Vii. Mavzu. Banklarda lizing va faktoring operatsiyalarining

|
Vii. Mavzu. Banklarda lizing va faktoring operatsiyalarining
|
Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 88,23 Kb. | | #116949 |
Bog'liq 7-mavzu VII. MAVZU. BANKLARDA LIZING VA FAKTORING OPERATSIYALARINING BUXGALTERIYA HISOBI Banklarda lizing operatsiyalari hisobining nazariy asoslari
O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tuzilmaviy o‘zgarishlar, iqtisodiy islohotlarning chuqurlashuvi va tadbirkorlikning rivojlanishi asosiy kapitalni yangilash uchun qo‘shimcha moliyaviy resurslar qidirishni izlab topishni talab qiladi. Moliyaviy qiyinchiliklar sharoitida lizing tadbirkorlarning eng yangi texnologiya va zamonaviy asbob-uskunalardan baxramand bo‘lish imkonini beradi.
Jaxon amaliyotida lizing biznesining barqarorligi ko‘p jihatdan bank sektori bilan bog‘lanmoqda. Masalan, Evropa Hamjamiyati mamlakatdarida saksoninchi yillar oxirida yirik banklarning filiallari yoki ular bilan aloqador bo‘lgan moliyaviy vositachilar faoliyatining shu turi bilan shug‘ullana boshlaganlar.
O‘zbekiston Respublikasi “Lizing to‘g‘risida”gi qonunning 2-moddasida lizingga quyidagicha ta’rif beriladi: Lizing — moliyaviy ijaraning alohida turi bo‘lib, unda bir taraf (lizing beruvchi) ikkinchi tarafning (lizing oluvchining) topshirig‘iga binoan uchinchi tarafdan (sotuvchidan) lizing shartnomasida shartlashilgan mol-mulkni (lizing ob’ektini) mulk qilib oladi va uni lizing oluvchiga shu shartnomada belgilangan shartlarda haq evaziga egalik qilish va foydalanish uchun o‘n ikki oydan ortiq muddatga beradi.
Bunda lizing shartnomasi quyidagi talablardan biriga javob berishi kerak:
lizing shartnomasining muddati tugagach, lizing ob’ekti lizing oluvchining mulki bo‘lib
o‘tsa;
lizing shartnomasining muddati lizing ob’ekti xizmat muddatining sakson foizidan ortiq
bo‘lsa yoki lizing ob’ektining lizing shartnomasi tugaganidan keyingi qoldiq qiymati uning boshlang‘ich qiymatining yigirma foizidan kam bo‘lsa;
lizing shartnomasining muddati tugagach, lizing oluvchi lizing ob’ektini uning bozor qiymatidan past narxda evazini to‘lab sotib olish huquqiga ega bo‘lsa, bunda ana shu huquqni amalga oshirish kunidagi lizing ob’ekti qiymati asos bo‘ladi;
lizing shartnomasi davri uchun lizing to‘lovlarining joriy diskontlangan (hisobga olingan) qiymati lizing ob’ektining lizingga topshirish paytidagi joriy qiymatining to‘qson foizidan ortiq bo‘lsa. Joriy diskontlangan (hisobga olingan) qiymat buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi qonun hujjatlariga muvofiq belgilanadi.
Banklarda lizing operatsiyalari hisobini tashkil qilishda buxgalteriya hisobida umumqabul qilingan tamoyillardan foydalaniladi: buxgalteriya hisobining ikki yoqlama yozuv usulini yuritish; uzluksizlik; xo‘jalik operatsiyalari, aktivlar va passivlarni pulda baholanishi; aniqlik; hisoblash; oldindan ko‘ra bilish (ehtiyotkorlik); mazmunning shakldan ustunligi; ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi; moliyaviy hisobotning betarafligi; hisobot davri daromadlari va xarajatlarining muvofiqligi; aktivlar va majburiyatlarning haqiqiy baholanishi.
Banklarda lizing operatsiyalari hisobi vazifalari sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
bankning lizing operatsiyalari asosiy ko‘rsatkichlari bo‘yicha rejaning bajarilishini nazorat qilish;
bankning lizing operatsiyalarini amalga oshirishni o‘z vaqtida va to‘g‘ri belgilash;
bank bergan lizingni tan olish va ularni hisobda aks ettirish to‘g‘riligini ta’minlash;
bankning lizing operatsiyalari hisobini to‘g‘ri yuritish va moliyaviy hisobotlar tayyorlash uchun ma’lumot bilan ta’minlash;
zamonaviy takomillashgan hisob tizimini tatbiq qilish, bank lizing operatsiyalari ko‘rsatkichlari uslubiyoti va moliyaviy hisobot shakllarini takomillashtirish;
bank faoliyati samaradorligini oshirish, boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun o‘tkazilgan tahlil va tezkor nazoratga zarur ishonchli va aniq ma’lumotlarni shakllantirish;
bank aktivlari butligini va ulardan samarali foydalanishni hisobga olinishini to‘liq ta’minlab berish.
Lizing operatsiyalari hisobi buxgalteriya hisobining milliy va xalqaro standartlari hamda boshqa buxgalteriya hisobini yuritishning amaldagi me’yoriy xujjatlariga muvofiq tashkil etiladi, jumladan, O‘zbekiston Respublikasin Markaziy bankining 2006 yil 27 dekabrdagi "Tijorat banklarida lizing operatsiyalarini amalga oshirish va ularning buxgalteriya hisobini yuritish tartibi to‘g‘risida" gi 1648-son Nizomi asosiy hujjatlardan hisoblanadi.
Lizing operatsiyalari moliyaviy barqaror bo‘lgan xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarga to‘lovga qodir, ta’minlanganlik, bank tomonidan lizing ob’ektini sotib olishga investitsiya qilingan kredit mablag‘larini qaytarishlik va maqsadga muvofiq foydalanishlik tamoyillari asosida amalga oshiriladi.
Lizing operatsiyasi lizing ob’ekti lizing oluvchi tomonidan bevosita tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadida ishlatilishi ko‘zda tutilgan hollarda ko‘rsatiladi.
Qimorxonalar va billiardxonalarni tashkil etishda lizing ob’ektini qo‘llash ko‘zda tutilgan hollarda lizing xizmatlarini ko‘rsatishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Lizing bo‘yicha moliyaviy ijaraga olingan mol-mulkning tasodifan nobud bo‘lishi, yo‘qolishi, o‘g‘irlanishi, shikastlanishi, buzilishi va barvaqt eskirishi xavfi bilan bog‘liq bo‘lgan tarzdagi har qanday etkazilishi mumkin bo‘lgan zarardan lizing ob’ektini sug‘urtalash taraflarning kelishuviga binoan bajariladi. Bunday kelishuv bo‘lmagan taqdirda, lizing oluvchi lizing ob’ekti sug‘urtasi uchun javobgar bo‘ladi.
Lizing beruvchi va lizing oluvchi o‘zaro kelishgan holda qonun hujjatlariga muvofiq lizing ob’ektini jadal amortizatsiya qilishni qo‘llash huquqiga ega.
Tomonlarning kelishuviga ko‘ra lizing shartnomasi uch tomonlama(sotuvchi-lizing beruvchi-lizing oluvchi) yoki ikki tomonlama(lizing beruvchi–lizing oluvchi) tuzilishi mumkin. Lizing shartnomasi imzolangandan so‘ng, lizing beruvchining hisobvarag‘idan lizing ob’ektini sotib olish uchun pul mablag‘lari chiqib ketgunga qadar, lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasini ayrim shartlarini o‘zgartirish istagi bo‘lsa, vakolat doirasida Kredit komissiyasi yoki Kredit qo‘mitasi ushbu o‘zgarishlarni ko‘rib chiqishi mumkin. Barcha qilinadigan o‘zgartirishlar lizing shartnomasiga qo‘shimcha yozma ravishda kelishuv orqali
rasmiylashtiriladi.
Agar lizing shartnomasi imzolangandan so‘ng, ayrim jiddiy sabablarga ko‘ra lizing oluvchi yoki lizing ob’ekti o‘zgartirilsa, vakolat doirasiga qarab Kredit qo‘mitasi yoki Kredit komissiyalari tomonidan ushbu o‘zgarishlar ko‘rib chiqilishi mumkin.
Lizing shartnomasi munosabati bilan sarflangan mablag‘larning qaytarilishi kafolati sifatida lizing beruvchi lizing oluvchidan O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida belgilangan ta’minotini (depozit ko‘rinishda garov, ko‘chmas mulk garovi, bank yoki sug‘urta kompaniyalarining kafolati, sug‘urta kompaniyalarining sug‘urta polisi, moliyaviy barqaror uchinchi shaxs kafilligi va qonunchilikda belgilangan boshqa taminotlar) taqdim etishni talab qilishi mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi milliy valyutasida amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan barcha lizing operatsiyalari bo‘yicha hisob-kitoblar milliy valyutada amalga oshiriladi. Bankning o‘z mablag‘lari hisobidan xorijiy valyutada lizing ajratishi faqat bank Boshqaruvi (Kredit qo‘mitasi qarori asosida) ruxsati bilan amalga oshiriladi, bunda qilinadigan barcha lizing operatsiyalari bo‘yicha hisob-kitoblar xorijiy valyutada amalga oshiriladi.
Milliy va xorijiy valyutada lizing xizmatlari ko‘rsatilishida foiz stavkalari amaldagi bank foiz siyosatiga asosan lizing oluvchi va lizing beruvchi bank o‘rtasidagi o‘zaro kelishuvbilan o‘rnatiladi.
Lizing to‘lovlari o‘z ichiga lizing ob’ekti uchun to‘langan summa, lizing foiz summasi va dastlabki bevosita xarajatlardan (lizing oluvchi tomonidan lizing ob’ektini foydalanishga topshirish dalolatnomasi imzolangunga qadar qaytarilmagan taqdirda qo‘shiladi) tashkil topadi. Lizing to‘lovlarini qaytarish jadvalini tuzishda kamayib borish uslubidan foydalaniladi.
Lizing to‘lovlari lizing oluvchi tomonidan to‘lov jadvali asosida to‘lanadi. To‘lov jadvali taraflar kelishuvi bilan tuzilib, lizing shartnomasining ajralmas qismi hisobladi.
Lizing to‘lovlarini qaytarish jadvali tuzilayotgan paytda, lizing oluvchi o‘z xohishiga ko‘ra dastlabki bevosita xarajatlarni oldindan to‘lab berishi mumkin. Lizing to‘lovlarini qaytarish jadvali oyma-oyga teng miqdorda taqsimlangan, avans to‘lovlarini aks ettirgan bo‘lishi va quyidagilar alohida aks ettirilishi shart:
Lizing to‘lovi muddatlari aniq ko‘rsatilishi;
Asosiy qarz teng miqdorda taqsimlanishi;
Lizing bo‘yicha foizlar hisob kitobi.
Agar loyiha bo‘yicha imtiyozli davr nazarda tutilsa, avans to‘lovlari lizing to‘lovlarini qaytarish jadvalida imtiyozli davrdan oldin o‘rnatiladi. Lizing to‘lovlarini qaytarish jadvali 12 oydan ortiq muddatga tuzilishi shart.
Avans to‘lovlari summasi, davr komissiyasi va komission to‘lov summasi lizing oluvchi tomonidan ochiladigan alohida depozit hisobvarag‘ida jamlanadi. Lizing bo‘yicha foizli daromadlarni bank balansida hisoblab borish lizing dastlabki tan olingan kundan boshlab (lizing obektini lizingga berish vaqtida) amalga oshiriladi.
Ya’ni lizing summasi 19909 – “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun to‘langan mablag‘lar” hisobvarag‘idan lizing 15600 – “Lizing (moliyaviy ijara)” hisobvarag‘iga o‘tkazilgan vaqtdan boshlab bank tomonidan 19909– “Tovar-moddiy qimmatliklar uchun to‘langan mablag‘lar” hisobvarag‘idan lizing ob’ekti uchun sotuvchining hisobvarag‘iga mablag‘lar o‘tkazilgan kundan lizingni dastlabki tan olingungacha bo‘lgan davrga lizing shartnomasida kelishilgan foizlarda davr komissiyasi hisoblanadi va lizing oluvchidan undiriladi.
Lizing ob’ekti bilan bog‘liq dastlabki bevosita xarajatlarga davr komissiyasi hisoblash ham ushbu to‘lovlar o‘tkazilgan kundan va summasidan hisoblanadi va lizing oluvchidan undiriladi.
Tijorat bankida lizing ob’ekti lizing oluvchi tomonidan tanlangan bo‘lib, sotuvchi tomonidan oldi-sotdi shartnomasidan kelib chiquvchi majburiyatlar bajarilmasdan, pul mablag‘lari lizing beruvchiga qaytarilganda ushbu davr uchun lizing shartnomasida kelishilgan foiz miqdorida davr komissiyasi hisoblanadi va lizing oluvchidan undiriladi. Ushbu shart lizing shartnomasida ko‘rsatib o‘tilishi lozim.
Banklarda davr komissiyasi avtomatlashtirilgan bank dasturlarida “Rasmiylashtirish davrida lizingning hisobi” tizimida avtomatik tarzda amalga oshiriladi. Ushbu tizimga ma’lumotlar to‘g‘ri va haqqoniy kiritilishiga filial kredit bo‘limi boshlig‘i va mas’ul xodim javobgardirlar. Bunda har bir lizing oluvchi uchun alohida 19909. 222 hisobvaraq ochiladi va hisobi alohida yuritiladi.
Lizing ob’ektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi imzolangunga qadar, bank tomonidan sotuvchiga va boshqa lizing ob’ekti uchun xarajatlarga o‘tkazilayotgan mablag‘lar lizing oluvchi xabardorligida amalga oshiriladi. Banklar mablag‘lar bo‘yicha lizing oluvchi bilan o‘zaro hisob-kitoblar dalolatnomasini olib borishlari lozim. Ushbu talab lizing shartnomasida alohida ko‘rsatilishi shart.
Davr komissiyasini to‘g‘ri hisoblash, o‘zaro hisob kitoblar dalolatnomasini o‘z vaqtida amalga oshirish ushbu loyihaga mas’ul kredit xodimi tomonidan amalga oshiriladi. Lizing bo‘yicha foizlar hisob kitobida imtiyozli davr o‘rnatish taqiqlanadi. Lizing ob’ekti avval lizing beruvchi bank balansiga kirim qilinib, so‘ngra lizing oluvchiga lizingga berilsa, lizing bo‘yicha foiz hisoblash, lizing ob’ektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasini imzolangandan so‘ng foiz hisoblanadi. Lizing ob’ektini avval lizing beruvchi bank balansiga kirim qilish faqat bank Bosh ofisi ruxsati bilan amalga oshiriladi.
Lizing hujjatlarini yig‘ish, tayyorlash va rasmiylashtirish bilan bog‘liq bankning komisssion to‘lovi lizing ob’ekti qiymatining 0,5 foizi miqdorida undiriladi.
Kommission to‘lov lizing ob’ektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi imzolangunga qadar lizing oluvchining hisobvarag‘idan yoki alohida depozit hisobvaraqida jamg‘arilgan mablag‘lardan undiriladi.
Lizing bo‘yicha avans to‘lovlar, komission to‘lov va davr komissiyasi uchun etarli mablag‘lar alohida depozit hisobvarag‘iga lizing oluvchi tomonidan birdaniga o‘tkazilishi yoki lizing ob’ekti keltirilishi davriga mos ravishda oyma-oy o‘tkazilishi mumkin. Lizing ob’ektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi va tuzilgan lizing to‘lovlarini qaytarish jadvali imzolangach, alohida depozit hisobvaraqda saqlanayotgan mablag‘lar avans to‘lovlar va davr komissiyasiga yo‘naltirilishi lozim.
Komission to‘lovlar va davr komissiyasida asosiy qarzga qo‘shib, lizing to‘lovlarini qaytarish jadvalini tuzish taqiqlanadi.
Lizing uchun mas’ul kredit xodimi tegishli lizing hisobvaraqlarini ochish va imzolangan lizing to‘lovlarini qaytarish jadvaliga asosan to‘lovlarni amalga oshirish uchun buxgalteriya bo‘limiga farmoyish tayyorlaydi. Lizing operatsiyasiga tegishli lizing hisobvaraqlari faqat lizing ob’ektini foydalanishga qabul qilish dalolatnomasi va tuzilgan lizing to‘lovlarini qaytarish jadvali imzolangach ochilishi shart.
Lizing oluvchi tomonidan lizing to‘lovlari o‘z vaqtida amalga oshirilmagan taqdirda aktivga “Foizlarni o‘stirmaslik to‘g‘risida”gi Nizomga (2004 yil 24 yanvar, 1304-son) asosan foiz o‘stirmaslik maqomi beriladi va aktivning kelgusi hisobi mazkur Nizomga muvofiq amalga oshiriladi.
Lizing “Tijorat banklarida aktivlar sifatini tasniflash va aktivlar bo‘yicha ehtimoliy yo‘qotishlarni qoplash uchun zaxiralar shakllantirish hamda ulardan foydalanish tartibi to‘g‘risida” (2015 yil 14 iyul, 2696-son) talablaridan kelib chiqqan holda tasniflanadi.
Tijorat banklarida lizingni hisobga olish uchun «O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasi»da keltirilgan hisobvaraqlardan foydalaniladi. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan bank operatsiyalarini hisobga olish bo‘yicha chiqarilgan me’yoriy hujjatlar asosida olib boriladi.
Tijorat banklari yuqoridagi talablardan kelib chiqqan holda o‘z ishchi hisobvaraqlar rejasini ishlab chiqadi va shu asosida o‘zlarida amalga oshirilayotgan operatsiyalar bo‘yicha aktiv moddasiga shaxsiy hisobvaraqlar ochadi, zarur bo‘lganda qo‘shimcha jurnal hisobi va reestrlar yuritilishi mumkin.
Hisobvaraqlar rejasidagi 10000 – «Aktivlar» bo‘limidagi hisobvaraqlar bank ichki hisobvaraqlari hisoblanadi. Shuning uchun, tijorat banklari Markaziy bank talablari va ichki hisob siyosatidan kelib chiqqan holda ushbu hisobvaraqlarda analitik hisobni qanday yuritishni o‘zlari belgilaydilar. Bank aktivlarining analitik hisobi bank faoliyatini boshqarish va soliqqa tortish tartibini hisobga olgan holda tashkil etiladi.
Tijorat banklarida lizingga berilgan aktivlar xisobi 15600-“Lizing (moliyaviy ijara)” xisob varag‘ida yuritiladi.
Hisobvaraq lizing oluvchi turiga ko‘ra quyidagicha bo‘ladi: 15601 - Boshqa banklarga berilgan lizing.
15605 - Yakka tartibdagi tadbirkorlarga berilgan lizing.
15607- Davlat korxona, tashkilot va muassasalariga berilgan lizing. 15609- Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarga berilgan lizing. 15611 - Nodavlat notijorat tashkilotlariga berilgan lizing.
15613- Xususiy korxonalar, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlarga berilgan lizing.
15615 - Bank bo‘lmagan moliyaviy muassasalarga berilgan lizing. 15617 - Muddati o‘tgan lizing.
15619 - Shartlari qayta ko‘rib chiqilgan lizing.
15699 - Lizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr- aktiv).
15601-15615 hisobvaraqlarda bank tomonidan berilgan lizing hisobi olib boriladi. Hisobvaraqlarning debetida lizing bo‘yicha sof investitsiya summasi aks ettiriladi. Hisobvaraqlarning kreditida asosiy qarz so‘ndirilganda kelib tushgan pul mablag‘lari, shuningdek, 15617- “Muddati o‘tgan lizing” va 15619 – “Shartlari qayta ko‘rib chiqilgan lizing” hisobvaraqlariga hamda Markaziy bank me’yoriy hujjatlarida ko‘zda tutilgan boshqa hisobvaraqlarga o‘tkazilgan summa aks ettiriladi. Tahliliy hisob har bir lizing shartnomasi bo‘yicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda olib boriladi.
15617 - Muddati o‘tgan lizing hisobvarag‘da lizing bo‘yicha muddati o‘tgan qarz hisobi olib boriladi. Hisobvaraqning debetida qayta tasniflangan va 15601- “Boshqa banklarga berilgan lizing”, 15605- “Yakka tartibdagi tadbirkorlarga berilgan lizing”, 15607- “Davlat korxona, tashkilot va muassasalariga berilgan lizing”, 15609- “Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarga berilgan lizing”, 15611-“Nodavlat notijorat tashkilotlarga berilgan lizing”, 15613- “Xususiy korxonalar, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlarga berilgan lizing” va 15615-“Bank bo‘lmagan moliyaviy muassasalarga berilgan lizing” hisobvaraqlaridan ushbu xisobvaraqqa o‘tkazilgan lizing bo‘yicha asosiy qarz summasi bo‘yicha vujudga kelgan muddati o‘tgan qarz summasi aks ettiriladi. Hisobvaraqning kreditida lizing oluvchi yoki uchinchi shaxs tomonidan to‘langan qarz summasi, qayta tasniflangan va boshqa toifaga o‘tkazilgan va yoki 15699- “Lizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi” (kontr-aktiv) hisobvaraqni debetlash orqali hisobdan chiqarilgan summa aks ettiriladi. Tahliliy hisob har bir lizing shartnomasi bo‘yicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda olib boriladi.
15619 – “Shartlari qayta ko‘rib chiqilgan lizing” hisobvarag‘ida lizing shartnomasi va unga qo‘shimcha kelishuvga muvofiq asosiy shartlari o‘zgartirilgan lizing hisobi olib boriladi. Hisobvaraqning debetida qayta tasniflangan va 15601- “Boshqa banklarga berilgan lizing”, 15605-“Yakka tartibdagi tadbirkorlarga berilgan lizing”, 15607-“Davlat korxona, tashkilot va muassasalariga berilgan lizing”, 15609- “Chet el kapitali ishtirokidagi korxonalarga berilgan lizing”, 15611-“Nodavlat notijorat tashkilotlarga berilgan lizing”, 15613-“Xususiy korxonalar, xo‘jalik shirkatlari va jamiyatlarga berilgan lizing” va 15615-“Bank bo‘lmagan moliyaviy muassasalarga berilgan lizing” hisobvaraqlaridan ushbu hisobvaraqqa o‘tkazilgan shartlari qayta ko‘rib chiqilgan lizing summasi aks ettiriladi. Hisobvaraqning kreditida lizing bo‘yicha to‘langan qarz summasi, qayta tasniflangan va/yoki 15699-“Lizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi” (kontr-aktiv) hisobvarag‘ini debetlash orqali hisobdan chiqarilgan summa aks ettiriladi. Tahliliy hisob har bir lizing shartnomasi bo‘yicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda olib boriladi.
15699 – “Lizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi (kontr- aktiv)” hisobvaraqda bank tomonidan undirib olinmaslik ehtimoli mavjud bo‘lgan lizing bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zaxirasi hisobi olib boriladi. Hisobvaraqning kreditida tashkil etilgan zaxira summasi va/yoki zaxiraning o‘sish summasi aks ettiriladi. Hisobvaraqning debetida zaxiraning kamayish summasi va/yoki bekor qilingan summasi aks ettiriladi. Tahliliy hisob har bir lizing shartnomasi bo‘yicha alohida shaxsiy hisobvaraqlarda olib boriladi.
Tijorat banklarida lizing operatsiyalari buxgalteriya hisobining maqsadi hisob tizimi va foydalanuvchilar uchun bankning lizing operatsiyalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tan olish, o‘lchash, ularni jamlash va ularni aniq etkazib berishdir.
Lizing beruvchi bankda lizing operatsiyalari hisobi
Tijorat banklarida lizing operatsiyalari o‘zining hisob siyosati va lizing hamda buxgalteriya hisobiga oid me’yoriy hujjatlari asosida hisobga olinadi.
Dastlabki tan olish lizing shartnomasining amal qilish muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing beruvchi bank lizingga berilgan lizing ob’ektini o‘z balansida sof investitsiyasi qiymati, ya’ni lizing ob’ektini sotib olish, uni lizing oluvchiga etkazib berish va foydalanishga shay holga keltirish bilan bog‘liq xarajatlar yig‘indisi yoki uning haqqoniy qiymatida, ularning qaysi biri kichik bo‘lsa, o‘sha summada aktiv sifatida tan oladi.
Lizing beruvchi bank lizing ob’ekti uchun to‘lovlarni sotuvchiga oldindan to‘lab berib lizing ob’ekti to‘g‘ridan-to‘g‘ri lizing oluvchiga etkazib berilsa, lizing beruvchi bank foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan memorial order to‘ldirib, quyidagi buxgalteriya amallarini bajaradi. Lizing oluvchi tomonidan lizing ob’ektini olishda avans to‘lovi, davr komissiyasi, komission to‘lovlar va boshqa xarajatlar uchun alohida hisobraqam ochiladi:
Dt– Lizing oluvchining talab qilib olguncha depozit hisobraqami yoki 10101.. «kassadagi naqd pullar»;
Kt–29801- lizing oluvchining unikal kodi bilan ochilgan hisobraqami;
Lizing beruvchi bank lizing ob’ekti uchun to‘lovlarni sotuvchiga to‘lab berib, lizing ob’ekti to‘g‘ridan-to‘g‘ri lizing oluvchiga etkazib berilsa, lizing beruvchi bank foydalanishga qabul qilish dalolatnomasiga asosan memorial order to‘ldirib, quyidagi buxgalteriya amallarini bajaradi:
Dt– 19909...222 -Tovar-moddiy qimmatliklari uchun to‘langan mablag‘lar;
Kt– lizing ob’ekti sotuvchining hisobraqami yoki bankning vakillik hisobraqami; Dt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobraqam);
Kt- 19909...222 Tovar moddiy qimmatliklar uchun to‘langan mablag‘lar.
Lizing ob’ekti avval lizing beruvchi bank balansiga kirim qilinib, so‘ngra lizing oluvchiga lizingga berilsa, quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari beriladi:
Dt– 16561 Ombordagi asosiy vositalar;
Kt- 19909...222 Tovar-moddiy qimmatliklari uchun to‘langan mablag‘lar; Dt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobraqam);
Kt- 16561 Ombordagi asosiy vositalar.
Lizing beruvchi - bank tomonidan amalga oshirilgan va lizing shartnomasiga muvofiq lizing oluvchi tomonidan qoplanadigan dastlabki bevosita xarajatlar lizing ob’ektining qiymatiga qo‘shiladi:
Dt– 19909...222 -Tovar-moddiy qimmatliklari uchun to‘langan mablag‘lar;
Kt– lizing oluvchining(mijoz) hisobraqami yoki bankning vakillik hisobraqami.
Lizing ob’ekti lizing oluvchi tomonidan lizing shartnomasi shartlari buzilganligi sababli qaytarib olinganida, lizing beruvchi ushbu aktivning taqdirini hal etgunga qadar uni o‘z balansiga quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali qabul qiladi:
Dt- 16705 Bankning boshqa ko‘chmas mulklari;
Kt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (mos hisobraqam).
Foizlarni hisoblash va hisoblangan foizlarni undirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: Dt– 16323... (lizing bo‘yicha hisoblangan foizlar);
Kt– 45100... (lizing bo‘yicha foizli daromadlar).
Dt- Lizing oluvchining talab qilib olguncha depozit hisobraqami; Kt- 16323 (lizing bo‘yicha hisoblangan foizlar).
Lizing beruvchi-bankning daromadlari lizing to‘lovlar grafigi asosida hisobot davriga hisoblanadi (lizing oluvchining lizing to‘lovlarini to‘lashidan qat’iy nazar).
Lizing bo‘yicha asosiy qarzni undirish quyidagi tarzda amalga oshiriladi: Dt- Lizing oluvchining talab qilib olguncha depozit hisobraqami;
Kt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobraqam).
Lizing amaliyotini tashkillashtirilgani uchun lizing oluvchi bir martalik komission to‘lovini to‘laydi:
Dt– 16401... «Ko‘rsatilgan xizmatlar va vositachilik uchun komission to‘lovlar»; Kt– 45233...222 «Lizing bo‘yicha komission daromad».
Dt– Lizing oluvchining hisobraqami;
Kt– 16401... «Ko‘rsatilgan xizmatlar va vositachilik uchun komission to‘lovlar».
Lizing shartnomasiga asosan lizing beruvchi - bank 19909... hisobraqamidan amalga oshirilgan to‘lovlardan lizing ob’ektini qabul qilib olgunga qadar davr komissiyasi hisoblanadi:
Dt– 16413... «Boshqa hisoblangan foizsiz daromad yoki lizing bo‘yicha davr komissiyasi»
Kt– 45233...103 «Komission daromad-lizing bo‘yicha davr komissiyasi»
Qabul qilish dalolatnomasi orqali lizing ob’ekti lizing oluvchiga berilganda quyidagi buxgalteriya amaliyotlari amalga oshiriladi:
lizing ob’ektining tan olinishi.
Dt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobraqam);
Kt– 19909...222 «Tovar moddiy qimmatliklar uchun to‘langan mablag‘lar- lizing».
Lizing oluvchining lizing bo‘yicha avans to‘lovi lizing summasini so‘ndirilishiga yo‘naltiriladi.
Dt– 29801... Lizing oluvchining unikal kodi bilan ochilgan hisobraqami. Kt- 15600 Lizing(moliyaviy ijara) (tegishli mos hisobraqam).
Hisoblangan komission to‘lovlarni undirish.
Dt– 29801... Lizing oluvchining unikal kodi bilan ochilgan hisobraqam;
Kt-16413... «Boshqa hisoblangan foizsiz daromad yoki lizing bo‘yicha davr komissiyasi».
Lizing oluvchi o‘z xohishiga ko‘ra lizing ob’ektini rasmiylashtirish bilan bog‘liq dastlabki bevosita xarajatlarni oldindan to‘lab berganda quyidagi tarzda amalga oshiriladi:
Dt- lizing oluvchining talab qilib olguncha depozit hisobraqami yoki 29801... lizing oluvchining unikal kodi bilan ochilgan hisobraqami;
Kt– 19909...222 (tovar moddiy qimmatliklar uchun o‘tkazilgan to‘lovlar)
Lizing bo‘yicha muddatli majburiyatnomalarni balansdan tashqari hisobraqamda yuritish:
Dt– 91905 Qarzdorlarning uzoq muddatli kreditlar va lizinglar bo‘yicha majburiyatlari hisobraqami:
Kt– 96349 Qarzdorlarning uzoq muddatli kreditlar va lizinglar bo‘yicha majburiyatlari kontr hisobraqami.
Garov ta’minotining (mulklarning) balansdan tashqari hisobraqamida yuritish: Dt- 94502 Garov sifatida olingan mulklar va mulkiy huquqlar(talablar)
Kr- 96381 Garov sifatidagi qimmatli qog‘ozlar, mulklar va mulkiy huquqlar(talablar) bo‘yicha kontr-hisobraqami;
Kafolat va kafilliklarning balansdan tashqari hisobraqamida yuritish: Dt- 94503 - garov sifatida olingan kafolat va kafilliklar
Kt- 96381 - Garov sifatidagi qimmatli qog‘ozlar, mulklar va mulkiy huquqlar(talablar) bo‘yicha kontr-hisobraqami.
Lizingga olingan ko‘chmas mulklarning kadastr hujjatlari bank nomiga rasmiylashtirilib, 93609 hisobraqamda “donasi 1 so‘m” bo‘lgan shartli bahoda hisobga olinadi va quyidagi buxgalteriya amaliyotlari amalga oshiriladi:
Dt– 93609 Saqlanayotgan qimmatli qog‘ozlar va boshqa qimmatbaho buyumlar bo‘yicha hisobraqam:
Kt– 96379 Saqlanayotgan qimmatli qog‘ozlar va boshqa qimmatbaho buyumlar bo‘yicha kontr-hisobraqam.
Xulosa qilib aytganda, lizing beruvchi bankda lizing ob’ekti ikki xil tartib bo‘yicha hisobga olinadi: lizing beruvchi bank lizing ob’ekti uchun to‘lovlarni sotuvchiga oldindan to‘lab, lizing ob’ekti to‘g‘ridan-to‘g‘ri lizing oluvchiga etkazib beriladi yoki o‘z balansiga qabul qilgandan so‘ng, lizing oluvchiga etkazib beriladi; lizing beruvchi bank lizing ob’ekti uchun to‘lovlarni sotuvchiga berib, sotuvchi lizing ob’ektini olib, uni ob’ekti to‘g‘ridan-to‘g‘ri lizing oluvchiga etkazib beradi yoki o‘z balansiga qabul qilgandan so‘ng, lizing oluvchiga etkazib beradi keyin to‘lovni amalga oshiradi.
Lizing oluvchi bankda lizing operatsiyalari hisobi
Banklar lizing shartnomasi bo‘yicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etgan taqdirda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 - Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqining, lizing bo‘yicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 - Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlarning tegishli mos hisobvaraqlarida yuritiladi.
Lizing lizing oluvchi bankning moliyaviy hisobotlarida ham aktiv ham majburiyat sifatida tan olinadi. Ushbu dastlabki tan olish lizing shartnomasi muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing oluvchi bank lizing ob’ektini o‘z balansida sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik bo‘lsa, o‘sha summada aks ettiradi.
Lizingni dastlabki tan olishda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi bajariladi: Dt - 16515 Ob’ektlarni lizingga olish va uni takomillashtirish huquqi;
Kt - 22100 Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlarning tegishli mos hisobvarag‘i. Lizing oluvchi bank tomonidan amalga oshirilgan lizing ob’ektini sotib olish, etkazib berish yoki belgilangan maqsadda foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bog‘liq
xarajatlar lizing ob’ektining qiymatiga qo‘shiladi.
Lizingga olingan ob’ektlar asosiy vositalar tarkibida hisobga olinadi.
Lizing ob’ekti lizing oluvchi bank balansida aktiv va majburiyatlarning alohida moddalari sifatida aks ettirilishi lozim. Lizing bo‘yicha majburiyatni aktiv summasidan chegirib tashlagan holda (kontr-aktiv hisobvaraq sifatida) ko‘rsatishga ruxsat etilmaydi.
Lizing oluvchi bank tomonidan lizing dastlabki tan olingandan so‘ng keyingi hisob majburiyat bo‘yicha asosiy qarz summasini (dastlabki tan olingan summani) va lizing bo‘yicha foizlar to‘lash hisobini yuritishdan iborat. Keyingi hisob, lizing bilan bog‘liq barcha xavf- xatarlar lizing oluvchiga o‘tganligi sababli lizing oluvchi bank tomonidan lizing ob’ektini baholab borish, amortizatsiya ajratmalarini va shartnomada ko‘zda tutilgan boshqa xarajatlarni amalga oshirish ishlarini ham o‘z ichiga oladi.
Dastlabki tan olishda yoki ob’ektni lizingga olish vaqtida lizing oluvchi bankning lizing foizi bo‘yicha xarajatlari buxgalteriya hisobida aks ettirilmaydi.
Lizing shartnomasida lizing oluvchi bank va lizing beruvchi lizing to‘lovlari jadvalini kelishib oladi, unda lizing oluvchi bankning foizli xarajatlari, lizing ob’ektining qiymatini qoplash bo‘yicha majburiyatlar va ularning lizing muddati davomida taqsimlanishi ko‘rsatiladi. Lizing to‘lovlari jadvalida lizing oluvchi bankning foizli xarajatlari lizing shartnomasining amal qilish muddati davomida davrlar bo‘yicha teng taqsimlanishi aks ettirilishi lozim. Bunda, lizing shartnomasining har bir davrida qoplanmagan majburiyatlar
qoldig‘iga doimiy foiz stavkasi qo‘llaniladi.
Lizing oluvchi bank tomonidan lizing to‘lovlari jadvaliga muvofiq lizing bo‘yicha foizli xarajatlar hisoblanganda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari beriladi:
Dt - 54198 Boshqa banklardan olingan lizing bo‘yicha foizli xarajatlar yoki
Dt - 54199 Boshqa lizing beruvchilardan olingan lizing bo‘yicha foizli xarajatlar; Kt - 22408 Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha hisoblangan foizlar.
Lizing oluvchi bank tomonidan lizing to‘lovlari quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali amalga oshiriladi:
Dt - 22408 Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha hisoblangan foizlar; Dt - 22100 Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar;
Kt - Bankning vakillik yoki lizing beruvchining depozit hisobvarag‘i.
Lizing oluvchi bank tomonidan lizing ob’ekti bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari "O‘zbekiston Respublikasi banklarida asosiy vositalarning buxgalteriya hisobi to‘g‘risida Yo‘riqnoma" (2004 yil 17 dekabr, ro‘yxat raqami 1434) talablari asosida amalga oshiriladi va quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi babariladi:
Dt- 56626 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha eskirish summasi;
Kt- 16519 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv).
Aniq bir davrdagi lizing oluvchi bankning lizing ob’ekti bo‘yicha amortizatsiya ajratmasi va moliyaviy xarajatlari (lizing bo‘yicha foizlari) summasi mazkur davrda to‘lanishi kerak bo‘lgan lizing to‘lovlari summasiga teng bo‘lmasligi mumkin.
Lizing ob’ektini yillik qayta baholash lizing oluvchi bank tomonidan qonunchilikda o‘rnatilgan tartibda amalga oshiriladi.
Lizing oluvchi bank tomonidan oxirgi to‘lovlar amalga oshirilganidan keyin 16515, 16519, 22100 va 22408 - balans hisobvaraqlarida mazkur lizing operatsiyalari bo‘yicha ochilgan shaxsiy hisobvaraqlar (analitik hisob) qoldig‘i nolga teng bo‘ladi va mulkka egalik huquqi lizing oluvchiga o‘tadi.
Lizing ob’ektini lizing oluvchi bankka o‘tkazish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari orqali amalga oshiriladi:
Dt - 16500 Asosiy vositalar (tegishli mos hisobvaraq);
Dt - 16519 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv);
Kt - 16515 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi; Kt - 165xx Yig‘ilgan eskirish summasi (tegishli mos hisobvaraq).
Lizing shartnomasi muddati oxirida lizing oluvchi bankka lizing ob’ektining sotish sanasidagi haqqoniy qiymatidan past narxda sotib olish huquqi berilgan bo‘lsa, sotib olish quyidagi buxgalteriya o‘tkazmasi orqali amalga oshiriladi:
Dt - 22100 Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar;
Kt - Bankning vakillik yoki lizing beruvchining depozit hisobvarag‘i;
22100 - Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlar hisobvarag‘i yopilganidan so‘ng, lizing obektiga bo‘lgan mulk huquqi lizing oluvchiga o‘tadi.
Lizing shartnomasi uning amal qilish muddatidan oldin to‘xtatilib, lizing beruvchi tomonidan lizing ob’ekti shartnoma shartlarida belgilangan tartibda olib qo‘yilgan taqdirda, lizing ob’ektini lizing beruvchiga qaytarish lizing shartnomasining amal qilish muddati to‘xtatilgan sanadagi lizing ob’ektining qoplanmagan qiymati summasida amalga oshiriladi va bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi:
Dt - 16519 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi bo‘yicha yig‘ilgan eskirish summasi (kontr-aktiv);
Kt - 16515 Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqi.
Lizing ob’ektining hisobdan chiqarish bo‘yicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) lizing ob’ektining qoldiq (balans) qiymati va lizing to‘lovlari jadvali bo‘yicha qolgan qarz o‘rtasidagi farq sifatida lizing ob’ektining hisobdan chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan xarajatlar summasini hisobga olgan holda aniqlanadi.
Lizing ob’ektining hisobdan chiqarish bo‘yicha moliyaviy natija (foyda yoki zarar) aniqlaganda, oldingi qayta baholashlardagi lizing ob’ekti qiymatining ko‘paygan summasi, ya’ni oldingi baholashlar natijasida 30908 - "Boshlang‘ich qiymatga nisbatan baholash qiymatining oshgan summasi" hisobvarag‘ining kredit qoldig‘i lizing ob’ektining chiqib ketishidan ko‘rilgan daromad tarkibiga qo‘shiladi va bir vaqtning o‘zida ushbu hisobvaraq bo‘yicha rezerv kapitalini kamaytiradi.
Banklar lizing shartnomasi bo‘yicha lizing oluvchi sifatida ishtirok etgan taqdirda lizingga olingan aktivlar hisobi 16515 - Ob’ektlarni ijaraga olish va uni takomillashtirish huquqining, lizing bo‘yicha yuzaga kelgan majburiyatlar esa 22100 - Lizing (moliyaviy ijara) bo‘yicha majburiyatlarning tegishli mos hisobvaraqlarida yuritiladi.
Lizing lizing oluvchi bankning moliyaviy hisobotlarida ham aktiv ham majburiyat sifatida tan olinadi. Ushbu dastlabki tan olish lizing shartnomasi muddati boshlanishida amalga oshiriladi. Bunda, lizing oluvchi bank lizing ob’ektini o‘z balansida sof investitsiya qiymati yoki uning haqqoniy qiymatining qaysi biri kichik bo‘lsa, o‘sha summada aks ettiradi.
Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida lizing operatsiyalarini tashkil etish, uni buxgalteriya hisobida aks ettirishning o‘ziga xos tomonlarini hisobga olish lozim.
Lizingni hisobga olishda xalqaro amaliyotda, asosan 2 ta kontseptsiyadan foydalaniladi:
mulkdorlarning yuridik hukuqi;
mulkdorlarning iqtisodiy huquqi.
Birinchi kontseptsiyada mulkdorlik hukuqi lizing oluvchiga o‘tmaguncha ushbu aktivni buxgalteriya balansida hisobga olinmasligi va kapitallashtirilmasligi lozim. Demak, ijaradagi vositalar lizing beruvchining balansida aks ettiriladi.
Ikkinchi kontseptsiyada ijara moliyaviy va tezkor turlarga bo‘linadi. Moliyaviy lizingda mulkdorlikning iqtisodiy huquqi lizing oluvchiga o‘tadi, tezkor lizingda lizing beruvchida qoladi23.
Xalqaro amaliyotda lizing (moliyaviy ijara) jarayonlari hamda ular hisobi va hisobotiga moliyaviy hisobotlarning asosan quyidagi uchta xalqaro standarti ta’sir ko‘rsatadi:
№ 1 - «Moliyaviy hisobotni taqdim etish»;
№ 16 - «Asosiy vositalar»;
- № 17 - «Ijara».
O‘zbekiston Respublikasida lizingni hisobga olishda mulkdorlarning iqtisodiy huquqi kontseptsiyasiga alohida ahamiyat beriladi va ushbu kontseptsiya milliy standartlarda ham hisobga olingan.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda hisob tizimini moliyaviy hisobotning xalqaro standartlariga mos kelishini ta’minlash hamda buxgalteriya hisobi va hisoboti tizimida islohotlarni amalga oshirish va ularni moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari darajasiga ko‘tarish bo‘yicha bir qator chora - tadbirlar belgilab olingan va xalqaro standartlarga tenglashtirilgan huquqiy va me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda lizing (moliyaviy ijara) jarayonlari hamda xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarda ular hisobi va hisobotiga quyidagi 3 ta Buxgalteriya hisobining milliy standartlari ham ta’sir qiladi:
№ 1- «Hisob siyosati va moliyaviy hisobot»;
№ 5 - «Asosiy vositalar»;
Tijorat banklarida esa yuqorida ko‘rib chiqqanimizdek, alohida tartib ishlab chiqilgan bo‘lib, unga ko‘ra tijorat banklari moliyaviy lizing operatsiyalarini amalga oshiradi va hisobini yuritadi.
Banklarda lizing operatsiyalari hisobini takomillashtirishda uning boshlang‘ich qiymatini to‘g‘ri shakllantirish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Bunda 15600 Lizing(moliyaviy ijara) tegishli mos hisobraqamida lizingning boshlang‘ich qiymati shakllantiriladi. Tijorat banklarining hisobvaraqlar rejasida ushbu hisobvaraqning ta’rifini ko‘radigan bo‘lsak unda bank tomonidan berilgan lizing hisobi olib borilishi va hisobvaraqning debeti bo‘yicha lizing bo‘yicha sof investitsiya summasi aks ettirilishi qayd etilgan24.
Lizing bo‘yicha sof investitsiya summasi o‘z ichiga lizing ob’ekti uchun to‘langan summa va dastlabki bevosita xarajatlarni oladi.
Tijorat banklarida lizing operatsiyalarini amalga oshirish davrida yuzaga keladigan xarajatlar ikki guruhga bo‘linadi, ya’ni dastlabki bevosita va bilvosita xarajatlar.
Dastlabki bevosita xarajatlar - lizing ob’ektini etkazib berish, uni foydalanish uchun yaroqli holga keltirish bilan bog‘liq bo‘lgan va lizing ob’ekti qiymatiga qo‘shiladigan xarajatlar.
Dastlabki bilvosita xarajatlar - lizing shartnomasini tuzish va lizingni tashkil etish bilan bog‘liq bo‘lgan va lizing ob’ekti qiymatiga qo‘shilmaydigan xarajatlar.25
Lizing operatsiyasini amalga oshirish davrida yuzaga keladigan xarajatlarni bevosita va bilvosita xarajatlarga to‘g‘ri ajratish bank va mijoz o‘rtasida munosabatlarning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi, bank daromadi va xarajatlarining to‘g‘ri hisobga olinishini ta’minlaydi.
Dastlabki bevosita xarajatlarni hisobga olish hisobvaraqlar rejasidagi 19907 - Xizmatlar uchun oldindan to‘langan xarajatlar hisobvarag‘i orqali hisobga olinadi.
Debet - 19907 - Xizmatlar uchun oldindan to‘langan xarajatlar
Kredit - Xizmat ko‘rsatuvchilar yoki sug‘urta kompaniyasining talab qilib olinguncha depozit hisobvarag‘i.
Lizing shartnomasida lizing ob’ektini etkazib berish, o‘rnatish va boshqa xarajatlar, shuningdek, sug‘urta to‘lovi lizing beruvchi bank tomonidan amalga oshirilsa, ushbu xarajatlar lizing ob’ektining balans qiymatiga olib boriladi.
Tijorat banklarida faktoring operatsiyalari hisobi
Faktoring so‘zi inglizcha so‘z bo‘lib, “vositachi”, “agent” degan ma’nolarni anglatadi. Faktoring operatsiyalarida doim 3 tomon ishtirok etadi: faktor – vositachi (tijorat banki yoki faktor kompaniyasi); mol etkazib beruvchi; qarzdor (mahsulotlarni sotib oluvchi).
Faktoring – mahsulot etkazib beruvchi va xizmat ko‘rsatuvchilar tomonidan etkazib berilgan tovarlar, bajarilgan ishlar yoki ko‘rsatilgan xizmatlar uchun to‘lovchilar tomonidan aktseptlangan, lekin to‘lov talabnomalari bo‘yicha to‘lov muddati etib kelmagan va haqi to‘lanmagan to‘lovni, regress huquqisiz, olish huquqini beruvchi moliyalashga doir bank - moliyaviy agent xizmatlarining bir turi.
Banklarda faktoring operatsiyalar hisobini tashkil qilishda buxgalteriya hisobida umumqabul qilingan tamoyillardan foydalaniladi: buxgalteriya hisobini ikki yoqlama yozuv usuli yuritish; uzluksizlik; xo‘jalik operatsiyalari, aktivlar va passivlarni pulda baholanishi; aniqlik; hisoblash; oldindan ko‘ra bilish (ehtiyotkorlik); mazmunning shakldan ustunligi;
24 O‘zbekiston Respublikasi Markaziy bankining «O‘zbekiston Respublikasi tijorat banklarida buxgalteriya hisobi hisobvaraqlari rejasi» № 773–17–son 2004 yil 13 avgust.
ko‘rsatkichlarning qiyoslanuvchanligi; moliyaviy hisobotning betarafligi; hisobot davri daromadlari va xarajatlarining muvofiqligi; aktivlar va majburiyatlarning haqiqiy baholanishi.
Tijorat banklarida faktoring operatsiyalarni hisobga olish uchun quyidagi hisobvaraqlardan foydalaniladi:26
11100 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring 11101 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
11103 - Muddati o‘tgan sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring 11105 - Sud jarayonidagi sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
11195 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring - bo‘yicha diskont (kontr-aktiv) 11199 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring - bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan
zararlarni qoplash zaxirasi (kontr-aktiv)
45217 - Sotib olingan debitorlik qarzlari bo‘yicha daromadlar- Faktoring
56814 - Sotib olingan debitorlik qarzlari-Faktoring bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash
90966 - Sotib olingan debitorlik qarzlari – Faktoring
96331 - Sotib olingan debitorlik qarzlari-Faktoring bo‘yicha kontr-hisobvaraq Faktoring operatsiyasini hisobga olish jarayonini asosan uchga bo‘lsa bo‘ladi:
Faktoringning berilish jarayonini hisobga olish;
Faktoringning qaytarilish jarayonini hisobga olish;
Muammoli faktoring operatsiyalari hisobi. Ushbu holatlarni alohida ko‘rib chiqsak.
Bank tomonidan amalga oshirilgan faktoring operatsiyalari amaldagi qiymatida aks ettiriladi va u qarzdorga berilgan pul mablag‘lari summasini ifodalaydi.
Faktoring operatsiyasini o‘tkazish chog‘ida bank pul mablag‘larini ular haqini to‘lash huquqi faktoring shartnomasida ko‘rsatilgan summada bankka taqdim etilgan to‘lov talabnomalari bo‘yicha mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvarag‘iga o‘tkazadi.
Debet – 11101 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring – qarz summasiga Kredit – mijozning hisobvarag‘i
Mablag‘larni mijozning talab qilib olingungacha asosiy depozit hisobvarag‘iga o‘tkazishni bank memorial-orderlar bilan amalga oshiradi, ular ikki nusxada rasmiylashtiriladi. Birinchi nusxa hisobvaraqlar bo‘yicha buxgalteriya operatsiyalari amalga oshirilganidan keyin bankning kunlik hujjatlariga joylashtiriladi, ikkinchi nusxasi belgilangan tartibda mijozga yuboriladi.
Bank tomonidan o‘tkazilgan summa bilan shartnoma bo‘yicha to‘lov talabnomasi summasi o‘rtasidagi farq bank diskontini tashkil etadi.
Debet – 11101 - Sotib olingan debitorlik qarzlari – Faktoring – diskont summasiga Kredit - 11195 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring - bo‘yicha diskont (kontr-
aktiv)
Shuningdek, faktoring summasi balansdan tashqari hisobvaraqda hisobga olinadi: Debet – 90966 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
Kredit - 96331 - Sotib olingan debitorlik qarzlari-Faktoring bo‘yicha kontr-hisobvaraq Shu o‘rinda qayd etib o‘tish kerakki, to‘lovchida muddati o‘tgan kreditorlik qarzining
yo‘qligi, tovarni sotish, ish bajarish yoki xizmat ko‘rsatish shartnomasida to‘lovning to‘lash muddati etib kelmaganligi faktoring xizmatlarini ko‘rsatishning majburiy sharti hisoblanadi.
Mijoz faktoring shartnomasi tuzilgunga qadar bankka quyidagi hujjatlarni taqdim etishi lozim:
belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan va to‘lovchi tomonidan imzolangan oldi-sotdi, ishlar bajarish va xizmatlar ko‘rsatish shartnomasi;
moddiy boyliklar berilgani, ishlar bajarilgani va xizmatlar ko‘rsatilganini tasdiqlaydigan hujjatlar (tovar-transport yukxatlari, ishonchnomalarning ko‘chirma nusxalari, ishlarni qabul qilish dalolatnomalari va hokazo);
to‘lovchi tomonidan boshqa banklarda ochilgan hisobvaraqlar ro‘yxati;
to‘lovchining moliyaviy holatini belgilash uchun zarur hujjatlar27.
Faktoring xizmatlarini ko‘rsatish shartnomasini tuzish chog‘ida mijoz va bank-moliyaviy agent to‘lovchini ushbu bitim to‘g‘risida yozma ravishda xabardor qiladi.
Bank faktoring operatsiyalarida mijoz to‘lov talabnomasining yuqori qismida shtamp qo‘yishi yoki "Faktoring" deb yozib qo‘yishi va kredit bo‘yicha bank-moliyaviy agent faktoring hisobvarag‘ining raqamini ko‘rsatishi kerak.
Endi faktoringning bankka qaytarish jarayoni ko‘rib chiqsak. Bank to‘lov talabnomasini to‘lov muddati etib kelganda to‘lovchining hisobvarag‘iga qo‘yadi. Taqdim etilgan to‘lov talabnomasi asosida to‘lovchi to‘lovni amalga oshiradi:
Debet – to‘lovchining hisobvarag‘i
Kredit - 11101 - Sotib olingan debitorlik qarzlari – Faktoring
Faktoring summasi to‘liq qoplansa faktoring balansdan tashqari hisobvaraqdan hisobdan chiqariladi.
Debet – 96331 - Sotib olingan debitorlik qarzlari-Faktoring bo‘yicha kontr-hisobvaraq Kredit - 90966 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
Albatta, bu holat faktoring operatsiyasining sodda bir muammosiz ko‘rinishi edi. Aslida faktoring yuqori daromad keltiruvchi operatsiya bo‘lishi bilan bir qatorda, o‘ziga yarasha risk talab qiladi. Bank shartnoma shartlariga muvofiq, operatsiyalarni amalga oshirishi, etkazib beruvchi va to‘lovchi bilan amalga oshirilgan operatsiyalarning batafsil hisobini yuritishi, etkazib beruvchini shaxsiy hisob varag‘i holati to‘lovchi tomonidan to‘lov talabnomalari to‘lanishi va qarzni qaytarilish holati to‘g‘risida muntazam ravishda hisobot tayyorlashi va muddati o‘tkazib yuborilgan to‘lov talabnomalarning tahlilini amalga oshirishi shart.
Faktoring operatsiyasi bo‘yicha shartnomada belgilangan muddatda faktoring summasi to‘lanmasa muddati o‘tgan sotib olingan debitorlik qarzlari – faktoringga o‘tkaziladi.
Debet - 11103 - Muddati o‘tgan sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring Kredit - 11101 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
Faktoring operatsiyasi bo‘yicha qarz summasi sud jarayoniga o‘tkazilsa: Debet - 11105 - Sud jarayonidagi sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring Kredit - 11103 - Muddati o‘tgan sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring
Aktivning hisobdan chiqarilishi faktoringni qisman yoki to‘liq qaytarilishi mumkinligini inkor etmaydi.
Faktoring bo‘yicha ehtimoliy zararlarni qoplash zaxiralariga ajratmalar "Ehtimoliy zararlarni baholash" hisob raqami orqali bank xarajatlariga kiritiladi va joriy davr uchun "Foydalar va zararlar to‘g‘risidagi hisobot"ning "Aktivlar va lizing bo‘yicha ehtimoliy zararlarni baholash" satrida aks ettiriladi.
Zaxiralarning noadekvatligi hollarida bank tomonidan zaxiralarning etishmovchiligi aniqlangan davrda zaxiralarga qo‘shimcha ajratmalar qilinishi zarur.
Aktivlar bo‘yicha ehtimoliy zararlarni qoplash zaxiralarining adekvat darajasini doimiy ravishda ushlab turishning ta’minlanishi uchun to‘liq javobgarlik bank Kengashiga yuklatiladi. "Ishonchsiz" aktivlarni ehtimoliy zararlarni qoplash zaxiralari hisobidan qoplash to‘g‘risidagi qaror bank Boshqaruvi tomonidan qabul qilinib, bu haqda bank Boshqaruvi bank
Kengashiga uch kunlik muddat ichida ma’lumot beradi.
Zararlarni qoplash zaxiralari hisobidan qoplangan ishonchsiz aktivlarning hisobi “Ko‘zda tutilmagan holatlar” hisobvarag‘ida yuritiladi. Bunda quyidagi buxgalteriya o‘tkazmalari amalga oshiriladi:
Debet 56814 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni baholash;
Kredit 11199 - Sotib olingan debitorlik qarzlari - Faktoring - bo‘yicha ko‘rilishi mumkin bo‘lgan zararlarni qoplash zahirasi (kontr-aktiv)
O‘tkazilayotgan aktiv bo‘yicha olinadigan foizlarni hisobga olish shaxsiy hisob raqami ham bir vaqtning o‘zida ushbu aktiv bo‘yicha “Olinadigan hisoblab yozilgan foiz” hisobvarag‘ini kreditlar va “Foizli daromad” hisobvarag‘ini debetlash yo‘li bilan yopilishi kerak.
|
| |