Tema. Oylaw - No`kis 2023 mazmuni

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 34/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияTema. Oylaw.
Joba:
1. Oylaw haqqinda tu`sinik.
2. Oylawdin` o`zgeshelikleri.
3. Oylaw protsesinin` sipatlamasi.
4. Oylaw formalari ha`m tu`rleri.
5. Aqil sapalari.
T.T: oylaw, aqil, aqil sipatlari, oylaw formalari, oylaw operatsiyalari, analiz, sintez, konkretlestiriw, juwmaqqa keliw, induktsiya, deduktsiya, Ko`rgizbeli-obrazli oylaw- bul oylawdin` qabil etiwge yamasa ko`z aldina keltiriwge su`yeniwi, abstrakt oylaw- bul biz biletug`inimizday-aq qabil etiwge ha`m ko`z aldina keltiriwge ta`n bolg`an ko`rgizbelilikten jurday bolg`an tu`sinikler.
OYLAW. Oylaw en` joqarg`i biliw protsessi esaplanadi. Ol jan`a bilim, do`retiwshilik sa`wleleniwdin` jedel formasi ha`m haqiyqatliqti adam ta`repinen qayta islewdi quraydi. Oylaw ya haqiyqatta, ya sub`ektte sol waqitta bolmag`an na`tiyjeni payda etedi. Oylawdi (elementar formada ol haywanlarda da bar) jan`a bilimdi aliw, bar tu`siniklerdi do`retiwshilik tu`rlendiriw sipatinda da tu`siniw mu`mkin.
Oylawdin` basqa psixologiyaliq protsesslerden o`zgesheligi sonnan ibarat, ol barliq waqitta sheshiw kerek bolg`an problemali jag`day, ma`selenin` boliwi ha`m bul ma`sele berilgen jag`daydin` jedel o`zgeriwi menen baylanisli. Oylawdin` qabil etiwden ayirmashilig`i ol sezimli mag`liwmat shegarasinan shig`adi, u`yreniw shegaralarin ken`eytedi. Oylawda sensor mag`liwmat tiykarinda belgili bir teoriyaliq ha`m praktikaliq juwmaqlar islenedi. Ol turmisti tek g`ana bo`lek bir zat, qubilis ha`m olardin` qa`siyetleri tu`rinde sa`wlelendirip qoymastan, olar arasinda bar bolg`an ko`pshilik jag`dayda tikkeley, qabillawda adamg`a berilmegen baylanislardi belgileydi. Zat ha`m qubilislar qa`siyeti, olar arasindag`i baylanislar oylawda uliwmalastirilg`an tu`rde, nizamlar tu`rinde sa`wlelenedi.
Turmista oylaw o`z aldina psixikaliq protsess sipatinda ha`reket etpeydi, ol basqa barliq biliw protsesslerinde- qabil etiw, diqqat, ko`z aldina keltiriw, este saqlaw, so`ylewde ko`zge ko`rinbey ha`reket etedi. Bul protsesslerdin` joqarg`i formasi a`lbette oylaw menen baylanisli ha`m olardin` bul biliw protsessinde qatnasiw da`rejesi olardin` rawajlaniw da`rejesin belgileydi.
Oylaw- zatlardin` negizin aniqlawshi ideyalar ha`reketi. Onin` juwmag`i obraz emes, al oy, ideya esaplanadi. Oylawdin` spetsifikaliq na`tiyjesi sipatinda tu`siniw- predmetler klassinin` olardin` uliwma ha`m ayriqsha o`zgesheliklerinde uliwmalasqan sa`wleleniwi shig`iwi mu`mkin.
Oylaw-ayriqsha tu`rdegi teoriyaliq ha`m praktikaliq is-ha`reket. Oylawdin` teoriyaliq tu`sinigi- bul sonday oylaw, adam bunin` menen paydalana otirip, ma`seleni sheshiw protsessinde tu`sinikke mu`ra`jat etedi, oyinda ha`reketlerdi orinlaydi, ta`jiriybe menen tikkeley isi bolmay, seziw organlari ja`rdeminde aling`an. Ol tu`sinik, talqilaw, oy juwmag`i tu`rinde basqa adamlar ta`repinen aling`an tayar bilimlerden paydalana otirip ma`seleni basinan aqirina shekem yadta talqilaydi ha`m sheshimin izleydi Teoriyaliq ayqinliq (ug`imliliq) oylaw ilimiy teoriyaliq izertlewler ushin xarakterli.
Oylawdin` negizgi formalari. Tu`sinik- bul oylaw formasi bolip, onda zatlardin` ha`m qubilislardin` uliwma ja`ne onin` u`stine en` a`hmiyetli qa`siyetleri sa`wlelenedi. Ha`rbir zat, ha`rbir qubilis ko`plegen ha`rqiyli qa`siyetler, belgilerge iye boladi. Usi qa`siyetlerdi, belgilerdi en` a`hmiyetli ha`m a`hmiyetsiz dep, eki kategoriyag`a bo`liwge boladi.
Tu`sinik- bilip aliwdin` anag`urlim rawajlang`an ha`m ha`r ta`repleme formasi boladi, ol ko`z aldina keltiriwge qarag`anda haqiyqatliqti a`dewir ken` ha`m toliq sa`wlelendiredi. Bilip aliwdin` ja`miyetlik tariyxiy jaqtan rawajlaniwi protsessinde tu`siniktin` mazmuni ken`eyedi, teren`lesedi ha`m o`zgeredi. Misali, G`atomG` tu`sinigi.
Pikir. Pikirlerde do`gerek a`tiraptag`i du`n`yanin` zatlari menen qubilislarinin` ha`m olardin` qa`siyetleri menen belgileri arasindag`i baylanislar ja`ne qatnasiqlar sa`wlelenedi. Pikir- bul oylaw formasi bolip, onda zatlar, qubilislar yamasa olardin` qa`siyetleri jo`nindegi qanday da bir reje tastiyiqlanadi yamasa biykarlanadi. Misali, G`Oqiwshi sabaqti bilediG` pikir, biykarlaw- G`Bul so`z feyil emesG`. Pikir tu`siniklerdin` mazmunin aship beredi. Qanday da bir zatti yamasa qubilisti biliw- ol tuwrali duris ha`m mazmunli pikir ayta aliw yag`niy ol tuwrali pikir ju`rite aliw degen so`z boladi.
Oydan juwmaq shig`ariw- sonday oylaw formasi, onin` protsessinde adam ha`rqiyli pikirlerdi salistirip ha`m analiz jasay otirip, olardin` jan`a pikir keltirip shig`aradi. Mis, geometriyaliq teoremalardi da`lillew- oydan juwmaq shig`ariwdin` tipik misali boladi. Adam oydan juwmaq shig`ariwdin` tiykarinan eki tu`rin induktivlik ha`m deduktivlik juwmaq shig`ariwda paydalanadi.
Induktsiya- bul jeke pikirlerden uliwma pikirlerge qarap pikir ju`ritiw usili, ayirim faktlerdi ha`m qubilislardi u`yreniw tiykarinda uliwma nizamlardi ja`ne qa`delerdi aniqlaw boladi.
Deduktsiya- bul uliwma pikirlerden jeke pikirge qaray pikir ju`ritiw, uliwma nizamlardi ha`m qa`delerdi biliwdin` tiykarinda ayirim faktlerdi ja`ne qa`delerdi bilip aliw boladi.
Induktsiya qanday da bir jag`inan birgelikili bolg`an zatlardin` ha`m qubilislardin` mu`mkinshiligi bolg`aninsha ko`birek mug`dari tuwrali bilimdi toplawdan baslanadi, bul na`rse zatlardag`i ha`m qubilislardag`i usas ja`ne pariq etetug`in na`rseni itibarg`a almawg`a mu`mkinshilik beredi. Usi zatlardin` ha`m qubilislardin` usas belgilerin uliwmalastira otirip, uliwma juwmaq yamasa na`tiyje shig`aradi, uliwma qa`deni yamasa nizamdi aniqlaydi. Misali, G`U`y haywanlariG` degen tu`sinikti o`zlestirgen waqitta oqiwshilar siyir paydali, at paydali, qoy, shoshqa da paydali ekenin aniqlaydi. Onnan son` oqiwshilar usinin` tiykarinda G`barliq u`y haywanlari paydali- degen juwmaq shig`aradiG`.
Oydan deduktivlik juwmaq shig`ariw adamg`a uliwma nizamlardi ha`m qa`delerdi biliwdin` tiykarinda ayirim zatlardin` qa`siyetlerin ja`ne sapalarin bilip aliw mu`mkinshiligin beredi. Misali, barliq deneler qizdirilg`an waqitta ken`eyip ketetug`inin bile otirip, adm jazdin` shijg`irag`an issi ku`ninde temirjol rel`sleri de ken`eyip ketetug`in, al sonliqtan da qurilisshilar temir joldi salg`an waqitta rel`sler arasina belgili bir sanliq qoyip ketetug`inin aldin ala biledi.
Oylawdin` jeke o`zgeshelikleri. Adamlardin` oylaw xizmetindegi ayirmashiliqlar oylawdin` ha`rqiyli sipatlarinda ko`rinedi. Oylawdin` o`z betinsheligi adamnin` ko`binese basqa adamlardin` ja`rdemine mu`ta`j bolmastan jan`a waziypalardi ortag`a qoyiw ha`m za`ru`rli sheshimlerdi ja`ne juwaplardi tawa biliw uqibi menen sipatlandi.
Aqildin` ken`ligi adamnin` xizmetinin` ha`r qiyli tarawlarin qamtiytug`in bilip aliw xizmetinde, oy-o`risinin` ken`liginde, biliwge jan-jaqli qumarlilig`inda ko`rinedi. Oylawdin` sipatli retindegi ken` bilip aliw xizmeti ha`rta`repleme ha`m teren` bilimlerge tiykarlanadi.
Aqildin` teren`ligi en` quramali ma`selelerdin` tu`p man`izin` tu`sine aliwda, basqa adamlarda soraw payda bolmaytug`in jerde problemani ko`re almawshiliqta ko`rinedi. Teren` aqilg`a qubilislardin` ha`m waqiyalardin` payda boliwi sebeplerin tu`sinip aliw za`ru`rligi, olardin` bunnan bilay rawajlaniwin aldan ko`re aliwshiliq ta`n boladi.
Aqildin` epshilligi pikirdin` waziypalardi sheshiwdin` o`tmshi ta`jriydesinde bekkemlenip qalg`an usillari menen a`dislerinin` qiymildatpaytug`in ta`sirinen erkin boliwinda, jag`day o`zgergen waqitta o`z is-ha`reketlerin tez o`zgerte aliw uqibinda ko`rinedi.
Aqildin` tezligi- bul adamnin` quramali jag`daydi tez tu`sinip aliw, oni tez oylap shig`iw ha`m duris sheshimdi qabillaw uqibi boladi.
Sinshil aqil- bul adamnin` o`zinin` ha`m basqalardin` pikirlerin ob`ektiv tu`rde bahalap, ortag`a qoyilip atirg`an barliq rejelerdi ha`m juwmaqlardi puxta ha`m ha`rta`repleme teksere aliw uqibi boladi.
Oylawdin` tu`rleri.
Zatliq-ta`sirshen`lik oylaw- bul oylawdin` zatlar u`stinde praktikaliq ha`reketlerdi islew menen baylanisli tu`ri boladi. A`piwayi formasi kishi balalarg`a ta`n boladi, olar ushin zatlar tuwrali oylaw zatlar u`stinde ha`reket islew, olardan bir na`rselerdi qurastiriw, sog`iw degendi bildiredi. Rawajlang`an formasinda ol belgili bir qa`sip iyelerine ta`n (ximik-analitik, oylap tabiwshi konstruktor).
Ko`rgizbeli-obrazli oylaw- bul oylawdin` qabil etiwge yamasa ko`z aldina keltiriwge su`yeniwi za`ru`r bolg`an tu`ri (jaziwshi, sazendeler).
Abstrakt oylaw- bul biz biletug`inimizday-aq qabil etiwge ha`m ko`z aldina keltiriwge ta`n bolg`an ko`rgizbelilikten jurday bolg`an tu`sinikler tiykarinda oylaw boladi.
Oylawdin` basqa protsesslerden ayirmashilig`i, ol belgili bir logika menen a`melge asiriladi. Demek, oylawdin` strukturasinda to`mendegidey- salistiriw, analiz, sintez, abstraktsiya ha`m uliwmalastiriw siyaqli logikaliq operatsiyalardi ayriqshalaw mu`mkin.
Salistiriw- zatlardin` ayirmashiliq ha`m uqsaslig`in ashadi. Salistiriw na`tiyjesi, sonday-aq, klassifikatsiya boliwi mu`mkin. Ayirim waqitlari ol teoriyaliq ha`m praktikaliq sananin` birlemshi formasi sipatinda da shig`adi.
Zatlardin` negizine elede teren`irek kiriw olardin` ishki baylanislarin, nizamliliqlarin ha`m qa`siyetlerin ashiwdi talap etedi. Bul analiz ha`m sintez ja`rdeminde a`melge asiriladi.
Analiz (tallaw)-bul predmettin` oni qurawshi elementlerge keyin ala salistiriw menen qiyalda yamasa praktikaliq bo`liniwi.
Sintez bul analitikaliq berilgen bo`limlerden bir pu`tinlikti quriw. Analiz ha`m sintez a`dette birge a`melge asiriladi, haqiyqatliqti elede teren`irek biliwge ja`rdem beredi. G`Analiz ha`m sintez-dep jazg`an edi S.L.Rubinshteyin-barliq bilim beriw protsessinin` G`uliwma bo`lekleriG`.
Olar tek g`ana uliwma oylawg`a emes, al sezimlik u`yreniw ha`m qabillawg`a da tiyisli. Sezimlik biliwde analiz sol waqitqa shekem tiyislisinshe shiqpag`an ob`ekttin` qanday da bir sezimlik qa`siyetin shig`ariwda ko`rinedi. Analizdin` bilim beriw a`hmiyeti, ol en` tiykarg`isin ayirip, G`belgilepG` ha`m bo`liwi menen baylanisli. Teoriyaliq, praktikaliq, obrazli ha`m abstrakt intellekt o`z qa`liplesiwinde oylaw, birinshi gezekte analiz, sintez ha`m uliwmalastiriw operatsiyasin jetilistiriw menen baylanisli.
Uliwmalastiriw ha`m konkretlestiriw. Abstraktsiya uliwmalastiriwdin`- zatlardi ha`m qubilislardi abstraktsiyalaniw protsessinde ajiratilip shig`arilatug`in uliwma ja`ne en` a`hmiyetli belgilerine qaray oydan toparlarg`a biriktiriwdin` tiykarin quraydi. Mektep oqiwshilarinin` ta`lim aliw jumisinda uliwmalastiriw a`dette juwmaqlarda, aniqlamalarda, qa`delerde, klassifikatsiya jasawda ko`rinedi. Oqiwshilarg`a geyde uliwmalastiriw jasaw qiyin boladi, o`ytkeni a`ytewir uliwma emes, al en` a`hmiyetli belgilerdi o`z beinshe ajiratip shig`ariw ba`rhama olardin` qolinan kele bermeydi.
Konkretlestiriw- bul oyda uliwma na`rseden usi uliwma na`rsege sa`ykes keletug`in jalg`iz na`rsege o`tiw boladi. Oqiw xizmetinde konkretlestiriw- uliwma teoriyaliq rejeni, qa`deni, nizamdi (grammatikaliq, tariyxiy) da`lilleytug`in misal, illyustratsiya, konkret fakt keltiriw degen so`z boladi. A`hmiyeti- ol bizin` teoriyaliq bilimlerimizdi turmis penen, praktika menen baylanistiradi ha`m haqiqatliqti duris tu`siniwge ja`rdem beredi. Konkretlesiwdin` bolmawi bilimlerdin` formal` boliwina alip keledi, bunday bilimler turmistan ajiralip jalan`ash ha`m paydasiz abstraktsiyalar boladi.
Abstraktsiya-bul haqiyqatta o`z aldina o`mir su`rmeytug`in qubilistin` qanday-da bir ta`repi yamasa aspektin belgilew (ayiriw). Abstraktsiyalaw olardi, a`dette aldin ala o`tkerilgen analiz ha`m sintez tiykarinda elede teren`irek u`yreniw ushin orinlanadi. Bul operatsiyalardin` na`tiyjesi sipatinda jiyi tu`siniktin` qa`liplesiwi shig`adi.
Tek g`ana qa`siyetler emes, al ha`reketler de, sonnan ma`seleni sheshiw usillari, abstraktsiyalang`an boliwi mu`mkin.
|
| |