Eshitish analizatori - Yosh fiziologiyasi va gigienasi

|
Yosh fiziologiyasi va gigienasi
|
bet | 92/190 | Sana | 06.01.2024 | Hajmi | 4,48 Mb. | | #130993 |
Bog'liq Yosh fiziologiyasi va gigienasi6.5. Eshitish analizatori.
Eshitish organi turli tovushlarni eshitish va muvozanatni saqlash vazifasini bajaradi. Eshitish organi uch qismga: tashqi, o’rta, ichki quloqqa bo’linadi. Tashqi quloq suprasi tashqi eshitish yo’lidan iborat.
Quloq suprasi tog’aydan iborat bo’lib, muskullari kam. U tovushni tutishga va uning yo’nalishini bilishga xizmat qiladi. Quloq suprasi va muskullari hayvonlarda yaxshi rivojlangan. Tashqi eshitish yo’lining uzunligi 2,5 sm. eshitish yo’li devorchalarining yuzasi tuklar bilan qoplangan, maxsus bezchalar quloq kiri (sarig’i) deb ataladigan yopishqoq modda ishlab chiqaradi.
Tashqi quloq bilan o’rta quloq o’rtasida nog’ora parda bor. U oval shaklida bo’lib, qalinligi 0,1 mm ni tashkil etadi. Nog’ora parda fibroz to’qimadan tuzilgan, elastik, u tovushni o’rta qo’loqqa o’tkazadi. O’rta quloq nog’ora bo’shlig’idan, eshitish suyakchalaridan va Yevstaxiy nayidan iborat bo’lib, maxsus kanal yordamida burun-halqumga tutashadi.
27-rasm. Odam qulog’ining tuzilish chizmasi.
1-quloq suprasi; 2-tashqi eshituv yo’li; 3-quloqning nog’ora pardasi; 4-eshituv suyaklari; 5-ichki quloq.
O’rta quloq ichida eshitish suyakchalari – bolg’acha, sandon va uzangi bo’ladi. Bolg’acha dastasi bilan nog’ora pardaga yopishib turadi, boshchasi esa sandonning asosi bilan birlashib, bo’g’im hosil qiladi. Sandonning o’siqlaridan biri uzangi boshchasi bilan bo’g’im hosil qilib tutashgan. Uzangining serbar tomoni oval darchaning pardasiga yopishgan. Eshitish suyakchalari nog’ora pardadagi hamma tebranishlarni takrorlab, kuchaytirib oval pardaga o’tkazadi.
O’rta quloq bo’shlig’idagi bosim tashqi havo bosimiga teng bo’lgandagina nog’ora parda yaxshi tebranadi. O’rta quloq bo’shlig’i Yevstaxiy nayi orqali burun-halqumgaga tutashgan, shu tufayli nog’ora pardaning ikki tomonidagi bosim muvozanatlashib turadi. O’rta quloq bo’shlig’idagi bosim tashqi havo bosimidan farq qiladigan bo’lsa, eshitish buziladi.
28-rasm. Korti organining chizmasi.
1-qoplovchi plastinka; 2,3-tashqi(3,4-qatorlar) va ichki (1-qator) tukli hujayralar; 4- tayanch hujayralar; 5-chig’anoq nervi tolasi(ko’ndalang kesilgan); 6-ichki va tashqi ustunlar; 7-chig’anoq va nerv; 8-asosiy plastinka.
Nog’ora pardaning ikki tomonidagi bosim haddan tashqari farq qiladigan bo’lsa, parda yirtilib ketishi mumkin. Ichki quloq labirintdan iborat bo’lib, yumaloq darcha bilan o’rta quloqqa tutashadi. Suyak labirintning ichida parda labirint bor. Suyak labirint devorchalari o’rtasida kichik bir bo’shliq bo’lib, bu bo’shliq perelimfa degan suyuqlik bilan to’ladi. Parda labirint ichidagi suyuqlik endolimfa deb ataladi. Oval darchaning orqasida ichki quloq labirinti dahlizi, chig’anoq va yarim doira kanallar bor.
Tovush tebranishlarini qabul qilinishi. Havo to’lqinlarining nog’ora pardaga ta’siri natijasida quloq eshitadi. Havoning tebranishi tashqi eshitish yo’li orqali nog’ora pardani tebratadi. Nog’ora pardaning tebranishi eshitish suyaklarida takrorlanadi va uzangining serbar tomoni orqali ichki quloqning oval darchasidagi pardaga o’tadi. Oval darcha pardasining tebranishi perelimfaga o’tadi. Perelimfa tebranib, o’z navbatida endolimfaning tebranishiga sabab bo’ladi. Endolimfa tebranib, Kortiyev organidagi tuklarni tebrantiradi va shu bilan eshitish nervining uchlarini qo’zg’alish impulsi bosh miya yarimsharlari po’stlog’iga – eshitish analizatorlarining miyadagi uchlariga yetib boradi, natijada eshitish sezgisi paydo bo’ladi. Odam qulog’ining tovush sezadigan muayyan chegarasi bo’lib, sekundiga 14 martadan to 2000 martagacha tebranishdagi tovushlarni sezadi. Yosh ulg’ayishi bilan quloqning tovush sezish chegarasi kamayib boradi. Odam qulog’i 1000 dan 4000 gacha gersdagi tovush to’lqinlarini sezadi.
Bola tug’ilishi bilan eshitish analizatori ishlay boshlaydi. Eshitish analizatorining funksional rivojlanishi 6-7 yoshgacha davom etadi. 14-15 yoshda eshitish sezgirligi juda susayadi, so’ngra orta boradi.
Eshitish organi sog’lom bo’lishi uchun gigiyenaga rioya qilish kerak. Quloqni toza tutish shart. Quloq kirini qattiq narsa bilan tozalash, quloqni kovlash mumkin emas, chunki uning nog’ora pardasini teshib qo’yish yoki quloqqa turli infeksiya kirishi mumkin. Qulog’i yaxshi eshitmaydigan bolalarni oldingi partalarga o’tqazish tavsiya etiladi va bunday bolalar bilan baland tovushlarda gaplashishga to’g’ri keladi. Quloq og’riganda shifokor maslahatisiz o’z bilganicha davolanish aslo mumkin emas.
|
| |