Qo‘llanilishi - Raqamli texnologiyalardan foydalangan holda mijozlarga xizmat

Qo‘llanilishi
Yandex
Google
Aniq sayt yoki domen
bo‗yicha qidiruv
site:
site:akt.uz
site:tuit.uz
site:.uz
Aniq moslik. Qo‗shtirnoq
ichiga olingan so‗z
birikmasi bo‗yicha qidiruv
“ ”
―kutubxona onlayn xizmatlari‖
Fayl turi bo‗yicha qidiruv
(asosan, matn va rasm
fayllari)
Kengaytirilgan
qidiruv oynasida
tanlanadi
filetype:
filetype: pdf
filetype: doc
Barcha so‗zlarni hujjatda
mavjudligi bo‗yicha
+
kutubxona + arxiv
Ortiqcha so‗zni chiqarib
tashlash (NOT operatori)
-
ma‘lumotlar bazasi –kutubxona -arxiv
Yoki – so‗rovdagi u yoki
bu so‗z bo‗yicha qidirish
|
kutubxona | arxiv
OR
kutubxona OR
arxiv
Tushib qolgan so‗zni
to‗ldirgan holda qidirish
*
arzon * (arzon uy, mashina, telefon, …)
Raqamlar diapazoni
..
10..15
Ijtimoiy tarmoqlardagi
foydalanuvchi yoki
heshteglar
@, #
@username
#hashtag
Joylashgan hududi bo‗yicha
loc:
loc:Tashkent
So‗zning ma‘nosini
Wikipedia'dan izlash
define:
define:barcelona
Ma‘lumotning muddati
bo‗yicha qidiruv
date:
date:6 (veb
sahifadagi
ma’lumot oxirgi 6
oy ichida
tayyorlangan)
86
Sayt manzili bo‗yicha
url:
url:akt.uz
inurl:
inurl:akt.uz
Faqat sahifa matnida
mavjud so‗zlar bo‗yicha
allintext:
allintext:akt.uz
Faqat sahifa sarlavhasi
bo‗yicha
allintitle:
allintitle: raqamli
axborot
Sahifaning kesh nusxasi
cache:
Bitta gap (&) yoki butun
hujjat (&&) da so‗zlar
&, &&
kutubxona & arxiv
ta‘lim &&
kutubxona
Bir necha operatorlarni
guruhlash
( )
(phone * camera) OR (digital +
museum)
Nazorat savollari
1. ABE nima?
2. AQT funksiyalari haqida soʻzlang.
3. AQT rivojlanishi haqida nimalarni bilasiz?
4. Google tizimida axborot qidirish usullarini soʻzlang.
5. Internetda axborot qidirish uchun Siz qanday AQT dan
foydalanasiz?
5.2. ADABIYOTLARNI QIDIRISH QOIDALARI
Reja:
1.
Avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlarida adabiyotlarni
qidirish usullari.
2.
Internet tarmogʻi resurslarida adabiyotlarni qidirish.
Kalit soʻzlar: avtomatlashtirilgan kutubxona tizimlari, ARMAT,
IRBIS, Ziyonet.
Soʻnggi yillarda yurtimiz axborot-kutubxona muassasalarida
IRBIS, ARMAT, KADATA kabi bir nechta avtomatlashtirilgan
kutubxona tizimlari amalda qoʻllanilmoqda. Bunday tizimlar kutubxona
87
fondi va kitobxonlar hisobini yuritish, adabiyotlarni izlash, buyurtma
berish va uni bajarish, kitob aylanishini nazorat qilish va shu singari
asosiy kutubxona jarayonlarini avtomatlashtirishga moʻljallangan.
Avtomatlashtirilgan axborot-kutubxona tizimi (AAKT) kutubxona
faoliyatini samarali tashkil qilish imkonini beradi.
5.7-rasm. IRBIS dasturida qidirish oynasi.
Barcha AAKT larning axborot qidirish jarayoni deyarli oʻxshash.
Qidirish usullari 2 turga boʻlinadi: oddiy va kengaytirilgan qidirish.
Oddiy qidirishda adabiyotlarning alohida bibliografik elementlari
asosida qidiruv amalga oshiriladi. Masalan, muallif boʻyicha qidirish
yoki sarlavha boʻyicha qidirish yoki umuman kalit soʻz boʻyicha
qidirish. Bunda aynan tanlangan bibliografik tavsif elementi boʻyicha
adabiyot qidirish mumkin. 5.7-rasmda IRBIS 32 kitobxon uchun
dasturining qidiruv oynasi keltirilgan. IRBIS rossiyalik mutaxassislar
tomonidan ishlab chiqarilgan va uning interfeysi rus tilida. Elektron
katalogdan adabiyot qidirish uchun tegishli maydonga soʻrov kiritiladi
va qidiruv turi (ya‘ni bibliografik tavsif elementi) tanlanadi.
88
5.8-rasm. IRBIS dasturida qidiruv natijalari oynasi.
Yuqoridagi rasmda koʻrsatilgan tartibda qidiruv soʻrovi
shakllantirilib («Отбор» tugmasi), «Выполнить» tugmasi bosilganda,
―axborot‖ soʻzi qatnashgan yozuvlar roʻyxatini koʻrish mumkin (5.8-
rasm).
Qidirishda qoʻllaniladigan bibliografik tavsif elementlariga asosan
quyidagilar kiradi:
Muallif;
Sarlavha;
Nashr yili;
Nashriyot;
Muassasa;
Nashr tili;
ISBN raqami;
Hujjat turi;
Bilim sohasi.
89
5.9-rasm. ARMAT dasturida kengaytirilgan qidirish formasi.
Kengaytirilgan
qidirish
yuqorida
sanab
oʻtilgan
metama‘lumotlarning
1
bir nechtasi boʻyicha qidirish imkonini beradi
(5.9-rasm).
5.10-rasm. ARMAT dasturida qidiruv natijasi.
1
Metama‘lumot (metadata) - istalgan turdagi ma‘lumotlarni tasvirlovchi
boshqa tizimlashtirilgan ma‘lumotlar
90
Uning yordamida qidiruvni aniq amalga oshirish va natijalarni
sezilarli darajada qisqartirish mumkin. Masalan, 5.9-rasmdagi kabi
qidiruv soʻrovini shakllantirishni koʻrib chiqamiz: muallif – Qosimov,
sarlavha – Axborot texnologiyalari, nashr yili – 2006. Bunday soʻrov
natijasida Qosimov muallifligidagi 2006 yilda nashr etilgan ―Axborot
texnologiyalari‖ nomli adabiyotni tezda qidirib topish mumkin
(5.10-rasm).
Kengaytirilgan qidiruv usulida mantiqiy operatorlar ham
qoʻllaniladi. Yuqoridagi misolda VA operatori qoʻllanilgan. Shu bilan
birga, YOKI va YOʻQ operatorlari ham qidiruvni aniqlashtirishda
ishlatiladi.
5.11-rasm. ZiyoNET axborot portali bosh sahifasi.
AAKT yordamida adabiyotlarni elektron katalogdan qidirib
topganingizdan soʻng, uning toʻliq matnini oʻqish yoki bosma
nusxasiga buyurtma berish imkoniga ega boʻlasiz.
Internet tarmogʻida axborot-kutubxona muassasalarining elektron
kutubxonalari bilan bir qatorda boshqa ilgʻor milliy va xorijiy axborot
resurs portallaridan foydalanish mumkin. Shunday portallardan biri,
shubhasiz, ZiyoNET axborot portali (www.ziyonet.uz) hisoblanadi
(5.11-rasm).
ZiyoNET jamoat axborot ta'lim tarmogʻi 2005 yil 28-sentyabrdagi
PQ-191-sonli ―Oʻzbekiston Respublikasining jamoat ta'lim axborot
91
tarmogʻini tashkil etish toʻgʻrisida‖gi Qarorga muvofiq tashkil topgan.
Uning asosiy maqsadi – respublika yoshlari hamda ta'lim oluvchilari
uchun ta'lim olish tizimida keng koʻlamli axborot-kommunikatsiya
xizmatlarini joriy etish. Axborot ta'lim portali - yoshlar, murabbiylar,
shuningdek barcha portal foydalanuvchilari uchun kerakli axborotlarni
jamlash bilan bir qatorda, ularga axborot texnologiyalari sohasidagi
kerakli ma'lumotlarni berish, oʻzaro muloqot qilish va tajriba
almashishlari uchun zarur imkoniyatlarni yaratib berish vazifasini ham
oʻz zimmasiga oladi.
5.12-rasm. ZiyoNET kutubxonasi (
www.library.ziyonet.uz
).
ZiyoNET kutubxonasida hozirgi kunda 74 mingdan ziyod
hujjatlar mavjud boʻlib, unda turli elektron materiallar oʻzbek, rus,
qoraqalpoq, qozoq, tojik, ingliz va boshqa tillarda taqdim etilgan.
Bular darslik, oʻquv va metodik qoʻllanmalar, referat, taqdimot,
lugʻat, bakalavrlarning bitiruv ishlari va boshqalardan iborat. Shu bilan
birga, ilmiy jurnallar, byulletenlar va nomzodlik hamda doktorlik
dissertatsiyalarining
2500
dan
ortiq
avtoreferatlari
elektron
kutubxonaga joylashtirilgan.
ZiyoNET kutubxonasi interfeysi 5.12-rasmda keltirilgan. Unda
ham adabiyotlarning parametrlari boʻyicha qidirish imkoni mavjud.
92
Natijalar sahifasida taqdim etilgan adabiyot bilan tanishib chiqib,
uni kompyuterga koʻchirib olish yoki onlayn ravishda oʻqish mumkin.
Internet tarmogʻida olim va tadqiqotchilarning chet tillarida nashr
etiladigan ilmiy-texnik va tibbiyot yoʻnalishidagi asarlarini taqdim
etuvchi koʻplab xorijiy elektron kutubxonalar mavjud. Ular orasida eng
ilgʻorlari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
Springer;
EBSCO;
ProQuest;
Oxford University Press;
Cambridge University Press;
Elsevier;
arXiv.org;
BioMed Central;
DOAB (Directory of Open Access Books);
DOAJ (Directory of Open Access Journals);
SAGE;
eLIBRARY.RU;
EastView;
JSTOR.
|