nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Muomalalar mazmuni - Buxgalteriya hisobi

43
2
Uzoq muddatli bank krediti pul mablag‘lari schyotlariga
5110
qabul qilindi (kredit
shartnomasi, to‘lov topshiriqno-
5210
masi, bank ko‘chirmasi asosida)
5510
7810
3
Mol yetkazib beruvchi
va pudratchilar tomonidan
ko‘rsatilgan xizmat va yetkazib berilgan mahsulotlar
uchun bo‘lgan qarz uzoq
muddatli kredit hisobidan
to‘landi (schyot-faktura, tovar-transport nakladnoyi,
to‘lov topshiriqnomasi)
6010
7810
4
Pul mablag‘lari hisobidan
uzoq muddatli bank krediti
5110
bo‘yicha qarz to‘landi (kredit shartnomasi, to‘lov
7810
5210
topshiriqnomasi, bank ko‘chirmasi)
5220
5
Valuta kursidagi farqdan ko‘rilgan
zarar uzoq muddatli
bank kredit hisobidan qoplandi.
9620
7810
4-son jurnal-order.
20__ yil 1-yanvar holatiga ko‘ra, bosh kitob 6810-schyot bo‘yicha
qoldiq – 30000000 so‘m.
Bank
6810-«Qisqa muddatli
6810-«Qisqa muddatli
ko‘chirmasi
kreditlar» schyoti krediti va
kreditlar» schyoti debeti va
sanasi
quyidagi schyotlar debeti
quyidagi schyotlar krediti
6010
5110
01.01.20__ y
30000000
31.01 20__ y
4000000
Jami:
30000000
4000000
20__ yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 6810-«Qisqa muddatli bank kreditlari» schyoti
bo‘yicha qoldiq:
1. Shundan tayyorlangan ip uchun to‘lovlar
24700000 so‘m.
2. Mazut va neft chiqindisi uchun to‘lovlar
1800000 so‘m.
3. Ximikatlar uchun to‘lovlar
3500000 so‘m.
Jami
30000000 so‘m.
Bank ko‘chirmasiga asosan 6810-schyotning debet summasi –
4000000 so‘m, 6810-schyot bo‘yicha oy oxiriga qoldiq – 26000000
so‘m.
6810-schyot bo‘yicha tahliliy ma’lumotlar.
BO‘LIM MAVZULARI YUZASIDAN

46
5. Hisobdor shaxslarni xizmat safariga yuborish kim tomonidan
tasdiqlanadi?
A. Bo‘lim boshlig‘i
B. Rahbar
C. Yuqori tashkilot
D. Bosh hisobchi
6. Bo‘nak hisoboti nechanchi jurnal-orderda qayd etiladi?
A. 7- jurnal-orderda
B. 2- jurnal-orderda
C. 5 -jurnal-orderda
D. 21- jurnal-orderda
7. 7- jurnal-order qaysi hujjatlarga asosan yoziladi?
A. To‘lov vedomosti
B. Tabel
C. Kassaning chiqim orderi
D. Kvitansiya
8. Xizmat safari uchun hisobdan shaxslarga bo‘naklar berildi. Ushbu
xo‘jalik operatsiyasi qaysi o‘tkazmada to‘g‘ri berilgan?
A. D-t 4420 K-t 5010
B. D-t 4410 K-t 5010
C. D-t 2010 K-t 4430
D. D-t 2310 K-t 5010
9. Xaridorlarga tovarlar jo‘natilib daromad olinganda qaysi o‘tkazma
mos keladi?
A. D-t 4010 K-t 9010
B. D-t 5110 K-t 4010
C. D-t 1010 K-t 6010
D. D-t 6010 K-t 5110
10. Hisob-kitobning akkreditiv shakli qaysi vaqtda qo‘llaniladi?
A. Shaharlararo hisob-kitoblarda
B. Korxonalararo hisob-kitoblarda
C. Banklararo hisob-kitoblarda
D. Xo‘jaliklararo hisob-kitoblarda
VII. Issiq ichimliklar - 1-mavzu: «Restoran biznesi»fanining maqsadi va vazifalari Reja

|
1-mavzu: «Restoran biznesi»fanining maqsadi va vazifalari Reja
|
bet | 51/121 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 3,44 Mb. | | #120026 |
Bog'liq 1-mavzu «Restoran biznesi»fanining maqsadi va vazifalari RejaVII. Issiq ichimliklar — choy, kofe, kakao va boshqalar
VIII. Sovuq ichimliklar va sharbatlar — mevalardan
tayyorlangan alkogolsiz ichimliklar.
IX. Hamir va qandolat mahsulotlari — pirojniylar,
tortlar, kekslar.
X. Non — qora bug‘doy noni
Ichimliklar odatda ikkiga bo‘linadi: alkogolli va alkogolsiz. O‘z navbatida alkogolli ichimliklar ham uch kichik guruhga bo‘linadi: vino aperitivlar, kuchli spirtli ichimliklar, likyorlar va pivo. Taomnomada vino ichimliklari quyidagicha tartibda boradi:
Vino — O‘zbekistonda vinoning juda ko‘p xillari tayyorlanadi. Ayniqsa, mustaqillik yillari musallas toifi vinolari sifatli qilib ishlab chiqilmoqda va manzarali chiroyli shishalarda qadoqlanmoqda. Bu bilan vinolarga bo‘lgan iste’mol ehtiyoji oshib bormoqda. Hatto chet davlatlarga chiqarib sotilmoqda.
Kuchli spirtli ichimliklar — aroq, viski, rom, konyak.
Pivo — O‘zbekistonda ham ishlab chiqariladi, xorijdan ham keltiriladi.
Aralash ichimlik — kokteyl.
Alkogolsiz ichimliklar — ma’danli suvlar, limonadlar, sharbatlar.
Vino-aroq, tamaki mahsulotlari va ichimliklar bahosi preyskurantiga tegishli navbat bilan quyidagicha yoziladi: aroq, kuchli uzum vinosi, oq va qizil oshxona vinosi, konyak, likyor, pivo, ma’danli va meva suvlari, tamaki mahsulotlari. Ba’zan bu preyskurantga qandolat mahsulotlari va mevalar ham kiritiladi.
Preyskurantda 4 ta grafa chiziladi: birinchisida ichimlik nomi, ikkinchisida shisha sig‘imi (0,25; 0,33; 0,5; 0,75), uchinchisida to‘la shisha bahosi, to‘rtinchisida 100 g ning bahosi ko‘rsatiladi.
2.Taomnoma tuzish tartibi va uning turlari
Vazifalariga ko‘ra taomnomalar bir necha turlarga bo‘linadi:
taomlarni erkin tanlab olish bo‘yicha;
kunduz kungi ovqatlar buyurtmasi bo‘yicha;
taomlar majmui;
doimiy taomlar; banketlar,
maxsus xizmatlar bo‘yicha;
parhez ovqatlar.
Taomlarni erkin tanlab olish bo‘yicha tuziladigan taomnomalar turli korxonalarga mo‘ljallab tuziladi. Taomnomada ovqatlar guruhlarga bo‘linib ko‘rsatiladi va mijozlar xohlagan taomini tanlaydi.
Taomlarga buyurtma beradigan taomnomalar oldingi erkin tanlash bo‘yicha taomnomaning bir ko‘rinishiga o‘xshab ketadi. Bu tur taomnomalardan lyuks va oliy toifadagi restoran, kafelarda foydalaniladi. Buyurtma beriladigan taomnomalarga har xil taomlar, gazaklar, sho‘rva, ikkinchi va shirin taomlar kiritiladi. Hamma buyurtma firma taomlari mijozning buyurtmasi bo‘yicha tayyorlanadi va 15—20 daqiqadan so‘ng dasturxonga keltiriladi.
|
| |
Boshqa materiallar - Buxgalteriya hisobi

52
2. O‘rtacha chamalangan baholar bo‘yicha, birinchi tushum –
birinchi xarajat, FIFO usuli.
3. O‘rtacha chamalangan baholar bo‘yicha, oxirgi tushum – oxirgi
xarajat, LIFO usuli.
AVECO usuli materiallarning o‘rtacha narxlariga asoslangan. Bu
usul bo‘yicha har bir birlikning qiymati davr boshlarida o‘xshash
birliklarning o‘rtacha o‘lchanadigan qiymatidan va davr mobaynida
sotib olingan va ishlab chiqarilgan o‘xshash birliklar qiymatidan bel-
gilanadi. O‘rtacha qiymat davriy asosda yoki xo‘jalik yurituvchi subyekt-
da mavjud bo‘lgan vaziyatga ko‘ra, har bir qo‘shimcha yetkazib berish
davomida hisoblanishi mumkin.
FIFO usulida ishlab chiqarish uchun dastlab sotib olingan
materiallar partiyasi bo‘yicha baholanadi, so‘ngra ikkinchi partiya bahosi
bo‘yicha va hokazo. FIFO usulida xomashyo, materiallar va tovarlar
kelib tushish tartibi bo‘yicha baholanadi. Bu shundan dalolat beradiki,
materiallar tannarxining qismi sifatida nisbati oldingi bahoda haqiqatda
ushbu materiallar yuqori yoki past narxda sotib olinganligidan qat’i
nazar, sarflanadi. Materiallarning bahosi ularning joriy bahosini aks
ettiradi. Inflyatsiya davrida FIFO usuli qo‘llanilsa, sof foydaning eng
yuqori darajasiga erishiladi.
LIFO usulida materiallar ishlab chiqarishga avval oxirgi, so‘ngra
avvalgi partiya tannarxi bo‘yicha yoziladi va hokazo. Zaxirada qolgan
materiallar qiymati hisobot davrining oxirida birinchi sotib olingan
material tannarxi bo‘yicha hisoblanadi. LIFO usulidan foydalanish
inflyatsiya davrida eng past foydani, deflyatsiya, ya’ni narxlarning
pasayishi vaqtida eng yuqori foydani keltiradi.
_ yil yanvar oyi uchun 6990-«Boshqa majburiyatlar»

38
2.9. DA’VOLAR VA MODDIY ZARARLARNI QOPLASH
BO‘YICHA HISOB-KITOBLARNING QAYD ETILISHI
Mol yetkazib beruvchilarga, pudratchilarga,
transport va boshqa
tashkilotlarga bildiriladigan e’tirozlar, ularga taqdim etilgan va tan olingan
jarima, ustamalar va beqarorliklar bo‘yicha hisoblashishlar aktiv
4860-
«Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar»da hisobga olinadi.
Schyotning debetida da’vo
summalari, kreditida esa kelib tushgan
to‘lov summalari aks ettiriladi.
Da’volar bo‘yicha muomalalarga quyidagicha schyotlar aloqasi
belgilanadi.
Schyotlar aloqasi
D
K
1
Shartnoma shartlarini buzganligi uchun mol yetkazib
beruvchilarga da’volar bildirildi
4860
6010
2
Boshqa korxonalarga shartnoma
majburiyatlarini bajar-
maganliklari uchun jarima va beqarorlik summalari
taqdim etildi
4860
9330
3
Mol yetkazib beruvchilarga
aniqlangan xato
summalari bo‘yicha da’vo bildirildi
4860
4010
4
Da’vo summalari bo‘yicha to‘lovlar kelib tushdi
5110
4860
5
Qoniqtirilmagan da’vo
summasi boshqa moliyaviy
xarajatlarga o‘tkazildi
9430
4860
Korxona tomonidan tovar moddiy boyliklarning kamomadi va talon-
taroj qilinishi, yaroqsiz mahsulot natijasida
yuzaga kelgan moddiy zararni
qoplash bo‘yicha va boshqa zararning turlarini qoplash bo‘yicha
hisoblashishlar, aktiv
4730-«Moddiy zararni qoplash bo‘yicha
xodimlarning qarzi» schyotida hisobga olinadi. Schyotning debetida
aybdor shaxslardan olinadigan summalar, kreditida to‘langan to‘lovlar
va ushlab qolingan summalar aks ettiriladi.
Moddiy zararlarni qoplash bo‘yicha
hisob-kitob muomalalariga
quyidagicha schyotlar aloqasi belgilanadi.
t/r
 Muomalalar mazmuni - Buxgalteriya hisobi

39
Schyotlar aloqasi
D
K
1
Aybdor shaxslardan kamomad va moddiy zararlar
uchun olinishi kerak bo‘lgan summa hisoblandi
a) materiallar, qimmatbaho qog‘ozlar uchun
4730
0610
1010
5810
b) asosiy vositalar va boshqa aktivlar uchun;
4730
0100
0400
d) yaroqsiz mahsulotda ko‘rilgan yo‘qotishlar
4730
2610
e) inventarizatsiya natijasida kassadan pul
mablag‘larining kamomadi aniqlandi
4730
5010
5020
2
Aybdor shaxslarning ish haqidan kamomad summasi
ushlandi
6710
4730
3
Aybdor shaxslar kamomadni kassaga topshirdi
5010
4730
2.10. BANKNING UZOQ VA QISQA MUDDATLI
KREDITLARINING HISOBGA OLINISHI
O‘zbekiston Respublikasi hududida xo‘jalik yurituvchi subyektlarga
kredit berish tijorat banklari tomonidan «Banklar va bank faoliyati
to‘g‘risidagi» Qonun asosida va boshqa me’yoriy hujjatlarga muvofiq
amalga oshiriladi. Banklar O‘zbekiston Respublikasining «Korxonalar
to‘g‘risida»gi Qonuniga asosan, o‘z kapital va mustaqil balansiga, yuridik
shaxs huquqiga ega bo‘lgan mustaqil xo‘jalik yurituvchi subyektlarga,
ularning mulkchilik shakllaridan qat’i nazar, shartnoma asosida qisqa
muddatli kredit beradi. Kredit mijozning hisob-kitob schyoti joylashgan
bankdan beriladi. Boshqa banklarning mijozlariga kredit berilishiga yo‘l
qo‘yilmaydi. Zarar ko‘rib ishlaydigan, nolikvid balansga ega bo‘lgan
xo‘jalik yurituvchi subyektlarga kredit berilmaydi. Ilgari berilgan ssudalar
esa belgilangan tartibda muddatidan ilgari undirib olinadi. Kredit
resurslaridan uzoq muddatli moliyaviy nobarqarorlik, xo‘jasizlik va
zararlarni qoplash uchun foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Kredit yordamida tovar-moddiy boyliklar, turli mashina va
Kreditni bank amaliyotida qabul qilingan shaklda o‘z vaqtida

41
reja tayyorlash masalalari bilan birgalikda batafsil ko‘rib chiqiladi. Kredit
olishda ko‘zda tutilgan maqsadlarning korxonaning
ustav faoliyatiga va
kredit turi, uning maqsadlariga mos kelishi e’tiborga olinadi. Bank xodimi
taqdim etilgan hujjatlar to‘plamini o‘rganib chiqib kredit berish yoki
bermaslik yuzasidan xulosa tayyorlaydi. Unda quyidagilar ko‘rsatiladi:
– kreditga layoqatlilik;
–
kredit olishdan maqsad;
– uning muddati va miqdori;
– kredit qaytarilishining ta’minoti;
– foiz stavkasi;
Bank xodimining xulosasi rahbar tomonidan tasdiqlangach, ilova
qilingan hujjatlar bilan birgalikda kredit qo‘mitasi muhokamasiga
yuboriladi. Hozirgi kunda korxonalarda bank
kreditlarini hisobga oluvchi
ikkita schyot mavjud:
6810-«Qisqa muddatli kreditlar» schyoti.
7810-«Uzoq muddatli kreditlar» schyoti.
6810-«Qisqa muddatli kreditlar» chotida mamlakat hududidagi va
chet eldagi banklardan olingan qisqa muddatli kredit bo‘yicha bank
bilan bo‘ladigan hisob-kitoblar hisobga olinadi. Tahliliy schyotlar
kredit
turi bo‘yicha ochiladi. 6810-schyot balansga nisbatan passiv hisoblanib,
kredit tomonidan bankdan
olingan qisqa muddatli qarzlar, debetida esa
qisqa muddatli qarzlarning qaytarilishi hisobga olinadi, qoldiq esa, kredit
tomonida qoladi. Uning tahliliy hisobi olingan qarzlar turlari bo‘yicha
38-qaydnomada, sintetik hisobi esa 4-jurnal-order yordamida yuritiladi.
7810-«Uzoq muddatli kreditlar» schotida so‘m va chet el valutasida
olingan uzoq muddatli kreditlar bo‘yicha hisob-kitoblar hisobga olinadi.
Schyotda uzoq muddatli kreditlarning turlari balansga nisbatan passiv
hisoblanib, uning kredit tomonida bankdan olingan uzoq muddatli
kreditlar, debet tomonida esa bu qarzlarning to‘langan
summalari hisobga
olinadi. Qoldiq kredit tomonida qoladi. Bu schyotning analitik hisobi
olingan qarzlar turlari bo‘yicha 38-qaydnomada, sintetik hisobi esa 4-
jurnal-order yordamida yuritiladi.
Korxonalarda o‘rta muddatli kreditlarni hisobga oluvchi schyot
mavjud bo‘lmaganligi uchun bu kreditlar hozirgi kunda uzoq muddatli
kreditlarga qo‘shib olib boriladi. Ya’ni 1 yildan
ortiq muddatga olingan
kreditlar
7810-«Uzoq muddatli kreditlar» schyotida qayd etib boriladi.
Qisqa muddatli bank kreditlari bo‘yicha quyidagicha ikkiyoqlama
buxgalteriya yozuvi amalga oshiriladi:
Shubhali qarzlar bo‘yicha rezerv hisobi schyoti
KA

266
5300
5400
5500 Bankdagi maxsus schyotlardagi pul mablag‘lari hisobi schyotlari
A
5510 Akkreditivlar
5520 Chek daftarchalari
5530 Boshqa maxsus schyotlar
5600 Pul ekvivalentlari hisobi schyotlari
A
5610 Pul ekvivalentlari (turlari bo‘yicha)
5700 Yo‘ldagi (jo‘natmalar) pul mablag‘lari hisobi schyotlari
A
5710 Yo‘ldagi (jo‘natmalar) pul mablag‘lari
5800 Qisqa muddatli investitsiyalar hisobi schyotlari
A
5810 Qimmatli qog‘ozlar
5830 Berilgan qisqa muddatli qarzlar
5890 Boshqa joriy investitsiyalar
5900 Moddiy boylik va boshqa joriy aktivlarning kamomadi va
buzilishidan ko‘rilgan yo‘qotishlar hisobi schyotlari
A
5910 Moddiy boyliklarning kamomadi va buzilishidan ko‘rilgan
yo‘qotishlar
5920 Boshqa joriy aktivlar
III QISM. MAJBURIYATLAR
VI bo‘lim. Joriy majburiyatlar
6000 Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilarga to‘lanadigan
schyotlar hisobi schyotlari
P
6010 Mol yetkazib beruvchilarga to‘lanadigan schyotlar
6020 Berilgan veksellar
a
:"1 - D. V. Rasulova I. Xotam ov X. S. Asatullayev

ko‘payishiga, ulam ing daromadlari oshishiga olib keladi. Natijada,
iste’mol va ja m g ‘armalar,
investitsiyalaming yuqori darajasiga
erishilib, Solou modelidan yuqori iqtisodiy o ‘sish ta ’minlanadi.
KBXT bozor iqtisodiyoti sharoitida muhim o ‘rin tutib, uning
harakatining har tomonlama qulayligi, erkinligi, oson va tez
diversifikatsiyalashuvi
noaniq
va
tez
o ‘zgaruvchan
bozor
munosabatlari «dengizi»da cho‘km asdan «Arximed po‘kagi» kabi
bemalol qalqib turishga zamin yaratadi.
Respublikamizda bugungi kunda deyarli KBXT uchun m e’yoriy-
huquqiy baza yaratilgan, u davlat va nodavlat tashkilotlari tomonidan
doimiy ravishda qo‘ 1 lab-quw atlanm oqda. KBXT ning respublika
YalM dagi ulushi 2007-yil 1-yanvar holatiga ko‘ra 42,1 % ni tashkil
etdi, jam i bandlam ing qariyb 69,3 % i bu sektorda band. Raqamlardan
ko‘rinadiki, KBXT o ‘z mohiyati, salohiyati va qudrati jihatidan
mikroiqtisodiy emas, balki makroiqtisodiy, hatto megaiqtisodiy
darajagacha chiqdi desak m ubolag‘a bo‘lmaydi. Chunki, KBXT ning
respublika tashqi savdo operatsiyalaridagi ulushi ham yil sayin ortib
bormoqda. Agar raqamlarga qaraydigan b o isa k , KBXT o ‘zining
barqaror taraqqiyot y o iid a m uam mosiz rivojlanayotganga o ‘xshaydi.
Biroq, hali yechimini kutayotgan muammolar talaygina. KBXT ni
makroiqtisodiyot, hududlar bo ‘yicha bashoratlash muammolariga
kelsak, buning uchun m atematika va statistika apparatining turli
bashoratlash usullaridan foydalanish mumkin. Oldingi bo‘Iimlarda
ta’kidlanganidek, ular sifatiy va miqdoriy usullarga ajraladi24.
Sifatiy usullar biron sohaga oid m utaxassislar fikrini bilish,
o ‘rganish orqali rivojlanayotgan ijtimoiy-iqtisodiy hodisaga tashxis
qo‘ysa, miqdoriy usullar iqtisodiy-matematik usullarga tayanadi.
M iqdoriy turga kiruvchi ekonometrik usulning taqsimot qonunlari
real
ijtimoiy-iqtisodiy
jarayonlam i
nazariy
va
ehtimolli
m odellashtirishda qo ‘llaniladi.25
24
E .B .U Ih k h h , A.r.HxapTHiUBHUH. MaTeMaTH'iecKHe M eroiiu h MoaejiH b
ynpaBjieHmr
M.
^ e jjo . 2 0 1 2 .crp . 191.
Muomalalar mazmuni - Buxgalteriya hisobi

40
mexanizmlar sotib olinadi, iste’molchilarning mablag‘lari yetarli
bo‘lmaganida to‘lovni kechiktirib, tovarlar sotib olishlari va boshqa har
xil to‘lovlarni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Korxona kredit olish uchun bankka quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:
–
Kredit ajratish to‘g‘risidagi ariza. Unda qarz oluvchining nomi,
yuridik maqomi, joylashgan manzili, unga kredit hisob-kitob xizmati
ko‘rsatuvchi bank muassasasi, kredit so‘rab, bankka murojaat qilishning
sabablari, kreditdan qanday maqsadlarda foydalanish mo‘ljallanayotgani,
so‘ralayotgan kredit summasi va uni qaytarish muddati ko‘rsatiladi.
– Kredit buyurtmanomasi. Unda korxonaning faoliyat turlari va
ular ishlab chiqarayotgan mahsulotlar, mavjud xususiy mablag‘lar,
kreditni qaytarish kafolati, ishlab-chiqarish va moliyaviy ko‘rsatkichlar,
jumladan, debitorlik-kreditorlik qarzlari miqdori batafsil bayon qilinadi.
–
Texnik-iqtisodiy asoslash (biznes-reja). Unda olgan kredit
hisobidan amalga oshirish mo‘ljallanayotgan sarf-xarajatlar ro‘yxati,
zarurat tug‘ilganida esa, mahsulot shaklida ifoda qilinadigan taxminiy
mahsulot ishlab chiqarish (ishlar bajarish, xizmatlar ko‘rsatish hajmi,
bir dona mahsulot bahosi, ko‘rsatilgan xizmat haqi), rejalashtirilayotgan
mahsulot sotish bozori, ishlab chiqarish quvvati, asbob-uskunalar, xom-
ashyo va materiallarning mavjudligi ko‘rsatiladi. Shuningdek, korxona
tomonidan oxirgi hisobot sanasigacha bo‘lgan balans, zarurat tug‘ilganida
esa boshqa sanalarga oid bo‘lgan va soliq inspeksiyasi tomonidan
tasdiqlangan balanslar ham taqdim etiladi. Oxirgi hisobot sanasiga
tuzilgan balansda debitorlik-kreditorlik qarzlar batafsil bayon qilinishi
hamda to‘lov muddatidan 90 va undan ortiq kun o‘tgan qarzlarni
qiyoslash dalolatnomalari ilova qilingan bo‘lishi lozim.
Kredit turlari - Buxgalteriya hisobi

45
19. Mol yetkazib beruvchi va pudratchilar bilan bo‘ladigan hisob-kitoblarni
hisobga olish qaysi schyotda amalga oshiriladi?
20. Mol yetkazib beruvchiga olingan materiallar uchun hisob-kitob qilinmadi.
Bu muomalaga qanday buxgalteriya provodkasi beriladi?
21. Hisobdor shaxslarga naqd pul qayerdan va nima maqsadlarda beriladi?
22. Bo‘naklar korxonaning qaysi xodimlariga beriladi?
23. Budjet bilan hisob-kitoblar qanday to‘lovlar asosida yuritiladi?
24. Budjet to‘lovlari yuzasidan qarzlar hisobi qaysi schyotda olib boriladi?
25. Debitor qarz deganda nimani tushunasiz?
26. Kreditorlar kimlar?
27. Boshqa korxona va tashkilotlar bilan kelishilgan majburiyatlarni bajar-
maganliklari uchun da’vo jarimalari va beqarorlik summalari hisobi qaysi schyotda
amalga oshiriladi?
28. Korxona kredit olish uchun bankka qanday hujjatlarni taqdim etadi?
29. Qisqa muddatli, uzoq muddatli va maqsadli kreditlar farqini ayting.
30. Bankdan qisqa muddatli kredit olinganda qanday buxgalteriya provodkasi
beriladi?
Bo‘linmalar, shu’ba va qaram korxonalarga to‘lanadigan

267
6220 Mukofot (ustama)lar ko‘rinishidagi muddati uzaytirilgan daromadlar
6230 Boshqa muddati uzaytirilgan daromadlar
6240 Soliq va boshqa majburiy to‘lovlar bo‘yicha
muddati
uzaytirilgan
majburiyatlar
6250 Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha muddati uzaytirilgan daromad
(foyda) solig‘i bo‘yicha majburiyatlar
6290 Boshqa muddati uzaytirilgan majburiyatlar
6300 Olingan avanslar hisobi schyotlari
P
6310 Xaridor va buyurtmachilardan
olingan avanslar
6320 Aksiyaga yozilganlardan olingan avanslar
6390 Boshqa olingan avanslar
6400 Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik hisobi schyotlari
(turlari bo‘yicha)
P
6410 Budjetga to‘lovlar bo‘yicha qarzdorlik (turlari bo‘yicha)
6500 Davlatning maqsadli fondlari va sug‘urta bo‘yicha qarzdor-
lik hisobi schyoti
P
6510 Sug‘urta bo‘yicha to‘lovlari
6520 Davlatning maqsadli fondlariga to‘lovlari
6600 Ta’sischilarga
qarzlar hisobi schyoti
P
6610 To‘lanadigan dividendlar
6620 Chiqib ketayotgan ta’sischilarga ularning ulushi bo‘yicha qarz
6700 Mehnat haqi bo‘yicha xodimlar bilan hisob-kitoblar hisobi schyotlari
P
6710 Mehnat haqi bo‘yicha xodimlar
bilan hisob-kitoblar
6720 Deponentlashtirilgan ish haqi
6800 Qisqa muddatli kredit va qarzlar hisobi schyotlari
P
6810 Qisqa muddatli bank kreditlari
6820 Qisqa
muddatli qarzlar
6830 To‘lanadigan obligatsiyalar
6840 To‘lanadigan veksellar
-bob. Boshqarmaning huquq va majburiyatlari

|
-bob. Boshqarmaning huquq va majburiyatlari
|
bet | 4/5 | Sana | 28.09.2024 | Hajmi | 35,9 Kb. | | #272807 |
Bog'liq yashil iqtisodiyot3-bob. Boshqarmaning huquq va majburiyatlari
9. Boshqarma oʻziga yuklangan vazifalar va funksiyalarni bajarish uchun quyidagi huquqlarga ega:
hukumat qarorlari loyihalarini, prognozlar va maqsadli dasturlar loyihalarini tayyorlash va muvofiqlashtirishda ishtirok etish;
vazirliklar, davlat qoʻmitalari, qoʻmitalar, agentliklar, mulkchilik shaklidan qatʼi nazar, xoʻjalik yurituvchi subyektlardan, shuningdek, Iqtisodiyot va moliya vazirligi tarkibiy boʻlinmalari va tarmoq boshqarmalaridan Boshqarma vakolatiga kiruvchi ishlarni amalga oshirish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni (rejalar, hisobotlar, maʼlumotlar va h.z.) olish;
boshqarmaning vakolatiga taalluqli masalalar boʻyicha boshqa tashkilotlar va muassasalar bilan oʻzaro hamkorlik qilish;
oʻrnatilgan tartibda boshqarma vakolatiga taalluqli masalalarda davlat tashkilotlari, boshqa tashkilot va muassasalar bilan aloqada vazirlikning manfaatlarini belgilash;
vazirlik rahbariyati bilan kelishilgan holda respublikada “yashil” iqtisodiyot”ni targʻib qilish va joriy etish jarayonida ekspertlar va mutaxassislarni jalb qilish, xulosalar, tavsiyalar va takliflar tayyorlash;
“yashil” iqtisodiyot”ni rivojlantirish boʻyicha loyihalar va tadbirlarni amalga oshirish;
boshqarmaning vakolatiga taalluqli masalalar boʻyicha tushuntirishlar va tavsiyalar berish;
“yashil” iqtisodiyot”ni rivojlantirish masalalari boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasida “yashil” iqtisodiyotga oʻtish choralarini muvofiqlashtirish boʻyicha Idoralararo kengashning vakolatlariga kiradigan masalalarni hisobga olgan holda ishchi guruhlarning ishida ishtirok etish;
metodologik materiallar va tavsiyalar loyihalarini, shuningdek, respublikada “yashil” iqtisodiyot”ni joriy etishga taalluqli meʼyoriy hujjatlar loyihalarini ishlab chiqadi va ushbu yoʻnalishdagi loyihalarni vazirlik rahbariyatiga koʻrib chiqish uchun taqdim etish;
boshqarmaning moddiy-texnika bazasini mustahkamlash, xodimlarning moddiy va ijtimoiy holatini yaxshilash, ularning malakasini oshirish boʻyicha rahbariyatga takliflar kiritish.
10. Boshqarmaning majburiyatlari:
vazirlik rahbariyati (vazir, vazirning birinchi oʻrinbosari va vazir oʻrinbosarlari) koʻrsatmalarini oʻz vakolati doirasida vaqtida bajarish;
unga ushbu Nizom va boshqa qonun hujjatlari bilan yuklangan funksiyalarni oʻz vaqtida, sifatli va samarali bajarish;
ish yuritishda ijro intizomiga qatʼiy rioya etish, asosan nazoratda boʻlgan hujjatlar, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlarini oʻrnatilgan tartibda koʻrib chiqish va ularga javob berish yuzasidan ishlarni muvofiqlashtirish va nazorat qilish;
boshqarma xodimi qonun hujjatlariga muvofiq boshqa majburiyatlarga ham ega boʻlishi mumkin.
|
| |
Boshqarmaning tuzilmasi - Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining

|
Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirining
|
bet | 5/5 | Sana | 28.09.2024 | Hajmi | 35,9 Kb. | | #272807 |
Bog'liq yashil iqtisodiyot4. Boshqarmaning tuzilmasi
11. Boshqarmaning tuzilmasi Iqtisodiyot va moliya vaziri tomonidan tasdiqlanadi.
12. Boshqarma boshligʻi, ikki nafar boʻlim boshligʻi va toʻqqiz nafar bosh mutaxassisdan iborat.
13. Boshqarma boshligʻi:
boshqarma faoliyatiga rahbarlik qiladi, uning ishini tashkil etadi;
boshqarmaga yuklatilgan vazifalarning bajarilishi ustidan nazorat olib boradi;
xodimlar oʻrtasida vazifalarni taqsimlaydi va ularning zarur darajada bajarilishini nazorat qiladi;
shtatlarni shakllantirish, ishga qabul qilish, lavozimdan lavozimga oʻtkazish va ishdan boʻshatish, boshqarma xodimlarini moddiy ragʻbatlantirish va mukofotlash, xodimlarning faoliyatini baholash orqali ularga moddiy yordam koʻrsatish, shuningdek, zimmasiga yuklatilgan vazifalarni lozim darajada bajarmagan yoki muddatida ijrosini taʼminlamagan xodimlarga nisbatan chora koʻrish toʻgʻrisida Vazirlik rahbariyatiga takliflar kiritadi;
qonunchilik hujjatlariga va ushbu Nizomga muvofiq boshqarma faoliyatiga tegishli boshqa masalalarni hal qiladi.
14. Boshqarma boshligʻi, boʻlim boshliqlari, bosh mutaxassislar belgilangan tartibda vazir tomonidan lavozimga tayinlaydi va lavozimdan ozod qilinadi.
15. Oylik ustama ish haqi, uzoq muddat ish faoliyati uchun qoʻshimcha toʻlov Iqtisodiyot va moliya vaziri qarori bilan amalga oshiriladi.
5-bob. Boshqarma xodimlarining javobgarligi
16. Boshqarma xodimlari qonunchilik hujjatlariga rioya etilishi uchun Boshqarma tomonidan tayyorlangan hujjatlar uchun javobgardir.
17. Oʻz vazifalari va funksiyalarini bajarmaganliklari yoki lozim darajada bajarmaganliklari uchun Boshqarma xodimlari qonunchilik hujjatlariga muvofiq javobgarlikka tortiladilar.
6-bob. Yakuniy qoidalar
18. Mazkur vaqtinchalik nizomga asoslantirilgan takliflar asosida Iqtisodiyot va moliya vaziri bilan kelishilgan holda oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritilishi mumkin.
|
| |
Firma faoliyati haqida axborotlar

M arketing axboroti yig‘iladi, tahlil qilinadi va marketing axboroti
tizimi doirasida taqsimlanadi.
Marketing axborot tizimi (M AT) - marketing qarorlarini tayyor-
lash qabul qilish uchun zarur b o ig a n ishonchli axborotlami tayinlan-
gan vaqtda tahlil qilish va taqsimlashga
m oijallangan xodimlar, usku-
na va amallar jam lanm asidir.
M AT marketing xizmati rahbarlari va mutaxassislari uchun zarur
b o ig a n ichki va tashqi manbalardan olingan m aium otlar shaklini
o ‘zgartiradi. Ichki
axborot mahsulotga buyurtmalar, sotuv hajmi,
j o ‘natilgan mahsulotlar, zaxiralar miqdori, j o ‘natilgan
m ahsulot uchun
amalga oshirilgan to io v la r to‘g ‘risidagi m aium otlam i o ‘z ichiga
oladi. Tashqi manba m aium otlari joriy tashqi axborot (marketing
razvedkasi) va marketing tadqiqotlari olib borish jarayonida olinadi.
Axborotning to iiq lig i, haqqoniyligi,
ishonchliligi, tizimliligi, o ‘z
vaqtida taqdim etilganligi va davriyligiga nafaqat yangi mahsulot
taqdiri, balki ba’zan firm aning taqdiri ham b o g iiq b o iad i.
Tashkilotlar atrofidagi o ‘zgarishlaming tezligi oshib borayotgan
sharoitda raqobatda o ‘z ishini Bill Geyts “elektron asab tizimi” deb
nomlagan eng yangi axborot texnologiyalari
asosida tashkil qilganlar
yutib chiqadilar. Quyidagi so ‘zlar unga tegishli: “Elektron asab tizim i”
elektron jarayonlar majmuasidir. Uning yordamida kompaniya dunyoni
ko ‘radi va mos ravishda undagi o ‘zgarishlarga javob qaytaradi, xoh u
raqobatchilar qo‘rg‘onidagi yangi hodisa b o isin ,
xoh mijozlarda
yuzaga kelgan yangi talab b o isin .
“Elektron asab tizim i”ni yaratish uchun qurilmalar va dasturiy
ta ’minot talab qilinadi. O ddiy kompyuter tarm ogidan uni aniqlik,
tezkorlik va tak lif qilinayotgan axborotning qamrov kengligi ajratib
turadi. “Elektron asab tizim i” biznesni fikr
tezligida yuritish imkonini
beradi, bu esa XXI asrda muvaffaqiyat garovi hisoblanadi”. Zamonaviy
iqtisodiyotda m arketing tadqiqotlarining roli katta. Ularga qilinayotgan
xarajatlar o ‘sib borm oqda va bu xarajatlar o ‘zini oqlamoqda.
Rivojlangan mamlakatlarda sotilgan mahsulotning har ming dollariga 6
dollardan to ‘g ‘ri keladi.
Bo‘linmalardan, shu’ba va qaram korxonalardan olinadigan

265
4510 Sug‘urta bo‘yicha avans to‘lovlari
4520 Davlatning maqsadli fondlariga avans to‘lovlari
4600 Ustav kapitalga ulushlari bo‘yicha ta’sischilarning qarzlari
hisobi schyoti
A
4610 Ustav kapitalga ulushlari bo‘yicha ta’sischilarning
qarzlari
4700 Xodimning boshqa operatsiyalar bo‘yicha qarzi hisobi schyoti
A
4710 Kreditga sotilgan tovarlar bo‘yicha
xodimning qarzi
4720 Berilgan qarzlar bo‘yicha xodimning qarzi
4730 Moddiy zararni qoplash bo‘yicha xodimning qarzi
4790 Xodimning boshqa qarzi
4800 Turli debitorlarning
qarzlari hisobi schyotlari
A
4810 Moliyaviy lizing bo‘yicha olinadigan joriy to‘lovlar
4820 Qisqa muddatli ijara bo‘yicha olinadigan to‘lovlar
4830 Olinadigan foizlar
4840 Olinadigan dividendlar
4850 Olinadigan royalti
4860 Da’volar bo‘yicha olinadigan schyotlar
4890 Boshqa debitorlarning qarzi
2500 - Buxgalteriya hisobi

263
2600 Ishlab chiqarishdagi brak hisobi schyoti
A
2610 Ishlab
chiqarishdagi brak
2700 Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar hisobi schyoti
A
2710 Xizmat ko‘rsatuvchi xo‘jaliklar
2800 Tayyor mahsulotlar
hisobi schyotlari
A
2810 Ombordagi
tayyor mahsulotlar
2820 Ko‘rgazmadagi tayyor mahsulotlar
2830 Komissiyaga topshirilgan tayyor mahsulotlar
2900 Tovarlar hisobi schyotlari
A
2910 Ombordagi
tovarlar
2920 Chakana savdodagi tovarlar
2930 Ko‘rgazmadagi tovarlar
2940 Ijaradagi buyumlar
2950 Tovar bilan band va bo‘sh idishlar
2960 Komissiyaga
topshirilgan tovarlar
2970 Yo‘ldagi tovarlar
2980 Savdo ustamasi
KA
2990 Boshqa tovarlar
III bo‘lim. Kelgusi davr xarajatlari va muddati uzaytirilgan
xarajatlar (joriy qismi)
3000
3100 Kelgusi davr xarajatlari hisobi schyotlari
A
3110 Oldindan to‘langan ijara
3120 Oldindan to‘langan xizmat haqlari
3190 Boshqa oldindan to‘langan
xarajatlar
3200 Muddati uzaytirilgan xarajatlar hisobi schyotlari – joriy qismi
A
3210 Vaqtinchalik farqlar bo‘yicha muddati uzaytirilgan daromad
(foyda) solig‘i
3220 Diskont (skidka)lar bo‘yicha muddati
uzaytirilgan xarajatlar
3290 Boshqa muddati uzaytirilgan xarajatlar
264
3300
3400
3500
3600
3700
3800
3900
IV bo‘lim Olinadigan schyotlar (joriy qismi)
4000 Olinadigan schyotlar hisobi schyotlari
A
4010 Xaridorlar va buyurtmachilardan
olinadigan schyotlar
4020 Olingan veksellar
Arp va icmp protokollarining ishlash tamoyillarini tadqiq qilish

1 - LABORATORIYA ISHI
ARP VA ICMP PROTOKOLLARINING ISHLASH TAMOYILLARINI
TADQIQ QILISH
Ishdan maqsad: Tarmoqda qo‘llaniluvchi ARP
va ICMP protokollarining
vazifalari va ishlash tamoyilini tadqiq qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmaga ega
bo‘lish.
Topshiriq
1.
Har-bir talaba jurnaldagi raqami boyicha variantni tanlang va ARP va
ICMP protokollarini jadvalini tuzing.
Nazariy ma’lumotlar
ARP (Address Resolution Protocol) - manzilni aniqlash protokoli bo‘lib,
RFC 826 tavsiyanomasi bo‘yicha 1982 yilda ishlab chiqilgan. ARP protokoli keng
eshittirishli (broadcast) jo ‘natmalari asosida IP-manzili
va unga tegishli fizik
manzil o‘rtasida dinamik ravishda translyatsiya qilish usulini ta’minlaydi. ARP
protokoli OSI modelining tarmoq pog‘onasida qo‘llanilib, bir nechta kirish
tarmoqlarida muhim vazifalarni bajaradi.
Ethernet tarmog‘ida ma’lumot manbai va qabul
qiluvchisini aniqlash uchun
IP va MAC manzillaridan foydalaniladi. Shuning uchun bir kompyuterdan
ikkinchisiga tarmoq orqali yuborilgan ma’lumot tarkibida uzatuvchining IP va
MAC-manzillari hamda qabul qiluvchining IP va MAC -manzillari mavjud bo‘ladi
(1.1-rasm). ARP protokol IP va MAC manzillar o‘rtasida hech qanday bog‘liqlik
bo‘lmaganligi sababli, ushbu ikkita manzil o‘rtasidagi aloqani ta’mi nlash uchun
xizmat qiladi.
4
1.1- rasm. IP va MAC -manzillar o‘rtasida bog‘lanish
IP va MAC manzillari o‘rtasidagi aloqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri ARP- jadvali
yordamida amalga oshiriladi, bu erda har bir satrda IP manzilning MAC manziliga
muvofiqligi ko‘rsatilgan. 1.2-rasmda Windows OS dagi ARP-jadvali ko‘rsatilgan.
C:\>arp -a
Интерфейс: 10.100.100.5 --- Oxb
адрес в
Интернете
Физический адрес
Тип
10.100.100.99
00-23-7d-88-7b-lb
динамический
10.100.100.100
00-21-5а-1е-15-9е
динамический
10.100.100.105
00-24-81-22-8d-el
динамический
10.100.100.200
00-c0-3a-50-20-0f
динамический
10.100.100.255
ff-ff-ff-ff-ff-ff
статический
224.0.0.22
01-00-5е-00-00-1б
статический
224.0.0.252
01-00-5e-00-00-fc
статический
239.255.255.250
01-00-5e-7f-ff-fa
статический
1.2-rasm.
Windows OS dagi ARP-jadvali
ARP jadvalida IP va MAC manzillardan tashqari,
yozuv turi ham
ko‘rsatilgan bo‘lib, bularga:
-
statik yozuvlar - qo‘lda yaratiladi va kompyuter yoki marshrutizator
yoqilganicha mavjud bo‘ladi
-
dinamik yozuvlar -
doimiy yangilab turiladi, agar yozuv ma’lum vaqt
ichida yangilanmagan bo‘lsa (taxminan 2 daqiqa), unda u jadvaldan chiqarib
tashlanadi.
ARP jadvalida barcha hostlar uchun yozuvlar mavjud bo‘lmasdan,
faqat
tarmoq ishlarida faol ishtirok etadigan hostlar qatnashadi. Ushbu saqlash usuli
ARP keshi deb nomlanadi. ARP protokolini to‘liq o‘rganish uchun uning sarlavha
tuzilishini bilishimiz zarur (1.3-rasm).
5
Elektrische Leitfähigkeit in Festkörpern - bet 11

Elektrische Leitfähigkeit in Festkörpern
Download
392 Kb.
bet
11/20
Sana
01.04.2020
Hajmi
392 Kb.
#9790
1
...
7
8
9
10
11
12
13
14
...
20
Energie
des Elektrons
Das
Quadrat der Quantenzahl
bestimmt
die Energie des Elektrons
Tabelle 5 Periodische Randbedingung und mögliche Werte für Wellenlänge
und Energie
Download
392 Kb.
1
...
7
8
9
10
11
12
13
14
...
20
Download
392 Kb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Elektrische Leitfähigkeit in Festkörpern
Download
392 Kb.
Energiebänder und Bandlücken

|
Energiebänder und Bandlücken
|
bet | 15/20 | Sana | 01.04.2020 | Hajmi | 392 Kb. | | #9790 |
Energiebänder und Bandlücken
Erweitert man das eindimensionale Modell um ein weiteres Elektron, dann gibt es eine Quantenzahl größer als , die Energie liegt über der Fermienergie, und die kürzeste Wellenlänge wird kleiner als . An der Stelle paßt die Wellenfunktion genau auf das Gitter, die Welle mit der nächstkürzeren Wellenlänge paßt gerade nicht mehr. Auch diese Welle ist erlaubt, sie schließt aber in der Energie nicht mehr stetig an die des Vorgängers an: Es gibt einen Sprung im Energiebereich. Immer, wenn die Wellenlänge der Elektronen genau auf das kristallographische Gitter paßt, gibt es solche Sprünge in der Energie, also immer dann, wenn mit =1,2,3.... . Im Modell oben wäre die Energie zu dann nicht 25, sondern irgendein anderer Wert.
|
| |
U
F - Elektrotehnika va elektronika

U
F
=U
L
, liniya toklari esa, faza toklaridan
3
marta ko‘p
bo‘ladi.
3.11-rasm. Uchburchak usulida ulangan simmetrik uch fazali sistema kuchlanish va toklarning
vektorlari diagrammasi.
59
Iste’molchilar uch fazali tarmoqning uchta simiga ulanadi, bunda ular tarmoqqa energiya beradigan
generator fazalarining ulanishi usulidan qat’iy nazar, yulduz usulida ham, uchburchak usulida ham, ulanishi
mumkin.
Uch fazali generatorni uch fazali yuklamalar bilan ulanishining beshta oddiy usuli quyida keltiridgan.
Generatorning A,B,C qismalarini yuklamaning a,b,c qismalari bilan birlashtiruvchi simlarni liniyadar
deb ataladi. Shu sabobdan liniya simlaridan o‘tuvchi toklarni liniya toklari deb ataymiz. Ularni shartli
yo‘nalishi generatordan yuklama tomon deb qabul qilingan; liniya toklarining moduli I qarfi bilan
belgilanadi. Ikkita faza orasidagi kuchlanishni liniya fazalaro (liniya) kuchlanishi deb ataladi. U
AB ,
U
BC,
U
CA
fazalararo kuchlanishlarni moduli U
L
ga teng ;generator fazasi deyiladi, har bir yuklamani esa yuklama
fazasi deyiladi. Ulardan o‘tuvchi tokni faza toklari I
F
kuchlanishlarini esa, faza kuchlanishlari U
F
deb
belgilanadi.
Yuklamani uchburchak usulda ulash
Agar iste’molchi fazalari uchburchak usulida ulangan bo‘lsa, u holda yuklamaning faza kuchlanishi
liniya kuchlanishiga teng bo‘ladi. Shuning uchun simmetrik rejimida:
F
L
F
L
F
F
F
Z
U
I
I
Z
E
I
3
3
,
esa
toki
liniya
(3.19)
Bizga ma‘lum, simmetrik uch fazali sistemadagi A, B, C fazalarini EYuK lari ushbu munosabatlar bilan
bog‘langan.
;
;
;
C
B
A
j
C
j
B
j
A
e
E
e
E
e
E
E
E
E
(3.20)
Bunda:
;
3
2
A
C
C
B
B
A
(3.21)
;
3
2
A
B
B
C
C
A
(3.22)
birinchi sistemeni fazalarning to ‘g ‘ri ketma-ketligi deb ataladi(EYuKlarning to ‘g ‘ri ketma-ketlik
sistemasi), ikkinchisini esa – fazalarning teskari ketma-ketligi deyiladi.
|
Die periodische Randbedingung

In einem Festkörper der Länge wählt man, in Analogie zur schwingenden Saite, für alle Elektronen verschwindende Aufenthaltswahrscheinlichkeit ( bei der Saite verschwindende Auslenkung) an den Rändern des Systems:
Abbildung 3 Zwei Lösungen für unter Wahrung der Randbedingung Die Randbedingung wirkt auf die Auswahl der Lösungen für Wellenzahl und Wellenlänge. Man überzeugt sich leicht durch einsetzten, daß die Randbedingung erfüllt ist, wenn die Wellenzahl k ein Vielfaches der Einheit ist. Als Folge davon ergibt sich aus der quadratischen Abhängigkeit zwischen Energie und Wellenzahl die quadratische Abhängigkeit zwischen Energie und Quantenzahl.
Periodische Randbedingung
=0
=0
Periodische Randbedingung, die erste ist für die angesetzte Lösung immer erfüllt, aus der zweiten folgt für die Wellenzahl und Wellenlänge zum Zustand :
= 
3 - Elektrotehnika va elektronika

54
liniyalarining simlaridagi toklar - liniya toklari
I
L
deb ataladi va faza toklariga
I
F
teng bo’ladi, chunki faza
zanjiri bilan liniya simlari ketma – ket ulagan:
I
L
= I
F
(3.11)
Uch fazali
tizimda neytral sim uzilib qolganda iste’molchi fazalari qarshiliklarining nisbatiga ko’ra,
bitta faza kuchlanishi nominal qiymatdan kam, ikkinchisi esa aksincha ko’p bo’lib, ushbu nomutanosiblik
keskin tus olganda uch fazali tizimda buzilishlarga olib kelishi mumkin.
Aynan shu sababli
neytral
simlarga eruvchan saqlagichlar, ulab – uzgachilar o‘rnatish mumkin emas!
3.7-rasm. Uch fazali tizimda neytral sim uzilib qolgan holati.
Nosimmetrik iste’molchilarni “yulduz” usulida ulash. Uch fazali
iste’molchilar “yulduz” usulida
ulanganda iste’molchilar liniya simlar bilan neytral sim orasiga ulanadi.
Odatda yoritish yuklamalari
nosimmetrik xarakterda bo’lib, yuklamaning faza kuchlanishlarini simmetrik holga keltirish uchun neytral
o’tkazchlardan foydalaniladi.
Uch fazali zanjirlarni hisoblash
Uch fazali zanjirlar sinusoidal tok zanjirlarining bir turi bo‘lib , ularni hisoblash
va jarayonlarini tahlil
etish uchun bir fazani o‘zgaruvchan tok zanjirlarini tahlil etish uchun bir fanzani o‘zgaruvchan tok
zanjirlari uchun ma’lum bo‘lgan hisoblash usullaridan foydalanish mumkin.
Uch fazali tok zanjirlariga
simvolik
hisoblash usulini, vektor, topografik va aylanma diagrammalar qurishni qo‘llash mumkin[1].
Afzalliklari - Elektrotehnika va elektronika

76
Elektr kattaliklarning o‘lchov birligi qiymatlari fizika qonunlari va mexanik
kattaliklarning o‘lchov birliklariga mos ravishda xalqaro kelishuvlar bilan
aniqlanadi.
Elektr kattaliklarining o‘lchov birliklarini «ushlab turish», xalqaro kelishuvlar
bilan aniqlanishi qiyinchiliklar tug‘dirganligi uchun ham, ularni «amaliy» elektr
kattaliklarining o‘lchov birliklari etalonlari bilan belgilash qabul qilingan. Bu kabi
etalonlar ko‘pgina mamlakatlarning davlat metrologik laboratoriyalari tomonidan
qo‘llab-quvvatlab turiladi[16].
Uch fazali sistemaning afzalligi

Uch fazali sistemaning afzalligi.
1. Uzoq masofaga elektr energiyasini uzatishda uch fazali toklar sistemasi, boshqa sonli o‘zgaruvchi
toklar sistemasidan iqtisodiy jihatdan samaralidir.
2. Sistema elementlari – uch fazali asinxron yuritgich va uch fazali transfrmatorlari tuzalishi juda
sodda, materiallar sarfi kam va ishlashdagi puxtaligi esa, anchi yuqoridir.
3. Agar uchgala fazada bir xil yuklama bo‘lsa, ya’ni simmetrik rejim bajarilganda sistemada oniy
quvvat sinusoidal tokning har bir davrida o‘zgarmaslik xususiyatiga egadir.
Nazorat savollari
1. Uch fazali tok nima ?
2. Bir fazali elektr enrgiya iste’molchilarini qanday biriktirish yulduz usulida ulash deyladi ?
3. Simmetrik iste’molchilar uchun liniya va faza kuchlanishlari orasidagi bog‘lanish qanday ?
4. Turt simli uch fazali sistemada nolinchi sim nima uchun ishlatiladi?
5. Uch fazali sistema EYuK sini grafik tasvirlang?
6. Uch fazali o‘zgaruvchan tok sistemasining afzalliklari.
63
II bob.
ELEKTR O‘LCHASHLAR.
II bob. 4-mavzu.
METROLOGIYA VA ELEKTR O’LCHASHLAR HAQIDA UMUMIY MA’LUMOTLAR.
Reja:
4.1. Umumiy ma’lumotlar.
4.2. Metrologiyaning aksiomalari va asosiy postulatlari.
4.3. O‘lchash xatoliklari va o‘lchash natijalarini tahlil etish.
4.4. Elektr o’lchashlar haqida.
4.1 Umumiy ma’lumotlar.
Ma’lumki, o`lchovshunoslik, o`lchov vositalari va usullarini yaratishda va ularning rivojlanishida
ayniqsa Sharq, xususan Markaziy Osiyo olimlarining hissasi katta bo`lgan.
Masalan, VIII – XI asrlarda yashab ijod qilgan vatandoshlarimizdan Al-Xorazmiy, Ahmad Al-
Farg`oniy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy va Mirzo Ulug`bek kabi buyuk olimlarimiz
o`lchovshunoslik va o`lchov birliklarga oid bir qancha asarlar yozib qoldirishgan.
Buyuk alloma Al–Xorazmiyning (783 - 850) “O`lchashlar haqida” risolasida uzunlik, yuza,
hajmlarni hisoblash va o`lchash usullarini amalda qanday qo`llash haqida ma`lumotlar keltirilgan.
Uning “Quyosh to'g'risida”gi risolasida vaqtni aniq o'lchachga katta ahamiyat qaratilgan.
Vatandoshlarimizdan yana biri Axmad al-Farg'oniy (taxminan 798 - 865) dunyoda birinchi bo'lib
861 – yilda Nil daryosi sathini o'lchaydigan asbobni kashf qilgan. Uning bu kashfiyoti o`sha davrda juda
katta ahamiyatga ega bo`lib, daryo suvi sathini o'lchash natijasida qishloq xo`jalik ekinlarining u yoki bu
turini ekish bo'yicha tavsiyalar berilar, ya'ni suv sathi maxsus belgidan past bo'lganda o'rtacha suv talab
qiladigan o'simliklar va belgidan yuqori bo'lganda ko'p suv talab qiladigan ekinlar ekish tavsiya
etilgan.
Rossiya olimi D.I. Mendeleyev o`lchashlar haqida “Har qanday fan o`lchashdan boshlanadi” degan
ta`rifi bilan o`lchashning fan va texnika taraqqiyotida qanday ahamiyatga ega ekanligini
ko'rsatgan[16,17].
|
rekombinatsiya - Elektrotehnika va elektronika

227
Shunday qilib, kimyoviy sof yarim o’tkazgich kristallida elektron kavak juftining hosil bo‘lishi asosida
ikki xil o‘tkazuvchanlik – elektron va kavak o‘tkazuvchanligi mavjud bo‘lib, ularning miqdori – bir biriga
tengdir.
Yarim o‘tkazgichning elektron o‘tkazuvchanligi
n-
tur o
‘
tkazuvchanlik
(negative – manfiy so‘zdan
olingan),
p-
tur o
‘
tkazuvchanlik
(positive-musbat so’zidan olingan) deb ataladi. Ular birgalikda yarim
o‘tkazgichning
Elektrotehnika va elektronika - bet 128

223
16.1-rasm. Zamonaviy elektron sxemalarning asosiy elementlari.
Elektronikaning sohalari: Mikrodunyo, yarimo’tkazgichlar, elektromagnit to’lqinlar, magnetism, elektr toki va boshq.
fizikasi – ilimning zaryadlangan zarrachalar bilan sodir bo’layotgan jarayonlarni o’rganuvchi sohasi;
Maishiy elektronika;
Energetika –elektr energiyasini ishlab chiqarish, etkazib berish va iste’mol qilis, yuqori
quvvatli elektr jihozlar va h.k.;
Mikroelektronika – faol element sifatida mikrosxemalar qo’llaniladigan ekektron
qurilmalar.
224
16.2-rasm. Elektron mikrosxemalar qo’llaniladigan ekektron qurilmalar.
16.2 Elektronika o’rganadigan o’bektlar Elektronika:
vakuumda (elektron asboblar);
siyrak gazlarda (ion asboblar);
yarim o’tkazgichlarda
elektr toki paydo bo’lishi hodisasi asosida ishlovchi asboblarning ishlash tamoyilini o’rganadi.
Elektron asboblar yordamida:
o’zgaruvchan tokni o’zgarmasga (to’g’rilagichlar);
o’zgarmas tokni o’zgaruvchan tokga (invertorlar)
o’zgartirish mumkin.
Bundan tashqari:
avtomatik rejimda kuchlanishni bir qiymatda ushlab turish;
elektr dvigatellar tezligini rostlash;
energiya turlarini o’zgartirish
kabi ishlar bajariladi.
Elektronika elektron asboblarga xos bo’lgan yuqori sezgirlik (10
-3
V, 10
-6
- 10
-7
А) va tezkorligi
hisobiga nisbstan oddiy vositalar yordamida jarayonlarni boshqarishning murakkab masalalarini hal eta
oladi.
Elektronika asboblari quyidagi uch guruhga bo’linadu:
1)
elektron asboblar;
2)
ion asboblar;
Yarim o - Elektrotehnika va elektronika

226
atomning qisman ionlanishi vujudga keladi. Bunda hosil bo’ladigan musbat zaryad bog‘lanishda elektron
etishmasligini – bog‘lanish etishmovchiligi (defekti)ni ko‘rsatadi. Uni
kavak
deb ataladi (16.3-rasm).
Kavak-vakant (bo’sh) o‘rin bog‘lanishdagi qo‘shni elektron yoki ozod bo‘lgan erkin elektron bilan
toldirilishi mumkin. Agar u erkin elektron hisobiga to‘ldirilsa, atomning elektr neytralligi tiklanadi. Bu
jarayon
xususiy o
‘
tkazuvchanligi

228
Shuni aytib o‘tish kerakki, yarim o‘tkazgich asboblarda asosiy bo‘lmagan tok tashuvchilar
o‘tkazuvchanligi katta ahamiyatga ega. Ularning hosil bo‘lishi va tugatilishi rekombinatsiya markazlari deb
atalgan joylarda sodir bo‘ladi. Bunday markazlar vazifasini donor yoki aktseptor elementlarning tugunlari-
atomlari bajaradi. Shuning uchun begona elementlarning miqdori ortishi bilan rekombinatsiya markazlari
ham ko‘payadi va asosiy tok tashuvchilarning yashash vaqti qisqaradi. Bu hol begona elementning miqdori
va turini tanlashda albatta hisobga olinishi kerak.
Shunday qilib, biz yuqorida tanishgan o‘tkazuvchanlik turlarini hosil qilish usuli va uni tushuntirish
juda yuzaki va taqribiydir. Ular asosan zonalar nazariyasi bilan tekshiriladi va miqdor o‘lchovlari kiritiladi.
U
AB - Elektrotehnika va elektronika

53
quriladi. Ushbu vektorlar o’zaro 120
0
ga siljigan bo’lib, liniya kuchlanishi vektori U
AB
ni qurishda U
A
dan U
B
ayiriladi yoki U
A
ga = (-U
V
) ni qo’shiladi.
“Yulduz” usulida ulangan simmetrik
yuklamada toklar, faza va liniya kuchlanishlari vektorlari
diagrammasi. 3.6-rasmda keltirilgan.
3.6-rasm. “Yulduz” usulida ulangan simmetrik yuklamada toklar,
faza va liniya
kuchlanishlarning vector diagrammasi.
Uch fazali kuchlanishlar simmetrik bo’lgani uchun faza va liniya kuchlanishlari vektorlari o‘tkir
burchaklari 30
0
va o’tmas burchagi 120
0
bo‘lgan uchta teng yonli uchburchaklarni hosil qiladi. Har qanday
bitta uchburchakning o‘tmas burchagi uchidan qarama-qarshi tomonga perpendikulyar tushirib (
3.6-
rasm k-nuqta
) qquyidagi bog’lanishlarni aniqlash mumkin.
U
AB
= U
A
= 2U
F
cos30
0
bu yerda
U
A
O‘lchash xatoliklari va o‘lchash natijalarini tahlil etish

66
o‘lchash vositalarining zanjirida o‘lchash ma’lumotini olish, saqlash, o‘zgartirish va tavsiya
etish bilan bog‘liq sabablar;
o‘lchash vositasi va ob’ektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura
yoki bosimning
o‘zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va hokazolar) dan kelib chiquvchi
sabablar;
o‘lchash ob’ektining xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar;
operatorning malakasi va holatiga bog‘liq sabablar va shu kabilar.
O‘lchash xatoliklarini kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda eng avvalo o‘lchash natijasiga salmoqli
ta’sir etuvchilarini aniqlash lozim bo‘ladi.
Agar asbob shu sharoitdan farqli bo‘lgan
tashqi sharoitda ishlatilsa, hosil bo‘ladigan
xatolik
qo‘shimcha xatolik deyiladi.
Mohiyati, tavsiflari, o‘zgarish xarakteriga qarab va bartaraf etish imkoniyatlariga ko‘ra:
1.
Muntazam xatoliklar;
2.
Tasodifiy xatoliklar;
3.
Qo‘pol xatoliklar yoki yanglishuv xatoliklarga bo‘linadi.
4.4. Elektr o’lchashlar haqida.
Elektromexanik turidagi analogli asboblar to'g'risida umumiy ma’lumotlar
O'lchash
asbobi deb, o'lchash uchun qo'llaniladigan va me’yorlangan
metrologik xossalarga ega
bo'lgan texnik vositaga aytiladi.
Analogli o'lchash asboblari yoki bevosita ko'rsatuvchi asboblar Elektr o'lchashlar
va umuman
o'lchash texnikasida keng o'rin olgan asboblardan hisoblanadi. Analogli o'lchash
asbobining struktura
sxemasi 2.1.1-rasmda tasvirlangan. Bu turdagi asboblarda ko'rsatuv qaydnomasi uzluksiz (Funktsional)
ravishda o'lchanayotgan kattalik bilan bog'liqlikda bo'ladi[16].
4.1-rasm. Analogli o'lchash asbobining struktura sxemasi.
67
4.2-jadval
Analog o'lchash asboblarining turlari, tizimi.
Verteilung von N Elektronen auf die möglichen Zustände nach dem Pauli-Prinzip

Verteilung von N Elektronen auf die möglichen Zustände nach dem Pauli-Prinzip
Nach dem Pauli-Prinzip dürfen keine Teilchen in allen Quantenzahlen übereinstimmen. Die Elektronen des Elektronengases, Elektronen in einem Leitungsorbital, sind in diesem eindimensionalen Modell durch die Quantenzahl und durch den Spin oder gekennzeichnet. Die Anzahl der Elektronen sei geradzahlig, bezeichnet - im Vorgriff - die Quantenzahl der Energie der Fermikante.
Меtrologiyaning aksiomalari va asosiy postulatlari

65
4.1-jadval
SI ning o’nli karrali va ulushli birliklarning nomlari va belgilanishini hosil qilish uchun
foydalaniladigan ko’paytuvchi va old qo’shimchalar
O’nli ko’pay-
tuvchi
Old qo’shimcha Old qo’shimcha
belgisi
O’nli ko’pay-
tuvchi
Old qo’shimcha Old qo’shimcha
belgisi
10
24
iota
Y
10
-1
detsi
d
10
21
zetta
Z
10
-2
santi
s
10
18
eksa
E
10
-3
milli
m
10
15
peta
R
10
-6
mikro
μ
10
12
tera
T
10
-9
nano
n
10
9
giga
G
10
-12
piko
p
10
6
mega
M
10
-15
femto
f
10
3
kilo
k
10
-18
atto
a
10
2
gekto
h
10
-21
zepto
z
10
1
deka
da
10
-24
iokto
y
Yuqorida keltirilgan 4.1-jadvalda SI ning o’nli karrali va ulushli
birliklarning nomlari va
belgilanishlariga tegishli umumiy ma’lumotlar keltirilgan.