Reja Dispersiya haqida

Aim.Uz
Mavzu: Yorug’lik dispersiyasi. Dispersiyaning elektron nazariyasi.
Buger qonuni. Dopler effekti.
Reja
1. Dispersiya haqida.
2. Dispersion spektr.
3. Dispersiyani elektr nazariyasi.
4. Buger qonuni.
5. Dopler effekti.
n - sindirish kursatgichining - yorug’lik chastotasiga yoki to’lqin uzunligiga bog’liqligiga yorug’lik dispersiyasi deyiladi. n=f( ) (1) Nyutonning klassik tajribasi 1672- yil oq yorug’likni spektrlarga prizma orqali ajratadi (2-rasm). Prizmada dispersiyalanuvchi nurni ko’rib chiqaylik (1-rasm).
2.
1-rasm
2-rasm
Nur prizmaga 1 burchak bilan tushib sinadi. Ikkinchi nuqtada ham sinadi (1-rasmda).
(2). Bunda
Boshqacha tamondan burchaklarni
;
(3)
(2) bilan (3)ni solishtirib =A(n-1) ekanligini ko’rish mumkin.
Oldingi yunalishdan burchakka og’adi. (2) bilan (3) solishtirilib, =A(n-1) (4). Bundan ko’rinadiki A qancha katta bo’lsa, lar ham katta bo’lar ekan va (n-1) ga bog’liq. nf( ) ekanligini hisobga olsak, oq yorug’likdagi har xil to’lqin uzunlik har xil burchakka i og’adi. Difraksion spektr bilan dispersion spektr farq qiladi. Difraksion spektrda binafsha kam, qizil ko’p sinadi. Dispersiyada ularni urni almashadi.
(5)
muhit dispersiyasi deb aytiladi.
kichraysa, n - oshadi (3-rasmda). Bunday dispersiya normal dispersiya. Agar teskari kuchaysa, n - kamayadi.
3-rasm
Maksvel nazariyasiga ko’ra (6) ifoda ma’lum. n - absolyut sindirish kursatkichi 1 deb kurinishda yozish mumkin. - dielektrik singdiruvchanlik. Bu yerda n - uzgarmas bo’lishi kerak. Reallikda n - chastotaga qarab uzgaradi. n - ni atom elektronlari bilan elektromagnit to’lqin -chastotasi bilan bog’lab tushuntirish, elektron nazariya deyiladi.
Lorens nazariyasiga ko’ra elektromagnit to’lqin muhit jismlari atomi elektronlari bilan ta’sirlashib, ularni harakatga keltirish kerak. Shu elektronlar chastotalari (0) xususiy chastotasiga qarab n - uzgarishi kerak. Buni ko’rib chiqamiz.
Nazariyalarga ko’ra
(7)
P-elektronning qutb vektori.
(8)
Ye-tashqi elektromagnit to’lqin elektr vektori.
Elektronning qutblanish vektori tashqi elektromagnit to’lqin vektori Ye- ta’sirida majburiy qutblanadi. Yadro bilan kam bog`langan tashqi optik elektronlar rol o`ynaydi. Bitta Elektron uchun buni (7) ga quyib, Х=Acos t bunda
ye – zaryad, x – siljish
ifodalar bilan matematik o`zgarishlardan keyin
(9)
no-atom konsentratsiyasi, Ye -dielektrik doimiysi, ye -Elektr zaryadi, o-xususiy chastota, -tashqi chastota (yorug’lik)
Buni grafik asosida tasvirlash mumkin. (9) formuladan n - tashqi maydon -chastotasiga bog’liq ekan.Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi. Normal dispersiya grafigi 4-rasmda ko’rsatilgan.
Muhit bilan bunday ta’sirlashgan yorug’lik intensivligi yutiladi va yutilish spektrlarini hosil qiladi.Quyidagi qonun asosida ruy beradi. Muhitga I0 intensivlik
tushayotgan bo’lsin. (10).
4-rasm
Bu ifoda Buger qonuni deyiladi. I - chiquvchi, I0 - kiruvchi intensivlik yutilish koeffitsenti, x-qalinlik (muhitniki). (Yutilish koeffitsiyenti ) spektrlar ga bog’liq. Chiziq - chiziq, spektral polasa, tutash spektr hosil qiladi.
5.Dopler effekti: Elektromagnit to’lqin (yorug’lik) chastotasi manba tezligiga bogliq. Bunga Dopler effekti deyiladi va quyidagicha ifodalanadi.
Bunda
- chastota
0 - tinchlikdagi chastota
- manba tezligi
- yunalish bilan kuzatish yo’nalishi orasidagi burchak
Demak qabul qiluvchiga nisbatan manba tezlik bilan harakat qilsa uni chastotasi 0 dan ga o’zgaradi.Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Bu hodisa ko’p tajribalarda tasdiqlangan va fan, tasdiqlagan
|