Hasharotlar namlikning ta’sirini oziq-ovqatdagi namlikdan foydalanish

Hasharotlar namlikning ta’sirini oziq-ovqatdagi namlikdan foydalanish
yo’li bilan tartibga solib turadilar. Masalan, atigi tut bargi bilangina
ovqatlanadigan ipak qurti namlikka bo’lgan ehtiyojini o’zi yegan barg
miqdori bilan qoplaydi. Xavo quruq bo’lgan taqdirda tut bargidagi suv
miqdori qurtga yetmasdan qolishi mumkin. Bu holda ipak qurtining suvga
bo’lgan ehtiyoji oshadi. Issiq kunlarda qurtlar suvni ishtaha bilan ichadilar,
agar qurt boqilayotgan so’riga suv quyilsa, ular suvga qarab o’rmalay
boshlaydilar.
3
Namlikning yetishmasligi qurtning rivojlanishini to’xtatib qo’yishi mumkin,
buning aksincha, yoz faslida qurtlarni ho’llangan bargbilan boqish ularning yaxshi
rivojlanishiga yordam beradi. Namlik ortiqcha bo’lganida bargdagi suv kamroq
bug’lanadi, suvning shimilish koeffisiyenti kamayadi. Havo ortiqcha qurib
ketganida hasharot organizmi bu hodisaga boshqacha moslashib oladi. Bunday
moslanish oksidlanish jarayonlari tufayli yuz beradi.
Ipak qurtini boqish uchun havoning optimal namligi nisbiy namlikning 65-
75% miqdorida bo’lishi kerak. Namlik bundan oshib ketsa, qurtlar ko’plab o’la
boshlaydi. Namlik bundan kam bo’lgan taqdirda qurtlar bargni kam yeydi, ularning
rivojlanishi sekinlashadi va o’ragan pillalari ancha kichkina bo’ladi.
3
3
. Dr.Bharat B Bindroo Dr. Satish Verma Sericulture Technologies Developed by CSRTI MAYSORE. 2008
76
24-rasm. Harorat va namlikni o’lchaydigan asbob, Avgust psixrometri.
Katta yoshlardagi qurtlar uchun nisbiy namlik 60-70 foiz doirasida bo’lishi
ma’qul ko’riladi, ammo kichik yoshlardagi qurtlarni boqishda nisbiy namlik 75
foizdan oshmasligi lozim.
Havosi juda quruq bo’lgan O’rta Osiyo sharoitida ipak qurti organizmiga
namlikning ta’siri to’g’risidagi masala juda katta amaliy ahamiyatga egadir. Ana
shuni nazarda tutib, bu masalani yaxshi o’rganib olish lozim.
Tut bargi ipak qurti organizmida tamoman qayta ishlab chiqariladigan tashqi
muhit elementidir. Shu bilan birga, tut bargi tufayli qurt organizmi tashqi muhit
sharoitining ta’siriga moslashib rivojlanadi. Ipak qurti - qurtlik davrida yolg’iz tut
bargi bilangina oziqlanadi, Tut bargida ipak qurtining hamma taraqqiyot davrlari
uchun zarur moddalar bor.
Tut bargining ximik tarkibi ancha o’zgarib turganligidan, uning qurtni to’k
tutish xususiyati hamisha bir xilda bo’lavermaydi. Tut daraxti iqlim va tuprok
sharoitlariga, shuningdek o’zining yosh va turiga karab o’zgarishdan tashkari,
odam tomonidan qilinadigan xilma-xil agrotexnika tadbirlarning ta’siri bilan ham
o’zgaradi. Bu tadbirlar jumlasiga daraxtlarni ekish – o’tqazish, parvarish kilish,
daraxt turlarini tanlash va duragaylash usullari hamda seleksiya ishlari kiradi.
Bargda yetishmagan ba’zi bir moddalarni ipak kurti baggni ko’p mik-dorda
yeyish yo’li bilan to’lgazib turadi.
Tut bargi kurt organizmi uchun energetik manba bo’libgina qolmay, balki
uning o’sib rivojlanipshni ham tartibga solib turadi. Qurtning o’sish tezligi unga
77
berilgan bargning to’q tutish darajasiga ham birmuncha bog’liq bo’ladi.
NatijadaUmuman olganda ipak kurti o’zining zotiga qarab ma’lum hajmgacha
o’sishga urinadi. Ammo, qurtning zotiga va tut bargining ximik tarkibiga
karamasdan, 1 kilogramm tirik pilla olish uchun saralanadigan oziq moddaning
miqdori taxminan birday bo’ladi. Bu narsa maxsus tekpshrish natijalari bilan
aniklandi.
Tut bargi qurtning yashash sharoitiga moslanishi uchun zarur vositalardan biri
bo’lganligi sababli, uning tana harakatidagi almashinishlarga sarflanadigan oziq
moddalar miqdori bilan energetik material hosil qilishda sarflanadigan ozik
moddalar miqdori o’rtasida ma’lum daraja fark bo’ladi, yani bu miqdorlar bir-
biriga to’g’ri kelmaydi. Qurt tanasidagi suvning almashinuvi ham shunga bog’lik
bo’ladi.
Odamlar ipak qurtini xonakilashtirib, uning yashash sharoitini o’zgartirgan
bo’lsalar ham, barg sifatiga nisbatan o’zgarib turgan talablarini haligacha to’la-
to’kis qondirilgan emaslar. Masalan, qurtxonadagi harorat va havoning nisbiy
namligi bir xilda bo’lgan yozgi va kuzgi davrlarda qurt boqish muddati bahorgiga
qaraganda birmuncha sekinlashadi. Bu axvol bargning to’q tutish va hazm qilinish
darajalari pasayishi natijasida qurt tanasidagi turli jarayonlarning o’zaro moslanishi
sekinlashuvi sababli yuz beradi. Shuning uchun, yozgi takroriy kurt boqishda
optimal harorat bahorgi qurt bokishdagidan ko’ra pastrok bo’ladi.
Yoz-kuz mavsumida qurt boqishga belgilangan tutzorlardagi bargning
qurtlarga oziq-ovqat bo’lish xususiyatlari yetarli darajada pilla hosili olish
imkoniyatini beradi. Lekin bu bargning sifati bahorgi bargnikidan anchagina past
bo’lishi miqdor hamda sifat jihatidan bahorgi hosilga baravar pilla hosili olish
ishini qiyinlashtiradi.
Barg sifati yana kurt boqish texnikasi va sharoitiga qarab ham o’zgaradi.
Bularning har ikkalasi barg sifatiga, bargning qurtlar tomonidan yeyilish va hazm
qilinish darajasiga ta’sir etadi.
78
Ipak qurtlari tabiiy sharoitda tut novdalaridagi o’sib turgan barglar bilan
ovqatlanadilar. Xonakilashtirilgan sharoitda esa ular daraxtdan terib olingan barg
bilan boqiladi.
Barg, qurtxonadagi havo namligiga, uning bug’lanish qobiliyatiga va bargni
terib qurtga berguncha o’tadigan vaqtga qarab, turli darajada eskirib so’liydi.
So’ligan bargni qurt kam yeydi, ammo kurt bargni to undagi suv 10-20 foizgacha
qolguncha oziqlanadi, so’ngra bunday bargning yeyilishi kamaya boradi.
Agar qurtdagi tartibga solish funksiyasi yetishmay qolsa, qurtxona havosining
namligini pasaytirish yoki ko’tarish kerak. Ba’zan bargdagi suvning kamayishi
uning sifatini pasaytiradi. Yozda takroriy qurt boqish davrida qurtlarning suvga
bo’lgan talabi oshuvi sababli, bargni salgina namlab berish va qurtxona namligini
ko’tarish qurtlarga anchagina foyda qiladi.
Pillakorning vazifasi qurtga zarur bargni yangilab va sal-pal ho’llab
ko’yishdangina iborat bo’lmay, balki bargning qurtlarni to’q tutish darajasini
o’zgartishdan ham iborat bo’lmog’i kerak. Bunday o’zgartish choralariga qurtni
navdor tut bargi uglevod va boshka bir necha hil bio-logik ko’shimchalar bilan
boyitilgan barg bilan boqish tadbirlari kiradi. Beriladigach barg miqdoriga kelsak,
bu narsa barg berish soniga va kurt boqiladigan sathning katta-kichikligiga qarab
hal kilinadi.
Beshinchi yoshdagi kurtlar bargli novdalar bilan bokilganida ular-ning har
500 tasi uchun I m
2
yoki bir kuti urug’dan chikqan kurtlar uchun 70 m
2
sath
bo’lishi eng muvofik hisoblanadi. Bahoviddinovning ko’rsatishicha, bu norma
qat’iy emas, chunki birinchi uch yoshdagi kurtlar ma’lum bir kalinlikda joylanib
boqilganda yaxshirok o’sadi, ularni ortikcha siyraklashtirish o’sishkga yomon
ta’sir qiladi, beshinchi yoshdagi qurtlarni siyraklashtish chegarasi haligacha
aniklangan emas. Bahoviddinov bir kuti urug’dan ochirilgan Bag’dod zot kurtlarni
beshinchi yoshida 100 kvadrat metr maydonchada boqib juda yaxshi natijaga
erishgan. Lekin uning aytishicha, bu xulosa xali kat’iy emas, chunki bunda
biologik tomondan boshqa, iktisodiy tomondan ham alohida tekshirish talab
qilinadi. Endi ayrim yoshlardagi qurtlarni joylash qalinligiga kelsak bunda kurt
79
tanasining joylangan sathi birinchi yosh davrida 5-6 hissa, undak keyingi
yotlardagi qurtlarniki esa 2,5 -3,2 hissa kengayadi. Bir kuti urug’dan enditana
ochilib chikkan qutichalarni boqish uchun 0,5 kvadrat metr, ya’ni bir kuti urug’ni
ochirish vaqtida joylashtirish uchun talab etilgan maydoncha kifoya qiladi. Bundan
tashqari, kurtlarni joylashtirish qalinligiga karab ularning ovkatlanish sharoitiham
o’zgaradi, chunki bu narsaning profilaktik ahamiyagi ham bor. Birinchidan,
boqilayotgan qurtlar ortikcha qalin joylashtirilganida qurt terisining kutikulyar
qavati ko’p jarohatlanadi va qurt bokish vaqtida iflosliklar ko’payib, yukumli
mikroblar to’plana boshlaydi. Bu nuqtai nazardan yana shuni aytishimiz kerakki,
bunday sharoitda kurtlarda barg uchun kurash zo’rayib, kolok kategoriyadagi
kurtlar paydo bo’laboshlaydi. Bunday qolok qurttlar yuqumli kasalliklarni ancha
tez yuktiruvchan bo’lishlari sababli, yukumli kasalliklarning avj olib ketishini
kulaylashtiradi.
Biror hasharot turi tarqalgan va ma’lum ekologik sharoiti bilan ta’riflanadigan
maydon muayyan turning yashash joyi (stansiya) deb ataladi.
Tut ipak qurti qo’lda maxsus binolarda boqilganligi uchun uning yashash joyi
qurt boqish maydoni deb ataladi.
Boqilayotgan qurtlarning joylanish qalinligi birinchi galda har bir qurtga
to’g’ri keladigan barg miqdoriga ta’sir qiladi. Qurt boqish sathi avvalda juda ham
kichkina bo’lib, bir quti urug’dan ochirilgan qurtlar 32 m
2
maydonchada boqilgan.
Alpatov va Bahoviddinovlarning ma’lumotlariga ko’ra, boqish sathining katta-
kichikligi eng muvofiq mo’tadil bo’lganida qurtlar yaxshi rivojlanadi.
Xonakilashtirilgan ipak qurtlarida to’da-to’da bo’lib yashash xissi hali ham
yo’qolgan emas. Agar qurtlar yakka-yakka yoki kichik to’dalarga joylanib boqilsa
juda bezovtalana boshlaydilar. Shuning uchun ipak qurtlarini sanoat pillalarini
yetishtirish yoki naslchilik qurtlarni boqish jarayoniga qarab bir quti qurt uchun
ma’lum miqdorda oziqalanish maydoni bo’lishi kerak.
O’rta Osiyo va Kavkaz pilla ustalarining qurt boqish sharoitini kuzatish
natijalariga ko’ra, avvalda belgilangan qurt boqish sathining normalarini 1,5-2
xissa kengaytirish olinadigan pilla hosilini oshirishga bevosita ta’sir etadi.
80
Beshinchi yoshdagi qurtlar bargli novdalar bilan boqilganda ularning har 500
tasi uchun 1 m
2
yoki bir quti urug’dan chiqqan qurtlar uchun 70 m
2
sath bo’lishi
eng muvofiq hisoblanadi. Bahoviddinovning ko’rsatishicha, bu me’yor qat’iy
emas, chunki birinchi uch yoshdagi qurtlar ma’lum bir qalinlikda joylanib
boqilganda yaxshiroq o’sadi, ularni ortiqcha siyraklashtirish o’sishiga yomon ta’sir
qiladi, beshinchi yoshdagi qurtlarni siyraklashtirish chegarasi haligacha aniqlangan
emas.
Bahoviddinov bir quti urug’dan ochirilgan Bag’dod zot qurtlarni beshinchi
yoshida 100 m
2
maydonchada boqib juda yaxshi natijaga erishgan. Lekin, uning
aytishicha, bu xulosa hali qat’iy emas, chunki bunda biologik tomondan boshqa,
iqtisodiy tomondan ham alohida tekshirish talab qilinadi. Endi ayrim yoshlardagi
qurtlarni joylash qalinligiga kelsak, bunda qurt tanasining joylangan sathi birinchi
yosh davrida 5-6 hissa, undan keyingi yoshlardagi qurtlarniki esa 2,5-3,2 xissa
kengayadi. Bir quti urug’dan endigina ochilib chiqqan qurtchalarni boqish uchun
0,5 kvadrat metr, ya’ni bir quti urug’ni ochirish vaqtida joylashtirish uchun talab
etilgan maydoncha kifoya qiladi. Bundan tashqari, qurtlarni joylashtirish
qalinligiga qarab ularning ovqatlanish sharoiti ham o’zgaradi, chunki bu narsaning
profilaktik ahamiyati ham bor. Birinchidan, boqilayotgan qurtlar ortiqcha qalin
joylashtirilganida qurt terisining kutikulyar qavati ko’p jarohatlanadi va qurt
boqish vaqtida iflosliklar ko’payib, yuqumli mikroblar to’plana boshlaydi. Bu
nuqtai nazardan yana shuni aytishimiz kerakki, bunday sharoitda qurtlarda barg
uchun kurash zo’rayib, qoloq kategoriyadagi qurtlar paydo bo’la boshlaydi.
Bunday qoloq qurtlar yuqumli kasalliklarni ancha tez yuqtiruvchan bo’lishlari
sababli, yuqumli kasalliklarning avj olib ketishini qulaylashtiradi.
Qurt boqish maydonining katta-kichikligi ipak qurtining joylanishiga va uning
rivojlanishiga ta’sir etadi. qurt boqish maydonining o’lchami qurtning
ozuqlanishiga, holatiga va rivojlanishiga ta’siri katta. Maydon o’lchami kichik
bo’lsa, har bir qurtga kam ozuqa tushadi, ozuqa qurt axlati bilan ifloslanadi. Qurt
tanasidan va g’anadan namlikni bug’lanishi qiyinlashadi, mikroiqlimiga ta’sir etib,
kasallik tug’diruvchi mikroorganizmlar ko’payadi.
81
Qurtlar zich joylashganda bir-biriga halaqit berib, ustilaridan o’rmalab
tirnoqlari bilan terisini jarohatlaydi, qonini zararlaydi. O’lishi ko’payadi, pillasi
kichiklashadi, sifati va hosili keskin kamayadi.
Agarda qurt boqish maydoni juda katta bo’lsa qurtlar siyraklashadi, ishtaxasi
yo’qoladi, sekin rivojlanadi. Barg, boqish inventarlar ortiqcha sarflanib iqtisodiy
zarar keltiradi. Shuning uchun qurt boqish maydoni yoshlariga qarab me’yorida
bo’lishi talab etiladi va ma’lum me’yorlar asosida olib boriladi.
O’tkazilgan kuzatishlar natijasi shuni ko’rsatdiki pilla hosili va sifati qurt
boqish maydonining kattaligiga bog’liq. 1 quti qurt 50m
2
da boqilganda – 50 kg,
70m
2
da boqilganda 80 kg hosil olingan.
Kichik
yoshlarida
qurt boqish
maydonining o’lchami
qurtlarning
hayotchanligiga, katta yoshlarda – pilla sifatiga ta’sir etadi. Ilg’or pillakorlar qurt
boqish maydoni 70-80m
2
gacha kengaytirib 80-90 kg gacha pilla hosili olishga
erishganlar.
Qurt boqish maydonining kattaligi ipak qurtining o’lchamiga, uning egallagan
joyiga va 1g yoki bir qutidagi qurtlarning soniga bog’lik /1 jadvalda/ jadvalda har
bir yoshning oxirida bir dona qurtning yoshlari bo’yicha tana ko’rsatkichlari va
egallagan maydoni ko’rsatilgan. Bir dona qurtning egallagan joyining hajmi, har
bir yoshida 3-3,5 barobar kattalashadi. Natijada bir quti qurt 5 yoshda bir joyga
to’plansa tahminan 23m
2
joyni egallaydi. Lekin normal oziqalanishi va rivojlanishi
uchun 3 marta katta joyni egallash taqozo etadi. Agar har qutida 45 ming dona
qurt boqilsa, 1m
2
satxda 700-750 dona beshinchi yoshdagi qurtlar bo’ladi.
Qurtlarning zichligini nazorat qilish uchun 100 sm
2
(10 smx10sm) satxdagi
to’rtburchak andoza yordamida qurtlar so’kchakning bir necha joyidan sanab
ko’riladi. 100 sm
2
da, o’rta hisobda 7-8 dona qurt bo’lsa, qurtlarning zichligi
maqbul hisoblanadi. O’lchash uchun har bir agronom va agrotexnik yoki
mutaxassisning cho’ntagida qattiq qog’oz va kartondan yasalgan (tomonlari 10sm
ga teng bo’lgan) kvadrat bo’lishi kerak.
Ishlab chiqarishda sanoat pillalarini yetishtirish yoki naslli va ilmiy tadqiqot
ishlari uchun ipak qurtlarini boqish maydoni kattaligini aniqlashda oziqalanish,
82
qo’shimcha va umumiy maydon zarurligini e’tiborga olish kerak. Bu
maydonlarning har biri o’ziga xos xususiyatga va ta’rifga egadir.
|