Xalqaro birliklar tizimi (SI) ning hosilaviy birliklari

Xalqaro birliklar tizimi (SI) ning hosilaviy birliklari
SI ning hosilaviy birliklari SI ning kogerent hosilaviy birliklarini hosil
qilish qoidalariga muvofiq keltirib chiqariladi. SI ning asosiy birliklaridan
41
foydalanib keltirib chiqarilgan SI ning hosilaviy birliklarining namunalari2 –
jadvalda keltirilgan.
2
– jadval
Nomlari va belgilari asosiy birliklar nomlaridan va belgilaridan tashkil
topgan SI ning hosilaviy birliklar namunalari
Kattalik
Birlik
Nomi
O‘lchamligi
Nomi
Belgisi
Maydon
L
2
metrning kvadrati
m
2
hajm, sig‘diruvchanlik
L
3
metrning kubi
m
3
Tezlik
LT
– 1
sekundiga metr
m/s
Tezlanish
LT
– 2
metr taqsim sekundning
kvadrati
m/s
2
Zichlik
L
– 3
M
Kilogramm taqsim
metrning kubi
kg/m
3
To‘lqin son
L
– 1
metrning darajasi minus bir
m
– 1
Solishtirma hajm
L
3
M
– 1
metrning kubi taqsim
kilogramm
m
3
/kg
Elektr tokining zichligi
L
– 2
I
amper taqsim metrning
kvadrati
А/m
2
Magnit maydonning
kuchlanganligi
L
– 1
I
amper taqsim metr
А/m
Komponentning mol –
yar kontsentratsiyasi
L
– 3
N
mol taqsim metrning kubi
mol/m
3
Ravshanlik
L
– 2
J
kandela taqsim metrning
kvadrati
cd/m
2
SI ning maxsus nomiga va belgilanishiga ega bo‘lgan hosilaviy birliklari 3
–
jadvalda ko‘rsatilgan.
3
– jadval
SI ning maxsus nom va belgilanishga ega bo‘lgan hosilaviy birliklari
Kattalik
Birlik
Nomi
O‘lchaml
igi
Nomi
Belgis
i
SI ning asosiy va
hosilaviy birliklari
orqali ifodalanishi
1
2
3
4
5
Yassi burchak
l
Radian
rad
m
m
–
1
=
1
Fazoviy burchak
l
steradian
sr
m
2
m
–
2
=
l
Chastota
T
– 1
gers
Hz
s
– 1
Kuch
LMT
–
2
nyuton
N
m
kg
s
–
2
Bosim
L
– 1
MT
– 2
paskal
Pa
m
–
1
kg
s
–
2
Energiya, ish, issiqlik miqdori
L
2
MT
– 2
djoul
J
m
2
kg
s
–
2
Quvvat
L
2
MT
– 3
vatt
W
m
2
kg
s
–
3
1
2
3
4
5
42
Elektr zaryadi, elektr miqdori
TI
kulon
С
s
A
Elektr kuchlanish, elektr potentsial,
elektr potentsiallar ayirmasi, elektr
yurituvchi kuch
L
2
MT
–
3
I
– 1
volt
V
m
2
kg
s
–
3
– A
–
1
Elektr sig‘im
L
–2
M
–
1
T
4
I
2
farad
F
m
– 2
kg
– 1
s
4
A
2
Elektr qarshilik
L
2
M
–
1
T
3
I
2
om
Ω
m
2
kg
s
–
3
A
2
Elektr o‘tkazuvchanlik
L
-2
M
1
T
-
3
I
-2
simens
S
m
– 2
kg
– 1
s
3
A
– 2
Magnit induktsiyasining oqimi,
magnit oqimi
L
2
MT
–2
I
–1
veber
Wb
m
2
kg
s
–
2
A
–
1
Magnit oqimining zichligi, magnit
induktsiyasi
MT
–2
I
–1
tesla
T
kg
s
–
2
A
–
1
Induktivlik, o‘zaro induktivlik
L
2
MT
–
2
I
– 2
genri
H
m
2
kg
s
–
2
A
–
2
Selsiy temperaturasi
θ
Selsiy
gradusi
0
С
K
Yorug‘lik oqimi
J
lyumen
lm
cd
sr
Yoritilganlik
L
– 2
J
lyuks
Ix
m
–
2
cd
sr
Radioaktiv manbadagi nuklidlarning
aktivligi (radionuklidning aktivligi)
T
– 1
bekkerel
Bq
s
– 1
Ionlovchi nurlanishning yutilgan
dozasi, kerma
L
2
T
– 2
grey
Gy
m
2
s
– 2
Ionlovchi nurlanishning ekvivalent
dozasi, ionlovchi nurlanishning
effektiv dozasi
L
2
T
– 2
zivert
Sv
m
2
s
– 2
Katalizator aktivligi
NT
– 1
katal
kat
mol – s
–
1
Xalqaro birliklar tizimi birliklarini o‘nli karrali va ulushli birliklarining
nomlari va belgilarini hosil qilish qoidalari
SI ning o‘nli karrali va ulushli birliklarining nomlari va belgilanishi 4 –
jadvalda keltirilgan ko‘paytuvchi va old qo‘shimchalar yordamida hosil qilinadi.
43
4
– jadval
SI ning o‘nli karrali va ulushli birliklarning nomlari va belgilanishini hosil
qilish uchun foydalaniladigan ko‘paytuvchi va old qo‘shimchalar
O‘nli
ko‘paytuvchi
Old
qo‘shimcha
Old qo‘shimcha
belgisi
O‘nli ko‘paytuv-
chi
Old
qo‘shimcha
Old
qo‘shimcha
belgisi
10
24
iota
Y
10
– 1
detsi
d
10
21
zetta
Z
10
– 2
santi
с
10
18
eksa
Е
10
– 3
milli
m
10
15
peta
R
10
– 6
mikro
μ
10
12
tera
T
10
– 9
nano
n
10
9
giga
G
10
– 12
piko
p
10
6
mega
M
10
– 15
femto
f
10
3
kilo
k
10
– 18
atto
а
10
2
gekto
h
10
– 21
zepto
z
10
1
deka
da
10
– 24
iokto
y
Birlikning nomiga yoki belgisiga ikki yoki undan ko‘proq old
qo‘shimchalarni ketma – ket qo‘shishga yo‘l qo‘yilmaydi. Masalan, birlik nomi
mikromikrofarad o‘rniga pikofarad yozilishi kerak.
Izohlar:
1.
Asosiy birlikning nomi – kilogramm “kilo” old qo‘shimchasiga ega
bo‘lganligi sababli massani karrali va ulushli birliklarini hosil qilish uchun
massaning ulushli birligi – gramm (0,001 kg) ishlatiladi va old qo‘shimchalar
“gramm” so‘ziga qo‘shilib yozilishi lozim, masalan, mikrokilogramm (µkg)
o‘rniga milligramm (mg).
2.
Massaning ulushli birligi – grammni old qo‘shimchasiz ishlatish ro‘xsat
etiladi (birlikning belgisi –Old qo‘shimcha yoki uning belgisi birlikning nomiga,
yoki mos holda, belgisiga qo‘shib yozilishi lozim.
Takrorlash uchun savollar:
1.
Kattalik deb nimaga aytiladi?
2.
Kattaliklarning qanday turlarini bilasiz? Kattalik birligi nima?
3.
Kattalikning o‘lchamligi nimani ifodalaydi?
4.
Birliklar belgilarini yozish qoidalarini ayting.
5.
Xalqaro birliklar tizimining afzalliklarini ayting.
6.
Birliklarning ulushli va karrali qiymatlarini ifodalashda qo‘llaniladigan
maxsus belgilarni ayting.
44
3 Xalqaro birliklar tizimi
1960 yili o‘lchov va og‘irliklarning XI Bosh konferensiyasi Xalqaro
Kattalik
Birlik
Nomi
O‘lchamli
gi
Nomi
Bel
gisi
Ta’rifi
Uzunlik
L
metr
m Metr bu
oralig‘ida
masofa
yorug‘lik 1/299792458 svaqt
vakuumda bosib
o‘tadigan
Massa
M
kilo-
gram
m
kg Kilogramm bu massa birligi bo‘lib xalqaro
kilogramm-prototipining massasiga teng
Vaqt
T
sekun
d
s Sekundbuseziy
-
133
atomi
asosiy
holatining ikki o‘ta nozik sathlari orasidagi
bir-biriga o‘tishiga muvofiq keladigan
nurlanishning 9 192 631 770 davridir
Elektr toki
1
amper A Amper bu vakuumda bir-biridan 1 m
(elektr
oraliqda joylashgan, cheksiz uzun, o‘ta
tokining
kichik dumaloq ko‘ndalang kesimli ikki
kuchi)
parallel to‘g‘ri chiziqli o‘tkazgichlardan
tok o‘tganda o‘tkazgichning har1 m
uzunligida 2
10
-7
N ga teng o‘zaro ta’sir
kuchini hosil qila oladigan o‘zgarmas tok
kuchi
Termodinami
θ
kelvin K Kelvin bu termodinamik harorat birligi
k harorat
bo‘lib,
usuvning
uchlanma
nuqtasi
termodinamik
haroratning
1/273,16
qismiga teng
Modda
N
mol mol Mol bu massasi 0,012 kg bo‘lgan uglerod –
mikdori
12 da qancha atom bo‘lsa, uz tarkibiga
shuncha elementlarini olgan tizimning
modda miqdoridir. Molni tadbiq etishda
elementlari guruhlangan bo‘lishi lozim va
ular atom, molekula, ion, elektron va
boshqa zarrachalar guruhlaridan iborat
bo‘lishi mumkin
Yorug‘lik
J
kandel cd Kandela bu berilgan
yo‘nalishda 540-
kuchi
a
10Hz chastotali monoxramatik nurlanishni
tarqatuvchi va shu yo‘nalishda energetik
yorug‘lik kuchi 1/683
W/sr
ni tashkil
etuvchi manbaning yorug‘lik kuchidir
birliklar tizimini qabul qilgan bo‘lib, mamlakatimizda buni SI (SI -
Systeme
international) xalqaro tizimi deb
yuritiladi.
Keyingi
Bosh
konferensiyalarda SI tizimiga bir qator o‘zgartirishlar kiritilgan bo‘lib,
45
hozirgi holati va birliklarga qo‘shimchalar va ko‘paytirgichlar haqidagi
ma’lumotlar 1- va 2-jadvallarda keltirilgan.
|