nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sabit  gərginlik mənbəyi - Microsoft Word II -an imp.+

Sabit gərginlik mənbəyi. Yarımkeçirici cihazların xarakteristikalarının təhlili göstərir ki, sabit gərginlik mənbəyi kimi p-n keçidin
VAX-nın ya düz budağından və yaxud keçidin elektrik deşilməsi oblastında əks budağından istifadə etmək olar. Lakin sabit gərginlik mənbəyinin yaradılmasının daha sadə yolu onun sabit cərəyan mənbəyi üzərində yaradılmasıdır. Bu məqsədlə mənbəyin çıxış cərəyanını, müqaviməti dəyişməyən rezistordan buraxmaq lazımdır.
Şəkil 2.18,a-da sabit cərəyan mənbəyi (İc.m) kimi istok dövrəsində Ri rezistoru olan sahə tranzistorundan, cərəyan-gərginlik çeviricisi kimi isə etalon rezistordan istifadə edilmişdir.
Çıxış gərginliyi və onun nisbi dəyişməsi, yük cərəyanının dəyişməsi
zamanı
Uçıx=İc.mRİ ; Uçıx= İc.m
ifadəsi ilə təyin olunur. Bu ifadələr yük müqaviməti sonsuzluğa tərəf artdıqda daha dəqiq olur. Əks halda qurğunun parametrləri Ryük müqavimətini və onun nisbi dəyişməsini nəzərə almaqla təyin olunmalıdır.
U I
RI R yük
; U
RI Ryük /(Ri RI ) Is.m Ryük
(2.11)
çıı
s. m
RI R
yük
çıı
1 R
yük
Ri
/( Ri
Sonuncu ifadədən görünür ki, RI və
Ryük
kəmiyyətlərinin qiymətləri
böyük və Ryük müqavimətinin qiyməti kiçik olduqca çıxış gərginliyi qeyri stabil
olur. Konkret halda Ryük və
Ryük
kəmiyyətlərinin qiymətləri adətən
verildiyindən, sxemdə stabilliyin artırılmasının yeganə üsulu R İ müqavimətinin azaldılmasıdır. Lakin R İ müqavimətinin azaldılması verilmiş U çıx gərginliyində İ c.m. cərəyanının artırılmasını tələb edir ki, bu da bir çox hallarda qəbul edilmir.
b)
Şəkil 2.18. Sabit gərginlik mənbəyinin a) etalon rezistorla və
əlavə emitter təkrarlayıcısı olan sxemləri
Qurğunun parametrlərinin yaxşılaşdırılması emitter və ya istok təkrarlayıcılarının köməyi ilə Rİ və Ryuk müqavimətlərinin uzlaşdırılması yolu
ilə mümkündür (şəkil 2.18,b). Bu halda
Rgir.et
h21e Ri RI
olduğunu nəzərə
alaraq yük müqavimətinin dəyişməsi nəticəsində çıxış gərginliyinin nisbi dəyişməsi üçün
U
RI Ryük
(2.12)
çıı
1 Ri
h21e
(1 R
yük )
ifadəsini yazmaq olar. RI <i şərti halında sxemə emitter təkrarlayıcısının daxil edilməsi çıxış gərginliyinin Ryük müqavimətinin dəyişməsi ilə əlaqədar nisbi dəyişməsini h21e dəfə azaldır.
Qurğunun parametrlərinin daha da yaxşılaşdırılması üçün R İ elementi
kimi kiçik diferensial müqaviməti olan elementdən, məsələn, dioddan və ya stabilitrondan istifadə etmək olar.
|
Ümumi mənbəligücləndirici kaskad

Ümumi mənbəligücləndirici kaskad
Gücləndirici qurğuların sahə tranzistorlarında yaradılmış sxemləri arasında ümumi mənbəli (istoklu) sxemlər daha geniş yayılmışdır. Bu sxemlərdə idarəolunmuş p-n keçidli sahə tranzistorlarından və induksiya edilmiş kanala malik MDY tranzistorlarından istifadə edilir. İdarəolunan p-n keçidə malik n- kanallı sahə tranzistorunda yaradılan gücləndirici qurğunun sxemi şəkil 2.12-də göstərilmişdir.
Bu sxemdə sürüşmə gərginliyini Esür. dəyişməklə istənilən güclənmə rejimini təmin etmək olar. Lakin bu sxem gücləndiricinin A rejimində işləyən giriş kaskadlarının yaradılmasında daha geniş istifadə edilir. Bu, sahə tranzistorunun aşağıdakı üstünlükləri ilə izah olunur:
böyük giriş müqaviməti, bu halda yüksək Omlu siqnal mənbəyi ilə uzlaşma asanlaşır;
küy əmsalının aşağı qiyməti, bu halda daha zəif siqnalları gücləndirmək mümkün olur;
sükunət rejiminin böyük məxsusi temperatur stabilliyi.
Şəkil 2.12. Sahə tranzistorlu gücləndirici kaskadın ümumiləşmiş sxemi.
Lakin sahə tranzistorlarında yaradılan gücləndiricidə gərginliyə görə güclənmə əmsalının ancaq kiçik qiyməti təmin edilə bilir. İdarəolunan p-n keçidə malik sahə tranzistorunda, onun mənsəbinə (stokuna) və rəzəsinə (zatvoruna) verilən gərginlik müxtəlif polyarlı olduğundan, sabit cərəyana görə iş rejimini təmin etmək üçün, təcrübədə adətən, yük cərəyanına görə ardıcıl mənfi əks əlaqədən istifadə edilir. Belə sxem şəkil 2.13-də göstərilmişdir.
a) b) c)
Şəkil 2.13. İdarəolunan p – n keçidinə malik sahə tranzistorunda gücləndirici kaskadın sükunət rejiminin verilməsi (a); KП303B tranzistorları üçün S=f(Ic) (b) və Ic=f(Uzi) asılılıqları c)
Sxemə, zatvorla ümumi şin arasında sürüşmə dövrəsinin qapanmasını təmin edən qalvanik əlaqə yaratmaq üçün Rsür. rezistoru daxil edilir. Bu rezistor kaskadın girişinə paralel qoşulur və kaskadın giriş müqavimətini stabilləşdirir. Onun müqaviməti tranzistorun özünün giriş müqavimətindən kiçik seçilir (adətən, Rsür. 1 MOm).
Ri rezistoru iki funksiyanı yerinə yetirir: kaskadın işçi nöqtəsinin
başlanğıc sürüşməsini təmin edir və sxemdə yük cərəyanına görə ardıcıl mənfi əks rabitə yaradır. Nəticədə, kaskadın güclənmə əmsalı azalır və onun işçi nöqtəsi stabilləşir.
Kaskadın hesablanması zamanı Ri müqaviməti verilmiş stok cərəyanına İs0 görə tapılır. Bundan ötrü tranzistorun ötürmə xarakteristikasında (şəkil 2.14), İs=İs0 qəbul edərək, tələb olunan Uzi0 gərginliyi müəyyən edilir.
Zatvorun cərəyanı sıfıra yaxın olduğundan Rsür. müqavimətində ayrılan gərginlik də sıfır olur və Ri rezistorunun tələb olunan qiyməti
Ri =Uzi0 /İs0
ifadəsindən təyin edilə bilər. Ri rezistorunun tələb olunan qiymətini qrafiki üsulla da müəyyən etmək olar. Bundan ötrü, ötürmə xarakteristikasında İs0 cərəyanına uyğun gələn nöqtə ilə koordinat başlanğıcını düz xətlə birləşdirmək lazımdır. Bu düz xəttin meyllilik bucağı rezistorun tələb olunan qiymətini təyin edir:
Ri =ctg
Kaskadın güclənmə əmsalının azalmasını Ri rezistoruna paralel qoşulan Ci kondensatoru vasitəsi ilə aradan qaldırmaq olar (şəkildə qırıq xətlərlə göstərilib).
Şəkil 2.14. Ri rezistorunun müqavimətlərinin qrafiki olaraq təyin edilməsi
|
Aktiv yük - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 31/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -an Aktiv yük
Məlumdur ki, gücləndiricinin güclənmə əmsalını artırmaq üçün Rk müqavimətini artırmaq lazımdır. Lakin tranzistorun sükunət cərəyanının verilmiş qiymətində Rk müqavimətinin artırılması bu rezistorda gərginlik düşküsünün artmasına səbəb olur. Bu isə tranzistorun kollektor və emitter elektrodları arasındakı gərginlik düşküsünü azaldır. Nəticədə çıxışdakı siqnalın
amplitudu azalır. Siqnalın amplitudunu artırmaq üçün qida gərginliyini artırmaq lazım gəlir. Bu isə həmişə mümkün olmur.
Güclənmə əmsalını artırmaq üçün Rk müqaviməti kimi, statik müqaviməti onun diferensial müqavimətindən kifayət qədər kiçik olan qeyri-xətti elementdən istifadə etmək olar. Bu halda sükunət cərəyanının bu elementdə yaratdığı gərginlik düşküsü onun statik müqaviməti ilə, kollektor cərəyanının dəyişməsi nəticəsində çıxış gərginliyinin fərqlənməsi isə diferensial müqaviməti ilə təyin ediləcəkdir. Qeyri-xətti element rolunu ÜE-li sxemlərdə sabit cərəyan mənbəyi oynaya bilər. Şəkil 2.20,a-da göstərilən sxemdə bu məqsədlə VT2 tranzistoru nəzərdə tutulmuşdur.
Şəkil 2.20. Cərəyan generatoru şəklində dinamiki (aktiv) yükə malik gücləndirici kaskadlar: a) bipolyar tranzistorda; b) sahə tranzistorunda.
Fərz edək ki, sükunət rejimində İk.VT2 =İc.m.=İk.sük.VT1+İyük sük. şərti ödənilir. Əgər xarici siqnalın təsiri ilə VT1 tranzistorunun kollektor cərəyanı
İk artımı alarsa, yuxarıdakı şərtə görə
İk.VT2 -İc.m.=İk.sük.VT1+ İkVT2 +İyük sük + İyük
ifadəsini yazmaq olar. İkinci ifadəni birincidən çıxsaq
İkVT2 = - İyük
alarıq. Aydındır ki, kollektor cərəyanının bütün artımı xarici yükdən axır və maksimum güclənməni təmin edir.
Analoji olaraq sahə tranzistorlarında da bu cür gücləndiricilər yaratmaq olar (şəkil 2.20,b) və belə kaskadın güclənmə əmsalı KUK =sRyük ifadəsi ilə təyin oluna bilər.
|
| |
Qisqa xulosalar - Rivojlantirish istiqbollari adabiyotlar

Qisqa xulosalar
Respublikamizning iqtisodiy taraqqiyoti, iqtisodiy mustaqilligi, xalqining
faravon turmush darajasi, qolaversa mehnat resurslarining ish bilan bandlik
darajasi kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning rivoji bilan bogliqtsir. Bu
holat esa korxonalarning iqtisodiy erkinligini rag’batlantirish darajasining
rivojlanishi bilan tavsiflanadi.
Milliy iqtisodiyotning raqobatbardoshligi iqtisodiy faoliyat jarayonlari va
uning natijalarini aks ettiruvchi ko`rsatkichlarda kichik biznes ulushining
yuqori bo`lishiga ham bog’liq ekanligi shubhasizdir.
Kam xarajat hisobiga yangi ish o`rinlari yaratish imkoniyati, yirik b,iznes kirib
bora olmaydigan bozor segaentlarini egallay olish qobiliyati, ayniqsa, ' xizmat
ko`rsatish sohasida va uncha katta bo`lmagan mahalliy resurs bazalarini
o`zlashtirishda
juda
qulay
tashkiliy
shakl
ekanligi
kichik biznesni
rivojlantirishning ahamiyati beqiyosligini ko`rsatadi. SHu sababli ham kichik
biznesni
jadal
rivojlantirish
masalasi
mahsulot
ishlab
chiqarishni
36
mahalliylashtirish, xizmat ko`rsatish sohasini rivojlantirish, shuyaingdek
mamlakatning eksport saloxdyatini oshirish masalalari bilan chambarchas
bog’langan.
Kichik biznesni rivojlantirish borasida yaratilgan qulay shart -sharoitlar
sohaning iqtisodiy rivojlanishdagi, aholini ish bilan bandlshgagi va
daromadlarining o`sishidagi roli yanada kuchayishi hamda YAIM, eksport va
tarmoqlar hamda sohalarning ishlab chiqarish ko`rsatkichlaridagi ulushi ortib
borishiga xizmat qiladi.
Nazorat va mulohaza uchun savollar:
1. Iqtisodiy o`sishni ta`minlashda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning
ahamiyatini izoxlang.
2. 2009 yilda kichik biznes sohasida qancha yangi ish o`rinlari tashkil
etildi?
3. Mamlakatimizda bandlik muammosini hal etishda kichik biznes
imkoniyatlarini tushuntiring.
4. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish aholining daromadlari
va farovonligini oshirishga qanday ta`sir ko`rsatmoqtsa?
5. Kichik biznes imkoniyatlaridan yanada kengroq foydalanishdagi
muammolar va ularni bartaraf etish yo`llari bo`yicha o`z fikringizni bayon
eting.
6.Xududiy kesimda belgilangan maqsad va vazifalarni aniqlashtirishda qanday
holatlarni hisobga olish maqsadga muvofiq?
7.Kichik tadbirkorlik sub`ektlarini axborot-konsalting xizmatlari bilan
ko`llab-quvvatlash kanday choralar orqali ta`minlanadi?
8. Kichik biznes sub`ektlarining moddiy-texnik ta`minoti bo`yicha
kelgusidagi 2017-2021 yillarda amalga oshiriladigan ishlar nimalardan iborat
bo`lishi lozim?
9. Mamlakat iqtisodiyotida kichik biznes sub`ektlarining ulushi va
ahamiyatini tubdan oshirish maqsadida qanday yo`nalishlarda kompleks chora-
tadbirlarni amalga oshirish ko`zda tutilgan?
10.Samarali eksport faoliyatini amalga oshirishlari uchun kichik biznes
sub`ektlari qanday axborotlar bilan ta`minlangan bo`lishlari zarur?
|
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarnni qo`llab-

23
lozim.
- ishlab chiqarishni tuzilmaviy-texnologik qayta qurishni
jadallashtirish maqsadida markazlashgan kredit resurslarining bir qismini tez
qoplaydigan investitsion loyihalarni moliyalashtirishga karatish, shu jumladan
kichik biznes ob`ektlariga yo`naltirish;
Xulosa qilib aytganda, aholini ish bilan ta`minlash muammosini hal etish
qishloqtsa sanoat va xizmat ko`rsatish sohalarini rivojlantirish tadbirlarini
amalga oshirish bilan bevosita bog’liq. Bugun sanoatni, xizmat ko`rsatish
sohalarini qishloqqa olib kelish, xususan, mahsulotlarni kayta ishlaydigan kichik
korxonalarni qishloq zaminiga joylashtirishni mahalliy hokimiyatlar, tadbirkor
ishbilarmonlar, turli xil mulk egalari oldiga asosiy vazifa qilib qo`yilgani
tasodifiy emas. Bugungacha xizmat ko`rsatish tarmoqlari asosan shahar va
tumanlar markazlarida ko`proq joylashgan bo`lsa, endi ularni posyolkalarda,
qishloqlarda, hatgoki eng olis ovullarda ham tashkil etish ehtiyoji zarurati
tobora ortmokda. Zero, xizmat ko`rsatish tarmoqlari darajasi mamlakatning
taraqqiy etayotganligini, jamiyatni rivojlanayotganligini ko`rsatuvchi muhim
mezondir.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub`ektlarini qo`llab-

19
Biz kichik biznesning rivojlanishida asosiy omillardan biri bo`lgan kichik
biznesni moliyaviy qo`llab-quvvatlash maqsadli tuzilmasini mamlakatimiz va
xorij tajribalariga tayangan xolda ichki va tashqi omillar, shuningdek, qator
munosabatlar majmuini o`zida saqlovchi tizim, ya`ni modulni berishga harakat
qilamiz. Izlanish natijasida shunday xulosaga keldikki, kichik tadbirkorlik
rivojlanishining moliyaviy mexanizmi 4 ta asosiy tarkibdan, ya`ni byudjet
mexanizmi, soliq, kredit, o`z-o`zini moliyalash mexanizmlaridan iborat (11.3.1-
rasm).
birinchidan - Rivojlantirish istiqbollari adabiyotlar

6
shakllantirish lozim. Bunda respublikamizda innovatsion iqtisodiyotga o`tish
kontseptsiyasini va MITni shakllantirish strategiyasini ishlab chiqish zarur.
SHuningdek, O`zbekiston Respublikasining ynnovatsiya
faoliyatini samarali
rivojlantirishga qaratilgan "Innovatsiya faoliyati to`g’risida"gi qonunini ishlab
chiqish va qabul qilish lozim.
Xulosa o`rnida shuni ta`kidlash lozimki, hozirgi
raqobat kuchayib borayotgan
sharoitda kichik biznes sub`ektlari o`z faoliyatlarida donmo yangi innovatsiyalarni
kullamay, yirik korxonalar bilan hamkorlikni yaxshi yo`lga qo`ymay bozorga
yangi mahsulot yoki texnologiyalarni kiritishlari mushkuldir. Bunda kichik biznes
korxonasining
boshqaruv
faoliyatiga
innovatsion
menejment
usul
va
texnologiyalarini
tatbiq etish, amaldagi boshqaruv usullarini muntazam ravishda
takomillashtirib borish kichik biznes sub`ektining
kelgusidagi muvaffaqiyatini
belgilab beradi.
Elektron matn (Электронная консультастия, Elektronic text) –

|
Elektron matn (Электронная консультастия, Elektronic text) –
|
bet | 2/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryElektron matn (Электронная консультастия, Elektronic text) – Axborot tizimining xotirasiga yozilgan matn (hujjatlar, kitoblar, oynomalar, ma‘lumotnomalar va h.k.). elektron matnlar tizimlarda joylashgani sababli, o‘quvchilar (foydalanuvchilar) oldida yangi imkoniyatlar ochiladi. Matnning ixtiyoriy tahlilini bajarish, kerak bo‘lgan qatorlar, xatboshi, bo‘lim va h.k. larni topish mumkin.
Elektron pochta (Электронная почта, Elektronic Mail) – tarmoqning eng ommaviy xizmat turi bo‘lib, foydalanuvchilar o‘rtasida elektron xabarlar almashish imkoniyatini beradi.
Faks-modem (Факс-модем, Fax modem) – modem va faksimil apparat vazifalarini birgalikda bajaruvchi qurilma. Ko‘p holatlarda matn va grafik ma‘lumotlarni uzatishda ishlatiladi.
Fayl-server (Файл-сервер, File-server) – lokal tarmoqni tashkillashtirishning bir arxitekturasi bo‘lib, umumiy resurslarni (fayllarni) saqlash, boshqarish, himoya qilish va ulardan foydalanishga ruxsat berish server zimmasiga yuklatiladi.
Forum (Форум, Forum) – saytda suhbatlashish uchun uskuna. Forumdagi xabarlar pochta xabarlariga nimasi bilandir o‘xshash, ularning har biri muallifga, mavzuga va xususiy mazmunga ega. Ammo xabarni forumga yuborish uchun hech qanday qo‘shimcha dastur kerak emas, shunchaki saytda tegishli shaklni to‘ldirish kifoya.
Foydalanuvchi (Пользователь, User) – Kompyuterdan foydalanuvchi shaxs. Agar Kompyuter tarmoqqa ulangan bo‘lsa, unga nisbatan tarmoq foydalanuvchisi termini ishlatiladi.
Foydalanuvchi profili (Профиль пользователя, Structure of the user) – Kompyuter foydalanuvchisi kiritgan parametrlarni saqlovchi fayl. Bu parametrga ishchi stolni va tarmoqni sozlovchi
ma‘lumotlarni, dasturlarning shaxsiy parametrlarini kiritish mumkin.
Funksional blok (Функциональный блок, Functional unit) – echilayotgan vazifaning aniq qismini bajarayotgan qurilma yoki dastur. Axborot tarmoqlarining arxitekturasida, bayonnomani amalga oshiradigan va kerakli xizmatlarni ta‘minlaydigan funksional blok tushunchasi muhim ahamiyatga ega. Funksional blok algoritm bilan tavsiflanadi. Algoritm, ma‘lumotlarga ishlov berish, ularni saqlash yoki uzatish bilan bog‘liq jarayonlarni belgilab beradi.
|
| |
Tərkibli tranzistor - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 32/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -an Tərkibli tranzistor.
Bipolyar tranzistorlar əsasında yaradılan ÜE-li gücləndirici kaskadların güclənmə əmsalları tranzistorun cərəyana görə h21e ötürmə əmsalı ilə müəyyən edilir. h21e əmsalının real qiymətləri tranzistorun tipindən və hazırlanma texnologiyasından asılıdır. Bir neçə tranzistoru kaskad şəklində qoşmaqla h21e əmsalını artırmaq olar. Bu cür qoşulmuş tranzistorlar tərkibli tranzistor adlanır. Tərkibli qoşulma sxemlərində tranzistorlardan birincisinin çıxışı ikincinin girişinə birbaşa birləşdirilmiş olur. Eyni keçiriciliyə malik tranzistorlardan təşkil olunan tərkibli tranzistor sxemi Darlinqton sxemi, müxtəlif keçiriciliyə malik tranzistorlardan təşkil olunan isə komplementar tranzistor sxemi (Şklayi sxemi) adlanır.
Tərkibli tranzistorların Darlinqton sxemi. Darlinqton sxemində eyni işarəli (tipli) tranzistorlar ardıcıl qoşulurlar. Sxemin güclənmə əmsalı ayrı- ayrı tranzistorların güclənmə əmsallarının hasilinə bərabər olur. Bu sxem böyük cərəyanla işləyən sxemlərdə, məsələn, gərginlik stabilizatorlarında, güc gücləndiricilərinin çıxış kaskadlarında, böyük giriş müqavimətinin (impedans) təmin olunması lazım gələn gücləndiricilərin giriş kaskadlarında istifadə edilir. (şəkil 2.21). Belə sxemlərdə baza-emitter aralığındakı gərginlik düşküsü adi tranzistordakından iki dəfə böyük olur.
Bu sxem kiçik cəldliyə malikdir, çünki VT1 tranzistoru VT2 tranzistorunu tez aça bilmir. Bunu nəzərə alaraq, adətən VT2 tranzistorunun baza-emitter aralığına rezistor qoşurlar. Bu rezistor VT1 və VT2 tranzistorlarının sızma cərəyanları hesabına VT2 tranzistorunun keçiricilik oblastına tərəf sürüşməsinin qarşısını alır. Güclü Darlinqton sxemində bu rezistor bir neçə yüz Om, zəif siqnallı tranzistor halında isə bir neçə min Om olur. Şəkildə tranzistorlar ÜE-li sxem üzrə qoşulublar. Hər bir tranzistor üçün
İk1 = Ib1 h21e1 + İkb01 , İk2 = İb2 h21e2 + İkb02
yazmaq olar. Göstərilən sxem üçün İb2=İe1 şərti ödənilir. Bu halda VT2 tranzistorunun kollektor cərəyanını VT1 tranzistorunun baza cərəyanı vasitəsilə ifadə etmək olar. Sadə halda hər iki tranzistor üçün İkB0 =0 olduğunu qəbul etmək olar. Bu halda
İk2 = İe1 h21e2 =(İk1+İb1) h21e1 = (İb1 h21e1 + İb1) h21e1= İb1(h21e1+1) h21e2
olur. Tərkibli tranzistorun yekun çıxış cərəyanı
İçıx.yekun =İk1+İk2=İb1 h21e1 + İb1(h21e1 + 1) h21e2=İb1(h21e1+h21e2+h21e1 h21e2).
Nəzərə alsaq ki, h21e1 + h21e2 << h21e1h21e2, onda
İ.çıx. yekun =İb1 h21e1 h21e2
yazmaq olar.
Beləliklə, tərkibli tranzistorun cərəyana görə yekun ötürmə əmsalı, ayrı- ayrı tranzistorların ötürmə əmsallarının hasilinə bərabərdir.
Şəkil 2.21. Darlinqton sxemi
Darlinqton sxeminin kiçik çıxış cərəyanlarında işləyə bilməsi üçün (İe1 > Ikb0 şərtini ödəmək üçün) VT2 - nin emitter keçidi sürüşmə müqaviməti Rsür ilə şuntlanır. Bu rezistorun maksimum müqaviməti İkb cərəyanı hesabına onda ayrılan gərginliyin tranzistoru aça biləcək qiyməti ilə təyin edilir.
|
| |
Sərbəst iş №5 - bet 10

Sərbəst iş №5
Download
133,5 Kb.
bet
10/12
Sana
30.12.2019
Hajmi
133,5 Kb.
#6460
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
3
10
Download
133,5 Kb.
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Download
133,5 Kb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Sərbəst iş №5
Download
133,5 Kb.
Sərbəst iş №5 - bet 11

Sərbəst iş №5
Download
133,5 Kb.
bet
11/12
Sana
30.12.2019
Hajmi
133,5 Kb.
#6460
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
4
11
Download
133,5 Kb.
1
...
4
5
6
7
8
9
10
11
12
Download
133,5 Kb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Sərbəst iş №5
Download
133,5 Kb.
Server (Сервер, Server) –

|
Server (Сервер, Server) –
|
bet | 8/10 | Sana | 19.11.2023 | Hajmi | 24,72 Kb. | | #101375 |
Bog'liq GlossaryServer (Сервер, Server) – tarmoq resurslarini taqsimlovchi va o‘z resurslaridan foydalanish imkoniyatini beruvchi Kompyuter yoki dastur.
Spam (Спам, Spam) – reklama-targ‘ibot xarakteriga ega bo‘lgan elektron xatxabarlar bo‘lib, u ko‘p holatlarda foydalanuvchining qiziqishlariga to‘g‘ri kelmaydi. Aniqroq aytilsa elektron pochta uchun «ahlat» xat-xabar hisoblanadi.
SCORM (англ. Sharable Content Object Reference Model) -биргаликда фойдаланиш учун объект таркибидаги намунали модел
Statik bilimlar bazasi (База статических знаний, Base of static knowledge) – masalani yechish davomida o‘zgarmaydigan
muayyan sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini ifodalovchi ma‘lumotlar bazasi.
Subtitra (Субтитра, Subtitle) – Kompyuter yoki dasturlar tomonidan uzatiladigan signallarni ekranda belgilar yoki xabarlar bilan almashtiruvchi vosita.
Sun’iy intellekt (Искусственный интеллект, Artificial intelligence) – informatika fanining bir yo‘nalishi bo‘lib, Kompyuter vositasidan foydalanib, ―inson fikrlashini o‘xshatish‖ muammolari bilan shug‘ullanadi.
Taqdimot (Презентация, Presentation) – diagramma, jadval, matn va boshqa ko‘rinishdagi ma‘lumotlarni maxsus dasturlardan foydalangan holda displey, videoproektor kabilarda namoyish qilish uchun tayyorlash.
Tarmoq (Сеть, Network) – o‘zaro ma‘lumotlar almashish imkoniyatiga ega bo‘lgan Kompyuterlar yoki qurilmalar guruhi.
Videokonferentsaloqa (Видеоконференцсвязь, Video conferencing) – real vaqtda ma‘lum masofadagi ikki guruh orasida audio-va video ma‘lumotlarni almashishni ta‘minlash imkoniyatini beruvchi elektraloqa va kompьyuter tarmoqlari xizmati.
Videokonferentsiya (Видеоконференция, Video conference) – Videokonferentsaloqa yordamida tashkil qilinadigan o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi interaktiv faoliyat.
Virtual (виртуальный, virtual) – voqeiy bo‘lib ko‘ringan, biroq vazifalari boshqa moslamalar tomonidan bajariladigan funksional moslama ta‘rifi.
|
| |
KOMBINAT TARIXI - Nkmk kon boshqarmalari to'g'risida ummumiy ma'lumot

|
Nkmk kon boshqarmalari to'g'risida ummumiy ma'lumot
|
bet | 3/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 37,46 Kb. | | #228769 |
Bog'liq Nkmk kon boshqarmalari to\'g\'risida ummumiy ma\'lumot KOMBINAT TARIXI
Bugungi kunda O‘zbekiston kon-metallurgiya sanoatining bayroqdori bo‘lgan Navoiy kon-metallurgiya kombinati Uchquduq hududida uran rudasini qazib olish va qayta ishlash maqsadida tashkil etilgan edi. XX asr 30–50 yillarida geologlarning Qizilqumda olib borgan tadqiqotlari natijasida Uchquduq hududida yirik uran konlari topildi. O‘sha paytda sobiq Ittifoqning atom sanoati uchun zarur bo‘lgan uranni qazib olish ishlarini tezlashtirish maqsadida bu yerga ko‘plab soha mutaxassislari yuborildi. Uchquduqda uran konlarini o‘zlashtirish ishlari boshlab yuborildi.
O‘zbekiston hududi qadimdan jahon sivilizatsiyasi markazlaridan biri bo‘lgan. Bu yerda qadim davrlardayoq yer osti boyliklari qazib olingani barchaga maʼlum. Qizilqum sahrosi kengliklarida tosh davriga mansub mehnat qurollarining topilishi mazkur hududlardagi yer osti boyliklari paleolit davridayoq ibtidoiy odamlar tomonidan o‘zlashtira boshlanganligini bildiradi. Jumladan, Qoratov tog‘laridan topilgan va arxeologlar tomonidan o‘rganilgan neolit davriga oid Uchtut chaqmoqtosh shaxtasi inson hayotiy faoliyatining eng qadimgi yodgorliklaridan hisoblanadi. Vatanimiz hududlarida odamlar azaldan mis, bronza, temir va boshqa metallarni qazib olib, ulardan mehnat qurollari va uy jihozlari yasashgan.
O‘zbekiston zamini oltin, kumush, uran, mis, polimetallar, temir, fosforit, kaolin kabi foydali qazilmalarning ko‘plab turlari zaxira va resurslariga boy. Yurtimiz yer osti tabiiy boyliklari orasida gaz, neft, ko‘mir kabi yoqilg‘i-energetika resurslari mavjudligi mazkur boyliklar qiymatini yana-da oshiradi.
O‘zbekiston kon-metallurgiya sanoatining bayroqdori bo‘lgan Navoiy kon-metallurgiya kombinati Uchquduq hududida uran rudasini qazib olish va qayta ishlash maqsadida tashkil etilgan edi. XX asr 30-50 yillarida geologlarning Qizilqumda olib borgan tadqiqotlari natijasida Uchquduq hududida yirik uran konlari topildi. O‘sha paytda sobiq Ittifoqning atom sanoati uchun zarur bo‘lgan uranni qazib olish ishlarini tezlashtirish maqsadida bu yerga ko‘plab soha mutaxassislari yuborildi. Uchquduqda uran konlarini o‘zlashtirish ishlari boshlab yuborildi.
1958-yil 20-fevralda sobiq Ittifoq hukumatining qarori bilan Navoiy kon-metallurgiya kombinati (1967-yil 1-yanvarga qadar korxona O‘rta mashinasozlik vazirligining 2-sonli kombinati deb nomlangan) tashkil etildi. 1958-yilda Uchquduq uran konlarining bir qismini sanoat yo‘sinida o‘zlashtirish boshlandi. Vaholanki, ularning ishlatilishi birmuncha murakkab edi. Bu yerda uran qazib olish ishlari birinchi bor olib borilayotganligi, qolaversa, uran zaxiralarining murakkab kon-geologik sharoitlarda joylashganligi tadqiqot va konni o‘zlashtirishning mutlaqo yangi texnologik usullari, eng samarali uslublarini qo‘llashni talab qilar edi. Shu sababli, konda ochiq va yer osti ishlari bir vaqtda olib borildi.
|
| |
"NKMK" AJning asosiy bo‘linmalari

|
"NKMK" AJning asosiy bo‘linmalari
|
bet | 2/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 37,46 Kb. | | #228769 |
Bog'liq Nkmk kon boshqarmalari to\'g\'risida ummumiy ma\'lumot"NKMK" AJning asosiy bo‘linmalari:
- Shimoliy kon boshqarmasi (Uchquduq shahri);
- Markaziy kon boshqarmasi (Zarafshon shahri);
- Janubiy kon boshqarmasi (Nurobod shahri);
- “1-GMZ” kon boshqarmasi (Navoiy shahri);
- Navoiy mashinasozlik zavodi.
Mamlakatimiz mustaqillik yillarida kombinat tomonidan qurilib foydalanishga topshirildi:
3-gidrometallurgiya zavodi (3-GMZ)
4-gidrometallurgiya zavodi (4-GMZ)
5-gidrometallurgiya zavodi (5-GMZ)
7-gidrometallurgiya zavodi (7-GMZ)
"NKMK" AJ respublikamizning eng yirik sanoat korxonasi bo‘lib, zamonaviy konchilik asbob-uskunalari va texnologiyalar bilan jihozlangan, malakali muhandis, mutaxassis kadrlarga ega.
Kombinat zamonaviy sanoat klasteri bo‘lib, unda ilm-fan va texnologiyalar integratsiyasining yangi shakllarini amalga oshirish uchun mustahkam poydevor yaratilgan. Kombinatning Innovatsiya markazi va ilmiy-tadqiqot laboratoriyalarida maʼdanni qazib olish va qayta ishlashning ko‘plab yo‘nalishlari bo‘yicha tadqiqotlar olib borilmoqda.
Navoiy kon-metallurgiya kombinati – ishonchli hamkor, yuqori sifat, samaradorlik va barqarorlik kafolati.
Kombinat o‘zining shonli tarixi davomida dunyoning rivojlangan mamlakatlaridagi xorijiy hamkorlari tomonidan eʼtirof etilib, zamonaviy kon-transport va texnologik uskunalarni joriy etish, ilg‘or texnologiyalarni ishlab chiqish va tatbiq etish, yangi ishlab chiqarish tarmoqlarini tashkil etish bo‘yicha yetakchi xorijiy kompaniyalar bilan muvaffaqiyatli hamkorlik tajribasiga ega.
Hozirgi globallashuv jarayonlarida raqobatbardoshlikni oshirish va xalqaro integratsiyani kuchaytirish maqsadida, Navoiy kon-metallurgiya kombinatida boshqaruvning aksiyadorlik jamiyati shakliga o‘tildi. Korxonada kombinat faoliyatini takomillashtirish, uni ishlab chiqarish texnologiyalari bo‘yicha dunyoning yetakchi kompaniyasiga va xalqaro moliya bozorining to‘laqonli ishtirokchisiga aylantirishga qaratilgan zamonaviy korporativ boshqaruv tizimini joriy etish, xalqaro standartlar talablariga muvofiq moliyaviy hisobotlarni tayyorlash bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
|
| |
KORPORATIV BOSHQARUV - Nkmk kon boshqarmalari to'g'risida ummumiy ma'lumot

№
|
F.I.SH.
|
Egallab turgan lavozimi
|
1.
|
Qo‘chqorov Jamshid Anvarovich
|
O‘zbekiston Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari – iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vaziri, kengash raisi
|
2.
|
Shadiev Olimjon Kasimovich
|
Kuzatuv kengashi mustaqil a’zosi, kengash raisining o‘rinbosari
|
3.
|
Ishmetov Timur Amindjanovich
|
O‘zbekiston Respublikasi Moliya vaziri, kengash a’zosi
|
4.
|
Davletov Ruslanbek Kuroltayevich
|
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vaziri, kengash a’zosi
|
5.
|
Ortiqov Akmalxon Juraxonovich
|
O‘zbekiston Respublikasi Davlat aktivlarini boshqarish agentligi direktori, kengash a’zosi
|
6.
|
Abdinazarov Bobur Kalandarovich
|
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiy taraqqiyot va kambag‘allikni qisqartirish vaziri o‘rinbosari, kengash a’zosi
|
7.
|
Ponkratova Olga Igorevna
|
Kuzatuv kengashi mustaqil a’zosi
|
8.
|
Tanlov asosida
|
Kuzatuv kengashi mustaqil a’zosi
|
9.
|
Jumanazarov Akmal Ruzikulovich
|
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Sanoat va uning bazaviy tarmoqlarini hamda kooperatsiya aloqalarini rivojlantirish masalalari departamenti boshlig‘i o‘rinbosari, kengash a’zosi
|
“NKMK” AJ Boshqaruvi a’zolari

|
“NKMK” AJ Boshqaruvi a’zolari
|
bet | 9/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 37,46 Kb. | | #228769 |
Bog'liq Nkmk kon boshqarmalari to\'g\'risida ummumiy ma\'lumot“NKMK” AJ Boshqaruvi a’zolari
Sanaqulov Quvondiq Sanaqulovich - “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyati Boshqaruvi raisi – Bosh direktori [2]
Ravshanov Atabek Fayzullayevich - “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyati bosh muhandisi, boshqaruv a’zosi [3]
Taparov Qurbanmurat Xolmuratovich - “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyati bosh direktorining xodimlar va ma’muriy masalalar bo‘yicha o‘rinbosari, boshqaruv a`zosi [4] Shaymardanov Aleksey Sergeyevich - “Navoiy kon-metallurgiya kombinati” aksiyadorlik jamiyati bosh direktorining iqtisod va moliya bo‘yicha o‘rinbosari, boshqaruv a’zosi [5]
XULOSA
Kombinat o‘zining shonli tarixi davomida dunyoning rivojlangan mamlakatlaridagi xorijiy hamkorlari tomonidan eʼtirof etilib, zamonaviy kon-transport va texnologik uskunalarni joriy etish, ilg‘or texnologiyalarni ishlab chiqish va tatbiq etish, yangi ishlab chiqarish tarmoqlarini tashkil etish bo‘yicha yetakchi xorijiy kompaniyalar bilan muvaffaqiyatli hamkorlik tajribasiga ega.
Hozirgi globallashuv jarayonlarida raqobatbardoshlikni oshirish va xalqaro integratsiyani kuchaytirish maqsadida, Navoiy kon-metallurgiya kombinatida boshqaruvning aksiyadorlik jamiyati shakliga o‘tildi. Korxonada kombinat faoliyatini takomillashtirish, uni ishlab chiqarish texnologiyalari bo‘yicha dunyoning yetakchi kompaniyasiga va xalqaro moliya bozorining to‘laqonli ishtirokchisiga aylantirishga qaratilgan zamonaviy korporativ boshqaruv tizimini joriy etish, xalqaro standartlar talablariga muvofiq moliyaviy hisobotlarni tayyorlash bo‘yicha qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
ADABIYOTLAR :
Sagatov N.X. Kon ishi asoslari. O‘quv qullanma. Toshkent: TDTU, 2005. -212 b.
Rjevskiy V.V. Otkritie gornыe raboti. Ch 1. Proizvodstvennie protsessi. – M., Nedra. 1985. 345 s.
N.I. Kucherskiy. Sovremennie texnologii pri osvoenii korennix mestorojdeniy zolota. M., izd. «Ruda i metallы», 2007.
Mestorojdenie poleznыx iskopaemыx. M.: izd. MGGU. 2004
Ermolov V.A. i dr. Mestorojdeniya poleznыx iskopaemыx. 2003.
Kucherskiy N.I. i dr. Sovershenstvovanie protsessov otkritoy razrabotki slojnostrukturnыx mestorojdeniy endogennogo proisxojdeniya. T., FAN, 1998. 254 s.
Kucherskiy N.I., Lukyanov A.N., Tolstov E.A. Sovershenstvovanie protsessov otkrыtoy razrabotki mestorojdeniy endogennogo proisxojdeniya. Tashkent: Fan, 1998. 254 s.
Yaltanets I.M., Щadov M.I. Praktikum po otrыtыm gornim rabotam: Ucheb. Posobie. M.: MGGU, 2003. – 510 s.
|
| |
OLTIN ISHLAB CHIQARISH - Nkmk kon boshqarmalari to'g'risida ummumiy ma'lumot

|
Nkmk kon boshqarmalari to'g'risida ummumiy ma'lumot
|
bet | 6/9 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 37,46 Kb. | | #228769 |
Bog'liq Nkmk kon boshqarmalari to\'g\'risida ummumiy ma\'lumot OLTIN ISHLAB CHIQARISH
"NKMK" AJda oltin qazib olish Markaziy, Shimoliy, Janubiy kon boshqarmalari va “1-GMZ” kon boshqarmasidagi konlarda amalga oshiriladi.
Qazib olingan tarkibida oltin bo‘lgan ma’dan gidrometallurgiya zavodlarida qayta ishlanadi.
Markaziy kon boshqarmasidagi 2-gidrometallurgiya zavodi (2-GMZ)
2-gidrometallurgiya zavodi ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari bo‘yicha Navoiy kon-metallurgiya kombinatining eng yirik va yetakchi gidrometallurgiya zavodi hisoblanadi. Mazkur korxonada tarkibida qimmatbaho metall bo‘lgan maʼdanni maydalashdan boshlab, undan tayyor mahsulot ajratib olib, oliy sifatli quyma oltin hosil qilishgacha bo‘lgan texnologik jarayonlar to‘liq amalga oshiriladi.[1]
2-GMZda ishlab chiqarilayotgan kombinatning “999,9” soflikdagi oltin quymalari jahonning qimmatbaho metallar bo‘yicha birjalarida O‘zbekistonning brendiga aylandi. Kombinat oltini London oltin quymalari bozori assotsiatsiyasi (LBMA) tomonidan “Optimal yetkazib berish” maqomiga sazovor bo‘lib, Tokio sanoat tovarlari birjasi tomonidan sertifikatlashtirildi.
Markaziy kon boshqarmasidagi 5-gidrometallurgiya zavodi (5-GMZ)
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 28-martida Navoiy viloyatiga tashrifi davomida Navoiy kon-metallurgiya kombinatining 5-gidrometallurgiya zavodi qurilishiga tamal toshi qo‘yilgan edi. 2021-yilda “Auminzo-Amantoy” oltin koni negizida yiliga 5 mln tonna sulfidli va oksidli rudani qayta ishlash quvvatiga ega mazkur zavod qurib bitkazildi.[2]
Markaziy kon boshqarmasidagi 7-gidrometallurgiya zavodi (7-GMZ)
7-gidrometallurgiya zavodi – texnogen chiqindilarni qayta ishlaydigan dunyodagi eng yirik korxona.
Zamonaviy texnologiyalarga asoslangan 7-GMZda murakkab jarayonlar orqali qayta ishlangan (texnogen) maʼdanlardan mahsulot olish yo‘lga qo‘yildi. Zavodning kombinatning boshqa gidrometallurgiya zavodlaridan farqi shundaki, bu yerda qo‘llanilayotgan texnologiyalar evaziga qayta ishlangan maʼdanni yana qayta ishlab, mahsulot olish imkoniyati mavjud. [3]
|
| |
ALT ni ta’minlash vositalari

|
ALT ni ta’minlash vositalariBog'liq zp6Vzds4FdXKYeEqe9TPL1EXuvanELsf1Mh24SpGALT ni ta’minlash vositalari.
ALT ta ’m inot vositalari yig‘indisi asosida
am alga oshiriladi. Bunday vositalarga tashkiliy, uslubiy, m atem atik,
lingvistik, dasturiy, informatsion va texnik ta ’m inot kiradi.
Tashkiliy ta ’m inot — loyiha tashkiloti va uning bo'linm alari tarkibini,
ular orasidagi bog‘lanishni, ularning vazifalarini, shuningdek loyihalash
natijalarini ko‘rsatish shaklini belgilovchi hujjatlar to ‘plamidir.
M etodik (uslubiy) ta ’m inot — ALT ta ’m inot vositalarini tanlab olish
va ishlatish qoidalarini, tarkibini belgilovchi hujjatlar to ‘plami. Uslubiy
ta ’m inot loyihalashni avtomatlashtirish bo ‘yicha ishlarni muvofiqlashtirishni
belgilaydi.
M atem atik ta ’m inot — m atem atik usullar, m atem atik modellar va
loyihalash algoritmlari to ‘plami.
Lingvistik ta ’m inot — loyihalash tillari to ‘plami b o ‘lib, unga atam alar
va ta ’riflar, tabiiy tilni farmallashtirish qoidalari, ALT da m atnlarni
qisqartirish va kengaytirish uslublari kiradi.
Dasturviy ta ’m inot — amaliy dasturlar paketi (ADP) ko‘rinishida
rasmiylashtirilishi m um kin b o ‘lgan m ashina dasturlari to ‘plami.
Inform atsion ta ’m inot — LAS uchun talab qilinayotgan m a’lum otlar
to ‘plami.
Texnik ta ’m inot — o ‘zaro bog‘!iq va o ‘zaro ta ’sirlanuvchi texnik
vositalar to ‘plami. ALT texnik ta ’m inoti dastaw al EH M ni o ‘z ichiga
oladi. ALTda EHM sifatida turli oiladagi (tipdagi) mashinalar foydalanilishi
m um kin. EH M ning aniq turi ALT iyerarxiyasidagi tegishli bo ‘linmaning
d arajasi b ilan , shuningdek, hal qilinayotgan m asalalar sinfi bilan
belgilanadi.
EH M dan ALTda foydalanishning samaradorligi atrofdagi qurilmalar-
ning tarkibi bilan belgilanadi. Tashqi (atrofdagi) qurilmalarni minimal
E H M kompleksi qurilmalariga va maxsus qurilmalarga ajratish mumkin.
Qurilmalarning birinchi guruhiga an ’anaviy tashqi qurilmalar kiradi: magnit
lenta (tasma)laridagi, magnit disklaridagi tashqi XQ (xotirlash qurilmalari);
perfolenta va perfokartalardan kiritish-chiqarish qurilmalari; alfavit-raqamli
bosish qurilmasi; perfolenta va perfokartalarda m a’lumotlarni tayyorlash
qurilmalari.
Maxsus qurilmalarga ekranda matnli, raqamli va grafik axborotni aks
etish uchun alfavit-raqamli va grafik displeylar, chizm achilik avtomatlari,
dastlabki grafik m ateriallarni EH M ga kiritish uchun grafik axborotni
kodlash qurilmalari kiradi.
|
| |
M e’yordagi to‘xtatish. Umumiy mulohazalar

|
M e’yordagi to‘xtatish. Umumiy mulohazalarBog'liq zp6Vzds4FdXKYeEqe9TPL1EXuvanELsf1Mh24SpGM e’yordagi to‘xtatish. Umumiy mulohazalar.
„M e’yordagi to ‘xtatish“
mashqining maqsadi — qurilmani to ‘g‘ri va xavfsiz o ‘chirish uchun zarur
harakatlar ketma-ketligini o ‘rganib olishdir.
Suyuqlikni haydash uzelini to ‘la to ‘xtatish, odatda, asosiy qurilmani reja
b o ‘yicha ta ’mirlashni o ‘tkazish uchun yoki rahbariyatning ko ‘rsatmasi
bo‘yicha ishlab chiqarish zaruratiga ko‘ra amalga oshiriladi. Barcha tegishli
xizmatchilar bo‘lajak to ‘xtatish to ‘g‘risida xabardor qilingan b o ‘lishlari
kerak.
Tadbir:
1. HV-001 ajratkichini berkitib, E -l ga suv uzatishni to ‘xtatish.
2. E -l dagi sath 5—10% gacha pasayib ketganda, FIR C -110 sarf
rostlagichini qo ‘lda rostlashga o ‘tkazish va klapanni berkitish. FIRC-110
asbobining klapanli yig‘masida rostlovchi klapan yaqinidagi BV-110
ajratkichlarni berkitish.
3. N -1A nasosini o‘chirish.
4. E -l idishidan qolgani suyuqlikni chiqarib tashlash (drenaj qilish).
Buning uchun E -l dan drenaj qilish chizig‘ida HV-003 ajratkichini oching.
Idish b o ‘shagandan so‘ng ajratkichni berkiting.
5. PIRC-210 bosim rostlagichini dastaki rejimga o ‘tkazing. E -l idishi
dagi bosimni pasaytirish uchun ,,V“ klapanini berkitib, ,,A“ klapanini
oching.
6. E-2 dagi suyuqlik sathi 5% gacha pasayganda, HV-002 ajratkichini
berkiting.
7. E -l idishidagi qolgan suyuqlikni drenaj qiling. E-2 dan drenaj
chizig‘ida HV-004 ajratkichini oching. Idish bo ‘shatilgandan keyin ajrat
kichni berkiting.
8. PIRC-230 bosim rostlagichini dastaki rejimga o ‘tkazing. E-2 idishi
dagi bosimni pasaytirish uchun ,,B“ klapanni berkiting va ,,A“ klapanini
oching.
9. E -l va E-2 idishlaridagi bosim 0 kg/sm 2 ga yaqin qiymatlarga
pasayganda, ikkala ,,A“ klapanni berkiting.
Amalda ishlab chiqarishda shundan keyin tizim xodimlarini ta ’mirlash
yoki qurilmaga texnik xizmat ko‘rsatish vaqtida — xavfsiz ishlashi uchun
tayyorlash lozim bo ‘ladi. Bu amallar modellashtirilmaydi va korxonada amal
qiluvchi yo‘riqnomalarga muvofiq bajarilishi kerak.
|
| |
Diskret boshqariluvchi parametrlar (kalitlar)

7. Kompressorni ishga tushiring: kompressor turbinasiga bug' uzatish
chizig‘ida PIRC-210 rostlagichining PV-210 klapanini qo ‘lda 25—30%ga
oching. (Bug4 kam roq uzatilganda pompaj yuzaga kelishi mum kin.)
8. Bug‘ uzatishni ko‘paytirib, kompressor chiqishidagi bosimni 12 kg/sm2 ga
yetkazing va PIRC-210 rostlagichini avtomatik rejimga o ‘tkazing.
9. Agar yuqori tezli signalizatsiyasi paydo b o is a (datchik XIR-700), u
holda kompressorning tezligini 12000 ayl/m in dan oshirmaslik uchun
PIRC-210 rostlagichi uchun ustavkani kamaytiring.
10. FIRC-130 rostlagichining klapan to ‘plamida rostlovchi klapanning
BV-130 ajratkichlarini oching. Siqilgan gaz sarfining FIR C -130 rostla
gichining FV-130 klapanini 60000,0 nm 3/so at qiym atgacha asta-sekin
oching. Bir vaqtda FIRC-120 rostlagichi klapani bilan kom pressor baypasi
b o ‘yicha gaz sarfini nolgacha kamaytiring.
11. TK-1 kompressoridan gaz sarfi reglamentdagi qiymatiga yetganda,
FIRC -130 rostlagichni avtomatik rejimga o ‘tkazing.
12. X -l sovitgichidan keyin siqilgan gazning haroratini TIR-330 dat-
chigining ko‘rsatishi bo ‘yicha nazorat qiling. U taxm inan 55—60 gradus
b o ‘lishi kerak. Zarur bo ‘lganda X -l da suv uzatilishini o ‘zgartiring.
13. S arf rostlagichi F IR C -120 ni 50000,0 n m 3/s o a t ga o ‘tkazib
o ‘rnating. Bu m iqdor gazning bir qismini antipom paj chizig‘i b o ‘yicha
yuborish zarur bo ‘ladigan kompressor orqali o ‘tkaziladigan gaz sarfining
minimal qiymatini belgilaydi.
Kompressiyalash uzeli m e’yordagi ish rejimiga chiqarilgan.
2 - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

Keyin gaz kompressorning chiqish quvuriga (truboprovodiga) o ‘tadi va
X -l suv sovitkichida sovitilgandan keyin doimiy 10 kg/sm 2 bosim bilan
idishga o ‘tkaziladi. G az FIR C -130 sarf rostlagichining FV-130 klapani
orqali chiqariladi. TIR-330 datchigi gazning X -l sovitgichdan keyingi
haroratini ko‘rsatadi.
Agar gazning TK-1 dan to ‘g ‘ri oqimi kom pressor pom paji sathidan
past b o ‘lsa, FIR C -120 rostlagichi pompajning yuzaga kelishining oldini
olish uchun kompressorning baypasida FV-120 klapanni ochadi. Gaz
sovitilgandan keyin E -l idishga kompressorning so‘ruvchi tomoniga qaytadi.
F I R - 110 datchik gazning baypas bo ‘yicha sarflanishini nazorat qiladi.
Kompressiyalash uzeli asosiy param etrlarining ishchi diapazon chega-
ralaridan tashqariga chiqqanda ogohlantiruvchi yoki avariya signalizatsiyasi
paydo boiadi.
Kom pressordan kelayotgan gaz sarfi kamayganda ogohlantiruvchi
„pompaj yuz berishi m um kin“ xabari paydo bo‘ladi.
Kompressorning tezligi minutiga 18 ming aylanishdan oshirilganda
yoki E -l idishda 60% sathga yetganda avtomatik to ‘siq ishga tushadi:
turbokom pressorni
to ‘xtatish uchun turbinaga ketayotgan bug‘ liniyasida
HV-010 ajratkichi bekitiladi.
Kompramirlash uzelining o‘lchanadigan va boshqariluvchi o‘zgaruvchi
hamda ularning
m e ’yord a
ishlash rejimidagi qiymatlari
-rasm - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

Avtomatlashtirish tizimini ishlab chiqish, loyihalash, joriy qilish va
sanoat ekspluatatsiyasi jarayonida uning ishonchliligining optim al darajasi
belgilanishi va o ‘rganilishi kerak. Past darajaning oqibatlari: texnologik
rejimning buzilishi, yaroqsiz, maqsadga qaratilgan mahsulotni to ‘la ishlab
chiqarm aslik, avariyalar, portlashlar, shuningdek tizim ni t a ’m irlashga
harajatlarning ortishi. Ayrim hollarda tizim ishonchliligi darajasining past
bo‘lishi uning samaradorligini nol(puch)ga keltirishi yoki hatto manfiy qilib
qo‘yishi mumkin (ya’ni xarajatlar iqtisodiy samaradan ham yuqori bo ‘ladi).
Ishonchlilik ko‘rsatkichlarining ortishi ham xarajatlarning ortishiga olib
keladi.
Tizim ishonchliligining optimal darajasini o ‘rnatish va ta ’minlash —
murakkab va mas’uliyatli vazifa, chunki kimyo va oziq-ovqat texnologiyasi
obyektlarini boshqarish (TOB) ni avtom atlashtirish k o ‘p funksiyali
(vazifali) tizimga kiradi, uning tarkibida juda ko‘p texnik qurilm alar va
operativ xodimlar b o ‘ladi. Bunda, bir tom ondan, ayrim vazifani (ishni)
bajarishda bir nechta texnik qurilmalar foydalanilishi m um kin, ikkinchi
tom ondan — ayni bir qurilmadan bir nechta vazifani bajaruvchi o ‘rnida
foydalanish m um kin. Tizim larning k o ‘pligi (ortiqchaligi) h am katta
ahamiyatga ega (apparatli, informatsion, vaqtiy funksional tizim lar), bu
um um an tizimning ishonchliligini, ayrim qism, tizim lar va qurilmalar
ishonchliligidan yuqoriroq tutishga imkon beradi. Operativ xodimlarning
bo ‘lishi berilgan vazifalarni bajarish um um iy ishonchliligini oshirishi ham
m um kin (agar xodimlar boshqaruvning zaxira b o ‘g‘ini b o ‘lsa), xodimlar
texnik qurilm alar bilan izchil ishlagan holda ishonchlilikni kamaytirishi
ham mumkin.
To‘xtovsiz (uzluksiz) ishlash ko‘rsatkichlarini hisoblash

1,0
1,0
21.18-rasm.
Berilgan vaqt davomida uzluksiz ishlash (r) va to'xtash
ehtimoli q(r) funksiyalarining o'zgarish xarakteri.
Berilgan
t b
vaqt oralig‘ida
p(r)
ehtimollik quyidagi formula bo ‘yicha
hisoblanadi:
bu yerda: ro.rt — to‘xtashgacha ishlash o ‘rtacha vaqti (o‘rtacha to'xtovsiz ishlash vaqti).
r0,rt quyidagicha aniqlanadi:
bu yerda: A0.rt — qurilmaning to ‘xtab qolish jadalligi,
Kb
— qurilmaning yuklanish
koeffitsiyenti.
Qurilmaning to ‘xtashlar jadalligi A uning pasportida keltiriladi. U
tayyorlovchi zavodda to ‘xtagan qurilmalar sonining berilgan vaqt oralig‘ida
soz ishlayotgan qurilmalar soniga nisbati sifatida belgilanadi.
Boshqarishning hatto
elem entar vazifalarini bajarish
uchun ham
ishonchli tavsifli bir nechta ketm a-ket o'rnatilgan qurilmalar talab qilinadi.
M asalan, sarflashni analogli qayd qilish uchun Sapfir — 22EX datchigi,
ta ’m inot bloki BPS — 24 va qayd etuvchi asbob
A — 543 kerak b o ‘ladi.
Funksiyani bajaruvchi, ketm a-ket o'rnatilgan qurilmalar zanjiri quyi
dagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
(21.14)
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish - bet 48

|
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirishBog'liq zp6Vzds4FdXKYeEqe9TPL1EXuvanELsf1Mh24SpGXXII bob.
AVTOMATLASHTIRISH TIZIM IN I
LOYIHALASHGA DOIR MISOLLAR
22.1-§. MARKAZDAN Q O CH M A K O M PR ESSO R
Kompressiyalash uzelining tavsifi
Bug1 yuritmali, oddiy m arkazdan qochm a kompressor uning bazaviy
qurilmasi bilan birga modellanadi (22.1-rasmga qarang). Ishchi gaz sifatida
gazsim on propan q o ‘llaniladi. Bu model gazning siqilish prinsiplarini va
kompressiyalash uzelini boshqarishni chuqurroq tushunishga imkon beradi.
Ishchi gaz bosimi rostlanuvchi-so‘ruvchi idish orqali o ‘tadi, shundan so‘ng
kompressorning so‘ruvchi tom oniga (,,qabulga“) tushadi. Gaz siqiladi va
tiz im d a n ch iq ish d an o ld in bo sim i ro stla n ad ig an chiqish quvuriga
(kompressor ,,chiqishi“) o ‘tadi.
Kompressorda m inim al sarf qilish baypasi b o ‘lib, u gazning to ‘g‘ri
oqim i kom pressor uchun m inim al zarur b o ‘lganidan kam b o ‘lganda
pom pajning oldini olish uchun foydalaniladi.
Bug‘ turbina yuritmasining tezligi gazning kom pressordan chiqish
bosimiga ko‘ra rostlanadi.
Boshqarish prinsiplari
Sovuq ish gazi E -l so‘ruvchi barabanga va undan so‘ng kompres
sorning qabul qiluvchi quvuriga uzatiladi. E -l dan chiqish quvuridagi
bosimni PIRC-200 regulator ta ’minlab turadi, uning klapani PV-200 E -l da
gazni uzatish chizig‘ida joylashgan. TIR-310 datchigi E -l dagi haroratni
nazorat qiladi, F IR -100 datchigi esa E - l idishga ish gazi sarflanishini
nazorat qiladi.
E - l dagi kondensat sathini LIR-400 datchigi nazorat qiladi. Sath
to ‘plangani sari kondensat E - l dan NS-001 dastakli surilgich (qulf)
orqali chiqarib tashlanadi. Bosimni avariyaviy pasaytirish uchun E -l
idishda prujinali saqlagich klapan (PPK ) boypasida NS-003 sozlanuvchi
to'siqli saqlagich klapan o ‘rnatilgan.
Gaz TK-1 kompressorning so‘ruvchi tomoniga keladi va yanada kattaroq
bosim gacha siqiladi, bu bosimni PIRC -210 regulatori ta ’minlab turadi.
Siqish vaqtida ishchi gazning harorati ko‘tariladi, uni TIR-320 datchik
k o ‘rsatadi.
PIRC-210 rostlagich bug‘ turbinali yuritmaning tezligini bug‘ni turbi-
naga uzatish liniyasida joylashgan PV-210 klapani yordamida boshqaradi.
XIR-700 datchigi kompressorning tezligini ko‘rsatadi.
K
om
pr
es
si
vl
as
h
uz
el
id
an
ch
iq
ad
ig
an
|
| |
-% - Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirish

|
Texnologik jarayonlarni nazorat qilish va avtomatlashtirishBog'liq zp6Vzds4FdXKYeEqe9TPL1EXuvanELsf1Mh24SpG22.1-%.
NASOS VA KLAPAN
Texnologik uzelning tavsifi
Ikkita germetik idishdan tizim modellashtiriladi: so‘ruvchi (E -l) va ish
(E-2) idishlari, ular orasidagi ish suyuqligi nasos yordam ida uzatiladi
(22.2-rasmga qarang). Suyuqlik sarfi rostlagich yordamida qo‘llab-quw atlab
turiladi, uning klapani oqayotgan joyga o'rnatilgan. Ish suyuqligi sifatida
suv ishlatiladi, idishlar azotning himoya qatlami bilan germetiklanadi.
Boshqarish prinsiplari
Suv nasoslarning so‘rish idishi
E - l ga uzatiladi. LIR-401 datchigi
E - l dagi suyuqlik sathini nazorat qiladi.
E -l idishidan bosimni ikki kanalli PIRC-210 rostlagich tutib turadi.
Rostlagichning ,,A“ klapani bosim rostlagich belgi (ustavka) sidan
ortib ketganda azotni atmosferaga chiqaradi, ,,B“ klapan orqali esa, agar
bosim belgisidan past bo ‘lsa, u idishga azot kiritiladi.
Suv E -l dan asosiy H-1A (yoki zaxiradagi N -1V nasos) nasosi bilan
E-2 ish idishiga haydaladi; uning sarfini BIRC-110 rostlagichi nasoslardan
22.2-rasm.
„Nasos va klapan“ texnologik uzelining sxemasi.
E-2 idishiga ketadigan quvurda joylashgan FV-110 klapani yordamida
ta ’m inlab turadi. E-2 idishidagi bosim ham azot yordamida q o ilab -
quw atlanadi va PIRC-210 ga o ‘xshash ikki kanalli PIRC-230 rostlagichi
bilan tartibga solib turiladi. LIR-401 datchigi E-2 dagi suyuqlik sathini
nazorat qiladi.
Texnologik uzelning o‘lchanadigan va boshqariladigan o‘zgaruvchilari
va me’yoridagi ishlash rejimida ularning qiymatlari
22.4-jadval
0 ‘lchanadigan o‘zgaruvchilar (datchiklar)
№
0 ‘lchanadigan o‘zgaruvchi qiymat
0 ‘lchov
birligi
Me’yoriy
rejimdagi
qiymati
F IR C -1 10
E -l dan E-2ga qarab suv oqimi
m 3/soat
227.00
LIR-401
E - 1 idishdagi sath
%
50.00
LIR402
E-2 idishdagi sath
%
50.00
PIR-220
N-1/A ,V nasoslarning damlash bosimi
kg/sm
2
4.95
PIRC-210
E - 1 idishdagi bosim
kg/sm
2
2.52
PIRC-230
E-2 idishdagi bosim
kg/sm
2
2.52
|
| |