Yosh fiziologiyasi va gigienasi - bet 8

Katta yarim sharlardagi elektr faolliklar.Elektroensefalogrammada turli amplitudali (5-10 dan 200-300 mkV gacha) va chastotali (0,5 dan 60 martagacha/sekundiga o’zgaruvchi) to’lqinlarni kuzatish mumkin. Elektr faollikning ancha aniq va ko’p uchraydigan turlari shartli ravishda grek harflari Q L B G harflari bilan belgilanadi.
4-jadvall
Elektroensefalogramma ritmlari
Ritmning nomi
|
o’zgarish chastotasi, sek.
|
Delta – ritm
|
1,5-3
|
Teta –ritm
|
4-7
|
Alfa-ritm
|
8-13
|
Beta-ritm
|
14-35
|
Elektroensefalografiya usuli ham shartli reflekslar usuli singari miya faoliyatininig funksiyalarini tabiiy sharoitlarda o’rganish imkonini beradi.
5.1. Shartli va shartsiz reflekslar.
Shartli reflekslarni shartsiz reflekslardan farqi. Shartsiz reflekslar –organizmning tug’ma reaksiyasi bo’lib, evolyusiya jarayonida shakllangan va mustahkamlangan va nasldan-naslga beriladi. Shartli reflekslar hayot davomida yuzaga keladi, mustahkamlanadi, so’nadi va shaxsiy hisoblanadi. Shartsiz reflekslar turlarga xos bo’lgan xususiyatlardan biridir, ya’ni o’sha turga xos bo’lgan individlarning hammasida kuzatiladi. Shartli reflekslar ma’lum turga mansub bo’lgan individlarni ayrimlarida bo’lishi mumkin, ayrimlarida esa bo’lmaydi. Shartsiz reflekslarni hosil bo’lishi uchun maxsus sharoitlar talab etilmaydi, agar ma’lum retseptorlarga adekvat ta’sirotchilar ta’sir ettirilsa albatta hosil bo’ladi.
Shartli reflekslar hosil bo’lishi uchun maxsus sharoitlar talab qilinadi, ular har qanday reseptiv maydondan (maqbul kuchi va davomiyligiga ko’ra) har qanday qo’zg’atuvchiga hosil bo’lishi mumkin.
Shartsiz reflekslar nisbatan doimiy, turg’un, o’zgarmas va umr davomida saqlanib qoladi. Shartli reflekslar o’zgaruvchan va juda harakatchan bo’ladi.
Shartli reflekslarning bajarilishida asosan markaziy asab tizimining po’stloqosti bo’limlari ishtirok etadi. Bu reflekslar yuqori darajada rivojlangan hayvonlarda ularning katta yarim sharlari po’stlog’i olib tashlanganidan keyin ham bajarilishi mumkin. Ammo, katta yarim sharlar po’stlog’i olib tashlanganidan keyin shartsiz reaksiyalarning kechish xarakterini o’zgarishini ko’rsatish imkoni yaratildi. Bu esa shartsiz reflekslarni bajarilishida po’stloq ishtirok etishi haqida gap yuritish imkonini beradi.
Shartsiz reflekslarning miqdori nisbatan unchalik katta emas. Ular o’z-o’zidan organizmni tinimsiz o’zgaruvchan tashqi muhit sharoitiga moslashtira olmaydilar. Shartli reflekslar organizmni hayoti davomida juda ko’plab hosil bo’lishi mumkin, yashash sharoiti o’zgarishi bilan ulardan ko’pchiligi o’zlarining biologik ahamiyatini o’zgartiradi, so’nadi, yangi shartli reflekslar hosil bo’ladi. Bu esa hayvonlar va odamlarni o’zgaruvchan tashqi muhit sharoitiga yaxshi tarzda moslashish imkonini beradi.
Shartli reflekslarni hosil bo’lish sharoiti. Shartli reflekslar shartsiz reflekslar negizida hosil bo’ladi. Shartli reflekslarni I.P.Pavlov tomonidan «shartli» deb atalishiga asosiy sabab, ularning hosil bo’lishi uchun ma’lum-aniq sharoitlar talab qilinadi. Eng avvalo shartli qo’zg’atuvchi yoki signal zarur.
Tashqi muhitdan berilayotgan ta’sirotchi yoki organizmning ichki holatining ma’lum o’zgarishi shartli qo’zg’atuvchi bo’lib hisoblanishi mumkin. shartli qo’zg’atuvchilar sifatida I.P.Pavlov laboratoriyasida elektr chirog’ini o’chirib yoqishi, qo’ng’iroq, suvning shildirashi, terini ta’sirlash, hid, ta’m sezgilarini qo’zg’atish idish va tovoqlarni tovushi, yonayotgan shamni ko’rinishi va boshqalardan foydalanilgan. Agarda it har kuni bir vaqtda oziqlantirilsa, itlarda hali oziqlantirilguniga qadar me’da shirasini ajralishi boshlanadi. Bu yerda shartli qo’zg’atuvchi bo’lib vaqt xizmat qiladi. Odamlarda ish tartibi ovqat yeyishni har kuni bir vaqtda bajarish, har kuni bir vaqtda uyquga ketish bilan vaqtga nisbatan shartli reflekslar hosil qilish mumkin.
Ilgarigi hosil qilingan shartli reflekslarning o’xshash qo’zg’atuvchilari ta’sirini takrorlash yo’li bilan ham shartli reflekslar hosil qilish mumkin. O’xshash qo’zg’atuvchilarni (indifferent) birlamchi tartibdagi refleksning shartli qo’zg’atuvchilari bilan mustahkamlash yo’li bilan ikkilamchi tartibdagi shartli reflekslar hosil qilinadi. Eksperimentlar davomida uchlamchi va to’rtlamchi tartibdagi shartli reflekslar hosil qilish imkoniyati borligi aniqlandi. Bolalarda, hattoki oltinchi tartibdagi reflekslar ham hosil qilindi, lekin odat bo’yicha bu reflekslar turg’un bo’lmaydi.
Kuchli og’riqlar, kasallik yoki boshqa kuchli begona qo’zg’atuvchilar shartli reflekslar hosil qilish imkoniyatini og’irlashtiradi yoki umuman yo’q qiladi.
Shartli reflekslar hosil qilish uchun, shartsiz reflekslar hosil bo’lishini chaqiruvchi shartsiz qo’zg’atuvchilar bilan shartli qo’zg’atuvchilar mustahkamlanishi kerak bo’ladi. Oshxonadagi pichoqlarning tovushi ilgari bir necha marta ovqatlanish bilan mustahkamlangan bo’lsa, u odamlarda so’lak ajralishini chaqira oladi.
Bizning bu misolimizda pichoq va qoshiqlarning tovushi shartli qo’zg’atuvchilar hisoblansa, so’lak ajralishini chaqiruvchi shartsiz refleksni shartsiz qo’zg’atuvchisi bo’lib ovqat hisoblanadi. Agarda shamning ko’rinishi biron marta kuygan paytdagi og’riq bilan to’g’ri kelgan bo’lsa yonib turgan shamning ko’rinishi bolalarni qo’lini tortib olish uchun signal bo’lishi mumkin. Shartli reflekslar hosil bo’lishida shartsiz qo’zg’atish ta’siri bir necha marta (odatda 1-5 s/ga) shartli qo’zg’atuvchi bilan birgalikda bajarilishi kerak.
Shartli reflekslarni hosil bo’lish mexanizmi. I.P.Pavlovning tushuntirishicha shartli reflekslarning hosil bo’lishida po’stloqdagi ikkita nerv hujayralari guruhlari orasidagi vaqtinchalik bog’lanishlarning yuzaga kelishi tufayli shartli va shartsiz qo’zg’atishlarni qabul qiluvchi guruhlar orasida amalga oshadi.
Shartli qo’zg’atuvchilar ta’siri natijasida katta yarim sharlarning ma’lum qismlaridagi ular ta’sirini qabul qiluvchi markazlarida (ko’rish, eshitish va boshq) qo’zg’alish yuzaga keladi.
Shartli qo’zg’atuvchi shartsiz qo’zg’atuvchi bilan mustaxkamlanayotgan paytda katta yarim sharlarning kerakli qismlarida dominantlik xarakteriga ega bo’lgan ancha kuchli qo’zg’alish o’chog’ini ancha kuchsiz bo’lgan qo’zg’alish o’chog’idan qo’zg’alishni tortib olinishi natijasida nerv yo’llarining tekislanishi, qo’zg’alishni jamlanishi (summasiyasi) yuz beradi.
Qo’zg’alishning har ikkala o’chog’i orasida vaqtinchalik nerv bog’lanish yuzaga keladi. Po’stloqning bu har ikkala o’chog’i bir vaqtda qo’zg’atilsa, ularning aloqasi shuncha mustahkam bo’ladi. Bir necha takrorlashlardan keyin bu bog’lanish shunchalik mustahkam bo’ladiki, hatto bitta shartli qo’zg’atuvchining ta’siri ham ikkinchi o’chog’da ham qo’zg’alish yuzaga keltiradi. Ana shu vaqtinchalik bog’lanishlarning yuzaga kelishi hisobiga organizm uchun avval o’xshash bo’lgan shartli qo’zg’atuvchi, ma’lum tug’ma faoliyatlar uchun signal bo’lib qoladi. Agar it birinchi marta qo’ng’iroq tovushini eshitsa, dastlab it unga umumiy chamalash reaksiyasini bajaradi, ya’ni bir qarab qo’yadi, bu paytda so’lak ajralmaydi. Agar chalingan qo’ng’iroqni tovushini ovqat yedirish bilan mustahkamlasak katta yarim sharlar po’stlog’ida ikkita qo’zg’alish o’chog’i yuzaga keladi: birinchisi eshitish zonasida, boshqasi esa – oziqlanish markazida (po’stloqning bu qismlari, hid, ta’m, ovqatlar ta’sirida qo’zg’atiladi). Qo’ng’iroq tovushi bir necha marta oziqalar bilan mustahkamlansa katta yarim sharlar po’stlog’idagi bu ikki qo’zg’alish o’choqlari orasida vaqtinchalik bog’lanish yuzaga keladi.
Keyingi tadqiqot ishlari natijasida vaqtinchalik bog’lanishlarning yuzaga kelishi faqat gorizontal tolalarda bo’lmasligini (po’stloq, po’stloqosti) ko’rsatuvchi ma’lumotlar olindi. Itlarni miyasini kulrang moddasini kesish yo’li bilan po’stloq turli qismlarga bo’lindi, lekin bu urinishlar ushbu qismlar hujayralari orasidagi vaqtinchalik bog’lanishlar hosil bo’lishiga qarshilik ko’rsatmadi. Bu esa po’stloq-po’stloqosti-po’stloqorti yo’llari bo’ylab vaqtinchalik bog’lar o’rnatilishida muhim rol o’ynaydi degan xulosa qilishga asos bo’ldi. Bu paytda shartli qo’zg’atuvchidan markazga intiluvchi tolalar talamus va nospesifik tizimlar (gippokamp, retikulyar formasiya) orqali po’stloqning ushbuga monand qismlariga tushadi, bu yerda ular qayta ishlanadi va pastga tushuvchi yo’llar orqali po’stloqosti hosilalariga yetib boradi, u yerdan impulslar yana po’stloqga keladi, so’ngra po’stloqdagi shartsiz refleksning vakil zonasiga keladi.
Vaqtinchalik bog’lanishlar hosil bo’lishida ishtirok etuvchi neyronlarda nima yuz beradi? Bu borada ko’plab fikr va mulohazalar bor, bulardan birida asab o’simtalarining o’zlarida yuz beradigan morfologik o’zgarishlarga asosiy e’tibor berish talab etiladi. Ko’plab tadqiqotchilarni fikricha, shartli qo’zg’atuvchilar bilan tug’ma reflektor reaksiyalar birgalikda ko’plab takrorlanganida nerv impulslarini sinapslardan qayta o’tish vaqtida sinapslarni qo’zg’aluvchanligi ortadi, natijada ma’lum xarakterdagi impulslarni navbatdagi neyronga tanlab o’tkazilishi yengillashadi. Ushbu mualliflarning fikricha, shartli bog’lanishlar sinaptik bog’lanishlarni suyammasiyasi va ikkinchi marta takrorlanuvchi shartli va shartsiz qo’zg’atishlar ta’siri ostida neyronlarnng o’zlarini ritmik faoliyatini ortishi hisobiga yuz beradi. Bundan tashqari, neyronlarni ajralib turuvchi va vaqtinchalik bog’lanishlarini tutashishida ishtirok etuvchi membranalarda aminokislotalar konfigurasiyasining (tashqi ko’rinishi, shakli) o’zgarishi haqida ham taxminlar bor.
Ma’lumki, hosil qilingan shartli reflekslar juda uzoq muddat saqlanishi mumkin, ayrim paytlarda bu vaqt yillar bilan hisoblanadi.
Hosil bo’lgan vaqtinchalik bog’lanishlarni uzoq vaqt saqlanishini nima ta’minlaydi? Esda saqlab qolish, xotira jarayonining mohiyatini tushunish juda aniq bo’lishiga qaramasdan bu hodisaning mexanizmi haligacha ochib berilgani yo’q.
Xotiraning fiziologik mexanizmlari. Miyada qayd qilingan axborotlar uzoq va qisqa muddatlarda saqlanib qoladi. Aynan ana shularga asosan xotirani qisqa muddatli va uzoq muddatli xillari farqlanishi yuzaga keldi. Taxmin qilishlaricha vaqtinchalik bog’lanishlar hosil bo’lishida ishtirok etuvchi po’stloqosti hujayralari, uni qisqa muddatlarda saqlab turish uchun («qisqa muddatli» yoki «operativ» xotira) ma’lum funksional o’zgarishlar yuz beradi. Shartli va shartsiz qo’zg’atuvchilar bilan qo’zg’atilgan neyronlar zanjiri qator bog’lanish tugunlari bilan aylanma ritmik faollikga qamrab olinadi va nerv impulslarining tutashgan neyronlar zanjiri bo’ylab aylanishi qisqa muddatli xotira asosida yotadi.
Nerv bog’lanishlarni uzoq muddat ushlab turish («uzoq muddatli xotira») sinaps apparatidagi o’zgarishlar yoki nerv hujayralari tanasidagi o’zgarishlar bilan bog’liq bo’lsa kerak.
Nerv impulslarini po’stloq neyronlarini dendritlarni tolalariga ikkinchi marta o’tishida o’lchami jihatidan kattalashadi, bu esa o’z navbatida neyronlarning sinaptik faolligini oshiradi deb taxmin qilinadi.
Uzoq muddatli xotiralar nerv qo’zg’alishlarini o’tkazuvchi mediatorlarni sintezlanishiga ta’sir ko’rsatuvchi trofik jarayonlarning o’zgarishi bilan bog’liq degan taxminlar ham bildirilgan. Xotira izlarini neyron qo’zg’aluvchanligini darajasi boshqaruvchi ionlarni qayta taqsimlanishi bilan fermentlar tizimining katta tuzilishi bilan bog’lab tushuntiradilar. Keyingi yillarda xotira izlarini o’zida olib yuruvchi material sifatida nuklein kislotalari va oqsillarni roli haqidagi fikrlar keng tarkalmoqda. Ko’pchilik izlanuvchilarni fikricha uzoq muddatli xotiralarning material substrati bo’lib nerv hujayralari yadrosining DNK si hisoblanadi degan fikrni ilgari surmoqdalar.
Xotira izlarini ayrim hujayralar ham saqlab qolish xususiyatiga ega bo’lishi haqidagi ma’lumotlar ham mavjud. Bu esa vaqtinchalik bog’lanishlarning tutashishi xotiraning mexanizmlaridan biri deb qarashga asos bo’ladi, tashqi stimullovchini bir martagina ta’siri ham chuqur iz qoldirishi mumkinligi haqidagi ma’lumotlar ham bor. Shuni qayd qilish kerakki, odamning xotirasi miyaning turli tuzilmalarini o’zaro ta’siri tufayli bajariladigan murakkab dinamik jarayondir.
Shartli reflekslarning biologik ahamiyati. Odatda organizm ma’lum darajadagi shartsiz reflekslar fondi bilan tug’iladi. Ular uning nisbatan doimiy yashash sharoitida hayotini saqlab turishini ta’minlaydi. Ularga oziqlanish (emish, chaynash, yutish, so’lak ajralishi, me’da shirasini ajratish va boshq.) jinsiy reflekslar jinsiy aloqalarni bajarilishi bilan va bolasini oziqlantirish va parvarishlash bilan bog’liq bo’lgan reflekslar, termoregulyasion, nafas, yurak, tomirlar, organizmni ichki muhitini doimiyligini saqlab turuvchi (gomeostaz) va boshqa shartsiz reflekslar kiradi.
Shartli reflekslar organizmni o’zgaruvchan hayot sharoitiga jiddiy darajadagi mukammal moslashishini ta’minlaydi. Ular hidiga qarab oziqalarni topish, xavfdan va turli holatlardan o’z vaqtida chiqib ketish imkonini beradi.
Sulakni, me’da va me’daosti bezi shiralarini ovqatlarni turi, hidi va oziqalarni qabul qilish tartibiga qarab shartli reflektor ajralishi, ovqatlar organizmga tushmasdan turiboq ularni hazmlanishi uchun kerakli zarur sharoit yaratiladi. Ish holatining ko’rinishi ish boshlanguniga qadar gazlar almashinuvining tezlashishi va o’pka ventilyasiyasining ortishi organizmning muskulli faoliyati paytidagi uning bardoshlik va yaxshi ish bajarish qobiliyatini ta’minlaydi. Atrof-muhit sharoitlarini o’zgarishida ilgari hosil qilingan shartli reflekslari so’nadi va yangi shartli reflekslar hosil bo’ladi.
Katta yarim sharlar po’stlog’iga shartli signal ta’sir etganida keyinchalik o’z ta’sirini ko’rsatuvchi tashqi muhit qo’zg’atuvchilariga organizmni reaksiya qilishi uchun oldindan tayyorlanishini ta’minlaydi. Shu sababli, katta yarim sharlari po’stlog’i faoliyati turtkilovchi hisoblanadi.
5.2. Shartli reflekslarning tormozlanishi.
Shartsiz yoki tashqi tormozlanish. Shartli reflekslar tormozlanish xususiyatiga ega. Katta yarim sharlar po’stlog’ida shartli reflekslarni bajarilishida ushbu shartli refleksga aloqasi bo’lmagan yangi kuchli qo’zg’alish o’chog’i yuzaga keladi. Agar itda qo’ng’iroq ovoziga shartli so’lak ajralish refleksi hosil qilingan bo’lsa, qo’ng’iroq chalingan paytdagi kuchli elektr nuri ilgari hosil qilingan so’lak ajralish refleksi tormozlanadi. Bu tormozlanishning asosida manfiy induksiya hodisasi yotadi: begona qo’zg’alishdan po’stloqda hosil bo’lgan yangi kuchli qo’zg’alish o’chog’i shartli reflekslarni bajarilishi bilan bog’liq bo’lgan katta yarim sharlar po’stlog’idagi qismlarni qo’zg’aluvchanligini pasayishini chaqiradi va ushbu hodisa tufayli shartli refleksni tormozlanishini chaqiradi. Shartli reflekslarning bunday turini ayrim hollarda induksion tormozlanish ham deb yuritiladi.
Siydik pufagining to’lishi, og’riqli yallig’lanish o’chog’lari ham shartli reflekslarni tormozlashishi mumkin.
Induksion tormozlanish, ushbu shartli refleks uchun tashqi, begona qo’zg’atuvchi ta’sir etishi bilanoq u rivojlana boshlaydi va uni qayta ishlanishi talab qilinmaydi, shu sababli ham u shartsiz tormozlanishlar qatoriga qo’shiladi, chegaradan chiqqan tormozlanish ham tashqi tormozlanishlar qatoriga kiradi. Bunday tormozlanish shartli qo’zg’atuvchining ta’sir kuchi yoki vaqti haddan tashqari ortganda namoyon bo’ladi. Bu paytda shartli refleks zaiflashadi yoki umuman yo’qoladi. Bu tormozlanish himoya ahamiyatiga ega bo’lib, ular nerv hujayralarini qo’zg’atuvchilarning haddan tashqari kuchli yoki davomiyligidan, qaysiki ularni faoliyatini buzishi mumkin bo’lgan ta’siridan himoya qiladi.
Shartli, yoki ichki tormozlanishlar. Ichki tormozlanishlar, tashqi tormozlanishlardan farqli ravishda, shartli reflekslar yoyi ichida rivojlanadi, ya’ni ushbu reflekslarni bajarilishida ishtirok etuvchi nerv hujayralarida yuzaga keladi.
Agar tashqi tormozlanishlar birdaniga, ya’ni tormozlovchi agent ta’sir etganidan keyinoq yuzaga kelsa, ichki tormozlanishlarni hosil qilish zarur, ular ma’lum sharoitlarda hosil bo’ladi va bu uchun ayrim vaqtda uzoq muddat talab qilinadi.
So’nish, ichki tormozlanishlarning bir turi hisoblanadi. Agar shartli refleks ko’p marta shartsiz qo’zg’atuvchilar bilan mustahkamlanmasa, u rivojlanadi. Shartli refleks so’nganidan keyin biroz vaqt o’tgach u tiklanishi mumkin, bunday holat shartli qo’zg’atuvchi ta’siri shartsiz qo’zg’atuvchi bilan mustahkamlansa yuz beradi.
Mustahkam bo’lmagan shartli reflekslar juda qiyin tiklanadi. So’nishni ish qobiliyatini vaqtinchalik yo’qotilishi, musiqa asboblarida o’ynay olmaslik, darslik materiallarini yaxshi o’zlashtirilmasligini, agar uni takrorlashlar bilan mustahkamlamasliklar bilan tushuntirish mumkin.
Yosh bolalarda so’nish voyaga yetgan odamlarga nisbatan ancha sekin yuz beradi. Ana shu sababli ham yosh bolalarni yomon va noto’g’ri odatlardan qaytarish ancha qiyin bo’ladi. Esdan chiqarishni asosida so’nish yotadi.
Shartli reflekslarni so’nishi muhim biologik ahamiyatga ega. So’nish tufayli, organizm o’z ahamiyatini yo’qotgan signallarga reaksiya qilmay qo’yadi. Agarda so’ndiruvchi tormozlanishlar bo’lmaganida yozish paytida, ish operasiyalarini bajarishda, sport mashqlarini bajarishda odam qanchalar keraksiz harakatlar qilishi mumkin edi.
Shartli reflekslarning kechikishi ham ichki tormozlanish turlariga kiradi. Bunday reflekslar shartli qo’zg’atuvchilarni, shartsiz qo’zg’atuvchilar bilan mustahkamlanishi vaqt bo’yicha orqada qolsa rivojlanadi. Odatda shartli reflekslarni hosil qilishda shartli qo’zg’atuvchi –signal (masalan qo’ng’iroq) qo’shiladi, 1-5 s. keyin esa ovqat beriladi (shartsiz mustahkamlagich). Refleks hosil bo’lganidan keyin qo’ng’iroq chalinishi bilan ovqat berilmasidan oldin so’lak ajrala boshlaydi. Endi boshqacha yo’l tutamiz: qo’ng’rioqni chalib, ovqat bilan mustahkamlash vaqtini sekin-asta qo’ng’iroqdan keyinga 2-3 daqiqaga orqaga suraveramiz. Bunday holat bir necha marta takrorlanganidan keyin (ayrim patda juda ko’p marta) kech qolgan ovqatlanish bilan mustahkamlangan kechikish rivojlanadi. Qo’ng’iroq chalingani bilan so’lak ajralmaydi, u qo’ng’iroq chalinganidan keyin 2-3 daqiqa o’tgacha ajrala boshlaydi. Shartli qo’zg’atuvchi (qo’ng’iroq) 2-3 daqiqa davomida shartsiz (ovqat) qo’zg’atuvchi bilan mustahkamlanmaganligi uchun mustahkamlanmagan vaqt mobaynida shartli qo’zg’atuvchi tormozlash ahamiyatiga ega bo’ladi.
Kechikish hayvonlarni uni o’rab turuvchi muhitda yaxshiroq chamalash uchun yaxshi sharoit yaratib beradi.
Quyonni anchagina masofada ko’rgan bo’ri unga birdaniga tashlanmaydi. U quyonni yaqinlashishini poylab turadi. Bo’ri quyonni ko’rgan paytdan boshlab toki u yaqinlashib kelguniga qadar, bo’rining katta yarim sharlari po’stlog’ida tormozlanish jarayoni amalga oshadi: harakat va oziqlanish shartli reflekslari tormozlanadi. Agar mana shunday jarayon bajarilmaganida bo’ri juda ko’p marta o’ljasiz qolib, o’lja orqasidan quvib yurardi. Hosil bo’lgan kechikish hodisasi bo’rini o’lja bilan ta’minlaydi.
Yosh bolalarda shartli reflekslarni kechishini hosil qilish qator mashqlar va tarbiyalashlardan keyin juda qiyinchilik bilan amalga oshadi. Esga olingan birinchi sinf o’quvchisi uni o’qituvchi ko’rishi uchun chidamasdan qo’lini yuqoriga ko’tarib yana balandroq cho’zishga harakat qiladi. Faqatgina katta maktab yoshiga yetganidagina (unda ham har doim emas) ularda o’zlarini ushlab turish, chidamli, o’z kuchiga ishonish holatlarini kuzatamiz.
O’xshash tovushlar, hidlar va boshqa qo’zg’atuvchilar turli-tuman hodisalardan xabar berishi mumkin. Faqatgina ushbu o’xshash qo’zg’atuvchilarni aniq tahlil qilishgina hayvonlarni biologik ma’qul reaksiyalarni ta’min etadi. Qo’zg’alishlarning taxlili turli signallarni farqlash, bo’laklarga bo’lish ya’ni o’xshash ta’sirotchilarni organizmga ta’sirini differensiyasidan iboratdir. Masalan I.P.Pavlov laboratoriyasida 1 daqiqada metranomining 100 marta zarbi oziqa bilan mustahkamlandi va 96 zarbi esa mustahkamlanmagan differensasiya hosil qilish imkoniga ega bo’lindi. Bir necha marta takrorlashlardan keyin itlar metronomning 100 zarbini 96 zarbdan farq qildilar, ularda 100 zarbaga so’lak ajralsa 96 zarbga so’lak ajralmadi. O’xshash shartli o’qzg’atuvchilarni farqlash yoki differensiyalash bitta qo’zg’atuvchini mustaxkamlash va boshqasini esa mustahkamlamaslik yo’li bilan hosil qilinadi. Bu paytda rivojlanuvchi tormozlanish mustahkamlanmagan qo’zg’atuvchilarning reflektor reaksiyasini bostiradi. Differensiyalash ichki shartli tormozlanishning bir turidir.
Differensiyalovchi tormozlanish tufayli tovush, shovqin, rang, shakl, predmetlarning tovlanishi, o’xshash uylarni, odamlarni juda ko’plab o’xshash predmetlar orasidan o’zimizga keragini ajratib olishimiz mumkin.
Bola hayotining dastlabki oylaridan boshlaboq ularda differensiyalashlar hosil bo’la boshlaydilar. Bu esa tashqi hayotda chama olishga yordam beradi, undan ahamiyatli va xabar beruvchi qo’zg’atuvchilarga farqlash, aniqlash imkonini beradi.
5.3. Bosh miya po’stlog’ida qo’zg’alishlarni analizi (tahlili) va sintezi (umumlashtirilishi).
Analitik-sintetik faoliyat haqida tushunchalar. Katta yarim sharlar po’stlog’iga tushayotgan impulslarning asosiy manbai bo’lib organizmning retseptorlari bilan qabul qilinuvchi tashqi dunyoning va ichki muhitning juda ko’plab qo’zg’atuvchilari hisoblanadi. Po’stloqqa tushayotgan impulslar analiz-farqlanadi va sintezlanadi –umumlashtiriladi va sharhlanadi.
Ayrim qo’zg’alishlarni po’stloqda farqlanishi, qismlarga ajratilishi va bo’linishi ya’ni ularning differensiyasi bosh miya po’stlog’ining tahlillovchi faoliyatining namoyon bo’lishidir.
Shuni qayd qilish kerakki, qo’zg’alishlarning dastlabki tahlili retseptorlardayoq boshlanadi (ulardan biri nur qo’zg’atuvchilarini, boshqasi-tovush, uchinchisi – kimyoviy va boshqalar). Tahlilning eng oliy shakli katta yarim sharlar po’stlog’ida yuz beradi.
Bosh miyaning analitik faoliyati uning sintetik faoliyati bilan uzviy bog’langan bo’lib turli qismlarida turli qo’zg’atuvchilar ta’siri ostida yuzaga kelgan qo’zg’alishlarni umumlashtiradi va sharhlash bilan namoyon bo’ladi. Katta yarim sharlarning sintetik faoliyatiga misol bo’lib har qanday refleksni hosil qilishda uning asosida yotuvchi vaqtinchalik bog’lanishlar xizmat qiladi. Murakkab sintetik faoliyat ikkinchi, uchinchi va oliy tartibdagi reflekslar hosil bo’lishida namoyon bo’ladi. Umumlashning asosida qo’zg’alishning irradiasiya (to’lqinsimon tarqalishi) jarayoni yotadi.
Analiz va sintez bir-biri bilan uzviy bog’liq va po’stloqda murakkab analitik-sintetik faoliyat kechadi.
Dinamik steriotip. Organizmga tashqi dunyo ayrim, alohida qo’zg’atuvchilar bilan ta’sir etmay, balki odatda bir vaqtda va navbatma-navbat qo’zg’atuvchi tizim bilan ta’sir ko’rsatadi. Agarda ushbu tizim shu tartibda, tez-tez takrorlansa, bu esa bosh miya po’stlog’i faoliyatida tizimli yoki dinamik steriotip hosil bo’lishiga olib keladi.
Dinamik steriotip bu qat’iy bir vaqtda navbatma-navbat bajariladigan mustahkamlangan shartli reflektor aktlarning zanjiri va organizmning musbat (mustahkamlangan) va manfiy (mustahkamlanmagan) shartli qo’zg’atuvchilarning murakkab tizimli reaksiyasining natijasi hisoblanadi.
Steriotipni hosil qilish – bu po’stloqning murakkab sintezlovchi faoliyatiga misoldir. Odatda steriotipni hosil qilish juda qiyin, lekin u hosil qilinsa, uni qo’llab-quvvatlab turish uchun po’stloq faoliyatida jiddiy kuchlanish talab qilinmaydi. Ko’pchilik ta’sirlar bu paytda o’z-o’zidan bajariladi (avtomatik holda). Dinamik steriotip odamlarda odatlarni hosil bo’lishi, mehnat operatsiyalarida bajariladigan ishlarni ma’lum tarzda shakllanishi, turli murakkab ishlarni bajara olishiga asos bo’ladi.
Yurish, yugurush, chang’ida sayr qilish, royalda o’ynash, ovqatlanishda pichoq, qoshiq, sanchupdan foydalanish, xat yozish- bularning hammasi katta yarim sharlar po’stlog’ida hosil bo’luvchi dinamik steriotipning asosida yotuvchi ko’nikmalar hisoblanadi.
Har bir odamning kun tartibining asosida dinamik steriotipning hosil bo’lishi yotadi. Steriotip uzoq yillar davomida saqlanib qoladi va odamlarning xulq-atvorini asosini tashkil qiladi. Steriotiplarni o’zgartirish juda qiyin kechadi - odatda uni o’zgartirish mumkin emas. Esga oling bola yozishda ruchkani noto’g’ri ushlashga, partada, stolda noto’g’ri o’tirishga va boshqalarga o’rgangan bo’lsa, uni esidan chiqarish qanchalik qiyin. Steriotiplarni o’zgartirishni qiyin ekanligi bolalarni, ularni hayotini dastlabki yillaridan boshlab tarbiyalash va o’qitish usullarining to’g’ri ekanligiga asosiy e’tiborni berish kerak.
|