi.
5% tajovuzlar marshrutlovchilarga va brandmauerlarga qarshi
muvaffaqiyatli bo'lgan.
Saboq: Internet tarmoq infrastrukturasi tashkil etuvchilarining
kompyuter tajovuzlariga bardoshi yetarli emas.
4% tajovuzlarda Internetda tajovuzga bardoshi bo'sh xostlarni
topish uchun uyushtirilgan.
Saboq: Tizim administratorlarining o'zlari o'z xostlarini muntazam
skanerlab turganlari ma'qul.
3% tajovuzlar web-saytlar tomonidan o'z foydalanuvchilariga
qarshi uyushtirilgan.
Saboq WWWda axborot izlash xavfsiz emas.
Internetda 1999 y. mart oyida eng ommaviy bo'lgan kompyuter
tajovuzlari. Sendmail(eng eski dastur), ICQ(murakkab "Sizni
izlayman"dasturi, undan 26 millionga yaqin kishi foydalanadi),
Smurf(ping- paketlar bilan ishlaydigan dastur), Teardrop(xatolarga
|
| |
Fanning vazifasi - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

|
Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi Pdf ko'rish
|
bet | 410/436 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 7,28 Mb. | | #149752 |
Bog'liq farmatsevtik texnologiya Fanning vazifasi - chuqur bilimlarini yuksak axloq va madaniyat bilan uygunlikda o‘zida
mujassamlashtirgan mutaxassislar tomonidan amalga oshiriladigan masalalar doirasida talaba:
-
Farmatsevtik texnologiyaning asosiy tushunchalari, uning maqsad va vazifalari, rivojlanish
bosqichlari, dorilar texnologiyasi sohasidagi ilmiy tekshirishlarning asosiy yo‘nalishlari;
-
Bugungi kundagi dori turlari nomenklaturasi va tasnifi;
-
dori turlarini tayyorlashning asoslari, qadoqlash va jihozlash masalalari;
-
dori turlarini sifatini MH asosida nazorat qilish tartibi;
-
dori turlarining tibbiyot amaliyotida qo‘llanilishi to‘g‘risida asosiy ma’lumotlar haqida
tasavvurga ega bo‘lishi.
-
dorixona sharoitida qattiq va suyuq dori turlarini tayyorlash uchun xonalarga, xodimlarga
qo‘yiladigan talablar;
-
dori turlari texnologiyasida qo‘llaniladigan yordamchi moddalar va ularni ta’sir etuvchi
moddaning fizik-kimyoviy xossalaridan kelib chiqqan holda tanlash;
-
dori turlarining texnologiyasini ishlab chiqish, bunda hisoblarni to‘g‘ri olib borishni;
-
dori turlarini tayyorlashning nazariy asoslarini va amaliy usullarini qo‘llash;
-
adabiyotlardan foydalanishni bilish va ulardan foydalana olish.
-
dorixona sharoitida qattiq va suyuq dori turlarini tayyorlash;
-
amaldagi me’yoriy hujjatlar talablariga binoan sifatini baholash;
-
tayyorlangan dori turlarini asosiy ta’sir etuvchi moddaning fizik-kimyoviy xossalaridan
kelib chiqib qadoqlash va jihozlash;
-
dori turini tayyorlash uchun zarur bo‘lgan asbob-uskuna va apparatlarni ishlatish, dori
tayyorlash texnologiyasini to’g’ri tanlash ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak.
“Farmatsevtik texnologiya” fanining boshqa fanlar bilan integratsiyasi:
“Farmatsevtik texnologiya” fanini mukammal o'zlashtirish uchun talabalar quyidagi
fanlardan yetarli bilim, ko'nikma va malakaga ega bo'lishlari kerak:
-
farmatsevtik terminologiya;
-
fizik kimyo;
-
gigiyena;
-
mikrobiologiya;
-
farmakognoziya;
-
farmatsevtik kimyo;
-
farmatsevtika ishini tashkil qilish.
|
| |
Surtmalarning biosamaradorligini in vitro usulida aniqlash

Surtmalarning biosamaradorligini in vitro usulida aniqlash
Bu surtmalarning asosiy, uning terapevtik faolligini ifodalovchi, ko‘rsatkich hisoblanadi. In vitro usulida surtmalardan ta’sir etuvchi moddalarni ajralib chiqish tezligi baxolanadi.
1-usul: agar-agarga to‘g‘ri diffuziya usuli. Agar-agarga ta’sir etuvchi moddaga mos keluvchi reaktiv solinadi. Ta’sir etuvchi moddani agar-agarga diffuziya tezligi uning turli xil rangga bo‘yalganligiga qarab o‘lchanadi.
2-usul: dori moddalarni membranalar orqali o‘tishiga asoslangan (Kruvchinskiy usuli).
Dorivor moddalarni surtmalardan ajralib chiqish tezligini aniqlash uchun belgilangan vaqt oralig‘ida muhitdan namunalar olinib, maxsus formula orqali dori moddani necha foizi yoki gramm miqdori muhitga o‘tgani aniqlanadi va maxsus chizmalar yoki jadvallar tuziladi.
Membrana sifatida sellofan plyonkasi qo‘llanilishi mumkin.
Surtmalarning biosamaradorligini in vivo usulida baxolash in vitro usullari yordamida surtmalarning biosamaradorligini to‘liq baxolanishi imkoniyatini bermaydi.
Shuning uchun in vivo usullari qo‘llaniladi.
Ularning bir necha turlari ishlatiladi.
1. So‘rilgan dori moddalarni miqdorini aniqlash. Odamning yoki hay-vonlarning terisiga belgilangan miqdorda surtma surtiladi va shu joyga bosim (100 mm simob ust.) ta’siri ko‘rsatiladi.
Teri ostiga so‘rilgan moddalarning miqdori surtma namunalarining qoldig‘i bo‘yicha aniqlanadi (ya’ni teriga surtilgan surtmani namunasini va so‘rilmagan qoldig‘ining ayirmasi bo‘yicha).
Gistologik tekshirishlar bo‘yicha.
|
Sensorli ekran - 9-sinf Informatika va axborot texnologiyalari

2
Sensorli ekranlar asosan ikki turga boʻlinadi:
• rezistiv – barmogʻingiz
bosimiga sezgir ekanligini
anglatadi,
• sigʻimli – ekranning tanangizning elektr maydoniga
nisbatan sezgirligini anglatadi.
Odatda koʻplab sensorli ekranlar rezistiv texnologiya
asosida ishlab chiqilgan boʻlsa, endilikda sanoatda sigʻimli
texnologiyadan foydalanish ham ommalashmoqda.
Sensorli ekranlarning rezistiv turi ekran
ustiga berilgan kichik
bosimni aniqlash asosida ishlaydi. Ularga rezistiv material
bilan ajratilgan ikkita yuza joylashtirilgan. Ustki yuza biroz
egiluvchan boʻlgani sababli unga
tegingan paytda ikkita yuza
bir-biriga yaqinlashadi va natijada ular oʻrtasidagi qarshilik
oʻzgaradi.
Rezistiv sensorli ekranning sigʻimli ekranga nisbatan afzalligi,
ularni ishlab chiqarish ancha arzon va siz uni barmogʻingiz,
stilus-qalam yoki ishora qilish mumkin boʻlgan
istalgan narsa
bilan boshqarishingiz mumkin.
Tanangizning elektr maydoniga sezgir boʻlgan sigʻimli sensorli
ekranlar esa boshqacharoq ishlaydi. Ular barmogʻingizni elektr
yordamida “sezadilar”, shuning uchun
sensorli ekranga bosim
o‘tkazishingizga hojat yoʻq.
Afzalligi – ularning sezgirligi ancha yuqori boʻlib,
barmogʻingizni ekran boʻylab siljitish va bir nechta barmoq
bilan imo-ishoralardan foydalanishga imkon beradi,
rezistiv
sensorli ekran bilan esa bunday qilib boʻlmaydi.
Kamchiligi – siz ularni odatdagi mexanik stilus-qalamlar bilan
ishlata olmaysiz hamda ularning narxi qimmatroq boʻladi.
Umuman olganda, sensorli ekranlarning afzalliligi
shuki, ulardan foydalanish juda oson.
Sensorli ekran
texnologiyasidan temir yol bekatlarida chipta sotish
mashinalari va supermarketlarda oʻz-oʻziga xizmat koʻrsatish
kassalari kabi kompyuter tizimlarida koʻp foydalaniladi.
2.05-rasm. Qabulxonadagi sensorli ekranli kompyuter.
Temir yoʻl bekatlari kabi joylardagi maʼlumot tizimlarida
sensorli ekranlar keng tarqalgan.
Chipta xarid qilish uchun
sensorli ekrandan foydalanish sabablari quyida ko‘rsatilgan:
Biologiya (2) — копия cdr - bet 32

|
Biologiya (2) — копия cdrBog'liq AXBOROT XAVFSIZLIGI
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O‘qituvchining
O‘quvchining
1. O‘quv
mashg’ulotiga
kirish
1.1. Mavzuni nomi, maqsadi, kutilajak o‘quv
natijalarini va mavzu rejasini eslatadi.
1.2. O‘tgan mashg’ulot bilan mantiqiy bog’laydi.
Mustaqil ish uchun berilgan vazifani, ya’ni insert
texnikasini qo‘llab mavzuning qolgan rejalarini
o‘rganib kelish vazifasi berilganligini eslatadi
Tinglaydilar
2. Asosiy
bosqich.
2.1. O‘tilgan darsni mustaxkamlash
2.2. Faollashtirish va bilimlarini tekshirish maqsadida
savollar beradi:
Javoblarni umumlashtiradi. Diqqatini asosiy
tushunchalarga qaratadi va mavzuning muhim
jihatlarini ko‘rsatib o‘tadi (1-ilovalar).
Zarur bo‘lsa javoblarni aniqlashtiradi, qo‘shimchalar
qiladi, o‘zgartirish kiritadi.
2.3. Keyingi faoliyat kichik guruhlarda davom etishini
e’lon qiladi. Talabalarni 3 ta guruhga bo‘ladi.
2.4. Mashg’ulot guruhli birgalikda o‘rganish
shaklida o‘tkazilishini va baholash mezomlarini
ma’lum qiladi.
2.5. Mavzu bo‘yicha ma’ruza matnini tarqatadi va
unung asosiy tushunchalari bilan tanishtiradi. .
2.6. Mavzu bo‘yicha FSMU texnologiyasi bo‘yicha
guruhlarga topshiriq beradi (2-ilova)
2.7 Jalb qiluvchi savollar beradi, mavzuning har bir
qismi bo‘yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga
e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni
daftarga qayd etishlarini tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo‘yicha guruhlarga tezkor
so‘rov savollari beriladi. Nima uchun texnikasidan
foydalaniladi (3-ilova)
Savollarga
javob
beradilar
Yozib
oladilar
Guruhlarga
bo‘linadilar.
Javob
beradilar
Diqqat
qiladilar
Guruhlarda
ishlaydilar
Fikr
almashadilar
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1. Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga javob
beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o‘quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini tahlil
qilqdi.Natijalar sharhlanadi. Mustaqil ishlashlari
uchun vazifa beradi: amaliy mashg’ulotga mustaqil
tayyorlanishlari uchun savollar
3.3 Uyga vazifa mavzuga oid mustaqil ish beradi.
O‘z- o‘zini
o‘zaro
baholashni
o‘tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
|
| |