Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti

Bitiruv malakaviy ishining ob’ekti.
Namangan viloyati ―Mash-Xim‖ ma'suliyati cheklangan jamiyati bitiruv
malakaviy ishining ob‘ektini tashkil qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari.
Bitiruv malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari qilib Prezidentimiz
I.A.Karimovning mahruza va asarlarida bayon etilgan ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotni amalga oshirish bo‘yicha ilgari surilgan fikr-mulohazalar va asosiy
yo‘nalishlar, O‘zbekiston Respublikasining Qonunlari, Vazirlar Mahkamasining
qarorlari, iqtisodchi olimlarning ushbu yo‘nalishda amalga oshirgan ilmiy ishlari,
xo‘jalik yurituvchi sub‘ektlarda erishilgan ilg‘or tajribalar olindi.
Bitiruv malakaviy ishining xajmi va tuzilishi.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, uchta bob, xulosa va takliflar hamda
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhatidan iborat.
7
I-bob. Sanoat korxonalarida mehnatni tashkil etishning o’ziga xos
xususiyatlari va nazariy asoslari
1.1. Mehnatni tashkil etishning nazariy asoslari va mohiyati
Ijtimoiy hayot maroqli, ayni paytda murakkabdir. Inson jamiyatda yashar ekan
o‘ziga xos va mos turmush tarzini yaratadi. U hayot kechirish uchun oziq-ovqat topishi,
uy-joy qurishga, kiyim-bosh tikib olishi va atrof muhitning noqulay ta‘sirlaridan
himoyalanishi kerak, buning uchun o‘ziga zarur bo‘ltan barcha narsalarni tabiatdan
qidiradi va topgan materiallaridan foydalanadi. Ayni bir paytda tabiatdan topgan
materiallar ham insonga yashash uchun ancha qulay shart-sharoitlar yaratish imkonini
beradi. Inson tabiatdan topgan mazkur materiallarni o‘z foydasi yo‘lida o‘zgartiradi.
Bunday jarayon davomida inson tomonidai jamiyat ehtiyojlarini qondirish uchun zarur
bo‘ladigan moddiy va mahnaviy nehmatlar yaratish sohasidagi ―mehnat‖ deb
ataladigan maqsadga muvofiq faoliyat amalta oshiriladi.
Binobarin, mehnat mavjud tabiiy, moddiy, aqliy zaxiralarni shaxsiy va ijtimoiy
ehtiyojlar uchun kerakgti mahsulotga aytantirishda faqat insongagina xos faoliyatdir.
Mehnat tushunchasi fiziologik nuqtai nazardan aytilganda bu — organizmda
yig‘ilib qolgan hayot energiyasi tufayli sodir bo‘ladigan asab va mushaklar harakati
hamda oqsil moddalarning mexanik ishga kirishuv jarayonidir.
Ayni vaqtda mehnat - bu murakkab ijtimoiy-psixologik jarayon bo‘lib, u
kishilarning yashashi uchun shart bo‘lgan abadiy tabiiy zaruriyatdir. Mehnat inson bilan
tabiat o‘rtasida sodir bo‘ladigan shunday jarayonki, unda inson o‘zining faoliyati bilan
o‘zi va tabiat o‘rtasidagi moddalar almashinuvini bevosita ifodalaydi, tartibga soladi va
nazorat qiladi.
Mehnat - bu insonning maqsadga muvofiq ijtimoiy foydali faoliyatidir. Dastlab
inson o‘z harakatlarining maqsadini aniqlaydi. Maqsadning mavjud bo‘lishi ongli
mavjudot bo‘lgan insonning mehnatini, masalan, ot yoki mashina bajaradigan ish
tushunchasidan ajratib turadi. Maqsadga ega bo‘lgan inson tabiat inhomi — bug‘doy
8
yoki javdar, yog‘och yoki loy, paxta tolasi, jun yoki teridan foydalanib, yangi mahsulot
yaratadi, ya‘ni o‘z organizmining jismoniy va aqliy quvvatidan foydalanib, mehnat
harakatlarini ongli ravishda va izchillik bilan bajaradi.
Inson o‘z mehnatining maqsadi, usuli va natijasini aniqlash davomida, qanday
mahsulotlar qancha miqdorda va qachon ishlab chiqarilishi kerak, bu mahsulotlarni
qandan resurslardan, qay tarzda, qanday texnologiya yordamida ishlab chiqarish kerak,
bu mahsulotlar kim uchun ishlab chiqarilishi kerak degan uchta muhim masalani hal
qiladi. Binobarin, birinchi masalada mehnat ongli faoliyat, ikkinchisida — ishchi
kuchini takror ishlab chiqarish, uchinchidan — ijtimoiy foydali faoliyat sifatida
namoyon bo‘ladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy turmushda mehnat tushunchasi bilan bir qatorda ish
tushunchasidan ham keng foydalaniladi.
Ish deganda tabiat va inson tomonidan birlashgan xarakterlarining ob‘ektiv
natijasi tushuniladi. Mexanik tarzda bu natija mahlum bir qarshilikni yengish uchun
sarflanayotgan energiya miqdori bilan o‘lchanadi.
Mehnat va ishning miqdori sarflangan vaqt — energiya bilan o‘lchansada, ularni
bir-biri bilan to‘g‘ridan to‘g‘ri tenglashtirish mumkin emas.
Mehnat insonning aqliy-fiziologik faoliyati bo‘lib, unga to‘g‘ri keladigan ish bu
jarayonning ob‘ektiv natijasi hisoblanadn. Biror mahsulot ishlab chiqarish uchun
sarflangan mehnat va ish miqdorini bir xil o‘lchovda, ya‘ni kilogrammometrda
aniqlanganda ishning miqdori mehnat sarfining bir qisminigina, yoki aniqroq qilib
ayotganda 20 — 30 % ini, ayrim hollarda esa undan ham ancha kam miqdorini tashkil
etishi mumkin. Bajarilgan ishning miqdorini, jamiyat ahzolari tomonidan mehnatning
sarflangan miqdoriga tenglashtirish yoki bir xil o‘lchovda o‘lchash ham noto‘g‘ri
bo‘ladi. Faoliyag jarayonida mexanik harakatlar qilinib katta hajmdagi ish mikdori
bajarilishi mumkin, lekin bu faoliyat inson mehnatining mahsuli bo‘lganligi uchun
mehnatga nisbatan tor va chegaralangan faoliyatdir. Mehnat va ish tushunchasi bir-biri
9
bilan solishtirilganda, ish mehnatning mahsuli degan xulosaga kelamiz. SHu bois uning
son va sifat ko‘rsatkichlarini tahlil qilish mumkin.
Hatto mehnat va ish so‘zlari ingliz tilida ham o‘z mazmuni bilan har xil mahnoni
bildiradi. Masalan, ish so‘zi (inglizcha wogk) kishining intilishi va harakati mahnosini
emas, balki muayyan natija sifatida tushuniladi. Mehnat deyilganda esa (inglizcha
―Job‖) konkret natijadan qatg‘iy nazar insonning xarakati, intilishi va energiya sarflashi
kabi faoliyatlari tushuniladi.
Inson kuch-quvvatining sarflanish darajasi faoliyat turiga va ishlatiladigan
mehnat vositalariga bog‘liq bo‘ladi. SHunday qilib, agar mehnat jarayonini
tasvirlaydigan bo‘lsak, u uchta asosiy tarkibiy qismni o‘z ichiga oladi:
- xomashyo materiali (mehnat predmetlari);
- mehnat vositalari;
- jonli mehnat sarflari.
Ana shu uchta tarkibiy qismning o‘zaro ta‘sir ko‘rsatish natijasi mehnat
mahsuloti — tabiatning yangi mahsuloti bo‘lib, u inson ehtiyojlariga moslashgan
bo‘ladi. Bular: yig‘ib-terib olingan paxta hosili; parvarish qilingan chorva mollari,
barpo etilgan uy yoki ko‘prik, tikilgan kiyim yoki poyafzallardan tashkil topishi
mumkin. Mehnat predmetlari (xomashyo va materiallar) va mehnat vositalari (ishlab
chiqarish vositalari) jonli mehnat jarayoniga qo‘shilmasa, ular o‘z-o‘zidan faoliyat
ko‘rsatavermaydi. Jonli mehnat sarfi o‘z navbatida faqat kishilarning tabiatga
munosabatidan iborat bo‘libgina qolmay, balki amalga oshirilayotgan jarayon
qatnashchilari o‘rtasidagi munosabatdan ham iboratdir. Binobarin, mehnat faoliyati
jonli mehnatning moddiy shart-sharoitlarini hosil qiluvchi ishlab chiqarish vositalarisiz
mavjud bo‘lishi mumkin emas. SHuning uchun ham mehnat jarayoni uning uchta
asosiy jihatini mexanik ravishda birlashtirishdan iborat bo‘lmay, balki ularning uzviy
birligidan iboratdir, uning hal qiluvchi omillari esa insonning o‘zi va uning mehnat
faoliyatidir.
10
Mehnat jarayonida inson mehnat faoliyatidan ko‘zda tutilgan maqsadga erishish
uchun mehnat vositalari yordamida mehnat predmetidan foydalanib, jonli mehnat sarfi
bilan o‘zaro muloqotga kirishadi va bu bilan hayot uchun zarur bo‘lgan yangi mahsulot
yaratadi. Bunday mahsulotni ishlab chiqarish jarayonining barcha uch jihati: xomashyo
va materiallar, mehnat vositalari, qurollari va jonli mehnat sarflari birlashib mehnat
mahsuloti yaratadi.
Mehnat ijtimoiy-iqtisodiy, texnologik, aqliy-hissiy, fizikaviy-kimyoviy, biologik
va boshqa qonuniy hodisalarning uyg‘unlashuvi natijasi — majmui jarayonidir.
Mehnat predmetlariga yer osti qazilmalari, tabiiy va sunhiy xomashyo va
materiallar, yarim fabrikatlar va komplektlashtiriladigan jihozlar; energiyaviy, moddiy
va axborot oqimlari kiradi. Ishchi kuchi mehnat predmetlarini mehnat vositalari orqali
o‘zgartiradi.
Mehnat vositalariga mashinalar, uskuna va qurilmalar; ish qurollari va boshqa
texnologik ishlanma turlari; dasturiy-ta‘minot vositalari; ish joyining tashkiliy ta‘minoti
va boshqalar kiradi.
Mehnat — boylik manbaidir. U inson faoliyatining birinchi va zarur sharti
hisoblanadi. Inson va jamiyat taraqqiyotining tarixi bu jarayonda mehnatning hal
qiluvchi ahamiyatga ega ekanligidan dalolat beradi. Odamlar atrofdagi tabiatni
o‘zgartirar ekanlar, umrining o‘zgarib borayotgan ehtiyojlari ta‘sirida o‘z tabiatlarini
ham o‘zgartiradilar: bilimlarini boyitib, qobiliyatlarini rivojlantiradilar va yangi
ko‘nikmalar hosil qiladilar.
Mehnat o‘zining tarkibiy rivoji jarayonida jiddiy ravishda murakkablashdi: inson
tobora murakkabroq va xilma-xilroq operatsiya va ishlarni bajara boshladi, tobora
uyushgan mehnat vositalarini ishlab chiqarib, o‘z oldiga ancha yuksakroq maqsadlar
qo‘yish va ularga erishish mukammal bo‘lib bordi.
Jamiyat rivojlanib borgan sari inson faoliyati mashinalar, mexanizmlar
yaratishga, oldindan berilgan xossalarga muvofiq va tabiatda uchramaydigan
11
materiallarni vujudga keltirish kashfiyot va sanhat asarlari, ilmiy kashfiyotlar yaratishga
qaratilgan.
O‘rta Osiyo SHarkda, ilg‘or tafakkur markazlariga aylanib, Forobiy, Ibn Sino,
Beruniy, Yusuf Xos Hojib, Nizom ul Mulk, al Buxoriy, Amir Temur va boshqa
vatandoshlarimizning ilmiy qarashlari faxrlidir.
O‘zbek davlatchiligining poydevorini vujudga keltirgan Amir Temur ham o‘z
davrida insonning yashashi, hayot kechirishi uchun tabiiy resurslarni tayyor mahsulotga
aylantirishda mehnatning roliga katta baho berar edi. „Temur tuzuklari"da
ko‘rsatilganidek, „Dehqonlar va raiyatdan qaysi birining dehqonchilik qilishga qurbi
yetmasa, kerakli uskunalarni yetkazib unga yordam berilsin", — deb ko‘rsatma berar
ekan, mehnat qurolisiz boylik yaratish mumkin emasligini u yaxshi bilar edi.
Fan-texnika tarakqiyoti ta‘siri bilan shunday jarayonlar, chunonchi ishlab
chiqarishni kompleks mexanizatsiyalash, avtomatlashtirish, axborotlar texnologiyasini
keng joriy etish va uni tashkil etishni tubdan takomillashtirish natijasida jismoniy
mehnat mazmuning muntazam o‘zgarishi sodir bo‘lmoqda.
Jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlari rivojining qudratli omili fandir, aniqrog‘i
fanning ishlab chiqarish bilan uzviy birikib ketishidir, chunki fan-texnika taraqqiyogi
faqat yanga energiya turlari, yashi materiallar, elektron-hisoblash mashinalari va hatto
ishlab chikarishni kompleks mexanizatsiyalashni shunchaki tadbiq etishni emas, balki
ishlab chiqarishning bugun texnikaviy negizini, uni tashkil etish va boshqarish
takomillashtirishni talab etadi.
Hozirgi sharoigda mehnat jarayoni quyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi:
1. mehnat jarayonining intellekgual potentsiali ortadi, bu esa aqliy mehnat
rolining kuchayishida, xodimning o‘z faoliyati natijalariga ongli va mashuliyat bilan
munosabatda bo‘lishining ortishida namoyon bo‘ladi;
2. mehnat xarajatlari moddiy qismining ulushi ortadi. Mehnat vositalari
(mashinalar, asbob-uskunalar, mexanizmlar va shu kabilar) bilan bog‘liq buyumlashgan
mehnat ulushining ko‘payishi fan-texnika taraqqiyotining erishgan yutuqlari bilan
12
bog‘liq bo‘lib, inson cheklangan jismoniy imkoniyatlari sharoitida mehnat unumdorligi
va samaradorligining ortishida hal etuvchi omil bo‘lib xizmat qiladi;
- mehnat jarayoni ijtimoiy jihatining ahamiyati ortadi. Hozirgi vaqtda
mehnat unumdorligining o‘sish omillari faqat xodim malakasini yoki uning
mehnatini mexanizatsiyalash darajasini oshirish bilangina emas, balki inson
salomatligining ahvoli, uning kayfiyati, oiladagi, jamoadagi va umuman
jamiyatdagi munosabatlariga ham bog‘liqdir.
O‘zbekiston Respublikasida mehnatga oid munosabatlar mehnat to‘g‘risidagi
qonun hujjatlari, jamoa kelishuvlari, shuningdek, jamoa shartnomalari va boshqa lokal
normativ hujjatlar bilan tartibga solinadi. Mehnat to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga
O‘zbekiston Respublikasining «Mehnat Kodeksi», «Aholini ish bilan ta‘minlash
tug‘risida»gi qonuni va bu qonunga Mehnat vazirligi tomonidan tayyorlangan sharhlar
hamda mehnat va uni tashkil etish bo‘yicha davlat xokimiyatining boshqa vakillik va
ijroiya organlari o‘z vakolatlari doirasida qabul qiladigan qarorlar kiradi.
Mehnat vazifasining intellektual darajasi unda mavjud aqliy va jismoniy mehnat
unsurlarining hissasi, shuningdek, ijodiy va oddiy (noijodiy) mehnat hissasiga bog‘liq
holda farqlanadi. Mehnat vazifasining malakalilik darajasi uning chegarasi va tarkibi:
tarkibiy qismlar va bu tarkibiy qismlarning miqdori, ularning rang–barangligi,
yangiligi, shuningdek, ijro shart-sharoiti orqali aniqlanadi. Mazkur belgini u yoki bu
xodimga tatbiqan baholash qabul qilingan tarif tizimiga muvofiq uning razryadiga
moslab amalga oshiriladi. SHunday qilib, mehnatning tabiati va mazmuni tasnifiy
alomatlar sifatida o‘zaro aloqadordir.
Mehnat predmeti va mahsuli bo‘yicha mehnat turlarining tasnifi mehnatni
professional, funktsional va tarmoq nuqtai nazaridan farqlashga asoslanadi. Mehnatning
professional belgisiga ko‘ra, ilmiy yoxud tadqiqotchilik, muhandislik, boshqaruv, ishlab
chiqarish, mahrifiy, tibbiy va boshqa turlarini, ajratib ko‘rsatish mumkin. Funktsional
belgisiga ko‘ra, mehnat turlari ularning qay maqsadga yo‘naltirilgani, tatbiq etilish
sohasi va xo‘jalik faoliyati iqtisodiy turkumidagi funktsional roliga bog‘liq holda
tarkibiy qismlarga ajratiladi. Uch bosqich – ishlab chiqarish, taqsimot va istehmolni
13
bo‘lib ajratuvchi mahmuriy – rejalashtirish tizimida amal qilinganidan farqli o‘laroq,
bozor iqtisodiyoti sharoitida iqtisodiy turmushning tarkibi tubdan o‘zgaradi.
Mehnat mazmunini tahlil qilish vaqtida mehnat jarayonida quyidagi funktsiyalar
amalga oshirilishi hisobga olinadi:
zarur mehnat operatsiyalari tizimining maqsadi va uni tayyorlash bilan bog‘liq
bo‘lgan mantiqiy funktsiya;
ijro etuvchilik funktsiyasi - ishlab chiqaruvchi kuchlarning holatiga bog‘liq
ravishda mehnat vositalarini turli usullar bilan harakatga keltirish va mehnat
predmetlariga bevosita ta‘sir ko‘rsatish;
qayd etish va nazorat qilish funktsiyasi - texnologiya jarayonini, belgilangan
dasturni bajarishning borishini kuzatish;
tartibga solish funktsiyasi - berilgan dasturni tuzatish, unga aniqlik kiritish.
Bu aytib o‘tilgan funktsiyalardan har biri ayrim olingan xodimning
mehnatida mahlum darajada ishtirok etishi mumkin, lekin u, albatta, yalpi
mehnatga ham xos bo‘ladi. Inson mehnat faoliyatida qaysi funktsiya ustunlik
qilishiga qarab aqliy va jismoniy mehnat funktsiyalarining muayyan nisbati qaror
topadi.
Mehnat xususiyatini belgilovchi ishlab chiqarish munosabatlari tizimining
asosiy elementlari quyidagilardir:
mehnatkashlarning ishlab chiqarish vositalariga munosabati, ishlab chiqarish
vositalarining mulkchilik shakli;
bevosita ishlab chiqaruvchilar amalga oshirayotgan mehnatning maqsadi, shaxs
mehnati bilan jamiyat umumiy mehnati o‘rtasidagi bog‘liqlik (mehnatning
ijtimoiy tabiati namoyon bo‘lish shaklini ifodalaydi);
ijtimoiy guruhlar (sinflar)ning ishlab chiqarish vositalariga munosabatlari,
xodimlarning tayyorgarlik darajasidagi va ularning ishlab chiqarish jarayonida
xilma-xil funktsiyalarni bajarishidagi farqlar taqozo qilgan mehnatdagi ijtimoiy
tafovutlar darajasi. Ishlab chiqarish usulining bu tomonlari, o‘z navbatida, ishlab
chiqaruvchilarning o‘z-o‘zining mehnatiga munosabatini, mehnat mahsulotlarini
14
taqsimlash munosabatlarini, shuningdek, jamiyatdagi mehnatni tashkil etish
usulini belgilaydi.
Mehnatning xilma-xil turlari bor va ularning butun xilma-xilligini quyidagi
mezonlar bo‘yicha: mehnatning mazmuni, tabiati, natijalari, foydalaniladigan buyumli
elementlari va inson qatnashuvining turli darajasi, kishilarni mehnatga jalb etish usullari
bo‘yicha ajratib tasniflash mumkin.
Mehnat
mazmuni – ishlarning
kasbiy
mansubligi,
ularning
tarkibiy
murakkabligi, bajarishdagi izchilligi bilan belgilanadigan mehnat elementlari
yig‘indisidir.
Mazmuni bo‘yicha quyidagilar ajratiladi: moddiy ishlab chiqarish, xizmatlar,
fan, madaniyat va sanhat sohasidagi, boshqa sohalardagi mehnat; moddiy va nomoddiy
ishlab chiqarish ayrim tarmoqlaridagi mehnat, masalan, mashinasozlik, yengil sanoat va
oziq-ovqat sanoatidagi, qurilishdagi, qishloq xo‘jaligidagi, transportdagi va
hokazolardagi mehnat; faoliyat turlari bo‘yicha mehnat – xususiy tadbirkor, rahbar,
mutaxassis, xizmatchi, olim, muhandis, ishchi, fermer va shu kabilar mehnati va
nihoyat, kasblar va mutaxassisliklar bo‘yicha mehnat. Masalan, muhandis-texnolog,
yig‘uvchi-chilangar, kombaynchi, rassom, sozanda, sotuvchi, ilmiy xodim, muhosib,
fermer va boshqalar mehnatining mazmuni faoliyat har bir turining o‘ziga xos
xususiyatlarini tavsiflash yo‘li bilan aniq belgilanishi mumkin. Mehnatning mazmuni
tarif-malaka ma‘lumotnomalarida, bo‘linmalar to‘g‘risidagi nizomlar va lavozim
yo‘riqnomalarida aks ettiriladi.
Mehnat turlarining xarakteri va mazmuni bo‘yicha tasniflanishi ikki jihatdan –
ijtimoiy jihatdan va tuzilishi jihatidan ko‘rib chiqiladi. Mehnatning ijtimoiy xarakteri
ishlab chiqarish vositalariga mulkchilik shakli bilan bog‘liq. Ushbu belgi bo‘yicha
xususiy mehnat (mulkdor yoki ijarachi mehnati) va yollanma mehnat farqlanadi.
Mahlum mahnoda mehnatning xarakteri uning ikki tashkiliy shakli – yakka tartibdagi
mehnat va jamoa mehnatning ajratilishida o‘z aksini topadi. Bundan tashqari,
mehnatning ijtimoiy xarakteri mehnatga undash usullarining (istak, anglangan zarurat,
majburlash) shakllanishida namoyon bo‘ladi.
15
Mehnat mazmuni nuqtai nazaridan olib qaraganda mehnat jarayoni insonning
mehnat qurollari va buyumlari bilan o‘zaro aloqadorligi, har biri muayyan mahsulot
tayyorlanishi bilan tugallanadigan mehnat davrlarining o‘ziga xos takrorlanishidir.
Ushbu jarayonda quyidagi funktsiyalar: 1) maqsadni belgilash va mehnat jarayonini
tayyorlash bilan bog‘liq bo‘lgan mantiqiy funktsiya; 2) xarakatga keltirish va mehnat
buyumiga bevosita ta‘sir etish bilan bog‘liq ijrochilik funktsiyasi; 3) ro‘yxatga olish va
nazorat qilish bilan bog‘liq texnologik jarayonni, belgilangan dastur bajarilishining
borishini kuzatish funktsiyasi; 4) oldindan belgilangan dasturni tuzatish, aniqlashtirish
va tartibga solish funktsiyasi.
Mehnatning mazmuni mehnat jarayonida u yoki bu funktsiyalarning
mavjudligiga bog‘liq bo‘ladi va mehnatni tuzilmaviy jihatdan tavsiflaydi. Mehnatning
mazmuni nihoyatda xilma-xilligi bilan ajralib turadi va ishlab chiqaruvchi kuchlar
hamda texnika-texnologiyaning rivojlanganlik darajasini ko‘rsatadi.
|