nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Salt ishlash xarakteristikasi

|
Salt ishlash xarakteristikasi
|
bet | 93/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovSalt ishlash xarakteristikasi (SIX). Bu xarakteristika stator toki Ij = 0 va rotor aylanish chastotasi n = nN= const bo‘lganda SG ning chiqish klemmalaridagi kuchlanishi yoki EYK E0 ning qo‘zg‘atish toki I .z ga bog‘liq holda o‘zgarishini ko‘rsatadi, ya’ni E0 = f (l u.2).
SG larning SIX hamda boshqa xarakteristikalarini nisbiyljirliklarda qurish o‘ng‘aydir. Buning uchun kuchlanishning absolut qiymati U0 = E0 ni salt ishlashdagi nominal kuchlanish U0 = U1N ga, qo‘zg‘atish tokining absolut qiymatini esa salt ishlashda nominal kuchlanish U1N ga to‘g‘ri kelgan qiymati I .? N ga bo‘lib aniqlangan nisbiy biriliklardagi qiymatlari (UL, va Iao.z.) asosida SIX, ya’ni U,.= f(I ) quriladi (20.1-
rasm, 1). I ,z.= 0 bo‘lganda qutbning magnit o‘zagidagi kam miqdordagi qoldiq magnit oqim (Oqo|= 0,2 0,3 O0N) tufayli as = E vujudga
keladi. Qo‘zg‘atish chulg‘amidagi tokning qiymati kichik bo'lganda asosiy magnit oqimi kam bo‘lib, mashinaning magnit zanjiri to‘yinmagan bo‘ladi. Shu sababli SIX ning boshlang'ich (sd) qismi to‘g‘ri chiziqli ko‘rinishda bo‘ladi. Qo‘zg‘atish toki ortib borgan sari magnit oqimi ortadi va mashinaning magnit zanjiri to'yina boradi. Bu holda SIX absissalar o‘qiga og‘gan ko‘rinishda o‘sib, magnit zanjiri to‘la to‘yinganda esa bu xarakteristika yana taxminan to‘g‘ri chiziqli ko'rinishga ega bo‘ladi. SG ning nominal rejimi SIX egilgan qismining taxminan o‘rtasiga to‘g‘ri keladi (20.1-rasm, 1 da “c” nuqta).
Bu xarakteristika yordamida SG ning magnit zanjiri to'yinish darajasini aniqlash mumkin. Buning uchun SIX ning to‘g‘ri chiziq (magnit zanjir to‘yinmagan holdagi) qismi davom qildiriladi (20.1- rasm, 2) va ab/av = k to‘yinish koeffitsienti topiladi. Bu koeffitsient sinxron mashinalarda ik » 1,U1,4 ga teng bo‘ladi.
Odatda, nisbiy birlndarda ifodalangan SG larning SIX lari bir- biridan kam farq qiladi va ularning o‘rtacha qiymatiga mos keladigan xarakteristikani normal salt ishlash xarakteristika deyiladi. Ayon va noayon qutbli sinxron generatorlarning normal SIX lari 20.1-jadvalda keltirilgan.
|
| |
WiMAX tizimi va “raqamli tengsizlik”

463
o‘tkazilgan WSISning birinchi Sammitida “Raqamli tengsizlik”
deb axborot va kommunikatsion texnologiyalarga
tengsiz ulanish
imkoniyatlari nazarda tutildi. AKT ga tengsiz ulanish deganda,
birinchi navbatda davlatlar orasidagi farq (xalqaro raqamli
tengsizlik), masalan, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar
yoki hududlar orasidagi farq tushuniladi. Shuningdek tengsiz
ulanish davlatlar miqyosidagi (milliy raqamli tengsizlik)
jarayon
sifatida ham aniqlanadi. Bunda qishloq va shahar orasidagi,
oliy ma’lumotli hamda kam ma’lumotlilar orasidagi, aholining
kambag‘al va boy qatlamlari orasidagi farq tushuniladi [40].
Provayderlar va Internetdan foydalanuvchilar soni yoki turg‘un
va mobil telefonlar soni kabi oldindan
aniqlangan mezonlar
asosida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida, shuningdek, rivojlangan
va rivojlanayotgan davlatlarda so‘nggi yillarda bo‘layotgan
o‘zgarishlarning tahlili asosida bu
masalaning hozirgi ahvoliga
turlicha baholar berildi.
Bir tarafdan, ham davlatlararo, ham davlatlar miqyosidagi
“Raqamli tengsizlik” o‘sib
bormoqda, degan fikrlar bo‘lsa,
boshqa tarafdan, aksincha boy va kambag‘al davlatlar orasida
“Raqamli tengsizlik” qisqarmoqda, degan fikrlar bo‘ldi.
Turli xalqaro tashkilotlar (HTI yoki Jahon banki guruhi)
e’lon qilgan rasmiy hisob-kitoblarga murojaat qilinsa ma’lum
bo‘ladiki, rivojlangan va rivojlanayotgan
davlatlar orasida AKT
ga ulanishdagi tengsizlik mavjud va hali ham jiddiy muammo
bo‘lib turibdi.
O‘zicha asosli bo‘lgan bunday qarama-qarshi fikrlarning
mavjudligiga qaramasdan, ulanish imkoni borligi va uning sifati,
ya’ni aloqa infratuzilmasining yaratilishi
har xil davlatlarda
AKT ni tezkor va ishonchli rivojlanishiga asosiy omillar deb
hisoblanadi. 2005-yilda HTI “Raqamli tengsizlik”ni qisqartirish
uchun hamkorlikni rivojlantirish maqsadida WSIS doirasida global
darajada ko‘plab tashkilotlar tomonidan birgalikda o‘tkaziladigan
“Olamni ulaylik” (
ingl. Connect the World) deb nomlangan
tashabbusni boshladi.
Kegl cc pechat indd - bet 39

55
4-mashq
1. O‘quvchini tarozida tortishganda massasi 32 kg chiqdi. Uning
og‘irligi necha N ga teng? (
Javobi:
314 N.)
2. Dinamometrga yuk osilganda, uning ko‘rsatishi 24,5 N ga teng
bo‘ldi. Unga qanday massali yuk osilgan? (
Javobi:
2,5 kg.)
3. Dehqon yelkasida 50 kg sabzi solingan qopni ko‘tarib turibdi.
Deh qonning massasi 70 kg. Dehqon yerga qanday kuch bilan bosadi?
(
Javobi:
1176 N.)
4. Bir jismning massasi ikkinchisidan ikki barobar katta. Ularga
ta’sir etuvchi og‘irlik kuchlarini solishtiring.
5. 480 mN kuchni N larda ifodalang.
22-MAVZU
LABORATORIYA ISHI.
DINAMOMETR YORDAMIDA KUCHLARNI O‘LCHASH
Kerakli asboblar.
Dinamometr, turli massali jismlar, rezina, uchida
ilmog‘i bor silliq taxtacha, stol.
Ishni bajarish.
1. Og‘irlik kuchini o‘lchash. Dinamometrni olib, shkalasini
o‘rganing. Dinamometrning o‘lchash chegarasini va aniqlik
darajasini yozib oling. Dinamometrni shtativga mahkamlab, uning
ilmog‘iga turli massali jismlarni iling (24-rasmga qarang). Har safar
dinamometr ko‘rsatishlarini yozib oling.
2. Ishqalanish kuchini o‘lchash.
infratovush
va 20 
000 Hz 
dan kattalarini 
ultratovush

158
Tovush
qabul qilgichlarga bi
rinchi navbatda inson qulog‘ini
kiritamiz. Quloq ichida maxsus parda bo‘lib, unga tovush tush
ganda
tebranadi va undan signallar miyaga uzatiladi. Odamlar qu
loqlarining
sezgirligi turlicha bo‘
ladi. O‘quvchi
yoshlar bilan qa
riyalarning qulog‘i
birday eshit
maydi. Xuddi shunday, hayvonlarning ham tovushni
eshitish chastota diapazoni boshqacha. Kapalaklar, kuchuk va
mushuklar, ko‘rshapalaklar ultra tovushlarni ham qabul qila oladi.
Delfin 200 kHz gacha bo‘lgan ultratovushlarni qabul qiladi.
Tovushni
qabul qilish uchun maxsus
mikrofonlar
yaratilgan. «Mik-
rofon» so‘zi yunoncha ikki so‘zdan:
mikros
– kichik va
phone
– tovush
so‘zlaridan olingan. Mikrofonda tovush tebranishlari elektr tebra-
nishlariga aylantiriladi, so‘ngra maxsus kuchaytirgichlarda kuchay-
tiriladi.
Karnay va surnaylarda ovoz qanday hosil qilinishi haqida o

159
58-MAVZU
TOVUSHNING TURLI MUHITLARDA TARQALISHI
126-rasm.
Tovushning tarqalishini o‘rganish uchun
1660-yilda
Robert Boyl
shunday tajriba
o‘tkazgan.
Shisha qalpoq ostiga soatni
qo‘ygan. Bunda soatning chi
qillab yurgan
ovozi bemalol eshitilib turgan (126-rasm).
Shundan so‘ng qalpoq ichidagi havoni
so‘rib ola boshlagan. Soatning chiqillagan
ovozi pasayib, oxirida bu
tunlay eshitilmay
qolgan. Demak,
tovush tarqalishi uchun
muhit kerak ekan. Vakuumda tebranishni tarqatuvchi hech narsa yo‘q.
Umuman, tovush qanday tarqaladi? Kamerton shoxchasi tebranganda
uning yonidagi havoda siqilishlar va kengayishlar hosil bo‘ladi. So‘ngra
siqilish va kengayish havo zarralari orqali atrofga tarqaladi.
-MAVZU
TOVUSH MANBALARI VA UNI QABUL QILGICHLAR

157
qo‘yib, ustiga kichik yengil po‘kak parchalarini yoki o‘yin
choq to‘p-
pon chaning plastmassa shar
cha
–
o‘qlarini qo‘ysak,
tovush chiqa-
yotganda sharchalar sakrab turganligini ko‘ramiz.
Nima sababdan uzun chizg‘ich tebranib turgan
da biz uning tovu-
shini eshitmadik? Buni tushun tirish uchun tebranishni
xarakterlaydigan
tushuncha va kattaliklarni kiritaylik.
1.
Har qanday takrorlanuvchi harakatga
tebran ma harakat
deyi ladi.
2.
1 sekund davomidagi tebranishlar soniga
tebranishlar chas-
totasi
deyiladi.
Chastotani
harfi bilan belgilanadi. Agar jism 1
sekundda 1
marta tebransa, uning chastotasini
1 Gers (Hz)
deb
qabul
qilingan.
.
Inson qulog‘i 16 Hz dan 20
000 Hz gacha bo‘lgan tovushlarni
eshita oladi. 16 Hz
dan kichik tovushlarni
Jismlarning harakatlanish vaqti yoki bosib o‘tgan yo‘llarini

48
Amaliy topshiriq
Uyingizdan maktabgacha bo‘lgan masofani qadamlab o‘lchang.
O‘lchov tasmasi yoki metr yordamida bir qadamin
giz uzunligini
o‘lchang. Bir qadam
uzunligini uydan maktab
gacha bo‘lgan qadamlar
soniga ko‘paytirib, masofani metr larda hisoblang.
1. Masofani mm va sm larda o‘lchash qulay bo‘lgan vaziyatlarga
misollar keltiring.
2. Kundalik turmushda bosib o‘tilgan yo‘lni o‘lchov tasmasi yoki
metrdan tashqari yana qanday asboblardan foydalanib o‘lcha-
ganlarini bilasiz?
3. Bir hafta necha soat bo‘ladi?
•
Eng kichik atom o‘lchami (vodorod atomi) 0,00000001 sm.
•
Eng kichik atom yadrosining o‘lchami 0,000000000001 sm.
•
Yerdan eng yaqin yulduzgacha bo‘lgan
masofa
10 000 000 000 000 000 km.
•
Quyoshdan chiqqan yorug‘lik Yerga yetib kelishi uchun ketgan vaqt
8 min.
•
Yerning Quyosh atrofida bir marta to‘la aylanish vaqti – 1 yil.
•
Quyoshdan eng uzoqda bo‘lgan
kichik osmon jismi
–
Plutonning
bir marta aylanish vaqti – 246 yil (Yer yili hisobida).
•
Quyosh va uning sayyoralarining yoshi
4 700 000 000 yil hisob-
lanadi.
•
Xalqaro birliklar sistemasi qabul qilingunga
qadar turli mamlakat-
larda har xil o‘lchov birliklari mavjud bo‘lgan. Masalan, Angliya
va Amerika Qo‘shma Shtatlarida
uzunlikning quyidagi birlik-
lari
ishlatilgan:
1 duym = 2,54 sm;
1
fut = 12
duym = 30,48
sm;
1 milya = 1609 m; 1 dengiz milyasi = 1852 m. Rossiyada: 1 ver-
shok = 4,445 sm; 1 versta = 1066,8 m; 1 arshin = 71 sm; 1 milya = 7 vers-
ta = 7467,6 m; 1 sajen = 3 arshin = 2,13 m. Mar ka ziy Osiyoda: 1 qa-
dam
63–71 sm;
1 qarich
19–21 sm;
1 cha qirim = 1066
m;
1 tu-
tam
9 sm; 1
bar moq
2,18–2,28 sm; a) 1 farsax
1200
qadam
8500 m;
b) 1 farsax (farsang)
9000 qa dam
6000 m.
Yuklama bilan ishlashidagi magnit maydon. Yakor reaksiyasi

|
Yuklama bilan ishlashidagi magnit maydon. Yakor reaksiyasi
|
bet | 126/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovYuklama bilan ishlashidagi magnit maydon. Yakor reaksiyasi.
0‘T mashinasi (generator)ga yuklama ulanganida yakor chulg‘amidan tok o‘tib MYK hosil bo‘ladi. Yakor MYK ning mashina asosiy magnit maydoniga ta'siri yakor reaksiyasi deyiladi. Mashina magnit zanjiri to‘yinishini hisobga olmasdan, qo‘zg‘atish chulg'ami (Fqo.z) va yakor chulg'ami MYK lari (F ) mashina magnit zanjirining havo oralig‘i magnit qarshiligini yengishga sarflanadi deb hisoblanganda, tahlil uchun yuqorida ko‘rsatilgan MYK lar o‘rniga ularga mos bo'lgan magnit oqimlari (<3>qo.z va Oaq) ni ishlatish mumkin bo‘ladi.
Salt ishlashda asosiy magnit oqim (O ) mashinaning bo‘ylama o‘qi bo‘yicha yo‘nalgan bo‘ladi (28.1,a-rasm), yuklama bilan ishlaganda esa yakor chulg‘ami MYK (F ) hosil qilgan magnit oqim Ou, mashinaning cho'tkalari geometrik neytralga qo‘yilganda (28.1 ,Z>-rasm), mashinaning qo‘ndalang o‘qi bo‘yicha yo'naladi va shuning uchun uni ko‘ndalang maydon (Ouq = Oa) deyiladi. Bu maydonning ta’siri (,yakor reaksiyasi) tufayli natijaviy maydon Bnal bosh qutblar o‘qlariga nisbatan taqsimlanishi simmetrik bo‘lmaydi va har bitta qutbning bir chekkasiga siljigan bo‘ladi (28.2,tf-rasm). Bu holda fizik neytral m—m' (yakor aylanasida magnit induksiya nolga teng bo‘lgan nuqtalarni birlashtiruvchi chiziq) mashinaning geometrik neytrali («—«') ga nisbatan birorta (3 burchakka siljiydi. 0‘T generatorlarida (28.2,cf-rasmda “G”) fizik neytral yakor aylanish yo‘nalishi bo‘yicha, motorlarda esa — teskari yo‘nalishga siljiydi.
Magnit zonjiri to ‘yinmagan deb faraz qilingan 0‘T mashinasida qo‘zg‘atish chulg'ami yig‘ilgan bo‘lgani uchun, u hosil qilgan MYK ning taqsimlanishi to‘g‘ri to‘rtburchak shaklida bo‘lib, bitta qutb ostida u hosil qilgan magnit induksiyaning taqsimlanishi esa, egri chiziqli trapetsiya shaklida bo‘ladi (28.2,fl-rasm).
rasm. O ‘zgarmas tok mashinasining magnit maydoni: a) qo ‘zg ‘atish chulg'amining maydoni F , 1 — qo'zg'atish chulg‘ami, 2 — yakor; b) vakor chulg‘amining maydoni Fa; d) mashinaning natijaviy magnit maydoni F ,
nat
Yakor chulg‘amining MYK quyidagiga teng, ya'ni:
3>
|
| |
-MAVZU
JISMLARNING O‘ZARO TA’SIRI HAQIDA

21-MAVZU JISMLARNING O‘ZARO TA’SIRI HAQIDA MA’LUMOTLAR. KUCH Atrof-muhitga qarasangiz, hamma narsa bir-biriga ta’sir ko‘rsat
gan-
ligini ko‘ramiz.
Yuqoriga otilgan tosh yana qaytib Yerga tushadi. Chunki uni Yer
o‘ziga tortib turadi. Temir bo‘lagiga magnitni yaqinlashtirsak, uni
tortib oladi. Koptokni devorga otsak, undan sapchib qaytadi. Yurib
ketayotgan avtomobil motori o‘chirilsa, biroz yurib to‘xtaydi. Bunda
yo‘l bilan g‘ildiraklar orasidagi ta’sir tufayli tezligi kamayadi. Bu
ta’sirlashishlar tufayli jismning tezligi o‘zgaradi.
Plastilin yoki saqichni olib, barmoqlarimiz bilan qissak, uning
shakli o‘zga
radi. Xuddi shunday mis tangani bolg‘a bilan urilsa,
yalpayib shakli o‘zgaradi.
Bir jismning ikkinchi jismga ta’siri tufayli tezligi yoki shakli o‘zga rishiga sabab bo‘ladigan kattalik kuch deb ataladi. Tabiatda kuchlar turli ko‘rinishda namoyon bo‘ladi (22-rasm).
Jismlarni Yer o‘ziga tortib turgani tufayli og‘irlik kuchi paydo bo‘ladi.
Bir jism ustida ikkinchisi harakatlansa, yuzalar g‘adir-budurligi tufayli
ishqalanish kuchi vujudga keladi. Cho‘zilgan yoki siqilgan prujina
va rezinalarda elastiklik kuchlari hosil bo‘ladi. Bolalar o‘yinchoq
to‘pponchalarida ko‘proq siqilgan prujinadan foydalaniladi.
Bir jism ikkinchisiga ta’sir ko‘rsatganda, ikkinchi jism ham
birinchisiga ta’sir ko‘rsatadi. Jahl bilan stolga musht tushirsangiz, stol
usti biroz egiladi. Shu bilan birga undagi ruchka va qalamlar tepaga
sapchiganini ko‘rasiz. Bunda qo‘lingiz ham og‘rib qoladi, albatta.
Demak, ikki jism orasida o‘zaro ta’sir bo‘lar ekan.
Boshlang‘ich geografiya kursidan Yerning Quyosh atrofida
harakat qilishini, Oyning esa Yer atrofida harakatlanishini bilasiz.
Bunday hara
katning sababchisi ular orasida tortishish kuchlarining
mavjudligidir.
Soch taralgandan so‘ng, taroqni may da yirtilgan qog‘oz parchalariga
yaqin lashtirilsa, ularni tortib oladi. Uni elektr kuchi deyiladi.
Taqasimon va to‘g‘ri ko‘rinishdagi doi
miy magnitlar temir buyumlarni
o‘ziga tortadi. Uni magnit kuchi deyiladi. Moddalarni tashkil etgan
zarralar orasi
da ham, zarra
larning ichida ularni tash
kil qilgan, undan
53
ham mayda zarrachalar orasida ham kuchlar mavjud. Bu kuch
lar
haqida yuqori sinflarda ma’lumotlar olasiz.
Kuch birligi sifatida
VII
BOB - Kegl cc pechat indd

156
KIRISH SUHBATI
Har kuni biz turli tovushlar ta’sirida bo‘lamiz: gaplashayotgan
odamlar, mashinalarning ovozi, televizor va radiopriyomnikdan taraluvchi
musiqalar, suvning shildirab oqishi va h.k. Ulardan
ayrimlari bizga
yoqadi, ayrim tovushlar esa yoqmaydi. Shunga ko‘ra, kayfiyatimiz yaxshi
bo‘lib, unumli ishlaymiz, o‘qiymiz yoki aksincha bo‘ladi.
Tovush orqali
insonlar bir-biri bilan muloqotda bo‘ladi. Shu muloqot tufayli jamiyatda
rivojlanish bo‘ladi. Inson tovushlardan foydalanishni allaqachon o‘rganib
olgan. Tovushga tegishli qonuniyatlarni o‘rganib, turli xil musiqa
asboblarini yaratgan. Tovushni sun’iy ravishda hosil
qiladigan elektr
musiqa asboblarini o‘ylab topgan. Buni siz to‘ylarda, konsert zallarida bir
necha o‘n musiqachi o‘rniga, bittagina «ionik» deb nom qo‘yib olishgan
elektr
musiqa asbobidan foydalanib, xohlagan kuyni chiqarayotgan
boshqaruvchi misolida ko‘rgansiz. «Ultratovush» deb ataluvchi tovush
turidan tibbiyotda ayrim kasalliklarni aniqlashda va davolashda
foydalaniladi. Tovushning shu turidan ilmiy-tadqiqot ishlarida, tayyor
mahsulot larning
sifatini aniqlashda, dengiz va okeanlarda masofalarni
o‘l chashda va hokazolarda foydalanilmoqda. Katta quvvatli tovushlar
ba’zi
kimyoviy jarayonlarni tez
lashtirishda, mashina va mexanizmlarning
mayda, nozik qismlarini tozalashda ham qo‘llanilmoqda.
-MAVZU
TEKIS VA NOTEKIS HARAKAT

50
Bunga misol sifatida havoda tarqalayotgan
tovushni,
radioto‘lqinlarni olish mumkin. Soat strelkalarining uchi tekis harakat
qiladi. Avtomobillar qisqa vaqt davomida tekis harakat qilishi mumkin.
Kundalik turmushda harakatlanayotgan
jismlarni kuzatsak, ular-
ning notekis harakat qilishlarini ko‘ramiz. Masalan, bekatdan chiqib
harakatlanayotgan avtobus o‘z tezligini oshirib boradi.
Bekatga yaqin-
lashayotganda esa tezligini kamaytirib to‘xtaydi.
Muqaddima - bet 64

|
Muqaddima
|
bet | 64/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаSkandiyko'rib chiqilayotgan konlarda epigenetik ruda to'planishini yaratuvchi eng ko'p o'rganilgan element-gidrolizator hisoblanadi. Uning miqdori uran rudasi zonasida, baʼzan esa oksidlanmagan jinslar zonasining qoʻshni qismida 3,5÷7,0 g/t (kamdan-kam hollarda 20 g/t) ni tashkil qiladi. Epigenetik skandiyning ulushi uning jinslardagi umumiy miqdorining 20 dan 60% gacha. Rudalardan skandiyni yuvishning geotexnologik rejimlarini ishlab chiqishda qatlamli infiltratsion konlarda ikki xil skandiy konsentratsiyasi mavjudligini hisobga olish kerak: epigenetik (nisbatan oson ochish) va singenetik (nisbatan qiyin ochish).
Shimoliy Kenimex va Shimoliy Qoramurun konlarida qatlam-infiltratsion konlarning rudalaridan skandiyni yuvish bo'yicha laboratoriya geotexnologik tadqiqotlar (100 dan ortiq namunalar) o'tkazildi. Bunda sulfat kislota (2÷5 g/l), gidroksidi va ishqoriy tuproq metallarining bikarbonat va karbonatlari (1÷10 g/l), xlor (1÷2 g/l) eritmalaridan foydalanilgan.
Skandiy uchun yuvish reagentini tanlashda (3.1-jadval) sulfat kislotaning suvli eritmalari uran HP uchun ishlatiladigan reagentlar ichida eng maqbuli ekanligi aniqlandi. Karbonat va bikarbonat usullari samarasiz. Har qanday usulda oksidlovchi vositadan foydalanish, kutilganidek, olingan ish faoliyatini yaxshilamaydi.
Skandiyni ajratib olish darajasi urannikidan sezilarli darajada past va 3÷12% (skandiyning singenetik to'planishi) dan 25-50% gacha (skandiyning epigenetik to'planishi).
3.1-jadval
Skandiyni polielement konlari rudalaridan turli reagentlar bilan yuvish
Skandiyning dastlabki tarkibi, g/t
|
Reaktiv
|
Oksidlovchi, g/l
|
|
|
| |
-tajriba - Kegl cc pechat indd

56
Dinamometr uchidan ushlab, sekin torting. Jism
joyidan
qo‘zg‘algandan boshlab, iloji boricha, jismni
juda sekin tekis harakat
qildiring. Shu holatda dinamometr ko‘rsatishini yozib oling.
Izoh:
Jism tekis harakatlantirilganda tortuvchi kuch F, ishqalanish
kuchi F
ishq.
ga teng bo‘ladi. F
=
F
ishq.
2-tajriba.
Taxtacha ustiga 1 kg toshni qo‘ying. Tajribani takrorlang.
Dinamometr ko‘rsatishidan foydalanib, ishqalanish kuchini aniqlang.
Taxtacha ustiga qo‘yiladigan yuklar miqdorini o‘zgartirib, ishqalanish
kuchlarini aniqlang.
3.
*
E l a s t i k l i k k u c h i n i o ‘ l c h a s h.
1-tajriba.
Dinamometr-
ning asosiy qismi prujina bo‘lgan
ligidan, unga yuk osilganda,
yukning
og‘irligi prujinaning elastiklik kuchiga teng bo‘ladi.
26-rasm.
2-tajriba.
Rezinaning elas
tiklik
ku chini o‘lchash uchun taxtacha va
dinamometr ora
lig‘iga
l
0
= 15–20 sm
uzun likdagi rezina ulanadi. Dina-
mometr uchidan ush
lab, yukni tekis
harakat
qiladi
gan holatda tortiladi
(26-rasm). Bun
da rezina cho‘ziladi va unda ho sil bo‘lgan
elastiklik
kuchini dinamometr ko‘rsatishidan yozib olinadi.
3-tajriba.
Dinamometrni vertikal holatda shtativga mahkamlanadi.
Uning ilmog‘iga 10–15 sm uzunlikdagi rezina bog‘lanadi. Rezina
oxirini siqib, ip bilan bog‘lanadi
va ip uchini halqa shaklida
qoldiriladi. Ipga massasi ma’lum bo‘lgan toshlar ilinadi. Dinamometr
ko‘rsatishidan rezina cho‘zilishi tufayli hosil bo‘lgan
elastiklik kuchi
aniqlanadi.
Laboratoriya - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 99/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peLaboratoriya mashg‘ulotlari - talabalar mustaqil ravishda vazifa bajaradilar yoki eksperiment o‘tkazadilar. Laboratoriya mashg‘ulotlari talabada tadqiqot o‘tkazish ko‘nikmalarini shakllantiradi, fan va texnikaga ijodiy yondashishni ta‘minlaydi, eksperimentning umumiy metodikasini egallashga imkon beradi.
Loyiha - (lotincha projectus – oldinga tashlangan) – tasvir, asoslanma, aniq hisob kitob, chizmalar shaklida aks ettirilgan g‘oya, ma'lumotning mohiyatini ochib beruvchi, ularni amalga oshirishning aniq yo‘llarini belgilab beruvchi g‘oyalar, fikrlar, obrazlardir.
Magistr -so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, «Boshliq» degan ma'noni anglatadi.
Magistratura - aniq mutaxassislik bo‘yicha fundamental va amaliy bilim beradigan, bakalavriat negizida ta'lim muddati kamida ikki yil davom etadigan oliy ta'limdir.
Malaka – ongli, xatti-harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi. Yoki malaka – faoliyat jarayonida uning biror bir elementini (ongning eng kam nazorati ostida) bajarish qobiliyatidir.
Ma‘lumot – ta‘lim-tarbiya natijasida, hosil qilingan bilim, ko‘nikma va malakalar, dunyoqarashlar majmuiga aytiladi. Ta‘lim, tarbiya va ma‘lumot uyg‘unlashgan yagona jarayon bo‘lib, o‘qituvchi-tarbiyachi ularning shakllanishida yetakchilik qiladi.
Maktab pedagogikasi - maktab yoshdagi o‘quvchilar ta'lim tarbiya sohasining o‘ziga xos tomonlarini o‘rganadi.
Maktabgacha tarbiya pedagogikasi- maktabgacha yoshdagi bolalarni o‘qitish, tarbiyalashning o‘ziga xos tomonlarini o‘rganadi.
Maktab hujjatlarini o‘rganish - o‘quvchilarning shaxsiy delolari, metodistlarninng xabarlari, sinf jurnallari, kundaliklari, yig‘ilishi va majlislar bayonnomalari tadqiqoti uchun olib borilayotgan ta‘lim-tarbiya ahvoli, darajasi haqida ob‘ektiv axborot manbai hisoblanadi. Maktab hujjatlarini tekshirish orqali o‘qituvchilar va o‘quvchilar jamoasi, ularning pedagogik faoliyati haqida aniq ma‘lumotlar olinadi.
Matematik metod – ommaviy materiallarni tahlil qilishda (masalan, anketalashtirish yo‘li bilan to‘plangan materiallarni yoki ma‘lumotlarni umumlashtirish uchun) qullaniladi. Bu metod eksperiment natijalarini aniq baholashini, xulosalarning ishonchli bo‘lishini ta‘minlaydi.
|
| |
Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar

Arifmetik-mantiqiy qurilmalar va tezlashtirilgan ko‘chirish bloklari, matritsali ko‘paytirgichlar
Raqamli mikrosxemalar fan va texnikaning ixtiyoriy masalasini yecha oladilar. Buning uchun raqamli mikrosxema asosidagi qurilmada, yechiladigan masalaning dastlab berilganlari haqidagi ma’lumotlar, yechish algoritmi va hisoblash natijalari faqat ikkita qiymat: 0 va 1 signallari ko‘rinishida ifodalanadi. Ikkilik raqamlari ketma-ketligi yordamida raqamli qurilmalarda ixtiyoriy ma’lumolarni (raqamlar, matnlar, komandalar va h.z.) kodlash, saqlash va qayta ishlash mumkin. Shunday qilib, raqamli tizimlarda o‘zgaruvchan va o‘zgarmas (doimiy) kattaliklar raqamlar ko‘rinishida ifodalanadi. Shuning uchun ularda masalalar yechishning sonli usullariko‘llaniladi.
Arifmetik va mantiqiy
amallar bajariladigan qurilma arifmetik-mantiqiy qurilma (
AMQ) deb ataladi.
15.1-rasm. AMQ kirishi va chiqishlari.
K155IP3 IS misolida to‘rt razryadli AMQning funktsional imkoniyatlari bilan tanishib chiqamiz. Uning shartli belgilanishi 15.1 – rasmda keltirilgan. Mazkur sxema yoki mantiqiy, yoki arifmetik amallarni bajaruvchi ikkita rejimda ishlashi mumkin. Qurilma ikkita 4-razryadli operandlardan foydalanib 16 ta mantiqiy va 16 ta arifmetik amallarni bajarishi mumkin. Bajariladigan amal turi M (mode control) kirishga beriladigan boshqaruv signali darajasi bilan belgilanadi. Agar M kirishga katta kuchlanish darajasi (M=1) berilgan bo‘lsa,
QARSHI-2023
shiraga kislotali muhit beradi. M e’da shirasining asosiy fermenti bo‘lmish

|
shiraga kislotali muhit beradi. M e’da shirasining asosiy fermenti bo‘lmish Pdf ko'rish
|
bet | 102/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotshiraga kislotali muhit beradi. M e’da shirasining asosiy fermenti bo‘lmish
pepsin esa faqat o ‘sha kislotali muhit tarkibida bo‘ladi. Xlorid kislota
m e’da hazm jarayonlarining to‘g ‘ri borishida, achish-bijg‘ish jarayonlarini
ro‘yobga chiqarishda, xilma-xil mineral moddalaming erishida, m e’da va
ichakda harakat faoliyatlarining, hususan m e’dadan o ‘n ikki barmoq
ichakga ozuqa o ‘tkazishini boshqarishda ishtirok etadi. Bu kislota
oqsillami bo‘rttirib, hazm bo‘lishiga yordam beradi. Shirada o ‘rtacha 0.4-
0.5% atrofida xlorid kislota bo‘lib, u erkin va xilma-xil organik moddalar
171
bilan birikgan holda uchraydi. M e’da shirasida sezilarli miqdorda xlorid
kislota bo‘lsa ham, u m e’da devoriga zararli ta’sir qilmaydi. G.Devmport
m e’da devorining xlorid kislota ta’sirida hazmlanmasligi (himoya to‘siq)
xususiyati katta ahamiyatga ega deb ta’kidlaydi.Uning fikricha, shilliq
pardalar silindrik epiteliyalarning ustki murakkab lipidlar bilan qoplangan.
Shuning uchun normada silindrik epiteliyalar orasidan
H ionlari shilliq
parda tomoniga, ichkaridagi Na+ ionlari esa, m e’da ichiga o ‘tmaydi;
shunga ko‘ra shilliq pardani kislota jarohatlantirmaydi. Agar lipidlaming
parchalanishi uchun sharoit tug‘ilsa (organizmda bu lipidlami o ‘t
kislotasining tuzlari, o ‘t tarkibidagi lizosim, to‘qimalardagi gistaminni
parchalaydi), m e’da devorining baryer funksiyasi buzilib, H+ kationi
shilliq pardaga, Na+ kationi esa, m e’da ichiga o ‘ta oladigan b o iib qoladi.
Oqibatda m e’daning shilliq pardasi kislota ta’sirida jarohatlanib, ma’lum
darajada hazm b o ia d i va
tezda bitmaydigan yaralar paydo boiadi.
M e’dada b o iib o ‘tadigan hazm jarayonlarining jadalligi, fermentlar
|
| |
Tezligi harakat trayektoriyasining turli qismida turlicha bo‘lgan

51
B e r i l g a n:
F o r m u l a s i:
Y e c h i l i s h i:
= 1,5
t
= 20 s
= , bundan
s =
t.
s
= 1,5
20 s = 30 m.
Topish kerak
s
= ?
Javobi:
30 m.
1. Tekis harakat tezligi deganda nima tushuniladi?
2. Jismning harakatlanish vaqti va tezligi ma’lum bo‘lsa, tekis
harakatda bosib o‘tilgan yo‘l qanday aniqlanadi?
3. Qanday harakatni notekis harakat deyiladi?
4. Jismning o‘rtacha tezligi qanday aniqlanadi?
3-mashq
1. Qaysi holda harakatlanuvchi vositani
moddiy nuqta deb qarash
mumkin? a)
avtomobil Samarqanddan Toshkentga bormoqda;
b) poyezd ko‘prikdan o‘tmoqda; c) Yer o‘z o‘qi atrofida aylanmoqda.
2. Velosiped g‘ildiragi ballonidagi havo kiritish
kallagining harakat
trayektoriyasini chizing. Bu qanday harakatga kiradi?
3. O‘rtacha tezligi 80
bo‘lgan poyezd 30 minutda qancha yo‘lni
bosib o‘tadi? (
Javobi:
40 km.)
4. 1
kattami yoki 1
mi? Javobingizni asoslang.
5. Avtobus Nurota shahridan Qo‘shrabotga 90 minutda yetib bordi.
Agar shaharlar orasidagi masofa taxminan 90 km bo‘lsa, avtobusning
o‘rtacha tezligini aniqlang. (
Javobi:
60 km/soat.)
6. 54
necha
ga teng?
7. Tezligi 1,5
bo‘lgan shilliq qurt 30
sm masofani qancha vaqtda
bosib o‘tadi? (
Javobi:
20 s.)
8. Ob-havo ma’lumotida sekundiga 10 metr tezlik bilan shamol
esadi deyildi.
Shamolning tezligi
larda ifodalansa nechaga teng
bo‘ladi?
9. Avtomobil 225 km masofani 2,5 soatda bosib o‘tdi. O‘rtacha
tezlik nimaga teng? (
Javobi:
90 km/soat.)
10. Asalari 2 soat davomida asal yig‘ish uchun 30
km masofani
uchib o‘tdi. Uning o‘rtacha tezligi nimaga teng? (
Javobi:
4,17 m/s.)
11
*
. Otliq 46 km/soat tezlik bilan bir qishloqdan ikkinchisiga 2
soatda yetib bordi. Bu masofani o‘rtacha tezligi 0,5 km/soat bo‘lgan
toshbaqa qancha vaqtda o‘tishi mumkin? (
Javobi:
184 soat.)
Ijtimoiy pedagogika - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 98/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peIjtimoiy pedagogika - barcha yoshdagi fuqarolarni tarbiyalashning zama'naviy imkoniyatlari, vositalari va manbalarini o‘rganadi.
Induktiv metod – ushbu metodda o‘qituvchi avval faktlarni tushuntiradi, tajribalarni, ko‘rsatmali qo‘llanmalarni namoyish qiladi va umumlashtiradi.
Induktiv yoki deduktiv usullarni qo‘llash o‘rganilayotgan mavzu mazmunini ochishda xususiydan umumiyga yoki umumiydan xususiyga o‘tishning qaysi birini tanlashni anglatadi.
Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash - kasb bilimlari va ko‘nikmalarini chuqurlashtirish hamda yangilashni ta'minlaydi.
Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasi tomonidan belgilanadi.
Kasb – фаолият шакллари бирлашмаси бўлиб, мазмун, воситалар, ташкилотлар, меҳнат натижалари ҳамда меҳнат субъектини тайёрлашга қўйиладиган талаблар мажмуи.
Kasb pedagogikasi - (ishlab chiqarish), (turli kasblarning o‘rganishning umumiy masalalarini o‘rganadi.
Kasbga yo‘naltirish tizimi - Shaxsga kasbni va uning Shaxsiy sifatlarini o‘rganishda yordam beruvchi maqsadlar, mohiyat va printsiplar, uslub va vositalar birligidir. Kasbga yo‘naltirish barcha o‘quv tarbiya ishlari bilan bog‘lab olib boriladi.
Kasbiy qayta tayyorlash - O‘quv fani va kursi bo‘yicha pedagogik faoliyatni yuritish uchun zarur va etarli hajmda yangi bilimlar, malaka va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish.
«Klaster» - (axborotni yoyish) metodi. Bu metod pedagogik jarayonning didaktik strategiyasining muayyan shakli bo‘lib, ta'lim oluvchilarga o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha bir necha g‘oyalar bo‘yicha yagona tuzilmani yaratishga qaratilgan. Darhaqiqat «Klaster» inglizcha so‘z bo‘lib (cluster) bosh, bir shingil, bog‘lam ma'nosini anglatadi. U matn yoki mavzuning aniq ma'noni anglatuvchi birliklarga ajratish, ularning bir bosh uzum shaklida joylashtirishga yo‘nalganligi sababli fikrlarni uyg‘otish, ma'lum g‘oyalar o‘rtasidagi aloqalar, bog‘liqliklarni aniqlashga chorlaydi.
Kuzatish - o‘rganish lozim bo‘lgan pedagogik hodisani ma‘lum maqsad nuqtai nazaridan kelib chiqqan holda kuzatuvchi kuzatish bayonnomasini olib boradi. Kuzatish ob‘ektiga oid bo‘lgan aniq faktik material tayyorlanadi. Kuzatish aniq belgilangan reja asosida olib boriladi.
Kurs ishi – oliy maktab o‘quv rejasida qayd qilingan ta‘lim berishning shakllaridan biri. Kurs ishlari biror fanning nazariy kursi tugallangandan so‘ng amalga oshiriladi. Ta‘lim berishning bu turi talabalarning ilm olish davrida olgan bilimlarini yanada mustahkamlash, nazariy bilimlarini qanchalik amaliyot bilan bog‘lay olishi negizida paydo bo‘ladi.
|
| |
-rasm. Keng polosali va mobil aloqa tizimlari evolyutsiyasi.
 WiMAX tizimi va “raqamli tengsizlik”

461
on the Information) 2003-yilning
dekabrida Jeneva shahrida
o‘tkazilgan WSIS ning birinchi Sammitida “Raqamli tengsizlik”
deb axborot va kommunikatsion texnologiyalarga tengsiz ulanish
imkoniyatlari nazarda tutildi. AKT ga tengsiz ulanish deganda,
birinchi navbatda davlatlar orasidagi farq (xalqaro raqamli
tengsizlik), masalan, rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlar
yoki hududlar orasidagi farq tushuniladi. Shuningdek tengsiz
ulanish davlatlar miqyosidagi (milliy raqamli tengsizlik) jarayon
sifatida ham aniqlanadi. Bunda
qishloq va shahar orasidagi,
oliy ma’lumotli hamda kam ma’lumotlilar orasidagi, aholining
kambag‘al va boy qatlamlari orasidagi farq tushuniladi [40].
Provayderlar va Internetdan foydalanuvchilar soni yoki turg‘un
va mobil telefonlar soni kabi oldindan aniqlangan mezonlar
asosida o‘tkazilgan tadqiqotlar natijasida, shuningdek,
rivojlangan
va rivojlanayotgan davlatlarda so‘nggi yillarda bo‘layotgan
o‘zgarishlarning tahlili asosida bu masalaning hozirgi ahvoliga
turlicha baholar berildi.
Bir tarafdan, ham davlatlararo, ham davlatlar miqyosidagi
“Raqamli tengsizlik” o‘sib bormoqda, degan fikrlar bo‘lsa,
boshqa
tarafdan, aksincha boy va kambag‘al davlatlar orasida “Raqamli
tengsizlik” qisqarmoqda, degan fikrlar bo‘ldi. Turli xalqaro
tashkilotlar (HTI yoki Jahon banki guruhi) e’lon qilgan rasmiy
hisob-kitoblarga murojaat qilinsa ma’lum bo‘ladiki, rivojlangan
va rivojlanayotgan davlatlar orasida AKT ga ulanishdagi tengsizlik
mavjud va hali ham jiddiy muammo bo‘lib turibdi.
O‘zicha asosli bo‘lgan bunday qarama-qarshi fikrlarning
mavjudligiga qaramasdan, ulanish imkoni
borligi va uning sifati,
ya’ni aloqa infratuzilmasining yaratilishi har xil davlatlarda
AKT ni tezkor va ishonchli rivojlanishiga asosiy omillar deb
hisoblanadi. 2005-yilda HTI “Raqamli tengsizlik”ni qisqartirish
uchun hamkorlikni rivojlantirish maqsadida WSIS doirasida global
darajada ko‘plab tashkilotlar tomonidan birgalikda o‘tkaziladigan
“Olamni ulaylik” (
ingl. Connect the World)
deb nomlangan
tashabbusni boshladi.
462
WiMAX tizimining bosh xarakteristikalari orasida javob
kechikishining kam vaqti, yuqori axborot xavfsizligi, yuqori aloqa
sifati – QoS va radiochastota spektri uyg‘unlashtirilgan holda
“global rouming” imkoniyatlari ta’kidlanadi.
WiMAX forumining
“rouming” bo‘yicha ishchi guruhi ham WiMAX tarmoqlari
orasida, ham IMT-2000 standartlariga asoslangan boshqa
tarmoqlar orasida “rouming” tashkil etishni spetsifikatsiyalarini
va biznes-modelini e’lon qilmoqchi. Shuningdek, WiMAX forumi
simli va simsiz interfeyslar bazasida
operatorlarga bir turkum va
sifat darajasida xizmatlar taklif etishga imkon beradigan WiMAX
tarmoqlari bilan mavjud ma’lumot uzatish tarmoqlari va IMS
ning yangi arxitekturasini qo‘llab-quvvatlashni ta’minlashida
o‘zining faol vazifasini bajarmoqda.
Keyinchalik esa, mobil va keng polosali simsiz aloqa
tizimlarining konvergensiya an’anasi davom etaversa, global
miqyosda umumqamrov aloqani ta’minlashga
qodir yangi,
chinakamiga universal standart paydo bo‘lsa ajab emas.
Maxsus pedagogika - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 100/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peMaxsus pedagogika – (Defektologiya) Pedagogika faqat sog‘lom o‘quvchilarning ta‘lim-tarbiyasi bilangina emas, balki kamolotda qusuri bor bolalar ta‘lim-tarbiyasini ham o‘rganadi.
Ma‘ruza – bilim berishning shunday shakliki, unda pedagog (o‘qituvchi) tomonidan berilayotgan bilimlar, malaka va ko‘nikmalar talabalarga yoppasiga bayon etiladi. Ma‘ruza - o‘quv jarayonining ilg‘or usullaridan biri bo‘lib, dastlab u o‘rta asrlarda biron bir kitobni o‘qish yoki uni izohlash yo‘li bilan namoyon bo‘lgan. Jamiyat rivojlanishi maboynida og‘zaki tushuntirishning bu usuli XVIII asrda lotin tilida amalga oshirildi. XVIII asr o‘rtalariga kelib ma‘ruzalar rus tilida o‘qiy boshlandi. Uning ilg‘or namoyandalaridan biri M.V. Lomonosovdir.
Malakaviy amaliyot - nazariy bilimlarni chuqurlashtirish va mustahkamlash, mustaqil tajriba o‘tkazish ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida talabalar o‘tkazadigan amaliy ish turi hisoblanadi.
Mehnat – butun moddiy va ma'naviy madaniyatning, shuningdek, ijtimoiy taraqqiyotning negizidir. Mehnat – inson ehtiyojini qondirish asosida tashqi olamni o‘zgartirishga qaratilgan maqsadli faoliyat.
Mehnat tarbiyasining vazifalari ko‘p qirralidir. U o‘quvchilarni mehnat faoliyatiga amaliy tayyorlashning juda ko‘p tomonlarini qamrab oladi. Mehnat tarbiyasining eng muhim vazifasi yosh avlodni mehnat qilish xohishini, havasini, intilishini, ko‘nikma va mahoratni ularda shakllantirishdan iborat.
Metodika - ta'limning umumiy qonuniyatlarini muayyan predmetlaridan (ya'ni ona tili, adabiyot, tarix, fizika, ximiya, matematika, jismoniy tarbiya) dars berishda qo‘llashning o‘ziga xos xususiyatlarni, usullarini tadqiqi qiluvchi soha.
Munozara – faol o‘qitish metodi bo‘lib, muhokama, ma'lum muammo bo‘yicha fikr almashinuv ko‘rinishda o‘tadi. Bu metod malaka oshirish jarayonida o‘zining imkoniyatlari kengligi jihatidan alohida ahamiyatga ega
Muammoli vaziyat - o‘quvchining ma‘lum psixik holatidir. Bunday holat ma‘lum topshiriqni bajarish jarayonida ziddiyatni anglash tufayli vujudga keladi.
Muammoli ta‘lim - o‘quv materialini o‘quvchi-talabalar ongida ilmiy izlanishga o‘xshash bilish vazifalari va muammolarini vujudga keltiradigan yusinda o‘rgatish tushuniladi. Ta‘limda muammoli yondoshishni joriy etishdan maqsad hozirgi ta‘lim jarayonini o‘quvchi-talabalarning ijodiy fikrlashini faol rivojlantiradigan usullar bilan to‘ldirishdan iborat.
Mutaxassislik – faoliyatning aniq shakli bo‘lib, mehnat egasining kasbiy tayyorligi, mehnat vositalari, mehnat jarayoni va maqsadining maxsus xususiyatlari bilan belgilanadi.
Nazariya - yangi bilimni, yangicha bilishni ifodalovchi tizimli fikrdir. Nazariya har xil shakllarda ifodalanadi: aksioma, teorema, qonun, formula, grafik, raqam va shu kabilar. Nazariyada g‘oya shakllanadi.
|
| |
tutash idishlar - Kegl cc pechat indd

63
Ikkita shisha nay olib, ularni rezina shlang yordamida ulaylik (33-
rasm). Rezina shlang o‘rtasini qisqich bilan mahkam siqib,
bir tomoniga
suv quyaylik. So‘ngra qisqichni olib qo‘ysak, suv bir tomondan ikkinchi
tomonga oqib, ikkala tomonda bir xil sathda qolganligini ko‘ramiz.
Naylardan birini o‘z holida qoldirib, ikkinchi tomonini pastga yoki
yuqoriga siljitsak, suyuqliklar sathi bir xilligicha qoladi.
Bundan
tutash idishlar qonuni
kelib chiqadi:
Har qanday shakldagi
tutash idishlarning tirsaklaridagi bir jinsli suyuqlik ustunlarining
baland liklari bir xil bo
‘
ladi.
Agar tutash idishlarga turli xil suyuqliklar quyilsa nima bo‘ladi?
Masalan, naylardan biriga yog‘, ikkinchisiga suv quyilsa,
suyuqliklar
sathi har xil bo‘ladi. Bunda suyuqliklar balandliklari nisbati,
suyuqliklar zichliklari nisbati bilan quyidagicha munosabatda bo‘ladi:
.
Shunday qilib, zichligi katta bo‘lgan suyuqlik ustunining balandligi,
zichligi kichik bo‘lgan suyuqlik ustunining balandligidan kichik bo‘ladi.
Demak, yog‘ quyilgan nayda suyuqlik ustuni
suv quyilgan tomoniga
nisbatan katta bo‘ladi.
O‘zingiz bajarib ko‘ring
Salqin ichimlikdan bo‘shagan idishni (baklajka) olib, turli
balandlikda bigiz yoki ingichka mix yordamida tirqishlar
oching. Tirqishlarni gugurt cho‘pi
bilan berkitib, suv to‘ldiring. Gugurt
cho‘plarini navbat bilan olib, suvning otilish uzoqligini aniqlang.
Sababini tushun tiring.
1. Gidrostatik bosim nimalarga bog‘liq?
2. Tutash idishlarga misollar keltiring.
3.
Nima sababdan tutash idishlarga quyilgan turli suyuqliklar
balandligi turlicha bo‘ladi?
6-mashq
1. Gidravlik press kichik porsheniga 10 N kuch ta’sir
ettirilganda,
katta porshendan 180 N kuch olindi. Agar katta porshen yuzasi 90 sm
2
bo‘lsa, kichik porshen yuzasi nimaga teng? (
Javobi:
5 sm
2
.)
2. 33-rasmdagi shisha naylarning bir tomoniga suv, ikkinchi
tomoniga o‘simlik yog‘i quyiladi. Suv balandligi 30 sm bo‘lsa, yog‘
balandligi qancha bo‘ladi? (
Javobi:
33,3 sm.)
64
3
*
. Eni 50 sm, bo‘yi 40 sm va balandligi 50 sm bo‘lgan akvarium-
dagi suvning idish tubiga bergan bosimini hisoblang. (
Javobi:
4900 Pa.)
4. Nima sababdan futbol to‘pini og‘iz bilan puflab shishirish
mumkin emas?
5. Kichik yuzali menzurkadagi suv keng yuzali bankaga quyildi.
Suvning idish tubiga bergan bosimi qanday o‘zgardi?
Ishlash tartibi - S. Y. Is kamov

Ishlash tartibi: donning ko'pchilik standartlari (TST-tarmoq
standarti “Oziq-ovqat uchun tayyorlanadigan bug'doy”, “Oziq-ovqat
uchun taqsimlanadigan bug‘doy”, TST “Oziq-ovqat uchun tayyor
lanadigan javdar” va boshqa) tovar turkumlari bo lim ig a ega bo‘lib,
o‘z ichiga texnologik, oziq-ovqat va furaj afealliklariga o ‘xshash
donning sifat guruhlarini oladi. Ko‘p holarda turlarga b o lish m o‘tadil
botanik belgilar, yetishtirish sharoiti va biologik xususiyatlarga
asoslangan. Ushbu belgilardan foydalanish ular hamda donning
texnologik va oziq-ovqat afzalliklari o'rtasida m a’lum aloqalar
bo'hshi tufayli mumkin boiadi. Turlar o‘z yoMida kenja turlarga
bo‘linadi. Kenja tur asosiy turning sifat bo iim i hisoblanadi. U tar
oralarida donning texnologik xususiyatlarini aniq ta ’riflaydi. Tur va
turlar turkumi doning har xil texnologik va oziq-ovqat afealliklari
bilan uzviy boglangandir,
Namunaviy tarkib tayyor mahsidotning chiqishi, uning sifati,
donni qayta ishlashda sarflanadigan energiya miqdori, non hajmi va
g ‘ovakligiga ta’sir etadi. Shuning uchxm don qabul qilish va qayta
ishlash korxouarida donlar tur va kenja turlari bo‘yiclia joylashtiriladi.
Bug‘doyning namunaviy tarkibi. Bug‘doyni turlarga bo‘lishda
quyidagi belgilarga asoslaniladi: rang (qizg'ish don yoki oq don),
botanik turi (qattiq yoki yumshoq) va biologik shakllari (qishki yoki
bahorikor). Barcha qayd etilgan belgilar m a’lum darajada bug‘doy
donining texnologik va oziq-ovqat afzalliklari bilan boglangan.
Ushbu belgilar asosida bug‘doyning 5 turi aniqlangan 0 ‘z y o ‘lida
turlar kenja turlarga bolinadi. Bug‘doyning kenja turga bolinislii
asosida rang tusi (to‘q qizil, qizil, och qizil, sariq va qizil-sariq) va
endospenn tuzilishiga (oynasimon va unsimon) qarab kenja turlarga
ham bo‘linadi (24-jadval).
24-jadvaI
Yowoyi о 'tli va boshqa aralashmalar

doni namunasi, aralashmalar kolleksiyasi (begona don va zararli),
temir zarrachalari bor (har qanday) don namunalari.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Don to ‘plamidagi aralashmalar nimalardan iborat?
2. Qanday begona o‘t urag'lari donga aralashib ketadi?
3. Donlami har xil aralashmalardan tozlashda qanday asbob-
uskunalardan foydalaniladi?
35-ish. Bug‘doy donining namunaviy tarkcbirii aniqlash
Darsning maqsadi:
talabalami respublikamizda eng ko‘p
yetishtiriladigan donli ekin - bug‘doy turlaxining asosiy belgilati:
ranggi, botanik turi va ulaming biologik shakllari bilan tanishtirish.
‘zlashtirish uchun savollar

l-vazifa: 400 tonna bug‘doy donini qayta ishlab ikki navli an
olishda tayyor mahsulot va chiqindilar miqdorini hisoblang.
Vazifa quyidagicha bajariladi:
Toshpiriqni
bajarishda
yaqoridagi
jadval
ma’lumotlaridan
foydalanib, proporsiya usulida yecliiladi.
1. Umumiy un chiqishi:
400 t — 100%
400 x 78
x - 7 8 %
*" ioo% =
39-jadval
S
32-rasm - S. Y. Is kamov

bilan, ya’ni dastlab quritib amalga oshiriladi.
Dastlabki quritish uchun texnik torozilarda 20 gr don tortilib 8-10
sm diametrli yuza idishga joylanadi va quritish javonida 105
haroratda 30 daqiqa davomida biroz quritiladi. Shu vaqt o'tgandan
keyin idish javondan olinadi, ochiq holatda sovutiladi va 0,01
aniqlikda tortiladi.
So'ngra
don
tegirmonchada (DAST
da
belgilanganidek kattalikda) yanchiladi va har bin 5 gr dan ikki
namunacha tortiladi. Quritish javonida namunalar 130° haroratda 40
daqiqa quritiladi. Dondagi namlik hisobini aniqlash quyidagi
formulada amalga oshiriladi:
X =100-(Sch)
bu yerda:
X - don namligi (%);
S - quritilgandan keyingi maydalanmagan 20 gr og‘irlikdagi don;
ch - dastlabki quritilgan va quritilgandan keyingi maydalangan 5
gr don oglrligi.
Ushbu formula quyidagicha yechiladi. Dastlabki quritilgan va
maydalangan 5 gr donni quritish natijasida nam (5-ch) lik bug‘lanadi.
Dastlabki quritilgan donning hamma namunadan (S) esa:
C - ( 5 - 4 )
5
Quritilgunicha 20 gr nam donda namlik mavjud.
(20- С ) + С - ( 5 - г) y o l f j
„ _ ( 2 0 - C )
_
5
5
Namlikni umumiy miqdorini foizda quyidagi formula orqali
yechiladi:
2 0 - - - — = 1 0 0 -С -ч )
5 20
Namlikni har biri 5 gr namunada alohida hisoblanadi. Namlik
foizi esa ikki aniqlaslming o ‘rtacha arifmetik m a’lumotiardan 0,1
aniqlikkacha ko‘rsatiladi. Ikkala parallel aniqlash o‘rtasidagi farq
0,25% dan oshmasligi kerak.
Misol, agar quritilgandan keyin 20 gr namimadagi maydalan
magan don oglrligi 17,82 gr, maydalangan donning 5 gr namunachani
batamom quritilgandan keyingi og‘irligi (ch) 4,35 gr teng bo Isa,
namlik foizi formula bo‘yicha quyidagiga teng boladi:
100-(17,82-4,35)=100-77,52=22,48%
So
Bug‘doyning tur va kenja turlari bo‘yieha turkumlanishi

18,85 g yoki 94,25% va oq donli bug‘doy 1,15 g yoki 5,75% ni tashkil
etadi.
Namunani tekshirib, undagi qattiq, yumshoq, qizg‘ish va oq
bug‘doylami hamda ulaming oynasimonlik foizi aniqlangandan keyin
standartga amal qilib yoki 24-jadvalga qarab, ushbu tur va kenja
turlami aniqlash mumkin.
Bir turning aralashmasi mavjudligi boshqasiga nisbatan foizda
ifodalanadi. Boshqa bug‘doy turlarini 1,
2,
3, 4-turlarida 10% gacha,
5-turda esa 5% gacha qo‘shilish miqdoriga ruxsat etiladi.
Agai' bug‘doy ranggi bo‘yicha qandaydir m a’luml turga mansub,
ammo oynasimonligi boshqacha bo‘Isa, u tursiz degan nomni oladi.
Hujjatlarda o ‘sha rangga mansub turlar va kenja tur raqami bilan
yoziladi, lekin tursiz degan so‘z qo‘shiladi, an dan tashqari uning
oynasimonligi lco‘rsatiladi.
Grechixa yormasi va chiqindisini hisoblash miqdori, foiz

|
Grechixa yormasi va chiqindisini hisoblash miqdori, foizBog'liq KitobGrechixa yormasi va chiqindisini hisoblash miqdori, foiz
Qayta ishlangan mahsulot
Bug‘latilgan
Bugiatilmagan
Grechixa birinchi nav
52
59
Ikkinchi nav yorma
'
4
3,0
Qayta ishlangan
1 0
5,0
Ozuqa un
6
3,5
Ozuqa chiqindilar
7
6,5
Qipiq
-
-
Mexanik yo‘qotish
2 0
21,5
Quritish
1
1,5
Jami:
1 0 0
1 0 0
Qayta ishlangan grechixa yormasi quyidagi sifat talablariga javob
berishi kerak: bir xil kattalikdagi sifatli donlar eng kamida
99,2%
ni
tashkil qilgan 1-nav 98,3%, 2-nav 1-navda maydalangan 3% - 2-navda
4% dan oshmasligi kerak. Silliqlanmagan don 1-navda 0,3%, 2-navda
0,4% dan oshmasligi kerak,
3-vazifa:
Arpani qayta ishlab perlovka va arpa yormasini olisli: a)
280 t arpani qayta ishlashda perlovka yormasi va chiqindini aniqlash.
b) 230 t arpadan qayta ishlashda arpa yormasi va chiqindini aniqlang.
38-jadval
Arpadan yorma olish m e’yori, foiz
Mahsulot
Yorma ishlab chiqarish
perlovka
arpa yormasi
Perlovka:
№ 1- № 2
28,0
-
№ 3 - № 4
1 0 , 0
-
№ 5
2 , 0
-
Arpa yormasi: № 1
-
15,0
№
2
-
42,0
№ 3
-
5,0
Arpa donidan perlovka va arpa yormasi tayyorlanadi. Katta-
kichikligiga qarab perlovka 5 ta, arpa yormasi 3 ta raqamga bo‘linadi.
1 va 2-raqam perlbvka uzunchoq, uchlari qayrilgan bo'ladi, 3,
4,
5 -
lari yumaloq, sharsimon shaklda bo‘ladi. Arpa yormasi har xil
shakldagi va o'lchamdagi maydalangan doiralardan iborat
Jihoz va meteriallar:
jadvallar, yorma namunalari, kalkulyator.
|
| |
Ishqalanish kuchini o‘lchash jadvali

57
1. Nima sababdan taxtacha ustiga yuk qo‘yilganda ishqalanish
kuchi ortadi?
2. 3-tajribada rezinani ikki buklab bog‘lansa, dinamometr
ko‘rsatishi qanday o‘zgaradi?
3. Og‘irlik kuchini tarozi yordamida o‘lchasa bo‘ladimi?
23-MAVZU
BOSIM VA UNING BIRLIKLARI
Bitta mixni olib,
yupqa taxtaga uchini qaratib, orqasiga bolg‘a bilan
urilsa, mix taxtaga oson kiradi. Agar taxtaga mixni qalpog‘i tomoni
bilan qo‘yib uchiga bolg‘a
bilan urilsa, mix taxtaga kirmaydi. Har
ikkala holda ham bolg‘aning zarb kuchi bir xil bo‘lsa-da, natija har
xil bo‘lishiga sabab nima? Buning sababi shundaki, mixning taxtaga
kirishi
kuch kattaligidan tashqari, qo‘yilgan yuzaga ham bog‘liq bo‘lar
ekan.
Yuza birligiga tik ravishda qo‘yilgan kuchga to‘g‘ri keladigan fizik
kattalikka
bosim
deyiladi.
Bosim =
Bosim kuchi
Kuch qo‘yilgan yuza
.
,
p
– bosim,
F
– bosim kuchi,
S
– kuch qo‘yilgan yuza.
Bosim
1
Paskal
bilan o‘lchanadi.
Qisqacha
1 Pa.
Bu
birlik fransuz olimi B. Paskal (1623–1662-y.) sharafiga qo‘yilgan.
Bosim tabiatda va texnikada katta ahamiyatga ega. Pichoqlar va
qaychilar yaxshi kesishi uchun,
bosimni orttirish maqsadida, yuzasini
qayrab kichik lashtiriladi.
Ignalarning uchlarida, knopkada ham bosimni
orttirish uchun yuza
kichik lashtiriladi (27-rasm).
Aksincha, bosimni kamaytirish uchun yuzani kattalashtiriladi.
Og‘ir yuk ko‘taradigan mashinalarning ballonlari, yengil mashi-
nalarnikiga nisbatan enliroq bo‘ladi. Qalin qorda yurganda botib
ketmaslik uchun oyoqqa chang‘i bog‘lanadi. Ko‘p qavatli binolarning
poydevori ham keng qilib quriladi.