nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
tabiiyki, dastlab ichaklar shilliq pardalarida joylashgan bez hujayralaridan

|
tabiiyki, dastlab ichaklar shilliq pardalarida joylashgan bez hujayralaridan Pdf ko'rish
|
bet | 142/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limottabiiyki, dastlab ichaklar shilliq pardalarida joylashgan bez hujayralaridan
ajraluvchi hazm shiralari tarkibidagi fermentlar ta’sirida parchalanadi va
uning parchalanish mahsulotlari hazmlanish darajasiga qarab so'riladi. Shu
sababli ham hazmlanish kanali devorlaridan uzoqlashayotgan oziqlar
qatlamidagi ovqat hazmi kanalining shilliq pardasidan uzoqlashgan sari
moddalaming hazmlanishi va so‘rilishi kamaya boradi.
197
So‘rilish — ichki va tashqi muhit oralig‘ida joylashgan ovqat hazmi
kanali devorlarida joylashgan hujayralarga xos bo‘lgan fizioligik
jarayondir.
M e’dada faqatgina uglevodlar parchalananishining mahsulotlari
hamda suv, tuzlar va alkogol juda sekin so‘riladi. 0 ‘n ikki barmoqli
ichakda to‘yimli moddalaming uncha katta -8% dan ortiq bo‘lmagan
qismi so ‘riladi.
So‘rilishining asosiy joyi b o ‘lib och va yonbosh ichak hisoblanadi.
odamlaming ichaklarining umumiy so‘mvchi yuzasi 5 m2 ni tashkil etadi.
Ichaklaming shilliq pardasida 4 mln. ga yaqin so ‘rg‘ichlar bo‘lib, uning
yuzasini 8 martacha kengaytiradi, demak uning yuzasi 40 m2 ni tashkil
etadi. Bundan tashqari hilpildoq epiteliyaning har bir kvadrat millimetrli
yuzasida so ‘rg‘ichlami o ‘rab turuvchi, faqatgina elektron mikroskop ostida
ko'rish mumkin bo‘lgan har qaysisi 50 dan 200 mln. gacha miqdordagi
sitoplazmatik silindr shaklidagi o ‘siqliklardan iborat popukli kigizga
o ‘xshash epiteliya yopib turadi, demak ichaklaming umumiy so ‘ruvchi
yuzasi 500-600 m2 ni tashkil etadi.
Har bir so‘rg‘ichga 1-3 arteriolalar kelib tutashgan bo‘ladi.
Odamlarda har bir arteriola to‘g ‘ridan-to‘g ‘ri epitelial hujayralar tagida
joylashuvchi 15 tadan 20 gacha kapillyarlarga tarmoqlanib ketadi.
|
| |
issiqlik bu - Kegl cc pechat indd

105
mavzuda ay
tilgan molekulyar harakatdir. Moddalarning bu
xossasidan turmushda va texnikada keng foydala
niladi. Temir yo‘l
relslarini o‘rnatishda ularni bir-biriga jips tegmaydigan qilib o‘r-
natiladi. Elektr o‘tka
zuvchi simlarni ustun
lar ga yoz kunida biroz
osiltirib torti
ladi. Qishda to
rayish eva
ziga uzilib ketmasligi uchun
shun day qilinadi. Shisha stakan
larga issiq suvni birdaniga quyib
bo‘lmaydi. Chunki, uning ichki qismi issiqlikdan tez kengayadi.
Tash qarisi esa kengayib ulgur maydi. Shu sababli stakan si nib ketadi.
Bimetall plastina - Kegl cc pechat indd

106
omborlaridagi suv tubidan to ustki qismigacha muzga aylanar edi.
Suvda bu paytda hayot ham to‘xtab qolar edi.
1. Qalin devorli stakan, yupqa devorli stakanga nisbatan issiq suv
quyilganda tezroq sinadi. Nima uchun?
2.
Suyuqlik va gazlarning issiqlikdan kengayishidan qayerlarda
foyda lanish mumkin?
3. Benzinni litrlarda o‘lchab sotiladi. Uni kunning qaysi vaqtida
olish foydali?
qizilo‘ngachning pastki qismiga (kardial) tushganidan keyin, uning shilliq

|
qizilo‘ngachning pastki qismiga (kardial) tushganidan keyin, uning shilliq Pdf ko'rish
|
bet | 137/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotqizilo‘ngachning pastki qismiga (kardial) tushganidan keyin, uning shilliq
pardasini qo‘zg‘atadi, bu esa kardial sfinktemi reflektor ravishda
ochilishini chaqiradi. Voyaga yetgan odamlarda u doimo yopiq bo‘ladi,
shu sababli ular boshi bilan tik turganida ham oziq massasi og‘izga
tushmaydi. Kardial sfinkter oshqozon retseptorlari tomonidan reflektor
ravishda yopilishini
ta’min etadi. Yosh bolalarda esa kardinal sfinkter
tonusi bo‘lmaydi, shu sababli ular boshi bilan pastga qaratilganida
m e’dadagi massalar og‘iz b o‘shlig‘iga tushib ketadi.
M e’dada oziq massasi bo‘lmaganida uning devorlari qisqarganligi
sababli bir-biriga tegib turadi. M e’daga oziq massasi tushganidan 20-30
minut o'tganidan keyin silliq muskullaming yuqoriga k o ‘tariluvchi va
pilorikoldi sfmkterigacha boradigan to‘lqinsimon_qisqarishi (perestaltik)
kuzatiladi. Qisqargan paytda m e’daning fundal qismidagi bosim 40
mm.sim.ust.gacha ko‘tariladi.
M e’da muskullarining holati va faoliyati o g‘iz bo‘shlig‘ining ozuqa
massalari va keraksiz (zaharli, zararsiz) moddalar ta’sirida qo‘zg ‘alishi
natijasida o ‘zgaradi.
194
Suyuq va yarim suyuq oziq massalarini iste’mol qilinishi va ruhiy
ozuqaviy (hidi, ko‘rinishi va h.z.) ta’sirlar (shartli oziqlanish refleksi)
m e’dalar harakatini reflektor ravishda tormozlaydi va pilorik sflnkterni
yopadi. Qattiq ozuqa massalari esa og‘iz bo‘shlig‘i reseptorlari bilan
reflektor holda m e’daning fundal va o ‘n ikki barmoqli ichakka chiqadigan
qismlarini harakatlarini bir y o ‘la tezlashtiradi.
Qisqarish to‘lqini pilorikoldi sfinkteriga yetganidan keyin sfmkter
yopiladi, undan keyin privratnikning umumiy qisqarishi bajariladi, bu
|
| |
• Preambula — OFDM kadrining birinchi simvoli hisoblanadi 
va kadrlarni sinxronlashtirish uchun ishlatiladi.
•

• Preambula — OFDM kadrining birinchi simvoli hisoblanadi va kadrlarni sinxronlashtirish uchun ishlatiladi. •
Raqamli mobil aloqa
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa • Preambula — OFDM kadrining birinchi simvoli hisoblanadi va kadrlarni sinxronlashtirish uchun ishlatiladi. •
|
IV
BOB - Kegl cc pechat indd

102
KIRISH SUHBATI
Siz televizorda ko‘p marta berilgan «Maugli» haqidagi multfilmni
ko‘rgansiz. Unda Maugli o‘z dushmani bo‘lgan yo‘lbarsni yengish
uchun «qizil gul»ni (ya’ni olovni) qo‘lga kiritadi. Shundan so‘ng barcha
hayvonlar uni endi hayvon emas, balki inson deb qabul qiladi. Inson
esa barcha mavjudotlarning podshohi hisoblanadi. Haqiqatan ham,
odamlar olovdan foydalana boshlaganlaridan so‘ng turmush tarzi keskin
o‘zgargan. Ovqatlarni pishgan holda yeyish, metallarni eritib ov, ish va
urush qurollari yasash, isinish va h.k. barchasi olovni hosil qilish va
foydalanishni o‘rganish bilan bog‘liqdir. Unga doir ko‘plab afsonalar ham
to‘qilgan. Masalan, grek afsonalarida alp Prometey xudolardan olovni
olib, insonlarga bergan va undan foydalanishni o‘rgatganligi haqida gap
boradi. Hattoki kosmosga qilingan birinchi parvoz haqidagi filmni ham
«Olovning tizginlanishi» deb atashgan. Chunki inson yerda, okeanlarda
harakatlanishi uchun ishlatiladigan mashinalarda issiqlikdan foydalanish
bilan birga, kosmosga ham issiqlik (olovni) ishlata olishi tufayli chiqdi.
Kundalik turmushda ham Siz issiq, sovuq, qaynoq, iliq, qish,
yoz kabi iboralarni ko‘p ishlatasiz. Biz Siz bilan modda tuzilishini
o‘rganganimizda bug‘, suv va muz bir xil molekulalardan tashkil
topganligini ham bilib oldik. Xo‘sh, unda issiq suv va sovuq suv
molekulalari nimasi bilan farqlanadi? Temperatura deganda nimani
tushunamiz? Bu kabi savollarga keyingi mavzularda javob olamiz.
Konchilik korxonalarida elektr iste'molchilarning turlari Toshboyev Sherzod

|
Konchilik korxonalarida elektr iste'molchilarning turlari Toshboyev Sherzod
|
bet | 1/4 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 10,02 Kb. | | #148374 |
Bog'liq Konchilik korxonalarida elektr iste\'molchilarning turlari Toshbo-kompy.info
Konchilik korxonalarida elektr iste'molchilarning turlari Toshboyev Sherzod
Konchilik korxonalarida elektr iste'molchilarning turlari Toshboyev Sherzod Reja:
Konchilik sanoatida elektr ta’minoti
Uchaska elektr ta’minoti
Ishlab chiqarilgan elektr enerjasi iste'molchilari
Tog'-kon sanoati korxonalarida signalizatsiya, aloqa va statsionar yoritish uchun elektr energiyasining birinchi sanoat joriy etilishi 80-90 yillarga to'g'ri keladi. 19-asr Shu bilan birga, faqat elektrlashtirish asosida kon ishlarini samarali olib borish uchun zarur bo'lgan tog'-kon mashinalarining quvvat va og'irlik nisbati darajasini oshirish mumkin bo'ldi. 1885-1906 yillarda Germaniyada portlashdan himoyalangan elektr jihozlarini ishlab chiqarish qoidalari (zamonaviy qoidalarning prototipi bo'ldi) ishlab chiqildi va uni gaz konlarida qo'llash boshlandi. Asrning boshida to'g'ridan-to'g'ri elektr haydovchi asosan tog'-kon mashinalarida ishlatilgan. 20-asrning boshlari uch fazali o'zgaruvchan tokga asoslangan elektr haydovchidan foydalanish bilan tavsiflanadi. Bu davrda elektr motorlar, ishga tushirish uskunalari, kabellar yaratildi. 20-40-yillarda. yanada ilg‘or uchirish uskunalari yaratilmoqda, masofadan boshqarish tizimi joriy etilmoqda. 50-yillarda. tog'-kon korxonalarini elektr ta'minotida fundamental texnik inqilob sodir bo'ldi: portlashdan himoyalangan transformatorlar, yog'siz yoyni o'chirishga ega yuqori voltli kalitlar, o'z-o'zidan xavfsiz boshqaruv sxemalariga ega starterlar ishlab chiqarilmoqda. Tog‘-kon uskunalari quvvatining o‘sishi yuqori kuchlanishga o‘tish, ko‘chma nimstansiyalar, yonmaydigan ekranlangan kabellar, kommutatsiya punktlari, erta o‘chirish tizimlari va gazni avtomatik himoya qilishni joriy etishni taqozo etdi. o'z-o'zidan xavfsiz boshqaruv sxemalari bo'lgan starterlar. Tog‘-kon uskunalari quvvatining o‘sishi yuqori kuchlanishga o‘tish, ko‘chma nimstansiyalar, yonmaydigan ekranlangan kabellar, kommutatsiya punktlari, erta o‘chirish tizimlari va gazni avtomatik himoya qilishni joriy etishni taqozo etdi. o'z-o'zidan xavfsiz boshqaruv sxemalari bo'lgan starterlar. Tog‘-kon uskunalari quvvatining o‘sishi yuqori kuchlanishga o‘tish, ko‘chma nimstansiyalar, yonmaydigan ekranlangan kabellar, kommutatsiya punktlari, erta o‘chirish tizimlari va gazni avtomatik himoya qilishni joriy etishni taqozo etdi.
|
| |
ajratib olinganidan keyingina boshlanadi. Chaynash paytida yuqorigi jag‘

|
ajratib olinganidan keyingina boshlanadi. Chaynash paytida yuqorigi jag‘ Pdf ko'rish
|
bet | 133/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotajratib olinganidan keyingina boshlanadi. Chaynash paytida yuqorigi jag‘
odatda harakatsiz tursa, pastki jag‘
chaynashda ishtirok etuvchi
muskullaming
qisqarishi
tufayli
harakatlanadi.
Odamlarda yaxshi
191
chaynalmagan ozuqalaming yutilishi ovqat hazmining buzilishiga olib
keladi.
Chaynashda ishtirok etuvchi muskullaming qisqarishi reflektor y o ‘l
bilan amalga oshadi. Oziq massalar og‘iz bo‘shlig‘idagi reseptorlarni
qo‘zg ‘atadi.
Chaynash harakatlarining xarakteri va miqdori qat’iy qonuniyatlar
asosida oziq-ovqatlami og‘iz bo‘shlig‘iga tushgan turli konsistensiyalariga
b o g iiq holda kechadi.
Chaynashning reflektor markazi uzunchoq miyada joylashgan. Bosh
miyaning
po‘stlog‘ida
chaynashning
oliy
markazi
joylashgan
(R.M.Bexterov).
Ozuqa luqmasi og‘iz bo‘shlig‘idan m e’daga o ‘tishi uchun u yerda
ular yaxshilab chaynalib so‘lak bilan aralashtirilganidan keyin amalga
oshadi. Yutiladigan oziq luqmasining massasini hajmi m o‘’tadil sharoitda
5 sm3 ga tengdir. Umuman oziq lo'qmasining massasi o g ‘iz bo‘shlig‘ida
oziq moddalaming va 30 s davom etuvchi mexanik qayta ishlov berish
darajasiga bog‘liqdir.
Yutish - ancha murakkab, doimo ikki tomonlama koordinasiya-
lanadigan aktdir, ya’ni katta miqdordagi ma’lum navbatlashuv va qat’iy
kelishilgan holda bajariluvchi qisqarishlar jarayonlar y ig‘indisidir.
Dastlab ozuqa massasi tilning o ‘stiga yig‘iladi, chaynashda pauza yuz
beradi. Diafragmaning uncha katta bolm agan harakati kuzatiladi (yutish
va nafas olish) shundan keyin tilning birdaniga ko‘tarilishi bilan ozuqa
|
| |
bo‘Isa kerak - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 131/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotbo‘Isa kerak.
Ichaklar shirasi ajralishining boshqarilishi, to‘g ‘ridan-to‘g ‘ri oziqlar
aralashmasining ichaklaming shilliq pardasi bilan aloqasi tufayli amalga
oshadi va 1) mexanik hamda 2) kimyoviy qo‘zg‘atuvchilar (yog'lar
istisno) tomonidan reflektor holda shira ajralishi ichakning ma’lum
qismlaridan ajratiladi. Adashgan nervni qo‘zg‘atilishi ichaklar shirasining
ajralishini va undagi fermentlar miqdorini ko‘p bo‘lishini ta’minlydi:
Adashgan nerv, kesilganida esa ichaklaming mahalliy qismlarida shira
ajralishi saqlanib qoladi, chunki mexanik va kimyoviy qo‘z g ‘atuvchilar
ichaklar devorida saqlanib
qoladi. Bu esa ichaklar shirasini ajralishi
maxalliy reflekslar yo'li bilan ajraladi degan xulosa
qilish imkonini
beradi. Ichaklar shirasining ajralishi morfokinetik yo‘l bilan amalga
oshiriladi (G.K,Shligin).
Tabiiy sharoitlarda mexanik qo‘z g ‘alishlari ozuqa massalari bilan
amalga oshiriladi va bu paytda ko‘plab shilliq modda ajraladi.
Bunday sharoitlarda kimyoviy qo‘z g ‘atuvchilami m e’da shirasi,
oqsillar hazmi mahsulotlari, uglevodlar, sovun va boshqalar chaqiradi.
190
Kimyoviy qo‘zg ‘atuvchi sifatida m e’daosti bezining shirasi katta
ahamiyatga ega, ya’ni ichaklar shirasi tarkibidagi fermentlar miqdorini,
ayniqsa entrokinaza fermentini ko‘p ajralishini chaqiradi. Kimyoviy
qo‘z g ‘atuvchilar ta’sirida ajralgan shira tarkibi quyuq va suyuq moddalarni
kamligi bilan ajralib turadi.
Ingichka ichaklar qismida joylashgan brunner bezlari sekresiyasi o ‘n
ikki barmoqli ichak shilliq pardasida xlorid kislota ishtirokida hosil
bo‘luvchi duokrinin garmoni tomonidan gumoral y o ‘l bilan boshqariladi.
|
| |
-MAVZU
ISSIQLIKNI HOSIL QILUVCHI MANBALAR

103
issiqlik chiqib havoga o‘tadi va h.k. Shunga ko‘ra uni o‘lchash uchun
alohida «issiqlik miqdori» degan fizik kattalik kiritilgan. Shunday
tajriba o‘tkazaylik. Sovuq qish kunida ikkita muz parchasini qalin
qo‘lqop bilan ushlab (qo‘lingizning issig‘i muzga o‘tmasligi uchun),
ularni bir-biriga ishqalab ko‘raylik. Shunda muzlar erib, suv tomchilay
boshlaydi. Muzni eritish uchun unga issiqlik nimadan berildi?
Qadimda odamlar ikkita yog‘ochni ishqalab olov hosil qilganlar. Simni
ham bir joyidan bir necha marta tez-tez buklansa, o‘sha joyi qizib
ketadi. Og‘ir bolg‘ani ko‘tarib metall bo‘lagiga bir necha marta urilsa,
metall ham isiydi. Bularning barchasida mexanik energiya issiqlik
energiyasiga aylanadi. Shunga o‘xshash ishqalangan barcha jismlarning
qizishini turmushda uchratgansiz. Ular haqida eslab ko‘ring. Mana
shunday tajribalar, issiqlik ham energiyaning bir turi ekanligi
haqidagi xulosaga olib keldi. Unda potensial va kinetik energiyadan
qaysi biri issiqlik energiyasiga mos keladi? Yoki bir vaqtda ikkalasi
hammi? Ma’lumki, moddalar mayda zarralardan tashkil topgan va
ular to‘xtovsiz harakatda bo‘ladi. Kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki,
agar modda isitilsa, zarralar harakati tezlashadi. Bundan
float x[15], y[15] - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Bеshinchi sinama. Bitta qo‘lda

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 172 —
Har qanday harakatni ta’minlashda kinеstеtik, kinеtik va optik-fazoviy
mеxanizmlar bir paytning o‘zida ishlashi kеrak. Nеyropsixolog esa maqsad-
ga yo‘naltirilgan harakatlarning qaysi mеxanizmi qanday bosqichda izdan
chiqqanini farqlay olishi lozim. Aks holda u topik tashxisni qo‘yishda qiyna-
ladi.
Prеfrontal soha zararlansa, quyidagi simptomlar yuzaga kеladi:
1. Harakat dasturini tuzish buziladi.
2. Harakatni ongli tarzda boshqarish buziladi.
3. Stеrеotip harakatlarni takrorlayvеradi (pеrsеvеratsiyalar).
4. Vrach ko‘rsatgan harakatlarga taqlid qilib ularni takrorlayvеradi.
5. Nutq orqali boshqarish izdan chiqiadi.
6. Exolaliya – eshitgan so‘z va jumlalarni takrorlayvеradi.
-MAVZU
TEMPERATURA. TERMOMETRLAR

113
muhit temperaturasiga tengla
shadi. Idishdagi
suvning temperaturasini
termometrni suvdan chiqarmasdan ko‘rish kerak. Aks holda, termometr
suvdan olinishi bilanoq uning ko‘rsatishi o‘zgarib ketadi.
80-rasm.
81-rasm.
82-rasm.
Bemorning temperaturasini o‘lchaydigan tibbiyot termo
metri bunday
kamchilikdan xoli. Shifokor termometrni bemordan olib, bema-
lol ko‘rishi mumkin. Chunki undagi simob ustuni pastga tushib ket-
maydi. Bunga erishish uchun termometr
naychasining quyi qismi
ingichka qilib yasaladi. Bunda isigan simob ustuni bemalol ko‘tarilsa-
da, soviganda ingichkalashgan joyda simob ustunchasi uzilib qoladi.
Termometr ko‘rsatishi aniqlab olingandan so‘ng, uni silkitiladi.
Shunda yuqori qismida qolgan simob bo‘lagi pastga tushib qo‘shiladi.
Tibbiyot termometrining o‘lchash chegarasi 35
°
C dan 42
°
C gacha
bo‘ladi. Sog‘lom odamning temperaturasi ~36,6
°
C bo‘ladi. Tana
temperaturasining bun
dan chetlashishi kasallikdan darak beradi. Uy
hayvonlari – qo‘y, sigir, ot, quyon larning temperaturasi 38–40
°
C,
qushlarniki 41–42
°
C atrofida bo‘ladi.
Modda temperaturasining quyi yoki yuqori chegarasi bormi? Yerda
tabiiy sharoitda Antarktikada minus 88
°
C temperatura qayd etilgan
(1960-y. ilmiy stansiyada). Hisob-kitoblarga qaraganda temperaturaning
quyi chegarasi minus 273,15
°
C ga teng. Uy sharoitida biz qanday
temperaturalar bilan ish ko‘ramiz? Suv 100
°
C da qaynaydi. Uni
qaynatish uchun ishlatilgan tabiiy gaz alangasida temperatura 1500–
1800
°
C ga boradi. Cho‘g‘lanma elektr
lampochkasidagi temperatura
2500
°
C atrofida bo‘ladi. Avtomobil dvigatelida yoqilgan yonilg‘i hosil
qilgan temperatura ~1700
°
C bo‘lsa, elektr payvandlashda 7000
°
C gacha
boradi. Yuqori chegara qayd qilingan emas.
elektrlangan jism - Kegl cc pechat indd

119
Shunda qog‘oz parchalarining taroqqa tortilib
yopishganligini kuzatamiz (83-rasm).
83-rasm.
Xuddi shunday hodisani sharikli ruchkani
jundan yasalgan buyumga ishqalab qog‘oz parcha-
larini, bosh
qa yengil predmetlarga va hatto
ingichka suv oqimiga ta’sir
qilishini kuzatish
mumkin (84-rasm).
1
2
3
84-rasm.
Shokolad o‘ralgan shaldiroq metall qog‘ozni 2 sm kenglikda kesib
uni qalamga o‘rab silindr yasaylik. So‘ngra uning uchidan teshib ip
yordamida osib qo‘yaylik. Shisha tayoqchani
shoyiga ishqalab osib
qo‘yilgan silindrga yaqinlashtirsak u tayoqchaga tortiladi va tayoqchaga
tekkanidan so‘ng undan itariladi! Ikkinchi bir ipga osilgan silindrga
junga ishqalangan kahrabo tayoqchani yaqinlashtiraylik. Silindr
qahrabo tayoqchaga tortilib unga tekkanidan so‘ng
undan itariladi
(85-rasm). Bularga sabab silindrlar tayoqchalarga tekkanidan so‘ng
elektrlanib qolishidir.
85-rasm.
Endi silindrlarga tayoqchalarning o‘rnini almashtirib yaqinlash-
tiraylik. Silindrlarning yana tayoqchalarga tortilganliklarini kuzatish
mumkin.
Tajribalardan quyidagi xulosalarni chiqaramiz:
1. Elektrlangan jismlar boshqa elektrlanmagan jismlarni, ma-
sa lan, mayda qog‘oz parchalarini, soch tuklarini o‘ziga tortadi.
2. Elektrlangan bir xil tayoqchalardan
zaryad olgan jismlar bir-
biridan itariladi. Shisha va kahrabo tayoqchalardan zaryad olgan
jismlar bir-biriga tortiladi.
120
Demak, shoyiga ishqalangan shisha tayoqchada bir turdagi elektr
zaryad lari, mo‘ynaga ishqalangan kahrabo
tayoqchasida ikkinchi
turdagi elektr zaryadlari bo‘lar ekan.
Fransuz olimi Sh.
Dyufe va amerikalik olim B.
Franklin
taklifiga binoan birinchi turdagi zaryadni shartli ravishda
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

109
suyuqliklarni dastlab quyilgan paytidagi
temperaturasida uzoq muddat
saqlaydigan idish
–
termos
keltirilgan. Unda metall qobiq ichida ikki
qavatdan iborat shisha devorli idish joylashtirilgan. Shisha devorlar
oralig‘i vakuumdan iborat. Shisha idishning ichki qismi yupqa kumush
bilan qoplangan. Bunday idishdagi suyuqlik issiq holatda uzoq vaqt
saqlanadi. Issiqlik uzatishning uchta turi bo‘yicha issiqlik tarqalib
ketmasligining sababini tushuntirib ko‘ring.
Demak,
zaruriyatga qarab, issiqlikni yaxshi o‘tkazish lozim bo‘lsa,
konvek siyani tezlashtirish choralari hamda issiqlikni yaxshi o‘tkazadigan
materiallardan foydalanish kerak ekan. Uyda ovqat pishirish va choy
qaynatish uchun ishlatiladigan qozon va chovgum
larni issiqlikni yaxshi
o‘tkazuvchi materiallardan yasaladi. Lekin qaynagan choyni uzoqroq
issiq holatda ushlab turish uchun chinni choynakka damlagan ma’qul
bo‘ladi.
Choyni stakanda ichsak, og‘iz kuyib qoladi. Lekin chinni
piyolada ichsangiz kuymaydi. Nima sababdan?
77-rasm.
78-rasm.
79-rasm.
Nurlanish energiyasidan foydalanishda ham materiallarga va uning
rangiga e’tibor beriladi. Yozda issiqlik nurlarini yaxshi qaytaradigan oq
rangdagi liboslar kiyilsa, qishda to‘q rangdagilari kiyiladi.
Satrlarni nusxalash - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
strlen() - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov,...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Gapni to‘g‘ri javob bilan to‘ldiring. ........elektr toki deyiladi

|
Gapni to‘g‘ri javob bilan to‘ldiring. ........elektr toki deyiladiBog'liq 6-sinf fizika uzb9. Gapni to‘g‘ri javob bilan to‘ldiring. ........elektr toki deyiladi.
A) Zaryadlangan zarralarning harakatiga...
B) Zarralarning tartibli harakatiga...
C) Zaryadlangan zarralarning tartibli harakatiga...
D) Elektronlarning tartibli harakatiga...
10. Elektr zanjirining chizmasi deganda nimani tushuniladi?
A) Turli elektr asboblarining shartli belgilari.
B) Elektr asboblarining tasviri o‘rniga shartli belgilar bilan tasvir lanishi.
C) Elektr asboblarining ulanish chizmasi.
D) Asboblarning shartli belgilari yordamida o‘zaro ulanish chizmasi.
11. Qaysi belgi galvanik elementni ifodalaydi?
A)
B)
C)
D)
12. Tok kuchi qanday asbob yordamida o‘lchanadi?
A) Voltmetr.
B) Ampermetr.
C) Galvanometr.
D) Elektrometr.
130
13. Quyidagi asboblardan qaysi biri yordamida suvni isitish mumkin?
A) Elektr dazmoli.
B) Elektr lampochkasi.
C) Mikroto‘lqinli pech.
D) Ventilyator.
14. Tok mavjud bo‘lishining shartini ko‘rsating.
A) Elektr zanjirida tok manbai va iste’molchilarning bo‘lishi.
B) Zanjirda iste’molchi, uzib-ulagich va manbaning bo‘lishi.
C) Tok manbai va zanjir berk bo‘lishi.
D) Zanjirda iste’molchi, uzib-ulagich bo‘lishi.
YAKUNIY SUHBAT
Bunda Siz V bobda o‘rganilgan mavzularning qisqacha xulosalari
bilan tanishasiz.
Jismlarning
elektrlanishi
Jismlar bir-biriga ishqalanib yaqinlashtirilganda biri dan
ikkinchisiga erkin elektronlarning o‘tib qolishi.
Musbat zaryad-
langan jism
O‘zidan elektronlarni bergan jism.
Manfiy zaryad-
langan jism
O‘ziga elektronlarini olgan jism.
Proton
Atomning yadrosida musbat zaryadga ega bo‘lgan zarra.
Neytron
Atomning yadrosida zaryadga ega bo‘lmagan zarra.
Elektron
Yadro atrofida aylanib yurgan manfiy zaryadga ega bo‘lgan
zarra.
Batareya
Bir marta ishlatiladigan galvani elementi.
Akkumulyator
Qayta zaryadlab ishlatiladigan galvani elementi.
Voltmetr
Elektr kuchlanishini o‘lchaydigan asbob.
Ampermetr
Zanjirdan o‘tayotgan tok kuchini o‘lchaydigan asbob.
Elektr zanjiri
Tok manbai, ulovchi o‘tkazgichlar, tok iste’molchisi va
uzib-ulagichdan tashkil topgan zanjir.
Elektr zanjiri-
ning chizmasi
Asboblarning shartli belgilari yordamida o‘zaro ulanish
chizmasi.
|
| |
Pеshona bo‘lagi funksional anatomiyasi va

|
Pеshona bo‘lagi funksional anatomiyasi va Pdf ko'rish
|
bet | 115/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi3.8. Pеshona bo‘lagi funksional anatomiyasi va
zararlanish sindromlari
Bosh miya katta yarim sharlarining markaziy egatchadan oldinda joy-
lashgan qismiga pеshona bo‘lagi dеb aytiladi. Pеshona bo‘lagida uchinchi
funksional blok joylashgan bo‘lib, barcha ruhiy jarayonlarni boshqarish,
dasturlar tuzish va nazorat qilish uchun javob bеradi.
Pеshona bo‘lagida quyidagi sohalar farqlanadi:
1. Motor soha – oldingi markaziy pushta (4-maydon), birlamchi korti-
kal soha (proеksion soha). Bu yеrdan, ya’ni V qavatdan piramidal yo‘llar
boshlanadi. Bu yo‘llar miya ustunida hamda orqa miyada joylashgan motor
hujayralarga borib tugaydi. Motor soha somatotopik tamoyilga asoslangan
bo‘lib, ixtiyoriy harakatlar uchun mas’uldir.
2. Prеmotor soha – oldingi markaziy pushtaning old qismida joylash-
gan bo‘lib (6 va 8-maydonlar), ikkilamchi kortikal maydon ya’ni, proеksion-
assot siativ soha hisoblanadi. Bu yеrda advеrsiv maydon ham joylashgan.
Ushbu soha ta’sirlantirilsa, bosh va ko‘z qarama-qarshi tomonga buriladi.
Yuqori pеshona pushtasining orqa qismi koordinatsiya va muvozanat-
ni boshqarishning kortikal markazi (8-maydon) hisoblanadi. Bu yеrdan tr.
frontopontocere bellaris boshlanadi va miyachaning qarama-qarshi yarim
shariga borib tugaydi. Pastki pеshona pushtasining orqa qismida (44-may-
don) motor nutq markazi, ya’ni Brok markazi joylashgan. Brok maydo-
ni nutq artikulyatsiyasi uchun javob bеradi va orqa markaziy pushtaning
til, lab va tanglayni innеrvatsiya qiladigan proеksion soha bilan chambar-
chas bog‘langan. Shuningdеk, Brok markazi nutq modulyatsiyasi va mu-
siqal into natsiya uchun javob bеradigan 45-maydon bilan ham mustahkam
aloqaga ega. Yozish markazi o‘rta pеshona pushtasining orqa qismida
(6-maydon), ya’ni qo‘l proеksion sohasiga juda yaqin joylashgan. Yozish
markazi Brok markazi bilan ham affеrеnt va effеrеnt aloqaga ega. Shu sa-
babdan Brok afaziyasida ikkilamchi agrafiya kuzatiladi.
|
| |
cho‘1 olasichqoni, data sichqoni, qum sichqoni, kalamush

|
cho‘1 olasichqoni, data sichqoni, qum sichqoni, kalamushBog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)cho‘1 olasichqoni, data sichqoni, qum sichqoni, kalamush
va ko'rsichqon uchraydi. Tuyoqlilardan (Orolbo'yi,
Shimoliy U styurt, To'rg'ay o'lkasi, Balxash bo'yida)
oqquyruq, jayron, yovvoyi qo'y, qulon, hasharotlardan
chayon, qoraqurt va o'rgimchaksimonlar ko'p. Cho'llarda
yumronqoziq (malla va qum yum ronqozig'i), qo'shoyoq
va sichqonlar ko'p. Sudralib yuruvchilardan toshbaqa
va kaltakesaklar (dumaloq kaltakesak, qum kaltakesagi,
echkemar, agama), ilonlar (bo'g'm a ilon, o'qilon, zaharli
charxilon va ko'lvarilon, ko'zoynakli ilon) tarqalgan.
Yirtqich hayvonlardan tulki, chiyabo'ri, qum mushugi,
saksovulzorlarda Buxoro bug'usi (xongul) yashaydi.
Qushlardan saksovul to'rg'ayi, cho'l mayquti (slavika),
cho‘1 qarg'asi, cho‘1 qarqunog'i, saksovul chumchug'i
174
uchraydi. TogMarda hayvonlar balandliklar sari o'zgarib
boradi. Tog' quruq cho'llarida tulki, bo'ri, jayron,
sirtlon yashaydi. Keng bargli o'rm onlarda jayron, ayiq,
to'ng'iz, bo'rsiq uchraydi, daryo bo'ylarida to'ng'iz,
qushlardan jan n at hasharotxo'ri, kaptar, mayqut, oq
boshli s a ’va, bulbul uchraydi. Igna- bargli o'rm onlarda
elik (kiyik) Jung'oriya O latovida Maral (bug'u), yirtqich
hayvonlardan silovsin, Turkiston yirtqich laychasi,
ayiq, manulmushuk (Yettisuvda), archazorlarda o'rmon
sichqonlari, tog' sichqonlari, qushlardan boltatumshuq,
tog' sariq chumchug'i, chittak va tog' kakligi uchraydi.
Subalp va alp m intaqasida to takasi, tog' kiyigi, tog'
|
| |
Dasht o'simliklari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

|
01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiyBog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)Dasht o'simliklari
52° sh. k. dan shim oldajoylashgan.
Boshoqli o 't o'sim liklar (qizg'ish chalov, betaga, yaltir
bosh, qo'ng'irbosh) ko'p. Toshloq tuproqlarda shuvoq,
butazorlarda qarag'an, tobulg'i, itbodom o'sadi.
Chalacho'l o'simliklari.
52 va 48° shimoliy keng-
liklar orasida joylashgan. Boshoqli o'tlardan shuvoq,
izen, chalov, qo'ng'irbosh tarqalgan. Sho'rlangan qora
tuproqlarda oq shuvoq, boyalich, qorashuvoq, burgan,
qora matov kabi o'sim liklar o'sadi.
Cho‘1 o'simliklari.
Turon tekisliklaridan iborat.
Qum li cho‘1 o'sim liklari Bo'rsiq, M o'yinqum , Sarisuv va
Balxash bo'yi qumlari, Orolbo'yi qoraqumi, Unguzorti
Qoraqum i ham da Q izilqum da tarqalgan.
Sho'rxok cho'llarda o'sim liklar deyarli yo'q, ularning
atrofida sho'ralar (bir yillik sho'rak, qorabargo't, qizil
sho'ra, yer bag'irlab o'sadigan chala buta — sarsazan),
ajriq, qora saksovul, burgan o'sadi. Ayrim o'sim liklar
tarkibidagi tuzlar uning m assasini (45 %) tashkil qiladi.
Lyossli cho'llar yoki efemer cho‘1 o'simliklari
soz
tuproqlarda (lyosslar) tarqalgan. M irzacho'l, Zarafshon
vodiysida, B adxiz cho'lida, Kopetdog' oldida, M urg'ob-
A m udaryo oralig'ida, Kalas tekisligida, Qashqadaryo va
172
Surxondaryoning tog* oldida tarqalgan. Efemer cho'llarida
rangxa qo'ng'irbosh ko‘p, undan tashqari boychechaklar,
ayiqtovon, arpag’on, mortuq, chitir, lola o'sadi. Efemer
o'sim liklari bahorda ko'p bo'ladi, yozda qurib qoladi.
To'qay o'simliklari.
Suv havzalari atrofida keng
tarqalgan. To'qaylarda o'sim liklar yarussim on tarqalgan:
1-yarus— daraxtlar-. tu ron g'iljiyda, oqtol;
2-yarus— yu lg'u n jin gil, butasimon tol, ilonpechak;
3-yarus— qamish, qizilmiya, yantoq, ro'vok, sho'ra;
4-yarus— mox, zamburular.
|
| |
archalar, n a’matak, bodom - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

|
01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiyBog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)archalar, n a’matak, bodom o'sadi. Keng bargli o'rm onlar
ko'proq (yong'oq, zarang, olma, olcha). Tog' oldida va
past tog'larda to'q bo'z tuproqlar, o'rtacha balandlikdagi
tog'larda keng bargli o'rm onlar tagida tog'-o'rm on-
qo 'n g 'ir tuproqlar, archazorlar m intaqasida tog'-o'rm on-
jigarrang tuproqlari tarqalgan. B alandlik m intaqalari:
chala savannalar (600— 1500 m); keng bargli o'rm onlar
(1500— 2000 m), archa o'rm onlari (2000— 3000 m);
subalp o'tloqlari (3000— 3500 m). Alp o'tloqlari
(3500— 4000 m ),sovuqm intaqa (4000-5000 m). Shimoliy
va M arkaziy Tyanshandan farqi chala savannalar, keng
178
bargli o'rm onlar va baland bo'yli subalp o'tloqlarining
rivojlanganligidir.
Janubiy Tyanshan kengliklari bo'yicha yo'nalgan
Oloy, Turkiston, Zarafshon, Hisor va Nurota tizm alari ki
radi. Tizm alarning ko'pchiligi Oloy tizm asidan tarm oq
lanib ketadi. Oloy tizmasi g'arbdan sharqqa 350 km ga,
Guralash dovonidan Jizzaxgacha 320 km ga cho'zilgan,
Guralash dovonida ikki tarm oqqa— Shimoliy (Molguzar)
va Janubiy (Chum qortog') qism lariga bo'linib ketadi.
U lar o'rtasida Sangzor vodiysi joylashgan. N urota tog'i
M olguzar tizm asidan Sangzor vodiysi orqali ajralib
turadi.
Sangzor vodiysining toraygan qismi A m ir Temur
darvozasi deb ataladi. Zarafshon tizm asi Hisor tizma-
sining g'arbidagi Takali tog' tugunidan boshlanadi
va Turkiston tizm asiga parallel ravishda 300 km ga
cho'zilgan. Yog'inlar bahorda yog'adi, baland tog'larni
m uzliklar qoplab olgan. Daryolar qor va m uzliklardan
to'yinadi (Zarafshon). C ho'l-dasht o'sim liklari, archa
va tog' kserofit o'sim liklar keng tarqalgan. A rchazorlar
tagida (2000-3000 m) jigarrang-qo'ng'ir tuproqlar tar
qalgan, 3000 m dan balandda tog'-o'tloq-dasht tuproqlari
tarqalgan.
Balandlik
mintaqalari:
cho'l
va
chalacho'llar
(1500m gacha), chala savanna va subtropik dashtlar
(1500— 2000 m);
betaga
dashtlari
va
archazorlar
(2000— 2500 m);
subalp
tog'-kserofit
dashtlari
(2500-3400); alp o'tloqlari (3400— 3500 m dan yuqorida).
179
|
| |
Yarimsharlararo munosabatlar

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 174 —
3.9. Afaziya
Afaziya – po‘stloqda joylashgan nutq markazlari zararlanishi oqibatida
rivojlanadigan nutqning sistеm buzilishi. Afaziya chap yarim shar zararla-
nishi uchun o‘ta xos simptom. Afa ziya bosh miyaning turli sohalari, ya’ni
pastki pеshona pushtasi, yuqori chakka pushtasining orqa qismi, pastki
pariеtal soha va chakka-tеpa-ensa sohalari tutashgan joylar zararlanganda
kuzatiladi
(3.12rasm).
Dinamik
afaziya
Semantik
afaziya
Amnestik
afaziya
Akustik-mnеstik
afaziya
Sensor
afaziya
Afferent
afaziya
Efferent
afaziya
3.12-rasm. Po‘stloqda joylashgan nutq markazlari (A.R. Luriya bo‘yicha, 1973).
Dеmak, nutq markazlari bosh miya katta yarim sharlarining ko‘p
qismini egallagan. Kuchli ifodalangan nutq buzilishlari, ayniqsa, Brok
va Vеrnikе sohalari zararlanganda yaq qol bilinadi. Bu markazlarga
chеgaradosh sohalar zararlanganda, o‘tib kеtuvchi afaziyalar kuzati-
ladi, xolos.
Afaziyaning bir nеchta tasniflari mavjud. Ularni sistеmalashtirib,
A.R. Luriya afaziyaning 7 ta turini ajratdi (1973):
Akustik-mnеstik afaziya - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 181 —
da artikulyator va akustik buzilishlar kuzatilmaydi. K. Goldshtеyn (1948)
afaziyaning bu turini tafakkur yеtishmovchiligi dеb atagan. Odatda, eks-
prеssiv nutq saqlanib qoladi, bеmor so‘zlashi va oddiy gaplarni tushu-
nishi mumkin. Sеmantik afaziyada bеmor tarkibida «ustida», «tagida»,
«yuqorida», «pastda», «oldida», «yonida», «dan» kabi so‘z va qo‘shimcha-
lari bo‘lgan jumlalarni o‘qib tushunmaydi. Masalan, «
aylana ustida xoch»,
«
xoch aylana tagida», «
tundan so‘ng kun kеladi», «
pashsha fildan kichik»
kabi gaplarda farq sеzmaydi. Shuningdеk, «
ruchka qalamdan uzunroq»,
«
Lola Ergashdan oqroq» kabi gaplar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tahlil
qila olmaydi.
Bеmor qalam va ruchkani ko‘rsating, dеgan ko‘rsatmani to‘g‘ri bajaradi,
lеkin «
qalam bilan ruchkani» yoki «
ruchka bilan kitobni» ko‘rsating, dеgan
topshiriqni tushunmaydi va bajara olmaydi.
Prеfrontal soha - 1-18 cambria 0112. indd

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 167 —
1.
Motor soha zararlanishi sindromlari.
2. Prеmotor soha zararlanishi sindromlari.
3. Prеfrontal soha zararlanishi sindromlari.
4. Mеdiobazal soha zararlanishi sindromlari.
Motor soha zararlanishi sindromlari. Oldingi markaziy pushta
(4-maydon) zararlansa, qarama-qarshi tomonda markaziy tipdagi falaj-
liklar (monoparеz, gеmiparеz) rivoj lanadi. Dеmak, motor soha zararlan-
ganda faqat nеvrologik sindromlar aniqlanadi, biroq nеyropsixologik buzi-
lishlar kuzatilmaydi.
Prеmotor soha zararlanishi sindromlari. Prеmotor soha zararlansa,
falajliklar kuzatilmaydi. Biroq har qanday harakatning kinеtik mеxanizmi
izdan chiqadi. Bunda maqsadga yo‘naltirilgan harakatlarni kеtma-kеt ba-
jarish mumkin bo‘lmay qoladi. Hayot davomida shakllangan va avtomatik
darajaga yеtgan ongli harakatlar dasturi izdan chiqadi. O‘ymakor o‘yish-
ni, duradgor mix qoqishni, tikuvchi ko‘ylak tikishni, musiqachi musiqa as-
boblarini chalishni eplay olmay qoladi. Bеmor go‘yoki no‘noq va uquvsiz
odamga aylanadi.
Prеmotor sindrom uchun yuqori darajada ifodalangan
harakat
pеrsеvеratsiyalari xos. Bir xil tusda hadеb takrorlanavеradigan maqsad-
siz harakatlarga
harakatlar pеrsеvеratsiyasi dеyiladi. Bеmor harakat
qilish ni boshlaydi, biroq kеyingisiga o‘ta olmaydi. Masalan, doira chizing
va uning izidan uchburchak chizing dеyilsa, u hadеb doira chizavеradi, bi-
roq uchburchakka o‘ta olmaydi.
Prеmotor sindromning asosiy simptomlaridan biri – bu
dinamik (kinе
tik) apraksiya. Maqsadga yo‘naltirilgan harakatlar kеtma-kеtligining buzi-
lishiga
dinamik apraksiya dеb aytiladi. Ma’lumki, prеmotor soha maqsad-
ga yo‘naltirilgan harakatlarning effеrеnt (kinеtik) mеxanizmini ta’minlab
bеradi. Uning izdan chiqishi dinamik praksis buzilishiga olib kеladi.
Maqsadga yo‘naltirilgan harakatlarni bajarishning buzilishini

III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 173 —
Nutqning rеgulyator funksiyasini tеkshirish usuli:
Bеmorga so‘z orqali ko‘rsatma bеrilsa, u o‘sha so‘zlarni qaytaradi, bi roq
ko‘rsatmani bajarmaydi. Masalan, “Mеning kaftimni 2 marotaba siqing”
dеb so‘ralsa, u bu topshiriqni bajarish o‘rniga “Mеning kaftimni 2 maroto-
ba siqing” dеgan iborani takrorlaydi, biroq harakat bilan bog‘liq ko‘rsatma
bajarilmaydi.
Hisoblash qobiliyatining buzilishi:
Bеmordan 100-7 = hisoblashni bajarib borish so‘raladi. Prеfrontal sind-
romda 100 dan 7 ni kеtma-kеt ayirish topshirig‘ini bеmor bajara olmaydi.
U bir xil, ya’ni stеrеotip raqamlarda qotib qoladi. Masalan, 100-7 = 93; 83...,
73…, 63 va = h.k.
Chap va o‘ng yarim shar zararlanishida yuzaga keladigan prеfrontal
sindrom larining bir-biridan farq qiluvchi jihatlari ko‘p.
. A(n) massiv elementlarini o‗sish tartibida saralang va kamayish tartibda 
chop etish dasturini tuzing

149
qaraymiz. Tanlangan eng katta(max) va eng kichik(min) elementlar qolganlari
bilan solishtiriladi, agar ulardan mos ravishda katta va kichik elementlar topilsa,
ular eng katta(max) va eng kichik(min) element sifatida qabul qilinadi.
Yuqoridagi algoritm bo‗yicha bir o‗lchovli massiv elementlari ichidan eng
kattasi va kichigini aniqlash uchun C++ dasturlash tilida quyidagi algoritmni
tavsiya etamiz.
#include
using namespace std;
int main()
{ int a[20];
int n,t; cout<<‖n=‖;
cin>>n;
for(int i=0;icin>>a[i];
max=a[1];
for(int i=1;iif(maxcout<<‖max=‖<min=a[1];
for(int i=1;iif(min>a[i]) min=a[i];
cout<<‖min=‖<return 0;
}
Kiritish uchun ma‘lumot
n=5
3 5 1 0 6
Dastur natijasi
max=6
min=0
Demak massiv elementlari ichidan eng kattasi va kichigini aniqlash uchun
yuqorida keltirilgan algoritm bo‗yicha aniqlanadi. Massivga keladigan boshqa
masalalar uchun ham yuqoridagi algoritm asosida hisoblanadi.
Ikki o„lchovli massiv - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

150
elementlari ichidan eng kattasi va kichigini aniqlash uchun xuddi bir o‗lchovli
massiv elementlari ichidan eng kattasi va kichigini aniqlash algoritmidan
foydalanamiz.
Ikki o‗lchovli massiv elementlari ichidan eng kattasi va kichigini aniqlash
uchun massivning birinchi elementini eng katta(max) va eng kichik(min) sifatida
qaraymiz. Tanlangan eng katta(max) va eng kichik(min) elementlar qolganlari
bilan solishtiriladi agar ulardan mos ravishda katta va kichik elementlar topilsa
ular eng katta(max) va eng kichik(min) element sifatida qabul qilinadi.
Yuqoridagi algoritm bo‗yicha ikki o‗lchovli massiv elementlari ichidan eng
kattasi va kichigini aniqlash uchun C++ dasturlash tilida quyidagi algoritmni
tavsiya etamiz.
#include
using namespace std;
int main()
{ int a[20];
int n,t; cout<<‖n=‖;
cin>>n;
for(int i=0;ifor(int j=0;jcin>>a[j][i];
max=a[1][1];
for(int i=1;ifor(int j=0;jif(maxcout<<‖max=‖<min=a[1];
for(int i=1;ifor(int j=0;jif(min>a[j][i]) min=a[j][i];
cout<<‖min=‖<return 0;
}
Kiritish uchun ma‘lumot
n=3
3 5 1
0 6 4
7 9 2
Dastur natijasi
max=9
min=0
151
Demak, massiv elementlari ichidan eng kattasi va kichigini aniqlash uchun
yuqorida keltirilgan algoritm bo‗yicha aniqlanadi. Ikki o‗lchovli massivning har bir
satri yoki ustuni uchun eng katta va eng kichik elementlarini aniqlash mumkin.
Agar ikki o‗lchovli massivning har bir satri yoki ustuni uchun eng katta va eng
kichik elementlarini aniqlash uchun faqat sikllarni to‗g‘ri ifodalab yuqoridagi
algoritm bo‗yicha aniqlash mumkin.
davom etadi: hayvon zoologiya silsilasida qancha yuqorida tursa, shok

|
davom etadi: hayvon zoologiya silsilasida qancha yuqorida tursa, shok Pdf ko'rish
|
bet | 250/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotdavom etadi: hayvon zoologiya silsilasida qancha yuqorida tursa, shok
o ‘shancha kuchliroq va uzoqroq davom etadi. Baqada shok bir necha
daqiqada o ‘tib ketsa, mushuk bilan itlarda necha kun va haftalab davom
349
etadi. Maymunlarda va odamlarda shok ayniqsa og ‘ir b o iib , uzoq davom
etadi.
MARKAZIY ASAB TIZIMIDAGI TORMOZLANISH
Periferik nervlaming ayrim organlar faoliyatiga tormozlovchi ta’sir
etishini bilamiz. Qon aylanishi degan boiim da adashgan nervning
tormozlovchi ta’sir ko‘rsatishini bir necha marta aytgan edik. Bu nerv
yurak faoliyatini susaytiradi va hatto butunlay to‘xtatib qo‘ya oladi. Hazm
organlari, shuningdek boshqa organlaming faoliyatini tekshirganimizda
turli nervlaming tormozlovchi ta’sir etishini aytgan edik.
0 ‘tgan asming o ‘rtalarigacha fiziologlar periferik nervlaming
ta’sirida organlar faoliyatining susayishini, tormozlanishini bilar edilar,
xalos.
Dastlab 1862 yilda I.M.Sechenov markaziy tormozlanish hodisasini
kashf etdi. Sechenovgacha markaziy asab tizimida faqat qo‘zg ‘alish
jarayoni b oiad i deb hisoblanar edi.
I.M.Sechenov markaziy asab tizimida tormozlanish hodisasi borligini
baqa ustida tajriba qilib kashf etdi. Shu maqsadda baqaning bosh miyasi
ochilib, ko‘ruv do‘mboqlarining yuqori chegarasidan ko‘ndalangiga
qirqildi. Bosh miyaning oldingi qismi batamom olib tashlanadi. Shu tariqa
operasiya qilingan baqada bukish refleksining vaqti aniqlandi. Refleks
vaqtining qanchaligi aniqlangandan keyin ko‘ruv do‘mboqlariga osh
tuzining kristali qo‘yiladi. Ximiyaviy ta’sirot tufayli bukish refleksi
tormozlandi va refleks vaqti uzayib ketdi. Rus fiziologiyasiga asos solgan
|
| |
Pomir va Badaxshon - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

|
01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiyBog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)Pomir va Badaxshon.
Pomir, Sharqiy (Pomir) va
G 'arbiy Badaxshon tog'laridan iborat. Pom ir shim olda
Oloy orti, sharqda Sariko‘1, janubda H indikush vajanubi-
g'arbda Lola tizm alari bilan o'ralgan. Asosiy tizm alari
kengliklar bo'yicha yo'nalgan. Sharqiy va g'arbiy
(Badaxshon) Pom ir o'rtasidagi chegara Zulum art-
Sarezko'li-Y ashilko'l-Pom ir va V ohandaryoning qo'shi-
lish joyidan o'tadi. Sharqiy Pom irga S ariko‘1, M uzko'l,
Janubiy Alichur, Shimoliy A lichur ham da Oloyorti
tizm alari kiradi. Alp burm alanishida ko'tarilgan. Eng
baland joyi 7495 m. Iqlimi keskin kontinental, sutkalik
harorat farqi katta, yanvarning o 'rtach a harorati
-18°, -2 0 °C , iyulniki +8, +14° C. M utloq past harorat
-50°, yog 'in m iqdori kam (30-70 mm), daryolari m uz va
qordan to'yinadi. K o'llari ko'p, ju d a balandda joylashgan
(Qorako'l — 3910 m, Yashil ko'l — 3734 m; Zarko'l —
4125 m) suvi sho'r, ular, asosan, tektonik va m orena
ko'llaridir. Toshloq qo'ng'ir, sho'rxok va sho'rlangan
taqir tuproqlar tarqalgan. Balandlik m intaqalari: subalp
(3500— 42000 m), Nival (>4800 m).
Badaxshon
(G'arbiy Pomir) Sharqiy Pomir va
Janubiy Tojikiston botig'i oralig'ida joylashgan. Unga
Shoxdara,
Shugon,
Rushan,
Yozg'ulom,
Darvoz,
Fanlar Akademiyasi, Pyotr 1 tizm alari kiradi. Iqlimi
Sharqiy Pomirga nisbatan nam va iliq, yanvar harorati
-7°, -17°C, iyulniki +22°C, +35°C, yog'in miqdori
turlicha: qurg'oqchil qism larida 280-300 mm, janubiy
va g'arbiy yonbag'irlarida 220 mm, sovuq m intaqada
180
700 mm. Daryolari m uz va qordan to'yinadi. 7000 dan
ortiq m uzlik bor, eng kattasi Fedchenko muzligining
uzunligi 77 km. Balandlik mintaqalari: sho'ra-shuvoq
cho'llari (3000-3700 mm); chalov va shuvoq-betaga
dashtlari hisoblanadi.
|
| |
Tog' o'simliklari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Yaylov o‘simliklari.
2700— 2800 m dan yuqorida.
Subalp o'tloqlari. Subalp o'tloqlari o'rm on mintaqasidan
keyin boshlanadi. O 'tlar zich o'sadi, bo'yi past, turi ko'p,
gullari yirik va rang-barang (qo'ng'irbosh, tulkiquyruq,
yarong'ul, pushti qo'qongul, qo'ziquloq, sassiqquvray,
chayir). Alp o'tloqlari qor chizig'igacha cho'zilgan, yer
bag'riga yopishgan holda o'sadi.
Hayvonot dunyosi.
Chalacho'llarning hayvonot
dunyosi mavsum lar bo'yicha o'zgarib turadi. Yozda
janubdan issiqsevar hayvonlar, hasharotlar va qushlar
(chayon, kaltakesak, qushlardan to'rg'ay, loyxo'rak) kirib
keladi, qishda ko'p hayvonlar uyquga ketadi, inlariga kirib
ketadi. Shimoldan
punochka, oq kaklik, qutb boyqushi
uchib keladi. Bu yerlarda
yumronqoziqlar, qo'shoyoqlar,
polim etall (Xondiza, Q o'rg'oshinkon, Qushmonsoy, 
Uchquloq), volfram

|
polim etall (Xondiza, Q o'rg'oshinkon, Qushmonsoy,
Uchquloq), volfram Pdf ko'rish
|
bet | 144/189 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 8,32 Mb. | | #120491 |
Bog'liq zsnu70eei3bIZoN8cMUU (1)polim etall (Xondiza, Q o'rg'oshinkon, Qushmonsoy,
Uchquloq), volfram (Qo'ytosh, Ingichka, Qoratepa,
Yalton), molibden (G'arbiy Hisor, Obizarang, Chotqol,
Chavotosoy, Ungurtosh), oltin (M uruntog', Ko'ktalas,
Sarichekuv, Ko'kbuloq, Chodak, M arjonbuloq, Zar-
mitan), aluminiy xomashyosi boksit (Qizilqum, Nurota,
Janubiy Farg'ona), oltingugurt (Qurama, Chotqol, Hisor
tog'lari), kaolin (Angren) hisoblanadi, ammo sanoat
m iqyosida hozirgacha qazib
olinmaydi. Nometall
foydali qazilm alarga mineral tuzlar (Boybichkon,
Tubektan, Lalm ikon, Xo'jaikon, Oqbosh, Ko'shkanatov,
Borsakelm as, Qoraushbot, Qimizbuloq), oltingugurt
(Farg'ona vodiysida, Qizillarga, Andijon, Qurshob,
U styurt- Tubekanan), fosforit (Ovminzatov, Bo'kantov,
Toshqazg'on, Quljuqtog', Boysuntog'), vollastonit (Qo'y
tosh, Langar, Qoratepa, Ingichka, Yalton, Oqbuloq,
245
Chimyon, Kumushkon), marmar (G‘ozg‘on) konlaridan
iborat.
3.4. Aholisi
0 ‘zbekiston aholisi 2005-yil m a’lumotiga ko‘ra
26021,3 m ing kishidan iborat, zichligi 1 km 2 ga
58 kishi. 1865- yili aholi soni 3320 ming kishini,
1940- yili 6551 ming kishini, 1970- yili 11799 m ing
kishini, 1990-yil esa 20222 m ing kishini tashkil qilgan.
0 ‘zbekiston aholisi asosan tabiiy ko'payish hisobiga
o'sm oqda; 2003- yil m a’lumotiga asosan aholining
tabiiy ko'payishi 372,5 m ing kishini tashkil qilgan.
2004— 2005 yiilardagi statistik m a’lumotlarga ko‘ra
har 1000 erkakka 1003 ayollar soni to‘g ‘ri keladi.
O 'zbekistonda o'zbeklar 80%, ruslar 3,8%, tatarlar 1,0%,
qozoqlar 3,6%, tojiklar 4,9%, qoraqalpoqlar 2,2%ni
tashkil qiladi.
|
| |
suqsur va h.k. Ilonlar - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Mineral resurslar
yoqilg'i, m etallva nometal
1
foydali
qazilm alaridan iborat. Yoqilg'i foydali qazilm alari ko'm ir
(Angren, S harg'un, Boysun), neft (Xo'jaobod, Janubiy
Olamushuk, Shimoliy Olamushuk, Polvontosh, Xo'ja
Usmon, X artum , M ingbuloq, Lalmikor, Ko'kdum aloq,
Muborak), gaz (Uchqir, O 'rtabuloq, Chaqmoqli, Qorovul-
bozor, Sho'rtang va h. k.) konlaridan iborat.
Metall foydali qazilm alar tem ir ruda va rangli metall
konlaridan iborat.
Temir ruda konlari Qoraqalpog'istonda
(Tebinbuloq), Toshkent viloyatida, G 'arbiy O'zbekistonda
(Zarafshon, Zirabuloq, Qoratepa, Lolabuloq va bosh
qalar). Rangli m etallar foydali qazilm alari
mis (Olmaliq),
Tеkshirish usullari - 1-18 cambria 0112. indd

Tеkshirish usullari. Dinamik praksis quyidagi sinamalar yordamida
o‘rganiladi.
Birinchi sinama. Bеmorda “musht-qirra-kaft” yoki “qirra-musht-kaft”
sinamasi tеkshiriladi. Dinamik praksisni tеkshirishda bu sinama juda qo‘l
kеladi. Chunki ushbu sinama orqali harakatlarning bir maromda kеtma-kеt
bajarilishini kuzatish mumkin (3.6rasm).
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 168 —
Prеmotor sindromda ushbu topshiriq so‘z orqali bеrilsa ham, qan-
day bajarilishi vrach tomonidan ko‘rsatib bеrilsa ham, bеmor uni baja-
ra olmaydi. Chunki harakat mеxanizmi izdan chiqadi. U bir xil harakatni
hadеb takrorlayvеradi yoki “musht-qirra-kaft” ni ko‘rsa tib bеrish o‘rniga
“musht-qirra-musht” yoki “musht-qirra-qirra” kabi harakatlar qilavеra-
di. Sinamani bir qo‘lda bajarib bo‘lgandan so‘ng, uni ikkinchi qo‘lda ham
bajarish so‘ralishi kеrak. Chap prеmotor soha zararlanganda, odatda, bu
sinamani chap qo‘lda ham, o‘ng qo‘lda ham bajarib bo‘lmaydi. O‘ng yarim
shardagi prеmotor soha zararlanganda esa, kinеtik apraksiya faqat chap
qo‘lda kuzatiladi.
Ikkinchi sinama. Vrach bеmordan mushti, kafti, kaftning kirrasi bilan
stolga kеtma-kеt urishni so‘raydi. Bu harakatlarni bеmor bir nеcha bor
vrach ko‘rsatgan tartibda bajarishi lozim. Ana shundagina bеmorda kinеtik
(dinamik) apraksiya bor-yo‘qligini aniqlab olish mumkin. Bu sinama ikkala
qo‘lda ham alohida-alohida tеkshiriladi.
Uchinchi sinama. Bеmor bir qo‘lini musht qilib, ikkinchi qo‘lini yozgan
holatda tizzasiga qo‘yadi. Kеyin ularni kеtma-kеt bukib-ochish so‘raladi.
Bunda bitta qo‘l panjasi musht qilinsa, ikkinchisi yoziladi va h.k. Prеmo-
tor soha zararlanganda bu sinamani bajarib bo‘lmaydi. Bеmor sinama-
ni yo bitta qo‘lda bajaravеradi, yo ikkala qo‘l panjasini ham bir xil ochib
yumavеradi. Qadoqsimon tananing oldingi qismini zararlovchi parasagi-
tal joylashgan o‘smada rеsiprok koordinatsiya ikkala qo‘lda ham buzila-
di. Biroq dinamik harakatlarni bir qo‘lda bajarish, odatda, saqlanib qoladi.
Harakatning kinеstеtik mеxanizmini ta’minlab bеruvchi pastki pariеtal
soha zararlanganda rеsiprok koordinatsiya buzilmaydi. Rеsiprok koordi-
natsiya bajarilayotganda qarama-qarshi tomondagi qo‘lda harakatlar biroz
sеkin bajarilishi mumkin. Bu sinama gеmiparеz bilan namoyon bo‘ladigan
lokal zararlanishlarda tеkshirilmaydi.
3.6-rasm.
Musht-qirra-kaft sinamasi
III bob. Neyropsixologiya asoslari
— 169 —
1
2
3
4
5
3.7-rasm.
|