nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tyuring mashinasida o‘nlik sistemada n dan n + 1 ga o‘tish algoritmini realizatsiya qilish

|
Tyuring mashinasida o‘nlik sistemada n dan n + 1 ga o‘tish algoritmini realizatsiya qilish
|
bet | 4/4 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 1,3 Mb. | | #126204 |
Bog'liq Rajabov Shohjahon Diskret tuzulmalari (3)Tyuring mashinasida o‘nlik sistemada n dan n + 1 ga o‘tish algoritmini realizatsiya qilish. O’nlik sanoq sistemasida n sonning yozuvi berilgan bo‘lsin va n +1 sonning o ‘nlik sistemasidagi yozuvini ko'rsatish, ya’ni funksiyani hisoblash talab etilsin.
Ravshanki, mashinaning tashqi alfaviti 0,1,2,3,4,5,6,7,8,9 raqamlardan va bo‘sh katakcha dan iborat bo‘lishi kerak. Lentaga o ‘nlik sistemada n sonini yozamiz. Bu yerda qatorasiga bo‘sh joysiz har bir katakchaga bitta raqam yoziladi.
Qo’yilgan masalani yechish uchun ishning birinchi taktida mashina n sonning oxirgi raqamini o‘chirib, uni bir birlik katta songa almashtirib va agar oxirgi raqam 9 sonidan kichik bo‘lsa, u holda to‘xtash holatiga o‘tishi kerak.
Agar n sonning oxirgi raqami 9 bo‘lsa, u holda mashina 9 raqamni o‘chirib, bo‘sh qolgan katakchaga 0 raqamni yozib, o‘sha holatda qolgan holda chapga yuqoriroq razryadli qo‘shnisiga surilishi kerak. Bu yerda ishning ikkinchi taktida mashina yuqoriroq razryadli raqamga 1 sonini qo‘shishi kerak.
Tabiiyki, chapga surilish paytida yuqoriroq razryadli raqam bo'lmasa, u holda mashinaning boshqaruvchi kallagi bo‘sh katakchaga chiqishi mumkin. Bu holatda bo‘sh katakchaga mashina 1 raqamini yozadi.
Aytilganlardan shu narsa kelib chiqadiki, funksiyani hisoblash algoritmini realizatsiya qilish paytida mashina bor yo‘g‘i ikkita va holatlarda bo’ladi.
Shunday qilib, o‘nlik sistemada n dan n +1 ga o‘tish algoritmini realizatsiya etadigan Tyuring mashinasi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:
Quyida n = 183 va n = 399 sonlar uchun mos ravishda ularning konfiguratsiyalari keltirilgan:
|
| |
-semestrdagi amaliy mashg’ulotlar

|
-semestrdagi amaliy mashg’ulotlar
|
bet | 4/6 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 33,77 Kb. | | #146574 |
Bog'liq Umumiy fizika fan dasturi (KI AT serviz)2-semestrdagi amaliy mashg’ulotlar
1. Toklarning bo’shliqdagi magnit maydoni. Magnit maydon oqimi. Elektromagnit induksiya xodisasi.
2. Yorug’likni tavsiflovchi kattaliklar va ularning birliklari. Yorug’likning sinish va qaytish qonuni.
3. Yorug’lik difraksiyasi. Yorug’likning qutblanishi va dispersiyasi
4. Atom va molekulalarning kvant mexanikasi
5. Atom yadrosining tarkibi va yadroning tuzilish modellari.
6. Atom va molekulalarning kvant mexanikasi
7. Atom yadrosining tarkibi va yadroning tuzilish modellari.
8. Radiaktiv moddalar va ularning nurlanishlar
IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta’limdan ko‘zlangan maqsad va vazifalar talabalarda mustaqil bilim olish ko‘nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Mustaqil ta’lim amaliy (seminar) mashg‘ulotlariga tayyorgarlik ko‘rishdan tashqari fan dasturida ko‘rsatilmagan, ammo fan bo‘yicha talabaning bilim doirasini kengaytiruvchi qo‘shimcha mavzular doirasida berilgan topshiriqlarni bajarishni o‘z ichiga oladi.
Mustaqil o‘zlashtiriladigan mavzular bo‘yicha talabalar tomonidan referatlar tayyorlash va uni taqdimot qilish tavsiya etiladi.
darslik va o’quv qo’llanmalar, elektron manbalar bo’yicha fan boblari va mavzularini o’rganish;
tarqatma materiallardan foydalangan holda fanning ma’ruzalar qismini o’zlashtirish;
mavjud avtomatlashtirilgan o’rgatuvchi va nazorat qiluvchi tizimlar bilan ishlash;
mahsus adabiyotlardan foydalangan holda fan bo’limlari yoki mavzulari ustida ishlash;
fanning talabaning o'quv-ilmiy-tadqiqot ishlarini bajarish bilan bog’liq bo’lgan bo’limlarini va mavzularini o’rganish;
masofaviy elektron ta’lim elementlaridan foydalanish va h.k.
Mustaqil mashg’ulotlar quyidagi mavzular bo’yicha o’tkazilishi tavsiya etiladi:
1-semestrdagi mavzular
1. Kuch. Kuchlarni qo’shish. Nuqtaga ta’sir etuvchi kuchlarning muvozanat sharti. Inersial va noinersial sanoq sistemalar. Nyuton qonunlari. Butun olam tortishish qonuni.
2. Xarakat miqdori. Impulsning saqlanish qonuni.
3. Mexanika, kinematika, optika, tebranishlar.
4. Qattiq jismning inersiya momenti. Shteyner teoremasi. Impuls momenti va kuch momenti
5. Tebranishlar. Garmonik ossillyator. Erkin tebranishlar tenglamasi. Matematik va fizik mayatnik. Garmonik ossillyator energiyasi
6. Ideal gazning xolat tenglamasi. Makroskopik nuktai nazardan ideal gaz
qonunlari va temperatura
7. Maksvellning molekulalarning tezliklari buyicha taqsimot qonuni.
8. Shtern tajribasi.
9. Bolsman taqsimoti. Atmosferaning tarkibi va bosimi
10. Molekulalararo uzaro ta’sir kuchlari to’g’risida tushuncha. Real gazlar va fazoviy o’tishlar. Real gazning xolat tenglamasi.
11. Issiqlik mikdori. Temperatura, issiqlik miqdori va ichki energiya o’rtasidagi farq. Ideal gaz ichki energiyasi.
13. Energiyaning erkinlik darajalari bo’yicha taqsimoti.
14. Fazoviy o'tishda issiqlik miqdori.
15. Kelvin-Plank qonuni. Klauzis qonuni. Termodinamik muvozanat
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar - O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiliklari

|
O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiliklari
|
bet | 5/5 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 192 Kb. | | #145911 |
Bog'liq O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiFoydalanilgan adabiyotlar
1. «Soglom avlod-bizning kelajagimiz» Toshkent, Ibn Sino nomidagi nashriyot 2000 y.
2. Uzbekiston Respublikasi Milliy Ensiklopediyasi. Toshkent, Komuslar bosh taxririyati, 1997 y.
3. Mamashokirov S, «Ekologik barkarorlik omillari» Tafakkur jurnali, 2005 yil, 1- son.
4. SHarafiddinov O, «Ekologik madaniyat» Tafakkur jurnali 2005 yil.
5. Oltinov M, «Ekologiya va inson» Karang, «Uzbekiston Respublikasi biologik xilma-xillikning ekologik muammolari» Navoiy 2006 yil.
6. M.Mamardashvili. M.K. Soznanie i sivilizatsiya. «Priroda» jurnali 1988 yil, 11-son.
|
| |
Ekologiyaning maqsadi - O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiliklari

|
O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiliklari
|
bet | 2/5 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 192 Kb. | | #145911 |
Bog'liq O’zbekistonda tabiatni muhofaza qilish amaliyoti yutuq va kamchiEkologiyaning maqsadi hozirgi va kelajak avlodlar uchun barcha organizmlar yashash muhiti xavfsizligini ta’minlash. Ekologik xavfsiz yashash muhiti – organizmlar, jumladan insonlarning muayyan ekotizimlarda normal holatda ko‘payishi, o‘sishi va rivojlanishi uchun toza, sog‘lom va qulay atrof tabiiy muhit holati demakdir. Ushbu maqsad quyidagi vazifalarni bajarishni talab etadi:
ekologiyaning umume’tirof etilgan nazariy asoslari ishlab chiqish;
uning tarixi, hozirgi holati va kelajak istiqbollarini belgilash;
Er planetasi tabiiy resurslari va boyliklarini hisobga olish, baholash va monitoringini olib borish;
davlatlarning ekologik boshqaruv talablarini keng joriy qilish;
lokal (mahalliy), milliy, regional (mintaqaviy), global (kurraviy) miqyosda ekologik xavfsizlik monitoringni olib borish;
davlat, davlatlar va xalqaro hamjamiyat tomonidan ekologik nazoratni tashkil etish va ularni ishlash mexanizmini yaratish;
atrof-muhit muhofazasida fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatini yo‘lga qo‘yish, nodavlat tashkilotlari va jamoat uyushmalari nazoratini o‘rnatish va ularni tavsiya kuchidagi ma’lumotlaridan ekologik boshqaruvda keng foydalanish mexanizmini ishlab chiqish;
istiqbolga yo‘naltirilgan ekologik reja va dasturlarni mamlakat, mintaqa va global miqyosda ishlab chiqish, qabul qilish va amalga tadbiq etish;
mahalliy, milliy va xalqaro miqyosda ekologik-huquqiy me’yorlarni ishlab chiqish, qabul qilish va ishlash mexanizmini yaratish
ekologik huquqbuzarliklar va ularning javobgarligini belgilovchi regional va global miqyosdagi ixtisoslashgan tergov, prokuratura va sud organlarini tizimini yaratish;
mahalliy, milliy, regional va global miqyosda faoliyat yurituvchi «ekologik tez yordam» tashkilotlari, jamg‘armalari, guruhlarini tuzish yoki ular faoliyatini faollashtirish;
ekologik tanglikdagi quruqlik hududlari (Orolbo‘yi, CHernobil, Markaziy Afrika...) va suv akvatoriyalarini (Orol dengizi, Balxash va CHad ko‘llari...) insonlarning birgalikdagi harakatlari orqali hal qilish;
ekologik terrorizmni oldini olish yo‘llarini ishlab chiqish;
jamiyatni tabiatga nisbatan ekologik yoinki ekologik-iqtisodiy munosabat shakllarini o‘rnatish va hokazo.
Hamma jumboq shundaki, biz Sizlar bilan ushbu risolada ekologiyani boshqa fanlar o‘rtasida tutgan o‘rnini aniqlashtirib olishimiz kerak bo‘ladi. CHunki, biz taniqli Amerika ekolog olimi E.Makfedenni fikriga qo‘shilgan holda, ekologiyani boshqa fanlar va ayniqsa biologiyadan ajratib olishimiz, jumboqni «kalavasi»ni topish bilan tengdir.
Hammamizga ma’lumki, biologik fanlar–zoologiya, botanika, sitologiya, bioximiya, genetika, morfologiya, embriologiya, fiziologiya kabilar asosan tirik organizmlarga tegishli bo‘lgan holat, jarayon va
2-rasm. Hozirgi zamon ekologik fanlar tizimi
|
| |
Fanni o’qitishning vazifalari - Andijon davlat universiteti “Tasdiqlayman” adu rektori A. S. Yuldashev 2023-yil...

|
Andijon davlat universiteti “Tasdiqlayman” adu rektori A. S. Yuldashev 2023-yil avgust umumiy fizika
|
bet | 2/6 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 33,77 Kb. | | #146574 |
Bog'liq Umumiy fizika fan dasturi (KI AT serviz)Fanni o’qitishning vazifalari – Umumiy talab darajasidagi masalalarni yechish va tahlil qilish. Fizikaviy masala va tajriba natijalarini har xil o’lchov sistemalarida hisoblashda matematik hisoblash usullarini qo’llay bilish o’quviga ega bo’lish. Fizik qonun va formulalarni nostandart masalalarga tadbiq etish ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak.
Oddiy mexanik laboratoriya ishlarini sozlashni, o’lchashni bajarishni va natijalarni hisoblashni, ekspriment hatoliklarini hisoblash va tajriba sifatini xulosalashni bilishlari kerak. Tajribalarda ishlatiladigan o’lchov asboblaridan to’g’ri va aniq foydalanish malakalariga ega bo’lishi kerak.
II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg'ulotlari)
II.I. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:
1-semestrdagi mavzular
1-Mavzu. Fizika fani va uning boshqa fanlar bilan umumiy o’rganishdagi ro’li. Fizika jarayonlarning uzviy bog’liqligi. Mexanik xarakat. Fazo, vaqt, sanoq sistemalari xaqida tushuncha. Ilgarilanma va aylanma xarakatda tezlik va tezlanish.To’g’ri chiziqli tekis va o’zgaruvchan xarakat. Egri chiziqli xarakat..
2-Mavzu. Jismlarning o`zaro ta'siri. Kuch. Kuchlarni o`lchash. Kuchlarni qo`shish. Nuqtaga ta'sir etuvchi kuchlarning muvozanat sharti. Nyuton qonunlari. Nyutonning I - qonuni. Massa. Nyutonning II-qonunining umumiyko`rinishi.
3-Mavzu. Mehanik ish. Kinetik va patensial energiya. Mexanikada energiyaning saqlanish qonunlari Quvvat.
4-Mavzu. Dеformatsiya. Enеrgiya turlari. Dеformatsiya potеntsial enеrgiyasi..
5-Mavzu. Kosmik tezliklar.
6-Mavzu. Modda tuzilishining atom-molekulyar nazaryasi
7-Mavzu. Ideal gaz modeli. Gazlar molekulyar kinetik nazariyasining asoslari.
8-Mavzu. Issqlik miqdori. Temperatura, issiqlik miqdori va ichki energiya o’rtasidagi farq. Ideal gaz ichki energiyasi
9-Mavzu. Termodinamikaning birinchi konuni. Termodinamikaning ikkinchi qonuni.
10-Mavzu. Moddaning agregat xolatlari. Suyuqliklarning tuzulishi va xossalari. Suyuqliklarning issiqlik sig’imi.
11-Mavzu. Qattiq jism. Kristallardagi atomlararo bog’lanishning turlari. Kristallardagi atomlarning issiqlik tebranishlari
12-Mavzu. Elektr zaryadi. Zaryadlarning saqlanish qonuni. Kulon qonuni. Elektr sigimi. Kondensatorlar.
13-Mavzu. Elektr tok, tok kuchi va tok zichligi. O’zgarmas elektr toki qonunlari. Turli muxitlarda elektr toki
14-Mavzu. Toklarning bo’shliqdagi magnit maydoni. Magnit maydon oqimi. Elektromagnit induksiya xodisasi.
15-Mavzu. Yarimo’tkazgichlar
16-Mavzu. Yarimo’tkazgichlarda energetik sathlar
17-Mavzu. Parallel toklarning o’zoro magnit ta’siri. Magnit oqimi. Magnit maydonida xarakatlanayotgan zaryadlangan zarrachaga ta’sir etuvchi kuch
18-Mavzu. Ferromagnetiklarni xossalari va hususiyatlari
|
| |
-semestrdagi mavzular - Andijon davlat universiteti “Tasdiqlayman” adu rektori A. S. Yuldashev 2023-yil avgust umumiy fizika

|
Andijon davlat universiteti “Tasdiqlayman” adu rektori A. S. Yuldashev 2023-yil avgust umumiy fizika
|
bet | 5/6 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 33,77 Kb. | | #146574 |
Bog'liq Umumiy fizika fan dasturi (KI AT serviz)2-semestrdagi mavzular
1. Moddaning agregat xolatlari.
2. Bernulli tenglamasi. Lominar va turbulent oqim. Suyuqliklarning qovushoqligi
3. Suyuqliklarning tuzilishi va xossalari. Suyuqliklarning issiqlik sig’imi.
4. Osmotik bosim. Sirt taranglik va kapillyarlik. Kalorometriya. 5. Polimer moddalar.
5. Qattiq jism. Kristallardagi atomlararo bog’lanishning turlari. Kristallardagi atomlarning issiqlik tebranishlari.
6. Elektr qarshilik va ularni zanjirga ulash usullari. Zanjirning bir jinsli bo’lmagan qismi uchun Om qonuni.
7. Metallar, yarim o’tkazgichlar va elektrolitlarda elektr o’tkazuvchanlikning xaroratga bog’liqligi.
8. Moddalarning magnit xususiyatlari. Elektron va atomlarning magnit momentlari.
9. Tebranish konturi. Kvazistatsionar toklar. O’zgaruvchan tok zanjirida ajraluvchi quvvat. Transformatorlar.
10. Elektr va magnit maydonlarining o’zaro aylanishi. Uyurmaviy elektr maydoni.
11. Yorug’likni tavsiflovchi kattaliklar va ularning birliklari. Yorug’likning sinish va qaytish qonuni.
12. Yorug’likning qutblanishi va dispersiyasi.
13. Kvant soni. Vodorod atomi uchun Bor nazariyasi.
14. Bor postulatlari. Frank va Gers tajribasi.
15. Fotoeffekt hodisasini o’rganish
3.
|
V. Fan o’qitilishining natijalari (shakllanadigan kompetentsiyalar)
Fanni o’zlashtirishi natijasida talaba:
- fizika fanini o‘qitishdan asosiy maqsad, birinchidan, tabiatning fundamental qonunlarini ilmiy asosda tushuntirish, o‘quvchilarning ilmiy dunyoqarashi va falsafiy mulohaza yuritish qobiliyatini rivojlantirish, texnikada va turmushda foydalanilayotgan uskuna va jihozlarning ishlash prinsipini tushuntiruvchi fizik jarayonlar haqida tasavvurlarini shakllantirish kerak tasavvurga ega bo’lishi;
- foydalanadigan matematik hisob kitoblar, vektor va tenzor algebrasi
asoslarini, vakuumda va muxitdagi qonunlarni bilishi va foydalana olishi;
- talaba fizika va uning harakatdagi dunyosidagi jarayonlarni
taxlil qilish usullarini qo’llash, umumiy talab darajasidagi
fizikaga doir masalalarni yechish va taxlil qilish ko’nikmalariga
ega bo’lishi kerak.
|
|
|
| |
VI. Ta’lim texnologiyalari va metodlari

|
VI. Ta’lim texnologiyalari va metodlari
|
bet | 6/6 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 33,77 Kb. | | #146574 |
Bog'liq Umumiy fizika fan dasturi (KI AT serviz)4.
|
VI. Ta’lim texnologiyalari va metodlari:
ma’ruzalar
interfaol keys–stadilar;
mantiqiy fikrlash, tezkor savol-javoblar;
guruhlarda ishlash;
taqdimotlar qilish;
individual loyihalar.
|
5.
|
VII. Kreditlarni olish uchun talablar
Joriy, oraliq nazorat shakllarida berilgan vazifa va topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo’yicha yozma ishni muvaffaqiyatli topshirish.
|
6.
|
Asosiy adabiyotlar:
1. Savelev I.V.Umumiy fizika kursi.T.1, T.2, T.Z. -M.: Astrel. 2011.
2. Sivuxin D.V.. Umumiy fizika kursi. Moskva.: fiz. mat.lit. 2005.
3. Abduraxmanov K.P., Egamov U. “Fizika kursi” darslik, Toshkent,
2010.
4. M.A.Zaxidova, D.A.Begmatova, R.M.Abdullaev, SH.M.Sodiqova.
Umumiy fizika kursidan praktikum. Toshkent. 2019. - 309 b.
7. Vekshteyn E.G, Sbornik zadach po . M., 1996.
Qo’shimcha adabiyotlar:
1. A.A. Abdumalikov, Elektrodinamika,” Maruzalar matni –T : Universitet 2000 . -50 b.
2. L.G. Grechko, V.I. Sugakov, O.F. Tomasevich, A.M. Fedorchenko. Sbornik zadach po teoreticheskoy fizike.M., V.sh., 1984.
3. R.X. Mallin, Klassik elektrodinamika, 1,2 tom. T., 1974
4. V.G. Levich, Kurs teoreticheskoy fiziki 1 tom. M., 1979.
Internet resurslari
1. http:// www.phys.msu.ru
2. http://cdfe.sinp.msu.ru/index.ru.html
3. http:// www.hordwareandlysis.com
4.http://el.tfi.uz/pdf/enmcoq22_uzk.pdf.
|
7.
|
Fanning o‘quv dаsturi Andijon davlat universiteti Ilmiy-uslubiy kengashining 2023-yil ___-avgustdagi 1-sonli bayoni bilan tasdiqlangan.
|
8.
|
Fan/modul uchun ma’sul: Ikromov A. Sh –ADU, “Kondensirlanga muhitlar fizika” kafedrasi katta o’qituvchisi
|
9.
|
Taqrizchilar:
Madaminov X- ADU, “Kondensirlanga muhitlar fizika” kafedrasi dotsent
Olimov L. –Andijon mashinsozlik instituti professori, fizika-matematika fanlari doktori.
|
|
| |
Mollarning go‘shtdorlik belgilari

Agar go‘shtga boqiladigan hayvonlarga barcha sharoit
(to‘ydirib boqish, yaxshi parvarishlash va to‘g ‘ri
saqlash) yaratilsa, ular tez semirib, go‘sht mahsuloti
ortadi va uning sifati yuksak darajada bo'ladi. Shuning-
dek, bunday hayvonlar sog'lom, baquw at va chidamli
boiadi. Yoshligida yomon (tuban) boqilgan hayvonlar
sust o ‘sadi, nimjon va kasalmand boiadi. Keyinchalik
ular har qancha yaxshi (to‘ydirib) sifatli boqilmasin, se-
mirish darajasi past bo iad i va o‘z tengqurlariga yeta
olmaydi.
Hayvonlaming semizlik darajasi ko‘p jihatdan
so‘yim chiqimiga o‘z ta'sirini ko‘rsatadi. Binobarin,
hayvonlaming semizlik darajasiga ko‘ra go‘sht nim-
talarini eng yuksak navining miqdori ortadi. Shuning-
dek, teri, ichak-chavoq, kalla-pocha chiqimi kamayadi.
Hayvonlar semizligiga ko‘ra turli tashqi ko‘rinishga,
go‘shtdorlik belgisiga, teri osti moy qavatiga, ich-
ki moyi va muskullar oraliq moyiga ega bo‘lishi
aniqlangan. Hayvonlaming jinsi ham ulaming go‘sht
mahsuldorligiga o ‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Jumladan,
axtalangan now oslam ing go‘sht mahsuldorligi g ‘unajin
(tanacha)lamikiga ko‘ra birmuncha yuqori va nozikroq
bo‘lishi tajribalar asosida sinab ko‘rilgan.
Qorako‘l qo‘y zoti - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Qorako‘1 qo‘ylari seryog4 dumli qo‘ylar guruhiga man-
sub bo‘lib, nihoyatda og‘ir cho‘l sharoitiga chidamlidir.
Ular cho‘l zonasidagi quduqlami sho‘r va taxir suvlarini
ichishga moslashgan. Qorako‘l qo‘ylarining boshi
biroz cho‘ziq, quloqlari osilgan, qo‘chqorlari burama
shoxli, sovliqlari shoxsiz bo‘ladi. Junining o‘siqligi 8-9
sm, miqdori har (bahorgi va kuzgi) qirqimda 2,3-4,0
kg ni tashkil etadi. Qo‘chqorlari 65-80 kg, sovliqlari
45-50 kg tosh bosadi. Har 100 bosh sovliqdan 105-
120 tacha qo‘zi olinadi. Qo‘zisi so‘yish uchun ajratib
olingan har bir sovliqdan 30-50 kg sut sog‘ib olinadi.
Q o‘zilari 1-3 kunligida so‘yiladi. Qorako‘l teri ulaming
asosiy mahsuloti hisoblanadi. Q orakoi terilar asosan
dunyo bozorlarida, kimoshdi savdosiga ko‘ra oltin
bahosida sotiladi. Qorako‘l qo‘ylaridan 90 foiz qora,
8-9 foiz kulrang va 1-2 foiz sur (yaltiroq) teri olinadi.
Qorako‘l qo‘y zoti asosan 0 ‘zbekiston, Qozog‘iston,
turkmaniston va Tojikiston cho‘1 yaylovlarida boqiladi
va ko‘paytiriladi.
Echki zotlari.
Echkilar barcha zonalarda boqiladi.
Ular tashqi muhit sharoitiga tez va yaxshi moslashadi.
Ulaming hayoti 8-10 yil. Echkilar turli xildagi mahsulot
(sut, go‘sht, tivit, jun, teri va po‘stin) beradi. Go‘sht
uchun asosan axtalangan 7-9 oylik takalari yaxshi se-
mizlik darajasida so‘yiladi. Ulaming go‘shti mazali va
sifatli boTadi.
Takalaming shoxi uzun, juni o‘siq, tanasi mustah-
kam boTadi. Ulaming vazni 50-80 kg, urg‘ochilari 2 0 -
50 kg atrofida.
Echkilar mahsulot yo‘nalishiga ko‘ra uchta gumhga
boTinadi: 1. Sersut echkilar. 2. Serjun echkilar.
3. Tivitdor echkilar. Bulardan tashqari qo‘sh mahsuldor
echkilar ham uchraydi.
Sun’iy so‘ldirish - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Sun’iy so‘ldirish ikki etapga bo‘linadi. 1. Qisqa
muddatli, jadal
usulda baliqlami
suvsizlantirish,
ya'ni baliq tanasidagi suv miqdorini kamaytirish. 2.
Baliqlaming saqlash jarayonida yetilishini ta'minlash
hisoblanadi.
Vobla balig'ini suvsizlantirish o ‘rtacha 110-120
soat davom etadi. Bunda dastlabki 16-20 soat davomida
harorat 20°C bo iish i lozim. Keyinchalik u 25°C va
so‘nggi sutkalarda 25-28°C boiishi mumkin. Oxirgi
«dam olish» vaqtida 20°C gacha pasayishi talab etiladi.
Umuman, baliqlar tabiiy yoki sun’iy usulda
soidirilishidan qat’i nazar ularda sodir boiadigan
barcha biokimyoviy jarayonlar deyarli bir xilda yuz be-
rishi aniqlangan.
S o iitis h sifatiga b o ig a n talablar Soiitilgan baliqlar (vobla, krasnopyorki, taran
baliqlari hisobga olinmaganda) asosan ikki xil: I va II
navga boiinadi.
I navli soiitilgan baliqlarga turli semizlikda
b o ig an , tanasining yuza qismida kristallashib qolgan
tuz qoldiqlari boim agan, konsistentsiyasi zich va qattiq
b o ig an , to‘g ‘ri nimtalangan, hidi va mazasi m e’yor
darajada b o ig an baliqlar kiradi. Okean baliqlari uchun
ba’zan qisman yod yoki nordon hidli boigan baliqlar
ham I navga kiritiladi.
II navli soiitilgan baliqlar barcha xususiyatlariga
ko‘ra I navdan ajralib turadi. Masalan, qorin qis-
mi yumshoqligi va sarg‘ayib qolganligi, kristallashib
qolgan tuz qoldiqlari boiishi, mayda baliqlar jabra
qopqoqlari va qorin qismi shikastlanishi, oksidlangan
moy hidining buriqsib turishi shular jumlasiga kiradi.
213
www.ziyouz.com kutubxonasi
I va II nav so‘litilgan baliqlaming namlik darajasi
asosan bir xil bo‘ladi. Masalan, kefal, shemay, ribets,
sibir yazi, leshch, sinets, tolstolobik va amur baliqlarida
45-50 foizni tashkil qilar ekan. Mahsulotning tuz
miqdori ikkala navda hamlO-14 foiz atrofida bo‘ladi.
Q oram ollarning asosiy zotlari

peshonasi keng, bo‘yni kalta va yo‘g ‘on. Yelkasi keng
va tekis. Ko‘kragi keng hajmli. Tanasining old qis-
mi kuchli rivojlangan va yumaloqlashgan. Oyoqlari
kalta va yo‘g ‘on, gavdasiga nisbatan tik joylashgan.
Muskulaturasi
yaxshi
rivojlangan.
Teri
ostidagi
moy qismi dumi tanaga birikkan yerida, son qismida
va qobirg'alarida yaxshi ifodalangan. Yirik nasldor
buqalari 1100 kg, sigirlari esa 540 kg tosh bosadi.
Qalmoqi zot.
Bu zotning rangi qizil, qizil-ola,
malla, targ‘il, qo‘ng‘ir va turli ranglardan iborat bo‘lib,
qattiq sovuq va issiq haroratli zonalar sharoitiga
yaxshi moslashgan. Bu zot ko‘chmanchi qalmoq xal-
qi tomonidan tanlash va saralash ishlari natijasida
bundan 370 yil muqaddam yaratilgan. Yirik nasldor
buqalari 650-800 kg go‘sht beradi. Sutidagi yog‘
miqdori -
4,2-4,4%.
Keng tarqalgan zonalari: qalmoq
o ‘lkasi, astraxan, rostov, aktyubinsk va jambul viloyati
xo‘jaliklari boTib, ba’zan boshqa viloyatlarda ham
boqiladi. Shuningdek, qoraqalpog‘istonning orol dengi-
ziga yaqin xo‘jaliklarda ham uchraydi.
Gereford zotl.
Bu zot Angliyadan keltirilgan. Rangi
qizil, boshi, ko‘krak osti, qorin va oyoqlari oq. Yirik
buqalari 800-850 kg, sigirlari 490-580 kg. So‘yim
chiqimi 65-68% . Sigirlari bir laktatsiyada 1200-1400
kg sut beradi. Sutining yog‘dorligi 3,9-4,0%. Keng
tarqalgan zonasi: rostov viloyati, stavropol oTkasi,
QozogTston va markaziy osiyo davlatlari xo‘jaliklari
hisoblanadi. Gereford zotli mollaming boshi ki-
chik, bo‘yni kalta va yo‘g ‘on, oyoqlari tanasiga ko‘ra
tik joylashgan va kalta, hamda yo‘g ‘on ko‘rinishda.
Iste'mol qilgan ozig‘i asosan go‘sht tayyorlashga
sarflanadi. Go‘shti nihoyatda sifatli, lazzatli va mayin.
Go‘shtining marmarlik xususiyati yuqori darajada
rivojlangan.
Hisor zoti - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

40 kg va undan ham ko‘proq b oiishi aniqlangan.
Rangi to‘q sariq, jigar rang va qora boiadi. Erkak va
urg‘ochilarida shox boim aydi. Bahorgi va kuzgi jun
qirqimi qo‘shilsa umumiy jun miqdori 1,2-2 kg atrofida
boiadi. Qo‘zilari tez semiradi. Ular yarim yoshligida
60-70 kg tosh bosadi. Go‘sht chiqimi 48-56 foiz.
Go‘shti nihoyatda mazali va lazzatli boiadi. Lekin ser-
pushtligi yuqori emas. Har 100 bosh sovliqdan o‘rtacha
85-98 ta qo‘zi olinadi.
Jaydari qo‘ylar
- asosan 0 ‘zbekistonning sirdaryo,
jizzax va samarqand viloyatlari xo‘jaliklarida boqiladi.
Ulaming rangi har xil oq, qora, ola, jigar rang, kulrang,
malla yoki birqancha ranglar qo‘shilmasidan tashkil
topgan. Yirik nasldor qo‘chqorlari o‘rtacha 80-90 kg,
sovliqlari 60-70 kg keladi. Serpushtligi har 100 bosh
sovliqqa 80-95 qo‘zi to‘g‘ri keladi. Agar barcha sharoit
yaxshi yaratilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 98 atrofida
bo‘lishi kuzatilgan. Jun miqdori o ‘rtacha 2-3 kg ni
tashkil etadi. So‘yim chiqimi 50-52 foiz. Go‘shti mazali
va lazzatli bo‘ladi. Jaydari qo‘yIar turli xil sharoitlarga
chidamli va tez moslasha oladi.
Edilboy zoti
- g ‘arbiy Qozog‘iston zonasida yara-
tilgan. U o‘zining go‘shtdorligi va sermoyligi jihatidan
faqatgina hisor zotidan qisman pastroqda turadi. Nasldor
qo‘chqorlarining vazni 100-110 kg, sovliqlari 70-80
kg tosh bosadi. Ayrim hollarda ular orasida 150-160
kg keladigan qo‘chqorlari ham uchrab turadi. 4 Oylik
qo‘zilari 40-45 kg tosh bosadi. Ikkala qirqim bo‘yicha
har bir qo‘ydan o‘rtacha 3-3,5 kg, ayrim vaqtlarda 4-5
kg dag‘al jun qirqib olinadi. Har 100 bosh sovliq 110-
125 ta qo‘zi beradi. Bu zot asosan g‘arbiy Qozog‘iston
tuman xo‘jaliklarida boqiladi.
SoMitilgan baliqlarni joylash, tashish va saqlash

Dudlangan baliqlar o‘zining mazasi, to‘yimliligi,
hidi va sifati bilan boshqa usulda tayyorlangan mah-
sulotlardan ajralib turadi. Bir qancha daraxt turlarining
tutunida konservalaydigan moddalar (metil spirti,
formaldegid, kislotalar, atseton, fenollar va smolalar)
mavjud bo‘lib, ular baliq terisidan o ‘tib go‘shtiga
singadi va mahsulotning uzoq vaqt saqlanishiga imkon
yaratadi. Tutun singdirilgan baliq go‘shti mikro-
organizmlaming o‘sishiga va fermentlar parchalanishiga
salbiy ta ’sir ko‘rsatadi.
Dudlash uchun qo‘llash lozim bo‘lgan issiqlik
darajasiga ko‘ra dudlash uch xil usulda olib boriladi.
I usul - sovuq holda - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

I usul - sovuq holda - bunda harorati
40°C dan ortiq
bo‘lmagan holda dudlash;
II usul - issiq hoida - ya’ni
issiqlik
80°C dan
170°C gacha bo‘lsa va
III usul yarim issiq holda - ya’ni issiqlik
80°C gacha bo‘lsa, u me’yor
hisoblanadi.
Baliqlarga ishlov berishda qo‘llaniladigan dudlash
xususiyatiga ko‘ra dudlash tadbiri bir necha gumh (tur)
larga bo‘linishi mumkin. Masalan, 1.
Tutunli (o‘tin
chala yonishi natijasida, tutunli havoda dudlash. 2.
Tutunsiz yoki ho‘l holda (tutun kondensatini maxsus
ishlov natijasida hosil qilib, dudlash suyuqligidan
foydalangan holda); 3.
Aralash (kombinirovanniy)
holda (ya'ni dudlangan baliq dudlovchi suyuqlikda
ishlov
beriladi
va
oddiy
kamerada
tutun-havo
aralashmasida dudlanadi).
Ayrim texnologik jarayonlami jadallashtirish maqsa-
dida (quritish), issiqlik berish, ba’zi hollarda elektr
quwatidan, infraqizil va ultrabiafsha nurlardan ham
foydalaniladi.
Tutun baliq tanasiga o‘tishini tezlashtirish maq-
sadida va dudlash kamerasida yuqori kuchlanish quv-
vatiga ega (napryajeniye) boTgan elektr maydonini
vujudga keltirish uchun elektr quwatidan foydalaniladi.
Bunga
«e!ektrodudlash» deb ataladi.
215
www.ziyouz.com kutubxonasi
Baliqlami dudlash texnologiyasi va nazariyasi ko‘p
jihatdan go‘shtni va go‘sht mahsulotlarini dudlash bilan
asosan bir xildir. Masalan, dudlashning fizik va kimyo-
viy tarkibi va xossasi, ayrim komponentlami mahsulot
sifatiga bo'lgan ta’siri shular jumlasidandir.
D udlangan baliq turlari va ularning sifatiga
Q o ‘ylarning asosiy zotlari

to ‘qimasi bo‘ladi. Q o‘ylaming yoshi, katta-kichikligi va
oriq-semizligiga ko‘ra dumbasining vazni 20 kg gacha,
ayrim hollarda undan ham katta bo‘lishi aniqlangan.
Lekin dumbasining shakl-formasi turli zotlarda turlicha
bo‘lishi mumkin.
Dumbali qo‘ylaming dumi kichik va moy oralig'iga
joylashganligi uchun u ko‘zga tashlanib turmaydi. Le-
kin dumba kesilganda uni aniqlash mumkin. G o‘shtdor-
sermoy qo‘y zotlarining yog‘ to‘qimasi faqatgina
dumbasida to'planmasdan, ichki organlarida va teri
ostida ham turli miqdorda uchraydi.
Go‘shtdor-sermoy zotli qo'ylaming rangi targ‘il,
och jigarrang, qulog‘i uzun, osilib turuvchi va keng
bo‘ladi. Ular ba’zan kichik shoxli yoki shoxsiz
bo‘ladi. Dumbali qo‘ylar tanasining mustahkamligi,
vaznining yirikligi va tez yetiluvchanligi bilan boshqa
yo‘nalishdagi qo‘y zotlaridan ajralib turadi. Ulaming
jun qatlami dag‘al va oz miqdorda (1,5-2 kg atrofida)
bo‘ladi. Yirik nasldor qo‘chqorlarining vazni 100-140
kg, sovliqlari 70-90 kg tosh bosadi. Dumbali qo‘y
zotlari chidamli, turli iqlim sharoitlariga moslasha
oladigan va yil davomida yaylovda yayratib boqishga
moslashgan hayvon hisoblanadi. Bunday qo‘ylar asosan
markaziy osiyo respublikalarida va janubiy Qozog‘iston
viloyatlarida keng tarqalgan.
Qizil cho‘l zoti - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Q o ‘sh m ahsuldor qoram ol zotlari
(sersut-go‘shtdor va g o ‘shtdor-sersut)
Shvits zoti. Bu zotning vatani shveytsariya bo‘lib,
dunyo mamlakatlarida keng tarqalgan. Rangi qo‘ng‘ir,
to‘q qo‘ng‘ir. Boshqa rangda uchramaydi. Sigirlarining
vazni 450-500 kg, buqalariniki 770-800 kg. Sigirlari
yiliga 3000-3800 kg, ba’zan 4000 kg atrofida sut
beradi. Sutining yog‘dorlik darajasi 3,1—4,5 foiz. Go‘sht
chiqimi semizligiga ko‘ra 50-60 foizni tashkil etadi.
Bu zot 0 ‘zbekistonning farg‘ona vodiysi viloyatlarida,
jizzax, samarqand viloyatlari xo‘jaliklarida ko‘proq
boqiladi.
Olatov zoti. Bu zot qirg‘izistonda yaratilgan. Zot
yaratishda shvits va kostroma zoti buqalaridan samarali
foydalanilgan. Rangi qo‘ng‘ir. Sigirlarining vazni
500-550 kg, buqalariniki 800-900 kg, ayrim hollarda
1100-1200 kg tosh bosishi aniqlangan. Sigirlarining
sutdorlik darajasi 3200-3800 kg, yog‘dorligi esa 3,8
foiz atrofidadir.
Saqlash muddati - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

Saqlash muddati
- eng qulay sharoitda -
namakobda -2 ° dan -5°C gacha boTgan haroratda 7-8
oygacha, yashikda 2-3 oygacha hisoblanadi. Tuzlangan
tansiq baliqlar namakobsiz 10 sutkagacha saqlanishi
mumkin. Nimtatir tuzlangan baliqlar kun sovuq
boTmagan paytda 3-5 kungacha saqlanishi mumkin.
B aliqlarni soTdirish
Baliqlarni soTdirishdan
(vyaleniye) asosiy maqsad
m e’yorida tuzlangan baliqlami tabiiy va sun'iy usulda
tarkibidagi suvini kamaytirish va ta'm ini yaxshilash,
nozik, xushbo‘y va aromatliligini yaxshilash, oziqaviy
211
www.ziyouz.com kutubxonasi
qimmatini ko‘tarish hisoblanadi. So‘ldirish maqsadida
asosan yog‘li va o‘rta yog‘li baliqlardan foydalaniladi
(osyotrlar, lososlar, karplar va ayrim okean baliqlari
shular jumlasiga kiradi).
Baliqlami so‘ldirish jarayonida birmuncha murak-
kab fizik va biokimyoviy o‘zgarishlar yuz beradi.
Baliqlaming tashqi ko‘rinishida ham birmuncha ijobiy
o‘zgarishlar yuz beradi. Mahsulotning mazasi yax-
shilanadi. Shunga ko‘ra, baliqlar qayta ishlanmasdan
oziq sifatida iste’mol qilinishi mumkin.
Issiqlik va havo ta'sirida baliq tanasidagi suv
kamayadi, muskul to‘qimasi zichlanadi.
So‘ldirish sifatini va yetilganligini baholash uc-
hun aldegid soni hisobga olinadi. Uning maksimal
ko‘rsatkichi o‘rtacha 15-20°C haroratda olib boriladi.
Shuningdek, sun’iy usulda shamollatish va ilitish im-
koni bo‘lgan kameralar (xonalar)da amalga oshiriladi.
Tabiiy so‘ldirishda asosiy texnologik jarayonlar: -
xom ashyoni tayyorlash, navlarga ajratish, tuzlash,
namlash, yuvish, so‘litish, so‘nggi marta navlarga
bo‘lish va joylashtirish hisoblanadi.
So‘ldirish uchun tayyorlangan xom ashyo shilliqdan
tozalanadi. Baliqlar nimtalanmaydi. Lekin katta baliqlar
nimtalanishi mumkin. Umuman, baliqlar vazniga ko‘ra
navlarga ajratiladi. Ulami tuzlash o ‘z guruhlari bo‘yicha
olib boriladi. Tuzlangan baliqlardan ortiqcha tuzini
olib tashlash maqsadida ular namlanadi va yaxshilab
yuviladi. Bunda baliqning yuza qismlarida tuz bo‘laklari
qolmasligi lozim. Aks holda ular kristallashib qoladi.
Yuvilgan baliqlar maxsus veshalkalarga joylashtirilib,
shamollatish mumkin bo‘lgan ochiq yerlarga osib
qo‘yiladi.
Vobla baliqlari uchun so‘ldirish vaqti ikki haftadan
bir oygacha davom etishi mumkin. Umuman, baliqlami
soidirish - birmuncha mas’uliyat talab qiladigan
212
www.ziyouz.com kutubxonasi
texnologik jarayon hisoblanadi. Bunda mahsulotning
tovar sifati shakllanadi va xaridorgirligi ortadi.
|
HKpoMoe T. X - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

|
Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash Pdf ko'rish
|
bet | 140/141 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 5,56 Mb. | | #271209 |
Bog'liq Chorva parranda va baliq mahsulotlarini yetishtirish qayta ishlash texnologiyasi (T.Ikromov) (1)HKpoMoe T. X.
K^opaMOJiHHJiHK Ba cyTHHJiHK a c o c jia p n .
«YKHTyBHH». T
o iu k c h t
, 1989..
HxpoMoe T. X.
HopBanHJiHK acocjiapn. «YKHTyBHH».
T
o iu k c h t
, 1 9 9 6 .
H
kpomob
T. X.
HopBanHJiHK MaxcyjiOTjiapHHH K aiiTa
h u i
-
Jiaiu
TeXHOJIOTHHCH. «yKHTyBHHi». ToiUKeHT, 1 9 9 7 .
www.ziyouz.com kutubxonasi
K i r i s h
.........................................................................................................3
B i r i n c h i b o 'lim
I bob. G o'sht va go'sht m ahsulotlari........................................ 16
II bob. Chorva hayvonlarini qayta ishlash
texnologiyasi..................................................................................35
III bob. So'yilgan mollaming go‘sht to‘qimasi,
skeleti va m uskulaturasi.............................................................. 45
IV bob. Mol go‘shtidan kolbasalar
tayyorlash texnologiyasi.............................................................. 51
V bob. G o‘sht va go‘sht mahsulotlaridan
konservalar tayyorlash texnologiyasi.........................................72
VI bob. Parranda go'shtlari to‘g‘risida
umumiy m a'lum otlar......................; .......................................... 86
VII bob. Tuxum, uning kimyoviy tarkibi
va oziqaviy q iy m ati......................................................................96
I k k i n c h i b o 'lim .
S u t v a su t m a h s u lo tla ri tex n o lo g iy a si
VIII bob. Sutning kimyoviy tarkibi, fizik va
biokimyoviy xususiyatlari......................................................... 103
IX bob. Sutga birlamchi ishlov b e rish ................................... 119
X bob. Qaymoq va qaymoqli ichimliklar
tayyorlash texnologiyasi............................................................ 142
XI bob. Sut va sut-qatiq mahsulotlarini
tayyorlash texnologiyasi............................................................ 146
XII bob. Tvorog tayyorlash texnologiyasi............................... 155
XIII bob. Smetana tayyorlash texnologiyasi........................... 164
XIV bob. Sariyog‘ tayyorlash texnologiyasi ......................... 168
M U N D A R I J A
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
B ilim ni tekshirish uchun savollar

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
AxMedoe A.M., Ccmopodoe H. M., )KuRHoeH.
C
jthhjihk
HIIIH Ba HOpBaHHJIHK MaXCyjIOTJiapH TeXHOJIOrHHCH.
«Y
kh
-
TyBHH». TouiKeHT, 1 9 7 3 .
raSpuonbfiHif M. A., Ko3noe A.
/7 . T oBapoB efleH H e
m h c
-
HLIX H pblSHblX TOBapOB. «3KOHOMHKa». M ocK B a, 1 9 8 1 .
rop6amoe B. M. u dp.
I I p o H 3 B o a c T B e H H o -T e x H O J io r H -
HeCKHH KOHTpOJIb
H
MeTOUbl OLieHKH KBHeCTBa M BCa, MBCO-
H
n T H iie n p o jiy K T O B . « I lH iiie B a H n p o M b iu u ie H H O C T b » . M o c K B a ,
1 9 7 4 .
rpuifau
H. n.
u
dp.
TexHOJiorHx Maca
h
MBConpouyKTOB.
«IlHiuenpoMH3uaT».MocKBa,
1 9 6 1 .
Huuxoe F H. u dp.
CyT,
e r ,
TyxyM,
ry u iT
Ba
SajiHK
MaXCyjIOTJiapH TOBapUiyHOCJIHTH. « y
KHTyBHH».
T
oiukcht
,
1 9 6 8 .
T uzlangan baliq m ahsulotlarining assortim enti

losos, karp, ribets, shemaya, vobla), yog‘liq baliqlaming
boshqa xillari shular jumlasidandir.
Tuzlangan
baliqlarni
joylash
va
saqlash.
Tuzlangan baliqlar namakob silqib ketmaydigan quyma
bochkaga, quruq bochkalarga va taxta yashiklarga
joylashtiriladi. YogTi baliqlami havo ta'siridan saqlash
uchun ustiga namakob quyib qo‘yiladi. Tuzlangan
lososlar - qog'ozlarga o‘rab qumq yashiklarga tax-
lanadi. Dorivor, sirka qo‘shib tuzlangan baliqlar odatda
namakobda saqlanadi.
0 ‘rtacha tuzlangan seldlami sig‘imi 50 kg gacha
boTgan idishlarda taxlangan holda saqlash mumkin.
Syomga balig‘i sig‘imi 300 kg li sardakli boch-
kalarga joylashtiriladi va namakob quyiladi. Tez
sotishga moTjallangan syomga 80 va 50 kg li yashik va
korobkalarga joylashtiriladi. Lososlar - sigTmi 30-60
kg li bochka va yashiklarga joylashtiriladi. Tuzlangan
baliqlar 8°C dan yuqori boTmagan (tez buziladigan
mahsulot sifatida) transportlarda tashiladi.
Saqlash
ishlari
- asosan
sovuq
xonalarda
(xolodilniklarda) va tabiiy sovutiladigan omborlarda
olib boriladi. Bunda havo harorati -8°C dan past
boTmasligi talab etiladi.
Foydalangan adabiyotlar roʻyxati

|
Foydalangan adabiyotlar roʻyxati
|
bet | 17/17 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 2,07 Mb. | | #259024 |
Bog'liq Baratov Bekzod FVX 8 OXIRGIFoydalangan adabiyotlar roʻyxati
1.
|
Yormatov, Gʻ. Yo. Hayot faoliyati xavfsizligi : darslik / Gʻ.Yo. Yormatov, O.R. Yuldashev, A.L. Hamrayeva. - Toshkent : Aloqachi, 2009. - 348 b.
|
2.
|
Tojiyev, M. X. Hayot faoliyati xavfsizligi : oʻquv qoʻllanma / M. X. Tojiyev, I. Nigmatov ; Oʻzbekiston Respublikasi oliy va oʻrta-maxsus ta'lim vazirligi. - Toshkent : Tafakkur- Boʻstoni, 2012.- 272 b.
|
3.
|
Krivoruchko, B. V. Hayot faoliyati xavfsizligi : 3-bosqich bakalavrlari uchun lab. ishlarini bajarishga doir uslubiy qoʻllanma / B. V. Krivoruchko, Z. Sh. Tursunov, Sh. M. Suyunbayev ; Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti. - Toshkent : TTYMI, 2018. - 81 b.
|
4.
|
Hayot faoliyati xavfsizligi: 4-bosqich bakalavrlari u-n lab. mashg‘ulotlarini bajarishga doir uslubiy qo‘llanma / R. S. Roziqov. - Toshkent : TTYMI, 2019. - 91 b.
|
35.
|
Hayot faoliyati xavfsizligi : o‘quv qo‘llanma / V. R. Xaydarov, X. M. Yunusova, S. T. Sharipova, R. A. Abdullayeva. - Toshkent : Excellent Polygraphy, 2020. - 301 b.
|
6.
|
Aliyev O. T. Hayot faoliyati xavfsizligi : uslubiy qo‘llanma / O. T. Aliyev, B. V. Krivoruchko, S. Sh. Turopov ; Toshkent Davlat transport universiteti. - Toshkent : TDTU, 2021. - Текст : непосредственный. 1-qism. - 94 b.
|
7.
|
Hayot faoliyati xavfsizligi : 3-bosqich bakalavr talabalari uchun uslubiy ko‘rsatma / Toshkent davlat transport universiteti ; tuzuvchi: R. S. Razikov, B. V. Krivoruchko. - Toshkent : TDTU, 2021.
|
8.
|
Hayot faoliyati xavfsizligi (temir yoʻl transportida) : oʻquv qoʻllanma / S. S. Sulaymanov, R. S. Razikov, O. T. Aliyev, Z. Sh. Tursunov ; Toshkent davlat transport universiteti. - Toshkent : Transport, 2022. - 270 b.
|
9.
|
Безопасность жизнедеятельность в чрезвычайных ситуatsiях. Сычев Ю.Н. М.: МЭСИ. 2005. – 226 с.
|
ILOVALAR
|
| |
rasm seysmik zona 1.5 rasm faol siyesmik zonalar

|
rasm seysmik zona 1.5 rasm faol siyesmik zonalar
|
bet | 4/17 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 2,07 Mb. | | #259024 |
Bog'liq Baratov Bekzod FVX 8 OXIRGI1.4 rasm seysmik zona 1.5 rasm faol siyesmik zonalar
Bu uzoq muddatga mo‘ljallangan prognozdir. HFX bo‘yicha prognoz qilish masalalariga FV laming sodir bo‘lish vaqtini taxminiy aniqlash ham kiradi. Bu prognoz bo‘yicha aholining xavfsizligini la'minlash bo‘yicha operativ choralar ko‘riladi. Hozirgi vaqtda ko‘pgina olim va mutaxassislarning fikri FV laming boshlanishi va rivojlanishini oldindan aytib berishga qaratilgan. Ayrim tabiiy ofallami oldindan aytib berish bo‘yicha real imkoniyatlar paydo bo‘ldi. Bunda ko‘rilayotgan muammom ushbu sharoitda hal qilishda FV larda odamning xavfsizligini ta'minlash bo‘yicha xavfning oldini olish va paydo bolish ehtimolini kamaytirish hamda uning oqibatlari masshlabini kamaytirish masalalarini qamrab oladigan sistemali yondoshish kerak. Ushbu metodologik asosda O‘zimizning va chet el amaliy tajribasini hisobga olgan holda samaradorligi tobora ortib boruvchi tadbirlar kompleksini oldindan tayyorlash, boshqacha qilib aytganda zamonaviy texnosotsial muhitda odamning HFX ni tainmlashning ko‘p tabaqali sistemasini joriy qilish kerak. FV lar oqibatida ko‘riladigan zararlarning oldini olish tadbirlarini quyidagi guruhlarga bolish mumkin: Doimiy o‘tkaziladigan tadbirlar. Ular uzoq muddatii prognoz asosida tuziladi: SNiP talablarini hisobga olgan holda qurilish-montaj ishlarini olib borish. Aholini xavl- xatar haqida xabardor qilishning ishonchli sistemasini yaratish. Aholini SHXV bilan ta’minlash va himoya inshootlarining yetarli fondini tuzish, nurlanish, kimyoviy va bakteriologik kuzatuv ishlarini tashkil etish, aholini FV chog‘ida o‘zini qanday tutish va faoliyati haqida umumiy o‘quvlami tashkil etish, epidemiyaga qarshi va sanitariya-gigeniya tadbirlarini o‘tkazish, kimyoviy, selluloza-qog‘oz va boshqa xavfli obyektlami iqtisodiy tang zonalarda qurilishdan voz kechish, odam sogligi va hayoti uchun xavfli bo‘lgan obyektlami boshqa mahsulot chiqarishga o‘tkazish, FV laming oqibatlarini yo‘qotish bo‘yicha rejalar tuzish va shunga o‘xshash FV vaqti aytib berilgach. ko‘rilishi kerak boigan himoya tadbirlari: prognoz uchun zarur bo‘lgan razvedka va kuzatish sistemasini jonlantirib yuborish.
|
| |
rasm FV yuz bergan hududda aholiga tez tibbiy yordam ko‘rsatish

|
rasm FV yuz bergan hududda aholiga tez tibbiy yordam ko‘rsatish
|
bet | 3/17 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 2,07 Mb. | | #259024 |
Bog'liq Baratov Bekzod FVX 8 OXIRGI1.3 rasm FV yuz bergan hududda aholiga tez tibbiy yordam ko‘rsatish
FV larda aholini hayotiy faoliyat xavfsizligini ta’minlashda qator tadbirlami awaldan ko‘rib chiqish muhim rol o‘ynaydi, xususan: aholini FV larga o‘qitish, FV haqida vaqtida xabar berish, kimyoviy va bakterial razvedka ishlarini tashkil qilish va amalga oshirish, hamda dozimetrik va laboratoriya nazoratlarini tashkil qilish, yong‘inga qarshi, epidemiyaga qarshi va sanitariya-gigiyenik tadbirlami o‘tkazish, qutqaruv va boshqa zudlik bilan bajariladigan ishlar uchun moddiy boyliklar zaxirasini to‘plash.
Favqulodda vaziyatlarda hayotiy faoliyat xavfsizligini ta’minlash odam faoliyatining barcha jabhalarida sog‘ligini va hayotini saqlashga qaratilgan tashkiliy. muhandis-texnik tadbirlar va vositalar kompleksidir. Hayotiy faoliyat xavfsizligini ta'minlashga qaratilagan asosiy yo‘nal ishlar quyidagilardan iborat:
- FV larni va ularning oqibatlarini oldindan aytish;
- FV paydo bo‘lishi ehtimolini yo‘qotish yoki kamaytirish ladbirlarini rejalashtirish, hamda ular oqibatlari ko‘lamini kamaytirish;
- FV larda xalq xo‘jaligi obyektlari ishining muntazamligini uzliksizligini ta’minlash.
- FV holatlariga aholini o‘qitish;
- FV oqibatlarini tugatish.
Ushbu yo‘nalishlarning qisqacha mazmunlari quyidagilardir FV ni va ulaming oqibatlarini oldindan aytish va baholash.
Bu - tabiiy ofatlar. avariyalar va falokatlar tufayli yuzaga kelgan vaziyatni taxminiy aniqlash va baholash usulidir. Boshqa tabiiy fanlardan farqli ravishda HFX da prognoz qilish olingan kattaliklar sharoitni o‘zgartirish uchun foydalanish darajasi bilan belgilanadi. Buning murakkabligi shundaki, noto‘liq va ishonchli bo‘lmagan axborotlar asosida FV ning oqibatlarini yo‘qotish bo‘yicha ishlaming hajmi va xarakterini taxminiy belgilash lalah qilinadi. Hozirgi vaqtda seysmik rayonlar, tuproq siljishi mumkin bo‘lgan, sel oqimlan yo‘nalishlari, plotinalar buzilganda, suv toshqini bo‘lganda, odamlarga va hududga zarar keltirishi mumkin bolgan zonalar chegaralari aniqlangan.
|
| |
Aberdin-angus zoti - Mahsulotlarini yetishtirish, qayta ishlash

800-900 kg, sigirlari 450-500 kg. Go‘sht chiqimi
63-65%. Mollaming tanasi yumaloq, bo‘kchasimon.
Oyoqlari kalta va yo‘g ‘on. K o‘zlari katta, biroz bo‘r-
tib chiqqan. Bo‘yni kalta va yo‘g ‘on. Tanasi, ayniqsa,
son qismi nihoyatda go‘shtdor. Ular kam harakat
qiladi. Iste'mol qilgan oziqlari asosan go‘sht tayyorlash
uchun sarflanadi. Sigirlari bir Iaktatsiyada yog‘dorligi
4,0-4,5% bo‘lgan 1000-1200 kg sut beradi.
Bu zot
0 ‘zbekistonda asosan boysun tumanida va qoraqal-
pog‘istonning qo‘ng‘irot tumani xo'jaliklarida boqiladi.
S anta-gertruda zoti. Bu zot aqshdan keltirilgan
bo‘lib, issiq va qumq iqlim sharoitiga yaxshi mos-
lashgan. Rangi to‘q qizil. Sigirlari 500-550 kg,
buqa-
lari 800-900 kg. So‘yim chiqimi 60-65 foiz. Keng
tarqalgan zonalari, asosan Qozog‘iston, Ukraina va
Rossiyaning ayrim o‘lkalari hisoblanadi. Markaziy Osi-
yo mamlakatlarida kam uchraydi. 0 ‘zbekistonda asosan
jizzax va samarqand viloyatlarida
hamda qoraqalpoq
respublikasi xo‘jaliklarida boqiladi. Sigirlarining sut-
dorligi 1000-1200 kg. Sutining yog‘ darajasi 4,6-5%.
Bulardan tashqari go‘shtdor qoramollaming short-
gom, shorole, kian va boshqa zotlari bo‘lib, ular
0 ‘zbekistonda deyarli uchramaydi.
Sersut zotlar. Bu zot hayvonlar nomiga ko‘ra aso-
san sut yetishtirib beradi. Shuning uchun ham ular-
ning yelini nihoyatda yaxshi rivojlangan.
Uning haj-
mi keng b o iib , so‘rg‘ichlari yirik va yaxshi rivojlan-
gan. Ulaming suyaklari ingichka,
terisi yupqa, musku-
laturasi tuban rivojlangan. Tanasining orqa qismi
yaxshi ifodalangan. Ko‘kragi tor va ikki tomonidan
yassilashgan. Oyoqlari uzun va ingichka.
Boshi uzun-
lashgan, yengil, bir juft o ‘rtacha kattalikdagi shoxlarga
ega. Tanasi uzoqdan uchburchak shaklini eslatadi.
Sersut zotli mollar kech yetiluvchan bo‘lib, go‘sht
mahsuldorligi sust ifodalangan.
22
www.ziyouz.com kutubxonasi
Qora-ola zot.
Bu zotning rangi qora-ola bo‘lib,
nasldor buqalari 850-950 kg, sigirlari 500-550 kg tosh
bosadi. Sigirlari yiliga 3500-4200 kg sut beradi. Su-
tining yog‘dorlik darajasi 3,7%, oqsil - 3,15-3,40%.
Bu zot sobiq sssming barcha zona va tumanlariga keng
tarqalgan.
Jumladan, 0 ‘zbekistonning barcha tuman
va viloyatlarida boqiladi. Bu zotning nihoyatda sersut
sigirlari respublikamizning «malik», «chinoz», «qizil
shalola», « 0 ‘zbekiston» kabi xo‘jaliklarda boqiladi.
Bu xo‘jaliklardagi ayrim sersut sigirlar yog‘dorligi 3,8-
3,9% bo‘lgan, 4500-5000 kg va hatto 8000 kg sut be-
rishi aniqlangan.
Float (suzuvchi). Ushbu oynani ishchi oynada turli joyga cho‘zish mumkin.  
 
Dock

|
Float (suzuvchi). Ushbu oynani ishchi oynada turli joyga cho‘zish mumkin.
Dock
|
bet | 3/5 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #240920 |
Bog'liq DasturlashFloat (suzuvchi). Ushbu oynani ishchi oynada turli joyga cho‘zish mumkin.
Dock (yondashuvchi). Ushbu oyna joyini o‘zgartirish mumkin (boshqa oynalar orqali fiksirlanadi).
Dock as Tabbed Document (yopishgan oyna holatida asosiy oynada bo‘ladi). Bu oynada Start page varaqasi mavjud bo‘ladi.
Auto Hide (avtomatik tarzda yo‘qolib qolish). Ushbu holatda oyna avtomatik tarzda yo‘qoladi va ishchi oynaning yon tomoniga yopishib turadi va sichqoncha olib borilganda u birdagina suzib chiqadi.
Hide (yashirish). Bu holatda oyna ekrandan butunlay yo ‘ qoladi. Uni qaytarish uchun asosiy menyudan View, Other Windows parametridan foydalanish zarur bo‘ladi.
Oynalar ustida biror - bir operasiyalarni bajarish uchun ularning tarkibini yaxshi bilish kerak bo‘ladi. Misol uchun Toolbox va Server Explorer ma'lumot-oynasini qanday qilib o‘rnatish? Ushbu oynalarda tarkibini o‘rnatish (sichqonchaning o‘ng tomonini bosish orqali). Shunda ekranda Auto Hide (avtomatik berkinuvchi) chiqadi va shunga o‘xshash tugmachalarni ishlatish mumkin.
Help yordamchi tizimi haqida ma'lumot
5- rasm. Help menyusi
1. Masalan: a[n][m] massiv elementlarini [-10000; 10000] oraliqdagi tasodifiy sonlar bilan to‘ldiring. Massiv elementlaridan qiymati juft bo‘lganlarining yig‘indisini toping? 1-qadam.
6-rasm. Yangi loyiha turini tanlash oynasi 2- qadam.
Toolbox dialog oynasidan Button, dataGridWiew, label komponentalari formaga tashlanadi va dataGridWiev ga ustunlar qo‘shiladi. dataGridWiew ga vizual muhitdan ustunlar qo‘shsa bo‘ladi. Usutunlar qo‘shish quyidagicha:
7-rasm. dataGridWiew komponentasiga ustun qo‘shish 3-qadam.
Button tugmasini ustida sichqonchaning chap tugmasi 2 marta tez bosiladi va kodlar oynasiga o ‘tiladi. Kodlar oynasida quyidagi kodlar yoziladi:
private: System::Void button1_Click(System::ObjectA sender, System::EventArgsA e)
{
int n=Convert::ToInt32(textBox1->Text);
int s=0;
dataGridView1->ColumnCount = n;
dataGridView1->RowCount = n;
int a[10][10];
fo r (int i=0;i
fo r (int j=0;j
a[i][j]=rand()%50+1;
i f (a[i][j]%2==0)s+=a[i][j];
dataGridView1->Columns[j]->HeaderText= (j+1).ToString()+M - ustun";
dataGridView1->Rows[i]->Cells[j]->Value =a[i][j].ToString();
}}
MessageBox::Show(Convert::ToString(s));
}
Visual C++ da tashqi ko‘rinishga ega bo‘lgan dasturlar yaratilganligi uchun komponentalarga avtomatik kodlar hosil qiladi.
|
| |