nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat savollari - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 30/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаNazorat savollari
1. Ketma-ketli mantiqiy qurilmalarning hossalari va ulardagi triggerlar vazifasini aytib bering.
2. Bistabil yacheykaning ishlash prinsipi va regenerativ jarayonning ma’nosini tushun-tiring.
3. Triggerli qurilmalarning sinflanishini keltiring.
4. Bir va ikki pogʻonali turli triggerlar oʻzaro nimasi bilan
farqlanadi.
5. Universal JK-trigger asosida bosXQa turdagi triggerlarni qanday yasash mumkin-ligini koʻrsating.
6. Qanday belgilarga koʻra registrlarni sinflash mumkin.
7. Parallel, siljituvchi va reversiv registrlarni tuzilma sxemalari va shartli belgilanish-larini keltiring.
8. Registrlar orasida ma’lumot almashish qanday tashkil etilgan.
9. Universal registr ish prinsipini tushuntiring.
10. Hisoblagichlarning asosiy ishi va sinflanish belgilarini aytib bering.
11. Hisoblagichlarning razryad sxemalari orasidagi aloqa turlarini sanab bering.
12. Hisoblagichlarning tezkorligi qanday usullar bilan oshiriladi.
10-MAVZU:REGISTRLAR VA ULARNING ASOSIY VAZIFALARI
Reja:
1. EHMlarning tipik uzellari tomonidan bajaradigan amallar
Registrlar va ularning asosiy vazifalari
Axborotlarni qabul qiluvchi va uzatuvchi registrlar
Siljitish registrlari
Reversiv siljituvchi registr
Tayanch iboralar: Registr, o‘rnatish, uzatish, qayta ishlash. taqsimot, qo‘shish, siljitish registri, reversiv siljituvchi registr, parallel registr, ketma-ket registr, ketma-ket - parallel registr, parallel- ketma-ket registr.
EHMlarning tipik uzellari tomonidan bajaradigan
amallar
Raqamli yoki diskret axborotlarni murakab sistemalarda qayta ishlashda alohida elementlar operatsiyalarni ketma-ket bajarish orqali erishiladi. Bunday elementar operatsiyalarni EHMlarning operatsion elementlari yoki uzellari bajaradi. Raqamli qurilmalarning operatsion elementlari yoki uzellari kombinatsion va ketma-ket tuzilgan mantiqiy elementlardan tashkil topgan. Operatsion elementlar tomonidan bajariladigan elementar operatsiyalarga quyidagilar kiradi:
O‘rnatish-ma’lum konstantali ikkilik kodni operatsion elementga yozish. Misol: hisoblagichning barcha razryadlariga «0» ni o‘rnatish, yoki tezkor xotiraga «1» ni yozish.
|
| |
Mantiqiy elementlardan multipleksor va demultipleksorlarni loyihalashtirish. Sxemada belgilanishi

|
Mantiqiy elementlardan multipleksor va demultipleksorlarni loyihalashtirish. Sxemada belgilanishi
|
bet | 19/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаMantiqiy elementlardan multipleksor va demultipleksorlarni loyihalashtirish. Sxemada belgilanishi. Quyidagi rasmda jadvaldagi qonuniyatni amalga oshiruvchi oddiy multipleksorning sxemasi keltirilgan. Multipleksor tarkibida adreslar deshifratori bo‘lib, u signallarni kirish yo‘lidan chiqish yo‘liga oqimini boshqaradi. Uning kamchiligi shundaki, deshefratsiya va kommutatsiya operatsiyalarini turli elementlar bajaradi.
2-rasm.Oddiy multipleksor.
Multipleksorning tezligini oshirish maqsadida deshifrator va axborot ventillarini birlashtirish mumkin.
3-rasm. Oddiy multipleksorning shartli belgilanishi.
Axborotlarning o‘tish ma’nbalari sonini oshirish uchun multipleksorlarni ko‘p pag‘onali ulanishi orqali amalga oshirish mumkin. Agar birinchi darajali multipleksorlarning chiqish yo‘lini ikkinchi darajali multipleksorlarning kirish yo‘liga ulasak, unda multipleksorli “daraxt” hosil bo‘ladi (4-rasm).
EHMlarda multepleksorlarning ishiga qarama-qarshi operatsiyalarni bajaruvchi demultipleksorlar ham qo‘llaniladi.
Demultipleksorlar. Demultipleksor bir kanaldan qabul qilingan ma’lumotlarni bir necha qabul qilgichlarga taqsimlash vazifasini, ya’ni multipleksiyalashga teskari bo‘lgan amalni bajaradi. Qabul qilgich raqami (aktivlashtirilgan chiqish) uning boshqaruv kirishlariga berilgan kod kombinatsiyasi bilan aniqlanadi.
4-rasm.Multipleksorli daraxt
Demultipleksor umuman olganda bitta ma’lumot kirishi, n - ta adres kirishi va M=2n chiqishga ega. Misol tariqasida “1 dan 4 ga” demultipleksorining tuzilish uslubini ko‘rib chiqamiz (S0, S1 ikkita adres chiqishi va Q0^Q3 to‘rtta chiqish). Ko‘rinib turibdiki, agar ma’lumot M chiqish liniyalaridan biriga yo‘nalgan bo‘lsa, u holda qolgan chiqish liniyalarida mantiqiy nol ushlab turiladi. “1 dan 4 ga” demultipleksorining haqiqiylik jadvali jadvalda keltirilgan.
2-jadval “1 dan 4 ga” demultipleksorining haqiqiylik jadvali
S1
|
S0
|
Q0
|
Q1
|
Q2
|
Q3
|
0
|
0
|
A
|
0
|
0
|
0
|
0
|
1
|
0
|
A
|
0
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
A
|
0
|
1
|
1
|
0
|
0
|
0
|
A
|
Mazkur jadvalga quyidagi MAF tizimi mos keladi:
Q0 = A(S0S1) = A+S0+S1,
Q1 = A(S0S1) = A + S0 + S1 ,
Q2 = A(S0S1) = A + S0 + S1 ,
Q3 = A(S0S1) = A + S0 + S1 .
Chiqish liniyalarini ko‘paytirish talab etilganda, mos ravishda “1 dan 4 ga” demultipleksor mikrosxemalaridan kerakli miqdori olinib, demultipleksor daraxti tuziladi. Bunday daraxt tuzilmasi multipleksor daraxtiga ko‘zgudagi aks kabi mos keladi. Buning uchun ruxsat berish kirishlari xizmat qiladi.
Berilgan funksiyani YOKI-EMAS elementlari yordamida bajaradigan mantiqiy sxema va uning shartli grafik tasviri 5b-rasmda keltirilgan.
5-rasm. “1 dan 4 ga” demultipleksori shartli belgilanishi (a)
va uning sxemasi (b).
|
| |
MAVZU: MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLAR

|
MAVZU: MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLAR
|
bet | 18/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаMAVZU: MULTIPLEKSOR VA DEMULTIPLEKSORLAR.
Reja:
1.Kombinatsion mantiq
2.Multipleksor va demultipleksorlar. Haqiqiylik jadvallari
3.Mantiqiy elementlardan multipleksor va demultipleksorlarni loyihalashtirish. Sxemada belgilanishi.
Tayanch so’z vaiboralar: Kombinatsion sxema, multipleksor, demultipleksor.
Kombinatsion mantiq. Kombinatsion sxemalarda chiqishdagi signal mazkur vaqtda kirishga berilayotgan mantiqiy signallar kombinatsiyasiga aynan mos keladi. Shu sababli, bu turdagi sxemalarga xotira zarur emas.
Multipleksor va demultipleksorlar. Haqiqiylik jadvallari. Sxemada belgilanishi. Multipleksorlar bir necha manbadan berilayotgan ma’lumotlarni bitta chiqish kanaliga uzatishni boshqarish uchun mo‘ljallangan. Multipleksorda ikki guruhga mansub kirishlar mavjud: ma’lumotlar uchun va adres uchun (boshqaruvchi). U yoki bu Ai kirish liniyasini tanlash berilayotgan So, S1, ... Snadres kodi bilan belgilanadi. Boshqaruv kirishlari n-ta bo‘lsa, Si boshqaruv signallarining M=2n ta kombinatsiyasini amalga oshirish mumkin.
Multipleksor –EHMning uzeli bo‘lib, parallel raqamli kodlarni ketma-ket kodlarga aylantirish uchun xizmat qiladi. m=4 holat uchun multipleksorning faoliyati jadvalda keltirilgan. Bu erda x0...x3 axborotlarning mustaqil kirish ma’nbalari, Y- axborotning chiqishi.
1-rasm. “4 dan 1ga” multipleksori sxemasi (a) va uning shartli belgilanishi (b).
Multipleksorning rostlik jadvali
-
Axborot kirish yo‘li
|
Kirish adresi
|
Chiqish
|
S1
|
S0
|
Q
|
A0
|
0
|
0
|
x0
|
A1
|
0
|
1
|
x1
|
A2
|
1
|
0
|
x2
|
A3
|
1
|
1
|
x3
|
|
| |
Mobil moliya xizmatlari modeli

|
Mobil moliya xizmatlari modeli
|
bet | 35/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoq9.1. Mobil moliya xizmatlari modeli
Zamonaviy mobil moliya xizmatlari tizimi, asosan 9.1-rasmda keltirilgan sxema bo’yicha quriladi:
9.1-rasm. Mobil moliya xizmatini amalga oshirish sxemasi
Hozirda quyidagi mobil moliya xizmatlari modellari mavjud:
- Premium-SMS - asosida to’lov;
- mobil kommersiya.
Premium-SMS asosida to’lov - qandaydir to’lov xizmatini olish uchun ishlatiluvchi SMS ning alohida tarifikatsiyalanuvchi turi.
Abonent to’lash uchun operatorning qisqa nomeriga xabar yuboradi, operator abonent hisob varag’idan sotuvchiga kerakli pul miqdorini (hisob varag’idan muomila uchun yetarli mablag’ning borligiga ishonch hosil qilganidan so’ng) o’tkazadi, so’ngra abonent xizmatni aktivatsiyalash uchun saytdan yoki koddan foydalanishga ruxsat oladi.
Jo’natiluvchi xabarga maxsus tarif bo’yicha to’lanadi (odatda, standart SMS narxidan aytarlicha qimmat). To’lovni abonentning o’zi (SMS yoki sayt orqali so’rov yuborib) yoki mablag’ni oluvchi (bunda abonentning aynan o’zi ekanligining tasdig’i kerak bo’ladi) boshlab berishi mumkin. Shaxsiy hisob varag’idan mablag’ jo’natilganidan va hisobdan chiqarilganidan so’ng, abonent xizmatdan foydalana oladi. Ba’zida, Premium-SMS mobil aloqaga bevosita tegishli bo’lmagan servislar (masalan, Internet resurslarda to’lash uchun, turli ovoz berish va h.) uchun ishlatiladi.
SMS to’lovlarni amalga oshirish sxemasi 9.2-rasmda keltirilgan.
6
6
6
5
5
5
4
2
2
4
4
3
3
2
1
1 - so’ralgan tovar yoki xizmatni tanlash
|
4 - to’langanligini bildirish
|
2 - tovar yoki xizmat uchun to’lov scheti
|
5 - moliya axboroti
|
3 - mijoz to’lovining tasdig’i
|
6 - pulni o’tkazish
|
9.2-rasm. SMS to’lovlarni amalga oshirish sxemasi
Premium-SMS modelida tarifikatsiyaning quyidagi ikki turi mavjud:
- MO-tarifikatsiya ("Mobile Originated"). Mablag’ abonent hisob varag’idan, u ma’lum qisqa nomerga SMS-xabar jo’natgan onida, hisobdan chiqariladi;
- MT-tarifikatsiya ("Mobile Terminated"). Mablag’ abonent hisob varag’idan, SMS-xabar olingan onida, hisobdan chiqariladi. Avval foydalanuvchi qisqa nomerga SMS jo’natadi (buning uchun pul olinmaydi), so’ngra abonentning xizmatga to’lash uchun pulining yetarligi va sotuvchining ushbu xizmatni taqdim eta olishi tekshiriladi. Agar barchasi ijobiy bo’lsa, abonentga xabar jo’natiladi (buning uchun pul olinadi). To’lovning ushbu usulining afzalligi - foydalanuvchi shaxsiy ma’lumotlarini sotuvchi saytiga kiritishi shart emas, qandaydir to’lov tizimida ro’yxatga olinishi talab etilmaydi, to’satdan xarid qilinganda qulay. Xarid amalga oshirish eng kam vaqtni talab qiladi. Bu usulda operator ham foydalanadi, u 30-60% vositachilik haqiga ega bo’ladi.
|
| |
Bostirib kirish va ma’lumotlarni modifikatsiyalash

|
Bostirib kirish va ma’lumotlarni modifikatsiyalash
|
bet | 21/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoqBostirib kirish va ma’lumotlarni modifikatsiyalash. Niyati buzuq ulanishni ushlab qolish, ma’lumotlarni yoki komandalarni uzatish maqsadida ma’lumotlarning mavjud oqimiga axborotni qo’shganida bostirib kirish sodir bo’ladi. Hujum qiluvchi paketlarni bazaviy stansiyaga yuborib, boshqarish komandalari va axborot oqimlari ustida manipulyasiyani amalga oshirishi mumkin. Boshqarish komandalarini kerakli boshqarish kanaliga yuborish orqali foydalanuvchini tarmoqdan uzishga erishish mumkin.
Bostirib kirish xizmat ko’rsatishdan voz kechishga undash uchun ishlatilishi mumkin. Hujum qiluvchi tarmoqdan foydalanish nuqtalarini ulanish komandalari bilan to’lib-toshtiradi. Natijada boshqa foydalanuvchilarga tarmoqdan foydalanishga ruxsat berilmaydi.
MITM (man in the middle) hujumi. MITM hujumi yuqorida tavsiflangan bostirib kirishlarga o’xshash. Ular turli shakllarni olishlari mumkin va aloqa seansining konfidensialligini va yaxlitligini buzish uchun ishlatiladi. MITM hujumlar anchagina murakkab, chunki ularni amalga oshirish uchun tarmoq xususida batafsil axborot talab etiladi. Niyati buzuq, odatda, tarmoq resurslaridan birining identifikatsiyasini bajaradi. Hujum qurboni ulanishni boshlaganida, firibgar uni ushlab qoladi va istalgan resurs bilan ulanishni tugallaydi, so’ngra ushbu resurs bilan barcha ulanishlarni o’zining stansiyasi orqali o’tkazadi (5.5-rasm). Bunda hujum qiluvchi axborotni jo’natishi, jo’natilganini o’zgartirishi yoki barcha muzokaralarni yashirincha eshitishi va so’ngra rasshifrovka qilishi mumkin.
Abonent-firibgar. Tarmoq abonentining ishini sinchiklab o’rganib chiqqan hujum qiluvchi o’zini "tarmoq abonenti" qilib ko’rsatib, tarmoq va uning xizmatlaridan foydalanishga urinadi. Undan tashqari foydalanishda qo’llaniladigan qurilmaning o’g’irlanishi tarmoqqa kirishga yetarli bo’ladi. Barcha simsiz qurilmalarning xavfsizligini ta’minlash oson ish emas, chunki ular foydalanuvchilarning harakatlanishida qulaylik tug’dirish maqsadida atayin kichkina qilib yaratiladi.
5.5-rasm. MITM xilidagi hujum
|
| |
bob. mobil operatsion tizim xavfsizligi

|
bob. mobil operatsion tizim xavfsizligi
|
bet | 25/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoq
6.1. Mobil operatsion tizimlar
Mobil qurilmalarning sifati asosan apparat xarakteristikalariga bog’liq bo’lsa, ulardan foydalanish qulayligi ko’p jihatdan mobil operatsion tizimlarga (OT) bog’liq.
Hozirda mavjud mobil operatsion tizimlar foydalanuvchilarga nafaqat mobil telefonlar uchun odatiy bo’lgan SMS-xabarlarni jo’natish va telefon chaqiruvlarini bajarish kabi harakatlarni, balki ma’lumotlarni saqlash, tahrirlash va almashishi bo’yicha keng imkoniyatlarni taqdim etadi. Ba’zi mobil operatsion tizimlar ma’lumotlarni shifrlab saqlash, hamda mobil qurilmadagi ma’lumotlarni masofadan boshqarish bo’yicha qo’shimcha imkoniyatlarga ega.
Mobil operatsion tizimlarni quyidagi alomatlari bo’yicha tasniflash mumkin (6.1-rasm):
- operatsion tizim ochiqligi;
- axborotni himoyalash vositalarining mavjudligi (AHV);
- axborotni kriptografik himoyalash vositalarining mavjudligi (AKHV);
- oxirgi qurilmalar turi.
Quyida mobil qurilmalar uchun keng tarqalgan operatsion tizimlar ko’rilgan.
Symbian OS. Ushbu operatsion tizim Nokia firmasining madadi tufayli eng ommabop hisoblanar edi. Ushbu tizim o’lchamining kichikligi, hamda grafika interfeysining va tizim yadrosining bir-biridan ajratilganligi ham muhim rol o’ynadi. Bu uning turli mobil qurilmalariga osongina o’rnatilishiga imkon berdi. Keyinroq ko’p vazifalik qo’shilgan.
Har bir mutaxassis apparat platforma cheklovlariga bog’liq holda o’zining operatsion tizim versiyasini yaratar edi. Har bir versiya o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, har bir versiya uchun o’zining ilovalarini ishlab chiqish lozim edi. Bu noqulaylik edi. Shu sababli Windows Mobile, Android va iPhone operatsion tizimlari paydo bo’lganidan keyin Symbian operatsion tizim o’zining ommaviyligini yo’qotdi. Hozirda faqat Nokia kompaniyasi ushbu operatsion tizimdan o’zining smartfonlari uchun foydalanadi.
6.1-rasm. Mobil operatsion tizimlarning tasnifi
Symbian operatsion tizim afzalliklari:
- xotiraga va prosessorga talablarning pastligi;
- ishlatilmaydigan xotirani bo’shatish funksiyasi;
- barqarorlik;
- ushbu platforma uchun viruslar sonining kamligi;
- tezdan yangi versiya paydo bo’ladi va barqarorlik tiklanadi;
- dasturlarning katta soni.
Symbian operatsion tizim kamchiliklari:
- shaxsiy kompyuter bilan ulanish uchun qo’shimcha dastur o’rnatilishi lozim;
- eski va yangi versiyalar uchun dasturlarning nomuvofiqligi.
|
| |
Tarmoq asbob-uskunalariga hujumlar

|
Tarmoq asbob-uskunalariga hujumlar
|
bet | 23/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoqTarmoq asbob-uskunalariga hujumlar. Noto’gri konfiguratsiyalangan asbob-uskunalar hujum qiluvchilar uchun birinchi "xo’rak" hisoblanadi va tarmoqqa keyingi suqilib kirishga yo’l ochadi. Hujumlarning asosiy ob’ektlari - marshrutizatorlar, uzib-ulagichlar, arxivlarni saqlovchi serverlar va foydalanish serverlari.
Maxfiy simsiz kanallar. Simsiz tarmoq foydalanuvchilari tarmoqni yaratish yoki baholash jarayonida yana bir omilni hisobga olishlari zarur. Simsiz foydalanish nuqtasining narxi past hamda dasturiy ta'minot, standart noutbuk va NIC-kartalar asosida foydalanish nuqtasini yaratish yetarlicha oson bo’lganligi sababli, nokorrekt konfiguratsiyalangan yoki simli tarmoqda o’ylamasdan joylashtirilgan simsiz asbob-uskunani ziyraklik bilan kuzatish talab etiladi. Bu asbob-uskuna (5.7-rasm) simli infratuzilmada juda sezilarli "raxnalar" hosil qilishi mumkinki, ular tarmoqdan bir necha kilometr uzoqdagi hujum qiluvchilar diqqatini tortishi mumkin.
5.7-rasm. "Simsiz urushni" olib borish asbob-uskunasi
Xuddi shunga o’xshash konstruksiya yordamida o’ziga xos "simsiz ko’prik" o’tkazish va foydalanish nuqtalarining butun zanjirini tashkil qilgan holda tarmoqdan ma’lumotlarni himoyalangan bino tashqarisida chiqarib olish mumkin (5.8-rasm).
5.8-rasm. "Orqa eshik" ko’rinishidagi tarmoqdan foydalanish
Rouming muammosi. Simsiz tarmoqning simli tarmoqdan yana bir muhim farqi foydalanuvchining tarmoq bilan aloqani uzmasdan joyini o’zgartirish qobiliyatidir. Rouming konsepsiyasi turli simsiz aloqa standartlari SDMA (Code Division Multiple Access), GSM (Global System for Mobile Communications) va simsiz Ethernet uchun bir xil. TSR/IRning ko’pgina tarmoq ilovalari server va mijoz IP-adreslarining o’zgarmasligini talab etadi, ammo tarmoqdagi rouming jarayonida abonent albatta uning bir joyini tark etib, boshqa joyiga qo’shiladi. Simsiz tarmoqlarda mobil IP-adreslarning va boshqa rouming mexanizmlarining ishlatilishi ushbu talabga asoslangan.
Mobil IP-aloqaning asosiy g’oyasi - foydalanuvchining turgan joyini qaydlash va trafikni qayta yo’naltirish. Abonent turgan joyiga bog’liq bo’lmagan adres TCP/IP - ulanishni madadlaydi, foydalanuvchi turgan joyiga bog’liq bo’lgan vaqtincha adres esa lokal tarmoq resurslari bilan ulanishni ta’minlaydi. IP mobil tizimi uchun uchta tartibga soluvchi talablar mavjud: mobil uzeli (foydalanuvchining simsiz qurilmasi), uy agenti (uy tarmog’ida joylashgan server) va ajnabiy agent (rouming uzatuvchi tarmoqda joylashgan server). Mobil uzeli yangi tarmoqqa o’tganida, u turgan joyiga bog’liq bo’lgan vaqtincha IP-adres olinadi va ajnabiy agentda qaydlanadi. So’ngra ajnabiy agent uy agenti bilan bog’lanib mobil agentning o’ziga bog’langanligini xabar qiladi. Shu ondan boshlab barcha paketlar ajnabiy agent - rouming orqali uy agentiga yo’naltiriladi.
|
| |
Mobil tizimlarda axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar

|
Mobil tizimlarda axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar
|
bet | 19/47 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 2,64 Mb. | | #230773 |
Bog'liq tarmoq5.2. Mobil tizimlarda axborot xavfsizligiga asosiy tahdidlar
Simsiz texnologiyadan foydalanib juda katta afzalliklarga erishish mumkin. Bu texnologiya foydalanuvchilarga aloqani yo’qotmasdan bemalol harakatlanish hissiyotini bersa, tarmoq yaratuvchilariga bog’lanishlarni tashkil etish uchun katta imkoniyatlarni yaratadi. Undan tashqari tarmoqdan foydalanish uchun ko’pgina yangi qurilmalarni paydo bo’lishiga imkon beradi. Ammo simsiz texnologiya oddiy simli tarmoqlarga qaraganda o’zida ko’proq tahdidlarni eltadi. Xavfsiz simsiz ilovani yaratish uchun simsiz "hujumlar" o’tuvchi, bo’lishi mumkin bo’lgan barcha yo’nalishlarni aniqlash lozim. Afsuski, ilovalar hech qachon butunlay xavfsiz bo’lmaydi, ammo simsiz texnologiyalardagi xavf-xatarni sinchiklab o’rganish har holda himoyalanish darajasini oshishiga yordam beradi. Demak, mumkin bo’lgan tahdidlarni tahlillab, tarmoqni shunday qurish lozimki, hujumlarga xalaqit berish va nostandart "hujum"lardan himoyalanishga tayyor turish imkoni bo’lsin.
Nazoratlanmaydigan hudud. Simli va simsiz tarmoqlar orasidagi asosiy farq tarmoq chetki nuqtalari orasidagi mutlaqo nazoratlanmaydigan zona bilan bog’liq. Uyali tarmoqlarning yetarlicha keng makonida simsiz muhit aslo nazoratlanmaydi. Zamonaviy simsiz texnologiyalar tarmoq makonini boshqarish vositalarining chegaralangan to’plamini taqdim etadi. Bu simsiz tuzilmalarning yaqinidagi hujum qiluvchilarga simli dunyoda mumkin bo’lmagan hujumlarni amalga oshirishga imkon beradi.
Yashirincha eshitish. Simsiz tarmoqlar kabi ochiq va boshqarilmaydigan muhitda eng tarqalgan muammo - anonim hujumlarning mumkinligi. Anonim zararkunandalar 5.1-rasmda ko’rsatilganidek radio-signallarni ushlab qolib, uzatiluvchi ma’lumotlarni rasshifrovka qilishi mumkin.
Uzatishni ushlab qolish uchun niyati buzuq peredatchik oldida bo’lishi lozim. Ushlab qolishning bunday turlarini umuman qaydlash mumkin emas va ularga xalaqit berish undan ham qiyin. Antennalar va kuchaytirgichlardan foydalanish, ushlab qolish jarayonida niyati buzuqning nishondan aytarlicha uzoq masofada bo’lishlariga imkon beradi.
Yashirincha eshitishning yana bir usuli - simsiz tarmoqqa ulanish. Lokal simsiz tarmoqda yashirincha faol eshitish odatda Adress Resolution Protocol (ARP) protokolidan noto’g’ri foydalanishga asoslangan. Boshida bu texnologiya tarmoqni "eshitish" maqsadida yaratilgan edi. Aslida, ma’lumotlar bog’lanishi sathida "man in the middle" (MITM - "o’rtada odam", pastroqqa qaralsin) xilidagi hujum bilan ish ko’riladi. Hujum qiluvchi lokal simsiz tarmoqning nishon stansiyasiga so’ralmagan ARP-javoblarni yuboradi, nishon stansiyasi esa hujum qiluvchiga o’zidan o’tayotgan barcha trafikni jo’natadi. So’ngra niyati buzuq paketlarni ko’rsatilgan adresatlarga yo’llaydi. Shunday qilib, simsiz stansiya boshqa simsiz mijozning (yoki lokal tarmoqdagi simli mijozning) trafigini ushlab qolishi mumkin.
5.1-rasm. Simsiz kommunikatsiyalarda yashirincha eshitish
|
| |
Bajardi: Ulashov Shahboz Guruh: 217-20 Mavzu: Assembler tilida asosiy operatorlar bilan ishlash 22 Ulashov 3-topshiriq

|
Bajardi: Ulashov Shahboz Guruh: 217-20 Mavzu: Assembler tilida asosiy operatorlar bilan ishlash
|
Sana | 09.07.2024 | Hajmi | 24,41 Kb. | | #267223 |
Bog'liq 22 Ulashov 3-topshiriq
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Komputerni tashkil etish fanidan
Amaliy ish
Bajardi: Ulashov Shahboz
Guruh: 217-20
Mavzu: Assembler tilida asosiy operatorlar bilan ishlash
22 10abc-6a;
unit Unit1;
interface
{$APPTYPE CONSOLE}
uses
Windows, Messages, SysUtils, Variants, Classes, Graphics, Controls, Forms,
Dialogs;
var a,b,c:Integer;
type
TForm1 = class(TForm)
private
{ Private declarations }
public
{ Public declarations }
end;
var
Form1: TForm1;
implementation
{$R *.dfm}
begin
read (a,b,c);
asm
mov eax, 2
mul c
mov c,eax
mov eax,b
add c, eax
mov eax, c
mul a
mov c, eax
mov eax, b
add c,eax
end;
writeln(c);
end.
Dasturning CPU (Markaziy protsessordagi ) da ifodalanishi:
.LC0:
.string "a="
.LC1:
.string "b="
.LC2:
.string "c="
.LC3:
.string "d="
main:
push rbp
mov rbp, rsp
sub rsp, 16
mov esi, OFFSET FLAT:.LC0
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt4cout
call std::basic_ostream >& std::operator<< >(std::basic_ostream >&, char const*)
lea rax, [rbp-8]
mov rsi, rax
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt3cin
call std::basic_istream >::operator>>(int&)
mov esi, OFFSET FLAT:.LC1
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt4cout
call std::basic_ostream >& std::operator<< >(std::basic_ostream >&, char const*)
lea rax, [rbp-12]
mov rsi, rax
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt3cin
call std::basic_istream >::operator>>(int&)
mov esi, OFFSET FLAT:.LC2
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt4cout
call std::basic_ostream >& std::operator<< >(std::basic_ostream >&, char const*)
lea rax, [rbp-16]
mov rsi, rax
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt3cin
call std::basic_istream >::operator>>(int&)
mov eax, DWORD PTR [rbp-16]
lea edx, [rax+rax]
mov eax, DWORD PTR [rbp-12]
add edx, eax
mov eax, DWORD PTR [rbp-8]
imul edx, eax
mov eax, DWORD PTR [rbp-12]
add eax, edx
mov DWORD PTR [rbp-4], eax
mov esi, OFFSET FLAT:.LC3
mov edi, OFFSET FLAT:_ZSt4cout
call std::basic_ostream >& std::operator<< >(std::basic_ostream >&, char const*)
mov rdx, rax
mov eax, DWORD PTR [rbp-4]
mov esi, eax
mov rdi, rdx
call std::basic_ostream >::operator<<(int)
mov eax, 0
leave
ret
__static_initialization_and_destruction_0(int, int):
push rbp
mov rbp, rsp
sub rsp, 16
mov DWORD PTR [rbp-4], edi
mov DWORD PTR [rbp-8], esi
cmp DWORD PTR [rbp-4], 1
jne .L5
cmp DWORD PTR [rbp-8], 65535
jne .L5
mov edi, OFFSET FLAT:_ZStL8__ioinit
call std::ios_base::Init::Init() [complete object constructor]
mov edx, OFFSET FLAT:__dso_handle
mov esi, OFFSET FLAT:_ZStL8__ioinit
mov edi, OFFSET FLAT:_ZNSt8ios_base4InitD1Ev
call __cxa_atexit
.L5:
nop
leave
ret
_GLOBAL__sub_I_main:
push rbp
mov rbp, rsp
mov esi, 65535
mov edi, 1
call __static_initialization_and_destruction_0(int, int)
pop rbp
ret
|
| |
Nazorat savollari - S. K. Ganiyev

Nazorat savollari: 1. Axborot xavfsizligiga bo‘ladigan tahdidlar tushunchasi
qanday ifodalanadi?
2. Tahdidlarni tasniflashda qanday alomatlari asos qilib
olinadi?
3. Tabiiy va sun’iy tahdidlarni tushuntirib bering.
4. Bilmasdan va atayin qilinadigan tahdidlarni tushuntirib
bering.
2.2. Axborot xavfsizligining zaifliklari Zaifliklar tashkilot aktivlari bilan assotsiyatsiyalangan himoya-
ning kuchsizliklarini ifodalaydi. Ushbu kuchsizliklar nomaqbul
mojarolarga sabab bo‘luvchi bitta yoki bir necha tahdidlar tomoni
dan foydalanishi mumkin. Zaiflikning o‘zi zarar yetkazmaydi, am
mo aktivlarga zarar yetkazishga imkon beruvchi sharoit yoki sha-
roitlar to‘plami hisoblanadi. Boshqacha aytganda, zaifliklar - tah-
didlaming muvaffaqiyatli amalga oshirilishiga imkon beruvchi har
qanday omillar. Shu sababli zaifliklami baholash uchun mavjud
xavfsizlik mexanizmlarini identifikatsiyalash va ulaming samara-
dorligini baholash zarur.
Aktivlarga zarar yetkaza oluvchi mojarolarga sabab bo‘lish
uchun tahdidlar va zaifliklar birlashishlari lozim. Shuning uchun
tahdidlar bilan zaifliklar orasidagi bog‘liqlikni aniqlash zarur.
Quyida xavfsizlikning turli jabhalaridagi zaifliklarga va ulardan
foydalana oladigan tahdidlarga misollar keltirilgan.
1. Kadr resurslarining xavfsizligi (ISO/IEC 27002:2005,8- bo‘lim ) Zaiflik Zaiflikdan foydalanuvchi tahdid Xavfsizlikni yetarlicha o‘rga-
tilmasligi.
Texnik madadlash xodimining
xatosi.
Xavfsizlik masalalaridan bexa-
barligi.
Foydalanuvchilar xatosi.
Monitoring
mexanizmlarining
mavjud emasligi.
Dasturiy ta’minotdan ruxsatsiz
foydalanish.
26
Telckommunikatsiya va xabar-
lumi uzatish vositalaridan kor-
rekt (to‘g‘ri) foydalanish bo‘yi-
cha siyosatning mavjud emasligi.
Tarmoq uskunasidan ruxsatsiz
foydalanish.
Ishdan bo‘shatilganda foydala
nish huquqi bekor qilinmaydi.
Ruxsatsiz foydalanish.
Ishdan bo‘shatilganda resurslami
qaytarishni kafolatlovchi muo-
laja mavjud emas.
0 ‘g‘rilik.
Asossiz yoki norozi xodim.
Axborotni ishlovchi vositalar-
ning suiiste’mol qilinishi.
Begona xodimning yoki ishdan
keyin
ishlovchi
xodimning
nazoratsiz ishlashi.
0 ‘g‘rilik.
2. Fizik xavfsizlik va atrof-m uhit xavfsizligi (ISO/1 EC
27002:2005, 9-bo‘lim )
Zaiflik Zaiflikdan foydalanuvchi tahdid Binodan, xonalardan, ofislardan
adekvat bo‘lmagan yoki e’tibor-
siz fizik nazoratlash mexanizm-
laridan foydalanish.
Atayin zarar yetkazish.
Binoni, eshiklami va derazalami
fizik himoyalashning yo‘qligi.
0 ‘g‘rilik.
Suv toshishiga duchor zonada
joylanishi.
Cho‘kish.
Himoyalanmagan saqlash.
0 ‘g‘rilik.
Axborotni saqlash vositalarining
nomuvofiq o‘matilishi/nomuno-
sib olib yurilishi.
Olib yurilishi jarayonida xatolik.
Uskunani davriy almashtirish
sxemasining yo‘qligi.
Axborotni saqlash vositalarining
eskirishi.
Uskunaning namlikka, changlik-
ka va ifloslanishga duchor bo‘-
lishi.
Chang bosishi.
Uskunaning harorat o‘zgarishiga Harorat rejimining buzilishi.
27
duchor bo‘lishi.
Uskunaning kuchlanish o‘zga-
rishiga duchor bo‘lishi.
Elektr manbaining fluktuatsiyasi.
Beqaror elektr manbai.
Elektr manbaining fluktuatsiyasi.
Shubhali taxlovchilar - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 34/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Shubhali taxlovchilar. Bunday turdagi zararlovchi dasturlar maxsus usul bilan taxlashni amalga oshirib, shifrlangan fayllarni keyinchalik qayta tiklashda evristik usullardan foydalanishni murakkablashtiradi.
Zararlovchi utilitlar – boshqa turdagi viruslarni, troyan yoki qurtlarni yaratishni avtomatlashtirish, serverga DoS-hujumlarni uyushti-
rish, kompyuterni ishdan chiqarish kabilarni amalga oshirish uchun ishlab chiqilgan zararlovchi dasturlardir. Virus, troyan yoki qurtlardan farqli ravishda bunday toifadagi dasturlar o‘zlari ish yurituvchi kompyuterlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xavf tug‘dirmaydi. Ularni ajratib turuvchi asosiy jihati – bu ular tomonidan amalga oshiriladigan harakatlardir.
Bunday toifadagi dasturlarga quyidagilarni misol keltirish mumkin:
Constructor – yangi kompyuter viruslari, qurtlari va troyan dastur- larini tayyorlash uchun mo‘ljallangan dasturlar.
HackTool – noqonuniy foydalanuvchi tomonidan lokal kompyuter yoki tarmoqdagi kompyuterga hujumlar uyushtirish uchun foydalanila- digan dasturlar.
Spoofer– jo‘natuvchining qalbaki manzili orqali xabarlar va tarmoq so‘rovlarini yuborish imkonini beruvchi dasturlar.
DoS – kompyuterlarga DoS-hujumlarni uyushtirish uchun mo‘ljallan- gan dasturlar.
Nazorat uchun savollar
Axborotlarni muhofaza qilishning asosiy va yordamchi apparat vositalariga nimalar kiradi?
Axborotlarni muhofaza qilishning dasturiy vositalari qanday dastur- lardan iborat?
Axborotlarni muhofaza qilishning dasturiy vositalarining afzalliklari va kamchiliklari nimalardan iborat?
Kompyuter tizimlaridan foydalanish huquqini cheklashning qanday usul va vositalari mavjud?
Kompleks xavfsizlik nimalardan iborat?
Qanday atributivli indentifikatorlarni bilasiz va ular qanday tartibda ishlaydi?
Autentifikatsiyalash qanday amalga oshiriladi?
Zararlantiruvchi dastur deb nimaga aytiladi?
Axborot tizimida zararlantiruvchi dastur mavjudligi qanday aniqlanadi?
Kompyuter viruslari nima?
Kompyuter qurtlari nima?
Troyan dasturlari qanday vazifalarni bajaradi?
Troyan dasturlarning qanday turlarini bilasiz?
Zararlovchi utilitlardan nima maqsadda foydalaniladi?
|
| |
Kommunikasiyalarni va amallarni boshqarish (ISO/IEC

4. Foydalanish nazorati (ISO/IEC 27002:2005,11-bo‘lim)
Zaiflik
Zaiflikdan foydalanuvchi tahdid
Tarmoqdarda foydalanishni no-
to‘g‘ri cheklash.
Tarmoqqa ruxsatsiz ulanish.
Toza stollar va toza ekranlar
siyosatining yo‘qligi.
Axborotning
yo‘qolishi
yoki
shikastlanishi.
Foydalanuvchilaming autentifi-
katsiyasi
kabi identifikatsiya va
autentifikatsiya
mexanizmlari-
ning yo‘qligi.
Begona foydalanish identifika-
torini o‘zlashtirish.
Mobil kompyuter uskuna himo-
yasining yo‘qligi.
Axborotdan
ruxsatsiz
foyda
lanish.
Ishchi
stansiya aloqani uzganida
tizimdan chiqaolmasligi.
Avtorizatsiyalanmagan
foydalanuvchilar tomonidan das
turiy ta’minotning ishlatilishi.
Dasturiy ta’minotni testlashning
nomuvofiq xajmda o‘tkazilishi
yoki yo‘qligi.
Avtorizatsiyalanmagan
foydalanuvchilar tomonidan das
turiy ta’minotning ishlatilishi.
Foydalanuvchilaming
foydala
nish huquqlari nazoratining va
tahlilining yo‘qligi.
Tashkilotni
tark etgan yoki ish
joyini o‘zgartirgan foydalanuv
chilar tomonidan foydalanish.
Parollami
yomon
boshqarish
(osongina aniqlanadigan parollar,
tez-tez almashtirmaslik va h.).
Begona foydalanish identifikato-
rini o‘zlashtirish.
Tizim utilitalaridan nazoratsiz
foydalanish.
Tizim
yoki ilovani nazoratlash
mexanizmlariga rioya qilmaslik.
Axborot tizimlariga erishish (xarid qilish), ishlab chiqish

Kimvchi yoki chiquvchi ma’-
lumotlar nazoratining yo‘qligi.
Xatolik.
Ishlanadigan
ma’lumotlaming
tekshirilmasligi.
Axborotning buzilishi.
Dasturiy ta’minotni testlashning
yo'qligi
yoki yetarlicha hajmda
bajarilmasligi.
Avtorizatsiyalanmagan foydala
nuvchilaming dasturiy ta’mi-
notdan foydalanishi.
Yomon. - hujjatlangan dasturiy
ta’minot.
Texnik
madadlovchi xodimning
xatosi.
Ishlab chiqaruvchilar uchun tu-
shunarsiz yoki to‘liq bo‘lmagan
spetsifikatsiyalar.
Dasturiy ta’minotning adashishi.
Dasturiy ta’minotning
nazoratsiz
yuklanishi va ishlatilishi.
Zarar yetkazuvchi dasturiy ta’
minot.
Korporativ ilovalarda shartli te-
kin yoki tekin dasturiy ta’mi-
notdan nazoratsiz foydalanish.
Huquqiy j avobgarlik.
Dasturiy ta’minotdagi ma’lum
nuqsonlar.
Dasturiy ta’minotdan avtoriza
tsiyalanmagan
foydalanuvchilar-
ning foydalanishi.
Test ma’lumotlarini noto‘g‘ri
tanlash.
Shaxsiy ma’lumotlardan ruxsat
siz foydalanish.
Nazorat savollari:
1. Axborot xavfsizligida zaiflik tushunchasi.
2. Kadr resurslarining xavfsizligi
jihatidan kelib chiqadigan
zaifliklami tavsiflab bering.
3. Fizik xavfsizlik va atrof-muhit
xavfsizligi jihatidan kelib
chiqadigan zaifliklami tavsiflab bering.
4. Kommunikatsiyalami va amallami boshqarish jihatidan
kelib chiqadigan zaifliklami tavsiflab bering.
5. Foydalanishlami nazoratlash jihatidan kelib chiqadigan
zaifliklami tavsiflab bering.
6. Axborot kommunikatsiya tizimlarini xarid qilish, ishlab chiqish
va kuzatish jihatidan kelib chiqadigan zaifliklami tavsiflab bering.
30
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AXBOROTNI MUHOFAZA QILISHNING DAVLAT TIZIMI

|
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA AXBOROTNI MUHOFAZA QILISHNING DAVLAT TIZIMI
|
bet | 35/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)
Ma’lumki, yurtimizda axborot xavfsizligi sohasidagi munosabatlarni tartibga solish borasida 1992-yil 8-dekabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi asosiy qonun hisoblanadi. Konstitutsiya- mizning 29-moddasiga binoan: “Har kim fikrlash, so‘z va e’tiqod erkinligi huquqiga ega. Har kim o‘zi istagan axborotni izlash, olish va uni tarqatish huquqiga ega, amaldagi konstitutsiyaviy tuzumga qarshi qaratilgan axborot va qonun bilan belgilangan boshqa cheklashlar bundan mustasnodir.”
Axborot xavfsizligi tizimi har qanday davlatning axborot sohasidagi siyosatini milliy xavfsizlikni ta’minlash borasidagi davlat siyosati bilan chambarchas bog‘laydi. Bunda axborot xavfsizligi tizimi davlat siyosati- ning asosiy tashkil etuvchilarini yaxlit bir butunlikka birlashtiradi. Bu esa axborot xavfsizligining roli va uning mamlakat milliy xavfsizligi tizi- midagi mavqeini belgilaydi. Axborot sohasidagi O‘zbekistonning milliy manfaatlarini, ularga erishishining strategik yo‘nalishlarini va ularni amalga oshirish tizimlarini o‘zida aks ettiruvchi maqsadlar yaxlitligi davlat axborot siyosatini anglatadi.
Axborot xavfsizligi sohasida davlat siyosatini amalga oshirishga imkon beruvchi sharoitlarni yaratish, mamlakatni iqtisodiy va ilmiy-texnik taraqqiyotiga ko‘maklashish, axborotni muhofaza qilishning usul va vositalarini yaratish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Axborotni muhofaza qilishning davlat tizimi axborotni himoyalovchi texnikani qo‘llaydigan idoralar va ijro etuvchilar hamda himoya obyektlari majmuini ifodalaydi. Bu tizim axborotni muhofaza qilish sohasidagi huqu- qiy, tashkiliy-boshqaruv va normativ hujjatlarga muvofiq tashkil etiladi va faoliyat yuritadi. Shu bilan birga mamlakat milliy xavfsizligini ta’minlash tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi va davlat xavfsizligini axborot sohasidagi ichki va tashqi tahdidlardan himoyalashga yo‘naltirilgan.
|
| |
Kompyuter viruslari - Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc

|
Microsoft Word 2016-Каримов И. М. Ахборот хавфсиз асослари Дарслик-лот doc
|
bet | 32/44 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 0,89 Mb. | | #249215 |
Bog'liq Karimov-I.Axborotxavfsizligiasoslari (2)Kompyuter viruslari va qurtlar. “Kompyuter virusi” degan ibora bugungi kunda hech kimni ajablantirmaydi. Bu tushuncha o‘tgan asrning 80-yillarida paydo bo‘lib, zararlantiruvchi dasturlar biologik viruslarga xos bo‘lgan belgilarga ega bo‘lganligi sababli shunday nomlangan. Ular kom- pyuter tizimiga tezkor va sezdirmay kirib borib, tez tarqalish, ko‘payish, zararlash hamda tizim faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatish xususiyatiga ega. Axborot tizimlari bilan ishlashda “virus” atamasi bilan birga “zararlanish”, “tarqalish muhiti”, “profilaktika” kabi tushunchalardan ham foydalaniladi. Kompyuter virusi – bu kompyuter yoki kompyuter tizimida foydala- nuvchiga bo‘ysunmagan holda tarqalish va o‘z-o‘zidan ko‘payish xusu- siyatiga ega bo‘lgan kichik o‘lchamli bajariluvchi yoki interpretatsiya- lanuvchi dasturlardir. Ulardan olingan nusxalar ham shunday xususiyat- larga ega bo‘ladi. Viruslar axborot saqlanuvchi obyektda yoki kompyuter tarmog‘i qurilmalarida saqlanuvchi ma’lumotlarni o‘zgartirish yoki yo‘q qilib yuborishga mo‘ljallanishi mumkin. Viruslar tarqalish jarayonida
o‘zini modifikatsiya qilishi mumkin.
Qurtlar viruslarga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, ular boshqa fayllar- ga zarar yetkazmagan holda o‘z-o‘zidan ko‘payishi mumkin. U bir kom- pyuterga kirib olgach, boshqa kompyuterlarga tarqalish yo‘llarini qidiradi. Qurt – bu alohida fayl, virus esa mavjud fayllarga kiritiluvchi kod.
Kompyuter virusi va qurtlar toifasiga quyidagilar kiradi:
Virus (virus) – kompyuterning lokal resurslari bo‘yicha foydala- nuvchi ixtiyoridan tashqari noqonuniy ravishda o‘z-o‘zidan ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lgan zararlantiruvchi dastur. Qurtlardan farqli ravishda viruslar boshqa kompyuterlarga tarqalish va kirishi uchun tarmoq servis- laridan foydalanmaydilar. Virus nusxasi boshqa kompyuterga faqatgina zararlangan obyektning o‘sha kompyuterda faollashtirilishi tufayli o‘tishi mumkin. Masalan:
virus tarmoq resursida joylashgan faylga kirib olganda;
virus axborot tashuvchiga o‘z nusxasini ko‘chirib, undagi fayllarni zararlaganda;
foydalanuvchi virus bilan zararlangan ilovani elektron pochta orqali yuborganda.
Worm (qurt) – kompyuter tarmoqlarida, uning resurslari orqali foydalanuvchi ixtiyoridan tashqari noqonuniy ravishda o‘z-o‘zidan ko‘payish xususiyatiga ega bo‘lgan zararlovchi dastur. Qurtni faollash-
tirish uchun foydalanuvchi uni ishga tushirishi kerak. Bunday toifadagi qurtlar tarmoqda o‘qish va yozish uchun ruxsati bo‘lgan tarmoq katalogiga ega kompyuterlarni qidirib, ularga o‘zining nusxasini ko‘chiradi.
Net-Worm (tarmoq qurti) – kompyuter tarmoqlarida foydalanuvchi ixtiyoridan tashqari noqonuniy ravishda o‘z-o‘zidan ko‘payish xususiyati- ga ega bo‘lgan zararlovchi dastur.
|
| |
Electronics Workbench - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 66/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаElectronics Workbench dasturida “To’liq qo’shuvchi mantiqiy element” elementini yig’ish.
EWB dasturini ishga tushiramiz.
(1-rasm)
Dastavval “ Sources ” bo’limidan “ +Vcc Voltage Source “ elementini tanlab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib ,sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizni ishchi maydonga joylashtiramiz.
(2-rasm)
Yuqoridagi amalni bajarganimizdan so’ng “Digital” bo’limini tanlab , u yerdan “Full Adder”elementni olamiz.Undan tashqari bizga “ Indicator “bo’limidagi elementlardan ham foydalanamiz.Bizga yana “Basic” bo’limidagi “Switch” piktogrammasi kerak.Olingan piktogrammalarni quyidagi shaklga asosan birlashtiramiz.
To’liq qo’shuvchi mantiqiy element elementini ishga tushirish uchun “Activate Simulation” piktogrammasini bosamiz va natijalarni olib ko’ramiz.Natijalar kalitlar ya’ni uzib-ulagichlar yordamida olamiz.
Mustaqil bajarish uchun topshiriqlar.
1.Barcha manbalarni uzgandagi holatni tekshiring.
2.Birinchi va ikkinchi manba uzilgandagi holat tekshirilsin.
3.Ikkinchi uchinchii manba uzilgandagi holatlarni tekshiring.
4.Summator elementindagi hosil bo’lgan 1 va 0 holni teskarisiga o’giring.
5.Summator elementiga qo’shimcha piktogramma qo’shilishini sinab ko’ring.
10-LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Shifrator qurilmasini loyihalashtirish va ish tartibini o‘rganish
Ishdan maqsad: Raqamli mantiqiy qurilmalarni loyihalashtirshda shifrator mantiqiy elementlarini ishlashini o’rganish.
Nazariy qism:
1. Shifratorlar va ularning ishlash prinsiplari
Shifrator (CD- coder) - kirish yo‘lidagi birlik signalni n razryadli ikkilik kodga aylantiradigan EHM ning aniq uzelidir.
Boshqacha qilib aytganda shifritor 10- lik kodni 2-lik kodga aylantirib berish uchun xizmat qiladigan operatsion elementdir. SHuning uchun shifratorlar raqamli texnikaning va EHMlarning kiritish qurilmalarida unlik kodlarni ikkilik kodlarga o’zgartirishda keng qo‘llaniladi.
Shifratorning kirish va chiqish yo‘llari soni m=2n munosabat bilan belgilanadi.
Shifrator m ta kirish va n ta chiqishga ega bo‘lib, kirishlardan biriga berilgan signalni chiqishda n – razryadli parallel kodga o‘zgartiradi. Agar shifrator n ta chiqishga ega bo‘lsa, u holda uning kirishlari soni 2n dan kam bo‘lmasligi kerak. Agar m=2n munosabat bajarilsa shifrator to‘liq, agar m<2n bo‘lsa, u to‘liq emas deb ataladi.
“10 dan 4 ga” o‘zgartiruvchi shifratorning shartli belgilanishi
“10 dan 4 ga” shifratorning haqiqiylik jadvali
(to‘liq emas)
|
| |
TFN2K 
Cstacheldraht - S. K. Ganiyev

Nazorat savollari:
1. Tarmoq trafigini tahlillashga asoslangan
buzish usullarini
tushuntirib bering.
2. Tarmoqning yolg‘on obyektini kiritishga asoslangan buzish
usulini ishlash prinsipini tushuntirib bering.
3. Yolg'on marshrutni kiritish qanday amalga oshiriladi?
4. Xizmat qilishdan voz kechishga
undaydigan buzish usuli
turlarini tavsiflab bering.
35
I ll BOB. AXBOROT XAVFSIZLIGI SOHASIGA OID
XALQARO VA MILLIY ME’YORIY-HUQUQIY BAZA
3.1. Axborot xavfsizligi sohasiga oid xalqaro standartlar
Xavfsizlik standartlarining asosiy maqsadi axborot texno
logiyalari mahsulotlarini
ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va
kvalifikatsiyalash bo'yicha ekspertlar orasida o‘zaro aloqani
yaratish hisoblanadi.
Ishlab chiqaruvchilar
uchun standartlar,
axborot mahsulot-
larining imkoniyatlarini taqqoslash uchun zarur. Undan tashqari
standartlar axborot mahsulotlari xususiyatlarini
obyektiv baholash
mexanizmi hisoblanuvchi, sertifikatsiyalash
muolajalari uchun
zarur.
Iste ’molchilar
ehtiyojlariga muvofiq axborot mahsulotini asosli
tanlashga imkon beruvchi usulga manfaatdordurlar.
Buning uchun
ularga xavfsizlikni baholash shkalasi zarur.
Axborot
texnologiyalari
mahsulotlarini
kvalifikatsiyalash
bo'yicha ekspertlar
standartlami ularga
axborot texnologiyalari
mahsulotlari tomonidan ta’minlanuvchi xavfsizlik darajasini
baholashga imkon beruvchi instrument sifatida qabul qiladilar.
Android - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti...

|
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
bet | 5/5 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 93,07 Kb. | | #99793 |
Bog'liq 2-mustaqil ish NilufarAndroid
Afzalliklari:
- xavfsizlik tadqiqotchilari uchun ochiqligi;
- buferning to’lib-toshishiga immunitetligi;
- yadro sathida SELinux foydalanishning qat’iy nazorati.
Kamchiliklari:
- Google Play magazinida bo’lishi mumkin bo’lgan zararli dasturiy ta’minotning katta miqdori;
- korporativ xavfsizlikni ta’minlash imkoniyatining kuchsizligi;
- himoya usullarini standartlashni murakkablashtiruvchi turli ishlab chiqaruvchilardan operatsion tizim versiyalari va qurilmalar modellari sonining ko’pligi.
iOS
Afzalliklari:
- App Store ga yuklanuvchi ilovalarning sinchiklab tekshirilishi natijasida ilovalar magazinida zararli dasturiy ta’minot deyarli mavjud emasligi;
- xavfsizlik insidentlariga Apple ning tezkor reaksiyasi;
- korporativ xavfsizlik tizimini madadlash bo’yicha imkoniyatlarining kattaligi.
Kamchiliklari:
- operatsion tizimning o’zida ma’lum zaifliklar sonining kattaligi;
- hujum uchun mumkin bo’lgan vektorlar sonining o’sishi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki, amalda telefon tanlanganida uning himoyalanishi asosiy kriteriy deb hisoblovchilar topilmasa kerak. Bu to’g’ri, chunki Android va iOS tizimlar o’zlarining foydalanuvchilarini himoya qilish imkoniyatlari bo’yicha bir darajada.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
Windows Mobile operatsion tizim - Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot...

|
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|
bet | 2/5 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 93,07 Kb. | | #99793 |
Bog'liq 2-mustaqil ish NilufarWindows Mobile operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim operatsion tizimlarni ishlab chiqarishda dunyo miqyosida etakchi hisoblanuvchi Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Ushbu tizim shaxsiy kompyuterda ishlatiluvchi dasturiy interfeysdan foydalanadi. Bu dastur yozilishini ancha osonlashtiradi va foydalanuvchilarga qulay va tushunarli. Windows Mobile operatsion tizim komponentli, ko’p vazifali, ko’p oqimli va ko’p platformali operatsion tizim hisoblanadi. Shu tufayli ushbu operatsion tizim mobil qurilmalarda keng tarqalgan.
Windows Mobile operatsion tizimning afzalliklari:
- shaxsiy kompyuter versiyasi bilan o’xshashligi;
- sinxronlashning qulayligi;
- tarkibida ofis dasturlarining mavjudligi;
- ko’p vazifaligi.
Windows Mobile operatsion tizimning kamchiliklari:
- uskunalarga talablarning yuqoriligi;
- viruslar sonining ko’pligi;
- ishlashidagi beqarorlik.
Android operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Linux operatsion tizimga asoslangan va Open Handset Alliance tomonidan, Google madadi bilan ishlab chiqilgan eng yangi mobil operatsion tizimlardan biri hisoblanadi. Dastlabki koddan ochiq foydalanilgani tufayli ixtiyoriy ishlab chiqaruvchi o’zining ushbu operatsion tizim versiyasini yaratishi mumkin. Ilovalarni ishlab chiqaruvchilariga cheklashlarning katta bo’lmagan soni qo’yilgan. Shu sababli tekin va to’lovli ilovar to’plami mavjud.
Android operatsion tizimning afzalliklari:
- moslanuvchanlik;
- ochiq dastlabki kodlar;
-dasturlarning ko’pligi;
- yuqori tezkorlik;
- Google servislari bilan o’zaro aloqaning qulayligi;
- ko’p vazifaligi;
Android operatsion tizimning kamchiliklari:
- dolzarb versiyalarning ko’pligi;
- kodning ochiqligi tufayli xaker hujumlariga yuqori moyilligi;
- doimo kam-ko’stini to’ldirish talab etiladi.
iOS operatsion tizim. Ushbu operatsion tizim Apple kompaniyasi tomonidan taqdim etilgan bo’lib, faqat ushbu kompaniya mahsulotlarida tarqalgan. iPhone smartfonlarda, iPod pleyerlarda, iPad planshetlarda hamda Apple TV televizorga ulanadigan uskunalarda qo’llaniladi.
iOS operatsion tizimning afzalliklari:
- ishlatishda qulaylik;
- madadlashning sifatli xizmati;
- ishlashida ko’pgina muammolarni bartaraf etuvchi muntazam yangilashlar;
- App Store da turli dasturlar to’plamini xarid qilish imkoniyati.
iOS operatsion tizimning kamchiliklari:
- norasmiy ilovalarni o’rnatish uchun djaylbreyk dasturiy ilovadan foydalanish zaruriyati;
- operatsion tizimning blokirovkalangan xarakteri;
- ko’p vazifalikning mavjud emasligi;
- hujjatlarni o’rnatilgan muharirining yo’qligi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli texnologiyalar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti qarshi filiali
|