nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
To‘g‘rilik sifati - 5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a

To‘g‘rilik sifati nutq tarkibi va qurilishining amaldagi adabiy til me’yorlariga to‘la mosligi asosida yuzaga keladi. Adabiy til me’yorlariga amal qilinmasdan tuzilgan nutq to‘g‘ri nutq bo‘la olmaydi.
O‘zbek adabiy tilidagi asosiy me’yorlarni o‘tgan darsda ko‘rib o‘tdik. Ular:1) leksik (so‘z qo‘llash) me’yorlar; 2) talaffuz (orfoepik) me’yorlari; 3) so‘z yasalishi me’yorlari; 4) morfologik me’yorlar; 5) sintaktik me’yorlar; 6) uslubiy me’yorlar.
Adabiy tilning yozma shaklida imlo (orfografik) va tinish belgilari (punktuatsion) me’yorlari ham mavjud.
Ma’lumki, tilning lug‘at tarkibi tez o‘zgaruvchan. Yangi-yangi so‘zlar paydo bo‘ladi, ayrim so‘zlar iste’moldan chiqib ketadi, turli tillardan so‘zlar kirib keladi.
Mustaqillik arafasida, istiqlolningilk yillarida aeroport so‘zini tayyoragoh, gazeta so‘zini ro‘znoma, jurnalni majalla, fakul’tetni kulliyot, filologiyani suxanshunoslik, rayonnn nohiya tarzida almashtirishga harakat qilindi, matbuotda shunday qo‘llana boshladi. Ammo baribir, bu so‘zlar o‘zbek tilining leksik me’yoriga aylana olmadi.
“Davlat tili haqida"gi Qonun qabul qilingandan keyin avtor, gonorar, gruppa, ministr, oblast, programma, plan, redaktor, sekretar, tekst, tema kabi so‘zlar o‘rniga tavsiya etilgan muallif, k,alam haqi, guruh, vazir, viloyat, dastur, reja, muharrir, kotib, matn, mavzu kabi arabcha, forscha so‘zlar bugun o‘zbek tilining leksik me’yoriga aylanib bo‘ldi.
Bugun adabiy tilning leksik me’yorlaridan tashqaridagi oliygoh (institut), ilmgoh (universitet), o‘yingoh (stadion) kabi so‘zlarni qo‘llash nutqning to‘g‘riligiga putur yetkazadi.
O‘zbek adabiy tilining talaffuz (orfoepik) me’yorlari deganda, nutqda ayrim tovushlar, ularning qo‘shilmasi, so‘zlar, jumla(gap)larning ohangi (intonatsiyasi) va urg‘u kabilarni to‘g‘ri talaffuz qilish qoidalari nazarda tutiladi. Atoqli o‘zbek tilshunosi S.Ibrohimov bundan 40 yil ilgari shunday ta’kidlagan edi: "Adabiy talaffuz nutq tovushlarini, so‘z va morfemalarni hamda iboralarni tegishli qoidalarga muvofiq talaffuz etish, so‘z va gaplarda urg‘u, ohang (intonatsiya) va to‘xtam (pauza)ga to‘g‘ri rioya qilish bilan yuzaga keladi. Adabiy tilning keyingi taraqqiyotida belgili umumiy talaffuz normalari vujudga kelgan, qaror topgan. Bu normalar nutq tovushlari talaffuzi, urg‘u, intonatsiya, pauzaga oiddir."2.
Og‘zaki nutkda bo‘lsa, kelsa, bo‘lgan, kelgan singari so‘zlar talaffuzida l tovushini ko‘pincha tushirib qoldirish ham adabiy orfoepiya normasiga aylanib qolgan. Opti, bo‘pti, kepti, borarkan, kelarkan, obor, ko‘yvor kabi so‘zlarning og‘zaki nutqdagi talaffuzi ham shu hodisaga kiradi. Bu mutaxassislarning fikri.
Nutqning to‘g‘ri anglanishida mantiqiy urg‘u, pauza, ohang (intonatsiya) ham alohida ahamiyatga ega. Ular bilan bog‘liq qonuniyatlar ham o‘zbek adabiy talaffuzi me’yorlarini belgilaydi.
|
Nutqning ifodaliligi - 5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a

Nutqning ifodaliligi
Nutqning muhim fazilatlaridan biri – ifodalilikdir. Ifodalilikkina nutqning tinglovchi tomonidan qabul qilinishini ta’minlaydi. Ifodalari sodda, ammo katta mazmunga ega bo‘lgan nutq tinglovchida qiziqish uyg‘otadi va uning ongiga tez yetib boradi. Ifodalilik nuqtai nazaridan qaraganda kishilarning nutqlari xilma-xildir. Hatto bir mavzuga bag‘ishlangan turli kishilarning nutqi turlicha ifodalanishi mumkin. Nutqni ravon qilishda mavzu va xabarning mantiqi, dalillarning yangiligi, muallifning ta’sir o‘tkazish vositalari, nutqning tuzilish xususiyatlari muhimdir. O‘z tuzilish xususiyatlari, fazilati, xossalari bilan tinglovchining fikr va tuyg‘ularini, diqqatni yorqinlashtirgan, aytilganlarga qiziqish uyg‘otgan nutq ifodalidir.
Ifodalilik, birinchidan, nutq vaziyati bilan bog‘liq bo‘lsa, ikkinchidan tilning tuzilishi bilan bog‘liqdir. O‘qituvchining darsdagi nutqi ifodaliligi bilan targ‘ibotchining ma’ruza ifodaliligini boshqa ma’ruza ifodaliligini tenglashtirib bo‘lmaydi. Ulardagi lug‘aviy qatlamlar ohangning ko‘rinishlari bir-biridan farq qiladi.
Ifodalilikni ta’minlashda o‘xshatish, metafora, metonimiya, sinekdoxa, mubolag‘a, maqol va iboralar, prafrazalar katta ahamiyatga ega. Nutqida bu vositalardan o‘rinli foydalanish nutq madaniyatini oshiradi.
7. Nutqning jo‘yaliligi
So‘zni topib, tanlab, o‘z o‘rnida aytilishini taqozo etuvchi bu sifat so‘zlovchining didi, xarakteri, omma bilan muomala qila olishiga bog‘liq. Shu sababli nima deyishlikdan ko‘ra, nima demaslikni bilish ham muhim. Har bir so‘zning jumladagi o‘rni til hodisasi bo‘lsa, uning muayyan davrada qanday aytilishi etik-estetik va psixologik hodisadir. Har bir so‘zning, nutqning o‘rnini bilish, aslida, auditoriyadagilarning saviyasi, kasbi, qiziqishi, jinsi, yoshi singarilarni e’tiborga olishdir. Shuning uchun ham aytilmoqchi bo‘lgan so‘zning, nutqning o‘z uyasi bo‘ladi. Xuddi shu uyani anglagan so‘zlovchi e’tibor qozonadi, obro‘ topadi. Aks holda, kulgili, ayanchli holatga tushadi. Auditoriyada o‘ng‘aysiz vaziyattug‘iladi.
So‘zning o‘z o‘rni, vazni, bo‘y-basti, o‘lchovi, hajmi, hidi bor. Uni didi borlargina anglashadi.
Shunday ekan, ma’lum sharoitlarda so‘zning, nutqning o‘z egasi bo‘ladi. E’tibor qiling. Katta hayotiy tajribaga ega bo‘lgan keksa, nuroniy kishilar orasida yosh notiq «umr mazmuni»mavzuida suhbat uyushtirsa yoki bolalarga tajribali, keksa notiq «Oila, uy-ro‘zg‘or va turmush muammolari» mavzuida ma’ruza o‘qisa, qay darajada kulgili va yarashiqsiz bo‘ladi. Hatto, shunday sharoit bo‘ladiki, chin so‘zni aytish joiz emas. Faqat sukut orqali javob berish mumkin. Alisher Navoiy «Xiradmand chin so‘zdin o‘zgani demas, vale barcha chin ham degulik emas» - deganida, shuni nazarda tutgan bo‘lsalar kerak. Xirad aql, xiradmand aqlli inson demakdir. Aqlli kishi to‘g‘ri gapdan boshqa narsani aytmaydi, lekin hamma to‘g‘ri gaplar ham har doim aytilavermaydi, demoqchi shoir.
Nutqning jo‘yaliligi deganda, so‘zlovchi qaysi fikrni, qaysi davrada, qachon, qanday qilib, qay holatda, qay ohangda ayta olishi anglashiladi.
|
Nutqning qisqaliligi - 5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a

|
5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a
|
bet | 8/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 40,79 Kb. | | #234060 |
Bog'liq 5-Mavzu8. Nutqning qisqaliligi
“Chin so‘z - mo‘tabar, yaxshi so‘z - muxtasar”. Alisher Navoiyning bu hikmati nutqning muhim sifatlaridan biri qisqalik haqida. Xalq nutqning qisqa bo‘lishini odob belgisi deb bilgan. Uni axloqiy mezonlar sirasiga kiritishgan. Maqollarga e’tibor qiling. «Ko‘p o‘yla, kam so‘yla». «Izzat tilasang kam de, sihat tilasang kam ye». «So‘zning ozi yaxshi, ishning sozi yaxshi» va hokazo.
Nutq qisqa shaklda ko‘p mazmun anglatishga qaratilishi kerak.
Mavzu bo‘yicha asosiy xulosalar:
Ko‘rib chiqqanimiz nutqning asosiy xususiyatlarini umumiy yo‘sinda xulosalaymiz:
Nutqning to‘g‘ri bo‘lishi uning adabiy til me’yorlariga muvofiq kelishidir.
Nutqning aniq bo‘lishi undagi so‘zlar, so‘z birikmalarining ma’nolari ular ifodalagan tushunchalar, narsa-hodisalarga mos kelishidir.
Nutqning mantiqli bo‘lishi undagi so‘z va so‘z birikmalari ma’nolarining o‘zaro munosabati mantiq va tafakkur qoidalariga muvofiq kelishidir.
Nutqning tozaligi adabiy tilga yot bo‘lgan, o‘zlashmaga so‘zlar, gap qurilishlarining qo‘llanmasligidir.
Nutqning ta’sirli bo‘lishi so‘zlovchining tinglovchi (tomoshabin) ongini tamomila egallab, o‘ziga, so‘ziga maftun, tobe’ qilib qo‘yishidir.
Nuutqning jo‘yaliligi deganda, o‘z joyida, o‘z vaqtida, o‘z janri, shaklu shamoyilida, o‘z uslubida aytiluvchi, ma’lum sharoit yoki vaziyatga mos bo‘lgan nutq anglashiladi.
Nutqning qisqaligi deganda, qabul qiluvchini zeriktirmaslik, oz so‘z orqali ko‘p fikr yetkazish, ma’lumot berishlikni nazarda tutishdir.
Nutqning ifodaviyligi deganda, til vositalarini tanlab topib qo‘llash, joylashtirish, tomoshabinni ongigagina ta’sir etib qolmasdan, unga his-hayajon baxsh etish, uni qiziqtirish nazarda tutiladi.
Nutqning boyligi unda ko‘p va har xil adabiy til birliklaridan, ifoda vositalaridan takrorsiz foydalanishdir.
Kishi o‘z fikrini yaxshi, to‘liq bayon qilishi uchun nutqiy fazilatlarini mukammal egallagan bo‘lishi kerak.
Nutq madaniyati tabiat bergan boylik emas, balki o‘z ustida tinimsiz ishlash mahsulidir.
Nutq ta’sirchanligiga erishishda metafora, metonimiya, sinekdoxa, o‘xshatish, epitet, takror kabi badiiy tasvir vositalarining o‘rni beqiyos.
Nutq boyligi uning til imkoniyatlaridan qay darajada foydalanganligi bilan aniqlanadi. Nutqiy sofligiga putur yetkazuvchi lisoniy unsurlari, asosan, dialektizm, varvarizm va vulgarizmlardir.
|
| |
Sintaktik me’yorlar - 5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a

|
5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a
|
bet | 4/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 40,79 Kb. | | #234060 |
Bog'liq 5-MavzuSintaktik me’yorlarning ham nutkda buzilishi holatlari kuzatiladi.
Ega bilan kesimning shaxs-sonda moslashishi kuchli me’yor, ammo istisnolar bor. Masalan, ega va kesimning 3-shaxs ko‘plik sonda moslashishi. Bu moslashish hamisha shart emas, ya’ni ega shaxsni bildiradigan so‘z bo‘lganda, kesim ko‘plikda ham, birlikda ham kelaverishi mumkin: O‘kuvchilar maktabga keldilar // O‘quvchilar maktabga keldi kabi. Lekin ega vazifasida jonivorlar yoki jonsiz narsalarni bildiruvchi so‘z kelganda, kesim, asosan, birlikda qo‘llanadi: Itlar vovulladilar emas, Itlar vovulladi; Gullar ochildilar emas, gullar ochildi kabi (badiiy nutqdagi holat bundan mustasno).
Barcha ta’lii muassasalari qishga yaxshi tayyorgarlik ko‘rdilar qabilidagi sintaktik noto‘g‘ri tuzilgan jumlalardir.
Mantiqiy ko‘plik bilan grammatik ko‘plikning farqiga bormaslik ham sintaktik me’yorlarning buzilishiga olib keladi. Masalan, Isroil armiyasi ushbu hududda harbiy texnikalarni ko‘paytirganlar ("Xalq so‘zi", 2006 yil 30 iyun)
Tilimizning grammatik me’yoriga ko‘ra aniqlovchi predmetning aniq mikdorini bildirsa, predmetni bildirgan so‘z faqat birlik sonda qo‘llanadi: o‘nta kitob, yigirma nafar o‘quvchi, besh dona gul kabi; bunday holatlarda aniqlanmishlarga -lar ko‘plik qo‘shimchasini qo‘shish grammatik xatodir. Lekin uchramoqda:
Hozir viloyatimizdagi 80 ta kasb-hunar kollejlarida 55 mingdan ziyod o‘kuvchi ta’lim olyapti (“O‘zbekiston ovozi", 2006 yil 29 iyun).
Uslubiy me’yorlar nutq madaniyatining cho‘qqisi hisoblanadi, bu me’yorlarni yaxshi bilish va to‘g‘ri foydalana olish madaniy nutq talablaridandir.
Bir uslubga xoslangan til birligining boshqa uslubda qo‘llanishi uslubiy me’yorning buzilishi hisoblanadi. Masalan, tashrif buyurmoq so‘zidagi tashrifning lug‘aviy ma’nosi "sharaflash" bo‘lib, yaxlit so‘z sifatida, asosan, rasmiy-publitsistik uslubga xoslangan, unda ko‘tarinkilik, tantanavorlik ta’kidi bor. Ana shuning uchun ham quyidagi jumlada uslubiy me’yor buzilgan: Fojia yuz bergan joyga (samolyot halokatga uchragan) mamlakat prezidenti Ilhom Aliev tashrif buyurdi ("O‘zbekiston ovozi", 2005 yil 27 dekabr). Bu uslub xabar mazmunidagi neytral uslub bo‘lganligi uchun ham tashrif buyurmoq so‘zi noto‘g‘ri qo‘llangan.
Nutqning aniqligi
Nutqning aniqligi ham kishilar o‘rtasidagi muloqotni talab darajasida ta’minlashga hizmat qilishi kerak. Agar nutq aniq bo‘lmasa, so‘zlovchi fikri tinglovchiga to‘liq va aynan anglashilmaydi. Fikr chala yoki yanglish tushunilishi mumkinki.
Aristotel o‘zining "Ritorika" kitobida nutqning asosiy fazilati uning aniqligida ekanligini aytib, "agar nutq aniq bo‘lmasa, u o‘z maqsadiga erisha olmaydi" deb ta’kidlaydi.4 Nutqning maqsadi, aytilmoqchi bo‘lgan fikr aniq va ravshan bo‘lmasa, uni ifodalash uchun tuziladigan nutq hech qachon aniq bo‘lolmaydi. L.N.Tolstoyg "So‘zdagi noaniqlik, shubhasiz, fikr noaniqligining alomatidir" degan.
|
| |
Iqtisodiyot va uning bosh masalasi

|
Iqtisodiyot va uning bosh masalasiBog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI1. Iqtisodiyot va uning bosh masalasi
Iqtisodiyot nazariyasi fani va uning qonun-qoidalarini bilish uchun, eng avvalo,
iqtisodiyot va uning vazifalari to’g’risida tasavvurga ega bo’lish lozim. Insoniyat
hayoti va uning taraqqiyoti juda murakkab, ko’p qirrali va g’oyat chigal
muammolarga boydir. Bu muammolar kishilarning moddiy ne’matlar ishlab
chiqarish, xizmatlar ko’rsatish, fan, madaniyat, siyosat, mafkura, axloq, davlatni
boshqarish sohalaridagi va nihoyat, oiladagi va boshqa faoliyat turlarining borgan sari
ko’payib, rivojlanib hamda ularning o’zgarib borishi natijasida vujudga keladi. Uzoq
davrlar davomida insoniyat fikrini band qilib kelgan ayrim masalalar bugungi kunda
oddiy haqiqat va oson bilish mumkin bo’lgan narsaga o’xshab ko’rinadi.
Masalan, bugun hammaga ma’lumki, kishilar siyosat, san’at, adabiyot, fan,
ma’rifat, madaniyat, ta’lim olish bilan shug’ullanishdan oldin birlamchi hayotiy
ne’matlarga bo’lgan ehtiyojlarini qondirishlari kerak. Shuning uchun har bir kishi,
o’zining kundalik hayotida bir qator muammolarga, ya’ni kiyim-kechak, oziq-ovqat,
uy-ro’zg’or buyumlariga ega bo’lish, bilim olish kabi ehtiyojlarni qanday qilib, nima
hisobiga qondirish mumkin degan muammolarga duch keladi.
Shu muammolarni yechish va o’z ehtiyojlarini qondirish maqsadida kishilar turli
yo’nalishlarda, sohalarda faoliyat ko’rsatadilar. Demak, insonning turli faoliyatlari
ichida eng asosiysi, insoniyatning yashashi va uning kamol topishini ta’minlaydigani
moddiy va ma’naviy ne’matlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko’rsatishdan iborat
bo’lgan iqtisodiy faoliyatdir.
Cheklangan iqtisodiy resurslardan unumli foydalanib, kishilarning
yashashi, kamol topishi uchun zarur bo’lgan hayotiy vositalarni ishlab chiqarish
9
va iste’molchilarga yetkazib berishga qaratilgan, bir-biri bilan bog’liqlikda
|
| |
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
Download
8,58 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/652
Sana
11.07.2024
Hajmi
8,58 Mb.
#267370
Download
8,58 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti
Download
8,58 Mb.
Matnni ko'rish
Iste’mol – ehtiyojlarni qondirish maqsadida mahsulot va xizmatlarning

|
Iste’mol – ehtiyojlarni qondirish maqsadida mahsulot va xizmatlarningBog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIIste’mol – ehtiyojlarni qondirish maqsadida mahsulot va xizmatlarning
ishlatilishi, foydalanilishi jarayoni
. Iste’mol takror ishlab chiqarishning oxirgi
fazasi bo’lib, bu jarayon orqali jamiyat a’zolarining turli-tuman ehtiyojlari
qondiriladi. Iste’mol ikki turda bo’ladi: ishlab chiqarish (unumli) iste’moli va shaxsiy
iste’mol. Ishlab chiqarish vositalari va ishchi kuchidan ishlab chiqarish jarayonida
foydalanish
unumli iste’mol
deyiladi. Nonvoy ishlatgan un, ko’mir yoki tabiiy gaz,
o’simlik moyi – bularning barchasi unumli iste’mol hisoblanadi. Chunki, bularning
barchasi mahsulot ishlab chiqarishga yo’naltirilgan bo’ladi. Iste’mol buyumlarining
ehtiyojlarni qondirish maqsadida o’z ahamiyati bo’yicha pirovard ravishda ishlatilishi
shaxsiy iste’mol
deyiladi. Nonvoy tayyorlagan nonning odamlar tomonidan sotib
olinib, iste’mol qilinishi shaxsiy iste’molni anglatadi. Mahsulot va xizmatlar shaxsiy
iste’molidan so’ng, ular o’rniga yana yangisini ishlab chiqarish zarurati paydo
bo’ladi.
Shunday qilib, tovar va xizmatlar, resurslar harakati doimo to’xtovsiz
takrorlanib turadigan jarayondir. Bu jarayonni quyidagi 1.1-chizma orqali tushunish
osonroq bo’ladi.
1.1-chizma
Tovarlar, xizmatlar va resurslarning takror ishlab chiqarish fazalaridagi
harakati
Iqtisodiyotning doimiy va bosh masalasi – ehtiyojlarning cheksizligi va
iqtisodiy resurslarning cheklanganligidir.
Bu masalani to’g’ri tushunish uchun, eng avvalo, ehtiyojning mohiyatini, uning
turlarini bilish zarur.
Insonning yashashi va kamol topishi, umuman insoniyatning rivojlanishi
uchun kerak bo’lgan hayotiy vositalarga bo’lgan zarurati iqtisodiyot nazariyasi
fanida ehtiyoj deb ataladi.
Barcha hayotiy ehtiyojlar (iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ma’naviy, siyosiy
ehtiyojlar) ichida ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlar alohida o’rin tutadi. Bu ehtiyojlar
kishilarning yashashi, mehnat qilishi va hayot kechirishi uchun turli ne’matlar hamda
xizmatlarga zaruratdan iborat bo’ladi. Shu jihatdan olganda ijtimoiy-iqtisodiy
ehtiyojlar moddiy va ma’naviy ehtiyojlarni o’z ichiga oladi.
Taqsimot
jarayoni
Ishlab chiqarish jarayoni
Ist
е’mol jarayoni
Ayirboshlash jarayoni
|
| |
Keyinchalik iqtisodiyot fanining 
klassik maktabi

|
Keyinchalik iqtisodiyot fanining
klassik maktabiBog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI
Keyinchalik iqtisodiyot fanining
klassik maktabi
namoyandalari bo’lmish
A.Smit, U.Petti, D.Rikardo kabi atoqli iqtisodchi olimlar boylik faqatgina qishloq
xo’jaligidagina emas, balki shu bilan birga sanoat, transport, qurilish va boshqa
xizmat ko’rsatish sohalarida ham yaratilishini isbotlab berdilar va hamma boylikning
onasi yer, otasi mehnat, degan qat’iy ilmiy xulosaga keldilar. Shuni aytish kerakki,
A.Smitning «ko’rinmas qo’l» printsipi hozirgi kunda juda ko’p tilga olinmoqda. U
o’zining «Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to’g’risida tadqiqot» (1776) degan
kitobida insonni faollashtiradigan asosiy rag’bat xususiy manfaatdir deb ko’rsatadi.
Inson o’z xususiy manfaatini amalga oshirishga, ya’ni foyda olishga intilib, mehnat
taqsimoti sharoitida qandaydir tovar yoki xizmat turini yaratadi, boshqalarga yetkazib
beradi, o’z kapitalini ko’paytiradi va shu intilishda o’zi bilmagan holda jamiyat
taraqqiyotiga hissa qo’shadi deb tushuntiradi. U kapital, mehnat, tovar, ishchi kuchi
va boshqa resurslarning erkin harakatini ta’minlash printsipini ilgari suradi. Ushbu
maktabning «klassik» deb nom olishiga ularning quyidagi yutuqlari sabab bo’ldi.
Birinchidan, A.Smit va D.Rikardo iqtisodiyotni o’rganishga ilmiy yondashuv
beradigan tadqiqot usullarini ishlab chiqdi va muvafaqqiyatli qo’lladilar. Aynan ana
shu usullar yordamida ular merkantilistlarni «boylikning manbai – savdo» degan
g’oyasining to’g’ri emasligini isbotladilar.
Ikkinchidan, iqtisodiyot to’g’risidagi barcha yig’ilgan bilimlarni klassik maktab
namoyandalari ma’lum bir ilmiy tizimga keltirdilar. Bu narsaga ular birinchi bo’lib
iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayirboshlash va iste’mol
o’rtasidagi tizimli aloqani tadqiq etgani sabab bo’ldi.
Uchinchidan, ingliz klassiklari iqtisodiy hodisalarning ko’zga ko’ringan
tomonlarini tadqiq qilish bilan cheklanib qolmadilar. Ular ushbu hodisalarning
mohiyatini, ular o’rtasidagi sabab-oqibatli aloqadorlikni aniqladilar, shuningdek
kapitalistik iqtisodiyot qonunlarini ochdilar.
Iqtisodiyot nazariyasi fanining rivojlanishida Sismondining ham muhim hissasi
bordir. U kapitalistik iqtisodiy mexanizmni tanqid qilib, siyosiy iqtisod inson baxti
yo’lida sotsial mexanizmni takomillashtirishga qaratilgan fan bo’lmog’i lozim deb
ko’rsatadi. Kapitalistik iqtisodiy tuzumni tanqid qilish bilan bir qatorda undan ko’ra
progressiv bo’lgan jamiyat qurish g’oyasi Sen-Simon, SHarl Fure, Robert Ouen kabi
1
A.Razzoqov., Sh.Toshmatov., N.O’rmonov. Iqtisodiy ta’limotlar tariхi. T.: «Moliya». 2002, 147-149-bеt.
18
sotsial utopistlar tomonidan ilgari surilgan edi. Ular xususiy mulkni qattiq tanqid
qilib, uni tugatish tarafdori edilar.
Ulardan keyin
|
| |
qanday tamoyillarga amal qilmoqda?

qanday tamoyillarga amal qilmoqda?
a) faqat umuminsoniy manfaatlarni inobatga olish;
b) faqat milliy manfaatlar asosida ish yuritish;
v) sinfiy va umuinsoniy manfaatlarga asoslanish;
g) umuminsoniy va milliy manfaatlarning mushtarakligi asosida ish yuritish;
97.OPEK tashkilotiga a’zo davlatlar qanday faoliyatlar bilan shug’ullanadi?
a) metallurgiya sohasida;
v) mashinasozlik sohasida;
g) neftni ishlab chiqarish va sotish bilan;
652
d) yengil sanoat sohasida.
98.Import - ...
a) iqtisodiy aloqalarni yo’lga qo’yish bo’yicha tuzilgan shartnoma;
b) xorijiy mamlakatlarga sotilgan mahsulot, ish va xizmatlarning umumiy miqdori;
v) mahalliy rezidentlar tomonidan xorijdan xarid qilingan tovar va xizmatlar umumiy
miqdori;
d) to’g’ri javob yo’q.
99.Jahon valyuta tizimi o’zining rivojida nechta bosqichdan o’tgan?
a) 2 ta;
b) 3 ta;
v) 4 ta;
g) 6 ta;
d) to’g’ri javob yo’q.
100. Valyuta kurslarining o’zgarishiga qanday omil ta’sir ko’rsatadi?
a) mamlakatlar milliy daromadining o’zgarishi;
b) xalqaro narxlardagi nisbiy o’zgarishlar;
v) milliy valyutalarga talab va taklifning o’zgarishi;
g) yuqoridagi barcha omillar;
d) to’g’ri javob yo’q.
653
“IQTISODIYOT NAZARIYASI” FANIDAN REYTING TIZIMI ASOSIDA
O’QUVCHILAR BILIMINI BAHOLASH BO’YICHA
USLUBIY KO’RSATMA
654
Fan bo’yicha yakuniy nazorat (
yozma, og’zaki, test
) shaklida o’tkaziladi
Kreditlarni olish uchun talabalar
Oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa va topshiriqlarni bajarish, yakuniy
nazorat bo’yicha yozma ishni topshirish.
Talabalar bilimini baholash 5 baholik tizimda amalga oshiriladi. Oraliq
nazortlardan 5, 4 va 3 baholarga o’zlashtirgan talabalar yakuniy nazorat turiga kirish
huquqiga ega bo’ladi.
Oraliq nazorat semestrda 2 ta o’tkaziladi.
|
Moddiy ehtiyojlar – bu moddiy ko’rinishdagi ne’matlar vositasida

Moddiy ehtiyojlar – bu moddiy ko’rinishdagi ne’matlar vositasida
qondiriluvchi zaruratdir.
Bular iste’mol uchun zarur bo’lgan ko’plab hayotiy
predmetlarni (ishlab chiqarish va transport vositalari,
oziq-ovqat, kiyim-kechak, turar-
joy va h.k.) va zeb-ziynat buyumlarini (taqinchoq, atir-upa, turli bezaklar va h.k.) o’z
ichiga oladi.
Ma’naviy ehtiyojlar – bu insonning shaxs sifatida kamol topishi,
dunyoqarashi va ma’naviyatining shakllanishi uchun taqozo etiladigan
nomoddiy ne’mat va xizmatlarga bo’lgan zaruratdir.
Ular kishilarning bilim va
dam olish, madaniy saviyasini oshirish, malaka-mahoratga ega bo’lish, turli ma’naviy
yo’nalishdagi xizmatlardan bahramand bo’lish kabi ehtiyojlardan iborat bo’ladi.
Ehtiyojlarni iste’mol qilish tavsifiga ko’ra shaxsiy va ishlab chiqarish
ehtiyojlariga ajratish mumkin.
Shaxsiy ehtiyojlar – kishilarning pirovard iste’moli uchun mo’ljallangan
mahsulot va xizmatlarga bo’lgan zarurat.
Masalan, oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-
ro’zg’or buyumlari, shaxsga ko’rsatiladigan turli xizmatlar shaxsiy ehtiyojlarni
namoyon etadi.
Ishlab chiqarish ehtiyojlari – mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat
ko’rsatishni amalga oshirish maqsadida ishlatiluvchi turli iqtisodiy resurslarga
bo’lgan zarurat.
Ishlab chiqarish ehtiyojlariga xomashyo (neft, paxta va h.k.),
materiallar (po’lat, yog’och, tola va h.k.), asbob-uskunalar, ish mashinalari (yuk
mashinasi, ekskavator, buldozer va h.k.), ishchi kuchi va boshqalarni kiritish
mumkin.
Shuningdek ehtiyojlarni yakka tarzda va
birgalikda qondiriluvchi ehtiyojlar;
birlamchi va ikkilamchi ehtiyojlar; yakka, guruhiy, hududiy, umumjamiyat ehtiyojlari
kabi turlarga ajratish mumkin.
Insonning shaxsiy manfaati, qiziqishlari va turmush tarziga moslab
|
qondirilishi mumkin bo’lgan ehtiyojlar yakka tarzda qondiriluvchi ehtiyojlar

13
ijtimoiy tavsif kasb etib, ularga bilim olish, malaka oshirish, san’at
bilan
shug’ullanish, dam olish va h.k.larni kiritish mumkin.
Yakka ehtiyoj – bu alohida shaxsning ijtimoiy-iqtisodiy mavqei,
dunyoqarashi va boshqa xususiyatlari ta’sirida shakllanuvchi ehtiyoji.
Jamiyatdagi kishilar soni qanchalik ko’p bo’lmasin, ular o’z ehtiyojlarining tarkibi,
darajasi va qondirilish vositalari jihatidan ozmi-ko’pmi farqlanadilar.
Masalan, katta
yoshdagi odamlar va bolalar,
erkaklar va ayollar, oliy ma’lumotlilar va
ma’lumotsizlar, sportchilar va spirtli ichimliklarga moyil kishilar va hokazolarning
yakka ehtiyojlari tarkibi o’zaro farq qiladi. Xattoki, bir jinsdagi, o’zaro teng va
boshqa belgilari bo’yicha o’xshash insonlarning yakka ehtiyojlari ba’zi
bir jihatdan
farq qilishi mumkin.
Ushbu cheklangan iqtisodiy resurslardan oqilona foydalanib, aholining

10
1)
ishlab chiqarish jarayoni;
2)
taqsimlash jarayoni;
3)
ayirboshlash jarayoni;
4)
iste’mol qilish jarayoni.
Ishlab chiqarish – kishilik jamiyatining mavjud bo’lishi va rivojlanishi
uchun zarur bo’lgan hayotiy ne’matlarni yaratish jarayoni.
Barcha tovar va
xizmatlar ishlab chiqarish jarayonida yaratilishi sababli, u takror ishlab chiqarishning
eng asosiy va boshlang’ich fazasi hisoblanadi. Agar ishlab chiqarilmasa,
taqsimlanadigan, ayirboshlanadigan va nihoyat, iste’mol
qilinadigan narsalar
bo’lmaydi.
Misol uchun, odamlarning non mahsulotiga bo’lgan ehtiyojini qondirish uchun
eng kamida quyidagi asosiy jarayonlarni amalga oshirish lozim: ekin maydonlarini
haydash va ularga ishlov berish; yerga urug’ qadash va unib chiqib,
to hosil
yetishguncha parvarishlash; g’allani o’rish va don omborlariga joylash; donni
tegirmondan chiqarib, un mahsuloti olish; undan non zavodlari yoki nonvoyxonalarda
non tayyorlash. O’z o’rnida, har bir jarayon uchun kerakli bo’lgan mehnat vositalarini
ham ishlab chiqish kerak bo’ladi. Masalan, ekin maydonini haydash uchun traktorlar,
omochlar; urug’ qadash uchun seyalkalar; g’allani o’rish uchun kombaynlar; omborga
tashish uchun yuk mashinalari; donni yanchish uchun tegirmonlar; non yopish uchun
tandirlar va hokazo. Agar bu vositalarning birortasi bo’lmasa,
yo ishlab chiqarish
jarayoni to’xtaydi yoki samaradorligi pasayib ketadi.
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

8
I- MODUL. IQTISODIY TARAQQIYOTNING UMUMIY ASOSLARI
1-mavzu. Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti va bilish usullari
1.Iqtisodiyot va uning bosh masalasi
2.Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishi
3.Iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti va vazifalari
4.Iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar (ilmiy tushunchalar)
5.Iqtisodiy jarayonlarni ilmiy bilishning usullari
Iqtisodiyot nazariyasi fanini o’rganish, iqtisodiy jarayonlarning tub mohiyatini
to’g’ri tushunish ko’p jihatdan uni o’rganuvchilarning ma’lum nazariy va uslubiy
bilim bilan qurollanishiga bog’liq. Shuning uchun ham mazkur mavzu kishilik
jamiyati taraqqiyotining asosi bo’lgan iqtisodiyot tushunchasini, uning oldida turgan
vazifalarni, uzoq davr davomida iqtisodiy bilimlarning shakllanishi va iqtisodiyot
nazariyasi fanining vujudga kelishini qisqacha tavsiflash bilan boshlanadi. Iqtisodiyot
nazariyasi fanidagi asosiy oqimlar va nazariyalarning umumiy bayoni beriladi.
Iqtisodiyot va uning bosh masalasi, iqtisodiyot nazariyasi fanining predmeti,
vazifalari va boshqa iqtisodiy fanlar bilan o’zaro bog’liqligi bayon etiladi. Shu bilan
birga iqtisodiy qonunlar va kategoriyalar hamda ularning amal qilish mexanizmi
yoritib beriladi.
Mavzu so’ngida iqtisodiy jarayonlarni ilmiy bilishning asosiy usullari
mazmunini ochib berishga e’tibor qaratiladi.
Grammatik me’yorlar - 5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a

|
5-mavzu: Nutqning kommunikativ belgilari r ye j a
|
bet | 3/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 40,79 Kb. | | #234060 |
Bog'liq 5-MavzuGrammatik me’yorlar morfologik va sintaktik me’yorlardan tarkib topadi. So‘zlarning morfologik shakli va ularning nutkda qo‘llanishini tartibga soluvchi qoidalar morfologik me’yorlar, so‘zlarning birikish yo‘llari, so‘z birikmasi va gap tuzilishi bilan bog‘liq qoidalar esa sin-taktik me’yorlar deb yuritiladi.
Morfologik me’yorlarning nutqda buzilishi tez-tez uchrab turadi. Keng tarqalgan holatlardan biri qaratqich va tushum kelishiklarini qorishtirishdir.
Fe’l nisbatlarining qo‘llanishida ham morfologik me’yorlarning buzilishi uchraydi. Ayniqsa, fe’lning analitik shakllari (yetakchi fe’l+ko‘makchi fe’l)da ko‘zga tashlanadi. A.Rustamov bunday holatlarga aniqlik kiritgan:
"Boshlamoq, kelmok, kabi fe’llar ko‘makchi bo‘lib kelganda majhul harakatni bildirish uchun majhullik qo‘shimchasi asosiy fe’lga qo‘shilib, ko‘makchi fe’lga, jumladan, boshlamoq, yoki kelmoq fe’liga qo‘shilmaydi.
Quyidagi gaplardagi -n qo‘shimchasi til nuqtai nazaridan ortiqchadir.
1. Hayot ildizi ekila boshlandi. 2. Cho‘llar o‘zlashtirila boshlandi. 3. Qovoq, urug‘i qadimdan ko‘llanib kelingan. 4. Paxta terila boshlandi.3
|
| |
Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo’yicha) bakalavriat ta’lim yо‘nalishi

60310100-Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo’yicha)
bakalavriat ta’lim yо‘nalishi
60310100- Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo’yicha) ta’lim yо‘nalishi
bо‘yicha bakalavrlar tayyorlash kunduzgi va sirtqi ta’lim shakllarida amalga
oshiriladi. Barcha ta’lim shakllari bо‘yicha о‘qitish kredit-modul tizimi asosida
tashkil qilinadi. Kunduzgi ta’limda bakalavriat dasturining meyoriy muddati 4 yil.
Sirtqi ta’limda bakalavriat dasturining meyoriy muddati 5 yil.
60310100- Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar bo’yicha) ta’lim yо‘nalishi -
“Ijimoiy va xulq atvorga mansub fanlar” ta'lim sohasiga oid yo'nalish bo'lib, u turli
mulk shakllariga tegishli tarmoq, sohalarning xo'jalik yurituvchi sub'ektlari, moliya,
kredit va sug'urta, birja, baholash muassasalari, davlat hamda mahalliy hokimiyat
organlari, akademik va tarmoq, ilmiy tadqiqot tashkilotlari, maktabgacha,
umumta'lim, o'rta maxsus va oliy ta'lim muassasalarning iqtisodiy, moliya,
marketing, ishlab chiqarish – iqtisodiy va tahlil xizmatlarini o'z ichiga oladi,
tarmoqlar va korxonalarni rivojlantirishga, istiqbolini belgilashga, kasbiy
ko'nikmaga, mutasaddilik qobiliyatiga yo'naltirilgan inson faoliyatining vositalari,
usullari, metodlari va uslublari bilan bog'liq kompleks masalalar majmuasini qamrab
oladi.
Kasbiy faoliyatlarining obyektlari:
- davlat va nodavlat tashkilot, korxona va muassasalar, kompaniyalar
(firmalar), ishlab chiqarish birlashmalari va boshqalar;
-
iqtisodiyotning turli soha va tarmoqlarida tashkilot, korxona va
muassasalar samaradorligi va natijadorligini oshirish jarayonlari;
-
iqtisodiyotning turli tarmoq va sohalarida vaziyatli va tizimli yondoshuv
tamoyillarini tatbiq etish, davlat va mahalliy boshqaruv qarorlarini amalga
oshirish jarayonlari;
-
tashkilot va korxonalarda zamonaviy boshqaruv tizimini tashkil etish,
tashkiliy tuzilmalarni optimallashtirish, boshqaruv samaradorligini oshirish,
mehnatni rag'batlantirish jarayonlari;
-
firma va kompaniyalar, shuningdek, turli mulk shaklidagi korxonalarni
boshqarish, ilmiy
tadqiqot muassasalari va mahalliy davlat organlarida iqtisodiy faoliyatni
ta'minlash;
-
ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish jarayonlari.
|
Taqsimot – ishlab chiqarish omillari va uning natijalarini iqtisodiyotning

Taqsimot – ishlab chiqarish omillari va uning natijalarini iqtisodiyotning turli qism va sub’ektlari o’rtasida taqsimlash jarayoni . Bu bosqichda, eng avvalo,
ishlab chiqarish vositalari, kapital, ishchi kuchi va boshqa resurslar turli tarmoqlar,
sohalar, hududlar va nihoyat, korxonalar o’rtasida taqsimlanadi. Bundan tashqari,
ishlab chiqarish natijasi bo’lgan tovar va xizmatlar, ularning pul holidagi ko’rinishi
bo’lgan daromadlar ham taqsimlanadi.
Bizning misolimizdagi non mahsulotini ishlab chiqarish uchun ham ushbu
faoliyat sohasiga kerakli resurslar – traktorlar, omochlar, seyalkalar, kombaynlar, yuk
mashinalari, tegirmonlar va tandirlar; ularni ishga soluvchi traktorchi, haydovchi,
dehqon, ishchi va nonvoylar – barchasi taqsimot jarayonidan o’tadi. Ular aynan
mehnat taqsimoti va ixtisoslashuv tufayli turli-tuman faoliyat va jarayonlar bo’yicha
o’z o’rnilarini topadilar.
Shuningdek, tayyor bo’lgan non mahsulotini sotishdan olingan daromad ham
turli kasb egalari – traktorchi, haydovchi, dehqon, ishchi va nonvoy o’rtasida, mulk
egalari o’rtasida taqsimlanadi. Ular mahsulotdagi o’z ulushlarini ish haqi yoki foyda,
foiz, renta ko’rinishida oladilar.
Taqsimot qancha adolatli va to’g’ri bo’lsa, ishlab chiqarishning yuksalishiga
shuncha ijobiy ta’sir ko’rsatadi, uni rag’batlantiradi.
Ayirboshlash – jamiyat a’zolarining iqtisodiy faoliyat turlari yoki ishlab chiqarish natijalari bo’yicha ma’lum bir o’lcham (masalan, qiymat miqdori) asosida o’zaro almashish jarayoni. Mehnat taqsimoti natijasida ayrim guruh
kishilar tovar va xizmatlarning ma’lum turlarini ishlab chiqarish va yetkazib berishga
ixtisoslashadilar. Har bir tovar turini ishlab chiqaruvchi o’z tovarini sotib, o’ziga
kerakli bo’lgan boshqa tovar yoki xizmatlarni sotib oladi. Jumladan, bizning
11
misolimizdagi nonvoy ham o’z mahsuloti – nonni sotib, tushgan puliga qassobdan –
go’sht, dehqondan – sabzavotlar, do’kondordan – kiyim-kechak va boshqa zarur
tovarlarni sotib oladi.
Natijada turli xil yo’nalishdagi ishlab chiqaruvchilar yoki xizmat ko’rsatuvchilar
o’rtasida iqtisodiy aloqa – ayirboshlash, pul orqali oldi-sotdi jarayoni sodir bo’ladi.
Noaniqlikning maqsadlarga ta'siri

|
Noaniqlikning maqsadlarga ta'siri
|
bet | 4/5 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 1,81 Mb. | | #141932 |
Bog'liq i4dG5GVO1wwY6qWcO6ArUsf2g5LVeckeQVcZf1Z4Noaniqlikning maqsadlarga ta'siri - Ta'sir - kutilganidan chetga chiqish (ijobiy va / yoki salbiy)
Maqsadlar har xil aspektlarga ega bo'lishi mumkin (moliyaviy, sog'liq va xavfsizlik, ekologik maqsadlar) va har xil darajalarda (strategik, tashkilot, loyiha, mahsulot yoki jarayon) qo'llanilishi mumkin. - Xavf odatda mumkin bo'lgan hodisalar va oqibatlar yoki ularning kombinatsiyasi bilan tavsiflanadi.
Xavf odatda hodisaning oqibatlari (shu jumladan vaziyatning o'zgarishi) va uning yuzaga kelish ehtimoli kombinatsiyasi sifatida ifodalanadi. - Noaniqlik - bu ma'lumotlarning yetishmasligi (hatto qisman).
Axborot xavfsizligi axborot aktivlari yoki axborot aktivlari guruhining zaifliklaridan foydalanadigan va shu orqali tashkilotga zarar yetkazadigan tahdidlar bilan bog'liq. Hodisa
Hodisa
Muayyan holatlarning paydo bo'lishi yoki o'zgarishi
Hodisa bir yoki bir necha marta sodir bo'lishi mumkin va bir necha sabablarga ko'ra bo'lishi mumkin.
Hodisa, biror kutilmagan narsa sodir bo'lishidir.
Ba'zida hodisani "insident" yoki "voqea" deb atash mumkin.
Hodisa turlari Hodisaning uchta asosiy turi mavjud: - Normal. Normal hodisa kritik komponentalarga ta’sir qilmaydi yoki ko‘rsatma (rezolyutsiya)ni boshlanishidan oldin o‘zgartirishni nazorat etishni talab qiladi.
Hodisa turlari Avariyaviy hodisa. Avariyaviy hodisa shaxs xavfsizligi va sog‘ligiga ta’sir ko‘rsatadi. Hodisa turlari - Hodisalarni kengayishi va ko‘payishi (Eskalatsiya). Hodisalarni ko‘payishi tizimga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi yoki amalga oshirilgan ko‘rsatma (rezolyutsiya) o‘zgartirishni nazorat etish jarayonini kuzatishini ta’minlab berishi shart.
Imkoniyat - biron bir hodisaning yuzaga kelish ehtimoli
- Xavflarni boshqarish terminologiyasida "imkoniyat" atamasi aniqlanishi, o'lchanishi, ob'ektiv yoki sub'ektiv, sifatiy yoki miqdoriy tarzda sodir bo'lishi yoki umumiy atamalar yoki matematik tarzda tasvirlash (masalan, ehtimollik yoki chastotada berilgan muddatda sodir bo'lishi) mumkin bo'lgan narsani anglatadi..
|
| |
Fizik resurslar bu - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim fan va innovatsiyalar vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim fan va innovatsiyalar vazirligi
|
bet | 5/12 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 39,06 Kb. | | #235778 |
Bog'liq RUSTAMOV JFizik resurslar bu:
- xotira
- vinchester
- monitor
- tashki kurilma.
Dasturiy resurslar bu:
- kiritish va chikarishni boshkaruvchi dasturlar
- komp’yuter ishlashini ta’minlaydigan boshkaruvchi dasturlar
- berilganlarni taxlil kiluvchi dasturlar
- drayverlar
- virtual ichki va tashki xotirani tashkil kiluvchi va boshkaruvchi
dasturlar.
Dasturlash sistemasi- bu dasturlash tillari va ularga most il protsessorlari majmuasidan iborat bo’lib, dasturlarga ishlov beri shva sozlashni ta’minlovchi dasturlar tuplamidan iborat. Dasturlash sistemasining tashkil kiluvchi dasturlar tuplami singari OT boshkaruvi ostida ishlaydi. Komp’yuter resurslari OT boshkaruvi ostida buladi. OTga extiyoj resurslar taksimoti va ularni boshkarish masalasi zaruriyatidan kelib chikadi.
OT lardan kuyidagi xususiyatlarga ega bo’lishi talab kilinadi:
1. Ishonchlilik. OT uz ishlayotgan kurilmalar bilan birga ishonchli bo’lishi kerak.
OT foydalanuvchining aybi bilan vujudga kelgan xatoni aniklashi, taxlil kilishi
va tiklash imkoniyatiga ega bo’lishi kerak.
2. Ximoya. OT bajarilayotgan masalalarning uzaro bir-biriga beradigan tasiridan
ximoyalash kerak.
3. Bashorat. OT foydalanuvchi suroviga bashoratchilik Bilan javob berishi kerak.
4. Kulaylilik. Foydalanuvchiga OT ni taklif kilishdan maksad resurslarni aniklash
va bu resurslarni boshkarish masalalarini echishdan ozod kilishdir. Sistemani inson
psixologiyasini xisobga olgan xolda loyixalash kerak.
5. Effektivlik. Resurlar taksimotida OT foydalanuvchi uchun maksimal xolda
sistema resurslaridan foydalanish darajasini oshirish kerak. Resurslarning OT
LABORATORIYA ISHI
MAVZU: TIZIM QURILMASI KOMPONENTLARINI O‘RGANISH.
KOMPYUTERGA ASOSIY VA QO‘SHIMCHA QURILMALARINI ULASH
VA ULARNING XARAKTERISTIKALARI BILAN TANISHISH.
Ishning maqsadi: tizim qurilmasi kompenentlarini o‘rganish, kompyuterga
asosiy va qo‘shimcha qurilmalarini ulashni o‘rganish va ularning xarakteristikalari
bilan tanishish haqida umumiy tushunchaga ega boʻlish;
Dars jihozi: tizim qurilmasi, ona plata, operativ xotira, protsessor, kuler,
video karta, tarmoq kartasi, SSD va HHD qattiq disklari, kabellar, monitor,
klaviatura, sichqoncha, printer, modem, strimer, plotter, trackball, kalonka va
boshqalar.
|
| |
OS/2 operatsion tizimlari (Operating Systems/2)

|
OS/2 operatsion tizimlari (Operating Systems/2)
|
bet | 3/12 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 39,06 Kb. | | #235778 |
Bog'liq RUSTAMOV JOS/2 operatsion tizimlari (Operating Systems/2) – 1987 yilda IBM
kompaniyasi tomonidan PS/2 komp’yuterlari uchun maxsus ishlab chiqarilgan tizim
bo’lib, ko’p dasturlar bilan bir vaqtning o’zida ishonchli tarzda ishlashi mumkin. Qulay
grafik interfeysga ega. MS DOS ning ko’pgina ilova-dasturlaridan ham foydalanish
imkonini beradi. Ko’pincha lokal komp’yuter tarmoqlarida hamda loyihalashkonstruktorlik tashkilotlarida qo’llaniladi. Asosiy kamchiliga – uning boshqaruvida
ishlaydigan dasturiy vositalarning kamligidir.
Keyingi yillarda bu operatsion tizimning quyidagi samarali turlari ishlab
chiqarilgan:
OS/2 Warp 3.0 – xotiradan foydalanishi takomillashtirilgan va grafik interfeysi
yanada qulaylashtirilgan;
OS/2 Warp Connect – komp’yuter tarmoqlari bilan ishlash imkoniyatiga ega; OS/2
Warp Server – serverlarni boshqarish imkoniyatiga ega. Windows 95 – Microsoft kompaniyasining eng universal va eng ko’p tarqalgan
operatsion tizimidir. Ofislarda, korxona va tashkilotlarda, shaxsiy maqsadlar uchun
uylardagi komp’yuterlarda muvaffaqiyat bilan foydalanish mumkin.
Ko’plab ilova-dasturlariga ega. Dasturlarning xavfsizligini ta’minlovchi usullarga
mavjud.
Asosiy kamchiliklari - talab qilingan darajada ishonchli emasligi va Internet
bilan ishlashga mo’ljallanmaganligidir.
Windows 98 - Windows 95 ning takomillashgan ko’rinishi bo’lib, o’zining
ishonchliligi, dasturlarni himoya qilish vositalarining ko’pligi hamda grafik
ma’lumotlar bilan katta tezlikda ishlay olish imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Birorta
ham qo’shimcha qurilmaviy yoki dasturiy vositalarsiz Iinternet dan keng foydalana
olish xususiyatiga ega. SHuning uchun ham hozirda eng ko’p tarqalgan operatsion
tizimdir.
Windows NT – kichik va katta komp’yuter to’rlarini boshqarish maqsadida
ishlab chiqilgan. Ishonchli tarzda ishlashini ta’minlovchi va komp’yuter qurilmalarini
hamda dasturlarni muhofaza qila oluvchi samarali vositalarga ega. 1999 yilda ishlab
chiqarilgan.
Asosiy kamchiligi – shaxsiy maqsadlarda har kuni foydalanadigan dasturlar
bilan ishlashda ayrim noqulayliklarni keltirib chiqaradi (masalan, ishlash sur’ati
kamayadi). SHuning uchun ham yakka komp’yuterlarda kamdan-kam hollardagina
qo’llaniladi.
Windows 2000 - Windows 98 va Windows NT operatsion tizimlarining barcha
imkoniyatlarini o’zida mujassamlashtirgan tizimdir. Ayniqsa, bu tizimning qulayligi
mul’timedia ma’lumotlari bilan, komp’yuter to’rlari va Internet bilan ishlaganda
yaqqol seziladi.
|
| |
Korxonalarda ish haqi va ishlovchilar mehnatini rag‘batlantirishni tashkil qilish

Korxonalarda ish haqi va ishlovchilar mehnatini rag‘batlantirishni tashkil qilish
Ish haqi va uning miqdori, tarkibi, turli toifadagi ishchilar o‘rtasida taqsimlanishi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy ahamiyatga ega.
Ish haqi ishlovchilarning asosiy daromad manbai bo‘lib, ularning turmush darajasini yaxshilashning muhim omillaridan biridir. Ish haqi ishlovchilarni ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, inson omilini ijodiy faolligini rmvojlantirish va nihoyat mamlakatning ijtimoiy - iqtisodiy taraqqiyoti ko‘lami va suratiga ta’sir ko‘rsatadi. Ish haqi tushunchasi barcha turdagi ish haqi, jumladan, turli ko‘rinishdagi mukofotlar, qo‘shimcha, ustama va ijtimoiy imtiyozlar, moliyalashtirish manbaidan qat’iy nazar pul yoki natura shaklidagi amaldagi qonunlar asosida ishlangan ish kunlari uchun to‘lanadigan ish haqini o‘z ichiga oladi. Natura shaklidagi ish haqi mehnat va ijtimoiy imtiyozlar uchun to‘lovlar bozor narxlari bo‘yicha hisob-kitoblar asosida amalga oshiriladi.
Pul shaklida to‘lanadigan ish haqiga ishlab chiqarish hajmini hisobga olish bo‘yicha hujjatlarda ko‘rsatilgan rag‘batlantiruvchi xususiyatga ega bo‘lgan to‘lovlarni o‘z ichiga olgan, xo‘jalik subyektlari tomonidan qabul qilingan mehnatga haq to‘lash shakli va sistemasiga muvofiq ravishda belgilangan mansab maoshlari va ishbay rassenkasi, tarif stavkalaridan kelib chiqqan holda haqiqiy bajarilgan ish uchun belgilangan ish haqi kiradi.
Korxonalarda mehnatga haq to‘lashni tashkil qilish o‘zaro bog‘liq bo‘lgan uchta omil - mehnatni me’yorlashtirish, ish haqining ta’rif sistemasi, ish haqining shakli orqali aniqlanadi.
|
Mehnatni ilmiy tashkil etish shakllari

Mehnatni ilmiy tashkil etish shakllari
Fan-texnika yutuqlariga hamda ilg‘or tajribaga asoslangan holda korxonalarda yuz berayotgan mehnat jarayonini tahlil qilish asosida takomillashgan mehnatni tashkil qilish usullarini joriy qilish muhim ahamiyatga egadir. Mehnatni ilmiy asosda tashkil etish deganda ma’lum bir ishlab chiqarish jarayonida qatnashayotgan jonli mehnatdan samarali foydalanish uchun uni shakllanish usullari asosida mehnat unumdorligini o‘stirib, mahsulot tannarxini pasaytirgan holda ortiqcha mehnat sarfini kamaytirish tushuniladi. Mehnatni unumli tashkil etish yo‘llaridan biri, mehnat jarayonlarining oqilona taqsimlanishi va kooperatsiya usullari kabi bir qancha dastgohlarga xizmat qilish va bajaradigan texnikaviy vazifalarni birgalikda olib borishdir. Mehnatni ilmiy tashkil etishdan ko‘zda tutilgan maqsad malakaviy ishchini malakasi past ishchidan farqlantirishdir. Bajariladigan ishni taqsimlashda murakkab ishlarni bajarish yuqori malakaviy ishchiga topshiriladi. Bunda tarif razryadlaridan to‘g‘ri foydalanish tavsiya etiladi. Mehnatni ilmiy tashkil etishning maqsadi-yuqori malakali ishchilarga murakkab ishni, bajarilishi oddiy bo‘lgan ishlarni esa malakasi nisbatan past ishchilarga topshirishdir.
Mehnatni tashkil etish kooperatsiya usuli - ishchilarning biron bir ishni amalga oshirish jarayonida yoki mehnat vazifalarini bajarish davrida birgalikda ishtirok etishlari asosida shakllantiriladi va mehnatni tashkil etishning yangi shakllari paydo bo‘ladi. Bu mehnat shakllari quyidagi turdan iborat: sexlarda (bo‘linmalar orasidagi bog‘liqlik);
sexlar-bo‘linmalar bilan;
sexlar-sexlar bilan;
brigadalar o‘rtasidagi (ishchilar bir birlari bilan bog‘liqligi);
ishlab chiqarish brigadalari orasidagi bog‘liqlik (ixtisoslashgan kompleks) va boshqa shakllardagi brigadalar orasidagi hamjihatlik bilan berilgan ish normasini bajarish.
Bir qancha stanoklarga xizmat qilish shaklida bir malakali ishchi bir vaqtning ichida bir necha stanoklarga xizmat qilish bilan berilgan ish normasini bajara oladi.
|
Universal grafika - O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim fan va innovatsiyalar vazirligi

|
O’zbekiston respublikasi oliy ta’lim fan va innovatsiyalar vazirligi
|
bet | 12/12 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 39,06 Kb. | | #235778 |
Bog'liq RUSTAMOV JUniversal grafika – Windows dasturlarning qurilmalarga va dastur ta’minotiga
bog’liqsizligini ta’minlaydi.
YAgona interfeys – Windowsda foydalanuvchining muloqoti yagona, ya’ni turli
dasturlar bilan ishlash qoidalari umumiydir. SHuning uchun yangi dastur bilan
ishlaganingizda bu qoidalardan foydalanishingiz mumkin.
Mavjud dastur ta’minoti bilan muvofiqligi - Windows MS DOS ning barcha
amaliy paketlari, muharrirlari, elektron jadvallari ishini ta’minlaydi.
Ko’p masalaliligi – Windows bir paytning o’zida bir necha hujjat bilan ishlaydi,
bir dasturdan boshqasiga o’tishni ta’minlaydi. Mavjud tezkor xotiradan to’liq
foydalanish imkoniyati mavjud. Qurilma resurslaridan ham to’liq foydalaniladi.
Windows qurilmalari orasidagi muloqotni dasturlarning o’zi ta’minlaydi
Ma’lumotlar almashinuvi – Windows dasturlararo ma’lumot almashish
imkoniyatiga ega. Bu maxsus Clipboard (ma’lumot almashish buferi), yoki DDE
(Dinamic Data Exchange - ma’lumotlarning dinamik almashinuvi, ya’ni boshqa dastur
natijalaridan foydalanish), OLE (Object-Linking Emboding - dastur ilovalarida
ma’lumotlardan tahrirlangan holda foydalanish) yordamida amalga oshiriladi.
XULOSA
Ma’lumki Kampyuter ta’minoti fanini o’qitishda interaktiv multimediali
Darslarni tashkil etishda birinchi navbatda sistemaviy dasturiy taminot va uning turlari haqida gapirilib o’tildi .
Operasion sistemalar va ularni turlari haqida
Dastlabki kurs ishini ko’p qismi kompyuter sistemalari haqida ma’lumot berib o’tildi
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Kompyuter ta’minoti fanidan uslubiy majmua
Tuzuvchi;Jo’rayev U
Mavlonov Sh
Ushbu kurs ishini qolgan qismlari internet saytlari orqali topildi.
Navoiy-2024
|
| |
Ishchining holati - - Reja: Mehnatni ilmiy tashkil etishning mazmuni va asosiy yo‘nalishlari

Ishchining holati - ish joyining maydonini aniqlab beruvchi asosiy mezonlardan biridir.
I ishlarni tik turib bajarish.
II ishlarni o‘tirib bajarish.
A - yotiq tekislikda.
B - tik tekislikda.
1. Muhim ahamiyatga ega bo‘lgan jarayonni boshqarish.
2. Ko‘p qaytariladigan jarayonlarni boshqarish.
3. Kam ishlatiladigan jarayonlarni boshqarish.
Ish joyi quyidagi hududlarni o‘z ichiga oladi: materiallarni joylashtirish, mehnatni texnik ta’minlash (ta’minlash hududi) xizmat ko‘rsatish hududi (transport hududi) va ishchi hududi.
Odamni antropometrik ko‘rsatkichlari orqali boshqaruvchining ishchi vaziyati hisobga olinadi, ishchi kuchi (statik va dinamik) ishchi harakati, tempi, bajarish aniqligi topiladi. Ishchilarni tik turib bajarishda eng qulay chegara bu kichikroq ol-dinga qarab engashish va o‘tirish; noqulay - engashgan hol va qiya holatda.
Sanoat korxonalari va qurilish tashkilotlarining ishlarini bajarish, asosan tik turib bajariladi, bu esa ish unumdorligini ortishiga olib keladi, o‘tirib ish bajarganda esa, boshni to‘g‘ri tutgan taqdirda erishiladi, bunga misol qurilish mashinalarining mashinistlari.
Ish joyini ta’minlashni yana bir asosiy omillaridan biri, ishning turlari va xususiyatlaridir: qurilishda qo‘l kuchi bilan bajariladigan ishlarning miqdori 60%dan ko‘prog‘ini tashkil etib, asosan, ochiqlikda bajarilganligi sababli klimatik va meteriologik sharoit, og‘ir mehnat, ko‘chib yurish, shikastlanish hollari ro‘y beradi. Shuning uchun qurilish montaj ishlarini bajarish uchun foydalaniladigan texnologik va tashkiliy ish, ta’minlash asbob - anjomlari engil, mustahkam, oson teriladigan va transportga olib chiqishga qulay bo‘lishi kerak.
Ish joyini oqilona tashkil qilish, asosiy omillardan biri hisoblanadi. Ish joyi jarayonlarini boshlash uchun oldindan quyidagi ishlar bajarilishi kerak.
Kerakli xom ashyo;
kerakli texnik jihozlar;
ish joyini uzluksiz elektr energiya, suv, gaz va boshqa resurslar bilan ta’minlash;
ish joyini xavfsizlik texnikalari bilan ta’minlash;
sanitariya va gigiena talablarini bajarish;
ishchi hujjatlarini o‘z vaqtida ishlarga etkazib berish va uni hujjatlashtirish;
ishning sifatini tekshirish.
|