Xalqaro savdoning klassik nazariyalari

XALQARO SAVDO NAZARIYALARI. XALQARO SAVDO NAZARIYASI ASOSLARI
Xalqaro savdo nazariyalari ma'lum bir rivojlanish jarayonidan o'tdi. Ular javob berishga harakat qilgan asosiy savollar «davlatlar o'rtasida mehnat taqsimotining sababi nimada» va «eng samarali xalqaro ixtisoslashuv qaysi printsip asosida tanlangan».
Xalqaro savdoning klassik nazariyalari
Qiyosiy ustunlik nazariyasi
Birinchi nazariyalar 18-asr va 19-asrning boshlarida klassik iqtisodiy nazariyaning asoschilari Smit va Rikardo tomonidan yaratilgan.
Shunday qilib, Smit xalqaro savdoning rivojlanishining sababi importchilar va eksport qiluvchilar o'z tovarlari almashinishidan olinadigan foyda bilan bog'liq degan nazariyaning asosini yaratdi. Shuningdek, u «mutlaq ustunlik» nazariyasini ishlab chiqdi: agar mamlakat o'z resurslariga tayanib, bir birlikni boshqasidan ko'ra ko'proq ishlab chiqarishi mumkin bo'lgan mahsulotga ega bo'lsa, bu afzalliklarga ega. Bunday imtiyozlar tabiiy (iqlim, tuproq unumdorligi, tabiiy resurslar) va sotib olingan (texnologiya, uskunalar va boshqalar) bo'lishi mumkin.
Mamlakatning xalqaro savdo-sotiqdan oladigan foydasi iste'molning o'sishidan iborat bo'lib, uning tarkibi va ixtisoslashuvi o'zgarishi tufayli yuzaga keladi.
Rikkardoning «Xabarchilar» tomonidan ishlab chiqilgan va to'ldirilgan qiyosiy xarajatlar nazariyasi
Unda 2 ta tovar ishlab chiqaradigan 2 ta mamlakat ko'rib chiqiladi. Har bir mamlakat uchun qaysi ishlab chiqarish har bir mamlakat uchun foydali ekanligini aniq ko'rsatadigan egri chiziq quriladi. Ushbu nazariya soddalashtirilgan bo'lib, unda faqat 2 ta mamlakat va 2 ta tovar ko'rsatilgan bo'lib, ular mamlakat ichkarisida cheklanmagan savdo va ishchi kuchining harakatlanishi sharoitidan, shuningdek ishlab chiqarish xarajatlari doimiyligidan, transport xarajatlarining yo'qligi va texnik o'zgarishlardan olinadigan daromadlarni ko'rsatadi. Shuning uchun nazariya juda tavsiflovchi hisoblanadi, ammo iqtisodiyotning real sharoitlarini aks ettirish uchun unchalik mos emas
Xekscher-Ohlin nazariyasi
Yigirmanchi asrda yaratilgan ushbu nazariya asosan ishlab chiqarilgan mahsulotlar almashinuviga asoslangan savdo-sotiqning o'ziga xos xususiyatlarini aks ettirishga qaratilgan edi (shu sababli mamlakatlar savdosining ularning tabiiy resurslariga bog'liqligi sezilarli darajada kamaydi). Ularning xalqaro savdo nazariyasiga ko'ra, mahsulotlar ishlab chiqarishda mamlakatlar tomonidan qilingan xarajatlar farqi quyidagicha izohlanadi:
Turli xil mahsulotlarni ishlab chiqarishda turli xil nisbatlarda omillar qo'llaniladi;
Mamlakatlar zarur ishlab chiqarish omillari bilan juda boshqacha tarzda ta'minlanadi;
Bu omillarning mutanosiblik qonunini nazarda tutadi, u quyidagicha o'qiydi: chunki har bir davlat o'zi yaxshi ta'minlangan mahsulotni talab qiladigan mahsulot ishlab chiqarishga ixtisoslashmoqchi. Aslida, bu ortiqcha bo'lgan omillarni ushbu mamlakat uchun kam uchraydigan omillarga almashtirishdir.
Leontief paradoksi
XX asrning 40-yillari oxirida iqtisodchi Leontiev Amerika iqtisodiyoti ma'lumotlari asosida oldingi nazariyaning xulosalarini empirik ravishda sinab ko'rganda kutilmagan paradoksal natijaga erishdi: asosan mehnat talab qiladigan mahsulotlar AQShga eksport qilindi, kapital talab qiladigan mahsulotlar esa chetdan keltirildi. Bu Xekscher-Ohlin xalqaro savdosining nazariyasiga zid edi, chunki Qo'shma Shtatlarda, aksincha, kapital ish haqiga qaraganda ancha ko'p omil hisoblangan. Leontyev, kapital resurslarining ma'lum miqdori bilan har qanday kombinatsiyada, 1 kishilik amerikalik mehnat yili chet el fuqarolari mehnatining 3 kishi-yiliga teng bo'lishini taklif qildi, bu amerikalik ishchilarning yuqori malakali darajasi bilan bog'liq edi. U tomonidan to'plangan statistik ma'lumotlarga ko'ra, Qo'shma Shtatlar tovarlarni eksport qildi, ularni ishlab chiqarish import qilinganlarga qaraganda ko'proq malakali ishchi kuchini talab qildi. Ushbu tadqiqot asosida 1956 yilda 3 omil hisobga olingan model yaratildi: malakali ishchi kuchi, kam malakali ishchi kuchi va kapital.
Xalqaro savdoning zamonaviy nazariyalari
Ushbu nazariyalar xalqaro savdoning xususiyatlarini tushuntirishga harakat qiladi zamonaviy dunyoendi xalqaro savdo klassik nazariyasi mantig'iga bo'ysunmaslik. Buning sababi shundaki, u iqtisodiyotda tobora ko'proq o'rin egallaydi, shunga o'xshash sifatdagi tovarlarni qarshi etkazib berish hajmi ko'paymoqda.
Mahsulotning hayot aylanishi nazariyasi
Mahsulotning hayotiy bosqichi – bu bozorda qiymatga ega bo'lgan va talabga ega bo'lgan davr. Mahsulotning hayotiy bosqichlari mahsulotni joriy etish, o'sish, etuklik (eng yuqori sotish) va pasayishdir. Mahsulot o'z bozorining ehtiyojlarini qondirishni to'xtatgandan so'ng, kamroq eksport qilinishni boshlaydi
O'lchov nazariyasi iqtisodiyoti
Ushbu ta'sirning asosiy mohiyati shundaki, maxsus texnologiya va ishlab chiqarishni tashkil etish darajasi bilan o'rtacha uzoq muddatli xarajatlar kamayadi, chunki ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmi tejashga imkon beradi. Haddan tashqari ishlab chiqarilgan mahsulotlarni boshqa mamlakatlarga sotish foydalidir.
|