Standart namunalar - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 10/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаStandart namunalar va namunaviy moddalar ham o’lchovlar turkumiga kiritilgan.
Standart namuna – modda va materiallarning xossalarini va xususiyatlarini tavsiflovchi kattaliklarni hosil qilish uchun xizmat qiladigan o’lchov sanaladi. Masalan, g’adir – budrlikning namunalari, namlikning standart namunalari.
Namunaviy modda – esa, muayyan tayyorlash sharoitiga hosil bo’ladigan va aniq xossalarga ega bo’lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metal” va h.k.
Kattalik birligini qayta tiklash va saqlash uchun mo’ljallangan o’ta yuqori (metrologik) aniqlikdagi maxsus o’lchash vositalari etalon deb ataladi va birlik o’lchamini uzatishda metrologik zanjirning oliy zvenosi hisoblanadi.
Etalon (o’lchashlar shkalasi yoki birligi etaloni) – kattalikning o’lchamini qiyoslash sxemasi bo’yicha quyi tabaqa vositalarga uzatish maqsadida, shkalani yoki kattalik birligini qayta tiklash va (yoki) saqlash uchun mo’ljallangan va belgilangan tartibda etalon sifatida tasdiqlangan o’lchash vositasi yoki o’lchash vositalarining majmui.
Etalonlar konstruktiv ishlanishiga va tarkibiga qarab bo’linadi: etalon kompleks, yakka etalon, guruhli etalon, etalon to’plami.
Birlikni qayta tiklash aniqligining darajasi bo’yicha va metrologik tobeligi
bo’yicha etalonlar birlamchi, ikkilamchi va ishchi etalonlarga bo’linadi.
Davlat uchun boshlang’ich etalon sifatida xizmat qilishi rasmiy qaror bilan tan olingan etalon milliy (davlat) etalon deb ataladi.
O’lchash o’zgartkichi – deb, o’lchash informatsiyasi signalini ishlab berish, uzatish, keyinchalik o’zgartirish, ishlab berish va uni saqlashga mo’ljallangan, lekin kuzatuvchining ko’rishi (kuzatishi uchun moslanmagan o’lchash vositasiga aytiladi).
Y=f(x), ba’zida o’lchash o’zgartkichining kirishiga bir qancha X1,X2,…Xn
kattaliklar kiritiladi va u holda Y quyidagicha ifodalanadi Y=f(X1,X2,…Xn).
Odatda, o’lchash zanjirida birinchi bo’lgan, yani o’lchanayotgan kattalik signalini qabul qiladigan o’lchash o’lchash o’zgartkichiga birlamchi o’lchash o’zgartkichi deyiladi. Undan keyingi joylashgan o’lchash o’lchash o’zgartkichlariga esa oraliq o’zgartkichlar nomi beriladi.
O’lchash o’zgartkichlarining keng tarqalgan turlariga masshtabli va parametrik o’lchash o’zgartkichlari kiradi.
Birlamcha o’lchash o’zgartkichlari, ko’pincha datchik deb yuritiladi. Uning bevosita o’lchanayotgan kattalik ta’siridagi qismi sezuvchan (chuvstvitеl’niy) element deyiladi. Masalan, termoelektrik termometrda – termojuftlik, monometrik termometrda, termoballon ana shunday elementlardir. Bazida datchik bitta yoki bir nechta o’lchash o’zgartkichlarining konstruktiv yig’ilmasidan iborat bo’ladi.
O’lchanadigan kattalikning xarakteriga qarab, o’lchash o’zgartgichlari quyidagi turlarga bo’linadi:
Elektr kattaliklarni yana elektr kattaliklarga o’zgartiruvchi o’zgartgichlar
(E=>E).
Noelektrik kattaliklarni elektr kattaliklarga o’zgartiruvchi o’zgartgichlar
(NE=>E).
1- turdagi o’zgartgichlarga masshtabli (shunt qarshiligi, qo’shimcha rezistorlar, kuchlanish bo’lgichlari, o’lchash tok va kuchlanish transformatorlari, kuchaytirgichlar va h.k) o’zgartkichlar, hamda to’g’irlagichli o’zgartgichlar (yarim o’tkazgichli elementlardan ishlangan (diodli) o’zgartkichlar) kiradi.
2 – turdagi o’lchash o’zgartgichlariga noelektrik (elektrmas) kattaliklarni (masalan, mexanik, issiqlik,kimyoviy, optik va boshqa turdagi) elektr kattaliklariga (tok, E.Yu.K., qarshilik kabi) o’zgartiruvchi o’zgartkichlar datchiklar deb yuritiladi va o’lchanayotgan kattalikning turiga qarab tegishli nomlarga ega bo’ladi. Masalan, bosim datchigi, moment datchigi, siljish datchigi, sath datchigi, issiqlik datchigi va h.k. Ta’kidlab o’tilgan parametrik o’lchash o’zgartkichlarida kirishdagi signal (mexanik siljish, bosim, o’g’irlik kabi) bo’lib, chiqishdagi esa faqat elektr signali (elektr qarshiligi, elektr sig’imi, elektr yurituvchi kuch va boshqalar) bo’ladi.
Bulardan tashqari elektromexanik turidagi elektr o’lchash asboblarining asosiy qismi bo’lib hisoblanuvchi turli tuzimga oid o’lchash mexanizmlari ham o’lchash o’zgartkichlari qatoriga kiradi. Chunki o’lchash mexanizmlarining ishlashi shunga asoslanganki, ularda o’lchanadigan kattalik (ya’ni elektr energiya)
mexanizm qo’zg’aluvchan qismini harakatlanishiga, yani burchakli yoki chiziqli surilishiga (mexanik energiyaga) o’zgartiriladi.
Telemexanika va teleo’lchash tizimlarida (masofadan o’lchashlar va boshqarishda) me’yorlovchi o’lchash o’zgartkichlari keng qo’llaniladi. Bu o’zgartkichlarda har – xil elektr (kuchlanish, chastota, quvvat) va noelektrik (bosim, harorat va boshqalar) kattaliklar unifikatsiyalangan (umumlashtirilgan) elektr signaliga (odatda o’zgarmas tok signaliga) o’zgartiriladi. Bunga “Sapfir” turidagi bosim o’zgartkichi misol bo’la oladi.
O’lchash o’zgartkichlarining chiqishidagi o’lchash informatsiyasining signali kuzatuvchining ko’rishi (kuzatishi) uchun moslanmagan bo’lganligi sababli, bu o’zgartkichlar alohida (mustaqil) o’lchash vositasi sifatida ishlatilmaydi. O’lchash o’zgartkichlari faqat o’lchash asboblari bilan birgalikda yoki o’lchash qurilmalari yoki o’lchash tizimlarining tarkibida ishlatiladi.
|
| |