nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qatlamning qarshilik va neftga to’yinganlik xaritalari

|
Qatlamning qarshilik va neftga to’yinganlik xaritalari
|
bet | 83/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.5.3. Qatlamning qarshilik va neftga to’yinganlik xaritalari
Neftga to’yingan kollektorlarning suvga to’yingan jinslardan farqi shundaki, elektrkarotaj diagrammalarida ularning qarshiligi yuqori bo’ladi. Qatlamning qarshilik xaritasini tuzib, uning neftga to’yinish darajasining maydon bo’ylab taqsimlanishini tasavvur etish mumkin.
Xaritani tuzish uchun standart zonddan olingan solishtirma qarshiliklardan biri ishlatiladi: a) qatlam qarshisidagi maksimal solishtirma qarshilik; b) qatlamning hamma qismi bo’yicha o’rtacha solishtirma qarshilik; v) qatlamning neft-gazga to’yingan qismining qarshisidagi o’rtacha solishtirma qarshilik.
Ma’lumki, qatlamni ishlatish jarayonida neftga to’yinganlik darajasi o’zgarib turadi. Shu bilan birga, tasavvur etilayotgan solishtirma qarshilik qiymati va o’z navbatida tuzilgan xarita ham o’zgaradi. SHuning uchun ham xaritani tuzishda karotaj diagrammalaridan unumli foydalanish zarur. Shuni qayd etish lozimki, tuzilgan xaritalar qatlamning neftga to’yinganligi borasida faqat taqribiy tasavvur beradi.
Keyingi paytlarda kollektorlarning neftga to’yinganligini aniqlashda yonlama elektr zondlash metodidan foydalanila boshlandi. SHu sababli qarshilik xaritasi qatlamning neftga to’yinganlik xaritasi bilan almashtirildi.
5.5.4. Blok-diagramma tuzish metodikasi
Geologik tuzilishi murakkab bo’lgan konda tog’ jinslarining ayrim komplekslarini o’zaro bog’liqligini ifodalashda blok-diagrammalarlan foydalaniladi. Blok-diagramma yer qobig’ining parallelepiped shakldagi bloklarini uch tekislikda aksonometrik (yoki istiqbolli) ifodalanishi hisoblanadi, ulardan ikki chetki devori geologik kesimlar hisoblansa, ustidagisi qatlam xaritasini aks ettiradi.
Aksonometrik blok-diagrammalar ikki usulda tuziladi: 1) egri burchakli proektsiyada; 2) to’g’ri burchakli proektsiyada.
Egri burchakli proektsiyada (5.37-rasm) blok-diagrammaning bir tomoni frontal tekislik hisoblanib, 2 xatosiz chiziladi. Blok-diagrammani tuzishda dastlab gorizontal bazis to’g’ri chizig’i chiziladi. Bu to’g’ri chiziqdan 300, yoki 450, yohud 600 burchak ostida (blok-diagramma shakliga ko’ra) boshqa to’g’ri chiziq o’tkaziladi, bu 3-yon tekislikning asosi hisoblanadi. Bazis to’g’ri chiziqqa frontal tekislikni ifodalovchi to’g’ri burchak chiziladi va u tekislikni teng kvadratlarga xatosiz bo’ladi. Kvadratning qolgan ikki tekisligi xatoli bo’lib, ularni tuzish uchun quyidagi ishlar bajariladi. 2-frontal tekislik kvadratlaridan 2-3-tekislik asosiga, ya’ni tanlangan burchak ostidagi gorizontal bazis chizig’iga parallel chiziqlar tushiriladi. So’ngra frontal to’g’ri burchak yon chiziqlariga 1 va 3-tekisliklardagi kvadratlarning o’ng tomonini kesib o’tuvchi chiziqlar o’tkaziladi. Kvadratlarning bu tomoni frontal tekislikdagi kvadratlar tomonlariga nisbatan kichraytiribroq olinadi. Ammo xatolik koeffisientining qiymati blok-diagrammada 0,4-1,0 atrofida o’zgarishi mumkin.
|
| |
Qatlamning g’ovaklilik (sementlanganlik), o’tkazuvchanlik va singdiruvchanlik xaritalari

|
Qatlamning g’ovaklilik (sementlanganlik), o’tkazuvchanlik va singdiruvchanlik xaritalari
|
bet | 82/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 5.5.2. Qatlamning g’ovaklilik (sementlanganlik), o’tkazuvchanlik va singdiruvchanlik xaritalari
G’ovaklilik xaritasi deb g’ovaklilik qiymati bir xil bo’lgan nuqtalarni tutashtirib tuzilgan xaritaga aytiladi. Bunday xaritani tuzishda har bir quduqdan olingan kernni tahlil qilish natijasida berilgan nuqtalarda qatlamning o’rtacha g’ovakliligi aniqlanadi. Olingan natijalar xaritadagi har bir quduq nuqtasining oldiga yozib qo’yiladi. So’ngra quduqlararo interpolyatsiya qilinib, ma’lum intervallardagi ayrim nuqtalarda g’ovaklilik% hisobida aniqlanadi (10, 15, 20, 25, 30% va h.k.). Ma’lumki, jinslarning g’ovakliligi ularning sementlanish darajasiga bog’liq (sementlanish darajasi yuqori bo’lsa, ularning g’ovakliligi shuncha kam bo’ladi). Binobarin, g’ovaklilik xaritasi bir vaqtning o’zida kollektorlarning sementlanganlik darajasini ham bildiradi.
Ba’zi bir rayonlarda sementlovchi moddalar (kvartsli, ohakli va boshqa sementlar) tog’ jinsining qattiqlik darajasini oshirib yuboradi. Bunday joylarda yuqoridagiga o’xshash xaritalarni tuzishda jinslarning burg’ilanishi pastdagi qattiqlik darajasiga oid ma’lumotlar inobatga olinadi. Ammo mazkur xaritalar tog’ jinsi g’ovakliligi to’g’risida faqat nisbiy tasavvur beradi.
Kollektorlar o’tkazuvchanligini ifodalovchi xaritalar g’ovaklilik xaritasini tuzish usulida tayyorlanadi. Har bir quduq uchun, u yoki bu usulda aniqlangan o’tkazuvchanlik qiymati darsi birligida aniqlanadi.
Quduq belgisi oldiga yozib qo’yilgan o’tkazuvchanlikni anglatuvchi raqam interpolyatsiya metodi bilan ma’lum intervallar uchun aniqlanadi va o’tkazuvchanligi bir xil bo’lgan nuqtalar belgilanadi. Qiymati bir xil bo’lgan nuqtalar tekis egri chiziq bilan birlashtiriladi. Natijada kollektorlar o’tkazuvchanligini ko’rsatuvchi xarita tuziladi.
Neftli qatlamlarning fizik xususiyatlarini gidrodinamika metodlari bilan o’rganish borasida qatlamning singdiruvchanlik xaritasi ishlatila boshlandi. Bunday xaritalar neft yoki suvning qovushqoqligi, qatlamning o’tkazuvchanligi va qalinligi μ
ta’sirini tavsiflaydi va quyidagicha ifodalanadi: , bunda qatlamdagi suyuqlik kh
qovushqoqligi, santipuazda; k kollektorning o’rtacha o’tkazuvchanligi, darsida; h qatlamning qalinligi, m.
Singdiruvchanlik xaritasi izoliniyalari yuqorida qayd etilgan xaritalar usuli bilan topiladi. Qatlamning singdiruvchanlik xaritasi yordamida suyuqliklarning harakati qiyinlashgan uchastkalar aniqlanadi, ammo suyuqlikning harakati qanchalik qiyinlashsa, ya’ni μ , miqdori qancha katta bo’lsa, qatlamning singdiruvchanligi kh
shunchalik yomon bo’ladi.
|
| |
Transport tizimlarining tasnifi

153
biriga bog’liq bo’lmagan holda ishlaydilar. Avtomatik
liniyalarning transport
tizimlarini tasnifi mavjud. Chap tomonga jipslashgan, o’ng tomonga moslanuvchan
transport tizimlari keltirilgan. Jipslashgan liniyalardagi 1, 2, 3 dastgohlar
konveyerlar bilan bog’langan.
Detallarni orientasiyalangan holatda lotoklarda to’xtamay harakatlanish
hususiyatiga o’tuvchanlik deyiladi. O’tuvchanlik asosan detal va lotok
o’lchamlariga, lotok yuza tekisligini rel’efi
va detal massasi, ishqalanish
koeffisientiga, molekulyar va magnitli tortilishiga, atmosfera bosimiga,
detalni
og’irlik markazda joylashishi, detal va lotokni yuza qatlamini ifloslanishi
(chiqindi, yog’-moy, empul’siya va boshqalar). Transport tizimini tanlashda
texnolog yuqorida qayd etilgan holatlarni barchasini
hisobga olishi kerak, chunki
ayrim holatlarda o’z og’irligi natijasida harakatlanadigan transport tizimlaridagi
detallarni lotok o’lchamlari bilan bir biriga mos kelmasligi natijasida texnologik
jarayonni bajarishni ilojisi bo’lmaydi. Quyida detallarni o’tuvchanligi boshlang’ich
holatida o’z og’irligi bilan haraktlanuvchi lotokli transport
tizimining sozlashda
inobatga olish zarur.
Lotokda detallarni sirpanishi va yurishida (5.8-rasm) A tirqish natijasida
burchak φ ga burilishi mumkin va ingichka chiziqda ko’rstilgandek burchak γ
holatini egallaydi (5.8-rasm,
a). Ishqalanish burchagini katta yoki kichik holatida
detal tiqilishi yoki orietasiya holatini yo’qotishi mumkin (5.8-rasm,
b).
5.8-rasm. Lotokda detallarning harakatlanishi.
154
Detallarning tores qismi
rasiusga ega bo’lsa,
har qanday tirqichda
ham lotokni yon devori tomonidan orietasiya qilinmaydi. Bunga uzunligi
ko’ndalang kesimga nisbatan 3,5 barobar katta detallarga ham tegishli bo’ladi.
Bunday detallarni bir-biri bilan jipslashgan holda yaxlit potok holatda
harakatlantirish yoki ularni o’qi bo’ylab yoki majburlab transportirovkva qilish
usulidan foydalanish mumkin.
Detallarni lotoklarda yaxshi harakatlanishi
uchun zagotovkalar va
yarimfabrikatlar uchun lotok devori bilan detal orasida A tirqishlarni to’g’ri
belgilab berish zarur. Lotok o’lchamlari (eni V bo’yicha) va detallarga har hil
bosqichda ishlov berish (uzunligi L bo’yicha) da lotok devori va detal orasida
ruxsat etilgan A tirqish bilan chegaralangan bo’lishi kerak.
Ishlamay qolish - - Sh. N. Fayzimatov

135
- yig’ish jarayonida qo’llaniladigan kalibr va o’lchov qurilmalarini
o’rnatishdagi, sozlashdagi hamda mashinada detalning aniq joylashuvini nazorat
qilishdagi nuqsonlar; shuningdek o’lchov asboblarining xatoligi;
- kerakli joyga joylashtirish va o’rnatish vaqti oralig’ida detallarning nisbatan
surilishi;
- birikuvchi detal yuzalarida nuqsonlarning paydo bo’lishi;
- birikuvchi detallarni joylashtirish va o’rnatish paytida ularning aniq va to’liq
bog’lanishiga halaqit beradigan elastik va plastik deformatsiya.
Yig’uv ishlarini bajarish mashinalarni ishlab chiqarishga sarflanadigan
umumiy mehnat hajmining katta qismini tashkil qiladigan ko’p vaqt sarfi bilan
bog’liq.
Ko’p marta ishlamay qolish ehtimoli bo’lgan tiklanadigan ob’ektlar uchun
ishlamay qolgunga qadar bajaradigan ishi tasodifiy hodisalar. Bu holda ishlamay
qolgan elementlar benuqsonlari bilan almashtiriladi. Va obe’ktning ishlash
qobiliyati tiklanadigan oqim ko’zatiladi.
Ishlamay qolishlar oqimi ikki kattalik: ishlamay qolishlarning o’rtacha soni
mo’r (t) va ishlamay qolishlar parametri ω0 (t) bilan ifodalanadi.
Agar N ta tiklanadigan (ta’mirlanadigan) ob’ektlar sinalsa yoki ishlatilsa,
bunda ishlamay qolishlar soni va ana shu ishlamay qolishlar paydo bo’ladigan
bajarilgan ish aniqlansa m
1
(t); m
2
(t).... m
i
(t) u holda ishlamay qolishlarning
umumiy soni quyidagiga teng bo’ladi:
Ishlamay qolishlar oqimini (bo’zi lmasdan ishlashini) taxminan
belgilaydigan ishlamay qolishlarning o’rtacha soni t quyidagi formulaga asosan
aniqlanadi:
bu erda; N - berilgan sharoitda sinalishi yoki ishlatilishi ko’zatilayotgan
ta’mirlanuvChi ob’ektlar soni; mi (t) – ana shu ob’ektlardan har birining (t) ishni
bajargunga qadar ishlamay qolishlar soni.
G’ovaklilik - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

boradi.
Ikkilamchi g’ovaklilik epigenetik jarayonlar ta’sirida jinslardan minerallarni eritib yoki zarra holida olib chiqilishidan paydo bo’lgan bo’shliqlar bilan bog’liq. Karbonat jinslarning erib ketishidan ikkilamchi g’ovaklilik tarkib topadi. Masalan, karst hosil bo’lishi (6.2-rasm).
Turli tog’ jinslarining g’ovakliligi bir necha foizdan 40% gacha, lyosslarda esa 52-55% gacha o’zgaradi. Gil jinslarning umumiy va ochiq g’ovakliligi ularning yotgan chuqurligiga bog’liq. Bir necha yuz m chuqurlikka tushib qolgan jinslarning ochiq g’ovakliligi 25-35%, 3-4 km chuqurlikda esa bir foizgacha bo’ladi. G’ovaklilikni chuqurlikka tomon o’zgarib borishi gil jinslar tarkibiga, ularning egilish tezligiga va kesim tuzilishiga bog’liq. Bo’sh jinslar g’ovakliligi chuqurlik sari ma’lum qonuniyat bo’yicha kamayib boradi. Lekin shunga qaramay g’ovaklilik 100200 m chuqurlikda kamroq, ba’zan keskin (5-6% gacha) kamayishi mumkin.
Bundan tashqari bo’sh jinslar g’ovakliligi tarkibidagi sement miqdoriga ham bog’liq. Masalan, jinslardagi karbonatli sement miqdori 25-30% bo’lganda, ochiq g’ovaklilik kam chuqurliklarda ham 1-2% gacha pasayib ketadi. Organik va chaqiq ohaktoshlarning g’ovakliligi nisbatan yuqori bo’ladi. Tog’ jinsi g’ovakliligi laboratoriyada turli tadqiqot usullaridan va geofizik metodlardan foydalanib aniqlanadi.
Ochiq g’ovaklilik deb jinsdagi o’zaro tutash g’ovaklar hajmining jins umumiy hajmi nisbatiga aytiladi. Bo’sh sementlangan qumtoshlarning mutlaq g’ovakliligiga ularning ochiq g’ovakliligi mos keladi. Mutlaq g’ovaklilik laboratoriya sharoitida Melcher usuli bilan aniqlanadi. Mutlaq g’ovaklilik (m
f) quyidagi m
f=1-V
3/V
0 tengligi orqali topiladi. Bunda V
3 - namuna mineral qismi hajmi, V
0- namunaning umumiy hajmi.
Odatda kollektorlarning ochiq g’ovakliligi 10% dan 20% gacha o’zgaradi. Kollektorda darzliklar ko’p bo’lsa, ochiq g’ovaklilik 2-3% bo’lganda ham konlardan sanoat miqyosida neft olish mumkin. Tog’ bosimining ortishi g’ovaklilikning kamayib ketishiga sabab bo’ladi. CHunonchi, bosim 5-10
7 Pa ga etganda g’ovaklilikning boshlang’ich qiymati 60-80% ga kamayadi. Ochiq g’ovaklilikni aniqlashda gidrodinamika va geofizika usullaridan foydalaniladi.
Quldorlar isyoni - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev...

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixiBog'liq jahon tarixi 8 uzbQuldorlar isyoni. Bu davrda AQSHda ikki partiyaviy tizim ham
to‘la shakllanib bo‘lgan edi. Respublikachilar partiyasining xalq ora-
sida eng obro‘li arbobi Avraam Linkoln (1809–1865) edi. Linkolnning
qulchilikka qarshi chiqishlarini ishchilar, fermerlar, burjuaziyaning
ilg‘or qismi qo‘llab-quvvatladi. A. Linkoln saylov oldi kompaniyasini
«O‘zingizga yer olish uchun ovoz bering!» shiori ostida tashkil qilib,
yerlarni fermerlarga bepul tarqatish to‘g‘risida qonun qabul qilishga
va’da berdi.
XIX asrning 30-yillarida AQSHda sanoat inqilobi boshlandi.
XIX asrning 50-yillarining oxirlarida Jon Braun Virjiniyada qullar qo‘z-
g‘olonini ko‘tarishga urinib ko‘rdi.
1860-yili AQSH prezidentligi uchun bo‘lgan
saylovlarda Respublikachilar partiyasi vakili Avraam
Linkoln g‘alaba qozondi. Uning prezidentlikka
saylanishi bilan hukumatda quldorlar hukm-
ronligiga barham berildi. Bu esa qulchilikka qarshi
kuchlarning juda katta va ayni vaqtda tinch yo‘l
bilan erishgan siyosiy g‘alabasi edi. Ular birinchi
marta hukumatda hokimiyatni o‘z qo‘llariga ol-
dilar. Janub plantatorlari saylovda mag‘lubiyatga
uchragan Demokratlar partiyasining asosiy tayanchi edi. Ular qo-
nuniy yo‘llar bilan qulchilikni saqlab qolishga muvaffaq bo‘lolmas-
liklariga ishonch hosil qildilar. Shuning uchun janubiy shtatlarda
qulchilikka asoslangan alohida davlat tuzishga kirishdilar va AQSH
tarkibidan chiqqanliklarini, o‘z prezidentiga ega bo‘lgan konfede-
ratsiyasi tuzilganligini e’lon qildilar. Shuningdek, alohida qo‘shinga
ham ega bo‘ldilar. Shu tariqa janub plantatorlari qulchilikni saqlab
qolish yo‘lida milliy manfaatlarga xiyonat qildilar. Endi AQSHda fu-
qarolar urushi boshlanishi muqarrar bo‘lib qoldi.
Fuqarolar urushi (1861–1865). 1861-yilning aprel oyida Shimol
bilan Janub o‘rtasida fuqarolar urushi boshlandi. Kuchlar nisbati
jihatidan Shimol ustun edi. Fuqarolar urushi 1865-yilning aprelida
Shimolning g‘alabasi bilan tugadi.
Biroq reaksion kuchlar yollagan qotil A. Linkolnni otib o‘ldirdi.
Ammo bu qotillik qulchilikni bekor qilishga to‘sqinlik qila olmadi.
|
| |
-rasm. Ferromagnit yakorli chiziqli elektrdvigatel

3.1.14-rasm. Ferromagnit yakorli chiziqli elektrdvigatel
MM ning energetik hisobini olib borish berilgan harakat rejimi va yuklama
parametrlari to`g`risidagi ma`lumotlar asosida olib boriladi. Bu nuqtai nazardan
muhandislik amaliyotida MMni hisoblashni ikkita asosiy varianti mavjud.
Birinchi variantda, mexatron tizimning bir qismi qilib maxsuslashtirilgan
MM loyihalashtiriladi. Bunda konstruktor maxsus hisoblashlar asosida ob`ekt
to`g`risida to`liq ma`lumotni oladi: uning vaqt ichidagi harakat qonuni, yuklama
xarakteristikasi (uning tarkibiy qismlarini ham inobatga olib), ob`ektning
massagabarit o`lchamlari, ishlatish sharoiti va boshqalar. Ma`lumotlarning to`liqligi
yuklama parametrlarni optimallashtirishga olib keladi.
Ikkinchi variant funktsional ravishda mustaqil bo`lgan universal MMni
yaratishni nazarda tutadi, va bu o`z navbatida turli xil mexatronik tizimlar va
konstruktsiyalashda qo`llaniladi. Bunda konstruktor ob`ektning vaqt ichidagi
yuklamasi va harakat qonuniyati to`g`risida to`liq ma`lumotga ega emas. Modulning
chiqish zvenosi tipik chiqish harakati uchun chegaraviy yuklama, tezlik va harakat
tezlanish qiymatlari asosida energetik hisoblash ishlari olib boriladi.
Universal MM uchun energetik hisoblash ishlarini qo`yida o`rganamiz.
160
Unchalik katta bo`lmagan dinamik yuklamada ishlaydigan universal
mexatron modul uchun energetik hisoblash. MMga ta’sir etuvchi inertsiya kuchlari
unga ta’sir qiluvchi tashqi kuchlardan ancha kichik holat uchun universal MMni
hisoblashni ko`ramiz. Bunda asosiy dastlabki ma’lumotlar bo`lib quyidagilar
olinadi:
-mexatron modulning strukturali sxemasi;
-ta’sir etuvchi tashqi yuklama (kuch F
N
yoki aylantiruvchi moment T
N
);
- chiqish zvenosining talab qilingan tezligi (chiziqli v
ch
yoki burchak ω
ch
).
Ilgarilanma harakat qiluvchi MM uchun dvigatel quvvati, P, quyidagi
formula bilan hisoblanadi:
P = F
N
∙v
ch
∙K
din
/η, (3.1)
bu yerda, F
N
— chiqish zvenosidagi qarshilik yuklamasi; N; v
ch
— chiqish
zvenosining chiziqli tezligi, m/s; η — harakat o`zgartiruvchining F.I.K.;
K
din
=1,1…1,3 — ishga tushirish jarayonidani dinamik yuklamalarning ta’sirini
etiborga oluvchi zahira koeffitsiyenti.
Chiqish zvenosi aylanma harakat qiladigan MM uchun dvigatel quvvati, P,
quyidagi formula bilan hisoblanadi:
P = T
N
∙ω
ch
∙K
din
/η, (3.2)
bu yerda, T
N
— chiqish zvenosidagi qarshilik momenti, N·m; ω
ch
— chiqish
zvenosining burchak tezligi, s
–1
.
Bir xil quvvatga ega bo`lgan dvigatellar turli nominal aylantiruvchi
momentlarga T
nom
egaligini nazarga olib, dvigatelning zarur bo`lgan momentini
aniqlash kerak (N
⋅m):
T
dv
= T
nom
/(u∙η), (3.3)
bu yerda u – yuritma harakatni uzatish mexanizmining uzatishlar soni.
161
Dvigatelning oxirgi tipi katalog orqali tanlab olinadi va quyidagi shartlarga
rioya qilinadi:
P
dv
≥ P (3.4)
T
nom
≥ T
dv
(3.5)
|
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

164
oshiradigan gidrodvigatel. Aylanma harakatlanayotgan ishchi suyuqlik oqimi har xil
yo`nalishga ega, oqimlar teskari klapan va gidrotarqatuvchilar yordamida ajratib
yo`naltiriladi. Shuning evaziga gidroyuritmalar katta F.I.K.ka va kichik inertsiyaga
ega hamda harakat yo`nalishini oson o`zgartirib bo`ladi.
-rasm. Har xil quvvatli servodvigatellar

|
-rasm. Har xil quvvatli servodvigatellar Pdf ko'rish
|
bet | 84/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi3.1.12-rasm. Har xil quvvatli servodvigatellar
Manba: http://www.servotechnica.ru/catalog/type/index.pl?id=104
Chiziqli elektrdvigatellar stator va rotorning bir-biriga nisbatan to`g`ri
chiziqli harakatlantirish xususiyatiga ega. Standart elektrdvigatellarda rotor va stator
xalqa shaklida bo`ladi, chiziqlisida esa – ular polosa shaklida ishlangan.
Dvigatelning qo`zg`almas qismi – stator uzunligi cheklangan ochiq magnit
o`tkazgich bo`lib, uning o`ramlariga navbatma-navbat tok beriladi va “yuradigan”
magnit maydoni hosil qilinadi. Uning ustida ferromagnit plastinadan va ko`p fazali
o`ramlardan tuzilgan yassi rotor joylashgan. Rotor statordagi magnit oqimini yopadi
va yo`naltiruvchi bo`yicha ilgarilanma harakat qiladi (3.1.13-rasm).
158
3.1.13-rasm. Chiziqli elektrdvigatelning ishlash sxemasi
Ana shunday dvigatel 3.1.14-rasmda ko`rsatilgan. Stator (induktor) doimiy
magnitli polosa shaklida, rotor (yakor) shu korpusda ferromagnit plastinalar shaklida
ishlangan. Rotor chiziqli yo`naltiruvchilar bo`yicha ilgarilanma-qaytarma
harakatlanadigan transportlovchi plastinada (ijrochi organda) qotirilgan. Rasmda
ijrochi organda o`rnatilgan harakat datchigi ko`rsatilmagan. Egiluvchan kabel-kanal
orqali yakor o`ramlari va datchiklar uchun tok ta`minoti keltiriladi.
Bunday dvigatellarning ajraluvchan xususiyati - harakatchan qismi tezligini
rostlashning soddaligidadir.
Elektrdvigatel quvvatini hisoblash. Dvigatelning quvvatini aniqlash yoki
uni energetik hisoblash MM ni konstruktsiyasini ishlash jarayonida muhim bo`lib
hisoblanadi va bu ratsional ravishda dvigatelni tanlash, uni o`zgartirishga
yo`naltiriladi, hamda chiqish zvenosining harakatining berilgan qonuniyatlariga
rioya qilishga yordam beradi. Bunda, yuritma modulning energetik xususiyatlari,
uning kinematik va dinamik xossalarini belgilaydi, lekin yuritma qimmat hamda
energiya va material xarajatli hisoblanadi. Shuning uchun, MM ni loyilashtirishda
uning xarakteristikalari bilan narxi, quvvati va og`irligini minimallashtirishga
erishish lozim.
|
| |
-rasm - Zbekiston respublikasi

177
bo`shlig`iga qisilgan havo berilganda teskari harakat bajariladi.
3.2.19-rasm. Reykali-tishli uzatmali aylanuvchi pnevmoyuritmalar
Bunday pnevmodvigatellar hosil qiladigan aylantiruvchi moment
odatda150N·m ni tashkil qiladi (porshen diametri 100 mm da).
Plastinali (shiberli) aylanuvchi pnevmodvigatel (3.2.20-rasm) shunday
yasalganki, korpus ichiga yuborilgan qisilgan havo plastina (shiber)
1 ga
ta’sirlashadi. Plastina silindr shakldagi korpus
4 o`rtasida joylashgan chiquvchi val
2 bilan mahkam bog`langan. Havo bo`shliq
3 ning plastina ajratib boradigan bir
qismidan ikkinchisiga sizib o`tib ketmasligi uchun plastina rezinali yoki
plastmassali qobiq bilan yasalgan. Plastinaning aylanish burchagi chegaralovchi
5
ning o`lchamlariga bog`liq bo`lib, standart konstruktsiyalarda 90, 180 va 270° larda
bo`ladi. Boshqa burchaklarga aylantirish uchun tashqi qurilmalar o`rnatiladi.
Bunday pnevmodvigatellarning aylantiruvchi momenti 250 N·m ni tashkil qiladi.
Bir tomonlama shtokli gidrotsilindr

168
Bunda porshenning shtok bilan harakat tezligi
V suyulik oqimi sarfi
Q va
porshen diametriga bog`liq:
Suyuqliq gidrotsilindrning shtok bo`shlig`ida berilganda bosim porshen
D
va shtokning
d tashqi diametrlari orasidagi xalqali yuzaga ta`sir qiladi. Bunda hosil
qilinadigan kuch quyidagicha hisoblanadi:
Bunda porshenning harakat tezligi quyidagicha aniqlanadi:
- rasm. Tranzistorning umumiy ko`rinishi va sxematik belgilanishi

324
Kondensator deb bir-biriga cheksiz yaqin joylashtirilgan va dielektrik muhit
bilan ajratilgan o`tkazgichlar sistemasiga aytiladi.
10.3 – rasm. Kondensatorlarning umumiy ko`rinishi va sxematik belgilanishi
Ishni bajarish tartibi:
Ishni bajarish mobaynida maket
Breadboard da
Arduino UNO qurilmasini
o`rnatamiz. Bunda
Arduino UNO mikrokontrollerining doimiy kuchlanish manbai
5V portidan o`tkazgichlar orqali doskaning (+) portlarining ixtiyoriy nuqtasiga
ulaymiz. Kondensator hamda diod va motorlarning mos oyoqchalarini doskaning
(+) nuqtasiga ulaymiz. Shundan so`ng
Arduino UNO kontrollerining
PWM chiqish
porti 9 tanlangan bo`lib undan chiqadigan signal 1 kOm qiymatga ega bo`lgan
rezistor orqali o`tib tranzistorning baza oyoqchasiga ulanadi. Motor kondensator
hamda diodlarning qolgan oyoqchalari birlashtirilib tranzistorning kollektor
oyoqchasiga ulanadi va emitter oyoqchasidan chiqadigan ortiqcha signal
kontrollerning
GND portiga ulanadi. Ushbu printsipial elektr hamda virtual sxemalar
10.4
a hamda 10.4
b - rasmlarda keltirilgan.
-rasm. Gidroyuritmaning ish printsipi sxemasi

|
-rasm. Gidroyuritmaning ish printsipi sxemasi Pdf ko'rish
|
bet | 88/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi3.2.1-rasm. Gidroyuritmaning ish printsipi sxemasi
Chiqish zvenosining harakat turiga qarab gidroyuritmalar quyidagilarga
bo`linadi:
• gidrotsilindrlar (ilgarilanma-qaytarma harakat);
• gidromotorlar(aylanma harakat) ;
• gidrodvigatellar (zvenoni ma`lum burchakka aylantirish).
Afzillaklari:
1.
Kompakt o`lchamlarga ega bo`lishiga qaramay katta quvvatlarni hosil
qilish. Gidroyuritma o`lchami teng bo`lgan pnevnoyuritmaga nisbatan 25 marta ko`p
quvvat hosil qiladi. Shuning uchun 500-1000 Vt va undan katta quvvatlarda
samarador massagabarit xususiyatlarga ega;
2.
Gidroyuritma va nasos stantsiyasi orasi katta bo`lishi mumkin
(maksimal masofa 250-300 m);
3.
Katta kuch hosil qilishda juda kam vaqt ketadi;
4.
Silliq rostlash imkoniyati;
5.
Katta ishlatish temperaturasi -50 dan +100
0
C gacha. Lekin shuni
165
narsani esda tutish kerakki, kichik temperaturalarda moyning qovushqoqligi oshadi,
bu moy harakatini qiyinlashtiradi va sekinlashtiradi, katta temperatularda esa – moy
qovushqoqligi kamayib, tirqishlardan oqib ketishi mumkin.
6.
Katta F.I.K.ka ega, lekin elektrmexanik yuritmaga nisbatan past.
Kamchiliklari:
1.
Katta bosim va temperaturalarda ishchi suyuqlikning tirqishlardan
chiqib ketishi oshadi;
2.
Yuritmaning narxi yuqori va unga xizmat ko`rsatish ham qimmatroq;
3.
Ishlashi uchun nasos kerak.
4.
Chiqish zvenosi harakatlanganda ham, harakat to`xtaganda ham
energiya talab qilinadi;
5.
Ishining aniqligini kuzatish qiyin, buning uchun qo`shimcha qurilma
kerak.
Gidroyuritmalar elektr yoki pnevmatik yuritmalarga nisbatan murakkab va
qimmatdir. Lekin 500-1000 Vt va undan katta quvvatlarda yaxshi massagabarit
xususiyatlariga ega bo`lganligi va ularni boshqarish oson bo`lganligi uchun asosan
og`ir va o`rta og`ir MT yuritmalari bo`lib xizmat qiladi.
Gidrotsilindr – hajmiy gidroyuritma toifasiga kirib, suyuqlik oqimi
gidravlik energiyasini mexanik energiyasiga o`zgartiradi va chiqish zvenosini
(shtok, plunjer, porshen) ilgarilanma-qaytarma harakatga keltiradi.
Shtok holati bo`yicha:
• ikki pozitsiyali;
• ko`p pozitsiyaliga bo`linadi.
Ishchi suyuqlik ta`sir yo`nalishi bo`yicha:
• bir tomonlama harakatlanadigan;
• ikki tomonlama harakatlanadigan.
Ishchi zvenosi turi bo`yicha:
• membranali;
• silfonli;
166
• porshenli (plunjerli);
o
bir tomonlama shtokli;
o
ikki tomonlama shtokli.
|
| |
O`quv-uslubiy tarqatma materiallariga misollar

O`quv-uslubiy tarqatma materiallariga misollar
▪ Asosiy tayanch so`z va iboralar.
▪ Asosiy tayanch tushunchalar.
▪ Mavzu bo`yicha asosiy rasm va illyusrtatsiyalar.
322
IV-MODUL UCHUN AMALIY VA TAJRIBA MASHG`ULOTLARI
AMALIY MASHG`ULOT №10
Analogli elektronika
Mashg`ulot maqsadi: «Arduino Uno» mikrokontroller qurilmasining KIM
(keng impulsli modulyatsiya) chiqish portidagi signallarni uzluksiz o`zgarish
boshqarish tizimi ko`nikmalarini shakllantirish.
Amaliy mashg`ulotni bajarish davomida talabalar printsipial elektron
sxemasini tuzilishini o`rganadi; Arduino UNO mikrokontrolleri bazasida dasturiy
ta`minoti ishlab chiqiladi.
Amaliy mashg`ulotini bajarish mobaynida kerakli jihozlar: Arduino UNO
mikrokontrolleri, maket Breadboard, o`tkazgichlar, tranzistor, diod, rezistor,
kondensator, multimetr.
Qisqa nazariy ma`lumotlar
Tranzistor (ing. transfer – ko`chirmoq va rezistor) — elektr tebranishlarni
kuchaytirish, generatsiyalash (hosil qilish) va o`zgartirish uchun mo`ljallangan 3
elektrodli yarimo`tkazgich asbob. Mikroelektronika qurilmalarining asosiy
elementi. Amerika olimlari J. Bardin, U. Bratteyn va U. Shokli 1948 yilda ixtiro
qilishgan. Tuzilishi va tokni boshqarish mexanizmiga ko`ra, 2 ta katta sinfga:
bipolyar va unipolyar sinflarga bo`linadi. Tranzistorlar kichik quvvatli va kam
shovqinli; impulsli; past, yuqori va o`ta yuqori chastotali; foto tranzistorlar
(yorug'lik signallarini elektr signallariga o`zgartiruvchi) va boshqa turlarga
bo`linadi. Tranzistorlar, asosan, germaniy, kremniy va boshqa monokristall
yarimo`tkazgich materiallardan yasaladi.
|
Zbekiston respublikasi - bet 172

326
analogWrite(motor, i);
delay(100);
}
for (int i = 255; i >= 0; i--)
{
analogWrite(motor, i);
delay(100);
}
}
Topshriq
•
Sxemani ishlash printsipini o`rganadi.
•
Mikrokontroller hamda kerakli asboblar ulanish sxemasini ishlab
chiqadi.
•
O`qituvchi tomonidan berilgan ma`lumotlar asosida motorni harakatga
keltirish uchun
“Arduino Uno” mikrokontrolleri bazasida dasturini tuzadi.
•
Talaba bajargan ishlari bo`yicha o`qituvchiga yozma hisobot tayyorlab
topshiradi.
Takrorlash uchun savollar
•
Amaliy mashg`ulotni bajarish davomida nimalar o`rganiladi?
•
Motor, tranzistor hamda diodlar haqida ma’lumot bering.
•
Ishni bajarish tartibini ayting.
•
Motorni harakatga keltirish uchun mikrokontroller bazasida tuzilgan
dasturni tushuntiring.
TAJRIBA MASHG`ULOTI №3
Signalizatsiyalash tizimini “Arduino UNO” mikrokontrolleri yordamida
boshqarish
Asosiy tayang so`z va iboralar

321
* Zamonaviy yuqori texnologik intellektual modul (IM)larni yaratishga
mexatron yondoshish mexanik, elektromexanik, elektron, elektrotexnik, kompyuter
va interfeys elementlarining o`zaro hamkorligi, oraliq energiya va ma`lumotlar hosil
bo`lishini minimallashtirish, hamda elektr va mexanik interfeyslarning alohida blok
sifatida ishlashini talab qiladi. Bu talablar ijrochi mexanizmlarining ixchamligi,
aniqligi va tannarxi kabi ko`rsatgichlarni yaxshilashga olib keladi.
* Mexatron modullarning zamonaviy rivojlanishi ularning ta`sirini ko`p
funktsional harakatlarining intellektuallashtirish bo`lib hisoblanadi: yangi avlod
modullari o`z tashkil etuvchilari – elektromexanik, elektron va kompyuter
yo`nalishlarini birlashtirgan.
* Texnik jihatdan intellektual mexatronik modullarini rivojlantirish
mikroprotsessor tizimlarining jadal rivojlanishi bilan bog`liqdir. Ishlab chiqarish
texnologiyalarining rivojlanib borishi mikroprotsessorlar narxining pasayishiga va
rentabelligining oshirishga va shu sababli uni amaliyotga keng qo`llashga olib
keladi.
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar
1.Intellektual mexatron modullarning boshqalardan farqi?
2.
Mexatron harakatlarni boshqarish masalasini nechta asosiy qismlarga
ajratish mumkin?
3.
Harakat kontrolleri blok-sxemasini tushuntiring.
4.
Intellektual kuch modullariga misollar keltiring.
5.
Intellektual sensorlar qanaqa vazifalarni bajaradi?
6. IMMlarni qo`llashdan ijobiy natijalar qanaqa?
Plantatsiya xo‘jaligi - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixiBog'liq jahon tarixi 8 uzbPlantatsiya xo‘jaligi. AQSHda xo‘jalik yuritishning ikki tizimi
uzoq vaqt davom etib keldi. Fermerlar xo‘jaligi rivojlangan shimoliy
shtatlarda qulchilik XIX asrning boshlaridayoq bekor qilindi. Janubiy
shtatlarda esa qulchilikka asoslanuvchi plantatsiya xo‘jaligi hukm-
ronlik qilardi. Janubning tabiiy sharoiti paxta yetishtirish uchun
qulay edi.
Buyuk Britaniya va AQSHda sanoatning tez rivojlanishi paxtaga
bo‘lgan talabni tobora oshirib bordi. Buyuk Britaniya fabrikalari
AQSHdan paxta xarid qilishni ko‘paytirib borganlari sari qullarni
ekspluatatsiya qilish kuchaydi. Bu zulm shafqatsizligi jihatidan kre-
postnoylikning eng ayanchli shakllaridan ham dahshatli edi.
Ayni paytda ko‘pgina oq tanli kishilar, ishchilar, fermerlar, ziyo-
lilarning ilg‘or qatlamlari qulchilikning bekor qilinishi uchun kurash
olib bordilar. Shu tariqa abolitsionistlar harakati vujudga keldi.
AQSHda qulchilikka nafrat bilan qarovchi kishilar soni tobora
ortib bordi. 50-yillarning oxirlarida atoqli abolitsionist, oq tanli fer-
mer Jon Braun Virjiniyada qullar qo‘zg‘olonini ko‘tarishga urinib
ko‘rdi. U Allegan tog‘ida joylashib olib, bu yerdan qo‘zg‘olonni plan-
tatsiyalarga yoyishni umid qilgandi. Braun tuzgan qurolli guruh
22 kishidan iborat bo‘lgan. Guruhda 5 nafar qora tanli kishi ham bor
edi. Yomg‘irli tunda u qurol-yarog‘lar saqlanadigan kichik omborni
bosib olishga muvaffaq bo‘ldi. So‘ngra Braun qo‘shni plantatsiyalar-
dagi qullarni ozod qilish va quldorlarni garov sifatida qo‘lga olish
uchun o‘z odamlarini yubordi.
Ammo Braun umumiy qo‘zg‘olon ko‘tarishga muvaffaq bo‘lol-
madi. Òez orada hukumat qo‘shini Braunning qurolli guruhini tor-
mor etdi. Og‘ir yarador bo‘lgan Braun esa qamoqqa olindi va osib
o‘ldirishga hukm qilindi.
http://eduportal.uz
|
| |
O`zgaruvchan magnitli qarshilikli qadamli dvigatel

O`zgaruvchan magnitli qarshilikli qadamli dvigatel. Bu turdagi
dvigatellarda rotorlarida doimiy magnit yo`q. Buning o`rniga rotor shesternyaga
o`xshagan tishli disk shaklidagi magnit ta`sir qiluvchi metalldan yasalgan bo`ladi.
Bunaqa materialga toza temir yoki uning nikel va kobalt bilan qorishmasi misol
bo`la oladi. Stator 4 tadan ko`p o`ramga ega. O`ramlarga qarama-qarshi juftliklarda
tok beriladi va ular rotorni tortadi va rotor tishlar bo`yicha aylanadi (3.1.10-rasm).
3.1.10-rasm. O`zgaruvchan magnitli qarshilikli qadamli dvigatel o`ramlarini ulash sxemasi Servoyuritma (lot. servus – yordamchi, qul) – tashqaridan berilgan
parametrlarga asosan o`zining ichki manfiy (salbiy) teskari aloqasi bo`yicha holatini
avtomatik rostlaydigan mexanik yuritmadir (3.1.11-rasm).
Manfiy teskari aloqa – aloqa turi bo`lib, sistemaga kirish signali birlamchi
ta`sirini kamaytirishga olib keladigan chiqish signalining o`zgarishidir.
156
3.1.11-rasm. Servoyuritmaning tarkibiy tuzilishi Boshqacha qilib aytganda, servoyuritmada real vaqt rejimida kirishda
boshqaruv parametrlarini qabul qilib olib, “o`zining kuchi bilan” (datchiklari
ko`rsatgichlariga asoslanib) ijrochi elementning kerakli chiqish parametrlarini
ta`minlaydi. Uning tarkibida holat va tezlik datchiklari kiradi. Servodvigatelni
boshqarish chastotani o`zgartiruvchi inventor yordamida amalga oshiriladi.
Boshqa yuritmalardan farqi shundaki, uni tezlik, moment va holat bo`yicha
boshqarib bo`ladi. Shuning uchun uni pozitsiyalash, boshqarish masalalarida
ishlatish mumkin. Bunday yuritmalar harakatning silliqligini, vibratsiyaning va
akustik shovqinning kamligini ta`minlaydi.
Servodvigatellarning asosan quyidagi turlari ko`p ishlatiladi: asinxron, sinxron, o`zgarmas tokda ishlaydigan (3.1.12-rasm).
Asinxron servodvigatellar metallurgiyada, ekstruderlarda, plastmassalarni
bosim ostida quyuvchi mashinalarda, oziq-ovqat sanoatida, ichimliklarni quyishda,
157
avtomobilsozlikda va b. ishlatiladi.
Sinxron servodvigatellar dasturli boshqariladigan stanoklarning tez
harakatchan sistemalarida ishlatiladi.
O`zgarmas tok servoyuritmalari juda kam ishlatiladi, chunki ularga doim
texnik ko`rsatishni talab qiladi va avtomatizatsiyalash darajasi past.
Qadamli elektrdvigatellar

155
tok o`tganda dvigatel vali 90
0
ga to`liq aylanadi. Yuqorilagi sxemada o`ramlardan
tok har 1 sekda o`tadi (3.1.8-rasm).
Yarim qadam rejimida o`ramlarda juft holda bir vaqtda tok beriladi. Bu
natijasida rotor yarim qadamga 45
0
ga aylanadi.
Mikroqadamda ishlaydigan dvigatellar ko`p qo`llaniladi (masalan, raqamli
dasturli boshqariladigan stanoklarda). Bu rejimda o`ramlarga tok impuls bilan emas,
balkim sinusoidaga o`xshagan shaklda uzatiladi (3.1.9-rasm). Bunda rotorning
pozitsiyalangan aylanishi silliq, zarbasiz bo`ladi.
Rossiya Yangi davrda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishganiga

116
asoslangan mamlakat edi. Mamlakat shimolida qishloq xo‘jaligining
asosini fermer xo‘jaligi tashkil etdi. Fermerlikning asosini yollanma
mehnat tashkil qilib, ular pomeshiklarga qaram dehqonlarga nisbatan
ko‘proq tovar sotish va sotib olish imkoniyatiga ega edilar. Amerika
qishloq xo‘jaligiga xos bu xususiyatlar AQSH iqtisodiyotining tez ri-
vojlanishiga yordam berdi.
O‘rta asrlarda Amerikada nega faqat mayya, ink va kechua qabilalari o‘zlarining
davlatlarini barpo qilganlar?
-yili Buyuk Britaniyada dunyodagi ilk temiryo‘l qurildi.
XIX asrning 40-yillarida

|
-yili Buyuk Britaniyada dunyodagi ilk temiryo‘l qurildi.
XIX asrning 40-yillaridaBog'liq jahon tarixi 8 uzb1825-yili Buyuk Britaniyada dunyodagi ilk temiryo‘l qurildi.
XIX asrning 40-yillarida Buyuk Britaniyada sanoat to‘ntarishi tugallandi.
1836-yili London shahrida ishchilarning «Umumiy saylov huquqi uchun
kurash ishchi assotsiatsiyasi» tuzildi.
Bu qudrat unga mustamlakalari ustidan hukmronlikni yanada
mustahkamlash va ularni kengaytirish imkonini berdi. Ingliz hukumati
dunyoning strategik jihatdan muhim mintaqalarida qudratli harbiy-
dengiz bazalari qurishga va tayanch hududlarni qo‘lga kiritishga alo-
hida e’tibor berdi.
Buyuk Britaniya XVIII asr va XIX asrning birinchi yarmi mo-
baynida dengiz hamda okeanlar orqali o‘tadigan jahon yo‘llarida bir
qator tayanch punktlarini bosib oldi. Ana shu harbiy bazalarga va o‘z
harbiy flotining juda katta ustunligiga tayanib, Buyuk Britaniya
XIX asrning o‘rtalarida eng yirik mustamlakachi davlatga aylandi.
Buyuk Britaniya mustamlakalari ichida eng yirigi bo‘lgan Hindistonda
300 million aholi bo‘lib, Buyuk Britaniyadagiga nisbatan taxminan
10 baravar ko‘p edi.
«Oq mustamlakalar». Buyuk Britaniya o‘z mustamlakachilik siyo-
satida «oq koloniyalar»ga katta e’tibor qaratdi. Amerika, Afrika va
Avstraliyaga Buyuk Britaniya va Yevropaning boshqa mamlakatlaridan
ko‘chib borgan kishilar o‘zlashtirgan hududlar «Oq mustamlakalar»
deb atalardi. Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya ana shunday mus-
tamlakalar edi. Ayni paytda bu mustamlakalar o‘zini o‘zi boshqarish
uchun kurash olib bordilar. Bu kurash, ayniqsa, Kanadada shiddatli
tus oldi. Natijada, Buyuk Britaniya 1867-yili Kanadaga dominion
maqomini berishga majbur bo‘ldi.
XIX asr ko‘p jihatdan Buyuk Britaniya asri bo‘ldi. Bu yerda
birinchi bo‘lib huquqiy davlat va fuqarolik jamiyati asoslari yara-
http://eduportal.uz
|
| |
-yili - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

|
Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixiBog'liq jahon tarixi 8 uzbBu sahifa navigatsiya:
- Òunis
1798-yili Napoleon boshchiligidagi fransuz qo‘shinlari Misrga
bostirib kirdi va Qohirani zabt etdi. Al-Azhar masjidi shu davrda
boshlangan fransuz bosqiniga qarshi xalq harakatining ham markaziga
aylandi. 1800-yili fransuzlar Misrni tark etishga majbur bo‘ldilar.
XVI asr boshida ispanlar Jazoirga bostirib kirib, uning qirg‘oq
bo‘yi hududlarini egallab oldi. Ispanlarga qarshi xalq harakatiga
boshchilik qilgan sarkarda Xayriddin yordam so‘rab Òurkiyaga mu-
rojaat qildi. Usmoniylar sultoni Salim I Shimoliy Afrikada o‘rnashib
olish uchun paytdan foydalanishga urindi va Xayriddinga beklarbegi
(beylerbeyi) unvonini berdi. Jazoirga yirik yanicharlar korpusini, har-
biy kemalar, artilleriya va moliyaviy yordam jo‘natdi. Òurklarning
yordamiga tayangan Xayriddin birin-ketin Jazoir shaharlarini ispan-
lardan ozod qildi. Jazoir rasman Istanbulga bo‘ysunsa-da, mamlakat
podshosi deyarli mustaqil siyosat olib bordi.
XVI asrdan Liviyaga ham yevropaliklarning kirib kelishi boshlan-
di. 1510-yili Òripoli ispanlar tomonidan zabt etildi. Liviyaliklar
ham yordam so‘rab sulton Salim I ga murojaat qildi. Musul-
monlarni ozod qilish shiori ostida harakat qilgan turklar 1551-yili
butun Liviyani imperiyaga qo‘shib oldi. XVIII asrdan boshlab,
Liviya nomigagina Istanbulga bo‘ysunib, mustaqil ichki va tashqi
siyosat olib bordi.
XVI asrdan boshlab, ispanlar va turklar Òunisga ham qiziqish
bildirdi. Natijada, 1574-yili Òunis qirg‘oqlariga kelib tushgan 40 ming
kishilik turk qo‘shinlari bu yerda ham ispanlar hukmronligiga xotima
yasadi.
Sudan va Marokash o‘z mustaqilligini saqlab qoldi. Marokash
Usmoniylar imperiyasi va Yevropa davlatlari bilan savdo shartno-
malarini tuzib, bundan katta foyda oldi. Mamlakat yaxshi rivoj-
landi.
http://eduportal.uz
|
| |
G‘arbiy Afrika - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

95
dudlarni ulardan olinadigan asosiy tovarning nomi bilan atadilar. Ho-
zirgi Shimoliy Liberiyaning qirg‘oqlari Qalampir qirg‘og‘i, Fil Suyagi
qirg‘og‘i, Oltin qirg‘oq, Volta va Niger daryolari oralig‘i esa Qul
qirg‘og‘i deb atalgan.
XVI asr oxiriga kelib, Amerikaning Ispaniya, Angliya va Fransiya
mustamlakalariga aylantirilgan barcha hududlarida plantatsiya xo‘ja-
ligi keng rivojlantirildi. Natijada, qullar mehnatiga ehtiyoj ham ortib
bordi. Afrikadagi ishchi kuchi bozorini egallash uchun Yevropa dav-
latlari o‘rtasida kuchli kurash boshlandi. Bu kurash oqibatida Afrika
aholisi juda katta zarar ko‘rdi.
XVII asrdan qul savdosida yetakchilik qilishni gollandlar o‘z qo‘-
liga oldi va Amerikadagi ispan mustamlakalariga afrikalik qullarni
ular yetkazib berdi. Ammo qullar bozorida Gollandiyaning hukmron-
ligi ham uzoqqa cho‘zilmadi. XVII asrning ikkinchi yarmidan mus-
tamlaka bozorlarini egallash uchun kurashga Angliya va Fransiya
qo‘shildi. Ingliz va fransuz plantatorlari o‘z xo‘jaliklarining kengayishi
tufayli qullarning mehnat bozorini o‘zlari egallashga, o‘z tovarlariga
oltin-u kumush bilan haq oladigan portugal hamda golland savdogar-
larining xizmatidan voz kechishga harakat qildilar. Qul savdosiga,
shuningdek, Shvetsiya, Daniya, Brandenburg kabi davlatlar ham qo‘-
shildi. Yevropaning kuchli davlatlari o‘rtasidagi raqobatchilik kurashi
XVII asrning ikkinchi yarmi va butun XVIII asr mobaynida davom
etdi. Bu kurash maydoni Afrika qit’asi, ayniqsa, G‘arbiy va Markaziy
Afrika bo‘ldi.
Qul savdosi u bilan shug‘ullanuvchilarga va savdogarlarga juda
katta foyda keltirdi. Yevropa va Amerikadagi Bristol, Liverpul,
Manchester, London, Nant, Ruan, Amsterdam, Nyu-York, Yangi
Orlean, Rio-de-Janeyro kabi ko‘plab shaharlarning jadal rivojlanishi
va gullab-yashnashi qul savdosidan keladigan foyda bilan bog‘liq edi.
XVI–XVIII asrlarda yevropalik qulfurushlar Amerikaga
15–
dunyodagi ilk temiryo‘l - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

98
qalarini bir-biri bilan tutashtirdi hamda yuk
tashishning arzonlashuvini ta’minladi. Ayni
paytda ichki bozor kengaydi.
Oqibatda, zavod va fabrika egalari ko‘p-
roq mahsulot ishlab chiqara boshladilar.
Òemiryo‘l qurilishining boshlanishi, o‘z
navbatida, cho‘yan, temir va po‘latga bo‘lgan
ehtiyojni oshirib yubordi. Sanoatning yangi
tarmog‘i – parovozsozlik paydo bo‘ldi. Bu esa
qudratli savdo va harbiy dengiz floti tuzishga imkon yaratdi.
XIX asr insoniyat tarixiga bug‘ mashinalarining qo‘llanilishi asri
bo‘lib kirdi. Mamlakat hayotidagi bu o‘zgarishlar Buyuk Britaniya-
ning «dengizlar hukmdori» mavqeyini yanada mustahkamladi. Shu
davrda qishloq xo‘jaligida ham mashinalar va kimyoviy o‘g‘itlardan
foydalanish boshlandi. Katta-katta sanoat korxonalarini qurish davom
etdi. Òemiryo‘llar va yirik sanoat korxonalari qurilishi katta mablag‘
talab etardi. Bu esa tijorat banklarining qudratini yanada oshirdi.
Ular endi xalqaro miqyosda ham faoliyat ko‘rsata boshladilar.
Mamlakatda sanoat ishlab chiqarishining konsentratsiyalashuvi
ro‘y berdi. Jahon tarixida birinchi marta mamlakat iqtisodiyotida
yetakchilik qishloq xo‘jaligidan sanoatga o‘tdi. Buyuk Britaniya
dunyoning birinchi sanoatlashgan mamlakatiga aylandi.
Sanoat to‘ntarishining tugallanishi. XIX asrning 40-yillariga kelib,
sanoatning gurkirab rivojlanishi va ilm-fan taraqqiyoti yangi bir ho-
disa – sanoat to‘ntarishining tugallanishiga olib keldi.
Sanoat to‘ntarishining tugallanishi deyilganda, bir mashina yorda-
mida boshqa mashinaning yaratilishi boshlanganligi tushuniladi.
Buyuk Britaniyada bu hodisa XIX asrning 40-yillarida yuz berdi. Sa-
noatda bug‘ mashinasi asosiy kuch bo‘lib qoldi. Òoshko‘mir yoqil-
g‘ining eng muhim turiga aylandi.
XIX asrda hech bir xalq fransuzlarchalik ko‘p urushlarda qat-

107
Kontributsiya – urushda yetkazilgan zarar o‘rnini qoplash uchun mag‘lub davlat
tomonidan to‘lanadigan to‘lov.
Senz – fuqarolarning saylov huquqidan foydalanishlarini cheklaydigan shartlar.
Ular mulk, yosh, jins va boshqa senzlar bo‘lishi mumkin.
1. Fransiyada Birinchi imperiya qay tariqa vujudga keldi?
2. Vena kongressida qanday masalalar hal etildi?
3. 1848-yil fevral inqilobi va uning oqibatlari haqida nimalarni bilib oldingiz?
4. Fransiyada Ikkinchi imperiya qay tariqa o‘rnatildi?
Ijodiy ish topshirig‘i
«Birinchi imperiya halokati sabablari» mavzusida esse yozing.
Fransiyada Birinchi va Ikkinchi imperiyaning ijobiy va salbiy jihatlarini Ò-chizma
asosida tahlil qiling va daftaringizga yozing.
22-mavzu: 1800–1870-YILLARDA GERMANIYA
VA ITALIYA
Germaniyada inqilobning kelib chiqish sabablari. Germaniya
inqilobining asosiy sababi – O‘rta asr feodal tartiblarining kapitalistik
taraqqiyotga to‘siq bo‘lib kelayotganligi edi.
Buning natijasida Ger-
maniyada hamon siyosiy tarqoqlik hukm surardi. Oqibatda,
yagona
umumiy bozor vujudga kelmadi. Sanoat va qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishi boshqa ilg‘or davlatlardan orqada qoldi. Zo‘ravonlikka
asoslangan davlat boshqaruvi har qanday hurfikrlikni ta’qib qilar edi.
Bu omillar Germaniyada ham inqilobning yetilishiga olib keldi.
In-
million - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

96
qollari orasidan qulfurushlar qatlamining shakllanishiga olib keldi.
Qul savdosi Afrika xalqlarining kuchsizlanishiga, bir-biriga nisbatan
ishonchsizlik va nafratning oshishiga sabab bo‘ldi. Qul savdosi
Afrikaning sillasini quritish evaziga Yevropa va Amerika mamlakat-
larining iqtisodiy gullab-yashnashi uchun xizmat qildi.
1517-yili ...
1795-yili ...
1551-yili ...
15–16 million ...
Qul savdosining Afrika uchun eng og‘ir oqibatlaridan biri psi-
xologik holat bo‘ldi: inson hayoti qadrsizlandi, quldorlar va qullarning
tubanlashuvi yuz berdi. Qulchilikning eng g‘ayriinsoniy ko‘rinishi –
irqchilik mafkurasi shakllandi. Yevropaliklar Afrikani zabt etish va
mustamlakalarga bo‘lib olishdagi o‘zlarining g‘ayriinsoniy va axloqsiz
harakatlarini oqlash uchun bu mafkuradan ustalik bilan foydalandilar.
1798-yili Napoleon boshchiligidagi fransuz qo‘shinlari Misrga bostirib kirdi.
Atlantika okeani orqali amalga oshirilgan qul savdosi jarayonida
60–70 million
afrikalik halok bo‘ldi.
XVI–XVIII asrlarda Shimoliy Afrika mamlakatlari Usmoniylar
imperiyasi tarkibiga qo‘shib olindi. Bu ushbu hududga yevropa-
Parlament islohoti - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh....

Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi
jahon tarixi 8 uzb
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi
|
Xullas, tinimsiz o‘zaro urushlar, qo‘zg‘olonlar natijasida

93
XVIII asrning 60-yillarida boshlangan mamluk zodagonlarining
o‘zaro urushlari Misrning iqtisodiy ahvoliga yomon ta’sir ko‘rsatdi.
Ularning o‘zboshimchaligi, dehqon va hunarmandlar ustidan qilgan
zolimliklari mamlakatda norozilikni keskin kuchaytirdi. Òurk hukm-
ronligi va mamluklar zulmiga qarshi boshlangan xalq harakatiga
Qohiradagi al-Azhar masjidining taniqli shayxlari boshchilik qildilar.
Ularning da’vati bilan
1795-yilning yozida qohiralik hunarmand va
savdogarlar o‘z do‘konlarini yopdilar. Mamluk hukmdorlari shayxlar
bilan muzokaralar boshlashga majbur bo‘ldi hamda zo‘ravonlik va qo-
nunsizliklarni to‘xtatishga va’da berdi.
Òashqi siyosat - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

Òashqi siyosat. Rossiya XIX asrda ham boshqa buyuk davlatlar
qatori bosqinchilik urushlarini to‘xtatmadi. Jumladan, uzoq davom
etgan urushlardan so‘ng, 1864-yilga kelib, butun Kavkaz Rossiya
tarkibiga kiritildi. Ayni paytda O‘rta Osiyoni bosib olish uchun harbiy
harakatlar boshlab yuborildi.
8 – Jahon tarixi
http://eduportal.uz
114
1825-yil 14-dekabrda ...
1861-yil 19-fevralda ...
Vikup – ...
1864-yili ...
1853–1856-yillarda ...
1867-yilda Qo‘qon xonligi va Buxoro amirligining bosib olingan
hududlarida Òurkiston general-gubernatorligi tashkil etildi.
1867-yilda Rossiya o‘ziga qarashli bo‘lgan Alyaskani AQSHga
sotdi. Bu bilan Rossiya o‘z tashqi siyosatida tobora kuchayib bo-
rayotgan AQSHga tayanishni rejalashtirgan edi.
Madaniyat. 1800–1870-yillari Rossiya ma’naviy hayotida chuqur
o‘zgarishlar yuz berdi. Aynan shu davrda Rossiya jahon mada-
niyatining eng yuqori o‘rinlaridan birini egalladi. Rus adabiyotining
mashhur namoyandalari Aleksandr Sergeyevich Pushkin, Lev
Nikolayevich Òolstoy, Fyodor Mixaylovich Dostoyevskiy shu davrda
ijod qildi. Ularning yuksak mahorat bilan yaratilgan asarlari rus
xalqining ma’naviy olamini dunyoga tanitdi. A.S. Pushkin zamonaviy
rus adabiy tiliga asos soldi. Uning «Ruslan va Lyudmila», «Kavkaz
asiri», «Yevgeniy Onegin», «Kapitan qizi» kabi asarlari Rossiya hayoti
bilan birga, rus tilining ham butun boyligini namoyon qildi.
A.S. Pushkin ijodi rus adabiyotining keyingi rivojiga ulkan ta’sir
ko‘rsatdi. L.N. Òolstoyning «Bolalik», «Kazaklar», «Urush va tinchlik»,
F.M. Dostoyevskiyning «Jinoyat va jazo», «Òelba» kabi asarlarida rus
xalqining hayoti, kishilarning ichki dunyosi juda katta mahorat bilan
ochib berilgan. Shuningdek, XIX asrda ijod qilgan buyuk rus shoir va
yozuvchilaridan Mixail Yuryevich Lermontov, Nikolay Vasilyevich
Gogol, Ivan Sergeyevich Òurgenev asarlari ham dunyoga mashhur
bo‘ldi.
Bu davr rus musiqa san’ati buyuk kompozitorlar Mixail Ivanovich
Glinka va Pyotr Ilich Chaykovskiy nomi bilan bog‘liq. M.I. Glinka
ijodi XIX asrning birinchi yarmida rus musiqa madaniyatining eng
cho‘qqisi bo‘lib, u rus mumtoz musiqasiga asos soldi. Uning eng
mashhur asari «Ruslan va Lyudmila» operasi hisoblanadi. Rus musiqa
san’atining keyingi rivoji M.I. Glinka ta’siri ostida shakllandi.
P.I. Chaykovskiy XIX asr rus madaniyatining yirik namoyandasi,
musiqa san’atining dahosi hisoblanadi. Uning «Yevgeniy Onegin»,
«Uxlayotgan go‘zal», «Shelkunchik» kabi operalari hamon jahon
teatrlari sahnasidan tushmay kelmoqda. Bu davr rus tasviriy san’atida
Silvestr Feodosiyevich Shedrin, Karl Pavlovich Bryullov va Ilya
http://eduportal.uz
115
Yefimovich Repin kabi buyuk rassomlar ijod qildi. Ular ijodida
Rossiyaning boy tabiati va rus kishilarining murakkab ichki dunyosi
aks ettirildi.
Rus madaniyatining yutuqlari Rossiyaga dunyoning ilg‘or mam-
lakatlari qatoridan o‘rin olish imkonini berdi.
|