Bojxona ishining rivojlanishi bosqichlari

2.Bojxona ishining rivojlanishi bosqichlari.
Ko’plab mamlakatlarning tadbirkorlari o’z milliy bozorlariga xorijiy raqobatchilarni kiritmaslik maqsadida turli chora-tadbirlarni qo’llaydilar. Ularning ko’zlagan manfaati xorijiy raqobat bo’lishiga imkon bermaydi, ishlab chiqarishni doimiy ravishda yangilashga, chiqimlarni pasaytirishga, tovarlar va xizmatlar sifatini oshirishga majbur qiladi.
Iste‘molchilarni esa ko’proq yaxshi va arzon mollarga ega bo’lish qiziqtiradi, tovarning kelib chiqishi va uni kim ishlab chiqarishi ular uchun u qadar muhim emas.
Ushbu vaziyat jahonning ko’plab mamlakatlarida iqtisodiy va siyosiy ixtirolarning doimiy manbai hisoblanadi. Hukumat o’z iqtisodiy siyosatini shunday ishlab chiqishi kerakki, mamlakat bozorlarida import tovarlari paydo bo’lishidan ushbu mamlakat yutib chiqishi kerak.
Davlat tovarlar olib kirilishi (olib chiqilishi)ni cheklashi yoki aksincha rag’batlantirishiga bog’liq ravishda iqtisodiy va bojxona siyosatining to’rtta asosiy turi farqdanadi.
qisman cheklashlar siyosati ichki bozorga tovarlarning muayyan turlari, masalan, mamlakat mafkurasi va aholining turmush tarziga zid bo’lgan kino va video mahsulotlari, bosma nashrlar kirib kelishiga yo’l qo’ymaslik maqsadida o’tkaziladi.
Proteksionizm siyosati ichki bozorni xorijiy raqobatdan himoya qilish. Odatda, u eksport ishlab chiqarishni u yoki bu darajada importning o’rnini bosishni rag’batlantirish bilan birga qo’shib olib boriladi. Basharti, milliy ishlab chiqarish raqobatga bardoshli bo’lmasa, tadbirkorlik tuzilmalarining qistovi bilan davlat tomonidan qabul qilinadi. Proteksionizm – milliy tovar ishlab chiqaruvchilariga alohida imtiyozli sharoitlar yaratib berishdir, bu esa milliy iqtisodiyotda turlicha oqibatlar olib kelishi mumkin.
Bir tomondan, importning cheklanishi iste‘molchilarga va umuman mamlakatga zarar yetkazadi, chunki xalqaro mehnat taqsimoti afzalliklaridan foydalanilmaydi. Yuqori bojlar solinishi orqali milliy ishlab chiqaruvchilarga vujudga keltiriladigan imtiyozli shartlar texnologik jihatdan eskirgan ishlab chiqarish konservatsiya qilinishiga olib kelishi mumkin (monopoliya samarasi).
Ikkinchi tomondan, xorijiy raqobatchilarga qarshi proteksionistik choralar ko’rilishida mahalliy tadbirkorlarni himoya qilish milliy kompaniyalar va firmalar shakllanishi paytida juda zarurdir. Bu xo’jalik yuritishning yangi shakllariga o’zini saqlab qolish, kuch to’plash imkonini beradi.
Misol uchun, yapon avtomobilsozligining shiddatli muvaffaqiyati ko’p jihatdan hukumat hozir mashhur bo’lgan ‘Mazda’, ‘Nissan’, ‘Toyota’ firmalari qaror topishi sharoitida o’tkazgan proteksionizm siyosati bilan izohlanadi. 1932 yilda hukumat hali uncha o’zini tutib olmagan avtokompaniyalarni avtomobil industriyasining amerikalik gigantlardan himoya qilish uchun xorijiy mashinalar va ehtiyot qismlar importiga doir bojlarni keskin oshirdi. Bu mamlakatning uzoq muddatli iqtisodiy manfaatlari bilan uning fuqarolari ayrim guruhlari manfaatlari o’rtasidagi ziddiyatga klassik misol bo’la oladi. Agar xalqaro savdodan va xalqaro mehnat taqsimotida qatnashishdan bugun mamlakat deyarli hamma vaqt yutib chiqsa, uning fuqarolarining ayrim guruhlari bundan zarar ko’rishi mumkin va ular ‘milliy iqtisodiyot’ni himoya qilishni talab qiladilar.
Mazkur muammo, agar arzon va sifatli xorijiy mahsulotga eshik ochib qo’yiladigan bo’lsa, ko’plab tarmoqlar ichki bozorda import tovarlar bilan raqobatlasha olmaydigan MDHda juda keskin bo’lib turibdi. Bunda ko’plab korxonalar sinadi va yopiladi, ularda ishlaganlar esa yashash uchun boshqa imkon qidirishadi. Masalan, 1992 yildayoq Estoniyadan import qilingan go’sht Rossiyaning mahalliy fermalari mahsulotidan arzon bo’lgan vaziyat vujudga keldi (ayniqsa Estoniyaga qo’shni bo’lgan Pskov viloyatidagilar uchun). Rossiya shaharlari aholisi uchun import go’shti iste‘mol qilish foydali bo’lgan bo’lur edi, biroq u holda Rossiya chorvachiligi o’z tovari sotiladigan bozordan mahrum bo’lardi va o’z xarajatlarini tezlikda pasaytirish imkoniga ega bo’lmaganligi sababli xonavayron bo’lardi. Shunga o’xshash vaziyat yengil va oziq-ovqat sanoati, maishiy elektrotexnika va boshqa tarmoqdar uchun ham realdir. MDH bozori davlat tomonidan tartibga solish, eng avvalo bojlar (tariflar) bilan tartibga solish chora-tadbirlari yordamida import tovarlari keng kirib kelishidan uzoq vaqt qo’riqlanishi ehtimoli mavjud.
Proteksionizm siyosati rivojlanayotgan mamlakatlarda ayniqsa keng qo’llaniladi. Undan tarkibiy o’zgartirishlarni amalga oshirishda, importning o’rnini bosish maqsadida milliy sanoatni qo’llab-quvvatlashda foydalaniladi.
Erkin savdo siyosati (‘fritrederlik’) - tashqi savdoda cheklashlarni eng oz darajada kamaytirish. Odatda, u bozorda yetakchi mavqega ega bo’lgan, o’z tovarlarining raqobatga bardoshliligidan xavotirda bo’lmagan mamlakatlar tomonidan o’tkaziladi.
Bojxona siyosati ko’p darajada olib kirilayotgan mahsulot ichki ishlab chiqarish bilan raqobatlasha olmaydigan yoki muhim tarmoqlar uchun xom ashyo hisoblangan mamlakatlarda ham erkin savdoga yo’naltirilgan bo’ladi. Agar import ichki ishlab chiqarish bilan raqobatga kirishmasa, mamlakatning siyosiy kuchlari u xaridorga imkoni boricha arzonroq yetib borishi haqidagi fikrga kelishadi. Hech bir narsani himoya qilishning hojati bo’lmaganda proteksionizm o’zini oqlamaydi. Shunga o’xshash xorijiy ishlab chiqarish bilan raqobatlashayotgan tarmoqlarga nisbatan tarmoq uchun muhim xom ashyo hisoblangan tovar, garchi bundan istisnolar bo’lsa ham, odatda bojdan ozod qilinadi (yoki u juda oz bo’ladi).
Taqchil bozorni to’ldirish siyosati - ‘teskari proteksionizm’. Ushbu siyosat milliy bozor nihoyatda taqchil bo’lgan taqdirdagina samarali bo’ladi.
Ushbu strategiya unsurlaridan 80-yillar oxiri 90-yillar boshlarida O’zbekistonda xorijiy tovarlarni jalb qilish maqsadida foydalanildi. Ishlab chiqaruvchilar o’rtasidagi eski, rejali aloqalarning barham topishi, yangi mustaqil davlatlarni tushkunlikka solib qo’ygan ishlab chiqarishning pasayishi deyarli barcha tovar bozorlarida taqchillikni keltirib chiqardi. Import bojlarining bekor qilinishi, imtiyozli kredit berish va boshqa choralar 1995 yil o’rtalariga kelib taqchillik muammosi kun tartibidan olib tashlanishiga ko’maklashdi.
Biron-bir siyosatni joriy etish shartlari, ular barcha tovarlar va bozorlar bo’yicha o’tkazilsa, qattiq bo’lishi mumkin. Agar bu ayrim tovarlar va bozorlar bo’yicha o’tkazilsa, shart-sharoitlar yumshoq bo’lishi mumkin.
Yumshoqlik ko’pchilik davlatlarga o’z faoliyatida bir qancha tashqi iqtisodiy strategiyalarni birga qo’shib olib borish imkonini beradi, Masalan, umumiy bozor mamlakatlari bir-birlari bilan qishloq xo’jaligi mahsulotlari savdosida proteksionizmni ma‘qul ko’rishadi, ayni vaqtda boshqa ko’pchilik davlatlarga nisbatan erkin savdo strategiyasi tanlangan. AQSH ko’plab tovarlar bo’yicha Yaponiyaga nisbatan erkin savdo prinsiplarini qo’llaydi, biroq bundan protekpionizm mamlakatlar o’rtasida avtomobilsozlikda o’zaro mavjuddir, u ko’pincha ‘savdo urushlari’ga olib keladi.
‘Savdo urushi’ - xalqaro savdo yo’llaridagi eng oxirgi cheklovdir. U o’zida ikki mamlakat hukumatlari tomonidan ularning ichki bozorlariga bir-birlarining tovarlari kirib kelishini o’zaro cheklash choralari qabul qilinishini ifodalaydi.
Masalan, 1992 yil sentyabr oyida AQSh va Xitoy mana shunday urush yoqasiga kelib qoldi.
SSSRning AQShdan import qilinadigan tovarlar yo’liga to’g’ridan-to’g’ri ta‘qiqlar, kvotalar, litsenziyalar, sifat standartlariga rioya qilishga nisbatan oshirilgan talablar ko’rinishida belgilanadigan to’siqlarni olib tashlashni rad etishi bunga sabab bo’ldi. Agar xitoyliklar AQSH bilan savdoda sezilarli ustunlikka erishmagan bo’lganlarida Xitoy ma‘murlarining bunday xattiharakatiga munosabat bunchalik keskin bo’lmasligi mumkin edi.
1991 yilda Xitoy tomoni AQShga o’zlari sotib olganga nisbatan 12,7 mlrd. dollarlik ko’p tovar sotgan. Aynan mana shu holat AQSH hukumatining rasmiy vakillaridan birini quyidagicha bayonot berishga majbur qildi: ‘Xitoy xalqaro savdo tizimida tezlik bilan eng muhim mamlakatga aylanmoqda. Biz bunday savdo darajasiga ega bo’lgan mamlakatga o’z qoidalari bilan o’ynash imkonini bera olmaymiz. Agar ular eksportdan foyda olishmoqchi bo’lsa, importga ham ruxsat berishlari kerak’.
Ushbu nuqtai nazarga muvofiq, AQSH Xitoyga ushbu mamlakatdan import qilinadigan tovarlarning keng doirasiga (yiliga salkam 4 milliard dollarlik) olgunchalik yuqori bojlar belgilash niyatini e‘lon qildi. Bunga ko’ra, Xitoy tovarlarining narxlari Amerika bozorida ikki baravar oshishi kerak edi. Bunga javoban xitoylik ma‘murlar bunday holatda ular ham Amerika tovarlariga, shu jumladan, kompyutyerlar, samolyotlar, avtomashinalar va boshqalarga ana shu miqdorda, ya‘ni 4 mlrd. dollarlik jazo tariqasidagi boj tariflari joriy etishlari haqida bayonot berishdi.
‘Savdo urushlari’ning uzoq yillik tajribasi eng rivojlangan mamlakatlarni bunda har ikkala tomon mag’lubiyatga uchraganligi, yaxshisi ‘jangovor harakatlar’ boshlanib ketishiga yo’l qo’ymaslik haqidagi fikrga olib keldi. Bu xalqaro savdoda eksportni ixtiyoriy cheklashni tug’dirdi.
AQSH va Yaponiya arzon yapon avtomobillari eksporti tufayli doimiy ravishda ‘savdo urushi’ yoqasida turadi. AQSH iqtisodiyotida avtomobil sanoati an‘anaviy ravishda alohida o’rin tutishini hisobga olganda buning atrofida hissiyotlar qanchalik qaynashini tasavvur qilish qiyin emas. Yapon avtomobilsozlari o’z mashinalarining AQShga sotilishi to’liq taqiqlanishi xavfining oldini olish uchun o’z mahsulotining Amerikaga eksport qilinishiga cheklash joriy qilishga rozi bo’lishdi, Yaponiya hukumati esa Amerika tovarlari importiga cheklashni susaytirdi.
|