Gazlamashunoslik kopi p65

T.A. OCHILOV, N.G. ABBASOVA,
F.J. ABDULLINA, Q.I. ABDULNIYOZOV
GAZLAMASHUNOSLIK
Kasb-hunar kollejlari oquvchilari
uchun darslik
Ikkinchi
nashri
OZBEKISÒON RESPUBLIKASI
OLIY VA ORÒA MAXSUS ÒALIM VAZIRLIGI
ORÒA MAXSUS, KASB-HUNAR ÒALIMI MARKAZI
«Ozbekiston milliy ensiklopediyasi»
Davlat ilmiy nashriyoti
Cholpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi
Òoshkent 2010
Ushbu darslikda oquvchilar toqimachilik materiallarini sinashda atmosfera
sharoiti, namlikni aniqlashda ishlatiladigan asbob-uskunalar, tabiiy va kimyoviy
tolalarning olinishi, tuzilishi va xossalari, namuna olish usullari, tikuvchilik
materiallarining sifatini baholash usullari, tikuvchilik materiallarining tuzilishi va
sifat korsatkichlarini aniqlashda ishlatiladigan asbob-uskunalar, tikuvchilik
materiallarining assortimenti hamda boshqa kiyimlik materiallar bilan tanishadilar.
T a q r i z c h i l a r :
Q.G. Gofurov TTYSI Yigirish texnologiyasi kafedrasi dotsenti;
F.I. Norbekova Toshkent politexnika kolleji oqituvchisi;
Z. Tillaxodjayeva
Toshkent qurilish va milliy hunarmandchilik kasb-
hunar kolleji oqituvchisi.
BBK 37.230
G 14
ISBN 978-9943-05-193-5
2010
030108000059
360/04/2010
G
© «Ozbekiston milliy ensiklopediyasi»
Davlat ilmiy nashriyoti, 2008.
© «Ozbekiston milliy ensiklopediyasi»
Davlat ilmiy nashriyoti (original maket), 2010.
© Cholpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi, 2010- y.
3
KIRISH
Mustaqillik yillarida har bir sohada bolgani kabi, toqimachilik sohasida
ham chuqur islohotlar otkazilmoqda. Aholining sifatli mollarga bolgan
talabi ham ortib bormoqda. Hukumatimiz oldida aholini ozimizda ishlab
chiqariladigan sifatli tayyor mahsulotlar bilan taminlash masalasi
kondalang turibdi. Bu esa toqimachilikda zamonaviy texnologiyalarni
rivojlantirishni, qoshma korxonalar sonini kopaytirishni talab etadi.
Otish davrida mavjud barcha turdagi sanoat korxonalarini rivojlantirish
iqtisodiy korsatkichlarning yaxshilanishiga olib keladi. Bozorlarimizni
takomillashgan texnologiya va yuqori sifatli mahsulotlar bilan toldirish
iqtisodiyotimizning gullab-yashnashining asosiy shartidir. Ichki
bozorlarimizni sifatli mahsulotlar bilan toldirish va jahon bozorlariga
raqobatbardosh mahsulotlar chiqarish ham muhim vazifalardan. Buning
uchun, birinchi navbatda, korxonalarni mavjud eski asbob-uskunalar
orniga zamonaviy asbob-uskunalar bilan jihozlash, ishlab chiqarishda
idishlarga joylashtirish, saqlash va transportda tashishda hamda ulardan
samarali foydalanishda qoyilgan talablarga rioya qilish, mahsulot sifati
barqarorligini taminlash lozim boladi. Shuningdek, xorijiy davlatlar bilan
iqtisodiy, texnik va madaniy aloqalarni tiklash va rivojlantirish, halqaro
tashkilotlar tomonidan ishlab chiqarilayotgan standartlarni uygunlashtirish
talab etiladi.
Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning eksport salohiyatini oshirib
borish ishlab chiqarish darajasining yaxshilanishiga olib keladi. Mahsulot
sifati orqali davlatning texnik takomillashgani va iqtisodiy salohiyatiga baho
berish mumkin. Mahsulot sifatini oshirish, assortimentlarini kengaytirish
va istemolchilar talabini qondirish hozirgi bozor iqtisodiyotining muhim
vazifalaridan. Mahsulot sifat darajasini taminlash uchun standartlar va
texnik shartlarning meyoriy talablariga bogliq holda sistemali nazorat
ishlarini olib borish lozim.
Shuningdek, mahsulot sifat darajasini yaxshilashda standartlarning
ilmiy-texnik darajasini oshirish, standartlar va texnik shartlarni muntazam
yangilab borish, mahsulot sifati va yuqori texnik darajasini kafolatlash
zarur.
Bozor iqtisodiyotida boshqarishning yangi shartlari mahsulot sifatiga
yangi talablar qoymoqda. Bu esa yanada muhim bolib, toqimachilik
mahsulotlari aholining muntazam ravishda osib borayotgan talab va
4
ehtiyojlarini qondirishi kerak. Har bir yonalish, har bir sanoat korxonasi
ishlab chiqarishdagi yangilanishning aniq yoliga ega bolishi lozim. Mahsulot
sifatini jahon standartlari darajasiga kotarish mahsulotni dunyo bozorlariga
chiqarishni taminlaydi.
Mahsulot sifatini baholash natijalari, nafaqat umumiy xossalar darajasiga
va yetarli olchashdagi aniqlikka, balki bu xossalarga bolgan talab darajasiga
ham bogliq.
Shuningdek, malum bir maqsadlar uchun ishlatiladigan yoki qayta
ishlanadigan mahsulotlarning yetarli darajada asoslangan sifat korsatkichlarini
tanlash ham muhim.
Yuqori sifatli mahsulotni yaratish, taminlash va rejalashtirish zamonaviy
baholash usullari va sifat korsatkichlarining standartlari boyicha bilimni talab
etadi. Ushbu darslikning asosiy maqsadi, oquvchiga materialshunoslik boyicha
kerakli malumotlar berish va amaliyotda ulardan foydalanishni korsatishdan
iboratdir.
Mazkur kitob shu fan boyicha ona tilimizda yaratilgan dastlabki
darsliklardan. Shu bois, mutaxassislar bildirgan taklif-mulohazalarni inobatga
olib, kitob gazlamashunoslik deb atalgani bilan, unda materialshunoslikka oid
malumotlarni ham yoritishga harakat qildik. Bu oquvchilarning bilimini yanada
boyitishga xizmat qiladi.
5
TOLALARNING OLINISHI VA TUZILISHI
1-§. Tolalarning tasnifi
Hozirgi kunning eng muhim fazifalaridan biri aholini sifatli hamda
bejirim tikuvchilik buyumlari bilan taminlashdan iborat. Chunki, bu
mahsulotlar insonlarni atrof-muhitdan nafaqat himoya qiladi, balki ularning
gozalligini taminlashda ham muhim.
Materialshunoslik toqimachilik materiallarining, yani, tola, ið,
eshilgan mahsulot, gazlama, trikotaj va notoqima matolarning olinishi,
tuzilish xossalari va bu xossalarni aniqlashda ishlatiladigan usul va asbob-
uskunalardan foydalanishni organuvchi fan.
Tikuvchilik materiallarini tayyorlashda turli xil materiallardan foyda-
laniladi:
1. Asosiy materiallar mahsulotning yuzasi va asosiy qismlari uchun
moljallangan bolib, ular trikotaj, notoqima matolar, toda (kompleks),
suniy va tabiiy moyna kabi gazlamalardan iborat.
2. Astarlik materiallar miyona (qistirma) materiallar: bortovka,
tukli gazlama, kolenkor, flizelin va hokazo; issiq tutuvchi materiallar
momiq paxta, vatin, vatilin, porolon, moyna; kiyim qismlarini biriktirish
materiallari tikuv galtak iðlari va yelim; kiyim furniturasi tugmalar,
pistonlar, ilgaklar va hokazo; pardoz materiallari jiyaklar, tasmalar,
torlar va boshqalar.
Tikuvchilik materiallaridan samarali foydalanish va yuqori sifatli
buyumlar ishlab chiqarish uchun tikuvchilik sanoati xodimlari bu
materiallarning xossalari va assortimentini yaxshi bilishlari lozim. Turli
toqimachilik materiallarining xossalari ular qanday tolalar va iðlardan
tayyorlanganligiga, materiallarning tuzilishi va ularga qanday pardoz
berilganligiga bogliq.
Tikuvchilik sanoati aholini sifatli va bejirim kiyim-kechak bilan
taminlashi lozim. Tikuvchilik buyumlari ishlab chiqarishni kopaytirish va
assortimentini kengaytirish toqimachilik sanoatining rivojlanishiga bogliq,
chunki asosiy tikuvchilik materiallari bolmish ið gazlama, jun, iðak va
zigir tolali gazlamalarni ana shu tarmoq yetkazib beradi. Suniy va sintetik
tolalar ishlab chiqarishning rivojlanishi tufayli toqimachilik sanoatining
xomashyo bazasi uzluksiz kengaymoqda.
Hajmdor sintetik va suniy galtak iðlar, shtapel tola boglamlari, yaxlit
boyalgan kimyoviy tolalar ishlab chiqarish ancha kopaydi.
Tikuvchilik materialshunosligi fani faqatgina gazlamalarning tuzilishi
bilan chegaralanibgina qolmay, balki ularni tayyorlanish jarayoni va
I BOB
6
1-rasm.
Toqimachilik
tolalarining
tasnifi.
Selluloza va
uning
efirlaridan
Polivinilxloridli
Poliamidli
Noorganik
Osimliklardan
olinuvchi
Kanop, zigir,
jut
Paxta, kapok,
koyr
Jonivorlardan
olinuvchi
Tabiiy
Organik
Suniy
Sintetik
Rangli
metall
va
qumlardan olinuvchi
Oqsillardan
Poliakrilnitrilli
Poliefirli
Polivinilli
Kazein, zein
Viskoza, atsetat,
mis-ammiak
Kapron, anid
Lavsan
Nitron
Vinilon,
kuralon
Xlorin
Sirtini qoplangan
tuklaridan
Ichki bezlardan
Bargidan
Poyasidan
Urugi va
mevasidan
Tuya, qoy,
echki junlari
Tut va
eman
iðak qurtinig
iði
Manilla, sizal
Toshpaxta
(asbest)
Shishasimon,
zarsimon tola
Madanlardan
olinuvchi
Organik
Toqimachilik
tolalari
Kimyoviy
Noorganik
7
tikuvchilik buyumlaridan foydalanish vaqtida unga tasir qiluvchi omillarni
ham organadi. Undan tashqari tikuvchilik mahsulotlarining assortimenti
bilan ham yaqindan tanishtiradi.
Tikuvchilik buyumlariga malum gigiyenik, texnik, estetik va iqtisodiy
talablar qoyiladi.
Gigiyenik talablar inson sogligini saqlashga qaratilgan talablar. Havo
otkazuvchanligi, gigroskopligi, issiqdan himoya qilish xossalari, kirchilligi,
suv otkazmasligi va hokazolar kiyimning asosiy gigiyenik korsatkichlaridir.
Gigiyenik talablar buyumning nimaga moljallanganligiga bogliq. Ichki kiyim
va yozgi kiyimlarning havo otkazuvchanligi va gigroskopligi yaxshi bolishi,
ularni kiyib yurish qulay bolib, osonlikcha yuvilishi kerak. Qishki kiyimlar
issiq bolishi, plashlar suv otkazmasligi kerak.
Texnik talablar tikuvchilik materiallarining sifatiga va kiyimlar
tayyorlashga qoyiladigan talablar. Tikuvchilik materiallari va tayyor
tikuvchilik buyumlari Davlat standartlariga mos kelishi shart.
Estetik talablar esa zamonaviylik bilan bogliq.
Iqtisodiy talablar kiyimning narxi bilan belgilanadi.
Toqimachilik materiallarining deyarli barchasi toqimachilik tolalaridan
iborat. Turli xil materiallarning tashqi korinishi, xususiyatlari ularni tashkil
etuvchi tolalarning xossalariga bogliq.
Toqimachilik tolasi deb, egiluvchan, malum uzunlik va mustahkamlikka
ega bolgan, kondalang kesim yuzasi kichik, toqimachilik mahsulotlarini
tayyorlashda qollaniladigan jismga aytiladi. Boylamasiga shikastlanmasdan
ajralmaydigan toqimachilik tolasiga tanho tola deyiladi.
Bir necha tanho tolalarning boylamasiga qoshilishidan hosil bolgan
tolalar birikkan (kompleks) tola deb ataladi.
Tolalar tarkibi va olinish usullariga kora tabiiy va kimyoviy tolalarga
bolinadi (1-rasm). Tabiiy tolalarga tabiatdagi organik va noorganik
moddalardan olinuvchi toqimachilik tolalari kiradi.
Tabiiy organik tolalar osimliklarning urugi va mevasidan (paxta, koyr,
kapok), poyasidan (zigir, jut, kanop va hokazolar), barglaridan (yukka,
abaka, manilla) olinadi. Tabiiy organik tolalar tarkibiga qoy, echki, tuya va
boshqa hayvonlarning terisi ustidagi tuk qoplamasidan olinuvchi jun tolalari
hamda tut va eman qurtlari ishlab chiqaradigan tabiiy iðak kiradi.
Tabiiy noorganik tolalarga toshpaxta (asbest) tolasi kirib, u mineral
birikmalaridan ishlab chiqariladi.
Kimyoviy tolalar tabiiy yoki sintez yoli bilan olingan yuqori molekulali
birikmalarni kimyoviy usulda ishlov berish asosida olinadi. Tabiiy tolalardek
kimyoviy tolalar ham organik va noorganik moddalardan iborat boladi.
Organik kimyoviy tolalar suniy va sintetik tolalarga bolinadi.
Agar tola tabiatda mavjud bolgan yuqori molekulali birikmalardan
olinsa, u suniy tola deb ataladi.
Tola olish uchun ishlatiluvchi yuqori molekulali birikmalar oddiy
moddalarni sintezlash yoli bilan olinsa, bunday tolalar sintetik tola deb
ataladi.
8
Suniy kimyoviy tolalarga selluloza va uning efirlaridan olinuvchi
viskoza, mis-ammiak va atsetat tolalari hamda oqsil moddalardan olinuvchi
kazein, zein va hokazolar kiradi. Sintetik kimyoviy tolalarning assortimenti
juda keng bolib, ular poliamidlardan olinuvchi kapron, anid, enant;
poliefirdan lavsan; poliakrilnitrildan nitron; polivinilxloriddan xlorin;
polivinil spirtidan vinilon; poliuretandan spandeks; poliolefindan
poliðropilen, polietilen tolalari va shularga oxshash tolalardan iborat.
Noorganik kimyoviy tolalarga metall va shishadan olinuvchi tolalar kiradi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Tikuvchilik buyumlari ishlab chiqarishda ishlatiladigan materiallar
turini aytib bering.
2. Tikuvchilik buyumlariga qoyiladigan talablar nimalardan iborat?
3. Toqimachilik tolalari deb nimaga aytiladi?
4. Tabiiy tolalar necha guruhga bolinadi?
5. Kimyoviy tolalar necha guruhdan iborat?
Eslab qoling!
Tola, toqimachilik tolalari, tanho tola, tabiiy tola, kimyoviy tola, birikkan
tola, suniy tola, sintetik tola, gigiyenik, estetik, iqtisodiy, texnik talablar.
2-§. Tolalarning kimyoviy tarkibi
Toqimachilik sanoatida ishlatiladigan tolalar organik va noorganik
tolalarga bolinadi. Barcha turdagi organik tolalar yuqori molekulali moddalar
bolib, polimer («poli» kop, «mer» zarracha) deb ataladi.
Tola moddalarining molekula tuzilishi uchta omil:
1) tolani tashkil etuvchi elementlar;
2) shu elementlarning bir-biri bilan boglanishi;
3) elementlarning ozaro joylanishi bilan belgilanadi.
Tolalarni tashkil etuvchi elementlar quyidagilardan iborat:
1. Molekula tolalar uchun makromolekula (makros katta) deb
ataladi. Masalan: CH
2
=CH
2
etilen oddiy modda, polimer bolsa polietilen
boladi (CH
2
CH
2
)
n
, n polimerlash koeffitsienti.
2. Mikrofibril bir qancha makromolekula birlashmasi.
3. Makrofibril katta fibril.
4. Tola qatlami fibril qatlami.
Elementlar ozaro ikki xil boglanadi:
a) elementar kimyoviy bog yoki vodorod bogi bilan birlashadi;
b) molekulalar ozaro tortish kuchi bilan yoki Van-der-Vaals (niderland
fizigi) kuchi bilan boglanadi. Van-der-Vaals kuchi uch xil boladi:
1. Orentatsiya kuchi kuchsiz qutblangan (diðol) molekulalarga oid kuchlar.
9
2. Induksion ikkita molekula zaryadlarini ozaro tasirida hosil
boladigan kuchlar.
3. Dispersion kuchlar ikkita yaqinlashgan molekula elektronlarining
tortish kuchi.
Eng katta kuch kimyoviy bog hisoblanadi. Bu kuchlarni quvvat
bilan olchasak, kimyoviy boglar 80800 kj/mol, vodorod boglar 20
40 kj/mol, Van-der-Vaals kuchi 0,88 kj/mol.
Molekulalarda elementlarning joylanishi. Polimer moddalarning
molekula tuzilishi uch xil boladi. Agar har xil element turini A, B, C deb
belgilasak, molekula tuzilishini quyidagicha yozish mumkin.
1. Chiziqli tuzilish har bir qoldiq yon tomonidan birlashib, chiziq
boyicha joylashadi:
AAAAA
gomopolimer
ABABA
sopolimer
AAABBB blokpolimer
2. Tarmoqli tuzilish asosiy zanjirlardan yon tomonga tarmoqlangan
boladi:
EEE
CCDCCDCC oqsil moddalar molekulasi
EEE
3. Torsimon tuzilish bu tuzilishda har bir element tort tomondan
bir-biri bilan boglangan bolib, bu tuzilishdagi polimerlardan tola olib
bolmaydi. Bu polimerlar plyonka, plastmassa olishda ishlatiladi:
AAA
AAA
AAA
Polimer moddalar molekulasi ikki xil: amorf va kristall holatda
boladi. Amorf holatda joylashgan molekulalar yonalishi va molekulalar
orasidagi masofa har xil boladi, yani ular tartibsiz holatda joylashadi.
Bunday tolalarning choziluvchanligi katta, mustahkamligi kam boladi.
Kristall tuzilishdagi molekulalar kristall panjara hosil qilib, tartibli holatda
joylashadi. Molekula yonalishi va ularning orasidagi masofa bir xil boladi.
Paxta va iðak tolalarining molekulasi ikkita tuzilishning aralashmasidan
iborat. Jun tolasi amorf tuzilishga ega.
Sellulozaning tuzilishi. Selluloza osimlik tolalarining asosiy moddasi
hisoblanadi. Selluloza ayrim suniy kimyoviy tolalarni (viskoza, atsetat,
mis-ammiak) olishda ham ishlatiladi.
Selluloza hamma osimliklarda mavjud, lekin, hech vaqt sof holda
uchramaydi. Boshqa moddalar bilan qoshilgan holda uchraydi.
10
Sellulozaning yoldoshlariga pentozan, geksozan, lignin, pektin
moddalari kiradi. Kimyoviy suniy tolalarni olishda, asosan, archa
yogochlari va paxtaning kalta tolasidagi sellulozadan foydalaniladi.
Selluloza glukozaning qoldigidan tashkil topgan va uning empirik
formulasi quyidagicha:
[C
6
H
10
O
5
]
n
yoki [C
6
H
7
O
2
(OH)
3
]
n
elementar halqasi
bu yerda: n polimerlash koeffitsienti, yani selluloza molekulasidagi
halqalar soni. n qanchalik katta bolsa, tolalardagi selluloza molekulasi
shunchalik uzun boladi. Pishgan paxta tolasi uchun n=10000, pishmagan
paxta tolasi uchun n=500, zigir tolasi uchun esa n=2000030000.
Sellulozaning struktura formulasi:
Tolalar tarkibi
α-selluloza
Pentozan va pektin
Lignin
Azot va oqsil
Yog, mum
Kul
96
1,8
0,3
1
1,2
Archa
Foizda
Paxta
Zigir
Jut
80,5
8,4
5,2
2,1
2,7
1,1
71,5
21,3
0,4
0,8
55,2
11,2
27
2,0
0,6
0
Ikkita qoldiq bir-biriga nisbatan 180
0
buralib joylashgan boladi.
1-jadval
Toqimachilik tolalarining tarkibi
Lignin moddasi sellulozaga qattiqlik, yogochlik xususiyatini beradi.
Sellulozaning solishtirma zichligi 1,541,56 g/sm
3
. Sellulozani 120130
0
C
haroratda qizdirganimizda tarkibi ozgarmaydi. 160180
0
C haroratda selluloza
molekulalarining tuzilishi buziladi.
n
OH
H
O
OH
OH
ÑH
2
OH
O
H
H
ÑH
2
n
O
H
H
C
6
H
10
O
5
C
6
H
10
O
5
OH
H
H
OH
H
H
H
O
O
11
Quyosh nuri tasirida sellulozaning glukozid bogi oksidlanadi va
molekula tuzilishi parchalanadi. Selluloza yaxshi dielektrik xususiyatga ega.
Selluloza suvda va benzol spirtida erimaydi. Unga ishqor bilan ishlov berilsa,
tolasi yaltiroq boladi (muline iði).
Sellulozaga organik kislotalar tasir qilib murakkab selluloza efirini
olish mumkin:
[C
6
H
7
O
2
(OH)
3
]
n
+ 2nHNO
3
→
[C
6
H
7
O
2
(ONO
2
)
2
OH]
n
+ 2nH
2
O
Olingan modda nitroselluloza efiri deb ataladi. Agar shu efir tarkibida
azot miqdori 1112,7 % bolsa, kolloksilin olinadi. Kolloksilin plyonka,
plastmassa olish uchun ishlatiladi. Agar azot miqdori 1314 % bolsa,
piroksilin moddasi, yani portlovchi modda (porox) olinadi. Sellulozaning
murakkab efiri ksantogenat sellulozadan viskoza va diatsetilsellulozadan
atsetat tolalari olinadi. Selluloza tarkibidagi OH guruhi orqali selluloza
namlikni va gaz buglarini oziga yaxshi tortadi.
Sellulozadan tashkil topgan tolalar oson boyaladi va yuviladi,
gigroskopik xususiyati yaxshi boladi.
Tola oqsil moddalarining tuzilishi. Jonivorlardan olinadigan tolaning
(jun, iðak) va ayrim kimyoviy tolalarning asosiy moddasi oqsil modda-
lardan iborat boladi. Oqsil moddalar yuqori molekulali birikmalarga kiradi.
Oqsil moddalarning molekulasi aminokislota qoldiqlaridan tashkil topgan.
Kop oqsil moddalarining molekulasi 1520 aminokislota qoldiq-
laridan takrorlangan holda hosil boladi.
Aminokislota qoldigining umumiy formulasi:
NH
2
CH COOH
R
R radikal bolib, boshqa guruh atomlarini ifodalovchi belgi.
Har bir aminokislota qoldigi bir-biri bilan peptid yoki karbamid
(CONH) guruhi bilan boglanadi. Bunday moddalar poliamid yoki
poliðeptidlar deb ataladi.
Oqsil moddalarda glitsin, elanin, valin, sistin va hokazo qoldiqlar
kop uchraydi.
Glitsin (α-aminosirka kislotasi):
NH
2
CH COOH
H
Alanin (α-aminopropion kislotasi):
NH
2
CH COOH
CH
3
Asparagin kislotasi (α-aminoyantar kislotasi):
CH
2
CHCOOH
CH
2
COOH
12
Valin:
NH
2
CHCOOH
CH
2
CH
3
CH
3
Sistin:
NH
2
NH
2
CH CH
2
S S CH
2
CH
COOH COOH
Jun tolasining asosiy moddasi keratin, iðak tolasining asosiy moddasi
esa fibroindir.
Keratin va fibroin yuqori molekulali birikmalarga kiradi. Oddiy sharoitda
tolalarning tarkibida oqsil moddalarning molekulasi egilgan, buralgan holda
boladi. Keratinning molekula birligi taxminan 70000, fibroinniki 100000
ga teng.
Oqsil moddalar molekulasi fibrill (tolasimon) yoki globull (sharsimon)
tuzilishda, jun tolasi koproq globull amorf tuzilishda, iðak tolasi esa fibrill
tuzilishda boladi. Molekulalarning ayrim qismlari kristall tuzilishga ega.
Fibroinning solishtirma zichligi 1,25 g/sm
3
, keratinniki 1,281,3 g/sm
3
.
Tolalar 130 150
0
C gacha qizdirilganda ularning tuzilishi ozgarmaydi,
170
0
C haroratdan oshganda esa tarkibi buziladi. Gigroskopik xususiyati yaxshi.
Masalan, jun tolasi 35 40 % namlikni oziga yutganda ham tola quruq
holatda boladi.
Oqsil moddalar havodagi kislorod bilan tez oksidlanadi (jun, iðak
sargayadi), kuchsiz mineral kislotalar tolaning pishiqligiga tasir etmaydi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Tola moddalarining kimyoviy tarkibini izohlab bering.
2. Tola moddalari qanday molekula tuzilishiga ega?
3. Sellulozaning empirik formulasini keltiring.
4. Tola oqsil moddalarining tuzilishini izohlang.
Eslab qoling!
Molekula, polimer, fibrill, mikrofibrill, makromolekula, selluloza, chiziqli,
tarmoqli, torsimon, aminokislota.
13
3-§. Yoruglik mikroskopi
Mikroskop insoniyat kozi ilgamaydigan kichik zarralarni korish
uchun xizmat qiladi. Toqimachilik sanoatida kopincha yoruglikni tushirish
hisobiga tolalarni kuzatishda biologik mikroskoplar qollaniladi.
Inson kozi tabiiy optik tizimga va farqlash imkoniyatiga ega (yani,
orasi juda kichik masofaga ega ikki nuqta).
Obyektni olib tashlaganda inson kozining farqlanishida yaxshi korish
qobiliyatining ozgarishi 0,08 dan 0,2 mm gacha (D=250 mm). Biologik
mikroskopning korish qobiliyati spektrning korish doirasi bilan birgalikda
shu doirada tolqin uzunligining chegaralanishi bolib, yani 0,2 mkm
yoki 0,0002 mm ga teng.
Toqimachilik tolalarining tuzilishini organish uchun, birinchidan,
tolalarning boylamasi va kondalang kesimi boyicha namunalar
tayyorlanadi va mikroskop yordamida ularning tuzilishi organiladi.
Mikroskop aniq asbob hisoblanib, ikki yoqlama qabariq linza va ikkita
mustaqil optik tizim obyektiv va okularning birlashishidan tashkil topgan
(2-rasm).
Obyektiv optik tizim bolib, obyekt
ustida joylashadi va haqiqiy tasvir katta-
lashtirilib korsatiladi. Okular (5) linzalar
tizimi bolib, laborant kozi bilan qaraganda
hosil bolgan obyektda tasvir qoshimcha
kattalashtiriladi. Linzalar tizimi tayanch (4)
ga mahkamlangan. Obyektiv (7) tubusning
pastki qismiga qotiriladi, okular (5) esa
tepasiga qoyiladi. Umumiy mikroskopning
kattalash-tirilishi okular va obyektivning
kattalashtirilish qiymatlarining kopayt-
masiga teng boladi. Obyektivlar 6,3 dan 100
gacha, okular esa 7 dan 15 gacha kattalash-
tirilish qobiliyatiga ega. Shuning uchun
mikroskopning umumiy kattalashtirish qiy-
mati 44 1500 oraligida boladi.
Kopincha revolver (6) qurilmasining
uyasiga turli kattalashtirilish darajasidagi tortta yoki beshta obyektiv qoyiladi.
Oldindan tayyorlangan namuna moslama stolchasi (8)ga qoyiladi,
ortadagi teshikchadan kozgu (11) orqali yoruglik tushiriladi. Yoruglikni
bir yonalishda uzatish va ravshanligini oshirish uchun esa kondensor (10)
va diafragma (9) joylashtirilgan.
Mikroskopdagi namuna stolchasi tutqich (12) yordamida mahkam-
langan.
Mikroskopdan foydalanish. Mikroskop doimo toza turishi kerak. Asosiy
etiborni uning optik qismiga qaratish lozim. Obyektiv, okular va
kondensorning tashqi yuzasini yumshoq iðli mato yordamida ammiak
2-rasm. Yoruglik
mikroskopi
.
2
1
5
3
4
6
7
8
9
10
11
12
14
aralashmasi yoki suv bilan namlab artish lozim. Tozalash vaqtida
obyektivlarni revolverdan boshatib olish shart. Agar linzalarning ichki
yuzasi kirlangan bolsa, yumshoq chotka yordamida tozalanadi.
Tolaning yuza qatlami va kondalang kesim yuzasini korish uchun
preparat tayyorlash. Preparat deganda, ikkita shisha orasiga joylashtirilgan
bir qancha tola yoki ularning kondalang kesim yuzidan iborat bolgan
obyektlar tushuniladi.
Preparat tayyorlash uchun 75 x 25 x 1,5 mm li shishachalar ishlatiladi.
Qoplama shishachasining qalinligi 0,10,2 mm bolib, obyektni yopish
uchun qollaniladi. Ikkala shishacha ham toza va quruq bolishi shart.
Tolaning tashqi qatlamini korish uchun 23 mm uzunlikkacha tola
qirqilib, suyuqlik tomchilari bilan namlab shishachaga qoyiladi va qoplama
shishachasi bilan berkitiladi. Tolalarni siyrak joylashtirish uchun ignalardan
foydalanish mumkin.
Tolalarning boylama korinishini ularni kesmasdan turib preparatga
parallel joylashtirib korish mumkin.
Tolalarning kondalang kesimini korish uchun oddiy moslama tayyorlanib,
shishacha qoplama bilan berkitiladi. Tolalarning kondalang kesimi turli yollar
bilan tayyorlanadi. Shulardan biri mayda kovakli tiqindan foydalanish. Buning
uchun tiqin ortasidan igna orqali ið otkaziladi, songra bu igna qopqoqning
boshqa tomonidan otkazilganda iðdan hosil bolgan halqaga tola qoyiladi. Ið
bilan tola qopqoqning ortasidan otkaziladi. Teshikdan otgan tolalar zich
bolmasligi kerak. Tola qirqish murakkab bolib, otkir tig yordamida amalga
oshiriladi. Qirqim qalinligi 0,5 mm dan kop bolmasligi shart.
Tolalarning kondalang kesimini tayyorlash uchun mikrotom yoki
teshik qalinligi 0,5 dan 0,7 mm gacha bolgan maxsus plastinkalar ishlatiladi.
Plastinka teshigidan tolalar tutami otkazilib, otkir tig yordamida qirqiladi
hamda oynachaga maxsus suyuqlik quyiladi va shishachaga yopishtiriladi.
Mikroskop bilan ishlash tartibi. Tola va iðlarning yuza korinishi va
kondalang kesimi yuzini korishda mikroskoplardan foydalaniladi.
Asosiy maqsad yoruglik nurlarini moslama orqali obyektivga uzatishdir
(2-rasm). Dastak (12) yordamida kondensor yuqori chekka holatgacha olib
kelinadi va obyektivdan kichik miqdorli kattalashtirish tanlanadi. Dastak
(2) yordamida mikroskopning tubusi moslama shishachasiga yaqinlashtiriladi.
Tubusning yuqorisidagi okulardan qarab, kozgu (11)ni harakatlantiramiz,
shunda obyektiv linzasi bir tekisda yoruglanishi kerak. Keyin dastak (2)
yordamida tubus tasvir koringunga qadar yuqoriga harakatlantiriladi. Dastak
(12) yordamida kondensor pastga tushiriladi, shunda korinish maydoni
bir tekisda yoritiladi.
Yuqori korsatkichdagi yoruglik hosil qilingach kondensor yuqoriga
kotariladi va yuqori qismining eng chetki holatiga keltiriladi.
Shishacha orasidagi tasvirni topish uchun birinchi navbatda, dastak
(2) yordamida tubus pastga tomon moslamagacha harakatlantiriladi, keyin
tubus sekinlik bilan yana yuqoriga kotariladi. Okulardan etiborlik bilan tasvirga
qaraladi. Tasvirni yaxshi va tiniq korinishi uchun murvat (1) buraladi. Song
15
revolver buralib, yuqori kattalikdagi obyektivga keltiriladi. Obyektivni
almashtirish vaqtida ehtiyot chorasini korish kerak, chunki yuqori
kattalikdagi obyektiv katta olchamga ega bolib, obyektiv linzalari moslamaga
tegib ketishi mumkin.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Mikroskopning tuzilishi va ishlash jarayonini tushuntirib bering.
2. Tolaning yuza qatlami va kondalang kesim yuzini korish uchun
preparat qanday tayyorlanadi?
3. Mikroskopdan foydalanish usuli tushuntiring.
Eslab qoling!
Mikroskop, linzalar, preparat, obyektiv, okular, kondensor, tubus,
kondalang kesim yuzasi, moslama, kozgu, revolver, kattalashtirish
darajasi.
4-§. Tabiiy tolalarning olinishi va tuzilishi
Paxta. Paxta goza deb ataluvchi osimlik urugi (chigit)ni qoplab
turadigan juda ingichka tola. Paxta toqimachilik sanoatining muhim
xomashyosi hisoblanadi.
Paxta tolasi 4 xil botanik turdan olinadi:
1. Orta tolali goza.
2. Uzun tolali goza.
3. Otsimon goza.
4. Daraxtsimon goza.
Orta tolali paxta Ozbekistonning barcha viloyatlarida, uzun tolali paxta
esa oz miqdorda janubiy viloyatlarda ekiladi.
Otsimon va daraxtsimon paxta Xitoy, Braziliya, Hindiston, Meksika,
AQSH va boshqa davlatlarda yetishtiriladi.
3-rasm. Paxta tolasining tuzilishi:
1kutikula; 2birlamchi devor; 3buralgan qatlam;
4selluloza spiralining burilishi; 5quvur;
6ikkilamchi devor.
1
2
3
4
5
Y=30
o
Y=5
o
6
16
Tolalarning tuzilishi ularning pishganlik darajasiga bogliq. Pishmagan
(olik) paxta tolasi yassi, tasmasimon, yupqa devorli boladi va ortasida
keng quvuri, boshligi bor. Tolalar pishgan sari devorlariga selluloza
yigiladi va devorlari qalinlashadi va quvuri torayadi, tolalar burama bolib
qoladi. Pishgan paxta tolalarining boylama korinishi spiralsimon buralgan
yassi naychalardan iborat. Eng pishgan tolalar ortasidagi quvur kichik
bolib, tola silindr shaklida boladi.
Paxta tolalari boshligining bir tomoni ochiq boladi. Uning kondalang
kesimi ham pishganlik darajasiga bogliq. Paxta tolasining tuzilishi 3-rasmda
berilgan.
Umuman, pishmagan tolalarning kondalang kesimi yuzasi
tasmasimon, pishmaganlarniki esa loviyasimon, pishgan tolaniki elliðs va
eng yaxshi pishgan tolalarniki esa doira korinishida boladi. (4-rasm)
Kimyoviy tarkibi jihatidan paxta tolasi deyarli sof sellulozadan iborat.
Pishgan paxta tolasining tarkibida 95 96 % selluloza va 4 5 % turli
aralashmalar moy, mum va madanli moddalardan iborat. Yuza qatlami
kutikula deb ataladi.
Paxta tolasining uzunligi naviga bogliq bolib, 25 dan 45 mm gacha,
kondalang kesimining ortacha olchami 12 dan 25 mkm ga yetadi.
Paxta tolasi kislotaga bardoshsiz, u hatto suyultirilgan kislotalar tasirida
ham yemiriladi, kislotalar uzoq vaqt tasir qilishi natijasida undan olinadigan
ið gazlamalarning pishiqligi shunchalik pasayib, xuddi papiros qogozidek
yirtilib ketaveradi. Agar paxta tolasiga
konsentrlangan sulfat kislotasini tasir
ettirsak, unda tola komirga aylanadi.
Paxta tolasiga sovuq oyuvchi
ishqorlar tasir ettirsak, tolalar shisha-
di, buramadorligi yoqoladi, sirti silliq-
lanadi, iðakka oxshab tovlanadi,
pishiqligi oshadi, boyaluvchanligi yax-
shilanadi. Mis gidroksidining nashatir
spirtdagi eritmasi tasirida paxta tolasi
eriydi. Natijada, hosil bolgan eritmaga
suv quyilsa, nashatir spirtining kon-
sentratsiyasi pasayadi va sellulozaning
massasi kolloid eritma tarzida chokadi.
Paxta tolasi barcha organik tolalar kabi yoruglik tasirida pishiqligini
asta-sekin yoqotadi.
Paxta tolalari sargish alanga berib yonadi va toliq yonib, kul hosil
qiladi. Tolalar kuydirilganda ulardan kuygan qogozning hidi keladi.
Zigir. Zigir osimliklarning poyasidan olinadigan tola. Zigir tolasi
elementar va texnik tolalarga bolinadi. Elementar zigir tolasi bir osimlik
hujayrasidan iborat. Uning uzunligi 10 mm dan 25 mm ga yetadi. Texnik
tolalar pektin (tabiiy yelim) moddasi yordamida ozaro birikkan elementar
tolalar dastasidan tashkil topgan.
4-rasm. Pishganlik darajasi
har xil paxta tolasi.
a
b
d
e
f
g
17
Elementar zigir tolasi mikroskop yordamida tekshirilsa, ortasida
tor quvuri hamda berkitilgan va otkir ikki uchli osimlik hujayrasi korinadi.
Zigir tolasining kondalang kesimi ortasida quvuri bolgan besh tomonli
kopburchaklardan iborat (5-rasm).
Zigir tarkibida 80 % selluloza va 20 %
boshqa aralashmalar bor. Bular moy, mum,
madanli moddalar, pektin, lignin
(hujayraning yogochlanish moddasi) va
boshqalardan iborat. Lignin tolalarni
qattiqlashtiradi, shuning uchun zigir tolasi
va undan olingan gazlamalar paxtaga nisbatan
ancha qattiq boladi va qatbop gazlamalar
tayyor buyumlarning shaklini yaxshi saqlaydi.
Zigir tolasining kislota va ishqolarga
chidamliligi xuddi paxta kabi boladi.
Kislotaga bardoshsiz, yonish xususiyati
paxta tolasiga oxshaydi.
Kanop tolasi ham elementar va texnik
tolalarga bolinadi. Elementar kanop tolasi
mikroskop ostida tekshi-rilganda qalin devori, kondalang kesimi
yuzasining notogri shaklda ekanligi korinadi. Texnik kanop tolasi yuqori
lignin moddasi bilan ozaro birikkan elementar tolalar dastasidan iborat.
Jun. Jun tolasi qoy, tuya, echki, qoramol va quyonlarning tukli
qoplamasidan olinadi. Jun tolalari ildiz va tana qismlaridan iborat. Ildiz
junning teri qatlami ostidagi qismi, tana teridan chiqib turgan va
keratindan iborat qismi. Jun tolasi tangachasimon, qobiq va quvur
qatlamlaridan iborat. Tangachasimon qatlam tolani tashqaridan qoplab
turgan shoxsimon, yarim halqasimon, plastinkasimon bolishi mumkin.
Bu qatlam tolani yemirilishdan saqlaydi, uni tovlantirib turadi va tolalarning
bosiluvchanlik xossasini yaxshilaydi.
Qobiq qatlami jun tolasini hosil qiladigan urchuqsimon hujayralardan
iborat bolib, uning pishiqligi, elastikligi va boshqa sifatlarini belgilaydigan
asosiy qatlam hisoblanadi.
Yogonligi va tuzilishiga kora, jun tolalari: tivit, oraliq tola, ozakli
(qil), olik tola turlariga bolinadi.
Tivit mayin junli qoylarning butun jun qatlamini tashkil qiladigan va
dagal junli qoylarning terisiga yopishib yotadigan ingichka burama tolalar.
Tivit ikki tangachali va qobiq qatlamdan iborat (6-a rasm). Tangachali qatlami,
odatda, halqalar va yarim halqalar shaklida boladi.
Ozakli tola tivitdan dagalroq va yoyunroq bolib, buramador bolmaydi.
U yarim dagal junli va dagal junli qoylarning jun qatlamiga kiradi. U uch
qatlamdan: plastinkasimon tangachali qatlam, qobiq va yaxlit ozakli
qatlamdan iborat (6-b rasm).
Oraliq tolalar momiq bilan ozakli tolalar orasidagi holatni egallaydi.
Duragay zotli qoylarning butun jun qatlami shu oraliq tolalardan iborat
5-rasm. Zigir tolasining
tashqi korinishi va
kondalang kesimi yuzasi.
2 Gazlamashunoslik
18
bolishi mumkin. Oraliq tola uch qatlamdan: tangachali, qobiq va uzuq-
uzuq ozak qatlamdan iborat (6-d rasm ).
Olik tola dagal, togri, qattiq tola bolib, yomon boyaladi, sinuvchan
boladi va qayta ishlash jarayonida anchasi tokilib ketadi. U bazi dagal junli
qoylarda boladi. Olik tola ham uch qatlamdan: tangachali, yupqa qobiq va
keng ozakli qatlamdan iborat. Ozak qatlam tolaning butun kondalang
kesimini egallaydi (6-e rasm).
Jun tolalariga kislota va ishqorlar
bilan ham tasir korsatish mumkin. Jun
tolasi 2 % li NaOH eritmasida qayna-
tilganda eriydi. Suyultirilgan kislotalar
tasirida jun tolasining pishiqligi bir
muncha oshadi, konsentrlangan azot
kislotasi tasirida sargayadi, konsen-
trlangan sulfat kislotasi tasirida komirga
aylanadi.
Jun tolasi alangada jizganak bolib
yonadi. Alangadan olinganda esa, asta-
sekin yonishdan toxtaydi. Jun tolasining
hidi yongan sochning hidiga oxshash.
Barmoq bilan eziladigan qora sharcha
hosil qiladi.
Tabiiy iðak. Tabiiy iðak iðak qurti
oraydigan juda ingichka ið. Pillachilik fabrikalarida pillalar pilla orash
uskunalarida chuvalanadi. Chuvalash paytida bir necha pilla iðakning uchi
birlashtiriladi. Natijada, xom iðak hosil boladi. Xom iðak iðlari oqsil
seritsin bilan bir-biriga birikkan bir necha pilla iðidan iborat. Pillalarni
yigish va tortish paytida hosil bolgan chiqindilar (ustki chigal qatlamlar,
pilla postloqlarining qoldiqlari, teshilgan
va chuvib bolmaydigan pillalar)dan
yigirilgan iðak olishda foydalaniladi.
Pilla iðlari mikroskop ostida qaralsa,
yondosh ikki iðak tolasi va notekis seritsin
qatlami korinadi. Ayrim iðak tolalarining
kondalang kesimi uchburchak, oval, yassi,
tasmasimon bolishi mumkin (7-rasm).
Pilla iði fibroin (75 %) va seritsin (25 %)
oqsil moddalaridan iborat.
Pilla iðining yogonligi butun uzunligi
boyicha bir xil bolmay, ozgarib turadi.
Uzunligi 1500 metrga yetadi.
Toshpaxta tolasi. Toshpaxta tolasi
tabiiy madanlardan olinadi. Ular Kanada,
Zimbabve, Janubiy Afrika Respublikasi,
Rossiyadagi Tuva viloyati va Ural toglarida,
7-rasm. Tabiiy iðak tolasining
tashqi korinishi va
kondalang kesimi yuzasi.
6-rasm. Tabiiy jun tolasining
tashqi korinishi va kondalang
kesimi yuzasi.
a
b
d
e
19
qisman Qozogistonda mavjud. Olingan madanlar bir necha marta
maydalangandan keyin alohida tolalarga bolinadi. Toshpaxta va paxta, viskoza
yoki boshqa kimyoviy tolalar aralashmalaridan olingan iðdan himoya qiluvchi
va kimyo sanoatida qollaniluvchi gazlamalar ishlab chiqariladi. Bundan
tashqari, toshpaxta tolasi elektr izolyatsiyalash xususiyatga ega.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Tabiiy tolalar guruhiga qanday tolalar kiradi? Misollar keltiring.
2. Kimyoviy tolalar guruhiga qanday tolalar kiradi? Misollar keltiring.
3. Paxta tolasining olinishi va tuzilishini aytib bering.
4. Zigir tolasining olinishi va tuzilishini korsating.
5. Jun tolasining olinishi va tuzilishini izohlang.
6. Tabiiy iðak tolasining olinishi va tuzilishini tushuntiring.
Eslab qoling!
Paxta tolasi, orta tolali paxta, uzun tolali paxta, zigir tolasi, jun tolasi,
tivit, qobiq, ozak, oraliq, olik tola, tabiiy iðak, fibroin, selluloza, seritsin,
keratin, toshpaxta.
5-§. Kimyoviy tolalarning olinishi,
tuzilishi va xossalari
Toqmachilik sanoatida tabiiy tolalar bilan birgalikda kimyoviy tolalar
ham ishlatiladi.
1855-yilda Shveysariya olimi J.Odemar tut daraxtining postlogidan suniy
iðak, 187884-yillarda fransuz muhandisi Shardanie eritmadan suniy iðak
olish boyicha patent olganlar. Shu davr suniy iðlarning yaratilish sanasi deb
hisoblanadi.
19041905-yillar Angliyada viskoza iði ishlab chiqarila boshlangan. 1909-
yilda Rossiyada Mitishi shahrida viskoza iði ishlab chiqarilgan. 1912-yilda
fransuz olimi Jirar toda viskoza iðini (jugut) kesish usuli bilan shtapel
tolalarini ishlab chiqarishga patent oladi. 1930-yilda sintetik tolalar olish
usullari yaratiladi. 1939-yilda amerikalik olim Karozers, nemis olimi Shlak
va rus olimi Rogovinlar sintetik tolalarni ishlab chiqarish texnologiyasini
yaratdilar.
Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarishning rivojlanishi sabablari:
1. Kop davlatlar tabiiy xomashyo bazasiga ega emas.
2. Kam xarajat bilan boshlangich xomashyoni olish mumkin.
3. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish uchun kam mablag talab
qilinadi.
4. Olinadigan tolalarning xususiystlarini oldindan rejalashtirish
mumkin.
5. Dunyo boyicha aholi osmoqda, ularni tabiiy toladan olingan kiyim-
kechaklar bilan toliq taminlash qiyin.
20
6. Zamonaviy texnikalarda yangi xususiyatlarga ega bir qancha tola-
larni ishlatish ehtiyoji katta.
Kimyoviy tolalarni olish jarayoni bir qancha bosqichlardan iborat.
Tolalarni olish uchun xomashyo tayyorlash. Suniy tolalarni ishlab
chiqarishda xomashyo sifatida paxtadan yoki daraxtlardan ajratilgan selluloza
hamda bazi bir oqsil moddalar ishlatiladi.
Sintetik tolalarni olishda quyi molekulali moddalardan sintez yoli
bilan polimerlar ishlab chiqariladi.
Yigiruv eritmasini tayyorlash. Polimerlar qattiq jism bolganligi tufayli
ulardan tola olish imkoniyatini yaratish uchun ular suyuq, eritma yoki
yumshoq holatga keltiriladi. Suniy tolalar suyuqliklardan, sintetik tolalar
esa eritma yoki yumshatilgan poliamidlardan ishlab chiqariladi.
Tolalarni shakllantirish (yigirish). Jarayonning bu bosqichida yigiruv
eritmasi bosim kuchi yordamida filyera degan maxsus qalpoqchalarning
mayda teshikchalaridan otkaziladi. Olinayotgan kimyoviy tolalarning turi,
yogonligi va kondalang kesimining korinishi filyera teshiklarining soniga,
diametriga va shakliga bogliq. Filyerada bitta teshik bolsa yakka tola hosil
boladi. Filyerada 2450 tagacha teshik bolsa, u holda kompleks tola olinadi.
Shtapel tolalarni ishlab chiqarish uchun teshiklar soni 40 ming bolgan
filyeralar qollaniladi. Kondalang kesimlari har xil korinishda yoki ichi
bosh bolgan tolalarni olish uchun filyeralarning teshiklari dumaloq emas,
balki turli shaklda boladi.
Tolalar ikki usulda shakllantiriladi. Filyera teshiklaridan chiqqanidan
song eritma oqimlari issiq havo tasirida qotib iðlarga aylansa, bu usul quruq
shakllantirish deb, agar eritma oqimlarini qotirib iðlarga aylantirishi maxsus
choktirish vannalarida otkazilsa, bu usul hol shakllantirish deb ataladi.
Tolalarni pardozlash va toqimachilikda ishlov berishga tayyorlash.
Olingan tolalarni pardozlash uchun ular yuviladi, quritiladi, buraladi,
oqartiriladi yoki boyaladi, yani ularga toqimachilikda qayta ishlash uchun
talab qilinadigan xususiyatlar beriladi.
Viskoza tolasi. Viskoza tolasini olish uchun archa, qaragay, oq qaragay
yogochlaridan selluloza ajratib olinadi. Selluloza qogoz kombinatlarida
payraha holatigacha maydalanib ishqorli eritmada qaynatiladi. Natijada
selluloza quymasi hosil boladi. U oqartiriladi va karton taxtasi korinishida
kimyoviy tolalar kombinatiga, viskoza ishlab chiqaradigan zavodlarga esa
karton qogoz korinishida keltiriladi. Viskoza tolasi quyidagi ketma-ketlikda
ishlab chiqariladi:
Selluloza kartoni presslangan toy holida keltiriladi.
Quritish
Selluloza 18 % NaOH bilan 45 50
0
C da 1 soat davomida ishlov
berilib, merserizatsiyalanadi:
C
6
H
7
O
2
(OH)
3
+ NaOH
= C
6
H
7
O
2
(OH)
2
ONa
+
nH
2
O
Natijada ishqorli selluloza hosil boladi.
21
8-rasm. Kimyoviy tolalarning tashqi korinishi va
kondalang kesimi yuzasi.
a b d e f g
Ishqorli selluloza maxsus mashinalarda maydalanadi.
Maydalangan ishqorli selluloza transportyorlar ustida 1 soat mobaynida,
2530
0
C haroratda aralashtirib turiladi. Natijada ishqorli selluloza oksidlanadi.
Molekula uzunligi kamayadi. Sellulozani eritishga imkoniyat yaratiladi.
Ishqorli sellulozaga CS
2
uglerod bilan ishlov beriladi. Natijada,
ksantogenat selluloza (sariq selluloza) olinadi. Ksantogenat selluloza 4 5
foizli NaOH eritmasida eritilib viskoza eritmasi hosil boladi. Viskoza eritmasi
baklarda qoshilib, 30 40
0
C da saqlanadi. Eritma yetiladi. Viskoza eritmasi
havo pufakchalari va erimagan moddalardan tozalanadi. Buning uchun
filtr va vakuum ishlatiladi. Viskoza iði shakllanadi.
(yigirish)
Viskoza iði pardozlanadi, toqimachilik ishlovi beriladi.
Viskoza tolalari uzunasiga mikroskop ostiga qoyib qaralsa, boylama
chiziqlari bolgan silindr shaklida, kondalang kesimi tilingan barg
korinishda boladi (8-a rasm).
Tolalarning uzunligi har xil bolishi mumkin.
Tanho tolalarning yogonligi 0,27 0,66 teks, kondalang kesimi 25
60 mkm. Viskoza iðlarning yogonligi ular hosil qiladigan tanho
tolalarning yogonligi va soniga bogliq boladi.
Tolalarning pishiqligi selluloza molekulalarining joylashishiga bogliq.
Oddiy viskoza tolalarining pishiqligi tabiiy iðaknikidan past, ota pishiq viskoza
tolalariniki esa yuqori. Oddiy tolalarning nisbiy uzilish kuchi 13 21 sN/
teks, ota pishiq viskoza tolalarniki esa 62 sN/teksga yetadi. Hol holatda pishiqligi
50 60 % gacha pasayadi.
Viskoza tolalari tovlanib turadi, faqat sutrang tolalar tovlanmaydi.
Meyoriy sharoitda tolalar tarkibida 11 % namlik boladi. Viskoza
tolalarning kimyoviy tarkibi va yonishi paxtaga oxshaydi, lekin kislotalar,
ishqorlar tasiriga sezgirroq va tezroq yonadi. Meyoriy namlikdagi tolalar
120°C gacha haroratda xossalarini ozgartirmay saqlaydi.
Viskoza eritmasidan ið yigirish. Tayyor bolgan viskoza eritmasidan 3
xil usulda ið yigiriladi: bobina, sentrifuga va uzluksiz.
Bobina usuli:
22
1 filtr;
2 choktiruvchi vanna;
3 filyera;
4 ið;
5 ið joylagich moslama;
6 bobina (ið).
Tayyor bolgan viskoza eritmasi R=35 atm. bosimida filyera orqali
choktiruvchi vannaga tushadi. Vannada tuzlar va sulfat kislotasi boladi.
Eritmadan selluloza ið holatida ajrab bobinaga oraladi.
1
5
3
4
2
Sentrifuga usulida iðlar qoshimcha eshiladi. Uzluksiz usulda esa vis-
koza iði mashinaning ozida pardozlanadi.
Viskoza iðini pardozlashda iðning tarkibidagi eritmalar suv va boshqa
kimyoviy moddalar yordamida tozalanadi.
Viskozaning shtapel tolasi. Toqimachilik sanoatida uzluksiz uzun viskoza
iðlari va kesilgan shtapel tolalari ishlatiladi.
Uzluksiz uzun iðlar toda (kompleks) ið bolib elementar iðlardan tashkil
topadi. Toda iðlardagi elementar iðlarning soni olinadigan iðning chiziqli
zichligiga bogliq. Odatda, elementar iðlar soni 12 100 tagacha boladi.
Shtapel tolalarni olishda filyeradagi teshikchalar soni 2500 40000
bolishi mumkin. Bir qancha filyeradan chiqqan toda iðlar qoshilib jgut
hosil qiladi. Jgut esa malum uzunlikda kesiladi va tolaga aylanadi. Kesilgan
tolalar pardozlangandan song sof yoki boshqa tolalar bilan aralashtirilgan
holatda yigirilgan iðlar olinadi.
Viskoza iðining xossalari: gigroskopik xususiyati boyicha paxta iðiga
oxshash, lekin hol holatida mustahkamligi 2 barobar kamayadi. 150
160
0
C da tuzilishi ozgarmaydi. Solishtirma zichligi 1,5 g/sm
3
. Yuvganda
kirishadi. Ishqalanish deformatsiyasiga chidamli.
Shtapel tolasi paxta bilan aralashtirilganda L=38 mm, jun bilan
aralashtirilsa L = 64 75 mm kesiladi.
Atsetat tolasining olinishi. Atsetat tolasi quruq usul bilan atsetil-
sellulozadan olinadi. Atsetilselluloza esa kimyo zavodlarida paxtaning kalta
tolasini sirka angidridi bilan ishlash natijasida olinadi.
C
6
H
7
O
2
(OH)
3
+ 3(CH
3
CO)
2
O → C
6
H
7
O
2
(OCOCH
3
)
3
+ 3CH
3
COOH
sirka angidrid triatsetilselluloza
Atsetat tolasini ikkilamchi atsetilsellulozadan olish uchun birlamchi
atsetilsellulozani suv bilan ishlov berib ikkilamchi selluloza olinadi.
6
O[C
6
H
7
O
2
(OH)
2
]
→
C = S
+
H
2
SO
4
NaHSO
4
+ CS
2
+
C
6
H
10
O
5
SNa
gidrotselluloza
23
C
6
H
7
O
2
(OCOCH
3
)
3
+ nH
2
O
→
C
6
H
7
O
2
(OCOCH
3
)
2
+ nCH
3
COOH
Ikkilamchi sellulozadan yuvib tozalab, quritib 95 % atsetat, 5 % suv
eritmasi eritiladi. Eritma nasos bilan filyeradan otkaziladi.
Atsetat iðining mustahkamligi viskozadan kam. Lekin, holligida
mustahkamligini kam yoqotadi. Elastik xususiyati viskozadan yaxshi, lekin
gigroskopik xususiyati undan past. Kamchiliklaridan biri ishlatilish jarayonida
atsetat tolasida statik zaryadlar yigiladi. Lekin, tolasi yaxshi boyaladi. Har
xil kiyim-kechak ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.
E eritma;
1 filtr;
2 filtr;
3 yigirish shaxtasi;
4 atsetat iði;
5 yoglovchi valik;
6 ið joylashgan moslama;
7 tayyor ið.
Atsetat tolasining tuzilishi viskoza tolasining tuzilishiga oxshaydi,
lekin unda chuqurroq yollar boladi (8-b rasm).
Oddiy atsetat tolaning pishiqligi viskoza tolasining pishiqligidan biroz
pastroq. Oddiy atsetat tolaning nisbiy uzilish kuchi 10 14 sN/teks,
nisbiy uzilish kuchi 22 25 sN/teks, holligida 30 %gacha pishiqligini
yoqotadi. Uzilishdagi uzayishi 18 20 %ga yetadi. Atsetat tolaning
qayishqoqligi viskoza va mis-ammiak tolanikidan ancha katta. Shuning uchun
atsetat gazlamalar kamroq gijimlanadi.
Atsetat tolalarning gigroskopligi 6 7 % atrofida. Ular spirt va atsetonda
yaxshi eriydi, 140°C dan yuqori haroratda qizdirilganda suyuqlanadi. Atsetat
tolalarning oziga xos xususiyatlaridan yana biri ultrabinafsha nurlarini yaxshi
otkazishi, ular sariq alanga berib sekinlik bilan yonadi, tolalar uchida erib
qotgan sharchalar hosil boladi.
Mis-ammiak tolasi. Bunday tola paxta sellulozasidan tayyorlanadi. Paxta
momigini mis-ammiak reaktivida eritish yoli bilan yigiruv eritmasi olinadi.
Bunday tola hol usulda olinadi; choktirish vannasiga suv yoki kuchsiz
ishqor eritmasi solinadi. Mis-ammiak tolaning kondalang kesimi deyarli
yumaloq, boylama korinishi silindr shaklida, viskoza tolalariga qaraganda
ingichkaroq, mayinroq, kamroq tovlanadi va hol holatda 40 45 %gacha
pishiqligini yoqotadi (8-d rasm). Mis-ammiak tolalarining kimyoviy xossalari
viskoza tolalarining xossalariga oxshaydi. Bu tolalar unchalik kop
ishlatilmaydi, chunki ularni ishlab chiqarishga viskozaga nisbatan kop
mablag sarflanadi.
atseton
havo
1
2
3
4
5
6
7
E
24
Shisha tolalarining olinishi. Shisha tolalari diametri 2 sm bolgan shisha
shariklaridan olinadi. Bu sharchalar 12001600
0
C da eritilib maxsus
filyeralardan otkaziladi.
1 elektr qizdirgich;
2 filyera;
3 shisha ið;
4 yoglaydigan parafin;
5 iðni joylashtiruvchi moslama;
6 tayyor shisha ið bobina.
Erigan shisha filyeralardan oz ogirligi tasirida oqib tushadi. Havo
bilan sovutilgan ið galtakka oraladi.
Iðlarni bir-biriga yopishqoqligini kamaytirish uchun va yumshoqligini
oshirish uchun ular maxsus yoglar bilan yoglanadi.
Metallsimon iðlarning olinishi. Metallsimon iðlar, asosan, misni chozish
usuli bilan olinadi. Olingan metall iði turli qimmatbaho 1 2 % metall
(oltin, kumush) bilan qoplanadi.
Metall iðlar har xil korinishda boladi.
1. Voloka misdan chozilgan kondalang kesimi yumaloq ið.
2. Plushenka volokani tasmaga oxshatib tayyorlanishi.
3. Kanitel voloka bilan plushenkani spiral qilib tayyorlash.
4. Mishura bir qancha plushenkani bir-biriga eshilgan holati.
5. Pryadova plushenkani paxta, iðak iði bilan birgalikda eshilgan
holati.
Bu iðlar zar doppi, pogon, ordenlarni bezatishga ishlatiladi. Olmos,
parcha, marvarid gazlamalarida lureks ið ishlatiladi. Bu ið aluminiy
folgasini kesib ustidan har xil rangli sintetik plyonkalar bilan qoplanadi.
Sintetik tolalarning olinishi. Sintetik tolalar oddiy moddalarning yani,
monomerlar molekulalarini sintezlab olinadi.
Sintetik tolalar makromolekulasining tuzilishi boyicha ikki turga
bolinadi: karbotsep va geterotsep.
Agar tola makromolekulasining asosiy zanjirchasi faqat uglerod-
karbonlardan tashkil topsa, bu tolalar karbotsep tolalar deyiladi (nitron,
xlorin, poliðropilen).
Agar makromolekulaning asosiy zanjirchasida karbondan boshqa
elementlar bolsa, ular geterotsep tolalarga kiradi (kapron, lavsan).
Kapron tolasining olinishi. Kapron tolasi kaprolaktam monomerini
polimerlash reaksiyasi bilan, kaprolaktam esa fenol, benzol, furfurol
moddalarga kimyoviy ishlov berib olinadi. Fenol, benzol, furfurollar esa
neft, toshkomirni qaytadan ishlash natijasida olinadi.
Kapron poliamid toladir. Kapron tolasi silindr shaklda bolib, ularda
mikroskop ostida korinadigan govak va darzlar bor. Kondalang kesimi
yumaloq yoki profillangan bolishi mumkin (8-e rasm).
4
5
1
3
2
Sovuq
havo
6
25
Uzilishga pishiqligi jihatidan kapron polatdan 2,5 barobar mustahkam.
Kapron tolalar faqat konsentrlangan kislotalar va fenolda eriydi. Ular
yashil alanga berib yonadi, tolalar uchida qongir sharchalar hosil boladi.
Gigroskopligining pastligi va issiqqa chidamsizligi kapron tolalarining
kamchiligidir.
Monomerlarni sintezlash ikki reaksiya yordamida bajariladi: polimerlash
va polikondensatsiyalash.
Polimerlash reaksiyasida reaksiyaga kiradigan monomerlarning tarkibi
ozgarmasdan hosil bolgan polimer tarkibida saqlanib qoladi.
Kapron tolasi polimerlash reaksiyasi bilan olinadi.
Polimerlash reaksiyasi uch bosqichda otadi:
1) monomer molekulasini faollashtirish; 2) molekula zanjirchasining
osishi; 3) molekula zanjirchasining osishini toxtatish.
Monomer molekulasini faollashtirish issiqlik yoki elektr zaryadlari
tasirida bajariladi. Reaksiya natijasida monomerning qosh boglari yoki
siklik boglari uziladi. Faollashgan molekulalar bir-biri bilan boglanib
uzun zanjircha hosil qiladi, yani 2-bosqich bajariladi.
Tola olish uchun zanjirchalar malum uzunlikda bolishi kerak.
Zanjirchaning uzunligi eritmaning yopishqoqligi orqali aniqlanadi. Molekula
zanjirchasining uzunligini toxtatish uchun eritmaga maxsus ingibitor
moddalar qoshiladi.
Bu moddalar faolashgan zanjirchalarning osishini toxtatadi.
Kaprolaktam monomerlarini polimerlash maxsus idishlarda yuqori
haroratda, yani 250260
0
C li, yuqori 10 atm. bosimda 12 soat davom
etadi. Olingan modda polikaprolaktam ushogi deb ataladi. Polikaprolaktamdan
kapron tolasi quyidagi sxema boyicha olinadi:
1 bunker;
2 erituvchi panjara 250
0
C;
3 nasos;
4 filyera;
5 sovituvchi shaxta;
6 yigirish shaxtasi;
7 namlovchi disk;
8 yoglovchi disk;
9 chozuvchi disklar;
10 iðni toylovchi moslama;
11 tayyor kapron ið (bobina).
Polikaprolaktam ushogi temir bochkalarda kapron yigirish sexiga
olib kelinadi. Bochkalardan polikaprolaktam ushogi bunker (1)ga tokiladi.
Polikaprolaktam erituvchi panjara (2)da eriydi. Nasos (3) bilan kaprolaktam
eritmasi filyera (4)dan ið holatida oqib tushadi. Sovituvchi (5) shaxtada ið
sovitiladi (bolmasa yopishib qoladi). Shaxta (6) meyoriy havo bilan
5
4
2
3
1
6
8
7
9
10
11
26
sovitiladi. Disk (7) yordamida ið namlanadi, yoglovchi disk (8) yor-
damida esa ið yoglanadi, 8, 9-disklar iðni chozadi. Natijada iðning
xususiyati yaxshilanadi. Ið joylagich (10) yordamida galtak (11)ga oraladi.
Kapron iði pardoz qilinmaydi. Toqimachilik ishlov berilishi mumkin
(qoshish, eshish va hokazo).
Kapron tolasining asosiy xususiyatlari. Kapron cheksiz uzunlikdagi ið
va qirqilgan shtapel tola korinishida ishlab chiqariladi.
Iðlar esa mono ið va toda (kompleks) ið bolishi mumkin. Toda iðlarda
elementar iðlar soni ishlab chiqariladigan iðning yogonligiga bogliq (8 60).
Mono iðning yogonligi 1,67 5 teks (¹ 200 600) boladi. Nisbiy
pishiqligi R
n
= 50 gk/teks. Choziluvchanligi esa
ε
r
= 18 32 %. Gigros-
kopligi 4 %, 65
0
C da kapron pishganligini yoqota boshlaydi. Ishqor tasiriga
chidamli, kislotaga chidamsiz.
Kamchiliklari: tolasi juda silliq, yaxshi ilashmaydi, ishqalanish kuchi
kam, boshqa tolalar bilan aralashtirilgan vaqtda silliqligi tufayli material
yuzasiga chiqib ishqalanish natijasida pilling (tugunchalar) hosil boladi.
Oziga namlikni kam tortadi.
Bazi kamchiliklarini (masalan, silliqligini) kamaytirish uchun tolalar
silindr korinishda emas, balki turli shakllarda ishlab chiqariladi. Yaltiroqligini
kamaytirish uchun esa titan oksidi kukuni qoshiladi.
Lavsan tolasining olinishi. Lavsan tolasi tereftalat kislota bilan etilenglikol
moddasini polikondensatsiya (270 280
0
C) reaksiyasi natijasida olinadi.
Lavsan iði kapron iðini olish sxemasi boyicha olinadi.
Lavsan cheksiz ið va shtapel tola holatida ishlab chiqariladi.
Nisbiy pishganligi R
n
=35 45 gk/teks; choziluvchanligi
ε
r
=14 17 %;
elastik xususiyati jun tolasiga oxshash (suniy jun deb ataladi); issiqqa chidamli,
150 170
0
C da pishiqligini yoqotadi; gigroskopik xususiyati yomon; tabiiy
tola bilan aralashtirilganda sifatli mahsulot olinadi (koylak, kostum, plashlik
materiallar ishlab chiqariladi).
Lavsan poliefir tolalari tarkibiga kirib, neftni qayta ishlash mahsulotlaridan
ishlab chiqariladi. Lavsan tolasining kondalang kesim yuzi yumaloq shaklda
tolaning tashqi korinishi tekis va silliq boladi (8-f rasm).
Lavsan tuzilishi va fizik-mexanik xossalariga kora kapronga oxshash,
nisbiy uzilish kuchi 40 55 sN/teks, uzilish paytidagi choziluvchanligi
20 25 %. U hol holatda xossalarini ozgartirmaydi, yengil, qayishqoq,
sovuqqa chidamli. Kaprondan farqli ravishda lavsan konsentrlangan kislota
va ishqorlar tasirida yemiriladi.
Lavsanning gigroskopligi juda past 0,4 %. Shuning uchun, gazlamalar
toqishda lavsan shtapel tola tarzida tabiiy va viskoza shtapel tolalariga
aralashtirib, koproq junga aralashtirib ishlatiladi. Lavsan kapronga nisbatan
issiqqa chidamli, yumshash harorati 235
0
C. Lekin, maxsus ishlovdan
otkazilmagan lavsan gazlamalar 140
0
C dan yuqori haroratda va juda hollab
dazmollanganda kirishishi va rangi aynishi, natijada doglar paydo bolishi
mumkin. Alangaga tutilganda lavsan eriydi, tutovchi sargish alanga berib
ohista yonadi.
27
Nitron tolasining olinishi. Nitron tolasi akrilonitril moddasidan olinadi.
Akrilonitril polimerizatsiya reaksiyasi natijasida poliakrilonitril polimeri
ajraladi. Poliakrilonitril dimetilformamid eritmasida eritilganda hol yoki
quruq usul bilan nitron olinadi.
Nitron poliakrilonitril tolalar guruhiga kirib, toshkomir, neft yoki
gazni qayta ishlash yoli bilan olinadi.
Nitron tolasining kondalang kesimi yuzasi murakkab bobinasimon
korinishda bolib, tolaning ustki qatlamida yol-yol chiziqlari bor (8- g rasm).
Bunday tolalar kapron va lavsanga nisbatan mayinroq va tovlanuv-
chanroq. Ishqalanishga chidamligi jihatidan nitron hatto paxtadan ham
past turadi. Nitronning uzilishdagi pishiqligi kapron va lavsannikidan ikki
marta kichik, nisbiy uzilish kuchi 30 35 sN/teks, uzilishdagi uzayishi
16 22 %, gigroskopikligi juda past 1,5 %. Nitron alangaga tutilganda
eriydi va yorqin sargish alanga berib chaqnab yonadi. Ustki trikotaj kiyimlar
tikishda nitron sof holda, koylaklik va kostumlik gazlamalar toqishda jun,
paxta va viskoza tolalarga aralashtirilib ishlatiladi.
Polivinil spirtidan olinuvchi tolalar. Bularga vinol, vinilon va boshqa tolalar
kiradi. Vinol tolasi barcha sintetik tolalar ichida eng arzon hisoblanadi. Uning
gigroskopligi 5 8 %, nisbiy uzish kuchi 30 40 sN/teks, uzayishi 30
35 %, hol holatda mustahkamligi 15 25 %gacha pasayadi. 200
0
C da issiqdan
kirisha boshlaydi. Yoruglik tasiriga chidamli. Ishqalanishga chidamliligi paxtaga
nisbatan ikki barobar yuqori. Alangaga tutilganda ohista yonadi.
Vinol sof holda ham, paxta, jun, viskoza tolalarga aralashtirilgan holda
ham maishiy gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi.
Poliolefin tolalar. Poliolefin tolalarga polietilen va poliðropilendan
tayyorlangan tolalar kiradi. Poliolefinlarni sintez qilishda dastlabki xomashyo
sifatida neftni qayta ishlash mahsulotlari propilen va etilendan
foydalaniladi.
Poliolefin tolalarning issiqlik va yoruglik tasiriga chidamliligini oshirish
uchun polimerga maxsus moddalar ingibitorlar qoshiladi. Poliðropilendan
kompleks iðlar, hajmdor burama iðlar, shtapel tolalar ishlab chiqariladi.
Polietilendan toqimachilik iðlari olinadi. Polietilen tolasining nisbiy uzish
kuchi 60 70 sN/teks, uzayishi 10 12 %. Poliðropilen tolasining nisbiy
uzish kuchi 25 45 sN/teks, uzayishi esa 15 30 %.
Poliolefin tolalarining kimyoviy va mikroorganizmlar tasiriga
chidamliligi ancha yuqori. Gigroskopikligi 0 %. Shuning uchun, poliolefin
tolalar chokmaydigan va chirimaydigan arqonlar tayyorlashda ishlatiladi.
Ulardan plashlik va bezak gazlamalar, gilam tuklari, texnik materiallar
ham ishlab chiqariladi.
Poliuretan tolalar. Chiziqli zichligi 2 dan 125 teksgacha bolgan
kompleks poliuretan iðlar spandeks deb ataladi. Spandeks boshqa sintetik
tolalarga oxshash, lekin fizik-mexanik xossalariga kora elastomerlar jumlasiga
kiradi. Ularning uzayishdagi elastikligi yuqori. Nisbiy uzish kuchi 6 8
sN/teks, uzayishi 600 800 %. Gigroskopikligi kichik, 1 1,5 %. Ishqa-
lanishga, issiqlikka bardoshli. Ular sport buyumlari, korsetlar va elastik
28
davolash buyumlari uchun gazlamalar, trikotaj va lentalar tayyorlashda
ishlatiladi.
Shishasimon va zarsimon tolalarning kondalang kesimi yuzasi yumaloq
korinishda, tolaning yuza qatlami tekis va silliqdir.
Shishasimon tolalar silikat shisha parchalarining elektr pechlarida
1370°C haroratda eritiladi. Ularning rangi barcha tasirlarga chidamli.
Metall iðlar mis yoki mis qorishmalaridan qilingan simni asta-sekin
chozish yoki aluminiy tasmasini qirqish yoli bilan olinadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish qanday asosiy bosqichlardan
iborat?
2. Viskoza tolasining olinish sxemasini aytib bering.
3. Viskozaning shtapel tolasi qanday olinadi?
4. Atsetat tolasining olinish sxemasini keltiring.
5. Shisha tolalari qanday olinadi?
6. Kapron tolasining olinish sxemasini bering.
Eslab qoling!
Viskoza, atsetat, kapron, lavsan, valoka, plushenka, mishura, pryadova,
kanitel, manomer, kaprolaktan.
II BOB
IÐLARNING TUZILISHI VA XOSSALARI
1-§. Yigiruv jarayoni boyicha umumiy malumotlar
Yigirish korxonalarida uzunligi cheklangan tolalarni yigirish jarayonida
bir-biriga burab eshilishidan hosil boladigan mahsulotga ið deyiladi.
Tolalar massasidan ið olishda bajariladigan jarayonlar yigindisi yigirish
deyiladi. Yigirishda ishlatiladigan tolalar yigiruv tolalari deb ataladi. Ularga
jun, paxta, zigir, tabiiy iðak chiqindilari, turli shtapel tolalar kiradi.
Yigirish usuli olinadigan iðning xili, yigiruv tolalarining uzunligi va
yogonligiga bogliq boladi. Jun paxta, tabiiy iðakning uzun tolalari taroqli
usulda qayta ishlanadi, natijada bir tekis, zich va silliq ingichka ið hosil
boladi. Paxta va junning kalta tolalaridan apparat usulida yogon, bosh,
yogonligi jihatidan notekis bolgan apparat iði olinadi. Uzunligi ortacha
paxta va shtapel tolalardan karda usulida ortacha yogonlikdagi, taroqli
usuldagiga nisbatan notekisroq va dagalroq karda iði olinadi.
Yigirishda bajariladigan asosiy jarayonlar: tolalarni titish, savash,
tarash, tekislash va chozish, qisman yigirish, uzil-kesil yigirish.
29
Yigiruv fabrikalariga tolalar 170 250 kg li toylar tarzida presslangan
holda keltiriladi.
Yuqorida aytib otilgan yigirish usullarida ham tolalar titiladi va savaladi.
Shunda presslangan tolalar massasi ayrim bolaklarga ajraladi va qisman
tarkibidagi aralashmalardan tozalanadi. Presslangan tolalar bolaklari titish
va savash mashinalarining metall chiviqlari, qoziqlari yoki ignalarining
zarbi tasirida bosh tolalar massasiga aylanadi.
Titilgan va savalgan tolalarni aralashmalardan butkul tozalash va
bolaklarni ayrim tolalarga ajratish uchun tolalar taraladi. Karda va apparat
yigirish usulida tolalar ingichka otkir metall ignalar bilan qoplangan ikki
sirt (kordolentalar) orasidan otib taraladi. Karda usulida taralgan yupqa
tolalar qatlami (vatka) voronka orqali otib, piltaga aylanadi. Pilta tolalar
bogidan iborat. Apparat usulida taralgan vatka tasmali bolgich yordamida
juda kop mayda bolaklarga ajratiladi va bosh pilikka aylantiriladi.
Taroqli usulda tolalar qoshimcha ravishda taroqli tarash mashinalarining
taroqlari bilan taraladi, natijada kalta tolalar taroqqa ilinib, faqat uzun
tolalardan iborat pilta hosil boladi. Kalta tolalar apparat usulida qayta yigiriladi.
Bu usulda olingan ið, odatda, yogon va notekis boladi.
Pilta mashinalarida bir necha pilta bitta piltaga birlashtirilib, tekislanadi
va choziladi, yogonligi jihatidan bir xillashtiriladi. Pilta mashinalari tezligi
oshib boradigan bir necha valiklar juft taminlangan, pilta shu valiklar
orasidan otganda asta-sekin ingichkalashadi, tolalari parallellashadi.
Pilik mashinalarida tolalar qisman yigiriladi, bunda piltani chozish,
burash yoki eshish yoli bilan pilik hosil qilinadi. Pilik mashinalari orqali
otayotgan pilik tobora ingichkalashib boradi, tolalari togrilanadi va
parallellashadi (zigir bitta, paxta 1 2 ta, dagal jun 4 5 ta, mayin jun
6 7 ta mashinadan otadi).
Shundan keyin pilikni yigiruv mashinalarida uzil-kesil chozib,
burab, ið hosil qilinadi. Zichroq va ingichkaroq zigir iði olish uchun
pilik qaynoq suvli vannadan otkaziladi. Qaynoq suv pektin moddalarni
yumshatadi. Boshqa tolalar (paxta, jun, tabiiy iðak chiqindilari, shtapel
tolalar) hollanmay yigiriladi. Songgi yillarda urchuqsiz yigirish usuli
rivojlanmoqda.
Yigirish jarayonlari soni yigirish usuliga bogliq. Apparat usuli eng
oddiy usul, chunki unda pilta va pilikni ishlash jarayonlari bolmaydi, ular
taralgandan song togridan-togri yigiriladi. Taroqli usul eng murakkab
usul, chunki tolalarni taroq bilan qoshimcha tarashga tayyorlash va taroqli
mashinalarda tarashga togri keladi. Karda usuli oddiy yoki murakkabligi
jihatidan oraliq holatni egallaydi. U umumiy yigirish bosqichlaridagi barcha
jarayonlarni oz ichiga oladi.
Eng uzun va dagal jun tolalari dagal taroqli yigirish usulida yigiriladi.
Bunda ið zich va qattiq bolib chiqadi. Ortacha uzunlikdagi mayin jun
tolalari mayin taroqli yigirish usulida yigiriladi. Bunda biroz tukli mayin ið
hosil boladi. Ortacha uzunlikdagi dagal va yarim dagal jun tolalari yarim
taroqli yigirish tizimida, yani taroqda tarash jarayonisiz yigirilishi mumkin.
30
Natijada, korinishi taralgan iðga oxshaydigan yarim taralgan ið hosil
boladi.
Ancha kalta jun tolalari apparat usulida yigiriladi. Bunda tolalarning
ingingichkaligiga qarab, mayin movut (ingichka, tukli va yumshoq) ið
yoki dagal movut ið (yogon va ancha qattiq) olinadi.
Junni yigirishda turli tolalarni aralashtirish usuli keng tarqalgan. Apparat
yigirish usulida jun aralashmasi tarkibiga tabiiy jun tolalaridan tashqari
zavodda tayyorlangan jun, tiklangan jun, paxta, shtapel tolalar kiradi. Bu
tolalar tarashdan oldin aralashtiriladi.
Taroqli yigirishda jun, suniy va sintetik shtapel tolalar qoshiladi,
buning uchun shu tolalarning taralgan piltalari birlashtiriladi.
Iðlarning tasniflanishi. Yigirish usuliga kora, paxta ið apparat, taroqli
va karda iðga; jun ið apparat, taroqli, yarim taroqli; iðak ið tabiiy
iðakdan yigirilgan taroqli, tabiiy iðakdan yigirilgan apparat; zigir ið
quruq yigirilgan va hollab yigirilgan, quruq yigirilgan tarandi va hollab
yigirilgan tarandi iðlarga bolinadi.
Tolalarning tarkibiga qarab, ið bir xil tolalardan tashkil topgan bir
jinsli hamda turli tolalardan tashkil topgan aralash xillarga bolinadi.
Pardozi va boyalishiga kora, ið xom, oqartirilgan, boyalgan,
merserizatsiyalangan, melanj (rangli tolalar aralashmasidan yigirilgan)
va hokazo xillarga bolinadi.
Tuzilishiga qarab, yakka, pishitilgan, eshilgan va shakldor iðlarga
ajratiladi. Yakka ið yigirish jarayonida buralgan ayrim tolalardan iborat,
burami boshatilganda ayrim tolalarga ajralib ketadi.
Pishitilgan ið ikki yoki undan kop iðlardan burab tayyorlanadi. Bunday
kalava iðning burami boshatilganda ayrim iðlarga ajraladi. Eshilgan ið ikki
va undan kop iðlardan buramay tayyorlanadi.
Shakldor ið malum tashqi korinishi tugunchali, halqasimon,
tolqinsimon, pilikli va hokazo boladi. Shakldor ið turli uzunlikdagi iðlarni
qoshib burash yoli bilan olinadi.
Pilla iðlarini yopishtirib xom iðak olinadi. Bir necha xom iðakni
qoshib yopishtirish yoli bilan pishitilgan tabiiy iðak tayyorlanadi.
Pishitishning oddiy va murakkab xillari bor. Oddiy pishitish usulida bosh
pishitilgan iðak arqoq, pishiq pishitilgan iðak muslin va juda pishiq
pishitilgan iðak krep olinadi. Murakkab pishitish usulida tanda olinadi.
Kimyoviy elementar tolalarni pishitib, suniy va sintetik kompleks iðlar
olinadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Ið deb nimaga aytiladi?
2. Yigirish jarayonida qanday ishlar bajariladi?
3. Taroqli usulda iðlarni yigirish jarayonini izohlab bering.
4. Karda usulda iðlarni yigirish jarayonini tushuntiring.
5. Apparat usulda iðlarni yigirish jarayonini aytib bering.
6. Jun tolasini yigirish jarayoni haqida malumot bering.
31
Eslab qoling!
Ið, taroqli, karda, apparat, titilgan tola, savalgan tola, piltalash mashinasi,
piliklash mashinasi, yarim taroqli, bir jinsli ið, turli tarkibli ið, xom ið,
oqartirilgan ið, boyalgan ið, merserizatsiyalangan ið, melanj ið.
2-§. Toqimachilik iðlarining tuzilishi
Toqimachilik iðlarining tuzilishi ularni tashkil etgan elementlarning
olchami, shakli va ozaro joylashishi bilan belgilanadi. Iðlarning element
tuzilishi kop bosqichli. Lekin, iðlarning tuzilishini tahlil etishda,
loyihalashda elementning birinchi darajasi hisobga olinadi, yani iðlar
uchun tola, toda iðlar uchun tanho iðlar, pishitilgan iðlar uchun esa
yigirilgan ið yoki toda iðlar.
Elementlarning molekulali darajasi tola, tanho iðlarning xususiyatlari
orqali bilvosita hisobga olinadi.
Iðlarning tuzilish xususiyatlari elementlarning ozaro joylashishi va
boglanishiga bogliq. Olcham xususiyatlari, shakllari, uning holati va
xossalari element xususiyatlarining eng muhimi hisoblanadi.
Yigirilgan iðlardagi bu korsatkichlarga tola va iðning uzunligi va
yogonligi, bu korsatkichlar boyicha notekisligi, buramdorligi,
pishiqligi, deformatsiyalanish xossalari, toda iðlar uchun tanho iðlarning
ingichka va yogonligi, bu korsatkichlar boyicha notekisligi, mexanik
korsatkichlari va boshqa xossalari kiradi.
Iðlarda elementlarning ozaro joylashish xususiyatlari turlichadir. Keng
tarqalgan xususiyatlari eshilishning yonalishi, tola va iðlar soni, alohida
kesimda tolalarning taqsimlanishi, kesimning toliqligi, tukdorligi.
Toqimachilik iðlari kesimining toliqligi
kondalang shaklining sonli xususiyatlari kabi
bir qancha usullar yordamida aniqlanadi.
Gersog boyicha kesimning toliqligi K
o
iðning haqiqiy kesim yuzi S
h
ning aylana yuzi
S
a
ga nisbati bilan aniqlanadi. Iðlar uchun
kesim aylanadan malum miqdorda ogadi.
G.N.Kukin kesim toldirilishini K
e
(%da)
aniqlash minimal elliðs usuli yordamida
amalga oshirishni taklif etdi.
100
|