nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tarbiyaviy ishlar metodikasi

10
quizalize.com,
learningapps.org,
puzzlemaker.discoveryeducation.com
va
boshqalar).
Videokonferensaloqa va uning xususiyatlari. Videokonferensaloqani tashkil
etish uchun mo‘ljallangan dasturiy mahsulotlar va ularning ta’lim jarayonini
samarali tashkil etish imkoniyatlari. Google Meet va Zoom dasturiy
mahsulotlarini o‘rnatish, registratsiyadan o‘tish, videoaloqani rejalashtirish va
o‘tkazish.
Kasbiy mahoratni shakllantirish va rivojlantirish, dars samaradorligini
oshirishga oid AKT vositalari va internet resurslari. Elektron pochtadan
foydalanish. Mustaqil ta’lim uchun mo‘ljallangan texnologiyalar. Ommaviy ochiq
onlayn kurslar (MOOC) orqali kasbiy mahoratni oshirish. Kasbiy faoliyatni
baholash bo‘yicha dasturiy vositalardan maqsadli foydalanishning samarali
yo‘llari.
Tanlov fani
Mamlakatimizning
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlanish
istiqbollari,
tinglovchilarning talab va ehtiyojlari asosida shakllantiriladi. Fan orqali
o‘qituvchilarining yangi kiritilgan, o‘zlashtirilishi qiyin mavzular mazmuni va
o‘qitish metodlarini qo‘llash kompetensiyalarini rivojlantirish ko‘zda tutilgan.
Media muayyan hissiyotlarni shakllantiradi

|
Media muayyan hissiyotlarni shakllantiradi
|
bet | 51/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 06Media muayyan hissiyotlarni shakllantiradi
Medialar ma’lum bir hissiy tajribani shakllantirish va rivojlantirish uchun qulay maydoncha vazifasini o‘taydi. Ularni ongli ravishda, masalan, ma’lum bir hissiy (ya’ni uning asl mohiyatiga mos) holatga kirish uchun ham qo‘llash mumkin. Buning uchun yosh jurnalist media yuzaga keltiradigan hissiy samaralarni anglashni va tasniflashni o‘rganishi zarur.
Agar boshlovchi jurnalist mediakontentni adekvat tarzda qabul qilishga tayyor bo‘lsa, medianing unga hissiy ta’siri ijobiy bo‘lishi shubhasiz. Agar u media yuzaga keltiradigan hissiyotlar tabiatini tushunishga ruhiy, aqliy va jismoniy jihatdan tayyor bo‘lmasa, u shaxsiy mediakontenti vositasida o‘z resipientlarini ma’lum bir xavfga qo‘yishi yoki ularning ongini manipulyatsiya qilishi (boshqarishi) mumkin. Jurnalist surishtiruvlari, dolzarb mavzulardagi reportajlar, kun qahramonlari (xoh ijobiy, xoh salbiy bo‘lsin) bilan intervyular muallifga auditoriyada dahldorlik, qiziquvchanlik va hamdardlik hislarini yuzaga keltirish imkonini beradi. Muallif auditoriyaning umumlashgan nuqtai nazarini bayon etganda ana shu hamdardlik va dahldorlik hislari yanada kuchayadi.
Zo‘ravonlik va media
Mediakontent yuzaga keltiradigan hissiyotlar o‘z tabiatiga ko‘ra turlicha bo‘ladi. Ammo bu ma’noda ta’siri darajasi borasida individuallashgan zo‘ravonlik mavzusi alohida o‘rin tutadi. Masalan, militsiya haqidagi seriallar, kriminal lavhalar, qonli sahna va detektivlarning muttasil namoyish etilishi tajovuzkorlikni yuzaga keltirishi, eng yomoni, auditoriyada zo‘ravonlikka moyillik hissini shakllantirishi mumkin. Shuning uchun ham yosh jurnalistlardan shaxsiy mediakontentni yaratish jarayonida uning auditoriyaga qanday ta’sir ko‘rsatishini oldindan ko‘ra bilishi talab etiladi.
Medialar o‘z-o‘zidan tajovuzkor xatti-harakatni shakllantirmaydi. Muammo voqelikni bir yoqlama talqin etilishida hamda yoshlarning bunga parallel ravishda virtual urush o‘yinlari, qirg‘inbarotga asoslangan ko‘ngilxushliklar, blokbasterlar, reklamalar va h.k.larga berilib ketishida namoyon bo‘ladi. Sanab o‘tganlarimiz yoshlarda zo‘ravonlik va tajovuzkor xatti-harakatlarning yuzaga kelishini kuchaytiradi. Sababi ular bu kabi mediamatnlar ta’siri ostida mojaroli vaziyatlarga yechim topishning yagona to‘g‘ri yo‘li va vositasi zo‘ravonlik degan xulosaga keladi.
Shu bois, masalan, fojeali voqea yoki davlatlar o‘rtasidagi nizolarga bag‘ishlangan hujjatli film tayyorlayotgan jurnalistlar o‘rta yo‘lni tanlab, ushbu voqealardan jabr ko‘rganlarning holatini ham, mojaroni tinch yo‘l bilan hal etishga urinayotganlarning intilishini ham ko‘rsatib berishi lozim bo‘ladi.
|
| |
Yoshlar va kommunikatsiyalarning mobilligi

|
Yoshlar va kommunikatsiyalarning mobilligi
|
bet | 49/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 061. Yoshlar va kommunikatsiyalarning mobilligi.
Kommunikatsiyaning mobilligi deganda “ko‘p kanallilik” tushuniladi. Yoshlar vaziyat va o‘z ehtiyojlaridan kelib chiqib, turli-tuman media qurilma va kontentlardan foydalanadi.
2. Yoshlar media-resurs parcha(fragment)larini afzal ko‘rishadi.
Foydalanuvchilar ko‘plab takliflar orasidan mediani tanlash imkoniyatiga ega, ya’ni: qaysi videoklipni ko‘rish, qanday yangiliklarni ochish, qaysi ma’lumotlarga ishonish va h.k. Yoshlar turli manbalardan olingan axborot parchalarini yaxlit holatga keltiradi. Natijada esa parchalanish (fragmentatsiyalash) xavfi va umumiy manzaraning buzilishi ehtimoli yuzaga keladi.
3. Yoshlar mediakontentni do‘stlariga tavsiya etadi.
Ijtimoiy mediada har kim axborotning markaziy manbasiga, fikrlar filtri yoki baobro‘ yetakchisiga aylanishi mumkin. Bunda axborot oqimlari kesishadigan markazga aylanish juda oson, chunki bu vositalardan barcha foydalana oladi.
4. Yoshlar parallel ravishda bir necha mediadan foydalanadi.
Bir vaqtning o‘zida medianing bir necha turi qo‘llanilishi mumkin: yoshlar bir vaqtning o‘zida radio tinglashi, jurnal o‘qishi va Facebookda do‘stlari bilan muloqot qilishi mumkin.
5. Yoshlarda har doim mediavositalar mavjud bo‘ladi.
Deyarli barcha o‘smirlarning qo‘lida har doim uyali telefon, planshet yoki mp3-pleer bo‘ladi. Mobil Internet ijtimoiy tarmoqlar uchun yangidan-yangi imkoniyatlar eshiklarini ochib bermoqda. Makondagi joylashuvni o‘rnatishga asoslangan ilovalardan foydalanish bunga yaqqol misol bщla oladi.
Media va ijodkor yoshlar
Media turli ideal, qadriyat va dunyoqarashlarni taklif etadi. Kasbiy nuqtai nazardan, yoshlar taqdim etilayotgan media modellar orqali o‘zining ijodiy qiyofasini belgilab oladi, turli mass-medialarda yetakchilik qilayotgan ustoz-jurnalistlar imiji bilan o‘zini qiyoslab ko‘radi. Teleko‘rsatuv, ijtimoiy media va kontentning boshqa ko‘rinishlari vositasida ijodkor yoshlar shaxsiy kontenti orqali o‘z qadriyatlarini va olam bilan munosabatlarini shakllantiradi.
Yaratilayotgan mediaresurs orqali ular o‘z tengdoshlariga ta’sir ko‘rsatishi, ijtimoiy xulq-atvor va xatti-harakatning ma’lum modellarini taklif etishi mumkin.
|
| |
To'rtinchidan - Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika kafedrasi media savodxonlik va axborot madaniyati

|
Shahrisabz davlat pedagogika instituti matematika va informatika kafedrasi media savodxonlik va axborot madaniyati
|
bet | 44/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 06To'rtinchidan, diniy e'tiqoddagi uzilish va sun'iy tarzda yondashuvning avj olishi. Tarixdan bizga ma'lumki, sharq mamlakatlarida so'ngi ming yillik mustamlakachilik siyosati ta’sirida o'tdi. Buning natijasida insonlar e'tiqodida tom ma'nodagi yemirilish yuzaga keldi. Xususan, XX asrda dunyoning ikki tizimga bo'linishi tufayli yuqoridagi muammolar (diniy e'tiqoddagi bo'linish, turli manfaatlarni siyosiy-iqtisodiy tus olishi) bir oz (vaqtinchalik) ortga surildi. Ammo XX asrning oxirida kommunistik tuzum va mafkuraning mag'lubiyati sababli oldingi muammolar yana qalqib chiqa boshladi. Ya'ni industrial davlatlar bilan rivojlanayotgan va qoloq davlatlar o'rtasidagi ziddiyatlarning avj olishi natijasida mazkur muammolar turli ko'rinishlarda, xususan din sohasida o'ta keskin tus oldi. Buning oqibatida hech bir diniy qarashlarga to'g'ri kelmaydigan qarashlar (guruhlar)ni yuzaga kelishida zamin yaratildi. Bular qatoriga diniy ekstremizm, ekstremistik ruhdagi diniy oqimlar o'ta jangarilik, 8 murosasizlik g'oyalari bilan qurollangan, dunyoviy g'oyalar va dindagi modernistik yo'nalish tarafdorlarini ta'qib etuvchi, hatto terrorchilik vositasida jismonan yo'q qilishgacha boruvchi ashaddiy aqidaparastlarni ko'rsatish mumkin.
Diniy tahdidni yuzaga keltiruvchi ob'yektiv va sub'ektiv omillar.
Har qanday hodisaning shakllanishida ma'lum bir shart-sharoitlar sabab bo'ladi, ya'ni sabab va oqibat natijasida yuzaga keltiruvchi ob'ektiv va sub'ektiv omillar ta'sirida o'z mavjudligini tashkillashtiradi, shakllantiradi va rivojlantiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda bugungi globallashuv davrining dolzarb muammosi sifatida qaralayotgan diniy tahdidlarning ham yo'nalishlari, shakl va darajalari mavjuddir.
Diniy tahdid tushunchasini ijtimoiy hayotga kirib kelishiga sabab bo'lgan ob'ektiv omillar:
– g'oyaviy savodsizlik –mafkuraviy jihatdan yetarli bilim, malaka, ko'nikmaga ega bo'lmagan insonlarga xos xususiyat. G'oyaviy savodsizlikning asosini mustaqil fikrga, e'tiqodga, iroda va dunyoqarashga ega bo'lmaslik tashkil etadi.
– g'oyaviy mutaassiblik – to'g'ri deb hisoblangan muayyan fikr, g'oya, aqida va yo'ldan boshqa hamma narsani noto'g'ri, yolg'on deb bilish, ko'r-ko'rona inkor etishga asoslangan qarashlar va amaliyot.
– g'oyaviy bo'shliq – bo'shliq eski tuzumga o'tish jarayonida oldin hukmronlik qilib kelgan mafkura o'tmishga aylangach, taraqqiyot talablariga mos ravishda uning o'rnini bosadigan ilg'or g'oyaviy tizimning hali shakllanmagan holati.
– informatsion xavfsizlik – jamiyat axborot maydonini himoya qiladigan, insonga, fuqaroga, davlatga xizmat qiladigan tushuncha.
– mafkuraviy xavfsizlik – mamlakatda yashayotgan xalqlarning milliy tili, urf-odati va qadriyatlariga ega bo'lishi.
|
| |
Ijodkor yoshlar mediakontenti o‘zlikni anglash va dunyoqarashni shakllantirish omili sifatida

|
Ijodkor yoshlar mediakontenti o‘zlikni anglash va dunyoqarashni shakllantirish omili sifatida
|
bet | 50/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 06Ijodkor yoshlar mediakontenti o‘zlikni anglash va dunyoqarashni shakllantirish omili sifatida
Ijodkor yoshlar boshqa tengdoshlaridan o‘zini namoyon etishga bo‘lgan alohida intilishi bilan ajralib turadi. Ushbu jihat ular shaxsi va kasbiy
dunyoqarashining shakllanishida muhim ahamiyatga ega. Medialar esa ular turli rollar, modellar va tajribalar vositasida o‘zining maqsad sari intilishini ko‘rsatish uchun universal makon sifatida xizmat qiladi. Bu o‘rinda gap ijodkor shaxs mustaqilligi, fikr va his-tuyg‘ularining anglanganligini nazarda tutuvchi o‘zlik haqida bormoqda. Shuning asosida ijodkor yoshlarda izchil tarzda yuqori darajadagi mustaqillik, o‘zini anglash va aniq natijalarni ko‘zlash asosida yuzaga keluvchi tanqidiy tafakkur shakllanadi.
Shubhasiz, yoshlarning o‘ziga baho berishi va o‘zligini anglashi tashqi ta’sirlardan holi bo‘lmaydi. Media ularga o‘ziga xos tarzda bosim o‘tkazadi. Chunki odatda, ular o‘zini namoyon etayotgan mediaresurs boshqalarning mehnati mahsuli ham bo‘lishi mumkin. Bunday holatda o‘z ichiga turlicha yo‘nalish va mazmundagi qadriyatlarni olgan mediaxabarlarni tanqidiy ko‘rib chiqish ko‘nikmasining mavjudligi muhim. Mediata’lim ijodkor yoshlarning ongini, o‘ziga va atrofdagilarga bo‘lgan munosabatini rivojlantirishda, o‘zini olamning bir qismi sifatida tasavvur etishida turli imkoniyatlarni taklif etadi.
Bu o‘rinda ularning o‘zlikni namoyon etishning qudratli vizual vositasi bo‘lgan ijtimoiy tarmoqlar faoliyatiga aralashuvi muhim ahamiyat kasb etadi. Shu ma’noda, ularda taniqli mediashaxslarga taqlid qilishni emas, balki yosh o‘zining fe’l atvorini, kasbiy qiyofasini, ijodiy “men”ini yaratish va mustahkamlashga xizmat qiladigan shaxsiy xatti-harakat modelini shakllantirish muhimdir.
Yosh jurnalistning ijodiy qiyofasi shakllanishiga qahramonlar timsollarining ta’siri
Shubhasiz, ijodkorning shaxsiyati shakllanishida qahramon timsollari muhim ahamiyat kasb etadi. Ammo ularning ta’siriga haddan ziyod tushib qolish ham shaxsiy “men”ning rivojlanishini cheklab qo‘yadi. Sog‘lom tafakkur yosh avlodga medialarning atrofidagilarga, ularning xatti-harakati va intilishlariga qanday ta’sir ko‘rsatishini to‘g‘ri anglab yetishiga yordam beradi. Shu bois, yosh jurnalist mediaqahramonlar timsolini qabul qilishda xuddi badiiy asar qahramonlarida bo‘lgani kabi ham ijobiy, ham salbiy jihatlar mavjudligini anglab yetishi zarur. Xususan, qahramonlar fe’l-atvorining mediakontentdagi talqini resipientning o‘ziga bo‘lgan ishonchini orttirishi ham, aksincha, o‘zi va boshqaning timsolini o‘z nuqtai nazaridan baholash qobiliyatini yo‘qqa chiqarishi ham mumkin. Shu tufayli yosh jurnalist doimiy ravishda o‘z ijodiy “men”ini takomillashtirishi uchun tinmay mehnat qilishi talab etiladi.
|
| |
MAXSUS MAKTAB-INTERNATLAR (“MURUVVAT” UYLARI)

2
OʻZBEKISTON RESPUBLIKASI
MAKTABGACHA VA MAKTAB TAʼLIMI VAZIRLIGI
A. AVLONIY NOMIDAGI PEDAGOGLARNI KASBIY RIVOJLANTIRISH
VA YANGI METODIKALARGA OʻRGATISH MILLIY-TADQIQOT
INSTITUTI
Maxsus maktab-internatlar (“muruvvat” uylari) tarbiyachilarini
tabaqalashtirilgan uzluksiz kasbiy rivojlantirish kursining namunaviy oʻquv
dasturi
Maxsus
maktab-internatlar
(“Muruvvat”
uylari)
tarbiyachilarini
tabaqalashtirilgan uzluksiz kasbiy rivojlantirish kursining namunaviy oʻquv
dasturi A. Avloniy nomidagi milliy-tadqiqot instituti kengashining 2023-yil 6-
dekabrdagi navbatdan tashqari 4/1-son bayonnomasi bilan maʼqullangan va
tasdiqqa tavsiya etilgan.
Tuzuvchilar:
A. Ismailov, M. Ergasheva, X. Malikova, M. Abdullayeva,
I. Xurramov, D. Azamatova, A. Gaffarov
Taqrizchilar:
Islam Hassan
Mahmoud Hassan
Elhadary
A. Avloniy nomidagi milliy-tadqiqot
instituti rektorining xorijiy
maslahatchisi
Sh. Abdullayeva
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat
pedagogika universitetining tillar
fakulteti dekani, p.f.d., professor
d) iqtisodiy xarajatlar tejalganda

|
d) iqtisodiy xarajatlar tejalganda |
bet | 86/122 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | | | #252621 |
Bog'liq T. T. Jum aqulov iqtisod fanlari doktori, professord) iqtisodiy xarajatlar tejalganda.
13. Korxonada ishlab chiqarish hajmi kengayib borishi bilan qaysi omil
mahsulot birligiga to'g'ri keladigan o'rtacha xarajatlar pasayishi tomonga
ta’sir ko'rsatadi?
a) mehnatning ixtisoslashuvi;
b) boshqarishning ixtisoslashuvi;
v) resurslardan samarali foydalanish;
g) qo'shimcha mahsulot turlarini ishlab chiqarish;
d) yuqoridagilarning barchasi.
14. Quyidagilardan qaysi biri korxona uchun tashqi xarajatlar hisoblanadi?
a) ishchi kuchini yollash xarajatlari, renta, foiz to'lovlari;
b) bino va inshootlar amortizatsiyasi;
v) boshqaruvchilar maoshi;
g) m e’yoridagi foyda;
d) mashina va uskunalarni joriy remont qilish xarajatlari.
127
13-MAVZU. ISh HAQI VA M EHNAT NAZARIYALARI
1-§. Taqsimot munosabatlarida ish haqining mohiyati.
Nominal va real ish haqi
Yaratilgan mahsulot (daromad)lar taqsimlanishi to'g'risidagi nazariyaar
Ish haqining mohiyatini aniqlashga turli xil yondashuvlar
Ish haqining hozirgi zamon nazariyalarida ish haqiga mehnat
(ishchi kuchi)ning aniq bozorida uning bahosi sifatida
qaraladi.
«Yashash uchun vosita minimumi» (D.Rikardo, T.Maltus)
konsepsiyasida ish haqi yashash uchun zarur vositalarning
eng kam miqdori bilan bir xil deb hisoblanadi.
«Ishlab chiqarishning uch omili» nazariyasi (J.B.Sey). Bu
g'oyaga ko'ra tovarlarni ishlab chiqarishda mehnat, yer va
kapital bir xil darajada qatnashadi, shu sababli daromadlar
shu omillar o'rtasida taqsimlanishi zarur.
Qo’shilgan omil (keyingi qo'shimcha jalb qilingan kapital yoki
ishchi) unumdorligi nazariyasi (J.B.KIark). Bu nazariyada
yaratilgan boylik har uchala omil o'rtasida ularning har bir
jalb qilinganlarining unum dorligiga qarab taqsim lanishi
lozimligi ta’kidlanadi.
Qiymatning m ehnat nazariyasida (klassik siyosiy iqtisod
m aktabi vakllari) ish haqiga alohida, ziga xos to va r
hisoblangan ishchi kuchi qiymatining o'zgargan shakli ya’ni
ishchi kuchini takror hosil qilish uchun zarur bo'lgan tirikchilik
vositalarining qiymati sifatida qaraladi.
128
Iqtisodiy resurs
hisoblangan ishchi
kuchi bozorida
Iqtisodiy kategoriya
sifatida
Download |
| |
Muhokama - Pedagogs international research journal

“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
162
Adabiyotlar ro'yxati:
1. Bikbayeva N.U, R.I.Sidelnikova, G.A.Adambekova. Boshlang‘ich sinflarda
matematika o‘qitish metodikasi. Toshkent. ―"O‘qituvchi" 2003.
Adabiyotlar tahlili va metodologiya

“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
161
ogʻzaki yechib, daftaridagi taalluqli raqam toʻgʻrisiga faqat javoblarini yozib
qoʻyadilar. Bunday topshiriqni har bir darsda 7–10 minut davomida oʻtkazish
maqsadga muvofiq.
Natijalar:
Matematika fanidan sinfdan tashqari ishlar deyilganda oʻquvchilarning
matematik bilimlarini kengaytirish, chuqurlashtirish maqsadida tashkil qilingan
darsdan tashqari, qatnashish ixtiyoriy boʻlgan mashgʻulotlarni, yaʼni matematika
dasturining oʻrganish majburiy boʻlgan qismiga kiritilmagan nazariy materiallarni,
amaliy ishlarni oʻrganish va dasturning materiallarini yanada chuqurroq oʻrganish
maqsadida oʻtkaziladigan mashgʻulotlar tushuniladi.
Oʻquvchilarni fanga qiziqishi, dastlab dars jarayonini tashkil etishga bogʻliqdir.
Shu bilan birga, yaxshi tashkil etilgan sinfdan tashqari tadbirlar yordamida ham
oʻquvchilarning matematikaga qiziqishlarini ancha orttirish mumkin. Matematika
faniga qiziquvchi oʻquvchilarga matematika darsida olgan bilimlari kamlik qiladi. Ular
matematikaga oid koʻproq bilim olishni, matematikaning turmushda qanday
qoʻllanilishini bilishni, qiziqarli va murakkab masalalarni koʻproq yechishni,
matematika tarixiga doir materiallar bilan tanishishni, fanning yangi yutuqlaridan
xabardor boʻlib turishni xohlaydilar.
-Mavzu: Axborot havfsizligini ta’minlashning g‘oyaviy-nazariy asoslari (2 soat)

|
-Mavzu: Axborot havfsizligini ta’minlashning g‘oyaviy-nazariy asoslari (2 soat)
|
bet | 48/73 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 37,34 Mb. | | #248646 |
Bog'liq Media savodxonlik umk 04 09 2023 069-Mavzu: Axborot havfsizligini ta’minlashning g‘oyaviy-nazariy asoslari (2 soat)
Reja
Yoshlarda media maydon, internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish madaniyatini shakllantirish.
Internet tarmog‘idagi milliy segmentlar va axborot havfsizligining nazariy-metodologik asoslari.
Axborot hurujlari: etnik, irqiy, milliy, mintaqaviy, diniy, siyosiy va iqtisodiy jihatdan kamsitishni targ‘ib etuvchi manbalarga nisbatan mantiqiy, psixologik hamda huquqiy yondashish
Bugungi kunda yoshlar mediadan juda keng va faol foydalanmoqda. Ular ijtimoiy tarmoqlarga uyali telefon orqali suratlar yuboradi, turli yangiliklarga munosabat bildiradi, doimiy ravishda virtual makonda muloqotga kirishadi. Agar kattalar ish vaqtini dam olish vaqtidan ajratishga majbur bo‘lsa, yoshlar onlayn va offlayn tartibdagi faoliyat o‘rtasiga chegara tortish zaruratini his etmaydi.
Global tarmoqdan yosh avlod vakillari dunyoning turli mintaqalarida yashaydigan insonlar bilan muloqotga kirishish uchun foydalanadi. Ular vizual va kommunikativ madaniyatning yangi toifasi vakillaridir.
Yoshlar moda haqidagi blogni yuritadigan o‘spirin bu olamga o‘z ta’sirini
ko‘rsata olishiga, yoxud yosh musiqachi MySpace tarmog‘i tufayli dunyoga mashhur bo‘lib ketishi mumkinligiga ishonadi. Ular uchun “mashhur bo‘lib ketish” o‘zini namoyon etish, hamda shu orqali tor yoki keng doiradagi odamlar, aksariyat hollarda tarmoqlardan xalqaro miqyosda foydalanuvchilar qo‘llab-quvvatlashi va e’tirofiga sazovor bo‘lishdan iboratdir.
Yoshlar uchun mediadan foydalanish yaqqol ijtimoiy ma’noga egaligi bilan ajralib turadi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali yoshlar ayni damda o‘zidan olisda bo‘lgan yaqinlari bilan muloqotda bo‘lib turadi, yangi do‘stlar orttiradi. Ular Internetda turli ijtimoiy rollarda o‘zlarini sinab ko‘rish imkoniyatiga ega. Uyatchan va kamgap inson tarmoqda ochiq va sergap bo‘lib ketishi ham mumkin. Ammo interfaol muloqot orqali barcha ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘la olish mumkin emas. Shuning uchun yoshlarning real hayotda ham do‘stlari bo‘lishi juda muhim. Ko‘plab yoshlar tarmoqdagi do‘stlari bilan real hayotda ham uchrashib turadi.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN Pdf ko'rish
|
bet | 159/194 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 5,34 Mb. | | #121843 |
Bog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
160
MAKTABLARDA MATEMATIKA FANI DARSLARIDA SINFDAN
TASHQARI MASHG'ULOTLARNI TASHKIL QILISH
Nilufar Nazarova Bahodirovna
Andijon viloyati Xo'jaobod tuman 1-umumta'lim maktabi
Matematika fani o'qituvchisi
Annotatsiya: Ushbu maqolada maktablarda matematika fani darslarida sinfdan
tashqari mashg'ulotlarni tashkil qilish, oʻquvchilarning darslarida ogʻzaki
hisoblashlarga doir usullarni rivojlantirish haqida batafsil bayon qilingan.
Kalit soʻzlar: ogʻzaki hisoblash, yozma hisoblash, arifmetik amallar, tenglama,
masala.
Kirish:
Taʼlim samaradorligini oshirishda oʻquvchining fanga qiziqishini tasavvur qila
olish qobiliyatini kengaytirish fikrlash qobiliyatini oʻstirish asosiy omillardan biri
hisoblanadi. Bu omillarni shakllantirishda matematika fanidan sinfdan tashqari ishlarni
tashkil etishni oʻrni beqiyosdir. Matematika murakkab fan, shuningdek, bu fandan
taʼlim samaradorligi pastroq. Oʻquvchi fanning murakkabligidan zerikadi va ularning
qiziqishlari pasayadi. Natijada oʻzlashtirish past koʻrsatgich beradi.
Arifmetik misollarni yechilishini oʻrganishdan avval oʻquvchilar ongiga uning
maʼnosini, mazmunini yetkazish joiz. Bu ish predmetlarning turli xil toʻplamlari bilan
amaliy ishlar bajarish asosida oʻtkaziladi. Oʻquvchilarni qoʻshish va ayirish
amallarining maʼnosi bilan tanishtirish ikki toʻplam elementlarini birlashtirishga doir
va berilgan toʻplamdan uning qismlarini ajratish kabi amaliy munosabatlar orqali
amalga oshiriladi.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSN Pdf ko'rish
|
bet | 158/194 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 5,34 Mb. | | #121843 |
Bog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
159
qo’rg’onida tabiiy sanatoriya bo’limi binosi ta’mirlandi. Bugungi kunda Kattaqo’rg’on
shahrida 4,8 ga yer maydonida zamonaviy istirohat bog’I barpo etilib Shahar
qiyofasiga ko’rk bag’ishlab turibdi. Mazkur istirohat bog’iga «Billur Baraka» MCHJ
tomonidan Xitoydan 15 turdagi katta 7 turdagi kichik attraksionlar keltirib o’rnatilgan.
Shuningdek bog’ hududidan bugungi kunda savdo majmuasi, akvapark va
mehmonxona qurish ishlari olib borilmoqda. Bir so’z bilan aytganda, Kattaqo’rg’on
shahri bugungi kunda yanada obod hududga aylanmoqda.
2015 йил 1 январ ҳолатига
Махсулот
тури
Ўлчов
бирлиги
Бир кишига
йиллик
эҳтиёж
Ҳудуд
бўйича
йиллик
эҳтиёж
Аҳоли
эҳтиёжини
қондирилиш
даражаси,%
Картошка
кг
50,4
4163
33,9
Сабзавот
кг
113,9
9408
17,6
Мева
кг
54,6
4510
22,5
Узум
кг
13,9
1148
32,3
Полиз
кг
20,9
1726
3,9
Гўшт
кг
40
3304
63,2
Сут
кг
140
11564
70,2
Тухум
дона
121
9995
43,0
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Respublikasi ilmiy-amaliy anjumani materiallari-T. 2002-b 37
2.O’zbekiston hududlari mustaqillik yillarida-T. Sharq 1996-2003.
3.«O’zbekiston Respublikasining kodeksiga o’zgartirish va qo’shimchalar kiritish
to’g’risidagi» O’zbekiston Respublikasining qonuni» Xalq so’zi 2006 y.7-iyun.
|
| |
baho 
4 - Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional

|
Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional Pdf ko'rish
|
bet | 21/129 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 11,26 Mb. | | #150515 |
Bog'liq Qurilish chizmachiligi Kamilova Shamsiya Kamilovnabaho
4
- Detallarning tashqi ko‘rinishini chizish o‘z fikrini og‘zaki
va yozma tarzda aniq va tushunarli bayon qila olmaydi.
- davra bilan dialogga kirisha olmaydi.
- ilmiy muloqotni tashkil etish;
ijtimoiy moslasha olmaydi.
- o‘zaro muloqotda muomala madaniyatiga amal qilmaydi.
- o‘quvchi Detallarning tashqi ko‘rinishini chizish dasturini
o‘zlashtirmagan,-mavzuning mohiyatini tushunmaydi
“2”
(qoniqarsiz)
baho
Detallarning tashqi ko‘rinishini chizish. To‘g‘ri chiziq, burchak va aylanani teng
bo‘laklarga bo‘lish-mavzusi bo‘yicha vizual-didaktik resurslar
- Amaliy topshiriqlar;
- Elektron didaktik materiallar.
- Test;
53
Amaliy topshiriq uchun savollar:
8. To‘g‘ri chiziqni qanday qilib chizg‘ichsiz teng ikkiga bo‘lish mumkin?
9. Burchakni transportir ishlatmasdan teng ikkiga bo‘ishni ko‘rsating?
10. Aylanani 2ga, 4ga nima orqali bo‘linadi?
11. Aylanani 3ga bo‘lishni ko‘rsatib bering?
12. Aylanani 5 bo‘lakka qanday bo‘lsak bo‘ladi?
13. Aylana 6ga va 12 gabo‘lish usulini ko‘rsating?
14. Aylanani 7 bo‘lakka bo‘ishni iloji bormi u qanday?
|
| |
Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional - bet 23

56
Nazariy o‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi.
№ 4-mavzu: Epyur. Aksonometrik proyeksiyalar. Perspektiva va soyalar
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt :80 daqiqa
Ta’lim
oluvchilar soni
O‘quv mashg‘uloti shakli va turi
nazariy-amaliy
O‘quv mashg‘uloti rejasi
1. Epyur. Aksonometrik proyeksiyalar
2. Izometriya, Dimetriya haqida
3. Perspektiva va soyalar
O‘quv mashg‘ulotining maqsadi: Aksonometrik proyeksiyalar to‘g‘risidagi
bilimlarni shakllantirish.
O‘qitish natijasi
Ushbu mavzuni o‘zlashtirish natijasida
o‘quvchida shakllanadigan asosiy bilim
ko‘nikma yoki kompetensiyalar.
Pedogogik vazifalar
1. Epyur. Aksonometrik proyeksiyalar
bilan tanishtirish.
2. Izometriya, Dimetriyani tasnifini
berish.
3. Perspektiva
va soyalarni tushuntirish
O‘quv faoliyat natijalari:
1. Epyur. Aksonometrik proyeksiyalar
ko‘rsatadilar.
2. Izometriya, Dimetriyani
tasniflaydilar.
3. Perspektiva
va soyalarni aytib
beradilar.
O‘qitish metodlari
tushuntirish
O‘qitish
vositalar
Matnlar,
yozuv
taxtasi,
asboblar,
ko‘rgazmali
qurollar,
chizmalar,
grafiklar va boshqalar.
O‘quv faoliyatini tashkil etish
jamoaviy tartibda.
O‘qitish sharoiti.
Maxsus
texnik
vositalar
bilan
jihozlangan
guruhlarda
ishlashga
mo‘ljallangan xona
Qayta aloqaning usul va
vositalari
Teskor so‘rov, savol–javob test,
misol
va
mashqlar,
bajarilgan
o‘quv
topshiriqlarni baxolash.
Chizmachiligi pedagogik innovatsiyalar, professional - bet 30

67
O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi
Ish
bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim
oluvchi
O‘qituvchi
1-O‘quv
mashgulotiga
kirish
(5 daqiqa)
Tashkiliy qism :O‘quvchilarni mashg‘ulotga
tayyorgarligi va davomatini tekshiradi.
Mashg‘ulotga
tayyorlanadilar.
2-bosqich.
Asosiy
(65 daqiqa)
Tayanch bilimlarni faollashtirish:
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda
o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar
beradi, ularni baholaydi.
Maqsad va vazifani belgilanishi:
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsadi va
o‘qitish natijalar bilan tanishtiradi.
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar
bilan
tanishtiradi.
4.O‘quv mashg‘ulotida o‘quv ishlarini
baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan
tanishtiradi.
5.Tezkor-so‘rov, savol-javob, aqliy hujum,
pinbord, o‘ylang va juftlikda fikr almashing
bilimlarni faollashtirish.
Yangi o‘quv material bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotning
rejasi va tuzilishiga
muvofiq o‘qitishni tashkil etish bo‘yicha
harakatlar tartibini bayon etadi.
7.Slaydlarni Power Point tartibida namoyish
etadi
Yangi o‘quv materiallarini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beradi.
9.Kichik guruhlarga bo‘ladi,
kichik guruhda
ishlash qoidasi bilan tanishtiradi,
har bir
guruhga topshiriq beradi.
10.Guruhlarda ishlarni boshlashga ruhsat
beradi.
11.Vaqt tugaganini ma’lum qiladi,
12.Guruhlar ishini o‘zaro baholashni o‘tkazadi.
Uy
vazifasini
taqdim
etadilar,
savollarga
javob
beradilar.-mavzu
nomi va rejasini
yozib
oladilar.
Diqqat qiladilar.
Savollarga javob
beradilar.
Yozib
oladilar.
Topshiriqlarni
bajaradilar.
Kichik
guruhlarga
bo‘linadilar. Har
bir
guruh
o‘z
topshiriq varaqlari
bo‘yicha
faoliyatni
boshlaydi. Har bir
guruh
sardorlari
chiqib
o‘z
ishlarini
taqdim
qiladilar. Berilgan
qo‘shimcha
savollarga javob
beradilar.
Guruh
ishlarini
o‘zaro
baholaydilar.
3-bosqich
Yakuniy
(10 daqiqa)
Mashg‘ulot yakuni:
1. Faol
ishtirok
etgan
o‘quvchilarni
javoblarini
izoxlab
baxolaydi
va
rag‘batlantiradi.
2. Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni
bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beradi.
Baholari bilan
tanishadilar.
Topshiriqni yozib
oladilar.
-rasm. Nuqtalarning korrelyatsion maydoni va uni o’zgartirish

103
4) Korrelyatsion bog’lanishlarning zichligi va bog’lanish zichligi
ko`rsatkichlarini statistik baholash;
5) Jarayonni fizikaviy ta`lil qilish asosida bog’lanish ko`rinishi;
6) Eng kichik kvadratlar va ularni statistik baholash usullaridan foydalanib,
polinominal model koeffitsientlari;
7) Korrelyatsion modelini ishonarli oraliqlari.
Texnologik jarayonlar amaliy jihatdan tadqiqot qilinganda bir faktorning
chiziqli va nochiziqli korrelyatsion bo’lanishlari uchraydi. Tutashma to`g’ri
chiziqlar uchun tenglama quyidagicha yoziladi:
(verbal), grafik, matematik va fizik modellar

(verbal), grafik, matematik va fizik modellar.
Modelni tanlash ham aniq qoidalar bilan belgilanmagan. Og’zaki (so`z orqali) modellarga to`la asoslangan fanlar mavjud bo`lsa ham, tadqiqot ob`ektini, tabiiy
tillarning so`zlari orqali ifodalovchi bu model turi, ilmiy-texnik tadqiqotlarda faqat
boshlangich bosqichlarida va yordamchi vosita sifatida qo`llaniladi. Buning asosiy
sababi, og’zaki modelda yagona ma`noning yo`qligi, uni turlicha tushuntirish
mumkinligi va nutq elementlari orqali analitik operatsiyalar o`tkazish
imkoniyatining yo`qligidir.
Shunga o`xshash cheklashlar grafik modellarga ham ta`luqlidir, bular turli
ko`rinishdagi rasmlar, tuzilish sxemalari, grafiklar, chizmalardir. Ammo ba`zi bir
tadqiqot sohalarida analitik modellarga yaqinlashtirilgan grafik modellarni yaratish
mumkin. Misol uchun: plug korpusi ishchi yuzasini loyihalashning grafo-analitik
usuli.
Agar model o`zining tabiiy ob`ektidan faqat o`lchamlari (masshtablari) bilan
farqlansayu, uning ichida kechadigan yoki o`zi bilan bog’liq jarayonlar tabiiy
ob`ektdan farqlanmasa, bundan modellash fizik modellash bo`ladi.
Fizik model - oldingi qurilgan modellardan farqli ravishda axborotli
ko`rinishda emas, balki ashyoviy bo`ladi. Bu, ma`lum bir darajada tadqiqot
ob`ektiga adekvat bo`lgan fizikaviy qurilmadir. Ular ikki klass bo`yicha farqlanadi:
a) ob`ekt bilan tabiatan bir bo`lgan kichraytirilgan yoki kamaytirilgan
(masshtabli) model (distillyator, maydalagich va h.k.larning kichraytirilgan
modelida tajribalarni o`tkazish mumkin);
b) boshqa tabiatga ega bo`lgan model (dastgohning laboratoriya maketi,
avtomobil burilishlarini virtual stendlardagi modeli bilan almashtirish).
60
Agar model sifatida ob`ektda boradigan jarayonni ifodalaydigan tenglama
differentsial yoki boshqa matematik ifoda ishlatilsa, bunday modellash matematik modellash bo`ladi.
Matematik modellar, qoidaga ko`ra, muayyan texnikaviy soha

67
modellashtirilayotgan texnikaviy ob`ektning tanlangan xossalari haqida aprior
informatsiyalar to`plash.
3. Matematik model tuzilishini sintezlash, kirish va chiqish parametrlarining
konkret raqamli qiymatlarisiz model tenglamalari umumiy ko`rinishini hosil qilish.
Modellashtirishning
bu
operatsiyasi
eng
mas`ul
va
qiyinchilik
bilan
formallashtiriladi.
4. Matematik modellarning parametrlari raqamli qiymatlarini belgilash
quyidagicha amalga oshiriladi:
- ikkinchi bosqichda to`plangan aprior informatsionlarni hisobga olib, o`ziga
xos hisob munosabatlaridan foydalanish;
- eksperimental topshiriqni echish, bunda maqsadli funktsiya bulib ob’ektning
chiqish parametrlari ma`lum qiymatlarini modeldan foydalanish natijalari bilan mos
kelish darajasi hisoblanadi: eksperimentlar o`tkazish va ular natijalarshsh ishlab
chiqish.
5.Modelda olingan aniqlikni baholash va uning ayniylik sohasini belgilash.
6. Matematik modelni foydalanilayotgan kutubxonada qabul qilingan model
shaklida tasavvur etish.
4.4-rasmda optimaplashtirishning formal tarxi ko`rsatilgan. Ushbu tarxga muvofiq
muqobil yechimlar (muqobillarni generirovkalash)ni izlash va idroklash hamda
ularni
baholash asoslarini tanlash parallel amalga oshiriladi. Keyin ko`plab ehtimoliy
muqobillar yechimidan olingan mezonlar bo`yicha
optimal yechim aniqlanadi.
Eksperiment natijalarni grafik tarzida tasvirlash va empirik

|
Eksperiment natijalarni grafik tarzida tasvirlash va empirikBog'liq Ilmiy tadqiqot metodologiyasi 2. Eksperiment natijalarni grafik tarzida tasvirlash va empirik
formulalar olish
Egri chiziqlarni “silliqlash” uchun statistik usullar, xususan eng kichik
kvadratlar usuli qo`llaniladi. Lekin hisoblashlar juda murakkab bo`lib ketadi.
Shuning uchun “silliqlash” taxminan o`tkaziladi. Bunda quyidagi qoidalarga amal
qilish kerak: “silliqlashtirilayotgan” egri chiziq eksperimental nuqtalarga yaqin
turishi kerak, buning uchun eksperimental nuqtalardan egri chiziqqa tushirilgan
hamma normallar yig’indisi nolga teng bo`lishi kerak (bu nuqtalar egri chiziqning
ikki tomonida joylashgan bo`lib, musbat va manfiy belgiga ega bo`ladilar) (6.3 -
rasmga qarang). Yoki boshqa qoida: eksperimental nuqtalarni birlashgan kesmalar
va egri chiziq orasidagi yuzalar yig’indisi nolga teng bo`lishi kerak.
Eksperiment natijalari qiymatlaridan yasalgan grafikdan (egri chiziqdan)
empirik
39
formulalarni
40
chiqarish mumkin. Empirik formula deb eksperimental
egri chiziqni ifodalovchi matematik formulaga aytiladi va u y=f(x) ko`rinishida
bo`ladi. Bu yerda y – funktsiya qiymati, x – argument qiymati.
Empirik formulalar imkoni boricha sodda bo`lishi va argumentning o`zgarish
chegarasida eksperimental nuqtalarga aniqroq mos kelishi kerak. Empirik formulalar
analitik formulalarning taxminiy ifodasi hisoblanadi. Aniq lekin echilishi qiyin
bo`lgan
analitik
ifodalarni
taxminiy
ifodalar
bilan
almashtirish
approksimatsiyalash, funktsiyalar esa – approksimik funktsiyalar deyiladi.
Empirik formulalarni tanlash ikki bosqichdan iborat:
1-bosqich. Eksperiment natijalari to`g’riburchakli koordinatalar tekisligida
belgilanadi, bu nuqtalar silliqlashtirilib birlashtiriladi va taxminan matematik
formula turi tanlanadi.
2-bosqich. Matematik formula parametrlari hisoblanadi, bu parametrlar qabul
qilingan formulaga mos kelishi kerak.
Empirik formulalarni tanlash sodda ifodalardan boshlanadi. Masalan, y=a-bx,
bu yerda, a,b – o`zgarmas koeffitsientlar.
Quyidagi misolda empirik formula qabul qilib, koeffitsientlarni hisoblash
ko`rsatilgan.
39
Слово «эмпирический» происходит от греческого ἐμπειρία (empeiría) — «опыт», основанный на опыте,
опирающийся на реальные факты.
40
Эмпирическая формула — формула, определенная из опытных (эмпирических) данных.
|
| |
Y
R
(x) = d
ox
 - d
1x
 (X -

|
Y
R
(x) = d
ox
- d
1x
(X -Bog'liq Ilmiy tadqiqot metodologiyasi
Y
R
(x) = d
ox
- d
1x
(X -
X
)
X
R
(y) = d
oy
– d
1y
(Y -
У
)
Ikki tasodifiy kattalikni chiziqli bog’lanish darajasini baholash uchun
korrelyatsion koeffitsient r
yx
(KK) deb atalgan sonli xarakteristikadan foydalaniladi.
Har qanday X va Y ular uchun, nuqtalarning korrelyatsion maydondagi
nuqtalar tarqalishi qancha kichik bo’lsa, ehtimol kattaliklar orasidagi aloqalar
zichligi shuncha ko’p bo’ladi.
Eksperimentlar natijalarini tahlil qilishda birinchi navbatda funktsional
bog’liqlik grafiklarini tuzish usulini qo`llanadi. Bu grafiklar tajriba natijalari
keltirilgan jadvallar asosida yasaladi. Bunda argumentlar tartib bilan oshish yoki
kamayish tarzida keltiriladi.
Grafiklarni yasash jarayonida juda katta chetlanishga ega bo`lgan qiymatlar
olib tashlanadi va shu bilan eksperimental egri chiziqlar “silliqlantiriladi”. Chunki
har qanday eksperimentning natijalari qiymatlari orasida boshqalaridan katta
farqlanadiganlari bo`lishi mumkin. Odatda bu o`lchash xatoligi yoki o`lchash
asbobining ishdan chiqishi natijasida paydo bo`ladi. Bu “brak” natijani aniqlab
hisobdan chiqarishning oson usullaridan biri quyidagicha: agar natija qiymati 3σ dan
katta bo`lsa, bu natija “brak” bo`ladi va u hisobga olinmaydi (bu yerda σ - o`rta
kvadratik cheklanish). Ya`ni bir necha o`lchash natijasidan biri a
k
“brak”
hisoblanadi, agar quyidagi shart bajarilsa:
3
− a
a
k
bu yerda
a
- barcha o`lchashlarning o`rtacha arifmetik qiymati, a
k
qiymatidan
tashqari.
Masalan, avtomobilning bir xil sharoitdagi tezligini o`lchaganda quyidagi
natijalar olingan: 7,08; 7,86; 7,42; 11,44; 6,64 m/s.
Bu yerda albatta 11,44 m/s ko`zga tashlanadi, chunki u boshqa qiymatlardan
farqi katta. Qolgan to`rtta qiymatlar bilan o`rta arifmetik qiymat va o`rta kvadratik
cheklanishlarni hisoblaymiz. O`rta arifmetik qiymat
s
m
v
/
25
,
7
=
va o`rta kvadratik
cheklanish σ
v
= 0,52 m/s. Unda 11,44-7,25=4,19 > 3∙0,52 = 1,56. Shuning uchun
11,44 keyingi tahlilda hisobga olinmaydi.
|
| |
Modedlashtirish jarayoni u yoki bu matematik modelii olish bilan

64
Yaxshi tashkil etilmagan sistemalar uchun hodisalar mexanizmi to`liq ma`lum
emaslik xosdir, matematik modellarni ishlab chiqish
va optimallashtirish
eksperimental statistik usullar yordamida hal etiladi. Bunday hollarda texnikaviy
ob`ekt modeli kibernetik sistema
("qora yashik" sifatida) tasavvur etiladi, buning
uchun tadqiqotchi chiqish parametrlari bilan kirish parametrlari (mustaqil
o`zgaruvchilar) o`rtasidagi bog’liqlikni izlaydi, bu vazifani u sistemada kechayotgan
hodisalar mexanizmidan mutlaqo bexabar holda amalga oshiradi
Matematik modellarga universallik (to`laqonlilik), effektivlik, mazmundorlik,
adekvatlik( ayniylik, aniqlik), to’liqlilik talabdari quyiladi.
Matematik model universalligi deyilganda uning real ob`ekt xossasini to`liq
ifodalashi tushuniladi. Ko`pgina matematik modellar ob`ekti kechadigan fizik yoki
informatsion jarayonlarni aks ettirish uchun mo`ljallangandir. Bunda ob`ekt
unsurlarini tashkil etuvchi geometrik shakllar kabi xususiyatlar tasvirlanmaydi.
Matematik model aniqligi real ob`ektlar
va ularning qiymat parametr
ko`rsatkichlari bir-biriga moslik darajasi bilan tavsiflanadi, bu ko`rsatkichlar model
berilganlari (baholanayotganlari) yordamida hisoblanadi. Birinchi parametr
bo`yicha nisbiy xatolik quyidagi tenglamaga ko`ra aniqlanadi:
𝜉
𝑗
=
𝑦
𝑗𝑚
− 𝑦
𝑗𝑐ℎ
𝑦
𝑗𝑐ℎ
; 𝑗 = 1,2, … . , 𝑚
bu yerda
y
jm
- matematik model yordamida hisoblangan
j-nchi chiqish parametrining
qiymati;
y
jch
-
j-nchi chiqish parametrining haqiqiy qiymati.
Xatolikning vektor tavsifi quyidagiga teng:
ξ=(ξ
1
,ξ
2
,…..,ξ
m
).
Matematik model - Instituti

|
InstitutiBog'liq Ilmiy tadqiqot metodologiyasiMatematik model – ob’ektning xossalarini matematik terminlarida to`la
ifodalaydi. Har qanday qurilmaning universal modeli bo`lib, uning elementlarini
differentsial tenglamalar yordamida ifodalashdir. Asosiy qiyinchilik, bunda olingan
nochiziqli tenglamalar uchun echish usullarning noma`lum bo`lishidir. Bu turdagi
model ilmiy-texnik tadqiqotlarning asosiy modeli hisoblanadi. Masalan, ekish
sektsiyasi tebranishining differentsial tenglamasi.
Deyarli har qanday analitik yoki fizikaviy modelni EHM da raqamli shaklda
amalga oshirish mumkin - bunda matematik model yoki EHMda modellashtirish
hosil bo`ladi.
Matematik model – bu “abstrakt” model bo’lib, abstrakt til, xususan sistema
faoliyatini ifodalaydigan matematik nisbatlar yordamida o’rganilayotgan
sistemaning formal tasvirlashni anglatadi. “Abstract” – tarjimada “tasvirlash”
ma’nosini ahglatadi,
Matematik model - o`rganilayotgan ob`ekt (sistema)ning asosiy xossalarini
ifodalovchi va u haqidagi ko`plab informatsiyani qulay shaklda tasvirlovchi sun`iy
sistema.
Matematik modellarni ishlab chiqish sabablari: texnologik tizimlarni
loyihalash jarayonida tavsiflash, tadqiq qilish, loyihalash va optimallashtirish.
Matematik model inson faoliyatining turli-tuman sohalariga tobora kengroq va
chuqurroq kirib bormoqda, tadqiqotning samarali vositalaridan foydalanishga imkon
bermoqda. Shuning uchun fan va texnikaning turli sohalaridagi mutaxassislarning
matematik madaniyati o`suvi ko`zga tashlanmoqda. Ular jiddiy qiyinchiliklarsiz
hisoblashning umumiy nazariy qoidalari va usullarini o`rganmoqdalar. Biroq faqat
matematik bilimlarni egallash amaliyotda u yoki bu amaliy vazifani bajarish uchun
hali etarli bo`lmaydi, vazifani boshlangich ifodasini matematika tiliga o`tkazish
bo`yicha malaka ham hosil qilish zarur, ya`ni aniq amaliy vaziyatlarda yuzaga
keluvchi matematik vazifalarni qo’yish usullarini bilish zarur.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
70
маблағлардан тўғри фойдаланишни ўргатилса нафақат иқтисодий балки кўплаб
ижтимоий муаммоларни ҳам ҳал этилган бўларди.
Бироқ, вилоятнинг барча туманларида хам томорқа ерларидан унумли
фойдаланяпти деб айтиб бўлмайди. Вилоятдаги 60 га яқин ахоли пунктларидаги
томорқаларидан фойдаланиш холатини ўрганиш натижасида 68% томорқалар
бахорги экин экишга тайёр эмаслигини кўрсатди. Шунингдек, Тўрақўрғон,
Косонсой, Учқўрғон, Чортоқ, Янгиқўрғон туманларида аҳоли хонадонларида
иссиқхоналар жуда камлиги маълум бўлди. Янгиқўрғон, Тўрақўрғон, Косонсой,
Учқўрғон, Чортоқ туманларида томорқаларига мевали дарахт ва ток
экилмаганлиги аниқланди[3].
Хулоса. Умуман олганда, томорқа хўжаликларини ривожлантириш аҳолини
иш билан бандлигини ва қўшимча даромад топиш имкониятларини кенгайтириш
билан бирга кишиларни, хусусан ёшларни меҳнатсеварлик руҳида тарбиялашда
ҳам муҳим аҳамият касб этади. Булар қуйидагиларда намоён бўлади.
Биринчидан, томорқа хўжаликлари оила аъзоларининг иш билан
бандлигини таъминлайди ва уларда меҳнат ҳамда тадбиркорлик кўникмаларини
шакллантиради. Шунингдек, оилани қўшимча даромад топиш имкониятини
кенгайтиради.
Иккинчидан, оиладаги ёшлар фойдали меҳнат билан шуғулланадилар ва
рўзғор кўмакчисига айланадилар. Бу орқали ёшларда томорқа хўжалигини
юритиш хақида етарли даражада малака ва кўникмалар шаклланиб боради.
Учинчидан, ёшлар онгида “пул қадри” деган тушунча пайдо бўлган сари,
улар ўз вақтларини бекорчи нарсаларга, жумладан кўча-куйларда бекор юришга,
интернет клублари ёки бошқа кўнгилочар ўйинларга сарфламайдилар. Чунки,
улар меҳнат қилиб топган пулни тежаб-тергаб тўғри ишлатадилар.
Тўртинчидан, томорқа хўжаликларини ривожлантириш орқали бугунги
кунда долзарб муаммолардан бирига айланаётган “европача ҳаёт”га берилиш,
турли оқимларга қўшилиб кетиш каби салбий холатларнинг олдини олинади.
Натижада, ёшларнинг миллий менталитетимизга ёт турли таҳдидлардан ҳимоя
қилиш, ватанга муҳаббат, истиқлол ғояларига садоқат, меҳнатсеварлик каби
миллатимизга хос руҳда тарбияланади. Бу эса, турли даражада руй бериши
мумкун бўлган жиноятларни олдини олиш имкониятини беради.
Бешинчидан, ҳукуматимиз томонидан фуқароларга берилаётган имтиёзли
кредитлардан фойдаланиб, ўз тадбиркорликларини бошлаётганликлари туфайли
аҳолини иш билан бандлиги ортмоқда. Бу эса хориж мамлакатларига ноқонуний
иш излаб кетувчилар сонини камайтиришга ижобий таъсир этади.
Олтинчидан, томорқа хўжаликларида етиштирилган маҳсулотлар аҳолини
озиқ-овқат махсулотларига бўлган эхтиёжларини қондиришга хизмат қилади.
|
| |
“PEDAGOGS” 
 international research journal ISSN

|
“PEDAGOGS”
international research journal ISSNBog'liq 98-71-PB“PEDAGOGS”
international research journal ISSN:
2181-4027
_SJIF:
4.995
www.pedagoglar.uz
Volume-26, Issue-2, January - 2023
71
Шунингдек, мазкур маҳсулотлар мамлакатимиз бозорларини тўкинлигини ва
нарх-навонинг барқарорлигини таъминлайди. Бу эса, истеъмолчилар учун
танлаш имкониятини кенгайтиради. Бу жиҳатидан томорқа эгалари ўртасида
соғлом рақобат муҳитини юзага келтирилиб, янада сифатли, арзон ва кўплаб
турдаги махсулотларни етиштришга хизмат қилади.
Еттинчидан, ўзбекона одатларимизга кўра томорқада етиштирилган
ҳосилини аввалини ёши улуғ қарияларга, қўни-қўшниларга, кам таъминланган
оилаларга, якка-ёлғизларга тарқатилади. Бу эса, кишилар ўртасида меҳр-
мурувватни, инсонпарварлик туйғуларни кучайишига олиб келади.
Юқоридаги фикрларга асосланиб айтиш мумкинки, аҳоли даромадларини
кўпайишида ва шу асосида уларнинг турмуш фаравонлигини юксалишида
томорқа хўжаликларининг аҳамияти ортиб бормоқда. Бу эса, томорқа
хўжаликларини янада ривожлантириш, маҳсулот ишлаб чиқаришни узлуксиз
кўпайтириб бориш учун етарли имконият ва шарт-шароит яратишни тақозо
этади.
Фикримизча, бунинг учун қуйидагиларга эътибор бериш мақсадга
мувофиқдир:
1.Ҳукумат томонидан томорқа хўжаликларини ривожлантириш борасида
қабул қилинган меъёрий, хуқуқий қонунларни жойларда ижросини
таъминлашни ҳокимликлар томонидан қатъий назорат қилиб бориш.
2.Томорқа хўжаликларида етиштирилган махсулотларни сотиш учун шарт-
шароитлар яратиш, керак бўлса уларнинг махсулотларини сотиб олувчи савдо
шахобчаларини ташкил этиш.
3. Томорқа хўжаликларида етиштирилган махсулотларни қайта ишлайдиган
кичик саноат корхоналирини махсулотни сақлайдиган омборхоналар ва
совутгичларни ташкил этиш.
4.Томорқаларда парваришланадиган ўсимликларни зараркунандалардан,
турли касалликлардан ҳимоя қиладиган кимёвий воситалар сотиладиган
дўконлар фаолиятини йўлга қўйиш ва уларни мунтазам ишлашини таъминлаш.
Шунингдек, томорқа соҳибларига сара уруғлар ва серҳосил кўчат навларини
сотадиган ҳамда етказиб берадиган шахобчалар фаолиятини йўлга қўйиш.
5. Аҳоли хонадонларида боқиладиган чорва моллари учун шрот ва шелуха
махсулотларини сотишга ихтисослаштирилган шахобчалар фаолиятини
кенгайтириш ва наслчиликни яхшилаб бориш.
Фикримиз якунида шуни таъкидлаш керакки, томорқа хўжаликларини янада
ривожлантириш ва бунинг учун тегишли имкониятларни яратиб бериш орқали
меҳнат қилган кишининг оила иқтисодиёти бақувват, рўзғори бут, дастурхони
баракали бўлишига ва мамлакатимизда барқарор иқтисодий ўсишга ҳамда
аҳолининг ҳаёт даражаси сифатини янада юксалтиришга эришилади.
|
| |
Nazarova Yulduz Atamuratovna

|
Nazarova Yulduz AtamuratovnaBog'liq 98-71-PB
Nazarova Yulduz Atamuratovna
Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat Universiteti
Kimyo mutaxasisligi 2-kurs magistranti
ryulduznma@gmail.com
Ilmiy rahbar: x.i.k. doc Tańirbergenov B.
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada kimyo fanida Ko’p atomli spirtlar mavzusini o’qitishda turli xil
yangi pedogogik texnologiyalar, grafik tuzilmalar, metodlardan o’rinli, maqsadli,
samarali foydalanish ta’lim jarayoni samaradorligini oshirish namoyon etilgan.
O’quvchilarda fanga qiziqish uyg’otish uchun dars o’tish jarayonida turli xil
metodlardan foydalanish yaxshi samara beradi.
Kalit so’zlar: Kimyo fani, organik kimyo, ko’p atomli spirt, ikki atomli spirt,
uch atomli spirt, birikmalar, doira o’yini, 8+1 metodi, uchinchisi ortiqcha usuli.
EFFECTIVENESS OF THE USE OF EDUCATIONAL INNOVATIONS
IN TEACHING THE TOPIC OF POLYATOMIC ALCOHOLS
Nazarova Yulduz Atamuratovna
2nd year undergraduates of Karakalpak State University named after Berdaq
ABSTRACT
In this article, the appropriate, targeted, effective use of various new pedogogical
technologies, graphic structures, techniques in teaching the topic of polyatomic
alcohols in chemistry is manifested in increasing the effectiveness of the educational
process. In order to arouse the interest of students in science, the use of various
techniques in the course of the lesson gives a good effect.
Keywords: Chemistry science, organic chemistry, polyatomic alcohol, biatomic
alcohol, triatomic alcohol, compounds, Circle Game, method 8+1, the third is the plus
method.
KIRISH
Zamonaviy sharoitda o’quvchilarning o’quv-bilish faolliklarini kuchaytirish,
o’qitish sifatini oshirish va samaradorligini yaxshilash maqsadida innovatsion
xarakterga ega ta’lim shakllaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
|
| |