Elektr yuklamalar grafigiklаri - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi a. L. Haqberdiyev...

2.3. Elektr yuklamalar grafigiklаri
Vaqt davomida aktiv (
P
) va reaktiv (
Q
) quvvatlarni sarflanishini
tasvirlovchi grafikka elektr yuklamalarning grafigi deb ataladi.
Yuklamalar grafigini aniq tasvirlash uchun o‘zi yozuvchi vattmetr va
varmetrlardan foydalaniladi. Amalda esa, podstansiya va taqsimlash
punktlarda o‘rnatilgan aktiv va reaktiv energiyalar sarfini o‘lchovchi
hisoblagichlardan foydalaniladi. Buning uchun, har bir ma’lum vaqt-
dan keyin (15, 30, 60 daqiqa) hisoblagichlar ko‘rsatgan qiymatlar
yozib olinadi va shular asosida bir kunlik, oylik, yillik grafiklar,
pog‘onali ko‘rinishda tasvirlanadi (2.1–rasm). Ushbu grafikning yuzasi
aktiv (
W
a
), reaktiv (
W
p
) energiyaning sarf bo‘lgan qiymatini (kunlik,
oylik, yillik va h.k.) ko‘rsatadi. Umumiy sarf bo‘lgan energiyani ushbu
vaqtga (
T
) nisbati o‘rtacha aktiv (
P
o‘r
) yoki reaktiv quvvatni ko‘rsatadi,
ya’ni:
,
'
T
W
P
a
r
o
va
,
'
T
W
P
r
r
o
(2.1.)
Yuklamalar grafigini tavsiflash uchun quyidagi koeffitsiyentlar–
dan foydalaniladi:
– grafikni to‘ldirish koeffitsiyenti. Bu koeffitsiyent o‘rtacha aktiv
(reaktiv) quvvatni maksimal quvvatga (
P
mak
, Q
mak
) nisbati orqali
aniqlanadi, ya’ni:
,
max
'
.
P
P
K
rt
o
a
t
va
,
max
'
.
Q
Q
K
rt
o
r
t
(2.2.)
– grafikni eng yuqori (maksimum) koeffitsiyenti. Bu
koeffitsiyent to‘ldirish koeffitsiyentiga teskari, ya’ni:
,
'
max
.
r
o
a
m
P
P
K
va
,
'
max
.
r
o
r
m
Q
Q
K
(2.3.)
67
– eng katta yuklamani ishlatish soati. Bu ko‘rsatgichni aniqlash
uchun energiyani sarf qiymatini (
W
a
,W
p
) eng yuqori quvvat (
P
mak
,
Q
mak
) qiymatga nisbatini olish kerak, ya’ni:
,
max
.
P
W
T
a
a
i
va
,
max
.
P
W
T
r
r
i
(2.4.)
– grafikning shakl koeffitsiyenti. Bu koeffitsiyent o‘rta kvadrat
yuklama qiymatini o‘rtacha yuklamaga nisbati bilan aniqlanadi, ya’ni:
,
'
'.
.
r
o
k
o
a
sh
P
P
K
va
,
'
'.
.
r
o
k
o
a
sh
Q
Q
K
(2.5.)
O‘rta kvadrat yuklamalar esa, quyidagi ifodalar yordamida
aniqlanadi:
;
1
2
1
2
'.
n
P
T
t
P
P
n
k
k
n
k
k
k
k
o
va
,
1
2
1
2
'.
n
Q
T
t
Q
Q
n
k
k
n
k
k
k
k
o
(2.6)
bu yerda: n=T/t – grafikning teng vaqt bo‘laklarga bo‘lingan soni.
kVt
o
s
P
o’
r
P
o’
k
P
m
a
k
s
2.1–rasm. Bir kunlik aktiv yuklama grafigi
68
Yuklama grafiklarini to‘la ta’riflash uchun nominal quvvatlar
bilan bog‘liq koeffitsiyentlarga ham ahamiyat berish kerak. Bu
koeffitsiyentlar quyidagilardan iborat:
Yuklanish koeffitsiyenti.
Ma’lum vaqt davomida tarmoqqa
ulangan iste’molchilarni o‘rtacha haqiqiy yuklamasini uning nominal
quvvatiga, nisbatini yuklanish koeffitsiyenti deb ataladi, va quyidagi
ifoda bilan aniqlanadi:
,
.
'
.
nom
v
r
o
a
yuk
p
p
k
va
,
.
'
.
nom
v
r
o
r
yuk
q
q
k
(2.7.)
P
i
P
nom
K
tal
0,2
0,4
0,6
0,8
0,2
0,4
0,6
0,8
1
2
K
tal
n
e
0,2
0,4
0,6
8
16
24
1
2
32
2.2–rasm. Quvvatlar nisbatini talab
koeffitsiyentiga bog’liqlik grafigi:
1–kombaynli lavalar uchun;
2–kompleksli lavalar uchun
2.3–rasm. Elektrovoz transporti
uchun K
tal
aniqlash:
1–shaxta chuqurligi 150 m gacha;
2–shaxta chuqurligi 150 m dan yuqori
Foydalanish koeffitsiyenti.
Ushbu koeffitsiyent o‘rtacha is’temol
qilingan quvvatni nominal quvvatlar yig‘indisiga bo‘lgan nisbati bilan
aniqlanadi, ya’ni:
n
k
k
nom
r
o
a
f
P
P
K
1
.
'
.
, va
,
1
.
'
.
n
k
k
nom
r
o
r
f
Q
Q
K
(2.8.)
69
Foydalanish
koeffitsiyentining
qiymati
iste’molchilarning
yuklanish darajasi, ishlash tartibiga, tarmoqda va iste’molchilarda isrof
bo‘lgan quvvatga bog‘liq bo‘ladi.
Talab koeffitsiyenti.
Ushbu koeffitsiyent yuklamaning eng katta
qiymatini nominal quvvatlar yig‘indisiga nisbatini ko‘rsatadi, ya’ni:
n
k
k
nom
mak
a
t
p
P
K
1
.
.
; va
n
k
k
nom
mak
r
t
q
Q
K
1
.
.
, (2.9.)
ushbu ifodadagi
P
mak
(
Q
mak
) o‘rniga (7.3) ifodadagi qiymatini,
n
k
k
nom
P
1
.
(
n
k
k
nom
Q
1
.
) o‘rniga esa (2.8.) ifodadagi qiymatini qo‘ysak,
a
f
a
m
r
o
a
f
r
o
a
m
a
t
K
K
P
K
P
K
K
.
.
'
.
'
.
.
, va
r
f
r
m
r
o
r
f
r
o
r
m
r
t
K
K
Q
K
Q
K
K
.
.
'
.
'
.
.
, (2.10.)
ifodalarni olamiz. Bu ifodalardan ko‘rinib turibdiki, talab koeffitsiyenti
grafikning eng yuqori koeffitsiyenti bilan foydalanish koeffitsiyen-
tining ko‘paytmasiga teng bo‘ladi.
Shunday qilib, talab koeffitsiyenti umumlashgan ko‘rsatkich
bo‘lib, iste’molchilarning yuklanishini, ularni va tarmoqni foydalanish
koeffitsiyentini, ishlash tartibini, alohida iste’molchilarni eng yuqori
yuklamasini bir davrga to‘g‘ri kelmasligini hisobga oladi.
Yuklamalar grafigi, uning ko‘rsatkichlari har turli korxonalar
uchun har xil va ushbu korxonalardagi iste’molchilarning soni, quvvati
va ishchi mashina va mexanizmlarning energetik ko‘rsatkichlari bilan
belgilanadi.
2.4. Elektr yuklamalarni ko‘rsatkichlari.
2.4.1. Elektr yuklamalarni hisoblab aniqlanadigan ko‘rsatkichlari
Kon korxonalarining elektr ta’minot tizimidagi ayrim elektr
uskunalarning yuklama qiymati keng ko‘lamda o‘zgarib turadi. Shu
70
sababli, elektr ta’minot tizimidagi tok o‘tkazgichlarni (ochiq simlar,
kabellar), elektr apparatlarni, transformatorlarni tanlashda ular qanday
yuklama qiymatiga moslashgan bo‘lishini aniqlash kerak.
O‘tkazgichlar va elektr apparatlar uchun hisoblangan yuklama
sifatida, ulardan uzatiladigan, o‘rtacha yarim soat davom etadigan
yuklamalarning eng kattasi, ya’ni yarim soatli maksimal yuklama
qiymati qabul qilinadi. Buning sababi shuki, o‘tkazgichlar va elektr
apparatlarning isish vaqtini doyimiyligi (ruxsat berilgan isish
haroratiga yetish vaqti) kichik va ular qisqa vaqt ichida barqarorlash-
gan isish darajasiga erishadilar. Bu elektr uskunalarning izolyatsiya-
sining shikastlanishi, ularning isish darajasi, ruxsat berilgan qiymatdan
oshgandagina kuzatiladi. Ushbu hisobiy yuklama qiymati iste’mol-
chilar qismasidagi kuchlanishni og‘ish qiymatini va tarmoqdagi
kuchlanishning o‘zgarish darajasini aniqlashda ham ishlatiladi. Kuch
transformatorlarni tanlashda, ularning isish vaqtini doimiyligini
o‘tkazgichlarga qaraganda ancha kattaligini (bir necha soat) hisobga
olish kerak. Bu holat, transformatorlarga ma’lum vaqt davomida
maksimal yuklama ostida zo‘riqib ishlashga ruxsat berilishini
asoslaydi. Shunday qilib, elektr ta’minot tizimidagi elektr uskunalarni
to‘g‘ri tanlash uchun yarim soatli maksimal yuklama to‘g‘risida
ma’lumot bo‘lishi kerak. Bu yuklama hisobiy maksimum yuklama
nomi bilan ataladi. Tarmoqdagi kuchlanish qiymatini o‘zgarib turishini
hisoblash, himoya qurilmalarini tanlash va ularni ishga tushish
ko‘rsatkichlarini aniqlash, elektr yuritgichlarni o‘z–o‘zidan ishga
tushib ketish holatlariga elektr tarmoqlarni tekshirish uchun qisqa vaqt
(1–2 sek) davom etadigan maksimal yuklama, ya’ni avjga (пиковая)
chiqqan yuklama to‘g‘risida ma’lumot talab qilinadi. Elektr yuklama-
larning hisoblangan ko‘rsatkichlarini aniqlash uchun real elektr
yuklamalar grafigi asos bo‘la oladi va ular yordamida hisobiy yuklama
qiymatlarini oldindan aniqlash usullarini ishlab chiqish mumkin. Kon
korxonalari elektr iste’molchilarining yuklama grafiklari aniq korxo-
nalar sharoitida tuziladi va boshqa kon korxonalari uchun asos bo‘la
olmaydi. Shu sababli, yuklamalarning hisobiy qiymatini umumsanoat
korxonalari uchun ishlab chiqarilgan usullari, kon korxonalarining
yuklamalar qiymatini aniqlashga to‘la javob bermaydi.
71
Elektr yuklamalarning hisobiy qiymatini aniqlash, elektr ta’minot
sxemalarini tanlash, tizimning elementlarida kuzatiladigan quvvat va
elektr energiyaning isrofini (yo‘qolishi) aniqlashni talab qilinadi.
|