I-BOB. IQTISODIYOT SOHASIDA QО‘LLANILADIGAN

6
I-BOB. IQTISODIYOT SOHASIDA QО‘LLANILADIGAN
AXBOROT KOMPLEKSLARI
1.1. Bank faoliyatida axborot komplekslari va texnologiyalari
Bank tizimining modullari va ular о‘rtasidagi hisob-kitobni
avtomatlashtirish.
ABTning iste’mol (vazifaviy) xususiyatlarini kengayishi
mamlakatimiz bank ishini rivojlanishining xususiyatlari bilan bog‘liq.
Agar bank xizmatlarining u yoki bu turlariga о‘sib boruvchi sо‘rovlari
ommaviy xarakterga ega bо‘lsa, unda ABT bozorida bank texnolo-
giyalarining yangi sinflari paydo bо‘ladi.
ABT о‘z xizmatlarining keng, turli-tumanligi bо‘yicha
mijozlarga tez va sifatli xizmat kо‘rsatishga imkon beradi.
Tizimning asosiy xizmat modullari quyidagilarni amalga oshiradi:
—
yuridik shaxslarga hisoblash kassa xizmatini kо‘rsatish;
—
bank korrespondentlari schyotlari bо‘yicha xizmat kо‘rsatish;
—
kredit, depozit, valuta operatsiyalari;
—
jismoniy shaxslar kiritmalarining har qanday turlari va ular
bо‘yicha operatsiyalar;
—
fond operatsiyalari;
—
plastik kartochkalar yordamida hisob-kitoblar;
—
buxgalteriya vazifalari;
—
tahlil, qarorlar qabul qilish, menejment, marketing va boshqa-
lar.
Oxirgi
(tо‘rtinchi)
avlod ABT «mijoz — server»
arxitekturasi-dagi tarmoqli texnologayalarga suyanadi. Keyingi
vaqtda moliyaviy tahlilning vazifalari va biznesni boshqarishning
maqsadlariga katta ahamiyat berilmoqda. Moliyaviy xavf-xatarni
nazorat
qilishda,
resurslarni
boshqarishda,
operatsiyalarning
foydaliligini, ya’ni bank xizmati- (mahsuloti)ning mijoz va
bо‘linmalar daromadini tahlil qilishga imkon beruvchi tizimlar
hozircha yо‘q. Bank biznesining rivojlanishi bunday qurollardan
kundalik faoliyatda foydalanish zarurligiga olib keladi.
7
«Inkomservis» firmasi misolida ABT asosiy vazifaviy
tizimcha-larining qisqacha imkoniyatlari ustida tо‘xtaymiz.
Bankning operatsiya kuni dasturiy-texnologik majmua sifatida
bank hisobining eng kо‘p mehnattalab operatsiyalarini avtomatlash-
tiradi ( 1- rasm). Mijozlarning shaxsiy schyotlari bо‘yicha barcha
operatsiyalar tо‘lov hujjatlari asosida amalga oshiriladi. Shaxsiy
schyotdan olingan kо‘chirma esa har biri buxgalteriya yozuvlarini
aks ettiradi. Majmua shaxsiy schyotlar bо‘yicha (hujjatlarning
rasmiylash-tirilgan buxgalteriya yozuvlari asosida) mablag‘larning
haqiqiy va rejalashtirilgan harakatini amalga oshiradi. Hujjatlar
bundan keyingi nazorat operatsiyasidan о‘tadi. Barcha parametrlar
mos kelganda hujjatlarning rо‘yxati tuziladi va hisoblash kassa
markazi(HKM)ga jо‘natish uchun fayl sifatida shaklla ntiriladi.
Korrespondentlik schyoti orqali о‘tgan hujjatlar schyotlar asosida
tarqatiladi.
Kassa hujjatlarining harakati о‘ziga xos xususiyatlarga ega,
ulardan asosiysi bankning boshqa xizmatlari bilan aloqasidir. Bu
xususiyat ichki buxgalteriya yozuvlari uchun hamxosdir. Bu tizimda
bank shaxsiy schyotlarining katalogi va rejasi aks etadi. Bank
mijoz-lariga katalogni olib borish, balans chiqarish kabi xizmat
vazifalari serverda bajariladi.
1-rasm. Operatsion kun modullarining tarkibi.
8
Filiallar faoliyatining hisobi bо‘yicha majmua ularning hi-
sobxonasi va boshqa bо‘limlaridagi ish joylarini avtomatlashtirishga
mо‘ljallangan.
«Bank filiallaridan» olingan axborotlarni yig‘ish, ishlab chi-
qish va tahlil qilish, ular о‘rtasidagi hisob-kitoblarni avtomatlashti-
radi. Filial- lararo hamkorlik tо‘g‘ridan tо‘g‘ri yoki bankning
marka-ziy bо‘limi orqali tashkil qilinishi mumkin. Mazkur
doiralardagi majmua valutali va sо‘mli kassa operatsiyalarini о‘z
ichiga oladi. Filial bо‘yicha balansni ichki buxgaltetiya yozuvlari
asosida hisoblab chiqadi, korrespondentlik munosabatlari asosida
hisob-kitoblarni bajaradi.
Shartnomali tizimchalar kreditli, depozitli, banklararo shartno-
malar bilan ishlaydi, valuta dilingini amalga oshiradi. Shartnoma
matnini ishlab chiqarish, tanlangan andoza bо‘yicha ularning shartlari
hamda maqomi о‘zgarganda mos matn va shartlarni kiritish,
tо‘g‘riligini tekshirish mumkin. Shartnomalarning haqiqiy holati qarz
berish va qaytarish, foizlar tо‘lanishi bо‘yicha buxgalteriya yozuv-
larini identifikatsiyalashni qо‘lda va avtomatlashtirilgan usulda
bajarish yо‘li bilan qо‘llab-quvvatlanadi. Shartnomalar qayd daftarida
esa joriy, tugallangan, muddati о‘tgan va tо‘lov muddati kelgan
shartnomalarga oid ma’lumotlar aks ettiriladi.
«Inkomservis» firmasining dasturiy-texnologik majmua depo-
zitariysi quyidagi vazifalarni amalga oshiradi:
—
mijoz rо‘yxatini ularning turlarini (investor, diler, emitent,
depozitariy, ombor) aniqlash asosida shakllantirish;
—
qimmatbaho qog‘ozlarning turlari va chiqarilish miqdorini
belgilash;
—
depozitariylar, balans schyotlari va mijozning kodi, qimmat-
baho qog‘ozning kodi, saqlash joyining kodini о‘z ichiga oluvchi
depo schyotlarni shakllantirish;
—
qimmatbaho qog‘ozlar bilan operatsiyalarni bajarish (hisobga
qabul qilish va chiqarish, egasi va saqlash joyini almashtirish va
boshqalar), depo schyotlar bо‘yicha kо‘chirmalarni tayyorlash;
—
operatsiyalarning kataloglarini olib borish, qimmatbaho
9
qog‘oz-lar, soliq va tariflarni joylashtirish, yakuniy hisobotlarni
tayyorlash.
Savdoni qо‘llab-quvvatlash tizimi sifatida «Inkomservis»
firmasining «Birja operatsiyalari» dasturiy-texnologik majmuasini
misol keltiramiz. Majmua valuta oldi-sotdisida kontraktlar va
buyurt-malarni rо‘yxatga olish, shuningdek, valuta tо‘lovlari va
kо‘rsatgich-larining
tahlili,
nazorati
hamda
savdolarning
statistikasini avtomat-lashtiradi, hisobot hujjatlari shakllantiriladi.
«Qisqa muddatli davlat obligatsiya bozoridagi operatsiyalar»
majmuasi rо‘yxatga olishning mustaqil tizimi mavjud. Unda quyidagi
asosiy vazifalar amalga oshiriladi:
—
diler banki, uning mijozlari, bank filiallari uchun ularning
rekvizitlari, xizmat kо‘rsatish turlari, foizli stavkalari bilan depo
schyotlarini ochish;
—
qimmatbaho qog‘ozlarning oldi-sotdisi, boshqa schyotlarga
о‘tkazish, qisqa muddatli davlat obligatsiyalarida kо‘zda tutilgan
soliqlarni hisoblab qо‘shish operatsiyalarining hisobi;
—
savdolar natijalari bо‘yicha qimmatbaho qog‘ozlar foizini
qayta baholash, bank va uning mijozlari daromadlarining hisob-
kitobi;
—
buxgalteriya yozuvlari, operatsiyalar hisobining qayd daftari,
schyotlar bо‘yicha kо‘chirmalar, yig‘ma hisobotlarni shakllantirish;
—
qimmatbaho qog‘ozlarning daromadliligini bir qator kо‘r-
satkichlar bо‘yicha tahlil qilish.
Fond texnologiyalarini avtomatlashtirish darajasi qimmatbaho
qog‘ozlar bozori ishtirokchilarining moliyaviy imkoniyatlari va
ehti-yojlari, bozorni rivojlanishini, uning huquqiy asoslari, xavf-
xatar da-rajasi, himoyalanganligi va samaradorligining ishonchi
bilan belgi- lanadi.
Mijozlarga xizmat kо‘rsatish bо‘yicha ABTning eng keng tarqal-
gan tizimchalari quyidagilardir: «Mijoz — Bank», plastik kartalar bilan
ishlash operatsiyalari.
«Inkomservis» firmasining «Mijoz — Bank» dasturiy-texno-
logik majmuasi «bank» va «mijoz» modullaridan tashkil topgan, ular
10
bankdagi va mijozning tashkilotlaridagi kommunikatsion kompyuter-
ga о‘rnatiladi. Mijozga idoradan chiqmasdan turib andozaviy bank
operatsiyalarini о‘tkazish imkoniyatlari beriladi. Majmua, asosan,
tо‘lov hujjatlarini jо‘natish va qabul qilish, schyotlar, buyurtmalar,
qimmatbaho qog‘ozlar bilan operatsiyalar asosida kо‘chirmalarni
olish bо‘yicha va ma’lumotnomaviy materialga ega bо‘lish uchun
о‘zaro hamkorlik vazifasini bajaradi.
Plastik kartalardan foydalanish mijozlarga xizmat kо‘rsatish-
ning samarali shaklidir. Ular mamlakatimizdagi qisqa muddatli
davlat obligatsiyasi ta’minlanishining turlari bо‘yicha debetli,
kreditli, debet-kreditliga bо‘linadi. Bu bilan bir qator plastik kartalar
asosida vazifalarni amalga oshirish hammumkin: magnitli kartalar,
smart
kartalar,
lazerli
kartalar,
mikroprotsessorli
kartalar.
Mikroprot-sessorli kartalar bilan ishlash eng ilg‘or va qimmat
texnologiya hisoblanadi. Savdo shoxobchalari tegishli dasturiy-
texnik vositalar (savdo terminallari) bilan jihozlanadi.
Bankomatlar (avtomat-xazinachilar) bank xizmatlarining
tarkibiy qismidir. Ular bank binosida va uning tashqarisida joylash-
gan bо‘lib, mijozlarga naqd pul berishga ixtisoslashgan. Bunday
avtomatlardan foydalanish va mijozlarga xizmat kо‘rsatish
elastikdir. Shu sababli, xizmatlar mijozlarga yaqinlashadi, vaqtli va
masofaviy doiralar kengayadi, xodimlar soni qisqaradi.
Bank tizimi xо‘jalik yurituvchi subyektlar о‘rtasida samarali
hisob- kitoblarni ta’minlashga qaratilgan. Hisob-kitoblarni katta qismi
banklararo xarakterga ega va moliya-kredit idoralarining iqtisodiy
aloqalari uchun xizmat qiladi. Banklararo hisob-kitoblar tashqi
iqtisodiy aloqalarning har xil turlarini kuzatib boradi. Banklar
о‘zaro shartnoma asosida, korrespondentlik munosabatlarini
о‘rnatadi. Bunda bitta bank boshqa bankning topshirig‘iga binoan
tо‘lovlar va hisob-kitob operatsiyalarini amalga oshiradi.
Korrespondentlik munosabatlarning turlaridan biri tijorat
bank- larining korrespondentlik schyotlarini о‘zaro ochish hisob-
kitoblaridan iborat. Ular, asosan, О‘zbekiston Respublikasi
Markaziy bankining mintaqaviy muassasalari — hisoblash-kassa
11
markazlari (HKM), viloyat bosh boshqarmalari(VBB)dir. Mohiyati
bо‘yicha HKMtо‘lov tizimining elementi bо‘lib, Markaziy bankning
bо‘lin-masi hisoblanadi. Uning asosiy vazifasi pullarni о‘tkazishdir.
Bosh-qacha qilib aytganda, HKMtijorat banklari о‘rtasidagi
tо‘lovlar va kreditlarning vositachisi bо‘lib xizmat qiladi.
Bank ishini Markaziy Bank HKMdagi korschyotlar orqali
tashkil qilishning usuli asosida barcha banklarni ikki katta guruhga
ajratish mumkin. Birinchi guruh-bu tо‘g‘ridan-tо‘g‘ri hisoblashlar
(minta-qaviy, jadallashtirilgan) deb nomlangan texnologiyalardan
foydalanuvchi banklar.
Tо‘g‘ridan tо‘g‘ri hisoblashlar texnologiyasi hisob-kitoblar-
ning ishtirokchi banklari о‘rtasidagi tо‘lovlarni bir operatsiya kuni
davomida о‘tishni ta’minlashga imkon beradi. Bankka elektron
kо‘rinishda kelib tushuvchi barcha tо‘lovlar kuniga bir necha marta
uzatiladi. Bu bankning moliyaviy mablag‘lardan samaraliroq foyda-
lanishga imkon beradi. Mintaqalararo hisob-kitoblar bir guruh
banklarning
korschyotlari
bо‘yicha
buxgalteriya
yozuvlari
tomonidan amalga oshiriladi. Ikkinchi guruh- «Tо‘g‘ridan tо‘g‘ri»
hisob-kitob-lar texnologiyalaridan foyda- lanmaydigan va faqat
korrespondent schyoti orqali ishlovchi banklardan iborat. Bank
tomonidan korschyot bо‘yicha ishlash usulini tanlanishi, asosan,
banklarga mintaqaviy hisoblash markazlari tomonidan beriladigan
imkoniyatlar bilan belgilanadi. Bunda bank u yoki bu usulning
barcha afzalliklari va kamchiliklarini hisobga oladi.
Mamlakatimizda banklararo hisob-kitoblarni kompleks avto-
matlashtirish muammosi, bugungi kunning dolzarb vazifasi hisob-
lanadi. Bu, birinchi navbatda tо‘lov hujjatlarini yuqori tabaqalar
bо‘yicha о‘tishini jadallashtirish bilan bog‘liq. Mulohaza qilingan
va asosiysi avtomatlashtirishning amalga oshirilgan tamoyili yо‘lda
bо‘lgan paytda hech hamfoydalanilmaydigan pullarning katta
miqdorini ozod qilishga imkon beradi.
О‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan pul
mablag‘larini о‘tkazishning elektron tizimlari asosida axborotlarni
hisobga olish va ishlab chiqishning yangi algoritmlarini qо‘llash
12
bilan shakllantirish bо‘yicha tadbirlar qо‘llanilmoqda.
Banklar о‘rtasidagi tо‘g‘ridan tо‘g‘ri korrespondentlik muno-
sabatlariga о‘tish eng qulay yо‘l bо‘lib, bunda har bir tо‘lov hujjati
jо‘natuvchi bankdan oluvchi bankka AATEX imkoniyatlaridan
foydalanib uzatiladi. Bunday tizimni tatbiq etish transport
bosqichini
banklarda
faoliyat
yuritayotgan
turli-tuman
avtomatlashtirilgan jarayonlarni bir-biri bilan birlashtirilishini
kо‘zda tutadi.
Avtomatlashtirilgan bank hisob-kitoblarini ishlab chiquvchi
firmalar (mazkur tizimni) tо‘la ishga tushirish uchun katta ishlarni
boshlab yuborishgan. Ammo, kо‘p narsa bankning о‘ziga bog‘liq,
chunki har qanday tizimhammijoz uchun ishlab chiqiladi. Bank
hisob-lashlarini
avtomatlashtirish
uning
faoliyati
va
raqobatbardoshligining zaruriy shartidir. Buni banklarning kо‘pgina
rahbarlari tushunadilar. Ammo, ayni paytda mavjud bо‘lgan bank
faoliyatining barcha turlarini avtomatlashtirish uchun dasturiy
ta’minlanishning turli-tumanligida ularni unifikatsiyalash va yangi
dasturiy mahsulotlar uchun yagona andozalarni yaratib bо‘linganini
birlashtirish bо‘yicha tadbirlarni ishlab chiqish muammosi vujudga
keladi.
Ishlab chiquvchi firmalar har xil, ularning dasturlari
о‘rtasidagi ishonchli va qulay birlashtirilishini ta’minlash juda
muhimdir.
Bank tizimlarini ishlab chiquvchi yetakchi firmalar har xil
bank tizimlari о‘rtasida ma’lumot almashinuvi uchun yagona
formatni ishlab chiqqanlar. Ammo kо‘pgina ishlab turgan turli bank
tizimlarini birlashtirish muammosining murakkabligi shundaki,
tatbiq etish uchun bir necha loyihalar taklif qilinmoqda.
Hozircha о‘z tizimlarini kо‘paytiruvchi firmalar ularni
birlash-tirish muammolari ustida mehnat qilayotgan bо‘lsalar ham,
mamla-katimizda
mantiq
bо‘yicha
kliringni
eslatuvchi
korrespondentlik schyotlarining markazlari paydo bо‘lmoqda. Bu
yirik tijorat bankla-rining kliring tizimlari va banklararo hisob-
kitoblar
palatalaridir.
Xususan,
axborotlarni
kriptografik
13
shifrlashning algoritmlarini (shu jumladan, elektron imzoni)
qо‘llash hisobiga tо‘lov hujjatlarini ishlab chiqishning qog‘ozsiz
texnologiyalardan foydalanish misollari mavjud. Ular mohiyati
bо‘yicha bо‘limlar va filiallar uchun kliring markazlari hisoblanadi.
Barcha
kо‘rsatilgan
banklar
avtomatlash-tirilgan
tizimlarda
ishlaydilar.
Kliring markazlari va hisob-kitob palatalarining afzalligi shundan
iboratki, ular tijorat banklariga (о‘z ta’sischilariga) bog‘liqlik tamoyili
asosida quriladi. Shuningdek, keyingi hisob-kitob ishtirokchilari
oldida yuridik va iqtisodiy javobgarlikni о‘z zimmasiga olishadi.
Bundan tash-qari, kliring markazlarini tajribadan о‘tkazish bilan bо‘sh
sarmoya-larning markazlashtirilgan bozorini shakllantirish sodir
bо‘lmoqda.
|