-topshiriq.Blits-so‘rov Mutaхаssislikka оidso‘z vaterminlarningimlosi, yasalishivaqo‘llanilishi”

6-topshiriq.Blits-so‘rov Mutaхаssislikka оidso‘z vaterminlarningimlosi, yasalishivaqo‘llanilishi”.
«BLITS SO`ROV» ТЕХNOLOGIYASI
Ketma-ketlik va izchillikni o`rnatishga qaratilgan texnologiyadir.
Iqtisodiy terminlar izohi
|
Yakka baho
|
Yakka xato
|
Guruh bahosi
|
Guruh xatosi
|
To’g’ri javob
|
Mutaxassislar tomonidan maxsus qabul qilingan, rasmiylashgan so`zlar – terminlar
|
|
|
|
|
|
Bajariladigan ishlar ko`rsatiladigan xizmatlari uchun oldindan to`lanadigan pul yoki moddiy qiymat ko`rsatgichdagi to`lovlar – avans
|
|
|
|
|
|
Davlat byudjetidan beriladigan mablagdagi ulushi – kvota (ulush, qism)
|
|
|
|
|
|
Tovar qiymatining puldagi shakli – narx
|
|
|
|
|
|
Yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan qonunchilikda belgilangan to`lov majburiyatlarining o`z muddatlarida bajarilmaganligi uchun solinadigan jarima –penya
|
|
|
|
|
|
Bozorlardamuomaladagipulmablaglarimiqdoriningtovarhajmidanustunligi, yuqoriliginatijasidavujudgakeladi – inflatsiya
|
|
|
|
|
|
Mamlakatlar pul birligining ifodasi – valyuta
|
|
|
|
|
|
Tavakkalchilikasosidakreditsifatidamijozlargaberishhamdahisoblashuv, to`lovjarayonlariniamalgaoshirishgaxizmatqiluvchisubyekt – bank
|
|
|
|
|
|
10-mavzu. Soha terminlarining yasalishi
1-topshiriq. Matnni o’qing. Matnni so’zlab bering.
Iqtisod sohasida ona tili bazasida mustaqil ravishda darslik, qo‘llanma va lug‘atlar yarata oladigan, soha terminlarini tartibga solish bilan shug‘ullana oladigan mahalliy kadrlarni yetishtirish muhim vazifa bo‘lib qoldi. Bunday chora-tadbirlar tufayli O‘zbekistonda iqtisod fani va iqtisodiyot terminologiyasini tartibga solish, iqtisod fanini o‘qitish sifatini oshirish imkoniyati yaratildi. Natijada iqtisod yo‘nalishidagi oliy o‘quv yurtlari uchun tarjima darsliklari bilan bir qatorda o‘z (o‘zbek) mualliflari mustaqil ravishda yaratgan iqtisod darsliklari, qo‘llanmalari hamda bir qator terminologik lug‘atlar yuzaga keldi. Bu darslik va lug‘atlar o‘zbek iqtisodiyot terminologiyasini tartibga solish hamda uning yanada ixchamlashuvi uchun katta zamin bo‘lib xizmat qildi.
TERMINNING YARATILISH QOIDALARI
90-yillar bozor iqtisodiyoti va shu munosabat bilan o‘zbek tili iqtisodiyot terminologiyasining muayyan taraqqiyot va takomillashuvi bosqichi bo‘lib qoldi.
O‘zbek tilshunosligida so‘z ma’nosining o‘zgarishi, ma’noning ko‘chishi, polisemantik so‘zlarning ba’zi ma’nolari orasidagi bog‘lanish uzilib, ayrimlarining maxsuslanishi orqali yangi so‘zning hosil bo‘lishi semantik yoki leksik-semantik yo‘l bilan yasash deb yuritiladi. Ma’lumki, tilda so‘zlarning ma’nolari har xil usullar bilan ko‘chishi mumkin. Chunonchi, so‘z semantikasidagi o‘zgarish, asosan, metafora, metonimiya, sinekdoHa, vazifadoshlik kabi semantik transformatsiya asosida ro‘y beradi. Tilshunoslarning yakdillik bilan bildirgan fikrlariga qaraganda, semantik usul bilan termin hosil qilishda asosiy rolni metafora o‘ynaydi. Chunki, umumadabiy yoki jonli tildagi so‘zlarning biror xususiyatini, masalan, shaklan o‘xshashligini, rang-tusidagi bir xillikni asos qilib olish yo‘li bilan yangi-yangi terminlar vujudga keladi.
O‘zbek tili iqtisodiy terminlarning semantik yoxud semantik-sintaktik usul bilan yasalishi sof o‘zbekcha yoki o‘zbek tilida avvaldan ishlatilib kelingan arabcha va fors-tojikcha so‘zlarni yangi, iqtisodiy ma’noda qo‘llashdan iboratdir. O‘zbek tilida nashr etilgan iqtisodga oid darsliklar, o‘quv qo‘llanmalar, terminologik hamda izohli lug‘atlar va boshqa manbalardan to‘plangan misollarni tahlil qilib chiqib, o‘zbek tili leksikasining qator qatlamlaridan olingan leksik birliklar iqtisodiy terminlarga aylanganligining guvohi bo‘lamiz. Bu o‘rinda mazkur so‘zlarning ma’nosi o‘zgargan yoki ko‘chma ma’noda qo‘llangan. O‘zbek iqtisodiy terminlarning ma’lum qismini tashkil qiluvchi bunday birikma terminlar boshqa sohalarda bo‘lganidek, tushunchalarni mantiqan to‘g‘ri, mazmunan va grammatik jihatdan to‘g‘ri ifodalashda birikmaning semantik transformatsiyaga uchragan ikkinchi qismining ahamiyati kattadir. To‘plangan materiallardan shu narsa ayon bo‘ldiki, iqtisodiyot terminologiyasida butun nomini anglatuvchi terminlarga qaraganda, uning qismlarini anglatuvchi terminlar kamroq ekan.
Ma’lumki, muayyan terminologik tizim yoxud umumiste’moldagi ma’nosi ko‘chirilgan leksemalar boshqa sohaning “mulki”ga aylanar ekan, yakka holatda ham, ma’lum so‘zlar qurshovida (ya’ni birikma tarkibida) ham shu sohaga doir tushunchalarni ifodalay oladi. Masalan, shunday bir tushunchani olib ko‘raylik: “qimmatbaho qog‘ozlar, valyuta, tovar narxining pasayishidan foydalanuvchi birja chayqovchilari”. Bu tushuncha iqtisodchilar tilida “ayiqlar” deb ataladi.
Matematik terminlar iqtisod termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. Masalan: chorak reja, normativ qiymat, differensial renta, yig‘ma ko‘rsatkich, ish haqi darajasi, daromadning qoldig‘i, iqtisodiy integratsiya, bozor hajmi, nisbiy daraja, narx darajasi, foyda miqdori, qiymat o‘lchovi, bo‘linma, qiymat solig‘i.
Texnika vositalari va ularning qismlari hamda atributlarini anglatuvchi terminlar. Masalan: amortizatsiya fondi, mashinalashgan hisob, kreditning elastikligi, talabning egiluvchanligi, bozor meHanizmi. Moliyaviy meHanizm har bir soha va bo‘g‘inlar bir butun yaxlitlikning tarkibiy qismi hisoblanadi.
Fizikaviy terminlar bilan aloqador so‘zlar iqtisod termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. Masalan: bozor muvozanati, mehnat sig‘imi, kapital sig‘im, nisbiy daraja, pul massasi, tebranuvchi talab, o‘zgaruvchan xarajat, doimiy xarajat, o‘zgaruvchan narx, mutloq daraja, talabning egiluvchanligi, fond sig‘imi.
Qishloq xo‘jaligi va uning atributlarini anglatuvchi terminlar: agrar krizis, sohibkorlik, qiymatning o‘sishi, tovar xo‘jaligi, o‘sim, qarz o‘simi, undirilgan pul, pul undirish, unumsiz chiqim, unumsiz xarajat, undiriladigan soliq, iqtisodiy o‘sish, talabni o‘stirish, agrobiznes, agrosanoat.
Ijtimoiy fanlar va ularning atributlarini anglatuvchi terminlar. Masalan: moliya oligarxiyasi, qadrli mablag‘, ixtisoslashtirilgan sarmoya, avtonom byudjet, absolyut renta, ta’sischilik aksiyalari, mutlaq naf, erkin savdo, tovar moddiy qadriyatlar, to‘lov qobiliyatsizligi, yetakchi valyuta, tovar turkumi, bozor unsurlari, daromad samarasi, ixtiyoriy ishsizlik, shiddatli inflyatsiya, o‘rinbosar tovarlar, Hayriya fondi, vaqf fondi, iqtisodiy inqiroz, iqtisodiy tanazzul, pulning qadrsizlanishi, muomala fondlari.
Zoologiya terminlari ham iqtisod termini vazifasini bajarib kelishi mumkin. Masalan:o‘rmalovchi inflyatsiya, suzib yuruvchi inflyatsiya, yuguruvchi inflyatsiya.
Turkiy tillarda leksemalar hosil qilishning keng tarqalgan yo‘llaridan biri affikslar orqali so‘z yasashdir. Bu usulning terminlar yasash ko‘lami keyingi davrlarda yanada kyengaydi, terminologik tizimga mansub terminlarning ayni shu usul bilan yasalayotganligi shundan dalolat beradi.Terminologiyaga oid tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, biror terminologik tizimda affiksatsiya usuli bilan terminlar yasash bir qadar faol bo‘lsa, boshqasida esa kammahsuldir.Hozirgi bosqichda iqtisodiyot sohasida qo‘llanayotgan tub terminlarning soni yuzdan ortiqdir. Bular jumlasiga: asli o‘zbekcha (ba’zilari umumturkiy) yoki o‘zlashma (ular o‘zi doir tilda yasama yoki qo‘shma bo‘lishidan qat’i nazar, o‘zbek tilida morfematik qismlarga ajratilmasligi tufayli tub maqomini oladi) terminlar kiradi. Mana shunday tub, ya’ni noyasama iqtisodiy terminlar sirasiga quyidagilarni misol qilib keltirish mumkin: garov, ish, buyum, boy, bozor, qiymat, daromad, narx, qarz, raqobat, savdo, tarif, tovar, zayom, veksel, broker, demping, depozit, grant, davlat, fond, poshlina, bank va b.
|