Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги

|
Ўзбекистон Республикаси қишлоқ хўжалиги вазирлиги
|
bet | 1/21 | Sana | 24.03.2017 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #1867 |
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI QISHLOQ XO’JALIGI VAZIRLIGI
SAMARQAND QISHLOQ XO’JALIK INSTITUTI
Oliy matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
“Tasdiqlayman”
“Oliy matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi mudiri
________ dos. X. Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Urdushev
“___” “____________” 2014-y
“INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” FANIDAN KURS ISHI
Mavzu: Axborot va ma'lumotlarning tavsifi va xususiyatlari.
Bajardi: Xolmurodova Istat __________
Qishloq xo’jaligini mexanizatsiyalash va mahsulotlarni qayta ishlash fakulteti “Mahsulotlarni saqlash va dastlabki qayta ishlash” yo’nalishi 1-bosqich 17-guruh talabasi
Rahbar: Q.Murodov _________
Komissiya raisi: X.Urdushev _________
A’zolari: ______________________ _________
_______________________________ _________
_______________________________ _________
Sana: _____ __________________ 2014-y
Samarqand 2014-yil
“Tasdiqlayman”
“Oliy matematika va axborotlar
texnologiyalari” kafedrasi
mudiri_________dos. X.Urdushev
«_____»__________2014-y.
Informatika va axborot texnologiyalari fanidan
BAJARILADIGAN KURS IShINI TOPShIRIQ VA BAHOLASh VARAQASI
Yaxshiboyev Sanjar- Qishloq xo’jaligini mexanizatsiyalash va mahsulotlarni qayta ishlash fakulteti “Mahsulotlarni saqlash va dastlabki qayta ishlash” yo’nalishi 1-bosqich 17-guruh talabasi
Rahbar: Q.Murodov
MAVZU TOPSHIRIG’I BO’YICHA VAZIFALAR:
1. Ma’lumotlarni kodlash mavzusidagi topshiriq
2. Dastlabki ma’lumotlar: Kurs ishi mavzusiga oid konspektlar, amaliy va laboratoriya mashg’ulotlarni o’rganish, bajarish va o’zlashtirish
3. Foydalanilgan materiallar:
Kafedradagi 1)Informatika va axborot texnologiyalari fanidan elektron o’quv-uslubiy majmua; 2) http://www.ziyonet.uz - axborot ta’lim tarmog’i resurslari va [3;5;15;18;26;28;29;39;45] adabiyotlar
4. Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Qo’shimcha vazifa va ko’rsatmalar Kurs ishida Axborot va ma'lumotlarning tavsifi va xususiyatlari mavzusida internetdan ma’lumotlar keltirilsin.
Kurs ishini topshirish muddati:
Talaba: ________ Yaxshiboyev Sanjar ___________________
(imzo) (sana)
1
|
2
|
3
|
4
|
Tushuntirish xati
|
Himoyaga
ruxsat
berildi,
(ruxsat
berilmadi)
|
|
|
|
|
|
|
Kurs ishi rahbarining imzosi
|
|
Kurs ishini baholash
|
Maksimal
ball, jami
|
Kurs
ishini
tayyorlash
uchun, ball
OB
|
Kurs
ishini
himoyasi
uchun, ball
JB
|
Kurs ishi
himoyasida
savollarga
javob berish
uchun ballOB
|
Kurs ishini baholash
|
100
|
0- 40
|
1- 30
|
1- 30
|
Talabaning to’plagan bali
|
|
|
|
|
Rahbar _______ Q.Murodov ___________
(imzo) (sana)
MAVZU: AXBOROT VA MA'LUMOTLARNING TAVSIFI VA XUSUSIYATLARI
Reja:
I.Kurs ishining nazariy (referativ) qismi bo'yicha vazifalar:
l.Axborotlarning tuzilishi, turlari, shakllari va turkumlanishi 2.Axborot xossalari. Ma'lumotlarni kodlash 3.Axborotlarni o'lchash.. Sonli ma'lumotlarni kodlash
4.Microsoft Word: matn protsessorlarining imkoniyatlaridan samarali foydalanish yo'llari
II. Kurs ishining amaliy qismi bo'yicha vazifalar:
1(1). Microsoft Excel ning matematik, statistik va boshqa formullarni qo'llab masalalar echish: 2-vazifa.
2.Axborot jarayonlarini algoritmlash va dasturlash. Quyida berilgan masalani: 1) so'zli algoritmini tuzing; 2) blok-sxemali algoritmini tuzing; 3) dasturlash (Paskal) tilida-dasturli algoritmini tuzing; 4) Turbo-Paskal muhitiga dasturni kiriting va natijalarni tahlil qiling: 32-vazifa.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Informatika va axborot texnologiyalari. Akademik S.S.G’ulomov umumiy tahriri ostida. Darslik. T.: “Iqtisodiyot”, –2009.
2. Hoshimov O.O., Tulyaganov M.M. Kompyuterli va raqamli texnologiyalar. T.: “Yangi asr avlodi”, 2009. 102 b.*
Qo’shimcha adabiyotlar
-
Faronov V.V. Turbo Paskal 7.0. Nachalnыy kurs. Uchebnoye posobiye. M.: «Nollidj», 1999. – 580 s.
-
Urdushev X., Raximov A., Boychaqayev M, Qalandarov R. Microsoft Windows XP va Microsoft Office XP da ishlash. Uslubiy qo’llanma. Samarqand.Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan. SamQXI. 2007. 320 b.
Elektron o’rgatuvchi dasturiy majmualar
-
Электронный учебник по Microsoft PowerPoint.chm
Internet portallar va saytlar
-
http://www.gov.uz- O’zbekiston Respublikasi hukumati portali.Hukumat - davlatning oliy kollegial ijroiya organi. H. turli mamlakatlarda turlicha nom bilan ataladi: Vazirlar Kengashi (Fransiya, Italiya, Polsha), Vazirlar Mahkamasi (Buyuk Britaniya, Oʻzbekiston), davlat kengashi (XXR) va h.k. H.
-
http://searchengine.narod.ru/archiv/se_2_250500.htm-Дидактические материалы по информатике.
Kirish
Insoniyatning rivojlanish tarixiga nazar tashlaydigan bo’lsak, bizni o’rab turuvchi moddiy olamning asosiy tashkil etuvchilari bo’lgan, modda va energiyaning inson hayotida muhim rol o’ynaganligiga va keskin burilishlarga sabab bo’lganligiga amin bo’lamiz. Haqiqatdan ham, modda va energiya inson va jamiyat rivojlanishida keskin burilish yasagan olam shumul kashfiyotlardir. Ular o’z zamonasining ilg’or texnologiyasi sifatida, hattoki, jamiyatning muhim rivojlanish bosqichlarini harakterlovchi davr nomlarida ham o’z aksini topgan. Shu o’rinda “Tosh asri”, “Bironza asri”, “elektirlashtirish asri”, “atom yadro energiyasi asri” kabi jamiyat rivojida beqiyos o’rin tutgan davrlarni eslash mumkin .Hozirgi davr esa, shak-shubhasiz, “informatsiya” bilan va uni aftomatik ravishda qayta ishlash imkonini beruvchi information va kompyuter texnologiyalarini jadal suratlar bilan rivojlanishi bilan harakterlanadi.Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama. Bu davrni bejiz, information shov-shuvlar asri deb atashmayapti. Bu fikrning tasdig’I sifatida internetni yodga olishning o’zi kifoya bo’lsa kerak. Adabiyotlardan “modda”, “energiya” va “informatsiya” moddiy olamning asosiy tashkil etuvchisi deb etirof etilmoqda. Svilizatsiyaning hozirgi kundagi rivoji, insoniyatning industirial jamiyatdan information jamiyat sari intilmoqda deyishga asos bo’la oladi.
Electron hisoblash mashinasinig yaratilishi ham, insoniyatning rivojlanish tarixida erishilgan eng yuksak kashfiyotlar sirasiga kiradi. Hozirgi kunga kelib kompyuter va global tarmoq, butun dunyo bo’yicha yig’ilgan misli ko’rilmagan katta hajmdagi informatsiyalarni insoniyat tomonidan foydalanishiga imkon beradigan va uning intelektual imkoniyatlarni yuqori darajada ko’taruvchi juda ham kuchli vositaga aylangan. Programma maxsulotlarning va texnika vositalarning jadal suratlar bilan rivojlanishi, kompyuterli aparat va programma taminotining tez manaviy eskirishiga olib kelmoqda. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui. Hali foydalanuvchi yangi programma imkoniyatlarning yarmini o’zlashtirmasdan turib, sotuvga bu programmaning yanada ham mukammal variantlari taklif etilmoqda. Lekin, shunga qaramasdan kompyuterlar yaratishning va programmalash texnologiyalarning asosiy tamoyil va g’oyalari o’z kuchida qolmoqda. Hozirgi kunda programma taminotlari orasida mikrosoft firmasi tomonidan yaratilgan operatsion sistemalar (windows, windows NT, windows, XP), matn muharrirlari (Word), electron jadvallar (Exsel), berilganlar bazasi (Access) kabi ilovalar va programmalash tillari, internetda ishlashning turli vositalari keng tarqalgan. Microsoft firmasi tomonidan yaratilayotgan programma maxsulotlarining ijobiy tomonlaridan biri, ularni yaratish texnologiyalarining turg’unlashuvi (standartlashuvi) kuzatilmoqda: klaviatura va sichqonchaning vazifalari, fayl tizimi bilan ishlash tamoyillari, matn muharrirlari, elyektron jadvallar, byerilganlar bazasini qayta ishlash programma mahsulotlarida dyeyarli bir xil amalga oshirilmoqda. Windows muhitida foydalanuvchi intyerfyeysini standartlashuvi odamlarning kompyutyer bilan muloqotini soddalashtirdi, ularni har bir yangi programma paydo bo’lganda yana qayta o’rganishdyek zyerikarli ishdan ozod qildi.
Informatsion tyexnologiyalarning yana bir muhim jihatlaridan biri shundaki, bu fan jadal suratlarda o’sib, yil sayin yangidan-yangi yo’nalishlarga, mutaxassisliklarga ega bo’lmoqda: algoritmik, mantiqiy, ob'yektga yo’naltirilgan, vizual, parallyel programmalash tyexnologiyalari; animatsiya, multmyediya, Intyernyet, byerilganlar bazasi yo’nalishlari; ko’p protsyessorli, nyeyron arxityekturali kompyutyerlar va hokazo. Ko’rinib turibdiki, informatika bitta fan darajasiga ko’tarilib, uni bitta o’quv kursi chyegarasida to’liq, o’zlashtirishning imkoni bo’lmay qoldi. Informatsion tyexnologiyalar sohasi bo’yicha rus va ingliz tillarida qo’llanmalar juda ko’p chop etilmoqda. Inglizlar britanlar, (oʻzlarini inglish deb ataydilar) - xalq. [[Buyuk Britaniyaning asosiy aholisi. Umumiy soni (48,5 mln. kishi, 1990-y.lar oʻrtalari), jumladan, [[Buyuk Britaniyada 44,7 mln. kishi, Kanadada 1 mln. Oxirgi yillarda o’zbyek tilidagi qo’llanmalar ham ko’payib qoldi.
Asosiy qism.
1.Axborotlarning tuzilishi, turlari, shakllari va turkumlanishi
Taqdim qilinish shakliga ko’ra axborot ikkita ko’rinishga ajratiladi:
axborotni taqdim qilishni diskret shakli – bu o’zgaruvchilarning ketma ketligi bo’lib, uzlukli xususiyatiga ega va kattaliklarini o’zgartiruvchi bo’ladi;
axborotni taqdim qilishni analogli yoki uzluksiz shakli – bu kattalik, uzulishga oraliqqa ega bo’lmagan axborotli jarayonlarni
xarakterlaydi. Masalan, inson organizmini temperaturasi, yo’lning
ayrim uchastkasidagi avtomobil tezligi, kvadratik funksiyaning grafigi, va h.q.
2.Axborotlarni ro’y berish sohasiga ko’ra ajratilishi:
elementar (mexanik) axborotlar, ular tabiatda ro’y beradigan
jarayonlarni akslantiradi;
biologik axborotlar, ular hayvonot va o’simlik dunyosidagi
jarayonlarni ifodalaydi;
ijtimoiy axborotlar, ular kishilik jamiyatidagi jarayonlarini
ifodalaydi.
3. Uzatish va qabul kilish usullariga ko’ra axborotlar quyidagi
ko’rinishlarga ajratiladi:
vizual, ko’rinadigan obrazlar va belgilar ko’rinishida uzatiladigan qilinadigan axborotlar;
audial, tovushlar bilan uzatiladigan axborotlar;
taktil, his qilish orqali uzatiladigan axbortlar;
sezgili hid va ta’mlarni bilish orqali uzatiladigan axborotlar;
mashinali, hisoblash texnikasi vositalari orqali uzatiladigan
va qabul qilinadigan axborotlar
4.Insoniyat tomonidan yaratiladigan va foydalaniladigan
axborotlarni qo’llanilishiga uchta ko’rinishga ajratish mumkin
shaxsiy axborotlar, aniq bir kishiga mo’ljallangan bo’ladi;
ommaviy axborotlar, istalgan foydalanuvchilarga
mo’ljjallangan bo’ladi (ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-ommabop va h.q.);
maxsus axborotlar, fan, texnika va iqtisodiyotning murakkab
ijtimoiy sohalarga oid masalalarini yechish uchun, tor doiradagi
mutaxassislarga mo’ljallangan bo’ladi.
5.Kodlashtirish usullariga ko’ra axborotlar quyidagi tiplarga
ajratiladi:
belgili, u harf, raqam, belgilar kabi simvollar orqali ifodalanadi. U tuzilishi jihatidan birmuncha oddiy hisoblanadi va murrakab bo’lmagan turli xil hodisalar haqidagi signallarni uzatishda qo’llaniladi. Masalan, svetofor qurilmasi, u piyoda yoki avtotransport vositasini harakatini belgilab beradi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
matnli, belgilar kombinasiyani qo’llashga asoslangan bo’ladi. Bu
yerda ham harflar, raqamlar va matematik belgilar qo’llaniladi. Lekin
matnli axborotlarda e’tibor mazmun va mohiyatga qaratiladi. Masalan,
RUBOB va BOBUR so’zlarida 5 ta bir hil harflar ishlatiladi, lekin
mazmuni jihatdan farqlanadi.
grafikli, grafik talqinlarga asoslangan axborotlar.
Axborotlarni bu shakliga fotografiyalar, chizmalar, sxemalar va rasmlarni keltirish mumkin.
2.Axborot xossalari.Malumotlarni kodlash
Axborot- bu dunyoni, borliqni belgi va signallar yordamida akslanishidir
Qabul qilinishiga ko’ra axborotlar quyidagi turlarga ajratiladi:
vizual, audial, ta’m bilish, his qilish va taktil. Insonlar ko’rish va eshitish
organlar orqali tashqi dunyodagi 90 % dan ziyod axborotni, 10 % axborotni
esa ta’m bilish, sezgi, his qilish organlari orqali oladi Informatika fani nuqtai nazaridan axborot quyidagi xossalarga
ega bo’ladi:
1.Axborotning obyektivligi-axborotni boshqa fikr va mulohazalariga bog’liq bo’lmasligi. Axborot tashqi obyekiv dunyoni akslantirilishidir. Axborotni obyektivligi uning qayd qilish usullariga yoki boshqa fikr, mulohazalarga bog’liq emasligini bildiradi.
Masalan, ikki kishidan xonadagi havo temperaturasini baholash so’raldi.
Birinchi kishi xona temperaturasini birmuncha issiq deb, ikkinchisi esa
normal deb baholash mumkin. Bu subyektiv axborotlardir. Agar xona
temperaturasi maxsus asbob bilan o’lchansa, havo temperaturasi haqida
obyektiv axborotga ega bo’lamiz.
2.Axborotning ishonchliligi – axborotni haqiqiy bo’lishi, yashirin
xatoliklarni bo’lmasligi. Agar axborot vaziyatning xaqiqiy holatini
ifodalasa u ishonchli axborot hisoblanadi. Obyektiv axborot doimo
ishonchli bo’ladi, lekin ishonchli axbortlar obyektiv yoki subyektiv
(dezinformasiya, qayd qilish manbalarini yetarlicha aniq bo’lmasligi) bo’lishi mumkin.
3.Axborotga kirish mumkinligi- u yoki bu axborotni olish imkoniyatlarini mavjudligi.
4.Axborotning to’liqligi – axborotni tushunish va qarorlar qabul
qilish uchun yetarli bo’lishi. Axborotni to’liq bo’lmasligi noto’g’ri
xulosalar chiqarishga yoki qarorlar qabul qilishga olib keladi.
5. Axborotning adekvatligi (aniqligi). Obyekt haqidagi axborotni,
obyektning haqiqiy holatiga yaqinlik darajasini ifodalaydi.
Axborotning foydaliligi – axborotni iste’molchi so’rovlariga mos
kelishi;
Axborotning dolzarbligi yoki zamonaviyligi – axborotni hozirgi
vaqt uchun muhimligi;
Axborotning himoyalanganligi – axborotga ruxsatsiz kirib
foydalanish va o’zgartirishdan himoyalanganligi.
Axborotning ergonomikligi – axborotni foydalanuvchi nuqtai
nazaridan qulay hajm yoki shaklda bo’lishi.
Axborot xossalarini uchta aspektda qarash chiqish mumkin:
texnik – bu aniqlik, ishonchlilik, signallarni uzatish tezligi va
h.q.;
semantikli - axborot mazmunini kodlar yordamida uzatilishi;
pragmatiklik - axborotni obyektning holatiga ta’sirini
qanchalik samarali ekanligini belgilaydi
Axborot xossalari: obyektivlik; ishonchlilik; to’liqlik;
dolzarblik; qiymatlilik; tushunarlilik
Axborot jarayonlari: saqlash; uzatish; qayta ishlash; qidirish;
foydalanish
Axborotlarni saqlash, uzatish, qayta ishlash, qidirish va
foydalanish bilan bog’liq bo’lgan jarayonlar axborot jarayonlari
deyiladi Axborotni yozish va saqlashga mo’ljallangan material obyekt,
axborot tashuvchisi deyiladi, material buyumlar, qog’oz, kitob, disk,
optik disklar va h.k.
Ma’lumotlarni kodlash
Istalgan sonli, matnli, grafikli, tovushli va boshqa axborotlar
kompyuter xotirasida ikkilik sanoq tizimidagi sonlar ko’rinishda
ifodalanadi.
Ikkilik sanoq sistemasi: 0;1
Uchlik sanoq sistemasi: 0;1;2
To’rtlik sanoq sistemasi: 0;1;3
…
O’nlik sanoq sistemasi: 0;1; 2; 3; 4; 5; 6; 7; 8; 9
Istalgan sonli, matnli, grafikli,tovushli va boshqa axborotlar kompyuter
xotirasida ikkilik sanoq tizimidagi sonlar ko’rinishda ifodalanadi.
Axborot sonli, matnli, rasmli va boshqa shakllarda taqdim qilinishi mumkin.Axborotni berilgan shakldan boshqa shaklga o’tkazish jarayoni kodlash deyiladi.
Axborot sonli, matnli, rasmli va boshqa shakllarda taqdim qilinishi
mumkin. Axborotni berilgan shakldan boshqa shaklga o’tkazish jarayoni
kodlash deyiladi.
Istalgan sonli, matnli, grafikli, tovushli va boshqa axborotlar
kompyuter xotirasida ikkilik sanoq tizimidagi sonlar ko’rinishda
ifodalanadi.
Kompyuter xotirasida istalgan matn belgilar kodini ketma-
ketligidan iborat bo’ladi. Ya’ni harfning o’rniga uning kodlash jadvalidagi nomeri saqlanadi. Harf va belgilarni tasviri ularni monitorga chiqarish va chop qilish momentida taqdim qilinadi.
Dastavval 8 bitli kodlash tizimi qo’llanilgan va u o’zida 128 ta belgilarni mujassamlashtirgan edi. Keyinchalik shaxsiy kompyuterlardan foydalanishni ommaviylashganidan so’ng ASCII (American Standart Code for
Information Interchange- «Axborot almashish uchun Amerika standart kodi»
deb nomlanuvchi kodlashni standart jadvali qo’llanila boshlandi. Bu
kodlash jadvalini yarimi (0-127 ta belgilar) ASCII standart kodlash
tizimiga muvofiq - o’zgarmas hisoblanadi, qolgan ikkinchi yarimi (128-255 ta belgilar) esa shu kodlash tizimi qaysi mamlakatda qo’llaniladigan bo’lsa,
o’sha mamlakatning belgilarini kodlash uchun ajratilgan.
O’n oltilik sanoq sistemasidagi Lotin alifbosini kodlari
B harfini Unicode tizimidagi kodi 0042
I harfini Unicode tizimidagi kodi 0049
L harfini Unicode tizimidagi kodi 004C
M harfini Unicode tizimidagi kodi 004D
Ikkilik- o’noltilik jadvalga binoan:
B harfini Unicode tizimidagi ikkilik kodi: 0042(16) =0000000001000010(2)
I harfini Unicode tizimidagi ikkilik kodi 0049(16) =0000000001001001(2)
L harfini Unicode tizimidagi ikkilik kodi 004C(16) =0000000001001100(2)
M harfini Unicode tizimidagi ikkilik kodi 004D(16)=0000000001001101(2)
Kompyuterda VILIM so’zi Unicode halqaro kodlash tizimida ikkilik
sanoq tizimida 0 va 1 sonlarining quyida ketligidan iborat bo’ladi:
00000000010000100000000001001001000000000100110000000000010010010000000001001101Bu 10 bayt, 80 bit axborotdir
Вставка/Символ буйруғи беринг
Malumotlarni kodlash
Inson axborotlarni yig'ish, saqlash va qayta ishlashda qulay hamda qisqa ko'rinishda bo'lishi uchun turli belgilashlardan foydalanadi. Bunga tovushlarni harf va raqamlar orqali, musiqa tovushlarini notalar orqali, matematik, fizik, biologik qonuniyatlarni formulalar orqali ifodalanishini misol qilish mumkin. Musíqa (yunoncha μουσική - ilhom parilari san’ati) - tovush san’atidir; musiqiy asarga nisbatan ham musiqa atamasi qo‘llanishi mumkin.
Malumotlarni kodlash haqida
Inson borliqning bir qismi bo'lgani uchun doimo borliqning ta'sirini sezib turadi. Bu ta'sirni turli signallar (tovush, yorug'lik, elektomagnit, nerv va hokazo) ko'rinishida qabul qilamiz. Insonga uzluksiz ta'sir etib turuvchi axborotlarni analog axborotlar deb ataladi
Inson analog axborotlarni qayta ishlashi uchun uni biror qismini ajratib oladi va tahlil qiladi. Tahlil qilish jarayonida axborotni qayta ishlash uchun qulay bo'lgan ko'rinishga o'tkazadi. Bunda inson turli belgilardan foydalanadi. Masalan, sizga ma'lum bo'lgan alifbo harflari insonga tushunarli bo'lgan tovushlarni, nota belgilari esa musiqiy tovushlarni ifodalaydi. Bu belgilar yordamida insonga eshitilayotgan, nutq yoki musiqani qog'ozga tushirish oson kechadi. Demak, inson axborotlarni qayta ishlash uchun uni uzlukli ko'rinishga o'tkazar ekan. Axborotlarni bu kabi uzlukli ko'rinishini diskret axborotlar deb ataladi.
Inson tomonidan ishlab chiqarilgan qurilmalar ichida analog axborotlar bilan ishlaydiganlari ham, diskret axborotlar bilan ishlaydiganlari ham mavjud. Diskret axborotlardan eng ko'p tarqalgani raqamli axborotlardir, ya'ni uzluksiz axborotning raqamlar orqali ifodalangan ko'rinishidir. Analog signallar bilan ishlaydigan qurilmalar analog qurilmalar, raqamli axborotlar bilan ishlaydigan qurilmalar raqamli qurilmalar deb ataladi. Analog qurilmalarga televizor, telefon, radio, fotoapparat, videokamerani, raqamli qurilmalarga shaxsiy kompyuter, raqamli telefon, raqamli fotoapparat, raqamli videokamerani misol qilish mumkin.
Axborotlar ustida amallar bajarish qulay bo'lishi uchun aniq bir qoidalar asosida boshqa ko'rinishga o'tkazish jarayoni axborotni kodlash deyiladi. Axborotlarni kodlash insoniyat tomonidan faqat amallar bajarish qulay bo'lishi uchun emas, balki axborotni maxfiy saqlash uchun ham qo'llanilgan. Kodlashning bu ko'rinishi shifrlash deb ataladi.
Qadimda axborotlarni kodlash
Hayotda axborotni kodlashning ko'pdan-ko'p usullari mavjud. Birinchi kodlashni qo'llagan inson qadimgi Gretsiya sarkardasi Lisandro hisoblanadi. Yunoniston, Yunoniston Respublikasi (Helliniki Dimokratia) - Janubi-Sharqiy Yevropada, Bolqon yarim orolning janubida va uning atrofidagi orollarda (yiriklari - Krit, Evbeya, Rodos, Lesbos) joylashgan davlat. U axborotni maxfiy saqlash, ya'ni kodlash uchun ma'lum bir qalinlikdagi "Ssital" tayoqchasini o'ylab topgan. Kodlashning bu usuli o'rin almashtirish usuli deb ataladi.
Qadimgi rim imperatori Yuliy Sezar ham axborotni maxfiyligini saqlash uchun matnni kodlash usulini o'ylab topgan. "Sezar shifri"da matndagi harf alifboda o'zidan keyin kelgan uchinchi harfga alimashtiriladi. Bunda alifbo doiraviy yozilgan hisoblanadi. Bu kodlash usul alifboni surish usuli deyiladi.
Sezar usulidan foydalanganda belgini istalgancha surish mumkin.
Axborotlarni kodlashning usullari
Semyuel Morze 1837-yilda elektromagnit telegraf qurilmasini ixtiro qilgan va 1838-yilda shu qurilma uchun telegraf kodini ishlab chiqqan. Unda turli harf va raqamlar nuqta va tirelarning maxsus ketma-ketligi ko'rinishida ifodalangan, ya'ni axborot uchta belgi yordamida kodlanadi: "uzun signal" (tire yordamida ifodalanadi), "qisqa signal" (nuqta yordamida ifodalanadi), "signalsiz" (bo'shliq, pauza bilan ifodalanadi). Mazkur kodlash usuli hozirgi kunda ham qo'llanib kelinmoqda. Morze kodlash usulini notekis (o'zgaruvchan) kod deb yuritiladi. Insoniyatga ma'lum belgilar bu usuldagi ikki yoki undan ko'p belgilar yordamida ifodalanadi. Umuman, kodlash usulida ishtirok etgan belgilar soni (hajmi) bir xil bo'lsa tekis kodlash usuli, belgilar soni (hajmi) bir xil bo'lmasa notekis kodlash usuli deb ataladi.
Mazkur usul yordamida "elektron" so'zini yozsak, u quyidagi ko'rinishga ega bo'ladi.
Bir tomondan, Morze usulida belgilarning turli boshqa belgilar bilan hamda ularning bir nechtasi bilan ifodalanishi mazkur usulning keng qo'llanilishiga to'siqlik qilsa, ikkinchi tomondan, uning faqat ikki belgi - nuqta va tiredan iboratligi uni texnik vositalarda qo'llash imkonini beradi. Morze usuli notekis kodlash usuliga, quyidagi usullar tekis kodlash usuliga misol bo'ladi.
Axborotni kodlashning yana bir eng sodda usuli - bizga ma'lum bo'lgan alifbodagi harflarni ularning tartibini ko'rsatuvchi sonlar bilan almashtirishdan iborat:
Bu usuldan foydalansak, masalan, "Bugun havo lssiq" degan axborot quyidagi ko'rinishni oladi:
02 20 06 20 13 07 01 21 14 08 18 18 08 16
Bu holda tinish belgilari va boshqa kerakli belgilarni ham maxsus sonlar bilan ifodalash va ularni matnga kiritish mumkin. Alifbodagi harflar ketma-ketligini tartiblashning anchagina usuli mavjud. Masalan, quyidagi tartibni olamiz:
Bu aralashtirilgan alifbo usuli deyiladi. Havo issiqligi to'g'risidagi yuqoridagi matn bu holda quyidagi ko'rinishni oladi:
03 18 14 18 27 34 12 16 17 11 28 28 11 21
Mazkur axborotni yuqorida keltirilgan jadvaldagi ma'lumotlarni bilmasdan qayta kodlash juda murakkab.
3.Axborotlarni ulchash.Sonli malumotlarni kodlash
Klod Shennon (Claude Shannon) axborotning umumiy nazariyasini
tuzuvchisi va raqamli aloqaning asoschisi hisoblanadi. Uning 1948 yilda
e’lon qilingan «Aloqaning matematik nazariyasi» (A Mathematical Theory of
Communication) asarida birinchi bor axborotni ikkilik kodida uzatishni
qo’llash imkoniyatlari asoslab beriladi. Asar (arab. - iz, qodsiq) - 1) bi-ror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli.
Kompyuterlarda axborotlar o’lchamini aniqlashda quyidagi o’lchov
birliklari ketma ketligi o’rinli bo’ladi
Nomi O’lchami 2 ni darajalari sifatida
1 bayt (b) 8 bit 23=8 bit =1 bayt (b)
1 kilobayt (Kb) 1024 bayt 210 = 1024 b
1 megabayt (Mb) 1024 kilobayt 220 = 1 048 576 b
1 gigabayt (Gb) 1024 megabayt 230 = 1 073 741 824 b
1 terabayt (Tb) 1024 gigabayt 240 = 1 099 511 627 776 b
1 petabayt (Pb) 1024 terabayt 250 = 1 125 899 906 842 624 b
1 eksabayt (Eb) 1024 petabayt 260 = 1 152 921 504 606 846 976 b
1 zettabayt (Zb) 1024 eksabayt 270 = 1 180 591 620 717 411 303 424 b
1 yottabayt (Yb) 1024 zettabayt 280 = 1 208 925 819 614 629 174 706 176
Dastaval EHMlar sonli ma’lumotlarni qayta ishlash vazifasini
bajargan bo’lsa, keyinchalik kompyuterlarning rivojlanishi natijasida,
ulardan matnli, sonli, tovushli va tasvirli axborotlarni saqlash, qayta
ishlash, qidirish va uzatish vositasi sifatida foydalanila boshlandi.
Kompyuterlarda axborotlarni saqlash magnit disk va lentalarda, lazer
disklarda (CD va DVD), energiyaga bog’liq bo’lmagan flesh xotiralarda
saqlash imkoniyati yuzaga keldi.
Axborotni qayta ishlash (o’zgartirish, uzatish, tashqi tashuvchilarga
yozish prosessor tomonidan amalga oshiriladi
Axborot birligi – axborot hajmini hisoblash uchun xizmat qiladi, va
u logarfmik tarzda hisoblanadi
Ko’p xollarda axborotni o’lchash kompyuter xotirasiga va raqamli aloqa
kanallari orqali uzatiladigan berilganlar hajmiga bog’liq bo’ladi.
Birinchi marotaba axborotni o’lchashga obyektiv yondoshuv 1928 yilda
amerikalik injener R.Xartli tomonidan taklif qilingan, keyinchalik bu
yondoshuv amerikalik K.Shennon tomonidan umumlashtirilgan.
Xartli formulasi: I = log2N, bu yerda ikkilik sanoq tizimidagi I –axborotlar soni, N – tengimkoniyatli xabarlar to’plami.
Shennon formulasi: I=-(P1log21/P1 P2log21/P2 … PNlog21/PN)
Bu yerda Pi – i chi xabarning ehtimoli.
K. Shennon tomonidan kiritilgan axborotni o’lchov birligini
ifodalovchi-bit atamasi har bir arifmetik qurilmalarning registrini va
yacheyka xotirasini bir jinsli elementlardan iboratliggi va har bir
element esa ikki 0 yoki 1 holatdan biri ko’rinishida bo’lishini anglatadi
1-misol. 100 sahifali kitobni 1 ta sahifasi 35 satrdan, har bir satri
esa 50 ta belgidan iborat bo’lsin. Kitobning axborot hajmi aniqlansin.
Sahifa 35 x 50 = 1750 bayt axborotga ega. Kitobdagi axborot hajmi:
1750 x 100 = 175000 bayt.
75000 / 1024 = 170,8984 Kbayt.
170,8984 / 1024 = 0,166893 Mbayt.
2-misol. Nosimmetrik bo’lgan to’rt qirrali piramidani tashlashda
uning bir tomonini tushish ehtimoli, p1=1/2, p2=1/4, p3=1/8, p4=1/8 dan iborat
bo’lsin. Piramdani tashlashdagi axborotlar sonini Shennon formulasi
yordamida aniqlanadi:
I=(1/2)*log21/2 (1/4)*log21/4 (1/8)*log21/8 (1/8)*log21/8)=1/2 2/4 3/8 3/8=1,75
Simmetrik bo’lgan to’rt qirrali piramida uchun bu ko’rsatkich H=log24=2(bit) ga teng bo’ladi
Sakkiz bit - 1 baytgan teng. Demak, kompyuter klaviaturasi alfavitini
kodlash uchun 256 belgi (28 = 256) yetarli bo’ladi.
3-misol. INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYaLARI FANI
so’zida qancha bit yoki bayt axborot bor?
Vazifani bajarish uchun qo’yidagilarga e’tiborni qaratamiz:
So’zlar soni 5 ta;
Probel (bo’sh joy)siz belgilar soni 38 ta; Agar biz faqat belgilar sonini hisoblasak berilgan so’zda 38 bayt yoki 38*8= 304 bit axborot bor deb hisoblasak, xato natijaga ega bo’lamiz.
To’g’ri javobni aniqlash uchun so’zdagi probel-bo’sh joy belgilarini hisoblash kerak bo’ladi. Probel (bo’sh joy) bilan belgilar soni 42 ta; Demak berilgan so’zda 8*42=336 bit yoki 42 bayt axborot bor. Aksariyat kompyuter muharrirlari 256 ta belgidan iborat alfavit bilan ishlaydi. Agar bitta belgi 1 bayt axborotga ega bo’lsa, matnlarni axborot hajmini aniqlash mumkin bo’ladi.
Joriy matn faylida qancha belgi ishlatilganini bilish uchun Servis menyusidan Statistika buyrug’i beriladi
Statistika oynasiga murojaat qilamiz:
Znakov (bez probelov)- Belgilar (bo’sh joysiz) 8960 ta.
Znakov (s probelami)- Belgilar (bo’sh joy bilan) 10218 ta.
Matnlarni axborot hajmini aniqlash quyidagi formula bilan
aniqlanadi.
I=K.i, bu yerda I-xabarning axborot hajmi (informasionnыy obyem soobщyeniya)
K- matndagi belgilar soni (kolichestvo simvolov v tekste)
i - bitta belgining axborot o’lchami (informasionnыy ves odnogo simvola)
2i =N
N- alfavit quvvati (moщnostalfavita)
4-misol
1) ASCII kodlash tizimida:
Matndagi belgilar soni K = 10218
Bitta belgining axborot o’lchami = 1bayt
Matning axborot hajmi I= K.i =10218x 1 =10218 bayt
Bitta belgining axborot o’lchami i = 8bit
N alfavit quvvati = 2i = 28= 256
2) Unicode kodlash tizimida:
Matndagi belgilar soni K = 10218
Bitta belgining axborot o’lchami = 2 bayt
Matning axborot hajmi I= K.I =10218 x 2 = 20436 bayt
Bitta belgining axborot o’lchami i = 16 bit
Alfavit quvvati N = 2i = 216= 65536
Microsoft Word muharririda jadvalli hujjatlar tuzish.
1) Microsoft Word dasturini ishga tushiring.
Bajarish usuli: Dasturni ishga tushirish uchun:
ПускВсе программыMicrosoft Office 2003Microsoft Word buyruqlari beriladi.
2) Dasturning Мой документы papkasida yangi hujjat yarating va uni Matn 1 nom bilan rasmiylashtiring.
Bajarish usuli: Faol hujjatni berilgan nomda rasmiylashtirish uchun:
· Файл Сохранить buyrug’i beriladi.
·Сохранения документа dialog oynasida Мой документы nomli papkani faollashtiramiz.
· Сохранения документа dialog oynasini Имя файла nomli maydonida Matn 9 so’zlarini yozib, Сохранит tugmasini bosamiz.
3) Ustunlar soni 5 , satrlar soni 4 ta bo’lgan jadval yarating.
Bajarish usuli: Таблица Вставить Таблица buyruqlari beriladi.
Вставить таблицы dialog oynasidagi Размер таблицы bo’limining Число таблицов nomli maydonida tuziladigan jadvalning ustunlar soniga 5, Число строк maydonida satrlar soniga 4 yoziladi va OK tugmasi bosiladi. Natijada quyidagi jadval faol hujjatga qo’yiladi:
1-jadval
4) Tuzilgan jadvalni birinchi satr kataklarini birlashtiring.
Bajarish usuli: Berilgan jadvaldagi birinchi satr kataklarini belgilaymiz va таблицаОбеъдинить ячейку buyrug’ini beramiz. Natijada berilgan jadval quyidagi ko’rinishni oladi:
2-jadval
5) Tuzilgan 2-jadvalning birinchi ustunidagi ikkinchi, uchinchi va to’rtinchi kataklarini birlashtiring.
Bajarish usuli. Berilgan jadvalning birinchi ustunidagi ikkinchi, uchinchi va to’rtinchi kataklarini belgilaymiz va ТаблицаОбъединить ячайку buyrug’ini beramiz. Natijada berilgan jadval quyidagi ko’rinishni oladi:
3-jadval
6) Tuzilgan 3-jadvalda birinchi ustunning ikkinchi katagini 4 ta ustunli va 3 ta satrli kataklarga bo’ling.
Bajarish usuli: 3-jadvalning birinchi ustunidagi ikkinchi katakka "sichqoncha" ko’rsatkichini keltiramiz va chap klavishini bosib faollashtiramiz va Tablisa menyusidan Razbit yacheyki (Kataklarni bo’lish) buyrug’ini beramiz. Bu buyruq berilishi bilan Razbiyeniye yacheyek dialog oynasi chiqariladi.
5. Microsoft Excelning matematik, statistik va boshqa formulalarni qo’llab masalalar yechish: 2-vazifa.
Y=COS(X) funksiyani [-3; 3] kesmadagi qiymatlarni hisoblang va grafigini chizing. Hisoblash qadami h=0,4 ga teng.
Funksiyaning argumenti
|
Funksiyaning qiymati
|
-3
|
-0,989992497
|
-2,6
|
-0,856888753
|
-2,2
|
-0,588501117
|
-1,8
|
-0,227202095
|
-1,4
|
0,169967143
|
-1
|
0,540302306
|
-0,6
|
0,825335615
|
-0,2
|
0,980066578
|
0,2
|
0,980066578
|
0,6
|
0,825335615
|
1
|
0,540302306
|
1,4
|
0,169967143
|
1,8
|
-0,227202095
|
2,2
|
-0,588501117
|
2,6
|
-0,856888753
|
3
|
-0,989992497
|
Y=cos (x) ning [-3; 3] kesmadagi grafigi.
6.Axborot jarayonlarini algoritmlash va dasturlash. Quyida berilgan masalalni: 1)sozli algoritmini tuzing; 2)blok-sxemali algoritmini tuzing: 3)dasturlash (paskal) tilida algoritmini tuzing;Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va sheva orasida farq oʻrnatish zarur. 4)Turbo-Paskal muhitida dasturni kiriting va natijalarni tahlil qiling: 32-vazifa.
Talaba 5 kunda mos ravishda: C1, C2, C3, C4 va C5 kg paxta tergan. Talabani 5 kunlik paxta terimini o’rtacha ko’rsatkichi miqdoridagi pul bilan mukofotlash rejalashtirilmoqda. Agar 1 kg paxta terimi uchun 67 so’m to’lansa talaba jami bo’lib necha so’m olishini aniqlovchi dasturini tuzing.
-
boshlanishi;
-
C1, C2, C3, C4, C5 ni qiymatini kiriting;
-
Talabaning 5 kunlik jami paxtasi C=C1 C2 C3 C4 C5 fomulasi hisoblansin;
-
Talabani tergan paxta puli S=C*67 formula bilan hisoblansin;
-
Hisoblash natijasi C va S ni qiymati chiqarilsin;
-
Hisoblash tugatilsin. Tamom.
-
Paskal algoritmik tilidagi dasturi;Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b.
Programma A2;
Var C1, C2, C3, C4, C5, S:real;
Begin
Readln(C1, C2, C3,C4, C5);
C=C1 C2 C3 C4 C5;
S=C*67;
Writeln(C,S);
End.
Xulosa
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki demak, informatika ham xuddi fundamyental fanlar singari kompyutyerlar tyexnologiyasi bazasidan ixtiyoriy ob’yektlarni boshqarish jarayonlarining axborot ta’minoti myetodologiyalarini; tarkibiy pryedmyet sifatida esa insonning konkryet ishlab chiqarish faoliyati doirasida axborot tizimlarini yaratish bilan shug’ullanadi.Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. Bu o’rinda elektron hisoblash mashinalari juda katta hajmdagi informatsiyani qayta ishlashga imkon beradigan samarali quroldir. Ikkinchi muhim tushunchasi «Informatsion texnologiyalar» tushunchasidir. Odatda, «texnologiya» so’zi moddiy ishlab chiqarish sohasiga nisbatan ishlatilib, biror materialni qayta ishlash yoki predmetni tayyorlash jarayonining maxsus texnik usullarini ifodalash maqsadida ishlatiladi. Bundan tashqari grekchadan tarjima qilganda san’at, mahorat degan ma’noni bildiradi. Informatsion texnologiyalarda qayta ishlash uchun «xomashyo» sifatida «axborot» qaraladi va u kompyuter -dastur va qo’shimcha texnik vositalar yordamida avtomatik tarzda qayta ishlanadi. Hozirgi kunga kelib, «Axborot texnologiyalar» informatika fanining ajralmas bir qismi bo’lib, u inson faoliyatining turli sohalarida uchraydigan informatsiyalarni, apparat-dastur vositalari va usullari yordamida qayta ishlash kabi vazifalarni bajarishga mo’ljallangan. Bu ta’rifdan ko’rinib turibdiki, informatika va informatsion texnologiyalar tushunchalari bir-biriga juda yaqin. Informatsion texnologiyalarning asosiy apparat vositasi elektron hisoblash mashinasidir. Dunyo bozorida mavjud turli-tuman EHM parklari orasida IVM (International Business Machine Corporation) kompyuterlari yetakchi o’rin tutadi. Demak, informatika uchun asosiy bu- axborotdir.
|
| |