-rasm. Rentgen difraktometrning tuzilishi

|
-rasm. Rentgen difraktometrning tuzilishi
|
bet | 50/119 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 4,04 Mb. | | #263652 | Turi | Учебник |
Bog'liq 21558 2 CDEAD1DE360DB13C9B7A03EFD7ECBD40E7F94F1F 4.13-rasm. Rentgen difraktometrning tuzilishi.
4.14-rasm. Kukunli rentgen difraktometri ish paytida.
Rentgen nurli lyuminestsentsiya tahlili. Tahlil qilinadigan namuna g’alayonlangan rentgen nurlanishining yo’lida joylashgan. Tekshiriladigan namunaning maydoni, odatda, kerakli diametrli teshikka ega niqob bilan ajralib turadi va radiatsiya parallel nur hosil qiluvchi kollimator orqali o’tadi. Analizator kristalining orqasida yorilgan kollimator detektor uchun difraksiyalangan nurlanishni chiqaradi. Odatda maksimal burchak 80-85 ° qiymatlari bilan cheklanadi, shuning uchun analizator kristalida faqat bitta to’lqin uzunligi l masofaga bog’liq bo’lgan rentgen nurlanishini sindirish mumkin.
4.15-rasm. Xarakteristik rentgen nurlanish.
Tibbiy rentgen nurlari diagnostikasi. Rentgen nurlari texnologiyasining rivojlanishi ta’sirlanish vaqtini sezilarli darajada qisqartirishga va tasvirlarning sifatini yaxshilashga imkon berdi, bu hatto yumshoq to’qimalarni ham o’rganishga imkon berdi.
Florografiya. Ushbu diagnostika usuli shaffof ekrandan soya tasvirini suratga olishdan iborat. Bemor rentgen nurlari manbai va fosfordan (odatda sezyum yodid) yasalgan tekis ekran o’rtasida joylashgan bo’lib, u rentgen nurlari ta’sirida yonib turadi. Har xil zichlikdagi biologik to’qimalar intensivligi har xil bo’lgan rentgen soyalarini hosil qiladi. Rentgenolog lyuminestsent ekrandagi soyali tasvirni tekshiradi va tashxis qo’yadi. Ilgari rentgenolog tasvirlarni tahlil qilish uchun ko’rishga tayangan. Endi tasvirni kuchaytiradigan, televizor ekranida aks ettiradigan yoki kompyuter xotirasida ma’lumotlarni yozib oladigan turli xil tizimlar mavjud.
4.16-rasm. Rentgen tasviri.
Radiografiya. To’g’ridan-to’g’ri fotografik plyonkada rentgen tasvirini yozib olish rentgenografiya deb ataladi. Bunday holda, tekshirilgan organ rentgen manbai va organning ma’lum bir vaqtdagi holati to’g’risidagi ma’lumotlarni yozib turadigan fotografik film o’rtasida joylashgan. Takroriy rentgenografiya uning keyingi evolyutsiyasini baholashga imkon beradi. Radiografiya asosan kaltsiydan iborat bo’lgan va rentgen nurlanishida xira bo’lgan suyak to’qimalarining yaxlitligini, shuningdek mushaklarning ko’z yoshlarini juda aniq tekshirishga imkon beradi. Uning yordami bilan stetoskopdan yoki tinglashdan ko’ra o’pkaning holati yallig’lanish, sil kasalligi yoki suyuqlik mavjudligida tahlil qilinadi.
Radiografiya yurakning hajmi va shaklini, shuningdek, yurak xastaligi bilan og’rigan bemorlarda uning o’zgarishi dinamikasini aniqlash uchun ishlatiladi.
Kontrast moddalar. Tananing qismlari va rentgen nurlanishi uchun shaffof bo’lgan ayrim organlarning bo’shliqlari, agar ular tanaga zararsiz bo’lgan kontrast moddalar bilan to’ldirilgan bo’lsa, lekin ichki organlarning shaklini tasavvur qilish va ularning ishlashini tekshirishga imkon beradigan bo’lsa, ko’rinadi. Bemor yo kontrast moddalarni og’iz orqali qabul qiladi (masalan, oshqozon-ichak traktini tekshirishda bariy tuzlari), yoki ular tomir ichiga yuboriladi (masalan, buyraklar va siydik yo’llarini tekshirishda yod o’z ichiga olgan eritmalar). Ammo so’nggi yillarda ushbu usullar radioaktiv atomlar va ultratovush tekshiruvlaridan foydalanishga asoslangan diagnostika usullari bilan almashtirildi.
KTni tekshirish. 1970-yillarda tanani yoki uning qismlarini to’liq tekshirishga asoslangan rentgen diagnostikasining yangi usuli ishlab chiqildi. Yupqa qatlamlarning tasvirlari (“tilimlar”) kompyuter tomonidan qayta ishlanadi va yakuniy tasvir monitor ekranida aks etadi. Ushbu usul kompyuter rentgenografiyasi deb ataladi. U zamonaviy tibbiyotda infiltratlar, o’smalar va boshqa miya kasalliklarini aniqlashda, shuningdek tanadagi yumshoq to’qimalar kasalliklarini aniqlashda keng qo’llaniladi. Ushbu uslub chet el kontrasti vositalarini kiritishni talab qilmaydi va shuning uchun an’anaviy texnikalarga qaraganda tezroq va samaraliroq.
Rentgen nurlanishining biologik ta’sirlari. Rentgen nurlarining zararli biologik ta’siri uni Rentgen kashf etganidan ko’p o’tmay kashf etilgan. Ma’lum bo’lishicha, yangi nurlanish terining chuqurroq va doimiy ravishda shikastlanishi bilan birga kuchli quyosh yonishi (eritema) kabi narsalarni keltirib chiqarishi mumkin. Yara paydo bo’lishi ko’pincha saratonga aylandi. Ko’p hollarda barmoqlarni yoki qo’llarni kesib tashlash kerak edi. Shuningdek, halok bo’lganlar ham bo’lgan. Himoya (masalan, qo’rg’oshin) va masofadan boshqarish pultlari yordamida nurlanish vaqtini va dozasini kamaytirish orqali terining shikastlanishidan saqlanish mumkinligi aniqlandi. Ammo asta-sekin rentgen
nurlanishining boshqa uzoqroq ta’sirlari paydo bo’ldi, ular tasdiqlandi va
eksperimental hayvonlarda o’rganildi. Rentgen nurlari va boshqa ionlashtiruvchi nurlanish (radioaktiv materiallar chiqaradigan gamma nurlanish kabi) ta’siriga quyidagilar kiradi:
nisbatan ozgina ortiqcha ta’sirdan keyin qon tarkibidagi vaqtinchalik o’zgarishlar;
uzoq vaqt davomida haddan tashqari ta’sir qilishdan keyin qon tarkibidagi qaytarilmas o’zgarishlar (gemolitik anemiya);
saraton kasalligining ko’payishi (shu jumladan leykemiya);
tezroq qarish va erta o’lim;
katarakta paydo bo’lishi.
Bundan tashqari, sichqonlar, quyonlar va pashshalar ustida o’tkazilgan biologik tajribalar shuni ko’rsatdiki, mutatsiya darajasining oshishi sababli katta populyatsiyalarning oz miqdordagi sistematik nurlanishi ham zararli genetik ta’sirga olib keladi. Ko’pgina genetiklar ushbu ma’lumotlarning inson tanasiga tatbiq etilishini tan olishadi. Rentgen nurlanishining inson organizmiga biologik ta’siriga kelsak, u nurlanish dozasi darajasi bilan, shuningdek, tananing qaysi a’zosi nurlanish ta’sirida bo’lganligi bilan belgilanadi.
Masalan, qon kasalliklari qon hosil qiluvchi organlarning, asosan suyak iligi nurlanishidan kelib chiqadi va genetik oqibatlar jinsiy a’zolar nurlanishidan kelib chiqadi, bu ham bepushtlikka olib kelishi mumkin. Rentgen nurlanishining inson organizmiga ta’siri haqida bilimlarning to’planishi turli xil ma’lumotnomalarda nashr etilgan nurlanishning ruxsat etilgan dozalari bo’yicha milliy va xalqaro standartlarni ishlab chiqishga olib keldi. Odamlar tomonidan maqsadli foydalaniladigan rentgen nurlanishidan tashqari, turli xil sabablarga ko’ra paydo bo’ladigan, masalan, qo’rg’oshin himoya ekranining nomukammalligi sababli tarqalish natijasida paydo bo’ladigan, bu nurlanishni to’liq o’zlashtirmaydigan, tarqalgan, soxta nurlanish ham mavjud. Bundan tashqari, rentgen nurlarini ishlab chiqarishga mo’ljallanmagan ko’plab elektr qurilmalari, shunga qaramay, uni yon mahsulot sifatida ishlab chiqaradi. Bunday qurilmalarga elektron mikroskoplar,
yuqori voltli rektifikator lampalar (kenotronlar), shuningdek eskirgan rangli
televizorlarning rasm naychalari kiradi. Ko’pgina mamlakatlarda zamonaviy rangli rasm naychalarini ishlab chiqarish hozirda hukumat nazorati ostida.
|
| |