nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Telegram - 10-amaliy mashg`ulot

qilmaydi deb xabar qiladi telegram oʻz rasmiy saytida. Bundan tashqari telegram
yangi emojilar, stikerlar va toʻgʻridan toʻgʻri kanallar va guruhlardagi postlarni
telegramdan chiqmagan xolatda boshqa tillarga tarjim qilish imkoniyati ham yaratdi.
2022-yil 21-iyun kuni Telegram foydalanuvchilari soni 700 milliondan oshganini
eʼlon qildi va shu munosabat bilan Telegram Premium obunasini eʼlon qildi.
Telegram Premium Telegram premium obunasi ikonasi Telegram Premium obunasi
oʻz ichiga bir qancha qulayliklarni jamlaydi. Shu jumladan, oʻzaro har birining hajmi
4 GB gacha fayl (video, audio, tasvir va boshqa) lar almashinish imkoniyati, katta
tezlikda fayllar yuklanishi, xabarlar tarkibidagi bejirim animatsion emojilar, 1 000
ta gacha (oddiy versiyasida 500 ta gacha) kanallarga va katta guruhlarga aʼzo boʻla
olish, 20 ta gacha chatlar jildlari, 10 ta gacha (oddiy versiyasida 5 ta gacha) qadalgan
chatlar, 400 ta gacha (oddiy versiyasida 200 ta gacha) saqlangan animatsiya (gif) lar,
„Oʻzingiz haqingizda“ boʻlimida uzunroq tavsif, ovozli habarlarni matn shaklida
qabul qilish, noyob stikerlar va reaksiyalar jamlanmalari, nikneym oxiridagi
premium belgisi va boshqa koʻplab funksiyalar. 29-avgust 2022-yil holatiga koʻra
Telegram rasmiy saytidan yuklab olingan ilovasi uchun premium obuna narxi bir
oyga 3.99 AQSH Dollarini tashkil qiladi. Oʻzbekistonlik foydalanuvchilar uchun 1
oylik obuna narxi 35 990 soʻmni, 1 yillik obuna narxi esa 269 990 soʻmni tashki
etadi.
Instagram - 10-amaliy mashg`ulot

|
10-amaliy mashg`ulotBog'liq DedlineInstagram
Instagram — Kevin Systrom va Mike Krieger tomonidan yaratilgan hamda rasm va
videolarni ulashish uchun moʻljallangan ijtimoiy tarmoq. Shuningdek, boshqa
ijtimoiy tarmoq platformalari orqali ularni yuklash imkonini beradi. Bundan
tashqari, foydalanuvchilar rasmlar va videolar uchun raqamli filtrlar qoʻllash
imkoniga egadir. Instagramda videolar uchun maksimal davomiylik 60
soniyadir.Instagram App Store va Play Market orqali bepul tarqatiladi. Tarixi
Instagram ikonkasi (2016-yildan) Instagram Kevin Systrom va Mike Krieger
tomonidan yaratilgan hamda bepul mobil ilova sifatida 2010-yilning oktabr oyida
ishga tushirilgan. Dastlab, bu ilova nomi Burb boʻlgan. Keyinchalik, Systrom va
Krieger, „instant camera („tezkor kamera“) va „telegram“ soʻzlarini birlashtirib,
ilovaning nomini „Instagram“ga oʻzgartirishdi.Bu xizmat qisqa fursatda 2012-
yilning aprel oyiga kelib, 100 million faol foydalanuvchilarga ega boʻlganligi
ortidan mashhurlik qozondi. Keyinchalik shu yilning oʻzida kompaniyani Facebook,
Inc. sotib oldi. Instagram uchun AQSh$1 milliard sarflandi. 2018-yilga kelib esa
Instagramda foydalanuvchilar soni 1.1 milliardga yetdi. Mutaxasislarning
taʼkidlashicha, Instagramdan tushadigan foyda naqd $2.8 milliardni tashkil etadi.
Hozirgi kunda Instagram Nokia aqlli telefonlari va BlackBerry 10 va boshqa
planshetlar uchun ham mavjud. Instagram foydalanuvchilari uchun yangi funksiya
paydo boʻldi. Unga koʻra, endilikda katta yoshli foydalanuvchilarning notanish
oʻsmirlarga yozishi taqiqlanadi. Yangi funksiya kattalarga 18 yoshga toʻlmagan,
ularning sahifasiga obuna boʻlmagan oʻsmirlarga yozish imkoniyatini bermaydi.
Oʻsmirlar esa, oʻz navbatida, sahifasiga aʼzo boʻlish uchun soʻrov yuborgan
foydalanuvchilarning shubhali xatti-harakatlari toʻgʻrisida ogohlantiriladiLive
Rooms 2021-yil 1-martdan boshlab Instagramda uch kishi bilan jonli efir qilish
funksiyasi (Live Rooms) qoʻshildi. 13 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun versiya
Facebook ijtimoiy tarmogʻi Instagramʼning 13 yoshgacha boʻlgan bolalar uchun
moʻljallangan maxsus versiyasini ishlab chiqadi. Maʼlum qilinishicha,
Facebookʼning oʻzida hozirda shunday texnologiya mavjud boʻlib, u Messenger
Kids deb nomlangan. Ammo undagi barcha funksiyalar hamda tarkibiy qism
oʻsmirlar (14–18 yosh) uchun moslashtirilgan. Ishlab chiqiladigan yangi ilovaga esa
ota-onalarga farzandining sahifalarini nazorat qilishga imkon beruvchi
tizim
kiritiladi.
Telegram
|
| |
.3 . 
QOPLOVCHI TOG' JINSI KOEFFITSIYENTI

qazilma birligini qazib olish uchun karyer chegarasiga yoki chegarasidan
tashqariga qancha birlikdagi qoplovchi tog’ jinsini k o ’chirish zarur b o ’ladi
(masalan, /t=4,5m3/m 3 ifodasi, 1 m3 foydali qazilmani qazib olish uchun 4,5m 3
qoplovchi to g ’ jinsini k o ’chirish talab etiladi). O ’lchov birligiga bo g ’liq holda,
vaznli (t/t), hajm iy (m 3/m 3) va aralash (m3/t) qoplovchi
to g ’
jinsi
koeffitsiyentlari farqlanadi; (qoplovchi tog’ jinsi - metr kubda,
foydali qazilm a -
tonnada ifodalangan). Qoplovchi to g ’ jinsini bir o ’lchov birligidan boshqasiga
o ’tkazish uchun qoplovchi tog’ jinsi va foydali qazilmani 1.1. jadvalda
keltirilgan k o ’paytirgichlam i q o ’llagan holda mos keluvchi
birliklarda ifodalash
lozim.
Misol. k=6.3 t/t og'irlikdagi qoplovchi to g 'jin si koeffitsiyentini hajmliga o ’tkazish kerak,
bunda y4 = \,Ъ т /Mi va у ш - 2.6ш /
m
3 . Bu uchun qoplovchi to g 'jin si koeffitsiyentini y„ / / ,
2
6
nisbatiga ко ’paytirish kerak, y a 'ni к = 6.3 — = 12.6
м 1 / л«3.
Qoplovchi to g ’ jinslarining o ’rtacha, joriy, konturli,
chegaraviy va boshqa
turlari mavjud.
Qoplovchi to g ’ jinsining o ’rtacha koeffitsiyenti qoplovchi to g ’ jinsi
hajmining
V. karyem ing oxirgi konturlaridagi foydali qazilm a hajm iga
Vm b o ’lib
aniqlash mumkin (rasm. 1.1), y a’ni:
b9 - v j y .
Agar foydali qazilm a zaxiralari geologik tadqiqot
natijasida aniqlangan
b o ’lsa, unda qoplovchi to g ’ jinsi koeffitsiyenti o ’rtacha geologik deyiladi. A gar
qoplovchi
tog’
jinsi
koeffitsiyentini
aniqlashda
sanoat
zahralaridan
foydalanilgan bo’lsa, unda qoplovchi tog’ jinsi koeffistinti o ’rtacha sanoat deb
ataladi. Karyemi foydalanishga topshirishda qoplovchi tog’
jinsi va foydali
qazilm a hajmi kam ayadi, buning sababi karyeming qurilish davrida qoplovchi
tog’ jinsi
V,x olib tashlanadi va bir y o ’la foydali
qazilma ham qazib olinadi Vuc
(rasm. 1.1). Bu holalda aniqlangan qoplovchi to g ’ jinsi koeffitsiyenti o ’n acha
ekspluatastion deb ataladi, ya’ni:
*V = ( K - K C) ' ( K - K . C)
-rasm - Biokimyo pmd

3-rasm.
A. Peptid sintezi B.Peptid bog‘i mezomeriyasi
Undan tashqari aminokislotalar sis- va trans- izomer shaklda ham
uchraydi. Fazoda aminokislotalar o‘zaro vodorod bog‘i hosil qilish
xossasiga ega. Oqsil molekulasida polipeptid zanjirining -NH
2
tutgan
oxiriga N- oxiri va -COOH tutgan oxiriga esa C-oxiri deb ataladi.
N - oxirgi aminokislota qoldig‘ini Sanger va Edman usullari bo‘yicha
oqsil dinitroftorbenzol (DNFB) bilan reaksiyaga kiritiladi. Bu reaktiv
erkin holdagi aminoguruh bilan reaksiyaga kirishadi va DNF-oqsil
birikmasini hosil qiladi.
21
Hosil bo‘lgan DNF-oqsil gidrolizlanganda N-oxirgi aminokislota
qoldig‘i ajralib chiqadi. Shunday qilib, oqsilning birlamchi strukturasini
o‘rganish mumkin.
Edman usuli bo‘yicha oqsil fenilizotiotsionat reaktivi bilan
reaksiyaga kiritiladi. Fenilizotiotsianat oqsilning N - oxirgi
aminokislotasi bilan birikadi.
22
Hosil bo‘lgan birikmaga suvsiz HCl ta’sir ettirilsa oxirgi
aminokislota feniltiogidantoinga aylanadi. Oqsil molekulasining qolgan
qismi erkin holda ajralib chiqadi.
C-oxiri aminokislota qoldig‘ini aniqlashda yapon olimi Akabori
tomonidan gidrazinoliz usuli taklif etilgan. Bu usul bo‘yicha oqsilga
gidrazin ta’sir etib, hosil bo‘lgan birikmani dinitrobenzol bilan
reaksiyaga kiritiladi.
Hosil bo‘lgan aminokislota gidrozidi ikki molekula DNFB bilan va
C-oxiri aminokislota esa bir molekula DNFB bilan birikadi.
DNF aminokislota gidrazidi DNF aminokislotadan sirka - etil-efir
yordamida ekstraksiya qilib ajratib bo‘linadi. DNF-aminokislota
xromatografik usul bilan aniqlanadi.
Oqsillardagi C-oxirgi aminokislotani karboksipeptidaza fermenti
yordamida aniqlanadi. N- va C-oxirgi aminokislotalar aniqlangandan
keyin ularning miqdoriga qarab oqsil molekulasi polipeptid zanjiridagi
aminokislotalar soni aniqlanadi. Oqsil molekulasidagi polipeptid zanjiri
yoyilgan hamda o‘ralgan holda bo‘ladi.
O‘ralgan polipeptid zanjirini ayrim qismlari o‘zaro disulfid (S-S)
bog‘i yordamida bog‘lanadi (4-rasm). Masalan: ribonukleaza bitta
polipeptid zanjirdan tashkil topgan oqsil bo‘lib, 4 joyidan disulfid
bog‘lar orqali bog‘lanadi. Disulfid bog‘lar oksidlanish va qaytarish
reaksiyasi yordamida isbotlanadi.
|
Oqsillarning tuzilishi - Biokimyo pmd

20
Hozirgi vaqtda oqsillarning to‘rt xil struktura darajasi borligi
aniqlangan:
Birlamchi strukturasi.
Ikkilamchi strukturasi.
Uchlamchi strukturasi.
To‘rtlamchi strukturasi.
Oqsillarning birlamchi strukturasi
Oqsillarning birlamchi strukturasi deb, aminokislotalarni polipeptid
zanjirida ketma-ket joylanish tartibiga aytiladi. Oqsilning birlamchi
strukturasi aminokislotalarning sifat va miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
Birlamchi struktura asosini peptid bog‘lari tashkil etadi.
Peptid bog‘larining o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, ya’ni ulardagi
hamma atomlar bog‘larining bir tekislikdaligi bo‘ladi (3-rasm, a, b).
Ular ikki xil shaklda, ya’ni keto- hamda yenol- shakllarida bo‘ladi.
M U Q A D D IM A - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

|
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I vaBog'liq ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlariniM U Q A D D IM A
Foydali qazilm a
k o n la rin i
ochiq usulda
q a z ib
olish texnologik, iqtisodiy
va ijtimoiy m unosabatlarda nisbatan istiqbolli hisoblanadi. Industrial baza
rivojlanishi v ay y e r yuzasiga yaqin joylashgan foydali qazilm alaming ahamiyatli
zaxiralari tufayli bugungi kunda bu usul yordamida mamlakat xalq x o ’jaligida
iste’mol qilinadigan qattiq mineral xom ashyo umumiy hajmining taxminan V*
qismi qazib olinmoqda. Bu qora va rangli metallarga, ko’mir, kon-kimyoviy
xom ashyo, qurilish tog’ jinslariga taalluqlidir. Foydali qazilma konlarini qazib
olishning taraqqiy etayotgan ochiq usuli texnika, texnologiyani takomillashtirish
va kon ishlab chiqarishni tashkil etish, ilg’or mahalliy va xorijiy tajribalam i,
tabiatni m uxofaza qiluvchi va resurs tejam kor texnologiyalami qo ’llash asosida
iqtisodiy
k o ’rsatkichlarni
nisbatan
yaxshilash
orqali
kelgusida
vaxshi
rivojlanishga egadir.
“Foydali qazilma konlarini yyer osti usulida qazib olish texnologiyasi va
kompleks m exanizatsiyalash”, “M arksheyderlik ishi”, “Kon ishlab chiqarisii
iqtisodiyoti” mutaxassisligi bo’yicha ta ’lim olayotgan konchi m uxandislarni
tayyorlashda ochiq kon ishlari texnologiyasi, mexanizatsiyalash va tashkil etish
asoslarini
bilish
kelajakda
ulam ing
muxandislik
faoliyati
bilan
mustahkamlanadi.
Darslikning asosiy bo ’lim larining nazariy mazmuni akadem ik V.V.
Rjevskiy, prof. E.F. Sheshko, akad. M.V. Melnikov va foydali qazilma konlarini
ochiq usulda qazib olish doirasida ishlayotgan boshqa olimlarning m ehnatlariga
asoslangan.
Darslikning asosiy b o ’lim lari o ’quvchilam ing fikrlarini (birinchi va
ikkinchi nashr) inobatga olgan holda qayta ishlandi va to ’ldirildi.
2,3,8,9,10 b o ’limlar prof. P.I. Tomakov tomonidan yozilgan, 1,4,5,6,7
b o ’limlr esa, dots. I.K. N aum ovlar tom onidan yozilgan. Darslikning uchinchi
nashrining umumiy tahriri prof. P.I.Tom akov tomonidan amalga oshirildi.
|
| |
.2 . 
OCHIQ USULDA QA7.IM OLISHNING O'ZIGA HOSLIKLARI VA

Ochiq
kon
ishlarining
iqtisodiy
ko’rsatkichlari
kapital
xarajatlar
(tadqiqotchilik, geologik qidiruv va tayyorlov ishlari, bino va inshootlami
qurish, jihozlam i olish, ta ’mirlash va boshqalar uchun sarflanadigan xarajatlar),
ekspluatatsion xarajatlar (joriy xarajatlar) va qazib olingan foydali qazilmani
realizatsiya qilishdan kelgan foydalarga bog’liqdir.
Kapital xarajatlar solishtirma kapital xarajatlar bilan baholanadi. Ular kapital
xarajatlam ing karyeming foydali qazilma bo’yicha yillik ish unumdorligiga
nisbatiga teng.
Karyem ing ishlab chiqarish-xo’jalik faoliyati xo’jalik hisobi asosida
aniqlanadi. Bunda korxonaning xarajat o ’rnini to’ldirishi uning o ’zining xususiy
foydasi (qazib olingan foydali qazilmani realizatsiya qilish yo’li orqali) hisobiga
am alga oshadi. Karyeming xo’jalik tizimidagi ishi ikki ko’rsatkich - foyda va
rentabellik bilan aniqlanadi.
Karyeming yillik foydasi foydali qazilmani
realizatsiya qilishdan tushgan foydasi va uning tannarxi o ’rtasidagi farq bilan
aniqlanadi.
K aryem ing rentabelliligi yillik foydaning karyer foydalanishida
b o ’lgan (asosiy ishlab chiqarish fondlari va normalangan aylanma vositalar)
vositalarning umumiy qiymatiga nisbati bilan aniqlanadi.
M amlakat karyerlarining rentabelliligi 5-20% chegarasida o’zgarib turadi.
O ’zining
mohiyati
bo’yicha
rentabellik
karyeming
foydaliligi
bilan
xarakterlanadi va amaldagi karyerlaming xo’jalik va iqtisodiy faoliyatini nisbiy
baholash uchun k o ’rsatkich bo ’lishi mumkin.
Kon va transport uskunalarining ish unumdorligi uning quvvati, qazib
olinadigan tog’ jinsining fizik-texnik xarakteristikasi va vaqt bo’yicha
uskunalardan foydalanish darajasiga bog’liq. Texnik taraqqiyot natijasida bu
k o ’rsatkich tizimli ravishda o ’sib boradi.
Guruh talabasining elektronika va sxemalar 1

1-Mavzu: Elektron sxema simulyatorlari. Elektr kattaliklar va
ularni tadqiq etish
Zamonaviy axborot texnologiyalari ta'lim sohasidayangi
vosita va usullami
yaratish imkonini beradi. Bu masalani hal qilishda
komputerda laboratoriya
amaliyotlarini yaratish eng muhim va murakkab hisoblanadi.
Hozirgikungacha о'quv laboratoriyalarida asosan an’anaviy о‘lchov
asboblari
qo‘llanib kelinar edi. Endi virtual o'lchov asboblari
yordamida yaratilgan
komputerdagi о‘lchov asboblaridan foydalanish talab etilmoqda. О‘quv
laboratoriyasidagi virtual asbob (VA) - qo'shimcha maxsus dasturiy ta’minot va
turli o'lchov modullari, masalan, ko'p funksional kirish - chiqish platasi bilan ta
'minlangan komputerdir. VA o'lchanayotgan axborotni yig'ish, qayta ishlash va
aks ettirishni avtomatlashtirish
imkonini beradi,
foydalanuvchi uchun qulay
interfeysga ega, uning dasturiy va apparat vositalari esa an’anaviy o'lchov
vositalariga xos bo'lgan vazifalami amalga oshirish imkonini beradi, natijalami
monitor ekranida foydalanuvchiga qulay shaklda aks ettiradi.
VA dasturiy ta’minoti ham Visual C++, Visual Basic va boshqalar kabi standart
vositalar yordamida, ham maxsus dasturlar yordamida tuzilishi mumkin. Hozirgi
kunda maxsus dasturiy ta ’minot sifatida National Instruments kompaniyasining
MULTISIM amaliy dasturiy paketi eng mos va qulay hisoblanadi.
O'lchov jarayonlarini avtomatlashtirish bo'yicha
yaratilayotgan zamonaviy
apparat vositalarining deyarli barchasi
MULTISIM drayverlari bilan mos keladi.
Mazkur muhitda ilovalar yaratish visual vositalar yordamida amalga oshiriladi va
dasturlash bo'yicha maxsus bilimga ega bo 'lish talab qilinmaydi.
K„ =shk - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

1.4.- rasm. Karyem ing yer ajratmasi:
1
- karyer maydoni; 2 - qoplovchi tog’ jinsi ag’darmasi; 3 - temiryo’l stansiyasi; 4 -
administrativ korpus, 5 - maydalash-ajratish fabrikasi, 6 - yer ajratmasi chegarasi.
Agar karyer bortlarining barcha qiyalik burchaklari teng b o ’lsa yoki o ’zaro
uncha katta b o ’lm agan holda farqlansa, unda akad. V.V.Rjevskiy formulasi
quyidagicha b o ’ladi:
Bunda, R - karyyer ostining perimetri, m.
2.
N ishab va gorizontal konlami qazib olishda karyem ing oxirgi chuqurligi
foydali qazilm a qatlam ining ostki nuqtasi bilan yoki qoplovchi tog’ jinsi
qalinligi
h, v a foydali qazilm a qalinligi yig’indisi A, bilan aniqlanadi, y a ’ni
Я ..= Л . + Л„
(1.2)
»
P.I., 
Naumov - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

|
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I vaBog'liq ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlariniP.I.,
Naumov
I.K .
O c h iq
k o n
ishlari
tex n o lo g iy asi,
m e x a n iz a ts iy a s i v a k o n ish larin i tash k il qilish,: OTM lar uchun darslik. -3-nashr,
qayta ishlangan. -М .: M oskva konchilik instituti nashriyoti, 1992 -464.
O chiq konchilik ishlari, ulam ing xususiyatlari, ularni qo’llash shartlari, kaiyer
elem entlari va o ’lcham lari haqida uraumiy m a ’lum otlar berilgan. Asosiy ishlab
chiqarish jarayonlari - to g ’ jinslarini qazib olishga tayyorlash, qazish-yuklash,
qoplovchi to g ’ jin slarid an a g ’darm a hosil qilish, buzilgan yerlami rekultivastiya qilish
texnologiyasi, m exanizatsiyalash va tashkil etish ifodalangan. Asosiy karyer uhozlari -
shnekli, sharoshkali, pnevm o zarbli v a olovli b u rg ’ulash stanoklari; bir cho’michli va
k o ’p c h o ’m ichli ekskavatorlar, yuklagich., skreper va buldozerlar; avtosamosvallar,
konveyerlar,
tem ir y o ’l transporti vositalarining texnologik xarakteristikalari
keltirilgan. K aryerlarda asosiy iarayonlam ing m arksheyderlik ta’minoti b o ’yicha qisqa
m a ’lum otlar berilgan.
K aryer m aydonini ochish usullari, kon lahim larini o ’tishda ishlami tashkil qilish
v a karyer qurilishida kon-kapital ishlari va m ohiyati bayon qilingan. Karyer kon ishlari
rejim i, kon ishlari rejim ining kalendar grafigini tuzish usullari, ularni tahlil qilish,
baholash v a boshqarish haqida m a’lumotlar berilgan. Konni qazib olish tizimlari
tasnifi keltirilib, ularning elem entlari va o ’lcham lari berilgan. Karyerlami kompleks
m exanizatsiyalash tarkibini shakllantirish b o ’yicha qoidalar bayon etilgan. Turli qazish
tizim larida
konlam i
ochiq
usulda
qazib
olish texnologiyasi va kompleks
m exanizatsiyalash keltirilgan.
Q urilish to g ’ jinslari: shag’al, qum -shag’al va sayqallovchi tosh karyerlarini
qazib olish texnologiyasi va kom pleks m exanizatsiyasi xususiyatlari bayon etilgan.
Foydali qazilm a sifati, uni sinab k o ’rish, yo ’qotilish va aralashuv, shuningdek, qazib
olish ishlari texnologiyasi va m exanizatsiyasining foydali qazilma sifatiga ta’siri
haqida m a ’lum otlar keltirilgan. Foydali qazilmani sifatini barqarorlashtirish sxemasi
v a usullari to ’g ’risida asosiy m a’lum otlar keltirilgan.
O T M lam ing K onchilik mutaxassisligidagi talabalar uchun; kon muxandislari
tom onidan am aliy ishlarda q o ’llanilishi mumkin.
T aqrizchi -R o ss iy a Xalqlar d o ’stligi universtiteti “Konchilik ishi” kafedrasi
t.f.d. L .N .K ashpar.
©P.I. Tomakov, I.K. Naum ov
3
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
Download
8,39 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/139
Sana
28.11.2023
Hajmi
8,39 Mb.
#107124
Download
8,39 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va
Download
8,39 Mb.
Matnni ko'rish
Oqsillarning denaturatsiyasi. Qaytar va qaytmas denaturatsiya

30
2. Kimeviy omillar: a) H
+
,OH
-
ionlari ta’siri odatda moddalarning
pH 4 dan past, 10 dan yuqori bo‘lganda oqsil denaturatsiyasi kuzatiladi:
a) organik erituvchilar (spirt, atseton, xloroform);
b) siydikchil va og‘ir metallar tuzlari ta’sirida;
c) xona haroratida oqsillar quritilganda ular denaturatsiyaga
uchraydi.
Denaturatsiya natijasida oqsil molekulasi dumaloq, koptoksimon
shakldan cho‘zilib ipsimon shaklga aylanadi va agregatsiyaga uchraydi.
Agregatlar o‘zaro birikib, katta agregatga aylanib cho‘kmaga tushadi.
Denaturatsiyalovchi omilning ta’siri to‘xtatilsa ba’zi oqsillar qisman
yoki umuman o‘z tabiiy holatiga (nativ holatiga) qaytadi. Bunday holat
oqsilning
renaturatsiyasi
deyiladi.
Buni ribonukleaza oqsili misolida kuzatish mumkin.
Denaturatsiyadan keyin ma’lum vaqt o‘tishi bilan ribonukleaza fermenti
kislorod ta’sirida o‘zining boshlang‘ich faolligiga ega bo‘ladi va bunda
disulfid bog‘lari o‘z holiga qaytadi. Oqsil denaturatsiyasining oldini
olish uchun fermentlarni ajratib olish va saqlash past temperaturada
olib boriladi (0
0
-4
0
C).
Oqsillarni denaturatsiyaga uchrashdan saqlash uchun turli kimyoviy
moddalar qo‘llaniladi (oddiy shakar, glitserin, organik moddalar).
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ijtimoiy oqibatlari

|
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ijtimoiy oqibatlari
|
bet | 3/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 335,45 Kb. | | #240320 |
Bog'liq Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy meyorlarga moslahivuning tasiriDiniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ijtimoiy oqibatlari
Diniy tashkilotlar zamonaviy dunyoviy standartlarga tobora ko'proq moslashmoqda, bu esa muhim ijtimoiy ahamiyatga ega.
Ushbu moslashuv diniy jamoalar ichida ko'proq qabul va inklyuzivlikka, shuningdek, kengroq jamiyat bilan yanada ochiq muloqotga olib kelishi mumkin.
Biroq, bu o'zgarishlarga qarshilik ko'rsatadigan diniy tashkilotlarning an'anaviy a'zolari tomonidan keskinliklar va norozilik ham bo'lishi mumkin.
Diniy tashkilotlar va dunyoviy institutlar o'rtasidagi munosabatlar
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishi diniy tashkilotlar va dunyoviy institutlar o‘rtasidagi munosabatlarga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Bu ikki sub'ekt o'rtasida o'zaro tushunish va hamkorlikni rivojlantirishga imkon beradi.
Ushbu moslashuv diniy tashkilotlarning zamonaviy jamiyat bilan samarali aloqa qilishini va uning rivojlanishiga hissa qo'shishini ta'minlaydi.
Zamonaviy dunyoviy standartlarning diniy urf-odatlarga ta'siri
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ta'siri katta. Ushbu moslashuv zamonaviy dunyoviy standartlarning diniy urf-odatlarga ta'sirini aks ettiradi.
Diniy tashkilotlar o'z izdoshlarining o'zgaruvchan e'tiqodlari va qadriyatlariga e'tibor qaratishlari va shunga mos ravishda o'z amaliyotlarini moslashtirishlari kerak.
Ushbu moslashuv yanada inklyuziv va ilg'or diniy jamoaga olib kelishi mumkin, ammo diniy an'analarning haqiqiyligi va asosiy tamoyillari haqida savollar tug'diradi.
Diniy tashkilotlarni zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashtirishda axloqiy mulohazalar
Diniy tashkilotlar zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishda axloqiy jihatlarga duch kelishadi.
Ular an'anaviy diniy qadriyatlar va zamonaviy jamiyat normalari kesishmasida harakat qilishlari kerak.
Bu ularning harakatlarining izdoshlari va kengroq jamiyatga ta'sirini diqqat bilan o'ylashni talab qiladi.
1
2
3
|
| |
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvi muvaffaqiyatlari

|
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvi muvaffaqiyatlari
|
bet | 2/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 335,45 Kb. | | #240320 |
Bog'liq Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy meyorlarga moslahivuning tasiriDiniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvi muvaffaqiyatlari
Zamonaviy dunyoviy standartlarga muvaffaqiyatli moslashgan diniy tashkilotlar o'z jamoalarida sezilarli ta'sir ko'rsatdi.
Bu tashkilotlar diniy va dunyoviy qadriyatlar o‘rtasidagi tafovutni bartaraf etib, yanada inklyuziv va bag‘rikeng jamiyatni yarata oldi.
Zamonaviy standartlarni qabul qilish orqali diniy tashkilotlar yangi a'zolarni jalb qilish va jalb qilish, ularning zamonaviy dunyoda doimiy dolzarbligini ta'minlashga muvaffaq bo'ldi.
Zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishda diniy yetakchilarning roli
Diniy tashkilotlar jamiyatga sezilarli ta'sir ko'rsatadi va ularning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishi munosabat va xulq-atvorni shakllantirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Diniy yetakchilar o'z izdoshlarini zamonaviy dunyoviy qadriyatlar va me'yorlarni qabul qilishga undash orqali ushbu moslashuvni rag'batlantirishda ta'sirchan rol o'ynaydi.
Ularning yo'l-yo'riqlari va ta'limotlari an'anaviy diniy e'tiqodlar va tez o'zgaruvchan dunyo talablari o'rtasidagi tafovutni bartaraf etishga yordam beradi.
Diniy tashkilotlarning moslashuvining ularning izdoshlariga ta'siri
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy me’yorlarga moslashishi ta’sirini ularning izdoshlari munosabati va e’tiqodlarining o‘zgarishida ko‘rish mumkin.
Diniy tashkilotlar zamonaviy, dunyoviy jamiyatning umidlarini qondirishga intilishlari sababli, ularning izdoshlari turli nuqtai nazarlarni qabul qilishlari mumkin.
Bunday moslashuvchanlik, shuningdek, izdoshlar o'rtasida faollik va ishtirok etishni kuchaytirishi mumkin, chunki ular o'zlarining diniy tashkilotlarining qadriyatlari o'zlarining qadriyatlariga mos kelishini his qilishadi.
1
2
3
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining huquqiy oqibatlari
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ta'siri katta huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu oqibatlar diniy erkinlik masalalaridan tortib, qonun ostida kamsitish va teng munosabatga qadar bo'lishi mumkin.
Diniy tashkilotlar zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashganda, ular bandlik, uy-joy va jamoat joylari kabi sohalarni tartibga soluvchi murakkab huquqiy asoslarni boshqarishi kerak bo'lishi mumkin. Bu diniy huquqlar bilan shaxslar va jamoalar huquqlarini sinchkovlik bilan muvozanatlashni talab qilishi mumkin.
Shuningdek, diniy tashkilotlar o'zlarining diniy e'tiqodlari yoki urf-odatlariga zid bo'lishi mumkin bo'lgan qonunlarga rioya qilishlari kerak bo'lganda ham huquqiy oqibatlar paydo bo'lishi mumkin. Bu ta'minlanishi kerak bo'lgan diniy imtiyozlar va turar joy miqdori haqida savollar tug'dirishi mumkin.
|
| |
Diniy tashkilotlarning moslashuvini osonlashtirishda texnologiyaning roli

|
Diniy tashkilotlarning moslashuvini osonlashtirishda texnologiyaning roli
|
bet | 6/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 335,45 Kb. | | #240320 |
Bog'liq Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy meyorlarga moslahivuning tasiriDiniy tashkilotlarning moslashuvini osonlashtirishda texnologiyaning roli
Diniy tashkilotlar bugungi jamiyatda dolzarb bo'lib qolishi uchun zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishi kerak.
Texnologiya diniy tashkilotlarga o'z a'zolari bilan bog'lanishning yangi usullarini taqdim etish orqali ushbu moslashuvni osonlashtirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi.
Diniy xizmatlarni jonli translatsiya qilishdan tortib, ijtimoiy tarmoqlarni targʻib qilish uchun foydalanishgacha boʻlgan texnologiyalar diniy tashkilotlarga kengroq auditoriyani qamrab olish va oʻz aʼzolari bilan innovatsion usullar bilan muloqot qilish imkonini beradi.
E'tiboringiz uchun rahmat
|
| |
Oqsillarni ajratib olish va tozalash

31
7. Azot gazi yordamida (azot gazini bosim ostida to‘yintiriladi
keyin keskin bosim pasaytiriladi. Natijada azot hujayrani oson
parchalab oqsilni eritmaga o‘tkazadi).
Yuqoridagi usullar bilan hosil qilingan gomogenatdan oqsillarni
ajratib olish uchun ekstraksiya usulidan foydalaniladi.
Olingan
gomogenatni 8-10% li tuz eritmasida eritiladi. Oqsillarni
ekstratsiyalash uchun ko‘pincha ma’lum pHga ega bo‘lgan bufer
eritmalardan, organik erituvchilardan va ionsiz detergentlardan
foydalaniladi. Bu maqsadda organik moddalardan ko‘pdan
beri ishlatib
kelinadigan eritmalar – glitserinning suvdagi eritmasi, saxaroza
eritmasi, limon kislota
va borat bufer aralashmalar, tris-bufer
eritmalardan foydalaniladi.
Qon zardobi oqsilini ajratish uchun etil spirti, atseton,
butil spirti
ta’sirida cho‘ktiriladi. Gomogenatdan toza holda oqsillarni olish uchun
har xil detergentlar ishlatiladi. Ular oqsil-yog‘ kompleksini va oqsil-
oqsil bog‘larini yaxshi parchalaydi. Oqsillarni (fermentlarni)
tozalashda mitoxondriya biomembranasi
bilan yoki hujayra
organoidlari bilan mustahkam birikadigan modda triton X-100, natriy
dodetsilsulfat va natriy dezoksixolat ishlatiladi. Bu detergentlar oqsil-
oqsil komplekslarini parchalaydi va oqsillarning to‘rtlamchi
strukturasini buzadi.
Oqsillarning biologik xossasini birlamchi strukturaga

37
Oqsillarning birlamchi strukturasining turga oid spetsifikligi
Turli hayvonlar insulini uglevod almashuvida bir xil funksiyani
bajaradi. Ammo bu insulin oqsillari o‘zaro bitta
yoki ikkita aminokislota
qoldig‘i boshqa aminokislotaga almashganligi bilan farq qiladi. Turli
hayvonlar insulinining A-polipeptid zanjirida 8-, 9- va 10-o‘rinlarida
aminokislota qoldig‘ini boshqa aminokislotalarga almashganligi bilan
bir-biridan farq qiladi. Shu bilan birga
har xil hayvonlardan olingan
insulin oqsillarining B-polipeptid zanjirini C-oxiridagi aminokislota
qoldig‘i boshqa bo‘ladi. Insulin molekulasi
A va B polipeptid zanjiri
quyidagi sxema bo‘yicha tuzilgan:
Insulin A-polipeptid zanjiri 21 aminokislota, B-zanjiri esa 30
aminokislota qoldig‘idan tuzilgan. Bu ikki polipeptid zanjir o‘zaro
ikkita
disulfid bog‘i bilan bog‘langan bo‘ladi.
Turli mamlakatlardagi diniy tashkilotlarning moslashuvini taqqoslash

|
Turli mamlakatlardagi diniy tashkilotlarning moslashuvini taqqoslash
|
bet | 5/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 335,45 Kb. | | #240320 |
Bog'liq Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy meyorlarga moslahivuning tasiriTurli mamlakatlardagi diniy tashkilotlarning moslashuvini taqqoslash
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ta'siri mamlakatga qarab juda farq qilishi mumkin.
Ayrim mamlakatlarda diniy tashkilotlar zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishda muvaffaqiyat qozonishdi, natijada ularning qabul qilinishi va ahamiyati ortdi.
Biroq, boshqa mamlakatlarda diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishiga qarshilik mavjud, bu esa keskinlik va nizolarga olib kelishi mumkin.
1
2
3
Diniy tashkilotlarning moslashuvining madaniy merosga ta'siri
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishi madaniy merosga katta ta'sir ko'rsatishi mumkin. Zamonaviy qadriyatlarni o'zlashtirgan holda, ushbu tashkilotlar an'anaviy amaliyot va urf-odatlarni saqlashga yordam beradi, shu bilan birga inklyuzivlik va xilma-xillikni targ'ib qiladi.
Diniy tashkilotlarning zamonaviy standartlarga muvofiq rivojlanishi madaniy merosga yanada dinamik va tegishli yondashish imkonini beradi. Ushbu moslashuv turli jamoalar o'rtasida muloqot va tushunishni rag'batlantiradi, birlik va o'zaro hurmat tuyg'usini rivojlantiradi.
Bundan tashqari, diniy tashkilotlarning dunyoviy standartlarga moslashishi an'analar va taraqqiyot o'rtasidagi tafovutni bartaraf etishga yordam beradi. O'zgarishlarni qabul qilish orqali ushbu tashkilotlar madaniy merosning saqlanishini ta'minlashi va ayni paytda zamonaviy muammolarni hal qilish va ijtimoiy adolatni ta'minlashi mumkin.
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining kelajakdagi tendentsiyalari
Diniy tashkilotlar jamiyatda o'z ahamiyatini saqlab qolish uchun zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishi kerak bo'ladi. Bu gender tengligi, LGBTQ huquqlari va dunyoviy ta'lim kabi muammolarni hal qilishni o'z ichiga oladi.
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining kelajakdagi tendentsiyalari yanada inklyuziv va ilg'or e'tiqodlarga o'tishni o'z ichiga olishi mumkin.
Zamonaviy dunyoviy standartlarga muvaffaqiyatli moslashgan diniy tashkilotlar, ehtimol, o'sishni boshdan kechiradi va yoshroq demografiyani jalb qiladi.
|
| |
Oqsillarning uchlamchi strukturasi

27
bo‘lmagan bog‘larga vodorod va ion bog‘lari kiradi. Vodorod bog‘lari
aminogruppalar bilan aminokislotalar radikali
orasida va karboksil
gruppa bilan boshqa aminokislota orasida vujudga keladi.
Ionli yoki elektrostatik bog‘lanish esa liz, arg, gis zaryadlangan
guruhi bilan yon radiakallari, val, asp, glutaminning – COO
-
orasida
hosil bo‘ladi. Polipeptid zanjirini uchlamchi struktura konformatsiyasini
oqsilning
xossasiga, aminokislota radikallarining xossasiga va atrof-
muhit sharoitiga qarab aniqlanadi. Oqsillarning polipeptid bog‘larini
joylanishida energetik qulay shakliga o‘tishi qabul qilingan bo‘lib, oz
miqdorda erkin energiya hosil bo‘lishiga asoslangan. Shuning uchun
qutbsiz radikallar suvdan uzoqlashib oqsilning ichki uchlamchi struktura
shaklini hosil qiladi. Ular asosan oqsil strukturasini
ichiga joylashgan
bo‘ladi.
Qutbli (gidrofil) aminokislota qoldiqlari oqsil strukturasining tashqi
qavatida joylashadi va suv molekulalari bilan birikkan holda bo‘ladi.
Oqsil tarkibida prolin va gidroksiprolin aminokislotalar bor joyi
zanjirning kuchsiz nuqtasi bo‘lgani sababli bukiladi yoki sinadi.
Zanjirdagi bu aminokislotalar ko‘proq harakatchan bo‘lib, boshqa
polipeptid guruhlar bilan yakka vodorod bog‘i hosil qiladi.
Boshqa
egilgan joyda glitsin bo‘lib R-guruhda vodorod kam bo‘ladi. Shuning
uchun boshqa aminokislotalarning R-gruppasi fazoviy bukilishiga, ya’ni
glitsin turgan joyga boshqa radikal guruhi joylanishiga harakat qiladi.
Ala, ley, gis kabi bir qancha aminokislotalar oqsilning spiral strukturasini
mustahkam saqlashda ishtirok etadi. Met, ile,
asp aminokislotalari esa
β−
struktura hosil qilishda qulaylik keltiradi.
Oqsilning molekulasining uchlamchi strukturasida
α−
spiral
(spirallashgan),
β−
struktura (qavatma-qavat) va tartibsiz joylashgan
qismlari b
o‘ladi. Faqat oqsilning to‘g‘ri fazoviy joylanishi oqsilning
faolligini
oshiradi, uni buzilishi esa oqsil xossasini o‘zgarishiga olib
keladi va biologik faolligini yo‘qolishiga sabab bo‘ladi.
Sitoxrom C,lizotsim, ribonukleazalar uchlamchi strukturasi bilan farq
qiladi. Ularning polipeptid zanjiri har xil
α−
spiral segmentlari va
β−
struktura qismlari b
o‘ladi.
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 6

ishlarining to’g’ri tashkil qilinishi ham muhim omil hisoblanadi;
-
- shamollatish usuliga qo’yiladigan asosiy gigienik talab - zaharli moddalar hosil
bo’ladigan zonada ularni havo muhitiga tarqalgan taqdirda esa, sof havo berish yo’li
bilan miqdorini pasaytirib, kuch sizlantirishdan iborat.
21-rasm. Shaxsiy muhofazalanish vositalari
Zaharli moddalar bilan ishlaydigan shaxslar xususida mehnat qonunida ish kunini
chegaralash, ta’tilning davomiyligini ko’paytirish, nafaqaga birmuncha erta muddatda
chiqarish kabi chora-tadbirlar ko’zda tutiladi. Organizmga zararlanishning xavfli ta’siri
yuqori bo’lgan korxonalarda ayollar va o’smirlarning ishlashiga ruxsat etilmaydi. Ish
zonasidagi zaharli moddalarning YQM davlat tomonidan belgilangan. YQM zavod,
fabrika va boshqa muassasalar uchun majburiydir.
Kasbga doir zararlanishlarni hisobga olish va qayd qilish majburiy hisoblanadi.
«Korxonalarda baxtsiz hodisalarni tekshirish va hisobga olish to’g’risidagi Nizom»ga
muvofiq har bir zararlayish hodisasi tekshirilishi va ularning oldini olish chora-
tadbirlari ishlab chiqilishi kerak. Davolash - profilaktika tadbirlari ishlab chiqarishda
ro’y beradigan zaharlanishlarning oldini olishda muhim o’rin tutadi. Ularga, birinchi
navbatda, ishchilarni tibbiy ko’rikdan o’tkazish va maxsus ovqatlanishni tashkil etish
kiradi. Zaharlarning ta’sir qilish ehtimoli bo’lgan qator korxonalarda ishchilar uchun
qo’shimcha va maxsus ovqatlanish ko’zda tutilgan.
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 5

|
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarningBog'liq 8-MA\'RUZA8.
Mutagen zaharlarga
etilenimin, etilen oksidi, xlorli karbonvodorodlar,
qo’rg’oshin va simob birikmalari misol bo’lib, ular odam va hayvonlar jinsiy
organlariga qattiq ta’sir etadi.
9.
Emriotron zaharlar
(tolid amid va boshqalar) odam va hayvonlarning
tug’ilishiga salbiy ta’sir etadi. Naslini yo’q qiladi.
Ishlab chiqarishda zararli moddalardan himoyalanish usullari.
Zaharli moddalarga qarshi kurashda sanitariya sharoiti, sog’lomlashtirish tadbirlari,
shuningdek, yangi sex va zavodlarni loyihalashda amalda YQMlarni gigienik
ma’lumotlari bilan to’ldirib, qaytadan ko’rib chiqiladi.
Davlat standartiga asosan zaharli moddalar organizmga ta’sir ko’rsatish darajasiga
qarab: o’ta yuqori, o’rtacha va kam xavfli sinflarga bo’linadi.
Mehnat sharoitining yaxshilanishi ko’pgina sexlar havosida zararli moddalar
miqdorining pasayishiga, zararlanishning og’ir ko’rinishlari kamdan-kam uchraydigan
hollarga olib kelmoqda. Kasbiy zaharlanishlarga qarshi kurashda:
-
texnologik jarayonlarda zaharli moddalar ajralishini bartaraf etish;
-
zaharli moddalarni havoga ajralishini kamaytiradigan yangi texnologiya va
avtomatlashtirishni joriy etish mumkin.
Ishlab chiqarish jarayonini mexanizasiyalashtirish, ishchilarning zaharli moddalar
bilan muloqotda bo’lishini chegaralaydi. Bunga misol tariqasida kimyo zavodlarida
zaharli moddalarni to’ldirish, filtrlash va quritish jarayonlarini mexanizasiyalashtirish,
mashinasozlik sanoatida korroziyaga qarshi qatlamlarni hosil qilishning galvanik
jarayonlarini keltirish mumkin. Uskuna va kommunikasiyalardagi (gaz quvurlari,
transportyorlar) teshik tirqishlaridan ko’pincha gazlar chiqishi mumkin. Bunday
holatlarda sexlardagi havo muhitini sog’lomlashtirishda eski uskunalarni birmuncha
zich, yangilari bilan almashtirish, mexanik jihatdan eskirgan uskunalarni o’zgartirish
maqsadga muvofiqdir.
Zamonaviy texnika taraqqiyotining yutuqlaridan omilkorlik bilan foydalanish
ko’pgina texnologik jarayonlarning borishi ustidan nazorat qilish avtomatik usullar
bilan olib borish imkonini beradi.
Sanitariya-gigienik tadbirlarga: gigienik standartlash, havo holatini nazorat qilib
turish; gigienik talablarga qat’iy amal qilish; shaxsiy himoya vositalarini qo’llash;
sanitariya bo’yicha instruksiya berib turish va b.
Ishlab chiqarishda zaharlanishga qarshi kurashning usullari:
|
| |
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 2

|
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarningBog'liq 8-MA\'RUZA-
kattaligi 10 mikrondan katta bo’lgan changlar;
-
kattaligi 10 mikronda 0,25 mikrongacha bo’lgan changlar. Bu changlarni mayda
changlar yoki mikroskopik changlar deb yuritiladi.
-
kattaligi 0,25 mikrondan kichik bo’lgan changlar. Bu changlar ultramikroskopik
changlar deb yuritilib, ular erga qo’nmay havoda uchib yuradi.
Ishlab chiqarish changining inson salomatligiga zararli ta’siri katta. Changning
asosiy ta’siri, eng avvalo, nafas olganda yuzaga keladi. Bunday havo bilan nafas olish,
asosan, nafas organlarini zararlantiradi: ya’ni bronxit, pnevmokonioz yoki umumiy
allergik reaktsiyalar rivojlanishiga sabab bo’ladi. Changning o’pka yo’liga kirishi
pnevmoniya, sil, o’pka rakining kelib chiqishiga sharoit yaratishi mumkin.
Kattaligi 4-5 mk bo’lgan changlar juda xavfli hisoblanadi. Yirik zarrachalar nafas
olganda burun bo’shlig’ida ushlanib qoladi. Mayda zarrachalar esa o’pkaga o’tgach,
changli «pnevmokonioz» kasalliklarini vujudga keltiradi. Kremniy oksidi changi
ta’siridan «silikoz», ko’mir changidan «antrakoz», alyuminiy oksidi changi ta’siridan
«alyuminoz», silikatlar ta’siridan «silikoz» kabi kasallik turlari yuzaga keladi.
Changning odam organizmiga ta’siri uning havodagi miqdoriga, kattaligiga va
maydaligiga, elektrlanishiga bog’liq.
Chang zarralarining shakli sferik, yassi va boshqa ko’rinishda bo’ladi. Aerozollar
hosil bo’lishida chang zarralari kondensatsiya- sining ko’p qismi yumaloq shaklga ega
bo’ladi. Zarrachalarning shakli aerozolning turg’unligiga va organizmdagi holatiga
ta’sir etadi. Chetlari o’tkir qirrali chang zarralari o’pka to’qimalarini jarohatlaydi.
Shisha-tola, asbest kabi chang turlari yuqori nafas yo’llarining hujayralarini
mikrojarohatlashi, ko’zning shilliq qavatiga va teriga ta’sir ko’rsatishi ham mumkin.
Mehnat Kodeksiga asosan, ishchilar ishga kirishdan oldin tibbiy ko’rikdan
o’tkaziladi. O’pka sili, yuqori nafas yo’llari va bronxlar kasalligi, yurak-tomir
xastaliklari yoki boshqa kasalliklar bilan og’rigan kishilar changli ishga qabul
qilinmaydi. Xavfsiz va sog’lom mehnat sharoiti bilan ta’minlash uchun ishlab
chiqarish zonalarida havo muhitining chang miqdori yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan
miqdordan ortmasligi kerak. Changning hosil bo’lishi va tarqalishiga qarshi kurashda
texnologik jarayonlarni avtomatik usullarga o’tkazilishi, shuningdek, jihozlarning
zichligini oshirib, ma’lum masofadan turib boshqarish tizimlariga o’tish muhim
ahamiyatga ega.
Nazorat savollari
|
| |
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 14

4.
Siklonlarning
ishlash prinsipi
5.
Shang o’tiruvchi kameralarning ishlash prinsipi
6.
Shang to’plovchilarning ishlash prinsipi
7.
Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy shamollatish
8.
Ishlab chiqarish xonalarini sun’iy shamollatish
9.
Deflektorning asosiy vazifasi va ishlash prinsipi
10.
Shamollatish qurilmalari ishlash usuliga ko’ra
turlari
11.
Sun’iy havo
almashinish sistemalari
12.
Havoni mo’’tadillash tizimlari
13.
Avariya
shamollatish sistemasi
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 4

zaharlanishiga olib keladi.
5.
Qitiqlovchi, kuydiruvchi zaharlar
yuqori va quyi nafas olish yo’llarini
shikastlaydi, kasalanishga olib keladi. Bunday zaharlarga xlor, ammiak, azot oksidi,
fenal, kislotalar, ishqorlar misol bo’ladi.
6.
Allergen zaharlari
nikel’,
berilliy birikmalari, nitroxlorbenzol, piridin
birikmalari, ursol va boshqalar tananing reaksion qobiliyatini o’zgartiradi,
terining
yallig’lanishiga, nafas olish yo’llarining torayishiga va boshqa kassaliklarga olib
keladi.
7.
Kanserogen zaharlar
hisoblangan toshko’mir smolasi, amino va izobirikmalar,
xlorbenzidin, ko’mir, qorakuya va boshqalar tanada shish,
rak kasalligini keltirib
chiqaradi.
Nazorat savollari - Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning

qancha qalin bo’lgani bilan, chang undan o’tib ketadi. Ikkinchi tomondan
qalinlashtirilgan mato orqali havoning sizib o’tishi qiyinlashadi, bu esa o’z navbatida
ba’zi bir muammolarni keltirib chiqaradi.
Bu muammolarning eng asosiysi havo tozalash qurilmasining qarshiligining ortib
ketishidir. Katta qarshilikka ega bo'lgan qurilma nihoyatda qimmatbaho bo'lishi bilan
birga, ko'p miqdorda elektr quvvati talab qiladi.
Yuqorida aytib o’tilgan fikrlarni mulohaza qilib, havo tozalash qurilmalarini tanlash
birinchidan havo tarkibidagi changning tarkibini, xavflilik darajasini, mayda-
yirikligini, shuningdek, uning qimmatbaho moddalardan tashkil topganligini (masalan,
oziq-ovqat mahsulotlaridan tashkil topgan bo’lsa), uni tozalashda yuqori
samaradorlikka ega bo'lgan chang tozalash qurilmalaridan foydalaniladi. Agar chang
oddiy qipiq, ko’mir changlari, metall changlari bo'lsa, bunday changlangan havoni
markazdek qochma harakatga asoslangan arzon, lekin samaradorligi kamroq bo’lgan
tozalash qurilmalaridan foydalaniladi. Agar chang tarkibida qo’rg’oshin, simob va
boshqa og’ir metallar changlari mavjud bo’lsa, ma’lumki bu changlar odam organizmi
uchun juda xavfli asoratlar hosil qilishi mumkin bo’lganligi sababli, bularni tozalash
uchun, qimmat bo’lishidan qat’i nazar yuqori samaradorlikka ega bo’lgan chang
tozalash qurilmalaridan foydalaniladi.
Chang tozalash qurilmalari o’zining tuziiishi va ishlash usuli bilan xilma-xildir,
ulardan chang tozalash kameralari, siklonlar, turli filtrlar. Chang havo tarkibidan o’z
og’irligi asosida, markazdan qochma kuchlardan foydalangan holda, inersiya kuchiga
asosan, materiallar orqali filtrlash yo’li bilan va elektr toki yordamida ajratib olinishi
mumkin. Chang tozalash qurilmalaridan yuqorida sanab o’tilgan kuchlar ayrim holda
yoki bir necha usulni o’ziga jamlagan holda ishlatilishi mumkin.
Bundan tashqari quruq va namlanuvchi chang tozalash qurilmalari mavjud. quruq
chang tozalash qurilmalari asosan changga aylangan moddaning qimmatbaho bo'lgan
hollarda (masalan, un, metall va tolasimon changlar) va shuningdek, organik
moddalardan tashkil topgan changlarni (masalan, yog
=
och, paxta tozalash sanoati
changlari) tozalash maqsadida qo’llaniladi. Chunki organik changlarning suv bilan
birikmasi achib qo’lansa hid chiqarishi va uni boshqa maqsadlarda ishlatilishida
qiyinchiliklarga olib keladi.
Namlangan chang tozalash qurilmalaridan mineral moddalardan tashkil topgan
keraksiz changlarni (masalan, kul, tosh va qum changlari) tozalashda qo’llaniladi.
Diniy tashkilotlarning moslashuvining konfessiyalararo munosabatlarga ta'siri

|
Diniy tashkilotlarning moslashuvining konfessiyalararo munosabatlarga ta'siri
|
bet | 4/6 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 335,45 Kb. | | #240320 |
Bog'liq Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy meyorlarga moslahivuning tasiriDiniy tashkilotlarning moslashuvining konfessiyalararo munosabatlarga ta'siri
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvining ta'siri dinlararo munosabatlarga sezilarli ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Diniy tashkilotlar zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashganda, u turli e'tiqodlar o'rtasida muloqot va tushunishni rivojlantirishi mumkin.
Biroq, zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashish jarayonidan kelib chiqadigan qiyinchiliklar va keskinliklar ham bo'lishi mumkin.
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashishiga ko'maklashishda ta'limning o'rni
Diniy tashkilotlar jamiyatda hal qiluvchi rol o'ynaydi va ularni zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashtirish juda muhimdir. Bunga erishishning bir yo'li ta'limdir.
Ta'lim odamlarga o'zlarining diniy qadriyatlariga sodiq qolgan holda zamonaviy dunyoda harakat qilish uchun zarur bo'lgan bilim va tushunchalarni berishi mumkin.
Diniy tashkilotlar o'z jamoalarida ta'limni targ'ib qilish orqali shaxslarga tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam berishi va turli diniy va dunyoviy nuqtai nazarlar o'rtasida o'zaro hurmatni rivojlantirishi mumkin.
Diniy tashkilotlarning moslashuvining gender tengligiga ta'siri
Zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashgan diniy tashkilotlar gender tengligiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi.
Moslashish orqali ushbu tashkilotlar an'anaviy gender rollariga qarshi chiqdilar va tenglik va inklyuzivlikni targ'ib qilish yo'lida ishladilar.
Bu diniy jamoalarda ayollarning huquqlari va imkoniyatlarini yanada kengroq tan olishga olib keldi.
Zamonaviy dunyoviy standartlarning diniy erkinlikka ta'siri
Diniy tashkilotlarning zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashuvi diniy erkinlikka katta oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Diniy tashkilotlar o'z amaliyotlarini zamonaviy dunyoviy standartlarga moslashtirsa, bu jamiyatda turli diniy e'tiqodlarning qabul qilinishi va integratsiyalashuviga olib kelishi mumkin.
Biroq, bu dunyoviy standartlarga moslashish ba'zi diniy urf-odatlar va an'analarning susayishi yoki yo'qolishiga olib kelishi mumkin.
|
| |
Mavzu;axborot komunikatsion texnalogiyalarida texnik vositalar

|
Mavzu;axborot komunikatsion texnalogiyalarida texnik vositalar
|
Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,5 Mb. | | #240769 |
Bog'liq MOLIYA 101 MAVZU;AXBOROT KOMUNIKATSION TEXNALOGIYALARIDA TEXNIK VOSITALAR - REJA.
- Axborot – kommunikatsiya texnologiyalari vositalaridan ta’lim jarayonida foydalanishning istiqbolli yo’nalishlari va kelajagi.
- Kasbiy ta’limning informatsion-texnik asoslari: zamonaviy informatsion ta’lim
- texnologiyalari (Media) yordamida o’qitish va o’qish.
Tayanch so’z va iboralar: Axborot – kommunikatsiya texnologiyalari vositalari, ta’lim jarayonida AKT vositalaridan foydalanishning istiqbolli yo’nalishlari, kasbiy ta’limning informatsion-texnik asoslari, media yordamida o’qitish va o’qish. TAKLIFNOMA TEXNOLOGIYA SAMBHRAM KOMPYUTER INFORMATSION SO’Z
|
| |
.4 . KARYER ELEMENTLARI VA ULARNING O’LCHAMLARINI

(1.3-rasm.). Yuqoridan karyer yyer yuzasi bilan chegaralangan. Karyemi yon
tom ondan chegaralovchi qavatsimon yuza
bort deyiladi, karyemi pastdan
chegaralovchi yuza esa -
ost deyiladi. K aryer bortining yyer yuzasi va osti bilan
ulanish chizig’i mos ravishda karyem ing yuqori va pastki konturini tashkil
qiladi. K aryem ing yuqori va pastki konturlaridan o ’tuvchi yuza
karyer bortining
qiyaligi deyiladi. Kon ishlari olib boriladigan karyer borti
ish olib boriladigan
bort deyiladi. Shunga mos ravishda karyem ing ish olib boriladigan va ish olib
borilm aydigan karyer bortlarining qiyaliklari mavjud. Ost va yyer yuzasining
m arkazlashtirilgan yuzasi orasidagi vertikal m asofa
karyer chuqurligi deyiladi.
K aryem ing yuqori va pastki konturlari holati, shuningdek qiya va tik qiya
konlam i qazib olishda karyer chuqurligi kon ishlarini olib borish jarayonida
doimiy o ’zgarib turadi. Ochiq kon ishlarining tugashiga mos keluvchi karyer
konturlari
oxirgi konturi deb ataladi. Bunga karyem ing rejadagi oxirgi
chuqurligi va oxirgi o ’lchamlari mos keladi. Y yer yuzasidagi karyem ing oxirgi
konturi shuningdek
karyer texnik chegarasi deb ataladi. Karyer tomonidan band
qilingan yyer yuzasining maydoni, uning xizm atlari va stexlari bilan birgalikda
ye r ajratm asi deb ataladi (1.4-rasm.). Y er maydonining ajratmasi karyer
m aydonidan 5-10 martaga oshadi va 10-15m ing.gagaetadi.
K aryem ing asosiy o ’lchamlariga kon massasi hajmi, oxirgi chuqurlik, osti
b o ’yicha o ’lchamlar, bortlar qiyalik burchaklari, foydali qazilma zaxiralari,
qoplovchi to g ’ jinslari hajmi va o ’lchamlari kiradi.
1.
Kon ishlari masshtabini ko ’rsatuvchi karyer konturidagi kon massasi
hajmi (л/3) akad. V.V.Rjevskiy formulasi b o ’yicha aniqlanadi: