nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Samadorlik nazariyasining asosiy mazmuni

108
4. Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatgichlari – samaradorlikni oshishi
, kapital
qo’yilmalar samaradorligi koeffisienti E, keltirilgan sarf harajatlar.
Bunday matematik modelni yaxshi tomoni uni ayrim o’zgaruvchilarini
o’zgartirish bilan uni ta’sirini aniqlashdir. Aniqlovchi parametrlarni miqdorini
bilgan holda iqtisodiy ko’rsatgichlarni aniqlash bilan texnik mumkin bo’lgan
maqbul variantni aniqlash mumkin. Shuning bilan birga maqbul iqtisodiy
ko’rsatgichlar (masalan, minimal hizmat muddati) asosida tenglamani teskari
hisoblab texnik iqtisodiy ko’rsatgichlarni boshlang’ich parametrlarini aniqlash
mumkin. Shunday qilib, samaradorlik nazariyasi uslublari quyidagi masalalarni xal
qiladi:
1.
Eng yaxshi iqtisodiy samara beradigan variantni, qiyoslanadigan variantlarni
texnik-iqtisodiy ko’rsatgichlari (samaradorlik, ishonchlilik qiymati, hizmat
ko’rsatuvchi ishchilar soni va boshqalar)ni muxandis nuqtai nazardan taxlili
asosida aniqlash.
2. Talab etilgan iqtisodiy samaradorlik asosida, loyixalanayotgan avtomat yoki
avtomatliniya’ni texnik harakteristikalari qanday bo’lishi kerakligini aniqlash.
3.
Iqtisodiy
kriteriyalar
asosida
loyixalanayotgan
mashinani
texnik
harakteristikalarini optimallashtirish.
Samaradorlik nazariyasi matematik modeldan foydalanilgan holda
texnologiya va loyixalashni u yoki bu rivojlanish yo’nalishini miqdoriy taxlil qilish
va bu asosida avtomatlashtirishning har xil yo’nalishlarini kelajagini aniqlash
mumkin bo’ladi.
Avtomatlashtirilgan liniyalar variantlari

119
Berilganlarni hammasini ish unumdorligini funksional kattaliklari
formulasiga qo’yib, ishchi pozitsiyalar yordamida bikr bog’liqlikdagi ish
unumdorligini funksional farqini keltirib chiqaramiz.
(3.17)
Agar hisob-kitoblardan kelib chiqqan natija berilgan ish unumdorligini
ta’minlay olmasa, kerakli samaradorlikni olish uchun pozitsiyalar sonini
ko’paytirish yo’li bilan, ishlov berish kengligi bilan yoki bo’lmasa liniya’ni
strukturaviy mukammallashtirish yo’li bilan differensiyalanadi. Ishchi pozitsiyalar
sonini ko’paytirish eng qulay va iste’mol sarf talab etiladigan vaqt bo’yicha
limitlovchi differensasiyalash ma’quldir. Masalan: parmalashda, frezalashda, kesib
ishlashda va boshqalar. Lekin shunga qarab ham differensasiyalashda texnik
chegaralanishlar mavjudki, u mahsulot sifatiga bog’liq. Shu bilan birga detal
uzunligi bo’yicha bo’yicha toza ishlov berishga ham bog’liq emas. Bundan
tashqari frezalashda, shlifovka qilishdp, rezpba ochishda ham ahamiyatga ega. shu
bois har doim samaradorlikni oshirish maqsadida qismlar soninig maksimal
imkoniyatlari mavjud. Shu bilan birga ishchi pozitsiyalarning maksimal soni
qmavjud.
Shuning uchun pozitsiya sonidan samaradorlikning matematik farqi
Q=f
Jami:
  
80 - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 21/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning mo
Mavzu yuzasidan test topshiriqlari:
Moliya bozori tarkibiga quyidagilarning qaysi biri kiradi?
Valyuta bozori
Sanoat bozori
Mehnat bozori
Mashinasozlik bozori
Qimmatbaho qog‘ozlar bozori – bu . . . ?
u daromad keltiruvchi dividend va foiz keltiruvchi qimmatbaho qog‘ozlar muomalasi orasidagi munosabatlarni
sertifikatlarni o‘z ichiga oladi, faqat shu bo’yicha savdo qiladi
Obligatsiyani o‘z ichiga olmaydi
Aksiya egalariga foyda keltirmaydi.
Emitent – bu . . . ?
Qimmatbaho qog‘ozlar chiqaruvchi yuridik shaxs
Qimmatbaho sotuvchi yuridik shaxs
Qimmatbaho oluvchi jismoniy shaxs
Qimmatbaho oluvchi yuridik shaxs
O‘zbekiston Respublikasining “Qimmatbaho qog‘ozlar va fond birjasi to‘g‘risida”gi qonuni qachon qabul qilingan?
1993 yil 2 sentyabr
1991 yil 1 sentyabr
1992 yil 8 dekabr
1991 yil 18 noyabr
O‘zbekiston Respublikasi “Birja va birjalar faoliyati” to‘g‘risidagi qonun qachon qabul qilingan?
1992 yil 2 iyul
1991 yil 18 noyabr
1992 yil 1 sentabr
1992 yil 8 dekabr
5-MAVZU: MOLIYAVIY BOSHQARUV
Reja:
Moliyaviy boshqaruv.
Moliyaviy rejalashtirish.
Korxonani moliyaviy boshqaruv tizimida rejalashtirish va tahlil.
|
| |
Метрологик - download

Qidiruv: Метрологик
Ишлаб чиқаришнинг метрологик асослари
Sh. E. Umidov, A. Turg’unboev. O’zR. Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi, O’rta maxsus кasb-hunar ta’lim marкazi
1,51 Mb.
84
o'qib
1
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Samaradorlik nazariyasi asoslari

109
sikldan tashqari yo’qotishlar uchun sarflangan unumsiz (foydasiz) vaqt
hisoblanadi.
3.
Yuqori samaradorlik va sifat ta’minlangan holda salt Yurishlarga va boshqa
yo’qotishlar yo’q bo’lsa, mashina ideal mashina (uzluksiz ishaydigan, cheksiz
ishonchli) hisoblanadi.
4.
Har qanday mahsulotni ishlab chiqarish uchun ishlab chiqarish vositalari
ishlab chiqish va uni ishchanligini saqlash uchun oldindan sarflangan mexnat sarfi
va texnologik dastgohga hizmat ko’rsatish uchun ishchi mexnati sarf qilinadi.
5.
Texnikani rivojlanishi oldindan sarflangan mexnat sarfini oshishi va ishchi
mexnati sarfini kamayishi bilan bog’liq.
6.
Har qanday ishlab chiqarish jarayonini texnologiyasini ishlab chiqarishda
alohida elementlarigacha hisobga olish zarur.
7.
Mashinalar unumdorligini cheki yo’q (cheksiz).
8.
Har xil texnologik jarayonlarni avtomat va avtomat liniyalari yagona
avtomatlashtirish asosiga ega. Bular maqsadli mexanizmlar va boshqaruv
tizimlarini o’xshashligi, samaradorlik, ishonchlilik, iqtisodiy samaradorlik bir xil
qonuniyatga bo’ysunadi:
9.
Yangi texnikani ilg’orligi,vaqtomili, mexnat unumdorligini oshishi bo’yicha
baxolanadi.
Mexnat unumdorligini muxim omili ishchi mashinani yaratish uchun
sarflangan mexnatdir.
A
y
=W/T (3.1)
bunda,
A
u
– mehnat unumdorligi;
W – ishlab chiqarilgan yaroqli mahsulot;
T –
umumiy mehnat sarfi. Mehnat unumdorligi o’lchov birligi umumiy ko’rinishda
A
u
=(mahsulot/ mehnat) sifatida ishlatiladi.
Amalda mexnat unumdorligi o’lchov birligi ishlab chiqarilgan mahsulot va
mexnat sarfini qanday birlikda hisoblanishga bog’liq
O’z-o - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 20/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moO’z-o’zini nazorat va muhokama uchun savollar:
Hosilaviy qimmatli qog‘ozlarni iqtisodiyotdagi o‘rni?
O‘zbekistondagi obligatsiyalarning turi haqida ma’lumot bering?
Moliya bozorida amalga oshiriladigan bitishuv va operatsiyalar;
Moliya bozorining iqtisodiyotdagi ahamiyati va o‘rni;
Bazaviy (qarz va ulush munosabatlarini ifodalovchi) qimmatli qog‘ozlar;
Hosilaviy qimmatli qog‘ozlar (derivativlar);
Mashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut.
№
|
Mashg’ulotning olib borilishi
|
vaqt (daq.)
|
1
|
Kirish
|
2
|
2
|
Mashg’ulot rejasi yuzasidan talabalar bilimini aniqlash, suhbat, muhokama, nazariy so’rov usuli, savol-javob.
|
20
|
3
|
Mustaqil ishlarni bajarish. Mavzu yuzasidan guruh muhokamasini tashkil etish. Taqdimot.
|
28
|
4
|
Test topshiriqlarini bajarish.
|
20
|
5
|
Talabalar bilimini baholash. Mashg’ulotni yakunlash
|
10
|
|
|
|
| |
Strukturalar xaritasini tuzishda tutashish metodini qo’llash

|
Strukturalar xaritasini tuzishda tutashish metodini qo’llash
|
bet | 77/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.4.9. Strukturalar xaritasini tuzishda tutashish metodini qo’llash
Tutashish metodi faqat yagona quduqlar bilan ochilgan tayanch qatlam yuzasi bo’yicha struktura xaritasini tuzishda qo’llaniladi. Buning uchun quyidagilar zarur: maydonda kesimning yuqori qismida joylashgan va ko’p quduqlar bilan ochilgan belgili gorizontning mavjudligi, uning yordamida ishonchli struktura xaritasini tuzish mumkinligi va h.k. Mazkur metodning asosiy mohiyati qatlamlarning ikki yuzasi oralig’idagi masofalarning o’zgarish qonuniyatini tadqiq qilishdan iboratdir. Agarda pastki va ustki yuzalarning strukturaviy plani bir-biriga mos kelsa, u vaqtda ular orasidagi masofalar o’zgarmaydi, bunday hollarda xarita tuzishda tutashish metodini ishlatib bo’lmaydi.
Faraz qilaylik, faqat uchta quduq bilan ochilgan mahsuldor qatlam ustining struktura xaritasini tuzish zarur bo’lsin (5.32-rasmda 1, 2, 3-quduqlar). YUqorida joylashgan belgili gorizont bo’yicha esa struktura xaritasini tuzish uchun maydonda ko’pgina struktura quduqlari qazilgan va ular bo’yicha etarli ma’lumotlar to’plangan bo’lsin. Bunday sharoitda, avvalo struktura xaritasi yuqorida joylashgan belgili gorizont bo’yicha tuziladi (5.32-rasm,a) va pastki mahsuldor gorizontni ochgan quduqlarga, mahsuldor qatlam va belgili gorizontning joylashgan chuqurliklari orasidagi farq qiymati yozib qo’yiladi
Birinchi va uchinchi quduqdan o’tuvchi I-I kesmaga (5.32-rasm,b) parallel qilib ikkinchi quduqning izogips chizig’i o’tkazilgan. Rasmdan ma’lum bo’lishicha, belgili gorizont bilan mahsuldor qatlam orasidagi masofa birinchi quduqdan 3quduqqa tomon ortib boradi. Mahsuldor qatlamni ochgan quduqlar belgisi yoniga yozilgan interval masofalar o’lchamini interpolyatsiya qilamiz. Interpolyatsiyani belgili gorizont ustining struktura xaritasining izogipsi kesimiga teng bo’lgan intervallar bo’yicha bajarish tavsiya etiladi. Masofasi bir xil bo’lgan nuqtalar birlashtirilib, izoxoralar (bir xil masofali chiziqlar) hosil qilinadi. SHunday qilib, tutashish xaritasi, ya’ni belgili gorizont ustining izogipslarini izoxoralar bilan kesib o’tilgan xaritasi tuziladi (5.32-rasm,a). Bu chiziqlarning kesishgan hamma nuqtalarida mahsuldor gorizont ustining yotgan chuqurligini hisoblash mumkin. Misol uchun kesishish nuqtasini A harfi bilan belgilaymiz (5.32-rasm,a). Bu nuqtada belgili gorizont ustining yotgan chuqurligi 250 m ga teng, belgili gorizont va mahsuldor qatlam ustlari orasidagi masofa esa 500 m ga teng.
|
| |
Strukturalar xaritasini tuzishda quduqning qiyshayishini hisobga olish

|
Strukturalar xaritasini tuzishda quduqning qiyshayishini hisobga olish
|
bet | 76/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.4.8. Strukturalar xaritasini tuzishda quduqning qiyshayishini hisobga olish
Strukturalar xaritasini tuzishda yanglishishlar bo’lishining oldini olish maqsadida quduq tanasining qiyshayishini hisobga olish zarur. CHunonchi, quduq tog’ jinslarining yuqoriga ko’tarilishi bo’yicha qiyshaysa, struktura xaritasida aslida yo’q bo’lgan struktura do’ngligi paydo bo’lishi mumkin (5.31-rasm,a) va aksincha, quduq tog’ jinslarining pastga og’ishi bo’ylab qiyshaysa, xaritada struktura botiqligi paydo bo’ladi (5.31-rasm,b).
Quduqning qiyshayishini hisobga olishda, eng avvalo uning fazoviy qiyshayishi aniqlanadi va uni bir tekislikdagi qiyshayishga keltiriladi (qiyshayishning soxta tekisligi). Bu ish 5.10-rasmga berilgan izohdagi metodika bo’yicha bajarilib, uning vertikal tashkil etuvchisi aniqlanadi. Natijada tayanch yuzaning quduq bilan uchrashgan nuqtasining joylashgan chuqurligi belgilanadi.
5.31-rasm. Quduqning qiyshayishi hisobga olinmaganda yuzaga keladigan xatoliklar sxemasi va strukturalar xaritasini tuzishda ularning qiyshayishini hisobga olish (M.A.Jdanov, 1981). Quduqlarning qiyshayishi hisobga olinmaganda sodir bo’ladigan xatoliklar: a – qatlamlarning yuqoriga ko’tarilishi bo’yisha; b – qatlamlarning pasayishi bo’yisha; v – quduqning qiyshayishini hisobga olib struktura xaritasini tuzish. A, S – quduqlar og’zining holati; V, D – quduqlar ostki qismlarining holati; kasr suratida – quduqlar soni, kasr maxrajida – quduq shuqurligining belgisi (metrda)
Quduqlar joylashgan planda struktura xaritasini tuzish uchun qiyshaygan quduqlar og’zi va ularning tayanch yuza bilan kesishgan nuqtalari tasvirlanadi (bir tekislikka keltirilgan quduq tanasining gorizontal proektsiyasini ifodalovchi vektor oxirida). Bu nuqtalarga (vektor oxirida) ularning yotgan chuqurliklarini mutlaq balandlik qiymatlari metrda qo’yiladi, ya’ni х -N, bunda х vertikal tashkil etuvchi; N quduqning altitudasi.
Keyinroq mazkur quduqning tayanch yuzasi bilan kesishgan nuqtalari (vektorning oxirida) uchburchak usulida tutashtiriladi. YUqorida qayd etilgan qoidaga ko’ra quduqlarning keltirilgan qiymati chuqurliklari bo’yicha interpolyatsiya qilinadi va struktura xaritasi tuziladi (5.31-rasm,v).
|
| |
-rasm. Erozion botiqning qiyalanishini ifodalaydigan struktura xaritasi

|
-rasm. Erozion botiqning qiyalanishini ifodalaydigan struktura xaritasi
|
bet | 80/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi5.35-rasm. Erozion botiqning qiyalanishini ifodalaydigan struktura xaritasi. Izogipslar, metrda: 1 – monoklinallar, 2 – erozion botiq tagi; 3 – erozion botiqning shuqurligini ifodalovshi izoshiziqlar, metrda
5.35-rasmda erozion botiqlikni ifodalash uchun tutashish xaritasi yordamida qiya struktura xaritasini tuzishning avvalgiga nisbatan soddalashtirilgan grafik metodi ko’rsatilgan. Bu maqsadda I-I va II-II kesmada erozion botiqning geologik tuzilishi ko’rsatilgan, erozion botiqning monoklinal holatda qoplab yotgan tog’ jinslari punktir chiziq bilan ifodalangan, gorizontal chiziqlar tanlangan kesim bo’yicha erozion botiqni kesib o’tgan (bunda kesim 100 m ga teng).
Gorizontal chiziqlarni monoklinal va erozion botiq bilan kesishgan nuqtalarini gorizontalga tushirib, raqamlar (va nuqtalar bilan) bilan monoklinalning mutlaq balandligi, harflar bilan (va kichkina krest belgi bilan) erozion botiqning tubining balandlik qiymati aks ettirilgan (5.35-rasm,a). YUqorida ko’rsatilgan ma’lumotlar plandagi mos kesma chiziqlariga o’tkazadi (5.35-rasm,b). Keyinchalik monoklinal qatlam ustki qismining mutlaq balandliklari bo’yicha monoklinalning struktura xaritasi tuziladi. Erozion botiq tubining mutlaq balandliklari bo’yicha erozion botiq izogipslari o’tkaziladi. Natijada tutashish xaritasi kelib chiqib, ya’ni erozion botiq va monoklinalning izogips chiziqlarining kesishganini ko’ramiz.
5.35-rasmda ko’rsatilgan kesishish nuqtalaridagi erozion botiq va monoklinal oralig’idagi mutlaq balandliklar farqi erozion botiqning chuqurligini anglatadi. Kesishgan nuqtalar simmetrik joylashganligi sababli, ularni birlashtirib (5.35-rasm,v da ko’rsatilgandek), erozion botiqning 0, 100, 200, 200, 100, 0 m li chuqurlik izochiziqlariga ega bo’lamiz.
Struktura xaritasi odatdagi usulda tuzilganda, erozion botiqlikni aniqlash haddan tashqari qiyin bo’lar edi. Haqiqatan ham, I-I kesmada (5.35-rasm,a) 400 m li izogips uchta kesishgan nuqtani A, V, S beradi, shundan ma’lumki, A nuqta botiq chuqurligida, V nuqta botiqning yonbag’rida, S nuqta esa botiq tashqarisida yotadi. Agar struktura xaritasi odatdagidek tuzilganda hamma nuqtalar bir xil joylashgan bo’lib, rasmiy jihatdan ularni 400 m li gorizontal chiziq bilan birlashtirsa bo’ladi.
|
| |
MAHSULDOR QATLAMLAR TARKIBINI IFODALOVCHI XARITALAR

|
MAHSULDOR QATLAMLAR TARKIBINI IFODALOVCHI XARITALAR
|
bet | 81/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.5. MAHSULDOR QATLAMLAR TARKIBINI IFODALOVCHI XARITALAR
Mahsuldor qatlamlar tarkibini ifodalovchi xaritalar neft konlarini ishlatishda (neft va gazning zaxirasini hisoblashda, konni ishlatish sistemasini loyihalashda va sh.k.) muhim ahamiyatga ega. Bularga kollektorlarning qalinligini ifodalovchi xaritalar, qatlamning g’ovaklilik va o’tkazuvchanlik xaritalari mansubdir. Quyida biz shu xaritalar haqida so’z yuritamiz.
5.5.1. Kollektorlar qalinligini ifodalovchi xaritalar
Agar neftli qatlam monolit bo’lsa, ya’ni uning tarkibida o’tkazmaydigan jinslar uchramasa, bunday holatda kollektorlar qalinligining xaritasini (yoki izopaxit
5.36 rasm. Neft konlaridan birining S2 uyumlari bo’yisha tuzilgan zonal qalinliklar xaritasi
xaritasini) tuzish tutashish xaritasini tuzish usulidan farq qilmaydi. Aksincha, neftga boy qatlamning tarkibida o’tkazmaydigan tog’ jinslari qatchalari (gillar va sh.k.) mavjud bo’lsa va ular kollektorlik xususiyatiga ega bo’lmasa, bunday sharoitda qatlamdagi hamma o’tkazuvchan qatchalar birlashtirilib, kollektorning qalinligi aniqlanadi. Bunday xaritalar kollektorlarning foydali qalinligi xaritasi deb ataladi. Xarita izopaxitlari ma’lum nuqtalarni o’zaro interpolyatsiya qilish yo’li bilan topiladi, ya’ni bu jihatdan kollektorlar qalinligini ifodalovchi xaritalarni tuzish, avval qayd etilgan struktura xaritalarining mutlaq balandliklarini interpolyatsiya qilish yo’li bilan tuzishdan farq qilmaydi. Agar kollektorlar ba’zi bir uchastkalarda qiyiqlansa va maydonda quduqlar bir maromda joylashgan bo’lsa, bunday holatda nol chizig’i, ya’ni kollektorlarning qiyiqlanish chizig’i quduqlar oralig’idagi masofaning yarmisidan o’tkaziladi.
Agar chegaralovchi quduqlar qiyiqlanish chizig’idan uzoqroqda joylashgan bo’lsa, u holda nol chizig’ini kollektorlar qalinligining maydon bo’ylab o’zgarishini hisoblab topiladi. Kollektorlarning foydali qalinligi bo’yicha tuzilgan xaritalardan neft va gaz zaxiralarini hisoblashda, neft qatlamining ishlatishni loyihalashda va nazorat qilishda foydalaniladi. Bunda amaliyot vazifalaridan kelib chiqqan holda kollektorlarning foydali qalinligi xaritasi bilan birgalikda kollektorning gaz yoki neftli qismining xaritasi tuziladi. 5.36-rasmda neft konlaridan birida S2 uyumi kollektorining zonal qalinligining xaritasi tasvirlangan.
|
| |
Strukturalarning ayrim maxsus xaritalari

|
Strukturalarning ayrim maxsus xaritalari
|
bet | 79/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.4.11. Strukturalarning ayrim maxsus xaritalari
Ayrim paytlarda maxsus vazifalarni hal qilish uchun strukturalar xaritasini tuzishda alohida usullarni qo’llashga zaruriyat tug’iladi. Bunday xaritalarga buzilish yuzasi xaritalari va qiya struktura xaritalari mansub. Biz quyida ushbu xaritalarning tuzilish usullariga to’xtalib o’tamiz. Buzilishlar yuzasi xaritasi buzilish yuzasining tuzilishi murakkab bo’lib, buzilish yuzasi bilan tektonik to’silgan neft uyumlari bog’liq bo’lganda tuziladi. Bunday xarita uchburchaklar usuli yoki kesmalar usuli bilan alohida quduqlarda ochilgan buzilishlar yuzalarining mutlaq balandlik belgisi bo’yicha tuziladi. Mazkur xaritalar orqali buzilishlar yuzasining ochiladigan chuqurligi aniqlanadi va neft uyumlari etarlicha razvedka qilinmagan taqdirda ham ishlatish quduqlarini aniqlik bilan loyihalashtirishga imkon beradi.
I-I kesma II-II kesma
5.34-rasm. Buzilish yuzasi xaritasi: 1 – buzilish yuzasi izogipslari, m; 2 – uyumning nadvigosti qismidagi holati.
5.34-rasmda kesmalar usuli bilan tuzilgan buzilish yuzasining xaritasi tasvirlangan. Xaritada interval quduqlardan olingan ma’lumotlar ham inobatga olingan. Neft uyumining joylashishi faqat I-I va II-II kesmada (5.34-rasm) ko’rsatilgan. Kesmalar bo’yicha olingan ma’lumotlarni struktura xaritasiga tushirib, neft uyumining joylashishi (abcd) va uning buzilish yuzasi bilan bog’liqligi aniqlanadi.
5.4.12. Qiya struktura xaritalari
Qiya struktura xaritalarini tuzishda qandaydir yuzani yoki strukturani bazis
yuzada ifodalash uchun dengiz sathi o’rniga qiya yuza qabul qilinadi. Birinchi marta qiya struktura xaritasini 1911-1912 yillarda I.M. Gubkin Apsheron neft konidagi ba’zi bir neft uyumlari joylashgan erozion botiq uchun tuzgan.
Bu xaritasi orqali I.M. Gubkin neft uyumlarining tarqalishi to’g’risida to’g’ri yo’nalish bergan.
1939 yilda qiya struktura xaritalari Grozniy neftli rayonida tik qiyalangan qatlamlarni va bukilib yotgan burmalarni ifodalash uchun ishlatilgan. Amaliyotdan aynan shu tipdagi strukturalarni qiya struktura xaritalari yordamida ifodalash strukturalarning va neft uyumlarining haqiqiy o’lchamlarini buzib ko’rsatilishiga olib kelishi ma’lum bo’ldi. SHu sababli bunday xaritalardan foydalanish samarasiz hisoblanadi
|
| |
Fazoda buyumlarni orientasiyalash

164
Zagotovkalar paz, bortcha, kallak, teshik, shakldor o’yiq,
tirqishga moslab
orientirlanadi. Ko’pincha zagotovkalarning og’irlik markazini siljitishdan va ularni
assimetrik joylashtirishdan foydalaniladi. Orientator ba’zi hollarda qamragich
sifatida ham ishlaydi. Bunker ichida tartibsiz holatda
turgan zagotovkalarni olish
uchun ta’minlash mexanizmlarida qamragichlar nazarda tutilgan. Qamragichlar
konstruksiyasi
jihatidan ilmoqlar, shtirlar, trubkalar ko’rinishida ishlanadi.
Tirqishli qamragich (6.2-rasm,
g) bolt shaklidagi zagotovkalar (kallaqli zagotovka-
lar) uchun ishlatiladi. Teshikli zagotovkalar
uchun qamragichlar ilmoqlar
ko’rinishida (6.2–rasm, d), brusoklar tipidagi yassi zagotovkalar uchun - kesikli
disklar ko’rinishida (6.2–rasm, e) ishlanadi.
6.2-rasm. Yuklash qurilmalarining elementlari:
a – qaytma-ilgarilanma ta’minlagich, b – aylanuvchi diskli ta’minlagich, v –
kaskadli orientator, g – tirqishli qamragich, d – ilmoqli qamragich, j – diskli
tushirgich.
Uzatish jarayonida novlarda noto’g’ri orientirlangan
yoki ortiqcha
zagotovkalar uchrashi mumkin. Ular olib tashlanishi zarur. Bu ishni tushirib
Yuborgichlar bajaradi.
Plunjerli, richagli, g’ildiraqli (Yulduzchali),
pnevmatik
165
tushirib yuborgichlar bo’ladi. 6.2-rasm
j da brusoklar 2 tipidagi detallar uchun
mo’ljallangan diskli tushirib yuborgich 1 ko’rsatilgan.
Titkich - bunkerga kirish teshigi oldida zagotovkalarning
turib qolishini
bartaraf etish uchun ularni titib turadigan qurilma. Titkich ba’zan orientator va
qamragich bo’lib ham hizmat qiladi (6.2-rasm, d).
Surgichlar,
burish qurilmalari, kantovatellar ham ta’minlash mexanizmlari
jumlasiga kiradi. Ular ko’p pozitsiyada ishlov beriladigan murakkab shaklli korpus
detallar uchun zarurdir.
XIX asrda Lotin Amerikasi - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

122
Meksikada mustaqillik uchun urush. 1810-yili mustamlakalarda
ommaviy qo‘zg‘olon boshlandi. Lotin Amerikasi xalqlarining ozodlik
kurashi jarayonida ko‘pgina ajoyib vatanparvarlar yetishib chiqdi.
Meksika xalqi ozodlik kurashining shonli qahramonlari
Migel
Idalgo va Xose Morelosning nomlarini hozir ham hurmat bilan
eslaydi. Qishloq ruhoniysi Idalgoni mahalliy aholi, ayniqsa, hindular
sevar edi. U hindularning tillarini bilardi. 1810-yili Idalgo dehqonlar-
ning eng kambag‘al tabaqalariga mansub bo‘lgan hindular bilan mu-
latlarni mustaqillik uchun kurashga va o‘zlaridan tortib olingan
yerlarni qaytarib olishga chaqirdi. Qo‘zg‘olon ko‘targan hindu va mu-
latlardan butun bir qo‘shin tuzildi. Idalgo quldorlarga o‘zlarining
hamma qullarini o‘n kunlik muddatda ozod qilib yuborishni buyurdi
va hindu jamoalari mustamlakachi ma’murlarga to‘lab kelgan o‘lponni
bekor qildi.
Ispaniya qo‘shini qo‘zg‘olonni bostirdi. Asir
olingan Idalgo esa otib o‘ldirildi. Idalgoning
eng yaqin safdoshi Morelos uning ishini davom
ettirdi. Biroq Ispaniyaning muntazam qo‘shini
bu safar ham qo‘zg‘olonchilardan ustun keldi,
Morelos ham otib tashlandi. Keyinchalik ozod-
lik harakatiga rahbarlikni badavlat pomeshiklar
qo‘lga oldilar. Meksikada mustaqillik uchun ku-
rash davom etdi.
Nihoyat,
1821-yili Meksika mustaqillikka
erishdi. Qullik bekor qilindi. Keyinroq Meksika
Respublika deb e’lon qilindi.
Venesuela mustaqilligi. Venesuelada mustaqillik urushiga
Simon
Bolivar rahbarlik qildi. U Janubiy Amerika xalqlarining eng mashhur
qahramoni bo‘lib qoldi. Bolivar venesuelalik badavlat kreol – po-
meshik va savdogar oilasida tug‘ildi. Juda yaxshi ilm olgan Bolivar
Yevropa bo‘ylab safar qildi.
«Ispaniya mening mamlakatimni bandi qilgan zanjirlarni parcha-
lab tashlamagunimcha xotirjam bo‘lmayman», – derdi u. Bolivar
Venesuela ozodlik qo‘shinini tuzdi.
-rasm. Namlik o`lchov asbobi

1.1-rasm. Namlik o`lchov asbobi
Datchik istemol qiladigan kuchlanishi 3,31–5 V, tok kuchi esa 4,43–4,9 mA
oralig`ida. 5 V quvvatlanganda qaytadigan signal 0,6-5 V.
139
1.2 -rasm. Jarayonning elektrik sxemasi
Elektrik sxema 1.2-rasmda ko`rsatilgan. Bunda, datchikning Vcc hamda
GND nuqtalari kontrollerning doimiy manbalari 5 V hamda GND portlariga va A0
nuqtasi kontrollerning analog portiga ulanadi. Shundan so`ng suvni haydash uchun
nasosni ishga tushirish vazifasi bajariladi. Bunda nasosni rele yordamida
boshqaramiz. Relening doimiy manbalariga kontrollerning 5 V hamda GND
portlaridan qiymatlarni olib relening mos portlariga va asosiy 12 chiqish portini
relening kiruvchi portiga ulaymiz. Relening chiqish nuqtalarini nasosga ulaymiz.
Yuqoridagi printsipial sxema asosida sxemani quramiz va sxemani ulash ishi
tugagach Arduino platasini USB kabel yordamida kompyuterga ulaymiz.
Dasturni yuklash
Tuproq namiligini o`lchash tizimining dasturi keltirilgan. Ushbu kodni
nusxalaymiz va Arduino IDE ga joylashtiramiz.
int sensorPin=A0;
int sensorValue=0;
int sensorValuefoiz=0;
void setup(){
Serial.begin(9600);
}
140
void loop() {
sensorValue=analogRead(sensorPin);
sensorValuefoiz=map(sensorValue,0,1023,0,100);
Serial.print(100-sensorValuefoiz);
Serial.println("%");
delay(1000);
}
1.3-rasm. Jarayonning vizual ko`rinishi
Ishni bajarish tartibi
1.Talabalar o`qituvchi tomonidan berilgan ma`lumotlar asosida “Arduino
Uno” mikrokontrolleriga namlikni o`lchash tizimini o`rganadi.
2.Talaba bajargan ishlari bo`yicha o`qituvchiga yozma hisobot tayyorlab
topshiradi.
Topshiriq:
1.4- rasmda keltirilgan sxemaning belgilangan qismi bo`yicha Arduino UNO
mikrokontrolleri yordamida tuproq namligini o`lchash hamda reglament qiymat
asosida boshqarish tizimini mexatronik modulni yig`ing va ushbu modul bo`yicha
boshqaruv dasturini tuzing hamda yozma hisobot tayyorlang.
|
Asosiy tayanch so`z va iboralar

162
harakatga o`zgartirish printsipi asosida amal qiladi. Ko`pchilik ofis va kompyuter
texnikasi ushbu dvigatellar bilan jihozlangan. Ular o`lchami kichik va yuqori
samaradorli hisoblanadi.
*
Servoyuritma (lot.
servus – yordamchi, qul) – tashqaridan berilgan
parametrlarga asosan o`zining ichki manfiy (salbiy) teskari aloqasi bo`yicha holatini
avtomatik rostlaydigan mexanik yuritmadir.
* Chiziqli elektrdvigatellar stator va rotorning bir-biriga nisbatan to`g`ri
chiziqli harakatlantirish xususiyatiga ega. Standart elektrdvigatellarda rotor va stator
xalqa shaklida bo`ladi, chiziqlisida esa – ular polosa shaklida ishlangan.
Yuqori momentli dvigatellar deb nimaga aytiladi?

334
D)
Chastota bo`yicha ko`p martali yuklamani o`zgartirish imkonini yaratish
5.
Motor-shpindellarning konstruktiv xususiyati nimadan iborat?
A)
Shpindelni bevosita reduktor valiga o`rnatilganidir
B)
Shpindelni bevosita dvigatel rotorida o`rnatilganidir
C)
Tishli g`altakni bevosita dvigatel rotorida o`rnatilganidir
D)
Shpindelni bevosita dvigatel schyotkasida o`rnatilganidir
6.
Nechanchi yillardan boshlab chiziqli dvigatellarni ishlab chiqish yo`lga
qo`yilgan?
A)
1981-yillardan
B)
1980-yillardan
C)
1970-yillardan
D)
1961-yillardan
7.
MCP 9700 harorat datchigi uchun iste`mol kuchlanishi qaysi oraliqda
bo`lishi talab etiladi.
A)
13,3-15 V
B)
3,3-5 V
C)
3,3-9 V
D)
1,2-12 V
-rasm.Har xil quvvatli elektrdvigatellar

152
3.1.6-rasm. Ko`p o`ramli rotor
Agar rotor o`ramlari chiqish joyida o`zgarmas tok manbai ulansa, rotor
yarim aylanib, to`xtab qoladi. Aylanishni davom ettirish uchun tokning qutubini
o`zgartirish kerak bo`ladi. O`ramlar chiqish joyidagi tok qutbini o`zgartiruvchi
moslama
kollektor deb ataladi.
Qo`llanilishi: sanoat va maishiy xizmat elektr asboblari; avtomobilsozlikda
oynako`targichlar, ventilyatorlar va boshqa avtomatika; tramvay, trolleybus,
elektrkara, ko`tarish kranlari va tortish kuchi katta bo`lgan mexanizmlar va h.k.
Afzalliklari:
boshqarishni
osonlashtiradigan
o`zgarmas
tok
elektrodvigatellari xarakteristikalarining chiziqli bog`liqligi; aylanish chastotasining
oson rostlanishi; yaxshi ishga tushirish xarakteristikalari; kompakt o`lchamlari.
Kamchiliklari: kollektor va shyotkalarning cheklangan resursi; asosan
o`zgaruvchan tok tarmog`idan foydalanishimiz uchun, uni to`g`rilash kerakligi;
rotorlarni yasash qimmatligi.
-rasm. Datchikning kontrollerga ulash sxemasi

331
•
Datchikni olovdan uzoqroq masofada saqlash lozim, chunki u yuqori
temperaturada buzilib qolishi mumkin.
•
Tekshirib ko`rish uchun uni 80 sm masofada olovni ushlash lozim. Olov
qanchalik ko`p bo`lsa tekshirish masofasi shunchalik katta bo`ladi.
•
Plastinada kichik analogli rejimda ishlaganda ko`proq yuqori aniqlikni
olish mumkin.
•
To`lqin uzunligi 760nm dan 1100 nm gacha diapazonda bo`lgan olov
yoki yorug`likni aniqlashi mumkin.
•
Aniqlash burchagi 60 gradusda, olov spektriga sezgirligi ekstrimal
darajada.
•
Sezgirligi rostlanadi (ko`k rangdagi raqamli potentsiometr).
•
Komparatordagi chiqish signali toza, to`lqinlar yaxshi shaklda chiqadi,
tok kuchi 15mA
•
Ishchi kuchlanishi: 3,3-5 V.
•
Chiqish shakli: kuchlanish bo`yicha raqamli chiqish (0 va 1) va AO
analogli chiqish.
•
Gabarit o`lchami: 3,2 sm x 1,4 sm.
•
Keng kuchlanishli
LM393 komparatori ishlatiladi.
Ventilli 
elektrdvigatel

154
qiladigan magnit maydonning aylanish chastotasidan farq qiladi (asinxron). Ular
qisqa ulangan rotorli va fazali rotorli bo`ladi. Bular konstruktsiyasi bir xil, orasidagi
farq ularning o`rash usulidadir. Asosan uch fazali asinxron dvigatellar ko`p
tarqalgan: stanok va jihozlarda, avtomatikada, telemexanika va h.k.larda ishlatiladi.
- rasm. Topshiriq uchun sxema

143
B) Bu antropomorf konstruktsiyalar bo`lib, ularni inson qo`liga, oyog`iga yoki
tanasiga “kiyib”, inson harakatini masshtab koeffitsiyentini hisobga olgan holda
takrorlash uchun qo`llaniladi
C) Bu antropomorf konstruktsiyalar bo`lib, ularni pult orqali mashinalar harakatini
masshtab koeffitsiyentini hisobga olgan holda takrorlash uchun qo`llaniladi
D) Bu antropomorf konstruktsiyalar bo`lib, ularni kompyuter orqali inson
harakatini masshtab koeffitsiyentini hisobga olgan holda takrorlash uchun
qo`llaniladi
-rasm. Manipulyator yuritmalarining tipik sxemasi

150
juda tez rivojlanib ketdi;
•
kompakt, boshqa yuritmalar bilan komplekt yuritmalar yaratishga
imkon beradi.
Kamchiliklari: yong`inga va portlashga xavfli zonalarda hamda nam
joylarda ishlatishning qiyinligi, bu kamchilik himoyalangan yuritmani ishlatish
bilan yo`qotiladi; narxining qimmatligi; ko`p vaqt uzluksiz ishlatganda dvigatelning
isib ketishi va ishqalanadigan detallarning yeyilishi; yonidan o`tadigan boshqa
boshqarish tarmog`lariga elektromagnit maydon g`alayon hosil qiladi; gidravlik va
pnevmatik yuritmalarga nisbatan yomon massogabarit xarakteristikalariga ega.
Hozirgi vaqtda mexatronikada elektryuritmalarni qo`llash sohalari:
• juda sifatli boshqariluvchi yengil MTlar;
• kichik massali (10-100 kg li) og`irlik ko`taruvchi qurilmalar;
• mobil robotlar.
Hozirgi vaqtda elektrdvigatellarning juda ko`p turi mavjud (3.1.4-rasm).
Bular:
o`zgarmas tok dvigatellari; o`zgaruvchan tok dvigatellari; qadamli
dvigatellar; servodvigatellar va h.k.
Shtampovkalash jarayoniga ta`rif bering

145
D) Materialni shaklini va o`lchamini o`zgartirish uchun uni plastik deformatsiyalash
jarayonidir
16. Radiopriyomniklar kontur katushkalrini yig`ish uchun robototexnik
kompleksini bir davr ishlash vaqti?
A) 20 sek
B) 10 sek
C) 15 sek
D) 9 sek
17. Moslashuvchan ishlab chiqarish tizimlari xususiyatini ko`rsating.
A) Texnologik tizimni tez va uncha ko`p mehnat va boshqa xarajatlar talab
qilmasdan yangi yoki modernizatsiyalangan mahsulot ishlab chiqarish
B) Texnologik tizimni tez va uncha ko`p mehnat va boshqa xarajatlar talab
qilmasdan yangi yoki modernizatsiyalangan mahsulot ishlab chiqarish yoki yangi
texnologik jarayonlarni amalga oshirish uchun qayta tashkil etish xususiyati
C) Texnologik jihozni tez va uncha ko`p mehnat va boshqa xarajatlar talab
qilmasdan yangi yoki modernizatsiyalangan mahsulot ishlab chiqarish yoki yangi
texnologik jarayonlarni amalga oshirish uchun qayta tashkil etish xususiyati
D) Texnologik tizimni ko`p mehnat va boshqa xarajatlar evaziga yangi yoki
modernizatsiyalangan mahsulot ishlab chiqarish yoki yangi texnologik jarayonlarni
amalga oshirish uchun qayta tashkil etish xususiyati
18. Birinchi to`liq avtomatlashtirilgan manipulyatorlar birinchi marta
nechanchi yillarda ishlab chiqilgan?
A) 1960-1961
B) 1970-1971
C) 1955-1956
D) 1961-1962
19. Birinchi to`liq avtomatlashtirilgan manipulyatorlar birinchi marta qayerda
Avtomatik boshqariladigan intellektual robotlar bu

144
11.
Avtomobillar
tormozlarini
avtiblokirovkalash
tizimda
qanaqa
datchiklardan foydalanadi?
A) Magnitrezistorli va Xoll datchiklari
B) Ultratovushli va
magnitrezistorli datchiklar
C) Ultratovushli va Xoll datchiklari
D) Ultratovushli datchiklar
12. Tibbiyotda mexatronika tizimlarining qo`llash yo`nalishlari
A) Xizmat ko`rsatuvchi, klinik
B) Reabilitatsiyalovchi, yo`l ko`rsatuvchi va
klinik
C) Reabilitatsiyalovchi, xizmat ko`rsatuvchi va klinik
D) Protezlovchi, xizmat ko`rsatuvchi va klinik
13. Klinik robotlar nechta masalani yechishga mo`ljallangan?
A) 2
B) 4
C) 5
D) 3
14. Kompyuter tomografiyasi nima?
A) Ob’yekning ichki strukturasini to`qimalarni yemirmasdan o`rganadigan usul
B) Ob’yekning ichki strukturasini to`qimalarni jarrohlik usulida o`rganadigan usul
C) Ob’yekning ichki strukturasini to`qimalarni
yemirmasdan qavatma-qavat
o`rganadigan usul
D) Ob’yekning ichki strukturasini to`qimalarni yaxlit o`rganadigan usul
Mark Òven kabi mashhur yozuvchilari asarlarida, Genri Longfello

|
Mark Òven kabi mashhur yozuvchilari asarlarida, Genri LongfelloBog'liq jahon tarixi 8 uzbMark Òven kabi mashhur yozuvchilari asarlarida, Genri Longfello
she’rlarida aks etdi.
Òasviriy san’at XVIII asrda inglizlarga taqlid qilishdan iborat
bo‘ldi. Bu davrdagi Benjamin Uest, Jon Kopli kabi rassomlar portret
va peyzaj janrida ijod qilib, ular Yevropada mashhur bo‘lishdi.
1850-yillardan boshlab, bir nechta tasviriy san’at va musiqa maktablari
ochildi. Ularda Yevropa mamlakatlaridan kelgan rassom va kom-
pozitorlar asosiy rol o‘ynadi.
XIX asr AQSH uchun jadal rivojlanish asri bo‘ldi. Hali asr
boshlarida davlatning bir butunligini saqlab qolish uchun fuqarolar
urushi olib borgan xalq asr oxiriga kelib dunyoning eng rivojlan-
gan va kuchli davlatlaridan biriga aylandi.
Keng demokratik erkinliklar, huquq va majburiyatlar tengligi,
odamlarning tadbirkorligi va tashabbuskorligi uchun yaratilgan
imkoniyatlar AQSHni dunyoning eng qudratli mamlakatiga ay-
lantirdi.
Abolitsionistlar (bekor qilish) – Amerikada qullikni bekor qilish tarafdorlari.
«Gomstedlar to‘g‘risida»gi Qonun – G‘arbdagi bo‘sh yotgan katta yer jam-
g‘armasini fermer xo‘jaligi yuritishni istagan shaxslarga bepul bo‘lib berish to‘g‘-
risidagi qonun.
Konfederatsiya (ittifoq, birlashma) – aniq maqsad yoki harakatni amalga
oshirish uchun birlashgan suveren davlatlar ittifoqi.
Fermer – xususiy yoki uzoq muddat ijaraga olingan yerda qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi qishloq xo‘jaligi tadbirkori, fermer
xo‘jaligi egasi.
Plantatsiya xo‘jaligi – AQSHning janubida qullar mehnatiga asoslangan yirik
dehqonchilik xo‘jaligi.
http://eduportal.uz
120
1. AQSHda yuz bergan fuqarolar urushining sabablarini tartib bilan daftaringizga
yozing.
2. Nega Shimol uchun fuqarolar urushiga kirish AQSHning ikkiga bo‘linib
ketishidan ustun qo‘yildi?
3. Shimolning g‘alabasini ta’minlashda prezident A. Linkoln qanday rol o‘ynadi?
4. Shimol erishgan g‘alabaning tarixiy ahamiyati haqida nimalarni bilib oldingiz?
|
| |
-rasm. Datchikning mikrokontrollerga ulash sxemasi

332
Datchikni mikrokontrollerga ulaganimizdan so`ng uni ishlashini ta`minlash
uchun dastur tuzamiz.
const int buttonPin = 2;
const int ledPin = 13;
int buttonState = 0;
void setup() {
pinMode(ledPin, OUTPUT);
pinMode(buttonPin, INPUT);
}
void loop() {
buttonState = digitalRead(buttonPin);
if (buttonState == HIGH) {
digitalWrite(ledPin, HIGH);
} else {
digitalWrite(ledPin, LOW);
}
}
Topshiriq
Tajriba qurilmasini yig’ing va avtomatik boshqarish bo`yicha
boshqaruv
dasturini tuzing hamda yozma hisobot tayyorlang.
Takrorlash uchun savollar
1.
Mashg`ulotning maqsadini ayting.
2.
Ishni bajarish uchun kerakli jihozlarni sanab o`ting.
3.
YL-44 turidagi zummer modulini Arduinoga
ulash printsipial elektr
sxemasini yig`ishni tushuntiring.
4.
Infraqizil datchikni Arduinoga ulash printsipial
elektr sxemasini
yig`ishni tushuntiring.
5.
YL-44 turidagi hamda infraqizil datchigi bo`yicha o`lchash
uchun
dastur tuzish va yuklash tartibini tushuntiring.
333
6.
Laboratoriya qurilmasini avtomatik boshqarish dasturini ishlab chiqish
ketma-ketligini izohlang.
IV -MODUL BO`YICHA TEST SAVOLLARI
1.
Mexatronik modullar ularni tashkil qilgan elementlariga qarab nechta
guruhga bo`linadi?
A)
4
B)
3
C)
5
D)
2
2.
Mexatronik modullarni ularni tashkil qilgan elementlariga qarab
ajratilgan guruhlarini ko`rsating.
A)
Harakat moduli, intellektual mexatronik modul
B)
Mexatronik harakat moduli, intellektual mexatronik modul
C)
Tezlik moduli, mexatronik harakat moduli, intellektual mexatronik modul
D)
Harakat moduli, mexatronik harakat moduli, intellektual mexatronik modul
Mashg`ulotning maqsadi - Zbekiston respublikasi

328
•
Rezonans chastotasi 4,2
±0,5 KGts
•
Akustik quvvati min 85dB (10sm U
pit
=5V)
•
Talab qiladigan maksimal tok I
max
=20mA
•
Ishchi temperatura diapazoni -20
0
C +80
0
C
3.2-rasm. Elektrik sxemasi
YL-44 (sirena) zummer modulining
Arduino UNOga ulash sxemasi.
•
VCC – kuchlanish ta`minoti;
•
I/O – boshqruv signali;
•
GND – umumiy kontakt.
Ijodiy ish topshirig‘i - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

121
mustamlakachilik zulmiga qarshi ozodlik harakatini keltirib chiqardi.
Bu harakatning asosiy maqsadi – mustaqil davlatlar tuzish edi. Kreol-
lardan chiqqan o‘qimishli kishilar, pomeshiklar, ayniqsa, zobitlar ora-
sida ozodlik g‘oyalari keng tarqaldi. Mustamlakalarda burjuaziya hali
zaif edi.
Shu sababli kreollardan chiqqan inqilobchilar ozodlik harakatiga
boshchilik qildilar. Ozodlik harakatining arboblari xalq ommasining –
hindular, metis va mulatlardan chiqqan dehqonlar bilan hunarmand-
larning hamda mustaqillik tufayli o‘z qismatining yengillashuviga
umid bog‘lagan qora tanli qullarning ham madadiga tayandi.
Sulton Salim I 1514-yili - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

86
Avliyo Chalabiy
qilishni
kuchaytirish, mustamlaka o‘lkalardan tashib kelingan ulkan
miqdordagi boyliklar hisobiga ham yuksaldi. Ekspluatatsiyaning tobo-
ra kuchayishidan tinka-madori
qurigan dehqonlar shaharlarga,
tog‘larga qochib keta boshladilar. Sulton buning oldini olish maq-
sadida yer egalariga qochib ketgan dehqonlarni majburan qaytarib
olib kelish huquqini beruvchi maxsus farmon chiqardi.
Dehqonlarning xonavayron bo‘lishi va ko‘plab
qochib ketishi
XVI asr o‘rtalaridan boshlab qishloq xo‘jaligining inqiroziga olib keldi.
Shu tariqa Òurkiya harbiy qudratining zaiflashish davri boshlandi.
G‘arbiy Yevropada markazlashgan davlatlar, kuchli markaziy hoki-
miyat qaror topgan bir sharoitda Òurkiya tanazzulga uchradi.
-yili zend qabilasi - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh....

91
Adabiyot, san’at va me’morchilik. XVI–
XVII asrlarda
ham Eronning qadimiy madaniy
an’analari davom ettirildi. Ayniqsa, shaharsoz-
lik, amaliy san’at va she’riyatda an’analar da-
vomiyligi saqlanib qoldi. Bu davrda shoirlar
Xatoiy (Ismoil I Safaviy),
Sodiqbek Afshar,
Soib Òabriziy, kurd
mumtoz adabiyotining yor-
qin namoyandasi
Ahmad Hasaniy, kurd shoiri
Mirza Shafiq va boshqalar unumli ijod qildi.
Òasviriy san’at va me’morchilik
yuqori da-
rajaga ko‘tarildi. Ajoyib saroylar, madrasa va
masjidlar qurildi.
Bular qatorida Isfahonda
bunyod etilgan Shoh masjidi, Shayx Lutfulla
masjidi, Ali Kapa
va Chexel Sotun saroy an-
sambllari o‘zining nafisligi va mahobati bilan ajralib turadi.
Bu davr Eron miniaturasi jahon mumtoz badiiy san’atining eng
yuksak namunalaridan hisoblanadi. Isfahon bu san’at turining mar-
kaziga aylandi. Miniatura san’atining rivojlanishiga Hirotdagi Behzod
maktabi katta ta’sir ko‘rsatdi.
XVIII asrda ham madaniy an’analar davom ettirildi.
Ammo mam-
lakatdagi iqtisodiy tushkunlik va siyosiy parokandalik adabiyot va
san’atda ham o‘z aksini topdi. Bundan tashqari,
yevropaliklarning
kirib kela boshlashi ham azaliy an’analarga ta’sir etmasdan qolmadi.
Bozor talabidan kelib chiqib, gilam va boshqa amaliy san’at buyum-
larini ishlab chiqarishga e’tibor kuchaydi.
Bu esa Eron madaniya-
tining keyingi asrlardagi taraqqiyot yo‘nalishini belgilab berdi.
Madaniyat va san’at - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh....

83
g‘unligini his etishga intilish, atrofdagi go‘zallikni ko‘ra olish qobi-
liyati yaponlar xarakterining o‘ziga xos jihatlaridir.
XVI–XVIII asrlarda o‘rtada joylashgan qal’a atrofida yapon
bog‘ini yaratish san’ati rivojlandi. Ko‘p qavatli, tomining uchi qay-
rilgan binolar parvoz qilayotgan katta qushni eslatardi.
XVII asrda an’anaviy yapon teatri –
kabuki (qo‘shiq, raqs, ma-
horat) paydo bo‘ldi. Bu teatr aktyorlari faqat erkaklar bo‘lib, ularning
yuzlari murakkab usulda grim qilinardi.
Yangi davrda yapon she’riyati ham yuksaklikka erishdi. Poeziya-
ning eng keng tarqalgan janri qofiyalashmagan besh qatorli lirik
she’rlar bo‘lib, ular «Òomchi suvda ummonni ko‘rish kerak» degan
badiiy tamoyil asosida yozilgan. Bu xokku janri deb nomlanib, uning
eng mashhur namoyandasi Masuo Basyo edi.
Yangi davrda Koreyada ham bizdagi baxshilik san’atiga o‘xshash
qo‘shiqchilik keng tarqaldi. Bu bilan xalq og‘zaki ijodi adabiyot
maqomini oldi va yozma adabiyot sifatida ham davom ettirildi.
Òasviriy san’atda ham xalq ijodiyoti, koreys xalqi hayotidan lav-
halarni aks ettirish an’analari kuchaydi. Xitoyning peyzaj usuli kirib
keldi. Bu «tog‘ va suvni tasvirlash» janri bo‘lib, bu janrda ijod qilgan
rassomlardan Chon Son, Li Myonuk, Kim Xondo chizgan rasmlar
juda mashhur edi.
Shunday qilib, XVI–XVIII asrlar davomida Yaponiya birlashib,
yagona markazlashgan davlatga aylandi, umumyapon milliy bozori
shakllandi. Ichki islohotlar hamda oqilona tashqi siyosat tufayli,
ko‘pchilik Osiyo davlatlaridan farqli o‘laroq, o‘z mustaqilligini
saqlab qolishga muvaffaq bo‘ldi.
Koreyada esa amalga oshirilgan islohotlar mavjud tizimning in-
qirozini to‘xtata olmadi. Mamlakat Xitoy, Yaponiya, Rossiya va

84
3. Qanday omillar Yangi davrda Koreyaning kuchsizlanishiga olib keldi?
4. Yaponiya va manjurlar bosqini Koreya iqtisodi uchun qanday oqibatlarni kel-
tirib chiqardi?
Ijodiy ish topshirig‘i
Matndan
foydalanib, Yaponiya va Koreya davlatlarining Yangi davrda erishgan
yutuq va kamchiliklarini SWOT chizmasi asosida tahlil qiling va daftaringizga
yozing.
Mavzuga aloqador «So‘nggi samuray» badiiy filmini ko‘ring va xulosa chiqaring.
17-mavzu: XVI–XVIII ASRLARDA USMONIYLAR
IMPERIYASI
Imperiyaning yuksalishi. XVI asr boshlarida
butun imperiya vilo-
yatga, viloyatlar esa
sanjoq (tuman)larga bo‘lingan edi. Viloyatlarni
vali,
sanjoqlarni esa sanjoqbey boshqarardi. Imperiyaning asosiy
tayanchi uning qo‘shini edi.
Usmoniylar sulolasi asoschisi Usmon davrida amalga oshirilgan islohotlarni
bilasizmi?
Imperiya bosib olgan hududlardagi
dehqonchilik yerlari davlat
mulki deb e’lon qilindi. Sulton bu yerlarni o‘z
sipohiy (otliq as-
kar)lariga harbiy majburiyat evaziga taqsimlab berdi. Ularning miq-
dori har xil edi. Sipohiylar shu tariqa o‘z xo‘jaliklariga ega bo‘ldilar.
Ular o‘z yerlarini dehqonlarga ijaraga berar edi. Ayni paytda harbiy
harakatlarda qatnashish
sipohiylar zimmasiga, zarurat tug‘ilganda sul-
ton farmonini ijro etish esa sanjoqbeylarga yuklatilgan. Shuningdek,
ular o‘z yeridan oladigan daromadi miqdoriga mos ravishda qurolli
askarlar ham olib kelishi shart edi. Sipohiy xo‘jaligining
daromadini
ijarachi dehqondan olinadigan soliq tashkil etardi. Bundan tashqari,
imperiyaning muntazam piyoda qo‘shini –
yanicharlar (yangi
qo‘shin), shuningdek, kuchli harbiy dengiz floti ham bor edi. Bu
omillar XVI asrda ham Usmoniylar imperiyasiga keng ko‘lamda
bosqinchilik urushlari olib borish imkonini berdi.
Bu davrda Eron
imperiyaning Osiyodagi eng yirik raqibiga aylangan edi.
http://eduportal.uz
Shoh Abbos I - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

90
Afg‘onlar istilosi. Iqtisodiy inqiroz, o‘z navbatida, aholining turli
tabaqalari orasida noroziliklarni keltirib chiqardi. Ayni paytda yirik
yer-mulk egalarining markaziy hokimiyatga bo‘ysunmasligi va bosib
olingan o‘lka xalqlarining ozodlik uchun kurashi avj oldi.
Chunonchi, 1722-yili afg‘onlar o‘z yetakchisi Mir Mahmud bosh-
chiligida zaiflashib qolgan Eronga hujum qildi. Eron shohi Sulton
Husayn hokimiyatni Mir Mahmudga topshirishga majbur bo‘ldi. Shu
tariqa Eron tarixida afg‘onlarga qaramlik davri boshlandi.
Nodirshohning hokimiyat tepasiga kelishi. Bu davrda safaviylar
sulolasi hukmronligi nomiga bo‘lsa-da, hamon davom etardi. So‘nggi
hukmdor Òaxmasp II amalda hech qanday hokimiyatga ega emas edi.
Buning ustiga, unda xalqni turk va afg‘on bosqinchilariga qarshi ku-
rashga chorlay oladigan qobiliyat ham yo‘q edi. Shunday sharoitda
Eronda shijoatkor, katta lashkarboshilik qobiliyatiga ega Nodir Quli
kurash maydoniga chiqdi. U afg‘on qo‘shinini butunlay tor-mor etib,
Eronni afg‘on qaramligidan ozod etdi. Nodir Quli Safaviylar davla-
tining tarkibiga kiruvchi barcha hududlarda o‘z hokimiyatini o‘rnatib,
1736-yili barcha qabilalar asilzodalarining qurultoyida o‘zini Eron
shohi
Nodirshoh deb e’lon qilishga erishdi. Shu tariqa safaviylar
sulolasi hukmronligi butunlay barham topdi.
Nodirshoh katta bosqinchilik urushlari natijasida ulkan imperiya
tuzdi. Biroq u
1747-yili o‘zaro ichki nizolar natijasida o‘ldirildi.
Qojarlar sulolasi hukmronligining o‘rnatilishi. Nodirshoh haloka-
tidan keyin imperiya bir necha qismlarga bo‘linib ketdi. Eronda turli
qabilalar o‘rtasida taxt uchun kurash avj oldi. Bu kurashda asosiy
rolni zend va qojar qabilalari o‘ynadi. Ular o‘rtasidagi kurash
Shoh Abbos I hukmronligi davri - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

89
qudratining cho‘qqisiga erishdi. Bu yer-
mulk egalari bir vaqtlar safaviylarga katta
yordam bergan, buning evaziga keyingi
shohlar davrida juda katta-katta hududlarga
mustaqil egalik qilib kelishardi. Ular amalda
bu mustaqil hududlarning xonlari edilar.
Abbos I mamlakat poytaxtini Òabriz
shahridan
Isfahonga ko‘chirdi. Mamlakat
soliq tizimida tartib o‘rnatdi va soliqlar miq-
dori kamaytirildi. Savdo-sotiq va hunar-
mandchilikni rivojlantirishga alohida e’tibor
berdi. Yangi-yangi karvonsaroylar va savdo
yo‘llari qurildi. Savdo karvonlari qaroqchi-
larga qarshi shafqatsiz kurashdi. Òashqi siyo-
satda keng ko‘lamli savdo-sotiq yo‘lga
qo‘yildi. Bu esa Eronning ichki va tashqi
savdosi o‘sishiga olib keldi. Yangi-yangi sug‘orish inshootlari ham
bunyod etildi. Bundan tashqari, Abbos I muntazam qo‘shin ham barpo
etdi.
Iqtisodiy tanazzulning boshlanishi. XVIII asrdan boshlab Safaviylar
davlatida iqtisodiy inqiroz boshlandi. Bunga yer egaligining tiyul
shakli miqdorining ko‘payib borganligi oqibatida davlatga qarashli
yer hajmining va davlat xazinasiga tushadigan daromadning ka-
mayishi sabab bo‘ldi.
Buning oldini olish uchun keyingi hukmdorlar dehqonlar to‘-
laydigan soliq miqdorini oshirdilar. Natijada, dehqon xo‘jaliklari xo-
navayron bo‘ldi, savdogar va hunarmandlarning ahvoli yomonlashdi,
jon solig‘i (jizya) miqdori ham oshirildi.
Pirovardida, dehqonlar uchun yerni ijaraga olib tirikchilik qi-
lishdan manfaat qolmadi. Dehqonlarning tirikchilik ilinjida boshqa
joylarga ketishdan o‘zga ilojlari yo‘q edi. Biroq shoh Sulton Husayn
bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun 1710-yili dehqonlarning yerni tashlab
ketishlarini taqiqlovchi farmon chiqardi.
Dehqon xo‘jaligining xonavayron bo‘lishi ichki savdoning keskin
kamayishiga olib keldi.
XV asr oxirida Eron ...
1502-yili ...
1710-yili ...
Abbos I davri ...
liklar ta’sirini kamaytirib, mahalliy arab xalqlarining islom sivili-

97
IV BOB. 1800–1870-YILLARDA YEVROPA VA
AMERIKA MAMLAKATLAR
I
20-mavzu: 1800–1870-YILLARDA BUYUK BRITANIYA
Sanoatning rivojlanishi. Bu davrda Buyuk Britaniyada sanoat gur-
kirab rivojlandi. Òo‘qimachilik, metallurgiya, mashinasozlik, kon sa-
noati yetakchi o‘rinni egalladi.
Angliya tarixida «Qizil va oq gullar» urushi qachon bo‘lib o‘tgan?
Mashinalashgan ishlab chiqarish oqibatida 1816-yili Buyuk
Britaniyada mashinalar 150 million odamning qo‘l mehnatiga teng
ishni bajarardi. Vaholanki, bu davrda Buyuk Britaniya aholisi 12 mil-
lion kishini tashkil etardi.
XIX asrda mashinasozlikda turli xil dastgoh (stanok)larning yara-
tilishi ishlab chiqarishda inqilobga teng ixtiro bo‘ldi. Stanoksozlik-
ning rivojlanishi metallni qayta ishlash imkonini berdi. Endilikda bir
mashina yordamida boshqa yana bir mashina yaratiladigan bo‘ldi.
Sanoat taraqqiyoti transportning yangi turi paydo bo‘lishini taqo-
zo etdi. Buning natijasi o‘laroq,
1825-yili Buyuk Britaniyada