Tuproqning texnologik xossalarini aniqlash. Ishning maqsadi

|
Tuproqning texnologik xossalarini aniqlash. Ishning maqsadi
|
bet | 1/3 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 14,78 Kb. | | #127056 |
Bog'liq Tuproqning texnologik xossalarini aniqlash-fayllar.org
Tuproqning texnologik xossalarini aniqlash
TUPROQNING TEXNOLOGIK XOSSALARINI ANIQLASH.
1.ISHNING MAQSADI: Tuproqning texnologik xossalari va uni aniqlash bo‘yicha nazariy hamda amaliy bilimlarga ega bo‘ladilar. Tuproqning texnologik xossalarini tajribada o‘rganadi va xulosa qiladilar.
2. ZARUR NARSALAR: tuproq, qovushqoqlikni aniqlash uchun Atterberg asbobi, 3 mm li teshikchali elak, elektron torozi, tyermostat, pichoq, chizg‘i, elak, tuproq, 30 sekundli qum soat, 2 dona chinni kosacha, 100 sm3 li o‘lchov slindri, nikel shpatel, shisha taYoqcha.
3.ISHNI NAZARIY AHAMIYATI:
Tuproqni qovushqoqligi. Tuproqning shaklini o‘zgarishiga ta’sir etadigan tashqi kuchlarga qarshi tura olish xususiyati uning qovushqoqligi deyiladi. Yerni ishlash jaraYonida qovushqoqlik muhim ahamiyatga ega. Tuproqning qovushqoqligi qancha yuqori bo‘lsa, unga ishlov berish shuncha qiyinlashadi.
Tuproqning qovushqoqligi ko‘pgina omillarga bog‘liq. Strukturali tuproqlar strukturasiz tuproqlardan kam qovushqoqligi bilan farq qiladi. Bu jihatdan tuproqning mexanikaviy tarkibi muhim ahamiyatga ega. Engil (qumli va qumoq) tuproqlar og‘ir soz va qumoq tuproqlarga qaraganda kam qovushqoq bo‘ladi. Tuproqning qovushqoqligi uning namlik darajasiga ham bog‘liq bo‘ladi. Og‘ir tuproq qancha quruq bo‘lsa, qovushqoqligi shuncha yuqori bo‘ladi.
Engil tuproqlarning qovushqoqligi namlik ortiqcha Yoki kam bo‘lganda kamayadi. Bundan tashqari, qovushqoqlik singdirilgan asoslarga ham bog‘liq.
Tuproqda ikki valentli kationlar (Sa, Mg, Fe) bir valentli kationlar (Na, K) qaraganda ko‘p bo‘lsa qovushqoqlik kam bo‘ladi. Buni ikki valentli kationlar tuproq mayda zarrachalarining kaogullanishiga bir valentli kationlar esa aksincha, uning maydalanishiga (dispyerslanishiga) imkon beradi, deb tushuntirish mumkin.
Tuproq qovushqoqligini aniqlashning turli usullari bor. Misol tariqasida Atterberg usulini keltiramiz. Qovushqoqlik laboratoriya sharoitida aniqlanadi.
4. ISHNI BAJARISH TARTIBI:
12-rasm. Тuproq qovushqoqligi aniqlanadigan Аtterberg asbobi
a) tuproq 3 mm li teshikli elakda elanadi, so‘ngra suvga aralashtiriladi va olingan massadan bir xil massada tomonlari 2x2x2 sm bo‘lgan kubiklar yasaladi. Ko‘rsatilgan o‘lchamdagi kubiklarning tuzilishiga halal byermay, ular tuproqdan kesib tayYorlanishi ham mumkin.
b) tuproqdan olingan kubik 1000C- haroratda quritish uchun tyermostatga qo‘yiladi va doimiy o‘zgarmas og‘irlikkacha quritiladi;
v) quritilgan tuproq maydonchalar oralig‘ida taxtacha tagiga ko‘chiriladi;
g) kubiklar ezilib ketmaguncha, Attyerberg asbobining yuqori taxtachasiga har xil og‘irlikdagi toshlar qo‘yila beradi (12-rasm).
Tuproqning qovushqoqligi qo‘yilgan yukning og‘irligi bilan aniqlanadi.
Atterbyerg usuliga ko‘ra, qovushqoqligiga qarab tuproqlar quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1. Ezilishi uchun 31-60 kg yuk talab qiladigan soz tuproq;
2. Ezilish uchun 16-30 kg yuk talab qiladigan qumoq tuproq;
3. Ezilishi uchun 8-15 kg yuk talab qiladigan engil qumoq tup-roq;
4. Ezilishi uchun 7 kg gacha yuk talab qiladigan qum tuproq.
Tuproqning plastikligi. Atterberg kuzatish lariga ko‘ra, har xil miqdorda suv saqlagan tuproqlar turlicha xususiyatga ega, ba’zan ular oquvchan, yarim oquvchan, Yopishqoq, yaxshi shakllanadigan va cho‘ziladigan bo‘ladi. Bu farqlarni raqamlarda ko‘rsatish uchun tuproq xossalari o‘zgaradigan chegarani topish kerak. Tuproq xossalarini o‘rganish uchun Atterberg quyidagi chegaralarni belgilagan:
1) oqishning yuqori chegarasi - bunda tuproq tarkibida suv juda ko‘p bo‘lganidan u suv kabi oqadi;
2) oqishning quyi chegarasi - bunda tuproqda qilingan ikki bo‘lak va kosachaga solinib, kuchli bosilganda tezda bir-biriga qo‘shilib ketmaydi;
3) Yopishqoqlik chegarasi – bunda tuproq metalldan yasalgan narsalarga Yopishmaydi;
4) buralish chegarasi – bunda tuproqdan tayYorlangan loy ip holigacha buralmaydi;
5) plastiklik chegarasi – bunda tuproqdan tayYorlangan loy oqish chegarasidan Yoki undan pastroqda ip holiga keladi.
Chegara holati 100 og‘irlik qism tuproqda qancha og‘irlik qism suv bo‘lishiga qarab aniqlanadi. Plastiklikning kattaligi va uning chegarasi yerni ishlash sifatiga ta’sir ko‘rsatadigan fizik-mexanikaviy va kimYoviy xossalarining ko‘rsatkichi hisoblanadi.
Soz tuproqlar qumoq tuproqlarga, qumoq tuproqlar qumli tuproqlarga qaraganda yuqori plastiklikka ega bo‘ladi.
Tuproq xossalari o‘zgarishining chegarasi (E.I. Zaurov modifikasiyasi bilan) har bir chegara belgilanganidan so‘ng Atterberg tavsiya etganidek, nam tuproqni quritish bilan emas, balki oquvchanlikning yuqori chegarasini aniqlash uchun tuproq namunasi olish (40 g) va uni aniqlash uchun sarflangan suv sarfini o‘lchash bilan aniqlanadi. Keyingi aniqlashlar uchun oquvchanlikning yuqori chegarasi aniqlangandan keyin suv hajmi doimiy bo‘lib qoladi, faqat navbatdagi chegarani aniqlash uchun avvalgi 40 g namunaga qo‘shilgan tuproqning og‘irligi o‘zgaradi.
|
| |