II Bob yuzasidan xolasa - O‘zbekiston respublikasi oliy ta’lim, fan

Chet tilining grammatik jihatini o‘rgatish jarayonida zamonaviy axborot- kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatlari ko‘rib chiqildi. Chet tilining grammatik jihatini o‘zlashtirishda kompyuter o‘qitish vositalaridan
29 Bimmel, P., Kast, B., & Neuner, G. (2003). Deutschunterricht planen. Arbeit mit Lehrwerklektionen. Berlin: Langenscheidt.
foydalanishning lingvo-uslubiy imkoniyatlari ko‘rsatilgan; nemis tilidagi mavjud o'quv elektron nashrlarining tasnifi tavsiflandi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan darsda oqilona va samarali foydalanish uchun boshida aytib o'tganimizdek, ulardan qayerda va qanday foydalanish masalalari ko'rib chiqilishi kerak. Zamonaviy texnologiyalarga tanqidiy munosabatda bo'lish va o'quvchilarni ham shunga o'rgatish maktabning maqsadi bo'lishi kerak.
III BOB. PEDAGOGIK TAJRIBA SINOV ISHLARINI O‘TQAZISH VA NATIJALARINI TAHLIL QILISH Tajriba-sinov ishlarini tashkil etish va o‘tkazish metodikasi
Tajriba-sinov metodikasi, grammatika o'qitishda amaliy tajriba va sinovlar olgan usuldir. Bu usulda talabalarning o'zlarining xatolari va tushunishlari sinovlar yordamida aniqlandi.
Bu usulning asosiy maqsadi, talabalarning qayta qurish va davom etishga qolgan grammatik qoidalarini mustaqil tushunishiga yordam berishdir.
Tajriba-sinov metodikasi quyidagi yo'lga asoslangan:
Misollar beriladi va talabalar o'zlarining xatolarini aniqlaydilar.
O'qituvchi talabalarga shunday masalalar beradi, ularni joriy qonuniy ko'rsatib bergan holda yechishlariga o'xshash sinovlar yaratadi.
O'qituvchi talabalarga javoblarini, xatolarni aniqlash va tushunishni o'zlashtirish uchun yordam beradi.
Quyidagi qadam, misollar beriladi va tajribalar davom etadi.
Tajriba-sinov metodikasi, talabalarga amaliy tajriba va sinov olgan holda grammatik qoidalarini o'rganishga imkon beradi va ularni yanada yaxshi til o'qituvchi haliga ko'taradi.30
Pedagogik eksperiment-bu tadqiqot maqsadiga mos keladigan yangi sharoitlarni yaratish orqali pedagogik hodisalarga faol ta'sir ko'rsatadigan tadqiqot usuli.
Pedagogik eksperiment-bu o'ziga xos (tadqiqot vazifalariga muvofiq) ishlab chiqilgan va amalga oshirilgan pedagogik jarayon bo'lib, uning tubdan yangi elementlarini o'z ichiga oladi va uning turli tomonlari o'rtasidagi aloqalarni
30 Babanskiy yu. k. pedagogik tadqiqotlar samaradorligini oshirish muammolari / yu. K. Babanskiy. - M.: Pedagogika, 1982. 182 s.
odatdagidan chuqurroq ko'rish va kiritilgan o'zgarishlar natijalarini aniq hisobga olish imkonini beradigan tarzda o'rnatiladi.
Keng ma'noda, pedagogik eksperimentning ob'ekti butun pedagogik jarayon bo'lib, uning shartlari ta'lim va tarbiya jarayonida qasddan va maqsadli faoliyatdan kelib chiqadigan maxsus ta'sirlarni tashkil etish bilan bog'liq.31
Pedagogik eksperimentni tadqiqot boshida asoslangan gipotezani ishonchli tasdiqlashni ta'minlaydigan o'ziga xos usullar to'plami sifatida ko'rib chiqish kerak. Shuning uchun pedagogik eksperiment eksperimental ilmiy qidiruvni amalga oshiradigan usullarning butun arsenaliga tayanishi kerak (suhbat, so'rovnoma, kuzatishning har xil turlari, so'rovlar, ommaviy tadqiqotlar va boshqalar). Tadqiqot vazifasiga muvofiq usullarning har biri o'ziga xos faktik materialning to'planishiga olib keladi, bu kuzatuvdan hodisalarning mohiyatini chuqur bilishga o'tishni va amaliy tavsiyalar ishlab chiqishni ta'minlaydi. Shu bilan birga, tajriba pedagogik yangiliklarning samaradorligini boshqa usullarga qaraganda chuqurroq tekshirishga imkon beradi.
Pedagogikani fan sifatida o'rganish mavzusi qonuniyatlardir eksperimentni tayyorlash va ishlab chiqish, birinchi navbatda, uning maqsadlari va tadqiqotning umumiy jarayonidagi o'rnini anglashni, gipotezani shakllantirishni talab qiladi, shundan keyin ilmiy izlanish olib boriladi.
Pedagogik tadqiqotning asosiy funktsiyasini amalga oshirish - o'quv jarayoni to'g'risida yangi ishonchli bilimlarni olish-asosiy nazariy qoidalarni eksperimental tasdiqlash uchun asos bo'lgan ilmiy ma'lumotlarni to'plash, qayta ishlash va talqin qilishni o'z ichiga oladi. Olingan xulosalarning asosliligi pedagogik eksperimentning tashkiliy va mazmunli izchilligi bilan to'liq belgilanadi, bu esa
31 Batishchev G. I. pedagogik eksperiment / G. I. Batishchev. - M.: Boyqushlar. Pedagogika-1990 yil.
nazorat qilinadigan sharoitlarda o'rganilayotgan hodisani "sof shaklda" ko'rib chiqish va uning ishlash samaradorligiga ta'sir qiluvchi eng muhim omillarni qayd etish imkonini beradi. Pedagogik eksperimentni tashkil etish va amalga oshirishning asosiy tamoyillarini buzish, uni rejalashtirishdagi uslubiy xatolar haqiqatga to'g'ri kelmaydigan xulosalarga olib kelishi, pedagogik jarayonning tabiatiga zid bo'lgan g'oyalarga yo'l ochishi mumkin. Shuning uchun eksperimental protseduralarni malakali amalga oshirish muhim ahamiyatga ega, bu tadqiqotchining pedagogik eksperiment sohasidagi vakolatlari bilan ta'minlanadi, bu birinchi navbatda eksperimental jarayonning mohiyati va ahamiyatini, uning bosqichlari va tashkilotga bo'lgan talablarini tushunishni o'z ichiga oladi.32
Ilmiy tadqiqotlar doirasida eksperimental faoliyatni amalga oshirish muammosi pedagogik hodisalarni - murakkab, ko'p qirrali, kam tashxis qo'yilgan va, qoida tariqasida, aniq baholanmaydigan xususiyatlarni o'rganishga yo'naltirilganligi sababli yanada dolzarb bo'lib qolmoqda. Bunday vaziyatda eksperimentning roli va ahamiyati har qanday pedagogik tadqiqotda etakchi o'rinni egallaydi va uni uslubiy tabiat va foydalanish mexanizmlariga to'liq mos ravishda etarli darajada amalga oshirish ilmiy izlanishlarning eng muhim vazifasiga aylanadi.
Pedagogik ekspiratsiyaning asosiy xususiyatlari va turlari "Tajriba"tushunchalarining bir nechta ma'nolari mavjud.
Birinchidan, eksperiment deganda nazariy takliflar (taxminlar) haqiqatini amalda sinovdan o'tkazadigan pedagogik tadqiqotning bir qismi tushuniladi. Bunday holda, pedagogik tajriba-bu nazorat qilinadigan va hisobga olinadigan sharoitlarda pedagogik ta'sirlarni o'rganish va tekshirishga imkon beradigan maxsus ishlab chiqilgan o'quv jarayoni.
32 Bitinas B. P. pedagogika va ta'lim psixologiyasida ko'p o'lchovli tahlil / - B. P. Bitinas. Vilnius: lit SSR ta'lim vazirligi maktablari ilmiy-tadqiqot instituti, 1971. 374 s
Ikkinchidan, pedagogik eksperiment tushunchasi pedagogik tadqiqotning sinonimi sifatida ishlatiladi (masalan, V. A. Suxomlinskiyning ko'p yillik o'quv tajribasi, E. B. Kurkinning ijtimoiy-pedagogik tajribasi va boshqalar).
Uchinchidan, pedagogik eksperiment-bu bir qator xususiy usul va usullarni, nazariy va amaliy bosqichlarni o'z ichiga olgan keng qamrovli tadqiqot usuli.
To'rtinchidan, tajriba tushunchasi ushbu amaliyot jarayonida ta'limning yangi amaliyotini uning maqsadli, mazmunli o'zgarishi yordamida rivojlantirishga qaratilgan pedagogik izlanish ma'nosida qo'llaniladi.
Qisqacha aytganda, pedagogik tajriba-bu pedagogik jarayonni aniq hisobga olingan sharoitlarga aylantirish, pedagogik jarayonga qasddan o'zgartirish kiritish, chuqur sifat tahlili va jarayon o'zgarishi natijalarini miqdoriy o'lchash bo'yicha ilmiy asoslangan tajriba.
Pedagogik eksperiment turlari:
Har bir aniq tajriba o'quv jarayonining ma'lum bir qismini qamrab oladi, unga bir qator pedagogik ta'sirlar, tadqiqot protseduralari va tashkiliy xususiyatlarni kiritadi. Ushbu belgilar (komponentlar) kombinatsiyasining o'ziga xosligi eksperiment turini belgilaydi.33
Tadqiqot ob'ektini tahlil qilish tabiatidagi farqlar. Tajribaning ikki turi mavjud: laboratoriya va tabiiy.
Laboratoriya tajribasi-bu sun'iy, laboratoriya sharoitida o'tkaziladigan tajriba. Pedagogik tadqiqotlarda u kamdan-kam qo'llaniladi. Laboratoriya tajribasining mohiyati shundaki, u ko'plab nazoratsiz omillar, turli xil ob'ektiv va
33 Kraevskiy V. V. pedagogikada ilmiy tadqiqotlar va uning asosiy xususiyatlari / V. V. Kraevskiy; ostida. tahririda P. I. Pidkasistoy. 3-nashr. M., 1998 yil.
sub'ektiv sabablarning ta'sirini minimallashtirish uchun sun'iy sharoitlarni yaratishni o'z ichiga oladi.
Birinchi navbatda didaktikada qo'llaniladigan laboratoriya tajribasining misoli maxsus ishlab chiqilgan metodologiyaga muvofiq bir yoki kichik talabalar guruhini eksperimental o'qitish bo'lishi mumkin. Laboratoriya tajribasi davomida, bilish juda muhim, o'rganilayotgan jarayon aniqroq kuzatiladi, chuqurroq o'lchash, maxsus texnik vositalar va uskunalar majmuasidan foydalanish imkoniyati ta'minlanadi. Shu bilan birga, tadqiqotchi laboratoriya tajribasi pedagogik haqiqatni "toza" sharoitda amalga oshirilishi bilan soddalashtirishini bilishi kerak. Bu laboratoriya tajribasining etishmasligi bo'lgan eksperimental vaziyatning sun'iyligi.
Bitta xulosa bor: uning natijalarini etarlicha ehtiyotkorlik bilan talqin qilish kerak. Shuning uchun aniqlangan naqshlar (bog'liqliklar, munosabatlar) laboratoriyadan tashqari sharoitlarda, biz ularni tarqatmoqchi bo'lgan tabiiy vaziyatlarda sinovdan o'tkazilishi kerak. Bu tabiiy tajriba yoki boshqa tadqiqot usullari yordamida keng ko'lamli tekshirish orqali amalga oshiriladi.
Tabiiy tajriba mavzu uchun odatiy muhitda-oddiy darslar, darsdan tashqari mashg'ulotlar shaklida amalga oshiriladi. Ushbu eksperimentning mohiyati shundan iboratki, tadqiqotchi ma'lum pedagogik hodisalarni tahlil qilib, pedagogik vaziyatlarni talabalar va o'qituvchilar faoliyatining odatiy yo'nalishini buzmaydigan va shu ma'noda tabiiy bo'lgan tarzda yaratishga intiladi. Tabiiy eksperimentning ob'ekti ko'pincha rejalar va dasturlar, darsliklar va o'quv qo'llanmalari, o'qitish va tarbiya usullari va shakllari hisoblanadi.34
Maqsadlar bo'yicha farq. Ham laboratoriya, ham tabiiy tajribalar aniqlovchi yoki shakllantiruvchi bo'lishi mumkin.
34 Mixeev V. I. pedagogikada modellashtirish va o'lchash usullari: ilmiy va uslubiy qo'llanma / V. I. Mixeev. M.: Oliy maktab, 1987. 200 s.
Aniqlash eksperimenti-maqsad: ma'lum bir faoliyatni aniqlash, mavjud rivojlanish darajasini o'lchash (ba'zi shaxsiy xususiyatlar va boshqalar); unda tadqiqotchi mavzu yoki sub'ektlar guruhida ma'lum bir xususiyat yoki parametrning holati va shakllanish darajasini aniqlash vazifasini qo'yadi. Bu bir martalik "kesish" bo'lib, masalan, talabalarning kasbiy mahorat darajasini, ularning mavzuga bo'lgan munosabatining mohiyatini va boshqalarni ko'rish imkoniyatini beradi.olingan ma'lumotlar vaziyatni mavjud va takrorlanadigan deb ta'riflash uchun material bo'lib xizmat qilishi yoki shaxsning o'ziga xos xususiyatlarini yoki pedagogik faoliyat sifatlarini shakllantirishning ichki mexanizmlarini o'rganish uchun asos bo'lishi mumkin.
Ya'ni, bu shakllantirish tajribasi uchun asosiy materialdir. Aniqlash tajribasi bir qator tadqiqot usullarini, xususan - suhbat, intervyu, so'rovnoma, pedagogik kuzatuvni o'z ichiga olishi mumkin. Bunday eksperimentning mohiyati shundaki, ma'lum bir pedagogik hodisani o'rganish jarayonida pedagogik ta'sir va natijalar o'rtasidagi ma'lum aloqalarni aniqlash, ma'lum faktlarni aniqlash kerak: biror narsaning mavjudligi yoki yo'qligi, biror narsaning zo'ravonlik darajasi va boshqalar.
Shakllantiruvchi (o'zgartiruvchi, o'quv) eksperiment tadqiqotchining faoliyat shartlariga faol ta'siri jarayonida pedagogik hodisalarning rivojlanish dinamikasini o'rganishga qaratilgan. Maqsad nafaqat ma'lum bir faoliyatni bayon qilish, ba'zi fazilatlarni rivojlantirish, balki ularni faol shakllantirishdir. Shakllantiruvchi eksperimentning o'ziga xos xususiyati shundaki, u bir vaqtning o'zida tadqiqot vazifalarini ham, o'rganilayotgan xususiyatni shakllantirish vazifalarini ham birlashtiradi, ya'ni ma'lum bir faoliyatni amalga oshirishning tabiiy holatida o'z shakllanishi jarayonida o'rganiladi.
Agar ob'ektlar va hodisalarni tavsiflash va tahlil qilish uchun faqat sifat belgilari jalb qilinsa, tajriba sifat deb ataladi va miqdoriy belgilar va axborotni qayta
ishlash usullaridan foydalanganda miqdoriy deb ataladi. Ko'pincha ular birgalikda mavjud bo'lib, bir-birini to'ldiradi.
Pedagogik tajriba bir qator muammolarni hal qiladi:
tadqiqotchining ta'siri va erishilgan natijalar o'rtasida tasodifiy bo'lmagan munosabatlarni o'rnatish; pedagogik muammolarni hal qilishda ma'lum shartlar va olingan samaradorlik o'rtasida;
pedagogik ta'sir yoki sharoitlarning ikki yoki undan ortiq variantlarining mahsuldorligini taqqoslash, so'ngra ulardan har qanday mezon (samaradorlik, maqbul vaqt, zarur kuch va mablag') bo'yicha maqbul tanlash.;
hodisalar va ularning g'oyalari o'rtasidagi sababiy muntazam aloqalarni nafaqat sifat jihatidan, balki miqdoriy shaklda ham aniqlash.
Tadqiqot davomida hal qilingan vazifalarga qarab quyidagilar ajratiladi:35
razvedka yoki aerobatik tajriba (vaziyatni, sharoitlarni va boshqa holatlarni oldindan aniqlashga qaratilgan);
aniqlash tajribasi · uning vazifasi o'quv jarayonining dastlabki parametrlarini unga biron bir o'zgartirish kiritilishidan oldin o'rganishdir):
formativ eksperiment (eksperimental ta'sirlarni tashkil etish va o'tkazishni nazarda tutadi):
nazorat eksperimenti · eksperimental ta'sir natijasini, o'quv jarayoni parametrlarining yakuniy holatini qayd etishga qaratilgan);
35 Nalimov V. V. eksperimentni rejalashtirishning mantiqiy asoslari / V. V. Nalimov, T. I. Golikova. M.: Metallurgiya, 1976. 128 s.
kesish - nazorat tajribasining bir turi-eksperimental ob'ektning o'zgarishi turli bosqichlarida uning holati va parametrlarining qisqa muddatli bayonoti.
olingan xulosalarning ishonchliligini oshiradigan takroriy tajriba;
takroriy tajriba (natijalarning takrorlanuvchanligini aniqlash uchun). Tadqiqot ortidagi mantiqiy operatsiya nomlarni aniqlaydi:
qiyosiy tajriba(chiziqli, parallel, o'zaro faoliyat);
analitik (tushuntirish) tajriba,
konstruktiv (ijodiy) tajriba.
Eksperimental sharoitlarning ta'sir qilish vaqtidagi farq. Uzoq va qisqa muddatli tajribalar.36
Uzoq muddatli-butun o'quv tsikliga yoki etarlicha uzoq muddatga mo'ljallangan tajriba: chorak, semestr, yarim yil, yil, ikki... Davomiyligi tadqiqotning maqsadiga, uning vazifalariga va o'ziga xos mazmuniga bog'liq.
Qisqa muddatli-qisqa vaqtni qamrab oladi. Masalan, bir nechta darslar davomida uslubiy qabulning samaradorligini tekshirish va keyinchalik uni umumiy baholash.
Pedagogik eksperiment o'tkazishda sub'ektlarning kamida ikkita guruhi tashkil etiladi: nazorat va eksperimental. Amalga oshirilayotgan pedagogik faoliyatning umumiy shartlari teng bo'lgan holda ushbu guruhlardagi natijalarni
36 Novikova T. G. ta'lim tizimlarida eksperimentni loyihalash: ilmiy va uslubiy qo'llanma / T. G. Novikova. - M.: Apkipro, 2002 Yil. -112 s.
taqqoslash pedagogik jarayonga kiritilgan yangiliklarning samaradorligi yoki samarasizligi to'g'risida xulosa chiqarishga imkon beradi.
Eksperimentning mazmuni va ko'lamidagi farqlar.
Eksperimental ta'sirlarga duchor bo'lgan pedagogik hodisalar sohasi tadqiqotchiga bir qator o'ziga xos imkoniyatlar va cheklovlarni taqdim etadi. Pedagogik jarayonning o'rganilayotgan tomonlariga qarab eksperimentning quyidagi turlari ajratiladi:
didaktik (mazmuni, usullari, o'qitish vositalari);
tarbiyaviy · mafkuraviy va siyosiy, axloqiy, mehnat, estetik, ateistik, ekologik ta'lim);
xususiy uslubiy (mavzu bo'yicha ZUNNI o'zlashtirish);
boshqaruv (demokratlashtirish, optimallashtirish, o'quv jarayonini tashkil
etish);
Pedagogik tajriba u yoki bu darajada tegishli ilmiy sohalar bilan bog'liq bo'lib, bu holda deyiladi:
pedagogik iqtisodiy va boshqalar.
Eksperimentning ko'lami (hajmi) birinchi navbatda unda ishtirok etadigan ob'ektlar soni bilan belgilanadi; farqlash:
shaxsiy tajriba (bitta ob'ektlar o'rganilmoqda);
maktablar, sinflar, o'qituvchilar, talabalar guruhlari ishtirok etadigan guruh tajribasi;
cheklangan (tanlangan) va ommaviy tajriba.
Ilmiy tadqiqot doirasida amalga oshirilgan ilmiy tajriba nazariy jihatdan ishlab chiqilgan gipotezaga muvofiq birinchi marta u yoki bu pedagogik ta'sirni olish maqsadiga ega; ilmiy tadqiqotda yangi bilimlar eksperimentning maqsadi bo'lib, maqsad vazifasini bajaradi.
Hamkorlik va rivojlanish texnologiyasi bilan tajriba o'tkazishda yangi bilimlar allaqachon pedagogik jarayonni takomillashtirish vositasi bo'lib, vosita vazifasini bajaradi. Hamkorlik pedagogikasi g'oyalarini qo'llagan holda, amaliyotchi o'qituvchi ilgari erisha olmagan natijani olishni maqsad qiladi. Aslida, bu erda tajriba ilmiy qoidalarni amalga oshirish yoki ilg'or tajribalarni takrorlash bo'yicha tajribali ishni taqdim etadi. Shu bilan birga, ushbu takrorlash yoki amalga oshirishni tajriba (takroriy, takrorlanadigan) deb hisoblash kerak, ayniqsa u yangi shartlar bilan birga keladi. Afsuski, ushbu eng keng tarqalgan holatlarda qat'iy ilmiy pedagogik eksperimentning barcha mezonlari bajarilmaydi, bu olingan xulosalarning ishonchliligini sezilarli darajada kamaytiradi.
Barcha turdagi va darajadagi pedagogik eksperiment uchun tavsiya etilgan talablarni quyidagicha shakllantirish mumkin:
o'qituvchining(Ley) eksperimental ishlarga tayyorligi va tayyorligi;
eksperimentatorda ma'lum bir natijaga erishish uchun pedagogik jarayonga yangi elementni kiritishni o'z ichiga olgan ma'lum bir gipotezaning mavjudligi;
pedagogik jarayonga aralashuvni puxta ishlab chiqish, pedagogik ta'sir va uning oqibatlarini kuzatish uchun shart-sharoitlarni ta'minlash;
"zarar qilmang" tamoyiliga rioya qilish; o'quv rejasida nazarda tutilgan majburiy o'quv natijalarini ta'minlash;
tajriba shartlari va natijalarini diqqat bilan qayd etish;
ilmiy halollik va vijdonlilik, xulosalarni shakllantirishda ishonchga
intilish,
tadqiqotchi va bolalar o'rtasidagi o'zaro tushunish, boshqalarning eksperimentga xayrixoh munosabati: ma'muriyat, ota-onalar va bolalar.
|