Graflar nazariyasi

|
Graflar nazariyasi
|
bet | 1/2 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 416,21 Kb. | | #228874 |
Bog'liq 1 mustaqil
Mavzu: Graflarda eng qisqa yoʻlni toppish usullari.
Reja:
Graflar nazariyasi.
Graflazrda eng qisqa yulni topish usullari haqida tushuncha.
Topologik saralash usuliga oid masalalar.
Graflar nazariyasi.
Graflar nazariyasi haqida umumiy ma’lumotlar. 1736 yilda L. Eyler tomonidan o‘sha davrda qiziqarli amaliy masalalardan biri hisoblangan Kyonigsberg ko‘priklari haqidagi masalaning qo‘yilishi va yechilishi graflar nazariyasining paydo bo‘lishiga asos bo‘ldi.
Kyonigsberg shahridagi Pregel daryosi ustida qurilgan yettita ko‘priklar joylashuvi 1-shakldagi qadimiy xaritada tasvirlangan va qurilishi tartibida 1, 2, 3, 4, 5, 6 va 7 raqamlar bilan belgilangan. Pregel daryosi Kyonigsberg shahrini o‘sha davrda to‘rtta va qismlarga bo‘lgan. Shaharning ixtiyoriy qismida joylashgan uydan chiqib yettita ko‘priklardan faqat bir martadan o‘tib, yana o‘sha uyga qaytib kelish mumkinmi? Kyonigsberg ko‘priklari haqidagi bu masalani hal qilish jarayonida graflarda maxsus marshrut (hozirgi vaqtda graflar nazariyasida bu marshrut Eyler sikli nomi bilan yuritiladi, mavjudligi shartlari ham topildi. Bu natijalar e’lon qilingan tarixiy ilmiy ishning birinchi sahifasi 2- shaklda keltirilgan. L. Eylerning bu maqolasi yuz yildan ko‘p vaqt mobaynida graflar nazariyasi bo‘yicha yagona ilmiy ish bo‘lib keldi.
XIX asrning o‘rtalarida graflar nazariyasi bilan bog‘liq tadqiqotlar G. Kirxgof va A. Keli ishlarida paydo bo‘ldi.
“Graf” iborasi D. Kyonig tomonidan 1936 yilda graflar nazariyasiga bag‘ishlangan dastlabki darslikda uchraydi.
Graflar nazariyasi bo‘yicha tadqiqotlar natijalari inson faoliyatining turli sohalarida qo‘llaniladi. Ulardan ba’zilari quyidagilardir: boshqotirmalarni hal qilish; qiziqarli o‘yinlar; yo‘llar, elektr zanjirlari, integral sxemalari va boshqarish sistemalarini loyihalashtirish; avtomatlar, blok-sxemalar va komp’yuter uchun programmalarni tadqiq qilish va hokazo.
Grafning abstrakt ta’rifi va u bilan bog‘liq boshlang‘ich tushunchalar. Avvalo, grafning abstrakt matematik tushuncha sifatidagi ta’rifini va boshqa ba’zi sodda tushunchalarni keltiramiz. qandaydir bo‘shmas to‘plam bo‘lsin. Uning va elementlaridan tuzilgan ko‘rinishdagi barcha juftliklar (kortejlar) to‘plamini ( to‘plamning o‘z-o‘ziga Dekart ko‘paytmasini) bilan belgilaymiz.
Graf deb shunday juftlikka aytiladiki, bu yerda va – (, ) ko‘rinishdagi juftliklar korteji1 bo‘lib, to‘plamning elementlaridan tuzilgandir. Bundan buyon grafni belgilashda yozuv o‘rniga yozuvdan foydalanamiz. Grafning tashkil etuvchilarini ko‘rsatish muhim bo‘lmasa, u holda uni lotin alifbosining bitta harfi, masalan, bilan belgilaymiz.
Graflar nazariyasida “uch” iborasi o‘rniga, ba’zan, tugun yoki nuqta iborasi ham qo‘llaniladi. Umuman olganda, hanuzgacha graflar nazariyasining ba’zi iboralari bo‘yicha umumiy kelishuv qaror topmagan. Shuning uchun, bundan keyingi ta’riflarda, imkoniyat boricha, muqobil (alternativ) iboralarni ham keltirishga harakat qilamiz.
Grafning ta’rifiga ko‘ra, bo‘sh kortej bo‘lishi ham mumkin. Agar bo‘sh bo‘lmasa, u holda bu kortej (, ) ko‘rinishdagi juftliklardan2 tashkil topadi, bunda bo‘lishi hamda ixtiyoriy juftlik kortejda istalgancha marta qatnashishi mumkin.
Juftlikni tashkil etuvchi va uchlarning joylashish tartibidan bog‘liq holda, ya’ni yo‘nalishning borligi yoki yo‘qligiga qarab, uni turlicha atash mumkin. Agar juftlik uchun uni tashkil etuvchilarning joylashish tartibi ahamiyatsiz, ya’ni bo‘lsa, juftlikka yo‘naltirilmagan (oriyentirlanmagan) qirra (yoki, qisqacha, qirra) deyiladi. Agar bu tartib muhim, ya’ni bo‘lsa, u holda juftlikka yoy yoki yo‘naltirilgan (oriyentirlangan) qirra deyiladi.
Grafning uchlari va qirralari (yoylari) uning elementlari deb ataladi. graf elementlarining soniga tengdir, bu yerda grafning uchlari soni va bilan uning qirralari (yoylari) soni belgilangan.
Grafning qirrasi (yoyi), odatda, uni tashkil etuvchi uchlar yordamida, yoki , yoki ko‘rinishda belgilanadi. Boshqa belgilashlar ham ishlatiladi: masalan, yoy uchun yoki , qirra uchun , yoy yoki qirra uchun (ya’ni uchlari ko‘rsatilmasdan bitta harf vositasida) ko‘rinishda.
Graf yoyi uchun uning chetki uchlarini ko‘rsatish tartibi muhim ekanligini ta’kidlaymiz, ya’ni va yozuvlar bir-biridan farq qiluvchi yoylarni ifodalaydi. Agar yoy ko‘rinishda ifodalangan bo‘lsa, u holda uning boshlang‘ich uchi, esa oxirgi uchi deb ataladi. Bundan tashqari, yoy ko‘rinishda yozilsa, u haqida uchdan chiquvchi (boshlanuvchi) va uchga kiruvchi (uchda tugovchi) yoy deb aytish ham odat tusiga kirgan.
Qirra uchun uning yozuvidagi harflar joylashish tartibi muhim rol o‘ynamaydi va va elementlar qirraning uchlari yoki chetlari deb ataladi.
Agar grafda yo qirra, yo yoy, yoki yoy topillsa, u holda va uchlar tutashtirilgan deyiladi. Agar grafning ikkita uchini tutashtiruvchi qirra yoki yoy bor bo‘lsa, u holda ular qo‘shni uchlar deb, aks holda esa, qo‘shni bo‘lmagan uchlar deb aytiladi.
Grafning ikkita uchi qo‘shni bo‘lsa, ular shu uchlarni tutashtiruvchi qirraga (yoyga) insident, o‘z navbatida, qirra yoki yoy bu uchlarga insident deyiladi.
Grafda ikkita qirra (yoy) umumiy chetga ega bo‘lsa, ular qo‘shni qirralar (yoylar) deyiladi. Shuni ta’kidlash kerakki, qo‘shnilik tushunchasi grafning bir jinsli, insidentlik tushunchasi esa uning turli jinsli elementlari orasidagi munosabatni ifodalaydi.
Ba’zan graf undagi elementlar soniga qarab, ya’ni uchlar soni va qirralar (yoylar) soni ga qarab belgilanadi va bu holda grafni -graf deb ataydilar.
Agar grafda kortej faqat qirralardan iborat bo‘lsa, u holda yo‘naltirilmagan (oriyentirlanmagan) va faqat yo‘naltirilgan (oriyentirlangan) qirralardan (ya’ni, yoylardan) tashkil topgan bo‘lsa, u holda u yo‘naltirilgan (oriyentirlangan) graf deb ataladi. Oriyentirlangan graf, qisqacha, orgraf deb ham ataladi.
Qator hollarda oriyentirlanmagan qirralari ham, oriyentirlangan qirralari ham bo‘lgan graflar bilan ish ko‘rishga to‘g‘ri keladi. Bunday graflar aralash graflar deb ataladi.
Agar grafning (orgrafning) korteji tarkibida to‘plamdan olingan takrorlanuvchi elementlar bo‘lsa, u holda ular karrali yoki parallel qirralar (yoylar) deb ataladi. Karrali qirralari yoki yoylari bo‘lgan graf multigraf deyiladi.
Ikkala chetki (boshlang‘ich va oxirgi) uchlari ustma-ust tushgan qirra (yoy), ya’ni grafning elementi sirtmoq deb ataladi. Sirtmoq, odatda, yo‘naltirilmagan deb hisoblanadi. Qirralari (yoylari) orasida sirtmoqlari bo‘lgan graf psevdograf deyiladi.
Umumiy holda uchlar to‘plami va (yoki) qirralar (yoylar, qirra va yoylar) korteji cheksiz ko‘p elementli bo‘lishi mumkin. Bundan keyin to‘plam va kortej faqat chekli bo‘lgan graflarni qaraymiz. Bunday graflar chekli graflar deb ataladi.
|
| |