Nazorat savollari - To‘plamning muallifi to‘g‘risida

|
To‘plamning muallifi to‘g‘risida
|
bet | 52/96 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 7,55 Mb. | | #150123 |
Bog'liq 3.2022.Kon ishlari asoslariNazorat savollari:
Foydali qazilmalar shkllariva tarkibidagi foydali komponentlar turi bo‗yicha qanday turlarga bo‗linadi?
Foydali qazilmalarning yotish elementlari nimalardan iborat?
Rudalar qalinligi va yotish burchagi bo‗yicha qanday tavsiflanadi?
Foydali qazilmalar shkllariva tarkibidagi foydali komponentlar soni bo‗yicha qanday turlarga bo‗linadi?
MA‘RUZA
Kon jinslarini qazishga tayyorlash
Kon jinslarini qazishga tayyorlash ishlari jinslar massivini qazib olish va yuklash, tashish, ag‗darmalar hosil qilish va qayta ishlov berish kabi jarayonlarni bajarish uchun
texnik imkoniyatlar yaratish maqsadida amalga oshiriladi.
Kon jinslarini qazib olishga tayyorlash turli usullar bilan ularni massivdan ajratib olib, kerakli kattalikka ega bo‗lgan bo‗laklar darajasida maydalashdan iboratdir.
Hozirgi vaqtda karyerlarda kon jinslari massivini qazishga tayyorlashda quyidagi usullardan keng foydalaniladi: kon jinslarini bevosita massivdan ajratib olishga asoslangan mexanik usul, gidravlik usul, maxsus yumshatkich mashinalar yordamida kon jinslari massivini yumshatish (maydalash), burg‗ilab-portlatish asosida kon jinslari massivini buzish (maydalash).
Mexanik usulda yumshoq va bo‗shoq kon jinslari ekskavator yoki boshqa kon qazish mashinalari yordamida bevosita massivdan ajratib olinadi va transport
vositalariga yuklanadi.
Gidravlik usul o‗zidan suv yoki suyuq aralashmalarni o‗tkazib yuboradigan kon jinslarini qazishga tayyorlashda qo‗llaniladi. Bunda yuqori bosimdagi suv oqimi jins g‗ovak- lariga kirib, jins zarrachalarini bir-biriga bog‗lab turgan moddani (sementni)
eritib, jinsning qattiqlik darajasini pasay- tiradi, ya‘ni yumshatadi.
Yarim qoyasimon jinslarni qazishga tayyorlash traktorga o‗rnatilgan maxsus yumshatish (maydalash) qurilmalari yordamida amalga oshiriladi.
Qattiq qoyasimon jinslarni qazishga tayyorlash burg‗ilab- portlatish usulida bajariladi. Bu usulda maydalangan kon jinslarining o‗lchamlari turlicha bo‗lishi tufayli ular qazib yuklovchi va transportlovchi vositalarning parametrlariga mos kelishi zarur.
Jins bo‗laklarining chiziq bo‗yicha maksimal o‗lchami quyidagicha bo‗lishi talab
etiladi:
bir cho‗michli ekskavatorlar uchun — l max< 0,8 (q)l/3;
avto va temir yo‗l transporti uchun — lmux<=0,5
(Q)1/3;
konveyer transporti uchun — 1max<=0,5*B1—0,1;
mavdalash tegirmoni uchun — 1max <=0,75*Bq, bunda q — ekskavator cho‗michining hajmi, m3.
Q — avtomobil yoki dumpkar (vagon) kuzovi hajmi, m3; B1 — konveyer lentasi kengligi, m;
Bq — tegirmonning qabul qilish panjarasi kengligi, m.
O‗lchamlari talab etilgandan katta bo‗lgan jins bo‗laklari nogabarit deb yuritiladi va ularni qayta (ikkilamchi) maydalash lozim bo‗ladi.
Karyerlarda kon jinslarini burg‗ilab-portlatish asosida buzishda (maydalashda) turli usullardan foydalaniladi (5.3-rasm).
Turli qazib chiqarish sharoitlariga ega bo‗lgan karyer- larning ko‗pchiligida kon jinslarini buzish skvajina zaryadlari orqali amalga oshiriladi. Skvajinaning chuqurligi, diametri va og‗ish burchagi uning asosiy parametrlari hisoblanadi
5.3-rasm. Jinslarni portlatib buzish usullari:
a — ustquyma zaryad; b, d — shurf va shtolnya kamer
zaryadi; e — qozonsimon zaryad; f— skvajina zaryadi;
— zaryad; 2 — tiqin.
5 .4-rasm.
Portlatish skvajinalarining o‗lchamlari.
Skvajinalar chuqurligi (ls) portlatilayotgan pog‗onaning balandligi (Hn), og‗ish burchagi (a) va qo‗shimcha qismi (pog‗ona asosidan pastga burg‗ilangan qismi — perebur), miqdori (1q) kabilarni hisobga olgan holda aniqlanadi. Skvajinaning qo‗shimcha qismi 1q pog‗ona asosidagi jinslarning sifatli buzilishini ta‘minlash maqsadida burg‗ilanadi. Skvajinaga portlovchi modda zaryadi joylashtirilgandan so‗ng zaryad balandligi bilan skvajina og‗zi o‗rtasida qolgan bo‗shliq tiqin bilan to‗ldiriladi.
Skvajinani tiqinlash materiallari sifatida o‗lchami 50 mm gacha bo‗lgan burg‗ilashdan hosil bo‗lgan jins zarrachalari, qum, soz tuproqlardan foydalaniladi. Tiqin uzunligi (lt) portlash natijasida hosil bo‗lgan mahsullar (gazlar) kuchini faqat kon jinslarini buzishga sarflanishi kerak. Aks holda portlash mahsulining bir qismi skvajina og‗zidan atmosferaga chiqib ketadi va jins massivining buzilishi sifati pasayadi. Karyer- larda burg‗ilanadigan skvajinalar gorizontal, qiya va vertikal bo‗lishi mumkin.
Biroq hozirgi vaqtda karyerlarda, asosan, vertikal skvajina- lardan keng foydalaniladi.
Skvajinalarga portlovchi modda zaryadlari sidirg‗asiga yoki uzilma shaklda joylashtirilishi mumkin (5.4-b rasm). Skvajinalar esa portlatilayotgan blokda bir qatorda yoki ko‗p qatorda joylashgan bo‗ladi. Agar skvajinalar bir qatorda joylashgan bo‗lsa, ular orasidagi masofa «a», ko‗p qatorda joylashgan bo‗lsa, har bir qatordagi skvajinalar orasidagi masofa «a» va qatorlar orasidagi masofa «b» hamda qatorlar soni
«n» portlovchi modda zaryadlarining parametrlari hisoblanadi. Skvajina markazidan pog‗ona ostki qirrasigacha bo‗lgan gorizontal masofa «W» pog‗onaning asosi bo‗yicha qarshilik ko‗rsatish chizig‗i deyiladi.
Burg‗ilab-portlatish - burg‗ilash, burg‗ilangan skvajinalarni zaryadlash va zaryadlarni portlatishga oid ishlar majmuyidir. Pog‗onalarda skvajinalar bir, ikki va uch qator burg‗ilanadi. Burg‗ilash ishlari aylanma yoki aylanma-zarbali stanoklar yordamida bajariladi. Bu stanoklar shnekli va sharoshkali turlarga bo‗linadi.
Ular SBSH-SBR-125 va SBR-160 rusumli stanoklar bo‗lib, diametri 125-160 mm, chuqurligi 25 m gacha bo‗lgan gorizontal, qiya va vertikal skvajinalarni burg‗ilashda qo‗lla- niladi. Sharoshkali stanoklar qattiq qoyasimon kon jinslarini burg‗ilashda qo‗llaniladi.
Uning ishchi organi qattiq qotishmalardan yasalgan tishli sharoshka - dolota bo‗lib, diametri 150-400 mm, chuqurligi 60 m gacha bo‗lgan skvajinalarni burg‗ilashda qo‗llaniladi.
Hozirgi vaqtda karyerlarda SBSH-200, SBSH-200N, SBSH-250MN, SBSH-250K, SBSH-320 va SBSH-400 rusumli burg‗ilash stanoklari skvajinalarni burg‗ilashda keng qo‗lla- nilmoqda.
Portlatish ishlarini olib borishda portlovchi modda sifa- tida, asosan, donador portlovchi moddalar (granulitlar, igdanitlar), ayrim hollarda esa, kukunsimon (ammonitlar, amonallar) portlovchi moddalar ishlatiladi. Zaryadlarni portlatish, asosan, detanatsiya piliklari yoki elektrik usulda amalga oshiriladi.
Kon jinslari massivini portlatish asosida buzishda portlovchi moddalarni yuklash va tushirish, ish joyiga tashib keltirish, zaryadlarni skvajinalarga joylashtirish, skvajinalarni tiqinlash ishlari yordamchi jarayonlar hisoblanadi.
Portlovchi moddalarni karyerga tashib keltirish va skva- jinalarni zaryadlash MZ-3, MZ-4 va boshqa rusumli zaryadlash mashinalari yordamida bajariladi. Bu mashinalarning smenalik unumdorligi 15-20 t ni tashkil qiladi. Skvajinalarni tiqinlash 3S-2 va 3S-1B rusumli mashina-bunker ko‗rinishidagi mashinalar yordamida amalga oshiriladi. Bu mashinalar tiqin materiallarini karyerga tashib keltirib, skvajinalarga to‗kish ishlarini bajaradi va bir smenada 150 tagacha skvajinani tiqinlash quvvatiga egadir.
Portlatilgan kon massasi tarkibida ma‘lum miqdorda nogabarit bo‗laklar bo‗lishi tabiiy. Nogabarit bo‗laklarni yuklash va transport vositalarining ishchi organlari parametrlariga moslash uchun ularni turli usullarda qayta maydalash talab etiladi. Nogabaritlarni qayta maydalash jarayoni ikkilamchi maydalash deb yuritiladi.
Nogabaritlarni ikkilamchi maydalash portlatish, termik, elektrotermik va mexanik usullarda amalga oshiriladi. Portlatish usulida nogabarit bo‗laklarni ikkilamchi maydalash shpurga joylashtirilgan yoki ustquyma portlovchi modda zaryadlari orqali bajariladi. Ustquyma zaryadlar kichik hajmdagi, oson maydalanadigan mo‗rt kon jinslarini mayda- lashda qo‗llaniladi.
Ikkilamchi maydalashning shpurli usulida nogabarit kon jinsiga diametri 25-60 mm, chuqurligi nogabarit qalinligining
0, 25-0,5 qismiga teng bo‗lgan shpurlar burg‗ilanadi.
Ularga yuqori brizantli portlovchi moddalar zaryadlari joylashtiriladi. Portlash kuchidan maksimal foydalanish maq- sadida shpurlar suyuq modda (suv, tuz eritmasi va boshqalar) bilan tiqinlanadi. Shpurlarni suyuq modda bilan tiqinlash portlovchi modda zaryadidan samarali foydalanishni, shu bilan bir qatorda, portlatilgan jins bo‗laklarining atrofga tarqalish (uchib ketishi) radiusi qisqa bo‗lishini ham ta‘min- laydi. Nogabaritlarni mexanik usulda ikkilamchi maydalash kran yoki ekskavatorga sim arqon orqali osilgan og‗ir jismning erkin tushish kuchi ta‘sirida amalga oshiriladi. Jism shakli shar yoki silindr ko‗rinishida bo‗lib, og‗irligi 1,5-5 tonna bo‗ladi.
Termik va elektrik ikkilamchi maydalash usullari nogabarit bo‗laklarni reaktiv gorelkalar, elektr yoki boshqa vositalar yordamida qizdirishga asoslanadi. Ochiq kon ishlari amaliyo- tida bu usullar kam qo‗llaniladi.
|
| |