Mashg‘ulot maqsadi - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy...

Mashg‘ulot maqsadi: Biotexnologiya sanoatida turli xil chiqindilarni zararsizlantirish
Mavzuning ahamiyati: ushbu mavzuda ekologiya va sanoat hamda biotexnologiyaning uzviy bog’liqligi ochib beriladi
Ishning nazariy qismi
Biotexnologiya sanoati korxonalaridagi qattiq chiqindilar fizikaviy va kimyoviy xossalari va atrof-muhitga ta’siri yuzasidan nihoyatda xilma-xildir. Bu chiqindilar faol moddalardan tarkib topgan bo‘lib, tuproqda, er osti va er usti suvlarida, hamda atmosfera havosiga qo‘shilib ularni ifloslantiradi va ko‘ngilsiz hodisalarni keltirib chiqaradi.
Biotexnologiya sanoatida qattiq chiqindilarining quyidagi 3 manbalari ma’lum
1. Xom ashyolarning qoldiklari, yarim mahsulotlar, material va buyumlar, xom ashyolarga fizikaviy va kimyoviy ishlov berish paytida paydo bo‘ladigan mahsulotlar, shuningdek qazib olish va foydali qazilmalarni boyitish paytida paydo bo‘ladigan chiqindilar.
2. Tabiiy va oqava suvlar tarkibida va iflos gazlarni tozalashda ushlab qolinadigan moddalar.
3. Uy-ro‘zg‘or chiqindilari
Birinchi guruxdagi chiqindilar ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘ladi. Material yoki mahsulot fizikaviy va kimyoviy xossalarni to‘la yoki qisman yo‘qotgan bo‘ladi. Ma’danlarga ishlov berish jarayonida (masalan, apatito-nefelin ma’danlari, kaliyli, sulfatli, fosfatli va boshqa ma’danlarga ishlov berishda) hammasi bo‘lib 30-40% mahsulot olinadi, xolos. Materialning qolgan qismi chuqurliklar, xandaklar va kukun yig‘gichlarda toshqol va kuyqum shaklida qolib ketadi.
Ikkinchi guruhdagi chiqindilar asosan gazlarni mexanik usulda tozalash paytida chang ushlagich qurilmalarida paydo bo‘ladi. Bu chiqindilarning miqdori nisbatan kamroq bo‘lib, ular ishlab chiqarish jarayoniga qaytariladi. Filtrlarda yopishib qolgan changlar filtrga profilaktik xizmat ko‘rsatish paytida filtrlovchi material bilan birga chiqarib tashlanadi.
Ma’lumki, oqava suvlarni mexanik usulda tozalash paytida cho‘kma va loyqalar paydo bo‘ladi. Ular mineral va organik moddalarning suvli suspenziyalaridan tashkil topgan bo‘ladi. CHo‘kmalarning oqava suvlaridagi konsentratsiyalari 20-100 g/l gacha bo‘lishi mumkin, ularning hajmi esa, sanoat va uy-ro‘zg‘or oqava suvlarni birgalikda tozalash stansiyalarida 0,5 % dan 5 % gacha, mahalliy tozalash inshootlarda esa 10 % dan 30 % gacha bo‘ladi. CHo‘kmalarning tarkibi hamda fizikaviy va kimyoviy xossalari har xil bo‘lishi mumkin. SHuning uchun ularni uch guruhga bo‘lish mumkin
1. Mineral cho‘kmalar.
2. Organik cho‘kmalar.
3. Ortiqcha faol loyqalar.
Ma’lumki, aeratsiya stansiyalarida oqava suvlarni biologik usulda tozalash paytida panjaralardan va birinchi tindirgichdan nam (xom) cho‘kmalar olinadi, ikkinchi tindirgichdan esa faol loyqa olinadi. Bu cho‘kmalar tarkibi va fizikaviy hamda kimyoviy xossalari jihatidan biri ikkinchisidan farq qiladi. Nam (xom) cho‘kma – bu 6-7 xil moddalardan tarkib topgan suvli suspenziya bo‘lib, 75% ni organik moddalar tashkil etadi. Faol loyqa esa 99% namlikdan va 1m3 suvda 160 g biomassadan iboratdir.
Oqava suvlarni tozalash paytida hosil bo‘lgan cho‘kmalarni zararsizlantirish maqsadida ularni maxsus o‘choqlarda kuydirib kukunga aylantiriladi. Ko‘pgina holatlarda ushbu chiqindilardan organomineral o‘g‘itlar olinadi va qishloq xo‘jaligida ishlatiladi.
Uchinchi guruhdagi chiqindilarga ishlatish muhlatini o‘tab bo‘lgan, eskirgan, qo‘llashga yaroqsiz holatga kelib qolgan plastmassalar, rezinalar va ulardan tayyorlangan plyonkalar, tolalar, uy-ro‘zg‘or buyumlari, metallar va ularning qotishmalari va boshqa shunga o‘xshash materiallar kiradi. Ularni qayta ishlab turli xil mahsulotlar olish mumkin.
Ushbu muammoning ekologik va iqtisodiy tomonlarini inobatga olib, unga batafsilroq to‘xtalib o‘tamiz.
Hozirgi paytda Er aholisi, ishlab chiqarish mahsulotlari va sanoat chiqindilari eksponensial qonun yuzasidan ko‘payib bormoqda. Inson faoliyati bilan bog‘liq atrof-muhitni ifloslantiruvchi chiqindilar Er aholisinint o‘sishiga nisbatan tezroq ko‘payib bormoqda. Masalan, yiliga YAponiya Z5 mln t., Rossiya 70 mln t. va AQSH 210 mln t. chiqindilarni chiqarib tashlamoqda. Jahon bo‘yicha uy-ro‘zg‘or chiqindilarining miqdori qariyb 3% ni, ba’zi bir mamlakatlarda esa bu raqam 10% ni tashkil etmoqda. Axlatxonalarda yig‘ilayotgan chiqindilarning 10% ni qog‘oz va karton, 3% ni esa shisha chiqindilari tashkil etmoqda. Moskvada yiliga Z mln t. qattik chiqindilar to‘planib, ularning 80% ni uy-ro‘zg‘or chiqindilari tashkil etadi. Demak, har bir moskvalik fuqaroga yiliga 270 kg uy-ro‘zg‘or axlatlari to‘g‘ri keladi. Moskvadan kuniga qariyb 8500 t. axlat chiqariladi, bu esa Nyu-Yorkka nisbatan 3 marotaba kamroqdir.
Uchinchi guruhdagi chiqindilar qatoriga eskirgan, ishlatish muhlatlari o‘tab bo‘lgan, qo‘llashga yaroqsiz holatga kelib qolgan avtotransport vositalari va shunga o‘xshash qurilmalar hamda asbob-uskunalar ham kiradi. Hozirgi paytda rivojlangan mamlakatlarda 286 va 386 tamg‘ali kompyuterlarni qayta tiklash o‘rniga, ularni rivojlanayotgan mamlakatlarga sotib, katta foyda ko‘rmoqdalar. CHunki ularni qayta tiklash yoki ishlov berish jarayoni katta energiya va mablag‘ni talab etadi.
Uy-ro‘zg‘or chiqindilari guruhiga karton, qog‘oz, o‘rash qog‘ozlari, qishloq xo‘jalik chiqindilari, kommunal va oziq-ovqat chiqindilari kiradi. SHaharlardan chiqariladigan qattiq chiqindilarning asosiy qismi (37%) ni qog‘oz va karton tashkil etmoqda. Hozirgi paytda shunday bir noto‘g‘ri g‘oya mavjudki, go‘yo “qog‘oz mahsulotlari tez parchalanadigan maxsulot” ekan. Qog‘ozning parchalanishini tezlashtiradigan omillardan biri - bu suvdir. Ammo amalda axlatxonalarda suv quyilmaydi, chunki suv metan (SN4) gazini hosil bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Qog‘oz esa yillar davomida axlatxonalarda chirib yotadi.
Miqdor jihatidan ikkinchi o‘rinda oshxona chiqindilari turadi.
Qattiq uy-ro‘zg‘or chiqindilarining 5% ni sun’iy va sintetik materiallar (polietilen, polipropilen, polivinilxlorid, organik shisha va ulardan tayyorlangan plyonkalar, tolalar, o‘rash plyonkalari va boshqa buyumlar) tashkil etadi. Plastiklarning ko‘pgina turlari retsirkulyasiya qilinmaydi va mikroorganizmlar ta’sirida parchalanmaydi.
Uy-ro‘zg‘or chiqindilarining 3% ni metallar va shisha mahsulotlari tashkil etadi. YOg‘och parchalari, suyak va toshlar 1-2% ni tashkil etadi, ammo sintetik mato va gazlamalar 5% ni tashkil etadi.
Bundan tashqari, xom-ashyoni qazib olishda hosil bo‘ladigan axlatlar alohida guruhni tashkil etsa, ishlatish muhlatlari o‘tab bo‘lgan yadroviy yoqilg‘ilar chiqindisi alohida guruxni tashkil etadi. Ma’lumki, elektr energiyasini ishlab chiqarish uchun xom-ashyolar (gaz, neft, ko‘mir va b.) ni qazib olish va ularni qayta ishlashdan chiqindilar paydo bo‘ladi. Ularning tarkibida radioaktiv va zaharli chiqindilar bo‘lishi tabiiy. Ular esa inson sog‘ligi va atrof-muhit uchun nihoyatda xavfli hisoblanadi [3,8,10].
Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, oxirgi 5-10 yil ichida ilmiy jurnallarda axlatlarning yangi bir turi-kosmik axlatlar haqida fikrlar aytilmoqda. Darhaqiqat, fazoga chiqqan astronavtlar u yoki bu materialni behosdan qo‘ldan tushirib yuborishlari mumkin. Bu materiallar (ombir, qo‘lqop, o‘tkazgichlar, bolt, gayka, shurup va b.) katta tezlik bilan uchayotgan kosmik stansiyaga urilib, kosmik kemani halokatga uchratilishi mumkin. SHuning uchun yaqinda Xalqaro kosmik stansiyasi o‘z orbitasidan boshqa orbitaga ko‘chirildi. Jahon miqyosida bunday falokatlar 4 marotaba kuzatilgan. Bundan tashqari, oxirgi yillarda nafaqat fazo, balki okeanlar ham “Xalqaro axlatxona” ga aylantirildi. Masalan, yaqinda og‘irligi 150 tonna bo‘lgan “Mir” kosmik stansiyasi ishlash muhlatini o‘tab bo‘lgandan keyin Tinch okeanida cho‘ktirildi. Ma’lumotlarga qaraganda, er orbitasidagi barcha chiqindilarning 95% ni ishdan chiqqan sun’iy yo‘ldoshlar, astronavtlarning qo‘lqoplari va shunga o‘xshagan axlatlar tashkil etmoqda. “Kosmik axlatlar” ning 75% Rossiya ulushiga to‘g‘ri keladi. Bunday axlatlar nafaqat Er aholisi uchun, balki fazoda ishlayotgan barcha kosmik kemalar, sun’iy yo‘ldoshlar hamda shatllar uchun ham katta xavf tug‘diradi
Sanoat korxonalaridan chiqadigan chiqindilar va axlatlarning zararsizlantirish eng katta ekologik muammo bo‘lib qolmoqda . Ularni zararsizlantirishning yagona, ammo uncha samarali bo‘lmagan usullaridan biri - ularni ko‘mib tashlash hisoblanadi. Bu usul nihoyatda eski va keng tarqalgan bo‘lib, dunyo mamlakatlari aynan mana shu usuldan foydalanib kelmoqdalar. Masalan, Buyuk Britaniyada 90% , AQSH da 84%, Yaponiya da esa 57% axlatlar axlatxonalarda samarasiz chirib yotadi. Umuman olganda jahon miqyosida chiqindilarning o‘rtacha 74% axlatxonalarda chiriydi.
Ideal axlatxona – bu murakkab muhandislik inshootlarining majmuasi bo‘lib, uning tubi polietilen bilan qoplanadi. Axlatlarning har bir qavati bosim ostida zichlantiriladi, uning ustida 1 qavat tuproq, keyin loy yotqizilib, yana plyonka bilan usti yopiladi. Axlatxonaning tagidan oqib keladigan suyuqliklarni yig‘ib olib, qayta ishlab chiqarishga yuboriladi. Axlatxona maydoni axlatlar bilan to‘lganda uni tuproq bilan yopib, loy yotqiziladi va unda o‘simliklar o‘stiriladi. Hatto AQSH va Angliyada bunday joylarda golf o‘ynaydigan maydonchalar yaratilgan. Faqat Moskva shaxrining o‘zida 90 ta umuman jihozlanmagan axlatxonalar mavjud bo‘lib, ularning umumiy maydoni 300 gektarni tashkil etadi.
Sanoat korxonalaridan chiqadigan chiqindilar va axlatlarning zararsizlantirishning ikkinchi usuli - ularni kuydirish hisoblanadi. Hozirgi paytda Fransiyada 35% va YAponiyada 40% axlatlar kuydiriladi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, axlatlarni kuydirish usulining ikkita afzalligi mavjud: birinchidan, kuydirilganda axlatlarning hajmi 2-10 marotabagacha kichiklashadi; ikkinchidan, axlatlarni kuydirish paytida ajralib chiqgan issiqlikdan foydalanish mumkin. Ammo bu usulning kamchiligi shundan iboratki, kuydirishdan keyin paydo bo‘lgan kukun tarkibida zaharli moddalar ham bo‘ladi. Xususan sintetik materiallarni kuydirish paytida kuchli mutagenlar va kanserogenlar hisoblangan dioksinlar va kuchli zaharli moddalar ajralib chiqadi. Mutaxassislarning ma’lumotlariga qaraganda, 6-10 g dioksin insoning halokatiga uchratish qobiliyatiga ega.
Yuqorida bayon etilgan har ikkala usul (axlatlarni ko‘mish va kuydirish yo‘li bilan zararsizlantirish), 80 chi yillarda AQSH da sinab ko‘rildi. Ma’lum bo‘lishicha, axlat yondiruvchi zavodni qurish uchun alohida maydonni topish, axlatxona maydonini topishdan oson emas ekan. Bundan tashqari, axlatlarning yondirish tannarxi ularning ko‘mishga sarflanadigan xarajatlardan kam emas.
SHuni alohida ta’kidlash kerakki, oxirgi yillarda uy-ro‘zg‘or axlatlarini zararsizlantirish va ulardan unumli foydalanish maqsadida nisbatan yangi va samarali hisoblangan biotexnologik ishlab chiqarish usuli qo‘llanilmoqda. Lekin ushbu usul nihoyatda kam tarqalgandir. CHunki axlatlarga ishlov berishdan oldin, ularni navlarga ajratish lozim bo‘ladi. Bu esa katta mablag‘ni talab qiladi.
Biotexnologiyaning mohiyati shundan iboratki, chiqindilar mikroorganizmlar ta’sirida parchalanadi. Natijada hosil bo‘lgan kompost engil o‘g‘it sifatida qo‘llaniladi. Ammo uning tarkibida tuproqni ifloslantiruvchi qalay va mis mavjud. Bu usul katta mablag‘ni talab qiladi.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, chiqindilarga ikkinchi marotaba ishlov berish va ulardan samarali foydalanish – “yashillar” ning eng xush ko‘radigan ishlaridir, chunki chiqindilardan yoqilg‘i yoki dastlabki xom-ashyo sifatida qo‘llash mumkin. Masalan, plastmassa idishlardan qayta qo‘llash natijasida organik xom-ashyo hisoblanadigan polimer mahsulotini tejash mumkin, elektr energiyasi kam sarf bo‘ladi, demak bunday “chiqindilar” dan katta iqtisodiy foyda ko‘rish mumkin. Ma’lumotlarga qaraganda, 1mln t. qog‘oz chiqindilari (makalaturasi) 60 gektar daraxtzorlarni kesishdan saqlaydi, ishlatilgan plastmassa esa panjara yoki devor yasashda nihoyatda kerakli xom-ashyo bo‘ladi. Hozirgi vaqtda YAponiyada faqat ikkilamchi xom ashyo hisobiga 65% davriy matbuot (ro‘znoma va oynomalar) nashr qilinyapti.
Ko‘pgina rivojlangan mamlakatlarda chiqindilar va axlatlar bilan shug‘ullanish ularning iqtisodiyotini yangi tarmog‘iga aylanib qoldi. CHunki, birinchidan, chiqindilardan ikkinchi marotaba qo‘llash natijasida xom-ashyo tejaladi, ikkinchidan, katta iqtisodiy foyda ko‘rish mumkin. SHuning uchun chiqindilardan qayta foydalanish bozori nihoyatda kengayib, hatto xususiy transmilliy kompaniyalarni o‘ziga jalb etmoqda. Bu kompaniyalar yirik aholi punktlaridan uzoqqa joylashgan bo‘sh va arzon joylarga yirik zavodlarni kurib, chiqindilarga ishlov berib, yangi mahsulotlar ishlab chiqarayaptilar va katta iqtisodiy daromadga ega bo‘layaptilar. Faqat Germaniyada yiliga 40 mlrd dollar chiqindilar hisobiga daromad qilinadi. Mahsulotlarni o‘rash sanoatida tovar ayirboshlash yiliga 48 mlrd nemis markasini tashkil etadi. Bir marotaba ishlatiladigan mahsulotlarning bozori kun sayin kengayib bormoqda. Bir tonna chiqindilarni yondirib 5 ming m3 dan ko‘proq gazsimon chiqindilar hosil bo‘ladi. Ularning tarkibida zaharli moddalar (masalan, dioksinlar) nihoyatda ko‘p bo‘ladi. Germaniya sanoatida yiliga 15 mln t. xavflilik darajasi yuqori bo‘lgan zaharli chiqindilar (lok quyqumlari, kimyoviy moddalar, bo‘yoq chiqindilari, changlar, erituvchi moddalar, filtrlardan chiqadigan chiqindilar va boshqalar) paydo bo‘ladi.
Mutaxassislarning hisob-kitoblariga qaraganda, yiliga er aholisining odam boshiga 1 tonna ishlab chiqarish va uy-ro‘zg‘or chiqindilari to‘g‘ri keladi. Toshkent viloyatida esa bu ko‘rsatkich 2 barobar ko‘pdir. Hozirgi paytda faqat Olmaliq kimyo zavodida 60 mln tonnadan ko‘proq chiqindilar yig‘ilib qolgan. Ulardan qayta ishlashga hammasi bo‘lib 1% sarflanadi, xolos
Respublikamiz ishlab chiqarish korxonalarida fosfogipsdan toza gips olish uchun yangi texnologiyalar joriy etildi. Angrendagi “Uzkartontara” XJ da qog‘oz chiqindilari (makalatura), bug‘doy poxoli, sholi poxoli, g‘o‘za poyasi qayta ishlanib, ulardan qog‘oz, karton, yog‘och-qirindi plitalari ishlab chiqarmoqda.
Yangi yo‘ldagi “Mehnat” korxonasi axlatlar va chiqindilarni navlarga ajratib, ularga ishlov berishga kirishdi. Hozirgi paytda ushbu korxona plastmassa chiqindilaridan tugma, quti va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarmoqda.
Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, respublikamiz miqyosidagi yagona uy-ro‘zg‘or chiqindilariga ishlov berish zavodi loyixadagi kamchiliklarni tuzatilmaganligi tufayli to‘la quvvat bilan ishlamayapti
|