Maruza№9.
Noelektrolit eritmalar termodinamikasi

|
Maruza№9.
Noelektrolit eritmalar termodinamikasi
|
bet | 23/69 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,78 Mb. | | #251021 |
Bog'liq Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vaz (1)Maruza№9.
Noelektrolit eritmalar termodinamikasi.
Reja:
Nolektrolit eritmalar.
Ionlararo muvozanat.
Amaliyotda, ilmiy-tadqiqot ishlarida ko’pincha suvda (yoki boshqa biror erituvchida) bir nechta tuz erigan sistemalar bilan ishlashga to’qri keladi. Shuning uchun shunga o’xshash sistemalarning diagrammalarini bilish, ularni ishlata bilish kerak bo’ladi. Agar ikki tuzning suvdagi eritmasini ko’radigan bo’lsak va ular ionlari bilan quyidagi tenglama bo’yicha almashinadigan bo’lsa sistema 4 komponentli bo’ladi.
RXQY PYQX
Bunda suvni ham hisobga olish zarur, demak komponentlarning umumiy soni 5 ga teng bo’ladi. Lekin 4 tuz orasidagi tenglamaga asosan muvozanat bo’lgani uchun erkli komponentlar soni 4 ga teng bo’ladi.
Agar tuzlar umumiy ionga ega bo’lsa sistema uch komponentli (K3) bo’ladi. Masalan, KVr-NaBr-H2O sistemasi uchun K3dir. Biz shunday sistemadagi tuzlarning eruvchaligini ko’rib chikamiz.
Yuqoridagi suvdagi bir xil ionli ikki tuz sistemasining holat diagramasining izotermik proekstiyasi keltirilgan. Bu tuzlar bilan suv gidratlar yoki qo’sh tuzlar, kompleks birikmalar yoki qattiq eritmalar hosil qilmaydi, yani soddalashtirilgan sistemani kurib chiqamiz.
Uchburchak uchlari toza komponentlar-H2O, PX va QX ni bildiradi. A nuqta to’yingan suvli eritmadagi PX tuzining konstentrastiyasini bildiradi; V nuqtasi esa QX tuzining shu tuzga to’yingan suvli eritmasidagi konstentrastiyasidir. AS egrisi QX ning har xil tarkibli suvli eritmalarida PX ning eruvchanligini ko’rsatadi. VS egrisi esa PX ning suvli eritmalarida QX ning eruvchanligini ko’rsatadi. S nuqtada eritma ikkala tuzga to’yingan bo’ladi va bu nuqta evtonika deb ham ataladi. Uchburchakning H2O uchi va ASV egrisi bilan chegaralangan yuzadagi har qanday nuqta tuzlarining to’yinmagan eritmalariga mos keladi. AS (PX) yuzadagi har qanday nuqta ikki fazali sistemaning ikki tuz eritmasi va PX qattiq tuzdan iborat sistemani ifodalaydi. SV (QX) yuzadagi har qanday nuqta ikki tuz eritmasi va QX qattiq tuzdan iborat ikki fazali sistemani ifodalaydi. (RX) S (QX) yuza uch fazali sistemaga mos kelib unda ikkla tuzga to’yingan S tarkibli eritma va RX, QX kristallari mavjud bo’ladi.
Agar M figurativ nuqtaga mos keladigan to’yinmagan eritmani asta-sekin suvi buqlantirilsa, sistemadagi ikki tuz orasidagi nisbat o’zgarmas bo’ladi. Binobarin, suvni buqlantirish jarayonidagi sistemalar tarkiblarini ifodalovchi figurativ nuqtalar (N2O) E to’qri chiziqiga yotadi. Suvni buqlanayotgan sistema a nuqtaga etganda RX tuzining kristallari ajralib chika boshlaydi. v figurativ nuqtaga mos keladigan eritma tarkibini aniqlash uchun uchburchakning RX uchidan v nuqta orqali AS egrisidagi v’, nuqta bilan kesishguncha orkali konnada utkazamiz (malumki, ikki yondosh fazalarning tarkibini birlashtiruvchi chiziqga aytiladi). Sistemadagi suvni buqlantirishni davom ettirib d nuqtaga kelganda, tarkibi S nuqta bilan belgilanadigan va ikki tuzga nisabatan to’yingan eritmaga ega bo’lamiz. Suvni buqlantirishni davom ettirilishi ikkinchi tuz QX ning ham kristallanishiga olib keladi. Eritma tarkibi o’zgarmas bo’lib qoladi. (S nuqtaga mos keladigan tarkib), chunki uch faza mavjudligida erkinlik darajalar soni) 0 ga teng bo’ladi. (F3, SK-F3-30). Sistema s nuqtaga kelganda, unda S tarkibli eritma QX va RX kristallarning aralashmasi mavjud bo’ladi. Suv butunlay buqlatilganda (E nuqta) RX, QX tuzlarining quruq aralashmasi qoladi. Bunda bu tuzlarning miqdoriy nisbati) (QX) va (RX) E kesmalarining nisbatiga teng bo’ladi. Uchburchakli diagrammalardan foydalanib hamma figurativ nuqtalariga mos keladigan sistemalar va yondosh fazalar tarkiblarini aniqlash mumkin. Bundan tashkari har bir figurativ nuqtada ajralib chiqayotgan tuz kristallari, massasini va buqlanayotgan suv massasini aniqlash mumkin. Evtonikasi bo’lgan va bir xil ionli ikki tuz eritmasining holat diagrammasini to’qri burchakli koordinatada ham ifodalash mumkin.
K oordinata uklari bo’ylab komponentlarining nisbiy miqdorilari qo’yiladi. Bu tarzda tasvirlashda toza QX va RX moddalarni tarkibini ifodalovchi nuqtalar cheksizlikda joylashgan bo’ladi. S nuqtadagi eritma ikkala tuzga tuyingan bo’ladi.
Holat diagrammasidagi M figurativ nuqta bilan ifodalangan to’yinmagan eritmadagi, o’zgarmas temperaturada, suvni buqlanishini kuzatamiz. Bunda figurativ nuqta OMs to’qri chiziq buylab siljiydi. Chunki sistemadagi ikkala tuz massalarining nisbati o’zgarmas bo’lib qoladi. A nuqtada RX tuzining kristallanishi boshlanadi; V nuqtadagi sistemada RX kristallari bilan v1 tarkibli eritma muvozanatda turadi. Ikkinchi tuz (QX) ning kristallanishi d nuqtada boshlanadi, bunda sistema uch fazali (F3) bo’lib, suyuqlanmaning tarkibi S nuqta bilan belgilanadi. Bundan so’ngi buglantarish eritmadan ikki tuzni cho’kmaga tushirish bilan davom etadi. Eritma tarkibi o’zgarmas bo’ladi, chunki erkinlik darajalar soni fazalararo muvozonatning asosiy qonuniga muvofik 0 ga teng. (SK-F3-30).
Buqlantirish jarayonini sonlar yordamida tushintiradigan bo’lsak, buqlatish jarayonida sistema a nuqtaga kelganda, sistema (RX) ga nisbatan to’yingan va (QX) ga nisbatan to’yinmagan edi. Bu eritmaning 100gramiga 40g RX va 20g QX to’qri keladi. Yanada buqlatilganda, ya’ni sistema v nuqtaga kelganda sistemada 100 suviga 60g RX va 30g QX to’qri keladi. RX ning kristallari v1 tarkibidagi to’yingan erima bilan muvozanatda turadi va bu to’yingan eritmada 30g va RX va 30g QX moddalari bor. Demak 60 RX dan 30g eritma holatida 30g kristall holida bo’ladi. Sistema d nuqtaga kelganda eritma ikkala tuzga to’yingan bo’lib100g suvga 80g RX va 40g QX bor. 80g RX dan 25g eritmada va 55g kristall holda, QX ning hammasi (40g) eritmada bo’ladi. Bundan keyingi buqlantirishda ikkala tuzning kristallari tusha boshlaydi va eritmaning tarkibi o’zgarmaydi. S nuqtada 100g suvga 100 g RX va 50 QX tuz to’qri keladi, demak 100g suvda 25g RX va 40g QX tuzi bor, 75g RX va 10g QX kristall holida bo’ladi.
Agar tuzlar gidratlar, qo’sh tuzlar, kompleks birikmalar va qattiq eritmalar hosil qilsa diagramma ancha murakkab ko’rinishga ega bo’ladi.
Bu ma’ruzada, biz fizik-kimyo fanining 1-qismi bo’yicha birmuncha yakun yasaymiz; Darhakikat bu fan birinchidan ikki fan-fizik va kimyo fanlari asosida (to’tashgan joyida) vujudga kelgan ekan; ikkinchidan kimyoviy fanlar (umumiy noorganik, organik va analitik kimyolar)orasida bu fan uziga xos mavkega ega bo’lib, uning qonun-qoidalari hamma obektlar uchun (xox organik, xox noorganik) birday urinlidir. Kolaversa amaliy maksadlar uchun, jumladan, biror modda (buyum) ishlab chiqarishda ham eng maqbul optimal shart-sharioitlarini aniqlashda ham fizik-kimyo usullari, qonun-qoidalariishlatiladi. Hozirgi zamon ilmiy-tadqiqot ishlarida fizik-kimyoning hamma usularidan keng (fizik, kimyoviy, biokimyoviy va boshqalar) foydalanilmokda.
Ishlab chiqarishda, yuksak saviyada avtomatik yo’sinda ishlovchi texnologik tizimlarni tarkibida ham albatta fizik-kimyoviy parametrlarni o’lchovchi asbob-uskunalar bo’ladi.
Fizik-kimyoning eng asosiy bo’limlaridan biri kimyoviy termodinamika bilan atroflicha tanishdingiz. Endi termodinamikaning birinchi boshlanmasi yordamida har qanday kimyoviy jarayon issiqlik effektini (buning uchun Gess qonunidan foydalanib) va uni haroratga qanday o’zgarishini (bunda Kirxgoff tenglamasidan foydalanib) hisoblab topishingiz mumkin. Ayniqsa, bu kunikmalar kimyogar texnologlarga juda asqotishi aniq va bundan keyingi mo’taxasislik fanlarda ham bu bilimlar yordamida issiqlik hisoblari qilinadi.
S.Karno, R.Klauzius, L.Bolstman, U.Tompson (Kelvin) va boshqalar termodinamika rivojlanishi uchun ulkan xissalarni qo’shdilar va uni alohida fan sifatida shakllantirdilar. Bu allomalar orasida Lyudvig Bolstman urni hakida alohida to’xtalmokchiman. U atom tuzilishi ochilmasidan ancha oldin tabiatdagi moddalar (hodisalar), jarayonlarinig asosida ularni tashqil qiluvchi alohida zarrachalar (atomlar) xatti-harakatlari bilan boqlanish borligini ochadi. U tirikligida karashlarini tankid qiluvchilar ko’p bo’lgan. Ancha keyin tabiatni, undagi borayotgan jarayonlarni o’zgarishida Bolstman yondoshishi to’qriligi to’la-to’kis tasdiqlanadi. Ko’pchilik olimlar fikricha, u kashf qilgan va uning Venadagi qabristonidagi qabr toshiga bitilgan, SkIoqW tenglama ahamiyati bo’yicha Eynshteynning mashxur Emc2 tenglamasiga yaqin turadi. Bolstman, uning safdoshlarining izlanishlari 2-qonuning, ta’bir joiz bo’lsa, falsafiy ma’nosi ochib berdi.
Termodinamikaning 2 qonuni bilan tanishib, tabiatdagi jarayonlar bir tomonlama (assimetrik) ekanligini va bu jarayonlarda energiya qadrsizlanish, “tartibsizlik” ortishini ko’ramiz. Bu qonunning amaliy ahamiyatiga kelsak, bu qonun va uning hulosalaridan kelib chiqqan holda jarayonlarni, jumladan, kimyoviy reakstiyalarni o’z-o’zidan borish-bormasligini oldindan aytib berish mumkin. Bunda mezonlar (kriteriylar) sifatida har xil funkstiyalar; chunonchi entropiya, Gibbs va Gelmgolst energiyalarini va kimyoviy potenstialni ishlatish mumkinligini ko’rdik.
Siz endi bu, mezonlardan foydalanib izolirlangan va izolirlanmagan sistemalarda jarayonlarni borish-bormasligini, yunalishini va muvozanat shartlarini aytib berishingiz mumkin.
Malumki, qaytar kimyoviy jarayonlarda muvozanat holati, uning barqarorligiga ta’sir qiluvchi faktorlarni, reakstiya umumini (chikimini) bilish katta ahamiyatga ega. Bular bilan siz kimyoviy muvozanat bo’limida tanishdingiz va endi siz muvozanat konstantasini (u orkali, amaliy ahamiyatga katta bo’lgan, reakstiya unumini), uning har xil haroratlardagi qiymatlarini hisoblashingiz mumkin. Ma’lumki, bu hisoblarda entropiyaning absolyut qiymatlari qo’llaniladi. O’z navbatida bu qiymatlarni esa, termodinamikaning 3 boshlanmasi (qonuni) yordamida hisoblash mumkin bo’ldi.
Siz eritmalar kabi o’ziga xos sistemalar, ularning turlari, xossa-xususiyatlari bilan tanishdingiz. Eritmalar, ayniqsa suyuq eritmalar kundalik xayotda, ishlab chikarishda ko’p uchrashishini hisobga olsak, ularning xossalarini o’rganinshning ahamiyati ayon bo’ladi va siz ularni tadqiq qilish usullari bilan tanishdingiz.
Tabiatda ham, ishlab chiqarish tizimlarida ham moddalar har xil agregat ko’rinishida (fazada) bo’lishi mumkin.
Moddalarni bir fazadan ikkinchi fazaga o’tishi, fazalararo muvozanat shartlari bilan tanishdingiz. Bundagi asosiy qonun – Gibbsning fazalar qoidasidan foydalanib, ko’p fazali sistemalarni tadqiq qilishini bilib oldingiz. Bu bo’limda katta etibor ko’p uchraydigan ikki komponentli suyuq va qattiq sistemalarga ajratilgan. Bu sistemalar ishlab chikarishda ko’p uchrab turishidan tashkari, bu sistemalardagi ba’zi qonuniyatlar ikkidan ko’prok komponentli sistemalarda ham o’rinlidir. Bu sistemalarni o’rganishda holat diagrammalaridan keng foydalanildi. Bu diagrammalar asosida sistema, uning tarkibiy kismlarining (komponentlarning) xususiyatlari ularning aralashmadagi xatti-harakatlari hakida batafsil fikr bildirish mumkinligini ko’rdik. Amaliy va laboratoriya mashg’ulotlarida bu diagrammalarini hosil qilish ko’nikmalarini oldingiz.
Bu fikrlar uch komponentli sistemalarga ham o’rinli bo’lib, biz sizlar bilan oddiy sharoitda suyuq yoki qattiq holatdagi uch komponentli sistemalar bilan tanishdik. Ikki, bir-birida aralashmaydigan, suyuqliklarda uchinchi moddani taqsimlanishini ko’rdik. Bundan foydalanib sanoatning ko’p sohalarida keng ko’llaniladigan ekstrakstiya jarayonini matematik asoslari bilan tanishdik.
Shu qatorda ikki (bir xil ionli) tuzni suvda eruvchanligini ko’rdik, bu bu toifa sistemalarning eng soddalashgan turi bo’lib, murakkabrok holatlarini o’rganishdagi birinchi yunaltiruvchi kadamlar bo’lib hizmat qiladi deb uylaymiz.
Fizik-kimyoning birinchi bo’limi bo’yicha olingan bilim va kunikmalarni keyingi fanlarni o’zlashtirishda va keyinchalik ishlab chikarishda samara bilan ko’llaymiz deb umid bildirmokchiman.
Barcha eritmalar erigan moddalar va erituvchidan tashkil topgan buladi, bunday mug’itda moddalar molekula yoki ionlar holida bir tekis tarkdladi. Eritmalar tarkibining doimiy emasligi ularni mexanik aralashmalarga yaqinlashtiradi, ammo o’zining bir jinsliligi bilan ulardan farqdanadi. Erigan modda fazasi bilan munozanatda bulgan eritma to’yingan hisoblanadi. Bular kamtarqalganligi sababli u qadar amaliy ahamiyatga ega emas. Amaliyotda to’yinmagan eritmalar, ya’ni tarkibida erigan modda kontsentratsiyasi kamroq, bo’lgan eritmalar ko’p ishlatiladi.
Eritma yoki erituvchnning ma’lum hajmida erigan moddaning miqdori eritmaning kontsentratsiyasi deyiladi.
Eritmada erigan modda kontsentratsiyasi yuqori bo’lganda kontsentrlangan, kam bo’lganda suyultirilgan eritma deb yuritiladi.
Kontsentratsiyani ifodnlashning bir necha miqdoriy usullari ma’lum.
Protsent (foiz) kontsentratsiya bu eritmaning 100 birlik massasida erigan moddaning massalar soni (masalan, grammlar soni) bilan belgilanadi. Protsent kontsentratsiya S%q erigan modda massasi 100
eritmaning umumiy massasi
Misol: natriy xloridning 10% li eritmasi deyilganda shunday- eritma tushuniladiki, uning 100 grammida 10 g NaCl va 90 g N20 bo’ladi.
2. Molyar kontsentratsiya (molyarlik) — 1 l eritmada erigan modda mol lari soni bilan belgilanadi. Molyar kontsentratsiyaning matematik ifodasi
Sm q n molG’l bilan ifodalanadi.
v
Bu yerda; Cm— molyar kontsentratsiya, n — modda miqdori (mollari soni),
v — eritma hajmi (l).
Misol. Nitrat kislotaning 2 molyar eritmasi berilgan t° da har litrida ikki mol, ya’ni 126 g HNO, bo’lgan eritma tushuniladi.
3. Ekvivalent kontsentratsiya yoki normallik mazkur t°da eritmaning bir litrida erigan modda ekvivalentlar soni bilan ifodalanadi (n.harfi bilan belgilanadi).
Misol. Nitrat kislotaning 2n eritmasi deyilganda , har litrida ikki ekvivalent, ya’ni 126 g, HNO, bo’lgan eritma tushuniladi.
4. Molyal kontsentratsiya (molyallik -Cga harfi bilan belgilanadi) 1000 g da erituvchi erigan moddaning molar soni. Bu yo’l bilan aniqdangan kontsentratsiya mol – massa kontsentratsiyasi (molyallik) deyiladi.
Misol. Nitrat kislotaning 2 molyal eritmasi deyilganda, 1000g suvda 2mol HNO3, eritilishidan hosil bo’lgan eritma tushuniladi.
5. Mazkur modda mol lar sonini eritmada mavjud bo’lgan barcha moddalar mollari umumiy soniga nisbati shu modda (komponent)ning mol sig’imi deb ataladi. Bir modda ikkinchi moddada eriganda erigan modda mol qismi (N,) quyidagicha topiladi n
N2q———
n1Qn2
bu yerda, n1 va n2 — erituvchi va erigan moddalar mollar soni.
Kontsentratsiyalari normallik bilan ifodalangan eritmalardan foydalanib, erigan moddalar qoldiqsiz reaktsiyaga kirishishlari uchun ular qanday hajmiy nisbatda aralashishini oldindan xisoblab topish mumkin bo’ladi.
Normalligi CN bo’lgan A moddaning V1 litri normalligi CN bo’lgan B moddaning V, litri bilan reaktsiyaga kirishdi, deylik. Bu A moddaning
Cm•V1 ekvivalent va B moddaning CN1 • V2 ekvivalenti reaktsiyaga kirishganligini bildiradi. Demak, moddalar ekvivalent miqdorda reaktsiyaga kirishadi, shuning uchun yoki
CN1:V1 q CN2 •V2
V1: V2 q CN2 • CN1
deb yoza olamiz.
Shunday qilib, reaktsiyaga kirishayotgan moddalar eritmasining xajmi, ular normalliklariga teskari proportsionaldir.
|
| |