Asosiy masalalar - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 27/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiAsosiy masalalar:
1. “Farhod va Shirin” Ishqiy - qahramonlik dostoni
2. “Farhod va Shirin”dostonining obrazlar tizmi
Mavzuga oid tayanch tushunchalar: Xamsa, Xusrav Dexlaviy, Nizomiy Ganjaviy. Farhod, Shirin, Xusrav, Suqrot, Suhaylo hakim, Moniy,Qoran,Sheruya,Mehinbonu,Shopur, Mulkoro.
1-asosiy masala bo’yicha darsning maqsadi:
Talabalarga ”Farhod va Shirin” dostonining mazmunini tushuntirish,ishqiy - qahramonlik dostonilarining g’oyaviy ahamiyatini izohlash.
Identiv o’quv maqsadlari:
1. ”Farhod va Shirin” dostonini mazmunini gapirib bera oladi.
2.Ishqiy - qahramonlik dostonlari haqida tasavvur hosil qiladi.
3.Doston mohiyati haqida tushunchaga ega bo’ladi.
1 – savolning bayoni:
«Farhod va Shirin»—Alisher Navoiy «Xamsa»sining ilk masnaviysi «Hayrat ul-abror»dagi umumbashariy fikr-mulohazalardan nur olib sharq she'riyati ixlosmandlarining qalbida yolqin o’t paydo qilgan buyuk beshlik tarkibidagi syujetli dastlabki dostondir. Farhod, Xusrav va Shirin muhabbati mojarolari musulmon xalqlari og’zaki va yozma ijodiyotida keng tarqalgan sayyor syujet sanaladi.Ulug’ shoir «Xamsa»sining ikkinchi dostoni «Farhod va Shirin» uchun ham, an'anaga ko’ra, mana shu sayyor syujetga murojaat etiladi. Turkiy «Xamsa» ijodkori mazkur asarni yozishga kirisharkan, nihoyatda topqirlik bilan keltirilgan hayotiy haqiqatga o’quvchi e'tiborini qaratadi. Adibning fikricha, nozik va nafis naqshlar solib to’qilgan ipakmato bilan uyni bezash uchun, avvalo, o’sha uyning tarhi (loyihasi) ham did bilan ziynatlangan, puxta o’ylangan bo’lishi lozim. Doston muallifi she'rxon hukmiga havola etgan tamsil negizida o’zi qalamga olgan ko’chuvchi voqealar tizimini nazarda tutadi. Buning boisi shuki, mazkur mavzu bilan aloqador dilkash nazm namunalari ijod etilgan bo’lib, uning afsonasi ham eshitguvchining tab'iga g’oyatda muvofiqdir.Masalaning nozik nuqtalarini teran anglagan shoir «Farhod va Shirin»da o’ziga murojaat etib quyidagi baytlarni bitadi:
Bumn jam' et nekim bo’lg’ay tavorix,
Borida ista bu farxunda tarix.
Topilg’ay shoyad andog’ bir necha so’z,
So’z aytur elga ul yon tushmagan ko’z.
Ani nazm etki tarhing toza bo’lg’ay,
Ulusqa mayU beandoza bo’lg’ay.
Yo’q ersa nazm qilg’onni xaloyiq
Mukarrar aylamak sendin ne loyiq.
Xush ermas el so’ngincha raxsh surmak,
Yo’likim, el yugurmishtur yugunnak.
Biravkim bir chamanda soyir erdi,
Nechakim gu) ochilg’on ko’rdi, terdi.
Hamul yerda emas gul istamak xo’b,
Bu bo’ston sabnida gul ko’p, chaman ko’p (8, 44). Alisher Navoiy mazkur baytlarda ko’chib yuruvchi voqealar tizimi asosida doston bunyod etishdagi o’ziga xos ijodiy uslubidan o’quvchini voqif etadi. Shoir o’ziga murojaat etib, dastlab shu mavzuda yozilgan asarlarni jamlash, ularni o’rganish lozimligini ta'kidlaydi. Ijod—yangi, ohori to’kilmagan so'z aytish, aytganda ham nihoyatda nazokat bilan she'rxon his-tuyg’ularini junbushga keltiradigan darajada aytishdir. Ulug’ shoir har bir asariga ana shu tayanch tamoyil nuqtai nazaridan yondashadi. Asar muallifi Farhod, Xusrav va Shirin muhabbati mojarolari mavzuida badiiyat namunalarini ijod etgan shoirlarning sohir qalami hali bu o’tli ishqning barcha sir-u asrorini oxirgi nuqtasiga qadar yoritishga muyassar bo’lmaganliklarini va hali bu borada aytilmagan so’zlar topilishidan umidvorligini bayon etadi. Mana shu aytilmagan so’z bilan asar toza tarhda nazm qilinsa, u yangi va bir xil qolipdagi andozalardan xoli bo’ladi. Shuningdek, shoir o’zidan oldin bunyod etilgan badiiy yaratmalarni taqlidan qayta takrorlashni el oti ortidan ot choptirish yoki birov bir chamanda sayr qilib, ochilgan gullarni teigan-u yana o’shanday dilkash gullarni izlashga vaqt sarflashday behuda harakatga qiyoslaydi. Bunday chekilgan «zahmat»ni «xush ermas»-deya qoralaydi. «Bu bo’ston sahnida gul ko’p, chaman ko'p» misrasida ijod maydonining sarhadsizligi-yu nihoyatsizligini nazarda tutadi.
Musulmon xalqlari adabiyotida mashhur bo’lgan bu ishq mavzui qahramonlaridan biri Xusrav haqida fikr yuritgan ko’pgina sharqshunos olimlar uning tarixiy shaxs ekanligini e'tirof etishadi. Ularning fikricha, Xusrav mashhur sosoniy podshohlaridan bo’lgan Anushervonning nabirasi Xusrav Parvez binni Hurmuzdir. Ma'lumotlaiga ko’ra, u 590-628-yillarda hukmronlik qiladi va o’g’li Sheruya buyrug’i bilan qatl etiladix X asr arab tarixchilari Muhammad ibn Jarir at-Tabariyning «Tarixi rasul val-muluk», Ibn al-Faqih Hamadoniyning «Kitob ul-buldon», Mis ar-Muhilhil abu Dalafning «Risolai soniya», XII asrda yashagan mashhur muarrix Abu Abdulloh Yoqutning «Mu'jam ul-buldon» kabi asarlarida ham shunday qaydlar uchraydi. Ayrim ma'lumotlarga ko’ra, jumladan, Muhammad at-Tabariy asarida arman qizi yoki oromiylardan bo’lgan Shirin ham tarixiy, shaxs bo’lib, u Xusravning sevikli xotini bo’lganligi e'tirof etiladi. ^usrav Parvezning shaxsi va davlat arbobi sifatidagi fazilatlari haqida zamondoshlari bo’lmish misrlik Feofikat Simokattaning «Tarix» kitobi va arman tarixchisi Sebeosning «Yepiskop Sebeosning tarixi» asarlarida ham hikoya qilinadi. Bulardan tashqari, XV asr tarixchilari Mirxond va Xondamir asarlarida hamda Alisher Navoiyning «Tarixi muluki Ajam» asari sahifalaridan ham Xusrav Parvezga oid ma'lumotlar o’rin olgan. Mana shu tarixiy voqealar zaminida xalq og’zaki badiiy ijodida turli-tuman afsona, rivoyat va qissalar vujudga kela boshlaganki, keyinchalik o’shalar asosida badiiy yozma adabiyotda nomlari keltirilgan tarixiy shaxslarni xotirga keltiruvchi, ammo ulardan farqlanuvchi qahramonlar vujudga kelgan.
Xusrav va Shirin muhabbati yozma badiiy adabiyotda ilk bor Abulqosim Firdavsiy «Shohnoma»sida uchraydi. Unda mazkur obrazlar tasvirida tarixiylik nuqtai nazaridan yondashilganligi, muallif sevishganlarning tarixiy shaxs sifatidagi faoliyatini yoritishga harakat qilganligi diqqatni tortadi. Firdavsiy asaridagi Farhod obrazi Xusravning sarkardasi bo’lib, ishq bobida uning Shiringa yaqinligi nazarga tashlanmaydi. Nizomiy Ganjaviy «Xusrav va Shirin* dostonida esa asar qahramonlari tarixiy shaxsdan badiiy obraz darajasiga ko’tariladi. Undagi Farhod toshyo’nar hunarmand bo’Iib, Shiringa muhabbat qo’ygan oshiq sifatida namoyon bo’ladi. Biroq pok muhabbat sohibi bo’lgan Farhod dostonda qalamga olingan voqelikning ibtidosidan intixosiga qadar ishtirok etuvchi obraz sifatida qalamga olingan emas. U sut arig’i qazish lavhalari tasvirida asar voqeligiga jalb etiladi. Shu asnoda u Shiringa ko’ngil qo’yadi, ma'shuqasi visotiga erishish uchun Xusravning og’ir shartlarini bajaradi, ammo Xusrav uyushtirgan makkor kampirning hiylasiga ishonib fojiali o’lim topadi. Nizomiy Ganjaviydan so’ng xamsanavislikda dong taratgan Amir Xusrav Dehlaviyning “Shirin va Xusrav” dostonida Farhod obrazi yana-da takomillashtiriladi. U endi Chin xoqonining o’g’li, shahzoda tarzida tasvir etiladi. Shuningdek, Farhod va Shirin muhabbati ikki taraflama sevgi ekanligi bilan dostonning g’oyaviy-badiiy qimmatining oshishiga sabab bo’ladi. «Shirin va Xusrav»da Farhod asar voqeligiga yetakchi badiiy obrazlar singari birtnuncha faol ishtirok etadi. Mazkur sayyor syujetning bidiiy talqinlari bilan yaqindan tanishgan taniqli shoir Alisher Navoiy «Forhod va Shirin»da Xusrav Dehlaviy dostoni ko’ngliga ancha ma'qul tushganini bayon qiladi:
|
| |