Ishlab chiqarish imkoniyatlari va uning chegarasi

4. Ishlab chiqarish imkoniyatlari va uning chegarasi.
Iqtisodiyot nazariyasi fani mavjud cheklangan iqtisodiy resurslardan qanday qilib foydalanilganda jamiyatning cheksiz ehtiyojlarini to’laroq qondirib borish mumkin, degan muammo ustida bosh qotiradi. Bunda, birinchidan, iqtisodiy resurslardan foydalanishning turli xil muqobil variantlari mavjud bo’lishi ko’zda tutilib, ulardan eng samaralisi, ya’ni jamiyat ehtiyojlarini ancha to’laroq qondiradigan miqdorda tovar va xizmatlarni ishlab chiqarish imkonini beradigan turini tanlab olishga harakat qilinadi.
Ikkinchidan, iqtisodiy resurslar nisbatan cheklanganligi sababli jamiyat a’zolarining barcha ehtiyojlarini birdaniga qondirish mumkin bo’lmaydi. Shuning uchun jamiyatga qaysi mahsulotlarni ishlab chiqarish, qaysilaridan vaqtincha voz kechish lozimligini hal qilish, ya’ni tanlashni amalga oshirish zarur bo’ladi. Shunday tanlash orqali, resurslarning mavjud darajasida mahsulot olishning aniqlangan eng yuqori miqdori jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatini ko’rsatadi. Jamiyatning ishlab chiqarish imkoniyatidan to’liq foydalanish uchun, iqtisodiy resurslarning to’liq bandligiga erishish va ishlab chiqarishning to’liq hajmini ta’minlash zarur.
To’liq bandlilik deganda biz ishlab chiqarishga yaroqli bo’lgan barcha resurslardan to’la unum bilan foydalanishni tushunamiz. Ishchi majburiy ishsiz bo’lib qolmasligi, iqtisodiyot ishlashni xohlagan va unga layoqatli bo’lgan barchani ish bilan ta’minlashi zarur, haydaladigan erlar yoki ka’ital uskunalar ham bo’sh qolmasligi lozim.
Ishlab chiqarishning to’liq hajmi, resurslarni samarali taqsimlashni, ya’ni ulardan mahsulotning umumiy hajmiga eng ko’’ hissa qo’shadigan qilib foydalanishni va mavjud texnologiyalarning eng yaxshisini qo’llashni ham bildiradi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish imkoniyatlarining ma’lum chegarasi bo’ladi. Ishlab chiqarish imkoniyati chegarasini jadval ma’lumotlaridan foydalanib ancha aniq tasvirlash mumkin (7-jadval). Bu muammoning mohiyati quyidagicha: resurslar kamyob bo’lganligi sababli iqtisodiyot to’liq bandlilik va ishlab chiqarishning to’liq hajmida ham tovar va xizmatlarni cheklanmagan miqdorda ishlab chiqarishni ta’minlay olmaydi.
Ishlab chiqarish imkoniyatlari chegarasi to’g’risida yaxshiroq ta’savvurga ega bo’lish uchun:
birinchidan, iqtisodiyot faqat ikki xil mahsulot - non va tegirmon ishlab chiqaradi (bunda non iste’mol tovarlarini, tegirmon ishlab chiqarish vositalarini bildiradi);
ikkinchidan, iqtisodiy resurslar miqdor va sifat jihatdan o’zgarmaydi;
uchinchidan, mehnat unumdorligi va texnologiya doimiy bo’lib qoladi, deb faraz qilamiz.
Mavjud resurslar cheklanganligi sababli iqtisodiyotning tegirmon va non ishlab chiqarishni birdaniga ko’’aytirib borish imkoniyati cheklangan. Resurlarning cheklanganligi mahsulot ishlab chiqarishning cheklanganligini bildiradi. Bunday sharoitda tegirmon ishlab chiqarishni har qanday ko’’aytirishga, resurslarning bir qismini - non ishlab chiqarishni kamaytirish orqali erishadi. Aksincha, agar non ishlab chiqarishni ko’’aytirish afzal ko’rinsa, buning uchun zarur resurslar faqat tegirmon ishlab chiqarishni qisqartirish hisobiga olinishi mumkin.
Quyidagi jadvalda jamiyat tanlash mumkin bo’lgan sanoat tegirmonlari va non miqdorining muqobil uyg’unlashuvi keltirilgan. A - muqobil variantga binoan, iqtisodiyot o’zining butun resurslarini tegirmon, ya’ni ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarishga yo’naltiradi. E - muqobil variantda esa mavjud resurslar to’lig’icha non, ya’ni iste’mol buyumlari ishlab chiqarishda foydalaniladi.
7-jadval. Resurslar to’liq band bo’laganda ishlab chiqarish imkoniyatlari (taxminiy ma’lumotlar).
Mahsulot turi
|
Muqobil variantlar
|
A
|
V
|
S
|
D
|
E
|
Non (mln. dona)
|
0
|
1
|
2
|
3
|
4
|
Tegirmon (ming dona)
|
10
|
9
|
7
|
4
|
0
|
Bu har ikki muqobil variant ochiqdan-ochiq amalga oshmaydigan noreal hisoblanadi, har qanday iqtisodiyot odatda o’zining mavjud umumiy resurslari hajmini ishlab chiqarish vositalari va iste’mol tovarlari ishlab chiqarish o’rtasida taqsimlashi zarur. A - muqobil variantdan E - variant tomon iste’mol tovarlari, E dan A variantga tomon ishlab chiqarish vositalarini ishlab chiqarish ko’’ayib boradi.
Jadvaldagi asosiy g’oya quyidagicha: har qanday vaqt oralig’ida iqtisodiyot to’liq bandlilik va ishlab chiqarishning to’liq hajmida U mahsulotni ko’’roq olishi uchun X mahsulotning bir qismidan voz kechishi zarur. Iqtisodiy resurslar kamyob bo’lganligi sababli, iqtisodiyot X va U mahsulotni bir vaqtda ko’’aytira olmaydi.
Ishlab chiqarish imkoniyati haqidagi tushunchani chuqurlashtirish uchun jadvalda keltirilgan ma’lumotlarni chizmada tasvirlaymiz. Chizmada ko’rsatilganidek, oddiy ikki o’lchamli grafikdan foydalanib, tegirmon (ishlab chiqarish vositalari) ishlab chiqarish haqidagi ma’lumotlarni tik o’qqa, non (iste’mol tovarlari) ishlab chiqarish haqidagi ma’lumotlarni esa yotiq o’qqa joylashtiramiz.
Ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig’idagi har bir nuqta ikki xil mahsulot ishlab chiqarishning qandaydir eng ko’’ hajmini ko’rsatadi. Non va tegirmon ishlab chiqarishning har xil uyg’unlashuvini amalga oshirish uchun jamiyat ulardagi mavjud resurslarning to’liq bandliligi va ishlab chiqarishning to’liq hajmini ta’minlashi zarur. Non va tegirmonning barcha uyg’unlashuvi ularning eng ko’’ miqdorini ko’rsatib, bu barcha mavjud resurslardan esa samarali foydalanish natijasida olinishi mumkin. Ishlab chiqarish imkoniyati egri chizig’dan tashqarida joylashgan har qanday nuqtaga (masalan W) resurslarning mavjud hajmi va ishlab chiqarishning mavjud texnologiyasida erishib bo’lmaydi.
Jamiyat uchun mahsulotlarning erishib bo’ladigan har xil uyg’unlashuvlaridan tanlab olish imkoniyati egri chiziq ichida joylashadi.
Jamiyat bu mahsulotlar uyg’unlashuvidan birortasini tanlashi zarur: ko’’roq tegirmon ishlab chiqarish kamroq non ishlab chiqarishni bildiradi va aksincha.
Xar qanday mahsulotning qandaydir miqdorini olish uchun, voz kechishga to’g’ri keladigan boshqa mahsulot miqdori bu mahsulotning muqobil ishlab chiqarish xarajatlari deb ataladi. Tegirmon (ming)
R
A
9 V
8
7 S
6
5
4 D
3
2
1
E
0 1 2 3 4 5 6 Non (mln.) Q
|