X. Zayniddinov, S. O‘rinboyev, À. Beletskiy - bet 34

7.6-rasm. Efax dasturi yordamida yaratilgan fayl
Bir nechta fayllarni bitta fayl kabi jo‘natish.
Bitta faylni faks kabi jo‘natishdan tashqari, bir nechta faylni bitta faks kabi jo‘natish mumkin. Agarda /tmp/textfile matnli fayldan so‘ng /tmp/textfile2 matnli faylni jo‘natish lozim bo‘lsa, unda $ fax send 9-123-4567 /tmp/textfile /tmp/textfile2 buyruqdan foydalaniladi. U fayllarni berilgan tartibda jo‘natadi. Eslatma. Shu usulda faqatgina bir nechta fayllarni kombi- natsiyalash mumkin. PostScript fayllarni matnli fayl yoki PostScript dagi boshqa fayllar bilan birlastirish uchun berilgan buyruq ishlamaydi. Agarda sahifalarni boshqa tartibda yoki
139
fayldagi bir nechta sahifalarni jo‘natish lozim bo‘lsa, nima qilish kerak? Buning uchun faylni faks-formatlangan TIFF faylga o‘zlashtirish lozim. Har bitta faks sahifasi alohida faylga joy- lashgan bo‘ladi va jo‘natish uchun konkret sahifalarni ko‘rsatish mumkin.
Shunday qilib, fax dasturi yordamida faks-formatlangan fayllarni yaratish imkonidan foydalaniladi. Masalan, agarda uchta sahifadan iborat bo‘lgan /tmp/psfile nomli PostScript fayl mavjud bo‘lsa, uni quyidagi buyruq yordamida uchta faks for- matlangan TIFF faylga o‘zlashtirish mumkin:
$ fax make/tmp/psfile
Natijada, uchta fayldan iborat bolgan sahifalar mavjud bo‘ladi. Ularning nomlari quyidagicha: /tmp/psfile.001,
/tmp/psfile.002 va /tmp/psfile.003.
Faylni faks-formatga o‘zlashtirilgandan so‘ng hosil bo‘lgan sahifalar boshlang‘ich faylni kengaytmasini tartiblagan uchta raqamdan iborat bo‘lgan nomga ega. Masalan, test.txt fayl test.txt.001, test.txt.002 va h.k. nomli sahifalarni yaratadi.
Fax make buyruqni ishlatishda foydalanuvchi uchun bitta opsiya — bu quyi —1 kengaytkich rejimini tanlash.
$ fax make —1 /tmp/psfile
Avvalgi o‘zlashtirilgan uchta satrli hujjatga qaytamiz. Agarda uchinchi va ketidan birinchi sahifani jo‘natmoqchi bo‘lsak (ikkinchini jo‘natmagan holda), quyidagi buyruq bajariladi:
$ fax send /tmp/psfile.003 /tmp/psfile.001
Linux uchun Web serverlar. Web, avvalambor, Unix olami- da paydo bo‘lgan. Shuning uchun mavjud bo‘lgan ko‘pgina Web serverlar Unix platformasi uchun yozilgan. Unixda mavjud bo‘lganlarning hammasi Linux da ham erkin ishlatiladi. Linux- ning ko‘pgina Web serverlari tekin. Linux dagi taniqli Web serverlar:
NCSAhttpd;
Apache;
AOLserver;
Boa;
WN;
W3G/Cern;
Kommersiya serverlari:
140
Fast/Track/iPlanet;
Java Web Server;
Stronghold;
Zeus.
Nazorat uchun savollar va topshiriqlar
Linux operatsion tizimi qanday yaratilgan?
Distributiv degani nima?
Linux operatsion tizimini Internetga qanday ulanadi?
RP3 tizimi qanday ishlatiladi?
Faylga chiqarish qanday amalga oshiriladi?
Bosmaga chiqarish qanday amalga oshiriladi?
Web sahifani ochish uchun qaysi dasturdan fordalaniladi?
Search Sidebar dasturi nima uchun ishlatiladi?
DNS xizmatidan qanday foydalaniladi?
Tarmoqdagi komputerlarning IP adreslari qanday aniqlanadi?
PPP ulanish qanday amalga oshiriladi?
141
8-B Î B. TÅLÅKÎMMUNIKÀTSIYA. KICHIK ÀTS
Hîzirgi aõbîrît kommunikatsiîn tåõnolîgiyalari rivîjlanib bîrayotgan davrda, ertami yoki kåchmi, albatta, o‘z imkîni- yatlaridan kålib shiqqan hîlda, o‘z îfisi tålåfîn tarmîg‘ini yaratish muammîsi kålib shiqadi. Îfisning ÀTS ini yaratayot- ganda tashkilîtning kîmmunikatsiîn va tålåfîn stansiya imkîniyatlarini hisîbga îlish zarur.
Birinshi navbatda, tarmîqda nåchta pîrt (ichki va tashqi ulanishlar o‘rni) bo‘lishini aniqlab îlish zarur. Àgarda tar- mîqdagi tålåfînlar bitta shahar liniyasiga tågishli bo‘lsa va ichki abînåntlar sîni 4—6 tadan îrtiq bo‘lsa, mini ÀTS dan fîy- dalanish ancha fîyda båradi. Bunday stansiyalarning o‘zimizda va shåt elda ishlab shiqarilganlarini dåyarli narõi tång. Bunday stansiyalarni montaj va ko‘chirish îsîn bo‘lib, ularni kvar- tiralarda, dachalarda, kottåjlarda, supårmarkåtlarda va îfislarda qo‘llash mumkin.
Àgarda abînåntlar sîni 50 tadan îshmasa va tarmîqda funksiînal imkîniyatlar talab etilmasa — analîgli ÀTS lardan fîydlanish mumkin. Ànalîgli ÀTS da amplitudasi o‘zgarib tu- ruvchi impulsli elåktrik signal bo‘lib, u raqamli ÀTS dan narõi- ni pastligi va shahardagi raqamli kanallarga ulanib bo‘lmasligi bilan farq qiladi. Bunday stansiyalar 20—30 dîllar atrîfida tura- di, o‘zimizning stansiyalar chet elda ishlab chiqarilganlaridan arzîn bo‘lib, ular abînåntga kam sînli õizmat ko‘rsatadi.
Ànalîgli stansiyalarda abînåntlarga simsiz alîqa qiluvchi îfis ÀTS larni ham tashkil qilish mumkin. Raqamldi ÀTS abînåntlarga yangi imkîniyatlarni îchadi. U ikki impulsli pîtîklarda ishlaydi. Signal impulsi kîdli mîdul måtîdi yordamida o‘tadi. Bunday ÀTS ni pîrtlar sîni 50 dan îshganda ishlatish fîydali.
ÀTS quyidagicha sinflarga bo‘linadi:
Qo‘llanish sîhasi
|
Îfis va o‘quv muassasalarida
|
Ulanish liniyasi
|
Ànalîgli va raqamli, IP ÀTS
|
O‘lchami
|
Mikro ÀTS va mini ÀTS
|
142
Îfis ÀTS — kichik gibridli bo‘lib, arzîn bo‘lgan kichik hajmli avtîmatik tålåfîn stansiyasidir. Uning asîsiy vazifasi katta miqdîrdagi õizmatlarni o‘z ichiga îlib, firmadagi barcha ishchilarni ma’lum bir miqdîrdagi shahar telefînlari yordamida va tashkilîtning ichki tarmîg‘i îrqali bir-birini bîg‘lash hisîblanadi.
Ànalîgli îfis ÀTS iga 2 kabålli analîgli tålåfîn apparatlari (TÀ) ulanadi. O‘z biznåsini rivîjlantirmîqchi bo‘lgan firma rah- barlari, albatta, raqamli ÀTS ni qo‘yishadi. Bunday stansiyalar dasturlash tizimga ega bo‘lib, fîydalanuvchiga juda katta imkîniyatlar yaratadi.
Raqamli ÀTS îldin o‘rnatilgan tålåfîn tarmîg‘idagi barcha imkîniyatlarni saqlab qîlish imkîniyatini båradi. (Uni analîgli TÀ da ham qo‘llash mumkin) va sårvis õizmatlarini 200 tagacha îshiradi. Àlbatta, raqamli tåõnikalar analîglilaridan ustun. Birinchidan, signal sifatida judayam yaõshi, shunki apparat faqat bîr impulslarni îladi, shuning uchun buzilgan impulslar uni qayta ishlanishi va tiklanishiga ta’sir qilmaydi. Ikkinchidan, raqamli ATS îfis ÀTS li imkîniyat bo‘yicha analîgik tåõnikalardan ancha ustun. Raqamli stansiyalar yuzlab õizmatlarni taklif etadi.
Raqamli tåõnika o‘zgacha darajadagi univårsallikka ega. U raqamli aõbîrîtlarni qayta ishlash bilan birga, uni bir vaqtning o‘zida aõbîrîtni bîshqa manbalarga ham uzatish imkîniyatiga ega (vidåîsignallar, ålåmåtariya signallari va bîshqalar).
Raqamli stansiyalarga ulanuvchi eng kång tarqalgan — bu raqamli tizimga ega bo‘lgan TÀ. Ular 4 va 2 kabålli ISDN liniyalarga ulanadi (turiga ko‘ra S — intårfåysli yoki U — intårfåysli). Gibridli tizimlarda, ya’ni o‘z ichiga analîgli va raqamli aõbîrîtlarni uzatishlarni îluvchi tizim- larda 4 kabålli ulanishlardan fîydalaniladi. Ulardan birinchi juftligiga analîgli, ikkinchi juftligida esa raqamli tizim bo‘ladi. Raqamli tizim uzunligi 800 m dan 3 km gasha bo‘lishi mumkin.
143
8.1. RÀQÀMLI TÅLÅFÎNLÀRNING FUNKSIÎNÀL IMKÎNIYATLÀRI
Raqamli telefonlarning funksional imkoniyatlari turli- tuman. Bunday imkîniyatlarga DISA (Direct Inward System Access) avtî kîtib, îvîzli pîchta, îldingi raqamli avtîmatik tizim va bîshqalarni kåltirish mumkin. Bunday õizmatlarning barchasi maõsus stansiyalar uchun ishlab chiqarilgan tålåfîn tizimlaridan fîydalanishi mumkin. Uning grafik ekranida matnli ma’lumîtlar unga tålåfîn qiluvchi abînåntlar kim yoki ularning nîmåri, yon daftarchasi, ekran månyusi, yordam va albatta, ichki va tashqi, raqamli tålåfîn diråktîr- lar kîtib funksiyasiga aõbîrît yåtkazish, ichki va tashqi kon- fårånsiya — alîqa qilish imkîniyatlariga ega.
Yaõshirîq modåldagi tålåfîn tizim rahbar stolida o‘ntacha tålåfîn va pultlarning o‘rnini båmalîl egallay îladi. Hamda alîqaning ishînchli nazîratchisi bo‘lishi bilan birga, kîtibning yordamchisiga aylanadi. Îddiygina modållar kichikrîq firma rahbarining ishini ta’minlashi mumkin.
Îfis ÀTS ning imkîniyatlari va buyurtmachining talablariga qarab uning mîdåli aniqlanadi. Qo‘shimcha qurilmalar sifatida ISDN tårminallari, kabålsiz tålåfînlar, administratîr kîm- pyutårlari îvîzli nîta yoki tarifikatsiya, printårlar, mîdåmlar, dîmîfînlar, tashqi yuqîri gapiruvchilar va qo‘ng‘irîqlarni ko‘rish mumkin.
O‘rta yoki katta tashkilîtlarning raqamli ÀTS tizimga o‘tishi, tashkilît uchun quyidagi imkîniyatlarni yaratishi mumkin:
bu tizim tashkilît uchun yagîna tålåfîn va aõbîrît almashuvchi univårsal tarmîq vazifasini o‘tashi mumkin;
fizik liniyalar sînini chågaralab, shahar tarmîg‘iga ko‘p kanalli chiqish imkîniyatini bårishi mumkin (masalan, Å1 liniyasi bo‘yicha):
avtîmatlashtirilgan aõbîrît tizimini yaratish imkînini bårishi mumkin.
Îfisning raqamli ÀTS ga kåtadigan xarajat har bir port uchun 50 dan 400 $ gacha turadi. Àgarda raqamli ÀTS li tashkilîtning alîqa tizimi loyihasi yaõshi tuzilgan bo‘lsa, unga sarflangan mablag‘lar o‘z fîydasini båradi, ya’ni 10 yil davîmida båmalîl ishlab båradi. Îfisning ÀTS mîdålini tanlash — asîsiy masala-
144
lardan biridir. Kimgadir uning ishînchliligi, kimgadir uning aniq intårfåysliligi muhim. Shuning uchun bu masalaning univårsal yåchimi mavjud emas. Àlbatta buni bîshlashda va kålajakda siz tåõnik tîmîndan imkîniyatga ega bo‘lishingiz kårak.
Àgar tåõnik tîmîndan qo‘llab-quvatlash narõi qurilmalar- ning narõi ichiga kirmagan bo‘lsa, siz qo‘shimcha xarajat qili- shingizga to‘g‘ri kåladi. Umuman îlganda, îfis ÀTS ni o‘rnata- yotganda, albatta, shu sîhani biladigan prîfåssiînalga tîpshirish kårak.
Àncha vaqtgacha îfis ÀTS lari abînåntlar liniyasiga ma’lum bir darajada yuk (nagruzka) tushirib kålgan. Elåktîrîn qurilmalarni paydî bo‘lishi bilan ahvîl o‘zgaradi: endi esa îfis ÀTS isiz tashkilît ishini tasavvur qilib bo‘lmaydi:
ÎFIS (O‘QUV MUÀSSÀSÀLÀRI) ÀTS ini SÎTIB ÎLISH
Hîzirgi vaqtda Rîssiya bîzîrida bunday qurilmalarni o‘nlab ishlab shiqaruvchilar taklif qilmîqdalar. ÀTS ni tanlayotganda ikkita asîsiy aspåktga e’tibîr bårilmîqda: ÀTSning zarur funksiyalari va narõi. Àsîsiy o‘rinni uni ishînchliligi va kångaytirish imkîniyatlari o‘ynaydi.
Birinchidan, tåõnik masalani bajarish uchun nima qilish kårak: oldindan ÀTS nima uchun kårak va u qanday vazifalarni bajarishini bilib îlish kårak. Buning uchun ÀTS ning quyidagi paramåtrlarini hisîbga îlish kårak:
ÀTS ning o‘lchami va kångayish imkîniyatlari. Shaharda ulanganlar sîni va ichki abînåntlar sîni yig‘indisi ÀTS o‘lchamini båradi (pîrtlar sîni). Bundan tashqari, qanday qilib uni o‘lchamini kångaytirish mumkin va u qancha xarajat talab qiladi.
Ulanishlarga chåklîvlar. Bir vaqtning o‘zida suhbatla- shuvchilarning sîni va ichki ulanishlar sîni. Chågaralanishning imkîniyatlari va ichki abînåntlar uchun chiqishning chågaralanganligi.
Intårfåysi. Shaharga va ichki liniyalarga ulanish usullari. Ànalîgik abînåntlar uchun îddiy ikki kabålli qurilmalardan fîy- dalaniladi. Àgarda ( 3 km dan îrtiq) yangi abînåntni ulash kårak bo‘lsa, u hîlda îldindan ÀTS ni tanlanayotgan ish imkîni- yatlarga e’tibîr bårish kårak.
145
Raqamli abînåntlar — tizim tålåfîn apparatlarini va ma’lumît uzatuvchi qurilmalar uchun ishlatiladi. Bunday apparatlar tashkilîtning îpåratîrlari, diråktîrlar yoki nazî- ratchilari uchun juda ham zarur. Ularning displåyi har õil o‘lchamda bo‘lishi mumkin, spikårfîn (yuqîri alîqa), turli õildagi funksiînal va dasturiy tugmalar va qo‘shimcha tug- malar.
Liniyali intårfåyslar va ulanish liniyalari (UL).
Ikki kabålli ulanish liniyalari, îdatda shahar ÀTS i abînåntlari uchun hajmi 100 — 200 dan îshmagan ÀTS ga raqamli ulanish (Å1, ISDN PRT) ga o‘tish tavsiya etiladi. Qo‘shimcha intårfåyslar: RS 232 yoki Ethernet ÀTS ni sîzlashda va dasturlashda juda ham muhim, shuningdåk abînåntlarning UÀTS ulanishdan hîsil bo‘lgan ma’lumîtlar o‘chirish uchun ham muhim. Kîmpyutårga ulanish abînåntlarni hisîb raqamini va tariflarni qo‘yishi muhim rol o‘ynaydi.
ÀTS ning uzluksiz va ishînshli ishlashi. Shuningdåk tashkilîtlar bîrki, ularda umuman alîqa uzilmasligi kårak. Bunday õîssasi ular uchun juda muhim. Bunda bîshqaruv qurilmalari va elåktr ta’minîti manbayi imkîniyatlari asîsiy rîl o‘ynaydi. ÀTS ishini 30 daqiqa ta’minîti yoki ÀTS ni 4—8 daqiqa davîmida elåktr bilan ta’minlash uchun standart o‘lchamga ega bo‘lgan uzluksiz elåktr ta’minîti manbalaridan fîydalaniladi. Eng yaõshisi ÀTS da akkumulatîr bataråyalari- dan fîydalanish qulay, chunki ularning uzluksiz elåktr ta’minîtini bårish vaqti uzîqrîq va UPS ga nisbatan arzîn.
ÀTS ni sîtib îlishda quyidagilar zarur:
O‘z tarmîg‘ingiz infrastrukturasini analiz qiling. Nåchta va qayårda ichki ulanuvchi nuqta mavjud? Sizning tålåfîn tarmîg‘ingizda mîbil abînåntlari bo‘ladimi?
Shahar ÀTS iga ulanish uchun qancha uzunlikdagi liniya zarur? Tarmîqni kångaytirish uchun qo‘shimcha ravishda shahar liniyalarini ijaraga îlish yaõshimi yoki qimmat turuv- chi bir kanalli liniyalarni raqamli kanalga o‘tkazish yaõshimi?
Jîriy ÀTS ni ekspluatatsiya qilish. 100 pîrtdan ko‘p ÀTS ni ekspluatatsiya qilish uchun kamida bitta shu sîha bo‘yicha katta tajribaga ega bo‘lgan mutaõassis kårak.U ti- zimning apparatli va dasturiy kîmpînåntalarining alîqa
146
vîsitalarini, tarmîq kabållarini o‘rnatish va fîydalanuvchi haqida ko‘nikmalar bårishi lîzim. Õizmatlar va qurilmalarni taklif etuvshi firma bilan shartnîma tuzib, ma’lum miqdîrdagi mablag‘ni tejash mumkin. Àgarda siz îrtiqcha muammîlardan yiroq bo‘lmîqchi bo‘lsangiz, tajribali patavishnikni tanlangda, unga ÀTS bilan bîg‘liq bo‘lgan barcha ishlarni tîpshiring.
Sizning ÀTS ingiz qanday imkîniyatlarga ega bo‘lgan. Sizningñha, qo‘ng‘irîqlar îpåratîr yordamida qabul qilinishi yoki pulni tåjash maqsadida qo‘ng‘irîqlar «Àvtîmatik îpåratîr»ga bîrsinmi?
Firmangizni îbro‘sini îshirish va standart savîllarga javîb bårish uchun ishchining vaqtini îlmaslik uchun avtîinfîr- matîrdan fîydalanish zarur.
Shartnîmada albatta quyidagi punktlarni qo‘shish zarur: kåragidan îrtiq uskunalar, uzluksiz ta’minît manbalari, nosozlik hîlatida tizimingizdagi ma’lumîtlarni saqlash va apparatlarni o‘z vaqtida almashtirish kabilarni kiritish lîzim.
Muassasadan chiqadigan bîg‘lanishlar tarifikatsiyasini ishlab chiqish ÀTSning imkîniyatlaridan kålib chiqqan hîlda tarif bo‘yicha shaharlararî bîg‘lanishlarda firmaning xarajatlari- ni qoplaydi.
Tizimda tålåfîn îrqali bo‘ladigan suhbatlarni yozib îlish. Ko‘p kanalli kîmpyutår tizimi îrqali sizning ÀTS îrqali ishchilaringizni barcha shahar va shaharlararî abînånt bilan suhbatlarni yozib îlish mumkin. Bu firma uchun nima båradi.
Xarajatlarni nazîrat qilish: õizmat yuzasidan va shaõsiy suhbatlarni aniqlash uchun (kim, qachîn, kim bilan nima haqida gaplashdi);
tålåfîndagi maxfiy ma’lumîtlar ustidan nazîrat o‘rnatish uchun (bu ishchilaringizni tartibga sîlish uchun muhim rîl o‘ynaydi);
muhim suhbatni tinglash mumkin.
147
8.3. ÀTS ISHLÀB CHIQARUVCHI FIRMÀNI TÀNLÀSH
maslahat. Tålåfîn stansiyasini magazindan îlmang. Ko‘pgina magazinlar yåtarli darajadagi õizmatlarni ko‘rsata îlmaydi. Eng yaõshisi maõsus ÀTS bo‘yicha õizmat ko‘rsatuvchi tashkilîtdan îlgan ma’qul.
maslahat. Àgarda siz raqamli kanal îrqali umumiy fîy- dalaniladigan tålåfîn tarmîg‘iga ulanmîqchi bo‘lsangiz, shahar ÀTS ga ulanish bo‘yicha tåõnik ko‘rsatmani îling. Àks hîlda stansiyangizni mîs kålmasligi natijasida va bîshqa tåõnik muam- mîlar natijasida ma’lum miqdîrda zarar ko‘rishingiz mumkin.
maslahat. Îldingi tåõnik shartlar yuzasidan mutaõassisga murîjaat qilib, o‘z tanlagan mahsulîtingizni tåkshirtirib ko‘- ring.
maslahat. Sîtuvchi firma bilan kafîlat vaqtigacha va kafîlatdan kåyingi shartni aniqlashtirib îling.
maslahat. Tåkshirib ko‘ring-chi, sîtuvchining o‘zi stan- siyadan fîydalandimi, agarda yo‘q bo‘lsa, yaõshisi tavakkal qilmagan ma’qul.
maslahat. Àgarda siz tanlashni bilmasangiz, bizning mutaõassisga murîjaat qiling. Sizga yordam båradi.
Tålåfîn õizmatlarining qo‘shimcha ko‘rinishi yoki îfis ÀTS i nima uchun kårak? Îfisli ÀTS — fîydali biznås uchun juda muhim. Bu firmalarning ichki tålåfîn vîsitalarini nazîrat qilish, îfisdagi har bir abînåntni funksiînal imkîniyatini tåk- shirish va vaqtini tåjash uchun muhim.
Îfis ÀTS i firmaning prîfåssiînal qiyofasini va mijîzlar îrasida uning îmmaviyligini îshiradi. Zîmînaviy ÀTS larni hajmini va funksiînal imkîniyatlarini îshirishi, faks va tålåfîn- larga mîslashganligi hamda unga ulangan kompyutår yordamida monitîring o‘tkazish imkîniyatlariga ega. Håch qanday mulîhazaga ega bo‘lmagan shaõslar uchun uning tashqi sîzlash- larini bajarish îsîn va tushunarli bo‘lib, mijîzlar bilan alîqani îptimal darajaga îlib chiqadi.
Tålåfîn stansiyasi — ko‘pgina qulayliklarga ega bo‘lgan, îfis ishini optimallashtiruvchi va pulni tånglîvchi tizimdir.
ÀTS ni ishlatish iqtisîdiy jihatdan qulay va fîydali bo‘lib, îddiygina misîllar kiritamiz:
148
Tålåfîn stansiyasi shahar liniyalariga õalaqit bårmasdan ichki so‘zlashuvlarni îlib borish imkînini båradi. Bunday tålåfîn so‘zlashuvlarining vaqtga qarab to‘lanishi pulni tåjab qîladi.
Qayta adreslash
Shunday vaqtlar bo‘ladiki, ishchilarning bir tålåfîndan bîshqa tålåfînga o‘tish uchun etajma-etaj va õînama-õîna yurishiga to‘g‘ri kåladi. Har õil õînalarda jîylashgan ishchilarni qidirishga ko‘p vaqt kåtadimi? Siz mijîz bilan suhbatlashayotib, undan iltimîs qilib kutib turishini so‘rashingiz, trubkani qo‘ymasdan bitta tugmani bîsgan hîlda musiqa tinglashingiz, kårakli õîdim bilan suhbatlashib, so‘ngra mijîzingiz bilan suh- batni davîm ettirishingiz mumkin. Bu bilan siz o‘zingizni va mijîzingizni vaqtini tåjaysiz.
Påråadråsatsiyadan fîydalanishga misîl: shahar qo‘ng‘iriîq- larini sizning kîtibangiz îlib ma’lumît båradi, qo‘ng‘iriîqlar tarifikatsiyasi barcha qo‘ng‘irîqlarni analiz qilish imkînini båra- di: shahar va ichki qo‘ng‘irîqlar sîni, vaqti va qayår bilan gaplashganligini aniqlash îsîn.
Îfis va o‘quv muassasalari ÀTS ining imkîniyatlari
Nîmår tårishda ulanish liniyalarini aniqlash kårakli nîmår- lar bilan ulanishni îsînlashtiradi. Har bir abînåntni tåz tîpib îlish uchun yon daftarchadan fîydalanish maqsadga muvofiqdir. Raqam tårmasdan turib abînånt bilan ulanish imkoniga ega bo‘lib, iõtiyoriy abînånt bilan ulanishni birîr-bir tugmacha yor- damida amalga oshiriladi. Àbînånt ma’lum bir N daqiqada raqam tårmasdan kårakli liniyaga tushadi.
Îõirgi nîmår bilan qayta ulanish uchun nîmår avtîmatik tåriladi. Tugmalardan biri buni bajarish imkînini båradi: saqlangan nîmårlar bilan suhbatlashish. Tugmalar saqlangan nîmårlar bilan qaytadan suhbatlashish imkînini båradi. Àgarda chaqirilayotgan abînånt band bo‘lsa, kutib turishni ma’lum qilish. Àbînånt band bo‘lsa, suhbat tugagandan so‘ng yoki suhbat davîmida buni biladi va chaqirilayotgan abînånt bilan ulanadi.
149
8.4. KÎNFÅRÅNS ÀLÎQÀ
Àvtîmatik kînfåråns alîqada qatnashuvchilar îldindan aniqlanadi. Kînfåråns alîqada barcha qatnashuvchilar eshi- tiladi. Kînfåråns alîqani bîshlîvchi tomonidan o‘rnatiladi. Bîshlîvchi kînfårånsiya kîdi va qatnashuvchilar raqamini tåradi. Jîriy suhbatdan chiqmagan hîlda yangi suhbat qilish mumkin. Bunda jîriy abînånt avtîmatik ravishda «ushlab» turiladi. Àbînånt suhbatga qo‘shilib, uch tîmînlama kîn- fåråns alîqa hîsil qilinadi.
Suhbat vaqtida uchinchi abînåntni ulashda 1 yoki maõsus tugmadan fîydalanilib, stansiyaning javîbidan so‘ng yangi nîmår tåriladi. Bu bilan yangi abînånt bilan vaqtinchalik ulanish amalga îshiriladi. Uchinchi abînånt bilan ulanish tugagandan so‘ng, îldingi ulanishga qaytiladi.
Uchinchi abînånt bilan birinchi abînåntni ulash uchinchi abînåntga ulanish uchun kîdni tårish bilan amalga îshiriladi.
Majlisni bîshqarish. Îdatiy kînferånsiya — alîqadan farqli o‘larîq, majlis tashkilîtchisi majlis qatnashuvchilari, ya’ni abo- nentlarni tanlash imkîniyatiga ega. Kårakli tugmalarni bîsgan hîlda majlis qatnashuvchilariga gapirish va eshitish imkîni- yatlarini båradi. Bu funksiyalar maõsus ÀTS larda mavjud.
Chiqish alîqalarini taqiqlash va chågaralash
Àbînånt (tålåfîn egasi) chiqish qo‘ng‘irîqlarini taqiqlashga ruõsat bårishi mumkin. Bunda tålåfîn qiluvchi abînåntga «liniya o‘chirilgan» dågan ma’lumît jo‘natiladi va abînånt tålåfînidan qo‘ng‘irîq qilinmaydi.
Chiqish alîqalarini chågaralash quyidagicha amalga oshiri- ladi:
Shaharlararî alîqaga chiqishda parîl bilan chiqishning o‘rnatilishi;
Shaharga chiqishning parîl bilan amalga îshirilishi;
Iõtiyoriy bîg‘lanishlar parîl bilan amalga îshirilishi;
Chiqish qo‘ng‘irîqlarini taqiqlash;
Chiqish pulli qo‘ng‘irîqlarni o‘chirib qo‘yish;
Ma’lum bir abînåntlarga shaharlararî qo‘ng‘irîqlarga ruõsat bårish.
150
Bularning barchasi tarmîq administratîri tîmînidan amal- ga îshiriladi. Ma’lum abînåntlarga tashqi liniyaga chiqishni o‘chirib qo‘yish.
Kirish qo‘ng‘irîqlariga dîir masalalar
Har bir shahar liniyasi dasturlashtirilganda qaysi ichki tålåfîn yoki tålåfînlar guruhi tålåfîn qilganligi, agarda shahardan qo‘ng‘irîqlar qilingan bo‘lsa aniqlanadi. Qo‘ng‘i- rîqlarni quyidagicha ham adråslash mumkin: agarda bitta tålåfîn javîb bårmasa yoki band bo‘lsa, u hîlda qo‘ng‘irîq ikkinchi tålåfînga shu tariqa bîshqalarga o‘tadi.
DISA funksiyasi — shahar nîmåriga yo‘llantirilgan qo‘ng‘irîqlarni avtîmatik ravishda ichki tålåfînga jo‘natish imkîniyati. Chiqish qo‘ng‘irîqlarini vaqtinchalik adråslashtirish. Buni bajarish uchun õizmat kîdini va tålåfîn nîmårini tårasiz. Bu abînåntga qo‘ng‘irîq qilsangiz, bu avtîmatik ravishda bål- gilangan tålåfînga adråslashtiriladi. Õizmat o‘chirilguncha davîm etadi.Àdråslashtirish nafaqat ichki tarmîqda, balki tashqi tarmîqda ham amalga îshiriladi.
Chaqirilayotgan abînånt javîb bårmayotganda qaytadan ulanish. Àgarda chaqirilayotgan abînånt band bo‘lsa, u hîlda qo‘ng‘irîq avtîmatik ravishda îldindan aniqlangan nîmårga o‘tadi.
Qo‘ng‘irîqlarni adråslash. Àbînånt qo‘ng‘irîq qilayotganda, qo‘ng‘irîqni bîshqa tålåfînga adråslashtirish imkîniga ega.
So‘nggi qo‘ng‘irîq. Àgar abînånt band bo‘lsa, unga kimdir tålåfîn qilayotganini biladi, u bunga javîb bårib, yana îrqaga qaytishi mumkin. Umumiy bo‘lgan kichik õizmatlarga ulanish barcha qo‘ng‘irîqlar navbatiga, faksga yoki îvîz bårib javîb båruvchi avtîmatik qurilmaga yo‘naltiriladi.
ÀTS ning qo‘ng‘irîqlarini o‘chirilishi. Àgarda tizimdagi birîr-bir qurilma ishdan chiqsa abînåntlar shahar ÀTS ga ula- nadi.
Àbînånt liniyalarini qidirish. Tashqi liniyalardan qo‘ng‘i- rîqlar bo‘lganda abînåntlar aniqlanadi va ularning qo‘n- g‘irîqlari bårilgan tartibda joylashtiriladi.
Àgarda abînånt band bo‘lsa yoki javîb bårmasa (N daqiqa ichida) tashqi qo‘ng‘irîqlar kîtibaga yoki îpåratîrga o‘tadi.
151
Xarajatlarni bîshqarish funksiyasi. Bu õizmatlar barchasi îpåratîrda mavjud bo‘lib, tashqi bîg‘lanishlardan tårilgan nîmårlar va ularning suhbat vaqtlari bilan bålgilanadi. Tarif ijara õizmatini tatbiq etish imkînini båradi, ya’ni bîshqa tashkilît- ning ÀTS õizmatlaridan fîydalanilayotganda qo‘l kåladi. Bu tålåfîn suhbatlarini tarifikatsiyasini hisîblab båruvchi dasturiy ta’minît mavjud (billint tizimi).
Xizmat ko‘rsatish byurîsi. Qo‘ng‘irîqlar tashqi liniyani bandligiga qarab o‘rnatiladi. Qo‘ng‘irîq qiluvchi abînånt trubkani jîyiga qo‘yishi mumkin. Tarmîq bo‘shagandan so‘ng navbati bilan stansiyaga ulanish o‘rnatiladi.
8.5. RÀDIÎKÀRNÀYLI ÀLÎQÀ
Àbînånt ma’lum bir nîmårni tårgan hîlda îvîzli alîqa îrqali yangilik yoki e’lînni aytishi mumkin. Àgarda îpåratîr o‘z jîyida bo‘lmagan vaqtda buni qo‘llash mumkin: «Àliyåv sizni uchinchi liniya chaqiryapti». Dåmak, Àliyåv firmadagi iõtiyoriy tålåfînning îldiga kålib, uchinchi liniyani egallaydi va suhbatla- shadi.
Shaharlararî bîg‘lanishda ichki parîlli kîdlarni taklif etish mumkin.
Dîmîfîn. Masîfadan turib eshikni îchish. Buyurtmaga ko‘ra abînåntni chaqirish. Àbînånt kîdni tårgan hîlda buyurt- malar bårishi mumkin. ÀTS da abînånt tålåfîn nîmåri va vaqti yozib îlinadi. Chaqirish vaqti bo‘lishi bilan avtîmatik ravishda abînånt tålåfînga qo‘ng‘irîq qiladi.
Àvtîmatik ravishda faksga ulanish. Àvtî kîtiba va îvîzli pîchta tizimi. Îvîzli pîshta agarda abînånt javîb bårmasa, tålåfîn qiluvchi maõsus îvîzli pîchtaga ulanadi va abînånt tîmînidan qîldirilgan ma’lumîtni eshitadi. So‘ngra o‘z ma’lumîtini qîldirishi mumkin. Îvîzli pîchta tizimida umumiy va alîhida qutichalar jîylashtirilgan. Tålåfînda qîldirilgan ma’lumîtlarni iõtiyoriy vaqtda eshitish mumkin.
152
Dastlabki ma’lumîtlar
Tålåfîn qiluvchi abînånt îldindan yozib qo‘yilgan îvîzli ma’lumîtni eshitadi (masalan: «Siz ÀTS — O‘zbåkistîn kom- paniyasining îpåratîriga ulnadingiz. Javîbni kuting»). Tizim õavfsizligini ta’minlagan hîlda so‘zlashuvlarni ro‘yxatga îlish. Bu yårda abînåntlarni ro‘yxatga îluvchilar (rågistratîr) haqida qisqacha ma’lumît kiritilgan.
Rågistratîrlarning I avlîdi — ko‘p kanalli magnitofîn magnit lentasiga o‘õshash ko‘rinishda bo‘ladi.
Rågistratîrlarning II avlîdi — maõsus eski kassåtali mag- nitofîn asîsida qaytadan ishlangan.
Rågistratîrlarning III avlîdi — VHS tarqatuvchiga yozil- gan bo‘lib, u ko‘p yo‘llangan magnitkanalli, ko‘pkanlli mag- nitofîn asîsida ishlangan.
Rågistratîrlarning IV avlîdi — IBM PC kompyutår kîm- pînåntlari asîsida (kompyutårning raqamli rågistratîrlari, suh- batlarni yozish tizimi) yaratilgan.
Rågistratîrlarning V avlîdi — ixtisîslashtirilgan mikrîku- zatkichlar yordamida (aõbîrîtlarni yozish va qayta ishlash imkîniga ega bo‘lgan kîmpyutårsiz raqamli magnitofîn:
«ÕRÎNÎS» Mîskva) ishlab chiqarilgan.
Rågistratîrlarning o‘ziga õîs õususiyatlari va imkîniyatlari
Rågistratîrlarning I, II, III avlîdlari — tåõnik tîmîndan ham, funksiînal imkîniyatlari tîmînidan ham uning bazasi judayam eski. Ular zamînaviy talablarga javîb bårmaydi. Rågistratîrlarning IV avlîdi hîzirgi davrda kång ko‘lamda qo‘llaniladi. Uning funksiînal imkîniyatlari îldingi avlîdlarga qaraganda juda ham yuqîri.
IV avlîd kompyutår rågistratîrlarining sinflanishi
Ko‘p funksiyali raqamli kompyutår rågistratîrlari SHK ning tizimi yordamida ma’lumîtlarni HDD ga yozadi.
IV avlod kompyuter registratorlari quyidagi sinflarga ajra- ladi:
(tizim blîki, mînitîr, klaviatura) ning standart kînstruk- siya yordamida tuzilgan tizim blîki chiqish signali, ÀTSP/TSÀP
153
almashtirish asîsidagi kîmpråssiyalar, dåkîmpråssiyalar asîsida ishlaydigan registratorlar;
shuningdåk, õizmatchi dasturiy vîsitalar «MTSR»
«Rantîm», «Ståls Layn», IIIXP — 2000 va bîshqalar asîsida ishlaydiigan registratorlar;
bir kîrpusda tugmali bîshqaruv pulti va indikatori, ona platasi, prîtsåssîr, õîtira, elåktr ta’minît manbayi, îvîz qu- rilmalari, kirish qo‘ng‘irîqlari asîsida ishlaydiigan registrator- lar. Chiqish signallari «Somphene RDD» «OSSOM» va
«EYPETEL»dir.
Fayl tizimiga asîslangan raqamli kîmpyutår rågistratîrlari- ning aõbîrît yozish imkoniyatlari quyidagicha:
yozuvli fayllar bilan ishlash imkîniyatlari;
yozuvlarni qayta ishlash va to‘g‘rilash imkîniyatlarini bål- gilash, statistikasi imkîniyatlari.
Tarmîq bo‘yicha ma’lumîtlar yubîrishda faylli ma’lumîtlar yozadigan kompyutår rågistratorlarning kamchiliklari quyidagilardir:
ishînchsiz bo‘lgan kompyutår qurilmadan sababli ma’lumîtlarni ishînchli saqlay îlmaslik;
NDD ning magnitîrlariga ko‘p yuk tushishi;
NSD ga kirishga ruxsat etishga yåtarlicha bo‘lgan himîya;
faylli intårfåys va klaviatura bîshqaruvi yordamida qurilmalar dasturiy pîg‘înada bo‘lsa ham yordamdagi NSD dan himîyalash dåyarli mumkin emas.
Kompyuterlarning raqamli magnitafonlarning faylsiz ma’lu- motlarni yoza olish strukturasining ustunligi:
NSD dan bir neshta bosqichli himoya;
fayllar bilan ishlaydigan apparatlarga qaraganda ustunroq hamda HDD ga yozilganligi sababli uni ishlata olish muddati uzayadi;
mutlaq mustaqil ish faoliyatiga ega;
u mutlaq oson bo‘lib, undan hatto yangi foydalanuvchi ham foydalanishi mumkin.
avlod faylsiz ma’lumot yoza olish strukturasiga ega bo‘lgan kompyuterlarning kamchiliklari:
kompyuterning ishonchli bo‘lmagan qurilmalar bilan ta’minlanishi kompyuterga yetarlicha xavf tug‘dirishi mumkin;
154
ma’lumotlarni o‘zgartira olish imkoniyati cheklanishi;
jurnallarni olib borish;
statistika;
fonogrammalarni belgilash;
matnli izohlarni kirita olmaslik;
tarmoq bo‘yicha ma’lumotlar yubora ololmaslik.
Kompyuterlarsiz refayl strukturali raqamli magnitofonlaga mikro boshqaruvchilar bazasi asosida tashkil qilingan V avlod kompyuterlarining registratorlari yordamida o‘zgartirishlar kiri- tish mumkin.
avlod kompyuterlarining asosiy ajralib turadigan tomon-
lari:
raqamli magnitafonlarning yangi turi;
HDD ga faylsiz ma’lumotlar yoza olish;
PC foydalanuvchisining interfeysi bilan mosligi.
mikro boshqaruvchilar bazasidan tartiblangan holda foy-
dalanganda kompyuterning asosiy qurilmalari bo‘lgan plata va protsessorlar hosil qilinadi;
indekslashni pult boshqaruvi yordamida har xil funksiyalar bajara olish hamda bitta va qulay korpusga egaligi;
uning ichiga magnitofon o‘rnatilgan, JKI monitorlar va tugmali uskunalar paneli joylashtirilgan;
ulardan yana birida mini korpus, JKI monitori hamda tugmali uskunalar paneli borligi;
PC bazasi asosidagi interfeysli fayllarni ishlatilishi.
V avlod kompyuterlarining registratori 3 darajali apparatlarni va ko‘p miqdordagi imkoniyatlarni bog‘lagan holda II ta IV avlod kompyuterlariga qaraganda ushbu kompyuter kuchliroq. Bu kompyuterlarning funksiyalaridan yana biri — bu NSD dan himoya qilish.
V avlod kompyuterlarining raqamli magnitofonlarini ish- latish variantlari:
|