Yig’ish jarayonlarini avtomatlashtirish

8.3 Yig’ish jarayonlarini avtomatlashtirish.
Yig’ish jarayoni mashinalarni tayyorlashning yakunlovchi bosqichi bo’lib,
uning asosiy ekspluatasiya sifatini aniqlaydi. Mashinaning yuqori ekspluatatsion
hususiyatlariga erishish faqatgina muvaffaqiyatli konstruksiya yaratish yoki yuqori
sifatli materiallarni qo’llash orqali erishilmaydi. Ushbu sifatlar va o’ta aniq yuzali
detallar o’zaro birikkan yuza qatlamlarining optimal holatini ta’minlamay turib
ta’minlay olmaydi. Mashinalarni tayyorlash jarayoni barcha ekspluatasiya,
shuningdek ekspluatasiya chog’idagi ishonchlilik va puxtalik ko’rsatkichlarga
erishishga yuqori sifatli yig’ish, sozlash va sinash bosqichlarini shaoitlarida kafil
bo’lishi mumkin. Bu sifatli mahsulotni yig’ish jarayonida turli sabablarga ko’ra
detallarning o’zaro joylashishidagi xatoliklarning paydo bo’lishi bilan
214
yig’ilayotgan mahsulotning aniqlik va ish sifatini sezilarli tushirishi bilan
bog’lanadi. Bunday xatoliklar sababi quyidagilar bo’lishi mumkin:
- ishchilar tomonidan yig’ilayotgaan detallarni mo’ljallash va o’rnatishda
yo’l qo’yadigan xatolari;
- yig’ish jarayonida qo’llaniladigan kalibr va o’lchov qurilmalarinio’rnatishdagi,
sozlashdagi hamda mashinada detalning aniq joylashuvininazorat qilishdagi
nuqsonlar; shuningdek o’lchov asboblarining xatoligi;
- kerakli joyga joylashtirish va o’rnatish vaqti oralig’ida detallarningnisbatan
surilishi;
- birikuvchi detal yuzalarida nuqsonlarning paydo bo’lishi;
- birikuvchi detallarni joylashtirish va o’rnatish paytida ularning aniq vato’liq
bog’lanishiga halaqit beradigan elastik va plastik deformatsiya.
Yig’uv ishlarini bajarish mashinalarni ishlab chiqarishga sarflanadigan
umumiy mehnat hajmining katta qismini tashkil qiladigan ko’p vaqt sarfi
bilanbog’liq. Ishlab chiqarish turiga ko’ra yig’uv ishlariga sarflanadigan vaqt yapli
va katta seriyali ishlab chiqarish sharoitida 20-30%ni,donalab va kichik seriyali
ishlab chiqarishda 35-45%ni tashkil qiladi. SHuni alohida ta’kidlab o’tish joizki,
chilangarlik-yig’ish jarayonlarining 50 - 85% qo’l mehnati orqali amalga oshiriladi
va bu ko’p inson mehnati va katta iqtisodiy harajatlarni, shunindek, yuqori
malakali ishchilar mehnatini talab qiladi. Ko’rsatib o’tilgan muammolar yig’ish
sifati va unumdorligini ko’tarish muammolarini ko’paytiradi.
Yig’ish turlarining tasnifi
Yig’ish - zagotovka yoki mahsulotning tarkibiy qismlarini bir ajralmas
yokiajraluvchi bo’lak hosil qilishdir. Yig’ish det allarni oddiy biriktirish, ularni
presslash, rezba orqali biriktirish, payvandlash, qalaylash, kleylash va h.lar orqali
amalga oshirilishi mumkin. Yig’ish hajmiga ko’ra umumiy yig’ish yoki uzelli
yig’ish turlariga bo’linadi. Donalab va kichik seriyali ishlab chiqarish sharoitlarida
yig’ish ishyolarining asosiy qismi umumiy yig’ish va ozgina qismi esa alohida
yig’uv birikmalarini amalga oshirish bilan bajariladi. Ishlab chiqarish seriyasining
o’sishi bilan yig’ish ishlari ko’proq alohida yi’guv birikmalarini yig’ishga
215
bo’linadi, yalpi va katta seriyali ishlab chiqarish sharoitlarida yig’uv
birikmalarning ulushi asosiy yig’uv jarayoni ulushidan oshib ketadi. Bu yig’ish
ishlarini mexanizasiyalashishi va avtomatlashtirilishiga va samaradorlikning
o’sishiga olib keladi. Yig’ish jarayoni davriga ko’ra dastlabki, oraliq, payvandlash
orqali yig’ish va tugal yig’ish bosqichariga bo’linadi. Dastlabki yig’ish - kelgusida
qaytadan qismlarga ajratiladigan zagotovkalar tarkibiy qismi yoki to’liq
mahsulotni yig’ish. Masalan, qo’zg’almas kompensator o’lchamlarini aniqlash
maqsadida dastlabki yig’ish. Oraliq yig’ish - birga ishlov berish maqsadida
zagotovkalarni yig’ish. Masalan, reduktor korpusi va kopqog’ini podshipnik
o’rnatiladigan teshikka ishlov berish maqsadida yig’ish, shatun va shatun
qopqog’ini kolen valdagi shatun bo’g’ziga ishlov berish uchun yig’ish va h.
Payvandlash orqali yig’ish - zagotovkalarni payvandlash orqali yig’ish.
Detallarni payvandlash orqali yig’ish jarayoni ko’pgina hollarda umumiy
yoki birikmalarni yig’ish bosqichida amalga oshiriladi. Payvandlash ishlarining
katta qismi turli transport mashinalarning kabina va ko’zov qismlarini tayyorlashda
qo’llaniladi. Payvandlash jarayonida asos, kabina va ko’zavning boshqa
elementlari mahsus fiksatorlar moslamalari yordamida ushlab turiladi va bu orqali
elementlarning o’zaro to’g’ri joylashuvi ta’minlanadi. Oxirgi (tugal) yig’ish -
ishlab chiqarish jarayonida boshqa qismlarga ajratish ko’zda tutilmaydigan
mahsulot yoki uning qismlarini yig’ish jarayoni. E’tibor berish lozimki, tugal
yig’ishdan keyin haridorga yetkazib berish va upakovka qilish maqsadida ayrim
buyumlar uchun demontaj ishlarini bajarish mumkin.
Yig’ish jarayonida mashina detallarini biriktirishda berilgan aniqlik
chegarasida ularning o’zaro joylashuvini ta’minlash zarur. Yig’ish aniqligi
deganda konstruktorlik hujjatlarida berilgan mahsulot parametrlarining mos
qiymatlarini ta’minlash mahsulot yig’ish jarayoni xossasi tushuniladi. Yig’ish
natijasida detallarning va yig’uv birikmalarining o’zaro joylashuvi shunday
ta’minlashi kerakki, ularning ishchi yuzalari yoki ushbu yuzalarning bir-birga
nisbatan harakatlanishi, shuningdek turg’un holatda nafaqat yig’ish jarayonida,
balki mashinani ekspluatatsiyasi davrida ruxsat etilgan chegaradan chiqib
216
ketmasligi kerak. Detallarga tejamkor ishlov berish va mashinalarni yig’ishning
eng maqbul ruxsat etilgan chegaralarini aniqlash vositalardan biri o’lcham zanjirini
hisoblash va tahlil qilish hisoblanadi. Ma’lumki, o’lcham zanjirlarini hisoblashda.
Uchtadan ko’p bo’lmagan tashkil etuvchi zvenolardan iborat texnologik yig’ish
kichik o’lcham zanjiri to’liq o’zaro almashinuvchanlik prinsipi bilan hisoblanadi.
Yig’iladigan buyumlar konstruksiyasini mos o’lcham hisoblarini bajarish
orqali o’lcham tahlili bajariladi va yig’ishdagi talab etilgan aniqlikning eng maqul
usuli tanlanadi.
Ushbu ishlab cihqarish sharoitida loyihalanayotgan yig’ish jarayonining
tabaqalanish darajasi aniqlanadi.
Barcha yig’uv birliklari va buyum detallarining birikish ketma-ketligi
o’rnatiladi hamda umumiy va mahsulotni uzelli yigi`sh sxemalari to’zi ladi.
Eng unumdor, tejamkor va texnik jihatdan maqsadga muvofiq biriktirish,
joylashuvini tekshirish va o’rnatish usullari aniqlanadi. Yig’ish texnologik
jarayoning tarkibi to’zi lib, nazorat qilish va oxirgi tekshiruvdan o’tkazish usullari
aniqlanadi.
Texnologik jarayonni bajarish uchun kerakli texnologik uskunalar ishlab
chiqiladi.
Yig’ish ishlarini texnik me’yorlashtirish va yig’ish jarayoning iqtisodiy
ko’rsatkichlari hisoblanadi.
Yig’ish jarayonining texnik hujjatlari rasmiylashtiriladi.
Istalgan mashina va uning mexanizmlarini ixtiyoriy ketma-ketlikda
bajaribbo’lmaydi. Detallarning bog’lanish tartibi, avvalo, yig’ilayotgan buyum
yoki uning qismlarining konstruksiyasiga, shuningdek yig’uv ishlarini tabaqalanish
darajasiga bog’liq.
Yig’ish texnologik jarayonini loyihalash yig’ish birliklari va detallar
qatoriga bo’lishdan keyin boshlanadi. Detal - yig’ish jarayonlarini qo’llamasdan
bir tarkibli material va markasidan tayyorlangan buyum. Yig’uv birligi -
tayyorlovchi korxonada yig’ish jarayonlari yordamida tarkibiy qismlari
birlashtirilgan buyum. Adabiyotlarda “yig’uv birligi” termini o’rnida ko’pincha
217
“uzel” tushunchasidan foydalaniladi. Kompleks - ekspluatasiya paytida birga
qo’llaniladigan, tayyorlovchi korxonada yig’ish jarayonlarini bilan biriktirilmagan
ikki va undan ortiq maxsus buyumlar. Komplekt - ekspluatasiya paytida birga
qo’llaniladigan, tayyorlovchi korxonada yig’ish jarayonlarini bilan biriktirilgan
ikki va undan ortiq maxsus buyumlar. Agregat - to’liq o’zaro almashinuvhanlikka
ega, buyumning tarkibiy qismlarini boshqalaridan alohia yig’ish imkoniyati va
buyumda ma`lum bir vazifani bajarishga layoqatli yig’uv birikmasiga aytiladi.
Buyumlarni yig’uv birliklari va detallarga bo’lish vaqtida quyidagi tavsiyalardan
foydalanish maqsadga muvofiq:
1. Yig’uv birikmasi gabarit o’lchamlari va og’irligiga ko’ra katta yoki ko’p
sondagi detallardan tashkil topmasligi kerak.
2. Agar yig’ish jarayonida sinash, pishitish ishlarini o’tkazish talab etilsa, u alohida
yig’uv birikmasiga ajratilishi kerak.
3. Yig’uv birikmasi mashinaga o’rnatilgandan so’ng boshqa qismlarga ajratish
ishlaridan holi bo’lishi kerak, agar bunday qilishning iloji bo’lmasa, kerak
ajratish ishlari texnologiyada ko’zda tutilishi zarur.
4. Asosiy baza detaldan tashqari mashina detallari, shunigdek biriktirish detallari
va rezbali bog’lanishlaru yoki bu yig’uv birligiga kiritilishi zarur.
5. Ko’pchilik yig’uv birliklari uchun yig’ish mehnat sarfi deyarli bir xil bo’lishi
kerak.
6. Yig’uv birliklari yig’ish jarayonida ham, keying tranportirovka qilish va montaj
ishlarida ham qismlarga ajratilmasligi kerak.
7. Yig’uv birliklarining gabarit o’lchamlari ularni yig’ish va tranportirovka qilish
imkoniyatini ta’minlash imkoniyatidan kelib chiqish kerak.
8. Yig’uv jarayonlari metallni qirqish bilan bog’liq tayyorlash va moslash
ishlaridan so’ng bajarilshi kerak.
9. Buyumni shunday qismlarga ajratish kerakki, konstruktiv sharoit bir biriga
bog’liq bo’lmagan eng ko’p yig’uv birliklarini yig’ish imkoniyatini berishi
darkor. Zagotovkalarni olish hamda ularga mexaniq ishlov berish texnologik
jarayonlari
yalpi
va
seriyali
ishlab
chiqarish
sharoitlarida
odatda
218
mexanizasiyalash va avtomatlashtirishdan to avtomatik liniya, uchastka va
sexlarni yaratishgacha rivojlanishiga asoslanadi. Yig’ish jarayoni esa hatto yalpi
ishlab chiqarish sharoitida ham qisman qo’l mehnatini talab qiladi va katta
mehnati hamda yuqori malakali ishchilar orqali amalga oshiriladi.
MDH davlatlarida avtomatlashtirish o’rtacha umumiy yig’ish ishlari
hajmining 7% ni qamrab olgan. Bu avvalo yig’ish jarayonlarining o’ziga xos
hususiyatlaridan kelib chiqadi:
1)
yig’ish hajmining murakkabligi va turli-tumanligi hamda yig’ish
uchunuskunalarning zarurligi;
2) yig’ish jarayonlari siklining qisqaligi (ayrim hollarda sekundning o’ndan
birida);
3) detallarning bikir emasligi yoki elastikligi;
4)harakatlarni
bajaruvchi
manipulyator,
robotlar
ishchi
organlarining
murakkabligi;
5) o’zaro birikkan detallarning kichik dopusk maydonlari va ularni moslash,
to’g’rilash ishlarining zarurligi.
Yig’ish sexlari dastgohlarini ikki guruhga bo’lish mumkin: texnologik,
detallarni qo’zg’almas yoki qo’zgaluvchi qilib biriktirish, uzelli yoki umumiy
yig’ish jarayonida ularni rostlash va nazorat qilish uchun bevosita mo’ljallangan
hamdayordamchi, ish hajmi yig’ish jaroyonida salmoqli bo’lgan barcha yordamchi
ishlarnimexaniza siyalashtiruvchi. Quyida jarayonlarni mexanizasiyalash uchun
mo’ljallangan yig’ish qurilmasiga misol keltirilgan. 9-3 –rasmda qamrovlanuvchi
va qamrovchi detallarni aniq o’rnatish ta’minlash uchun moslama ko’rsatilgan.
Ushbu holatda podshipnik 2 presslanadigan uzel korpusi 1 maxsus taglikning 6
aylana chiqig’iga narkazlashadi. Taglik esa o’zining konussimon teshigi bilan
presslovchi sirg’algich (polzun) 4 harakatlanadigan juvaga markazlashadi.
Sirg’algichga biriktirilgan egiluvchi kirgizma (vstavka) biriktirish jarayoni
boshlangunigacha podshipnikni markazlash va ushlab turish uchun ximat qiladi.
Mashinasozlik korxonalarida yig’ish texnologik jarayonlarini mexanizasiyalash
uchun turli gaykapurkagich, pnevmatik va gidravlik skoba, elektrbolg’a va boshqa
219
mexanizmlar keng qo’llanilmoqda. Seriyali va yalpi ishlab chiqarish sharoitlarida
mexaniq ishlov berish texnologik jarayonini tezlashtiruvchi yo’nalishlardan biri
maxsus sozlangan dastgohlarda mashina detallari o’lchamlarini avtomatik olish
usuli hisoblanadi. Bu usuldan vtulka-korpus tipida taranglik bilan birikuvchi
detallarga ishlov berishda foydalanilganda presslangan vtulkalar partiyasida
chizmada ko’rsatilgan aniq diametr o’lchamlarini ta’minlash imkoni qiyin bo’ladi.
8.13-rasm. Aniq podshipniklarni presslash uchun moslama
Yig’ishning uch xil turi mavjud bo’lib:
1.
Individual keltirish tamoyili bo’yicha;
2.
To’liq o’zaro almashuvchanlik tamoyili bo’yicha;
3.
Indivudial va guruhli tanlash yo’li bilan qisman o’zaro almashinuvchanlik
tamoyili bo’yicha.
Induvidial keltirish tamoyili bo’yicha yig’ish yakka tartibda va mayda
seriya chiqarishlarda qo’llaniladi. Bunday ishlab chiqarishlarda detal mexaniq
ishlov berilgandan keyin, bunda chekli kalibirlyarsiz ishlov beriladi, oxirgi shakl
va o’lchamini olish uchun va detalni o’rnatiladigan joyiga keltirish uchun qo’lda
chilangarlik ishlovi beriladi.
To’liq o’zaro almashuvchanlik tamoyili bo’yicha yig’ish yirik seriyali va
ommaviy ishlab chiqarishlarda detal mexaniqa sexida chekli kalibrlar bo’yicha
220
ishlov beriladi va dastgohdagi operatsiyalar detalga kerakli shakl va o’lcham
berilishi uchun ishlov berishning oxirgi bosqichi hisoblanadi.
Agar yig’ishda detal biriktiriladigan boshqa detal bilan dastlab
saralanmasdan yoki tanlamasdan tutashtirilsa va bunda biriktirish zarur va
qoniqtiruvchi o’tkazishni keltirish jarayonsiz hosil qilinsa, bunday yig’ish to’liq
o’zaro almashinuvchanlik bilan yig’ish deyiladi, bunday yig’ishda oqim bo’yicha
yig’ish jarayonini tashkil etish mumkin.
Biriktiriladigan detallar chekli kalibrlar bo’yicha, biroq katta dopusklar
bilan tayyorlangan bo’lsa, yig’ish detallarining o’lchami bo’yicha dastlabki tanlab
olish yo’li bilan amalga oshirilsa qisman o’zaro almashinuvchanlik bilan yig’ish
deyiladi. Biriktirishda kerakli o’tkazishni ta’minlaydigan detallarni o’lchami
bo’yicha belgilangan dopusk chegarasida tayyorlangan va yig’ishga kelgan har
qanday detallar ichidan olinishi individual tanlab olish orqali yoki belgilangan
dopusk chegarasida o’lchamlari bo’yicha guruhlarga ajratib olish yo’li bilan -
guruhli tanlov orqali olish mumkin. Bunday yig’ish yirik seriyali va ommaviy
ishlab chiqarishda qo’llaniladi.
Uzeli yig’ishda mahsulotning tarkibiy qismi yig’ma birligi (uzel) yig’ish
ob’ekti hisoblanadi. Umumiy yig’ishda yaxshi mahsulot yig’ish ob’ekti bo’lib
hisoblanadi.
Yig’ish – zagotovka yoki mahsulotning tarkibiy qismlarini bir ajralmas
yoki ajraluvchi bo’lak hosil qilishdir. Yig’ish detallarni oddiy biriktirish, ularni
presslash, rezba orqali biriktirish, payvandlash, qalaylash, kleylash va boshqalar
orqali amalga oshirilishi mumkin. Yig’ish hajmiga ko’ra umumiy yig’ish yoki
uzelli yig’ish turlariga bo’linadi.
Donalab va kichik seriyali ishlab chiqarish sharoitlarida yig’ish ishlarining
asosiy qismi umumiy yig’ish va ozgina qismi esa alohida yig’uv birikmalarini
amalga oshirish bilan bajariladi. Ishlab chiqarish seriyasining o’sishi bilan yig’ish
ishlari ko’proq alohida yi`guv birikmalarini yig’ishga bo’linadi, yalpi va katta
seriyali ishlab chiqarish sharoitlarida yig’uv birikmalarning ulushi asosiy qig’uv
jarayoni ulushidan oshib ketadi.
221
Bu yig’ish ishlarini mexanizasiyalashishi va avtomatlashtirilishiga va
samaradorlikning o’sishiga olib keladi. Yig’ish jarayoni davriga ko’ra dastlabki,
oraliq, payvandlash orqali yig’ish va tugal yig’ish bosqichariga bo’linadi.
Dastlabki yig’ish - kelgusida qaytadan qismlarga ajratiladigan zagotovkalar
tarkibiy qismi yoki to’liq mahsulotni yig’ish.
Masalan, qo’zg’almas kompensator o’lchamlarini aniqlash maqsadida
dastlabki yig’ish. Oraliq yig’ish – birga ishlov berish maqsadida zagotovkalarni
yig’ish. Reduktor korpusi va qopqog’ini podshipnik o’rnatiladigan teshikka ishlov
berish maqsadida yig’ish, shatun va shatun qopqog’ini kolen valdagi shatun
bo’g’ziga ishlov berish uchun yig’ish va boshqalar. Payvandlash orqali yig’ish –
zagotovkalarni payvandlash orqali yig’ishlar bularga misol bo’la oladi.
Detallarni payvandlash orqali yig’ishjarayoni ko’pgina hollarda umumiy
yoki birikmalarni yig’ish bosqichida amalga oshiriladi. Payvandlash ishlarining
katta qismi turli transport mashinalarning kabina va ko’zov qismlarini tayyorlashda
qo’llaniladi. Payvandlash jarayonida asos, kabina va ko’zavning boshqa
elementlari mahsus fiksatorlar moslamalari yordamida ushlab turiladi va bu orqali
elementlarning o’zaro to’g’ri joylashuvi ta’minlanadi.
Oxirgi (tugal) yig’ish – ishlab chiqarish jarayonida boshqa qismlarga
ajratish ko’zda tutilmaydigan mahsulot yoki uning qismlarini yig’ish jarayoni.
E’tibor berish lozimki, tugal yig’ishdan keyin haridorga yetkazib berish va
upakovka qilish maqsadida ayrim buyumlar uchun demontaj ishlarini bajarish
mumkin.
Yig’ish jarayonida mashina detallarini biriktirishda berilgan aniqlik
chegarasida ularning o’zaro joylashuvini ta’minlash zarur. Yig’ish aniqligi
deganda konstruktorlik hujjatlarida berilgan mahsulot parametrlarining mos
qiymatlarini ta’minlash mahsulot yig’ish jarayoni xossasi tushuniladi. Yig’ish
natijasida detallarning va yig’uv birikmalarining o’zaro joylashuvi shunday
ta’minlashi kerakki, ularning ishchi yuzalari yoki ushbu yuzalarning bir-birga
nisbatan harakatlanishi, shuningdek turg’un holatda nafaqat yig’ish jarayonida,
222
balki mashinani ekspluatatsiyasi davrida ruxsat etilgan chegaradan chiqib
ketmasligi kerak.
Detallarga tejamkor ishlov berish va mashinalarni yig’ishning eng maqbul
ruxsat etilgan chegaralarini aniqlash vositalardan biri o’lcham zanjirini hisoblash
va tahlil qilish hisoblanadi.
Uchtadan ko’p bo’lmagan tashkil etuvchi zvenolardan iborat texnologik
yig’ish kichik o’lcham zanjiri to’liq o’zaro almashinuvchanlik prinsipi bilan
hisoblanadi.
Yig’iladigan buyumlar konstruksiyasini mos o’lcham hisoblarini bajarish
orqali o’lcham tahlili bajariladi va yig’ishdagi talab etilgan aniqlikning eng maqul
usuli tanlanadi.
Ushbu ishlab chiqarish sharoitida loyihalanayotgan yig’ish jarayonining
tabaqalanish darajasi aniqlanadi.
Barcha yig’uv birliklari va buyum detallarining birikish ketma-ketligi
o’rnatiladi hamda umumiy va mahsulotni uzelli yigi`sh sxemalari to’zi ladi. Eng
unumdor, tejamkor va texnik jihatdan maqsadga muvofiq biriktirish, joylashuvini
tekshirish va o’rnatish usullari aniqlanadi. Yig’ish texnologik jarayonining tarkibi
to’zi lib, nazorat qilish va oxirgi tekshiruvdan o’tkazish usullari aniqlanadi.
Texnologik jarayonni bajarish uchun kerakli texnologik uskunalar ishlab
chiqiladi. Yig’ish ishlarini texnik me’yorlashtirish va yig’ish jarayonining iqtisodiy
ko’rsatkichlari
hisoblanadi.
Yig’ish
jarayonining
texnik
hujjatlari
rasmiylashtiriladi.
Istalgan mashina va uning mexanizmlarini ixtiyoriy ketma-ketlikda bajarib
bo’lmaydi. Detallarning bog’lanish tartibi, avvalo, yig’ilayotgan buyum yoki uning
qismlarining konstruksiyasiga, shuningdek yig’uv ishlarini tabaqalanish darajasiga
bog’liq.
Yig’ish texnologik jarayonini loyihalash yig’ish birliklari va detallar
qatoriga bo’lishdan keyin boshlanadi.
Detal – yig’ish jarayonlarini qo’llamasdan bir tarkibli material va
markasidan tayyorlangan buyum.
223
Yig’uv birligi – tayyorlovchi korxonada yig’ish jarayonlari yordamida
tarkibiy qismlari birlashtirilgan buyum. Adabiyotlarda “yig’uv birligi” termini
o’rnida ko’pincha “uzel” tushunchasidan foydalaniladi.
Kompleks – ekspluatasiya paytida birga qo’llaniladigan, tayyorlovchi
korxonada yig’ish jarayonlari bilan biriktirilmagan ikki va undan ortiq maxsus
buyumlar.
Komplekt – ekspluatasiya paytida birga qo’llaniladigan, tayyorlovchi
korxonada yig’ish jarayonlari bilan biriktirilgan ikki va undan ortiq maxsus
buyumlar.
Agregat – to’liq o’zaroalmashinuvhanlikka ega, buyumning tarkibiy
qismlarini boshqalaridan alohida yig’ish imkoniyati va buyumda ma`lum bir
vazifani bajarishga layoqatli yig’uv birikmasiga aytiladi.
Buyumlarni yig’uv birliklari va detallarga bo’lish vaqtida quyidagi
tavsiyalardan foydalanish maqsadga muvofiq:
Yig’uv birikmasi gabarit o’lchamlari va og’irligiga ko’ra katta yoki ko’p
sondagi detallardan tashkil topmasligi kerak;
Agar yig’ish jarayonida sinash, pishitish ishlarini o’tkazish talab etilsa, u
alohida yig’uv birikmasiga ajratilishi kerak;
Yig’uv birikmasi mashinaga o’rnatilgandan so’ng boshqa qismlarga ajratish
ishlaridan holi bo’lishi kerak, agar bunday qilishning iloji bo’lmasa, kerak
ajratish ishlari texnologiyada ko’zda tutilishi zarur;
Asosiy baza detaldan tashqari mashina detallari, shunigdek biriktirish detallari
va rezbali bog’lanishlaru yoki bu yig’uv birligiga kiritilishi zarur.
Ko’pchilik yig’uv birliklari uchun yig’ish mehnat sarfi deyarli bir xil bo’lishi
kerak;
Yig’uv birliklari yig’ish jarayonida ham, keying tranportirovka qilish va
montaj ishlarida ham qismlarga ajratilmasligi kerak;
Yig’uv birliklarining gabarit o’lchamlari ularni yig’ish va tranportirovka qilish
imkoniyatini ta’minlash imkoniyatidan kelib chiqish kerak;
224
Yig’uv jarayonlari metallni qirqish bilan bog’liq tayyorlash va moslash
ishlaridan so’ng bajarilshi kerak;
Buyumni shunday qismlarga ajratish kerakki, konstruktiv sharoit bir biriga
bog’liq bo’lmagan eng ko’p yig’uv birliklarini yig’ish imkoniyatini berishi
darkor.
Zagotovkalarni olish hamda ularga mexaniq ishlov berish texnologik
jarayonlari yalpi va seriyali ishlab chiqarish sharoitlarida odatda mexanizasiyalash
va avtomatlashtirishdan to avtomatik liniya, uchastka va sexlarni yaratishgacha
rivojlanishiga asoslanadi. Yig’ish jarayoni esa hatto yalpi ishlab chiqarish
sharoitida ham qisman qo’l mehnatini talab qiladi va katta mehnati hamda yuqori
malakali ishchilar orqali amalga oshiriladi.
Xozirgi kunda yig’ish ishlarining 25-30% mexanizasiyalashtirilgan, 5-7%
ga yaqini esa avtomatlashtirilgan, qolgan qismi asosan qo’l kuchi yordamida
bajarib kelinmoqda. Buning asosiy sabablaridan biri yig’ish jarayonlarini
murakkabligi hisoblansa, ikkinchidan bu texnologik jarayonlarini mexanizmlar va
avtomatlar yordamida bajarish va unga kerak bo’lgan texnologik jihozlar
etishmasligidir.
Bunday texnologik jihoz va mexanizmlarni ishlab chiqarish, ularni
korxonalarga tadbiq etish xozirgi kunning dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi
|