Elektr quvvati - Samarqand davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti “iqtisodiyot va mehnat sosiologiyaSI” kafedrasi...

|
Samarqand davlat universiteti iqtisodiyot fakulteti “iqtisodiyot va mehnat sosiologiyaSI” kafedrasi oliy ta’limning
|
bet | 13/48 | Sana | 30.01.2024 | Hajmi | 380,35 Kb. | | #148468 | Turi | Referat |
Bog'liq Ishlab chiqarish kuchlarini joylashtirish-fayllar.orgElektr quvvati. Hozirgi zamon ishlab chiqarishini, hatto transport va qishloq xo`jaligini ham elektr quvvatisiz tassavur qilish qiyin. Bu sohaning o`ziga xos xususiyati shundaki, u yaratgan maxsulotni, ya'ni elektr quvvatini jamg`arib, omborxonalarga yig`ib bo`lmaydi, undan ayni paytning o`zida foydalanish kerak;. Bundan tashqari, elektr quvvati yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari (shoxobchalari) orqali uzoq masofalarga berilishi mumkin. Xuddi shu maqsadda Kansk-Achinsk, Ekibastuz ("Ikki bosh tuzi") ko`mir havzalarida yirik yoqilg`i-energetika majmualari barpo etilgan. Angren ko`mir havzasida ham xuddi shunday majmua yaratilgan. Ammo ba'zan murakkab tog` sharoitiga ega bo`lgan rayonlarda elektr quvvatini uzoqqa uzatish iktisodiy jihatdan ma'qul hisoblanmaydi. Bu quvvatdan mumkin qadar shu joyning o`zida foydalanish lozim bo`lib qoladi.
Odatda elektr, quvvati omilini ishlab chiqarishning hududiy tashkil etilishida eng avvalo uning arzon turiga urg`u beriladi. Arzon elektr quvvati suv stansiyalaridan olinadi, chunki suv suvligicha GESdan keyin ham qolaveradi, issiqlik elektr stansiyalarida esa ko`mir, mazut yoki tabiiy gaz sarflanadi. Elektr quvvati omiliga quyidagi misollarni keltirish kifoya: I t titan ishlab chiqarish uchun (titan po`latdan bir necha marta yengil va ayni paytda ancha chidamli) 40-50 ming kvt/s, alyuminiy uchun 17-19 ming kvt/s, misni tozalash. temir qotishmalarini ishlab chiqarish, elektr oddiy pechlarida po`lat eritish uchun ularning har bir tonnasiga 8-10 ming kvt/s atrofida elektr quvvati sarflanadi. Tabiiyki, bunday korxonalarni arzon elektr energiya manbalariga yaqin joyda qurilishi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo`ladi.
Rossiyaning bir qator shaharlarida GES va alyuminiy zavodlari aynan bir joyda, bir markazda uchraydi. Masalan, Bratsk GES va Bratsk alyuminiy zavodi, Krasnoyarskdagi GES va alyuminiy zavodi va h.k. Bunday korxonalar birikmasi Volgograd, Volxov, Zaporojye va boshqa shaharlarda ham mavjud. O`rta Osiyo mamlakatlarida yagona bo`lgan Tursunzoda (Regar) shahridagi Tojik alyuminiy zavodi Norak GESiga yaqin joyda qurilgan,
Demak, elektr enegiyasi bir qator sanoat korxonalarini o`z atrofiga "yig`ar" ekan. Shu sababli u yirik rayon va majmua hosil qilish qudratiga ega. Bizning sharoitimizda elektr quvvati yangi yerlarni o`zlashtirish uchun ham kerak. Jumladan, Qarshi dashtining asosiy qismi Tolimarjondagi bir qator nasos stansiyalari vositasi bilan sug`oriladi. Elektr quvvati Norak-Tursunzoda (Regar) - G`uzor orqali keladi. Hozirgi kunda esa shu yerning o`zida juda yirik mahalliy tabiiy gaz asosida ishlaydigan Tolimarjon IES qurilmoqda.
Suv va iqlim sharoitlari ham ishlab chiqarish tarmoqlarini joylashtirishda katta ahamiyatga ega. Suv manbalari ayniqsa kimyo, yog`och-sellyuloza, metallurgiya zavodlarining faoliyatiga sezilarli ta'sir qiladi. Jumladan, cho`yan erituvchi pechlarni sovitish uchun ham suv kerak Ayni shu sababli temir rudasiga boy bo`lgan Rossiya Federatsiyasining KMA joylashgan Markaziy Qoratuproq rayonida qora metallurgiya sust rivojlangan. Bu yerda mazkur imkoniyatning yo`qligidan Stariy Oskol shahrida domnasiz, birdaniga boyitilgan temir rudasidan (okatishlardan) po`lat erituvchi "Elektrostal" birlashmasi qurilgan. Bu korxona uchun elektr quvvati Voronej, Kursk atom elektr stansiyalaridan olinadi.
Suv va iqlim sharoitlari boshqa sanoat korxonalarini qurishda ham e'tiborga olinadi. Bu omilniig ahamiyati qishloq xo`jaligi, dehqonchilik uchun nihoyatda katta. Chunonchi, O`rta Osiyo, xususan, O`zbekiston Respublikasida an'anaviy dehqonchilik uning issiq va quruq iqlimiy sharoitida faqat sun'iy sug`orish asosida olib boriladi. Paxta, meva, sabzavot, uzum va boshqa qishloq xo`jalik mahsulotlariga suv hamda issiq iqlim (ma'lum miqdordagi vegetatsiya haroratining miqdori) juda zarur. Shu bilan birga, issiq iqlim sharoitida sanoat korxonalarni ochiq usulda qurish, suv va boshqa alkogolsiz ichimliklar, ip-gazlama ishlab chiqarishga o`xshash tarmoqlarni ko`proq rivojlantirish talab etiladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillar ichida eng muhimi aholi va mehnat resurslaridir. Albatta, har qanday ishlab chiqarish jarayoni ishchi kuchisiz sodir bo`lmaydi. Bu o`rinda ikki holni qayd qilish lozim: birinchidan, shunday korxonalar borki, ularga son jihatdan ko`p ishchi kerak Masalan, tikuv fabrikasi, konserva zavodi, paxta yetishtirish, uni qayta ishlash va x.k. Ayni bir paytda boshqa bir korxonalarga mehnat resurslarining miqdori ko`p bo`lishi shart emas, aksincha "oz bo`lsa ham soz bo`lsin" ma'nosida ularga malakali ishchi kuchi talab qilinadi. Mazkur korxonalar va tarmoqlar (radio yoki priborsozlik, aniq mashinasozlik va shunga o`xshash) malakali ishchi kuchi mavjud bo`lgan shaharlarda, ilmiy-texnik markazlarida joylashtiriladi.
O`zbekistonda mehnatga layoqatli aholi soni juda ko`p. Ularning miqdori qishloq joylarda va sust rivojlangan kichik shaharlarda juda yuqori. Binobarin, bunday joylarda ish o`rinlarini kengaytirish, yangi sanoat va boshqa korkonalar, madaniy-maishiy muassasalarni qurish zarur.
Aholi faqat ishchi kuchi emas, balki u eng avvalo iste'molchi hamdir. Bu omilning roli esa hozirgi kunda, xalqning yashash sharoiti va darajasini yaxshilash doirasida keskin oshib bormoqda. Aholini ijtimoiy muhofaza qilish, muvaqqat qiyinchiliklarga barham berish, unga kerak bo`lgan oziq-ovqat, kiyim-kechak va boshqa extiyojlarni qondiruvchi mahsulotlarni yetarli darajada ishlab chiqarishni taqozo etadi. Shu sababli, iste'mol omili oziq-ovqat korxonalarini o`ziga "tortadi", ya'ni bunday zavod yoki fabrikalar bevosita aholi yashovchi maskanlarda joylashtiriladi.
Iste'mol omili faqat xalq ehtiyoji bilan belgilanmaydi. Ishlab chiqarishning o`zining talabi, boshqa xil mahsulotlarning keng miqdorda sarflanishi, ularni transportda keltirishning noqulayligi ham bunday korxonalarni iste'mol rayonlarida tashkil etishni nazarda tutadi. Masalan, qishloq xo`jalik mashinasozligi o`sha mintaqaning ishlab chiqarish ixtisoslashuviga muvofiq shu yerda rivojlanishi zarur.
Umuman, qaysi rayon nimaga ixtisoslashsa, shunga mos mashinasozlik tarmog`i bu yerda yaxshi rivojlangan bo`lishi qonuniy bir holdir. O`zbekistonda paxta teruvchi, Belorussiyada - kartoshka, Ukrainada qand lavlagi, Shimoliy Kavkaz va Volga bo`yida g`alla yig`uvchi, Qirgizistonda pichan taxlovchi, Gruziyada choy teruvchi mashinalarni ishlab chiqarish bunga yaqqol misol bo`la oladi. Xuddi shunday, rayonlarni ma'lum bir sanoat tarmoqlariga ixtisoslashuvi o`sha sohalarga tegishli mashina, asbob-uskuna, jihozlar ishlab chiqarilishini talab etadi. Chunonchi, Uralda metallurgiya sanoati uchun, Bokuda-neft, Donbassda - ko`mir, Petrozavodskda - o`rmon, O`zbekistonda to`qimachilik mashinasozligi rivojlangan.
Boshqa sanoat va qishloq xo`jalik tarmoqlarini ham aholi yashab turgan joylarda tashkil etish maqsadga muvofiq. Bu o`rinda ko`p iste'mol qilinadigan qishloq ho`jalik mahsulotlari - sut, piyoz, karam va boshqalarni shahar atrofi xo`jaligi doirasida tashkil etish kerak. Yoki: neftni keltirib, undan benzin, kerosin, mazut va shunga o`xshash qator mahsulotlarni olish, kimyo sanotini rivojlantirish yaxshimi yoki ularning har birini alohida-alohida keltirish-mi? Tabiiyki, bu yerda birinchi variant ma'qulroqdir. Xuddi shunga o`xshash: boshqa mamlakatlardan g`alla olish yaxshimi yoki u yerdan suxari, pechen'e, makaron, vermishel va boshqalarni keltirishmi?
Go`sht sanoatini joylashtirish ham o`ziga xos xususiyatga ega. Bu sanoat bevosita chorvachilik rayonlarida rivojlantirilsa, unda iste'molchiga faqat muzlatilgan go`sht keltiriladi. Bunday go`shtdan esa kolbasa, konserva va boshqa go`sht mahsulotlarini ishlab chiqarib bo`lmaydi. Agar go`sht sanoati iste'mol rayonlarida joylashtirilsa-chi? Unga molni (chorvani) keltirish kerak, ammo bu davrda biroz bo`lsa-da u (chorva) o`z tirik vaznini yo`qotadi. Bundan tashqari, go`sht mahsulotini ishlab chiqarish molning juni va terisi, qoni va suyagidan shu joyning o`zida foydalanish imkoniyatini bersa-da, mazkur zavodlarni (aniqrog`i kombinatlarni) yirik shahar ichida o`rnashtirish ekologik nuqtai nazardan to`g`ri kelmaydi.
Bir vaqtlar yirik go`sht kombinati Toshkentning Beshyog`och dahasida, Bo`zsuv arig`i bo`yida qurilgan edi. O`z navbatida bu korxona ko`nchilik, poyafzal sanoatining aynan shu rayonida shakllanganiga sabab bo`lgandi. Keyinchalik mazkur korxonaning shahar ichida joylanishini ko`p jihatdan noma'qulligi sezilib qoldi va u Zangiota tumanidagi O`rtaovul shaharchasiga ko`chirildi. Demak, bu korxona o`z o`rnini chorvachilik rayonida ham emas, shaharda ham emas-ekologik bexatar, iste'molchilarga nisbatan yaqin joyda topdi.
Transport ham juda muhim, chunki u ishlab chiqarishning bevosita davom ettiruvchi tarmog`i hisoblanadi. Transport shaxobchalarisiz xom ashyo ham keltirilmaydi, mahsulot ham iste'molchilarga yetkazilmaydi, hududiy mehnat taqsimoti rivojlanmaydi. Shuning uchun transportning ahamiyati barcha boshqa omillar bilan qo`shilib, uyg`unlashib ketadi va uni "sof" holda ajratib olish qiyin. Shu bilan birga, transport masalasi iqtisodiy geografik o`rin omili bilan ham chambarchas bog`liq, chunki bu obyektning eng avvalo tashqi (hududiy) iqtisodiy munosabatlarni anglatadi.
Biz ishlab chiqarish tarmoqlarini joylashtirishda ta'sir qiluvchi omillarni ko`rar ekanmiz, ilmiy-texnika taraqqiyoti va uning ahamiyatini chetlab o`tolmaymiz. Bu omilning ta'siri bir qator tarmoqlarning hududiy tashkil etilishida aniq va ravshan ko`rinadi (mashinasozlik, elektroenergetika va kimyo). Shubhasizki, mazkur sanoat tarmoqlariga tegishli ko`pgina korxonalar, ayniqsa hozirgi zamon mashinasozlik zavodlari yuksak darajada ilmiy-texnika salohiyatiga ega bo`lgan shaharlarda joylashtiriladi.
Yuqorida ko`rilgan barcha omillar qatorida ekologik omilning ahamiyati ham katta. Ekologik jihatdan ko`p sanoat tarmoqlari va eng avvalo kimyo, yog`och-sellyuloza, go`sht, vino, konserva, charm zavodlari, issiqliqlik elektr stansiyalari va shunga o`xshash korxonalar "nomaqbul" hisoblanadi. Binobarin, ular aholi joylashgan markazlardan uzoqroqda bo`lgani yaxshiroq.
Kimyo sanoati misolida ekologik omilning ishlab chiqarishni hududiy tashkil etilishiga ta'sirini ko`rish mumkin, chunki bu sanoat korxonalarining joylashtirilishi chinakam erkin xususiyatga ega. Chunki, kimyo sanoati o`simlik, hayvonot, mineral xom ashyosi, suv, havo (azot) asosida ham, boshqa sanoat chiqindisi (qora va rangli metallurgiya) negizida ham rivojlanish imkoniyatiga ega.
Shuningdek, bozor iqtisodiyoti omilini ham unutmaslik kerak. Bu o`rinda shuni alohida qayd etish joizki, bozor iqtisodiyoti munosabatlariga birdaniga o`tib bo`lmaydi, buning uchun barcha shart va sharoitlarni yaratish talab etiladi, ya'ni uning o`zining moddiy, maishiy va madaniy infrastrukturasi bo`lmog`i lozim. Bozor iqtisodiyotiga o`tish tarixan birmuncha uzoq davrni nazarda tutadi.
Bozor iqtisodiyoti - bu ishlab chiqarish erkinligi, talabning ustuvorligi, raqobatdir. Bunday sharoitda ko`p ukladli iqtisodiyot, mulkchilikning turli shakllari va sog`lom raqobat muhitini vujudga keltirish, qulay investitsiya makonini shakllantirish, monopoliyaga qarshi kurash muhim ahamiyat kasb etadi. Binobarin, bozor iqtisodiyoti omilini ishlab chiqarish tarmoqlarini hududiy tashkil etishga nisbatan tahlil etar ekanmiz, unda bu boradagi ilgarigi, an'anaviy fikr yuritishlarimiz tamomila o`zgarib ketadi. Chunki bu sharoitda aksariyat narsani, shu jumladan, nimaga ixtisoslashuvni va qayerda joylashtirishni pirovard natijada bozor, raqobat, talab va taklif belgilaydi, davlat esa o`zining mintaqaviy va soliq, kredit, narx-navo, investitsiya siyosati orqali bu jarayonni boshqarib yoki tartibga solib boradi.
Xorijiy mamlakatlarda, ayniqsa Yevropada ishlab chiqarishni joylashtirish nazariyasi bozor iqtisodiyotiga mos ravishda yaratilgan va amaliyotda sinalgan. Masalan, "shtandort" nazariyasi doirasidagi aglomeratsion qulaylik yoki samaradorlik omili ham juda murakkab bo`lib, u o`zida ishlab chiqarishni ijtimoiy tashkil etilishining barcha shakllarini va, xususan, kooperatsiya va ixtisoslashuvni uyg`unlashtirilgan holda aks ettiradi. Qolaversa, ishlab chiqarish aglomeratsiyasi - bu korxonalarni ma'lum bir nuqta yoki joyda to`planishi, mujassamlashuvi hamdir. U ayni paytda infrastruktura omilini o`zida singdiradi, chunki infrastruktura jihatdan ta'minlanganlik hududlarning investitsiya jalb qilish qobiliyatini (jozibadorligini) kuchaytiradi.
"Shtandort" nazariyasi (uni nemis olimi A. Veber yaratgan) mamlakatni industriyalashning dastlabki bosqichlariga juda qo`l keladi. U hududning iqtisodiy jihatdan uncha rivojlanmagan sharoitida barcha uchun va hamma vaqt kerak bo`lgan mahsulotlarni ishlab chiqarmaydigan noyob sanoat tarmoqlariga taalluqlidir. Hududning iqtisodiy zichligi, uning murakkablashib va rivojlanib borishi bilan ishlab chiqarishni geografik tashkil etishda boshqa g`oya va omillardan foydalanishga to`g`ri keladi. Chunonchi, hamma uchun har doim lozim bo`lgan mahsulotlar, aholiga maishiy xizmat ko`rsatish tarmoqlari turli yiriklikdagi va turli funksiyali markazlarda pog`onasimon yoki iyerarxiyali joylashtiriladi (bu borada V. Kristallerning "markaziy o`rinlar" g`oyasi katta ahamiyat kasb etadi).
|
| |