Yoritilganlikning pulsatsiya koeffitsiyenti

Yoritilganlikning pulsatsiya koeffitsiyenti (Кр) o‘zgaruvchan tok bilan ishlovchi gaz razryadlanish lampalarda yorug‘likning o‘zgarishi natijasida yuzaga keladigan yoritilganlik tebranishining nisbiy chuqurligi orqali baholanadi va и quyidagicha aniqlanadi:
Таbiiу yoritish
Таbiiу yoritish yorug‘lik o‘tkazish уo‘llariga bog‘liq holda yon tomonlama, yuqori tomonlama va kombinat-siyalashgan, уa’ni ham yon, ham yuqori tomonlama bo‘lishi mumkin.
Tabiiy yoritish darajasi kunning vaqtiga va iqlimiy sharoitlarga bog‘liq holda ish vaqti davomida o‘zgarishi hisobli, ish joyining yoritilganligi bilan emas, balki tabiiy yoritilganlik koeffitsiyenti orqali me’yorlashtiriladi.
Sun’iу yoritish
Sun’iy yoritish umumiy yoki kombinatsiyalashgan bo‘lishi mumkin. Kombinatsiyalashgan yoritishda umumiy va mahalliy yoritish birgalikda qo‘llaniladi. Umumiy yoritishda xona ichi umumiy chiroqlar yordamida yoritilsa, mahalliy yoritishda esa chiroqlar bevosita ish joyiga yoki ish jihozi oldiga o‘rnatiladi. Masalan, ish stoli ustida o‘rnatilgan ko‘chma chiroqlar, stanoklar yoki boshqa ish qurilmalarida o‘rnatiladigan chiroqlar mahalliy yoritishga misol bo‘ladi. Umumiy yoritish ish jihozi va ish joyining joylashishiga bog‘liq holda tekis yoki lokal ko‘rinishda bo‘ladi. Bundan tashqari, sun’iy yoritish ishchi yoki avariyaga oid bo‘lishi mumkin. Ishchi yoritishdan me’yoriy ish rejimini ta’minlash maqsadida tabiiy yoritish bo‘lmagan yoki yetarli dаrаjada emas joylarda foydalaniladi. Avariyaga oid yoritishdan asosiy yoritish qo‘qqisdan o‘chib qolgan vaqtlarda yong‘in, portlash, ishchilarni zaharlanishi, jarohatlanish xavfi, texnologik jarayonni uzoq to‘xtab qolishi yoki buzilishi, aloqani uzilishi, suv, gaz ta’minoti to‘xtab qolishi ehtimoli bor bo‘lgan joylarda hamda navbatchilik postlarida, turli xil tizimlarning, boshqarish punktlarida foydalaniladi. Yoritilganlikni me’yorlashni yengillatish maqsadida barcha ishlar aniqlilik darajasiga ko‘га 6 sinfga bo‘lingan:
o‘ta yuqori aniqlikdagi ishlar - 1 sinf; juda yuqori aniqlikdagi ishlar - П sinf; yuqori aniqlikdagi ishlar - III sinf; o‘ta aniqlikdagi ishlar - IV sinf; kam aniqlikdagi ishlar - V sinf; dag‘al ishlar - VI sinf.
Eng yuqori yoritilganlik 1 sinfdagi ishlar исluп belgilangan bo‘lib, 5000 Lk ni tashkil etadi, kichik yoritilganlik esa IV sinfdagi ishlar исhun - 75 Lk qilib belgilangan.
Tashqi muhitda bajariladigan ishlarda ish turiga bog‘liq holda yoritilganlik 2 dan 50Lk. gacha bo‘ladi. Masalan, МТА1аrdа mashinalarning old qismidagi yoritilganlik 5 Lk, ishchi a’zolardagi yoritilganlik 10 Lk bo‘lishi mumkin.
Sun’iy yorug‘lik manbalari va vorug‘lik chiroqlari. Sun’iy yorug‘lik manbalari sifatida cho‘g‘lanma va gazrazryadli chiroqlardan foydalaniladi.
Cho‘g‘lanma chiroqlar 127 va 220 Vt nominal kuchlanishda ishlaydi hamda 15 dan 1500 Vt. gacha quvvatga ega bo‘ladi. Chiroqlarning quvvati qanchalik yuqori bo‘lsa, yorug‘lik berish qobiliyati shunchalik kuchli bo‘ladi. Bir xil quvvatdagi chiroqlar 127 Vt kuchlanishda ishlaganda 220 Vt. ga nisbatan kuchliroq yorug‘lik tarqatadi.
Mahalliy yoritishda 12 va 36 Vt kuchlanishdagi quvvati 50 Vt gacha bo‘lgan chiroqlardan foydalaniladi. Cho‘g‘lanma chiroq-larning ishlash muddati 1000 soatgacha, yorug‘lik berish qobiliyati– 7...20 Lm/Vt. ni tashkil etadi.
Gazrazryadli chiroqlar cho‘g‘lanma chiroqlarga nisbatan gigiyenik talablarga to‘liqroq javob bеrаdi. Bunday chiroqlarning ishlash muddati - 14000 soatgacha yetadi, yorug‘lik berishi – 100 L.т/Vt. ni tashkil etadi. Eng keng tarqalgan gazrazryadli chiroqlarga silindrik truba shaklidagi lyuminetsent chiroqlarni misol keltirish mumkin. Ular turli xil rusumda, уa’ni LD, LXD, LB, LTB, LDTs ko‘rinishida
ishlab chiqariladi. Lyuminetsent chiroqlarda yorug‘lik oqimining tebranish chastotasi, elektr tokining tebranish chastotasiga (50 Gs) teng bo‘ladi. Bu esa ularning asosiy kamchiligi hisoblanadi. Chunki bu ko‘rsatkichga mos holda pulsatsiya koeffitsiyenti ham o‘zgaradi. Masalan, LB rusumli chiroqlarda pulsatsiya koeffitsiyenti 35%, DL rusumli chiroqlarda 65% ni tashkil etadi. Vaholanki, bu ko‘rsatkich cho‘g‘lanma chiroqlarda 15% ga tengdir.
Simobli chiroqlar lyuminetsent chiroqlarga nisbatan ancha turg‘un yoritadi va haroratning turli xil oralig‘ida, ya’ni ham past, ham yuqori haroratlarda yaxshi ishlaydi. Bunday chiroqlar yuqori quvvatga ega bo‘lib, ulardan ko‘chalarni va katta ishlab chiqarish binolarini yoritishda foydalaniladi.
Ksenon chiroqlar kvars trubkalardan iborat bo‘lib, bu trubkalarda ksenon gazi to‘latilgan bo‘ladi. Ulardan sport inshootlarini, temir yo‘l stansiyalarini, qurilish maydonlarini yoritishda foydalaniladi. Bu chiroqlar ultrabinafsha nurlar chiqaradi va yoritilganlik 250 Lk. dan oshganda xavfli hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda goloid va natriyli chiroqlar eng istiqbolli chi- roqlardan hisoblanadi. Ularning yorug‘lik tarqatishi 110...130 k/Vt ni tashkil etadi.
Yuqoridagilardan tashqari ultrabinafsha nur tarqatuvchi chi- roqlardan ham ishlab chiqarishda foydalaniladi. Маsalan, bunday chiroqlar hayvonlar va o‘simliklarga ta’sir etishda, tibbiyotda ish- latiladi. Bunday nurlarning inson tanasiga ta’siri eritem nurlanish deb ataladi va uning ta’sirida terida kam sezilarli darajada qizarish paydo bo‘ladi. Yuqori darajadagi eritem nurlanish xavfli hisoblanadi.
Yoritilganlik lyuksmetr bilan o‘chanadi. Buning uchun Yu- 17, Yu-116 rusumli lyuksmetrlardan foydalaniladi.
|