nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-Mavzu: Oilaviy nizolar  psixologiyasining predmet va vazifalari

|
-Mavzu: Oilaviy nizolar psixologiyasining predmet va vazifalari
|
bet | 45/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгияси1-Mavzu: Oilaviy nizolar psixologiyasining predmet va vazifalari
Seminar mashg‘ulotning qisqacha mazmuni: Oila psixologiyasining psixologik bilimlar tizimida tutgan o‘rni. Oila psixologiyasining boshqa fanlar bilan aloqasi. Oila psixologik tadkikot birligi sifatida. Oila psixologiyasi fanining predmeti, maqsadi va vazifalari. Oila» tushunchasining psixologik mazmuni. Oila psixologiyasining o ‘rganishdagi qiyinchiliklar. Oilaviy psixologiyaning tadqiqot metodlari: kuzatish, konkret vaziyatlarni tahlil qilish, suhbat, eksperiment, statistik metodlar. Oilaviy munosabatlami tadqiq etishning nazariy-metodologik asoslari. Oilaviy munosabatlarni o'rganishdagi qiyinchiliklar.Shaxs rivojlanishida oilaning roli. Oila ijtimoiylashuvning muhim instituti sifatida. Oila institutining rivojlanish tarixi. Guruhiy nikohdan juftlik nikohgacha.
Mashg‘ulot uchun o‘quv vositalari:
Mashg‘ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o‘tkazilib, mos ravishda munosib pedagogik va axborot texnologiyalar qo‘llanilgan holda amalga oshiriladi. Bundan tashqari mavzu bo‘yicha talabalar tomonidan to‘plangan materiallar, mustaqil yozilgan konspektlar, tayyorlangan referatlar, mavzga oid uslubiy ko‘rsatmalar, tarqatma materiallar, savollar to‘plami, boshqotirmalar, testlardan ham unumli foydalaniladi.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
Adabiyotlar: A1; A2; A3; A4; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5 ;Q6; Q7
2. Oilaning vujudga kelishi va rivojlanishi
Seminar mashg‘ulotning qisqacha mazmuni: Oila va nikoh institutining rivojlanish tarixi. «Avesto»da oila haqida bayon etilgan fikrlar. Islomda oilaviy munosabatlar masalalari. Mutafakkirlarining oila haqidagi qarashlari. Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Yusuf xos Flojib, Alisher Navoiy va boshqa mutafakkirlarning oila va oilaviy munosabatlar xususidagi qarashlari. Yu.Toslaviyning “Xikmatlar xazinasi”dagi nasihatlari. Ibn Sinoning oilaviy munosabatlar haqida qarashlari.
|
| |
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari

|
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari
|
bet | 76/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиQo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
Adabiyotlar: A1; A2; A3; A4; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5 ;Q6; Q7
3 -m a v z u . Oilaviy nizolarning funksiyasi , oila tiplari va rollari
Oila funksiyasi, oila tiplari va rollari. Oila funksiyalari: reproduktiv, kommunikativ, ikgisodiy. tarbiyaiiy, felitsitologik, regulyativ, relaksatsiya.Funksional va disfuitsional oilalar. Oilalarning tuzilmasi va xayot sifatiga ko‘ra klassifikatsiyasi. Oila dinamikasi. Turli klassifikatsiyalar buyicha oilaning rinojlaiish boskichlari. Oiladagi o‘zgarishlar: pozitiv va negativ, kutilganva kutilmagan uzgarishlar va ularning er-xotin munosabatlariga ta’siri. Oilaviy-rollarga nisbatan kuyiladigan talablarga mutanosiblik.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
Adabiyotlar: A1; A2; A3; A4; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5 ;Q6; Q7
4-mavzu. Oilaviy nizolar psixologiyasini o‘rganishga tizimli yondashuv.
Tizimli yondashuv. Oila tizimini urganishning umumiy xarakteristikasi. Oila tushunchasi va parametrlari tizim sifatida. Oila konunlari tushunchasi va ularning oilaviy xayetdagi roli. Oila chegaralari va uzaro xarakat standartlari. Oila afsonalari va miflari. Oilani anglashda oila xakidagi miflarning roli. M.Bouenning oilaviy tizimlari xakidagi nazariyasi. Xulk-atvor namunalari va oila ichidagi munosabatlarning avloddan avlodga o‘tishida psixogenetik tuzilmalarning avloddan avlodga utuvchi axamiyati. Oila genogrammasi ва genosotsiogrammasi.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
|
| |
Umumiy soat
  
O‘quv semestri - Qarshi davlat universiteti psixologiya kafedrasi oilaviy nizolar psixologiyasi

|
Qarshi davlat universiteti psixologiya kafedrasi oilaviy nizolar psixologiyasi
|
bet | 75/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиUmumiy soat
|
O‘quv semestri
|
Ma’ruza
|
Amaliy mashg‘ulot
|
Seminar
|
Laboratoriya ishi
|
Mustaqil ish
|
120
|
3
|
30
|
|
30
|
|
80
|
II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg’ulotlari)
II.I. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:
1-mavzu. Oilaviy nizolar psixologiyasi fanining predmet va vazifalari
Oilaда shaxslararo munosabatlar psixologiyasining predmeta va vazifalari. Oila psixologik tadkikot birligi sifatida. «Oila» tushunchasining psixologik mazmuii. Oilaviy munosabatlar psixologiyasi xdkida tushuncha. Oilaviy munosabatlar psixologiyasi fanining vazifalari. Oila psixologik tadkikotlarning bir bulagi sifatida. Oila tushunchasining psixologik mohiyati. Oila xayet faoliyati makoni sifatida. Shaxe rivojlanishida oilanish roli. Oila ijgimoiylashuvning mux,im instituta sifatida.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
Adabiyotlar: A1; A2; A3; A4; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5 ;Q6; Q7
2 – mavzu . Oilaviy nizolarning vujudga kelish tarixi
Sotsiogenezda oilaning rivojlanish tarixi. Oila evolyutsiyasini belgiloichi omillar. Oilanining madaiy, tarixiy na etnik xususiyatlari. Zamonaviy oilaning rivojlanishi xaqidagi g‘oyalar. Dsmografik uzgarishlar na ularning oilaviy xayotga ta’siri.
|
| |
МОЛИЯВИЙ НАТИЖАЛАР АУДИТИНИ ТАКОМИЛЛАШТИРИШ

90
ўзгарган-ўзгармаганлигини,
бухгалтерия
проводкалари
тўғри
берилган-
берилмаганлигини аниқлаш ёки уларни молиявий таҳлил қилиш билангина
чекланиб қолади.
Фикримизча,
аудиторлик
текширувларида
молиявий
натижалар
тўғрисидаги ҳисобот аудити муҳим ўринни эгаллайди.
Чунки молиявий
ҳисоботнинг асосий мақсади хўжалик юритувчи субъект фаолияти ва унинг
молиявий натижалари тўғрисидаги ҳаққоний маълумот тақдим этиш
ҳисобланади. Шундай экан, юқорида қайд этиб ўтганимиздек, молиявий
натижалар уларни шакллантирувчи таркибий қисмлари даромадлар ва
ҳаражатлар ўртасидаги боғлиқлик нуқтаи назаридан чуқур таҳлил қилиниши
мақсадга мувофиқ. Шу сабабли молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисобот
аудити жараёнларида хўжалик фаолиятининг даромадлари ва харажатлари
бўйича салмоқли миқдорда аудит амаллари бажарилиши зарур.
Аудиторлик текширувлари қанчалик сифатли ўтказилса, молиявий
натижалари тўғрисида аниқ ва ишончли маълумотларни кўпроқ олиш
имконияти туғилади. Бундан ташқари, аудит маслаҳат бериш функцияси орқали
иқтисодий субъектларга мавжуд ресурслардан оқилона
фойдаланиш ва фойда
ҳажмини кўпайтириш йўналишларини белгилаб бериши мумкин.
Ўзбекистон Республикасида иқтисодий ислоҳотларнинг босқичма-
босқич амалга оширилиши хўжалик юритувчи субъектларнинг бозор
қонунлари асосида фаолият юритишини таъминлашга хизмат қилмоқда. Амалга
оширилаётган ислоҳотлар натижасида шаклланган ва эркин рақобатга
асосланган иқтисодиётда фаолият юритиш учун эса ҳар бир хўжалик юритувчи
субъект молиявий барқарор ва мустаҳкам бўлиши лозим. Рақобатбардошликни
таъминлаш ишлаб чиқариш самарадорлигини ошириш билан бирга хўжалик
юритувчи
субъект
фаолиятининг
молиявий
натижаларини
тўғри
шакллантириш, хўжалик юритувчи субъектда инқирозга қарши дастурни ишлаб
чиқиш ва барқарор ривожлантириш стратегиясини белгилашга кўп жиҳатдан
боғлиқ.
91
Хулоса тарзида таъкидлаш жоизки, молиявий натижалар аудитининг
тўғри
режалаштирилиши
ва
сифатли
ўтказилиши
холис
аудиторлик
хулосасининг шаклланишига хизмат қилади.
Baholash:
Uyga vazifa - 1-Mavzu: Natural son tushunchasi

|
1-Mavzu: Natural son tushunchasi
|
bet | 55/90 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 5,91 Mb. | | #129663 |
Bog'liq 7-sinf 2018 algebraBaholash:
Uyga vazifa: 363-364-misol.
O’IBDO’:
Sana: Sinf:
56-Mavzu: Yig'indining kvadrati. Ayirmaning kvadrati
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: Yig’indining kvadrati haqida tushuncha berish
Tarbiyaviy: Olingan bilimlarni xayotda qo’llay olish. O’quvchilarni o’zaro xurmat ruhida tarbiyalash
Rivojlantiruvchi: O`quvchilarning xotirasini shakllantirish, dunyoqarashini kengaytirish
Tayanch kompetensiyalar:
Axborot bilan ishlash kompetensiya elementi: mavzu doirasida ko’rsatilgan multimedia ilovalariga ongli munosabat bildirish.
Fanga oid kompetensiyalar: o‘rganilgan matematik tushunchalarni va qoidalarni tushuntirib bera oladi, tegishli misollar keltira oladi;
ko‘rinishdagi ko‘paytmani topa oladi, qisqa ko‘paytirish formulalarin ikeltirib chiqara oladi;
, , kabi ko‘phadlarni chiziqli ko‘paytuvchilarga ajrata oladi;
Chiziqli va kvadratik ifodalarning yig‘indisi, ko‘paytmasi, kvadratlarin o‘z ichiga olgan formulalar bo‘yicha aniq va taqribiy arifmetik hisob-kitoblarni va ayniy almashtirishlarni bajara oladi;
Ifodalarda qisqa ko‘paytirish formulalarini aniqlay oladi va ularni qo‘llay oladi.
Dars turi: yangi tushuncha va bilimlarni shakllantiruvchi
Darsda foydalanilgan metodlar: an’anaviy
Dars jihozi: darslik, konspekt, ko’rgazmali qurollar, tarqatma materiallar
Tashkiliy qism:
Salomlashish
Navbatchi axborotini tinglash
O’tilgan mavzular yuzasidan savol-javob o’tkazish
Uy vazifasini tekshirish
Asosiy qism
Ikkita son yig’indisining kvadrati (a+b)2 ni qaraymiz
Ikkita son yig’indisining kvadrati birinchi son kvadrati qo’shuv birinchi son bilan ikkinchi son ko’paytmasining ikkilangani qo’shuv ikkinchi son kvadratiga teng.
365-misol.
|
| |
O’quvchilarning o’z-o’zini boshkarishi

|
O’quvchilarning o’z-o’zini boshkarishi
|
bet | 73/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгияси O’quvchilarning o’z-o’zini boshkarishi - o’quvchilarning jamoa faoliyatini uyushtirish va boshkarishdagi faol ishtiroklari.
O’quv qo’llanmasi – 1) ma’lum o’quv fanlari bo’yicha metodik materiallar, tushuntirishlar, tavsiyalarni yorituvchi hamda o’qituvchi yoki o’quvchilar uchun mo’ljallangan manba; 2) muayyan fan bo’yicha tayyorlangan hamda metodik jihatidan o’quv-tarbiyaviy jarayonda bevosita foydalanish imkonini beruvchi ko’shimcha o’quv materiallari.
Harbiy vatanparvarlik tarbiyasi - yoshlarni vatan himoyasi hamda harbiy mudofaaga tayyorlash, ularda favkulotda holatlarda harbiy mudofaani tashkil etish ko’nikma va malakalarini shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon.
Hikoya – o’qituvchi tomonidan mavzuga oid dalil, hodisa va vokealarning yaxlit yoki kismlarga bo’lib, tasviriy vositalar yordamida obrazli tasvirlash yo’li bilan ixcham, kiska va izchil bayon kilinishi.
Hisobga olish – ta’limning muayyan davrida o’quvchilar va o’qituvchi faoliyatini umumlashtirish, xulosalash.
Huquqiy madaniyat – shaxs tomonidan huquqiy bilimlarning o’zlashtirilishi hamda huquqiy faoliyatni tashkil etish darajasining sifat ko’rsatkichi.
Huquqiy ong - muayyan jamiyatning moddiy hayot tarzi bilan belgilanadigan tasavvur, idrok, tafakkur va e’tikodlar tizimi bo’lib, ijtimoiy-psixologik hodisa sifatida murakkab tuzilishga ega.
Huquqiy tarbiya - shaxs tomonidan o’zlashtirilgan nazariy-huquqiy bilimlar negizida huquqiy faoliyatni tashkil etish ko’nikma va malakalarini hosil qilish, unda ijobiy huquqiy sifatlarni karor toptirish va huquqiy madaniyatni shakllantirishga yo’naltirilgan pedagogik jarayon.
Huquqiy ta’lim - o’quvchilarga huquqiy me’yorlar, konunlar hamda ijtimoiy-huquqiy munosabatlar mohiyati to’grisidagi tizimlangan bilimlarni berish, ularda huquqiy bilimlarni egallashga bo’lgan ehtiyojni yuzaga keltirish, huquqiy ongni shakllantirish jarayoni.
Huquqiy faoliyat - huquqiy me’yorlar, konunlar talablariga nisbatan ongli yondashish, ularga kat’iy va ogishmay amal qilish, konunlarni hurmat qilish, ularni shaxs erkini himoya qilish kafolati sifatida e’tirof etish, huquqiy munosabatlar jarayonidagi faol ishtirokni tashkil etishga yo’naltirilgan amaliy xatti–harakatlar majmui.
|
| |
Mashg‘ulot uchun o‘quv vositalari

|
Mashg‘ulot uchun o‘quv vositalari
|
bet | 54/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиMashg‘ulot uchun o‘quv vositalari:
Mashg‘ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o‘tkazilib, mos ravishda munosib pedagogik va axborot texnologiyalar qo‘llanilgan holda amalga oshiriladi. Bundan tashqari mavzu bo‘yicha talabalar tomonidan to‘plangan materiallar, mustaqil yozilgan konspektlar, tayyorlangan referatlar, mavzga oid uslubiy ko‘rsatmalar, tarqatma materiallar, savollar to‘plami, boshqotirmalar, testlardan ham unumli foydalaniladi.
Qo‘llaniladigan ta’lim texnologiyalari: “Klaster”, “Bumerang”, “Venn” diagrammasi, “Tushunchalar tahlili”, “Matbuot konferensiyasi”, “Aqliy hujum”, “Insert”, “B/Bx/B” grafik organayzeri va boshqalar.
Adabiyotlar: A1; A2; A3; A4; Q1; Q2; Q3; Q4; Q5 ;Q6; Q7
15-Mavzu: Muloqot madaniyati oilaviy hayotga tayyorlikning bir
yo‘nalishi sifatida
Seminar mashg‘ulotning qisqacha mazmuni: Muloqot psixologiyasi. Muloqot va uning turlari. Muloqot odobi va uni egallash imkoniyatlari. Muloqotning psixologik tomonlari. Oilada muloqot madaniyatini egallashning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari. Er-xotin munosabatlarining ijtimoiy-psixologik xususiyatlari. Ota-ona va bola munosabatlari xarakteristikasi. Ota - ona – bola munosabatlarining tarixiy davrlari. Onalik va otalik psixologiyasi. Bola shaxsini shakllanishida ota va onaning roli. Ota-onalik ustanovkalari va tarbiya shakllari. Ota -onalarning bola bilan o'zaro munosabat va muloqot stillari. Oilada shaxslararo munosabatlarni yaxshilashning ijtimoiy-psixologik xususiyatlari.
Mashg‘ulot uchun o‘quv vositalari:
Mashg‘ulotlar faol va interaktiv usullar yordamida o‘tkazilib, mos ravishda munosib pedagogik va axborot texnologiyalar qo‘llanilgan holda amalga oshiriladi. Bundan tashqari mavzu bo‘yicha talabalar tomonidan to‘plangan materiallar, mustaqil yozilgan konspektlar, tayyorlangan referatlar, mavzga oid uslubiy ko‘rsatmalar, tarqatma materiallar, savollar to‘plami, boshqotirmalar, testlardan ham unumli foydalaniladi.
|
| |
- §. Fazoda va tekislikda joylashgan juft kuchlar

Masala. Q irralarining uzunligi
1 m
boMgan kubga ju ft kuch q o 'y ilg an . Bu
juft kuch m om entining moduli aniqlan-
sin (40-rasm).
F = F' = 2 N.
Yechish. M asala sh artig a k o ‘ra:
SD = DB = 1 m.
A fi57)dan:
S B = л
I
b
D2 +
S D 2 yoki
S B = d = J 2 m.
(12.1) ga asosan,
M = F - d = 2 \ f 2 N.
Nazorat savollari
1. Juft kuch va juft kuch momenti nima?
2. Juft kuch momenti vektori qanday yo‘nalgan va uning miqdori ni-
maga teng?
3. Qanday shart bajarilganda ikkita juft kuch ekvivalent boMadi?
4. Fazoda joylashgan juft kuchlar qanday qo'shiladi?
5. Tekislikda joylashgan juft kuchlar qanday qo'shiladi?
6. Juft momenti erkin vektorligi haqidagi teoremani ta’riflang.
7. Fazodagi juft kuchlar muvozanat sharti qanday?
8. Tekislikdagi juft kuchlar muvozanat sharti qanday?
Л 
(]8 2) - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

Л
(]8 2)
Ixtiyoriy kuchlar sistemasi tekislikda joylashgan b o ‘lsa, (18.2) ni
shunday yozamiz:
R = Y~Fv, M
o (^ v ).
(18.3)
(18.2)
va (18.3) ifodalardagi R kuchlar sistemasining bosh vektori,
M esa bosh moment deyiladi.
D em ak, ixtiyoriy kuchlarni berilgan m arkazga keltirish orqali
bitta bosh vektor va bitta bosh m om ent hosil bo 'ladi (43-rasm ).
29
Bosh v e k to r va b o sh m o-
m entni analitik usulda quyidagi
cha hisoblash mumkin:
r
7 _
^ i к ч.
I
X ‘
43-rasm.
cos(Я л,/) = -^L, c o s (tfAJ ) =
cos ( R * , k ) = jj - .
M x = H m x ( Fv ) , M y = Y ; m y ( Fv ) ’ M z = ' L m z ( F V ) ’
M = J
m
2
x
+ My + M \ ;
cos( M " , i ) = ^ - , cos( M" , j ) = ^ - , cos( M* , k ) = ^
М
М
М
(18.5)
Bosh vektor bilan bosh m o m ent orasidagi burchakni aniqlash
uchun bu vektorlarni skalyar ko‘paytiramiz:
kelib chiqadi.
19- § . Ixtiyoriy kuchlar sistemasini sodda holga keltirish
Ixtiyoriy k u ch lam i so dda holga keltirishda quyidagi hollarni
ko‘ramiz:
1. Bosh vektor R = 0 , bosh m om ent M
ф
0 b o ‘lsa, ixtiyoriy
kuchlar sistemasi bitta bosh m om entga keltiriladi.
2. Agar bosh m om ent M = 0 , bosh vektor R
ф
0 b o ‘lsa, kuch
lar sistemasi bosh vektorga keltiriladi.
3. Bosh vektor R
ф
0 ham da bosh m om ent M
ф
0 b o ‘lib, ular
o ‘zaro ( R ± M) p eф en dik ular b o ‘lganda ixtiyoriy kuchlar sistema
si bitta bosh vektorga keltiriladi.
30
R ■
M = R ■
M ■
costp
yoki
Rx ^ x + Ry My + RZM z
(18.6)
|
N a z a r iy m e x a n ik a . — Т ., « M e h n a t» , 1987

|
N a z a r iy m e x a n ik a . — Т ., « M e h n a t» , 1987 Pdf ko'rish
|
bet | 181/191 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 6,72 Mb. | | #137496 |
Bog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762N a z a r iy m e x a n ik a . — Т ., « M e h n a t» , 1987.
2 20
S o ‘z b o s h i ..................................................................................................................................................... 3
K irish .............................................................................................................................................................. 4
Birinchi bo‘lim. ST A T IK A
I bob. Q attiq jism sta tik a s i va statikaning a so siy aksiom alari
1-§. Kuch. Kuchlar sistem asi. Ekvivalent sistema. T en g ta’sir etuvchi k u ch la r ................ 5
2-§. Statikaning asosiy aksiom alari..................................................................................................... 6
3-§. Bog‘lanish va un in g reaksiyalari................................................................................................. 9
M - § . Inshoot va m ashinalaiga qo'yiladigan kuchlam ing tu rla ri..............................................12
VII bob. K esishuvchi ku ch lar sistem asi
5-§. Kesishuvchi kuchlar sistemasini geom etrik q o 's h is h ........................................................ 15
6 -§. Kuchning o'qdagi va tekislikdagi proyeksiyasi ...................................................................16
7-§. Kesishuvchi kuchlam i analitik usulda qo'shish va
ulam ing m uvozanat sh arti.......................................................................................................... 17
III bob. M om en tlar nazariyasi
8-§. Kuchning nuqtaga nisbatan m om enti ..*................................................................................. 19
9 -§. Kuchning o ‘qqa nisbatan m o m e n ti........................................................................................ 20
|
| |
-§. Kesishuvchi kuchlar uchun Varinon te o re m a si................................................................ 21

|
-§. Kesishuvchi kuchlar uchun Varinon te o re m a si................................................................ 21 Pdf ko'rish
|
bet | 182/191 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 6,72 Mb. | | #137496 |
Bog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 167414376210-§. Kesishuvchi kuchlar uchun Varinon te o re m a si................................................................ 21
1 1-§. Kuchning nuqtaga nisbatan m om entining vektorligi..................................................... 22
IV bob. Juft kuchlar nazariyasi
12-§. Juft kuch. Juft kuch m o m e n ti...............................................................................................24
13-§. Juft kuch m om en tining vek torligi........................................................................................ 24
14-§. Juft kuch m om en tining vektoriga oid te o r e m a la r ..........................................................25
15-§. Fazo va tekislikda joylashgan juft kuchlam i q o 's h is h ...................................................26
16-§. Fazoda va tekislikda joylashgan juft kuchlar sistemasining m uvozanati..........................27
V bob. Ixtiyoriy kuchlar sistem asi
17-§. Kuchni berilgan markazga keltirish ......................................................................................28
18-§. Ixtiyoriy kuchlar sistemasini berilgan markazga k eltirish............................................ 29
19-§. Ixtiyoriy kuchlar sistemasini sodda holga k eltirish ........................................................ 30
20-§. Ixtiyoriy kuchlar sistemasining m uvozanat shartlari......................................................31
21 -§. Turli kuchlar ta’siridagi jism ning m uvozanat shartlari jadvali.................................... 32
22-§. Masalalar.............................................. ...................................... '................................................... 33
VI bob. Ishqalanish kuchi
23-§. Sirpanishdagi ishqalanish kuchi ..............................................................................................40
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
-§. Kesishuvchi kuchlar uchun Varinon te o re m a si................................................................ 21
|
V BO B. IXTIYORIY KUCHLAR S IST E M A S I

Natijada:
F <=>
( F , F ' , F " ) yoki
F <=>
{ F' , ( F , F " ) } .
Bu y erda (
F , F ") q o ‘shilgan ju ft k u ch lar d ey ilad i. M azkur
kuchning m om enti (11.2) ga ko‘ra quyidagicha b o ‘ladi:
M( F , F " ) = A O x F yoki
M = m ^ ( F ) .
Demak,
F <=> (
F " , M ) = (
F , M ). Shu bilan lem m a isbotlanadi.
18- § . Ixtiyoriy kuchlar sistem asini berilgan markazga
keltirish
F araz qilaylik, jism ga
( Ft ,F i ,...,F„)
kuchlar
q o ‘y i l g a n
boisin. 17-§
ga asoslanib,
Puanso lemmasini qo‘llaymiz (42-rasm).
Natijada
О nuqtada
(F{,F{,...,F/,) kuchlar,
{
ih0( F[ ) =M\ , m Q(F2) = M2,...,m 0F„) = M„}
q o 'sh ilg an ju ft kuchlar hosil b o 'lad i. Agar
(F \ ,F i ,...,Fn ) kuchlarning ta ’sir chiziqlari
fazoda b o ‘lsa,
(M \ ,M i
) ju ft kuch
m om enti vektorlari geometrik; tekislikda bo ‘lsa, algebraik q o ‘shila-
di. 15-§dan m a’lumki,
(F\ , F { ,...,F„ ) kuchlar kesishuvchi kuch
lar sistemasi b o ‘lgani uchun ular geom etrik qo‘shiladi.
Natijada:
R ’ = f \ F v' ,
~M =
v ,
(18.1)
V
—I
V—1
Bunda
Fi' = F i , F { =
F i , ...,
F„' = F„ b o ‘lgani uchun (18.1)
ni quyidagicha yozish mumkin:
-teorema. Juft kuch momenti vektori —

R = F
x
+F2 , R ' = F { + F { .
(15.1)
(13.1) ga ko‘ra:
M
= B A x R .
(15.2)
(15.1)
ni (15.2) ga qo‘yamiz:
M
=
BA
x f j +
BA
x
F2 ,
bunda
BA
x
F[ =
M x,
B A x
F2 = M 2 .
N atijada
M = M x +
M 2.
(15.3)
Agar juft kuchlar
n ta b o ‘lsa, (15.3) ni quyidagicha yozish mumkin:
M =
(15.4)
l
D em ak, fazoda joylashgan juft kuchlar b itta ju ftga ekvivalent
b o ‘lib,uning m om enti berilgan ju ftlar m o m entlarining
geom etrik
yig‘indisiga teng.
A garda juft kuchlar tekislikda joylashgan b o ‘lsa, ular b itta juft
kuchga ekvivalent bo ‘lib, uning m om enti berilgan juft kuchlar m o
m entlarining algebraik yig‘indisiga teng:
M = ± M V.
l
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi - bet 180

|
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi Pdf ko'rish
|
bet | 180/191 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 6,72 Mb. | | #137496 |
Bog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 1674143762
„
d T
— = 0 , — = Mx
дх
дх
— = —^ A/Apxsin(a
Эф
2
1
ф),
д Т
5ф
М12ф
(115.11)
Mix
С 0 5 ( а - ф )
Л //2 ф .
12
~
~ у
cos(a - ф) - -^-Мф2 s in (a ■
d f д Т
''[ _
M l2
„
1
ф
);
(115.12)
2
d t ^ d y )
4
т
2 M ljtC 0S ^a ~ ^ -
2 Л /& Ф 8 1 п ( а _ ф ) + _ Т 2 ^ '
2 1 9
Q = — Q
^
S x ’
°
5cp
. .
^
G S x s i n a
^
^
Gl
sin
Gl .
. . .
yoki Qx = — —— = (7sin a , Qv = ----- ^ L 2L = - _ S i n p , (115.13)
bunda G = Mg.
Endi Lagranj II tu r tenglam asini yozamiz:
d
I 8 T \
dT
~
d ( дТ\
8 T
~
(115.12) va (115.13) ni (115.14) ga qo‘yamiz:
2
lib
x c o s ( a - ® )
£sincp
л
••
/ф
/
ч
/ф
• /
ч
У
-------- у - 1 - + jLy J1 = °> * ~ у cos(a - ф) - - y S in ( a - ф) - gsin a .
Bu sterjen harakatining differensial tenglam alarini ifodalaydi.
Nazorat savollari
1. Dinamikaning umumiy tenglamasi qanday yoziladi?
2. Lagranj II tur tenglamasini yozing.
3. Sistemaga ta’sir qilayotgan kuch qanday holda potensialli bo‘ladi?
4. Potensialli kuch uchun Lagranj II tur tenglamasi qanday yoziladi?
5. Dinamikaning umumiy tenglamasiga doir masalalar qanday tartib-
da yechiladi?
6. Lagranjning ikkinchi tur tenglamasiga oid masalalar qanday hal
etilishini tushuntiring.
U m um lashgan kuchlar quyidagicha b o ‘ladi:
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Aziz-Qoriyev S .Q ., Yangurazov Sh.Ch.
N a z a riy m e x a n ik a d a n m asa la la r y e
c h is h . 1 -q ism . S tatik a va k in em a tik a . — Т ., « 0 ‘q itu v c h i» , 1974; 2 -q is m . D i-
n a m ik a . — Т ., « 0 ‘q itu v c h i» , 1 975.
2 .
Boym urodova L .I., Shoyusupov S h .A ., Giyasova
N . T . N a z a r iy m e x a n ik a
(S ta tik a d a n m a ’ru zalar m a tn i). — Т ., T IM I, 2 0 0 6 .
3.
Воронков И .М .
К у р с т е о р е т и ч е с к о й м е х а н и к и . — М ., «Н а у к а » , 1966.
4 .
G iyasova
N . T .,
Xalmatova Х .Т.
N a z a r iy m e x a n ik a (K in e m a tik a d a n m e to -
d ik k o ‘rsatm a). — Т ., T I M I , 2 0 0 7 .
5.
Добранравов В .В ., Никитин Н .Н .
К у р с т е о р е т и ч е с к о й м е х а н и к и . — М .,
« В ы с ш а я ш к о л а » , 1 9 8 3 .
6 .
M eshcherskiy I.V.
N a z a r iy m e x a n ik a d a n m a sa la la r to 'p la m i. — Т ., « 0 ‘q i
tu v c h i» , 1989.
7.
Rashidov T .R ., Shoziyotov S h ., M o ‘minov Q .B .
N a z a r iy m e x a n ik a a so s -
lari. — Т ., « 0 ‘q itu v c h i» , 1 990.
8.
Tolipova L.I.
|
| |
18
     
75-m asala. Uzunligi / boMgan bir jinsli AB

75-m asala. Uzunligi / boMgan bir jinsli
AB
stejen vertikal tekislikda
A sharnir atrofida ay-
lanishi mumkin. Sterjenning ogMrligi
G=Mg ga
teng. Sterjenning
A uchi esa gorizont bilan a
burchak hosil qiluvchi tekislik b o ‘ylab ishqa-
lanmasdan sirpanadi. Sterjen harakatining d if
ferensial tenglamasi tuzilsin (205-rasm).
Yechish. Sistem aga qo‘yilgan bogManish
lar ideal boMib, sistem aning erkinlik darajasi
ikkita. D em ak,um um lashgan k o o rd in a tala r
ham ikkita boMib, ular uchun
A nuqtaning og‘ma
tekislik bo‘ylab ko'chishi
q = x ham da steijen-
ning vertikaldan ogMshi
q2=cp olinishi mumkin.
Sanoq sistemasi 205- rasmdagidek tanlanadi.
205-rasm .
Sterjenning kinetik energiyasini hisoblaymiz:
T = -M V s + - I s co .
Bunda to = ф,
Is ~
M l1
12
, bu yerda
M — sterjen massasi.
S nuqta tezligi tezliklami qo‘shish teoremasidan foydalanib aniqlanadi:
vs =
К +
К «
bu yerda:
Vr — sterjen inersiya m arkazining A nuqta atrofida ayla-
nishidagi nisbiy tezligi;
ve
S nuqtaning og‘ma tekislikka parallel
boMgan ko‘chirm a tezligi. U lam ing miqdorlari quyidagicha:
К = { ф ,
V. = x.
205-rasmdan (kosinuslar teoremasiga ko‘ra):
= x +-^-Ф - *Apcos(
Natijada
T = —
2
x
2
+
—
Ixф со5( а - ф)
M l1
.2
+ ----- ф
2 4 V
(115.11) dan:
д Т
-rasm.
5
, 
= F , S - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

|
‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markaziBog'liq 1048 pdf 63c96812dd27f 167414376248-rasm.
5
,
= F , S 2 = 0 , S 3 = - F - > f 2
kelib chiqadi.
Endi В tugunga qo'yilgan Q, S\ , S
4
, Ss, Sb kuchlarning m uvo
zanat shartlarining tenglamalarini tuzam iz (48-rasm, d)\
Z Fvx = 0; 5, + S 5 ■
cos45° = 0,
Z ^ v, = 0 ; S6 + S 5 • cos45° = 0,
Q - S
a
= 0 .
(22.5)
Z ^ = 0 ;
(22.5) ni yechsak,
S4 = - Q , S 5 = - F > f 2 , S 6 = F
hosil boMadi.
3-masaIa. A B balkaga intensivligi qmax=2 k N /m b o 'lg an tekis
taqsim langan yuk qo'yilgan. AB balkaning A va В tayanchlaridagi
reaksiyalari aniqlansin. a = b = с = 2 m. AB balka og'irligi 0 = 4 kN
(49-rasm, a).
Yechish. M asalani yechish u ch u n avval CD va DB qism larga
qo'yilgan tekis taqsimlangan yukning teng ta ’sir etuvchisini topamiz.
CD qismdagi tekis taqsimlangan yuk teng ta ’sir etuvchisining moduli
Q i=Qmax'CD, ya’ni Q = 4 kN b o'lib, u CD ning o'rtasiga qo'yilgan;
CE = CD/ 2 yoki CE= 1 m. DB qismdagi tekis taqsimlangan yuk teng
ta ’sir etuvchisining moduli Q2 = qm3x ■
D B / 2 , ya’ni, Q2 = 2 kN. U
DB
2
DF =
= -jin boMgan F nuqtaga qo'yilgan (49-rasm , b).
Endi AB balka muvozanatini tekshiram iz (49-rasm , b). Balkaga
ta ’sir etuvchi kuchlar tekislikda joylashgan parallel kuchlar sistem a-
sidan iborat. Ularning muvozanat sharti tenglam alarini tuzam iz:
35
а
49-rasm.
b
Х К У
= 0 ;
R
a
- Q x - G
+ i?s - < ? 2
= 0 ,
^ m A ( F v )
= 0; -
Ql - A E - Q 2 - A F - G ~
+ RB - AB = 0. (22.6)
49-rasm , b dan:
A E = A C + C E , A E =
2+1= 3 m,
A F = A D + D F , A F = 4 +
2/3 = 14 /3 m.
(22.6) ga son qiymatlarni q o ‘ysak,
^ = 4 ,4 4 k N , ^ = 5 , 5 6 k N
ekanligi kelib chiqadi.
|
| |
1 - § . Turli kuchlar ta ’siridagi jismning muvozanat

2 1 - § . Turli kuchlar ta ’siridagi jismning muvozanat
shartlari jadvali
Fazoda joylashgan kuchlar
Tekislikda joylashgan kuchlar
z
Z ^ « = 0 ,
У
K ' V * -
1 ^ = 0 ,
•c
о
A j )
Fn 2 X
= 0 ’
C \
5
-
■
O
r
Ц т х ( К ) = 0,
о —.............
... / 17 \
Л
0<
T .m ,( £ ) - 0 .
S'
у
^
t l l y
\ I Vf
V
,
JC
X
X m t ( Fv) =
0 .
32
Davomi
22- §. M asalalar
1-masala. O g'irligi G = 2 N b o 'lg an К yukni В blok dan o 't-
kazilgan arqon yordamida D chig'ir ushlab turadi. Blokdagi ishqala-
nishni hisobga olm ay AB va BC b ru sla r zo 'riq ish i an iq la n sin .
ZA B C = Z D B K = a = 30° (47-rasm).
Yechish. Z?tugun muvozanatini tekshiram iz. Buning uchun (47-
rasm, b) dagidek Bxy koordinata sislemasini tanlab olamiz. В tugun-
ga A1yukning og'irligi (aktiv kuch) qo'yilgan, uni bog'Ianishdan qut-
qaramiz. Bog'lanishlar AB, BC sterjenlar ham da BD arqondan ibo
rat. Ularning reaksiyalari mos ravishda S x , S 2 va f . S terjen lar
cho'zilayapti deb faraz qilamiz. 47-rasm , b dan ko'rinib turibdiki,
В tugundagi k uchlar tekislikdagi kesishuvchi kuchlar sistem asidir.
Ularning m uvozanat sharti quyidagicha: ^
p
' Vя \ -
•
V / 4
^
f
•
T O
47-rasm.
У F
Z
.j vx
У F
/-I vy
(22.1) dan:
0; S { + S 2 ■
c o sa + T • sin a = 0,
0; S-, ■
sin a + T • cos a + G = 0.
G+T cosa
sin a
(
2 2
.
1
)
(
22
.
2
)
c o sa - T • sin a .
(22.2) ga son qiym atlam i qo‘ysak:
S j = 5 , 4 5 N , S 2 = - 7 , 4 6 N
(22.3)
kelib chiqadi.
Bu yerda (+) ishora sterjen c h o ‘zilishini, (—) ishora esa siqilishi-
ni bildiradi.
2-masala. Steijenli sistema bir-biri bilan sharnirli bogiangan 6 ta
sterjendan iborat. A tugunga F kuch, Z? tugunga Q kuch qo‘yilgan.
Sterjenlar zo ‘riqishi aniqlansin. Ulam ing og‘irligi hisobga olinmasin
(48-rasm). C, D, E nuqtalar qo‘zg‘almas sharnirli tayanchlardir.
4 8 -rasm , a da k o ‘rsatilg an sistem a m u v o z an atin i tek sh irish
uchun A va В tugunlar m uvozanatini alohida-alohida tekshiramiz.
A tugunga F kuch, 1, 2 va 3 - sterjenlarning zo ‘riqishlari ta ’sir
qiladi. U lar fazoda joylashgan kesishuvchi kuchlar sistemasidan ibo
rat. Sanoq sistemasini 48-rasm , b dagidek tanlab, fazodagi kesishuv
chi kuchlarning m uvozanat shartlarini tuzamiz:
1 ^ = 0
1 ^ = 0
- 0
- S y • cos4 5 ° - б1, = 0,
- S 2 = 0 ,
- F - S 3 ■
cos45° = 0.
(22.4)
(22.4) dan:
34
|
-masala. Og‘irligi 
G 
= - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

(22.9) dan:
S3 = G/2 + Q , S 3 = 115/2 + 185
(22.7) va (22.8) dan: 5,
= Q + G - S 2 - S 3 , S 2 =
Son qiym atlarni q o ‘ysak: 5j = 242,5 N,
S2
5-m asala. 51-ra sm d a k o ‘rsatilgan ju ft
kuch m om entlarining teng t a ’sir etuvchisi-
242,5 N.
2
V
185 N, £, = 242,5 N.
г
M ,
N m ,
ning m oduli to p ilsin . M,
M3 = 0,707 N m , a = 45°.
Yechish. 4 8 -rasm d a k o ‘rsatilgan ju ft
kuch m om entlari fazoda joylashgan. Bizga
m a ’lum ki, fazodagi juft kuch m o m e n tlari
ning geom etrik yig‘indisi ularning bosh m o
m entidan iborat edi. Juft kuch m om entlari-
ni
Ox, Oy, Oz o ‘qlariga proyeksiyalaymiz:
M x = - M 2 ■
c o sa + Л/3,
—
M , • c o sa +
M 2
M y
M = M
s m a ,
• s m a .
51-rasm.
■г - ‘•■'I
Son qiymatlarni qo‘ysak:
M x = 0
, M y = 0,
M z = 0,707 N m .
Natijada,
M =
m
2
x
+ M 2 + M] , M = 0,707 Nm
kelib chiqadi.
6-masala. Og‘irligi G b o ‘lgan balkaning A uchi devorga kirgizib
mahkamlangan, В uchiga BC balka sharnir yordam ida biriktirilgan.
BC balkaning С uchi q o ‘zg‘aluvchi tayanchga m ahkam langan.
BC balka og‘irligi A B balka og‘irligi bilan bir xil. А, В, С tayanch-
lardagi reaksiyalar topilsin. B C balkaga m om en ti M b o ‘lgan ju ft
kuch qo‘yilgan. A B = BC = a (52-rasm, a).
Yechish. Sanoq sistemasini (52-rasm , b, d) dagidek tanlaym iz.
AB va S C balkalar m uvozanatini alohida-alohida tekshiramiz. U lar-
ga ta ’sir etuvchi kuchlar rasm da ko‘rsatilgan.
AB balkaning muvozanat shartlari quyidagicha b o lad i (52-rasm, b):
Baholash:
Uyga vazifa - 1-Mavzu: Natural son tushunchasi

|
1-Mavzu: Natural son tushunchasi
|
bet | 53/90 | Sana | 03.01.2024 | Hajmi | 5,91 Mb. | | #129663 |
Bog'liq 7-sinf 2018 algebraBaholash:
Uyga vazifa: 349-350-misol.
O’IBDO’:
Sana: Sinf:
54-Mavzu: Guruhlash usuli.
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: Guruhlash usuli haqida tushuncha berish
Tarbiyaviy: Olingan bilimlarni xayotda qo’llay olish. O’quvchilarni o’zaro xurmat ruhida tarbiyalash
Rivojlantiruvchi: O`quvchilarning xotirasini shakllantirish, dunyoqarashini kengaytirish
Tayanch kompetensiyalar:
Axborot bilan ishlash kompetensiya elementi: mavzu doirasida ko’rsatilgan multimedia ilovalariga ongli munosabat bildirish.
Fanga oid kompetensiyalar: o‘rganilgan matematik tushunchalarni va qoidalarni tushuntirib bera oladi, tegishli misollar keltira oladi;
ko‘rinishdagi ko‘paytmani topa oladi, qisqa ko‘paytirish formulalarin ikeltirib chiqara oladi;
, , kabi ko‘phadlarni chiziqli ko‘paytuvchilarga ajrata oladi;
Chiziqli va kvadratik ifodalarning yig‘indisi, ko‘paytmasi, kvadratlarin o‘z ichiga olgan formulalar bo‘yicha aniq va taqribiy arifmetik hisob-kitoblarni va ayniy almashtirishlarni bajara oladi;
Ifodalarda qisqa ko‘paytirish formulalarini aniqlay oladi va ularni qo‘llay oladi.
Dars turi: yangi tushuncha va bilimlarni shakllantiruvchi
Darsda foydalanilgan metodlar: an’anaviy
Dars jihozi: darslik, konspekt, ko’rgazmali qurollar, tarqatma materiallar
Tashkiliy qism:
Salomlashish
Navbatchi axborotini tinglash
O’tilgan mavzular yuzasidan savol-javob o’tkazish
Uy vazifasini tekshirish
Asosiy qism
Guruhlash usuli hamma hadlari uchun umumiy ko’paytuvchi mavjud bo’lmagan ko’phadlarda qo’llaniladi.
Ko’phadni guruhlash usuli qo’shish va ko’paytirishning guruhlash, o’rin almashtirish va taqsimot qonunlariga asoslangan.
Ko’phadni guruhlash usuli bilan ko’paytuvchilarga ajratish uchun:
Ko’phadning hadlarini ko’phad shaklidagi umumiy ko’paytuvchiga ega bo’ladigan qilib guruhlanadi.
Umumiy ko’paytuvchi qavsdan tashqariga chiqariladi.
355-misol.
Mustahkamlash:
356-misol.
357-misol.
358-misol.
|
| |
Masala - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta
|
bet | 55/72 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 3,9 Mb. | | #110943 |
Bog'liq Qayta tiklovchi energiya manbalari oquv qollanma (2) (3)Masala: o‘lchami 10 × 10 sm li kremniy kristalidan yasalgan quyosh elementi 1,5 Wp quvvatga ega. Ko‘pchilik kremniy elementining kristallaridan yasalgan o‘lchami 1 m2 li quyosh panellari 100 Vtpik quvvatga ega.
Quyosh panellari quyosh elementlaridan tashkil topadi. Chunki bitta quyosh elementi kerakli miqdordagi elektr energiyasini ishlab chiqara olmaydi. Katta miqdorda elektr energiyasini ishlab chiqrish uchun ko‘pincha bir nechta quyosh elementi yaxlit quyosh moduli qilib yig‘iladi.
Quyosh panellari (fotoelektrik yoki quyosh modullari) birgina o‘lchamda va ko‘rinishda ishlab chiqariladi. Eng ko‘p uchraydigan – kremniyli fotoelelektrik modullar bo‘lib quvvati 40 – 160 Wp (pikovatt ya’ni quyoshning yorug‘ nurlari ostida 40 – 160 Vt quvvatni ishlab chiqaradi). Bunday modulning o‘lchami 0,4 dan 1,6 m2 gacha bo‘ladi.
Ammo sotuvda turlicha o‘lcham va tipga ega bo‘lgan modullarni uchratish mumkin. Bunday quyosh panellari (RV panels) o‘zaro ulanib (arreys) quyosh batareyasining turlicha quvvatdagisini hosil qilish mumkin. Masalan ikkita quvvati
50 Wp ni biriktirib 100 Wp ni yoki uchtani ulab 150 Wp hosil qilinadi va h.k.
Sotuvda bo‘lgan panellarning FIK 5 … 15% oralig‘ida bo‘ladi. Demak quyoshdan elementga tushadigan 5 -15 % energiya elektr energiyasiga aylantiriladi.
Hozirgi kunda ilmiy tadqiqot laboratoriyalari tomonidan FIK 30% gacha bo‘lgan quyosh elementlarni ishlab chiqarish ustida tadqiqotlar olib borilmoqda. Bunda masulot (quyosh elementi) ning narxi muhim o‘rinni egallaydi. Masalan yupqa plenkali quyosh elementlarni katta miqdorda ishlab chiqarib katta maydonlarga yopsak katta iqtisodiy foyda olish mumkin.
Dala sharoitida quyosh batareyalarni bir qancha qurilmalarda sinab ko‘rilgan. Amaliy tadqiqotlar natijalariga ko‘ra quyosh batareyalari o‘rtacha 20 yil xizmat qilishi mumkin. Evropa va AQSH da ishlab chiqarilgan quyosh batareyalari 25 yil xizmat qilgandan so‘ng 10 % ga quvvati kamayishi kuzatilgan.
Shunga ko‘ra, quyosh monokristalli modullar o‘rtacha 30 yil xizmat qiladi deyish mumkin. Polikristalli modullar odatda 20 yil atrofida xizmat qiladi. Amorf kremniydan yasalgan (yupqaplenkali va egiluvchan) modullar 7 yildan (dastlabki texnologiyalar asosida birinchi ishlab chiqarilganlari), 20 yilgacha (oxirgi texnologiyalar asosida ishlab chiqarilgan) xizmat qiladi.
Bundan tashqari yupqa plenkali modullar dastlabki 2 yilda 10 dan 40 % gacha quvvatini yo‘qotadi. Shu sababli fotoelektrik modullarning 90% bozorini kristal kremniyli modullar tashkil etadi. Tizimning boshqa elementlari turlicha xizmat muddatiga ega: akkumulyator batareyalari 2 dan 15 yilgacha, kuch elektronika qismi esa 5 dan 20 yilgacha xizmat muddatiga ega.
|
| |
O S
J \_ 
h _
A S - ‘zbekist0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim yazirligi q‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi markazi

D em ak, b ir to m o n g a q arab yo‘nalgan
ikki p arallel kuchning
teng ta ’sir etuvchisi ularning algebraik yig‘indisiga teng b o ‘lib, yo‘-
nalishi m azkur kuchlar yo‘nalishida,ta’sir chizig‘i esa kuchlar qo‘yil-
gan nuqtalar orasidagi m asofani shu kuchlarga teskari proporsional
b o ‘laklarga b o ‘lib o ‘tadi.
26- § . Parallel kuchlar markazi
Fazoda
bir tom o ng a qarab
yo‘nalgan parallel
Fx , F2 , ...,
Fn
kuchlar jism n in g
A v A 2, ...,
A n
nuqtalariga q o ‘yilgan b o ‘lsin (59-
rasm). K uchlar q o ‘yilgan
nuqta -
larning
O xyz sano q sistem asiga
nisbatan radius-vektorlarini mos
laymiz.
Yuqoridagi mavzuga asos-
lanib, awal
F{ va
F2 ni qo‘shamiz:
,2 =
+ ^ 2 ’ F \ ■ A \ ^
= F
2
■
A
2
.
.S’, nuqta radius-vektorini
rS{ desak:
F{ ■
(rS] - /] ) =
F2 ■
(r2 - rS] ),
b undan /v, =
F[ r}.+F} r2 kelib chiqadi.
f
{+
f
2
25-§ dagidek q o ‘shishni davom ettirsak:
F\-rx+F2 -r1 +...+Fn -r„
Го
=
Fl + F2 +...+ Fn
yoki
rs =
(26.1)
hosil b o ‘ladi.
(26.1)
form ula yordam ida aniqlanadigan
S nuqta
parallel kuchlar
m arkazi deyiladi.
2 7 - § . Qattiq jismning og‘irlik markazi
Y er sirtiga yaqin b o ‘lgan qattiq jismning
h ar qaysi b o iag ig a Yer
m arkaziga qarab yo‘nalgan og‘irlik kuchi ta ’sir etadi. Tekshirilayot-
gan jism o ‘lcham lari Yer o ‘lcham lariga nisbatan ju da kichik b o ‘lga-
ni uchun ta ’sir etuvchi og£irlik kuchlarini parallel deb qarash m um
kin. D em ak,parallel kuchlar m arkazi jism ning og‘irlik m arkazidan
iborat b o ‘ladi.
Shunday qilib, jism og‘irlik markazi (26.1) form ula-
dan aniqlanadi.
4 4
Jism bo‘laklariga ta ’sir etuvchi og‘ir-
lik kuchlarining teng t a ’sir etuvchisini
G desak,
Natijada (26.1) quyidagicha yoziladi:
Z G V -rv
Z
Gv
yoki
Z
Gv-xv
ZGV ’Ум
X S =
5 X s
“
Z
Gv
Z
Gv -zv
Zs
(27.1)
2 8 - § . Bir jinsli jismlar ogMrlik markazining koordinatalari
Bir jinsli jism biror boMagining og'irligi uning hajmiga proporsio-
nal bo'lsin. Bu holda:
Gv = r - K ,
(28.1)
bu yerda: у — bir birlik hajm og'irligi; Fv — jism v b o ‘lagining hajmi.
(28.1) ni (27.1) ga qo‘ysak:
_ Z К -xv
_ Z
К -yv
Z
К -zv
x * ------------’
- vV;,— ’
Zs
(28.2)
Z K
Z K
Z K
Koordinatalari (28.2) formula bilan aniqlanadigan nuqta jism haj-
mining og‘irlik markazi deyiladi (61-rasm).
Jism yuzasining og'irlik markazini
aniqlash uchun undan Sv yuza-
ni ajratib olamiz (62-rasm). Bu yuza og'irligi:
Gv = 8 ■
S v ,
(28.3)
bu yerda: 8 — bir birlik yuza og'irligi;
S v — jism v bo'lagining yuzi.
z
z
61-rasm.
45
(28.3) ni (27.1) ga q o ‘ysak:
(28.4)
(28.4) jism yuzasi o g ‘irlik m arkazining
у
koordinatalarini aniqlash formulasidir.
Chiziq og‘irlik markazining koordinatala-
x '
rini
topish uchun undan lv yoyni ajratam iz.
63-rasm.
Bu yoyning og‘irligi:
Gv = p l v ,
(28.5)
bu yerda: p — b ir birlik yoy og‘irligi; /v — jism v boMagining uzun-
ligi (63-rasm).
(28.5) ni (27.1) ga qo‘yamiz:
= ^
7
^ ,
У! =
Ц г ^ . zs =
Ц - 5 - .
(28.6)
2L
2^
2’-t iy
(28.6) dan chiziq og‘irlik markazining koordinatalari aniqlanadi.
Radiaktiv zona- - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta
|
bet | 41/72 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 3,9 Mb. | | #110943 |
Bog'liq Qayta tiklovchi energiya manbalari oquv qollanma (2) (3)Radiaktiv zona-yadrodan keyingisi radiaktiv zona. Zonaning bunday atalishiga sabab, u radiatsiya chiqaradi. U ozroq sovuq, radiaktiv zonada harorat 15 milliondan 1 million gradus selsiy oralig‘ida bo‘ladi (hattoki bunday haroratni ham termometr bilan o‘lchashni xohlamayman). Radiaktiv zonada nima asosan qiziq, bu
zonadan keyingi zonaga fotonlarning o‘tishi uchun million yillar kerak bo‘ladi, shuning uchun ham u konvektiv zona deb ataladi!
Konvektiv zona-bu zona boshqacha, bu yerda fotonlar konveksiya tufayli harakatlanadi – yuqori sinf fizikasini eslaydigan bo‘lsangiz konveksiya hajmning pastroq harorat va kamroq bosim bo‘lgan tomoniga qarab hosil bo‘ladi. Bu zonaning radiatsion zona bilan chegarasida million gradus farq bor. Selsiy hisobida tashqi qismda harorat atigi 6000 °C bo‘ladi (siz asbest qo‘lqopda termometrni ushlab turishni hohlamaysizmi endi?).
Fotosfera-keyingi soha fotosfera deb nomlanadi. U quyoshning ko‘rinib turadigan yorug‘ qismi, chunki u yerda ko‘rinuvchi nurlar paydo bo‘ladi. Fotosferaning harorati 5500 °C, bu ham ulkan harorat. Quyoshga nisbatan bu qatlam yupqa bo‘lgani bilan uning qalinligi 300 mil.
Xromosfera - xromosferani bir necha ming mil qalinlikdagi tumanlik tashkil etadi, u yerda harorat 6000 °C dan 50000 °C ga o‘zgarib turadi. Bu soha ko‘rinadigan spektr sohasidagi qizil nurlanishni chiqaruvchi uyg‘ongan vodorod atomlari bilan to‘lgan.
Toj - Quyosh atmosferasining kosmosga millionlab mil masofaga tortilib turishi. Bu yerda harorat juda issiq bo‘ladi, ya’ni million gradus selsiy atrofida. Quyosh sirtining ayrim xususiyatlarini 5.2 - rasmda ko‘rish mumkin, lekin ular keyingi qismdagi 5.3- rasmda batafsil ta’riflangan.
Quyoshning xususiyatlari. Quyoshning ichki tuzilishini ko‘rib chiqdik, bizga Quyosh sirtida va tojda nima jarayonlar kechayotganligini bilish qiziq.
Quyoshning magnit maydonlari bor joylarda toj kovaklari paydo bo‘ladi. Quyosh protuberanetslari kosmosga katta miqdordagi toj materiallarini ajratib chiqarib yuboradi. Magnit xalqalar protuberanetslarni fozoda tutib qoladi. Quyosh sirtidan chiquvchi tojning ruchkasimon qutbli proeksiyasi juda kichik.
|
| |
Quyosh kollektori - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta
|
bet | 46/72 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 3,9 Mb. | | #110943 |
Bog'liq Qayta tiklovchi energiya manbalari oquv qollanma (2) (3)Quyosh kollektori – hammaga ma’lum bo‘lgan qurilma bo‘lib uning sanoat namunalari bundan 200 yil oldin ishlab chiqarila boshlangan. Masalan 1767-yilda Shvedsariyalik olim Goratsiy de Sossyur tomonidan ixtiro qilingan va keyinchalik ommalashib ketgan birinchi yassi yuzali quyosh kollektori ixtiro qilingan. Bundan
ancha keyinroq XIX asrning 30-yillarida Djon Gershel Janubiy Afrikaga sayohati paytida mazkur uskunadan ovqatni isitish uchun foylangan.
Hozirda kashf etilgan kollektorlarni: yassi yuzali, vakuumli, konsentratorlilarga ajratish mumkin.
Yassi yuzali kollektorlarda – yassi absorber (nur yutish moslamasi)dan keyin (ko‘pincha qora yuzali nur yutuvchi yuzali metall plastina) issiqlik eltgich (teplonositel) harakatlanadigan nur yutish naychalar joylashadi. Yig‘ilgan issiqlik energiyasining atrof muhitga va tashqariga behuda sarf bo‘lishidan saqlash maqsadida issiqlik eltgich harakatlanuvchi naychalarning orqa va yon tomonlari issiqlikni izolyatsiyalovchi material bilan yopiladi.
Absorberning old tomoni oyna bilan qoplanadi. Quyosh nuri oynadan bemalol to‘siqsiz issiqlik eltuvchiga o‘tadi. Absorberning ijobiy xususiyati shundaki, unga tushgan quyoshning energiyasi va infraqizil nurlari yutiladi. Issiqlik eltuvchi tomonidan quyoshdan yutilgan issiqlik energiyasi orqaga qaytmaydi balki, u yerda saqlanib qoladi. Qalin yuzali old oyna va issiqlik eltuvchi naycha oralig‘idagi havo, konveksiyasining yo‘qligi sababli issiq harorat konvektorda to‘planish imkoniyatiga ega.
Ayrim holatlarda uskunaning narxi va og‘irligi ortishiga qaramasdan kollektorning old oynasi ikki qavat qilib qoplanadi. Bundan kutiladigan natija kollektordagi foydali ish koeffitsientini oshirishdan iborat.
O‘ta yuqori sifatli kollektorlar issiqlik eltuvchini 1500 C gacha qizdirishi mumkin. Ammo ko‘pchilik quyosh kollektorlarida issiqlik eltuvchisining harorati qaynash haroratiga ham yetib bormaydi. Shu sababli, yassi yuzali kollektorlar uzoq muddat texnik ko‘riksiz ishlatilishi mumkin.
|
| |
Turlari
Doimiy motorlar qo'zg'alish xarakteriga ko'ra bo'linadi

|
Turlari
Doimiy motorlar qo'zg'alish xarakteriga ko'ra bo'linadi
|
bet | 2/3 | Sana | 28.09.2024 | Hajmi | 138,58 Kb. | | #272855 |
Bog'liq Ozgarmas-tok-dvigatellari-va-turlari-ishlash-prinsiplari.Turlari
Doimiy motorlar qo'zg'alish xarakteriga ko'ra bo'linadi:
Mustaqil hayajon
Ushbu turdagi qo'zg'alish bilan sariq tashqi quvvat manbaiga ulanadi. Bunday holda, dvigatelning parametrlari doimiy magnitlangan dvigatelga o'xshaydi. Inqiloblar armatura sariqlarining qarshiligi bilan o'rnatiladi. Tezlik maydonni o'rash davriga kiritilgan maxsus tartibga soluvchi reostat tomonidan boshqariladi. Qarshilikning sezilarli pasayishi yoki ochiq elektron bilan armatura oqimi xavfli qiymatlarga ko'tariladi.
Mustaqil ravishda qo'zg'aladigan motorlarni yuklamasdan yoki engil yuk bilan ishga tushirish kerak emas, chunki uning tezligi keskin oshadi va vosita ishlamay qoladi.
Parallel qo'zg'alish
Dala va rotor sariqlari bitta oqim manbai bilan parallel ravishda bog'langan. Ushbu tartibga solish bilan, dala sarg'ish oqimi rotor oqimidan sezilarli darajada pastroq. Dvigatel parametrlari juda qattiqlashadi va fanatlar va dastgoh asboblarini boshqarish uchun ishlatilishi mumkin.
Dvigatelning tezligini boshqarish maydon o'rashlari bilan yoki rotor pallasida ketma-ketlikdagi reostat tomonidan ta'minlanadi
Ketma-ket hayajon
Bunday holda, hayajonli sarg'ish armatura bilan ketma-ket ulanadi, natijada ushbu sariqlardan bir xil oqim oqadi. Bunday dvigatelning aylanish tezligi uning yuklanishiga bog'liq. Dvigatel yuklamasdan ishlamasligi kerak. Biroq, bunday dvigatel yaxshi boshlang'ich parametrlariga ega, shuning uchun shunga o'xshash sxema og'ir elektr transport vositalarining ishlashida qo'llaniladi.
Aralash hayajon
Ushbu sxema har bir dvigatel ustunida ikkita dala sarg'ishidan juft bo'lib foydalanishni nazarda tutadi. Ushbu sariqlarni ikki yo'l bilan bog'lash mumkin: oqimlarni qo'shish yoki ularni ayirish bilan. Natijada, elektr motor parallel yoki ketma-ket qo'zg'aladigan motorlar bilan bir xil xususiyatlarga ega bo'lishi mumkin.
Dvigatelni teskari yo'nalishda aylantirishga majbur qilish uchun sariqlarning birida kutupluluk teskari yo'naltiriladi. Dvigatelning aylanish tezligini va uni ishga tushirishni boshqarish uchun turli rezistorlarni bosqichma-bosqich almashtirish qo'llaniladi.
|
| |