nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Birinchi qadam - Zbekiston respublikasi raqamli texnologiyalarni rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi

Birinchi qadam. Bizning misolimiz uchun Deykstra algoritmining qadamini ko’rib chiqamiz. Minimal belgiga 1- balandlik ega. Uning qo’shnilari 2-, 3- va 4- balandliklar hisoblanadi.
Navbat bo’yicha 1-balandlikning birinchi qo’shnisi 2-balandlik bo’ladi, chunki ungacha yo’l uzunligi minimal hisoblanali. Ungacha 1-balandlik orqali yo’lning uzunligi 1-balandlik belgisi qiymati va 1-balandlikdan 2-balandlikka boradigan qirra uzunligi qiymatining yig’indisiga teng, ya‘ni 0 + 6 = 6 bo’ladi. Bu 2-balandlikning joriy belgisidan kichik, shuning uchun 2-nchi balandlikning yangi belgisi 6 ga teng bo’ladi (7.4-rasm).
7.4- rasm. Deykstra algoritmini hisoblash jarayoni
Shunga o’xshash operatsiyani 1-balandlikning boshqa ikkita qo’shni balandliklar – 3- va 4- balandliklar bilan bajaramiz, va bizda 3=7, 4=8.
7.5- rasm. Deykstra algoritmini 1-balandlik bo‘yicha hisoblash grafi
chi balandlikning barcha qo’shni balandliklari tekshirildi. 1- balandlikkacha joriy minimal masofa yakuniy hisoblanadi va qayta ko’rib chiqilmaydi (birinchi marta E. Deykstra shunday ekanligini isbotladi). Bu balandlikka tushilganlikni belgilash uchun uni grafdan o’chiramiz.
Ikkinchi qadam. Algoritm qadami takrorlanadi. Yana biz tushilmagan balandliklardan "eng yaqin" balandlikni topamiz. Bu 6 belgiga ega bo’lgan 2- balandlik bo’ladi.
7.7- rasm. Deykstra algoritmini 1-balandlikdan 2-balandlikka bo‘yicha grafi
Yana, biz tanlangan balandlikning qo’shni balandliklarining belgilarini
ularga 2-balandlik orqali o’tish bilan kamaytirishga harakat qilamiz. 2- balandlikning qo’shni balandliklari 1-, 3- , 4- va 6- balandliklar bo’ladi.
balandlikning birinchi qo’shni balandligi 1-balandlik hisoblanadi. Ammo u tushilgan, shuning uchun 1- balandlik bilan hech narsa qilmaymiz.
2-balandlikning keyingi qo’shnisi 3- balandlik hisoblanadi, chunki u tushilmagan balandliklar sifatida belgilangan balandliklardan minimal belgiga ega. Agar unga 2- balandlik orqali o’tilsa, u holda bunday yo’lning uzunligi 10 (6 + 4
= 10) ga teng bo’ladi. Ammo uchinchi balandlikning joriy belgisi 7 ga teng, bu 10 dan kichik, shuning uchun belgi o’zgarmaydi. Bizda 4- balandlik bilan ham huddi shunday amal bajariladi, ya’ni (6+3)>8 bo’lganligi uchun 4- balandlik ham o’zgarishsiz qoldiriladi.
7.8- rasm. Deykstra algoritmini 2-balandlikdan 6-balandlikka o‘tish grafi
2-chi balandlikning yana bir qo’shnisi 6-chi balandlik hisoblanadi. Agar unga 2-chi balandlik orqali o’tilsa, u holda bu yo’lning uzunligi 2-chi balandlikkacha bo’lgan eng qisqa masofa va 2-chi va 6-chi balandliklarning orasidagi masofaning yig’indisiga, ya‘ni 12 ga teng bo’ladi (6 + 6 = 12). Binobarin, 6-chi balandlikning belgisini 12 ga teng deb o’rnatamiz.
Uchinchi qadam. 3-chi balandlikni tanlash bilan algoritmning qadamini takrorlaymiz. Unga "ishlov berish"dan so’ng quyidagi natijalarni olamiz:
7.11- rasm. Deykstra algoritmini 3-balandlik bo‘yicha hisoblash grafi
|
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev
|
QISM TO`PLAM VA UNIVERSAL TO`PLAMLAR

Qism to`plamlar ikki turga bo`linadi:
xos
va
xosmas
qism to`plamlar. To`plamning
o`zi va bo`sh to`plam
xosmas qism to`plam
deyiladi. Ularda boshqa qism to`plamlar
xos
qism
to`plam
deyiladi.
Masalan
:
A
a, b, c
to`plamning xos qism to`plamlari:
a
,
b
,
c
,
a, b
,
a, c
,
b, c
; xosmas qism to`plamlari:
a, b, c
va
dir.
Ag
ar
A1, A2 , ...
,An
to`plamlar A to`plamning qism to`plami bo`lsa, A to`plam
A1, A2 , ...
,An
to`plamlar uchun
universal to`plam
deyiladi.
Universal to`plam, odatda, J yoki U harfilari bilan belgilanadi. Masalan, N -barcha
natural sonlar to`plami; Z -barcha butun sonlar to`plami;
Q -barcha ratsional sonlar
to`plami;
R -barcha haqiqiy sonlar to`plami bo`lib, N
Z
Q
R
sonli to`plamlar uchun universal to`plam vazifasini
bajaradi.
shartlar
bajariladi va R
qolgan
TO`PLAMLAR USTIDA AMALLAR
To`plamlar orasidagi munosabatlarni yaqqolroq tasavvur qilish uchun Eyler–Venn
diagrammasidan foydalaniladi. Bunda to`plamlar doira, oval yoki biror yopiq soha shaklida,
universal to`plam esa, odatda, to`g`ri to`rtburchak shaklida tasvirlanadi.
I
); 
2.
To`plamlar kesishadi (
II

I
);
2.
To`plamlar kesishadi (
II
);
3.
To`plamning biri ikkinchisining qismi bo`ladi (
III
);
4.
To`plamlar ustma-ust tushadi (
IV
);
Quyida har bir hol uchun to`plamlar kesishmasi shtrixlab ko`rsatilgan.
To`plamlar kesishmasi quyidagi xossalarga ega:
1.
B
A
bo`lsa,
A
2.
A
3.
A
4.
A
5.
A
6.
A
B
B
A
A
TO`PLAMLARNING BIRLASHMASI
A va B to`plamlarning
birlashmasi
(yoki
yig‘indisi
) deb, bu to`plamlarning
hech bo`lmaganda
biriga
tegishli
elementlar to`plamiga
aytiladi va
A
B
ko`rinishda
belgilanadi. To`plamlarning birlashmasi belgilar yordamida A
B
x x
A va x
B
ko`rinishda yoziladi.
Masalan:
1) A - barcha juft sonlar to`plami,
ya’ni
A
a a
2n, n
N
va B - barcha toq sonlar
to`plami,
ya’ni
B
b b
2n
1, n
N
bo`lsa, ularning birlashmasi A
bo`ladi.
2)
X
m;
n;
p; k; l
va
Y
p; r; s; n
bo`lsa,
ularning
birlashmasi
X n; p; k; l; r; s
bo`ladi.
Y
m
;
TO`PLAMLAR AYIRMASI
A va B to`plamlarning
ayirmasi
deb, A ning B da mavjud bo`lmagan
barcha
elementlaridan tuzilgan to`plamga aytiladi. A va B to`plamlarning ayirmasi
A \ B
ko`rinishda belgilanadi: A \ B
x x
A va x
B
.
Masalan:
1)
A
a a
4, a
R
4
a
4, a
R
,
bo`lsa, A \ B
x
4
x
2 2
x
4
bo`ladi.
B
b
b
2, b
R
2
b
2, b
R
2)
bo`l
adi.
X
a; b; c; d; e
, Y
d; e; f ; k; l
bo`lsa, X \ Y
a; b; c
va Y \ X
f ; k; l
To`plamlar ayirmasi quyidagi xossalarga ega:
TO`PLAMLARNING DEKART KO`PAYTMASI
A va B to`plamlarning
dekart ko`paytmasi
deb, 1-elementi A to`plamdan, 2
– elementi B to`plamdan olingan
a; b
ko`rinishdagi barcha tartiblangan juftliklar
to`plamiga
aytiladi. Dekart ko`paytma
A
B
ko`rinishda belgilanadi:
3; c
,
4; a
,
4; b
,
4; c
,
5; a
,
5; b
,
5; c
} bo`ladi.Sonli to`plamlar dekart ko`paytmasini
koordinata tekisligida tasvirlash qulay.
Masalan
:
A
2; 3; 4
, B
4; 5
bo`lsin, u holda
A
B
2; 4
,
2; 5
,
3; 4
,
3; 5
,
4; 4
,
4; 5
bo`ladi.
Koordinata
tekisligida
shunday
koordinatali
nuqtalarni tasvirlaymizki, bunda A to`plam Ox o`qida va
B to`plam Oy o`qida olinadi.
A to`plamning B to`plamga tegishli bo`lmagan elementlaridan va B to`plamning A
to`plamga tegishli bo`lmagan elementlaridan tuzilgan to`plamn A va B
to`plamlarning
simmetrik ayirmasi
deb ataladi va A B kabi belgilanadi,
ya’ni
A B
A \ B
B \ A
.
Misol:
A
1,2,3,4,5,6,7
,
1,2,3,4,5,8,9,10
bo`ladi.
B
6,7,8,9,10
bo`lsa, A B
1,2,3,4,5
8,9,10
X chekli to`plam elementlar sonini
to`plamni k
elementli to`plam
deb
ataymiz.
n
X
orqali belgilaymiz. k ta elementli X
Misol:
X to`plam 10 dan kichik tub sonlar to`plami
bo`lsin:
X
2,3,5,7
. Demak,
X to`plamda 4 ta elementdan tuzilgan ekan va u quyidagicha
belgilanadi
n
X
4 .
X
3
ta elementi bor. Qism
to`plamlari soni
2
3
8
Xulosa;
Zamonaviy yondashuv, kuzatilgan ahamiyatni hisoblash va uni ishonch darajasi bilan
taqqoslashni, aniqlik bilan yondoshishni talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar;
1.
www.uzsmart.uz
.
2.
www.estudu.uz
.
3.
www.tuit.uz
4.
www.math.uz
5.
www.ziyonet.uz
|
Аннотация - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

|
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. TuxliyevBog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
Аннотация
В данном учебном пособии даны методические основы важных вопросов как, сущность экскурсии,
функции, признаки и классификация экскурсионного обслуживания, требования к гиду-руководителю
экскурсии, технология разработки экскурсионного обслуживания, критерии отбора и оценки экскурсионных
объектов, разработка экскурсионного маршрута и проведения пробной экскурсии. Также раскрыти такие
темы как приёмы показа и рассказа экскурсионных объектов, техника проведения экскурсионного
обслуживания, организация экскурсионного обслуживания в исторически-архитектурные памятники
Узбекистана, организация экскурсионного обслуживания в экологические регионы Узбекистана, организация
экскурсионного обслуживания в специальные виды туризма, обеспечения безопасности экскурсантов на
маршруте экскурсии, правила оказания первой медицинской помощи на маршруте экскурсии. В учебной
пособии для студентов предлагается ключевые слова, вопросы по самостоятельной работе, практические
задания и тестовые вопросы для подготовки к практическим занятиям.
Учебное пособие предназначено для бакалавров и магистров высших учебных заведений,
обучающихся по направлениям бакалавриата Туризм (по направлениям деятельности), Организация и
управление гостиничного хозяйства. Также данное учебное пособие может быть использовано
специалистами сферы туризма и преподавателями колледжей туризма.
Annotation
In this tutorial the followings are given functions of excursion, description of excursion service, the
requirements of head of group-guide, excursion service preparation technology, choosing sights of excursion and its
management, making tour service of excursion and holding demo excursion along the route. Also demonstration
ways of sights, their explanation, organizational moments of excursion are specified. Additionally organizing
excursion to the historical monuments, ecologic regions, as well as organizing excursion to the special tours,
providing security to the tourists during travel and offering the first aid are given.
At the same time in this tutorial in order to strengthen the knowledge of students key words and expressions,
independent work tasks, preparation for practical lessons and test questions are offered.
The tutorial is designed for bachelors and masters of higher education institutions in the following fields
Tourism (types of activities),
«Organizing and managing hotel»
. Also, teachers of tourism vocational colleges and
specialists in the field of tourism can use it in their job.
|
| |
-Mavzu. Ekskursiya xizmatini tayyorlash texnologiyasi

4
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
6-Mavzu. Ekskursiya xizmati marshrutini tuzish va sinov
ekskursiyasini o‘tkazish tartibi
6.1.
Ekskursiya xizmati marshrutini tayyorlash jarayoni
100
6.2.
Ekskursiya xizmatining texnologik xaritasini tuzish
103
6.3.
Sinov ekskursiyasini o‘tkazish va ekskursiya mavzusini tasdiqlash
tartibi
109
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
111
7-Mavzu. Ekskursiya xizmatida ob’ektlarni ko‘rsatish usullari
7.1.
Ekskursiya xizmatida ob’ektlarni ko‘rsatishning vazifasi
113
7.2.
Ob’ektlarni ko‘rsatishning turlari va o‘ziga xos xususiyatlari
118
7.3.
Ob’ektlarni ko‘rsatishning usullari
119
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
121
Ekskursiyaningmazmunivamohiyati - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

15
«Ekskursiya» tushunchasiyunoncha «excursio» so‘zidanolinganbo‘lib,
«sayohatgachiqish,
sayrqilish»
deganma’nonianglatadi.«Ekskursiya»
tushunchasigaengbirinchita’rifniV.Dal (1882y) quyidagichabergan:«ekskursiya-
busayr-tomosha, birornimaniizlash, o‘simliklaryig‘ishdir».RossiyalikolimM. P.
Ansiferov
(1923
y)
«ekskursiya
-
busayrbo‘lib,
uningvazifasianiqma’lumotlarasosidamavzunio‘rganishdir», degan fikrni keltirib
o’tgan.
Kichiksovetensiklopediyasida
(1931y)«ekskursiya–buma’lumbirjoylarda,
sanoatkorxonalarida,
sovxoz,
muzeylardavaboshqajoylardailmiyvata’limiymaqsadlardajamoaviytashrifbuyurishdi
r» - debta’rifberilgan.
Kattasovetensiklopediyasida
(1978y)
«ekskursiya
–
budiqqatgasazovorob’ektlarga (madaniyyodgorliklar, muzeylar, korxonalar,
joylarvash.
k)
tashrifbuyurish,
bilimolishningshaklivametodibo‘lib,
odatdamutaxassis- gidrahbarligidajamoaviyo‘tkaziladi»-debta’rifberilgan.
Ekskursiyatushunchasinitahlilqilgandaekskursiyaxizmatiningob’ektivtalablar
daniboratliginie’tiborgaolishimizkerakbo‘ladi.Harbirekskursiyao‘zigaxosfaoljarayo
nbo‘lib,
uningmohiyatima’lumqonuniyatlar
(mavzuiyligi,
maqsadliligi,
ko‘rgazmaliligi, hissiyotliligi, faolligivash.k.) bilanasoslanadi.
Ekskursiyaxizmatioldidaturganvazifalariquyidagichanamoyonbo‘lishimumki
n:
1.1-rasm.Ekskursiyaxizmatijarayonivavazifalari
Demak,
ekskursiyaxizmati
-
butarixiyvamadaniyyodgorliklar,
tabiatmanzaralari,
Gid
Ekskursantlar
Ko‘radi
– ADSL (Asymmetric DSL) – asimmetrik RAL;
–

33
Simmetrik texnologiyaga HDSL, HDSL2, SDSL, IDSL kiradi.
HDSL va HDSL2 texnologiyalarini
mahalliy aloqa opera-
torlari ishlatadilar. SDSL va IDSLni ma’lumotlar uzatish tarmog‘i
operatorlari qo‘llaydilar.
DSL simmetrik liniyalari biznes sohasida ishlatilish uchun
to‘g‘ri keladi. Ikki yo‘nalishda ma’lumotlar uzatish tezligi bir
xil bo‘lishi kerak bo‘lganda, masalan,
nutqni uzatish, elektron
pochta, videokonfereniya, fayllarni uzatish uchun ishlatiladi.
DSLning asimmetrik texnologiyalarini (ADSL, RA DSL,
G. Lite), asosan, mahalliy aloqa operatorlari ishlatadilar. Ular
xususiy foydalanuvchiga yuqori tezlikli kirishni berishga qara-
tilgan bo‘ladi. DSL asimmetrik
liniyalari tarmoqdan foyda-
lanuvchi tomon ma’lumotlar uzatishning yuqoriroq tezligiga
ega, bu esa Internet tarmog‘ida ishlash va har xil video takliflar
uchun juda qulaydir.
1.5. Rid-Solomon kodi orqali xatoliklarni tuzatish
Rid-Solomon kodlari (ingl.
Reed-Solomon codes) – ma’lu-
motlar bloklarida xatoliklarni tuzatishga imkon beradigan
noikkilik davrli (siklli) kodlar hisoblanadi. Kod vektori element-
lari
bitlar emas, balki bitlar guruhlari (bloklari) hisoblanadi.
Baytlar (oktetlar) bilan ishlaydigan Rid-Solomon kodlari juda
keng tarqalgan. Rid-Solomon kodi BCHX-kodning xususiy holi
hisoblanadi.
Hozirgi vaqtda kompakt-disklardan ma’lumotlarni
qayta
tiklash tizimlarida, shikastlanishlar bo‘lganida qayta tiklash
uchun ma’lumotlarning arxivlarini yaratishda keng ishlatiladi.
Rid-Solomon kodi 1960-yilda
Linkoln Massachusets texno-
logik instituti xodimlari Irvin Rid va Gustav Solomon tomonidan
ixtiro qilingan.
34
Samarador dekodlash algoritmlari 1969-yilda Elvin Berlekemp
va Jeyms Messilar (Berlekemp-Messi algoritmi) tomonidan,
1997-yilda David Mandelbaum (Evklid algoritmini ishlatadigan
usul) tomonidan taklif etilgan. Rid-Solomon kodi 1982-yilda
kompakt-disklarni turkum ishlab
chiqarishda birinchi marta
qo‘llanilgan.
- Тема. Приёмы показа экскурсионных объектов

7- Тема. Приёмы показа экскурсионных объектов 7.1.
Задачи показа экскурсионных объектов
113
7.2.
Виды и особенности показа 118
7.3.
Методические приёмы показа
119
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
121
8- Тема. Приёмы рассказа экскурсионных объектов 8.1.
Задачи рассказа экскурсионных объектов 125
8.2.
Особенности рассказа
128
8.3.
Методические приёмы рассказа
130
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
134
9- Тема. Организация проведения экскурсии 9.1.
Техника ведения экскурсии
137
9.2.
Кризисы внимания и пути их преодоления
142
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
144
10- Тема. Архитектурно-исторические памятники Узбекистана как объекты экскурсии 10.1.
Архитектурно-исторические памятники Самаркандской
области как объекты экскурсии
147
10.2.
Архитектурно-исторические памятники Бухарской области
как объекты экскурсии
189
10.3.
Архитектурно-исторические памятники Хорезмской области
как объекты экскурсии
200
10.4.
Архитектурно-исторические памятники Ташкентской области
и города Ташкента как объекты экскурсии
212
10.5.
Архитектурно-исторические памятники других областей как
объекты экскурсии
225
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
228
11- Тема.Организация экскурсии в экологические регионы Узбекистана 11.1. Место экологических ресурсов в организации экскурсии
231
11.2.
Место национальных парков и заповедников в экологической
деятельности
235
11.3. Специфика экскурсионных маршрутов по экологической теме
240
8
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
247
- Тема. Организация экскурсии в специальные туры туризма

12- Тема. Организация экскурсии в специальные туры туризма 12.1. Понятие и формирование специальных туров туризма
250
12.2.
Классификация, характеристика и география специальных
туров
253
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
281
13- Тема.Обеспечение безопасности экскурсантов в маршруте экскурсии 13.1.
Законодательные пути обеспечения безопасности и защиты
туристов 285
13.2. Права и обязанности туриста и экскурсанта
287
13.3. Права, обязанности и материальная ответственность гида
289
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
292
14- Тема. Правила оказание первой медицинской помощи в маршруте экскурсии 14.1. Важность первой медицинской помощи в процессе экскурсии
294
14.2. Наружный массаж сердца
297
14.3.
Правила оказания первой медицинской помощи при
различных несчастный случаях
299
14.4. Транспортировка пострадавших
312
Задание и тестовые вопросы для самостоятельного освоения
темы, по подготовки к практическим занятиям
314
СПИСОК ИСПОЛЬЗОВАННЫХЛИТЕРАТУР 317
9
CONTENTS INTRODUCTION 16
1-Topic. «Organization of excursion service» aim and tasks of the subject 1.1.
«Organization of excursion service» aim and tasks of the subject
18
1.2.
Essence of an excursion service
19
1.3.
Excursion serviceas a communication form
24
1.4.
Excursion serviceas a pedagogic process
26
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
28
-Mavzu. Ekskursiyaxizmatidaob’ektlarni hikoyaqilishusullari

5
10.5.
Mamlakatimizdagi
boshqa
viloyatlarining
tarixiy-arxitektura
yodgorliklari ekskursiya ob’ektlari sifatida
225
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
228
11-Mavzu.O‘zbekistonning ekologik hududlariga ekskursiyaxizmatini tashkil
qilish
11.1. Ekologik resurslarning ekskursiyani tashkil qilishdagi o‘rni
231
11.2.
Ekologik faoliyatni amalga oshirishda
milliy parklar va
qo‘riqxonalarning o‘rni
235
11.3. Ekologiya mavzusidagi ekskursiyalar marshrutining o‘ziga xosligi
240
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
247
Mualliflar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev

3
MUNDARIJA
KIRISH
16
1-Mavzu. «Ekskursiya xizmatini tashkil qilish» fanining maqsadi va
vazifalari
1.1.
«Ekskursiya xizmatini tashkil qilish» fanining maqsadi va
vazifalari
18
1.2.
Ekskursiya xizmatining mazmuni va
mohiyati
19
1.3.
Ekskursiya xizmati muloqot shakli sifatida
24
1.4.
Ekskursiya xizmati pedagogik jarayon sifatida
26
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish
uchun topshiriqlar va
test savollari
28
2-Mavzu. Ekskursiya xizmatining funksiyalari, xususiyatlari va
ekskursiya xizmatini tasniflash
2.1.
Ekskursiya xizmatining asosiy funksiyalari
31
2.2.
Ekskursiya xizmatining xususiyatlari
35
2.3.
Ekskursiya
xizmatini tasniflash
36
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
41
3-Mavzu.Ekskursiya rahbari - gidga qo‘yiladigan talablar
3.1.
Gid kasbining o‘ziga xos xususiyatlari
44
3.2.
Gidning shaxsiy fazilatlari, mahoratiga qo‘yiladigan
talablar
47
3.3.
Gidning nutq madaniyati
55
3.4.
Gid faoliyatini tashkil etishning bosqichlari
63
Mavzuni o‘zlashtirish bo‘yicha mustaqil ishlash uchun savollar,
amaliy mashg‘ulotlarga tayyorgarlik ko‘rish uchun topshiriqlar va
test savollari
72
-Mavzu. Turizmning maxsus turlariga ekskursiya xizmatini tashkil qilish

-Mavzu. Turizmning maxsus turlariga ekskursiya xizmatini tashkil qilish
2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-2015
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa -Mavzu. Turizmning maxsus turlariga ekskursiya xizmatini tashkil qilish
|
-modda. Vakolatli davlat organining majburiyatlari

vakolatli davlat organidan kiberhujumlardan himoya qilish vositalari va
usullari, ularni aniqlash hamda bartaraf etish yo‘llari to‘g‘risida axborot va
maslahatlar olish;
kiberxavfsizlikni ta’minlashga doir chora-tadbirlarni ishlab chiqish va
amalga oshirish.
Davlat organlari va tashkilotlari:
o‘z tasarrufidagi axborot tizimlari va resurslarining kiberxavfsizligini,
tarmoqlar ishining barqarorligini ta’minlashi, shuningdek kiberxavfsizlik bo‘yicha
o‘z majburiyatlarini bajarishi, vakolatli davlat organini kiberhujumlar to‘g‘risida
ogohlantirishi;
o‘z axborot tizimlari va resurslarida saqlanayotgan ma’lumotlarning
o‘g‘irlanishi hamda qalbakilashtirilishi holatlarining oldini olish choralarini
ko‘rishi;
o‘z
axborot
tizimlari
va
resurslarini
kiberhimoya
qilish
uchun
sertifikatlashtirilgan
apparat,
apparat-dasturiy
va
dasturiy
ta’minotdan
foydalanishi;
kiberxavfsizlik sohasida ishlab chiqiladigan normativ-huquqiy hujjatlarni va
texnik jihatdan tartibga solish sohasidagi normativ hujjatlarni vakolatli davlat
organi bilan kelishishi shart.
-modda.
Muhim - Vazirligi denov tadbirkorlik va pedagogika instituti mamajanov r. Y., Rajabov t. J., Saidaxmedov...

Muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini baholash
ixtisoslashtirilgan tashkilotlar jalb etilgan holda, vakolatli davlat organining ruxsati
bilan amalga oshiriladi.
32-modda. Kiberxavfsizlik subyektlarini davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash
Kiberxavfsizlik
subyektlarini
davlat
tomonidan
qo‘llab-quvvatlash
quyidagilardan iborat:
kiberxavfsizlik sohasidagi normativ-huquqiy bazani takomillashtirish;
kiberxavfsizlik subyektlariga soliq, bojxona imtiyozlari va preferensiyalar
berish;
xo‘jalik yurituvchi subyektlarning mablag‘larini kiberxavfsizlik sohasini
moliyalashtirish uchun jalb etishga shart-sharoitlar yaratish;
kiberxavfsizlik
sohasida
ilmiy-texnika
yutuqlariga
asoslangan
mahsulotlarning va ilg‘or texnologiyalarning kafolatlangan tarzda joriy etilishini
ta’minlash maqsadiga qaratilgan davlat xaridlarini tashkil etish;
kiberxavfsizlik sohasida kadrlarni tayyorlashga, qayta tayyorlashga,
shuningdek ularning malakasini oshirishga ko‘maklashish.
Kompleks geriatrik preparatlar - 3-Ma’ruza Mavzu: Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, yаngi tug‘ilgan...

2. Oligovit (Yugoslaviya)- vitaminlar(A, V
1
, V
6
, V
12
, RR, S, D
3
, E, V
3
) mineral moddalar,
kalsiy fosfat, natriy ftor, temir sulfat, mis sulfat, kobalt sulfat, magniy oksidi, rux sulfati,
kalsiy sulfatdan iborat;
3. Geroton (Kvadevit)-vitaminlar(A, E, V
12
, V
1
, V
2
, V
6
, V
3
), fitin, glutaminkislotasi,
metionin, mis sulfat, kaliy xlorid saqlaydi;
4. Simekson (Shveysariya)-mikroelementlar, vitaminlar yig‘indisi va jenshen ekstraktidan
iborat;
Drajelar:
1. Viteral (Polsha) vitaminlar ( A, V
12
, V
1
, V
2
, V
6
, S, D
3
, E, RR), mineral moddalar, kalsiy
fosfat, temir sulfat, magniysulfat, kaliy yodid, rux sulfat, kobalt sulfat, ammoniy
molibdat, mis sulfat, borat kis-lotasi, jigar poroshogidan tashkil topgan;
2. Undevit (SNG) tarkibida vitaminlar (retinol, tiamin xlorid, V
12
, V
2
, V
6
, S, nikotinamid,
E, foliy kislotasi), kalsiy pantotenat mavjud.
Kapsulalar:
1. Aktival (Shveysariya)-vitaminlar (A, D
2
, V
12
, V
1
, V
2
, V
6
, S, E), pantenol, nikotinamid,
rutin, mineral moddalar, yod, molibden, marganets, mis sulfat, temir fumarat, fosfordan
iborat;
2. Geriavit (Shveysariya)-vitaminlar(A, V, S, D, E, RR, rutin) mikro-elementlar(Sa, fosfor,
ftor, kaliy, mis, marganets, magniy, rux), xolin, inozit, lipoy kislotasini saqlaydi;
3. Gerioptil (Shveysariya)- vitaminlar (A, V
12
, V
1
, V
6
, foliy kislotasi, vitamin S, rutin, E),
glutamin kislotasi, mineral moddalar, Sa, Mg-inozitgeksafosfat, xolinbitartrat, temir sulfat,
kalsiy ftorid, mis sulfat, kaliy sulfat, magniy sulfat,marganets sulfat,buradan iborat;
4. Geripleks (Yugoslaviya)-suvda va yog‘larda eruvchan vitaminlar, mineral moddalar,
ferrogmitsin sulfat, etilestrenol, inozit, glyutamin kislotasi;
5. Gerovit (Vengriya)- vitaminlar (A, V
12
, V
1
, V
2
, V
6
, S, D
2
, E, K,RR), xolin yodid,
metilandrostendol;
6. Lipobolit (Daniya)-vitaminlar(A, E, V
1
, V
2
, V
6
, V
3
, S, biotin, RR), inozit, xolin,
jigarekstrakti.
N. B. Goipova inkluziv ta’lim gospital ped a gogika

2
N.B.Goipova
Inklyziv ta’lim. Gospital pedagogika:
darslik /
N.B.Goipova –
Namangan, 2024, 252 bet.
Ushbu darslikda imkoniyati cheklangan bolalarni inklyuziv
ta’lim sharoitida oʻqitishning
mohiyati, inklyuziv ta’limni tashkil
etishning huquqiy-me’yoriy asoslari
hamda pedagogik-psixologik
aspektlari yoritib berilgan.
Shuningdek, inklyuziv ta’lim sharoitida eshitishida, ko‘rishida,
aqliy va psixik rivojlanishida, nutqida, tayanch-harakat a’zolarida,
autistik sohasida muammolari bo‘lgan bolalarni o‘qitish va tarbiya-
lash jarayonida qo‘llash mumkin bo‘lgan
davr talabiga mos peda-
gogik texnologiyalar keltirilgan.
Darslikdan talabalar, o‘qituvchilar,
maxsus pedagog-tyutorlar,
tarbiyachilar, alohida ehtiyojga ega bo‘lgan bolalarning ota-onalari
korreksion va rivojlantirish ishlarida foydalanishlari mumkin.
ATAMALARNING RUS, O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDAGI

Network analyzers (sniffer) - programs that listen on network traffic and
automatic allocation of network traffic usernames, passwords, credit card numbers,
and other such information.
Антивирус - программа, обнаруживающая или обнаруживающая и
удаляющая вирусы. Если вирус удалить не удается, то зараженная программа
уничтожается. Eще - программа, предназначенная для защиты от вирусов,
обнаружения зараженных программных модулей и системных областей, а
также восстановления исходного состояния зараженных объектов.
Antivirus – viruslarni aniqlovchi yoki aniqlovchi va yo‘q qiluvchi dastur.
Agar virus yo‘q qilinmasa, zaharlangan dastur yo‘q qilinadi. Yana – viruslardan
himoyalashga, zaxarlangan dasturiy modullar va tizimli makonlarni aniqlashga,
hamda zaxarlangan obyektlarning dastlabki holatini tiklashga mo‘ljallangan dastur.
Antivirus - the program that detect or detect and remove viruses. If virus
remove not possible, then the infected program is destroyed. Another program,
designed to protect against viruses, detecting infected software modules and
system areas as well as restore the original state of infected object.
Аппаратное средство защиты информации - специальное защитное
устройство или приспособление, входящее в комплект технического средства
обработки информации.
Axborotni himoyalashning apparat vositasi – axborotni ishlovchi texnik
vositasi komplekti tarkibiga kiruvchi maxsus himoyalovchi qurilma yoki moslama.
Hardware data protection - a special protective device or fixture included in
the kit technical tools of information processing.
Апплеты
вредоносные
-
небольшие
приложения,
которые
автоматически
загружаются
и
выполняются,
и
которые
реализуют
несанкционированные функции информационной системы.
Zararli appletlar - axborot tizimida ruxsat etilmagan funksiyalarni amalga
oshiruvchi, avtomatik yuklanuvchi va bajariluvchi kichik ilovalar. Malicious
applets – small application that are automatically downloaded and executed and
that perform an unauthorized function on an information system.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarga mo‘ljallangan dorilar tasnifi, texnologiyasining o‘ziga

Ichish uchun mo‘ljallangan eritmalarni tayyorlashda yuqorida keltirilgan qoidalarga rioya
qilish lozim: (aseptik sharoitda tayyorlanishi, hajmi 10-20 ml
dan oshmasligi, stabilizatorlar va
konservantlar qo‘shilmasligi, sterillanishi).
Glyukozaning 5; 10; 25 % - ichish uchun mo‘ljallangan eritmalarning texnologiyasi
Rp.: Solutionis Glucosi 5% - 20 ml
D.S. Yangi tug‘ilgan chaqaloqga ichish uchun.
Bu eritma aseptik sharoitda tozalangan suvda tayyorlanadi. Glyukozaning kerakli miqdori
tozalangan suvda eritiladi va filtrlanadi. So‘ng shisha idishga 20 ml quyiladi, rezinali
tiqin va
alyumin qopqoqlar bilan berkitilib, 120
0
S - 8 daqiqa sterillanadi.
Askorbin kislotasining 1 % li eritmalari
Rp.: Solutionis Acidi ascorbinici 5% - 20 ml
D.S. Yangi tug‘ilgan chaqaloqga ichish uchun
Askorbin
kislotasi tozalangan, yangi qaynatilgan suvda eritiladi, filtrlanadi, flakonlarga
to‘ldirib quyiladi, idishlar berkitilib 100
0
S - 30 daqiqa davomida sterillanadi.
Saqlash muddati
5 kun.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni davolashda yana dibazol 0,01%, dimedrol 0,02%, kaliy iodid 0,5%,
glyutamin kislotasi 1%, nikotin kislotasi 0,05%, natriy bromid 1% eritmalari keng qo‘llaniladi.
Miksturalar texnologiyasi.Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun mo‘ljallangan retsepurasida
quyidagi tarkibli mikstura qo‘llaniladi:
Rp: Sol. Natrii benzoatis 2 % - 300 ml.
Natrii hydrocarbonatis 6,0
Sirupi sacchari
30 ml
M.D.S.choy koshikdan 3 mahal 1 yillik bolaga.
Bu dorini aseptik sharoitda tayyorlash kerak. Natriy gidrokarbonat ch.d.a yoki x.ch. navli,
qand sharbati - yangi tayyorlangan bo‘lishi lozim. Alohida ikkita
eritma tayyorlanish lozim
(qand sharbatini sarg‘ayishini oldini olish uchun):
1. Rp: Natrii benzoatis
Natrii hydrocarbonatis aa 6,0
Aquae purificatae ad - 180 ml
M.D.S.
2.Sirupi sacchari
30 ml
Aquae purificatae - 120 ml
Eritmalar 120
0
S- 8 daqiqa alohida sterillanadi va ishlatishdan oldin bir-biriga quyiladi.
Poroshoklar ( ichish uchun) - 3-Ma’ruza Mavzu: Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga...

|
3-Ma’ruza Mavzu: Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga hamda geriatriya amaliyotida qo‘llaniladigan dori turlari. Ma’ruza maqsadi
|
bet | 12/17 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 123,11 Kb. | | #138285 |
Bog'liq 3-Ma’ruza Mavzu Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, y-www.fayllar.orgPoroshoklar ( ichish uchun)
Ichish uchun mo‘ljallangan poroshoklar retsepturaning taxminan - 40% tashkil etadi. Ularning
texnologiyasining o‘ziga xosligi quyidagilardan iborat:
- aseptik sharoitda tayyorlanishi;
-dori moddalar kichik dozalarda bo‘lishi;
-to‘diruvchilar qo‘shilishi ( asosan saxaroza va glyukoza);
Tayyorlangan poroshoklarni qadoqlash uchun mumlangan kog‘oz ishlatiladi. Poroshoklar bir
yoki ko‘pkomponentli ( asosan ikki) bo‘lishi mumkin. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlar retsepturasida
ko‘pincha quyidagi aralashmalar uchraydi:
1.Eufillin 0,003
Saxaroza 0,2
2.Dimedrol 0,005
Saxaroza 0,2
Tarkibida dibazol, fenobarbital, vitaminlar saqlovchi poroshoklar ham keng qo‘llaniladi.
In’eksion eritmalar.In’eksion eritmalar ham yangi tug‘ilgan chaqaloqlar uchun qo‘llaniladi, lekin
ularni o‘tkir zaruriyat bo‘lganda ishlatish maqsadga muvofiqdir.
Pediatriya amaliyotida ishlatiladigan yumshoq dori turlari
Yumshoq dori turlaridan bolalar amaliyotida rektal dorilar /shamchalar, kapsulalar,
rektiolalar/ va surtmalar, kremlar, linimentlar ishlatiladi. Ular retsepturada 10 % atrofida
uchraydi. Hozirgi paytda bolalarga mo‘ljallangan dorilarning umumiy hajmida rektal dorilarning
miqdori o‘sib borish tendensiyasi kuzatilmokda.
Agar 1990 y shamchalarga 3,4% (chet elda 17%) to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, hozirgi vaqtda esa bu
ko‘rsatkich 50% dan oshdi. Bu rektal dorilarni o‘ziga xos ijobiy taraflariga bog‘lik:
- dorilarning ayrim yoqimsiz hidi va mazasi bilinmaydi;
- dorilar tanaga tezrok so‘riladi, natijada tez ta’sirko‘rsatadi;
- og‘rik muammosi echiladi;
- allergik reaksiyalar kamayadi;
- oshqozon ichak shilliq pardalariga preparatlarning yallig‘lovchi ta’siri bo‘lmaydi.
Hozirda, tarkibida isitma tushuruvchi, analgetik, spazmolitik, aller-giyaga qarshi ta’sirga
ega bo‘lgan dorilar va gormonal preparatlar saqlovchi shamchalar taklif qilingan. Rektal dori
turlarini, ayniksa bronxial va boshqa nafas yo‘llari kasalliklarini davolashda qo‘llash maqsadga
muvofiq bo‘ladi.
Farmatsevtika sanoatida maxsus bolalarga mo‘ljallangan shamchalar hozirda ishlab
chiqilmokda. Ulardan quyidagilarni misol keltirish:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-Ma’ruza Mavzu: Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, yаngi tug‘ilgan chaqaloqlarga hamda geriatriya amaliyotida qo‘llaniladigan dori turlari. Ma’ruza maqsadi
|
-modda. Vakolatli davlat organining huquqlari

Bog'liq Vazirligi denov tadbirkorlik va pedagogika instituti mamajanov r
12-modda. Vakolatli davlat organining huquqlari Vakolatli davlat organi kiberxavfsizlik sohasidagi vakolatlarni amalga
oshirish chog‘ida quyidagi huquqlarga ega:
kiberhujumlarni aniqlash, ularning oldini olish va oqibatlarini bartaraf etish,
shuningdek kiberxavfsizlik hodisalariga nisbatan choralar ko‘rish uchun
mo‘ljallangan texnik, dasturiy va apparat-dasturiy vositalarni ijaraga olish;
kiberhujumlarga barham berish bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan choralar
ko‘rish uchun texnik qurilmalar va xizmatlardan tekin foydalanish;
davlat organlariga va boshqa tashkilotlarga kirish, zarur hujjatlar va
materiallar bilan tanishish, shuningdek davlat organlaridan va boshqa
tashkilotlardan, fuqarolardan ma’lumotlarni hamda boshqa zarur hujjatlarni va
materiallarni so‘rash hamda olish, ularni identifikatsiyalashni amalga oshirish va
ulardan kiberxavfsizlik hodisalari bo‘yicha tergov harakatlarida foydalanish;
kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha ishchi organni tashkil etish,
shuningdek o‘z vakolatlarining bir qismini unga o‘tkazish;
kiberxavfsizlik
subyektlariga
kiberxavfsizlikka
tahdid
soluvchi
huquqbuzarliklar sodir etilishiga imkon bergan sabablar va shart-sharoitlarni
bartaraf etish to‘g‘risida bajarilishi majburiy bo‘lgan taqdimnomalar hamda
ko‘rsatmalar kiritish;
kiberxavfsizlik holati ta’minlanganligi yuzasidan davlat nazorati va
tekshiruvi vazifasini amalga oshirish maqsadida davlat organlari hamda
tashkilotlarining, muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining axborot tizimlariga
va resurslariga belgilangan tartibda to‘sqinliksiz kirish hamda ularga ulanish,
shuningdek ushbu obyektlardagi axborot tizimlarining va resurslarning
kiberxavfsizligini ta’minlash vositalarining joriy etilishiga hamda ulardan
foydalanilishiga doir ma’lumotlarni o‘rganish;
kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha monitoring ishlarini bajarish chog‘ida
tashkiliy-texnik tadbirlarni amalga oshirish uchun monitoring tizimlariga yoki
muhim axborot infratuzilmasi obyektlariga kirish;
jismoniy va yuridik shaxslarning turar joylariga va boshqa obyektlariga
to‘sqinliksiz kirish, zarurat bo‘lganda qulflash moslamalarini va boshqa ashyolarni
buzgan holda kirish, bu joylarni axborot texnologiyalari sohasida jinoyatlar sodir
etganlikda gumon qilinayotgan shaxslarni ta’qib qilish chog‘ida yoxud u erda
jinoyat sodir etilyapti yoki sodir etilgan yoxud huquqni muhofaza qiluvchi
organlardan yashiringan shaxs bor deb hisoblash uchun yetarli asoslar mavjud
bo‘lgan taqdirda yoxud agar kechiktirish fuqarolarning hayotini va sog‘lig‘ini
tahdid ostida qoldiradigan bo‘lsa, yigirma to‘rt soat ichida prokurorga bu haqda
xabar bergan holda, shuningdek yetkazilgan zararning o‘rnini qonunchilikda
belgilangan tartibda qoplagan holda ko‘zdan kechirish.
-modda. Muhim axborot infratuzilmasi obyektlarini toifalashtirish

Muhim axborot infratuzilmasi subyektlari vakolatli davlat organi bilan
kelishgan holda, muhim axborot infratuzilmasi obyektlari ishining o‘ziga xos
jihatlaridan kelib chiqib, kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun qo‘shimcha talablarni
belgilashi mumkin.
Muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligi ta’minlanishi
uchun mas’ul bo‘lgan xodimlar qonunchilikda belgilangan tartibda vakolatli davlat
organi tomonidan o‘tkaziladigan attestatsiyadan o‘tadi.
Muhim axborot infratuzilmasi subyekti tomonidan yaratilgan muhim axborot
infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini ta’minlash tizimi vakolatli davlat
organining muhim axborot infratuzilmasi obyektlaridagi monitoring va
kiberxavfsizlik hodisalarini boshqarish tizimiga vakolatli davlat organining
qaroriga asosan ulanadi.
-modda. Ma’lumotlarning zaxira nusxalarini ko‘chirish

15-modda. Ma’lumotlarning zaxira nusxalarini ko‘chirish Davlat organlari va tashkilotlarining, shuningdek muhim axborot
infratuzilmasi obyektlarining axborot tizimlari hamda resurslari ma’lumotlarining
saqlanishini
ta’minlash
ichki
axborot
xavfsizligi
siyosatiga
muvofiq
ma’lumotlarning zaxira nusxalarini yaratish yo‘li bilan amalga oshiriladi, ularning
saqlanish muddati oxirgi uch oydan kam bo‘lmasligi kerak.
16-modda. Kiberxavfsizlik subyektlarining huquq va majburiyatlari Kiberxavfsizlik subyektlari quyidagi huquqlarga ega:
o‘z kiberxavfsizligini ta’minlash maqsadida vakolatli davlat organidan
kibertahdidlar, dasturiy ta’minotdagi, uskunalar va texnologiyalardagi zaifliklar
to‘g‘risidagi ma’lumotlarni olish;
kiberhujumlardan himoya qilish vositalari va usullari, shuningdek ularni
aniqlash hamda bartaraf etish usullari to‘g‘risida vakolatli davlat organidan
ma’lumotlar va maslahatlar olish;
o‘z kiberxavfsizligini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlarni ishlab chiqish va
amalga oshirish.
Kiberxavfsizlik subyektlari:
axborot tizimlari va resurslaridagi ma’lumotlarning qonunga xilof ravishda
tarqatilishi, o‘g‘irlanishi, yo‘qolishi, yaxlitligining buzilishi, bloklanishi va
qalbakilashtirilishining, shuningdek axborot tizimlari va resurslariga ruxsatsiz
kirishning boshqa ko‘rinishlarining oldini olishi, bunday hollar aniqlanganda o‘z
vaqtida tegishli choralar ko‘rishi;
axborot tizimlari va resurslariga kirish tartibi buzilganda hamda ularga
ruxsatsiz kirish natijasida ushbu tizimlar hamda resurslar o‘zgartirilgan yoki yo‘q
qilingan taqdirda salbiy oqibatlarni kamaytirish maqsadida ularni tezkorlik bilan
tiklash choralarini ko‘rishi;
sodir bo‘lgan kiberxavfsizlik hodisalari va kiberjinoyatlar to‘g‘risida
vakolatli davlat organini xabardor qilishi, ushbu hodisalarni to‘liq fosh etish uchun
tegishli raqamli izlarning yo‘qolishiga yo‘l qo‘ymaslik choralarini ko‘rishi,
shuningdek kiberxavfsizlik hodisalarini tahlil qilish va kiberjinoyatlarni tekshirish
uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarning doimiy saqlanishini ta’minlashi;
kiberxavfsizlik obyektlarini muhofaza qilish va ularning xavfsiz ishlashi
monitoringini o‘tkazish sohasidagi ma’lumotlarni vakolatli davlat organi bilan
o‘zaro almashishni amalga oshirishi;
axborot tizimlari va resurslarining kiberhimoyasini ta’minlashda vakolatli
davlat organi tomonidan belgilangan kiberxavfsizlik talablariga rioya etishi;
kiberxavfsizlik hodisalariga nisbatan choralar ko‘rish mexanizmlarining
ishlab turishini va kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘linmalarining ishlashini
ta’minlashi, ular mavjud bo‘lmagan taqdirda esa vakolatli davlat organining ruxsati
bilan autsorsing xizmatlaridan belgilangan tartibda foydalanishi;
vakolatli davlat organiga kiberxavfsizlikni ta’minlash monitoringining
tashkiliy-texnik tadbirlarini amalga oshirish uchun monitoring tizimlariga va (yoki)
kiberxavfsizlik obyektlariga kirish huquqini berishi shart.
A) Spazmolitik ta’sirga ega bo‘lgan shamchalar

|
A) Spazmolitik ta’sirga ega bo‘lgan shamchalar
|
bet | 13/17 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 123,11 Kb. | | #138285 |
Bog'liq 3-Ma’ruza Mavzu Yоshiga qarab beriladigan dorilar. Bolalarga, y-www.fayllar.orgA) Spazmolitik ta’sirga ega bo‘lgan shamchalar. Tarkibida atropin sulfat, efedrin gidroxlorid,
papaverin gidroxlorid, kellin, teofillin saqlovchi shamchalar: - "Rektoseptal", "Kelledrin",
"Kobedoz", "Kinetozin" shamchalari;
B) Pirozolon, barbituratlar, kofein, salitsilatlarni saqlovchi shamchalar: "Gibalgin",
"Donozon", "Meliobol", "Neopirin" shamchalari.
Shamcha dori turida dori moddaning terapevtik ta’siri albatta olingan asosga bog‘lik
bo‘ladi. Asoslar ikkita guruhga bo‘linadi: gidrofob va gidrofil. Texnologik va biofarmatsevtik
tomondan, hamda bolaning organizmini o‘ziga hosligini hisobga olgan holda, bolalar amaliyotida
shamchalarda faqat suvda erimaydigan asoslarni qo‘llash tavsiya etiladi, chunki suvda eriydigan
asoslar bolalar to‘g‘ri ichakning nozik shillik pardalariga mos kelmadi (suvsiz-lantirish xossaga
ega). Shuning uchun hozirgi paytda bolalarga mo‘ljallangan shamchalar uchun kakao moyi,
vitepsol, o‘simlik moyining gidrogenizatlari va parafin bilan aralashgan asos, lanol, GXM - 5T
asoslari tavsiya etiladi. Hozirgi paytda sil kasalligini davolashda ishlatiladigan solyutizon,
ftivazid, izoniazid preparatlarining shamchalari ishlab chiqilgan, maksad – moddalarning salbiy
ta’sirini kamaytirib, biologik faolligini oshirish. Solyutizon 0,05 g shamchalari
gidrogenizatsiyalangan yog‘lar (60 %), kakao moyi (30%) va parafin (10%)dan iborat bo‘lgan
asos yordamida tayyorlangan. Ftivazid shamchalariga - lanol, izoniazid shamchalariga esa kakao
moyi asoslari qo‘llanilgan.
Bolalar amaliyotida steroid gormonlarni va vitamin preparatlarini shamcha dori shaklida
berish dolzarb. Masalan, V avitaminozlarni davolashda fosfotiamin (tiaminning fosfor efiri)
tabletka o‘rniga shamcha sifatida berish tavsiya etiladi (vitepsol asosida). V
12
va V
6
vitaminlarni
ham sham-cha dori turida ishlatish maqsadga muvofiqligi ko‘rsatildi.
Shamchalar faqat umumiy ta’sir ko‘rsatmasdan, mahalliy ta’sirga ega bo‘lishi mumkin. Ular
suvda erimaydigan asos (kakao moyi) va uglerod dioksidini ajratib chiqaradigan aralashmadan (
natriy gidrokarbonat va askorbin yoki limon kislotasi) tashkil topgan bo‘ladi.
Masalan: FERROLAKS shamchalari
Tarkib:
Natriy gidrokarbonat 0,05
Temir laktat 0,08
Askorbin kislotasi 0,01
Kakao moyi 2,0
|
| |
1 - Vazirligi denov tadbirkorlik va pedagogika instituti mamajanov r. Y., Rajabov t. J., Saidaxmedov e. I kiberxavfsizlik...

Аутентификация на основе паролей одноразовых — технология
аутентификации c помощью паролей одноразовых, для получения которых
могут использоваться: алгоритм генерации на основе односторонней
функции, специальные устройства – токены, либо технология OOB (out of
band), основанная на передаче пароля одноразового с использованием
дополнительного канала, отличного от того, по которому пользователь
осуществляет доступ к прикладной системе.
Bir martali parollar aosidagi autentifikatsiya - bir martali parollar yordamida
autentifikatsiyalash texnologiyasi. Bir martali parollarni olishda quydagilar
ishlatilishi mumkin: bir tomonlama funksiya asosida generatsiyalash algoritmi,
maxsus qurilmalar-tokenlar, yoki bir martali parolni, foydalanuvchi tatbiqiy
tizimdan foydalanishda ishlatiladigan kanaldan farqli, kanal orqali uzatishga
asoslangan OOB (out of band) texnologiyasi.
One time password based authentication - technology authentication using
one time passwords, which can be used: the generation algorithm based on one-
way functions, special device – taken, or technology OOB (out of band) based on
the transmission password disposable using additional channels, other than where
the user accesses the application system.
Аутентификация сообщений - добавление к блоку данных контрольного
поля для обнаружения любых изменений в данных. При вычислении
значений этого поля используется ключ, известный только приемнику
данных.
Xabarlar autentifikatsiyasi – ma’lumotlarda har qanday o‘zgarishlarni
aniqlash maqsadida ma’lumotlar blokiga nazorat hoshiyasini qo‘shish. Ushbu
hoshiya qiymatini hisoblashda faqat ma’lumotlar priyemnigiga ma’lum kalitlar
ishlatiladi.
Message authentication - adding control data to the data field to detect any
changes in the data. The values of this field using a key known only to receiver
data.
-modda. Kiberxavfsizlik hodisalarini tekshirish

22-modda. Kiberxavfsizlik hodisalarini tekshirish Kiberxavfsizlik hodisalari vakolatli davlat organi yoki kiberxavfsizlikni
ta’minlash bo‘yicha ishchi organning mansabdor shaxslari tomonidan tekshiriladi.
Kiberxavfsizlik hodisasi sodir bo‘lgan axborot resursining yoki axborot
tizimining egasi, agar u tekshiruv o‘tkazish uchun zarur bo‘lgan resurslarga va
texnik imkoniyatlarga ega bo‘lsa, kiberxavfsizlik hodisasining tekshiruvini
o‘tkazishi mumkin. Bunda vakolatli davlat organi tekshiruv natijalari to‘g‘risida
xabardor qilinishi kerak.
23-modda. Kiberxavfsizlik subyektlari tomonidan kiberxavfsizlik hodisalari bo‘yicha choralar ko‘rish Kiberxavfsizlik subyektlari tomonidan kiberxavfsizlik hodisalariga nisbatan
choralar ko‘rish quyidagi shakllarda amalga oshirilishi mumkin:
dasturiy ta’minotdagi va qurilmalardagi zaifliklarni hamda xatoliklarni
bartaraf etish;
zararli dasturlarni yo‘q qilish, ularning tarqalishini cheklash, kiberhujumlar
manbaini texnik jihatdan cheklash;
axborotlashtirish obyektlarini mavjud kibertahdidlardan ajratib qo‘yish;
huquqni muhofaza qiluvchi organlarga kiberxavfsizlik hodisalari to‘g‘risida
ma’lumotlar taqdim etish.
25-modda. Muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini ta’minlashning asosiy yo‘nalishlari Muhim
axborot
infratuzilmasi
obyektlarining
kiberxavfsizligini
ta’minlashning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining normativ-huquqiy, tashkiliy va
texnik jihatdan himoya qilinishini tartibga solish bo‘yicha yagona chora-tadbirlar
majmuini yaratish;
davlat organlari va tashkilotlarining axborot tizimlarida hamda resurslarida,
muhim axborot infratuzilmasi obyektlarida kiberxavfsizlikni ta’minlashga doir
talablarni belgilash;
muhim axborot infratuzilmasi obyektlarining kiberxavfsizligini samarali
ta’minlash uchun shart-sharoitlar yaratishga ko‘maklashish.
16 - Vazirligi denov tadbirkorlik va pedagogika instituti mamajanov r. Y., Rajabov t. J., Saidaxmedov e. I kiberxavfsizlik...

modified by unauthorized persons (including the system staff), computers or
software.
Безопасность информации - состояние информации, при котором
исключаются
случайные
или
преднамеренные
несанкционированные
воздействия на информацию или несанкционированное ее получение; еще -
состояние
уровня
защищенности
информации
при
ее
обработке
техническими
средствами,
обеспечивающее
сохранение
таких
ее
качественных
характеристик
(свойств)
как
секретность
(конфиденциальность), целостность и доступность.
Axborot xavfsizligi - axborot holati bo‘lib, unga binoan axborotga tasodifiy
yoki atayin ruxsatsiz ta’sir etishga yoki ruxsatsiz uning olinishiga yo‘l
qo‘yilmaydi; yana - axborotni texnik vositalar yordamida ishlanishida uning
maxfiylik (konfidensiallik), yaxlitlik va foydalanuvchanlik kabi xarakteristikalarini
(xususiyatlarini) saqlanishini ta’minlovchi axborotning himoyalanish darajasi
holati.
Information security - status information, which excludes accidental or
deliberate tampering or unauthorized information receive it, also - the state of
security level information when processing technical means to ensure the
preservation of its quality characteristics (properties) such as secrecy
(confidentiality), integrity, and availability.
Безопасность информационная общества - то же, что и «безопасность,
информационная личности» применительно к организованному коллективу
людей и к обществу в целом.
Jamiyat axborot xavfsizligi – “shaxs axborot xavfsizligi” kabi, uyushgan
odamlar kollektiviga va umuman, jamiyatga qo‘llaniladi. Society information
security - what “safety information personality” when applied to organized team of
people and to society as a whole. Безопасность информационной сети - меры,
предохраняющие информационную сеть от несанкционированного доступа,
случайного или преднамеренного вмешательства в нормальные действия или
попыток разрушения ее компонентов.
-modda. O‘zbekiston Respublikasining kiberxavfsizlikni ta’minlashda

ishlarni tashkil qilish, shuningdek kiberxavfsizlik hodisalariga nisbatan choralar
ko‘rish;
muhim axborot infratuzilmasi obyektlaridagi mavjud zaifliklar va
ehtimoldagi tahdidlar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni aniqlashga, to‘plashga va tahlil
qilishga doir ishlarni tashkil etish;
axborot tizimlari va resurslarida kiberxavfsizlikning ta’minlanganlik darajasi
bo‘yicha tasniflagich yaratish;
kiberxavfsizlik obyektlarini kiberxavfsizlikni ta’minlash darajasiga ko‘ra
tasniflash;
kiberxavfsizlik sohasida kadrlar tayyorlash bo‘yicha faoliyatni amalga
oshirish;
kiberxavfsizlik talablariga muvofiqlik yuzasidan ekspertiza o‘tkazish
mexanizmlarini belgilash;
kiberxavfsizlik
va
muhim
axborot
infratuzilmasi
obyektlarining
kiberxavfsizligini amalga oshirishni baholash usullarini belgilash va baholash;
muhim axborot infratuzilmasi obyektlarini toifalashtirish mezonlarini
belgilash va toifalashtirish;
kiberxavfsizlik subyektlarining kiberxavfsizligini ta’minlashga jalb etilgan
xodimlarni qonunchilikda belgilangan tartibda attestatsiyadan o‘tkazish.
Vakolatli davlat organining qonuniy talablarini (ko‘rsatmalarini) bajarish
majburiydir.