-rasm. Taklifdagi va talabdagi o’zgarish natijasidagi yangi

1.6-rasm. Taklifdagi va talabdagi o’zgarish natijasidagi yangi
muvozanat grafigi
Bu siljishlar, narxni dan ga oshishiga va tovar ishlab chiqarishni esa, dan ga oshishiga olib keladi. Talab va taklifdagi o’zgarishlarning miqdori va yo’nalishlarini oldindan aytib berish uchun, talab bilan taklifning narxdan va boshqa parametrlardan bog’langanligini miqdoriy jihatdan ifodalamoq kerak.
Talab elastikligi va uning asoslari. Daromad va narx bo‘yicha talab elastikligi.
Ma’lumki, tovarga bo’lgan talab, uning narxiga, iste’molchi daromadiga va boshqa tovarlar narxiga bog’liqdir. Xuddi shunday, taklif tovar narxiga va tovarni ishlab chiqarish xarajatiga bog’liq.
Masalan, olmaning narxi oshsa, unga talab kamayadi. Lekin, biz shu tovarga talabni yoki taklifini miqdoriy jihatdan o’sishi yoki kamayishini bilmoqchimiz. Agar olma narxi 15% ga oshsa, unga bo’lgan talab qanchaga o’zgaradi? Yoki daromad 10% ga oshgandagi talab qanchaga o’zgaradi? Bunday savolga javob berish uchun, elastiklik tushunchasidan foydalanamiz.
Elastiklik - bir o’zgaruvchining boshqa bir o’zgaruvchi ta’siri ostida o’zgarishini o’lchaydigan o’lchov; aniqroq qilib aytganda, biror o’zgaruvchining bir foizga o’zgarishini natijasida boshqa bir o’zgaruvchining ma’lum foiz miqdorga o’zgarishini ko’rsatadigan sondir.
Bunga eng muhim misollardan biri bo’lib, narxga bog’liq bo’lgan talab elastikligidir. Bu elastiklik tovar narxining bir foizga o’zgarishi, unga bo’lgan talabninng necha foizga o’zgarishini ko’rsatadi.
Bu ko’rsatkichni to’liqroq ko’rib chiqamiz. Narxga bog’liq talab elastikligini quyidagicha yozamiz:
bu erda - ning foiz bo’yicha o’zgarishi; - ning foiz o’zgarishi.
Shuni eslatish lozimki, foiz o’zgarish, o’zgaruvchining absolyut o’zgarishini, o’zgaruvchining oldingi darajasiga nisbatidir, ya’ni:
.
Demak,
. (2)
Agar talab uzluksiz funktsiya sifatida, ya’ni ko’rinishida berilgan bo’lsa, uning elastiklik koeffitsienti quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
.
Narxga bog’liq talab elastikligi manfiydir, ya’ni . Tovar narxi oshganda, unga talab kamayadi, shuning uchun . (2) tenglamadan kelib chiqadiki, narxga bog’liq talab elastikligi, narxning tovar miqdoriga nisbatining birlik narxga to’g’ri keladigan tovar birligi o’zgarishiga ko’paytirishdan hosil bo’ladigan miqdorga teng. Lekin, talab egri chizig’i bo’yicha yurganda o’zgarishi yoki o’zgarmasligi mumkin, narx va tovar miqdori esa har doim o’zgarib boradi. Demak, narxga bog’liq talab elastikligi talab chizig’ining alohida nuqtasida o’lchanadi va egri chiziq bo’yicha siljiganimizda, u o’zgarib boradi.
Real statistik ma’lumotlarga ko’ra, nuqtaviy va yoysimon elastiklik koeffitsientlarini quyidagicha aniqlash mumkin,
Talabning narxga ko’ra elastiklik koeffitsientini hisoblash formulasi:
.
Taklifning narxga ko’ra elastiklik koeffitsientini hisoblash formulasi:
.
Talabning narxga ko’ra yoysimon elastikligini hisoblash formulasi:
.
Bu erda va R1 talabning va tovar narxining boshlang’ich qiymatlari, va R2 - talabning va tovar narxining o’zgargan qiymatlari.
Yoysimon elastiklik hisoblanganda, va larning bazis ko’rsatkichlari sifatida, ularning boshlang’ich va o’zgargan qiymatlarining o’rtacha qiymatlari olinadi.
Misol. Limonga bo’lgan talab 100 dona bo’lganda, har bir limon narxi 21 so’mni tashkil qiladi, talab 200 dona bo’lganda bir dona limon 180 so’m bo’ladi. YOysimon elastiklik koeffitsientini hisoblaymiz.
.
demak, bitta limon narxi bir foizga tushganda, unga bo’lgan talab 4,33 foizga o’sadi.
Elastiklik koeffitsienti qiymatiga qarab talabni elastik, noelastik va birlik elastiklikka ega bo’lgan talablarga ajratish mumkin.
Agar talabning narx bo’yicha elastiklik koeffitsienti bo’lsa, talab elastik deyiladi.
Agar talabning narx bo’yicha elastiklik koeffitsienti bo’lsa, talab noelastik deyiladi.
Agar talabning narx bo’yicha elastiklik koeffitsienti bo’lsa, talab birlik elastiklikka ega deyiladi.
Misol tariqasida chiziqli talab funksiyasini qaraylik:
.
Bu chiziqli funktsiya uchun bo’lib, u o’zgarmasdir. Lekin bu chiziq o’zgarmas elastiklik koeffisientiga ega emas. 3.1-rasm3dan ko’rinib turibdiki, agar biz chiziq bo’yicha pastga qarab yursak miqdor kamayib boradi, natijada elastiklik miqdori ham kamayadi.
a/b
|