Tayanch iboralar - Касбий психология

Tayanch iboralar
1.Avtomobillarni ishonchliligi
5.Texnik holatga ishqalanishning ta’siri
2.Avtomobillarni texnik holati
6.Yo’l sharoiti
3.Texnik holatni o’zgarish sabablari
7.Iqlim sharoiti
4.Avtomobildan foydalanish sharoitlari
3-MAVZU AVTOMOBILLARGA TEXNIK XIZMAT KO’RSATISh VA TAMIRLASh
TIZIMI
REJA
1. Rejali-ogohlantiruvchi tizimning vazifalari va asoslari.
2."Avtomobillarga TXK va ta’mirlash xaqida nizom".
3. Avtomobillarga servis kitobchasi bo’yicha xizmat ko’rsatish.
25
1.Avtomobillarni ishga yaroqli holda ushlab turish, ishdan chiqishini oldini olish va bartaraf
etish asosiy vazifa hisoblanadi.
Shuning uchun TXK ning asosiy vazifasi avtomobillarni ishdan chiqishini oldini olish, JT
ning vazifasi esa, ishlash davrida kelib chiqqan nosozliklarni bartaraf etish hisoblanadi.
Hozirgi vaqtgacha MDX da ishlab chiqarilgan va chiqarilayotgan avtomobillarga TXK va
ularni JT reja asosida bajarilib kelgan va bajariladi, bu o’z navbatida TXK va JT tizimini tashkil
etgan holda, bir-biriga bogliq bolgan Nizom va me’yorlar, hamda TXK va JT ishlarining tartibini
aniqlab beradi.
Ko’pgina mamlakatlarda avtomobil transportiga TXK va JT ning rejaviy-ogohlantiruvchi
tizimi qabul qilingan bo’lib, unga quyidagi talablar qo’yiladi:
a) moddiy va ishlash harajatlarini kam sarflagan holda avtomobillarni ekspluatatsion
hususiyatlarini saqlab turish;
b) TXK va JT ni rejalay va tashkil eta oluvchi rejaviy-me’yoriy harakterga ega bolishi;
v) barcha avtomobil ekspluatatsiyasi korxonalari uchun majburiyligi;
g) barcha muxandis-texnik hodimlar uchun konkret va anglash mumkinligi;
d) ishlash sharoitiga qarab konkret me’yorlarni bir maromdaligi va egiluvchanligi;
e) avtomobillarni har xil sharoitda ekspluatatsiyasini hisobga oluvchanligi.
2.TXK va JT ishlarini tashkil etish va uning me’yoriy asoslari "O’zbekiston Respublikasi
avtomobil transporti harakatdagi tarkibiga TXK va T to’g’risida Nizom" bo’yicha bajariladi.
Harakatdagi tarkibga TXK va T to’g’risidagi NIZOM asosiy xujjat hisoblanib, unga asosan
barcha ishlar rejalashtiriladi va tashkil etiladi hamda, qo’shimcha me’yoriy texnologik xujjatlar
ishlab chiqiladi.
Nizom ikki qismdan iborat:
1-qism -harakatdagi qismga TXK va JT asoslaridan iborat bo’lib, u tizim va texnik siyosatni
aniqlaydi. Bunda TXK va JT ning turlari, boshlang’ich me’yoriy ko’rsatgichlar, ekspluatatsiya
sharoitlari va korrektirovka turlari, TXK va JT ni tashkil etish usullari va bajariladigan
operatsiyalarning nomlari keltirilgan,
2-chi qismda har bir turdagi avtomobillar uchun alohida me’yoriy ko’rsatgichlar keltirilgan.
Avtomobillarga TXK va JT tizimining asosiy negizi, ularning texnik ekspluatatsiya,
ekspluatatsiyaon sharoiti, ishonchliligi va sifat darajasi, tashkiliy texnik chegaralovlar hisoblanadi.
TX o’z ichiga 8-10 tudagi ishlarni oladi (moylash, qotirish, sozlash, nazorat etish va h.k.) va
150-280 dan ortiq agregat va mexanizm detallariga ogohlantiruvchi ta’sir ko’rsatadi.
Har bir uzel va mexanizmga TXK o’ziga xos davrni tashkil etadi va bu davrni bir necha
usullar bilan aniqlanadi:
a) texnik iqtisodiy usul - bunda biron bir guruh uchun TXK va JT ishlarini bajarishda eng
kam harajatlar sarflash asosiy maqsad hisoblanadi,
b) TXK operatsiyalarini o’zaklari bo’yicha guruhlash - ma’lum bir optimal davr ichida bir
guruh obektlarning asosiy o’zaklariga quyidagi alomatlari bo’yicha texnik xizmat ko’rsatiladi:
- harakat havfsizligiga ta’sir etuvchi,
- ularga texnikxizmat ko’rsatmaslik, avtomobilning buzilmasdan ishlashiga, iqtisod va
ishlay bilish qobiliyatiga ta’sir etuvchi,
26
- maxsus jihozlar va katta ish hajmini talab etuvchi,
- doimiy qaytariluvchi(bunga dvigatel va avtomobil uzellarini moylab turish misol bo’la
oladi).
v) iqtisodiy ehtimollik usuli - bu usulda bajariladigan ishlarning maqsadga muvofiqligini
optimal aniqlash emas, balki belgilangan oraliqda o’tkazish nazarda tutiladi. Bunda, avtomobil
agregatlari ishdan chiqmasdan turib, qanday oraliqda TX ko’rsatilsa kamroq harajat sarflanishi
aniqlanadi.
O’zbekiston Respublikasida qabul qilingan, harakatdagi qismlarga TXK va JT Nizomiga
ko’ra, SNG davlatlarida chiqarilgan ko’pgina avtomobillarga TXK ishlari quyida keltirilgan
me’yoriy davriylikda o’tkaziladi.
Avtomobillarga TXK juda ko’p texnologik operatsiyalardan iborat bo’lib, o’zining maqsadi,
harakteri, bajarilish sharoiti, ishlatiladigan jihozlar, moslamalar va bajaruvchining kvalifikatsiyasi
bo’yicha jamlashib, KXK, TXK-1, TXK-2, MXK turlariga bo’linadi.
1 va 2-TXK davrlar
Avtomobillar turi
TXK - 1
TXK - 2
Engil avtomobillar
4000 km
16000 km
Avtobuslar
3500 km
14000 km
Yuk avtomobillari
3000 km
12000 km
KXK da umumiy tekshiruv, tozalash, yuvish, quritish va yoqilg’i, moy, maxsus
suyuqliklarni me’yoriga keltirish ishlari bajariladi.
TXK-1, TXK-2 va MXK da asosan tozalash, yuvish, quritish, tekshiruv diagnostika,
qotirish, sozlash, elektrotexnik, shina, akkumulator, moylash va agregat, mexanizmlardagi moylarni
me’yoriga keltirish va almashtirish ishlari bajariladi.
Harakatdagi tarkibning muhim bo’g’ini diagnostikadir. Diagnostikaning vazifasi texnik
holati harakat havfsizligi talablariga javob bermaydigan avtomobillarni aniqlash, TXK dan so’ng
yoki avval nosozliklarni aniqlash, joriy ta’mirlashdan oldin buzilish va nosozliklarni aniqlashdan
iborat.
Tekshiruv-diagnostika ishlari avtomobil yoki uning agregatlari va mexanizmlarini
bo’laklarga ajratmasdan turib texnik holatini aniqlashni o’z ichiga olib, u avtomobillarga TXK va
JT ishlari texnologik jarayonining boshqarish elementlaridan biri hisoblanadi.
Tekshiruv-diagnoz qo’yish ishlarining hajmi barcha TXK va JT dagi ish hajmlarining 30%
ni tashkil qiladi.
Tekshiruv-diagnoz qo’yish ishlari davrida avtomobilning harakat havfsizligini
ta’minnlovchi agregatlarni holati aniqlanadi, TXK dan avval diagnoz qo’yilib ish hajmlari
aniqlanadi, TXK va JT dan so’ng bajarilgan ishlarning sifati tekshiriladi.
Bajariladigan ish hajmi, davriyligi, ish turlari, mo’ljal-langanligi va TXK, JT texnologik
jarayonida tutgan o’rniga qarab, diagnoz qo’yish ishlari D-1 va D-2 ga bo’linadi.
D-1: dan asosiy maqsad harakat havsizligini ta’minnlovchi agregat va mexanizmlarni texnik
holatini, (tormoz, boshqarish mexanizmi, oldingi g’ildiraklarni o’rnatish burchaklari, yoritish
asboblari) chiqindi gazlar zararligini va yoqilg’i sarfini aniqlashdan iborat.
27
D-2: dan asosiy maqsad avtomobilni tortish-iqtisodiy ko’rsatkichlari bo’yicha to’liq texnik
holatini aniqlash va asosiy agregat, sistema va mexanizmlarning nosozligini aniqlashdan iboratdir.
D-2,TX-2 dan avval o’tkazilib, ish hajmi aniqlab olinadi, hamda ishlar tugagach uning sifati nazorat
qilinadi. D-2 buyurtma bo’yicha JT dan avval ish hajmini aniqlab olish uchun ham bajarilishi
mumkin.
TXK va JT ishlari o’tkazish uchun ma’lumotlar diagnostikalash jihozlari va ko’chma
asboblar yordamida olinadi.
TXK va JT ishlari bajarish davrida nosozliklarni aniqlash uchun "operativ-texnologik"
diagnoz qo’yish(Dr) usuli qo’llanilib, bunda ko’chma asboblardan foydalaniladi.
Sozlash ishlari deb, agregat, mexanizm va detallarni almashtirmay turib, ularni texnik
holatini tiklash, ya’ni belgilangan oraliq, salt yurish kabi ko’rsatgichlarni me’yoriga keltirishga
aytiladi. Bu ishlar diagnoz qo’yish yoki TXK va JT ishlarini natijalari asosida bajariladi.
Ta’mirlash ishlari o’zining harakteri va yo’nalishi bo’yicha qayta tiklash (QT) va joriy
ta’mirlash (JT) kabi turlarga bo’linadi.
QT ishlay bilish qobiliyatini yo’qotgan avtomobil va uning ag-regatlarini keyingi qayta
tiklash yoki safdan chiqqunga qadar buzilmasdan ishlashini ta’minnlash uchun xizmat qiladi.
Avtomobil yoki uning agregatini qayta tiklashda bo’laklarga ajratish, tiklash va detallarni
almashtirib qayta yig’ish, sozlash va sinash ishlari bajariladi. Agregat KT ga, uning o’zak va asosiy
detallari ta’mirlab bo’lgan taqdirda jo’natiladi.
JT, avtomobil va uning agregatlarida paydo bo’lgan buzuqliklarni bartaraf etish va qayta
tiklashgacha bo’lgan me’yoriy davrni yurishini ta’minnlash uchun bajariladi.
ATK da ishlab chiqarish texnik hizmatlarining eng asosiy vazifasi harakatdagi qismni JT ish
hajmini kamaytirish, ishlab chiqarish va materiallar sarf harajatlarini kamaytirishdan iboratdir.
Ishdan chiqqan detallar, agregat va mexanizmlarni tiklash yoki almashtirish, o’z navbatida
tekshiruv nazorat qilish, ajratish-yig’ish, sozlash va ustaxonalarda bajariladigan ishlardan
tuzilgandir.
Avtomobillarni JT ning eng asosiy maqsadi quyidagilardan iborat:
- uning ishonchliligini oshirish;
- JT tannarxini kamaytirish, ya’ni JT dagi va ishdan majburan qaytib kelishdagi harajatlarni
kamaytirishdan iborat.
Avtomobillarni JT, ularni ishlab chiqarish, KT va TXK sifatiga bog’liqdir.
JT dagi harajatlar, ish hajmiga va ish harakteriga, diagnostika sifatiga, ta’minnotga, ishlash
sharoitiga, avtomobil yoshiga, ishlab chiqarish usuli va shakliga, qo’llaniladigan jihozlarga va ish
haqini belgilash tizimiga bog’liqdir.
Avtomobillarni joriy ta’mirlashning quyidagi turlari mavjud:
- avtomobillarni ishlash davrida JT
- ishdan qaytgan avtomobillarni JT
- xaydovchi buyurtmasiga asosan JT
- TXK davrida JT (TXK ritmini buzmasdan turib) JT ishlari kerak bo’lgan hollarda yoki
TXK davrida, hamda diagnostikalash davrida ham bajariladi.
Ishlash sharoiti, iqlim sharoiti, avtomobil turi, yoshi va soni ish hajmiga ta’sir etishini
28
hisobga olgan holda solishtirma ish hajmi korrektirovka qilinadi.
Bajarilish joyi va ish harakteri bo’yicha joriy ta’mirlash postlarda bajariladigan ishlar va
ustaxonalarda bajariladigan ishlar
Postda bajariladigan ishlarga: tekshiruv nazorat, sozlash, qotirish, ajratish-yig’ish kabi ishlar
kiradi.
Ustaxonada bajariladigan ishlar quyidagilardan iborat:
Agregat ishlari - avtomobillardan echilgan agregatlarni (dvigatel, ilashish muftasi,
uzatmalari qutisi, rul boshqarmasi, etaklovchi ko’prik va h.k.) yuvish, ajratish-yig’ish va
tashxislashdan iboratdir.
Dvigatellarni JT da asosiy ishlarga porshen halqalarini, porshenni, porshen barmoqlarini,
shatun vkladishlari va bo’g’in podshipniklarini, klapanlarni, klapan o’tiro’ichlarni, itargich va
vtulkalarni, prujinalarni almashtirish kiradi. Undan tashqari o’z holatiga keltiruvchi ta’mirlash,
tekshirish va ajratish-yig’ish ishlari, masalan taqsimlash validagi shesternyani echish va qo’yish,
moy o’tish teshiklarini kengaytirish, klapanlarni tozalash, germetikligini tekshirish, yoriq va darz
ketgan joylarini kavshanlash, payvandlash yo’li bilan to’g’rilash ishlari bajariladi.
Masalan, dvigatelni ta’mirlash jarayonini ko’rib chiqadigan bo’lsak, porshen halqalarni
almashtirish ishlari tirqish 0,08 mm dan va diametr bo’yicha 0,12 mm dan oshiq bo’lganda
bajariladi.
Elektrotexnik ishlar - bu ishlar TXK da, JT postlarida va ustaxonada bajariladi.
Ustaxonalarda avtomobilni echilgan va uning o’zida yoki TXK da to’g’rilab bo’lmagan ishlar
bajariladi. Elektrotexnik ishlarga: qisqa tutashishlarni to’g’rilash, sim chulg’amlarini qayta o’rash,
generator va starter yakorlarini silliqlash kabi ishlar kiradi.
Akkumulator ishlari - ularga batareyalarni zaradlash va ta’mirlash ishlari kiradi. Bu ishlarni
bajarish uchun ayniqsa texnik xavfsizlik va mehnat muhofazasi keng eotibor berish kerak.
Ta’minnot tizimi bo’yicha - tekshiruv-nazorat, sozlash va ta’mirlash ishlari bajariladi.
Ta’mirlash po’kaklarni germetikligini, ularning og’irligini aniqlash, diafragmalarni almashtirish,
yonilg’i baklarini kavshanlash yoki elimlash ishlarini o’z ichiga oladi.
Shina va kamera yamash ishlari - shinalarni ajratish va yig’ish, disklarni ta’mirlash,
kameralarni yamash, g’ildiraklarni muvozanatlash ishlaridan iborat.
Temirchilik ishlari - detallarni qizdirish yo’li bilan tayyorlash, ta’mirlash, ressorlarni
qizdirish, puxtaligini oshirib ta’mirlash.
Payvandlash ishlari - detallarni payvandlash, teshiklarni yo’qotish, kuzovdan ajralib ketgan
qismlarni payvandlashni o’z ichiga oladi.
Misgarlik ishlari - radiator, yonilg’i baki va yonilg’i trubkalarini ta’mirlashdan iborat.
Chilangar-mexanik ishlari - qotirish detallarini tayyorlash (bolt, gayka, shpilka, shayba va
hakazo), payvandlash va kavshanlashdan so’ng ishlov berish, tormoz barabanlarini tekslash,
vtulkalar yasash, tsilindrlar blogi va kallagiga ishlov berish kabilardir.
Kuzov ishlari - o’z ichiga yog’ochsozlik, armatura, qoplamachilik, tunukasozlik va
bo’yoqchilik ishlarini oladi.
Avtomobillarni JT dan tashqari ATK sida jihozlarni ta’mirlash va ularga TXK,
avtomobillarni va binolarni isitish tizimi, suv ta’minnoti, shamollatish qurilmalarini, elektr
ta’minnlovchilarni JT va qurilish-montaj ishlari ham bajariladi. Bu ishlar bosh mexanik bo’limi
29
(BMB ) tomonidan amalga oshiriladi.
JT harakteriga, harajatiga va ish hajmiga avtomobillarni ishlash sharoiti, yoshi, haydovchi
va ishchilar kvalifikatsiyasi, ATK ni texnik qurollanganligi, bundan tashqari TXK sifati,
avtomobillarni saqlash sharoiti, zuriqib ishlashi, ta’mirlashga moyilligi va boshqa omillar ta’sir
etadi.
JT ishlari sonini va hajmini kamayishi haydovchilarni professional-mahorati bilan
chambarchas bog’liqdir.
Avtomobillarni yoshi JT ish xajmi va sonini oshishiga bog’liq bo’lib, yurgan yo’li
ko’payishi bilan ularning qiymati oshib boradi.
TX sifatini oshishi JT ishlarini 2 barobar kamayishiga, sovuq sharoitda avtomobillarni usti
yopiq joyda saqlash JT ishlarini 15-40 % kamayishiga imkon yaratadi.
Avtomobillarni o’z vaqtida diagnostikalash, mayda buzuqliklarni o’z vaqtida bartaraf etish,
katta hajmdagi JT ishlarini kamaytiradi.
Avtomobillarga TXK va JT ishlarini o’z vaqtida olib borish, hamda ularni texnik tayyor
holda ushlab turishda ATKlar va ularning ishlab chiqarish texnik bazalari katta ahamiyatga egadir.
|