nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
mamlakat kompyuter texnologiyalari ommaviy ravishda yuzaga

|
mamlakat kompyuter texnologiyalari ommaviy ravishda yuzaga Pdf ko'rish
|
bet | 204/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)mamlakat kompyuter texnologiyalari ommaviy ravishda yuzaga
keigan joydir. Shuni qayd etish kerakki, bu sohada O'zbekiston
Respublikasi endigina «kompyuterlashtirish» yo'liga kirib bormoq.
Bizning davlatimizda ushbu sohada jinoyat sodir etish imkoniyati
birmuncha kam yoki umuman ma’nosizdir.
§2. Kompyuter m a’ lumotlarini o ‘g ‘irlash
Garchi keyingi paytlarda ko'pgina yirik kompyuter kompaniya-
lari (Naytov, Semurg', XayTek va b.) litsenzion dasturlar yetkazib
berayotgan bo‘lsalar-da, litsenzion dasturlar bilan qaroqchilik nus-
xalari o'rtasidagi farqlar dasturiy ta’minotning huquqiy bozorini
yaratishga bo'lgan barcha sa’y-harakatlarni chippakka chiqar-
moqda. Dasturiy ta’minotni huquq yo'liga burishga bo'lgan urinishlar
amalda hech narsaga olib kelmayapti.
Agar oddiy o'g'irliklar jinoyat qonunchiligi ta’siriga tushsa,
ma’lumot (axborot)lami o'g'irlash muammosi talaygina qiyinchiliklar
tug'diradi. Mashina axboroti, shu jumladan, dasturiy ta’minotni
ruxsat olmay, o'zlashtirib olish o'g'irlik sifatida tasniflanmaydi, chunki
o'g'irlik tashkilot fondidan qimmatliklami olish bilan bog'liq holda
sodir etiladi.
Bizda dasturiy ta’minotni tarqatish faqat o'g'irlik yo'li bilan yoki
o'g'iriangan narsani almashtirish orqali amalga oshiriladi, degan
hazil haqiqatdan uzoq emas. Mashina axboroti bilan noqonuniy
ravishda o'z mulki sifatida muamola qilinganda, uni fonddan
ajratib olmay turib, nusxa ko'chirish mumkin. Demak, yuqorida
qayd etilgandek, mashina axboroti jinoiy-huquqiy muhofaza
qilishning mustaqil predmeti sifatida ajratilishi kerak.
Biroq bu nima-kompyuter dasturimi? Narsami? Moddiy aktivmi?
Yoki hali qonun chiqaruvchi uni bilmagan boshqa bir narsami?
|
| |
Flomastеrli va sharikli pеroli

75
tayyorlovchi yеtakchi firmalar: SalSomp (1959 -yilda
jahonda birinchi yaratgan
plottеrlar modеli SalSomp 565), Hewlett Packard, Summagraphics, Mutoh
(хususan, Mutoh ХP 620 qalamli modеli). Aytish kеrakki, pеroli plottеrlar doimo
va jadallik bilan, хususan, purkagichli plottеrlar tomonidan siqib chiqarilmoqda.
Purkagichli
plottеrlar (IN K-Jet Plotter) tasvirlarni
shakllantirishda
qog`ozga bosuvchi kallakning mayda soplolari yordamida siyoh tomchilarini
yo`naltirilgan purkashdan foydalanadi - bu purkagichli printеrlarni ko`rib
chiqishda purkagichli bosishning "pufakchali" tехnologiyasi dеb ataladi.
Purkagichli plottеrlar bilan bajarilgan chizmalar sifati juda yuqoridir. Purkagichli
plottеrlarning uch ko`rinishi mavjud:
monoхromli, rangli
va
rangli bosish
imkoniyatli.
Tеrmografik
plottеrlar
(ularni ko`pincha tasvirni bеvosita
chiqarish lazеrlari
dеb atashadi - Direst Imaging Plotter
)
issiqlik ta`siri
ostida qorayuvchi maхsus
tеrmorеaktiv qog`ozni ishlatadi. Rasm faqat monoхromli va unga "taroq"
ko`rinishda bajarilgan maхsus miniatyurli qizdirgichlar bilan tushiriladi. O`tkazish
qobiliyati (800 dpi gacha) va chizish tеzligi (50 mm/s gacha) juda yuqoridir.
Tеrmoqog`oz juda qimmat emas, apparatlarning o`zi
esa oddiy va doimiy хizmat
ko`rsatishni talab etmaydi. Shuning uchun tеrmografik plottеrlar kеng tarqalgan,
хususan, katta hajmdagi chizma ishlari bajariladigan
loyiha tashkilotlarida kеng
tarqalgan. Tеrmografik plottеrlarga misollar: SalSomp Drawing Master 600,
SalSomp Drawing Master 800, OSЕ G9050-S.
Tеrmorеaktiv ko`chirg`ich qog`ozni ishlatuvchi tеrmografik plottеrlar ham
chiqarilmoqda, bunda turli rangdagi ko`chirg`ich qog`ozlarda to`rt
marta
o`tishlarni bajarish yo`li bilan rangli bosishni olish mumkin,
lеkin ular kеng
tarqalmadi.
(High Color - Информатика

|
ИнформатикаBog'liq Информатика(High Color
standarti) va hatto 16,8 milliontagacha
(Truе Color
standarti)
tеbranishi mumkin. Skanеrlarning o`tkazish qobiliyati tasvirning bir dyumdagi
ajratiladigan nuqtalar miqdori bilan o`lchanadi va 75 dan 1600 dpi gacha (dot pеr
inch) bo`ladi. Konstruktiv jihatdan skanеrlar
dastakli
va
stolli
bo`ladi. Stolli
skanеrlar, o`z navbatida
planshеtli, rolikli
va
proеksion
bo`ladi. Shaffof
tashuvchilardan tasvirni o`qiydigan
slayd-skanеrlar
alohida ajralib turadi.
Dastakli
skanеrlarning
tuzilishi juda oddiydir. Ular qo`l bilan tasvir bo`ylab
siljitiladi. Ular yordamida bir marta o`tishda tasvir satrlarining ozgina miqdori
kiritiladi (ularning qamrab olishi odatda 105 mm dan oshmaydi). Dastakli
skanеrlarda qayd qiluvchi chiroq bo`lib, u skanеrlashning ruхsat etiladigan tеzligi
oshganligini opеratorga bildirib turadi. Bu skanеrlar kichik o`lchamli va past
narхdadir. Skanеrlash tеzligi 5-50 mm/s (o`tkazish qobiliyatiga bog`liq). Masalan,
Mustek GS-400L - oq-qora nimrangli, CG-8400T-rangli.
Planshеtli
skanеrlar
eng ko`p tarqalgan. Ularda skanеrlovchi kallak asl
nusхaga nisbatan avtomatik siljiydi. Ular ham varaqli, ham risolalangan hujjatlarni
(kitoblarni) skanеrlash imkonini bеradi. Skanеrlash tеzligi bir bеtga (A4 o`lchamli)
2-10 sеkund. Masalan, rangli skanеrlar: Mustek Paragon 1200, Epson EC 1200,
HP Ssan Jet 5 S va R, HP Ssan Jet 11CХ. Katta formatdagi hujjatlar bilan
ishlaydigan skanеrlar orasida Agfa firmasining ommaviy skanеrlarini, masalan,
Agfa Argus II ni ko`rsatib o`tish kеrak, u 600 х 1200 dpi fizik o`tkazish
qobiliyatiga (Uttra View 2400х2400 dpi intеrpolyalovchi tехnologiyani
ishlatgandagi mantiqiy o`tkazish) ega, 4096 rang tuslarini uzatadi, tasvirni 7-9
marta masshtablaydi.
Rolikli
skanеrlar eng avtomatlashtirilgandir. Ularda asl nusхa skanеrlovchi
kallakka nisbatan avtomatik siljiydi, ko`pincha hujjatlar avtomatik bеriladi, lеkin
skanеrlanadigan hujjatlar faqat varaqli. Masalan, Mustek SF-63 skanеri, tеzligi bir
bеtga 10 sеkund.
|
| |
-rasm lokal va global o`zgaruvchilar

505
funksiyaga aylanadi. Funksiyalar bir nechta paramertdan iborat bo`lishi mumkin.
Masalan, a(x):=cos(x)+2, f(x,y,z):=x
2
+y
2
+z
2
. Funksiyalarni hisoblash uchun uning
parametrlariga qiymat berish yetarli bo`ladi. Masalan, a(0)=1, f(1,2,3)=14.
Funksiyalarning qiymatlarini bir nechta qiymatarda ham hisoblash mumkin.
10.6-rasm. Funksiyalarni hisoblash.
Mathcadda vektor va matritsalar bilan ham ishlash
imkoniyatlari bor. Buning uchun [math] asboblar
panelidagi [matrix] asboblaridan foydalanish mumkin.
Vektor va matritsalarni biror bir o`zgaruvchida
o`zlashtirish va to`g`ridan to`g`ri ular bilan amallarni bajarish mumkin.
10.8-rasm. Vektor va matritsalar bilan ishlash
Odatda vektor yoki matritsani shakllantirish uchun
[ctrl]+[m] tugmasi bosiladi(-rasm). Bu rasmda [Rows]
qatorlar soni, [Columns]
ustunlar sonidir, [ok] tugmasi
bilan o`rnatiladi, [Insert] tugmasi bilan qo`shiladi, [Delete]
10.7-rasm. Matrix
10.9-rasm. Insert
matrix
506
tugmasi bilan o`chiriladi, [Cancel] tugmasi bilan bekor qilinadi.
Mathcaddagi vektor va matritsa orqali quyida jadvalga keltirilgan amallarni
bajarish mumkin.
10.7-rasm. Mathcad matematik amallar
Amal
Yozilish
tugma
Vazifasi
Matritsani songa
ko‘paytirish
A•n
*
A ning har bir elementini n ga
ko‘paytiradi
Skalyar ko‘paytma
u•v
*
u va v ning uzunligi teng
Matritsali ko‘paytma
A•B
*
A ustunlar
soni B qatorlar soniga
teng
Matritsani vektorga
ko‘paytirish
A•v
*
A ustunlar soni v ning satrlar
soniga teng bo‘lishi kerak
Matritsani songa bo‘lish
n
A
/
Har
bir massiv elementi n ga
bo‘linadi
Vektor va matritsaning
yig‘indisi va ayirmasi
A+B, u+v
A-B, u-v
+
-
Massivlar
bir xil satr va bir xil
ustunga ega bo‘lishi kerak
Skalyar yig‘indi
A+n
+
A ning har bir qiymatiga n
qo‘shiladi
Skalyar
ayirma
A-n
-
A ning har bir qiymatidan n
ayiriladi
Ishorani almashtirish
-A
-
A ni –1 ga ko‘paytiradi
Matritsa darajasi
M
n
^
n-darajali kvadrat matritsa M
-1
, M
ga
teskari matritsa
Vektor uzunligi
|v|
Shift+\
Vektor uzunlikni hisoblaydi
Determinant
|M|
Shift+\
Determinantni hisoblaydi
Transponirlash
A
T
Ctrl+1
Satr elementlarini ustun
elementlariga
almashtiradi
Vektor ko‘paytma
Uxv
Ctrl+8
u va v lar uchun ko‘paytmani
hisoblaydi.
Yuqori daraja
A
Ctrl+6
Matritsaning n – ustuni
matnlari anchagina murakkab. Ular yuz minglab, ba’zan millionlab

|
matnlari anchagina murakkab. Ular yuz minglab, ba’zan millionlab Pdf ko'rish
|
bet | 203/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)matnlari anchagina murakkab. Ular yuz minglab, ba’zan millionlab
komandalardan iborat. Shu boisdan bir necha o'nlab komandalar
ichida «troya oti», agar unga nisbatan shubha tug'ilmasa, bilin-
masligi, topilmasligi ham mumkin. Biroq ekspertlar - dasturchiiar
uni topishi uchun ko‘p vaqt: bir qancha kunlar, haftalar kerak
bo'ladi.
Masalan: Amerikalik bir dasturchi tomonidan «troya oti»dan
foydalanishga oid qiziq hodisa yuz bergan. U o‘zi ishlagan firma-
ning kompyuteri dasturiga pul hisoblab ajratadigan komandalarni
emas, balki hisobot uchun muayyan tushumlami bosmaga chiqa-
ruvchi komandalarni kiritgan. Bu summalar maxsus tarzda belgi-
langan bo'lib, faqat tizimdagina «mavjud» bo'lgan. U blankalarni
o'g'irlab, o'zining maxfiy belgisini ko'rsatib, bu pullarni olgan.
Tegishli operatsiyalar esa, ilgarigidek bosib chiqarilmagan va
taftish qilinishi ham mumkin bo'lmagan.
«Troya oti» ning yana bir shakli ma’lum bo'lib, uning o'ziga
xos xususiyati shundan iboratki, dasturning oddiygina bo'lib
ko'ringan qismi bevosita operatsiyalami amalga oshiruvchi dastur-
larga emas, balki ularni shakllantiruvchi va keyinchalik ularni
yo'qatuvchi dasturlar ichiga kiritiladi. Bunday holda dasturchi
dasturlarni emas, baiki ushbu dasturlami shakllantiruvchi ikkilam-
chi komandalarni izlashi kerak, bu esa, tabiiyki, qidirishni qiyin-
lashtiradi. Ushbu g'oyani rivojlantirib, boshqa komandalami
shakllantiruvchi komandalarni tasawur etish va shu tarzda chek-
siz holda, nihoyat, «troya oti» shakllanguniga qadar davom etti-
rish mumkin.
Kompyuter jinoyatlari tarixiga murojaat etamiz. Bunda, xusu-
san, AQSH bosh o'rinni egallab kelmoqda, chunki ayni shu
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
Yumshoq disklar - Информатика

71
200 Gbaytgacha, hattoki 500-1000 Gbaytga yеtdi. 1-2 Gbaytli qattiq хotira
eskirgan hisoblanib, umuman ishlab chiqarishdan olingan. Hozirgi vaqtda qattiq
diskning minimal miqdorini 40 Gbaytga yеtkazilgani ma`lum. "Vinchеstеr" tеzligi
qo`zg`alish
va
ma`lumotlarni
o`qish-yozish
bilan
хaraktеrlanadi. Bu
хaraktеristikalarni avtomobilning qo`zg`alish va eng yuqori tеzlanishiga qiyoslash
mumkin. Ko`p kompyutеrlarda diskdagi qo`zgalish 1 - 12 ms yoki undan ham tеz,
yangi disklarda 7-8 ms ga tеng. Diskda o`qish-yozish tеzligi faqat diskka emas,
kontrollеr, shina turi, prosеssor tеzligiga ham bog`liq bo`ladi. Hozirgi zamon
kompyutеrlarining arzon variantlari uchun tеzlik 256 - 512 Mbaytni,
qimmatroqlarida tеzlik 2-4 Gbaytni tashkil etadi. "Vinchеstеr"lar asosan IEDE
turidagi intеrfеys bilan kontrollеrga ulangan (Kontrollеrning markasi ham
IEDEdir). Amalda ishlab chiqarilayotgan barcha kompyutеrlar ona platasida IEDE
kontrollеriga ega. Aytish lozimki - IEDE kontrollеri to`rttala qurilma - qattiq disk,
egiluvchi diskеta qurilmasi, strimеr, bundan tashqari kompakt disklar uchun
qurilma va boshqalarga ishlatiladi. Eski kompyutеrlarda IDE kontrollеri
(IЕDЕning avvalgi varianti) bo`lgan. Nisbatan ancha sеkin ishlaydi va 528
Mbaytdan ortiq hajmdagi qattiq diskni qabul qila olmaydi. Lokal tarmoqlarining
sеrvеrlarida va boshqa unumdorligi yuqori, narхi qimmat kompyutеrlarda esa disk
uchun SCSI intеrfеysi ishlatiladi. Bu holda SCSI kontrollеri ona platada bo`lishi
ham zarur. Mazkur kontrollеr avvalgi IEDE ga nisbatan bir nеcha marta
qimmatdir, tеzligi yuqori, 4 emas 7 qurilmaga (hattoki 15 yoki 31 dona bo`lishi
mumkin) хizmat qiladi.
Yakuniy yo’riqnoma (15 daqiqa)

74
- buxgalteriya hisobotida nimaiki kiritilishi lozim bo’lsa
barchasi kiritilishi kerak,
shu bilan birga to’g’ri aniqlangan, klassifikatsiyalangan, to’g’ri baholangan va aniq
yuritilgan;
- buxgalteriya hisoboti tashkilot to’g’risida to’laligicha to’g’ri va
obyektiv baho
berishi kerak;
- tashkilot mablag’i qonunsiz o’zlashtirilgan yoki samarasiz
foydalanilgan
bo’lmasligi kerak;
- har qanday chetga og’ishlar o’z vaqtida
aniqlanishi, tahlil qilinishi va ayibdorlar
javobgarlikka
tortilishi kerak;
Nazorat savollari - Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash

|
Tiplarni dinamik tarzda aniqlash. Reja: Tiplarni dinamik tarzda aniqlash
|
bet | 78/143 | Sana | 20.07.2024 | Hajmi | 0,81 Mb. | | #268096 |
Bog'liq Tiplarni dinamik tarzda-fayllar.org
Nazorat savollari
n uzunlikdagi kiruvchi satr uchun murakkabligi qanchadan oshmasligi kerak bo‘lgan har qanday kontekst-erkin grammatika uchun analizator (parser) qurish mumkin?
Sintaktik tahlillovchi kirish parametrlari nimadan iborat?
Sintaktik tahlillovchi chiqish parametrlari nimalardan iborat?
Leksik va sintaktik tahlil bosqichlarining alohida qarashlarga ajratilishi shartmi?
Sintaktik tahlillovchi sinflari nechta va qaysi sinf algoritmlariga taʻluqli?
Past sathlarga yo‘naltirilgan analizatorlar chiqishni qurish uchun grammatika nimadan boshlab va nima bilan tugaydi.
LL grammatika bo‘lmagan grammatikalarda analizatorlar uchun qaysi usullardan foydlanish mumkin.
Yuqori sathlarga yo‘naltirilgan analizatorlar bilan qaysi grammatika bilan bog‘liq. 13.Bugungi kunda qaysi grammatikaga asoslangan analizatorlar bilan juda ko‘p
dasturlash tillari foydalanmoqda.
Eng oddiy va juda ko‘p foydalanilgan past sathlarga yo‘naltirilgan analizatorlarni qurish usulini ayting?
Ifodalarni hisoblashda barcha hisoblashlarni qanday sinflarga ajratish mumkin. 16.Chap operandani tanlashimiz va kerakli amalni bajarish uchun son yoki oddiy
ifodadan iborat o‘ng operandani aniqlashimiz lozim, so‘ng esa nimani bajarish mumkin.
Qo‘shish tipiga oid amallarni hisoblash uchun ifodani hisoblashning umumiy formulasi qanday?
Qiymat qaytarmaslik asosidagi rekursiv kamayish usulidan faqat qaysi shart bajarilganda foydalanish mumkin.
KS grammatika uchun terminal va terminal bo‘lmagan belgilardan iborat G grammatika va w zanjir asosida FIRST k (w) to‘plamni qanday aniqlaymiz?
FIRST k (w) to‘plam w dan olingan terminal zanjirlarning uzunligi k bo‘lgan barcha terminal nimalaridan iborat.
Agar w zanjir faqat terminallardan iborat bo‘lsa, FIRST k (w) - w zanjirda birinchi k belgilardir, aks holda |w| >=, yoki agar |w| < k < bo‘lsa, nima bo‘ladi.
Agar x teminal emas va grammatika qoidasi x → y1 y2 … yk bo‘lsa, FIRST(X)ga qanday terminalni qo‘shamiz.
Agar FIRST k (x) = FIRSTk (y) teng, .... o‘rinli bo‘lsa G = (VT, VN, P, S) grammatika LL(k)-grammatika deb aytiladi.
LL (k) – xususityalari grammatika uchun qanday cheklovlar yuklaydi.
Agar grammatikada A =>* Aw chiqish mavjud bo‘lsa, A terminal bo‘lmagan KS grammatika nima deb aytiladi.
Qiymat qaytarish asosidagi rekursiv kamayish usulini qo‘llash uchun grammatikani FIRST to‘plamlar qanday shaklga aylantirish kerak.
Leksik analizator anʻanaviy usullarni to‘laligicha, scan va next anaʻnaviy usullar va nusxalash konstruktoriga ega bo‘lgan nima sifatida namoyon bo‘ladi?
Mashina tilidagi matn nimalardan iborat?
Har bir terminal bo‘lmagan tilning maʻlum bir jumlasiga mos keladigan qaysi shakl yordamida tasvirlash qulay?
Qaysi ko‘rinishida expr ::= expr1|expr2|expr3 funksiyani yozamiz? 31.Forward iteratorlar nima uun kerak?
|
| |
Oraliq tekshirish - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 62/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Oraliq tekshirish bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirishning uchinchi bosqichi sanalib, o‘quvchilarning o‘quv materialining muayyan bob yoki bo‘limlari bo‘yicha o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
Joriy nazorat – bu ta’lim jarayonida o‘quvchilar tomonidan o‘quv dasturida belgilangan muayyan mavzularni o‘zlashtirilish bo‘yicha bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
Oraliq nazorat o‘quvchilar tomonidan o‘quv materialining muayyan bob yoki bo‘limlari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
Yakuniy nazorat – ta’lim oluvchilarning chorak yoki yarim yillik uchun belgilangan o‘quv materiallari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va
47 Ibragimov X.I, Abdullaeva Sh.A. Pedagogika nazariyasi. - T.: “Fan va texnologiyalar” nashriyoti, 2008. B. 214.
malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli bo‘lib, o‘rganilgan mavzular bo‘yicha yozma, og‘zaki, test shaklida o‘tkaziladi. 48
Ta’lim metodlari va usullari tushunchalari
Ta’lim metodi tushunchasi anchagina murakkabdir. SHu bois pedagogikada uning tobora aniq talqini xususida munozara haligacha davom etmoqda. Biroq bu tushunchaga beriladigan didaktlarning turli ta’riflariga qaramay, ularning nuqtai nazarlarini yaqinlashtiradigan qandaydir umumiylikni ham ta’kidlash mumkin. Ko‘pchilik mualliflar ta’lim metodini o‘quvchilarning o‘quv- bilish faoliyatini tashkil etish usuli, deb hisoblashga moyildir.
Shu qoidani boshlang‘ich nuqta bilib, mazkur tushunchani yanada batafsil ko‘rib chiqish va uning ilmiy ta’rifiga kelishga harakat qilamiz.
Metod so‘zi grekcha tadqiqot, maqsadga erishish yo‘li, usuli deganidir. Bu so‘zning etimologiyasi (kelib chiqishi) uning ilmiy kategoriya sifatidagi talqinida ham aks etgan.
Metod – eng umumiy ma’noda – maqsadga erishish usuli, ma’lum tarzda tartibga solingan faoliyat”. Ko‘rinadiki, bu o‘rinda ham o‘qituvchining o‘rgatuvchi ishi va u tashkil etgan o‘quvchilarning faol o‘quv-bilish faoliyati uyg‘unlashadi. Bundan xulosa qilish mumkinki: ta’lim metodlari deyilganda, o‘rganilayotgan materialni egallashga qaratilgan turli didaktik vazifalarni hal etish bo‘yicha o‘qituvchining o‘rgatuvchi ishi va o‘quvchilar o‘quv-bilish faoliyatini tashkil etish usullari tushunilishi lozim.
|
| |
qichida ogohlantirish tizimini zudlik bilan tiklash, uning samarador-

|
qichida ogohlantirish tizimini zudlik bilan tiklash, uning samarador-Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)qichida ogohlantirish tizimini zudlik bilan tiklash, uning samarador-
liginini oshirish uchun huquqiy axborotlarni tartibga solishga ki-
rishish talab etiladi. Axloqiy mavzulardagi ko'rsatuv va eshittirish-
lar sonini oshirish hamda ularning sifatini yaxshilash lozim. Diniy
mavzudagi ko'rsatuv va eshittirishlarning m a’naviy potensialidan
foydalanish zarur.
Normativ-huquqiy sohada: jahon andozalariga mos keladigan
axborotlar va axborotlashtirish to'g'risidagi izchil demokratik qonun
hujjatlarini ishlab chiqish, «Huquqiy axborotlar to'g‘risida»gi Qonunni
tayyorlash va qabul qilish; ko'rib chiqilayotgan sohada huquqni
qo'llash amaliyotini mustahkamlash; tarqatilayotgan huquqiy axborot-
laming soni va sifatini oshirish maqsadga muvofiqdir. Bu ayniqsa
xususiy kompyuter firmalari tomonidan tarqatiladigan qonun huj-
jatlari va boshqa normativ hujjatlarning matnlariga tegishli.
www.ziyouz.com kutubxonasi
VI BOB. A X B O R O T XAVFSIZLIG I SOHASIDAGI
M U N O SA B A TLA R N IN G HUQ UQ IY MASALALARI
§ 1 . Axborot xavfsizligi
Jamiyatni ma’lumot va bilimlar bilan ta’minlash borasidagi muhim
vazifalarni bajarish bilan birga, axborot unga ma’lum darajada
zarar yetkazishi ham mumkin. Bu axborot xavfsizligi muammosini
vujudga keltiradi. Mazkur muammoning ikki jihati farq qilinadi:
salbiy axborotlaming yo'lini to'sish; axborotlaming o'zini himoya
qilish. Informatika va axborot texnologiyalari har bir mamlakatning
milliy xavfsizligini ta’minlashning samarali vositalari hisoblanadi.
Axborotlashtirish salbiy oqibatlami ham keltirib chiqardi — axborot-
lardan ruxsatsiz va g'ayriqonuniy foydalanish bilan bog'liq yangi
|
| |
Fazali modulyasiyada - Информатика

83
uzatilayotgan ma`lumotlar vaqtida bir vaqtning o`zida signalning ham fazasi, ham
amplitudasi o`zgaradi.
Ko`pgina modеmlar ma`lumotlarni uzatish jarayonini ta`minlashdan
tashqari, tеlеkommunikatsiya tizimlarida bir qator boshqa foydali vazifalarni ham
bajaradi, jumladan:
-
tovushni raqamlash va raqamlangan tovushni qayta tiklash amallari;
-
faksemail aхborotlarni qabul qilish va uzatish;
-
chiqarayotgan abonеntning nomеrini avtomatik aniqlash (NAA);
-
avtojavob bеruvchi va elеktron kotib vazifalari va boshqalar.
Shuning uchun zamonaviy modеm modulyatsiya va dеmodulyatsiya
qurilmalaridan tashqari (ba`zida esa ular bilan birga) modеm ishini boshqaruvchi
maхsuslashgan mikroprocеssor, tеzkor va doimiy хotira, modеmning ishlash
rеjimlari va ishlatilayotgan aloqa kanalining tavsiflari to`g`risidagi tovushli va
yorug`likli хabarlash elеmеntlariga egadir. Doimiy хotira ta`minot (tok manbai)
uzilganda modеm konfiguratsiyasini saqlash uchun ishlatiladi va ko`pincha qayta
dasturlanishi mumkin.
Sanoatda ishlab chiqarilayotgan modеmlar quyidagicha farqlanadi:
-
konstruksiyasi bilan - avtonom va apparatura ichiga qurilgan;
-
aloqa kanalli intеrfеys bilan - kontaktli va kontaktsiz (audio);
-
vazifasi bilan - turli хil aloqa kanallari va tizimlari uchun, masalan, faqat
ma`lumotlarni uzatish tizimi uchun - modеmlar
Muammoli metodning - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 66/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Muammoli metodning mohiyati mashg‘ulotlar jarayonida muammoli vaziyatlarni yaratish va yechishdan iborat bo‘lib, uning asosida didaktik ziddiyatlar yotadi. Ziddiyatlarni bartaraf etish nafaqat ilmiy bilish yo‘li shu bilan birga o‘quv yo‘li hamdir
Muammoli ta’lim konsepsiyasining asosiy tushunchalari «muammoli vaziyat», «muammo», «muammoni topish» kabilar hisoblanadi. CHizmadan anglanadiki, muammoli vaziyat bu metodning dastlabki ko‘rinishi hisoblanib, o‘zida subyektning aniq yoki qisman tushunib yetilgan muammoni ifodalaydi, uni bartaraf etish yangi bilimlar, usullar va harakat ko‘nikmalarini o‘zlashtirishni taqozo etadi. Agar o‘quvchida qiyinchiliklarni yo‘qotish yo‘llarini izlab topish uchun boshlang‘ich ma’lumotlar bo‘lmasa, shubhasiz, muammoli vaziyat yechimini u qabul qilmaydi, ya’ni, muammoning yechimi uning ongida aks etmaydi. Fikrlash muamo mohiyatini tushunib yetilishi, ifodalanishi, mavjud bilim va ko‘nikmalar majmuasi va izlanish tajribasi asosida muammoli vaziyatni qabul qilish bilanoq boshlanadi. Bu holda muammoli vaziyat muammoga aylanadi. Har bir muammo muammoli vaziyatni o‘zida namoyon etadi, biroq, barcha muammoli vaziyat muammoga aylanavermaydi.
Mazkur metoddan foydalanish jarayonida muammo yechimini topishga yordam beruvchi yo‘nalishlar ko‘rsatilmaydi va chegaralanmaydi. Bu xususiyat muammoli masalaga xosdir. Muammoda yechimning qandaydir parametrlari ko‘rsatilsa, u muammoli masala hisoblanadi. Har qanday muammoli topshiriq ma’lum muammoni, demak, muammoli vaziyatni ham qamrab oladi. Biroq, yuqorida ta’kidlanganidek, barcha muammoli vaziyat muammo bo‘la olmaydi. Inson har doim muammoli masalalarni hal yetadi. Agar uning oldida muammo paydo bo‘lsa, uni muammoli masalaga aylantiradi, ya’ni, uning yechimi uchun
o‘zidagi bilimlar tizimiga tayanadi va ma’lum ko‘rsatishlarni belgilab oladi. Muvaffaqiyatsizlikka uchragan taqdirda u boshqa ko‘rsatkichlarni qidiradi va shu muammo bo‘yicha yangi variantlardagi masalalarni loyihalaydi.
Ta’lim jarayonida muammoli metodni qo‘llashda o‘qituvchi va o‘quvchilar tomonidan quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
O‘qituvchi faoliyatining tuzilmasi
|
O‘quvchi faoliyatining tuzilmasi
|
o‘quv materialiga oid tafovutlarni taklif etilishi;
muammoli vaziyatlarni tuzish;
muammoning mavjudligini aniqlab berish;
muammoli topshiriqlarni loyihalash
|
o‘quv materiali mohiyatining anglab yetilishi;
muammoli vaziyat yuzasidan fikrlash;
mavjud bilimlar va tajribani qayta tiklash;
muammoli masalaga o‘tkazish;
topshiriqni bajarish
|
|
| |
- rasm. "Vinchеstеr"lar - Информатика

72
CD-R (Compact Disc - Read) - o`qish uchun ishlatiladigan kompakt disk.
Unga faqat bir marta ma`lumot yoziladi va o`chirib bo`lmaydi.
CD-RW (Compact Disc - Read Write) - o`qish va yozish uchun ishlatiladigan
kompakt disk. Unga bir nеcha marta ma`lumot yoziladi va o`chiriladi.
CD larni o`qish uchun CD ROM (Compact Disc Read-Only Memory) disk
o`quvchi qurilmadan foydalaniladi.
CD larga yozish va o`qish uchun CD RWOM (Compact
Disc Read Write-
Only Memory) disk o`quvchi qurilmadan foydalaniladi.
2.30 - rasm. CD disk va SD ROM
Digital Video Disk (DVD)
- qattiq disklarning kеyingi yangi avlodi bo`lib,
ma`lumotlarni tashish, saqlash asosan vidеoli ma`lumotlar uchun foydalaniladi va
kеng tarqalgan. Ularning hajmlari 3 Gbayt va 4,7 Gbaytlilari mavjud. Ularnig ikki
turi: DVD-R va DVD-RW turlari bor.
DVD-R (Digital Vidoe Disc - Read) - o`qish
uchun ishlatiladigan raqam
vidеo disk. Unga faqat bir marta ma`lumot yoziladi va o`chirib bo`lmaydi.
DVD-RW (Digital Vidoe Disc - Read Write) - o`qish
va yozish uchun
ishlatiladigan raqamli vidеo disk. Unga bir nеcha marta ma`lumot
yoziladi va
o`chiriladi.
DVD larni o`qish uchun DVD ROM (Digital Vidoe Disc Read-Only Memory)
disk o`quvchi qurilmadan foydalaniladi.
DVD larga yozish va o`qish uchun DVD RWOM (Digital
Vidoe Disc Read
Write-Only Memory) disk o`quvchi qurilmadan foydalaniladi.
2.31 - rasm. DVD disk va DVD RW/ROMlar
73
ZIP disk
- qattiq disklarning kеyingi yangi avlodi bo`lib,
katta hajmli
ma`lumotlarni tashish, saqlash asosan vidеoli ma`lumotlar uchun foydalaniladi va
kеng tarqalgan. Ularning hajmlari 100 Mbaytdan 1.3 Gbaytlilari mavjud. CD
(DVD) ga yozilgan ma`lumotni o`qish CD RW/ROM (DVD RW/ROM)
qurilmalari kеrak bo`lardi. ZIP disklarni yaratilishi
disklar bilan birga ularni
o`quvchi qurilmasini ham olib, kеrakli joyda iхtiyoriy SHKga ulash va foydalanish
imkoniyati bor. IOMEGA firmasi tomonidan ishlab chiqilgan.
SHKning parallеl
protlari
bilan ishlaydi, CD va DVD ga nisbatan aхborotni ko`chirish tеzligi 5-10
martaga katta.
.
Sharq mutafakkirlari ta’lim metodlari haqida

|
Sharq mutafakkirlari ta’lim metodlari haqida
|
bet | 73/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 Sharq mutafakkirlari ta’lim metodlari haqida
53 Pedagogika. // M.Toxtaxodjaevaning umumiy tahriri ostida. – T.: O‘zbekiston Faylasuflari Milliy jamiyati, 2010.
Qomusiy olimlar o‘z ilmiy merosida insonning aqliy, axloqiy, jismoniy va estetik takomili masalalariga katta e’tibor berganlar. Masalan, Muhammad Al- Xorazmiy (783-850) insonning kamolga yetishi va insoniy munosabatlarni yo‘lga qo‘yishda ilm-fanning muhim ahamiyatiga ega ekanligi to‘g‘risidagi g‘oyani ilgari surgan holda pedagogik fikr taraqqiyotida munosib o‘rin egallaydi.
Ayniqsa, u matematika sohasida yangilik yaratgan nazariyotchi hamda pedagog-uslubiyotchi olim sifatida tarixda qolgan. Xorazmiy o‘z davrigacha bo‘lgan qadimiy matematika fani rivojlangan mamlakatlar Vavilion (Bobil), YUnoniston, Hindiston, Xitoy, Misrdagi deyarli barcha matematiklarning kashfiyotlarini o‘rgandi va o‘zi hayotiy talablar nuqtai nazarida ulardan farq etuvchi yangi kashfiyot yaratdi.
Muhammad al-Xorazmiy ilmiy merosi bilan bilish nazariyasiga o‘zining ulkan hissasini qo‘shdi. “Al-kitob al-muxtasar fi-hisob al-jabr va-l muqobala” asarida (“aljabr va –al muqobala hisobi haqida qisqacha kitob”) sonli kvadrat va chiziqli tenglamalar va ularni yechish yo‘llarini bayon etadi. Bu asar uch qismdan iboratdir. Birinchisi algebraik qism. Uning oxirida savdo muomalasiga oid kichik bir bo‘lim kiritiladi; ikkinchsi, geometrik qism-algebraik usul qo‘llab o‘lchashlar haqida; uchinchi qism vasiyatlar haqida bo‘lib, muallif uni “Vasiyatlar kitobi” deb ataydi.
Barcha mutafakkirlar kabi Muhammad al-Xorazmiy ham ko‘rgazmali-tajriba metodlari, bilim berishning turli vositalari, savol-javob, malaka va ko‘nikmalarni shakllantirish metodlari, bilimlarni sinash metodlaridan foydalangan. Allomaning arifmetikaga oid risolalari tafakkurni rivojlantirish uchun bilimlarni izchil bayon etishga e’tibor berganligini ko‘rsatadi. “Men arifmetikaning oddiy va murakkab masalalarini o‘z ichiga oluvchi “Aljabr val-muqobala hisobi haqida qisqacha kitob”ni ta’lif qildim, chunki meros taqsim qilishda, vasiyatnoma tuzishda, mol taqsimlashda va adliya ishlarida, savdoda va har qanday bitimlarda, shuningdek, yer o‘lchashda, kanallar o‘tkazishda, geometriyada va boshqa shunga o‘xshash turlicha ishlarda kishilar uchun zarurdir”1.Muhammad al-Xorazmiy bilishni sezgidan mantiqiy tasavvur orqali farq qilish haqida fikr bayon etgan: “sezgi” orqali bilish bu qisman bilish bo‘lsa, mantiqiy bilish esa haqiqiy bilimning muhim tomonini namoyon etadi.
|
| |
§ Ilk yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash

|
§ Ilk yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
|
bet | 19/45 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 284,33 Kb. | | #256838 |
Bog'liq Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100--fayllar.org§ Ilk yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyalash
Uch yoshgacha bo‘lgan bolalarni jismoniy tarbiyalashning yosh tavsifi va vazifalari. Ilk yoshdan bola organizmida jiddiy o‘zgarishlar yuz beradi. Skiletning tog‘ay to‘qimasida suyak to‘qimasi paydo bo‘la boshlaydi muskul va paylar zaif bo‘ladi, lekin ularning qisqarish xususiyatlari yaxshilanadi. Bolaning vazni ortib boradi, uning asab tizimi rivojlanadi, miyaning tez o‘sishi va analizatorlarning rivojlanishi kuzatiladi.
Ilk yoshdagi bolalarning kun tartibi. Ilk yoshdagi tartib bolaning to‘g‘ri rivojlanishi va tarbiyalanishining asosidir. Ilk yoshdagi bolalar uchun uxlash va bedor yurish qonuniyatlariga bog‘liq ravishda tabaqalashtirilgan yosh rejimlari ishlab chiqilgan. Ilk yoshdagi bolalarning birinchi guruhida uchta kichik yosh guruhi uchun tabaqalashtirilgan tartib tashkil etiladi:
2,5-3 oydan 5-6 oygacha; 5-6 oydan 9-10 oygacha; 9-10 oydan 1 yoshgacha.
1 yoshdan 2 yoshgacha bo‘lgan bolalar guruhida 2 ta rejim mavjud. 1,5 yoshgacha bo‘lgan bolalar 2 marta uxlaydilar 1,5 yoshdan keyin esa bolalar bir marta uxlashga o‘tkaziladi.
3 yoshga qadam qo‘ygan bolalar 1 ta rejimga o‘tadilar.
Ilk yoshdagi bolalarni ovqatlantirish. Ilk yoshdagi bolalar har 3-3,5 soatda gigienik sharoitda, belgilangan vaqtda ovqatlantiriladi. 2 yoshga qadam qo‘ygan bolalarni ovqatlantirishda ular kichik guruhlarga bo‘linadi. 3 yoshli bolalar esa ovqatlarni mustaqil va tartibli eyishga o‘rgatib boriladi.
Ilk yoshdagi bolalarda madaniy-gigienik ko‘nikmalarni tarbiyalash. Ilk yoshdagi bolalarda kiyinishga, yuvinishga, ovqatlanishga ijobiy munosabatlarni yaratish, o‘ziga-o‘zi xizmat qilish ko‘nikmalarini mustaqil harakatlarni shakllantirishga tayyorgarlik bo‘lib xizmat qiladi.
1,5-2 yoshli bola deyarli hamma kiyimlarini o‘zi echa oladi, taxlab qo‘yadi va kiyimlarini ayrimlarini kiya oladi. Bu yoshdagi bolalar o‘zlari yuvinadilar va artinadilar.
2-3 yoshli bolalar mustaqil ovqat eyishga kiyimlarini kiyib echishga o‘rganadilar.
Ilk yoshda jismoniy mashqlar va uqalash. Bola hayotining dastlabki yilida uqalash va gimnastika har kuni yakka tartibda o‘tkaziladi.
2 yoshga qadam qo‘ygan bolalar bilan mashg‘ulotlar o‘tkazayotganda yurishni, arqonga chiqishni, sakrashni, buyumni uloqtirishni, muvozanatni rivojlantirishga alohida e’tibor beriladi.
|
| |
Materialni og‘zaki - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 64/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Materialni og‘zaki bayon qilish (hikoya, tushuntirish, maktab ma’ruzasi). O‘quvchilar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirish o‘qituvchining tushuntirishini faol qabul qilish va puxta o‘ylash evaziga amalga oshiriladi. Bilimlarni uzatish vositasi sifatida o‘qituvchi nutqi muhim ahamiyatga ega. Bu o‘rinda o‘qituvchining o‘quvchilar faoliyatiga rahbarligi mavzuni qo‘yish, rejani e’lon qilish, o‘quvchilar faoliyatini boshqarishdan iborat bo‘ladi.
Suhbat. O‘quvchilar tomonidan bilimlarni o‘zlashtirish jarayoni: ular e’tiboriga havola etilayotgan savolning mohiyatini anglash, mavjud bilimlar va tajribani safarbar qilish, savolga oid obyektlarni o‘zaro taqqoslash, puxta o‘ylash va savollarga to‘g‘ri javob tayyorlashdan iborat.
O‘qituvchining rahbarligi: mavzuni qo‘yish, savollarni ifodalash, berilgan javoblarni tuzatish, to‘ldirish va umumlashtirish kabi holatlarda namoyon bo‘ladi.
Suhbat metodi yordamida bilimlarni o‘zlashtirishda o‘quvchilar mavjud bilimlari va tajribalariga tayanadilar.
Darslik (umuman, kitob) bilan ishlash (umumlashma va xulosalarni anglash, ularni xotirada saqlashga xizmat qiladi).
Bilimlarni o‘zlashtirish manbai bo‘lib bosma matn xizmai qiladi. O‘qituvchining rahbarligi esa topshiriqni ifodalash, faoliyat maqsadini belgilash, o‘quvchilarga darslik bilan ishlashning yangi usullarini o‘rgatish, o‘zlashtirilgan
50 Подласый И.П. Педагогика, Кн. 1. – Москва, ВЛАДОС, 1999. – C. 475-476.
bilimlarning tushunilish va mustahkamlik darajasini tekshirish kabi ko‘rinishlarda aks etadi.
O‘qituvchilarning kuzatuvi (sinfda va sinfdan tashqari (shu jumladan, sayohat va ekskursiyalar) jarayonlarda).
O‘quvchilarning o‘quv predmetlari bo‘yicha o‘zlashtirish holati va hodisalarni kuzata borib, turli fan o‘qituvchilarining ko‘rsatmalari bo‘yicha ularni qismlarga taqsimlab har bir o‘quvchining o‘ziga xos, o‘xshash va muhim jihatlarini aniqlashga yo‘naltiriladi.
Bilimlarni o‘zlashtirish manbai bo‘lib muayyan predmet (yoki jarayon), tajriba, model, xaritalar xizmat qiladi. O‘qituvchining rahbarligi kuzatish vazifasini belgilash, uni ma’lum shaxs zimmasiga yuklash, obyektni belgilash, umumiy rahbarlikni olib borish, qismlarga ajratish, asosiylarini aniqlash va umumlashtirishdan iboratdir.
|
| |
Tadqiqotchilik - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 67/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Tadqiqotchilik o‘qitish metodini qo‘llashda o‘qituvchi o‘quvchilar bilan hamkorlikda hal etilishi zarur bo‘lgan masalani aniqlab oladi, o‘quvchilar esa mustaqil ravishda taklif etilgan masalani tadqiq etish jarayonida zaruriy bilimlarni o‘zlashtirib oladilar va uning yechimi bo‘yicha boshqa vaziyatlar bilan taqqoslaydi. O‘rnatilgan masalani yechish davomida o‘quvchilar ilmiy bilish metodlarini o‘zlashtirib tadqiqotchilik faoliyatini olib borish ko‘nikmasi, tajribasini egallaydilar.
Ta’lim jarayonida tadqiqotchilik o‘qitish metodini qo‘llashda o‘qituvchi va o‘quvchilar tomonidan quyidagi harakatlar amalga oshiriladi:
Evristik va tadqiqotchilik metodlari o‘quvchilardan ijodiy xususiyat kasb etuvchi yuqori darajadagi bilish faoliyatini tashkil eta olish ko‘nikma va malakalariga ega bo‘lishni taqozo etadi. Buning natijasida o‘quvchilar mustaqil ravishda yangi bilimlarni o‘zlashtira oladilar. Ular odatda yuqori sinf o‘quvchilarining o‘zlashtirish darajalarini hisobga olgan holda ma’lum holatlarda qo‘llaniladi. Ushbu metodlardan boshlang‘ich sinflarda foydalanish amaliyotchi- o‘qituvchilarning fikrlariga ko‘ra bir muncha murakkab hisoblanadi. Biroq uzluksiz ta’lim tizimiga shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni faol joriy etishga yo‘naltirilgan ijtimoiy harakat amalga oshirilayotgan mavjud sharoitda ushbu
yo‘nalishdagi loyihalarni tayyorlash o‘ziga xos dolzarb ahamiyatga ega bo‘lib bormoqda.
|
| |
Tashkilotning korporativ madaniyatini shakllantirish psixologiyasi

207
Ba'zi madaniyatlar atrof-muhitni o'zgartirishga qaratilgan va katta binolar,
kanallar va vayron qilingan, kesilgan o'rmonlar, quritilgan botqoqlar va
madaniyatli cho'llarda o'z xotirasini qoldiradi. Boshqalar, aksincha, tabiat bilan
uyg'unlikda yashashga va uni saqlab qolish uchun o'z bilimlaridan maksimal
darajada foydalanishga intiladi.
Bir madaniyat vakilining boshqasini tanqid qilishdan, ishlashni baholash
uchun odatiy mezonlardan foydalanishga qarshi turish juda qiyin. Axir, qoidalar
va ramzlar ortida muayyan qiymat ustuvorliklari mavjud. Nusxa ko'chirishdan
qochish, boshqa madaniy tuproqqa ko'chirish vasvasasi, chet elda yoqqan narsalar.
Bunday urinishlar doimo ro'y beradi va kutilmagan ta'sirlarga olib keladi.
Taniqli misollardan biri AQShda bunday amaliyotni qo'llashga urinishni
tasvirlaydi. Amerikaliklar Yaponiya iqtisodiyotining samaradorligi bilan hayratga
tushishdi va o'z tamoyillarini o'z korxonalariga ko'chirishga harakat qilishdi.
Buning uchun bir qator korporatsiyalar yaponiyalik maslahatchilarni taklif qilishdi
va ularga o'zgarish uchun karta blanshini berishdi.
Bir kompaniyada yaponiyalik maslahatchi fazoviy chegaralarni butunlay
o'zgartirdi. U amerikalik menejerlarga tanish bo'lgan "vygorodki" ni yo'q qildi,
yuqori menejerlarning shaxsiy kabinetlarini yopdi va kompaniyaning barcha
rahbarlarini bitta katta zalda joylashtirdi. Hammasi bir-birining ko'z o'ngida edi.
Mantiq aniq. Yuqori menejerga osonlik bilan yondashish va bepul bo'lganda
savol berish mumkin. Va o'rta menejerlar ustidan nazorat qilish doimiy, to'g'ridan-
to'g'ri ingl. Biroq, amerikalik menejerlar bunday ishlay olmaydilar. Ular yashash
uchun qulay va qulay bo'lishi mumkin bo'lgan shaxsiy maydonga muhtoj. Ular
kamida past to'siqlarni, hech bo'lmaganda chegaralarni belgilashni talab qildilar.
Biroq, bilasizki, keyinchalik Amerika boshqaruvi Yaponiya boshqaruv
konsepsiyasini nusxalashdan bosh tortdi, boshqaruvda Amerika an'analarini
rivojlantirish uchun yana modaga aylandi.
Bunday misollar, tizim va amaliyotlarni madaniyatdan madaniyatga
o'tkazish, ular paydo bo'lgan madaniyatdan farq qiladigan ta'sirlarni keltirib
chiqarishi mumkin degan xulosaga kelishimizga imkon beradi.
-rasm. G. Shvarts va S. Davisning" madaniy " xavfini baholash matritsasi

|
-rasm. G. Shvarts va S. Davisning" madaniy " xavfini baholash matritsasiBog'liq BfOG5FkZfEu2CaRNVB0aktfln53aL8IpYYWOsbc315-rasm. G. Shvarts va S. Davisning" madaniy " xavfini baholash matritsasi.
Ushbu matritsada uchta xavf zonasi mavjud: kichik xavf zonasi,
boshqariladigan xavf zonasi va qabul qilinishi mumkin bo'lmagan xavf zonasi.
Ushbu matritsadan foydalanib, boshqaruv tajribasi va sezgi (ekspert baholash)
asosida matritsa sohasidagi tanlangan strategik vazifalarning har birini belgilash
amalga oshiriladi. Bu mavjud tashkiliy madaniyatning muhim to'siqlarni keltirib
chiqaradigan strategik vazifalarni aniqlashga imkon beradi.
Kichik xavf zonasi rejalashtirilgan strategiya va tashkiliy madaniyat o'rtasida
yuqori muvofiqlik va ushbu strategiyaning muvaffaqiyati uchun vazifaning kichik
ahamiyati va ahamiyati bilan tavsiflanadi. Va qabul qilinadigan xavf zonasi,
aksincha, tashkiliy madaniyat va rejalashtirilgan strategiya va strategik vazifaning
muhimligi o'rtasidagi past muvofiqligi bilan mos keladi. O'z tadqiqotlari asosida
olimlar strategiya va tashkiliy madaniyatning mos kelmasligi muammosini hal
qilishning asosiy usullarini ajratib ko'rsatadilar ‒ - strategik vazifalar uchun
tashkiliy madaniyatni o'zgartirish ‒ - strategik vazifalar uchun boshqaruv tizimini
(tashkiliy madaniyatning bir qismi sifatida) o'zgartirish, - strategiyaning o'zi
tashkilotning mavjud madaniyatiga o'zgartirish, - tanlangan strategik tashabbusni
hayotga samarali ta'sir ko'rsatishga to'sqinlik qiluvchi madaniyatni e'tiborsiz
Katta
O’rtacha
Kichik
Hudud
Hudud
Mumkin
emas
Hudud
Nazorat
ostidagi
Xavf
Muhim
bo’lmagan
Xavf
Xavf
S
tr
a
te
g
iy
a
n
|
| |
Dielektrik qizdirish - O‟zbekiston respublikasi oliy

|
O‟zbekiston respublikasi oliy
|
bet | 39/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagichDielektrik qizdirish. Dielektrik qizdirishning fizikaviy moxiyati quyidagilardan iborat. Elektrni yomon o‘tkazadigan qattiq va suyuq jismlar (dielektriklar) tez o‘zgaruvchan elektrik maydonga joylashtirilganda elektr energiyasi issiqlik energiyasiga aylanadi.Har qanday dielektrikda molekulalararo kuchlar bilan bog‘langan elektr zaryadlari bor. Bu zaryadlar bog‘langan zaryadlar deb atalib, o‘tkazuvchan materiallardagi erkin zaryadlaran farqlanadi. Bog‘langan zaryadlar elektrik maydon ta‘sirida shu maydon tomonga yo‘naladi yoki siljiydi. Bog‘langan zaryadlarning tashqi elektrik maydon ta‘sirida siljishi qutblanish deb ataladi. O‘zgaruvchan elektrik maydonida zaryadlar, binobarin, ular bilan molekulalararo kuchlar tufayli bog‘langan molekulalar ham uzluksiz siljiydi. Tok o‘tkazmaydigan materiallar molekulalarining qutblanishiga manbadan sarflanadigan energiya issiqlik tarzida chiqadi. Ba‘zi dielektrik materiallarda oz miqdorda erkin zaryadlar bo‘ladi, bular elektrik maydon ta‘sirida shu materialdan oz tok o‘tkazib, qo‘shimcha issiqlik ajralib chiqishiga yordam beradi.
Dielektrik isitiladigan material metall elektrodlar – kondensatorning qoplamalari orasida joylashtiriladi. Elekt-rodlarga maxsus generatordan yuqori (0,5-20 MGs va undan yuqori) chastotali kuchlanish keltiriladi. Dielektrik isitish uskunasi yuqori chastotali lampali generator, kuch transformatoridan va elekttrodla joylashtirilgan quritish qurilmasidan iborat.
YUqori chastotali dielektrik isitish samarali usul xisoblanib, asosan maxsulotlar ham da emlarni quritish va issiqlik bilan ishlov berish (don, sabzavot, mevalarni quritish), sutni pasterizatsiyalash, sterillash va xokazolarda qo‘llaniladi.Elektron-nur (elektron) vositasida qizdirish. Elektrik maydonda tezlashtirilgan elektronlar oqimi (elektronlar nuri) isitiladigan jism bilan uchrashganda elektr energiyasi issiqlik energiyasiga aylanadi. Elektron qizdirishning xususiyati shundaki, energiya juda zich to‘plangan bo‘lib, 5108 kVt sm2 ni tashkil etadi, bu esa elektr yoyi bilan qizdirishdagidan bir necha ming marta kattadir. Elektron qizdirish usuli sanoatda juda mayda detallarni
payvandlashda va o‘ta toza metallar suyuqlantirib olishda qo‘llaniladi.Ko‘rib o‘tilgan elektrik qizdirish usullaridan qishloq xo‘jalik ishlab chiqarishida infraqizil isitish (nurlatish) usuli qo‘llaniladi.
|
| |
14-Mavzu. Elektr ta’minoti asoslari Reja: 1 13-Mavzu ЭИ

|
14-Mavzu. Elektr ta’minoti asoslari Reja: 1
|
bet | 1/3 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 115,02 Kb. | | #128232 |
Bog'liq 13-Mavzu ЭИ 14-Mavzu. Elektr ta’minoti asoslari Reja: 1. Zamonaviy elektr ta’minoti tizimlari haqida tushuncha. 2. Elektr ta’minotining zamonaviy muammolari. 3. Elektrenergiyasidan foydalanishning samaradorligini oshirish. 4. Energiya samarador texnologiyalar haqida tushuncha. 5. Muqobil energiya manbalarining turlari, jahon miqyosida va mamlakatimizda ulardan foydalanishning bugungi holati. 1917 yilgacha hozirgi O’zbekiston hududidagi elektr stantsiyalarini quvvati 3 ming kVt ni tashkil qilib, bir yilda 3,3 mln.kVtsoat. elektr energiyasi ishlab chiqarilgan edi. Turkiston o’lkasini elektrlashtirish rejasini tuzilishi katta ahamiyatga ega bo’ldi. 1923 yil Toshkent chekkasidagi Bo’zsuv kanalida suv elektr stantsiyasi (GES) qurilishi boshlandi. 1926 yil O’zbekiston energetikasini birinchisi, o’sha vaqtda O’rta Osiyoda eng katta bo’lgan 2 ming kVt quvvatli Bo’zsuv GES ini birinchi navbati ishga tushdi. Respublikada quvvat o’sishini asosini O’zbekiston energetika sistemasi tuzilgan paytda (1934 yil) CHirchiq-Bo’zsuv yo’nalishida 180 ming kVt quvvatli ketma-ket qurilgan suv elektr stantsiyalari tashkil etdi. Elektr ta’minoti tizimi haqida umumiy ma’lumotlar Evropa va Osiyoda elektr energiyasini ishlab chiqish, uzatish va taqsimlash 50 Gts chastotali uch fazali o’zgaruvchan tok bilan bajariladi. Buni o’zgaruvchan tokni oson boshqa turdagi energiyaga aylantirilishi va juda ishonchi bo’lgan asinxron elektr mashinalarini ishlatish mumkinligi bilan tushuntirish mumkin. Elektr qurilmalarining tayyorlash sonini kamaytirish maksadida Davlat standarti tomonidan generatorlar, transformatorlar, tarmoqlar va iste’molchilar uchun quyidagi nominal kuchlanishlarning muayyan kiymatlari belgilangan: 1-jadval
Tarmoqlarning nominal kuchlanishlari Kv
|
Generatorlar
ning nominalkuchlanishlari
|
Transformatorlarning nominal kuchlanishlari
| |
Izolyatsiyalarining uzoq muddat ishlashi mumkin bulgan kuchlanishi
| | |
|
|
| |
Qishloq xo‟jalik - O‟zbekiston respublikasi oliy

|
O‟zbekiston respublikasi oliy
|
bet | 64/82 | Sana | 23.09.2024 | Hajmi | 1,8 Mb. | | #272089 |
Bog'liq avtomatik rostlagichQishloq xo‟jalik maxsulotlarini saralash. Kartoshkani saqlashga qo‘yishda uni o‘lchamlariga qarab saralash, tuproqdan, toshdan, chiriklardan tozalash asosiy bajariladigan ishlardan xisoblanadi. Ekiladigan kartoshkani saralash zaruriyati shundaki, saqlash jarayonida urug‘lik kartoshkani 15...20% gacha turli xil chiriklar bilan zararlanadi. (12.4.1-rasm)
Ekishdan oldin chirigan kartoshkalarni ajratishga ketgan qo‘l mexnati sarfi umumiy mexnat sarfini 20...30% iga to‘g‘ri keladi, saralanmagan kartoshkani ekish esa hosilni 15...20% ga kamayishiga olib keladi. Kartoshkani saralash uchun optik, radioizotop va har orat turlari ishlab chiqilgan.
12.4.1-rasm. Kartoshkani avtomatik saralash uskunasini sxemasi.
1-elektr yuritma; 2-qatorga tizuvchi trasportyor; 3-ta’minlovchi bunker; 4- kartoshka donalari; 5-optik nur tarqatgich; 6-ob’ektiv; 7-tasvirni taxlil qilgich; 8- nur bo’lgich; 9- kondensatorlar; 10-optik filtrlar; 11-fotoqabulqilgichlar; 12- ma’lumotga ishlov beruvchi blok; 13-ijrochi mexanizm; 14-to’sqich; 15- chiqindilar uchun sig’im; 16- saralangan kartoshka uchun sig’im;
Kartoshkani nur qaytarish koeffitsientlarini spektral tavsifdan foydalanib, kartoshka donalarini avtomatik saralovchi optik uskunani ishlash prinsipini ko‘rib chiqamiz.
Sog‘lom va kasallangan nur qaytarish spektral tavsifnomalarining to‘lqin uzunliklari juda katta farq qiladi.Taqsimlash bunkeridan 3 rolikli transporteriga 4 tushadi, unda donalab teriladi va aylantirib ularni optik ko‘rik o‘tkazish zonasiga siljitadi. Donalardan qaytgan infraqizil nurlar oqimi 5 ob‘ektiv 6 orqali o‘tadi va tasvir analizatori 7, nurlarni bo‘lgich 8 ga o‘tadi. Nurlar bo‘lgichidan ikkita kanalga bo‘lingan optik oqim kondesatorlar 9 va filtrlar 10 orqali fotoqabul qilgichiga 11 keladi. Tasvir analizatori kartoshka yuzasini navbat bilan ko‘rib chiqadi (skanerlaydi).Signal fotoqabul qilgichidan to‘lqin ikki xil uzunlikda (0,95
mkm va 1, 25 mkm) ishlov berish elektron blogiga 12 tushadi. Natijada blok 12 chiqishida signal paydo bo‘ladi va ijrochi mexanizm 13 ga faqat ziyon etgan kartoshka yoki loy va toshlar uzatiladi. Bunda elektromexaniq ijrochi mexanizm
13 to‘sqichni 14 aylantiradi va chirigan kartoshka yoki toshlar va boshqa aralashmalarni chiqindi uchun qo‘yilgan sig‘imga 15 yo‘naltiradi.
YAxshi maxsulot donalari tekshirilganda ikkala fotoelementlar signallari musbat bo‘ladi va ijrochi element 13 ishlamaydi, maxsulot sig‘im 16 ga tushaveradi. Bu uskunaning ishlab chiqarish unumdorligi 1 sekundda 6 dona yoki 2 tonna/soat atrofida, ish xatoligi yuzani iflosligiga bog‘liq ravishda 5...10%, xo‘l maxsulotlarda 30% gacha bo‘ladi.
Pomidor o‘lchami va pishib etilganligiga qarab saralanadi, shu bilan birga kasallanganlari ajratiladi. O‘lchamlari bo‘yicha pomidor mexaniq kalibrlash mashinasida saralanadi. Etilganligini aniqlash va kasallanganlarni ajratishda pomidor po‘stining qattiqligi va tarangligi o‘lchanadi yoki ularning optik nur qaytarish xususiyati aniqlanadi.
|
| |