MA’RUZA-21 

YARIMO‘TKAZGICH ASBOBLAR

MA’RUZA-21
YARIMO‘TKAZGICH ASBOBLAR
Yarimo‘tkazgichlar va ularning xossalari
Yarimo‘tkazgichlar deb, hajmiy qarshiligi uy harorati sharoitida 10-4 dan 104 Om·sm gacha atrofida o‘zgaradigan kristall yoki amorf moddalarga aytiladi . Metallarda hajmiy qarshilik 10-6 dan 10-4 Om·sm gacha, dielektriklarda 105 dan 1022 Om·sm gacha atrofida bo‘ladi. Demak, qarshiligining miqdori bo‘yicha yarimo‘tkazgichlar o‘tkazgichlar (metallar) va o‘tkazuvchi bo‘lmaganlar (dielektriklar) orasidagi joyni egallaydi.
Yarimo‘tkazgichlarga germaniy, kremniy, selen, mis oksidi va boshqa elementlar kiradi. Ular texnikada ko‘p qo‘llaniladi. Yarimo‘tkazgichlar uchun qarshilikning haroratdan, elektr va magnit maydonlari kuchlanganligidan, yorug‘lik darajasidan, mexanik kuchlanishdan, elektromagnit nurlanish ta’siridan va boshqalardan kuchli bog‘liqligi bilan xossalanadi. Yarimo‘tkazgichli asboblar asosan germaniy va kremniydan tashkil topgan bo‘lib, atomlari o‘zining tashqi ustki qismidagi qobig‘ida 4 tadan valentli elektronlarga ega bo‘ladi. Lekin ichki qismining qobig‘iga joylashgan 28 ta germaniy atomining elektronlari va 10 ta kremniy atomining elektronlari, yadrolar tomonidan mustahkam ushlanib turadi va har qanday holatlarda ham u uzilib ketmaydi. Faqatgina yarimo‘tkazgichlar atomlarining 4 ta valentli elektronlari uzilishi va erkin bo‘lishi mumkin, u ham ba’zida. Bitta bo‘lsa ham elektronini yo‘qotgan yarimo‘tkazgichning atomi musbat ionli bo‘lib qoladi. Atomlararo aloqadan ajralib chiqqan elektronlar erkin bo‘lib qoladi, elektronlar chiqib ketgan bo‘sh joyi «teshik» deb ataladi. Yarimo‘tkazgichda harorat qancha yuqori bo‘lsa, unda shuncha ko‘p erkin elektronlar va teshiklar bo‘ladi. Yarimo‘tkazgich atomlarining o‘zaro aloqasini quyidagi sxemadan ko‘rish mumkin (2.12-rasm).
Yarimo‘tkazgichlarning o‘tkazuvchanligi
Yarimo‘tkazgich harorati absolut 0 ga yaqin bo‘lganda, o‘zini dielektrik qilib ko‘rsatadi, chunki unda elektronlar bo‘lmaydi. Yarimo‘tkazgichda kuchlanish berilishi bilan unda tok paydo bo‘ladi. Yarimo‘tkazgichning hamma qismidan atomlararo aloqalardan ma’lum bir elektronlar ajralib chiqa boshlaydi. Bunda elektronlar o‘z yo‘lida «teshiklarni» uchratib, xuddi «sakragandek» bo‘ladi, atomlararo aloqalar to‘lib boradi. Shunday qilib bu harakat davom etadi. Yarimo‘tkazgichda elektr o‘tkazuvchanligi deb (ingliz. «intrinsic» — ichki), kristall panjarada nuqsoni bo‘lmagan, kimyoviy toza yarimo‘tkazgichlarda zaryadlarning yo‘naltirilgan ko‘chishiga aytiladi. Primes elementlari atomining tarkibiga qarab, yarimo‘tkazgichlar elektronli va teshikli bo‘ladi. Misol uchun, yarimo‘tkazgichning kristall atomini surma atomi bilan almashtirilsa (tashqi qatlamida 5 valentli electron mavjud), surmadagi 5 valentli elektron atom 4 elektron atomi bilan birlashib, erkin bo‘lib qoladi. Qancha ko‘p surma atomi yarimo‘tkazgichga yuborilsa, shuncha ko‘p erkin elektronlar paydo bo‘ladi va u xususiyatlari bo‘yicha metallga yaqin bo‘lib qoladi.
Bunday xususiyat, boshqacha qilib aytganda, n-turidagi yarim- o‘tkazgichlar deb ataladi («n» — lotinchadan negativ, ya’ni manfiy). n-turidagi yarimo‘tkazgichda tokning asosiy tashuvchilari manfiy zaryadlar – elektronlar hisoblanadi. Yarimo‘tkazgichga indiy 3 atomdan iborat valentli elektronlar kiritilsa, u aloqalarni faqatgina 3 ta qo‘shni atom bilan to‘ldiradi va 4 atom bilan to‘ldirish uchun 1 ta elektron yetmaydi. Bunday holatning paydo bo‘lishi yarimo‘tkazgichlarning teshikni o‘tkazuvchanligi deyiladi yoki p-turidagi yarimo‘tkazgich deb ataladi («p»— lotinchadan pozitiv «musbat») (2.13-rasm).
|