I.BOB.BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT

|
I.BOB.BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT
|
bet | 2/9 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 121,5 Kb. | | #134784 |
Bog'liq Mavzu “O\'qish darslarida masal o\'tish uslubiyati mundarija kirI.BOB.BADIIY ADABIYOT JANRLARI HAQIDA MA’LUMOT
1.1Adabiy janrlar- tarixan shakllangan guruhlar adabiy asarlar, rasmiy va mazmunli xususiyatlar to'plami bilan birlashtirilgan (tanlash faqat rasmiy belgilarga asoslangan adabiy shakllardan farqli o'laroq). Bu atama ko'pincha "adabiyot turi" atamasi bilan noto'g'ri belgilanadi.
Adabiyotning nasl-nasabi, turlari va janrlari o'zgarmas, asrlardan beri mavjud va abadiy mavjud bo'lgan narsa sifatida mavjud emas. Ular badiiy tafakkur evolyutsiyasiga qarab tug'iladi, nazariy jihatdan amalga oshiriladi, tarixiy rivojlangan, o'zgartirilgan, hukmronlik qilgan, so'nib ketgan yoki chekinib ketgan. Eng barqaror, asosiysi, albatta, “janr” ning nihoyatda umumiy tushunchasi, eng dinamik va o‘zgaruvchani esa, “janr”ning ancha o‘ziga xos tushunchasidir.
Jinsni nazariy asoslashga birinchi urinishlar mimesis (taqlid) haqidagi qadimgi ta'limotda o'zlarini his qiladi. “Respublika” da Aflotun, keyin “Poetika” da Aristotel she’riyat nimaga, qanday va qanday vositalar bilan taqlid qilishiga qarab uch xil bo‘ladi, degan xulosaga kelgan. Boshqacha aytganda, badiiy adabiyotning umumiy bo‘linishi taqlidning predmeti, vositalari va usullariga asoslanadi.
Poetikada tarqalgan badiiy vaqt va makonni tashkil qilish usullari (xronotop) haqidagi alohida mulohazalar adabiyotning turlari va janrlariga keyingi bo'linish uchun shart-sharoit yaratadi.Aristotelning umumiy xususiyatlar haqidagi g'oyasi an'anaviy ravishda rasmiy deb ataladi. Uning vorislari 18—19-asrlar nemis estetikasi vakillaridir. Gyote, Shiller, avgust. Shlegel, Shelling. Taxminan bir vaqtning o'zida buning aksi - badiiy adabiyotning umumiy bo'linishiga mazmunli yondashish tamoyillari yaratildi. U gnoseologik tamoyildan kelib chiqqan Gegel tomonidan boshlangan: dostonda badiiy bilishning predmeti ob'ekt, lirikada - sub'ekt, dramada - ularning sintezi. Shunga ko‘ra, epik asarning mazmuni yaxlit bo‘lib, odamlar irodasiga hukmronlik qiladi, shuning uchun unda voqea rejasi ustunlik qiladi; lirik asar mazmuni lirik qahramonning ruhiy holati, kayfiyatidir, shuning uchun undagi voqea-hodisalar fonga tushadi; dramatik asarning mazmuni maqsad sari intilish, shaxsning harakatda namoyon bo`ladigan irodaviy faoliyatidir.
Tur kategoriyasidan kelib chiqqan, toʻgʻrirogʻi, uning tushunchalarini aniqlovchi, konkretlashtiruvchi “tur” va “janr” tushunchalaridir. An'anaga ko'ra, biz turlarni adabiy tur ichidagi turg'un strukturaviy shakllanishlar deb ataymiz, hatto kichikroq janr modifikatsiyalarini ham guruhlashtiramiz. Masalan, doston hikoya, ocherk, qissa, qissa, roman, she’r, doston kabi kichik , o‘rta va katta turlardan iborat. Biroq, ular ko'pincha qat'iy terminologik ma'noda turlarni tarixiy, tematik yoki tarkibiy jihatdan aniqlaydigan janrlar deb ataladi: qadimgi roman, Uyg'onish davri qisqa hikoyasi, psixologik yoki ishlab chiqarish inshosi yoki romani, lirik qissa, epik qissa (“Taqdir odami” M. Sholoxov). Ba'zi strukturaviy shakllar o'ziga xos va janr xususiyatlarini birlashtiradi, ya'ni. janr turlari mavjud emas (masalan, oʻrta asr teatrining soti va moralit turlari va shu bilan birga janrlari). Biroq, sinonim so'zlardan foydalanish bilan bir qatorda, ikkala atamaning ierarxik farqlanishi ham dolzarbdir. Shunga ko'ra, turlar bir qator turli belgilarga ko'ra janrlarga bo'linadi: tematik, stilistik, strukturaviy, hajmli, estetik idealga nisbatan, voqelik yoki fantastika, asosiy estetik kategoriyalar va boshqalar.
|
| |