Vulkanizatsiya - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

242
50 foiz atrofida oltingugurt qo‘shish mumkin, bunda juda mustah-
kam (cho‘zilishdagi mustahkamligi 52–54 MPa) bo‘lgan
va umu-
man elastik bo‘lmagan (qattiq), kimyoviy jihatdan inert bo‘lgan
material – ebonit olinadi. Ebonitdan elektrotexnik maqsadlarda
foydalaniladigan detallar, shu jumladan, akkumulatorlar bankasi
tayyorlanadi.
Rezinaning komponentlari. Har qanday rezina materialning
tarkibida kauchuk va oltingugurtdan tashqari boshqa komponent-
lar – ingrediyentlar ham bo‘ladi.
Vulkanizatsiyalash jarayonini tezlashtirish uchun kauchuk va
vulkanizatsiyalovchi vosita aralashmasiga vulkanizatsiya tezlat-
gichlari (tiuram, kaptaks va boshqalar),
mustahkamligini oshirish
uchun esa to‘ldirgichlar qo‘shiladi. Eng ommaviy bo‘lgan kuchay-
tirgich sifatida qurumdan foydalaniladi. Qurum kukun holidagi
uglerod bo‘lib? qismlari o‘lchami 0,03–0,25 mkm bo‘ladi. Qurum
boshqa kuchaytirgichlar kabi rezina materiallariga rezina tarkibida-
gi kauchukka nisbatan 20–70 foiz miqdorida qo‘shiladi.
To‘ldirgich sifatida qurumdan tashqari rux, magniy, kremniy
oksidlaridan, bir qator tuzlar (bo‘r, gips),
sintetik smolalar va bosh-
qalardan foydalaniladi. Bir qator oq rangdagi to‘ldirgichlar (oq
qurum, rux oksidi va boshqalar)dan rangli rezinalar olishda foyda-
laniladi, odatdagi qurumdan u qora rangda bo‘lganligi tufayli foy-
dalanib bo‘lmaydi, chunki u buyumlarga qora rang beradi.
To‘ldirgichlar СКБ, CKC va CKHlarga nisbatan juda ham sama-
ralidir. Bu SKlarning to‘ldirgichlar bilan aralashmasi vulkanizatsi-
yalanganida, tarkibida to‘ldirgich bo‘lmagan vulkanizatlarga nis-
batan mustahkamligi 10–12 barobar yuqori bo‘ladi va uzilishdagi
mustahkamligi esa 10–30 MPa ga yetadi.
Yuqorida keltirilgan komponentlardan tashqari, rezina tarkibiga
ko‘p bo‘lmagan miqdorda pigmentlar (rang berish uchun), plasti-
fikatorlar (unga ishlov berishni yengillatuvchi va uning sovuqqa
chidamliligini oshiruvchi), antioksidlovchilar (eskirishga qarshi),
g‘ovak hosil qiluvchilar (g‘ovaksimon rezinalar olishda) va bosh-
qalar qo‘shiladi.
243
Vulkanizatsiyalanmagan kauchuk, oltingugurt, to‘ldirgichlar va
boshqa ingrediyentlar (umumiy soni 15 tagacha bo‘lishi mumkin)
aralashmasi
xom rezina yoki
rezina aralashmasi deyiladi. Xom
rezinadan turli xil usullar asosida turli-tuman shakldagi buyumlar
ishlab chiqariladi va bu rezinalar uchun oxirgi ishlov berish oper-
atsiyasi bo‘lib vulkanizatsiyalash xizmat qiladi. Bu buyumlar vul-
kanizatsiyalanganidan so‘nggina ishlatishga yaroqli bo‘ladi. Xom
rezina vulkanizatsiyalanganidan keyin, oddiygina qilib
rezina deb
yuritiladi.
Chunki xom rezinalardan foydalanish chegaralangan. Ulardan
yelimlar tayyorlashda va rezina detallarni ta’mirlashda foydala-
niladi.
Sanoatda rezinali (rezina detallarni o‘zaro biriktirish uchun) va
maxsus (rezinani
metallarga, shishaga, plastmassalarga va boshqa
qattiq materiallarga biriktirish uchun) yelimlar ishlab chiqariladi.
Rezinali yelimlar TK yoki maxsus xom rezina БР–1 «Галоша»
va БР–2 benzinlarida eritib olinadi. TKning benzindagi eritmasi
vulkanizatsiyalanmagan yelim hisoblanadi. Bu yelimlarning quri-
shi fizikaviy jarayon, ya’ni benzinning bug‘lanishi hisobiga amalga
oshadi. Shuning uchun yelim qotganida biriktirilgan detallar orasi-
dagi qatlam toza TKdan iborat bo‘ladi, shu tufayli bu qatlamning
mustahkamligi past bo‘ladi, harorat ko‘tarilishi bilan mustahkam-
ligi sezilarli darajada pasayadi va 100°C
haroratda mustahkamligi
nolga yaqinlashadi. Bunga ko‘ra vulkanizatsiyalanmagan yelimlar-
dan avtomobil detallarini ta’mirlashda foydalanish chegaralangan-
ligi ko‘rinadi, shuning uchun bu yelimlardan rezina detallaridagi
nosozliklarni boshqa ishonchliroq usul yordamida tiklash imkoni-
yati bo‘lmagan hollardagina (masalan, yo‘lda avtomobil kame-
ralari teshilganidagi majburiy hollarda ularni yamash uchun) foy-
dalaniladi.
Xom rezinaning benzindagi eritmasi esa vulkanizatsiyalan-
gan yelimlar jumlasiga kiradi. Bunday yelimlar asosidagi yelim-
li birikmalar vulkanizatsiyalanishi lozim. Bunda yelim qatlamlari
orasida va yelim bilan biriktirilayotgan detal o‘rtasida oltingugurt
244
ko‘priklari hosil qilinadi. Natijada detallar bir-biri bilan mustah-
kam birikadi.
Maxsus yelimlar namunasi sifatida № 61 va № 88 yelimlarini
keltirish mumkin. № 61 yelimi № 62 rezinali aralashma «Галоша»
benzinida eritib olinadi. № 88 yelimi esa № 31 xom rezinaning
benzinning etilasetat bilan aralashmasi asosida olinadi, bunda
butilfenolformaldegid smolasi aralashtiriladi.
Avtomobillarni ta’mirlashda yelimlardan tashqari xom rezina-
ning maxsus navlaridan foydalaniladi. Maxsus rezinalarning eng
muhim navlariga quyidagilar kiradi: qatlamli, protektor
uchun va
kamera uchun. Ularning barchasi qaynoq vulkanizatsiyalash usuli-
da pnevmatik shinalarni ta’mirlashda ishlatiladi.
Vulkanizatsiyalash jarayoni qaytmas jarayondir, shuning uchun
rezina tarkibidagi kauchukni sof holda ajratib olish mumkin emas.
Ish muddatini o‘tab bo‘lgan rezinalarni regeneratga aylantirish,
ya’ni devulkanizatsiya jarayoniga to‘xtalamiz. Rezina regeneratla-
rini olish uchun eski rezina buyumlar turli xil suyuqliklar muhiti-
da 150–190°C haroratgacha qizdiriladi. Bunda rezina tarkibidagi
uglerod atomlarining valent bog‘lanishlari uziladi va oltingugurt
ko‘priklari buziladi. Natijada molekular massasi past (6000–12000)
bo‘lgan plastik material olinadi. Bu materialni qayta vulkanizat-
siyalash va tarkibiga ingrediyentlar qo‘shish mumkin. Regenerat
tarkibiga xom rezina qo‘shish mumkin bo‘ladi, bunda kauchukni
tejashga imkoniyat yaratiladi. Bu regeneratlar asosida
shinalarning
to‘g‘in lentalari va rezina to‘shamalar ishlab chiqariladi.
Regenerat sifatida eski rezina buyumlarini qayta ishlash mahsu-
lotlari va rezina ishlab chiqaradigan korxonalarning chiqindilaridan
foydalanish mumkin. Ular rezinani arzonlashtiribgina qolmasdan,
uning eskirishga moyilligini kamaytiradi, shuningdek, neft mahsu-
lotlari ta’siriga chidamliligini oshiradi.
Ishlatish sohasiga ko‘ra rezinalar
umumiy ishlarga mo‘ljallan-