Tabiat omillari va gigiena talablari sog‘lomlashtirish tadbirlarining vositalari

|
Tabiat omillari va gigiena talablari sog‘lomlashtirish tadbirlarining vositalari
|
bet | 11/24 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 267,86 Kb. | | #156459 |
Bog'liq O‘rta maxsus kasb xunar kollej talabalari o‘rasida ma’naviy va jismoniy sog\'lom muhitni shakllantirish yo‘llari2.3.Tabiat omillari va gigiena talablari sog‘lomlashtirish tadbirlarining vositalari
Jismoniy tarbiya vositalari yordamida chiniqish. Chiniqish deganda turli meteorologik omillarning noqulay ta’siriga organizmning chidamliligini oshirishga qaratilgan gigienik tadbirlarga tushuniladi. Chiniqish-jismoniy tarbiya sistemasining ajralmas qismi bo‘lib, kishilarning yuksak unumdorlik bilan bajariladigan mehnatga va Vatan himoyasiga tayyorlashning samarali vositasidir. Muntazam ravishda chiniqish mashqlarini o‘tkazish ko‘pgina kasalliklarning oldini olishga, kishilarning umrini uzaytirishga va uzoq yillar mobaynida yuksak darajadagi ish qobiliyatini saqlab qolishga imkon beradi.
Shamollash tufayli sodir bo‘ladigan kasalliklarning oldini olishda chiniqish muhim rol o‘ynaydi. Bunday kasalliklar hozircha ancha keng tarqalgan bo‘lib, umumiy kasalliklar ichida ularning salmog‘i 20-40% ni tashkil qiladi. Chiniqtiruvchi mashqlar bilan muntazam shug‘ullanib borish shamollash kasalliklari miqdorini 2-5 marta kamaytiradi, ayrim hollarda deyarli batamom kasallikning oldi olinishiga muvaffaq bo‘linadi. Shu bilan birga chiniqish organizmning umumiy mustahkamlanishiga yordam beradi, qon aylanishini yaxshilaydi, markaziy nerv sistemasi tonusini ko‘taradi, modda almashinuvini yaxshilaydi, gigienik rejimni ishlab chiqishga yordam beradi.
Chiniqish negizida butun organizmni o‘ziga hos bo‘lgan trenirovkasi, birinchi galda har xil metereologik omillar ta’siriga organizmdagi issiqlikni muvofiqlashtirib turuvchi termoregulyatsiya apparatining mashqlari yotadi. Chiniqish jarayonida maxsus qo‘zg‘atuvchilarning qayta-qayta ta’sir etishi natijasida hamda nerv regulyatsiyasining ta’siri ostida organizmning moslashuv effektini ta’min etadigan muayyan funksional sistema shakllanadi. Bunda endokrin apparatida, turli organlar darajasida, to‘qimalar va hujayralarda va eng muhimi, nerv sistemasida moslashuv reaksiyasi sodir bo‘ladi. Shu vaqt organizm sovuqqa, issiqqa va boshqa shunga o‘xshagan odatdagidan tashqari kuchli tashqi ta’sirlarga chidam bilan bardosh berish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Masalan, sovuq suvni qayta-qayta va muntazam ravishda qo‘llanish natijasida badandan ko‘proq issiqlik ajralib, bu jarayon kuchayadi hamda terining harorati ko‘tariladi.
Shu bilan birga uning asosiy shox qatlami qalinlashadi, bu esa undagi mavjud retseptorlarning qo‘zg‘alish intensivligini kamaytiradi. Bular bari organizmning sovuqqa chidamliligini oshiradi.
Organizmning chiniqishi natijasida gavdaning haroratini me’yoriy saqlash imkoniyatiga, shuningdek metereologik omillarning har xil o‘zgarishlari vaqtida ba’zi bir fiziologik funksiyalarning ko‘rsatkichlari o‘zgarganda ham mo‘’tadil holatda qolish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Chiniqqan kishilar, chiniqmagan kishilar hech qachon chidolmaydigan ichki muhit o‘zgarishlariga ortiqcha kuch sarflamasdan, o‘z salomatligini va ish qobiliyatini yo‘qotmagan holda, chiday oladi. Chiniqish maxsus ravishda tashkil etilishi, ya’ni chiniqtiruvchi tadbirlarni maxsus tashkil etilgan mashg‘ulotlar orqali amalga oshirish mumkin: organizm chiniqtiruvchi tadbirlar tufayli har kuni asta-sekin chiniqib boradi.
Chiniqishga istagan yoshdan kirishish mumkin. Bu ish qancha erta boshlansa, organizm shuncha mustahkam bo‘ladi. Chiniqishni boshlashdan oldin shifokor bilan maslahatlashib olish kerak. Shifokor kishining salomatligi qay ahvolda ekanligini teshiribgina qolmay, shu bilan birga chiniqtiruvchi tadbirlar shaklini va ularning me’yorini belgilab olishga ham yordam beradi.
Tegishli tadbirlar to‘g‘ri amalga oshirilgan taqdirdagina chiniqish muvaffaqiyatli o‘tishi mumkin. Chiniqishning quyidagi asosiy gigienik tamoyillari belgilab chiqilgan: sistematiklik, izchillik individual xususiyatlarini hisobga olish, vosita va shakllarning xilma-xilligi, aktiv rejim, umumiy va xususiy chiniqish tadbirlarini bir-biriga qo‘shib olib borish, o‘z-o‘zini nazorat qilish ana shunday tamoyillar jumlasidandir.
Sistematik tamoyili chiniqtiruvchi tadbirlarni muntazam ravishda, har kuni bajarishni talab qiladi. Chiniqishga erishish uchun u yoki bu meteorologik omil ta’sirini takrorlash zarur. Bu tadbir muntazam ravishda o‘tkazilar ekan, uning izlari oldingi izlar ustiga tushib boraveradi. Shunday qilib, mazkur qo‘zg‘atuvchiga nisbatan organizm reaksiyasi asta-sekin o‘zgarib boradi. Chiniqish tadbirlarini o‘tkazishda, uzoq muddat uzilish bo‘lsa, bu organizmning bo‘shashib ketishiga yoki erishilgan himoya reaksiyalarining batamom yo‘qolib ketishiga olib keladi. Odatda tadbirlarni to‘xtatib qo‘yilgandan keyin oradan ikki-uch hafta o‘tgach, chiniqqan omilga nisbatan organizmning barqarorligi so‘na boshlaydi.
Muolaja me’yorini asta-sekin izchillik bilan oshira borish–bu to‘g‘ri chiniqishning asosiy shartidir. U kichik-kichik dozalardan va eng oddiy usullardan boshlanmog‘i kerak. Faqat shunday qilganda, ya’ni vaqt, miqdor va shakl jihatidan o‘tkazilayotgan tadbirlarni asta-sekin kichik dozalardan, katta dozalarga ohista o‘tkazgandagina bu tadbirlar kutilgan natijani berishi mumkin. Bu qoidalarni e’tiborga olmaslik esa salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin.
Tadbirlar me’yori va shaklini tanlash va o‘tkazishda kishining individual xususyatlarini hisobga olish lozim. Bu chiniqish tadbirlari turli kishilar organizmi turlicha bo‘lgani uchun bir xilda ta’sir ko‘rsatmasligi bilan tushuntiriladi. Bolalar tashqi omillar ta’siriga kattalarga nisbatan ko‘proq moyil xususiyatga egadirlar. Jismoniy jihatdan zaif shaxslar yoki yaqin orada kasaldan turgan kishilar muteorologik omillar ta’siriga sog‘lom kishilarga nisbatan ancha kuchli darajada moyildirlar. Chiniqish vositasi va shakllarning xilma-xilligi har tomonlama chiniqishni ta’minlaydi.
Aktiv rejimga amal qilib olib borilganda chiniqish ancha samarador bo‘ladi. Bunda chiniqish tadbirlari amalga oshirilayotganda jismoniy mashqlar qilish yoki qandaydir muskul ishlatiladigan ishlarni bajarish hisobiga sodir bo‘ladi. Organizmni sovuqqa chidamli qilish tadbirlarga jismoniy mashqlarning qo‘shilishi issiqlik chiqarish susayib ketishi natijasida sodir bo‘lgan holni ancha kuchli issiqlik ajratish hisobiga qoplash mumkin bo‘ladi. Bu sovuq qo‘zg‘atuvining intensivligini passiv rejimdagiga nisbatan ancha tezroq ko‘paytirish imkonini beradi. Chiniqish tadbirlarini issiqlik sharoiti tez-tez o‘zgartirilib jismoniy mashqlar bilan qo‘shib olib borilganda organizm barqarorligi yuksak darajada bo‘lgan.
Umumiy va xususiy chiniqish tadbirlarini bir-biriga qo‘shib olib borish organizmning noqulay tashqi omillarga barqarorligini ancha oshiradi. Chiniqish tadbirlari umumiy tadbirlarga hamda xususiy tadbirlarga bo‘linadi. Organizmning barcha a’zolari, tananing butun sirtiga ta’sir ko‘rsatadigan tadbirlar umumiy chiniqtiruvchi tadbirlarga kiradi. Gavdaning ayrim uchastkalarini xususiy chiniqtirishga qaratilgan tadbirlarga nisbatan kamroq kuch bilan ta’sir ko‘rsatadi. Lekin iqlim omilini organizmning sezgir uchastkalariga ta’sir ettirish, ya’ni, masalan, bo‘g‘inlarni. Tomoqni, bo‘yinni va tez ta’sir qiladigan boshqa a’zolarga issiqlik omilini mohirlik bilan tadbiq etilsa, xususiy chiniqishda ham yaxshigina foydali natijaga erishish mumkin.
Chiniqish jarayonida kishi o‘zini doimiy ravishda nazorat qilib borishi kerak. Organizmga chiniqtiruvchi tadbirlar ta’sirini bir qator oddiy belgilarga qarab ham bilib olish mumkin. qattiq uyqu. Yaxshi ishtaha, o‘zini yaxshi his etish, ish qobiliyatini ortishi va shunga o‘xshash faktlar chiniqish tadbirlari to‘g‘ri o‘tkazilayotganini hamda uning ijobiy natijalarini ko‘rsatuvchi belgilardir. Uyqusizlik. Bezovtalik, ishtahasizlik, ish qobiliyatining pasayib ketishi, chiniqish tadbirlarining noto‘g‘ri o‘tkazilayotganini ko‘rsatadi. Bunday hollarda o‘tkazilayotgan tadbirlar shakli va me’yorini o‘zgartirish hamda shifokorga murojaat etish lozim.
|
| |