nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
To chiqardixat uzoripoki din

|
To chiqardixat uzoripoki dinBog'liq Mumtoz she\'riyat janrlari. Karimov OTo chiqardixat uzoripoki din,
G ulyuza uzorda bo ‘Idi pokidin.
Istar erdi el burun yuz mehr ila,
Emdi ul yuz mehri ketti pokidin.
Yana biri ulkim, qit'adek burung‘i baytning avvalgi misraida
qofiya rioyat qilmay, baytlaming qofiyasida tajnis keltirurlar.
Nechukkim:
...
Bir p a ri ishqida men devonani,
Eyki, istarsan, kelib gulxanja ко ‘r.
Bir qadah ul gulni xandon ayladi,
Ey ко ‘ngul, nazzora qil, gulxanda ко ‘r...
Bobur tuyuqlarining quyidagicha shakliy turlari bor:
1.Uch misrasi tajnisli qofiyalangan tuyuq.
2 .T o‘rt misrasi tajnisli qofiyalangan tuyuq.
3.1kki misrasi tajnisli qofiyalangan tuyuq.
4.Radifi tajnis bo ‘lgan tuyuq.
Bulardan tashqari, tuyuqning qofiyalarga ega b oim agan
turlarini Bobur o ‘z asarida ham ta'kidlab o ‘tadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, o ‘zbek mumtoz adabiyotining
go ‘zal namunalaridan biri - tuyuq ekan. Tuyuq, shuningdek, dastlab
o ‘zbek adabiyotida yaratilganligi ham ta'kidlab o ‘tish o ‘rinli.
Tuyuq kishiga o ‘zgacha estetik zavq bag‘ishlashi bilan ham
alohida ahamiyatlidir.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Ruboiy deb nimaga aytiladi?
2.Qofiyalanishiga ko‘ra ruboiylar necha xil bo ‘ladi?
3.Ruboiyi xosa qanday tuziladi? Ruboiyi tarona qanday hosil
b o‘ladi? Misollar keltiring.
4.Ruboiychilikda mashhur bo‘lgan ijodkorlardan kimlami
bilasiz, misollar bering.
5.Tuyuq nima? Misol keltiring.
6.Tuyuqqa xos asosiy xususiyatlami misol bilan tushuntiring.
7.Qaysi ijodkorlar tuyuq janrida barakali ijod qilishgan?
8.Bugungi kunda qaysi ijodkorlar ruboiy va tuyuq janrida
barakali ijod qilishmoqda?
59
9-MAVZU: FARD, MU AMMO, TA'RIX, VA CHISTON
|
| |
Kamol et kasbim, olam uyidin

ob ’ekti bevosita k o ‘rsatiladi, baholanadi; voqea- hodisalar asiiga
monand ifodalanadi.
Qit'aning shakliy poetik belgilari:
a) She'r hajm jihatidan kichikroq (2 baytdan 19 baytgacha)
b o ‘ladi.
b) She’m ing matla'si bo‘lmaydi.
v) Qofiyalanishida qat'iy sxema y o ‘q:
Amalda ju ft m isralari qofiyalanib toq misralari ochiq qoladi.
Umuman aytganda qit'a badi-habop jan r bo ‘lganligi uchun uning
hajmi, vazni, mavzui, g ‘oyaviy mundarijasi qat'iy chegaralanmagan.
Unda shartli tamoillar, majburiy shakliy-poetik qoliplar “temir
qonun” tusini olgan emas.
0 ‘zbek adabiyotida Navoiydan tashqari yana k o ‘plab shoirlar
hambu janrga qo‘l urishgan. Masalan Lutfiy asarlarida ham ko ‘plab
qit’alami k o ‘rishimiz mumkin:
Jondin seni ко ‘p sevarmen, ey umri aziz

keltirilgan ruboiy va ruboiyalaming deyarli hammasida shu holni
ko‘rish mumkin:
Ey sendin о ‘lib bag ‘rim ham ко ‘ksum dog ‘
Ко ‘nglim о ‘tu-ul о ‘tqa to ‘kub ashkim yo g ‘
Tan о ‘Isa g'aming ichra joningfido
Jon kuysa muhabbatingda, sen bo ‘lg ‘il sog ‘.
Bobur mazkur ruboiyning
3-misrasi
axrabning
m a f ulu
mafo’iylun m a f umu fa'ul vaznida bitilganini ko‘rsatadi.
Ruboiy qofiyalanishiga qarab ikki xil bo‘ladi:
1 .Xosiy ruboiy-a-a-b-a shaklida qofiyalanadi.
2.Ruboiya yoki taronai ruboiy - hamma misralar qofiyadosh
bo‘ladi (a-a-a-a).
Ruboiy fors-tojik poeziyasidagi «du bayti»dan g‘oyaviy-tematik
va shakliy-poetik xususiyatlari bilan farq qilinadi. «Du bayti» vazn
jihatidan ham erkinroq bo‘ladi. Ruboiyning birinchi misrasi tezis
bo‘lib, unda shoir aytmoqchi b o ig an fikrini o ‘rtaga tashlaydi.
Boshqacha aytganda,
ruboiyning birinchi
misrasi
uning
mavzusini ifodalaydi.-Ikkinchi misrani ma'lum ma'noda antitezis
deyish mumkin. Bunda birinchi misraga qarama-qarshi fikr aytiladi.
Ruboiyning birinchi misrasi moddai ruboiya deb ataladi. Bu
misra shoiming to ‘rtinchi misrada aytmoqchi bo‘lgan xulosasi
uchun ko‘prik vazifasini o ‘taydi. Ruboiyning to ‘rtinchi misrasi
sintez deb ataladi. Bunda shoir avvalgi uch misradan g‘oyaviy
xulosa chiqaradi. Bu xulosa shoiming asosiy g ‘oyasidir.
Ruboiyning bu namunasi fors-tojik adabiyotida Umar Xayyom
ijodida to ‘la shakllandi. E'tibor beraylik:
Ahil bo ‘Isa olov ichra ham inson

Ahil bo ‘Isa olov ichra ham inson,
Ahil kishilarga olov ham oson.
Noahil kishilar suhbatidan qoch,
Noahil suhbati yomondan yomon.
(Umar Xayyom)
0 ‘zbek mumtoz adabiyotida Alisher Navoiy va Bobur
ruboiyning eng yaxshi namunalarini yaratganlar.
Navoiy va Zahiriddin Muhammad Boburdan keyin o ‘zbek
mumtoz adabiyotida Poshshaxo‘ja, Munis, Ogahiy, Uvaysiy, Komil
Xorazmiy, Muqimiy kabi shoirlar ruboiy ijod etdilar. Navoiy va
56
Bobur ruboiylari bu shoirlar uchun m ahorat maktabi b o ‘lib xizmat
qildi. Ruboiyda odatda shoiming boy turmush tajribalari natijasida
paydo b o ‘lgan xulosalar aks etadi. Ma'lumki, pand-nasihatlar aksar
hollarda yoshlarga qarata aytiladi. Shoir o ‘z boshidan o ‘tkazgan
hayot hodisalari asosida yoshlarga u yoki bu masalani ibrat qilib
ko‘rsatadi.
M unis esa bir ruboiysida keksalarga nasihat qiladi, qariyalar
axloqi uchun zarur bo‘lgan fikrlami aytadi. Klassik she'riyatimizga
nazar tashlasak, ruboiylami ko‘proq atoqli shoirlar yozganini
ko‘ramiz. Bu hoi ruboiyning g ‘oyaviy-tematik jahatdan murakkab
shoirdan katta she'riy mahorat talab etadigan lirik jan r ekanini
k o ‘rsatadi. Ularning ko‘pchiligi barmoq vaznida yoziladi. Endi
ruboiy v a sof turkiy to ‘rtliklar umumiy xususiyatlariga ega bo‘la
boshladi.
Adabiyot vakillaridan M .Shayxzoda, Habibiy, Ramz Bobojon,
Sh.Shomuhamedov, T.YoMdosh va boshqa shoirlar yaratgan eng
yaxshi ruboiylar mavjud.
Turkiy xalqlar adabiyotining eng ajoyib she'riy shakllaridan biri
tuyuq bo ‘lib, o ‘zbek adabiyoti tarixida uning yuzlab namunalari
yaratilgan. Tuyuq so‘zi tuslash va tuymoq ma'nosini bildiradi.
Tuyuq so ‘zi adabiy termin sifatida XIV asr oxiri va XV asr
boshlarida
ishlatila
boshlangan.
Bu
hoi
mazkur janm ing
poeziyamizda o ‘sha davrlarda to ‘la shakllanganligidan dalolat
beradi.
Tuyuqning kelib chiqishi xalq poetik ijodiga borib taqaladi.
Alisher Navoiy tuyuq yozish qonun-qoidalarini nazariy jihatdan
asoslab
bergan
hamda
amaliyotchi
sifatida
uning
yuzlab
namunalarini yaratgan. Navoiy lirik merosidan o ‘n uchta tuyuq
o ‘rin olgan. Alisher Navoiy adabiyotimiz tarixida tuyuqning
birinchi nazariyotchisi sifatida ushbu she'riy shaklning asosiy
xususiyatlarini «Mezon ul-avzon»da quyidagicha ko‘rsatadi: «Yana
turk ulusi, bataxsis chig‘atoy xalqi aro shoye' avzondurkim, alar
surudlarin ul vazn bilan yasab, majolisda ayturlar. Birisi
tuyuqdirkim, ikki baytqa muqarrardur va sa'y qilurlarkim, tajnis
ayti!g‘ay va ul vazn ramali musaddasi mahsurdur, mundoqkim,
57
|
Foydalanilgan adabiyotlar

8-MAVZU: RUBOIY VA TUYUQ JANRLARI
Reja:
1 .Ruboiyning jan r xususiyatlari: hajm, qofiya, vazn.
2.Ruboiyning qofiyalanishiga k o ‘ra turlari:
ruboiyi xosa; ruboiyi tarona.
3.Sharq ruboiyoti va o ‘zbek ruboiylari.
4.Tuyuq janri, uning o ‘ziga xos xususiyatlari.
5.Navoiy va Bobur tuyuq haqida.
6.0 ‘zbek tuyuqchiligi tarixi.
Ruboiy arabcha so‘z bo‘lib, «to'rtlik» degan ma'noni anglatadi.
Poetik istiloh sifatida esa to‘rt misradan iborat,
a-a-b-a yoki a-a-a-a
tarzida qofiyalanib keluvchi o ‘ziga xos
vaznda yozilgan mustaqil
she'r ruboiy deyiladi.
Ruboiy dastlab fors-tojik she'riyatida R o‘dakiy
ijodida paydo
bo‘ldi. Bu jan r arab adabiyotidan ham o ‘rin oldi. Unga to ‘rtliklar
asos bo‘ldi. O 'zbek mumtoz she'riyatida
ruboiyning poetik shaklida
bir
tomondan,
fors-tojik tilidagi ruboiylar,
ikkinchi tomondan,
o ‘zbek xalq she'riyati muhim asos bo'ldi. 0 ‘zbek xalq og‘zaki
ijodida ruboiyga o ‘xshab ketadigan
asarlar qadimdan buyon
mavjuddir. 0 ‘zbek folkloridagi ko‘pgina qadimiy lirik she'rlar shakl
jihatdan ruboiyni eslatadi. Bunga «Devonu lug‘otit- turk»dagi
ko‘pgina to ‘rtliklar misol bo ‘la oladi.
Ruboiy va uning shakliy-poetik xususiyatlari to ‘g ‘risida o ‘tmish
olimlari va hozirgi adabiyotshunoslar
qimmatli fikr-mulohazalami
bildirganlar. Zahiriddin Muhammad Bobur hazaj bahrining «а...» va
«а...» shajaralaridagi 24 shu'bani ko‘rsatgan.
Ey, Navoiy, kishiga berma ко ‘ngil

Ey, Navoiy, kishiga berma ко ‘ngil;
Agar ul hururdir, yo ‘qsa pari,
Vasli nafi buki chekkaysan jon,
Ulturur lekfiroqi zarari.
Klassik devonlarda qit’alar alohida turkum qilib joylashtirilgan.
Avtorlar ularning har biriga shu qit’a g‘oyasini ifodalovchi sarlavha
qo‘yganlar. Masalan Navoiy yozadi:
Pok niso ta’rifdakim inson onsiz holidadir va oludavash rijolkim
nursizlikdan dajjoli bemisoldir:
50
Yuz tuman порок erdin yahshiroq
Pok hotunlar ayog 'uning izi
Lut о ‘g'lin ко ‘rkin soldi tiyralik
Dinga nafs ilgida tab ’i ojizi
Dahr aro yoqti sayodat mash ’alin;
Pok ravliqtin rasululloh qizi.
Q it’a o ‘zbek klassik adabiyotida Navoiydan keyin ham salmoqli
o ‘rin tutadi. Munis, Ogahiy, Avaz va boshqa shoirlaming
devonlaridagi qit’alar bunga misol bo ‘la oladi.
Shu bilan birga yuqoridagi shoirlar ijodiga ham bir nazar
tashlaylik:
M asalan,
Avaz
0 ‘tarda
qit’aning
“Faloni”
so‘zi
bilan
boshlanadigan satirik shakli uchraydi. Asosan, to ‘rt va olti misradan
iborat bo ‘lgan bu she’riy parchalami shoir din ahllariga, boylarga,
amaldorlarga va badfe’l odamlarga bag‘ishlaydi:
Faloni zohidi xudbinki, xudbinlik qilur zohir,
О ‘zini ahli taqvo peshvosidin hisob aylab.
Qilur nazi-nasihat kunduz о ‘Isa ahli olamg ‘a,
Saharlar toati haq о ‘m iga no ‘shi sharob aylab.
Avaz 0 ‘tam ing yana bir mashhur qit'asi ju d a xarakterlidir:
Sipohi pora istar,
Mulla ijora istar,
Bechora chora istar,
Bir chora zamon bormu?
Bu qit'ada jam iyat manfaatlarini bir-biriga zid bo‘lgan ikki
ijtimoiy tarafga ajralib qolganini ifodalaydi.
Shu bilan birga badiiy nasr, tarix, xotira va boshqa turdagi nasriy
asarlarda ham biz ko‘pgina qit'alami ko‘ramizki, ular, odatda, fikmi
yakunlaydi, «qissadan hissa» chiqaradi.
Savollar:
1 .Munozara nima?
2 .M unozara janrining asosiy xususiyatlari nimalardan iborat?
3.0 ‘zbek munozarachiligi namoyondalari kimlar?
4.Fors-tojik adabiyotida munozaraning o ‘rni haqida nimalar
bilasiz?
51
5.Qit'aning qofiyalanishi qanday?
6.Navoiy ijodida qit'aning o ‘mi
7.Munis va Ogahiyning qit’a janriga qo‘shgan hissasi haqida
nimalar deya olasiz?
|
Majburiyatlarning bajarilishi bilan bekor bo‟lishi

279
hujjatlar hisoblanadi. Ular tashkilotlar mablag‟lari hisobidan pul to‟lovlari
va boshqa xarajatlarning to‟g‟ri sarflanganligini tasdiqlash hamda tegishli
nazorat olib borish imkonini beradi.
Majburiyatni ijro etilgan deb baholash uchun uni amalda ijro
etilganlik faktining o‟zi yetarli emas. Majburiyat amalda ijro etilgandan
tashqari u qonun yoki shartnomada belgilangan tartibda yuridik
rasmiylashtirilgan bo‟lishi shart. Masalan FKning 489-494-moddalarida
korxona oldi-sotdi shartnomasining ijrosini yuridik rasmiylashtirish
asoslari va tartibi belgilangan. FKning 680-moddasida kapital qurilish
bo‟yicha pudrat shartnomasining yuridik rasmiylashtirish asoslari va tartibi
o‟z aksini topgan. Faqat ushbu shartlarga rioya qilingan hollardagi
majburiyat ham amalda yuridik ijro qilingan ham hisoblanadi va u bekor
bo‟ladi.
21-MAVZU. MAJBURIYATLARNING BEKOR BO‟LISHI

276
21-MAVZU. MAJBURIYATLARNING BEKOR BO‟LISHI
Majburiyatlarning bekor bo‟lishi tushunchasi.
Majburiyatlarning
bajarilishi bilan bekor bo‟lishi. Majburiyatlarning hisobga o‟tkazish yo‟li
bilan bekor bo‟lishi. Qarzdor bilan kreditor bir shaxs bo‟lib qolganida
majburiyatning bekor bo‟lishi. Taraflarning kelishuvi bo‟yicha va
qarzdorni qarzidan voz kechishi bo‟yicha majburiyatning bekor bo‟lishi.
Bajarish mumkin bo‟lmaganligi tufayli majburiyatning bekor bo‟lishi.
Majburiyatning davlat organi hujjati asosida bekor bo‟lishi. Fuqaroning
vafot etishi yoki yuridik shaxsning tugatilishi sababli majburiyatning bekor
bo‟lishi.
Majburiyatlarning bekor bo‟lishi tushunchasi
Har qanday huquqiy munosabat
kabi majburiyat ham muayyan
asoslar, ya‟ni, muayyan yuridik faktlar mavjud bo‟lgan vaqtda bekor
bo‟ladi. Majburiyatning bekor bo‟lishi deganda, vujudga kelgan yuridik
fakt tufayli majburiyat ishtirokchilari huquq
va burchlarining bekor
bo‟lishi tushuniladi.
Majburiyatlarni bekor bo‟lish asoslari turkumlanganda ularning
oqibatlari bo‟yicha normal bekor bo‟lish asoslari (bunda majburiyat ijro
etiladi yoxud kreditor manfaatlari muayyan tarzda qanoatlantiriladi –
hisobga o‟tkazish, voz kechish haqini to‟lash,
majburiyat yangilanishi
bilan bekor bo‟lishi) va normal bo‟lmagan holatlar bo‟yicha
majburiyatlarni bekor bo‟lishi asoslari (majburiyatni bajarish mumkin
bo‟lmaganligi munosabati bilan bekor bo‟lishi, fuqaroning vafot etishi,
yuridik shaxs tugatilishi, tadbirkorlik subyektining bankrotligi orqali bekor
bo‟lishi va umidsiz qarz sifatida baholanadigan boshqa holatlar bo‟yicha
bekor bo‟lishi) farqlanadi.
Amaldagi qonunchilikka ko‟ra, majburiyat
quyidagi hollarda bekor
bo‟ladi:
1) majburiyatning bajarilishi bilan;
2) voz kechish haqini berish bilan;
3) hisobga o‟tkazish bilan;
4) talabdan boshqa shaxs foydasiga voz
kechish bilan;
5) qarzdor bilan kreditor bir shaxs bo‟lib qolishi bilan;
6) majburiyat yangilanishi bilan;
7) qarzdan voz kechish bilan;
8) bajarish mumkin bo‟lmaganligi tufayli;
277
9) davlat organi hujjati asosida;
10) fuqaroning vafot etishi bilan;
11) yuridik shaxs tugatilishi bilan.
Yuqorida ko‟rsatilgan umumiy asoslardan
tashqari majburiyatlarni
bekor qiladigan yana ba‟zi asoslar ham mavjud, ularning ayrim turlari
FKning tegishli boblarida nazarda tutilgan.
Jumladan, FKning 32-bobida
mulkni ijaraga oluvchi shartnomani istagan vaqtida bir tomonlama bekor
qila olishi mumkinligi ko‟rsatiladi.
Ul m eningjoni jahonimga salom

o ‘tib ketsam, Hindistonni yana havas qilsam. yuzim qora bo ‘lsin”
degan forscha she’riga javob tarzida yozilgan.
Qit'a turli mavzuda yaratilgan. Shoirlar ko‘pincha
falsafiy,
ijtimoiy-siyosiy
qarashlarini,
axloq-odob
haqidagi
fikr-
mulohazalarini qit'ada ifodalaganlar.
Shuningdek, shoirlar prozaik asarlarda - badiiy nasr, tarix, xotira
va
boshqa
asarlarida
ma'lum
bir
masala
haqidagi
fikr-
mulohazalarini
yakunlab,
ko‘pincha qit'a keltirganlar.
Qit'a
«qissadan
hissa»
vazifasini
o ‘tagan
(masalan
Sa'diyning
«Guliston»i, Jomiyning «Bahoriston»i, Navoiyning «Mahbub-ul -
qulub»i) va boshqalar.
Navoiy qit'aning tematik-g‘oyaviy
va estetik-badiiy qimmatini
ta'riflab quyidagicha qit'a yaratgan:
Mundaq muqattaotki, men yig‘misham erur,
Har biri hadiqai xirad aylar uchun farog‘.
Majmuin uyla kishvare sathini,
Hikmat suyidin aylamisham qit'a-qit'a bog‘.
Qit'alarda taxallus qoMlanishi shart bo‘lmagan. Biroq ayrim
qit'alarda, xususan 7 baytdan ortiq b o ‘lgan qit'alarda shoir taxallusi
ham kelishi mumkin. Masalan: Navoiyning:
Vajhi halos uchun kishi
kim desa fikr etay. Qismat rizosiddin anga begonaliq kerak deb
boshlanuvchi 9 baytli qit’asi quyidagi
taxallusi bayt bilan tamom
boiadi.
“Desang halos o‘lay borisidin Navoiydek behudlug‘u may
ichmaku davonilig‘ kerak” toMaligicha keltirilgan quyidagi qit’ada
taxallus birinchi baytdadir:
Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism - bet 46

90
qaysi davlat organining ishtirok etishi shu organning funksiyasi, tuzilish
maqsadi va faoliyat doirasidan kelib chiqib belgilanadi.
Har qanday davlat organi tomonidan chiqarilgan normativ xarakterga
ega bo‟lmagan hujjatlar ham fuqarolik-huquqiy munosabatlarni vujudga
keltirishi mumkin.
Masalan, huquqni muhofaza qiluvchi davlat organlari ham
majburiy
tusdagi hujjatlar qabul qiladi. Bunda ular O‟zbekiston Respublikasi
nomidan harakat qiladi va bu hujjatlar fuqarolik huquq va burchlarini
vujudga keltirish, o‟zgartirish yoki bekor qilishga asos bo‟lishi mumkin.
FPKning 16-moddasiga asosan sudning
qonuniy kuchga kirgan hal
qiluv qarori, ajrimi, qarori va buyrug‟i barcha davlat organlari, tashkilotlar,
mansabdor shaxslar va fuqarolar uchun majburiy bo‟lib, O‟zbekiston
Respublikasining butun hududida ijro etilishi lozim.
3. Davlat immunitetdan foydalanadi, ya‟ni davlat mol-mulkidan haq
undirishga davlat organlari rozi bo‟lgandagina yo‟l qo‟yiladi.
Fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi
davlat
immuniteti
bu
davlatning o‟z vakolatlarini o‟zi qabul qilgan qonun hujjatlari asosida
amalga oshirishi, bunda fuqarolik-huquqiy munosabatdagi davlatning
huquq va majburiyatlari faqatgina shu davlatning
qonun hujjatlariga
muvofiq belgilanishidir. Davlat immunitet sohibi sifatida fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning qaysi turida ishtirok etishini ham faqat o‟zi
belgilaydi.
Masalan, FKning 457-moddasida davlat o‟z ehtiyojlari uchun tovarlar yetkazib
berish shartnomasida taraf sifatida ishtirok etishi belgilangan.
Fuqarolik-huquqiy munosabatlarda immunitet davlatga nisbatan
shunday
holatni yuzaga keltiradiki, fuqarolik-huquqiy munosabatlarda
ishtirok etib, o‟z majburiyatlarini bajarmagan davlat faqat o‟z milliy qonun
hujjatlari
asosida
javobgarlikka
tortiladi.
Fuqarolik-huquqiy
munosabatlarda davlatga nisbatan vakolatlarni amalga oshirmaslik va
hokimiyat vakolatlaridan foydalanmaslik talabi belgilangan bo‟lsa-da,
davlatning bu belgilari u bilan chambarchas bog‟liqligi sababli fuqarolik-
huquqiy munosabatlarga ham ta‟sir etadi. Aynan shu holatlar “immunitet”
atamasining mohiyatini tashkil etadi.
Eng muhimi, davlat o‟z immunitetidan voz kechmasligi kerak. Aks
holda, uning
suverenitetiga putur yetadi, O‟zbekiston Respublikasining
xalqaro tashkilotlarga a‟zoligi unga to‟sqinlik qilmaydi.
Вопрос №144 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 18/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №144
Qanday holatlarda tadbirkorlik sub’ektlarini qayta tashkil etishda davlat organi tomonidan oldindan rozilik berishi talab etiladi?
a)
|
Agar tegishli bitimda ishtirok etayotgan shaxslar aktivlarining jami balans qiymati yoki oxirgi kalendar yilda tovarlarni realizatsiya qilishdan olingan jami tushumi bazaviy hisoblash miqdorining yuz ming baravari miqdoridan ortiq bo’lsa yoxud ulardan biri tovar yoki moliya bozorida ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt bo’lsa.
|
b)
|
Agar tegishli bitimda ishtirok etayotgan shaxslar aktivlarining jami balans qiymati yoki oxirgi kalendar yilda tovarlarni realizatsiya qilishdan olingan jami tushumi bazaviy hisoblash miqdorining ellik ming baravari miqdoridan ortiq bo’lsa yoxud ulardan biri tovar yoki moliya bozorida ancha ustun mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt bo’lsa.
|
c)
|
Agar tegishli bitimda ishtirok etayotgan jismoniy shaxslar aktivlarining jami balans qiymati bazaviy hisoblash miqdorining yuz ming baravari miqdoridan ortiq bo’lsa yoxud ulardan biri tovar yoki moliya bozorida ustunroq mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt bo’lsa.
|
d)
|
Agar tegishli bitimda ishtirok etayotgan shaxslar aktivlarining jami balans qiymati bazaviy hisoblash miqdorining ellik ming baravari miqdoridan ortiq bo’lsa yoxud ulardan biri tovar yoki moliya bozorida ustunroq mavqeni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’ekt bo’lsa.
|
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
47
2.Уразова М.Б. Бўлажак касбий таълим педагогини лойиҳалаш
фаолтятига тайёрлаш технологиясини такомиллаштириш. Докторлик
диссертацяси автореферати. Тошкент. 2015. 80 б.
3.Махмудов М. Таълим натижасини лойиҳалаш //Педагогик маҳорат.
№1. 2003. Б. 8-10
4.Толипов Ў.Қ., Усмонбоева М. Педагогик технологияларнинг тдбиқий
асослари.Тошкент. Фан. 2006.
5.Kраля Н.А. Метод учебных проектов как средство активизации
учебной деятельности учащихся. Россия. Омск. Издательство ОмГУ. 2005.-
59 с.
6.Ломакина О.Н. Этапы проектирования деятельности // Высшее
образование в России. 2003. №3 С.168-171.
7.Тўрақулов Х. А., Оришев Ж.Б. Лойихали таълим – таълим
самарадорлиги гарови // Таълим тизимида ижтимоий - гуманитар фанлар.
Илмий–услубий журнали. Тошкент, № 3-4, 2011. Б.38-41
8.Оришев Ж.Б. Ўқув машғулотини лойиҳалаш ва уни aмaлгa oшириш
босқичлари // Касб–ҳунар таълими. Илмий–услубий журнал. Тошкент, №
5 2013. Б. 2-4
9. Orishev, Jamshid (2021) "PROJECT FOR TRAINING PROFESSIONAL
SKILLS FOR FUTURE TEACHERS OF TECHNOLOGICAL EDUCATION,"
Mental Enlightenment Scientific-Methodological Journal: Vol. 2021 : Iss. 2 ,
Article 16.
10.Orishev, J. (2020). ГЛОБАЛЛАШУВ ДАВРИДА ПЕДАГОГЛИК
МАСЪУЛИЯТИ . Научно-просветительский журнал "Наставник", 1(1).
11.Xolmatov, P., & Оришев, Ж. (2020). УМУМИЙ ЎРТА ТАЪЛИМ
МАКТАБЛАРИДА ЎҚУВЧИЛАРНИ КАСБ-ҲУНАРГА ЙЎНАЛТИРИШНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ ТЕХНОЛОГИЯСИ. Физико-технологического
образование, 1(1)
12.Ismailov T.J, Tagaev X, Kholmatov P.K, Yusupov K.Y, Alkarov K.Kh,
Orishev Zh.B Karimov O.O. (2020). Cognitive-Psychological Diagram Of
Processes Of Scientific And Technical Creativity Of Students. International
Journal of Advanced Science and Technology, 29(08), 3669-3677.
13.Оришев, Ж. Б. (2019). ОЛИЙ ТАЪЛИМ МУАССАСАЛАРИДА
ИННОВАЦИОН
ТАЪЛИМ
ТЕХНОЛОГИЯЛАРИДАН
ФОЙДАЛАНИШНИНГ ИМКОНИЯТЛАРИ. Интернаука, (43-2), 70-72
|
| |
Вопрос №145 - Business law-uz

|
Business law-uz
|
bet | 19/28 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #153111 |
Bog'liq BUSINESS LAW-UZВопрос №145
Tadbirkorlik huquqi sub’ektlari faoliyatining tashkil qilish qanday mezon asosida usullarga bo’linadi?
a)
|
Kimning xohish irodasiga va qanday tartibda amalga oshirilayotganligiga qarab
|
b)
|
Tadbirkorlik faoliyatining turiga qarab
|
c)
|
Savdoning turiga qarab
|
d)
|
Davlatning ruxsat berishiga qarab
|
O’zbekiston Respublikasida birjalar faoliyatini tartibga soluvchi normativ huquqiy xujjat nomi qaysi javobda keltirilgan?
a)
|
Birjalar va birja faoliyati to’g’risidagi qonun
|
b)
|
Milliy va xorij valyuta birjasi to’g’risidagi qaror
|
c)
|
Tovar-xom ashyo birjalar faoliyati to’g’risidagi farmoyish
|
d)
|
Fond va valyuta birjasi ahamiyati to’g’risda farmon
|
Prezident Shavkat Mirziyoevning 2020 yil 29 dekabrda Oliy Majlisga Murojaatnomasida tadbirkorlik faoliyati bo’yicha qanday fikrlar bildirib o’tdi?
a)
|
Tadbirkorlik faoliyati bo’yicha Kodeks ishlab chiqildi va qonunchilikda qabul qilindi.
|
b)
|
Tadbirkorlikni qo’llab-quvvatlash bo’yicha etarli darajada imtiyoz va engilliklar berilmadi. Tadbirkorlik sub’ektlariga 100 million so’m kreditlar ajratildi.
|
c)
|
Tadbirkorlikni keng qo’llab-quvvatlash bo’yicha ko’plab imtiyoz va engilliklar berildi. Tadbirkorlik sub’ektlariga 100 trillion so’m yoki 2016 yilga nisbatan qariyb 4 barobar ko’p kreditlar ajratildi.
|
d)
|
Tadbirkorlarga ko’plab majburiyatlar yuklatildi. Ularni qo’llab-quvvatlash uchun 100 million so’m kreditlar ajratildi.
|
Majburiy to’lovlar bo’yicha majburiyatlarni bajarmaganligi munosabati bilan qarzdorning bankrotligi to’g’risida ish qo’zg’atish haqidagi ariza bilan iqtisodiy sudga murojaat qilish huquqiga kimlar ega?
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
50
ishlatilishini bildiradi. Shu bilan birga nutqni tashkil qilish jarayoni. Bu nutqning
muhim elementlaridan biri bo‘lib, ba’zan intonatsiya va pauza o‘rniga so‘zdan
ko‘ra kuchli emotsional ta’sir qiladi.
Ritm nutqning eng asosiy qismidir, chunki «Nutq ohangi» va to‘xtamlar ham
tinglovchilarga beixtiyor o‘zgacha hissiy ta’sir ko‘rsatadi. K.S.Stanislavskiy ritmga
quyidagicha ta’rif beradi: “Quruq so‘z novdan tushayotgan no‘xatdek yopirilib
chiqadi, ma’noli so‘z esa xuddi simob to‘ldirilgan sharcha kabi asta-sekin
shakllanadi. Berilayotgan bilimlarning qiyin qismini o‘qituvchi asta-sekin
tushuntiradi va so‘ngra yanada tezroq gapirishga o‘tishi mumkin”.
To‘g‘ri nafas olish. So‘zlayotganda to‘g‘ri nafas olish, ovozni yo‘lga qo‘yish
va uning tovlanishi, so‘zlarni xatosiz talaffuz qilish, notiqlik san’atini
takomillashtirib borish o‘qituvchining nutq texnikasini shakllantiruvchi
xususiyatlardir. Ovoz o‘zgarishi, to‘g‘ri nafas olish, diksiya, ritmika asosida
nutqning ko‘nikma va malakalari yig‘indisini mukammal rivojlantirish
o‘qituvchining nutq texnikasida takomillashadi.
Bo‘lajak o‘qituvchi o‘z nutqini takomillashtirishi uchun ta’lim va tarbiya
jarayonida quyidagi yo‘nalishlarga doimiy amal qilib borishi lozim:
- o‘zbek adabiy tili qonuniyatlari va normalarini mukammal bilishi;
- o‘z-o‘zini va nutqiy faoliyatini muntazam nazorat qilishi;
- o‘zining nutqiy madaniyatini doimiy rivojlantirib borishi;
- nutqiy muloqotnint barcha holatlarida adabiy nutq qoidalarini egallash uchun
o‘ziga sharoit yaratishi.
O‘z-o‘zini nazorat va ifodali nutq malakalarini rivojlantirish uchun o‘qituvchi
o‘z nutqiy faoliyatini kuzatishi, u jonli, xilma-xil, hissiy bo‘yoqlimi yoki bir xil
monotonlimi, bilib borishi lozim.
Nutqingizni tayyorlash va mashq qilish jarayonida o‘zingiz mustaqil ravishda
quyidagi savollarga javob toping:
Tinglovchilarda qanday fikr uyg‘otmoqchiman?
Auditoriyada ijobiy muhitni qanday kayfiyat asosida yaratmoqchiman?
Nutq mazmuni va sharoiti qanday intonatsiya va ritmni talab etadi?
Har qanday ta’lim-tarbiyaviy mashg‘ulot oldidan bir necha bor o‘z
nutqingizni yozib olib tinglang va xatolaringizni tuzatishga harakat qiling,
nutqingizni qaytarib mashq qiling. Nutqingizni rang-barang badiiy-adabiy so‘zlar
bilan boyiting. O‘z taassurotlaringizni qo‘shgan holda boyitib, to‘ldirib boring.
O‘qituvchi nutqining mukammalligi, tozaligi, ta’sirchanligi bilan o‘quvchilar
e’tiborini jalb qiladi, ular qalbiga yo‘l topadi, hech qanday qiyinchiliksiz kasbiy
pedagogik faoliyatida duch keladigan barcha ziddiyatlarni bartaraf etadi. Natijada
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
48
BO‘LAJAK O‘QITUVCHI O‘Z NUTQINI TAKOMILLASHTIRIB
BORISHI UCHUN AMAL QILISHI LOZIM BO’LGAN JIHATLAR
Sodiqov Hamid Maxmudovich
A.Qodiriy nomidagi JDPI, Jizzax, O’zbekiston
e-mail: hamid.sodiqov79@inbox.ru
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bo’lajak o’qituvchi o’z nutqini
takomillashtirib borishda e’tibor qaratishi lozim bo’lgan jihatlar yoritilgan.
Kalit so’zlar: nutq, diqqat, xususiyat, tajriba, o’qituvchi, faoliyat, tovush,
diapozon, tembr, texnika, qobiliyat.
***
Аннотация: В этой статье описаны аспекты, на которых будущий
учитель должен сосредоточить внимание при улучшении своей речи.
Ключевые слова: речь, внимание, особенность, опыт, учитель,
деятельность, звук, диапозон, темр, техника, умение.
***
Abstract: This article describes the aspects that a future teacher should
focus on when improving his speech.
Key word: speech, attention, feature, experience, teacher, activity, sound,
range, timbre, technique, skill.
Barchamizga yaxshi ma’lumki, o‘qituvchining pedagogik faoliyatida nutq
texnikasi eng murakkab va doimiy munozaralarga sabab bo‘lib kelayotgan jarayon.
Shuning uchun avvalo o’qituvchi nutq texnikasini to’g’ri egallashi lozim.
O‘qituvchi har xil vaziyatlarda, turli xarakterdagi o‘quvchilar bilan muloqotda
bo‘ladi. Demak u o‘z nutqini ana shu vaziyatlar asosida, o‘quvchilar holatiga qarab
tuzishi, o‘zgartirishi, doimo nutqining ta’sirchan chiqishiga e’tibor berishi lozim.
O’quvchilar o‘qituvchi nutqiga juda e’tibor beradilar. Biror harf yoki
tovushni noto‘g‘ri aytilishi kulgiga sabab bo‘ladi. Bir ohangdagi nutq-tezda
charchatadi. Individual suhbat paytidagi o‘qituvchining baland ovozidan o‘quvchi
o‘zini aldanayotgandek his etadi. Bu o‘qituvchiga ishonchsizlik bilan qarash
hislarini uyg‘otadi.
O‘quvchi hayoti davomida o‘qituvchisining nutqiy xususiyatlarini,
o‘quvchilarga murojaat qilish, savollarga aniq va mukammal javob berish
usullarini xotirasida saqlaydi. Shuning uchun ta’lim-tarbiya jarayonida o‘qituvchi
nutqi pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Образование” - bet 54

“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “
Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
57
TO`GARAKLARDA TALABALAR TEXNIK IJODKORLIGINI
RIVOJLANTIRISHNING SAMARALI METODLARI
Ismoilov To’ychi Djabborovich, Yusupov Kirmon Yasinovich,
Burxonov Rasul Romilovich
A.Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika instituti Texnologik ta`lim kafedrasi
o`qituvchilari, O’zbekiston
e-mail:ismoilov_t@jspi.uz
Annotatsiya: Texnik ijodkorlik to`garagida talabalarning bilish faoliyatini rivojlantirishda
foydalaniladigan metodlarning o’zaro bog’liqligi va ularning har qaysisini turli formalarda
qo’llash mumkinligi bayon qilingan.
Kalit so’zlar: ijodkorlik, to`garak, talaba, bilim, usul, loyiha, rahbar, qiziqtirish, fan,
tajriba, eksperiment, hujjat, rasm, chizma.
***
Aннотация: Излагается связи методов и возможности их формы применении при
развитии умение творческой деятельности студентов в кружках техническое
творчество.
Ключевые слов: творчества, кружок, студент, знание, metod, проект,
руководитель, интерес, предмет, практика, испитания, документ, фото, чертёж
***
Abstracts: The connection of methods and the possibility of their forms of application in
the development of the skill of students' creative activity in technical creativity circles is
described.
Key words:
creativity, circle, student, knowledge, method, project, leader, interest,
subject, practice, food, document, photo, drawing.
Ma’lumki, talabalar fizik-texnik ijodkorligiga pedagogik rahbarlik asosida ular
oldiga asta-sekin murakkablashib boradigan (konstruktorlik,
texnologik, tashkiliy)
vazifalar qo’yish, o’kuvchilarga bu vazifalarni hal qilishning muvofiq usullarini,
texnik qurilmalar (modellar,
texnik loyihalar, tajriba namunalari) tayyorlashni
o’rgatish yotadi.
Turli pedagogik yo’llar va an’anaviy metodlarning
hammasini guruhlarga
jamlash mumkin va ularning har biri talabalar texnik ijodkorligini rivojlantirish
ishining u yoki bu bosqichida eng samarali hisoblanadi.
Quyida talabalarning bilish faoliyatini rivojlantirishda
foydalaniladigan
metodlarning o’zaro bog’liqlik bo`lib, mazkur metodlarning har qaysisini turli
formalarda ommaviy, gruppaviy, individual ravishda qo’llash mumkin. Bunda so’z
ham ish ham ta’sir ko’rsatish vositasi bo’la oladi.
Masalaning shartlari - 1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

Masalaning shartlari:
Alisher kitobning 4 sahifasi va 4 satrni o’qigan.
Alisher o’qigan axborot 6560 bayt.
Sahifadagi satrlar soni satrlardagi belgilar soniga teng
Masalaning maqsadi:
Kitob sahifasida nechta satr borligini aniqlang.
Masala shartlariga mos tenglama tuzish:
Masalada topish talab etilgan satrlar soni “x” bilan belgilanadi. U holda harbir satirda “x” tadan belgi bo’ladi. Demak, kitobning bitta sahifasida x2 ta belgi bor. Masala shartlariga ko’ra, Alisher 4x2 + 4x ta belgi o’qigan. Masala shartlariga asosan bu belgilarning soni 6560 baytga teng
4x2 + 4x = 6560.
Tenglamani x2 + x -1640 = 0 korinishdagi kvadrat tenglamaga keltiriladi ya’ni masalaning shartiga mos tenglama hosil bo’ladi.
|
Nazorat uchun savollar - Toshkent davlat yuridik universiteti fuqarolik huquqi darslik I qism

Nazorat uchun savollar: 1. Ma‟lumki, delikt bo‟yicha fuqarolik-huquqiy javobgarlikni
belgilashda zararning mavjud bo‟lish fakti asosiy omillardan biri sanaladi.
Majburiyatlarni buzganlik uchun fuqarolik-huquqiy javobgarlikda esa
zarar faktining bo‟lishi majburiy emasligi angalishiladi. Ushbu holatni
muhokama qiling?
2.
Majburiyatlarni
buzganlik
uchun
fuqarolik-huquqiy
javobgarlikning chorasi sifatida asosan neustoyka qo‟llaniladi. Shu
jihatdan zararni qoplashni fuqarolik-huquqiy javobgarlik chorasi sifatida
e‟tirof etish va majburiyatlarni buzganlik uchun qo‟llash mumkin yoki
mumkin emaslik holatini tahlil qiling?
3. A. pochta bo‟limida xorijiy oylik ilmiy jurnaliga uyiga olib kelish
sharti bilan obuna bo‟ldi. Iyun-avgust oylarida u chet elga xizmat safariga
ketdi. Qaytganidan keyin shu oylar uchun jurnal berilmaganligini bildi va
obuna shartiga ko‟ra kechiktirilgan davr uchun 60 ming so‟m neustoyka
to‟lashni talab qildi. Pochta bo‟limi A.ni yo‟qligi uchun jurnal yetkazib
bermaganligini, qolaversa jurnallar sentyabrda to‟liq yetkazib berilganini
va A.ga hech qanday zarar etmaganligini bildirib, neustoyka to‟lashni rad
etadi.
Ushbu nizoda kim haq? Agar A xizmat safariga ketmasdan uyda bo‟lganda huquqiy yechim o‟zgaradimi? 4. Intensiv olma bog‟lari parvarishi bilan shug‟ullanuvchi “Qirmizi”
fermer xo‟jaligi konserva zavodi bilan 2015 yil iyun-avgust oyida 70 tonna
olma yetkazib berishga shartnoma tuzadi. Biroq 25-26 mart kunlari
kechasi havo -5°ga tushganligi sababli faqat 30 tonna olma yetkazib
beradi. Fermer xo‟jaligi konserva zavodiga o‟z majburiyatining qisman
bajarganligiga fors-major holatlari sabab bo‟lganini asos qiladi va
meteostanstіya ma‟lumotnomasini ilova qiladi. Konserva zavodi qo‟shni
275
fermer xo‟jaligi xuddi shunday sharoitda boqqa suv qo‟yib va kechasi
tezak tutatib, hosilni saqlab qolganini vaj qilib “Qirmizi” fermer xo‟jaligini
shartnoma majburiyatlarini bajarmaslikda aybdor hisoblaydi va neustoyka
to‟lashni talab qiladi.
Fors-major holatiga tavsif bering. Majburiyatni buzganlik uchun javobgarlik asosi sifatida ayb qanday namoyon bo‟ladi? Masalaga huquqiy baho bering.
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
51
o‘qituvchi pedagogik faoliyatda aslo toliqmaydi, asab tizimi doimo sog‘lom
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Adullayeva B.S., Xoliqov A.A., Sodiqov H.M. Umumiy pedagogika
(Pedagogik mahorat) Darslik. Toshkent 2019. -166 b.
2. Maxmudov N.M. O’qituvchi nutq madaniyati. Darslik. -Toshkent: 2007.-
167 б.
3. Sodiqov H.M. Muloqot o’qituvchining pedagogik faoliyatidagi eng muhim
kasbiy quroldir. // Ingliz tilini o’rganishda innovatsiya va o’qitish amaliyoti.
Xalqaro konferensiya. - Jizzax, 2019. –B. 362-364.
4. Sodiqov H.M., Sodiqova D.R. Pedagogik mahoratni egallash yo’llari. //
Mejdunarodnaya nauchnaya konferensiya “Aktualьnыye vыzovы sovremennoy
nauki”. -Ukraina, 2017. -B 185-187.
5.Sodiqov, H. (2020). Specific aspects of the organization of independent
education. Архив Научных Публикаций JSPI.
6.Sodiqov, H. (2020). Family, school cooperation in the upbringing of
primary school students. Архив Научных Публикаций JSPI.
7.Sodiqova, D. (2019). PECULIARITIES OF FORMING CREATIVE
ATTITUDE TO THOUGHTS OF STUDENTS. European Journal of Research
and Reflection in Educational Sciences Vol, 7(12).
8.Sodiqova, D. (2020). Талабаларда ижодий муносабатлар тафаккурини
шакллантиришда тушунчалардан фойдаланиш. Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании, (1).
9.Sodiqov, H. (2020). MEETING OF FUTURE TEACHERS DEVELOPING
A CULTURE EFFECTIVE WAYS. Архив Научных Публикаций JSPI.
10.Sodiqov, H. (2020). DEVELOPMENT OF COMMUNICATIVE AND
SPEECH
CULTURE
IN
THE
PROCESS
OF
PROFESSIONAL
DEVELOPMENT OF FUTURE TEACHERS. Архив Научных Публикаций JSPI.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
52
OLIY TA’LIMDA PEDAGOGIK TA’LIM TEXNOLOGIYALARINI
TAKOMILLASHTIRISH
Ismoilov To’ychi Djabborovich, Tog‘ayev Xo’jamberdi,
Aliboyev Turg’un Chindaliyevich
A.Qodiriy nomidagi JDPI, Texnologik ta’lim kafedrasi o‘qituvchilari,
Jizzax, O’zbekiston
e-mail:ismoilov_t@jspi.uz
Annotatsiya: Maqolada оliy ta’lim tizimida sifatli mutaxassislar tayyorlashning tahlili
va muvofiq boshqaruvga asoslangan istiqbolini ta’minlashda zamonaviy pedagogika oldida
turgan dolzarb muammolar haqidagi ba’zi fikrlarga qaratilgan.
Kalit so’zlar: Оliy, ta’lim, tizim, sifat, mutaxassis, tahlil, boshqaruv, zamonaviy,
dolzarb, muammo, fikr, ilmiy, tadqiqot.
***
Annotatsiya: В статье обращено внимание некоторые мысли актуальным
проблемам предстоящих при современной педагогике обеспечивающий основанный на
перспективное управление и анализ подготовки качественных специалистов в системе
высшего образования.
Ключевые слова: Высшый, образование, структура, качества, специалист,
анализ, управление, современной, актуальный, проблема, мысл, научный, исследование.
***
Abstracts: The article draws attention to some thoughts on topical problems facing
modern pedagogy, providing a perspective-based management and analysis of the training of
quality specialists in the higher education system.
Key words: higher, education, structure, quality, specialist, analysis, management,
contemporary, relevant, problem, thought, scientific, research.
Avvalo zamonaviy pedagogika, fan, oliy ta’lim tizimi haqidagi
tushunchalarni qaytadan chuqurroq tasavvur qilib olamiz.
O‘zbek ensiklopediyasida "Pedagogika (yunoncha, pedagogue) insonni
shakllantirishda muayyan maqsad sari qaratilgan tizimiy faoliyat to‘g‘risidagi
hamda ta’lim tarbiya berishning mazmuni, shakli va metodlari haqidagi fan bo‘lib,
uning asosiy kategoriyalari: shaxsni shakllantirish, tarbiyalash, ma’lumotli qilish,
ta’lim berish" deb ta’riflanadi.
Mazkur ensiklopediyaning 12-tomi 15-betida fan haqida "Fan - dunyo
haqidagi ob’ektiv bilimlar tizimi; ijtimoiy ong shakllaridan biri" deyilgan.
Fan haqida Jon Bernol - "Fan dunyoni kishilar tomonidan tubdan
o‘zgartirish omilidir" degan bo‘lsa, Albert Eynshteyn uni "Fan -tafakkurning
dunyodagi bilish mumkin bo‘lgan barcha hodisalarni muayyan bir sistema asosida
|
| |
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)

|
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online) Pdf ko'rish
|
bet | 146/167 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,16 Mb. | | #140538 |
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
149
takomillashtirish va shu bilan birga STEAM (fan, texnalogiya, muxandislik va
matematika) ta’limini bosqichma bosqich amaliyotga joriy etish belgilab berilgan.
Shu boisdan ushbu uslubiy ishda umumiy o‘rta ta’lim jarayonlariga
STEAMni qo‘llash haqida uslubiy mulohazalar yuritildi.
STEAM o‘zi nima? Bu atama birinchi bo‘lib AQSHda ilk bor maktablarda
qo‘llanilgan
bo‘lib,
o‘quvchilarning
ilmiy-texnika
yo‘nalishlarida
kompetensiyalarini rivojlantirishga qaratilgan uslubdir. STEAM atamasini harflab
izohlansa quyidagi mazmunni anglatadi. S-scienca (tabiiy fanlar) T- technology
(texnologiya) E- engineering (muhandislik ishi) A-Art (san’at) M- mathematics
(matematika). Dars berishning eskicha uslublaridan voz kechgan holda xalqaro
dasturlarda tan olingan yangicha metodlardan foydalanish, ta’lim sifatini yanada
oshiradi. STEAM-ta’lim texnologiyasi loyihalash tayangan holda bilish va badiiy
izlanish yotadi. Bu metodda o‘quvchilar nafaqat bilim olishlari, mana shu
bilimlarini hayotda qo‘llay olishlari, ijod qilishlari va ixtirolar qilishga yordam
beradi. STEAM ta’limi faqat bilim olishga emas, kreativ fikrlashga ham
o‘rgatadi. Ma’lumki, tabiiy fanlar atrofimizdagi olam bilan bevosita bog‘liq,
texnologiya esa shiddat bilan rivojlanib ketmoqda, muhandislikda esa albatta
matematikani bilish zarur hisoblanadi. Mamlakatimizda 2021-yil PISA xalqaro
baholash tadqiqoti bo‘lib o‘tishi va bunga o‘quvchilarni tayyorlash uchun, ta’lim
samaradorligini oshirishda uchun STEAM metodidan foydalanish maqsadga
muvofiqdir. STEAM bu fanlararo integrasiyalash emas, balki mavzularni
integrasiyalashga qaratilgan metod hisoblanadi. STEAM o‘quvchilarda quyidagi
muhim xususiyatlar va ko‘nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi,
muammolarni keng qamrovli tushunishga, ijodiy fikrlashga, muhandislik
yondashuviga, tanqidiy fikrlashga, ilmiy metodlarni tushunishga va qo‘llashga,
dizayn asoslarini tushunishga yordam beradi. STEAM –ta’limining afzalliklari
quyidagilardan iborat:
1. Ta’lim berishda o‘quv fanlari bo‘yicha emas, mavzular bo‘yicha
integrasiyalab berib borish.
2. Ilmiy-texnik bilimlarni real hayotda qo‘llashni bilish. Bunda o‘quvchilar
muhandislik bilimini oshiradi va ko‘rgan narsasini prototipini yaratishga harakat
qiladi.
3. Tanqidiy tafakkur ko‘nikmalarini rivojlantirish va muammolarni hal
qilishga o‘rgatish. Bunda kundalik hayotda duch keladigan qiyinchiliklar bartaraf
etishda olgan bilimlari yordam beradi.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
46
4-босқич. Лойиҳанинг сўнгги варианти экспертга, тақризга берилади.
Бунда матн аниқ асосланган бўлиб, бажарилган ишларнинг мазмуни ва
эришилган натижаларни гавдалантириши керак. Матнда, албатта, жадваллар,
графиклар, чизма, дастурлар ёки шунга ўхшаш материаллар бўлиши шарт.
5-босқич. Иш тақризга берилади. Лойиҳага эксперт хулосаси олинади,
ташқи тақриз натижасини эълон қилингач, тугалланган ҳисобланади.
6-босқич.
Лойиҳа тақдимоти. Тақдимот лойиҳада бажарилиши
белгиланган мезонлар асосида ҳайъат ёки комиссия аъзолари томонидан
баҳоланади. Ҳайъат аъзолари таркиби лойиҳа ишлаб чиқилаётганлигида
аниқланади.Тайёрланган “лойиҳа”ни кўриб чиқиб, танланиб, сўнгра
тайёрланган ҳисобот кўриб чиқилади.
Ҳайъат ишни баҳолаши учун баҳолаш мезонлари ишлаб чиқилади. Бу
мезонлар муаммони ўрганиш даражаси, матнни аниқ, тушунарли тарзда баён
қилиниши, ўзига хослиги, расмийлаштириш сифати, кўргазмали, намойиш
материалларидан фойдаланилгани, берилган таклифлар ва уларни муаммони
ечишга ёрдам бериши ва бошқа жиҳатларини мужассамлаштирилган бўлиши
керак. Дарс жараёнида кичик гурухлар тайёрланган лойихаларни ўқитувчи
бошчилигида талабалардан тузилган ҳайъат баҳолаши мумкин.
Талабалар лойиҳа устида ишлаш жараёнида олган билимларидан,
билиш жараёнида хизмат қилган амалий маслаҳатлардан фойдаланишса,
мустақил таҳлилий фикр юритишга ўрганадилар. Уларда янги ғоялар топиш,
ижодий фикрлашга, тўғри стратегия танлаш, аниқ масала-муаммоларни ечиш
кўникмаси ҳосил бўлади. Бунда ўқитувчи уларнинг ишини кузатади,
маслаҳатлар беради, қўллаб-қувватлайди.
Индивидуал усулнинг лаборатория усулидан фарқи, талабалар ўз
фаолияти давомида олган билимларидан фойдаланиб, амалий вазифани ҳал
этишга ҳаракат қилади. Ушбу усул талабалар билимини чуқурлаштиради,
маҳоратини оширади, шунингдек, уларнинг ўрганиш фаолиятини янада
кучайтиради.
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш мумкинки, таълим жараёни
самарадорлигини ошириш, таълим олувчиларнинг мустаҳкам билим,
кўникма ва малакаларини шакллантириш, уларни касбга тўғри йўналтиришда
лойиҳалаш методидан фойдаланиш давр тақозоси ҳисобланади.
Адабиётлар рўйхати
1.Бозорова С. Олий таълимда касбий йўналтирилган ўқитиш
технологиялари. Монография. Тошкент. 2006. 112 б.
|
| |
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического

|
“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического“Fizika va texnologik ta’lim” jurnali | Журнал “Физико-технологического
образование” | “Journal of Physics and Technology Education” 2021, № 4 (Online)
Journal of Physics and Technology Education | https//phys-tech.jspi.uz/
45
1.Бу ўтилаётган мавзу бўйича қўйилган савол ёки ечимини кутаётган
долзарб масала бўлиши мумкин. Лойиҳа талабаларнинг ўз хоҳишлари,
қизиқишларига кўра танлаган илмий изланишлари бўлиши мумкин ёки
ўқитувчи таклиф қилиши мумкин. Ҳар иккала ҳолда ҳам талабалар зарур
ахборотларни тўплашлари, уларни таҳлил қилишлари зарур. Таҳлил асосида
қарор қабул қилиб, лойиҳа ишлаб чиқишдан мақсад қўйилади ва қандай
натижага эришиши белгиланади.
2.Мақсадни аниқлагач, лойиҳанинг мазмуни белгиланади.
3.Режа асосида амалга ошириш учун вазифалар белгиланади, яъни
фаолият режаси ишлаб чиқилади. Лойиҳанинг умумий тавсифи
ойдинлашади. Аниқ фаолиятга асос яратилади. Лойиҳани амалга ошириш
учун тузилган режа аниқ бўлиши, ҳаддан ташқари мураккаб бўлмаслиги
керак. Умумий режадан ташқари ҳафталик ва ойлик режалар тузиладики,
унинг асосида талаба бажарадиган ишларни янада ойдинлаштиради.
4.Лойиҳа қатнашчилари белгиланади.
Лойиҳа қатнашчилари ўз қизиқишлари, фикр доиралари билан бир-
бирларига яқин, ёрдам берувчи ўқувчи, талабалар бўлиб, уларни лойиҳада
қўйилган мақсад бирлаштиради.
Уларни ёнига кейинчалик бошқа қатнашчилар ҳам қўшилиши мумкин.
Лекин қатнашчилар ҳаддан ташқари кўпайиб кетиши салбий оқибатларга
олиб келади. Шунинг учун лойиҳада ҳар бир қатнашчининг бажарадиган
вазифаси аниқ ёзиб қўйилади.
5.Лойиҳани амалга ошириш муддатлари белгиланади. Агарда у
босқичларга бўлинса, уни ҳар бир муддатлари билан кўрсатилади.
6.Лойиҳалаш ва уни амалга ошириш босқичлари:
1-босқич: Лойиҳани ишлаб чиқиш. Унда лойиҳани амалга ошириш
шакллари ва воситалари, босқичма-босқич натижалари ҳам кўрсатилади.
2-босқич: Лойиҳада белгиланган вазифалар бажарилади.
Бу босқичда талабалар мустақил равишда индивидуал ва гуруҳ бўйича
қўйилган вазифаларни бажарадилар. Материал, ахборот тўплайдилар.
Тўпланган маълумотларни мухокама қиладилар. Жадваллар, графиклар
ишлаб чиқадилар. Намойиш этиладиган, иллюстратив материаллар
тайёрлашади.
3-босқич. Лойиҳанинг барча қатнашчилари томонидан тайёрланган
ишлар бир бутун қилиб бирлаштирилади. Аввал лойиҳанинг хонаки варианти
ёзиб чиқилади. Сўнгра якуний вариант тайёрланади. Расмий талаблар
асосида тахланади.
|
| |
Mashqlar. 1,2 - 1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

|
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 9/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
Mashqlar. 1,2.
Uyga vazifa:
1.Darslikdagi 3-mashq.
2.Test tuzish (10 ta yoki undan ortiq)
3.Kimyo faniga mos masala qo’yish, object, tavsifi va tavsif qiymatlarini aniqlash.
Sana :___________
Sinf :____________
3-dars Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari va modelning turlari mavzularini takrorlash
Darsning texnologik xaritasi
Mavzu
|
Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari va modelning turlari mavzularini takrorlash
|
Maqsad
va
vazifalar
|
Darsning maqsadi: O'quvchilarning masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari va modelning turlari mavzularini takrorlash bo`yicha olgan bilimlarini mustahkamlash
Darsning ta'limiy vazifasi: o'quvchilarga Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari va modelning turlari mavzularini takrorlash haqida bilim va ko'nikma berish.
Darsning tarbiyaviy vazifasi: o'quvchilarni o'z vaqtlarini imkon darajasida belgilab olingan jadval asosida sarf etishga yo'naltirish. O’z ajdodlari bilan faxrlanish tuyg’ularini shakllantirish.
|
|
| |
O`qituvchi - 1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi

|
1- dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 3/208 | Sana | 23.07.2021 | Hajmi | 1,92 Mb. | | #15865 |
O`qituvchi: Mustaqillik –bu nimadir ?
O`quvchi : Mustaqillik bu huriyat,
Bu –ozodlik demakdir.
O`qituvchi: Mustaqillik bu nimadir ?
O`quvchi : Bu elu yurt osoyishi ,
Bu obodlik demakdir
Yangi mavzu bayoni:
Reja
Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari
Masala natijasi tahlili
Kalkulyatorda hisob-kitobda xatoliklar
Inson amaliy ish jarayonida juda ko'p masalalarni hal etishiga to'g'ri keladi. Masalalarning ba'zilari oson, ba'zilari murakkab hisob- kitob bilan bog'liq bo'ladi. Ba'zi masalalarni hal etishda biror amallar guruhi esa minglab marta bajarilishiga to'g'ri kelishi mumkin. Shuning uchun beminnat va о'tа tez ishlaydigan yordamchimiz bo'lgan kompyuter bu ishimizda yordam bera oladimi, agar yordam bera olsa, u holda masalalarni kompyuterda hal etish qanday tashkil etiladi degan savol tabiiydir.
Masala yechishning turli usullari mavjud bo’lib, ulardan biri masala shartiga mos tenglama tuzish usulidir. Bu usul matematika kursidan ma’lum. Unda masala shartiga ko’ra tenglama tuziladi va uning turiga qarab ma’lum bir usul tanlanadi hamda yechiladi.
Masala. Alisher kitobning tort sahifasi va yana to’rtta satrini o’qidi. Kitob sahifasida qancha satr bolsa, har bir satrda shunchadan belgi mavjud. Agar
Alisher o’qigan axborot 6560 bayt bo’lsa kitobning bir sahifasida nechta satir borligini aniqlang.
|
| |
Impact Factor: 2 issn-l: 2544-980x axborot Texnologiyalarini O‘Qitish Tizimiga Integratsiyalash

Impact Factor: 2 issn-l: 2544-980x axborot Texnologiyalarini O‘Qitish Tizimiga Integratsiyalash
Download
380,71 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
29.01.2024
Hajmi
380,71 Kb.
#148065
Download
380,71 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Impact Factor: 2 issn-l: 2544-980x axborot Texnologiyalarini O‘Qitish Tizimiga Integratsiyalash
Download
380,71 Kb.
Matnni ko'rish