nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Belgilangan qismdan nusxa olish uchun

|
Belgilangan qismdan nusxa olish uchun
|
bet | 53/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Belgilangan qismdan nusxa olish uchun Tahrir (Правка) menyusidagi nusxalash amali tanlanadi. Natijada rasmning belgilangan qismming nusxasi kompyuterning bufer deb ataluvchi maxsus xotirasiga joylashadi. Tahrir menyusining joylashtirish amali yordamida buferdagi rasmni ishchi maydonga hohlagancha joylashtirish mumkin.
Mazkur amal bajarilganda buferdagi rasm nusxasi ishchi maydonning chap yuqori qismida paydo bo`ladi. Uni ishchi maydonning kerakli joyiga o`rnatish uchun, yurgichni shu rasm ustiga olib kelib, sichqonchaning chap tugmasini bosgan holda harakatlantirish lozim.
Avvalgi darslarda aytib o`tilganidek, rasmning belgilangan qismi ustida ham turli amallar bajarish mumkin. Masalan, uni chapdan o`ngga yoki yuqoridan pastga simmetrik akslantirish, ma`lum burchakka burish, vertikal yoki gorizontal yo`nalishlarda kerakli burchakka og`dirish, ma`lum foizga uzaytirish yoki qisqartirish va hokazo.
|
| |
Menyular satri - Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: ­­­­­­­­­­

|
Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari:
|
bet | 44/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Menyular satri fayllar bilan ishlash (hosil qilingan rasmni saqlash, saqlangan rasmni o`qish,...), rasmni tahrir qilish (rasm rangini o`zgartirish, rasmni biror burchakka burish,...), rasm o`lchamlarini belgilash kabi amallarni o`z ichiga oladi.
Ishchi maydoni kompyuter monitorining rasm chizish uchun ajratilgan qismidir.
Uskunalar paneli rasm chizish va tahrir qilish uchun uskunalar (qalam, bo`yoq purkagich, o`chirg`ich,...), turli chiziq va shakllar majmuidan iborat.
Ranglar majmui (palitra) turli rangdagi chiziqlarni chizish va bo`yashda rang tanlash uchun ishlatiladi.
Holat satrida sichqoncha ko`rsatkichi turgan joyga mos nuqtalar o`rni ko`rsatiladi.
«Palitra» menyusi yordamida palitrani o`zgartirish, unga yangi ranglar qo`shish mumkin. U «Palitrani o`zgartirish» (Изменить палитру) amalidan iborat. Palitrani o`zgartirish amali tanlansa, monitorda palitra lavhasi paydo bo`ladi. Bu lavha yordamida istalgan rangni hosil qilish va uni palitraga qo`shib qo`yish mumkin.
|
| |
Paint uskunalar panelidagi tugmalarning vazifalarini aytib bering

|
Paint uskunalar panelidagi tugmalarning vazifalarini aytib bering
|
bet | 52/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
2. Paint uskunalar panelidagi tugmalarning vazifalarini aytib bering?
З. Paintda chizilgan rasm qanday xotiraga saqlanadi?
4. Rasmni qanday uskuna yordamida kattalashtirib kо`rish mumkin?
5. Mo`yqalam uskunasining vazifasi?
6. Paint dasturida rasmga matn joylashtirish mumkinmi?
3. Yangi mavzu bayoni:
Rasmga matn joylashtirish uchun uskunalar panelidan matn uskunasi tanlanib, sichqoncha yordamida matn uchun to`g`ri to`rtburchak shaklida joy ajratiladi. Palitradan matn rangi tanlanadi. Ko`rinish (Вид) menyusidan matn xususiyatlari paneli tanlanadi. Hosil bo`lgan Shriftlar lavhasidan matn shrifti, o`lchami va ko`rinishi (qalin, og`ma, tagiga chizilgan) belgilab olinadi.
Paintda nusxa ko`chirish amali juda ko`p qulayliklar beradi. Masalan, bitta daraxt rasmini chizib olib, nusxa ko`chirish yo`li bilan sanoqli daqiqalar ichida o`rmon manzarasini hosil qilish mumkin. Rasmning biror qismidan nusxa olib, shu rasmning boshqa joyiga yoki umuman boshqa rasmga joylashtirish ham mumkin.
Mashq sifatida 2- rasmdagi loladan nusxa ko`chirishda bajariladigan amallar ketma-ketligini e`tiboringizga havola qilamiz. Paint dasturida nusxa ko`chirish amalini bajarish uchun uskunalar panelidan belgilash uskunasi tanlanadi. Sichqoncha yordamida rasmning nusxa olinishi lozim bo`lgan qismi ajratib olinadi.
Bu amal to`g`ri to`rtburchak chizish kabi bajariladi. Natijada rasmning ajratilgan qismi atrofida uzuq (shtrix) chiziqli to`g`ri to`rtburchak hosil bo`ladi. Bu rasmning belgilangan qismi deyiladi.
|
| |
Masalan, rasmni akslantirish uchun

|
Masalan, rasmni akslantirish uchun
|
bet | 54/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Masalan, rasmni akslantirish uchun Rasm (Рисунок) menyusining akslantirish/burish bo`limiga kiramiz va chapdan o`ngga akslantirish amalini tanlaymiz. Natijada lola shakli hosil bo`ladi. Agar chapdan o`ngga akslantirish amali o`rniga 27° ga burish amalini tanlaymiz.
4. Darsni mustahkamlash va yakunlash:
1. Paint dasturida rasmga matn joylashtirish mumkinmi?
2. Paint dasturida rasmga matn joylashtirish uchun qaysi uskunadan foydalaniladi?
3. Rasmni biror qismidan nusxa ko’chirish uchun qanday amallar bajarish kerak?
5. O'quvchilarni baholash: Faol qatnashgan o’quvchilarni baholash va ularni jurnalga qayd etish.
6. Uyga topshiriq: 52-bet 1-2-mashqlarni bajarish.
Ko’rib chiqdim
|
| |
Darsni mustahkamlash va yakunlash

|
Darsni mustahkamlash va yakunlash
|
bet | 45/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
4. Darsni mustahkamlash va yakunlash:
1. Paint dasturi qanday dastur?
2. Paint dasturini ishga tushirish va ishni yakunlash usullarini tushuntiring
3. Paint dasturining menyularini sanab bering.
5. O'quvchilarni baholash: Faol qatnashgan o’quvchilarni baholash va ularni jurnalga qayd etish.
6. Uyga topshiriq: 42-bet 1-2-mashqlarni bajarish.
Ko’rib chiqdim
O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: __________ A. Kuldasheva
sana
|
5-a
|
5-b
|
5-v
|
sinf
|
25.02.2020
|
03.03.2020
|
27.02.2020
|
I. Mavzu: Paint uskunalar paneli va undan foydalanish
II. Maqsad:
a) Ta’limiy: Paint uskunalar paneli haqida ma’lumot berish.
b) Tarbiyaviy: Kompyuterning qurilmalariga, xavfsizlik texnikasiga qanday munosabatda bo’lishni o’rgatish.
|
| |
Vint va shuruplar - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 21/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)Bu sahifa navigatsiya:
- Shakl
Vint va shuruplar. Bir uchida turli shakldagi kallagi bo‘lgan, ikkinchi uchida rezba o‘yilgan silindrik sterjendan iborat detalga vint deyiladi (5.6-rasm). Vintning rezbasi biriktiriladigan detallarning biriga burab kirgiziladi. Vintlar ularning tatbiqiga qarab ikkiga, ya’ni mustahkamlovchi va o‘rnatuvchi vintlarga bo‘linadi.
d)
5.6-rasm
Mustahkamlovchi vintlar yarim yashirin (GOST 17474-80), yashirin (GOST 17475-80), yarim yumaloq (GOST 17473-80), silindrik (GOST 1491-80) kallakli va olti yoqli chuqurchasi (GOST 11738-84) bo‘lgan silindrik shaklda tayyorlanadi. Vintlarning kallagida ularni burash uchun o‘yig‘i yoki maxsus kalitlar bilan burash uchun chuqurchasi bo‘ladi (5.7-rasm).
O‘rnatuvchi vintlar (GOST 1476-84, GOST 1477-84, GOST 1479-84) o‘tkir yoki silindrsimon uchi bilan detallarning o‘zaro bog‘lanishlarini mustahkamlaydi. Bunday vintlarning kallagida ularni burash uchun chuqurcha, kalitda burash uchun kallagi kvadrat yoki olti yoqli qilib tayyorlanadi (5.8-rasm).
Vintlarning konstruksiyasi va o‘lchamlari standart bilan belgilangan bo‘ladi. Lekin ularni berilgan rezba (sterjen) diametriga nisbatan taxminiy o‘lchamlarda chizish mumkin (5.7 va 5.8-rasmlar).
5.7-rasm
5.8-rasm
Shakl 17.37 - turli kallakli vintlar2
2 M.B.Shah, B.C.Rana. “Engineering Drawing” –Indiya, 2007 Threaded Fasteners 442 b.
Shuruplar. Metallga mo‘ljallangan vintlardan tashqari yog‘och, plastmassa uchun mo‘ljallangan vintlar ham bo‘ladi. Yog‘och va plastmassa materiallardan tayyorlangan buyumlarni biriktirish uchun mo‘ljallangan vintlar shuruplar deyiladi (5.9-rasm). Shuruplarning konstruksiyasi va o‘lchamlari GOST 1144- 80, GOST 11473-75 lar bilan belgilangan. Shuruplarning kallagi yarim yumaloq, yashirin, yarim yashirin, olti qirrali va kvadrat shakllarda tayyorlanadi. Ularning kallagida burash uchun o‘yiqlar mavjud .
a)
v)
5.9-rasm
Vintlarning konstruksiyasi va o‘lchamlari standart bilan belgilangan bo‘ladi. Lekin ularni berilgan rezba (sterjen) diametriga nisbatan taxminiy o‘lchamlarda chizish mumkin (5.10-rasm).
5.10-rasm
|
| |
Fitinglar - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 25/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1) Fitinglar
To‘g‘ri muftalar. Muftalar kalta (GOST 8954-75), uzun (GOST 8955-75) va konpensatsiya qiluvchi (GOST 8956-75) muftalar ko‘rinishida ishlanadi (5.21-rasm). Bu muftalar bir-biridan faqat uzunliklari bilan farq qiladi.
5.21-rasm 5.22-rasm
O‘tish muftalari (GOST 8957-75). Bunday muftalarning bir tomoni ikkinchi tomoniga nisbatan katta yoki kichik diametrlarni o‘tuvchi qilib tayyorlanadi (5.22-rasm).
Tirsakli muftalar (GOST 8947-75). Bunday muftalar ikki xil ko‘rinishda ishlanadi. 1- bajarilishida tirsakning ikkala uchiga truba burab kiritilsa (5.23-rasm, a), 2-bajarilishining bir tomoniga truba, ikkinchi uchiga fiting burab kiritiladi (5.23-rasm, b). To‘g‘ri tirsaklardan tashqari o‘tkir hamda o‘tmas burchakli tirsaklar ishlab chiqariladi.
5.23-rasm
Troyniklar (5.24-rasm). Troyniklar to‘g‘ri (GOST 8948-75) va o‘tish troyniklari (GOST 8950-75) ko‘rinishida tayyorlanadi. Bir xil diametrli 3ta trubani o‘zaro
biriktirishda to‘g‘ri troyniklardan, uchala rezbali teshiklarining o‘lchamlari har xil bo‘lsa o‘tish troyniklaridan foydalaniladi.
5.24-rasm 5.25-rasm
Krestlar (5.25-rasm). To‘g‘ri (GOST 8951-75), o‘tish (GOST 8952-75) krestlari ishlab chiqariladi. To‘g‘ri krestlarda to‘rttala rezbali teshik o‘lchamlari bir xil bo‘lsa, o‘tish krestlarida har xil bo‘ladi.
Qopqoqlar (GOST 8962-75). Trubalarning uchlarini berkitish uchun qopqoqlar ishlanadi, ular ikki xil ko‘rinishda bajariladi. 1-bajarilishida yumaloq yopiq gayka (5.26-rasm, a), 2-bajarilishida olti qirrali yopiq gayka (5.26-rasm, b) kabi ishlab chiqariladi.
Fitinglarning teshiklarini berkitish uchun (GOST 8963-75) tiqinlar (5.27- rasm)dan ham foydalaniladi.
5.26-rasm
Kontrgaykalar (5.28-rasm). Trubali birikmalarda gaz yoki suyuqlik sizib chiqishining oldini olish maqsadida kanop tolasidan o‘ralgan moyli
zichlagichlarni zichlash uchun kontrgaykalar (GOST 8961-75) ishlatiladi. Kontrgaykaning o‘lchamlari fitinglar kabi standartlashtirilgan.
5.27-rasm 5.28-rasm
|
| |
Paintda tayyorlangan rasmni saqlash quyidagi usulda amalga oshiriladi

|
Paintda tayyorlangan rasmni saqlash quyidagi usulda amalga oshiriladi
|
bet | 49/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Paintda tayyorlangan rasmni saqlash quyidagi usulda amalga oshiriladi:
1) Sichqoncha yordamida Fayl menyusining ... kabi saqlash (Сохранить как) bo`limi tanlanadi. Natijada o`ngdagi ko`rinish hosil bo`ladi.
2) Fayl nomi (Имя файла) ko`rsatilgan joyga fayl nomi kiritiladi.
3) Fayl saqlanadigan papka tanlanadi.
4) Saqlash (Сохранить) tugmasi tanlanadi yoki «Enter» klavishi bosiladi.
Natijada fayl nomi sarlavha satrida aks etadi. O`zgartirish kiritilgan rasmni avvalgi nom bilan saqlash uchun sichqoncha yordamida Fayl menyusining Saqlash (Сохранить) amali tanlash yetarli. Yodingizda bo`lsin: chizayotgan rasmingizni tez-tez saqlab turing.
|
| |
Kalkulyatorda qanday amallar bajarish mumkin?

|
Kalkulyatorda qanday amallar bajarish mumkin?
|
bet | 42/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
2. Kalkulyatorda qanday amallar bajarish mumkin?
З. Kalkulyator dasturining menyular satri nechta va qaysilar?
4. Kalkulyator qasturi qanday ishga tushiriladi?
5. Xotira bilan ishlash amallarini ayting?
6. Kalkulyator dasturida qanday arifmetik amallarni qo`llashimiz mumkin?
7. Kalkulyator yordamida amallar bajaring?
3. Yangi mavzu bayoni:
Umrida rasm chizmagan kishini uchratish juda mushkul. O`zingiz ham maktabda rasm darsida turli rasmlarni chizgansiz. Rasm chizish qanchalik zavqli bo`lmasin, xatolikka yo`l qo`ygan bo`lsangiz uni tuzatish oson kechmaydi. Ko`pincha buning iloji ham bo`lmaydi. Bu borada kompyuter beqiyos imkoniyatlarga ega. Paint dasturi yordamida turli shakllar, rasmlar chizish, har xil ranglardan foydalanish, so`zlar yozish, zarur bo`lsa osonlik bilan xatolarni tahrir qilish mumkin. Paintda chizilgan har qanday shakl yoki rasm piksellarning (nuqtalarning) to`plamidan iborat bo`ladi.
Paint dasturi qanday ishga tushiriladi? Paint dasturini ishga tushirishni uch xil usulda amalga oshirish mumkin:
|
| |
masalalar panelidagi - Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: ­­­­­­­­­­

|
Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari:
|
bet | 43/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
masalalar panelidagi piktogrammasi yordamida;
ish stolidagi yorlig`i yordamida;
quyidagi ketma-ketlikdagi buyruqlarni bajarish orqali amalga oshiriladi (kalkulyatorni ishga tushirish kabi):
Paint dasturida ishni tugallash uchun esa piktogrammasini yoki fayl menyusining «Выход» — ya`ni chiqish buyrug`ini tanlash yoki Alt + F4 klavishalarini birgalikda bosish yetarli.
Paint qanday tashkil etilgan? Paint dasturining muloqot oynasi quyidagi asosiy qismlardan tashkil topgan:
Sarlavha satrida ishlanayotgan rasm faylining nomi ko`rinib turadi. Agar rasmga nom berilmagan bo`lsa, «nomsiz» (Безымянный) yozuvi turadi.
|
| |
Paintning Ellips - Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: ­­­­­­­­­­

|
Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari:
|
bet | 48/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
Paintning Ellips uskunasi yordamida uskunasi yordamida kvadrat ham chizish mumkin.
Uskunalar panelidan qalam uskunasi tanlanadi. Sichqonchaning chap tugmasi bosilgan holda harakatlantirilsa, uning yurgichi ishchi maydonda tanlangan rangdagi iz qoldiradi (qalamni qog`oz ustida harakatlantirganda iz qolgani kabi). Mo`уqalam ham xuddi qalam kabi amal bajaradi. Ularning farqi shundaki, qalam bir xil qalinlikdagi chiziq chizsa, mo`yqalam yordamida turli qalinlikdagi chiziqlar chizish mumkin.
Mo`yqalam uskunasi tanlanganda uskunalar panelining tagida mo`yqalam turi paneli paydo bo`ladi. Undan kerakli mo`yqalam tanlab olinadi. Buning uchun yurgichni rasmda ko`rsatilgan shakllardan birining ustiga olib kelib, sichqonchaning chap tugmasi bosiladi.
|
| |
Paint dasturini qanday ishga tushiramiz va ishni qanday yakunlaymiz?

|
Paint dasturini qanday ishga tushiramiz va ishni qanday yakunlaymiz?
|
bet | 47/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
1. Paint dasturini qanday ishga tushiramiz va ishni qanday yakunlaymiz?
2. Paint qanday dastur hisoblanadi?
З. Paint dasturining menyular satri qanday menyulardan iborat?
4. Uskunalar panelini qo`llashdan asosiy maqsad?
5. Palitra menyusini qo`llashdan asosiy maqsad?
3. Yangi mavzu bayoni:
Paintda geometrik shakllarni chizish va tahrir qilish uchun uskunalar panelidagi piktogrammalardan foydalaniladi.
Uskunalar paneli quyidagi uskunalar to`plamidan iborat:
Ixtiyoriy sohani belgilash To`rtburchak sohani belgilash O`chirg`ich
Chegaralangan sohani bo`yash Rangni aniqlash Lupa (tasvirni kattalashtirish)
Qalam Mo`yqalam Purkagich
Matn To`g`ri chiziq Egri chiziq
To`g`ri to`rtburchak Ko`pburchak Ellips Burchaklari yoysimon to`rtburchak
|
| |
O`qituvchi Yunusov D - Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: ­­­­­­­­­­

|
Ko’rib chiqdim O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari:
|
bet | 51/75 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 3,99 Mb. | | #13848 |
O`qituvchi Yunusov D
Ko’rib chiqdim
O`quv ishlari bo`yicha direktor o`rinbosari: __________ A. Kuldasheva
sana
|
5-a
|
5-b
|
5-v
|
sinf
|
10.03.2020
|
17.03.2020
|
12.03.2020
|
I. Mavzu: Paintda amallar bajarish
II. Maqsad:
a) Ta’limiy: Paintda amallar bajarish haqida ma’lumot berish.
b) Tarbiyaviy: Kompyuterning qurilmalariga, xavfsizlik texnikasiga qanday munosabatda bo’lishni o’rgatish.
c) Rivojlantiruvchi: O'quvchilarni paintda amallar bajarish ko`nikmasini hosil qilish.
III. Dars turi: Aralash
IV. Dars usuli: Interfaol usullardan foydalanilgan noan’anaviy dars.
V. Darsning jihozi: Kompyuterlar va ularni qurilmalari, videoproyektor, darslik, tarqatma materiallar, slaydlar.
VI. Darsning rejasi:
1. Tashkiliy qism (2 minut).
2. O’tilgan mavzuni so’rash (15 minut): Yozma, og’zaki savol-javob.
3. Yangi mavzu bayoni (15 minut).
4. Darsni mustahkamlash va yakunlash (8 minut).
5. O’quvchilarni baholash (3 minut)
6. Uyga vazifa berish (2 minut).
Darsning borishi:
1. Tashkiliy qism: O’quvchilar bilan salomlashaman, davomatni aniqlayman, agar darsda qatnashmayotgan o’quvchi bo’lsa, sababli yoki sababsiz ekanligini aniqlab jurnalga qayd etib, mavzuga oid plakatlarni ilib qo’yaman.
2. O’tilgan mavzuni so’rash: O’quvchilarga o’tilgan mavzu bo’yicha darslikdagi savollar orqali murojaat etiladi va baholanadi.
1. Paint dasturi uskunalar panelini qo`llashimizdan asosiy maqsad?
|
| |
-jadval.
Mulkchilik institutiga oid talqinlarning turkumlanishi

40
mulkdan boshqa shaxslarning ziyoniga foydalanishga ruxsat bermaslik sifatida
ta’riflanadi. Mulkchilik – bu shaxs va buyum o`rtasidagi emas, balki insonlar
o`rtasidagi munosabat sifatida gavdalanishi kerak. Mulkchilik huquqlari
nazariyasi nafaqat boshqaruv, xavfsizlik, merosga topshirish huquqlarini qo`shgan
holda huquqlar to`plamini kengaytiradi, balki huquqlarning o`zlarining
aylanuvchanligiga, oldi-sotdi ob’ektlari bo`lib buyumlarning o`zi emas, balki
ularga nisbatan huquq hisoblanishiga e’tiborni qaratadi. Masalan, yer
uchastkasidan foydalanish huquqi; mol-mulkdan foydalanishdan keladigan
daromadni olish huquqi va b.
Xuquqshunoslarning fikricha, mulk – bu mutlaq huquq. Mulkdorga qonun
bilan taqiqlanmagan hamma narsa ruxsat etilgan. Mutlaq huquq ijobiy cheklov
emas, balki salbiy cheklov (nima mumkin emas) bilan yoritiladi.
Agar huquqlarning muayyan to`plami, masalan, A.Onore tomonidan
sanab o`tilgan 11 ta huquqning aksariyati ikkilamchi hisoblanadi. Misol
uchun, xavfsizlik huquqini olaylik. Uning o`zi yetarli emas, chunki huquq
faqat davlat tomonidan muhofaza qilingan taqdirda, klassik nuqtai nazardan
huquq hisoblanadi. Voz kechish huquqi – bu tasarruf etish huquqining bir
qismi. Javobgarlik huquqi mulkchilik huquqini emas, umuman fuqarolik
huquqini o`zida namoyon etadi.
Iqtisodiy nuqtai nazardan turli huquqlarni hisoblab chiqish texnikasi
o`ta samarali. Mulkdor, mulkdorligicha qolib, foydalanish huquqidan ham,
boshqarish huquqidan ham, daromad olish huquqidan ham vaqtinchalik voz
kechishi mumkin. Tovar esa nafaqat o`zining jismoniy xususiyatlarining
yig`indisi sifatida, balki imkoniyatlar va cheklovlarning ma’lum to`plami
sifatida namoyon bo`ladi. Biroq, boshqa muhim iqtisodiy mavhumlik singari
- qiymat, mulk tarkibiy qismlarga bo`linadi, lekin ulardan tarkib topmaydi.
Shuning uchun mulkchilikni huquqlarning murakkab tutami sifatida ta’riflash
mazmunga emas, balki texnologik xususiyatga ega.
Mulkchilik huquqlarini iqtisodiy asoslash

34
foydalanishda bo`lgan resurslarni nooqilona iste’mol qilishda o`z aksini topadigan
«jamoat mulki fojiasini» namoyon etadi. Bunday resurslardan foydalanishning
xususiy va jamoat sarf-xarajatlarining nomuvofiqligi ularning tugashiga olib
keladi. Boshqacha aytganda, resursga nisbatan mulkchilik huquqlari aniq
o`rnatilmagan hollarda uning iste’mol qilinishi salbiy tashqi ta’sirlar yoki
eksternallarning paydo bo`lishi bilan bog`liq. Yana misol tariqasida ikkala fermer
tomonidan bir vaqtning o`zida bir yaylovdan foydalanilishini tasvirlovchi holatni
ko`rib chiqaymiz. Misolda ishlab chiqarishning faqat ikkita omili – fermerlarning
yeri va mehnati hisobga olinsin.
Faraz qilaylik, yaylovga qo`shimcha mehnat birligi sarflangan, ya’ni birinchi
fermer egallagan yaylovga ikkinchi fermer o`z podasini olib keldi. Ushbu holatda
qo`shimcha mehnat sarfining samarasi pasayadi. Ishlab chiqarish (yetishtirish)
umumiy hajmi oshgani holda qo`shimcha mehnat qilgan fermerning manfaatdorligi
pasayadi va o`rtacha mahsulotning kamayishi yuz beradi. Agar yaylov xususiy
mulkchilikda bo`lsa, u holda mulkdorning shaxsiy sarf-xarajatlari ko`proq samara
keltiradi va renta eng yuqori bo`ladi. Agar yaylov umumiy foydalanishda bo`lsa,
mehnat sarfi samaradorligining darajasi pasayib, renta yo`qoladi. Yuqorida bayon
etilganlarga yakun yasab, ta’kidlash lozimki, mulkchilik huquqlarining o`rntilishi
kamida ikkita sababga ko`ra iqtisodiy agentlar manfaatlariga mos keladi, ya’ni
ularning o`zaro hamkorligidagi noaniqlik (ikkilanish) kamayadi va resurslardan
foydalanish optimallashadi.
Mulkchilik huquqlarini tavsiflash

36
ô
xavfsizlik huquqi – ekspropriatsiyadan immunitetni kafolatlovchi huquq;
ô
ashyoning meros bo`yicha yoki vasiyat bo`yicha o`tishi huquqi;
ô
muddatsizlik – agar shartnomada boshqacha holat nazarda tutilgan bo`lmasa,
huquqlarga egalik qilishning vaqtga ko`ra cheklanmaganligi;
ô
zararli foydalanishni taqiqlash huquqi – agar bu salbiy tashqi ta’sirlarni
keltirib chiqarish bilan bog`liq bo`lsa, ashyodan foydalanishni taqiqlash
huquqi;
ô
undirish ko`rinishidagi javobgarlik - qarzni to`lash uchun ashyoni olib qo`yish
imkoniyati;
ô
qoldiq xususiyati – kimgadir berilgan huquqni uni o`tkazish muddati
tugaganidan keyin «tabiiy» qaytarilishini kutish.
Shunday qilib, mulkchilik huquqlarini tafsirlashga nisbatan bunday
yondashuv ancha moslashuvchan bo`lib, bu uni bozorda murakkab bitimlarni
tuzishda, individlar o`rtasida resurslardan foydalanish borasida har qanday
murakkab o`zaro munosabatlarni amalga oshirishda o`ta samarali vositaga
aylantiradi. Masalan, yollash bo`yicha har qanday bitim huquqlar «tutami»ning
«qismlarga ajralishini» va ijarachi tomonidan uning bir qismiga (kamida
foydalanish huquqiga) ega bo`linishini nazarda tutadi. Huquqlar «tutami»ning
yanada murakkab ko`rinishlari mulkning trast boshqaruvi, lizing, franchayzing va
tijort faoliyatini tashkil etishning boshqa murakkab shakllarini qo`llash chog`ida
yuz beradi.
Tayanch so`zlar va iboralar - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

28
5. Institutsional matritsa ta’rifini keltiring va uning g`oyasi nimadan iborat?
6. Norma bazaviy institut ekanligini izohlang.
7. O`zaro hamkorlikni qurishda normaning o`rni qanday tavsiflanadi?
8. O`zingizning odatiy kuningizni ertalabdan kechgacha kelishuv (murosa,
ekspansiya, urinish) lar atamalarida yoritishga urinib ko`ring.
9. Institutsional o`zgarishlarga nimalar sabab bo`ladi?
Eski va yangi
institutlar o`rtasida qanday bog`liqliklar mavjud?
10.Rasmiy va norasmiy normalarni muvofiqlashtirish zarurati nima bilan
belgilanadi?
11.Tashkilotlar institutsional jarayonda qanday funksiyalarni bajaradi?
3-BOB. REJA INSTITUTI VA BOZOR INSTITUTI
3.1. Iqtisodiyot konstitutsiyalarining shakllanishi
o‘sish xavfini tug‘dirmoqda - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

27
raqobatdoshligini oshirish eng muhim ustuvor yo‘nalishimizga aylanishi
darkor.
qishloq xo‘jaligini 6 foizga, asosiy kapitalga kiritilgan investsiyalar hajmini 11
foizga, xizmat ko‘rsatish sohasini qariyb 16 foizga oshirish va yalpi ichki
mahsulotda uning ulushi 53 foizgacha o‘sishini ta’minlash maqsadi
qo`yilmoqda”
*
Xulosa
Institutlar jamiyat rivojlanishining barcha bosqichlarida muhim rol o`ynab
kelgan. Ular jamiyatda qarorlar qabul qilish, insonlar va iqtisodiyot
ishtirokchilarining o`zaro munosabatlarini belgilovchi normalardan tarkib topgan
rasmiy va norasmiy qoidalar hisoblanadi. rasmiy
qoidalar mamlakat
konstitutsiyasida, qonunlarda, ma’muriy va boshqa hujjatlarda o`z aksini topadi.
Norasmiy normalar esa urf-odat, an’analar va shu kabi boshqa hayot tarzi orqali
yuzaga kelgan qoidalarda ifodalanadi.
Jamiyat rivojlanishi bilan mavjud institutlar va ular negizini
tashkil etuvchi
rasmiy va norasmiy qoidalar ham o`zgarib boradi, takomillashadi. Bunday
o`zgarishlarni ijtimoiy, iqtisodiy va siyosiy sharoitlar belgilab beradi.
Institutlar o`zaro muvofiqlashtirilgan tarzda ishlashi, davlat tizimi
faoliyatining samaradorligiga katta ta’sir ko`rsatadi. Institutlar
faoliyati aksariyat
hollarda normalarga bog`liqdir. Norma tushunchasi tartibni saqlash funksiyasiga
ega bo`lib, u o`zaro hamkorliklik tizimida majburiy xatti-harakat bajarilishini talab
etadi. Normalar hamkorlik strategiyasi, qoida, xususan, normaning o`zi kabi
shakllarga ega. Ratsionallikning to`liq, to`liqsiz, tartibotli, asoslangan,
harakat
normasi kabi shakllari mavjud. Ijtimoiy tanlash nazariyasida normalarga oqilona
tanlash natijasi sifatida qaraladi. Kelishuvlar iqtisodida esa normalar oqilona xatti-
harakatning omili sifatida tahlil qilinadi.
-4-mavzu: Gazsimon yonilg'ilar tarkibi va xossalari

|
-4-mavzu: Gazsimon yonilg'ilar tarkibi va xossalari
|
bet | 3/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod3-4-mavzu: Gazsimon yonilg'ilar tarkibi va xossalari. Mamlakatimiz katta gaz yonilg'isi zaxirasiga ega va yildan-yilga ichki yonuv dvigatellarida gazsimon yonilg'ilarni qo'llash miqyosi oshib bormokda. Gazsimon yonilg'ilar suyuq yonilg'ilarga qaraganda qator afzalliklarga ega, shuning uchun ular istiqbolli va avtotraktor IYODlarida keng ko'lamda qo'llash uchun maqbul yonilg'i xisoblanadi. Ko'pgina xollarda ular mahalliy yonilg'i turlari bo'lib, suyuq yonilg'ilarga nisbatan ancha arzon. Gazsimon yonilg'ilarning zaxirasi juda katta, ko'pchilik gazsimon yonilg'ilar havoning ortiqchalik koeffitsienti kichik bo'lgan xollarda ham to'la yonish qobiliyatiga ega. Ular tarkibida korrozion agressiv moddalar bo'lmaydi, shuning uchun yonganda qurum, smola va kul hosil bo'lmaydi.Uchqun bilan yondiriladigan IYODlarida yonuvchi gazlarni qo'llash aralashma hosil qilish jarayonini, shuningdek, har qanday ishlatish sharoitlarida aralashmaning silindrlar bo'ylab taqsimlanishini yaxshilaydi va yengillashtiradi, chunki gazlar havo bilan turli nisbatlarda ancha oson aralashadi. Ko'pgina gazlar suyuq yonilg'ilarga nisbatan alanga tarqalishining ancha keng kontsentratsion diapazoniga ega, ya'ni aralashmada havo miqdori o'ta ortiq bo'lganda ham tez va to'lik, yonadi. Bularning barchasi yonuvchi aralashma olish uchun qo'llaniladigan moslamani soddalashtirishga, unda yonilg'i va havoning atmosferaga zaharli moddalar kam mikdorda chiqariladigan nisbatlaridan foydalanishga imkoniyat yaratadi. Gazsimon yonilg'ilar ishlatilganda benzinga nisbatan ishlatilgan gaz¬lar tarkibida zaharli moddalar miqdori deyarli 1—5 martagacha kamayadi (1.2-jadval).
Gaz yonilg'ilaridan foydalanilganda IYODning sovuq xolda ishga tushirish va qizdirilmagan xolatda ishlashidagi yonilg'ining bug'lanishi bilan bog'liq bo'lgan qiyinchiliklar bo'lmaydi, atrof-muhit xarorati yuqori bo'lganda ta'minlash tizimida bo'r tiqinlari hosil bo'lish xollari o'z-o'zidan yo'qoladi. Gaz yonilg'ilari benzinlarga nisbatan yuqori antidetonatsion xususiyatlarga ega, bu esa dvigatelning siqish darajasini ko'tarishga va yonilg'i tejamkorligini oshirishga imkon beradi.
|
| |
Siqilgan gazlar tarkibi va asosiy xossalari

|
Siqilgan gazlar tarkibi va asosiy xossalari
|
bet | 5/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorodSiqilgan gazlar tarkibi va asosiy xossalari. Siqilgan gazlar tabiiy gaz konlaridan, yo'ldosh neft-gazlardan, koks gazlaridan va boshqalardan olinadi. Siqilgan gazlarni suyuq holatga o'tkazish uchun juda yuqori bosim va past harorat talab etiladi. Bu o'z navbatida xo'jalik sharoitida qiyinchiliklarni tug'diradi. Siqilgan gazlarni gaz magistrallariga, gaz qazib olish konlariga yaqin joylarda qo'llash samaraliroq hisoblanadi.
Gaz ballonli avtomobillar uchun mo'ljallangan siqilgan gazlarni gaz tarkibidagi yonmaydigan komponentlar miqdoriga qarab ikki guruhga bo'linadi: 23—37,5 mJ/m3 oralig'ida past yonish issiqligiga ega bo'lgan yuqori kaloriyali gazlar va 15—23 mJ/m3 oralig'idapast yonish issiqligiga ega bo'lgan o'rga kaloriyali gaz¬lar. Birinchi guruxdagi gazlarga tabiiy va yo'ldosh gazlar, neftni qayta ishlashdan olinadigan gazlar, metan fraksiyali koks gazlari kiradi. Ikkinchi guruxdagi gazlarga ko'mirni kokslash paytida olinadigan koks gazlari, kanalizatsiya gazlari va boshqa gazlar kiradi. O'rta kaloriyali gazlarni faqat yuqori kaloriyali gazlar bo'lmagan xollarda qo'llash maqsadga muvofiq xisoblanadi.
Ko'p hollarda avtomobillarga va avtobuslarga hajmi 50 l bo'lgan 20 MPa ishchi bosimga mo'ljallangan gaz ballonlari o'rnatiladi. Avtomobillarga har birining massasi 65—70 kg bo'lgan bunday ballonlardan 5—8 ta o'rnatiladi. 8 ta ballon o'rnatilganda ballonlar umumiy massasi 500 kg dan oshib ketadi, bu o'z navbatida avtomobilning yuk ko'tarish qobiliyatini kamaytiradi. Bulardan tashqari, avtomobil gaz ballonida harakatlanganda uning zaxirasi benzinga va suyultirilgan gazga nisbatan 2 martaga kam masofaga yetadi. Siqilgan gazlar yuqori bug'lanuvchanlik xususiyatiga ega, bu esa uning yuqolishiga ko'p sarflanishga imkon yaratadi. Siqilgan gazlarnipg yong'indan xavfliligi juda yuqori. Bu xollar siqilgan gazlarni keng qo'llashga qarshilik qilib kelmokda. Shu-ning uchun siqilgan gazlar ishlatilganda texnika xavfsizligi qoidalariga qat'iy rioya qilish zarur.
Ichki yonuv dvigatellarida gazsimon yonilg'ilardan foydalanish. Propanbutanli suyultirilgan gazlar avtomobil transportlarida keng qo'llanilmokda. Suyultirilgan gazlarning asosiy tarkibiy qismini propan va butan tashkil etadi, shuningdek kam miqdorda metan, etan, etilen, propilen va butilenlar mavjud.GOST 20448-80 bo'yicha avtomobillar uchun suyultirilgan gazlarning ikki xil markasi ishlab chiqiladi: SPBTZ («smes` propana i butana texnicheskaya zimnyaya») propan va butan aralashmasi qishki texnikaviy va
SPBTL («smes` propana i butana texnichesaya letnyaya») propan va butan aralashmasi yozgi texnikaviy. Bu yonilg'ilarga qo'yilgan asosiy talablar 1.3jadvalda keltirilgan.
|
| |
Me`yorlanadigan sifat ko`rsatkichlari

|
Me`yorlanadigan sifat ko`rsatkichlari
|
bet | 48/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorodMe`yorlanadigan sifat ko`rsatkichlari. Mоtоr mоylari dvigatellarning belgilangan quvvat va tejamkоrligini, sifat ko`rsatkichlarini yo`qоtmasdan ishоnchli va uzоq vaqt ishlashini ta`minlash uchun uchun ular standartlar va texnik shartlarda belgilangan talablarga javоb berishi lоzim.
Kinematik qоvushоqlik. Avtоmоbil dvigatellarining mоylash tizimlarida ishlatiladigan mоtоr mоylarining kinematik qоvushоqligi 1000S harоratda 6-14 mm2/s ga teng. Harоrat pasayishi bilan bu ko`rsatkich tez kattalashadi, minus 200S harоratda 1000 mm2/s ga yetishi va undan оshib ham ketishi mumkin. Kinematik qоvushоqlik 6-3 mm2/s bo`lgan mоy qishda, qоvushоqligi 10-14 mm2/s bo`lganlari yozda ishlatiladi.
Qоtish harоrati. Bu ko`rsatkich ma`lum darajada mоyning haydalanuvchanligini va dvigatelni ishga tushirish xоssalariga uning ta`sirini xarakterlaydi. Yozgi mоylarda qоtish harоrati minus 150S dan minus 200S gacha, qishki mоylarda esa minus 250S dan minus 300S gacha, barcha mavsumlarda fоydalaniladigan mоylarning qоtish harоrati minus 450S gacha yetadi.
Kоrrоziyalash xususiyati. Avtоmоbillarda ishlatiladigan mоtоr mоylarining yuqоri sifatli markalarida kоrrоziyalash xususiyati yo`q, bоshqa markadagi mоylarda 20 g/m2 dan оshmasligi lоzim.
Mоy tarkibidagi mexanik aralashmalar va suvning miqdоri. Maxsus qo`shilmalar qo`shilmagan mоy tarkibidagi mexanik aralashmalar bo`lmasligi kerak, maxsus qo`shilmalar qo`shilgan mоylar tarkibida esa massasi bo`yicha 0,15 fоizdan оshmasligi lоzim. Bunda mexanik aralashmalar ishqalanib ishlоvchi detallar sirtiga abraziv ta`sir ko`rsatmasligi kerak. Mоtоr mоyi tarkibida suv bo`lmasligi zarur. Tarkibida juda оz miqdоrda suv bo`lganda ham mоyda mayda ko`pik va emul siya paydо bo`ladi va bu detallar sirtidagi mоy pardasining mustahkamligini yomоnlashtiradi.
|
| |
Buyruqbozlik iqtisodiyoti normalari

|
Buyruqbozlik iqtisodiyoti normalariBog'liq institutsional iqtisodiyot 1 1 13.2. Buyruqbozlik iqtisodiyoti normalari
3.3. Bozor konstitutsiyasi normalari
3.4. Mulkchilik huquqlarini iqtisodiy asoslash
3.5. Mulkchilik huquqlarini tavsiflash
3.1. Iqtisodiyot konstitutsiyalarining shakllanishi
Normalar individlarning o`zaro muvofiq munosabatlari barqarorligining
asosiy kafolati hisoblanadi. Individ kontragent harakatlarini tushunish va o`z
harakatini ular bilan muvofiqlashtirish uchun u yoki bu normani tanlash barobarida
umuman tizimning barqarorligini ta’minlaydi. Individ normadan chetga chiqsa,
uni normaga qaytaruvchi tartibga solish mexanizmining mavjudligi normalar
tizimini shakllantiradi. Shuningdek, normalar tizimi makro va mikrodarajalar
o`rtasidagi asosiy bog`lovchi bo`g`inga aylanadi.
Individlarning iqtisodiy faoliyat ko`rsatishini ta’minlovchi normalar tizimi
iqtisodiyot konstitutsiyasi deyiladi. Iqtisodiyot konstitutsiyasi buyruqbozlik va
bozor tizimlarida o`zaro zid normalarga amal qiladi. Masalan, bozor tizimi faqat
individlar o`zlarining kundalik iqtisodiy faoliyatida u asoslanadigan normalardan
foydalangan darajaga qarab barqaror va takror ishlab chiqarishga qodir bo`ladi.
O`zining shaxsiy manfaatlarini ko`zlovchi individlar o`rtasidagi bitimlardan
makroiqtisodiy darajaga o`tish bozor xatti-harakatlari normalari orqali amalga
oshiriladi.
Buyruqbozlik iqtisodiyotining normalar tizimi surunkali taqchillik, ya’ni
resurslarning yetishmasligini o`zida namoyon etadi. Taqchillikning ma’lum
darajada barqarorlashuvi hamda iqtisodiy agentlar ushbu darajaga moslashuvi
tizimda
normal taqchillik
holatini yuzaga keltiradi. Bunda buyruqbozlik
iqtisodiyoti uchun xos bo`lgan navbatning normal uzunligi, resurslar va tayyor
mahsulotlarning normal zahiralari va hokazolar tushuniladi. Boshqacha aytganda,
nafaqat Valras bo`yicha umumiy muvozanat iqtisodiy tizimning barqaror holati
bilan cheklaniladi, balki tizim hatto muvozanatsiz holatda ham barqarorlashishi
mumkinligi namoyon bo`ladi.
Umuman olganda, buyruqbozlik va bozor tizimlarida qo`llaniladigan
normalarning tarkibiy tuzilishini quyidagi jadvalda ko`rish mumkin.
|
| |
Ichki yonuv dvigatellari uchun muqobil yonilg'ilar

|
Ichki yonuv dvigatellari uchun muqobil yonilg'ilar
|
bet | 7/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorodIchki yonuv dvigatellari uchun muqobil yonilg'ilar.Hozirgi paytda neft va gaz asosiy yonilg'ilar xisoblanadi, lekin ko'pchilik olimlarning tadqiqotlariga qaraganda ularning zaxirasi 80-100 yilga yetishi mumkin. Atom quvvatidan foydalanish keyingi yillarda keskin oshishiga qaramasdan uni avtomobil yoki traktor dvigatellarda qo'llash masalasi hali yechimini topmadi. Quyosh, shamol, suv energiyalari elektr quvvatiga aylantirilib, so'ngra ishlatish mumkin. Lekin qattik foydali qazilmalardan ham suyuq yonilg'i olish imkoniyaglari mavjud.
1.4- jadvalda dunyodagi yonilg'i-energetik resurslarning zaxirasi keltirilgan.
1.10 – jadval Jahondagi yonilg'i-energetik resurslarining zaxirasi
(N.V.Melnikov va N.S.Zenkislar ma'lumotlari, MDH davlatlaridan tashqari)
Ресурслар тури
|
|
Kutilayotgan zaxira
|
|
Naturalhisobda, mlrd .t
|
Shartli hisobda, mlrd .t
|
Shartli , foiz
|
Ko’mir
Neft
Tabiiygaz
Torf
|
16000
520
18 *1013
261
|
11210
743
229
98
|
90,44
6,0
1,85
0,79
|
Jami
|
|
12394
|
100,0
|
Neft resurslarining cheklanganligi munosabati bilan keyingi vaqtlarda avtotraktor IYODlarida neft bo'lmagan xom ashyolardan olinadigan suyuq yonilg'ilarni qo'llash kengayib bormokda. Sof xolda yoki neftdan olinadigan yonilg'ilar bilan aralashtirilgan xolda qo'llaniladigan asosiy suyuq, yonilg'ilar quyida keltirilgan.Slanetslar va bitumlardan olinadigan yonilg'ilar. Ularni mahalliy turlar deb qarash mumkin, chunki ularning xossalari ko'p jixatdan olingan joy xususiyatlariga va mazkur yonilg'ilarni hosil qilishda qo'llaniladigan texnologiyaga bog'liqdir. Slanetsdan olingan sintetik motor yonilg'isining ko'rsatkichlari 1.5-jadvalda keltirilgan.
|
| |
STUDENT faylidagi yozuvlar mantiqiy tuzilishini tavsifi

|
STUDENT faylidagi yozuvlar mantiqiy tuzilishini tavsifi
|
bet | 6/6 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 1,69 Mb. | | #256574 |
Bog'liq Kuldasheva DilrozSTUDENT faylidagi yozuvlar mantiqiy tuzilishini tavsifi
Har bir MB jadvali o‘zining birlamchi kalitiga ega bo‘lishi mumkin. Birlamchi kalit deganda ezuvlar kaytarilmasligini ta’minlovchi maydon (polya) yoki maydonlar guruxi tushiniladi. Birlamchi kalit sifatida ishlatiladigan maydon eki maydonlar guruxi, bir xil yozuvga ega bo‘lmaslik shartini bajarishi kerak. Boshqa maydonlarida bir xil yozuvlar takrorlanishi mumkin. Shu sabab ular birlamchi kalit bo‘laolmaydi. Birlamchi kalit qisqa va sonli maydonlardan tashkil topishi maqsadga muvofiqdir. MB jadvaliga birlamchi kalitni kiritishdan maqsad, jadvaldagi ma’lumotlarni izlash, tartiblashtirish va tanlab olishda qulaylikni beradi. Birlamchi kalit kiritish yoki kiritmaslik foydalanuvchi tamonidan MB jadvali strukturasini tashkil qilishda aniqlanadi.
Bosh jadval yordamida qaram jadvaldagi mos ma’lumotlarni chaqirishni ta’minlash uchun qaram jadvalda tashqi kalit tashkil qilinadi. “Bitta-ko‘pga” bog‘lanish holatida tashqi kalit bosh jadvalda tashkil qilinadi. Birinchi va ikkinchi kalitlarni aniqlashda MBBT avtomatik ravishda jadvalda indekslarni quradi.
E’TIBORINGIZ UCHUN
RAHMAT
|
| |
Motor moylarining SÁE bo‘yicha tasnif

|
Motor moylarining SÁE bo‘yicha tasnif
|
bet | 14/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorodMotor moylarining SÁE bo‘yicha tasnif: Amerika, Osiyo va Afrikadagi mamlakatlarning ko‘pchiligida motor moylarining SAE J 300 bo‘yicha qovushqoqlik tasnifida motor moylari uch guruhga bo‘lingan: — «qishki moylar»; ulaming qovushqoqligi —5 va —30°C oralighdagi haroratlar diapazonida tavsiflanadi va «W» (Winter — qish) indeksi bilan belgilanadi, qishki moylarning 6 klassi (0W, 5W, 10W, 15W, 20W, 25W) mavjud; — «yozgi moylar»; ulaming qovushqoqligi 100°C haroratda tavsiflanadi; yozgi moylarning 5 klassi (20, 30, 40, 50 va 60) mavjud; — «hamma mavsumbop moylar»; SAE ning «qishki» va «yozgi» talablarini qoniqtiradi. Hamma mavsumbop moylar ikkilangan nomer bilan belgilanadi (5W—30, 10W—40, 15W— 40, 20W—50 va hokazo). Bu moylar yuqori qovushqoqlik indeksi (koeffitsiyenti)ga ega. Masalan, SAE 10W—50 moy ko‘p komponentli ekanligini bildiradi. Birinchi raqam qishki moy sifatiga mos; bu moy tavsifï 100°C haroratda aniqlanadi. Qishki moylar uchun past haroratlarda dinamik qovushqoqlikning maksimal qiymatlari hamda 100°C da kinematik qovushqoqlikning minimal qiymatlari belgilangan. Yozgi moylar uchun 100°C da kinematik qovushqoqlikning chegaralari va 150°C da hamda 106 s-1 surilish tezligida dinamik qovushqoqlikning minimal qiymatlari o‘matilgan. Qishki va hamma mavsumbop moylarning har bir klassi 10°C ga farqlanadigan haroratlardagi dinamik qovushqoqlikning ikki qiymati bilan tavsiflanadi. Ulardan birinchisi tirsakli valni startyor bilan burash mumkin bo'lgan moyning chegaraviy harorati, ikkinchisi esa — sovuq o‘t oldirish jarayonida moy nasosi moyni bosim ostida hayday oladigan chegaraviy harorat haqida ma’lumot beradi. Sovuq o‘t oldirganda bosim ostida moylanadigan uzellarda quruq, ishqalanishning oldini olish uchun moy haydalishining chegaraviy harorati albatta past bo‘ladi. Qovushqoqliklari 5W—50 va 20W—50 bilan belgilangan moylami taqqoslab, shunday deyish mumkin: —30°C haroratda 5W—50 moyi qoMlanganda dvigatel osonroq o‘t oldiriladi; 20W—50 moyida esa dvigatelni o‘t oldirish qiyinroq bo'ladi. Lekin dvigateldagi harorat 90... 100°C gacha ko‘tarilganda, bu moylarning «issiq» parametlari deyarli bir xil bo'ladi. Dvigatel ekspluatatsiyasida ikkinchi parametrning ham ahamiyati katta, chunki dvigatel tez qiziydi. Shu sababli ishqalanayotgan yuzalarda yetarli qalinlikdagi moy plyonkasini va moyning yetarli darajadagi katta qovushqoqligini kafolatlash kerak. Katta yuk ostida ishlaydigan dvigatellar ekspluatatsiya qilinganda, ikkinchi parametri katta bo‘lgan moy tanlangani ma’qul. Ammo qovushqoqlik diapazoni katta bo‘lgan ko‘p komponentli moyni tayyorlash qiyin va u qimmatga tushadi. Shu sababli qovushqoqligi 5W—50 va 10W—50 bo'lgan moylar qovushqoqligi 10W—40 yoki 15W—50 bo‘lgan moylarga nisbatan qimmatroq bo'ladi.
|
| |
Bu yerda - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

Bu yerda
Rt.e.k. – eng kichik burilish radiusi
t.e.yu. – tashqi g’ildirakning eng yuqori burilish burchagi.
Avtomobilning burilish radiusi qancha kichik bo’lsa, unda eni nisbatan kichikroq bo’lgan yo’llarda ham burila olish qobilyati shuncha yaxshi bo’ladi.
Ko’pchilik avtomobillarda tashqi g’ildiraklarning eng yuqori burilish burchagi 300dan ko’proq va eng kichik burilish radiusi esa, avtomobilning bazasi (L)dan ikki marotaba katta bo’ladi.
Kuchaytirilgan va yuqori o’tuvchanlikka ega bo’lgan avtomobillarning burilish radiuslarini kamaytirish uchun, boshqariluvchi g’ildiraklarning burilishi burchaklarini 40 - 450 gacha burish lozim.
Avtomobillarning majburiy texnik parametrlaridan biri uning burilish radiusidar. Zamonaviy yengil avtomobillarning burilish radiusi 1 jadvalda keltirilgan.
|
VAZ 2121
|
VAZ 2106
|
VAZ 2108
|
VAZ 2109
|
3102
|
Nexia
|
Tico
|
Eng kichik burilish radiusi, m.
|
5,5
|
5,6
|
5,0
|
5,0
|
5,9
|
|
4,4
|
O’rta va katta sinf turkumiga kiruvchi avtomobillarda bu qiymat, yengil avtomobillarnikiga nisbatan ikki barobarga yuqori bo’ladi (PAZ-3201da 11,0 m, LAZ-699 da 11,2 m va Ikarus 280 da 10,75 m)
Manevrchanligi oshirilgan ba’zi maxsus avtomobillarning ham oldingi, ham keyingi g’ildiraklari buriladigan qilib ishlanadi. Bunda uning eng kichik radiusi quyidagicha aniqlanadi.
L
Rt.e.k.
2 sin t max
Formuladan ko’rinib turibdiki, bir xil baza va boshqariluvchi g’ildiraklarni maksimal burchakga buriladigan burilish radiusi ikki marta kamayadi.
Avtomobillarning burilishi, yo’lakning o’lchamlari bilan xarakterlanadi ya’ni yo’lak kengligi bilan.
Shuning uchun, shu yo’lda avtomobil minimal radiusi bilan buriladigan, shu kenglikdan chiqib ketmasligi lozim. 20.1–v rasmda uch o’qli avtomobilni berilgan yo’lak kenglikdagi xarakati keltirilgan.
Yuqorida keltirilgan avtomobilning burilishini, o’rganishda, boshqiriluvchi g’ildiraklarni qattiq deb qaralgan.
Xozirgi paytda, g’ildiraklarga pnevmatik shinalar qo’yilishi natijasida, ularning burilish radiusi birmuncha o’zgaradi.
|
-Mavzu: Krivoship – shatun mehanizmi

Vaqt: 80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ________nafar.
|
O’quv mashg’ulotining shakli va turi:
|
Aqliy hujum, ikkiyoqlama tahlil usuli, grafik organayzeridan foydalangan holda.
|
O’quv mashg’ulot rejasi:
| 1. Krivoship-shatunli mehanizmining vazifasi, kompanovka shemasi . |
2. Krivoship-shatunli mehanizmining tuzilishi va qismlari
. |
O’quv mashg’ulot maqsadi:a) ta’limiy:mavzuga oid nazariy bilimlarni egallash va mustahkalmlash. O’zlashtirgan bilim va ko’nikmalarni amaliy faoliyatda qo’llash.
b) tarbiyaviy:milliy g’oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakllantirish: o’quvchilarda insonparvarlik, mehr-shavqat tuyg’ularini shakllantirish.
|
Pedagogik vazifalar:
|
O’quv faoliyati natijalari:
|
1) Reja №1 Krivoship-shatunli mehanizmining vazifasi, kompanovka shemasi .o’quvchilarga tushuntiriladi
|
1)Reja №1 Krivoship-shatunli mehanizmining vazifasi, kompanovka shemasi .i o’quvchilar tushunadilar va amaliyotda qo’llaydilar
|
2)Reja №2 Krivoship-shatunli mehanizmining tuzilishi va qismlario’quvchilarga tushuntiriladi
|
2)Reja № Krivoship-shatunli mehanizmining tuzilishi va qismlario’quvchilar tushunadilar va BKMga ega bo’ladilar
|
|
|
| |
-bosqich. O’quv mashg’ulotiga kirish

|
-bosqich. O’quv mashg’ulotiga kirish
|
bet | 28/160 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 0,54 Mb. | | #240565 |
Bog'liq Mavzu Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulish1-bosqich. O’quv mashg’ulotiga kirish
(10 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
1.1. Mavzu, uning maqsadi, o‘quv mashg‘ulotidan kutilayotgan natijalar ma’lum qilinadi.
1.2. Avvalgi mavzuga savollar orqali bog‘lanadi.
|
1.1.Eshitadilar, yozib oladilar.
1.2.E’tibor beradilar. javob beradilar
|
| |
2-bosqich Asosiy
(60 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish;
1. Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi, hamda o’tilgan mavzu bo’yicha o’quvchilarga savollar beradi, ularni baholaydi. Maqsad va vazifani belgilanishi;
2. Mashg’ulotning nomi, rejasi, maqsad va kutilayotgan natijalar bilan tanishtiradi va yozib olishlarini aytadi.
3. Mustaqil ish uchun adabiyotlar bilan tanishtiradi.
4. O’quv mashg’ulotida o’quv ishlarini baholash mezoni va ko’rsatgichlari bilan tanishtiradi
O’quvchilar bilimini faollashtirish;
5. Tezkor-so’rov, savol-javob, va boshqalar orqali bilimini faollashtiradi.
Yangi o’quv materiali bayoni;
6. Amaliy mashg’ulotning rejasi va tuzilishiga muvofiq o’qitish jarayoni tashkil etish bo’yicha harakatlar tartibini bayon etadi. Asosiy xolatlarni yozdiradi
7. Slaydlar namoyishi va sharxlash
Yangi o’quv materialini mustaxkamlash;
8. Mustaxkamlash uchun savollar
9. Kichik guruhlarga bo’ladi, kichik guruhga ishlash qoidasi bilan tanishtiradi.
Har bir guruhga topshiriq beradi va baholash mezoni bilan tanishtiradi. Ishni bajarish yo’riqnomasini beradi.
10. Guruhlarda ishlaydi, bajarish jarayoni kuzatiladi, maslaxatlar beradi.
11. Ish vaqti tugagach, guruhlar taqdimotini tashkil etadi. Guruhlar bir-biri bilan savol-javob beradi, o’zaro bir-birlarini baholashlarini eslatadi.
12. Guruhlar ishi o’zaro baholashni o’tkazadi.
13. Mavzuning har bir qismi bo’yicha xulosalar qiladi, eng asosiylariga e’tibor qaratadi, berilayotgan ma’lumotlarni daftarga qayd etilishini eslatadi. Mavzuning kasbiy faoliyatlaridagi ahamiyati bilan bog’lanadi.
|
Uyga vazifani taqdim etadilar
Savollarga javob beradilar
Mavzu nomi va rejasini yozib oladilar. Diqqat qiladilar
Savollarga javob beradilar.
Yozib oladilar.
Diqqat qiladilar
Savollarga javob beradilar.
Topshiriqlarni bajaradilar
Kichik guruhda ishlash qoidasi bilan tanishadilar.
Har bir guruh o’z topshiriq varaqlari bo’yicha faoliyatini boshlaydi
Har bir guruh sardorlari chiqib o’z ishlarini taqdim qilishlarini aytadi. Berilgan qo’shimcha savollarga javob beradilar. Guruh ish natijalarini o’zaro baholaydilar
| |
| |
|
| |
- jadval Suyultirilgan gazlarga qo'yilgan asosiy talablar

|
- jadval Suyultirilgan gazlarga qo'yilgan asosiy talablar
|
bet | 6/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod1.9- jadval Suyultirilgan gazlarga qo'yilgan asosiy talablar
KO’RSATKICHLAR
|
Markalar uchun me’yor
|
SPBTZ
|
SPBTL
|
Komponent tarkibi, massasi bo'yicha foiz metan, etan va etilen (jami), ko'pi bilan
|
4
|
6
|
propan va propilen (jami), ko'pi bilan
|
75
|
100 gacha
|
butan va butilenlar (jami), ko'pi bilan Suyuq qoldiq (shu jumladan,S5 va undan yuqori uglevodorodlar) +20 0Sda (hajm
|
100 gacha
|
60
|
bo'yicha foiz), ko'pi bilan
|
1
|
2
|
To'yingan bug'lar bosimi (ortiqcha), MPa, ko'pi bilan
+ 45°Сda
|
1,6
|
1,6
|
- 20°Сda
|
0,16
|
—
|
Ishlab chiqariladigan barcha suyultirilgan gazlar foydali yonish issiqligi 44800-47000 kJ/kg bo'lgan yuqori kaloriyali yonilg'Iqatoriga kiradi. Suyultirilgan gazning normal ish aralashmasining yonish issiqligi benzinnikiga qaraganda birmuncha yuqori, shuning uchun dvigatelning quvvati kamayadi. Suyultirilgan gazlarning detonatsiyaga turg'unligi yuqori (propanning oktan soni 96,butanniki esa 90 birlikka teng) bo'lganidan ularni siqish darajasi yuqori bo'lgan dvigatellarda qo'llaniladi.Suyultirilgan gazlar gaz to'ldirish stantsiyalarida to'ldiriladigan maxsus temir yo'l yoki avtomobil sisternalari va ballonlarda tashiladi. Gazning korrozion yemirish xossasini kamaytirish uchun gaz to'ldirish shaxobchalarida u vodorod sulfiddan tozalanadi, yilning sovuq vaqtida suv bug'laridan quritiladi. Gaz har qanday idishga hajmining ko'pi bilan 90 foizga qadar to'ldiriladi, shunda suyuqlik tepasida gaz to'planishi uchun bo'shliq qoladi.Suyultirilgan gazda turli markadagi gaz ballonli avtomobillar ishlaydi. Avtomobil kuzovi ostida (yuk avtomobillarida), te¬pasida (avtobuslarda), bagajida (yengil avtomobillarda) 80 l.dan 250 l.gacha sig'imli qo'shimcha gaz balloni o'rnatiladi.
Gazsimon yonilg'ilar afzalliklarga qaramasdan, gaz ballonli avtomobillarning soni hozircha ko'p emas. Bunga asosiy sabablardan biri propan-butan fraksiyalari neft-kimyo sanoati uchun qimmatli xom ashyo xisoblanadi. Bundan tashkari, mamlakatimizda hozirgi paytda gaz to'ldirish stantsiyalarining soni yetarli darajada emas.
|
| |