Jadval 3. 
Musiqiy qobiliyatlardagi irsiy xususiyatlar

|
Jadval 3.
Musiqiy qobiliyatlardagi irsiy xususiyatlar
|
bet | 11/39 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 252,89 Kb. | | #102050 |
Bog'liq 1-mavzu. Psixologiya fanining dolzarb vazifalari, predmeti. Yang-fayllar.orgJadval 3.
Musiqiy qobiliyatlardagi irsiy xususiyatlar.
Ota-onalar Bolalar
|
musiqaga moyil
|
musiqaga moyil emas
|
Musiqaga moyil
|
85%
|
7%
|
Musiqaga moyil emas
|
25%
|
58%
|
Egizaklardagi musiqaga moyillikning korrelyatsion ko`rsatgichi ham yuqori bo`lib (p q 0,7), egizak bo`lmaganlardan ancha farq qiladi (p q 0,3 — 0,4).
Galtondan keyingi tadqiqotlarda musiqaga bo`lgan qobiliyatga ona tilining xususiyati ta’sir qilishi aniqlandi: yumshoq-tonal yoki keskir (qo`pol) — tonal bo`lmagan tillar. Masalan, keskinroq hisoblangan rus tilida gapiruvchi bolalardagi musiqani idrok qilish yumshoq, tonal tillarda so`zlashuvchi vetnamliklarning idrokidan ancha past chiqqan.
Lekin yuqoridagi fikrlar va tortishuvlarning kelib chiqish sababi tushunarli bo`lishi kerak: ular insonning asl mohiyatini tushunish va uning xulqini boshqarish ehtiyojlaridan kelib chiqadi. Demak, inson jamiyat a’zosi sifatida uning normalariga bo`ysunadi, uning kutishlariga javob berishga xarakat qiladi va o`z xulqini uning talablariga monand qilishga intiladi. Shu nuqtai nazardan kelib chiqib, shaxs fenomeniga ta’rif berish mumkin.
Sh a x s — ijtimoiy va shaxslararo munosabatlarning mahsuli, ongli faoliyatning sub’ekti bo`lmish individdir. Shaxsga taaluqli bo`lgan eng muhim tasnif ham uning jamiyatdagi murakkab ijtimoiy munosabatlarga bevosita aloqadorlik, ijtimoiy faoliyatga nisbatan ham ob’ekt, ham sub’ekt bo`lishlikdir.
Shaxsga taalluqli bo`lgan fazilatlardan eng muhimi shuki, u shu tashqi, ijtimoiy ta’sirlarni o`z ongi va idroki bilan qabul qilib (ob’ektni), so`ngra shu ta’sirlarning sub’ekti sifatida faoliyat ko`rsatadi. Oddiy qilib aytganda, inson bolasi ilk yoshlikdanoq «mening hayotim», «bizning dunyo» degan ijtimoiy muhitga tushadi. Bu muhit o`sha biz bilgan va har kuni his qiladigan siyosat, huquq, ahloq olamidir. Bu muhit — kelishuvlar, tortishuvlar, hamkorliklar, an’analar, udumlar, turli xil tillar olami bo`lib, undagi ko`plab qoidalarga ko`pchilik mutloq qo`shiladi, ba’zilar qisman qo`shiladi. Bu shunday qoidalar va normalar olamiki, ularga bo`ysunmaslik jamiyat tomonidan qoralanadi, ta’qiblanadi. Shulardan kelib chiqadigan xulosa shuki, shaxs jamiyatga nisbatan barcha tartib — qoidalarni qabul qiluvchi sub’ekt bo`lsa, jamiyat-ijtimoiy intizom va tartibning, madaniyatning mufassal ko`rinishidir.
Shaxs ijtimoiy xulqiga turli tashqi kuchlar ta’sir qiladi: siyosiy, mafkuraviy, iqtisodiy, ma’naviy, ahloqiy va boshqalar. Bu ta’sirotlar mohiyatan aslida jamiyat a’zolari bo`lmish shaxslar o`rtasidagi o`zaro munosabatlarning ayrim alohida yo`nalishlarini belgilab beradi.
Shunday qilib, shaxs turli ijtimoiy munosabatlar tizimi ta’sirida bo`ladi va ko`plab ijtimoiy institutlar (oila, mahalla, o`quv maskanlari, mehnat kollektivlari, norasmiy tashkilotlar, din, san’at, madaniyat va boshq.) bilan bog`liq bo`ladi. Masalan, shaxsdagi turli g`oyalar, fikrlar va mafkura mafkuraviy munosabatlar tizimi ta’sirida shakllanib, ular bevosita oila, bog`cha, maktab va boshqa o`quv va tarbiya muassasalari orqali ongga singdiriladi. Agar bu ta’sir uning e’tiqodi darajasida ko`tarilsa, va unda yana yangidan-yangi fikrlar va g`oyalarning paydo bo`lishi va o`sishiga olib kelsa, shaxs taraqqiyoti jarayonida shunday faoliyat sohasini tanlaydiki, u o`z qobiliyatlari, malaka va ko`nikmalarini rivojlantira borib, ziyoli sifatida yo o`qituvchi, yoki vrach, yoki olim, kashfiyotchi, muxandis bo`lib, elu-yurtiga xizmat qiladi.
Iqtisodiy munosabatlar ham shaxs ongi va uning insoniy xususiyatlari shakllanishida katta rol o`ynaydi. Masalan, bosqichma-bosqich bozor munosabatlariga o`tayotgan ¤zbekiston sharoitini oladigan bo`lsak, yangicha iqtisodiy o`zgarishlar, bozor, raqobat, legalizatsiya, liberalizatsiya, ya’ni erkinlashtirish va shunga o`xshash yangiliklar har bir shaxsning moddiy boyliklar va ularga bo`lgan shaxsiy munosabatlarida aks etib, uning iqtisodiy ongi, tafakkuri va iqtisodiy xulqi normalarini belgilaydi.
Ijtimoiy normalar, sanksiyalar va shaxs. Ijtimoiy norma — shaxs hayotida shunday kategoriyaki, u jamiyatning o`z a’zolari xulq-atvoriga nisbatan ishlab chiqqan va ko`pchilik tomonidan e’tirof etilgan xarakatlar talablaridir. Masalan, o`zbeklar uchun biror xonaga kirib kelgan insonning kim bo`lishidan qat’iy nazar, «Assalomu alaykum» deb kelishi — norma; o`quvchining o`qituvchi bergan topshiriqlarni bajarishi lozimligi — norma; xotinning er hurmatini o`rniga qo`yishi, qaynonaga gap qaytarmaslik — norma; avtobusda yoki boshqa jamoat transportida kichikning kattalarga, nogironlarga o`rin bo`shatishi — norma va hokazo. Bu normalarni ayrim-alohida odam ishlab chiqmaydi, ular bir kun yoki bir vaziyatda ham ishlab chiqilmaydi. Ularning paydo bo`lishi ijtimoiy tajriba, hayotiy vaziyatlarda ko`pchilik tomonidan e’tirof etilganligi fakti bilan xarakterlanadi, har bir jamiyat, davr, millat va ijtimoiy guruh psixologiyada muhrlanadi.
Ijtimoiy normalarning u yoki bu davrda, u yoki bu toifa vakili bo`lmish shaxs tomonidan qay darajada bajarilishi yoki unga amal qilinayotganligi ijtimoiy sanksiyalar orqali nazorat qilinadi. Ijtimoiy sanksiyalar - normalarning shaxs xulqida namoyon bo`lishini nazorat qiluvchi jazo va rag`batlantirish mexanizmlari bo`lib, ularning borligi tufayli biz har bir alohida vaziyatlarda ijtimoiy xulq normalarini buzmaslikka, jamoatchilikning salbiy fikri ob’ektiga aylanib qolmaslikka harakat qilamiz. Masalan, yuqoridagi misolda, agar jamoat transportida katta mo`ysafid kishiga o`rin bo`shatishni norma deb qabul qilmagan o`smirga nisbatan ko`pchilikning ayblov ko`zi bilan qarashi, yoki og`zaki tanbeh berishi, juda kam hollarda o`zini bebosh tutayotgan o`smirning qo`lidan tutib, nima qilish kerakligini o`rgatib, «ko`zini moshday qilib ochib qo`yish» ijtimoiy sanksiyaning hayotdagi bir ko`rinishidir.
har bir alohida shaxs jamiyat tomonidan ishlab chiqilgan va qabul qilingan ijtimoiy normalar va sanksiyalarni u yoki bu ijtimoiy rollarni bajarishi mobaynida xulqida namoyon etadi. Rol — shaxsga nisbatan shunday tushunchaki, uning konkret hayotiy vaziyatlardagi xuquq va burchlaridan iborat xarakatlari majmuini bildiradi. Masalan, talaba rolini oladigan bo`lsak, uni bajarish — u yoki bu oliy o`quv yurtida taxsil olish, uning moddiy bazasidan foydalanish, kutubxonasiga a’zo bo`lish, stipendiya olib, ma’muriyatning ijtimoiy himoyasida bo`lish kabi qator xuquqlar bilan birgalikda o`sha oliygoh ichki tartib — intizomi normalariga so`zsiz bo`ysunish, darslarga o`z vaqtida kelish, reyting baholov talablari doirasida kundalik o`zlashtirish normalarini bajarish, amaliyotda bo`lish, dekanatning bergan jamoatchilik topshiriqlarini ham bajarish kabi qator burchlarni ham o`z ichiga oladi. Bu rol uning uyga borgach bajaradigan «farzandlik» roli (ota va ona, yaqin qarindoshlar oldida) talab va imtiyozlaridan farq qiladi. Ya’ni, konkret shaxsning o`ziga xosligi va qaytarilmasligi u bajaradigan turli-tuman ijtimoiy rollarning xarakteridan kelib chiqadi. Shunga ko`ra, kimdir «tartibli, ba’mani, fozil, ahloqli va odobli» deyilsa, kimdir-be’mani, bebosh, o`zgaruvchan, ikkiyuzlamachi (ya’ni, bir sharoitda juda qobil, boshqa yerda — betartib) degan hayotiy mavqega ega bo`lib qoladi.
hayotda shaxs bajaradigan ijtimoiy rollar ko`pligi sababli ham, turli vaziyatlardagi uning mavqei — statusi ham turlicha bo`lib qoladi. Agar biror rol shaxs ijtimoiy tasavvurlari tizimida uning o`zi uchun o`ta ahamiyatli bo`lsa (masalan, talaba roli), u boshqa rollarni unchalik qadrlamasligi va oqibatda, o`sha vaziyatda boshqacharoq, noqulay va noboproq mavqeni egallab qolishi mumkin. qolaversa, rollarning ko`pligi ba’zan rollar ziddiyatini ham keltirib chiqarishi mumkinki, oqibatda — shaxs ichki ruhiy qiyinchiliklarni ham boshdan kechirishi mumkin. Masalan, sirtdan taxsil olayotgan talaba sessiya paytida ishlab turgan korxonasiga komissiya kelishi va uning faoliyatini tekshirayotganligini bilib, ruhiy azobga tushadi: bir tomondan, talabachilik va uning talablari, ikkinchi tomondan — kasbdoshlar oldida uyalib qolmaslik uchun har kuni ishxonaga ham borib kelish.
hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy vaziyat va bozor munosabatlari sharoitidagi raqobat muhiti shaxsdan bir vaqtning o`zida qator qobiliyatlar va malakalarni talab qilmoqdaki, ayniqsa, yoshlar o`zgaruvchan sharoitlarga tezroq moslashish uchun ba’zan bir-biriga zid xislatlarni ham xulqda namoyon qilishga majbur bo`lishmoqda. Masalan, yosh oila boshlig`i, talaba, ota-onalarga moddiy jihatdan qaram bo`lmaslik uchun, bir vaqtning o`zida ham itoatkor, intizomli talaba va ishdan keyin esa — chaqqon va uddaburon, tadbirkor, tijoratchilik bilan shug`ullanishga majbur bo`lishi mumkin. Bu xolat tabiiy, shaxsdan kuchli iroda, doimiy intiluvchanlik va o`z ustidan muttasil ishlashni talab qiladi.
Ijtimoiy ta’sirlarning shaxs tomonidan anglanishi. Ijtimoiy normalar, sanksiyalar, rollar ijtimoiy mexanizmlar sifatida shaxs xulq-atvorini malum manoda boshqarib, muvofiqlashtirib turishga yordam beradi. Lekin insonning komilagi, uning ahloq — ijtimoiy normalar doirasidagi maqbul xarakati uning o`ziga ham bog`liqdir. Odamning o`z-o`zini anglashi, bilishi va o`z ustida ishlashi avvalo uning diqqati, ongi bevosita o`ziga, o`z ichki imkoniyatlari, qobiliyatlari, hissiy kechinmalariga qaratilishini taqozo etadi. Ya’ni, ijtimoiy xulq-shaxs tomonidan uni o`rab turgan odamlar, ularning xulq-atvorlariga e’tibor berishdan tashqari, o`zining shaxsiy xarakatlari va ularning oqibatlarini muntazam tarzda tahlil qilib borish orqali, rollarni muvofiqlashtirishni ham taqozo etadi.
Shaxsning o`zi, o`z xulq-atvori xususiyatlari, jamiyatdagi mavqeini tasavvur qilishidan hosil bo`lgan obraz — «Men» — obrazi deb atalib, uning qanchalik adekvatligi va reallikka yaqinligi shaxs barkamolligining mezonlaridan hisoblanadi.
«Men» — obrazining ijtimoiy psixologik ahamiyati shundaki, u shaxs tarbiyasining va tarbiyalanganligining muhim omillaridan hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan olib qaralganda, tarbiya shaxsning o`zi va o`z sifatlari to`g`risidagi tasavvurlarining shakllanishi jarayonidir, deb ta’rif berish mumkin. Demak, har bir inson o`zini, o`zligini qanchalik aniq va to`g`ri bilsa, tasavvur qilolsa, uning jamiyat normalariga zid harakat qilish ehtimoli ham shunchalik kam bo`ladi, ya’ni u tarbiyalangan bo`ladi.
¤z-o`zini anglash, o`zidagi mavjud sifatlarni baholash jarayoni ko`pincha konkret shaxs tomonidan og`ir kechadi, ya’ni, inson tabiati shundayki, u o`zidagi o`sha jamiyat normalariga to`g`ri kelmaydigan, no’maqul sifatlarni anglamaslikka, ularni «yashirishga» harakat qiladi, xattoki, bunday tasavvur va bilimlar ongsizlik sohasiga siqib chiqariladi (avstriyalik olim Z. Freyd nazariyasiga ko`ra). Bu ataylab qilinadigan ish bo`lmay, u har bir shaxsdagi o`z shaxsiyatini o`ziga xos himoya qilish mexanizmidir. Bunday himoya mexanizmi shaxsni ko`pincha turli xil yomon asoratlardan, hissiy kechinmalardan asraydi. Lekin shuni alohida ta’kidlash lozimki, «Men» — obrazining ijobiy yoki salbiyligida yana o`sha shaxsni o`rab turgan tashqi muhit, o`zgalar va ularning munosabati katta rol o`ynaydi. Odam o`zgalarga qarab, go`yoki oynada o`zini ko`rganday tasavvur qiladi. Bu jarayon psixologiyada refleksiya deb ataladi. Uning mohiyati — aynan o`ziga o`xshash odamlar obrazi orqali o`zi to`g`risidagi obrazni shakllantirish, jonlantirishdir. Refleksiya «Men» — obrazi egasining ongiga taalluqli jarayondir. Masalan, ko`chada bir tanishingizni uchratib qoldingiz. Siz tinmay unga o`z yutuqlaringiz va mashg`ulotlaringiz haqida gapirmoqdasiz. Lekin gap bilan bo`lib, uning qayergadir shoshayotganligiga e’tibor bermadingiz. Shu narsani siz uning betoqatlik bilan sizni tinglayotganligidan, hayoli boshqa yerda turganligidan bilib qolasiz va shu orqali ayni shu paytda «mahmadona, laqmaroq» bo`lib qolganingizni sezasiz. Keyingi safar shu o`rtog`ingiz bilan uchrashganda, oldingi xatoga yo`l qo`ymaslik uchun «¤rtoq, shoshmayapsanmi?» deb so`rab ham qo`yasiz. Ana shu ilgarigi refleksiyaning natijasidir. Ya’ni, suhbatdosh o`rniga turib, o`zingizga tashlangan nazar («men unga qanday ko`rinyapman?») — refleksiyadir.
Shaxsning o`zi xaqidagi obrazi va o`z-o`zini anglashi yosh va jinsiy o`ziga xoslikka ega. Masalan, o`ziga nisbatan o`ta qiziquvchanlik, kim ekanligini bilish va anglashga intilish ayniqsa, o`smirlik davrida rivojlanadi. Bu davrda paydo bo`ladigan «kattalik» xissi qizlarda ham, o`smir yigitchalarda ham nafaqat o`ziga, balki o`zgalar bilan bo`ladigan munosabatlarini ham belgilaydi. qizlardagi «Men» — obrazining yaxshi va ijobiy bo`lishi ko`proq bu obrazning ayollik sifatlarini o`zida mujassam eta olishi, ayollik xislatlarining o`zida ayni paytda mavjudligiga bog`liq bo`lsa, yigitlardagi obraz ko`proq jismonan barkamollik mezonlari bilan nechog`li uyg`un ekanligiga bog`liq bo`ladi. Shuning uchun ham o`smirlikda o`g`il bolalardagi bo`yning pastligi, muskullarning zaifligi va shu asosda qurilgan «Men» — obrazi qator salbiy taassurotlarni keltirib chiqaradi. qizlarda esa tashqi tarafdan go`zallikka, kelishganlik, odob va ayollarga xos qator boshqa sifatlarning bor — yo`qligiga bog`liq xolda «Men» obrazi mazmunan idrok qilinadi. qizlarda ham ortiqcha vazn yoki terisida paydo bo`lgan ayrim toshmalar yoki shunga o`xshash fiziologik nuqsonlar kuchli salbiy emotsiyalarga sabab bo`lsa-da, baribir, chiroyli kiyimlar, taqinchoqlar yoki sochlarning o`ziga xos turmagi bu nuqsonlarni bosib ketadigan omillar sifatida qaraladi.
«Men» — obrazi va o`zini-o`zi baholash. «Men» — obrazi asosida ham bir shaxsda o`z-o`ziga nisbatan baholar tizimi shakllanadiki, bu tizim ham obrazga mos tarzda har xil bo`lishi mumkin. ¤z-o`ziga nisbatan baho turli sifatlar va shaxsning orttirilgan tajribasi, shu tajriba asosida yotgan yutuqlariga bog`liq holda turlicha bo`lishi mumkin. Ya’ni, ayni biror ish, yutuq yuzasidan ortib ketsa, boshqasi ta’sirida — aksincha, pastlab ketishi mumkin. Bu baho aslida shaxsga boshqalarning real munosabatlariga bog`liq bo`lsa-da, aslida u shaxs ongi tizimidagi mezonlarga, ya’ni, uning o`zi sub’ektiv tarzda shu munosabatlarni qanchalik qadrlashiga bog`liq tarzda shakllanadi. Masalan, maktabda bir fan o`qituvchisining bolaga nisbatan ijobiy munosabati, doimiy maqtovlari uning o`z-o`ziga bahosini oshirsa, boshqa bir o`qituvchining salbiy munosabati ham bu bahoni pastlatmasligi mumkin. Ya’ni, bu baho ko`proq shaxsning o`ziga bog`liq bo`lib, u sub’ektiv xarakterga egadir.
¤z-o`ziga baho nafaqat xaqiqatga yaqin (adekvat), to`g`ri bo`lishi, balki u o`ta past yoki yuqori ham bo`lishi mumkin.
¤z-o`ziga bahoning past bo`lishi ko`pincha atrofdagilarning shaxsga nisbatan qo`yayotgan talablarining o`ta ortiqligi, ularni uddalay olmaslik, turli xil e’tirozlarning doimiy tarzda bildirilishi, ishda, o`qishda va muomala jarayonidagi muvaffaqiyatsizliklar oqibatida xosil bo`lishi mumkin. Bunday o`smir yoki katta odam ham, doimo tushkunlik holatiga tushib qolishi, atrofdagilardan chetroqda yurishga harakat qilishi, o`zining kuchi va qobiliyatlariga ishonchsizlik kayfiyatida bo`lishi bilan ajralib turadi va bora-bora shaxsda qator salbiy sifatlar va hatti-xarakatlarning paydo bo`lishiga olib keladi. Xattoki, bunday xolat suitsidal harakatlar, ya’ni o`z joniga qasd qilish, real borligidan «qochishga» intilish psixologiyasini ham keltirib chiqarishi mumkin.
|
| |