Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

mulohazalar umumiy metodologiyaning ham predmeti, ham
ob’ekta
hisoblanadi.
Xususiy yoki maxsus metodologiya bu muayyan fan sohalarida
qo‘llaniladigan
prinsiplar, qonunlar, qonuniyatlar, metodlar, mexanizmlar, uslublar majmuasidir. Xususiy
metodologiya umumiy metodologiyaning (falsafiy ilmiy asos sifatida) muhim prinsiplarini,
metodlari va metodikalarini maxsus tadqiqot
ob’ektlarida
tatbiq etishda mu jassamlashadi.
Bu,
o‘z
navbatida, bilishning muayyan usuli yoki uslubi
bo‘libhisoblansada
, lekin u tor
doiradagi bilimlar tizimiga moslashtirilganligi bilan keskin ajralib turadi. Psixologiya
fanining metodologiyasi
o‘zining
kelib chiqishi
bo‘yichapsixologiya
bilan sotsiologiyadan
iborat ekanligi tufayli umumiy metodologiyaning prinsiplari xuddi ikkala sohaning negizlari
shartsharoitlariga moslashgan holda ifodalanadi. Bunga yaqqol misol tariqasida faoliyatning
taraqqiyot prinsipini keltirib
o‘tish
mumkin, chunonchi, ushbu tushunchalar falsafiy
ma’noda
:
a) faoliyat insonning borliqka nisbatan munosabati mohiyatini aks ettiruvchi usuldir; b)
taraqqiyot insonning ham ijtimoiytarixiy (filogenetik), ham individual (ontogenetik)
kamolotini ifodalovchi mezondir. Ong va faoliyat birligi prinsipi
to‘g‘risida
ham xuddi
shunday mulohazalarni bildirish
o‘rinlidir
, chunki bu bilan biz insonda ong paydo
bo‘lishida
mehnatning rolini alohida
ta’kidlab
o‘tishga
erishamiz. Shuningdek, bu asnoda biz,
birinchidan, umumiy prinsiplardan biri hisoblanganligini aks ettirish (
in’ikos
) prinsipi, ong
esa aks ettirishning yuksak shakldagi
ko‘rinishi
ekanligini, shaxsning faolligini keltirib
chiqaruvchi omil sifatida xizmat qilishini
e’tirof
etamiz. Ikkinchidan, faoliyat kishilik
jamiyatini hukm surish imkoniyatining negizi ekanligi. Uchinchidan, inson
o‘zini
o‘ziboshqarishni
amalga oshiruvchi ong tariqasida namoyon
bo‘lishini
, turtinchidan,
taraqqiyot mulkulchilik manbai ekanligini va jamiyatda yuzaga keluvchi turli shakldagi
munosabatlarning sifat jihatidan
ta’minlanishini
ta’kidlashga
sharoit yaratadi.
To‘rtinchidan
,
ijtimoiy munosabatlar mohiyatini ishlab chiqish, jamiyat qonunlarini kashf qilish hamda
ularni amaliyotga tatbiq etish orqali metodologiyaning prinsiplari
o‘rtasida
uyg‘unlik
vujudga
keladi. Beshinchidan, faoliyat tufayli yaratuvchanlik yuzaga keladi va uning natijasida ham
yakka shaxslar turmushida
o‘zgarishlar
sodir
bo‘ladi
, ham jamiyat farovonligi
ta’minlanadi
.
Boshqacha
so‘z
bilan aytganda, individning shaxslararo munosabatga kirishishi, uning
shaxsga aylanishi faoliyat zamirida ruyobga chiqadi, yakka faoliyat hamkorlik faoliyati bilan
umumiy tizimni tashkil qiladi. Oltinchidan, uning muvaffaqiyatini esa ong regulyator
(boshqaruv vositasi) sifatida
ta’minlab
turadi, buning natijasida taraqqiyot, sivilizatsiya
amalga oshadi. Yettinchidan, mazkur zanjir tariqasidagi aloqalar shaxsning maxsus faoliyat
turi timsolidagi faollikni vujudga keltiradi,
ob’ektga
nisbatan
sub’ektiv
munosabatni barpo
qiladi, keyinchalik
«sub’ektob’ektsub’ekt»
tarzidagi
o‘zaro
ta’sir
yoki
o‘zarota’sirlanishni
aks ettiradi.
Inson jamiyatda shaxslararo munosabat uslublarini egallay borib, umumiy
metodologiya prisiplarini xususiy metodologiyaga tatbiq eta boshlaydi.
Sub’ekt
bilan
ob’ekt
qutblari
o‘rtasidagi
munosabatlar tizimi keng kulamda yakka