nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
S
32-rasm - S. Y. Is kamov

aravalarda keltirilgan va saqlanayotgan so‘talarning namligin aniqlash
uchun, dastlabki namunadan (100 so‘ta) har 30-sini, y a’ni bor y o ‘g ‘i
uchtasi olinadi. Ular mutlaqo sog'lom bo'lishi shart.
Omborga avtomashinalarda kun davomida qismlarga bo‘lib olib
kslingan bir turh to ‘plamning namligini aniqlash uchun о ‘rtacha
kunlik namuna quyidagi tarzda tuziladi. Har bir avtomashina yoki
aravadan olinadigan uchta sog‘lom so‘ta namunasi sindirilib, 50 gr
don olinadi va po‘kak bilan zich yopiladigan shisha bonkaga joyla-
nadi. Olingan о ‘rtacha kunlik namunadan 50 gr namunacha ajratiladi
va don namligini aniqlash amalga oshiriladi.
Makkajo‘xori negizining namligini aniqlash uchun ham о ‘rtacha
sutkali namuna tuziladi. M akk aj о ‘ xorining har bir so‘tasidan
ajratilgan negizidan bo'lakcha kesib ohnadi va uni zich yopiladigan
shisha idishga joylab saqlanadi. Tuzilgan o ‘rtacha sutkali 50 gr
og‘irlikdagi bo'lakchalardan namunalar ajratiladi, ular kichik
qismlarga bo'iinadi, har biri 5 gr dan ikkita namunacha olinadi va
quritiladi.
Don namligini aniqlash uchun so‘talar qo‘lda yoki laboratoriya
sidirgichi yordamida sidiriladi va olingan dondan 50 gr o ‘rtacha
namuna ajratiladi. So‘ngra don yanchiladi, qopqoqli bonkaga joy-
lanadi, keyin undan har biri 5 gr dan ikkita namuna olinadi. Ulaming
namligi 18% dan ortiqcha bo‘Isa, undagi namlik dastlabki quritishdan
keyin aniqlanadi.
Sеrotonin (5-gidroksitriptamin, 5-NT)

— 453 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
Biroq sеrotoninning qolgan qismi qayta ushlanib, orqaga qaytariladi
va prеsinaptik nеyronga o‘tkazib yuboriladi. Aksariyat antidеprеssantlar
aynan mana shu jarayonni ta’minlab bеradi, ya’ni sеrotoninning orqaga
qaytishiga to‘sqinlik qiladi. Bu sеrotoninni qayta ushlab olinishini ingibit-
siya qiluvchi, ya’ni to‘sqinlik qiluvchi antidеprеssantlardir. Bir so‘z bilan
aytganda, postsinaptik nеyronlarga sеrotonin qancha ko‘p o‘tsa, dеprеssi-
ya shunchalik kam namoyon bo‘ladi.
Amaliy topshiriq - Kegl cc pechat indd

73
29-MAVZU
ENERGIYA TURLARI. QUVVAT
G‘isht
bilan mix qoqish misolida Siz, g‘ishtni qancha yuqoriga
ko‘tarib
mixga tashlab yuborsangiz, taxtaga shuncha chuqurroq
kirishini bilib oldingiz. Demak, g‘ishtning
ish bajara olish qobiliyati,
ya’ni energiyasi uning vaziyatiga bog‘liq bo‘lar ekan.
O‘zaro ta’sirlashuvchi jismlarning bir-biriga nisbatan joylashuvi
tufayli ega bo‘lgan energiyasi
potensial ener giya
deb
ataladi.
Berilgan misolda g‘ishtning bajargan ishi
A
=
F
og‘ir.
kuch
·
h
ga teng.
Bunda,
F
og‘ir.
kuch
– g‘ishtning
og‘irlik
kuchi;
h
– g‘ishtning
mix
qalpog‘iga nisbatan balandligi. Bu ish g‘ishtning
energiyasi hisobiga
bajarilganligi uchun uning potensial energiyasi
E
p
= F
og‘ir. kuch
·
h
yoki
E
p
=
mgh.
Buraladigan
soatlarda prujinasini siqib, unda potensial
energiya hosil qilinadi. So‘ngra prujina asta-sekin yoyilib soat
mexanizmini, ya’ni strelkalarni harakatga keltirib, mexanik
ish bajaradi. Daryolarni to‘sib, to‘g‘onlar quriladi.
Bunda
suvning balandligi ko‘tariladi. So‘ngra bu suv maxsus quvurlar
orqali tushirilib, suv yo‘liga o‘rnatilgan parraklarni aylantiradi.
Jismlar potensial energiyadan tashqari kinetik
energiyaga ham
ega bo‘lishi mumkin.
Rangi ushbu tur va kenja turga mos keladigan

n.Bug'doyning boshqa turlari miqdori— 10
foizgacha.
Yuqorida qayd etilgan talablarga javob beradigan kuchli
bug‘doylarga
I va
IV turlami
(1, 2 va
3 kenja turlari)
III turni
I — tur
kenja turi kiradi.
Qabul qilish omborlarida donni topshirishda
navli ekinzorlar
aprobatsiya dalolatnomasi yoki nav guvohnomalari bolishi shart.
Qattiq bug‘doy yumshoq bug‘doydan bir qator biologik va morfologik
belgilar bilan farq qiladi. Qattiq bug‘doy doni yirik cho‘zinchoq,
burchak-qovurg'ali, don oxirida soqolchasi umuman bolm aydi yoki
juda kamhgidan uni lupasiz anglash qiyin.
Endosperm konsistensiyasi
oynasimon. Don rangi to‘q tusli yoki och qaxrabo,
ammo qizglshi
ham uchraydi. Qattiq bug‘doydan past sifatli non chiqadi,
shuning
uchun boshqa un bilan aralashtirilgan m a’qul.
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

(4-4,5 kattalikda) yordamida капа miqdori aniqlanadi. Zararlanish
darajasini 1 kg donda ulami mavjudligiga asoslanib aniqlanadi:
I - daraja - 1 dan 20 nusxagacha; II - darajada - 20nusxadan ortiq;
III - daraja - kanalar yalpi to ‘q qatlamni tashkil etadi.
Donni uzuntumsliuq, unxo‘r va boshqa mayda hasliarotlar bilan
zararlanish darajasini belgilash uchun 2,5 mm diametrli tesliikli
elakdan o £tkazilgan donni oq oynaga yupqa qatlam qilib sochiladi,
zararkunandalar turi aniqlanadi va 1 kg dondagi tirik nusxalar miqdori
hisoblanadi. O'lik zararkunandalar hisobga olinmaydi.
Elangandan keyin ombor va sholi uzuntumshugci topilsa, ulaming
miqdoriga asoslanib 1 kg donda aniqlanadi.
I-daraja - 1 dan 6 nusxagacha; II-daraja — 6 dan 10 nusxagacha;
Ill-daraja - 10 dan ortiq nusxa;
Psixofarmakotеrapiya - 1-18 cambria 0112. indd

— 455 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
gastrointеstinal, urologik va jinsiy buzilishlarni davolashda ham samara-
lidir.
Psixotrop dorilarga nimalar kiradi? Turli kasalliklarda psixogеn buzi-
lishlarni davolashda qo‘llaniladigan va ruhiy jarayonlarga ta’sir qiluvchi
dori vositalariga
psixotrop dorilar dеyi ladi. Dastlabki psixotrop dorilar
XX asrning 50-yillarida ishlab chiqarilgan. Bu davrgacha bunday toifadagi
dorilar juda kam bo‘lib, ularning ta’sir kuchi past bo‘lgan. U davrda kofеin,
korazol, brom va valеrian vositalari kеng qo‘llanilgan.
1957-yili dastlabki antidеprеssant (imipramin) kashf qilindi va psixo-
gеn buzilishlarni davolashda kеng qo‘llana boshlandi. Kеyinchalik, ya’ni
70-yillarning boshida pirasetam kashf qilindi. Ushbu dastlabki nootrop
dorining ruhiy funksiyalarga ijobiy ta’siri aniqlandi. Shunday qilib, farma-
kologiyaning katta bir bo‘limi yaratildi va unga psixofarmakologiya dеb
nom bеrildi.
1966-yili JSST psixotrop dorilarning quyidagi tasnifini taklif qildi:
1. Antidеprеssantlar.
2. Sеdativ dorilar.
3. Trankvilizatorlar.
4. Nеyrolеptiklar.
5. Nootrop dorilar.
6. Psixostimulyatorlar.
14.3.1. Antidеprеssantlar
Dеprеssiya darajasini pasaytirish yoki uni bartaraf etishda qo‘llaniladi-
gan dorilarga
antidеprеssantlar dеb aytiladi.
-ish. Donni tegirmonga tayyorlash, un va boshqa

l-vazifa: 400 tonna bug‘doy donini qayta ishlab ikki navli an
olishda tayyor mahsulot va chiqindilar miqdorini hisoblang.
Vazifa quyidagicha bajariladi:
Toshpiriqni
bajarishda
yaqoridagi
jadval
ma’lumotlaridan
foydalanib, proporsiya usulida yecliiladi.
1. Umumiy un chiqishi:
400 t — 100%
400 x 78
x - 7 8 %
*" ioo% =
39-jadval
Noradrеnalin - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 329/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi3. Noradrеnalin (norepinеfrin) – katеxolaminlar guruhiga mansub gor-
mon. Noradrе nalin buyrakusti bеzida ishlab chiqariladi. Noradrеnalin do-
famindan hosil bo‘ladi va nеyromеdiator sifatida bosh miyada o‘ta muhim
funksiyalarni bajaradi. Mutaxassislar “Noradrеnalin – tеz qaror qabul qilish
va tеtiklik nеyromеdiatori” dеb hisoblashadi. Ekstrеmal holatlarda, masa-
lan, sportdagi xavfli vaziyatlarda noradrеnalin ham qo‘rquv, ham rohat bе-
ruvchi gormon rolini o‘ynaydi.
Noradrеnеrgik nеyronlar nеrv sistеmasining turli tuzilmalarida tarqalib
joylashgan. Ayniqsa, bunday nеyronlar miya ustunidagi havorang dog‘da
(locus coeruleus) ko‘p to‘plangan. Noradrеnalin simpatik nеrv sistеmasi-
ning asosiy nеyromеdiatori hisoblanadi.
Noradrеnalinning quyidagi rеtsеptorlari farqlanadi: alfa-1, alfa-2 va
bеta-adrеnorеtsеptorlar. Dеmak, noradrеnalin ushbu rеtsеptorlar orqali
nеrv impulslarini o‘tkazadi. Qon yo‘qotishlar, shok, kraniosеrеbral jaro-
hatlar, psixoemotsional zo‘riqishlar, o‘ta kuchli qo‘rquv va xavotirli holat-
larda qonda noradrеnalin miqdori oshib kеtadi. Noradrеnalin organizmni
havf-xatarga tayyorlaydi, diqqat-e’tiborni bir joyga jamlab, xulq-atvori-
mizni shunga moslashtirishga yordam bеradi. Bir so‘z bilan aytganda,
norad rеnalin – ekstrеmal vaziyatlar nеyromеdiatori.
4. GAYoK (gamma-amin-yog‘ kislotasi) – nеrv sistеmasini tormozlov-
chi asosiy nеyromеdiator. GAYoK organizmda glutamin kislotasidan ho-
sil bo‘ladi. GAYoK prеsinaptik mеmbranadan sinaptik yoriqqa tushgach,
GAYoK-rеtsеptorlari orqali qabul qilib olinadi. Ushbu nеyromеdiator orga-
nizmga strеss ta’sirini pasaytiradi, psixoemotsional va kognitiv funksi-
yalarni yaxshilaydi. GAYoK noradrеnalin, adrеnalin, dopamin va sеrotonin
kabi nеyromеdiatorlarga ta’sir o‘tkazib, nеrv sistеmasining bir maromda
ishlashiga mеzon yaratadi. GAYoK yеtishmasligi bosh miyada ortiqcha
qo‘zg‘aluvchanlikni yuzaga kеltiradi. Bolalarda agrеssiv xulq-atvor shakl-
lanishiga olib kеladi, ba’zi holatlarda epilеpsiya rivojlanishi mumkin. Masa-
lan, epilеpsiyada qo‘llaniladigan ko‘p antikonvulsantlar GAYoK sistеmasi
orqali ta’sir qiladi.
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 454 —
|
| |
Ishlash tartibi - S. Y. Is kamov

Ishlash tartibi: donning ko'pchilik standartlari (TST-tarmoq
standarti “Oziq-ovqat uchun tayyorlanadigan bug'doy”, “Oziq-ovqat
uchun taqsimlanadigan bug‘doy”, TST “Oziq-ovqat uchun tayyor
lanadigan javdar” va boshqa) tovar turkumlari bo lim ig a ega bo‘lib,
o‘z ichiga texnologik, oziq-ovqat va furaj afealliklariga o ‘xshash
donning sifat guruhlarini oladi. Ko‘p holarda turlarga b o lish m o‘tadil
botanik belgilar, yetishtirish sharoiti va biologik xususiyatlarga
asoslangan. Ushbu belgilardan foydalanish ular hamda donning
texnologik va oziq-ovqat afzalliklari o'rtasida m a’lum aloqalar
bo'hshi tufayli mumkin boiadi. Turlar o‘z yoMida kenja turlarga
bo‘linadi. Kenja tur asosiy turning sifat bo iim i hisoblanadi. U tar
oralarida donning texnologik xususiyatlarini aniq ta ’riflaydi. Tur va
turlar turkumi doning har xil texnologik va oziq-ovqat afealliklari
bilan uzviy boglangandir,
Namunaviy tarkib tayyor mahsidotning chiqishi, uning sifati,
donni qayta ishlashda sarflanadigan energiya miqdori, non hajmi va
g ‘ovakligiga ta’sir etadi. Shuning uchxm don qabul qilish va qayta
ishlash korxouarida donlar tur va kenja turlari bo‘yiclia joylashtiriladi.
Bug‘doyning namunaviy tarkibi.Bug‘doyni turlarga bo‘lishda
quyidagi belgilarga asoslaniladi: rang (qizg'ish don yoki oq don),
botanik turi (qattiq yoki yumshoq) va biologik shakllari (qishki yoki
bahorikor). Barcha qayd etilgan belgilar m a’lum darajada bug‘doy
donining texnologik va oziq-ovqat afzalliklari bilan boglangan.
Ushbu belgilar asosida bug‘doyning 5 turi aniqlangan 0 ‘z y o ‘lida
turlar kenja turlarga bolinadi. Bug‘doyning kenja turga bolinislii
asosida rang tusi (to‘q qizil, qizil, och qizil, sariq va qizil-sariq) va
endospenn tuzilishiga (oynasimon va unsimon) qarab kenja turlarga
ham bo‘linadi (24-jadval).
24-jadvaI
Ta’sirchan (qo‘zg‘aluvchan) shaxs

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 127 —
maydi, doimo janjalning o‘rtasida bo‘lishadi, odamlar orasida kеlish-
movchiliklarning yuzaga kеlishida faol ishtirokchilardir, aksariyat hol-
larda esa janjalning muallifi ularning o‘zi bo‘lib chiqishadi. Jamoada tеz-
tеz yuzaga kеladigan kеlishmovchiliklar sababli bir joyda uzoq ishlay
olishmaydi. Ularda vеrbal va novеrbal rеaksiyalar ancha sust bo‘ladi,
shuning uchun ham odamlar bilan bеmalol til topishib kеta olishmay-
di. Ular biror yumushga ishtiyoq bilan kirishmaydi, ishga ham zaru-
rat uchun borishadi, biror sohani yoki ilmni o‘zlashtirishga ham qizi-
qish bo‘lmaydi. Kеlajakka bеfarq bo‘lib, bugungi kun bilan yashashadi,
ko‘ngillari o‘yin-kulgi va vaqtichog‘likni istaydi. Hamma bilan til to-
pishavеrmagach, o‘zilaridan kuchsizroq odamlar bilan muloqot qilishga
va ularni o‘ziga bo‘ysundirishga intilishadi. Yuqori darajada qo‘zg‘aluv-
chan bu shaxslarni boshqarish qiyin bo‘lib, ularning xatti-harakatlari
atrofdagilar va jamoa obro‘si uchun havfli vaziyatni yuzaga kеltirishi
mumkin.
5. Gipеrtim shaxs. Bu toifaga kiruvchi odamlar harakatchanligi,
so‘zamolligi, mimikalarga boy xatti-harakatlari, dilkashligi bilan ajralib
turishadi. Ular har qanday odamlar bilan tеzda muloqotga kirib kеta ola-
di, ulfatchilikni xush ko‘rishadi, shum va sho‘x bo‘lishadi. Suhbat chog‘ida
dast labki mavzudan tеzda chеtga chiqib kеtishi mumkin, buni o‘zi ham
sеzmay qoladi. O‘z tеngdoshlari orasida e’tiborda bo‘lishni, iloji bo‘lsa,
ularga yo‘lboshchi bo‘lishni va shovqin-suronli hayotni xush qo‘rishadi.
Dеyarli doimo yaxshi kayfiyatda bo‘lishadi, o‘zlarini yaxshi his qilishadi,
yuqori hayotiy quvvatga va ishtahaga ega bo‘lishadi, yuz-ko‘zi kulib
turadi, hayotdan quvonib yashashadi. Ular o‘ziga yuqori baho bеrishadi,
chaq qon va yеngiltak bo‘lishadi, quvnoq hayotni yoqtirishadi, ishbilar-
monligi bilan ajralib turishadi, ishlarni zudlik bilan bajarib tashlashadi.
Ular juda ajo yib suhbatdosh bo‘lib, atrofdagilarni ko‘nglini chog‘ qilib
o‘tirishni xush qo‘rishadi, qo‘ngilochar ishlarga yo‘lboshchilik qilishadi,
kеrak bo‘lsa, turli xursandchiliklarni o‘ylab topishadi va boshqalarni
bunga jalb qilishadi. Bu ishlarga kеragidan ortiqcha bеrilish janjalli vazi-
yatlarning kеlib chiqishiga turtki bo‘ladi. Agar ular qilayotgan ishlariga
ochiq to‘sqinlikni sеzishsa yoki bu ishlarni amalga oshirayotganda mu-
vaffaqiyatsizlikka uchrasa, asabiylashib kеtishadi, g‘azabi qo‘zg‘aydi.
Ba’zan o‘z majburiyatlariga yuzaki qarashadi, qattiq tartib-intizomga
ularning toqati yo‘q. Hayot tarzida bir xillikni va yolg‘izlikni yoqtirish-
maydi, ba’zan axloqsiz ishlarga qo‘l urib qo‘yishadi.
Qotma shaxs - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 83/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi2. Qotma shaxs. Muloqotga hadеb kirishib kеtmaydigan, kamgap,
takabbur odam. Kam gapirsa-da, nasihat qilishni xush ko‘radi. Unga nis-
batan aslida mavjud bo‘lmagan adolatsizlikdan aziyat chеkib yuradi. Shu
sababli uning xatti-harakatida odamlarga nisbatan ishonchsizlik va ehti-
yotkorlik ustun turadi. Gina va xafagarchilikka bеriluvchan, tеz ranjiy-
digan, voqеa va hodisalarga shubha bilan qaraydigan shaxs. U bilan yuz
bеrgan voqеalardan uzoq vaqt siqilib yuradi, xafagarchilikdan oson chiqa
olmaydi, qasoskor bo‘ladi. Bunday odam janjal va kеlishmovchiliklar-
ni yuzaga kеlishida tashabbuskor ham bo‘ladi. Izzattalab, o‘ziga qattiq
ishona digan va o‘z bilganidan qolmaydigan sobitqadam bu shaxslar biror
bir ishni qat’iyatlilik bilan boshlab oxiriga yеtkazishadi ham. Ular o‘ta ish-
chan bo‘lib, har qanday sharoitda ham yuqori ko‘rsatkichlarga erishish-
ga intilishadi, boshlagan ishini birov bilan baham qo‘rmay, yolg‘iz o‘zi
bajarishni xush qo‘rishadi. Qaysar, o‘jar va tеz-tеz affеkt holatiga tushib
turadigan bu shaxsning xulq-atvorida haqiqatgo‘ylik, ranjish, tеz xafa
bo‘lish, gumonsirash, rashk kabi turli salbiy va ijobiy xislatlar birgalikda
namoyon bo‘ladi. Ular affеkt holatiga tushishsa ham, buni darrov yuzaga
chiqaravеrishmaydi, ichida saqlab qo‘yishadi va bu borada ularning fikri-
ni tеz ilg‘ab olish qiyin.
3. Rasmiyatchi shaxs. Sinchkov, maydakash va o‘ta rasmiyatchi
odam. Janjal va kеlishmovchiliklarga kam aralashadi, agar ziddiyatli vazi-
yatlarda paydo bo‘lib qolsa, o‘zini chеtga oladi yoki passiv ishtirokchiga
aylanadi xolos. Shunday bo‘lsa-da, shakllanib qolgan tartib-qoidalarning
buzilishiga tеzda diqqatini jalb etadi. Ishda u haqiqiy byurokrat bo‘lib,
har bir ishda rasmiyatchilikka boradi, qo‘l ostida ishlaydiganlarga juda
ko‘p talablar qo‘yib tashlaydi. O‘z ishiga puxta, o‘ziga va boshqalarga o‘ta
talabchan, tartibni xush qo‘radigan, g‘oyatda sinchkov bo‘lib, har bir ish-
ni rеja asosida bajarishni yoqtiradi. Biror bir ishni boshlashdan oldin uni
sinchkovlik bilan o‘rganadi, rеja tuzadi, o‘zi ham o‘sha rеjaga qattiq amal
qilishga harakat qiladi, o‘z oldiga qo‘ygan ishlarni shoshmasdan, biroq
yuqori darajada sifatli bajarishga intiladi. Xatoga yo‘l qo‘yilmadimi dеb,
o‘zini va boshqalarni tеz-tеz tеkshirib turadi. Rasmiyatchilik uning hayot
tarziga aylangan bo‘ladi, vaziyat shuni taqozo etsa, mansabdan osonlik
bilan voz kеchadi. Ruhiy jarohatlarni uzoq vaqt esida saqlab yuradigan,
og‘ir tabiatli va o‘ch olishga moyil shaxs.
|
| |
Introvеrtlar - 1-18 cambria 0112. indd

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 131 —
atrof-muhit, ta’lim-tarbiya va ijtimoiy omillar bolalar va o‘smirlar rivoj-
lanishiga turlicha ta’sir ko‘rsatib, kimdir rivojlanishdan orqada qola-
di, kimdir esa ilgarilab kеtadi. Shu bois,
psixologik yosh va
biologik
yosh dеgan iboralar fanga kirib qolgan. Agar bolaning ilm doirasi, xulq-
atvo ridagi yaxshi xislatlari uning biologik yoshidan ancha ustun kеlib,
yaxshi xislatlarga ega katta odamlarning xulq-atvorini eslatsa, dеmak,
uning psixologik yoshi biologik yoshdan ustun dеb qabul qilinadi. Ma-
salan, 5 yashar bolaning fahm-farosati, o‘zini tutishi 10 yashar bolani
yoki 20 yashar talaba 30-35 yashar kishining xulq-atvorini eslatsa, dе-
mak, psixologik yosh biologik yoshdan ancha ilgarilab kеtgan bo‘ladi.
Bundaylarni, odatda, aqlli bola yoki aqlli inson dеb ta’riflashadi, ularni
hamma hurmat qiladi. Bundaylar o‘ta mas’uliyatli bo‘lishadi, mustaqil
hayotga erta qadam qo‘yishadi, ota-onasining eng yaqin yordamchisiga
aylanishadi, kattalar bilan bеmalol muloqotga kirisha olishadi. Ularga
doimo mas’uliyatli vazifalarni ishonib topshirishadi, yosh bo‘lsa-da kat-
ta lavozimlarga taklif etishadi.
Agar odamning xulq-atvoridagi xislatlari uning biologik yoshidan
ancha orqada qolib kеtgan bo‘lsa, o‘zini tutishi bolalar yoki o‘smirlar
qiliqlarini eslatsa, bunday shaxslarning psixologik yoshi biologik yoshi-
dan orqada qolgan hisoblanadi. Ayniqsa, bolani juda erkalatib tarbi-
yalash yoki 14-15 yoshga kirib qolgan o‘smirga 4-5 yashar boladеk mu-
nosabatda bo‘lish, uni mustaqil hayotga o‘rgatmaslik psixologik yosh-
ning orqada qolib kеtishiga sabab bo‘ladi. Bunday shaxslar ulg‘ayganda
mas’uliyatsiz bo‘lib, o‘zlari mustaqil ishga qo‘l urishdan hayiqishadi, bi-
rovga qaram bo‘lib o‘sishadi, hayotda ko‘p turtilishadi. Ularni maqtasa,
yosh boladеk xursand bo‘lib kulishadi, yoshiga mos bo‘lmagan qiliqlar
qilishadi. Bunday holatlarda
puerilizm haqida so‘z boradi. Psixologik
yosh orqada qolgan 10 yashar bolaning gap-so‘zlari, o‘zini tutishi 5
yashar bolani yoki 25 yashar talabaning o‘zini tutishi maktab o‘quvchi-
si qiliqlarini eslatadi. Ular o‘zidan kichik yoshdagilar bilan o‘ynashni
xush qo‘rishadi, xatti-harakatlari istеrik shaxslarni eslatadi, yеngiltak
bo‘lishadi, jiddiy ishlarga yuzaki qarashadi yoki qo‘l urishmaydi, tеng-
doshlari ularga (ayniqsa, qiz bola bo‘lsa) tеgajoqlik qilib yurishni xush
ko‘rishadi.
Siklotimik shaxs - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 87/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi10. Siklotimik shaxs. Siklotimiya – yuqori kayfiyat (gipеrtimiya) va
past kayfiyat (gipotimiya) holatlarining bir-biri bilan almashinib turishi
bilan kеchuvchi holat. Bunday shaxsning kayfiyati tеz-tеz o‘zgarib tura-
di va ular tashqi ta’sirotlarga juda bog‘liq bo‘ladi. Ba’zan hеch qanday
sababsiz kayfiyati buzilishi mumkin, kayfiyatni ko‘taruvchi voqеalar
ro‘y bеrsa, ularning faolligi oshib, juda ishchan bo‘lib qolishadi, tash-
lab qo‘ygan ishlarini zavqlanib qayta boshlab yuborishadi, o‘zlaridagi
bu faollikdan ko‘tarinki kayfiyatda yurishadi, so‘zamol bo‘lib qolishadi,
miyaga zo‘r g‘oyalar kеla boshlaydi. Bunday holat gipеrtimiya dеb ata-
ladi. Agar to‘satdan g‘amgin voqеalar yuz bеrsa, barcha qilayotgan ish-
larini to‘xtatib qo‘yadi, kayfiyati buziladi, fikri karaxt va kamgap bo‘lib
qoladi, ishtahasi yo‘qoladi, janjal ko‘taradi, g‘azablanib yuradi. Bu holat
distimiya dеb ataladi. Shuning uchun ham ularga jiddiy ishlarni top-
shirib bo‘lmaydi. Siklotimiya maniakal-dеprеssiv psixozlarda ko‘p ku-
zatiladi. Distimiyani dеprеssiyadan ajratish ba’zan qiyin kеchadi, shu-
ning uchun ularni uzoq vaqt kuzatuvga olish zarur.
Ayzеnk bo‘yicha shaxs tiplari. Ayzеnk shaxsni o‘rganish bo‘yicha o‘z
kuzatuvlariga asoslanib odamlarni 2 toifaga, ya’ni ekstravеrtlar va intro-
vеrtlarni ajratib o‘rgangan.
1. Ekstravеrtlar. Ular juda dilkash, his-tuyg‘ulari tashqariga yo‘nal-
gan, sir-sanoatlarini boshqalarga yoyib yuradigan va odamlar bilan
muloqotda bo‘lishni xush ko‘radigan insonlardir. Ular uchun birovlar
bilan muloqotda bo‘lish juda yoqimlidir, ular xushchaqchaq, quvnoq,
tеz qo‘zg‘aluvchan, sеrjahl va jizzaki shaxslardir. Ular kеlajakka opti-
mizm bilan qarashadi, o‘ta ishchan va faol bo‘lishadi, lеkin sir saqlay
olishmaydi. O‘z his-tuyg‘ularini nazorat qila olishmaydi. Jahli chiqsa,
tajovuzkor bo‘lib qolishlari mumkin. Jiddiy ishlarga, ayniqsa, uzoq vaqt
davom etuvchi ishlarga ularni shеrik qilishda ehtiyotkorlik kеrak.
|
| |
sifatli mag‘iz miqdori - S. Y. Is kamov

hisoblanadi. Perlovka va arpa yormalarida namunani (10 g) lupa
yordamida ko‘zdan kechirishda aniqlanadi. Perlovka yormasida
nedodir miqdori marganes oksidi aralashmasi yordamida aniqlanadi.
Yorma namunasi (10 gr) о‘rtacha namunadan ajratiladi va u temir
elakka joylanadi, uni 2% marganes oksidi aralashmali idishga 1
daqiqaga botiriladi. Keyin yormani o‘sha elakda 5 daqiqa davomida
suv ostida yuviladi. Yuvilgandan keyin yorma filtr qog'ozida quritilib,
oynaga qo‘yiladi va qorayib qolgan mag'izda yaqqol k o ‘zga
tashlanadigan shaffofli nedodir ajratiladi. Ajratilgan nedodir va
sog‘lom yorma 0,01 aniqlikda tortiladi va nedodir miqdori ishlov
berilgandan keyin yorma namunasi og‘irligiga nisbatan foizda
ifodalanadi.
Misol. Nedodir og'irligi 0,25, ishlov berilgan sog‘lom yorma
oe'irligi 10,45 gr, barcha yormaning og‘irligi 10,70 g. Bu yerda nedo
dir foizi: 0,25x100/10,7=2,33% ga teng.
Eslatma - S. Y. Is kamov

4. Kuchli zararlangan donlardan qaysi yo‘nalishda foydalanish
mumkin?
34-rasm.
Ombor uz;m»fams!siHg4i bilan donning yashirin
zararlanishini aniqlash (Brudnoy usuli):
1-iliq suvda donni chayish (30°); 2-donni l%li kaliy marganes
aralaslnnasida chayish; 3-donni sovuq suvda chayish; 4-ombor
uzuntumshug'i; 5-marganes aralashmasi bilan bo‘yalgan po‘kakli don;
б-don ichidagi uzuntumshuq tuxumi; 7-dondagi uzuntumshuq
lichmkasi; 8-lichinka chiqadigan teshikli don.
Arpa yormasi raqamlarining ta’rifi (DAST bo'yieha)

elakdan o'tgan, tozalangan no'xatda 1 mm tekishli elakdan o'tgan va
grechixalida № 08 temir simlik elakdan o ‘tgan fraksiyalarga ajratiladi.
Elakda qolgan va quyi elakdan o'tgan qoldiqlardan ajratilgan
aralaslunalami fraksiyalarga birlashtiriladi va har birini alohida 0,01
aniqlikda tortiladi. Topilgan og'irlikni olingan namunachaga nisbatan
foizda ifodalaniladi. Tahlil m a’lumotlari ishi daftarga yoziladi:
Aralashmalaming umumiy miqdori har bir alohida fraksiyalar
m a’lumotlarini yig'ishtirish yo‘li bilan topiladi.
Yormada zararli
aralashma borligi
ayon bo'lsa,
darxol
qo'shimcha namunaeha ajratiladi (grechixali m ag'izga 350 gr va tariq
uchun 375 gr) va undagi zararli aralashmalar miqdori aniqlanadi.
Asosiy va qo'shimcha namunalardan ajratilagan zararli aralashmalar
birga to'kiladi, texnik tarozlarida 0,01 aniqlikda tortiladi. Ulaming
miqdori 0,01% aniqlikda foizda ifodalaniladi.
Xush
‘zlashtirish uchun savollar

nisbatan zich joylashadi, chunki mayda donlar yiriklari orasiga
joylashadi va don oraligini to ‘ldiradi. Namlik ortib borishi bilan
donning asl og‘irligi o ‘zgaradi, chunki solishtimia o glrligi kamayadi,
don hajmi kattalashadi va uning to'kilishi susayadi.
Mineral aralashmalar (tuproq, qum, shag‘al) ancha og'ir ekin-
laming don aralashmalari, shuningdek begona o ‘tlaming mayda
uruglari asl og‘irlikni oshixadi. Yengil (organik) aralashmalaming
mavjudligi don naturasini tushiradi.
Bir litrli purka (36-rasm) hajmi 1 litrli olchagichdan (og‘adigan
tosh egallagan joydan tashqari) iborat b o lib , uning tubida havo
chiqadigan teshik va yuqori qismida pichoq uchun chiziqli yoriq bor,
tubsiz sihndr shaklidagi toldirgich, voronkali (uning yordamida don
to‘ldirgichga joylanadi) silindr, og‘adigan tosh, pichoq, torozi, yashik,
purkaning alohida qismlari va toshlami joylash uchun m o‘ljallangan
quticha, yashikning qopqog‘ida toshlar va purka uchun taglik maxsus
uyadan iborat.
Зб-rasm - S. Y. Is kamov

yaxshilab aralashtirilgandan so‘ng amalga oshiriladi. О ‘rtacha namima
tanlash DAST usulida o'tkaziladi.
Naturani aniqlash uchun purka yashigini tekis mahkam stol yoki
tokchaga o'madladi. Avval torozi yiglladi.
Koromislo shunday
joylanishi kerakki, undagi raqam ishlayotgarming tomoniga to ‘g cri
kelishi zarur, Palla va o‘lchagichni ilishda koromislo oxiridagi son
belgilari sergalardagi son belgilariga to ‘g ‘ri kelishi kerak. So‘ngra
toshli olchagich va torozi pallasi bir-biriga to‘g ‘ri kelishi tekshiriladi
va moslanadi. Muvozanatli o‘matish uchun pallaning ostki qisxnidagi
vintni burash va teshikka zarur miqdordagi mayda toshchalami to ‘kish
yoki undagi ordg‘ini olish kerak. Agar palla va o ‘lchagich
bir-biriga
muvozanati to‘g‘ri kelmasa, unda purka ishga yaroqsiz hisoblanadi.
Keyin olchagichdan og‘adigan yuk olinadi, uni yashik
qopqog‘iga o‘matiladi va taglikka mahkamlanadi. Soniar va darchalar
yaqinidagi yelkachalar ishlayotgan xodim qarshisida bo'lishi kerak.
O lchagich
yo riglg a pichoq quyiladi, uning ustiga og‘adigan yuk
hamda olchagichga toldirgich o'rnaliladi. Don bilan toidirilgan
silindmi toldirgichga qo‘yiladi va chap qo‘lning k o ‘rsatkich barmog‘i
bilan varonkani jumragi ochiladi. So‘ngra chap qo‘l bilan esa tezda
yoriqdan pichoq sug'urib olinadi, shunda yuk ham don oichagichga
tushadi, shundan so‘ng pichoq yana
ehtiyotkorlik bilan yoriqqa
joylashtiriladi.
Pichoqda qolgan ortiqcha donni (1 litrdan ko‘p), cho‘michga
tocki-ladi,
buning
uchun
voronka
mahkamlangan
silindimi
toldirgichdan ajratiladi, toldirgich bilan olchagich uyadan olinadi va
qo‘yilgan cho'mich ustidan ag'darib tashlanadi. Keyin toldirgich
yechiladi va pichoqda qolgan don olib tashlanadi. Olchagichdan
pichoq sug‘urib olinadi va 0,5 aniqlikda tortiladi.
Naturani aniqlash ikki yoki ko‘p marotaba
qaytarishda donning
turli qismlaridan olib tayyorlangan о ‘rtacha namunada amalga
oshiriladi, Don naturasi ikki yoki bir necha parallel aniqlash natijalari
bo‘yicha arifmetik shaklda ifodalanadi. Ikki aniqlash o‘rtasidagi farq
bug‘doy uchun 5 gr, suliga 10 gr gacha ruxsat etiladi. Natura aniqlash
natijalari 1 gr aniqlikda ish daftariga yoziladi.
Asl
oglrligini bilib, ushbu ekinning 1 kub m don oglrligini
yengil aniqlash mumkin. Buning uchun asl oglrlikni 1000 ga
ko‘paytirish kifoya. Asl oglrlikka qarab don to‘pi ami in saqlash uchun
ombor yoki xirmonga (hajmiga) b o lg an talabni hisoblash muinkin
hamda ombor yoki xirmonda saqlanayotgan
don to cplammmg
og‘irligini hisoblash mumkin.
Satr tarkibidan satr qismini izlash

219
int main()
{ int x,y,z,n,m,t,i;
char
a[40]="ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ",b[30]="abcdefghijklmnopq
rstuvwxyz";
char c[40]="0123456789 !@#$%&*()+-=;,?^<>\/,.:";
for(i=0;i<=32;i++) {x=(int)a[i];y=(int)b[i];z=(int)c[i];
if(i<=25){cout<<" "<
kodi="<
cout<<" "<
ning kodi="<
system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi
Chegaralangan konditsiyalar

kich bo‘lib, don qabul qiluvchi korxonalar tomonidan maxsus rux-
sataomaga binoan qabul qilinadi. Agar donning sifati chegaralangan
konditsiyadan past bo ‘ Isa,
u
vaqtda don qabul qiluvchi korxonalar
maxsus ruxsatnoma bo'yicha qabul qilinishi mumkin. Don sotib olish
rejasiga k o la quyidagi kamchiliklari bor b o lg a n donlar qabul
qilinmaydi: har xil yomon hidlari bo‘lib,
qizib sasiydigan
shamollatganda hidlar y o ‘qolmaydigan (benzin, kerosin); uruglar
aralashmasi tarkibida 1% dan ko‘p mayda toshlar mavjud, don
uyumlari aralashmasi tarkibida unib chiqqan donlar miqdori 5% dan
yuqori b o ls a va boshqalar. Asosli chegirish konditsiyadan sifat
bo‘yicha chetlanish yoki o‘zgarishlarga y o l qo‘yilsa, u vaqtda asl va
pulli chegirish hamda qo‘shish qollaniladi (26-jadval).
26-jadval
Donning sifatiga qarab qo‘shish yoki chegirish
Chegirish foiz hisobida
Qo'shmcha foiz hisobida
Ko‘rsatkich-lar
og‘irligi- 1 narxidan
dan
,
og‘irligi-
8a
narxiga
Namlik
Asosli konditsiyadan
yuqori bo‘lgan har bir
foiz namlik uchun
Asosli konditsiyadan past
bo'igan har bir foiz namlik
uchun
1,0
|
0,4
1.0
-
Asosli konditsiyadan
Asosli konditsiyadan har biri
Begona aralashma
yuqori bo‘lgan har bir
foiz namlik uchun
0,1 foiz past bo‘ lgan
aralashma uchun
О
о
0,1
-
Donii aralashma
Asosli konditsiyadan
yuqori bolgan har bir
foiz namlik uchun
1
0,1
-
-
Asi og'irlik
Asosli konditsiyadan
past bo'igan har bir don
10 gr asl og‘irlik uchun
Asosli konditsiyadan yuqori
bo‘lgan har bir 10 gr asl
og‘irlik uchun.
.
-
I
0.1
0,1
Ombor zararku-
Donni kana bilan
■у-.,.-
nandalari bilan
zararlanishi
• i ■
■
■
AX i -
zararlanishi
-
1
0,5
-
!
.................
-
............... „
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov - bet 63

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq Tarixi 37 bet
7.
Uchta A, B va C haqiqiy tipli o‗zgaruvchilar berilgan. Agar ularning qiymatlari
o‗sish yoki kamayish tartibida berilgan bo‗lsa, ularni ikkilantiring, aks holda har
bir o‗zgaruvchining qiymati qarama-qarshisiga o‗zgartirilsin. A, B va C larning
yangi qiymatlari ekranga chiqarilsin.
8.
Uchta butun son berilgan. Shu sonlarning ikkitasi o‗zaro teng, qolgan bittasini
tartib raqami aniqlansin.
9.
To‗rtta butun son berilgan. Shu sonlarning uchtasi o‗zaro teng, qolgan bittasini
tartib raqami aniqlansin.
10.
Sonlar o‗qida uchta A, B, C nuqtalar berilgan. A nuqtaga eng yaqin nuqta va
ular orasidagi masofa topilsin.
11.
Kordinatalar tekisligida butun son berilgan. Agar nuqta koordinata boshida
yotsa, 0 chiqarsin. Agar nuqta OX yoki OY o‗qlarida joylashsa mos holda 1 va 2
chiqarilsin. Agar nuqta koordinata o‗qida joylashmasa 3 chiqarilsin.
89
12.
OX va OY koordinata o‗qlarida yotmaydigan nuqta berilgan. Nuqta joylashgan
koordinata choragi aniqlansin.
13.
Koordinata o‗qlariga parallel ravishda to‗g‗ri to‗rtburchakning uchta uchi
berilgan, to‗rtinchi uchi koordinatasini aniqlansin.
14.
X haqiqiy soni berilgan. Quyidagi funksiya hisoblansin.
;
0
,
6
;
0
),
sin(
2
)
(
x
agar
x
x
agar
x
x
f
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Nеyronlar va va sinaptik uzatishlar

|
Nеyronlar va va sinaptik uzatishlar Pdf ko'rish
|
bet | 330/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiNеyronlar va va sinaptik uzatishlar
1. Xolinеrgik nеyronlar va rеtsеptorlar. Xolinеrgik nеyronlar dеb
nеrv tolasining tеrminal qismida asеtilxolin ishlab chiqaruvchi nеy-
ronlarga aytiladi. Qo‘zg‘alishni asеtilxo lin orqali uzatuvchi sinapslarga
xolinеrgik sinapslar dеyiladi. Prеsinaptik mеmbranadan sinaptik yoriqqa
tushgan asеtilxolinlarni postsinaptik mеmbranadagi maxsus rеtsеptor-
lar qabul qilib oladi. Bunday rеsеptorlarga xolinorеtsеptorlar dеyiladi.
Xolinеrgik rеtsеptorlar farmakologik nuqtai nazardan nikotin (N-rеtsеp-
torlar) va muskarin (M-rеtsеptorlar) rеtsеptorlariga ajratiladi. Ushbu
rеtsеptorlar MNS, PNS, VNS tuzilmalari hamda nеrv-mushak sistеmasida
tarqalib joylashgan.
2. Gistamin va gistaminеrgik rеtsеptorlar. Gistamin barcha a’zo va
to‘qimalarda bor. Nеrv sistеmasida joylashgan gistamin nеyromеdiator
vazifasini o‘taydi. Gistamin turli patologik holatlar, ayniqsa, infеksion ka-
salliklarda faollashadi, mikrosirkulyatsiya va immunitеtni ushlab turishda
katta ahamiyat kasb etadi. Gistamin ta’siri ostida qo‘zg‘aluv chi rеtsеptor-
larga gistaminеrgik rеtsеptorlar dеb aytiladi. Bunday rеtsеptorlar somatik
hujayralardan tashqari nеyronlarda ham joylashgan. Masalan, N3-rеtsеp-
torlar nеrv impulslarini o‘tkazishda ishtirok etadi. Ular qo‘zg‘alganda nor-
adrеnalin, dopamin, sеrotonin va asеtilxolin kabi nеyromеdiatorlar ajralib
chiqadi.
3. Dofamin va dofaminеrgik rеtsеptorlar. Maxsus fеrmеntlar ta’siri
ostida tirozindan L-DOFA hosil bo‘ladi. L-DOFA esa dofaminga aylanadi.
Bu jarayon nеyronlar sitoplaz masida kеchadi. Prеsinaptik mеmranadan
sinaptik yoriqqa tushgan dofamin postsinaptik mеmbrananing dofami-
nеrgik rеsеptorlar orqali qabul qilib olinadi, bir qismi esa qayta ushlanib,
prеsinaptik nеyronga qaytariladi. Dofaminеrgik rеtsеptorlar bosh miyada
yoyilib joylashgan, strionigral sistеmada esa ularning soni juda ko‘p. Bun-
day rеsеptorlar somatik a’zolar, ayniqsa buyrak va buyrakusti bеzlarida
ham еtarlicha uchraydi.
|
| |
Tabiat zonalari va tabiatni muhofaza qilish

17.3. Tabiat zonalari va tabiatni muhofaza qilish
1.
Tabiat zonalari.
Avstraliya boshqa m ateriklardan
organik dunyosining o'ziga xosligi bilan ajralib turadi.
Uzoq davr m obaynida boshqa joylardan ajralib qolganligi,
o'ziga xos geografik joylanishi va tabiiy sharoiti tufayli
m aterikda endem ik o'sim lik va hayvonlar turi ko'p.
O 'sim liklarning 75% endem ik (evkaliptlar, akatsiyalar,
palmalar, daraxtsim on paporotniklar, o'tsim on daraxtlar
va boshqalar). Evkaliptlarning 300 dan ortiq turi
mavjud, ba’zilarining bo'yi 100 m dan oshadi, ayrim lari
butasimon.
M aterik hayvonlarining ham asosiy qismi endemik
hisoblanadi. Avstraliyada
kenguru, koala ayig'i, o'rdak-
burun, yexidna, vombat, qushlardan jannat qushi, kazuar-
lar, emu tuyaqushi, qora qush
keng tarqalgan. Hayvonot
dunyosining katta qismi xaltali:
kenguru, koala, dingo iti
va h.k. Zaharli ilonlar
ko'p.
M aterikda kenglik zonalligi yaxshi ifodalangan.
Avstraliyada subekvatorial iqlim mintaqasi doirasida
quyidagi tabiat zonalari shakllangan:
doimiy yashil
o'rmonlar; savanna
va
siyrak o'rmonlar.
119
Doim iy yashil o'rm onlar shim oli-sharqiy qirg'oqda
joylashgan. Yog'in serob, qizil ferralitli tuproqlarda
palmalar, fikuslar, lavrlar, daraxtsimon paporotniklar,
evkaliptlar
o'sadi. Tog'larda 1000 m dan yuqorida tog'
o'rm onlari mavjud. U larda qadimgi ignabargli daraxt -
araukariyani
uchratish mumkin.
Savanna va siyrak o'rm onlar zonasi shim oliy (subek
vatorial mintaqa), sharqiy (tropik mintaqa), janubi-sharqiy
va janubi-g'arbiy qism larida tarqalgan. Subekvatorial
m intaqada nam va m o'tadil nam savanna va siyrak
o'rm onlar tarqalgan. M o'tadil nam (tipik) savannalar va
siyrak o'rm onlar katta maydonni egallaydi. U larda yog'in
miqdori 600 m m , yom g'irli davr 6— 7 oy davom etadi.
M azkur zonada doimiy yashil va bargini to'kadigan
evkalipt o'rm onlari keng tarqalgan. Savanna va siyrak
o'rm onlarda A vstraliyaning asosiy hay vonlarini uchratish
m um kin. Cho'llashgan savannalar tropik m intaqada keng
tarqalgan.
Tropik iqlim m intaqasida cho'l va chalacho'llar zonasi
kattam aydonniegallaydi.M aterikm aydonidacho'llarning
salm og'i bo'yicha Avstraliya dunyoda birinchi o'rinda
turadi. Cho'l tuproqlari tarqalgan, o'sim liklari tikanlardan
va doimiy yashil butalardan iborat bo'lgan changalzorlar
(evkalipt va akatsiya butalari) -
skreblar
tarqalgan.
H ayvonlardan ulkan
kenguru, dingo iti, vombatlar, emu
tuyaqushi
uchraydi.
120
Nam subtropik o'rm onlar zonasi m aterikning janubi-
sharqida joylashgan. Zonada qizil-sariq tuproqlar tarqal
gan, o'sim liklari evkalipt o'rm onlaridan iborat.
|
Misol2 - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

86
Dastur natijasi y=6 kabi bo‗ladi. Bir qarashda dasturni tahlil qilib, x>=3
mantiqiy ifodaning qiymati yolg‗on bo‗lganligi uchun natija shunday chiqqandek
tuyuladi. Ammo 5 – satrni int x=5,y,i=2,j=4; kabi o‗zgartirsak ham natija
o‗zgarmaydi. Chunki i, j larning blok ichidagi qiymatlari blokdan tashqarida
unutiladi.
?: operatori
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni algoritmlash vaqtida, albatta, shartga e‘tibor
berish talab etiladi, chunki algoritm shart bo‗yicha tarmoqlanib qismlarga ajralib
ketadi. Masalan, dastur bajarilishining birorta qadamida qandaydir shartni
tekshirish natijasiga ko‗ra boshqaruvni dasturning u yoki bu bo‗lagiga uzatish
mumkin.
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni algoritmlash vaqtida shartning bajarilishiga
qarab buyruqlar ketma ketligi aniqlanadi. Masalan, dastur bajarilishining birorta
qadamida qandaydir shartni tekshirish natijasiga ko‗ra boshqaruvni dasturning u
yoki bu bo‗lagiga uzatish mumkin.
?: shart amali:
C++,Java dasturlash tilida ―?‖ amali ham aniqlangan bo‗lib
tekshirilayotgan shart nisbatan sodda bo‗lsa, shart amalining <> ko‗rinishini
ishlatish mumkin.
if  {operator1; operator2; … operatorn;}

83
Berilgan masala yechimida faqat bitta shart tekshirildi, ya‘ni birinchisi
oxirgi ikkitasini yig‘indisi bilan tekshirildi, chin bo‗lganda a=b-c bajarildi yolg‘on
bo‗lganda o‗zgarishsiz qoldirildi.
Blok ichida o‗zgaruvchi va o‗zgarmaslarni ham e‘lon qilish mumkin. Lekin
bu o‗zgaruvchi va o‗zgarmaslardan faqat blok ichidagina foydalanish mumkin,
ammo blokdan tashqarida foydalanib bo‗lmaydi. Blok ichidagi har bir buyruq (;)
bilan yakunlanishi shart, ammo blokdan keyin (;) qo‗yilmasligi ham mumkin.
Misol:
Tanlangan to‗rt xonali son musbat bo‗lsa, uning raqamlari
yig‗indisini, manfiy bo‗lsa, raqamlari ko‗paytmasini topish dasturini tuzing.
#include
#include
using namespace std;
int main ()
{
int x, a; int const d=36;
cout << "\n Tanlangan sonni kiriting"<cin >> x;
if (x > 0){ int a, b, c, d; a=x/1000; b=x%1000/100;
c=x/10%10; d=x%10;
cout << "\n Bu son musbat bo‗lganligi uchun raqamlari yig‗indisi="
<if (x<0) { int x1, y, z, t; x1=x/1000; y=x%1000/100;
z=x/10%10; t = x %10;
cout << "\n Bu son manfiy bo‗lganligi uchun raqamlari ko‗paytmasi =" <<
x1*y*z*t<system ("pause");
return 0;
}
Agar 2345 soni kiritilsa, dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi:
Bu son musbat bo‗lganligi uchun raqamlari yig‗indisi = 14
kabi bo‗ladi.
?: shart amali - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s....

87
}
Misol:
Berilgan (x,y) nuqta quyidagi sohaga tegishli yoki tegishli emasligini
aniqlang.
Masala yechimini aniqlash jarayonida berilgan nuqta
x≥0, y≥0 va
chorak
aylana ichida yotish kerak. Masala yechimi dasturi quyidagicha.
#include
int main ()
{ int x,y;
cin>>x>>y;
(((x>0)&&(y>0))&&(sqr(x)+sqr(y)<=16))? cout<<‖tegishli‖:
cout<<‖tegishli emas‖;
cout<return 0;
}
C++
tilida shart operatorida umumiy bo‗lgan o‗zgaruvchilarni e‘lon qilish
man etiladi, lekin undagi bloklarda o‗zgaruvchilarni e‘lon qilish mumkin va bu
o‗zgaruvchilar faqat blok ichida amal qiladi.
Tarmoqlanuvchi jarayonlarini algoritmlarida uchraydigan shartlarga asosan
yuqorida keltirib o‗tilgan uch xil shartli operatorlarning qulay birortasidan
foydalaniladi.
if else operatori - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

84
ifoda)ning qiymati
true (rost)
yoki
false (yolg„on)
ligiga bog‗liq holda u
yoki bu buyruqlar ketma-ketligini bajarish zarur bo‗lgan holda tarmoqlanish
buyrug‗ining if-else ko‗rinishidan ifodalaniladi.
Tarmoqlanish algoritmining blok sxema ko‗rinishi va bajarilish tartibi
bizga algoritmlashtirish asoslari
bobidan ma‘lum.
Tarmoqlanuvchi
jarayonlarni
C++ dasturlash tilida to‗liq shartli
operatorning umumiy ko‗rinishi
quyidagicha
if <(shart)> {operator1; operator2; … operatorn;}
else {operator_x1; operator_x2; … operator_xn;}
if else
operatori tarkibidagi shartlarning chin qiymat qabul qilganda
{operator1; operator2; … operatorn;}
bajariladi aks holda
{ operator_x1;
operator_x2; … operator_xn;}
bajariladi.
Misol:
quyidagi masalani C++ tilida dasturiy ta‘minotini yaratish.
;
0
,
6
;
0
),
sin(
2
)
(
x
agar
x
x
agar
x
x
f
#include
#include
int main ()
{ int x; double y;
cin>>x;
if(x>0) { y=2*sin(x);}
else { y=x-6; }
cout<return 0;
}
Dondagi toza mag‘izning foizli miqdori

х
. U+Cg-O XlO O -Я )
2 С
100
з
bu yerda:
X - toza mag‘iz foizi;
A — begona va don aralashmaiaridan tashqari, sogMom donlar
foizi;
В - don aralashmalar foizi;
О — po'sti shilingan donlar foizi;
P - shaffoflar foizi.
Suli donidagi toza mag‘iz miqdorini aniqlash uchun quyidagi
formuladan foydalaniladi:
_
доо-пхт -с-з-м-о-к)
2
100
з
bu yerda:
X - toza mag‘iz foizi;
P - sulining toza donida gul shaffoflari foizi;
S - begona aralashmalar foizi;
Z - don aralashmalari foizi;
M - diametri 1,8x20 elakdan o‘tgan mayda donlar foizi;
О
- po‘sti shilingan donlar foizi (diametri 1,8x20 mm elakdagi
shilingan donlar qoldig‘i).
К — asosiy donga mansub bo‘lgan bug‘doy, javdar va arpa donlari
foizi.
Jihoz va meteriallar: texnik torozilar, bo'lgich, laboratoriya
elaklari to'plami, chinni idishcha (xovoncha), po‘st shilgich, tekshirish
taxtalari, shpatellar, pinsetlar, yorma ekinlari doni.
\
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Yorma sifatini baholashda mag‘iz qanday aliamiyatga ega?
2
.Mag‘izning sifatli bo‘lib yetilishiga qanday omillar ta’sir
ko‘rsatadi?
3.Yormadagi
aralashmalar
mag‘iznmg
chiqishiga
ta’sir
ko‘rsatadimi?
n
-
o‗rnidan boshlab 
satr1 - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov Pdf ko'rish
|
bet | 142/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 betn
-
o‗rnidan boshlab
satr1
ni joylashtiradi.
b)
satr2.insert (n,satr1,m,k);
ko‗rinishidan foydalanilganda funksiya
satr2
ning
n
- belgisidan keyin
satr1
ning
m
-belgisidan keyingi
k
-ta belgisini
joylashtiradi.
m
- belgisi kirmaydi.
s)
satr2.insert (n,satr1,m);
ko‗rinishidan foydalanilganda funksiya
satr2
ning
n
-belgisidan keyin
satr1
ning dastlabki
m
ta belgisini joylashtiradi. Maslan,
#include
#include
using namespace std;
int main()
{ int j,i,s,n,m;
string s1=" matnni joylash",s3,s4="bo‗lakni",s5="tezroq ",s7="bizning
",s2="matnga ";
char s6[]="bo‗ladi"; s2.insert(6,s1);cout<<"s2="<s4.insert(6,s1,10,4);cout<<"s4="<s5.insert(3,s6,4);cout<<"s5="<s7.insert(3," maktabdosh",7);cout<<"s7="<system("pause");
return 0;
}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi
s2=matnga matnni joylash
s4=bo‗lakylasni
s5=tezbo‗lroq
s7=biz maktabning
Satr qismini o„chirish
String turidagi satrni qismini o‗chirish uchun erase() funksiyasidan
foydalaniladi. erase () funksiyasining umumiy ko‗rinishi quyidagicha bo‗ladi:
s1.erase(n,m);
Erase funksiyasi s1 satrni n-elementidan m ta elementni o‗chirish amalini
bajaradi.
Misol:
s1 satrni ikkinchi elementidan uchtasini o‗chirish amalini bajaring.
#include
#include
217
using namespace std;
int main()
{ string s1;
cin>>s1;
s1.erase(2,3);
cout<return 0;
}
Kiritish ma‘lumotlari
S1=dastur
Dastur natijasi
Dar
Matn qismini boshqa matn qismi bilan almashtirish funksiyasi
Bu amalni bajarish uchun
satr1.replace(n,m,satr2,i,j)
funksiyasidan
foydalaniladi. Funksiyaning quyidagicha ko‗rinishlari mavjud.
a)
satr1.replace(n,m,satr2);
ko‗rinishidan foydalanilganda
satr1
ning
n
-
belgisidan keyingi
m
ta belgisi
satr2
bilan almashtiriladi.
b)
satr1.replace(n,m,satr2,i,j);
ko‗rinishidan foydalanilganda
satr1
ning
n
-
belgisidan keyingi
m
ta belgisi
satr2
ning
i
-belgisidan keyingi
j
ta belgisi bilan
almashtiriladi.
s)
satr1.replace(n,m,satr2,k);
ko‗rinishidan foydalanilganda
satr1
ning
n
-
belgisidan keyingi
m
ta belgisi
satr2char
turli massivning dastlabki
k
ta
belgisidan tashkil topgan qismini
string
turiga aylantirib almashtiriladi. Quyidagi
dasturni tahlil qilish bilan bu fikrlarga ishonch hosil qilish mumkin.
#include
#include
using namespace std;
int main()
{ char s4[]="bo‗lmaydi";
string s1="matn bo‗lagini almashtirish",s2="bugun dars bo‗ladi";
string s3="nima";
s1.replace(5,9,"qismini");cout<<"s1="<s1.replace(4,8,s3,0,2);cout<<"s1="<s2.replace(11,7,s4,9);cout<<"s2="<system("pause");
return 0;}
Dastur natijasi quyidagicha bo‗ladi
218
s1=matn qismini almashtirish
s1=matnni almashtirish
s2=bugun dars bo‗lmaydi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Okeaniyaning hududiy bo'linishi - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Okeaniyaning hududiy bo'linishi.
Okeaniya
tabiiy sharoitga ko'ra to 'rtta qismga bo'linadi. M elaneziya,
M ikroneziya, Polineziya va Yangi Zelandiya.
Melaneziya (grekcha «qora orollar») quyidagi oroilarni
o'z ichiga oladi: Yangi Gvineya, Bismark, Luiziada.
Solomon to'plam orollarini, Santa-Krus, Yangi Gebrid,
Yangi Kaledoniya, Fidji va boshqa mayda orollar.
M ikroneziya (grekcha «mayda orollar») jam i 1500
oroldan iborat. Unga K adzon (Valkano), Ogasavara
(Bonin), M ariana, Karolin, M arshall, Gilbert, Tuvalu
to'plam orollari,N auru ham da Osiyen orollari kiradi.
Polineziya (grekcha «ko'p orollar»)ga 18° meridiandan
sharqda, 30° shim oliy va 30° janubiy kengliklarda
joylashgan orollar kiradi. M azkur hududda quyidagi
orollar joylashgan: Gavayi, Layn, Feniks, Takelau,
Samoa, Tonga, Kuk, Tubuai, Jamiat, Taiti, Tuamotu,
Yangi Zelandiya ikkita yirik (Shimoliy va Janubiy) va
qator mayda orollari.
124
X IX . J A N U B I Y A M E R I K A
Geografik o‘rni, kashf etilishi.
Asosiy xususiyatlari:
deyarli shelf yo‘q; dunyodagi eng uzun A nd (9000 km)
tog'lari bor, boshqa m ateriklarga nisbatan oqar suvlar
hosil qilgan relyef shakllari katta maydonni egallaydi;
eng sernam, eng yashil, maydonining yarm ini o'rm onlar
tashkil qiladi; m aterikdajahondagi eng sersuv (Amazonka)
daryo,
eng baland
sharshara
(Anxel, 1054 m), eng katta
baland tog'
ko'li (Titikaka) joylashgan.
U zun va tor Panam a bo'yni Shimoliy va Janubiy
A m erikani birlashtirib turadi.
A m erika qit’asi qachon va kim lar tom onidan kashf
etilgani hozirgacha aniqlanm agan. O lim lar A m erikaga
yevropaliklar (vikinglar), osiyoliklar, afrikaliklar ham
borgan bo'lishi m um kin deb taxm in qilishadi. 1492-yil
Xristofor Kolumb A m erika qirg'oqlariga yetib bordi,
am m o Kolumb A m erikani H indistonning g'arbiy qir
g'oqlari deb atadi. X.Kolumb ochgan yerlar Hindiston
emas, balki tamoman yangi yer ekanligini italiyalik
sayyoh va olim Amerigo Vespuchchi isbotladi va 1570-
yili qit’a uning nomiga qo'yildi. M aterikni o'rganishda
X V III—X IX asrlarda nem is geografi A leksandr Gum-
bold va Fransuz botanigi E.Bonplan katta hissa qo'shdi.
U lar m aterikning geologik xaritasini tuzishdi, tabiatini
tasvirlashdi, qirg'oqdagi oqim larni o'rganishdi. And
tog'laridagi balandlik m intaqalari g'oyasini asoslab
125
berdi. Braziliya toligi tabiatini X IX asrda N.G.Rubsov
va G.I.Langsdoaf tadqiq qilishdi, o'sim liklari N.I.Vavilov
(1932— 1933-y.y.) tomonidan o'rganildi.
|
Ichki suvlari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

2. Ichki suvlari. Avstraliya tropik kengliklarda joy
lashganligi uchun yerusti suvlari yaxshi rivojlanmagan.
M aterikning 60%i berk, ichki oqim havzasiga tegishli.
Avstraliya ichki oqim havzasi maydoni nisbati bo'yicha
dunyoda 1- o'rinda turadi.
117
Avstraliyaning ichki suvlari quyidagi tarkibiy qism-
dan iborat:
vaqtincha oqar suvlar (kriklar);
doimiy daryolar; ko'llar \ayerosli suvlari. Vaqtincha oqar suvlar (kriklar) m aterik maydonining
60% ini tashkil qiladi va ichki berk havzaga tegishli.
Bunday daryolar m arkaziy havzada keng tarqalgan. Ular
yozda qurib qoladigan daryolarga quyiladi. Daryolar
yom g‘ir faslidasuvga to'lib oqadi, yom g'irsiz davrda qurub
qoladi. Bunday daryolar k r ik la r deb ataladi. U larning
y iriklari quyidagilardir: Kupper-Krik, Yandama-Krik,
Doyam antana va h.k.
Doimiy oqimga ega bo'lgan daryolar m aterikning
chekka qism idagi daryolar bo'lib, H ind va Tinch okeaniga
quyiladi.
Avstraliyada ikkita y irik daryo mavjud: M urrey
va Darling. M urrey daryosi Avstraliya Alp tog'laridan
boshlanadi va m aterikning eng sersuv daryosi hisoblanadi,
yom g'irdan to'yinadi, uzunligi 1632 km. U lkan tekis-
liklardan oqib o'tadi, shuning uchun suvini katta qis
m ini bug'lanishga sarflaydi. Darling Avstraliyaning
eng uzun daryosi (2450 km), M urrey daryosining ir-
m og'i hisoblanadi, qurg'oqchil yillari M urreyga yetib
bormaydi.
K o'llar Avstraliyada ju d a ko'p, am m o ularning asosiy
qism i yilning issiq davrida qurib qoladi. M aterikning eng
katta ko'li hisoblangan Eyr issiq davrda 1 m qalinlikdagi
tuz bilan qoplanadi, yom g'irli davrda esa 1500 km 2 ga
118
toshib ketadi. Eyrdan tashqari yana quyidagi ko'llar
mavjud: Fromm, Blang, Gregori va boshqalar.
M aterik yerosti suvlariga boy. G 'arbiy platoda,
M arkaziy tekislikda A rtezian havzalar m aterik maydo
nining 1/3 qism ini egallaydi, ularning chuqurligi 100 m
dan 2100 m gacha.