Fotoyadro reaksiyalar - Yadroviy reaksiyalar (zanjir reaksiya)

|
Yadroviy reaksiyalar (zanjir reaksiya)
|
bet | 3/8 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 243 Kb. | | #256834 |
Bog'liq ELEKTRO YADRO REAKSIYALARIFotoyadro reaksiyalar, yadro fotoeffekti — atom yafosining ukvantlarni yutishi natijasida protonlar r, neytronlar p yoki murakkabroq zarralar (deytronlar, azarralar va h.k.) chiqarishi. Koʻp tarqalgan Fotoyadro reaksiyalar: (u,p). (u,r), (u, 2p), (u, rp). Deytron, azarra va h.k. murakkab zarralar chiqariladigan jarayonlarning ehtimolligi kamroq. Boʻlinuvchi yadrolarda katta ehtimollik bilan (u, f) fotoboʻlinish reaksiyalari boradi. ukvantlarning energiyasi zarralarni chikarishga yetmaganda fotonlarning elastik (u, u) va noelastik (u, /) sochilishi yuz beradi. u kvantlarning energiyasi me.zonlarning tugilish energiyasidan katta boʻlganda, yadroning boʻlinishi bilan birga fototugʻilish (mas, pionlarning) jarayonlari ham boradi. Har qanday yadro reaksiyasi kabi Fotoyadro reaksiyalar ham ukvantlarni yutishning effektiv kesimi o bilan tavsiflanadi. a ukvantning energiyasi Yeu ga bogʻliq. Ikki zarra (ikki yadro yoki yadro va zarra) bir-biri bilan 10-15 m lar chamasiga yaqinlashganda yadroviy kuchlarning ta'siri tufayli o’zaro intensiv ta'sirlashadi, natijada yadroviy o'zgarishlar vujudga keladi. Bu jarayonni yadroviy reaksiyalar deb ataladi. Yadroviy reaksiyani quyidagicha yozish odat bo'lgan:
А + а В + b yoki A(a,b)B, (3.1)
bunda A-boshlang’ich yadro, a- reaksiyaga kirishuvchi zarra, b-yadroviy reaksiyada ajralib chiquvchi zarra, B- yadroviy reaksiyada vujudga kelgan yadro, a va b zarralar - neytron, proton, - zarra, - kvant, yengil yadrolar yoki boshqa elementar zarralar bo'lishi mumkin.
Birinchi yadroviy reaksiyani 1919 yilda Rezerford amalga oshirgan. Bunda azotni - zarralar bilan bombardimon qilish natijasida kislorod va proton hosil bo'lgan. Yuqorida bayon etilgan yadroviy reaksiyalarni yozish usuliga asoslanib mazkur reaksiyani
(3.2a)
yoki ixchamroq quyidagi
N14 (, р) О17 (3.2v)
ko'rinishda ifodalash mumkin.
Reaksiyalarning turlari ko'p. Lekin reaksiyaga kirishuvchi zarralarning tabiatiga asoslanib uch sinfga:
1) zaryadli zarralar;
2) neytronlar;
3) - kvantlar ta'sirida amalga oshadigan reaksiyalarga ajratish mumkin.
Reaksiyalarni amalga oshish mexanizmi buyicha ularni ikki sinfga shartli ravishda ajratsa bo'ladi:
1.Yadroviy reaksiyalarni oraliq yadro orqali amalga oshishi. Bunda reaksiya ikki bosqichda o'tadi. Birinchi bosqichda zarra yadro tomonidan yutiladi. Vujudga kelgan sistemani oraliq yadro yoki kompaund yadro deb ataladi. Ikkinchi bosqichda esa oraliq yadro emiriladi. Demak, reaksiya
А + а С* В + b
sxema bo’yicha amalga oshadi. C* yadroning (bundagi yulduzcha yadroning uyg’ongan holatini ifodalaydi) yashash davomiyligi ancha katta taxminan (10-14 dan 10-15) s bo'ladi. Yadro fizikasida yadroviy vaqt tushunchasidan foydalanish odat bo’lgan. Yadroviy vaqt deganda energiyasi 1 MeV bo'lgan nuklon (v ~ 107 m/s ga moc keladi) yadroning diametriga (~ 10-14 m) teng masofani bosib o'tishi uchun ketgan vaqt
ya = 10-14m / 107m/s = 10-21s
tushuniladi. Demak, oraliq yadroning yashash davomiyligi yadroviy vaqtdan 106 dan 107 martagacha katta.
2. Zarrani yadro bilan bevosita o'zaro ta'sirlashuvi tufayli amalga oshadigan reaksiyalar. Misol tariqasida deyton (H2) ni yadro bilan o'zaro ta'sirlashuvini bayon qilaylik. Yadroga yaqinlashgan deytonning protonini yadro itarib yuboradi (ikkalasining qam zaryadi musbat bo'lganligi uchun). Deytonning neytroni esa yadroga kirishi mumkin. Natijada deyton bo'linib ketadi, ya'ni uning neytronini yadro yutadi, protoni esa yadroga kirmasdan o'tib ketadi. Buni ba'zan, "uzib olish" reaksiyasi deb ham ataladi.
Yadroviy reaksiyalarni tajribalarda o'rganish tufayli reaksiyalarda saqlanish qonunlarining bajarilishi aniqlandi:
1. Yadroviy reaksiyaga kirishuvchi zarralarning umumiy zaryadi reaksiyada vujudga kelgan zarralarning umumiy zaryadiga teng.
2. Yadroviy reaksiyaga kirishayotgan zarralardagi nuklonlarning to’liq soni reaksiyadan keyin ham saqlanadi, ya'ni reaksiyada hosil bo'lgan zarralar nuklonlarining to'liq soniga teng bo'ladi. Bu ikki qonunning bajarilishini quyidagi jadvalda keltirilgan yadroviy reaksiyalar misolida tekshirib ko'rish mumkin.
Yadroviy reaksiya
|
Elektr zaryadi
|
Nuklonlar soni
|
|
7 + 2 = 8 + 1
1 + 1 = 2 + 0
3 + 1 = 4 + 0
|
14 + 4 = 17 + 1
2 + 2 = 3 + 1
7 + 1 = 7 + 1
|
|
| |