nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Individual tanlashda - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov,...

139
madaniy o‘simliklarning foydali navlarini olishda foydalaniladi.
Parrandachilikda tovuqlarni liniyalararo duragaylash natijasida
geterozis jo ‘jalar — broylerlar olinadi. Lekin geterozis effekti keyin-
gi avlodda kamayib ketadi.
Insonlar orasida autbriding (begonalar orasida) nikohlar
geterozigotalikni oshirgani uchun populyatsiyaning tibbiy-genetik
holatini yaxshilashga imkon beradi.
Chetdan duragaylash ancha qiyinchilik bilan amalga oshiriladi.
Chunki bunda irsiy nomoslikni maxsus metodlar bilan bartaraf etish-
ga to ‘g‘ri keladi. Gametogenez jarayonlari buzilgani uchun turlararo
duragaylar bepusht bo ‘ladi. Lekin bunday duragaylarda xo‘jalik
uchun foydali belgilar namoyon bo‘lishi mumkin. Masalan, ot va
eshakni chatishtirish natijasida olingan xachirlar bepusht bo‘lishiga
qaramasdan chidamli, kuchli va uzoq yashash qobiliyatiga ega bo‘la-
di. Bir o‘rkachli va ikki o‘rkachli tuyalar duragaylari — norlar ham
juda chidamli bo‘ladi. K o‘rsatilgan an’anaviy seleksiya usullari orga-
nizm genotiplari orasidagi farqlar tufayli ancha qiyinchiliklarni
keltirib chiqaradi.
Hozirgi davrda tez sur’atlar bilan rivojlanayotgan hujayra va
gen injeneriyasi usullari yangi, hatto tabiatda uchramaydigan irsiy
belgilarga ega organizmlarni yaratishga imkon beradi.
Hujayra injeneriyasi - Eshonqulov O. E. va boshq. Genetika: Akad litseylar uchun darslik / A. E. Eshon e 99 qulov,...

140
Genetika
I
duragay koloniya,
II duragay koloniya,
III duragay koloniya
45-r a s m.
Somatik hujayralarni duragaylash sxemasi.
kelajakda organizmlar irsiyatini yaxshilashga,
foydali biologik faol
moddalarini sintezlashga imkon beradi. Ammo bu usulning ham
ayrim kamchiliklari mavjud, gen injeneriyasi
usuli bilan insonlar
uchun o‘ta xavfli organizmlar yaratilishi, bular esa insoniyat uchun
juda katta xatar keltirib chiqarishi mumkin.
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar
1. Seleksiya fani nima o‘rganadi?
2. Seleksiyaning asosiy vazifalarini sanab bering.
3. Metodik va ongsiz tanlashning farqi nimada?
4. Yalpi va individual tanlashning farqini tushuntiring.
5. Autbridingda geterozis hodisasining mohiyatini tushuntiring.
6. Inbridingning irsiy mohiyatini tushuntiring.
7. Nima uchun turlararo duragaylar bepusht bo‘ladi?
8. Biotexnologiyaning mohiyatini tushuntiring.
9.
Hujayra injeneriyasi, gibridomalar haqida qanday tushuncha-
larga egasiz?
141
10.
Gen injeneriyasining mohiyatini,
uning muammolari va istiq-
bollarini tushuntiring.
29-§. O ‘simliklar seleksiyasi
Temperaturani o’lchovchi ikkilamchi asboblarni o’rnatish

|
Temperaturani o’lchovchi ikkilamchi asboblarni o’rnatish
|
bet | 29/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblar7. Temperaturani o’lchovchi ikkilamchi asboblarni o’rnatish
Temperaturani o’lchaydigan ikkilamchi asboblar (manometrik termometrlar, millivoltmetrlar, logometrlar va muvozanatlangan ko’priklar) shchitlarning panellariga o’rnatiladi. Bunday asboblarning aksariyati cho’ktirib o’rnatishga mo’ljallangan korpusli bo’ladi. Cho’ktirib o’rnatiladigan asboblar skobalar yoki suxar-qisqichlar bilan mahkamlanadi, devorga o’rnatiladiganlari esa asboblar to’plamida jo’natiladigan maxsus sirtmoqlarga ilib o’rnatiladi. Ikkilamchi asboblarni o’rnatishga mo’ljallangan shchitlarning panellari barcha hollarda asboblarning bikr va mustahkam mahkamlanishini, shuningdek o’rnatish va echib olish qulayligini ta’minlamog’i lozim.
Manometrik termometrlar foydalanish sharoitlariga qarab shchitga yoki devorga o’rnatiladi. Asbob shchit ichida o’rnatilganda (163-rasm, a) shchitning paneli 5 da asbob uchun teshik va boltlar uchun to’rtta teshik ochiladi, asbobning korpusi 1 shchitga teskari tomondan kirgiziladi, korpusning flanesi bilan shchit orasiga to’rtta vtulka 4 qoyiladi va asbob flanes vositasida boltlar 2 bilan mahkamlanadi.
L-4 logometr (163 rasm, b) panelga sharnirli biriktirilgan kronshteynlar 7 ga o’rnatiladi.
KSP2 avtomatik potensiometrlar va KSM2 muvozanatlangan ko’priklar (163-rasm, v) ham panelga cho’ktirib o’rnatiladi va asboblar to’plamidagi detallar 9 bilan mahkamlanadi. Shchitning panelida ochiladigan teshik mazkur asboblar uchun mo’ljallangan normallardagi chizmalar boyicha kesiladi.
Shuni hisobga olish kerakki, potensiometrlar agressiv bo’lmagan muhitda 5 dan 550S gacha temperaturada ishlashga mo’ljallangan. Potensiometrga ulanadigan termoelektrik termometrlar asbob bilan bir xil darajalangan bo’lishi lozim. Bunda kompensasion simlarning markasi to’g’ri tanlangan bo’lishi va ularda oraliq ulanmalar bo’lmasligi lozim.
163-rasm. Manometrik termometrlarni (a), logometrni (b), potensiometr va ko’prikni (v) shchitning paneliga mahkamlash: 1-korpus, 2-bolt, 3-gayka, 4-vtulka, 5-shchitning paneli, 6-termoballonga ulanadigan kapillyar, 7-kronshteyn, 8-shchitning panelidagi kesilgan joy, 9-mahkamlash detali
Millivoltmetrlar, logometrlar va potensiometrlar o’rnatilgandan keyin bu asboblarning oz bo’lsa ham titranishiga sabab bo’ladigan ishlarni bajarmaslik kerak.
Kabeli kontruksiyalarda ochiq kabeli elektr o‘tkazishlari
|
| |
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari - bet 26

|
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
bet | 26/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblar138-rasm. Bo’rtmalarni o’rnatish: a - tashqi diametri DN>76 mm li trubaga va metall devorga o’rnatish, b - diametri 76 mm li kengaytirgichli DN 45 va 57 mm li trubaga o’rnatish
3. Suyuqlikli tik shisha termometrlarni o’rnatish
Bular himoyalovchi metall g’ilof ichida yoki g’ilofsiz o’rnatiladi, ya’ni termometr o’lchanadigan muhitga bevosita botiriladi. Sanoat sharoitlarida, odatda bunday termometr g’ilof 9 (139-rasm, a) ichida o’rnatiladi. Bunday g’ilof termometrni sinishdan saqlaydi va asbobni etarli darajada mustahkam va zich o’rnatishni ta’minlaydi. G’ilofning uzhunligi termometrni botirish chuqurligiga va uzunligiga bog’liq. G’ilof cho’ntak 3 li shtuser 6 va bu shtuserga gayka 8 bilan mahkamlangan yuqori qismdan iborat. G’ilofning shtuseri trubaga yoki rezervuar 2 ga payvandlangan bo’rtma 4 ga burab o’rnatiladi.
139 - rasm. Suyuqlikli shisha termometrni g’ilof ichiga o’rnatish (a) va manometrik termometrning termoballonini quvuryo’lga va metall devorga o’rnatish (b): 1 - termometrning aktiv qismi, 2 - quvuryo’l (truba) yoki rezervuar, 3 - g’ilofning cho’ntagi, 4 - bo’rtma, 5 - qistirmap, 6 - shtuser, 7 - to’ldirgich, 8 - tashlama gayka, 9 - g’ilof, 10 - termoballoning quyrug’i, 11 - termoballon, 12 - himoyalovchi gilza, 13-metall qipiqlar, 14 - manometrik termometr
G’ilofning ichki yuzasidan termometrning termoballoniga issiqlik uzatishni yaxshilash uchun gilzada termoballon bilan g’ilofning devorlari o’rtasida paydo bo’ladigan tirqish (bo’shliq) 150 S gacha temperaturani o’lchashda mashina moyi bilan, bundan yuqori temperaturalarni o’lchashda esa mis qipiqlari bilan to’ldiriladi. Bunda to’ldirgich 7 rasmda ko’rsatilgandek, faqat termometrning termoballonini qoplashi lozim. G’ilof ortiqcha to’ldirib yuborilganda o’lchash aniqligi pasayadi va asbobning issiqlik inersiyasi ortadi.
Quvuryo’ldagni temperaturani o’lchashda termoballon quvuryo’l o’qigacha, ya’ni o’lchanayotgan muhit oqimining eng katta tezlik zonasiga botiriladi. Shunda harakatlanayotgan muhit bilan asbob o’rtasida issiqlik almashinishi yaxshilanadi va quvur devorlari orqali issiqlikning yo’qolishi o’lchash natijasiga kam ta’sir ko’rsatadi.
Diametri 200 mm gacha bo’lgan quvuryo’llarning gorizontal qismlarida termometrlar oqimga qaratib truba o’qiga nisbatan qiya o’rnatiladi; diamtri 200 mm dan katta quvuryo’llarda termometrlar turba o’qiga tik o’rnatiladi. Quvuryo’lning oqim yuqoriga yo’nalgan to’g’ri vertikal qismida termometrlar oqimga qaratib, truba o’qiga nisbatan qiya o’rnatiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
Provoda va kabellarni tanlash - Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning...

|
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
bet | 33/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblar3. Provoda va kabellarni tanlash
Avtomatlashtirish tizimi uchun himoyalangan alyuminiy va mis provoda va kabellar qo’llaniladi. Mis sim va kabellarni iqtisod qilish maqsadida ular quyidagi hollarda qo’llaniladi:
Termoo’zgartirgich zanjirlarida (qarshilik termometrlari) va termoelektrik o’zgartirgichlarda (termopara)
O’lchash , boshqarish, signalizatsiya va manba zanjirlarida, (shuningdek, telemexanika qurilmalari zanjirlarida) kuchlanish 60 voltgacha va kabel va provodalar secheniyasi 0,7mm2 gacha (diametri 1 mmgacha) bo’lganda;
Texnologik jarayonlardagi avtomatizatsiya tizimi elektr o’tkazgichlari uchun elektrostansiyalardagi generatorlar quvvati 100 Mvt va undan yuqori bo’lganda;
Portlashga xavfli qurilmalarda (B-1 va B-1a sinflarida);
Titrash xavfi bo’lgan qurilmalarda;
Ko’chma yoritish va elektrlashtirilgan instrument manbalarida;
Ko’ngilochar tashkilotlar avtomatlashtirish tizimi elektr o’tkazgichlari uchun (masalan, havoni konditsionerlash tizimida, sahnalarda, arenalarda, kinozallardagi apparaturalarni boshqarish akkumulyatorlarida, 800 va undan ko’p tomoshabinga mo’ljallangan zallarda;
Binolarning yonuvchi konstruksiyalarida ochiq elektr o’tkazgichlar uchun.
Yuqorida aytib o’tilgan usullar alohida qurilmalar kabellari uchun, standartlarga mos, texnik talablarni hisobga olgan holda qo’llanilishi kerak.
Ko’ndalang kesim yuzasi 2 mm2 va undan yuqori bo’lgan alyuminiy provoda va kabellar pribor va apparatlarga unga mos keluvchi qisqichlar bilan ulanishi kerak.
Bitta qisqichga bitta kabel yoki provoda ulash tavsiya qilinadi. Zarurat tug’ilganda , qisqich konstruksiyasi talabga javob bersa, 2 ta jila ulash mumkin. Priborlarga, apparatlarga va boshqa avtomatlashtirish vositalariga ulanadigan provoda va kabel simlari, ko’p chiqishli qurilma razyomlarida ulanish qutilari, priborlar, va avtomatlashtirish vositalariga egiluvchan mis kabel va provodalar yordamida ulanadi.
Qisqich va apparatlarning yig’iladigan va yig’ilmaydigan chiqish qismlarida standartlarga mos talablarga binoan mis va alyuminiy kabel va provodalar qo’llaniladi.
Provoda va kabellarni bir-biriga ulash presslash, svarka, payka va qisqich orqali (vint va boltlardan foydalangan holda) amalga oshiriladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
Xalqaro kapital migratsiyasining shakllari va ularning guruhlanishi

|
Xalqaro kapital migratsiyasining shakllari va ularning guruhlanishi
|
bet | 9/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasnifla1.4. Xalqaro kapital migratsiyasining shakllari va ularning guruhlanishi
Xalqaro kapital migratsiyasining shakllari mavjud bo’lib, amaliyotda ular qator mezonlar bo’yicha tasniflanadi (1.4.1-jadval). Xalqaro amaliyotda davlat kapitali ko’proq ssuda shaklida, xususiy va uzoq muddatli kapital esa — tadbirkorlik shaklida faoliyat ko’rsatadi.
Kelib chiqish manbalariga ko’ra — bu davlat mablag’lari yoki xususiy kapital ko’rinishida bo’ladi. Davlat kapitali banklar ichida rasmiy kapital deb ham ataladi. U davlat byudjetidan xorijga chiqariladigan yoki u erdan yo bevosita hukumatlar qarori bilan, yoki hukumatlararo tashkilotlar qarori bilan qabul qilinadigan mablag’lardir.
Shakllariga ko’ra — bu davlat qarzlari, ssudalar, grantlar (sovg’alar), yordam ko’rinishida bo’lib, ularning xalqaro harakati hukumatlararo shartnomalar bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotlarning kreditlari va boshqa mablag’lar ham shular qatoriga kiradi. Biroq har qanday hollarda ham bu soliq to’lovchilarning oluvchiga turli yo’llar bilan etib boradigan pullari hisoblanadi.
Xususiy kapital — bu xususiy shaxslar tomonidan xorijga joylashtiriladigan yoki xorijdan qabul qilinadigan nodavlat manbalar mablag’laridan iborat. Ular tarkibiga investitsiyalar, savdo kreditlari, banklararo kreditlash kiradi. Ular davlat byudjeti bilan bevosita bog’liq bo’lmaydi, biroq hukumat ularning ko’chib yurishini kuzatib turadi va o’z vakolatlari doirasida ularni nazorat qilib, boshqarishi mumkin.
Xalqaro kapital migratsiyasining asosiy shakllari tadbirkorlik va ssuda kapitali ko’rinishida bo’ladi.
Kapitalning tadbirkorlik shaklidagi migratsiyasi uchun quyidagi uchta majburiy belgilar xos bo’ladi:
xorijda ishlab chiqarish jarayonini tashkil qilish yoki unda ishtirok etish;
xorijiy kapital qo’yilmalarining uzoq muddatliligi;
xorijiy korxonaga yoki uning bir qismiga mulkchilik huquqiga ega bo’lish.
1.1-jadval
Xorijiy investitsiyalarning tasniflanishi
|
| |
Transduksiya jarayoni 1952-yilda N. JInder va Z. Ledenberg tomonidan kashf etilgan

|
Transduksiya jarayoni 1952-yilda N. JInder va Z. Ledenberg tomonidan kashf etilgan
|
bet | 4/4 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 285,5 Kb. | | #145608 |
Bog'liq Genetika muhandislikTransduksiya jarayoni 1952-yilda N. JInder va Z. Ledenberg tomonidan kashf etilgan. Bu kashfiyotga qadar bakteriya hujayrasiga fagning irsiy materiali (nuklein kislota) kirganda faglarning hujayrada ko'payishi oqibatida bakteriyaning hujayra qobig'i yorllib o'lishi, ya’ni lizis bo'lishi m a’Ium edi xolos. Bu jarayon faglarning litik reaksiyasi deb ataladi. Ammo, bakteriya hujayrasiga tushgan fag doim o ham shu hujayrani nobud qilavermaydi. Bunday holat hujayra ichiga kirgan fag DNK molekulasi bakteriya DNK molekulasi nukleotidlarining maxsus ketmaketligini topib birikishi natijasida sodir boiadi. Bakteriya irsiy molekulasi tarkibida nofaol — profag holatga o'tadi. Xromosomasida profag bo`lganda va erkin ko'paya oladigan bakteriyalarni lizogen bakteriyalar, jarayon esa lizogen reaksiyasi deb ataladi. Fag nobud bo'lgan hujayradan sog'lom hujayraga o'tayotganida nobud bo'lgan bakteriya xromosomasining biron bo'lagini o'zi bilan birga olib o'tkazishi mumkin. Bitta bakteriyalar hujayrasidan ikkinchisiga faglar orqali genlarning o'tishiga transduksiya deyiladi. Faglar orqali ikkinchi bakteriya hujayrasiga o'tgan genlar bu bakteriyaning irsiyatini o'zgartiradi.
|
| |
Ultratovushli sarf o’lchagichlari AKRON – 01

|
Ultratovushli sarf o’lchagichlari AKRON – 01
|
bet | 82/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblarUltratovushli sarf o’lchagichlari AKRON – 01
Sarf o’lchagich AKRON – 01 – tovush o’tkazadigan suyuqliklar sonini va sarfini o’lchashga mo’ljallangan.
Sarf o’lchagich AKRON – 01 Davlat Registorida № 200711-00 sifatida qayd qilingan.
Elektromagnit sarf o`lchagichlar
Agar suyuqlik tokni o`zidan o`tkazsa, uning magnit maydonga ko`ndalang harakati EYuK yuzaga kelishiga olib keladi, u oqim tezligiga proporsionaldir.Amaliyotda bu sxema quyidagi yo`l bilan amalga oshiriladi: Elektromagnitlar shunday o`rnatiladiki magnit oqim chiziqlari,suyuqlik oqimi ko`chishiga perpendikulyar bo`ladi va oqim harakati bilan yo`naltiruvchi EYuK ni sezuvchi bir juft elektrodlar o`rnatiladi.(1-asm)
1-rasm.Elektromagnit sarf o`lchagichlarining muhim elementlari umumiy joylashuv sxemasi.
Bu usulni amalga oshirishning bir nechta yo`llari bor ammo o`zgarishlar to`laligicha ma`lumotlarni qayta ishlash sxemasiga tegishli va usulning prinsipial asosiga tegishli emas.
Suyuqlik elektromagnit sarf o`lchagichlar ishlash prinsipi
Suyuqlik elektromagnit sarf o`lchagichlar ishlash prinsipi tashqi magnet maydoni ta`sirida oqimda induksiyalanuvchi elektr tokini o`tkazadigan suyuqlik EYuK ni o`lchashga asoslangan.
Moddalarning tarkibini tahlil qilish usullari va asboblari
Moddalarning tarkibini tahlil qilish va parametrlarini o‘lchash usullari va asboblari.
Reja:
1. Suyuqliklar tarkibi taxlili
2. Analizatorlar va konsentratometrlar xakida ma'lumot
3. Eritmalarni tahlil qilishning konduktometrik usuli.
Suyuqliklar tarkibini tahlil qilish deyilganda ularning elementar, funksional yoki molekulyar tarkibini aniqlash tushuniladi. Tarkibni aniqlaydigan asboblar analizatorlar deb ataladi. Muhitda faqat bitta komponentning miqdorini aniqlash uchun mo‘ljallangan analizatorlarni ba'zan konsentratometrlar deb yuritiladi. Suyuqliklar konsentratsiyasini o‘lchash uchun quyidagi ulchov birliklari eng ko‘p tarqalgan: mg/sm3; g/sm3; massasi yoki hajmi bo‘yicha, %.
Harorat, bosim va shu kabi parametrlarning o‘lchash natijalariga kuchli ta'sir etishi analitik o‘lchashlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan biridir. Bu parametrlar ayniqsa o‘lchash aniqligiga ta'sir qiladi. Shuning uchun avtomatik analizatorlar, odatda, namunalar tanlab olish, ularni tahlilga tayyorlash, o‘lchash sharoitlarini stabillash yoki tuzatishlarni avtomatik kiritish va hokazolar uchun qo‘shimcha murakkab jihozlar bilan ta'minlangan bo‘ladi.
Tahlil qilinadigan suyuqliklarning turli-tumanligi va ularning tarkibi hamda xossalarining keng chegarada bo‘lishi tahlil qilish usullari turlicha bo‘lgan avtomatik asboblar ishlab chiqarishni taqozo etadi. Asbobsozlik sanoati xilma-xil suyuqliklarni tahlil qiluvchi turli avtomatik analizatorlar ishlab chiqaradi. Suyuqliklarni tahlil qilishning sanoatda eng ko‘p tarqalgan usullariga konduktometrik, potensiometrik, optik, titrometrik va radioizotopli usullar kiradi. Quyida sanoatda keng tarqalgan usullar va asboblar ko‘rib chiqilgan.
|
| |
O‘lchash diapazoniga ko‘ra sath o‘lchagichlar

|
O‘lchash diapazoniga ko‘ra sath o‘lchagichlar
|
bet | 80/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblarO‘lchash diapazoniga ko‘ra sath o‘lchagichlar
22.1 – jadval
|
|
|
Diapozon
|
O’lchash chegarasi
|
Qo’llanish sohasi
|
Tor
|
0 – 450 мм
|
Avtomatik tartibga solish tizimlarida
|
Keng
|
0.5 – 20 м
|
Tavarlarni hisobga olish operatsiyalarini o‘tkazish uchun
|
O‘lchanadigan muhitning xarakteri va ishlash prinsipiga ko‘ra sathni o‘lchash asboblari quyidagi guruhlarga bo‘linadi: ko‘rsatish oynasi; qalqovichli; gidrostatik; elektrik (sig‘imli, aktiv qarashliklarning o‘zgarishiga muvofiq va induktivli); radioizotopli; ultratovushli; radioto‘lqinli; termokonduktometrli; vaznli va boshqalar. Shularning ayrimlari bilan tanishib chiqamiz.
Sarf va modda miqdorini o‘lchash usullari
Ishdan maqsad: Sarfni o’lchash usullari va printsiplarini o’rganish.
O‘tkazish quvurining ko‘ndalang kesimdan birlik vaqt ichida oqib o‘tgan modda miqdoriga sarf deyiladi.
Sarf o’lchagich nomidan ma’lumki, biror bir mahsulotning sarfini o’lchash uchun yaratilgan qurilmadir.
Turli xil sarf o’lchagichlarni harakat prinsiplari bo’yicha quyidagi asosiy guruhlarga bo’lish mumkin:
- Bosim tushgandagi tezlik oqimi uzatgichlari
- Issiqlik sarf o’lchagichlari
- Ultratovushli sarf o’lchagichlari
- Elekrtik sarf o’lchagichlari
- Mikrosarf sarf o’lchagichlari
- Uyurmali sarf o’lchagichlari
- Oqim tezligida o’zgaruvchi detektorlar
Sarf o’lchagichlarni har xil jihatdan sinflashtirish mumkin.
Bu yerda asboblarning ishlash prinsiplari ularni sinfga ajratishda muhim rol o’ynaydi.SHu qarash asosida harakat prinsipi klassifikatsiyasi qabul qilingan.
|
| |
Ultratovush chizi - Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik...

|
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
bet | 81/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblarUltratovush chiziq o’lchagichlar
Bundan tashqari oqimnning likal tezligini o’lchash uchun Doppler effekti qo’llanilishi mumkin. Buning uchun priyomnik va manba rasmdagiday joylashtiriladi. CHiqayotgan signal va priyomnik signali aralashtirgichda yuboriladi.Priyomnik yozib olgan ultratovush chastotalari oqim tezligida mos ravishda o’zgaradi.
1-usulda Ultratovushli signalning tarqalishidagi vaqt intevali o’lchanadi.Bu to’xtalish oqimning yo`nalishi va harakat tezligiga bog’liq.
Trubaga 2 ta datchik,priyomnik o’rnatiladi.CHap datchik o’ng tomondagi datchikka nisbatan signalni tezroq qabul qiladi.
Bu intervallar o’rtasidagi farqni kuzatib,oqimning harakat tezligida baho berish mumkin. Bu usulda apparaturaning elektron nachinkasi yetarlicha tez harakat qilishi kerak. SHunday qilib vaqtning eng kichik intervali – nanosekundda o’lchay oladigan qobiliyat zarur.
Sarf tezlik mahsuloti sifatida qaraladi.Datchiklar truboprovodning 2 tomonini dioganal katta bo’lganida ham bir day aniqlay oladi.
Vaqt to’xtalishini o’lchash usuli toza suyuqliklarda yaxshi natija beradi.
2-usul Doppler effekti fizikasi – harakatdagi obyektdan kelayotgan signal chastotasining o’zgartirishiga asoslangan.
Effekt 1843-yil Kristian Doppler tomonidan ochilgan va tebranish manbasining tezligi natijasida tebranish chastotasining o’zgarishi bilan tugaydi.
Bu printsip turli xil suyuqlik sarfi va harakat tezligiga asoslangan.
Toza suv anchagina qiyinchilik talab qiladi.
Bu usulda suyuqlik qancha “iflos” bo’lsa shuncha yaxshi,bu tezlik o’lchashning ancha aniq bo’lishini ta`mnlaydi.
Uyurmali sarf o`lchagichlarning qo`llanilish soxasi
Kimyoviy
Neft va gaz
Suv bilan ta`minlash va suvni qaytarish
Neft kimyosi
Oziq ovqat va yaxna ichimliklarda
Elektr stansiyalarida
Havo
Issiqlik yutishi
Sovutish
Isitish
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
Yuqori texnologiyalar - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 6/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaYuqori texnologiyalar - boshqaruv va marketing ko’nikmalarining kirib kelishiga ko’maklashadi;
Eksport bozorlarini o’zlashtirish imkoniyatlari kengayadi, chunki ko’pincha TMKdan tovarlarning bir mamlakatdan boshqa davlatlar bozoriga o’tishi kanallari sifatida foydalaniladi;
TMK qabul qilayotgan mamlakatlarda faoliyat yuritayotgan o’z filiallariga tegishli qaltisliklarni to’liq qoplaydilar. Agar filiallar operatsiyalari rentabelli bo’lmasa, daromadlar repartiatsiya qilinadi, demak, kapital qo’yilmalar olingan foyda hisobiga qoplanadi.
TTXIning salbiy ta’siri:
Mahalliy kompaniyalar tomonidan milliy ishlab chiqarish va rivojlanish strategiyasini tanlash nazoratining yo’qotilishi. Amalda ishlab chiqarishning alohida tarmoqlari ustidan nazorat xorijliklarga berib qo’yiladi, ular esa muayyan rivojlanish strategiyalariga ta’sir o’tkazadilar;
TTXI kuchli raqobat asosida milliy kompaniyalarni siqib chiqarishlari mumkin;
Agar filiallarning ishlab chiqarishi katta import hajmlarini talab qilsa, TTXI qabul qiluvchi iqtisodiyotning to’lov balansi holatiga salbiy ta’sir ko’rsatadi (bunda ishlab chiqarish eksport bozorlariga emas, balki ichki bozorga qanchalik ko’p yo’naltirilgan bo’lsa, ushbu salbiy samara shunchalik kuchli bo’ladi).
Uzoq muddatli istiqbolda TTXI qimmatga tushishi mumkin, chunki kiritilgan investitsiyalar muddati qanchalik uzoq bo’lsa, repartatsiyalangan daromadlar va “royalti” summalari shunchalik katta bo’ladi (“investitsiyalarning qarishi” yuz beradi, ya’ni olingan daromadlar shaklida kiritilgan kapital hajmi jalb qilingan TTXI hajmidan oshib ketadi).
Xorijiy kapital qo’yilmalarining yana bir muhim shakli — portfelli investitsiyalar ham qabul qiluvchi iqtisodiyotga ziddiyatli ta’sir ko’rsatadi. Portfelli investitsiyalar ishlab chiqarishni moliyalashtirish shakli bo’lib, u yoki bu investor-firmaning xususiyatlari va tarmoq afzalliklarini aks ettirmaydi. Ularni xorijiy kompaniyalar va milliy firmalar amalga oshirishi mumkin. Ba’zan portfelli investitsiyalar milliy firmalarning raqobatbardoshligini oshiradi, chunki mavjud resurslar hajmini ko’paytiradi.
|
| |
Ma’ruza mashg’ulotining maqsadi - Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning...

|
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
bet | 31/96 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 10,46 Mb. | | #265084 |
Bog'liq ASLUS javoblarMa’ruza mashg’ulotining maqsadi: Talabalarni darsga mashg’ulotida tayyorlash, talabalarga bilimni uzatish yo’li bilan o’quv jarayonini tashkillashtirish, mar’uza materiallari boyicha bilim va ko’nikma hosil qilish, ushbu mashg’ulotni o’zlashtirishi uchun izlanish, ularning bilim va ko’nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish
Reja:
1. Umumiy qoidalar
2. Elektr o’tkazishlarni bajarish usullarini tanlash
3. Provoda va kabellarni tanlash
4. Har xil maqsadli birgalikdagi qoplamalar zanjiri talablari
5. Po’lat qutili va lotkali elektr o’tkazishlar provoda va kabellari
6. Himoya trubalarida elektr o’tkazishlar provoda va kabellari
7. Kabelli konstruktsiyalarda ochiq elektr o’tkazuvchilar.
8. Kanallar, tunellar, kollektorlar va bloklarda kabel o’tkazuvchilar.
9. Yerdagi ( transheyadagi ) elektr o`tkazuvchi kabellar.
10. Optik tolali aloqa liniyalarini loyihalash asoslari
11. Qo`llaniladigan OK larning konstruksiyasi va markasi.
12. Optik kabel (OK) larning ulanish turlari.
13. Optik kabellarni yotqizish
1. Umumiy qoidalar
“Elektroprovodka” atamasi deganda o’tkazgichlar va kabellarning va ularga tegishli mustahkamlagichlar va ularni ushlab turadigan himoya konstruksiyasi tushuniladi.
Elektr ustanovka qoidalariga muvofiq quyidagilarga ajratiladi:
Ochiq elektr o’tkazgichlar- binolarni ustidan, devor, potoloklardan,fermalardan va boshqa qurilsh inshootlari ustidan o’tkazilgan: quvurlardan, qutilardan, lotkalardan vaboshqalardan (ochiq elektr o’tkazgichlar statsionar va ko’chma bo’lishi mumkin)
Yopiq elektr o’tkazgichlar-binolarning ichki qismidan, devorlar orasidan, pol va fundamentlar orasidan, yopiq kanallardan o’tkaziladi.
Tashqi elektr o’tkazgichlar-binolarning tashqi qismidan, binolar orasidan, ayvonlar orasidan, quvurlardan, qutilardan va lotkalardan o’tkazilgan.
Elektroprovodka tizimi avtomatizatsiyasi asosan ochiq holda bajariladi.
Kabellarni yashirin o’tkazish binolarni arxitektura talablariga muvofiq fundamentlar ostidan o’tkaziladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Avtomatlashtirish sistemalarini loyihalash,o’rnatish va sozlash, Avtomatlashtirishning elektromexanik sistemalari, Sohaning texnologik o’lchashlari va asboblari
|
Aniqlangan kamchiliklar - Innovatsiyalar boshqarmasi

|
Innovatsiyalar boshqarmasi
|
bet | 3/6 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 282 Kb. | | #141112 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi o\'quv amaliyotidan ishchi 111113333Aniqlangan kamchiliklar : 1.____________________________________________________________
2. ___________________________________________________________________________________
3. ___________________________________________________________________________________
4. ___________________________________________________________________________________
5. ___________________________________________________________________________________
YAKUNIY XULOSA
(quyida keltirilgan ikki xulosadan biri tanlanadi)
|
ha
|
1. Fan (modul) ning ishchi dasturi “Yo’riqnoma” ga mos, Pedogogik kengash muhokamasiga tavsiya etiladi
|
|
2. Fan (modul) ning ishchi dasturi “Yo’riqnoma” ga moslab qayta ishlab chiqish uchun qaytariladi.
|
|
Ekspert guruhi raisi: ________________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH)
Ekspert guruhi a`zolari: ________________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH)
Usluvchi : _______________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH)
Kafedra mudri: ________________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH)
Kafedra mudri: ________________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH)
Kafedra mudri: ________________ ______________________________________
(imzo) (F.I.SH
Kirish.
Mazkur ishchi o‘quv dasturuni ishlab chiqishda fanning na’munaviy o’quv dasturi hamda malaka talablaridan kelib chiqib ishlab chiqildi.
Dasturni ishlab chiqish jarayonida na’munaviy o‘quv dasturidan berilgan asosiy yirik mavzular bo‘limlar sifatida olinib,ushbu bo‘limlarda mavzular shakillantrildi.
O‘QUV AMALIYOTI DASTURINING PASPORTI
1.1 Mutaxassis tayyorlashda amaliyoti dasturining o‘rni.
|
| |
Fanining tarkibiy tuzilishi - 1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi

|
1-mavzu: Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
bet | 2/108 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #113285 |
Bog'liq 1 mavzu Xorijiy investitsiyalarning mazmun mohiyati va tasniflaFanining tarkibiy tuzilishi
1
|
Xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyati va tasniflanishi
|
2
|
Jahon xo’jaligida to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarning o’rni
|
3
|
O’zbekistonga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishning huquqiy asoslari va xorijiy investorlar uchun yaratilgan shart-sharoitlar
|
4
|
O’zbekiston iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalarning jalb qilinishi
|
5
|
Xorijiy investitsiyalarning xalqaro harakatini tartibga solish
|
6
|
Xalqaro moliya institutlari tomonidan investitsiya loyihalarini moliyalashtirish
|
7
|
Xorijiy investitsiyalarni jalb etishda erkin iqtisodiy zonalarning o’rni
|
8
|
O’zbekiston iqtisodiyotini modernizatsiyalashda xorijiy investitsiyalarning o’rni
|
9
|
Milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni rivojlantirish istiqbollari
|
1.1-rasm. “Xorijiy investitsiyalar” fanining tarkibiy tuzilishi
“Xorijiy investitsiyalar” o’quv fanini o’zlashtirish jarayonida amalga oshiriladigan masalalar doirasida bakalavr:
xorijiy investitsiyalarning turlari va shakllari;
xorijiy investitsiyalarni muvofiqlashtirish usullari;
xorijiy investorlarning huquq va majburiyatlari;
xorijiy investorlar uchun yaratilgan investitsiya muhiti va unga ta’sir etuvchi omillar haqida tasavvurga ega bo’lishi;
xorijiy investitsiyalarning mazmun-mohiyatini;
iqtisodiyotni rivojlantirishda xorijiy investitsiyalarning ahamiyatini;
xorijiy investorlar uchun yaratilgan huquqiy va iqtisodiy shart-sharoitlarni;
xorijiy investitsiyalarni O’zbekiston iqtisodiyotiga jalb etish holatini;
investitsiya siyosatining o’ziga xos xususiyatlarini bilishi va ulardan foydalana olishi lozim;
xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotga jalb qilishning ob’ektiv zarurligi to’g’risida;
iqtisodiyotni modernizatsiyalash sharoitida xorijiy investitsiyalarning o’rni;
xorijiy investitsiyalarni jalb etishda erkin iqtisodiy zonalarning o’rni to’g’risida;
investitsiya faoliyatining qonuniy-me’yoriy bazasi to’g’risida;
milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb qilish istiqbollari to’g’risida;
xorijiy investitsiyalarning xalqaro harakatini tartibga solish yo’llari to’g’risida ko’nikmalariga ega bo’lishi kerak
milliy iqtisodiyotga to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarni jalb qilish;
xorijiy investorlarga yaratilgan imtiyozlar qo’llanishi;
xorijiy investitsiyalarning xalqaro harakati;
xalqaro moliya institutlari tomonidan investitsiya loyihalarini moliyalashtirish bo’yicha malakaga ega bo’lishi lozim.
|
| |
O‘quv fanning maqsad va vazifalari

|
O‘quv fanning maqsad va vazifalari
|
bet | 4/6 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 282 Kb. | | #141112 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi o\'quv amaliyotidan ishchi 1111133331.2.O‘quv fanning maqsad va vazifalari
1.2.1. O‘quv fanning maqsadi
Fanni o‘qitishdan maqsad o‘quvchilarga «Avtomobillar tuzilishi, avtomobil dvigatellariga servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash ishlari» fanidan olgan bilimlarini mustahkamlashdan iborat.
1.2.2. O‘quv fanning vazifasi:
Fanni asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
-avtomobilning tuzilishini o‘rganish;
-avtomobilning birikma, agregat, mexanizmlarni qismlarga ajratish-yig‘ish, servis xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash ishlarini bajarishda mustaqil ko‘nikmalarni shakllantirish.
O‘quvchi dasturni o‘zlashtirish natijasida avtomobillarning umumiy tuzilishini, avtomobil dvigatellari tuzilishini, servis xizmat ko‘rsatish mexanizmlar, asboblar, detallarning tuzilishi va ishlashini o‘rganish ko‘nikmalariga ega bo‘ladi.
Mashg’ulot natijalari va mazmuniga qo‘yiladigan talablar:
Bilim: Fanni o‘rganish natijasida o’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishi kerak:
Avtomobillarning umumiy tuzilishi
Dvigatellarning umumiy tuzilishi:
Divigatel va mexanizim tizimlari tuzilishi va ishlash tartibi:
Transmissiyaning umumiy tuzilishi va ishlash tartibi:
Yurish qismining umumiy tuzilishi:
Boshqarish organlarining umumiy tuzilishi:
Ko’nikma: Fanni o‘rganish natijasida o’quvchilar quyidagi ko’nikmalarga ega bo’lishi kerak:
avtomobillarni tuzilishini bo‘laklarga bo‘lib o‘rganish;
dvigatellarni mexanizm va tizimlari tuzilishi bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni mustaqil ravishda bajarish;
avtomobillarning transmissiyasi, yurish qismi, boshqarish organlarini tuzilishi bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarni mustaqil ravishda bajarish;
barcha turdagi avtomobillarni tavsifnomalarini maxsus ma’lumotnoma asosida tuzib chiqish.
avtomobilning birikma, agregat, mexanizmlarni qismlarga ajratish va yig‘ish.
|
| |
O‘quv fan (modul) ining boshqa fanlar bilan uzviyligi

Kompetensiya kodi va nomi
|
Amaliyot natijasi nomi
|
KK-2.1. Injektorli dvigateli yonilg‘i purkash tizimini qismlarga ajratish-yig‘ish.
|
Injektorli dvigateli yonilg‘i purkash tizimini qismlarga ajratish-yig‘ish ishlarini bilish:
|
KK-2.2. Injektorlarga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash;
|
Injektorlarga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash ishlarini bilish:
|
KK-2.3. Dizel dvigateli yonilg‘i purkash tizimini qismlarga ajratish-yig‘ish;
|
Dizel dvigateli yonilg‘i purkash tizimini qismlarga ajratish-yig‘ish ishlarini bilish:
|
KK-2.4. Yuqori bosimli yonilg‘i nasosiga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash;
|
Yuqori bosimli yonilg‘i nasosiga texnik xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash ishlarini bilish:
|
KK-2.5. Diagnostika qilish, texnik xizmat ko‘rsatish, ta’mirlashdagi moslamalar hamda qurilmalardan foydalanish;
|
Diagnostika qilish, texnik xizmat ko‘rsatish, ta’mirlashdagi moslamalar hamda qurilmalardan foydalanish ishlarini bilish:
|
KK-2.6. Faoliyat davomida mehnatni muhofaza qilish va havfsizlikni ta’minlash.
|
Faoliyat davomida mehnatni muhofaza qilish va havfsizlikni ta’minlash ishlarini bilish:
|
Bunda tashkiliy o‘zgarishlarga qarshilik qilish

|
Bunda tashkiliy o‘zgarishlarga qarshilik qilish
|
bet | 26/44 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,59 Mb. | | #251140 |
Bog'liq Menejmentga oid adabiyotlardan iqtiboslarBunda tashkiliy o‘zgarishlarga qarshilik qilish muhim muammo sanaladi. Bunday o‘zgarishlar qoidaga ko‘ra, ham alohida xodimlar va ham umumiy tashkilot tomonidan qarshilik qilishga olib keladi. 0 ‘zgarishlarga bunday qarshilik qilishning manbalari g‘oyatda turlichadir.
Mehnat unumdorligi pasayishi, ish va mahsulotning sifati hamda mehnat intizomi pasayishi, xodimlarning qo‘nimsizligi, motivatsiyaning yo‘qolishi va mehnat nizolari bunday qarshiliklarga sababchi bo‘lishi mumkin. Qarshilik qilishning eng keng tarqalgan turi xodimlarda kuzatilayotgan o‘zgarishlarda majburiyatlarning yo‘qligidir.
Quyidagilar o‘zgarishlarga shaxsiy qarshilik qilishning manbalari bo‘ladi:
O‘ziga qabul qilish. Eskirib qolgan tasavvurlar va qadriyatlarning o‘zgarishi odamda katta qarshilikni keltirib chiqaradi.
Xodimlarning shaxsi. Xodimlarning ba’zi bir shaxsiy sifatlari (avtoritarlik, dogmatiklik va h.k.larga moyillik) ba’zida 0‘zgarishlarga qarshilikning asosi boladi. Ayrim xodimlarning boshqa shaxslarga qaramligi qarshilik qilishning boshqa sababi boladi. Odatda bunday qarshi o‘zgarishlar e’tiborli shaxslar tomonidan qabul qilingunga qadar davom etadi. Bunday vaziyatda ko‘p narsa rahbarga bogliqdir.
Odamlarning odatlari. Ular tashkilotda sodir bolayotgan o‘zgarishlarga (tuzilma, texnologiya va ish usullari) qaramay odatdagidek ishlashga moyildirlar.
Hokimiyat va ta’sirni yo‘qotishdan qo‘rqish. Kishilar ba’zida tashkilotda olkazilayotgan o‘zgarishlarga o‘zlarining hukmronliklari va ta’sirlariga suiqasd qilish sifatida qaraydilar. (187-b.)
Mavhumlikdan qo‘rqish. Mavhumlik ko‘pincha kishilarda ehtiyotkorlikni keltirib chiqaradi. Ishdagi har qanday o‘zgarish noaniqlik elementiga ega.
Iqtisodiy sabablar. Masalan, kishilar, o‘zgarishlar borishida ba’zan ularning daromadlari pasayishi sodir bo‘lsa yoki sodir bo‘lishi mumkin bo‘lsa, qarshilik ko‘rsatishlari mumkin. (188-b.)
O‘zgarishlarga qarshilikni yengish. Shuni ta’kidlash joizki, o‘zgarishlarga qarshilik qilishni butunlay bartaraf qilib bolmaydi. Ammo bunday qarshiliklarning salbiy oqibatlarini kamaytirishga imkon beruvchi yondashuvlar mavjud.
K. Levin o'zgarishlarni turli yo‘nalishlarda harakat qiluvchi kuchlarning dinamik balansi sifatida kolib chiquvchi yangi qarashni ishlab chiqqan. Bu yondashuv ≪kuchli maydonlar modeli ≫ deb ataladi. 0 ‘zgarishlarni inssenirovka qilish uchun vaziyatni ilgariga siljitish, uni quyidagicha muvozanatdan chiqarish darkor: (189-b.)
— o‘zgarishlar uchun harakat qiluvchi kuchlarni ko‘paytirish;
— o‘zgarishlarga qarshi harakat qiluvchi kuchlarni qisqartirish;
— o‘zgarishlarga qarshi harakat qiluvchi kuchlarni o‘zgarishlar uchun harakat qiluvchi kuchlar pozitsiyasiga o‘tkazish.
|
| |
Menejer yana yetakchilik - Fan va texnologiya

|
Fan va texnologiya
|
bet | 29/44 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,59 Mb. | | #251140 |
Bog'liq Menejmentga oid adabiyotlardan iqtiboslarMenejer yana yetakchilik sifatini egallashi maqsadga muvofiqdir. Yetakchi ko‘pincha rahbar boladi, ammo uning harakatlari odatdagi menejer — ma’murdan boshqacharoq. U boshqar-maydi, buyruq bermaydi, balki boshqalarga yetakchilik qiladi. Ular unga nisbatan tobe emas, balki ergashuvchilardir. (214-215-b.)
(215-216-b.)
Nutq madaniyati — kishining o‘qimishliligi, tarbiyaliligi va umumiy madaniyatining ko‘rsatkichlaridan biridir. Firmaning muvaffaqiyatli faoliyati, uning imidji ma’lum darajada uning rahbarlari va xodimlari qanchalik to‘g‘ri tilda so‘zlashish!ariga, ular yozishmani qanchalik savodli va adabiy tilda olib borishlariga bog‘liqdir.
Inson nutq madaniyatining umumiy alomatlari mavjud: nutqning to‘g‘riligi; tilning boyligi (o‘ziga xosligi); qisqalik; ravshanlik va aniqlik; jo‘shqinlik. (238-b.)
Menejer uchun jamoa - asosiy tayanchdir, shuning uchun jamoa ishini oqilona tashkil etish uning dolzarb vazifasi hisoblanadi. Jamoaviy ish u yoki bu sabablar bo‘yicha xodimlar oltasida lavozimli vazifalarni aniq taqsimlash mumkin bolmagan joyda juda keraklidir. (303-b.)
Xodimlarni boshqarish — bu jamoa va alohida xodimlarga ulardan muvofiq foydalanish, ularni faoliyat yuritishi va rivojlanishi bo‘yicha maqsadga qaratilgan, tashkilot maqsadlariga erishishga yo‘naltirilgan ta’sir kolsatishdir.
Xodimlarni boshqarishning texnologik jarayoni quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
— odam resurslarini rejalashtirish;
— xodimlarni tanlash;
— xodimlarni tanlab olish va baholash;
— xodimlarga haq tolash va rag‘bat!antirish;
— kasbga qayta yo‘naltirish va moslashuv;
— xodimlarning rivojlanishi;
— mavjud xodimlarni baholash;
— rahbar xodimlarni tayyorlash, martabani rejalashtirish;
— ko‘tarish, pasaytirish, boshqa ishga olkazish, ishdan bo‘shatish;
— xodimlardan foydalanish. (327-b.)
Martabani boshqarish — xodimni lavozimlar yoki ish joylari iyerarxiyasi bo‘yicha ma’lum vaqt oralig‘ida, uning motivatsiyasi, kasbiy mahorati, tajribasi, bilim va ko‘nikmalari shakllanishi hamda korxona rivojlanishining talablari, strategiyasi va rejalarini hisobga olish bilan tashkiliy ilgari siljitishdir.
Martabali boshqarishni oqilona yoki va lavozimlarni egallashning me’yoriy muddatlarini xodimning istaklari va shaxsi hamda korxona ehtiyojlarini hisobga olish bilan ilmiy asoslashni ko‘zda tutuvchi rejalashtirishdan boshlash kerak.
|
| |
O‘zgarishlarning uch bosqichli modeli

|
O‘zgarishlarning uch bosqichli modeli
|
bet | 27/44 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,59 Mb. | | #251140 |
Bog'liq Menejmentga oid adabiyotlardan iqtiboslarO‘zgarishlarning uch bosqichli modeli. Ishlab chiquvchi — amerikalik tadqiqotchi K.Levin. U o‘zgarishlarga mavjud holatni qo‘1lab - quvvatlovchi kuchlarning modifikatsiyasi sifatida qaragan. Shuning uchun o‘zgarishlar jarayonini ishga tushirish uchun o‘zgarishlar ≪uchun≫ va ≪qarshi≫ kuchlar muvozanatini
birinchisining foydasiga o‘zgartirish, o‘zgarishlarni mustahkamlash uchun esa kuchlar nisbatini yangi holatga keltirish kerak. (190-b.)
Uning birinchi bosqichi ≪muzdan tushirish≫. U o‘z ichiga o‘zgarishlarga ehtiyoj yaratish va qarshilikni kamaytirishni oladi. 0 ‘zgarishlarni amalga oshirish uchun quyidagilar zarur: eski, qotib qolganni qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatmasdan, vujudga kelgan holatga nisbatan oldingi qotib qolgan tasavvurni tarqatib yuborish, shuning bilan bir vaqtda yangi tendensiyalar va xulqni qollab-quvvatlashni kuchaytirish. (190-191-b.)
Ikkinchi bosqich ≪o‘zgarish≫. 0 ‘z ichiga guruhli va shaxsiy xulq, vazifalar, texnologiya va tashkiliy tuzilmani o'zgarishini oladi. Tashkilotning tashkiliy madaniyati o‘zgarishi kishilarda ushbu tashkilotga nisbatan yangi tasavvur va munosabatlarni shakllantirishni taqozo qiladi. Xodimlarni tashkilotdagi yangi vaziyatga qarab burishga qodir yangi marosim va an’analarni kiritish mumkin.
Uchinchi bosqich ≪muzlatish≫. 0 ‘z ichiga natijalarni olish va ularni baholash hamda kerakli o‘zgartirishlarni o‘tkazishni oladi. Gap shundaki, xodimlar tomonidan yangi tasavvurlar va ishga munosabatlar o‘zlashtirilgandan keyin tashkilotda dastlabki holatga qaytishning oldini oluvchi qurollarni ishga tushirish kerak. Xususan, kishilarning yangi xulqlarini qo‘llab-quvvatlash, mehnatni rag‘batlantirishning yangi tizimini tatbiq etish va h.k. ni ushbu model tashkilotdagi o‘zgarishlar o‘tkazish jarayonini umumiy tushunishni ta’minlaydi.
Rejalashtirilayotgan o‘zgarishlar modeli. Ishlab chiquvchilar — R.Lippit, J.Uotson va B.Uestli. Ushbu model menejerlar va tashkilotlar uchun tashqaridan maslahatchilar bilan yaqindan hamkorlik qilishni ko‘zda tutadi. Bunda ular tashkilot haqidagi barcha mavjud axborotlarni erkin almashtirishlari kerak. Ushbu model rejalashtiralayotgan o‘zgarishlarning asosiy bosqichlarini belgilab beradi, ular bir-biridan keyin kelishlari kerak.
Birinchi bosqich — muammoni qidirish. Bunda maslahatchilar muammoning mavjudligini ko‘rsatadi va rahbariyatga o‘zgarishlarga zaruratni namoyish qiladi. Rahbariyat maslahatchilarni tegishli bo'linma rahbarlari bilan uchrashtiradi, o‘zgarishlarning zarurligi va maslahatchilarning yordamiga ishonch hosil qiladi. (191-b.)
|
| |
Bosbqaruv - bu tanlov, qaror qabul qilish va uning bajarilishini nazorat qilish jarayonidir. (17-b.)
Maqud

|
Bosbqaruv - bu tanlov, qaror qabul qilish va uning bajarilishini nazorat qilish jarayonidir. (17-b.)
Maqud
|
bet | 31/44 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,59 Mb. | | #251140 |
Bog'liq Menejmentga oid adabiyotlardan iqtiboslarBosbqaruv - bu tanlov, qaror qabul qilish va uning bajarilishini nazorat qilish jarayonidir. (17-b.)
Maqud - bu muddao, murod, ya'ni u yoki bu niyatga erishmoq uchun ko'zda tutilgan mushtarak orzu. Aynan, shu maqsad kishi faoliyatini, o'z orzularini ushaltirishga yo'naltiradi. Biz dastlab o'zimizning oldimizda turgan maqsadimizni aniqlab olamiz, so'ngra esa shu maqsadimiz:
• bo'lajak harakatlarimizni oldindan aniqlab beradi;
• faoliyatimizning ustuvor yo'nalishini belgilaydi;
• faoliyatimizni aniq sohaga, ishga Yo'naltiradi;
• u yoki bu faoliyatimiming zarurlik darajasini belgilab beradi;
• pirovard natijamizning baholash me'yorlarini belgilaydi va h.k.
Maqsadning ilmiy asoslanganligi va to'g'ri belgilanganligi bosbqaruv uchun juda muhimdir. Chunki aynan shu maqsadga binoan:
• boshqarish funksiyalari;
• boshqarish usullari;
• boshqarishning tuzulmaviy tarkibi;
• lavozimlami belgilash va kadrlami tanlash kabi muhim masalalar hal etiladi.
Boshqaruv maqsadiga qo'yiladigan asosiy talablar quyidagilardan iborat:
I. Maqsad bir ma'noli va aniq bo'lishi lozim. Agar qayoqqa borishni bilmasangiz, u holda biror yo'lni tanlashga ham hojat qolmaydi.
2. Maqsad real va bajarilishi mumkin bo‘lishi zarur.
- qaysi tomonga suzishni aniq maqsad qilib olmagan yelkanli qayiqqa hech
qanday shamol ham hamroh bo'la olmaydi.
3. Maqsad miqdoran o'lchovga ega bo'lishi kerak.
Miqdoran o'lchovga, me'yorga ega bo'lmagan maqsad - bu sarob.
4. Maqsad barcha bajaruvchilarga tushunarli bo'lmog'i darikor.
5. Maqsad bo'limlar va mas'ullar bo'yicha detallashtirilgan bo'lishi lozim.
Maqsad, uni boshqarish prinsiplari, pirovard natijasi bajaruvchilarga tushunarli bo'lishi va ularga yozma ravishda sodda tilda yetkazilishi kerak.
6. Maqsad ko'p qirrali bo'lishi lozim.
Maqsad bar bir faoliyat turi, har bir mas'ul shaxs bo'yicha mayda-chuydasigacha batafsil taqsimlab chiqilgan bo'lishi lozim. Bu - ummniy, bosh maqsadning xususiy va yakka maqsadlarga bo'linishini. "Maqsadlar shajarasi"ni tuzishni talab qiladi. (35-b.)
|
| |
Менежментнинг методологик асослари

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O'RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
A.NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND DAVLAT UNIVERSITETI
IQTISODIYOT FAKULTETI
MENEJMENT KAFEDRASI
M E N E J M E N T
(Ma’ruza matnlari)
Tuzuvchi: i.f.n.Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
| Samarqand - Samarqand viloyatidagi shahar. Viloyatning maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi (1938 yildan). 1925-30 yillarda Respublika poytaxti. Oʻzbekistonning jan.gʻarbida, Zarafshon vodiysining oʻrta qismida (Dargʻom va Siyob kanallari orasida) joylashgan. |
, dos. B.I.Usmanov
SamDU iqtisodiyot fakulteti
Uslubiy kengashi tomonidan
2004 y. « » ________ tasdiqlangan
|
Ikkinchi bosqich — jarayonga kirish

|
Ikkinchi bosqich — jarayonga kirish
|
bet | 28/44 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 4,59 Mb. | | #251140 |
Bog'liq Menejmentga oid adabiyotlardan iqtiboslarIkkinchi bosqich — jarayonga kirish. Bunda mijozlar va ekspertchilar oltasidagi hamkorlik rivojlanadi. Keyingilarning obyektivligi tekshiriladi.
Uchinchi bosqich — tashxis qo‘yish. To'plangan ma’lumotlar asosida muammoga tashxis qo‘yiladi, ≪tor joylar≫ aniqlanadi.
To‘rtinchi bosqich — rejalashtirish o'zgarish laming maqsadlari, kerakli harakatlar hamda harakatlarga tayyorgarlik belgilanadi.
Beshinchi bosqich — harakatlarni amalga oshirish. Niyatlarni amaliy faoliyatga aylantirish, yangi xarakterni tatbiq etish.
Oltinchi bosqich — barqarorlashish va natijalarni baholash. Erishilgan natijalarni baholash va keyingi harakatlarni belgilash. O‘zgarishlarni butun tashkilotga yoyish va barqarorlashtirish mexanizmini yaratish.
Ettinchi bosqich — loyihani yopish. ≪Ekspertlar — tashkilot≫ munosabatlarini yakunlash, ekspertlarning mijozlarga bo‘lgan kuchli ta’sirini yo‘qotish. 0 ‘zgartirish bilimini ekspertlardan mijozlarga topshirish.
Tashkiliy o‘zgarishlarni o‘tkazish usullari. Ularni olkazishda shuni hisobga olish kerakki, tashkilotda, tizim sifatida, uning elementlari — tashkiliy madaniyat, kishilar, vazifalar, texnologiyalar va h.k.ning o‘zaro aloqasi mavjud. Bunda usullar quyidagi guruhlarga ajratiladi.
Kishilar va madauiyatga qaratilgan usullar. Ular o‘zgarishlar jarayonlariga xodimlarning ko‘pchiligini faol jalb qilinishi va ishtirok etishlarini ko‘zda tutadi.
Vazifa va texnologiyalarga qaratilgan usullar. Ular bevosita odamlar ishida o‘zgarishlarni olkazishga e’tibor qaratadilar. Bunda asosiy e’tibor texnologik jarayonlar va aniq ishlarni bajarishda foydalaniladigan jihozlarga qaratiladi.
Tuzilmaga qaratilgan usullar. Lavozimlar va joy o‘zgartirishlarni hamda hodimlar va bolinmalar oltasidagi aloqalarni o‘zgartirishni taqozo etadi. O‘zgarish dasturlari butun tashkilotni qamrab olishi kerak, bu eski usullarga qaytishga yol qo‘ymaydi. (192-b.)
Boshqaruv samaradorligi — boshqaruv faoliyatining natijalari va bunda amalga oshirilgan xarajatlar (moddiy, moliyaviy, mehnat va boshqa resurslardan foydalanish)ning o‘zaro munosabati va o‘zaro hamkorligini aks etuvchi murakkab kategoriyadir. Boshqaruv jarayonining vazifaviy roli uni rivojlanishining darajasi va dinamikasini, boshqaruv jarayonining sifatli va miqdorli tomonlarini aks ettirishdir. (193-b.)
|
| |