nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sementli rastvor - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

452
Sementli betonlar turli sementlar asosida tayyorlanadi. Ularning ichida
portlandsement asosida tayyorlanganlari asosiy o‘rinda (65% atrofida) turadi.
Silikatli betonlar oxak asosida tayyorlanadi. Bu turdagi maxsulotlarni
tayyorlashda avtoklavda qotirish usulidan foydalaniladi.
Gipsli betonlar imoratlarning ichki devorlarida, shiplari va to‘siqlar
o‘rnatishda ishlatiladi.
Olovbardosh betonlar. Bu turdagi betonlar 1000
o
С va undan yuqori
temperaturaga dosh beradi. Olovbardoshligi, bog‘lovchi moddalari miqdori va
zichlik ko‘rsatkichi bo‘yicha farqlanadi. 1600
o
С dan 1800
o
С temperaturaga
chidamli betonlar – olovbardosh, 1800
o
С dan yuqori temperaturaga chidamli
betonlarni yuqori olovbardosh betonlar deb ataladi.
Yo‘l qoplamalari uchun betonlar- Bu turdagi beton plitkalar doimiy xizmat
qilganligi sababli egilish kuchi, siqilish kuchiga qarshi ta’siri va sovuqbardoshligi
yuqori bo‘lishi talab etiladi.
Dekorativ beton- Bu turdagi betonlarni tayyorlashda oq va rangli sementlar
xamda maxsus to‘ldiruvchilar ishlatiladi.
Fibrobetonlar- Febrobetonlar dispers tolalar (fibra) bilan armirlangan
bo‘ladi. Fibrobeton yuqori mustaxkamlikka ega va yoriqlar paydo bo‘lishiga
yuqori darajada qarshilik qilish xususiyatiga ega.
Polimersementli qorishma va betonlar- Ularning tarkibida polivinilatsetat,
polivinilxlorid, polistrol va kremniy-organik polimerlarning suvdagi emulsiyalari
kabilar mavjud. Bu komponentlar asosida olingan aralashma polimersement va
polimerbeton deyiladi.
Sement-oxakli aralashma- - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

449
Portlandsementning mineralogik tarkibi- uning tarkibidagi asosiy
birikmalar – klinker, gips va qo‘shimchalarning miqdori xisoblanadi.
Portlandsement klinkeri gidratatsiyasi- issiqlik yutilishi bilan kechadigan
jarayondir.
Alyuminatli sementlar tarkibidagi Al
2
O
3
miqdoriga ko‘ra-Glinozemli
sement -GS (Al
2
O
3
>35%), yuqori glinozemli sement VGS (Al
2
O
3
>60-80%)
turlarga bo‘linadi.
Shlakli portlandsement deb- Portlandsement klinkeri bilan donador shlakni
birga tuyishdan xosil bo‘lgan bog‘lovchi moddaga aytiladi.
So‘ndirilgan ohak - Сa(OН)
2
dan iborat bo‘lib, u xamirsimon oxak va
bog‘lanmagan suvni tashkil etadi.
Kalsiy oksidining gidratatsiyasi – qaytar reaksiya bo‘lib, uning yo‘nalishi
atrof-muxitning xarorati va undagi bug‘larining bosimiga bog‘liqdir
Ohakning xossalariga ta’sir ko‘
rsatuvchi aralashmalar- Oxaktosh
tarkibidagi mavjud tuproq, magniy karbonati, kvars va boshqa aralashmalar katta
ta’sir ko‘rsatadi
To‘ldiruvchi materialar - tabbiy minerallar va sun’iy ravishda tayyorlangan
aniq granulometrik tarkibga ega bo‘lgan materiallardir.
To‘ldiruvchilarning asosiy xossalari – mineralogik va donadorlik tarkiblari,
donachalarning zichligi, to‘kiluvchan zichligi, ichi bo‘shligi, namligi, kesaklardagi
tuproq miqdori, changsimon va tuproqsimon zarralarning miqdori, ishqoriy
ta’sirlarga reaksion xususiyati, sulfat va sulfit birikmalari va zararli
qo‘shimchalarning miqdori xamda sovuqbardoshlik xossalaridir.
Klinker minerali - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

451
Ko‘p komponentli mahsulot – komponentlari alohida qismlardan
tayyorlangan ,kerakli proporsiyada aralashtirgan mahsulot.
Sovuqqabardoshlilik- Sement qorishmasi yoki beton namunasini muzlatish
va chuchuk yoki dengiz suvida muzdan tushirish jarayoniga dosh berishi, ya’ni
xaroratni o‘zgarishiga qarshilik qilish xususiyati tushuniladi.
Ezishga chidamligi – sinishdan avval materiallning maksimal bosimga
chidamligi.
Sementning kengaishi – qotishda sement toshiningchiziq o‘lchamlarining
oshishi.
Sementning sulfatbardoshligi – tarkibidasulfat-ionnlar mavjud bo‘lgan
suvlarning ta’siriga sement toshining bardosh berish qobiliyati.
Sement hamirining qotishi – sement toshiningmustahkam strukturasining
hosil bo‘lish jarayoni.
Sement toshining issiqlik chiqarishi – sementning gidratatsiya jarayonida
ajralib chiqadigan issiqlikning miqdori.
Sement – kukunsimon noorganik sunniy vog‘lovchi materiallarning yg‘ma
nomi, asosan gidravlik materiallar suv va tuzlar eritmasi bilan birlashgan holda
qovushqoqli massani xosil qiladi, vaqt o‘tgan sari massa qotadi va mustahkam
toshga aylanadi .
Sement toshi – sementning gidratatsiya va gidroliz reaksiyalari natijasida
hosil bo‘ladigan material.
Portlandsementning
ishlatilishi-
Portlandsement
beton
qorishmasi
tayyorlashda, temir-beton konstruksiyalarni yasashda, fundamentlar quyishda, er
osti va er usti inshoatlarni barpo etishda, turli xildagi quruq aralashmalar
tayyorlashda ishlatiladi.
-§ Suvli va suvsiz kalsiy sulfat modifikatsiyasi

34
Zarrachalar ichki sathining xilma-xilligi yordamida
va
yarim gidratlarning
sindirish va zichlik ko‘rsatkichlaridagi farqni izohlash mumkin.
yarim gidrat suvda qorilganda
-yarim gidratga nisbatan kam suv sarflab
qo‘zg‘aluvchanligi keraklicha bo‘lgan xamir olish mumkin. Demak, gipsning
-
yarim gidratli modifikatsiyasidan qotgan gips
–yarim gidratliga nisbatan ancha zich
va mustahkam bo‘ladi. Agar
va
yarim gidratlar teng hajmdagi suvda qorilsa,
hosil bo‘ladigan gips-toshning mustahkamligi ham o‘zaro teng bo‘ladi.
Suvda qorilganda
-yarim gidrat
-yarim gidratga nisbatan birmuncha sust
tishlashadi, bunda
-yarim gidrat zarrachalari chinakam sathining yuqori darajada
rivojlanganligi tufayli gidratatsiya tezligi ortadi.
-§ Gipsning tafsifi - Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi

32
bo‘ladi. Turli tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko‘ra, gipsning suvda eruvchanligi
turlicha. Gipsning suvda eruvchanligi gipsning o‘ta to‘yingan eritmalar hosil qilish
qobilyatiga, shuningdek uning kristallarining katta kichikligiga bog‘liq. Gulletning
ma’lumotiga ko‘ra 25
0
C da gipsning eruvchanligi, kalsiy oksid hisobida 2 mkm
kattaligidagi kristallar uchun 2,08 g/l ga etadi, kristallar kattaligi 0,3 mkm bo‘lganda
esa eruvchanlik 2,47 g/l ga teng. Agar kalsiy oksid gidrati ishtirok etsa, kalsiy
sulfatning eruvchanligi susayadi. Gipsning suyultirilgan xlorid kislota va azot
kislotalardagi, shuningdek ayrim tuz eritmalardagi eruvchanligi suvdagiga nisbatan
yuqori.
Issiqlik o‘tkazuvchanlik gipsda past bulib, 1,6…46
0
C temperaturada 0,3 Vt/
(m
K)ga teng. Angidritning kristall to‘ri har biri to‘rttadan molekulali elementar
kataklardan iborat bo‘lib, zich joylashishi tufayli kalsiy sulfat boshqa turlarning
kristall to‘rlariga qaraganda ancha mustahkam.
Ikki molekula suvli gipsdan farqli o‘laroq angidrit o‘zaro perpendikulyar
holatdagi uch yo‘nalishda mustahkam birikish qobiliyatiga ega. Angidrit kristallari
asosan mayda bo‘lib ularni ajratib turuvchi yuzasi g‘adir-budir chiziklar bilan
o‘yilgan. Angidritning sindirish ko‘rsatkichlari:
Ng=1,614; Np=1,57
Sof angidrit oq rangli bo‘lib, o‘z aralashmalariga qarab u gips singari xilma-xil
tusga kiradi. Angidrit ikki molekula suvli gipsga nisbatan ancha zich va mustahkam
jinsdir. Uning zichligi 2900…3100 kg/m
3
.
To‘ldiruvchilarning donadarlik tarkibi

450
Mayda fraksiyali to‘ldiruvchilar- aralashma tarkibida etishmagan mayda
fraksiyalarni o‘rnini to‘ldirib, bog‘lovchi materialning
ulushini kamaytirishga
imkon yaratadi va aralashmaning siljish xususiyatini oshishiga yordam beradi.
Suvni kamaytiruvchi qo‘shimchalarning vazifasi- aralashmaning suv
talabchanligini 20-30% gacha kamaytiradi.
Mustaxkamlik – ma’lum bir sharoitda materialga berilgan tashqi kuchni o‘z
shaklini buzmagan xolda saqlab qolish xususiyati xisoblanadi.
Maydalanganlik darajasi - portlandsementning
maydalilik darajasi uning
tishlashish muddati va qotishiga ta’sir etadi. Portlandsementning maydalilik
darajasi GOST 10178-76 bo‘yicha elaklar taxlili orqali amalga oshiriladi. Bundan
tashqari maydalilik darajasini namunaning solishtirma yuzasini aniqlash bilan xam
taxlil etish mumkin.
Suv talabchanlilik xususiyati - Sementni suv bilan qorishtirilganda qotish
jarayonida kimyoviy jarayonlarni normal borishi
va yangi tayyorlangan
aralashmani siljish xususiyatini berish uchun kerak bo‘lgan suv miqdoriga aytiladi.
Sement xamiridan suv ajralishi-
tayyorlangan sement xamiridan,
qorishmadan yoki betondan suvni ajralish jarayoni sement zarrachalari va
to‘ldiruvchi materiallarni zarrachalarining og‘irlik kuchi ta’sirida yuzaga keladi.
Korroziya – qattiq jinslarning emirilishi, jinslar sirtida atrof mihit bilan
ta’sirlangan holda kimyoviy va elektrokimyoviy jarayonlar ta’sirida
hosil
bo‘ladigan hodisa.Emirilishga duch keladi beton,qurilish toshlar, yog‘och, va
boshqa
materiallar, polimerlarning emirilishi destruksiya deb ataladi
-bob Havoda qotadigan ohak

86
Kuydirilayotganda karbonat tuzlari qattiq CaO va MgO oksidlari hamda gazsimon
mahsulot – CO
2
ga dissotsiatsiyalanadi. Gazsimon mahsulot chikarib tashlanadi,
qolgan qattiq oksidlar esa havoda qotadigan so‘ndirilmagan ohak tarkibiga kiradi.
Havoda qotadigan ohak qancha magniy oksidi borligiga qarab oz magnezialli (5%
gacha magniy oksidi bor) magnezialli (5 dan 20% gacha magniy oksidi bor) va
dolomitli (20 dan 41% gacha magniy oksidi bor) ohaklarga bo‘linadi.
Ohakda magniy oksidi va gil-aralashmalar bo‘lishi uning xossalariga, jumladan
so‘nish tezligiga
1
katta ta’sir qiladi. Havoda qotadigan ohak so‘nish jarayonining
davom etish muddatiga qarab ikkiga bo‘linadi: tez so‘nuvchan ohak-20 min ichida
so‘nadi va asta so‘nuvchan ohak-20 min dan ortiq muddatda so‘nadi.
Qaynama-ohakni so‘ndirayotganda ohak xamiri temperaturasi har xil bo‘lishi
mumkin. Shuning uchun ham havoda qotadigan ohak ko‘rsatkichiga qarab shartli
ravishda ikkiga bo‘linadi.: past ekzotermik ohak (so‘ndirilayotgan vaqtdagi eng
yuqori temperaturasi 70
0
C dan past) va yuksak ekzotermik ohak (so‘ndirilayotgan
vaqtdagi eng yuqori temperaturasi 70
0
C dan ortiq).
Mavzu: Yillik unumdorligi 480000 tonna bo’lgan Sulfatga bardoshli portlandsement ishlab chiqarish

|
Mavzu: Yillik unumdorligi 480000 tonna bo’lgan Sulfatga bardoshli portlandsement ishlab chiqarish
|
bet | 1/18 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 0,76 Mb. | | #100102 |
Bog'liq boglovchi Shag\'zod
Mavzu: Yillik unumdorligi 480000 tonna bo’lgan
Sulfatga bardoshli portlandsement ishlab chiqarish.
1. Kirish qismi
Qurilish matеriallarini ishlab chiqarish va ularni xalq xo’jaligida ishlatishning o’ziga xos tarixi bor. Eng qadimgi va ko’p tarqalgan qurilish matеriallari gil hisoblanadi. Gil qurilish matеrili sifatida insoniyat taraqqiyotining boshlang’ich davridayoq ishlatilgan. Vaqt o’tish bilan, inson gildan har xil shakldagi buyumlar tayorlashni va ularning mustahkamligini oshirish maqsadida uni quritish hamda kuydirishni o’rgangan.
Bog’lovchi moddalarning bundan 4-5 ming yil avval sun'iy yo’l bilan hosil qilinganligi ma'lum. Misr, Grеtsiya, Rim va Vavilonda ohak qorishmasi va gidravlik qo’shimchalardan tayyorlangan bеton inshoootlar qadimgi vaqtlardan hozirgi davrgacha saqlanib kеlmoqda. Bunday inshotlarning ichki va tashqi qismini bеzashda mеtall chiqindilaridan yasalgan naqshdor koshinli buyumlar ishlatilgan. Muhandislik inshotlari uchun-gil, tosh, yog’och to’sinlar; turar joy uchun-qamish, palma shoxlari va boshqalar ko’plab ishlatilgan. Misr va Mеsopotamiyada bundan 5-6 ming yil avval yasalgan shisha buyumlar topilgan .
Mamlakatimizda turli binokorlik matеriallari ishlab chiqarish juda
qadimdan boshlangan.
Binokorlar o’rtasida asta-sеkin g’isht tеruvchilar toshtaroshlar, ohak tayyorlovchilar va boshqa kasb ustalari ajralib chiqadi. Shahar dеvorlari, minoralar, masjid va qasrlar (masalan, Buxoro, Samarkand, Xiva yodgorliklari) kabi inshootlar qurilish matеriallariga bo’lgan ehtiyojni oshirgan. Eramizdan oldingi to’rtinchi asrda qurilgan qadimgi Xorazm chor atrofi qalin dеvorlar bilan o’rab chiqilgan to’rtta silindrsimon minoradan iborat bo’lgan. Minoralarning usti tеkis qilib ishlangan.
Bunday inshootlarni qurilishda qo’shilmalar bilan ganch qorishmasi va giltuproqdan pishirilgan yapolaq g’ishtlar hamda tabiiy toshlar ishlatilgan.
Samarqanddagi Ulug’bеk madrasasi, Qo’qondagi Xudoyorxon saroyini qurishda bunday qorishmalar bilan birga chang-g’isht qorishmasidan va ohak-g’isht qorishmasidan iborat bеtonlar ko’p ishlatilgan.
XIX asrning oxiri va XX asrning boshidan esa sеmеnt sanoati tеz taraqqiy eta boshladi.
Hozirgi qurilish matеriallari ishlab chikaradigan korxonalar yuqori unumli mashinalar bilan jihozlangan. Ishlab chiqarishdagi dеyarli barcha tеxnologik boskichlar mеxanizatsiyalashtirilgan. Ko’pgina korxonalarda esa avtomatik boshkaruvchi konvеyеrlar ishlamoqda.
|
| |
Silikat materiallar va nodir, kamyob metallar texnologiyasi - bet 149

448
GLOSSARIY
Kristall –qattiq xoldagi moddaning shakli
Anizotropiya – moddaning fizikaviy xususiyatlari xar xil o‘nalishda xar
xilligi
Kondensatsiyali sistema –qattiq va suyuq moddalardan tuzilgan sistema
Klinker – aylanma pechlarda xosil bo‘ladigan yarim tayyor maxsulot
Alit –klinker minerali
Belit – klinker mineraln
Mineralizatorlar –klinker eritmalarning qovushqoqligini kamayturuvchi
moddalar
Sirt aktiv moddalar - klinker eritmalarining qovushqoqligini kamaytiruvchi
moddalar
Mitsella – kolloid darajasidagi qattiq zarrachalar
Gidrozollar – eritmalardagi
amorf qoldiqlar
Portlandsement
markasi-
28
sutka
suvda
saklangan
4x4x16sm
namunalarning mustaxkamligi
Sistema –bu boshqa qismlaridan chegara sirtlar bilan ajratilgan moddalar
Faza – o‘z termodinamik xossalari va kimyoviy tarkibi bilan farq
qiladigangsistemaning qismi
Komponentlar – sistemadan ajratib olinganda mustaqil mavjud bo‘la oladigan
moddalar
Qurilish aralashmasi- bog‘lovchi
material, mayda tuyilgan to‘ldiruvchi
materialni suv bilan qorilganda qotadigan aralashmaga aytiladi.
Oxak-qumli aralashma-g‘isht yuzasiga nisbatan oson yopishadigan,
atrof-
muxitdagi xavoda, xamda namlik o‘zgarganda xajmi kam o‘zgaruvchan qurilish
aralashmasi.
bob Texnologik jarayonning nazorati va tayyor maxsulotlarning

18 bob Texnologik jarayonning nazorati va tayyor maxsulotlarning
sifati
1-§ Xom ashyo va materiallar tavsifi
Bosimda va bosimsiz ishlatiladigan quvurlarni ishlab chiqarishda quyidagi
xom ashyo va materiallar qo‘llanadi:
GOST 10178-85 bo‘yicha portlandsement PS400-DO
O’zDSt 913-98 bo‘yicha asbest-sement buyumlar uchun portlandsement
GOST 12871 bo‘yicha xrizotil asbest A-3, A-4, A-5
RST Uz 818 bo‘yicha texnik suvi
GOST 2874 bo‘yicha ichimlik suvi
Rangli metallardan to‘qilgan to‘rlar
№24 TV 0281151-20
№2 TV 0281036-06
YArimsherst texnik matosi SPSH-1, SPA-1, TU 17 RSFSR 59-6937
texnik HClGOST 857
GOST 3640 bo‘yicha rux
GOST 21930 bo‘yicha pripoy POS-40
2-§ Xrizotilsement listlarni ishlab chikarish nazotati
Xrizotil sement listlarni ishlab chikarishda kuyidagi nazorat ishlari olib
boriladi:
-xom ashyoni nazorati;
-xrizotil lsitlarni tayorlashdagi nazorat;
-tayyor maxsulotni nazorati
Texnologik jarayonning barcha nazorati texnik nazorat bulimi, laboratoriya
va bosh texnolog xizmatlari tomonidan amalga oshiriladi:
- xom ashyoning nazorati laboratoriya va bosh texnolog tomonidan
utkaziladi;
-tayyor maxsulotning nazorati va laboratoriya orkali utkaziladi.
Xom ashyo va materiallarningkursatkichlari 35-jadvalda keltirilgan
435
35-jadval
Xom ashyo va materiallarning ko‘rsatkichlari
Xom ashyo materiallar
Ko‘rsatkichlar
Miqdori
GOST 10178-85
SO
3
miqdori, %
1,0-3,5
portlandsement
PS400-DO
solishtirma sirti, m
2
/kg
230-290
O’zDSt 913-98
SO
3
miqdori, %
1,0-3,5
asbest-sement
buyumlar
uchun portlandsement
solishtirma sirti, m
2
/kg
230-290
asbest-xrizotil A-3,
A-4, A-5 GOST 12871
namligi, %
fraksion tarkibi, %
elak-12,7 mm A-3, A-4, A-5
4,8mm elak
A-3-70
A-3-60
A-3-50
A-4-40
A-4-30
A-4-20
A-4-5
1,35 mm elakda:
A-5-50
A-5-65
0,4 elakda:
A-3-70
A-3-60
A-3-50
A-4-40
A-4-30
A-4-20
3
0
70
60
50
40
30
20
5
50
65
2,5
2,8
3,0
3,5
4,0
4,5
436
A-4-10
A-4-5
A-5-5-05
A-5-50
4,5
5,0
9,0
10,0
TU 13-0281151-20
№24 to‘rlar
eni, mm
simlar soni, sm
asosida-
utok-
echimlarning diametri, mm
asosida
utok
yacheykalarni o‘lchami, mm
asosi orasida
utka orasida
setkani tipik kesimi, %
1 m
2
setkani og‘irligi, kg
4400
24±0,5
15-16
0,20
0,24
0,217
0,405
32,7
1,345
№2 setka GOST 13-
02810-36-06
Eni, mm
1 poch. dm simlarni soni, dona
asosida -
utokda –
yacheykalarni yorug‘dagi o‘lchami,
mm
segment
kesimdagi
simlarni
yorug‘dagi o‘lchami, mm
balandlikda
segment tubida
1 m
2
setkani og‘irligi, kg
1500
2,0±3,0
20,0±3,0
3,25x3,25
0,60
1,75
3,180
texnik
mato
markasi
SPSH-1, SPA-1 TU 17
RSFSR 59-6937
Eni, mm
uzunligi, mm
1 m
2
setkani og‘irligi, g
4400
14500
1700±102
437
1 m da simlar soni
uzunasiga
ko‘ndalang
matoni namligi, %
matoni qalinligi, mm
264±10
180±5
5
5-6
HCl GOST 857
zichligi, g/sm
3
1,142-1,163
Tayyor maxsulot sifat kursatkichlari buyicha GOST393l)40 talablariga
javob berishi lozim (36-jadval)
36-jadval
|
IIpeo6 pa30BaTi> - Informatika va axborot texn ologiyal ari

|
Informatika va axborot texn ologiyal ariBog'liq Informatika. 11-sinf (2018, N.Taylaqov, A.Ahmedov)IIpeo6 pa30BaTi>
b
npocTOH
tckct
(Oddiy matnga
aylantirish) bandi tanlanadi.
Matn bilan ishlashda C
hmbojibi
(Belgilar) va A
63
au (Abzats) palitralari
yanada ko‘proq imkoniyatlarga ega. Bu palitralaming ko'rinishi quyida kel-
tirilgan:
61
(60-sahifadagi ikkinchi rasm) tanlanadi.
Tasvirga kiritilgan matn ustida
bir qator shakl almashtirish amalla-
rini bajarish mumkin. Bunda kiritil-
gan matn grafik tasvir sifatida qara-
ladi va undagi harflaming ko‘rinishi
o ‘zgartiriladi. Bu amallami bajarish
uchun aw al matn kiritiladi, so‘ng
parametrlar panelidagi I uskuna
Fi£j 3aicpyMeHHbiM
He ncicasbiBaTb
O /ly r o w
I3l/lyr0^ ohuiy
Q ^yroM cBepxy
0
ApKcii
y BbinyicnbiM
O n a H L \ H p e M BHM3
Q flaHpMpeM BBepx
^
d > . n a r o M
^ BcjiHa
O PblSOM
0
S Pbi&MM r.na3
Q HaAyTbiw
Q
C»;aTbiM
arpy^eHHbiw
Natijada ekranda bu uskunaning muloqot
oynasi paydo bo‘ladi. Undagi birinchi may-
doncha C ra n t (Uslub) deb ataladi. Unda shakl
almashtirishning turi tanlanadi. Ulaming soni
o‘n beshta boTib, to‘rtta guruhga ajratilgan.
Bu uslublaming nomlari ro‘yxati chapdagi
rasmda ko‘rsatilgan:
Ulaming nomlari oldida kichik rasmda
matn qanday ko‘rinishga o‘tishi sxematik tarz-
da ko‘rsatilgan. Bu maydonchaning pastida
tanlangan uslubning bir nechta parametrlari
keltiriladi. Ulami o‘zgartirib, shakl almashti-
rishni o ‘zimiz xohlagan ko‘rinishga keltirishi-
miz mumkin.
Oynaning o‘ng tomonidagi OK tugmasi
shakl almashtirishni bajarishga buyruq beradi.
OTMeHa tugmasi esa shakl almashtirishni be-
kor qiladi.
Quyidagi rasmda bu shakl almashtirish-
lardan ba’zilariga misollar keltirilgan. Ularda
shakl almashtirish turi tanlangan boTib, para-
metrlaming qiymatlari o‘zgartirilmagan.
62
|
| |
ilHcrpy'fleHT Tlepa - Informatika va axborot texn ologiyal ari

mumkin. Bunda IIepo+ (Pat+) va Ilepo- (Pat-) uskunalari juda qo‘l keladi.
Pat uskunasidan foydalanish ancha mahorat talab qiladi. Shuning uchun
unda qunt bilan ko'proq ishlang.
YODDA SA Q LA N G !
Pat yordamida yaratilgan kontumi geometrik shaklga, niqobga yoki
ajratilgan sohaga aylantirish mumkin.
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. PhotoShopda tasvirlarga geometrik shakllami qo‘shadigan nechta
uskuna bor?
2. Geometrik shakllami tasvirga joylash uskunalari klaviatura orqali
qanday faollashtiriladi?
3. Geometrik shakllami joylash uskunalari yordamida tasvirga bir
nechta geometrik shakllami joylang. Ular joylashgan qatlamlar ket-
ma-ketligini o‘zgartiring.
4. Pat uskunasida bir nechta yopiq siniq chizing. Ulami geometrik
shaklga o ‘tkazing.
5. Pat uskunasi yordamida bir nechta yopiq egri chiziq chizing. Ulami
ajratilgan sohasiga aylantiring.
6
. IIepo+ (Pat+) va Ilepo- (Pat-) uskunalari yordamida mavjud chi-
ziqlarga qo‘shimcha tugun nuqtalar qo‘shing va ulardan ba’zilarini
olib tashlang.
UYGA VAZIFA
Oltita geometrik shakl uskunalarining har biridan foydalanib oltita
obyektni bitta tasvirga joylang.
-DARS. TASVIRGA MATN JOYLASH

yoki uskunalar panelida boshqa uskunani tanlash yetarli.
Kiritiladigan matn ikki xil bo‘lishi mumkin: oddiy (qisqa) matn va matn
bloki. Oddiy matn tasvirga qisqa yozuvlar, masalan, uning nomi, muallifi ka-
bilami kiritish uchun xizmat qilsa, blokli matn katta hajmdagi matnni kiritish
va ulami bezatish uchun ishlatiladi.
Oddiy matn kiritish uchun matn uskunasini tanlab, matn kiritiladigan so-
haning chap quyi burchagini tanlash yetarli. Matn blokini kiritish uchun bu
blok egallaydigan soha ajratib olinishi kerak. Sohani ajratish to‘g‘ri to‘rt-
burchak chizish kabi amalga oshiriladi: blokning bir burchagiga sichqon-
cha ko‘rsatkichi olib kelinadi va uning chap tugmasini bosib turib, sichqon-
cha ko‘rsatkichi blokning qarama-qarshi uchiga olib kelinib, tugma qo‘yib
yuboriladi.
Bu ikki turdagi matnni bir turdan ikkinchisiga o‘tkazish mumkin. Bu-
ning uchun sichqonchani matn ustiga olib kelib, o‘ng tugmasi bosiladi. Pay-
do bo‘lgan mavzubop menyudan IIpeo6pa30Ban>
b
G
jiohhbih
tckct
(Matn
blokiga aylantirish) yoki
W eb-sayt (inglizcha - W ebsite, web - o ‘rgim chak to ‘ri

maqsadida, turli xil axborot texnologiyalari sohasidagi kompaniyalar tomo-
nidan zamonaviy dasturiy vositalar yaratilgan. Ushbu dasturiy vositalardan
foydalanib web-sayt yaratishning barcha bosqichlari HTML tili kodiga ta-
yangan holda amalga oshirilgan. Biroq, HTML tilining barcha afzalliklariga
qaramasdan, web-saytni boshqarish, vaqt o‘tgan sayin yangi maTumotlami
qo‘shishda bir qancha qiyinchiliklarga duch kelindi. Ushbu qiyinchiliklami
bartaraf etish maqsadida yangi dasturiy ta’minot yaratish ishlarini boshlashga
ehtiyoj sezildi. Bu dasturiy ta’minotlar kontentni (maTumotlami) boshqarish
tizimlari (CMS - Content Management System) deb ataladi.
Ayni paytda web-sayt yaratishni ikki xil usulda amalga oshirish mumkin:
statik va dinamik. HTML da yozilgan web-saytlar statik holda boTsa, zamo-
naviy web-saytlar dinamik ko‘rinishga ega.
CM tizimlarining asosiy afzallik jihati shundaki, dinamik web-saytlami
oson yarata olish va ulami turli xil axborotlar bilan toTdirish imkoniyati mav-
jud. Bugungi kunda,
asosida qurilgan Dmpal, PHP-Nuke, WebDirector,
NetCat, Slaed, Microsoft CMS, WordPress, PHPShop kabi platformalami
misol tariqasida aytish mumkin.
Quyida 0 ‘zbekiston Respublikasi Xalq taTimi vazirligining web-saytini
asosiy sahifasidan lavha keltirilgan (uzedu.uz):
<-
C 0
* *
4
:
0
-A
1
*
| pyt | trn - Informatika va axborot texn ologiyal ari

va rasmlaming harakatini amalga oshirish, ranglami estetik jihatdan to‘g‘ri
va chiroyli tanlashga e’tibor qaratilishi lozim.
YODDA SAQLANG!
Web-sayt yaratish ikki xil usulda amalga oshirilishi mumkin: statik va
dinamik.
SAYOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Web-sahifa deganda nimani tushunasiz?
2. Intemet tarmog'idan (uzedu.uz) web-saytini yuklang va uning di-
zaynini tahlil qiling.
UYGAVAZIFA
1. Web-sayt deganda nimani tushunasiz?
2. Intemet tarmog‘idan (natlib.uz) web-saytni yuklang va iming dizay-
nini tahlil qiling.
19-DARS. W EB-DIZAYN VA UNING DA STU RIY
TA’M INOTI. M ACRO M EDIA FLASH DASTURI
YO RDAM IDA W EB-SAHIFA YARATISH VA BEZASH
Bugungi kunda web-sahifalami yartish va ulami bezashda Java Script,
Macromedia Dreamweaver, Macromedia Flash kabi dasturiy vositalardan
foydalaniladi. Ushbu dasturiy vositalar yordamida web-sahifa yaratish, ular-
ga rasmli, grafikli maTumotlami turli usullarda joylashtirish va animatsiya-
lar yaratish hamda ulami o‘matish usullari, tovushli maTumotlami joylash-
tirish, web-sahifalami o‘zaro bir-biri bilan bogTash kabi imkoniyatlarga ega.
Java Script dasturlash texnologiyasi boTib, HTML hujjatlami yaratishda
ishlatiladi. Unda makrobuymq texnologiyasi, ya’ni bir necha buymqni bir
makrobuymq shakhda tasvirlash keng qoTlanilgan.
Java Scriptda arfimetik amallar Paskal dasturi tili bilan bir xil boTib, ma-
tematik funksiyalar esa quyidagicha:
9>
Shakl 
o ‘zgartirish amallari

bo‘limidagi
TpaHc^opMnpoBamie
(Shakl o‘zgartirish) bandida joylashgan.
Yangi menyuda o‘n ikkita band bo‘lib, ular quyida keltirilgan:
Ulaming vazifalari bilan tanishib
chiqamiz:
1. HpHMeHHTb
chobe
(Qayta qo‘l-
lash) - oxirgi shakl o'zgartirish amalini
yana bir marta qoTlaydi.
2. MacmTaGnpoBaHHe (OTchamini
o‘zgartirish) - tasvir boTagi oTchamla-
rini o‘zgartiradi.
3. IIoBopoT (Burish) — tasvir boTa-
gini ixtiyoriy burchakka buradi.
4. HaKjiOH (Qiyalash) - tasvir
boTagini gorizontal yoki vertikal yo'na-
lishda qiyalaydi.
5. HcKaxceHHe (Nochiziqli o‘zgar-
tirish) - tasvir boTagini to‘rtburchak ko'rinishida tanlangan sohani qoplaydi-
gan qilib o'zgartiradi.
6.
IlepcneKTHBa
(Perspektivani o‘zgartirish) - suratga olish nuqtasini
o‘zgartiradi.
7. ^e^opMaqnH (Qayta shakllantirish) - tasvir boTagini cho‘zish bilan
qayta shakllantiradi.
8. IIoBopoT Ha 180° (180°ga burish) - tasvir boTagini 180° ga buradi.
9. IIoBopoT
Ha
90° no HacoBoh (Soat mili bo'ylab 90°ga burish).
10. noBopoT Ha 90° npoTHB nacoBOH (Soat miliga teskari 90°ga burish).
11. OTpa3HTB no ropH30HTanH (Gorizontal o‘girish) - tasvir boTagini go-
rizontal yo‘nalishda o‘giradi.
12.0Tpa3HTi> no BepTHKanH (Vertikal o‘girish) - tasvir boTagini vertikal
yo‘nalishda o'giradi.
Bu amallaming tayyor suratga qoTlash natijalari quyidagi rasmlarda
ko‘rsatilgan:
rtpnMeHirrt enaBB
Shi'ft-i-Ctrt+T
M a CLUTa 6
m
po Ba
h
m
e
rioEopoT
H aicnoH
McicajKeHne
IVfATN
h lA D s - Informatika va axborot texn ologiyal ari

SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. PhotoShopda nechta matn joylash uskunalari bor?
2. Matn bilan ishlashni tugatishning qanday usullarini bilasiz?
3. Matn joylash uskunasining parametrlar panelida qanday parametrlar
joylashgan?
4. Matn bilan ishlashda qaysi palitralardan foydalaniladi?
5. Matn ustida shakl almashtirish qanday bajariladi?
6. Matn ustida necha xil turdagi shakl almashtirishlar bor?
C
thjih - Informatika va axborot texn ologiyal ari

IIBOB. WEB-DIZAYN
ASOSLARI
Siz ushbu bobni mutolaa qilib, web-sahifa, web-sayt, web-dizayn
tushunchalari va uning dasturiy ta’minoti, Macromedia Flash
8
dasturi
yordamida web-sahifalar yaratish, ularga rasmli, grafikli, tovushli ma’lu-
motlami joylashtirish usullarini, shuningdek, formalar, animatsiyalar
yaratish va ulami joylashtirish hamda web-sahifalar orasida aloqalami
o‘matish haqida bilim, ko‘nikma va malakalarga ega bo‘lasiz.
18-DARS. WEB-SAHIFA, WEB-SAYT VA WEB-DIZAYN
TUSHUNCHALARI
Intemetda axborotlami joylashtirish va ulami kompyuter ekranidagi
ko‘rinishi qulay bo‘lishi uchun web-sahifalardan foydalaniladi.
Web-sahifa (inglizcha - Web page) - bu HTML fayl kengaytmasiga
ega bo‘lgan gipermatnli fayldir.
V_____________________________________________________________
Har xil web-sahifalarga tarqatilgan va o‘zaro bog‘langan hujjat gipermatn
deyiladi. Unga matn, rasm, ovoz, video va animatsiya kabi maTumotlar joy-
lashtirish mumkin.
Web-sahifada maTumotlar sahifa ko‘rinishida beriladi. Bu sahifalar,
odatda, HTML hujjat, ya’ni HTML tilida yozilgan hujjat deb qaraladi. Bu
holda yozilgan hujjatlami ko‘rish uchun maxsus dasturlar ishlatiladi. Bunday
dasturlar Brauzer (ko‘ruvchi)lar deb ataladi. Windows muhitida standart ish-
latiladigan Brauzer bu Intemet Explorer hisoblanadi.
YODDA SAQLANG! - Informatika va axborot texn ologiyal ari

monlari sonini tanlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, muntazam ko'pbur-
chak chizish uchun sichqoncha aw al ko‘pburchak markaziga olib kelinadi.
So‘ng uning chap tugmasini bosib, markazdan uzoqlashtiriladi. Kerakli o‘l-
chamga erishgach, sichqoncha tugmasi qo‘yib yuboriladi. Agar sichqoncha
tugmasini qo‘yib yubormay, uni ko‘pburchak markazi atrofida aylantirsak,
ko‘pburchak ham shu yo‘nalishda o‘zining markazi atrofida buriladi.
Ixtiyoriy geometrik shakl uskunasining parametrlari ham faqat M para-
metr bilan farq qiladi. Bu parametr yordamida mavjud shakllardan keraklisi
tanlanadi.
PhotoShop rastrli grafika uchun mo‘ljallangan bo‘lsa-da, undan vektor-
li grafikadan ham keng foydalaniladi. Vektorli grafika obyektlarini yaratish
uchun maxsus uskuna bo‘lib, uning nomi Ilepo (Pat)dir.
Pat uskunasi uskunalar panelining uchinchi qismida birinchi bo‘lib joy-
lashgan tugma orqali chaqiriladi. Bu tugma ostida beshta uskuna yashiringan
bo‘lib, ular quyidagilardir:
C. C
jioh - Informatika va axborot texn ologiyal ari

va uning joyini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Boshqa qatlamlaming o ‘mini almash-
tirish mumkin. Yuqorida turgan qatlamdagi tasvir pastdagilarini berkitib
qo'yadi. Agar qatlam nisbatan shaffof bo'lsa,
undan keyingi qatlam biroz
ko‘rinib turadi.
Qatlamga niqob qatlam qo'shish mumkin. Qatlamning niqob bilan ber-
kitilgan qismini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Bu qatlamning bir qismini o‘zgarti-
rish kerak bo‘lganda juda qulay. Qatlamdagi kamchiliklami
bartaraf qilish
uchun unga korreksion qatlam qo‘shiladi. Stil qatlam esa qatlamga tayyor
stilni qo'llash uchun ishlatiladi. Bo‘yoq quyish qatlami
qatlamning ustidan
bo'yoq quyish uchim ishlatiladi.
Tasvirda qatlamlar soni ortgan sari ular bilan ishlash qiyinlashadi. Bun-
day paytda bir necha qatlamni bitta guruhga birlashtirish va bu guruh bilan
bitta qatlam bilan ishlagandek ishlash mumkin.
Noutbuk va mehmonxona rasmlarini yuklab olamiz. Mehmonxona tas-
virini to‘liq ajratib (Ctrl+A qo'shtugmasi), undan nusxa olamiz (Ctrl+C).
Noutbuk rasmiga o‘tib, unga nusxani joylaymiz (Ctrl+V). Noutbuk rasmiga
o‘tish uchun uning oynasining ko‘rinib turgan joyini sichqoncha bilan bosish
yetarli. Agar oyna boshqa oynalar bilan to‘liq to‘sib qo‘yilgan bo‘lsa, asosiy
menyuning
UYGA VAZIFA - Informatika va axborot texn ologiyal ari

Bolalami suratga olish qiyin ishligini hamma biladi.
Bu suratda ham
bir qator kamchiliklar bor. Qizaloq suratning bir tomoniga o ‘tib qolgan va
u boshini qiyshaytirib olgan. Yana bir kamchilik, yorug‘lik qizaloqqa o‘ng
tomondan tushayapti, natijada uning chap yuzi o‘ng yuzidan ko‘ra to‘qroq
chiqqan. Bu uning kiyimida yaqqol ko‘zga tashlanib turibdi.
Qizaloqning yuzini ramka bilan ajratib olamiz. Ramkani soat miliga tes-
kari yo‘nalishda biroz buramiz. Ramkaning o‘lchamlarini yana to‘g‘rilab
olamiz. Enter tugmasini bosib, o‘zgarishlami amalga oshiramiz.
Fotosuratlarda uchraydigan kamchiliklardan yana biri bu suratga olish
nuqtasining noto‘g‘ri tanlanishidir. Natijada
suratga olinayotgan obyekt
ro‘paradan emas, balki chap, o ‘ng, past yoki yuqoridan suratga olinib qo-
ladi. Suratga olish nuqtasidan tasviming ko‘rinishi uning perspektivasi deb
ataladi. Quyidagi rasmda ko‘p qavatli bino yerdan turib
suratga olinganligi
ko‘rinib turibdi. Uni qo‘shni binodan turib suratga olingan ko‘rinishga kelti-
rish mumkin.
Buning uchun PhotoShopdagi Ka^pHpoBaHne nepcneKTHBbi (Perspekti-
vani o ‘zgartirib kadrlash) uskunasidan foydalanish mumkin. Uni chaqirish
32
uchun klaviaturadagi bosh lotin harfi C ni (Shift+C) bir necha marta bosa-
miz. Yoki uskunalar panelidagi ramka uskunasining ustiga sichqonehani olib
kelib, o‘ng tugmasini bosamiz. Hosil bo‘lgan ro‘yxatdagi ikkinchi uskunani
tanlaymiz. Uning tugmasi Q ko'rinishda bo’ladi.
Dastlab suratni to‘liq tanlab olamiz. Buning uchun sichqonchani surat-
ning
bir burchagiga olib kelib, chap tugmasini bosamiz. Sichqonchani qa-
rama-qarshi burchakkacha sudrab boramiz va tugmani qo‘yib yuboramiz.
Surat ustida to‘r paydo bo'ladi. Yuqori burchaklardagi markerlami gorizontal
yo‘nalishda surib, to'm ing vertikal chiziqlari hino devori qirrasiga parallel
bo‘lishiga erishamiz.
Bunda burchaklami bir necha marta surishga to ‘g‘ri kelishi mumkin.
Chunki o‘ng tomondagi chiziqlar parallel bo‘lgunicha,
chap tomondagi chi-
ziqlar parallel bo‘lmay ketishi mumkin va aksincha.
Bu uskunadan devordagi surat, televizor, kompyuter yoki planshet ekra-
nidagi tasvimi qiya burchak ostida suratga olingandagi kamchilikni to‘g‘ri-
lashda ham ishlatish mumkin.
PhotoShopda ko‘pincha bir nechta rasmlardan yangi rasm yaratishga
to‘g‘ri keladi. Bunda tasvirlaming o‘lchamini kichiklashtirish yoki kattalash-
tirish, ulami burish, o‘girish, qiyalashtirish, qiyshaytirish kabi amallami ba-
jarishga to‘g‘ri keladi. Bu amallar shakl o‘zgartirish amallari deb ataladi.
Bu kabi amallar bilan kadrlashga bag‘ishlangan
mashqlarda tanishib
chiqqan edik. Lekin u yerda bu amallardan bir nechtasi bir paytda bajarilar
va ulami dastuming o‘zi tanlab bajarar edi. Bu esa har doim ham aniq va ku-
tilgan natijaga olib kelmaydi.
. Asosiy menyuning 
O - Informatika va axborot texn ologiyal ari

ni kiritish mumkin. Bundan tashqari, tasvirlarga vektor grafika elementlarini
joylash uchun Ilepo (Pat) deb ataluvchi uskuna ham mavjud.
Mo'yqalam va qalam uskunalari uskunalar panelida bitta tugma ostiga
joylangan. Bu tugma uskunalar panelining to‘rtinchi qatori ikkinchi ustuni-
da joylashgan. Uning ustiga sichqonchani olib kelib, o‘ng tugmasini bossak,
unga mos uskunalar ro‘yxati chiqadi. Bu uskunalami chaqirish uchun klavia-
turada lotin harfi B ni bir yoki bir necha marta bosish ham mumkin:
1
i *
1
H H C T p y n e H T ' K n - T T b '
B
l l a
^
s r i
m
$
H
h c t p y h s h t
K a p a H f l a L d
B
w \ s
H
h
C T P Y M E H T ' 3 a H E H 3
u e
=
t
=.
B
H H T T P V M S H T <
M
H KC - K H C T t '
B
O
kho - Informatika va axborot texn ologiyal ari

O kho (Oyna) boMimining oxirgi bandlarida joylashgan hujjat oy-
nalaridan keraklisini tanlaymiz.
Noutbuk oynasida mehmonxona tasviri paydo bo‘ladi va u ajratib olin-
gan (quyidagi rasmlardan birinchisi). Asosiy menyuning Pe^aicrHpoBaHHe
(Tahrirlash) bo‘limidagi
TpaHC(j>opMHpoBaHHe (Shakl o'zgartirish) bandini
va paydo bo'lgan men)mdan HcKaaceHHe (Nochiziqli o‘zgartirish) bandini
tanlaymiz.
Mehmonxona tasviri burchaklarida maxsus markerlar paydo bo‘ladi.
Ulardan birini sudrab, noutbuk ekrani burchagiga olib kelamiz (2-rasm).
Mehmonxona tasvirining qolgan uchlaridagi markerlami sichqoncha bilan
sudrab, kerakli joyga olib kelamiz (3-, 4-va 5-rasmlar). Yana bir marta bur-
chak markerlarining rasmdagi noutbuk ekrani burchaklariga to‘g‘ri qo‘yilga-
nini tekshirib (Ekrandagi tasvir butunlay ko'rinmasligi kerak), Enter tugma-
sini bosamiz.
Tayyor rasmni yangi nom bilan saqlab qo‘yamiz (
6
-rasm). Mehmonxona
38
tasviri alohida qatlamdajoylashganligi sababli, undagi o‘zgartirishlar boshqa
qatlamdagi noutbuk tasviriga ta’sir qilmadi:
Yana bir mashq bajaramiz. PhotoShopga yon oyna suratini yuklab ola-
miz. Uni to‘liq ajratib, nusxalaymiz. Yangi surat yaratamiz. Uning o ‘lchamla-
ri yon oyna surati o‘lchamlari kabi bo‘ladi. Yangi suratga yon oyna suratining
nusxasini joylaymiz (quyidagi
1
-rasm).
Yon oynadagi mototsiklchilaming tasvirini oddiy arqon yoki magnitli
arqon uskunasi bilan ajratib olamiz. Klaviaturadagi Delete tugmasini bosib,
ajratilgan bo'lakni o ‘chirib tashlaymiz (
2
-rasm).
Mehmonxona suratini yuklab, undan nusxa olamiz. Nusxaning o ‘lcham-
larini kichiklashtirib, yon oyna ustiga qo‘yamiz (3-rasm).
39
Mehmonxona va avtomashina suratlari joylashgan qatlamlaming o‘mini
almashtiramiz. Buning uchun qatlamlar palitrasini ochamiz.
- variant - Informatika va axborot texn ologiyal ari

o‘zi yetarli. Bunda boshqa avtomashinalar va mehmonxona surati o‘zgar-
maydi.
B c
D
E
PhotoShop suratga qo‘shilgan yangi tasvirlami
avtomatik tarzda yangi
qatlamga joylaydi. PhotoShopda bir vaqtda 50 dan ortiq qatlam bilan ishlash
mumkin.
Qatlamlar bilan ishlash uchun asosiy menyuning
C
jioh
(Qatlamlar) bo‘li-
mida joylashgan buyruqlardan foydalanish mumkin. Lekin
C
jioh
(Qatlamlar)
palitrasidan foydalanish yanada qulay. Bu palitrani ekranga chiqarish uchun
asosiy menyuning
O
kho
(Oyna) bo'limidagi
C
jioh
(Qatlamlar) bandini tan-
lash yoki klaviaturada F7 funksional tugmasini bosish kerak. Bu palitraning
ko‘rinishi rasmda ko‘rsatilgan. Undagi tugmalaming vazifalari bilan tanishib
chiqamiz.
A. Yashirin palitralar; B. Yashirin palitralami ochish;
YODDA SAQLANG! - Informatika va axborot texn ologiyal ari

2. Sehrli tayoqchaning ishlash tamoyilini tushuntirib bering.
3. Tezkor ajratish uskunasi qanday ishlaydi?
4. Pasport uchun tushgan fotosuratingizni yuklang. MarHHTHoe Jiacco
(Magnitli arqon) uskunasi bilan rasmingizni fondan ajratib oling.
Ajratmani inversiyalab fonni ajrating va uni o‘chirib tashlang.
5. Oldingi mashqdagi topshiriqni Bojnne
6
Haa najiouKa (Sehrli
tayoqcha) uskunasi yordamida baiaring.
Kompyuter grafikasining roli, qo‘llanilish sohalari raximov Anvar Maxmudovich

SCIENTIFIC ASPECTS AND TRENDS IN THE FIELD OF
SCIENTIFIC RESEARCH
International scientific online
conference
347
KOMPYUTER GRAFIKASI TUSHUNCHASI. KOMPYUTER
GRAFIKASINING ROLI, QO‘LLANILISH SOHALARI
Raximov Anvar Maxmudovich
katta o‘qituvchi, Toshkent davlat texnika universiteti
Burxonova Sevara Xikmatilla qizi
talaba, Toshkent davlat texnika universiteti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada quyidagi asosiy tushuncha va tamoyillar to'lib
yoritib berilgan: kompyuter grafikasi geometrik jismlar, shakl va tamoyillarining
matematik modellari hamda ularni namoyish etish usullari; kompyuter grafikasi
tushunchasi, uning turlari, rang modellari, tasvirlarni sifatini yaxshilash usullari,
kontrastni o'zgartirish, shovqunlarni tekislash, tasvirlarni filtrlash usullari
.
Kalit so‘zlar:
kompyuter grafikasi, grafik display, kuzatish, nazorat, tasvirlash,
tijorat grafikasi, statistika
Kompyuter grafikasi
— grafik displey (
monitor
) ekranida tasviriy
informatsiyani vizuallash (ko'rinadigan qilish) jarayonidir. Tasvirni qog'ozda,
fotoplyonkada, kinolenta va boshqalarda aks ettirish
usulidan farqli ravishda
kompyuter grafikasida kompyuterda hosil qilingan tasvirni darhol o' chirib tashl ash,
unga tuzatish kiritish, istalgan yo'nalishda toraytirish yoki cho'zish, yaqinlashtirish
va uzoqlashtirish, burish, harakatlantirish, rangini o'zgartirish
va boshqa amallarni
bajarish mumkin. Kitoblarni bezash, rasm va chizmalarni tayyorlashda buyumlarni
loyihalash va modellarini yasashda, telereklamalar yaratishda, multfilmlarni
yaratishda, kinofilmlarda qiziqarli kadrlar hosil qilish va boshqa ko'p
sohalarda
qo'llaniladi.
Kompyuter grafikasi bilan ishlovchi dasturlar qatoriga bir qancha dasturlarni
sanab o'tish mumkin. Jumladan, Microsoft Paint, Adobe Photoshop, Adobe
Illustrator,
Corel Draw, Adobe Freehand, Adobe InDesign, Adobe ImageReady,
Adobe Flash, Discreet, Cinema 4d, Alias, Autodesk Maya, LightWave, Adobe Brush
va hokazolardir. Ushbu dasturlarda kompyuter grafikasiga oid ishlarni amalga
oshirish mumkin. Ba’zilarida oddiy rasm chizish mumkin bo'lsa, ba’zilarida uylar
proyektlari, ba’zilarida esa uch o'lchamli modellashtirish va hattoki to'rt o'lchamli
modellashtirish mumkin bo'ladi. Inson tashqi dunyo
haqidagi axborotning asosiy
qismini ko'zlari yordamida qabul qiladi. Ko'rish tizimi turli obyektlarning tasvirini
qabul qilib oladi. Ular yordamida insonda tashqi muhit va undagi obyektlar haqida
tasavvur paydo bo'ladi. Obyektlarning tasvirini yaratish, ularni saqlash, qayta ishlash
va tasvirlash qurilmalarida tasvirlab berish kompyuterning eng qiyin va asosiy
masalalaridan biridir. Kompyuterga hech qanday topshiriq berilmaganda, ya’ni bekor
turganida ham ekranida ko'rinishi kerak bo'lgan tasvirni sekundiga o'nlab marta
qayta ishlab ko'rsatadi. Kompyuterning ekranida paydo bo'ladigan tasvirlar uning
videokarta
deb ataluvchi qurilmasi yordamida yaratiladi va ekranga chiqariladi.
Yogʻochga ishlov berish jihozlari

|
Yogʻochga ishlov berish jihozlari
|
bet | 31/45 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,97 Mb. | | #251300 |
Bog'liq DURADGORrYogʻochga ishlov berish jihozlari — yogʻochga zarur shakl va oʻlcham berishda qoʻllaniladigan asbob hamda stanoklar. Ularning yordamida yogʻochdan turli xil materiallar va yarim fabrikatlar (taxta, brus, faner, qipik, plitalar, yogʻoch plitalar va boshqalar), buyum hamda qurilmalarning detallari (mebel, vagon, kema va boshqalar yasash uchun); tayyor buyumlar (deraza, eshik, muzika asboblari, mebel va boshqalar) tayyorlanadi. Yogʻochga ishlov berish jihozlari bilan yogʻoch arralanadi, tilinadi, teshiladi, frezalanadi, silliklanadi, yoʻniladi, randalanadi, oʻyiladi, kesiladi va yoriladi. Ular dastaki va mexanik xillarga boʻlinadi. Dastaki asboblarga arralar, randalar, iskana, burgi, drellar (parmalar toʻplami bilan), jilvirlar va boshqalar kiradi. Ular ustaxonalarda, qurilish maydonlarida, ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllaniladi.
Mexanik yogʻochga ishlov berish jihozlari, asosan, stanokka yoki mashinaga oʻrnatib ishlatiladi. Bajaradigan ish turiga kura ular yogʻoch kesish, tilish, egish, yigish, yelimlash va pardozlash asbob hamda jihozlariga boʻlinadi.
Yogʻoch detallarni yigʻish uchun dastaki, elektr va pnevmatik asboblardan foydalaniladi. Sanoatda yogʻoch kesish, tilish, randalash, egish, bukish stanoklari keng tarqalgan. Bu stanoklar bilan zarur oʻlcham va shakldagi yogʻoch zagotovka, detal hamda buyumlar tayyorlanadi.
Yogʻoch kesish va tilishda arra; frezalashda — freza; randalashda — randa; parmalashda — parma; oʻyishda — oʻygich; silliklashda — jilvir va boshqalardan foydalaniladi. Yogochdan chiqqan qipiq va payrahadan boshqa materiallar (masalan, plitalar) ishlab chiqarishda foydalanish mumkin (qarang Yoyuch plitalar).
Yogʻochga ishlov berish stanoklari arrali stanoklar; ilgarilanmaqaytma harakatlanadigan yoki qoʻzgʻalmas pichoqli randalash stanogi; detallarga doiraviy keskich bilan ishlov beradigan frezalash stanogi; teshik yoki oʻyiqlar ochish uchun ishlatiladigan parmalash stanogi; fanerlar, gugurt choʻplari, gugurt qutilari va boshqalar tayyorlaydigan yoʻnish stanoklari; yumaloq shaklli detallar tayyorlaydigan tokarlik stanoklari; detallarni silliklash uchun ishlatiladigan jilvirlash stanoklaridan iborat. Egish stanoklari changʻilar, mebellar yasash uchun yogʻochni egib beradi.
Yelimlab yigʻish stanoklariga yelim surkash, shchit yigʻish stanoklari, uzel va buyumlarni yigʻish qurilmalari, pardozlash stanoklari ga boʻyash, qoplama (himoya va bezak) qoplash va jilolash mashinalari kiradi.
Koʻp qatlamli fanerlar, yogʻoch plitalar, yogʻoch plastinalar yasash uchun yogʻochni zichlashda presslar ishlatiladi
|
| |
Yuritma vallaridagi burovchi momentni aniqlash

Bosh harakati yuritmasi j - validagi burovchi moment quyidagi formula bo'yicha aniqlanadi:
[daN∙m],
bu yerda – j-valning hisobiy aylanish chastotasi. miqdorini aylanishlar chastotasi grafigidan olamiz
U holda quyidagiga ega bo'lamiz:
[daN∙m];
[daN∙m];
[daN∙m];
[daN∙m];
V val uchun
Shuning uchun hisobiy aylanishlar chastotasi quyidagiga teng:
ayl/min;
ayl/min.
U holda
[daN∙m].
Yuritma vallari diametrlarini hisoblash
Vallarni dastlabki hisoblash
Vallarning diametrlarini dastlabki hisoblashni faqatgina burovchi momentni inobatga olgan holda quyidagi formula bo'yicha olib boramiz
[mm],
bu yerda - buralishdagi ruxsat etiladigan kuchlanish, MPa. Po„lat 45 va 40X dan vallar uchun ruxsat etiladigan kuchlanish 20...25 MPa. - ning katta qiymati qisqa oraliq vallar uchun, kichik qiymati esa uzun va konsol vallar uchun olinadi:
Podshipnik osti uchun mm qabul qilamiz;
[mm],
Podshipnik osti uchun mm qabul qilamiz;
[mm],
[mm],
Podshipnik osti uchun mm qabul qilamiz.
V val bu yerda shpindel bo'lib, uning asosiy o'lchamlarini (tayanch osti bo'yni diametri, tayanchlar orasidagi masofa, ich.ki teshik diametri va b.) bazaviy 16K20 stanok bosh harakat yuritmasi bo'yicha olamiz.
Eng ko’p yuklangan valning asosiy hisobi
Loyihalanayotgan bosh harakat yuritmasida eng ko'p yuklangan val III val bo'lib, bu val uchun ta‟sir etuvchi kuchlarning hisobiy sxemasi
4.01-rasmda ko'rsatilgan. Mazkur hisoblash yuritmaning yoyilmasi va yig'ilmasini chizish bilan birga bajariladi.
|
Ponasimon tasmali uzatmani hisoblash va konstruksiyalash

Ponasimon tasmali uzatmani hisoblashda avvalo tasma kesimini tanlaymiz, u esa uning chiziqli tezligiga va uzatadigan quvvatiga bog’liq bo’ladi.
Loyihalanayotgan uzatma uchun chiziqli tezlik quyidagiga teng
.
32-jadval bo’yicha va N=10 kVt da tasmaning V va V kesimi tavsiya etiladi. V kesimni tanlaymiz. Keyin tasmalar sonini quyidagi formula bo’yicha aniqlaymiz
,
bu yerda N- elektrodvigatelning aylanishlar chastotasi 2960 ayl/min dagi quvvati; N0 - bitta tasma bilan uzatiladigan quvvat; K1 - qamrash burchagidan bog’liq koeffitsiyent; K2 - yuk xarakterini va ish rejimini inobatga oluvchi koeffitsiyent.
kesim uchun va 29-jadval bo’yicha N0=3,54 kVt. Qamrash burchagi 1700, K1=0,98 (30-jadval) Tokarlik stanoklari uchun ikki smenali ishlashda (31-jadval) K2=0,87.
Parametrlarning ko’rsatilgan qiymatlari uchun tasmalar soni
,
qabul qilamiz.
Ponasimon tasmali uzatma uchun o’qlararo masofani taxminan prototip stanok bo’yicha qabul qilamiz, aynan l=800 mm. U holda tasmaning hisobiy uzunligi quyidagiga teng bo’ladi
17-jadval bo’yicha tanlaymiz, buning uchun yuqorida keltirilgan formula bo’yicha o’qlararo masofani aniqlashtiramiz
Ponasimon tasmali uzatma sh.kivlarining konstruksiyasini prototip stanok bo’yicha qabul qilamiz.
Shponkali va shlitsali birikmalarni hisoblash
Shesternya 13 va val III ning shlitsali birikmasini ezilishga tekshiramiz. Bu hoda quyidagi shart bajarilishi kerak
,
bu yerda -tishlarning ishchi yuzasi bo’yicha kuchlarning notekis taqsimlanishini inobatga oluvchi koeffitsiyent; F- tishlarning barcha yon yuzalari bo’yicha bir tomondan 1 mm uzunlikdagi maydoni .
,
bu yerda z – tishlar soni; -shlitsalarning tashqi diametri, mm; – shlitsaviy vtulka teshigining diametri, mm; – faska radiusi, mm; – aylanalik radiusi, mm; l – shlitsali birikma tishlarining ishchi uzunligi, mm.
, mm (to’g’ri chiziqli tishlar uchun).
- ezilishga ruxsat etiladigan kuchlanish, MPa (qo’zg’almas birikma uchun o’rtacha ekspluatatsiya sharoitlarida va tishlarni termoishlov berilishida [4] =100…140 MPa) Mbur III – b urovchi moment, daN.
Tekshirilayotgan shlitsali birikma quyidagi geometrik parametrlarga ega:
; l=b13=24 mm; r=0,3 mm; =0,4 mm.
Berilgan parametrlarda quyidagiga ega bo’lamiz
Shartni tekshirib ko’ramiz
|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro muxandislik-texnologiya instituti

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro muxandislik-texnologiya instituti
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
27.11.2023
Hajmi
0,51 Mb.
#106806
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro muxandislik-texnologiya instituti
Download
0,51 Mb.
Matnni ko'rish
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta`lim vazirligi buxoro muxandislik-texnologiya instituti - bet 4

qatorga o`tadi
ADOTable1 komponenti ulangan jadvaldan Familiyasi “Akbarov” va Ismi “Nurali” bo`lmagan
qatorga o`tadi
ADOTable1 komponenti ulangan jadvaldan Ismi “Akbarov” va Familiyasi “Nurali” bo`lgan
qatorga o`tadi
1
TADOTable komponentining LOCATE buyrug`i parametrlari va ularning ketma-ketligi to`g`ri
ko`rsatilgan qatorni toping.
Qidirish ustunlari, qidirish qiymatlari, qidirish parametri
Qidirish qiymatlari, qidirish ustunlari, qidirish parametri
Qidirish parametri, qidirish ustunlari, qidirish qiymatlari
Qidirish ustunlari, qidirish parametri, qidirish qiymatlari
1
Delphi tizimidan Microsoft paketining dasturlari bilan ishlash uchun qanday modulni uses
bo`limiga qo`shish zarur?
ComObj
SysUtils
Variants
MSOffice
1
MS Office paketi dasturlari bilan ma`lumot almashganda (ishlaganda) qanday o`zgaruvchi
tipidan foydalaniz zarur?
Variant
Integer
File
Office
1
XLSApp:=CreateOLEObject(‘Excel.Application’);
ushbu kod nima ishni bajaradi?
Excel dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSApp o`zgaruvchiga o`zlashtiradi
Word dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSApp o`zgaruvchiga o`zlashtiradi
Excel dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSAp o`zgaruvchiga o`zlashtirmaydi
Excel dasturi ishga tushuradi
1
XLSApp.visible:=true; //XLSApp o`zgaruvchi Excel dasturi bilan ishlash o`zgaruvchisi
ushbu kod nima ishni bajaradi?
Excel dasturini ekranga ko`rsatadi
Excel dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSApp o`zgaruvchiga o`zlashtiradi
Word dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSApp o`zgaruvchiga o`zlashtiradi
Excel dasturi bilan ishlash ob`ektini yaratib, uni XLSAp o`zgaruvchiga o`zlashtiradi
1
XLSApp.WorkBooks[1].WorkSheets[2].Name:=”Fevral”;
//XLSApp o`zgaruvchi Excel dasturi
bilan
ishlash
o`zgaruvchisi
buyrug`i nima ishni bajaradi?
Birinchi kitobdagi ikkinchi listni nomini “Fevral” ga almashtiradi
Birinchi kitobdagi birinchi listni nomini “Fevral” ga almashtiradi
Ikkinchi kitobdagi birinchi listni nomini “Fevral” ga almashtiradi
Ikkinchi kitobdagi ikkinchi listni nomini “Fevral” ga almashtiradi
1