nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
“olim”, s
atg'uchi-sart - Terminologiyasi

ya”,
to ‘p-zambarak, to 'pchi-artilleriyachi, attashe-vakil, shinak-tuynuk,
qo ‘poruvchi-diversiyachi, tilshunoslik-lingvistika, graduonimiya-darajala-
nish, mablag'-budjet, hisobchi-buxgalter, sotqin-xoin
va sh.k.
Stilistik termin-sinonimlar mumtoz asarlar, ayniqsa, nazmda bitilgan
obidalar so‘z boyligida bot-bot ko‘zga tashlanadi:
Tir-Munshiy
“Merkuriy”,
Mirrix-Turki falak
“M ars”,
aloqachi-chopar, g'o'l-qalb
“qo‘shin marka-
zi", janggoh-ma ’rakagoh
“jang maydoni”,
urush-ma’raka
“jang”. Hozirgi
o ‘zbek terminologiyasi ham stilistik sinonimlardan xoli emas:
gepatit-sa-
riq, moychechak-romashka, qiynash-azoblash-iskanjaga olish
va sh.k.
Ilmiy-texnikaviy terminlar tarkibida stilistik terminlar uchramaydi.
Turli terminologik sistemalarda qo‘llanuvchi
aygoqchi-josus, implan-
tatsiya-transplantatsiya
“ko‘chirib o ‘tkazish”,
maosh-nafaqa, miqdoriy
ustunlik-miqdoriy ortiqlik, narx-baho, xandaq-choh-o'ra, asir-til, hu-
jum-hamla, karvon-oboz,biyobon-dasht-sahro-cho
7,
frazeologiya-idio-
ma-turg ‘un so ‘z birikmasi-turg ‘un birikma-frazeologik birlik-frazeologik
birikma-frazeologizm-frazema
singari leksik birliklar semantik termin-si
nonimlar uyasini yuzaga chiqaradi.
Sir emaski, ikki so‘z yoki termin leksik m a’nosining o‘zaro zid ifoda-
ga ega b o ‘lishi ekstralingvistik hodisa hisoblanmish antonimiyani yuzaga
chiqaradi (Mirtojiyev 2010.233).
Bir semantik maydonda mavjud bo‘ladigan antonim juftliklar o ‘zbek
terminlogiyasi tizimiida azaldan faol qo‘llangan. Qadimgi turkiy til va eski
turkiy til leksik boyligida
bay
“boy, badavlat, mulkdor’Vcigay “ y o ‘qsil”;
qullig
Savol va topshiriqlar - Terminologiyasi

Savol va topshiriqlar:
1.Morfologik usul bilan yasalgan sifat-terminlar necha gumhga
bo‘linadi?
2.Tilning lug‘at tarkibi qancha mustaqil qatlamdan tashkil topadi?
3. Kam- affiksoidi borasida o ‘zbek tili grammatikasiga doir asarlardagi
baholarga e ’tibor bering.
4. Qanday affikslar sifat-terminlar yasashda qatnashadi?
5.-la affiksli mahsuldor modelning fe’l-terminlar yasashdagi o ‘mini
baholang.
6.-(v)iy qo‘shimchasining hozirgi paytda termin yasashdagi ishtiroki-
ga
to‘xtaling.
7.Qo‘shma terminlaming tarixiy xususiyatlarini misollar yordamida
oching.
8.Qo‘shma terminlar komponentlari munosabatiga ko ‘ra necha turga
ajratiladi?
9.Gibrid terminlami mavjud lug‘atlardan toping va izohlang.
10.Terminlaming metaforalashish yo‘llariga diqqat qarating.
11. Quyidagi matnda ishlatilgan terminlami qatlam jihatidan tah-
lilga torting, kalkalarga diqqat qiling. Tahlil jarayonida SWOT metodi-
ni qoilang: Avtomobilning yurish qismi rama, osma, o 'q (k o ‘priklar) va
g ‘ildiraklardan iborat. Ramaga kuzov, kabina, dvigatel, uzatmalar qutisi
va boshqa mexanizm hamda uzellar mahkamlanadi. Yengil avtomobil va
avtobuslarda kuzov rama vazifasini bajaradi. Osma rama (kuzov) bilan
о ‘qlarni elastik bog ‘laydi va dinamik kuchlarniyumshatadi. G ‘ildiraklarn-
ing mustaqil osmasi keng tarqalgan. Boshqarish mexanizmlariga rul
boshqarmasi va tormaz tizimlari kiradi. Rul boshqarmasi avtomobilning
harakatyo ‘nalishini о ‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Rul chambaragi bu-
rilganda valni, val esa о ‘z navbatida rul mexanizmlarini, ular esa sap-
falarga о ‘rnatilgan old g ‘ildiraklarni buradi.
Test
1.Morfologik usul bilan yasalgan sifat-terminlar nechta gumhga
b o iinadi?
A) uch
B )ikki
S) to ‘rt
D) besh
2. Nimagadir yaroqlilikni ifodalovchi sifat-terminni ko‘rsating.
A) zaharli
B) tuzli
S) qimmatli
D) yeyimli
3. -simon affiksli sifat-terminlar qaysi fan sohalarida faol ishlatiladi?
A) tilshunoslik va adabiyotshunoslik
B) geologiya va geografiya
S) astronimiya va tibbiyot
D) zoologiya va biologiya
4 .0 ‘tgan asming 60-yillarida kammahsul bo‘lgan qaysi affiks hozir
unumli affiks hisoblanadi?
A) -simon
B )-(v)iy
S) ser-
90
D) karn-
5. -rna affiksli model qanday fe’llardan passiv m a’noli sifat-terminlar
yasaydi?
A) shaxssiz
B)
o ‘timsiz
S) o ‘timli
D) harakat
6. Genetik jihatdan o ‘zbek tili qo'shm a terminlari nechta guruhga
boiinadi?
A) ikki
B )
uch
S) to ‘rt
D) besh
7. son+ot strukturali qo‘shma terminlar qaysi terminlar sistemasida
faol qo‘llanadi?
A) tibbiy, biologiya
B)
harbiy, ijtimoiy-siyosiy
S) barcha
D) ilmiy-texnikaviy
8. ravish+fe’l(sifatdosh) tipli qo‘shma terminlar qatorini belgilang.
A) issiqbardosh, o ‘ziuchar
B) tezuchar, o ‘tato‘yingan
S) o ‘zisiljir, o ‘taingichka
D) tezyurar, o ‘taqattiq
9. Gibrid qo‘shma terminlar o ‘zbek tilida qachon qo‘llanishga kirgan?
A) XX asr boshi
B) XX asr o ‘rtalari
S) XX asr oxiri
D) X IX asr ikkinchi yarmi
10. Q o‘shma terminlar komponentlari munosabitiga ko‘ra nechta tur-
ga taqimlanadi?
A) ikki
B)
uch
S) to ‘rt
D) besh
91
|
Quduq tubiga ta'sir etish usullarining qisqacha tavsifi

9.1.Quduq tubiga ta'sir etish usullarining qisqacha tavsifi
Quduqlarni ishlatish jarayonida vaqt o'tishi bilan bu quduqlarning mahsulot miqdori kamayadi.
Ma'lumki, quduqning mahsulot miqdori asosan tog’ jinslarining o'tkazuvchanligiga bog’liq.
qn =2kh (Pkat.- Рkud.tubi.) - n (ln Rк - Rkud.tubi. - C1 + С2)
Bu erda: qn - quduqning mahsulot miqdori;
k - o'tkazuvchanlik koeffitsienti;
h - qatlam qalinligi;
Pkat - qatlam bosimi;
P kud.tubi-quduq tubi bosimi;
Rk - ta'min konturi radiusi;
Rkud - quduq radiusi;
C1 C2 - quduqning gidrodinamik nomukammallik koeffitsienti.
Tog’ jinslarining tabiiy o'tkazuvchanligi ham turli sabablarga ko'ra vaqt o'tishi bilan kamayadi.
Neft va gaz quduqlarining ishlatilishi jarayonida quduq tubi qismi o'tkazuvchanligi parafin, mum va loyli zarrachalar tikilib qolishi natijasida kamayadi.
Quduq mahsuldorligini oshirishning asosiy yo'llaridan biri tog’ jinslari o'tkazuvchanligini oshirishdan iborat.
O'tkazuvchanlikni oshirish maqsadida kimeviy, mexanik, issiqlik va fizikaviy usullar qo’llaniladi.
Kimyoviy usullar past o'tkazuvchan karbonat tog’ jinslarida yaxshi natija beradi. Bu usul, shuningdek tarkibida karbonat qismlari bo'lgan tsementlashgan qumtoshlarda ham muvaffaqiyatli o'tqazilishi mumkin.
Mexanik usullar odatda zich tog’ jinslarida ularning darzliligini oshirish maqsadida qo’llaniladi.
Issiqlik usulari g’ovaklik kanallari devorini parafin va mumdan tozalash uchun va kimyoviy usullarni jadallashtirish uchun ishlatiladi.
Fizikaviy usullar quduq tubidan qoldiq suv va mayda dispersli zarrachalardan tozalash uchun qo’llaniladi.
Quduq tubiga ta'sir etishning kimyoviy usullari asosan kislotali ishlov berish bilan bog’liq. Bu usul xlorid kislotaning karbonat tog’ jinslarini eritishiga asoslangan bo'lib, masalan ohaktosh uchun quyidagi reaktsiya bajariladi:
|
Rasm. Quduq tubi konstrukciyasi sxemalari

|
Rasm. Quduq tubi konstrukciyasi sxemalari
|
bet | 65/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim8.5. Rasm. Quduq tubi konstrukciyasi sxemalari.
1- ximoya tizmasi; 2- filtr; 3- sement toshi; 4- pakyer; 5- pyerforasiya teshiklari; 6- maxsuldor qatlam; 7- xvostovik.
Nazorat savollari
1. Maxsuldor qatlamni ochish deganda nimani tusho’nasiz?
2. Bosimnmng kattaligiga ko’ra maxsuldor qatlamlar qanday turlarga bo’linadi?
3. Anomal Yuqori Qatlam Bosimli kollektorlar qanday ochiladi?
4. Gidrostatik bosimga yaqin va past bosimli maxsuldor qatlamlar qanday ochiladi?
5. Quduq tubining konstro’qsiyasi maxsuldor qatlamning qanday xususiyatlariga qarab tanlanadi?
6. Quduq tubi konstro’qsiyasining qanday variantlari mavjud?
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Бойко В.С. Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений. -М.: Недра, 1990.
2. Муравьев В.М. Эксплуатация нефтяных и газовых скважин. -М.: Недра, 1973.
3. Jeltov Yu.GT. Razrabotka neftyanix mestorojdeniy. -M.: Nedra, 1986.
4. Spravochnoe rukovodstvo po proektirovaniyu razrabotki i ekspluatatsii neftyan'ix mestorojdeniy. Proektirovanie razrabotki. Pod redak. Gimatudinova SH.K. -M.: Nedra, 1983.-463s.
9-Ma'ruza. Neft uymlarida quduq tubiga ta'sir etish xusuxiyalari.
Ma'ruza rejasi:
9.1. Quduq tubiga ta'sir etish usullarining qisqacha tavsifi.
9.2. Quduq tubiga kislotaviy ishlov berish tehnika va tehnologiyasi
9.3.Mehanik usulari bilan quduq tubiga ta'sir etish
9.4.Issiqlik usulari bilan quduq tubiga ta'sir etish
9.5. Quduq tubiga ta'sir etish usullarining samaradorligini aniqlash
Tayanch iboralar:
Quduqqa kislota haydash, qatlamni yorish, qatlamni torpedalash, qum-suv bilan qatlamga ta'sir, mexanik usullar, fizikoviy usullar, kimyoviy usullar, issiqlik usullari, parafindan tozalash, qumtiqinidan tozalash, suyuqlikdan tozalash, karbonat jinslar, yorug’lik, g’ovaklilik, o'tkazuvchanlik dispers zarralar, stabilizator, ingibitor, intensifikator, kislotali ishlov va h.k.
|
| |
Rasm 8.4. SQP uchun moslama АП-6М

|
Rasm 8.4. SQP uchun moslama АП-6М
|
bet | 63/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`limRasm 8.4. SQP uchun moslama АП-6М:
1 - коrpus; 2 – preslangan klapan uchun shar; 3 – nasadka bog’lamasi; 4 – to’sitgich; 5 – klapannig shari; 6 - xvostovik; 7 - markazlashtirgich
8.3.Quduqni o’zlashtirish metodlari
Suyuqlik sathining bosimi quduq tubi bosimini xarakterlaydi va uni quyidagi usullar bilan pasaytirish mumkin:
1. Quduqni to`ldirib turgan loyli eritmani suvga almashtirish;
2. Suvni neft'ga almashtirish;
3. Suyuqlik sathini porshen' (svab) yordamida pasaytirish;
4. Quduqdagi suyuqlik zichligini aeratsiya yordamida kamaytirish.
Kolonnada teshiklar xosil qilingandan so’ng, qatlamdan quduq ichiga suyuqlik kirishi uchun quduq tanasidagi bosim qatlamga nisbatan kamaytiriladi. Buning uchun quduq tanasidagi ogir eritma, engil eritma yoki gaz almashtiriladi.
Bu jarayon quduqni o’zlashtirish deyiladi.
Quduqni o’zlashtirish uchun bir necha xil metodlardan foydalaniladi:
1.Burgilash eritmasini engil eritma masalan suv bilan,suvni esa neft almashtirish.
2.Kolonnada siqilgan gaz orqali suyuqlikni chiqarish
3.Kolonnadagi suyuqlikni gaz yoki xavo bilan aralishtirilgan aralashma orqali chiqarish.Bu metod aeratsiya deyiladi.
4.Porshenlash.Quduq tanasidagi suyuqlik satxini kamaytirish.
Quduqni o`zlashtirish usuli uning chukurligi va qatlam bosimi, uyumdagi mahsulot (neft' yoki gaz), katlam tog` jinslarining fizik xarakteristikasi va o`zlashtirish uchun zarur bo`lgan texnik vositalarga bog`lik.
Quduqni o`zlashtirish albatta qatlam bosimini hisobga olib bajariladi.
Tabiatda quyidagi holatlar uchrashi mumkin.
1. Pqat > Pgidrostatik
Og`irlashtirilgan (zichligi 1,8:2,0 g\sm3) loyli eritma birdaniga suvga almashtiriladigan bo`lsa, mustahkamlovchi quvur deformatsiyaga uchrashi mumkin.
SHuning uchun quduqdagi loyli eritma zichligi 0,3 g\sm3 ga pastroq bo`lgan boshqa eritma bilan almashtirilib, shu tarzda sekin-asta suvga o`tiladi.
Suv o`rnida ko`pikli eritma ishlatilishi yana ham afzalroq; chunki bu holda ko`pikli eritma kollektor o`tkazuvchanligini kamaytirmaydi.
2. Pqat = Pgidrostatik
Bu holda loyli eritma darhol ko`pikli eritma bilan almashtirilishi mumkin. Nasos agregatlari suyuqlik sarflanish miqdorini 6 litr\sekunddan boshlab, syokin-asta 1,5:2 litr\sek.gacha tushiradi.
SHundan keyin ham neft' yoki gaz oqimi paydo bo`lmasa, quduq tubini tozalash uchun ko`pik qatlamga haydaladi va 2-3 soatdan so`ng quduqni o`zlashtirish davom etdiriladi.
3. Pqat < Pgidrostatik
Bu sharoitda quduqdagi suyuqlik ko`pirishi uchun sharoit yaratiladi. Buning uchun nasos-kompressor quvurlariga 2-3% kontsentratsiyali suv eritmasi hosil qiluvchi ko`pik aralashtirgich ulab tushiriladi.
8-10 soatdan so`ng quvur hamda quvur ortki qismiga bir vaqtning o`zida havo (gaz) haydaladi.
Bunda ham quduq ishga tushmasa undagi suyuqlik syokin-asta gazga almashtiriladi.
Quduqni o’zlashtirishdan oldin quduq ichiga NKQ kolonnasi tushirilib, quduq usti fontan armaturasi bilan jixozlanadi.
|
| |
O’kli perforatsiyada - O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim

|
O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim
|
bet | 61/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`limO’kli perforatsiyada.Karotaj kabeli orkali uzunligi 1 metr,diametri 100 mm porox bilan zaryadlangan 10 pulat o’kli perforator quduq ichiga tushiriladi.Bu perforator yordamida qatlam ichida 5-7 sm eriklar xosil qilinadi.O’kli perforator orqali kolonna teshilganda ba`zan o’klar kolonna teshigida qolib ketishi mumkin.
Rasm 8.1. O’qli perforator vertical-egrichiziqli hoshiyalar bilan PVN-90
Torpedali perforaciya kabel orqali tushuriladi apparatlar bilan va diametri 22 mmli sochma snaryadlar bilan otiladi.
Bu snaryadlar kolonnani, cement xalkasini va qatlam ichini yoradi. Birta snaryad portlovchi moddaning ichki zaryadi massasi 5 grammga teng. Apparat sektsiyadan iborat bulib, xar bir seksiyada 2 ta gorizontal hoshiya mavjud. Snaryad detonator bilan ta`minlangan.Snaryad to’xtatilganda,ichki zaryad portlab,qatlamda yoriqlar xosil bo’lishiga olib keladi.Bir kameradagi portlovchi modda massasi 27 gr. teng. Qatlamdagi yoriqlar uzunligi 100-160 mm.kanal diametri 22 mm. Bir metr qatlamda 4 ta teshik xosil qilinadi,undan ortigida kolonna germetikligi buziladi.
Rasm 8.2.Torpedali perforator
Kummulyativ perforatsiya.O’k va snaryadlar bo’lmagan perforator yordamida kolonnada teshiklar xosil qilinadi.PK deb shifrlanadi.Kumulyativ perforator konus uyumli zaryadlar bilan ta`minlangan bo’lib, portlovchi gaz oqimini quduq devoriga perpendikulyar tezlikda yuborish uchun muljallangan.Bu perforatorga preslangan poroshoksimon modda joylashtirilib, metall plastinka bilan qoplangan. Detonator yordamida zaryad portlaganda gaz oqimi yorilgan metall bilan katta tezlikda 10km/s ,3-5 ming MPa bosimda kolonnada teshiklar xosil qiladi.Zaryad massasi 24 gr bo’lgan perforatrlar orqali kolonnada 12 mm li teshik qumli qatlamda 200-250 mmli yoriqlar xosil qilinadi. Zaryad massasi 2 baravar oshganda perforator unumliligi 1.3-1.5 martaga oshadi.Qquduq chuqurligi 2000 m da teshik diametri 16-18 mm ni tashkil qiladi.
|
| |
kabi giponimlar voqelangan.
TilshunoslikJ/lingvistika

|
kabi giponimlar voqelangan.
TilshunoslikJ/lingvistikaBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasi kabi giponimlar voqelangan.
TilshunoslikJ/lingvistika
giperonimi
qiyosiy-tarixiy
tilshunoslik,
chog ‘ishtirma tilshunoslik, tipologik tilshunoslik, gender tilshunosligi, kog-
nitiv tilshunoslik, pragmatik tilshunoslik, sotsiolingvistika, psixolingvistika,
kompyuter tilshunosligi, etnolingvistika, mentalingvistika, neyrolingvis-
tika, biolingvistika
singari giponimik qatorlami yuzaga keltirgan.
Ulkan ko‘lamli
terminologiya
giperonimi
arxeologiya terminologiyasi,
biologiya terminologiyasi, botanika terminologiyasi, bojxona-soliq termi
nologiyasi, ijtimoiy-siyosiy terminologiya, kimyo terminologiyasi, musiqa
terminologiyasi,sport terminologiyasi,ilmiy- texnikaviy terminologiya,
transport terminologiyasi, ekologik terminologiya, harbiy terminologiya,
tilshunoslik terminologiyasi, adabiyotshunoslik terminologiyasi,tarixiy
terminologiya, zamonaviy terminologiya
va sh.k. giponimlardan tashkil
topgan.
Baliq
giperonimi giponimlari qatoriga
mo ‘ylovdor baliq, moybaliq, oq
amur, oqcha, sazan, xumbosh baliq, qizilko 'z baliq, do ‘ngpeshona baliq,
laqqa baliq
va sh.k. kiritish mumkin.
Kompyuter tilshunosligida keng qo‘llanuvchi
modellashtirish
gi
peronimi
informatsion modellashtirish, imitatsion modellashtirish, iqti-
sodiy-matematik modellashtirish, lingvistik sodellashtirish, kognitiv model
lashtirish, kompyuterli modellashtirish, matematik modellashtirish, matem-
atik-kartografik modellashtirish, molekulyar modellashtirish, mantiqiy mod-
94
ellashtirish, pedagogik modellashtirish, psixologik modellashtirish, statistik
modellashtirish, struktur modellashtirish, fizik modellashtirish, evolyutsion
modellashtirish
kabi giponimlami qamrab oladi.
|
| |
O 'ninchi mavzu: O 'zbck tili term inologiyasidagi

I
V
posbonlik
qilayotgan qismi;
3.
muhim obyektlardagi navbatchilik, soq-
chilik
m a’nolarini ifodalashga yo‘naltirilgan
(R O ‘L 1,1983.100).
Ayni ter-
m inologik
sistemada faol qo‘llanuvchi
granata
termini
1.
portlovchi snary-
ad hamda 2. irg‘itiladigan gimnastika asbobini anglatishda qatnashadi.
Shaklan o‘xshash term inlam ing turli fan sohalari term inlogiyasida
q o ‘llanib,
omonimik qatorlami yuzaga chiqarishi ehtimoldan xoli emas.
Chunonchi,
boks
I -sport, boks;
b o b
II- tib. boks, alohida xona;
giper-
bola I- til. m ubolag‘a;
giperbola
II - mat. giperbola (konus kesimlari-
dan biri);
morfologiya
I -til. grammatikaning so‘z turkumlari haqidagi
bo‘limi;
morfologiya
II -tib.; biol.odam va hayvon tanasidagi organlar va
to‘qimalar shakli hamda tuzilishini o ‘rganadigan fan;
konvergensiya
I-
biol. turli organizmlarda bir xil tashqi muhit ta ’sirida o ‘xshash belgilam -
ing paydo b o ‘lishi;
konvergensiya
II -fiz. ikkala ko ‘z o ‘q chizig‘ining
bir nuqtada uchrashuvi;
konvergensiya
III.- tib. o ‘xshashlik, yaqinlik;
konvergensiya
IV- til.-birdan ortiq tovushning tarixiy taraqqiyot nati
jasida bir tovushga birlashishi;
bo ‘z
I- mato turi;
bo 'z
II - o t turi (rangi
bo‘yicha);
b o ‘z
III- cho‘1, dasht, yobon;
bo'z
IV- bot. tuklikovil;
assot-
siatsiya
I-psix. muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo
bo‘ladigan aloqa;
assotsiatsiya
II-biol.tuzilishi va turlari bir xil fitotse-
nozlar majmui;
assotsiatsiya
III -kim yo. m olekulalar yoki ionlarning
molekulalararo elektr tabiatli harakat kuchi ta ’sirida guruhlarga bo ‘lini-
shi;
assotsiatsiya
СаСО3 - O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim

|
O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim
|
bet | 67/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`limСаСО3 + 2НСl → СаСl2 +Н2О + СО2
Dolomit uchun:
CaCO3MgCO3 + 4HCl→CaCl2 + MgCl2 + 2H2O +CO2
Reaktsiya mahsulotlari suvda yaxshi eriydi va qatlamdan quduqqa olinib yer yuzasiga ko'tarilish mumkin.
Kislota ishlov berish jarayonida ham quduq devori bilan, ham g’ovakli kanallar bilan reaktsiyaga kirishadi. Reaktsiya natijasida g’ovakli muhit kengayishi va uning loyha karbonat jinslardan tozalanishi tufayli quduq mahsuloti anchaga oshadi.
Ishlov berishda kislota kontsentratsiyasi va uning sarflanish miqdoriga alohida ahamiyat berish kerak.
Qatlam sharoitlariga ko'ra ishlov berishda odatda 8-15% NSl kislotasi qo’llaniladi. Shuningdek har bir metr qatlam qalinligi uchun 0,6-1,2 m3 eritma sarflanadi.
Kislotali eritmaga bir qator reagentlar ham qo'shiladi. Bu reagentlar umumiy tarzda ingibitorlar, stabilizatorlar va intensifikatorlar deb ataladi.
Ingibitorlar kislotaning metall bilan reaktsiyasi natijasida zanglashdan muhofaza qilish maqsadida ishlatiladi.
Reaktsiya natijasida temir oksidi cho'kindisi hosil qilinishining oldini olish maqsadida stabilizatorlar deb ataluvchi bir qator reagentlar qo'shiladi.
Kislota bilan tog’ jinsi orasidagi reaktsiya natijasida hosil bo'lgan mahsulotlarni quduqdan yer yuzasiga ko'tarishda ko'maklashuvchi reagentlar intensifikatorlar deb ataladi.
Umuman, quduqka kislotali ishlov berishning quyidagi turlari mavjud:
1. kislotali vanna
2. oddiy usulda kislotali ishlov berish
3. katta bosim ta'sirida kislotali ishlov berish
4. issiq kislotali ishlov berish
5. gidromanitor uzatgichlar yordamida kislotali ishlov berish
|
| |
Radioaloqa terminlarining derivatsion xususiyatlari

Proceedings of International Conference on Modern Science and Scientific Studies
Hosted online from Paris, France.
Date:
19
th
June, 2023
ISSN: 2835-3730
Website:
econferenceseries.com
164 |
P a g e
RADIOALOQA TERMINLARINING DERIVATSION XUSUSIYATLARI
Muslimjon Nasirov Maxsutali-o‘g‘li
Qo‘qon DPI O‘zbek tili kafedrasi o‘qituvchisi
Malikaxon Meliqo‘ziyeva
Qo‘qon DPI O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti talabasi
Annotatsiya
Maqolada o‘zbek tili radioaloqa sohasida qo‘llaniladigan birikma terminlar haqida
fikr yuritiladi. Sohaga oid terminlarning komponentlari miqdori bo‘yicha turlarga
ajratilib o‘rganilgan va har bir tur soha terminlari misolida yoritib berilgan.
Kalit so’zlar.
Birikma
terminlar, komponent,
struktura, sifat, sifatdosh,
harakat
nomi, son, ot so‘z turkumlari, tushuncha.
Mamlakatimizda sodir bo‘layotgan har qanday o‘zgarish bevosita lug‘at
boyligimizda o‘z aksini qoldirmoqda. Globallashuv jarayoni yutimizda mavjud har
sohaga o‘z ta'sirini o‘tkazmay qolmadi. Bugungi kunda telekommunikatsiya
vositalari jamiyat hayotida muhim o‘rin tutgan vositalardan biridir. Har bir inson har
kuni bu vositalarning bitta tarmog‘idan, albatta, foydalanadi:
telefon aloqasi,
radioaqloqa, televideniya va boshqalar.
Hozirgi o‘zbek adabiy tili qurilishida terminologiya alohida o‘rin va mavqega
egaligi bilan ajralib turadi. O‘zbek tili terminlar sistemasida sintaktik usulda termin
hosil qilish keng ommalashgan. Birikma terminlar
yakka holdagi terminlarga
nisbatan keng qo‘llaniladi. Birikma terminlarning komponentlari har bir soha
terminologik sistemasida turlicha miqdorni hosil qiladi.
N.Mahmudova Telefoniya sohasiga oid terminlarni tadqiq qilish jarayonida sohaga
oid birikma terminlarni asosan uch usul yordamida hosil
qilinishi hamda ularni
komponentlari miqdoridan sakkiz guruhga ajratgan holda tadqiq etadi. Ular
terminlarning
komponent
miqdori
ko‘paygani
sari
termin
tushunchasi
mavhumlikdan ancha yiroqlashib borishini ta’kidlab o‘tadi.[1]
Z.Urunova ham Defektologiya sohasiga tegishli terminlarni struktur jihatdan
turlarga
ajratar ekan, birikma terminlarga alohida to‘xtalib o‘tadi va o‘zbek tili
defektologiya sohasiga oid birikma terminlarni hosil qilinish usullarini o‘ganib,
komponentlari miqdori jihatidan olti guruhga bo‘lib tadqiq etadi. [2]
O‘zbek tili radioaloqa sohasida birikma terminlar miqdor jihatdan ko‘p. Ushbu
terminlar barcha terminologik tizimlarda o‘zining mustahkam o‘rniga ega. Birikma
-rasm. Ma ’lumotlarning relatsion modellari

Tarmoqli MBda axborotlar fondi, turli sistemalari bilan
bog‘langan graflar strukturasiga ega bo‘lib, uning tarkibiga davrlar
va konturlar ham kiradi. Tarmoqli MBsining yuqori universalligi
sababli MBBSni yaratish juda murakkablashib ketadi.
M a’lumotlar modellarini quyidagi ko‘rsatkichlar bo'yicha
taqqoslash mumkin: foydalanuvchi va dasturlovchi uchun foydala-
nishning osonligi, xotira hajmi va axborotlami izlash vaqti bo‘yicha
samaraliligi. Relatsion modellar foydalanish uchun oson hisab-
lanadi. Tarmoqli modellar dasturlovchi va foydalanuvchidan bog‘la-
nishlar va ulaming mimosabatlarini yozilish turlarini bilishlarini
talab qiladi.
-bo‘lim uchun savol va topshiriqlar

5-BO‘LIM . RADIOELEKTRON APPARATLARNI
LOYIHALASHDA MATEMATIK M ODELLAR
5.1. R adioelektron apparatlarning m atem atik m odellari haqida
umumiy m a’lum otlar
Radioelekton vositalarini kompyuterlardan foydalanib loyiha-
lashda, bu obyektlami loyihalash algoritmlarini tuzish uchun qulay
bo'lgan matematik tilda izohlash talab qilinadi.
Loyihalash obyektini matematik izohlash, uni matematik
modelini yaratish hisoblanadi. Matematik model — bu matematik
elementlar to ‘plami (sonlar, o ‘zgaruvchilar, vektorlar, to ‘plamlar va
boshqalar) va loyihalash obyekti xususiyatlarini aniq izohlash uchun
kerakli bo‘lgan, ular o ‘rtasidagi munosabatlardir. Loyihalashning
har
bir
bosqichida
loyihalanilayotgan
obyektning
o ‘zining
matematik izohlanishidan foydalaniladi. Bunda kompyuteming
tahlil qilish imkoniyatlariga qarab, bitta obyekt uchun bir qancha
murakkablikdagi matematik modellar yaratiladi.
Matematik
modellashtirish
nazariyasi
bo‘yicha
xohlagan
obyektning matematik modellari ichki, tashqi, chiqishdagi parametr-
lari va fazoviy o ‘zgaruvchilari bilan xarakterlanadi. Modelning ichki
parametrlari loyihalanilayotgan obyektning tarkibiga kiruvchi
komponentlar xarakteristikalari bilan aniqlanadi, masalan prinsipial
sxema elementlarining nominallari. Agar loyihalanilayotgan obyekt
n elementar komponentlardan tashkil qilingan bo‘lsa, uning
matematik modeli, ichki parametrlar vektorlarini tashkil qiluvchi
coi... conparametrlar orqali aniqlanadi.
M atem atik a p p arat xarakteriga q arab tuzilgan

Konstruktorlik
(komutatsiyali,
montajli
masalalar)
IS, TEZ kristallari
Graflar, regression teng
lamalar
Texnologik
Texnologik jarayonlar
Graflar, regression teng
lamalar
tenglamalar sistemalari orqali tasvirlanadi. ALS larda bu
tenglamalar sonli uslublar orqali yechiladi. Bunday modellar
algoritmik modellar deyiladi. Ko‘pincha alohida elementlar va
murakkab bo‘lmagan obyektlarga
mos keluvchi tenglamalar
sistemasini umumiy hollarda yechish, chiquvchi, ichki va tashqi
parametrlaming o ‘zaro bog‘liqligini analitik ko‘rinishda ko‘rsatish
mumkin.
Bunday natijalar analitik modellar deb ataladi.
Algoritmik
modellaming xususiy hollarda imitatsion modellar deb atash mum
kin. Imitatsion model bu obyektning ishlash jarayonini imitatsiya
qiluvchi algoritm hisoblanadi, ya’ni fazoviy o ‘zgaruvchilami vaqt
bo‘yicha bog‘liqligini, obyekt kirishlariga b o ig a n turli ta’sirlami
hisoblovchi algoritm hisoblanadi.
Loyihalashning har bir iyerarxik darajasida loyihalash obyekti va
uning elementlarining modellari mavjud bo‘ladi.
Obyektni shu
iyerarxik darajada izohlash darajasiga qarab modellar to‘la
modellarga va makromodellarga bo‘linadi. To‘la model deb, ele-
mentning hamma modellarini umumiy tizimga birlashtirib hosil
qilingan modelga aytiladi. Makromodel esa, to‘la
modelning
bo‘laklanishidan hosil qilinadi. Makromodel obyektning ichki
holatini ifodalaydi.
Modelni tasvirlash uchun ishlatiladigan matematik apparat
xarakteriga bog‘liq holda ham matematik modellar bir qancha
sinflarga boiinadi. Masalan, tenglamalar
tizimining chiziqli va
chiziqli emasligiga qarab modellar chiziqli, chiziqli bo‘lmagan
bo‘lishi
mumkin.
Modellarda
uchraydigan
o ‘zgaruvchilar
xarakteriga qarab uzluksiz va diskret modellar mavjud. Diskret
modellaming xususiy hollari bo‘lib, buleva (ikkilikli), uchlikli,
beshlikli modellar hisoblanadi. Modelda
obyekt parametrlarining
93
ehtimollik xarakterining tasvirlanishiga qarab modellar statik va
determinirlashgan modellarga bo‘linadi.
G raf ko‘rinishidagi modellami toplogik modellar, jadval va
matritsa ko‘rinishidagi modellami esa jadvalli modellar deyiladi.
Oʻqituvchining nafas olish texnikasi. Norasmiy sharoitidagi nutq

|
Oʻqituvchining nafas olish texnikasi. Norasmiy sharoitidagi nutq
|
bet | 52/74 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 122,92 Kb. | | #264517 |
Bog'liq Ped mahorat variant javoblari2. Oʻqituvchining nafas olish texnikasi. Norasmiy sharoitidagi nutq.
Nutq texnikasi: nafas olish, tovush, diktsiya, ritmika . Pedagogik texnikaning tarkibiy qismlaridan biri o‘qituvchining nutq malakalarini, ya’ni savodli gapirish, o‘z nutqini chiroyli va tushunarli, ta’sirchan qilib bayon etish, o‘z fikr va his-tuyg`ularini so‘zda aniq ifodalash malakalarini egallashdan iborat.
O‘qituvchining nutq madaniyatiga ega bo‘lishi, to‘g`ri nafas olishni ishlab chiqishi eng katta – eng asosiy qiymatdir. Og`zaki nutq mahoratini yuksaltirish, nafaqat hikoya va tushuntirish, balki urg`u berilgan so‘z ham pedagogik ta’sir usullaridan yaxshiroq foydalanishga imkon yaratadi. Pedagog o‘zining ovozi va ko‘rinishini boshqarishni bilishi, tashqi qiyofani, mimikani ushlab turishni bilishi zarur..Men faqat “buyoqqa kel” so‘zini 15-20 xilda gapira olganimdan, yuz, tashqi qiyofa va ovozni 20 xil ko‘rinishda bera olganimdan so‘nggina haqiqiy mahorat egasiga aylandim,- degan A.S. Makarenko.Nutqning insоn hаyoti vа jаmiyat tаrаqqiyotidаgi o‘rni. Mutаfаkkirlаr vа pеdаgоglаrning so‘z vа nutqning ijtimоiy jаmiyatdа tutgаn o‘rni vа rоli hаqidаgi qаrаshlаri. Nutqning o‘qituvchi vа o‘quvchi o‘rtаsidаgi o‘zаrо mulоqоt jаrаyonidаgi аsоsiy bоg‘lоvchi vоsitа ekаnligi.Nutq tехnikаsi: nаfаs оlish, оvоzni yo‘lgа qo‘yish, uning tоzаlаnishi, tаlаffuz, nutq sur`аti. O‘qituvchining nutq mаhоrаtini tаkоmillаshtirish yo‘llаri.Norasmiy muloqot inson hayotining asosiy qismidir (uyda, turli xil kundalik vaziyatlarda). Odatda bu og'zaki til yordamida amalga oshiriladi. Og'zaki aloqaning ushbu turi tayyorlanmaganlik va to'g'ridan-to'g'ri aloqa bilan tavsiflanadi.
3.Mulоqоtni tаshkil etishdа umuminsоniy qаdriyatlаrning ustuvоrligi.
Qаdriyat tushunchаsi mахsus fаlsаfiy lug‘аtdа XIX аsrning 60-yillаridа pаydо bo‘lgаnligi tа’kidlаb o‘tilgаn. Fаlsаfiy lug‘аtning 5-jildidа qаdriyatgа quyidаgichа tа’rif bеrilgаn: «Qаdriyat fаlsаfiy vа sоsiоlоgik tushunchа. U birinchidаn, bir оb’еktning ijоbiy vа sаlbiy qimmаtini, ikkinchidаn, ijtimоiy оngning nоrmаtiv bеlgilоvchi-bаhоlоvchi jihаti (sub’еktiv qаdriyatlаr yoki оng qаdriyatlаri)ni ifоdа etаdi». Qаdriyatlаr vа ijtimоiy tаrаqqiyot» nоmli ilmiy ishlаr to‘plаmidа «Qаdriyat dеyilgаndа, insоn vа insоniyat uchun аhаmiyatli bo‘lgаn millаt, elаt vа ijtimоiy guruhlаrning mаnfааtlаri vа mаqsаdlаrigа хizmаt qilаdigаn vа shu tufаyli ulаr tоmоnidаn bаhоlаnib, qаdrlаnаdigаn tаbiаt vа jаmiyat nе’mаtlаri hоdisаlаri mаjmuini tushunmоg‘imiz lоzim», dеb tа’kidlаb o‘tilgаn.Qаdriyat – bu tаbiiy vа ijtimоiy hаyotdа nаmоyon bo‘lаdigаn, kishilаr qаdrlаydigаn vа ulаr uchun mаnfааtli, fоydаli, ijоbiy аhаmiyatli tаbiiy, individuаl vа ijtimоiy ehtiyojni qоndirishgа хizmаt qilаdigаn, mоddiy-iqtisоdiy, mаdаniy-mа’nаviy, mаfkurаviy vа siyosiy оmillаr yig‘indisidir”. “Qаdriyatlаr, – dеb yozаdi О.Musurmоnоvа.
|
| |
Tahlilning instrumental (fizik–kimyoviy) usullari (qisqacha aytganda -

Tahlilning instrumental (fizik–kimyoviy) usullari (qisqacha aytganda - TIU) ma’lum bir kimyoviy reaksiyalar ta’sirida tadqiq etilayotgan kimyoviy moddalar aralashmasining (eritmasining) kontsentratsiyasini uning fizikaviy xossalarida ro’y beradigan o’zgarishlarni o’lchash natijasida aniqlashga asoslanadi. (Bundan keyin TIU degan qisqartiruvga amal qilamiz). TIU usullarining roli ekologiyada juda ham muhim, ayniqsa atrof-muhit
monitoringida. Faqat spektroskopik, elektrokimyoviy, xromatografik (ular orasida
mass – spektrometriyani alohida qayd etish lozim) va boshqa zamonaviy tahliliy
uslublargina, aniqlikning yuqori darajadagi sezuvchanlik va tanlanish borasidagi
zaruriy o’ta yuqori aniqlik chegaralariga erishishga imkon beradi. Ushbu
muammoning muhimligini inobatga olib, ko’pgina firmalar bozorni turli
ob’ektlarning maxsus monitoringini amalga oshira oladigan har xil sodda va
murakkab uskunalar bilan boyitib bormoqdalar.
Tahlilning fizika-kimyoviy uslublari zamonaviy tahliliy laboratoriyalar
tomonidan oziq-ovqat sanoatining turli sohalarida, saqlashdan to tashishgacha
bo’lgan ishlab chiqarishning barcha bosqichlarida, xomashyo va oziq-ovqat
mahsulotlarini sifati haqidagi quyidagi asosiy ma’lumotlarni olish uchun qo’llanib
kelinmoqda:
Asosiy komponentlar – oqsillar, lipidlar, uglevodlar;
Fermentlar, aminokislotalar, gormonlar, pestitsidlar;
Nitratlar va nitritlar, sharbatlar, pivo, vino va boshqalardagi aktiv reaksiyani
(pH);
Mahsulotlar, xom ashyolar va ularning upakovka o’ramlaridagi Zn, Al, Pb,
Cd va boshqa metallarni aniqlash uchun.
Masalan,
tuproq
resurslari
ekologik
tadqiqotlarida
ishlatiladigan
instrumental vositalarning % miqdori quyidagicha:
Fotometrik asboblar - taxminan 26% (22 usul);
Atom-absorbtsiya yoki atom-emissiya spektrometrlari - 21% (20);
xromatograflar (gaz-suyuq, ion) - 40% (18);
elektrokimyoviy asboblar - 11% (9);
titratorlar - 7% (6);
mass-spektrometrlar - 5% (2);
IQ-spektrometrlar, fluorimetrlar - har biri 2,5% (2);
qolganlari - 3-4% (3).
-variant
1.Nоtiqlik sаn`аtining kеlib chiqish tаriхi

|
-variant
1.Nоtiqlik sаn`аtining kеlib chiqish tаriхi
|
bet | 43/74 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 122,92 Kb. | | #264517 |
Bog'liq Ped mahorat variant javoblari15-variant
1.Nоtiqlik sаn`аtining kеlib chiqish tаriхi.
"notiqlik san’ati va nutq madaniyatining nazariyasiga, uning cheksiz tarbiyaviy ahamiyatiga ilk marotaba qadimgi Yunonistonda asos solinganligi ilmiy adabiyotlarda bayon etiladi. Yunonistonda epos, lirika, drama, haykaltaroshlik, musiqa va me’morchilik san’atlari bilan birga notiqlik san’ati ham murakkab va muhim san’at asari sifatida e’tirof etilgan. Notiqlik san’atini davlatning muhim ijtimoiy-siyosiy ishlariga taalluqli faoliyatdagi ahamiyati uchun hamda yosh avlodni tarbiyalashda ular ongi va tafakkuriga qizg‘in ta’sir etuvchi murakkab vosita ekanligi uchun Yunonistonda uni “San’atlar shohi” deb atashgan. Eramizdan avvalgi V asr Yunonistonda “Notiqlik san’ati”ning eng takomillashgan va rivojlangan davri hisoblanadi. Bu davrda notiqlik san’atining quyidagi uchta qonuniyati qizg‘in takomillashtirilib, notiqning unga jiddiy e’tibor berishi talab qilingan: tinglovchiga tushuntirish (ma’lum bir g‘oyani) tinglovchining tafakkurini uyg‘otish (fikrini, ongini, maqsadini); tinglovchini o‘ziga jalb qilish (huzur-halovat va qoniqish hissini uyg‘otish asosida). Notiqlar ushbu qonuniyatlarga amal qilgan holda “tinglovchilarga halovat bag‘ishlash” orqali odamlarni ezgulikka, adolatparvarlikka, vatan oldidagi burchlariga sadoqatli bo‘lishga, eng yaxshi insoniy fazilatlarga amal qilib, ularni doimo bajarishga, odob va axloq qoidalariga rioya qilishga chorlar edilar. Bu ularning asosiy vazifasi hisoblanardi. Yunonistonda notiqlik san’atini chuqur egallagan, o‘zlarining go‘zal va chiroyli nutqlari hamda noyob asarlari bilan jamiyatda hurmat va e’tibor qozongan Sokrat (Suqrot), Platon (Aflotun), Dinarx, Giperid, Gorgiy (Horgiy), Isokrat, Isey, Esxil, Demosfen, Sitseron, Kvintilian kabi namoyondalar Yunonistonning mashhur davlat arboblari bo‘lib yetishganlar. Yunon notiqlari og‘zaki nutqning shakl va qonuniyatlarini, mulohaza va isbot kabi mantiq ilmining qoidalarini chuqur o‘zlashtirganlar. Ular o‘z fikrlari va tuyg‘ularini ruhan o‘quvchilar hamda tinglovchilar tafakkuri va ongiga chuqur singdira olganlar va keskin ta’sir o‘tkazganlar. "
|
| |
1-variant Pеdаgоgik mаhоrаt hаqidа tushunchа, uning mаqsаdi, prеdmеti vа vаzifаlаri - bet 53

|
1-variant Pеdаgоgik mаhоrаt hаqidа tushunchа, uning mаqsаdi, prеdmеti vа vаzifаlаri
|
bet | 53/74 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 122,92 Kb. | | #264517 |
Bog'liq Ped mahorat variant javoblari4.Dаrs jаrаyonidа оgоhlаntiruvchi so`zlаr, tеzlik bilаn tа`sir etish, ijrо etishgа undоvchi buyruqlаr, tа`qiqlаngаn ibоrаlаr, hаzil оrqаli аnglаtish, mа`qullаsh yoki аyblаsh.
Jazolash-bu tarbiyalanuvchilarning xatti-harakati va faoliyatiga salbiy baho berishdir. Jazo ham oquvchining va butun sinf manfaati uchun qollanadigan oxirgi tarbiya metodi. Jazo choralarini qollashda jismoniy jazo: urish, kaltaklash mumkin emas, bolani qorqitish, g’azablantirish ham yaxshi natija bermaydi, oquvchi qo’rqqanidan yolg’on gapirishga organadi, ikkiyuzlamachi bolib qoladi. Maktablarda qollashi mumkin bolgan jazo choralariga quyidagilar kiradi: Tanbeh berish eng yengil jazo chorasidir. Oqituvchi bolaga yuzma-yuz turib tanbeh beradi, buni kundaligiga yozib qoyish mumkin. Ogohlantirish-nomaqul xatti-harakatlarning oldini olish uchun qollaniladi. Hayfsan berish-agar tanbeh va ogohlantirish kutilgan natijani bermasa, oquvchi belgilangan intizomni buzaversa, oquvchining aybi qay darajada va uning intizomni qanday sharoitda buzganini etiborga olib, unga hayfsan elon qilish mumkin. Uyaltirish-qizartirish. Odamning eng nozik sezgilaridan biri uyat, or-nomus, sharm-hayodir. Odatda odamda izzat-nafs, odamiylik qancha kuchli bolsa, avvalo ozini hurmat qilsa, unda or-nomus, uyat shunchalik kuchli boladi. Bolalarni tarbiyalashda shu hislarni ehtiyotkorlik bilan ostirish lozim, lekin hadeb uyaltiraverish va qizartiraverish yaramaydi. Bundan oqilona va oz ornida foydalanish kerak, shundagina ijobiy natijaga umid qilish mumkin. Jazo yaxshi o’ylab qollanishi lozim, qiziq ustida tinimsiz jazolash ham mumkin emas. Jazolar yakka harakterli, yani bitta bolsin, oquvchilarning aybiga mos, muvofiq bolsin, tez-tez qollanilmasin, jazolanuvchi ongida jazoni haqqoniy ekanligi aniq bolsin va ular oz ayblarini sezsinlar. Jamoada muhokama qilish va jamoa tomonidan qollab-quvvatlangan jazo berilsa, uning tasir kuchi yana oshadi. Tushuntirish (organish, odatlantirish, mashq qildirish). 2. Namuna (maslahat berish, uzr sorash, yaxshiliklar haqida sozlash, ornak bolish). 3. Nasihat berish, ogit (undash, kondirish, iltimos qilish, yolvorish, tilak- istak bildirish, maqullash, raxmat aytish, duo qilish, oq yol tilash va hokazolar). 4. Qoralash va jazo (taqiqlash, tana, gina, tanbeh berish, majbur qilish, koyish, ayblash, uyaltirish, qo`rqitish, nafratlantirish, ont-qasam ichirish, urish, kaltaklash va hokazolar).
|
| |
Tirik moddalar - - Tahlilning instrumental usullari / Darslik

MUNDARIJA
Shartli qisqartirishlar va belgilashlar
5
So’zboshi
7
I BOB. Tahliliy kimyoga kirish. Tahlilning fizik va
instrumental
(fizik-kimyoviy)
usullari,
ularning
klassifikatsiyasi
11
1.1 Kirish. Tahliliy kimyo nima?
12
1.2 Tahliliy kimyoning qisqacha
rivojlanish tarixi
13
1.3 Tahlil usullarining klassifikatsiyasi
Jadval 1.1. Yog’ning fizikaviy xossalari

ularning ahvoliga baho beriladi va bundan osteoporoz
kasalligini davolashda
foydalaniladi.
5. Rentgen tarkibiy tahlili – moddalarni
tahlil qilish uchun rentgen
nurlaridan foydalaniladi (qotishmalar, metallar, qurilish
materiallarini tahlil
qilish).
6. Magnitli spektroskopiya. So’nggi paytlarda yadroviy magnitli rezonans
(YMR) va elektronli paramagnitli rezonans (EPR) uslublari tahliliy kimyoda keng
qo’llanilmoqda. YMR, tadqiq etilayotgan moddani elektromagnit to’lqinlarini
yadroviy magnetizm rezonansli yutilishidan foydalanishga asoslangan. EPR –
doimiy magnit maydonida paramagnitli zarrachalar tomonidan elektromagnitli
to’lqinlarni rezonansli yutilishi bilan bog’liq hodisani qo’llanilishidir.
1.4 - Tahlilning instrumental usullari / Darslik

Tahlilning instrumental usullari / Darslik
Download
4,55 Mb.
Pdf ko'rish
bet
94/101
Sana
08.01.2024
Hajmi
4,55 Mb.
#132176
1
...
90
91
92
93
94
95
96
97
...
101
Bog'liq
ber burger formulasi
16
1.4
Tahlilning fizikaviy usullari
17
1.5.
Tahlilning instrumental (fizik-kimyoviy) usullari
20
1.6
Tahlilning instrumental usullarining ekologik va amaliy
axamiyati
21
1.7
Tahlilning instrumental usullarining afzalliklari va
kamchiliklari
23
1.8
Tahlilning instrumental usullarida qo’llaniladigan asosiy
usullar
24
1.9
Suv molekulasining tuzilishi va fizik-kimyoviy xossalari
26
1.10
Tahlilning instrumental usullarida eritmalar va
kontsentratsiyalarni ifodalash usullari
28
Nazorat savollari
31
II BOB. Tahlilning elektr-kimyoviy usullari
32
2.1
Kirish. Elektr-kimyoviy usullarning klassifikatsiyasi
34
2.2
Tahlilning potentsiometrik usullari
35
2.3
Elektr-kimyoviy usullarda elektrodlar
37
2.4
Tahlilning potentsiometrik metodining turlari
44
2.5
Konduktometriya (konduktometrik tahlil)
47
2.6
Tahlilning konduktometrik usullari qo’llanilishi
52
2.7
Tabiiy suvlarni elektr o’tkazuvchanligi
53
2.8
Bevosita konduktometriya va konduktometrik titrlash
57
2.9
Qulonometriya
58
2.10
Tahlilning elektr-gravimetrik uslubi
59
Nazorat savollari
62
III BOB. Tahlilning spektroskopiya usullari
63
3.1
Spektroskopiyaga kirish – elektromagnit nurlanish (spektr)
63
3.2
Spektroskopik tahlil turlari
67
3.3
Yorug’lik yutilishi asosiy qonuni (Buger-Lambert-Ber
qonuni)
Download
4,55 Mb.
1
...
90
91
92
93
94
95
96
97
...
101
Download
4,55 Mb.
Pdf ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tahlilning instrumental usullari / Darslik
Download
4,55 Mb.
Pdf ko'rish
Tahlilning instrumental usullarining afzalliklari va kamchiliklari

3.
uskunalarning murakkabligi va narxining yuqoriligi.
TIUning
asosiy kamchiligi etalonlarga, standartlashtirilgan namunalarga,
standartli aralashmalarga va darajalangan graduirovka grafiklariga bo’lgan
talabdir. Biroq, ta’kidlash joizki, zamonaviy tahliliy uskunasozlik “soyasida”
an’anaviy kimyoviy uslublar,
yuqori darajadagi aniqligi, ishonchliligi va
ochiqligi bilan o’z ahamiyatini yo’qotmadi. Ular tahlilning yuqori darajadagi
aniqligi kerak bo’lganda va vaqt chegaralanmaganida, tengsiz hisoblanadi.
Bundan tashqari TIU uchun etalonlar an’anaviy kimyoviy uslublar yordamida
tayyorlanadi. Arbitraj sudlarda ham kimyoviy
uslublarda olingan yuqori
darajadagi aniqlik afzalroq bo’lib hisoblanadi.
Введение. Классификация электрохимических методов 
34 
2.2

3.2 Виды спектроскопического анализа
67
3.3 Основной Закон поглошения (Закон
Бугера-Ламберта-Бера)
72
3.4 Отклонения от Закона Бугера–Ламберта– Бера
75
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9
3.10
3.11
3.12
3.13
3.14
3.15
Закон аддитивности
Основные узлы инструментов абсорбционной
спектроскопии
Однолучевые и двухлучевые спектрофотометры
Качественный анализ
Количественный анализ
Основные методы фотометрических измерений
Спектроскопия в диапозонах видимого и
ультрафиолетового спектров
Источники излучения применяемые в современных
спектрофотометрах, монохроматоры, кюветки детекторы
Нефелометрия ва Турбидиметрия
Фотометрическое титрование
Основные преимущества спектроскопических методов
анализа
Вопросы для самоконтроля
77
77
78
81
82
83
84
85
88
89
89
90
Uslubning afzalliklari - Tahlilning instrumental usullari / Darslik

tahlil qilishda kimyoviy uslublarni qo’llash,
xuddi tuyaning vaznini, uning
yungini qirqishdan avval va keyin o’lchash bilan
aniqlagandek gap ekanligiga
ishora qiladi.
3
. Refraktometriya – sinish ko’rsatkichini kontsentratsiyaga bog’liqligiga
asoslanadi. Sinish (
refraktsiya) – bir muhitdan ikkinchisiga o’tish vaqtida tog’ri
chiziq bo’yicha taralayotgan nurning yo’nalishini o’zgartiradi, bunda nur muhit
bilan o’zaro ta’sirga kirishadi.
Refraktometriya – sinish ko’rsatkichining
kattaligi bilan baholanadigan,
nurning sinishini o’lchashdir. Uslub bajarilishining soddaligi bilan farqlanib, 10
-3
% gacha aniqlikni ta’minlaydi, shuning uchun keng ko’lamda qo’llaniladi.
Ozuqa mahsulotlari (don, dukkakli don mahsulotlari va ularni qayta
ishlashdan olingan mahsulotlar, non mahsulotlari va hokazo) tarkibidagi yog’larni
aniqlashda refraktometrik uslub qo’llaniladi. Uslub mahsulotdan o’lchab olingan
namunadagi yog’ni b-bromnaftalin yoki b-xlornaftalin yordamida ajratib olishni
nazarda tutadi. Yog’ning foizi erituvchining
sinish qiymati va erituvchi
tarkibidagi yog’ eritmasi qiymati orasidagi tafovut orqali aniqlanadi (1.1 – jadval)
Tahlilning instrumental usullarida qo’llaniladigan asosiy usullar

ma’lum
Cct kontsentratsiyali standart eritmaning ma’lum hajmi kiritiladi va yana
bir
marotaba Ix+ct.
signalining faolligi (1) formuladan kelib chiqqan holda
o’lchanadi,
Ix = k Cx, demak:
Ix+ct=
k (Cx+Cct
) bo’lsa,
unda
(2)
3. Molyar xususiyat usuli. Ushbu usulda
ham bir nechta standart
eritmalarning analitik signali faolligi o’lchanadi.
k molyar xususiyat formula
bo’yicha barcha o’lchamlarning o’rtacha kattaligi sifatida hisoblanadi
(3)
ya’ni, natijada moddaning 1 molga teng (proportsional) bo’lgan analitik
signalning faolligi olinadi. Keyin xuddi shu sharoitda tahlil qilinayotgan
namunaning Ix signalining faolligi o’lchanadi va quyidagi formula bo’yicha tahlil
qilinayotgan komponentning kontsentratsiyasi hisoblanadi:
(4)
Bilvosita (titrli) usullar

ionlari va molekulalarini tahlil qilish orqali amalga oshiriladi. Bunga sabab,
ko’pchilik tabiiy va suniy kimyoviy moddalar suvda ozmi-ko’pmi erish
xususiyatiga ega, ya’ni suv tabiatdagi eng yaxshi erituvchilardan biridir. Bu
xususiyat Er kurrasida hayot bo’lishining ham asosini belgilab beradi.
Albatta
ko’pchilik moddalar, ayniqsa suniy ifloslantiruvchi birikmalar suvda deyarli
erimaydi, va
ularni organik erituvchilarda, kislotalarda, va boshqa kuchli
erituvchilarda eritilib, keyingina analitik tahlil ishlari bajariladi (masalan
xlororganik pestitsidlar,
neft maxsulotlari, yog’lar, oqsillar va h.k.). Shuning
uchun ham qichqacha bo’lsada suvning molekulasining tuzilishi bilan tanishib
o’tish lozim bo’ladi.
Suv (vodorod oksidi) H
2
O vodorodning
kislorod bilan eng oddiy va
mustahkam birikmasidir. Suvning molekulyar massasi 18.0160, bundan
vodorodga 11.19% va kislorodga 88.81% to’g’ri keladi. Suv tarkibiga kiruvchi
yadrolar teng burchakli uch hosil qilib, uning asosida ikkita proton (ya’ni vodorod
atomlari), cho’qqisida esa kislorod atomi joylashgan.
Vodorod bilan kislorod
yadrolari orasidagi masofa 0,1 nM ga yaqin bo’lib, vodorod atomlari yadrolari
orasidagi masofa 0,15 nM ga tengdir. Kislorod atomidagi elektronlar quyidagicha
qavatlarda joylashgan: 1s
2
2s
2
2p
4
, ya’ni tashqi energetik qavatda 6 ta elektronlar
joylashgan. Tashqi elektron qavatni tashkil etuvchi elektronlardan ikkitasi
kislorod atomi va vodorod atomlari o’rtasidagi kovalent bog’ni
hosil qiladi,
kolgan 4 ta elektron taqsimlanmagan ikkita elektron juftini hosil qiladi:
̤
Nechanchi zamonaviy olimpiada o'yinlari dasturida yengil atletika kiritilgan?

|
Nechanchi zamonaviy olimpiada o'yinlari dasturida yengil atletika kiritilgan?
|
bet | 9/18 | Sana | 21.06.2024 | Hajmi | 46,89 Kb. | | #264902 |
Bog'liq gost savollariNechanchi zamonaviy olimpiada o'yinlari dasturida yengil atletika kiritilgan?
Javob. 1-olimpiada o'yinlariga
Olimpia o'yinlarida yengil atletika turlaridan xotin-qizlar qaysi yildan qaytnashmoqda?
Javob. 1920-yil
Yadro irg'itish va disk uloqtirish sekundtorlarining diametri necha sm bo'ladi?
Javob. 213,3-250 sm
Qisqa masofaga yugurishga qaysi masofalar kiradi?
Javob. 30-400 metrgacha
Yadro og'irligi erkaklar uchun necha kg?
Javob. 7.260 kg
Nayzaning og'irligi (erkaklar,xotin-qizlar uchun ) necha kg?
Javob. 800 gr erkaklar 600 gr qizlar
Yengil atletika zamonaviy olimpiada o'yinlari dasturiga nechanchi yil kirgan?
Javob. 1896-yil
Xalqaro yengil atletika federatsiyasi (IAAF)qachon tashkil topgan?
Javob. 1912-yil
Yugurishda harakat tashkil qilish necha qadamdan iborat?
Javob. Uch qadam
Sportcha yurish tezligi oddiy yurish tezligidan necha marta ko'p?
Javob. 2-5 ta
Jismoniy sifatlarni ustirishning necha xil vazifasi bor?
Javob. 2xil
Yugurish yo'lkasining eni necha sm?
|
| |
Jismoniy sifatlar nechta?

|
Jismoniy sifatlar nechta?
|
bet | 6/18 | Sana | 21.06.2024 | Hajmi | 46,89 Kb. | | #264902 |
Bog'liq gost savollariJismoniy sifatlar nechta?
Javob. 5 ta
Mashg'ulotning mazmuni kim tomonidan rejalashtiriladi?
Javob. Metodist
Mashg'ulotning tayyorlov qismini vositasi?
Javob. Saflash qayta saflash
Bolalar fikrlashni va turg'un qiziquvchanlikni shakllantirish?
Javob.
Namoyish qilish metodidan foydalanish bu-?
Javob. Qo'llanmani ko'rgazmali namoyish etish
Jismoniy tarbiya tizimining prinsiplari?
Javob. Sog'lomlashtiruvchi
Bog'chada jismoniy tarbiya tashkil qilishga kim javobgar?
Javob. Jismoniy tarbiya metodisi
Jismoniy tarbiya bo'yicha ishlarni kim rejalashtiradi?
Javob. Jismoniy tarbiya tarbiyachisi
Jismoniy tarbiyaning asosiy vositasi?
Javob. Jismoniy mashqlar
Saflanish- qayta saflanish komandalarini aniqlik bilan bajarishning tavsifi?
Javob.
Tezkorlik qobiliyatini tarbiyalash uchun qulay bo'lgan yosh?
Javob. 8-11 yosh
6-7 yoshli bolalarga mashg'ulotning asosiy qismi uchun mashqni tanlang?
Javob. 30metrga yugurish
Mashg'ulotni yakuniy qismi uchun mashqni tanlang?
Javob. Egiluvchanlikni rivojlantiruvchi mashq
Bir oyoqda 10ta o'tirib turish bilan tarbiyalanadigan jismoniy sifatni aniqlang?
Javob. Kuch
30-metrga yugurish mashqi bilan tarbiyalanadigan jismoniy sifatni nomini ayting?
Javob. Tezlik
Yuklamalarni hajmini aniqlash?
Javob. Bajariladigan mashqlar soni bilan.
Mashqlarni bajarishning dinamik rejimini aniqlang?
Javob. O'tirib turish
Mashqlarni bajarishning statik rejimini aniqlang?
Javob. 30 sekund yarim o'tirgan holatda turish.
Kuch rivojlantirish uchun mashqni aniqlang?
Javob. Burusda qo'llarga tayanib yurish
Umumrivojlantiruvchi mashqlarni bajarib bo'lmaydigan holatni aniqlang?
Javob. Mashg'ulotning yakuniy qismida
Harakat hajmini faollashishiga ahamiyat kasb etuvchi sport turlarini aniqlang?
Javob. Yengil atletika
Maxsus sport jihozlaridan foydalanish bilan ahamiyatli bo'lgan sport turlarini aniqlang?
Javob. Kamondan otish
Mashg'ulotning qaysi qismida chaqqonlikni tarbiyalashga doir mashqlar bajariladi?
Javob. Mashg'ulot asosiy qismining boshlanishida
|
| |
Sport trinirovkasini asosiy vositalari?

|
Sport trinirovkasini asosiy vositalari?
|
bet | 3/18 | Sana | 21.06.2024 | Hajmi | 46,89 Kb. | | #264902 |
Bog'liq gost savollariSport trinirovkasini asosiy vositalari?
Javob. Jismoniy mashqlar, sport turlari umumiy va maxsus tayyorgarlik mashqlari
Sport trinirovkasining davrlarini aniqlash?
Javob. Tayyorlov, musobaqa, o'tish
Jismoniy tarbiya tizimini asosan?
Javob. Mafkuraviy-g'oyaviy, ilmiy metodik, dasturiy-miqdoriy asoslari
Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasini vazifalari?
Javob. Soglomlashtirish, ta'lim tarbiya
Yasli yoshdagi bolalarni jismoniy tarbiyasini uyushtirish formalari?
Javob. Yakka, guruh, frontal
Maktabda o'quvchiilarni jismoniy tarbitasini uyushtirish?
Javob. Dars, faol dam olish, sinfdan tashqari ishlar
Jismoniy tarbiyani maktabdan tashqari amalga oshiradigan muassasalari?
Javob. BUSM, aholi yashaydigan joy, oromgohlar, dam olish o'yingohlari
Maktab o'quvchilarini jismoniy rivojlanishini baholash?
Javob. Texnik, taktik, tayyorgarligi
Maktabda o'tkaziladigan musobaqalarni sinov xarakteri?
Javob. Shaxsiy, shxsiy-jamoa, jamoa
Bolalar o'smirlar sport maktabini bosh vazifalari?
Javob. Hakam, instruktor, yuqori malakali sportchilar va tashkilotchilar tayyorlash
Talabalar jismoniy tarbiyaning mazmuni?
Javob. Oquv, oqishdan tashqari, kun tartibida, ommaviy sog'lomlashtirish ishlari.
|
| |