Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 83

0
A
B
C
X
Y
Z
a
b
c
x
y
z
C
B
A
0
Ú
BA
b
c
a
0
Ú
ba
a)
b
Y/Y
–
0
B
Ú
ba
Ú
BA
A
a
181
mişdir. Göründüyü kimi xətt gərginliklərinin eyni adlı vek-
torları (
U
BA
və
U
ba
eyni istiqamətdə olub fazca üst-üstə dü-
şür), yəni uyğun xətt gərginliklərinin vektorları arasındakı
bucaq
0
-dır. Saatın siferblatı üzərində bu vektorlar, gös-
tərilən qaydaya görə saat 12-ni göstərir. Odur ki, bu sxem
üzrə qoşulmuş transformatorun birləşmə qrupu
Y/Y
–
0
ilə
işarə edilir.
Əgər baxdığımız sxemdə alçaq gərginlik dolağının sı-
xaclarının yeri (
a, b, c
sıxacları ilə
x, y, z
sıxaclarının yeri)
dəyişdirilsə bu dolağın gərginlik vektorları fazaca 180
°
dəyişir. Belə transformator 6 saylı birləşmə qrupuna mən-
sub olub
Y
/
Y
– 6 işarə edilir (şək. 9.6, b).
Tutaq ki, dolaqlar
Y
/∆ sxemi üzrə qoşulub (şək. 9.7, a)
və yuxarıda göstərilən bütün şərtlər gözlənilir.
Onda gərginliklərin vektor diaqramından (şək. 9.7) gö-
rünür ki, bu sxem 11 saylı qrupu verir və belə birləşmə
qrupu
Y
/∆ – 11 işarə edilir. Əgər bu halda alçaq gərginlik
b)
A
B
C
X
Y
Z
C
B
A
0
Ú
BA
a)
b
c
a
Ú
ba
Y
/∆
–
11
a
b
c
x
y
z
B
b
Ú
ba
Ú
BA
A
a
A
B
C
X
Y
Z
0
C
B
A
Ú
BA
a
b
c
x
y
z
b
c
a
Ú
ba
b
Y
/∆
–
5
B
Ú
ba
Ú
BA
A
a
Şək. 9.7. Y/
∆
sxemində üçfazalı transformatorun dolaqları-
nın birləşmə qrupları
182
dolağının sıxaclarının yeri dəyişdirilsə uyğun xətt
gərginliklərinin vektorları arasındakı bucaq 150° olur ki,
bu da 5 saylı birləşmə qrupunu verir, yəni
Y
/∆ – 5 (şək.
9.7, b).
DÜİST 11677-85 görə MDB ölkələrində istehsal olunan
üçfazalı güc transformatorları yalnız iki əsas qrupa, yəni
Y/Y
0
– 0, Y/∆ – 11, Y
0
/∆– 11, Y/Z
0
– 11
, birləşmə qruplarına
mənsubdur.
Dolaqların birləşmə qrupunun yoxlanması.
Təmirdən
sonra transformatorun yoxlama sınaqları zamanı dolaqla-
rın birləşmə qrupunu yoxlayırlar. Bu zaman dolaqların uc-
larının nişanlanması və ya dolaqların uclarının transforma-
torun girişlərinə birləşdirilməsinin düzgün yerinə yetiril-
məsi aşkar oluna bilər.
Üçfazalı transformatorların dolaqlarının birləşmə qru-
punu təyin etmək üçün iki voltmetr üsulundan istifadə edir-
lər. Bu halda transformatorun uyğun ucları arasındakı gər-
ginlik ölçülür və sonra hesabat qiymətləri ilə müqayisə edi-
lir (şək. 9.8,a), fazalardan birinin dolaqlarının eyniadlı uc-
ları, məsələn
A
və
a
, öz aralarında birləşdirilir və transfor-
matorun alçaq gərginlik dolağına kiçik qiymətli gərginlik
verilir. Birinci
PV1
voltmetr ilə qidalandırıcı
U
1
gərginliyi,
ikinci
PV2
voltmetr ilə növbə ilə
AG
və
YG
dolaqlarının
ucları arasındakı
U
bB
,
U
bC
və
U
cB
gərginlikləri ölçülür.
Gərginliklərin ölçmədən alınmış qiymətlərini aşağıdakı
ifadələrdən təyin edilmiş qiymətlərlə müqayisə edirlər:
Y/Y– 0
qrupu üçün
2
1
K
K
U
U
U
cB
bC
+
−
=
=
;
)
1
(
−
=
K
U
U
bB
; (9.2)
Y/∆– II
qrupu üçün
2
3
1
K
K
U
U
U
cB
bB
+
−
=
=
;
2
1
K
U
U
bC
+
=
, (9.3)
183
burada K = U
AB
/U
ab
– xətti transformasiya əmsalı olub, üçfa-
zalı transformatorun pasport qiymətlərində göstərilən xətt
gərginliklərinin nisbətinə bərabərdir
Dolaqların uclarının nişanlanmasının yoxlanılması.
YG
dolağının başlanğıc və son uclarını təcrübi təyin etmək
üçün onun faz dolaqları ulduz birləşdirilir, sonra fazalardan
birini
U = 220 V
gərginlikli şəbəkəyə qoşurlar. Sonra do-
laqların EHQ-rı və fazalararası gərginlikləri ölçürlər (şək.
9.8, b) göstərilən sxemə görə transformatorun maqnit keçi-
ricisinin B fazasının dolağı yerləşən orta çubuğunda maq-
nit seli kənarlarda
A
və
C
fazası yerləşən çubuqlardakı
maqnit selindən iki dəfə çox olur və bu sellərin əksinə isti-
qamətlənir. Əgər dolaqların ucları düzgün nişanlanıbsa
E.H.Q. və gərginlik belə olacaqdır:
.
5
,
1
;
5
,
0
;
U
U
U
U
E
E
U
E
BC
AB
ZC
XA
YB
=
=
=
=
Dolaqların uclarının nişanlanması səhv aparılıbsa onda
U
AB
və
U
BC
gərginliklərindən biri (və ya hər ikisi)
0,5U
–ya
bərabər olur.
AG
dolağının uclarının nişanlanmasının düzgünlüyünün
b)
A
B
X
Y
E
XA
C
Z
~ U
E
BY
E
ZC
V
V
a
A
B
C
b
c
PV1
PV2
a)
v)
a
A
x
E
AX
X
E
ax
~ U
Şək. 9.8. İki voltmetr üsulu ilə dolaqların birləşmə
qrupunun təyini (a) və dolaqların uclarının
yoxlanması sxemləri (b və v)
184
yoxlanılması hər bir faza dolağı üçün növbə ilə (şək.9.8, v)
göstərilən sxem üzrə aparılır. Dolaqların uclarının nişan-
lanması düzgündürsə, onda məsələn
A
fazası üçün
ax
AX
Xx
U
U
U
−
=
olar.
9.4. Transformatorların
paralel işləməsi
Elektrik sistemlərində elektrik təchizatının etibarlılığını
artımaq məqsədilə yüksəldici və alçaldıcı yarımstansiya-la-
rında iki, üç və ya daha çox transformatorlar paralel işə qo-
şulur (şək. 9.9).
Bir neçə transformatorun paralel işləməsinin böyük
güclü bir transformatorun işləməsi ilə müqayisədə bir sıra
texniki və iqtisadi üstünlükləri vardır :
1) elektrik tələbedicilərin elektrik enerjisi ilə təchiz olun-
ma etibarlılığı artır, belə ki, transformatorlardan birinin hər
hansı bir səbəbdən işdən çıxmasına görə elektrik tələbedi-
ciləri elektrik enerjisindən məhrum olmurlar. Yəni bu za-
Şək. 9.9. Üçfazalı (a) və birfazalı (b) transformatorların
paralel işləmə sxemi
I
bər
E
2II
E
2I
b)
X
TII
A
A
X
a
x
x
a
U
1
U
2
TI
TII
TI
U
1
U
2
A
B
C
a)
A
B
C
A
B
C
a
b
c
0
(
Y/Y
0
)
c
a
0
b
c
a
0
b
185
man işdən çıxan transformatorun yükünü müvəqqəti olaraq
tamamilə və ya bir hissəsini işləyən transformatorların yü-
künə əlavə etmək mümkündür. Eyni zamanda yarımstansi-
yada profilaktiki təmir işləri aparmaq asanlaşır ;
2) paralel işə qoşulan transformatorların ehtiyat gücü
tələbediciləri elektrik enerjisi ilə qidalandıran böyük güclü
bir transformatorun gücündən xeyli kiçik olur ;
3) energetik sistemlərin yüksəldici və alçaldıcı və ya ra-
yon transformator yarımstansiyalarında yükün azalma
müddətində (gün ərzində yaz və yay mövsümlərində),
tpansformatorların bir hissəsini işdən açırlar, bunun nə-
ticəsində transformatorların yüksüz işləmə itkiləri azalır və
onların nominal gücə qədər yüklənməsi təmin olunur. Bun-
ların hesabına yarımstansiyanın iqtisadi cəhətcə səmərəli iş
rejimi bərpa olunur ;
4) ildən-ilə (yarımstansiyanın gələcək inkişafı ilə əlaqə-
dar) yeni elektrik tələbedicilərinin işə qoşulması ilə əla-
qədar transformator yarımstansiyasının gücünün tədricən
artmasına görə yarımstansiyanın maksimal gücünə uyğun
gələn böyük güclü transformator quraşdırmaq texniki və
iqtisadi cəhətdən əlverişli sayılmır. Buna görə də yarım-
stansiyada bir neçə transformatorun quraşdırılması və on-
ların paralel işə qoşulması çox böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Transformatorları paralel işə qoşarkən çalışırlar ki, on-
ların hər biri öz nominal gücünə münasib cərəyanla yük-
lənsin. Belə halda paralel işə qoşulan transformatorlardan
alınan maksimal güc onların nominal güclərinin cəminə
bərabər olur. Buna görə transformatorların paralel işləyə
bilməsi üçün aşağıdakı şərtlər yerinə yetirilməlidir :
1) paralel qoşulan transformatorların birinci və ikinci tə-
rəf gərginlikləri bir-birinə bərabər olmalıdır, yəni
U
11
=
U
12
;
U
21
=
U
22
deməli onların transformasiya əmsalları bərabər
olmalıdır :
n
1
=
n
11
;
186
2) paralel qoşulan transformatorların birləşmə qrupları
eyni olmalıdır;
3) paralel qoşulan transformatorların qısaqapanma gər-
ginlikləri bərabər olmalıdır :
u
qI
=
u
qII
.
Əgər göstərilən şərtlər ödənilirsə transformatorları pa-
ralel işə qoşmaq olur. Təcrübədə yalnız ikinci şərt qəti ola-
raq yerinə yetirilməlidir. Birinci və ikinci şərtlər müəyyən
xətalarla yerinə yetirilə bilər.
Göstərilən şərtlərdən hər hansı birinin yerinə yetiril-
məyən halına baxaq.
1.Tutaq ki, paralel qoşulmuş
TI
və
TII
transformatorla-
rın ikinci və üçüncü şərtləri ödənilir, birinci şərt isə ödə-
nilmir, yəni
U
21
≠
U
22
. Əgər ikinci tərəf gərginlikləri eyni
olmasa o zaman bu gərginliklər arasında müəyyən Δ
U
=
U
21
-
U
22
fərq alınır. Həmin fərq transformatorların ikinci
dolaqları dövrəsindən müəyyən qiymətli bir
I
b
bərabərləş-
dirici cərəyanın axmasına səbəb olacaqdır (şək. 9.9). Onda
paralel qoşulan transformatorların sadələşdirilmiş əvəz
sxemindən (şək. 9.10) yaza bilərik:
Z
qI
A
X
a
x
Z
'
n
–
I
'
2
I
I
I
I
II
–
U
'
2
Z
qII
U
1
|