Pedagogik kompetentlik, professional kompetentlik va o‘qituvchi kasbiy etikasiga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar

|
Pedagogik kompetentlik, professional kompetentlik va o‘qituvchi kasbiy etikasiga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar
|
bet | 5/6 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 105,51 Kb. | | #250089 |
Bog'liq 1-mavzu ped deontologiya4.Pedagogik kompetentlik, professional kompetentlik va o‘qituvchi kasbiy etikasiga qo‘yilayotgan zamonaviy talablar.
Ayni paytda ijtimoiy va ma'naviy hayotning barcha sohalarida, shu jumladan ta'lim sohasida ham muhim o'zgarishlar yuz bermoqda. Butun insoniyat kelajagi ko'p jihatdan ta'lim qanday bo'lishiga bog'liq. Shu munosabat bilan professor-o'qituvchilar tarkibini tayyorlashga alohida e'tibor qaratiladi, bu erda asosiy rol o'qituvchining kasbiy faoliyatni bajarishga tayyorligini shakllantirishga yuklangan.
Psixologik-pedagogik adabiyotlarda "pedagogik faoliyatga tayyorlik" ("o'qituvchining kasbiy tayyorgarligi") tushunchasi noaniq holda ko'rib chiqiladi.
N.N.Nikitina, N.V.Kislinskaya o'qituvchilarning kasbiy tayyorgarligining ikki turini ajratib ko'rsatadilar:
- umumiy madaniy, umumiy ilmiy, maxsus, psixologik va pedagogik bilimlar tizimini o'zlashtirishni o'z zimmasiga olgan holda o'qituvchining nazariy tayyorligi;
- malaka xususiyatlarida mavjud bo'lgan ko'nikmalar va ko'nikmalar ro'yxatini aks ettiruvchi o'qituvchining amaliy tayyorligi.
M.I.Dyachenko, L.A.Kandybovichning ta'kidlashicha, mehnat faoliyati jarayonida nafaqat insonning barqaror shaxsiy xususiyatlari (e'tiqodlari, qarashlari, xarakter xususiyatlari va boshqalar) paydo bo'ladi, balki ushbu faoliyat turi bilan bog'liq vaziyatli ruhiy holatlar ham paydo bo'ladi. ... Olimlarning fikriga ko'ra, kasbiy faoliyatga tayyorlik - bu insonning qobiliyatlarini har qanday ma'lum bir daqiqada muvaffaqiyatli harakatlarga moslashishi, uning ta'lim va ish vazifalarini bajarishda ma'lum xulq-atvorga bo'lgan ichki kayfiyati, faol va maqsadga muvofiq harakatlarga munosabatiga tayorligidir.
N.D.Xmel tadqiqotlarida o'qituvchining kasbiy faoliyatga tayyorligi motivatsion-shaxsiy, mazmunli va protsessual tarkibiy qismlar to'plami sifatida qaraladi.
L.V. Zanina, N.P.Menshikova insonning kasbiy tayyorgarligiga quyidagi xususiyatni beradi: "o'z ishini tanlashga tayyorligi, professional yo'l, o'z manfaatlarini anglash, shaxsning individual psixologik xususiyatlari".
V. A. Slastenin pedagogik faoliyatga kasbiy tayyorgarlikni "bir tomondan psixologik, psixofiziologik va jismoniy tayyorgarlikni ajratish mumkin bo'lgan, ikkinchi tomondan, ilmiy, nazariy va amaliy mashg'ulotlarni kasbiy mahorat asoslari sifatida o'qituvchiga qo'yiladigan kasbiy aniqlangan talablar to'plami" deb ta'riflaydi.
Ijtimoiy pedagogika lug'atida har qanday faoliyat turiga kasbiy tayyorlik "o'zini o'zini ma'lum bir kasbiy faoliyatni amalga oshirishga qodir va tayyor deb bilgan va uni bajarishga intilayotgan shaxsning sub'ektiv holati" deb qaraladi.
Ko'rib turganingizdek, o'qituvchilarning kasbiy tayyorgarligi muammolarini o'rganishda turli xil yondashuvlar va "pedagogik faoliyatga tayyorlik" ("o'qituvchining kasbiy tayyorligi") kontseptsiyasining ko'plab talqinlari mavjud bo'lib, kelajakdagi o'qituvchilarning tayyorgarligini shakllantirishning turli jihatlarini ochib beradi. A.S.Magauova ta'kidlaganidek, o'qituvchining kasbiy tayyorgarligi muammolarini o'rganish bir necha yo'nalishda amalga oshiriladi:
- shaxsiy, tayyorlikni individual va shaxsiy fazilatlarning namoyon bo'lishi deb hisoblagan holda, yaqinlashib kelayotgan faoliyatning xarakteriga ko'ra (K.A. Abulxanova-Slavskaya, V.G. Ananiev, L.S.Vygotsky, A.N. Leontiev va boshqalar);
- uni vaqtinchalik tayyorlik va mehnat qobiliyati, aqliy funktsiyalarni oldindan faollashtirish, faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo'lgan aqliy zaxiralarni safarbar etish qobiliyati sifatida ifodalovchi funktsional (E.P. Ilyin, ND Levitov, F. Genov va boshqalar);
- tayyorlikni shaxsning barcha jihatlarining ajralmas namoyon bo'lishi sifatida belgilaydigan, bu ularning funktsiyalarini samarali bajarishga imkon beradigan shaxs (AA Derkach, M.I. Dyachenko, A.I.Mishchenko va boshqalar).
Shuni ta'kidlash kerakki, bu ham o'qituvchining deontologik tamoyillarga muvofiq kasbiy vazifalarini bajarishi uchun zarur bo'lgan mavjud bilim, qobiliyat va mahoratni anglash darajasidir. Deontologik jihatdan tayyor o'qituvchi har qanday ta'lim muassasasining o'quv va tarbiya jarayoni samaradorligining asosiy shartlaridan biridir. O'qituvchining deontologik tayyorgarligi - bu o'qituvchining ongi, uning bilimlari, qobiliyatlari, mahoratini kasbiy burch talablariga muvofiq ravishda tarbiyalash faoliyatini amalga oshirishga tayyorligi holatidir. Bu uning kasbiy ongining rivojlanish darajasini, kasbiy faoliyatda nima borligini anglashini aks ettiruvchi uning umumiy tayyorgarligining ajralmas qismidir. Boshqacha qilib aytganda, bu o'qituvchi shaxsining integral xarakteristikasi bo'lib, u ilmiy-nazariy, uslubiy va psixologik-pedagogik tayyorgarlikni, shuningdek kasbiy mahorat va kasbiy ahamiyatga ega shaxsiy xususiyatlarni o'z ichiga oladi. Bundan kelib chiqadiki, o'qituvchining deontologik tayyorgarligini shakllantirish alohida jarayon emas.
O'qituvchining deontologik tayyorgarligi uning kasbiy layoqatining rivojlanish darajasi, qadriyat yo'nalishlarining ustuvorligi, o'zlashtirish darajasi va pedagogik axloq me'yorlari, deontologiya, ijtimoiy hayot qoidalari, Konstitutsiya va boshqa qonun hujjatlariga muvofiqligini tavsiflaydi.
O'qituvchining deontologik tayyorgarligi nafaqat pedagogik deontologiyani bilish va tushunishni, balki uni ta'lim muassasalarining turli sohalarida amalga oshirish bo'yicha faol ishlarni ham anglatadi. Natijada, o'qituvchi deontologik intuitivizmni rivojlantiradi, bunda kasbiy burch yaxshilikka bog'liq bo'lmagan yoki undan oldin mantiqan ustun bo'lgan tushunchadir (yaxshilik burchni bajarishdir). Deontologik intuitivizmga ko'ra axloqiy majburiyatlar ijtimoiy ehtiyojlarda asosga ega emas, ular o'z-o'zidan ravshan, abadiy va o'zgarmasdir.
Boshqacha qilib aytganda, o'qituvchining deontologik tayyorgarligi - bu o'qituvchining ongning harakatdagi ijobiy kasbiy holati (deontologik ong), keyinchalik uning o'zini anglashiga aylanadi. O'qituvchining o'zini anglashining namoyon bo'lishi - bu aks ettirishning paydo bo'lishi, uning xulq-atvorining motivlarini anglashi, kasbiy burchni tushunishi. Aks holda uni o'qituvchining deontologik o'zini o'zi anglashi deb atash mumkin.
O'qituvchining deontologik o'z-o'zini anglash mazmuni quyidagi munosabatlardan iborat:
- "talabaning ruhiy va jismoniy sog'lig'iga saibiy ta’sir ko’rsatmang!" tamoyilining muqaddasligiga ishonchni ta'minlaydigan yuqori pedagogik madaniyatni shakllantirishga yo'naltirish;
- talabalarning ishini, bilimlarini aniq, xolisona baholash qobiliyatida, o'z va boshqalarning xatti-harakatlarini tanqidiy baholay olish qobiliyatiga va o'z harakatlariga o'z-o'zini tanqidiy munosabatda bo'lishida ifodalagan yuksak adolat tuyg'usitarkib toptirish;
- nafaqat o'z kasbiy faoliyatining tor doirasida, balki o'zaro bog'liq sohalarda ham umumiy va maxsus-professional intellektni, eruditsiyani, tezkor axborotni to'yinganligini shakllantirishga yo'naltirish, ehtirosli induksiyani (o'z g'oyalari, boshqa odamlarning kayfiyati bilan ifloslanish) o'zlashtirish, pedagogik mahorat.
Deontologik ongning shakllanishi o'qituvchining butun hayoti davomida sodir bo'ladi. Shuning uchun, birinchi navbatda, kelajakdagi o'qituvchi o'zining shaxsiy qarorlarini to'g'ri qabul qilishga, o’z-o’ziga ishonch kabi tyug’ularni tarbiyalashi kerak, ya'ni u o'zining qadriyatlar yo'nalishlariga muvofiq ongli ravishda harakat qilishiga imkon beradigan o'z e'tiqodlarini rivojlantirishi kerak. Kelajakdagi o'qituvchining deontologik mashg'ulotlar natijasida oladigan ishonchlari pedagogik ong voqelikidagi eng mukammal aksidir, shuningdek uning kasbiy burchiga munosabati. Aytilganlarni qo'llab-quvvatlash uchun K.D.Ushinskiyning so'zlarini keltiramiz: “o'qituvchi nazariy jihatdan bilimli bo'lishi kerak.
Kasbiy faoliyat jarayonida o'qituvchining qat'iy e'tiqodi deontologik kredoga aylanadi ("kredo (lotincha kredodan - ishonaman, ishonaman) - e'tiqod, qarashlar, dunyoqarash asoslari") - o'qituvchining ichki dunyoqarashini shakllantiradi, bu regulyator bo'lgan kasbiy burch ongiga asoslanadi.
O'qituvchining deontologik tayyorgarligi quyidagilar asosida shakllanadi:
- pedagogik deontologiya asoslarini o'zlashtirish darajasi;
- kasbiy burchni anglash darajasi;
- kasbiy faoliyatning o'ziga xos xususiyatlari;
- har bir o'qituvchi shaxsiyati ijodining individual o'ziga xosligi.
Ushbu tizim elementlaridan birini egallamaslik ("deontologik ong, deontologik o'z-o'zini anglash, deontologik ishonch, deontologik kredo") o'qituvchining deontologik tayyorgarligi to’liq shakllanmasligiga sabab bo’ladi.
O'qituvchining deontologik tayyor emasligi uning professional bo'lmagan harakatlarida namoyon bo'ladi, ya'ni:
- tarbiyachi, o'qituvchi tomonidan o'zlarining kasbiy burchlarini tushunmasliklari va natijada o'quvchilar bilan munosabatlarni to'g'ri tashlil eta olmasligiga olib keladi;
- kasbiy o'z-o'zini anglashni shakllantirishning etishmasligi, ya'ni. o'qituvchining kasbiy o'zini o'zi anglash tushunchasining yo'qligi, bu esa kasbiy-deontologik o'z-o'zini anglashni deontologik e'tiqod va kredoga aylanishiga to’sqinlik qiladi. O'qituvchining xulq-atvorini pedagogik deontologiya tamoyillariga muvofiq ravishda tartibga soluvchi asosiy tushuncha bu- deontologik e'tiqod va ishonch.
Demak, birinchi navbatda maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachilarida, o'rta maktab, litsey, kasb hunar maktablari, kollej o'qituvchilari, oliy o'quv yurtlari o'qituvchilaridan boshlab ta'lim tizimidagi barcha ishchilarning deontologik tayyorgarligini shakllantirish zarurati paydo bo'ladi.
Mustahkamlash uchun savolar
1. "Deontologiya" atamasi nimani anglatadi?
2. "Deontologiya" atamasining paydo bo'lish tarixi haqidanimalar bilasiz?
3. Deontologiyaning qaysi sohalarini bilasiz?
4. Sizningcha, professional deontologiyani o'rganish kim uchun muhimroq: bo'lajak tibbiyot xodimi yoki bo'lajak o'qituvchi uchunmi? Javobni asoslang.
5.Konfutsiy, Suqrot va Kvintilianning so'zlariga ko'ra o'qituvchining kasbiy vazifasi nimadan iborat?
6. Ya.A.Komenskiy o'qituvchi kodini ishlab chiqdi. Uning mohiyati nimada?
7. Turli ijtimoiy-iqtisodiy shakllanishlarda o'qituvchining kasbiy burchining mazmunidagi farqlar aniq. Uning tarkibida umumiylik bormi?
8. Sizning mutaxassisligingiz bo'yicha o'qituvchiga hozirgi kunda qanday talablar qo'yilgan?
9. Pedagogik deontologiya predmeti nimadan iborat?
10. Pedagogik deontologiya vazifalarining har birining mazmunini kengaytiring.
11. Pedagogik deontologiyaning asosiy vazifalari nimalardan iborat?
12. Pedagogik deontologiya tamoyillarini aytib bering.
13.Pedagogik deontologiya va falsafa o'rtasidagi munosabatlarni kengaytiring.
14. Pedagogik deontologiya va pedagogik axloqning o'zaro bog'liqligi qanday?
15. Pedagogik deontologiya va fiziologiya o'rtasidagi bog'liqlik qanday?
16. Pedagogik deontologiyaning sotsiologiya bilan aloqasini tavsiflang?
17. Pedagogik deontologiyani tibbiyot bilan birlashtirish istiqbollari qanday?
18. Pedagogik deontologiya va xalq pedagogikasi o'rtasidagi bog'liqlik qanday?
19. "Tayyorlik", "pedagogik faoliyatga tayyorlik", "o'qituvchining kasbiy tayyorgarligi" tushunchalariga ta'rif bering. Ularning munosabatlari qanday namoyon bo'ladi?
|
| |