nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tools (Инструменты) - Информатика

Tools (Инструменты) – bu qismda aniq uskunalar joylashtirilgan. Bu
uskunalarni tanlash va chizish uskunalari tashkil etadi.
View (Просмотр) – ish stolidagi tasvirni ko`rishni boshqarish
vositalari joylashtirilgan. View ikki uskunadan iborat:
Hand Tool - bu uskuna
tanlanganda maxsus rejim yoqiladi, bu rejimda sichqoncha yordamida ish
maydonini turli yo`nalish bo`yicha siljitish mumkin;
Zoom Tool – bu uskuna
tanlanganda ish maydonidagi tasvirni tez masshtablash rejimi yoqiladi. Bu rejim
yoqilganda Options maydonida ikki qo`shimcha uskunasi paydo bo`ladi, bu
uskunalar masshtablash yo`nalishini (kattalashtirish yoki kichiklashtirish)
o`zgartirish imkonini beradi.
Colors (Цвета) – bu yerdagi uskunalar chegara va maydon asosining
rangini bir-biridan alohida o`zgartirish imkonini beradi.
Options (Установки) – tanlangan uskuna uchun qo`shimcha
parametrlarni o`rnatish elementlari joylashtirilgan. Qo`shimcha parametrlari
bo`lmagan uskunalar uchun Options maydoni bo`sh qoladi.
Flashni avvalgi variantlariga nisbatan, chizish uskunalarini ayrim
parametrlarini o`rnatish xususiyatlar inspektori paneli yordamida ham amalga
oshirish mumkin. Har bir uskunani sozlashni o`ziga xos tomonlari keyingi
mavzularda ko`rib o`tiladi. Agar zaruriyat tug`ilsa, uskunalar panelini oynadan
«uzish» va istalgan joyga joylashtirish mumkin.
8.17-jadval. Flash dasturining uskunalari
410
T.r.
Ras
m
i
Nomi
T
u
g
m
as
i
Vazifasi
1 Выделение V Obyektlarni belgilash uchun ishlatiladi,
lekin
selection tool dan farqli tomoni
shundaki,
selection tool da rasmning
biror bir qismini alohida ajratib olish
mumkin,
lekin
Dasturiy tahdidlar (program threats)

303
xatosi haqidagi xabarni chop etadi va chiqadi. Keyin foydalanuvchiga
haqiqiy kirish so‘rovi taqdim etiladi. Agar operatsion tizim interfaol
seans oxirida foydalanish to‘g‘risidagi xabarni chop etsa yoki barcha
zamonaviy Windows operatsion tizimlarida ishlatiladigan control-alt-
delete kombinatsiyasi kabi nazoratsiz belgilar ketma-ketligidan
foydalansa, ushbu hujum turini yo‘q qilish mumkin. Troyan otining
yana bir varianti - josuslarga qarshi dastur. Ba’zida josuslik dasturi
foydalanuvchi o‘rnatishni tanlagan dasturga hamroh bo‘ladi.
Ko‘pincha bu bepul dasturlar yoki sinov asosida taqdim etiladigan
bepul dasturlar bilan birga keladi, lekin ba’zida bu tijorat dasturlarida
ham kiritiladi. Ushbu dasturlar o‘rnatilgandan so‘ng foydalanuvchi
tizimidan kerakli ma’lumotlarni to‘playdi va kerakli manzilga
yuboradi.
Ushbu
jarayon
foydalanuvchi
josuslik
dasturini
aniqlaguncha davom etadi.
tahdid
deb ataladi. 

Axborot tizimining kamchiligidan foydalanib, muvaffaqiyatli 
amalga oshirilgan tahdid 
hujum

tahdid deb ataladi. Axborot tizimining kamchiligidan foydalanib, muvaffaqiyatli amalga oshirilgan tahdid hujum
5OfV58kCMfx51CyXWMAb2yRfaqPrL3Ub5oRCsjhh
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa tahdid deb ataladi. Axborot tizimining kamchiligidan foydalanib, muvaffaqiyatli amalga oshirilgan tahdid hujum
|
Imkoniylikni buzish - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

298
Fizik.
Kompyuter tizimlarini o‘z ichiga olgan sayt yoki
saytlar zararli yoki yashirin buzg‘unchilardan
fizik himoyalangan
bo‘lishi kerak. Mashina xonalari ham, mashinalarga
kirish huquqiga
ega terminallar yoki ishchi stansiyalar ham xavfsiz bo‘lishi kerak.
Inson.
Avtorizatsiya ehtiyotkorlik bilan bajarilishi kerak,
tizimga faqat tegishli foydalanuvchilar kira olishini ta’minlash.
Shunga qaramay, hatto vakolatli foydalanuvchilar
ham boshqalarga
ularning tizimga kirish huquqlaridan foydalanishga ruhsat berish
uchun (masalan, pora evaziga) "taklif qilinishi" mumkin.
Operatsion
tizim.
Tizim
tasodifiy
yoki
qasddan
buzilishlardan o‘zini himoya qilishi kerak. Masalan, stekni to‘lib
qolishi ruhsatsiz jarayonni boshlashga imkon berishi mumkin.
Tarmoq.
Zamonaviy tizimlardagi kompyuter ma’lumotlari-
ning aksariyati xususiy ijaraga berilgan liniyalar, Internet kabi ulanish
liniyalari, simsiz ulanishlar yoki kommutatsiya
liniyalari orqali
uzatiladi. Tarmoqda uzatilayotgan ma’lumotlarni tutib olish
kompyuterga kirish kabi zararli bo‘lishi mumkin.
Xavfsiz axborot tizimi - bu
1.
Ruhsat etilmagan kirishlardan ma’lumotlarni himoyalovchi,
2.
Foydalanuvchiga doimo ma’lumotlarni
taqdim etishga tayyor
turuvchi,
3.
Shuningdek, ma’lumotlarni ishonchli saqlash va ularni
o‘zgarmasligini kafolatlovchi tizimdir.
Xavfsiz tizim maxfiylik, yaxlitlik va imkoniylikbilan aniqlanadi.
Xalqaro terrorizm va uning salbiy illatlari

bir tizimga birlashib harakat qila boshladi. Ular safida turli davlat, millat
vakillari, diniy ekstremistik ruhdagi shaxslar, narkobiznes va qurol-yarog'
savdosidan foyda ko ‘ruvchi jinoiy to‘dalar, yollanib xizmat qiluvchilar
paybo bo‘ldi. Xalqaro terrorchilik va ekstremistik markazida razil
jinoyatchilarni tayyorlaydigan maxsus lagerlar ochildi. Xalqaro terrorchilar
aholini, xususan, dindorlar va yoshlami davlatga, davlat tashkilotlariga
qarshi qo‘yishga va hokimiyatga qarshi muxolifatni shakllantirishga
harakat qildi. 0 ‘zbekiston Respublikasi o ‘z mustaqilligining dastlabki
yillaridan boshlab terrorizm va ekstremizmning har qanday ko‘rinishiga
qarshi qat’iyat bilan kurashib kelmoqda. O ‘zbekiston Respublikasi
xalqaro terrorizm ko‘rinishlariga qaratilgan ko‘plab xalqaro bitimlarning:
«Havo kemalarini qonunga xilof ravishda egallab olishga qarshi
kurashish to‘g‘risida»gi 1970-yildagi Gaaga Konvensiyasining; «Fuqaro
aviatsiyasining xavfsizligiga qarshi kurash to ‘g‘risida’»gi 1971-yildagi
Monreal Konvensiyasining; «Xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslar,
masalan, diplomatik agentlarga qarshi jinoayatlarning oldini olish va
jazolash to‘g‘risida»gi
1973-yildagi
Konvensiyaning;
«Terrorizmni
moliyalashtirishga qarshi kurash to‘ g‘risida»gi va boshqa konvensiyalaming
ishtirokchisi hisoblanadi. 2004-yildan Toshkentda Shanhay hamkorlik
tashkiloti (SHHT)ning mintaqaviy aksilterror tuzilmasi ijroiya qo‘mitasi
faoliyat ko‘rsata boshladi.
Qo`shma operatorlar - Информатика

228
Kiritish-chiqarish operatorlari.
Chiquvchi oqim
cout
kelishilgan bo`yicha
ekranga mos keladi. Lekin maxsus operatorlar yordamida
oqimni printer yoki
faylga mos qo`yish mumkin.
4-listing.
Output:
#include
void main(void)
{
cout << 1001;
}
1001
4a-listing.
Output:
#include
void main(void)
(
cout << 1 << 0 << 0 << 1;
}
1001
Kiruvchi oqim
cin
kelishilgan bo`yicha ekranga mos keladi.
5-listing.
Output:
#include
void main(void)
{ int a
cin >> a;
cout << a*a; }
a*a
5a-listing.
Output:
#include
void main(void)
( int a,b;
cin >> a >> b;
cout << a*b; }
a*b
229
Qiymat berish operatorlari.
Bu qismda keyingi bo`limlarda
kerak
bo`ladigan tushunchalarni berib o`tamiz.
C++
da
hisoblashni va undan keyin
javobni o`zgaruvchiga beruvchi bir necha operator mavjuddir. Masalan,
k = k * 4; ni k *= 4;
Bunda [*=] operatorining chap argumenti o`ng argumentga qo`shiladi va
javob chap argumentda saqlanadi. Biz har bir operatorni
ushbu qisqartirilgan
ko`rinishda yoza olamiz ([+=], [-=], [/=], [*=], [%=]). Ikkala qism birga yoziladi.
Qisqartirilgan
operatorlar tezroq yoziladi, tezroq kompilyatsiya qilinadi va ba`zi
bir hollarda tezroq ishlaydigan mashina kodi tuziladi.
Radioaktiv m oddalar bilan zararlangan joylarda odamlarning xatti-

kuchi hamda yo‘nalishini va boshqa ko‘rsatkichlar aniqlanadi.Zahar-
langan fuqarolarga
birinchi yordam berilib, tibbiy yordam ko‘rsatish
shoxobchalariga yotqiziladi. Zararlangan oziq-ovqatlar, suv tekshirilib,
degazatsiya qilinadi yoki y o‘q qilib yuboriladi. Zararlangan hududda
chekish, ichish, himoya vositalarisiz yurish taqiqlanadi.
Zararlangan
hududdan chiqqanda, ochiq qolgan terilar, shaxsiy himoya vositalari,
kiyim-kechaklar SHXP-8
bilan zararsizlantiriladi, so‘ngra o ‘zlari to liq
sanitar ishlovdan o‘tkazilib, kiyim-kechaklar almashtiriladi.
Mustahkamlash uchun savollar

227
Operatorlar bajariluvchi va bajarilmaydigan operatorlarga ajratiladi.
Bajarilmaydigan operator bu izoh operatoridir. Izoh operatori [/*] belgisi bilan
boshlanib, [*/] belgisi bilan tugaydi. Bu ikki simvol orasida ixtiyoriy jumla yozish
mumkin. Kompilyator bu jumlani tekshirib o`tirmaydi. Izoh operatoridan dasturni
tushunarli qilish maqsadida izohlar kiritish uchun foydalaniladi.
Bajariluvchi operatorlar o`z navbatida ma`lumotlarni o`zgartiruvchi va
boshqaruvchi operatorlarga ajratiladi. Ma`lumotlarni o`zgartiruvchi operatorlarga
qiymat berish operatorlari va [;] bilan tugovchi ifodalar kiradi. Masalan,
I++;
x*=I;
I=x-4*I;
Boshqaruvchi operatorlar dasturni boshqaruvchi konstruktsiyalar deb ataladi.
Bu operatorlarga quyidagilar kiradi:
-
Qo`shma operatorlar;
-
Tanlash operatorlari;
-
Takrorlash operatorlari;
-
O`tish operatorlari;
Mantiqiy solishtirish operatorlari

Mantiqiy solishtirish operatorlari. C++ bir necha solishtirish operatorlariga ega.
5.8-jadval. Mantiqiy solishtirish operatorlari . Algebraik ifoda
C++ dagi
operator
C++ dagi ifoda
Algebraik ma`nosi
tenglik guruhi
==
x==y
x tengdir y ga
teng emas
!=
x!=y
x teng emas y ga
solishtirish guruhi
>
<
x>y
xx katta y dan
x kichkina y dan
katta-teng
>=
x>=y
x katta yoki teng y ga
kichik-teng
<=
x<=y
x kichik yoki teng y ga
[==], [!=], [>=] va [<=] operatorlarni yozganda oraga bo`sh joy qo`yib ketish
sintaksis xatodir. Yani kompilyator dasturdagi xatoni ko`rsatib beradi va uni
tuzatilishini talab qiladi. Ushbu ikki belgili operatorlarning belgilarining joyini
almashtirish, masalan, [<=] ni [=<] qilib yozish ko`p hollarda sintaksis xatolarga
olib keladi. Gohida esa [!=] ni [=!] deb yozganda sintaksis xato vujudga keladi, bu
mantiqiy xato bo`ladi. Mantiqiy xatolarni kompilyator topa olmaydi. Lekin ular
programma ishlash matnini o`zgartirib yuboradi. Bu kabi xatolarni topish esa
ancha mashaqqatli ishdir (! operatori mantiqiy inkordir). Yana boshqa xatolardan
biri tenglik operatori (==) va tenglashtirish, qiymat berish operatorlarini (=) bir-biri
bilan almashtirib qo`yishdir. Bu ham juda ayanchli oqibatlarga olib keladi, chunki
ushbu xato aksariyat hollarda mantiq xatolariga olib keladi.
Yuqoridagi solishtirish operatorlarini ishlatadigan bir misolni ko`raylik.
3-listing.
Output:
# include int main() {
int a, b;
Ikki sonni kiriting:
10 5
10 katta yoki teng
225
cout << "Ikki son kiriting: " << endl;
cin >> a >> b; //Ikki son olindi.
if (a == b) cout << a << " teng " << b << " ga" << endl;
if (a < b) cout << a << " kichik " << b << " dan" <<
endl;
if (a >= b) cout << a << " katta yoki teng " << b << " ga"
<< endl;
if (a != b) cout << a << " teng emas " << b << " ga" <<
endl;
return (0); }
5 ga
10 teng emas 5 ga
Bu yerda bizga yangi bu
C++ ning if (agar) strukturasidir. if ifodasi ma`lum
bir shartning to`g`ri (true) yoki noto`g`ri (false)bo`lishiga qarab, dasturning u yoki
bu blokini bajarishga imkon beradi. Agar shart to`g`ri bo`lsa, if dan so`ng keluvchi
amal bajariladi. Agar shart bajarilmasa, u holda if tanasidagi ifoda bajarilmay, if
dan so`ng keluvchi ifodalar ijrosi davom ettiriladi. Bu strukturaning ko`rinishi
quyidagichadir:
if (shart) ifoda;
Shart qismi qavs ichida bo`lishi majburiydir. Eng oxirida keluvchi nuqta-
vergul (;) shart qismidan keyin qo`yilsa ( if (shart) ; ifoda; ) mantiq xatosi vujudga
keladi. Chunki bunda if tanasi bo`sh qoladi. Ifoda qismi esa shartning to`g`ri-
noto`g`ri bo`lishiga qaramay ijro qilaveradi.
C++ da bitta ifodani qo`yish mumkin bo`lgan joyga ifodalar guruhini ham
qo`yish mumkin. Bu guruhni {} qavslar ichida yozish kerak. if da bu bunday
bo`ladi:
if (shart) {
ifoda1;
ifoda2;
...
ifodaN; }
226
Agar shart to`g`ri javobni bersa, ifodalar guruhi bajariladi, aksi taqdirda
blokni yopuvchi qavslardan keyingi ifodalarda dastur ijrosi davom ettiriladi.
Mustahkamlash uchun savollar

221
5.4. Dastur tuzilishi
Muhim so`zlar:
main, tipli,tipsiz, return,include, define,
proprosessor,dastur matni (listing), kompilyatsiya, og`lash, mantiqiy solishtirish,
amallar, if.
Bilib olasiz:
main funksiyasi, main funksiyasini ishlatish, kutubxonalarni
chaqirish, oddiy dasturlarni yozish, define funksiyasi, kompilyatsiya va bog`lash,
mantiqiy amallar yozilishi, if operatorini qo`llash.
Sodda dastur tuzilishi.
Dastur komandalar va bir necha funksiyalardan
iborat bo`lishi mumkin. Bu funksiyalar orasida
main
nomli asosiy funksiya
bo`lishi shart. Agar asosiy funksiyadan boshqa funksiyalar ishlatilmasa dastur
quyidagi ko`rinishda tuziladi:
Preprotsessor_komandalari
void main()
{ Dastur tanasi. }
Main
funksiyasi ikki usulda ishlatilishi mumkin (tipli va tipsiz). Yuqorida
keltirilgan misolda tipsiz edi. Tipli main ga dastur quyidagi ko`rinishda tuziladi:
Preprotsessor_komandalari
tip main()
{ Dastur tanasi.
return [qiymat] }
Preprotsessor direktivalari kompilyatsiya jarayonidan oldin preprotsessor
tomonidan bajariladi. Natijada dastur matni preprotsessor direktivalari asosida
o`zgartiriladi. Preprotsessor komandalaridan ikkitasini ko`rib chiqamiz.
# include
Bu direktiva standart kutubxonadagi funksiyalarni dasturga joylash
uchun foydalaniladi.
#define
Bu
direktiva bajarilganda dastur matnidagi almashtiruvchi ifodalar almashinuvchi
ifodalarga almashtiriladi. Masalan,
1-listing.
Output:
»>
d) - M tojiyev, I. Nigmatov

|
M tojiyev, I. Nigmatov Pdf ko'rish
|
bet | 181/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov M»>
d)
10-rasm. Ko‘pikli o‘t o ‘chiigichlar:
1 - o ‘t o ‘chirgich korpusi; 2 - javhar solinadigan shisha idish; 3 - korpusning
yon dastagi; 4 ~ qopqoqni ochuvchi shtok; 5 - sifon naychasi; 6 - karbon javhari
solingan vuqori bosim li ballon; 7 - dastak; 8 - purkagich; 9 - ko'pikni yoyib
uzatuvchi sim to ‘rli karnaycha (rastrub)
210
oksidi (suyuq holatda), tarkibida brom aralashgan aerozollar va kukunlar
ishlatiladi. Bugungi kunda xalq x o ‘jaligida keng qo‘llaniladigan birinchi o ‘t
o ‘chirgichlardan kim yoviy ko‘pikli OXP-IO v a h a v o li k o ‘pikda ishlaydigan
OVP-IO va O V P -5(3) rusumli vositalar hisoblanadi (10-rasm ). OXP-IO
o ‘t o ‘chirgichni k o ‘pik hosil qiluvchi mahsulot (400 g natriy bikarbonat
va 50 g solodok ekstrakti aralashmasi) bilan to ‘ldirishda, ishqor moddasi
30°C gacha isitilgan 7,5 litr hajmdagi suvda eritilib, sovugandan keyin o ‘t
o ‘chirgichning temir korpusiga quyiladi. Javhar qism iga esa, oltingugurt
javhari v a temir oksidi aralashmasi, harorati 8 0 - 1 00°C gacha qaynatilgan
450 ml hajmdagi suvda eritiladi. Eritma 18°C gacha sovutilgandan so ‘ng
m axsus polietilen yoki shisha stakanga quyilib, o ‘t o ‘chirgich korpusining
qopqog‘iga burab o ‘matiladi. Bunda y o ‘t o ‘chirgichlarni ishlatish tartibi
va muddati quyidagicha: ishga tushirish dastagi (2) ni 180 gradusga
aylantiriladi, bu holda prujina (4) qisiladi va shtok (3) yordamida klapan
(5) yuqoriga k o ‘tariladi; shundan keyin purkagich qopqog‘i burab olinadi
va chap q o ‘l bilan ko‘tarish dastasi (l)d a n ushlab uni yerdan uzib
k o‘tariladi va ikkinchi q o ‘l bilan ostki qismidan ushlagan holda, bir-ikki
marta chayqatilgandan so ‘ng, boshini pastga engashtirgancha purkagichdan
|
| |
xavfiiing oldini olish uchun barcha o ‘t o ‘chirgichlaming ballonlari suyuq gaz

|
xavfiiing oldini olish uchun barcha o ‘t o ‘chirgichlaming ballonlari suyuq gaz Pdf ko'rish
|
bet | 180/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mxavfiiing oldini olish uchun barcha o ‘t o ‘chirgichlaming ballonlari suyuq gaz
bilan faqat 75% hajmda to‘lg‘aziladi va ulaming hammasi himoya pardalari
(membranalar) bilan ta’minlangan bo'ladi ( 9- rasm).
9-rasm. CO, gazi toMdirilgan, qo‘lda ishlatiladigan o ‘t o'chirgichlar;
a - ОУ-2; Ь-ОУ-5
209
Bunday o‘t o'chirgichlar suyuq holatdagi karbon ikki oksidi bilan 7.106 Pa
bosim ostida to‘ldiriladi. Bunday o 4 o‘chirgiclilami isJrlatish jarayonida suyuq
holatdagi karbon ikki oksidi diffuzor orqali chiqayotib, gaz holatiga aylanadi. va
uning hajmi suyuq holatdagiga nisbatan 500 baravargacha ortib ketadi. Karbon
ikki oksidining tez bug‘lanishi oqibatida harorati - 79°C ga teng bo‘lgan
oppoq qorsimon moddaga aylanishi sababli yonuvchi raanba haroratining faol
pasayishiga olib keladi. Otilib chiqayottan qorsimon oqimning uzatilish masofasi
2 - 3,5 m ga yetadi va uzatilish muddati 30 - 40 soniyani tashkil etadi, Gazli
o ‘t o‘chirgichlar hamma turdagi yonuvchi mahsulotlami hamda 1000 V gacha
bo‘lgan elektr toki ta’sindagi elektr dastgohlarda sodir boMgan yong‘inlami
o ‘chirish uchun m o‘ljalIangan. Birinchi o‘t o ‘chirgich vositalari ichida eng ko‘p
ishlatiladigan vosita, bu qo‘lda ishlatiladigan o‘t o ‘chirgtcblardir. Yong‘inning
dastlabki davrida bunday o ‘t o‘chirgich vositalarining ahamiyati juda katta.
Birinchi o‘t o ‘chirgich vositalarini o‘z joyida tezkorlik bilan ishlata bilish har
bir fuqaroning burchidir.
Q o‘lda ishlatiladigan birinchi o ‘t o ‘chirgich vositalari kim yoviy
k o ‘pikli, gazli va kukunli turlarga b o ‘linadi va ulam ing og'irligi 20
kg dan oshm asligi kerak. ОЧ o ‘chiruvchi vosita sifatida karbon ikki
|
| |
Mustahkamlash uchun savollar

|
Mustahkamlash uchun savollar Pdf ko'rish
|
bet | 150/308 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 7,16 Mb. | | #257687 |
Bog'liq Информатика Mustahkamlash uchun savollar.
1.
Tanlash operatorlari necha guruhga bo`linadi ?
2.
Shartli operator qaysi kalit so`z orqali yoziladi ?
3.
If operatorining umumiy yozilishi qanday ?
4.
If operatoridagi bloklar qanday vazifani bajaradi ?
5.
Ikki sondan musbatini topuvchi dastur tuzing.
6.
Switch operatori qanday operator ?
7.
Switchdagi ifoda qanday talablarga javob berishi kerak ?
8.
Case so`zining vazifasini ayting.
9.
Switchda default qanday vazifani bajaradi ?
10.
Switchga doir misol keltiring.
5.7. Takrorlash operatorlari.
Muhim so`zlar:
while, do while, for, true, false, increment, decrement,
tiplar.
Bilib olasiz:
while, do while, for takrorlanish operatorlarining umumiy
yozilishi, ishlatilishi va vazifalari, farqlari, qulayliklarini.
While operatori.
While operatori quyidagi umumiy ko`rinishga egadir:
While(ifoda)
Operator
Bu operator bajarilganda avval ifoda hisoblanadi. Agar uning qiymati
false
dan farqli bo`lsa operator bajariladi va ifoda qayta hisoblanadi. To ifoda qiymati
false
bo`lmaguncha takrorlash qaytariladi.
Agar dasturda while (ture); satr qo`yilsa bu dastur hech qachon tugamaydi.
238
11-listing.
Berilgan n gacha sonlar yigindisi
Output:
void main()
{ long n,i=1,s=0;
cin >>n;
while (i<= n )
s+=i++;
cout<<” s=”<< s; }
n=5;
s=15;
Bu dasturda
s+=i++
ifoda
s=s+i; i=i+1
ifodalarga ekvivalentdir.
Quyidagi dastur to nuqta bosilmaguncha kiritilgan simvollar va qatorlar soni
hisoblanadi:
12-listing.
Output:
void main()
{ long nc=0, nl=0;
char c=``;
while (c!= `.` )
{++nc; cin >>c;
if (c ==`\n`) ++nl; };
cout<<("%1d\n", nc);
cout <<"\n satrlar="<< nl<<”simvollar=”<< nc; }
|
| |
Muhokamalar va natijalar - 3 (79) 2021 pedagogik mahorat

|
3 (79) 2021 pedagogik mahorat Pdf ko'rish
|
bet | 172/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilMuhokamalar va natijalar. Moslashuv jarayoniga koʻmak koʻrsatish (hukumatning tezkor qoʻllab-
quvvatlashi) sharoitida esa bu jarayon bir necha oylarda muvaffaqiyatli oʻtishi mumkin. Moslashuv
jarayonini bu tarzda qisqartirish rivojlanish yoʻlidan borayotgan va bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich
oʻtayotgan davlat uchun moddiy jihatdan ham ma’lum darajada foyda beradi. B.A. Rayzberg tadqiqotlari
natijasiga tayanib, bozor iqtisodiyotining oʻziga xos rivojlanish mexanizmi bor va u iqtisodiy-psixologik
stimullarga, ya’ni jamiyat a’zolarini toʻq va xotirjam yashash, obroʻga ega boʻlish, hayotda oʻz oʻrnini topish
kabi manfaatlarini yuzaga chiqarishga asoslanadi hamda uning negizini shaxs ijtimoiylashuvi jarayoni
belgilab beradi, degan umumiy xulosaga keladi.
Asosiy bosqichda respondentlar tomonidan “Psixologik moslashuvda oʻzini-oʻzi baholash” metodikasi
orqali olingan natijalardan ma'lum boʻlishicha, tadbirkor ayollarning yangi mehnat yoki ikkilamchi kasbiy
faoliyat(i)ga ijtimoiy-psixologik moslashuvini besh xil: quyi, oʻrtachadan past, oʻrta, oʻrtachadan yuqori,
yuqori darajalarga boʻlish mumkin.
Ijtimoiy-psixologik moslashuvchanlik darajasini aniqlashning oʻzini oʻzi baholash strategiyasiga
asoslanganligi (n=295)
№
Oraliq
ballar
koʻrsatkichi
Ijtimoiy-psixologik
moslashuv darajalari
XK-SS
х/q
K
х/q
ТR
а
Т
q
n=36
n=124
n=58
n=77
1.
1 balldan 2 ballgacha
quyi daraja
5
9
3
27
2.
3 balldan 4 ballgacha
oʻrtachadan past darja
9
14
3
18
3.
5 ball
oʻrta daraja
15
69
19
26
4.
6 balldan 7 ballgacha
oʻrtachadan yuqori darja
3
19
23
4
5.
8 balldan 10 ballgacha
yuqori daraja
4
13
10
2
Fikrimizcha, yuqorida ajratilgan darajalar bozor munosabatlari sharoitida tadbirkor ayollarning:
a) oʻzaro munosabatlarga kirishidagi holati;
b) mehnat faoliyati davomida uzoq muddatli tashqi va ichki konfliktlarga bormasligi;
v) sotsiogen ehtiyojlardan qoniqishi;
g) jamiyat (ba’zan referent boʻlmagan guruh) tomonidan taqdim etilishi mumkin boʻlgan rolli
kutilmalarga tayyor boʻlishi;
d) ijodiy qobiliyatlarini mustaqil va oʻziga ishongan holda namoyon qila olishini aniqlashda qoʻl
keladi hamda ijtimoiy-psixologik moslashuv koʻlamini belgilab beradi.
Tadqiqotdan aniqlanishicha, “TR
a
” guruhiga mansub respondentlardan 39,6%i bozor munosabatlariga
ijtimoiy-psixologik moslashuvning oʻrtachadan yuqori darajasini namoyon etishib, ularning mulohaza
https://buxdu.uz
|
| |
Asosiy qism - 3 (79) 2021 pedagogik mahorat

|
3 (79) 2021 pedagogik mahorat Pdf ko'rish
|
bet | 170/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilAsosiy qism. Rossiyalik mutaxassis A.V. Karpovning yozishicha, xotin-qizlarning bozor sharoitiga
moslashuvi jarayoni muammosi, mohiyatan, ishlab chiqarishdagi psixologik va tadbirkorlik boshqaruvi
masalalarini oʻz ichiga qamrab oladi.
Muallifning fikricha, ijtimoiy-psixologik moslashuv bilan bog‘liq muammolar, tadbirkorlik faoliyatini
tanlagan har qanday ayolning ruhiy holati, kechinmalari, tashqi omil ta’sirini qay darajada hazm qila olishi
va bularning tadbirkor ayol ish faoliyati hamda natijasiga ta’sir qilish darajasida tushuniladi.
Xotin-qizlarning bozor iqtisodiyoti sharoitiga, xususan, tadbirkorlik faoliyatiga moslashuv jarayoni
psixologik bosqichlari aniqlanishini tahlil qilar ekanmiz, oʻz navbatida, mutaxassislarning quyidagi fikr-
mulohazalarining guvohi boʻlamiz.
A.L. Juravlev, Ye.V. Shoroxova, V.A. Xashenko va boshqalar iqtisodiy oʻzgarishlar sharoitida
ijtimoiy-psixologik dinamikani tadqiq etishar ekanlar, hukumat rahbarlari va mahalliy arboblar fuqarolarni
yangi tuzumning mehnat sharoitiga moslashishiga koʻmak koʻrsatishida, moslashuv jarayoni quyidagi asosiy
bosqichlardan iboratligini nazarda tutishi lozim, deb hisoblashadi.
1-bosqich. Bozor munosabatlari sharoitida yangi mehnat egasining tayyorgarlik darajasini aniqlash
deganda quyidagilarni tushunish mumkin, ya’ni aniqlangan daraja mehnat egasi manfaati yoʻlida keyingi
amalga oshirish lozim boʻlgan tadbirlarni rejalashtirish, zarur resurslarni qoʻllash, tadbirkorlik faoliyatini
tanlagan xotin-qizlarning tajriba sohasidan kelib chiqqan holda ularning qobiliyatlari va malakasi
darajasidagi vazifalarni aniqlab olish imkonini beradi. Professional sohadan tashqari tadbirkor ayol (mehnat
egasi)ning muloqotga moyilligi darajasini bilish jamiyatning kommunikasiya tarmog‘iga tezroq kirishib
ketishini ta’minlash uchun asos boʻladi.
2-bosqich. Orientasiya. Oʻzgarishlar jarayonida, xususan, tanlangan yangi faoliyat doirasida xotin-
qizlarni ular bajarishi lozim boʻlgan vazifalar, majburiyatlar bilan tanishtirish. Bu bosqichda amalga
oshiriladigan tadbirlarni, oʻz navbatida, quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin:
Kompaniya asoslari – tashkilot tarixi va hozirgi holati haqidagi asosiy ma’lumot, strategik rejalar,
xodimlar va rahbariyat munosabatlari qoidalari, kasaba uyushmasi faoliyati, mehnat sharoitlari va ish tartibi,
ish haqqi belgilash tizimi, korxonadagi ijtimoiy ta’minot, maishiy xizmat va imtiyozlar.
Mahsulot – korxona mahsulotlari tarkibi bilan tanishtirish, ishlab chiqarish tizimi va texnologiyasi,
asosiy mahsulot iste’molchilari va narxi, raqobatdosh mahsulotlar orasida tutgan oʻrni.
Ishlab chiqarish – ishlab chiqarishga oid qarorlar qabul qilish tartibi va xususiyati, tashkilot rejalari va
https://buxdu.uz
|
| |
Литература 
1. Бибутов Н.С. Амалий механика. –Тошкент: “Янгийўл полиграф сервис”, 2008 йил. -557 бет

|
Литература
1. Бибутов Н.С. Амалий механика. –Тошкент: “Янгийўл полиграф сервис”, 2008 йил. -557 бет Pdf ko'rish
|
bet | 259/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yilЛитература
1. Бибутов Н.С. Амалий механика. –Тошкент: “Янгийўл полиграф сервис”, 2008 йил. -557 бет.
2. Каримов Р., Солиев А. Амалий механика. –Т.: “Фан ва технологиялар”, 2005 йил. -270 бет.
3. Жўраев А. ва бошқалар. Амалий механика. –Т.: “Фан ва технологиялар”, 2007 йил. -397 бет.
4. Набиев А.Н. ва бошқалар. Техник механика. –Тошкент: “Шарқ”, 2010 йил. -330 бет.
5. Курбанов Г.А. Texник механика. –Tошкент: TTESI, 2010 йил. -195 бет.
6. Бибутов Н.С. Техник механикадан амалий машғулотлар. –Т.: “Илм–зиё”, 2006 йил. -190 бет.
7. Бибутов Н.С., Хожиев А.Х., Рузиев Х.Р., Хасанов С.М. Материаллар қаршилиги. Тажриба
ишлари. –Тошкент: “Навруз”, 2019 йил. -320 бет.
8. Бибутов Н.С., Хожиев А.Х. Материаллар қаршилигини ўқитиш методикаси. –Тошкент: “Фан
ва технологиялар”, 2017 йил. -604 бет.
9. Бибутов Н.С., Хожиев А.Х. Материаллар қаршилиги. –Тошкент: “Фан ва технологиялар”,
2016 йил. -440 бет.
10. Бибутов Н.С., Хожиев А.Х., Асраев З.Р. ва бошқалар. Электрон дарсликлар: № DGU 03273;
№ DGU- 03458; № DGU- 04187; № DGU- 04188; № DGU- 04266; № DGU- 04307; № DGU -04490; №
DGU- 05010; № DGU- 05960; № DGU- 05961; № DGU- 05962.
https://buxdu.uz
PEDAGOGIK MAHORAT 3 (79) 2021
196
Nozimbek ZARIPOV
Buxoro davlat universiteti
amaliy matematika va dasturlash
texnologiyalari kafedrasi
tayanch doktoranti
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI FANINI OʻQITISHDA WEB-
FREELANCE FAOLIYATI
Hozirgi axborot texnologiyalari rivojlangan bir davrda umumta’lim maktab oʻquvchilarida dasturlash
tillari hamda freelancerlik faoliyati bilan shug’ullanishlari uchun ularda toʻg’ri tasavvurni rivojlantirish,
ularning qobiliyati va yoshini hisobga olgan holda topshiriqlarni tayinlash muhim vazifalardan hisoblanadi.
Umumta’lim maktab oʻquvchilarida mustaqil dastur tuzish koʻnikmalarini shakllantirish, dasturlash
muhitiga boʻlgan qiziqishini oshirish, ularni hayotda oʻz oʻrinini topishiga hamda mamlakat taraqqiyoti
uchun muhim dasturlar ishlab chiqishiga zamin tayyorlaydi.
Kalit soʻzlar: freelancer, dastur, dasturlash muhiti, SMM, SEO, IOS, CopyRighter, 3D.
В настоящее время, когда современные информационные технологии широко развиваются,
одна из наиболее актуальных проблем заключается в том, чтобы предложить особый подход к
обучению языкам программирования для учащихся средних школ и обратить внимание на
разработку упрощенных методов распределения заданий с учетом возраста учащихся. Эта статья
развивает навыки самостоятельного программирования у учащихся средних школ, поможет
развивать интерес к программированию и помочь им найти свое место в будущем, а также
создавать лучшие программы для развития страны.
|
| |
Soxibqiron Amir Temurning ta’lim tarbiyaga oid fikrlari

|
Soxibqiron Amir Temurning ta’lim tarbiyaga oid fikrlari
|
bet | 163/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023 Soxibqiron Amir Temurning ta’lim tarbiyaga oid fikrlari.
Amir Temur Kuragon ibn Amir Tarag`ay (1336-1405). Temur shaxsi masalasi uzoq yillar davomida man qilinganligi natijasida nafaqat Temur tarixi, balki Markaziy Osiyoning XIV-XV asrlardagi tarixi, madaniyati deyarli o`rganilmay qolgan edi. Bu haqda birinchi prezidentimiz I.A.Karimov shunday yozgan edi:
"Amir Temur nomi tariximiz sahifalarida qora buyoq bilan o`chirildi, unutishga mahkum etildi. Maqsad xalkimizning(ongidan) yuragidan milliy ong, milliy g`urur tuyg`usini yo`qotish, uni qaramlikka, tobelikka kundirish edi. Lekin o`zbek xalki o`z ajdodlarini, uz bahodirlarini unutmadi, hamisha yuragida, qalb to`rida saqladi". Mustaqilligimizdan so`ng esa o`z milliy qadriyatlarmizni, tariximizni haqqoniy o`rganish imkoniyatiga ega bo`ldik.
I.A.Karimov Amir Temur hayoti, faoliyati, koldirgan buyuk merosiga katta e’tibor berdi, "Istiqlol va ma’naviyat" asarida Temurning yoshlikdan mard, dovyurak,mag`rur, o`tkir zehn va aql egasi bo`lganligi, Qur’onga amal qilib yashaganligini ta’kidlab o`tgan edi.
Islom Karimov "Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q" asarida ham Amir Temur qoldirgan katta meros haqida yozgan edi:
"Amir Temur kim edi? U birinchi navbatda ulug` bunyodkor shaxs edi. Samarqanddagi obidalar, Shaxrisabzdagi yodgorliklarni kim qurdi? Turkistondagi Yassaviy maqbarasini kim tikladi? Kim "Kuch - adolatdadir" degan olamshumul, teran hikmatni o`z faoliyatiga asosiy tamoyil qilib oldi?". Temurning qanchalik buyuk zot bo`lganligini uning nomiga qo`shilgan unvonlardan ham kurish mumkin. Uning ismiga "Kuragon" (xon kuyovi yoki kurkam, toza urug`dan), "Sohibqiron" (yulduz burjlarining baxtli kelishi
(qiron)da tug`ilgan farzand) Iskandar, Muhammad payg`ambar, Temur), "Qutbiddin" (zamona peshvosi), "Abulmansur" (zafarmand, g`alaba qozonuvchi) kabi unvonlar qo`shilib ulug`langan.
Temur din arboblari, olimlarni, ilmni va ilm ahlini hurmatlovchi shaxs bo`lgan. Temur tuzuklarida shunday yoziladi:
"Harbir shaharda masjidlar, madrasalar, honaqalar qurishni buyurdim. Musulmonlarga diniy masalalarda ta’lim berib, shariat aqidalari va islom dini ilmlari: tavsir, hadis, fiqhdan dars bersinlar deb, har bir shaharga olimlar va mudarrislar tayin qildim".
Amir Temur odob, axloq,iymon - e’tiqod, tarbiya sohasida o`zi yuksaklikka, mukammallikka erishgan insonlardan bo`lgan. Bunga ishonch hosil qilish uchun sohibqiron haqidagi asarlar, uning o`zi yartagan tuzuklar va ugitlarni kurish kifoya.
3-9. chizma
Turkiston zaminini hunarmandchilik, ilm-fan va madaniyat rivojlangan ilg’or mamlakattaga aylantirildi. Amir Temurning sa’y harakati tufayli obod etilgan shaharlar, qishloqlarni SHaxrisabz, Buxoro, YAssi (Turkiston)shaharlarida qad ko’targan imoratlar «Temur va Temuriylar davlati «Temuriy madaniyati», «Ulug’bek va Samarqand», «Observatoriya maktabi» kabi ulug tushunchalarni dunyoga kelishi va dunyo halqlari tarixiga oltin harflar bilan yozilishi ham Amir Temur nomi bilan bog’liqdir.
|
| |
Adenilatsiklaza messenjer sistemasi

321
1. Gormon retseptori.
2. Siklik AMF (sAMF).
3. Adenilatsiklaza va retseptor o‘rtasida bog‘lanishni amalga
oshiruvchi G-oqsil.
4. Siklik AMFga bog‘liq proteinkinaza, hujayra ichidagi ferment
yoki nishon-oqsillar fosforillanishini katalizlaydi,
ular faolligini
o‘zgartiradi.
5. Fosfodiesteraza, sAMFni parchalaydi va natijada signal
o‘tkazilishini to‘xtatadi.
Jigar, mushak va yog‘ to‘qimasi hujayralari plazmatik
membranasidan
α
- va
β
-adrenergik retseptorlari toza holatda olingan.
Gormonni
β
-adrenergik retseptor bilan bog‘lanishi hujayra ichidagi
retseptor domenini struktur o‘zgarishlariga
olib keladi, bu esa o‘z
navbatida retseptorni ikkinchi signal oqsil GTFni bog‘lovchi bilan
ta’sirini ta’minlab beradi.
GTFni bog‘lovchi G-oqsil 2 turdagi oqsil aralashmasidir: faol G
2
(ingl. Stimulatory G) va ingibitor G
1
, molekulyar massasi 80000-90000.
Ular har birini tarkibida 3 xil subbirliklar (a-,
β
- va
γ
-) bo‘ladi. Yani
ular geterotrimerlardir. G
2
va G
1
ning
β
-subbirliklari bir xil (molekulyar
massasi 35000); ayni vaqtda turli genlarni mahsuli bo‘lgan a-subbirliklar
(molekulyar og‘irligi 45000 va 41000) G-oqsilni aktivatorlik va
ingibitorlik faolligini namoyon qilishga javobgardirlar. Gormonretseptor
kompleksi G
oqsilga nafaqat endogen bog‘langan GDFni GTFga
almashtirish
qobiliyatini beradi, balki G
2
-oqsil faol holatiga o‘tkazadi.
Bunda faol G-oqsil magniy ionlari ishtirokida
β
-,
γ
-subbirliklarga
dissotsiatsiyalanadi va G
2
α
-subbirlik kompleksi GTF-shakliga o‘tadi;
bu faol kompleks adenilatsiklaza molekulasi tomon suriladi va uni
faollaydi. Keyin kompleks GTF parchalanishi
energiyasi hisobiga
inaktivlanadi va
β
-,
γ
- subbirliklar reassotsiatsiyalanib birlamchi G
2
ning
GDF shakli hosil bo‘ladi.
Adenilatsiklaza plazmatik membranalarni integral oqsili bo‘lib,
uning faol markazi sitoplazma tomoniga qaragan va ATFdan sAMF
hosil bo‘lish reaksiyasini katalizlaydi.
Hayvonlar turli to‘qimalaridan ajratilgan adenilatsiklazani katalitik
qismi bitta polipeptid zanjirdan iborat bo‘lib, molekulyar og‘irligi
120000-150000; G-oqsillar bo‘lmaganda
faollikga ega emas; ikkita SH-
guruhini saqlaydi, ulardan biri G
2
-oqsil bilan bog‘lanadi,
ikkinchisi
esa katalitik faollikni namoyon qilish uchun zarurdir. Ferment
molekulasida bir necha allosterik markazlar bo‘lib, ular orqali past
322
molekulali moddalar bilan faolligini boshqarish amalga oshiriladi: Mg
+2
,
Mn
+2
,Ca
+2
, adenozin, forskolin. Fosfodiesteraza ta’sirida sAMF
gidrolizlanadi va faol bo‘lmagan 5
1
-AMF hosil bo‘ladi.
(79) 2021 - 3 (79) 2021 pedagogik mahorat

|
3 (79) 2021 pedagogik mahorat Pdf ko'rish
|
bet | 171/344 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 3,37 Mb. | | #113345 |
Bog'liq Pedagogik mahorat 3-son 2021 yil3 (79) 2021
PEDAGOGIK MAHORAT
129
loyihalar bilan tanishtirish, ishlab chiqarish jarayonining asosiy tamoyillarini oʻrganish, boʻlimning asosiy
vazifalari va mas’uliyat darajasi, hisobot berish asoslari, mahsulotga yoʻnalgan boshqaruv uslubini oʻrganish
va xarajatlarni hisoblash, mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik asoslari.
Sotuvlar – tashkilotning bozordagi ulushi va reklama jarayoni, raqobatdosh tashkilotlarning
imkoniyatlari, sotuv agentlarining faoliyati, sotuv uslublari.
Asosiy mehnat koʻnikmalari – aloqa vositalari va texnika jihozlaridan foydalanish boʻyicha mashqlar,
muomalada boʻlish xususiyatlari, ish joyining xususiyatlari va talablarini oʻzlashtirish, notiqlik san’ati,
marketing va moliyaga taalluqli asosiy bilimlar, kasb talabidan kelib chiquvchi qoʻshimcha malakalarni
shakllantirish mashqlari.
Ushbu matndan koʻrinib turibdiki, xorijiy davlatlardagi ilg‘or tashkilotlar tomonidan xodimlarni kasb
(zaruriy hollarda ikkilamchi kasb)ga moslashuvini har tomonlama amalga oshirish ta'minlanadi. Ma’lumot,
koʻnikma va malaka jihatlarni bunday qamrab olish yangi xodimning tashkilot hayotiga kirib borishini
ta’minlaydi va barcha kuch-g‘ayratini tashkilot maqsadi yoʻlida safarbar etish imkonini beradi.
3-bosqich. Moslashuvni amalga oshirish. Bu oʻzgarishlar jarayonida, bozor munosabatlariga oʻtishda
xotin-qizlarni yangi faoliyatga va jamoada mavjud shaxslararo munosabatlar tizimiga moslashtirish
jarayonidir. Bu bosqich doirasida xotin-qizlarning faol harakat qilishi, oʻzlarini turli (ishlab chiqarish, xizmat
koʻrsatish, savdo) jabhalarda sinab koʻrishiga imkoniyat yaratish lozim. Tegishli tashkilotlar (masalan,
tadbirkor ayollar assosiasiyasi) tomonidan jamiyatning ilg‘or xotin-qizlari erishayotgan muvaffaqiyatlari
haqida ma’lumot yig‘ib boriladi va faoliyati yuzasidan unga zarur tavsiyalar beriladi.
4-bosqich. Faoliyat koʻrsatish. Shu bosqichda moslashish jarayoni tugaydi va xotin-qizlar hukumat
tomonidan berilgan imtiyozlardan toʻliq foydalanishgan holda mustaqil ravishda oʻz faoliyatlarini davom
ettiraverishadi. Bunda xotin-qizlar oʻzlarining tadbirkorlik (mehnat) faoliyati yunalishida yuzaga kelayotgan
qiyinchiliklarni oʻzlari yengib oʻtish kuchiga ega boʻlishadi. Odatda, xotin-qizlarning bozor talab va
muhitiga qoʻpol moslashuvi 1,5–5 yillar atrofida amalga oshadi.
|
| |
Технологическая карта расчета червячного вала

3 (79) 2021
PEDAGOGIK MAHORAT
195
- сила
t
F
направлен в сторону вращения вала, создает вращательного момента
1
5
,
0
d
F
t
,
изгибает вала в вертикальной плоскости.
6. Расчетом червячного вала на кручение определяем диаметр входной части, для удобства
монтажа и демонтажа деталей, а также на основание компоновки находим ее конструктивные
размеры. Здесь необходимо исполь-зовать знания полученные по двум курсам – сопротивление
материалов и детали машин. Полученными параметрами составляется эскизная схема червячного
вала
7. Намечаются точки опор вала. Для проверки прочности червячного вала необходимо
установить ее опасное сечение, для чего строим эпюры внутренних силовых факторов – крутящего и
изгибающего моментов. Эти вопросы целиком изучает сопротивление материалов.
8. Для полной проверки прочности вала необходимо вести расчет ее на сложное сопротивление
( растяжение, изгиб и кручение). С учетом плоского напряженного состояния главные напряжения не
должны превышать
−1
f
= 45...60
мПа .
9. Жесткость червячного вала зависит от расстояния между опорами. По конструктивным
соображениям чем меньше это расстояние, тем больше жесткости вала. Эти вопросы относятся к
курсам детали машин и сопротивление материалов.
Под действием сил зацепления вал испытывает деформацию изгиба и кручения. Упругие
перемещения отрицательно влияют на детали связанные с валом. Прогиб вала создает концентрацию
нагрузки по длине зуба зацепления. При высокой частоте вращения происходит заклинивание
подшипника с валом или ухудшается качество зацепления. По этому прогиб вала не должен
превышать допустимого предела, т.е. жесткость вала должен быть обеспечен. Например, для
зубчатые передачи допустимый прогиб равен
)
(
,
001
,
0
мм
m
у
=
и угол поворота сечения
вала
рад
001
,
0
, в местах установки конического подшипника
рад
0016
,
0
,
роликовый подшипник
рад
0025
,
0
, однорядный и сферический подшипник
рад
005
,
0
. Эти выводы нужны молодым преподавателям, которые недавно начинали
педагогическую деятельность.
Заключение. Лабораторные работы по технической механике разнообразны как по тематике,
так и по принципу работы. Поэтому, для проведения этих лабора-торных работ требуется
специфичный подход. Например, по разделу основы механики для проведения лабораторных работ,
можно, исполь-зовать установки изготовленные на кружках по механике или преподава-телями, а по
сопротивлению материалов используются испытательные машины зарубежного производства. По
детали машин необходимы редукторы, передачи заводского изготовления. Лабораторное помещение
должен быть оборудован этими установками и машинами.
Masofadagi soket manzili (Remote socket address)

244
dasturlar); ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri umumiy pochta serveriga ulangan.
Ma’mur qabul qilingan xabarlar saqlanadigan har bir foydalanuvchi
uchun bitta pochta qutisini yaratdi. Pochta qutisi mahalliy qattiq
diskning bir qismi, ruxsat cheklovlari bo‘lgan maxsus fayl. Faqat
pochta qutisi egasi unga kirish huquqiga ega. A foydalanuvchi B
foydalanuvchiga xabar yuborishi kerak bo‘lganida, u xabarni
tayyorlash va B ning pochta qutisiga saqlash uchun foydalanuvchi
agenti (user agent - UA) dasturini ishga tushiradi. Xabarda jo‘natuvchi
va qabul qiluvchining pochta qutisi manzillari (fayllarning nomlari)
mavjud. B foydalanuvchi agentidan foydalangan holda o‘z pochta
qutisi tarkibini o‘zi xohlagan paytda olishi va o‘qishi mumkin. 7.8-
rasmda mazkur misol ko‘rsatilgan. Bu ofisdagi xodimlar o‘rtasidagi
an’anaviy qaydlarni almashinishga o‘xshaydi. Pochta xonasi mavjud,
u yerda har bir xodimda uning ismi yozilgan pochta qutisi mavjud. A,
B ga eslatma yuborishi kerak bo‘lganida, u xatni yozadi va B ning
pochta qutisiga kiritadi.
7.8- rasm. Birinchi senariy
B pochta qutisini tekshirib ko‘rganda, A ning qaydlarini topadi va
o‘qiydi. Demak, elektron pochta jo‘natuvchisi va qabul qiluvchisi bitta
pochta serverida bo‘lsa, faqat ikkita foydalanuvchi agenti kerak bo‘ladi.
-modda. Jami daromadning tarkibi - Oʻzbekiston respublikasining soliq kodeksi (Yangi tahriri) Oʻzbekiston Respublikasining

yuridik shaxsning boshqaruv organi (kuzatuv kengashi yoki boshqa shunga oʻxshash organi)
aʼzolariga yuridik shaxsning oʻzi tomonidan amalga oshiriladigan toʻlovlar;
Oʻzbekiston Respublikasining Mudofaa, Ichki ishlar va Favqulodda vaziyatlar
vazirliklarining, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat xavfsizlik xizmati, Oʻzbekiston Respublikasi
Milliy gvardiyasi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Davlat xavfsizlik xizmatining, harbiy
xizmatchilariga, ichki ishlar organlarining, Oʻzbekiston Respublikasi Milliy gvardiyasining oddiy
askarlar, serjantlar va ofitserlar tarkibiga hamda Oʻzbekiston Respublikasi Davlat bojxona
qoʻmitasining va boshqa harbiy xizmat nazarda tutilgan idoralar xodimlariga xizmatni oʻtashi
(xizmat majburiyatlarini bajarishi) munosabati bilan toʻlanadigan pul taʼminoti, pul mukofotlari
va boshqa toʻlovlar.
(OʻzR 29.10.2021-y. OʻRQ-726-son Qonuni tahriridagi xatboshi)
Orotatatsiduriya - Biokimyo pmd

XIV BOB
UGLÅVOD, YOG‘ VA AMINOKISLOTALAR
ALMASHINUVINING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI
Odam organizmida kechadigan moddalar almashinuvi jarayoni
betartib kechmasdan, balki integratsiyalangan va bir-biriga bog‘liq
ravishda sodir bo‘ladi. Organik moddalarni o‘zgarishi, anabolizm va
katabolizm jarayonlari bir-biri bilan o‘zaro mustahkam bog‘langan.
Xususan sintez va parchalanish jarayonlari o‘zaro mustahkam
bog‘langan va koordinatsiyalangan kimyoviy jarayonlarga tegishli
yonalish beruvchi neyrogormonal mexanizmlar yordamida
boshqariladi. Odam organizmida boshqa tirik tabiatdagi kabi oqsil,
yog‘, uglevod va nuklein kislotalarining mustaqil almashinuvi
bo‘lmaydi. Hozirgi vaqtda uglevod, oqsil va yog‘ molekulalari
parchalanishining 4 bosqichi, ularni asosiy ovqat moddalardan
energiya hosil qilish bilan integratsiyasi tajribada tasdiqlangan. Shunga
o‘xshash jarayonlarni biz modda almashinuviga kirish bosqichida
batafsil ko‘rib chiqqanmiz. Bu bobda biz oqsil, yog‘, uglevod struktur
elementlarini bir-biriga aylanishi va almashinuvini qisqa misollarda
ko‘rib chiqamiz. Modda almashinuvi organizmda uning alohida
jarayonlarining o‘zaro ta’siri va bog‘liqligida kechadi. Odam
organizmida kechadigan uglevod, yog‘, aminokislota almashinuvi
alohida-alohida o‘rganiladi, bu ularni tushunishga qulaydir.
Soket ma’lumotlar tuzilishi - U. R. Xamdamov, dj. B. Sultanov, S. S. Parsiyev, U. M. Abdullayev

243
Keling, ushbu tuzilishda foydalaniladigan maydonlarni qisqacha
ko‘rib o‘tamiz:
Oilasi (Family).
Ushbu maydon protokol guruhini belgilaydi:
IPv4, IPv6, UNIX domen protokollari va boshqalar. Biz TCP/IP da
ishlatadigan oilasi (family) turi IPv4 protokoli uchun doimiy IF_INET
va IPv6 protokoli uchun IF_INET6 tomonidan belgilanadi.
Turi (Type).
Ushbu maydon soketning to‘rt turini belgilaydi:
SOCK_STREAM (TCP uchun), SOCK_DGRAM (UDP uchun),
SOCK_SEQPACKET
(SCTP
uchun)
va
SOCK_RAW
(IP
xizmatlaridan bevosita foydalanadigan ilovalar uchun) 7.7-rasmda
ko‘rsatilgan.
Protokol (Protocol).
Ushbu maydon interfeysni ishlatadigan
protokolni belgilaydi. TCP/IP protokoli to‘plami uchun 0 ga
o‘rnatiladi.
Lokal soket manzili (Local socket address)
. Ushbu maydon
mahalliy soket manzilini belgilaydi. Soket manzili IP manzil va port
raqamining kombinatsiyasi hisoblanadi.
Internet Mail Access Protocol, version 4 (IMAP4)

253
ega bo‘la olmaydi (albatta, foydalanuvchi o‘z kompyuterida
papkalarni
yaratishi
mumkin.)
Bundan
tashqari,
POP3
foydalanuvchiga yuklab olishdan oldin pochta tarkibini qisman
tekshirishga ruxsat bermaydi.
IMAP4 quyidagi qo‘shimcha funksiyalarni ta’minlaydi:
Foydalanuvchi yuklab olishdan oldin elektron pochta
xabarining sarlavhasini tekshirishi mumkin;
Foydalanuvchi elektron pochtaning tarkibini yuklab olishdan
oldin ma’lum bir belgilar qatoridan qidirishi mumkin;
Foydalanuvchi elektron pochtani qisman yuklab olishi
mumkin. Bu, ayniqsa, o‘tkazish qobiliyati cheklangan va elektron
pochtada yuqori o‘tkazish qobiliyatini talab etuvchi multimediya
kontent mavjud bo‘lganida foydalidir;
Foydalanuvchi pochta serverida pochta qutilarini yaratishi,
o‘chirishi yoki nomini o‘zgartirishi mumkin;
Foydalanuvchi elektron pochtani saqlash papkasida pochta
qutilarining ierarxiyasini yaratishi mumkin.
-modda. Mulkiy daromadlar - Oʻzbekiston respublikasining soliq kodeksi (Yangi tahriri) Oʻzbekiston Respublikasining

(1-q.)
Soliq toʻlovchi tomonidan moddiy naf tarzida olingan daromadlar, agar ushbu Kodeks
369-moddasining ikkinchi qismida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, quyidagilardan
iborat:
1) soliq agenti tomonidan soliq toʻlovchi manfaatlarini koʻzlab, tovarlar (xizmatlar), mulkiy
huquqlar haqini toʻlash, shu jumladan:
soliq toʻlovchining bolalarini maktabgacha taʼlim tashkilotlarida oʻqitish, tarbiyalash haqini
toʻlash;
(OʻzR 03.12.2020-y. OʻRQ-653-son Qonuni tahriridagi xatboshi) (Oldingi tahririga
qarang)
soliq toʻlovchilarga berilgan uy-joyning kommunal xizmatlar haqini, uy-joydan foydalanish
xarajatlarini, yotoqxonadagi joylar haqini yoki ularning oʻrnini qoplash qiymatini toʻlash;
sanatoriy-kurortlarda davolanish yoʻllanmalari qiymatini, dam olish, statsionar va ambulator
davolanish haqini yoki ularning oʻrnini qoplash qiymatini toʻlash;
soliq agentining soliq toʻlovchi daromadi boʻlgan boshqa xarajatlarini toʻlash;
2) soliq toʻlovchining manfaatlarini koʻzlab tekin, shu jumladan hadya shartnomasi boʻyicha
berilgan mol-mulkning va koʻrsatilgan xizmatlarning qiymati;
3) tovarlarni (xizmatlarni) soliq toʻlovchilarga realizatsiya qilish narxi hamda shu
tovarlarning (xizmatlarning) ushbu moddaning ikkinchi va uchinchi qismlariga muvofiq hisoblab
chiqarilgan qiymati oʻrtasidagi salbiy farq;
4) qonunchilikka muvofiq xodimlarga temir yoʻl, aviatsiya, daryo, avtomobil transporti va
shahar elektr transportida yurish boʻyicha beriladigan imtiyozlar summasi;
(OʻzR 21.04.2021-y.
OʻRQ-683-son Qonuni tahriridagi band)
5) jismoniy shaxsning soliq agenti oldidagi qarzining yuridik shaxs qarori bilan hisobdan
chiqarilgan summalari;
6) soliq agenti tomonidan toʻlovlar hisobiga toʻlanib, soliq toʻlovchidan ushlab qolinishi
lozim boʻlgan, lekin ushlab qolinmagan summalar.
(2-q.)
Soliq toʻlovchi tomonidan soliq agentidan tovarlar (xizmatlar) olingan taqdirda, ushbu
tovarlarning (xizmatlarning) qiymati ularni sotib olish narxidan yoki tannarxidan kelib chiqqan
holda aniqlanadi.
(3-q.)
Soliq toʻlovchi tomonidan soliq agentidan aksiz toʻlanadigan tovarlar yoki qoʻshilgan
qiymat soligʻi solinadigan tovarlar (xizmatlar) olingan taqdirda, bunday tovarlarning
(xizmatlarning) qiymatida aksiz soligʻining va qoʻshilgan qiymat soligʻining tegishli summasi
hisobga olinadi.
Aminokislotalar azotsiz qoldig‘ining almashinuvi

310
25-jadval
Aminokislotalar azotsiz qoldig‘ining almashinuvi
Glikogen Ketogen Glikogen va ketogen
aminokislotalar:
aminokislotalar:
aminokislotalar:
Alanin, arginin,
leytsin Izoleytsin, lizin,
asparagin, sistein, fenilalanin, tirozin
glutamin, glitsin,
gistidin, prolin,
oksiprolin, metionin,
serin, treonin,
triptofan,
valin
Glikogen aminokislotalarning almashinuvi natijasida piruvat,
oksaloatsetat,
α
-ketoglutarat hosil bo‘ladi, ulardan glikogen sintezlanadi.
Ketogen aminokislotalarning almashinuvi natijasida atsetoatsetat, atsetil-
KoA va atseton (keton tanachalari) hosil bo‘ladi.
Aminokislota va glitserindan glyukoza sintezi
Aminokislotalardan glyukoneogenezning mumkinligi qandli diabetni
o‘rganishda ko‘rsatilgan. Eksperimental qandli diabetli hayvonlarda
50% (Ba’zida 80% gacha) kiritilgan oqsilning glyukozaga aylanishi
ko‘rsatilgan. Bu jarayonda glikogen aminokislotalar
eng muhim orinni
o‘ynaydi, ularning parchalanishidagi azotsiz qoldig‘idan pirouzum
kislota hosil bo‘ladi, u esa glyukoza parchalanishi va sintezining oraliq
metabolitidir. Mushaklarda oqsilni parchalanishida hosil bo‘lgan alanin,
serin, treonin, sistein kabi aminokislotalardan glyukoz-alanin sikli
yordamida qondagi glyukozaning
miqdori organizmda glyukoza
yetishmagan davrida, uning qondagi miqdorini boshqarishda
ahamiyatga ega. Glitserin triatsilglitserinlar parchalanishi natijasida hosil
bo‘ladi. Uglevod va lipid almashinuvi o‘rtasidagi bog‘lanish glitserin
311
orqali
amalga oshiriladi, chunki glitserin oksidlanganda pirouzum
kislotasi hosil bo‘ladi va undan glyukoza sintezlanadi.
Bu jarayonlarni boshqarishda glyukokortikosteroidlar muhim
ahamiyatga ega. Ularga kortizol, kortikosteron,
kortizon va boshqalar
kiradi. Ular glyukoneogenezning spetsifik fermentlarini
piruvatkarboksilaza, FEP-karboksikinaza, fruktoza-1,6-difosfataza,
glyukoza-6-fosfataza hosil bo‘lishini stimullaydilar. Periferik
to‘qimalarda glyukozaning sarflanishini pasaytiradilar. Gidrokortizon
glyukozaning hujayraga faol transportini ingibirlaydi.
Soglom odamlar jigarida kortizolning uglevod metabolizmiga ta’siri
natijasida glikogen, qonda glyukoza miqdori ortadi.
Uzoq vaqt
organizmga kortizolning kiritilishida oshqozon osti bezi
β
-hujayralari
degeneratsiyaga uchrashi sababli qandli diabet vujudga keladi.