nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
roll —
nemisha 
Rolle —

roll — nemisha
Rolle — g‘o ‘la, g'altak degani.
Silindr turli oddiy va tirsakli vallar, ichki yonuv dvigatellari,
bug1 mashinalari, gidravlik va pnevmatik tizimlarning asosiy detal-
laridan biri, ichi silindrsim on sirtli havol detal hisoblanib,
konstruksiyalashganligiga qarab sof yoki kombinatsiyalangan holda
turli vazifalarni bajaradi.
14
Silindr turli ko‘rinishdagi quvurlar, stoykalar, o ‘qlar, simlar,
qalamlar va boshqa ko‘rinisMarda texnikada eng ko‘p qollaniladigan
geometrik sirt (jisin) hisoblanadi.
Наг qanday aylanma harakat faqat silindrlar orqali amalga
oshiriladi. Turli ko‘rinishdagi silindrik va konussimon detallami
silindrik teshiklarga kiritilishi oson b o ‘lishi uchun detal va teshik-
dagi faskalar doimo sof konus shaklida bajariladi.
Sharchalar sharikli podshipnikdan tashqari turli silindrik yoki
konussimon teshiklarni berkitish (to'sish) uchun klapan vazifasini
bajaradi.
Shuhday qilib, texnikada sof k o ‘rinishdagi geom etrik sirt
(figura)lardan detal sifatida samarali foydalaniladi.
15
3. ODDIY GEOMETRIK JISM N I KO‘P ELEMEHTLI MODEL (DETAL) KO‘RINISHIDA SHAKLLANTIRISH Quyida berilgan bir elementli geometrik jismlaming kombi-
natsiyalaridan ikki va undan ortiq elementli detallar hosil qilinadi
(3.1-chizma).
Masalan, katta va kichikroq silindrlardan, silindr va konusdan,
kub va silindrdan va shu kabi kombinatsiyalashlardan ikki elementli
modellar yasash mumkin (3.2-chizma). 0 ‘rtasi teshik silindr, konus,
prizma kabi jismlar ham ikki elementlikka kiradi (3.3-chizma).
Silindr, konuslam ing asoslarida konussim on faskalar, kub,
prizma asoslarida ham faskalar (sirt turiga qarab piramidasimon
3.2-chizma. 16
qilib) bajarilgan b o ‘lsa, unday d etallar ham ikki elem entli
hisoblanadi (3.4-chizm a). G eom etrik sirtlarning biror qismini
qirqib (kesib) olish yodi bilan ham ikki elementli model yasash
mumkin (3.5-chizma).
/ — ~ 4
IS ...
9 .
 M a s h i n a y o k i m e x a n i z m n i n g n a g r u z k a ( y u k ) t a ’s ir id a

C. Ponasimon.
D. Konussumon.
4 3 . T a la b q iiia g a n s ir t n i h o s il q ilis h u c h u n y u z a g a i s h lo v b e r is h
tu r i y a g o n a b o i s a , bu is h lo v tu r i c h iz m a d a q a n d a y k o ‘r s a t ila d i?
A. Zarur hollarda qo ‘yiladi.
B. Profilning nisbiy tayanchida.
C. Real yuza profiii kesimida.
D. G ‘adir-budurlik belgisida.
4 4 . B u y u m va u n in g ta r k ib iy q is im la r in in g o ‘z a r o b o g ‘la n is h i
t o ‘g ‘r is id a t a s a v v u r e t is h im k o n in i b e r u v c h i ia s v i r n im a d e y ila d i?
A. Yig’ish chizmasi.
B. Detaining eskizlari.
C. Detaining ishchi chizmalri.
D. Umumiy ko‘rinish chizmalari.
4 5 . B u y u m n in g k o n s t r u k tiv tu z u lis h i, a s o s i y q is m la r in in g o ‘z a r o
II. AMALIY QISM - Toshkent axborot texnologiyalari universiteti kompyuter arxitekturasi fanidan

|
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti kompyuter arxitekturasi fanidan
|
bet | 2/5 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 2,54 Mb. | | #154830 |
Bog'liq 2-Task. Computer ArchitectureII. AMALIY QISM
Virtual mashinangiz protsessorlarini sozlash Kompyuterimizning protsessorini mantiqiy yadrolarini aniqlashning bir necha usullari mavjud bo‘lib, biz ushbu usullardan amaliyotda ikkitasini amalga oshirib Intel Core i7 protsessorining yadrolar va mantiqiy yadrolar sonini ko‘ramiz va ushbu protsessorning yadrolari haqida ma’lumotlarga ega bo‘lamiz: 1-qadam: Control Panel (Boshqaruv panelini) ochamiz va Programs unistall (dasturlar) bo‘limiga kiramiz. (1-rasm).
1-rasm Boshqaruv (control) paneli
2-qadam: Programs and Features (dasturlar va xususiyatlar) bo‘limiga kiramiz va hosil bo‘lgan oynaning chap tomonida joylashgan Turn Windows features on or off (windows xususiyatlarini yoqish yoki o‘chirish) bo‘limiga kiramiz (2-rasm).
2-rasm. Programs and Features (dasturlar va xususiyatlar).
3-qadam: Hosil bo‘lgan oynada Hyper-V bo‘limini topamiz (3.3a-rasm) va Hyper-V menejerini o‘rnatish uchun Hyper-V boshqaruv panelida yoqish belgisini qo‘yamiz (3.3b-rasm) va on’ng tomonda joylashgan “OK” tugmasini bosamiz va qurilmamizni qayta ishga tushiramiz (3.4-rasm).
a) rasm
b) rasm
a) Hyper-V bo‘limi, b) Hyper-V menejerini yoqish.
5-rasm. Hyper-V qurilmamizga yoqish sozlamarini yakunlash
4-qadam: Yuqorida ko‘rsatilgan qadamlar orqali biz qurilmamizga Hyper-V menegerini yoqib oldik. Endi ushbu dastur yordamida biz kompyuterimizga virtual yadrolar yaratishni ko‘rib chiqamiz, buning uchun qidiruv (menu) bo‘limidan Hyper-V menegeriga kirib olamiz (5-rasm).
6-rasm. Hyper-V dasturini ishga tushirish.
5-qadam: Ushbu qadamda biz Hyper-V managerida quyidagi ketma-ketlikda Virtual Mashina (VM) yaratib olamiz (6-rasm).
7-rasm. Hyper-V menegeri yordamida Virtual Mashina (VM) yaratish.
6-qadam: Keyingi qadamda biz yaratilgan VM ni sozlamalar bo‘limiga tashrif buyiramiz (3.6-rasm) va unga quyidagi rasmda keltirilgan ketma-ketliklar asosida virtual yadro hosil qilib olamiz (7-rasm).
9-rasm. Hyper-V da yaratilgan Virtual Mashinani ishga tushirish
8-qadam: So‘ngi qadamda biz yaratgan Virtual Mashinamizni ishlash holatini va versiyasini Shaxsiy Kompyuterning PowerShell oynasiga get-vm (9-rasmda keltirilgan), hamda uning virtual yadroalrini GetVMProcessor (10-rasmda keltirilgan) buyruqlarini yozish orqaliko‘rishimiz mumkin
|
| |
a, b, c
va 
d) - Ikromjon rahmonov

prizma o ‘qi orqali konussimon teshik ochish (3.11-chizma, c),
konus o ‘qi orqali silindrik teshik ochish (3.11-chizma,
cf)
kabi
ko'rinishlarda yoki knb o‘rtasidan silindrik chuqurcha o ‘yish (3.12-
chizma,
a),
silindr o ‘qi orqali prizmatik chuqurcha o £yish (3.12-
chizma,
b),
prizma o £rtasidan konussim on chuqurcha o ‘yish
(3.12-chizma, c), konus o ‘qi orqali silindrik chuqurcha o ‘yish
(3.12-chizma,
d)
kabi ko£rinishlarda
ham ikki elementli modellar
yasash mumkin.
Quyida faqat qirqish yo‘li orqali ko‘p elementli model yasash
yollari bilan tanishiladi.
Berilgan kubning (3.13-chizma,
a)
chorak
qismi qirqib olinsa
(3.13-chizma,
b),
ikki elementli, undan ariqcha o ‘yib olinsa, uch
elementli (3.13-cliizma,
c
), ustki devorida
yarim aylanali ariqcha
o‘yib olinsa (3.13-chizma,
cl),
to ‘rtta elementli model yasalgan
bo‘ladi.
3.12-chizma.
s
■ i
a
b
J
L
C
J
L
3.13-chizma.
21
Ushbu kubni yana boshqacharoq qirqish yo‘li bilan ham ko‘p
elementli model yasash m umkin (3.14-chizma,
A
V
------ si - Ikromjon rahmonov

lkkitadan ortiq elementli modellar geometrik jismlaming qancha
ishtirok
etishiga yoki nechta teshik, o'yiq
yoki qirqib olinishiga
qarab aniqlanadi.
Kombinatsiyalash yo‘li bilan ko‘p elementli model hosil qilish:
katta va kichik bir xil geometrik
jism lardan tuzilgan modellar,
masalan, silindr ustiga kichikroq silindr (3.6-chizma,
a
),
ikkita
bir xil kattalikdagi konus (3.6-chizma, 6), kub o ‘rtasiga
kichikroq
kub (3.6-chizma, c), to ‘rtburchakli prizma ustiga qo‘yilgan prizma
(3.6-chizma,
d).
Yoki prizma ustida silindr (3.7-chizma,
<7),
silindr
ustida prizma (3.7-chizma,
b
), konus ustida silindr (3.7-chizma, c),
prizma o'rtasida silindr (3.7-chizma,
d)
kabi ko'rinishlarda ikki
elementli model yasash mumkin.
18
Prizma ustiga kesik konus va lining ustida silindr (3.8- chizma,
a) ,
silindr ustida prizma va uning ustida yarim sfera (3.8- chizma,
b) ,
prizma ustida faskali silindr (3.8- chizma,
c),
silindr
ustida
kesik konus va uning ustiga yarimta sfera (3.8-chizma,
d)
kabi
kombinatsiyalarda uch elementli modellar yasash mumkin:
— qirqish, teshish va o ‘yish ysulida;
— kubning bir qismi yoy bilan kesilgan (3.9-chizm a,
a),
silindr va konusning o ‘qlariga perpendikular (gorizontal) va o ‘qi
orqali kesib o ‘tuvchi (vertikal-profil) tekisliklarda kesilgan (3.9-
chizma,
b va c);
— prizmaning ustki qismida ariqcha ko‘rinishida qirqib olingan
(3.9-chizma,
d).
Bu yerda bir elem entli geometrik sirt (jism)
19
ning bir qismini qirqib (kesib) olish
orqali ikki elementlilikka
aylantirishga erishiladi.
Lekin qirqilishdan so‘ng hosil bo'lgan
joy geometrik sirt deb
qaralishi lozim. Kubning bir qismi yoy kesilgan o'rnida havol chorak
silindrik, qolganlarida havol prizmatik sirtlar o ‘rin olgan (3.10-
chizma,
9 . B i r d e t a i n i n g e l e m e n t i s i r t i g a b o s h q a d e t a i n i n g s i r t i g a

|
9 . B i r d e t a i n i n g e l e m e n t i s i r t i g a b o s h q a d e t a i n i n g s i r t i g aBog'liq 10chizmachilik1pdf4 9 . B i r d e t a i n i n g e l e m e n t i s i r t i g a b o s h q a d e t a i n i n g s i r t i g a
n is b a t a n i s h l o v b e r ilis h i lo z i m b o ‘l s a , o ‘s h a b o s h q a d e t a l q a n d a y
c h iz iq b ila n t a s v ir la n a d i?
A. Ingichka ikki nuqtali shtix-punktir chiziq bilan.
B. Ingichka tutash chiziq bilan.
C. Ingichka shtrix-punktir chiziq bilan.
D. Shtrix chiziq bilan.
5 0 . S h a k l i v a o ‘lc h a m l a r i ( u z u n li g i , e g i s h r a d iu s i k a b ila r )
o ‘r n a t i l g a n j o y d a a n iq l a n a d i g a n b u y u m d e t a l l a r i u c h u n i s h c h i
c h iz m a la r i c h iz ila d im i?
A. Agar detal simmetrik bo‘lsa chizilmaydi.
B. Bunday hollarda ishchi chizm asini chizish shart emas.
C. Detal konstruksiyasi juda sodda bo ‘lsa chizilmaydi.
D. Detal konstruksiyasi murakkab bo‘lsa chiziladi.
T e s t s a v o l l a r i n i n g t o ‘g ‘r i j a v o b la r i
№
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
To‘g ‘ri
javob
A
C
c
A
В
c
В
A
D
c
A
A
A
В
C
В
С
№
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
T o‘g ‘ri
javob
В
C
D
C
D
C
D
C
C
C
C
C
c
c
В
В
С
|
| |
-modda. Sud jarimasi solish to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqish tartibi

|
-modda. Sud jarimasi solish to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqish tartibiBog'liq MSIYtK123-modda. Sud jarimasi solish to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqish tartibi
Sud majlisida hozir bo‘lgan shaxsga nisbatan sud jarimasini solish haqidagi masala shu sud
majlisida hal etiladi.
Sud majlisida hozir bo‘lmagan shaxsga nisbatan sud jarimasini solish haqidagi masala boshqa
sud majlisida hal etiladi. O‘ziga nisbatan sud jarimasi solish to‘g‘risidagi masala ko‘rilayotgan shaxs
sud majlisining vaqti va joyi to‘g‘risida ushbu Kodeksning
124-moddasida
nazarda tutilgan tartibda
xabardor qilinadi. Biroq tegishli tarzda xabardor qilingan shaxsning kelmaganligi sud jarimasi solish
to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqishga to‘sqinlik qilmaydi.
Sud jarimasi solish to‘g‘risidagi masalani ko‘rib chiqish natijalari bo‘yicha ajrim chiqariladi.
Sud jarimasini solish to‘g‘risidagi ajrimning ko‘chirma nusxasi jarima solingan shaxsga
yuboriladi.
Sud jarimasini solish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Sud jarimasini solish to‘g‘risidagi ajrim ustidan shikoyat berilishi (protest keltirilishi) ajrimning
ijrosini to‘xtatib qo‘ymaydi.
15-bob. Sud xabarnomalari va chaqiruvlari
124-modda. Sud xabarnomalari va chaqiruvlarini yuborish tartibi
Ishda ishtirok etuvchi shaxslar sud muhokamasining vaqti va joyi to‘g‘risida sud ajrimi orqali
xabardor qilinadi, ajrim topshirilganligi ma’lum qilinadigan buyurtma xat orqali yuboriladi yoki
ushbu shaxslarga tilxat olib topshiriladi yoxud xabardor qilinganligi fakti qayd etilishini
ta’minlaydigan aloqa vositalaridan foydalangan holda xabardor qilinadi. Ma’muriy sud ishlarini
yuritishning boshqa ishtirokchilari sud ajrimi orqali, zarur hollarda esa chaqiruv qog‘ozlari,
telegrammalar, fakslar, teletayplar hamda boshqa aloqa vositalari orqali xabardor qilinadi va sudga
chaqiriladi.
Sud xabarnomalari va chaqiruvlari ish materiallariga qo‘shib qo‘yiladi.
125-modda. Tegishli tarzda xabardor qilish
Agar sud ma’muriy sud ishlarini yuritish ishtirokchisi o‘ziga yuborilgan ajrimning ko‘chirma
nusxasini olganligi yoki ushbu Kodeksda nazarda tutilgan boshqa usulda xabardor qilinganligi
to‘g‘risida sud majlisi boshlanguniga qadar ma’lumotlarga ega bo‘lsa, ushbu ishtirokchi tegishli
tarzda xabardor qilingan deb hisoblanadi.
Ma’muriy sud ishlarini yuritish ishtirokchisi quyidagi hollarda ham sud tomonidan tegishli
tarzda xabardor qilingan deb hisoblanadi, agar:
ajrim yo‘llangan shaxs ajrimning ko‘chirma nusxasini olishni rad etgan va ushbu rad etish
qayd etilgan bo‘lsa;
sud tomonidan yuridik shaxsning sudga ma’lum bo‘lgan oxirgi joylashgan yeri (pochta
manzili), fuqaroning yashash joyi bo‘yicha yuborilgan ajrimning ko‘chirma nusxasi oluvchi
ko‘rsatilgan manzilda yo‘qligi sababli topshirilmagan va bu haqda aloqa muassasasi sudni xabardor
qilgan bo‘lsa;
ajrimning ko‘chirma nusxasi sud tomonidan elektron pochta orqali yoki xabardor qilinganlik
faktini tasdiqlovchi boshqa aloqa vositalaridan foydalangan holda yuborilgan kundan e’tiboran uch
kun o‘tgan bo‘lsa.
|
| |
Суворов С.Г., Суворова Н.С

|
Суворов С.Г., Суворова Н.СBog'liq 10chizmachilik1pdfСуворов С.Г., Суворова Н.С.
М аш инастроительное чер
чения в вопросах и ответахю М ., «М ашинастроение», 1984.
10.
Болъшанин
И.В.
Констриирования в курсе черченияю
Томск, 1987.
11.
Василенко Е.А.
и др. К арточки-задания по черчению
для 8 класса. М., «Просвещение», 1995.
12.
Виноградов В.М.
М етодика факультативных занятий
но черчению VI., «Просвещение», 1999.
13.
Роитман И.А.
,
Эйделс Л.М.
Методика практикума по
машинастроительному черчению. VI.. «Просвещение», 1979.
134
M U N D A R I J A
So‘z boshi...............................................................................................3
Kirish ..................................................................................................... 5
1. Fazoviy tafakkur qilish orqali fazoviy tasawurni o'stirish .............. 6
2. Detallar haqida umumiy tushuncha............................................... 13
3. Oddiy geometrik jisinni ko‘p elemcntli model (detal)
ko'rinishida shakillantirish. Rekonstruksiya................................... 16
4. Tcxnik detallarni shakllantirish...................................................... 26
5. Detallarga o'lchamlar qo'yish......................................................... 30
6. Joiz o'lcham (qo'yim) va o'tqazishlar............................................ 34
7. Detallarga mexanik ishlov berish usullari ...................................... 36
8. Chizmalarda ko'proq uchraydigan atama va detallarga qisqacha izoh..... 39
9. Konstruktorlik (loyihalash) masalalari............................................ 48
10. Mashina detallarining texnologiyalikligi ........................................ 51
11. Biriktirishning texnologiyalikligi. Inversiya.................................. 57
12. Qo'yilgan vazifani turlicha yechish................................................ 59
13. Mashinalarni loyihalashning asoslari........................................... 65
14. Geometrik jismlarning tasvirlari .................................................. 68
15. Chizmalarda tekis qirqim chiziqlarini yasash................................ 75
16. Texnik dctallardagi o’tish chiziqlarini yasash............................... 77
17. Sirtlarni tekislikka yoyish............................................................... 80
18. Bcrilgan sxema-chizma bo‘yicha konstruksiyalash (loyihalash).... 90
19. Berilgan chizma-sxema bo'yicha konstruksiyalashda
texnik talablarni loyihalash.........................................................113
20. Takrorlash uchun savollar va testlar............................................ 116
Ilova.
Chizmachilikdan olimpiada o'tkazish........................................128
Foydalanilgan adabiyotlar.................................................................. 134
135
|
| |
b o g M a n is h i v a i s h l a s h j a r a y o n i h a q id a i u s h u n t i r i s h m a t n i v a

D.
Buyumning soddalashtirilgan kontur tasviri va uni gabarit,
o‘matish, biriktirish va ishlatish haqida m a’lumotlar berilishi lozim.
4 8 . N i m a s a b a b d a n d e t a l z a g o t o v k a s i ( c h a l a m a h s u l o t )
in g ic h k a t u t a s h c h i z i q d a , u n d a g i b ir q is m i a s o s i y y o ‘g ‘o n t u t a s h
c h iz iq d a t a s v ir la n a d i?
A. Detaining asosiy tutash yo‘g‘on chiziqda tasvirlangan qismiga
ishlov berish uchun.
B. Bunday detallarni loyihalash uchun.
C. Detaining asosiy yo‘g‘on tutash chiziqda tasvirlangan qismini
qirqib tashlash uchun.
D. Bunday detallarni qayta tayyorlash uchun.
В
disk aylanadi (9-chizm a). Disklar 
«qaldirg'och dumi» shaklida birlashtirilgan b o ‘lib, aylanish 
jarayonida 
В

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Rahmonov
1.
Chizmalarni chizish va o ‘qish. T., «O'qituvchi»,
1992.
2.
Rahmonov
I.
C h izm ach ilik d an didaktik o ‘yinlar. T.,
«O'qituvchi», 1992.
3.
Rahmonov
/. Chizmachilikdan test. T., «O'qituvchi», 1994.
4.
Rahmonov
1.
Chizma geometriya kursi va texnikaviy grafikidan
testlar. T., « 0 ‘qituvchi», 1996.
5.
Rahm onov
I.,
Abdurahm onov A.
C h iz m a c h ilik d a n
m a’lum otnom a. T., «А. Navoiy nomidagi O ’zbekiston Milliy
kutubxonasi», 2005.
6.
Murodov Sh.K., Ashirboyev A.O.
Chizm a
geometriya va
chizmachilikdan ruscha-o‘zbekcha lug‘at. T., «Fan», 2008.
7.
Begmatov E.
va boshqalar. 0 ‘zbek tilining izohli lug'ati.
« 0 ‘zbekiston milliy ensiklopediyasi», 5 jildli, 2006 -2008 yy.
8. Государственные стандарта,
Общие правила выпол-
неная чертежей, М., «Издательство стандартов», 1983.
9.
-modda. Protsessual muddatlarni to‘xtatib turish

hujjati takroran ijro etilmagan taqdirda, dastlabki solingan jarimaning o‘n baravari miqdorida sud
jarimasi solinadi.
Kelishuv bitimini tasdiqlash to‘g‘risidagi sud ajrimi ijro etilmagan taqdirda, ushbu moddaning
uchinchi qismida belgilangan miqdorda sud jarimasi solinadi.
Sud tomonidan davlat organlarining, fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining va boshqa
organlarning, shuningdek tashkilotlarning mansabdor shaxslariga solingan sud jarimalari ularning
shaxsiy mablag‘laridan undiriladi.
Sud jarimalari respublika budjeti daromadiga undiriladi.
№
35 - Ikromjon rahmonov

I L O V A
C H I Z M A C H I L I K D A N O L I M P I A D A 0 ‘T K A Z I S H
Istiqlol munosabati bilan respublikamizning barcha xududlarida
yangi zam onaviy o ‘quv dargohlari — kollejlar,
litseylar bunyod
etilmoqda. Eski maktablar o ‘m ida barcha qulayliklarga ega bo‘lgan
eng zam o n av iy jih o z la rd a n la b o ra to riy a , k a b in et tizim ig a
m oslashtirilgan va kom pyuterlashtirilgan o ‘quv
yurtlari qad
ko‘tarmoqda.
«Ta’lim to ‘g‘risidagi» qaror m ustahkam poydevor hosil qilib
amalga oshirilmoqda. Bunga javoban fan o ‘qituvchilari o ‘zlarining
yangi ped ag o g ik te x n o lo g iy a la rn i q o ‘llash o rq ali o 'q itis h
samaradorligini oshirish yoMlarini takomillashtirishga intilishmoqda.
C h iz m a c h ilik fani o ‘q itu v c h ila ri h am keyingi y illard a
o ‘quvchilarning individual grafik
ishlarni m ustaqil bajarish,
o ‘quvchilarning o ‘quv faoliyatini faollashtirish va ularni ijodiy
masalalarni yechishga jalb etish sohasida anchagina boy tajribaga
ega b o ‘lm oqdalar. H ozirgi zam o n texnikaviy vositalaridan,
jum ladan,
kom pyuterlardan foydalanib, grafik ishlar bajarish
bo‘yicha yutuqlarga erishmoqdalar. 0 ‘quvchilaming aqliy faoliyatini
faollashtirishda grafik ishlar har tom onlam a ta ’sir etadi. Jum ladan
o ‘quvchilaming aqliy-tasviriy tafakkurining rivojlanishiga, boshqa
tomondan esa, mantiqiy tafakkurining rivojlanishiga yordam beradi.
C h izm ach ilik d an tashkil etilad ig an ilm iy t o ‘garak tu rli
musobaqa, olim piadalar ham o ‘quvchilarda
fazoviy tasaw u r va
fazoviy tafakkur etish qobiliyatining rivojlanishida eng optim al
omil hisoblanadi. Olimpiada natijalari fan bo‘yicha eng yuqori natijaga
erishgan o'quvchilarga nasib etadi. Shu boisdan ushbu o ‘quv
qo‘llanmaga amaliy ilova sifatida chizmachilikdan olimpiada o‘tkazish
b o ‘yicha tavsiyalar kiritildi.
0 ‘quvchilarni olim piadaga tayyorlash chizm achilik ilmiy
to ‘garaklari yoki sinflarora m usobaqalar orqali olib borish tavsiya
etiladi.
128
8 - S I N F
1. T o ‘g‘ri
chiziq kesmasini, aylanani o ‘zaro teng qismlarga
boladigan hamda tutashmalarni o ‘z ichiga oladigan texnik detaining
chizmasini masshtabga rioya qilgan holda chizing (1-chizma).
2. Modelning yaqqol tasviri berilgan (2-chizma). Uning uchta
ko‘rinishini chizing va qanday geometrik jismlardan
tuzilganligini
tahlil qiling.
3. M odelning ikkita ko‘rinishi berilgan (3-chizm a). Uning
uchinchi ko‘rinishini aniqlang va yaqqol tasvirini bajaring.
4. Fan bo‘yicha test savollari.
9 — Chizmuchilik
129
b).
Yuzalarning 
R?40 - Ikromjon rahmonov

7.3-chizma.
bilan hosil qilinadi. Yuzalaming
R l,2 4
dan
RO, 16
gacha bo'lgan
g ‘adir-budirligiga jilvirlash va sayqallash yo‘li
bilan erishiladi,
g‘adir-budirlik parametrining bundan yuqori qiymatlariga erishish
uchun xoning (charxlamoq va boshqa) usullardan foydalaniladi.
Quyida barcha yuzalar g‘adir-budirligi bir xil bo ‘lishi kerak b o ‘lgan
holda saqlanishiga misol (7.3-chizma,
a),
yuzaning
bir qismi bir
xil g ‘a d ir-b u d ir lik k a ega b o ‘lish i k erak b o 'lg a n h o ld a g i
belgilanishidagi misol (7.3-chizma,
b),
yetkazib
berilgan paytdagi
ham da saqlanadigan yuzalarning (ko‘rsatilganlaridan tashqari)
g‘adir-budirlikni belgilashga misol (7.3-chizma,
c)
lar berilgan.
G ‘adir-budirliklar yo‘nalishining shartli belgilari chizmalarda
zarur hollarda qo‘yiladi. Talab qilingan
sirtni hosil qilish uchun
yuzaga ishlov berish turi yagona bo ‘lsa, u holda bu ishlov berish
turi chizmaga yuzaning g‘adir-budirlik belgisida ko‘rsatiladi.
Yuzalaming g‘adir-budirlik belgilari detal tasvirlarining kontur,
chiqarish chiziqlariga yoki chiqarish
chiziqlarining tokchalariga
qo‘yiladi. Detallarning barcha yuzalarining g‘adir-budirligi bir xil
bo ‘lsa, belgi chizmaning yuqori o ‘ng burchagida joylashtiriladi va
ko‘rinishlarda qo‘yilmaydi.
38
S u v
y o 'li - Ikromjon rahmonov

Gaz
kranlarida shpindel va
6
klapanlar o ‘rnida tiqin (prob-
ka)lardan foydalaniladi (3.22- j
chizma). Gaz kranining tiqin
*
qismi konussim on b o ‘lib u:
1 2
3
4
5
1 — metrik rezbali silindr, 2 va
^ ^
4 - silindr, 3 - konus, 5 - m un-
3.22-chizma.
tazam to ‘rt burchakli prizm a va
6 — havol silindrlardan ibotar. Bu
yerda rezbali silindr gayka
yordamida kran korpusidagi konussimon teshikka tirqish (zazor)siz
joylashishini ta ’minlaydi. Prizm aga kiydiriladigan sop — kalit
yordamida tiqin 90° burchakka burilganda silindrik teshik orqali gaz
yoli ochiladi yoki berkitiladi.
Juda katta bosimli joylarda tiqinli kranlardan foydalanib
bo‘lmaydi. Sababi, kuchli bosim yo‘li birdan to ‘silib qolishi va
kuclili bosimga bardosh bera olmasligi oqibatida tarmoqdagi tizimda
avariya (buzilish) holati ro ‘y beradi. Shu boisdan bosimni asta-
sekinlik bilan to ‘sib borish maqsadida ventil (nemicha
Ventil —
klapan)lardan
foydalaniladi, ya’ni quvurlarda harakatlanayotgan
suyuqlik, bug1 miqdorini asta-sekin rostlaydigan berkitish-ochish
moslamasi — ventil qo'llaniladi.
25
4 . T E X N IK DETALLARNI SH A K L L A N T IR ISH
Detallar quym a, bolg'alash, shtam plash,
dastgohda ishlov
berish yo‘li bilan tayyorlanadi. Detal modelining shakli qancha
sodda bo'lsa, u shuncha oson tayyorlanadi va arzonga tushadi.
Mashinasozlik amaliyotida tekis sirtli va aylanish sirtli detal-
laradan ko'proq foydalaniladi. Chunki mavjud stanok (dastgoh)larda
ularni tez, oson va arzon tayyorlashga erishish mumkin. Frezerlash,
randalash, zarblash, revolverlik va tokarlik
dastgohlarida tekis va
aylanish sirtlariga osongina ishlov beriladi.
Murakkab tuzilishga ega bo'lgan detallar quyish yo‘li bilan hosil
qilinadi. Detal individual va kam seriyali ishlab chiqarishda po‘lat va
rangli materiallaming bo'lagidan bolg'alash, cho'kichlash y o 'li
bilan hosil qilinadi. Ommaviy seriyada ishlab chiqariladigan buyum
detallari asosan issiq yoki sovuq shtampovkalash yo‘li bilan bajariladi.
Shtampovka yo‘li bilan olingan detallar aniqligi va ishlov berishda
kam chiqindi chiqishligi bilan ajralib turadi. Ko'plab bir xil seriyada
ishlab chiqariladigan rezbali biriktirish detallari ham sovuq avtomat
tushirish presslarida tayyorlanadi.
Bunday usulda tayyorlangan
mahsulot sifatining yuqoriligi bilan ajralib, arzonga tushadi.
Navli (sortli) prokatlangan listli materiallardan aylanish, oval,
kvadrat, to 'g 'ri to'rtburchakli, oltiburchakli, turli shakllardagi
tekis detallar sovuq shtampovkalash yo‘li bilan oilinadi. Ko'pchilik
hollarda zagotovkalar har xil
usullarda tayyorlanib, ulardan iqtisod
talab qilinadigan turi tanlab olinadi.
Detaining o'lchanti, geometrik shakli, ishlatiladigan material,
qancha dona ishlab chiqarilishi, bajarilishining
aniqlik darajasi va
ishlab chiqarish turiga qarab lining zagotovkasi (keyinchalik,
ishlov berib tay y o r b u y u m lar o lin ad ig an ch ala m ah su lo t)
tanlanadi.
Quyma va shtampovkalash yo'li bilan hosil qilinadigan detal
zagotovkasi oldindan tozalash, to'g'rilash, shilish, tekislash, terets
(silindrsimon, prizma detallarning tashqi yoki
ichki sirtlariga ishlov
26
Nazorat savollari - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 5/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6Nazorat savollari
Predmet soha tushunchasiga tarif bering.
Mohiya-aloqa modeli deganda nimani tushunasiz?
Mohiyat-aloqa modelida asosiy elementlar tushunchasini aniqlang.
Mohiyat-aloqa modeli ma`lumot bazasi strukturasi qanday aniqlanadi?
Mohiyat-aloqa modeli diagrammasi qanday tasvirlanadi?
Mohiyat – aloqa diagrammasida munosabatlarning qanday turlari mavjud?
Ikki ob’yekt o'rtasidagi munosabatlar turini qanday aniqlash mumkin?
Ulman-Chen diagrammasini tavsiflang.
2 - LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Relyatsion ma`lumotlar bazasini loyihalash
Ishdan maqsad: Ma`lumotlar bazasini relyatsion modeli uchun jadvallar tizimini ishlab chiqishni o`rganish va ob`yektlarni bog`lanish munosabatlarini tahlil qilish.
Masalani qo`yilishi: Berilgan predmet soha ma`lumotlar bazasidagi barcha ob`yektlarni relyatsion modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar: Ma`lumotlarni relyatsion modeli asosida munosabat tushunchasi yotadi. Munosabatni 2 o`lchamli jadvallar yordamida tasvirlash qulay. Jadval ko’rinishidagi ma’lumotlar tushunarli, ko`rimli va inson uchun oddiy hisoblanadi. Munosabatlar to`plami ma`lumotlarni saqlash uchun ishlatilishi mumkin. Shu bilan birga ular orasidagi bog`lanishlarni modellashtirish imkonini beradi.
Relyatsion yondashuv asosiy tushunchalari:
Ma’lumotlar toifasi – relyasion MB saqlanadigan ma’lumot qiymatlari;
Domen – domenlar ma’lumotlarni ayrim asosiy turlarini aniqlash orqali o‘rnatiladi;
Atributlar – jadval ustunlar nomlari;
Bog‘lanish – relyation so‘zidan olinib munosabatni bildiradi;
Birlamchi kalit – bu kalit tashqi MB bilan bog‘lanishni o‘rnatish uchun xizmat qiladi.
Relyatsion MB munosabatlarni o`zaro bog`langan to`plamidir. Har bir munosabat kompyuterda fayl ko`rinishida tasvirlanadi.
|
| |
-  LA - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 3/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-61 - LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Ma`lumotlar bazasini loyihalash. Mohiyat – aloqa diagrammasini qurish (ER modeli)
Ishdan maqsad: ma`limotlar bazasini loyihalash uchun mohiyat – aloqa modelini ishlab chiqish bo`yicha ko`nikmaga ega bo`lish.
Masalani qo`yilishi: ma`lumotlar bazasini lohiyalash va “Mohiyat–aloqa” modelini ishlab chiqish.
Uslubiy ko`rsatmalar: ma`lumotlar bazasini lohiyalash quyidagi tashkil etuvchilarini o`rganishni taqazo etadi. Ob`yektlar, ob`yekt xususiyatlari, bog`lanishlar (ob`yekt munosabatlari), vaqt oralig`i va hokazolar.
“Mohiyat – aloqa” modeli predmet sohani tashkil etuvchi uchta asosiy komponentalardan foydalanib quriladi: mohiyat, atribut, aloqa. Konstruktiv elementlar tarkibida “VAQT” tashkil etuvchisi faqat oshkormas holda ishtirok etishi mumkin. Modelda vaqt, yil, sana va shunga o`xshash atributlar bilan tasvirlanadi.
Modelni quirishda “aloqa”mavjud ob`yektni, jarayonni yoki hodisani,
abstraksiyasi sifatida keladi. Atribut mahiyatni xarakterlaridan bo`lib, nom bilan belgilanib, birorta qiymatlar to`plamidan qiymatlar qabul qilinadi.
“Mohiyat – aloqa” modelidagi bog`lanishlarga, ikki mohiyat o`rtasidagi har bir bog`lanish turiga tegishli munosabatlarni kiritish zarur (binar, ternar.., n-nar).
Loyiha haqidagi axborot diagramma ko`rinishida rasmiylashtiriladi, buning uchun quyidagi belgilar kiritiladi: mohiyat turlari – to`rtburchak bilan, atributlar-ovallar bilan tasvirlanadi va ular mos mohiyatlar bilan yo`nalishsiz qirralar bilan bog`lanadi.
“Mohiyat – aloqa” modeli predmet sohani (PS) faqat aniq bir qismini akslantiradi. Bu holda uni lokal model deyiladi. PS haqida to`la axborotga ega bo`lish uchun uni etarli kengroq tekshirish zarur va oldingisini to`ldiradigan local modellar qurish kerak. Shundan so`ng lokal modellar birlashtirilib PS haqida bir butun kompozitsion tasvirga ega bo`lamiz.
Ma`lumotlar bazasida quyidagi munosabatlar mavjud:
1. Birga – bir (1:1)munosabat. A va V ob`ektlar to`plami orasida 1:1 munosabat o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektning bitta nusxasi mos kelsa, va aksincha, V ob`ektning har bir nusxasiga A ob`ektning bitta nusxasi mos kelsa.
2. Birga – ko`p (1:n) munosabat. A va V ob`ektlar to`plamida A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektning bir nechta nusxasi mos kelsa, shu bilan birga V ob`ektning har bir nusxasiga A ob`ektning bittadan ko`p bo`lmagan nusxasi mos kelsa shunday munosabat hosil bo`ladi.
3. Ko`pga – bir (n:1) munosabat A va V ob`ektlar to`plami orasida o`rnatilsa, unda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektning ko`pi bilan bitta nusxasi mos keladi. V ob`ektning nushalari orasida shundaylari mavjudki, ularga A ob`ektning bir nechta nusxasi mos keladi.
4. Ko`pga – ko`p (m: n) munosabat. A va V ob`ektlar orasida shunday munosabat o`rnatilgan deyiladi, agarda A ob`ektning har bir nusxasiga V ob`ektni bir nechta nusxasi mos kelsa va aksincha.
|
| |
So`rov: Update maxsulot set korpus_id where id=NULL

|
So`rov: Update maxsulot set korpus_id where id=NULL
|
bet | 14/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6So`rov: Update maxsulot set korpus_id where id=NULL;
Select *from maxsulot;
Endi korpus_id ustunining NULL qiymati joylashgan jadval satrini o’chiramiz va ko’ramiz.
So`rov: Delete from maxsulot where korpus_id NULL;
Select *from maxsulot;
Natija:
6.7-rasm. DELETE operatoridan foydalanish
6. “Qurilma” jadvalidan birinchida turgan qurilma nomi va IDsini chiqaramiz;
So`rov: Select min(id) as ‘eng birinchi turgan qurilma’, qurilma_nomi from qurilma;
Natija:
6.8-rasm. MIN() funksiyasining qo’llanishi
7. “Qurilma” jadvalidan oxirida turgan qurilma IDsini chiqaramiz;
So`rov: Select max(id) as ‘eng oxirida turgan qurilma’ from qurilma;
Natija:
6.9 –rasm. MAX() funksiyasining qo’llanishi
“qurilma” jadvalidan id si 2 va 4 oralig’ida bo’lgan qurilma ma’lumotlarini chiqaramiz;
So`rov: Select *from qurilma where id between 2 and 4;
Natija:
6.10-rasm. BETWEEN operatorining qo’llanishi
9.“qurilma” jadvalidagi qurilmalar sonini aniqlaymiz:
So`rov: Select count(*) as ‘qurilma_soni’ from qurilma;
Natija:
6.11-rasm. COUNT() funksiyasining qo’llanishi
10. “qurilma” jadvalidagi qurilmalar id larining o’rta arifmetigini aniqlaymiz.
So`rov: Select avg(id) as ‘qurilma id lari orta arifmetigi ’ from qurilma;
Natija:
– rasm. AVG()funksiyasining qo’llanishi
11. “oltin” maxsuloti haqida ma’lumotlarni chiqaramiz;
So`rov: Select * from maxsulot where maxsulot_nomi=’oltin’;
|
| |
DML tili - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 9/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6DML tili so’rovlari:
SELECT – Amal bajaradigan jadvalimizni tanlash, ekranga chiqarish komandasi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
SELECT *FROM <jad_nomi> // jadvalni to’liq chiqarish
SELECT <ustun_nomi> FROM _nomi> // jadval ustunlarini chiqarish
INSERT – SQL da barcha satrlar ushbu buyruq yordamida kiritiladi.
Sintaksisi esa quyidagicha:
INSERT INTO <jad_nomi> VALUES (“ustun_info”, “ustun_info”, … );
DELETE – satrlarni jadvaldan o’chirish buyrug’i.
Sintaksisi esa quyidagicha:
DELETE FROM <jad_nomi> WHERE qidiruv_sharti;
UPDATE – Maydon qiymatlarini o’zgartirish buyrug’i.
Sintaksisi esa 2 hil:
UPDATE _nomi> SET column=expression;
UPDATE _nomi> SET column=expression
WHERE qidiruv_sharti;
Ishni bajarish tartibi
Avvalo 3-laboratoriya ishida tuzgan jadvallarimizni esga olamiz. Endi o’sha jadvallarni MYSQL da yuqorida sintaksisini keltirib o’tganimizday komandalardan foydalanib yaratamiz.
1.Jadval ob’yektlariga qiymatlar beramiz:
So`rov: Insert into oltin_rudasi(id, ulushi, qazib_olingan_koni,sanasi) values(1, 75.5, ‘marjonbuloq_karyeri’,’27.09.2019’);
Natija:
4.1-rasm. Oltin_rudasi jadvaliga ma’lumotlarning kiritilishi
2. Jadvalni tanlaymiz va SELECT operatori orqali ekranga chiqaramiz.
So`rov: Select * from oltin_rudasi;
Natija:
4.2-rasm. Oltin_rudasi jadvaliga kiritilgan ma’lumotlarni ko’rish
3.MB ga yangi jadval qo’shamiz va UPDATEdan foydalanib maydonga qiymat beramiz.
So`rov: Alter table oltin_rudasi add korpus varchar(20);
Update oltin_rudasi set korpus=’flotatsiya’ where id=1;
Natija:
4.3-rasm. Oltin_rudasi jadvalida UPDATE operatori orqali mavjud ma’lumotni o`zgartirish
4. DROP operatori orqali jadvalni o’chiramiz:
So`rov: drop table oltin_rudasi;
Vazifalar
Yuqorida ko`rsatilganlardan foydalanib tanlangan variyantga muvofiq mavzu uchun MySQL da DML buyruqlari bilan ishlaymiz.
MySqlda jadval ma’lumotlar kiritaming.
Jadvallar atributlarinini o`zgartiring.
Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
SELECT buyrug`iga misol keltiring.
(*) nima vazifani bajaradi.
INSERT buyrug`ining barcha imkoniyatlarini ko`rsating.
AUTO_INCREMENT bo`lgan atribut INSERT buyrug`iga e`lon qilinishi shartmi?
UPDATE buyrug`i imkoniytalari.
WHERE buyrug`idan nima uchun foydalaniladi?
REPLACE buyrug`ining vazifalari nimalardan iborat?
UPDATE buyrug`ining vazifalari nimalardan iborat?
SQL tilida jadval nomlarini o’zgartirish.
SQL tilida jadval yozuvlarini o’zgartirish.
SQL tilida jadvaldan yozuvlarini olib tashlash.
SQL tilida jadvalga yangi yozuvlarini qo’shish uchun qanday buyruq beriladi?
SQL tilida jadvaldan ustunlarni olib tashlash uchun qanday buyruq beriladi?
|
| |
SQL operatorlari orqali quyidagi vazifalarni bajarish mumkin

|
SQL operatorlari orqali quyidagi vazifalarni bajarish mumkin
|
bet | 2/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6SQL operatorlari orqali quyidagi vazifalarni bajarish mumkin:
Ma'lumotlarni so'rov orqali olish.
Jadvalning qatorlariga ma'lumot qo'shish, qatorlarini o'chirish va yangilash.
Ob'ektlarni yaratish, o'zgartirish va o'chirish.
Ma'lumotlar bazasi va ob'ektlarga ruxsatlarni o'rnatish.
Ma'lumotlar bazasi foydalanuvchilarini hosil qilish va baza xafsizligini ta'minlash.
2 hil turdagi SQL mavjud: interaktiv va o'rnatilgan (встроенный). SQL ning bu 2 turi ishlashi bir hil, lekin har xil joyda ishlatiladi.
Interaktiv SQL deganda — ma'lumotlar bazasiga so'rov orqali murojaat qilib, shu zahoti natijani olish tushuniladi. Ya'ni bunda ketma-ketlik asosida jarayon sodir bo'ladi. So'rov-natija rejimda ishlaydi.
O'rnatilgan SQL deganda – so'rovlar yig'indisi biror dasturlash tilida ishlatilishi tushuniladi. Pascal, Delphi, Java tillarida bazaga murojaat qilib, natijani biror o'zgaruvchiga yuklab qo'yamiz va kerakli joyda bu natijani ishlatamiz. Ya'ni bunda so'rov berib, darhol natijani ololmaymiz. Natija faqat dasturning davom etishi uchun olinadi va talab etilgan joyda ishlatiladi.
SQl operatorlari bir necha guruhlarga bo'lingan. Bu bo'linish operatorlarning bajarilish vazifasi asosida bo'lingan. Ular quyidagilar:
DDL(Data Definition Language) , ANSI bu guruh SDL(Schema Definition Language) deb ataladi. Bu guruhga ma'lumotlar bazasida ob'ektlar(jadvallar, indekslar)ni hosil qiluvchi operatorlar kiradi.
DML(Data Manipulation Language) – ma'lumotlarni manipulyatsiya qiluvchi operatorlar yig'indisi guruhi. Istalgan vaqtda jadval ichida qanday ma'lumotlar saqlanayotganini aniqlovchi operatorlar.
DCL(Data Control Language) – ma'lumotlarni boshqaruvchi operatorlar.
ANSI ning ruxsati bilan, DCL DDL ning bir qismi sifatida qaraladi. Bu guruhlarni aralashtirmaslik zarur. Bular alohida tillar emas, balki SQL operatorlarining guruhlaridir.
Uslubiy ko’rsatma Toshkent Axborot Texnologiyalari Universiteti qoshidagi Oliy o’quv yurtlararo ilmiy uslubiy kengashida ko’rib chiqilgan va tavsiya qilingan dastur asosida ishlab chiqildi.
|
| |
- LABORATORIYA ISHI - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 8/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-64 - LABORATORIYA ISHI
Mavzu: Ma’lumotlarni tanlash va ular ustida amallar
Ishdan maqsad: Talabalarda DML komandalaridan foydalanish va shu orqali relyatsion MB da ishlash ko’nikmasini hosil qilish.
Masalaning qo’yilishi: Avvalgi laboratoriya mashg’ulotida yaratilgan futbol klubining MB ustida amallar bajarish.
Uslubiy ko`rsatmalar:Ma’lumotlar bazasiga axborotlar qo'shish, yangilash, o'chirish va chiqarib tashlash imkonini beradi, odatda ma’lumotlami boshqarish tili (DML – Data Manipulation Language) yordamida amalga oshiriladi. Barcha ma’lumotlarning markazlashtirilgan saqlanishi mavjudligi va ulaming tavsifi ba’zan so'rovlar tili (querylanguage) deb ataluvchi so'rovlarda tashkil etilgan umumiy uskunasi sifatida DML tilidan foydalanish imkonini beradi. So'rovlar tilining mavjudligi o'ziga xos faylli tizimlarni cheklanishlardan yo'qotish imkoniyatini beradi, unda foydalanuvchilarning fiksirlangan so'rovlar to'plami ustida ish olib borishlari yoki dasturiy ta’minotni boshqarishda ko'proq murakkab muammolar uchun doimiy ravishda yaratilayotgan dasturlar sonining oshishi nazarda tutiladi.
DML tilining ikki xil turi mavjud - protsedurali va protsedurali bo'lmagan tillar. Ular bir-biridan ma’lumotlardan ko'chirma olish usullari bilan farqlanadi. Ular o'rtasidagi asosiy farq, protsedurali tillar odatda MB da ketma-ket ravishda axborotlarni qayta ishlaydi, protsedurali bo'lmagan tillar butun yozuvlar to'plamiga birdan operatsiyaga kirishadi.
|
| |
So`rov - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 7/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6So`rov: create table oltin_rudasi (id int, konsentratsiyasi double, qazib_olingan_koni varchar(20));
Natija:
3.3-rasm. Oltin_rudasi nomli jadval yaratilishi
Jadvalni ko’ramiz:
So`rov: desc oltin_rudasi;
Natija:
3.4-rasm. Yaratilgan Oltin_rudasi jadvalini ko’rinishi
Jadvalga yangi “sanasi” nomli satr qo’shamiz:
So`rov: Alter table oltin_rudasi add sanasi varchar(10);
Natija:
3.5-rasm. Oltin_rudasi jadvaliga ALTER operatori orqali ustun qo’shilishi
“sanasi” nomli satrning o’lchamini o’zgartiramiz:
So`rov: Alter table oltin_rudasi modify sanasi varchar(30);
Natija:
3.6-rasm. Oltin_rudasi jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun toifasi o`zgartirilishi
“Konsentratsiyasi” atributini “ulushi” nomi bilan o’zgartiramiz:
So`rov: Alter table oltin_rudasi change konsentratsiyasi ulushi double;
Natija:
3.7-rasm. Oltin_rudasi jadvalida ALTER operatori orqali mavjud ustun nomini o’zgartirish
Vazifalar
Yuqorida ko`rsatilganlardan foydalanib tanlangan variyantga muvofiq mavzu uchun MySQL da DDL buyruqlari bilan ishlaymiz.
MySqlda baza, jadval yaratish.
Jadvallar atributlarini kiritih.
O`b’yektlar o'rtasidagi bog`lanishni aniqlang.
Bajarilgan ishlar haqida hisobot tayyorlang (1-2-ilovalarga qarang).
Nazorat savollari
CREATE buyrug`ining vazifalari nimalardan iborat?
ALTER buyrug`iga misol keltiring.
DROP va DELETE buyruqlarining farqi nimada?
DELETE buyrug`ining strukturasini ko`rsating.
|
| |
O'ZB - O‘zbеkiston r

|
O‘zbеkiston r
|
bet | 17/17 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #140320 |
Bog'liq Uslubiy qo'llanma 1-6O'ZBЕKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKЕNT AXBOROT TЕXNOLOGIYALARI UNIVЕRSITЕTI
“Raqamli texnologiyalar konvergensiyasi” kafedrasi
Amaliy ishi bo`yicha
HISOBOT
Bajardi: _______________________________ Familiya
Tekshirdi:_______________________________ Familiya
Sana_____________
TOSHKENT 2023 yil
2-ilova. Ma’lumotlar bazasi fanidan tayyorlangan uslubiy ko’rsatmadagi laboratoriya ishlarining hisobotini tayyorlash uchun ko’rsatmalar.
1-2 laboratoriya ishlarini bajarishdagi hisobotga talablar
Bajarilgan ishlar to'g'risidagi hisobotda quyidagilar bo'lishi kerak:
1. Laboratoriya ishi mavzusi.
2. Laboratoriya ishining maqsadi.
3. Mavzu bo'yicha qisqacha nazariy ma'lumotlar
4. Vazifa.
5. Tanlangan predmet sohasining tavsifi.
6. Ob’yektlar ro'yxati.
7. Korxona atributlari ro'yxati.
8. Ob’yektlar o`rtasidagi bog`lanishni aniqlash.
9. Mohiyat aloqa diagrammasini yaratish va chizib ko`rsatish. 2-laboratoriya uchun relyatsion bog`lanishni o`rnatish va grafik ko’rinishda tasvirlash.
1-6 laboratoriya ishlarini bajarishdagi hisobotga talablar
Bajarilgan ishlar to'g'risidagi hisobotda quyidagilar bo'lishi kerak:
1. Laboratoriya ishi mavzusi.
2. Laboratoriya ishining maqsadi.
3. Mavzu bo'yicha qisqacha nazariy ma'lumotlar
4. Vazifaning variant bo’yicha bajarilishi.
5. Xulosa.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
bet | 5/5 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 288,5 Kb. | | #247312 |
Bog'liq mustaqil ish moliya 2024Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1 . Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi.T.: «Oʻzbekiston», 2003 y.
2. Oʻzbekiston Respublikasining Budjet kodeksi, 2013 yil 26 dekabr
3. Oʻzbekiston Respublikasi Soliq kodeksi. Oʻzbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari toʻplami. 2019 yil
4. “Oʻzbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish boʻyicha harakatlar strategiyasi toʻgʻrisida”gi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni
5. Mirziyoyev Sh. “Erkin va farovon, demokratik Oʻzbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz.” Toshkent: "Oʻzbekiston" 2016 y.-56 b.
6. Mirziyoyev Sh. “Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini taʻminlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi” Toshkent: "Oʻzbekiston" 2016 y.- 48 b.
7. O‟zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.Mirziyoyevning Oliy Majlisga Murojaatnomasi. http://www.uza.uz. 28.12.2018 y.
8. Alimardonov M. I., Qozieva N. R..Soliqlar va soliqqa tortish. Oʻquvuslubiy qoʻllanma. - T.: "IQTISOD-MOLIYA", 2007. - 214 b.
9. Vahobov A.V., Malikov T.S. “Moliya” Darslik. – T.: “Sharq” nashriyoti, 2010. – 804 bet.
10. Vahobov A.A., Qosimova G.A., Jamolov X.N., Budjet-soliq siyosati yaxlitligi.Oʻquv qoʻllanma. - T., «Moliya-iqtisod». 2004. 296 b.
11. Vaxobov A., Malikov T. Moliya: umumnazariy masalalar. – T.: Iqtisod-moliya. 2008. 316bet.
12. Vahobov A., Jumaev N., Burxanov U. Xalqaro moliya munosabatlari. –T.: Sharq, 2003. – 400 b.
13. Vahobov A., Srojiddinova Z. Oʻzbekiston Respublikasining Davlat Budjeti. T.: “Iqtisod-moliya”, 2002 y., 264 b.
14. Joʻraev A.S. Davlat byudjeti daromadlarini shakllantirishning samarali yoʻllari. Monografiya. “Fan” nashriyoti. 2004 y.
15. Malikov T.S., Haydarov N.H. “Davlat budjeti”. Oʻquv qoʻllanma. “IQTISOD-MOLIYA” - Toshkent. TMI. 2007 y.
16. Malikov T.S., Haydarov N.H. “Budjet daromadlari va xarajatlari”. Oʻquv qoʻllanma. “IQTISOD-MOLIYA” - Toshkent. TMI. 2007 y.
17. Malikov T., Jalilov P., Budjet-soliq siyosati. Mongrafiya. T.: Akademnashr, 2011. 472 b.
18. Malikov T., Vahobov D., Moliya: chizmalarda. Oʻquv qoʻllanma. T.: Iqtisod-moliya, 2010, 660 b.
19. Musaev B, Srojiddinova Z.X. Kontrolno-ekonomicheskaya rabota finansovix organov. T.: “Moliya-Iqtisod”, 2006 g. 342 str.
20. Nuritdinova V., Sharapova M. Moliyaviy nazorat. O„quv qo„llanma.T.:“IQTISOD-MOLIYA” 2014 y. 360 b.
21. Ostonaqulov M. Byudjet hisobi va byudjet ijrosining nazorati. – T.: Iqtisod-moliya, TMI-2005. 360 b.
22. http://www.gov.uz
23. http://www.press-service.uz
24. http://www.stat.uz
25. http: www.lex.uz
26. http: www.mf.uz
|
| |
Davlat byudjetining funksiyalari - O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim fan va innovatsiyalari vazirligi university...

|
O’zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim fan va innovatsiyalari vazirligi university of business and science
|
bet | 2/5 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 288,5 Kb. | | #247312 |
Bog'liq mustaqil ish moliya 2024Davlat byudjetining funksiyalari.
Davlat byudjetining mohiyati uning iqtisodiy kategoriya sifatidagi funksiyalarida namoyon bo’ladi. Turli davr va turli maktab iqtisodchilari davlat byudjetining funksiyalarini yoritishga turlicha yondoshadilar. Masalan, T.Malikov, N.Xaydarov hammuallifligidagi ―Davlat byudjeti o’quv qo’llanmasida davlat byudjetining funksiyalari quyidagi tarzda bayon qilingan: ―Davlat byudjeti moliyaning tarkibiy qismi sifatida, uning boshqa bo’linmalari singari, ikki xil funksiyani bajaradi: 1) taqsimlash; 2) nazorat.3
Bu va shu kabi boshqa adabiyotlarni o’rganish asosida, davlat byudjetining amalda namoyon bo’lish shakllarini o’rgangan hamda ko’pchilik iqtisodchi olimlarning fikriga qo’shilgan holda, davlat byudjeti quyidagi asosiy funksiyalarni bajaradi, deyishimiz mumkin:
– yalpi ichki mahsulot qiymatini qayta taqsimlash funksiyasi;
– iqtisodiyotnitartibgasolishvaboshqarishfunksiyasi;
– ijtimoiy funksiyasi;
– nazorat funksiyasi.
2-rasm. Davlat budjetining funksiyalari4
Yalpi ichki mahsulot qiymatini qayta taqsimlash funksiyasi. Davlat byudjeti mamlakatda yaratilgan yalpi ichki mahsulot va uning tarkibiga kiruvchi milliy daromadning qiymatini qayta taqsimlashda o’zining qayta taqsimlash funksiyasi bilan ishtirok etadi. Bunday qayta taqsimlash jarayonlari natijasida yaratilgan YaIMning qiymatidan to’lanadigan soliqlar va soliq xarakteridagi boshqa majburiy to’lovlarning to’lanishi asosida byudjet daromadlari shakllanadi. Byudjet daromadlari davlat markazlashgan moliyaviy resurslarining bir qismi sifatida, davlatning funksiyalarini bajarish uchun sarflanadi. Ular pul mablag’lari jamg’armalarini shakllantirish jarayonida vujudga keladigan iqtisodiy munosabatlarni o’zida ifoda etadi va turli darajadagi hokimiyat organlarining ixtiyoridagi markaziy va mahalliy byudjetlarga kelib tushadi. O’zbekiston Respublikasida har yili davlat byudjeti orqali mamlakat YaIMining 18-20 foizi qayta taqsimlanadi. Davlat maqsadli jamg’armalari bilan birga hisoblaganda esa bu ko’rsatkich bugungi kunda 34-35 foizni tashkil etmoqda.
|
| |
-modda. Ma’muriy ish yuritish vaqtida manzilning o‘zgarishi

Ishda ishtirok etuvchi shaxslar ish yuritish vaqtida o‘z manzili o‘zgarganligi
haqida sudga
xabar berishi shart. Bunday xabar mavjud bo‘lmagan taqdirda, ajrimning ko‘chirma nusxasi sudga
ma’lum bo‘lgan oxirgi manzilga yuborilib, garchi oluvchi shu manzilda bo‘lmasa
ham yoki
yashamasa ham u yetkazib berilgan deb hisoblanadi.
Agar ishda ishtirok etuvchi shaxslar o‘z telefon va faks raqamlarini, elektron manzilini sudga
ma’lum qilgan bo‘lsa, ularning ish yuritish vaqtida o‘zgarganligi to‘g‘risida sudni yozma shaklda, shu
jumladan elektron hujjat tarzida xabardor qilishi kerak.
15 -bob. Kelishuv bitimi
126 -modda. Taraﬂarning kelishuvi
Taraﬂar ma’muriy sud ishlarini yuritishning barcha bosqichlarida va sud hujjatini ijro etish
jarayonida nizoni kelishuv bitimini tuzgan holda to‘liq hajmda yoki qisman hal etishi mumkin.
Taraﬂarning
kelishuvi ixtiyoriylik, hamkorlik va teng huquqlilik prinsiplari asosida amalga
oshiriladi.
Taraﬂarning kelishuviga faqat javobgarda ma’muriy ixtiyoriylik (diskretsion vakolat)
mavjud
bo‘lganda yo‘l qo‘yiladi.
Taraﬂarning kelishuvi faqat ularning nizoli ommaviy huquqiy munosabatlar subyekti sifatidagi
huquq va majburiyatlariga taalluqli bo‘lishi hamda taraﬂarning o‘zaro yon berishiga yo‘l qo‘yilgan
taqdirda amalga oshirilishi mumkin.
Kelishuv bitimi sud tomonidan tasdiqlanganidan keyin tuzilgan deb hisoblanadi.
Ushbu Kodeks 27-moddasi birinchi qismining
1
,
3
,
4
va
5-bandlarida
nazarda
tutilgan ishlar
bo‘yicha, shuningdek uchinchi shaxslarning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxldor bo‘lgan
shartlarni nazarda tutadigan ishlar bo‘yicha kelishuv bitimining tuzilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
126 -modda. Kelishuv bitimining shakli va mazmuni
Kelishuv bitimi yozma shaklda tuziladi va uni tuzgan shaxslar tomonidan imzolanadi.
Kelishuv bitimi albatta ijro etilishga oid talablarga javob berishi hamda unda majburiyatlarni
bajarishning taraﬂar tomonidan kelishilgan shartlari, tartibi va
muddatlari haqidagi qoidalar,
shuningdek sud xarajatlarini taqsimlash to‘g‘risidagi shartlar va qonunga zid bo‘lmagan boshqa
shartlar ko‘rsatilishi kerak.
Taraﬂar tomonidan kelishuv bitimi shartlari bo‘yicha qabul
qilingan majburiyatlarning
bajarilishi taraﬂarni bir-biriga yoki boshqa voqealarga (harakatlarga) bog‘liq qilib qo‘yishi mumkin
emas.
Kelishuv bitimi sud xarajatlarini taqsimlash to‘g‘risidagi masalaga
nisbatan ham tuzilishi
mumkin.
Agar kelishuv bitimida sud xarajatlarini taqsimlash to‘g‘risidagi shart mavjud bo‘lmasa, sud bu
masalani kelishuv bitimini tasdiqlash chog‘ida, ushbu Kodeksda belgilangan umumiy tartibda hal
etadi.
Kelishuv bitimi uni tuzgan shaxslar sonidan bitta nusxa ortiq bo‘lgan nusxalarda tuziladi va
imzolanadi. Ushbu nusxalardan biri ish materiallariga qo‘shib qo‘yiladi.