Yadro massasi - O ‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi

|
O ‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi
|
bet | 5/7 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 211,2 Kb. | | #257131 |
Bog'liq Bektemirova NafisaYadro massasi.
Massa moddiy ob’ektning eng muhim xususiyatlardan biri bo‘lib, jismning inersiya, gravitasiya va energiya o‘lchamlari bo‘lib xizmat qiladi. Yadro massasi atom massasi birligida o‘lchanadi. Ma’lumki, atom neytral holatda bo‘ladilar. Bir massa atom birligi 12S massasining 1\12 qismi olingan.
Eynshteyn qarashiga ko‘ra massa bilan energiya orasidagi bog‘lanish qonuniga asosan har qanday M massali ob’ektga shu massaga mos E=mc2 energiya va aksincha, E energiyaga m=E\s2 tenglik bilan ifodalanuvchi massa to‘g‘ri keladi.
1 m.a.b.ga mos keluvchi energiya
Yadro fizikada massa va energiya eV (elektronvolt) larda o‘lchaniladi.
yoki
1eV-dan katta birliklari keV, MeV, GeV va h.
1 keV = 103 eV
1 MeV = 106 eV
1 GeV = 109 eV mavjud.
Nisbiylik nazariyasiga asosan massa bilan tezlik orasidagi bog‘lanish.
(2.1.2)
Bu yerda m va m0-υ tezlik bilan harakat qilayotgan va tinch holatdagi jismlar massasi.
Relyativistik mexanikaga asosan υ tezlik bilan harakat qilayotgan jismning to‘la energiyasi E=m0c2+T (3) bo‘ladi, bunda m0c2 jismning tinch holatdagi energiyasi, T-uning kinetik energiyasi
Ikkinchi tomondan
(2.1.3)
bo‘lgani uchun harakatdagi jismning kinetik energiyasi.
(2.1.4)
Yadro fizikada yana quyidagi formula ham ishlatiladi.
(2.1.5)
Bu formulada
M-massali jismning relyativistik impulsidir uni E=Mc2dan keltirib chiqarish mumkin.
Haqiqatan
Relyativistik holat uchun kinetik energiya T va impulsi R orasidagi bog‘lanishni (3), (5) formulalarga ko‘ra keltirib chiqarish mumkin.
kvadratga ko‘tarsak
(2.1.6)
Atom yadrosi nuklonlardan iborat murakkab sistema bo‘lgani uchun uning energiyasi nuklonlar ichki harakat energiyasi bilan belgilanadi. Nuklonlar ichki harakat energiyasi qancha katta bo‘lsa, shuncha tinch holat massasi M0=E/c2 katta bo‘ladi. Yadro asosiy holatiga tinch holat massaning va energiyaning eng minimal qiymati mos keladi. Ya’ni nuklonlar harakatining minimum harakati (chastotasi) asosiy holat deyiladi. Yadro tashqaridan energiya qabul qilsa, energiyasi oshadi natijada yadro diskret o‘yg‘ongan E1, E2,.., holatlarga o‘tadi mos ravishda massasi ham ga oshadi. (4-rasm).
3-rasm. Yadro tashqaridan energiya qabul qilsa, energiyasi oshadi natijada yadro diskret o‘yg‘ongan E1, E2,.., holatlarga o‘tadi mos ravishda massasi ham ga oshadi.
3-rasmda energiya (0) yadro asosiy holati, E1, E2 lar o‘yg‘ongan holat energiyalari. Har bir yadro o‘ziga xos uyg‘onish energiyalariga ega bo‘ladilar, yadroning uyg‘onish energiyasi qanday yo‘l bilan o‘yg‘onishiga bog‘liq emas. Barcha yadro jarayonlari energiya saqlanishlik bilan ro‘y beradi.
Atom massalarining aniq qiymati mass-spektrometrik texnika yordamida tajribada aniqlanadi. Mass-spektrometrlarning har xil turlari mavjud. Odatda musbat zaryadlangan ionlar zaryadining ularning massasiga bo‘lgan nisbati e\m, magnit va elektr maydonlarning umumiy ta’siri natijasida ionlar dastasining og‘ish kattaligi orqali aniqlanadilar.
Hozirgi zamon mass-spektrometrlari vodoroddan tortib hamma elementlarning massalarini millionning 0,02 ulushi qadar aniqlikda o‘lchash imkonini beradi.
Atom yadrolari massasini boshqa usullarda ham yuqori aniqlikda o‘lchash mumkin. Masalan, yadroviy reaksiyalar, radioaktiv yemirilishlarda energiya balansini tahlil qilishlik va radiospektroskopik, mikroto‘lqin va boshqa usullar. Yadrodagi nuklonlar mikdorlariga qarab izotop, izobar, izoton, ko‘zguli yadrolar deb ataladilar.
Bir xil zaryadga (Ze) ya’ni bir xil sonli protonga, ammo har xil massa soniga A ega bo‘lgan yadrolarga izotoplar deb ataladi.
Masalan, protonlar soni bir xil, neytronlar soni turlicha, elementlar davriy sistemasida bir joyda joylashadi. Izotoplar bir xil ximiyaviy va optik xususiyatlarga egadirlar. Lekin fizik xususiyatlari massa soni, toq-juftliklari va hokazo turlichadir.
Massa soni A bir xil zaryadlari har xil yadrolarga izobar yadrolar deb ataladi.
M:
Izobarlar ximiyaviy xususiyatlari turlicha, fizik xususiyatlar, nuklon soni bir xil bo‘ladi. Lyokin bir xil A bo‘lganda ham izobar yadrolar massalari birmuncha farq qiladilar.
Birinchi yadroning protonlari ikkinchi yadroning neytronlariga, ikkinchi yadroning protonlari birinchi yadroni neytronlariga teng bo‘lsa ko‘zguli yadrolar deb ataladi.
M:
Ko‘zguli yadrolardan biri radioaktiv bo‘ladi. Har qanday o‘zgarishlardan so‘ng bir-biriga o‘tishadilar.
Bu yadro xususiyatlari bir-birlariga ancha yaqin. Ko‘zguli yadrolar, yadro kuchlar tabiatini va yadro kuchlariga elektromagnit maydonining hissasini aniqlashda keng qo‘llaniladi. Neytronlari bir xil bo‘lgan yadrolarga izotonlar deb ataladi.
M:
|
| |