Xususiy korxonalarning tashkiliy-iqtisodiy asoslari

|
Xususiy korxonalarning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
|
Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 28 Kb. | | #125949 |
Bog'liq Xususiy korxonalarning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
XUSUSIY KORXONALARNING TASHKILIY-IQTISODIY ASOSLARI.
REJA
Xususiy korxonalarning tashkiliy-iqtisodiy asoslari
Bozor iqtisodiyoti davrida tavvakkalchilik va uning vujudga kelishi
Xarid qilish logistikasi
Korxonalar ishlab chiqarishida bah ova baholash
XARID QILISH LOGISTIKASI 10.1. Xarid qilish logistikasining vazifalari va faoliyatlari Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda xarid qilish logistikasining maqsadi, bu ishlab chiqarish jarayonining materiallarga bo‘lgan talabini yuqori iqtisodiy samara bilan qondirish hisoblanadi. Lekin bunga erishish uchun xarid logistikisining oldida turgan bir qator vazifalarni bajarish kerak. Bu vazifalarni quydagicha guruhlash mumkin: - xomashyo va komplekt mahsulotlarni ma’lum bir muddatda yetkazish. O‘z muddatidan ilgari olingan mahsulotlar korxonaning aylanma fondiga qo‘shilishi mumkin, o‘z muddatidan kech olingan xomashyo va materiallar ishlab chiqarish jarayoniga salbiy ta’sir qilishi yoki uning yo‘nalishini o‘zgartirish mumkin; - materiallarning talab qilingan miqdori bilan yetkazib berilgan miqdorning o‘zaro mos kelishi (talab qilingan kam yetkazilgan mahsulotlar korxona aylanma fondining balansiga salbiy ta’sir qilishi mumkin); - xomashyo hamda komplekt mahsulotlariga bo‘lgan talab sifatini nazorat qilishi. (Talabni qondiruvchi, minimal narxdagi). Yuqori darajadagi sifatga ega bo‘lgan, talabni qondiruvchi materiallarni, minimal narxdagisini izlash, xarid qilish logistikasining iqtisodiy samaradorligi asosini tashkil qiladi. Bozorni o‘rganishda, firma oldida turgan asosiy masala narx hisoblanadi, bundan tashqari esa logistika harajatlari hisoblanadi. Ulgurji xaridor uchun harajatlarning aniq hisob - kitobi zarur. Chunki materiallarning, xomashyoning aniq hisob-kitobi ishlab chiqarishning kelajak strategiyasini belgilaydi. G‘arb amaliyotida bir necha umumiy qoidalar mavjud bo‘lib, ular faqatgina yetkazib beruvchilar va bank sohasini yaxshilamay, balki korxonaning raqobat kurashida g‘olib chiqishini ham ta’minlaydi. Bu kodeks hamkorlarning etik me’yorlarini belgilab beradi. Uni qisqacha shunday deyish mumkin: muvaffaqiyatli tayyorgarlik va ishlab chiqarish asosida, bir tomondan ishbilarmonlar o‘rtasidagi yaxshi munosabat yotsa, ikkinchi tomondan kreditor hamda yetkazib beruvchilar bilan yaxshi munosabatlar yotadi. Asosiy e’tiborni kreditorlarga qaratish kerak, chunki firma faoliyatida ularning ishonchi va yordam berishga tayyorligi muhim ahamiyatga ega. Yetkazib buruvchilar bilan muomala qilishning bir qancha shartlari mavjud: - yetkazib beruvchilarga, xuddi mujozlardek muomala qilish kerak; - qiziqishlar umumiyligini namoyish etishni yoddan chiqarmaslik lozim; 98 - yetkazib beruvchining o‘z vazifalari bilan tanishtirib berish va uning faoliyatini nazorat qilish zarur. - kelib chiqishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal qilishga ko‘maklashishga tayyor bo‘lish kerak; - majburiyatlarni o‘z bo‘yniga olishni nazorat qilish lozim; - ish faoliyatidan yetkazib beruvchining qiziqishlarini e’tiborga olish kerak; - faoliyat doirasida barqaror muloqotni ta’minlash zarur. G‘arb mamlakatlarida iqtisodiyotning yangi sohalari rivojlanishi, sanoati rivojlangan mamlakatlarda tovarlar taklifining kengayishi, xomashyo va materiallar sohasi faoliyatini yanada qiyinlashtiradi. Muvaffaqiyatli savdoni amalga oshirish uchun bozorlar haqida keng axborotga ega bo‘lish kerak. Buning uchun bozor tadqiqotlari olib borilishi kerak. Bozor tadqiqotlarini olib borishda muammoning to‘g‘ri qo‘yilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Bozorni tadqiq qilish muammosini yechishda eng sodda algoritm korxonaning axborotlar bilan ta’minlanganligida o‘z aksini topadi. (22-chizma). 22-chizma. Korxona axborot bilan ta’minlanganligining samarali tuzilishi Xomashyo va materiallar bozorini tadqiq qilish ayni vaqtda tadqiq qilinayotgan bozorlar turini aniqlashni ham talab qiladi. Ularni quyidagi guruhlarga bo‘lish mumkin: - bevosita bozorlar (xomashyo va materiallar bozorini ta’minlovchilar); Axborotni saqlash Boshqaruvchi bo’lim muammoning qo’yilishi Axborotga talabning tahlili Axborot tarqatuvchilarni qidirish Axborotga ega bo’lish Axborotni qayta ishlash Axborotni uzatish 99 - o‘rinbosar tovarlar bozori (to‘la yoki qisman o‘rinbosuvchi tovarlar); - bilvosita bozorlar (yetkazib beruvchilar tomonidan qo‘llanadigan bozor); - yangi bozor. Bu axborotlar talab, taklif va bozor balansi haqida bo‘lib, quyidagi savollarga javob berishi kerak: - tadqiq qilinayotgan bozorning tuzilishi qanday? - tadqiq qilinayotgan bozor qanday tuzilishga ega yoki u talab va taklifni qanday muvozanatlaydi? - bozor tuzilishi qanday yo‘llar bilan rivojlantirilishi mumkin? Bu savollarni chuqurroq o‘rganish và ularga to‘la qonli javob berish uchun, ko‘p hollarda axborotlar quyidagi 3 yo‘nalishda beriladi: - bozorni zamonaviy tahlili; - bozor kon’yunkturasining o‘zgarishi dinamikasi; - bozor o‘zgarishlari haqidagi bashoratlar. Bozor tadqiqotlarini o‘tkazishda iste’molchilar muhim ahamiyat kasb etadi. Bozor tadqiqoti bir firma ichida ham o‘tkazilishi mumkin. Shuni e’tiborga olish kerakki, bozor tadqiqotlaridagi juda muhim, qimmatbaho axborotlar aynan bir zavod yoki firmaning ichki faoliyatini nazorat qilishdan olinadi. Bozordagi homashyo hamda komplekt materiallarga bo‘lgan talabni o‘rganish, yangi tovar ustida ish olib borish bilan birgalikda o‘tkaziladi. Materiallar miqdori, ularni yetkazib berish, materiallar kelib tushishining davomiyligi korxonaning biznes rejalaridan kelib chiqadi. Bozorni o‘rganib va aniq bir yetkazib beruvchilarga to‘xtalgan holda savdo bo‘limi korxona talab qilayotgan ma’lum bir mahsulotlarni ajratib olishi kerak. Talabni aniqlashtirishda zahiralarni iste’mol qilishni boshqarish strategiyasi muhim ahamiyat kasb etadi. Talabni o‘rganish avvalambor, tovar va xizmatlar sifatiga, miqdoriga ikki xil usul bilan ta’sir qiladi: birinchisi, talabni buyurtmalar bo‘yicha o‘rganish va talabni rejali, harajatlar asosida o‘rganish; - ikkinchisi, agar talabni buyurtma asosida o‘rganishning iloji bo‘lmasa, u holda talabni harajatlar orqali aniqlash usuli qo‘llaniladi. G‘arb mamlakatlarida firma tomonidan egalik qilingan tovarlar, ularning turi va sotib olish usullari bilan turkumlanadi. Bu xilma - xillikdan ma’naviy ravishda quyidagi tovarlar turi ajratiladi: xomashyo va asosiy materiallar; yoqilg‘i; komplektlovchilar va asbob - uskunalar. Materiallarni yetkazib berish usullari xilma - xildir. Uzoq muddat saqlash talab qilinmaydigan tovarlar, iste’mol qilinishga juda oz muddat qolganida sotib olinadi. Bir marta yoki doimiy iste’mol qilinadigan materiallar yetkazib berish shartnomasida ko‘rsatilgan muddatda sotib olinadi. Bu usullar natijasida firma zahirasidagi materiallar kamayadi. Harajatlarni kamaytirish maqsadida ma’lum bir tovar turlari kichik guruhlarga jamlash turlari kichik guruhlarga jamlash shu maqsadlarda barcha firmalar komp’yuterlarning internetga ulangan aloqalaridan foydalana boshlashlari kerak. 100 Egalik qilinayotgan tovarlarning narxi - sotish siyosatida eng muhim element hisoblanadi. Savdo narxining tahlilida hisob-kitoblarning bir necha usullari qo‘llaniladi: - kalkulyatsiyaning oddiy usuli (umumiy harajatlar ko‘rsatkichi ishlab chiqarish ko‘rsatkichiga bo‘linadi); - ekvivalent ko‘rsatkichlar bo‘yicha hisob-kitob (harajatlar, alohida bo‘limlar bo‘yicha taqsimlanadi va o‘rtachasi olinadi); - doimiy hisob-kitoblar (BTA boshqarish tizimini avtomatlashtirish bazasidagi har bir operatsiyada yuzaga keladigan harajatlarning aniq hisob-kitobi). Narxlar tahlili qo‘shimcha ish va xizmatlarni ham hisobga oladi. Masalan, maslahatlar berish, hujjatlashtirishga tayyorgarlik, qadoqlash, bojxona bojlari, yetkazib berish va boshqalar. Bunday holatlarda narxlar tahlilining quyidagi usullari qo‘llaniladi: - hamma bosqichdagi narxlar tahlili - mahsulotning paydo bo‘lishidan to iste’molchiga yetib borishiga qadar bo‘lgan vaqt (ishlab chiqarish harajatlarini hisobga olgan holda tovarning sof (netto) narxi belgilanadi); - ish va xizmatlarning umumiy qiymatini hisobga olgandagi narx tahlili (bu erda nazorat, saqlash va moliyalashtirishga ketgan qo‘shimcha harajatlar ham hisobga olinadi); - tovarning foydaliligiga asoslanib belgilangan narx tahlili; - o‘xshash tovarlar narx ko‘tarilishining yo‘nalishi tahlili; - yangi mahsulotga nisbatan narx tahlili; - vaqt oralig‘idagi narx tahlili; - tovarning bir-biriga ketgan harajatlar bo‘yicha narx tahlili; - sirg‘aluvchi narxlar yordamidagi tahlil. Odatda xaridor tovar narxlarning hammasini bilishi shart emas, buning uchun xaridor va sotuvchi o‘zaro harajatlar haqida axborot almashsalar yetarli. Bular ichiga yetkazib berish haqidagi qisqa muddatli shartnomalar ham kiradi. Transport harajatlari moddiy-texnika ta’minoti organlarining ham nazorati ostida bo‘ladi. Bunda faqat masofaning uzoqligi emas, balki transport turi, yetkazib berish tezligi, tovarlarning qadoqlanishi, tushirish usullari ham e’tiborga olinadi. Transport harajatlarining asosiy qismini materiallarni saqlash uchun ketadigan harajatlar tashkil qiladi. Turli firmalardagi ta’minot xizmatining asosiy vazifasi firmalarga yetkazib beruvchilarni tanlash hisoblanadi. Bu tanlov hozirgi kunda asosan 2 ta usulda o‘tkaziladi. Birinchi usul bo‘lishi mumkin bo‘lgan variantlar va takliflarning tahlili, oldi - sotdi uchun javob beruvchi savdo agenti tomonidan amalga oshiriladi. Eng arzon narxlardan kelib chiqqan holda yetkazib beruvchini tanlash, buyurtma berish, buyurtma bajarilishini nazorat qilish va vujudga kelishi mumkin bo‘lgan muammolarni hal qilish savdo agenti zimmasiga yuklatilgandir. Hamma muammolar zamonaviy aloqa vositalari yordamida hal qilinadi. Ikkinchi usul, shikoyatlar hamda yetkazib berishga bo‘lgan talab hamkasblar tomonidan 101 umumiy hal qilinishini nazarda tutadi. Tahlil har bir bo‘limda bir xilda o‘tkaziladi. Bu savdo - sotiq bo‘limida ham, tovar sifatini nazorat qilish bo‘limida ham o‘tkaziladi. Uchinchi usul ham mavjud bo‘lib, bunda yangi, yaxshi o‘rganilmagan bozorni korxona tomonidan ta’minotining qondirilishidir. Bu asosan yangi tovarlarga talabning paydo bo‘lishi bilan yuzaga keladi. 1980 - yillarda korxona faoliyatining rejali boshlanishi yaxshi shakllangan korxona faoliyatini rejalashtirishda bir qator omillar hisobga olinadi, xususan: inflyatsiya tezligi; bir qator mamlakatlarda valyuta devalvatsiyalanishi, narx o‘sishiga ta’sir qiluvchi omil; yetkazib berish bozorida kapital konsentratsiyasining o‘sishi; ishlab chiqarishning texnologiya tomonidan rivojlanishi; yangi materiallarning paydo bo‘lishi va boshqalar. Ko‘pgina firmaning boshqaruv xodimlari shuni tushunib etishdiki, yetkazib berish bozori bilan bo‘ladigan aloqalarning rejalashtirilishi, oldi-sotdi bozorini tahlil qilish va rejalashtirish kabi juda muhimdir. G‘arb mamlakatlarida tovar va komplekt mahsulotlar yetkazilishining sifatli bo‘lishi, firmalar ta’minot bo‘limining asosiy muammolaridandir. Shuni aytib o‘tish kerakki, yetarli darajada raqobatchilarning mavjud bo‘lishiga qaramay, sifat muammosi dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Ko‘pgina G‘arbiy Yevropa, Amerika, Yaponiyadagi kompaniyalar o‘rtasida kuchli raqobat bormoqda. Bu raqobatda asosiy e’tibor yetkazib berish manbalariga qaratiladi. «ITT Kennon Nort Amerika» bu usulda juda malakali hisob kompaniyasini boshqarish tizimida «yetkazib beruvchilarni tanlab olish guruhi» deb nomlangan bo‘lim mavjud bo‘lib, bu bo‘limga material texnik ta’minot bo‘limlari, moliyaviy xizmat, ishlab chiqarish bo‘limi xodimlari a’zodirlar. Guruh korxona tomonidan qo‘yilgan barcha talablarga to‘laqonli javob beruvchi ishchilarni, yetkazib beruvchilik vazifasiga qabul qiladi. Yetkazib beruvchining imkoniyatlarini o‘rganishda asosan quyidagilar e’tiborga olinadi: - talab darajasidagi tovarlarni ishlab chiqarishda asbob - uskunalarning mavjudligi; - kerakli anjomlar bilan dasturda ko‘rsatilganligi bo‘yicha tovar sifatini tekshirishga sharoitning mavjudligi; - chiqayotgan xomashyo va materiallarni nazorat qilish, attestatsiyadan o‘tkazish; - ishchilarning nazorat qilinishini aniqlovchi hujjatlar hamda qo‘llanmalarning mavjudligi; - ishlab chiqarishni to‘laligicha nazorat qiluvchi hujjatlarning mavjudligi. G‘arbiy Yevropa kompaniyalarining ta’minot bo‘limi oldida turgan vazifalardan yana biri yetkazib beruvchi resurslar hamda iste’molchi talabining muvozanatini aniqlashdir. Misol tariqasida «Eripson informeyshn sistems» deb nomlanuvchi shved kompaniyasining faoliyatini ko‘rib chiqish mumkin. Bu kompaniya o‘zinig ta’minot tizimini ishlab chiqargan. Bu tizimga ko‘ra, savdo markazi yangi tovar 102 ishlab chiqarish bilan bog‘lanadi. Bunda firma bo‘lajak iste’molchilar talabini qondiruvchi yetkazib beruvchilarni tanlaydi va ularni yangi tovar ishlab chiqarishda qatnashishga undaydi. Shvetsiyadagi «Saab - Skakia» kompaniyasining ta’minot bo‘limi vazifasiga quyidagilar kiradi: talablarni qondirishning texnik usullarini topish; texnologiyalarni qayta ishlashda aniq o‘zgarishlarni yaratish; korxonani test o‘tkazuvchi laboratoriyalar bilan ta’minlash. Yuqoridagilardan xulosa qilib, korxona ta’minot bo‘limining yangi vazifalarini ko‘rsatish mumkin. Ular: korxona ichki faoliyat tahlili; dizayni; o‘xshashini ishlab chiqarish; tovar ishlab chiqarishga ta’sir qiluvchi ichki va tashqi omillarni hisobga olishdan iborat. 10.2 . Xarid logistikasining amal qilish mexanizmi Sanoati rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqarishni xomashyo va materiallar bilan ta’minlashning bir qator standart mexanizmlari bor. Masalan, Germaniya Federativ Respublikasining sanoatini materiallar bilan ta’minlash tizimi, yetkazib beruvchi tashkilotlarning omborlar tizimi, markaziy omborlar va ta’minot tashkilotlari omborlariga asoslangan. Germaniya Federativ Respublikasida material bilan ta’minlashning ma’naviy tizimi zahiralarni saqlashga asoslanadi. Bu holda ishlab chiqarishga kerakli bo‘lgan omborga tovarlarni qabul qilinganligi haqida hujjat tayyorlanadi va bu tovarlar to‘g‘ridan - to‘g‘ri ishlab chiqarish maskanlariga jo‘natiladi. Talab asosida sotib oluvchi tashkilot buyurtma harajatlarini rasmiylashtiradi va uni yetkazib beruvchiga jo‘natadi. Yetkazib beruvchi buyurtmani olib, tovarni so‘ralgan tashkilotga sotib berishini ta’minlaydi. So‘ngra katta miqdordagi tovarlar avtomobil yo‘llari yoki temir yo‘llari orqali markaziy omborga olib kelinadi. U yerda tovarlarning sifati, miqdori tekshiriladi. Agar hammasi talabga javob beradigan darajada bo‘lsa, qismlarga bo‘linib, ishlab chiqaruvchi korxonalarga jo‘natiladi. Yuqorida aytib o‘tilgan faoliyat 23-chizmada berilgan. Bu faoliyatni amalga oshirishda savdo bo‘limi yoki vositachilar 9-10 ga yaqin hujjatlarni yetkazib beruvchiga topshiradilar. Yetkazib beruvchi esa buyurtmani bajarayotgan paytda markaziy punktga 14 ga yaqin hujjat topshiradi. Umuman, hujjatlarning bu qadar ko‘pligi materiallar yetkazib berish faoliyatining an’anaviy tizimi doiralar bilan chegaralangan deyish mumkin. Buyurtma beruvchi bilan yetkazib beruvchi, materialga buyurtma tushganidan boshlab, to uning egasiga etib borishi va qabul qilinishi hamda qo‘llanilishigacha bo‘lgan davrda hujjatlashtirishning 15 ga yaqin usulidan foydalanadilar. Ularning bir necha nusxada bo‘lishini hisobga oladigan bo‘lsak, u holda hujjatlar soni 50 dan oshib ketadi. 103 23-chizma. GFR dagi moddiy - texnika ta’minotining oddiy chizmasi D - hujjatlar, M - materiallar Zahiralarni saqlash bir qancha miqdorda harajat hamda ishchi kuchini talab qiladi. Quyida harajat guruhlari beriladi. 1. Omborxonalarning band bo‘lishi; a) bino amortizatsiyasi; b) asbob - uskunalar amortizatsiyasi; v) remont harajatlari; g) isitish vositalariga harajatlar, elektr-energiya va suv vositalari; d) ijara to‘lovi. 2. Xizmat ko‘rsatuvchi ishchilarga harajatlar: a) ombor ishchi - xizmatchilari uchun maosh; b) ishchilarning ijtimoiy himoyasi uchun harajatlar; 3. Transport vositalari uchun harajatlar: a) amortizatsiya; b) energiya va yoqilg‘i uchun harajatlar; v) joriy ta’mirlar uchun harajatlar; g) sug‘urta va transport vositalari uchun soliq. 4. Materiallarni saqlash natijasida kelgan zararlar: a) ombor qorovullari va materiallarning eskirishi; Istе'molchi kompaniya D МD М D МD M МD D D D D Buyurtma beruvchi kompaniya ombori Xaridor Yetkazib bеruvchi Markaziy qabul qiluvchi punkt Ta’minlovchi ishlab chiqarish 104 b) zanglash va boshqalar; v) inventarizatsiya natijasidagi yo‘qotishlar; g) o‘g‘rilik; d) narxlar tushishi natijasidagi yo‘qotishlar; e) zahiralarni sug‘urtalash harajatlari. Shuning uchun, bu tizim nisbatan noqulayroq bo‘lib, faoliyatni doim nazorat qilishni hamda uni optimallashtirish yo‘llarini topishini talab qiladi. Ishlab chiqarishni materiallar bilan ta’minlashda yetkazib beruvchi firmalar bilan shartnomalar tuzish tizimi o‘zini oqladi. Bu tizim XX asrning 70 - yillari oxiri 80 - yillari boshida ishlab chiqilgan bo‘lib, bunda faoliyat yuritish bo‘limlari nisbatan kamroq. Bu tizim iste’molchi va yetkazib beruvchilar o‘rtasidagi munosabatni, yuqorida aytib o‘tilgandan ham qisqaroq yo‘llar bilan amalga oshiradi. Yuklar birdaniga ishlab chiqaruvchiga emas, balki birinchi navbatda ulgurji savdo kompaniyasiga kelib tushadi. Bu kompaniya o‘zining bir necha yirik omborlariga ega bo‘lib, asosan xomashyolarni iste’molchi - ishlab chiqaruvchilarga tez yetib borishini ta’minlaydi. Bu tizim oldingisiga qaraganda bir qator afzalliklarga ega. Birinchi o‘rinda ma’muriy harajatlarni kamaytiradi. Shartnomalar tizimi muzlatilgan kapitalni bo‘shatib yuborishga sharoit yaratadi. Iste’molchiga eng qulay tomoni, u istagan paytda o‘zining omboridan voz kyechishi mumkin. Ulgurji savdo kompaniyalari ham turli xil xizmatlari bilan iste’molchilarni o‘zlariga jalb qilishlari mumkin. Bu tizimning eng qulay tomon tezkor tovarlar yetkazib berishni ham tashkil qilish mumkinligidir. Katta assortimentdagi tovarlarni saqlovchi ombor xo‘jaligi 24 soatda iste’molchiga kerakli tovarni yetkazib berishi mumkin. GFR ning tajribasiga ko‘ra, xususiy omborlar talabning 50 - 60 %ini qondirishi mumkin. Vositachi firma omborlari esa talabning 90 %gacha bo‘lgan qismini qondirish mumkin. D- hujjatlar oqimi, M- materiallar oqimi. 24-chizma. Korxonalarda vositachi tashkilotlar qatnashishi bilan bog‘liq bo‘lgan moddiytexnika ta’minoti Iste’molchi kompaniya Buyurtmalarni markazlashtirish Yetkazib beruvchi D D Ta’minlovchi tashkilot Jamg'arish punkti DМ DМ DМ 105 Chizmadan ko‘rinib turibdiki, yetkazib beruvchilar yordamida ishlab chiqarilgan buyurtma ombor xo‘jaligidagi qayd qilish bo‘limiga jo‘natiladi. Qayd qilish bo‘limi 1 yoki 2 marta shartnomalar tizimi bilan birlashgan yetkazib beruvchilarga buyurtma yuboradi. Yetkazib beruvchi ertasiga so‘ralgan materiallarni jo‘natadi va ular omborning jamg‘arish bo‘limiga yig‘iladi. Bunda 14 ta forma blank o‘rniga bittasidan foydalaniladi. Bu blank formula bir vaqtning o‘zida ham buyurtma, ham hujjat bo‘ladi. Rivojlangan bozor sharoitida ta’minotning logistika bo‘limining asosiy muammosi talab ehtiyojlarining tez o‘zgarishidir. Bu ko‘pincha yetkazib beruvchida ishlab chiqaruvchiga kerak bo‘lmaydigan tovarlarning yig‘ilib qolishida o‘z aksini topadi. Oxirgi o‘n yillikda ta’minotning bir qator usullari ishlab chiqilgan bo‘lib, u ishlab chiqarishning aniq bir talabini qondirishga mo‘ljallangan. Ular quyidagilar: - kanban usuli (Yaponiyada ishlab chiqilgan usul bo‘lib, umumiy ishlab chiqarishni materiallar bilan ta’minlashga mo‘ljallangan oxirgi talabni hisobga oladi); - talab va materiallarni rejalashtirish tizimi. (25 - chizma). Bu 3 bosqichda amalga oshiriladi: birinchisi dasturli rejalashtirish, ikkinchisi materiallarni taqsimlash va uchinchisi savdoni nazorat qilish; - «Aynan vaqtida» usuli, bu usul zahiralar to‘planib qolishining oldini oladi. ( 26 -chizma); - talab bo‘yicha ta’minot tizimi, bunda uzoq muddatli ma’lum shaklli shartnoma yetkazib beruvchilar bilan tuziladi. Materiallar bosqichma - bosqich iste’molchiga yetkazib turiladi; - «bashorat ko‘rsatkichlari» usuli (katta miqdordagi materiallarga talab ma’lum darajada hujjatlashtiriladi va talab asosida materiallar yetkazib beriladi); - iste’molchi va yetkazib beruvchi o‘rtasidagi kerakli ma’lumotlarni internet orqali almashish usuli. Buyurtma kelib tushgandan so‘ng, qolgan hamma ma’lumotlar kompyuter orqali olinadi. Zamonaviy savdo uchun oldindan talab qilinadigan materiallarni bashorat qilish xosdir. Bashoratning chuqur o‘rganilishi zahiralar miqdori, yetkazib berishga va ta’minotga tayyorligini belgilaydi. Bashorat asosida ta’minot rejasi tuziladi. Ta’minot shunday balanslashtirilishi kerakki, uning asosida ishlab chiqarishning bosqichli dasturi tuziladi. Mana shu dastur materiallarni ishlab chiqarishga ta’sir qiluvchi omil bo‘ladi. 25-chizmada ishlab chiqarishning dasturli rejasini ishlash chizmasi berilgan. Ishlab chiqarish rejasi 106 25-chizma. Ishlab chiqarishning dasturli rejasini ishlash chizmasi. 26 - chizma. «Aynan vaqtida» ta’minot tizimi 4-jadval Ishlab chiqarishni talab bo‘yicha ta’minlash tizimi I chorak II chorak III chorak IV chorak 2000ta detal 2500ta detal 3000ta detal 2500ta detal Hafta 1 2 3 4 5 6 Yetkazib berish 180 170 216 195 200 210 180 350 560 755 955 1165 Aniqlash tirilgan talab Kun 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Yetkazib berish 30 25 36 24 55 60 55 55 25 40 Taqsimlash zonasi 30 55 81 105 160 220 275 330 355 395 Ichlab chiqarishning dasturli rejasi darajasi Ta’minot rejasi Ichlab chiqarish dasturi Mijozlar buyurtmasining hisob - kitobi Savdo - sotiq Ishlab chiqarishni boshqarish Faoliyat darajasi Yetkazib beruvchi Chiqish nazorati Kelib tushgan tovarlar ombori Chiqish nazorati Markaziy ombor Jo'natishga tayyorlangan joriy tovarlar saqlanadigan омбор Istе'mol qilish joyi 107 Talab qilinayotgan material, xomashyolar aniq bo‘lgandan so‘ng korxonalar faoliyat yo‘nalishini belgilaydilar va sotib olishni tashkil etadilar. Shartli ravishda sotib olishning an’anaviy va operativ usullari bor. Operativ ta’minotning eng samarali usuli «Aynan vaqtida» deb nomlanadi. Bu usul Yaponiyada 1950 - yillarda tashkil topgan bo‘lib, keyinchalik Yevropa va AQSH da davom ettirilgan. Bu usulning asosiy maqsadi uzoq muddatli shartnoma bo‘yicha savdo - sotiq va ta’minot buyumlarini o‘z vaqtida, oraliq omborlarni chetlab o‘tgan holda to‘g‘ridan - to‘g‘ri ishlab chiqarish liniyasiga yetkazib berishdan iborat. «Aynan vaqtida» usuli asosan avtomobil ishlab chiqarish sohasida rivojlangan. Bunga misol qilib, «Mersedes - Bens» zavodining yig‘uv sexiga avtomobil o‘rindiqlarini yetkazib berishni keltirish mumkin. Yetkazib berishni asosiy ishlab chiqarishdan 6 km uzoqlikda joylashgan «Kayner-Rekaro» firmasi amalga oshiradi. Oldindan rejalashtirish 6 oygacha amalga oshiriladi. Bu o‘z ichiga yetkazib berishdan tortib to taxminiy talablarni ham oladi. Yetkazib berishni aniqlashtirish fazasi avtomobil yig‘ish boshlanishidan 15 kun ilgari amalga oshiriladi. Iste’molchining talabidan kelib chiqqan holda firma bir hafta oldin ishlab chiqarish rejasini tuzadi. Yig‘uv ishlari boshlanishidan oldin zavodga buyurtma beriladi. Maksimum yig‘uv ishlari boshlangandan so‘ng 6 soatdan keyin sexga talab qilingan o‘rindiqlar yetkazib beriladi. Resurslarni balanslashtirish 1. Ishlab chiqarish qudrati 2. Mehnat manbalari 3. Ishlab chiqarish vositalari 1. Xarid 2. Zahiralar 27-chizma. Ishlab chiqarishni dasturli rejalashtirish jarayoni O’tkazish dasturi Bozor faoliyati ta’siri Mijozlar buyurtmasi Iste’molchilar bashorati Birinchi darajali talablar Ishlab chiqarish dasturi Talabni aniqlash Mеhnat rеsurslari Ishlab chiqarish vositalari Matеriallar 108 Yuqorida aytib o‘tilgan faoliyat an’anaviy ta’minotda umuman boshqacha tus oladi. Masalan, Amerika kompaniyalarida tovarlar bilan ta’minlashning quyidagi usullari qo‘llaniladi: sotib olinadigan partiyani aniqlash; yetkazib beruvchilarni tanlash; yetkazib beruvchilarni baholash; nazorat tashkiloti; munozaralar va shartnomalar tuzish; yetkazib berish usulini tanlash; hujjatlashtirish; qadoqlash. Tezkor va an’anaviy ta’minot bir - biridan tubdan farq qiladi. Masalan, an’anaviy ta’minotda tovarlar katta hajmda uzoq vaqt oralig‘ida yetkaziladi. Tezkor ta’minotda hajman katta bo‘lmagan tovarlar guruhlari tez-tez jo‘natib turiladi. An’anaviy ta’minot (AT)ni baholashda 2-% gacha brakka yo‘l qo‘yiladi. Tezkor ta’minotda brakka umuman yo‘l qo‘yilmaydi. AT shartnomasi mazmuni - iloji boricha arzon narxda material olish. Tezkorning esa - yuqori darajadagi sifatga ega bo‘lgan materiallarni olish. AT ga asosan, sotib oluvchining uch xil talabini qondiruvchi yetkazib beruvchi tanladi, ular: sotib olinayotgan tovar sifati; yetkazib berish shartlari; narxi. Yetkazib beruvchining faoliyatini baholash, oyda bir yoki chorakda bir amalga oshiriladi. Amerika kompaniyalarida yetkazib beruvchilar har oy sinovdan o‘tkaziladi va baholanadi. AQSH ning AT tajribasiga asosan, mahsulot sifatiga qabul qilish bo‘limi javobgar hisoblanadi. Yaponiyada esa bunga yetkazib beruvchi javobgar hisoblanadi va u materialni to‘g‘ri ishlab chiqarish liniyasiga olib boradi. Hozirgi kunda ko‘p AQSH kompaniyalari tovar sifatida javobgarlikni yetkazib beruvchi zimmasiga yuklashmoqda. Masalan, «Nissan - Amerika» «Djeneral motors - Byuik», «Xyullet - Pakkard» kabi kompaniyalar materiallarni qattiq nazorat ostiga olmay, to‘g‘ri ishlab chiqarish yo‘liga jo‘natishmoqda. Bunday yetkazib berish usullarini o‘rganayotgan xaridorni qiziqtiradigan narsalardan biri bu raqobatchilardir. Chunki raqobat mavjud bo‘lsa, xaridor iloji boricha yuqori darajadagi sifatga ega bo‘lgan materialni sotib olishi mumkin. Bundan tashqari, raqobatning yo‘qligi narxga ham ta’sir qiladi. Agar raqobat mavjud bo‘lmasa, materialning tannarxi haqiqiysidan ancha qimmat bo‘lib ketadi. Bu esa ishlab chiqarish harajatlarini ko‘paytiradi. AQSH va Yevropa kompaniyalari jahon bozori ta’minotida tarixiy - vertikal integratsiya qo‘llanilishiga qarshilik bildirmoqda. Chunki, ular asosiy materiallar - uzellar, detallarni asosan Yaponiya va Meksika hamda Braziliya kabi rivojlanayotgan mamlakatlardan keltiriladilar. Buni avtomobil sanoatida yaqqol ko‘rish mumkin: AQSHda 1982 yildan beri avtomobil detallari importining darajasi ko‘tarilishi kuzatilmoqda. Masalan, 1985 yilda AQSH Yaponiyadan 3 - milliard AQSH dol.iga teng miqdorda uzel va detallar sotib olgan, Meksikadan 4 - milliard dol.ga yaqin, GFR - dan 5,5 - milliard dol., Braziliyadan 6 - milliard dol.. 1985 yildan 1992 yilgacha bo‘lgan davr ichida import darajasi 50 - 60 - % ga o‘sgan. Detal va komplekt mahsulotlarining milliy chegaralardan oqib kirishining o‘sishi 5 ta sababga asoslanadi: - chet elda ishlab chiqarish harajatlarining nisbatan kamligi; 109 - detallar texnik parametrlarining yaqinlashishi va bular asosida ishlab chiqarish masshtablarini kengaytirish mumkin; - rivojlanayotgan mamlakatlarda soliq to‘lovlarining nisbatan pastligi. - ishlab chiqarish firmalarining xalqaro qo‘shilishi; - detallarni arzon ishlab chiqarishning xalqaro bazalarini izlash. Ishlab chiqarishni material va texnologiya bilan ta’minlash strategiyasini ishlab chiqishda bir qator hisob-kitoblar amalga oshirilishi kerak. Bu jarayonni amalga oshirishda ishlab chiqilgan strategiya quyidagi savollarga javob berishi kerak: 1. Yuk tashishga talablar qanday? 2. Qanday xizmatlar kerak bo‘ladi? 3. Material - texnika ta’minotida qanday axborot - texnologiya usullaridan foydalaniladi? 4. Yetkazib beruvchilar va transportirovka qiluvchilarni qanday usullar bilan attestatsiyadan o‘tkazish mumkin? 5. Material - texnika ta’minotini optimallashtirish uchun qanday vositalardan foydalanish kerak. Ta’minot tizimi, minimal darajada zahiralar mavjud bo‘lgan paytda juda samarali hisoblanadi. Bu tizimning to‘g‘ri amal qilishi uning tuzilishigà bog‘liq. Tuzilma odatda 4 asosiy elementdan tashkil topib, ta’minot tizimini shakllantiradi. Tizim elementlari faoliyatining ichki tuzilmasi 28-chizmadà berilgan. Berilgan chizmadan ko‘rinib turibdiki, tizim asosan 3 ta elementdan tashkil topgan: yetkazib beruvchi, oraliq tizimlar va iste’molchi. Iste’molchi va yetkazib beruvchilar haqida yuqorida aytib o‘tildi. Endi oraliq tizimlar (yetkazib berish vositalari)ga kelib to‘xtalamiz. Tizimning asosiy qismi, tovarni yetkazib berishni ta’minlash hisoblanadi. Bu tizimning asosiy parametrlariga: tîvarlar konsentratsiya joyi, yuklarni tushirish porti, dengiz transport agentliklari, bojxona nazorati maskanlari va ichki avtomobil hamda temir yo‘l kompaniyalari kiradi. Bu omillar ta’minotni tashkil qiluvchi zanjir bo‘laklaridir. Yuk tushirish portini tanlash xulosasi, asosan chet elda, mustaqil ketmaketlikni tanlashga asoslanadi. Mustaqil ketma-ketlik yetkazib beruvchi bilan bir hududdà joylashadi. Yetkazib beruvchidan bir necha 1000 km uzoqlikda joylashgan ishlab chiqaruvchi firma hamma tashkiliy ishlarni bajarish imkoniyatiga ega emas. Mustaqil podryadchik «uchinchi tomon» bo‘lib, butun tizim ishga tushiriladi. Tovarlarni dengiz orqali olib o‘tish, uni tashish, tushirish va yetkazib beruvchidan iste’molchiga yetib borishini ta’minlovchi - yetkazib berish kompaniyasini tovar egalarining o‘zlari tanlaydilar. Bunda ular xizmat safariga va narxga katta e’tibor beradilar. Uchinchi tomon Oraliq tizim Ishlab chiqaruvchi Axborot tizimi Axborot tizimi Axborot tizimi Chet el avtotrans-port agentliklari Chet el porti Dengiz agentliklari Belgilangan port 110 Material oqimi Hujjat oqimi 28-chizma. Chet eldan ta’minot tizimining faoliyat tuzilishi Bu harakatlarni amalga oshirishda, faoliyat asosida tizimli yondashuv yotadi. Tizim yetarli darajada egiluvchan bo‘lib, bir yetkazib beruvchidan, ikkinchisiga bo‘lgan bog‘lanish maqsadga muvofiq narxda bo‘lishi kerak. Chet el yetkazib beruvchisidan Rossiyaga tovar yetkazib berishdagi namunaviy tizimini «Global odin» kompaniyasi misolida ko‘rish mumkin. Bu kompaniya telekomunikatsiya xizmatlari bilan shug‘ullanadi. Tovar yetkazib berish faoliyati bir necha bosqichlarga bo‘lingan: -yetkazib beruvchi bilan Rossiya kompaniyasi o‘rtasidagi shartnomaning tuzilishi; -yuk tashuvchilarni tanlash va ular bilan shartnoma tuzish; -yetkazib beruvchi tomonidan tovarlarni yuklash; -Rossiya bojxonasigacha yuk tashishni tashkil qilish; (28-chizma); -Rossiya bojxonasi tomonidan yukni hujjatlashtirish va bojxonaning import faoliyati bilan shug‘ullanuvchi brokerlari bilan ishlash; -Rossiya bojxonasidan ishlab chiqarish korxonasining omborigacha yuk tashish; -kompaniya omboridan buyurtmachigacha yuk tashish. Yuk tashish majburiyati - ishlab chiqarishda muhim muammo hisoblanadi va u turli firmalarda turlicha hal qilinadi. Bu masala ustida iqtisodchilar orasida juda ko‘p tortishuvlar bo‘lib o‘tgan. Masalan, AQSH da tovarni yetkazib berish juda qimmat bo‘lganligi uchun bu faoliyat bilan alohida kompaniyalar shug‘ullanadi. Albatta, material-texnika ta’minotida iqtisodiy, geografik, siyosiy vazifalar ham, uning kelajakdagi faoliyatiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. 111 10.3. Xaridorni rejalashtirish Xaridor (ta’minot) logistikasi logistika tizimining birinchi elementi bo‘lgan xomashyo, material va yordamchi qismlarni xarid bozoridan korxona omborigacha harakat qilish jarayonini o‘zida aks ettiradi. Xaridor logistikasining samarali amal qilishi uchun mahsulot ishlab chiqarishga aynan qaysi material zarurligini bilish, xaridorlar rejasini tuzish lozim. Unda quyidagi ta’minot vazifalari hal qilinishi lozim: - iste’molni aniqlash va tahlil qilish, buyurtma berilgan materiallar miqdorini hisoblash; - xaridor uslubini aniqlash; - narxlar muvofiqligi va shartnoma tuzish; - yetkazib berish muddati, sifati va miqdori ustidan nazorat o‘rnatish; - tovarlarni omborga joylashtirishni tashkil qilish. 1. Iste’molni aniqlash va tahlil qilish, buyurtma berilgan materiallar miqdorini hisoblash Xaridorlarni rejalashtirish jarayonida quyidagilarni aniqlash zarur: - qanday materiallar talab qilinadi; - mahsulotni ishlab chiqarish uchun kerak bo‘ladigan materiallar miqdori; - ular kerak bo‘ladigan vaqt; - talab qilinadigan omborlar maydoni; - xarid harajatlari; - korxonada ayrim detallarni mustaqil ishlab chiqarish imkoniyati. Iste’molchiga oxirgi mahsulotni yetkazib berish vaqtidan kelib chiqqan holda yetkazib berishning brutto iste’moli mavjud. Brutto iste’moli keyinchalik netto iste’moliga o‘tkaziladi. Bunda quyidagilar hisobga olinadi: naqd zahira; buyurtma berilgan materiallar va rivojlantirilgan ishlab chiqarish. Logistikada materialga ehtiyojni aniqlashning boshqa usullari: - determinatsiyalashgan; - stoxastik; - evristik. Birinchi usul - buyurtmani bajarish davri, miqdor hamda muddat bo‘yicha materiallarga ehtiyoj ma’lum bo‘lganda qo‘llaniladi. Ikkinchisi - hisob - kitoblar uchun matematik statistik usullar asos bo‘lgan ehtiyoj uchun qo‘llaniladi. 3-usul yordamida ishlarning tajribasiga ko‘ra ehtiyoj aniqlanadi. Ko‘rib o‘tilgan barcha usullar o‘zining ijobiy va salbiy tomonlariga ega. Bu usullardan birini tanlash quyidagilarga bog‘liq: - firma yo‘nalishi; - buyurtmalar imkoniyati; - mahsulot turi; - omborlar turi va soni; - zahiralar holati ustida nazorat tizimi. 112 2. Xarid usulini aniqlash Xarid usulini tanlash oxirgi mahsulot murakkabligiga komplektlanuvchi mahsulot va materiallarning tarkibiga bog‘liq. Xarid qilishning asosiy usullari: - ulgurji xarid; - mayda partiyalar bilan doimiy xarid; - ehtiyoj me’yoridagi xarid. Tez - tez qo‘llanuvchi usullardan ayrimlarini ko‘rib o‘tamiz: 1. Tovarlarning bir guruhli xaridi. Afzalliklari: hujjatlarni rasmiylashtirishning oddiyligi; barcha tovar guruhlarini yetkazishning kafolati; savdo chegirmalarining yuqoriligi. Kamchiligi: katta maydondagi omborlarga ehtiyoj; kapital aylanishining sekinlashuvi. 2. Mayda guruhlar bilan doimiy xarid. Afzalliklari: kapital aylanishini tezlashtiradi, ombor maydonlarini tejaydi; yetkazib berishni hujjatlashtirish harajatlari kamayadi. Kamchiliklari: zarar keltiradigan tovarlarning zarurati. 3. Zarurat darajasida tovar olish. Uning o‘ziga xos xususiyatlari quyidagilar: yetkazib beriladigan tovarlar miqdori o‘rnatilmaydi balki taxminan belgilanadi; tovar yetkazib beruvchilar har bir buyurtmani bajarishdan oldin sotib oluvchilar bilan bog‘lanishadi, yetkazib berilgan tovargagina pul to‘lanadi va h.k. Afzalliklari: qat’iy majburiyatlar yo‘qligi; kapital aylanishining tezlashishi. 4. Tez o‘tkazish sharti bilan tovar xaridi. Bu uslub tez-tez qo‘llanilmaydigan tovarlar uchun ishlatiladi. Kamchiligi rasmiylashtirish bo‘yicha harajatlarning oshishidir. 3. Buyurtmani hujjatli rasmiylashtirish Xaridni hujjatlashtirish bo‘yicha standart hujjatlarda quyidagi holatlar ko‘zda tutishi lozim: 1) hujjat nomi; 2) tartib raqami; 3) kompaniya nomi va manzilgohi; 4) buyurtma uchun javobgarlik; 5) sana, tovar yetkazib beruvchi nomi va manzilgohi; 6) yetkazib berish muddati va yetkazib beriladigan tovarlar miqdori; 7) tovar tavsifi; 8). mol yetkazib berish manzilgohi; 9) narx; 10) hisob - kitob. 4. Xarid va ishlab chiqarishni tashkil qilish Ehtiyoj aniqlangandan keyin firma oldida tovarni xarid qilish yoki uni o‘zi ishlab chiqarish muammosi turadi. Buni hal qilish uchun quyidagilarga e’tibor qilish kerak: yetkazib berish narxi; buyurtmani rasmiylashtirish harajati; yetkazib berish; sug‘urta; qadoqlash, omborga joylashtirish; qayta ishlash, xomashyo, energiya, ishchi kuchi, harajatlari, solishtirilgandan so‘ng firma sotib olish yoki ishlab chiqarish to‘g‘risida ma’lum qarorga kelishi mumkin. 5. Yetkazib berilgan mahsulotni olish va kodlashtirish 1. Mahsulotni qabul qilish uchun birinchi navbatda quyidagilarga ishonch hosil qilish lozim: Tovar: 113 a) kerakli miqdorda; b) kerakli sifatda; v) tovar yetkazib beruvchisidan; g) kelishilgan vaqtda; d) kelishilgan narxda qabul qilingan. 2. Yetkazib berishni rasmiylashtirish. Operatsiyalarni to‘g‘ri bajarishda hujjatlarni rasmiylashtirishga e’tiborli bo‘lish kerak. Buyurtma nusxasi iste’mol bo‘limiga jo‘natiladi. Yuklash hujjati mahsulot jo‘natishga tayyor bo‘lgandan keyin tuziladi. Kuzatib boruvchi yo‘lda tovarlar bilan birga bo‘lishi kerak va h.k. Yetkazib beruvchi hujjatida quyidagilar ko‘rsatilishi kerak: - jo‘natuvchi nomi va manzilgohi; - mahsulot tavsifi; - joy miqdori; - yetkazib berish xususiyatlari; - yetkazuvchi nomi. Tovar olganligini tasdiqlash hujjati iste’mol bo‘limi va buxgalteriyaga nazorat uchun beriladi. 10.4. Mol yetkazib beruvchilar tanlovi 1. Takliflarni qabul qilish va baholash Doimiy mol yetkazib beruvchilardan taklif olish va uni baholash jarayoni turlicha tashkil qilinishi mumkin. Keng tarqalgan va samaralisi quyidagilar hisoblanadi: 1. Tanlovli savdo. 2. Mol yetkazib beruvchi va iste’molchi o‘rtasida yozma kelishuv. Tanlovli savdo (tenderlar) doimiy mol yetkazib beruvchilarni izlashning keng tarqalgan shaklidir. Tenderni o‘tkazish quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi: - reklama; - tenderli hujjatlarni ishlab chiqarish; - tenderli hujjatlarni chop etish; - tenderli takliflarni qabul qilish; -tenderli takliflarni baholash; -savdo qatnashchilarining malakasini tasdiqlash; - shartnoma taklifi. Tenderli hujjatlashtirish, qoida bo‘yicha, yetarlicha katta hajmga ega bo‘lib, 1 qator muhim funksiyalarni bajaradi: - tender qatnashchilariga savdo jarayoni to‘g‘risida yo‘l - yo‘riq ko‘rsatadi; - xarid qilinadigan tovar va xizmatlarga tavsif beradi; 114 - taklifni baholash shartlarining mezonlarini o‘rnatadi; - keyingi shartnomalar shartlarini aniqlaydi. Baholash jarayonining asosiy qoidalari quyidagilar: - tender tashkiloti a’zolarini oldindan belgilash; - talabga javob beruvchi takliflarni ko‘rib chiqish; - tender hujjatida keltirilgan baholash qoidalariga to‘liq amal qilish; - savdo qatnashchilari bilan qandaydir kelishuvlarning bo‘lmasligi. Yozma kelishuvda kelishuv qatnashchilari rasmiy tovar yetkazish to‘g‘risida taklif olishadi. Bu 2 xil usul bilan amalga oshishi mumkin. Birinchisida, shartnoma tuzish tashabbusi tovar sotuvidan chiqadi. U o‘zining doimiy xaridorlariga ofertalar jo‘natadi. Odatda ofertalar quyidagi rekvizitlarni o‘z ichiga oladi: - tovar nomi; - tovar miqdori va sifati; - narx; - yetkazib berish sharti va muddati; - to‘lov sharti; - tara va qadoqlash tavsifi; - qabul qilish - uzatish sharti. Ofertalar qattiq va erkin tarzda bo‘lishi mumkin. 2-usulda shartnoma tuzish tashabbusi tovarni sotib oluvchidan chiqadi. U doimiy mol yetkazib beruvchilarga tijorat xatini jo‘natadi. Unda barcha yuqoridagi rekvizitorlar ko‘rsatilgan bo‘ladi. 2. Mol yetkazib beruvchini tanlashdagi asosiy talablar Mol yetkazib beruvchini tanlashda 2 asosiy mezon mavjud: 1. mahsulot ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish bahosi. 2. xizmat ko‘rsatish sifati. Bulardan tashqari unchalik asosiy bo‘lmagan 60 dan ziyod mezonlar mavjud. Ularning ayrimlari quyidagilar: - mol yetkazib beruvchining iste’molchidan uzoq joylashgani; - joriy va tezkor buyurtmalarni bajarish muddati; - mol yetkazib beruvchida mahsulot sifatini boshqarishning tashkil qilinganligi va boshqalar. Sanab o‘tilgan mezonlarni qo‘llashda turli manbalardan keluvchi axborotlarni yig‘ish lozim. Ushbu manbalarga quyidagilar kiradi: - shaxsiy kuzatuv; - mahalliy manbalar; - bank va moliyaviy institutlar; - mavjud mol yetkazib beruvchining raqobatchilari; - savdo assotsiatsiyalari; - axborot agentliklari; - davlat manbalari; 115 3. Xaridorning huquqiy asoslari Takliflar va qabul qilingan takliflar. Shartnoma ikkala tomonning oldi - sotdidagi roziligi bilan tuziladi va yozma tarzda rasmiylashtiriladi. Moliyaviy shartlar. Shartnoma qiymatiga ega bo‘lishi kerak, ya’ni unda moliyaviy shartlar ko‘rsatilgandagina u haqiqiy hisoblanadi. Shartnoma tuzish huquqi. Bunday huquqqa faqat mas’ul shaxslargina ega. Masalan: direktor, bosh direktor va boshqalar. Qonuniylik. Shartnomaning qonuniy bo‘limi mamlakatning yuridik me’yorlariga javob berishi lozim. 4. Shartnoma sharti Shartnoma tizimi turli shartlarning o‘zaro kelishuvini ko‘rsatadi. Aniq ko‘rsatilgan shartlar, bu shartnoma mazmunidan kelib chiqadigan shartlardir. Shart sifatida shartnomada zarurlarni qoplash ham ko‘rsatilgan bo‘lishi mumkin. Bu jarima hisoblanib, oldindan qat’iy belgilangan tartib va shartlarda undiriladi. Zarurlarni qoplashdan farqli ravishda jarima summasi o‘sib boruvchi, ya’ni shartlar o‘z vaqtida bajarilmaganda olib boruvchi hisoblanadi. Agar kechikish mol yetkazib beruvchiga bog‘liq bo‘lgan shartda kelib chiqish ko‘zda tutilgan bo‘lsa, u holda shartnomada fors - major shartini o‘rganish kerak. 5. Shartnoma tuzilishi Shartnoma tuzilishi quyidagi tartibda bo‘lishi kerak: - shartnoma predmeti; - tovar miqdori; - tovar sifati; - shartnoma summasi va hisob - kitob tartibi; - qadoqlash va markerlash; - tovar yetkazish; - tovar qabul qilish; - fors - major; - tomon majburiyatlari; - kelishmovchiliklarni hal qilish; - boshqa shartlar. 6. Yetkazib berish to‘lovi Buyurtma berilgan tovarlarga hisob olish shartnoma bajarilishining oxirgi bosqichi hisoblanadi. Barcha hisoblarni bir qancha asosiy qoidalarga ko‘ra tekshirib ko‘rish kerak: - hisob - kitobni qabul qilishda, u aynan sizga tegishli ekanligiga ishonch hosil qiling; - buyurtma raqamini tekshiring. Agar hujjatlarda qarama-qarshilik bo‘lmasa, buxgalteriya hisobini to‘laydi. Hisoblarni to‘lashda turli usullardan foydalanish mumkin: 1. to‘lov talabnomasiga asosan hisob-kitob; 116 2. akkreditiv bo‘yicha hisob-kitob; 3. inkassa bo‘yicha hisob-kitob; 4. cheklar bo‘yicha hisob-kitob; Yuqorida sanab o‘tilgan hisob-kitoblarga asosan, to‘lov: qismlab; oldindan to‘liq to‘lash; oxirida to‘liq to‘lash va boshqa tartibda amalga oshirilishi mumkin. Har qanday holda ham u oldi - sotdi shartnomasida ko‘rsatilgan bo‘ladi. Tezkor yoki oldindan to‘lash tovar sotib olishda chegirma qilish huquqini berish mumkin. Boshqa tomondan, to‘lovni kechiktirish, uni sotib oluvchi tomonidan boshqa maqsadlarda ishlatishni bildiradi. Shunga muvofiq, to‘lov usulini tanlashda uning afzallik va kamchiliklarini diqqat bilan o‘rganib chiqish hamda buning natijasida sizga qanday foyda va zarar tegishini aniqlab olish zarur. Nazorat va mulohaza savollari 1. Material ishlab chiqarish ehtiyojlarini qondirish uchun qanday zaruri
|
| |