Ishsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari

|
Ishsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari
|
bet | 6/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 161,5 Kb. | | #230118 |
Ishsizlik nazariyasida ishsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari masalasi alohida o'rin tutadi. Ishsizlik, birinchi navbatda, jamiyatning ishlab chiqarish va inson kapitalidan to'liq foydalanmaslik demakdir; bu mamlakat uchun milliy mahsulot va milliy daromadning yo'qolishiga olib keladi. Agar iqtisodiyot ishlamoqchi va ishlashni istagan har bir kishiga yetarli ish o'rinlarini yarata olmasa, potentsial tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarish butunlay yo'qoladi. Mahsulotlar ishlab chiqarilmaganda ishsizlikning iqtisodiy xarajatlari namoyon bo'ladi.
Yalpi milliy mahsulotning (YaMM) haqiqiy hajmi va yaratilishi mumkin bo'lgan, ammo ishlab chiqarilmagan potentsial o'rtasidagi farq odatda Yalpi ichki mahsulot hajmining orqada qolishi deb nomlanadi. Bozor iqtisodiyoti rivojlanib borishi bilan tabiiy ishsizlik darajasi ko'tariladi.
XX asr tabiiy ishsizlik darajasi 3-4% edi, bugungi kunda 5-6%. Ishsizlikning iqtisodiy bo'lmagan xarajatlari ijtimoiy, psixologik va siyosiy muammolar avjida. Ular nafaqat jamiyatdagi ijtimoiy keskinlikning kuchayishi, balki mamlakatning iqtisodiy (bozor) islohotlaridan chiqish yo'lidagi siyosiy yo'nalishi o'zgarishi bilan ham bog'liqdir. Ishsizlikning salbiy ijtimoiy oqibatlari ishsizlarning turmush darajasining pasayishi, shuningdek, mehnat bozorida raqobatning kuchayishi sababli ishchilarning ish haqi darajasi bilan bog'liq; ijtimoiy ish haqi va ishsizlarning oilalarini moddiy qo'llab-quvvatlash zarurati tufayli ishchilarga soliq yukining oshishi bilan; uzoq vaqt ishsiz bo'lib qolgan shaxslarning malakasi to'liq yoki qisman yo'qolganda, shuningdek uni tiklash uchun jamiyat xarajatlari oshganda; jinoyatchilikning o'sishi bilan, uzoq vaqt ishsiz bo'lgan odamlarning
axloqiy va ruhiy tanazzuliga olib keladi. Ommaviy ishsizlik o'z joniga qasd qilish, ruhiy kasalliklar, yurak-qon tomir kasalliklaridan o'limga olib keladi. Ishsizlik aholining daromadlar bo'yicha tabaqalanishini oshiradi, marginalizatsiya (lat. Marginalis-chetida joylashgan) va aholining alohida segmentlari va ijtimoiy befarqlik (harakatsizlik) ga olib keladi. Ishsizlik jiddiy iqtisodiy va ijtimoiy xarajatlarga olib keladi. Ishsizlikning asosiy salbiy oqibatlaridan biri bu mehnatga layoqatli fuqarolarning ishlamay qolishi va shunga mos ravishda ishlab chiqarishdir.Shunday qilib, ishsizlik jamiyatni rivojlanishiga va uning potentsial imkoniyatlarini hisobga olgan holda oldinga siljishiga to'sqinlik qiladi. Oxir oqibat, bu iqtisodiy o'sishning pasayishi, yalpi ichki mahsulotning o'sish sur'atlarining pasayishi sifatida ko'rilmoqda.
Jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatlaridan bemalol foydalanish mumkin. Ba'zi iqtisodchilarning fikriga ko'ra, bandlikning 1 foizga o'sishi potentsial yalpi ichki mahsulotning yalpi ichki mahsulotida 2,5 foizga pasayishiga olib keladi. Sof iqtisodiy xarajatlardan tashqari, ishsizlikning muhim ijtimoiy va ma'naviy oqibatlarini, uning ijtimoiy qadriyatlarga va fuqarolarning hayotiy manfaatlariga salbiy ta'sirini ham inkor etib bo'lmaydi. Ishsizlik, uning darajasi qanday bo'lishidan qat'i nazar, ishsiz va qonuniy hayot manbai ololmaydiganlar uchun doim fojiadir. Bundan tashqari, uning oqibatlari moddiy boylikdan tashqari uzoq harakatsizlik malaka yo'qolishiga olib keladi, natijada mutaxassislik bo'yicha ish topish umidini yo'q qiladi. Hayotiy va baxtsiz hayotdan mahrum bo'lish axloqiy me'yorlarning pasayishiga, o'z-o'zini hurmat qilishning yo'qolishiga, oilaning parchalanishiga va boshqalarga olib keladi. Tadqiqotchilar ko'tarilayotgan o'z joniga qasd qilish, qotillik, ruhiy kasalliklar, yurak xastaligidan o'lim va yuqori ishsizlik o'rtasidagi to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlikni topishmoqda. Va nihoyat, tarix shuni ko'rsatadiki, ommaviy ishsizlik tez, ba'zan juda shiddatli ijtimoiy va siyosiy o'zgarishlarga olib keladi. Shuning uchun davlat bandlik masalasida bozorning o'zini o'zi tartibga soluvchi roliga tayanmasligi kerak, aksincha bu jarayonga faol aralashishi kerak.
Ishlab chiqarishning oqibati nafaqat inflyatsiya. Jamiyatning barcha iqtisodiy sohalari rivojlanish darajasining pasayishi mehnat bozori holatiga ta'sir ko'rsatishi mumkin emas. Inqiroz davrida inflyatsiya va ishsizlik eng yuqori darajaga yetadi, ammo bu hodisalarni tenglashtirib bo'lmaydi. Inflyatsiya va ishsizlik o'rtasidagi farqni aniq ko'rish kerak. Ushbu hodisalarning birinchisi fuqarolarning turmush darajasini pasaytiradi. Ishsizlik bu malakali kadrlar tayyorlash uchun katta mablag 'sarflagan va ularning foydasizligiga duch kelgan mavjud jamiyatni jismoniy ravishda qayta qurishdir. Millionlab ishchilar ishlab chiqarish uchun shunchaki ortiqcha.
Vaqt o'tib, vaziyat o'zgarishi mumkin. Korxonalar va tashkilotlar yana mutaxassislarga kerak bo'ladi. Biroq, ularning chaqqonligi va mahorati allaqachon biroz yo'qoladi va bundan tashqari, tajribali beqaror vaziyatdan keyin axloqiy buzilishlar ta'sir qiladi. Mehnat resurslarini tiklash uchun jamiyat o'z fuqarolariga ijtimoiy va iqtisodiy yordam ko'rsatishi kerak, bu darajasi ishsizlikning turi va davomiyligiga bevosita bog'liqdir. Shuning uchun bu hodisani chuqur bilish juda muhimdir.
Ishsizlik nafaqat ish topa olmaydigan odam uchun, balki umuman mamlakat iqtisodiyoti uchun ham yoqimsiz hodisa. Viktor Ivanter (Rossiya Fanlar akademiyasining akademigi) bir marta ishsiz odamga munosib imtiyozlar berish xavfli ekanligini aytdi. Nega bunday? Javob esa ishsizlik oqibatlaridir:
daromadning pasayishi;
malaka yo'qolishi;
yalpi ichki mahsulotning pasayishi va boshqa iqtisodiy oqibatlar;
jinoiy vaziyatning yomonlashishi;
jamoatchilikning mehnatga bo'lgan qiziqishi pasayishi;
sotib olish qobiliyatining pasayishi;
chakana savdo darajasining pasayishi va undan keyin ulgurji savdo.
Shaxsiy darajadagi ijtimoiy oqibatlar shundan iboratki, agar odam uzoq vaqt ish topolmasa, unda stress, tushkunlik, yurak-qon tomir va asab kasalliklarini boshdan kechiradi. Bu shuningdek, oilaning buzilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, ba'zi hollarda barqaror daromad manbasining yo'qligi odamni jinoyat sodir etishga undaydi.
|
| |