NER TIZIMINING AHAMIYATI VA GIGIYENASI

|
NER TIZIMINING AHAMIYATI VA GIGIYENASI
|
bet | 4/13 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 179,5 Kb. | | #141915 |
Bog'liq DAVLATIMIZNING YOSH AVLODNI TARBIYALASH VA SOGNER TIZIMINING AHAMIYATI VA GIGIYENASI
O’sib kelayotgan yosh avlodning sog’ligini saklash masalasi keng ma’nodagi tushuncha bo’lib o’quvchilarning charchashi – ya’ni, toliqishi va o’ta charchashining oldini olish vazifasini ham o’z ichiga oladi, bu esa birinchi navbatda o’quvchining o’ta toliqishiga yul qo’ymaslik bilan bog’likdir. Bu masala maktabdagi pedagoglar va mediklar, ota – onalarning diqqat markazida to’rishi lozim. Maktab kasalliklari deb ataluvchi kasalliklarning oldini olish hozirgi vaqtda o’quvchilar tarbiyasi bilan shug’ullanuvchi har bir kishining asosiy vazifasidir.
Zamonaviy o’qitish jarayoni o’quvchiga axborot berishning yangi shakl va usullarini kulamoqda, ya’ni bilim berishning samaradorligini oshirishga karatilgan texnika vositalaridan keng foydalanilmoqda. Natijada o’quuvchining darsdagi faoliyati bir muncha aktivlashtirishga erishildi.
Odam organizmining barcha to’qimq va organlaridagi hayotiy jarayonlar, ularning ishi markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqariladi. Odam tug’ilganidan boshlab butun umri davomida aqliy va jismoniy faoliyatining takkomillashuvi, ya’ni tarbiyalanishi, bilim olishi, hunar o’rganishi miya po’stlog’idagi nerv markazlarining funksional holatiga bog’liq. Miyaning faoliyati ikki hil sababga ko’ra susayishi mumkin. Birinchidan, miya to’qimasidagi tug’ma kamchiliklar, tug’ilgandan keyin har hil kasalliklar paydo bo’lishi.
Aqliy mehnat (o’qish, yozish, fikrlash, mqasala yechish dars tinglash va tayyorlash va hokazolar) asosan ko’rish, eshitish, organlari va ularninmg bosh miya po’stlogidagi markazlarining nerv hujayralarini bajaradigan ishdir.
Shunday ekan, o’quvchilar aqliy mehnat gigiyenasining zarur shartlarini kun tarriblariga rioya qilish. Fizkultura va sport bilan shug’ullanish, o’quv va o’qishdan tashqari mashgulotlar uchun sharoit yaratish, bir faoliyatini ikkinchisi bilan almashtirib turish, spirtli ichimliklar ichmaslik, chekmaslik, zararli odatlarga berilmaslik va hokozalarini ongli ravishda bajarishga harakat qilishlari kerak.
Aqliy faoliyat uzoq vaqt davom etaversa, ularning ish qobilyati asta- sekin pasayib, ish sifati yomonlasha boshlaydi, bajarayoygan ishga nisbatan etibor kamayadi, o’zlashtirish pasayadi, bo’shashadi, mudraydi. Bu holat miyaning ish bajarayotgan markazlaridagi nerv hujayralari qo’zg’alish holatidan tormozlanish holatiga o’tganligini, yani ular charchaganini ko’rsatadi. Charchash bu tashqi muhit bilan miya po’stlog’idagi nerv hujayralari o’rtasidagi aloqaning vaqtincha uzilishidir. Charchash deganda, miya hujayralarining shu bilan birga butun organizmning ishchanlik qobilyati pasayishi tushuniladi. Bu fiziologik jarayon bo’lib, tormozlanishning oxirgi pog’onasi hisoblanadi. Tormozlanish dastlab bosh miya po’stloq qismiga, so’ngra nerv sistemasining tuban qismlariga tarqalib, organizmni bo’shashtiradi.
Darsda charchashning birinchi bosqichi aktiv tormozlanishbo’shashi bog’liq .
Bu harakatlar ozgacha ko’rinishda namoyon bo’ladi.
O’quvchilarning o’zlari aktiv yo’ldan to’xtagan bo’ladilar- sinfda ozgina shovqin- suron ko’tariladi. Charchashning bundan keyingi ikkinchi bosqichi qo’ zg’alish prosesslarining bo’shashi, bilan birga davom etadi. Tormozlanish prosesslari qo’zg’alish prosesslaridan ustun turadi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilari uchun charchashning eng dastlabki bosqichlari xosdir. Yuqori sinf o’quvchilari esa charchash vaqtida ham ishlash qobilyatlarini yo’qotmaydilar. Biroq ko’p ishlash natijasida ish qobilyati pasayadi.
Ota- onalar va o’qituvchilar o’quvchi hulqida va holatida aqliy charchash alomatlarini sezsalar, ko’pincha e’tibor bermaydilar, chunki bu o’zgarishlar vaqtinchalik bo’lib, tez o’tib ketadi. Lekin bular bolada boshlanayotgan surunkali chaqaloqlikning birlamchi belgilari bo’lib, astenik sindromdeb ataladi va bu kasallik markaziy nerv sistemasi faoliyati buzilishining bir turi hisoblanadi.
Aqliy toliqishning xususiy belgilariga yana diqqatining susayishi xotiraning pasayishini, fikrlash va tasavvur qilishning buzilishini ham kiritib o’tishi lozim.
Bazi adabiyotlarga asoslanib, aqliy ishchanlik qobilyati ko’rsatkichlarini kun davomida o’rganib chiqib alohida davrlarga ajratish mumkin. Bu o’z navbatida o’qish va mehnat qilish bo’yicha ratsional kun tartibi tuzishdaeng obyektiv mezon hisoblanadi. Aqliy ishanlikqobilyati 5 ta davrdan iborat.
ishga kirishish davri. Darsda bir necha minut davom etib, o’quvchi ish sharoitiga moslasha boradi.
optimal ishchanlik davri. Aqliy mehnatni bajarishning stabillashgan davridir. Bunda diqqat dominatasi vujudga keladi.
to’liq kompensatsiya davri. Oldingi davrdan farq qilib, toliqishning dastlabkibelgilari paydo bo’la boshlaydi, ammo odamning iroda kuchi kompensatsiyalashtirib, yuzaga chiqarmay turadi.
beqaror kompensatsiya davri. Toliqishning ortib borishi ish faoliyatining pasayishi bilan xarakterlanadi, ammo odam iroda kuchi bilan ma’lum vaqtgacha aqliy mehnatni talab darajasida davom ettirishi mumkin.
|
| |