3-Mavzu: Mehnatning fiziologik va gigienik asoslari va ratsional turmush sharoiti. Reja

|
3-Mavzu: Mehnatning fiziologik va gigienik asoslari va ratsional turmush sharoiti. Reja
|
bet | 1/4 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 159 Kb. | | #153386 |
Bog'liq 3-МАВЗУ Mehnatning fiziologik va gigienik asoslari
3-Mavzu: Mehnatning fiziologik va gigienik asoslari va ratsional turmush sharoiti.
Reja:
1. Mehnat muhiti, mehnat sharoitlari, xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari.
2. Mehnat faoliyati turlari.
3. Mehnatning og'irligi.
4. Mehnat faoliyati davomida organizmdagi fiziologik jarayonlar.
Insonning faol hayotining aksariyat qismi ma'lum bir ishlab chiqarish muhitida amalga oshiriladigan maqsadli kasbiy ish bilan band bo'lib, agar qabul qilingan me'yoriy talablar bajarilmasa, uning ishlashi va sog'lig'iga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Mehnat muhiti inson muhitining bir qismi bo'lib, tabiiy-iqlim omillari va kasbiy faoliyat bilan bog'liq omillarni o'z ichiga oladi.
Insonning mehnat faoliyati jarayonida ishlab chiqarish muhiti va organizm o'rtasidagi munosabatlar amalga oshiriladi. Inson ishlab chiqarish muhitini o'zgartiradi va uni o'z ehtiyojlariga moslashtiradi, ya'ni mehnat sharoitlarini o'zgartiradi.
Mehnat sharoitlari - bu insonning ishlashi va sog'lig'iga ta'sir qiluvchi mehnat muhiti va mehnat jarayoni omillarining kombinatsiyasi.
Ish sharoitlari quyidagilar bilan belgilanadi:
• texnologik jarayonning xususiyatlari (ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish darajasi, foydalanilayotgan asbob-uskunalar, unga xizmat ko‘rsatish qulayligi);
• mehnat jarayonining tabiati (mehnat holati, nerv-mushak va emotsional stress darajasi, mehnat jamoasidagi munosabatlar);
• ishlab chiqarish sanitariyasi va gigienasi (tsexlarning dizayni, ish joyining havoning chang va gazlar bilan ifloslanish darajasi, shovqin, tebranish parametrlari va boshqalar).
Xavfli va zararli ishlab chiqarish omillari. Agar ishlab chiqarish uchun ma'lum texnik va sanitariya-gigiyenik talablar bajarilmasa, ishchi tanasi bir qator xavfli va zararli ishlab chiqarish omillariga ta'sir qilishi mumkin.
Zararli ishlab chiqarish omili ishlab chiqarish omili bo'lib, uning xodimga ta'siri uning kasalligiga olib kelishi mumkin.
Xavfli ishlab chiqarish omili - bu o'tkir kasallik yoki sog'lig'ining keskin yomonlashishi, xodimning o'limiga olib kelishi mumkin bo'lgan atrof-muhit va mehnat jarayoni omili.
Miqdoriy xususiyatlar va ta'sir muddatiga qarab, ma'lum zararli ishlab chiqarish omillari xavfli bo'lishi mumkin. Bunday omillar sanoat (professional) xavflar deb ataladi. Ular mehnat qobiliyatining pasayishiga, o'tkir va surunkali zaharlanish va kasalliklarning paydo bo'lishiga olib keladigan, vaqtincha nogironlik bilan kasallanishning o'sishiga ta'sir qiluvchi yoki boshqa salbiy oqibatlarga olib keladigan barcha omillar deb tushuniladi.
Xavfli va zararli omillar quyidagilarga bo'linadi:
• kimyoviy, organizmga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin bo'lgan zaharli moddalar;
• jismoniy, ularning sababi shovqin, tebranish va boshqa turdagi tebranish effektlari, ionlashtirmaydigan, ionlashtiruvchi nurlanish, iqlim parametrlari (harorat, namlik va havo harakatchanligi), atmosfera bosimi, yorug'lik darajasi, shuningdek, fibrogen chang bo'lishi mumkin;
• patogen mikroorganizmlar keltirib chiqaradigan biologik, mikrob preparatlari, biologik pestitsidlar, saprofit spora hosil qiluvchi mikroflora (chorvachilik binolarida), mikrobiologik preparatlar ishlab chiqaruvchi mikroorganizmlar;
• psixofiziologik, jismoniy (statik va dinamik) ortiqcha yuklar - og'irliklarni ko'tarish va tashish, tananing noqulay holati, teriga, bo'g'imlarga, mushaklar va suyaklarga uzoq vaqt bosim; motor faolligining yetarli emasligi (gipokineziya); neyro-psixik ortiqcha yuklar - aqliy haddan tashqari kuchlanish, hissiy ortiqcha yuklar, individual analizatorlarning ortiqcha kuchlanishi.
Fiziologik nuqtai nazardan, insonning mehnat faoliyatini, birinchidan, mehnat turi va u keltirib chiqaradigan funktsional stress (sifat tomoni), ikkinchidan, bu funktsional stress darajasi (miqdori) bilan tavsiflanishi mumkin.
Mehnat faoliyati turlari. Shaxsning mehnat faoliyati, turlari cheksiz xilma-xil bo'lib, turli mezonlarga ko'ra tasniflanadi. Ilmiy adabiyotlarda bir-biri bilan chambarchas bog'liq bo'lgan mehnat turlarini taqsimlashning eng keng tarqalgan uchta jihati mavjud:
1. Turli masalalarni hal qilishda mehnat faoliyati ikki tomonga ega: energiya va axborot. Inson mehnatda ham turli shakllarda mexanik energiya manbai sifatida (muhim mexanik ishlarni bajarishdan tortib miniatyura ob'ektlarining nozik harakatlarigacha) va har xil turdagi ma'lumotlarni qayta ishlash tizimi sifatida ishlaydi.
2. Mehnat paytida organizmning funksional zo`riqish xususiyatiga ko`ra mehnat faoliyatining bu ikki tomoni ergonomik jihatdan ikki turdagi yuk (faoliyat)ga mos keladi: mushak va asabiy; ikkinchisi hissiy, hissiy va aqliy komponentlarni o'z ichiga oladi. Ikkala turdagi yuk (faoliyat) nisbatiga qarab, mehnat faoliyatining barcha o'ziga xos shakllari ikkita asosiy guruhga bo'linadi: mushaklar yukining ustunligi va asab yukining ustunligi bilan.
3. Asosiy ish sohasi nuqtai nazaridan mehnatning jismoniy va aqliyga bo'linishi umumiy qabul qilingan. Mushak yukining solishtirma og'irligi hisobga olinadi va asab yukining tarkibiy qismlaridan biri aqliy yukdir. Mushak komponentining ustunligi bilan mehnat jismoniy, aqliy komponentning ustunligi bilan aqliy deb tasniflanadi. U yoki bu komponentning ustunligining tipik holatlaridan tashqari, bir qator oraliq shakllar mavjud. Shunday qilib, ba'zida faol mushak faoliyati intensiv aqliy mehnat bilan birlashtiriladi. Shu bilan birga, sezilarli mushak yuki ham, aniq aqliy zo'riqish ham bo'lmagan mehnat turlari mavjud (masalan, farroshning ishi yoki asboblarni o'qishni kuzatish, ya'ni hissiy a'zolarning asosiy ishtiroki bilan ishlash). komponent). Bu yerda mehnatni jismoniy yoki aqliyga nisbat berish faqat rasmiydir.
Shunday qilib, mehnat faoliyatini mushak va asab yuki ustun bo'lgan ishlarga va jismoniy va aqliy mehnatga bo'linish bir xil emas. O'rtacha mushak ishi bo'lgan mehnat, agar u kuchli asabiy yukni o'z ichiga olsa ham, jismoniy deb tasniflanadi, ammo ikkinchisi aqliy tarkibiy qismni o'z ichiga olmaydi. Masalan, konveyerdagi ish asabiy stressning ustunligi bilan ishlashni anglatadi.
Bundan tashqari, quyidagi ish shakllari ajratiladi:
1) sezilarli mushak energiyasini talab qiladigan mehnat shakllari. Ushbu mehnat shakllari mexanizatsiyalashgan vositalar mavjud bo'lmaganda qo'llaniladi va energiya xarajatlarini oshirishni talab qiladi (kuniga 16720-25080 kJ (4000-6000 kkal) yoki undan ko'p);
2) mehnatning mexanizatsiyalashgan shakllari. Ishchilarning energiya xarajatlari kuniga 12540-16720 kJ (3000-4000 kkal) oralig'ida o'zgarib turadi. Mehnatning mexanizatsiyalashgan shakllari mushak yuklarining xarakterini o'zgartiradi va harakat dasturlarini murakkablashtiradi. Mexaniklashtirilgan mehnat kasblari ko'pincha maxsus bilim va ko'nikmalarni talab qiladi;
3) qisman avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish bilan bog'liq mehnat shakllari. Yarim avtomatik ishlab chiqarish insonni to'liq mexanizmlar tomonidan bajariladigan mehnat obyektini bevosita qayta ishlash jarayonidan chetlatadi. Insonning vazifasi avtomatlashtirilgan liniyalarga xizmat ko'rsatish va elektron jihozlarni boshqarish bilan cheklangan. Ushbu turdagi ishning xarakterli xususiyatlari - monotonlik, ishning sur'ati va ritmining kuchayishi, asabiy taranglik;
4) mehnatning guruh shakllari (konveyer liniyasi). Mehnatning konveyer shaklining o'ziga xos xususiyati - bu umumiy jarayonning aniq operatsiyalarga bo'linishi, ularni amalga oshirishning qat'iy ketma-ketligi, harakatlanuvchi konveyer tasmasi yordamida qismlarni har bir ish joyiga avtomatik ravishda yetkazib berish. Mehnatning konveyer shakli ishtirokchilarning ma'lum bir ritm va sur'atga muvofiq sinxron ishlashini talab qiladi. Shu bilan birga, xodim operatsiyaga qancha kam vaqt sarflasa, ish shunchalik monoton va mazmuni sodda bo'ladi;
5) ishlab chiqarish jarayonlari va mexanizmlarini boshqarish bilan bog'liq mehnat shakllari. Shaxs boshqaruv tizimiga zaruriy operativ bo‘g‘in sifatida kiritiladi: boshqaruv jarayoni qanchalik avtomatlashtirilgan bo‘lsa, shaxsning ishtiroki shunchalik ko‘p bo‘ladi;
6) intellektual (aqliy) mehnat shakllari. Bu ish moddiy ishlab chiqarish sohasi (masalan, dispetcherlar, operatorlar va boshqalar) va boshqa sohalar (olimlar, shifokorlar, o'qituvchilar, yozuvchilar, rassomlar, rassomlar va boshqalar) bilan bog'liq kasblar vakillari uchun xosdir. ). Intellektual ish xotira va e'tiborni safarbar qilishni talab qiladigan katta hajmdagi turli xil ma'lumotlarni qayta ishlash va tahlil qilishdan iborat. Ko'pincha stressli vaziyatlar mavjud. Biroq, mushaklarning yuklari odatda ahamiyatsiz, kunlik energiya iste'moli 8360 - 10032 kJ (2000-2400 kkal).
Aqliy mehnatning quyidagi shakllari ajratiladi: operator, boshqaruv, ijodiy ish, tibbiyot xodimlari mehnati, o'qituvchi, talabalar va talabalar mehnati. Ular mehnat jarayonini tashkil etishda, yukning bir xilligida, hissiy stress darajasida farqlanadi.
Ish yukining darajasi. Ishning fiziologik qiymatini tavsiflash va baholashda "mehnat yuki" va "mehnat intensivligi" atamalari keng qo'llaniladi. Ushbu ikkala atama ham mehnat paytida tananing funktsional stressining yagona kontseptsiyasi bilan qoplangan. Bu ish yukining tabiati va ish muhiti bilan belgilanadi. Yuqorida ta'kidlab o'tilganidek, mushak va asab yuklari har qanday ishda mavjud. Shu bilan birga, tananing reaktsiyalari ajralmasdir va funktsional stress bilan mushak yoki asab yukining faollik darajasini alohida baholashga imkon beruvchi belgilarni aniq ajratib bo'lmaydi. Shuning uchun, mehnat paytida tananing funktsional stressi, yukning ustun turiga qarab, bir ma'noda - og'irlik yoki mehnat intensivligi sifatida tavsiflanadi.
Mehnatning og'irligi - bu tayanch-harakat tizimiga va uning faoliyatini ta'minlaydigan funktsional tizimlarga (yurak-qon tomir, nafas olish va boshqalar) ustun yukni aks ettiruvchi mehnat jarayonining o'ziga xos xususiyati.
Mehnat intensivligi - bu mehnat jarayonining o'ziga xos xususiyati bo'lib, u asosan markaziy asab tizimiga, hissiy organlarga va ishchining hissiy sohasiga yukni aks ettiradi. Mehnat intensivligini tavsiflovchi omillarga intellektual, hissiy, hissiy yuklar, yuklarning monotonlik darajasi va ish tartibi kiradi.
|
| |