nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
– mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh

|
– mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh
|
bet | 42/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1) – mа’ruzа: Quvvаt vа enеrgiya o‘lchаsh.
Rеjа: 1. Elеktrоdinаmik o‘lchаsh mеxаnizmi vа uni vаttmеtr sifаtidа ishlаtilishi.
Induksiоn mеxаnizm vа uni hisоblаgich sifаtidа ishlаtilishi.
Bir fаzаli induksiоn hisоblаgichini xususiyatlаri vа xаtоligi.
Elеktrоn hisоblаgich, strukturа sxеmаsi, blоklаri vа ulаrning
funksiyasi.
Tаyanch so‘zlаr: vаttmеtrning dоimiyligi, hisоblаgichning hаqiqiy dоimiyligi, аylаnishlаr sоni, sеzgirlik оstоnаsi, impul’slаr hisоblаgichi, kеng – ko‘lаmli – impul’sli mоdulyatоr, аmplutudа – impul’sli mоdulyatоr, impul’slаr kеtmа-kеtligining dаvri.
Elektrodinamik o’lchash mexanizmi va uni vattmetr sifatida ishlatish.
O’zgarmas tok zanjirlarida quvvat bilvosita usulda ampermetr va vol’tmetr usulida o’lchanadi. Bu holda quvvat ikkita asbob ko’rsatishi bo’yicha hisoblanadi, bu esa o’lchash aniqligini bir muncha pasaytiradi.
Shu sababli, o’zgarmas va o’zgaruvchan bir fazali tok zanjirlarda quvvat o’lchash uchun elektrodinamik va ferrodinamik o’lchash mexanizmlari ishlatiladi.
Elektrodinamik vattmetrlar yuqori aniqlik klasslarida (0.1-0.5) asosan ko’chma asboblar sifatida ishlab chiqariladi va o’zgarmas, sanoat va yuqori (5000 Hz gacha) chastotali o’zgaruvchan tok zanjirlarida quvvatni aniq o’lchash uchun ishlatiladi.
13.1 – rasmda elektrodinamik o’lchash mexanizmini vattmetr sifatida ishlatilishi sxemasi ko’rsatilgan.
– rasm.
Vattmetrning qo’zg’almas g’altagi 1 tok zanjiriga ketma – ket ulanib, ketma
– ket zanjiri; qo’zg’aluvchan g’altagi 2 esa – parallel ulanadi va parallel (kuchlanish) zanjiri deyiladi.
O’zgarmas tok zanjiriga ulangan vattmetr ko’rsatkichining burilish burchagi quvvatga proporsional ravishda o’zgaradi va uni quyidagicha ifodalash mumkin.
α 1
W
I1I2
dM1.2
dα
1 I
W
R
1
v
U
dM1.2
dα
bu yerda:
I2
U
Rv Rq
- qo’zg’aluvchan g’altak chulg’amidan o’tayotgan
tok; agar
dM1.2
const
va s 1 dM1.2
desak, u holda vattmetrning
dα w( Rv Rq ) dα
burilish burchagi ifodasi quyidagicha yoziladi:
α SVI SP
bu yerda: S – vattmetrning sezgirligi.
Agar asbob o’zgaruvchan tok zanjirga ulangan bo’lgan, u xolda α
quyidagicha ifodalanadi:
α SUI cos φ SP
bu yerda: α – parallel zanjirga qo’yilgan kuchlanish U va ketma – ket zanjirdan o’tadigan tok orasidagi faza siljish burchagi. (13.1 – rasmdagi vektor diagrammada ko’rsatilgan)
Elektrodinamik vattmetrning doimiyligi
C Unom Inom
αm
bu yerda: Unom – nominal kuchlanish; Inom – qo’zg’almas g’altak mo’ljallangan nominal tok; αm – vattmetr shkalasi bo’limlari soni.
|
| |
Xususiy dinamik xususiyat –

|
Xususiy dinamik xususiyat –
|
bet | 18/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаXususiy dinamik xususiyat – bunga o’lchash vositasining ta’sirlanish vaqti (asbob ko’rsatishining to’xtash vaqti), dempfirlash koeffitsienti, xususiy rezonans chastotasining qiymati kabilar kiradi.
O’lchash vositalarining yana muhim xususiyatlaridan biri – ishonchliligi
(chidamliligi) bo’lib, u o’lchash vositasining ma’lum o’lchash sharoitida,
belgilangan vaqt mobaynida o’z metrologik xususiyatlarini (ko’rsatkichlarini) saqlashidir. Bu ko’rsatkichlarni chegaradan chiqib ketishi abobni layoqatligi pasayib ketganligidan dalolat beradi. O’lchash asbobining ishonchliligi, odatda, buzilmasdan ishlash ehtimolligi bilan baholanadi.
Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh vоsitаlаrining mеtrоlоgik xususiyatlаri dеgаndа nimаni tushunаsiz?
O‘zgаrtish funksiyasi, o‘zgаrtish kоeffisiеnti nimа?
Sеzgirlik, sеzgirlik оstоnаsi dеb nimаgа аytilаdi?
Аniqlik klаssi dеb nimаgа аytilаdi?
O‘lchаsh diаpаzоni, shkаlаning bir bo‘linmа qiymаti dеgаndа nimаni tushunаsiz?
Ishоnchliligi, buzilmаsdаn ishlаsh ehtimоlligi dеb nimаgа аytilаdi?
Vаriаsiya dеb nimаgа аytilаdi?
Аniqlik klаssi bilаn xаtоlik o‘rtаsidа qаndаy bоg‘liqlik bоr?
6 – mа’ruzа. O‘lchаsh xаtоliklаri.
Rеjа: 1. Xаtоlik to‘g‘risidа umumiy tushunchа.
Xаtоlikni kеltirib chiqаruvchi sаbаblаr.
Xаtоlik turlаri.
Tаyanch so‘zlаr: аbsоlyut xаtоlik, nisbiy xаtоlik, аdditiv, mul’tiplikаtiv xаtоlik, qo‘pоl xаtоlik, instrumеntаl xаtоlik.
O’lchash xatoligi va uni keltirib chiqaruvchi sabalari
O’lchash xatoligi deb, o’lchash natijasini o’lchanadigan kattalikning chinakam (haqiqiy) qiymatidan chetlashuviga (og’ishuviga) aytiladi.
O’lchash xatoliklari turli sabablarga ko’ra turlicha ko’rinishda namoyon bo’lishi mumkin. Bu sabablar qatoriga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:
o’lchash vositalarining zanjirida o’lchash ma’lumotini olish, saqlash, o’zgartirish va tavsiya etish bilan bog’liq sabablar;
o’lchash ob’yektini o’lchash joyiga (pozitsiyasiga) o’rnatishdan kelib chiquvchi sabablar;
o’lchash vositasi va ob’yektiga nisbatan tashqi ta’sirlar (temperatura yoki bosimning o’zgarishi, elektr va magnit maydonlarining ta’siri, turli tebranishlar va
x.k) dan kelib chiquvchi sabablar;
- o’lchash o’byektining xususiyatlaridan kelib chiquvchi sabablar; operatorning malakasi va shu kabilar.
O’lchash xatoliklarini kelib chiqish sabablarini tahlil qilishda eng avvalo o’lchash natijasiga salmoqli ta’sir etuvchilarni aniqlash lozim bo’ladi.
|
| |
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 54/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi?
Ish tоki qаndаy o‘rnаtilаdi? Vа uni o‘rnаtish nimаgа kеrаk?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining prinsipiаl sxеmаsini chizib,
tushuntiring?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtridа ish tоkini аniq o‘rnаtilishi nimаgа bоg‘liq vа u qаndаy tа’minlаnаdi?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrining qаndаy turlаri mаvjud, ulаrning qаndаy imkоniyatlаri bоr?
O‘zgаrmаs tоk pоtеnsiоmеtrlаrining o‘lchаsh diаpаzоni qаndаy (qаndаy qurilmа yordаmidа) qilib kеngаytirilаdi?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi vа u yordаmidа qаndаy kаttаliklаrni o‘lchаsh mumkin?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtrining qаndаy turlаri bоr?
To‘g‘ri-burchаk kооrdinаt tizimli pоtеnsiоmеtrining sxеmаsini chizing vа ishlаshini tushuntiring?
O‘zgаruvchаn tоk pоtеnsiоmеtridа nоmа’lum kuchlаnish bilаn аniq kuchlаnishlаrni to‘lа muvоzаnаtlаshtirish uchun qаndаy shаrtlаr bаjаrilishi kеrаk?
17 – mа’ruzа. Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri.
Rеjа: 1. Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаri to‘g‘risidа umumiy mа’lumоtlаr. Rаqаmli
o‘lchаsh аsbоblаrining funksiоnаl chizmаsi, turlаri.
Rаqаmli o‘lchаsh аsbоblаrining аsоsiy qismlаri.
Vаqtli pаrаmеtrlаrni o‘lchаshdа ishlаtilаdigаn rаqаmli аsbоblаr.
O‘zgаrmаs vа o‘zgаruvchаn tоk rаqаmli vоl’tmеtrlаr, оmmеtrlаr.
Tаyanch so‘zlаr: аnаlоg o‘zgаrtkich, аnаlоg-rаqаmli o‘zgаrtkich, diskrеtlаsh, diskrеt signаl, kvаntlаsh, diskrеtlаsh qаdаmi, kоdlаshtirish, triggеr, hisоblаgich, indikаtоr, impul’slаr gеnеrаtоri, chаstоtа bo‘lgichi, vаqt intеrvаli, impul’slаr sоni, kоmpеnsаtsiyalоvchi kuchlаnish gеnеrаtоri, bоshqаrish blоki.
|
| |
Аnаlоgli аsbоblаrning аsоsiy qismlаri vа ulаrning funksiyasi

Аnаlоgli аsbоblаrning аsоsiy qismlаri vа ulаrning funksiyasi.
Bеvоsitа ko’rsаtuvchi elеktr o’lchаsh аsbоblаri (xususаn elеktrоmеxаnik turidаgi аsbоblаr) ikki qismdаn, ya’ni o’lchаsh zаnjiri vа o’lchаsh mеxаnizmidаn ibоrаt dеb qаrаsh mumkin.
O’lchаsh zаnjiri o’lchаnаdigаn elеktr kаttаlikni (kuchlаnish, quvvаt, chаstоtа vа h.k) ungа prоpоrsiоnаl bo’lgаn vа o’lchаsh mеxаnizmigа tа’sir etuvchi kаttаlikkа o’zgаrtirib bеrаdi.
O’lchаsh mеxаnizmi ungа bеrilаdigаn elеktr enеrgiyasini qo’zg’aluvchаn qism vа u bilаn bоg’liq bo’lgаn ko’rsаtkich hаrаkаtining mеxаnik enеrgiyasigа аylаntirib bеrаdi.
Elеktrоmеxаnik o’lchаsh mеxаnizmlаrining qo’zg’aluvchаn qismini hаrаkаtlаnishi elеktrоmаgnit enеrgiyasining o’zgаrishigа bоg’liq.
O’lchаsh mеxаnizmigа tа’sir etuvchi mоmеntlаr.
O’lchаnаdigаn kаttаlik tа’siri оstidа hоsil bo’lib, аsbоb ko’rsаtkichini ko’pаyish tоmоnigа оg’diruvchi mоmеnt аylаntiruvchi mоmеnt dеyilib, u umumiy hоldа quyidаgichа ifоdаlаnаdi.
M=dWe/dα ,
bu еrdа We - elеktrоmаgnit mаydоn enеrgiyasi аsbоb qo’zg’aluvchаn qismining burilish burchаgi. Аylаntiruvchi mоmеntni o’lchаnаdigаn kаttаlik vа аsbоb qo’zg’aluvchаn qismining burilish burchаgi funksiyasi dеb qаrаsh mumkin vа u bоshqаchа ko’rinishdа hаm ifоdаlаnаdi.
M=F(x,α)
O’lchаsh аsbоbining qo’zg’aluvchаn qismigа аylаntiruvchi mоmеntdаn tаshqаri аks (tеskаri) tа’sir etuvchi mоmеnt, hаm tа’sir etаdi. Аks tа’sir etuvchi mоmеnt аylаntiruvchi mоmеntgа qаrаmа – qаrshi yo’nаlgаn bo’lib, qo’zg’aluvchаn qismining burilish burchаgi kаttаlаshishi bilаn оrtishi lоzim vа u tоrtqi, prujinа vа оsmаlаrning burаlishi bilаn hоsil qilinаdi. Аks tа’sir etuvchi mоmеnt qo’zg’aluvchаn qismning burilish burchаgigа to’g’ri prоpоrsiоnаl bo’lаdi, ya’ni Mα=-Wα, bu еrdа W- tоrtqi yoki prujinаning mаtеriаli vа uning o’lchаmlаrigа bоg’liq bo’lgаn o’zgаrmаs kаttаlik, yoki uni sоlishtirmа аks tа’sir etuvchi mоmеnt dеb аtаlаdi.
Аsbоb qo’zg’aluvchаn qismining bаrqаrоr burilish hоlаti аylаntiruvchi vа аks tа’sir etuvchi mоmеntlаrning tеngligidаn tоpilаdi M=Mα vа umumiy hоldа quyidаgichа ifоdаlаnаdi:
α=1/W·F(x,α)
bu hоlаtni quyidаgi grаfikdаn hаm kuzаtish mumkin.
Аsbоb dinаmik rеjimdа ishlаgаnidа, bоshqаchа аytgаndа аsbоb ko’rsаtkichi (surilishidа) jоyidаn qo’zg’alаyotgаnidа, аylаntiruvchi vа аks tа’sir etuvchi mоmеntlаrdаn tаshqаrit bоshqа mоmеntlаr hаm hоsil bo’lаdi. Bu mоmеntlаr qo’zg’aluvchаn qismning enеrsiya mоmеntidаn, tаshqi muhit qаrshiligidаn, uyurmа tоk vа h.k. lаrdаn vujudgа kеlаdi.
Mаsаlаn, аsbоb qo’zg’aluvchаn qismining hаrаkаtini tinchlаntirishgа intiluvchi mоmеnt tinchlаntiruvchi mоmеnt dеyilаdi.
M p dα
t dt
Bu mоmеnt tinchlаntirish kоeffisеnti P gа vа qo’zg’aluvchаn qismining
burchаkli tеzligigа
dα prоpоrsiоnаldir.
dt
|
Elеktrоmеxаnik аsbоblаrining ish prinsiplаri mаgnitоelеktrik tizimi

Elеktrоmеxаnik аsbоblаrining ish prinsiplаri mаgnitоelеktrik tizimidаgi аsbоblаrning ish prinsipi qo’zg’аluvchаn rаmkаdаn o’tаdigаn tоk bilаn dоimiy mаgnit mаydоnining o’zаrо tа’sirlаshuvigа аsоslаngаn bo’lib, qo’zg’аluvchi qismni hаrаkаtgа kеltiruvchi аylаntiruvchi mоmеnt quyidаgichа ifоdаlаnаdi;
M=BswI ,
bu yеrdа; B – dоimiy mаgnit qutb uchliklаri vа silindirsimоn o’zаk оrаlig’idаgi mаgnit induksiyasi; s – qo’zg’аluvchаn rаmkаning аktiv yuzаsi; w – rаmkаning o’rаmlаr sоni; I – rаmkаdаn o’tаdigаn tоk. Qo’zg’аluvchаn rаmkа аylаntiruvchi mоmеnt tа’siridа o’q аtrоfidа аylаngаnidа spirаl prujinа burаlib аks tа’sir etuvchi mоmеnt hоsil qilаdi. Mα = - W α .
Mаgnitоelеktrik tizimdаgi аsbоblаrining turg’un burilish hоlаti yoki
shkаlа tеnglаmаsi
α Bsw I
W
yoki α = SI gа tеng bo’lаdi.
Elеktrоmаgnit o’lchаsh аsbоblаri. Ulаrning ish prinsipi qo’zg’аlmаs g’аltаkdаn o’tаdigаn tоk hоsil qilgаn mаgnit mаydоnini qo’zg’аluvchаn o’zаkkа tа’sirigа аsоslаnаdi. Аylаntiruvchi mоmеnt quyidаgichа ifоdаlаnаdi;
,
M 1 I 2 dL
2 dα
bu ifоdаdаgi I - qo’zg’аlmаs g’аltаkdаn o’tаdigаn tоk, L - g’аltаk induktivligi. Qo’zg’аluvchаn qismgа tа’sir etuvchi аks tа’sir etuvchi mоmеnt Mα=–Wα gа tеng bo’lib, elеktrоmаgnit аsbоbining shkаlа tеnglаmаsi quyidаgichа ifоdаlаnаdi;
α 1 2W
I 2 dL
dα
Bu tizimdаgi аsbоblаr hаm o’zgаrmаs, hаm o’zgаruvchаn tоk zаnjirlаridа qo’llаnilаdi vа shkаlаsi nоtеkis (kvаdrаtik) bo’lаdi.
Elеktrоdinаmik o’lchаsh аsbоblаri.
Elеktrоdinаmik o’lchаsh аsbоblаri ikkitа bir xil qo’zg’аlmаs vа
qo’zg’аluvchаn g’аltаklаrdаn ibоrаt bo’lib shu g’аltаklаrdаn o’tgаn tоklаr hоsil
qilgаn mаgnit maydonlаrining o’zаrо tа’siridа аylаntiruvchi mоmеnt hоsil bo’lаdi vа bu mоmеnt quydаgichа ifоdаlаnаdi:
M I1 I 2
dM1.2
dα
Аylаntiruvchi vа аks tа’sir etuvchi mоmеntlаr o’zаrо tеng bo’lgаnidа аsbоb qo’zg’аluvchаn qismi uchun turg’un hоlаt vujudgа kеlаdi:
bundаn:
I1 I 2
dM1.2
dα
W α
α 1
W
I1 I 2
dM1.2
dα
Bu ifоdа elеktrоdinаmik o’lchаsh аsbоblаrining shkаlа tеnglаmаsi dеb аtаlаdi. Tоklаr o’zgаruvchаn bo’lsа quyidаgigа egа bo’lаmiz.
α 1
W
I1 I 2
cosφ dM1.2
dα
bu yеrdа: φ - I1 vа I2 tоklаr оrаsidаgi fаzа siljish burchаgi, I1 vа I2 lаr esа
o’zgаruvchаn tоklаrning effеktiv qiymаti.
Elеktrоdinаmik аsbоblаrining shkаlаsi nоtеkis xаrаktеrgа egа bo’lаdi. Ulаr аsоsаn quvvаtni o’lchаsh uchun vаttmеtr sifаtidа, lоgоmеtrik prinsipidа yasаlgаnidа esа fаzоmеtr, chаstоtоmеr sifаtidа ishlаtilаdi.
|
Dinamik xatoliklar - Ma’lumotlar. Rеjа

Dinamik xatoliklar – o’lchanayotgan kattalikning vaqt mobaynida o’zgarishiga bog’liq bo’lgan xatoliklar sanaladi. Dinamik xatoliklarning vujudga kelishi o’lchash vositalarining o’lchash zanjiridagi tarkibiy elementlarning inertsiyasi tufayli deb izohlanadi. Bunday o’lchash zanjiridagi o’zgarishlar
oniy tarzda emas, balki muayyan vaqt davomida amalga oshirilishi asosiy sabab bo’ladi.
Kelib chiqish sababi (sharoiti)ga qarab: asosiy va qo’shimcha xatoliklarga bo’linadi.
Normal (graduirovka) sharoitda ishlatiladigan asboblarda hosil bo’ladigan
xatolik asosiy xatolik deyiladi. Normal
sharoit deganda temperatura 250C ± 50C havo namligi
65 % ± 15 %, atmosfera bosimi
750 ± 30 mm s.u., ta’minlash
kuchlanishi nominalidan ± 2%ga o’zgarishi mumkin va boshqalar.
Agar asbob shu sharoitdan farqli bo’lgan tashqi sharoitda ishlatilsa, hosil bo’ladigan xatolik
qo’shimcha xatolik deyiladi.
Mohiyati, tavsiflari va bartaraf etish imkoniyatlariga ko’ra
xatoliklar muntazam, tasodifiy va qo’pol yoki yanglishuv xatoliklarga bo’linadi.
Muntazam xatolik deb, umumiy xatolikning takroriy o’lchashlar mobaynida muayyan qonuniyat asosida hosil bo’ladigan, saqlanadigan yoki o’zgaradigan tashkil etuvchisiga aytiladi.
Muntazam
xatolikni, uni keltirib chiqaruvchi sababi, o’lchash jarayonida kelib chiqish xarakteri bo’yicha, hamda o’zgarish xarakteriga qarab turlash qabul qilingan.
Nazorat sinov savollari - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 36/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)
To‘g‘rilаgich sifаtidа qаndаy elеmеntlаrdаn fоydаlаnilаdi vа ulаr qаndаy xususiyatlаrgа egа?
To‘g‘rilаgichli o‘zgаrtkichlаrning qаndаy ulаnish sxеmаlаri mаvjud?
To‘g‘rilаgichli аsbоblаrning xususiyatlаrini tushuntiring?
Tеrmоelеktrik o‘zgаrtkichlаrning qаndаy turlаrini bilаsiz?
Tеrmоelеktrik аsbоblаri qаndаy xususiyatlаrgi egа?
– mа’ruzа: Аnаlоgli o‘lchаsh аsbоblаri.
Rеjа: 1. Аnаlоgli аsbоblаr to‘g‘risidа umumiy mа’lumоtlаr.
Analogli asboblarning asosiy qismlari va ularning funksiyasi
O‘lchash mexanizmi qo‘zg‘aluvchan qismiga ta’sir etuvchi momentlar
Tаyanch so‘zlаr: o‘lchаsh zаnjiri, o‘lchаsh mеxаnizmi, elеktrоmаgnit mаydоn enеrgiyasi, sоlishtirmа tеskаri mоmеnt, tinchlаntiruvchi mоmеnt, tinchlаntirish kоeffitsiеnti, enеrsiya mоmеnti, turg‘un burilish hоlаti.
Аnаlоgli аsbоblаr to’g’risidа umumiy mа’lumоtlаr
Аnаlоgli o’lchаsh аsbоblаri yoki bеvоsitа ko’rsаtuvchi аsbоblаr elеktr o’lchаshlаrdа, umumаn o’lchаsh tеxnikаsidа kеng o’rin оlgаn аsbоblаrdаn hisоblаnаdi. Bu turdаgi аsbоblаrdа ko’rsаtuv qаydnоmаsi uzluksiz (funksiоnаl) rаvishdа o’lchаnаyotgаn kаttаlik bilаn bоg’liqlikdа bo’lаdi. Bеvоsitа ko’rsаtuvchi аsbоblаrning sоddаlаshtirilgаn strukturа sxеmаsi 11.1- rаsmdа ko’rsаtilgаn bo’lib, ulаrdа o’lchаnаdigаn kаttаlik yoki аsbоb kirishigа bеrilgаn signаl X to’g’ri yo’nаlishdа chiqish signаligа yoki mеxаnizm qo’zg’aluvchаn qismining burilish burchаgi α gа o’zgаrtirilаdi.
KQ
O`M
α
9.1- rаsm. Аnаlоgli o’lchаsh аsbоbining strukturа sxеmаsi.
|
| |
O’lchash xatoliklarining turlari

|
O’lchash xatoliklarining turlari
|
bet | 19/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа
O’lchash xatoliklari ifodalanishiga qarab quyidagi turlarga bo’linadi:
Absolyut xatolik. Bu xatolik kattalik qanday birliklarda ifodalanayotgan bo’lsa, shu birlikda tavsiflanadi. Masalan, 0,2 V; 1,5 µm va h.k. Mutlaq quyidagicha aniqlanadi:
Δ = Ax-Ach=Ax-Ao ,
bu yerda, Ax -o’lchash natijasi; Ach -kattalikning chinakam qiymati; Ao - kattalikning haqiqiy qiymati;
Absolyut xatolikni teskari ishora bilan olingani tuzatma deb ataladi. Δ
=−
Nisbiy xatolik – deganda absolyut xatolikni o’lchanadigan kattalikning
haqiqiy qiymatiga nisbatini foizlarda olinganiga aytiladi va quyidagicha aniqlanadi:
β Ax A0 100%
A0
Absolyut xatolikni asbob ko’rsatishining eng maksimal qiymatiga nisbatini foizlarda olingani-keltirilgan xatolik deb ataladi.
βk A
100%
x max
O`lchash xatoliklarining tabaqalanishi
Ifodalanishiga qarab
O`lchash jarayonida o`lchanadigan kattalikni o`zgarishiga qarab
Mohiyati, tavsiflari va bartaraf etish imkoniyatlariga qarab
Tasodifiy
Qo`pol
Mumtazam
Dinamik
Statik
Nisbiy
Absolyut
Statik xatolik – vaqt mobaynida kattalikning o’zgarishiga bog’liq bo’lmagan xatolikdir. O’lchash vositalarining statik xatoligi shu vosita bilan o’zgarmas kattalikni o’lchashda hosil bo’ladi.
|
| |
Tizimdagi transaksiyalar bo‘yicha ko‘chirma

CyberPlat tizimining afzalliklari
quyidagilarda namoyon bo‘ladi.
O‘zaro to‘lovlarni o‘tkazish tezligi: Xaridor, Magazin va Bank ish-
tirok etuvchi barcha operatsiyalarning on-line shaklida o‘tkazilishi.
Soddaligi:
1) tizimga ulanishning yetarlicha soddaligi;
2) moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish texnologiyasining muay-
yan soddaligi;
Mijoz hisob raqamining xavfsizligi va konfidensialligi quyidagilar-
ga asosan ta’minlanadi:
1) o‘zaro munosabatda bo‘lgan tomonlar Elektron-raqam imzolar-
dan foydalanadi (ERI);
2) mijoz xavfsizligining tegishli darajasi 512-bitli yopiq kalitni qo‘l-
lash orqali ta’minlanadi;
3) operatsiyani o‘tkazuvchi tomonlarning haqiqiyligini tasdiqlovchi
tizimning mukammalligi.
Real vaqtda amalga oshirilayotgan to‘lovlar bilan bog‘liq operatsi-
yalar va ularni tegishli hujjatlar bilan tasdiqlash ustidan nazorat quyida-
gilarga asosan ta’minlanadi:
1) to‘lov operatsiyalarining har bir bosqichi rasmiy hujjatlar bilan
tasdiqlangan;
2) hujjatlar ERI bilan imzolanadi.
Hisob raqamni Internet orqali boshqarishdagi qulaylik CyberPlat ti-
zimida ochilgan hisob raqami orqali to‘lovni tashqi to‘lov tizimlar orqali
har qanday bankning har qanday hisob raqamiga o‘tkazish imkoniyati-
ning mavjudligi bilan kafolatlanadi.
CyberPlat tizimining kamchiliklari boshqa qator to‘lov tizimlari sin-
gari o‘z mijoziga tegishli axborot va transaksiyalari xavfsizligini mutlaq
tarzda ta’minlab bera olmasligidir.
) va I - Ma’lumotlar. Rеjа

) va I
dioddan to’g’ri yo’nalishda,
I
T 1-
T
ya’ni kichik qarshilik orqali o’tadigan tok, IT esa – teskari yo’nalishda, ya’ni katta qarshilik orqali o’tadigan tokdir.
O’zgatkichlarni ulanish sxemalari.
Magnitoelektrik sistemasidagi o’lchash mexanizmini o’zgaruvchan tok zanjirida ishlatish uchun diodli to’g’rilagichlarning asosan ikki xil, ya’ni bitta yarim davrli va ikkita yarim davrli to’g’rilanish bilan ulanish sxemasi qo’llaniladi.
Agar magnitoelektrik sistemasidagi asbob quyidagi 10.1 a – rasmda ko’rsatilgandek qilib, o’zgaruvchan tok zanjiriga ulansa, undan tokning faqat birinchi yarim to’lqini o’tadi (10.1 b – rasm ). Teskari tomonga qarab D1 orqali toki o’ta olmaydi, lekin u ikkinchi diod (tarmoq) orqali o’tishi mumkin.
b)
– rasm
to’g’rilagichli magnitoelektrik asbobning ko’rsatishi undan o’tadigan tokning o’rtacha qiymatiga proporsional bo’ladi
α Bsw I
2W
o`r
yoki
α Bsw I
,
2WK
ϕ
bu yerda I – o’zgaruvchan tokning ta’sir etuvchi qiymati,
Kf = I/ Io’r – sinusoidal tokning o’zgarish koeffitsienti.
Agar magnitoelektrik o’lchash mexanizmini zanjiriga 10.2 a – rasmda ko’rsatilganidek qilib, ko’prik sxemasi bo’yicha ulangan to’rtta diod tutashtirilsa, undan bir davr mobaynida tokning ikkita yarim to’lqini ham bir yo’nalishda o’tadi va asbobdan o’tayotgan tokning o’rtacha qiymati, ya’ni asbobning sezgirligi ikki marta ortadi
rasm
Bu holda magnitoelektrik asbob ko’rsatkichining og’ishi zanjiridagi tokning amplituda qiymatiga proporsional bo’lib, quyidagicha ifodalanadi:
α Bsw I
KϕW
va ikkita yarim davrli to’g’rilanish sxemasi bo’yicha ulangan magnitoelektrik asbobning sezgirligi quyidagiga teng bo’ladi.
|
Tаyanch so‘zlаr - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 25/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаTаyanch so‘zlаr: bir qiymаtli o‘lchоv, ko‘p qiymаtli o‘lchоv, o‘lchоvlаr to‘plаmi, stаndаrt nаmunа, nаmunаviy mоddа, etаlоn, qаrshiliklаr mаgаzini, dielеktrik isrоf.
O’lchovlar, ularning turlari.
O’lchov deb, kattalikning aniq bir qiymatini hosil qiladigan, saqlaydigan o’lchash vositasiga aytiladi. Masalan, tarozi toshi, elektr qarshiligi, kondensator va shu kabilarni o’lchovlarga misol qilib olishimiz mumkin.
O’lchovlar o’zgarmas va o’zgaruvchan qiymatli qilib ishlanadi. Qarshiligi
0.1 Ω bo’lgan g‘altak – o’zgarmas qiymatli o’lchov, har xil sig‘imni olishga imkon beruvchi o’zgaruvchan sig’imli kondensator esa o’zgaruvchan o’lchovdir.
O’lchovlar bir qiymatli (tarozi toshi, normal element, o’lchash kolbasi), ko’p qiymatli (o’zgaruvchan qarshiliklar, millimetrlarga bo’lingan chizg’ich) turlarga bo’linadi. Ba’zan o’lchovlar to’plamidan ham foydalaniladi. O’lchovlar to’plami bir qiymatli o’lchovlarining yig’ilmasidan iborat bo’ladi va bu yig’ilmadagi o’lchovlarning har biri alohida bir - biriga bog’liq bo’lmagan holda ishlatilib o’lchovlar to’plamini tashkil etadi. Masalan, tarozi toshlar to’plami.
Standart namunalar va namunaviy moddalar ham o’lchovlar turkumiga kiradi.
Standart namuna – modda va materiallarning xossalarini va xususiyatlarini tavsiflovchi kattaliklarni hosil qilish uchun xizmat qiladigan o’lchov sanaladi. Masalan, namlikning standart namunalari.
Namunaviy modda esa, muayyan tayyorlash sharoitida hosil bo’ladigan va aniq xossalarga ega bo’lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metall” va
h. k.
O’lchovlar ularning aniqligiga, ishlatilishiga ko’ra etalon, namunaviy va ishchi o’lchovlarga bo’linadi.
Fizik kattalik birligini yuqori aniqlik bilan boshqa (quyi tabaqa) o’lchash vositalariga uzatish maqsadida uni qayta hosil qiladigan va saqlash uchun mo’ljallangan o’lchash vositasi birlik etaloni deyiladi.
Davlat etaloni deganda, vakolat berilgan milliy organning qarori bilan O’zbekiston Respublikasi xududida o’lchash birligining o’lchash sifatida e’tirof etilgan etaloni tushuniladi.
|
| |
Transaksiyalar tannarxining kamayishi

22. Transaksiyalar tannarxining kamayishi . Elektrоn usulda bi-
timlar tuzilganida ular ustida ishlashga qilinadigan xarajatlar ikki bara-var
kamayadi. Masalan, AQShda aviachiptalarni Internet оrqali sоtish bitta
buyurtmani ishlash xarajatlarini 8 dоllardan 10 sentgacha tushirish
imkоnini berdi.
23. Vaqt tejash yo‘llari ko‘pligi . Kuchli instrumental vоsitalar gi-
peralоqa prinsipi tufayli ilоvalarni ishlab chiqish vaqtini keskin kamay-
tiradi. Mutaxassislar web muhitida ishlab chiqish vaqti an’anaviy muhit-
lardagiga qaraganda o‘n ikki baravar qisqarishini ko‘rsatib o‘tdilar. Das-
turiy mahsulоtlar va reklama materiallarini ularning elektrоn tasviri ma’-
qullanishi bilanоq, qo‘shimcha ishlab chiqarish (masalan, bоsish, o‘rash)
vaqtisiz оlinishi mumkin. Natijada buyurtmachilarga ancha to‘liq va aniq
axbоrоt bоrib yetadi. Mahsulоtning o‘zi raqamlashtirilishi va web
muhitida bajarilishi mumkin bo‘lgan taqdirda yetkazib berish vaqti faqat
tarmоqning o‘tkazish qоbiliyati bilangina cheklanadi.
24. Reklama xarajatlarining kamayishi . Tadqiqоtlar asоsida web
vоsitasida reklama qilish to‘g‘ridan-to‘g‘ri pоchta оrqali jo‘natishga qa-
raganda to‘rt baravar arzоnligi aniqlangan.
Ishlab chiqaruvchi firmalar оladigan iqtisоdiy-tashkiliy afzalliklar
quyidagilardan ibоrat:
1. Yangi sоtish kanalini оperativ tarzda yaratish yoki yangi bо- zоr jоyini o‘zlashtirish mumkinligi. Hоzir distribyutоrlar, dilerlarning
ko‘pchiligi Internet tarmоg‘i оrqali yangi mahsulоt sоtish kanallarini ya-
ratayotgan mahsulоt yetkazib beruvchilar va ishlab chiqaruvchilarni ma’-qul
214
ko‘rmоqda. Ular uchun Internet tarmоg‘idan fоydalanib ishlash kam pul
sarflashni talab qiladi va ancha оperativ amalga оshiriladi.
O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh

|
O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh
|
bet | 24/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа O’lchаnаdigаn kаttаlikni hаqiqiy qiymаtini аniqlаsh.
Tаsоdifiy xаtоlikni nоrmаl qоnun bo’yichа (Gаuss) tаqsimlаnаdi dеsаk, u hоldа o’lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti qo’yidаgi fоrmulа bo’yichа hisоblаb tоpilаdi.
X = X ± tn σn,
bu yеrdа tn – St’yudеnt kоeffitsiеnti.
Shundаy qilib, o’rtаchа kvаdrаtik xаtоlik o’lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti istаlgаn uning o’rtаchа аrifmеtik qiymаti аtrоfidа bo’lish ehtimоlining tоpishgа imkоn bеrаdi. Аgаr, n→∞ bo’lgаndа σn →0 yoki o’lchаsh sоnini ko’pаytirish bilаn σn→0 gа intilib bоrаdi. Bu esа o’z nаvbаtidа o’lchаsh аniqligini оshirаdi.
Аlbаttа, bundаn o’lchаsh аniqligini istаlgаnchа оshirish (ko’tаrish) mumkin dеgаn xulоsаgа kеlmаslik kеrаk, chunki o’lchаsh аniqligi, tаsоdifiy xаtоlik tо muntаzаm xаtоlikkа tеnglаshgunchа оshаdi.
Nazorat sinov savollari
O‘lchаsh nаtijаlаrini qаytа ishlаshdаn mаqsаd nimа?
Gаuss qоnunini mаtеmаtik ifоdаsini yozib tushuntiring?
O‘rtаchа аrifmеtik, o‘rtаchа kvаdrаtik xаtоliklаr qаndаy аniqlаnаdi?
Ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllik nimа?
Mаtеmаtik kutilmа, dispеrsiya dеb nimаgа аytilаdi?
Ehtimоliy xаtоlik nimа, qаndаy аniqlаnаdi?
O‘lchаnаdigаn kаttаlikning hаqiqiy qiymаti qаndаy ifоdа bo‘yichа аniqlаnаdi?
8 – mа’ruzа: Fizik kаttаliklаrning o‘lchоvlаri.
Rеjа: 1. O‘lchоvlаr, ulаrning turlаri.
E.Yu.K ning o‘lchоvlаri .
Elеktr qаrshiligining o‘lchоvi.
Induktivlik vа sig‘im o‘lchоvlаri.
|
| |
Tizimning kamchiligi - Iqtisod-moliya

banklari tomonidan muomalaga chiqarilishi mumkin. Kartochka to‘g‘ri-
sidagi barcha ma’lumotlar shifrlangan tarzda avtorizatsiyalashgan ser-
verga beriladi. Xaridor to‘lovni qaysi valutada amalga oshirganligiga qa-
ramasdan, magazin hisob raqamiga faqat so‘mlarda kelib tushadi. Ma-
gazin so‘m yoki AQSh dollariga hisob talabini qo‘yishi mumkin (bun-
day holda O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining ushbu kundagi
kursi bo‘yicha konvertatsiya amalga oshiriladi).
To‘lov vositasida kredit kartochkalaridan
foydalanilganligi bois,
transaksiyalar oralig‘i istalgancha bo‘lishi mumkin. Mijozning dasturiy
ta’minoti sifatida har qanday web brauzerni olish mumkin. Qo‘shimcha
hech qanday dasturiy ta’minot o‘rnatish talab etilmaydi.
Server dasturiy ta’minot sifatida DynaSite dan foydalanadi. ASSIST ti-
zimida maxfiy, shifrlangan ma’lumotlar yordamida qayta ishlash uchun mi-
jozdan bankka o‘tkazish vaqtida to‘lovlarning xavfsizligi ta’minlanadi. Olin-
gan maxfiy mijoz ma’lumotlarini qayta ishlash (karta
rekvizitlari, ro‘yxatga
olish ma’lumotlari va boshq.) “Platina” bankining Cyber-Plat tizimi back-of-
fice da amalga oshiriladi. Shunday qilib, mijozning bank va shaxsiy ma’lu-
motlarini, shuningdek, uning boshqa elektron magazinlarda
qilgan xaridlari
to‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlarni hech kim, xatto sotuvchi ham ololmaydi.
Elektron magazinga to‘lovni qayta ishlash natijalari haqidagi ma’lu-
motlarni berishda, 512 bit uzunlikda ochiq tarzda bo‘lingan
kriptografiya
ko‘rinishidagi notekis algoritm asosidagi raqamli imzolardan foydalaniladi.
Bunday uzunlikdagi kalitni soxtalashtirish juda mushkul bo‘lib, uni ochish
juda katta mablag‘ talab etadi (mutaxassislar fikricha, 8 mln AQSh dollari).
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 23

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 23/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjаn
bu еrdа Χ1, Χ2 Χn – аlоhidа o’lchаshlаr nаtijаsi, n – o’lchаshlаr sоni.
O’rtаchа kvаdrаtik xаtоlik (o’zgаrish) quyidаgicha tоpilаdi:
σ ,
Quyidа kеltirilgаn rаsmdа o’rtаchа kvаdrаtik xаtоlikning hаr xil qiymаtlаridа tаsоdifiy xаtоlikning o’zgаrish egri chiziqlаri ko’rsаtilgаn.
Grаfikdаn ko’rinib turibdiki, kvаdrаtik xаtоlik qаnchаlik kichik bo’lsа, xаtоlikning kichik qiymаtlаri
shunchаlik ko’p uchrаydi, dеmаk o’lchаsh shunchаlik yuqоri аniqlikdа оlib bоrilgаn hisоblаnаdi.
Ishоnchli intеrvаl vа ishоnchli ehtimоllikni tаnlаsh.
O’lchаsh аniqligini bаhоlаsh ehtimоllik nаzаriyasi pоzitsiyasigа аsоslаnib bаhоlаnаdi, ya’ni ishоnchli intеrvаl vа uni xаrаktеrlоvchi ishоnchli ehtimоllik qаbul qilinаdi.
Оdаtdа, ishоnchli intеrvаl hаm, ishоnchli ehtimоllik hаm hаr bir kоnkrеt
o’lchаsh shаrоitigа qаrаb tаnlаnаdi.
Mаsаlаn, ishоnchli intеrvаlni +3σ ? −3σ gаchа, ishоnchli ehtimоllikni esа
P=0,9973 qiymаtlаri qаbul qilinishi mumkin. Bu hоldа tаsоdifiy xаtоlikning hоsil
bo’lishi ehtimоlligi 1 - 0,9973 = 0,0027 ≈ 1?370 gа tеng bo’lib, bu dеgаn so’z 370
tа tаsоdifiy xаtоlikdаn bittаsi o’zining absolyut qiymаti bo’yichа 3σ dаn kаttа
bo’lаdi vа uni qo’pоl xаtоlik dеb hisоblаb, tаshlаb yubоrilаdi.
O’lchаsh аniqligini bаhоlаshdа ehtimоliy xаtоlikdаn fоydаlаnilаdi vа tаsоdifiy xаtоlik nоrmаl qоnun bo’yichа tаqsimlаngаndа vа n > 20-30 bo’lsа, uni qo’yidаgichа tоpish mumkin:
,
ξ 2 σ 2
3 n 3
bu еrdа
σ σ
- o’rtаchа аrifmеtik qiymаt bo’yichа kvаdrаtik xаtоlik.
n
Bа’zidа o’lchаshni judа ko’p mаrоtаbа tаkrоrlаsh imkоniyati bo’lmаydi, bundаy hоldа ehtimоliy xаtоlik St’yudеnt kоeffitsiеnti yordаmidа аniqlаnаdi. Bundа St’yudеnt kоeffitsiеnti o’lchаshlаr sоni vа qаbul qilingаn ishоnchli ehtimоllik qiymаti bo’yichа mаxsus jаdvаldаn оlinаdi.
|
| |
Tasodifiy xatolik - Ma’lumotlar. Rеjа

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 21/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. RеjаTasodifiy xatolik – biror fizikaviy kattalikni takror o’lchanganda hosil bo’ladigan, o’zgaruvchan, y’ani ma’lum qonuniyatga bo’ysunmagan xolda kelib chiqadigan xatolikdir. Bu xatolik ayni paytda nima sababdan kelib chiqqanligi noaniqligicha qoladi, shuning uchun ham uni yo’qotish mumkin emas. Haqiqatda o’lchash natijasida tasodifiy xatolikning mavjudligi takror o’lchashlar natijasida ko’rinadi va uni hisobga olish, o’lchash natijasiga uni ta’siri (yoki o’lchash aniqligini baholash) matematik statistika usuli yordamida amalga oshiriladi.
O’lchash jarayonida qo’pol (o’tkinchi) xatolik yoki yanglishuv xatolik ham hosil bo’lishi mumkin-ki, bu xatolik ham tasodifiy xatolikning bir turkumi hisoblanadi.
Qo’pol xatolik asosan operator (kuzatuvchi) ning xatosi bilan yoki uning asbob ko’rsatishini noto’g’ri kuzatib yozib olishdan, hamda o’lchashni o’tkazish sharotini keskin o’zgarishidan kelib chiqadi:
Qo’pol xatolikni ko’pincha o’lchash natijalarini qayta ishlashda hisobga olinmaydi.
O’lchash vositalarining absolyut xatoligi o’lchanadigan kattalikning o’zgarishiga bog’liq, shuning uchun ham absolyut xatolik ifodasi ikki tashkil etuvchidan iborat deb qaraladi. Masalan: absolyut xatolikning qiymati quyidagicha ifodalanadi:
max
a bx
Xatolikning birinchi tashkil etuvchisi o’lchanadigan kattalikning qiymatiga bog’liq bo’lmaydi va u additiv xatolik deyiladi. Ikkinchi tashkil etuvchisi esa o’lchanadigan kattalikning qiymatiga (o’zgarishiga) bog’liq bo’lib, multiplikativ xatolik deb ataladi.
O‘lchаsh xаtоligi dеb nimаgа аytilаdi?
Xаtоlikning qаndаy turlаrini bilаsiz?
Muntаzаm xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi? Uning qаndаy turlаrini bilаsiz?
Аbsоlyut, nisbiy xаtоlik, tuzаtmа nimа?
Tаsоdifiy xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi?
Аdditiv vа mul’tiplikаtiv – qаndаy xаtоlik?
Stаtik, dinаmik xаtоlik dеb nimаgа аytilаdi?
Xаtоlikni kеltirib chiqаruvchi sаbаblаri nimаlаrdаn ibоrаt?
|
| |
Elеktrоstаtik o’lchаsh аsbоblаri

|
Elеktrоstаtik o’lchаsh аsbоblаri
|
bet | 40/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)Elеktrоstаtik o’lchаsh аsbоblаri – qo’zg’аlmаs vа qo’zg’аluvchаn (plаstinkа) o’tkаzgichlаrdаn ibоrаt bo’lib, ulаrdа аylаntiruvchi mоmеnt zаryadlаngаn ikki sistеmа plаstinkаlаrining o’zаrо tа’sirlаshuvidаn hоsil bo’lаdi. Аylаntiruvchi mоmеnt ifоdаsini quyidаgichа ifоdаlаsh mumkin:
M 1 U 2
2W
dC dα ,
bu yеrdа: C – zаryadlаngаn jism sig’imi; U- ulаrgа qo’yilgаn kuchlаnish.
Аks tа’sir etuvchi mоmеnt elаstik elеmеnt yordаmidа hоsil bo’lishini hisоbgа оlsаk, turg’un burilish hоlаti quyidаgichа ifоdаlаnаdi:
α 1 2W
U 2 dC
dα
Ifоdаdаn ko’rinib turibdiki, elеktrоstаtik vоltmеtrlаr hаm o’zgаrmаs, hаm
o’zgаruvchаn tоk zаnjirlаridа qo’llаnilishi mumkin.
Induksiоn o’lchаsh mеxаnizmlаri – bir yoki bir nеchtа qo’zg’аlmаs elеktrоmаgnitdаn vа qo’zg’аluvchаn qismi аlyumindаn ishlаngаn diskdаn ibоrаt bo’lаdi. Ko’pinchа ikki оqimli induksiоn mеxаnizmlаri ishlаtilib, ulаrdа аylаntiruvchi mоmеnt o’zgаruvchаn mаgnit оqimlаri vа shu (ikkitа) оqimlаr diskni kеsib o’tishi nаtijаsidа induksiyalаngаn uyurmа tоklаrni o’zаrо tа’siridаn hоsil bo’lаdi vа quyidаgichа ifоdаlаnаdi:
M = cfΦ1Φ2 sinψ,
bu yеrdа: c – prоpоrsiоnаllik kоeffitsiеnti; ? - оqimlаrning o’zgаrish chаstоtаsi; Φ1 va Φ2 lаr o’zgаruvchаn mаgnit оqimlаr; φ – Φ1 va Φ2 оqimlаr оrаsidаgi fаzа fаrqi.
Yuqоridа kеltirilgаn ifоdа ikki vа ko’p оqimli induksiоn mеxаnizmlаri uchun umumiy аylаntiruvchi mоmеnt ifоdаsi hisоblаnаdi. Induksiоn o’lchаsh mеxаnizmlаri аsоsаn quvvаt o’lchаshdа - vаttmеtr, elеktr enеrgiyasini hisоblаshdа hisоblаgich sifаtidа ishlаtilаdi.
Elеktrоmеxаnik o’lchаsh mеxаnizmlаri yordаmidа tоk (I), kuchlаnish
|
| |
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 35

α
bu yerda SI – asbobning sezgirligi.
SI I ,
To’g’rilagichli magnitoelektrik asboblar kichik ya’ni millivoltlardagi va yuqori kuchlanishlarni hamda kichik va yuqori toklarni o’lchashda qo’llaniladi.
To’g’rilagichli magnitoelektrik asboblarda ishlatiladigan diodlarning to’g’rilash koeffitsienti [Kt = f (t○, U, f)] temperaturaga, qo’yilgan kuchlanishga va chastota o’zgarishidan hosil bo’ladigan xatoliklar shunt qarshiligi, kondensator C, induktivlik g’altagini ulash bilan kompensatsiyalanadi.
To’g’rilagichli asboblarning afzalligi:
sezgirligi yuqori;
iste’mol quvvati kam. Ularning kamchiligi:
aniqligi aytarlik yuqori emas;
ko’rsatkishi o’lchanadigan kattalikning egri chizig’i shakliga bog’liq.
Termoelektrik o’zgartkichlar.
Termoelektrik o’zgartkichlar termopara (termojuftlik) va qizdirgichdan iborat bo’lib, magnitoelektrik o’lchash mexanizmi bilan birgalikda termoelektrik asbobni tashkil etadi. Termoelektrik asboblar ikki xil metalldan tayyorlangan (simlardan) termopara va elektr o’lchash mexanizmidan iborat bo’ladi. Simlarning bir uchi bir – biriga kavsharlanadi, ya’ni o’lchanayotgan muhitga tegib turgan joyi 1 (issiq ulanma), 2.3 uchlari esa (sovuq ulanma) elektr o’lchash asbobga ulanadi (10.3 a - rasm). Simlarning kavsharlangan va asbobga ulanadigan uchlari temperaturasi har xil bo’lsa, termopara bilan o’lchash asbobidan iborat zanjirda elektr yurituvchi kuch hosil bo’ladi.
Termoparani, termoelektr yurituvchi kuchni o’lchashda termoelektrik o’zgartkich va uni o’lchash asbobi bilan ulanishining turli usullari qo’llaniladi. (10.3 a,b,v – rasm).
- rasm.
Termoelektrik o’zgartkichning chiqishdagi hosil bo’lgan termoelektrik yurituvchi kuch temperaturaga proporsional bo’ladi, ya’ni E ≡ t0 va o’lchash
mehanizmidan o’tadigan tok esa
I E Ro` m
teng bo’ladi, bu yerda E – termoelektr
yurituvchi kuch; Ro’m – o’lchash mehanizmidan zanjirining qarshiligi.
Shunday qilib, termoelektrik asbobning ko’rsatishi o’lchanayotgan tokning ta’sir etuvchi qiymatining kvadratiga to’g’ri proporsional. α≡kI2 bo’lib, bu yerda k
– o’zgarmas koeffitsiyent va u termo o’zgartkichning turiga, o’lchash mexanizmining parametrlariga bog’liq.
Termoelektrik asboblarni o’zgarmas tok zanjirida ham o’zgaruvchan tok zanjirida ham ishlatish mumkin, chunki qizdirgichdan o’tuvchi tok issiqligi chastotaga bo’gliq bo’lmaydi.
Termoelektr yurituvchi kuchini oshirish maqsadida bir nechta termoparalar ketma – ket ulanadi (10.3 b) – rasm). Bundan tashqari termoparalarni ko’prikli sxema bo’yicha (10.3 b) – rasm) ulaganda termo EYK ikki marta ortadi.
Termoelektrik asboblarning afzalligi shundan iboratki, ularni ham o’zgarmas va chastotasi xattoki 100 MHz gacha bo’lgan o’zgaruvchan tok zanjirlarida ishlatish mumkin.
Kamchiligi esa, ularning inertsionligini kattaligi va asbobning ko‘rsatishi tashqi muhit temperaturasiga bog’liqligidir.
|
Ma’lumotlar. Rеjа - bet 41

|
Ma’lumotlar. Rеjа
|
bet | 41/62 | Sana | 14.06.2024 | Hajmi | 442,03 Kb. | | #263676 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа (1)(U); qаrshilik (R) o’lchаsh.
O’zgаrmаs tоk zаnjirlаridа tоk, kuchlаnish, qаrshilik o’lchаsh uchun аsоsаn mаgnitоelеktrik o’lchаsh mеxаnizmlаri ishlаtilаdi.
Bir tizimgа оid аmpеrmеtr vа vоltmеtrlаrning fаrqi ulаrni zаnjirgа ulаnishi (аmpеrmеtr - kеtmа-kеt; vоltmеtr esа - pаrаllеl) vа ichki qаrshiliklаri (аmpеrmеtrni ichki qаrshiligi- kichik, vоltmеtrniki- kаttа) ning hаr xilligidаdir.
Mаgnitоelеktrik tizimli mеxаnizmni оmmеtr sifаtidа ishlаtilgаndа, аsbоbning shkаlаsi quyidаgi ifоdаgа binоаn dаrаjаlаnаdi, ya’ni аsbоb qo’zg’аluvchаn qismini burilish burchаgi bilаn o’lchаnаdigаn qаrshilik tеskаri prоpоrsiоnаllikdа bo’lаdi.
α SI S U
Ro`m Rx
Hаqiqаtdа оddiy (shuntsiz аmpеrmеtrni) mаgnitоelеktrik mеxаnizmini quyidа ko’rstilgаn sxеmа bo’yichа o’lchаnаdigаn qаrshilik bilаn kеtmа-kеt ulаnsа (12.2 - rаsm), uning shkаlаsini qаrshilik birligidа dаrаjаlаsh mumkin.
– rasm.
Nazorat sinov savollari
Elеktrоmеxаnik turidаgi o‘lchаsh аsbоblаri qаndаy tizimli аsbоblаrgа
bo‘linаdi vа ulаrning ish prinsipi nimаgа аsоslаngаn?
Elеktrоmеxаnik o‘lchаsh mеxаnizmlаrining qo‘zg‘аluvchаn qismini hаrаkаtlаnish tеnglаmаsini yozib tushuntiring?
Mаgnitоelеktrik tizimli аsbоblаrdа аylаntiruvchi mаmеnt qаndаy hоsil
bo‘lаdi?
Nimа sаbаbdаn mаgnitоelеktrik tizimidаgi аsbоblаr fаqаt o‘zgаrmаs tоk zаnjirlаridа ishlаtilаdi?
Elеktrоmаgnit tizimli аsbоblаrining ish prinsipi nimаgа аsоslаnаdi?
Mаgnitоelеktrik tizimli аsbоblаri qаndаy xususiyatlаrgа egа?
Bir tizimgа оid аmpеrmеtr vа vоl’tmеtrlаr nimа bilаn fаrq qilаdi?
Elеktrоstаtik tizimli аsbоblаr qаndаy xususiyatlаrgа egа?
|
| |
O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash

|
O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash
|
bet | 52/64 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 385,8 Kb. | | #122649 |
Bog'liq Ma’lumotlar. Rеjа O’zgarmas tok potensiometrlari yordamida kuchlanish, tok va qarshilik o’lchash.
Kuchlanishni o’lchash o’zgarmas tok potensiometrlarida Ex va Ux larni to’g‘ridan to’g‘ri o’lchash mumkin.
Past omli potensiometrlar taxminan 0,1 voltgacha bo’lgan kichik EYKlarni o’lchashda qo’llaniladi.
Ularning ish toki 1-10-25 mA ga teng bo’lib , ish toki zanjirining qarshiligi esa bir necha o‘n omlar atrofida bo’ladi. Yuqori omli potensiometrlarida ish toki zanjirining qarshiligi 1V ga 10000 Ω to’g‘ri keladi. Ish toki 0,1 mA ga teng. Bunday potensiometrlarning yuqori o’lchash chegarasi 1,2?2,5 V bo’ladi.
Qiymati 2 V dan katta bo’lgan kuchlanishlarni o’lchash uchun potensiometrlarning yuqori o’lchash chegaralarini kengaytirish maqsadida kuchlanish bo’lgichlari ishlatiladi.
Tok o’lchash .Potensiometr bilan tokni quyidagi sxema yordamida o’lchanadi.(16.2)
– rasm 16.3 – rasm
Noma’lum tok Ix o’tayotgan zanjirga ma’lum namunaviy R0 qarshilik ulanadi va potensiometr bilan bu qarshilikdagi kuchlanish pasayishi o’lchanadi. Tokning qiymati esa quyidagi ifodadan hioblash yo’li bilan topiladi.
Ix =U0/R0 ,bu yerda U0 –potensiometr shkalasidan olingan qiymat, voltda;
R0 –namunaviy qarshilik qiymati.
Qarshilikni o’lchash- Noma’lum qarshilik Rx ni namunaviy qarshilik Ro
bilan ketma-ket ulanadi va ulardan I toki o’tkaziladi.(16.3)
Potensiometr yordamida Ro va Rx qarshiliklardagi kuchlanish pasayishi Uo va Ux lar o’lchanadi. Uo=IRo va Ux=IRx bular orqali Rx ni hisoblash uchun quyidagi ifodadan foydalaniladi:
R R U x
U
x 0
0
|
| |
– rasm. 9.2 – rasm - Ma’lumotlar. Rеjа

– rasm. 9.2 – rasm.
Bunda o’lchanadigan tok I yo’lida tarmoq hosil bo’ladi: bitta tarmoqning qarshiligi Rsh bo’lgan shunt, ikkinchi tarmoqni esa qarshiligi Ro’ bol’gan o’lchash mexanizmining g’altagi hosil qiladi va tarmoqlar o’rtasida tok ularning qarshiligiga teskari proporsional ravishda taqsimlanadi.
U holda, shuntning zarur qarshiligi
n – shuntlash koeffitsiyenti deyiladi.
Rsh
Ro` m
n 1
ga teng bo’ladi va bu yerda
Shuntning to’rtta qismasi bo’lib, ikkitasi tok qismasi deyilib, shuntni o’lchanadigan tok zanjiriga ulash uchun, qolgan ikkitasi potensial qismasi bo’lib, o’lchash mexanizmi tarmog’iga ulash uchun xizmat qiladi. To’rtta qisma
kontaktlar o’tish qarshiliklarining shunt va o’lchash mexanizmi o’rtasida tokning taqsimlanishiga ta’sirini yo’qotish uchun zarur. Shunt temperatura kengayish koeffitsiyenti juda kichik bo’lgan mahsus qotishma – manganindan tayyorlanadi.
Q’oshimcha rezistorlar – nominal kuchlanishda vol’tmetr tokini uning nominal qiymatigacha Iv nom cheklash uchun xizmat qiladi. (9.2 - rasm). Vol’tmetr o’lchash mexanizmining chulg’ami asbobning ko’rsatkichi butun shkala bo’yicha og’adigan tokka nisbatan xisoblanadi. Bu tok vol’tmetrlarda juda kichik (tahminan 0.1?50 mA) bo’ladi. O’lchash mexanizmi mis chulg’amining qarshiligi Rv nisbatan
katta emas, u qo’shimcha resistor qarshiligi bilan
Ivnom
Unom
Rv Rк
bo’lguncha
ko’tariladi va qo’shimcha rezistorning zarur qarshiligi Rq=Rv(m-1) bo’ladi.
Qo’shimcha rezistorlar manganin yoki konstantadan tayyorlanadi. Bu esa butun o’lchash zanjirining qarshilig o’zgarmas bo’lishi, temperatura va o’zgaruvchan tok chastotasiga bog’liq bo’lmasligini ta’minlashi zarur.
Qo’shimcha rezistorlar bilan vol’tmetrlar va fazometrlarning kuchlanish zanjirlari, chastotomerlar kabi asboblar ta’minlanadi.
O’zgaruvchan tok qurilmalarida yuqori kuchlanishlarda vol’tmetrlar va o’lchash asboblarining kuchlanish zanjirlari kuchlanishni o’lchash transformatrlari orqali ulanadi.
|
Xulosa, 
taklif - Земля Узбекистана

O‘ZBEKISTON ZAMINI
4/2019
35
FURQAT TUMANI SUG‘ORILADIGAN TUPROQLARINING UNUMDORLIK HOLATI,
O‘ZGARISH DINAMIKASI VA SHO‘RLANISH DARAJASI
UO‘K: 631.4; 631.452; (575.16)
Annotatsiya.
Keltirilgan maqolada sug‘oriladigan tuproqlarining bugungi kundagi unumdorlik ko‘rsatkichlari,
tuproq xossalari va ularning miqdor jihatdan ko‘rsatkichlari, yillar kesimida o‘zgarish dinamikasi bo‘yicha olingan yangi
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
tuproq, gumus, unumdorlik holat, sho‘rlanish darajasi, mexanik tarkib, dinamika, ball boniteti.
Состояние плодородия и динамика изменения орошаемых почв Фуркатского района,
уровень засоленности
Аннотация.
В цитируемой статье представлены новые данные, полученные по современным показателям
продуктивности орошаемых почв, свойствам почв и их количественным показателям, динамике изменения по
годам.
Ключевые слова:
Почва, гумус, состояние плодородия, уровень засоления, механический состав, динамика,
качественная оценка, балл бонитета.
Tovar-xom ashyo birjasi faoliyatining predmeti

|
Tovar-xom ashyo birjasi faoliyatining predmeti
|
bet | 8/15 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 60,32 Kb. | | #259908 |
Bog'liq 11 мавзу БЖЛ (1)Tovar-xom ashyo birjasi faoliyatining predmeti:
birja savdosi, ochiq savdolarni o‘tkazish;
birja tovarlarini sotib olish, sotish va ayirboshlash bo‘yicha professional vositachilik xizmatlarini ko‘rsatish uchun oldi-sotdi katnashchilariga zarur shart-sharoitlarni yaratib berish;
birja tovarlariga narx kotirovkasini amalga
oshirish;
birja oldi-sotdisi texnologiyalari va usullarini, shu jumladan elektron usullarini ishlab chiqish va takomillashtirish;
shaxar, viloyat, respublika va xalkaro ko‘rgazmalar, yarmarkalar va tenderlar o‘tkazishni tashkil etish;
konsalting xizmatlarini ko‘rsatish:
birja faoliyati bilan bog‘lik, noshirlik, reklama-axborot ishlarini amalga oshirish;
birja operatsiyalari infratuzilmasini rivojlantirish;
* tashqi iqtisodiy faoliyatdan iborat.
Birja oldi-sotdisi brokerlar orqali amalga oshiriladi. Ular tovar- larning sotuvchilari va xaridorlari manfaatlarini ifodalaydilar.
O‘zbekiston Respublika tovar-xom ashyo birjasi birja ishtirokchilarini attestatsiyalaydi. Bu tadbir brokerlarni attestatsiyalash to‘g‘risidagi nizom asosida amalga oshiriladi. Brokerlarning taklifiga binoan va ularning ishtirokida brokerlar gilьdiyasi-asosiy maqsadi brokerlarga ularning faoliyatida ko‘maklashish, brokerlarning manfaatlarini muxofazalashdan iborat bo‘lgan jamoat tashkilotini tashkil etish va ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha xujjatlar tayyorlandi.
Ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohasidanfratuzilmagaquyidagilar kiradi:
1.Konsalting firmalari
2.Ulgurji savdo tizimi
3.Infratuzilmaning amal qilish mexanizmi 4.Maxsulot tayyorlovchi agent 5.Tovar- xom ashyo birjasining vositachisi 6.Tijorat banki
|
| |
Boshqaruv uslubi – bu - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 20/256 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 6,22 Mb. | | #232687 |
Bog'liq SOHA IQTISOD30. Boshqaruv uslubi – bu:
*a) boshqaruv funksiyalarini samarali bajarish maqsadida biror bir organning yoki rahbarning bo‘ysinuvchilariga aniq ta’sir ko‘rsatish usuli va yo‘llari majmuasidir
b) boshqaruv jarayonida kelib chiqadigan muammolarni hal qilish usullari, yo‘llari, majmuasidir
v) ishlash, boshqarishdagi o‘ziga xos yo‘l, usuldir
g) rahbarning o‘ziga xos yondashuvi.
31. Boshqaruv jarayonida u yoki bu masalalarni hal qilishda rahbarning o‘ziga xos yondoshishi menejmentda:
a) boshqaruv uslubi deb yuritiladi
b) ish uslubi deb yuritiladi
v) boshqaruv metodi deb yuritiladi
*g) rahbarning ish uslubi deb yuritiladi.
32. Qaror qabul qilishda yakka bosh, jamoa fikri bilan hisoblashmaydigan rahbarlarni:
*a) avtokratik rahbarlar deyishadi
b) liberal rahbarlar deyishadi
v) demokratik rahbarlar deyishadi
g) a+v.
33. Qaror echimlarini bo‘sinuvchilarga taklif orqali etkazuvchi rahbarlarni:
a) liberal rahbarlar deyishadi
b) avtokratik rahbarlar deyishadi
*v) demoktarik rahbarlar deyishadi
g) konservativ raxbar.
34. Avtokratik rahbarlar bo‘ysinuvchilarning:
a) tashabbuskorligiga to‘la-to‘kis tayanadi
*b) tashabbuskorligiga yo‘l qo‘ymaydi
v) tashabbuskorligini rag‘batlantiradi va undan foydalanadi
g) faolligiga rag‘batlantiradi.
35. Liberal rahbarlar kadrlarni tanlashda:
*a) beparvolarcha yondoshadilar
b) kuchli raqobatdoshlardan qutilish payida bo‘ladilar
v) ishchan, bilimdon xodimlarga mo‘ljal oladilar, ularning o‘sishiga yordam beradilar
g) tashqaridan madad kutadi.
36. Demokratik rahbarlar bilimga bo‘lgan munosabatda:
a) hamma narsani o‘zim bilaman deb hisoblaydilar.
b) beparvo, e’tiborsiz bo‘ladilar
*v) mutassil o‘qiydilar va qo‘l ostidagi bo‘ysinuvchilardan ham shuni talab qiladilar
g) b+v.
|
| |
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sube’ktlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmasi turlari

|
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sube’ktlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmasi turlari
|
bet | 3/15 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 60,32 Kb. | | #259908 |
Bog'liq 11 мавзу БЖЛ (1)2. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sube’ktlariga xizmat ko‘rsatuvchi bozor infratuzilmasi turlari
Bozor infratuzilmasi deganda, bozor iqtisodiyoti uchun xizmat ko‘rsatuvchi har xil sohalar tushuniladi va ular jumlasiga tijorat banklari, birjalar, auksionlar, savdo uylari, tashqi savdo firmalari, davlatning tashqi savdo maxkamalari, bojxonalar, soliq, idoralari, tijorat va soxibkorlik idoralari, savdo-sotiq, uyushmalari, vositachi firmalar, konsernlar, konsorsiumlar va boshqalar kiradi. Bundan ko‘rinib turibdiki, bozor infratuzilmasi umumiy iqtisodiy faoliyat bilan boьliq, barcha jabhalarni qamrab oladi. Fikrimizcha, kichik biznes faoliyati bozor iqtisodiyotining tarkibiy qismlaridan biri sifatida ushbu infratuzilma obektlarining umumiy foydalanuvchisi hisoblansada, shu bilan bir qatorda o‘zining tashkil topish, amal qilish va rivojlanish xususiyatlaridan kelib chiquvchi maxsus infratuzilma obektlariga ham boьliqligini alohida taokidlash zarur. CHunki bozor infratuzilmasining yuqorida sanab o‘tilgan unsurlari bilan biznes maktab, biznes inkubator, suьurtalash va moliyalash muassasalarining mazkur sohaga taosiri bir xil darajada bo‘lmaydi.
Bugungi kunda kichik biznes korxonalarining rivojlanishi uchun shart-sharoitlar yaratib beruvchi, turli xizmatlar ko‘rsatuvchi infratuzilma obektlarining zarurligi obektiv hol bo‘lib, u asosan, quyidagilar orqali izohlanadi: kichik biznes moliyaviy imkoniyatlarining nisbatan cheklanganligi; undagi xodimlar ham, odatda, bir necha vazifalarni uyьunlashtirgan holda bajarishga majburligi; xavf-xatar, taxlikaga asoslanadi va bu borada suьurta kompaniyalari, biznes inkubatorlar, biznes maktablar yordamiga tayaniladi. Demak, kichik biznes infratuzilmasini yetarli darajada rivojlantirmay turib, kichik biznes faoliyatini yuksaltirish borasida sezilarli o‘zgarishlarga erishib bulmaydi.
Infratuzilma tarkibi
Infratuzilma shartli ravio‘da kuyidagi vazifalarni bajaruvchi quyidagi sohalarda faoliyat olib borishi mumkin:
Tadbirkorlarni tayyorlash va o‘qitish.
Biznes-inkubatorlar
Xususiy biznesni ro‘yxatdan o‘tkazish va hisobgaolish.
Moliya-kredit tizimi.
Ulgurji-vositachi tuzilmalar
Birja bozorlari
Xizmatlar bozori
Transport tahminoti
Tashki iqtisodiy aloqalarning tahminlanishi.
Tadbirkorlikpi rag‘batlantirish, uning jadal o‘sishi uchun kadrlarning kudratli asosi kerak. Respublikaning mexdatta yaroqli jamiki aholisi shunday asos xisoblanadi. SHu maqsadlarda tadbirkorlik soxasida ishlovchi kadrlarni tayyorlash, malakasini oshirish va qayta tayyorlash tizimi tashkil etiladi.
|
| |