Reja: «Huquqni muhofaza qiluvchi organlar» fanining predmeti, tushunchasi va uni boshqa huquqiy fanlar bilan o’zaro aloqadorligi

|
Reja: «Huquqni muhofaza qiluvchi organlar» fanining predmeti, tushunchasi va uni boshqa huquqiy fanlar bilan o’zaro aloqadorligi
|
Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 70,5 Kb. | | #230334 |
Bog'liq Huquqni muhofaza qiluvchi organlar aholining huquqiy madaniyati va huquqiy ongini oshirishdagi roli
Huquqni muhofaza qiluvchi organlar aholining huquqiy madaniyati va huquqiy ongini oshirishdagi roli
REJA:
1.«Huquqni muhofaza qiluvchi organlar» fanining predmeti, tushunchasi va uni boshqa huquqiy fanlar bilan o’zaro aloqadorligi.
2. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarning O’zbekiston Respublikasi davlat organlari tizimidagi o’rni.
3.Huquqiy davlat nazariyasi – o’rganilayotgan fanning metodologik asosi.
1. Oliy Majlis va O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov qonuniylik va huquq-tartibot himoyasida turgan huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyatiga har doim e’tibor berib kelmoqda. Oliy Majlisning har sessiyasida qabul qilinayotgan qonunlar va Prezident I.A.Karimovning ko’plab ma’ruzalari bundan dalolat beradi. Aynan huquqni muhofaza qilish organlari mustaqil O’zbekistonning oyoqqa turishi hamda demokratik huquqiy davlat qurishda tartib va barqarorlikni ta’minladilar.
Huquqni muhofaza qilish organlari - sud, prokuratura, adliya, milliy xavfsizlik, soliq, bojxona, shuningdek, advokatura, Interpolning Milliy markaziy byurosi (MMB), korxonalardagi yuridik xizmatning paydo bo’lish va rivojlanishi tarixi hamda zamonaviy tuzilishi ushbu kursning o’rganish predmetidir. Ushbu fanda davlatning o’tish davridagi huquqni muhofaza qilish faoliyati, huquqni muhofaza qilish organlari va muassasalarining paydo bo’lishi, rivojlanishi, ularni tashkil etish prinsiplari ko’rib chiqiladi. Ularning vazifalari, tashkil bo’lish tartibi, tarkibi, tizimi hamda tuzilishi batafsil o’rganiladi.
O’rganish predmetiga huquqni muhofaza qilish organlarining tuzilishi, konstitutsiyaviy, ma’muriy, moliya, jinoyat-protsessual va boshqa bir qator huquq sohalari ham kiradi. Masalan, konstitutsiyaviy huquq normalarida O’zbekiston Respublikasining ijtimoiy va davlat tuzilishi, butun davlatning huquqni muhofaza qilish mexanizmini, jumladan, uning muhim organlari bo’lgan sud va prokuratura organlarini tuzish belgilab berilgan.
Ichki ishlar vazirligi Akademiyasida alohida o’quv fani sifatida o’rganilayotgan davlat xizmati tizimida sud va prokuratura muhim o’rin egallaydi. Shu munosabat bilan, ularning o’rni, o’ziga xosligi, sud va prokuratura haqidagi konstitutsiyaviy huquq normalarining maqsadlari va vazifalaridan kelib chiqib, konstitutsiyaviy huquqning sud tuzilishi va prokuror nazorati degan kichik tarmoqlari vujudga keldi. Ularning predmeti sud va prokuraturani tashkil qilishni tartibga soluvchi konstitutsiyaviy huquq sohasidir. Biroq sud tuzilishi haqidagi normalar faqat sudlarning tuzilishini tartibga soladi. Ularning odil sudlovni amalga oshirish bo’yicha faoliyati esa huquqning mustaqil sohalari bo’lgan jinoyat-protsessual va fuqarolik-protsessual huquq tomonidan batafsil tartibga solingan. Ushbu kursda esa odil sudlov haqidagi umumiy qoidalar keltirilgan.
Prokuror nazorati haqidagi normalar faqat prokuraturaning tuzilishinigina emas, balki faoliyatini ham tartibga soladi. Ichki ishlar vazirlgi o’quv yurtlarida alohida «Prokuror nazorati» degan fan o’rganilmasligini hisobga olib, ushbu kursda prokuraturaning tuzilishi va faoliyat tartibi kengroq yoritilgan.
Konstitutsiyaviy huquq normalarida, ayniqsa, O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida ho’jalik sudi, harbiy sudlar, adliya, advokatura va korxonalardagi yuridik xizmatlarning vazifasi mustaxkamlab qo’yilgan, shuningdek, davlat mexanizmida Milliy xavfsizlik xizmati, Davlat bojxna qo’mitasi kabi huquqni muhofaza qilish organlarining bo’lishi ko’zda tutilgan. Shundan kelib chiqib, ushbu organlar va tashkilotlarga tegishli konstitutsiyaviy huquq normalari mazkur kursning o’rganish predmeti hisoblanadi.
Ho’jalik sudlari, harbiy sudlar, adliya organlari, soliq inspeksiyalari va boshqa organlarning faoliyati huquqning boshqa sohalari bo’lmish ma’muriy, moliyaviy, fuqarolik-proyessual, jinoyat-protsessual huquqda kengroq o’rganiladi. Ma’muriy, moliyaviy, fuqarolik-protsessual, jinoyat –protsessual huquqning ko’rsatilgan organlar va tashkilotlarga tegishli bo’lgan qismi ushbu fanning o’rganish predmetidir.
Interpol vakolatiga kiradigan xalqaro jinoyatchilikka qarshi kurash masalalari xalqaro huquq normalari tomonidan tartibga solinadi. Uning Interpol ishini tashkil etish bilan, ayniqsa, O’zbekiston Milliy markaziy byurosi bilan bog’liq bo’lgan normalari «O’zbekiston Respublikasi huquqni muhofaza qilish organlari» kursinng o’rganish predmetidir.
Bu kursning boshqa yuridik fanlar uchun ahamiyati shundaki, u, avvalambor, ijtimoiy fan. Shu bilan birga, huquqni o’rganuvchi yuridik fan hamdir. Ushbu kurs tufayli tinglovchilar, kursantlar va talabalar mustaqil mamlakatimizning huquqni muhofaza qilish tizimini bilib oladilar. Bu fanning birinchi kursda o’qitilishi bejiz emas. U tufayli talabalar huquqining turli sohalariga «yaqinroq keladilar». Bunda huquqni muhofaza qilish organlari yagona davlat-huquqiy ustqurmasining tarkibiy qismi hisoblanadi. U barcha huquqiy g’oyalar va tashkilotlarni o’zaro hamkorlik, doimiy harakatdagi va rivojlanishdagi dialektik bog’liqlikda ko’rib chiqadi.
Bundan tashqarii, huquqni muhafaza qilish organlari bilan muayyan tarixiy yondashuv asosidagina tanishib chiqish mumkin. Bu huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyatini belgilab beruvchi va sud-huquqIy islohotlarning zarurligini shart qilib qo’ygan ijtimoiy-iqtisody prinsiplarni aniqlab olishni taqozo qiladi.
«O’zbekiston Respublikasi huquqni muhofaza qilish organlari» kursi huquqiy fandir. Chunki unda respublikamizning yuridik muassasalari huquq normalari asosida o’rganiladi. Huquqni muhofaza qilish organlarining tuzilishini belgilab beruvchi huquq sohalari va normalari huquqning boshqa sohalari bilan o’zaro aloqada. Ular shu bilan yuridik ta’limdagi huquqiy fanlarning, o’zaro aloqada bo’lishlariga asos yaratadi.
2. Huquqni muhofaza qilish organlarining davlat organlari tizimidagi o’rni shu bilan belgilanadiki, ular davlatning huquqni muhofaza qilish funksiyasini bajarish uchun maxsus yaratilgan. Bu ularning asosiy va bosh vazifasidir. Shu bilan huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyati boshqa davlat va boshqaruv organlarining funksiyasidan ajralib turadi. Bu ularning davlat organlari bilan aloqasini istisno qilmaydi, lekin huquqni muhofaza qilish organlarining mustaqilligini talab qiladi.
Sud – hokimiyatning butun tarmog’ini tashkil etuvchi maxsus organ. Fuqarolarning huquqlarini qonunga zid ravishda buzuvchi mansabdor shaxslarning xatti-harakatlari ustidan belgilangan tartibda sudga murojaat qilish mumkin.
Ma’muriyatning noto’g’ri xatti-harakati bilan bog’liq har qanday nizolarni ko’rib chiqishda sud ma’muriyati faoliyatining qonuniyligini tekshiradi. Noqonuniy bo’shatilgan xodimni ishga tiklash, yashash joyiga order noto’g’ri berilganligini tekshirish, fuqarolik holatlari noto’g’ri qayd etilganligi ustidan shikoyatni tekshirish jarayonida sud boshqaruv organlarining faoliyatidagi qonuniylikni tiklaydi. Bunday ishlar bo’yicha sud chiqargan qaror bu qaror yo’llangan boshqaruv organlari tomonidan bajarilishi shart.
Sudlar tashkilotlar o’rtasida xo’jalik shartnomalarini tuzish jarayonida kelib chiqqan nizolarni hal etadi, davlat organlarining aktlarini noqonuniy deb topadi, zararni undirish masalasini hal qiladi va h.k.
Ma’muriy va jinoiy ishlar bo’yicha odil sudlovni amalga oshirish ham qat’iyan sudlarning vakolatidir. Shuning uchun ular ma’lum ma’noda jamiyatdagi axloqiy-ruhiy muhitni shakllantiradilar.
O’zbekiston Respublikasi davlat organlari tizimida prokuratura alohida o’rin tutadi. U mamlakatimizning butun hududida qonunlarning fuqarolar, mansabdor va yuridik shaxslar tomonidan bir xilda tushunilishi va qo’llanilishini nazorat qiladi. Prokuratura organlari qonuniylik, markazlashganlik, birlik, oshkoralik va mustaqillik prinsiplari asosida faoliyat ko’rsatadilar.
Ular davlat boshqaruvi organlari va mansabdor shaxslarning noqonuniy hujjatlari va harakatlariga protest bildiradilar, noqonuniy harakatlarning oldini oladilar, qonun Aniq buzilgan hollarda kamchiliklarni tugatishga ko’rsatma beradilar, fuqarolarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qiladilar, shu bilan birga, ularnng xatti-harakatlaridagi qonuniylikni nazorat qiladilar.
Prokurorlar qonunlar va Oliy Majlis qabul qilgan qarorlarning hamda quyi turuvchi hokimiyat va boshqaruv organlari qonun osti hujjatlarining bajarilishini qat’iy nazorat qiladilar, qonuniylik va huquq tartibotning ta’minlanishi bo’yicha faoliyatni mvofiqlashtiradilar. Prokuraturaning buzilgan qonuniylikni tiklashga doir talablari davlat boshqaruvining barcha organlari tomonidan bajarilishi shart. Prokuratrua boshqa huquqni muhofaza qilish organlari bilan kundalik aloqada bo’lgan holda faoliyat yuritadi. Shu bilan birga, ularning hujjatlari va harakatlari qonuniyligini nazorat qiladi. U qonuniylikni ta’minlash, qoidabuzarliklar va jinoyatchilikka qarshi kurash bo’yicha birgalikdagi harakatlarning yanada samaraliroq bo’lishi uchun barcha huquqni muhofaza qilish organlari ishini muvofiqlashtiradi.
Milliy xavfsizlik xizmati (MXX) organlari va xodimlarining kuch-g’ayrati xorijiy maxsus xizmatlar – razvedka-qo’poruvchilik faoliyatining oldini olishga, shningdek, mavjud huquq-tartibotni buzish mAqsadida dushmanlik kayfiyatida bo’lgan kuchlarning harakatlariga chek qo’yishga qaratilgan.
Amaldagi qonunlar va Jinoyat-protsessual kodeksiga ko’ra, MXX organlariga tinchlik va insoniyatning xavfsizligiga qarshi ishlar bo’yicha jinoyatlar (urushni targ’ib qilish, agressiya, davlatga xiyonat, josuslik, terrorchilik, qo’poruvchilik, kontrabanda)ni ochi shva trgov qilish vazifasi yuklatilgan. MXX, shuningdek, maxsus aloqa vositalarini xorijiy maxsus xizmatlardan, radioelektron va boshqa razvedkalardan himoya qilishni, ularning xavfsizligi va nazorati bo’yicha tashkiliy-huquqiy prinsiplarni ishlab chiqishni ta’minlaydi.
Milliy xavfsizlik xizmatining faoliyati turli hokimiyat va boshqruv organlari, jumladan hquqni muhofaza qilish organlarining hamkorligida amalga oshirilad. Bu MXX mamlakat ichida turli huquqni muhofaza qilish vazifalarini bajarishdan kelib chiqadi.
MXX organlari faoliyatining qonuniyligini (xudi boshqa huquqni muhofaza qilish organlarining faoliyati kabi) O’zbekiston Respublikasi Prokuraturasi nazorat qiladi. Prokuratura MXX tergovchilari tomonidan jinoiy ishlar qo’zg’atish va tergov qilishning qonuniyligiga kata e’tibor beradi. Bunday ishlar sudlar va harbiy sudlarga kelib tshadi. Ular esa MXX organlari dastlabki tergovining sifatini tekshiradi.
3. «Huquqiy davlat» atamasi yuridik adabiyotda XVIII-XIX asrlarda /arbiy Yevropada vujudga keldi. (J.Russo, G.Grotsiy, B.Spenoza, J.Lokk, I.Kant, Sh.Monteskyo va b.). Gegelning fikriga ko’ra davlat ijtimoiy xayotning eng takomillashgan tashkiloti bo’lib, unda hamma narsa ro’yobga chiqqan erkinlik saltanatidan iborat huquqIy asosga quriladi.
Rossiyada huquqiy davlat termini M.Reysner tomonidan birinchi marta qo’llanilgan edi. U XX asr boshlarida huquqiy davlatning nazariy muammolarini ishlab chiqish bilan shug’ullangan edi. U bilan birgalikda V.Gessen, B.Kitsyakovskiy kabi olimlar ham ushbu masalalar bilan shug’ullangan edilar.
Biz uchun Kitsyakovskiy yaratgan huquqiy davlat nazariyasi qiziqish uyg’otadi. U «haqiqiy rivojlangan huquqiy davlatda kuchli hokimiyat va sof huquqiy hokimiyat mavjud. U mulk egalari tomonidan va bo’ysunuvchilar tomonidan ham huquq normalariga so’zsiz amal qilishini kafolatlaydi», degan edi. Kuchli hokimiyatsiz islohotlarni amalga oshirish, jamiyat hayotini demokratlashtirish mumkin emas. Shuning uchun davlatning majburlov kuchi bilan mustahkamlangan qonun davlatni huquqiy davlatga aylantiradi. Lekin davlat shaxsning daxlsizligiga nisbatan tajovuz qilsa, unday davlatni huquqiy deb atash mumkin emas. Davlat hokimiyati organlari «sub’yektiv ommaviy huquqqa ega bo’lgan fuqarolar unga qarshi tura olganda va hokimiyat shaxs huquqini poymol qilmaslikka asoslangandagina» huquq normalari bilan bog’liq bo’ladi.
Shu bilan birga, ba’zi mualliflar haqli ravishda ta’kidlaydilarki, totalitar davlatchilikni baholashda sovet sotsialistik davlatchiligi qaysi qoidalar asosida huquqiy davlat qurishning asoslariga yondashganliklarini obektiv tahlil qilish va unga jo’yali javob berish zarur. Bunday yondashuv totalitarizm tug’dirgan ko’plab ko’ngilsizliklarning oqibatini bartaraf qilishga yordam beradi.. Bunda shuni unutmaslik kerakki, aynan huquqni muhofaza qilish organlari totalitarizmning kuchli dastaklari edilar. Ularning o’zi xudi shundayin huquqiy davlat qurish qurollari ham, ushbu davlatning ajralmas qismi ham bo’lishlari mumkin.
«Huquqiy davlat» tushunchasini ishlab chiqishda asosiy e’tibor quyidagi belgilarga qaratilishi kerak: hkimiyatni qonun chiqaruvchi, ijroiya va sud hokimiyatiga ajratish; huquqning hukmronlik, davlatning huquqiy normalar bilan bog’liqligi, qonunning ustuvorligi; davlat va jamiyatning o’zaro mas’uliyati; shaxsiy va ijtimoiiy manfaatlarning mosligi; insonning sha’ni, qadr-qimmati, fuqaroning huquq va erkinliklarini hurmat qilish, gumanizm, adolat va barchaning qonun oldida tengligi; umuminsoniy qadriyatlarni himoya qili shva mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalari, fuqarolar tomonidan qonunlarga aniq amal qilish.
Shubhasiz, huquqiy davlatning barcha jihatlarini chuqurroq tahlil qilish jarayonida uning ilgari hyech kimga ma’lum bo’lmagan xususiyatlari ochilib boraveradi. Bu xususiyatlar «qonuniylik», «qonunga itoatgo’ylik» kabi tushunchalar va ularni kundalik xayotga joriy qilish bilan chambarchas bog’liq.
Huquqiy davlat xukm, farmonlar fuqarolar fuqaroga nisbatan munosabatlarda qonunni aniq bajarishga ularni qanday majbur etsalar, fuqarolar xudi shunday tartibda ularni bajarishlari lozim bo’ladi. Ya’ni qonuniylik va huquq-tartibot huquqiy davlatning asosi bo’lmog’i kerak.
Qonuniylik va huquq-tartibot biror jamiyatga ilgaridan xos bo’lgan aynan bir narsa emas. Ularni yaratish va huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan o’rnatish zarur. O’tish davrida O’zbekiston Respublikasida qonuniylikni mustahkamlash uchun kata ishlar qilinmoqda. Tarixiy faktlar va mustaqillikka erishgan mamlakatimizda qonuniylikni tiklash va mustahkamlashga qaratilgan hujjatlar anna shundan dalolat beradi.
O’zbekiston Respublikasida huquqiy davlat qurish g’oyasi u huquqiy kafolatlar bilan ta’minlangandagina amalga oshirish mumkin bo’ladi. Bular qonunchilikni doimiy takomillashtirish, huquqni muhfaza qilish organlarining brcha bo’g’inlarini mustahkamlash, odamlar huquqiy ongini doimiy o’stirish, jamiyatning huquqiy madaniyatini oshirish va qulay ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar yaratishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Karimov I.A. O’zbеkiston XXI asrga intilmoqda. T.O’zbеkiston, 1999 yil, 29-bеt.
2.Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni dеmokratlashtirish va yangilash mamlakatni modеrnizatsiya va isloh etishdir. T., «O’zbеkiston», 2005 yil, 47-80 bеtlar.
3.O’zbеkiston Rеspublkasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 2001 yil, 1-2 son, 10-modda.
4.O’zbеkiston Rеspublikasi Oliy Majlisining Axborotnomasi, 1995 yil, 9-son, 178-modda.
5.O’zbеkiston Rеspublikasi qonun xujjatlari tO’plami. 2006 yil, 12-13 sonlar, 101-modda.
6. Rustamboеv M.Q. , Nikiforova Е.N. Xuquqni muxofaza qilish organlari. T.2005 yil
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Reja: «Huquqni muhofaza qiluvchi organlar» fanining predmeti, tushunchasi va uni boshqa huquqiy fanlar bilan o’zaro aloqadorligi
|