Informatika va axborot texnologiyalari

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO MUHANDISLIK-TEXNOLOGIYA INSTITUTI
“INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI” KAFEDRASI
Mavzu: Bir pog`onali qiya tishli silindrsimon reduktor hamda ochiq konussimon uzatmalardan tashkil topgan yuritma
Bajardi: 14-12 TJCHM guruh talabasi
Raxmatov Muxriddin
Qabul qildi: Ibragimov R.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
Buxoro-2013 y.
Kirish
Yopiq korpus ichiga joylashgan, yetaklanuvchi val burchak tezligini kamaytirib uning aylantiruvchi momentini oshiradigan uzatma reduktor deb ataladi.
Uzatmani alohida yopiq korpus ichiga joylashtirish yig’ish aniqligini oshiradi hamda uni yaxshi moylanishini, FIK oshishini, yeyilishini kamayishini taminlaydi, chang va namlikdan muxofaza qiladi.
Reduktor tugallangan mexanizm bo’lib, mashinalar yuritmalarining tartibiga kiradi. U dvigatel va mashina ishchi organlariga turli xil muftalar, ochiq uzatmalar yoki boshqa ajraluvchi qurilmalar yordamida ulanadi.
Reduktor korpusida vallarga qo’zg’almas qilib biriktirilgan tishli g’ildiraklar joylashtirilgan. Vallar esa korpusdagi maxsus o`rindiqlarda joylashtirilgan podshipniklarga tayanadi. Reduktorlarda asosan dumalash podshipniklari qo’llaniladi. Podshipnik o’rindiqlari podshipnik qopqoqlari bilan berkitiladi.
Sanoatda keng qo’llaniladigan silindrsimon g’ildirakli reduktorlar
bir pog’onali, ikki pog’onali va uch pog’onali qilib yasaladi. Ularning asosiy parametrlari, masalan uzatish nisbati, o’qlararo masofasi, reduktor ostidan vallar o’qigacha bo’lgan masofa standart qiymatga ega bo’ladi. Reduktorlarning belgisiga (markasiga) asosan ularni konstruksiyasi va asosiy parametrlaridan biri aks etgan bo’ladi.
Bir pog`onali qiya tishli silindrsimon reduktor hamda ochiq konussimon uzatmalardan tashkil topgan yuritma.
Berilgan
Yuritmani kinematik hisobi
1. Yuritmani umumiy foydali ish koeffisientini hisoblash.
(A1. 1.2.1-jadval)
2. Ishchi valdagi quvvatni aniqlash.
3. Elektrodvigatelni tanlash uchun talab etiladigan quvvatni hisoblash
quvvatga ega elektrodvigatel tanlaymiz. (A1. 1.2.2-jadval)
4. Ishchi valning burchak tezligini aniqlash
5. Ishchi valning aylanish chastatasini aniqlash
6. Elektrodvigatelni markalarni tanlash
Markali dvegatel tanladik. Tanlangan elektro dvigatelni eskiz chizmasini chizamiz.
Dvigatel markasi
|
Polyuslar soni
|
Dvigatel o’lchamlari
|
|
|
L1
|
H
|
D
|
|
|
|
|
b
|
|
h
|
4A100L
|
2,4,6,8
|
395
|
230
|
235
|
28
|
60
|
63
|
132
|
160
|
12
|
100
|
Dvigatel parametrlari A1. 1.2.3-jadvaldan olindi.
7. Elektrodvigatel valining aylanishlar sonini aniqlaymiz.
8. Yuritmani umumiy uzatish sonini hisoblash
9. Umumiy uzatish sonini aniq pog’onalarga taqsimlash
Uzatish sonini silindrsimon uzatma uchun standartga muvofiq tanladik.
(A1. 12-bet)
10. Har bir val uchun quvvat (P), aylanishlar soni (n), burovchi moment (T), burchak tezligi () hisoblanadi
I val:
II val:
III val:
Ushbu parametrlarni o`zaro taqqoslaymiz.
Bir pog’onali qiya tishli silindrsimon yopiq uzatmaning hisobi
Yuqoridagi masalaning natijalaridan olingan qiymatlar:
-
Tishli g’ildirak uchun material tanlash.
Reduktorning tishli g’ildiraklariga material sifatida St 40X markali po’lat materialini tanlaymiz va uni qattiqligini oshirish uchun termik qayta ishlov berishni tanlaymiz. Yetaklovchi va yetaklanuvchi tishli g’ildiraklar uchun 40x markali po’lat material tanlaymiz. Bunda termik qayta ishlash yaxshilanish tish yuzasining qattiqligi (235...262)HB2; (269...302)HB1.
1.1. G’ildirak tishlarning o’rtacha qattiqligi.
HB1o’r=(269 302)/2=285,5
HB2o’r=(235 262)/2=248,5
2. Yetaklovchi va yetaklanuvchi tishli g’ildiraklar uchun kontakt kuchlanishni ruxsat etilgan qiymatini aniqlaymiz.
MPa.
a) Yetaklanuvchi tishli g’ildirak uchun
MPa.
Bunda - bazoviy sikllarga to’g’ri kelgan kontakt kuchlanish qiymati (A1.1.4.1-jadvalga qaralsin)
=1,8 HBo’r 67=(1,8*248,5) 67 = 514 N/mm2;
-ishlash muddatini hisobga oluvchi koeffitsenti
bunda NHO2 = (HB2o’r)3 = (248,5)3=15*106 – bazoviy siklllar soni.
= 60*93*25000 = 139,5*106 – hisobiy sikllar soni.
Natijada
= 1,0 chunki (A1. 15-bet)
Etaklanuvchi tishli g’ildirak uchun kontakt kuchlanishni qiymati
514*1,0 = 514 N/mm2
b) Yetaklovchi tishli g’ildirak uchun kontakt kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati.
[σn] = [σno]1∙KHL1 MPa,
Bunda: [σHO]1=1,8 NVo’r 67=(1,8*285,5) 67= 581N/mm2 .
15*106sikll, N1=N2∙UI=139,5*106*5=697,5*106 sikll. bo’lgani uchun 1,0 (A1. 15-bet)
Yetaklovchi tishli g’ildirak uchun kontakt kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati.
581*1,0 = 581 N/mm2
v) Yetaklanuvchi tishli g’ildirak uchun egilishdagi kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati
2=2 N/mm2
bunda 2 – bazoviy siklllarga to’g’ri kelgan egilishdagi kuchlanish qiymati.
2 =1.03 NVo’r=1,03*248,5=256 N/mm2;
bunda - bazoviy sikllar soni; sikl.
Natijada
1,0 chunki (A1. 15-bet)
Yetaklanuvchi tishli g’ildirak uchun egilishdagi kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati
256*1,0 = 256 N/mm2
2.1. Yetaklovchi tishli g’ildirak uchun egilishdagi kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati
1=1 N/mm2;
bunda 2=1.03 NVo’r1=1,03*285,5=294 MPa;
1,0 chunki (A1. 15-bet)
Yetaklovchi tishli g’ildirak uchun egilishdagi kuchlanishni ruxsat etilgan qiymati
1=294*1,0=294 N/mm2;
Demak, ruxsat etilgan kontakt va egilishdagi kuchlanishlarni qiymatlari:
MPa; MPa;
MPa; MPa.
3. Uzatmaning o’qlararo masofasini aniqlash
bu yerda:
-hisobiy koeffisient bo’lib, to’g’ri tishli uzatma uchun ga
teng, qiya tishli uzatma uchun esa gat eng. (A1. Yer - Quyosh sistemasidagi Quyoshdan uzoqligi jihatdan uchinchi (Merkuriy, Venera sayyoralaridan keyin) sayyora. U oʻz oʻqi atrofida va aylanaga juda yaqin boʻlgan elliptik orbita boʻyicha Quyosh atrofida aylanib turadi. 18-bet)
U-uzatmaning uzatish soni
-ruxsat etilgan kontakt kuchlanishning MPa hisobida
-sekin aylanuvchi g’ildirak valining burovchi momenti.
-yuklanishni tish yuzasiga notekis taqsimlanishni hisobga oluvchi
koeffisienti tish yuzasining notekisligi HB ga, tish eni koeffisienti va uzatma g’ildiraklarining tayanchi nuqtasiga joylashishiga nisbatan olinadi. (A1. 1.4.4-jadval)
-tish eni koeffisienti bo’lib, uzatma g’ildiraklarini tayanchga nisbatan joylashishiga qarab tanlanadi. (A1. 1.4.4-jadval)
Standart bo’yicha ga teng. (A1. 19-bet)
4. Tishli g’ildiraklarning dastlabki o’lchamlari
4.1 G’ildirak bo’luvchi aylana diametrini hisoblash.
4.2 G’ildirak eni
-
Ilashish modulini aniqlash
Standart bo’yicha deb qabul qilamiz. (A1. 22-bet)
Bu yerda: Km- modul koeffitsienti bo`lib qiya tishli g`ildirak uchun 5.8 ga teng.
6. Uzatma tishlarining qiyalik burchagi va umumiy tishlar soni
6.1 Qiyalik burchagining eng kichik qiymatini aniqlash
5.2 Uzatma umumiy tishlar soni
7. Yetaklovchi va yetaklanuvchi tishli g’ildirak tishlar soni
8. Uzatmaning geometrik o’lchamlari
a) Tish bo’luvchi aylana diametri
b) Tish ostidan o’tgan aylana diametri
c) Tish ustidan o’tgan aylana diametri
9. O’qlararo masofani tekshirish
10. Ilashishda hosil bo’ladigan kuchlar
10.1 Aylanma kuch
10.2 Radial kuch
10.3 Bo’ylama kuch
10. Kontakt kuchlanishni hisoblash
K – qo`shimcha koeffitsient bo`lib, qiya tishlig`ildiraklar uchun ga teng. (A1. 19-bet)
yuklanish koeffitsienti. (A1. 1.4.6-jadval)
Chiqqan qiymat quyidagi oralig’da bo’lishi kerak
demak shart bajarildi.
Ochiq konussimon uzatmaning hisobi
Oldigi masalani echimlaridan quyidagilarni olamiz:
1. Uzatma g’ildiraklari uchun material tanlanadi (yopiq uzatma uchun tanlangan qabul qilamiz)
2 Demak, ruxsat etilgan kontakt va egilishdagi kuchlanishlarni qiymatlari:
MPa; MPa;
MPa; MPa.
3. Yetaklanuvchi tishli g’ildirakning bo’luvchi aylana diametri
mm,
a) to’g’ri tishli konussimon g’ildirak tishlarini tsilindrsimon g’ildirak mustaxkamligini kamligini bildiruvchi koeffitsient – 0,85. (A1. 25-bet)
b) yuklanishni tish eni bo’yicha notekis taqsimlanishini hisobga oluvchi koeffitsient. G’ildirak tishlarining qattiqligi 350NV bo’lganda – 1,0; >350 NV bo’lganda formula yordamida aniqlanadi.
ga teng. (A1. 1.4.8-jadval)
mm, yaxlitlab mm qabul qilamiz.
2. Uzatma g`ildiraklarining o`lchamlari aniqlaymiz.
a) boshlang`ich konus burchagi
b) Tashqi konus uzunligi:
mm
c) G’ildirak tishining eni
mm yaxlitlanib qabul qilinadi
3. Uzatma g’ildirak tishlarining ilashish moduli
mm
bunda konussimon g’ildirak tishlarini tsilindirsimon g’ildirak tishlariga nisbatan mustaxkamligini kamligini ko’rsatuvchi koeffitsient, qiymati – 0,85: yuklanishni notekis taqsimlanishni hisobga oluvchi koeffitsient, qiymati uzatma g’ildirak tishlarining qattiqligi 350NV bo’lganda – 1,0: 350 NV bo’lganda qiymati
;
natijada (A1. 1.4.9-jadval)
Aniqlangan va tanlangan qiymatlarni formulaga qo’yib ilashish modulini hisobiy qiymatini aniqlaymiz
mm
Modulning qiymatini standartga asosan me=3 mm deb tanlaymiz. (A1. 22-bet)
4. Uzatma g’ildiraklarining tishlari soni
yaxlitlab ta deb qabul qilamiz. yaxlitlab qabul qilamiz
5. Uzatish sonining hisobiy qiymati
%<
6. Tishli g’ildiraklarni geometrik o’lchamlarni
a) Bo’luvchi aylana o’lchami
mm
mm
b) Tashqi aylana o’lchami
mm
mm
v) Tish osti aylana o’lchami.
mm
mm
7. Ilashishda hosil bo’lgan kuchlar
a) Aylanma kuch
N
mm
N
mm
b) yetaklovchi tishli g’ildirak uchun bo’ylama kuch
N
.
v) yetaklovchi tishli g’ildirak uchun markazga intiluvchi kuch
N
8. Kontakt kuchlanishni hisobiy qiymati
MPa
510514. o’ta yuklanish 5% gacha bo’lishi mumkin.
VALLARNING TAXMINIY HISOBI
1. Birinchi val uchi konsol qismining diametri quydagicha aniqlanadi:
Bu yerda:
-buralishdagi ruxsat etilgan kuchlanish
ning aniqlangan qiymati standart bo’yicha yaxlitlanib, val qolgan qismlarining diametri aniqlanib, valning eskizi chizib olinadi. d1=30
t=2.2 ga teng. (A1. 2.8.1-jadaval)
ning qiymatini yaxlitlab, d2=35 mm deb olamiz.
2. Ikkinchi val uchun konsol qismining diametri
Ikkinchi valning qolgan qismlarining diametrini aniqlab, eskiz chizamiz.
t va r larning qiymatlari A1. 2.8.1-jadvaldan tanlanadi.
ning qiymatini yaxlitlab, =60 mm deb qalub qilamiz.
3. Uchinchi val uchun konsol qismining diametri
Valning qolgan qismlarining diametrini aniqlab eskiz chizamiz
. Valning bu qismiga podshipnik o`rnatilishini inobatga olib, deb qabul qilamiz.
, diametr qiymatini yaxlitlab,
deb qabul qilamiz.
t va r larning qiymatlari A1. 2.8.1-jadvaldan tanlanadi.
Gildirak konstruksiyasini o’lchamlari
Gubchak parametrlari:
Disk qalinligi:
Gardishining qalinligi: S=2.2m 0.05b2=2.2*1.5 0.05*50=5.8mm
Tishli g’ildiraklar bu tishli gardish, gubchak va ularni biriktirib turadigan diskdan iborat bo’lib, bu elementlarning o’lchamlarini formulalar yordamida aniqlash mumkin. G’ildirakning tishli gardishi tashqi kuchga chidamli, ya’ni mustahkam, bikrligi yuqori bo’lishi kerak, buning uchun gardishning qalinligi silindrsimon tishli g’ildiraklar uchun S>2.5mm olinadi.
Tishli g’ildiraklarning gubchagi g’ildirakning valiga o’tqazilib ko’rinishi simmetrik yoki nosimmetrik bo’lishi mumkin. Gubchakning uzunligi valning diametriga hamda g’ildirakning materialiga bog’liq bo’ladi. G’ildirakning diski gubchakni gardish bilan biriktiradi, qalinligi g’ildirakni qanday yo’l bilan tayyorlanishiga bog’liq.
Yopiq uzatma element o`lchamlari
Element o`lchamlari
|
Qiymatlari (mm)
|
Yopiq uzatma devorining qalinligi
|
|
Fundament bolti d1 ni,hamda shu bolt o`rnatilgan o`yiqchaning o`lchamlari
|
M14 (A1. 3.4.2-jadval)
K1= C1=
D01= b01= d01=
|
Tayanchlarga o`rnatilgan podshipniklarni mahkamlash uchun ishlatiladigan bolt diametri d2 ni hamda shu vint o`rnatiladigan o`yiqning o`lchamlari
|
M12 (A1. 3.4.3-jadval)
- qiymati chizmadan grafik davishda aniqlanadi K1= C1=
D01= b01= d01=
|
Uzatma asosi bilan qopqog`ini mahkamlash uchun ishlatiladigan bolt diametri d3 ni hamda shu bolt o`rnatiladigan o`yiqchaning o`lchamlari
|
M10 (A1. 3.4.3-jadval)
K1= C1=
D01= b01= d01=
|
Podshipnik qopqog`ini mahkamlash uchun ishlatiladigan bolt diametri, d4
|
Qiymati A1. 3.4.5-jadvaldan podshipnik tashqi diamertiga nisbatan tanlanadi.
|
Qopqoqdagi darchaniberkitish uchun ishlatiladigan bolt diametri, d5
|
M6 (A1. 3.4.3-jadval)
K1= C1=
D01= b01= d01=
|
Korpus elementlari o’lchamlari
Korpusda podshipnik uchun mo’ljallangan uyalarni ochishda o’qdosh-ligini ta’minlash uchun qutining asosi bilan qutining qopqog’i o’zaro konussimon yoki silindrsimon shtiv bilan biriktirilib, uyalar qayta ishlanadi. Shtivlarda ichki rezba bo’lishi mumkin, bu esa kerak paytda shtivni olib tashlashni osonlashtiradi. Shtivning o’lchamlari:
Uzatmalar ishlash jarayonida g’ildiraklarni yog’lash uchun ishlatilgan moylar asta-sekin ifloslanib, o’zining moylash xususiyatini yoqotadi. Shuning uchun bu moylarni vaqti-vaqti bilan almashtirib turish kerak. Korpusning qopqog’idagi darchadan moy quyiladi. Moy hajmini tekshirish uchun hamda ishlatilgan moyni to’kish uchun korpus asosining yon tomonida teshik ochiladi. Moyni to’kish uchun ochilgan teshik silindrsimon yoki konussimon bo’lishi mumkin. Silindrsimon probka ish-latilsa moylar tirqishdan chiqib ketmasligi uchun rezinali moslama ishlatiladi, konussimon probkalarda bu moslamalar ishlatilmaydi. (A1. 94-bet)
Uzatmani moylash.
Yopiq uzatmada tishli g`ildiraklarni moyga botirish yo`li bilan yog`lanadi, bunda yetaklanuvchi tishli g`ildiraklar tishlari moyga botiriladi. ishlatilayotgan moyning hajmi uzatilayotgan quvvatga bog`liq bo`lib u quyidagicha aniqlanadi.
Moyni to’kishni tezlashtirish uchun teshiklar korpus asosining yuziga nisbatan 1-2 gradus qiyalik bilan ochiladi.
Moy hajmini o’lchagich moslamalar har xil ko’rinishda bo’ladi.
Podshipnik tanlash
Podshipniklar val hamda o’qlarning shiplariga o’rnatilib, tayanch vazifasini o’taydi. O’q yoki val orqali tayanchga tushadigan kuchni bevosita podshipnik qabul qiladi. Mashinaning ishlash sifati podship-niklarga ko’p jihatdan bog’liq. Shuning uchun podshipniklarni tanlash, loyihalash va ish jarayonida ularni kuzatib turish masalalariga alohida e’tibor berish lozim.
1. Yetaklovchi g’ildirak valiga o`rta seriyali bir qatorli zoldirli radial podshipnik tanlaymiz. Podshipnik markasi 307 |(A1. 4.5.5-jadval)
2. Yetaklanuvchi g’ildirak valiga yengil ensiz seriyali zoldirli radial-tirak podshipniklardan tanlaymiz. a=120 podshinik markasi 36210 (A1. 4.5.6-jadval)
Vallarni egilishga tekshirish
Valning hisobiy sxemasi tuzilib, tayanchlardagi reaksiya kuchlarning qiymatlari aniqlanib, valllar uchun eguvchi va burovchi moment epyurasi quriladi.
2- val uchun
Berilgan:
Vertikal tekislikda
Tekshirish:
1-uchastka
2-uchastka
Gorizantal tekislikda
Tekshirish:
1-uchastka
2-uchastka
Umumiy reaksiya kuchi
Eng katta eguvchi momentni aniqlaymiz
Tanlangan podshipnik uchun Cx hisobiy qiymatini aniqlash.
,,
bunda ga teng. (A1. 4.5.1-jadval)
X=0.56, Y=2.30 ga teng. (A1. 4.5.1-jadval)
1. Radial kuchlar ta`sirida hosil bo`lgan bo`ylama kuchlarning qo`shimcha qiymati
2. Bo`ylama kuchlarning umumlashgan qiymati.
qabul qilamiz. Natijada >FSA shart bajarildi.
3. Tayanchlarga ta`sir qiluvchi ekvivalent qiymatini aniqlaymiz.
A tayanch uchun
Podshipnikni ishlash muddatini hisoblaymiz (soat hisobida)
mil. aylanishlar soni
Vallarning xavfsizlik koeffitsienti
Vallarning eng xavfli kesimining xavfsizlik koeffitsientinianiqlashda egilishdagi kuchlanish simmertik holatda burovchi moment pulsatsiyalanuvchi siklda o`zgaradi deb qabul qilingan
1. Val uchun material tanlaymiz
Stal 45
2. Termik ishlovni normalash
Chidamlilik chegarasi normal kuchlanish
Urinma kuchlanish bo’yicha
3. Mustahkamlik zonasi
Normal kuch bo’lsa zona
(A1. 4.5.2jadaval)
-masshtab koeffisienti
(A1..4.5.1-jadval)
-sezgirlik koeffisienti
(A1. 4.5.3-jadval)
Shponka tanlash
Nm
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Tojiboyev R.N. Shukurov M.M. “Mashina detallarini loyihalash”. Toshkent-1997
2. Tojiboyev R.N, Jo’rayev A.J “Mashina detallari” 1990 yil
3. Sulaymonov I “Mashina detallari” 1981 yil
4. Dunaev P.F, Lelikov O.R “Detali mashin” 1990 g
5. CHernyavskiy S.A, Bokov K.N, CHernin I.M, Itskovich G.K,
6. Kozintsov V.P “ Kursovoe proektirovanie detaley mashin” 1981
|