nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
«MUFRADOT»dan - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 177/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasi«MUFRADOT»dan mavzusi o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida harakat bajaruvchisi munosabatni taxlil qilish
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Metod: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy, ananaviy
Usul: Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash
Shakl: yakka va guruhlarga ishlash
Vosita: Darslik? Testlar? Jadavallar, audio va video materilalar, didaktik va tarqatma materiallar
Nazorat: Savol-javob test. (Insho, bayon, matn yaratish)
Baholash: 5 balli tizim asosida
|
|
Kutiladigan natija
|
O`qituvchi: Mavzuni qisqa vaqt ichida o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishlariga erishaman, o`quvchi faolligini oshiraman, o`quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otaman, o`quvchilarga mustaqil o`rganish va hotirasida saqlash boshqalarga etkaza olish, savol berish va savollarga to`g`ri javoblarga o`rgataman.
O`quvchi: O`quvchilar mavzu yuzasidan bilim va ko`nikma hosil qiladilar, mustaqil fikrlay oladilar, nutqi rivojlanadi, qisqa vaqt ichida ma’lumotlarga ega bo`ladilar
|
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: Pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish va darsga tatbiq etish, takomillashtirish, AKT vositalaridan unumli foydalanish yo`llarini o`rganish, o`z ustida ishash
O`quvchi: Mustaqil tadqiqot, izlanishni yo`lga q`oyadi, o`z fikrini savodli ifodalay olish va do`stlarini fikrini hurmat qilishga o`rganish, mavzu asosida qo`shimcha materiallar izlab topishga harakat qilish, ularni o`rganish. Do`stona muhitda hamkorlikda ishlash ko`nikmasini shakllantirish
|
|
Uyga vazifa
|
Mavzuni o`qib o`rganib kelish
|
Darsning texnik chizmasi:
-
Dars bosqichlari
|
Vaqt
|
Tashkiliy qism.
|
|
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik
|
|
Yangi mavzuni yoritish
|
|
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
|
Darsni yakunlash
|
|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
|
Darsning borishi (reja):
1.Tashkiliy qism:
a)Salomlashish,
b)tozalikni aniqlash,
d)davomatni aniqlash
c) darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
|
| |
Qo`shimcha qism - O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida ta`lim...

|
O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida ta`lim jarayonini mavzuviy rejalashtirish (tayyorlov guruhi) Toshkent 2018 yil
|
bet | 146/182 | Sana | 16.01.2024 | Hajmi | 0,49 Mb. | | #138245 |
Bog'liq Tayyorlov guruhi tematika lotinchaQo`shimcha qism: qurilish bo`yicha takliflar va fikrlarni inobatga olish, ixtiyoriy o`yinda bilimlarini qo`llash.
E`tiborga molik jihati: jamoada ishlash ko`nikmasiga ega bo`lish, tengdoshlari fikrini inobatga olish. Hayot havfsizligi saboqlari.
Qurilish va konstruksiyalash, matematika markazi
«Kichkinalar-kattalar»
Maqsad: bumlarning xususiyatlariga ko`ra taqqoslaydi, buyumlar guruhidan umumiy o`xshashini topadi.
Kerakli Jihoz va materiallar: qurilish ashyolari, lego, konstruktorlar, mavzuga oid surat.
Faoliyatni olib borilishi:
Suratlarni tomosha qilish.
Bolalar bilan katta va kichik buyumlarni ajratishni rejalashtirish.
Katta va kichik geometrik shakllarni qurish.
Bolalar ishlari muhokamasi v rag`batlantirish
Qo`shimcha qism: tarbiyachi hoxishiga ko`ra jiozlardan foydalanishi mumkin.
E`tiborga molik jihati:
Ijojdiy tasavvurga;
Fikrini bayon etishga;
Hayot havfsizligi saboqlari.
Qurilish va konstruksiyalash, matematika markazi
«Buyumlarni taqqoslash»
Maqsad: og`ir va yengil tushunchalari haqida buyumlar vaznini solishtirish orqali tasavvurga ega bo`lish. 1 kg bilan tanishish.
Kerakli Jihoz va materiallar: qadoqlangan bir quti tuz, bir xaltacha tosh, paxta, pufak, tarozlar namunasi, quv va lineyka.
Faoliyatni olib borilishi:
Uzunligi bo`yicha buyumlarni taqqoslash.
Og`irligi bo`yicha buyumlarni taqqoslash.
Dam olish daqiqasi.
Bolalar ishlari muhokamasi v rag`batlantirish.
Qo`shimcha qism: ota-onalarga bolalari bilan «Do`kondan xarid» ijodiy o`yinini o`ynashni taklif qilish.
E`tiborga molik jihati:
Jamoa bo`lib ishlashni;
Tafakkur va mantiqni rivojlantirishga;
Hayot havfsizligi saboqlari.
Syujet-rolli o`yinlar va Dramalashtirish markazi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`zbekiston respublikasi maktabgacha ta`lim vazirligi maktabgacha ta`lim muassasalarida ta`lim jarayonini mavzuviy rejalashtirish (tayyorlov guruhi) Toshkent 2018 yil
|
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 94/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiYangi mavzuni mustahkamlash: Og’zaki savol-javob.
Uyga vazifa.
Dars yakuni. Baholarni tahlil qilish.
O’quv-tarbiya bo’yicha direktor o’rinbosari: ________________
«Adabiyot» 5-sinflar uchun
«________»___________________20___ yil
6-NAZORAT ISHI TEST SINOVI
Darsning texnologik haritasi
№
|
Malaka talablari
|
Bilim: 6-NAZORAT ISHI TEST SINOVI mavzusi yuzasidan bilim hosil qilinadi.
Ko`nikma: adabiyotga hurmat hissini oshirish, erkin firlay olish qobiliyatini shakllantirish, tanish vaziyatlarda qolqy olish.
Malaka:Egallagan bilimlarini notanish va notanish vaziyatlarda qo`llay oladi.
Kompitensiya: Tushuna oladi, ifodali o`qiy oladi, ijodiy failiyatida egallagan bilim ko`nikma va malakalarini kundalik faoliyatda qo`llay oladi.
|
|
Maqsad va vazifalar
|
a) ta’limiy: Adabiyot fanining nazariy va amaliy asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarda estetik did,
estetik ong, adabiyotga muhabbat, badiiy tafakkur va tasavvurini kamolga yetkazish va barkamol avlod tarbiyasiga zamin yaratish.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
|
|
| |
MUSO TOSHMUHAMMAD O’G’LI OYBEK

|
MUSO TOSHMUHAMMAD O’G’LI OYBEK
|
bet | 89/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiMUSO TOSHMUHAMMAD O’G’LI OYBEK mavzusi o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida harakat bajaruvchisi munosabatni taxlil qilish
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Metod: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy, ananaviy
Usul: Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash
Shakl: yakka va guruhlarga ishlash
Vosita: Darslik? Testlar? Jadavallar, audio va video materilalar, didaktik va tarqatma materiallar
Nazorat: Savol-javob test. (Insho, bayon, matn yaratish)
Baholash: 5 balli tizim asosida
|
|
Kutiladigan natija
|
O`qituvchi: Mavzuni qisqa vaqt ichida o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishlariga erishaman, o`quvchi faolligini oshiraman, o`quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otaman, o`quvchilarga mustaqil o`rganish va hotirasida saqlash boshqalarga etkaza olish, savol berish va savollarga to`g`ri javoblarga o`rgataman.
O`quvchi: O`quvchilar mavzu yuzasidan bilim va ko`nikma hosil qiladilar, mustaqil fikrlay oladilar, nutqi rivojlanadi, qisqa vaqt ichida ma’lumotlarga ega bo`ladilar
|
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: Pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish va darsga tatbiq etish, takomillashtirish, AKT vositalaridan unumli foydalanish yo`llarini o`rganish, o`z ustida ishash
O`quvchi: Mustaqil tadqiqot, izlanishni yo`lga q`oyadi, o`z fikrini savodli ifodalay olish va do`stlarini fikrini hurmat qilishga o`rganish, mavzu asosida qo`shimcha materiallar izlab topishga harakat qilish, ularni o`rganish. Do`stona muhitda hamkorlikda ishlash ko`nikmasini shakllantirish
|
|
Uyga vazifa
|
Mavzuni o`qib o`rganib kelish
|
Darsning texnik chizmasi:
-
Dars bosqichlari
|
Vaqt
|
Tashkiliy qism.
|
|
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik
|
|
Yangi mavzuni yoritish
|
|
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
|
Darsni yakunlash
|
|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
|
Darsning borishi (reja):
1.Tashkiliy qism:
a)Salomlashish,
b)tozalikni aniqlash,
d)davomatni aniqlash
c) darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
|
| |
Kimyoviy qurolni qoʻllash tarixi

|
Kimyoviy qurolni qoʻllash tarixi
|
bet | 3/4 | Sana | 24.09.2024 | Hajmi | 33,29 Kb. | | #272171 |
Bog'liq hayot faoliyati. m ishKimyoviy qurolni qoʻllash tarixi
Kimyoviy qurollar nemis armiyasi tomonidan 1915-yyilda Ikri (Belgiya)dagi jangda qoʻllanilgan. Keyinchalik boshqa armiyalar ham qoʻllay boshladi. Kimyoviy qurollar Jeneva bayonnomasi (1925) bilan taqiqlangan. Biroq baʼzi tajovuzkor mamlakatlar bu bayonnomani bir necha bor buzishgan (masalan: AQSH Koreya va Vyetnamda, Isroil Livanda Kimyoviy qurollarni qoʻllagan).
Qrim urushida (1854-yil) Sevastopol qamali vaqtida ingliz harbiylari maxsus qoʻlansa moddalar — odorantlardan foydalanishgan (sassiq qoʻzan effekti). Vyetnam urushida esa AQSH armiyasi defoliant moddalarni qoʻllagan. Bunda Vyetnam ozodlik armiyasi yashiringan qalin changalzorlardagi barglarni toʻkish maqsadi boʻlgan boʻlsa ehtimol.
I jahon urushida kimyoviy qurollar qoʻllash boshlanganida, ular jang nuqtai nazaridan kam samarali boʻlib chiqdi. Kimyoviy qurolning taʼsir samarasi koʻp jihatdan ob havoga — shamolmimg yoʻnalishi va kuchiga bogʻliq edi. Qoʻllovchi tarafning oʻzi ham oʻz kimyoviy qurolidan jiddiy talofotlar koʻrardi va anʼanaviy artilleriyadan kam foyda keltirardi. Keyingi urushlarda esa I jahon urushidagidek katta miqiyosda kimyoviy qurollar qoʻllanilmagan boʻlsa-da baribir alohida holatlarda ulardan foydalanish kuzatilgan.
Masalan:
1920 −1926-yillardagi Rif urushida Ispaniya va Fransiya tomonidan;
1935-1936-yillardagi ikkinchi Italiya-Efiopiya urushida italyanlar tomonidan;
1937-1945-yillarda ikkinchi Yapon-Xitoy urushida Yaponiya;
1938-yil, Xasan koʻlidagi SSSR va Yaponiya mojarosida Sobiq ittifoq tomonidan;
1941-1945-yillar II jahon urushida fashistlar tomonidan (Adjimushkay tosh yomgʻiri);
Tonkin janjalida (Vyetnam urushi) 1957-1975, har ikkala taraf;
Yaman fuqarolar urushida, 1962-1970-yillar Misr armiyasi;
1980-1988-yillardagi Eron — Iroq urushida har ikkala taraf;
2003-yil Iroq urushida qoʻzgʻolonchilar tomomidan kilmyoviy qurollar qoʻllanilgan.
2013-yil Suriyada avj olgan ichki qurolli mojaro sabab, hukumat kuchlari va qurollangan jangarilar ortasidagi harbiy toʻqnashuvlarda, taraflarning qaysi biri qoʻllagani nomaʼlum boʻlsa-da, janglarda kimyoviy qurol — Zarin gazidan foydalanilgan.
Bundan tashqari 1995-yili Tokio metrosida „Aum Senrikyo“ terrorchi guruhi Zarin gazi bilan qoʻporuvchilik harakatlarini amalga oshirgan. II jahon urushida, fashistlar, bosib olingan hudud aholisini va harbiy asirlarni konslagerlarda ommaviy qirgʻin qilish uchun Tsiklon-B nomli kimyoviy quroldan foydalanishgan.
|
| |
Uyga vazifa - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 176/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasiUyga vazifa.
Dars yakuni. Baholarni tahlil qilish.
O’quv-tarbiya bo’yicha direktor o’rinbosari: ________________
«Adabiyot» 5-sinflar uchun
«________»___________________20___ yil
Mavzu: «MUFRADOT»dan
Darsning texnologik haritasi
№
|
Malaka talablari
|
Bilim: «MUFRADOT»dan mavzusi yuzasidan bilim hosil qilinadi.
Ko`nikma: adabiyotga hurmat hissini oshirish, erkin firlay olish qobiliyatini shakllantirish, tanish vaziyatlarda qolqy olish.
Malaka:Egallagan bilimlarini notanish va notanish vaziyatlarda qo`llay oladi.
Kompitensiya: Tushuna oladi, ifodali o`qiy oladi, ijodiy failiyatida egallagan bilim ko`nikma va malakalarini kundalik faoliyatda qo`llay oladi.
|
|
Maqsad va vazifalar
|
a) ta’limiy: Adabiyot fanining nazariy va amaliy asoslarini o’rganish jarayonida o’quvchilarda estetik did,
estetik ong, adabiyotga muhabbat, badiiy tafakkur va tasavvurini kamolga yetkazish va barkamol avlod tarbiyasiga zamin yaratish.
b) tarbiyaviy: Adabiyot fani orqali o’quvchilarga DTS asosida dars berish. Shu bilan bir qatorda milliy va
mumtoz adabiyotimizga milliy iftihor, qadriyat sifatida e’tirof etish va uni hurmat qilishga o’rgatish.
c) rivojlantiruvchi: O’quvchilarni tafakkur va idrokini kengaytirish, ularni mustaqil fikrlashga o’rgatish.
O`quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg`otish, bilimlarini kengaytirishga erishish.
|
|
O`quv jarayonini mazmuni
|
|
|
| |
11 – Laboratoriya ishi Arifmetik-mantiq qurilmalarini tadqiq etish. Ishdan maqsad

11 – Laboratoriya ishi Arifmetik-mantiq qurilmalarini tadqiq etish. Ishdan maqsad
Download
337,54 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
15.12.2023
Hajmi
337,54 Kb.
#119180
Download
337,54 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
11 – Laboratoriya ishi Arifmetik-mantiq qurilmalarini tadqiq etish. Ishdan maqsad
Download
337,54 Kb.
Matnni ko'rish
O’tgan mavzuni so’rash - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

O’tgan mavzuni so’rash.
a) individual - tarqatma materiallar, kartochka.
b) Frontal (guruh bilan ishlash)
Yangi mavzu:
«BO‘STON»dan
Ayb qidirmaslik haqida
Birov ilmdon-u bo‘lsa tadbirkor,
Nogoh toyib ketsa oyog‘i yakbor.
Kichik bir xatoga gapirma qo‘pol,
Ulug‘lar demishlar: «Yaxshilikni ol!»
Birga o‘sadi-ku tikan birla gul,
Ey odil, tikanmas, gulni dasta qil.
Tab’i aybjo‘ylik bo‘lsa agar bas,
Tovus oyog‘idan boshqasin ko‘rmas.
Tozalik axtargil, ey o‘zi xira,
Ne ko‘rsatar ko‘zgu gar yuzi xira!
Barcha aybin yuzga solma, ey g‘addor,
Sening ham aybingni ko‘rsatuvchi bor.
Gunohkorga darra, cho‘p buyurgani
O‘zini gunohsiz bilurmi, qani?
Yomonlik yoqmasa, o‘zing qilmagil,
Keyin boshqalarga «qilmagil», degil.
Yaxshi-yu yomoni o‘zining moli,
Har kim o‘z foyda-yu ziyon hammoli.
Sa’diy she’rin ko‘rib ichi qoralar,
Nafrat bilan so‘kib, uni qoralar.
Yuzlab nuktasiga solishmas quloq,
Bir aybni topsalar, ta’na besanoq.
Bir illati bordir xudpisand so‘zin,
Hasad ko‘r qilgandir haqiqat ko‘zin.
Har ko‘z-u qosh yaxshi, demagil, do‘stim,
Pista mag‘zini ye, tashlagil po‘stin.
Hayit kuni adashib qolganim va otamning sabog‘i
Yoshlik davronimdan esimda qolgan:
Hayitda chiqardim men otam bilan.
O‘yinga berilib yugurdim, shoshdim,
Otamdan olomon ichra adashdim.
Baqirdim, ovozim har yoqni buzdi,
Otam yetib kelib, qulog‘im cho‘zdi.
Ey ko‘zi o‘ynoqi, sho‘xi beqaror,
Barimni mahkam tut, dedim necha bor.
Bilmaysan yosh bola bo‘lgandan keyin —
Tanho yo‘l yurmoqlik dunyoda qiyin.
Sa’diydek dunyoni kezib ter boshoq,
Ma’rifat xirmonin yig‘arsan shu choq.
Dehqon hayajonda: o‘sarmi nihol,
Ko‘chatidan meva berarmi iqbol?
Ba’zi xomtamalar sochmay urug‘, don,
Ko‘tarmoqchi bo‘lar dehqonday xirmon.
Hikoyat
Eshitdim adolatli bir podsho,
Kiyarkan astar-u avra bo‘z qabo.
Biri debdi: «Shohim, to‘ning juda jo‘n,
Xitoyi shohidan tiktir yaxshi to‘n!»
Debdi: «Bul kiyimda tanga osoyish,
Bundan ortig‘idir zeb-u oroyish...
Mening boshimda ham yuz-yuzlab havas,
Lekin g‘azna tanho meniki emas.
Qo‘shunlar haqidir boylig-u gavhar,
Shoh ziynati uchun emas siym-u zar.
Gar askar bo‘lmasa shohidan rizo,
Vatan chegarasi qolur xavf aro.
Dehqon eshagini talab ketsa yov,
Nechuk soliq olar Sulton beayov.
G‘animlar talasa, shohi olsa boj,
Ne iqbol ko‘radi unday taxt-u toj.
Yangi mavzuni mustahkamlash: Og’zaki savol-javob.
|
bi]~sir
element aniqlanadi. Rasshif­
rovka qilingan matnda 
r

Eng oson o‘rin almashtirishga misol tariqasida dastlabki ax
borot blokini matritsaga qator bo‘yicha yozishni, o‘qishni esa ustun
bo'yicha amalga oshirishni ko‘rsatish mumkin.
Matritsa qatorlarini
toMdirish va shifrlangan axborotni ustun bo‘yicha o‘qish ketma-
kctligi kalit yordamida berilishi mumkin.
Usulning kriptobardosh-
ligi blok uzunligiga (matritsa o‘lchamiga) bog‘liq. Masalan, uzun
ligi 64 simvolga teng bo‘lgan blok (matritsa o‘lchami 8x8) uchun
kalitning 1,6» 109 kombinatsiyasi bo‘lishi mumkin. Uzunligi 256
simvolga teng bo‘lgan blok (matritsa o‘lchami 16x16)
kalitning
mumkin bo‘lgan kombinatsiyasi 1,4» 1026 ga yetishi mumkin. Bu
holda kalitni saralash masalasi zamonaviy EHMlar uchun ham
murakkab hisoblanadi.
Electronics Workbench - Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги

|
Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникацияларини ривожлантириш вазирлиги
|
bet | 51/77 | Sana | 27.12.2023 | Hajmi | 23,18 Mb. | | #128710 |
Bog'liq Ўзбекистон республикаси ахборот технологиялари ва коммуникациялаElectronics Workbench dasturida “HAM mantiqiy element” elementini ishlash sxemasini bajaramiz.
EWB dasturini ishga tushiramiz.
(1-rasm)
Dastavval “Logic Gates” bo’limidan “AND Gates“ elementini tanlab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib, sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizni ishchi maydonga joylashtiramiz.
Keyingi bosqichda “ Sources ” bo’limidan “ +Vcc Voltage Source” elementini tanlab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib, sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizni ishchi maydonga joylashtiramiz.
Keyingi bosqichda “Basic” bo’limidan “Switch” elementini tanlab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib, sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizni ishchi maydonga joylashtiramiz.
Keyingi bosqichda “Indicators” bo’limidan “Red Probe va Decoded seven-segment displey” elementlarini tanlab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib, sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizni ishchi maydonga joylashtiramiz.
Keyingi bosqichda elementlarni bog’lab olamiz. Elementning ustiga sichqoncha kursorini olib borib, sichqonchaning o’ng tugmasini bosamiz va qo’yib yubormay tanlagan elementimizga bog’laymiz.
Keyingi bosqichda Switch elmenti orqali o’chiramiz va yoqamiz. Buning uchun switch ustuga qaysi harfni qo’ygan bo’lsak shu harf tugmasi orqali klaviaturadan bosib o’chirib yoqishimiz mumkin.
Yoki ekranning o’ng burchagidagi tugma orqali o’chirb yoqishimiz mumkin.
Agar chiqish signali “1” bo’lsa “Red Probe” ya’ni lampa yonadi
|
| |
Gamilton marshrutlariga - S. K. Ganiyev

rasmda keltirilgan jadval va ikkita marshrutdan foydalaniladi.
Berilgan shartlar uchun matritsalari to‘ldirilgan marshrutlar 5.6-
rasmda keltirilgan ko‘rinishga ega.
5.5-rasm. 8-elementli jadval va Gamilton marshrutlari variantlari.
5.6-rasm. Gamilton marshruti yordamida shifrlash misoli.
-qadam.
Dastlabki matn uchta blokka ajratiladi. 
£ 7 = , 52=, 53=;
2-qadam

1-qadam. Dastlabki matn uchta blokka ajratiladi.
£ 7 = < 0 ‘RIN_ALM>, 52=, 53=;
2-qadam. 2,1,1 marshrutli uchta matritsa to‘ldiriladi;
3-qadam. Marshrutlarga binoan simvollami joy-joyiga qo‘yish
orqali shifhnatnni hosil qilish.
T i = 4-qadam. Shifhnatnni bloklarga ajratish.
7i= Amaliyotda o‘rin almashtirish usulini amalga oshiruvchi
maxsus apparat vositalar katta ahamiyatga ega (5.7-rasm).
76
Shifrlash
Rasshifrovka qilish
5.7-rasm. 0 ‘rin almashtirish sxemasi.
Dastlabki axborot blokining parallel ikkili kodi (masalan, ikki
bayt) sxemaga beriladi. Ichki kommutatsiya hisobiga sxemada bit-
laming bloklardagi o‘rinlari almashtiriladi. Rasshifrovka qilish
uchun esa sxemaning kirish va chiqish yo‘llari o‘zaro almashtiriladi.
0 ‘rin almashtirish usullarining amalga oshirilishi sodda bo‘lsa-
da, ular ikkita jiddiy kamchiliklarga ega. Birinchidan, bu usullami
statistik ishlash orqali fosh qilish mumkin. Ikkinchidan, agar
dastlabki matn uzunligi
К simvollardan tashkil topgan bloklarga
ajratilsa, shifrni fosh etish uchun shifrlash tizimiga bittasidan
boshqa barcha simvollari bir xil bo‘lgan test axborotining
K -l blokini yuborish kifoya.
Shifrlashning analitik usullari. Matritsa algebrasiga asos-
langan shifrlash usullari eng ko‘p tarqalgan. Dastlabki axborotning
Vk=\\b,\\ vektor ko‘rinishida berilgan
k- blokini shifrlash /l= ||ai;.||
matritsa kalitni
Vk vektorga ko‘paytirish orqali amalga oshiriladi.
77
Natijada S*=|M| vektor ko‘rinishidagi shifhnatn bloki hosil qilinadi.
Bu vektoming elementlari
Axborotni shifrlash - S. K. Ganiyev

Axborotni shifrlash deganda ochiq axborotni
(dastlabki matnni) shifrlangan axborotga o‘zgartirish (shifrlash) va
aksincha, (rasshifrovka qilish) jarayoni tushuniladi. Shifrlash kripto-
tizimining umumlashtirilgan sxemasi 5.8-rasmda keltirilgan.
Jo‘natuvchi
Qabul qiluvchi
Shifrlash kaliti
k l
1
Shifrmatn С
Shifrlash kaliti
k2
1
Xabar M ’
Xabar M
S ' f R assh ifro v k a
\
^
I
q ilish D
J Himoyaianmagan
5.8-rasm. Shifrlash kriptotizimining umumlashtirilgan sxemasi.
Uzatiluvchi axborot matni M kriptografik o‘zgartirish
Eki yordamida shifrlanadi, natijada shifrmatn
с olinadi:
C = Ekl(M) bu yerda *i - shifrlash kaliti deb ataluvchi
e funksiyaning
parametri.
Shifrlash kaliti yordamida shifrlash natijalarini o‘zgartirish
mumkin. Shifrlash kaliti muayyan foydalanuvchiga yoki foyda-
lanuvchilar guruhiga tegishli va ular uchun yagona bo‘lishi mumkin.
Muayyan kalit yordamida shifrlangan axborot faqat ushbu kalit
egasi (yoki egalari) tomonidan rasshifrovka qilinishi mumkin.
Axborotni teskari o‘zgartirish quyidagi ko‘rinishga ega:
M'=Dn(C) d fimksiyasi
e funksiyaga nisbatan teskari funksiya bo‘lib,
shifr matnni rasshifrovka qiladi. Bu funksiya ham
* 2
kalit ko‘ri-
83
nishidagi qo‘shimcha parametrga ega.
*1
va
* 2
kalitlar bir ma’noli
moslikka ega bo‘lishlari shart. Bu holda rasshifrovka qilingan
m ' axborot wga ekvivalent bo‘ladi.
* 2
kaliti ishonchli bo‘lmasa,
d
funksiya yordamida 
м'=м

Simmetrik shifrlashning noqulayligi - axborot almashinuvi
boshlanmasdan oldin barcha adresatlar bilan maxfiy kalitlar bilan
ayirboshlash zaruriyatidir. Simmetrik kriptotizimda maxfiy kalitni
aloqaning umumfoydalanuvchi kanallari orqali uzatish mumkin
emas. Maxfiy kalit jo ‘natuvchiga va qabul qiluvchiga kalitlar
tarqatiluvchi himoyalangan kanallar orqali uzatilishi kerak.
Simmetrik shifrlash algoritmining ma’lumotlami abonentli
shifrlashda, ya’ni shifrlangan axborotni abonentga, masalan, Inter
net orqali uzatishda amalga oshirilgan variantlari mavjud. Bunday
kriptografik tarmoqning barcha abonentlari uchun bitta kalitning
ishlatilishi xavfsizlik nuqtayi nazaridan nojoizdir. Haqiqatan, kalit
obro‘sizlantirilganda (yo‘qotilganida, o‘g‘irlanganda) barcha abo-
nentlaming hujjat almashishi xavf ostida qoladi. Bu holda kalit-
laming matritsasi (5.10-rasm) ishlatilishi mumkin.
1-abonent uchun kalitlar nabori
2-abonent uchun kalitlar nabori
3-abonent uchun kalitlar nabori
n-abonent uchun kalitlar nabori
5.10-rasm. Kalitlar matritsasi.
>
ifodasi orqali aniqlanadi.
Axborotni rasshifrovka qilish 
Sk

6-qadam.
Rasshifrovka qilingan so‘zning
son ekvivalenti
7>=<1,10,12,1,14,1> simvollar bilan almashtiriladi. Natijada dast
labki so‘z 7o=
hosil bo‘ladi.
Shifrlashning additiv usullari.
Shifrlashning
additiv usulla-
riga
binoan dastlabki axborot simvollariga mos keluvchi raqam
kodlarini ketma-ketligi
gamma
deb ataluvchi qandaydir simvollar
ketma-ketligiga mos keluvchi kodlar ketma-ketligi bilan ketma-ket
jamlanadi. Shu sababli, shifrlashinng additiv usullari
gammalash
deb ham ataladi.
Ushbu usullar uchun kalit sifatida gamma ishlatiladi. Additiv
usulning kriptobardoshligi kalit uzunligiga va uning statistik
xarakteristkalarining tekisligiga bog‘liq. Agar kalit shifrlanuvchi
simvollar ketma-ketligidan qisqa bo‘Isa, shifrmatn kriptotahlillovchi
tomonidan statistik usullar yordamida rasshifrovka qilinishi mum
kin. Kalit va dastlabki axborot uzunliklari qanchalik farqlansa,
shifrmatnga muvaffaqiyatli hujum ehtimolligi shunchalik ortadi.
Agar kalit uzunligi shifrlanuvchi axborot uzunligidan katta bo‘lgan
tasodifiy sonlarning davriy bo‘lmagan ketma-ketligidan iborat bo‘l-
sa, kalitni bilmasdan turib, shifrmatnni rasshifrovka qilish amaliy
jihatdan mumkin emas. Almashtirish usullaridagidek gammalashda
kalit sifatida raqamlaming takrorlanmaydigan ketma-ketligi ishla
tilishi mumkin.
Amaliyotda asosini psevdotasodifiy sonlar generatorlari (dat-
chiklari) tashkil etgan additiv usullar eng ko‘p tarqalgan va samarali
hisoblanadi. Generator psevdotasodifiy sonlarning cheksiz ketma-
ketligini shakllantirishda nisbatan qisqa uzunlikdagi dastlabki
axborotdan foydalanadi.
Psevdotasodifiy sonlar ketma-ketligini shakllantirishda kong-
ruent generatorlardan ham foydalaniladi. Bu sinf generatorlari son-
laming shunday psevdotasodifiy ketma-ketliklarini shakllantiradiki,
ular uchun generatorlaming davriyligi va chiqish yo‘li ketma-ket-
liklarining tasodifiyligi kabi asosiy xarakteristkalarini qat’iy mate-
matik tarzda ifodalash mumkin.
Kongruent generatorlar ichida o‘zining soddaligi va samara-
liligi bilan chiziqli generator ajralib turadi. Bu generator quyidagi
munosabat bo‘yicha sonlarning psevdotasodifiy ketma-ketliklarini
shakllantiradi.
80
T(i)
(i=l,2,3,.'...,m) 
bloklarga ajratiladi, bu yerda m-shifrlanuvchi axborot hajmi orqali 
aniqlanadi. Birinchi blok 
T(

Agar oxirgi
T(m
) blok to‘liq bo‘lmasa, u 64 xonagacha nollar bilan
to‘ldiradi. Bu blok
T(m-
1) blok ishlanish natijasi bilan mod2
bo‘yicha jamlanadi va oddiy almashtirish algoritmining birinchi 16
iteratsiyalari bo‘yicha o‘zgartiriladi. Hosil bo‘lgan 64 xonali blok-
dan к bit uzunlikdagi so‘z ajratib olinadi va bu so‘z imitovstavka
hisoblanadi.
Imitovstavka shifrlangan axborotning oxiriga joylashtiriladi.
Bu axborot olingandan so‘ng, u rasshifrovka qilinadi. Rasshifrovka
qilingan axborot bo‘yicha imitovstavka aniqlanadi va olingani bilan
solishtiriladi. Agar imitovstavkalar mos kelmasa, rasshifrovka
qilingan axborot noto‘g‘ri deb hisoblanadi.
0 ‘zbekistonning m a ’lumotlarni shifrlash standarti
0 ‘z DSt
1105-2009 ma’lumotlarni shifrlash algoritmi diamatritsaviy fimk-
siyalami qo‘llagan holda 256 bit uzunlikdagi ma’lumotlar blokini
shifrmatnga o‘girish va shifrmatnni dastlabki matnga o‘girish uchun
256 yoki 512 bit uzunlikdagi kriptografik kalitlardan foydalanishga
mo‘ljallangan.
Ushbu standartda 0 ‘z DSt 1109 bo‘yicha atamalar hamda
quyidagi atamalar mos ta’riflari bilan qo‘llanilgan:
-
Нападающий 
- субъект, действия которого нарушают бе­
зопасность информации в рассматриваемой компьютерной 
системе.
Hujumchi

Vakolatlarning buzilishi
- foydalanuvchining yoki dastuming
ruxsat etilmagan amalni bajarishga urinishi.
Privilege violation
- user or program attempts to perform an
unauthorized operation.
Нарушение системы безопасности
- успешное пораже
ние средства управления безопасностью, которое завершается
проникновением в систему.
Xavfsizlik tizimining buzilishi
- tizimga suqilib kirish bilan
tugallanadigan xavfsizlikni boshqarish vositalarining shikastlanishi.
Security system violation
- the successful defeat security
controls, which concludes with penetration into the system.
Нарушение целостности
- искажение содержимого запи
сей файла или базы данных. Происходит вследствие машинных
сбоев, программных ошибок, а также ошибочных действий
пользователей.
Yaxlitlikning buzilishi
- fayl yoki ma’lumotlar bazasidagi
yozuvlaming buzilishi. Mashinaning yanglishishi, dasturiy xatolik-
lar hamda foydalanuvchilaming noto‘g‘ri harakatlari n^tijasida ro‘y
beradi.
Integrity violation
- the distortion of the contents of the
recorded files or database. Thid is due to machine failures, software
errors and erroneous actions of users.
Нарушение целостности информации
- утрата информа
ции, при ее обработке техническими средствами, свойства це
лостности в результате ее несанкционированной модификации
или несанкционированного уничтожения.
Joyini o‘zgartirish - S. K. Ganiyev

Подотчетность
- возможность проверки; имеет две сто
роны: во-первых, любое состояние
системы можно вернуть в
исходное для выяснения того, как система в нем оказалась; во-
вторых, имеющийся порядок проведения
аудита безопасности
позволяет гарантировать, что система удовлетворяет всем
заявленным требованиям.
Hisobdorlik - tekshirish imkoniyati. Ikkita jihatga ega:
birin-
chidan, tizimning har qanday holatini, ushbu holatga qay tarzda
tushib qolganini aniqlash uchun
dastlabki holatiga qaytarish;
ikkinchidan, xavfsizlik auditini o‘tkazishning mavjud tartibi
tizimning barcha bildirilgan talablami qoniqtirishmi kafolatlashga
imkon beradi.
Auditability -- ability to test; has two aspects: firstly,
any state
of the system can be reset to determine how the system was in it;
Second, the existing procedures for auditing the security helps
ensure that your system meets all the stated requirements.
£
vektorlarga 
ajratiladi va har bir vektor kvadrat matritsa 
M«

£ vektorlarga
ajratiladi va har bir vektor kvadrat matritsa
M« ga ko‘paytiriladi va
shifrlangan vektorlar shakllantiriladi:
/;•■«„
Bu usulning asosiy afzalligi sifatida uning ma’lumotlar ishla-
nishining turli jabhalaridagi moslanuvchanligini ko‘rsatish mumkin.
Har bir vektor alohida shifrlanganligi sababli ma’lumotlar blokini
uzatish va dasturlangan ma’lumotlardan ixtiyoriy foydalanish
imkoniyati tug‘iladi. Ushbu usulni apparat yoki dasturiy usulda
amalga oshirish mumkin.
Rasshifrovka qilish jarayonida shifrlangan
f vektorlami
{\ m _i i)
teskari matritsa "
,J ga ko‘paytiriladi.
Kombinatsiyalangan usullarning yuqori samaradorligiga uning
ikkala bosqichini apparat usulda amalga oshirish orqali erishish
mumkin. Ammo bu uskuna xarajatlarining jiddiy oshishiga olib ke
ladi. Dasturiy usulda amalga oshirilishida esa ma’lumotlami shifr
lash va rasshifrovka qilish vaqti oshib ketadi. Shu sababli kombinat
siyalangan usullami apparat-dasturiy usulda, ya’ni usulning bir bos-
qichi apparat usulda, ikkinchi bosqichi dasturiy usulda amalga
oshirilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi.
Nazorat savollari: 1. Shifrlashning monoalfavitli almashtirish usulini tushuntirib
bering.
2. Polialfavitli almashtirish usulining ishlash prinsipi.
3. 0 ‘rin almashtirish usullari qanday amalga oshiriladi?
82
4. Shifrlashning analitik usulini tushuntirib bering.
5. Shifrlashning additiv usuli qanday amalga oshiriladi?
6. Shifrlashning kombinatsiyalangan usulini yoritib bering.
5.2. Simmetrik shifrlash tizimlari Axborotni himoyalashning aksariyat mexanizmlari asosini
shifrlash tashkil etadi.
Axborot yaxlitligining buzilishi

siyalanishi yoki yo‘q qilinishi natijasida yaxlitlik xususiyatining
yo‘qolishi.
Information integrity violation
-
the loss of information
when it is processed by technical means, the integrity of the
property as a result of its unauthorized modification or unauthorized
destruction.
Нарушитель
- субъект, действия которого нарушают бе
зопасность информации в рассматриваемой компьютерной сис
теме.
Buzg‘unchi
- harakatlari ko‘rilayotgan
kompyuter tizimida
axborot xavfsizligini buzadigan subyekt.
Attacker
- a subject whose actions violate the information
security in a computer system under consideration.
Обработка данных
- систематическое выполнение опера
ций над данными.
Ma’lumotlarni ishlash
- ma’lumotlar
ustida amallaming
muntazam bajarilishi.
Data processing
- manipulation of data by
3
computer.
Ошибка в данных
- ошибочное
представление одного
или нескольких исходных данных может стать причиной ава
рийного завершения программы либо оказаться необнаружен
ной, но результаты нормально завершившейся программы бу
дут при этом неверными.
Ma’Iumotlardagi xatolik
- bir yoki bir necha dastlabki ma’lu-
motlaming xato ifodalanishi, dastuming avariyali tugallanishiga sa-
bab bo‘lishi mumkin yoki
xatolik aniqlanmasligi mumkin, ammo
tugallangan dastur natijasi noto‘g‘ri bo‘ladi.
340
Data error
- presentation errors of one or more source data
might become cause of accident program crash or be undetected, but
the results normally complete the program will under this infidels.
Пакетная фильтрация - S. K. Ganiyev

Пароль
- уникальная последовательность символов, кото
рую необходимо ввести по запросу компьютера, чтобы исклю
чить доступ к системе, программе или данным.
Parol
-
tizimdan, dasturdan yoki ma’lumotlardan foydala-
nishga ruxsat olish uchun kompyuter so'rovi bo‘yicha kiritiladigan
simvollaming noyob ketma-ketligi.
Password
- a password is an unspaced sequence of characters
used to determine that a computer
user requesting access to a
computer system is really that particular user.
Перестановка
- криптографическая операция, связанная с
изменением порядка следования отдельных битов или сим
волов в блоке данных.
Цифровая - download

Лекции №11 Тема: Цифровая система коммутации 5ess One of the unique characteristics of 5ess is its distributed architecture, which allows capacity to be increased simply by adding modules that can be dedicated to individual services 60,98 Kb. 1
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi Bu söz dilimizə gəlməzdən əvvəl onun yerinə "rəqəm hesablama maşını" (rusca "цифровая вычислительная машина"), "Elektron Hesablama Maşını ehm" 0,53 Mb. 7
z 
o’zgaruvchisi chiqish parametri bo’lib hisoblanadi. 
O’zgaruvchi sondagi argumentli funksiyalar quyidagicha ifodalanadi

z
o’zgaruvchisi chiqish parametri bo’lib hisoblanadi.
O’zgaruvchi sondagi argumentli funksiyalar quyidagicha ifodalanadi:
Maxsus xususiyatlarga ega bo’lgan funksiyalarni yaratishda quyidagi ikki
funksiya foydali bo’lishi mumkin:
216
>>Nargin % - berilgan funksiyadagi kirish parametrlarining sonini qaytaradi;
>> Nargout % - berilgan funksiyadagi chiqish parametrlarining sonini
qaytaradi.
Aytaylik, beshta
x
1
, x
2
, x
3
, x
4
va x
5
argumentlar kvadratlarining
yig’indisini hisoblaydigan funksiya yaratish zarur bo’lsin.
Odatdagi yo’l bilan sum2_5 nomli funksiyani yarataylik.
Function f=sum2_5(x1,x2,x3,x4,x5);
Z=x1^2+x2^2+x3^2+x4^2+x5^2;
Ushbu funksiyaning ishlashini tekshirib ko’ramiz:
>>
sum2_5(1,2,3,4,
5) ans = 55
>>
sum2_5(1,2)
>> Input argument "x3" is undefined. Error
in ==> sum2_5 at 2
f=x1^2+x2^2+x3^2+x4^2+x5^2;
Shunday qilib, beshta argument bo’lganda funksiya to’g’ri ishlaydi. Lekin
argumentlar soni beshtadan kam bo’lsa xatolik to’g’risida axborot beradi. Har
qanday sondagi kirish argumentlari bo’lganda (yuqoridagi misol uchun
beshtagacha) to’g’ri ishlaydigan funksiyani yaratish uchun nargin funksiyasidan
foydalan
8.6.2-rasm.
Funksiyani ishlashini tekshirib ko’ramiz:
217
>>
sum2_5(1)
ans = 1
>>
sum2_5(1,2)
ans = 5
>> sum2_5(1,2,3)
ans = 14
>>
sum2_5(1,2,3,4)
ans = 30
>> sum2_5(1,2,3,4,5)
ans = 55
>> sum2_5(1,2,3,4,5,6)
>> Error using ==> sum2_5 Too many input arguments.
Shunday qilib, kirish parametrlarining soni 1 dan 5 tagacha bo’lganda
hisoblashlar to’g’risida axborot chiqadi. Bu axborotni interpretatorga biriktirilgan
xatoliklarni diagnostika qilish tizimi beradi.
|
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI

219
9-BOB. MATLAB dasturining imkoniyatlari.
Matlab
–
matematik va ilmiy-texnik hisoblashlarni amalga oshirishga
mo’ljallangan eng qadimiy, uzoq vaqtlar davomida ishlab chiqilgan va
tekshirilgan, avtomatlashtirilgan tizimlardan biri bo’lib, u matritsa va
matritsaviy amallarni kengaytirilgan talqini ustiga qurilgan dastur hisoblanadi.
Masalan - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

Masalan:
>>Т (3)
ans
= 7
221
>>Т (8)
ans
= 6
MATLABda matritsa va vektorlar ustida amallar bajarish bir vaqtning o'zida
barcha arifmetik amallarni bajarish imkonini beradi.
Buning uchun amal belgisi oldidan nuqta qo'yiladi. MATLABda vektor va
matritsalarni berish uchun maxsus funksiyalar mavjud. Bu funksiyalar bir o'lchovli
va ko'p o'lchovli massivlar yaratish uchun xizmat qiladi.
ones
funksiyasi
massivning birlik elementini tuzadi.
а = ones (3, 2)
a =
1 1
1 1
1 1
zeros
funksiya nol elementli massivni yaratadi.
>> b = zeros
(2, 3)
b=
0 0 0
0 0 0
Matritsani berish bir nechta satr va bir nechta ustunlarni ko’rsatishni talab
etadi. Satr chegaralari nuqtali vergul bilan ajratiladi. Masalan:
>> M=[123;456;789];
M=
1
2
3
4
5
6
7
8
9
Matritsa va vektorlarning elementlarini arifmetik ifoda ko’rinishida ham
kiritish mumkin.
Masalan:
>> V=[2+2/(3+4),exp(5),sqrt(10)];
222
V=
2.2857 148.4132
3.1623
Vektor yoki matritsalarning alohida elementlarini ko’rsatish uchun V(i) yoki
M(i,j) ko’rinishidagi ifodadan foydalaniladi.
Masalan
:
>> M(2,2)
ans = 5
>> M(3,3)
ans =9
>> M(3,2)
ans =8
Matritsalarni shakllantirish va matritsa ustida amallar bajarish uchun
matritsaning alohida satr va ustunlarini o’chirish zarur bo’lishi mumkin. Buning
uchun bo’sh kvadrat qavs, yani [ ] dan foydalaniladi. Masalan, M matritsa bilan
shu bajarib ko’raylik:
>> M=[1 2 3;4 5 6; 7 8 9];
>>M=
1
2
3
4
5
6
7
8
9
>>M(:,2)=[ ]
M =
1 3
4 6
7 9
Bunda ikkinchi ustun o’chirildi.
Chiziqli algebra masalalarini yechish sohasida MATLAB keng imkoniyatlarga
ega.
Vektor va matritsalar ustida bir qator amallarni MATLABda bajarishni keltirib
o’taylik:
% matritsa elementlariga murojaat
223
>> A(1,3)+M(2,2)*A(1,2)-M(1,1)^2
ans =
19
% vektorlarni elementlari bo'yicha qo'shish
>> v1=[2 5 -1];
>> v2=[1 -1 3];
>> v1+v2
ans =
3 4 2
% vektor elementlarini songa qo'shish
>>
v1+2
ans =
4 7 1
>>% vektor elementlari bo'yicha arifmetik amallar
>>2*v2-v1/4
ans =
1.5000 -3.2500 6.2500
>> % vektor elementlari bo'yicha ko'paytirish
>> v1.*v2
ans =
2-5 -3
>> % element bo'yicha darajaga ko'tarish
>> v1.^2
ans =
425
1
>> % element bo'yicha darajaga ko'tarish
>>v1.^v2
ans =
2.0000 0.2000
-1.0000
224
>> % elementlari bo'yicha songa ko'paytirish
>> v1./3
ans =
0.6667 1.6667
-0.3333
>> % elementlari bo'yicha vektorni vektorga bo'lish
>>v2./v1
ans =
0.5000 -0.2000 -3.0000
|
O’quv modullari - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta`lim vazirligi

O’quv modullari
Tenglamalar sistemasi, chiziqli tenlama, dеtеrminant, tеskari
matritsa usuli, Gauss usuli.
Bizga berilgan uchta chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini yechish uchun
quyidagi ishlarni bajaramiz:
>> % Ax=b chiziqli tenglamalar sistemani yechish
>> A=[1 2 5; 1 -1 3; 3 -6 -1];
>> b=[-9;2;25];
>> x=A\b
ans=
x =
2.0000
-3.0000
-1.0000
Yuqoridan shuni ko’rish mumkinki, MatLABda teskari bo’lish belgisi ishlatiladi.
>> % Ax=b ni tekshirish
>> A*x
ans =
-9.0000
2.0000
25.0000
227
II-bobning 2-paragrfidagi(2.1) tenglamalar sistemasini
matlab
da echib
ko’rsatamiz.
>> A=[2 1 -5 1; 1 -3 0 -6;0 2 -1 2;1 4 -7 6]
A =
2 1 -5 1
1 -3 0 -6
0 2 -1 2
1 4 -7 6
>> b=[8; 9; -5; 0]
b =
8
9
-5
0
>> x=A\b
x =
3.0000
-4.0000
-1.0000
1.0000
Demak, biz yuqorida Mathcad dasturida va matlab dasturida bitta masalani
echib taqqoslab ko’rdik. Bundan shuni xulosa qilish mumkinki matlab dasturida
maritsani teskarisini toppish talab etilmaydi. Matlab dasturi matrittsalar bilan
ishlash uchun qulayligini ko’rishimiz mumkin.
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR VA MUAMMOLI VAZIYATLAR!
1.
Arugment funksiyasining vazifasini misollar bilan tushuntiring.
2.
Vеktor va matritsa komponеntlari ustida qanday standart amallarni bajarish
mumkin. Bunda qaysi standart funksiyalar ishlatiladi?
228
9– BOB BO’YICHA XULOSALAR.
✓
Vektor va matritsalarni shakllantirish, Matritsa va vektorlarning elementlari,
Matritsalar ustida amallar bajarish haqida ma’lumotlar berilgan.
✓
Elementlarini songa ko'paytirish, elementlari bo'yicha amallar, matritsani
transponerlash, matritsani matritsaga ko'paytirish va ular ustida turlicha
amallarni bajarish keltirib o’tilgan.
✓
Tenglamalar sistemasi, chiziqli tenlama, yechishni soda usullari ko’rsatilgan
yechilgan masalalar tasnifi.
|
- §. Vektor va matritsalarni shakllantirish

220
ans
V =
2 4 6 8
Ushbu holda vektor satr holida berilgan. Agar elementlarni nuqtali vergul
bilan ajratsak, u holda vektor ustunni hosil
qilamiz.
>>V = [2; 4; 6; 8]
ans
V =2
4
6
8
Matritsalarni berish bir nechta satrlarni ko'rsatishni talab etadi.
Satrlarni chegaralash uchun nuqtali vergul (;) dan foydalaniladi.
>>Т =[123;456;789]
ans
T= 123456789
Matritsa yoki vektorning alohida elementlarini
V ( i )
yoki Т(i, j) ko'rinishidagi
ifodadan foydalaniladi. Masalan:
>>Т (3,2)
ans
= 8
Agar Т(
i, j
) element x ning yangi qiymatini o'zlashtirsa, u holda
o'lashtirish operatori ishlatiladi.
T (3,2) =
х
;
Т(
i
) ifoda bitta ustunga ega matritsa elementiga bitta indeksi bilan beriladi.
-BOB. MATLABDA MANTIQIY JARAYONLAR

230
Agar solishtirilayotganlardan biri skalyar, ikkinchisi matritsa bo’lsa, u holda
solishtirish uchun skalyarni matritsa o’lchovlariga teng qilib, matritsaga
to’ldiriladi va undan keyin solishtiriladi.
Masalan:
>> a=3;
>> b=[1 4 0; 2 5 7];
bo’lsa a>b natijasi quyidagicha bo’ladi:
ans=
[1 0 1; 1 0 0]
Matritsa elementlari kompleks bo’lgan holda misol ko’ramiz:
>>c=[5+2i 4-i];
>>d=[5+7i 3-i];
>>d<=c ning natijasi
ans=[1 1],
>>c<=d ning natijasi
ans= [1 0]
bo’ladi.
Nazorat va mulohaza uchun savollar

123
Korxona o‘zining tovarlarini sotish imkoniyatlarini baholashni, avvalo bozor
talabini tadqiq etishdan boshlaydi.
Bozor talabi – bu ma’lum guruhdagi xaridorlar tomonidan, ma’lum hududda,
muayyan davrda, ma’lum marketing dasturiga ega bo‘lgan savdo korxonalari
tomonidan sotib olinadigan, ma’lum miqdordagi tovarlar hajmi bilan ifodalanadi.
Bozor talabi natural, qiymat ko‘rsatkichlarida yoki nisbiy miqdorlarda
ifodalanishi mumkin.
Bozor talabini jami ichki bozor va uning alohida segmentlari bo‘yicha aniqlash
mumkin.
Talabni o‘lchashni asosiy tushunchalari quyidagi 7.1-rasmda keltirilmoqda.
Bozor
Korxona
Talab Bozor talabi
Korxona tovarlariga bo‘lgan
talab
Potensial Bozor sig‘imi
Korxonaning potensial hajmi
Prognoz Bozor prognozi
Korxonaning sotuv prognozi
Bozor kon’yunkturasi holati va kelgusida rivojlanish ko‘rsatkichlari hamda

128
2.
Agar eng oxirgi sanaga kon’yunktura holatini aniqlash masalasi qo‘yilgan
bo‘lsa, u holda iqtisodiy siklning fazasini va faza ichidagi misol tariqasidagi joyini
aniqlash yo‘li bilan olib boriladi. SHuni e’tiborga olish kerakki, kon’yunktura tahlili
va uzoq tendensiyalarning rivojlanishini aniqlash o‘zora bog‘liq va bir - birini
to‘ldiradi.
Kon’yunktura tahlili jamiyatning xo‘jalik xyotining qiyinligini hisobga olmagan
holda u yoki bu qarashlarni tasdiklaydigan o‘zboshimchalik bilan tanlangan omillar
va statistiktik ma’lumotlarga endoshib emas,balki bir-biriga qarama-qarshi
hodisalarning yig‘indisiga endashish kerak.Kon’yunktura tahlilining shakli bu
kon’yunktura sharhi va ma’lumotnomasidir.
Mahsulotni ishlab chiqarishni belgilanganligiga qarab,mahsulotni absolyut
birligi
ulchovlarida
ishlab
chiqarib,
ishlab
chiqarish
davrini
davomiyligi,iste’molchilar doirasi tezroq yoki sekinroq kon’yunkturani o‘zgarishini
aks ettiradi.
Ba’zi tarmoqlar,masalan kora metallurgiya,xavo va suv transporti,kurilish
belgilangan iste’molchilar uchun oldindan buyurtma qilish tizimi bo‘yicha
ishlaydilar.Boshqalar esa, ya’ni avtomobil , radioelektron va shu kabilar qisqa
muddat ichida ishlab chiqariladi va bozorda noma’lum iste’molchilarga sotiladi.
Uzoq muddatli tovarlarni ishlab chiqarishni qisqarishi yoki o‘z ishi natijasida ishlab
chiqarish kon’yunkturasini yaxshilash yoki yomonlash aniq ko‘rsatkichi bo‘lib
hisoblanmaydi. Chunki katta buyurtma portfelining kattaligi yoki shunday
tarmoqlarda uning yo‘qligi mahsulot ishlab chiqarish dinamikasining iqtisodiy
siklning dinamikasidan rad etadi.
Marketing rejasi nima? - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

|
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S Pdf ko'rish
|
bet | 139/172 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 3,25 Mb. | | #232823 |
Bog'liq Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S Marketing rejasi nima?
A) Maqsadlar, marketing strategiyasi, marketing kompleksi dasturi, sotish
dasturi hamda iqtisodiy hisob-kitoblar yoritilgan xujjat
B) Marketing strategiyasi yoritilgan hujjat
C) Maqsadlar, marketing strategiyasi va sotish dasturi yoritilgan hujjat
D) Marketing taktikasi yoritilgan hujjat
115.
Strategik rejalashtirish bosqichlari qanday?
A) korxona dasturi,maqsad va vazifalari,xo’jalikni rivojlantirish rejasi,korxonani
o’sish strategiyasi
B) korxona dasturi,xo’jalikni rivojlantirish rejasi
C) korxonaning o’sish strategiyasi,maksad va
vazifalari,xo’jalikni rivojlantirish rejasi
D) maqsad va vazifalari, korxona dasturi.
116.
Innovatsiya jarayoni o’z ichiga qaysi bosqichlarni oladi.
A) yangi tovarlar haqida g’oyalar izlab topish, g’oyalarni tanlash, yangi tovar
g’oyasini tijoratlashtirishni iqtisodiy tahlil qilish, tovar ishlab chiqish, tovarli bozor
B) yangi tovarlar haqida g’oyalar izlab topish, g’oyalarni tanlash
C) yangi tovar g’oyasini tijoratlashtirishni iqtisodiy tahlil qilish, tovar ishlab
chiqish
D) tovar ishlab chiqish, tovarli bozor.
117.
Eng umumiy ko’rinishda marketing strategiyasi deganda nima
tushuniladi?
A) korxona imkoniyatlarini bozor talablari darajasiga moslashtirish
B) ishlab chiqarishni to’g’ri tashkil etish.
C) taqsimot va ayirboshlashni muvofiqligini ta’mimnlash
D) sotishni rag’batlantirish.
118.
Baynalminallashuv strategiyasining o’ziga xos xususiyatlari:
A) chet elda tovar ishlab chiqarishni joylashtirish
B) mahalliy bozor talablariga yo’nalganlik
C) tovar qatorlarini differentsiatsiyasi
270
D) yagona standart marketing dasturidan foydalanish
|
| |
«BO’STON»dan - «Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati

|
«Adabiyot» 5-sinflar uchun 20 yil Mavzu: adabiyot so‘z san’ati
|
bet | 174/218 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #243397 |
Bog'liq 5-sinf-adabiyot-yillik-dars-ishlanmasi«BO’STON»dan mavzusi o`qituvchi va o`quvchi o`rtasida harakat bajaruvchisi munosabatni taxlil qilish
|
O`quv jarayonini amalga oshirish texnologiyasi
|
Metod: Amaliy, nazariy, aralash, noan`aviy, ananaviy
Usul: Aqliy hujum, savol-javob, guruhlarda ishlash
Shakl: yakka va guruhlarga ishlash
Vosita: Darslik? Testlar? Jadavallar, audio va video materilalar, didaktik va tarqatma materiallar
Nazorat: Savol-javob test. (Insho, bayon, matn yaratish)
Baholash: 5 balli tizim asosida
|
|
Kutiladigan natija
|
O`qituvchi: Mavzuni qisqa vaqt ichida o`quvchilar tomonidan o`zlashtirishlariga erishaman, o`quvchi faolligini oshiraman, o`quvchilarda fanga nisbatan qiziqish uyg`otaman, o`quvchilarga mustaqil o`rganish va hotirasida saqlash boshqalarga etkaza olish, savol berish va savollarga to`g`ri javoblarga o`rgataman.
O`quvchi: O`quvchilar mavzu yuzasidan bilim va ko`nikma hosil qiladilar, mustaqil fikrlay oladilar, nutqi rivojlanadi, qisqa vaqt ichida ma’lumotlarga ega bo`ladilar
|
|
Kelgusi rejalar
|
O`qituvchi: Pedagogik texnologiyalarni o`zlashtirish va darsga tatbiq etish, takomillashtirish, AKT vositalaridan unumli foydalanish yo`llarini o`rganish, o`z ustida ishash
O`quvchi: Mustaqil tadqiqot, izlanishni yo`lga q`oyadi, o`z fikrini savodli ifodalay olish va do`stlarini fikrini hurmat qilishga o`rganish, mavzu asosida qo`shimcha materiallar izlab topishga harakat qilish, ularni o`rganish. Do`stona muhitda hamkorlikda ishlash ko`nikmasini shakllantirish
|
|
Uyga vazifa
|
Mavzuni o`qib o`rganib kelish
|
Darsning texnik chizmasi:
-
Dars bosqichlari
|
Vaqt
|
Tashkiliy qism.
|
|
Yangi mavzuni boshlashga hozirlik
|
|
Yangi mavzuni yoritish
|
|
Guruhlarda ishlash. Yangi mavzuni tahlil qilish
|
|
Darsni yakunlash
|
|
Uyga beriladigan topshiriqlar
|
|
Darsning borishi (reja):
1.Tashkiliy qism:
a)Salomlashish,
b)tozalikni aniqlash,
d)davomatni aniqlash
c) darsga tayyorgarlik ko`rish va dars rejasi
|
| |
Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S - bet 136

266
B) korxona faoliyatiga ta’sir etmaydigan kuchlar
C) korxona faoliyatigi bevosita ta’sir etuvchi kuchlar
D) boshqaruvni amalga oshirish
99.
Segmentlashtirish qanday bosqichlardan iborat ?
A) Bir xil gurux iste’molchilarini aniqlash, iste’molchilarni guruxlarga birlashtirish,
ularni segmentlarga joylashtirish
B) Turli gurux iste’molchilarini aniqlash, ularni tabaqalashtirish
C) Oddiy, murakkab, kompleks
D) Rejalashtirish, taxlil qilish, tadbiq etish, nazorat
100.
Bozor segmentasiyasi nima?
A) Bu bozorni aniq xaridorlar guruhiga bo’lishidir
B) Bozorni talabga ega bo’lgan tovarlar guruhiga bo’lish
C) Bu bozorni tovar guruhlariga bo’lishdir
D) U bozorda raqobatchilarni turli guruhlarga bo’linishidir
101.
Demografiya (demographics) nima?
A) aholining yoshi, jinsi, daromadi, malumoti, oilaviy ahvoli kabi
tavsifnomalarini etiborga olgan holda ushbu tuman yoki bozor xududi aholisini
hisobga olish va tahlil qilish bilan shug’ullanadigan statistikaning bo’limi
B) demografik tavsifnomalarga muvofiq xolda bozorni segmentlashtirish
C) o’zining etnik kelib chiqishidan qatiy nazar turli bozorlarning xususiyatlarini
(extiyojlar va talabning manbalari, samarali marketing va menejmentning ananaviy
metodlari) tushuna oladigan marketing bo’yicha mutaxassisning qobiliyati
D) variantlarni tanlashda katta rol o’ynaydigan muhim ko’rsatkich