Nazorat savollari - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

199
Mahsulot va xizmatlar sifatini yaxshilash strategik muammo bо‗lib, mamlakatimiz
iqtisodiyotining stabillashuvi bu muammolarning hal etishiga bog‗liqdir. Sifatni
yaxshilash jarayoni mahsulotni sotish yoki xizmatlar kо‗rsatishda faqatgina kо‗proq
foyda
olish uchungina emas, balki jamiyat uchun, uning ravnaqi uchun ham zarurdir.
Ma‘lum foydalilikka ega bо‗lib, sotilish bahosi bilan tannarx о‗rta-sidagi
farqga ega bо‗lgan tovarlar albatta sotilishi kerak. Tovarlarni sotib olar ekanmiz, biz
ularni faqatgina zarur bо‗lgani uchungina emas, balki bizga yoqqani uchun ham
haqini tо‗laymiz. Bunda tovarlarning tashqi kо‗rinishi, foydalanishning qulayligi,
xizmat kо‗rsatish muddati, texnikaviy tavsifi, kafolatli xizmat kо‗rsatish shartlari
kabilar ularning bahosini belgilashda muhim omil hisoblanib, xaridor tovarni
―ma‘lum ehtiyojlarni qondiradi‖, degan umid bilan sotib oladi. Shunday qilib tovarni
sotilishining muhim shartlari-xaridorning uning kafolatlangan
sifatiga ishonch va
bahosidir.
Mahsulot sifati deb, mana shu mahsulotga nisbatan qо‗yilgan xalq ehtiyoji
talablarini qondirilish darajasi, ularning xossa xususiyatlari, tashqi kо‗rinishi,
ishlatilishining qulayligiga aytiladi.
Mahsulot
sifatining darajasi u yoki bu xususiyatlar namoyon bо‗lishining
intensivligi bilan tavsiflanib, sifatiy va miqdoriy kо‗rsatkichlar yordamida
ifodalanadi. Mahsulot sifatining darajasini baholash uchun turli tasniflar mavjud.
Ulardan biri sifat kо‗rsatkichlarining quyidagi turlarga bо‗linishini nazarda tutadi:
muayyan mahsulot xususiyatlarini baholash uchun qо‗llaniladigan alohida
kо‗rsatkichlar; mahsulot birligi sifatining darajasini tavsiflash uchun qо‗llaniladigan
umumiy kо‗rsatkichlar; va mahsulot muayyan hajmining sifatini baholash uchun
qо‗llaniladigan integral kо‗rsatkichlar.
Hozirgi vaqtda sifat tushunchasi tobora kengayib bormokda. U nafaqat ishlab
chiqarilayotgan mahsulotga, balki korxonada amalga oshiriladigan har qanday
jarayonlarga, shu jumladan mehnat jarayonlariga ham taalluqli. Mahsulot sifatining
oshishi
sifatni boshqarish, korxonalarda tegishli
sifatni boshqarish tizimini yaratish
asosida ta‘minlanadi. Sifatni boshqarish tizimi - bu maqsadli kichik tizim bо‗lib,
uning doirasida mahsulot, ishlar sifatini ta‘minlash bо‗yicha turli ishlab chiqarish va
200
boshqaruv bо‗g‗inlarining faoliyati muvofiqlashtiriladi. Ushbu maqsadli kichik
tizimning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
- iste‘molchilarining talablarini qondiruvchi mahsulot ishlab chiqarilishini
(xizmatlar kо‗rsatilishini) ta‘minlash maqsadida ishlab chiqarish va boshqaruvni
tashkil etishni yalpi takomillashtirish;
- sifatning «inson» omilini faollashtirish, sifatni oshirish ijtimoiy zaxiralarini
ishga solish.
Ishlab chiqarishda sifatni boshqarishni kо‗proq ishlab chiqarilayotgan mahsulot
(ishlar, xizmatlar)ni takomillashtirishga yо‗naltirilgan innovatsiya faoliyatini
boshqarish shakli sifatida ham qabul qilish mumkin. Bunda boshqaruvning iqtisodiy,
tashkiliy, ijtimoiy-ruhiy usullari markaziy о‗rin tutadi. Sifatni boshqarishning asosiy
iqtisodiy usullari jumlasiga quyidagilar kiradi:
sifatni rejalashtirish; korxonalar
faoliyati natijalari sifatining oshishini rag‗batlantirish; ijrochilar mehnati sifatining
oshishini moddiy rag‗batlantirish.
Sifatni boshqarishning tashkiliy usullari korxonada ishlab chiqarishni,
boshqaruvni va mehnatni tashkil etishning sifatni oshirishga xizmat qiluvchi ilgor
shakllarini shakllantirishga, shu jumladan sifatni boshqarishning zamonaviy
tizimlarini yaratishga yо‗naltirilgan.
Ijtimoiy-ruhiy usullar quyidagilarni о‗z ichiga oladi: xodimlar uchun qulay
mehnat va
turmush sharoitlarini yaratish, jamoalarda normal ijtimoiy-ruhiy muhitni
shakllantirish, sifatni rag‗batlantirish ichki mexanizmlarini rivojlantirish, xodimlarni
ma‘naviy ragbatlantirish, ularni, masalan, ―sifat tо‗garaklari‖ ishida qatnashtirish
yо‗li bilan sifat muammolarini hal etishga jalb qilish va h.k. Sifatni boshqarishning
ijtimoiy-ruhiy usullari kо‗proq samaradorlikning ―inson omili‖ga alohida ahamiyat
beruvchi yapon firmalariga xos.
Korxonada mahsulot (ishlar, xizmatlar) sifatini boshqarish muayyan
funksiyalarining mazmuni quyidagilardan iborat:
- bozorni tadqiq etish, yoki marketing.
Ushbu funksiyaning mazmuni
mahsulotga bо‗lgan joriy va kelgusi ehtiyojlarni, uning asosiy tavsiflarini aniqlash,
―maqsadli bozorlarni‖ va bozorlarga chiqish usullarini tanlashdan iborat. Marketing
201
yanada takomillashgan mahsulot ishlab chiqarishning texnik va tashkiliy
imkoniyatlarini о‗rganishni, tegishli tavsiyalarni ishlab chikishni nazarda tutadi;
- sifat darajasini prognoz qilish va rejalashtirish marketing tadqiqotlari bilan
uzviy bog‗liq. Prognoz qilish funksiyasi korxonani
boshqarishning yuqori darajasida, shu jumladan sifat sohasidagi siyosatni
shakllantirish yо‗li bilan amalga oshiriladi va vaqt oraliqlari bо‗yicha tabaqalanadi;
- mahsulot (ishlar, xizmatlar)
sifatiga nisbatan qо‗yiladigan talablarni