Birinchidan - Konchilik ishi

|
Konchilik ishi
|
bet | 78/226 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 1,53 Mb. | | #250996 |
Bog'liq UMK soha iqtisodiyotiBirinchidan, investitsiya quvvatining mavjudligiga. Uni tabiiy, mehnat zaxiralari, shuningdek ishlab chiqarish, itse’mol, moliyaviy, innovatsiya, insitutsional va infratuzilmaviy quvvatlar tashkil kiladi.
Ikkinchidan, mamlakatdagi mavjud investitsiya sharoitlari muhim ahamiyatga egadir.
Bularga: umumiqtisodiy, bozor, me’yoriy-huquqiy, axborot bilan ta’minlanish, ekologik, ijtimoiy- madaniy sharoitlar kiradi.
Uchinchidan, investitsiya tavakkalchiligi omilidir, ular xorijiy investorlarning investitsiya quvvati va investitsiya sharoitlarining qulay afzalliklaridan foydalanish buyicha vazifalarga qarama-qarshi turadi.
Barcha guruhlar bir-biri bilan chambarchas bog`liq buladi. Misol uchun, etarli darajada jalb qiluvchi bo`lmagan investitsiya sharoitlari, hatto yuqori quvvatli investitsiya loyihalarini amalga oshirish imkoniyatlarini ham pasaytirib yuboradi.
O`tish iqtisodida bo`lgan, ichki va tashqi investitsiyalarni jalb kilish bo`yicha sharoitlarni shakllantirayotgan davlatlar uchun investitsiya riski riskning muxim turlaridan biridir.
Investitsion loyihalar kelajakka tegishli bo`lganligi sababli, ularni amalga oshirish natijalarini ani` taxmin `ilish muammodir.
Bunday loyihalar kutilishi mumkin bulgan risklar va noaniqliklarni hisobga olgan holda bajarilishi kerak. Investitsion qaror bir qator kutilishi mumkin bulgan oqibatlarga ega bulgan hollarda, qaror riskli yoki noanikliqlarga ega deb ataladi..
Riskni ma’lum bir qarorni qabul qilish natijasida zaxiralarni yoqotish imkoniyati, daromadlarni ololmaslik yoki qo`shimcha harajatlar zarurati sifatida belgilash mumkin.
Risk – bu bashorat qilinayotgan loyihani amalga oshirishga xalaqit beradigan yoki loyiha samadorligini pasaytiradigan risklarning yigindisidir.
Risk, boshqacha qilib aytganda, kutilishi mumkin bulgan xatar- bu investitsiyadan muljallangan foydani olish jarayoniga xos bulgan noumidsizlikdir. SHu bilan birga potensial investor tomonidan qo`yilgan pul mablag`larini yo`kotish mumkinligi hamdir.
Investitsion rivojlanishga quyidagilar ta’sir ko`rsatadi: siyosiy, ijtimoiy, savdo va ishga aloqador muhitdagi ko`pgina o`zgarishlar; texnika-texnologiyadagi, mehnat unumdorligi va va baholardagi o`zgarishlar; atrof muxit holati; amaldagi soliqqa tortish, huquq bo`yicha va boshqalar bo`yicha muammolar ta’sir ko`rsatadi. Bularning barchasi loyihalarda aniq riskning mavjudligi - loyihani muvaffaqiyatsizlikka uchrash xatarini yoki foydani o`rniga zarar olish mumkinligini oldindan aniqlab beradi.
Iqtisodiy kategoriya sifatida risk- bu bo`lishi mumkin bulgan yoki bo`lmaydigan hodisa.Agar bu hodisa bo`lsa ijobiy va salbiy natija bulishi yoki hech qanday natija bo`lmasligi mumkin.
Investitsiya loyihasini risklarni tasnifini turli tizimlari mavjud.
Birinchidan, loyiha faoliyatining bosqichlari va fazalari bo`yicha tasniflash:
investitsiya oldi fazasidagi, investitsiyalash fzasidagi, ishlab chikarish fazasidagi risklar.
Ikkinchidan, loyiha faoliyati ishtirokchilari uchun risk tahdidlariga ta’sir etishining imkoniyatlarini mezonlari buyicha tasniflash. SHu nuqtai-nazar bo`yicha riskni: ichki va tashqi risklarga ajratish mumkin. Tashqi risklarga siyosiy risklar va fors-major risklari kiradi. Fors-major riskiga tabiiy ofatlar: yong`in, suv toshqini, qurg`oqchilik kabilar kiradi. Tashqi risklar loyiha faoliyatining barcha faza va bosqichlarida mavjud.
Uchinchidan, riskdan himoyalash imkoniyatlari nuqtai-nazaridan tasniflash:
1) Sug`urtalanadigan risklar;
2) Sug`urtalanmaydigan risklar.
Sugurtalanadigan risklar o`z navbatida:
a) kafolat
b) sugurta
v) zahira fondi hisobiga qoplanadigan risklarga bo`linadi.
Bundan tashqari, loyiha faoliyatining haqiqiy amaliyotiga asoslangan, eng ko`p uchraydigan risklar ham bo`lib, ularga loyiha ishtirokchilari e’tibor bersalar ham, xech bir guruhlash mezoni doirasiga kirmaydigan risklar ham mavjud. Ular:
- Iqtisodiy qonunlarning va iqtisodiy holatning o`zgarib turishi, investitsiyalash va foydadan foydalanish shartlari bilan bog`lik risklar;
- tashqi iqtisodiy risklar- savdo va mahsulot etkazib berishga cheklashlar kiritish, chegaralarning berkitilishi va shu kabi ehtimolliklar riski;
- siyosiy xolatning noaniqligi, hududdagi yoki mamlakatdagi noma’qul ijtimoiy-siyosiy o`zgarishlar riski;
- tabiiy iqlim sharoitlarining, tabiiy ofatlar ehtimolining o`zgarib turishi;
-ishlab chiqarish texnik risklari – asbob- uskunalarning buzilishi va tuxtab qolishi, ishlab chiqarishdagi braklar va boshqalar;
- loyiha ishtirokchilarining o`zlarini tutishlari, qiziqishlari, maqsadlarning noaniqligi, ularning moliyaviy holati va ishdagi obro`si haqidagi ma’lumotlarning tuo`lik emasligi, noaniqligi.
YUqorida keltirilgan tasniflashlarga asoslangan xolda, loyiha faoliyatidagi risklarni quyidagi guruhini keltirish mumkin:
1. Loyiha ishtirokchilari riski;
2. Loyiha smeta qiymatining oshish riski;
3. Qurilishni o`z vaqtida tugamaslik riski;
4. Ish va ob’ekt sifatining pastligi riski;
5. Konstruksion va texnik risklar;
6. Ishlab chiqarish riski;
7. Boshqaruv riski;
8. Sotish riski;
9. Moliyaviy risk;
10. Mamlakat riski;
11. Ma’muriy risk;
12. Huquqiy risk ;
13. Fors-major riski.
Oxirgi o‘n yillarda loyihani tayyorlash va amalga oshirish malakaviy faoliyatning alohida bir ko‘rinishiga aylandi. Ko‘pgina sanoati rivojlangan mamlakatlar iqtisodiyotining davlat va xususiy sektorlarida loyihani tayyorlash va amalga oshirish bo‘yicha tajribalar to‘plana boshlandi. Loyihani boshqarish doirasida echiladigan masalalardan biri - bu loyiha faoliyatining riskini boshqarishdir. Bu masala loyihani boshqarishning boshqa funksiyalaridan alohida emas. Moliyaviy talabni aniqlashda ham, smeta va byudjetni hisoblashda ham, shartnomalarni tayyorlash va tuzishda ham loyiha faoliyati ishtirokchilarini turli xil risklardan himoyalash bilan bog‘liq masalalar echiladi. Risklar loyiha faoliyatining barcha bosqichlarida bo‘lganligi sababli, loyiha risklarini boshqarish funksiyasi loyiha tugagunga qadar davom etadi. Loyiha risklarini boshqarishda quyidagi masalalarga e’tibor qaratiladi: - loyiha risklarining tasnifi; loyiha risklarini aniqlash va baholash usullari; loyiha risklarini boshqarishning axborot ta’minoti; risklarning monitoringi va itsiqbolini belgilash; risklarni kamaytirish texnologiyalari; risklarni boshqarishni tashkil etish; risklarni boshqarish Harajatlarining optimal darajasini asoslash va samaradorlikni baholash.
Riskni boshqarish turli faoliyat doiralarida riskni kamaytirish bo‘yicha texnologiyalarni va bilimni talab qiladi. Hozirgi vaqtda riskni boshqarish faoliyatini quyidagi asosiy bosqichlarga bo‘lish mumkin:
Riskni aniqlash.
Riskni baholash.
Riskni boshqarish choralari va usullarini tanlash.
Riskni oldini olish va nazorat qilish.
Riskni moliyalash.
Natijalarni baholash.
Riskni aniqlash va uni baholash bosqichlari riskni tahlili deb, ham ataladi. Bunda riskni aniqlash sifat tahliliga, riskni baholash miqdor tahliliga kiradi. Risk tahlilining miqdor usullari orasida riskni boshqarish nazariyasida eng mashhurlari quyidagilar: satitsik usul, statistik tajribalar usuli; maqsadga muvofiq keladigan harajatlar tahlili; ekspert baholari usuli; analitik usullar va boshqalar. Risk tahlilining ahamiyati loyihaning potensial ishtirokchisiga loyihani maqsadga muvofiq tarzda amalga oshirish haqidagi qarorlarini qabul qilishi uchun zaruriy ma’lumotlarni berishdir.
Riskni boshqarish choralari va usullarini tanlash juda muhim bosqich hisoblanadi. Aniq tanlangan usul doirasida aniq chora-tadbirlarni qo‘llash mumkin. Bu bosqich loyihani amalga oshirishni boshlash haqidagi qarorni qabul qilishdan avval o‘tkazilishi kerak. Tanlashda kechikish loyiha ishtirokchisi uchun jiddiy salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi yoki ishtirokchilar o‘rtasida jiddiy kelishmovchiliklar kelib chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin. Riskni boshqarishda chora va usullarni optimal variantini tanlash barcha loyiha ishtirokchilari o‘rtasida jiddiy muzokaralar bo‘lishini talab qiladi.
Riskni oldini olish va nazorat qilish bosqichi ma’lum reja va datsurlar asosida aniq tashkiliy-texnik tadbirlarni ko‘rib chiqadi. Bu bosqichda quyidagi tadbirlar amalga oshiriladi: risklar monitoringi; riskni itsiqbolini belgilash; tahdid soluvchi xatarlar Haqida rahbarlarga ma’lumot berish va bu bilan bog‘liq ko‘rsatmalarni ishlab chiqish; riskni oldini olish va nazorat qilish datsuri doirasida maxsus tashkiliy-texnik tadbirlar.
Ko‘p risklarni oldini olish va nazorat qilish mumkin. Lekin shunday risklar mavjudki, ularni oldini olish yoki kamaytirish mumkin emas, ya’ni ular loyiha ishtirokchilari ta’siridan tashqarida bo‘ladi. SHunday risklar ko‘p harajat talab qilganligi sababli, ularni moliyalash usuli qo‘llaniladi. Bunda loyiha ishtirokchilarini O‘z-O‘zini sug‘urtalash, tajribali sug‘urtachi yordamida sug‘urtalanishga mablag‘ ajratishi tushuniladi. Sug‘urta shartnomalarida riskning ko‘pgina turlari bo‘yicha sug‘urtachining zaruriy chora-tadbirlarni amalga oshirishi ko‘rib o‘tilgan moddalar mavjud bo‘ladi. Riskni boshqarishda loyiha ishtirokchilaridan tashqari, sug‘urta tashkilotlari ham bevosita ishtirok etadi. Ular riskni baholashda o‘z usullari va yo‘llarini amalga oshiradilar, bu amalga oshirish reja - dasturlarini nazorat qilib boradilar.
YUqorida ko‘rib o‘tilgan riskni boshqarish bosqichlari va riskni baholash usullari yordamida risk sababli bo‘ladigan yo‘qotishlarni pasaytirish, ular bilan bog‘liq ko‘ngilsiz oqibatlarni kamaytirish quyidagi usullari qo‘llaniladi.
Loyihalarni moliyalashtirishda riskni taqsimlash usullari sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin: kafolatlar; harid haqidagi forvard kelishuv; ishlab chiqarish to‘lovlari; xedjirlashtirish, sug‘urta va svoplar.
Odatda, kafolat beruvchi tomonlar sifatida yoki loyiha egalari-homiylar yoki manfaatdor tomonlar bo‘lishi mumkin.
Loyiha egalari-homiylar. Davlat, sho‘‘ba korxonalarini nazorat qiladigan kompaniyalar, qo‘shma korxonalardagi ichki va tashqi investorlar va boshqa egalar-homiylar loyihani ishlab chiquvchi kompaniya qarzining kafolatini berishlari mumkin. Agar kompaniya loyihani o‘z hisobidan moliyalashtirish uchun kapitali etishmasa yoki etarli tajribaga ega bO‘lmasa, kreditorlar, odatda, ushbu shakldagi kafolatni talab qiladilar.
Manfaatdor tomonlar. Bu juda muhim guruhga quyidagilar kiradi:
Uskuna va materiallarni sotuvchilar. Loyiha uchun uskuna va materiallarni sotishda, zavodni yoki uskunani ijaraga berishda manfaatdor tomonlar kafolat berishga tayyor bo‘ladilar. Masalan, o‘zida ortiqcha uskunaga ega bo‘lgan kompaniya, shu uskunaga muhtoj loyihani kafolatlashi mumkin.
Xom ashyo va yarim tayyor mahsulotlarni etkazib beruvchilar. Mol etkazib beruvchilar loyiha tugagandan keyin o‘zlarini bozor bilan ta’minlash uchun kafolat berishlari mumkin. Ular loyihani amalga oshish mobaynida yaratilgan yangi quvvatlarda foydalanishdan yutishlari Ham mumkin.
Loyihaning yakuniy mahsulotidan foydalanuvchilar. Bular kafolat berishlari va hatto bevosita moliyalashtirishlari mumkin. Barqaror mol etkazib berilishidan manfaatdor aniq bir xom ashyo itse’molchilarini misol qilib keltirish mumkin.
Qurilish tashkilotlari. Loyihada ishtirok etadigan pudratchilar, odatda qurilish bilan bog‘liq ishlarni bajaradilar va kelgusida buyurtma qabul qilish maqsadida kafolat berishga tayyor bo‘ladilar.
Milliy Hukumat va xalqaro agentliklar. Bu tashkilotlar mamlakatning iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy talablari bilan qiziqadilar. Hukumat kafolatlari, loyihaning boshqa ishtirokchilari qoplay olmaydigan risklarni qoplash uchun juda zarur va shu sababli, moliyalashtirishning yutug‘i uchun hayotiy jihatdan muhimdir.
Boshqa tomonlar. Ko‘p hollarda, yuqorida sanalganlardan tashqari, loyiha qurilishidan aniq bir daromad oladigan boshqa tomonlar ham bo‘ladi va ular kafolat berishga tayyor bo‘ladilar. Masalan, loyiha bilan bir qatorda amal qilayotgan kompaniya loyiha amaliyotida rivojlangan infratuzilmadan yutishi mumkin, shuningdek loyiha amalga oshishi natijasida milliy iqtisodiyotni rivojlanishidan Ham yutishi mumkin.
Riskni taqsimlashda kafolat eng ahamiyatli usul, lekin bundan boshqa usullar Ham bor. Ko‘p hollarda harid haqidagi forvard kelishuv va ishlab chiqarish to‘lovlari qo‘llaniladi.
Harid haqidagi forvard kelishuv. Forvard harid haqidagi oddiy kelishuvni moliyalashtirishda, kreditor etkazib berilmagan yoki yaratilmagan minerallar yoki boshqa resurslarni sotib olish uchun kredit beradi. Loyiha ishga tushgandan keyin va minerallar qazib olinishi boshlangandan keyin, kreditorlar qarzni uzish jadvaliga muvofiq keladigan miqdorni olish huquqiga egalar.
Forvard shartnomalaridan olinadigan daromadlar qat’iy foizga va barqaror tushumga ega emas. CHunki ulardan olinadigan daromadlar bitim valyutasining spot kursini O‘zgarishiga bog‘liq.
|
| |