KONSTANTIN DMITRIEVICH USHINSKIY(1824—1870)

|
KONSTANTIN DMITRIEVICH USHINSKIY(1824—1870)
|
bet | 196/251 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 3,13 Mb. | | #247935 |
Bog'liq MAJMUA UMUMIY PEDAGOGIKA 2023KONSTANTIN DMITRIEVICH USHINSKIY(1824—1870)
Mashhur rus pedagogi, rus pedagogikasi va xalq maktablarining asoschisi, “rus o‘qituvchilarining o‘qituvchisi” Konstitantin Dmitrievich Ushinskiy 1824 yilning 19 fevralida Tula shahrida tug‘ildi.
Ushinskiy 9 yoshga qadar oilada tarbiyalanib, savod chiqardi. So‘ngra Novgorod-Seversk gimnaziyasiga o‘qishga kirib, uni 1840 yilda muvaffaqiyatli tamomladi. O‘sha yili Moskva dorilfununining yuridik fakultetiga o‘qishga kirdi va o‘sha davrning mashhur professori Redkinning bevosita rahbarligi ostida ta’lim oldi.
Ushinskiy 22 yoshida YAroslav litseyiga kameral (yuridik) fanlar professori vazifasini bajaruvchi sifatida xizmatiga kirdi va ish boshladi. U uch yillik dastlabki pedagoglik faoliyatida katta iste’dod egasi ekanini namoyish eta oldi. SHuningdek, Ushinskiy zo‘r ishtiyoq bilan o‘qituvchilik ishini olib borib, talabalarga havas bilan bilim berishga harakat qildi, ularda ilm-fanga nisbatan qiziqish uyg‘otdi, eng muhimi, o‘z halqi va ona yurtini jondan sevish, ardoqlash hamda vijdonan halol mehnat qilishga da’vat etdi. Bu yosh va iste’dodli professorning mazmunli ma’ruzalarini litsey talabalari maroq bilan tinglab, chuqur va mustahkam saboq olar edilar.
K.D.Ushinskiy pedagoglik faoliyatini ilmiy-ijodiy ish bilan birga qo‘shib olib bordi. 1848 yilda uning birinchi ilmiy ishi -“Kameral fanlarni o‘qitish haqida” degan asari nashr qilindi. Bu asarda Ushinskiy oliy o‘quv yurtlaridagi mavjud o‘qitish tizimiga nisbatan tanqidiy ko‘z bilan qaradi. Hukumat tomonidan erkinlik berilishini talab etdi. O‘qitish tizimini yaxshilashga oid yirik uslubiy muammolarni o‘rtaga qo‘yib, ularni qanday hal etish yo‘llarini ko‘rsatib berdi.
Ushinskiyning ilm-fanni demokratik tarzda targ‘ib etishi reaksion doiralarga ma’qul tushmadi. 1849 yil sentyabrida Ushinskiy va uning do‘stlari, demokratik ruhdagi o‘qituvchilar, siyosatda shubhali, hukumatga ishonchsiz kishilar sifatida litseydan chetlatildi. K.D.Ushinskiy boshqa ish topish maqsadida 1949 yilda Peterburgga ko‘chib borib, juda katta qiyinchiliklardan so‘ng 1850 yilda ichki ishlar vazirligida kichik bir amaldor vazifasida ishlashga majbur bo‘ldi va u erda to‘rt yil ishladi.
Ushinskiy faqat 1854 yildagina Yaroslavl litseyi sobiq direktorining tavsiyasi bilan Gatchino institutida til-adabiyot va qonunshunoslik o‘qituvchisi bo‘lib ishga kiradi va u erda tez fursatda shu institutning sinflar inspektori vazifasiga ko‘tariladi. Ushinskiyning pedagogik faoliyati tom ma’nosi bilan ana shu vaqtdan boshlandi. U 1859 yilda Smolniy institutining sinflar inspektori vazifasiga tayinlanib, unga shu institutning juda achinarli holga tushib qolgan ilmiy bo‘lim ishlarini qaytadan tartibga solishday muhim topshiriq yuklandi. Ushinskiy bu ishni epchillik bilan puxta bajarib, pedagoglik jarayonni uyushtirish sohasida katta qobiliyat sohibi ekanini ko‘rsatdi. SHu bilan birga uning pedagogika masalalariga bag‘ishlangan va muntazam chop etilayotgan nazariy tadqiqotlari uning faqat amaliyotchi emas, balki o‘z ixtisosi bo‘yicha kuchli nazariyotchi ekanligini ko‘rsatdi.
Ushinskiy 1857 yildan boshlab “Tarbiya jurnali” (“Jurnal dlya vospitaniya”)da, so‘ngra “Xalq maorifi jurnali”da juda ko‘p sermazmun maqolalar e’lon qildi. 1860 yilda u “Xalq maorifi jurnali”ning muharriri qilib tayinlandi. Ushinskiy 1861 yilda o‘zining “Bolalar dunyosi” (“Detskiy mir”) nomli o‘qish kitobini nashr ettirdi. Bu kitob o‘sha yilning o‘zidayoq ikki marta chop etildi.
Ushinskiyning pedagogik faoliyatiga soya soluvchi (1862 yil) imzosiz xat uni o‘z ishini to‘xtatishga majbur qildi. Bu xatda u go‘yo siyosiy jihatdan ishonchsiz kishi, deb ayblangan edi. Buning oqibatida u chet ellardagi xotin-qizlar maorifining yo‘lga qo‘yilishini o‘rganish va pedagogikadan darslik yozish uchun o‘z vatanidan ketishga majbur bo‘ldi. U xorijiy mamlakatlarda yurgan davrida o‘zining butun kuch-g‘ayratini ta’lim-tarbiyaga doir asarlar yozish va ularni chop ettirishga yo‘naltirdi. Natijada, 1861 yilda uning I va II o‘quv yillari uchun “Ona tili” darsligi nashr etildi va unga “Muallimlar uchun qo‘llanma” degan metodik asari ilova qilindi. 1870 yilda esa III o‘quv yili uchun ham “Ona tili” darsligi bosilib chiqdi. Bundan tashqari, Ushinskiyning pedagogika sohasidagi asosiy nazariy asari hisoblangan “Inson -tarbiya predmeti sifatida” (“Pedagogik antropologiyadan tajriba”) nomli asari ayrim jildlarga bo‘linib nashr qilina boshladi. 1867 yilda bu asarning I jildi, 1869 yil II jildi bosilib chiqdi. Ushinskiy bu kitobning hamma jildlarini qisqartirib ingliz tiliga tarjima qilish maqsadida uchinchi jild ustida zo‘r g‘ayrat bilan ishlay boshladi. Afsuski, bu ishni tamomlash unga nasib bo‘lmadi. U Qrimda davolanish paytida qattiq shamollab qoldi. Bu shamollash va zo‘r berib ishlashi hamda xizmati bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘ngilsizliklar orqasida zaiflashib toliqqan edi. Natijada 1870 yil 21 dekabrda Odessada zotiljam kasalidan vafot etdi.
K.D.Ushinskiyning pedagogika nazariyasi xalqchillik g‘oyasi asosida qurilgandir. “Har bir mamlakatda bolalarni tarbiyalash tizimi,
-deb aytgan edi u, -xalqning rivojlanish sharoitlari, uning ehtiyoj va talablari bilan belgilangan”. “Hamma uchun umumiy bo‘lgan birgina tug‘ma moyillik borki, tarbiya hamisha shunga tayanishi mumkin; bu biz xalqchilik deb atagan narsadir. Xalqning o‘zi tomonidan yaratilgan va xalqchilik asosiga qurilgan tarbiya shunday tarbiyaviy kuchga egaki, bunday kuch abstrakt g‘oyalarga asoslangan yoki boshqa xalqlardan olingan eng yaxshi tizimlarda ham yo‘qdir¾”
Ushinskiy xalqchillik deb har bir xalqning o‘ziga xosligini tushunar ediki, bu o‘ziga xoslik o‘sha xalq yashashi va mehnat qilishi lozim bo‘lgan tarixiy taraqqiyot, geografik va tabiiy sharoitlar bilan ifodalanadi.
U “Ijtimoiy tarbiyada xalq ruhi” sarlavhali maqolasida tarbiyaning xalqchillik ruhida bo‘lishi kerakligini aytib, boshqa xalq pedagogikasini mexanik suratda rus tuprog‘iga ko‘chirishni aqlga mutlaqo muvofiq emasligini ta’kidlaydi.
Ushinskiy tarbiyada xalq ruhining eng yaxshi ifodasi ona tili ekanligiga, rus bolalarini o‘qitishda rus tili asos bo‘lishligini; boshlang‘ich maktablardagi ta’lim ham bolalarni rus tarixi, Rossiya geografiyasi va uning tabiati bilan tanishtirmog‘i lozim deydi.
Ushinskiyning pedagogika tizimida ona tilining tarbiyaviy va ta’limiy ahamiyati tarbiyaning asosi bo‘lgan xalqchillik bilan chambarchas bog‘liqdir.
Ushinskiy o‘zining “Ona tili” sarlavhali maqolasida “Xalq tili -uning qadim zamonlardan boshlanuvchi bugungi ma’naviy hayotining eng yaxshi, hech qachon so‘lmaydigan, doimo yangidan ochilib yashnab turadigan gulidir. Butun xalq va uning vatani til bilan tirikdir¾ bularning hammasi xalq ijod etgan til orqali ifodalanadi¾ Xalq avlodlari birin-ketin yashab o‘taveradi, ammo har bir avlod hayotining natijalari keyingi avlodlarga til orqali meroc bo‘lib o‘tadi. Har bir avlod o‘z his-tuyg‘ularini, tarixiy voqealar, diniy e’tiqod, maslak natijalarini, boshidan kechirgan qayg‘u va xursandchiliklarini ona tili xazinasiga qo‘shadi¾ Til eng jonli, eng boy va mustahkam aloqa vositasi bo‘lib, xalqning yashab o‘tgan, yashayotgan va kelajakda yashaydigan avlodlarini bir-birlari bilan chambarchas bog‘laydi, ularning ulug‘, tarixiy, jonli bir butunga aylantiradi. Til bor ekan, xalq ham bor, xalqning hayot ekanligini til orqali bilish mumkin. Til xalqning hayotidir. Xalq tili yo‘qolganida xalqning o‘zi ham yo‘q bo‘ladi”1, -deb uqtiradi. Ona tili -Ushinskiyning fikricha -na kitob, na maktab bo‘lmagan vaqtda ham xalqni o‘qitgan eng yaxshi xalq ustozidir.
|
| |