nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
There’s a strong genetic component

|
There’s a strong genetic component Pdf ko'rish
|
bet | 111/120 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 5,66 Mb. | | #232673 |
Bog'liq atomic-habitsThere’s a strong genetic component
: Daniel Goleman, “Major Personality Study Finds That Traits
Are Mostly Inherited,” New York Times, December 2, 1986,
http://www.nytimes.com/1986/12/02/science/major-personality-study-finds-that-traits-are-
mostly-inherited.html?pagewanted=all
.
Robert Plomin
: Robert Plomin, phone call with the author, August 9, 2016.
more likely to become introverts
: Jerome Kagan et al., “Reactivity in Infants: A Cross-National
Comparison,” Developmental Psychology 30, no. 3 (1994), doi:10.1037//0012–1649.30.3.342;
Michael V. Ellis and Erica S. Robbins, “In Celebration of Nature: A Dialogue with Jerome
Kagan,” Journal of Counseling and Development 68, no. 6 (1990), doi:10.1002/j.1556–
6676.1990.tb01426.x; Brian R. Little, Me, Myself, and Us: The Science of Personality and the
Art of Well-Being (New York: Public Affairs, 2016); Susan Cain, Quiet: The Power of
Introverts in a World That Can’t Stop Talking (London: Penguin, 2013), 99–100.
People who are high in agreeableness
: W. G. Graziano and R. M. Tobin, “The Cognitive and
Motivational Foundations Underlying Agreeableness,” in M. D. Robinson, E. Watkins, and E.
Harmon-Jones, eds., Handbook of Cognition and Emotion (New York: Guilford, 2013), 347–
364.
They also tend to have higher natural oxytocin levels
: Mitsuhiro Matsuzaki et al., “Oxytocin: A
Therapeutic Target for Mental Disorders,” Journal of Physiological Sciences 62, no. 6 (2012),
doi:10.1007/s12576–012–0232–9; Angeliki Theodoridou et al., “Oxytocin and Social
Perception: Oxytocin Increases Perceived Facial Trustworthiness and Attractiveness,”
Hormones and Behavior 56, no. 1 (2009), doi:10.1016/j.yhbeh.2009.03.019; Anthony Lane et
al., “Oxytocin Increases Willingness to Socially Share One’s Emotions,” International
Journal of Psychology 48, no. 4 (2013), doi:10.1080/00207594.2012.677540; Christopher
Cardoso et al., “Stress-Induced Negative Mood Moderates the Relation between Oxytocin
Administration and Trust: Evidence for the Tend-and-Befriend Response to Stress?”
Psychoneuroendocrinology 38, no. 11 (2013), doi:10.1016/j.psyneuen.2013.05.006.
|
| |
CHAPTER 17
“When I suggested this to friends in the Pentagon”

|
CHAPTER 17
“When I suggested this to friends in the Pentagon” Pdf ko'rish
|
bet | 109/120 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 5,66 Mb. | | #232673 |
Bog'liq atomic-habitsCHAPTER 17
“When I suggested this to friends in the Pentagon”
: Roger Fisher, “Preventing Nuclear War,”
Bulletin of the Atomic Scientists 37, no. 3 (1981), doi:10.1080/00963402.1981.11458828.
The first seat belt law
: Michael Goryl and Michael Cynecki, “Restraint System Usage in the Traffic
Population,” Journal of Safety Research 17, no. 2 (1986), doi:10.1016/0022–4375(86)90107–
6.
wearing a seat belt is enforceable by law
: New Hampshire is the lone exception, where seat belts
are only required for children. “New Hampshire,” Governors Highway Safety Association,
https://www.ghsa.org/state-laws/states/new%20hampshire
, accessed June 8, 2016.
over 88 percent of Americans buckled up
: “Seat Belt Use in U.S. Reaches Historic 90 Percent,”
National Highway Traffic Safety Administration, November 21, 2016,
https://www.nhtsa.gov/press-releases/seat-belt-use-us-reaches-historic-90-percent
.
Bryan Harris
: Bryan Harris, email conversation with author, October 24, 2017.
She does the “song a day” challenge
: Courtney Shea, “Comedian Margaret Cho’s Tips for Success:
If You’re Funny, Don’t Do Comedy,” Globe and Mail, July 1, 2013,
https://www.theglobeandmail.com/life/comedian-margaret-chos-tips-for-success-if-youre-
funny-dont-do-comedy/article12902304/?service=mobile
.
Thomas Frank, an entrepreneur in Boulder, Colorado
: Thomas Frank, “How Buffer Forces Me to
Wake Up at 5:55 AM Every Day,” College Info Geek, July 2, 2014,
https://collegeinfogeek.com/early-waking-with-buffer/
.
CHAPTER 18
Phelps has won more Olympic medals
: “Michael Phelps Biography,” Biography,
https://www.biography.com/people/michael-phelps-345192
, last modified March 29, 2018.
|
| |
El Guerrouj - Atomic Habits: Tiny Changes, Remarkable Results

reflect the underlying talents and temperaments are heritable: how proficient with language
you are, how religious, how liberal or conservative. General intelligence is heritable, and so
are the five major ways in which personality can vary . . . openness to experience,
conscientiousness, extroversion-introversion, antagonism-agreeableness, and neuroticism.
And traits that are surprisingly specific turn out to be heritable, too, such as dependence on
nicotine or alcohol, number of hours of television watched, and likelihood of divorcing.
Thomas J. Bouchard, “Genetic Influence on Human Psychological Traits,”
Current Directions
in Psychological Science 13, no. 4 (2004), doi:10.1111/j.0963–7214.2004.00295.x; Robert
Plomin,
Nature and Nurture: An Introduction to Human Behavioral Genetics (Stamford, CT:
Wadsworth, 1996); Robert Plomin, “Why We’re Different,” Edge, June 29, 2016,
https://soundcloud.com/edgefoundationinc/edge2016-robert-plomin
.
Ijtimoiylashtirish - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 194/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020Ijtimoiylashtirish – buindividualizmning aksi bo‘lib, uning asosida inson shaxslararo o‘zaro aloqalarni mustahkamlaydi va u jamiyat kishisiga aylanadi. Inson maqsadi jamiyatning institusionallashgan tartib va qadriyatlari asosida shakllanadi va u mutlaq mustaqil subyekt tarzida ko‘rilishi mumkin bo‘lmay
qoladi. Insonlar bir ijtimoiy muhitda yashaydi va rivojlanadi, ular tashkil topgan jamiyat institutlarining mahsuloti hisoblanadi, shuning uchun ham umumiy institusional asosga ega bo‘ladilar. Boshqa tomondan, ijtimoiy muhit bir jinsli bo‘lmaydi, bu esa turli xil insonlar maqsadlarining yo‘nalishlari turlicha ekanligi bilan tushuntiriladi.
Ijtimoiy tanlov – bushaxsiy fikrlarni, boshqacha qilib aytganda,ovoz berishni namoyish qilish va hisobga olish jarayonidir.
Ijtimoiy o‘zaro ta’sir– ikki individning o‘zaro jamoa bo‘lib bajargan ishi bo‘lib, buning natijasida har birining farovonligi o‘zgaradi. Ijtimoiy o‘zaro harakat tovarli va shaxslararolarga bo‘linadi. Tovarlararo o‘zaro harakatlar shaxssizlik xususiyatiga ega.
Industriya 4.0. – bir-biri bilan bog’liq bo’lgan ishlab chiqarish jarayonlarining ketma-ket zanjiri bo’lib, ular orasida raqamli ko’rinishdagi ma’lumotlar raqamli texnologiyalar vositasida qandaydir ishlarni bajaradi. Bu jarayon kompaniyaning va mamlakatning raqobatbardoshliligini oshrishga hizmat qiladi.
Interoperabel bilet – barcha turdagi transportga yagona bilet.
Insoniy kapital– kishi va jamiyatning turli-tuman ehtiyojlarini qondirishda foydalaniladigan bilim, mahorat va tajribalar yig‘indisi. Ta’lim, sog‘liqni saqlash va boshqainvestitsiyalar kattaligi bilan o‘lchanadi. Bu atama amerikalik iqtisodchi G. Bekker (1930-2014 yillar)tomonidan kiritilgan va ushbu nazariya uchun u 1992-yilda Nobel mukofotini olgan.
Institusional xulq– inson tomonidan o‘zlashtirilgan jamiyat me’yorlari bilan belgilanadigan axloqiy qoidalardir. Etika (axloq-odob)ga oid jamiyat me’yorlari ustunlik qiluvchi institusionallashtirish darajasi qanchalik yuqori bo‘lsa, insonning aniq tanlash ishidagi maqsadi jamiyat maqsadi bilan shunchalik ko‘pmos keladi.
|
| |
Ishchan bilimlar - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 196/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020Ishchan bilimlar – bubajarilayotgan ishga bilimlarni qo‘llashdir. Ular uchta qism(element) borligini ko‘zda tutadi: bilimlarni qo‘llaydigan xodim, bilimning o‘zi va bilim bilan ishlash texnologiyalari.
Iqtisodiyotni ijtimoiylashtirish – jamiyatning axborotlashgan rivojlanish bosqichiga o‘tishida sotsiologiya usullarini iqtisodiyot fanida qo‘llash doirasining kengayishi.
Iqtisodiy farovonlik nazariyasi- ingliz iqtisodchisi Artur Pigu tomonidan yaratilgan. Industrial jamiyatda inson farovonligi moddiy boyliklar va pul daromadlari oqimi bilan, jamiyat farovonligi esa ma’lum vaqt ichidagi milliy daromadning miqdori bilan o‘lchanadi. Moddiy farovonlik iqtisodiy farovonlik deb ham ataladi.
KPI (Key Performance Indicators) –samaradorlikning asosiy ko’satgichlari yoki korxona hizmatchilarining faoliyati indikatorlari – hodimlar ish haqi ham shunga muvofiq aniqlanadi.
Fiat pullar - nominal qiymati real qiymatidan katta farq qiladigan pullar turi, masalan, so’m, rubl, tanga, somoniy, dollar, yevro va boshqalar.
Frilanser (freelancer) – ingliz tilidan olingan so‘z bo‘lib, «erkin rassom». Ushbu so‘z ilk bor 1819-yilda «Ayvengo» asarida ishlatilgan bo‘lib, mustaqil sarboz ma’nosini anglatgan. Bugun esa frilanser deganda odatda rasmiy va doimiy ish joyi bo‘lmagan, masofadan buyurtmaga ishlaydigan erkin ijodkor tushuniladi.
Kommunikatsion protokollar steki – butarmoqdagi mavjud hamma darajalar orasida tarmoq ishini ta’minlash uchun zarur barcha protokollar to‘plamidir (iyerarxik shaklda tashkil qilingan to‘plam). Dasturiy modulni (vazifani bajaruvchi dasturni) ko‘pincha protokol deb ataydilar. Protokol deb, rasmiy belgilangan tadbir (ya’ni, algoritm) ni ham atashadi.
Konsept yoki tushuncha – ma’lum sinfdagi predmetlarni o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha umumlashtirishdir.
|
| |
The most effective form of motivation is progress

|
The most effective form of motivation is progress Pdf ko'rish
|
bet | 108/120 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 5,66 Mb. | | #232673 |
Bog'liq atomic-habitsThe most effective form of motivation is progress
: This line is paraphrased from Greg McKeown,
who wrote, “Research has shown that of all forms of human motivation the most effective one
is progress.” Greg McKeown, Essentialism: The Disciplined Pursuit of Less (Currency, 2014).
The first mistake is never the one that ruins you
: In fact, research has shown that missing a habit
once has virtually no impact on the odds of developing a habit over the long-term, regardless
of when the mistake occurs. As long as you get back on track, you’re fine. See: Phillippa
Lally et al., “How Are Habits Formed: Modelling Habit Formation in the Real World,”
European Journal of Social Psychology 40, no. 6 (2009), doi:10.1002/ejsp.674.
Missing once is an accident
: “Missing once is an accident. Missing twice is the start of a new
habit.” I swear I read this line somewhere or perhaps paraphrased it from something similar,
but despite my best efforts all of my searches for a source are coming up empty. Maybe I
came up with it, but my best guess is it belongs to an unidentified genius instead.
“When a measure becomes a target”
: This definition of Goodhart’s Law was actually formulated
by the British anthropologist Marilyn Strathern. “‘Improving Ratings’: Audit in the British
University System,” European Review 5 (1997): 305–321,
https://www.cambridge.org/core/journals/european-review/article/improving-ratings-audit-in-
the-british-university-system/FC2EE640C0C44E3DB87C29FB666E9AAB
. Goodhart himself
reportedly advanced the idea sometime around 1975 and put it formally into writing in 1981.
Charles Goodhart, “Problems of Monetary Management: The U.K. Experience,” in Anthony
S. Courakis (ed.), Inflation, Depression, and Economic Policy in the West (London: Rowman
and Littlefield, 1981), 111–146.
|
| |
Internet-panel - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 195/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020Internet-panel – bu bo‘lajak respondentlarning muntazam ravishda, shakllanib boradigan va Yangilanib turuvchi ma’lumotlari bazasidir. Internet- panelning vazifasi–respondentlar haqida kerakli bo‘lgan ijtimoiy-demografik
ma’lumotlarni yig‘ish va uning yordamida aniq tadqiqotga kerakli bo‘lgan tanlovni amalga oshirishdir.
Intellektual domen nomi – intellektual faoliyat natijalari, fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining, tovarlarva hizmatlarning xususiy alomatlarini aks ettiruvchi vositalari va intellektual faoliyatning boshqa natijalarini o‘z ichiga oluvchi yoki ularni boshqacha tarzda ifodalovchi domen nomi.
Intellektual mulk – buintellektual faoliyat natijalari va xo‘jalik aloqalari ishtirokchilarining individuallashtirish vositalaridir. Intellektualmulk obyektlariga ixtirolar, foydali modellar, sanoatnamunalari, tovar belgilari, hizmat ko‘rsatish belgilari, firma nomlari, tijorat nomlari va belgilari kiradi. Bundan tashqari, bu ro‘yxatga adabiy, badiiy va ilmiy asarlarni, xonandalarning ijro faoliyatini, fonogramma va radioeshtirishlarni kiritish qabul qilingan). Intellektual mulk “adabiy va badiiy mulk” va “sanoat mulki” tushunchalariga nisbatan umumlashtiruvchi tushuncha hisoblanadi.
Internet do‘kon– bu internet-biznes tuzilmasi bo‘lib, B2C (business to customer), ya’ni «biznes-iste’molchi» yondashuvini amalga oshiradi. Internet- kompaniyalarning biznes-strategiyasi reklama va elektron tijoratdan daromad olishga qaratilgan bo‘ladi.
Ixtiro – inson erishgan ijodiy natija, uning asl mohiyati amaliy faoliyat sohasida paydo bo‘lgan masala yechimini konkret texnik vositalar yordamida topishdan iborat.Ixtiro obyekti bo‘lib, qurilmalar, usullar, shtammlar va ularning Yangi yo‘nalishlar bo‘yicha qo‘llanilishi hizmat qiladi.
Ishbilarmonlik bilimi (omilkor bilim) — tadbirkorning aniq maqsadiga mo‘ljallangan axborot mahsuloti yig‘indisi. Ishbilarmonlik bilimi aniq bir tadbirkor tomonidanyuqori ehtiyoj bilan tavsiflanadi.Ishbilarmonlik bilimi – bu bir maqsadga yo‘naltirilgan, muvofiqlashtirilgan harakat uchun to‘plangan imkoniyat.
|
| |
SAPvaIBM - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 45/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020SAPvaIBM kabi kompaniyalarda kompyuter tizimlari yaratuvchilar xulq- atvori va texnologiyalar o‘rtasida muvozanat topishning o‘xshash muammolariga e’tiborni qaratadilar, biroq ular o‘z korporativ mijozlarining markazlashtirilgan va nazorat qilinadigan muhitlarida ishlaydilar. Bunga qarama-qarshi ravishda, kriptovalyutaishlab chiquvchilar foydalanadigan laboratoriya butun dunyoni ifodalaydi va uning ravnaqi faoliyat ko‘rsatiladigan butun insoniyatni qamrab oladi. Alohida shaxslar tanlovini korporatsiyanng umumiy maqsadlari bilan barcha boshqaruv darajalarida majburiy bo‘lgan yo‘l-yo‘riqlar to‘plami yoki korporativ qoidalarning birontasi bog‘lamaydi. Odamlar optimal xulq-atvorining dastur dizayni ularning fikrlash tarziga qanchalik ta’sir etishi va unga qanchalik muvaffaqiyatli stimullar tizimi kiritilganiga bog‘liq bo‘ladi. Shuni yoddan chiqarmaslik kerakki, bitkoin va boshqa kriptovalyutalar bilan bog‘liq muammolarni hal qilish ustida jahon miqyosida misli ko‘rilmagan quvvatga ega bo‘lgan jamoaviy intellekt mehnat qilmoqda. Kriptoolam ochiq kodga va markazlashmagan modelga ega bo‘lib, bu texnologiyalar byurokratik tashkilotlar va beso‘naqay ulkan korporatsiyalar duch keladigan cheklovlarga uchramaydi. Kriptovalyutalar sohasida nafaqat ularninghavfsizligini ta’minlash bilan, balki ularni jamiyat uchun foydaliroq qilish yo‘llarini izlab topish bilan ham bog‘liq bo‘lgan juda ko‘p sonli innovatsiyalar paydo bo‘layapti. Shunday qilib, bu masalada juda katta istiqbollar yashiringan, lekin rivojlanayotgan davlatlarda ham, rivojlangan davlatlarda ham kriptovalyutalar tarqalishi yo‘lida jiddiy to‘siqlar mavjud. Ayrim mamlakatlarda bitkoin bilan firibgarlik operatsiyalari riski yuqori bo‘lsa, boshqa mamlakatlarda – uni joriy qilishga mavjud an’analar va ijtimoiy muammolar xalal beradi. Agar odamlarda shundoq ham pul ko‘p bo‘lmasa, ular hamma joyda ham qabul qilinavermaydigan, ko‘pchilik esa bu haqida umuman eshitmagan valyutada hisob-kitoblarning yangi, riskli shakllaridan havfsiraydilar.
Ko‘pchilik moliyaviy beqarorlikning oldini olish borasida amaliyotda sinov va tekshiruvlardan o‘tgan usullarni – taxmondagi naqd pullar, oltin, qimmatbaho toshlar va nihoyat, dollarniafzal ko‘radilar. Qarindoshlarga okean ortiga pul o‘tkazish uchunWesternUnionga 11%gacha to‘lash, albatta, qimmat, lekin ishonchli. Bundan tashqari, qonunchilik novatsiyalari ham mavjud. Rivojlangan mamlakatlarda bo‘lgani kabi, amaldorlar kriptovalyutalar bilan bog‘liq operatsiyalarni, shuningdek, kriptovalyutalarning umumiy pul tizimiga silliqroq integratsiyasini ta’minlaydigan boshqa hizmatlarni litsenziyalashni joriy qilgan holda to‘siqlar yaratishi mumkin.
|
| |
Injiniring firmalari - Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi

|
Oliy va o’rta mahsus ta’lim vazirligi
|
bet | 54/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020Injiniring firmalari – bir tomondan ilmiy izlanishlarni loyihalar bilan, ikkinchi tomondan, yangiliklarni ishlab chiqarish bilan o’ziga xos ravishda bog’lab turadigan tashkilotlardir. Injiniring faoliyati bilan mashg’ul firmalar turli xil ishlab chiqarish korxonalarini yaratish, loyihalashtirish, hizmat ko’rsatish, ishlab chiqarish jarayonlarini optimal ravishda tashkil qilish bilan shug’ullanadilar.
Raqamli innovatsion faoliyatni qo’llab-quvvatlaydigan tuzilmalar ichida texnoparklar ham alohida ahamiyatga ega bo’lib, ular asosiy va aylanma fondlarni, investitsiyalarni va intellektual zahiralarni innovatsion hizmatlarga aylantiradilar. Katta texnoparklar texnopolislar deb atalsa, juda ham kattalari qandaydir raqamli innovatsion yo’nalishga ega bo’lgan va katta xududlarni egallagan ilmiy-texnikaviy xududlar (regionlar) deb nomlanadi. Texnopark tuzilmalarini murakkabligi oshib borishi ketma-ketligida joylashtirsak, quyidagini olamiz: inkubatorlar, texnologik parklar, texnopolislar, fan va texnologiya xududlari (regionlari).
Texnologik park – ancha murakkab funktsional tuzilmaga ega bo’lgan ilmiy ishlab chiqarish xududiy kompleksi bo’lib, uning asosiy vazifasi - kichik va rivojlanishi ilm-fan talab qiladigan mijoz firmalarga iloji boricha qulay bo’lgan sharoitlar yaratishdir. Texnoparkning tuzilmaviy birligi innovatsiyalar markazi hisoblanadi. Eng keng ko’lamda tarqalgan markazlarga ilmiy izlanish markazi, biznes-inkubator, ilmiy-texnologik kompleks (innovatsion markaz), ishlab chiqarish zonasi, marketing markazi va o’quv markazi kiradi. Ushbu har bir markaz o’ziga mos bo’lgan hizmatlar turini amalga oshirib beradi.
Biznes-inkubator ko’p funktsiyali murakkab kompleks bo’lib, keng ko’lamdagi raqamli innovatsion hizmatlar ko’rsatadi. Innovatsion firma o’z texnologik yo’nalishiga bog’liq ravishda inkubatordan xonalari (yoki uskunalarni) ijaraga olib, uning innovatsion hizmatlaridan foydalanadi. Mijoz firmaning inkubatsion davri 2 yildan 5 yilgacha bo’lishi mumkin. Shundan so’ng u inkubatorni tark etib, mustaqil faoliyat ko’rsata boshlaydi.
Texnopolis alohida shahar asosida tashkil qilingan bir butun ilmiy ishlab chiqarish tuzilmasi bo’lib, uning iqtisodiyotida texnopark va inkubatorlar sezilarli o’rin egallaydi. Ilmiy markazlarda ishlab chiqilgan yangi mahsulot va texnologiyalar shaharning iqtisodiy-ijtimoiy muammolarini hal qilish uchun ishlatiladi. Texnopolislar rivojlangan raqamli innovatsion tuzilmalar bolgan yangi yoki qaytadan qurilayotgan shaharlarda tashkil qilinishlari mumkin.
|
| |
HRM – Human Resource Management – inson resurslarini boshqarish
Havfsizlik–

|
HRM – Human Resource Management – inson resurslarini boshqarish
Havfsizlik–
|
bet | 193/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020HRM – Human Resource Management – inson resurslarini boshqarish
Havfsizlik– blokcheynga mustaqil ravishda hech kim o’zgartirish kirita olmasligi tufayli, kriptovalyutani ham qalbakilashtirish mumkin emas.
HR (human resources) – zarur mahorat va tajribaga ega mutaxassislarni yollash, ishga olish, kadrlar masalasi bilan shug‘ullanuvchi mutaxassis.
Ta’minlanmanganlik – bitkoin va boshqa har qanday kriptovalyuta hech nima bilan ta’minlanmagan. Uning ortida hech qanday mamlakat milliy valyutasi, oltin zahiralari yoki boshqacha moddiy zahiralar turmaydi. Xuddi shuning uchun ham kriptovalyutalar narxi va ular kursining tebranishi foydalanuvchilar tomonidan unda bo’lgan qiziqish darajasiga bog’liq holos.
IaaS-hizmatlar–infratuzilma hizmat sifatida.
IPO (Initial Public Offering) –fond birjasida kompaniya aktsiyalarining birlamchi joylashtirilishi.
IPO – Initial Public Offering – qimmatli qog’ozlrni birlamchi ommaviy joylashtirish.
IRR – Internal Rate of Return – investitsiyalarning ichki daromadlilik normasi
Innovatsiya — bu korxona yoki tashkilotning ijtimoiy yoki iqtisodiy imkoniyatini yangi g‘oyalarni yaratish va qo‘llash orqali mazmunan va maqsadli o‘zgarishlarni amalga oshirishga qaratilgan urinishidir. Innovatsiya mavjud bo‘lgan nomutanosibliklar, mahsulotlar va jarayonlarga bo‘lgan ehtiyojlar, biror bir sohada va umuman bozordagi o‘zgarishlar, demografik o‘zgarishlar va Yangi bilimlar natijasi bo‘lishi mumkin. Innovatsiyalar malaka, ijodiy(kreativ) fikrlash va motivatsiyani talab etadi. Innovatsiyajarayonida g‘oyalar tashkilotga qo‘shimcha daromad keltiradigan tovarlarga aylanadi.
Innovatsion fikrlash – bu muammolarni hal qilishga mantiqiy va ijodiy yondashuvlarning oqilona kelishuvidir.
Individuallashtirish– individning shaxsiy, ya’ni uni boshqa insonlardan farq qiladigan jihatlari. Individuallashtirish insonning ijodiy rivojlanishini sinflar, milliy, diniy va boshqa oliy ta’lim muassasalari larning ta’siridan sekin-asta ozod bo‘lishni taxmin qiladi.
|
| |
Tranzaktsiya - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 186/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligiTranzaktsiya - bitim yoki bitim bilan bog‘liq bo‘lgan biznes ma’lumotlarini almashish.
Utilita - tokenlar - blokcheyn tarmog‘ida chiqarilgan, ularni chiqaradigan loyihada ishlatiladigan tokenlar (masalan, StorJ bulutli saqlash loyihasi token, bulutli saqlash huquqini olish huquqini beradi va dasturlarga asoslangan holda foydalanish mumkin. loyiha).
Validator - korporativ identifikatsiyani, uning elementlarini rivojlantirish, uni raqobatchilardan ajratib turadigan kompaniyaning o‘ziga xos qiyofasini shakllantirish bilan shug‘ullanadigan marketing kommunikatsiyalari tizimi.
Xavfsizlik - ma’lumotlarning yo‘qolishi, buzilishi, yo‘q qilinishi va ruxsatsiz ishlatilishidan himoya qilish uchun istalgan yaxlitlik, eksklyuzivlik, foydalanish imkoniyati va samaradorlik darajasi.
Xavfsiz kriptovalyutalar - emitentning aktivlari bilan ta’minlangan va emitent tomonidan qabul qilinishi talab qilinadigan davlat yoki xususiy kriptovalyutalar.
Xesh funktsiyasi - bu faylda qayd etilgan ba’zi ma’lumot maydonlarini (hisoblash ishlov berishda foydalanilmaydigan maydonlarni) yig‘ishga asoslangan ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash usuli. Axborotning yaxlitligini tekshirish uchun hash funktsiyasini qayta hisoblash va uni asl natija bilan taqqoslash kifoya. Mos kelmaslik ma’lumotlar buzilishini ko‘rsatadi.
O‘zaro aloqalar marketing - birinchidan, mahsulotning hayotiy tsiklining har bir bosqichida bozor tarmog‘ining barcha sub’ektlari bilan aloqalarni tashkil etish, rejalashtirish va boshqarish jarayonida barcha resurslar va faoliyatni qamrab olishga qaratilgan tadbirkorlikning istiqbolli kontseptsiyasidir. Mijoz bilan uzoq muddatli munosabatlarga va aloqa (bitimlar) bilan shug‘ullanuvchi tomonlarning maqsadlariga erishishga qaratilgan kontseptsiya. Ikkinchidan, tarqatish printsipiga ko‘ra marketingni tashkil etish usuli, mijozga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xizmat ko‘rsatadigan xodimdan yuqori rahbarlikka qadar kompaniyaning barcha xodimlari o‘rtasida o‘z vazifalarini bajarish uchun javobgarlikni kengaytirish.
|
| |
Sanoat 4.0 ni qurish tamoyililari

|
Sanoat 4.0 ni qurish tamoyililari
|
bet | 28/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Sanoat 4.0 ni qurish tamoyililari
Germaniyalik mutaxassislar Sanoat 4.0 ni qurish uchun bir nechta asosiy prinsiplarni ishlab chiqdilar, shundan so‘ng kompaniyalar to‘rtinchi sanoat inqilobining ssenariylarini o‘z korxonalarida amalga oshirishlari mumkin.
Birinchi tamoyil bir-biriga mosligi bo‘lib – bu Buyumlar Interneti orqali mashinalar, vositalar, qurilmalar, sensorlar va odamlarning o‘zaro aloqada bo‘lishlari va bir-biri bilan aloqa qilish qobiliyatini anglatadi.
Ikkinchi tamoyil – bunday o‘zaro ta’sir natijasida paydo bo‘lgan oshkoralik . Virtual olamda haqiqiy obyektlar, funksiyalar tizimlarining raqamli nusxasi yaratiladi, bu uning jismoniy kloni bilan sodir bo‘lgan barcha narsani aniq takrorlaydi. Natijada asbob-uskunalar, "aqlli" mahsulotlar, umuman ishlab chiqarish va hokazolar bilan bog‘liq barcha jarayonlar to‘g‘risida to‘liq ma’lumot to‘planadi. Bu barcha ma’lumotlarni sensorlar va sensorlardan to‘plash qobiliyatini talab qiladi va ular yaratilgan kontekstni hisobga oladi.
Uchinchi tamoyil – texnik yordam . Uning mohiyati shundaki, kompyuter tizimlari odamlarga yuqorida aytib o‘tilgan barcha ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish va vizualizatsiya qilish orqali qaror qabul qilishga yordam beradi. Ushbu qo‘llab-quvvatlash, shuningdek, xavfli yoki muntazam operatsiyalar paytida odamlarni mashinalar bilan to‘liq almashtirishdan iborat bo‘lishi mumkin.
To‘rtinchi tamoyil – boshqaruv qarorlarini markazlashtirmaslik, ularning ba’zilarini kiberfizik tizimlarga topshirish. G‘oya shundan iboratki, avtomatlashtirish imkon qadar to‘liq bo‘lishi kerak: qayerda mashina inson aralashuvisiz samarali ishlashi mumkin bo‘lsa, ertami-kechmi odam uni mashina bilan almashtirishi kerak. Shu bilan birga, xodimlarga favqulodda va nostandart vaziyatlarda ulanadigan nazorat qiluvchi vazifasi yuklatilgan.
1.4.2. Sanoat 4.0 komponentlari
Ko‘rib chiqaylik, asosiy texnologik konsepsiyasini to‘rtinchi sanoat inqilobi asosini shakllantirish va korxonalar uchun foydalari bor nima topish - yuqori texnologiyali mahsulot ishlab chiqaruvchi. asosiy jihatlari quyidagi zamonaviy marta to‘qqiz asosiy texnologik yutuqlaridan (1.4.2-rasm ):
Modellashtirish;
BigData ;
Sun’iy intellekt,mashinasozlikvarobototexnika;
Integratsiya tizimi ;
Buyumlar Interneti;
Kiberxavfsizlik;
Bulutli hisoblash ;
3 D bosim ( qo‘shimcha texnologiyasi );
Virtual tizim.
1.4.2-rasm. Sanoat 4.0. asosiy komponentlari
|
| |
 O‘z-o‘zini tekshirish savollari

|
O‘z-o‘zini tekshirish savollari
|
bet | 26/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi
Kognitiv fan nimani o‘rganadi ?
Kognitiv texnologiya nima?
Kognitiv mexanizmlar aytib o‘ting.
Kognitivtexnologiyava kognitiv o‘rtasidagifarqnima?
Kognitiv texnologiyalarning engistiqbolli rivojlantirish yo‘nalishlari aytib o‘ting.
Dunyoni o‘zgartiradigan kognitiv texnologiyalar aytib o‘ting.
Kognitiv modellashtirish tushunchasini bering.
Kognitiv modellashtirishning maqsadi nima?
Kognitiv tahlil texnologiyaning ketma-ketligini keltiring.
Kognitiv texnologiyalarning vositasi nima?
Zamonaviy kognitiv tizimlar nimalardan foydalanadi?
Kognitiv biznes tahlillari haqida tushuncha bering.
Kognitiv texnologiyalarni rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari qanday ?
1.4. Sanoat 4.0 texnologiyasi 1.4.1. Sanoat 4.0 tushunchasi, tamoyillari va tarkibiy qismlari
2017-yilda raqamli inqilob hal qiluvchi bosqichga kirdi – dunyoning har ikkinchi aholisi Internetga ulandi.
McKinsey Global Instituti (MGI) ma’lumotlariga ko‘ra, keyingi 20 yil ichida ish operatsiyalarining 50% gacha dunyoda avtomatlashtirilishi mumkin va bu jarayonni 18-19-asrdagi sanoat inqilobi bilan taqqoslash mumkin . Sanoat inqilobi alohida mamlakatlarga iqtisodiy o‘sishning ajoyib sur’atlarini ta’minlashga imkon berdi va bir necha o‘n yillar davomida ular global iqtisodiyotning yetakchilariga aylandilar.
Hozirgi vaqtda, iqtisodiyotning globallashuvi va axborotkommunikatsiya texnologiyalarining rivojlanishi davrida ko‘plab mamlakatlar iqtisodiyotlari yangi raqamli shakliga o‘tmoqda.
Raqamli iqtisodiyot mamlakatlar va butun mintaqalar iqtisodiyotining qiyofasini va tuzilishini o‘zgartirmoqda. Tarmoq ichidagi raqobat kuchaymoqda, bozorlar kengaymoqda, ayrim mamlakatlar sanoatlarining jahon bozorlarida raqobatbardoshligi oshmoqda. Natijada milliy iqtisodiyotlarning o‘sishi ko‘zatilmoqda.
Raqamli iqtisodiyot kompaniyaning, sanoat va umuman milliy iqtisodiyotning o‘sish istiqbollarini belgilaydi. Raqamli pleyerlarning paydo bo‘lishi allaqachon barcha sohalar - turizm, telekommunikatsiya, matbaa, yo‘lovchi tashish sohasini o‘zgartirdi [23].
Raqamli transformatsiya dunyo iqtisodiy o‘sishining asosiy omillaridan biridir. Global instituti McKinseyning hisob-kitoblarga ko‘ra [8,9] 2025 - yilda yalpi ichki mahsulot o‘sishi Xitoyda 22% Internet-texnologiyalar hisobidan amalga oshirilishi mumkin. AQSHda esa raqamli texnologiyalar hisobiga iqtisodiyotning o‘sishi 2025-yilda $1,6 – 2,2 trln teng bo‘lishi mumkin.
Bu iqtisodiy bashoratlarini avtomatlashtirish ta’siri bilan emas, balki faqat bog‘liq mavjud jarayonlarning, balki mutlaqo yangi olamshumul ish joriy etish bilan - modellar va texnologiyalar. Ular orasida - raqamli platformalar, raqamli ekotizimlar yilda chuqur tahlilchi katta ma’lumotlar guruhlar, masalan, 3D sifatida Sanoat 4.0 texnologiyalari - chop, robototexnika, Buyumlar Interneti.
|
| |
Sanoat 4.0 inqilobi. Intellektual korxona modeli. Yangi biznes modellar

|
Sanoat 4.0 inqilobi. Intellektual korxona modeli. Yangi biznes modellar
|
bet | 31/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi1.4.3. Sanoat 4.0 inqilobi. Intellektual korxona modeli. Yangi biznes modellar.
Insoniyat tarixida to‘rtta sanoat inqiloblari sodir bo‘ldi (1.4.1-jadval). Har bir inqilob o‘sha davrning innovatsion texnologiyalarini ixtiro qilish va uni inson faoliyatiga joriy etish bilan bog‘liq . Natijada iqtisodiyotning yangi tarmoqlari paydo bo‘lib, davlatning iqtisodiy ahvoli yahshilandi.
1.4.1-jadval Sanoat inqiloblari va ularning natijalari
Sanoat inqilobi
|
Davr
|
Yangilik
|
Natija
|
Birinchi sanoat inqilobi
|
XVIII asr-ning oxiri – XIX asr boshlanishi
|
Suv va bug‘dvigatellari, dastgohlar, mexanik
qurilmalar, transport, metallurgiya
|
Agrar iqtisodiyotdan
sanoat ishlab
chiqarishiga o‘tish,
transportni rivojlantirish
|
Ikkinchi sanoat inqilobi
|
XIX asrning ikk inchi yarmi . XX asr boshi
|
Elektr energiyasi, yuqori sifatli po‘lat, neft,
kimyo sanoati, telefon, telegraf
|
Oqim ishlab chiqarish va mehnat
taqsimoti, el-
ektrlashtirish, temir yo‘llar
|
Uchinchi san oat inqilobi
|
oxiri –
asr boshida
|
Raqamlashtirish, elektronika, AKT va dasturiy ta’minotni
rivojlanishi ( dasturiy ta’minot )
|
Avtomatlash-
tirish
va robototexnika
|
To‘rtinchi sa noat inqilobi
|
"Sanoat 4.0" atamasi 2011- yilda joriy etilgan
|
Global sanoat tarmoqlari,
Buyumlar Interneti, 3 D printe r-lar,
biotexnologiyalar
, neyrotarmoqlar, sun’iy intellect
|
Taqsimlangan ishlab
chiqarish, tar-
moqqa jamoaviy
kirish, ishlab
chiqaruvchilar ning
iste’molchi bilan
to‘g‘ridanto‘g‘ri bog‘lanishi
|
Birinchi sanoat inqilobi (XVIII asr oxiri – XIX asr boshlari) bug‘ energiyasi, mexanik qurilmalar ixtiro qilinishi va metallurgiyaning rivojlanishi tufayli qishloq xo‘jaligidan sanoat ishlab chiqarishga o‘tish bilan bog‘liq edi.
Ikkinchi inqilob 20-asrning boshlarida elektr energiyasining paydo bo‘lishi, ishlab chiqarish va mehnat taqsimoti bilan sodir bo‘ldi (Genri Ford avtomobillarini yig‘ish liniyasi).
Uchinchi sanoat inqilobi (1970-yildan beri) – Ishlab chiqarish jarayonlarini jadal avtomatlashtirish va robotlashtirishni ta’minlovchi elektron va axborot tizimlarini ishlab chiqarishda foydalanish.
To‘rtinchi sanoat inqilobi (bu atama 2011-yilda Germaniya tashabbusi - Sanoat 4.0 doirasida kiritilgan).
|
| |
Bulutli joylashtirish modellari

|
Bulutli joylashtirish modellari
|
bet | 38/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi1.5.3. Bulutli hisoblash xizmatlarini yetkazib berish modellari
Bulutli joylashtirish modellari
Joylashtirish modeliga ko‘ra, bulutlar xususiy, ommaviy va gibridga bo‘linadi [15,16].
Xususiy bulut (private cloud). Bular ichki bulut infratuzilmasi va korxona xizmatlari. Ushbu bulutlar korporativ tarmoq ichida joylashadi. Tashkilot shaxsiy bulutni mustaqil ravishda boshqarishi yoki tashqi pudratchiga boshqaruvni tayinlashi mumkin.
Ushbu turdagi bulut faqat bitta kompaniya uchun ajratilgan manbalarni taqsimlashni o‘z ichiga oladi. Joylashtirishning boshqa modellaridan farqi umumiy resurslardan foydalanish uchun raqobat, moslashuvchan infratuzilma konfiguratsiyasi va chuqurroq perimetrni qurish qobiliyatining yo‘qligi.
Ommaviy bulut (public cloud). Bu provayder tomonidan taqdim etilgan bulutli xizmatlar. Bulutlar korporativ tarmoqdan tashqarida joylashgan. Foydalanuvchilar ushbu bulutni boshqarish yoki unga xizmat ko‘rsatish imkoniyatiga ega emaslar - barcha javobgarlik bulut egasiga yuklatiladi. Bu modelda turli kompaniyalar foydalanuvchilari umumiy hisoblash resurslari va dasturiy mahsulotlarni ishlatadi (masalan, mijozlar ma’lumotlari turli ma’lumotlar bazalarida saqlansada bitta serverda joylashgan bo‘ladi). Turli xil mijozlar o‘rtasida kirishni farqlash jarayoni xavfsizlik siyosati yordamida amalga oshiriladi va shaxsiy bulut modelini amalga oshirishda bo‘lgani kabi chuqur himoyani ta’minla ololmaydi. Bunday amalga oshirish jarayoni xarajatlarni sezilarli darajada kamaytirishi mumkin, ammo shu bilan birga yuqori yuklama paytida ishlashda muammolar bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, ushbu model katta moslashuvchanlikka ega emas.
Gibridli bulut (hybrid cloud). Infratuzilmani qurishning bir nechta variantlarini ishlatadigan bulut turi – masalan, xizmatlarning bir qismi jismoniy infratuzilmada, bir qismi xususiy bulutda va boshqalari kirish qismida joylashgan bo‘ladi.
Gibrid bulutlar ommaviy va xususiy bulutlarni birlashtiradi. Odatda ular korxona tomonidan yaratiladi va ularning boshqaruv majburiyatlari korxona va ommaviy bulut provayderi o‘rtasida taqsimlanadi. Xususiy bulut har doim ham geografik jihatdan mijoz davlatida joylashtirilmaydi. Shaxsiy bulut ma’lum bir joyni, resurslarga egalikni yoki o‘zini boshqarishni emas, balki mahfiylikni anglatadi .
|
| |
Raqamli modellashtirish - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 29/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Raqamli modellashtirish
Hozirgi vaqtda ob’ektlarni, materiallarni va ishlab chiqarish jarayonlarini 3D modellashtirish yangi mahsulotni ishlab chiqish bosqichida keng qo‘llaniladi. Kelgusida ushbu texnologiya ishlab chiqarish jarayonida keng qo‘llaniladi, bu tegishli ma’lumotlardan real vaqt rejimida jismoniy dunyoni jihozlar, ishlab chiqarishdagi mahsulotlar va korxona xodimlarini o‘z ichiga oladigan virtual model ko‘rinishida aks ettirishga imkon beradi.
Katta ma’lumotlar (Big Data va Business Intelligence)
Yaqinda sanoat ishlab chiqarishi sohasida taqdim etilgan katta miqdordagi ma’lumotlar bilan ishlashga asoslangan tahlil mahsulot sifatini optimallashtirish, energiya tejash va uskunalarning samaradorligini oshirishga imkon beradi.
Sun’iy intellekt,mashinasozlikvarobototexnika
Sanoat robotlari uzoq vaqt davomida turli xil sohalardagi yirik korxonalarda murakkab vazifalarni bajarish uchun ishlatilgan. Ammo bugungi kunda robotlar avvalgilariga qaraganda tobora ko‘proq mustaqil, moslashuvchan va boshqaruvga ega bo‘lmoqdalar. Vaqt o‘tishi bilan ular bir-biri bilan munosabatda bo‘lishni boshlaydilar va nafaqat odamning yonida ishlaydilar, balki o‘rganadilar. Kelajakda bunday robotlar kamroq xarajat qiladi, ammo bugungi kunda ishlab chiqarishda ishlatiladiganlarga qaraganda ko‘proq imkoniyatlarga ega.
Integratsiya tizimi
Hozirda foydalanilayotgan katta miqdordagi axborot tizimlari to‘liq birlashtirilmagan. Sanoat 4.0 ushbu tarmoqlarga bo‘lgan munosabatlarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Barcha biznes jarayonlarning (tijorat va sanoat) to‘liq integratsiyasi talab etiladi. Buning uchun nafaqat korxona ichidagi turli darajalardagi (bo‘limlardagi), balki ishlab chiqarish tsiklidagi turli sherik korxonalar o‘rtasida ham yaqin hamkorlikni yo‘lga qo‘yish muhimdir.
Buyumlar Interneti
Bugungi kunda ishlab chiqarishdagi uskunalarning faqat bir qismi bitta tarmoqqa birlashtirilgan. Sanoat Byumlar Internetining rivojlanishi bilan ko‘plab qurilmalar hisoblash quvvati bilan va standart tarmoq protokollari bilan ta’minlangan. Asbobuskunalar ma’lumotlarni mustaqil ravishda qayta ishlaydi, quyi darajada bir-biri bilan o‘zaro aloqada va zarurat bo‘lganda markazlashgan nazorat tizimidan foydalaniladi.
|
| |
Şək.5.2.Paralel təsirlənən mühərriikin işəsalıcı reostatla

80
tinin
M
2
olmasına nəzarət etmək lazımdır. Yüksüz onun
işəsalınmasına yol vermək olmaz.
M
2
=0
olan zaman lövbər
cərəyanı
I
a
və eləcə də maqnit seli
Ф
mühərrikin sürəti
artdıqca azalaraq
0
-ra
yaxınlaşacaqdırlar. Bunun
nəticəsində mühərrikin sürəti get-gedə artacaq və mühərrik
sıradan çıxacaqdır.
Böyük güclü sabit cərəyan mühərriklərin, işəsalma pro-
sesində işəsalma reostatında çox böyük enerji itkiləri ya-
ranır. Bu çatışmamazlığı aradan qaldırmaq üçün bu mü-
hərriklərdə işəsalma zamanı mühərrikə verilən gərginliyin
dəyişdirilməsi yolu ilə, reostatsız işə salmadan istifadə edi-
lir. Bu halda əvvəlcə mühərrikin işə salınması aşağı salın-
mış gərginlikdə, sonra isə mühərrikin dolağına verilən gər-
ginliyi səlis artırmaq yolu ilə yerinə yetirilir. Bunun üçün
gərginliyi tənzimlənən ayrıca biir qidalandırıcı sabit cərə-
yan mənbəyinin olması lazımdır.
Fırlanma istiqamətini dəyişmək üçün ya lövbər cərəya-
nın, ya da ki, təsirlənmə cərəyanın istiqamətini dəyişmək
lazımdır. Hər iki cərəyyanın istiqamətini eyni zamanda
dəyişməklə fırlanma istiqamətini dəyişmək olmaz. Praktika
lövbər cərəyanın istiqamətinin dəyişdirilməsinə üstünlük
verilir.
Şək.4.5. Paralel (1) və mmüstəqil (2) təsirlənən

71
gərginliyinin get-gedə yüksəlməsidir. Əgər düz qoşulmuş
ardıcıl dolağın sarğılar sayı bir qədər azaldılarsa, onun xa-
rici xarakteristikası 3 əyrisi kimi paralel generatorun xarici
xarakteristikasına oxşayar. Generatorun ardıcıl dolağını
paralel dolağına görə tərs qoşmaqla onun xarakteristika-
sına 4 əyrisi şəklində almaq mümkündür. Bu halda ardıcıl
və paralel dolaqların maqnit selləri bir-birinin əksinə yö-
nəldikləri üçün ümumi maqnit seli zəifləyir və buna görə
də generatorun EHQ yükdən asılı olaraq kəskin surətdə
aşağı düşür.
Qarışıq təsirlənən generatorlarda ardıcıl dolağın gərgin-
lik düşkülərini kompensasiya etməsi prosesinə baxmaya-
raq, maşının sıxacları arasında tam sabit gərginlik saxla-
maq mümkün olmur. Bunun səbəbi, maşının maqnit dövrə-
sinin doymasıdır. Maşın az yükləndiyi zaman onun maqnit
dövrəsi doymadığı üçün ardıcıl dolağın təsiri güclü olur.
Ona görə generatorun gərginliyi başlanğıcda bir qədər yük-
səlir. Maşın çox yükləndikcə doymağa başlayır. Bu halda
ardıcıl dolağın kompensasiyaedici təsiri kifayət etmədi-
yindən gərginlik bir qədər aşağıı düşür.
Generatorun ardıcıl dolağını paralel dolağa tərs qoşul-
ması qaynaq generatorlarında və xüsusi maşınlarda tətbiq
tapmışdır.
Yüksüz işləmə xarakteristikası - Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

69
Bu hadisənin səbəbi gərginlik aşağı düşdükcə təsirlən-
dirici cərəyanın qiymətcə azalmasıdır. Doğrudan da yükün
artması ilə generatorun gərginliyi aşağı düşdükcə təsirlən-
mə dövrəsinin cərəyanı da
I
T
=
U
/
R
t
tənliyinə əsasən get-
gedə azalmağa başlayır. Buna görə də generatorun EHQ-ni
induksiyalandıran maqnit seli get-gedə zəifləməyə başla-
yır. Bu sonuncu hadisə isə müstəqil təsirlənən generatorda
baş vermədiyindən onların gərginliyi düşmür.
Xarakteristikanın (şəkil 4.5.1 əyrisi) göstərilən formada
alınması aşağıdakı kimi aydınlaşdırırlar.
Yük cərəyanın artması nəticəsində təsirlənmə cərəyanı
azaldığından maşının maqnit dövrəsinin doyma dərəcəsi
azalır və generatorun iş rejimi tədricən yüksüz işləmə xa-
rakteristikasının doymuş hadisəsindən doymamış xətti his-
səsinə keçir.
a
nöqtəsi (şək.4.5)
I
a
-nın elə kritik qiymətinə
uyğundur ki, burada generatorun iş rejimi yüksüz işləmə
xarakteristikasının düz xətli hissəsinə keçir və bu halda xa-
rici yük müqavimətinin azalması ilə cərəyan artmır, əksinə
azalır. Belə ki, məs.
R
yük
-ün 10 % azalmasına uyğun olaraq
lövbərin gərginliyi 20…30% azalır.
R
yük
= 0
olduqda löv-
bərin cərəyanı
I
k
krritik qiymət alır. Bu, qalıq maqnetiz-
min hesabına alınan cərəyandır, çox vaxt
I
k
< I
n
olur. Bü-
tün bunlara baxmayaraq generatoru birdən-birə ani olaraq
FƏSİL 5 
SABİT CƏRƏYAN MÜHƏRRİKLƏRİ

75
bərin fırlanma tezliyinin
n
əksinə yönəlir və tormozlayıcı
xarakterə malik olur.
Onda (5.1) tənliyi generator rejimi üçün aşağıdakı şəkil
alır:
U = E –I
a
ΣR
a
(5.3)
Əgər
E < U
olarsa (5.2) tənliyindəki
I
a
cərəyanı öz
istiqamətini dəyişir və
E
EHQ-nin əksinə istiqamətlənir.
Buna uyğun olaraq
M
elektromaqnit moment də öz
işarəsini dəyişir, yəni maşının fırlanma tezliyinin istiqamə-
tində təsir edir. Bu halda maşın mühərrik rejimində işləyir
(şək.5.1, b) və (5.3) tənliyi aşağıdakı şəkil alır:
U = E +I
a
ΣR
a
(5.4)
buradan lövbər cərəyanı
I
a
=
(
U – E
)
/ ΣR
a
(5.5)
I
T
I
T
RR
T
RR
T
Şək.4.6.Qarışıq təsirlənən generatorun xarakteristikaları

Şək.4.6.Qarışıq təsirlənən generatorun xarakteristikaları
0
U
I
I
nom
2
1
3
4
U
nom
72
Misal 4.1
. Paralel təsirlənən sabit cərəyan generatorunun faydalı
iş əmsalını təyin etməli: nominal güc
P
nom
=1,75
kVt
; nominal
gərginlik
U
nom
=110
V
; təsirlənmə cərəyanı
I
T
=0,4
A
; lövbər döv-
rəsinin müqaviməti
ΣR
a
= 1,2 Om 20
º
C temperaturda, generatorda
qrafit fırçalardan istifadə edilir.
Həlli
. Generatordan yükə verilən faydalı güc
P
2
=P
nom
=1750
Vt
.
Güc itkiləri: təsirlənməyə sərf olunan güc itkisi Δ
P
T
= U
nom
·I
T
=110·0,4 = 44
Vt
; mexaniki və maqnit itkilərin cəmi Δ
P
mex
+
Δ
P
m
= 0,03+1750 = 1750,03
Vt
-a bərabər olduğunu qəbul edirik.
əlavə itkilər
Δ
P
əl
= 0,01 P
nom
= 0,01·1750 = 17,5 Vt;
elektrik itkiləri
Δ
P
el
= I
2
a
ΣR
'
t
+
Δ
U
F
·I
a
= 16,3
2
·144 + 2 · 16,33 = 415,2 Vt,
Burada
I
a
= I
nom
+ I
T
= P
nom
/U
nom
+ I
T
= 1750/110 + 0,4 = 16,3 A;
Δ
U
F
= 2V
bir cüt qrafit fırçanın altındakı gərginlik düşküsüdür.
ΣR
'
a
=ΣR
a
[1+α(75º - t )] = 1,2[1+0,004(75º - 20º)] = 1,44 om
Lövbər dövrəsinin hesabat temperaturasına
(75ºC)
gətirilmiş
müqavimətidir;
Cəmi güc itkiləri
ΣP
= 529,2
Vt
.
Faydalı iş əmsalı
η
=
P
2
/(
P
2
+ ΣΔ
P
) = 1750/(1750 + 529,2) = 0,77.
Yoxlama sualları
.1.Sabit cərəyan maşınlarının təsirlənmə üsul-
larını sayın. 2.Sabit cərəyan generatorun energetik balansında olan
güc itkilərinin adlarını göstərin. 3. Sabit cərəyan generatorun fay-
dalı iş əmsalıı nədir? Praktiki olaraq onu necə təyin edirlər? 4. Sa-
bit cərəyan generatorlarının xarakteristikalarını sayın. 5. Müstəqil
təsirlənən generatorun xarici xarakteristikası paralel təsirlənən ge-
73
neratorla müqayisədə nə üçün bir qədər sərtdir? 6.Yük cərəyanı
dəyişən zaman generatorun gərginliyinin dəyişməsi hansı səbəblər
üzündən baş verir? 7. Sabit cərəyan maşınlarında qalıq maqnetiz-
min olmasını necə təyin etmək olar? 8. Əgər generatoru işə qoşan
zaman qalıq maqnetizmi olmadıqda nə etmək lazımdır? 9.Qarışıq
təsirlənən generatorda ardıcıl təsirlənən dolaq generatorda hansı
funksiyanı yerinə yetirir?
|
Ölçü transformatorları - Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti

218
Cərəyan transformatoru
. Əsasən ikidolaqlı yüksəldici
transformator kimi hazırlanır (şək. 11.5, a). birinci tərəf
dolağı cərəyanı ölçüləcək dövrəyə ardıcıl qoşulur,
ikinci
tərəf dolağına isə daxili müqaviməti çox kiçik olan ölçü ci-
hazları (ampermetr, vatmetrlərin, sayğacların, fazometrlə-
rin və s. cihazların cərəyan dolaqları) birləşdirilir. Buna
görə cərəyan transformatoru praktiki olaraq qısaqapanma
rejiminə yaxın iş rejimində işləyir. Bu halda
I
a
cərəyanı
I
1
və
I′
2
cərəyanlarından çox kiçik olduğundan müəyyən də-
qiqliklə qəbul etmək olar ki,
k
I
I
I
/
2
2
1
=
=
. (11.17)
Həqiqətdə isə
I
0
cərəyanı müəyyən qiymətə
malik ol-
duğuna görə
bu transformatorlarda
I
1
≠
I′
2
və onların vek-
torları arasında 180
-dək fərqlənən müəyyən bucaq alınır
(şək. 11.5,b) ki, bu da nisbi cərəyan xətasının yaranma-sına
səbəb olur.
Şək.5.3. Paralel təsirlənən generatorun şəbəkəyə qoşulma

84
dir. Çünki bu halda mühərrikin valında yük dəyişdikdə
onun sürəti çox az 3…5% dəyişir. Yükün dəyişməsi ilə
belə az dəyişən xarakteristikaya sərt xarakteristika deyilir
(şək.5.4, b
R
əl
=0
).
Mühərrik müəyyən
ω
∞
bucaq sürəti ilə işləyən zaman,
mühərrik tərəfindən fırlanma hərəkətinə gətirilən, işçi ma-
şının müqavimət momentinə
M
S
bərrabər moment
M
yara-
nır. (
M=M
S
). Mühərrikin mexaniki xarakteristikası
ω
=
f(M)
və işçi mexanizmin mexaniki xarakteristikasının
ω
=
f(M
s
)
kəsişmə nöqtəsi
a
mühərrikin iş rejimini və yükünü
təyin etməyə imkan verir (şək.5.4, b). Bu halda yük altın-
da işləyən mühərrikin dayanıqlı işi o zaman təmin olunur
ki, bu zaman kiçik qısa müddətli yük momentinin və digər
təsirlər nəticəsində mühərrikin sürəti dəyişir və “mühərrik-
işçi mexanizm” sisteminin müvazinəti (
M≠M
s
) pozulur,
bundan sonra “mühərrik-işçi mexanizm” sistemi yenidən
öz ilkin qərarlaşmış iş rejiminə qayıda bilir.
Əgər
dM/dω
s
/dt
dayanıqlıq təmin olunur. Bu şərti
mühərrikin işinin dayanıqlıq kriteriyası adlanır. Ona görə
işçi mexanizmlər üçün mühərrik seçərkən onun dayanıqlı
işi göstərilən kriteriyaya görə qiymətləndirilməlidir.
Smart ("aqlli") kontrakt - Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020

|
Raqamli iqtisodiyot asoslari (Darslik) toshkent – 2020
|
bet | 185/201 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 4,94 Mb. | | #232599 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligiSmart ("aqlli") kontrakt - bu shartnoma bo‘lib, uning huquqlari va majburiyatlari raqamli bitimlarning taqsimlangan reestrida avtomatik ravishda raqamli operatsiyalarni qat’iy belgilangan ketma - ketlikda va muayyan holatlar yuzaga kelganda avtomatik ravishda bajarilishi bilan amalga oshiriladigan elektron shaklda tuzilgan shartnoma. Aqlli shartnoma qatnashchilarining (tomonlarining) huquqlarini himoya qilish elektron shaklda tuzilgan shartnomaga nisbatan tomonlarning huquqlarini himoya qilish tartibiga o‘xshash tarzda amalga oshiriladi.
Standart – biron narsa qilishning umumiy qabul qilingan va izchil usulidir.
Strategik rejalashtirish - bu kompaniyaning maqsadlari, uning imkoniyatlari va marketing sohasidagi imkoniyatlari o‘rtasidagi strategik muvofiqlikni yaratish va qo‘llab-quvvatlashni boshqarish jarayoni. Bu kompaniyaning aniq shakllangan dasturiy bayonotiga, qo‘llab-quvvatlanadigan maqsad va vazifalar bayoniga, sog‘lom biznes portfeli va o‘sish strategiyasiga asoslangan.
Talab - foydalanuvchi topmoqchi bo‘lgan ma’lumotni tavsiflovchi so‘zlar va xizmat belgilarining to‘plami.
Talab - bu tovar iqtisodiyotiga xos bo‘lgan va ayirboshlash va savdo sohasida namoyon bo‘ladigan kategoriya. Talab turli xil tovarlar bozorida taqdim etilayotgan doimiy o‘zgarib turadigan ijtimoiy ehtiyojni aks ettiradi.
Tasvir (imij) - mahsulotning qiyofasi, o‘xshashlik, aks ettirish, biror narsa haqida fikr, tovar bozori iqtisodiyoti bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy-psixologik hodisa. Mahsulotning tasviri mahsulot, savdo belgisi, korxona va ishlab chiqarilgan mamlakatning obro‘si bilan bog‘liq.
Telekonferentsaloqa - bu foydalanuvchiga ma’lum bir mavzu bo‘yicha xabarlarni Internetning boshqa foydalanuvchilarini ko‘rish va ularga javob berish uchun yuborish imkonini beradigan xizmat. Hozirda turli mavzular bo‘yicha o‘n minglab yangiliklar guruhlari mavjud.
Tijorat - birinchidan, tadbirkorlik yoki biznesning bir turi; ikkinchidan, savdo va vositachilik, sotishda yoki xizmatlarni sotishda ishtirok etish; uchinchidan, foyda olish uchun tovarlar va
/ yoki xizmatlarga egalik qilish yoki sotib olish bilan savdo-sotiq aktlarini amalga oshirish bilan bog‘liq savdo jarayonlari; to‘rtinchidan, tovar ayirboshlash, tovarlar va / yoki xizmatlar ishlab chiqaruvchidan yakuniy iste’molchiga o‘tish sohasidagi faoliyat.
Token - moliyalashtirishni jalb qilish maqsadida yuridik shaxs yoki yakka tartibdagi tadbirkor (keyingi o‘rinlarda emitent) tomonidan beriladigan va raqamli yozuvlar reestrida qayd etiladigan raqamli moliyaviy aktivlarning turi.
Trafik - birinchidan, vaqt birligiga (kun, oy va hk) vebsaytga (yoki uning o‘ziga xos sahifasiga) tashrif buyuruvchilar soni. Ikkinchidan, server tomonidan qabul qilingan (kiruvchi trafik) yoki server tomonidan yuborilgan ma’lumotlar (chiquvchi trafik).
|
| |