1. Globallashuv jarayoni, uning ijobiy va salbiy tomonlari. Ma’naviy bo‘shliq va zamonaviy axborot maydoni xavfi

Mavzu: Globallashuv jarayonida milliy goyani yoshlar ongiga singdirishning ilmiy-falsafiy jihatlari
Reja:
1. Globallashuv jarayoni, uning ijobiy va salbiy tomonlari.
2. Ma’naviy bo‘shliq va zamonaviy axborot maydoni xavfi.
3. Milliy goyani yoshlar ongiga singdirishning ilmiy-falsafiy jihatlari.
Bugun biz tez sur’atlar bilan o‘zgarib borayotgan, insoniyat hozirga qadar boshidan kechirgan davrlardan tubdan farq qiladigan o‘ta shiddatli va murakkab bir zamonda yashamoqdamiz. Davlat va siyosat arboblari, faylasuflar va jamiyatshunos olimlar, sharhlovchi va jurnalistlar bu davrni turlicha ta’riflab, har xil nomlar bilan atamoqda. Kimdir uni yuksak texnologiyalar zamoni desa, kimdir tafakkur asri, yana birov yalpi axborotlashuv davri sifatida izohlamoqda. Albatta, bu fikrlarning barchasida ham ma’lum ma’noda haqiqat, ratsional mag‘iz bor. CHun-ki ularning har biri o‘zida bugungi serqirra va rang-barang hayotning qaysidir belgi-alomatini aks ettirishi tabiiy. Ammo ko‘pchilikning ongida bu davr globallashuv davri tariqasida taassurot uyg‘otmoqda. Bunday ta’rif, menimcha, ko‘p tomondan masalaning mohiyatini to‘g‘ri ifodalaydi. Nega deganda, hozirgi paytda er yuzining qaysi chekkasida qanday bir voqea yuz bermasin, odamzot bu haqda dunyoning boshqa chekkasida zudlik bilan xabar topishi hech kimga sir emas. Ana shunday globallashuv fenomeni haqida gapirganda, bu atama bugungi kunda ilmiy-falsafiy, hayotiy tushuncha sifatida juda keng ma’noni anglatishini ta’kidlash lozim. Umumiy nuq-tai nazardan qaraganda, bu jarayon mutlaqo yangicha ma’no-mazmundagi xo‘jalik, ijtimoiy siyosiy, tabiiy-biologik global muhitning shakllanishini va shu bilan birga, mavjud milliy va mintaqaviy muammolarning jahon miqyosi-dagi muammolarga aylanib borishini ifoda etmoqda.
Globallashuv jarayoni hayotimizga tobora tez va chuqur kirib kelayotganining asosiy omili va sababi xususida gapirganda shuni ob’ektiv tan olish kerak - bugungi kunda har qaysi davlatning taraqqiyoti va ravnaqi nafaqat yaqin va uzoq qo‘shnilar, balki jahon miqyosida boshqa mintaqa va hududlar bilan shunday chambarchas bog‘lanib boryaptiki, biron mamlakatning bu jarayon-dan chetda turishi ijobiy natijalarga olib kel-masligini tushunish, anglash qiyin emas.
SHu ma’noda, globallashuv — bu avvalo hayot sur’atlarining beqiyos darajada tezlashuvi demaqdir.
Har bir ijtimoiy hodisaning ijobiy va salbiy tomoni bo‘lgani singari, globallashuv jarayoni ham bundan mustasno emas. Hozirgi paytda uning g‘oyat o‘tkir va keng qamrovli ta’sirini deyarli barcha sohalarda ko‘rish, his etish mumkin. Ayniqsa, davlatlar va xalqyaar o‘rtasidagiintegratsiya va hamkorlik aloqalarining kuchayishi, xorijiy investitsiyalar, kapital va tovarlar, ishchi kuchining erkin harakati uchun qulayliklar vujudga kelishi, ko‘plab yangi ish o‘rinlarining yaratilishi, zamonaviy kommunikatsiya va axborot texnologiyalarining, ilm-fan yutuqlarining tezlik bilan tarqalishi, turli qadriyatlarning umuminsoniy negizda uyg‘unlashuvi, sivilizatsiyalararo muloqotning yangicha sifat kasb etishi, ekologik ofatlar paytida o‘zaro yordam ko‘rsatish imkoniyatlarining ortishi — tabiiyki, bularning barchasiga globallashuv tufayli erishilmoqda.
Ayni paytda hayot haqiqati shuni ko‘rsatadi-ki, har qanday taraqqiyot mahsulidan ikki xil maqsadda - ezgulik va yovuzlik yo‘lida foydalanish mumkin. Agarki bashariyat tarixini, uning tafakkur rivojini tadrijiy ravishda ko‘zdan kechiradigan bo‘lsak, hayotda insonni kamolotga, yuksak marralarga chorlaydigan ezgu g‘oya va ta’limotlar bilan yovuz va zararli g‘oyalar o‘rtasida azaldan kurash mavjud bo‘lib kelganini va bu kurash bugun ham davom etayotganini ko‘ramiz.
Bugungi kunda zamonaviy axborot maydonidagi harakatlar shu qadar tig‘iz, shu qadar tezkorki, endi ilgarigidek, ha, bu voqea bizdan juda olisda yuz beribdi, uning bizga aloqasi yo‘q, deb beparvo qarab bo‘lmaydi. Ana shunday kayfiyatga berilgan xalq yoki millat taraqqiyotdan yuz yillar orqada qolib ketishi hech gap emas. Globallashuv jarayonining yana bir o‘ziga xos jihati shundan iboratki, hozirgi sharoitda u mafkuraviy ta’sir o‘tkazishning nihoyatda o‘tkir quroliga aylanib, har xil siyosiy kuchlar va markazlarning manfaatlariga xizmat qilayotganini sog‘lom fikrlaydigan har qanday odam, albatta, kuzatishi muqarrar.
Bu haqda gapirganda, men ilgari bildirgan ba’zi fikrlarni takrorlash o‘rinli, deb o‘ylayman.
Ta’bir joiz bo‘lsa, aytish mumkinki, bugungi zamonda mafkura poligonlari yadro poligonlaridan ham ko‘proq kuchga ega. Bu masalaning kishini doimo ogoh bo‘lishga undovchi tomoni shundaki, agar harbiy, iqtisodiy, siyosiy tazyiq bo‘lsa, buni sezish, qo‘rish, oldini olish mumkin, ammo mafkuraviy tazyiqni, uning ta’siri va oqibatlarini tezda ilg‘ab etish nihoyatda qiyin.
Mana shunday vaziyatda odam o‘z mustaqil fikriga, zamonlar sinovidan o‘tgan hayotiy-milliy qadriyatlarga, sog‘lom negizda shakllangan dunyoqarash va mustahkam irodaga ega bo‘lmasa, har turli ma’naviy taxdidlarga, ularning goh oshkora, goh pinhona ko‘rinishdagi ta’siriga bardosh be-rishi amrimahol. Buni kundalik hayotda uchrab turadigan ko‘plab voqealar misolida yaqqol kuzatish mumkin va ularning qanday og‘ir oqibatlarga olib kelishini uzoq tushuntirib o‘tirish-ning hojati yo‘q, deb o‘ylayman. O‘tgan yillar davomida dunyoda va mintaqamizda ro‘y bergan, biz bevosita o‘z boshimizdan kechirgan voqealar, mafkuraviy jarayonlarning rivoji bu xulosaning to‘g‘ri ekanini qayta-qayta isbotlamoqda.
Bugungi kunda yoshlarimiz nafaqat o‘quydar-gohlarida, balki radio-televidenie, matbuot, Internet kabi vositalar orqali ham rang-barang axborot va ma’lumotlarni olmoqda. Ja-hon axborot maydoni tobora kengayib borayotgan shunday bir sharoitda bolalarimizning ongini faqat o‘rab-chirmab, uni o‘qima, buni ko‘rma, deb bir tomonlama tarbiya berish, ularning atrofini temir devor bilan o‘rab olish, hech shubhasiz, zamonning talabiga ham, bizning ezgu maqsad muddaolarimizga ham to‘g‘ri kelmaydi. Nega deganda, biz yurtimizda ochiq va erkin demokratik jamiyat qurish vazifasini o‘z oldimizga qat’iy maqsad qilib qo‘yganmiz va bu yo‘ldan hech qachon qaytmaymiz.
Binobarin, biz davlatimiz kelajagini o‘z qobig‘imizga o‘ralib qolgan holda emas, balki umumbashariy va demokratik qadriyatlarni chu-qur o‘zlashtirgan holda tasavvur etamiz. Biz istiqbolimizni taraqqiy topgan mamlakatlar tajribasidan foydalanib, davlat va jamiyat boshqa-ruvini erkinlashtirish, inson huquq va erkinliklarini, fikrlar rang-barangligini o‘z hayotimizga yanada kengroq joriy qilishda ko‘ramiz. Biz butun ma’rifatli dunyo, xalqaro hamjamiyat bilan tinch-totuv, erkin va farovon hayot kechirish, o‘zaro manfaatli hamkorlik qilish tarafdorimiz. Biz uchun shunday yo‘l ma’qul, uning boshqa muqobili yo‘q.
Muxtasar qilib aytganda, yoshlarimizning ma’naviy olamida bo‘shliq vujudga kelmasligi uchun ularning qalbi va ongida sog‘lom hayot tarzi, milliy va umummilliy qadriyatlarga hurmat-ehtirom tuyg‘usini bolalik paytidan boshlab shakllantirishimiz zarur.
SHuni unutmaslik kerakki, bugungi kunda inson ma’naviyatiga qarshi yo‘naltirilgan, bir qarashda arzimas bo‘lib tuyuladigan kichkina xabar ham axborot olamidagi globallashuv shidda-tidan kuch olib, ko‘zga ko‘rinmaydigan, lekin zararini hech narsa bilan qoplab bo‘lmaydigan ulkan ziyon etkazishi mumkin.
Hammamiz yaxshi bilamizki, har qaysi dav-latning chegaralarini daxlsiz saklashda harbiy kuch-qudrat, qurolli kuchlar suv bilan havodek zarur. Ammo xalqimiz, avvalambor, yosh avlodi-miz ma’naviy olamining daxlsizligini asrash uchun biz nimalarga tayanib-suyanib ish olib bo-rishimiz kerak, degan savol butun barchamizni o‘ylantirishi tabiiy.
Men, hayotda ko‘p bora o‘z tasdig‘ini topgan ha-qiqatdan kelib chiqqan holda, bu masalada shun-day degan bo‘lardim: tobora kuchayib borayotgan bunday xatarlarga qarshi doimo sergak, ogoh va hushyor bo‘lib yashashimiz zarur. Bunday taxdidlarga qarshi har tomonlama chuqur o‘ylangan, puxta il-miy asosda tashkil etilgan, muntazam va uzluk-siz ravishda olib boriladigan ma’naviy tarbiya bilan javob berish mumkin.
Barchamizga ayon bo‘lishi kerakki, qaerdaki be-parvolik va loqaydlik hukm sursa, eng dolzarb masalalar o‘zibo‘larchilikka tashlab qo‘yilsa, o‘sha erda ma’naviyat eng ojiz va zaif nuqtaga aylana-di. Va aksincha — qaerda hushyorlik va jonkuyarlik, yuksak aql-idrok va tafakkur hukmron bo‘lsa, o‘sha erda ma’naviyat qudratli kuchga aylanadi.
Ayniqsa, bugungi kunda xalqaro maydonda tur-li siyosiy kuchlar o‘zining milliy va strategik rejalariga erishish uchun «Erkinlik va demokra-tiyani olg‘a siljitish» niqobi ostida amalga oshirayotgan, uzoqni ko‘zlagan siyosatning asl mo-hiyati va maqsadlarini o‘z vaqtida sezish, ang-lash katta ahamiyat kasb etadi.
SHu borada ayrim qudratli davlatlar tomo-nidan muayyan mamlakatlarga, avvalambor, er osti, er usti boyliklariga ega bo‘lgan hududlar-ga nisbatan olib borilayotgan ana shunday g‘araz-li siyosatni dunyoning ayrim mintaqalarida tinch hayotning izdan chiqishi, hokimiyat tepasiga ay-nan o‘sha davlatlarning manfaatlariga xizmat qiladigan kuchlarning kelishi bilan bog‘liq misollarda ko‘rish qiyin emas.
Ana shunday vaziyatni hisobga olgan holda, yana va yana bir bor xalqimizning ma’naviy olami-ni bunday tahdidlardan asrash, hozirgi o‘ta mu-rakkab bir zamonda xalqaro maydonda sodir bo‘-layotgan jarayonlarning tub mohiyatiga etib bo-rish, ular haqida xolis va mustaqil fikrga ega bo‘lish bugungi kunning eng dolzarb vazifasi, desak, hech qanday xato bo‘lmaydi.
Biz yurtimizda yangi hayot asoslarini barpo etar ekanmiz, bir masalaga alohida e’tibor be-rishimiz lozim. YA’ni, kommunistik mafkura va uning axloq normalaridan voz kechilganidan so‘ng jamiyatda paydo bo‘lgan g‘oyaviy bo‘shliqdan foydalanib, chetdan biz uchun mutlaqo yot bo‘lgan, ma’naviy va axloqiy tubanlik illatlarini o‘z ichiga olgan «ommaviy madaniyat» yopirilib ki-rib kelishi mumkinligini unutmaslik kerak.
Tabiiyki, «ommaviy madaniyat» degan niqob ostida axloqiy buzuklik va zo‘ravonlik, indi-vidualizm, egotsentrizm g‘oyalarini tarqatish, kerak. bo‘lsa, shuning hisobidan boylik ortti-rish, boshqa xalqlarning necha ming yillik an’-ana va qadriyatlari, turmush tarzining ma’na-viy negizlariga bepisandlik, ularni qo‘porishga qaratilgan xatarli tahdidlar odamni tashvishga solmay qo‘ymaydi.
Hozirgi vaqtda axloqsizlikni madaniyat deb bilish va aksincha, asl ma’naviy qadriyatlarni mensimasdan, eskilik sarqiti deb qarash bilan bog‘liq holatlar bugungi taraqqiyotga, inson hayoti, oila muqaddasligi va yoshlar tarbiyasiga katta xavf solmokda va ko‘pchilik butun jahonda bamisoli balo-qazodek tarqalib borayotgan bunday xuruj-larga qarshi kurashish naqadar muhim ekanini anglab olmoqda. Bu haqda fikr yuritganda, bizning ulug‘ aj-dodlarimiz o‘z davrida komil inson haqida bu-tun bir axloqiy mezonlar majmuini, zamona-viy tilda aytganda, sharqona axloq kodeksini ishlab chiqqanliklarini eslash o‘rinli, deb bi-laman. Ota-bobolarimizning ongu tafakkurida asrlar, ming yillar davomida shakllanib, say-qal topgan or-nomus, uyat va andisha, sharmu hayo, ibo va iffat kabi yuksak axloqiy tuyg‘u va tu-shunchalar bu kodeksning asosiy ma’no-mazmu-nini tashkil etadi, desak, o‘ylaymanki, xato qilmagan bo‘lamiz.
SHu nuqtai nazardan qaraganda, uyat — o‘lim-dan qattiq, degan gaplar xalqimiz tilida o‘z-o‘zidan paydo bo‘lmagan, aksincha, bunday ibo-ralar el-yurtimizga mansub ezgu va go‘zal ax-loqiy qadriyatlarning asl mazmunini ifoda etadi.
Darhaqiqat, uyat va or-nomusini yo‘qotgan odam, Ahmad YAssaviy bobomiz aytganidek, xud-diki hayvon jinsiga aylanib qoladi.
Buyuk mutafakkir Alisher Navoiyning:
Oldig‘a qo‘yganni emak — hayvon ishi, Og‘ziga kelganni demak — nodon ishi, —
degan chuqur ma’noli so‘zlari ham bu fikrni tas-diqlab beradi.
O‘z-o‘zidan ravshanki, bugungi zamon voqelikka ochiq ko‘z bilan, real va hushyor qarashni, jahon-da va yon-atrofimizda mavjud bo‘lgan, toborakuchayib borayotgan ma’naviy tahdid va xatarlar-ni to‘g‘ri baholab, ulardan tegishli xulosa va saboqlar chiqarib yashashni talab etmoqda. SHu bois yurtdoshlarimiz, ayniqsa, yosh avlod ongida murakkab va tahlikali hayot haqida, uning shaf-qatsiz o‘yinlari to‘g‘risida biryoqlama va soxta tasavvur bo‘lmasligi kerak.
Fikrga qarshi fikr, g‘oyaga qarshi g‘oya
Hozirgi vaqtda ko‘z o‘ngimizda dunyoning geo-politik, iqtisodiy va ijtimoiy, axborot-kom-munikatsiya manzarasida chuqur o‘zgarishlar ro‘y berayotgan, turli mafkuralar tortishuvi keskin tus olayotgan bir vaziyatda, barchamizga ayonki, fikrga qarshi fikr, g‘oyaga qarshi g‘oya, jaholatga qarshi ma’rifat bilan kurashish har qachongidan ko‘ra muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Ma’lumki, har qanday kasallikning oldini olish uchun, avvalo, kishi organizmida unga qar-shi immunitet hosil qilinadi. Biz ham farzand-larimizni ona Vatanga muhabbat, boy tarixi-mizga, ota-bobolarimizning muqaddas diniga sadoqat ruhida tarbiyalash uchun, ta’bir joiz bo‘lsa, avvalo ularning qalbi va ongida mafku-raviy immunitetni kuchaytirishimiz zarur. Toki yoshlarimiz milliy o‘zligini, shu bilan birga, dunyoni chuqur anglaydigan, zamon bilan baro-bar qadam tashlaydigan insonlar bo‘lib etish-sin. Ana shunda johil aqidaparastlarning «da’-vati» ham, axloq-odob tushunchalarini rad eta-digan, biz uchun mutlaqo begona g‘oyalar ham ular-ga o‘z ta’sirini o‘tkaza olmaydi.
YOsh avlodimizni turli ma’naviy tajovuzlar-dan himoya qilish haqida gapirganda, nafaqat xalqimizni ulug‘laydigan buyuk xususiyatlar, ayni paytda uning rivojlanishiga salbiy ta’-sir ko‘rsatgan, eski zamonlardan qolib kelayot-gan noma’qul odatlar haqida ham ochiq so‘z yuri-tishimiz zarur. Birinchi navbatda xudbinlik va loqaydlik, qarindosh-urug‘chilik va mahalliychi-lik, korrupsiya va manfaatparastlik, boshqa-larni mensimaslik kabi illatlardan jamiyati-mizni butunlay xalos etish to‘g‘risida o‘ylashimiz lozim. Men bu o‘ta muhim vazifa keng jamoatchili-gimizning, ayniqsa, ziyolilarimiz, olim va adib-larimiz, san’at va madaniyat ahli, o‘zini ma’-naviyat sohasiga bag‘ishlagan barcha insonlarning doimiy diqqat markazida bo‘lishini istardim.
Bu o‘rinda ana shunday salbiy xususiyatlarning eng xunuk ko‘rinishi bo‘lmish hasad to‘g‘risida to‘xtalib o‘tish joiz deb o‘ylayman. Odamzot va jamiyat hayotida og‘ir asoratlar qoldiradigan hasad tuyg‘usi avvalambor boshqalarni ko‘rolmaslik, ularning yutug‘idan quvonish o‘rniga, qandaydir kuyinish, ichiqoralik oqibatida paydo bo‘ladi.
SHuning uchun ham muqaddas kitoblarimizda hasad insoniylikka mutlaqo zid bo‘lgan jir-kanch odat sifatida qattiq qoralanadi. Jumla-dan, muborak hadislarda «Birovga hasad qilish-dan saqlaning, chunki olov o‘tinni qanday kuy-dirib tugatsa, hasad ham qilgan savob ishla-ringizni xuddi shunday kuydirib tugatadi», deb aytilgani bejiz emas.
Azal-azaldan ochiqko‘ngil, samimiy va mehnat-kash, yaxshilikni yuksak qadrlaydigan xalqimiz bunday illatlardan doimo hazar qilib keladi. Lekin, ming afsuski, umr yo‘llarida hasad ba-losiga ko‘p duch kelamiz. Olis va yaqin tariximiz-da ne-ne buyuk zotlar hasad va baxillik, ko‘-rolmaslik tufayli qanday azob-uqubatlarni boshidan kechirgani, sog‘lig‘i, hatto hayotidan ju-do bo‘lganini achchiq misollarda ko‘rish mumkin.
O‘zbek nomini, o‘zbek ilm-fani va madaniya-tini, bir so‘z bilan aytganda, xalqimizning yuk-sak salohiyatini, uning qanday buyuk ishlarga qodir ekanini dunyoga namoyish qilishda yurti-miz zaminidan etishib chiqqan yuzlab ulug‘ zot-lar fidoiylik namunalarini ko‘rsatib kelgan. Bunday insonlar diyorimizda hozir ham ko‘plab topiladi va bundan keyin ham ularning safla-ri kengayib boraveradi. Hamma gap ana shunday insonlarga xayrixohlik bilan munosabatda bo‘lish, ularni qo‘llab-quvvatlashda. Agar biz mamlakatimizning qaysi shahar yoki qishlog‘ida bo‘lmasin, yilt etgan iste’dod uchqunini ko‘rgan-da, hammamiz uni o‘z vaqtida payqab, ardoklab, parvona bo‘lib, unga yo‘l ochib bersak, barcha sa’y-harakat va intilishlarimizni ana shunday oli-janob maqsadga qaratsak, muxtasar aytganda, hasad qilib emas, havas qilib yashashni hayoti-miz qoidasiga aylantirsak, hech shubhasiz, biz milliy taraqqiyot bobida yanada yuksak marralar-ni egallashga erisha olamiz.
Bu haqda gapirar ekanmiz, ma’naviy hayoti-mizga jiddiy xavf soladigan yana bir illat ha-qida to‘xtalib o‘tmoqchiman. SHaxsan o‘zim bu il-latdan jirkanaman. SHu illatga chalingan odam-ni ko‘rarga ko‘zim yo‘q. Bu — sotqinliqdir. Men har qanday yovuzlikni sotqinliqdan ko‘raman. Ezgulik va haqiqatga sadoqati bo‘lmagan, ularga ishonmagan odam qo‘rqinchlidir. Tabiatida sot-qinlik xususiyati bo‘lgan odam rahbarlik kursi-siga o‘tirib qolsa bormi, u erda osoyishtalik yo‘qoldi, deyavering. Ikkita odamning, ikkita mamlakatning o‘rtasidagi urushni ham aynan shunday odamlar boshlab beradi. SHu bois bunday odamlardan ogoh bo‘lishimiz, ularga yonimizda o‘rin bo‘lmasligi lozim. Agar tevarak-atrofimiz-dagi birorta kishida shunday alomatlar sezila-yotgan bo‘lsa, ularni darhol tarbiyamizga olib, to‘g‘ri yo‘lga boshlashimiz kerak.
SHu munosabat bilan tarixda ko‘p marta o‘z tas-dig‘ini topgan, men ham o‘z tajribamda sinagan hayotiy bir haqiqatni yana bir bor takrorlashni zarur deb hisoblayman: agar biz ahil bo‘lsak, el-yurt manfaati yo‘lida bir tanu bir jon bo‘lib yashasak, o‘zimizdan sotqin chiqmasa, o‘zbek xalqini hech kim hech qachon enga olmaydi.
Bu hayotda odam ba’zan o‘zini yo‘qotib qo‘yadi-gan g‘oyat murakkab muammolarga duch keladi. Kes-kin vaziyatdan chiqishning iloji yo‘qsek tuyula-digan holatlar bor. SHunday paytda, ishda va hayot-da, jamiyatda og‘ir savdolarga duch kelganda kim o‘zining yo‘lini yo‘qotmasligi mumkin? O‘ylay-manki, birinchi navbatda o‘z kuchiga ishongan, ru-hiy dunyosi, ma’naviy olami baquvvat bo‘lgan odamgina bunday vaziyatdan yorug yuz bilan chiqa oladi. Ma’naviy boylik shunday paytda odamga katta kuch va madad beradi.
SHu ma’noda, insonning ma’naviyati yuksa-lishi bilan uning irodasi ham kuchayib boradi, desak, yanglishmagan bo‘lamiz. Iroda — bu aslida mustahkam ishonch demakdir. Irodasi baquvvat odam o‘ziga ishonadi va har qanday murakkab va-zifani ham o‘z zimmasiga olishdan qo‘rqmaydi. SHuning uchun ham yuksak irodali insonga suya-nish mumkin. Bunday kishilar boshingizga bi-ror-bir tashvish yoki muammo tushgudek bo‘lsa, loqayd qarab turolmaydi. Hech ikkilanmasdan, yoningizda turib, qo‘lidan kelgancha yordam berish-ga, qiyinchiliklarni siz bilan birgalikda en-gishga harakat qiladi.
Lekin birovning hayotiga, yon-atrofda so-dir bo‘layotgan voqea-hodisalarga betaraf va beparvo qarab, shunchaki kuzatuvchi bo‘lib yashay-digan odamdan qo‘rqish kerak. Ulardan hech qachon yaxshilik chiqmaydi. CHunki ularda na iymon, na iroda bo‘ladi. Ular hatto o‘z xalqi va Vatani taqdiriga ham bamisoli begona odamdek qa-raydi. Azaldan ma’lumki, beparvo odam dushmandan ham xavfliroqdir. CHunki dushmanning kimligi, asl qiyofasi siz uchun oldindan ma’lum bo‘ladi. Biroq loqayd va beparvo odamning qiyofasini birdaniga bilib bo‘lmaydi. SHuning uchun u ichin-gizda yurib, sizga qarshi tish qayraydigan dush-manlar uchun imkoniyat yaratib beradi.
Mashhur faylasuflardan biri ana shu hayotiy haqiqatni chuqur taxlil etib, quyidagi haqqo-niy fikrlarni bayon qilgan: «Dushmanlardan qo‘rqma — nari borsa, ular seni o‘ldirishi mum-kin. Do‘stlardan qo‘rqma — nari borsa, ular sen-ga xiyonat qilishi mumkin. Befarq odamlardan qo‘rq — ular seni o‘ldirmaydi ham, sotmaydi ham, faqat ularning jim va beparvo qarab turishi tufayli er yuzida xiyonat va qotilliklar sodir bo‘laveradi».
Har bir inson hayotida g‘oyat muxim ahamiyatga ega bo‘lgan ana shunday fikrlarni unib-o‘sib ke-layotgan yoshlarning ongiga singdirish, ularni hayot sinovlariga bardoshli etib tayyorlash bizning ota-ona, ustoz-murabbiy, rahbar-rahnamo sifa-tidagi, shu muqaddas yurt fuqarosi sifatidagi muqaddas burchimizdir.
Bu boradagi eng dolzarb vazifamiz — yuqorida zikr etilgan barcha jarayonlarning ilmiy-na-zariy asoslarini, ularning yangi qirralarini mukammal ochib berish, o‘quvchilarimiz, talaba-larimizga, keng jamoatchilikka sodda, lo‘nda qilib tushuntirib borish va ularni bugungi za-mon talablariga javob beradigan jamiyat quri-lishining faol bunyodkorlariga aylantirishdan iborat.
Buning uchun avvalambor taraqqiyotimizning har bir yo‘nalishi — jamiyatimizdagi siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy munosabatlar-ning rivoji haqida maxsus adabiyotlar yaratish tizimini yanada takomillashtirish zarur.
Albatta, bu masala bo‘yicha ijtimoiy fan-lar sohasida ma’lum ishlar qilinmoqda, ammo xolisona aytadigan bo‘lsak, bu borada chop etil-gan ko‘pchilik darsliklar, o‘quv qo‘llanmalari, ommabop adabiyotlarning ham, aksariyat soha mu-taxassislarining ham saviyasi talab darajasi-da emasligini qayd etishga majburmiz. Bunday noxush holatlarga barham berish vaqti keldi.
Hech shubhasiz, yurtimizda erkin, adolatli va farovon hayot qurish jarayonida ijtimoiy-siyosiy munosabatlar, odamlarning ongi va ta-fakkuri ham o‘ziga xos, shu bilan birga, mut-laqo yangicha ma’no kasb etib bormoqda. Xusu-san, shaxs va davlat, inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlar yangicha mazmun va shakl topib, yangi xususiyatlar, yangi tamoyillar asosida takomillashib borayotganini sezish, anglash qiyin emas.
Binobarin, bularning barchasi yangicha qad-riyatlar va demokratik prinsiplar mohiyatiga, o‘z turmush va tafakkur tarzimizga mos, biz bar-po etishga intilayotgan erkin fuqarolik jami-yati talablariga javob beradigan munosabatlar sifatida ijtimoiy fanlarning asosiy tadqi-qot mavzulariga aylanishi darkor.
Bu boradagi eng muhim vazifa shundan ibo-ratki, har qaysi fuqaro, har qaysi inson ja-miyat taraqqiyoti va uni yangilashga, ma’naviy hayotimizni turli tahdid va xurujlardan himoya qilish masalasiga bo‘lgan o‘z burchi va mas’uliya-tini aynan ana shu asosda aniklab olishi zarur.
Bu masala haqida chuqurroq o‘ylab ko‘radigan bo‘lsak, shu tamoyillarga tayangan jamiyatning o‘ziga xos ijtimoiy shakl-shamoyili, uning qiyofasi, rivojlanish yo‘llari, ustuvor xususi-yatlari to‘g‘risidagi aniq tasavvur turli fikr, bahs-munozaralar orqaligina ayon bo‘lishini e’tirof etishimiz va buni o‘zimizga mezon qilib olishimiz zarur.
Bunday keng ko‘lamli va o‘ta muhim masala-larni hal qilishda davlatimiz va jamiyatimiz ijtimoiy fanlar sohasida faoliyat olib bora-yotgan ilmiy-tadqiqot institutlari, oliy o‘quv yurtlari, turli ijtimoiy markazlar, avvalam-bor, Ma’naviyat targ‘ibot markazi, Milliy g‘oya va mafkura ilmiy-amaliy markazi tomonidan har tomonlama asoslangan chuqur taklif va tav-siyalarni kutishga to‘la haklidir.
Ayniqsa, bugungi murakkab mafkuraviy ja-rayonlarni ilmiy-amaliy jihatdan atroflicha tahlil qilish va baholash, ularning ustuvor yo‘na-lishlarini, kimga va nimaga qarshi qaratilga-nini aniqlash, aholi turli qatlamlariga ta’-sirini o‘rganish, milliy manfaatlarimizga, hayot tarzimizga zid bo‘lgan zararli g‘oyalar va maf-kuraviy xurujlarning mohiyatini ochib berish, fuqarolarimiz qalbida milliy tafakkur va sog‘-lom dunyoqarash asoslarini mustahkamlash alo-hida ahamiyat kasb etadi.
Faqat ana shunday asosda yoshlarni o‘z fikri-ga ega, turli ma’naviy xurujlarga qarshi sobit tura olishga qodir bo‘lgan, irodali, fidoyi va vatanparvar insonlar etib tarbiyalashga erishish mumkin. Bu borada ma’naviy-ma’rifiy targ‘ibot ishlarining ta’sirchanligini ta’minlaydigan zamonaviy informatsion va kompyuter texno-logiyalarini keng joriy etish, jamiyatimizning mafkuraviy immunitetini kuchaytirishga qara-tilgan samarali usul-uslublarni ishlab chiqish, davlat va jamoat tashkilotlari uchun tegishli tavsiya va qo‘llanmalarni tayyorlash bugungi kun-da muhim vazifamizga aylanib borayotganini chuqur tushunib olishimiz zarur.
Islom dinining jamiyat hayotidagi o‘rni va salmog‘i xususida va diniy e’tiqodning qayta tiklanishi bilan bog‘liq tadbirlar ilmiy izlanuvchilar tomonidan keng yoritilgan. Dinning bugungi va ertangi mavqeining taqdiri to‘g‘risida mulohazalarni bayon etish ichki ishlar idoralari xodimlari uchun muayyan metodologik ishlanma yoki konsepsiya vazifasini ham o‘tashi mumkin.
Tarbiya deganda insonning o`zi va hulqi xaqidagi tasavvurning to`g`ri, xolis bo`lishini ta`minlovchi murakkab jarayonga tushuniladi.
Tarbiyali odamning tarbiyasizdan farqi shundaki, u o`zining kim ekanligi, kundalik hayodagi harakatlari, amallari, fikrlari o`zi va o`zgalar uchun qanchalik manfaatli, foydali ekanligini angladi. U o`zini noxush harakatlaridan tiyadi va nazorat qiladi. Tarbiyasiz odam esa, afsuski o`z amallari bilan nafaqat o`zgalarga, hattoki o`ziga ham ziyon, befoyda, be`mani ekanligini bilmaydi.
Demak, xar bir tarbiyaning bosh mezoni tarbiyalanuvchida o`zi va o`z fazilatlar xaqida to`g`ri taasirlarni shakllantirishda, deyish mumkin.
Xar bir davrning o`ziga xos tarbiyaviy usul va vositalari bo`ladi. Qadim zamonlardan yosh avlodning keksalarning tajribalarini o`zlashtirish shakllaridan biri sifatida qarab kelingan. Tarbiya asosan, mehnat faoliyati (ovchilik, chorvachilik, dexqonchilik va shu kabilar) jarayonida turli urf-odatlar, marosimlar o`tkazish vaqtida amalga oshirilgan. U, asosan jismoniy baquvvat bo`lishga qaratilgan. AQSH ruhshunosi (yoki psixologi) D.Elkonil fikricha, bo`lgan bolalar o`yin tarixini o`rganib, taraqqiyotining ma`lum bosqichigacha, umuman bolalar o`yini bo`lmagan.
Inson qalbi va ongi uchun kurash jarayonida g`oya va ong munosabatlari ikki hil ko`rinishda bo`lishi mumkin:
1)g`oya inson tomonidan qabul qilinmaydi;
2)g`oya shaxs ongida faqat axborot sifatida saqlanadi.
Birinchi holatda g`oya inson ongida hech qanday iz qoldirmaydi, ikkinchisida esa u shaxs uchun hech qanday ijtimoiy ahamiyatga ega bo`lmaydi.
O`zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov fikriga ko`ra, bugungi kunda insoniyat qo`lida mavjud bo`lgan qurol-yarog`lar Yer kurrasini bir necha marta yakson qilishga yetadi. Lekin xozirgi kunda eng katta xavf-insonlarning qalbi va ongini egallash uchun uzluksiz davom etayotgan mafkuraviy kurashdir.
Endilikda yadro maydonlarida emas, balki mafkura poligonlarida bo`layotgan kurashlar ko`p narsani hal qiladi. Bu achchiq haqiqatni hech qachon unutmaslik lozim.
Bugungu kunda rivojlangan davlatlar qudratli targ`ibot tizimiga ega bo`lishga intilmoqdalar.
Masalan: o`z faoliyatinig AQSH hukumati har yili 2,5 milliard dollar sarflayapti, Fransiya esa 100 million frank va hokazo.
Demak, rivojlangan demokratik mamlakatlar mafkuraviy faoliyatini davom ettiriyapti.
Puxta ishlab chiqilgan strategic yo`nalish davlat istiqbolini belgilaydi. O`zbekistonning strategic maqsadlari yurtboshimiz I.A.Karimovning bir qator asarlarida belgilab berilgan.
Milliy g`oyani inson qalbi va ongiga singdirish yo`nalishlari:
1).Ta`lim tizimi uning tarkibiga quyidagilar kiradi.
a) maktabgacha tarbiya;
b) umum o`rta maktab;
c) akademik litsey va kasb talim hunar;
d) oily ta`lim;
e) malakani oshirish’
2).Tarbiya.
3).Oila.
4).Mahalla.
5).Ijtimoiy-ommaviy instetutlar.
6).Mamuriy-siyosiy tashkilotlar.
7).Mehnat jamoasi.
Milliy istiqlol mafkurasini halqimiz ongi va qalbiga singdirish usullari:
Ta`lim-tarbiya va targ`ibot-tashviqot;
Ko`rgazmalilik, keng qamrovlilik;
Uzluksizlik va maqsadga yo`naltirish;
Yangi pedagogic texnalogiyalalar ishonchlilik va asoslanganlik;
Tarixiy-mantiqiy izchillik va ilmiylik;
Targ`ibot-tasgviqotning maqsadi bilim ortirish emas, balki insonni biror harakatga undashdan iborat. Mustaqillik yillarida kamol insonni tarbiyalash davlat siyosatining ustivor yo`nalishi darajasiga ko`tarildi.
O`z. R. Prezidenti I.A.Karimov o`zining 1998-yil nashr etilgan “Tarixiy xotirasiz kelajak yo`q” asarida shunday yozadi: “Komil inson deganda biz, avvalo, ongi yuksak, mustaqil fikrlay oladigan, xulq-atvori bilan o`zgalarga ibrat bo`ladigan bilimli ma`rifatli kishilarni tushunamiz”(81-bet).
Komil insonning asosiy hususiyatlariga quyidagilar kiradi:
milliy qadriyatlarga sodiqlik;
Umuminsoniy qadriyatlarni e`zozlash:
Begona, yot va zararli g`oyalar ta`siriga berilmaslik;
Mafkuraviy immunitetga ega bo`lish.
Demak, milliy g`oyani aholining barcha qatlamlariga tushunarli holda yetkazish, qurollantirish, shakllantirish, to`g`ri idrok qilish malakasini hosil qilish uchun quyidagi omillarga e`tabor berish lozim:
Yoshlarga e`tiborni yanada kuchaytirish kerak. “Kuchli davlatdan kuchli fuqarolik jamiyatiga o`tish” g`oyasini qat`iy tizim doirasiga kiritish.
“Kadrlar tayyorlash milliy dasturi” qonunini hayotga izchil qo`llash.
Ilg`or ma`rifatchilar soni va sifatini ko`paytirish.
Vahobiylik, “Hizbut-tahrir” singari zararli g`oyalarga qarashi doimiy kurash olib boorish.
Yangi odatlarning odamlar hayot sharoitlari va turmush darajasiga mosligi.
|