1. Ijtimoiy pedagogikani va ijtimoiy-pedagogik faoliyat rivojining metodologik asoslari

|
1. Ijtimoiy pedagogikani va ijtimoiy-pedagogik faoliyat rivojining metodologik asoslari
|
bet | 1/4 | Sana | 10.06.2024 | Hajmi | 410,48 Kb. | | #262341 |
Bog'liq farmon va qarorlar(Marjona) esse
Bajardi: Abduraimova Marjona
Iqtisodiy pedagogikaning va ijtimoiy pedagogik faoliyat rivojining metodologik asoslari farmon va qarorlar
Reja:
1.Ijtimoiy pedagogikani va ijtimoiy-pedagogik faoliyat rivojining metodologik asoslari.
2.O‘zbekistonda ommaviy maktabgacha ta’lim muassasalarining rivojlanishi va unda bolalarning ijtimoiylashuvi .
3. Ta'lim Resurslarini Samarali Boshqarish
Ijtimoiy pedagogikani va ijtimoiy-pedagogik faoliyat rivojining metodologik asoslari quyidagilar hisoblanadi:
Iqtisodning liberallashuvi turli ijtimoiy qiyinchiliklarni –ilmsizlar sonining ortishi, turli tengsizliklar paydo bo‘lishi, hayot tarzining buzilishini keltirib chiqardi. Shuning uchun O‘zbekiston taraqqiyotining o‘z yo‘li, asoslanadigan еtakchi tamoyillaridan biri kuchli ijtimoiy siyosat olib borish hisoblanadi. Bu siyosatning maqsadi quyidagilardir:Bozor islohotlarining hamma bosqichlarida aholining ijtimoiy himoyasini ta’minlash; Aholining turli qatlamlarini paydo qilmaslik orqali ijtimoiy kelishuvni ta’minlash.
Mustaqillik yillarida ko‘rsatilgan maqsadlarga aholining ijtimoiy himoyasining yangi mehanizmi shakllangan va u quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
ishlab chiqarishni barqarorlashtirish;
davlat mablag‘laridan tashqari, mehnat jamoalari, ijtimoiy va mehribonlik fond va tashkilotlarining mablag‘larini yo‘naltirish;
aholi daromadlarining yuqori tabaqalashuviga yo‘l qo‘ymaslik;
kambag‘allikka qarshi kurashish, nogiron, еtim va qariyalarni qo‘llab-quvvatlashni kuchaytirish.
Milliy mentalitet va hayot tarzining xususiyatlarini inobatga olib, eng kam ta’minlangan oilalarni aniqlash va ularga mahalla qo‘mitalari orqali yordam ko‘rsatish kabi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash shakli tarqalmoqda. Bunday yondashuv bizning xalqimizda ko‘p asrli ildizlarga ega va amaliy ahamiyati esa mablag‘larning hayotda aniq tarqatilishini ta’minlaydi.
Respublikada olib borilayotgan ijtimoiy siyosatning huquqiy asosi bo‘lib quyidagi yo‘nalishlarga doir hujjatlar xizmat qilmoqda:
1. Xayriya – O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2000 yil 4 martdagi “Sog‘lom avlod uchun xalqaro nohukumat xayriya fondining faoliyatini ta’minlash choralari to‘g‘risida”gi farmoni. Unda fondning asosiy vazifalari belgilangan:
mablag‘larni “Sog‘lom avlod” davlat dasturiga qaratish;
oila va jamiyatda sog‘lom hayot tarzini targ‘ib qilish;
xorij va milliy homiylarning xayriya yordami vosita va mablag‘larini jalb qilish;
ko‘p farzandli oilalar, nogiron bolalar, bolalar uylari tarbiyalanuvchilariga insonparvarlik yordami ko‘rsatish.
2. Mehr-muruvvatga oid O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2004 yil 27 yanvardagi “Mehr-muruvvat to‘g‘risida”gi farmoyishi. Uning maqsadi jamiyatda do‘stlik, bag‘rikenglik, xalqlararo totuvlik fuqarolar, ayniqsa yoshlarning yaxshi axloqiy hislatlarini rivojlantirishdir.
3. Sog‘lom avlod tarbiyasiga oid O‘zbekiston Respublikasining “fuqarolar sog‘ligini saqlash to‘g‘risida”gi qonuni haqida aholining malakali tibbiy yordam va ijtimoiy himoya olishdagi konstitutsiyaviy huquqlarni amalga oshirishi, sog‘liqni saqlash tizimini mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlarga moslashtirish maqsadida quyidagi farmon va farmoyishlar qabul qilindi. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 1998 yil 10 noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasida sog‘liqni saqlash tizimini isloh qilish davlat dasturi to‘g‘risida”gi farmoni, Vazirlar Mahkamasining 1993 yil 3 dekabrdagi “O‘sib kelayotgan avlodni sog‘lomlashtirish muammolarini kompleks hal qilish to‘g‘risida”gi farmoyishi, 2000 yil 15 fevraldagi “Sog‘lom avlod davlat dasturi to‘g‘risida”gi, 2002 yil 31 oktyabrdagi “O‘zbekiston bolalar sportini rivojlantirish fondi faoliyatini tashkil qilish to‘g‘risida”gi, 2002 yil 25 yanvardagi “Ayollar va o‘sib kelayotgan avlodning sog‘ligini mustahkamlash to‘g‘risida”gi farmoni.
4. Ayollarning ijtimoiy himoyasiga oid O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining “Ayollarga qo‘shimcha imtiyozlar to‘g‘risida”gi 1989 yil 14 apreldagi qonuni, O‘zbekiston Respublikasining birinchi Prezidentining 1989 yil 17 martdagi “Ayollarning maxsus himoyasini kuchaytirish to‘g‘risida”gi farmoni, Vazirlar Mahkamasining 1999 yil 17 martdagi “Zararli va sharoiti og‘ir ishlarda band ayollarning daromadlariga soliq solinayotganidagi imtiyozlar to‘g‘risida”gi farmoni.
5. Oilani qo‘llab-quvvatlashga oid O‘zbekiston Respublikasining birinchi prezidentining 1994 yil 16 iyundagi “Ko‘p bolali oilalarga ijtimoiy yordam tizimini mukammallashtirish to‘g‘risida”gi farmoni, Vazirlar Mahkamasining 1986 yil 10 dekabrdagi “Ko‘p bolali oilalarga yordam ko‘rsatish to‘g‘risida”gi farmoyishi. “Voyaga еtmagan bolali oilalarga nafaqa to‘lash to‘g‘risida”gi Nizomida bu nafaqalarni olish huquqiga quyidagilar ega:
nogiron bolali oilalar;
ota-onasi yo‘q bo‘lgan va bolalarning tarbiyasi bilan qarindoshlari shug‘ullanuvchi oilalar;
ota-onadan biri yoki ikkalasi ham nogiron bo‘lgan oilalar;
ota-onadan biri yoki ikkalasi ham ishsiz bo‘lsa.
6. Nogironlarga yordam berishga oid 1991 yil 18 noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasida nogironlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida”, Vazirlar Mahkamasining “Yoshligidan nogiron bo‘lganlarga, qariyalarga va mehnat qilishga layoqatsiz shaxslarga nafaqa to‘lash to‘g‘risida”gi 1994 yil 24 iyundagi № 319 farmoyishi. Ularda nazarda tutilgan choralar nogironlar uchun individual rivojlanishlari, ularning ta’limlari va ishlab chiqarishda qatnashishlari, sog‘liqni saqlash dasturini amalga oshirishga qaratilgan.
7. Aholining kam ta’minlangan qatlamlarini himoyalashga oid O‘zbekiston Respublikasining aholining kam ta’minlangan oilalarini himoyasi to‘g‘risidagi farmon, farmoyishlari. Shuningdek, ijtimoiy himoyaga muhtoj aholini ishga joylashtirishda ish o‘rinlarining minimal soni o‘rnatiladi.
8. Mahallaning ijtimoiy maqomini mustahkamlashga oid Mahalla qo‘mitalariga fuqarolarni o‘z-o‘zini boshqarish organiga aylanishi munosabati bilan 1999 yil 14 apreldagi “Fuqarolarni o‘z-o‘zini boshqarish organlari to‘g‘risida”gi Qonun, shuningdek 1999 yil 13 yanvardagi “Aholining ijtimoiy qo‘llab-quvvatlanishini ta’minlashda o‘z-o‘zini boshqarish organlari rolini oshirish to‘g‘risida”gi farmon qabul qilindi. Ular shahar, qishloq, mahalla oqsoqollari yig‘ilishlarining vakolatlarini belgilab berishadi. Ulardan asosiylari davlatning oilalarni ijtimoiy ta’minlash uchun ajratilgan mablag‘larini to‘g‘ri taqsimlash, ayollar manfaatlarini himoya qilish, oilada ma’naviy-axloqiy muhitni shakllantirish, ijtimoiy tartibni ta’minlashda ishtirok etish, huquqbuzarliklarning oldini olish, voyaga еtmaganlarning huquqlarini himoya qilish, aholi markazlarining tozalik va ekologik holatini nazorat qilish.
9. Zamonaviy sharoitlarda ijtimoiy siyosatni o‘tkazish hayotning barcha sohalarini ijtimoiylashtiruv ijtimoiy ishlarning aniq belgilangan yangi shakllarini joriy qilish zarurligini tug‘diradi. Bu borada quyidagi ishlar amalga oshirildi: 1996 yil 23 fevralda Vazirlar Mahkamasining “O‘zbekistonda tibbiy- ijtimoiy patronaj tizimini tuzish” haqidagi buyrug‘i chiqdi. Unda “Sog‘lom avlod” fondining taklifi bilan viloyatlar, Toshkent shahri, Qoraqalpog‘iston Respublikasida 15 ta tez tibbiy yordam guruhilarini tuzilishiga mablag‘ ajratildi. Bu buyruq tibbiy- ijtimoiy yordam ko‘chma guruhlarini mutaxassislar bilan ta’minlash vazifasini amalga oshirishga qaratilgan. Unda shuningdek tibbiy- ijtimoiy patronaj ishchilarini tayyorlash tashkiloti zarurligi ham aytilgan. O‘zbekiston Respublikasi mehnat vazirligiga bir oy muddat ichida kasb-hunarlarni tasniflash Respublika markaziga yangi kasb-“tibbiy- ijtimoiy ishchi” kasbini kiritish vazifasi yuklatildi.
Tibbiy- ijtimoiy patronaj funksiyalari tarkibiga quyidagilar kiradi:
tibbiy- ijtimoiy patronaj ijtimoiy sohada faoliyat yurituvchi turli tashkilot, muassasalar intilishlarini birlashtiradi.
tibbiy- ijtimoiy patronaj o‘z faoliyatida O‘zbekistonda yashovchi xalqlarning asriy an’analariga, fan yutuqlariga asoslanadi va O‘zbekistonda yuritilayotgan samarali ijtimoiy siyosatni har bir oilaga еtkazishga majburdir;
tibbiy- ijtimoiy patronaj har bir oilaning tibbiy ijtimoiy holati monitoringini o‘tkazadi..
Tibbiy- ijtimoiy patronaj maqsadlari quyidagilardan iborat:
sog‘liqni saqlash vazirligi, Aholini ijtimoiy ta’minoti vazirligi va Sog‘lom avlod uchun fondi ko‘rsatkichlari yordamida mahalliy organlar bilan yaqin aloqada bo‘lib yashashning tozalik gigienik sharoitlarini, oilaning psixologik iqlimini, uning a’zolarining sog‘ligi holatini aniqlash
tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordamga muhtoj ayollar va bolalarni o‘z vaqtida aniqlash;
oilada sog‘lom turmush tarzining shakllanishi.
ko‘rsatilgan maqsadlarga muvofiq tibbiy ijtimoiy patronajga quyidagilar yuklatiladi:
oilalarga tibbiy, ijtimoiy va huquqiy yordam ko‘rsatish;
ayol va bolalarni sog‘lomlashtirishda yordam ko‘rsatish, oilani rivojlantirish bo‘yicha keng tushuntirish ishlarini olib borish;
1998 yil 1 aprelda Vazirlar Mahkamasining “Ona va bola skiringi dasturini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmoyishi chiqdi. Bu dastur homilador ayollarda nogiron bolalarning tug‘ilishini oldini olish uchun tug‘ma va boshqa patalogiyasini aniqlashga qaratilgan. Bu farmoyishga binoan “Ona va bola skiringi” dasturini qo‘llab-quvvatlash mas’uliyati “Sog‘lom avlod uchun”, “Mahalla” fondi, O‘zbekiston Respublikasi xotin-qizlar qo‘mitasiga yuklatildi.
1998-2001 yillar orasidagi davrda “Sog‘lom avlod uchun” fondining “Villak” (Finlandiya) va Bristol Monteds Skvibb (AQSh) kompaniyalari bilan tuzilgan shartnomalariga muvofiq skrining markazlari agrotexnika va boshqa texnik jihozlari bilan ta’minlandilar.
1997 yil 31 dekabrda Vazirlar Mahkamasining “SOS-O‘zbekiston bolalar qishloqlari assotsiatsiyasini ta’sis etish to‘g‘risida”gi farmoyishi chop etildi. Bu assosatsiatsiya bolalar qishloqlarini tashkil qilish jamiyati- SOS-Kinderford xalqaro jamiyati (Avstriya) tomonidan ta’sis etildi.
Assosatsiya faoliyatining asosiy maqsad va yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:
jamoatchilik va davlat tuzilmalarining еtim bolalarning jismoniy, aqliy va axloqiy jihatdan rivojlantirish uchun qulay sharoitlar yaratishdagi harakatlarini tartibga solish;
еtim bolalarga yordam berishga qaratilgan loyiha va dasturlarni amalga oshirishda moliyaviy yordam berish;
falokatga uchragan barcha bolalarga yordam ko‘rsatish;
O‘zbekiston Respublikasida SOS-O‘zbekiston bolalar qishloqlarini tashkil qilish va ularni jihozlar bilan ta’minlash;
SOS-Kinderford interneyshnl bilan hamkorlik qilish;
assotsiatsiya faoliyatiga davlat, jamoat va xususiy xususiyatlarni jalb qiladimi;
yetim bolalar uchun insonparvarlik dasturlarini tarqatish va qo‘llab-quvvatlash uchun OAVlari bilan hamkorlik qilish, ko‘rgazma, seminarlar o‘tkazish, axborot materiallarini chop etish.
Yuqorida keltirilgan hujjatlardan ko‘rinib turibdiki, ijtimoiy muammolarga alohida e’tibor 1996 yildan qaratilgan. Bir yil avval 1995 yil O‘zbekistonda shaxsni shakllantirishning ijtimoiy pedagogik konsepsiyasi ishlab chiqildi. Uning tuzilishi Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, ta’lim tizimini to‘g‘ri isloh qilish bilan izohlanadi.
Konsepsiyaning asosiy qoidalari:
madaniy-axloqiy tarbiyaning ta’limdan ustuvorligi;
insonda ijtimoiy faollik, o‘z-o‘zini boshqarish ko‘nikmalari, muomala va axloq madaniyati, yuqori intizomga ega demokratik jamiyat fuqarosini tarbiyalash;
ijtimoiy faol shaxsni jamiyat ishlab chiqarishning asosiy sharti sifatida shakllantirish har bir fuqaro hayotining ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy sohalarida ishtirok etishi;
shaxsni ijtimoiylashtirish vositalari sifatida demokratiyalashtirish, insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirish;
Ta’limni demokratiyalashtirish-faollik va tashabbusni, hamkorlik, birlik vositalarini rivojlantirishni nazarda tutsa insoniylashtirish-yosh avlodni milliy, ijtimoiy-madaniy qadriyatlar orqali umuminsoniy ma’naviy qadriyatlarga, inson huquqlarini ta’minlashga ko‘nikishlari demakdir.
Bu konsepsiya boy tarixiy, madaniy, ma’naviy, pedagogik, ijtimoiy an’analar bilan birgalikda ijtimoiy-pedagogika fanining amaliy faoliyat sohasi sifatidagi rivojida poydevor bo‘lishi mumkin.
o‘zbekistonda ijtimoiy pedagogikaning rivojlanishi tarixi
Ijtimoiy pedagogika fan sifatida respublikamiz mustaqillikni qo‘lga kiritgandan so‘ng o‘qitila boshlagan bo‘lsada, ijtimoiy tarbiya, ijtimoiy faoliyat, ijtimoiy himoya ko‘rinishida qadimiy ildizlarga ega. Ilk diniy-falsafiy (Avesto) va adabiy (Alpomish, Go‘ro‘g‘li) manbalarda biz insonning ijtimoiy kelib chiqishi nuqtai nazaridan pedagogik qarashlarning aks etganini ko‘ramiz. Keyinchalik VI-VII asrlarda Markaziy Osiyo hududida islom dinining tarqalishi yangi ma’naviy, axloqiy qadriyatlarni olib keldi. Ular mintaqada oila va jamiyat tarbiyasiga ta’sir ko‘rsatdi. Markaziy Osiyoning arab halifaligi tarkibiga kirishi madaniy almashinuv, fikr va qarashlarning erkin kurashi, o‘zaro munosabatlarning shakllanishiga olib keldi. Moddiy barqarorlik, ishlab chiqarish hamda savdo rivoji ehtiyojlariga asoslangan yangi ijtimoiy-iqtisodiy holat ma’naviy va madaniy hayotning yuksalishiga, dunyoviy ilm va fanlarning gullab-yashnashiga, fors, arab, qadimgi yunon madaniyati yutuqlarini o‘zlashtirishga yordam berdi.
O‘rta Osiyo qomusiy olimlarining ijtimoiy pedagogik g‘oyalari.
Ijtimoiy pedagogik g‘oyalar va nazariyalarning shakllanishida Sharq uyg‘onish davri olimlarining asarlari beqiyos o‘ringa ega. Ular faoliyatining mohiyati shuki, mavjud bo‘lgan o‘sha davrni ijtimoiylashtirish usullari ilmiy asarlarining asosiga singdirilganidadir. Yetuk olimlarning faoliyat xarakteri - ilm bilan mashg‘ul bo‘lishi ijtimoiy pedagogik qarashlarning mazmuniga o‘z ta’sirini ko‘rsatdi.
Buyuk olim Al-Xorazmiy (783-850 y.)ning asarlari yorqin didaktik xarakterga egadir. U savol-javob metodi orqali bilimlar qo‘lga kiritilishini, bu jarayonda shaxs boshqalar bilan munosabatlarga kirishishini va jamiyatning faol a’zosiga aylanishini ta’kidlagan.
Al-Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Ulug‘bek kabi olimlar o‘z ilmiy va pedagogik faoliyatlarida rivojlantiruvchi, tarbiyalovchi va ta’lim beruvchi ta’sir kuchlarini o‘sib kelayotgan avlodga qaratish g‘oyasini tushunishgan va buni tadbiq etishgan. Bu avvalambor ular ta’limning maqsadi hayotga tayyorlash, axloqiy norma va qoidalar, kasbiy malakalar va chuqur bilimlarga ega bo‘lishida deb bilganliklarida namoyon bo‘lgan.
Buyuk qomusiy olim Abu Rayxon Beruniy (973-1050 y.) ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan ilmiy usullarni ishlab chiqqan. U shuningdek, ta’lim tamoyillarini ham tasniflagan. Uning pedagogik qarashlarining ijtimoiy yo‘naltirilishi u axloqni ijtimoiy xususiyatlar va hissiyotlarning ifodasi sifatida tushunganligida o‘z ifodasini topgan. Olimning tarbiya, shaxsning shakllanishida va jamiyatdagi amaliy faoliyat uchun ilm va mehnatning ahamiyati haqidagi g‘oyalari hozirgacha muhimligini saqlab qolgan.
Buyuq qomusiy olim Abu Ali ibn Sino (980-1037 y) o‘z davrining barcha bilim sohalarini qamrab oluvchi katta ilmiy meros qoldirgan. Uning barcha asarlarida pedagogik qarashlar mavjud. Uning bilim, iroda va insonning rivojlanish jarayonidagi maqsadga intiluvchanligi, atrof- muhit ta’siri, axloqiy va mehnat tarbiyasi, muomala san’ati, bolalarni jamoada o‘qitish haqidagi g‘oyalari muhim hisoblanadi.
Forobiy, Beruniy ta’lim muammolari bo‘yicha fikrlar bildirishgan va insonning jamiyatga sermahsul xizmat qilishi uchun o‘z aqliy, jismoniy, axloqiy, estetik va mehnat qobiliyatlaridan samarali foydalanish imkonini beruvchi ta’lim vazifasini ajratib ko‘rsatganlar. Ta’limning rivojlatiruvchi vazifasini amalga oshirish maqsadida ular quyidagi didaktik tamoyillardan foydalanishni maslahat berganlar:
asta-sekin tushunchalarning murakkablashuvi;
amaliyotni tajriba bilan bog‘lash;
qabul qila olishlilik;
ko‘rgazmalilik.
Ibn Sinoning fikricha, ijtimoiylashtirish ko‘nikmalari jamoa bo‘lib o‘qitish shaklida yaxshi shakllanadi. Buning uchun u quyidagilarga asoslanishi lozim:
Ta’lim oluvchilar, o‘qituvchi va o‘quvchilar orasida tajriba, bilim, ma’naviy va axloqiy qadriyatlar almashinuvini tashkil qilish.
Musobaqalashuv elementidan foydalanish.
O‘quvchining ijtimoiy axloqiy xususiyatlarini-muomala, o‘zaro tushunish, o‘zaro yordam, do‘stlik hissini rivojlantirish.
Buyuk olimlarning pedagogik qarashlari va faoliyatlarining ijtimoiy pedagogik yo‘naltirilganligi, ularning avvalambor hayotga har tomonlama tayyorlash hisoblangan ta’lim maqsadini sharhlashlarida o‘z ifodasini topgan. Shaxsning jamiyatda o‘z o‘rnini belgilab olishini ta’minlab beruvchi eng muhim xususiyatlar deb, ular mehribonlik, yaqinlarga yordam, g‘urur, vijdon, yaxshi niyatlilik, sabrni bilishgan. O‘quvchilarning har tomonlama intellektual va mehnat tayyorgarliklariga katta e’tibor qaratib, Forobiy va ibn Sino yoshlarning jamiyatga “kirish”larining eng muhim omillari sifatida, faollik, mustaqil tashabbuskorlik, intiluvchanlik, qiziquvchanlik, ijodiy qobiliyatni ko‘rsatib o‘tishgan.
Forobiy ijtimoiy tarbiyada o‘qituvchiga еtakchi o‘rin ajratib, uning faoliyatini - jamiyatning kelajagi unga bog‘liq bo‘lgan hukmdor faoliyatiga qiyoslaydi. Forobiy ham ibn Sino kabi ustoz va o‘qituvchilarning bilimlarini hayotga tadbiq etishlariga e’tibor berish lozimligiga ishora qilgan.
Qomusiy olimlar shaxsiy namunaga nihoyatda katta e’tibor berishgan hamda o‘zlari ham intiluvchanlik, yuqori ijtimoiy mavqega erishganlik namunasi bo‘lib xizmat qilishgan. Forobiy nihoyatda mehnatsevar, irodali, kamtar, sodda bo‘lgan va doim yordamga intilgan. Forobiyning o‘quvchilarning individual psixologik va aqliy xususiyatlariga mos tushuvchi ta’limning ustuvorligi, kasb tanlash muhimligi haqidagi fikrlari hozir ham katta ahamiyatga ega.
Iqtisodiy pedagogika va ijtimoiy pedagogik faoliyat rivojlanishining metodologik asoslari o‘z ichiga quyidagi jihatlarni oladi:
|
| |