Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 91

213
+
+
+
=
+
=
+
+
+
=
+
=
+
+
+
=
+
=
).
(
);
(
);
(
3
2
3
2
3
2
23
3
1
3
1
3
1
13
2
1
2
1
2
1
12
x
x
j
r
r
Z
Z
Z
x
x
j
r
r
Z
Z
Z
x
x
j
r
r
Z
Z
Z
q
q
q
(11.7)
(11.7) tənliklərinin birgə həllindən alırıq:
−
+
=
−
+
=
−
+
=
.
2
/
)
(
;
2
/
)
(
;
2
/
)
(
12
23
13
3
13
23
12
2
23
13
12
1
q
q
q
q
q
q
q
q
q
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
Z
(11.8)
Uyğun olaraq
1
r
,
2
r
,
3
r
, və
1
x
,
2
x
,
3
x
müqavimətləri də
təyin oluna bilər.
Qeyd etmək lazımdır ki, əvəz sxeminin alınmış parame-
trləri birinci dolağın ikinci tərəf dolaqları arasında yerlə-
şən halı üçün düzgündür. Dolaqların yerləşmə vəziyyəti
dəyişdikdə onların səpələnmə maqnit selləri dəyişdiyin-
dən əvəz sxeminin parametrləri dəyişir.
Üçfazalı üçdolaqlı
transformatorlar
Y/Y
0
/∆–0–II
və
Y/∆/∆–II–II
, birfazalılar isə
I
/
I
/
I–0–0
birləşmə qrupla-
rında hazırlanır.
11.2. Avtotransformatorlar
Avtotransformatorlar o transformatorlar adlanır ki, on-
ların alçaq gərginlik dolağı ilə yüksək gərginlik dolağı ara-
sında həm maqnit və həm də elektrik əlaqəsi vardır. Bu
səbəbdən güc birinci dövrədən ikinciyə təkcə elektromaq-
nit yolla deyil və eyni zamanda elektriki yolla ötürülür.
Avtotransformatorun maqnit dövrəsi adi güc
transfor-
matorunun maqnit dövrəsindən fərqlənmir. Lakin burada
alçaq gərginlik dolağı yüksək gərginlik dolağının bir hissə-
sini təşkil edir. Dolaqların quruluşu və onların nüvə üzə-
214
rində yerləşdirilməsi də adi transformatorlarda olduğu ki-
midir, lakin elektrik əlaqəsinə görə hər iki dolağın izolya-
siyası yüksək gərginliyə hesablanmalıdır.
Adi transformatorlarda olduğu
kimi avtotransformator-
lar da alçaldıcı və yüksəldici birfazalı və üçfazalı ola bilər.
Tutaq ki, birfazalı alçaldıcı avtotransformatorun işləmə
sxemində (şəkil 11.4,a) birinci tərəf dolağına (
A
və
X
uc-
larına)
U
1
gərginliyi verilib, ikinci tərəf dolağının
a
və
x
ucları isə açıqdır. Dolağın hər bir sarğısında induksiyala-
nan
EHQ-nin
E= 4,44ƒ
m
Ф
olduğunu bilib,
E
1
≈
U
1
nəzərə
alsaq, yüksüz işləmə rejimi üçün a və x uclarında alınan
gərginliyi təyin edə bilərik:
k
U
W
W
U
Ф
fW
U
AX
ax
m
ax
/
/
44
,
4
1
1
2
=
=
=
. (11.9)
burada
ax
W
və
AX
W
– uyğun olaraq
a
və
x
,
A
və
X
sıxaclarındakı
sarğılar sayı;
k
– transformasiya əmsalıdır.
Yük rejimində, itkilər nəzərdən atılsa,
1
1
2
2
I
U
I
U
=
. Bu-
radan
Şək. 11.4. Birfazalı (a), üçfazalı (b) və tənzimlənən birfazalı
avtotransformatorun (v) prinsipial sxemiləri
Z
yük
U
2
U
1
A
a
X
I
1
I
2
I
12
W
2
W
1
a)
x
U
2
Çox
A
U
1
X
a
v)
Az
A
B
C
U
1
U
2
X
Y
Z
a
b
c
b)
216
k
S
S
k
k
h
s
/
1
1
/
−
=
=
. (11.15)
Avtotransformatorlarda material sərfiyyatı, qabarit ölçü-
ləri və dəyəri hesabat gücün qiymətilə təyin olunur. Adi
ikidolaqlı transformatorlarda
S
em
=
S
h
=
S
k
və
S
el
=
0
avto-
transformatorlarda isə eyni keçid gücü şəraitində,
elektro-
maqnit gücü (hesabat gücü) ikidolaqlı transformatorda ol-
duğundan kiçik alınır ki, bu da avtotransformatorun qaba-
rit ölçülərini və kütləsini kiçik hazırlamağa imkan verir.
İkinci tərəf dövrəsinə elektriki yolla ötürülən güc,
k
S
k
I
U
I
U
S
k
el
/
/
)
(
2
2
1
2
=
=
=
. (11.16)
İkidolaqlı transformatorda
S
el
= 0 və
S
h
=
S
k
.
(11.14) və (11.15) ifadələrindən görmək olur ki, trans-
formasiya əmsalı
k
artdıqca
avtotransformatorun hesabat
gücü, yəni maqnit əlaqəsilə verilən güc artır.
k
artdıqca
avtotransformatorun kütləsi və ölçüləri artaraq eyni güclü,
ikidolaqlı transformatorun ölçülərinə yaxınlaşır. Transfor-
masiya əmsalı vahidə yaxınlaşdıqca avtotransformatorun
hesabat gücü azalır. Ona görə kütlə və qabarit ölçüləri və
güc itkilərinin azalması nöqteyi nəzərindən onun tətbiqi
daha sərfəli olur. Buna görə də transformasiya əmsalı
k
2,5 olan avtotransformatorlardan istifadə etməyə çalışırlar.
Beləliklə, avtotransformatorun eyni güclü
adi transfor-
matorlara nisbətən üstünlükləri aktiv material (mis və elek-
trotexniki polad) sərfiyyatının az, f.i.ə.-nin yüksək, qabarit
ölçülərinin kiçik və ucuz olmasıdır. Böyük güclü avto-
transformatorlarda f.i.ə. 99,7%-ə çatır. Hesabat gücü nə
qədər az olarsa bu üstünlüklər o qədər nəzərə çarpır.
Avtotransformatorun əsas mənfi cəhəti onun ikinci tərəf
dolağının birinci (
YG
) dövrəsi ilə, elektriki əlaqəsində ol-
masıdır.
Belə ki,
AG
dolağının və bu dolağa qoşulan işlədicilərin
217
də izolyasiyası
YG
dolağının izolyasiyasına hesablanır.
Avtotransformatorlar böyük güclü sinxron və asinxron
mühərriklərin alçaldılmış gərginlik şəraitində işə salınma-
sında tətbiq edilir.
Kiçik güclü avtotransformatrlardan rabitə və avtomatika
qurğularında, radiotexnikada və laboratoriya stendlərində
istifadə olunur.
Son vaxtlar böyük güclü avtotransformatorlar yüksək
gərginlikli (110, 154, 220, 330, 500, 750,
kV
) şəbəkələri
əlaqələndirmək üçün tətbiq edilir.