Asosiy tushuncha va tayanch atamalar

Asosiy tushuncha va tayanch atamalar:
Muammoli ta’lim texnologiyasining o’ziga xos xususiyatlari, muammoli metodlar (muammoli-izlanish xarakteridagi suhbat, muammoli bayon, muammoli amaliy ishlar), muammoli darslarning turlari.
Ta’lim jarayonida salmoqli o’rin egallagan muammoli (aqliy hujum) dars, munozarali (ilmiy munozarali va erkin fikrlash) darslari muammoli ta’lim texnologiyasiga asoslanadi.
Mazkur darslarning o’ziga xos jihati dars davomida vujudga keltirilgan muammoli vaziyatlarga asoslanadi.
Muammoli ta’lim deb, o’qituvchi tomonidan pedagogik ta’sir ko’rsatishning eng muqobil varianti yordamida, fikr yuritish qonuniyatlariga tayangan holda, o’quvchilarning bilimlarni o’zlashtirish jarayonida fikrlash qobiliyatini rivojlantirish va bilish ehtiyojini qondirish maqsadiga yo’naltirilgan, shaxsning umumiy va maxsus rivojlanishiga zamin tayyorlaydigan jarayonga aytiladi.
Muammoli ta’lim jarayonida o’qituvchi rahbarligida muammoli vaziyat vujudga keltirilib, mazkur muammo o’quvchilarning faol mustaqil faoliyati natijasida bilim, ko’nikma va malakalarni ijodiy o’zlashtirishi va aqliy faoliyatini rivojlantirishga imkon beradi.
Muammoli ta’lim texnologiyalari o’quvchilarning bilimlarni o’zlashtirish darajasini orttirish, ko’nikmalarni malaka darajasiga yetkazish maqsadida qo’llanilib, unda o’quvchi o’quv materialini tahlil qiladi, taqqoslaydi, sintezlaydi, ma’lumotlarni umumlashtirib, yangi axborot oladi. Boshqacha aytganda, avval o’zlashtirgan bilim va ko’nikmalarini yangi vaziyatlarda qo’llab, bilimlarni chuqurlashtiradi, kengaytiradi.
Bilimlarni bunday o’zlashtirish usulini hech bir darslik va ustoz o’rgata olmaydi, faqat o’quvchilar muammoli vaziyatlarni hal etish jarayonida izlanadi va muammolar yechimini topadi.
O’quvchilarni ijodiy va mantiqiy fikr yuritishga o’rgatish, aqliy faoliyat usullarini egallashga, ularda ilmiy, tanqidiy-tahliliy, mantiqiy fikr yuritish ko’nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishga olib keladi.
Muammoli metodlar muammoli vaziyatlarni vujudga keltirib, o’quvchilarning muammoni hal etish, murakkab savollarga javob topish jarayonida alohida ob’ekt, hodisa va qonunlarni tahlil qilish ko’nikmalari va bilimlarni faollashtirishga asoslangan faol bilish faoliyatini taqozo etadi.
SHu sababli, Geografiyani o’qitishda o’qitishning reproduktiv metodlari bo’lgan og’zaki bayon, ko’rgazmali va amaliy metodlar bilan birgalikda muammoli izlanish va mantiqiy metodlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi. Buning uchun o’qituvchi mazkur metodlarning o’ziga xos xususiyatlari, ular tarkibiga kiradigan metodik uslublarni to’g’ri anglashi va o’z o’rnida samarali foydalanish ko’nikmalarini egallagan bo’lishi lozim.
Muammoli izlanish metodlari guruhiga mansub muammoli-izlanish xarakteridagi suhbat metodidan foydalanganda, avval muammoli vaziyatlar yaratiladi, avvaldan tayyorlangan muammoli savollar zanjiri bayon etiladi, o’quvchilarning o’qituvchi bilan birgalikda mantiqiy mulohaza yuritishiga, o’quv farazlarini hosil qilish va isbotlash, suhbat jarayonida muammoli savollarga javob topishiga imkon yaratiladi.
Muammoli bayon metodida, o’qituvchi yangi mavzuni o’rganish jarayonida muammoli vaziyatlarni yaratadi, suhbat jarayonida muammoli savollarga javob topishiga, o’quv farazlarini hosil qilish va dalillash, o’quvchilar bilan hamkorlikda ularning javoblari asosida muammolar hal etiladi.
Muammoli-amaliy metoddan foydalanganda muammoli topshiriqlar tuziladi, shu asosda tajribalar o’tkaziladi, muammoli vaziyatlarni xal etish yuzasidan o’quv farazlarini hosil qilinadi va o’quv-tadqiqot tajribalari o’tkazilib, o’quv xulosalari va umumlashmalarini ta’riflab muammolar hal etiladi.
Muammmolarni hal etishda o’qitishning mantiqiy metodlari guruhiga mansub induktiv, deduktiv, tahlil, bosh g’oyani ajratish, qiyoslash, umumlashtirish metodlaridan ham foydalaniladi.
Induktiv metodda – o’quvchilarning e’tibori avval xususiy faktlarni o’rganishga jalb qilinadi, so’ngra xususiydan umumiy xulosalar chiqarishga yo’naltiriladi.
Deduktiv metodda o’quvchilar avval umumiy qonunlarni o’rganadi, so’ngra umumiydan xususiy xulosa chiqarishga o’rgatiladi.
O’quvchilar tahlil metodi yordamida axborotni anglab idrok etadi, o’rganilgan ob’ektlarning o’xshashlik va farqli tomonlarni aniqlaydi, o’rganilgan ob’ektlarni tarkibiy qismlarga ajratib, ular o’rtasidagi boshlanishlar, sabab oqibatlarni aniqlaydi.
Bosh g’oyani ajratish metodi muhim ahamiyat kasb etib, o’quv materialidagi asosiy g’oyani ajratish va saralash, axborotni mantiqiy tugallangan fikrli qismlarga ajratish, asosiy g’oya va ikkinchi darajali fikrlarni ajratish, tayanch so’zlar va tushunchalarni ajratish, asosiy fikr haqida xulosa chiqarishga zamin tayyorlaydi.
O’quvchilar qiyoslash metodi vositasida, o’quv topshiriqlarida berilgan qiyosiy ob’ektlarni aniqlash, ob’ektlarning asosiy belgilarini aniqlash, taqqoslash, o’xshashlik va farqlarni aniqlash, qiyoslash natijalarini shartli belgilar bilan rasmiylashtirishga o’rganadi.
Umumlashtirish metodi muammolarni hal etish jarayonida o’quv materialidagi tipik faktlarni aniqlash, qiyoslash, dastlabki xulosalar, hodisaning rivojlanish dinakmikasini tasavvur qilish, umumlashtirish natijalarini shartli belgilar yordamida rasmiylashtirish, umumiy xulosa chiqarishga zamin tayyorlaydi.
Muammoli vaziyatlardan o’quv jarayonining barcha bosqichlarida: yangi mavzu bayoni, mustahkamlash va bilimlarni nazorat qilishda muvaffaqiyatli foydalanish mumkin. Muammoli vaziyatlar tizimi muvaffaqiyatli yaratilgan hollarda mazkur mavzuni muammoli dars shaklida o’tish tavsiya etiladi. O’qitish jarayoniga muammoli darslarni qo’llash uchun o’qituvchi quyidagi masalalarni hal qilishi:
O’quv dasturi bo’yicha qaysi mavzularni muammoli dars shaklida o’tish mumkinligini belgilash;
Mavzu matnidagi masalalar bo’yicha muammoli vaziyatni keltirib chiqaradigan savollar, topshiriqlarni aniqlash, bunda didaktikaning ilmiylik, sistemalilik, mantiqiy ketma-ketlik, izchillik printsiplariga amal qilish;
O’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish va boshqarishni ta’minlaydigan vosita va usullarni aniqlashi, ulardan o’z o’rnida va samarali foydalanish yo’llarini belgilashi zarur.
Muammoli darslarda o’qituvchining faoliyati, avvalo mavzu mazmunidan kelib chiqqan holda o’quv muammolarini aniqlash, muammoli vaziyatlar tizimini yaratish, o’quvchilar oldiga o’quv muammolarini yuqori ilmiy va metodik saviyada qo’yish va darsda mazkur o’quv muammolaridan samarali foydalanishga erishish, o’quvchilar faoliyatini muammolarni hal etishga yo’naltirishdan iborat bo’ladi.
O’quvchilarning faoliyati muammoli vaziyatlarni idrok etish, hal qilish usullarini izlash, muammoni tahlil qilib, taxminlarni ilgari surish, taxminlarni ilmiy va mantiqiy nuktai nazardan asoslash, isbotlash, tekshirish va xulosa chiqarishdan iborat bo’ladi.
Hozirgi zamon muammoli darslarning didaktik maqsadi:
O’quvchilarning avval o’zlashtirgan bilimlarini muammoni hal etishda ijodiy qo’llab yangi bilimlarni egallash ko’nikmalari;
Bilimlarni ijodiy o’zlashtirish va amalda qo’llash malakalari;
Izlanuvchanligi, qiziqishi, motivlari, mantiqiy tafakkuri, ijodiy faoliyati, aqliy kamoloti, zakovatini rivojlantirishdan iborat.
Muammoli ta’lim texnologiyalari o’quvchilarda ijodiy faoliyat tajribalarining shakllanishiga imkon yaratadi.
Muammoli darslarni keyingi yillarda yangi nom bilan (“Tafakkur bo’roni” B.R.Kodirov), (“Miyaga hujum”, “Fikrlar to’qnashuvi”, “Fikrlar jangi” V.M.Karimova, F.A.Akramova), (“Aqliy hujum” J.G.Yuldoshev) nomlash rasm bo’ldi.
Muammmoli dars (“Aqliy hujum”) quyidagi bosqich asosida tashkil etiladi:
I – bosqich. Psixologik jihatdan bir-biriga yaqin bo’lgan o’quvchilardan
teng sonli kichik guruhlarni shakllantirish.
II – bosqich. Kichik guruhlarga muammoli savollardan iborat bo’lgan o’quv
topshiriqlarini tarqatish va ularni topshiriqning didaktik maqsadi bilan tanishtirish.
III – bosqich. O’quvchilarning bilish faoliyatini o’quv muammolarini hal etishga yo’naltirish.
IV – bosqich. O’quvchilarning muammoli vaziyatlarni hal etish bo’yicha
axborotlarini tinglash.
V – bosqich. Kichik guruhlar o’rtasida o’quv bahsi va munozara o’tkazish
VI – bosqich. Umumiy xulosa yasash.
“Aqliy hujum” da o’quvchilar avval o’zlashtirgan bilimlarini yangi vaziyatlarda qo’llab, bilimlarini kengaytiradi, chuqurlashtiradi, aqliy faoliyat usullarini egallaydi.
O’quvchilarning bilish faoliyatining bu tarzda tashkil etilishi ularda ijodiy faoliyatni tarkib toptirishga imkon yaratadi.
Munozarali darslar.Yuqorida qayd etilganidek munozarali darslar ham muammoli ta’lim texnologiyasiga asoslanadi.
Munozarali darslar mazmuni va mohiyatiga ko’ra:
Ilmiy munozara darslari dasturdagi muayyan bir mavzuni o’rganishga bag’ishlanadi.
Mazkur darsning didaktik maqsadi:
1. O’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtirish orqali tahsil olishga va fanga qiziqishlarini orttirish, bilimlarini kengaytirish.
2. O’quvchilarning avval o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalarini odatiy, tanish va kutilmagan yangi vaziyatlarda qo’llash orqali yangi bilimlarni egallashga erishish.
3. O’quvchilarning bilimidagi mavhum tushunchalarni aniqlash va ularga barham berish, bilim olishga bo’lgan intilishni rivojlantirish.
4. O’quvchilarning nutqini o’stirish, o’z fikrini lo’nda va mantiqan to’g’ri bayon etish, ularni dalillash ko’nikmalarini hosil qilish.
Ilmiy munozarali darslarning tuzilishi quyidagicha bo’ladi:
I. O’qituvchining kirish so’zi. Bunda o’qituvchi dars mavzusining maqsadi va vazifalari, ilmiy munozara o’tkaziladigan muammolarning umumiy tafsiloti, darsda o’quvchilar guruhi bajaradigan o’quv topshiriqlari bilan tanishtiradi.
II. O’quvchilar faoliyatini munozarali va muammoli masalalarni bajarishga va hal etishga yo’llash;
III. O’quvchilar guruhi o’rtasida o’quv bahsi va munozarani tashkil etish;
IV. O’quv bahsi va munozara yakuni. O’qituvchi dars davomida o’quv bahsi va munozara keltirib chiqargan muammolar yechimidagi asosiy g’oya va tushunchalarni ta’kidlab, xulosalar yasaydi.
V. O’quvchilar bilimini nazorat qilish va baholash. O’quv baxsi va munozaralarda faol ishtirok etgan o’quvchilar rag’batlantiriladi va reyting tizimiga muvofiq baholanadi.
VI. Uyga vazifa berish.
VII.Darsni umumiy yakunlash.
Erkin fikrlash darslari ilmiy-ommabop adabiyotlarda, vaqtli, mahalliy matbuotda chop etilgan Geografiyaga oid maqolalar va bu maqolalarning muhokamalariga bag’ishlanadi.
Erkin fikrlash darslaridan ko’zda tutilgan maqsad:
O’quvchilarning bilim doirasini, ilmiy dunyoqarashini kengaytirish.
O’quvchilarni ilmiy, ilmiy - ommabop maqolalar, risolalar, kitoblar bilan tanishtirish orqali ularning bilim olishga va fanga bo’lgan qiziqishlarini orttirish.
Avval o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalarini yangi vaziyatlarda qo’llash orqali yangi bilimlarni egallashga erishish.
Munozarali darslarning muvaffaqiyati avvalo:
o’quvchilarning bu darsga qizg’in tayyorgarlik ko’rishiga;
ular o’rtasida o’zaro hamkorlik, yordam vujudga kelganligiga;
ularda o’z fikr va mulohazalarini to’liq va mantiqan bayon qilish, uni dalillashga:
o’z o’rtog’ining fikrini sabot va chidam bilan tinglash ko’nikmalarining hosil qilinganligiga;
o’qituvchining iqtidori, e’tiqodi, o’quvchilarning bilish faoliyatini faollashtira olish ko’nikma va malakalarini egallaganlik darajasiga bog’liq bo’ladi.
Erkin fikrlash darslaridan so’ng, o’quvchilar faol ravishda vaktli matbuotda chop etilayotgan maqolalarni diqqat bilan o’qib, o’z dunyoqarashini, bilimini kengaytirishga harakat qiladi. SHuningdek, ilmiy, ilmiy-ommabop maqolalarda ko’tarib chiqilayotgan muammolarni tushunish, idrok etish uchun Geografiyadan olgan bilim, ko’nikma va malakalar asos ekanligini his qilgan holda fanga va tahsil olishga bo’lgan qiziqishi ortadi.
Erkin fikrlash darslarning quyidagi afzalliklarini qayd etish mumkin:
1. O’quvchilar avval o’zlashtirgan bilim, ko’nikma va malakalarini kutilmagan yangi vaziyatlarda qo’llash orqali yangi bilim ko’nikma va malakalarni egallaydilar.
2. O’quvchilarning nutqi, o’z fikrini lo’nda va mantiqan bayon etish, ularni dalillash ko’nikmalari rivojlantiriladi.
3. O’quvchilarning bilimidagi mavhum tushunchalar aniqlanadi, ularga barham beriladi, bilim olishga bo’lgan intilishlari rivojlantiriladi.
4. O’quvchilarni ilmiy, ilmiy-ommabop adabiyotlar bilan tanishtirish orqali, ularning tahsil olish va fanga bo’lgan qiziqishlari orttiriladi.
O’z o’rtog’ining fikrini sabot va chidam bilan tinglash, bilimini nazorat qilish va uni baholash ko’nikmalari hosil qilinadi, o’quvchilar o’rtasida o’zaro hamkorlik va yordam vujudga keladi.
|