nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Zenkovkalash - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 37 -
Razvertkalar. Qo’l bilan razvertkalashda dastakli razvertka, dastgohda ishlov berishda
esa mashina rezvertkasidan foydalaniladi. Mashina razvertkalarini
ishchi qismini kalta qilib
tayyorlanadi. Ishlov beriladigan teshikning shakliga ko’ra, razvertka tsilindrsimon va
konussimon shakllarda bo’lishi mumkin.
Dastakli va mashina razvertkalari uch qismdan-ishchi, bo’yin hamda quyruqdan iborat.
Ishchi qismida aylana bo’ylab kesuvchi va yig’uvchi tishlar joylashgan. Yig’uvchi qismining
uchida yo’naltiruvchi konus (45
) bo’lib, u kesuvchi qirralarni qirindilardan to’sadi. Kesuvchi
qirralar razvertka o’qi bilan burchak hosil qiladi (dastaklisi uchun 0,5
-1,5
,
mashina
razvertkasi uchun 3
-5
ga teng).
Razvertkaning kalibrlash qismi ish jarayonida teshikni kalibrlash va razvertkani teshikka
yo’naltirish uchun xizmat qiladi. Har bir kesuvchi tish ishchi qismi bo’ylab ariqcha bilan
tugallanadi, u qirindini teshikdan chiqarib yuborishga xizmat qiladi.
Teskari konus kalibrlash
qismiga yaqin quyruqda joylashgan bo’lib, ish jarayonida ishqalanishni kamaytirish.
Razvertkani teshikdan chiqarishda ishlov berilgan sirt sifatini saqlashga yordam beradi.
Dastakli razvertkalarda teskari konus 0,05-0,1 mm gacha, mashina razvertkalarida esa 0,04-0,3
- 38 -
mm gacha bo’lishi mumkin. Razvertkaning bo’yni teskari konusning orqasida bo’lib, u
frezalashda frezani hamda charxlashda silliqlash asbobni chiqarib olishga xizmat qiladi.
Dastakli razvertkalarning kvadrat shakldagi quyrug’i parmadasta bilan ishlashga
mo’ljallangan. Mashina razvertkalarining quyrug’i
10-12
mm li tsilindrsimon shaklda,
yiriklari esa konus shaklida yasaladi.
Razvertkaning tishlari uning kesuvchi elementi hisoblanadi (rasm, a, b). Tishning orqa
burchagi 6
-15
, o’tkirlik burchagi 0
-10
. Tishlar aylana bo’ylab bir tekis yoki tartibsiz
joylashishi mumkin. Qo’l bilan ishlashda tishlari bir tekis joylashmagan razvertkalardan
foydalaniladi, masalan, 8 tishli razvertkadagi burchaklar 42, 44, 46 va 48
ni
tashkil etadi
(rasm, v). Tishlarning bunday tartibda joylashishi teshik sirtining toza bo’lishini ta’minlaydi.
Mashina razvertkalarining kesuvchi tishlari aylana bo’ylab bir xil burchak ostida
taqsimlanadi (rasm, g). Ular juft sonlardan (6, 8. 10 va h.k) iboratdir. Binobarin, tishlar qancha
ko’p bo’lsa, ishlov shuncha sifatli bo’ladi.
Dastakli va mashina razvertkalari to’g’ri, spiral va ariqcha tishli shaklda tayyorlanadi.
Vint ariqchalarining yo’nalishi bo’yicha ular o’ng va chap turlarga bo’linadi (rasm, a, b).
Ammo bunday razvertkalarni tayyorlash, ayniqsa, charxlash juda murakkab jarayon bo’lgani
uchun ular faqat ariqchali teshiklarni razvertkalashda ishlatiladi.
Parmadastalar - Namangan muhandislik-pedagogika instituti yer usti transport tizimlari kafedrasi kasb-hunar kollejlari uchun

- 47 -
kvadratga parmadastani kiydirib aylantiriladi. Sozlanmaydigan parmadastalar 2 yoki 3 ta
kvadrat teshikli bo’lishi mumkin. Sozlanadiganlarida sozlanadigan teshik bo’ladi. Bundan
tashqari, toretsli turlari ham mavjud. Ular bilan noqulay joylashgan teshiklarga rezьba kesiladi.
Ichki va tashqi tezbalarni kesish
Ichki rezьba kesish. Rezьba kesishda material qisman bosiladi,
shuning uchun
parmaning diametri rezьba ichki diametri o’lchamidan kattaroq bo’lishi kerak. Yumshoq
materiallarga nisbatan qattiq va mo’rt materiallarda teshiklarning o’lchami kamroq o’zgaradi.
Rezьbabop teshiklar uchun tegishli parmalarni ma’lumotnoma jadvallaridan tanlanadi. Ulardan
foydalanish mumkin bo’lmagan hollarda metrik rezьba diametri
Р
K
d
d
a
a
formulasi bilan aniqlanadi.
Bu yerda: d
a
-parma
diametri, mm; d-rezьbaning nominal diametri, mm; K
a
-teshikni
bo’lib chiqishga bog’liq koeffitsient. (K
a
*1-1,08); R-rezьba qadami, mm.
Metchik o’lchami. Parmadastaning umumiy uzunligi va diametrining o’lchamini
5
5
,
0
100
20
D
d
D
L
formulasi bilan aniqlanadi.
Bu yerda:
L-parmadasta uzunligi. mm;
D-metchik diametri, mm; d-parmadasta dastasining
diametri, mm.
Rezьba kesish usullari. Rezьbabop teshiklarni parmalangandan
keyin detalni gira
jag’lari orasiga qisib teshik o’qining perpendikulyarligini burchaklik bilan tekshirish lozim.
CHap qo’l bilan parmadastani metchikka bosib, o’ng qo’l bilan
metchik metallga bir necha
o’ram kirib turg’un holatga kelguncha bosib aylantiriladi. SHundan keyin parmadastaning
dastasini ikki qo’l bilan ushlab aylantiriladi. Ishni osonlashtirish
maqsadida metchikli
parmadastani faqat soat mili harakati yo’nalishida aylantiravermay, bir marta to’liq,
ikkinchi
marta esa yarim aylanishda orqaga aylantirish kerak. Metchikni qaytma-aylanma harakati
tufayli qirindilarning maydalanishi birmuncha osanlashadi. Dastakli metchiklarning rezьbasini
6-10 kvalitet bo’yicha yasaladi.
MT ning statik zatvor xarakteristikalari

|
MT ning statik zatvor xarakteristikalari
|
bet | 14/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob18. MT ning statik zatvor xarakteristikalari
Statik stok xarakteristikalar oilasi deb zatvor-istok kuchlanishi UZI ning o‘zgarmas qiymatlarida stok toki Ic ning stok-istok kuchlanish USIga bog'liqliklari IS=f(USI) ga aytiladi. Stok-istok kuchlanishining USI=0 – USI.T0’Y oralig‘ida ortishi kanal toki qiymatiga qarshi ta’sir etuvchi ikkita effektni hosil qiladi. Bir tomondan USI ortishi bilan elektronlaming kanaldagi dreyf tezligi ortadi, tok kuchi qiymati esa dreyf tezlikka chiziqli bog‘liq, demak, tok qiymati ortishi kerak. Ikkinchi tomondan esa, USI ning ortishi kanalning “ponasimonligini” orttiradi, ya’ni kanal qarshiligi ortadi. Natijada USI ortishi bilan bu ikki omilning birgalikdagi ta’sirida stok toki chiziqli o‘zgarishga nisbatan sustroq ortadi. Stok-istok kuchlanishi USI=USI.TO’Y qiymatga yetganda stok tokining ortishi to‘xtaydi
(6.4, b-rasmda N nuqtalar). Bu stok xarakteristikalarning gorizontal sohalariga mos keladi va to'yi-nish sohasi deb yuritiladi. Zatvor-istok kuchlanish UZI qanchalik katta qiymatga ega bo‘lsa, USI kuchlanishning shunchalik kichik qiymatlarida to‘yinish sodir bo'ladi.
Stok xarakteristikalarda mustaqil sohalarni farqlash kerak. Xarakteristikaning shtrixlangan chiziqdan chaproq qismida (tekis o'zgaruvchan kanal rejimi, I soha) tranzistor o‘zini oddiy rezistordek tutadi, bunda rezistor qarshiligi zatvor-istok kuchlanish UZI ga bog'liq. MTning ushbu xususiyatidan, masalan, boshqariluvchi potensiometr hosil qilish uchun ishlatiladi.
6.4-rasm. n – kanalli MTning stok-zatvor (a) va stok (b) VAXlari oilasi.
Xarakteristikaning shtrix chiziqdan o‘ngroqda joylashgan sohasida (fazoviy zaryad rejimi yoki to‘yinish rejimi yuzaga keladi, II soha) tranzistorning asosiy funksiyasi – kanal tokini boshqarish amalga oshiriladi.
|
| |
Teskari aloqa tarifi,turlari va aniqlanish tarixi

|
Teskari aloqa tarifi,turlari va aniqlanish tarixi
|
bet | 6/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob8. Teskari aloqa tarifi,turlari va aniqlanish tarixi.
Teskari bogʻlanish deyilganda qurilmaning chiqish va kirish zanjirlari boʻlanishi tushuniladi. Kuchaytirgichlarda kirish signali va teskari boʻlanish tufayli chiqishdan kirishga kelgan signallar paydo boʻlishi faza farqiga qarab, teskari bogʻlanish musbat yoki manfiy boʻlishi mumkin. Bu signallar fazasi mos kelsa, kuchaytirgichning koeffitsientlari ortadi va bogʻlanish musbat deb, teskari bogʻlanish natijasida kuchaytirish koeffitsienti bogʻlanish manfiy deb hisoblanadi. Teskari bogʻlanish ayrim hollarda samarali, ayrim hollarda esa zararli taʼsir koʻrsatadi. Teskari bogʻlanish kuchlanish boʻyicha, tok boʻyicha va aralash boʻlishi mumkin, amalga oshirilish usuliga koʻra parallel va ketma-ket boʻladi. Tok boʻyicha teskari bogʻlanishda kirishga berilgan vaqt chiqish tokiga proporsional boʻladi. Past chastotali kuchaytirgichlarda asosan kuchlanish buyicha manfiy teskari bogʻlanish qoʻllaniladi. Teskari boʻlanishning tok yoki kuchlanish boʻyicha ekanligi quyidagicha aniqlanadi. Kuchaytirgichda nagruzka uzatilganda teskari bogʻlanish yoʻqolsa, bogʻlanish tok boʻyicha boʻladi. Agar nagruzka qisqa tutashtirilganda yoʻqolsa, bogʻlanish kuchlanish boʻyicha boʻladi. Bogʻlanishning parallel yoki ketma-ketligini quyidagicha aniqlash mumkin. Signal manbai uzilganda bogʻlanish yoʻqolsa — ketma-ket, qisqa tutashtirilganda yoʻqolsa parallel boʻladi. Signallar manbaining chiqish qarshiligi Zc juda kichik boʻlganda (z→0), teskari bogʻlanish zanjiri shuntlanib qolanadigan boʻlganligidan parallel teskari bogʻlanishni amalga oshirib boʻlmaydi. Signallar manbaining qarshiligi juda katta boʻlganda (Z→∞ ) ketma-ket bogʻlanishni amalga oshirib boʻlmaydi. Kiritilgan teskari bogʻlanish toʻrt qutblilarning koʻpgina xususiyatlarini oʻzgartiradi. Jumladan, kuchaytirglarda: kirish qarshiligini tuzatishi va chiqish qarshiligini oshirishi, xususiy shovqinlar va buzilishlarni kamaytirishi, elementlar parametrlarining oʻzgarishi natijasida kuchaytirgich parametrining oʻzgarishiga sezgirligini kamaytirishi hamda chastota oʻtkazish polosasini kengaytirishi mumkin. Bularning amalga oshirilishi teskari bogʻlanishning qaysi biridan foydalanishga bogliq. Ketma-ket manfiy teskari bogʻlanishda kuchaytirgichning tok boʻyicha koeffitsiyenti oʻzgarmaydi
|
| |
Manfiy teskari boǵlanish kuchaytirgichi

|
Manfiy teskari boǵlanish kuchaytirgichi
|
bet | 7/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob9.Manfiy teskari boǵlanish kuchaytirgichi(yoki teskari bogʻlanish kuchaytirgichi) elektron kuchaytirgich boʻlib, uning kirish qismidan chiqishining bir qismini olib tashlaydi, shuning uchun salbiy teskari bogʻlanish asl signalga qarshi turadi. Qoʻllaniladigan salbiy teskari bogʻlanish uning ish faoliyatini yaxshilashi mumkin (barqarorlik, chiziqlilik, chastotali javob, qadamli javob) va ishlab chiqarish yoki atrof-muhit tufayli parametrlarning oʻzgarishiga sezgirlikni pasaytiradi. Ushbu afzalliklar tufayli koʻplab kuchaytirgichlar va boshqaruv tizimlari salbiy teskari bogʻlanishdan foydalanadi. Diagrammada koʻrsatilganidek, ideallashtirilgan salbiy qayta bogʻlanish kuchaytirgichi uchta elementdan iborat tizimdir (1-rasmga qarang):
1-rasm
AOL daromadli kuchaytirgich ,
chiqish signalini sezadigan va uni qandaydir tarzda oʻzgartiradigan (masalan, uni zaiflashtirish yoki filtrlash orqali) qayta bogʻlanish tarmogʻi β,
kirish va oʻzgartirilgan chiqishni birlashtirgan ayiruvchi (rasmdagi doira) vazifasini bajaradigan yigʻish sxemasi.
Asosan, quvvatni oshirishni taʼminlaydigan barcha elektron qurilmalar (masalan, vakuum quvurlari, bipolyar tranzistorlar, MOS tranzistorlari) chiziqli emas. Salbiy fikr-mulohaza savdolari yuqori chiziqlilikka erishadi (buzilishni kamaytiradi) va boshqa foyda keltirishi mumkin. Agar toʻgʻri ishlab chiqilmagan boʻlsa, salbiy teskari bogʻlanishga ega kuchaytirgichlar baʼzi hollarda teskari bogʻlanish ijobiy boʻlishi sababli beqaror boʻlib qolishi mumkin, natijada tebranish kabi istalmagan xatti-harakatlar paydo boʻladi. Bell Laboratories xodimi Garri Nyquist tomonidan ishlab chiqilgan Nyquist barqarorlik mezoni qayta bogʻlanish kuchaytirgichlarining barqarorligini oʻrganish uchun ishlatiladi. Teskari bogʻlanish kuchaytirgichlari quyidagi xususiyatlarga ega: Solishtiring:
Kirish empedansini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin (teskari bogʻlanish turiga qarab).
Chiqish empedansini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin (teskari bogʻlanish turiga qarab).
Agar etarli darajada qoʻllanilsa, umumiy buzilishni kamaytiradi (chiziqlilikni oshiradi).
Oʻtkazish qobiliyatini oshiradi.
Komponentlarning oʻzgarishiga yutuqni desensibilizatsiya qiladi.
Kuchaytirgichning qadam javobini boshqarishi mumkin.
Kamchiliklari:
Ehtiyotkorlik bilan ishlab chiqilmasa, beqarorlikka olib kelishi mumkin.
Kuchaytirgichning daromadi kamayadi.
Salbiy qayta bogʻlanish kuchaytirgichining (yopiq tsiklli kuchaytirgich) kirish va chiqish impedanslari teskari bogʻlanishsiz kuchaytirgichning kuchayishiga sezgir boʻladi (ochiq tsiklli kuchaytirgich) — bu bu impedanslarni ochiq tsiklli kuchaytirgichning oʻzgarishiga taʼsir qiladi, masalan, parametrlarning oʻzgarishiga yoki ochiq tsikldagi daromadning chiziqli boʻlmaganligiga.
Etarlicha qoʻllanilmasa, buzilish tarkibini oʻzgartiradi (eshitish qobiliyatini oshiradi).
|
| |
Elektron signallari kuchaytirgichlari

|
Elektron signallari kuchaytirgichlari
|
bet | 3/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob3. .Elektron signallari kuchaytirgichlari
Elektron kuchaytirgich deb, kirishdagi quyi quvvatli elektr signalni chiqishda shaklning minimal buzuqliklariga ega bo'lgan katta quvvatli signalga o'zgartiradigan qurilmaga aytiladi. Bu kuchaytirgichlar elektron kuchaytirgichlar deyiladi. Sababi ularda ishlatiladigan kuchaytirishlik elementlarining (tranzistorlar, elektron lampalar, integral mikrosxemalar, tiristorlar va boshqa asboblarning ) ishlash prinsipi yarim o’tkazgish yoki vakuumda kechadigan elektron jarayonlarga asoslangan.
Signal quvvatini kuchaytirishlik ta'minot manbasi deb ataladigan qo'shimcha manba energiyani kuchaytirgich istemol etishi hisobina ro'yobga oshiriladi. Demak, kuchaytirgich kirish signali ta'minot manbaining energiyasin chiqish signalining energiyasina o'zgartirilishin boshqaruvchi dastgox hisoblanadi.
Bu o'zgartirish kuchaytirgichning aktiv elementlari (kuchaytirishlik elementlari ) yordamida ro'yobga oshiriladi. Kuchaytirgichning chiqish elektr signali yuklama deb ataladigan qurilmaga beriladi. Kuchaytirgichning kirish signali manbai, yuklama va ta'minot manbai bilan aloqasi 2. 1- rasmda keltirilgan.
Kirish signali manbai sifatida turli datchikler, mikrofon, fotoelement, termoparava va boshqalar, shuning jo'rligida avvalgi kuchaytirgich ishlatilishi mumkin, sababi bitta kuchaytirish element beradigan kuchaytirish ko'pincha taqribiy maqsadlar uchun yetarli bo'lmaydi.Bu holda kuchaytirgichta bir nechta kuchaytirish elementlari ishlatiladi, bunda kuchaytirish elementlari o'shanaqa ulanadi, birinchi element kuchaytirgan signallar ikkinchi elementning kirishiga beriladi, ikkinchi element kuchaytirgan signallar uchunchi elementning kirishiga beriladi va h. k… Bunda bir kuchaytirish elementi va unga tegishli bo'lgan aloqa elementlari kaskad deyiladi. Ko'plab kuchaytirgichlar ko'p kaskadli kuchaytirgichlar hisoblanadi.
2.1-rasm. Kuchaytirgich kirish signali manbai, yuklama va ta'minot manbai bilan aloqasi
Yuklama sifatida telefon, dinamik, ocsillograftıń turli tizimlari, rele, elektrodvigatel, aloqa kanali, shuning jo'rligida keyingi kaskad bo'lishi mumkin.
Binobarin, kirish signallari manbalari va yuklamalar parametrlari bo'yicha sezilarli farq etadi, u holda kuchaytirgichlardi tahlil qilishda bir tomondan, Rg signal manbai zidligi va kuchaytirgichning Rkir kirish zidligi orasidagi, boshqa tomondan, Rj yuklama zidligi va kuchaytirgichning Rshiq siqish qarchiligi orasidagi nisbatlarni hisobga olish zurur bo'ladi.
|
| |
Optoelektronika - Elektronika va sxemalar fani, mazmuni va usullari

|
Elektronika va sxemalar fani, mazmuni va usullari
|
bet | 36/36 | Sana | 12.06.2024 | Hajmi | 2,98 Mb. | | #262836 |
Bog'liq Elektronika javob52. Optoelektronika.
Оptоelеktrоnikа – elеktrоnikаning bo’limi bo’lib, ахbоrоtlаrni qаbul qilish, uzаtish vа qаytа ishlаshdа yorug’lik signаllаr elеktr signаllаrgа vа аksinchа o’zgаrtirilishini tа’minlоvchi elеktrоn qurilmаlаrni ishlаb chiqish, yarаtish vа аmаliy qo’llаsh bilаn shug’ullаnаdi.
Оptоelеktrоn juftlik, yoki оptоjuftlik (оptоpаrа) kоnsturktsiyasi jihаtdаn оptik muhit оrqаli o’zаrо bоg’lаngаn nurlаtgich vа fоtо qаbul qilgichdаn tаshkil tоpgаn bo’lаdi.
Kiruvchi elеktr signаl tа’siridа nurlаnuvchi diоd yorug’lik to’lqinlаrini gеnеrаtsiyalаydi, fоtоqаbulqilgich esа (fоtоdiоd, fоtоrеzistоr, fоtоtrаnzistоr vа bоshqаlаr) yorug’lik tа’siridа fоtоtоk gеnеrаtsiyalаydi.
Оptоjuftliklаr rаqаmli vа impuls qurilmаlаrdа, аnаlоg signаllаrni uzаtuvchi qurilmаlаrdа, аvtоmаtikа tizimlаridа yuqоri vоltli tа’minlоvchi mаnbаlаrni kоntаktsiz bоshqаrish vа bоshqаlаr uchun qo’llаnilаdi.
Nurlаnuvchi diоd vа fоtоdiоddаn, fоtоtrаnzistоrdаn, fоtоtiristоrdаn, fоtоrеzistоrdаn tаshkil tоpgаn оptоjuftliklаrning sхеmаdа shаrtli bеlgilаnishi.
|
| |
Loyihalovchi pastki tizimlar

74
baholashda tizimning boshqa elementlari (YES, YEO, YEE va boshq.) bilan
ishlashga qaratilgan.
Yer tuzishda hozirgi vaqtda qo’llaniladigan ma’lumotlarga avtomatlashtiril-
gan ishlov berish va ularni interpretatsiyalash tizimi (YEK elementi) yer tuzish
masalalarini yechishda foydalaniladigan geodezik, kartografik, tuproq, geobotanik,
yer kadastri, yer tuzish, baholash va boshqa ma‟lumotlarni aylantirish (o‟zgartirish
bo‟yicha mantiqiy-matematik xarakatlarning keng to‟plamini amalga oshiradi. Mos
algoritmlar hisoblash jarayonining aniq variantini aniqlovchi o‟lchamlarni va
ma‟lumotlarga ishlov berish tartibini tanlashga (mumkin bo‟lgan alternativlar
qatoridan dasturlarni belgilangan ketma –ketlikda) suyanadi (19-rasm).
WMF formati - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

98
yaratishga mo‟ljallangan. Injener – texnik, geoinformatsion yoki kartografik
chizma materiallarining rastrli elektron nusxalari bilan ishlash uchun maxsus
dasturlar – vektorlovchilar va gibrid (rastrli – vektorli) tahrirchilar kerak.
Vektorlovchilar skanerlangan rastrli tasvirlarni vektorliga aylantirishga
mo‟ljallangan. Keyin ular bilan ishlash uchun LIAT, GAT va kartografiyaning
ananaviy tizimlaridan foydalanish mumkin.
Gibrid tahrirchilar zarur hollarda vektorlash hamda rastrli, vektorli va gibrid
chizmalarni to‟g‟ridan – to‟g‟ri tahrirlash imkonini beradi. Aytish kerakki, LIAT
va GAT tushunchalarining o‟zlari, avvalo, vektorli grafikaga bog‟langan edi.
Gibrid tahrirchilarning paydo bo‟lishi bilan, amalda yangi tushuncha – rastrli –
vektorli LIAT va GAT paydo bo‟ldi. Gibrid tahrirchilarning, agar skanerlangan
tasvirni tahrirlashda qisman vektorlashtirish zarur bo‟lsa yoki u umuman talab
etilmasa, o‟rnini hech nima bosa olmaydi. Bu juda katta ahamiyatga ega, sababi,
turli qanday vektorlash natijalarni ko‟rib nazorat etish va paydo bo‟ladigan
xatolarni tuzatish uchun ko‟p vaqt sarflashni talab etadi.
Yuqorida nomlari keltirilgan dasturlar, ham mustaqil tizimlar ham yuqori
darajadagi loyihaviy tizimlarga ustqurma sifatida ishlatilishlari mumkin. Birinchi
vaziyatda ular o‟z ma‟lumotlar formatidan foydalanishadi va skanerlangan tasvirlar
bilan ishlash uchun barcha zarur asboblarni o‟z ichiga oladi. Bunday gibrid
tahrirchilar qator vaziyatlarda ananaviy loyihaviy tizimlarga alternativ bo‟lishlari
mumkin.
Ananaviy loyihaviy tizimlarga dasturiy ustqurilmalar mazmunan, ularni
kuchli rastrli – vektorli tahrirchiga aylantirish imkonini beradi (masalan,
Auto
CAD). Shu bilan foydalanuvchiga vektorli tahrirlash vositalarining o‟lchovsiz katta
yig‟indisidan foydalanish imkonini yaratadi.
Vektorlash va gibrid tahrirlashning universal va tor ixtisoslashgan dasturlari
mavjud, ularning eng taniqlilari quyida ko‟rsatilgan.
Ma’lumotlarning avtomatlashtirilgan banki

76
foydalanish maqsadida, eng o‟ziga xos namunaviy yer tuzish tadbirlarining olingan
natijalari va samaradorligi to‟g‟risidagi ma‟lumotlar yig‟iladi.
Avtomatlashgan banklarda saqlanadigan ma‟lumotlar mos MBBT tomoni-
dan boshqariladigan ma‟lumotlar bazalaridan iborat bo‟ladi va o‟z ichiga so‟rala-
digan ma‟lumotlarni,
hujjatlar tizimini, klassifikatorlar va kodlashtiruvchilarni,
bashoratlar va rejalarni, namunaviy loyihaviy yechimlarni oladi.
Turli bir bunday ma‟lumotlar bazasi kenglik obyektlarining yozma
bayonlash, saqlash va o‟zgartirishga
taalluqli, ma‟lum qoidalar asosida tashkil
etilgan, ular-ning joylashuvi va atributiv tashkil etuvchilari to‟g‟risidagi
ma‟lumotlardan tashkil topadi.
Bunda joylashuvlar to‟g‟risidagi ma‟lumotlar qismi, odatda, YTLAT- ning
dasturiy vositalari bilan tashkil
etiladi va boshqariladi, atributiv qismi esa, u yoki
bu tijorat MBBT tomonidan boshqariladi.
Ma‟lomotlar bazasini shakllantirishda quyidagi tamoyillarga amal qilinadi:
axborot birligi tamoyili,
u klassifikatsiyalashning, sturlitli belgilar va
timsol-larning, atamalar va ma’lumotlar o’lchamlarining, muammoli –
yo’naltirilgan tillarning, bir xil ma’lumotlarni ko’rsatish va kodlash usullarining,
obyektlarni identifikatsiyalashni ta’minlashning yagona tizimidan foydalanishni
talab etadi;
Omborda quyidagi operatsiyalar bajariladi

67
konteynerlarda yoki qaytariladigan idishlarda markazlashtirilgan
yetkazib berish usuliga muvofiq amalga oshiriladi.
Omborning samarali ishlash sharti:
1.
ish joylarini ajratish bilan omborni oqilona rejalashtirish, bu
xarajatlarni kamaytirish va yuklarni qayta ishlash jarayonini
yaxshilashga yordam beradi;
2.
ombor sig'imini oshirishga imkon beradigan uskunalarni tashkil
qilishda bo'sh joydan samarali foydalanish;
3.
yuk ko'tarish-transport mashinalar parkini sezilarli darajada
qisqartirishga imkon beradigan turli xil ombor operatsiyalarini
bajaradigan universal uskunalardan foydalanish;
4.
operatsion
xarajatlarni
kamaytirish
va
omborning
o'tkazuvchanligini oshirish maqsadida ombor ichidagi transport
yo'nalishlarini minimallashtirish;
5.
transport xarajatlarini sezilarli darajada kamaytiradigan yuklarni
birlashtirish va markazlashtirilgan yetkazib berishdan foydalanish;
6.
hujjat aylanishi va ma'lumot almashish bilan bog'liq vaqt va
xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradigan axborot tizimining
imkoniyatlaridan maksimal darajada foydalanish.
O’zgartirishlarni hisoblash bosqichi

O’zgartirishlarni hisoblash bosqichida tizim natijalari obyektlarni
o‟zgartirishlarni (xarakatlari) ko‟rsatish uchun foydalaniladigan matematik
hisoblashlarni bajaradi.
Yoritish o‟lchamlari sahna va unda joylashgan obyektlarning
yoritilganligini aniqlaydi (yoritish – bu yorug‟lik manbaalarining geometrik
joylashuvidir). Keyin yozma tasvirlarga ko‟plab uchburchaklar va balandliklar
koordinatalari to‟plami shaklidagi koordinatalar va obyektlar belgilanadi. Undan
keyin olingan ma‟lumotlar geometrik ishlov berish uchun yuboriladi.
Geometrik ishlov berish bosqichi - bu jarayon bo‟lib, unda o‟zgartirish
hisoblashlari va yoritish bosqichlarida olingan balandliklar koordinatalari,
piksellarni shakllantirishda foydalaniladigan ma‟lumotlar formatiga aylantiriladi.
Oxirida, rendering bosqichida mos soyalashni (qoraytirishni) hisobga olgan
holda, zarur ranglar pikseli kadrlar (rasmlar) buferiga uzatiladi va to‟planadi.
Tekislash va kinematik samaralar. 3D – texnologiyalarini ishlovchilarning
asosiy maqsadlaridan biri – tezlatish apparati vositasi yordamida to‟la sahna
masshtabida, tasvirni tekislashni ta‟minlash hisoblanadi. Tasvirlanayotgan kenglik
obyektlarining pog‟onalashuvi hodisasi, tasvirlovchi qurilma obyekt to‟g‟risida
qayta ishlashi mumkin bo‟lganidan ko‟p ma‟lumot olganida sodir bo‟ladi. Natijada
turli xil rangdagi ko‟p burchaklilarni ajratuvchi chegaralar bo‟ylab kemtiklar paydo
bo‟ladi, qiya chiziqlar pog‟onalarga aylanadi. Tekislashda qo‟shni piksellar
aralashib ketadi, bu esa tekis o‟tishlarni yaratish imkonini beradi.
Silicon Grahics mutaxassislari tomonidan ishlangan yana bitta uslubda
yig‟ish buferlaridan foydalanilgan. Bunda bir necha buferlar to‟lganda grafikaviy
mikrosxema ularning ma‟lumotlarini qo‟shadi, bu esa tasvirga yaxshi ko‟rinish
berish imkonini yaratadi.
Keyinchalik firma 3dfx T-Bufler uslubini yaratdi, u to‟la ekranda tekislash-
86
dan iboratdir. Bu texnologiya turli xil kinematik samaralardan, shu jumladan,
tasvirning ko‟rinish aniqligi (depth of feeld) df xarakatdagi tasvirning (motion
blur) yuvilganlik darajalaridan foydalanish imkonini beradi.
ortiqchalilik tamoyili - Учебное пособие подготовлено в соответствии с учебной программы

77
progressivlik tamoyili (
YTLATning kelajakdagi rivojlanishini hisobga olib,
ma’lumotlar to’plamlarini kengaytirish imkoniyatini ta’minlash);
ko’chiruvchanlik tamoyili (ma’lumotlar bazasini, ularning mantiqiy tashkil
etilishini o’zgartirmasdan, aniq mashinalar va saqlovchilarda fizik tadbiq
etilishini o’zgartirish imkoniyati).
YTLATning funktsional tuzilishi chegarasida avtomatlashtirilgan atributiv
ma‟lumotlar banki (maxsus ma‟lumot – me‟yoriy ta‟minot pastki tizimi)
katta
ahamiyatga ega. Aniqroq aytadigan bo‟lsak, bu pastki tizimga ta‟minlovchi sifatida
qarash mumkin, sababi, uning asosiy vazifasi - YTLAT asosiy funktsional pastki
tizimlarida loyihalashni avtomatlashtirish uchun zarur
va asosan ichki foydala-
nishga mo‟ljallangan axborot ta‟minotining standart bo‟laklarida yo‟q maxsus
ma‟lumotlar va me‟yorlar bazasini to‟plash, yaratish va yuritish hisoblanadi.
Shunga
qaramasdan quyidagi vaziyat, ya‟ni, ushbu pastki tizim mustaqil
axborot mahsulotini yaratish uchun mo‟ljallanganligi va u tashqi iste‟molchilarga
yetkazib
berilishi mumkinligi, uni YTLAT ning funktsional tizimlari qatoriga
qo‟shish maqsadga muvofiq bo‟ladi. Bu, boshqa barcha funktsional
pastki tizimlar
aloqalarini aniqroq qatorga tizish va ular vazifalarini aniqlashda xatolarga yo‟l
qo‟ymaslik imkonini beradi.
Ma‟lumotlar bazasiga xizmat ko‟rsatish, ma‟lumotlarni doimiy to‟ldirib va
tuzatib borishdan iborat bo‟ladi. Bu ishlarni o‟tkazish davri saqlanayotgan
ma‟lumotlarning o‟zgaruvchanlik darajasiga bog‟liq bo‟ladi.
ixtisoslashgan omborlardan

66
bo'linma omborlariga yetkazib beruvchidan, mintaqaviy va kirish
omborlaridan yoki mintaqaviy omborlardan kirib, kirish omborlarini
chetlab o'tishlari mumkin.
Xorijiy amaliyotda qatlamli saqlash tizimi odatda sug'urta
zaxiralarini shakllantirish va ulardan foydalanish bilan bog'liq. Ikkita
turdagi tuzilmalar ajralib turadi: mustaqil va birlashtirilgan tuzilmalar.
Birinchi holda, barcha zaxiralar, shu jumladan umumiy sug'urta
markaziy omborda to'plangan va ma'lum bir maqsad uchun sug'urta
bo'linmalar yoki ixtisoslashtirilgan filiallar omborlarida joylashgan
bo’ladi. Ikkinchi holda, mehnat va sug'urta zaxiralari bo'limlar yoki
filiallarning omborlarida to'liq hajmda joylashgan va ularni to'ldirish
uchun markaziy ombor ishlatiladi.
Omborni tashkil qilish va saqlashning eng zamonaviy
shakllaridan biri bu omborxonalarni tashkil etishdir. Ombor do'koni
turli xil mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish darajasiga ega bo'lgan
omborxona bo'lib, ko'p mahsulot assortimentida qadoqlangan
mahsulotlarni joylashtirish, saqlash va qidirish uchun mo'ljallangan.
Shu munosabat bilan, ushbu omborning ishlashi normaldir. Asosiysi
shundaki, agar omborda ortiqcha tranzit miqdori rejalashtirilgan
tranzit hajmidan oshib ketsa, ularni tezda kichik ulgurji xaridorlarga
sotishga ruxsat beriladi. Buning uchun savdo maydonchasi va qabul
qilish, yig'ish va jo'natish joylari, shuningdek ma'muriy va xizmat
xonalari omborxonada joylashgan bo’lishi kerek.
* Bitta kirimli - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

|
Tairova m. M., Abdulloev a. J. LogistikaBog'liq Buxdu* Bitta kirimli
- bitta hisob kartasi;
* operatsion
(qoldiqlarni olib tashlash) - bu mahsulotni saqlash uchun
joylarni (qutilar, rulonlar, sumkalar) sanab, omborni hisobga olish
tizimidagi ma'lumotlarga ega bo'lgan mahsulotlarning javobgarligini
moddiy javobgar shaxslar tomonidan tekshirish tartibi. Keyin tegishli
norma va standartlarni hisobga olgan holda qayta hisoblash amalga
oshiriladi, ya'ni mahsulotlar miqdori aniqlanadi, ular joriy narxlarda
baholanadi. Siklni qayta hisoblash - bu ma'lum bir turdagi mahsulotlar
zaxiralarini vaqti-vaqti bilan tekshirish tartibi
.
Mahsulot inventarizatsiyasi:
qayta sanab chiqish orqali mahsulotning haqiqiy mavjudligini
aniqlash tartibi, ya'ni qoldiqlarni olib qo'yish va hisoblarni
tekshirish. Mahsulotlarning haqiqiy mavjudligi to'g'risidagi
ma'lumotlar buxgalteriya hisobi va ombor hisobi ma'lumotlari
bilan qiymat va jismoniy jihatdan taqqoslanadi;
barcha turdagi mahsulotlarni doimiy yoki tanlab sanash (qayta
sanash). Olingan ma'lumotlar jismoniy narxlarda amaldagi
narxlarda baholanadi va mahsulot guruhlari bo'yicha umumiy
hajmda umumlashtiriladi.
Inventarizatsiya paytida quyidagilar tekshiriladi:
▪
saqlash birliklarining xavfsizligi;
▪
ularni saqlash va taqsimotning to'g'riligi;
▪
tortish uskunalari va o'lchash vositalarining holati;
▪
mahsulot yozuvlarini yuritish tartibi.
Inventarizatsiya turlari:
* majburiy
- quyidagi hollarda amalga oshiriladi:
▪
yillik moliyaviy hisobotni tayyorlashdan oldin;
▪
moliyaviy javobgar shaxslarni almashtirishda (ishlarni topshirish
qabul qilingan kunda);
|
| |
omborning foydali maydoni

70
* odatiy
- mahsulotni umumlashtirilgan ro'yxatga olish kartasi
qo'llaniladi, unda ma'lum bir omborda yoki korxonaning barcha
omborlarida buxgalteriya hisobida bo'lgan vaqtdagi mahsulotlarning
soni va ularning qiymati ko'rsatilgan;
* partiyali
- xarajatlar schyot-fakturasining tovar moddalari mahsulot
kelib tushishiga qat'iy muvofiq shakllantiriladi (tamoyil bo'yicha)
Ulgurji omborlar - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

|
Tairova m. M., Abdulloev a. J. LogistikaBog'liq BuxduUlgurji omborlar
asosan chakana savdo tarmog'iga tovarlar yetkazib
beradi. Bunday omborlar turli xil partiyalar bo'yicha sotiladigan keng
assortimentdagi va notekis aylanmadagi (zaxira tovarlar) zaxiralarini
jamlaydi (bitta palladan kam hajmdan bir guruh tovarlarning bir necha
sxemasidan). Bunday omborlarda tovarlarni mexanizatsiyalashgan
holda qayta ishlash amalga oshiriladi.
aylanma ombori
- to'liq saqlash moslamalarini bitta transport
vositasidan boshqasiga qayta yuklash bo'yicha operatsiyalar amalga
oshiriladi. Omborlar saqlanadigan mahsulotlarning yuqori aylanmasi,
saqlash muddati va transport operatsiyalarining yuqori intensivligi
bilan ajralib turadi.
Saqlash omborlari
mahsulotlarni saqlash va himoya qilish uchun
mo'ljallangan.
Yig'ish omborlari
mijozlarning buyurtmalarini qabul qilish uchun
mo'ljallangan. Bunday omborlar o'rtacha aylanma darajasi va o'rtacha
saqlash muddati bilan tavsiflanadi.
To’plovchi omborlari
sanoat korxonalarining kichik mahsulotlarini
qabul qiladi va katta hajmdagi yuklar shaklida ularni iste'mol joylariga
yuboradi.
Ekspeditsiya
omborlari
chakana
savdo
korxonalarini
markazlashtirilgan yetkazib berish, shuningdek bazaga kelgan
mahsulotlarni qabul qilish va ularni qisqa muddatli saqlash uchun
mo'ljallangan.
Mavsumli saqlash uchun omborxonalar
- kartoshka va sabzavot
saqlanadigan omborlar, shuningdek mavsumiy mahsulotlar qayta
ishlanadigan va saqlanadigan boshqa omborlar.
Umumiy omborxonalar
maxsus saqlash rejimini yaratishga hojat
bo'lmagan nooziq-ovqat va oziq-ovqat mahsulotlarini saqlash uchun
mo'ljallangan.
Universal
omborxonalar
nooziq-ovqat
yoki
oziq-ovqat
mahsulotlarining keng assortimentini saqlash uchun mo'ljallangan.
|
| |
Ombor binosining asosiy tarkibiy elementlari

68
saqlash birliklarining to'liq saqlanishi uchun shart-sharoitlarni
ta'minlash;
mahsulotlarning ayrim turlarini boshqalar bilan birgalikda saqlash
paytida ularga salbiy ta'sirini bartaraf etish, mahsulot sifatini
saqlash uchun shart-sharoitlarni ta'minlash;
transport uskunalari, ko'tarish vositasidan samarali foydalanish
imkoniyati;
mahsulotlarga qulay kirish;
ombor jarayonining oqimi va uzluksizligini ta'minlash.
Saqlash omborlarining asosiy guruhlari:
asosiy ishlab chiqarish maqsadlari uchun xonalar - quyidagi
texnologik operatsiyalarni bajarish uchun ishlatiladi:
1.
mahsulotlarni saqlash;
2.
ta'til mahsulotlarini olish (ekspeditsiya);
3.
qadoqlash va mahsulotni o’rash;
Tabiiy sham ollatish - M tojiyev, I. Nigmatov

yetarli hisoblanadi. Aeratsiya usuli qish vaqtida faqat k o ‘proq issiqlik
ajralib chiqaradigan ishlab chiqarish korxonalarida q o ‘llaniladi. Bunda
ortiqcha issiqlik miqdori xonaning isitilishi talab qiladigan issiqlik
m iqdoridan 4 -5 m arta k o 'p b o ‘lgan sexlarda ishlatilishi mumkin. Odatda,
aeratsiya usullaridan m exanik sham ollatish bilan birgalikda foydalaniladi.
Muammolar
Yuzaga - M tojiyev, I. Nigmatov

Guruhlarda o‘zaro ishlash
I
И
« 0 ‘zbekistonda kuzatiladigan tabiiy ofatlar va ulaming oqibatlari»
mavzusidagi «Panorama» treningi uchun mo‘lja!langan tarqatma ma-
terialning tuzilishi. Tarqatma materiallarni guruhlararo almashtirishda
vazifalarni bajarish uchun 5 daqiqadan vaqt ajratiladi. Tarqatma materiallar
o‘z guruhlariga qaytgach, guruh a’zolari tarqatma materialda to‘piangan
barcha ma’lumotlarni o‘qib, ular umumlashtiriladi, umumiy bir fikrga
kelinib, guruh vakillaridan biri tayyorlagan ma’lumotni taqdimot qiladi.
Taqdimotda mavzu yechimi, har bir tabiiy ofatga qarshi olib boriladigan
chora-tadbirlar va ularni o ‘rganish uslubiyatlariga e’tibor berish talab
etiladi. Taqdimot vaqtida boshqa guruh a'zolari qc‘shimcha qilishlari yoki
to‘ldirishlari mumkin. Taqdimot tugagach, o'qituvchi o'rganilavotgan
mavzu bo‘yicha bildirilgan ma’lumotiami umurnlashtirib, guruhlarning
bajargan ishlarini baholaydi. Dars oxirida o‘qituvchi mavzuga doir
multimedia yoki videomaterial ko'rishni hamda talabalar bo‘sh vaqtlarida
mustaqil o‘qishlari uchun 0 ‘zbekiston Respublikasi F W n in g «Muhofaza»
jurnalini va «Vaziyat» gazetalarini tavsiya etadi.
Axborot tayyorligi - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

76
-
ierarxiya (vazifalarning bo'ysunishi va ma'lumotlar manbalaridan
foydalanish);
-
ma'lumotlarni yig'ish tamoyili (turli darajadagi so'rovlarni hisobga
olish);
-
zaxira (nafaqat hozirgi, balki kelajakdagi vazifalarni ham hisobga
olgan holda qurilish);
-
Maxfiylik
-
o'zgaruvchan so'rovlarga moslashish;
-
muvofiqlik va axborot birligi (nomuvofiq harakatlar va noto'g'ri
ma'lumotlarning xulosasi chiqarib tashlanishi mumkin bo'lgan
ko'rsatkichlar tizimini ishlab chiqish bilan belgilanadi);
-
tizimning ochiqligi (ma'lumotlarni to'ldirish uchun). 7.1 rasmda
logistika axborot tizimining ro'yxatdagi funktsiyalarini taqdim etadi.
ish bilan ta’minlash, ish vaqti, dam olish vaqti, ish haqi, kafolatlar va

|
ish bilan ta’minlash, ish vaqti, dam olish vaqti, ish haqi, kafolatlar vaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mish bilan ta’minlash, ish vaqti, dam olish vaqti, ish haqi, kafolatlar va
kompensatsiyalar, mehnat m uhofazasi, ayollar mehnati, yoshlar mehnati,
imtiyozlar, mehnat intizomi, nazorat, mehnat nizolari va h.k. Mehnat
qonuniyatlari ish vaqtidan ortiq mehnat qilishni butunlay taqiqlaydi.
lshchilar Ьат y ili bir marta 24 kundan karn b o ‘lmagan miqdorda haq
to'lanadigan ta’til bilan ta’minlanadilar. Bu ulam ing mehnat faoliyatini
tiklash, so g ‘liqlarini mustahkamlash imkoniyatini yaratadi.
Mehnat qonuniyati o ‘smirlar mehnatini m uhofaza qilishga ham alohida
ahamiyat beradi. 16 yoshga to im a g a n o ‘smirlar ishga qabul qilinmaydi.
B a’zi hollarda ular korxona lcasaba uyushmasi q o ‘mitasi ruxsati bilan ishga
qabul qilinishi mumkin. 16 yoshgacha b o ‘lgan o ‘smirlar uchun 24 soatli,
18 yoshgacha b o ‘lganlar uchun 36 soatli ish haftasi joriy qilingan. Ular
uchun tolan ad igan ish haqi aynan shu kategoriyadagi ishlarda ishlaydigan
balog‘at yoshidagi ishchilam ing o ‘rtacha ish haqidan kam b o im a slig i
kerak. 0 ‘sm irlam ing tungi ishlarda, dam olish kunlarida ishlashlariga
y o ‘l qo‘yi!maydi hamda ulam ing so g ‘liqlari uchun zararli b o ‘lgan
ishlam i bajarishga jalb qilish taqiqlanadi. Mehnat qonuniyatlariga asosan
ba’zi zararli ish sharoiti boMgan joylarda ishlovchilar uchun ustama haq
to ‘lanadi yoki ish soati qisqartiriladi. Ish soatining qisqarilishi ishchining
kamroq zararlanishiga olib keladi. Jumladan, kim yo sanoati korxonalarida
ish soati kuniga 4 yoki 6 soat qilib belgilangan. Bundah ishlovcliilam ing
30 foizi foydalanadi. Shuningdek, zararli muhitda ishlovchilar uchun
qo‘shim cha ta’til joriy qilingan b o ‘lib, u 1 2 -3 6 kungacha boMishi mumkin.
Q o ‘shim cha ta’tildan ishlovchilarning 70 foizi foydalanadi. Zararli
|
| |
3-Amaliy mashg‘ulot Mavzu: Metallarni bosim bilan ishlashda turli shaklli va o’lchamli

3-Amaliy mashg‘ulot Mavzu: Metallarni bosim bilan ishlashda turli shaklli va o’lchamli
Download
349,86 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/2
Sana
01.02.2024
Hajmi
349,86 Kb.
#150017
Download
349,86 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
3-Amaliy mashg‘ulot Mavzu: Metallarni bosim bilan ishlashda turli shaklli va o’lchamli
Download
349,86 Kb.
Matnni ko'rish
Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika - bet 57

|
Tairova m. M., Abdulloev a. J. LogistikaBog'liq Buxdu▪
o'g'irlash yoki suiiste'mol qilish, shuningdek mahsulotga zarar
etkazish faktlari aniqlanganda (bunday dalillar aniqlangandan
keyin darhol);
▪
yong'in va boshqa tabiiy ofatlar yuz berganda (darhol tugashi
bilan);
▪
korxona tugatilgan va qayta tashkil etilganida;
▪
joriy
▪
qattiq;
▪
tanlangan;
▪
rejalashtirilgan;
▪
rejadan tashqari (to'satdan);
▪
davriy - davr oxiridagi zaxiralar hajmi (ya'ni mahsulotlar soni)
aniqlanadi va sotilgan tovarlarning qiymati davr oxiridagi zaxira
hajmini sotiladigan mahsulotlar sonidan chegirib tashlanadi;
▪
doimiy - xaridorlarga haqiqatan yuborilgan mahsulotlar miqdori
o'lchanadi.
Inventarizatsiya qilishning afzalliklari:
1.
yillik
jismoniy
zaxiralarni
ishlab
chiqarish
ehtiyojlarini
qondirishda uzilishlardan himoya qilish;
2.
yillik zaxiralarni tuzatishdan himoya qilish;
3.
xodimlarga zaxiralar darajasini to'g'ri baholash qobiliyatini berish;
4.
buxgalteriya hisobidagi xatolar sabablarini aniqlash va ularni
bartaraf etish choralarini belgilash;
5.
inventarizatsiya yozuvlarining aniqligini ta'minlash.
Omborda saqlanayotgan mahsulotlarni boshqarish usullari:
1. Saqlangan mahsulotlarning joylashishini kuzatish:
▪
taglik bilan;
▪
ikkita paletdan iborat "bir birining ustiga";
▪
qutining joylashgan joyida (qutilarga buyurtma berilganda);
▪
mahsulot nomi birligining joylashgan joyida (bitta bo'lak
konfiguratsiya holatida);
|
| |
joylarda ishlovchilar uchun ustama haqi bir qancha sexlarda oylikning

|
joylarda ishlovchilar uchun ustama haqi bir qancha sexlarda oylikningBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mjoylarda ishlovchilar uchun ustama haqi bir qancha sexlarda oylikning
13 foizini, o ‘ta zararli ishlarda esa 3 0 -3 5 foizini tashkil etadi. S o g ‘liq
uchun o ‘ta xavfli sharoitlarda ishlayotganlam ing kasb kasalliklariga
chalinmasliklarini ta’minlash va so g ‘liqlarini mustahkamlash maqsadida
51
ularga bepul oziq-ovqat
mahsulotlari (sut, qatiq va h.k) beriladi. Bu
im tiyozdan 30 foiz ishchi va xizmatchilar foydalanadilar. Shuningdek,
zararli va zaharli muhitda ishlayotganlar uchun xavfsizlikni ta’minlash,
sog liqni saqlash maqsadida mehnat qonunchiligiga asosan shaxsiy
muhofaza vositalari korxona hisobidan bepul beriladi. M isol uchun,
gazniqob, resperator, k o ‘zoynak, him oya moslamalari, dielektrik kalish,
kiyimlar, xalat va qoiqoplar. Ishlab chiqarish korxonalarida zararli va
o g ‘ir mehnat sharoitida ishlayotganlar kasb kasalliklariga uchramaslik
va salomatliklarini mustahkamlash maqsadida (har 3,6,12 oyda) tibbiyot
k o ‘rigidan o ‘tkaziladi, zaruriyatga qarab qo‘shim cha chora-tadbirlar
k o ‘riladi. M amlakatimizda aholining mehnat qiiish jarayonida erkaklar
bilan ayollarning teng huquqligi ta’kidlansa-da, ayollam ing erkaklar
singari o g ‘ir va zararli b o ‘lgan ishlarda ishlashlarini bildirmaydi. Chunki
ayollar fiziologiyasini hamda ayollam ing oiladagi tutgan o ‘m ini hisobga
olib, qonunda ular uchun m uayyan yengilliklar va maxsus qoidalar
belgilangan. Shuning uchun ba’zi bir o g ‘ir jism oniy va zaharli ta’siri
b o ig a n ishlarida ayollar mehnatidan foydalanish taqiqlam di. Masalan,
zaharli moddalar ajraladigan yoki qoilaniladigan, kim yo sanoatining
ayrim tarmoqlarida, yuqori haroratli qora metall quymalar ishlab
|
| |
mumkin. Lekin ishqoriy metallar, metall-organik birikmalar, karbidlar va

|
mumkin. Lekin ishqoriy metallar, metall-organik birikmalar, karbidlar vaBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mmumkin. Lekin ishqoriy metallar, metall-organik birikmalar, karbidlar va
portlovchi, zaharli moddalar ajralib chiqishi mumkin b o ‘lgan binolarda
suv va suv bugi bilan isitishga y o i qo‘yilmaydi. Bunday ishlab chiqarish
binolarida havo bilan isitish usulidan foydalaniladi. Bunda issiq suv
yoki bug‘ bilan qizdirilgan kaloriferlar orqali havo juftlashib, so‘ngra
binoga beriladi. Havo bilan isitish shamollatgich bilan birga qoilaniladi.
Bunda kalorifeming xavfsiz va unumli ishlashi uchun shamollatgich bilan
bogiangan holda foydahaniladi. 70°C gacha qizdirilgan havo ish zonasiga
3,5 m balandlikdan, 45°C haroratli havo esa poldan 2 m balandlikdan
beriladi. Suv va havo bilan isitish y on g‘in nuqtayi nazaridan xavfsiz,
gigiyena jihatidan ham qulay hisoblanadi. Suv bilan isitishda radiatorlar
yuzasi harorati 85°C da noshmaydi. Bunday haroratda changlaming yonishi
uchun imkoniyat b oim ayd i.
Hozirgi vaqtda ishlab chiqarish binoiarini qurishda devor, pol, tom
oralig'ida joylashtiriladigan va issiq suv yoki bug‘ bilan isitiladigan isitish
panellarini keng q o ila sh hisobga olingan. Ular gigiyena jihatidan juda
qulay b o iib , ishlatilishi mumkin b o ig a n binolarda qoilanilm oqda.
Mavzuni o‘zlashtirish uchun zarur boigan tayanch
so‘z va iboralar:
Ishlab chiqarish sanitariyasi; ishlab chiqarish gigiyenasi; texnosfera
muhiti; mikroiqlim; issiqlash; sovuqlash; mikroiqlim m e’yorlari; m o ia d il
ob-havo sharoiti; ish zonasidagi changiar; pnevm okonioz kasalliklari; ish
zonasidagi zaharli moddalar.
Mustahkamlash uchun savollar:
1. Ishlab chiqarish sanitariyasi nim alam i o'rganadi?
2. Ishllab chiqarish gigiyenasi nim alam i o'rganadi?
3. Texnosfera havo muhiti qaysi k o ‘rsatkiehlar orqali belgilanadi?
|
| |
Mavzuni mustahkamlash uchun savollar

8. Aseptika va antiseptika nirna?
9. Bog‘lamlar nima, ulaming qanday turlari farqlanadi, ularni
qo‘yishda qanday materialiardan foydalaniladi?
10. Bosh va ko‘krak qafasi jarohatlariga bog‘!amlarning qanday xillari
qo‘yiladi?
11. Uzoq bosilish (travmatik toksikoz) sindromida qanday qilib
birinchi tibbiy yordam ko‘rsatiiadi?
12. Bosh miya lat yegan paytda ko'rsatiladigan birinchi tibbiy yordam
nimalardan iborat?
13. Paylaming cho‘zilishi va bo‘g‘imlar chiqiqlarining alomatlari
kuzatilganida qanday birinchi tibbiy yordam ko‘rsatilishi mumkin?
14. Badan kuygan paytda ko ‘rsatiladigan birinchi tibbiy yordam
nimalardan iborat?
15. Sovuq olgan, hushdan ketgan paytda qanday birinchi tibbiy
yordam ko‘rsatiladi?
16. Odam suvga cho‘kkan, tok urgar. paytda qanday birinchi tibbiy
yordam ko‘rsatiladi?
17. Radiatsiyadan shikastlanish ro ‘y bergan vaqtda ko‘rsatiladigan
birinchi tibbiy yordam nimalardan iborat?
18. Odam zaharli moddalardan zararlanganida ko‘rsatiladigan birinchi
tibbiy yordam nimalardan iborat?
19. Shikastlangan odamlar zambilga qanday yotqiziladi?
20. Shikastlangan odamlarni transportgacha qay tariqa olib borish
mumkin, ularni transporga chiqarish qoidaiari qanday?
bozor 
turlarini - Tairova m. M., Abdulloev a. J. Logistika

93
ma'lumotlarni korxonada yoki uy ichidagi hisobot asosida olish
mumkinligini yodda tutish kerak.
Xom ashyo va tarkibiy qismlarni sotib olish bo'yicha bozorni
o'rganish odatda yangi mahsulotlarni ishlab chiqish bilan parallel
ravishda amalga oshiriladi. Masalan, mashinasozlikda bu mahsulotni
yaratish bosqichida boshlanadi va amalga oshiriladi. Taqsimot
organlarining vazifasi - dizaynerlarga tegishli ishlarga to'liq va
ob'ektiv yo'naltirish maqsadida amalga oshirilayotgan ishning
profiliga kerakli kataloglar, tavsiflar va prospektlarni taqdim etishdan
iborat. Shu bilan birga, kataloglar va tavsiflar odatda narx to'g'risidagi
ma'lumotlarni o'z ichiga olmaydi, ularsiz materiallar va kelajak
mahsulotlarning dizayni uchun iqtisodiy jihatdan samarali yechimga
erishish qiyin. Shu sababli, yetkazib berish organlarining to'g'ridan-
to'g'ri vazifasi narxlar, yetkazib berish muddati, transport xarajatlari
to'g'risida ma'lumot to'plash va ularning maqbul kombinatsiyasini
izlashdir.
Materiallar miqdori, yetkazib berishning boshlanishi va ularni
qabul qilish muddati kompaniyaning ishlab chiqarish dasturlariga
bog'liq bo'lib, ular o'z navbatida sotish bozorlarini o'rganish natijalari
bilan belgilanadi. Ko'pgina kompaniyalar uchun keng tarqalgan
muammo quyidagidir: qanday qilib ishlab chiqarish dasturini amalga
oshirish mumkin: materiallarni bardoshli, lekin har doim ham
iqtisodiy jihatdan arzon narxlarda yetkazib berish bilan yoki iqtisodiy
jihatdan samarali materiallarni sotib olish uchun qo'shimcha vaqt
sarflanishi sababli mahsulot ishlab chiqarishni kechiktirish bilanmi?
Bozorni o'rganib chiqib, har qanday aniq yetkazib beruvchilarga
e'tiborni qaratgandan so'ng, ta'minot bo'limi korxona yoki
kompaniyaning aniq yetkazib berishga bo'lgan ehtiyojini aniqlashi
shart.
YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA - «PANORAMA»

YANGI PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA - «PANORAMA»
TRENING USLUBIYATINING QO‘LLANILISHI
0 ‘rganiladigan mavzu: « 0 ‘zbekistonda kuzatiladigan
tabiiy ofatlar
va ulaming oqibatlari».
Trening maqsadi: Talabalar berilgan mavzuni o‘rganishda kichik
guruhlarga bo‘linib, ular tabiiy ofatlar xususida fikr yuritib, mavzuning
mohiyatini, mazmunini tushunib olishda bildiriladigan fikrlarning
to‘g ‘risini tanlash. tanlab olingan fikrlarni
umumlashtirish asosida
o ‘rganilayotgan mavzu yuzasidan aniq tushunchalar hosil qilishga
qaratilgan.
Treningdan kutiladigan natija: Talabalar erkin, mustaqil va mantiqiy
fikrlarni: jam oa bo‘lib ishlashni, izlanishni, m a’lumotlami jamlab,
ulardan
nazariy bilim va amaliy ko‘nikma hosil qilishni, jumladan, berilgan
mavzudagi har bir tabiiy ofat turining xarakteristikalarini o'rganish
uchun (tabiiy ofatlarning kelib chiqish sabablari,
xususiyatlari, belgilari,
oqibatlari to‘g ‘risidagi ma’lumotlar asosida) o'tilgan mavzular bo‘yicha
olingan bilimlarni qo‘llashni o‘rganadilar.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi: O ‘rganilayotgan mavzudagi tabiiy
ofatlardan «yer silkinishi»ning xarakterlovchi belgilari va ko‘rsatkichlari
keltiriladi, jumladan:
- yer silkinishi o‘chog‘ining chuqurligi;
- silkinish amplitudasi;
- yer silkinishining
intensiv energiyasi;
- tuproq zarrachalarining deformatsiyalanishi;
- tog‘ jinslari elektr qarshiligining o ‘zgarishi;
- yer osti suvlar sathining ko‘tarilishi;
- yer osti suvlarida radon miqdorining ortishi;
- uy hayvonlarining bezovtalanishi.
Bu ko'rsatkichlarga qarshi boshqa bir tabiiy ofat, masalan, «yer
ko‘chki»sining xarakterlovchi belgilari keltiriladi; jumladan:
tuproq
zarrachalari namlik darajasining oshishi, tuproq zarrachalari mustahkamlik
darajasining pasayishi, qiya sathli joylarda yoriqlaming paydo boMishi,
daraxtlaming to‘g ‘ri o ‘smasligi; uylar konstruksiyasining
buzilishi va
boshqa ko‘rsatkichlar. So‘ngra o‘rganilayotgan ikkala tabiiy ofatning
xarakterlovchi ko‘rsatkichlari taqqoslanib, mulohaza yuritilib, ular
to‘g ‘risida muayyan bilimga erishiladi. Ammo ikkala ofat to‘g ‘risidagi
259
mukammal ma’lumotlami ulaming boshqa xususiyatlarini xarakterlovchi
ko‘rsatkichlami o' rganish orqali amalga oshiriladi.
Chunonchi tabiiy ofatlaming har bir turi o‘zining
kelib chiqish
sabablariga, belgilariga, xususiyatlariga va keltiradigan salbiy oqibatlariga
ega. Shuning uchun har bir ofat turirii mukammal o‘rganish orqali
o ‘rganilayotgan mavzuni to iiq yoritish imkoniyatiga ega bo‘linadi. Mavzuni
yoritish uchun guruh talabalari 5 kishidan 4 guruhga bo‘linadi va o‘qituvchi
tomonidan guruhlardagi talabalarga o‘rganilayotgan
mavzuning maqsadi
va uni o‘tkazish tartibi tushuntiriladi». 0 ‘zbekistonda kuzatiladigan tabiiy
ofatlar va ulaming oqibatlari» mavzusini o‘rganishda «Panorama» trening
uslubi uchun tayyorlangan tarqatma materialning tuzilishi.
Nazorat savollari - 6 –ma’ruza. Yarimo’tkazgichli xotira qurilmalar. Mikroprosessorlar

|
6 –ma’ruza. Yarimo’tkazgichli xotira qurilmalar. Mikroprosessorlar
|
bet | 5/5 | Sana | 26.12.2023 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #128323 |
Bog'liq 6-maruzaNazorat savollari:
Mikroprotsessor nima?
Mikroprotsessorning protsessordan farqi.
Mikroirotsessorni asosiy qurilmalari.
Arifmetik-mantiqiy qurilma va uning turkumlanishi.
Mikrokontrollerning mikroprotsessordan farqi nimada?
Mikrokontrollerning namunaviy tuzilmasi.
Ketma-ket port va parallel portlar.
Bo’linish tizimida ustivorlik tushunchasi.
Bo’linish kontrolleri.
MK uchun dastur qanday ishlab chiqiladi?
Adabiyotlar
X.K.Aripov, A.M.Abdullaev, N.B.Alimova, X.X.Bustanov, E.V.Ob’edkov, Sh.T.Toshmatov. Sxemotexnika. T.: TAFAKKUR BO’STONI, 2013 y.
X.K. Aripov, A.M. Abdullayev, N.B. Alimova, X.X. Bustanov, Sh.T. Toshmatov. Raqamli mantiqiy qurilmalami loyihalashtirish. Darslik. -T.: «Aloqachi », 2017, 396 bet.
Х.К.Арипов, А.М.Абдуллаев, Н.Б.Алимова, Х.Х.Бустанов, Е.В.Объедков, Ш.Т.Тошматов. Схемотехника. Т.: ALOQACHI, 2010г.
Digital Logic Design, Jiwang Ware Z Scene. Fourth Edition, 2002y.
Robert L. Boyleastad. Introductory Circuit analysis. 2014-Pearson Education Limited, 1091 p.
Stephon Brown, Zvonko Vranesic. Fundamentals of Digital Logic with Verilog Design. 2014-The Me Grow-Hin Companies. 847p.
Behzad Razavi. Fundamentals of Microelectronics.2nd edition. 2014y. John Wiley&Sons. 932 p.
Амосов B.B. Схемотехника и средства проектирования цифровых устройств. Учебное пособие. БХВ-Петербург. 2016г. 562с.
В.М. Пролейко. Базовые лекции по электронике (в 2-х томах). ТЕХНОСФЕРА. Москва. 2009 г.
С.Н.Лехин. Схемотехника ЭВМ. Санкт-Петербург, 2010г.
|
| |