1. Ommaviy madaniyatning kelib chiqishi va shakllanishi Ommaviy madaniyatning xususiyatlari va ahamiyati. Ommaviy madaniyat shakllari va turlari

|
1. Ommaviy madaniyatning kelib chiqishi va shakllanishi Ommaviy madaniyatning xususiyatlari va ahamiyati. Ommaviy madaniyat shakllari va turlari
|
Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 27,9 Kb. | | #146582 |
Bog'liq FILMLAR VA OMMAVIY MADANIYAT
FILMLAR VA OMMAVIY MADANIYAT
Reja:
1. Ommaviy madaniyatning kelib chiqishi va shakllanishi
2. Ommaviy madaniyatning xususiyatlari va ahamiyati.
3.Ommaviy madaniyat shakllari va turlari.
\
Ommaviy madaniyat eng konsentrlangan shaklda badiiy madaniyatda, shuningdek, dam olish, aloqa, boshqaruv va iqtisodiyot sohasida namoyon bo'ladi. "Ommaviy madaniyat" atamasi birinchi marta 1941 yilda nemis professori M. Xorkxaymer va 1944 yilda amerikalik olim D. Makdonald tomonidan kiritilgan. Ushbu atamaning ma'nosi juda qarama-qarshidir. Bir tomondan, ommaviy madaniyat "madaniyat hamma uchun", boshqa tomondan, bu "To'liq madaniyat emas". Ommaviy madaniyatning ta'rifida ta'kidlanadi keng tarqalganma'naviy qadriyatlarning yaradorligi va umumiy foydalanish imkoniyati, shuningdek ularni o'zlashtirish qulayligi, bu maxsus rivojlangan did va idrokni talab qilmaydi.
Omma - bu olomon. Miqdoriy va vizual nuqtai nazardan olomon to'plam, sotsiologiya nuqtai nazaridan esa to'plam ommaviydir. Massa - o'rtacha odam. Jamiyat hamisha ozchilik va ommaning harakatchan birligi bo‘lib kelgan. Ozchilik - bu alohida ajratilgan shaxslar yig'indisi, ommaviy - hech qanday tarzda ajratilmagan. Ortega xalq ommasining tarixda birinchi o‘ringa ko‘tarilishi sababini madaniyatning past sifatida, bu madaniyatga mansub kishining «boshqalardan farq qilmasligi va umumiy tipni takrorlashida» ko‘radi.
Ommaviy va elita madaniyati tushunchalari zamonaviy jamiyat madaniyatining ikki turini belgilaydi, ular jamiyatda madaniyat mavjudligining o'ziga xos xususiyatlari bilan bog'liq: uni ishlab chiqarish, ko'paytirish va jamiyatda tarqatish usullari, madaniyatning ijtimoiy hayotdagi tutgan o'rni. jamiyat tuzilishi, madaniyat va uning ijodkorlarining kundalik hayotga munosabati.odamlar hayoti va jamiyatning ijtimoiy-siyosiy muammolari. Elita madaniyati ommaviy madaniyatdan oldin paydo bo'ladi, ammo zamonaviy jamiyatda ular birgalikda mavjud va murakkab o'zaro ta'sirda.
Zamonaviy ilmiy adabiyotlarda ommaviy madaniyatning turli ta'riflari mavjud. Ba'zilarida ommaviy madaniyat XX asrda yangi aloqa va reproduktiv tizimlarning (ommaviy matbuot va kitob nashr etish, audio va video yozuvlar, radio va televidenie, kserografiya, teleks va telefaks, sun'iy yo'ldosh aloqasi, kompyuter texnologiyalari) rivojlanishi bilan bog'liq. ilmiy-texnika inqilobi yutuqlari tufayli vujudga kelgan global axborot almashinuvi. Ommaviy madaniyatning boshqa ta'riflarida uning sanoat va postindustrial jamiyatning yangi turdagi ijtimoiy tuzilishining rivojlanishi bilan bog'liqligi ta'kidlanadi, bu esa ishlab chiqarishni tashkil etish va radioeshittirish madaniyatining yangi usulini yaratishga olib keldi. Ommaviy madaniyatning ikkinchi tushunchasi yanada to'liqroq va kengroqdir, chunki u nafaqat madaniy ijodning o'zgargan texnik va texnologik asoslarini o'z ichiga oladi, balki zamonaviy jamiyat madaniyatini o'zgartirishning ijtimoiy-tarixiy konteksti va tendentsiyalarini ham ko'rib chiqadi.
ommaviy madaniyat Bu har kuni katta hajmda ishlab chiqariladigan mahsulot turi. Bu 20-asrning madaniy hodisalari va ommaviy iste'molga mo'ljallangan zamonaviy sanoat jamiyatida madaniy qadriyatlarni ishlab chiqarish xususiyatlari to'plami. Boshqacha qilib aytadigan bo'lsak, bu turli xil kanallar, jumladan, ommaviy axborot vositalari va kommunikatsiyalar orqali ishlab chiqarish liniyasini ishlab chiqarishdir.
Zamonaviy jamiyatning madaniyati - madaniyatning turli xil qatlamlari jamiyati, ya'ni u dominant madaniyat, subkulturalar va hatto qarshi madaniyatlardan iborat.
Rossiyaliklarning 34 foizi ommaviy madaniyat jamiyatga salbiy ta'sir ko'rsatayotgani, uning ma'naviy va axloqiy salomatligini buzishiga ishonadilar. Bu natija 2003 yilda o'tkazilgan Butunrossiya Jamoatchilik Fikrini Tadqiqot Markazi (VTsIOM) tomonidan amalga oshirildi. so'rovnoma.
So'rovda ishtirok etgan ruslarning 29 foizi ommaviy madaniyat odamlarga ommaviy madaniyatning jamiyatga ijobiy ta'siri haqida tasavvur berishga yordam beradi. Respondentlarning 24 foizi shou-biznes va xalq madaniyatining roli katta darajada shafqatsiz va ular jamiyatga jiddiy ta'sir ko'rsatmasligiga ishonishadi.
Respondentlarning 80 foizi sharmandalik yulduzlarining ommaviy nutqlarida kufrni ishlatishga juda salbiy munosabatda bo'lib, beg'ubor ifodalarni noto'g'ri xulq-atvor va shafqatsizlikning namoyon bo'lishini hisobga olib hisobga oladilar.
So'ralganlarning 13 foizi zarur badiiy vositalar sifatida ishlatilgan hollarda kufrni ishlatishga ruxsat beradi va 3% agar u ko'pincha odamlar o'rtasida muloqotda foydalanilsa, uni filmda sahnada, televizorda taqiqlashga urinib ko'rsangiz, faqatgina ikkiyuzlamachilik .
Noqulay tilni qo'llashga salbiy munosabat, jurnalist Irina Aroyan va Filipp Kirkorov o'rtasidagi nizo atrofidagi vaziyatni Rossiyadagi baholashda aks ettirilgan. Respondentlarning 47 foizi Irina Aroyan bilan birga, faqatgina 6 foizi pop-yulduzni qo'llab-quvvatladi. So'ralganlarning 39% bu jarayonga qiziqish bildirmadi.
So'ralgan ruslarning 47 foizi televidenie ekranlarining yorqin belgilarini, yoshlikning katta qismi uchun modellar va butlar bo'lib, oddiy kishilarga nisbatan yuqori axloqiy talablarga javob berishi kerak. 41% shou-biznes yulduzlarini har bir kishi kabi bir xil odamlar deb hisoblaydi va 6% respondentlarning ijodiy va g'ayrioddiy odamlar sifatida tanqidiy xatti-harakatlarning ba'zi bir elementlari deb hisoblaydi.
Ommaviy axborot vositalarining rivojlanishi ommaviy madaniyat deb atalmish, ma'naviyat va san'atda soddalashtirilib, hamma uchun texnologik jihatdan mavjuddir. Ommaviy madaniyat, ayniqsa uning kuchli ticarileştirilmesiyle, ham yuqori, ham mashhur madaniyatni yo'q qilish mumkin.
Zamonaviy rus madaniyati ham shunga o'xshash hodisaga xosdir. Sotsialistlar madaniy ehtiyojlarni va manfaatlarni, birinchi navbatda, aholining yoshlik guruhlarini g'arbiylashtirishni talab qildilar.
Ko'pgina ruslar uchun yana, birinchi navbatda, yoshlar, etnik-madaniy yoki milliy o'ziga xoslikning yo'qligi xarakterli bo'lib, o'zlarini ruslar sifatida qabul qilishni to'xtatib, rus tilini yo'qotadi. Yoshlarni sotsializatsiya an'anaviy-sovet yoki ta'limning G'arb modeli bo'yicha, har qanday holda, nodavlat emas. Rossiya xalq madaniyati (urf-odatlar, urf-odatlar, marosimlar) yoshlarning aksariyati anachronizm sifatida qabul qilinadi. Rossiyalik yoshlarni milliy o'zligini aniqlashning yo'qligi G'arbdagi qadriyatlarni yoshlar muhitiga osonroq kirib borishiga olib keladi.
Ko'pgina xususiyatlar bo'yicha, yoshlar subkulturyati televizor submulturasini takrorlaydi, takrorlaydi. Bu erda ta'kidlanish kerakki, 1990-yillarning boshidan buyon. ekranda ommaviy madaniyat, televizor shakllari tobora salbiylashmoqda. Misol uchun, Leningraddagi videofilmlarda eng mashhur 100 filmning 52% aksiyalar filmlari, 14 ta qo'rqinchli filmlar, 18 karate filmlari mavjud edi. Shu bilan birga, kino ekspertlarining ekspertlari fikricha, badiiy va estetik jihatdan taniqli birorta ham film yo'q, faqatgina 5 foizining ayrim ijodiy meroslari bor edi. Sinemalarning repertuari 80-90% xorijiy filmlardan iborat.
Musiqiy madaniyatni rivojlantirishda kam salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Bu kabi ommaviy madaniyat, rok musiqasi singari, avvalo mamlakatimizda rasmiy darajada taqiqlangan va keyinchalik o'zboshimchalik bilan yuksalib, idealizmga aylangan. Xalq an'analariga, siyosiy va badiiy qo'shiq an'analariga bog'liq bo'lgan rok musiqasiga nega qarshi turish kerak? Pank-rok, og'ir metal, va hokazo kabi joylar mavjud bo'lib, ular shubhasiz, qarshi, vandalistik xarakterga ega. Ko'pchilik musiqa uslubi pessimizmning sindromi, o'lim sabablari, o'z joniga qasd qilish, qo'rquv va yabancılaşmanın sabablari bilan ajralib turadi. Insoniy tarkibni yo'qotish, rok musiqasida, tabiiy inson ovozining buzilishi va har qanday xiralik bilan buzilganligi tufayli, intonatsiyalarni masxara qilish, ayollarning erkak ovozlarini almashtirish va ataylab buzilgan holda buziladi.
Mutaxassislar (faylasuf va sotsiolog olimlar)ning fikricha, hali ilm-fanda „antikultura“ („gʻayrimadaniyat“) degan ilmiy tushuncha shakllanmaganligi uchun „Pop (ommaviy) madaniyat“ tushunchasi, nochorlikdan qoʻllanilmoqda. Chunki, „ommaviy madaniyat“, aslida madaniyatsizlik, yaʼni maʼnaviyatsizlik va axloqsizlik sinonimidir. „Ommaviy madaniyat“ shu boisdan, eng avvalo, yuksak isteʼdod va oʻlmas maʼnaviy-axloqiy gʻoyalar bayroqdori boʻlgan mumtoz madaniyatga, sanʼatga, uning boyliklariga qarshi tish-tirnogʻi bilan kurashib, uni inkor etib keladi.
Gʻarb dunyosining oʻzidagi faylasuflar, sotsiolog olimlar, "Bizga „Toʻqqizinchi simfoniya“ (Betxoven) kerak emas!" yoki „Mona Liza“ni loyga qorishtiramiz!" kabi jaholatparastlikka asoslangan xitoblar „ommaviy madaniyat“ tarafdorlari va muxlislarining dasturiy qarashlari negizini tashkil etadi, deb yozadilar.
Ajablanarlisi, gohida gʻoyatda isteʼdodli insonlar ham „ommaviy madaniyat“ targʻibotchilarining qutqusiga uchrab, uning tegirmoniga suv quymoqda. Masalan, rassom Salvador Dali Leonardo da Vinchining „Mona Liza“ („Jakonda“) asarini kulgi qilib, Mona Liza lablari ustiga moʻylov chizgan va „Moʻylovli Jakonda“ asarini yaratgan. Mana shunday „achchiq istehzoli, qora mazmunli kulgi“ — „ommaviy madaniyat“ faoliyatining eng yetakchi belgilaridan biridir.
„Ommaviy madaniyat“ namoyandalari qora, zaharxanda, behayo kulguni „isyon ifodasi“ deb bilishadi. „Nimaga qarshi isyon“ degan savol tugʻiladi. Agar „pop-madaniyat“ dunyoga „ehson“ etayotgan „pop-art“ („tasviriy sanʼat“ desa ham boʻladi), "pop- natijalariga qarab hukm yuritilsa, ular insoniyat yaratgan barcha qadriyatlarni isyonkorlik bilan inkor etadi: yuksak madaniyatni, maʼnaviyatni, axloqni, yuksak orzu-maqsadlarni mensimaydi.
Ular uchun ezgulikning oʻzi yoʻq. Jumladan, sanʼat — alohida isteʼdodlar tomonidan yaratiladigan maʼnaviy boylik, moʻʼjiza ekanligi kabi ijodning oliy mezonlari „pop-madaniyat“ tarafdorlarining oʻta darajada gʻashini keltiradi. Ularcha, hamma sanʼatkor boʻlishi mumkin. Hamma narsa sanʼat atalishi mumkin. „Pop-art“ — ommaviy sanʼat shu xulosa manbaida vujudga kelgan.
Chunonchi, „ommaviy madaniyat“ namoyandalaridan biri Karl Manning fikricha, atrof-borliqda, maishiy hayotda mavjud barcha narsalar (masalan, konserva bankalari, siniq tish choʻtkalari, mashina, vodoprovod kabilarning zanglagan boʻlaklari, turli suratlar, jurnal-gazeta qiyqimlari ham) hayot bagʻridan alohida ajratilib, ularga muayyan tartib berilib, odamlar nazariga tutilsa, bu oddiy chiqindilar baayni arxeologik qazilmalar chogʻida topilgan qadimgi yunonlar davriga xos osori atiqalarday oʻzgacha ahamiyat kasb etib, „sanʼat, madaniyat namunalari“ qatoridan oʻrin olar emish.
Kino sanʼati – kinematografiya ning texnik vositalar asosida shakllangan badiiy ijod turi; ekran sanʼatining muhim tarkibiy qismi; real borliqni aynan yoki badiiy-hujjatli obrazlar, multiplikatsiya vositalari yordamida suratga olish; kinofilmlarning omma orasida keng tarqalishi uchun xizmat qiladigan televideniye, videokasseta va videodisklarni ham oʻz ichiga oladi. Kino sanʼati kinematograf bilan bir vaqtda paydo boʻldi. Kinematograf esa fan va texnika taraqqiyoti bilan bogʻliq holda yuzaga keldi va asta-sekin zamonaviy iqtisod, sanʼat va madaniyatning eng zarur sohasiga aylandi.
Kino 1895-yil 28 dekabrda Parijda (ixtirochilar aka-uka O. va L. Lyumyerlar) yuzaga kelgan. Uning yuzaga kelishi, oʻz navbatida, insoniyatning badiiy madaniyati tarixida obyektiv qonuniyat bosqichi boʻldi. K. yeda adabiyot, teatr, tasviriy sanʼat va musiqa tajribalari, uning estetik jihatlari uygʻunlashtirilib, oʻziga singdirilgan holda voqelik oʻziga xos ifoda vositalarida fotogʻrafik tasvir orqali koʻrsatiladi. Kino sanʼatining ommani ijtimoiy-siyosiy va madaniy jihatdan tarbiyalashda, kishilar ongi, fikr va qarashlari, estetik did va histuygʻulari, umuman, maʼnaviy dunyosining shakllanishida gʻoyaviy-badiiy taʼsiri kuchlidir. Kino sanʼatining qaror topishida amerika kinorejissyori D. Griffitnit xizmatlari katta. Birinchi boʻlib, u yirik plan, parallel montaj, kengaytirilgan panorama kabi ifodali vositalarni qoʻllagan. Shuningdek, S. Eyzenshteyn, Ch. Chaplin, E. Shtrogeym, K.Dreyer, K. Vidor, R. Kler qabilar ham jahon kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdilar.
20-asrning 1-yarmida Kino sanʼatining janr tizimidan koʻproq komediya harakteridagi sarguzasht hamda qoʻrqinchli filmlar oʻrin oldi. 20-yillardan kinoda turli uslubiy izlanishlar boʻldi. Mas, „ekspressionizm“, „poetik kino“, „maxfiy kino“ harakati, „ochiq kino“ va boshqa
Keyinroq turli mavzular qatori kinohikoyalarga alohida eʼtibor berildi. Koʻproq maʼlum bir tarixni hikoya qiluvchi filmlar koʻpaydi. Urushdan keyingi yillar rivojlangan mamlakatlarning ilgʻor kinematografchilari ishlagan filmlar, ayniqsa, italiya neorealizmi ekran sanʼatining asosini tashkil etdi. 50-yillarning oxirlari Kino sanʼatida kino va televideniyening oʻzaro bir-biriga taʼsiri, bir necha soat davom etadigan filmlar ishlash kabi muhim oʻzgarishlar yuz berdi. Ayni bir vaqtda Kino sanʼati bilan bogʻliq teleekran ijodi paydo boʻldi va rivoj topdi.
Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi kabi koʻpgina mamlakatlarda yangi kinematografiyaning paydo boʻlishi, bir qator gʻarb davlatlarida oʻziga xos kinematografik maktablarning rivojlanishi kino mahsulotlarining xilma-xilligini taʼminladi. Kino sanʼati janr va uslub jihatdan boyidi. Ekran ijodida polifoniyaning turli shakllari qoʻllanila boshladi.
Rivojlangan mamlakatlarda eski janrlarning oʻziga xos qayta uygʻonish davri boshlandi. Birinchi navbatda, melodrama hamda kinematografik bayonda anʼanaviy shakllarning jonlanishi koʻzga tashlandi. Ayni vaqtda yangi televizion tizim (kabelli televideniye), yer yoʻldoshi orqali oʻzatiladigan koʻrsatuvlar, videomagnitofon, videokasseta, videodisklarning keng tarqalishi natijasida Kino sanʼatining rivojlanishi murakkablashdi.
Kino sanʼati asarlari yozuvchi-dramaturg, rej., aktyor, operator, rassom, kompozitor kabi ijodiy xodimlardan iborat jamoa mahsulidir. Kinoda rej. yetakchi rol oʻynaydi. Film yaratish 2 tomonni – ijod va ishlab chiqarishni oʻz ichiga oladi. Kino ishlab chiqarishning markazi – kinostudiya. Tayyor filmlar kinoprokat orqali tarqatiladi va ular kinoteatr, televideniyeda koʻrsatiladi. Ekran sanʼatining oʻziga xos ifoda vositalari bor: umumiy, oʻrta va yirik planda suratga olish, turli rakurslarda kameralar harakati, epizod va kadrlar montajining turli shakllari va boshqa Kino sanʼatining 4 asosiy turi mavjud: badiiy film, ilmiy-ommaviy kino, hujjatli kino va multiplikatsion kino. Shulardan badiiy film Kino sanʼatining asosiy turlaridan boʻlib, maxsus yozilgan ssenariy yoki qayta ishlangan badiiy adabiyot (hujjatli yoki badiiy proza, teatr dramaturgiyasi va boshqalar) asosida ijodning ijroviy vositalari yordamida real yoki toʻqima voqealarning bayon etilishi; ilmiy-ommaviy kino tomoshabinlarni tabiat va jamiyat hayoti, ilmiy kashfiyot va ixtirolar bilan tanishtiradi. Kino sanʼatining yana bir muqim turi – multiplikatsion kino. Eng keng tarqalgan shakllari rasmli va qoʻgʻirchokli filmlardir. Rassom chizgan rasmlar yoki maketlar, shuningdek, qoʻgʻirchoqlar harakatlantirilib kinotasmaga tushiriladi. Hujjatli kino – boʻlgan voqea va harakatlarni tasmaga tushiradi. Kino sanʼatining komediya, tarixiy, dramatik va sarguzasht filmlar kabi janrlari mavjud.
Oʻzbekistonda birinchi film 1897-yil „Eski joʻva“ maydonida koʻrsatilgan. 1908-yildan Toshkent, Samarqand, Qoʻqon va boshqa shaharlarda chet el filmlari namoyish etilgan. Oʻrta Osiyoda koʻrsatilgan kinolentalar, asosan, Amerika, Fransiyaning Sharq ekzotikasi tasvirlangan filmlaridan iborat boʻlgan. Oʻzbek milliy Kino sanʼati 20-asrning 20-yillarida vujudga keldi. Birinchi oʻzbek kinooperatori Xudoybergan Devonov oʻzining ilk hujjatli-xronikal filmlarida oʻzbek xalqining hayotini, urf-odatlarini, Xorazm manzaralarini aks ettirishga intilgan.
1924-yil rus-buxoro shirkati „Buxkino“, 1925-yil Toshkentda „Sharq yuldoʻzi“ (1936-yildan „Oʻzbekfilm“) kinofabrikasining tashkil boʻlishi oʻzbek Kino sanʼati rivojini boshlab berdi. Lekin milliy kadrlarning yetishmasligi natijasida studiyani tashkil etishga urinish va „Buxkino“ shirkati qoshida muntazam suratga olishni tashkillashtirish muvaffaqiyatsiz boʻldi. Toshkent studiyasiga hali kino sohasida yaxshi tanilmagan rus kino arboblarining kelishi, ularning kasbiy saviyasining pastligi haqiqiy milliy mazmundagi kinolar yaratishga yoʻl qoʻymasdi. Ular yaratgan filmlar faqat ekzotik va tashviqiy harakterda boʻlib, oʻzbeklar hayoti boʻzib koʻrsatilardi, oʻzbek ayollari rolini rus aktrisalari oʻynashi natijasida qahramonning ichki dunyosi, uning psixologik kechinmalari ochib berilmasdi [mas, „Oʻlim minorasi“ (rej. V. Viskovskiy), „Musulmon qiz“ (D. Bassaligo), „Ikkinchi xotin“ (M. Doronin) va boshqa]. Kino ishlashda milliy proza va dramaturgiyadan foydalanishdan bosh tortish, oʻzbek hayotini bilmaydigan rus mutaxassislarning oʻzlari yozgan ssenariylari asosida film yaratishi milliy kino uchun juda katta yoʻqotish boʻldi, oʻzoq yillargacha oʻz shakl-shamoyiliga ega boʻlolmadi, uning „oʻzbek milliy kinosi“ sifatida shakllanishiga oʻtib boʻlmas toʻsiq boʻldi.
Ovozsiz filmlarda berilgan mazmun tomoshabinga koʻproq Yevropa mutaxassislari nuqtai nazarini ifodaladi, chunki milliy anʼanalarni bilishdan yiroq mualliflarning asarlari shu ruxda yaratilgan edi. 20-yillar yaratilgan „Soyabon arava“ (O. Frelix), „Ravot qashqirlari“ (K. Gertel), „Makrli changal“ (V. Kozlov), „Chodira“ (M. Averbax) kabi filmlar shular jumlasidan.
Ovozli kinoning yuzaga kelishi oʻzbek Kino sanʼatining ham badiiy qiymatini oshirdi. Birinchi oʻzbek ovozli filmi „Qasam“ (1937, rej. A. Usolsev-Graf)da milliy aktyorlik madaniyati, oʻzbek hayoti va psixologiyasi mufassal aks etdi, ijtimoiy qarama-qarshiliklar asosiga qurilgan dramaturgiya namoyon boʻldi. Chunki barcha bosh rollarni oʻzbek aktyorlari oʻynagan edi. Lekin baribir asar ovozsiz kino davridagi eski kino madaniyati qoldigʻutridan xoli boʻlolmagani sababli oʻtmish va bugungi kun oʻrtasida arosatda boʻlib qoldi. Shu sababli, oʻsha davrda yaratilgan Groʻziya, Ozarbayjon filmlari kabi eng yaxshi filmlar darajasiga koʻtarila olmadi.
Oʻzbek kinosining muboshiri boʻlgan „Nasriddin Buxoroda“ (1943, rej. Ya. Protazanov) filmi xalq mavzusining haqiqiy imkoniyatlarini ochib berdi, tasviriy vositalar qatorini qanday chiroyli va ifodali qurish mumkinligini koʻrsatdi, yuqori darajadagi ijro uslubini oʻrgatdi. „Tohir va Zuhra“ (1945, rej. N. Gʻaniyev) filmi xalq ertaklari asosida yaratiladigan filmlar chegarasini „boʻzib“ oʻtgan holda tarixiy filmlar yaratishga asos soldi, milliy ruhdagi ifodali oʻyin imkoniyatlarining naqadar kengligini his etishga imkon berdi. Keyinroq yaratilgan „Alisher Navoiy“ (1947, rej. K. Yormatov) filmining yaratilishiga „Tohir va Zuxra“ kinosi muhim poydevor boʻlib xizmat qildi. Shuningdek, „Boy ila xizmatchi“, „Qutlugʻ qon“ (1953, 1957, rej. L. Fayziyev), „Shohi soʻzana“ (1954, A. Beknazarov) kabi badiiy asarlar ekranlashtirildi.
Oʻzbek kinosida yoshlarda zamon talablariga yangicha qarash shakllandi, eski qolip va taxminlardan oʻzoqlashdilar, dunyoga shoirona nazar tashlash imkoniyatlari namoyon boʻldi. Shu bilan birga hayot faqat sevish, xursandchilik qilish, qahvaxonalarda raqsga tushish, chiroyli kiyinishdan iborat deb bilgan shaharlik yigit va qizlar uchun tarbiyaviy ahamiyatga ega boʻlgan filmlar ham oʻzbek ekran sanʼatiga yangi bir sahifa boʻlib kirib keldi. Bu, ayniqsa, rej. E. Eshmuhamedov ijodida ["Nafosat" (1966), „Sevishganlar“ (1969) va boshqa] yaqqol koʻzga tashlandi. „Maftuningman“ (1958, Y. Aʼzamov), „Mahallada duv-duv ran“, „Sen yetim emassan“, „Qalbingda quyosh“, „Toshkent – non shahri“ (1960, 1962, 1966, 1967, rej. Sh. Abbo-sov), „Sinchalak“, „Ulugʻbek yuldoʻzi“, „Natashaxonim“ (1961, 1965, 1966, rej. L. Fayziyev), „Oʻtgan kunlar“ (1969, rej. Y. Aʼzamov)va boshqa filmlar shular jumlasidan.
Milliy kino ijodkorlarining tashkiliy va ijodiy ishlar, toʻplangan tajribalarni yangicha koʻz bilan koʻrib chiqishi, ekran sanʼatiga talabchanlikni oshirishi natijasi oʻlaroq tarixiy-inqilobiy filmlar („Qora konsulning halokati“, rej. K. Yormatov; „Yettinchi oʻq“, A. Hamroyev va boshqalar) bilan bir qatorda zamonaviy mavzuda ham bir qancha filmlar ishlandi: „Shiddat“ (rej. U. Nazarov), „Yoz yomgʻiri“ (A. Qobulov), „Falokat oyoq ostida“ (3. So-bitov), „Sevgi fojiasi“ (Sh. Abbosov), „Alangali soʻqmoqlar“ (Y. Aʼzamov), „Seni kutamiz, yigit“ (R. Botirov), „Achchiq danak“, „Oʻzganing baxti“ (Q. Kamolova), „Inson qushlar ortidan boradi“ (A. Hamroyev, Dehli xalqaro kinofestivalida „Kumush tovus“ mukofotini olgan, 1976), „Chinor ostidagi duel“ (M. Abzalov) va boshqa Shuningdek, buyuk allomalar hayoti haqida soʻzlovchi „Nodirabegim“ (rej. K. Yormatov), „Abu Rayhon Beruniy“, „Olovli yoʻllar“ (Sh. Abbosov) hamda „Zulmatni tark etib…“ (Y. Aʼzamov), „Shum bola“ (D. Salimov) va boshqa
Oʻzbek kinosi izlanishlarni kengaytirishga, jamiyatda sodir boʻlayotgan ijtimoiy jarayonlarni yanada chuqur va yorqin ifodalovchi kinolentalar yaratishga intildi. Ekran son va sifat jihatdan yana bir pogʻona koʻtarildi, janrlar esa shakl va mazmun jihatdan kuchaydi, ularning xilma-xilligi oshdi, qolipga tushib qolgan odatiy mazmunlardan qochish sezildi.
„Alibobo va qirq qaroqchi“ (rej. L. Fayziyev, U. Mehra), „Mana oʻsha yigit qaytib keldi“ (R. Botirov), „Oltin junli qoʻy terisi“, „Uygonish“ (L. Fayziyev), „Boʻysunmas“ (A. Qobulov), „Qiyomat qarz“ (U. Nazarov), „Dahoning yoshligi“, „Karaxtlik“ (E. Eshmuhamedov), "Parol „Regina“ mehmonxonasi" (Y. Aʼzamov), „Armon“, „Suyunchi“, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Maysaraning ishi“ (M. Abzalov), „Orzular ogʻushida“ (F. Zaynutdinov) va boshqa filmlar estetik sifatini ustunligi va yangi-yangi shakllari bilan ajralib turadi.
Keyingi 10 yillikda milliy Kino sanʼati rivojida keskin burilish davri boʻldi. Qiziqarli filmlar yaratgan M. Abzalov, 3. Musoqov, Yu. Sobitov kabi rej. larning filmlari zamon muammolari, yoshlar hayotining eng ogʻriq jabhalariga qaratildi, uslublar xilma-xilligi taʼminlandi.
„Tongga qadar“ (Yu. Azimov), „Ajdodlar ovozi“ (F. Shermuhamedov), „Ketma“ (J. Ishoqov, R. Saʼdullayev), „Sevgi qurbonlari“ (A. Ismoilov) kabi filmlar eʼtiborga molikdir. 1996-yil milliy kino uchun yangi muhim sana nuqtasi boʻldi. Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 12-iyul 247-qaroriga asosan, „Oʻzbekkino“ davlat aksionerlik kompaniyasi tashkil boʻldi. Farmon oʻzbek kinosini yangi izlanishlar, zamon bilan hamnafas boʻlish vazifalariga undadi, tomoshabinni jalb qila bilish yoʻllarini topishga, oʻz-oʻzini pul bilan taʼminlash, yangi texnik jihozlar bilan qurollanishga majbur etdi. Farmon natijasi oʻlaroq, „Kenja qiz“ (R. Kubayeva), „Atrof oppoq qor bilan qoplangan“ (Q. Kamolova), „Yuldoʻzimni ber osmon“ (F. Davletshin), „Buyuk sohibqiron“ (I. Ergashev, B. Sodiqov), „Otamdan qolgan dalalar“ (Sh. Abbosov), „Margʻiyona“ (H. Fayziyev), „Oʻtgan kunlar“ (M. Abzalov, H. Fayziyev), „Piyoda“ (R. Malikov), „Yaratganga shukur“ (Z. Musoqov), „Sevgi“ (I. Ergashev), „Yolgʻiz yodgorim“ (S. Nazarmuhamedov), „Tilsimoy – gʻaroyib qizaloq“ (M. Boymuhamedov) kabi yangicha talqindagi filmlar yuzaga keldi.
Hozirgi kunda kinoning ijtimoiy nufoʻzi oshdi, mavzu doirasi kengaydi, mahalliy yozuvchilar asarlarining koʻpayishi koʻzga tashlanadi. Folklor, tarixiy, zamonaviy va falsafiy mavzular qayta ishlab chiqildi. „Ayollar saltanati“ (Yu. Roziqov), „Chayongul“ (S. Nazarmuhamedov), „Parimomo“ (M. Rajabov), „Oyijon“ (Z. Musoqov) va boshqa keyingi yillarning eng yaxshi filmlaridir.
„Pop-art“chilarning dasturiy qarashi shundayki, ular insonni emas, aksincha, narsalar va buyumlarni eʼzozlashadi; maʼnaviy dunyoni emas, maishiy-isteʼmolchilik his-tuygʻularini qadrlaydilar va ularni keng ommalashtirishga intiladilar. Ularning maʼnaviy pozitsiyasi — maʼnaviyatni oʻldirish va „narsalarga qullik“ni ragʻbatlantirishdir. Amerikaning taniqli adibi R. Bredberi aytganidek, „ommaviy madaniyat“ maktabidan oʻtgan avlod uchun hayotning maʼnosi — avtomobil, televizor, muzlatkichga ega boʻlish. Agar televizor ikkita boʻlsa, ularga shuncha yaxshi.
Hozirgi kunda globallashuv hamda bu jarayon xususida ko’plab ta’rif berilmoqda. Globallashuv atamasi dastlab XX asrning 80-yillari boshlarida iqtisodiy sohada sodir bo’lgan o’zgarishlarni yuzaga keltirgan omil sifatida amerikalik olim T. Levittning 1983-yildagi “Garvard biznes revyu” jurnalida e’lon qilingan maqolasida qo’llanilgan edi.
Aslida, globallashuv XX asrning ikkinchi yarmidan boshlab turli darajada va ko’rinishlarda mavjud bo’lgan va hozirgi davrimizga kelib bu jarayonning avj olishi ro’y bermoqda. Buning ayrim jihatlari mamlakatimiz uchun ijobiy bo’lsa, ayrimlari salbiy ta’sir etadi. Bu ayniqsa, ma’naviyatga yetarlicha zarar keltiradi.
Albatta, bu jarayonlardan ko’z yumib bo’lmaydi. Muammoning qay darajadaligidan qat’iy nazar uning oldini olish, bunga qarshi kurashish choralarini izlash bizning oldimizda turgan vazifadir.
Darhaqiqat, globallashuv jarayoni hozirda hayotimizga tobora tez va chuqur kirib kelmoqda. Globallashuv jarayonidan ikki xil maqsadda – ezgulik va yovuzlik yo’lida foydalanish mumkin. Ezgulik yo’lidagi harakatlar davlatni va jamiyatni rivojlantirishga xizmat qiladigan bo’lsa, yovuzlikni maqsad qilgan taraqqiyot mahsuli esa buning tamomila aksidir.
Globallashuv jarayonida tahdidlar masalasiga to’xtaladigan bo’lsak, u barcha sohalarda bo’lgani kabi ma’naviyatga ham o’z ta’sirini o’tkazmoqda.
Avvalo, globallashuv – bu ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy jarayondir. Shuningdek, xalqlarning madaniyatiga kuchli ta’sir etuvchi hodisa sifatida o’rganiladi. U dunyoda iqtisodiy integratsiyaning ijobiy omili va milliy iqtisodiyotning natijali o’zgarishga ko’makchi sifatida qabul qilingan.
Ammo, dunyoda axborot almashinuvining o’sishi bilan u madaniyat, ilm-fan sohasiga ham kirib keldi. Natijada millat madaniyatiga ta’sir etuvchi ma’naviy tahdidlar insoniyat oldiga yangi muammolarni keltirib chiqaradi. Chetdan kirib kelayotgan, mamlakatimiz fuqarolari, ayniqsa, yoshlar ongini individualizm, egotsentrizm g’oyalari bilan zaharlovchi ushbu ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarga qarshi turishimiz zarur. Bebaho boyligimiz milliy ma’naviyatimiz va qadriyatlarimizga hurmat ruhini shakllantirgan holda ma’naviy tahdidlarni oldini olishga erishishimiz mumkin. Ma’naviyat haqida gap ketganda, shuni alohida ta’kidlash lozimki, u eng avvalo, millatni, milliy madaniyatni, milliy turmush tarzini muhofaza qiladi. Shunday ekan globallashuv jarayonida mamlakat milliy madaniyatiga rahna soluvchi ma’naviy-mafkuraviy tahdidlarni oldini olishda insonlarni yuksak ma’naviyatli bo’lishi muhim omil hisoblanadi. Buning uchun jamiyatda ma’naviy-mafkuraviy ishlarni zamon talablari asosida tashkil etish zarur. Ya’ni, birinchidan, mamlakat kelajagi bo’lmish yoshlarni turli mafkuraviy tahdidlardan himoya qilish; ikkinchidan, manaviy tahdidlarni aynan nimaga qaratilganligini har tomonlama anglab yetish; uchinchidan, atrofimizda yuz berayotgan voqea-hodisalarga befarq bo’lmasdan, dahldorlik hissini oshirish.
Bugungi kunda inson ma’naviyatiga qarshi yo’naltirilgan, bir qarashda arzimas bo’lib tuyuladigan kichkina xabar ham axborot olamidagi globallashuv shiddatidan kuch olib, ko’zga ko’rinmaydigan lekin zararini hech narsa bilan o’lchab bo’lmaydigan ziyon yetkazishi mumkin. Jumladan, ma’naviy tahdidlarning bir ko’rinishi bo’lgan “ommaviy madaniyat” niqobidagi tazyiqlarning yoshlar ongiga ta’siri mamlakat taraqqiyoti uchun xavf soladi.Ayniqsa, voyaga yetmagan bolalarning turli internet klublarida o’tirishlari va pornografik saytlarga kirishlari, mobil telefonlardan noto’g’ri foydalanib, behayo film va suratlar olib yurishlari, bularning barchasi inson ma’naviy kamolotiga ulkan zarar keltiradi. Bugungi kunda jamiyatimizda kechayotgan bunday jarayonlarda e’tiborli bo’lish, yoshlarni to’g’ri yo’lga boshlash lozim. Bunda:
– ularda, turli xildagi ma’naviy tahdidlarga qarshi immunitetni shakllantirish;
– yoshlarni ma’naviy merosimiz namunalari bilan muntazam ravishda tanishtirib borish;
– yosh bolalarga mobil telefonlar va kompyuter o’yinlarining inson sog’ligi, ma’naviyati, ongiga yetkazadigan salbiy ta’sirlari haqida tushuntirish ishlari olib borish lozim.
Shundagina biz yoshlarimizni, shu bilan birga xalqimizni har qanday yovuz kuchlar va ma’naviy tahdidlar to’fonidan omon saqlaymiz, ular qalbida yurtga sadoqat, vatanga muhabbat tuyg`ularini shakllantira olamiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1. Ommaviy madaniyatning kelib chiqishi va shakllanishi Ommaviy madaniyatning xususiyatlari va ahamiyati. Ommaviy madaniyat shakllari va turlari
|