Jadal (shiddatli) marketing

1. Jadal (shiddatli) marketing.
Buni ko‗pchilik xaridorlar - tovar to‗g‗risida ma‘lumotga ega bo‗lmagan yoki
bo‗lgani ham uning yuqori narxidan ta‘sirlanmagan holda ishlatadi. Xaridorlarni
jalb qilish, ularning talabini shakllantirish tadbirlari o‗tkazishga katta mablag‗
ajratish orqali uyushtiriladi. Tovarning ham narxi yuqori o‗rnatilib ko‗p foyda olish
nazarda tutiladi.
2. Bozorga tanlov asosida kirish uslubi.
Uning hajmi katta bo‗lmagan holatda ishlatiladi. Tovar ko‗pchilikka noaniq,
unga yuqori narx qo‗yilsa ham xaridorlar sotib olish mumkin. Raqobatchilar
bozorda juda oz va shuning uchun talabni rag‗batlantirishga kam xarajat qilib
ko‗proq foydaga erishish mumkin.
3. Bozorga keng ko‘lamli kirib borish uslubi.
Bozorning hajmi katta, tovar haqida xaridorlar kam taassurotga ega va uning
narxi balandligiga rozi bo‗lmagan davrda ishlatiladigan uslub. Undan tashqari
raqobat kuchli, tovar ishlab chiqarishni ko‗paytirish natijasida uning tannarxi
pasayadi va «narxlar jag‗i»ga imkon yaratadi. Rag‗batlantirishga ko‗proq mablag‗
ajratishga imkoniyat yaratiladi.
4. Sust marketing uslubi bilan bozorning hajmi katta bo‗lganda, xaridorlar
tovarni yaxshi bilsada, kamroq xarajatlar qilib, pastroq narx orqali, raqobat kam
sharoitda muvaffaqiyatga erishiladi.
Tovar bozorining o‗sish bosqichida bozorga kirgan tovar bilan iste‘molchilar
ko‗proq tanishgani tufayli raqobatchilarni siqa boshlaydi. Agar bozor katta bo‗lsa,
raqobatchilar ham bizning tovarga o‗xshash tovar ishlab chiqara boshlaydi.
Raqobatchilarga qarshi bozorga o‗sha tovarning yangi-yangi turlari va yangi
xaridorlari uchun ishlab chiqiladi. SHu davrda, ayrim tovarlarning modelini
yangilash va talabni shakllantirishning har xil tadbirlari o‗tkaziladi.
256
Reklamada tovarning amaliyotdagi iste‘molchilar tajribasida sinalgan
xususiyatlari ko‗proq yoritiladi, imtiyozlar va narxni pasaytirishgacha qo‗llaniladi.
Tovar bozorining etilish (pishgan) davrida tovarning to‗la assortimenti
bozorga kiritilgan va 50 foizdan ortiq xaridorlarga kerakli tovar bilan ta‘minlangan
bo‗ladi. Endi tovarni asosan konservativ dunyoqarashli xaridorlar sotib olishadi.
Talabni rag‗batlantirish tadbirlari asosan tovarning foydaliligini yoritishga
qaratiladi.
Tovar bozorining to‗yinishi davrida tovar asosan sotilishi, bozorda
iste‘molchilarning qaytadan xarid qilishlari hisobiga amalga oshiriladi. Talabni
rag‗batlantirish siyosati samara bermay qoladi. SHuning uchun bozorda yaxshi
talabga ega tovarlar qoldiriladi. Ammo reklama susaytirilmay, aksincha
kuchaytiriladi. Narx pasaytirilib, tovar ko‗pchilik xaridorlarga yaqinlashtiriladi.
Tovar bozorining tushkunlik davrida talabni va sotishni rag‗batlantirish
tadbirlari shu tovar uchun to‗xtatiladi. Sotuvchilarga qaratilgan rag‗batlantirish
tadbirlari, asosan tovar sotilishi hajmini ko‗paytirish maqsadida olib boriladi:
pul mukofoti berish;
qo‗shimcha dam olish kunlari, firma hisobidan sayoxatlarga borish;
qimmatbaho sovg‗alar;
ma‘naviy rag‗batlantirish;
korxona faoliyati reklamasi;
xayriya ishlarida faol qatnashish va boshqalar.
Talabni shakllantirish va sotishni rag‗batlantirishda «pablik rileyshnz»
tadbirlari katta yordam beradi. Bu atama «jamoatchilik bilan murosa» ma‘nosini
beradi, «pablik rileyshnz»ning turli ta‘riflari bor, ulardan eng muvaffaqiyatli
chiqqani - bu atamani jamiyatda tovar va firma haqida yaxshi taassurotlar yaratish
maqsadlarida o‗tkaziladigan tadbirlar majmui deb ta‘kidlaydilar. «Pablik
rileyshnz» va marketing bir birini to‗ldiradi. «Pablik rileyshnz» yashirin shakldagi
reklamaning bir turi bo‗lib, maqsadga muvofiqligi va tadrijiyligi bilan ajralib
turadi. Agar pasayib borayotgan talab sharoitida reklama faoliyati to‗xtatiladigan
257
bo‗lsa, «Pablik rileyshnz»ni firmaning bozorga o‗rnashgan kunidan boshlab to
uning bozorda bo‗ladigan oxirgi kuniga qadar o‗tkazish zarur.
Shuningdek, ko‗rgazma va yarmarkalar marketing va reklamaning samarali
vositalari sanaladi.
Ko‗rgazma va yarmarkalarning eng yaxshi tomoni - xaridorlarga tovarni
uning haqiqiy kiyofasida taqdim etish imkoniyati borligidadir. Ko‗rgazma ham,
yarmarka ham tijorat-tomosha tadbirlari hisoblanadi. Ularning o‗rtasidagi farq
shundan iboratki, ko‗rgazma istalgan shaharda har xil sabablar bilan, hatto tovarsiz
tashkil etish mumkin. Yarmarka esa, qat‘iy sur‘atda va muntazam ravishda bir
joyda o‗tkaziladi. Bundan tashqari, ko‗rgazma garchi unda bitishuvlar o‗tkazilgan
bo‗lsa ham o‗z ruhiga ko‗ra asosan ma‘rifiy-targ‗ibot yo‗nalishiga ega, ko‗p
hollarda unda «kelajak tovarlari» ham namoyish qilinadi. Yarmarka esa, birinchi
navbatda tijorat yo‗nalishi bilan ajralib turadi, unda hali talabdan qolmagan «eski»
tovarlar ham bo‗lishi mumkin.
Shunday qilib, yarmarka - bu davriy faoliyat qiluvchi, bozor ya‘ni belgilangan
muddatlarda bir joyda muntazam to‗planadigan bozordir. Yarmarkaning maqsadi -
uning ishtirokchilariga o‗zlari ishlab chiqargan mahsulotlar namunalarini
ko‗rsatishga imkoniyat yaratib berish, savdo bitimlari tuzish maqsadlarida yangi
yutuqlar va texnik kamolatni namoyish qilishdan iborat. Savdo-sanoat
ko‗rgazmalari bir yoki bir qancha mamlakat ishlab chiqarishning bir yoki bir necha
sohalarida, fan va texnika sohasida erishgan ilmiy-texnika yutuqlarini ko‗rsatish
maqsadlarida tashkil etiladi. O‗z ishtirokchilari va tashqi iqtisodiy aloqalardagi
iqtisodiy aloqalardagi iqtisodiy ahamiyatga ko‗ra, ko‗rgazma hamda yarmarkalar
milliy va xalqaro turlarga bo‗linadi. O‗z mamlakatida o‗tkaziladigan milliy
ko‗rgazma va yarmarkalarda chet el xaridorlari ham qo‗yiladi, lekin tovar sotish
huquqi milliy firmaga qat‘iy berilgan bo‗ladi.
Hozirgi zamon sharoitlarida bir mamlakatning hukumati yoki sanoat
birlashmalari boshqa mamlakatda tashkil etadigan milliy ko‗rgazmalarda o‗z
mamlakatining yutuqlari va tovar munosabatlarining rivojini namoyish qiladi.
O‗tkazish muddati va usullariga ko‗ra, ular quyidagi turlarga bo‗linadi: qisqa
258
muddatli ko‗rgazmalar, ko‗chma ko‗rgazmalar, namunalar doimiy ko‗rgazmasi,
savdo markazlari, savdo haftaliklari.
Qisqa muddatli ko‗rgazmalar uch haftadan ortiq bo‗lmagan muddatda
o‗tkaziladi. Bunday ko‗rgazma yo umumiy mazmunda, ya‘ni o‗z mamlakatining
barcha ishlab chiqarish faoliyati sohalaridagi yutuqlarini namoyish etadi yoki
ixtisoslashgan bo‗lib, biron bir tarmoq yutuqlarini ko‗rsatadi.
Ko‗chma ko‗rgazmalar turli transport vositalaridan foydalanib, tomoshabinlar
doirasini kengaytirish maqsadlarida tashkil etadi. Keyingi yillarda yirik kemalarda
ko‗rgazmalar tashkil etish tobora keng rasm bo‗layotir. YAponiya, Angliya,
SHvetsiyada bunday ko‗rgazmalar yirik kema bortlarida tashkil etiladi, kema bir
qancha davlatlarning savdo shaharlarida bo‗lib, qo‗yilgan tovarlarni namoyish
etadi, shuningdek savdo-sotiq ham qiladi.
Namunalar doimiy ko‗rgazmasining aksariyati o‗z mamlakatining chet
ellardagi diplomatik konsul xonalari va boshqa vakolatxonalarida tashkil etiladi,
chet ellardagi ehtimol tutilgan xaridorlarga namunalar bo‗yicha shartnomalar
tuzish uchun eksport mahsulot namunalari namoyish etiladi. Milliy tashkilotlar
tomonidan chet ellar tashkil qilinadigan doimiy savdo markazlari katta ahamiyat
kasb etadi. Bunday markazlar o‗zlari joylashgan mamlakatda ixtisoslashtirilgan
ko‗rgazmalar tashkil etish bo‗yicha keng faoliyat olib boradi: ekspotsent firmalarga
bepul ko‗rgazma maydonlari beradi, o‗z hisobidan ko‗rgazmani loyihalash va
rasmiylashtirish, ochishni amalga oshiradi, ko‗rgazma ishtirokchilariga bozordagi
holatlar haqida axborot etkazib beradi.
Ko‗rgazma va yarmarkalarning yangi turi savdo haftaliklari nomini oldi.
Bunday tadbirlar odatda yirik shaharlardagi universal do‗konlarda iste‘mol
tovarlarini namoyish tatbiq sotish uchun tashkil etiladi.
Xalqaro ko‗rgazma va yarmarkalar tovar muomalasiga xizmat ko‗rsatadi.
Ularda har qanday mamlakat firmalari xech qanday cheklashlarsiz ishtirok etishi
mumkin. Xalqaro ko‗rgazma va yarmarkaning eng ustun tomoni - ularda turli
mamlaktlarda ishlab chiqariladigan juda ko‗p tovarlarning namunalari to‗planadi.
Bu esa, xaridorga qisqa vaqt davomida bozorda mavjud takliflar bilan tanishib
259
chiqish, mutaxassislardan kerakli maslahatlarni qiyoslash, muzoqaralar o‗tkazish,
tijorat shartlarini kelishib olish va eng muhimi, shartnoma imzolash imkonini
beradi.
Namoyish etiladigan eksponatlar xarakteriga ko‗ra, xalqaro ko‗rgazma va
yarmarkalar universal va ixtisoslashgan turlarga bo‗linadi. Universal ko‗rgazma va
yarmarkalarda eksponatlar muayyan tovarlar guruhlari bilan chegaralanmaydi.
Ularda barcha yoki ko‗pgina sanoat tarmoqlari mahsulotlari namoyish qilinishi
mumkin. Ixtisoslashgan ko‗rgazma va yarmarkada esa, faqat bir yoki bir necha
turdosh sanoat tarmoqlari tovarlari, ba‘zan biron bir amaliy fan yutuqlari namoyish
qilinadi.
|