nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kasbiy diqqat - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 37/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Kasbiy diqqat yaxshi shakllangan ixtiyoriy diqqatning anglanganligi va keragicha boshqarish imkoniyatining mavjudligi bilan ajralib turuvchi va nima, qachon, qaerda hamda nimaga diqqatni qaratish kerakligini belgilab beruvchi jarayon hisoblanadi. Kasbiy diqqatning yaxshi rivojlanganligi uning maqsadli va mohirona yo’naltirilganligi bilan belgilanadi. Diqqatni bir joyga jamlash va uni to’g’ri yo’naltirishda quyidagi omillarni hisobga olish zarur:
ish jarayoniga xos va mos sharoitni yaratish, ya’ni ish joyini saranjomlash, yorug’likka qulay joylashib olish;
muayyan vazifani bajarish uchun psixologik tayyorgarlik ko’rish;
aqliy tayyorgarlik, zarur adabiyotlardan foydalanish, tajriba orttirish, aqliy faoliyat yuritish uchun qulay vaqtlarni hisobga olish (tongi soat 5 dan 11 gacha, kunduzgi soat 16 dan kechki 20–24 gacha aqliy faoliyat unumdorligi yuqoriligini kuzatish mumkin).
Muhandis kadrning kasbiy faoliyatida diqqatning asosiy xususiyatlari (taqsimlanishi, tarqoqligi, barqarorligi, tez o’rin almashishi) ham o’zisha xos ahamiyat kasb etishi, ya’ni sodir bo’lgan voqea-hodisalarning zarur tomonlarini o’rganish va aniqlik kiritishda, jinoyatchi shaxsning psixik holatini kuzatishda qo’l kelishini anglab etish lozim. Masalan, diqqatning hajmi 7–12 ta ob’ektni to’liq qamraydi, barqarorligi 10–12 daqiqa to’liq saqlanadi, bir soniya ichida diqqatni 3–4 marotaba ko’chirish mumkin.
Diqqatni kuchaytirish usullari:
– javobgarlik hissini sezish, faoliyat samaradorligini belgilovchi ahamiyatli tomonlarni hisobga olish;
muayyan xatti-harakatlarni amalga oshirishda irodaviy kuchga tayanish;
ob’ektni «e’tibor bilan kuzat», «yaxshilab qara», «yana bir bor tekshir» kabi diqqatni kuchaytiruvchi buyruqlarni berish;
salbiy hissiyotlarni kuzatish jarayoniga aralashtirmaslik;
kuzatuvchanlik faoliyatini susaytiruvchi omillarni inobatga olmaslik.
Diqqatni jamlash tamoyillari:
– muayyan holatga diqqatni yo’naltirish;
Diqqat jarayoni, o’z navbatida, kuzatuvchanlik faoliyati bilan uyg’un shakllanadi. Kuzatish muxandis kadrlarining kasbiy faoliyatida o’ziga xos ahamiyat kasb etadi. U operativ qiziqish uyg’otgan shaxslarning jinoiy faoliyatini fosh etishda, ularning aloqalarini, shaxsiy xislatlarini o’rganishda, tergov jarayoniga tegishli ma’lumotlarni to’plashda namoyon bo’ladi.
|
| |
Maqsadga intiluvchanlik - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 96/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Maqsadga intiluvchanlik – shaxsning o‘z xatti-harakatlarini barqaror hayotiy maqsadlarga bo‘ysundira olishida, maqsad yo‘lida hamisha tayyor, qat’iy bo‘lishida ifodalanadigan xarakter xislati.
Odamovilik – odamlaraga qo‘shilmay, ko‘pchilik yoqtirmay, yakka holda yashashni afzal ko‘rishdan iborat salbiy xarakter xislati.
Odat – kundalik faoliyatda ko‘p takrorlanishi natijasida avtomatlashgan va bajarilishi shaxsning funksional yehtiyojiga aylanib ketgan harakatlardan iborat individual xislati.
Osoyishta tip – nerv tizimining qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlari teng hamda o‘rtacha kuchga yega bo‘lgan tipi.
Passivlik – atrofdagi narsa va hodisalarga, kishilarga nisbatan befarq munosabatda bo‘lishdan va jismoniy yoki psixik faoliyatsizlikdan iborat holat.
Professiogrammani tajribada tekshirish – mehnat psixologiyasida muayyan kasbga nisbatan qo‘yiladigan psixologik talablarni yeksperimental ravishda tekshirib ko‘rish.
Professiogramma – muayyan kasbdagi faoliyat uchun zarur bo‘lgan psixologik funksiyalar ro‘yxati.
Psixik charchash – psixik funksiyalarning haddan tashqari kuchli yoki mutassil ishlashi natijasida ular ish qobiliyatining vaqtincha qismat yo‘qolishidir.
Psixolog – psixologiya mutaxassisi, psixologiya sohasida ilmiy tekshirish ishlari olib boruvchi yoki o‘qituvchilik qiluvchi shaxs.
Psixologiya – psixologik ta’limot, ruhiyatni o’rganuvchi fan, psixik og’ish, kasalliklarni o’rganuvchi fan.
Psixogramma – muayyan kasb yoki ixtisos sohasiga xos bo‘lgan yeng muhim shaxsiy sifat va xususiyatlarning yozma yoki jadval tarzda ifodalanishi.
Psixotexnika – psixologiyaning asosan mehnat psixologiyasi amaliy masalalarini o‘rganuvchi sohasi.
Psixosteniya – ruhiyatni bo’shashib og’ishgan holati.
Psixotriya – tibbiyot sohasi bo’lib, ruhiy kasalliklar bilan shug’ullanadi.
Psixoanaliz – psixologik nazariyaga asoslanib XIX-XX asrlarda avstriyalik nevrolog Zigmund Freyd tomonidan yaratilgan, psixologik buzilishlarni to’g’irlovchi usul.
|
| |
Boshqariluvchi g‘ildiraklarning o‘rnatilishi

|
Boshqariluvchi g‘ildiraklarning o‘rnatilishi
|
bet | 62/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashBoshqariluvchi g‘ildiraklarning o‘rnatilishi. G‘ildiraklar burilgandan so'ng to‘g‘ri yo‘nalishda harakat qiladigan holatga tezda qayta olishi, ya’ni g'ildiraklarning turg‘unligini oshirish (stabillashtirish) va yengil boshqarilishi uchun shkvorenlar ko‘ndalangiga (orqa tomonga) va uzunasiga (ichki tomonga) qiyaroq qilib o'rnatiladi (6-rasm, a, b).
Ko‘ndalang qiyaligi β burchagi 6 — 8°, uzunasiga qiyaligi a burchagi 0—8° gacha qilinadi. Bu burchaklarning ortiq bo'lishi avtomobillarning va traktorlarning katta tezliklarda turg‘unligini oshiradi, ammo boshqarilishi og'irlashadi.
Avtomobil va traktorni burishni yengillashtirish, g'ildirak gupchaklaridagi podshipniklarga zo‘r kelmasligi uchun oldingi g'ildiraklar tik o‘rnatilmasdan 2° gacha qiyaroq (a burchagi) o'rnatilib, bu g'ildiraklarning og‘ishi deyiladi. G'ildiraklarning og‘ishi, shkvorenlarning ko'ndalang va uzunasiga qiyaligi rostlanmaydi.
G'ildiraklar og'ib turganligi, shkvoren, tortqi va podshipniklarda tirqish bo'lganligi sababli ular to‘g‘ri (parallel) turishi va kerilib sirpanmasligi uchun g‘ildiraklar o‘rtasidagi oraliq (6-rasm, d) old tomonda (B) torroq, orqa tomonda (A) kengroq bo‘ladi. Bu oraliqlar ayirmasi 2—12 mm qilinib, g'ildiraklarning yaqinlashuvi deyiladi. G‘ildiraklarning yaqinlashuvi rul ko‘ndalang tortqisining uzunligini o‘zgartirib rostlanadi.
7-rasm. Avtomobilning rnl mexanizmi:
1 — rul chambaragi; 2 — rul kolonkasi; 3 — rul vali; 4 — qistirma;
5 — chervyak; 6 — rolik o‘qi; 7 — ikki tishli rolik; 8 — soshka valining kallagi;
9 — rostlash vinti; 10 — qalpoqli gayka; 11 — rul soshkasi;
12 — soshka vali; 13 — korpus
Avtomobilning rul mexanizmi (2.0.7-rasm) ramaning chap tomondagi bo'ylama joylashgan balkasiga boltlar bilan mahkamlangan cho'yan korpus (13) ichiga joylashtirilgan chervyak (5) va ikki tishli rolik (7) dan iborat. Chervyak quvursimon rul vali (3) ning pastki uchiga presslab o'rnatilib, ikkita konus rolikli podshipnikda aylanadi. Rolik o‘q (6) dagi ikkita sharikli podshipnikda turadi. O‘q rul soshkasi (11) vali (12) ning kallagi ((5) ga presslab o‘tqazilgan. Rul vali rul kolonkasi (2) ning ichiga joylashtirilib, uning yuqorigi uchiga rul chambaragi (1) mahkamlangan.
Chervyak podshipniklarining tirqishi qistirmalar (4) sonini o'zgartirib rostlanadi. Rolik bilan chervyakning tishlashishi (tishlarining orasidagi tirqishi) ustiga qalpoqli gayka (10) burab qo'yilgan rostlash vinti (9) bilan rostlanadi.
|
| |
Yaxshilik va yomonlik - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 34/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Yaxshilik va yomonlik. «Yaxshilik» tushunchasi va uning mohiyati. Yaxshi deganda, odatda, kishining biror talabiga to‘la javob beradigan, unga yoqadigan, ma’lum bo‘lgan xatti-harakatlar, narsalarning ijobiy sifatlari tushunilsa, yaxshilik deganda esa ixtiyoriy ravishda biror kishining manfaatini ko‘zlab ish tutish, unga manfaat yetkazish, xayrli, ezgu ishlarni amalga oshirish tushuniladi. Yaxshilik o‘zining kundalik oddiy tushunchasidan tashqari, etika fanining kategoriyasi sifatidagi ta’rifiga ham egadir.
Yaxshilik deb, tevarak-atrofda sodir bo‘layotgan hamma voqea, hodisa va vujudga kelayotgan narsalarning insonni e’zozlaydigan, uning manfaat va ehtiyojlarini qondiradigan, axloqiy ideallariga mos keladigan, odamgarchiligining o‘sishini har tomonlama ta’minlaydigan, pirovardida baxtli hayot kechirishiga xizmat qiladigan barcha ijobiy tomonlarining yig‘indisiga aytiladi.
«Yomonlik» tushunchasi va uning mohiyati. Yomon odam deganda, odatda, fe’l-atvori buzuq, yaramas, razil odam; yomonlik deganda esa, o‘zining fe’l-atvori, qilgan ishlari bilan atrofdagilarga zarar yetkazuvchi axloqan buzuq, yaramas odamlarning xatti-harakatlari tushuniladi.
Umuman olganda, yaxshi xulq egasi bo‘lish – yaxshilik, yomon xulqlilik yomonlik hisoblanadi. Chunonchi, jamiyatning moddiy va ma’naviy farovonligini oshirishga qarshi qaratilgan barcha xatti-harakatlar yomonlikdir.
Yomonlikni oddiy tushunish va falsafiy, ya’ni kategoriya sifatida tushunish mavjud.
Yomonlik deb, jamiyatning rivojlanishiga to‘sqinlik qiluvchi, kishilarning axloqiy ideallariga, ular e’zozlaydigan qadriyatlarga zid keladigan, baxtga erishishga, odamlar orasidagi munosabatlarda axloqiy taraqqiyotning qaror topishiga va insoniylikning o‘sishiga zid keladigan xatti-harakatlarni o‘zida mujassamlashtirgan tushunchalar yig‘indisiga aytiladi.
Yaxshilik va yomonlik to‘g‘risida hadislarda shunday deyilgan: «Yaxshilaringiz xushxulq bo‘lib, kishilarga yon beruvchi, ya’ni atrofida yaxshi hayot kechirishga imkon beruvchi kishilardir. Yomonlaringiz mahmadona, dilozor, kishilar rohatini buzuvchi kishilardur».
«Yaxshilaringiz farzni yaxshi ado etuvchi kishilardir».
«Yaxshilaringiz o‘z aqliga, oila va a’zolariga yaxshi bo‘lganlaringizdir».
«Kimga yaxshilik qilay», – deb so‘ragan sahobaga uch marta «onangga» deb, to‘rtinchisida «otangga» deb aytdilar. «Ya’ni yaxshilikni onangga, onangga, onangga, so‘ngra otangga qil, dedilar».
|
| |
Psixopatiya – kuchli iztirob tufayli ruhiy kasallikka chalinish.
Psixoz

|
Psixopatiya – kuchli iztirob tufayli ruhiy kasallikka chalinish.
Psixoz
|
bet | 97/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Psixopatiya – kuchli iztirob tufayli ruhiy kasallikka chalinish.
Psixoz – qalban buzilish, holatni buzilishi.
Psixogenetika - hulq-ator genetikasi, psixikano nasl bilan bog’liq jihati.
Psixolingvistika – til, nutqning psixologik tahlili, tafakkur operatsiyalari.
Psixologizm – ruhiy kechinmalarni chuqurlashgan ifodasi, mantiq va matematik tafakkurning kesishishi.
Psixomimetika – turli kimyoviy tasirlar natijasida kelib chiqadigan ruhiyatning buzilishi.
Psixomatika – psixik jihatlarni o’lchash, tadqiq etuvchi fan yo’nalishi.
Psixonevroz – surunkali ruhiy nevroz holati.
Psixopad – ruhiy og’ish holatidagi inson.
Psixoterapevt – ruhiy kasalliklar shifokori.
Psixonometr – gazlarni suyultirilgan holatini o’lchovchi qurilma.
Psixotronniy – inson ongiga ta’sir etuvchi modda.
Tashkiliy psixologiya – biznes, faoliyatni tashkil etish va boshqarishning psixologik asosi.
Iqtisodiy psixologiya – ishlab chiqarish jarayonida iqtisodiy aloqalarning psixologik asoslari.
Psixobiologiya – biologiya fani qarashlaridan foydalanib, psixologik tahlil berish.
Psixodrama – psixoterapiyada qo’llaniladigan, sun’iy ravishda yaratiladigan vaziyatlar orqali insonning ruhiyatini davolash usuli.
Psixologik tavsifnoma1 – odamni asosan psixik jihatdan sifatlab beriladigan hujjat.
Psixologik tavsifnoma2 – ma’lum bir kishining aqliy, axloqiy irodaviy sifatlarning qiziqishlari, dunyoqarashi, ye’tiqodi, shuningdek individual psixologik xususiyatlari xarakteri, temperamenti, qobiliyati va iste’dodlari ob’ektiv ravishda tasvirlab yozilgan shaxsiy hujjat.
Prinsipiallik – haqqoniylik va jamiyat manfaatlari nuqtai nazaridan o‘z qarash hamda ye’tiqodlarini qat’iy turib, himoya qilishdan yoki so‘z bilan ishning birligidan iborat ijobiy xarakter xislati.
Rostgo‘ylik – har qanday sharoitda ham haqiqatni aytish, chin gapirish, haqqoniyat yuzasidan ish tutishdan iborat ijobiy xarakter xislati.
|
| |
Faoliyatni optimallashtirish

|
Faoliyatni optimallashtirish
|
bet | 99/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Faoliyatni optimallashtirish – mehnat qilish o‘qish uchun yeng qulay sharoitlar, psixologik imkoniyatlar yaratish yo‘li bilan muayyan faoliyatning samaradorligini orttirish.
Flegmatik temperament – sekin kuchsiz va barqaror yemotsional qo‘zg‘aluvchanlik bilan tavsiflanadigan individual xususiyat.
Xarakter xislati – ijtimoiy muhit ta’sirida tarkib topgan shaxsning xatti-harakatlarida muntazam uchraydigan doimiy xususiyat va sifatlar yig‘indisi.
Xalollik – shaxsning o‘z burchi va ye’tiqodlariga nisbatan sadoqatida atrofdagi borliqqa hamda kishilarga vijdonan munosabatda bo‘lishida ifodalanadigan axloqiy sifati.
Xulq – inson hamda hayvonlarning tashqi muhitga bo‘lgan munosabatini va ichki psixik hayotini ifodalovchi xatti-harakatlar tizimi.
Xarakterning ijobiy xislatlari- shaxsning jamiyat ahloq normalari doirasidagi doimiy ijobiy xususiyatlari.
Xayrixohlik – shaxs kechirayotgan muayyan ruhiy holatining ifodali harakatlar orqali boshqa kishilarga ham o‘tib, ularda shunga mos yemotsional kechinmalarini hosil qilishdan iborat ruhiy hodisa.
Shaxsiy tajriba – har bir individning yoki shaxsning turmush jarayonida hosil qilgan tajribasi.
Shuhratparastlik – arzon obro‘-ye’tibor qozonishga jon jahdi bilan intilishdan iborat juda past xarakter xislati.
Ehtiyoj – organizmning hayotini ta’minlovchi zarur sharoitlarni aks yettirishdan iborat faoliyati.
Ehtiros – muayyan faoliyat turiga kuchli intilish bilan bog‘liq bo‘lgan davomli va barqaror yemotsional holat.
Egoizm – o‘z shaxsiy manfaatlarini jamiyat, jamoa manfaatlaridan yuqori qo‘yishga kuchli intilishda ifodalanadigan salbiy xarakter xislati.
Ekstroversiya – shaxsning tevarak-atrofdagi odamlarga tashqi hodisalarga yo‘nalishi.
O‘qituvchi – oliy o‘rta maxsus yoki umumiy ta’lim maktablarining biror o‘quv fanidan dars beruvchi kadr.
Qunt – muayyan faoliyat turini tirshqoqlik, serxafsalalik va ishtiyoq bilan bajarishda ifodalanadigan ijobiy irodaviy sifat va xarakter xislati.
Quvnoqlik – shaxsning atrofidagi kishilarga nisbatan ijobiy munosabatida ifodalanadigan ijobiy-optimistik kayfiyatidan iborat yemotsional holati yoki xarakter xislati.
|
| |
Parametrlar va o’zgaruvchilar - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi...

III. NAZARIY MATERIALLAR
69
quyida misol keltirilgan:
$
myvar=abc
Bourne Again Shell sizga buyruqlar qatorida o‘zgaruvchilarga tenglikni
amalga oshirishga imkon beradi. Bu belgilanishlar buyruqar qobig‘I uchun local
hisoblanadi, ya‘ni buyurish uchun faqatgina. My_script shell skripti TEMPDIR
qiymatini ko‘rsatadi. Keyingi buyruqmy_script ni ishga tushurib TEMPDIR ni
/home/sam/temp qilib o‘rnatadi. Echo interaktiv shell my_script ishga tushgandan
so‘ng TEMPDIR uchun hech qanday qiymatga ega emasligini ko‘rsatadi. Agarda
TEMPDIR my_script ishlayotgan interaktiv shelldao‘rnatilgan bo‘lsa bu uning
qiymatiga hech qanday ta‘sir ko‘rsatmaydi.
$
cat my_script - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil etish bosh ilmiy metodik markazi toshkent axborot...

III. NAZARIY MATERIALLAR
70
va virtual konsoldagi yordam). Kimdir yordamga javob berib RETURNni
bosganda getty foydalanuvchi nomi va parol kombinatsiyasini tekshiruvchi, login
deb nomlanuvchi utilita ustidan nazoratni o‘z qo‘liga oladi. Foydalanuvchi
kirgandan keyin login jarayoni foydalanuvchining shell jarayoniga aylanadi.
Jarayon identifikatsiyasi
Linux har bir jarayonning boshida unikal PID (process identification-
jarayon identifikatsiyasi) raqam o‘rnatadi. Qancha uzoq muddat jarayon mavjud
bo‘lsa, u shuncha payt bir xil PID raqamga ega bo‘ladi. Bitta seans davomida bir
xil jarayon har doim login shellini bajaradi. Yangi jarayonni bo‘layotganingizda,
masalan, tahririlovchidan foydalanilganda yangi (bola) jarayonning PID raqami
uning ona jarayoninikidan turlicha bo‘ladi.Siz login shellga qaytib kirganingizda,
boshida kirganingizdagi huddi o‘sha jarayon, huddi o‘sha PID raqam bilan
bajarilayotgan bo‘ladi. Quyidagi misol ishlayotgan ps jarayon shell (ona)
jarayonidan bo‘linib chiqganini ko‘rsatadi(242-bet). Siz uni –f parametri orqali
chaqirganingizda ps har bir jarayon haqidagi ma‘lumotning to‘liq ro‘yxatini
ko‘rsatadi. PS displeyi qatori bilan
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti - bet 48

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 48/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashRk> Rψ (10)
Lekin bu shartning bajarilishi avtomobilni harakat qilishi uchun yetarli emas, chunki g’ildirak bilan yo’l o’rtagida tishlashish kuchi ham mavjud bo’lishi kerak, yahni
Rk< Rφ (11)
Demak, avtomobil sirpalmasdan, shataksiramasdan harakatlanishi uchun quyidagi shart bajarilishi kerak:
Rφ> Rk> Rψ. (12)
G’ildirakning aylanma-ilgarilanma harakatiga (gildirashiga) qarshilik kuchi.
Masalani xal etishni soddalashtirish uchun elastik g’ildirak deformatsiyalanmandigan yo’lda harakat qiladi, yahni yo’lning deformatsiyasi g’ildirak deformatsiyasiga nisbatan xisobga olmaslik darajada kichik deb xisoblanadi. G’ildirak aylanib harakat qilganda uning elastik-shinasi deformatsiyalanib, yo’lning ma`lum yuzasiga ta`sir qiladi. Yo’l esa aks ta`sir ko’rsatib, elementar kuchlar bilan qarshilik qiladi. Kontakt yuzasidagi elementar kuchlarning teng ta`sir etuvchisi, yo’lning g’ildirakka reaktsiyasi Zk bilan belgilanadi. SHunday kilib, yo’l g’ildirakning harakatiga qarshilik ko’rsatadi. Bu qarshilik shinaning yo’lda gildirash gisterezisiga, g’ildirak izini xosil qilishga, shinaning yo’lga ishqalanishiga, g’ildirak gupchagidagi podshipniklar qarshiligi va g’ildirakning aylanishiga, xavoning qarshiligini yengishga sarflangan energiyadir.
8-rasm, a da ko’rsatilganidek g’ildirakka Gk og’irlik kuchi ta`sir etsin, lekin ilgarilama harakatda bulmasin (vk = 0, ωk=0) deb faraz qilamiz. SHinaning deformatsiyalanishi natijasida xosil bo’lgan reaktsiya Zk g’ildirak simmetriya o’qi bo’ylab Gk ga qarama-qarshi yo’naladi. Agar g’ildirak og’irlik kuchi Gk va itaruvchi kuch R ta`sirida harakat qilsa, elementar reaktsiyalarning teng ta`sir etuvchisi Zk simmetriya o’qidan a masofagacha harakat yo’nalashi bo’ylab siljiydi. (8-rasm, b)
8-rasm. Aylanmailgarilanma harakat qilayotgan (b) va harakatlanmayotgan (a) g’ildiraklar.
G’ildirakka ta`sir etuvchi kuchlarning O nuqtaga nisbatan muvozanatlik sharti quyidagicha bo’ladi:
ΣM0=0
Zk a – Xk rk = 0
Xk=Zk a/rk
|
| |
Xotira va uning muhandis kadrlari faoliyatida tutgan o’rni

|
Xotira va uning muhandis kadrlari faoliyatida tutgan o’rni
|
bet | 41/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Xotira va uning muhandis kadrlari faoliyatida tutgan o’rni
Odam ko’rgan, his qilgan va eshitgan narsalarining juda oz miqdorinigina eslab qoladi. Psixikaning eng muhim xususiyati shundan iboratki, individ tashqi taassurotlardan o’zining keyingi xatti-harakatlarida doimo foydalanadi. Individual tajriba orta borishi hisobiga xulq-atvor sekin-asta murakkablashadi. Agar tashqi dunyoning miya qobig’ida hosil bo’ladigan obrazlari beiz yo’qolib ketaversa, tajribaning shakllanishi mutlaqo mumkin bo’lmay qolar edi. Bu obrazlar bir-biri bilan o’zaro turli xil aloqalar bog’lagan holda mustahkamlanib, saqlanib qoladi hamda hayot va faoliyat talablariga muvofiq tarzda yana boshqatdan namoyon bo’ladi.
Individning o’z tajribasini esda olib qolishi, esda saqlashi va keyinchalik uni yana esga tushirishi xotira deyiladi.
Xotirada esda olib qolish, esda saqlash, esga tushirish va unutish kabi asosiy jarayonlar alohida ajratib ko’rsatiladi. Bu jarayonlarning har biri alohida mustaqil psixik xususiyat hisoblanmaydi. Ular faoliyat davomida shakllanadi va o’sha faoliyat bilan belgilanadi.
Xotira mexanizmlarini o’rganishning psixologik darajasi xronologik jihatdan boshqalaridan ustunroq bo’lib, fanda turli yo’nalishlar va nazariyalarning ilgari surilganligi bilan ma’lumdir. Bu nazariyalarni ular xotira jarayonlarining shakllantirilishida sub’ektning faolligi qanday rol o’ynashiga va bunday faollikning mohiyatiga qanday yondashuviga bog’liq holda tasniflash va baholash mumkin.
Xotiraning esda olib qolish va qayta esga tushirish jarayonlari sodir bo’ladigan faoliyatning xususiyatlariga bog’liqligi xotiraning har xil turlarini ajratish uchun umumiy asos bo’lib xizmat qiladi. Bunda xotiraning ayrim turlari uchta asosiy mezonga muvofiq tarzda bo’linadi:
faoliyatda ko’proq sezilib turadigan psixik faollikning xususiyatiga qarab xotira harakat, his-hayajon, obrazli va so’z-mantiqli turlarga bo’linadi;
xotira faoliyatning maqsadi, xususiyatiga ko’ra ixtiyorsiz va ixtiyoriy turlarga bo’linadi;
materialni qancha vaqt esda olib qolish va esda saqlash muddatiga ko’ra (uning faoliyatdagi roli va tutgan o’rniga bog’liq ravishda) xotira qisqa muddatli, uzoq muddatli va operativ turlarga bo’linadi.
Shu o’rinda xotirani mustahkamlashning quyidagi sakkizta qonunini eslab qolish tavsiya etiladi:
|
| |
Protektor-shinaning yuguruvchi qimsidir

|
Protektor-shinaning yuguruvchi qimsidir
|
bet | 45/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashProtektor-shinaning yuguruvchi qimsidir. Tashqi tomonidan u chiqiqlar (tishlar) va ular orasidagi ariqchalar ko’rinishidagi shaklga ega. Protektorlardagi shu shakllar evaziga g’ildrakni yo’l bilan zarur ilashishi ta’minlanadi, shu sababdan yo’lning turli xil qo’lamlari uchun protektorning turlicha chizmalari qo’llaniladi. Yon sirtlar,yupqa qovushqoq rezina qatlami ko’rinishida karkasning yon devorlariga qoplanadi. Ular shinani mexanik shikastlanishlardan, nam o’tishidan va shu kabilardan saqlash uchun xizmat qiladi. Pokrishkadagi belgilashlar ham shu sirtlarga yoziladi.
Avtomobil g’ildraklari uchun kameralar havo o’tkazmaydigan qovushqoq rezinalardan tayyorlanadi. Kamera o’lchami, u damlangan paytda buklanib qolmasligi uchun doimo pokrishka bo’shlig’i o’lchamidan bir muncha kichik bo’ladi. Kameraga havo ventil orqali yuboriladi. Bu ventil ichkariga havo haydashga imkon berib, uni tashqariga chiqishini avtomatik tarzda berkituvchi teskari klapandir. Ventil-korpus, zolotnik va qalpoqchadan iborat. Korpus latundan naycha ko’rinishida tayyorlanib, kameraga gayka yordamida yoki rezina bilan yamab mahkamlanadi.
Yo’l bo’lmagan sharoitlarda, loy va qor bosgan yo’llarda, shudgorlarda, shuningdek, avtomobilning yurishi o’ta qiyin bo’lgan yo’nalishlarda harakatini oshirish uchun maxsus shinalar-arkali va pnevmog’ildrak shinalar ishlatiladi.
Arkali shina arka ko’rinishidagi shaklda bo’lib, N/V=0,3:0,4 nisbatga ega. Bu esa katta kontakt yuza hosil qiladi va tuproqqa tushadigan solishtirma bosimni kamaytiradi. Bularning barchasi taraqqiy etgan tuproqtishlagichlarni ham etiborga olganda, harakat tezligini oshirish uchun yordam beradi. Arkali shinalar maxsus to’g’inga kiydirilib, orqa qo’shaloq shinalar joyiga o’rnatiladi.
Pnevmog’ildraklarning ko’ndalang kesimi P simon shaklga ega, nisbati N/V=0,2:0,3 bo’ladi.
Tuproqqa ko’rsatadigan bosimi juda kichik hamda qovushqoqligi yuqori bo’lganligi sababli ular, qorli joylarda, yoyiluvchan qumliklarda yoki botqoqliklarda ishlaydigan transport vositalariga mo’ljallangan. Maxsus shinalar kamaerasiz qilib, chekli miqdorda tayyorlanadi.
|
| |
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish

|
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etishBog'liq Raqamli kompet46
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish
sotadilar. Qutida dastur foydalanuvchilarning kompyuterlariga o‗rnatilgan
CD-
disklar va dastur bilan ishlash uchun foydalanuvchi qo‗llanmasi mavjud.
Ko‗pincha, ishlab chiquvchilar dasturni ko‗plab kompyuterlarda yoki o‗quv
yurtlarida ishlatish uchun litsenziyalarni sotib olishda chegirmalar berishadi.
Shartli ravishda bepul dasturlar. Ba‘zi dasturiy ta‘minot ishlab chiqaruvchilari
reklama va bozorga chiqish uchun foydalanuvchilarga bepul dasturlarni taklif
qilishadi. Foydalanuvchiga ma‘lum bir amal qilish muddati bo‗lgan dasturning
versiyasi (dasturning belgilangan muddati tugagandan so‗ng, agar u uchun to‗lov
amalga oshirilmagan bo‗lsa, u ishlashni to‗xtatadi) yoki cheklangan
imkoniyatlarga ega dasturning versiyasi beriladi (agar to‗lov amalga oshirilsa,
foydalanuvchiga dasturning barcha funksiyalarini o‗z ichiga olgan kod beriladi).
Ochiq dasturiy ta‘minot ishlab chiqaruvchilari uning keng tarqalishidan
manfaatdor. Bunday dasturiy vositalarga quyidagilar kiradi:
Dasturiy mahsulotlarning yangi tugallanmagan (beta) versiyalari (bu ularni
keng miqyosda sinovdan o‘tkazish imkonini beradi).
Mutlaqo yangi texnologiyalarning bir qismi bo‘lgan dasturiy mahsulotlar
(bu bozorni zabt etishga imkon beradi).
Ilgari chiqarilgan dasturlarga qo‘shimchalar, topilgan xatolarni tuzatish
yoki imkoniyatlarni kengaytirish.
Mavjud qurilmalar uchun yangi yoki takomillashtirilgan drayverlar.
Ammo qaysi dasturiy ta‘minotni tanlashingizdan qat‘i nazar, barcha dasturiy
ta‘minot guruhlari uchun umumiy talablar mavjud:
Litsenzion tozalik (dasturiy ta’minotdan faqat litsenziya shartnomasi
doirasida foydalanishga ruxsat beriladi).
Maslahat va boshqa yordam ko‘rsatish imkoniyati.
Kompyuterlarning xususiyatlari, konfiguratsiyasi, klassi va turiga,
shuningdek ishlatiladigan kompyuter texnologiyalarining arxitekturasiga
muvofiqligi.
Taqdim etilgan har qanday ish rejimida, sizga tushunarli bщlgan
so‘zlashadigan muhitda ishonchlilik va ishlash.
Siz biladigan tilidan foydalanishni qo‘llab-quvvatlaydigan interfeysning
mavjudligi. Tizim va dasturiy vositalar uchun ingliz tilidagi interfeys qabul
qilinadi.
Siz biladigan tilda dasturiy ta’minotni amaliy qo‘llash va ishlab chiqish
uchun zarur bo‘lgan hujjatlarning mavjudligi.
Ushbu dasturiy ta‘minotning ishlashi uchun zarur bo‗lgan apparat va dasturiy
ta‘minot uchun barcha talablarni belgilaydigan spesifikatsiyaning mavjudligi.
Litsenziyalangan dasturiy ta‘minot bir qator afzalliklarga ega:
|
| |
Axborot almashish - Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkil

|
Tayyorlash va ularning malakasini oshirishni tashkilBog'liq Raqamli kompetAxborot almashish
. Tapskottning fikriga ko‗ra, ushbu almashinuv egalik qilish, intellektual mulkka bo‗lgan
da‘volardan voz kechish bilan bog‗liq. Shaffoflik va ma‘lumot almashish sharoitida pedagog doimo tanlovga duch
keladi: ochiqlikmi yoki intellektual mulkni himoya qilishmi? Qaysi biri muhimroq? Foydaliroq? Bundan tashqari, u
nafaqat o‗z asarlarini nashr etish yoki hamkasblari tomonidan nashr etilgan materiallarni olish, balki o‗z talabalarini
internetga olib chiqish orqali ham ushbu tanlovni amalga oshirishi kerak. "O‗g‗irlashidan qo‗rqmang, hech kimga
kerak bo‗lmasligidan qo‗rqing!"- Evgeniy Patarakinning bu so‗zlari internetda ochiqlik, hamkorlik va o‗zaro
hamkorlik tamoyillarini amalga oshiradigan pedagoglar uchun shiorga aylandi.
Erkinlik
. Hatto o‗lchovsiz va internetning ochiqligi sharoitida ham odam mutlaqo erkin bo‗lolmaydi. Bu
yerda asosiy cheklov – bu boshqa odamlarning huquqlari va erkinliklari. Yaratilgan resurslarni bilish va o‗z
talabalarini ochiq Internet maydoniga olib kirish, pedagog talabalar tomonidan huquqiy va axloqiy me‘yorlarga
rioya qilish uchun javobgarlikni o‗z zimmasiga oladi.
Shunday qilib, zamonaviy axborot jamiyatida mualliflik huquqiga rioya qilish
muhim vazifalardan biri bo‗lib, uni faqat axborot madaniyatiga ega bo‗lgan shaxs
hal qilishi mumkin.
2.4. Litsenziyalangan dasturiy ta‟minotning afzalliklari va ochiq dasturiy
ta‟minotning kamchiliklari
Huquqiy maqomiga ko‗ra dasturlarni uchta katta guruhga bo‗lish mumkin:
litsenziyalangan, shartli ravishda bepul va ochiq dasturiy ta‘minot.
Litsenziyalangan dasturlar.
Litsenziya shartnomasiga muvofiq, dasturni
ishlab chiquvchilar uning ma‘lum bir operatsion tizimda normal ishlashini
kafolatlaydi va buning uchun javobgardir.
Ishlab chiquvchilar, odatda, litsenziyalangan dasturlarni maxsus qutilarda
|
| |
РАҚАМЛИ ТАЪЛИМ РЕСУРСЛАРИ ВА

51
BOSh ILMIY-METODIK MARKAZ
−
ta’lim jarayonida o‘qitilgan fanlari bo‘yicha savollar, topshiriqlar va
mashqlar bankini o‘z ichiga olgan test va diagnostika tizimlaridan
foydalanish, savollar va topshiriqlarga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish
imkoniyati;
−
e-portfolio yordamida talabaning ijodkorligi va o‘qituvchilarning kasbiy
mahoratini rivojlantirish dinamikasini kuzatib borish;
−
ta’limni boshqaruvchi yuqori turuvchi tashkilotlar bilan hujjatlar
almashinuvini amalga oshirish.
Bunday platformalardan har qanday ta‘lim muassasalarida foydalanish
mumkin. Bu har doim o‗qituvchi, talaba, ota-onalarning AKT kompetensiyalarini
shakllantirish uchun yangi imkoniyatdir.
Hozirgi kunda turli xil ta‘lim platformalari, portallar va saytlari mavjud.
VAcademia
– bu virtual muhitni qurish uchun ta‘lim platformasi. Bu
dunyoda o‗quv auditoriyasi oddiy haqiqiy auditoriyaga o‗xshaydi, talabalar va
o‗qituvchilar darsda 3D avatar belgilar sifatida qatnashadilar va virtual dars
an‘anaviy hayotga o‗xshaydi.
VAcademia
ta‘lim virtual dunyosida siz turli xil
darslarni o‗tkazishingiz mumkin: ma‘ruzalar, seminarlar, amaliyotlar, rolli
o‗yinlar, simulyatsiyalar. Shu maqsadda qo‗shma o‗quv faoliyatini o‗qitish va
tashkil etish uchun turli xil o‗quv vositalari taqdim etiladi.
VAcademia
-ning
asosiy afzalligi – bu o‗tayotgan darslarni virtual yozib olish va shu bilan
masofadan o‗qitish uchun yangi turdagi raqamli kontentni yaratish qobiliyatidir.
Havola: http://vacademia.com/
Learningsapps
– interfaol modullar orqali o‗rganish va o‗qitish jarayonini
qo‗llab-quvvatlash uchun Web 2.0 ilovasi. Mavjud modullar to‗g‗ridan-to‗g‗ri
o‗quv mazmuniga kiritilishi mumkin va ularni onlayn tarzda o‗zgartirish yoki
yaratish mumkin. O‗qituvchi kerakli bloklarni tanlashi va ularni hammaga ochiq
qilishi mumkin. Tayyor manbalarga kirish ro‗yxatdan o‗tmagan foydalanuvchilar
uchun ham ochiq. Vazifalar interaktiv bo‗lib, talabalar o‗z bilimlarini o‗yin
usulida sinab ko‗rishlari va mustahkamlashlari mumkin, bu ularning ma‘lum bir
o‗quv faniga bo‗lgan qiziqishlarini shakllantirishga yordam beradi. Havola:
https://learningapps.org/
Diagonal shinalar - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 44/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashDiagonal shinalar karkasida kord qatlamlarining iplari o’zaro qo’shni qatlamdagilar bilan ma’lum burchak (95-115) ostida kesishadi va qatlamlar soni doimo juft bo’ladi. Shinani yo’l bilan tutashuvchi davomida kord iplarining kesishuvi burchaklarini o’zgarishi sodir bo’lib, deformatsiyalanish hamda issiqlik hosil bo’lishi ortadi va shinaning ishlash muddati pasayadi.
|
Dioganal shina
|
Radial shina
|
Radial shinalar (R turidagi) kord iplari karkasda bortdan bortga tomon (radius bo’ylab) joylashadi va bir-birlari bilan kesishmaydi. Karkasning bunday konstruktsiyasi ancha ilg’or konstruktsiyadir, chunki u kord qatlamlari sonini kamaytirishga imkon beradi, issiqlik hosil bo’lishini va g’ildrashga qarshilikni kamaytiriadi. Xizmat muddati bo’yicha radial shinalar diagonal shinalardan ancha ustun turadi.
Bortlar pokrishkani g’ildrak to’g’iniga mahkamlash uchun xizmat qiladi. Bort-sim halqa atrofiga o’ralgan kord qatlamlaridan iboratdir. Bu halqa cho’zilmaydigan konstruktsiyani hosil qilib, pokrishkaning o’tkaziladigan yuzasining bikrligini (mustahkamligini) ta’minlaydi.
Breker, pokrishkaning butun aylanasi bo’ylab protektor va karkas orasiga qo’yilgan rezina gazmolli qatlamdir. Breker protektorning karkasga ta’sirini ancha yumshatadi. Radial shinalar uchun brekerni mavjudligi juda muhimdir, chunki u aylana bo’ylab yo’nalgan kuchlarni qabul qiladi va kord iplarining cho’zilishini cheklab turadi.
|
Avtomobillar protektorlari naqshi turlari
1. Katta yo’l uchun
2. Region uchun
3. Qiski
4. Shaxar uchun
5. Qurilish uchun
6. Xar xil yo’luchun
|
|
| |
‘lchash birliklari - Xakimov jamshid oktyamovich kompyuterli loyihalash

tizimlaridan biri - AutoCAD dasturining birliklami tanlash dialogli
darchasi ko‘rsatilgan.
Текущий прсФиль:
«Профийь без и м ени»
Ц Текущий чертеж:
Чертеж Vdwg
Печать/Публикация Система
1 Построения 3D моделирование Выбор Профили
' *
Соответствие стандартам Windows
(5$ Редактирование
по
двойному нажатию
fv j Контекстные мене- в области рисования
Правая кнопка мыцр
1
...
Масштаб вставки
Если не .jaдамы единицы вставки, использовать.
Единицы исходного чертежа:
Миллиметры
v
Единицы целевого чертежа.
Шги
яиметры
v
Попя
[
О бновлени е П0Л€Й
Параметры аеедктооа блоков.
Начальная настройка
j L.
IJ§
Ввод координат
О
Согласно -привязке
: С ; С клавиатуры
ф
С кгавиатуры !кроме сценариев}
Ассоциативные размерь!
Ш [v j Делать цовые размер*»! ассоциативными
Гиперссылки
!У1 % w op. подсказки и контекстное меню
Отменить/Повторить
д и Объединить команды зумирования и
панорамирования
S3 Объединить
изменение
свойств слой
Вес линий...
Список масштабов по умолчание...
ОК
Отмена
г,.
Справка
5.1-rasm. AutoCADda o‘lchash birliklarini o'rnatish dialogli darchasi
M asalalarga multidasturiy ishlov berish rejimi

jabhalarini doimo nazorat qilish; raqobatchi masalalar orasida uni ratsional
taqsimlash;
tashqi
tashuvchilardagi
ma’lumotlar
to‘plamlarini
sanksiyalanmagan kirishdan himoya qilish; masalalar orasida soni
cheklangan tashqi qurilmalami taqsimlash va h.k.lami hisobga olishga
to‘g‘ri keladi. Tabiiyki, natijada juda murakkab va beso'naqay operatsion
tizim hosil boiadi, bu esa o‘zlashtirish va ekspluatatsiya qilish qiyinligi;
hisoblash resurslarining sezilarli qismini foydalanuvchi masalalarini
yechish uchun emas, balki operatsion tizim talablarini qondirishga sarflash
kabi salbiy taraflarni tug‘diradi.
Hamma resurslami ratsional taqsimlash va hisoblash tizimining
o‘tkazuvchanlik qobiliyatini oshirishdan tashqari operatsion tizim
foydalanuvchiga turli servis xizmatlari: kirishning standart metodlari,
utilitlar, rostlash, teledostup vositalari va vazifa oiishining hamma
bosqichlarini batafsil diagnostika qilish, avariyali damplami olish
imkoniyati va sh.k.larni taqdim qiladi.
Bir iklarning m etrik tizim i

|
Bir iklarning m etrik tizim iBog'liq Kompyuterli LoyihalashBir iklarning m etrik tizim i
Varaq
o‘Ichami
Qog‘oz
0
‘lchami
Chizma
chegarasi
(M l:l)
Chizma
chegarasi
(Ml:5)
Chizma
chegarasi
(M5:l)
A 4
2 1 0 x 2 9 7
210, 297
1050, 1485
42, 59,4
A3
297x420
297, 420
1485, 2100
59,4 84
A2
4 20x 5 9 4
420, 594
2100, 2970
84, 118,8
A1
594x841
594, 841
2 970, 4205
118,8, 168,2
AO
8 41 x 1 1 8 9
841, 1189
4 205, 5945
168,2, 237,8
5.2.3. Qatlam
Agar chizma yetarli darajada murakkab boisa, uni ko‘p qatlamlarga
boiish
qulaylik
keltiradi.
Binoning
qavatma-qavat
planini
va
truboprovodlar sxemasini alohida qatlamlarga taqsimlab, siz vazifangizni
ancha soddalashtirasiz. Boshqacha aytganda, hamma obyektlarni o‘z
ichiga olgan katta chizmada hamma operatsiyalarni bajarishga qaraganda,
bu operatsiyalarni alohida qatlam bilan bajarish ancha oson boiadi. Lekin
Sizda turli qatlamlardagi elementlar (masalan, trubalar va bino
devorlari)ning o'zaro joylashishi haqida tasaw ur hosil qilish uchun ко‘rib
chiqish rejimlari orasida hamma chizmani butunlay k o iish imkoniyati
boiishi lozim. Qatlamlarga b o iish ulami bir-birining ustiga tushirish
imkoniyatini saqlaydi, bunda grafik operatsiyalar bajarilayotganda chizma
murakkablashib ketmaydi. Siz ushbu onda ishlayotgan qatlam aktiv
hisoblanadi, qolgan hamma qatlamlar ushbu onda aktiv hisoblanmaydi.
Istalgan boshqa fon kabi, aktiv boim agan qatlamlaming grafik elementlari
tanlash va o‘chirish kabi grafik operatsiyalarga sezgir bo‘lmaydi.
Ko‘p qatlamli pechatli plitalar alohida qatlamlaming chizmalarini
qurishda qatlamlarga b o iish fimksiyasidan samarali foydalanish mumkin.
Bu holda har bir qatlam, boshqa qatlamlarga b o g iiq boim agan holda,
qurilishi mumkin, lekin qatlamlaming bir-biriga nisbatan holati haqida
ma’lumot olish uchun bir-biri bilan qaysidir tarzda bogiangan qatlamlami
90
ekranga chiqarish iinkoni qoladi. Qatlamlarga bo‘lish konstruksiya alohida
detallarining chizmalarini qurish uchun ham qulay. Agar har bir detal
yig'ma chizmaning alohida qatlamida chizilsa, kerakli qatlamni
aktivlashtirib, istalgan detal chizmasini osonlikcha olish mumkin.
5.3-rasmda AutoCADda qatlamlarni boshqarish dialog darchasi
ko‘rsatilgan.
igj 0 Щ,
|
| |
masalalarni 
boshqarish c/asturlari (monitor, supervizor, ОТ boshqaruvchi dasturi)

|
masalalarni
boshqarish c/asturlari (monitor, supervizor, ОТ boshqaruvchi dasturi)Bog'liq Kompyuterli Loyihalashmasalalarni
boshqarish c/asturlari (monitor, supervizor, ОТ boshqaruvchi dasturi)
deb
ataladi.
ОТ asosiy funksiyalaridan biri OX va TQlar orasida informatsiya
almashinishini tashkil qilishda bo'lganligi uchun, bu funksiyani amalga
oshirish yetarli darajada yirik bo‘lim - та 'lumotlarni boshqarish (kiritish-
chiqarish supervizori, fayllarni boshqarish)
deb nomlanadigan bo‘lim
orqali ta’minlanadi.
M a ’lumotlar to'plami -
umumiy nomda birlashgan va ma’lum
fizikaviy tarkibga ega bo‘lgan, nomlari birma-bir ko‘rsatilgan ma’lumotlar
majmuasidir.
Fayl -
bir mavzuga taalluqli, mantiqiy yozuvlardan tarkib topgan
nomlari birma-bir ko‘rsatilgan ma’lumotlar majmuasidir.
Istalgan ОТ doirasida ma’lumotlar to'plamlari tashkil qilinishi
turlarin
ing mumkin bo‘lgan cheklangan soni mavjud: ketma-ket, to‘g‘ri,
kutubxonali va boshqalar. Berilgan tartibda tashkil qilingan ma’lumotlar
to‘plamiga murojaat qilinganda ОТ ma’lum servis vositalarini ta’minlaydi.
O'zining
ishida
bu vositalaidan
birinchi
navbatda
dasturchilar
foydalanadilar. Ba’zi OTlar ma’lumotlar to‘plamiga kirishni tashkil
qilishda servis vositalaridan turli variantlarda foydalanish imkonini beradi.
Odatda kirishni tashkil qilishdagi katta qulayliklar, doimo ishlash
qoidalarida
katta
standartlashtirishni
ham
bildiradi.
Ma’lumotlar
to‘plamini tashkil qilishning tanlangan turini unga kirishning u yoki bu
usuli bilan birga qo‘shib olib borish dasturchi uchun ushbu operatsion
tizimda ruxsat etiladigan kirishning muayyan metodini tanlashni bildiradi.
Kirishning standart metodidan foydalanish TQlar bilan informatsiya
almashinuvini tashkil qilishni ancha yengillashtiradi. Bunda informatsiya
porsiyasini TQdan o‘qish uchun yoki unga yozish uchun foydalanuvchiga
o ‘z dasturida faqat mos makrokomandani qo‘llash kifoya, ОТ vositalari
foydalanuvchini o‘z dasturi matnida TQ nomerini, ularda ma’lumotlar
to‘plamlari joylashishining fizikaviy adreslarini va dastumi kompyuteming
ushbu konfiguratsiyasiga mahkam bogTovchi boshqa ma’lumotlami
muayyanlashtirish zaruratidan ozod qiladi. Buning o‘miga dasturchi
TQning faqat mantiqiy nomini ko‘rsatishi yoki uning turini tavsiya qilishi
mumkin.
Almashishlami tashkil qilishga kirishning standart metodlari qo‘ygan
cheklashlar dasturchini qoniqtirmasa, u OTning boshqa vositalaridan -
|
| |
Xk reaktsiyasi g’ildirakning gildirashiga qarshilik kuchi bo’lib, Rf, bilan belgilanadi

|
Xk reaktsiyasi g’ildirakning gildirashiga qarshilik kuchi bo’lib, Rf, bilan belgilanadi
|
bet | 49/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashXk reaktsiyasi g’ildirakning gildirashiga qarshilik kuchi bo’lib, Rf, bilan belgilanadi.
Rf=Zk a/rk (13)
Rf kuchning zk ga yoki a ning rk ga nisbati aylanma- ilgarilama harakatga (gildirashiga) qarshilik koeffitsienti f deb ataladi va u quyidagicha xisoblanadi:
f=Rf/Zk yoki f= a/Zk
G’ildirashga qarshilik kuchi hamma g’ildiraklarda teng desak, u umumiy xolda avtomobil uchun quyidagicha yoziladi:
Rf= Z f yoki Rf= Ga f cos α (14)
G’ildirashga qarshilik koeffitsnenti yo’lning xolati, shinaning konstro’qtsiyasi (kord qatlami, kord iplarining sonn va x. k.), shinaning texnikaviy xolati, avtomobilning tezligi, shinadagi bosim va avtomobil G’ildiragining yonaki sirpanishiga bog’liqdir.
G’ildirashga qarshilik koeffitsientining qiymatini 50—60 km/soat tezlikkacha o’zgarmas desa bo’ladi. Tezlikning oshishi natijasida shinaning kontakt yuzasidagi ezilgan qismi uz xoliga kaytishga ulgurmaydi, shinadagi ichki ishqalanish ning qiymati va f ning qiymati oshadi. Bu koeffitsient quyidagicha aniqlanadi:
f=f0 (1+ va2/20000) (15)
f0—avtomobil kichik (50 ... 60 km/soat) tezlikda harakatlangandagi g’ildirashga qarshilik koeffitsienti.
SHinadagi bosimiing kamayishi f koeffitsientining ortishiga sabab bo’ladi. G’ildirak orqali tortuvchi moment uzatilganda shina tangentsial yo’nalishda defformaniyalanganligi uchun f bir oz oshadi. G’ildirak og`ganda yoki yonaki sirpanib g’ildiraganda shinaning kundalang deformatsiyalanishi sababli f ning qiymati kattalashadi.
G’ildirakning orish burchagi bilan f koeffitsienti to’g’ri proportsional bog’langan.
G’ildirashga qarshilik koeffitsientini tajriba yo’li bilan aniqlash uchun tortuvchi avtomobil dinamometrik aravani dinamometr orqali shatakka oladi. Tajribada avtomobil tezligi 10—12 km/soat bo’lganligi uchun Xavo qarshiligi xisobga olinmaydi. Dinamometr ko’rsatgan kuch:
Rf=G f.
Bu tenglikdan f ni aniqlash mumkin.
G’ildirashga qarshilik koeffitsentini avtomobil inertsiya bilan harakatlanayotgan davrda ham aniqlash mumkin, chunki avtomobil kichik tezlikda harakatlanganda uning kinetik energiyasi faqat G’ildirashga qarshilikni yengishga sarflanadi. Ma`lum intervaldagi tezlikda avtomobilning o’tgan yo’li yoki vaqti T ma`lum bo’lsa, yo’lning jami qarshilik koeffitsenti ψ=va/34T bo’ladi.
Avtomobil tepalikka yurganda ψ1=f+i, pastlikka yurganda esa ψ2=f-i bo’ladi. Bu yerda i – yo’lning qiyaligi.
Demak, f=0,5 (ψ1+ ψ2).
Avtomobilning G’ildirashga qarshiligini yengish uchun sarflangan quvvati quyidagiga teng:
Nf=Rf va/270 = Ga f cos va/270 o k (16)
|
| |
Nazorat uchun savollar - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 59/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashNazorat uchun savollar
1.Tormoz tizimining vazifasi;
2.Tormoz tizimlarining xillari;
3.Tormoz yuritmasining energiya manbai;
4.Tormoz mexanizmining xillari;
5.YUk avtomobillarida qo’llaniladigan tormozlar;
6.Engil avtomobillarida qo’llaniladigan tormozlar;
7.Tormoz yuritmalarining turlari;
8.Tormoz yuritmalarining agregatlari.
11-MAVZU. RUL BOSHQARMASI
REJA:
Rul boshkarmasiga kuyiladigan talablar.
Rul yuritmasi sxemalari
Rul yuritmasining hisobi va konstruktsiyalash asoslari.
Rul trapetsiyasi knematik hisobi.
Soshka, tortqilar va sharli barmoqlar hisobi.
Rul mexanizmlarini hisoblash va konstruktsiyalash asoslari.
Vintli- reykali rul mexanizmi, sharikli-vintli uzatma, reyka-tishli sektorli uzatma, cherviyakli-rolikli rul mexanizmi.
Rul gidrokuchaytirgichlarining hisobi va loyihalash asoslari.
Elektrkuchaytirgichlar, Yuqori xavfsizlikni ta’minlovchi rul boshqarmasi.
Rul boshqarmasi-traktor va avtomobillarni to’g’ri yo’nalishda harakatlanishi va ularni burish, orqaga qaytarish uchun hizmat qiladi.
Rul boshqarmasi xaydovchi tomonidan belgilangan yo’nalishni saqlash va uni o’zgartirish uchun xizmat qiladi. Ularga traktor va avtomobillar boshqarish tizimining ayrim mexanizm va qismlari kiradi, ya’ni aniqroq aytadigan bo’lsak, traktor va avtomobillarning oldingi ko’prigi, trapetsiyasi, rul mexanizmi va rul uzatmasi kiradi.
Rul trapetsiyasi bir-biri bilan sharnirli bog’langan to’rtta zvenodan iborat: oldingi ko’prik, uzunligi rostlanuvchi ko’ndalang tortqi va ikki tomondaga buruvchi richaglar.
Rul trapetsiyasining vazifasi ichki g’ildirakni qatta, tashqi g’ildirakni kichik burchakka og’dirib, traktor va avtomobilni burish markazi atrofida burilishini amalga oshirishdir.
Rul uzatmasi boshqariluvchi g’ildirak yoki yarim ramalarni belgilangan yo’nalishga qo’yib, to’g’ri chiziqli xarakatni yoki burilishni sirpanishlarsiz amalga oshiradi.
|
| |
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish

110
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish
1.
Videoni trekka torting (vaqt shkalasining birinchi qatori).
2.
Videoni tanlang, o‗ng tugmasini bosing va
«Obrezat i Uvelichit»
ni
belgilang.
3.
―Panorama‖ va ―Zum‖ni tanlang, shunda siz ko‗rish oynasidagi
videoklipning tepasida "
Start
" va "
End
" deb belgilangan ikkita kadrni ko‗rasiz.
4.
Dastlabki kadrni tanlang, uni sudrab olib tashlang va klipning boshi
kerakli tarzda yaratilguncha o‗lchamini o‗zgartiring.
5.
3-bosqichni takrorlash orqali kadrning oxirini tanlang. Tezkor natijani
ko‗rish uchun ijro etish tugmasini bosishingiz mumkin. Agar u sizning
kutganingizga mos kelmasa, amalni takrorlash uchun ―
Sbros”
tugmasini bosing.
6.
Sozlamalarni saqlash uchun OK tugmasini bosing.
Videoni eksport qilish
Tayyor videolaringizni qanday saqlash, eksport qilish va baham ko‗rish
mumkin:
111
BOSh ILMIY-METODIK MARKAZ
* Videoni kompyuterga eksport qiling.
Videoni kompyuteringizga eksport qilish uchun eksport tugmasini bosing va
"
Lokalnыy
"yorlig‗ini tanlang. Keyin eksport uchun formatni tanlang.
Filmora
quyidagi formatlarni qo‗llab-quvvatlaydi:
WMV, MP4, AVI, MOV, F4V, MKV, TS, 3GP,
MPEG-2, WEBM, GIF i MP3.
Chiqish amalga oshirilgandan so‗ng, siz videoning nomini o‗zgartirishingiz
va uning joylashuvini kompyuterda o‗zgartirishingiz mumkin. Bundan tashqari,
chiqish piksellar sonini, kadrlar chastotasini, hajmini va davomiyligini to‗g‗ridan-
to‗g‗ri dasturda tekshirishingiz mumkin. Eksport sozlamalarini o‗zgartirish uchun
(masalan, piksellar sonini, bit tezligini va kadrlar chastotasini) sozlamalar
tugmasini bosing. Videoni asl sozlamalari bilan eksport qilish tavsiya etiladi.
Eksport parametrlarini sozlashni tugatgandan so‗ng, ularni saqlash uchun OK
tugmasini bosing. Keyin, Sozlamalar oynasini yopganingizdan so‗ng, eksport
oynasidagi eksport tugmasini bosing.
|
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish

|
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etishBog'liq Raqamli kompet108
Kredit modul tizimi va o‘quv jarayonini tashkil etish
* O‗tishni tanlang va uni vaqt shkalasidagi videoklip yoki rasmning boshiga
yoki oxiriga torting.
O‗tish davomiyligini o‗zgartirish uchun vaqt shkalasida ikki marta bosing va
keyin yangi davomiylikni kiriting. Shuningdek, siz videoklip yoki rasm ichidagi
boshlang‗ich yoki tugash nuqtasini oldinga yoki orqaga bosishingiz va sudrab
borishingiz mumkin. Odatiy davomiyligi 2 soniya.
Kengaytirilgan tahrirlash
Videoni teskari ijro etish uchun quyidagi amallarni bajaring:
* Dasturni ishga tushiring va "
Sozdat novыy proekt
"ni tanlang.
* ―Import‖ tugmasini bosing yoki videoni tortib joylashtiring.
* "
Polzovatelskaya skorost
" panelida "
Vosproizvesti videoklip v obratnom
poryadke
"ni belgilang.
• Shuningdek, uskunalar panelidagi tezlik belgisini to‗g‗ridan-to‗g‗ri
bosishingiz va teskari tugmasini bosishingiz mumkin.
Videoni barqarorlashtirish uchun:
109
BOSh ILMIY-METODIK MARKAZ
* Dasturni ishga tushiring va "
Sozdat novыy proekt
"ni tanlang.
* ―Import‖ni bosing yoki videoni tortib joylashtiring.
* Vaqt jadvalidagi videoklipni ikki marta bosing yoki
«Pokazat svoystva»
(«Izmenit»)
ni tanlash uchun o‗ng tugmasini bosing. Keyin mediatekada
barqarorlikni ko‗rasiz.
* Kerakli natijaga erishganingizdan so‗ng, OK tugmasini bosing.
Kompyuter ekranini yozib olish uchun:
* Dasturni ishga tushiring va "
Sozdat novыy proekt
"ni tanlang.
*
«Zapis ekrana PK»
ni tanlang.
Panorama va kattalashtirish
Ken Berns effekti deb ham ataladigan Panorama
va kattalashtirish effekti
asosiy ob‘ektlarni asta-sekin kattalashtirishga va ularni bir-biridan ikkinchisiga
panorama qilishga imkon beradi:
|
| |