Reagentlarni havo pufakchalarga so‘rilishi

|
Reagentlarni havo pufakchalarga so‘rilishi
|
bet | 59/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Reagentlarni havo pufakchalarga so‘rilishi
Suv-havo fazalari chegara sirtida (pufakchada) erkin sirt energiyasini hosil qiluvchi suv molekulalarining monomolekulyar qatlamidir.
Suvga sirt faol modda (SFM) qo‘shilsa, u fizikaviy adsorbsiya natijasida suv-havo fazalari chegarasida to‘planadi va pufakchadagi erkin sirt energiyasini kamaytirishga olib keladi.
SFM molekulalari fazalar chegara sirtida ma’lum yo‘nalishga ega molekulalardan tashkil topgan, to‘yingan adsorbsion qatlam hosil qiladi. Ma’lumki, sirt faol moddalar molekulalari qutblangan (polyar) va qutblanmagan (apolyar) guruhlar iborat. Suv dipollari SFMning qutblangan guruhlari bilan birikadi, qutblanmagan uglevodorod guruhi bilan birikmasdan, ularni havo fazasiga yo‘naltirishga harakat qiladi.
Qutblangan guruhlar suv bilan ta’sirlanib, gidratlanadi. Qutblangan guruhlarni suv dipollari qurshab olib, ular atrofida o‘ziga xos sinch hosil qiladi va chegara sirtidagi adsorbsion qatlamga qattiqlik va musiahkamlik beradi.
Tarkibida SFM bo‘lgan pufakchalar oldin yig‘uvchilar yordamida suv yuqmasligi oshirilgan mineral zarrachalarni o‘zlariga yopishtirib olish qobiliyatiga ega, shuningdek zarrachalarni yopishish tezligini va mustahkamligini oshiradi.
Yig‘uvchi reagentlar
Bu toifadagi reagentlarning asosiy vazifasi kerakli mineral zarrachalar yuzasiga shimilib, ularni suvyuqmas (gidrofob) lik darajasini oshirib berishdan iborat.
Yig‘uvchi reagentlar – fizik va kimyoviy xossalari bir- biridan farq qiluvchi ikkita (qutblangan va qutblanmagan) qismlardan iborat bo‘lgan organiq birikmalardir, masalan, oleat natriy (C17H33COONa) ning molekulasi uglevodorod radikalidan (C17H33) (qutblanmagan qismi) va COONa (qutblangan qismidan) iborat (19-rasm).
Molekulaning qutblanmagan qismi (uglevodorod radikali) suv bilan kuchsiz ta’sirlanadi, minerallar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Qutblangan qismi esa suv bilan kuchli ta’sirlanadi, minerallar yuzasi bilan reaksiyaga kirishib, molekulani mineral bilan bog‘laydi; qutblanmagan qismi mineralga suvyuqmaslikni hossasini taqdim etadi.
SHunday qilib, qutblangan va qutblanmagan qismlar o‘zaro bir-biriga qarama-qarshi fizik-kimyoviy xossalarga ega. Molekulalari ikki xil tabiatga ega bo‘lgan moddlar getropolyar (ko‘p polyarli) moddalar deb ataladi. Masalan, oleat natriy suv bilan aralashtirilganda disssotsiyalanadi va Na+ ionlarga ajraladi. Natijada, natriy ioni eritmaga o‘tadi, ioni esa mineral yuza bilan kimyoviy bog‘lanadi. R – uglevodorod radikali mineral yuza bilan bog‘lanish xossasiga ega emas, u faqat tomoni bilan reaksiyaga kirishadi.
o‘z navbatida solidofil guruhi deb atalib, mineral yuza bilan (suvyuqmaslik ato etuvchi) uglevodorod radikalini bir-biriga bog‘lovchi vositachi (zveno) hisoblanadi. Tanlovchanlik, kimyoviy faollik, reagentning mineralga kimyoviy bog‘lanishining mustahkamligi, solidofil guruhning tabiatiga va xossalariga bog‘liq.
Yig‘uvchi reagentlar ikkita katta guruhga bo‘linadi: ionogenlar (ionlarga dissotsialanuvchi) va noionogenlar (ionlarga parchalanmaydigan). Ionogen yig‘uvchilar minerallar bilan kimyoviy adsorbsiya yo‘li bilan bog‘lansalar, ionogen yig‘uvchilar fizikaviy adsorbsiya va adgeziya yo‘li bilan, ya’ni molekulalararo tortishish (Van-der-Vaals) kuchi hisobiga bog‘lanadi. O‘z navbatida, ionogen yig‘uvchilar anionlilar va kationlilarga bo‘linadilar (19-rasm). Sanoatda keng tarqalgan yig‘uvchi reagentlarga anionlilarni ko‘rsatish mumkin. Anionli yig‘uvchi reagentlar o‘z navbatida, solidofil guruhining tarkibiga qarab sulfgidridlilar (ikki valentli oltingugurt asosida) va oksigidrillilarga (organiq va sulfokislotalar anioni asosida) bo‘linadilar. Yig‘uvchining anionini mineralning kationi bilan bog‘lanishi yig‘uvchining anionidan mineral kationiga elektronlarni o‘tishi hisobiga bo‘ladi, aksincha, kationli yig‘uvchilar mineral anionlari bilan biriksa, elektronlar mineraldan yig‘uvchining kationiga o‘tadi.
Ionogen yig‘uvchi reagentlarni minerallar bilan ta’sirlanish mexanizmi har bir reagentning solidofil guruhi xossasiga bog‘liq, ammo ularning umumiy tomonlari ham mavjud.
Yig‘uvchi reagentning – asosiy vazifasi mineral zarracha yuzasini suvyuqmas qilish, ya’ni, mineral zarracha yuzasidan suv pardasini siqib chiqarib, yuzaga reagent molekulalari o‘rnashishi (so‘rilish, fizikaviy yoki kimyoviy bog‘lanish) va ma’lum qalinlikdagi adsorbsion qatlami hosil bo‘lishi kerak. Tajribalar shuni ko‘rsatdiki, mineral yuzasida molekulyar, qo‘sh qavat va undan ko‘proq qalinlikka ega bo‘lgan qoplama hosil bo‘ladi.
SHuni aytish kerakki, suv pardasini siqib chiqarish uchun mineralning gidratlanish energiyasi mineral bilan yig‘uvchi reagent orasidagi bog‘ hosil qilish energiyasidan kichik bo‘lishi kerak.
Flotatsiya jarayoning nazariyasini yaratishdagi boshlang‘ich davrlarda «mineralning (masalan, PbS) eruvchanlik ko‘paytmasi, reagent bilan mineral kationi hosil qilgan birikmaning (R-Pb) eruvchanlik ko‘paytmasidan katta bo‘lsa ionogen yig‘uvchi reagent mineral yuzaga shimiladi» deb qaralib, flotatsiyaning «Kimyoviy nazariyasi» yaratilgan edi. Bu nazariya prof. A.F.Taggart tomonidan o‘tkazilgan tajribalar natijasida tasdiqlandi.
O‘z zamonasida bu nazariya flotatsiya jarayonida minerallar bilan flotoreagentlar orasidagi ta’sirlanish haqidagi tushunchalarni shakllantirishda va rivojlantirishda juda muhim rol o‘ynadi. Ammo, flotatsiyada kimyoviy ta’sirlanish birinchi darajali jarayon deb qaralsada, bu jarayon ko‘p qirrali, murakkab mexanizmga ega.
SHuni aytish kerakki, suv pardasini siqib chiqarish uchun mineralning gidratlanish energiyasi mineral bilan yig‘uvchi reagent orasidagi bog‘ hosil qilish energiyasidan kichik bo‘lishi kerak.
Flotatsiya jarayoning nazariyasini yaratishdagi boshlang‘ich davrlarda «mineralning (masalan, PbS) eruvchanlik ko‘paytmasi, reagent bilan mineral kationi hosil qilgan birikmaning (R-Pb) eruvchanlik ko‘paytmasidan katta bo‘lsa ionogen yig‘uvchi reagent mineral yuzaga shimiladi» deb qaralib, flotatsiyaning «Kimyoviy nazariyasi» yaratilgan edi. Bu nazariya prof. A.F.Taggart tomonidan o‘tkazilgan tajribalar natijasida tasdiqlandi.
O‘z zamonasida bu nazariya flotatsiya jarayonida minerallar bilan flotoreagentlar orasidagi ta’sirlanish haqidagi tushunchalarni shakllantirishda va rivojlantirishda juda muhim rol o‘ynadi. Ammo, flotatsiyada kimyoviy ta’sirlanish birinchi darajali jarayon deb qaralsada, bu jarayon ko‘p qirrali, murakkab mexanizmga ega.
Yig‘uvchi reagentning mineral yuzaga bog‘lanishi (shimilishi) juda ko‘p omillarga bog‘liq, masalan, mineral yuzani faolligi, durlik panjarasida izomorf atomlar bor-yo‘qligi, yarim o‘tkazuvchanlik xususiyati, bo‘tanada (suyuq fazada) oksidlovchi yoki qaytaruvchi moddalarni mavjudligi, reagentning solidofil guruhi xossalari, reagent molekulasining o‘lchami (radikal qismining uzun-qisqaligi) va boshqalar.
YAna shuni e’tirof etish kerakki, mineral yuza energiya nuqtai nazardan har xil bo‘lganligi uchun mineral yuzasining ba’zi joylarida reagent kimyoviy bog‘ hosil qilsa, boshqa joylarda esa fizikaviy shimilish hisobiga bog‘lanadi va adsorbsion qatlam hosil qiladi va flotatsiyada adsorbsion qatlam zichligi tushunchasi bilan nomlanadi va 1 sm2 mineral yuzasiga shimilgan reagent miqdorini belgilaydi. Agar mineral yuzasi to‘liq reagentning ionlari (molekulalari) bilan qoplangan va bu qatlam molekulyar bo‘lsa, zichligi 100 % deb olinadi. Amalda, flotatsiya jarayonini o‘tishi uchun mineralning yuzasi reagent bilan to‘liq qoplanishi shart emas, masalan, xolkozinni amil ksantogenati bilan flotatsiya qilish uchun adsorbsion qatlam zichligi 14-15 %, kvarsni kationli yig‘uvchi dodetsilamin bilan flotatsiyalash uchun esa qatlam zichligi 5 % bo‘lsa etarlidir. Qatlam zichligi flotatsion bo‘tanadagi reagent konsentratsiyasiga bog‘liq. Reagent konsentratsiyasiga ko‘paysa qatlam zichligi oshadi hamda flotatsiya ko‘rsatgichlari yaxshilanadi, ammo, me’yordan oshmasligi kerak, chunki reagent sarfi ko‘payadi.
Flotatsiya natijalari mineral yuzasida reagentning teng taqsimlanishiga bog‘liq bo‘ladi. Mineral bilan yig‘uvchi reagentning ta’sirlanish tezligi, mineral yuza tabiatiga, tarkibiga, holatiga hamda reagentning xossalariga va konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Noiongen yig‘uvchi reagentlar mineral yuzada tomchi shaklida bog‘lanadi, ta’sirlanish sekin o‘tadi. Ionogen reagentlarning esa mineral yuza bilan ta’sirlanishi juda tez o‘tadi va 1-3 daqiqada yakunlanadi. Bu o‘rtacha tezlik hisoblanadi, chunki reagent bilan mineralni ta’sirlanish tezligi reagentning uglevodorod radikalining uzun-qisqaligiga bog‘liq. Radikali uzun bo‘lgan reagent mineral bilan sekinroq ta’sirlashadi. Mineral yuzaning faol uchastkalarida reagentni bog‘lanishi juda tez soniyada o‘tishi yuz beradi, nofaol joylarida esa sekinroq o‘tadi. Reagentning konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa, mineral yuzaga shimilish tezligi yuqori bo‘ladi.
Yig‘uvchi reagent bilan mineralni ta’sirlanishiga reagentning qurilishini, tarkibini va boshqa omillarni ta’sirini ko‘rib chiqamiz.
Yig‘uvchi reagentlarning asosiy xususiyatlaridan biri, ularning molekulalari uzunligidir. Past molekulyar ksantogenatlar molekula uzunligi 0,5-0,7 nm, karbon kislotasi va sovun molekulasining uzunligi bir nechta o‘n angstrim bo‘ladi. Reagentning asosiy uzunligini uglevodorod radikali tashkil etadi. Solidofil guruhi uglevodorod zanjiridan kengroq bo‘ladi. Mineralni suv yuqmaslik darajasini oshirishda asosiy rolni uglevodorod zanjiri o‘ynaydi. 2.9- rasmda uglevodorod zanjirini fazoviy ko‘rinishi tasvirlangan. Har bir zanjirning bo‘lagi (SN2 yoki SN3) uzunligi 0,12 nm. Demak, zanjirga bitta SN2 yoki SN3 ulansa, zanjir 0,12 nm uzayadi va bu moddani suvdagi eruvchanligi 4,25 marta kamaytiradi. Bu reagent molekulalari uglevodorod zanjirlarining o‘zaro dispersion tortilish energiyasini ortishi hisobiga yuz beradi, o‘z navbatida mineral yuzasini suv yuqmaslik darajasini ortishiga olib keladi.
Nazariya va tajriba natijalariga asoslanib, mineral bilan kimyoviy shimilish hisobiga bog‘lanadigan ionogan yig‘uvchi reagentlarga quyidagi talablar ishlab chiqilgan:
yig‘uvchi reagent molekulasi getropolyar qurilishga ega bo‘lishi;
yig‘uvchi reagentning solidofil guruhi flotatsiyalanuvchi mineral zarra bilan tanlab va mustahkam bog‘ hosil qilishni ta’minlash;
yig‘uvchi reagentning molekulasi uglevodorod radikalining uzunligi – mineral yuzani suv yuqmaslik darajasini oshirish effektini berishga etarli bo‘lishi;
yig‘uvchi reagent arzon, suvda yaxshi eriydigan va iloji boricha zaharsiz bo‘lishi kerak.
|
| |