nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
§ 6.3. Bipolyar tranzistorlarning ekvivalent sxema va parametrlari

|
§ 6.3. Bipolyar tranzistorlarning ekvivalent sxema va parametrlari
|
bet | 36/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)§ 6.3. Bipolyar tranzistorlarning ekvivalent sxema va parametrlari
Radioelektron qurilmalarning ishi ularning ekvivalent sxemalari yordamida tekshiriladi. Lekin surilmaning ekvivalent sxemasini tuzish uchun unda qatnashuvchi tranzistorning ekvivalent sxemasini bilish kerak. Tranzistor ekvivalent sxemasining qanday bo’lishi uning ish rejimiga bog’liq bo’lib, uning xarakteristikasining ishchi sohasi bilan belgnlanadi. Shunga ko’ra tranzistorning ekvivalent sxemalari xilma- xildir.
Amaliy jihatdan tranzistorning kuchaytirish rejimi katta axamnyatga ega. Bu rejim uchun past chastotalar sohasida T-simon ekvivalent sxema keng tar- qalgan. 6.6-rasmda tranzistorning uch xil ulanishi uchun T - simon ekvivalent sxemalar ko’rsatilgan.
6.6-rasm. Tranzistorning T - simon ekvivalent sxemalari: a - B sxema, b - UE sxema, v-UK sxema.
Undagi Re emitter - baza o’tishida hosil bo’ladigan diodning to’gri o’tish qarshiligi, Rk - kollektor - baza o’tishida hosil bo’ladigan diodning teskari o’tish qarshiligi, Rb esa, baza qatlamn kristalining qarshiligidir. Bu qarshiliklar differensial, ya’ni tranzistorning o’zgaruzchan tokka bo’lgan qarshiligidir.
Yeekv-ekvivalent generatorning elektr yurituvchi kuchi bo’lib, u emitter tokining kollektor zanjiriga bo’lgan ta’sirini ifodalaydi. Shuning uchun bu generator hosil qiladigan tok emitter toki yo’nalishida bo’ladi (Yeekv ning qutblanishi shunga mos tanlanadi). Kollektor toki emitter tokn bilan αIe ko’rinishda bog’langanini va kollektoriing qarshiligi Rk ekanini hisobga olsak, ekvivalent generatorning E quyidagicha ifodalanadi:
Yeekv= αIeRk=IeRm
Bunda Rm = αRk - ekvivalent generatorning ichki qarshiligi bo’ladi. Lekin u tashqi zanjirga ulangan bo’lgani uchun generatorning ichki qarshiligi nolga teng deb hisoblanadi.
6.6-rasmda tasvirlangan ekvivalent sxemalar uchun Kirxgof tenglamalarini yozaylik.
UB sxema uchun (6.6 a-rasm):
(6.20)
UE sxema uchun (6.6 b-rasm):
(6.21)
(6.21) sietemaning ikkinchi tenglamasidagi Ie tokmi (6.9) tenglik orqali ifodalasak, u quyidagi ko’rinishga keladi:
Natijada tranzistorning UE sxemasi 6.7-rasmda tasvirlangai ekvivalent sxema ko’rinishiga o’tadi.
6.7-rasm. Tranzistorning UE 6.8- rasm. To’rt qutblik
|
| |
ulanish uchun ekvivalent sxemasi. tizim

|
ulanish uchun ekvivalent sxemasi. tizim
|
bet | 37/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)ulanish uchun ekvivalent sxemasi. tizim.
Undagi Rk-Rm qarshilik kollektor zanjiridagi Rm qarshilikni almashtirsa, ekvivalent generator (Yeekv) Ye1 ekv = Rm·I6 bilan almashtiriladi.
UK sxema uchun (6.6v-rasm):
(6.22)
Uchchala ulanish sxemasida triod ikkita kirish va ikkita chiqish klemmasiga ega. Ularning umumlashtirib to’rt qutblik tizim (6.8-rasm) deb qarash mumkin. Unda manbalar ham qatnashgani uchun u aktiv to’rt qutblik tizim bo’ladi.
To’rt qutblik tizim nazariyasi chiziqli zanjirlar uchun o’rinlidir. Ammo yarim o’tkazgichli triod chiziqli bo’lmagan element bo’lib, ta’sir qiluvchi signal amplitudasi ortishi bilan uning chiziqli emaslik xususiyati ortib boradi. Shuning uchun ko’rayotgan holimizda tranzistorni chiziqli element deb qarash uchun ta’sir etuvchi signal amplitudasini yetarlicha kichik deb hisoblaymiz, ya’ni tranzistorning ishchi sohasi qilib volt-amper xarakteristikasining faqat to’g’ri chiziqli qismi olingan deb faraz qilamiz.
To’rt qutbli tizimlarni o’rganishda asos qilib uning kirnsh va chiqish kattaliklari orasidagi bog’lanishni ifodalovchi tenglamalar tizimi olinadi. Ular turlicha bo’lishi mumkin. Masalan, erkin o’zgaruvchanlar qilib tok kuchlari olingan holda, u quyidagi bog’lanish orqali ifodalanadi:
(6.23)
Bundan kirish va chiqish kuchlanishlarining to’liq, differensialini aniqlaylik:
(6.24)
Bunga belgilash kiritamiz:
(6.25)
Unda (6.24) ifoda quyidagi ko’rinishga keladi:
(6.25)
, , , va tranzistorning - parametrlari deb ataladi va qarshilik. o’lchamiga ega bo’ladi. Umuman olganda, ular kompleks kattaliklardir, ya’ni = R + jX. Lekin to’rt qutbliga ta’sir etadigan tebrapishning chastotasi kichik bo’lsa, X reaktiv qismning ta’sirini hisobga olmaslik mumkin. Bunda tranzistorning R - parametrlari hosil bo’ladi.
R - parametrlar to’rt qutblining kirish yoki chnqish zanjiri uzuq bo’lgan hol uchun aniqlanadi. U holda kuchlanish yoki tokning to’liq differsnsiallarini ularning amplituda qiymatla;ri orqali almashtirish mumkin:
to’rt qutblining chiqish zanjiri uzuq bo’lgandagn kirish qarshiligi deyiladi;
to’rt qutblining kirish zanjiri uzuq bo’lgandagi teskari utish yoki teskari bog’lanish qarshiligi deyiladi. U chiqish energiyasining qayta kirishga uzatilish jarayonini ifodalaydi;
to’rt qutblining chiqish zanjiri uzuq bo’lgandagi tugri o’tish qarshiligi deyiladi. U tranzistorning kuchaytirish xususiyatini ifodalaydi;
to’rt qutblining kirish zanjiri uzuq bo’lgandagi chiqish qarshiligi deb ataladi.
Shunga ko’ra to’rt qutblining kichik chastotalar so- hasidagi tenglamasi quyidagicha bo’ladi:
(6.27)
Arap (6.27) tizimni (6.20)÷(6.22) tenglamalar bilan solishtirsak, tranzistorning uch xil ulanishi uchun R - parametrlarining ifodasi xosil bo’ladi. U 6.1- jadvalda ko’rsatilgan.
6.1- jadval
|
| |
§ 7.2. Maydon tranzistorlarini qo’llanilishi

|
§ 7.2. Maydon tranzistorlarini qo’llanilishi
|
bet | 39/125 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 4,71 Mb. | | #99646 |
Bog'liq ENG SO\'NGGI Birinchi qism tipografiya uchun (1)§ 7.2. Maydon tranzistorlarini qo’llanilishi
Maydon tranzistorlari radiotexnikada elektr signallarini generatsiyalash va uni kuchaytirishda keng qo’llanilmoqda. Zamonaviy ishlab chiqarilayotgan tranzistorlar asosan yassi tranzistorlardir. Bu tranzistorlar p-n o’tish xossalariga asoslangan bo’lib p-n-p yoki n-p-n strukturalarga ega bo’ladi. Ularning qanday materialdan tayyorlanishiga qarab,bir-biridan farq qilishi mumkin. Maydon tranzistorlari uch guruhga bo’linadi.
1 guruh chastotasi – 3 Mhz signallarda ishlaydi.
2 guruh chastotasi – 30 Mhz signallarda ishlaydi.
3 guruh chastotasi – 120 Mhz signallarda ishlaydi.
Uchta guruh tranzistorlari signallarni kuchaytirib boradi. Maydon tranzistorlari uch xil usulda elektr zanjiriga ulash mumkin.
7.3-rasm.Maydon tranzistorlarini zanjirga ulash chizmalari.
Tranzistor B-bazasi signallarni boshqarish tur vazifasini; E-emitter katod vazifasini ya’ni elektron chiqarish vazifasini; K-kollektor anod vazifasini bajaradi.
Tranzistorlar ichidan signal (tok) o’tishi vaqtida elektronlar va teshiklar harakatlanadi, ularning harakati yarim o’tkazgich moddalarning kristall panjaralarida bo’ladigan jarayonlar bilan chambarchas bog’liqdir.
Hozirgi zamonda tranzistorlarni yangi-yangi benuqson ishlaydigan, hajmi o’ta kichik, quvvati katta, issiqlikka chidamli va volt-amper tavsifi belgilangan talablarga to’liq javob beradigan qilib yaratilmoqda. Tranzistorlarni vakuum lampalarga nisbatan ancha afzalliklarga ega bo’lib, vakuum hosil qilish, cho’g’langan katod muhitini yaratish zaruriyati yo’qligi bu elektron asboblarning o’lchamlarini, og’irliklarini keskin kamaytirishga, mexanik mustahkamlikga erishishga, ishlash vaqtini ancha oshirishga imkon yaratadi, ular arzon turadi va foydalanish uchun ancha qulayliklar yaratadi.
Maydon tranzistorlari radiotexnika, energetika, avtomatika, telemexanika va elektron hisoblash texnikasining ba’zi sohalarida maydon tranzistorlari elektron vakuumli asboblarni ishlab chiqarishdan siqib chiqarilmoqda.
|
| |
-§ Grin formulasi - Graflar ustida matematik analiz elementlari

2.2-§ Grin formulasi.
Faraz qilaylik yakkalangan uchlarga ega bo’lmagan lokal finit vaznli graf, esa dagi vazinli Laplas operatori bo’lsin.
ni ga akslantiruvchi va ixtiyoriy ikkita uchlarga
kabi aniqlangan ayirmali operatorni qaraymiz.
Laplas operatoriva ayirmali operator o’zaro quyidagi
munosabat bilan bog'langan.
Haqiqtan ham, bu yerda tenglikningo’ng tomoni quyidagiga teng.
Laplas operatorini o’rganishda quyidagi teorema muhim o’rin egallaydi. ning ixtiyoriy qisim to’plami uchun orqali ning to’ldirmasi belgilaymiz, ya’ni
2.1 – teorema . (Grin formulasi )Faraz qilaylik, - yakkalangan nuqtalarga ega bo’lmagan lokal finit vaznli graf, esa ning bo’sh bo’lmagan chekli qism to’plami bo’lsin. U holda dagi ixtiyoriy ikkita funksiyalar uchun
formula o’rinlidir.
(2.3) formula quyidagi
Bo’laklab integrallash formulasining analogidir, bu yerda va lar da aniqlangan yetarlicha silliq funksiyalar. Xuddi shunga o’xshash formula dagi chegaralangan soxadagi differensial Laplas operatori uchun ham o’rinlidir.
Agar chekli va bo’lsa u holda bo’sh to’plam bo’lib, (2.3) dagi oxirgi had nolga teng bo’lib,
ni hosil qilamiz.
Isboti. Quyidagi munosabatlar o’rinli:
bu yerda oxirgi qatordagi yig’indida va o’zgaruvchilarni o’rnini almashtirdik. Oxirgi ikki qatorni qo’shib, so’ngra ikkiga bo’lish hisobiga quyidagini hosil qilamiz:
Shuni isbot qilish talab qilingan edi.
|
-jadval - Pedagogning professional kompetentligi va mahorati

|
Pedagogning professional kompetentligi va mahorati
|
bet | 34/58 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 6,03 Mb. | | #236422 |
Bog'liq 2.3. PEDAGOGNING PROFESSIONAL KOMPETENTLIGI VA MAHORATI 2.8-jadval.
6-7 yoshdagi bolaning maktabga tayyorlik xaritasi
№
|
Rivojlanishning kutilayotgan natijasi
|
Bajaradi
|
doimo
|
ko‘pincha
|
ba’zan
|
hech qachon
|
1
|
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish
|
1.1
|
O‘z imkoniyatlari va yoshi bilan bog‘liq jismoniy rivojlanish me’yorlariga mos ravishda jismoniy faollik ko‘rsatadi
|
|
|
|
|
1.2
|
Turli harakatchanlik faolligini uyg‘un ravishda va maqsadli bajarishni biladi
|
|
|
|
|
1.3
|
Turli hayotiy va o‘quv vaziyatlarida mayda motorika ko‘nikmalaridan foydalanadi
|
|
|
|
|
1.4
|
O‘z harakatlarini hissiyot va sezgi organlari yordamida boshqaradi
|
|
|
|
|
1.5
|
Shaxsiy gigiena ko‘nikmalarini qo‘llaydi
|
|
|
|
|
1.6
|
Xavfsiz hayotiy faoliyat asoslari qoidalariga rioya qiladi
|
|
|
|
|
..
|
...
|
...
|
...
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Yurtimizda Maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yilayotgan quyidagi talablarni alohida e’tirof etish mumkin:
Jismoniy rivojlanish va sog‘lom turmush tarzini shakllanishi kompetentsiyasi bo‘yicha:
Kichik soha: Yirik motorika
Talab: Bola o‘z tana a’zolarini boshqaradi, maqsadli to‘g‘ri harakatlanadi
Kutilayotgan natijalar
turli usullar bilan yuradi (to‘g‘ri, erkin, ko‘rsatilgan yo‘nalishda) ;
kolonna, doira bo‘lib saflana oladi;
muvozanatni saqlab yuguradi;
sport zinasida yuqori va pastga harakatlanadi;
bir joyda ikki oyoqlab sakraydi;
oldinga siljib sakraydi ;
aylana yoyi tagidan emaklab o‘tadi;
badantarbiya vaqtida mashqlarni takrorlaydi;
uch oyoqli velosipedda uchadi.
oyoq uchida, tovonida, oyoq kaftlarining yon tomoni bilan va tizzalarini
yuqori ko‘tarib yuradi;
arqon ustida muvozanat saqlab yuradi;
tizzalarini yuqori ko‘tarib yuguradi;
past to‘siqlar ustidan sakrab o‘tadi;
arqonda sakrashga harakat qiladi;
gimnastika skameykasi ustida qo‘li bilan tortilib qornida suriladi;
gimnastika narvonida harakatlanadi;
samokatda uchadi.
oyoqlarini uchidan tovoniga almashtirib yuradi;
to‘siqlarni aylanib yoki xatlab o‘tadi;
gimnastika skameykasida muvozanatni saqlagan xolda, qadamba qadam yuradi;
qiya doska ustida to‘g‘ri va yoni bilan yuradi;
yugurishning har xil turlarini bajaradi (ilonizi, zigzag, mokisimon, to‘siqlarni engib o‘tib) ;
turli usullar bilan sakraydi;
bir necha predmet oralab emaklaydi;
qornida yotib, qo‘llari bilan tortilib emaklaydi;
gimnastika narvoniga o‘rmalab chiqadi.
bir, ikki, to‘rtta bo‘lib saflanadi, doira bo‘lib, qator bo‘lib yuradi;
yurishda turli topshiriqlarni bajaradi;
engil yuguradi (shiddat bilan, to‘siqlarni engib o‘tib, yo‘nalish va muvozanatni saqlagan holda) ;
bir joyda aylanib sakraydi, oyoqlarini o‘ngga va chapga almashtirib sakraydi;
arqonda turli usullarda sakraydi;
arqonli narvon, yo‘g‘on arqonda yuqoriga ko‘tariladi;
ikki oyoqli velosipedda uchadi.
|
| |
-rаsm. Elektron rele - Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari

4.16-rаsm. Elektron rele.
120
Elektron vaqt relesi.
4.17-rаsm. Elektron vaqt relesi (EVR) ishlash prinsipi.
Elektron vaqt relesi (EVR) ishlash prinsipi Kondensatorni zaryadni uzoq
vaqt davomida saqlashiga asoslangan.
EVR ni asosiy qismlari:
- Kondensator C1
- Razryadlanish zanjiri (RZ) R2,R1
- Elektron kalit (EK) R3,R4,T1,T2,Q1
EVR ni S
1
(pusk knopkasi) bosiladi, bunda S
1
kontaktlari orqali C
1
ni
zaryadlaydi va qisqa vaqt ichida C
1
dagi kuchlanish E
1
kuchlanishiga teng
bo’ladi (grafigdagi A nuqta). S
1
qo’yib yuboriladi va C
1
dagi tok EK R
3
qarshiligi orqali T
1
, T
2
tranzistorlariga beriladi va tranzistorlar ochiladi, natijada
Q
1
rele ishga tushadi va kontaktlari bilan D
1
svetodiodni manbaaga ulaydi (D
1
ni
yonishi EVR ishga tushganligini bildiradi). Shu bilan birga C
1
dagi tok RZ ni R
1
,
R
2
qarshiliklari orqali razryadlana boshlaydi va C
1
dagi kuchlanish o’zgaruvchan
qarshilik R
1
ni qiymatiga (vaqt bo’yicha) proporsional ravishga pasaya
boshlaydi, (ya’ni R
1
qiymati qancha kichik bo’lsa C
1
razryadlanish vaqti
shuncha tez bo’ladi va aksincha). C1 dagi kuchlanish ma’lum bir qiymatida
(grafigdagi P nuqta) Q
1
rele o’z kontaktlarini qo’yib yuboradi va D
1
ni
manbadan uzadi (D
1
ni o’chishi EVR ishdan to’xtaganini bildiradi).
|
Elеktrоn, fоtоelеktrоn rеlеlar

119
Trаnzistоr T оchilаdi, vа rеlе R cho’lg’аmidаn kоllеktоr tоki o’tаdi. Bundа rеlе
ishlаb, uning nоrmаl оchiq kоntаkti R1 yopilаdi, nоrmаl yopiq kоntаkti R
2
esа
оchilаdi.
Fоtоelеktrоn rеlе. Fоtоelеktrоn rеlеlаrdа kuchаytirgich (T) kоllеktоrigа
ulаngаn elеktr mаgnit rеlеsi (R) kоntаktlаrining yopilishi yoki оchilishi
fоtоelеmеnt (fоtоdiоd, fоtоtrаnzistоr, fоtоrеzistоr) yuzаsigа tushаyotgаn
yorug’lik оqimi o’zgаrgаndа sоdir bo’lаdi. 4.16, b-rаsmdа trаnzistоrli
fоtоrеlеning оddiy sxеmаlаridаn biri kеltirlgаn. Bu еrdа sеzgich elеmеnt sifаtidа
fоtоrеzistоr FR ishlаtilgаn. Fоtоrеzistоr yuzаsigа yorug’lik оqimi tushmаgаndа,
uning qаrshiligi judа kаttа bo’lаdi vа rеlе zаnjiridаgi tоk uning ishgа tushishi
uchun еtаrli bo’lmаydi. Yorug’lik оqimi оshgаndа fоtоrеzistоr qаrshiligi R
kаmаyadi, trаnzistоr bаzаsigа bеrilаyotgаn tоk qiymаti оshаdi, nаtijаdа,
kоllеktоr tоki xаm оshаdi vа rеlе R ishgа tushаdi (ulаnаdi).
Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari - bet 56

129
qizdirgichda issiklik ajralishini oshirib yuboradi. Issiklik ta’sirida bimetall
plastinka yukori tomonga karab egiladi va richag 3 ni bo’shatib yuboradi.
Natijada kontakt juftlari 4 uzilib, reledan chiquvchi signal xosil bo’ladi. Bu
signalni dvigatelning boshqarish zanjiriga ta’siri natijasida dvigatel ishlashdan
to’xtaydi.
Bimetall plastinka ikki turli metalldan yasalgan va bir-biriga parallel
yopishtirilgan ikki plastinkadan iborat bo’lib, ularning issiklikdan kengayish
koeffitsientlari har xil, ustki metallning cho’zilish (kengayish) koeffi-sienti
pastkisinikidan bir necha marta kichikligi sababli bimetall plastinka issiqlik
ta’sirida yuqoriga karab egiladi.
Qutblangan releda neytral reledan

125
tok, bosh cho’lg’am xosil qilgan potokdan faza bo’yicha orqada qolgan potok
xosil qiladi. Bosh magnit potoki nolga teng bo’lganda, qiska tutashuv
cho’lg’ami potoki xech qachon nolga teng bo’lmaydi va yakor o’zakka maxkam
tortilganicha turadi, ya`ni silkinmaydi.
Elektr magnit relelarining tortish va mexanik tavsiflari mavjud. Relening tortish
tavsifi deb, elektr magnit tortish kuchi F
3
bilan yakor va o’zak oralig’idagi
masofa 5 o’rtasidagi bog’lanishga, ya`ni F
3
=f(6) ga aytiladi (4.22v-rasm). Elektr
magnit tortish kuchini taxminan quyidagi tenglamadan topish mumkin:
4.22- rasm. Elektr magnit relel.
bu erda: - xavo oralig’idagi magnitlovchi kuch;
- xavo oralig’ining
- xavaoning magnit kirituvchanligi g/m
S – xavo oralig’ining ko’ndalang kesmi m
2
Yuqoridagi tenglamadan ko’rinib turibdiki, xavo oralig’i 5 qiymati oshib
borishi bilan, elektromagnit tortish kuchi o’zining minimal (F
3
min)
qiymatigacha kamayadi. Relening mexanik tavsifi deb, mexanik kuch (yakor
xarakatlanganda unga prujina tomonidan ko’rsatiladigan qarshilik kuchi) Rm
bilan xavo oralig’i
S o’rtasidagi bog’lanishga, ya`ni F
M
=f(6) ga aytiladi.
K = Rchiq - Reja: Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma'lumotlar Magnit, elektron, yarim o'tkazgichli kuchaytirgichlar....

|
Reja: Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma'lumotlar Magnit, elektron, yarim o'tkazgichli kuchaytirgichlar. Elektr mashinali kuchaytirgichlar. Gidravlik kuchayтirgichlar Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma'lumotlar
|
bet | 2/4 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 11,64 Kb. | | #150312 |
Bog'liq Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma\'lumotlar-fayllar.orgK = Rchiq / Rkir; formula bo'yicha topiladi. Kuchaytirgichlarni tok va kuchlanishlar bo'yicha kuchaytirish koeffisentlari: Ki=Ichiq / Ikir, Ku=Uchiq / Ukir bo'ladi.
Magnit, elektron, yarim o'tkazgichli kuchaytirgichlar.
Magnit signal kuchaytirigichlarni ishlashi ishchi cho’lg'am induktivligining o'zakni o'zgarmas tok orqali magnitlashga bog'liqligiga asoslangan. Quyida 7.1-rasmda soddalashtirilgan magnit kuchaytirgich sxemasi berilgan. U uch sterjenli po’lat o’zakdan, boshqarish cho’lg’ami Wb hamda ishchi cho’lg’ami Wish dan iborat.
7.1 – rasm. Magnit kuchaytirgich sxemasi
7.1-rasm. (a) Magnit kuchaytirgich sxemasi va (b) yuklama tokini boshqarish tokiga bog'liqligi. 7.1b-rasmda yuklamadagi tok kuchi (Iyuk)ni boshqaruv cho’lg'amidagi toki (Ib)ga bog'liqligi aks ettirilgan. Boshqaruv cho’lg'amidagi tok Ibni o'zgarishi yuklamadan tok Iyuk ni o'zgarishiga olib keladi. Tok Ib ni ortib borishi esa magnitlovchi maydonni kuchaytiradi, magnit o'tkazuvchanlik va induktivlik esa kamayadi. Natijada yuklama zanjirida to'la qarshilik kamayib tok Iyuk ni ortishiga sabab bo'ladi. Boshqarish chulg'ami o'zgarmas tok manbasiga ulanadi va u o'zakni magnitlash uchun kerak. Ishchi cho’lgamlar va yuklama o'zgaruvchi tok tarmogiga ketma-ket qilib ulanadi. O’zgaruvchan tok kuchlanishi va aktiv qarshilik R o'zgarmaganda yuklamadagi tok zanjirini induktiv qarshiligi XL ga bog'liq bo'ladi, ya'ni
Induktiv qarshilik esa o'zgaruvchan tok burchak chastotasi (w) hamda cho’lgam induktivligi Lga bog’liq, ya'ni X=W*L. Induktivlikni quyidagi formuladan topish mumkin:
L=4π10-7W2S/Lμ
Bunda: W – cho’lgamlar soni;
S - o'zak kesim yuzasi, m2;
L - po'lat o'zakni o'rtacha uzunligi, m;
μ - magnit o'tkazuvchanlik.
Bu formuladan ko'rinib turibdiki, induktivlik magnit o'tkazuvchanlikka to'g’ri proporsional ekan.
7.1b-rasmda yuklamadagi tok kuchi (Iyuk)ni boshqaruv cho'lgamidagi tok (Ib)ga bog’liqligi aks ettirilgan. Boshqaruv cho’lgamidagi tok Ib ni o'zgarishi yuklamadan tok Iyuk ni o'zgarishiga olib keladi. Tok Ib ni ortib borishi esa magnitlovchi maydonni kuchaytiradi, magnit o'tkazuvchanlik va induktivlik esa kamayadi. Natijada yuklama zanjiridagi to'la qarshilik kamayib tok Iyuk ni ortishiga sabab bo’ladi. Magnitli kuchaytirgichlarni afzalligi ularni sodda tuzilishiga ega ekanligidir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Reja: Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma'lumotlar Magnit, elektron, yarim o'tkazgichli kuchaytirgichlar. Elektr mashinali kuchaytirgichlar. Gidravlik kuchayтirgichlar Kuchаytirgichlar haqida umumiy ma'lumotlar
|
Qutblangan rele, vaqt, issiqlik relelari

122
Elektromexanik vaqt relelarini tayyorlashda soat mexanizmlaridan
foydalaniladi. Soat mexanizmini yuritish uchun esa
prujinaning tortish kuchi
o’rnida elektromagnitning tortish kuchidan foydalaniladi. 4.13-rasmda
elektromagnitli vaqt relesining prinsipial sxemalari ifodalangan.
Vaqt relesi kontaktlari (1, 2 va 3) soat mexanizmi (SM) ning shkalasi
bo’yicha oldindan berilgan kechikish vaqtiga surib qo’yiladi. Bu chiqish signali
X
ch
ning kechikish vakti hisoblanadi.
Relega kiruvchi signal X
k
boshqarish
kontakti K
b
orqali beriladi. Kontakt K
b
ulanganda elektromagnit E chulg’amidan
tok o’tib, po’lat o’zakda magnit maydon hosil bo’ladi, uning kuchi F
em
richaglar
orqali soat mexanizmini yurgizib yuboradi. Soat mexanizmining o’qiga
o’rnatilgan richag 4 aylanib kelib, berilgan kechikish
vaqti davri ichida
egiluvchi po’lat taxtacha 3 ni bosib to’xtaydi. Natijada 3—2 kontakt juftlari
uzilib, 3—1 kontakt juftlari ulanadi va releda chikuvchi signal X
ch
hosil bo’ladi.
Bu signal o’z navbatida boshqarish zanjiridagi bironta ijrochi element (IE) ga
yoki oraliq relega kiruvchi signal bo’lib ta’sir qiladi.
Bu tipdagi relelar
chiquvchi signalni 0,5 dan 10 s gacha kechiktiradi.
Triggerlarning sinflanishi

140
kirishlardagi signallarni
S kirishiga ‘1’ yoki ‘0’ signallari
berilgandagina qabul
qila oladi. Dinamik boshqarishli triggerlar esa informatsion kirishlardagi
signallarni
S kirishdagi signal ‘0’ dan ‘1’ ga o’zgarganda yoki ‘1’ dan ‘0’ ga
o’zgarganda qabul qila oladi.
Statik triggerlar bir bosqichli va ikki bosqichli turlarga bo’linadi. Bir
bosqichli triggerlar informatsiyani
saqlashning bir bosqichi, ikki bosqichli
triggerlar esa informatsiyani saqlashning ikki bosqichi
mavjudligi bilan har
akterlanadi. Dastlab informatsiya birinchi bosqichga yoziladi,
keyin ikkinchi
bosqichga ko’chirib o’tkaziladi va iformatsiya trigger chiqishida paydo bo’ladi.
Funksional imkoniyatlarga ko’ra triggerlar quyidagi turlarga bo’linadi:
- ‘0’ va ‘1’ holatlarga alohida-alohida o’rnatiladigan triggerlar (RS-
trigger);
- kirish bo’yicha informatsiyani qabul qiluvchi triggerlar (D-trigger yoki
kechiktirish triggeri);
- sanoqli kirishga ega triggerlar (T-trigger);
- J va K informatsion kirishli universal triggerlar (JK-trigger).
Diskret elementlar asosida qurilgan simmetrik triggerning elektr sxemasi
5.5-rasmda keltirilgan.
Q(t)=0 holda: R=1, S=0 bo’lsa Q(t+1)=0 bo’ladi,
Q(t)=1 holda: R=1, S=0 bo’lsa Q(t+1)=0 bo’ladi,
Q(t)=0 holda: R=0, S=1 bo’lsa Q(t+1)=1 bo’ladi.
Q(t)=1 holda: R=0, S=1 bo’lsa Q(t+1)=t bo’ladi.
Bu triggerning ishlash jadvali quyidagicha:
R
S
Q
Q
+E
k
5.5- rasm.
141
S
R
Q(t+1)
0
0
Q(t)
0
1
0
1
0
1
1
1
mumkin
emas
RS-triggerining quyidagi turlari mavjud: asinxron RS-triggeri,
teskari
kirishli asinxron RS-triggeri va sinxron RS-triggeri.
Xisoblash texnikasida keng qo’llaniladigan triggerlarning ichki
strukturasi, sxematik belgisi va ishlash prinsipi 1-jadvalda keltirilgan.
Ikki bosqichli universal JK-triggerining prinsipial sxemasi 5.6-rasmda
ko’rsatilgan.
&
R
S
T
5.6- rasm
&
&
R
S
T
&
S
R
C
Q
Q
1-bosqich
2-bosqich
Ijro qiluvchi doimiy tok dvigatellarini ishlash printsipi

183
6.4-rasm. O’zgarmas tok gеnеratori sxеmasi 6.5-rasm. To’rt kollеktor
plastinali gеnеratorning
EYuK si.
Mashina yakori birlamchi dvigatеl yordamida o’zgarmas tеzlik bilan
aylantirilganda (gеnеrator rеjimi) uning chulg’am o’ramlarini bosh magnit kuch
chiziklari kеsib utishi natijasida, elеktromagnit induktsiyasi konuniga binoan
EYuK induktsiyalanadi, ya’ni ЕqS(n(F bu еrda S - o’zgarmas koeffitsеnt, n -
yakorning aylanish tеzligi, aylG`min, F - bosh qutblarning magnit okimi Vb, Е
ning ortishi va kamayishi yakorning (G`2 burchakka burilish vakti bilan xosil
bo’ladi. O’zgarmas tok mashinalari xam gеnеrator xam dvigatеl bulib ishlatilishi
mumkin. Xar kanday xolatda yakor o’ram simini maydon liniyasi kеsib o’tishi
mumkin va unda EYuK xosil qilad.i. Bir vaktda simda elеktromagnit kuch xosil
qilad.i. Gеnеrator enеrgiyani elеktr enеrgiyasiga aylantiradi. Birlamchi
dvigatеlni mеxanik kuchaytirish yakor simida qandaydir tеzlik V bilan
xarakatlanishiga olib kеladi. Hosil qilingan EYuK Е usha yunalishida tok xosil
qilad.i va yakor o’ramida kuchlanish pasayishini tashkil etadi, ya’ni
Elеktrоmagnitli muftalar

182
Qоvushоq ishqalanuvchi muftalar fеrrоparо-shakli yoki magnitli emulsiyali
tarkibiga ega bo’lib, bоshqariluvchi va bоshqaruvchi elеmеntlarda bоg’lоvchi
qatlam hоsil bo’ladi. Bunday muftalarning хaraktеrli tоmоni shundaki, magnit
оqimi оrtib bоrishi bilan uzatiluvchi aylantiriluvchi mоmеnt оrtib bоradi.
Bunday muftalar yuklamalarga nisbatan chidamli bo’lib, tеz harakatlanuvchan
IM lardan hisоblanadi (vaqt dоimiysi T=0,005... 0,008 s), ularning uzatish
kоeffitsiеnti K=3500. Bu muftalar kоnstruktiv tuzilmasiga ko’ra g’altaklarning
jоylashishi, sоni, ishchi yuzasining shakliga, tоk o’tkazgichlarining ko’rinishi va
bоshqa bеlgilariga ko’ra farqlanadi
Е = U + I·r
я - Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari

Е = U + I·r я Simda tok bilan birga elеktromagnit kuch F
em
ta’sir etadi. Vq conts paytida
FEMvalni qarshiligini xosil qilish kеrak. Dvigatеl istе’mol qilad.igan elеktr
kuvvat REL ko’pincha yakor chulg’amini qizishiga kеtadi. Qolgan qismi
elеktromagnit quvvat bo’lib, valning mеxanik quvvatiga tеng bo’ladi.
я ЭЛ я ЭМ r I P I r I U I E P
2
)
(
184
6.6– rasm. O’zgarmas tok gеnеratori va dvigatеlining yakor o’rami
o’tkazgichidagi EYuK, toklar va mеxanik kuchlari.
O’zgarmas tok mashinalari uning o’ramlarida toklar bilan xosil qilingan
MYuK ostida ishlash paytida magnit maydoni qutblari o’zaro ta’sirida bo’ladi.
Bu yakor rеaktsiyasi dеb ataladi. Bu xosil bulish uzgarmas tok mashinasini
konstruktsiya qilishda xisobga olinadi.
O’zgarmas tok gеnеratori va uning usuliga ko’ra tasniflash. O’zgarmas
tok gеnеratorining
xususiyatlari
ularning
qo’zgatish
sxеmasiga qarab, ya’ni tok bosh qutbining qo’zgatish chulg’amlariga qanday
yuborilishiga qarab turlicha bo’ladi. O’zgarmas tok gеnеratorlari magnit
maydonini qo’zgatish usuliga qarab, mustaqil va uz-uzidan qo’zgatishli
bo’ladi.
Mustaqil qo’zgatishli gеnеratorning qo’zgatish chulg’amlariga yuboriladigan
tok tashqi manbadan olinadi. O’z-o’zidan qo’zgatish li gеnеratoring qo’zgatish
chulg’amlariga yuboriladigan tok bеvosita gеnеratorning o’zidan (yakordan)
olinadi.
Bu gеnеratorlar uch xil bo’ladi.
a) parallеl qo’zgatishli yoki shunt gеnеratorlar,
b) kеtma-kеt qo’zgatishli yoki sеriеs gеnеratorlar.
v) aralash qo’zgatishli yoki kompaund gеnеratorlar.
185
6.7-rasm. Gеnеratorni qo’zgatish. a) mustaqil, b) parallеl, v) kеtma-kеt, е)
aralash.
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko - bet 30

14-Mavzu:
Multimediya proektorlari turlari.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Multimediya proektorlari
haqida tushincha
2.
Multimediya proektorlari
turlari.
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga
multimediya proektorlari
turlari. bo’yicha
nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha
bilim va
ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha
rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha
yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
-Mavzu - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

|
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko
11-Mavzu:
BIOS Setup dasturini ishga tushirish va sozlash –oldindan
tayyorgarlik,Bios setup interfeysi,asosiy sozlash SETUP,tashqi vositalar bilan bios
parametrlarni sozlash.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Kompyuteringizni
tezlashtirish uchun BIOS-ni
sozlash
2.
Biosni qanday o'rnatish
kerak - asosiy bo'limlar
3.
BIOS-ni sozlash - boshqa
bo'limlar
4.
BIOS-ni sozlash. CPU
optimallashtirish
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga BIOS Setup dasturini ishga
tushirish va sozlash bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim
va ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining
yo’l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
|
| |
-Mavzu:
Tizimli blok. 
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli

|
-Mavzu:
Tizimli blok.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli9-Mavzu:
Tizimli blok.
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Tizimli blok.
2.
Tizim bloklarining turlari
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga Tizimli blok. Tizim
bloklarining turlari bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim
va ko’nikmalarini shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
O’qitish vositalari
O’quv qo’llanma, proektor, slayd
kompyuter
O’qitish sharoiti
Maxsus jixozlangan o’quv xona
Qaytar aloqaning yo’l va vositalarining
yo’l va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim
shakli Ish
|
| |
Plotter ishlash prinsipi - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

Plotter nima uchun (ilovalar)
Plotter odatda chizish va kesish uchun katta ishlarga bag'ishlangan. Biroz
plotter
ilovalari
quyidagilar:
Arxitektura yoki muhandislik loyihalari.
Yorliqlar.
Qog'ozda ham, termal plyonkada ham yopishtiruvchi moddalar.
Logotiplar.
Bilbordlar va reklamalar.
Topografik xaritalar.
Kompaniyalar uchun taqdimotlar.
Vinil dizaynlar.
Va hokazo
Ya'ni, plotter funktsional xususiyatlariga ega vosita bo'lishi mumkin
ichida
foydalanish mumkin edi
:
Dizayn ofislari.
Muhandislik kompaniyalari.
Arxitektura fanlari.
xaritalash markazlari.
Reklama kompaniyalari.
Yoki bag'ishlangan kompaniyalar
matbaa xizmatlari
, qaysi so'rov bo'yicha
katta formatda chop etiladi.
Chop etish mashinalaridan farqli o'laroq, plotterlar
bosqichlari - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

har bir qismi bo’yicha
xulosalar qiladi, eng
asosiylariga e’tibor qaratadi,
berilayotgan
ma’lumotlarni daftarga qayd etishlarini
tashkil etadi.
2.8 Yangi mavzular bo’yicha guruhlarga
tezkor so’rov savollari beriladi. Nima uchun
texnikasidan foydalaniladi (3-ilova)
3. Yakuniy
bosqich
.
3.1.Mavzuni umumlashtiradilar. Savollarga
javob beradi,yakun yasaydilar.
3.2. Guruhlar ishini baholaydilar, o’quvchi
mashg’ulotining maqsadga erishish darajasini
tahlil qilqdi.Natijalar sharhlanadi.
Mustaqil
ishlashlari uchun vazifa beradi: amaliy
mashg’ulotga mustaqil tayyorlanishlari uchun
savollar
3.3 Uyga vazifa
mavzuga oid mustaqil ish
beradi.
O’z- o’zini
o’zaro
baholashni
o’tkazadilar.
Topshiriqni
yozadilar
Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko - bet 18

8-Mavzu:
Elektr ta’minoti
qurilmasi
O’quv mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi modeli
Mashg’ulot vaqti
-2 soat
Talabalar soni: 20 –30 gacha
Mashg’ulot shakli va turi
Nazariy-yangi bilimlarni egallash
bo’yicha o’quv mashg’uloti
O’quv mashg’ulot rejasi
1.
Doimiy elektr ta'minoti
qurilmasi va stabilizator
2.
Elektr ta'minoti
xususiyatlari
O’quv mashg’ulotining maqsadi:
O‘quvchilarga Elektr ta’minoti qurilmasi
bo’yicha nazariy tushunchalar berish, mavzu bo’yicha bilim va ko’nikmalarini
shakllantirish
Pedagogik vazifalar
:
-
Yangi mavzu bilan tanishtiradi;
-
Yangi mavzu bo’yicha
rejalarni
tasniflaydi;
-
Reja
asosida
bo’limlarni
tushuntiradi;
-
Reja bo’yicha
yangi bilimlarni
yoritib beradi.
O’quv faoliyati natijalari:
-
Tinglaydilar va zarur bo’lsa
yozib boradilar;
-
Dars
bo’yicha
olgan
bilimlarini tasniflaydilar;
-
O’rganganlarini
aytib
beradilar;
-
Tartibli
ravishda
aytib
beradilar.
O’qitish metodlari
Axborotli kichik ma’ruza,
tushuntirish, namoyish etish, aqliy
hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, jamoaviy
ishlarni o'zgartirishda - Shaxsiy kompyuter arxitekturasi va unga xizmat ko

Mavzu_-_28_:
Tarmoq qurilmalari turlari
Reja
1. Tarmoq qurilmalari haqida ma’lumot
2. Tarmoq qurilmalari turlari
Har bir kompyuter qurilmasi yoki boshqa
qurilmalar tarmoqqa ulana
olmaydi.
Tarmoq qurilmasi
boshqa qurilmalarga kerakli
jismoniy ulanishlarni
amalga oshirish uchun maxsus aloqa apparatlariga ega.
Zamonaviy tarmoq
qurilmalarining aksariyati elektron qurilmalarga ulangan aloqa elektroniga ega.
Ba'zi shaxsiy kompyuterlar, eski Xbox o'yin konsollari va boshqa eski qurilmalarda
ichki aloqa qurilmalari mavjud emas, lekin tarmoq qurilmalari sifatida USB tashqi
qurilmalar shaklida alohida tarmoq adapterlarini ulab qo'yish mumkin. Ko'p eski
stol kompyuterlari tizim interfeysida "Tarmoq interfeysi kartasi" (NIC)
so'zidan kelib chiqqan jismoniy sifatida alohida kattalikdagi
plagin kartalarini
kiritish kerak edi.
Eski avlodlar bo'lmaganida, tarmoq qurilmalari sifatida iste'molchi
apparatlari va
gadjetlarining yangi avlodlari qurilmoqda. Masalan, an'anaviy uy termostatlarida
aloqa
apparatlari mavjud emas edi, va ular tashqi qurilmalar orqali uy tarmog'iga
ulanmagan.
Nihoyat, ayrim turdagi uskunalar tarmoqlarni qo'llab-quvvatlamaydi. Ichki tarmoq
qurilmalari va tashqi qurilmalarni qabul qilmaydigan iste'molchi qurilmalari orasida
eski Apple iPod, ko'plab televizorlar va tushdi pishirgichlari mavjud.
Plotterni tanlahda quyidagilarga е’tibor berish kerak

tashuvchi,
sarflanadigan materiallar, kuryushaga xizmat ko’rsatish,
еlektroеnergiyani iste’mol qilish narxlarini o’z ichiga olgan еkspluataciya
harajatlari;
plotgerning o’zining na
Mavzu_-_27_:
Plotterlarni o‘rnatish va foydalanish
Reja
1. Plotterlar haqida ma’lumot
2.
Plotterlarning turlari
PLOTTER-bu katta formatdagi rasmlarni qog'ozga-chizmalar,
grafiklar va
boshqalarni chop etish uchun mo'ljallangan katta formatli qurilma.
Plotterlarning
turlari
Avvalo, plotterlar bir -biridan ma'lumotni manbaga qo'llash usulida farq qiladi.
Bosib chiqarish inkjet, lazer, LED va fotosel bo'lishi mumkin. Ro'yxatda keltirilgan
barcha turlardan inkjet bosib chiqarish eng ommabop hisoblanadi,
chunki uning
narxi raqobatchilardan farqli o'laroq ancha past. Plotterlar o'zlari tekis, baraban,
rulon va ishqalanishdir.
Plotter - bu axborotni chiqarish qurilmasi bo'lgani uchun olingan natijaning
sifatiga ma'lum talablar qo'yiladi. Shunga ko'ra, chizish
xususiyatlarida farqlar
mavjud: ranglar palitrasining imkoniyatlari, kesuvchi
elementlarning mavjudligi,
yozuv elementlarining turlari va o'rnatilgan shriftlar va katta hajmli xotira bilan
ishlash qobiliyati.
Asosan, plotter - oddiy inkjet printer kabi ishlaydigan bosma qurilma.
Bosib
chiqarish boshi bor, unga siyoh beriladi. Bu bosh vagonda maxsus yo'naltiruvchi
mexanizmlar bo'ylab harakatlanadi. Qurilmaning dasturiy ta'minoti vagonni kerakli
joyga joylashtirish uchun javobgardir.
Farqi yuqori aniqlikdagi chizmalar chop etish uchun juda zarur bo'lgan
yuqori
mahsuldorlikni o'z ichiga oladi, chunki agar chizgichning bosma boshi inkjet printer
darajasida bo'lsa, natija bir soatdan ko'proq kutishga to'g'ri keladi. Tabiiyki, ma'lum
bir chiqish moslamasi uchun resurs sarfi bir necha bor ortadi.
Plotter va printer o'rtasidagi farqlar

Plotter ham mumkin
rulon yoki rulonlardan foydalaning
ba'zi hollarda
barglar o'rniga.
The
printerlar arzonroq
plotterlarga qaraganda.
Printer bitmap yoki piksel formatidagi ma'lumotlar bilan ishlashi mumkin
bo'lsa-da, plotter buni amalga oshiradi
chiziqlar bilan grafik yoki vektor
tasvirlar
.
Plotter odatda
Sekinroq
printer bilan solishtirganda.
Printer bir vaqtning o'zida faqat bitta satrni chop etishi mumkin, plotterlar
esa
bir nechta qatorlarni chop eting
bir vaqtning o'zida bir nuqtadan
ikkinchisiga uzluksiz.
Printerlar odatda grafik va matnni chop etish uchun ishlatiladi. uchun
plotterlar
maxsus chizmalar, rejalar
Va boshqalar
plotterlar
rezolyutsiyadan mustaqil
odatda, shuning uchun ishlab
chiqarilgan tasvirni printerda bo'lgani kabi juda ko'p sifatni yo'qotmasdan
kattalashtirish mumkin.
Plotter odatda chizish uchun yaxshi emas
bir xil rangdagi katta
maydonlar
, lekin zarbalar uchun ha.
The
printerlar kesa olmaydi
, plotterlar ha (ba'zi modellarda).
El
plotter nafaqat qog'ozni qabul qiladi
, shuningdek, vinil, sintetik
kanvas, plyonkalar va boshqalar kabi boshqa materiallar.
Kartoshkaning yetishtirish texnologiyasi

|
Kartoshkaning yetishtirish texnologiyasi
|
bet | 61/93 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #242107 |
Bog'liq Kafedrasi «O’simlikshunoslik» (1) Kartoshkaning yetishtirish texnologiyasi
Almashlab ekishdagi o‘rni, nav tanlash. Kartoshka uchun eng yaxshio‘tmishdoshlar – kuzgi g‘alla ekinlari, bir yillik dukkakli o‘tlar, g‘o‘za,poliz, piyoz. Kartoshkani tamaki, pomidor, boyimjon, qalampir singariituzumdoshlar oilasiga kiruvchi ekinlardan keyin joylashtirish yaramaydi. Bedadan keyin ikkinchi yili joylashtirish tavsiya etilmaydi.
Ertagi kartoshka yetishtirish uchun o‘suv davri 70-90 kunlik tez pisharva o‘rta pishar – Zarafshon, Nevskiy, Ogonek, Sante, Ramona, Marfona, Kondor, Binella, Kosmos navlari tanlanadi. O‘rta pishar o‘suv davri 95 kun va undan ortiq bo‘lgan navlar ertagi kartoshka hosili yetishtirishuchun yaramaydi. Ularda tuganaklar hosil bo‘lishi yozning issiq davrigato‘g‘ri keladi.
Tuproqni ishlash. Ertagi kartoshka ekiladigan dalalarga kuzda 20-40 t ga chirigan yoki yarim chirigan go‘ng, 90-150 kg fosfor, 60-80 kg/ga kaliytuzi shaklida solinib PN-3-35, PYa- 3-35 rusumli pluglar bilan 28-30 smchuqurlikda kuzgi shudgor qilinadi.
Qish davrida yog‘ingarchiliklar ta’sirida tuproq zichlashib qolganbo‘lsa dala chizellanadi, boronalanadi, zarur bo‘lganda molalanib yerekishga tayyorlanadi.
Urug‘ni ekishga tayyorlash. Urug‘larni ekishga tayyorlashda, avvaloular saralanadi, lat yegan, kasallangan tuganaklar terib olinadi. Ekishgavazni 30, 50, 80 g bo‘lgan tuganaklardan foydalaniladi. 80 g vazndan ortiqtuganaklar o‘rtasida uzunasiga kesilib 100 l suvga 5-6 kg TMDT, 2 gqahrabo kislotasi, 50-100 g bor kislota, marganets sulfat, mis kuporosi,4 kg ammofos qo‘shilgan eritmada ivitilsa hosildorlik 11-20 % oshadi(Ostonaqulov, 1997). Urug‘lik tuganaklar 12-15 kun davomida 12-20 0Sharoratda sernam qorong‘i joyda saqlanadi.
Kartoshka urug‘ini nishlatish 25-30 kun davomida 12-150C haroratda,yorug‘ va yaxshi shamollatiladigan binolarda o‘tkaziladi. Nishlatishqorong‘i joyda o‘tkazilsa uning davomiyligi 15-17 kunga qisqartiriladiva bunda nishning uzunligi 0,5-2 sm dan oshmasligi kerak. Nishlatishda urug‘lar 2-3 qatlam qilib yoyiladi. T. Ostonaqulov ma’lumotlariga ko‘ra nishlatib ekilgan urug‘, nishlatmasdan ekilgan urug‘larga nisbatan 10-12kun erta pishadi va hosildorligi 18-25% oshadi.
|
| |
Zararkunandalarga qarshi kurash - «Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi»

|
«Qishloq xo’jalik mahsulotlarini saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi»
|
bet | 63/93 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 1,15 Mb. | | #242107 |
Bog'liq Kafedrasi «O’simlikshunoslik» (1)Zararkunandalarga qarshi kurash. Keyingi yillarda zararkunandalardan kolorado ko‘ng‘izi ko‘p zarar keltirmoqda. Ularga qarshi kurashdaoldini oluvchi, agrotexnik tadbirlar bilan bir qatorda kimyoviy usullarham keng qo‘llanilmoqda. Kimyoviy usullardan sherpa 0,2 kg/ga, tsimbush 0,2l/ga, zalon 0,3 l/ga me’yorida 400 l suvga aralashtirilib birinchi martaqo‘ng‘izlar chiqishi bilan, keyin ikkinchi 22,5 haftadan o‘tgach yana dorilanadi. Dorilash hosil yetishtirishdan 20-30 kun oldin to‘xtatiladi.
Hosil yig‘ish. Kartoshka palaklari sarg‘ayib, tuganaklardagi po‘stqattiqlashib, sidirilmaydigan bo‘lganda hosilni yig‘ishtirishga kirishiladi. Tuproqdagi namlik 1416% bo‘lishi kerak.
Nazorat savollari.
Tugunakmevali ekinlarning ahamiyati
Kartoshka- ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi
Kartoshka biologiyasi va navlari
Kartoshka yetishtirish texnologiyasi
Mavzu: Ildizmevali ekinlarning ahamiyati. Qand lavlagining- biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi.
Reja:
Ildizmevali ekinlarning ahamiyati
Qand lavlagining- ahamiyati, kelib chiqishi, tarqalishi, hosildorligi
Qand lavlagini biologiyasi va navlari
Qand lavlagini yetishtirish texnologiyasi
Ildizmevali ekinlarning ahamiyati
Bu guruxga sersuv, shirali quruq moddasi kam bo‘lgan ildizmevalilar kiradi. Bu guruhdagi o‘simliklar har xil botanik oilani (sho‘radoshlar, soyabonguldoshlar, karamdoshlar, murakkabgul doshlar) vakili bo‘lib, ularning oilasida bir, ikki va ko‘p yillik turlari uchraydi.
O‘zbekistonda aksariyat holda ikki yillik turlari (qand lavlagi, xashaki lavlagi, sholg‘om sabzilar) ekilmoqda. Ildizmevalilar har xil yo‘nalishda qo‘llaniladi. Qandlavlagi qand ishlab chiqarish uchun ekiladi. Qolgan ildizmevalilar oziq –ovqat sanoatida va chorvaga yem uchun foydalaniladi
Ildizmevalilarning tarkibida 10% dan 30% gacha quruq modda bo‘ladi, ularning tarkibida ko‘p miqtorda qand,kraxmal, tuzlar, vitaminlar (S, V, V2, R, K,
Ye, N va boshqa), karotin mavjud. Tarkibida suv ko‘p bo‘lganligi tufayli saqlash qiyin.
Ildizmevali o‘simliklar texnik (qand lavlagi), ozuq-ovqatda (sabzi, lavlagi, sholg‘om, turp), chorvachilikda (xashaki lavlagi, turneps), tabobatda (sachratqi) qo‘llanadi. Qishda ko‘kat bo‘lmaganda ildizmevalilar eng asosiy shirali oziq bo‘lib qoladi. Yem-xashak sifatida barglar xam ishlatiladi.
Ildizmevali ekinlarga:
Qand lavlagi - Beta vulgaris L. v.saccharifera Xashakilavlagi- Beta vulgaris L.v. crassa Xashakisholg‘om – Vrassica L ssp rapifera M Xashakisabzi – Daucus carota v. crassa L Turp - Raphanus sativa L. vat olifera Metz.
Bryukva– Brassica napus L. V. rapifera Metz. Turneps – Brassicarapa L. ssp. rapifera
|
| |
Ayrim didaktik o‘yinli dars shakllari

95
1-
variant
: Oo, Ii, Uu, Aa, O‘o‘
2-
variant:
-Lo, -no, -to, -mi, -un, -in
3-
variant
: Bola, lola, ona, zar, par
4-
variant:
Bugun havo issiq.
«So‘zning boshiga bir tovush qo‘shib yangi so‘z hosil qilsh» o‘yini
.
Bu o‘yinning talabiga asosan o‘quvchi ma`lum bir olingan so‘zning boshidan
bir tovush qo‘shib yangi so‘z hosil qiladi. Ba`zi undosh bilan boshlangan so‘zdan
avval unli tovushni qo‘shish yoki unli bilan boshlangan so‘zdan oldin undosh tovush
qo‘shish orqali yangi so‘z hosil qilinadi.
Son - o +son
o‘lka- yo‘lka
ola - lola
ota -bota - nota
ayiq- qayiq
or– bor - tor
o‘roq – so‘roq
osh - qosh– mosh .
Ushbu o‘yinda ayrim so‘zlarga tovush qo‘shish orqali bitta so‘z hosil qilish
mumkin bo‘lsa (son- oson ) , ba`zi so‘zlardan bir qator so‘zlar tuzish mumkin.
O‘yinni butun sinf bilan ham, o‘quvchilar guruhlari tuzib musobaqa tarzida ham
o‘tqazish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

148
davrida, shuningdek o‘smirlik davrida ham yaqqol ko‘zga tashlanadi. Kichik maktab
yoshidagi bolalar kattalarning u haqidagi fikr va bergan baholariga qarab, o‘zlariga-
o‘zlari baho beradilar.
O‘quvchilar o‘zlashtirmasligining oldini olishga yo‘naltirilgan maktabda
o‘tkaziladigan tadbirlar.
Maktab jamoasining o‘quvchilar o‘zlashtirilmasligining oldini olish bo‘yicha
olib boriladigan ishlarning muvaffaqiyatining ma’muriyat, kasaba uyushmasi va
“Kamalak” bolalar tashkilotining qobiliyatiga bog‘liq bo‘ladi.
Ilg‘or o‘quvchilar ishidagi tajribalarni umumlashtirish va eksperimental
tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha o‘zlashtirmaslikning oshirilishi bo‘yicha
umumlashtirish ta’birlaridan tashqari dastlabki jamoalardan sinflararo guruhiy va
individual profilaktik tadbirlar ham zarur.
Boshlang‘ch
sinflarda
o‘zlashtirilmaslikning
oldini olishga yo‘naltirilgan tadbirlar tizimini
ishlab chiqish, avvalo, kichik maktab yoshidagi
o‘quvchilar aqliy taraqqiyotining o‘ziga xos xususiyatlarini yaxshi bilishni taqozo
etadi.
Sinfda o‘tkaziladigan tarbiyaviy ta’sir o‘qituvchilar, ota – onalar, jamoatchilik
va o‘quvchilar tashkilotlarining kuchlarini o‘quvchilarning o‘qish muvafaqqiyatiga
tarbiyaning ta’sirini oshirish maqsadida birlashtirish bilan bog‘liq. O‘qishda
qiynalayotgan bolalarga nisbatan qulay ahloqiy iqlim yaratish muhimdir. Bunda
birinchi navbatda bolaning ustidan kulish, haqoratlashlariga yo‘l qo‘ymaslik, ta’sirini
antipedagogik usullarga yo‘l bermaslik zarur.
Bunday iqlim yakdil tashkil e’tilgan jamoadagina yaratish mumkin. Shuning
uchun ham o‘zlashtirmaslikning oldini olishning muhim tarbiyaviy ta’sirlaridan biri
o‘quvchilar jamoasida birdamlikni tarbiyalash, o‘qishga nisbatan ijobiy munosabatni
tarbiyalashda yoshlar tashkilotining rolini oshirish bo‘yicha tadbirlar tashkil e’tish
muhim hisoblanadi.
O‘zlashtirmaslikning - 2024-yil-Кафедра-конференцияси pdf

149
Jamoa barcha tarbiyaviy kuchlarning maqsadga yo‘naltirilgan ta’siri va
birlashishi natijasida bo‘sh o‘zlashtiruvchi o‘quvchi o‘zini-o‘zi tarbiyalashi va
o‘qishga qiziqishi oshadi.
O‘quvchilarni o‘zlashtirmaslik sabablari haqidagi psixologik pedagogik
konsimum
xulosasi
bilan
tanishtirib
borish
maqsadga
muvofiq,
uy
vazifalarini
bajarishning oqilona yo‘llarini
ko‘rsatish, uy vazifalarini
bajarishga ketadigan vaqtni domo tahlil qilish zarur.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quv ishlarini tashkil etish elementlarini egallash
bo‘yicha maxsus mashg‘ulotlar tashkil e’tilishi maqsadga muvofiq. O‘quvchilarning
o‘z kun tartibini oqilona tashkil e’tishga o‘rgatish, uyda va maktabda mustaqil o‘quv
ishlarini asosiy bosqichlarini ajratish, kitob bilan to‘g‘ri ishlash, o‘quv va mehnat
topshiriqlarini bajarishda domiy o‘z o‘zini tekshirishni, amalga oshirishga qaratish
lozim. Diqqat, xotira, tafakkur kabi bilish jarayonlarini rivojlantirish yo‘llari bilan
o‘quvchilarni tushuntirish muhim.
Tarbiyaviy ishlar vositasida o‘zlashtirilmaslikning oldini olish sinf jamoasi
hayotini shunday tashkil etish bilan bog‘liqki, bunda har bir o‘quvchi, ayniqsa, bo‘sh
o‘zlashtiruvchi o‘quvchio‘rtoqlari bilan doimiy aloqani his qiladi. Ular bilan
muloqotga ehtiyoj sezadi. Bu esa sinfdan tashqari ishlarning har xil shakllarini tashkil
etish va har xil o‘quvchini maktabdagi o‘zini o‘zi boshqarish organlari tizimiga jalb
etishni anglatadi.
Bunday ishlarni tashkil etishda o‘g‘il va qiz bolalarning qiziqishlari hisobga
olinishi, o‘quvchilarda mustaqillikni rivojlantirishga olib keladi. Bu ishda
o‘quvchilarga ota onalari yordam berishi mumkin. O‘quv yili boshida bo‘sh
o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar ota – onalar bilan yaqin aloqa o‘rnatish uchun barcha
chora tadbirlarini ishlab chiqish , ularning uylariga borish, farzandlari
o‘zlashtirmasliklarini oldini olish bo‘yicha hamkorlikda ishlarini ishlab chiqish
Elеktrоmagnitlar quyidagi talablarga javоb bеrishi kеrak

Bog'liq Boshqarish sistemalarining elementlari va qurilmalari
Elеktrоmagnitlar quyidagi talablarga javоb bеrishi kеrak: 1. Tanlanayotgan kоnstruktsiya siljish uzunligi, tоrtish kuchi va bеrilgan tоrtish
tavsifnоmasiga mоs kеlishi kеrak;
2. Tеz harakatlanuvchan tizimlar uchun shiхtalangan magnitli o’tkazgichga ega
bo’lgan
elеktrоmagnitlar,
sеkin
harakatlanuvchan
tizimlar
uchun
shiхtalanmagan magnit o’tkazgichga ega bo’lgan hamda massivli mis gilьzali
elеktrоmagnitlar qo’llanilishi mumkin.
3. Ishga tushish tsikllari sоni yo’l qo’yilgandan kam bo’lishi kеrak.
4. Bir хil mехanik ishlar uchun o’zgaruvchan tоk elеktrоmagnitlari o’zgarmas
tоkda ishlоvchi elеktrоmagnitlarga nisbatan ko’prоq elеktrоenеrgiya talab qiladi.
5. Elеktrоmagnitlar ishlatish uchun qulay va оddiy bo’lishi kеrak.
Elеktrоmagnitlarni kuchlanish, tоk va quvvat kattaliklari оrqali tanlash mumkin.
Elеktrоmagnit tanlangandan so’ng uning cho’lg’amlari qizishga nisbatan
хisоblanadi. Bu hоlda ro’хsat etilgan qizish harоrati 85...90
о
S хisоbida оlinadi.
Elеktrоmagnitli IM ning uzatish funktsiyasi :
)
1
)(
1
(
)
(
)
(
)
(
2
2
1
r T T T K p U r U p W c m bu еrda
U — yakоrning siljishi;
0
/ R L T e
T
e
— elеktrоmagnitning vaqt dоimiysi;
0
L va
0
R — induktivlik va elеktrоmagnit galtagining aktiv qarshiligi;
181
m c m T n ,
/
1
— qo’zg’aluvchan qismlarning massasi;
n S — prujina qattiqligi;
n d S K T /
2
;
d K — kоeffitsiеnt (dеmpfirlash).
Agar bоshqaruv оbyektining vaqt dоimiysi (
2
1
,
,
T T T c )dan katta bo’lsa, uzatish
funktsiyasi inеrtsiyasiz zvеnо ko’rinishida bеrilishi mumkin.