nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
1-mavzu. Kompyuter grafikasining roli, qo`llanilish sohalari. Asosiy tushunchalar. Reja

|
1-mavzu. Kompyuter grafikasining roli, qo`llanilish sohalari. Asosiy tushunchalar. Reja
|
bet | 1/3 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 92 Kb. | | #135207 |
Bog'liq 1-nazariy
1-MAVZU. KOMPYUTER GRAFIKASINING ROLI, QO`LLANILISH SOHALARI. ASOSIY TUSHUNCHALAR.
REJA:
1. Kompyuter grafikasi haqida ma’lumotlar.
2. Kompyuter grafikasining turlari.
3. Rastrli grafika.
4. Vektorli grafika.
5. Fraktal grafika.
1. Kompyuter grafikasi haqida ma’lumotlar.
Kompyuter grafikasi geometrik jismlar, shakl va tamoyillarining matematik modellari hamda ularni namoyish etish usullari to‘g‘risidagi fan sifatida aniqlash mumkin.
Kompyuter tasvirlariga bo‘lgan qiziqish, ularda juda katta hajmdagi ma’lumotlar saqlanishi bilan izohlanadi: tasvirlarni yaqqol namoyish etish imkoniyati mavjud bo‘lib, ularni tahlil etish uchun axborot texnologiyalari sohasida maxsus bilimlar talab qilinmaydi.
Kompyuter grafikasining yangi yo‘nalishlardan biri haqiqiy tasvirlarni shakllantirishning uslub va tamoyillarini ishlab chiqishga bag‘ishlangan. Bu tamoyillarga ko‘ra tasvirlarni bevosita kuzatish yoki optik qurilmalar yordamida ro‘yxatga olish imkoniyati mavjud bo‘lishi kerak.
Shunday tasvirlarga extiyoj dizayn, arxitektura, reklama va boshqa sohalarda paydo bo‘ldi.
EHMlar funksional imkoniyatlarining kengayishi kompyuter grafikasining rivojlanishiga asos yaratdi va tasvirlar animatsiyasini ta’minlovchi tizimlar yaratilishiga olib keldi. Bunday tizimlarni quyidagi uchta guruhni ajratish mumkin:
kimyo, tibbiyot, astronomiya va boshqa sohalardagi jarayonlarni ko‘rgazmali namoyish etish;
harakatdagi holatlar tasavvurini (imitatsiya) paydo etuvchi tizimlar (kompyuter o‘yinlari va boshqalar);
kino va televideniya uchun tasvirlar tayyorlovchi tizimlar.
2. Kompyuter grafikasining turlari.
Grafik tasvirni hosil qilishni zamonaviy usullari bilan yaxshiroq tanishish uchun kompyuter grafikasining uch turda – rastrli (nuqtali yoki pikselli), vektorli (ob’ektli), fraktal hosil qilinishini ko‘rib chiqamiz.
Ular bir-biridan monitor ekranida tasvirlanishi va qog‘ozda bosib chiqarilishi bilan farqlanadi.
|
| |
Texnika xavfsizligi

Texnika xavfsizligi
Download
3,02 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/124
Sana
06.10.2024
Hajmi
3,02 Mb.
#273717
Download
3,02 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Texnika xavfsizligi
Download
3,02 Mb.
Matnni ko'rish
Texnosfera - Texnika xavfsizligi

5
Texnosfera insonlar tomonidan texnik vositalar
yordamida yaratilgan shaharlar,
qo`rg’onlar, qishloq aholi punktlari, sanoat va korxonalar zonasi band etgan hududlar
hisoblanadi.
Inson hayot faoliyati jarayonida nafaqat tabiiy muhit bilan balki,
ijtimoiy muhit deb
ataluvchi odamlar bilan ham uzluksiz aloqada bo`ladi. Insonni ijtimoiy muhit bilan
aloqasi tug’ilishni
davom ettirish, bilim, tajribalarni almashtirish, o`zining ma`naviy
ehtiyojlarini
qanoatlantirish, intellektual qobiliyatlarni oshirishda foydalaniladi va
shakllanadi.
Zamonaviy industrial jamiyatda inson atrof-muhit komponentlari (biosfera,
texnosfera va ijtimoiy muhit) bilan o`zaro ta`sirda bo`ladi. YA`ni
inson tabiiy atrof-
muhitga uzluksiz ta`sir etsa, o`z navbatida biosfera va insonning ehtiyojlaridan kelib
chiqib uning uzluksiz jismoniy va aqliy faoliyatining mahsuli bo`lgan
texnosfera va
ijtimoiy muhit ham insonga to`g’ridan to`g’ri yoki sirtdan doimiy ta`sir etadi.
YUqorida qayd etilganlar asosida quyidagicha xulosa chiqarish mumkin:
1. zamonaviy inson uni o`rab turgan atrof-muhitning tashkil etuvchilari ya`ni, tabiiy,
texnogen (texnosfera) va ijtimoiy muhit bilan uzluksiz o`zaro ta`sirda bo`ladi;
2. XIX asr oxiridan boshlab va XX asr davomida texnosfera va ijtimoiy muhit uzluksiz
rivojlanmoqda, bunga ushbu sohada inson faoliyati orqali o`zgartirilgan ulushlarni
oshib borayotganligi isbotdir;
3. Texnosferani rivojlanishi tabiiy muhitni o`zgartirish hisobiga amalga oshmoqda.
Zamonaviy hayotda insonlarning ijtimoiy mavqelarini yuksalish
bilan birga ularning
tinchligiga, sog’ligiga va mehnati xavfsizligiga xavf soladigan omillar soni ham ortib
bormoqda. Ma`lum sharoitda ularning insonlarning ruhiy holatiga,
organizmi
sog’ligiga salbiy ta`sirini ko`rsatishi hammaga ma`lum. SHu sababli insonlarni nafaqat
ularning aqliy yoki jismoniy mehnat faoliyati davomida balki, yashash joyida, yo`lda
va barcha holatlarda xavfsizligini,
yaxshi kayfiyatini, mehnat qobiliyati va ish
unumdorligini taminlash, sog’ligi haqida qayg’urish masalalarini ijobiy hal etish juda
dolzarb masalalardan biridir.
Qayd qilingan masalalarni ijobiy hal etishda hayot faoliyat xavfsizligi fanining o`rni,
uning nazariy ma`lumotlari bilan bo`lajak mutaxassislarni qurollantirish muammolarni
ijtimoiy hayotda mumkin qadar ijobiy hal etilishiga yordam beradi.
MASHINALARNING XAVFLI ZONALARI

MASHINALARNING XAVFLI ZONALARI.
Mashina va mexanizmlarning inson hayotiga va sog’ligiga xavftug’diradigan
holatlarni vijudga keltiradigan joylari xavfli zona deb ataladi.
Xavfli zona asosan
mashina va mexanizmlarning ochiq holdagi aylanadigan va harakatlanadigan
qismlarida mujassamlanadi. Bu aylanayotgan qirquvchi asbob yoki detal, qayishli,
zanjirli va tishli uzatmalar, harakatlanuvchi stanoklarning ishchi stollari, konveyerlari,
yuklarni bir joydan ikkinchi joyga ko`chirib yuradigan yuk ko`tarish
mashinalari va
h.k. Aylanuvchi qismlar bilan ishchilarning kiyimidan yoki sochidan ilintirib olishi
mumkin bo`lgan mexanizmlar ayniqsa xavfli hisoblanadi.
SHuningdek xavfli zonalar qatoriga mashina va mexanizmlarda ishlaganda elektr
tokidan
zararlanish, issiqlik, elektromagnit,
ionlashgan nurlar, shovqin, titrash,
ul’tratovush, zaharli gaz va bug’lar ta`siriga tushib qolish ham kiradi. Stanoklarda
ishlayotganda qirqimlarning uchib ketishi, ishlatilayotgan
asbobning sinib otilib
ketishi, detall yaxshi siqib ushlanmaganligi natijasida otilib ketib ishchilarni
jarohatlashi ham xavfli zonaga kiritiladi. Xavfli zonalar doimiy, harakatlanuvchan va
vaqti-vaqti bilan paydo bo`ladigan turlarga bo`linadi.
Doimiy xavfli zonaga qayishli,
zanjirli va tishli uzatmalar, stanoklarning qirqish zonalari va harakatlanuvchi valiklar
kiradi. Harakatlanuvchan xavfli
zonaga prokat qilish stanlari, potok liniyalari,
konveyerlar, qirqish joyi o`zgarib turadigan agregat stanoklari va boshqalar kiradi.
Nazorat savollari
1.
Texnologik jarayonlarni xavfsizligini ta`minlovchi vositalar
2.
Xavfsizlik texnikasi xizmati va uning vazifalari
3.
Uskunalarning ayrim turlariga qo`yiladigan xavfsizlik talablari.
4.
Mashinalarning xavfli zonalari.
Hayot faoliyati - Texnika xavfsizligi

4
shunday qolaveradi. Inson shuning uchun ham o`zini o`rab turgan atrof-muhit hisobiga
oziq-ovqat, havo, suv, dam olish uchun zarur moddiy narsalar va boshqalarga bo`lgan
ehtiyojini qanoatlantiradi.
Atrof-muhit
– insonni o`rab turgan muhit bo`lib, insonning hayot faoliyatiga,
uning sog’ligi va nasliga to`g’ridan to`g’ri, birdan urinma yoki masofadan ta`sir
etishga qobiliyatli omillarning (jismoniy, ximiyaviy,
biologik, informatsion, ijtimoiy)
shartli yig’indisidir.
Inson va atrof-muhit uzluksiz o`zaro ta`sirda bo`lib, doimiy harakatdagi «Inson –
atrof muhit» sistemasini tashkil etadi. Dunyoning evolyutsion jarayonida bu sistemani
tashkil etuvchilar uzluksiz o`zgarib bordi. Inson mukammallashdi, er sharining aholisi
va uning oqimi o`sdi, jamiyatning ijtimoiy asosi o`zgardi. Atrof-muhit o`zgardi: inson
o`zlashtirgan er yuzi va er osti hududi kattalashdi; tabiiy
tabiat muhiti insoniyat
jamiyatining o`sib borayotgan ta`sirini boshdan kechirmoqda, inson tomonidan sun`iy
yaratilgan maishiy, shahar va ishlab chiqarish muhiti paydo bo`ldi.
Tabiiy muhit o`zi etarli bo`lib, inson ishtirokisiz mustaqil mavjud bo`la oladi va
rivojlana oladi. Inson tomonidan yaratilgan boshqa barcha borliq muhiti mustaqil
rivojlana olmaydi va ular paydo bo`lganidan so`ng eskirishga va emirilishga mahkum.
Insoniyat o`zining dastlabki rivojlanish bosqichida tabiiy atrof-muhit bilan o`zaro
uyg’un harakat qilgan. Atrof-muhit asosan biosfera, er osti,
gallaktika va cheksiz
koinotdan tashkil topadi.
Biosfera
-barcha turdagi organizmlar, jumladan inson yashashi mumkin bo`lgan
atrof-muhit bo`lib, u murakkab tuzilishdagi er sharining muhim qobig’idir. Biosfera
bir necha milliard yillar davomida shakllangan. Zamonaviy
olimlar biosferani
moddalarni planeta bo`yicha harakatini ta`minlovchi yirik, global ekosistema sifatida
qarashadi. Hozirgi erada hayot er qatlamining yuqori (litosfera) qismida, erning pastki
havo (atmosfera) qobig’ida va er sharining suvli qobig’i (gidrosfera) da tarqalgan. Bu
shu bilan izohlanadiki, litosferada er osti suvlari va tog’ cho`kmalarida chuqurlikni
sekin-asta ortib borishi bilan harorat ham ortib 2 km dan 16 km chuqurlikda 100
o
S va
yuqori (vulqonik faollik zonasida esa 200 dan 1500
o
S cha) ni tashkil etadi.
Erning yuzasida hayotning kontsentratsiyasi va faolligi eng yuqoridir.
Inson evolyutsiyasi jarayonida o`zining oziq-ovqat,
moddiy boylik, iqlim va ob-
havo ta`siridan himoyalanish, o`ziga qulaylikni oshirish bo`yicha
ehtiyojlarini
samaraliroq qanoatlantirishga intilib tabiiy muhitga birinchi o`rinda biosferaga
to`xtovsiz o`z ta`sirini o`tkazdi. Bu maqsadga etish uchun u biosferani bir qismini
texnosfera band etgan joyga aylantirdi.
Hayot faoliyat xavfsizligi fanining maqsadi va vazifalari

6
Hayot faoliyat xavfsizligining maqsadi ishlab chiqarishda avariyasiz holatga
erishish, jarohatlanishni oldini olish, insonlar sog’ligini saqlash, mehnat qobiliyatini
oshirish, mehnat sifatini oshirish hisoblanadi.
Qo`yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi
ikki masalani echish lozim
bo`ladi:
1. Ilmiy (inson-mashina sistemasini; atrof muhit-inson, xavfli (zararli) ishlab
chiqarish omillari va boshqalarni matematik modellashtirish);
2. Amaliy (uskunalarga xizmat ko`rsatishda mehnat xavfsizligini taminlash).
Hayotiy jarayonda insonni atrof-muhit va uning tashkil etuvchilari bilan o`zaro ta`siri
YU.N.Kurjakovskiyning «Hayot
faqat moddalar, energiyalar va informatsiyalar
oqimlarini tirik tana orqali harakati jarayonida mavjud bo`la olmaydi» degan hayotni
saqlash qonuniga mos holda elementlar orasidagi moddalar massasining,
barcha
turdagi energiyalar va informatsiyalarning oqimlari sistemasiga asoslangan. Hayotni
saqlash qonunidagi oqimlar insonga o`zini oziq-ovqatga, suvga, havoga, quyosh
energiyasiga, o`rab turgan muhit haqidagi informatsiyalarga bo`lgan
ehtiyojlarini
qanoatlantirishi uchun kerak. SHu bilan bir vaqtda inson hayotiy fazasida o`zidan
ongli faoliyati bilan aloqador (mexanik, intellektual energiyalar), bioliogik jarayon
chiqimlari ko`rinishidagi ma`lum massadagi moddalar oqimini, issiqlik energiya va
boshqa energiya oqimini ajratadi.
Moddalar va energiyalar oqimi almashinuvi inson ishtirok
etmaydigan jarayonlar
uchun ham xarakterlidir. Tabiiy muhit bizning planetamizga quyosh energiyasi oqimi
kirib kelishini ta`minlaydi. Bu esa o`z navbatida biosferada o`simlik va hayvonlar
oqimini, moddalar (havo, suv) adiabatik oqimini, har xil energiyalar oqimini, jumladan
favqulodda holatlarda tabiiy muhitdagi energiyalar oqimini ro`yobga keltiradi.
Texnosfera uchun barcha turdagi xom ashyo va energiyalar oqimi, mahsulotlar va
odamlar navbati
oqimlarining har xilligi; chiqindi oqimlari (atmosferaga
tashlanayotgan chiqindilar, suv hovzalariga tashlanayotgan sanoat va boshqa iflos
suvlar, suyuq va qattiq chiqindilar, har xil energetik ta`sirlar) xarakterlidir.
Har qanday xo`jalik yuritishning chiqindilari va teskari samarasi bo`ladi va ularni
yo`qotib bo`lmaydi. Ularni bir fizik-ximik shakldan boshqa shaklga o`tkazish yoki
fazoga chiqarib yuborish mumkin.
Texnosfera, bundan tashqari to`satdan portlash,
yong’in natijasida, qurilish konstruktsiyalarini buzilishida, transport avariyalarida va
shunga o`xshashlarda katta miqdordagi chiqindilar va energiya oqimini yuzaga
keltirishi mumkin.
Ijtimoiy muhit tabiiy va texnogen olamni o`zgartirishga yo`naltirilgan insonga
xarakterli bo`lgan barcha energiya oqimlarini ishlab chiqaradi va iste`mol qiladi,
jamiyatda chekish,
alkogol ichimliklar, narkotik moddalar va shunga o`xshashlarni
iste`mol qilishga aloqador zararli holatlarni shaklllantiradi.
7
«Inson - atrof muhit» sistemasini har xil komponentlari energiya va informatsiyalarini
xarakterli massalar oqimini quyida keltiramiz:
-Ma`ruza. Hayot faoliyat xavfsizligi fanining nazariy asoslari

|
-Ma`ruza. Hayot faoliyat xavfsizligi fanining nazariy asoslariBog'liq 5b27936d716431-Ma`ruza. Hayot faoliyat xavfsizligi fanining nazariy asoslari
Reja:
1.Hayot faoliyat xavfsizligi fanining maqsadi va vazifalari.
2.Hayot faoliyat xavfsizligi kursining qisqacha mazmuni.
3.HFX nazariyasining asosiy tushuncha va ta`riflari.
Tayanch so`zlar:
faoliyat, biosfera, litosfera, gidrosfera, planeta, global, ekosistema,
texnosfera, domografiya, urbanizatsiya.
Kirish
Mamlakatimizda mustaqillikning dastlabki yillaridanoq fuqarolarni jumladan
ishchi va xizmatchilarni ijtimoiy holatini yaxshilash, ularning turmush darajasini
yuksaltirishga, ishlash sharoitlarini texnika xavfsizligi va sanitariya talablari
darajasidagi asosini yaratishga katta e`tibor qaratib kelinmoqda. Ta`lim jarayonida
ham keng qamrovli islohotlar amalga oshirilmoqda. Qabul qilingan Kadrlar tayyorlash
milliy dasturi, Ta`lim to`g’risidagi Qonunlar asosida ta`lim sohasida katta yutuqlarga
erishildi. Ta`lim mazmuni tubdan ijobiy o`zgarishga yuz tutmoqda. Ta`lim tizimining
barcha tizimida eng zamonaviy o`qitish vositalaridan foydalanilmoqda. Ishlab
chiqarish ham eng qudratli, zamonaviy ishlab chiqarish vositalari bilan
qurollantirilmoqda. Ijtimoiy hayot tarzi faollashmoqda. Mamlakatda qabul qilingan
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi», «Ta`lim to`g’risida»gi Qonun ta`lim tizimi
mazmunini tubdan o`zgartirib yubordi. Jumladan oliy ta`lim o`quv rejalariga zamon va
hayot talablaridan kelib chiqib katta o`zgartirishlar kiritildi. Yosh mutaxassislarga har
bir sohada chuqur va keng qamrovli ma`lumot berish, ularga berilgan bilim ishlab
chiqarishda va jamiyatda o`z aksini va dolzarbligini yo`qotmaydigan bo`lishiga va
ularning bilim darajalari dunyo ta`lim standartlari qo`ygan talabga javob berishiga
asosiy ahamiyat qaratilmoqda.
Zamonaviy hayotdagi ishlab chiqarish samaradorligini etuk kadrlarsiz tasavvur
etish mumkin emas. Har sohada inson omili, uning qadr-qimmati birinchi o`ringa
qo`yilib ish tashkil etilgan joyda yutuqlar barqaror bo`lishi shubhasiz.
Inson tug’ilishi bilan yashash, erkinlik va baxtga intilish huquqiga ega bo`ladi.
Inson o`zining yashash, dam olish, sog’ligi haqida qayg’urish, qulay atrof-muhit,
xavfsizlik va gigiena talablariga javob beradigan mehnat sharoitida ishlashga bo`lgan
xuquqlarini hayot faoliyati jarayonida amalga oshiradi. Uning bu huquqlari
O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida kafolatlangan.
|
| |
YOng’indan kuyish - 4

10
-5

11
Tavakkalni aniqlash qancha taxminiy bo`lishiga qaramay, uni aniqlashning quyidagi
to`rt yo`li mavjud:
1. Muhandislik yo`li statistikaga, takrorlanishlarni hisoblashga,
xavfsizlikning
taxminiy tahliliga, «xavflar daraxti» qurishga asoslanadi.
2. Modellash yo`li (andozalash) odamga, guruhga, kasbga ta`sir qiluvchi omillar
modelini qurishga asoslangan va h.k. Bu yo`l bilan hisoblashga ma`lumotlar topish
ancha qiyin.
3. ekspert (tekshirish) yo`li ma`lumotlarni ekspertlardan (mutaxassislardan) so`rab
yig’ishga asoslangan.
4. Ijtimoiy yo`l odamlardan so`rab surishtirib, aniq xulosa chiqarishga asoslangan.
Bu yo`llar «T» ni har xil
nuqtai nazardan tavsiflaydi, shuning uchun hammasi birga
qo`llaniladi.
Tavakkalning yo`l qo`ysa bo`ladigan fikr yuritish usuli
xavfsizlik
texnikasi, mutlaq
xavfsizlikni yaratib berishga asoslangan. Ammo bunday holatni (ya`ni, T=0) yaratib
berish amalda mumkin emas. SHuning uchun, yo`l qo`ysa bo`ladigan (YQB) «T» ning
fikr yuritish usuli qabul qilinadi. «T» o`z
ishiga texnik, ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy
jarayonlarni oladi. «T» da ayrim murosalarga borishga to`g’ri keladi.
Texnik tizimning xavfsizligini ko`tarish uchun iqtisodiy
imkoniyatlarning cheksiz
emasligi ma`lum. Agar xavfsizlikka qancha ko`p xarajat qilinsa, ijtimoiy sohalarga
shuncha kam xarajat qilishga to`g’ri keladi.
Tavakkalning YQB mintaqasi
shunday minimal chegaraki, unda ijtimoy va texnik
mablag’lar ma`lum mutanosiblikka ega (2.1.-rasm). Tavakkalni tanlashda uni hisobga
olish kerak va jamiyat shu bilan qanoatlanishga majbur.
Jahonning ayrim mamlakatlarida, masalan, Gollandiyada
tavakkalning YQB qiymati
qonuniy asosda belgilangan. O`lim hodisalarining maksimal YQB darajasi bir yilda 10
-
6
deb olingan. Odatda, tavakkalning YQB mintaqasi 10
-8
bo`lsa, bu juda kichik qiymat
hisoblanadi.
Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari

|
Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflariBog'liq 5b27936d716432. Xavfsizlikni taminlash usullari, ta`riflari
Inson mehnat faoliyati jarayonida bo`ladigan fazo – ish joyi (gomosfera), doim
mavjud yoki vaqti-vaqti bilan xavf paydo bo`ladigan fazoni noksosfera deyiladi.
Xavfsizlikni taminlashga quyidagi usullar orqali erishiladi:
a) gomosfera va nososferani fazoviy va vaqt bo`yicha ajratib kuyish, buni hal qilish
uchun masofadan boshqarish, avtomatlashtirish, rabotlashtirish vositalari yordamidan
foydalaniladi;
b) xavflarni yo`qotish yo`li bilan noksosferani me`yorlashtirish. Bu usulga
ishchilarning shovqin, gaz, changdan jarohatlanishidan saqlovchi shaxsiy va
birgalikdagi himoya vositalarini qo`llashi kiradi;
d) bu usul ishchilarni tegishli muhitga moslashtirishga, ularni himoyalash darajasini
ko`tarishga yo`naltirilgan har xil vositalar va usullar: kasbiga qarab tanlash, ruhiy
ta`sir va (shaxsiy) himoya vositalari qo`llashni o`z ichiga oladi. Amalda esa yuqorida
aytilgan usullar birgalikda qo`llaniladi.
Xavfsizlikni ta`minlovchi vositalarga, jamoa (JHV) va shaxsiy (SHHV) himoya
vositalari kiradi. Ular o`z navbatida xavfsizlikning turi, tuzilishi, ishlatish sohasiga
ko`ra guruhlarga bo`linadi.
3.Hayot faoliyat xavfsizligini boshqarishning uslubiy asoslari
HFX to`g’risida tushuncha. HFX uslubiy va boshqaruv masalalarining xavfsizlik
darajasi va «T»ga ob`ektiv ta`siri katta. HFX boshqarilishida inson-muhit tizimi
tushuniladi. HFXni boshqarish ob`ektiv xavfli holatdan kam xavfli holatga
o`tkazishdir. Bunga iqtisodiy va texnik maqsadga muvofiqlik shartlariga amal qilinadi.
HFXni boshqarish sxemasi 2.1- rasmda keltirilgan.
HFX ni boshqarishning vazifalari quyidagilardan iborat: Ob`ekt holatining tahlili va
bahosi.
1.
Ob`ekt holatining tahlili va hisoboti.
2.
Boshqarishning tadbirlari.
3.
Boshqariluvchi va boshqaruvchi tizimlarni tashkil qilish.
|
| |
Tabiiy muhitning asosiy oqimlari

8
- insonni xavflardan himoyalaydi yoki unga noqulay omillar ta`sirini oldini oladi;
- xavfli va zararli omillarni ta`siri salbiy oqibatlarini tugatish;
- muhitda insonga normal, shinam sharoit yaratish.
Hayot faoliyat xavfsizligining integral ko`rsatkichi hayotning davomiyligi hisoblanadi.
TSivilizatsiya taraqqiyoti (ilmiy-texnikaning, iqtisodning rivojlanish,
qishloq
xo`jaligini
industrlashtirish,
har
xil
energiyalardan
foydalanish
-
yadro
energiyasigacha, yangi mashina va mexanizmlarni yaratilishi,
zarar kun andalarga
qarshi har xil o`g’itlarning qo`llanilishi) inson sog’ligiga salbiy ta`sir etuvchi zararli
omillar miqdorini sezilarli darajada ko`paytirmoqda. SHu
sababli ushbu omillardan
himoyalash inson hayot faoliyatini taminlashning muhim elementi bo`lib qolmoqda.
Insoniyat paydo bo`lgandan boshlab o`zining ko`payishi davomida iqtisodni
rivojlantirish bilan birga xavfsizlikning ijtimoiy-iqtisodiy sistemasini yaratdi.
Buning
oqibatida insonga zararli ta`sirlar sonini oshishiga qaramasdan insonning xavfsizligi
darajasi ortdi. Hozirgi vaqtda eng rivojlangan mamlakatlarda o`rtacha umr ko`rish 77
yoshni tashkil qiladi.
“Hayot faoliyat xavfsizligi” kursi inson organizmi va atrof muhit o`rtasidagi
murakkab aloqalarni bilish jarayonini ko`zda tutadi. Insonni muhitga ta`siri
fizikaviy
qonunlar bo`yicha muhitning barcha tashkil etuvchilari (komponentlari)ni qarama-
qarshi ta`sirini yuzaga keltiradi. Inson organizmi u yoki bu ta`sirlarni
moslashish
chegarasidan oshmaguncha og’riqsiz qabul qiladi.
Hayot faoliyat xavfsizligi quyidagi masalalarni ko`rib chiqadi:
-
maishiy muhitdagi xavfsizlik;
-
ishlab chiqarish muhitidagi xavfsizlik;
-
shahar muhitidagi hayot faoliyat xavfsizligi;
-
atrof muhitdagi xavfsizlik;
-
tinchlik va urush vaqtidagi favqulodda holatlar.
Kombinatsiyalangan usul - Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi

|
Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi
|
bet | 13/14 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 39,13 Kb. | | #111405 |
Bog'liq Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligiKombinatsiyalangan usul
Kombinatsiyalangan usul ishlab chiqish ketma-ketligiga ta’sir qiluvchi quyidagi omillarni hisobga oladi:
• modulning erishuvchanligi — mazkur modulning chaqiruv zanjirida barcha modullar mavjudligi;
• ma’lumotlar bo‘yicha qaramlik — ayrim ma’lumotlarni shakllantiruvchi modullar qayta ishlanuvchilardan oldin yaratilishi shart;
• natijalarni berish imkoniyatini ta ’minlash — natijalarni chiqarish modullari qayta ishlovchilardan ilgari ishlab chiqilishi shart;
• yordamchi modullar shayligi — yordamchi modullar, masalan, fayllarni yopish, dasturni yakunlash modullari qayta ishlanuvchilardan oldin yaratilishi shart;
• zarur resurslar mavjudligi.
Bundan tashqari, boshqa teng sharoitlarda murakkab modular soddalaridan avval ishlab chiqilishi shart, chunki ularning loyihalanishida ixtisoslashtirishlardagi noaniqliklar aniqlanishi mumkinki, bu qanchalik erta yuz bersa, shunchalik yaxshi.
Pastlashuvchi yondashuv maxsus ta’kidlangan holatlarda komponentlarni ishlab chiqishning pastlashuvchi ketma-ketligi buzilishiga yo‘l qo‘yadi. Jumladan, agar quyi darajadagi ayrim komponentdan yanada yuqori darajalardagi ko‘plab komponentlar foydalansa, mazkur komponentni uni chaqiruvchi komponentlardan ko‘ra avval loyihalash va ishlab chiqish tavsiya etiladi.
Obyektli-mo‘ljalli dasturlash
Pastlashuvchi yondashuvdan obyektli-mo‘ljalli dasturlashda ham odatda, foydalaniladi. Yondashuv tavsiyalariga muvofiq dastlab dasturiy ta ’minlashning foydalanuvchi interfeysi loyihalashtiriladi va ishlab chiqiladi, so‘ngra predmetli soha ayrim asos obyektlarining sinflari ishlab chiqiladi, shundan keyingina
mazkur obyektlardan foydalangan holda boshqa komponentlar loyihalashtiriladi hamda amalga oshiriladi.
Pastlashuvchi yondashuv tomonidan quyidagilar ta’minlanadi:
• loyihalashtirilgan komponent ixtisoslashtirilishlarini maksimal to‘liq belgilash va komponentlarning o‘zaro muvofiqligi;
• foydalanuvchi interfeysini erta belgilash, buning namoyishi yaratilayotgan dasturiy ta’minlash talablarini aniqlashtirish uchun buyurtmachiga imkon beradi;
• pastlashuvchi testlash va kompleks sozlash imkoniyati.
|
| |
Yondashuvning kamchiliklari - Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi

|
Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi
|
bet | 12/14 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 39,13 Kb. | | #111405 |
Bog'liq Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligiYondashuvning kamchiliklari
Yondashuv quyidagi kamchiliklarga ega:
• ixtisoslashtirish to'liq emasligi oqibatida komponentlar nomuvofiqligi ehtimolining ortishi;
• komponentlarga qayta tuzish mumkin bo‘lmagan testlovchi dasturlarni loyihalash va amalga oshirishda sarf-xarajat mavjudligi;
• initerfeysning kechikishli loyihalanishi, muvofiq ravishda uni ixtisoslashtirilishining aniqlashtirilishi uchun buyurtmachiga namoyish etish imkoniyati yo‘qligi;
• ko‘tariluvchi yondashuv tarixan avval paydo bo‘lgan. Bu dasturchilar mushohadasining o‘ziga xosligi bilan bog‘liq bo‘lib, ular tahsil jarayonida o`rtacha dasturlarni yozishda avval quyi darajalar komponentlarini (tagdasturlarni, sinflarni) detallashtirishga o‘rganib qolishadi. Bu esa yuqori darajalar jarayonlarini yaxshiroq anglashda ularga imkon beradi. Dasturiy ta’minotning sanoatda tayyorlanishida ko‘tariluvchi yondashuvdan hozirgi paytda aslida foydalanilmayapti.
Pastlashuvchi yondashuv
Pastlashuvchi yondashuv shuni nazarda tutadiki, komponentlarni loyihalash va keyingi amalga oshirish ≪yuqoridan-quyiga≫ bo‘yicha bajariladi, ya’ni avval iyerarxiya yuqori darajalari komponentlari loyihalanadi, so‘ngra keyingilari,
shu tariqa eng quyi darajalarda davom ettiriladi. Aynan shunday davomiylikda komponentlar amalga oshiruvi ham bajariladi. Bunda quyi, hali amalga oshirilmagan darajalar komponentlari dasturlashtirish jarayonida maxsus- ishlab chiqilgan sozlovchi modullar ≪tiqin≫lar bilan almashtiriladi, bu esa amalga oshirib bo‘lingan qismni testlash va sozlashga imkon beradi.
Pastlashuvchi yondashuvdan foydalanishda komponentlarni loyihalash va amalga oshirish ketma-ketligini belgilashning iyerarxik, operatsion hamda kombinatsiyalangan usullari qo‘llaniladi. Iyerarxik usul ishlab chiqish qat’iyan darajalar bo‘yicha bajarilishini nazarda tutadi. Ma’lumotlar bo‘yicha qaramlik mavjudligida istisnolarga yo‘l qo‘yiladi, ya’ni qandaydir modul boshqasining
natijalaridan foydalanayotgani aniqlanilsa, uni o‘sha moduldan keyin dasturlash tavsiya etiladi. Mazkur usulning asosiy muammosi yetarlicha murakkab ≪tiqin≫larning katta miqdori hisoblanadi.
Bundan tashqari, mazkur usuldan foydalanishda modullarning asosiy qismi loyiha ustidagi ish yakunida ishlab chiqiladi va ijobatlanadiki, bu inson resurslarining taqsimotini qiyinlashtiradi. Operatsion usul modullar ishlab chiqilishi ketma-ketligini dastur ishga tushirilishda ularning bajariljsh tartibi bilan bog‘laydi.
Usulning qo‘llanishi modullarni bajarish tartibi ma’lumotlarga bog'liq bo‘lib qolishi bois murakkablashadi.
|
| |
Maishiy muhit - Texnika xavfsizligi

9
hayot faoliyat xavfsizligi faoliyatning hamma shakllari va omillarini nazarda tutadi.
Hayot faoliyatga to`g’ri kelmaydigan elementlar tizimi, ximiyaviy hamda biologik faol
moddalar yashirin xavfga egadir.
Xavflar taksonomiyasi
- bu murakkab hodisalarni,
tushunchalarni, kishi
faoliyatiga qaratilgan narsalarni tasniflash va tizimlash to`g’risidagi fandir. U faoliyat
xavfsizligi borasida bilimlarni uyushtirishda, xavflarning
tartibini yanada chuqurroq
o`rganishda katta ahamiyatga ega. Taksonomiya yangi fan bo`lib, hali to`la ishlab
chiqilmagan. Biroq uning ayrim qismlari quyidagilarni tashkil etadi:
- kelib chiqishi bo`yicha xavflar: tabiiy, texnik, ekologik, aralash bo`ladi;
- rasmiy standartga asosan fizik, ximiyaviy, biologik va ruhiy turlarga bo`linadi;
- salbiy oqibatlarning ro`y berish vaqti bo`yicha impul’siy (beixtiyor harakat) va
kumulyativ (tusatdan keluvchi) turlarda bo`ladi;
- xavflar tarqalishiga yo`l qo`ymaslik bo`yicha (lokalizatsiya) – litosfera,
gidrosfera, atmosfera va koinot bilan bog’liq bo`ladi;
- kelib chiqadigan oqibatlariga ko`ra
charchash, kasallanish, jarohatlanish,
halokatlar, yong’inlar ko`rinishida bo`ladi;
- keltiradigan zarari bo`yicha ijtimoiy, texnik, ekologik va boshqa turlarga bo`linadi;
- namoyon bo`lishi bo`yicha maishiy, sport, yo`l-transport, ishlab chiqarish va harbiy
bo`ladi;
- olamga ta`siri bo`yicha o`ta ta`sirchan (zaharlar, kislotalar) va
sust (narkotik
moddalar, arok, sigaret) bo`ladi. Sust ta`sir deganda odamning o`zi
sababchi bo`ladigan xavf tushuniladi.
Xavflar ruyxati – bu aniq bir tartiblar bo`yicha qo`yilgan nomlar, atamalardir
(o`zgaruvchan harorat, havo harakatining tezligi,
havo bosimi, yorug’lik, havoni
ionlash, portlash, gerbitsid, shovqin,
tebranish, yong’in, zaharli moddalar, lazer nuri,
elektr yoyi va boshqalar). Har bir tekshiriladigan ob`ektda o`tkaziladigan aniq
tekshirishlar uchun shu ob`ekt (tsex, ish joyi, texnologik jarayon, kasb) da uchraydigan
xavflar ruyxati tuziladi.
Obyekt sintaksisi - Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi

|
Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligi konsepsiyasi
|
bet | 11/14 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 39,13 Kb. | | #111405 |
Bog'liq Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligiObyekt sintaksisi
Obyektning aksariyat imtiyozlari bir xil sintaksisdan foydalanadi. Yuqorida keltirilgan imtiyozlardan UPDATE va REFERENCES istisno.
UPDATE imtiyozlari berilganida yuqorida qoilanilgan sintaksisdan foydalanish mumkin, ya’ni foydalanuvchiga jadvalning barcha ustunlarini yangilash huquqi beriladi. Imtiyoz nomidan keyin qavs ichida ushbu imtiyoz tatbiq etiluvchi ustunlar nomi ko‘rsatilishi mumkin. Masalan, UPDATE imtiyozi quyidagi ko‘rinish
olishi mumkin:
REFERENCES imtiyozi berilganida ham ustunlar nomi beriladi. Jadvalni faqat alohida ustunlari bo‘yicha ko'zdan kechirishni cheklash uchun tasawur yaratish mexanizmidan foydalanib, imtiyozni real jadval uchun emas, tasawur uchun belgilash lozim. Jadvalni faqat alohida qatorlar bo‘yicha ko'zdan kechirishni cheklash uchun ham tasavvurdan foydalanish mumkin.
Imtiyozni bekor qilish REVOKE operatori yordamida amalga oshiriladi. Ushbu komandaning sintaksisi GRANT operatorining sintaksisiga o‘xshash.
Muayyan MBBTda yuqorida keltirilgan imtiyozlardan farqli imtiyozlar madadlanishi mumkin. Masalan, ba’zi MBBTda foydalanuvchilarga indekslami yaratishga imkon beruvchi INDEX imtiyozini berish mumkin. Ammo INDEX obyekti SQL standartida aniqlanmagan va ushbu imtiyozni berish komandasining sintaksisi tizimdan tizimga o‘zgarishi mumkin. Imtiyozni bekor qilish huquqiga kim egalik qilishi SQL standartida aniqlanmagan. Ammo, odatda, imtiyozni bekor qilish, ushbu imtiyozni bergan foydalanuvchi tomonidan amalga oshiriladi.
Pastlashuvchi va ko‘tariluvchi dasturiy
ta’minlashni ishlab chiqish
Dekompozitsiyada olingan tuzilmaviy iyerarxiya komponentlarini loyihalashda, amalga oshirishda va testlashda ikki xil yondashuv qo‘llaniladi:
• ko‘tariluvchi;
• pastlashuvchi.
Adabiyotlarda ≪yadro kengayishi≫ nomini olgan yana bir yondashuv uchraydi. Bunda nazarda tutiladiki, birinchi navbatda qandaydir asos dasturiy ta’minlash yadrosi, masalan ma’lumotlar va ularga bog‘liq protseduralar tuzilmalari loyihalashtiriladi hamda ishlab chiqiladi. So‘ngra ko‘tariluvchi va pastlashuvchi usullarni kombinatsiyalagan holda yadro kuchaytiriladi. Amaliyotda mazkur yondashuv yadro darajasiga bog‘liq holda aslida yoki pastlashuvchi yoki ko‘tariluvchi yondashuvga mujassamlashadi.
Ko‘tariluvchi yondashuv. Ko‘tariluvchi yondashuvdan foydalanishdan oldin quyi daraja komponentlari loyihalanadi va amalga oshiriladi, keyin avvalgisi bo‘yicha shu ishlar qilinib, komponentlar testlanishi va sozlanishi tugallanishi davomida ularni yig'ish amalga oshiriladi. Bunda quyi daraja komponentlari ushbu yondashuvda ko‘pincha komponentlar kutubxonasiga joylashtiriladi.
Komponentlarni testlash va sozlash uchun maxsus testlovchi
dasturlar loyihalanadi hamda amalga oshiriladi.
|
| |
Imtiyozlarni belgilash va bekor qilish

|
Imtiyozlarni belgilash va bekor qilish
|
bet | 10/14 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 39,13 Kb. | | #111405 |
Bog'liq Ma’lumotlar bazasining taqsimlangan tizimida axborot xavfsizligiImtiyozlarni belgilash va bekor qilish
Imtiyozlami belgilash va bekor qilish. Taqsimlangan ma’lumotlar bazasi ko‘pchilik foydalanuvchilaming maiumot bazalari bilan ishlashni ko‘zda tutadi. Ammo barcha foydalanuvchilarga ham ma’lumotlar bazasi bilan liar qanday harakatlami bajarishga ruxsat berilmaydi. Shu sababli foydalanuvchilarga imtiyozlar belgilanadi.
Maiumotlar bazasida imtiyozlar ikki kategoriyaga bo`linadi: tizimli imtiyozlar (system privileges) va obyektli imtiyozlar (object privileges). Tizimli imtiyozlar ma’lumotlar bazasidan umumiy foydalanishni nazoratlaydi. Unga jadvallami va boshqa obyektlami yaratish hamda ma’lumotlar bazasini ma’murlash huquqi taalluqli.
Obyektli imtiyozlar
Obyektli imtiyozlar maiumotlar bazasining muayyan obyekti bilan bogiiq. Obyektli imtiyozlar uch qismdan iborat:
- imtiyoz qoilanuvchi obyekt;
- imtiyoz ruxsat beruvchi amallar;
- imtiyozlar beriluvchi foydalanuvchi.
Belgilanishi lozim boigan dastlabki imtiyozlardan biri – jadval yaratuvchilari imtiyozlari. Agar barcha foydalanuvchilar tizimda bazaviy jadvallami yaratish imkoniyatlariga ega boisalar, malumotlaming ortiqchaligi, ularning nomuvofiqligi ro‘y berishi mumkin, natijada tizim samarador bo`lmaydi.
Jadval yaratgan foydalanuvchi uning egasi hisoblanadi. Bu degani, foydalanuvchi o‘zi yaratgan jadvalda barcha imtiyozlarga ega va imtiyozlami boshqa foydalanuvchilarga uzatishi mumkin. Har bir foydalanuvchi SQL muhitida maxsus identifikatsiya nomiga (yoki nomeriga) ega.
Jadvaldan foydalanuvchi uchun imtiyozlar
Jadvaldan foydalanuvchi uchun imtiyozlarning quyidagi xillari belgilanishi mumkin:
- SELECT — jadvalda so‘rovlami bajarishga ruxsat;
- INSERT — jadvalda INSERT (yangi qatomi kiritish) operatorini bajarishga ruxsat;
- UPDATE - jadvalda UPDATE (hoshiyalar qiymatini yangilash) operatorini bajarishga ruxsat;
- DELETE - jadvalda DELETE (yozuvlami yo‘qotish) operatorini bajarishga ruxsat;
- REFERENCES - tashqi kalitni aniqlashga ruxsat.
GRANT operatorining bittasida bir necha imtiyozlar, ulami vergul orqali sanash yoki foydalanuvchiga ushbu jadval uchun barcha imtiyozlar berilishini anglatuvchi ALL argumentini ishlatib, belgilanishi mumkin.
GRANT operatorining bittasida bir vaqtning o‘zida bir necha foydalanuvchiga imtiyozlar, ulami vergul orqali sanash yoki imtiyozlar barcha foydalanuvchiga berilishini anglatuvchi PUBLIS argumentini ishlatib, belgilanishi mumkin. Ammo bu imkoniyatdan ehtiyotkorona foydalanish zarur, chunki PUBLIS nafaqat joriy
foydalanuvchilarni, balki tizimga keyinchalik kiritilishi mumkin bo`lgan barcha foydalanuvchilarni anglatadi.
|
| |
IV. Kompyuter tizimlari va tarmoqlarida xavfsizlik siyosati va modellari

IV. Kompyuter tizimlari va tarmoqlarida xavfsizlik siyosati va modellari:
Axborot xavfsizligi siyosati va uning ahamiyati;
Axborot xavfsizligi siyosati, bir mamlakat yoki tashqi tuzilishning axborot tizimida xavfsizlikni ta'minlash uchun qabul qilingan qarorlar jamlanmasidir. Bu siyosat, axborot tarmog'i bo'yicha xavfsizlik risklarini aniqlash, ularni yechish va bu risklarni kamaytirish uchun amalga oshirilgan muhim ko'nikmalardan iboratdir.
Axborot xavfsizligi siyosati ahamiyatli, chunki hozirda sayyoralar va so'rovnoma hisobidan foydalanish orqali insonlar katta miqdorda ma'lumotlarga ega bo'lishadi. Bu ma'lumotlar esa shaxsiy ma'lumotlar, korporativ ma'lumotlar, moliyaviy ma'lumotlar va boshqa maxfiy axborotlarni o'z ichiga oladi. Shuningdek, hukumat va korporatsiyalar kabi boshqa tashki tuzilishlar ham axborotlarni saqlaydilar va ularga kirish mumkin.
Axborot xavfsizligi siyosati yoqimli bo'lishi uchun, uni amalga oshiruvchi hamma odamning ishtirokida turishi kerak. Bu siyosatning asosiy maqsadi biznes axboroti xavfini ta'minlashdir. Biznes tashkilotlari uchun xavfsizlik siyosati juda muhimdir, chunki ularning biznes axborotlari va mijoz ma'lumotlari katta qiymatga ega bo'lishi mumkin. Buning tufayli, ular o'zlarining axborot xavfsizligi siyosatini amalga oshirishga harakat qilishadi.
Shuningdek, axborot xavfsizligi siyosati hukumat va jamiyat tasarrufidagi ma'lumotlar xavfini ta'minlashda juda muhimdir. Ayrim hollarda terrorismni oldini olish uchun hukumat va politsiya kuchini ko'tarish kerak bo'lishi mumkin. Shunga qaramay, axborot xavfsizligi siyosati yaxshi rejalashtirilgan holda bir mamlakatning iqtisodiyoti va jamoatchilik tasarrufida muhim ahamiyat kasb etadi.
Axborot xavfsizligi siyosati nega kerak?
Axborot xavfsizligi siyosati, tizimda mavjud bo'lgan ma'lumotlarni xavfsizligini ta'minlash uchun kerak. Bu, tashqi va ichki xakerlik himoyasini ta'minlash, mahsulotlar va xizmatlar bilan bog'liq shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish va mukofoti kabi bir necha muhim maqsadlarga erishishni o'z ichiga oladi. Axborot xavfsizligi siyosati hujjatida, axborotni qayta ishlash yoki yo'q qilish, foydalanuvchilar tomonidan ko'rish yoki olish imkoniyatini cheklash, axborotga nisbatan amalga oshiriladigan huquqiy va samarali muvofiqlashtiruvchi talablar keltirilishi kerak. Axborot xavfsizligi siyosati faqat biznes tashkilotlari uchun emas, balki hamkorlikda ishlaydigan barcha taraflar uchun zarurdir.
|
ETSI: European Telecommunications Standardizations Institute - Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti
IETF

|
ETSI: European Telecommunications Standardizations Institute - Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti
IETF
|
bet | 15/20 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #126641 |
Bog'liq Asrorxonova Dilnavozxon KI 14-20 S 2-mustaqil ishETSI: European Telecommunications Standardizations Institute - Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti
IETF: Internet Engineering Task Force – Internet masalalarini xal qilish bo'yicha muxandislar guruxi. Yo'llanmaga binoan format ko'rinishi «RFC son» (masalan, RFC821)
4.2-jadval
Tashkilot nomi
|
Nomeri
|
Standart turi
|
ISO-Standartlashtirish bo`yicha xalqaro tashkiloti
|
ISO 7498-2
|
Axborotlarni qayta ishlash tizimlari. Ochiq tizimlarning o`zaro tasirlashishi. Xavfsizlik arxitekturasi.
|
ISO 8372
|
64-razryadli blokli shifrator algoritimining ish rejimi.
|
ISO 8330
|
Bank operatsiyalari. Xabarlar xaqiyqiyligini ishonchliligiga talablar.
|
ISO 9594-8
|
Aytentifikatsiya qilish protseduralarining ro`yxati.
|
ISO 9807
|
Xabarlar xaqiyqiyligini o`rnatish uchun talablar.
|
ISO 9979
|
Malumotlarni kriptografik muxofaza qilish usullari.
|
ISO 10126
|
Xabarlar uchun protseduralar. DEA-algoritm
|
ISO 10202
|
Moliyaviy tizimlarni muxofaza qilish arxitekturasi
|
ISO 11131
|
Xaqiyqiylikno o`rnatish tizimidan foydalana olish.
|
ISO11161-1
|
To`plam: assimetrik algoritmlar yordamida kalitlarni boshqarish
|
ISO11568
|
Kalitlar bilan boshqarishga kirish
|
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
ETSI: European Telecommunications Standardizations Institute - Yevropa telekommunikatsiya standartlari instituti
IETF
|
Xavflar kvantifikatsiyasi

10
Mutloqa xavfsiz bo`lgan ish (faoliyat) bo`lishi mumkin emas. Demak, faoliyat qanday
bo`lmasin, unda yashirin xavf bo`ladi. Bu aksioma hayot faoliyat xavfsizligida
metodologik ahamiyatga ega.
Tavakkal nazariyasi
.
1950-yil senyabr’ oyida Germaniyaning Kyoln shahrida bo`lib
o`tgan birinchi jahon kongresida hayot faoliyat xavfsizligi fan deb qabul qilindi.
Olimlar o`z ma`ruzalarida «tavakkal» tushunchasini qo`lladilar va bu tushunchani har
bir olim o`zicha talkin kildi. Masalan, V.Marshal’ «tavakkal,
bu xavfning miqdoriy
bahosidir» dedi. Miqdoriy baho kungi lsiz hodisalarni aniq bir davr ichida bo`lib
o`tgan sonining bo`lishi mumkin bo`lgan soniga nisbatidir. «Tavakkal»ni aniqlashda
nimani «tavakkali» deyish mumkin savoliga javob berish kerak.
Tavakkalning turlari
.
Tavakkal ikki xil bo`ladi: shaxsiy
«tavakkal»-
ayrim shaxs
uchun aniq xavf turi; ijtimoiy yoki ko`pchilik «tavakkali»- takroriy hodisalar natijasida
jarohatlangan insonlar orasidagi bog’liqlik. Bizda hozircha ijtimoy «tavakkal»
bo`yicha hech qanday ma`lumot yo`q. Xorijda esa alohida ishlab chiqarish
korxonalari, sanoat tarmoqlari, xavf turlari bo`yicha to`liq ma`lumotlar mavjud.
Jamoat «tavakkali» xavfni sub`ektiv (boshqacha) ravishda qabul etadi. Odatda
ko`pchilik kam uchraydigan va ko`p qurbon bo`lgan
voqealarga keskin ravishda
ahamiyat beradi. Masalan, ishlab chiqarishda har yili o`rta hisobda 200-250 kishi halok
bo`ladi. Ammo bir halokatda 5-10 kishi qurbon bo`lgani oldingi ma`lumotlardan ko`ra
odamlarga ko`proq ta`sir qiladi. Kishilarning bu ruhiy holatini qabul qilishi mumkin
bo`lgan «tavakkal» masalasi kurilganda hisobga olish lozim.
Xavflarni baholashda tavakkal («T») usulini qo`llash boshqa usullarga qaraganda
ko`proq to`g’ri keladi, deb hisoblanadi. Masalan, har xil sabablar natijasida
halokatli
(o`lim bilan) tugagan ayrim shaxsiy «tavakkal» (AKSH ning umumiy aholisiga
nisbatan) qiymatlari quyidagichadir:
1.
Yo`l transporti hodisasidan-3
10
-4
.
2.
Zaharlanishdan - 2
10
-5
.
Nomeri
  
Standart turi

Tashkilot nomi
|
Nomeri
|
Standart turi
|
Xalqaro elektr aloqa ittifoqi telekommunikatsiya qo`mitasi (XEAITQ)
(Eski nomi TTXMQ-telegraf va telefoniya bo`yicha xalqaro maslaxat qo`mitasi)
|
X.400
|
Elektron pochtada saqlash va jo`natish standartlari
|
X.402
|
Xabarlarni qayta ishlash tizimi. Umumiy tuzilma
|
X.509
|
Aytentifikatsiya qilish tuzilmasi
|
X.740
|
Xavfsizlikni tekshirish uchun malumotlarni ro`yxatga olish funktsiyasi
|
X.741
|
O`zaro ochiq tizimlarning etalon modeli tizimini bosqarish, 9-qism: Foydalana olishni nazorat qilish uchun obiektlar va atributlar
|
X.800
|
Telegrafiya va telefoniya bo`yicha xalqaro maslahat qo`mitasi qo`llanilishi uchun ochiq tizimlarning o`zaro tasirlashish xavfsizligi arxitekturasi
|
X.802
|
O`zaro ochiq tizimlarning etalon modeli xavfsizligi pastki darajali modeli
|
X.803
|
O`zaro ochiq tizimlarning etalon modeli xavfsizligi yo`qori darajali modeli
|
X.810
|
Ochiq tizimlar uchun xavfsizlik arxitekturasi
|
X.812
|
Ochiq tizimlar uchun xavfsizlik arxitekturasi. Foydalana olishni nazorat qilish
|
X.813
|
Ochiq tizimlar uchun xavfsizlik arxitekturasi. Xizmat ko`rastishni rad etmaslik
|
X.814
|
Ochiq tizimlar uchun xavfsizlik arxitekturasi. Konfidentsiallikni taminlash
|
X.815
|
Xavfsizliki buzilishga urinishlar xaqida bildirish va xavfsizlik auditi asoslari.
|
Erkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi

|
Erkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi
|
bet | 12/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarErkin iqtisodiy zonalarning birinchi shakli erkin savdo zonasi (ESZ) hisoblanadi. Bu dengiz porti yoki aeroportda joylashgan yoki unga yaqin chegaralangan hudud bo’lib, milliy bojxona hududidan tashqarida bo’ladi. Bu erda saqlash, saralash va qadoqlash operatsiyalari amalga oshiriladi. Erkin savdo zonalarida mahsulotlar namoyishi va keyinchalik sotilishi ham ko’zda tutiladi. Bunda mahsulot faqat ulgurji savdo shaklida sotiladi. Chakana savdo faqat dengiz va havo kemalari ekipaji va yo’lovchilariga sotiladi, boshqa hollarda esa ta’qiqlanadi. Bunday zonalar katta investitsiyalar talab qilmaydi va tezda xarajatni qoplaydi.
Eksport-ishlab chiqarish zonalari. Eksport-ishlab chiqarish zonalari milliy bojxona hududi doirasidagi anklavlar sifatida tavsiflanadi. Mazkur hududlar, odatda, xalqaro portlarga yaqin joylashtiriladi va asbob-uskunalar, yig’ish uchun zarur
ehtiyot qismlar va materiallar hududga iqtisodiy siyosat choralari qo’llanilmagan holda olib kiriladi. Import qilinayotgan mahsulot eksport-ishlab chiqarish zonasida qayta
ishlanadi va qabul qiluvchi tomonning bojxona aralashuvisiz eksport qilinadi. Bojxona bojini to’lash faqat mahsulot qabul qiluvchi mamlakatning milliy bojxona hududiga kirib borsagina amalga oshiriladi.
Eksport-ishlab chiqarish zonasi hukumatning alohida qarorlari asosida tashkil etiladi. Ushbu qarorda hududni boshqarishni shakllantirish masalalari, qo’shimcha imtiyozlarni joriy etish hamda boshqa tashkiliy masalalar aks ettiriladi.
Eksport-ishlab chiqarish zonasini tashkil etish logistika, kommunal va ijtimoiy infratuzilmani yaratish, hudud chegaralarini o’rab olish va bojxona nazoratini ta’minlash bilan bog’liq bo’lgan katta miqdordagi moliyaviy xarajatlarni talab etadi.
Jahon amaliyotining ko’rsatishicha, o’rtacha kattalikdagi eksport-ishlab chiqarish zonasini tashkil etish va rivojlantirish uchun 50 mln. AQSh dollari miqdorida xarajat talab etiladi. Bunda mamlakatning boshqa hududlariga tovarlarni kontrabanda yo’li bilan olib kirish xavfi sanoat tipidagi erkin bojxona zonasiga nisbatan sezilarli darajada kamayadi.
|
| |
Erkin iqtisodiy hududlarni tashkil etish maqsadlari, ob’ektiv zarurligi va tasniflanishi

|
Erkin iqtisodiy hududlarni tashkil etish maqsadlari, ob’ektiv zarurligi va tasniflanishi
|
bet | 11/52 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #135100 |
Bog'liq “Investitsiya” fanidan yakuniy nazorat savollarErkin iqtisodiy hududlarni tashkil etish maqsadlari, ob’ektiv zarurligi va tasniflanishi
Jahon amaliyotidan ma’lumki, EIZ turli maqsadlarga erishish uchun tashkil etiladi
Birinchidan, EIZ tashkil etishdan maqsad milliy iqtisodiyotning xalqaro mehnat taqsimoti jarayoniga chuqur integratsiyalashuvini ta’minlash hisoblanadi. Raqobatbardosh eksport mahsulotlarini ishlab chiqarish orqali valyuta tushumlarini ko’paytirishga erishiladi. Agar mamlakat qandaydir sabablarga ko’ra xorijiy tadbirkorlik kapitali uchun iqtisodiyotning erkinlashuvini ta’minlay olmasa, unda erkin iqtisodiy zona tashkil etish orqali xorijiy investorlarga qulay investitsiya muhitini yaratishi mumkin.
Ikkinchidan, EIZ birinchi navbatda import o’rnini qoplovchi mahsulot ishlab chiqarish, ichki bozorni yuqori sifatli mahsulotlar bilan to’ldirish uchun tashkil etiladi. Ushbu maqsadlarga erishish uchun hududda xorijiy kapital yordamida import o’rnini qoplovchi ishlab chiqarish barpo etiladi.
Uchinchidan, EIZni maxsus tashkil etishda xalqaro mehnat taqsimotiga tovar ishlab chiqarish tarmoqlari bilan birgalikda turizm, madaniyat va sanatoriya-kurort sohalarining integratsiyalashuvi ham ko’zda tutiladi.
To’rtinchidan, EIZ ishlab chiqarishga xorijiy texnologiyalar va milliy ilmiy-texnik yangiliklarini tatbiq etish orqali butun milliy iqtisodiyotda undan foydalanishni nazarda tutadi.
Beshinchidan, rivojlanayotgan mamlakatlar uchun malakali kadrlar tayyorlash va o’qitishni nazarda tutadi.
Oltinchidan, maxsus iqtisodiy hududlarni tashkil etish biror hudud yoki sohaning iqtisodiy rivojlanishini rag’batlantirishni ko’zda tutadi. Misol uchun AQSh va Buyuk Britaniyada maxsus iqtisodiy hududlar XX asrning 80-yillarida iqtisodiy turg’unlik holatidagi hududlarda kichik va o’rta biznesni rivojlantirish uchun tashkil etilgan. Ushbu hududlarda ishbilarmonlarga mamlakatning boshqa hududlariga nisbatan moliya-viy imtiyozlar va xo’jalik faoliyati erkinligi beriladi. Ushbu dasturlar xorijiy kapitalni jalb etishni rag’batlantirish uchun maxsus yo’naltirilgan. Shu maqsadda qoloq hududlarni rivojlangan hududlarga aylantirishda asosiy e’tibor xorijiy kapitalni jalb etishga qaratiladi.
Ettinchidan, ayrim mamlakatlarda erkin iqtisodiy hudud iqtisodiyotni modernizatsiya qilishning mintaqaviy usuli sifatida qaraladi.
Maxsus iqtisodiy zonalar o’zining umumiy maqsadlariga ko’p o’xshash, biroq, ularning funktsiyalari xilma-xil hisoblanadi Maxsus iqtisodiy zonalarning turli-tumanligi, ularning vujudga kelishi va rivojlanishi qator omillarga bog’liq.
Jahon amaliyotida erkin iqtisodiy zonalar xo’jalik faoliyatining ixtisoslashuviga ko’ra quyidagi turlarga ajratiladi: erkin savdo zonalari, sanoat-ishlab chiqarish zonalari, ilmiy-texnologik (texnoparklar, texnopolislar), offshor markazlar, iqtisodiy-ekologik va tor sohaga ixtisoslashgan zonalar (turistik) va kompleks zonalar.
|
| |
R
i - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

62
Bundan tashqari, pyezoelektrik datchiklari dvigatel detonatsiyasida, bosim
datchiklarida, dizel yoqilg‘isi enjektorlari, optik sozlashda, ultratovush tozalash va
payvandlash, musiqa asboblari va bunday tovush oluvchi mikrofonlar, va hokazo
asboblarida ishlatiladi.
Pyezoelektrik datchiklar ilmiy tadqiqotlarda va yuqori aniqlik, ishonchlilik va
kichik o‘lcham talab qilinadigan qurilmalarda qo‘llaniladi. Demak, ular
akselerometrlarda, akustik va vibratsion o‘lchashlarda va boshqalarda qo‘llaniladi.
Tez o‘zgaruvchan bosimni o‘lchashda pyezoelektrik datchiklardan foydalanish
tavsiya etiladi; agar bosim sekin o‘zgarsa, plastinkalardan korpusga elektr zaryadining"
oqib tushishi " tufayli o‘tkazish xatoligi ortadi. Pyezoelektrik datchikka parallel
ravishda qo‘shimcha kondensator yoqilib, o‘lchash xatoligi kamaytirilishi mumkin,
lekin sensor terminallaridagi kuchlanish kamayadi. Pyezoelektrik datchiklarning
asosiy afzalliklari ularning yuqori dinamik xarakteristikalari va o‘nlab MHz ga o‘nlab
Hz chastotali bosim tebranishlarini sezish qobiliyatidir. Ular tortish va saralash
(og‘irlik bo‘yicha) qurilmalarida, vibratsiya va deformatsiyalarni o‘lchashda va
boshqalarda o‘lchash o‘lchovlari uchun qo‘llaniladi.