nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
yutuvchi, qaytaruvchi, sindiruvchi va sochuvchi

142
turlicha susayadi. Bu esa jismning tasvirini ko‘rish imkonini beradi. Misol uchun
turlicha yutuvchi soha holatida jism bo‘laklari tomonidan yorug‘likni kuchliroq
to‘xtatuvchi soha, tasvirda jismning shaffof sohasiga nisbatan qoraroq bo‘ladi.
Elektron to‘plami bilan ishlaganda elektronlarning
shunday tezligini tanlash
mumkin bo‘ladiki, unda elektron jism orqali o‘tayotganda undagi zich va qalin
bo‘laklar tomonidan qisman ushlanardi. Biroq ishlashning bu turi yorituvchi
turdagi elektron mikroskop uchun yaroqsizdir. Elektronlar jism tomonidan
ushlanishi uchun u o‘zining energiyasini yo‘qotishi kerak.
Biroq elektronlar jism
atomlari bilan to‘qnashib, o‘zining energiyasini asosan katta bo‘lmagan
bo‘laklarda beradi. Berilgan energiya kattaligi boshlang‘ich energiyaning katta
bo‘lmagan qismini tashkil qiladi. Shuning uchun elektron jism orqali o‘tayotganda,
uning tezligi sekin asta kamayadi. Demak, elektronlarning boshlang‘ich tezligini
jismning ma’lum bir bo‘laklarida ushlanishi uchun tanlansa,
u holda boshqa
bo‘laklar orqali o‘tgan elektronlar o‘z energiyasining sezilarli qismini yo‘qotadi va
tezliklari keskin farqlanishi vujudga keladi. Bu esa katta xromatik aberratsiyani
yuzaga keltiradi. Shuning uchun ular tasvirni hosil qilish uchun yaroqsizdir.
Jismning elektronoptik tasvirini olish uchun
jismda elektronlarning
to‘xtalishi emas,
balki
elektronlarning sochilishi
deb nomlanuvchi hodisadan
foydalaniladi. Bu hodisa tez elektronlar jismning yupqa qatlami orqali
o‘tayotganda, ular o‘zining boshlang‘ich yo‘nalishidan og‘ishadi.
Bunda
elektronlarning tezligi juda kam o‘zgaradi, sochilish natijasida yupqa parallel
elektron to‘plam jism orqali o‘tib, tarqala boshlaydi (6.1 – rasm). Agarda
tarqaluvchi to‘plam yo‘liga, unga perpendikulyar bo‘lgan ekran qo‘ysak, u holda
ekranda quyidagi manzarani ko‘rishimiz mumkin.
Elektronlarning eng katta
zichligi, elektronlarni ekranga tushushi orqali hosil bo‘lgan doira markazida
bo‘ladi, ya’ni elektronlar og‘magan joy. Markazdan qanchalik uzoq bo‘lsa,
shunchalik ekranga tushuvchi elektronlarning zichligi kichik bo‘ladi. Markazdan
ma’lum bir masofada elektronlar umuman mavjud bo‘lmaydi. Shunday qilib,
sochilgan elektron konusni to‘ldirib, u uchun og‘magan
elektronlar nuri
simmetriya o‘qi hisoblanadi. Elektronlarning boshlang‘ich yo‘nalishidan og‘ish
143
burchagi qanchalik kichik bo‘lsa, shunchalik sochilgan elektronlar zichligi katta
bo‘ladi. Agarda jismning sochuvchi qatlami qalinligini yoki zichligini oshirsak, u
holda katta sochilish burchagiga to‘g‘ri keluvchi sochilgan elektronlar ulushi
oshadi, hamda sochilgan elektronlar konusi cho‘qqisidagi burchak kattalashadi.
Xuddi shunga o‘xshash hodisa elektronlarning energiyasi kamayganda ham
kuzatiladi.
Elastik qaytgan elektronlar mikroskopining tuzilishi va ishlash

161
holda tushush tekisligiga perpendikulyar bo‘lgan jism sirtida yotuvchi
а
uzunlikdagi tasvir qismi
Ма
bo‘ladi. Tushush tekisligiga parallel joylashgan xudi
shu uzunlikdagi tasvir
Ма sin
2
o‘lchamga ega bo‘ladi. Bu yerda
2
– akslangan
elektronni namuna sirti bilan hosil qilgan burchak. Shunday qilib, birinchi holatda
kattalashtirish
M
M
bo‘lsa, ikkinchi holatda
2
sin
M
M
bo‘ladi.
Bundan tashqari o‘lcham jasmning ko‘tariluvchi qismlarida ham o‘zgaradi.
h
balanlikka ega ko‘tariluvchi qism tasvirining uzunligi
Мh cosα
2
teng bo‘ladi. Bu
holatda kattalashtirish
Мh cosα
2
ga teng bo‘ladi.
Akslanuvchi elektron mikroskopning eng katta kamchiligi ajrata olishning
cheklanganli va tasvirning deformatsiyalanishiga qaramasdan, u shaffof bo‘lmagan
jism sirtini bevosita kuzatishda eng samarali uskuna bo‘lib hisoblanadi.
Akslanuvchi mikroskop yordamida temir namunanig tasviri 6.14 – rasmda
keltirilgan.
O‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot O’qituvchi Ismoilov Davron Maxmadaliyevich Кafedra

O‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot O’qituvchi Ismoilov Davron Maxmadaliyevich Кafedra
Download
499,95 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/20
Sana
04.06.2024
Hajmi
499,95 Kb.
#260107
Download
499,95 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot O’qituvchi Ismoilov Davron Maxmadaliyevich Кafedra
Download
499,95 Kb.
Matnni ko'rish
Azərbaycan xəZƏr dəNİz gəMİÇİLİYİ” qapali səhmdar cəMİYYƏTİ Gəmilərdəki hidravlik sistemlərə və avtomatika sahələrinə texniki xidmətlərin satinalinmasi məQSƏDİLƏ AÇiq müsabiQƏ elan ediR

Adı: Azərbaycan Beybəlxalq Bankı
ABB- Müştəri Xidməti Departamenti
Kod: 805250
VÖEN: 9900001881
Müxbir hesab: AZ03NABZ01350100000000002944
SWIFT: IBAZAZ2X
Alan müştəri: AZARB.XAZAR DANIZ GAMICILIYI QSC
VÖEN: 1701579951
Hesab № (AZN): AZ36IBAZ38050019441115341120
|
Intermediary Bank: Citibank N.Y,
New York
Acc.36083186, SWIFT: CITIUS33
Beneficiary Bank: The International Bank of Azerbaijan
IBA- Customer Service Departament
SWIFT: IBAZAZ2X
Nizami str., 67
Beneficiary: AZARB.XAZAR DANIZ GAMICILIYI QSC
TAX İD: 1701579951
Account №: AZ26IBAZ38150018401115341120
|
Intermediary Bank: Commerzbank AG, Frankfurt am Main
SWIFT: COBADEFF
ACC # 400 88 660 3001
Beneficiary Bank: The International Bank of Azerbaijan,
IBA-Premier Customer Service
|
Qo`shimcha adabiyotlar - O‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot O’qituvchi Ismoilov Davron Maxmadaliyevich Кafedra

7.2. Qo`shimcha adabiyotlar
19. Мирзиёев Ш.М. Танқидий таҳлил, қатъий тартиб-интизом ва шахсий жавобгарлик – ҳар бир
раҳбар фаолиятининг кундалик қоидаси бўлиши керак. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар
Маҳкамасининг 2016 йил якунлари ва 2017 йил истиқболларига бағишланган мажлисидаги
Ўзбекистон Республикаси Президентининг нутқи. //“Халқ сўзи” газетаси. 16.01.2017 й., №11.
20. Ўзбекистон Республикаси Конституцияси. - Т.: Ўзбекистон, 2017. - 46 б.
21. Ўзбекистон Республкасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида. - Т.:2017 йил 7 февраль, ПФ-4947-сонли Фармони.
22. Yusupov D.B., Kаmolxo’jaev Sh.M., Gaibov A.G., Uzoqov A.A. Fizika fanidan laboratoriya
ishlari uchun uslubiy ko’rsatma .- Т: ТошДТУ, 2015
17
23. Камолхўжаев Ш.М., Гаибов А.Г., Эшқулов А. «Электр ва магнетизм» қисмидан
лаборатория ишлари тўплами. Ўқув қўлланма -Т: ТошДТУ, 2005
26. Нанотехнологии. Азбука для всех. Под ред. Ю.Д.Третьякова. М
24. Химматкулов О., Эшкулов А.А., Вахобов К.И. Методические указания к лабораторным
работам по дисциплине «Физика», часть I - II. - Т: ТГТУ, 2016.
25. Юсупов Д.Б., Узоқов А.А. Методические указания к лабораторным работам по физике часть
II, -Т: ТГТУ, 2010.
26. Юсупов Д.Б. Учебно-методическое пособие для практических занятий по разделу
“Квантовая механика”-Т: ТГАИ, 2003..:ФИЗМАТЛИТ, 2008.-368 с
.
7.3. Axborot manbalari
1. www.gov.uz – O`zbekiston Respublikasi hukumat portali.
2. www.lex.uz – O`zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma`lumotlari milliy bazasi.
3. www.ziyonet.uz – O`zbekiston Respublikasi ta`lim portali.
18
|
Jami: 
120 - O‘qituvchi to‘g‘risida ma’lumot O’qituvchi Ismoilov Davron Maxmadaliyevich Кafedra

13
Fizika kursi quyidagi tartibda o‘tadi:
ma’ruzalar davomida talabalar kurs bo‘yicha tegishli nazariy
bilimlar oladi. Har bir talaba bajarilish muddati ko‘rsatilgan, mustaqil ish ko‘rinishiga ega bo‘lgan 5 ta topshiriq oladi.
Semestr bo‘yicha talabalar bir marta oraliq nazorat ishi topshiradilar. Аmаliy mashg‘ulotlar va laboratoriya ishlarini
bajarish vaqtida talabalar ma’ruza mashg‘ulotlarida olgan nazariy bilimlarini amalyotda qo‘llashni namoyish etadilar.
Har bir amaliy va laboratoriya mashg‘ulotlari oxirida talabalar 5 tadan (ja’mi 10 ta) topshiriqlar oladilar. Semestr
bo‘yicha amaliy mashg‘ulordan 5 ta, laboratoriya ishlari bo‘yicha 5 ta amaliy topshiriqlar bajaradi.
Amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

|
Amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalarBog'liq Fizika(Ishchi dastur)2.3. Amaliy mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Amaliy mashg‘ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:
1. Kinematika.
Moddiy nuqta, harakat trayektoriyasi, tezlik, tezlanishlarga oid masalalarni yechish
usullarini o‘rganadi. Buning natijasida x = At + Vt
2
, φ=A+Vt+St
2
kabi formulalarni qo‘llash
ko‘nikmasiga erishadi.
2. Dinamika.
Nyuton qonunlarining tadbiqiga oid, ish, energiya va ularning o‘zaro almashuviga oid,
shuningdek impuls va uning saqlanishiga bag‘ishlangan masalalar ko‘rib chiqiladi.
3. Qattiq jismlarning aylanma harakati.
Qattiq jismning aylanma harakati va kuch momenti,
inersiya momenti kabi fizik kattaliklar vositasida yechiluvchi masalalar, hamda impuls momenti va
uning saqlanish qonuniga oid masalalar o‘rganiladi.
4
. Molekulyar fizika. Termodinamika
. Bosim, xajm, harorat kabi parametrlarni o‘ziga qamrab olgan
Mendeleyev–Klapeyron tenglamasi, gaz molekulasi tezligiga oid, shunindek gazlarning issiqlik
sig‘imlariga bag‘ishlangan masalalar beriladi. Termodinamika qonunlariga bag‘ishlangan ichki
energiya, issiqlik mashinasining F.I.K. kabi kattaliklarni aniqlashga oid masalalar yechilishi
o‘rganiladi.
5.
Mexanik tebranishlar va to‘lqinlar.
Garmonik tebranma harakat va ularning tenglamalari
yordamida tebranma harakatda amplituda, chastota, tezlik va tezlanish, tebranuvchi sistemaning
energiyasini aniqlashga oid masalalar yechilishi o‘rganiladi.
6.
Elektrostatika. Kulon qonuni.
Elektrmaydon kuchlanganligi. Potensial. Gauss teoremasi. Elektr
sig‘im. Kondensatorlar. Zaryadlangan o‘tkazgich energiyasi. Elektrostatik maydon to‘g‘risidagi
tushunchalarni yanada chuqurlashrish uchun masalalar yechish usullari beriladi. Kulon qonunini
qo‘llashga hamda elektr maydonining kuchlanganligini aniqlashga oid masalalar beriladi. Gauss
teoremasi vositasida turli xil zaryadlangan jismlar atrofidagi elektr maydonni aniqlash, hamda elektr
sig‘imi, kondensatorlarga oid masalalar ushbu bo‘limda keltirilgan.
7.
|
| |
Molekulyar fizika va statistik fizika asoslari

6
7-mavzu.
Molekulyar kinetik nazariyaning asoslari. Statistik fizika asoslari. Statistik va termodinamik
uslublari. Makroskopik parametrlar va holatlar. Ideal gaz qonunlari. Izojarayonlar.
Ideal gazlar holat
tenglamasi. Molekulyar kinetik nazariyaning asosiy tenglamasi. Issiqlik harakati. Harorat. Molekulalar
issiqlik harakatining o‘rtacha kinetik energiyasi. Energiyaning erkinlik darajalari bo‘yicha
tekis
taqsimlanish qonuni. Maksvell taqsimoti. Molekulalar issiqlik harakati tezliklari. Barometrik formula.
Bolsman taqsimoti.
Termodinamika asoslari
8-mavzu.
Termodinamika asoslari. Ichki energiya. Issiqlik miqdori. Gazning
kengayishda bajargan
ishi. Termodinamikaning birinchi qonuni. Gazning issiqlik sig‘imi
va uning jarayonlar turiga
bog‘liqligi. Mayyer tenglamasi. Termodinamika birinchi qonunining izojarayonlarga tadbiqi.
Adiabatik jarayon. Puasson tenglamalari.
Qaytar va qaytmas jarayonlar
9-mavzu.
Qaytar va qaytmas issiqlik jarayonlari. Termodinamikaning ikkinchi qonuni. Karno sikli.
Issiqlik mashinasining maksimal foydali ish koeffitsiyenti. Entropiya tushunchasi. Bolsman formulasi.
Real gazlar va fazaviy o‘tishlar
10-mavzu.
Real gazlar. Real gazlar molekulalari orasidagi o‘zaro ta’sir
kuchlari va potensial
energiyasi. Van-der-Vaals tenglamasi va izotermalari. Real gazning ichki energiyasi.
Gazlarning
suyuqlikka aylanishi. Joul-Tomson effekti.
Elektr maydon
11-mavzu.
Elektrostatik maydon va uning xususiyatlari. Elektrostatika. Elektr zaryadi.
Zaryadning
diskretligi. Elektr zaryadining saqlanish qonuni. Kulon qonuni. Elektrostatik maydon kuchlanganligi.
Nuqtaviy zaryad maydonining kuchlanganligi. Superpozitsiya prinsipi.
Vakuumdagi elektrostatik
maydon uchun Gauss teoremasi va uning sodda elektr maydonlarini hisoblashda qo‘llanilishi.
Elektrostatik maydon kuchlarining bajargan ishi.
-mavzu.
Mikrozarralarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi

8
xususiy va aralashmali o‘tkazuvchanligi. Yarimo‘tkazgichlarda Fermi sathi. Kontakt hodisalar. Atom
yadrosi
29-mavzu.
Atom yadrosining tuzilishi va xossalari.
Yadro kuchlari.
Massa deffekti va yadro
bog‘lanish energiyasi. Radioaktiv yemirilish. Yadro reaksiyalari. Yadrolarni bo‘linish reaksiyalari.
Zanjir reaksiya. Yadro reaktorlari. Yadro energetikasi muammolari. Termoyadroviy reaksiyalar.
Yangi texnologiyalar fizikasi
30-mavzu.
Olamning hozirgi zamon fizik tasavvuri.
Nanotexnologiya to‘g‘risida tushuncha. Nano
o‘lchamli yupqa qatlamlarning tuzilishi va xossalari. Nanoelektronika va nanoelektron materiallari.
Kvant o‘lchamli effektlar. Atom,
nanomateriallar, mikromateriallarning elektron tuzilishi.
Materiyaning modda va maydon ko‘rinishda namoyon bo‘lishi. Fizik vakuum. Kuchli, elektromagnit,
kuchsiz va gravitatsion o‘zaro ta’sirlar. Maydonning yagona nazariyasi.
-mavzu.
Vakuumdagi magnit maydon induksiya vektorining sirkulyatsiyasi va oqimi

7
18-mavzu
.
Elektromagnit induksiya hodisasi.
Faradey tajribalari.
Faradeyning elektromagnit
induksiya qonuni. Lens qoidasi. O‘zinduksiya hodisasi. Induktivlik. Fuko toklari.
Elektr zanjirini ulash
va uzishdagi ekstratoklar. O‘zaro induksiya. Transformatorlar. Magnit
maydon energiyasi va uning
zichligi.
19-mavzu
.
Moddalarning magnit xususiyatlari.
Moddadagi magnit maydon. Molekulyar toklar.
Magnitlanish vektori. Muxitlardagi magnit maydon uchun to‘la tok qonuni. Magnetiklarning turlari.
Diamagnetiklar. Paramagnetiklar. Ferromagnetiklar va gisterezis hodisasi. Elektromagnit tebranishlar
va to‘lqinlar
20-mavzu
.
Elektromagnit tebranishlar.
O‘zgaruvchan tok. Tebranish konturidagi fizik jarayonlar.
Tomson formulasi. Majburiy elektr tebranish tenglamasi. Majburiy tebranish fazasi.
Kuchlanish
rezonansi. Tok rezonansi. O‘zgaruvchan tok. O‘zgaruvchan
tok zanjirida qarshilik, sig‘im va
induktivlik. O‘zgaruvchan tok quvvati. Quvvat koeffitsiyenti.
21-mavzu
.
Elektromagnit to‘lqinlar.
Elektromagnit to‘lqinlar shkalasi. Elektromagnit to‘lqinlarning
tarqalish tezligi. Elektromagnit to‘lqin tenglamasi. Elektromagnit to‘lqin energiya zichligi va energiya
oqimining zichligi. Poyting vektori. Elektromagnit to‘lqkinlarni qo‘llanishi.
To‘lqin
optikasi
Moddiy nuqta va qattiq jism dinamikasi

|
Moddiy nuqta va qattiq jism dinamikasiBog'liq Fizika(Ishchi dastur)Moddiy nuqta va qattiq jism dinamikasi
2-mavzu.
Moddiy nuqta dinamikasi. Tabiatdagi kuchlari va ularning xususiyatlari. Dinamikaning
asosiy vazifasi. Nyutonning birinchi qonuni. Inersial sanoq sistemasi. Massa va kuch tushunchasi.
Nyutonning ikkinchi qonuni. Ilgarlanma harakat dinamikasining asosiy tenglamasi. Nyutonning
uchinchi qonuni. Gravitatsiya va og‘irlik kuchi, elastiklik kuchi. Qattiq jismlar deformatsiyasi va
mexanik kuchlanish. Guk qonuni. Yung moduli. Butun olam tortishish qonuni. Gravitatsion maydon
va uni kuchlanganligi. Ishqalanish kuchlari va uning turlari.
Mexanikada caqlanish qonunlari
3-mavzu.
Mexanikada caqlanish qonunlari. Impuls. Impulsning saqlanish qonuni. Massa (inersiya)
markazi va uning saqlanish qonuni. Ilgarilama harakatda bajarilgan ish. Mexanik energiya. Quvvat.
Energiyaning saqlanish va aylanish qonuni.
Qattiq jism aylanma harakat dinamikasi
4-mavzu.
Qattiq jism aylanma harakat dinamikasi. Moddiy nuqta va jismning inersiya momenti.
Shteyner teoremasi. Aylanma harakatda bajarilgan ish va kinetik energiya. Kuch momenti. Aylanma
harakat dinamikasining asosiy tenglamasi. Impuls momenti va uning saqlanish qonuni.
Mexanik tebranishlar va to‘lqinlar
5-mavzu.
Mexanik tebranishlar. Garmonik tebranishlar. Garmonik tebranishlar amplitudasi, siklik
chastotasi va fazasi. Mexanik garmonik tebranishlar differensial tenglamasi va ularning yechimi.
Mexanik garmonik ossillyatorlar. Prujinali, matematik va fizik mayatniklar. Garmonik tebranma
harakat qilayotgan jismning energiyasi. Tebranishlarni qo‘shish. Erkin, so‘nuvchi tebranishlar.
So‘nuvchi tebranishlar tenglamasi. So‘nish koeffitsiyenti, logarifmik dekrement.
Majburiy tebranishlar. Rezonans.
6-mavzu.
Mexanik to‘lqinlar. Mexanik to‘lqin jarayonlari. Ko‘ndalang va bo‘ylama to‘lqinlar. Yassi
va sferik to‘lqinlar. Yuguruvchi va turg‘un to‘lqinlar va ularning tenglamalari. Faza va guruhli
tezliklar. Monoxromatik to‘lqin interferensiyasi. Kogerentlik. To‘lqin energiyasi. Poyting vektori.
Turg‘un to‘lqinlar.
|
| |
-mavzu.
Yorug‘likning elektromagnit to‘lqin tabiati

|
-mavzu.
Yorug‘likning elektromagnit to‘lqin tabiatiBog'liq Fizika(Ishchi dastur)22-mavzu.
Yorug‘likning elektromagnit to‘lqin tabiati.
Yorug‘likning korpuskulyar-to‘lqin
dualizmi. Elektromagnit to‘lqinlarning optik spektr sohasi. Yorug‘lik to‘lqinlari. Yorug‘lik to‘lqinlar
amplitudasi, energiyasi va intensivligi. Poyting vektori. Yorug‘lik interferensiyasi. Monoxromatik
yorug‘lik to‘lqinlari. Fazo va vaqt bo‘yicha kogerentlik. Yorug‘lik interferensiyasini kuzatish usullari.
23-mavzu. Yorug‘lik difraksiyasi.
Gyuygens-Frenel prinsipi. Frenel zonalar usuli. Disk va doiraviy
tirqishdan hosil bo‘ladigan Frenel difraksiyasi. Fraungofer difraksiyasi. Bitta tirqishdan va ko‘p
tirqishlardan kuzatiladigan difraksiya. Difraksion panjara va uning ajrata olish qobilyati. Rentgen
nurlari
difraksiyasi. Vulf-Bregglar formulasi. Rentgenstrukturaviy analiz usuli.
24-mavzu.
Moddalarda elektromagnit to‘lqinlar.
Yorug‘likning qutblanishi. Yorug‘lik
to‘lqinlarining muhit bilan o‘zaro ta’sirlashishi. Yorug‘lik dispersiyasi. Normal va anomal dispersiya.
Spektral analiz haqida tushuncha. Yorug‘likning yutilishi. Yutilish spektri. Buger qonuni.
Qutblagichlar. Malyus qonuni. Yorug‘likning ikki muhit chegarasidan qaytishda va sinishda
qutblanishi. Bryuster qonuni. Nurlarning ikkilanib sinish hodisasi.
Atom fizikasi
25-mavzu
.
Nurlanishning kvant tabiati.
Kvant optikasi elementlari. Klassik fizikaning ziddiyatlari.
Kvantlanish g‘oyasining tasdiqlanishi. Muvozanatli issiqlik nurlanishi. Absolyut qora jism nurlanish
qonunlari. Kirxgof qonuni. Stefan-Bolsman qonuni. Vinning siljish qonuni. Reley-Jins formulasi.
Plank gipotezasi va formulasi. Fotonlar. Yorug‘lik kvantining energiyasi va impulsi. Fotoeffekt va
uning turlari. Tashqi fotoeffekt qonunlari. Tashqi fotoeffekt uchun Eynshteyn tenglamasi. Yorug‘lik
bosimi. Kompton effekti.
26-mavzu.
Atom tuzilishi.
Tomson modeli. Rezerford tajribasi. Atomning yadro modeli. Vodorod
atomining nurlanish spektri. Balmerning umumlashgan formulasi. Ridberg doimiysi. Bor postulatlari.
Vodorod atomining Bor nazariyasi. Frank - Gers tajribasi.
Kvant fizikasi elementlari
|
| |
difraksiya
xodisasi o‘ynaydi - M t normuradov, B. E umirzaqov, A. Q tashatov nanotexnologiya asoslari

154
biri ustiga tushib qolishiga olib keladi. Oxir oqibatda minimal
d
р
masofaga
yetgandan keyin ular qo‘shilib ketadi va ikki nuqta mavjudligini aniqlash mumkin
bo‘lmay qoladi. Shuning uchun bundan keyingi kattalashtirish tasvirning sifatini
oshira olmaydi.
d
р
ni aniqlash uchun to‘lqin optikasida quyidagi formuladan
foydalaniladi:
sin
61
,
0
n
d
p
(6.7)
bu yerda
– foydalanilayotgan yorug‘likning to‘lqin uzunligi;
n
– buyum
sohasidagi sindirish ko‘rsatkichi;
– linzaning apertur burchagi, bu burchak
linzaning o‘lchamlari va obyektdan linzagacha bo‘lgan masofa bilan aniqlanadi.
Mikroskopning eng kichik ruxsat etilgan masofasi
d
р
uning sifatini belgilaydi.
Agar
560·10
-7
см,
= 60 – 70
, obyekt sindirish ko‘rsatkichi (n
1,5 – 1,6) га
teng suyuqlikka joylashirilgan bo‘lsa, d
р
= 0,18 – 0,2 mkm bo‘ladi. Bunday ajrata
olish qobiliyatiga ega bo‘lgan mikroskoplarni yaratish juda katta yangiliklar
qilishga turtki bo‘ldi. Jumladan shu mikroskoplar yordamida bakteriyalarning
mavjudligi va ularning formasi xaqida ma’lumot olindi. Ammo bu
mikroskoplarning ajrata olish qobiliyati chegaralangan bo‘lganligi uchun yangi
elektron mikroskoplarni yaratishga extiyoj paydo bo‘ldi.
Fan bo‘yicha umumiy yuklama hajmining o‘quv jarayoni turlari bo‘yicha taqsimlanishi

4
2
Moddiy nuqta dinamikasi.
Tabiatdagi
kuchlar va ularning xususiyatlari.
9
5
2
1
2
4
3
Mexanika saqlanish
qonunlari
7
3
2
1
4
4
Qattiq
jism
aylanish
xarakat
dinamikasi
10
6
2
2
2
4
5
Mexanik tebranishlar
9
5
2
1
2
4
6
Mexanik to‘lqinlar
7
3
2
1
2
4
7
Molekulyar
kinetik
nazariyaning
asoslari. Statistik fizika asoslari
9
5
2
1
2
4
8
Termodinamika asoslari
9
5
2
1
2
4
9
Qaytar va
qaytmas jarayonlar
8
4
2
1
4
10
Real gazlar. Van der Vaals tenglamasi.
6
2
2
1
4
11
Elektr
maydon.
Elektrostatik
maydon. Gauss teoremasi
7
3
2
1
4
12
Elektr
maydon
kuchlanganligi
vektorining oqimi. Maydon potensiali.
Elektr maydon kuchlanganligi va
potensial
orasidagi
bog‘lanish.
Ekvipotensial sirtlar.
7
3
2
1
4
13
Elektrostatik maydondagi dielek-trik.
Elektrostatik maydondagi o‘tkazgich
6
2
2
4
14
O‘zgarmas tok qonunlari
9
5
2
1
2
4
15
Vakuumda va muhitlarda elektr toki
7
3
2
1
4
1-semestr uchun jami:
120
60
30
16
14
60
16
Vaakuumda magnit maydoni. Magnit
maydonning tokli o‘tkazgis
va elektr
zaryadlariga ta’siri.
9
6
2
2
2
3
17
Vakuumdagi
magnit
maydon
induksiya vektorining sirkulyatsiyasi
va oqimi
5
3
2
1
2
18
Elektromagnit induksiya hodisasi.
7
3
2
1
2
4
19
Moddalarning magnit xususiyatlari.
6
2
2
4
20
Elektromagnit
tebranishlar.
O‘zgaruvchan tok.
6
4
2
2
2
21
Elektromagnit to‘lqinlar.
8
4
2
2
4
22
Yorug‘likning elektromagnit to‘lqin
tabiati.
10
6
2
2
2
4
23
Yorug‘lik difraksiyasi.
10
6
2
2
2
4
24
Moddalarda elektromagnit to‘lqinlar.
Yorug‘likning qutblanishi
10
6
2
2
2
4
25
Nurlanishning kvant tabiati.
Kvant
optikasi elementlari.
10
6
2
2
2
4
26
Atom tuzilishi.
7
4
2
2
3
27
Mikrozarralarning
korpuskulyar-
6
2
2
4
5
to‘lqin
dualizmi.
Shredingerning
umumiy
tenglamasi.
Vodorod
atomining kvant nazariyasi.
28
Qattiq jism fizikasi elementlari
8
2
2
6
29
Atom
yadrosining
tuzilishi
va
xossalari.
10
4
2
2
6
30
Olamning
hozirgi
zamon
fizik
tasavvuri
8
2
2
6
2-semestr uchun jami
120
60
30
14
16
60
Fan bo‘yicha hammasi
240 120
60
30
30
120
2.2. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
Fan tarkibi mavzulari:
Fanga kirish, predmeti, o‘qitish maqsadi va uslublari. Kinematikaning fizik asoslari
1-mavzu.
“Fizika” faniga kirish. Fizika fanining predmeti va uslublari. Kinematika asoslari. Fizika
fanining texnika va boshqa tabiiy fanlar bilan aloqasi va bu fanlar rivojidagi ahamiyati. Texnika va
texnologiya rivojlanishining fizika fani rivojiga ta’siri. Zamonaviy fizika
fanining asosiy rivojlanish
yo‘nalishlari va muammolari. Materiya va uning namoyon bo‘lish shakllari. Mexanika haqida umumiy
ma’lumot. Koordinatalar tizimi. Vektor kattaliklarni ularning koordinatalari orqali ifodalash.
Kinematika elementlari. Fizik modellar: moddiy nuqta (zarra yoki korpuskulyar), moddiy nuqtalar
tizimi, absolyut qattiq jism, yaxlit muhit. Nuqtaning to‘g‘ri chiziqli harakati. Tezlik va tezlanish.
Nuqtaning aylana bo‘ylab harakati. Burchakli tezlik va tezlanish vektorlari.
Egri chiziqli harakatda
tezlik va tezlanish. Normal, urinma (tangensial) va to‘la tezlanish.
O‘tuvchi elektronlarga asoslangan (yorituvchi elektron) mikroskop

158
Yoritilgan elektron mikroskopda namuna va barcha linzalarning o‘q
joylashuvi qo‘zg‘almas qilib o‘rnatilgan. Fokuslash va kattalashtirish obyektiv,
oraliq va proyeksion linzalarning fokus masofasini o‘zgartirish bilan boshqariladi.
Bunda fokus masofa linzalarning magnit o‘ramlari orqali oqib o‘tayotgan tokni
o‘zgartirish bilan amalga oshiriladi (6.10 – rasm). Shuning uchun manba
elektrodlaridagi tok va kuchlanishlarning turg‘unligi, mikroskopning ishlashida
muhim ahamiyatga egadir. Bundan tashqari linza va aperturaning optik o‘qining
yustirovkasi yuqori aniqlikda qilinishi kerak.
6.10 – rasm. Yoritilgan elektron mikroskopda namuna va barcha linzalarning o‘q
joylashuvi.
Yoritilgan elektron mikroskopda yordamida sirt strukturasini kuzatishda
ikkita usuldan foydalaniladi. Yupqa namunalar uchun qorong‘ulash (soyalash)
usuli ishlatilsa, qalin namunalarda esa nusxa olish usulidan foydalaniladi.
-mavzu.
Elektr maydon kuchlanganligi vektorining oqimi

|
-mavzu.
Elektr maydon kuchlanganligi vektorining oqimiBog'liq Fizika(Ishchi dastur)12-mavzu.
Elektr maydon kuchlanganligi vektorining oqimi.
Elektrostatik maydon potensiali.
Elektrostatik maydon kuchlanganlik vektorining sirkulyatsiyasi. Elektrostatik maydon potensiali.
Nuqtaviy zaryad va zaryad tizimi maydonlarining potensiali. Elektrostatik maydon kuchlanganligi
bilan potensiali orasidagi bog‘lanish. Elektr dipoli va uning maydoni.
13-mavzu.
Elektrostatik maydondagi dielektrik va o‘tkazgichlar.
Dielektriklarning turlari.
Dielektriklarning qutblanishi. Elektr siljish vektori. Dielektrik singdiruvchanlik. Pyezoelektriklar,
segnetoelektriklar va ularning texnikada qo‘llanilishi. Elektr maydonga kiritilgan o‘tkazgichdagi
zaryadlarning taqsimlanishi. Elektrostatik induksiya qonuni. Elektr sig‘imi. Kondensatorlar sig‘imi.
Zaryadlangan kondensator energiyasi. Elektrostatik maydon energiyasi va uning zichligi.
O‘zgarmas elektr toki
14-mavzu.
O‘zgarmas tok qonunlari. O‘tkazgichlardagi elektr toki. Metallar elektr
o‘tkazuvchanligining klassik nazariyasi. Om va Joul-Lens qonunlarining differensial va integral
ko‘rinishlari. Elektr yurituvchi kuch. Bir jinsli bo‘lmagan zanjir uchun Om qonuni. Kirxgof qoidalari.
15-mavzu.
Vakuumda va muhitlarda elektr toki.
Termoelektron emissiya hodisasi. Vakuumda
elektr toki. Metallardan elektronlarning chiqish ishi. Gazlarda elektr toki. Ionlanish va
rekombinatsiyalanish jarayonlari. Gaz razryadining to‘liq voltamper xarakateristikasi. Mustaqil va
mustaqil bo‘lmagan gaz razryadlari. Mustaqil gaz razryadlarining turlari va ularning qo‘llanilishi.
Plazma haqida tushuncha.
Magnit maydoni va uning xarakteristikalari
16-mavzu.
Vakuumda magnit maydoni.
Magnit maydonning tokli o‘tkazgich va elektr zaryadlariga
ta’siri. Magnit maydon induksiya vektori. Magnit maydon induksiyasi vektori uchun superpozitsiya
prinsipi. Bio-Savar-Laplas qonuni. To‘g‘ri va aylanma tokning magnit maydonini hisoblash. Amper
kuchi. Parallel toklarning o‘zaro ta’siri. Magnit maydonni xarakatdagi zaryadga ta’siri. Lorens kuchi.
|
| |
Temirchilik – preslash uskunalariga xizmat qiluvchi robotlar Detallar tiplarining xarakteristikalari va sanoat robotlariga qo‘yiladigan

|
Temirchilik – preslash uskunalariga xizmat qiluvchi robotlar Detallar tiplarining xarakteristikalari va sanoat robotlariga qo‘yiladigan
|
bet | 74/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Temirchilik – preslash uskunalariga xizmat qiluvchi robotlar Detallar tiplarining xarakteristikalari va sanoat robotlariga qo‘yiladigan
talablar
Metallarga bosim ostida ishlov berish yuqori tezlikda amalga oshiriladigan jarayon, shuning uchun zagotovkalar temirchilik – presslash mashinasining ishlov barish pozitsiyasiga qat’iy orientatsiyalangshan xolda uzatilishi kerak. Zagatovkalarning siljishiga va qayta orientatsiya qilishga imkon berishi kerak [7].
Temirchilik – presslash uskunalariga xizmat qiladigan sanoat robotlariga qo‘yiladigan talablar
Bunday robotlarda qisqich qurilmasini almashtirish, hamda yangi buyumni shtampovka qilishga o‘tilganda robotning boshqarish programmasini qayta tuzish imkoniyati mavjud bo‘lishi zarur. Robot zvenolarining noto‘g‘ri boshlang‘ich hollarda turganida, boshlang‘ich hollarda zagatovkalar orientatsiya qilinmagan yoki noto‘g‘ri oriantatsiya qilingan bo‘lsa, ikki va undan zagatovkalar qisib olinganda, texnologik jarayon noto‘gri amalga oshirilganda sanoat robotini o‘chiradigan avariya blokirovka sistemasi bilan ta’minlangan bo‘lishi kerak. Undan tashqari agar robotning qisqich qurilmasi ishchi fazoda bo‘lganda sanoat roboti texnologik jixozni o‘chirish blokirovka qurilmasi bilan ta’minlanishi zarur.
Sanoat robotining boshqarish sistemasi uchun robototexnik sistema tarkibiga kiruvchi xama uskunalar, mexanizmlar va qurilmalarni boshqarish, dispetcherlash va ishlashni sinxronizatsiya qilish imtiyozli bo‘lmog‘i kerak.
Robototexnik kompleks asosidagi kompleks avtomatlashgan liniya
Temirchilik – presslash ishlab chiqarishda robototexnik komplekslarni yaratish turli texnologik vazifalarni bajaruvchi kompleks avtomatlashgan liniyalar qurish imkonini beradi. Robotexnik komplekslar asosida avtomatik liniyalarni qurishda sanoat robotlari va texnologik jihozlar chiziqli joylashtiriladi. Turli robototexnik komplekslarni birga qo‘llab, kompleks avtomatlashgan uchastkalar va avtomatlashgan issiq va sovuq, shtampovka liniyalar barpo etiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Temirchilik – preslash uskunalariga xizmat qiluvchi robotlar Detallar tiplarining xarakteristikalari va sanoat robotlariga qo‘yiladigan
|
-rasm. Induktiv siljish datchigining konstruksiyasi

|
-rasm. Induktiv siljish datchigining konstruksiyasi
|
bet | 83/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 12.1-rasm. Induktiv siljish datchigining konstruksiyasi.
Sterjen siljiganda ikkilamchi chulg‘amlardagi EYuK ning tengsizligi paydo bo‘ladi, bu esa chiqish tokining o‘zgarishiga olib keladi. Siljish datchigi sezuvchi elementlarga ega emas, shuning uchun uning chastotaviy diapazoni faqat apparaturaga o‘rnatilgan filtr bilan aniqlanadi.
Vibratsiya datchiklarida va siljish datchiklarida filtrlar uzib qo‘yilishi mumkin, bunda datchiklarning chastotaviy diapazonini va sezuvchanligini bir qancha oshadi, chunki filtr qarshiligidagi chiqish kuchlanishining pasayishi bo‘lmaydi.
Vibrosiljishlarni o‘lchash
Vibratsiyalarni o‘lchash uchun 12.2 – rasmda keltirilgan datchikni ishlatish mumkin. Datchikning harakatlanuvchi sistemasining havodagi xususiy chastotasi 6
– 10 Gs ga teng. Bu chastotalarda datchikning xarakteristikasi aniq ifodalangan rezonans ko‘rinishida bo‘ladi [9].
– rasm. Vibratsion siljishlar datchigi:
12.1-Jadval
Parametrik turdagi elektrik datchiklar
Datchik turi, ishlash prinsipi
|
Eskiz
|
Asosiy hisoblash
bog‘lanishlari
|
Tavsiya qilinadigan parametr va rejimlar
|
Induktiv datchik, yakor va o‘zak orasidagi havo oralig‘i o‘zgarishi hisobiga o‘zinduksiya koeffitsienti
o‘zgaradi
|
|
|
|
Magnitostriksion datchik, o‘zakcha tushadigan og‘irlik(nisbiy defformatsiya) o‘zgarganda o‘zinduksiya koeffitsienti
o‘zgaradi.
|
|
|
|
Sig‘im datchik, plastinkalar orasidagi oraliq yoki plastinkalarning ishchi yuzi o‘zgarganda kondensatorning
sig‘imi o‘zgaradi.
|
|
|
|
Ko‘mir qarshiligi datchigi, tushadigan og‘irlik o‘zgarganda ko‘mir ustuni
qarshiligi o‘zgaradi
|
|
|
|
Simli qarshilik datchigi, datchikning nisbiy deformatsiyasi
o‘zgarganda uning qarshiligi o‘zgsharadi
|
|
|
|
|
| |
Nazorat savollari - X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar

|
X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar
|
bet | 79/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Nazorat savollari
Robotlar ishlab chiqarishda qanday vazifalarni bajaradi?
Sanoat robotlari ishlab chiqarishda nima uchun ishlatiladi?
Sanoat robotlarini qo‘llash nimalarga imkon beradi?
Temirchilik-presslash uskunalariga hizmat qiluvchi robotlar.
Sanoat robotlariga qo‘yiladigan talablar nimalardan iborat?
Robototexnik komplekslar avtomatlashtirilgan liniyalarda nima uchun ishlatiladi?
Pressga hizmat qiluvchi robot asosidagi robototexnik kompleks sxemasini keltiring.
Yig‘uv operatsiyalarini bajaruvchi sanoat robotlari.
Sanoat robotlari yordamida bajariladigan operatsiyalar.
Robotlar yordamida yig‘uv operatsiyalarini bajarishda qanday talablar qo‘yiladi?
Adaptiv boshqariladigan yig‘uv sanoat robotining struktura sxemasini keltiring.
Yig‘uv sanoat robotining ishlash prinsipi qanday?
Yig‘uv operatsiyalarini bajaruvchi robotning umumiy xarakteristikalariga nimalar kiradi?
Metall qirquvchi dastgohlarga hizmat qiluvchi sanoat robotlari qanday ishlarni bajaradi?
Sanoat robotlarini qo‘llashda nimalarga e’tibor beriladi?
“Dastgoh – sanoat roboti” turidagi robototexnik kompleks, uning komponovkalari.
Sanoat robotlariga qo‘yiladigan talablar.
Metall qirquvchi dastgohlarni avtomatlashtirishda qo‘llaniladigan sanoat robotlari.
BOB. ROBOTLARNI SOZLASh, IShGA TUShIRISh VA TEXNIK XIZMAT KO‘RSATISh
Robotlarni sozlash va ishga tushirish
Sanoat robotlarni sozlashdan maqsad robotlarning barcha elementlarini texnik xarakteristikalariga va eksplutatsion hujjatlariga mos ravishda ishlashini ta’minlashdan iborat [9].
Sanoat robotlarini sozlashda asosiy ob’ektlarga robotning ijro qurilmasi va boshqarish qurilmasi kiradi.
Ijro qurilmasi sanoat robotining harakat funksiyalarini bajaradi, unga manipulyator va harakatlanish qurilmasi kiradi.
Boshqarish qurilmasi berilgan boshqarish programmasiga mos ravishda ijro qurilmasi uchun boshqarish ta’sirlarini shakllantirish va berishdan iborat.
Sozlash jarayoniga manipulyatorning funksional mexanizmlarini rostlashdan tashqari sanoat robotini programmalash va o‘rgatishni o‘z ichiga oladi.
Robotni sozlash natijasida boshqarish programmasini ishonchli bajarilishi ya’ni robotning ijro qurilmalarining harakatlari berilgan boshqarish programmasiga mos kelishi ta’minlanadi. Bunda robot ishchi organi qiladigan harakatlarining xatoliklari, texnik pasportda ko‘rsatilgan qiymatlar chegarasidan chiqib ketmasiligi kerak.
Sanoat robotlarni qayta sozlashda boshqarish programmasi o‘zgartiriladi, robotningt holatlari sozlanadi yoki manipulyatorni ayrim zvenolari almashtiriladi.
|
| |
Boshqarish qurilmasini tayyorlash va programmani yozish

|
Boshqarish qurilmasini tayyorlash va programmani yozish
|
bet | 81/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Boshqarish qurilmasini tayyorlash va programmani yozish.
Texnologik karta asosida siklli boshqariladigan sanoat robotining ish sikli programmasi tuziladi. Xizmat qilish fazosida robot qo‘lining harakatlari, jihozga komandalar va jihozdan qaytgan komandalar, hamda kutish vaqti programmalari kadrlari ketma – ketligini hisobga olgan holda nomerlanadi. Boshqarish qurilmasini ishga tayyorlash va programmani yozish jarayoni robotning
programma qurilmasini ishlatish yo‘riqnomasiga mos ravishda amalga oshiriladi. Yo‘riqnoma robotni ishlatish hujjatlari komplektiga kiradi.
Sanoat robotini avtomatik rejimda ishlashga tayyorlash.
Pozitsion sanoat robotiga oid bu operatsiyaga quyidagilar kiradi:
Ishchi zonada robotning qo‘lining oxirgi holatini sozlash;
holat datchiklarini sozlash;
Sanoat robotini ijro mexanizmlari harakat tezliklarini tezlash;
Tormozlanishini rostlash;
Sanoat robotini avtomatik rejimda ishlashini tekshirish.
Bir siklining ishlash vaqti berilgan robototexnik kompleksining ish unumdorligiga va maxsulotni chiqarish maromliligiga (normalariga) to‘g‘ri kelishi kerak.
Robotlarni ishga tushirish va texnik xarakteristikalarini tekshirish
Sanoat robotini birinchi marotaba ishga tushirish katta e’tibor talab qiladi. Maxsus kalitlar yordamida robot ishchi organlarining yengil siljitishni tekshirish zarur. Boshqarish pultidagi ulagichlarni (pereklyuchatellarni) boshlang‘ich holatga keltiriladi; hamma knopkalar bosilmagan; tumblerlar o‘rta holatda bo‘lishi kerak.
Robotning sistemalari va qurilmalari qisqa vaqt ichida ketma – ket ishga tushiriladi, bunda mexanizmlarning to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ishlayotgani; dvigatellar berilgan yo‘nalishda harakat qilayotgani yoki qilmayotgani; elektrik, mexanik, pnevmatik, gidravlik sistemalar qizishi yoki qizimasligi, nazorat – o‘lchov asboblarining ko‘rsatishlari tekshiriladi.
Mexanizmlardagi va qurilmalardagi nosozliklar shovqin – vibratsiya, taqir
– tuqur, o‘z – o‘zidan ishga tushish yoki o‘chib qolish, tishli uzatgichlarning, elektrodvigatellarning va elektroapparaturaning ortiqcha qizish, bir tekisda aylanmasligi va siljish ko‘rinishda namoyon bo‘ladi [9].
Katta nosozliklar (defektlar) robotni ishlab chiqargan zavod sozlvchilari tomonidan bartaraf qilinadi. Agar robotdagi kamchiliklarini rostlash ishlari natijasida yo‘qotish mumkin bo‘lsa, unda bu ishlarni ishlatuvchi personal bajaradi.
|
| |
- rasm. Pressga xizmat єiluvchi robot asosidagi robototexnik kompleks

|
- rasm. Pressga xizmat єiluvchi robot asosidagi robototexnik kompleks
|
bet | 75/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 11.1- rasm. Pressga xizmat єiluvchi robot asosidagi robototexnik kompleks
Pressga xizmat qiluvchi robot asosidagi robototexnik kompleks 11.1- rasmda keltirilgan.
Sanoat roboti 1 boshqarish sistemasi 7 ga ega. Sanoat roboti boshlang‘ich pozitsiyadan ta’minlovchi 2 dan zagatovkani olib, press 4 ning shtampiga uzatadi. Press o‘z ishini bajargandan keyin, tayyor detal magazin 6 ga yuboriladi. Presslash natijasida hosil bo‘lgan chiqindilar yashiklar 3 va 5 ga tushiriladi.
Yig‘uv operatsiyalarini bajaruvchi sanoat robotlari
Mashinasozlikda sanoat robotlari qo‘llaniladigan asosiy sohalardan biri- yig‘uv operatsiyalaridir.ishlab chiqarishning boshqa sohalariga qaragandayig‘uv operatsiyalarini bajarish eng kam avtomatlashtirilgan, shuning uchun sanoat
robotlarini qo‘llash dolzarb hisoblanadi. Sanoat robotlari yordamida bajarilishi mumkin bo‘lgan yig‘uv operatsiyalariga quyidagilar kiradi:
bir detalni ikkinchisiga joylashtirish;
detalni ma’lum bir pozitsiyaga qo‘yish va olish;
presslash;
bir detalni ikkinchisiga burab o‘rnatish;
yopishtirish;
detallarni siqib o‘rnatish va hokazo.
Bu asosiy operatsiyalardan tashqari bir necha yordamchi operatsiyalarni ham robotlar bajarishi kerak, masalan, tranportirovka, orientirlash, o‘lchash va hokazo.
Yig‘uv operatsiyalarini sanoat robotlari yordamida yig‘uv operatsiyalarini avtomatlashtirishda quyidagi asosiy talablarga riolya qilishi kerak:
toza bo‘lishi kerak;
konstruksiyalari uzatish qurilmasidan chiqishda bir-biriga ilashib qolishi kerak emas;
yengil deformatsiyalanadigan, mo‘rt detallar yig‘ish tavsiya qilinmaydi;
yig‘uv pozitsiyasidan oldin detallarning texnik sharlariga mos kelishini nazorat qilish zarur bo‘ladi.
Adaptiv boshqarishning yig‘uv sanoat robotining struktura sxemasi 11.2- rasmda keltirilgan.
|
| |
- rasm. Adaptiv boshqarishni yig‘uv sanoat robotining struktura sxemasi

|
- rasm. Adaptiv boshqarishni yig‘uv sanoat robotining struktura sxemasi
|
bet | 76/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar 11.2- rasm. Adaptiv boshqarishni yig‘uv sanoat robotining struktura sxemasi
Sanoat robotining II qo‘li bazaviy detalni yig‘uv pozitsiyasiga qo‘yadi, I qo‘l bazaviy detalning teshigiga boltni kiritadi. III qo‘l esa boltga gaykani buraydi. Tezkor pozitsion servoyuritma (1) yordamida I va III qo‘llarning harakatlari ta’minlanadi. Kuch taktil datchiklarining signallari hisoblash qurilmasi (3) ning o‘lchash bloki (2) ga yuboriladi, u yerda ular programma berilgan hisoblangan qiymat bilan solishtiriladi. Bu signallar farqi servoyuritmalar (1) ning boshqarish zanjiriga yuboriladi, ular esa I va III qo‘llarning ijro organlari burilish burchaklarini o‘zgartiradi. Huddi shunday teskari aloqa III qo‘lning teskari aloqa II qo‘lning (3) qurilmasi (4) servoyuyuritmasi orasida ham amalga oshiriladi.
Yig‘uv sanoat robotlarining ikkinchi avlodi adaptatsiya sistemasidan tashqari videoqurilmalar bilan ta’minlanadi, ularning tarkibiga televizion kameralar; taqlidli yuritmalar; videosignallar qutblari mos tushishini ta’minlovchi korrelyator; sezuvchanlik qobiliyatiga ega qo‘l va boshqarish bloki.
Yig‘uv operatsiyalarini bajaruvchi robotlarning umumiy xarakteristakalari
Yig‘uv operatsiyalarini bajaruvchi sanoat robotlari yig‘uv jarayoni normal bo‘lishini ta’minlovchi harakatlarning hamma to‘plamini amalga oshirishi kerak. Bu harakatlarning xarakter iva ko‘rinishi yig‘ish jarayoniga qo‘yiladigan, maxsulot chiqarish programmasiga, yig‘ilayotgan maxsulotning almashish chastotasiga va texnologik jihozning o‘lchashlariga qo‘yiladigan talablarga bog‘liq.
Yig‘uv operatsiyasini bajaruvchi robotlar ma’lum xarakteristikalarga ega bo‘lishi kerak.
Detallarning o‘zaro moslashtirishning asosiy harakatlari silindrik koordinat sistemasida amalga oshirilishi zarur. Agar Yana ham murakkab harakatlar bajariladigan bo‘linsa, robotning ijro organi yoki yig‘uvchi asbob bilan amalga oshiriladi.
Robot ishchi zonasining o‘lchamlari quyidagilarni joylashtirishga yetarli bo‘lishi kerak:
-yig‘uv texnologik jarayonni amalga oshirishga kerak bo‘ladigan yordamchi qurilmalar;
-asbobli va qisqich qurilmali magazin;
-uzatish qurilmalari;
-yig‘ilayotgan detallarni to‘plovchi;
-yig‘ish sifatini nazorat qilish vositalari.
Sanoat roboti kamida uch harakatlanish darajasiga ega bo‘lishi zarur, hamda ular sonini robotning ijro organining yoki yig‘uvchi asbobning qo‘shimcha harakatlari natijasida 8 yetkazilish imkoniyati bo‘lishi talab qilinadi.
Sanoat robotining boshqarish sistemasi robotning bir necha yordamchi mexanizmlar bilan ishlashini ta’minlashi zarur bo‘ladi.
Yig‘uv sanoat robotlarida avtomatik ravishda qisqichni va asbobni almashtiruvchi qurilma bo‘ladi.
Sanoat robotlarining ijro qurilmalarining tezliklari (odatda, 0,01-1,5 m/s) asosiy va yordamchi operatsiyalarni bajarishda maksimal ishlab chiqarish unimdorligini ta’minlashi zarurdir [8].
|
| |
Sanoat robotini sozlashdagi asosiy operatsiyalar

|
Sanoat robotini sozlashdagi asosiy operatsiyalar
|
bet | 80/123 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #143444 |
Bog'liq X. N. Nazarov robotlar va robototexnik tizimlar Sanoat robotini sozlashdagi asosiy operatsiyalar
kiradi:
Robotlarning sozlovchisi bajaradigan asosiy operatsiyalarga quyidagilar
Sanoat robotini sozlash rejimiga tayyorlash;
Sanoat roboti ishchi siklining o‘tishlar texnologik kartasini ishlab
chiqish;
Boshqarish qurilmasini tayyorlash va programmani yozish;
Sanoat roboti manipulyatorini avtomatik rejimda ishlashga tayyorlash.
Sanoat robotini sozlash rejimiga tayyorlash.
Oldindan ishlab chiqilgan rejalashtirish chizmasi bo‘yicha maxsus tayyorlanilgan maydonchaga manipulyator va boshqarish qurilmasi o‘rnatiladi.
Ulash kabellari yordamida manipulyator va boshqarish qurilmasi birlashtiriladi va yerga ulanadi. Manipulyatorning ishchi zonasidan odamlarni va begona predmetlarni chiqarib yuborish kerak. Sanoat robotining turiga qarab manipulyatorni va boshqarish qurilmasini pnevmo, gidro yoki elektr tarmog‘iga ulash amalga oshiriladi.
Xizmat qilinadigan jihozning joylashishiga qarab sanoat roboti manipulyatorining chiziqli va burchak siljishlarnin sozlash kerak. Keyin sozlash pultidan manipulyatorning hamma harakatlari tekshirib ko‘riladi, ixtiyoriy programma yoziladi va avtomatik rejimda sanoat roboti manipulyatori harakat sikli bajariladi.
Sanoat roboti ishchi siklining o‘tishlar texnolgik kartasini ishlab
chiqish.
Siklli programmali boshqariladigan sanoat robotlari uchun ishlab chiqarish bo‘linmasida butun ish sikli alohida texnologik o‘tishlarga bo‘linadi: ishchi organning fazoda bir nuqtadan ikkinchi nuqtaga ko‘chishi; qisqichning qisilishi va ochilishi; komandalarni jihozga yuborish, kutish vaqti. O‘tishlarning jami ularning ketma–ket ishlashi tartibi bo‘yicha ishchi siklning texnolgik kartasiga yoziladi.
|
| |
«Использование инновационно-креативных технологий в обучении, практические основы применения нейролингвистического програмирования» - bet 66

“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
74
Oripova Mavluda Qodirovna
BVXTXQTMOHM "Ijtimoiy-iqtisodiy fanlar metodikasi" kafedrasi
katta o’qituvchisi
TA’LIMDA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARDAN SAMARALI
FOYDALANISH - BUGUNGI DAVR TALABI
Annotatsiya: Maqolada “Innovatsion yondashuv”, “Innovatsion faoliyat”,
“Innovatsion pedagogika” tarzdagi tushunchalarning mohiyati va ta’limdagi
ahamiyati yoritlgan
O‘zbekistonda ta’lim tizimini tubdan isloh qilish borasida keyingi yillarda
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev rahnamoligida amalga
oshirilayotgan tub islohotlar jarayoni zamonaviy bilimlarni puxta o‘zlashtirgan,
raqobatbardosh va innovatsion texnologiyalarni qo‘llay oladigan yosh avlodni
tarbiyalashni talab etmoqda. Buning uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek,“... har qanday islohot, xususan, millionlab
yoshlarning hayoti va kelajagiga bevosita daxldor bo‘lgan o‘zgarishlar har
tomonlama chuqur o‘ylab ish tutishni, yetti o‘lchab, bir kesishni talab qiladi.”
[1,516] Ayniqsa, oliy ta’lim muassasalari va umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
tahsil olayotgan yoshlarni o‘qitishda zamon talablari darajasiga erishish, xorijiy
tajribalardan foydalanib, raqobatbardosh kadrlar tayyorlash zarurati ham bu
borada muhim ahamiyat kasb etadi.
Har qanday muammoli masalalarni hal etishda o‘z nuqtai-nazari bilan
yondashadigan, o‘z mustaqil fikriga ega, har bir masalada qat’iy qaror qabul qila
oladigan va izlanuvchan yoshlarni tarbiyalash uchun innovatsion texnologiyalardan
foydalanish o‘z oldimizga qo‘ygan ustuvor vazifalarni bajarishimizga
ko‘maklashadi.
“Hozirgi davrda sodir bo‘layotgan innovatsion jarayonlarda ta’lim tizimi
oldidagi muammolarni hal etish uchun yangi axborotni o‘zlashtiradigan va
o‘zlashtirgan bilimlarini o‘zlari tomonidan baholashga qodir bo‘lgan, zarur
qarorlar qabul qiladigan, mustaqil va erkin fikrlaydigan shaxslar kerak.” [2,10] Bu
vazifani bajarishda muammoli masalalarni yoritishga imkon beradigan
texnologiyalardan foydalanish yaxshi samara beradi.
Ta‘lim jarayonida ilg’or pedagogik texnologiyalarni faol qo’llash, ta’lim
samaradorligini oshirish va amaliyotga joriy etish, bugungi kunning muhim
vazifalaridan biridir. O’quvchilarning fikr doirasi, ongi, dunyoqarashlarini
Муаммонинг 
Муаммонинг - «Использование инновационно-креативных технологий в обучении, практические основы применения...

“Ta’limda innovativ-kreativ texnologiyalarning qo’llanilishi, neyrolingvistik dasturlashning
amaliy asoslari” mavzusidagi xalqaro konferentsiya 2021-yil, 27-dekabr
81
уйғунлаштириб қўйган
эди.
Гуруҳдаги фаолият тугаганда сўнг гуруҳлар ўзлари бажарган таҳлилий
ишини барчага ўқиб эшиттиради. Сўнгра муаммолар ва уларнинг ечими
бўйича жамоавий фикр алмашинилади. Ўқитувчи ўқувчиларнинг
фикрларини умумлаштиради ва хулосалайди.
Бундай технология билан ўтказилган машғулот натижасида ўқувчилар
қайсидир муаммони ечишдан аввал унинг сабабини аниқлаш кераклигини,
кейин эса уларга зарур бўлган услуб ва усулларни танлаши ҳамда ўз
ҳаракатларини аниқ белгилаб олишлари кераклигини билиб оладилар.
“Муаммо” технологиясидан фойдаланганда ўқувчилар фикрлашда
адашиб кетмаслиги, чалғимаслиги учун ўқитувчининг қатъий назорати талаб
этилади. Шунинг учун ҳам ўқитувчи ўқувчиларнинг фикрларини
умумлаштирганда бу масалага алоҳида эътибор қаратади. Агар ўқувчилар
ҳақиқий воқеликдан четга чиқсалар уларни тузатади. “Муаммо”
технологияси орқали ўқувчиларнинг ижодий фикрлаш қобилияти
оширилади, уларни креатив фикрлашга ўргатилади.
Фойдаланилган адабиётлар
Ш.Мирзиёев. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб,
янги босқичга кўтарамиз. 1-жилд. Т, “Ўзбекистон”, 2017.
Р. Ишмухамедов, М.Юлдашев. Таълим ва тарбияда инновацион педагогик
технологиялар. Т, 2013.
Н. Раҳмонқулова, М. Ваҳобов ва бошқалар. Замонавий таълим тарбия -
жамият тараққиётининг муҳим асоси. Т, 2017.