nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-jadval
O’zbekistonda tashkil etilgan erkin iqtisodiy hududlarda

|
-jadval
O’zbekistonda tashkil etilgan erkin iqtisodiy hududlarda
|
bet | 16/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar6.2-jadval
O’zbekistonda tashkil etilgan erkin iqtisodiy hududlarda
amal qiladigan imtiyozlar25
Ko’rsatkichlar
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-4059 sonli «Navoiy viloyatida erkin industrial-iqtisodiy zona tashkil etish to’g’risida»gi
Farmoni
|
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-4436 sonli ««Angren» maxsus industrial zonasini barpo etish to’g’risida»gi Farmoni
|
Investitsiya miqdoriga qarab imtiyozlar-
ning amal qilish muddati
|
3 mln.dan 10 mln. evrogacha – 7 yil;
10 mln. dan 30 mln.evrogacha – 10 yil, keyingi 5 yil davomida foyda solig’i va yagona soliq to’lovi hajmi amaldagi stavkadan 50 foiz miqdorida belgilanadi;
30 mln. evrodan ortiq bo’lganda – 15 yil, keyingi 10 yil davomida foyda solig’i va yagona soliq to’lovi amaldagi stavkadan 50 foiz miqdorida belgilanadi
|
– 300 ming dan 3 mln. AQSh dollarigacha – 3 yil;
– 3 mln.dan 10 mln. AQSh dollarigacha – 5 yil;
– 10 mln. AQSh dollaridan ortiq bo’lganda – 7 yil.
|
Soliq va majburiy to’lov imtiyozlari
|
«Navoiy» EIIZda ro’yxatdan o’tgan xo’jalik yurituvchi sub’ektlar yagona soliq to’lovi, foyda, er, mol-mulk hamda obodonchilik va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish soliqlari va majburiy to’lovlardan (Pensiya jamg’armasiga majburiy ajratmadan tashqari) ozod etiladi.
|
«Angren» MIZ qatnashchilari foyda, mol-mulk, obodonlashtirish va ijtimoiy infratuzilmani rivojlantirish solig’i, kichik korxonalar uchun yagona soliq to’lovi va Respublika yo’l jamg’armasiga ajratmalar to’lashdan ozod etiladi.
|
|
|
| |
Bo‘limga - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

63
§ 5. AVTOMATIKA RELELARI VA ULARNING TASNIFI
§ 5.1. Rele haqida umumiy tushunchalar
Rele
deb, ma’lum bir kirish signali o‘zgarganda chiqish signali sakrashsimon
o‘zgaruvchi moslamaga aytiladi. Rele avtomatlashtirish tizimlarida eng ko‘p
qo‘llaniladigan boshqaruv elementlaridan biri hisoblanadi. Ta’sir qiladigan fizik
kattaliklariga qarab ular elektr, mexanik, magnit, issiqlik, optik, radioaktiv, akustik va
kimyoviy relelarga bo‘linadi.
Relelarning asosiy ko‘rsatkichlari
Relelarning asosiy ko‘rsatkichlari quyidagilar kiradi:
1.
Ishga tushish ko‘rsatkichi - relelarni ishga tushish paytidagi kirish
kattaligining eng kichik qiymati.
2.
Qo‘yib yuborish ko‘rsatkichi-relening oldingi holatiga qaytishi uchun
zarur bo‘lgan kirish kattaligining eng katta qiymati.
3.
Qaytish koeffitsiyenti.
4.
Ishchi parametri - rele uzoq vaqt ishlashi uchun zarur bo‘lgan kirish
kattaligining nominal ish tartibidagi qiymati.
5.
Zaxira (zapas) koeffitsienti.
6.
Kuchaytirish koeffitsienti – boshqaruv quvvatini kirish signalining eng
kichik qiymati, ya’ni releni ishga tushishi uchun etarli bo‘lgan qiymatga
nisbati.
Investitsiya muhitini baholash usullari

|
Investitsiya muhitini baholash usullari
|
bet | 22/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarInvestitsiya muhitini baholash usullari
Har qaysi investor ma’lum bir mamlakat va uning hududiga investitsiya kiritishdan avval o’sha mamlakat va hududning investitsiya muhitini baholash, uning jozibadorligini aniqlashga kirishadi. Albatta, bunda yuqorida ko’rib o’tilgan omillar o’rganiladi, tahlil qilinadi va shu asosda investitsiya qarorlari qabul qilinadi.
Xorijiy investor uchun yuqorida qayd qilingan barcha omillar muhimdir. Shuning uchun ham rivojlangan ko’pgina mamlakatlarda investitsiya loyihalarini baholaydigan, investitsiyalar qo’yilishiga talab bo’lgan davlatlarning investitsiya muhitini o’rganadigan va aniq xulosa va ma’lumotlarni investorlar uchun taqdim etuvchi maxsus firmalar, tashkilotlar mavjuddir. Masalan: Shvetsariya, Germaniya kabi qator mamlakatlarning nufuzli axborot xizmatlari davlatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy holatini baholash uchun har biri «0» dan «4» gacha bo’lgan (0-qoniqarsiz va 4-o’ta qulay) 4 balli shkala bo’yicha baholanadigan 15 ta muhim ko’rsatkichni hisobga oladigan «BERI»38 (business environment risk index)ni qo’llaydi.
«BERI» indeksiga kirgan ko’rsatkichlar orasida siyosiy barqarorlik (0,12 ball) eng katta ahamiyatga ega. Tahlillar ko’rsatishicha, G’arb ekspertlari, aynan, harbiy harakatlar yoki ichki vaziyatning keskinlashuvi yuz bergani bois, shuningdek, iqtisodiy va siyosiy nobarqarorlik tufayli Gruziya, Moldava va Tojikistonga reytinglarda so’nggi o’rinlar berishgan, ya’ni ular «BERI» indeksining eng past ko’rsatkichi darajasiga ega.
Mazkur usulning mohiyati shundaki, obro’li ekspertlarni39 tanlash asosida va ularga 5 balli (0 dan 4 ballgacha va ularning yig’indisi 1 ga teng) shkalada 15 ta asosiy mezonlar bo’yicha mamlakat riskini baholash taklif etiladi. Ushbu usulda baholash mezonlari va ularning qiymatlari quyidagilardan iborat40:
– siyosiy barqarorlik (0,12);
– xorijiy investitsiyalarga bo’lgan munosabat (0,06);
– milliylashtirilishi xavfi (0,06), agar mamlakat qonunchiligida mulkni haq to’lamasdan ekspropriatsiya qilish ko’zda tutilgan bo’lsa, 0 ball qo’yiladi;
– valyutaning devalvatsiya qilinish ehtimoli va darajasi (0,06);
– to’lov balansining holati (0,06);
– biznesning byurokratlashish darajasi (0,04);
– iqtisodiy o’sish sur’ati (0,1);
– valyutaning erkin almashinuv darajasi (0,1);
– shartnoma majburiyatlarini bajarish soni (0,06);
– mehnat unumdorligi darajasi va ish haqi xarajatlari (0,08);
– yuridik va marketing maslahatlarini olish, malakali mutaxassislarni jalb qilish imkoniyati (0,02);
– aloqa va transportni tashkil qilish (0,04);
– davlat organlari va jamoat tashkilotlarining munosabatlari (0,04);
– qisqa muddatli kreditlarni olish shartlari (0,08);
– uzoq muddatli kreditlar, xususiy kapitalni olish, foydalanish shartlari (0,08).
Umuman olganda, «BERI» xizmati bu borada katta obro’ qozongan tashkilotdir.
62. Investitsiya muhitida investitsion salohiyatni o’rni.
63. Investitsiya muhitini shakllantirishda huquqiy-me’yoriy tizim.
|
| |
Ilmiy-texnologik - Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar

|
Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar
|
bet | 13/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarIlmiy-texnologik zonalar. Ilmiy-texnologik zonalarni (ITZ) erkin iqtisodiy zonalarning alohida guruhiga kiritish mumkin. Iqtisodiy adabiyotda ular texnologik parklar, texno-polislar, ilmiy parklar, texnologik markazlar, ishbilarmonlik markazlari deb ataladi. Bu hududlarning ajralib turadigan tomoni shundaki, mazkur hududda ilmiy va texnologik ishlab chiqarish faoliyati yirik ilmiy-tadqiqot markazlari va universitetlar atrofida joylashgan fan sig’imkorligi yuqori bo’lgan, ilm ko’p talab qiladigan firmalar shaklida birlashadi. Bunday hududlarni tashkil etishdan maqsad sanoatga materiallar, yuqori malakali mehnat resurslari, yangi zamonaviy texnologiyalarni etkazib berishni muvofiqlashtirish hisoblanadi. Ilmiy texnologik zonalar uch toifaga bo’linadi:
Innovatsion markaz — bu iqtisodiy tarkibi uncha katta bo’lmagan hudud doirasida kichik, yangi tashkil etilgan kompaniyalar uchun mo’ljallangan.
Ilmiy parklar - bu etarlicha katta hudud bo’lib, unda turli o’lcham va rivojlanish bosqichidagi fan sig’imkorligi yuqori, ilm ko’p talab qiladigan firmalar joylashgan bo’ladi. Ular unchalik katta bo’lmagan ishlab chiqarishni mahalliy ilmiy-tadqiqot markazlarining ilmiy-texnologik izlanishlari asosida yo’lga qo’yish imkonini beradi.
Tadqiqot parki — bu tarkib doirasida ilmiy-texnik yangiliklar texnik timsol bosqichigacha ishlab chiqiladi. Bunday parklarda sanoat kompaniyalari, ilmiy-tadqiqot va konstruktorlik tajriba idoralari birlashadi.
Ilmiy-texnologik zonalarning samaradorligini belgilovchi mezon — bu yangi texnologiya, yuqori malakali mutaxassislar va tadbirkorlarni bir joyga to’plash, ularni o’quv-tadqiqot va tijorat tashkilotlari tarmoqlari orqali qo’llab-quvvatlovchi mahalliy muhitning yaratilishidir.
Erkin iqtisodiy zonalar orasida offshor zonalar alohida guruhni tashkil etadi. Ularning EIZlardan farqi shundaki, unda ro’yxatdan o’tgan korxona hech qanday ishlab chiqarish faoliyati bilan shug’ullana olmaydi. Offshor yurisdiktsiyaning asosiy belgisi soliqqa tortishdagi imtiyozlar hisoblanadi.
|
| |
) "Фойдаинвестицияларнимолиялаштиришманбаисифатида"

|
) "Фойдаинвестицияларнимолиялаштиришманбаисифатида"
|
bet | 48/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar1) "Фойдаинвестицияларнимолиялаштиришманбаисифатида".
Корхонанингасосий мақсадибумаксималфойдаолишдир.Укорхона фаолиятининг асосий молиявий натижаси хисобланади.
Корхонанинг баланс фойдаси (Фб) қуйидаги таркибий қисмлардан ташкил топади:
Фб= Фс+Фм+(Дб-Хб)
Бу ерда:
Фс – маҳсулот(иш, хизмат) сотишдан тушган фойда;
Фм – корхонамулкини сотишдан тушган фойда;
Дб – бошқаоперациялардан тушган даромад;
Хб – бошқаоперациялар бўйича харажатлар.
Ялпи фойда – фойдасолиғи олиш учун солиқ тўланадиган база хисобланади. Корхонани ўз ихтиёрида қоладиган фойда, яъни соф фойда (Фс) қизиқтиради ва қуйидагича тенг бўлади:
Фс=Фб-Сф
Бу ерда:
Фб – балансфойда;
Сф – фойдасолиғи ва бошқа мажбурий тўловлар.
Замонавий шароитида корхона ўз ихтиёрида қоладиган фойдани ўзи мустақил тақсимлайди ва бу эрда шундай савол келиб чиқади, бу фойдани қандай қилиб энг самарали тақсимлаш мумкин? Уни ишлаб чиқаришни ривожлантиришга: уй-жой, дам олиш уйи, боғча ва ишлаб чиқаришга мўлжалланган объектларни қуришга; агар акционерлик жамияти бўлса дивидент тўлашга; хайрия мақсадларига ва бошқаларга йўналтирилиши мумкин. Фойдадан самарали фойдаланиш учун корхонанинг айни вақтдаги ва истиқболдаги техник ҳолатини ва корхона жамоасини ижтимоий ҳолатини яхши билиш лозим.
Агар корхона ишчилари ижтимой соҳада, шу жумладан иш ҳақи даражаси бўйича, бошқа корхоналарга нисбатан яхшироқ таъминланган бўлса, бу ҳолда фойда биринчи навбатда, ишлаб чиқаришни ривожлантиришга йўналтирилиши лозим.Агарда корхонанинг техник ривожланиш даражаси паст бўлиб, бу корхонанинг рақобатбардош маҳсулот ишлаб чиқаришга тўсқинлик қилиб, корхонани банкротликка олиб келса, бундай ҳолда, фойдани корхонани ривожлантириш учун йўналтириш лозим. Шундай қилиб, корхона фойдаси унинг иқтисодий ва ижтимоий даражасига асосланган ҳолда тақсимланиши лозим.
Корхонада ушбу муҳим қоидага амал қилишларилозим – “фойда корхонанинг истиқболда ривожлантиришини амалга оширишга туртки бериши лозим”. Шундай қоида борки, ишлаб чиқаришни ривожланиши, охир оқибатда корхона даромади ҳажмини ўсишига олиб келади, бу эса келажакда корхона жамоасини ижтимой муаммоларини ҳал бўлишига ва корхона инвестиция имкониятларини кенгайишига олиб келади.
|
| |
) “Амортизация ажратмалари инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришманбаи сифатида”

|
) “Амортизация ажратмалари инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришманбаи сифатида”
|
bet | 49/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollar2) “Амортизация ажратмалари инвестиция лойиҳаларини молиялаштиришманбаи сифатида”.
Амортизация – асосийвоситаларни ва номоддий активларни норматив хизмати муддати давомида қийматини ишлаб чиқарилаётган маҳсулотга ўтказиб бориш жараёнидир.
Асосий воситалар таркибига хизмат муддати бир йилдан кам бўлмаган, қиймати 50 минимал маошдан юқори бўлган ва ўз қийматини ишлаб чиқарилаётган маҳсулот таннархига аста секинлик билан ўтказиб борадиган ишлаб чиқариш воситалар киради. Улар: бино, иншоот, асбоб- ускуна, машина, транспорт воситалари, ўлчовчи ускуналар ва ҳ.к.
Асосий воситалар ишлаб чиқариш жараёнида ҳам жисмонан, ҳам маънавий эскиради. Объектлар қиймати ҳисобланган амортизация ажратмалари ҳисобидан қопланади.
Амортизация ажратмалари инвестицияларни молиялаштиришнинг муҳим манбаларидан бири ҳисобланади. Улар қайта ишлаб чиқаришни (яъни такрор ишлаб чиқариш) ташкил қилиб қолмай, балки маълум даражада уларни кенгайтиришга ҳам мўлжалланган бўлади. Дунёнинг ривожланган мамлакатларида амортизация корхонанинг инвестиция эҳтиёжини 70-80%ини қондиради. Мамлакатимизни бозор иқтисодиётига ўтиши билан амортизация ажратмаларини инвестицияларни молиялаштириш манбаи сифатидаги аҳамияти ҳам ўсди. Бу биринчи навбатда, асосий фондларнинг тез-тез қайта баҳоланиши ва кўп корхоналарнинг зарарга ишлаётганлиги билан боғлиқ.
Инвестицияларни молиялаштириш манбаи сифатида бошқаларига нисбатан устунлик томони шундаки, корхонанинг ҳар қандай молиявий холатида, бу манба ўз ўрнига эга бўлади ва доимо корхона ихтиёрида бўлади.
Рақобат жараёни, асосий фондларни янгилаб туришни талаб этади, бу эса келгусидаги инвестициялар учун жадаллаштирилган амортизация ажратмаларини ҳисоблашни тақозо этади. Лекин, бозор иқтисодиётига ўтиш жараёнида жадаллаштирилган амортизация усулини қўллаш салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. Шундай қилиб, интенсив тарздаги қайта ишлаб чиқариш амалга оширилади. Бунинг натижасида амартизация ажратмалари, ўзи алоҳида бир шаклни ташкил қилади. Бошқа қилиб айтганда, кенгаяди ва инвестициялаш учун олдингисига нисбатан барқарор молиявий базага айланади. Шундай қилиб, амортизация ажратмалари корхонанинг инвестиция фаолиятини тартибга солувчи муҳим воситага айланади.
|
| |
VIII-bob. Texnikum qabulxonasida jismoniy shaxslarni va yuridik

bo‘lgan alohida hollarda (misol uchun respublikada yoki alohida hududda
epidemiologik vaziyat yomonlashganda), jismoniy va yuridik shaxslarning
vakillarini qabul qilish faqatgina onlayn tarzda amalga oshiriladi.
118. Murojaatda keltirilgan masala hal qilinmaganligi sababli jismoniy
shaxslar va yuridik shaxslarning vakillari takroriy murojaat qilgan taqdirda, ushbu
jismoniy shaxslarni va yuridik shaxslarning vakillarini direktor yoki direktorning
o‘rinbosarlari dastlab qabul qilgan xodim ishtirokida qabul qiladi.
119. Qabulga kelgan jismoniy shaxslar va yuridik shaxslarning vakillari
tomonidan ularning murojaatida ko‘rsatilgan masala texnikum vakolatiga tegishli
bo‘lmagan taqdirda, jismoniy shaxslar va yuridik shaxslarning vakillarini qabul
qilgan direktorning o‘rinbosari, tarkibiy bo‘linma rahbari tomonidan ushbu
jismoniy shaxslar va yuridik shaxslarning vakillariga qaysi davlat organi yoki
tashkilotiga murojaat etish kerakligini batafsil tushuntirib beradi.
120. Texnikum rahbariyati, tarkibiy bo‘linmalar jismoniy shaxslar va
yuridik shaxslarning vakillaridan tushgan yozma va og‘zaki murojaatlarning
sabablarini tahlil etadilar va ularning o‘ziga xos xususiyatlarini umumlashtirib,
murojaatlar o‘z vaqtida va to‘liq ko‘rib chiqilishini ta’minlaydilar.
121. Ichki nazorat va arxiv bo‘limi boshlig’i kamida bir yilda ikki marotaba
tushayotgan murojaatlar xususiyatini va sabablarini tahlil etib, ko‘tarilgan
masalalarga jiddiy e’tibor qaratgan holda Kengash majlisida muhokama uchun
ma’lumotlar beradi.
-bob. Yakuniy qoida - Qashqadaryo viloyati yuridik texnikumida ish yuritish va hujjatlar bilan ishlash to‘g‘risidagi...

Qashqadaryo viloyati yuridik texnikumida ish yuritish va hujjatlar bilan ishlash to‘g‘risidagi yo‘riqnoma i-bob. Umumiy qoidalar
7a890867d19974f5e9900200f1ad9c76
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Qashqadaryo viloyati yuridik texnikumida ish yuritish va hujjatlar bilan ishlash to‘g‘risidagi yo‘riqnoma i-bob. Umumiy qoidalar
|
X-bob. Gerbli muhr va xizmatda foydalanish uchun beriladigan shtamplarni

yoziladi, varaqlariga tartib raqamlari beriladi hamda hujjatlarning ichki ro‘yxati
tuziladi.
150. Yig‘majild sahifalari qora (grafit) qalamda varaqning yuqori o‘ng
burchagiga tartib raqami bilan belgilanadi.
Varaq buklangan va o‘rtasidan tikilgan bo‘lsa, u ikkita varaq sifatida tartib
raqami bilan belgilanadi. Alohida varaqqa yozilgan ustxat (rezolyusiya) tegishli
hujjatga yelimlanadi va unga alohida tartib raqami beriladi.
151. Muqovadagi sana yig‘majildning yuritish boshlangan va tugallangan
kun, oy va yiliga muvofiq kelishi kerak.
Bir necha jildlardan (qismlardan) iborat bo‘lgan yig‘majildlar muqovalariga
har qaysi jild (qism) hujjatlarning oxirgi sanasi qo‘yib chiqiladi.
Hujjatlar yigʻmajildi muqovasi mazkur Yoʻriqnomaning 5-ilovasiga
muvofiq shaklda yozuvlari aniq va oʻchmaydigan qora rangda rasmiylashtirilishi
lozim.
152. Tarkibiy bo‘linmalarda hujjatlarni to‘plash, ularni arxivga topshirishga
tayyorlash, saqlash hamda yo‘q qilish texnikumda arxiv ishini tashkil etish tartibiga
muvofiq amalga oshiriladi.
IX-bob. Ijro etilgan hujjatlarni jo‘natish

126. Ijro etilgan hujjatlar (murojaatlarga javob xatlari, texnikum tashabbusi
bilan tayyorlangan hujjatlar va boshqalar) jo‘natish uchun Ichki nazorat va arxiv
bo’limiga topshiriladi.
Jo‘natiladigan xatlar va hujjatlarni Ichki nazorat va arxiv bo’limiga har ish
kuni soat 17:30 gacha qabul qiladi va rasmiylashtirib, o‘sha kunning o‘zida yoki
keyingi ish kunidan kechiktirmasdan jo‘natganlik haqida hujjat (reestr)
asosida
pochta aloqa bo‘limi orqali tegishli manzillarga yuboradi.
Hujjatlarning oʻz vaqtida tegishli manzillariga yetib borishi va ularning
qabul qilib olinganligini tasdiqlanishi uchun ular
pochta aloqa xizmatining
buyurtmali joʻnatmasi yoki Yagona milliy tizim – “hybrid.pochta.uz” orqali
yuborilishi lozim.
127. Jo‘natish uchun topshirilayotgan hujjatlarning sanalari orasida farq bir
ish kunidan ortiq bo‘lgan hollarda ushbu hujjatlar Ichki nazorat va arxiv bo’limi
boshlig’ining ko‘rsatmasi asosida qabul qilib olinadi.
128. Hujjatlar Ichki nazorat va arxiv bo’limi xodimi va tarkibiy boʻlinmalar
tomonidan tegishli manzillarga texnikum rahbariyati topshirigʻiga koʻra
toʻgʻridan-toʻgʻri yetkazib berilishi mumkin.
Hujjatlar bevosita ijrochi
tashkilotlarning mas’ul xodimlari tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri kelib olib ketilishi
mumkin.
129. Hujjatlarni tegishliligi boʻyicha elektron hujjat aylanish tizimi orqali
yuborish imkoniyati mavjud boʻlsa, u holda feldyegerlik
va pochta aloqasi
xizmatlari orqali yuborilmaydi, asl nusxasi yoki qogʻoz
shakli yuborilishi talab
etiladigan hujjatlar, shuningdek elektron hujjat aylanish
tizimida nosozliklar
vujudga kelgan holatlar bundan mustasno.
130. Hujjat joʻnatilayotganda oluvchining joylashgan manzili aniq
koʻrsatilishi yoki Ichki nazorat va arxiv bo’limiga (elektron
dastur orqali
yuborilayotganda elektron pochtasi) aniq manzili berilishi shart.
131. Bir manzilga yuborilayotgan bir nechta hujjatlar bitta konvertga
joylanib yuborilishi mumkin.
132. Feldyegerlik va pochta aloqasi xizmati orqali yuborilgan hujjatlar turli
sabablarga koʻra manziliga yetib bormagan va texnikumga
qaytarilgan hollarda
ular kelib tushgan kunning oʻzida aniqlik kiritish va qaytadan yuborish masalalarini
koʻrib chiqish uchun (reyestrga imzo qoʻydirilgan holda) tegishli tarkibiy
boʻlinmalarga qaytariladi.
Elektromagnit relelarning tuzilishi va ishlash prinsipi

67
1-Rele g‘altagi
2-O’zak
3-Sterjen
4-Qo‘zg‘aluvchan yakor
5-Kontakttlar guruhi
6-Prujina
7-G’altak elektr ta’minoti
Dastlabki holatda prujina harakatlanadigan plastinani ushlab turadi. Kuch
ulanganda elektromagnitni ishga tushiradi va bu plitani tortadi, bu esa prujinaning
kuchidan ortiq bo‘ladi. Rele qurilmasiga qarab kontaktlar ochiladi yoki yopiladi. Elektr
manba o‘chirilgandan so‘ng yakor prujina ta’sirida asl holatiga qaytadi.
Ularning ish prnsipi g‘altakdagi magnit maydoni bilan ferromagnit yakordan
oqib o‘tadigan tok kattaligining bir-biriga nisbatan ta’siriga asoslangan.
Elektromagnitli relelarda qabul qiluvchi organ chulg‘amlar bo‘lib, uning kontaktlari
ulovchi qismi hisoblanadi. Bu relelar o‘z navbatida kiruvchi tok turiga ko‘ra neytral
elektromagnit va qutbli relelarga ajratiladi. Elektromagnitli relelar o‘zining soddaligi
va yuqori konstruktiv xususiyatlariga ko‘ra keng tarqalgan (ochiq kontaktlarning
juftlari orasidagi qarshilik 1
∙
10
-1
…1
∙
10
-8
Om, yopiq holda ega 1
∙
10
-1
…
∙
10
-3
Om).
§ 5.4. Magnitoelektrik relesi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

68
5.2 – rasm. Magnitoelektrik rele sxemasi va umumiy ko‘rinishi
F
E
kuchlari hosil qilgan moment,
𝑀
𝑒
= 𝐹
𝑒
𝑑 = 𝑘
′
∙ 𝐵
𝑀
∙ 𝐼
𝑝
.
(5.2)
Bu erda d – F
E
ning juft kuchlari elkasi;
𝑘
′
= 𝑘 ∙ 𝐵
𝑀
∙ 𝐼
𝑝
.
Ramkaning aylanish burchagi kichik (5-10
o
) deb qabul qilinadi va magnit
maydon tekis bo‘lishi uchun magnit qutblarining shakli tanlanadi. Bu holda, magnit
induksiyasi B
M
va M
E
moment doimiy, I
p
tokga mutanosibdir:
𝑀
𝑒
= 𝑘
′′
∙ 𝐼
𝑝
.
(5.3)
M
e
va F
e
belgisi rele ko‘char ramkadagi I
p
yo‘nalishiga bog‘liq. 5.2-rasmda
ko‘rsatilgan I
p
yo‘nalish va F
e
yo‘nalishi "chap qo‘l" qoidasi bilan aniqlanadi.
Shunday qilib, magnitoelektrik relelar tok yo‘nalishiga amal qilishiga kirishadi,
lekin ham xuddi qutblangan relelar kabi o‘zgaruvchan tokda ishlay olmaydilar.
Magnitoelektrik relelar yuqori sezuvchanlikka va kam ist’mol qilishga ega. Ishlab
ketish quvvati 10
-8
-10
-10
W ga etadi va qutblangan relelarning sezgirligidan oshib
ketadi, bu doimiy magnit 1 ning kuchli maydoni va ko‘chmas tizimning kichik qarama-
qarshi momenti mavjudligi bilan izohlanadi.
Magnitoelektrik relelar o‘chirish quvvati kam bo‘lgan kontakt tizimiga ega.
Kontaktlar orasidagi bo‘shliq kichik-taxminan 0,3-0,5 mm teng, magnitoelektrik
relelar yomon qaytishi bilan xarakterlanadi. Bu relelarning ishonchli qaytarilishi
kontaktlarning ochilishiga ta’sir etuvchi rele o‘ralishiga tormozlovchi tok etkazib
beriladi. Relening ishlash vaqti 0.01 – 0.02 c. magnitoelektrik relelar nol-
indikatorlangan tok sxemalarida juda sezgir nol ko‘rsatkich sifatida ishlatilgan va hali
ham ishlatilib kelinmoqda. Ayni paytda, ularni o‘rniga elektron relelar ishlatiladi.
§ 5.8. Programmali relelar - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

76
relelar turli texnologik jarayonlarni kuzatish va nazorat qilish, kichik va o‘rta
avtomatlashtirish muammolarini hal qilish uchun mo‘ljallangan. Dasturli relelar juda
keng doiradagi vazifalarni qamrab olish imkonini beradi.
Zamonaviy prgrammalashtrilgan elektron relelari ko‘plab Xorijiy davlat
kompaniyalari tomonidan ishlab chiqarilmoqda, jumladan Moeller kompaniyasi
tomonidan hozirda EASY500, EASY700, EASY800 rusumli prgrammalashtirilgan
relelar mavjud. Bu programmali relelar -texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish va
boshqarishning zamonaviy muammolarini echishga qodir bo‘lgan kichik o‘lchamli
boshqaruv qurilmalaridir.
"Oson" programmalashtirilgan relelardan foydalanib, kuchlanish relelari, AVR
mikrosxemalari, elektr avtomatika qurilmalari hamda energiyani tejash sxemalarini
amalga oshirish mumkin. Bu relelar rele-kontakt sxemalarni kerakli nazorat
qonunlarini amalga oshiruvchi dasturlar bilan almashtirish imkonini beradi.
Diskret boshqarish qurilmalarini elektr relelarida va kontaksiz mantiq
elementlarida amalga oshirish mumkin. Dasturli elektron relelar rele va kontaksiz logik
elementlar asosida qurilgan an’anaviy elektroavtomatika qurilmalarini almashtirish
uchun mo‘ljallangan. Alohida loyihalar bo‘yicha ishlab chiqilgan va ishlab chiqarilgan
maxsus qurilmalardan farqli o‘laroq, dasturlashtirilgan relelar universaldir. Ular
kompyuter texnologiyasini birlashtirish, releli kontaksiz avtomatlashtirish va
texnologik jihozlarni siklik dasturiy nazorat qilish yo‘li bilan yaratiladi.
Dasturli relelarda boshqarish sikli bosqichlarini ishlash ketma-ketligini aniqlash
uchun kirish signallari navbat bilan so‘riladi. So‘ngra belgilangan dasturga muvofiq
tegishli chiqimlarda signallar hosil qilinadi va ular uchun kirimlarda ularni
aktivlashtirish uchun zarur mantiqiy shartlar hosil qilingan ijro qurilmalari yoqiladi.
Dasturli relelar-nazorat minikompyuterlarining maxsus turi bo‘lib, uni ketma-
ket
axborot ta’minoti - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

248
•
axborotlarni yig‘ish va uzatishni tashkil etish;
•
tasniflash va kodlash tizimini yaratish;
•
mashina tizimidagi axborot bazasini tashkil etish;
•
mashina bo‘lmagan axborot bazasini tashkil etish.
GES TJABT va hisoblash markazlari tarmog‘ining axborot qo‘llab-quvvatlash
ma’lumotlar bazasini o‘z ichiga oladi, ularning yozuv-ta’rifi vositalari, yig‘ish, saqlash
va chiqish, birgalikda markazlashtirilgan integratsiya axborot ishlash uchun eng yaxshi
shart-sharoitlar yaratish kerak, ko‘p abonentlari tomonidan birgalikda ma’lumotlarga
jamoaviy kirish ta’minlash, va qabul axborot ishonchliligi va ishonchliligini
oshirishdan iborat bo‘ladi.
§ 17.8. TJABTlarida dispetcherlashtirish
Suv ta’minoti tizimlarini avtomatlashtirish va dispetcherlashtirish
Suv ta’minoti tizimida TJABTdi dispetcherlashtirish masalasini tahlil etib
chiqamiz. Muhandislik tarmoqlari va inshootlarini avtomatlashtirish va dispetcherlik
jarayonlari nafaqat suv ta’minoti tizimlarining ishlashini nazorat qilishni ta’minlaydi,
balki suv ta’minoti tizimlarining energiya sarfini sezilarli darajada kamaytiradigan,
shuningdek, ularning ishlash ishonchliligini oshiradigan yagona axborot-nazorat
tizimini shakllantirish uchun asos yaratadi.
bir, ikki
yoki 
uch bosqichli nazorat

254
Xulosa
Suv ta’minoti tizimlarini avtomatlashtirish va dispetcherlik qilish:
•
Boshqarish tizimlarining ishonchliligini va boshqaruv samaradorligini
oshiradi;
•
Ob’ekt sxemalari va jarayon parametrlarini aniqroq tasavvur qilishni
ta’minlaydi.
Mikroprotsessorlar va kompyuterlardan foydalanish alohida
Xodimlar faoliyatini baxolashning zamonaviy uslublari

Baholashni kim o‘tkazishi favqulodda muhimdir. G‘arbdagi ko‘pgina kompaniya va firmalarda bu
vazifa odatda menejerlar zimmasiga yuklanadi. Amaliyotda baholash quyidagilar zimmasiga ham
yuklanadi:
bir necha kishidan iborat komissiyaga. Bunday yondashuv baholash faqat rahbar tomonidan amalga
oshirilishidan farqli o‘laroq, ob’ektivlikni ta’minlashga xizmat qiladi;
hamkasblarga. Bu ularga baholanuvchi sheriklarining ish natijalarini aniqlash imkonini beradi.
Natijada hamkasblar bir-biriga ishonadigan bo‘ladilar;
baholanuvchiga bo‘ysunuvchilarga;
baholanuvchi, mehnat qiladigan jamoaga bevosita aloqasi bo‘lmagan xolislarga;
o‘z-o‘zini baholash.
Ushbu yondashishlardan eng asosiysi xodimning rahbar tomonidan baholanishi hisoblanadi.
SHuningdek, baholashni turli uslublarini birgaliqda qo‘llash orqali (masalan, rahbarning o‘z
xodimini baholashi natijalarini baholanuvchiga bo‘ysunuvchi xodimlar yoki uning hamkasblari
tomonidan baholanishi bilan taqqoslanishi) ham amalga oshirish mumkin.
Boshqaruv xodimlari faoliyatini ob’ektiv baholash uchun sifat mezonlarini belgilash bilan bir
qatorda, miqdor ko‘rsatkichlari hisobga olinishi ham juda muhimdir.
Karyerani tanlashda hisobga olish omillari

faoliyatiga daxldorlikka ehtiyoj sezadi, qaror qabul qilinayotganda uning fikri hisobga olinishini
xohlaydi, uning uchun qiziqarli ish, yutuqlarining e’tirof etilishi juda muhimdir.Bunday toifadagi
xodimlarga boshqaruvning demokratik usullari ma’qul. Chunki, u belgilab qo‘yilgan tartib-
qoidalarga qaraganda ijodiy g‘oyalarga rioya etishni afzal ko‘radi. Shu jihatdan u ishga o‘ta
sidqidillik bilan munosabatda bo‘ladigan, o‘ziga va o‘zgalarga g‘oyat talabchan xodimlar toifasiga
kiradi. Ana shu xususiyatlari sababli, «Kasbparast shaxs» yuqori lavozimni egallasa, bundan o‘zi
ham, atrofdagilar ham qoniqish hosil qilmaydi. Chunki, u rahbarlikni samarali amalga oshirishga
qodir emas. Uning ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanishi uchun esa egallagan lavozimi imkoniyat
bermaydi.
Xodimlar o‘zlarining shaxsiy sifatlari kuchli va zaif tomonlarini karyeralarining boshlang‘ich
bosqichida to‘g‘ri aniqlay olsalar, bu ularning kasblarida va lavozimlarida o‘sishlari uchun eng
maqbul yo‘lni tanlay olish imkonini beradi.
Jamoa shartnomalari va kelishuvlari tuzishning asosiy tamoyillariga izoh bering

tizimlar va ularning kadrlari turli vaqtda turli holatlarda (to‘liq farovonlikdan inqirozgacha) bo‘lishi
mumkin.
Bu holatlarni bilish to‘g‘ri qaror qabul qilish, kerakli strategiya, taktika, personalni rivojlantirish va
yangilash usullarini ishlab chiqish imkonini beradi. Keltirilgan tushunchalarning qisqacha izohini
beramiz:
Kadrlar tizimining progressi kadrlar tizimining kadrlar yangiliklarini doimiy qidirish, ishlab chiqish
va amalga oshirish asosida takomillashgan va samaraliroq shakllar, maqsadlar, tarkib va usullarga
o‘tishidir.
Kadrlar tizimining regressi kadrlar tizimining turg‘unligi, oldingi darajasi va faoliyatining yangi
vazifalarini ta’minlash imkoniyatining pasayishi, kadrlar degradatsiyasi, eskirgan kadrlar va kadrlar
bilan ishlash usullariga qaytishdir.
Kadrlar tizimi inqirozi – kadrlar tizimining eng muhim maqsadlari, vazifalari, tarkiblari, ishlash va
rivojlanish shakllari va usullarining chuqur buzilishi va noto‘g‘ri yo‘nalishi, uning natijasida asosiy
kadrlarning yo‘qotilishi yoki yo‘qotish xavfi vujudga kelishi mumkin.
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 35

59
Pyezoelektrik datchiklar
Pyezoelektrik datchiklar
bosim o‘zgarishi tez o‘tadigan qurilmalarda
ishlatiladi. Bunda Pyezoelektrik effektdan foydalaniladi, ya’ni deformatsiya natijasida
ba’zi bir dielektriklar qirg‘og‘ida elektr zaryadlari paydo bo‘ladi. Pyezoelektrik
effektga ega bo‘lgan
materiallarga kvars, segnet tuzi, bariy titanati va sh.o‘. kiradi.
Ixchamlik sodda tuzilishga ega ekanligi ularni afzalligi bo‘lsa, sezgirligini ozligi, statik
miqdorlarni o‘lchash imkoniyati yo‘qligi uning kamchiligidir.
P’ezoelektrik datchiklarning ishlash prinsipi ba’zi kristall moddalarni mexanik
kuch
ta’sirida
elektr
zaryad
hosil
qilish
qobiliyatiga
asoslangan.
Bu hodisa
p‘e z o e f f e k t
deb ataladi.
Bu tipdagi asboblarda ko‘pincha kvars ishlatiladi. Kvarsning p’ezoelektroeffekti
+500° S gacha bo‘lgan haroratga bog‘liq emas, lekin +570° S dan ortiq haroratda bu
effekt nolga teng bo‘lib qoladi. Pyezoelektrik datchiklarning
hosil qiladigan EYUK
bosimga proporsional bo‘lib, quyidagi tenglama orqali aniqlanadi:
𝑈 =
𝑎
0
𝐹
𝑥
𝐶
. (4.2)
Piezo - "press" yoki "siqish" yunoncha atama. Pyezoelektriklik (Pyezoelektrik
effekt deb ham ataladi) - mexanik zo‘riqish siqib qo‘llanilganda kristallning yon
tomonlarida elektr potensialning mavjudligi. Ishchi tizimda
kristall bir tomonda
musbat zaryadli va qarama-qarshi tomonda manfiy zaryadli mayda batareya vazifasini
bajaradi. To‘liq tutashuv hosil qilish uchun ikki yuz bir-biriga ulanadi va bu
tutashuvdan tok o‘tadi.
Pyezoelektrik effektga misol sifatida yoritgichlarni keltirishimiz mumkin. Ular
ichidagi materialga ishga tushirish mexanizmi to‘satdan ta’sir
etishi natijasida hosil
bo‘lgan kuch tufayli elektr impulsini hosil qiladi.
60
Pyezoelektriklikning ta’siri qaytar bo‘ladi. Kristallning terminallariga elektr
maydoni qo‘llanilganda, pyezoelektrik sensori mexanik kuchlanishni kechiradi, bu esa
shaklning o‘zgarishiga olib keladi. Bu teskari pyezoelektrik effekt sifatida tanilgan.
Bu ta’sir kvars soatlarida kuzatilishi mumkin. Kundalik ishda qo‘l
soati
generator sifatida ishlaydigan kvars rezonatoridan foydalanadi. Ishlatiladigan element
kremniy dioksidi hisoblanadi. Kristallga elektr signali qo‘llanilganda kristall tebranadi,
bu esa soat ichidagi mexanizmni vaqti-vaqti bilan rostlab turishga yordam beradi. Piezo
zummer ham yaxshi misol bo‘ladi. Bu holda kristallga ma’lum kattalikdagi va
chastotadagi qiymatli kuchlanish qo‘llaniladi, bu esa kristallning
tebranishiga sabab
bo‘ladi. Tebranish tovushga aylanadi.
Datchik Pyezoelektriklik tamoyili asosida ishlaganda uni Pyezoelektrik datchik
deb ataladi. Pyezoelektriklik-materialga mexanik zo‘riqish qo‘llanilsa, elektr
energiyasi hosil bo‘ladigan hodisadir.
Tezlanish, zo‘riqish, bosim va kuch
o‘zgarishlarini elektr zaryadiga aylantirish yo‘li bilan o‘lchash
uchun pyezoelektrik
effektdan foydalanadigan datchik pyezoelektrik datchik deb ataladi. ishlab chiqarilgan
bu pyezoelektrik kuchli pyezoelektrik kristallning qatlamlariga qo‘llaniladigan
kuchlanishga proporsionaldir.
Pyezoelektrik datchik sxemasi 4.9 – racmda ko‘rsatilgan.
4.9 – rasm. Pyezoelektrik datchik sxemasi
Jamoa bilan ishlash turlari - Personalni boshqarish oraliq nazorat savollar: " Persanalni boshqarish" fanining...

samarali bo'lishi uchun, jamoaning individual a'zosi uchun faol jamoaviy ish bilan shug'ullanmaslik
xarajati birgalikda ishlash narxidan katta bo'lishi juda muhimdir.
Virtual jamoalar
Texnologiyalar
evolyutsiyasi,
tashkilotlarni
katta
geografik
masofalarga
kengayishni
rag'batlantiradigan dasturiy ta'minot va multimediya variantlarini
ham virtual guruhlardan
foydalanishning ko'payishiga olib keldi. Virtual jamoalar an'anaviy, o'zini o'zi boshqaradigan yoki
etakchi jamoalar ham bo'lishi mumkin. Ushbu turdagi jamoaviy ishlardan biri bu hech qachon yuzma-
yuz uchrashmasligi mumkin bo'lgan jamoa a'zolari bilan muomala qilishda javobgarlikka bo'lgan
ehtiyojni oshirishdir. Biroq, virtual jamoalar aloqa ehtiyojlarini muvaffaqiyatli boshqarganda, ular
tobora kengayib borayotgan global tashkilotlarga qimmatli hissa qo'shadilar.
Karyera turlarini sanab bering - Personalni boshqarish oraliq nazorat savollar: " Persanalni boshqarish" fanining...

Yo'nalish menejeri uchun martaba "chorrahasi" ni ko'rib chiqing (5-rasm).
Bugungi kunda mansab turlari bo'yicha boshqa bo'linmalar mavjud. Ishga qabul qilish uchun quyidagi
omillarni hisobga olish kerak:
rivojlanish tezligi;
egallab turgan
lavozimlar ketma-ketligi;
yuqori lavozimni nazarda tutadigan istiqbolli yo'nalish;
Rag'batlantirishning shaxsiy ma'nosi.
Ushbu omillarga asoslanib, kasbning 8 ta xarakterli turini ajratish mumkin:
Super sarguzashtli martaba. Rag'batlantirishning yuqori tezligi, ta'sirning kengayishi. Super
sarguzashtli martaba ikki turga bo'linishi mumkin:
1) tasodifiy - vaziyatlarning muvaffaqiyatli kombinatsiyasiga asoslangan (odam
kerakli vaqtda
kerakli joyda edi);
2) qo'shma - asos kuchliroq rahbar bilan lavozimga ko'tarilish yoki bolalar, oila a'zolari, do'stlari
uchun tez ko'tarilishni ta'minlash.
sarguzashtli martaba. Bu yuqori lavozimga ko'tarilish yoki faoliyat sohasidagi sezilarli o'zgarishlarda
ikkita ish darajasini o'tkazib yuborishni o'z ichiga oladi.
An'anaviy (chiziqli) martaba. Asta-sekin yuqoriga ko'tarilish, ba'zan bir qadamni o'tkazib yuborish
yoki qisqa pasaytirish mumkin. Bunday martaba mutaxassisga o'zlashtirish imkonini beradi zarur
bilim, ko'nikma va qobiliyatlar, odamlar bilan muloqot qilish va ularga ta'sir qilishda etarli
tajriba
to'plash. Rag'batlantirishning muvaffaqiyati tashkilot ichidagi boshqaruvni rivojlantirishni
rejalashtirishning o'ziga xos xususiyatlariga bog'liq.
Karyeraning ketma-ket inqirozli turi. Bu inqilobiy o'zgarishlar davrlari uchun xarakterlidir, bunda
inson doimo o'zgarishlarga moslashishi kerak. Moslashishning mumkin
emasligi rasmiy darajani
pasaytiradi.
Pragmatik (strukturaviy) martaba turi. Pragmatik martaba vakillari martaba muammolarini hal
qilishning eng oddiy usullarini afzal ko'radilar. Ular ijtimoiy-iqtisodiy, texnologik va marketing
o'zgarishlariga
qarab faoliyat sohalarini, tashkilotlarni o'zgartiradilar. Harakatlar bir xil boshqaruv
sinfi doirasida amalga oshiriladi, shaxsiy manfaatlarga ustunlik beriladi.
Chiqib ketgan martaba turi. Karyera yakunlandi. Pastga ko'tarilish dargumon va yuqoriga ko'tarilish
mumkin emas. Rahbarning asosiy vazifasi lavozimni egallashdir. Bu erda asosiy e'tibor shaxsiy
manfaatlarga qaratilgan.
Transformativ martaba turi. Asta-sekin va keskin bo'lishi mumkin bo'lgan ta'sirning yuqori sur'atlari,
kengayishi bilan tavsiflanadi. Karyera yangi sohada yoki sanoatda quriladi yoki u ajoyib g'oyaga
asoslanadi.
Evolyutsion martaba turi. Tashkilotning o'sishi
bilan bir qatorda, shaxsning rasmiy o'sishi, uning
ta'sirining kuchayishi kuzatiladi. Bu erda u yanada targ'ib qilishga qaratilgan, jamoat va shaxsiy
manfaatlar uyg'unligi mavjud.
Xodimlarni bo'shatish eychar menejer tizimi

Yangi tasdiqlanadigan Mehnat kodeksidagi yuzlab qattiq normalar bizda HR tizimiga o‘tishga yo‘l
berishi qiyinroq bo‘ladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, HR va kadrlar bo‘limi o‘rtasidagi asosiy farq natijaviy muhitda.
Hujjatlarga ko‘milgan kadrlar xizmatlarida xodimlarning manfaatlari u qadar e’tiborga olinmaydi,
muhit ham shunga yarasha bo‘ladi. Xodimlarning shaxsi bilan ishlashga va o‘rtada ko‘prik
yaratishga qaratilgan HRda mehnatkash va samarador xodimlar juda qadrlanadi, jamoa bir oiladek
shakllanadi, o‘z-o‘zidan muhit ham, ishchanlik kayfiyati ham yaxshi bo‘ladi.
Xizmat vazifasiga tayinlash nechta bоsqichdan ibоrat va qaysilar?

|
Xizmat vazifasiga tayinlash nechta bоsqichdan ibоrat va qaysilar?Bog'liq Personal savollarga javoblar87. Xizmat vazifasiga tayinlash nechta bоsqichdan ibоrat va qaysilar?
88. Xodimlar faoliyatini baxolashning zamonaviy uslublari
Mehnat faoliyatini, shu jumladan ish natijalarini zamonaviy baholash tizimi aniq va ishonarli
ma’lumotlarga asoslanishi shart. Mutaxassislar bunday tizimni olti bosqichda yaratishni tavsiya
qiladilar:
Har bir ish joyi bo‘yicha mehnat unumdorligi standartlarini va uni baholash mezonlarini belgilash.
Mehnat unumdorligini baholash siyosatini o‘tkazish tamoyillarini ishlab chiqish, ya’ni baholashni
qachon, kim, qaysi muddatlar oraligida o‘tkazishini hal etish.
Muayyan shaxslarga mehnatunumdorligini baholashni o‘tkazish vazifasini yuklash.
Baholashni o‘tkazish vazifasi yuklatilgan shaxslarga xodimlar mehnat unumdorligi bo‘yicha
ma’lumotlarni to‘plash topshirig‘ini berish.
Baholashni xodimning o‘zi bilan muhokama qilish.
Baholash yakuni bo‘yicha qaror qabul qilish va baholashni hujjatda rasmiylashtirib qo‘yish.
Baholashni kim o‘tkazishi favqulodda muhimdir. G‘arbdagi ko‘pgina kompaniya va firmalarda bu
vazifa odatda menejerlar zimmasiga yuklanadi. Amaliyotda baholash quyidagilar zimmasiga ham
yuklanadi:
bir necha kishidan iborat komissiyaga. Bunday yondashuv baholash faqat rahbar tomonidan amalga
oshirilishidan farqli o‘laroq, ob’ektivlikni ta’minlashga xizmat qiladi;
hamkasblarga. Bu ularga baholanuvchi sheriklarining ish natijalarini aniqlash imkonini beradi.
Natijada hamkasblar bir-biriga ishonadigan bo‘ladilar;
baholanuvchiga bo‘ysunuvchilarga;
baholanuvchi, mehnat qiladigan jamoaga bevosita aloqasi bo‘lmagan xolislarga;
o‘z-o‘zini baholash.
Ushbu yondashishlardan eng asosiysi xodimning rahbar tomonidan baholanishi hisoblanadi.
SHuningdek, baholashni turli uslublarini birgaliqda qo‘llash orqali (masalan, rahbarning o‘z xodimini
baholashi natijalarini baholanuvchiga bo‘ysunuvchi xodimlar yoki uning hamkasblari tomonidan
baholanishi bilan taqqoslanishi) ham amalga oshirish mumkin.
Boshqaruv xodimlari faoliyatini ob’ektiv baholash uchun sifat mezonlarini belgilash bilan bir
qatorda, miqdor ko‘rsatkichlari hisobga olinishi ham juda muhimdir.
|
| |
Elektron va ion - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

65
Texnologik taraqqiyot tufayli yarim o‘tkazgichli kuchaytirgichlar paydo bo‘ldi.
Biroq elektromagnit relelar turli elektr uskuna va qurilmalarda
foydalanish uchun
ommaviyligini yo‘qotmaydi. Relelardan keng foydalanish metall kontaktlarning
xususiyatlarini o‘z ichiga olgan ularning ba’zan afzalliklaridan kelib chiqadi.
Rele kontaktlarining qarshiligi yarimo‘tkazgich
elementlari asosidagi
kommutarorlardan farqli ravishda kichikdir. Kontaktli relelar tok yuklamalarini yarim
o‘tkazgichli kommutatorlarga nisbatan haddan ortiq bardosh berishi mumkin. Relelar
statik elektr, radiatsion nurlanish ishtirokida normal ishlaydi. Relening asosiy ijobiy
sifati qo‘shimcha elementlarsiz boshqarish va kommutatsiya
zanjirlarining galvanik
izolatsiya qilinganligidadir.
Elektromagnit relelarning asosiy turlari
Ijro elementlarining konstruktion xususiyatlariga ko‘ra elektromagnit relelarga
quyidagi turlariga bo‘linadi:
•
Elektr kontaktlarning bir guruhi tomonidan elektr zanjirga ta’sir etuvchi
kontakt relelari. Ularning ochiq yoki yopiq holati chiqish elektr
yuritmasining kommutatsiyasini (uzilishini yoki ulanishini) ta’minlashi
mumkin.
•
Kontaktsiz
relelar
tok
va
kuchlanishning
elektr
zanjirning
parametrlarining keskin o‘zgartirishi tufayli (sig‘im,
induktivlik,
qarshilik) elektr yuritmasining kommutatsiyasini ta’minlashi mumkin.
Qo‘llanish doirasiga ko‘ra:
•
Signal tizimlari.
•
Himoya.
•
Zanjirni boshqarish.
Boshqaruv signallari quvvati bo‘yicha:
•
Yuqori quvvat 10 Wtt dan ortiq bo‘lgan.
•
O’ta quvvatli 1-9 Wt.
•
Kam quvvatli 1 Wt gacha.
Boshqaruv tezligi bo‘yicha:
•
0,001s dan kam bo‘lmagan inersiyali.
•
Yuqori tezlikdagi 0.001-0.05 s.
•
Sekin-harakatdagi 0.05 -1 s.
•
Rostlanishi.
66
Nazorat kuchlanishi turi bo‘yicha:
•
O’zgaruvchan tok.
•
O’zgarmas tok (qutblangan va neytral).
-rasm. KSKP konditsionerining kompanovkasi

|
-rasm. KSKP konditsionerining kompanovkasi
|
bet | 50/69 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 28,88 Mb. | | #159966 |
Bog'liq Вентиляция lotin13.2-rasm. KSKP konditsionerining kompanovkasi
13.3-rasm. Konditsionerni chap va o‘ng tomondan ishlatilishi
Strukturasi
Havoni konditsiyalash tizimi belgilanishiga qarab xonaga issiqlik va namlik holatini sozlash funksiyasi yuklatiladi, oldindan tozalangan havo xonaga uzatiladi. Tashqi havoni havo so‘rib olish uskunalari yordamida surib olinadi.(2.3-rasm). Havoni konditsiyalash uskunasidagi filtrda tozalanadi maqsadga muvofiq bo‘lsa retsikulyasion havo bilan almashtiriladi. Maxsus uskunalarida, sozlanuvchi issiqlik-namlanish asosida ishlov beriladi. Dovodchilikda yo‘l yo‘lakay ishlov beriladi.
Havo konditsiyalash tizimlarini prinsipial va struktura sxemalaridan kelib chiqadiki umumiy kompleksni va uning texnik uskunalarini ikkita bir biri bilan bog‘liq bo‘lgan kontur sifatida ko‘rsatish mumkin.
Asosiy kontur 1. Bu erda: konditsiyalanuvchi havoga ishlov beriladi va harakatlantiriladi, asosan uchta elementdan ya’ni havoni konditsiyalash.
13.4-rasm Havoni konditsiyalash tizimlarining struktura sxemasi.
XKKT – havo qabul qilish tizimi.
ISTT – issiq suv bilan ta’minlash tizimi.
STT – sovuqlik bilan ta’minlash tizimi.
ETT – energiya bilan ta’minlash tizimi.
SKT – suv va kanalizatsiya tizimi.
SAT – sozlash va avtomatika tizimi.
XCHT – havoni chiqarish tizximi.
XTT – havoni taqsimlash tizimi.
IIBT – ikkilamchi ishlov berish tizimi.
Uskunalari (havoga issiq namlik berish asosida ishlov berish), xona kanallarining tizimlari va qabul qilish ashyolari; taqsimlash; havoni tashqariga chiqarish va retsirkulyasiya qilish; sozlash ob’ekti bo‘lgan xonadir.
Qo‘shimcha kontur II (issiqlik va sovuqlik bilan ta’minlash tizimlari) o‘z navbatida bular ham uchta asosiy elementlrdan tashkil topgan: issiqlik va namlik asosida ishlov berish uskunalari, issiqlik va sovuqlik manbalari (issiqlik almashgichlar, sovitish stansiyalari). Konditsionerlar va monoblokli unifikatsiyalangan birlashtiruvchi o‘lchamga ega bo‘lgan va funksional bloklardan yig‘iladigan belgilangan havoga ishlov berish jarayoniga imkoniyat yaratadigan modulli strurukturaga ega.
|
| |
-rasm. Isitish bloki - Ventilyasiya va havoni konditsiyalash tizimlari

|
Ventilyasiya va havoni konditsiyalash tizimlari
|
bet | 51/69 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 28,88 Mb. | | #159966 |
Bog'liq Вентиляция lotin13.5-rasm. Isitish bloki
Etkazib berilishi
Konditsionerlar KSKP – 45 gacha iste’molchiga yig‘ilgan holda etkazib beriladi.
Montaj jarayonidagi mablag‘larni tejash maqsadidia hamda transportda tashiishga qulay bo‘lishi uchun hamda KSKP konditsionerlarni bitta ramada monoblok ko‘rinishida maksimal zavodda yig‘iladi. Etarli kenglikdagi eshik o‘lchamlari, ko‘tarish mexanizmlari bo‘lmagan holda KSKP – 50, 100 konditsionerlarni alohida qismlarga bo‘lak – bo‘lak paketlar ko‘rinishida etkaziladi. Qanday harakatda etkazish usulini (monbloklar, bloklar, paketlar) so‘rov varag‘ida ko‘rsatiladi.
Konditsionerlar standart yuqori zichlikli polietilenga o‘raladi, qo‘shimcha haq to‘langanda – pofrokarton bilan o‘raladi va yog‘ochdan panjara qilinadi.
13.6-rasm. Umumiy ko‘rinishi
KSKP konditsionerlarni asosiy afzalliklari:
buyurtmachining shaxsiy talabiga ko‘ra ishlab chiqarilishi;
maxsus ishlab chiqilgan kompyuter dasturi va kataloglar yordamida tezkor (operativ) yig‘ish mumkinligi;
ishlab chiqariladigan zavodning shaxsiy avtomatika bilan komplektlanishi;
ISO – 9001 me’yoriga javob beradigan maxsulotni yuqori sifati kafolatlanadi;
zamonaviy texnologik liniyada ishlab chiqariladi;
konditsionerni konstruksiyasi blokli yoki monoblokli bo‘lishi mumkin;
loyiha institutlari va buyurtmachini loyihaning barcha etaplarida bepul maslahat berish va informatsiya bilan ta’minlanishi;
ishlatish joyida operativ servis va texnik xizmat ko‘rsatish;
montajni tashkil etish, kafolat davrida va undan keyingi davrda servis xizmat ko‘rsatish;
konditsionerni qobig‘ini kafolati 5 yil;
ishlab chiqarish va buyurtmachiga jo‘natish 4 – 5 haftadan ortmaydi.
Regionlarda vakolatxonalar keng tarmoqli.
|
| |
Havoni mahalliy konditsiyalash qurilmalari

|
Havoni mahalliy konditsiyalash qurilmalari
|
bet | 52/69 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 28,88 Mb. | | #159966 |
Bog'liq Вентиляция lotinHavoni mahalliy konditsiyalash qurilmalari
Gigienik – ishlab chiqarilishi “KSKP - G”
Konditsionerlar 3 ta modifikatsiya sxemada ishlab chiqariladi.
13.7-rasm. Havoni mahalliy konditsiyalash qurilmalari
13.8-rasm. Havo qabul qilish panjarasi
Konditsioner funksional ko‘rinishida monoblokli va blokli bo‘lishi mumkin.
KSKP – G1 konditsionerlarning ichki bloklari kukun bilan qoplangan ruxlangan po‘latdan yasaladi.
KSKP – G2 konditsionerlarning ichki bloklari va detallari zanglamaydigan po‘latdan yasaladi.
Karkasni konstruksiyasida maxsus alyuminieviy profil ishlatiladi.
Konditsionerni tashqi qobig‘i moshrang kukun bilan qoplangan ruxlangan po‘latdan yasaladi. Panellarning qalinligi – 46 mm.
Konditsionerning barcha birikmalari maxsus germetiklr bilan dezinfiksiyalovchi moddalar ta’sirida chidamkor gigienik zichlovchilar bilan germetiklangan.
Barcha asosiy tugunlari, ventilyator elektr dvigateli bilan tozalash va almashtirish uchun engil olinadi yoki suriladi.
Qobig‘ konstruksiyasining o‘ziga xosligi, ichki qismining yuzalari silliq va teng bo‘lganligi konditsionerni tozalash va dezinfiksiyalash jarayonini engillashtiradi.
Konditsionerni filtr “ventilyator va namlash” bo‘limlarida ko‘rish oynalari bilan jihozlangan.
Havoni sovutish va namlash bo‘limlarida taglikni ko‘zda tutilgan.
Konditsionerning boshqa bo‘limlari: havoni sovutish bo‘limi albatta tomchi uzlatgich bilan jihozlangan.
Meditsinada ishlatish uchun KSKP – M turidagi konditsionerlar ishlab chiqariladi.
Funksional bloklar yoki monobloklarni yig‘ib, konditsioner ko‘rinishdda ishlab chiqariladi.
Konditsionerning karkasi “amego” profildan yasaladi. Panellarning qalinligi – 42 mm. Issiqlikdan himoya qilish penopoliuretan material ishlatiladi.
Barcha ichki detallari va tugunlari, panellarning ichki devorlari bilan zanglamaydigan po‘latdan yasaladi.
Barcha bloklari va seksiyalari ko‘rish oynalari bilan jihozlangan.
Bloklarning tagi jo‘mrakli taglik ko‘rinishida yasalgan. Havoni sovutish vazifasini bajaruvchi havosovutgichlar, kondensatni yig‘ish uchun qo‘shimcha taglik bilan jihozlangan.
Konditsionerning tashqi sirti panellari mosh rangli epoksid kukuni bilan qoplangan ruxlangan po‘latdan yasaladi.
|
| |