nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va - bet 75

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 75/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)6 — dasta; 8 —barmoq; 9 —o'q; 10 — vint; II — to'qima.
vazifani maxsus mexanizmlar —to'qima enini tutgichlar bajaradi. To'qima enini tutgich dastgohning o'ng va chap tomoniga o'rna tiladi.
10.6-rasmda to'qima enini tutgich chizmasi keltirilgan. Valik
ga shaybalar (2) va ignali halqalar (3) kiygizilgan. Shaybalar
valik ( I) ga qopqoq (4) orqali siqilgan va halqa (3) shayba (2) da erkin harakatlanadi. To'qima enini tutgichi, tutgich (5) da mah kamlangan; tutgichning o'zi esa to'qima milki hosil qilish mexaniz- mining korpusiga mahkamlangan. Tutgich (5) da dasta (6) o'rnatilgan. Qopqoq (7) bilan barmoq (8), tutgich pazida siljiydi. Qopqoq (7) o'q (9) atrofida buriladi. Qopqoq tutgich (5) va vint (10) orqali rostlanadi. To'qima (11) shparutka qopqog'i tagidan o'tayotganda ignali halqalarga duch keladi, ignalar to'qimaga kiradi. Shunday qilib tanda iplarining tig'ga o'tkazilgan taxtlash eni
saqlanib qoladi.
Enlama tutgichning tortish kuchini bir xil ko'paytirish uchun, unga halqalar valik o'qiga nisbatan har xil egilish burchaklari ostida joylashtirilgan. Vtulkalarda halqalarning egilish burchagi belgisi bor, shunga qarab enlama tutgich halqalari yig'iladi. Vtulkalarga qo'yiladigan halqalarning egilish burchagi 85° 81°, 77°, 73°, 69° va oxirida o'rnatiladigan qolgan uchta halqaning egilish burchagi 60° Shparutka milk hosil qilish mexanizmiga
nisbatan o'rnatiladi, bunda tig‘ni to‘qima cheti tomon olib kelib, enlama tutgich qopqog‘i bilan tig‘gacha bo‘lgan maso- fani 5 mm qoldirish kerak.
Bunday enlama tutgich- ning asosiy kamchiligi shuki, to‘qima yopiq bo‘ladi, qopqoq
10.7-rasm. Grudnitsa: tagidagi to ‘qimaning sifatini 1 - to'qima; 2 - grudnitsa; tekshirib bo‘lmaydi. Qopqoq sal 3 - pianka. ko‘tarilib qolsa to‘qimani eni
tomonga tortish kuchi kamayadi. Ipak to‘qimalami to'qishda ko‘pincha rezina valikli yoki rezina halqali shparutkalardan foydalaniladi. Bu shparutkalar yorda mida to'qilgan to‘qima ignalar bo'lmaganligi uchun teshilmaydi,
to'qima milki silliq chiqadi.
Grudnitsa. Grudnitsa (2) to‘qilgan to‘qima (1) ni (10.7-rasm) gorizontal yo'nalishdan pastga valyan tomon (vertikal) yo'nal- tiradi. U har xil shaklda tayyorlanishi mumkin. Ko‘pincha, cho‘- yandan oval shaklida tayyorlanadi. Shu bilan birga, grudnitsa ramalarni bir-biriga bog‘lab ham turadi. Grudnitsa vazifasini valik, maxsus temirdan tayyorlangan burchak ham bajarishi mumkin. To'qima eni bo‘yicha kirishib ketmasligi uchun grud- nitsada pianka (3) o‘rnatilgan. Pianka (3) ning ikki tomonida qiyshiq chuqurchalari bo‘Iib, to'qima enini enlama tutgichdan valyangacha kirishishiga yo‘l qo'ymaydi.
Grudnitsa va skaloning bir-biriga nisbatan baland-past joy lashishi texnologik jarayon uchun ahamiyatlidir.
|
| |
Tayanch kompetensiyalar - Tartib raqam Sinf

|
Tartib raqam Sinf
|
bet | 59/88 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #257828 |
Bog'liq Tartib raqam SinfTayanch kompetensiyalar:
K ommunikativ kompetensiya
A xborot bilan ishlash kompetensiyasi
S haxs sifatida o’z-o’zini rivojlantirish kompetensiyasi
I jtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi
U mummadaniy kompetensiyasi
M atematik savodxonlik, fan va texnika yangiliklaridan xabardor bo’lish hamda foydalanish kompetensiyasi
Fanga oid kompetensiyalar:
1._____________________________ _______
2._____________________________ _______
3._____________________________ _______
Amalga oshirish usullari:
Mal‘umotnoma, darslik,
lug‘at, jadval, ensiklopediya,
internetdan mavzuga oid axbo-rotni ola bilish interaktiv testlar,
didaktik materiallar b/n ishlash
N utqda matematik terminlarni savodli qo‘llay olish.
Guruhlarda va juftliklarda ishlash.
|
DARS JARAYONI VA UNING BOSQICHLARI
|
ISHNING NOMI
|
BAJARILADIGAN ISH MAZMUNI
|
VAQT
|
1-bosqich: Tashkiliy qism
|
Salomlashish. Davomatni aniqlash. Ma’naviyat daqiqasi.
|
3 min
|
2-bosqich: Refleksiya. Extiyojlarni aniqlash.
|
Mavzuga ta’luqli lig’atlar.
|
6 min
|
3-bosqich: Yangi mavzu bayoni
|
Amaliy va nazariy tushuntirish, Test savollari. Slayd.
|
20 min
|
4-bosqich: Mustahkamlash
|
“Aqliy hujum”
|
11 min
|
5-bosqich: Baholash.
Dars yakuni.
|
Darsga faol qatnashgan o’quvchilarni rag’batlantirish
|
3 min
|
6-bosqich: Uyga vazifa
|
Nazariy ma’lumotlarni yodlab, amaliy topshiriqlarni mustaqil bajarish
|
2 min
|
|
| |
)
qarindosh bo‘lmagan organizmlarni chatishtirish 
(
autbriding

|
)
qarindosh bo‘lmagan organizmlarni chatishtirish
(
autbriding Pdf ko'rish
|
bet | 212/251 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 7,63 Mb. | | #261339 |
Bog'liq biologiya majmua2)
qarindosh bo‘lmagan organizmlarni chatishtirish
(
autbriding
)
usullari qo‘llaniladi.
Bir yaqin qon-qardosh organizmlar va ularning nasllari orasidagi duragaylash
inbriding
duragaylash
(ingl.
in
—ichida,
breeding
— ko’paytirish, urchitish) deyiladi. Bunda bir populyatsiya
doirasida yaqin qarindoshlar yoki umumiy ajdodga ega bo’lgan organizmlar o’zaro chatishtiriladi.
Organizmda qarindoshlik darajasi ortib borish bilan gomozigotali organizmlarning vujudga kelishi
ehtimolligi ham ortib boradi. Inbridingning eng yuqori darajasiga o’simliklarni o’z-o’zidan
changlantirish, hayvonlarni qoni bo’yicha yaqin yoki uzoqroq qarindoshlari bilan (ona x o’g’il va h.z)
urug’lantirish, orqali yerishiladi. Masalan, o’simliklarni o’zchangi bilan majburiy (ikki jinsli, bir yillik
o’simliklarda) va qarindosh individlar changi bilan qaytadan (bir jinsli, ikki pallali o’simliklarda)
changlanadi. Inbriding natijasida
inbrid liniya
olinadi.
Hayvonlarda qarindoshlik darajasi yaqin bo‘lgan organizmlar, o‘simliklarda esa o‘zini-o‘zi
bilan chatishtirilganda geterozigota holida bo‘lgan genlar gomozigota holiga o‘tadi. Maxsus
tekshirishlar qarindosh urchitish organizmning noziklanishiga, maydalashishiga, mahsuldorlikning, nasl
berishning pasayishiga olib kelishini ko‘rsatdi. Qarindosh juftlashning zararli ta’siriga
inbred
dipressiya
deyiladi. Inbred dispyersiya gomozigot holiga o‘tgan retsessiv genlar ta’siri natijasida kelib
chiqadi.
Inbriding duragaylash odatda gomozigota formalarni hosil qilishda qo’llaniladi. Inbriding
duragaylash gomozigota formalarni hosil etsada, hosildorlikni, hayotchan-likni pasayishiga olib
keladi. Lekin shunga qaramay seleksiya ishida u inbriding duragaylashdan ayrim holatlarda
foydalaniladi, chunki u mutant genlarning geterozigota holatdan gomozigota holatga o’tkazishning
yagona usuli sanaladi. Shuning uchun ham inbridingning ta’siri ba’zi hollarda foydali bo‘lishi ham
mumkin
Seleksiyada qarindoshlik jihatdan yaqin bo‘lmagan organizmlarni chatishtirish-
|
| |
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 58/88 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #257828 |
Bog'liq Tartib raqam SinfYangi mavzuni mustahkamlash.
Mustahkamlash uchun savollar:
1. Respublikadagi ishlab chiqarish korxonalarida iqtisodiyotni tartibga solish uchun nimalarni nazarda tutadi?
2. Ishlab chiqarishni nazorat qilishning asosiy maqsadini aytib bering.
3. Ishlab chiqarishni nazorat qilishda qanday vazifalar amalga oshiriladi?
4. Davlat milliy iqtisodiyotni tartibga solishda qanday usullardan foydalaniladi?
Darsni yakunlash va o‘quvchilarni baholash. Kasbga yo‘llash xonasini tartibga keltirish.
Uyga vazifani e’lon qilish: mavzu bo‘yicha berilgan barcha ma’lumotlarni o‘qib-o‘rganib kelish.
Tartib raqam
|
Sinf
|
Sana
|
O‘TIBDO‘
(Imzo)
|
1
|
|
|
______________
|
2
|
|
|
3
|
|
|
4
|
|
|
5
|
|
|
DARSNING TEXNOLOGIK XARITASI
MAVZU: ОLINАDIGАN DАRОMАD VА UNI TАQSIMLАSH QОIDАLАRI.
TAYANCH SO’ZLAR: GIGIYENA, TIKUV MASHINASI, XAVFSIZLIK QOIDALARI, JIHOZLAR.
|
MAVZUNING QISQACHA TA’RIFI:
Amaliy, nazariy o’rganish va amalda qo’llay bilish, Qoidalar, atamalar, tushunchalarni yodlash
|
O’QUV JARAYONINI AMALGA OSHIRISH TEXNOLOGIYASI:
Metod: interfaol.
Shakl: nazariy, amaliy.
Vositalar:Tikuv mashinasi va qurollari, o’lchov asboblari, kompyuter, proektor, ekran, plakat, tarqatma material, test savollari.
Baholash: reyting ball.
|
DARS AMALIYOTINING MAQSAD VA VAZIFALARI:
|
MAQSADLAR:
Ta’limiy: Mavzuni o’rgatish; dars jarayonida o’rganganlaridan foydalanib, mustaqil amalda bajarish ko’nikmasini hosil qilish.
Tarbiyaviy: Mavzu davomida o’quvchi fanga qiziqishini oshirish; boshqa fanga va hayotga bog’lash; ma’naviy, estetik tarbiya berish.
Rivojlantiruvchi: Mavzu orqali kasbga yo’naltirish. Test bilan ishlash ko’nikmasini hosil qilish; erkin fikrlashga o’rgatish.
|
SHAKLLANTIRILAYOTGAN KOMPETENSIYALAR VA
AMALGA OSHIRISH USULI:
|
| |
GLOSSARIY
  
mavzu - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta
|
bet | 140/176 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 22,93 Mb. | | #115775 |
Bog'liq amaliy ishlanmaGLOSSARIY
mavzu
Atamaning o‘zbek tilida nomlanishi
Bitim
Atamaning rus tilida nomlanishi soglashenie
Atamaning ingliz tilida nomlanishi agreement
Atamaning ma‘nosi
ikki tomon o‗rtasida boyliklar bilan tijoriy almashinish: bitimlar pulli yoki barter buladi.
Vositachilar
Posredniki
Intermediaries
tovarlarni transportlash, saqlash, sotish va boshqa vositachilik xizmatlarini bajaruvchi alohida shaxslar yoki tashkilotlar.
―sertifikatlashtirishning milliy tizimi‖
Marka
Iste‘molchi
"Natsionalnaya sistema sertifikatsii"
Marka
potrebitel
"The national system of certification"
Brand products sold
Consumer
davlat miqyosida amal qiladigan, sertifikatlashtirish o‘tkazishda o‘z tartib va boshqaruv qoidalariga ega bo‘lgan tizim sotuvchi tovarlari yoki xizmatlarini raqib tovarlari yoki xizmatlaridan ajratib olish maqsadida ularni tanib olishga mo‗ljallangan nom, atama, belgi, timsol, chizma yoki ular majmui
foyda olish bilan bog‘liq bo‘lmagan holda shaxsiy iste‘mol yoki boshqa maqsadlarda tovar sotib oluvchi, ish, xizmatga buyurtma beruvchi yoki shu niyatda bo‘lgan fuqaro (jismoniy shaxs)
GLOSSARIY
mavzu
-
Atamaning o‘zbek
tilida nomlanishi
|
Atamaning rus tilida
nomlanishi
|
Atamaning ingliz
tilida nomlanishi
|
Atamaning ma‘nosi
|
Ishlab chiqaruvchi
|
Prodyuser
|
producer
|
iste‘molchiga sotish uchun tovar ishlab chiqaradigan korxona, tashkilot, muassasa yoki yakka tartibda faoliyat ko‘rsatuvchi tadbirkor
|
Tovar
|
tovarы
|
goods
|
ishlab chiqaruvchi faoliyatining iste‘molchiga shartnoma bo‘yicha sotish uchun mo‘ljallangan mahsuli, shu jumladan, import
mahsuloti
|
Kafolat muddati
|
garantiynыy srok
|
warranty period
|
tovar (xizmat) dan foydalanishning (oylar hisobidagi) normativ muddati yoki tovar (xizmat) ning muayyan vazifani (necha soatda, nechta ish jarayonida, qancha kilometr masofani bosib o‘tib va h.k.) bajarish vaqti tarzida belgilangan
muddati
|
Tovarning cheki
|
Tovarnыy chek
|
Goods receipts
|
tovarning sotib olinganligi yoki ish (xizmat) ning haqi to‘langanligini tasdiqlovchi, tovar (ish, xizmat) ning bahosi, haq to‘langan sana hamda sotuvchining nomi va joylashgan manzili haqidagi ma‘lumot ko‘rsatilgan
hujjat
|
|
|
| |
-Brigadani boshqa ish joyiga ko‘chirish

tugallanganidan so‘ng, ishboshi brigadani ish joyidan chiqarishi, brigada qo‘ygan
vaqtinchalik to‘siq, shiorlar, bayroqcha va erga ulagichlarni olib, elektr uskuna
joylashgan
xona eshiklarini berkitib, qulflab va naryadda o‘z imzosi bilan ish tamom
bo‘lganini rasmiylashtirishi kerak. Ish rahbari ish joyini tekshirib ish tamom bo‘lganini
naryadda rasmiylashtiradi. Ishboshi ish to‘liq tugatilganligini va yuqoridagi talablar
bajarganligi to‘g‘risida ijozat beruvchiga, u mabodo yo‘q bo‘lgan taqdirda, ish joyini
tayyorlashga va ishlashga ijozat berishga ruxsat etgan shaxsga xabar berishi kerak. Ish
to‘liq tugatilganligini rasmiylashtirilgan naryadni, ishboshi uni ijozat beruvchi shaxsga
topshirishi yoki u yo‘q bo‘lgan taqdirda
maxsus ajratilgan joyda, masalan, o‘z kuchini
yo‘qotmagan naryadlar saqlanadigan jildga solib qoldirishi kerak. Ish to‘liq
tugatilganliginidan so‘ng, naryadni yuborish qiyinchilik tug‘dirsa, u holda ijozat
beruvchining, u yo‘q bo‘lgan taqdirda ish joyini tayyorlashga va ishlashga ijozat berishga
ruxsat etgan shaxsning ruxsati bilan, ishboshi naryadni o‘zida qoldirishi mumkin. Bunday
holda, shuningdek ishboshi o‘rindoshlik yo‘li bilan ishlashga ijozat beruvchi shaxs
vazifasini bajarsa, ishboshi ertangi kundan kechiktirmay naryadni navbatchiga yoki
naryad beruvchi xodimga, uzoq bo‘limlarda esa, bo‘lim ma’muriytexnik xodimga
topshirishi kerak. Ishlashga ijozat beruvchi, ish to‘liq tugatilganligini
rasmiylashtirilgan
naryadni olganidan so‘ng, ish joyini ko‘zdan kechirib chiqishi, hamda ish joyini
tayyorlashga va ishlashga ijozat berishga ruxsat etgan shaxsga ish to‘liq tugatilganligi va
elektr uskunani ulash mumkinligi haqida xabar berishi kerak.
-ilova (1.2.1.) - Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta

|
Oʻzbekiston respublikasi oliy va oʻrta
|
bet | 78/176 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 22,93 Mb. | | #115775 |
Bog'liq amaliy ishlanma3-ilova (1.2.1.)
“Aqliy hujum” usulidan foydalanish uchun savollar:
Strategik ko‗rish tushunchasini mazmuni nima?
Moliyaviy maqsadlar nimalarni o‗z ichiga oladi?
Strategik maqsadlar mazmuni qanday?
Muddatiga ko‗ra maqsadlar necha xil bo‗ladi?
Strategik rejalar qanday xususiyatga ega bo‗ladi?
Strategiyani ifodalashga qanday talablar qo‗yiladi?
«Aqliy hujum»ning asosiy qoidalari:
4-ilova (1.2.1.)
olg‗a surilgan g‗oyalar baholanmaydi va tanqid ostiga olinmaydi;
ish sifatiga emas, soniga qaratiladi, g‗oyalar qancha ko‗p bo‗lsa
shuncha yaxshi;
istalgan g‗oyalarni mumkin qadar kengaytirish va rivojlantirishga harakat qilinadi;
muammo yechimidan uzoq g‗oyalar ham qo‗llab-quvvatlanadi;
Kichik guruhlarda o„rganish uchun savollar:
Strategik ko‗rish tushunchasini mazmuni nima?
Moliyaviy maqsadlar nimalarni o‗z ichiga oladi?
Strategik maqsadlar mazmuni qanday?
Muddatiga ko‗ra maqsadlar necha xil bo‗ladi?
Strategik rejalar qanday xususiyatga ega bo‗ladi?
Strategiyani ifodalashga qanday talablar qo‗yiladi?
Guruxlarda yechish uchun test savollari
gurux uchun:
5-ilova (1.2.1.)
6-ilova (1.2.1.)
1 test. Strategik ko‗rishni shakllantirish uchun kanday savolga javob berish talab etiladi:
Tashkilot faoliyatning kanday turlari bilan shug‗ullanmoqchi va kelajakda kanday bo‗lmoqchi?
Biz kimmiz? Nima qilamiz? Nima qilmoqchimiz?
Kompaniya missiyasi nimadan iborat?
Kompaniya kanday imedjga ega bo‗lishi kerak?
Test. Strategik ko‗rish va kompaniya missiyasini asoslash jixatlari nechta?
5ta
3 ta
7ta
8 ta
test. Kompaniya faoliyat doirasini belgilash jixatlarini eting?
Umumiy, asosiy
Asosiy, detallashtirilgan
Umumiy, detallashtirilgan
Birlamchi, ikkilamchi. 2-gurux uchun:
1 test. Kompaniya maqsadiga ta‘rif bering?
Maqsad bu firma boshkaruv apparatiining belgilangan vaktda anik natijaga erishishi majburiyatidir
Maqsad – aniqlangan strategik boshqarishning yo‗nalishi
Maqsad - firmaning uzoq muddatli rejasi
Maqsad - firmaning biznes yo‗nalishini aniklash
2 test. Korporativ maqsadning tarkibiy qismlarini ayting?
Firmaning biznesinin aniqlash
Uning asosiy maqsadlarini belgilash 3 Korporativ falsafani aniqlash
4. Yuqoridagi barcha javoblar to‗g‗ri
3 test. Firmaning strategiyasini shakllantirishdagi guruxlarni ayting?
Menejerlar, direktorlar kengashi, aksionerlar yollanma ishchilar
Iste‘molchilar, etkazuvchilar, xukumat, kasaba uyushmalari, raqobatchilar, jamiyat
Vazifa va mavqe bo‗yicha mutaxassislar
4. 1 va 2 javoblar to‗g‗ri.
-
|
| |
To‘siq qurilmalari. Xavfsizlik plakatlari va belgilari

|
To‘siq qurilmalari. Xavfsizlik plakatlari va belgilariBog'liq cd883c79-a213-43a7-8439-ed35aa505978To‘siq qurilmalari. Xavfsizlik plakatlari va belgilari
. To‘siq qurilmalari,
ishchilarning bexosdan kuchlanish ostidagi tok o‘tkazuvchi qismlarga xavfli
masofagacha yaqinlashishdan saqlash, hamda taqsimlovchi uskunalar uchastkalariga
kirish yo‘llarini to‘sish uchun qo‘llaniladi. To‘siq qurilmalariga shchitlar kiradi. SHitlar
alif shimdirilgan va rangsiz lak surtilgan quruq taxtadan yoki tiniq elektrizolyasiyalovchi
materialdan tayyorlanishi lozim. Ularga xavfsizlik texnikasi plakatlari mahkamlanishi
yoki "Elektr uskunalarini ishlatishda xavfsizlik texnikasi qoidalari" ga muvofiq yozuvlar
yozib qo‘yilishi lozim. SHchitning tuzilishi mahkam, qulay, qiyshayishi va ag‘anashiga
imkon bermaydigan choralar ko‘rilgan, og‘irligi esa, bir kishi ko‘tarib o‘rnatadigan
bo‘lishi kerak. SHchit balandligi kamida 1,7 m, pol bilan pastki qismi oralig‘i ko‘pi bilan
10 sm bo‘lishi shart. SHchitlar shunday o‘rnatilishi kerakki, ular xavf paydo bo‘lganda
xodimlarning xonadan chiqib ketishiga xalaqit bermasligi zarur.
SHchitlarning kuchlanish ostidagi tok o‘tkazuvchi qismlariga tegib turishiga
ruxsat berilmaydi. Ish joyini to‘suvchi shchitdan kuchlanish ostidagi tok o‘tkazuvchi
qismlarigacha bo‘lgan masofa, avvalgi jadvalda qayd etilgan masofaga mos kelishi shart.
To‘siqlarni mustahkam o‘rnatish yoki mahkamlash uchun mo‘ljallangan shchitlarni
ishlatishdan oldin, ularning ulangan qismlari mustahkamligini, barqarorligini va
detallarning chidamliligini tekshirish lozim. Xavfsizlik plakatlari va belgilari (bundan
keyin plakatlar va belgilar), xatolik bilan ish joyiga kuchlanish berish mumkin bo‘lgan
kommutatsion apparatlar harakatini ta’qiqlash, kuchlanish ostida bo‘lgan tok o‘tkazuvchi
qismlarga yaqinlashish xavfli ekanligini ogohlantirish, mehnat xavfsizligining muayyan
talablari bajarilganidan so‘ng, ma’lum harakatlarni amalga oshirishga ruxsat berish, turli
ob’ektlar, qurilmalar va ularning joylashgan o‘mini ko‘rsatish uchun qo‘llanilishi zarur.
Plakatlar va belgilar ogohlantiruvchi, ta’qiqlovchi, ko‘rsatmali va ko‘rsatuvchi
guruhlarga bo‘linadi. Plakat va belgilar qo‘llash xarakteriga qarab muntazam(statsionar),
hamda ko‘chma bo‘lishi mumkin. Muntazam plakat va belgilarni elektrizolyasiyalovchi
materiallardan (tekstolit, getinaks, polistirol va h.k.) tayyorlash tavsiya qilinadi, beton va
metall yuzalariga (havo elektr uzatish tarmog‘i ustunlari, kamera eshiklari va h.k.) esa,
trafaretlar yordamida bo‘yoqlar bilan tushiriladi. Metall plakat va belgilar o‘rnatishga
ham ijozat beriladi. Ko‘chma plakatlar elektrizolyasiyalovchi materiallardan (plastmassa,
karton) tayyorlanishi lozim. Ochiq elektr uskunalarida metalldan tayyorlangan ko‘chma
plakat va belgilarni qo‘llashga ijozat beriladi. Xavfsizlik plakatlari va belgilarining
ro‘yxati, o‘lchami, shakli, ishlatish joyi, hamda sharti oldindan ma’lum bo‘lishi kerak.
|
| |
-rasm. Pnevmatik - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

9.5-rasm. Pnevmatik to'quv dastgohidagi
tanda tormozi:
1 —tanda ipi;
2 — to'quv g'altagi;
3 —skalo;
4, 6 — richaglar;
5 — prujina;
7 — tormoz kolodkasi;
8 — tormoz shkivi.
Taranglik ortib ketsa, skalo (3), ikki yelkali richag (4) orqali richag (6) ta’siri kamayganda kolodka (7) ning shkiv (8) ga ta’siri ham kamayadi, to‘quv g‘altagi ko‘proq aylanib, iplar tarangligini zarur miqdorga keltiradi. Tanda iplarining tarangligi kamayib ketsa, prujina (5) ta’sirida richag (6) soat mili harakati bo‘yicha burilib, kolodka (7) ni shkiv (9) ga ko‘proq kuch bilan bosadi, to‘quv g‘altagining aylanishiga qarshilik miqdorini kamaytirib, tanda iplar tarangligini kerakli miqdorga yetkazadi. Shunday qilib, tanda iplarining tarangligi prujina (5) ning ta’sir kuchiga, richaglar
(4, 6) ning yelkalari uzunliklariga va tishli g‘ildiraklar Z5, Z4, Z3, Z2, Z,, Z ning orasidagi uzatish soniga bogiiq.
Tormoz shkivi bilan to‘quv g‘altagi orasida uch juft shes-
ternalar o ‘rnatishdan maqsad kolodka bilan shkiv orasidagi ishqalanish kuchini kamaytirishdir.
Tanda tormozlarining buzilishi natijasida paydo boiadigan to‘qima nuqsonlari rostlagich noto‘g‘ri ishlagandagi nuqsonlarga o‘xshaydi. Tanda tormozlaridagi aylanma harakat qiluvchi qism- lardan birortasi qiyinlik bilan aylansa, tanda iplarining tarangligi oshib ketishi mumkin.
Tormoz kolodkasi va shkivlar orasiga yog‘ tushib qolsa, tanda iplarining tarangligi bo‘shashib ketadi. Tanda tormozlaridagi richaglar o‘z o‘qi atrofida yengil harakat qilishi kerak, aks holda tanda uzatish jarayoni buzilishi mumkin.
To‘quv dastgohini taxtlash va ishga tayyorlash
|
Nazorat savollari - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

Tanda iplari uzilganda dastgohni to‘xtatadigan
mexanizmlarga tanda nazoratchilari deyiladi. Dastgohda shu mexanizmlarning bo'lishi to'qimada «tandasizlik» nuqsonini paydo boiishining oldini oladi.
Tanda kuzatuvchilar to'qima sifatini yaxshilaydi, to'quvchini tanda iplarini ortiqcha
kuzatishdan ozod qiladi, to'quvchi xizmat qilayotgan dastgohlar sonini oshirishga imkon beradi, natijada ish unumdorligi oshadi. Mexanik tarzda va elektr bilan ishlaydigan tanda kuzatuvchilari farq qiladi. Tanda kuzatuvchilari lamelli va lamelsiz tipda bo'ladi.
Mexanik tanda nazoratchi. Bu
mexanizm, asosan, avtomatik mokili to'quv dastgohlarida qo'llaniladi. Mexanizmning qisqacha ishlash prinsipi bilan tanishib chiqamiz.
Mexanizmga harakat bosh valdan zanjirli uzatma va tishli g'ildiraklar orqali uzatiladi. Lamellar
(1) (11.1-rasm) qo'zg'a- luvchi
(2) va qo'zg'almas
(3) reykalarga kiygizilgan.
Agar tanda ipi (4) uzilsa, ipi uzilgan lamel reykalar tishlari orasiga tushadi va qo'zg'aluvchi reyka to'xtaydi, natijada mexanizm yuritmasi va richaglar sistemasi yordamida dastgoh ramasiga o'rnatilgan posongini batanda o'rnatilgan urgich yo'liga to'g'rilab qo'yadi. Batan orqaga harakat qilganda urgich posongining bir yelkasiga ta’sir etib, richag va tortqi orqali yurgizuvchi dastani burib yubo- radi.
Dasta siljib, friksion orqali harakatni bosh valdan ajratadi va bosh val tormozi dastgohni to'xtatadi.
Pnevmorapirali dastgohlarga o'rnatilgan tanda kuzatuvchi mexanizm tanda ipi uzilganda dastgohni avtomatik tarzda to'xtatishga mo'ljallangan. Bu dastgohga elektr bilan ishlaydigan tanda kuzatuvchisi o'rnatilgan. U quyidagicha ishlaydi: tashqi va ichki reykalar
bir-biridan izolatsiyalangan, shu reykalarga la mellar kiygizilgan. Ichki reykaga past voltli kuchlanish beriladi, tashqi reyka yerga tutashtirilgan.
Tanda ipi uzilganda lamel pastga tushadi va
elektr zanjirini tutashtiradi, natijada elektromagnit ishga tushadi, tortqi hamda yuritma richagi orqali harakat dastgohning yurgizib yuboruvchi dastasiga uzatiladi. Dasta siljib, friksion orqali harakatni bosh valdan ajratadi va dastgoh to'xtaydi.
/ - skalo - 0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va

|
0 ‘zbekist0n respublikasi oliy va
|
bet | 74/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)/ - skalo; 2 - richag;
3 —tanda ipi.
g‘almas va tebranuvchi bo‘lishi mumkin. Tebranuvchan skalo ishlatilganda tanda iplarining uzilishi kamayadi, chunki u dastgoh ishlab turgan paytda, to‘qish jarayoniga tanda iplarini, asta-sekin bir xil taranglikda yuborishga yordam beradi.
Belgi chiviqlari (1) (10.5-rasm) tanda iplari (2) ni juft va toq ipga ajratib turish uchun xizmat qiladi. Tanda kuzatuvchi mexanizmni dastgohda ishlatishning iloji bo‘lmaganda belgi chiviqlari qoilaniladi, u shoda bilan skalo orasidagi masofaga belgi shnurlari o‘rniga, tanda iplari orasiga o'rnatiladi. Belgi chiviqlari ko‘pincha shoyi gazlama, avrali gazlamalar to‘qishda ishlatiladi. Ohorlangan iplaming yopishqoqligi ko‘p bo‘lsa, belgi chiviqlari ularni bir-biridan ajratib yuboradi. To‘qishda tanda iplarining tarangligi kam bo‘lishi talab qilinsa, tanda kuzatuv- chidan dastgoh to‘xtayveradi, shuning uchun ham tanda kuza tuvchi o‘rniga belgi chiviqlardan foydalaniladi. Bundan tashqari, belgi chiviqlari, to‘quvchi uzilgan ipni tezda topib va ulab, o‘z joyiga qo‘yishiga yordam beradi.
To‘qima enini tutgich (shparutka). To'qish jarayonida arqoq iplari tanda iplari bilan o‘rilib egiladi va to‘qima eni bo‘yicha kirishadi.
Batan arqoq ipini to‘qima chetiga urishi paytida tanda iplarining xossalariga zarar yetkazmaslik uchun to'qima enini to'qimaning tig'dagi taxtlash eniga tenglashtirib tutib turish kerak. Mana shu
10.5-rasm. Belgi chiviqlari:
1 — belgi chiviqlari;
2 - tanda iplari.
10.6-rasm. To'qima enini tutgich:
1—valik; 2 — shayba; 3 — ignali halqa; 4, 7 —qopqoqlar; 5 — tutgichlar;
|
| |
To‘quv dastgohini taxtlash omillari

|
To‘quv dastgohini taxtlash omillari
|
bet | 69/109 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 22,48 Mb. | | #156599 |
Bog'liq TO‘QUYCHILIK MAXSUS TEXNOLOGIYASI VA JIHOZLARI ALIMBOYEV (1)To‘quv dastgohini taxtlash omillari
Dastgohning ish unumdorligini oshirish va to‘qima sifatini yaxshilash uchun har bir to‘qilayotgan to‘qima uchun dast gohning taxtlash omillarini aniqlash zarur.
Taxtlash omillarini tanlashda tanda va arqoq iplarining xususiyalari, to'qimaning tuzilishi va to'quv dastgohining tuzi lishi hisobga olinadi. Tanda iplarini dastgohga taxtlashda muqobil omillar qo‘yilganda iplaming uzilishi kamayadi, to‘qimaning sifati oshadi. Shuning uchun taxtlash omillarini muqobillashda asosiy omil iplaming uzilishi hisoblanadi. Arqoq va tanda iplari qancha kam uzilsa, omillar shuncha ratsional boiadi. Dastgohning taxtlash omillariga quyidagilar kiradi:
To‘quv dastgohining konstruktiv-taxtlash chizigi (KTCH). KTCH —tanda iplari va to'qimaning dastgoh detallari va mexa nizmlariga nisbatan qanday holatda joylashishi.
KTCHni tanda iplari bo‘yicha joylashtirishda quyidagi ma- sofalar optimallashtirilishi kerak:
— to‘quv g‘altagi - skalo, skalo — tanda kuzatuvchisi, tanda kuzatuvchisi —shoda, shoda —to‘qima cheti va to'qima cheti — grudnitsa.
Taxtlash oichamlari va KTCHni o‘matishda dastgoh grudni- tsasining balandligi o'zgarmas nuqta deb qabul qilinadi.
Grudnitsa balandligiga qarab KTCH va taxtlash oichamlari gorizontal va vertikal yo'nalishda o'rnatiladi.
Homuza oichamlari, oichamlar arqoqtashlagichning o i- chamiga bogiiq.
Tanda iplarining o‘rta holat qiymati to‘qilayotgan to‘qima turiga (assortimentiga) bogiiq.
Tanda iplarining dastlabki boshlangich tarangligi to'qila- yotgan to'qimaning xususiyatiga qarab qo‘yilishi kerak.
Urish chizigi (yoii) — (прибойная полоска). Arqoqni to‘qimaga urish vaqtida tig‘ to'qimaning boshlanish joyiga kelib
urilib, uni o‘zi bilan birga grudnitsa tomon siljitgan masofaga
urilish chizig‘i masofasi deyiladi.
Iplarning uzilishi uning tarangligiga ham bog'liq. Iplarning tarangligi to'qimaning tuzilishi va dastgoh asosiy mexanizm- larining to'g'ri joylashishi hamda ishlashiga bog'liq.
|
| |
-mavzu. Megaommetr va elektr o‘lchash vositalari bilan ishlash

o‘tkazuvchi qismlardagi qoldiq zaryad ularni qisqa vaqt erga ulash bilan olinishi
zarur.
Izolyasiya qarshiligini megaommetr bilan o‘lchashni III guruhga mansub
bir odam bajarishi mumkin.
Agar izolyasiya qarshiligini o‘lchash ushbu elektr uskunada bajarilayotgan
ish hajmiga kirsa, naryad yoki farmoyishda bu to‘g‘risida qayd etish talab
qilinmaydi.
1000 V gacha kuchlanish ostida bo‘lgan elektr zanjirini uzishni talab
qilgan asboblarni ulash va ajratish, ushbu zanjirdan
kuchlanish olingandan keyin
bajarilishi shart. Asboblarni ulash va ajratish elektr zanjirini uzishni talab qilmasa,
bu ishlarni elektr himoya vositalarini qo‘llab, kuchlanish ostida bajarishga ijozat
beriladi.
1000 V gacha kuchlanish ostida bo‘lgan qurilmalarning elektr parametrlarini
o‘lchash talab qilingan hollarda ko‘chma o‘lchash vositasining metall g‘ilofi erga
ulanishi va maxsus shchuplardan yoki izolyasion tutqichli ulovchi o‘tkazgichlardan
foydalanish lozim.
Nazorat savollari:
1.Megaommetr bilan ish bajarish jarayonida qanday xafvsizlik
talablariga rioya qilish kerak?
2.Izolyasiya qarshiligini megaommetr bilan o‘lchashni qaysi
guruhga mansub odam bajarishi kerak?
3.Megaommetr bilan ish bajarish jarayonida qanday xafvsizlik
talablariga rioya qilish kerak?
4.Izolyasiya qarshiligini megaommetr bilan o‘lchashni qaysi
guruhga mansub odam bajarishi kerak?
-mavzu. Ishlar to‘liq tugaganidan so‘ng elektr qurilmasini ulash

Bunday ulashga huquq berilishi naryadning «Alohida ko‘rsatmalar» satrida
yozilishi va ishga qo‘yuvchiga ish joyini tayyorlashga va ishga qo‘yishga ijozat
berishda tasdiqlanishi shart. Naryadda bunday tasdiqni rasmiylashtirish talab
qilinmaydi.
Bunday ulash huquqi faqat ushbu qurilmada yoki uning uchastkasida
boshqa brigada ishlashiga ruxsat etilmagan holda beriladi.
Avariya holatlarida ta’mirlashga chiqarilgan elektr
uskunasini yoki elektr
qurilmasini navbatchi xodim yoki ishga qo‘yuvchi, ishni bajarayotgan brigada
yo‘qligida ish tamom bo‘lgunga qadar, ish bajaruvchi o‘z ish joyiga etib kelguncha
yoki ular naryadni qaytarib berguncha ish joylarida ishni bajaruvchini elektr
qurilmasi ulanganligi va ishni davom ettirish taqiqlanganligi haqida ogohlantirish
uchun odamlar qo‘yilishi sharti bilan ulashi mumkin.
Nazorat savollari:
1.Qachon elektr qurilmasini ulash mumkin?
2.Elektr qurilmasini ulab ishga tushirishga ruxsat qanday beriladi?
3.Elektr qurilmasini ulash huquqi kimga berilishi mumkin?
4.«Alohida ko‘rsatmalar» satrida nimalar bayon etiladi?
Kichik kuchlanishli va xavfsiz sharoitli ishga o‘tish

9-rasm: Puskatel(qo‘shuvchi): A) Magnitli – ko‘p fazali, pult orqali ishlaydigan;
B) Magnitli bir fazali, mexanik ishlatiladigan.
Puskatellarning asosiy vazifasi ishlash uchun dastgohni elektr tarmog‘iga ulash va
ish tuguganidan so‘ng tarmoqdan uzish bo‘lib, eng ahamiyatli tomoni dastgohda qisqa
tutashuv yoki kuchlanishning ortib ketishi kuzatilganda avtomatik tarzda tokni tarmoqdan
uzishdir.
Tayanch so‘z va iboralar:
Ishlab chiqarish, elektr xavfsizligi, guruh,kechiktirib bo‘lmaydigan ishlar, ijozat
berish, brigada, brigada a’zolari, ishboshi, elektorostansiya, saqlagich, avtoo‘chirgich.
Sinov savollari:
1.Ishlab chiqarish sharoitlari elektr xavfsizligi bo‘yicha necha guruhga bo‘linadi?
2. Qisqa muddatli va kechiktirib bo‘lmaydigan ishlar qancha vaqt davom etishi mumkin?
3. Ish joyini tayyorlash va ishlashga ijozat berish qaysi shaxs tomonidan kim tomonidan
amalga oshirilishi mumkin?
4. . Ishlashga ijozat berilganidan so‘ng, brigada a’zolari tomonidan xavfsizlik talablarini
bajarilishi ustidan nazorat kimga yuklatiladi?
5. Ishga qaytgan brigada a’zolari faqat kimning ruxsati bilan ishga tushishlari mumkin.
6. Qanday ishlar qisqa muddatli va kechiktirib bo‘lmaydigan ishlarga kiradi?
7. Ish joyini tayyorlashga va ishlashga ijozat berishga kim ruxsat berish huquqiga ega?
8. Ish joyini tayyorlash va tayyorlash uchun qanday texnik tadbirlar qo‘llaniladi?
9. Ish bajarish ustidan nazorat, ish jarayonida tanaffus va ish tugashini rasmiylashtirish
yo‘llarini tushuntirib bering.
10. Kommutatsion apparatlarning kalitlariga qanday xavfsizlik shiorlari osib qo‘yilishi
kerak?
11. Ish joyini kim tayyorlashi mumkin?
-mavzu: HIMOYALOVCHI ERGA ULASH. ERGA ULASH

4. To‘siq qurilmalari. Xavfsizlik plakatlari va belgilari
.
5. Himoyalash erlantirgichi va nollash
Elektr himoya vositalari. Umumiy talablar
1000 V dan yuqori kuchlanishli elektr uskunalarida ishlatiladigan himoya
vositalarining izolyasiyalovchi qismi, dastak tomonidan elektr izolyasiyalovchi
materialdan tayyorlangan ajratgich halqa yoki tirgovich bilan ajratiladi.
Ajratgich
halqaning tashqi diametri, dastakning tashqi diametridan kamida 10 mm ga ortiq bo‘lishi
kerak. Izolyasiyalovchi qism bilan dastak chegarasini, faqat bo‘yoq bilan ajratib qo‘yish
man qilinadi. Ajratgich halqa esa, izolyasiyalovchi qismning bir bo‘lagi hisoblanadi.
1000 V kuchlanishgacha bo‘lgan elektr uskunalarida ishlatiladigan himoya vositalaridagi
tirgovichning balandligi texnik shartlarda keltirilgan talablarga mos kelishi lozim.
Himoya vositalarini ishlatish jarayonida ularning ajratgich halqa yoki tirgovichni
tashqarisidagi izolyasiyalovchi qismiga tegish man qilinadi. Elektrizolyasiyalovchi
trubkadan tayyorlangan himoya
vositalari konstruksiyasida, trubka ichiga chang va suv
kirishiga qarshi chora ko‘rilgan bo‘lishi zarur. Ushbu talab izolyasiyalovchi chang
tortuvchi shtangalarga taalluqli emas. SHtanga va kuchlanish ko‘rsatgichlarining
konstruksiyasi va ishchi qismining o‘lchamlari, uskunalarning fazalari orasida,
hamda
ularni erga ulangan qismiga nisbatan tutashuviga imkon bermasligi lozim.
Izolyasiyalovchi himoya vositalarining laklangan yuzasida buzilgan yoki boshqa
nosozliklar aniqlangan taqdirda, ularni ishlatish man qilinadi. 1000 V dan yuqori
kuchlanishli elektr uskunalarida izolyasiyalovchi shtangalarni (o‘lchov shtangalaridan
tashqari)
erga ulash uchun, izolyasiyalarni changdan tozalash uchun izolyasiyalovchi
qisqichlar, elektr o‘lchovchi va kuchlanish ko‘rsatgichlarini ishlatish jarayonida,
dielektrik qo‘lqopdan foydalanish zarur. O‘lchov shtangalari bilan ishlaganda dielektrik
qo‘lqopdan foydalanish zarur emas.
Dielektrik himoya vositalari Rezinali dielektrik qo‘lqoplar

gacha va undan yuqori kuchlanishli elektr uskunalarida qo‘shimcha himoya vositasi
sifatida ishlatiladi. 106 36-rasm. Dielektrik rezinali gilamdar Gilamlarning vazifasi va
ishlatish sharoitiga qarab, «Elektr uskunalarini ishlatishda xavfsizlik texnikasi qoidalari»
talablariga asosan quyidagi 2 guruhda tayyorlanishi zarur: - 1-guruh, oddiy tayyorlangani
-15°S dan +40°S gacha haroratda ishlatish uchun; - 2-guruh, moy va benzinga chidamli -
50°S dan +80°S gacha haroratda ishlatish uchun. Gilamni ishlatishda, uning pasport
ma’lumotiga ahamiyat berish lozim. Ko‘zga
tashlanadigan, mexanik ravishda yirtilgan
joylari bo‘lsa, uni, albatta chiqitga chiqarish zarur. Zax va tez ifloslanuvchi xonalarda
izolyasiyalovchi tagliklarni qo‘llash zarur. Izolyasion taglik balandligi 70 mm dan kam
bo‘lmagan izolyatorlarga o‘rnatilgan to‘shamadan tashkil topgan. Tagliklar uchun
maxsus
ishlab chiqarilgan, SN-6 turdagi izolyatorlarni ishlatish tavsiya qilinadi.
To‘shama o‘lchami 50x50 sm bo‘lgan, qalinligi 30 mm dan kam bo‘lmagan quruq,
ko‘zsiz, buralmagan yog‘och taxtachalardan yasalishi zarur. Qirqilgan taxtachalar oralig‘i
3 sm dan oshib ketmasligi lozim. YAxlit to‘shamalarni ishlatish tavsiya qilinmaydi,
chunki ular izolyatorlarda tasodifiy shuntlanishni yo‘qligini tekshirishni qiyinlashtiradi.
To‘shama hamma tomonidan bo‘yalgan bo‘lishi lozim. Izolyasiyalovchi tagliklar
mustahkam va barqaror bo‘lishi zarur. Olib qo‘yiladigan izolyatorlar ishlatilganda,
tushamani izolyator bilan ulanganda, uning sirg‘anib ketishini bartaraf etish kerak. Taglik
ag‘darilib ketmasligi uchun to‘shama chetlari izolyatoming tayanch yuzasidan tashqariga
turtib chiqmasligi zarur.
Himoyalash erlantirgichi va nollash

13-rasm: Erlantirish qurilmasining erga ulanish qismining ko‘rinishi.
Erlantirishda siming solishtirma qarshiligi hisobga olinadi. SHuni e’tiborga olib
quyidagi jadvaldagi miqdorlar qabul qilingan:
Er
P, Om . m
CHegaralar
Oldi hisoblarda tavsiya etilgan kattaliklar
Qum
400-1000
700
150-400
300
40-150
100
Loy
8-70
40
Bog‘ eri
40
40
10-50
20
Torf
20
20
Qarshiligi kam bo‘lgan tuproq tokni o‘zidan yaxshi o‘tkazadi. SHuning uchun ham
erlantirish uchun nam tuproqli joylar tanlanadi.
Tayanch so‘z va iboralar:
Himaya vositasi, ajratgich, halqa, dastak, izolyasiyalovchi qism, elektr uskuna,
ko‘chma erga ulash, statsionoa erga ulash, to‘siq qurilma, plakat, belgi,to‘siq qurilma,
erga ulash, nollosh,metall korpus.
Sinov savollari:
1. Elektr himoya vositalariga qanday talablar qo‘yiladi?
2.O‘lchov shtangalari bilan ishlaganda dielektrik qo‘lqopdan foydalanish
zarurmi?
3. Dielektrik qo‘lqoplarning uzunligi kamida qancha bo‘lishi kerak?
4. Dielektrik gilamni ishlatishda, uning nimaga ahamiyat berish lozim?
Ishlovchilarni elektr xavfidan ehtiyotlash maqsadida elektr dastgohlarni 
qanday xavfsizlintiriladi?

.
Ishlovchilarni elektr xavfidan ehtiyotlash maqsadida elektr dastgohlarni
qanday xavfsizlintiriladi?
13-mavzu. NOLLASHTIRISH. NOLLASHTIRISHNI NAZORAT QILISH
1.Nollashtirish
2.O‘lchash xatoliklari.
3.Nollashtirishni nazorat qilish.
Nollashtirish – bu elektr datgohi va qurilmalari elektr dvigatellari nol simini
tarmoqdagi nol simiga ulashdir. Elektr qurilmalarini nollash tartibi:
-elektr qurilmalari uchun ishlatiladigan tarmoqdagi elektr toki uzatgich simlaridan
bittasi shu nol tarmoq bo‘lib, buni montaj qilishdan oldin tekshiruvdan o‘tkazib olinadi.
Buning uchun dastlab elektr indikatoridan foydalaniladi. Bunda tok mavjud yoki yo‘qligi
tekshirib olinadi.
14-rasm: Elektr indikatorlari: A) Otvyortka(ochar) turidagi indikator – 1-
cho‘g‘lanma tolali lampochka indikator; 2-dasta; 3-otvyortka; 4-ko‘rsatkich barmoqni
tekkiziladigan metall qism.
Har qanday elektr qurilmalarning nol simga ulanishi ularning texnik pasportida
ko‘rsatilgan tartibda amalga oshiriladi. Buning uchun tarmoqdan kelgan nol sim
aniqlanadi. Bu otvyortka indikator, cho‘g‘lanma tolali indikator va galvanik ampermetr
va voltmetrlar ketma-ketligida amalga oshiriladi (rasm).
15-rasm: Elektr tokini aniqlovchi galvanometrik asboblar: A)- voltmetr VM-D721
(VM –voltmetr, D- raqamli, 10 000 V gacha aniqlaydi); B) –ampermetr AM- D250 (AM-
ampermetr, V- raqamli, 250 ampergacha aniqlaydi)
Neytral simni aniqlash: 1- otvertka indikatorda aniqlanadi. Bunda minus tarmoq
ham indikatorda ko‘rinmaydi. SHuning uchun 2-o‘rinda lampochkali indikatorda
tekshiriladi. Neytral sim va musbat zaryadli tarmoq simida lampochka yonmaydi. 3-
bo‘lib voltmetr va ampermetrlarda o‘lchanadi.
Kuchlanishi 1000 V gacha bo‘lgan eletr dastgohlarda erlantirishning o‘zi etarli
bo‘lmaydi. Bunda faza kuchlanishi qobiqqa o‘tib ketishi holatidan sxemalar xavfsizligini
ta’minlab bera olmaydi. SHu holatda erga ulagich qurilmalari orqali yoyilib o‘tayotgan er
bilan tutashuv toki quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Bu erda:
- faza nol o‘tkazuvchi kuchlanish, V;
- erga ulagich qarshiligi, Om;
- faza-nol o‘tkazuvchi qarshiligi, Om.
Demak, shulardan kelib chiqib, dastgoh va qurilmalar ham erga ulash va shuning
o‘zida nollashni amalga oshirish orqali xavfsizlik to‘la ta’minlanadi.
|
Tayanch iboralar - Касбий психология

98
ATKlarda ishlab chiqarishda ishlatiladigan ehtiyot qismlar va boshqa materiallar quyidagi
asosiy qismlarga bo’linadi:
- agregatlar va ehtiyot qismlar 40...60%
- har xil materiallar
10...12%
- shinalar
8...15%
- yonilg’i
4...8%
- asbob-uskunalar va vositalar 15...28% Ehtiyot qismlar va materiallar ishlash qobiliyati va
chidamligiga qarab ham, har xil
guruhlarga bo’linadi:
1) Ishlay bilish qobiliyati avtomobilnikiga teng qismlar,
2) Harakat havsizligini ta’minnlovchi qismlar,
3) Ishlay bilish qobiliyati kam va ularni ish jarayonida almashtirish hisobga olingan qismlar,
4) Oldingi 3 guruh qismlarni almashtirish jarayonida, almashtiri-lishi zarur bo’lgan
yordamchi qismlar.
Ko’rinib turibdiki biz rejalashtirishda asosiy diqqatimizni keyingi 3 guruh qismlarga
qaratishimiz kerak.
ATK larda saqlanadigan, ishlatiladigan ehtiyot qismlar va materiallarni turlari 4000 ga etadi.
Bu qismlar va materiallarni omborlariga biron-bir qonuniyat bilan joylashtirilmasa, ularni topib
olish juda ko’p vaqtni oladi. Shuning uchun saqlanadigan ehtiyot qismlar va materiallar ma’lum
qonuniyatga asosan bo’linadi va peshtaxtalarga joylashtiriladi. Ehtiyot qismlar guruhlarga, guruhlar
guruhchalarga va h.k bo’linib nomenklatura qatorlari hosil bo’ladi. Bu qator bo’yicha har bir qism 3
yoki 4 raqamdan iborat yorliqqa ega bo’ladi. Ko’rsatilgan shakl pog’onali narvon bo’yicha bo’linish
deyiladi. Ehtiyot qismlar, metall materiallar omborxonada maxsus ko’p qavatli peshtaxtalarda
saqlanadi. Shinalar ham 2 qavatli peshtaxtalarda tik turgan holda saqlanadi. Kameralarga ozroq dam
berilgan holatda ilgaklarda saqlanadi. Ular vaqti-vaqti bilan bir oz aylantirilib turiladi. Shinalar
ombori qorong’i bolib, u erda havoni harorati me’yorida bolishi kerak ((-10°S< t < +20°C
oralig’ida), tez yonadigan materiallar bo’yoqlar, laklar, eritgichlar maxsus yong’inga chidamli
qurilmalarda saqlanishi zarur. Kislotalar solingan shisha idishlar, yumshoq idishlarda, alohida
xonalarda saqlanishi kerak.
Ehtiyot qismlar va materiallarni me’yor bo’yicha rejalash

99
tenglama asosida hisoblanadi:
bu erda:
La - avtomobillarni safdan chiqarilguncha yuradigan amartizatsion yo’li, km
n - avtomobildagi bir xil turdagi detallar soni, dona Lp - detallarni zavod tomonidan
belgilagan, birinchi almashtirish-gacha yurishi kerak bo’lgan yo’li, km
Lao- detallarni almashtirishlar oralig’idagi o’rtacha ishlay olish resursi,
ta - avtomobillarni safdan chiqarilguncha yuradigan vaqti, yil
3.ATK ni yonilg’i va boshqa energiya resurslari bilan ta’minnlash
Yonilg’i va moy mahsulotlariga ketadigan harajatlar yuk tashish tannarxini 25% dan
ortiqrog’ini tashkil qiladi. Shuning uchun ham yonilg’ini tejab tergab sarflash, uning isrof bo’lishini
kamaytirish ATK iqtisodiy ko’rsatgichlarini yaxshilashga olib keladi.
1. Yonilg’ini tejash:
-dvigatel konstruksiyalarini takomillashtirish; -avtomobilni
metall sig’imini kamaytirish; -dizel yonilg’isi bilan
ishlaydigan dvigatellarga o’tish.
2. Yonilg’ini boshqa turlari (YoBT) dan foydalanish
Keyingi yillarda mamlakatimizda YoBT bilan ishlaydigan avtomobillarni soni kundan-
kunga ko’payib bormoqda. Bu yonilg’ilarga quyidagilar kiradi: - siqilgan gaz (tarkibi metan
82..98%; etan, propan 1,5%gacha; butan 1%),
- suyultirilgan gaz (tarkibi propan, butan, prolilin),
- yog’och spirti,
- gazokondensatorlar aralashmasi,
- benzin va suv aralashmasi,
- benzin va vodorod aralashmalari.
Avtomobillarni ekspluatatsiya qilish jarayonida, yonilg’ini tejash uchun uning sarfi
nimalarga bog’liqligini bilishimiz kerak, bular:
- avtomobillarning texnik holatiga,
- transport protsessini tashkil qilish,
- ishlatiladigan yonilg’i navlarini texnik xujjatlarga va ishlash sharoitlariga to’g’ri kelishi,
- avtomobillarni boshqarish mahorati,
- yonilg’ini etkazib berish jihozlarini holati,
- yondirish tizimini to’g’ri qo’yilishi,
- yonilg’ini tashib kelish, saqlash va tarqatish qoidalariga rioya qilish.
Yonilg’i sarfini oshib ketishiga ta’sir qiluvchi sabablarini bilgan holda, ularni
o’rganish va bartaraf etish zarur.
MA’RUZA MASHG’ULOTLARINING TA’LIM TEXNOLOGIYASI

107
1.2. Kirish, fanining predmeti, vazifalari va manbalari ma’ruza mashg’ulotining texnologik kartasi Faoliyat mazmuni Ish bosqichlari va vaqti Ta’lim beruvchi Ta’lim oluvchilar Tay- yorgar lik bosqichi 1. Mavzu bo’yicha o’quv mazmunini tayyorlash.
2. Kirish ma’ruzasi uchun taqdimot slaydalarini
tayyorash.
3. Talabalar o’quv faoliyatini baholash
mezonlarini ishlab chiqish.
4. O’quv kursini o’rganishda foydalaniladigan
adabiyotlar ro’yxatini ishlab chiqish.
1.1. O’quv kursi nomini aytadi. Ekranga kursning
tuzilmaviy mantiqiy chizmasini chiqaradi mavzular
ro’yxatini beradi va ularga qisqacha ta’rif beradi (1-ilova).
Tinglaydilar.
1.2. Talabalar o’quv faoliyatini baholash
mezonlari bilan tanishtiradi (2-ilova).
Tinglaydilar
1.3.Birinchi mashg’ulot mavzusi, uning maqsadi va
o’quv faoliyati natijalari bilan tanishtiradi.
Tinglaydilar
1. Mavzuga kirish (15 daqiqa) 1.4. Talabalar bilimlarini faollashtirish maqsadida
savollar beradi (3-ilova).
Talabalar
berilgan savollarga
javob beradilar.
2- bosqich Asosi y bosqich (55
daqiqa)
2.1. Rower Point dasturi yordamida slaydlarni namoyish
qilish va izohlash bilan mavzu bo’yicha asosiy nazariy
jihatlarini tushuntirib beradi
2.2.
O’quv kursining maqsadi va vazifalari, o’tiladigan
mavzularga tuzilmaviy mantiqiy chizma asosida
tushuncha berish;
2.3.
Jaxon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi sharoitida
inqirozga qarshi choralar dasturi doirasida servis
salohiyatini mustahkamlash, qo’llab quvvatlash choralari
bilan tanishtirish;
2.4.
O’zbekiston respublikasi prezidenti
I.A.Karimovning asarlarida avtomobillar, avtomobillar
texnik ekspluatatsiyasi va avtomobillar servisi xizmati
ko’rsatishni ask ettirilishi to’g’risida ma’lumotlar berish
2.5. Respublikada avtomobil sanoati va transportini
rivojlantirish bo’yicha hukumat texnik siyosati va ulardan
kelib chiqadigan vazifalar;
2.6.
Servis korxonalarida texnologik jihozlarning
ahamiyati;
2.7.
Texnologik jihozlarning umumlashgan holda
turlanishi va tasnifi. Jihozlarning funktsional va
konstruktiv tavsifi to’g’risida tushuncha berish (4-ilova).
2.8. Avtoservisning tarixiy shakllanishidan ma’lumot
berish (5-ilova).
2.8. Talabalar bilimlarini faollashtirish va
mustahkamlash maqsadida quyidagi savollarni beradi:
Ø Fanning asosiy maqsadi nim?
Ø Fanning echadigan asosiy masalari nimadan iborat?
Ø Texnologik jihozlarning ahamiyati nimada?
Tinglaydilar,
yozadilar.
Talabalar
berilgan savollarga
javob beradilar.
108
3.1. Mavzu bo’yicha talabalarda yuzaga kelgan
savollarga javob beradi, yakunlovchi xulosa qiladi.
Savollar beradilar.
-TAJRIBA IShI - Касбий психология

195
NIIAT-E-6 asbobining tuzilishi: 1-linza, 2-oynak, 3-shayton, 4-ekran, 5-asos, 6-maxkamlagich, 7-
ko’ndalang shtanga, 8-yo’naltiruvchi, 9-yoritgich, 10-ushlagich.
A)
B)
A-farani tekshiruvchi PRAF-2 asbobi; 1-
optik kamera, 2-to’g’ri burchakli prizma,
3-buraluvchi o’q.
B-Optik kamera shakli; 1-linza, 2-
fotoelement, 3-milliampermetr, 4-ekran.
3. Elektr jihozlarini nazorat yo’li bilan tekshirish.
Bunda avtomobilning barcha yoritgichlarlarining lampochkalari kuymaganligi tekshiriladi.
Yonmayotgan lampochkalar almashtiriladi. Nosozliklari aniqlanadi.
4. Uzgich-taqsimlagich kontakti tirqishini sozlash.
Tirqish kengligi yassi shup yordamida aniqlanadi. Agar me’yoridan kam yoki ko’p bo’lsa,
qotirish bolti bo’shatilib, sozlash bolti yordamida tirqish me’yoriga keltiriladi.
5. Dvigatelning o’t oldirish momentini o’rnatish.
Agarda dvigatelni ishga tushirish qiyinlashsa, notekis ishlasa, tezlikni oshirish vaqtida
chiqarish trubasidan yoki havo tozalagichdan kuchli shovqin
chiqsa o’t oldirish momentini qayta o’rnatish zarur. Buning
uchun birinchi stilindr svechasi echiladi, uning o’rniga hushtak
yoki tiqin qo’yilib, siqish taktiga keltiriladi. Porshenni siqish
taktida yuqori nuqtaga kelishi uchun shkIV (A) va blok (B)
belgilari to’g’ri kelishi kerak. Svecha joyiga qo’yilib, birinchi
stilindrda o’t olish takti aniqlangan holda, keyingi svechalar
stilindrlarning ish tartibi bo’yicha ulanadi.
6. O’t oldirish momentini sinash.
O’t oldirish momenti o’rnatilgan dvigatel ishga tushiriladi va kerakli haroratga erishgach
stroboskop yordamida yoki avtomobil harakatlanayotganda sinash ishlari bajariladi.
DA-3100 turdagi benzinda ishlovchi dvigatellarning o’t oldirish
tizimini nazorat qiluvchi raqamli stroboskop.
Avtomobillarning ilashish muftasiga TXK texnologiyasi mavzusidagi laboratoriya ishi

198
Ishlab chiqarilgan yili ________________________
1.Tashqi nazorat natijalari:
2.Ilashish muftasi birikmasining shakli va tavsifi
3.Ilashish muftasi bo’yicha aniqlangan ko’rsatkichlar
№
Ko’rsatkichlar
Me’yoriy
qiymat
Sozlashdan
avval
Sozlashdan
so’ng
1 Bachokdagi suyuqlik sathi
2 Ilashish muftasi tepkisining to’liq
yurish yo’li, mm
3 Ilashish muftasi tepkisining erkin
yurish yo’li, mm
Xulosa:
6-TAJRIBA IShI
Mavzu: Tormoz tizimini diagnostikalash va sozlash ishlari texnologiyasi
1. Ishdan maqsad:
Gidravlik va pnevmatik tormoz tizimlariga texnik xizmat ko’rsatish texnologiyasi bilan
tanishishdan iborat.
2. Ishning mazmuni:
Lobaratoriya ishi kafedra laboratoriya bazasida yoki ilg’or ATK larning birida o’tkaziladi va bu
ishda talabalar gidravlik hamda pnevmatik tormoz tizimlarini nazorat qilish, ularga TXK va
ta’mirlash ishlari bo’yicha ko’nikma hosil qiladilar.
3. Jihozlar va asboblar:
Ish Neksiya, VAZ, Zil-MMZ-555 va KamAZ avtomobillarida bajariladi, hamda quyidagi
asbob va uskunalardan foydalaniladi:
1.Ko’rish chuqurchasi
2.Rezinali shlang
3.Kalitlar majmui va buragichlar
4.Sovunli suv solingan banka
5.Chizg’ich
6.Shisha banka va tormoz suyuqligi
7.Yassi shuplar majmui.
4.Ishni bajarish tartibi:
Laboratoriya mashg’ulotida tormoz tizimi bo’yicha quyidagi ishlar bajariladi:
a) gidravlik tormoz tizimi bo’yicha:
1. Tormoz tizimini nazorat qilib chiqish.
2. Tormoz tepkIIning to’liq yo’lini tekshirish va sozlash.
3. Tizimdan havoni chiqarish.
4. Qo’l tormozini tekshirish va sozlash.
ATK da yonilg’i sarfini me’yorlash

102
5.Yonilg’ini boshqa turlaridan foydalanish
6.Yonilg’i sarfiga ta’sir etuvchi tashkiliy va foydalanish sharoitlari
7.Avt. texnik holatini yonilg’i sarfiga ta’siri
8.ATKlarga yonilg’ini tashib kelish
9.Yonilg’ini saqlash va tarqatish
lO.ATKda yonilg’i sarfini me’yorlash