II bob bo‘yicha xulosa - Fast-food uz

|
Fast-food uz
|
bet | 6/10 | Sana | 26.07.2024 | Hajmi | 2,55 Mb. | | #268679 |
Bog'liq BMI II bob bo‘yicha xulosa
Fan va texnika jadal rivojlanayotgan davrda yashamoqdamiz, bugun bir yangilik chiqsa ertaga yana boshqa yangiliklar, ixtirolar qilinmoqda. Inson hayotini yengillashtirish uchun bir qancha islohatlar olib borilmoqda. Veb ilovalar ham inson hayotida muhim ahamiyat kasb etib bormoqda. Barcha xizmatlarning onlayn platformalari tashkil etilib insonlarning mushkulini oson qilmoqda. “fast-food.uz” veb ilovasi ham xuddi shunday onlayn veb ilovalar qatorida mijozlarga xizmat qilish uchun yaratildi. Bu loyihani ishlab chiqishda dasturlash tillari va ma’lumotlar bazasi elementlar juda katta ahamiyatga ega. Ma’lumotlar bazasini veb sahifa bilan bir butunlikda ishlash uchun php dasturlash tili ishlatilinishining ma’lum ustunlik tomonlari borligi uchun ushbu dasturlash tili tanlanildi. Hamda HTML5, CSS3, JavaScript, MySQl va DjangoAdmin dasturiy vositalari ham tanlanildi. Dasturiy qismni kodini yozish uchun qulaylik jihatidan ustunroq bo‘lgan Visual studio dasturiy ta’minotidan foydalanildi. Shuningdek, foydalanilgan dasturiy ilovalar tizimda qanday qo‘llanilganligi hamda ularning vazifalari nimadan iborat ekanligi keltirib o‘tildi. Veb ilovadan foydalanmoqchi bo‘lgan yangi mijozlar uchun esa foydalanuvchi yo‘riqnomasi ishlab chiqildi. Foydalanuvchi yo‘riqnomasida tizimda qanday ro‘yxatdan o‘tish, tizimga kirish hamda undan qanday foydalanish ketma-ketligi aniq va tushinarli qilib yoritildi.
III BOB. HAYOT FAOLIYATI XAVFSIZLIGI
3.1. Tabiiy yoritish. Sun’iy yoritish.
Yoritish - obʼyektlarning koʻrinish sezgirligini yaxshilash yoki ularni yorugʻlik sezgir materiallarga tushirishni taʼminlash maqsadida maʼlum miqsorda yoritilganlik yaratish. Yoritishning tabiiy, sunʼiy va aralash xillari bor(3.1-rasm). Tabiiy yoritish inson uchun eng qulayi boʻlib, quyosh, osmon yoritqichlari, atmosfera elektr razryadlari va b. Bilan yaratiladi. Uylar va alohida xonalarda kerakli darajada yoritilganlikni taʼminlash uchun ularning devorlari, orayopmalari yorugʻlik oʻtkazadigan materiallardan tayyorlanadi, derazalar tepasiga tuynuklar qilinadi. Yaxshisi uylarni qurishda yorugʻlik tushishni toʻgʻri tanlash kerak. Sunʼiy yoritish, odatda, yoritish jihozlari, yoritish qurilmalari yordamida hosil qilinadi. Uning umumiy, mahalliy va aralash, ish hamda avariya holatdagi xillari bor. Sunʼiy yoritish aholi yashaydigan joylar, transport harakatlanadigan magistrallar, koʻchalar, maydonlar va boshqalarni yoritishga tatbiq etiladi. Xonalarni tabiiy yoritish va sunʼiy yoritish qurilish normalari va qoidalariga asoslanib bajariladi. Chiroq energiyani o‘zgartiruvchi vositadir. U ikkilamchi funktsiyalarni bajarishi mumkin bo‘lsa-da, uning asosiy maqsadi elektr energiyasini ko‘rinadigan elektromagnit nurlanishga aylantirishdir. Nurni yaratishning ko‘plab usullari mavjud. Umumiy yoritish ni yaratishning standart usuli elektr energiyasini yorug‘likka aylantirishdir[17].
Akkor - qattiq jismlar va suyuqliklar qizdirilganda ular 1000 K dan yuqori haroratda ko‘rinadigan nurlanish chiqaradi; bu akkor deb nomlanadi.
Bunday isitish filamentli lampalardagi yorug‘lik ishlab chiqarishning asosidir: elektr toki nozik volfram simidan o‘tadi, uning harorati chiroq turiga va uning qo‘llanilishiga qarab 2,500 dan 3,200 K gacha ko‘tariladi.
Qora tana radiatorining ishlashi uchun Plank qonuni bilan tavsiflangan ushbu usulning chegarasi mavjud, unga ko‘ra nurlangan energiyaning spektral taqsimoti harorat bilan ortadi. Taxminan 3,600 K va undan yuqori haroratda ko‘rinadigan nurlanish emissiyasida sezilarli o‘sish kuzatiladi va maksimal quvvatning to‘lqin uzunligi ko‘rinadigan diapazonga o‘tadi. Bu harorat filament uchun ishlatiladigan volframning erish nuqtasiga yaqin, shuning uchun amaliy harorat chegarasi 2,700 K atrofida bo‘lib, undan yuqori filamentning bug‘lanishi haddan tashqari ko‘p bo‘ladi. Ushbu spektral siljishlarning natijalaridan biri shundaki, chiqarilgan nurlanishning katta qismi infraqizil mintaqada yorug‘lik sifatida emas, balki issiqlik sifatida chiqariladi. Filament lampalar shunday qilib samarali isitish moslamalari bo‘lishi mumkin va bosma quritish, oziq-ovqat tayyorlash va hayvonlarni parvarish qilish uchun mo‘ljallangan lampalarda qo‘llaniladi[19].
3.1-rasm. Tabiiy va Sun’iy yoritish
Elektr zaryadsizlanishi - bu yorug‘likni yanada samarali ishlab chiqarish tufayli savdo va sanoat uchun zamonaviy yorug‘lik manbalarida qo‘llaniladigan usul. Ba’zi lampalar turlari elektr zaryadini fotoluminesans bilan birlashtiradi. Gaz orqali o‘tadigan elektr toki atomlar va molekulalarni qo‘zg‘atadi va mavjud elementlarga xos bo‘lgan spektrning nurlanishini chiqaradi. Odatda ikkita metall, natriy va simob ishlatiladi, chunki ularning xarakteristikalari ko‘rinadigan spektrda foydali nurlanishlarni beradi. Ikkala metall ham uzluksiz spektrni chiqarmaydi va deşarj lampalari selektiv spektrlarga ega. Ularning ranglarini ko‘rsatish hech qachon doimiy spektrlarga o‘xshamaydi. Deşarj lampalari ko‘pincha yuqori bosimli yoki past bosimli deb tasniflanadi, garchi bu atamalar faqat nisbiydir va yuqori bosimli natriy chiroq bir atmosfera ostida ishlaydi[21].
Fotoluminesans - radiatsiya qattiq jism tomonidan yutilganda va keyin boshqa to‘lqin uzunligida qayta chiqarilganda paydo bo‘ladi. Qayta chiqarilgan nurlanish ko‘rinadigan spektrda bo‘lsa, jarayon chaqiriladi.
Elektroluminesans - yorug‘lik fosforli materiallar kabi ba’zi qattiq jismlar orqali o‘tadigan elektr toki orqali hosil bo‘lganda paydo bo‘ladi. U o‘z-o‘zidan yoritilgan belgilar va asboblar panellari uchun ishlatiladi, ammo binolar yoki tashqi ko‘rinishlarni yoritish uchun amaliy yorug‘lik manbai bo‘lib qolmagan.
Texnologik taraqqiyot turli lampalar ishlab chiqarish imkonini bergan bo‘lsa-da, ularning rivojlanishiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar tashqi bozor kuchlari edi. Misol uchun, bu asrning boshida ishlatiladigan filament lampalar ishlab chiqarish faqat yaxshi vakuum nasoslari mavjudligi va volfram simini chizishdan keyin mumkin edi. Biroq, bozor o‘sishini belgilab bergan elektr yoritgichlariga bo‘lgan talabni qondirish uchun elektr energiyasini keng miqyosda ishlab chiqarish va tarqatish edi. Elektr yoritgichi gaz yoki moydan hosil bo‘ladigan yorug‘likdan ko‘p afzalliklarga ega edi, masalan, kamdan-kam texnik xizmat ko‘rsatishni talab qiladigan barqaror yorug‘lik, shuningdek, ochiq olov va mahalliy yonish mahsuloti bo‘lmasligi uchun xavfsizlikni oshirish.
Ikkinchi jahon urushidan keyingi tiklanish davrida asosiy e’tibor hosildorlikka qaratildi. Floresan quvurli lampa dominant yorug‘lik manbai bo‘ldi, chunki u fabrikalar va idoralarni soyasiz va nisbatan issiqliksiz yoritish imkonini berdi, bu esa bo‘sh joydan maksimal darajada foydalanish imkonini berdi[19].
1970-yillarga kelib neft narxi ko‘tarildi va energiya xarajatlari operatsion xarajatlarning muhim qismiga aylandi. Bozorda kamroq elektr iste’moli bilan bir xil miqdorda yorug‘lik ishlab chiqaradigan lyuminestsent lampalar talab qilindi. Chiroq dizayni bir necha jihatdan takomillashtirildi. Asr yopilar ekan, global atrof-muhit muammolari haqida xabardorlik oshib bormoqda. Kamaygan xomashyodan yaxshiroq foydalanish, mahsulotlarni qayta ishlash yoki xavfsiz utilizatsiya qilish va energiya iste’moli (ayniqsa, qazib olinadigan yoqilg‘idan ishlab chiqariladigan energiya) bilan bog‘liq doimiy tashvish hozirgi lampalar dizayniga ta’sir qiladi.
Yorug‘lik chiqishi: Chiroqning lumen chiqishi uning o‘rnatish shkalasi va zarur yorug‘lik miqdori bilan bog‘liqligini aniqlaydi.
Rang ko‘rinishi va rang berish: Alohida masshtablar va raqamli qiymatlar rang ko‘rinishi va rang berish uchun qo‘llaniladi. Shuni yodda tutish kerakki, raqamlar faqat yo‘l-yo‘riq beradi, ba’zilari esa faqat taxminiydir. Mumkin bo‘lganda, moslikni baholash haqiqiy lampalar va vaziyatga mos keladigan ranglar yoki materiallar bilan amalga oshirilishi kerak[17].
Chiroq muddati: Yoritgichlarni o‘rnatish muddati davomida ko‘pchilik lampalarni bir necha marta almashtirishni talab qiladi va dizaynerlar g‘alati nosozliklar va texnik xizmat ko‘rsatish tufayli yo‘lovchilar uchun noqulayliklarni kamaytirishlari kerak. Yoritgichlar turli xil ilovalarda qo‘llaniladi. Kutilayotgan o‘rtacha umr ko‘pincha xarajat va samaradorlik o‘rtasidagi kelishuvdir. Misol uchun, slayd-proyektor uchun chiroq bir necha yuz soat xizmat qiladi, chunki maksimal yorug‘lik chiqishi tasvir sifati uchun muhimdir. Aksincha, ba’zi yo‘l yoritgichlari har ikki yilda bir marta o‘zgartirilishi mumkin va bu taxminan 8,000 yonish soatini bildiradi.
Bundan tashqari, chiroqning ishlash muddati ish sharoitlariga ta’sir qiladi va shuning uchun barcha sharoitlarda qo‘llaniladigan oddiy raqam yo‘q. Bundan tashqari, chiroqning samarali ishlash muddati turli xil nosozlik rejimlari bilan aniqlanishi mumkin. Filament yoki chiroqning yorilishi kabi jismoniy nosozliklar yorug‘lik chiqishining pasayishi yoki rang ko‘rinishidagi o‘zgarishlardan oldin bo‘lishi mumkin. Chiroqning ishlash muddati harorat, tebranish, ishga tushirish chastotasi, ta’minot kuchlanishining o‘zgarishi, yo‘nalish va boshqalar kabi tashqi muhit sharoitlariga ta’sir qiladi.
Shuni ta’kidlash kerakki, chiroq turi uchun ko‘rsatilgan o‘rtacha ishlash muddati sinov lampalarining partiyasidan 50% ishdan chiqish vaqtidir. Hayotning ushbu ta’rifi ko‘plab tijorat yoki sanoat inshootlariga taalluqli emas;
Shunday qilib amaliy chiroqning ishlash muddati odatda e’lon qilingan
qiymatlardan kamroq bo‘ladi, ular faqat taqqoslash uchun ishlatilishi kerak.
Umumiy qoida sifatida ma’lum turdagi lampalarning samaradorligi quvvat ko‘rsatkichi oshgani sayin yaxshilanadi, chunki ko‘pchilik lampalar bir oz sobit yo‘qotishlarga ega. Biroq, har xil turdagi lampalar samaradorlikning sezilarli o‘zgarishiga ega. Hajmi, rangi va ishlash muddati mezonlari ham bajarilgan taqdirda, eng yuqori samaradorlikdagi lampalardan foydalanish kerak[20].
Inson o‘z muhitiga va yaqin atrofga moslashish uchun ajoyib qobiliyatga ega. Inson foydalanishi mumkin bo‘lgan barcha energiya turlaridan yorug‘lik eng muhim hisoblanadi. Yorug‘lik bizning ko‘rish qobiliyatimizdagi asosiy element bo‘lib, kundalik hayotimizda bizni o‘rab turgan ob’ektlarning shakli, rangi va istiqbolini qadrlashimiz kerak. Biz sezgilar orqali oladigan ma’lumotlarning ko‘p qismini ko‘rish orqali olamiz - 80% ga yaqin. Ko‘pincha va biz uning mavjudligiga juda ko‘nikib qolganimiz sababli, biz buni odatdagidek qabul qilamiz. Ammo shuni unutmasligimiz kerakki, inson farovonligining jihatlari, masalan, ruhiy holatimiz yoki charchoq darajamiz, yorug‘lik va bizni o‘rab turgan narsalarning rangiga ta’sir qiladi. Ishda xavfsizlik nuqtai nazaridan ko‘rish qobiliyati va vizual qulaylik juda muhimdir. Buning sababi shundaki, ko‘plab baxtsiz hodisalar, boshqa sabablarga ko‘ra, yorug‘lik etishmovchiligi yoki ishchi tomonidan yo‘l qo‘yilgan xatolar, chunki u ob’ektlarni yoki mexanizmlar, transport vositalari, xavfli konteynerlar va boshqalar bilan bog‘liq xavflarni aniqlash qiyin deb hisoblaydi. Yoritish tizimidagi kamchiliklar bilan bog‘liq vizual buzilishlar ish joyida keng tarqalgan. Ko‘rish qobiliyatining yorug‘ligi kam bo‘lgan vaziyatlarga moslashish qobiliyati tufayli, bu jihatlar ba’zan ular kerak bo‘lgan darajada jiddiy hisoblanmaydi. Yoritish tizimining to‘g‘ri dizayni vizual qulaylik uchun maqbul sharoitlarni taklif qilishi kerak. Ushbu maqsadga erishish uchun me’morlar, yorug‘lik dizaynerlari va ish joyidagi gigiena uchun mas’ul bo‘lganlar o‘rtasida hamkorlikning dastlabki liniyasini yo‘lga qo‘yish kerak. Loyiha tugallangandan keyin tuzatish qiyin bo‘ladigan xatolarga yo‘l qo‘ymaslik uchun ushbu hamkorlik loyiha boshlanishidan oldin bo‘lishi kerak. Yodda tutilishi kerak bo‘lgan eng muhim jihatlar qatorida ishlatiladigan chiroq
turi va o‘rnatiladigan yoritish tizimi, yorug‘likning taqsimlanishi, yorug‘lik
samaradorligi va yorug‘likning spektral tarkibi kiradi[19].
Yorug‘lik va rangning mehnat unumdorligiga va ishchining psixofiziologik farovonligiga ta’sir qilishi yorug‘lik bo‘yicha texniklar, fiziologlar va ergonomlarning tashabbuslarini rag‘batlantirishi, har bir ish joyida yorug‘lik va rangning eng qulay sharoitlarini o‘rganish va aniqlashga yordam berishi kerak. Yoritish kombinatsiyasi, yorug‘lik kontrasti, yorug‘lik rangi, rangni takrorlash yoki ranglarni tanlash rang iqlimi va vizual qulaylikni belgilaydigan elementlardir.
Vizual qulaylik uchun zarur shart-sharoitlarni ta’minlash uchun yoritish tizimi bajarishi kerak bo‘lgan shartlar quyidagilardir:
bir xil yoritish
optimal yorug‘lik
porlash yo‘q
yetarli kontrast sharoitlari
to‘g‘ri ranglar
stroboskopik effekt yoki intervalgacha yorug‘likning yo‘qligi.
Ish joyidagi yorug‘likni nafaqat miqdoriy mezonlar, balki sifat mezonlari bilan ham hisobga olish muhimdir. Birinchi qadam - ish joyini, bajarilgan vazifalar uchun talab qilinadigan aniqlikni, ish hajmini, ishchining harakatchanligini va boshqalarni o‘rganishdir. Yorug‘lik diffuz va to‘g‘ridan-to‘g‘ri nurlanishning tarkibiy qismlarini o‘z ichiga olishi kerak. Kombinatsiya natijasida ishchiga ish joyidagi ob’ektlarning shakli va holatini idrok etishga imkon beradigan katta yoki kamroq intensivlikdagi soyalar paydo bo‘ladi. Tafsilotlarni idrok etishni qiyinlashtiradigan bezovta qiluvchi ko‘zgularni, shuningdek, ortiqcha porlash yoki chuqur soyalarni yo‘q qilish kerak.
Yoritish moslamasini davriy parvarishlash juda muhimdir. Maqsad lampalarning qarishi va yorug‘likning doimiy yo‘qolishiga olib keladigan yoritgichlarda chang to‘planishining oldini olishdir. Shu sababli, parvarish qilish oson bo‘lgan lampalar va tizimlarni tanlash muhimdir. Akkor lampochka o‘z samaradorligini ishlamay qolgan paytgacha saqlab turadi, lekin ming soatlik foydalanishdan keyin ularning ishlab chiqarish quvvatini 75% gacha kamaytirishi mumkin bo‘lgan floresan naychalarda bunday emas. Har bir faoliyat faoliyat olib boriladigan hududda ma’lum darajadagi yoritish ni talab qiladi. Umuman olganda, vizual idrok etish qanchalik qiyin bo‘lsa, yorug‘likning o‘rtacha darajasi ham shunchalik yuqori bo‘lishi kerak. Turli xil vazifalar bilan bog‘liq yoritish ning minimal darajalari bo‘yicha ko‘rsatmalar turli nashrlarda mavjud.
So‘nggi paytlarda tabiiy yorug‘likka qiziqish ortdi. Bu yorug‘lik sifatiga emas, balki u taqdim etadigan farovonlikka bog‘liq. Ammo tabiiy manbalardan yorug‘lik darajasi bir xil bo‘lmaganligi sababli, sun’iy yoritish tizimi talab qilinadi.
Eng keng tarqalgan yoritish tizimlari quyidagilardan iborat:
Umumiy bir xil yoritish - ushbu tizimda yorug‘lik manbalari ish joylarining joylashuvidan qat’i nazar, bir tekis taqsimlanadi. O‘rtacha yorug‘lik darajasi bajariladigan vazifa uchun zarur bo‘lgan yorug‘lik darajasiga teng bo‘lishi kerak. Ushbu tizimlar asosan ish stantsiyalari o‘rnatilmagan ish joylarida qo‘llaniladi.
U uchta asosiy xususiyatga mos kelishi kerak: Birinchisi, porlashga qarshi qurilmalar (panjaralar, diffuzerlar, reflektorlar va boshqalar) bilan jihozlangan bo‘lishi kerak. Ikkinchisi, yorug‘likning bir qismini shiftga va devorlarning yuqori qismiga taqsimlashi kerak. Uchinchidan, yorug‘lik manbalarini iloji boricha balandroq o‘rnatish, porlashni kamaytirish va iloji boricha bir hil yorug‘likka erishish kerak. Ish joyi uchun mos rangni tanlash xodimlarning samaradorligi, xavfsizligi va umumiy farovonligiga katta hissa qo‘shadi. Xuddi shu tarzda, ish muhitida topilgan yuzalar va jihozlarni tugatish yoqimli vizual sharoit va yoqimli ish muhitini yaratishga yordam beradi. Oddiy yorug‘lik ko‘rinadigan spektrning har bir bandiga mos keladigan turli to‘lqin uzunlikdagi elektromagnit nurlanishlardan iborat. Qizil, sariq va ko‘k yorug‘likni aralashtirish orqali biz ko‘rinadigan ranglarning ko‘p qismini, shu jumladan oqni ham olishimiz mumkin. Ob’ektning rangini idrok etishimiz u yoritilgan yorug‘lik rangiga va ob’ektning o‘zi yorug‘likni qanday aks ettirishiga bog‘liq[17].
Chiroqlar chiqaradigan yorug‘lik ko‘rinishiga qarab uch toifaga bo‘linadi:
issiq ko‘rinishga ega rang: turarjoylarda foydalanish uchun tavsiya etilgan oq, qizil rangli yorug‘lik
oraliq ko‘rinishdagi rang: ish joylari uchun tavsiya etilgan oq chiroq
sovuq ko‘rinishga ega rang: yuqori darajadagi yoritish ni talab qiladigan vazifalar yoki issiq iqlim uchun tavsiya etilgan oq, mavimsi yorug‘lik.
Quyidagi talablarni qondirish uchun interyerda yoritish ta’minlanadi:
xavfsiz ish muhitini ta’minlashga yordam berish
vizual vazifalarni bajarishda yordam berish
tegishli vizual muhitni rivojlantirish.
Xavfsiz ish muhitini ta’minlash ustuvorliklar ro‘yxatida birinchi o‘rinda turishi kerak va umuman olganda, xavflarni aniq ko‘rinadigan qilib, xavfsizlikni oshiradi. Qolgan ikkita talabning ustuvorlik tartibi ko‘p jihatdan interyerdan foydalanishga bog‘liq bo‘ladi. Vazifa tafsilotlarini ko‘rish osonroq bo‘lishini ta’minlash orqali vazifani yaxshilash mumkin, shu bilan birga interyerdagi ob’ektlar va sirtlarga yorug‘lik urg‘usini o‘zgartirish orqali tegishli vizual muhitlar ishlab chiqiladi. Bizning umumiy farovonligimiz, shu jumladan ruhiy holat va charchoq, yorug‘lik va rangga ta’sir qiladi. Kam yorug‘lik darajasida ob’ektlarning rangi yoki shakli kam yoki umuman bo‘lmaydi va istiqbolda yo‘qotish bo‘ladi. Aksincha, ortiqcha yorug‘lik juda kam yorug‘lik kabi istalmagan bo‘lishi mumkin. Umuman olganda, odamlar derazasiz xonadan ko‘ra kunduzgi xonani afzal ko‘rishadi. Bundan tashqari, tashqi dunyo bilan aloqa qilish farovonlik tuyg‘usiga yordam beradi. Avtomatik yoritish ni boshqarish vositalarining joriy etilishi lyuminestsent lampalarning yuqori chastotali xiralashuvi bilan birgalikda interyerlarni kunduzgi yorug‘lik va sun’iy yorug‘likning boshqariladigan kombinatsiyasi bilan ta’minlash imkonini berdi. Bu energiya xarajatlarini tejashning qo‘shimcha afzalliklariga ega. Ichki makonning xarakterini idrok etishga ichki va tashqi ko‘rinadigan sirtlarning yorqinligi va rangi ta’sir qiladi. Ichki makondagi umumiy yoritish sharoitlariga kunduzgi yorug‘lik yoki sun’iy yorug‘lik yoki ikkalasining kombinatsiyasi orqali erishish mumkin[20].
Ko‘pincha qo‘llaniladigan bir tadqiqot usuli ko‘rib chiqilayotgan butun maydon bo‘ylab o‘lchash nuqtalari tarmog‘iga tayanadi. Ushbu texnikaning asosi butun ichki qismni har biri ideal kvadrat bo‘lgan bir nechta teng maydonlarga bo‘lishdir. Har bir maydonning markazidagi yorug‘lik ish stoli balandligida (odatda pol sathidan 0.85 metr balandlikda) o‘lchanadi va yorug‘likning o‘rtacha qiymati hisoblanadi. O‘rtacha yorug‘lik qiymatining aniqligiga ishlatiladigan o‘lchash nuqtalarining soni ta’sir qiladi.
3.2. Radioaktiv nurlanishlarga qarshi kurash chora-tadbirlari.
Radiatsion himoya, radiatsion xavfsizlik - radioaktiv moddalar va boshqa ionlovchi nurlanish manbalari bilan ishlaganda xavfsizlikni taʼminlovchi tadbirlar majmui. Radiobiologiya, yadro fizikasi, kosmik biologiya, kosmik tibbiyot va boshqa fanlar yutuqlariga asoslanadi. Radiatsion himoyaning asosiy maqsadi - biosferaning radioaktiv moddalar bilan ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik, odam va hayvonlar organizmini zararli nurlanishlardan asrash va h.k. Zararli nurlanishlarning organizmga biologik taʼsiri haqidagi maʼlumotlar Radiatsion himoya yoki radiatsion xavfsizlik meʼyorlarini ishlab chiqish uchun asos boʻladi. Radioaktiv moddalar bilan ishlaganda yoki ulardan foydalanishda xavfsiz sharoitlarni taʼminlash, avvalo, xodimlarni xavfli nurlanishlar manbai (yadro reaktorlari, gammadefektoskoplar, radioizotop termoelektr generator va boshqalar) taʼsiridan ishonchli himoya qilishdan iborat. Bunga qurilmalarni ekranlash (toʻsish), ish xonasiga kirish uchun labirint yoʻllar hosil qilish, bu manbalar bilan ishlash vaqtini cheklab qoʻyish, radioaktiv chiqindilarni oʻz vaqtida olib ketish va ularga tegishli ishlov berish, yakka (individual) himoya vositalaridan foydalanish va boshqa tadbirlar orqali erishiladi. Radiatsion himoyani meʼyoriy jihatdan taʼminlash uchun Radiatsion himoya boʻyicha xalqaro komissiya materiallari asosida radiatsion xavfsizlik meʼyorlari ishlab chiqilgan (1976). Bu hujjatda R.Hning asosiy tamoyillari belgilab qoʻyilgan. Bu meʼyorlarda radioktiv nurlar bilan nurlanishning chegarasi yoʻl qoʻyiladigan qiymatlari va nazorat darajalari, nurlanish dozalari chegaralari, turli nurlanishlarning sifat koeffitsiyentlari belgilab qoʻyilgan. Bu meʼyorlar radioaktiv moddalar bilan ishlovchi barcha shaxslar uchun majburiy hisoblanadi. Agar R.hga doir chegaraviy meʼyorlar buzilganligi aniqlansa, “Radioaktiv moddalar va boshqa ionlovchi nurlanishlar bilan ishlashdagi asosiy sanitariya qoidalari”ga muvofiq choralar koʻriladi[19]. Radiatsiyadan himoya qilish, ya’ni radiologik himoya sifatida ham tanilgan, Xalqaro atom energiyasi agentligi tomonidan “odamlarni ionlashtiruvchi nurlanish ta’sirining zararli ta’siridan himoya qilish va bunga erishish vositalari” deb atalgan. Ionlashtiruvchi nurlanishning sog‘liqqa ta’sirini ikkita asosiy ta`siri mavjud. Yuqori ta’sirlarda u “to‘qima” ta’sirini keltirib chiqaradi, ular sodir bo‘lishining aniqligi sababli “deterministic” ta’sirlar deb ataladi, an’anaviy ravishda kulrang birlik bilan ko‘rsatiladi va o‘tkir radiatsiya sindromiga olib keladi.
3.2-rasm. Radiatsion nurlanishdan himoya
Radiatsion havfsizlik normalari:
Belgilangan radiatsion havfsizlik normalariga binoan, sanoat miqyosida ishlab chiqarish sharoitida ishchi-xodimlarning tabiiy radioaktiv manbalar ta’sirida nurlanish dozasi ~5 mZv/yil qiymatdan oshmasligi talab qilinadi;
Tibbiy rentgenologik diagnostika maqsadlarida amalga oshiriluvchi tekshirishlarda samarali nurlanish dozasi qiymati ~1 mZv/yil dan oshmasligi talab qilinadi;
Kompyuter monitoridan 5 sm. uzoqlik masofasida rentgen nurlanishiining ekspozitsion doza qiymati 0,1 mkZv/soat (100 mkRJ/ soat) qiymatdan oshmasligi belgilangan.
Radiatsion nurlanish xavfsizligi me’yorlariga ko‘ra, 200 mkR/s radiatsion nurlanish sharoitida hafitasiga 40 soat davomida mehnat faoliyati bilan shug‘ullanish belgilangan.
Ta’siri inson tanasidan tashqaridagi radiatsiya manbasidan yoki radioaktiv ifloslanishni yutish natijasida yuzaga kelgan ichki nurlanish tufayli bo`ladi. Ionlashtiruvchi nurlanish sanoat va tibbiyotda ko`p qo‘llaniladi va tirik to‘qimalarga mikroskopik zarar etkazish orqali sog‘liq uchun katta xavf tug‘diradi. Past darajadagi ta’sirlar uchun radiatsiyadan kelib chiqadigan saraton xavfi statistik jihatdan yuqori bo‘ladi, an’anaviy ravishda zilvert birligi yordamida aniqlanadi. Radiatsiyadan himoyalanishning asosiy sharti shundaki vaqt, masofa va himoya qilish kabi oddiy himoya choralari yordamida dozani oldini olish yoki kamaytirishdan iborat. Ta’sir qilish muddati zarur bo‘lgan vaqt bilan cheklanishi kerak bo`ladi, nurlanish manbasidan masofa maksimal darajada bo‘lishi kerak va iloji boricha manba yoki tekshiruvchi himoyalangan bo‘lishi kerak. Kasbiy yoki favqulodda ta’sir qilishda shaxsiy dozani o‘lchash uchun tashqi nurlanish uchun shaxsiy dozimetrlar qo‘llaniladi. Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyani baholash uchun Radiatsiyadan himoya qilish bo‘yicha Xalqaro komissiya va Radiatsiya birliklari va o‘lchovlari bo‘yicha xalqaro komissiya ma’lum darajadagi nurlanishning inson tanasiga biologik ta’sirini hisoblash uchun foydalaniladigan tavsiyalar va ma’lumotlarni e’lon qiladi[17].
Manbadan olingan nurlanish miqdori yoki dozasini boshqaradigan uchta omil bor. Radiatsiya ta’sirini quyidagi omillarning kombinatsiyasi bilan boshqarish mumkin bo`ladi:
Vaqt: Ta’sir qilish vaqtini qisqartirish samarali dozani mutanosib ravishda kamaytiradi. Ta’sir qilish vaqtini qisqartirish orqali radiatsiya dozalarini kamaytirishga misol sifatida radioaktiv manba bilan ishlashga ketadigan vaqtni qisqartirish uchun operatorlarni tayyorlashni yaxshilash mumkin.
Masofa: ortib borayotgan masofa teskari kvadrat qonuni tufayli dozani kamaytiradi. Masofa manbani barmoqlar bilan emas, balki forseps bilan boshqarish kabi oddiy bo‘lishi mumkin. Masalan, agar floroskopik muolaja paytida muammo yuzaga kelsa, iloji bo‘lsa, bemordan uzoqlashing.
Himoyalash: Radiatsiya manbalari nurlanish energiyasini o‘zlashtiradigan qattiq yoki suyuq materiallar bilan himoyalangan bo‘lishi mumkin. “Biologik qalqon” atamasi radiatsiyani insonlar uchun xavfsiz darajaga tushirish uchun yadro reaktori yoki boshqa radiatsiya manbalari atrofida joylashtirilgan materialni yutish uchun ishlatiladi. Himoyalash materiallari beton va qo‘rg‘oshin qalqon bo‘lib, ikkilamchi nurlanish uchun qalinligi 0,25 mm va birlamchi nurlanish uchun 0,5 mm qalinlikda bo‘ladi.
Yadro sanoatidagi keng ko‘lamli qo‘lqop qutisi havodagi radioaktiv zarralarni saqlash uchun ishlatilgan. Radioaktiv moddalarni nafas olish yoki nafas yutish natijasida ichki doza qabul qilingan radioaktiv moddaning miqdori va biokinetik omillarga qarab stokastik yoki deterministik ta’sirga aylanadi[19].
III bob bo‘yicha xulosa
Xulosa qilib aytganda, yorug‘lik inson hayotida juda muhim o‘rinni egallaydi va uning yo‘qilishi yoki mahrum qolishi qanday qilib katta ta’sir qilishi mumkin. Sog‘liqni saqlash, psixologik va jismaniy tuzilish, faoliyat va motivatsiya, shuningdek, tashqi ko‘rinishning yaxshi va samarali bo‘lishi uchun yorug‘likning katta ahamiyati mavjud. Tabiiy yoritishlar jamiyat tomonidan qabul qilingan, amalda yuzaga chiqqan, qonuniy yoki normativlarga asoslangan amallar bo‘lib, suniy yoritishlar esa shaxsiy ixtiyoriy qarorlarga oid bo‘lib, shaxsga aloqador tartib va qarorlarga muvofiq amalga oshiriladi. Tabiiy yoritish lar jamiyat uchun odatiy va mustahkam bo‘lgan tartibga oid, suniy yoritish lar esa shaxsiy huquq va ixtiyoriy qarorlarga asoslangan tartibga oid. Bu yoritish larning aniqligi, samarali tartibi va muvozanati jamiyatning normal faoliyati uchun muhimdir.
Radioaktiv nurlanishlardan himoyalanish, insonlarning sog‘liqni va jamiyatni radiatsiya zararlaridan himoya qilish uchun katta ahamiyatga ega. Radiatsiya xavfi va uning zararlariga qarshi nimalar qilish lozimligini o‘rganish va tayyorlovga ega bo‘lish zarurdir. Xavfsizlik bilan bog‘liq ma’lumotlar va tayyorlovni olib borish, insonlarni radiatsiya zararlaridan himoya qilishda katta ahamiyatga ega.
XULOSA
Bitiruv malakaviy isһi hozirgi kundagi dolzarb bo‘lgan masala, onlayn savdoni rivojlantirishga qaratildi. Ushbu ishda axborot jarayonlari, axborotlarni yig‘ish, qayta ishlash, va uzatish kabi ma’lumotlar tanishtirib o‘tildi. Bundan tashqari, yaratilishi rejalashtirilgan veb saytining qaysi jihatlariga e’tibor qaratish kеrakligi hamda masalaning qo‘yilishi, maqsad va vazifalari o‘rganib chiqildi. Tez tayyor bo‘luvchi taomlarning onlayn savdosini tashkil qilish va rivojlantirish maqsadida yaratilgan veb ilovalar tahlil qilindi.
Yaratilgan veb ilova insonlarning og‘irini yengil, mushkulini oson, uzog‘ini yaqin qilish va ortiqcha vaqtini sarflamaslik uchun yaratildi. Ushbu axborot tizimi veb saytini ishlab chiqishda DjangoAdmin va JavaScript, HTML5, CSS3, PHP dasturlash texnologiyalaridan foydalanilgan. Shuningdek, veb ilovaning ma’lumotlar bazasini ishonchli saqlash hamda boshqarishda SQLite dan foydalanilgan. Yaratilgan veb ilova yangi foydalanuvchiga ilovani ishlatishda qiyinchilik tug‘dirmasligi, tezda ilovani tushinib olishi uchun veb saytdan foydalanish yo‘riqnomasi ishlab chiqilgan.
Sog‘liqni saqlash, psixologik va jismoniy tuzilish, faoliyat va motivatsiya, shuningdek, tashqi ko‘rinishning yaxshi bo‘lishi uchun yorug‘likning katta ahamiyati mavjud. Tabiiy yoritishlar jamiyat uchun odatiy va mustahkam bo‘lgan tartibga oid, suniy yoritishlar esa shaxsiy huquq va ixtiyoriy qarorlarga asoslangan tartibga oid. Bu yoritishlarning aniqligi, samarali tartibi va muvozanati jamiyatning normal faoliyati uchun muhimdir.
Radioaktiv nurlanishlardan himoyalanish, insonlarning sog‘liqni va jamiyatni radiatsiya zararlaridan himoya qilish uchun katta ahamiyatga ega. Radiatsiya xavfi va uning zararlariga qarshi nimalar qilish lozimligini o‘rganish va tayyorlovga ega bo‘lish zarurdir. Xavfsizlik bilan bog‘liq ma’lumotlar va tayyorlovni olib borish, insonlarni radiatsiya zararlaridan himoya qilishda katta ahamiyatga ega.
|
| |