Ertak matnini o’qitish metodikasi

|
Ertak matnini o’qitish metodikasi
|
bet | 4/8 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 71,35 Kb. | | #106106 |
Bog'liq Kirish hikoya ustida ishlashning asosiy bosqichlari-www.hozir.org2. Ertak matnini o’qitish metodikasi
Boshlang’ich sinflarning o’qish darslarida garchi ilmiy jihatdan bo’lmasa-da, amaliy jihatdan turli janrga mansub asarlar o’qib o’rganiladi. O’qish darsliklarga, asosan, hikoya, she’r, ertak, masal, maqol, doston, rivoyat va topishmoq kabi janrdagi asarlar kiritilgan. Bulardan tashqari, ilmiy-ommabop asarlar ham o’qitiladi.
Turli janrdagi badiiy asarlar qurilishi, uslubi jihatidan o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, ularning o’quvchilarga ta’siri ham har xil bo’ladi. Tabiiyki, har bir janrga oid asar matni lingvistik jihatdan ham o’ziga xos xususiyatlarga ega. Masalan, she’riy asarlar matni hikoya matnidan, ertak matni she’r matnidan, ilmiy-ommabop maqola matni masal janriga taaluqli asarlar matnidan tubdan farq qiladi. Topishmoq predmet, voqyea-hodisalar o’rtasidagi o’xshashlikni taqqoslash orqali o’zlashtirilsa, maqollar mazmuni hayotiy misol lar vositasida sharhlashni taqozo etadi. Shunga ko’ra, turli janrdagi badiiy asarlarni o’qishda o’qituvchidan unga mos usullar tanlash talab etiladi.
Xalq og’zaki ijodida ertak janrining bolalar tomonidan yaxshi qabul qilinib, qiziqib o’qilishining sabablaridan biri ertak tilining ta’sirchanligi, o’tkirligi, ma’nodorligi va xalq tiliga yaqinligidir. Ertaklarning ko’pchiligida real hayot tasviri sarguzasht elementlar bilan qo’shilib ketadi.
Ertakning o’tkir maroqli syujeti, voqyea rivojidagi favqulodda ajoyib vaziyat bolalarni maftun qiladi, undagi mard, kuchli, topqir, dovyurak, chaqqon qahramonlar, ertakning g’oyaviy yo’nalishi, unda ezgulik kuchining - yaxshilikning doimo g’alaba qilishi bolalarni o’ziga tortadi. Ertakda qabul qilingan hikoya qilish shakli bir xil so’z va iboralarning qayta-qayta takrorlanib turishi, ohangdorligi, tilining ta’sirchanligi, ifoda vositalarining jonliligi, bolalar uchun juda qiziqarlidir. Ertakda qatnashuvchilar ko’pincha rahmdil, saxiy, adolatli hamda ularning aksi bo’lgan yovuz, baxil, ochko’z obrazlarga bo’linadi.
Ertakning pedagogik qiymati shundan iboratki, o’quvchilar unda to’g’rilik, halollik g’alaba qilganidan, kambag’al kishilar qiyinchilikdan qutilganidan, ya’ni yaxshilik, ezgulik ro’yobga chiqqanidan va yomonlik, yovuzlik mahkumlikka uchraganidan quvonadilar. Ular hayotda ham doimo shunday bo’lishini istaydilar. Masalan, «Halollik» ertagida (3-sinf) asosiy fikr kambag’allarga yordam ko’rsatish, o’z mehnati bilan hayot kechirish bo’lib, bu hatto butun xalq istagi ekanligi g’oyasi ilgari surilgan bo’lsa, «Hiylagarning jazosi» ertagida (4-sinf) soddadilning to’g’riligi hiylagarning makri ustidan g’olib kelishi, xiyonat jazosiz qolmasligi g’oyasi ilgari surilgan3. Har ikki ertak ham to’g’riso’zlilikning g’alabasi bilan yakunlanadi. Bunday g’alaba maishiy ertaklardan tashqari, sehrli ertaklarda ham ifodalangan.
Ertak bolalarda qahramonlarning xatti-harakatini muhokama qilib, baholash ko’nikmasini o’stirishi bilan birga yaxshilikning doimo g’alaba qozonishiga ishonch uyg’otadi. O’quvchilar ertakni tahlil qilish jarayonida «Kishilardagi qanday sifatlar sizga yoqdi? (yoki yoqmadi?) Nima uchun?», «... nima uchun jazolandi? (yoki rag’batlantirildi?)», «Nima uchun ertakdagi ba’zi qahramonlarga hatto tabiat kuchlari ham yordam beradi? (yoki ba’zilaridan yuz o’giradi?)» kabi savollarga javob topish jarayonida mushohada qiladilar, muhokama qilib, xulosaga keladilar3.
Boshlang’ich sinflarda hayvonlar haqidagi ertaklar ko’proq o’qitiladi. «Bo dining tabib bo ’lgani haqida ertak» (Anvar Obidjon), «Ko ’zacha bilan tulki», «Olapar, Mosh, Musicha» kabi ertaklar aniq hayotiy hikoyalar tarzida o’qitiladi va tahlil qilinadi.
Ertak matni ustida ishlashda tanlab o’qish, savollarga javob berish, o’quvchilarning o’zlari ertak mazmuniga oid savollar tuzib, javob berishlari, reja tuzish, qayta hikoyalash, ijodiy davom ettirish, ertak aytish, qahramonlarni grafik tasvirlash kabi ish turlaridan foydalaniladi. Bunday ertaklarda hayvonlarnin godatlari tahlil qilinadi, ammo ularni kishilar harakteriga taqqoslash tavsiya qilinmaydi.
Maktab tajribasidan ma’lumki, kichik yoshdagi o’quvchilar ertakdagi hayvonlar gapirmasligini, tulki va turna bir-birinikiga mehmonga bormasligini yaxshi biladilar, ammo ertaklar dunyosini hayotiy hikoya kabi qabul qiladilar. Ertakni o’qib tahlil qilganda, barcha ishlar uning mazmunini yaxshi idrok etishga, syujet rivojini, qatnashuvchi personajlarning xatti-harakati, o’zaro munosabatlarini to’g’ri tasavvur etishga yo’naltiriladi. Bunda tanlab o’qish va qayta hikoyalashning ahamiyati katta. Masalan, «Odobli bo’lish osonmi?» (A. Obidjon) ertagining mazmunini o’zlashtirish uchun quyidagi topshiriqlardan foydalanish mumkin:
Sichqonchaning onasi bilan qilgan suhbatini o’qing. Sichqonchaning «Odobli bo ’lish uchun nimalar qilish kerak?» degan savoliga onasi qanday javob qaytarganligini so ’zlab bering.
Sichqonchaning Mushuk bilan uchrashgan holati aks ettirilgan o ’rinni topib o ’qing. Nima uchun «Shum Baroq» ko ’zidagi yovuzlik birdaniga so ’nadi?
Echki nima uchun Sichqonchani «Kam bo ’lma» deb duo qiladi? Shu o ’rinni topib o ’qing.
Ertakni tahlil qilishning oxirgi bosqichida «Ertakda sizga juda yoqqan joyini topib o ’qing», «Nima uchun aynan shu joyi yoqqanini ayting», «Hayotingizda ertakdagi voqyealarga o’xshash voqyealar bo’lganmi?» kabi savol-topshiriqlar yordamida o’quvchilarning ertak xulosasini tushunishlariga erishiladi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari hayvonlar haqidagi ertaklardan tashqari, «Davlat», «Ilm afzal», «Hiylagarning jazosi», «Hunarsiz kishi o’limga yaqin» kabi maishiy ertaklarni ham o’qiydilar. Bunday ertaklarda xalq o’z hayotini hikoya qiladi, shu sababli o’quvchilar ertakni o’qigach, o’tmishdagi xalq hayotini, o’y - fikrlari va orzu-istaklarini bilib oladilar.
Bunday ertaklarni tahlil qilish badiiy hikoya tarzida uyushtiriladi. Bolalar o’qituvchi rahbarligida ertakda qatnashuvchilarning hulq - atvori, ayrim xatti- harakatlarini baholaydilar, ularning bir-birlariga bo’lgan munosabatlarini aytadilar va shular asosida ayrim obrazlar haqida xulosalar chiqaradilar, ertak rejasini tuzadilar, ertakni rollarga bo’lib o’qiydilar.
«Davlat» ertagi (4-sinf) oddiy turmushga tegishli hodisalarni tasvirlovchi ertakdir. Ertakni o’qishga tayyorlash uchun ota-bobolarimiz atrofni, tabiatni, borliqni qanday tasavvur etishlari haqida suhbat o’tkaziladi. Bunday suhbat ertakdagi badiiy obrazlarni, ularning o’zaro munosabatlarini, xulq-atvorlari, harakterlarini to’g’ri tushunishga yordam beradi. «Davlat» ertagi matni ustida ishlash jarayonida o’quvchilar «Dehqonning xonadoni qanday hayot kechirar ekan?», «Nima uchun Davlat dehqonning xonadonidan ketishni istamaydi?» kabi savollarga javob topish orqali ertak qahramonlarini baholaydilar, ahil va inoq bo’lib, halol mehnat qilish lozim degan xulosaga keladilar.
Ertak ustida ishlashda bolalarni ertakni o’qishgagina emas, balki uni aytib berishga o’rgatish ham muhimdir. Ertak aytish og’zaki nutqni o’stiradi, bolalar nutqini yangi so’z va iboralar bilan boyitadi.
O’quvchilarni 1-sinfdayoq ertak tilidan erkin foydalanishga o’rgatish uchun ertak bilan birinchi tanishtirishda uni o’qituvchi aytib berishi mumkin.
O’quvchi ertak mazmunini o’zlashtirib olgandan so’ng, uning tili ustida ishlashga alohida ahamiyat qaratilishi zarur. Ertak mazmunini qayta hikoyalashda, qahramonlarga tavsif berishda o’quvchilarning o’z nutqida til vositalaridan o’rinli foydalanish talab qilinadi. Til vositalaridan foydalanish uchun talab va vaziyat, ehtiyoj yaratish zarur.
Ertak tilida shunday so’z va iboralar borki, ular bolaga o’zgacha ta’sir ko’rsatadi. Masalan, «Yo’lbars, Tulki va Bo’ri» ertagida «Tog’ echkisi siz ulug’imizniki bo’lsin», «Quyon siz podshohimizning ertalabki nonushtangiz bo’lsin», «Kiyik kechqurungi taomingiz, qo’y kunduzgi xo’ragingiz bo’lsin» kabi gaplar tarkibidagi ajratib ko’rsatilgan so’zlarga o’quvchilar diqqati qaratilib, ertakni so’zlab berayotganda ulardan nutqda foydalanishlariga erishish zarur.
Ertaklarda keltirilgan maqollar ustida ishlash, ularda ilgari surilayotgan g’oyalarni bolalar ongiga yetkazish, yod oldirish yo’li bilan bog’lanishli nutqni o’stirish, nutqning ta’sirchanligini oshirish lozim. Masalan, «Rostgo’y bola» (1 - sinf) ertagida bola o’z rostgo’yligi bilan podshoga ma’qul bo’lganligi hikoya qilingan. Ertak g’oyasiga mos xulosa esa «Boshingga qilich kelsa ham to’g’ri gapir» maqoli bilan ifodalangan. O’quvchilar ushbu maqol mazmunini tushunib olishsa, o’zlari ham yuqoridagi kabi ertak tuzib, hikoya qilib berishlari mumkin.
So’z ma’nolari ustida ishlashda boshlang’ich sinf o’quvchilariga mos bo’lgan usullardan biri rasmdan foydalanishdir. Masalan, 2-sinfda «Ko ’ngilchan o ’tinchi» ertagida qayin, eman, shumtol, zarang, zirk, tog’terak, qarag’ay, qayrag’och, chinor kabi daraxt nomlari keltirilgan. Ularni bola ko’z oldiga keltira olmaydi. Ertakni o’qishdan oldin shu daraxt rasmlarini ko’rsatib, uning o’ziga xos xususiyatlarini izohlash va nomlarini aytish lozim. Shundan so’ng didaktik o’yin o’tkaziladi:
«Daraxt rasmlari bolalarga bo ’lib beriladi. Har bir o ’quvchi o ’ziga berilgan rasmdagi daraxtning nomini aytishi va ertakdagi shu daraxtning so ’zini o ’z so ’zlari bilan aytib berishi kerak bo ’ladi».
Shu ertakni o’qib, mazmuni bilan tanishtirilgach, o’quvchilardan shaylanib, ro’parasida, sharbat, xayrli ish, xivchin, muhayyo so’zlarining ma’nosi so’raladi. Javoblar to’ldiriladi, umumlashtiriladi.
|
| |