nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Konchilik ishi asoslari j

|
Konchilik ishi asoslari j
|
bet | 32/83 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,73 Mb. | | #136021 |
Bog'liq Konchilik ishi asoslariKonchilik ishi asoslari j
|
|
j
!
! ’ 1 С^лТТкГк i Jlilili liily
|
|
- rasm. Qirqim transheya.
Kondagi olib boriladigan qazib olish ishlari - foydali qazilmaning minimal xarajatlar bilan qazib olinishini ta'minlashi kerak. Ko'pgina holatlarda foydali qazilmalarni qazib olish paytida eng ko'p kon-qazish ishlari hajmi ochish ishlariga tug'ri keladi va bu ochiq kon ishlarining eng muhim jihati hisoblanadi.
Konni ochish ishlari - foydali qazilmani qoplagan va unga aralashgan tog' jinslarini ajratish, shuningdek ularni siljitish va ag'darmalarga joylashtirishni o'z ichiga oladi.
Konda qazish ishlari.
Konda qazib olish ishlari - belgilangan hajmda, talab etilgan sifat bilan va minimal yo'qotishda qazib olish va tashish ishlarini o'z ichiga oladi.
Qazib olish ishlari quyidagi bosqichlarni o'z ichiga oladi: foydali qazilmalarni qazish-yuklash, tashish, bir joyga to'plash yoki tushirish.
Konda qazib olish ishlarining samaradorligi - ma'dansiz tog' jinslari hajmining qazib olingan foydali qazilma birligiga nisbati bilan aniqlanadi va bu nisbat qoplovchi tog' jinsi koeffitsienti deb ataladi.
Rekultivatsiyaning maqsadi - hududdagi tabiiy sharoitni saqlash, buzilgan yer maydonlarini xalq xo'jaligi ehtiyojlariga yaroqli holga keltirishdir. Rekultivatsiya paytida ma’dansiz tog' jinslaridan hosil etilgan ag'darmalar tekislanib, ularga tuproq yotqiziladi, o'simliklar o'tqaziladi, tabiiy suv oqimlari tiklanadi va konni quritish uchun foydalanilgan skvajinalar yopilib, barraj va drenaj pardalari olib tashlanadi.
Ochiq kon ishlarida ishlab chiqarish jarayonlari.
Karyerlarda kon ishlari ochish va qazib olish ishlari singari quyidagi ishlab chiqarish jarayonlaridan iborat:
|
| |
- rasm. Pog'ona elementlari va parametrlari

|
- rasm. Pog'ona elementlari va parametrlari
|
bet | 27/83 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,73 Mb. | | #136021 |
Bog'liq Konchilik ishi asoslari- rasm. Pog'ona elementlari va parametrlari.
Pog'ona balandligi Hy ish olib borish xavfsizligini hisobga olgan holda o'rnatiladi va ekskavator o'lchamlari hamda tog' jinslarining fizik-texnik xususiyatlariga bog'liq bo'ladi. Ko'plab karyerlarda pog'ona balandligi 10-15 m ni tashkil etadi, ba'zan esa 20-40 m ga yetadi. Ish olib boriladigan pog'onaning ap qiyalik burchagi odatda 65-80° ga teng, ish olib borilmaydigan pog'onada bu ko'rsatkich 45-60° ni tashkil etadi.
Ish olib boriladigan pog'onani uning balandligi bo'yicha chegaralovchi gorizontal yuzaga ustki (a) va ostki (v) maydonchalar deyiladi.
Qazib olish uchun mo'ljallangan jihozlar (burg'ulash dastgohlari, ekskavatorlar, transport vositalari va b.) joylashgan maydon ishchi maydon deyiladi. Ishchi maydon kengligi 40-70 m ni tashkil etadi.
Agar maydonda kon ishlari to'xtatilsa, u holda ish olib borilmaydigan maydon deyiladi. Pog'ona odatda ketma-ket ravishda parallel tasmalar, 10-20 m kenglikdagi ba’zan esa undan kengroq bo'lgan zaxodkalar bilan qaziladi.
Zaxodkalarning boshi berk qismi (e) zaboy deyiladi.
Zaboyda bevosita foydali qazilma yoki qoplovchi jinslarni qazish-yuklash ishlari amalga oshiriladi. Natijada zaboy siljib boradi va zaxodka qazib olinadi, so'ngra esa yangi zaxodkaga o'tiladi.
Karyer elementlari va asosiy kontexnik tushunchalar
Karyerning ish olib boriladigan va ish olib borilmaydigan bortlari mavjud.(3.3- rasm) bo'ladi.
Yuqori pog'onaning yuqori brovkasini quyi pog'onaning quyi brovkasi bilan bog'lovchi chiziqlar orasidagi burchak yp ish olib boriladigan bortning qiyalik
burchagi, yH esa ish olib borilmaydigan bortning qiyalik burchagi deyiladi.
|
| |
Tog' jinslarmi qazib olishga tayyorlash

Tog' jinslarini qazib olishga tayyorlashda pog'onadagi qattiq tog' jinslari portlatish yordamida yumshatiladi va o'rtacha qattiqlikdagi tog' jinslari esa mexanik usul bilan yumshatiladi.
Mexanik usul bilan maydalash portlatish usuli bilan maydalashga
qaraganda ancha foydalidir,
chunki unumdorligi yuqori, tannarxi kichik va ishdagi xavfsizligi yuqoridir. Mexanik usul bilan maydalashni mustahkamlik koeffitsienti f=6^8 gacha bo'lgan tog' jinslariga qo'llash mumkin.
Portlovchi moddalarni kon massiviga joylashtirish usuli.
Qozonli
zaryadlash
usuli
Shpurli
zaryadlash
usuli
Quyma
zaryadlash
usuli
Kamerali
pzaryadlash
usuli
Skvajinali
zaryadlash
usuli
Portlatib yumshatish usuli mustahkamlik koeffitsienti f=6^8 dan yuqori bo'lgan tog' jinslariga qo'llaniladi. Ochiq kon ishlari amaliyotida tog' jinslarini qazib olishga tayyorlashda portlatib maydalash usuli keng qo'llaniladi. Uning 5 xil ko'rinishi mavjud.
Karyerni (konni) yer ustki suvlaridan himoyalash

|
Karyerni (konni) yer ustki suvlaridan himoyalash
|
bet | 31/83 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,73 Mb. | | #136021 |
Bog'liq Konchilik ishi asoslariKaryerni (konni) yer ustki suvlaridan himoyalash maqsadida (yomg'ir suvlari, qor erishidan hosil bo'lgan suvlar va qo'shni suv omborlaridan keladigan suvlar) konchilik ishlari olib boriladigan hudud chegarasi tashqarisida suv qochirish kanav (ariqcha) lari o'tiladi.
Konni dastlabki quritish - qazib olish ishlari boshlashdan oldin o'tkaziladi. Buning uchun konda yer osti drenajlovchi laximlar o'tiladi yoki konda suv sathini pasaytiruvchi skvajinalar o'tiladi.
Joriy yoki ekspluatatsion quritish - konni qazib olish bilan bir vaqtda amalga oshiriladi va qazib olinadigan uchastkadan suvni chiqarib tashlashdan iboratdir.
Karyerga keladigan suvni yo'qotish kombinatsiyalashgan usulda, ya’ni ochiq va yer osti usulida suvni chiqarib tashlash yordamida amalga oshiriladi. Bunda birinchi holatda suv suv yig'uvchiga to'planadi va nasos yordamida yuzaga chiqariladi, ikkinchi holatda esa, maxsus skvajinalar orqali yer osti drenaj laximlariga to'planadi va drenaj shaxta stvoli bo'ylab yuzaga ko'tariladi.
Kon-kapital ishlari
Kon-kapital ishlaridan asosiy maqsad - konni ochishdir va kapital hamda qirqim transheyalar o'tishdan iboratdir.
Konni ochish - karyer qurilishi davrida transport vositalarining foydali qazilmaga yetib borishini ta'minlashdir.
Kapital transheya - ishchi gorizontni ochish uchun xizmat qiluvchi ochiq qiya kon laximi bo'lib, transport vositalarini yer yuzasidan kongacha yetib borishini ta'minlaydi.
- rasm. Kapital transheya.
Qirqim transheya - gorizontal ochiq kon laximi bo'lib, foydali qazilmani yoki qoplovchi jinsni qazib olish uchun ilk ish frontini yaratib beradi.
|
| |
Oxirgi chuqurlik - Konchilik ishi asoslari

|
Konchilik ishi asoslari
|
bet | 29/83 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 3,73 Mb. | | #136021 |
Bog'liq Konchilik ishi asoslariOxirgi chuqurlik —bu qiya va tik joylashgan uyumlarni qazib olishda, karyerning ishlab chiqarish quvvati, uning maydondagi o'lchamlari, qazib olinadigan kon massasi ja’mi hajmi aniqlanadi. Gorizontal va nishab uyumlar uchun oxirgi chuqurlik tabiiy shart-sharoitlar bilan aniqlanadi va karyerni butunligicha qazib olish davrida ozgina o'zgaradi. Oxirgi chuqurlik karyerni loyihalashtirish vaqtida o'rnatiladi. Hozirgi vaqtda jahonda karyerlarning chuqurliklari 400-1000 metrni tashkil etadi. Loyihalarda 700 metrgacha chuqurlikda ochiq kon ishlarini olib borish mo'ljallanmoqda.
Yer yuzasida uyumning cho'zilishi va ko'ndalang yo'nalishi bo'yicha kar'yerning ko'rsatkichlari, uyumning o'lchamlari ya'ni karyerning tubi, chuqurligi va uning borti qiyalik burchagi o'lchamlari bilan aniqlanadi. Ular chizma tasvir holida yoki analitik o'rnatiladi. Plandagi karyerning shakli ko'pincha ovalsimon shaklga ega bo'ladi. Karyerning uzunligi 100 metrdan 8 km. gacha masofaga, kengligi esa konning tuzilishiga qarab 4 km. gacha uzunlikda o'zgarib turadi.
Karyer osti o'lchamlari karyeming oxirgi chuqurlik belgisida qazib olinayotgan uyum qismi bilan chegaralanadi. Kar'yerning ostki minimal o'lchamlari pastki pog'onada olib borilayotgan jinslarni xavfsiz qazib olish va yuklash shart-sharoitlari bilan aniqlanadi (kengligi bo'yicha kamida 20 metr, uzunligi buyicha 50 metrdan kam bo'lmasligi kerak).
Kar'yer bortining qiyalik burchagi bort yonbag'ri massiv jinslari mustahkamligi va transport kommunikatsiyalarining joylashtirilish shart-sharoitlari bilan aniqlanadi. Qoplovchi tog' jinslarini qazib olishni kamaytirish maqsadida bortlarning qiyalik burchaklarini iloji boricha tikroq qilib olinadi.
Karyer chegarasidagi butun kon massasi hajmi, korxonaning ishlab chiqarish quvvatini, uning qazib olinish muddatini va boshqa bir qancha ko'rsatkichlarni belgilovchi zarur ko'rsatgich hisoblanadi.
|
| |
Erkin VOHIDOV NIDO DOSTONI

|
Erkin VOHIDOV NIDO DOSTONI
|
bet | 192/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiErkin VOHIDOV NIDO DOSTONI mavzusi o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida harakat bajaruvchisi munosabatni taxlil qilish
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Metod: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy, ananaviy
Usul: Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash
Shakl: yakka va guruhlarga ishlash
Vosita: Darslik? Testlar? Jadavallar, audio va video materilalar, didaktik va tarqatma materiallar
Nazorat: Savol-javob test. (Insho, bayon, matn yaratish)
Baholash: 5 balli tizim asosida
|
|
Kutiladigan natija
|
O`qituvchi: Mavzuni qisqa vaqt ichida o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishlariga erishaman, o`quvchi faolligini oshiraman, o`quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otaman, o`quvchilarga mustaqil o`rganish va hotirasida saqlash boshqalarga etkaza olish, savol berish va savollarga to`g`ri javoblarga o`rgataman.
O`quvchi: O`quvchilar mavzu yuzasidan bilim va ko`nikma hosil qiladilar, mustaqil fikrlay oladilar, nutqi rivojlanadi, qisqa vaqt ichida ma’lumotlarga ega bo`ladilar
|
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: Pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish va darsga tatbiq etish, takomillashtirish, AKT vositalaridan unumli foydalanish yo`llarini o`rganish, o`z ustida ishash
O`quvchi: Mustaqil tadqiqot, izlanishni yo`lga q`oyadi, o`z fikrini savodli ifodalay olish va do`stlarini fikrini hurmat qilishga o`rganish, mavzu asosida qo`shimcha materiallar izlab topishga harakat qilish, ularni o`rganish. Do`stona muhitda hamkorlikda ishlash ko`nikmasini shakllantirish
|
|
Uyga vazifa
|
Mavzuni o`qib o`rganib kelish
|
Darsning texnik chizmasi:
-
Dars bosqichlari
|
Vaqt
|
Tashkiliy qism.
|
|
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik
|
|
Yangi mavzuni yoritish
|
|
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
|
Darsni yakunlash
|
|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
|
Darsning borishi (reja):
1.Tashkiliy qism:
a)Salomlashish,
b)tozalikni aniqlash,
d)davomatni aniqlash
c) darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
|
| |
Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar

|
Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar
|
bet | 21/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMI2.3. Nazorat topshiriqlari va mustaqil ta’lim yuzasidan ko‘rsatmalar
“Badiiy asar tili” moduli bo‘yicha oraliq nazorat savollari
1. Tilning badiiy, ijtimoiy va falsafiy mohiyati nimalarda aks etadi?
Ijodkor shaxsiyati va ijodiy individuallik masalasida tilning o‘rni.
Til - badiiy adabiyotda milliy g‘oya va milliylikning asosiy ifodachisi sifatida.
Mazmun va shakl muammosi
Lirik, epik va dramatik turlar.
Epik tur va epos munosabati.
Dramatik tur va uning sharq adabiyotidagi manbalari.
“Badiiy asar tili” moduli bo‘yicha yakuniy nazorat savollari
Tilning ijtimoiy, siyosiy, kommunikativ va badiiy xususiyatlari.
Badiiy asar estetikasini ta’minlovchi omillar
Ijodiy jarayon, ijod psixologiyasining tilda aks etishi.
Badiiy adabiyotda milliy dunyoqarashning in’ikosi va ahamiyati.
Obraz va obrazlilik tushunchalari qanday farqlanadi?
Badiiylik tushunchasiga sharh bering.
In’ikos nazariyasining san’at uchun ahamiyati qanday?
Mazmun va shakl uyg‘unligi masalasi.
Badiiy asar tilida arxaizm, neologizm, dialektizm, varvarizm, vulgarizm, jargonizmlar.
“Badiiy asar tili” modulidan talabalar bilimini reyting tizimi asosida baholash mezoni
Talabalarning bilim saviyasi va o‘zlashtirish darajasining Davlat ta’lim standartlariga muvofiqligini ta’minlash uchun quyidagi nazorat turlarini o‘tkazish rejalashtiriladi:
Joriy nazorat - talabaning fan mavzulari bo‘yicha bilim va amaliy ko‘nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Joriy nazoratlar auditoriya mashg‘ulotlarida og‘zaki va aralash shakllarda o‘tkaziladi.
Oraliq nazorat - semestr davomida o‘quv dasturining tegishli bo‘limi tugallangandan keyin talabaning bilim va amaliy ko‘nikma darajasini aniqlash va baholash usuli. Oraliq nazoratlar test va kollokvium shaklida o‘tkaziladi.
Yakuniy nazorat - semestr yakunida muayyan fan bo‘yicha nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarni talabalar tomonidan o‘zlashtirish darajasini baholash usuli. YAkuniy nazorat yozma shaklda o‘tkaziladi.
|
| |
Bo’g’ish - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

|
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги
|
bet | 20/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoqBo’g’ish. Tarmoqlarda bo’g’ish atayin yoki atayin bo’lmagan interferensiyaning aloqa kanalidagi jo’natuvchi va qabul qiluvchi imkoniyatidan oshganida sodir bo’ladi. Natijada, bu kanal ishdan chiqariladi. Hujum qiluvchi bo’g’ishning quyidagi usullaridan foydalanishi mumkin.
Xizmat kursatishdan voz kechishga undash. DoS (Denial of Service - xizmat ko’rsatishdan voz kechishga undash) xilidagi hujum tarmoqni butunlay ishdan chiqarishi mumkin. Butun tarmoqda, jumladan bazaviy stansiyalarda va mijoz terminallarida, shunday kuchli interferensiya paydo bo’ladiki, stansiyalar bir-birlari bilan bog’lana olmaydilar (5.2-rasm). Bu hujum ma’lum doiradagi barcha kommunikatsiyani o’chiradi. Simsiz tarmoqqa bo’ladigan DoS hujumni oldini olish yoki tuxtatish qiyin. Simsiz tarmoq texnologiyalarining aksariyati litsenziyalanmagan chastotalardan foydalanadi, demak, bir qancha elektron qurilmalardan interferensiya bo’lishi mumkin.
5.2-rasm. Simsiz kommunikatsiyalarda bo’g’ish hujumlari
Mijozlarni bo’g’ish. Mijoz stansiyasini bo’g’ish firibgarga o’zini bo’g’ilgan mijoz o’rniga qo’yishiga imkon beradi (5.3-rasm). Mijoz ulanishni amalga oshira olmasin degan maqsadda unga xizmat ko’rsatishdan voz kechishga undash uchun ham bo’g’ishdan foydalaniladi. Juda mohirlik bilan qilingan hujumlar niyati buzuq stansiyasini bazaviy stansiyaga ulash maqsadida mavjud ulanishni uzadi.
5.3-rasm. Ulanishni ushlab qolish maqsadida mijozni bo’g’ish hujumi
Bazaviy stansiyani bo’g’ish. Bazaviy stansiyani bo’g’ish uni hujum qiluvchi stansiyasi bilan almashtirishga imkon beradi (5.4-rasm).
5.4-rasm. Ulanishni ushlab qolish maqsadida
bazaviy stansiyani bo’g’ish hujumi
Bunday bo’g’ish foydalanuvchilarni xizmatlardan foydalanishdan, telekommunikatsiya kompaniyalarini esa foydadan mahrum qiladi.
Yuqorida qayd etilganidek, aksariyat simsiz texnologiyalar litsenziyalanmagan chastotalardan foydalanadi. Shu sababli ko’pgina qurilmalar – radiotelefonlar, kuzatish tizimlari va mikroto’lqinli o’choqlar - simsiz tarmoq ishiga ta’sir etishi va simsiz ulanishni bo’g’ishi mumkin. Bunday atayin bo’lmagan bo’g’ish hollarini oldini olish uchun, qimmatbaho simsiz asbob-uskunani sotib olishdan avval u o’rnatiladigan joyni sinchiklab tahlillash lozim. Bunday tahlil kommunikatsiyalarga begona qurilmalarning ta’sir etmasligiga ishonch hosil qilishga imkon beradi va ma’nosiz xarajatlardan asraydi.
|
| |
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 191/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiYangi mavzuni mustahkamlash: Og’zaki savol-javob.
Uyga vazifa.
Dars yakuni. Baholarni tahlil qilish.
O’quv-tarbiya bo’yicha direktor o’rinbosari: ________________
«Adabiyot» 5-sinflar uchun
«________»___________________20___ yil
Mavzu: Erkin VOHIDOV NIDO DOSTONI
Darsning texnologik haritasi
№
|
Malaka talablari
|
Bilim: Erkin VOHIDOV NIDO DOSTONI mavzusi yuzasidan bilim hosil qilinadi.
Ko`nikma: adabiyotga hurmat hissini oshirish, erkin firlay olish qobiliyatini shakllantirish, tanish vaziyatlarda qolqy olish.
Malaka:Egallagan bilimlarini notanish va notanish vaziyatlarda qo`llay oladi.
Kompitensiya: Tushuna oladi, ifodali o`qiy oladi, ijodiy failiyatida egallagan bilim ko`nikma va malakalarini kundalik faoliyatda qo`llay oladi.
|
|
Maqsad va vazifalar
|
a) ta’limiy: Adabiyot fanining nazariy va amaliy asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarda estetik did,
estetik ong, adabiyotga muhabbat, badiiy tafakkur va tasavvurini kamolga yetkazish va barkamol avlod tarbiyasiga zamin yaratish.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
|
|
| |
NAMUNA
Muallif, hikoyasi va personaj nutqini tahlil qiling va ushbu jadvalga tushiring

|
NAMUNA
Muallif, hikoyasi va personaj nutqini tahlil qiling va ushbu jadvalga tushiring
|
bet | 18/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #113468 |
Bog'liq Badiiy asar tili BMINAMUNA
Muallif, hikoyasi va personaj nutqini tahlil qiling va ushbu jadvalga tushiring.
S
|
Epik turning janrlarida muallif nutqidan foydalanishning kuchli tomonlari
|
Badiiy asarning g‘ayasiga bevosita bog‘liq bo‘lgan voqealarning hikoya qilinishi
|
W
|
Kichik epik tur janrlarida hikoyachi nutqidan foydalanishning kuchsiz tomonlari
|
Qisqa epizodlarda ishtirok etishi
|
O
|
Dramatik asarlarda personaj nutqidan foydalanishning imkoniyatlari (ichki)
|
Barcha personajlarning o‘z nutqi diolog va monolog shaklida berilishi
|
T
|
To‘siqlar (tashqi)
|
Ma’lumotlarning to‘la qonli ta’minlanmaganligi
|
“REZYUME” METODI
Texnologiya o‘quvchi (talaba)lar tomonidan murakkab, ko‘p tarmoqli va muammoli mavzlarning samarali o‘zlashtirilishi uchun xizmat qiladi. Unga ko‘ra o‘rganilayotgan mavzuning band yoki bo‘limlari bo‘yicha axborot berilib, har biri alohida tahlil qilinadi. Tahlil jarayonida o‘quv materialining mohiyatini yorituvchi asosiy tushuncha, muhim qoidalarning mazmuni, ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishdagi ahamiyati, murakkablik darajasi va amaliy qiymati kabi holatlarga e’tibor qaratiladi.
Bu texnologiya o‘quvchilarni erkin, mustaqil, tanqidiy fikrlash, jamoa bo‘lib ishlash, izlanish, mavzudan kelib chiqqan holda o‘quv muammosining echimini topish, zarur xulosalar chiqarish, oqilona qarorlar qabul qilish, jamoaga samarali ta’sir etish, mavzu bo‘yicha egallangan bilimlarni bevosita amalda qo‘llay olishga o‘rgatadi.
Mashg‘ulotlarda texnologiyadan foydalanish quyidagi tartibda kechadi:
NAMUNA
Til shakllari
|
Adabiy til
|
Badiiy til
|
Xalq jonli tili
|
afzalligi
|
kamchiligi
|
afzalligi
|
kamchiligi
|
afzalligi
|
kamchiligi
|
|
|
|
|
|
|
Xulosa
|
“VENN DIAGRAMMASI” STRATEGIYASI
Strategiya o‘quvchi (talaba)larda mavzuga nisbatan tahliliy yondashuv, ayrim qismlar negizida mavzuning umumiy mohiyatini o‘zlashtirish (sintezlash) ko‘nikmalarini hosil qilishga yo‘naltiriladi. U kichik guruhlarni shakllantirish asosida aniq sxema bo‘yicha amalga oshiriladi.
YOzuv taxtasi o‘zaro teng to‘rt bo‘lakka ajratiladi va har bir bo‘lakka quyidagi sxema chiziladi:
Strategiya o‘quvchi (talaba)lar tomonidan o‘zlashtirilgan o‘zaro yaqin nazariy bilim, ma’lumot yoki dalillarni qiyosiy tahlil etishga yordam beradi. Undan muayyan bo‘lim yoki boblar bo‘yicha yakuniy darslarni tashkil etishda foydalanish yanada samaralidir.
Uni qo‘llash bosqichlari quyidagilardan iborat:
Strategiyani qo‘llash jarayonida har bir guruh muayyan mavzuga oid topshiriqlarni bajaradi. O‘quvchi (talaba)larning e’tiborlariga quyidagi jadvalni taqdim etish mumkin:
Guruhlar
|
Diagrammaning tartib raqami
| |
|
| |
BOB. MOBIL TIZIMLARDA XAVFSIZLIK TAHDIDLARI

60
Axborot xavfsizligining radioelektron tahdidlariga quyidagilar
taalluqli:
- sirqib chiqishning texnik kanallarida axborotni ushlab qolish;
- apparat vositalariga va binolarga axborotni ushlab qolishning
elektron vositalarini kiritish;
- ma’lumotlarni uzatish tarmoqlarida va aloqa liniyalarida yolg’on
akxborotni majburan qabul qildirish;
- aloqa liniyasini radioelektron bostirish, mobil tizimlarini boshqarish
tizimini izdan chiqarish.
Axborot xavfsizligining fizik tahdidlariga quyidagilar taalluqli:
- axborotni yig’ish, ishlash, uzatish, himoyalash vositalarini buzish,
ularga maqsadli ravishda nosozliklarni kiritish;
- axborotning mashina eltuvchisini yo’q qilish yoki buzish;
- fizik, dasturiy-matematik yoki tashkiliy tahdidlarni amalga oshirish
maqsadida mobil tizimga xizmat qiluvchilarga va foydalanuvchilarga ta’sir
etish.
Tarmoqdan foydalanishning yolg’on nuqtalari

Tarmoqdan foydalanishning yolg’on nuqtalari. Tajribali hujum
qiluvchi tarmoq resurslarini imitatsiya qilish bilan foydalanishning yolg’on
nuqtalarini tashkil etishi mumkin. Abonentlar, hech shubhalanmasdan
foydalanishning ushbu yolg’on nuqtasiga murojaat etadilar va uni o’zining
muhim rekvizitlaridan, masalan, autentifikatsiya axborotidan xabardor
qiladilar. Hujumning bu xili tarmoqdan foydalanishning haqiqiy nuqtasini
"bo’g’ish" maqsadida ba’zida to’g’ridan-to’g’ri bo’g’ish bilan birgalikda
amalga oshiriladi (5.6-rasm).
Simli tarmoqdan foydalanuvchilar ham, bilmasdan tarmoqni
hujumga ochib berib foydalanishning yolg'on nuqtalarining o’rnatilishiga
sababchi bo’lishlari mumkin. Ba’zida foydalanuvchi, qulaylikka intilib,
simsiz aloqa taqdim etuvchi foydalanishning simsiz nuqtalarini o’rnatadi,
ammo xavfsizlik muammosini o’ylamaydi. Bu nuqtalar simli tarmoqqa
kirish uchun "orqa eshik" vazifasini bajarishi mumkin, chunki ular turli
hujumlarga duchor bo’ladigan konfiguratsiyada o’rnatiladi.
Hujumlarnnng anonimligi. Simsiz foydalanish hujumning to’liq
anonimligini ta’minlaydi. O’rnatilgan joyni aniqlovchi mos tarmoq asbob-
uskunasi bo’lmasa, hujum qiluvchi anonimlikni osongina saqlashi va
simsiz tarmoq ta’siri hududidagi har qanday joyda bekinishi mumkin.
Bunday holda niyati buzuqni tutish qiyin, ishni sudga oshirish esa undan
ham qiyin.
Hujum qiluvchi
SSH-server
Xavfsiz bo‘lmagan tarmoq
Internet/simsiz LAN
Foydalanuvchi
66
5.6-rasm. Foydalanishning yolg’on nuqtasi
Ta’kidlash lozimki, aksariyat firibgarlar tarmoqni, ularning ichki
resurslariga hujum qilish uchun emas, balki Internetdan tekin anonim
foydalanish uchun o’rganadilar va Internet himoyasida boshqa
tarmoqlarni hujumlaydilar.
Bostirib kirish va ma’lumotlarni modifikatsiyalash

Bostirib kirish va ma’lumotlarni modifikatsiyalash. Niyati buzuq
ulanishni ushlab qolish, ma’lumotlarni yoki komandalarni uzatish
maqsadida ma’lumotlarning mavjud oqimiga axborotni qo’shganida
bostirib kirish sodir bo’ladi. Hujum qiluvchi paketlarni bazaviy stansiyaga
yuborib,
boshqarish
komandalari
va
axborot
oqimlari
ustida
manipulyasiyani amalga oshirishi mumkin. Boshqarish komandalarini
kerakli boshqarish kanaliga yuborish orqali foydalanuvchini tarmoqdan
uzishga erishish mumkin.
Bostirib kirish xizmat ko’rsatishdan voz kechishga undash uchun
ishlatilishi mumkin. Hujum qiluvchi tarmoqdan foydalanish nuqtalarini
ulanish
komandalari
bilan
to’lib-toshtiradi.
Natijada
boshqa
foydalanuvchilarga tarmoqdan foydalanishga ruxsat berilmaydi.
MITM (man in the middle) hujumi. MITM hujumi yuqorida
tavsiflangan bostirib kirishlarga o’xshash. Ular turli shakllarni olishlari
mumkin va aloqa seansining konfidensialligini va yaxlitligini buzish uchun
ishlatiladi. MITM hujumlar anchagina murakkab, chunki ularni amalga
oshirish uchun tarmoq xususida batafsil axborot talab etiladi. Niyati buzuq,
odatda, tarmoq resurslaridan birining identifikatsiyasini bajaradi. Hujum
qurboni ulanishni boshlaganida, firibgar uni ushlab qoladi va istalgan
resurs bilan ulanishni tugallaydi, so’ngra ushbu resurs bilan barcha
ulanishlarni o’zining stansiyasi orqali o’tkazadi (5.5-rasm). Bunda hujum
qiluvchi axborotni jo’natishi, jo’natilganini o’zgartirishi yoki barcha
muzokaralarni yashirincha eshitishi va so’ngra rasshifrovka qilishi
mumkin.
Abonent-firibgar. Tarmoq abonentining ishini sinchiklab o’rganib
chiqqan hujum qiluvchi o’zini "tarmoq abonenti" qilib ko’rsatib, tarmoq va
uning xizmatlaridan foydalanishga urinadi. Undan tashqari foydalanishda
qo’llaniladigan qurilmaning o’g’irlanishi tarmoqqa kirishga yetarli bo’ladi.
Barcha simsiz qurilmalarning xavfsizligini ta’minlash oson ish emas,
chunki ular foydalanuvchilarning harakatlanishida qulaylik tug’dirish
maqsadida atayin kichkina qilib yaratiladi.
"Mijoz-mijoz" xilidagi hujumlar

|
"Mijoz-mijoz" xilidagi hujumlarBog'liq 10.-S.K.GanievT.A.Kuchkarov.TarmoqxavfsizligiMobiltarmoqxavfsizligi"Mijoz-mijoz" xilidagi hujumlar. Tarmoqning barcha abonentlari
hujumlanishi mumkin. Birinchi muvaffakiyatdan so’ng hujum qiluvchi
korporativ yoki telekommunikatsiya tarmog’idan foydalanish huquqiga
ega bo’ladi. Aksariyat tarmoq ma’murlari xavfsizlik rejimiga talabni
oshirishga yoki shaxsiy tarmoqlararo ekranlarni (brandmauerlarni)
o’rnatishga yetarlicha e’tibor bermaydilar. Shu sababli, simsiz tarmoq
mijozlariga muvaffaqiyatli hujumlar niyati buzuqga foydalanuvchilarning
ismini va parolini ochish, demak, boshqa tarmoq resurslaridan foydalanish
imkonini berishi mumkin.
Tarmoq
asbob-uskunalariga
hujumlar.
Noto’gri
konfiguratsiyalangan asbob-uskunalar hujum qiluvchilar uchun birinchi
"xo’rak" hisoblanadi va tarmoqqa keyingi suqilib kirishga yo’l ochadi.
Hujumlarning asosiy ob’ektlari - marshrutizatorlar, uzib-ulagichlar,
arxivlarni saqlovchi serverlar va foydalanish serverlari.
Maxfiy simsiz kanallar. Simsiz tarmoq foydalanuvchilari tarmoqni
yaratish yoki baholash jarayonida yana bir omilni hisobga olishlari zarur.
Simsiz foydalanish nuqtasining narxi past hamda dasturiy ta'minot,
standart noutbuk va NIC-kartalar asosida foydalanish nuqtasini yaratish
yetarlicha oson bo’lganligi sababli, nokorrekt konfiguratsiyalangan yoki
simli tarmoqda o’ylamasdan joylashtirilgan simsiz asbob-uskunani
ziyraklik bilan kuzatish talab etiladi. Bu asbob-uskuna (5.7-rasm) simli
Tarmoqdan
foydalanish
nuqtasi
Foydalanishning
yolg‘on nuqtasi
Hujum qiluvchi
Foydalanuvchi
67
infratuzilmada juda sezilarli "raxnalar" hosil qilishi mumkinki, ular
tarmoqdan bir necha kilometr uzoqdagi hujum qiluvchilar diqqatini tortishi
mumkin.
5.7-rasm. "Simsiz urushni" olib borish asbob-uskunasi
Xuddi shunga o’xshash konstruksiya yordamida o’ziga xos "simsiz
ko’prik" o’tkazish va foydalanish nuqtalarining butun zanjirini tashkil
qilgan holda tarmoqdan ma’lumotlarni himoyalangan bino tashqarisida
chiqarib olish mumkin (5.8-rasm).
5.8-rasm. "Orqa eshik" ko’rinishidagi tarmoqdan foydalanish
Shaxsiy kompyuter
Shaxsiy kompyuter
Bino perimetri
Hujum
qiluvchi
Kommutator
Marshrutizator
|
| |
BOB. BULUTLI HISOBLASHLARDA

|
BOB. BULUTLI HISOBLASHLARDABog'liq 10.-S.K.GanievT.A.Kuchkarov.TarmoqxavfsizligiMobiltarmoqxavfsizligi10 BOB. BULUTLI HISOBLASHLARDA
AXBOROTNI HIMOYALASH USULLARI
10.1. Mobil ilovalar va bulutli hisoblash tizimlarining
o’zaro ta’sir arxitekturasi
Bulutli hisoblashlar - Internet ("bulut") orqali serverlar, axborot
saqlagichlari, ma’lumotlar bazasi, tarmoqlar, dasturiy ta’minot va h.
xizmatlarini taqdim etish. Bulutli hisoblashlarni soddalashtirilgan holda
masofadagi serverda joylashgan brauzer asosidagi ilova sifatida tasavvur
etish mumkin. Boshqacha aytganda, "bulutli hisoblashlar" - provayder
tomonidan iste’molchi so’rovi bo’yicha masofadagi hisoblash resurslarini
taqdim etish. Bu oddiy foydalanuvchi uchun, uning bulutli hisoblashlar
xususida bilishiga yetarli. Ammo, aslida, bulutli hisoblashlarning
imkoniyatlari g’oyat katta.
Bulutli hisoblashlarning eng katta afzalliklaridan biri axborot
saqlagichidir. Misol tariqasida Internetdagi elektron pochta xizmatlarini
ko’rsatish mumkin. Pochta xizmatlari ko’pincha bulutdagi bo’lishi
mumkin bo’lgan makondan foydalanib foydalanuvchilarga xotiraning katta
hajmini taqdim etadi, chunki ular uchun bu arzon. Natijada ma’lumotlar
yo’qolishini bartaraf etish imkoniyati yaratiladi. Oxirgi yillarda ko’pgina
yirik banklarda mijoz xususidagi muhim axborotning yo’qolishi haqida
gaplar ko’paygan edi. Agar ushbu axborot bulutli muhitda saqlanganida,
ma’lumotlarning yo’qolishi ehtimolligi aytarlicha kamaygan bo’lar edi.
Mobil qo’rilmalardan foydalanuvchi bulutli texnologiyaning rivojida
muhim omil hisoblanadi. Bulutli texnologiyadan foydalanuvchi apparat
vositalariga va dasturiy ta’minotga kapital xarajatisiz axborot va ilovarni
almashishlari mumkin. Barcha hisoblash amallari bulut ichida amalga
oshirilishi sababli, yuqori texnologiyali apparat vositalariga ehtiyoj
qolmaydi. Natijada foydalanuvchilar uchun mobil qurilmalar narxi
pasayadi.
10.1-rasmda OpenMobster (Open Source Mobile Cloud Platform)
ochiq platforma misolida mobil ilovalar va bulutli hisoblash tizimlarining
o’zaro ta’sir arxitekturasi keltirilgan.
|
| |
Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari

9.2. Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari Mobil to’lov amalga oshirilganidagi barcha zaifliklarni, ular amalga
oshirilishi sathiga mos holda, quyidagilarga ajratish mumkin:
- ma’lumotlarni uzatish protokollarining zaifliklari;
- uzatish texnologiyalari (RFID) zaifliklari;
- mobil operatsion tizim zaifliklari.
Ma’lumotlarni uzatish protokollarining zaifliklari Uyali telefon yoki "mobil terminal" operator tarmog’iga bazaviy
stansiyalar orqali ulanadi. Bitta bazaviy stansiya bir vaqtning o’zida bir
necha mobil terminallarga xizmat ko’rsatadi va o’ziga xos "shlyuz"
hisoblanadi. Ushbu "shlyuz" orqali so’zlashuvlar, Internet ma’lumotlari va
muayyan abonent bilan bog’liq axborot o’tadi.
Ochiq
radioefirda
mobil
terminal
va
bazaviy
stansiya
ixtisoslashtirilgan A5 algoritm turkumi yordamida shifrlanadi. A5 algoritm
turlari quyidagilar:
- A5/0 (shifrlashsiz);
- A5/1 (eng ommaviy, 64-bitli kalit);
- A5/2 (sust shifrlash);
- A5/3 (eng barqaror usul, 128-bitli kalit).
110
A5/1 va A5/2 shifrlash sxemalari buzilgan, demak, ma’lum maxsus
dastur ta’minotiga va unchalik qimmat bo’lmagan texnikaga ega niyati
buzuq radioefir orqali foydalanuvchilarning SMS larini ushlab olishi
mumkin.
A5/3 algoritmi ishonchli hisoblanadi. Uning buzilganligi xususidagi
tasdiqlangan axborot mavjud emas.
Tarmoqda ro’yxatga olingan apparatning ushbu tarmoqqa mansubligi
tekshiriladi, telefonning aynanligini esa tarmoq tekshira olmaydi. Bu
holdan niyati buzuqlar muvaffaqiyatli foydalanishadi. Ular abonentga
yaqin joyga uyali tarmoqning standart bazaviy stansiyasiga o’xshab
niqoblangan quvvatli signal manbaini o’rnatadi. Telefon stansiyani
"ko’radi" va, bunday stansiya signali quvvatliroq bo’lgani sababli, unga
ulanadi (9.4-rasm).
9.4-rasm. Abonent apparatidan qo’ng’iroqlarni
va xabarlarni ushlab olish sxemasi
Ulanishdan so’ng, stansiya telefonga A5/0 algoritmiga o’tishni, ya’ni
shifrlashni uzishni "buyuradi". Bunda telefon bo’ysinishga majbur. Endi
barcha so’zlashuvlar va SMS lar ochiq holda niyati buzuq tizimi orqali
o’tadi. Hech nimani buzish kerak emas: telefon soxta bazaviy stansiya
buyruqlarini ko’r-ko’rona bajaradi va shifrlashni uzadi.
Ushbu usulda apparat haqiqiy stansiyaga ulanmasligi uchun niyati
buzuq abonentga yaqin joyda bo’lishi lozim. Soxta bazaviy stansiya
kiruvchi qo’ng’iroqlarni va SMS larni qabul qila olmaydi, chunki
yo’nalish o’zgarganda noto’g’ri nomer ko’rsatiladi.
Abonentning
telefon apparati
Operator uyasi
Soxta bazaviy stansiya
Uyali aloqa operatorining
bazaviy stansiyasi
111
Hozirgi vaqtda aksariyat uyali operatorlar abonentlarga shifrlash
uzilganligi xususida maxsus piktogramma yoki matn orqali xabar
beradilar.
Zamonaviy 3G- va LTE-tarmoqlar tutib olinishdan juda yaxshi
himoyalanganlar. Himoyalanish muammolari yangi texnologiyalarni (A5/3
shifrlash algoritmini, himoyalangan autentifikatsiya algoritmlarini, A5/1
algoritmini kuchaytirish) joriy etish orqali echiladi.
iOS operatsion tizim - Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлиги

|
Мобил алоқа тизимларда ахборот хавфсизлигиBog'liq 10.-S.K.GanievT.A.Kuchkarov.TarmoqxavfsizligiMobiltarmoqxavfsizligiiOS operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Apple kompaniyasi
tomonidan taqdim etilgan bo’lib, faqat ushbu kompaniya mahsulotlarida
tarqalgan. iPhone smartfonlarda, iPod pleyerlarda, iPad planshetlarda
hamda Apple TV televizorga ulanadigan uskunalarda qo’llaniladi.
iOS operatsion tizimning afzalliklari:
- ishlatishda qulaylik;
- madadlashning sifatli xizmati;
- ishlashida ko’pgina muammolarni bartaraf etuvchi muntazam
yangilashlar;
- App Store da turli dasturlar to’plamini xarid qilish imkoniyati.
76
iOS operatsion tizimning kamchiliklari:
- norasmiy ilovalarni o’rnatish uchun djaylbreyk dasturiy ilovadan
foydalanish zaruriyati;
- operatsion tizimning blokirovkalangan xarakteri;
- ko’p vazifalikning mavjud emasligi;
- hujjatlarni o’rnatilgan muharirining yo’qligi.
Palm operatsion tizim. 1996 yili paydo bo’lgan va cho’ntak shaxsiy
kompyuterida
qo’llanilgan.
Imkoniyatlarining
kengligi
va
foydalanuvchilarga qulayligi tufayli keng tarqalgan edi. Hozirgacha
deyarli ishlatilmagan. Ammo, HP kompaniyasi yordamida ulardan
foydalanish imkoniyati paydo bo’ldi.
Palm operatsion tizimning afzalliklari:
- resurslarga talabchan emas;
- foydalanuvchining qulay interfeysi;
- shaxsiy kompyuter bilan sinxronlashning qulayligi;
- ishonchligi.
Palm operatsion tizimning kamchiliklari:
- ko’p vazifalikning yetarlicha emasligi;
- multimedia funksiyalari rivojlanmagan.
BlackBerry
operatsion
tizim
faqat
Research
In
Motion
Limited (RIM) kompaniyasi ishlab chiqaruvchi qurilmalarida ishlaydi.
Xabarlarni ushlab qolishning murakkabligi tufayli ushbu operatsion tizimli
smartfonlar korporativ muhitda tarqalgan.
BlackBerry operatsion tizimning afzalliklari:
- elektron pochtadan foydalanishning qulayligi;
- shaxsiy kompyuter bilan osongina sinxronlanishi;
- xavfsizlikni sozlashning keng imkoniyatlari.
BlackBerry operatsion tizimning kamchiliklari:
- faqat matnli axborotni chiqarishga eng qulay sharoit yaratilgan,
grafika bilan ishlash sifati juda yaxshi emas;
- juda qulay bo’lmagan brauzer.
Yuqorida keltirilganlardan kurinib turibdiki, mobil qurilmalarni
tanlashda ularning texnik xarakteristikalari aslo asosiy parametr
hisoblanmaydi. Haqiqatan, imkoniyati yuqori bo’lmagan operatsion
tizimda ishlovchi zamonaviy apparatdan ma’no minimal.
|
| |
Mobil tizimlarda axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar

61
Bu simsiz tuzilmalarning yaqinidagi hujum
qiluvchilarga simli dunyoda
mumkin bo’lmagan hujumlarni amalga oshirishga imkon beradi.
Yashirincha
eshitish.
Simsiz
tarmoqlar
kabi
ochiq
va
boshqarilmaydigan
muhitda
eng
tarqalgan
muammo
-
anonim
hujumlarning
mumkinligi.
Anonim
zararkunandalar
5.1-rasmda
ko’rsatilganidek radio-signallarni ushlab qolib, uzatiluvchi ma’lumotlarni
rasshifrovka qilishi mumkin.
Uzatishni ushlab qolish uchun niyati buzuq peredatchik oldida
bo’lishi lozim. Ushlab qolishning bunday turlarini umuman qaydlash
mumkin emas va ularga xalaqit berish undan ham qiyin.
Antennalar va
kuchaytirgichlardan foydalanish, ushlab qolish jarayonida niyati
buzuqning nishondan aytarlicha uzoq masofada bo’lishlariga imkon
beradi.
Yashirincha eshitishning yana bir usuli - simsiz tarmoqqa ulanish.
Lokal simsiz tarmoqda yashirincha faol eshitish odatda
Adress Resolution
Protocol (ARP) protokolidan noto’g’ri foydalanishga asoslangan.
Boshida
bu texnologiya tarmoqni "eshitish" maqsadida yaratilgan edi. Aslida,
ma’lumotlar bog’lanishi sathida
"man in the middle" (MITM
- "o’rtada
odam", pastroqqa qaralsin) xilidagi hujum bilan ish ko’riladi. Hujum
qiluvchi lokal simsiz tarmoqning nishon stansiyasiga so’ralmagan ARP-
javoblarni yuboradi, nishon stansiyasi esa hujum qiluvchiga o’zidan
o’tayotgan barcha trafikni jo’natadi. So’ngra
niyati buzuq paketlarni
ko’rsatilgan adresatlarga yo’llaydi. Shunday qilib, simsiz stansiya boshqa
simsiz mijozning (yoki lokal tarmoqdagi simli mijozning) trafigini ushlab
qolishi mumkin.
Tarmoqdan foydalanish
nuqtasi
Foydalanuvchi
Hujum qiluvchi
62
5.1-rasm. Simsiz kommunikatsiyalarda yashirincha eshitish
Teskari aloqali mantiqiy qurilma - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 21/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаTeskari aloqali mantiqiy qurilma.
Triggerning kirish yo’llarining soni unda bajarilishi lozim bo’lgan funksiyasiyalarga bog’liq bo’ladi va triggerlar axborotlarni yozish bo’yicha ikkigabo’linadi: asinxron triggerlar va sinxron triggerlar.
Asinxron triggerlarda axborotning o’zgarishi uchun istalgan paytda kirish signallarining berilishi bilan o’zgaradi.
Sinxron triggerlarning chiqish yo’lida signallarning o’zgarishi uchun uning kirish yo’liga qo’shimcha sinxrosignal (boshkarish signali) berish kerak. Aks holda bunday triggerlarda axborotlarni yozib bo’lmaydi.
EHM qurilmalarida turli funksional imkoniyatlarga ega bo’lgan triggerlar qo’llaniladi. Lekin barcha sxemalarning asosini asinxron RS trigger tashkil etadi.
Asinxron RS trigger ikkita mantiqiy elementlar asosida qurilishi mumkin: ”YoKI-YO’Q” hamda “VA–YO’Q”. Elementlar qayta aloqa zanjirlari orqali o’zaro ulanadi.“YoKI – YO’Q” elementlar asosida qurilgan asinxron RS triggerning funksional sxemasi va grafik belgilanishi hamda uning vaqt diagrammasi quyidagi ko’rinishga ega:
Bunday trigger ikkita kirish yo’liga (S va R) hamda ikkita chiqish yo’liga (Q va ) ega. Bu yerda R-reset-olib tashlash (sbros) va S-Set- o’rnatish ma’nolarini anglatadi.
Endi asinxron RS triggerning ishlash prinsipini analitik taxlil etamiz:
S=1va R=0 bo’lganda triggerga «1» yoziladi (Q=1)
S=0 va R=1 bo’lganda triggerga «0» yoziladi (Q=0)
S=0 va R=0 bo’lganda trigger o’z holatini saqlaydi. Ushbu holat axborotni saqlash rejimi xisoblanadi.
S=1 va R=1 signallarini bir vaktda berish ta’qiqlanadi, chunki bunday kirish signallarida trigger o’z turg’un holatini yo’qotadi.
Demak asinxron RS triggerning o’tish jadvalini quyidagicha ifodalash mumkin:
1-jadval. O’tish jadvali
|
| |
C
  
D - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 25/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаC
|
D
|
S
|
R
|
Qt+1
|
Izoh
|
0
|
*
|
0
|
0
|
-
|
Ta’hihlangan
|
0
|
*
|
0
|
1
|
1
|
1-ni o‘rnatish
|
0
|
*
|
1
|
0
|
0
|
0-ni o‘rnatish
|
0
|
*
|
1
|
1
|
Qt
|
Saqlash
|
1
|
0
|
*
|
*
|
0
|
0-ni o‘rnatish
|
1
|
1
|
*
|
*
|
1
|
1-ni o‘rnatish
|
Asinxron va sinxron T – triggerlar. T - trigger (ing. Toggle) relaksator ma’nosini anglatadi. Ushbu trigger faqat bitta T-informatsion kirish yo‘liga ega. Bu kirish yo‘li hisob kirish yo‘li deyiladi . T-trigger o‘z holatini kirish yo‘liga yangi boshqaruvchi sig- nal kelishi bilan o‘zgartiradi.
Asinxronn T-trigger.Bu qurilmaikkita turg‘un holatga ega bo‘lib, bitta T- informatsion kirish yo‘liga egadir. U asinxron T-trigger deb ataladi. Bunday triggerning kirish yo‘liga «1» signal berilganda u o‘z holatini qarama-qarshi (teskari) holatga o‘zgartiradi.
Quyida asinxron T-triggerning vaqt diagrammasi hamda ikki taktli RS- triggerdan tashkil topgan sxemasi keltirilgan. Ushbu sxemada «S» kirish yo‘liga T=1 signalini berish orqali, ikki taktli RS triggerga oldingi taktga teskari bo‘lgan ikkilik kodni yozish imkoniyati paydo bo‘ladi.
S inxron T-trigger Sinxron ikki taktli ushbu qurilmada birlik kodni triggerga yozish S=1 bo‘lganda bajariladi. T- kirish signali S=1 bo‘lganda yuqori kuchlanish bilan ifodalanadi. Demak, triggerning holati T=1 bo‘lganda teskarisiga o‘zgaradi va T=0 bo‘lganda esa uning holati o‘zgarmaydi.
Sinxron T-trigger quyidagi o‘tish jadvali asosida ishlaydi:
O‘tish jadvali
Error: Reference source not foundS
|
|
|
| |
Nazorat savollari - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 20/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаNazorat savollari.
1.Multipleksor qanday vazifani bajaradi?
2.Multipleksor sxemada shartli belgilanishi.
3.Multipleksorning ME asosidagi sxemasini chizing.
4.Demultipleksor qanday vazifani bajaradi?
5.Demultipleksor sxemada shartli belgilanishi.
6.DemultipleksorningME asosidagi sxemasini chizing.
7-MAVZU: KETMA-KET MANTIQIY QURILMALAR.
Reja:
1.Ketma-ket sxemalarni sintez qilish usullari.
2. Bistabil yacheykalar.
3.Teskari aloqali mantiqiy qurilma.
4. Sinxron triggerlar va ularni qo’llash maqsadlari, sxemada belgilanishi.
Tayanch so’z va iborlar:Ketma-ket sxemalar, bistabilyacheyka, trigger, teskari aloqa, sinxron va asinxron kirishlar, RS- trigger.
Ketma-ket mantiqiy qurilmalar. Hodisalarni ro‘y berish ketma-ketligidan kelib chiqqan holda, kirishda bir xil o‘zgaruvchili signal bo‘lgan holatda bunday sxemalarning chiqishidagi signal turlicha bo‘lishi mumkin. Shuning uchun sxemalarni loyihalashtirish va tahlil qilishda hodisalarni ro‘y berish ketma-ketligini ajratib olish muhim hisoblanadi.
Ketma-ket sxemalarni sintez qilish usullari. Elektron qurilmalarning sonli elementlari (sonly avtomatlar) deb, mantiqiy funksiyalarni bajaruvchi, axborotlarni xotirasida saqlovchi, signallarni kuchaytiruvchi va qayta ishlovchi qurilmalarga aytiladi. Sonli avtomatlarda funksiya qiymati o’zgaruvchilarning joriy taktdagi qiymatiga bog’liq bo’lmay, balki oldingi taktdagi qiymatlariga ham bog’liqdir.Demak, sonli avtomatlar bir va undan ortiq taktdagi signallarni o’zida saqlashi kerak. Bu qurilmalar ketma-ketli mantiqiy qurilmalar deb ataladi va ular xotiraga ega.
EHMlarda bu vazifalarni asosan triggerlar bajaradi.
Bistabil yacheykalar. Har bir trigger asosida bir-biri bilan o‘zaro kesishib ketgan teskari aloqalari mavjud bo‘lgan ikkita invertorli zanjir yotadi. Bu zanjir bistabil yacheyka (BYA) deb ataladi va u ikkita turg‘un holatga ega.
BYa ning shartli belgisi
Trigger - ikkita teng kuchli, alternativ turg’un holatga ega bo’lgan (0 yoki 1) va axborotni yozish, saqlash va uzatish uchun xizmat qiladigan qurilma hisoblanib, bistabil yacheykalarga misol bo’la oladi.
1-rasm. Triggerda kirish va chiqishda signallarning vaqtga bo’gliqligi (a) va bistabil yacheyka (b).
Boshlang’ich signallar ta’sirida trigger bir turg’un holatdan ikkinchisiga o’tishi mumkin. Odatda trigger ikkita chiqish yo’liga ega: birinchisi to’g’ri chiqish yo’li deyiladi va Q bilan belgilanadi. Ikkinchi chiqish yo’li teskari chiqish yo’li deyiladi va bilan belgilanadi.
|
| |
Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari

|
Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari
|
bet | 37/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoq9.2. Mobil to’lov zaifliklari va ulardan himoyalanish usullari
Mobil to’lov amalga oshirilganidagi barcha zaifliklarni, ular amalga oshirilishi sathiga mos holda, quyidagilarga ajratish mumkin:
- ma’lumotlarni uzatish protokollarining zaifliklari;
- uzatish texnologiyalari (RFID) zaifliklari;
- mobil operatsion tizim zaifliklari.
Ma’lumotlarni uzatish protokollarining zaifliklari
Uyali telefon yoki "mobil terminal" operator tarmog’iga bazaviy stansiyalar orqali ulanadi. Bitta bazaviy stansiya bir vaqtning o’zida bir necha mobil terminallarga xizmat ko’rsatadi va o’ziga xos "shlyuz" hisoblanadi. Ushbu "shlyuz" orqali so’zlashuvlar, Internet ma’lumotlari va muayyan abonent bilan bog’liq axborot o’tadi.
Ochiq radioefirda mobil terminal va bazaviy stansiya ixtisoslashtirilgan A5 algoritm turkumi yordamida shifrlanadi. A5 algoritm turlari quyidagilar:
- A5/0 (shifrlashsiz);
- A5/1 (eng ommaviy, 64-bitli kalit);
- A5/2 (sust shifrlash);
- A5/3 (eng barqaror usul, 128-bitli kalit).
A5/1 va A5/2 shifrlash sxemalari buzilgan, demak, ma’lum maxsus dastur ta’minotiga va unchalik qimmat bo’lmagan texnikaga ega niyati buzuq radioefir orqali foydalanuvchilarning SMS larini ushlab olishi mumkin.
A5/3 algoritmi ishonchli hisoblanadi. Uning buzilganligi xususidagi tasdiqlangan axborot mavjud emas.
Tarmoqda ro’yxatga olingan apparatning ushbu tarmoqqa mansubligi tekshiriladi, telefonning aynanligini esa tarmoq tekshira olmaydi. Bu holdan niyati buzuqlar muvaffaqiyatli foydalanishadi. Ular abonentga yaqin joyga uyali tarmoqning standart bazaviy stansiyasiga o’xshab niqoblangan quvvatli signal manbaini o’rnatadi. Telefon stansiyani "ko’radi" va, bunday stansiya signali quvvatliroq bo’lgani sababli, unga ulanadi (9.4-rasm).
9.4-rasm. Abonent apparatidan qo’ng’iroqlarni
va xabarlarni ushlab olish sxemasi
Ulanishdan so’ng, stansiya telefonga A5/0 algoritmiga o’tishni, ya’ni shifrlashni uzishni "buyuradi". Bunda telefon bo’ysinishga majbur. Endi barcha so’zlashuvlar va SMS lar ochiq holda niyati buzuq tizimi orqali o’tadi. Hech nimani buzish kerak emas: telefon soxta bazaviy stansiya buyruqlarini ko’r-ko’rona bajaradi va shifrlashni uzadi.
Ushbu usulda apparat haqiqiy stansiyaga ulanmasligi uchun niyati buzuq abonentga yaqin joyda bo’lishi lozim. Soxta bazaviy stansiya kiruvchi qo’ng’iroqlarni va SMS larni qabul qila olmaydi, chunki yo’nalish o’zgarganda noto’g’ri nomer ko’rsatiladi.
Hozirgi vaqtda aksariyat uyali operatorlar abonentlarga shifrlash uzilganligi xususida maxsus piktogramma yoki matn orqali xabar beradilar.
Zamonaviy 3G- va LTE-tarmoqlar tutib olinishdan juda yaxshi himoyalanganlar. Himoyalanish muammolari yangi texnologiyalarni (A5/3 shifrlash algoritmini, himoyalangan autentifikatsiya algoritmlarini, A5/1 algoritmini kuchaytirish) joriy etish orqali echiladi.
|
| |
Ketma-ket mantiqiy qurilmalar - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 24/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаKetma-ket mantiqiy qurilmalar. Hodisalarni ro‘y berish ketma-ketligidan kelib chiqqan holda, kirishda bir xil o‘zgaruvchili signal bo‘lgan holatda bunday sxemalarning chiqishidagi signal turlicha bo‘lishi mumkin. Shuning uchun sxemalarni loyihalashtirish va tahlil qilishda hodisalarni ro‘y berish ketma-ketligini ajratib olish muhim hisoblanadi.
D-trigger. D-triggerlar ( ing. Delay-ushlash) bitta D informatsion kirish yo‘liga ega bo‘lib, vaqtincha signallarni saqlab turish (zaderjka) uchun xizmat qiladi. Trigger bitta kirish yo‘liga ega va ikkita turg‘un holatning birida (0 yoki1) bo‘lishi mumkin. Bunday trigger bir taktli va ikki taktli bo‘lishi mumkin.
Quyida D-triggerning o‘tish jadvali, vaqt diagrammasi hamda shartli belgilanishi va sxemasi keltiriladi:
O‘tish jadvali
S
|
D
|
Qt+1
|
Izoh
|
0
|
*
|
Qt
|
Saqlash
|
1
|
0
|
0
|
0-ni o‘rnatish
|
1
|
1
|
1
|
1-ni o‘rnatish
|
D -triggerni universal trigger sifatida ham qo‘llash mumkin. Unda u ham RS-trigger vazifasini ham dinamik D – trigger vazifasini bajaradi. Bunday triggerning shartli belgisi quyidagi ko‘rinishga ega:
Sxemada S va R –da signal 1-ga teng bo‘lgan vaqtda u D va S kirish yo‘llariga ega bo‘lgan universal dinamik D- trigger kabi ishlaydi. Triggerning o‘tish jadvalida keltirilgan quyidagi qonuniyat asosida ishlaydi:
O‘tish jadvali
|
| |