nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tahlil ishlari albatta axborot manbayiga tayanishi lozim, chunki ular korxonalarning bozorda

|
Tahlil ishlari albatta axborot manbayiga tayanishi lozim, chunki ular korxonalarning bozorda
|
bet | 71/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Tahlil ishlari albatta axborot manbayiga tayanishi lozim, chunki ular korxonalarning bozorda:
aniq ustuvorlikka erishishga;
moliyaviy xavfsizlikni ta’minlashga;
tashqi muhitni nazorat qilishga;
strategiyani boshqarishda;
samaradorligini yaxshilashga va amalga oshirishga sabab bo‘ladi. Har bir ishni amalga oshirilishi uning ma’lum bir axborot manbalariga tayanishini taqozo etadi. Xuddi shu fikrdan kelib chiqqan holda bu mavzuning tahlilida ham manbalarga tayanamiz. Ma’lumotlar avvalo ikkilamchi yig‘ish va baholashdan boshlanadi. Ular ichki va
tashqi axborotlarga bo‘linadi.
Ichki ma’lumotlar quyidagi tarkibdan tashkil topadi:
Korxona rejalari va ularning bajarilishi.
Sotish to‘g‘risida ma’lumotlar.
Foyda va zararlar.
Xaridorlar bilan hisob- kitoblar.
Tovar zaxiralari.
Iste’molchilarning arizasi.
Natijalarni solishtirish uchun me’yorlar va boshqalar.
Tashqi ma’lumotlar esa:
davlat va nodavlat tashkilotlarning axbarotlari;
statistik ma’lumotlar va boshqalarga asoslangan holda uzatiladi.
Sotish hajmi, o‘rtacha baho darajasi, sotishdan keladigan tushum va undan ko‘riladigan foyda ichki va tashqi bozorga bog‘liq.
jadval
Mahsulotning bozorda sotilishini tahlili
|
| |
Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan talab darajasini aniqlovchi omillar tahlili

|
Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan talab darajasini aniqlovchi omillar tahlili
|
bet | 69/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan talab darajasini aniqlovchi omillar tahlili
Korxona mahsuloti va xizmatiga bo‘lgan talabni tahlil etishning asosiy maqsadi – korxona mahsulotiga bo‘lgan talab darajasini aniqlash hamda buyurtmalar portfelini tashkil etish hisoblanadi. Buyurtmalar portfeli korxonaning quvvati va undan kelajakdagi foydalanish daraja- lariga bog‘liq bo‘ladi. Agar korxona mahsulotiga bo‘lgan talab qaysidir sabablarga ko‘ra pasayadigan bo‘lsa, bunga mos ravishda buyurtmalar portfeli ham qisqaradi. Natijada mahsulot ishlab chiqarish sur’ati pasayishi, mahsulot tannarxining oshishi hamda korxonaning zarar ko‘rish ehtimoli kuchayib boradi. Bu jarayon uzoq davom etadigan bo‘lsa korxonani bankrotlikkacha olib borishi mumkin.
Bozor muvozanatining muhim elementi bo‘lgan talab va taklifni, uning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni tahlil etish asosida korxonaning ishlab chiqarish sur’ati va uning tuzilishiga baho beriladi. Talab – iste’molchilar tomonidan sotib olinishi mumkin bo‘lgan tovarlar miqdoridir. Uni to‘lovga qobil ehtiyoj deyish ham mumkin. Talab iqtisodiy kategoriya bo‘lib, uning darajasiga ko‘plab omillar ta’sir etadi, ya’ni taklif etilayotgan tovar bahosi, uning sifati, xaridorlarning daro- madlari, xarid qobiliyati, o‘rindosh tovarlarning bahosi, iste’molchi- larning daromadlari va tovar bahosini o‘zgarishi, bozorning tovarlar bilan to‘yinganligi hamda jamg‘armalar bo‘yicha foiz stavkalarining o‘zgarishi kabi omillardir.
Omillarning talab hajmi o‘zgarishiga ta’sirini quyidagi bog‘lanishlarda talab funksiyasida ifodalash va aniqlash mumkin, ya’ni:
QD = f/ P, PA, PB, , I, T, S/.
bu yerda:
P, PA, PB – turdosh tovarlar bahosi;
I – aholining pul daromadlari;
T – aholining didi va nimani afzal ko‘rishi;
S – mulkiy jamg‘arma.
Agar tovarlar bahosidan boshqa jami omillar o‘zgarmas deb olinsa, talab funksiyasi faqat baho funksiyasiga teng bo‘ladi, ya’ni
|
| |
kama- yishi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 280/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, biz tahlil qilayotgan xo‘- jalik subyektining xususiy kapitali yil boshiga nisbatan yil oxirida 268911 ming so‘mga oshgan. Bu natija korxona uchun ijobiy deb qara- lishi lozim. Chunki bu miqdor yil boshiga nisbatan salkam 60 % ga yaqin oshgan.
Bunday o‘zgarishning hosil bo‘lishida hisobot yilida taqsimlan- magan foydaning 5400 ming so‘mga va rezerv kapitalining 263511 ming so‘mga oshuvi katta ta’sir etgan.
Xususiy kapitalning qolgan turlari bo‘yicha yil davomidagi harakati kuzatilmagan.
Ijobiy natija deb qaralishini yana bir tarafi shundaki, xususiy kapitalning asosini qo‘shilgan va rezerv kapitali tashkil qilganidir. Bu esa kelgusida korxonaning xususiy kapitali yanada ko‘payib borishidan dalolat beradi.
1999-yil 28-iyunda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining «Moli- ya-xo‘jalik faoliyatini amalga oshirmayotgan va qonunchilikda belgilan- gan muddatlarda o‘zlarining ustav jamg‘armalarini shakllantirmagan korxonalarni tugatish tartibini soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risi- da»gi farmoni e’lon qilindi. Bu farmonga ko‘ra moliya-xo‘jalik faoli- yatini amalga oshirmayotgan va qonunchilikda belgilangan muddatlarda o‘zlarining ustav jamg‘armalarini shakllantirmagan korxonalar faoliyati tuzilgan maxsus hududiy komissiyalar ko‘rsatmasiga ko‘ra to‘xtatiladi.
Shunday ekan, yuqoridagi jadval ma’lumotlariga asoslangan holda bu muammoni hal etish yo‘llarini topishimiz kerak. Ko‘rinib turibdiki, xususiy kapital qiymatini ko‘paytirishning eng asosiy omili bo‘lib, korxonaning hisobot yilida olgan sof foydasi hisoblanadi. Faoliyat ko‘rsatuvchi tashkilotlar shu omil hisobiga o‘z jamg‘armalarini oshirishi eng optimal variant deb qaraladi. Chunki, bu omilning o‘zgarishi faqatgina korxonaning o‘ziga bog‘liq bo‘lib, uning har tomonlama to‘liq imkoniyatlarini ishga solib faoliyatini boshlashni taqozo etadi. Bundan tashqari boshqa ko‘rsatkichlarning o‘zgarishi ham ushbu omil bilan bevosita bog‘liq. Mazkur vazifalarni hal etishda talabalar «Mahsulot ishlab chiqarish va sotish xarajatlari hamda moliyaviy natijalarni aniqlash tartibi to‘g‘risidagi Nizom»ni chuqur bilishlari, unda foydani shakllantirish muammolarini chuqur o‘rganishlari lozim
|
| |
CHangning kattaligi (ya`ni dispers tarkibi) buyicha uch guruxga bo`lib qaraladi

CHangning kattaligi (ya`ni dispers tarkibi) buyicha uch guruxga bo`lib qaraladi:
a) kattaligi 10 mkm dan katga bulgan changlar
yirik changlar
deb ataladi. Odatda
bunday changlar o`z og’irligi ta`sirida erga qo`nadi;
b) katgaligi 10 mkm dan 0,25 mkm gacha bulgan changlar. Bu changlarni
mayda
changlar yoki mikroskopik changlar
deb yuritiladi. Ular erga ma`lum ijobiy
sharoitlar bulganda, masalan, yomg’ir, qor va shabnam kabi erga yog’ilayotgan og’ir
zarralarga ilashib qo`nishi mumkin;
v)
kattaligi 0,25 mkm dan kichiq bulgan changlar
ul’tra
mikroskopik changlar
deb
yuritiladi va bu changlar hech qachon erga qo`nmay, betartib harakat qilib, uchib
yuradi.
134
Nafas olish organlarining individual himoya vositalari.
Nafas olish organlari
fil’trlovchi va izolyatsiyalovchi individual himoya vositalari yordamida himoyalanadi.
Fil’trlovchi individual himoya vositalari hajm buyicha nafas olinadigan havoda
kislorod 18 % dan kam bulmaganda va zararli moddalar kontsentratsiyasi
cheklanganda qo`llaniladi.
2.-rasm. CHangga qarshi respiratorlar:
a-,,Lepestoq"; b-,,Astra-2": v-F-62 SH; g-F-62 SHM; D-U-2k; e-RP-K.
Nafas olish organlarini himoyalovchi vositalarning fil’trlovchi elementlari maxsus
FPTS-15 yoki FPP-70 materiallaridan tayyorlanadi. Nafas olish organlarini
himoyalashda changga qarshi respiratorlar (lepestoq, Astra-2, F-62SH, F-62SHM, U-
2k, RP-K) dan va gazga qarshi RU-60M, RPG-67 respiratorlaridan keng
foydalaniladi.
a b
3-rasm. Gazga qarshi respiratorlar: a-RU-60 M; b-RPG-67.
og’irlashganligi va fil’trlarni xizmat muddati hisoblanadi:
|
-jadval 
Taklif etilayotgan loyihalarga tegishli bo‘lgan ma’lumotlar

556
kattaroqdir. Bu narsa, o‘z navbatida, masalani (tanlashni) «B»
loyiha
foydasiga hal etilishini taqozo etadi.
3. Investitsiyalarning qoplanish muddatlarini (davrlarini) taqqos-
laymiz:
Shubhasiz, «B» loyiha bo‘yicha investitsiyalar tezroq qoplanadi.
Lekin, shu narsani alohida ta’kidlash zarurki, loyihalarning qoplanish
muddatlari jihatdan taqqoslash qo‘yilmalar
samaradorligini atroflicha
tahlil qilinishi lozim bo‘lganda emas, balki ochiqdan ochiq yoki aniq
kerak bo‘lmagan, bo‘lmayotgan loyihalarni tezroq yo‘qqa chiqarish
talab qilingandagina maqsadga muvofiqdir.
Shu sababli, taqqoslashlarimizni davom ettiramiz.
4. Talab qilinayotgan investitsiyalarning
hajmi yoki miqdorlarini
taqqoslaymiz:
«B» loyiha «A» loyihaga nisbatan 50 ming so‘m qimmat. O‘z
navbatida, bu narsa moliyalashtirishda ma’lum qiyinchiliklarni tug‘di-
rishi mumkin.
5. Loyihalarni tushumlarning barqarorligi nuqtayi nazaridan
taqqoslaymiz.
«A» loyiha mablag‘lar oqimining 5 yil davomida davom etishini,
«B» loyiha esa – faqat 4 yil davom etishini ta’minlaydi.
Shu bilan
birgalikda «B» loyiha bo‘yicha tushumning asosiy qismi birinchi ikki
yilda tushayotir, so‘ng keskin kamayish sodir bo‘layotir va 5-yilda esa
tushum «0» ga teng . Shu o‘rinda biz uchun nima muhimroq: 5 yil
davomida u yoki bu darajadagi barqaror pul mablag‘larining oqib
kelishimi yoki birinchi 2-3 yil davomida pul mablag‘lari
asosiy
qismining yig‘ilishimi? O‘zimiz uchun bu savolga javob beramiz va
qiyoslashni davom ettiramiz.
6. Butun 5 yil davomida investitsiyalarning rentabelligini taqqos-
laymiz:
Bu o‘rinda «B» loyiha ma’lum afzalliklarga ega. Lekin biz hali vaqt
omilini inobatga olganimiz yo‘q. Diskontlashtirishni
amalga oshirish
kerak.
7. Diskontlashtirishni hisobga olgan holda butun 5 yil uchun
investitsiyalarning rentabelligini qiyoslaymiz.
Buning asosi sifatida yillik bank krediti foiz stavkasining darajasini
10% deb olamiz.
557
Yuqorida keltirilgan ma’lumotlarga va xulosalarga asoslangan holda
investitsion qarorlar qabul qilishning asosiy va bir-biri bilan uzviy
ravishda bog‘liq bo‘lgan quyidagi mezonlarni ko‘rsatishimiz mumkin:
1. Yanada foydaliroq alternativ variantning yo‘q ekanligi.
2.
Inflyatsiyadan
ko‘zda
tutilishi
mumkin
bo‘lgan
zararlar(yo‘qotmalar) riskini minimallashtirish.
3. Xarajatlar qoplanish muddatining qisqaliligi.
4. Loyihaning arzonligi.
5. Tushumning barqarorligini ta’minlash.
6. Yuqori darajadagi rentabellik.
7. Diskontlashtirilgandan so‘ng rentabellikning yuqori darajaligi.
130-jadval
BK=KK/(1+F) - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

555
misolning qiziqarli va diqqatga
sazovor ekanligi shundaki, taklif
etilayotgan har ikkala muqobil variant
birinchi ikki qoida nuqtayi
nazaridan foydasizdir. Lekin shunday bo‘lishiga qaramasdan moliyaviy
menejer tomonidan rad etilmayotir.
Shunday qilib, tadbirkor «Z»
yo‘nalishidagi mahsulot turini ishlab chiqarish uchun korxona mablag‘-
larini investitsiya qilmoqchi. Lekin uning oldida 2 loyiha mavjud.
1-jadvalda keltirilgan ma’lumotlarga o‘z munosabatimizni quyidagi
ketma-ketliklar tartibida bildirishga harakat qilamiz:
1. Investitsiyalarning o‘rtacha yillik rentabellik darajasini bank
kreditining o‘rtacha foiz stavkasi bilan taqqoslaymiz.
Har ikkala loyihalarga nisbatan mablag‘larni
bankda saqlash
foydaliroq. Lekin «B» loyiha bo‘yicha qo‘ldan chiqarilgan afzalliklar
nisbatan kamroq. Shu nuqtayi nazardan olib qaralganda «B»
loyiha
(foydalilik nuqtayi nazaridan) hozircha yutuqli holatdir.
2. Loyihalarni inflatsion zararlardan(yo‘qotmalardan) sug‘urtalan-
ganlik (himoyalanganlik) nuqtayi nazaridan taqqoslaymiz.
IJODIY FAOLIYAT - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

79
«Diniy
bag‘rikenglik
va qonun us
tuvorligi — bu
ko‘pmillatli
davlat qurilishi
lozim bo‘lgan
poydevorning
bir qismidir».
O‘zbekiston
Bibliya jamiyati
ijrochi direktori
S.Mitin
bag‘rikenglikka asoslangan qo‘llanmalar sifatida o‘qitib
kelindi va hozirgi kunda ham o‘qitilmoqda.
XIII–XIV asrlarda mo‘g‘ullarga qarshi ozodlik ku-
rashi jarayonida ushbu mintaqa aholisini birlashtiruvchi
kuch sifatida yassaviya, kubraviya, naqshbandiya kabi
so‘fiylik tariqatlari shakllandi. Markaziy Osiyo tasavvuf
namoyandalari vatanparvarlik, xalqparvarlik, tinchlik,
barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qilgan islom di-
nining ilg‘or vakillari sifatida obro‘-e’tibor topdilar.
Buyuk sohibqiron Amir Temur e’tiqod va ma’na-
viyatning katta ahamiyatini to‘g‘ri idrok etgan edi.
Sharafuddin Ali Yazdiy haqli ravishda Amir Temurni
e’tiqodi komil inson sifatida ta’riflagan. Eng muhimi,
sohibqiron Markaziy Osiyoda keng tarqalgan islomda-
gi birlashish va ajralmaslik tarafdori bo‘lgan yo‘nalish
«ahli sunna va jamoa»ga doim sodiq, diniy aqidapa-
rastlikka qat’iy qarshi bo‘lgan. Amir Temur islom dini-
ni mutaassiblikdan xoli tushungan. Uning komil e’tiqo-
di boshqa dinlarni rad etish hisobiga bo‘lmagan. Shu
sabab li ham u nafaqat o‘z asri, balki keyingi davrlar
uchun ham namuna bo‘ldi.
Bugungi kunda mamlakatimizda ajdodlarimizning
buyuk va ulug‘vor mehnati hamda me’rosini o‘zida
mujassam etgan diniy qadriyatlar rivojlanmoqda. Yur-
timizda faoliyat ko‘rsatayotgan turli e’tiqod vakilla-
«Oramizda do‘stlik rishtalari hamma sohalarda namoyon bo‘lmoqda:
har bir pravoslavning musulmon do‘stlari mavjud bo‘lgani kabi ruhoniylar
va imomlar o‘rtasida ham do‘stlik aloqalari juda baland. Do‘stmusulmon
larga tadbirkorlik sohasi yoki konstitutsiya bo‘yicha yordam bilan murojaat
qilinsa, albatta, so‘ralgan narsani olamiz. Bizda ziddiyatlar u yoqda tursin,
tushunmovchiliklar ham mavjud emas».
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

71
o`zgartirib turishi natijasida ko`zining akkomodatsiya xususiyati buzilib, ko`rish
organlarining toliqish holati ro`y beradi.
SHuning uchun ham korxonalarni me`yoriy yoritish sifatli mahsulot ishlab chiqarishni
ta`minlash bilan birga ishlab chiqarish sharoitini yaxshilaydi, ishchilarni charchashdan
saqlaydi va mehnat unumdorligini oshiradi.
Me`yoriy talablar darajasida yoritilgan hududlarda ishlayotgan ishchilarning kayfiyati
yaxshi bo`ladi, shuningdek xavfsiz mehnat sharoiti yaratiladi va buning natijasida
baxtsiz hodisalar keskin kamayadi.
Inson ko`zi orqali binafsha rangdan to qizil ranggacha bo`lgan yorug’lik nurlarini
sezadi. Ishlab chiqarish korxonalarini yoritishning mukammalligi sifat va son
ko`rsatkichlari bilan tavsiflanadi.
Son ko`rsatkichlariga nur oqimi (lm), yorug’lik kuchi kandela (kd), yoritilganlik
(lyuks), nur qaytarish koeffitsientilari kiradi.
YUzaga tushayotgan nur oqimi shu yuzadan qaytsa, bu nur qaytarish koeffitsienti bilan
belgilanadi(0,02-0,95 gacha).
Texnika xavfsizligi - bet 97

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643
Ishlab chiqarish changining kelib chiqish manbalari.
Ishlab chiqarishdagi ko`p ishlarni bajarishda chang hosil buladi.
Ular kelib chiqish manbalariga ko`ra, tabiiy va sun`iy changlarga bulinadi.
a) Tabiiy changlar - inson ta`sirisiz hosil buladi. Bunday changlar turkumiga shamol
va buronlar ta`sirida qum hamda tuproqning erroziyalangan qatlamlari ko`chishi,
o`simlik va hayvon olamida, vulqonlar otilishi boshqa hollarda paydo buladigan
changlarni kiritish mumkin.
b) Sun`iy changlar – ishlab chiqarish korxonalari va qurilishlarda insonning bevosita
ta`siri natijasida hosil buladi.
Kelib chiqish xususiyati buyicha organik, mineral va aralashma changlarga farqlanadi.
CHanglarning zararli ta`siri uning kimyoviy tarkibiga bog’liq. CHangning kattaligi,
uch guruhga bulinadi:
-kattaligi 10 mkm.dan katta bulgan changlar. Bunday changlar o`z og’irligi ta`sirida
erga qo`nadi;
-kattaligi 10 mkm.dan 0, 25 mkm.gacha bulgan changlar. Ular erga juda sekinlik bilan
tushadi va mayda changlar deb yuritiladi.
-kattaligi 0,25 mkm.dan kichiq bulgan changlar, ular erga qo`nmay havoda uchib
yuradi. CHangning inson organizmiga ta`siri, eng avvalo, nafas olganda yuzaga keladi.
Bunda havo bilan nafas olish, asosan, nafas organlarini zararlanishi: bronxit, pnevmo-
konioz yoki umumiy reaktsiya (zaharlanish, allergiya) rivojlanishini vujudga keltirishi
va changning o`pka yo`liga kirishi pnevmaniya, sil, o`pka rakining kelib chiqishiga
sharoit yaratishi mumkin. Qo`rg’oshin, mis va boshqa metallarning changi inson
organizmiga zaharlovchi modda sifatida salbiy ta`sir ko`rsatadi.
CHangning hosil bulishi va tarqalishiga qarshi kurashda texnologik jarayonlar
avtomatik usullarga o`tkazilgan halda jihozlarning zichligi oshirilib, ma`lum
masofadan turib boshqarish tizimlariga o`tish muhim ahamiyatga ega hisoblanadi.
Sanoatda, transport vositalarini ishlatishda va qishloq xo`jaligida bajariladigan
ishlarning deyarli hammasida chang hosil bulishi va ajralishi ko`zatiladi. Umuman
changlar, ularning kelib chiqish manbalarini hisobga olgan holda
|
| |
Investitsion faoliyatga tegishli qarorlarni qabul qilishda amaliyotda

554
Fikrimizni quyidagi misol bilan ifodalaymiz:
Agar tadbirkor yillik 10% daromad olishni mo‘ljallab, bugun 200
ming so‘mni investitsiyalagan bo‘lsa, 1 yildan so‘ng
200000*(100%+10%):100=220000
200000*(1.0+0.1)=220000
so‘mga ega bo‘ladi.
Ikki yildan keyin esa, mablag‘imiz
220000*(1.0+0.1)=242000
so‘mga teng, va hokazo.
Navbatdagi davrlarda yanada ko‘proq daromad olish uchun
sarmoya bilan birgalikda uning daromadini ham reinvestitsiyalashtirish
jarayoni foizlarini jamlash(qo‘yish) deyiladi
va uni quyidagi formula
bilan ifodalash mumkin:
KK=BK(1+F)
S
, bunda:
KK – kelajakda tushadigan pul summasi;
BK – boshlang‘ich( joriy) qiymati;
F – foiz stavkasi yoki daromadlilik me’yori;
S – daromadlarning jamlanishi amalga oshiriladigan yillar soni.
Kelgusi pul summasi va foiz stavkasi (bizning misolimizda 10%)
belgilangan holda yuqoridagi formuladan foydalanib, o‘sha pul
summasining hozirgi qiymatini aniqlash mumkin:
-rasm - Texnika xavfsizligi

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643
1-rasm.
Tabiiy yoritilganlikni binoning derazalarning o`rnatilishiga bog’liqlik
koeffitsientining chizmasi: a- bir yon tomondan; b - ikki yon tomondan; v – yuqoridan;
g – aralash yoritilganlik (yon tomondan va yuqoridan).
Tabiiy yoritilganlikni hisoblash uchun me`yor talabiga javob beradigan oynalarning
sathi quyidagicha aniqlanadi.
1. Derazadan yoritish uchun:
100S
d
/S
p
= e
∂
m
×K
z
×η
∂
/τ
d
×r
1
× K
b
×
K
d
2. SHiftdan yoritish uchun:
100S
F
/S
p
=e
F
m
×K
z
×η
F
/τ
F
×r
2
× K
F
bunda,
S
d
va
S
F
- deraza va fonarlarni sathi, m
2
;
e
F
m
-
deraza
va fonar uchun tabiiy yoritilganlik me`yorlari;
K
z
- zaxira koeff;
η
∂
va
η
F
-
deraza va fonarlarning yorituvchanlik tavsifi;
K
b
- deraza qarshisidagi binoning yorug’likni to`sish koeff;
K
d
- shu bino sirtining yarqiroqlik koeff;
r
1
va
r
2
- deraza va fonar orqali yoritilayotgan xonalarda yorug’likni ko`p
marta qaytishi hisobida yoritilganlikni ko`payishini ko`rsatuvchi koeff;
|
| |
Yoritilganlik va ularning asosiy turlari

72
-Aralash yorug’lik, mahalliy yoritilganlikni, umumiy yoritilganligi bilan birgalikda
qo`llanilganligidir.
Bu xildagi ya`ni aralash yoritilganlik usuli, binolardagi yarqiroqlik tafovuti-kontrastni
yumshatadi hamda me`yor talabini to`la qondira oladi.
v) YOritilganlikni vazifasiga qarab ishchi va nazorat turlaridan tashqari yana
favqulodda zarur holatlarda xizmat qiladigan ikki turi ham mavjud. Ularni avariya va
evakuatsiya yoritilganliklari deyiladi hamda miqdorlari 0,5 -2,0 lyuks bo`ladi.
H - 
nur manbaining poldan balandligi; 
θ -

75
-me`yorlarga muvofiq, korxona binolariga avariya yoritgichlari o`rnatilishi;
-xavfli ish o`rinlari yuqori darajada yoritilgan bo`lishi;
-yoritish qurilmalari xavfli hamda zararli omillar hisoblangan, ya`ni shovqin, elektr
quvvati, issiqlik chiqarish va yong’in chiqarish manbalari bo`lmasligi;
-nazorat o`lchash asboblari, xavfsizlik signalizatsiyasi ishonchli va uzluksiz yoritilishi;
-yoritilish bir tekis va turg’un bo`lishi, soyalar hosil qilmasligi kerak. Aks holda inson
ko`zini bir sharoitdan ikkinchi sharoitga tez-tez o`zgarib turishi natijasida, ko`rish
organlarining toliqish holati ro`y beradi. YOritgich lampalari yorug’lik tarqatish
xususiyatiga ko`ra uch sinfga bulinadi:
- to`g’ridan-to`g’ri nur tarqatuvchi;
- nur yoyuvchi;
- nur qaytaruvchi lampalar.
a) To`g’ridan-to`g’ri nur tarqatuvchi lampalar sinfiga, quyi yarim aylanasi bo`ylab o`z
nurining taxminan 90% ni tarqatadigan lampalar kiradi.
b) Nur yoyuvchi lampalar o`z nurlarini yuqori va quyi aylanalar o`rtasida taqsimlashga
asoslangan bo`lib, umumiy nurni yuqori va quyi sfera buylab tarqatadi hamda har
qanday soyalarga barham berib, yorug’likni bir tekisda tarqatish imkoniyatini beradi.
Bunday lampalar ship va devorlari yorug’lik qaytarish xususiyatiga ega bulgan
binolarga o`rnatiladi.
v) Nur qaytaruvchi lampalarda asosan 90% dan ko`proq nur yuqori sferaga
yo`naltiriladi va yoritish asosan qaytgan nur hisobiga amalga oshiriladi. Bunday
yoritgichlar, soyasiz yumshoq va mayin yoritishni ta`minlab, asosan muzey, teatr
binolarida qo`llaniladi.
g) YOng’in va portlash xavfi bulgan binolarda maxsus lampalar ishlatiladi.
Texnika xavfsizligi - bet 52

|
Texnika xavfsizligiBog'liq 5b27936d71643
3. Tabiiy yoritilganlikni me`yorlash va hisoblash usullari.
Ishlab chiqarishda yoritilganlikni to`g’ri tanlash uchun zarur qo`llanma sifatida
me`yoriy hujjatlardan SNiP II-4-79 va GOST 12.1.046-85 xizmat qiladi.
Ish o`rinlarida yorug’likni me`yorlashning asosiy maqsadi inson sog’lig’ini himoya
qilish va tavakkalchilik asosida qilinajak sarf xarajatni oldini olishdan iborat
hisoblanadi.
Tabiiy yorug’likni vaqtga nisbatan doimiy o`zgaruvchanligi sababli, uni sifati va
miqdorini o`lchash va nazorat qilib turish maqsadida maxsus ko`rsatkich, o`lchov
mezoni sifatida qabul qilingan. Bu ko`rsatkich tabiiy yoritilganlik koeffitsienti deb
ataladi va u bino ichidagi yorug’lik miqdorini (E
i
) uning tashqarisidagi miqdori (E
t
) ga
nisbatini foiz hisobida olingan miqdoriga aytiladi va quyidagi ifoda orqali aniqlanadi.
e
m
= E
i
/ E
t
× 100 %
Tabiiy yorug’lik ko`rsatkichi me`yorini tanlash ish joyidagi bajariladigan ishning va
binoning turiga, yoritish tizimining xiliga qarab quyidagi formula yordamida
aniqlanadi.
e
m
= e
m
sh
× m × S
Bu erda,
e
m
sh
–
tabiiy yorug’lik koeffitsienti SNiP II-4-79
jadvalidan olinadi;
m
– yorug’lik iqlimini ko`rsatuvchi koeff shu me`yorda jadvaldan (
m
= 0,8 –
1,2);
S –
iqlimning quyosh koeff jadvalda (0,65 – 1,0).
Tabiiy yoritilganlikni me`yorlashda, bino shiftdan yoritilsa, yoritilganlikni o`rtacha
miqdori qiymatida me`yorlanadi, agar deraza orqali yoritilsa, unda deraza qarshisidan
1,0 m. masofada turgan nuqta uchun yoritilganlikni eng kam qiymati me`yorlanadi.
|
| |
J = P
2 - Texnika xavfsizligi

77
-titrash chastotasi
f
(Gts); -titrash amplitudasi
A
(mm); -titrash tezligi
V
(mm/s); -
titrash tezlanishi
w
(mm/s
2
).
Titrash uskuna, jihoz va kommunikatsiyalarning mexanik mustahkam-ligini va
germetikligini sifatsizlanishiga olib kelishi va har xil avariyalarning sababchisidir.
Titrash ta`sirida inson tanasidagi a`zolarning funktsional holatlarini ishdan chiqishi,
markaziy asab, yurak va qon aylanish tizimida hamda harakatlanish a`zolarida salbiy
o`zgarishlar sodir buladi. Uning za-rarli ta`siri charchash, boshning, panja va suyak
bug’inlarining og’rishi, haddan tashqari asabiylashish va harakat faoliyatining buzilishi
bilan namoyon buladi va ayrim hollarda tebranish kasalligining rivojlanishiga olib
keladi. Uning og’ir shakllari, mehnat qobiliyatining qisman yoki butunlay yo`qolishiga
olib keladi. SHovqin va titrashning ish joylarida ruxsat etilgan darajalari SanPiN
N0067-96 berilgan.
1-rasm.
SHovqinni o`lchash asboblari: a- shovqin va tebranishni o`lchash asbobi
ISHV-1.
1-"Detsibel-1" ulagichi: 2-mikrofonni ulash joyi; 3- davriylik fil’trlarini ulagichi; 4-5-
boshqaruv vintlari; 6-"Mikrofon-datchiq" ulagichi; 7- "Kalibr" teshigi; 8- darak
beruvchi lampa; 9- sezgir millik o`lchov asbobi; 10- erga ulanish joyi;11- chiqish
teshigi; 12- ish turini ulagichi; 13- "Detsibel-P" ni ulash joyi; 14-"o`lchash turi" ni
ulagichi;
15- mikrofon M-101; 16- mikrofonni tutqichi; 17-tovush uzatuvchi ichakli o`tkazgich.
b- shovqin o`lchagich SH-63 asbobi; v-shovqinni spektrlari buyicha tahlil qiluvchi
ASH-2M moslamasi bilan ishlovchi shovqin o`lchagich SH-ZM; g- GDRda ishlab
chiqarilgan qisqa muddatli kuchli tovush to`lqinlarini o`lchashga mo`ljallangan R81-
201 asbobi.
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

83
11-Ma`ruza.
Infra va ultratovushlar va ularning inson organizmiga ta`siri.
Reja.
1. Sanoat korxonalari infra va ultra tovushlari.
2. Inson eshitish a`zolarining tuzilishi.
3. CHastota bo`yicha eshitish
1.Sanoat korxonalari infra tovushlari
Sanoat korxonalarida shovqin ostida ishlayotgan inson mashina mexanizmlar
ajratadigan infra va ultra tovushlarning ham ta`sirida bo`ladi. Mashinasozlik sanoatida
nfra tovushlarning asosiy manbai ichki yonuv dvigatellari, ventilyatorlar, porshenli
kompressorlar hisoblanadi.
Infra tovushlar darajasi 100-120 dB dan oshib ketgan taqdirda ishchilarda bosh
og’rishi, sezilarli darajada quloq pardasining harakati vujudga keladi. Infra tovush
darajasi ortga borgan sari ichki a`zolarda tebranish tebranish hissi vujudga keladi,
ishlash qobiliyati keskin susayadi, qo`rquv paydo bo`ladi. Infra tovush bilan
kurashishning asosiy usullari quyidagilardir.
1.
Mashinalarning tezligini oshirish; bunda tovush to`lqinlari eshitiladigan
palasalarga o`tadi.
2.
Konstruktsiyalar ustvorligini oshirish.
3.
Past chastotadagi tebranishlarni yo`qotish.
4.
Reaktiv tovush so`ndiruvchi vositalarni o`rnatish.
Umuman shovqin to`sish va yutish vositalari infra tovush bilan kurashishda hech
qanday natija bermaydi. Infra tovush bilan kurashishda tovush ajralib chiqayotgan
manbaada kurashish yaxshi natija beradi. Hozirgi vaqtda ul’tra tovushdan
mashinasozlik sanoatida keng foydalanilmoqda. Bunda foydalanadigan tovush
chastotasi 20kGts dan yuqori va quvvati bir necha kVt miqdorni tashkil qiladi.
Ul’tratovushlar tovush bilan bir fizik tabiatga ega bo`lgan, lekin eshitilish
chastotasining yuqori pog’onasidan ortiq (20000 gts va undan yuqori) egiluvchan
muhitning mexanik tebranishlaridir. egiluvchan muhitlarda - suv, metall va
boshqalarda ul’tratovush yaxshi tarqaladi, bu muhitlarning temperaturasi ham sezilarli
ta`sir ko`rsatadi.
Investitsiya - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

552
ta’minlaydi. Investitsiyalarga xos bo‘lgan muhim belgi - bu ularning
muayyan vaqt davomida joriy qiymatini saqlash maqsadlarida tanlangan
aktivlarda
band qilinishi, ularning kapitallashuvi va jamg‘arilishini
ko‘paytirish hisoblanadi. Harakatsiz kapitaldan investitsiyalar aniq va
noaniq bo‘lgan risklar, hisob-kitob, qabul
qilingan investitsiyaviy
qarorlar asosida muayyan aktivlarga bog‘lanishiga tayyorligi bilan
farqlanadi. Bu belgilar investitsiyalarni kapitaldan ajratib turadi.
Shuningdek, investitsiyalar kreditlardan ham farq qiladi. Kreditlash-
da kelishuv tashabbuskori odatda qarzdor hisoblanadi, investitsiyalashda
esa tashabbuskor investor hisoblanadi. Kreditga foiz ko‘rinishidagi
to‘lov xos bo‘lsa, investitsiyalarni dividend, foyda, foiz, daromad,
moddiy ne’mat,
ijtimoiy, ekologik va boshqa samaralar ko‘rinishidagi
natijalar kutadi. Mazkur belgilar bo‘yicha investitsiya va kredit bir-
biridan farqlanadi.
Investitsiyalar mazmuni ularning namoyon bo‘lish shakllari orqali,
maqsadi esa ularning asosiy funksiyasi - jamg‘arish bilan aniqlanadi.
Investitsiyalarning mazmuni aniq
va ishonchli manbalardan
mablag‘lar olish, ularni asosli holda safarbar etish, risklar darajasini
hisobga olgan holda kapital qiymatini saqlash va ko‘zlangan
samarani
olishdan iborat bo‘ladi. Ana shu belgilarga ko‘ra investitsiyalar boshqa
qo‘yilmalardan mazmunan farq qiladi. Bularning barchasi asosida
kapitalning harakatlanishi jarayoni yotadi. Kapitalning esa harakat qilish
jarayoniga jalb etilishi investitsmyalar mohiyatini aks ettiradi.
Demak, investitsiyalar aniq va noaniq, lekin
ehtimol risklar ostida
kapitalni muayyan jarayonlarga, muayyan vaqtga bog‘lash bo‘lib, uning
hozirgi qiymatini saqlash, kapitallashtirish va jamg‘arish maqsadiga
qaratiladi.
1. Ushbu fikrni eng muhim shaklda qisqacha qilib quyidagicha ifo-
dalash mumkin – agar olinadigan daromadlarning
umumiy summasi
qilinadigan xarajatlarning umumiy summasidan ortiq bo‘ladigan bo‘lsa
investitsion qarorlarning bir necha muqobil variantlaridan eng yuqori
rentabelligini(samaradorligini) tanlash zarur. Albatta, shu qoidaga amal
qilib investitsion qarorlar qabul qilinayotgan
paytda yana quyidagi
jihatlarga ham e’tibor berish kerak. Qoplash muddatini, risk darajasini,
kutilayotgan inflyatsiya sur’atlarini va soliqqa
tortish istiqbollarini
hisobga olgan holda investitsiyalarning samaradorligini aniqlash, ya’ni
mablag‘lar sarfini bundan yaxshiroq yoki foydaliroq yo‘lini topish.
tabiiy va sun`iy - Texnika xavfsizligi

133
changlarga
bo`lib o`rganiladi. Ma`lumki, changlangan havo muhiti insoniyatni qadim
zamonlardan beri ta`qib qilib kelgan.
Tabiiy changlar
sirasiga tabiatda inson ta`sirisiz hosil buladigan changlar kiritiladi.
Bunday changlarga shamol va qattiq buronlar ta`sirida tuproqning erroziyalangan
qatlamlarining uchishi, o`simlik va hayvonot olamida paydo buladigan changlar,
vulqonlar otilishi, kosmosdan er atmosferasi ta`siriga tushib qolgan meteoritlar,
kosmik jismlarning yonib ketishidan hosil buladigan changlar va boshqa hollarda hosil
buladigan changlarni kiritish mumkin.
Tabiiy changlarning atmosfera muhitidagi miqdori tabiiy sharoitga, havoning holatiga,
yilning fasllariga va aniqlanayotgan joyning qaysi mintaqada joylashganligiga bog’liq.
Masalan, atmosferadagi chang miqdori shimoliy hududlarga nisbatan janubiy
hududlarda, o`rmon mintaqalariga qaraganda cho`l mintaqalarida, shuningdek qish
oylariga nisbatan yoz oylarida ko`proq bulishi ma`lum. Aniqlanishicha, har bir
kubometr havo tarkibida katta shaharlar hududlarida 6000 atrofida (ba`zi bir
manbalarda avtomobil vositalaridan ajralgan tutunlarni ham kiritib 30000) har xil
kattalikdagi chang zarralari bulishi aniqlangan. Dalalar va bog’larda bu miqdor o`n
marta kamayadi, tog’li hududlarda esa undan ham kamroq chang zarralari buladi.
Sun`iy changlar
: sanoat korxonalarida va qurilishlarda insonning bevosita yoki
bilvosita ta`siri natijasida hosil buladi. Masalan, mashinasozlik sanoatida cho`yan
ishlab chiqaruvchi domna va marten pechlarida va hamda tosh tsexlarida, issiqlik
elektrostantsiyalarida yoqilgan ko`mirning ma`lum qismi kul va tutun sifatida
atmosferaga chiqarib yuboriladi. Qurilish
ishlarida er qazish, portlatish, tsement ishlab
chiqarish, shuningdek tog’lardan ma`danlarni qazib olish va boshqa juda ko`p ishlarda
ko`plab miqdorda chang ajraladiki, bu changlarni atrof-muhitga chiqarib yuborish
tabiatga haloqatli ta`sir ko`rsatishi mumkin.
Sanoatning ba`zi bir tarmoqlarida, masalan, kimyo sanoatida shunday havfli sanoat
changlari ajraladiki, ularni tozalamasdan chiqarib yuborish fojiali holatlarni vujudga
keltiradi. Kelib chiqishi buyicha organik, mineral va aralashma changlar mavjud.
CHangning zararli ta`sirining tavsifi asosan uning kimyoviy tarkibiga bog’liq.
§ 10.6.5. Raqamli-analog o‘zgartkichlari

140
Barcha RAO’lar interfeys bo‘yicha ikki turga bo‘linadi: parallel yoki ketma-ket
va bit chuqurligi bo‘yicha guruhlanadi, ko‘pincha 8, 10 va 12 bit. Ulanish usuli
interfeysga bog‘liq va bit chuqurligi kuchlanishni o‘rnatish uchun ishlatilishi mumkin
bo‘lgan "qadam" hajmiga ta’sir qiladi. Qadamlar qancha ko‘p bo‘lsa, ular shuncha
kichik bo‘ladi, bu
e
sa yuqori aniqlikni bildiradi.
"Parallel" RAO’ aslida sozlanishi qarshilik bo‘luvchi hisoblanadi. Alohida
tarmoqlarni ulash yoki uzish orqali
e
tilmaydi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

e
tilmaydi.
§ 10.6.3. Ketma-ket analog-raqamli o‘zgartkichlar
Qachon 12, 14 yoki 16 bit kenglik talab qilinmasa va yuqori aylantirish darajasi
talab qilinmasa, bunga past narx va kam quvvat iste’moli xususiyatlaridan kelib chiqib,
137
odatda ketma-ket ARO’ ishlatiladi. ARO’ning bu turi ko‘pincha turli o‘lchov
asboblarida va ma’lumotlar olish tizimlarida qo‘llaniladi. Ayni paytda ketma-ket
yaqinlashuvchi ARO’kuchlanishni 16 razryadli diskretlash chastotasi tezligi 100K
(1x10
3
) dan 1m (1x10
6
) hisob/sek bitgacha aniqlik bilan o‘lchash imkonini beradi.
10.9-rasmda ketma-ket yaqinlashuvchi ARO’ning soddalashtirilgan blok
sxemasi keltirilgan. ARO’ bu turi maxsus keyingi taxminiy re
e
striga asoslangan.
O’zgartirish siklining boshida bu registrning barcha chiqimlari mantiqiy 0 ga
o‘rnatiladi, birinchi (eng yuqori) raqam bundan mustasno. Bu ichki raqamli-analog
o‘zgartirgich (RAO’) chiqishida signal hosil qiladi, uning qiymati ARO’ kirish
diapazonining yarmiga teng. Komparatorning chiqishi
e
sa RAO’ning chiqishidagi
signal bilan o‘lchanayotgan kirish kuchlanishi orasidagi farqni belgilovchi holatga
o‘tadi.
10.9-rasm. Ketma-ket analog-raqamli o‘zgartkichi sxemasi
Masalan, 8 bitli ketma-ket yaqinlashuvchi ARO’ uchun (10.10-rasm) registr
chiqimlari "10000000" ga o‘rnatiladi. Agar kirish kuchlanishi ARO’ning kirish
oralig‘ining yarmidan kam bo‘lsa, u holda komparatorning chiqishi mantiqiy 0
qiymatini oladi. Bu
e
sa ketma-ket registrini o‘z chiqishlarini "01000000" holatiga
o‘tkazishga ko‘rsatma beradi, bu
e
sa mos ravishda komparatorga beriladigan RAO'
chiqish kuchlanishini o‘zgartiradi. Agar komparator chiqimi hali ham "0" da qolsa,
registr chiqimlari "00100000" holatiga o‘tardi. Lekin bu aylantirish siklida RAO’ning
chiqish kuchlanishi kirish kuchlanishidan kam (10.10-rasm), va komparator mantiqiy
1 holatiga o‘tadi. Bu ikkinchi raqamda "1" saqlash va uchinchi raqamga "1" o‘tish
uchun keyingi razryadga ko‘rsatma beradi. Tasvirlangan ishlash algoritmi keyin oxirgi
razryadgacha yana takrorlanadi. Shunday qilib, ketma-ket ARO’ yaqinlashishi har bir
bit uchun bir ichki aylantirish takt talab etiladi, yoki N-razryadli o‘zgartirish uchun N
– takt.
138
10.10-rasm. Analog-raqamli o‘zgartkichni ketma-ket o‘zgartirish sikli
|
e
lkalardagi umumiy qarshilikni o‘zgartiramiz va 
shu bilan belgilangan chiqish kuchlanishini olamiz. To‘rt bitli RAO’ning 
e

e
lkalardagi umumiy qarshilikni o‘zgartiramiz va
shu bilan belgilangan chiqish kuchlanishini olamiz. To‘rt bitli RAO’ning
e
ng oddiy
sxemasi (10.12-rasm) quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi
10.12-rasm. To‘rt bitli RAO’ningsxemasi
Har bir bit yuk qarshilik natijasiga ta’sir qilmaydi, chunki, o‘z kontroller pin va
ishlab chiqarish bo‘yicha operatsion kuchaytirgich ulangan. Yoqish-o‘chrish pinlar
kombinatsiyasini birlashtirib, biz chiqish kuchlanish o‘zgarishga erishmoqchimiz.
Shartli afzalligini faqat tezlik deb atash mumkin, chunki bunday RAO’da hech qanday
hisoblar bajarilmaydi, barcha jarayonlar fizik darajada sodir bo‘ladi. Lekin, uning
ayrim kamchiliklari bor.
Birinchidan. Masalan, kontroller oyoqlari ko‘p kerak bo‘ladi, arzon va umumiy
parallel RAO’ KR572PA - o‘n-razryadli (10.13-rasm), ya’ni, unga 10 pin kerak
bo‘ladi.
10.13-rasm. KR572PA RAO’ umumiy ko‘rinishi
141
Ikkinchidan, har bir pin chiqish kuchlanishiga o‘z holicha ta’sir qiladi, biri katta,
ikkinchisi kichik va bu munosabatlar nochiziqli bo‘ladi.
Uchinchidan, ikkinchi sabablardan kelib chiqadigan natijalari aniq kuchlanish
chiqish uchun pin programmaviy hisoblash zaruriyati to‘g‘iladi. Kombinatsiyalar
sifatida odatiy ikkilik raqamlar bu
e
rda ishlamaydi. Misol uchun, bu standart ikkilik
hisobda 0 dan 1023gacha (maksimal qiymat) o‘nta raqam orqali oscilogram ko‘rinishi
quyidagi qo‘rinishda bo‘ladi (10.14-rasm):
10.14-rasm. O’nta raqam orqali chiqishlarni oscilogramda ko‘rinishi
Silliq o‘suvchi chiziq o‘rniga kuchlanishning xaotik pog‘onali o‘zgarishini
kuzatamiz. Chiziqni ko‘rish uchun maxsus algoritm kerak, uning yozilishi dasturchiga
tushadi va hisoblashlar kontrollerga tushadi, bu
e
sa ishni ham, rivojlanishni ham
sezilarli darajada sekinlashtiradi.
To‘rtinchidan, bit chuqurligi sakkiz dan ortiq bo‘lsa, Pim bir vaqtning o‘zida
guruhlarga o‘ta olmaydilar, to‘g‘ridan-to‘g‘ri portlar kirishini ham kichik kechikish
bo‘ladi, qadamlar o‘rtasida sakrashlarga olib keladi. Bunday sakrashlarni yuqoridagi
to‘lqinsimon shaklda ossilografda ham ko‘rish mumkin. Agar silliq, tez o‘zgaruvchan
signal olish kerak bo‘lsa, bu keskin bir muammo bo‘ladi.
Beshinchidan, ulanishning murakkabligi. Razryadlar va chiqish bilan bir
qatorda, aniqlikni sozlaydigan bir nechta sozlash qarshiliklari va kondansatorlarini
ulash kerak bo‘ladi,
e
ng muhimi, bir necha xil kuchlanishlar, mantiqiy, mos yozuvlar
va ko‘pincha salbiy mos yozuvlar, ya’ni ikki-uch xil ulashlar amlga oshirish kerak
bo‘ladi. 10.15-rasmda RAO’ 1108PA1A uchun jadvalidan qirqib olingan ma’lumotlar
keltirilgan:
142
10.15-rasm. 1108PA1A RAO’uchun ma’lumotlarni ko‘rinishi
Parallel interfeys bilan RAO’ muhim va zarur qurilmalar hisoblanadi, lekin ular
analog texnologiya sifatida bizga
|
Mantiqiy ko‘paytirish - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Mantiqiy ko‘paytirish
(kon’yunksiya), yoki funksiya VA,
𝑌 = 𝑋
1
∙ 𝑋
2
mantiqiy ifoda bilan belgilanadi.
Haqqoniylik jadvaliga ko‘ra (11.1-jadvalga qarang), VA funksiya uchun bizda
𝑌 = 1,
agarda bir vaqtining o‘zida
𝑋
1
= 1
,
𝑋
2
= 1
bo‘lsa u holda,
𝑌 = 0.
149
Sxemaning an’anaviy grafik belgilanishi va 11.1-jadvalda ko‘rsatilgan. Bu
e
rda,
Le, VA funksiyasini bajaradi, elektr liniyasi amalga funksiya va ramzi bilan
to‘rtburchak sifatida tasvirlangan (VA).
Inkor (inversiya) bilan mantiqiy qo‘shish (diz’yunksiya), yoki funksiya YOKI-
EMAS ketma-ket bajarilishini vam mantiqiy qo‘shish va inkor funksiyalarni
ifodalaydi. Ushbu funksiya
𝑌 = 𝑋
1
+ 𝑋
2
.
sifatida ifodalanadi.
§ 11.4. Inkor (inversiya) bilan mantiqiy ko‘paytirish
ketma-ket bajarilishi
Inkor (inversiya) bilan mantiqiy ko‘paytirish (kon’yunksiya), yoki funksiya VA-
EMAS funksiyalarning ketma-ket bajarilishini mantiqiy ko‘paytirish va inkor qilishni
ifodalaydi. Ushbu funksiya sifatida
𝑌 = 𝑋
1
∙ 𝑋
2
belgilangan.
YOKI-EMAS va VA-EMAS funksiyalarining haqqoniylik jadvali hamda shartli
belgilanishi YOKI-EMAS hamda VA-EMASt mantiq sxemalari 11.1-jadvalda
berilgan.
Bu funksiyalarning shartli belgilanishi LE YOKI (VA) simvollarini birlashtiradi
va aylana-inkor operatsiyasining ramzi (EMAS).
YOKI-EMAS hamda VA-EMAS funksiyalari amaliyotda
e
ng ko‘p uchraydigan
mantiqiy funksiyalar. Agar bu narsa bilan tushuntiriladiki, chunki, bu bilan har qanday
boshqa mantiqiy vazifasini amalga oshirish mumkin.
Yanada murakkab bo‘lganlar ham LE maxsus yoki INQOR QILUVChI (“1 va
faqat 1)turini o‘z ichiga oladi. Bu INQOR QILUVCHI YOKI 11.1-jadvalda
ko‘rsatilgan haqqoniylik jadvaliga muvofiq ishlaydi.
Y funksiyaning yagona qiymatlari X
1
, X
2
, yoki X
3
qiymatlaridan faqat bittasida
ro‘y beradi 1 va boshqalar 0.
INQOR YOKI funksiya elementar mantiqiy amallardan EMAS, YOKI hamda
VA quyidagicha ifodalanadi:
𝑌 = 𝑋
1
∙ 𝑋
2
̅̅̅̅̅̅̅̅̅
∙ 𝑋
3
+ 𝑋
1
̅̅̅
∙
𝑋
2
∙ 𝑋
3
̅̅̅
+
𝑋
1
∙ 𝑋
2
∙ 𝑋
3
̅̅̅̅̅̅̅̅̅.
Uch kirish grafik belgisi LE INQOR ETUVCHI YOKI GOST standartlariga va
MEK bo‘yicha ifodalanishi 11.1-jadvalda berilgan.
|
Nazorat savollari - Texnika xavfsizligi

76
10-Ma`ruza.
Shovqin va titrashdan muhofazalanish
Reja.
1. Shovqin va titrash haqida umumiy ma`lumotlar.
2. Shovqin va titrashga qarshi kurash usullari.
3. Shovqindan himoyalanish usullari va vositalari.
4. Titrashdan himoyalanish usullari va vositalari.
5. Jamoa va shaxsiy himoya vositalari.
Tayanch iboralar
SHovqin, titrash, baxtsiz hodisalar, jarohatlanishlar, kasbiy kasalliklar, avariyalar,
yong’in, dermotologik vositalar, portlashlar, himoya vositalari, dezinfektsiyalash,
dezaktivatsiyalash.
1. SHovqin va titrash haqida umumiy ma`lumotlar.
SHovqin va titrash qattiq, suyuq, gazsimon va boshqa xil jismlarning mexanik
tebranishlaridir.
Me`yordan yuqori, uzoq ta`sir etgan shovqin va titrashlar, keyinchalik organizmini
zararlantirib, og’ir kasbiy kasalliklar kelib chiqishi sababchisidir.
Sukunatni buzib, foydali tovush eshitishga xalaqit beradigan tovushlarga shovqin deb
ataladi.
Titrash qattiq jismlar, mashina va jihozlarning tebranishidir. Kuchli, keskin va uzoq
davom etadigan shovqin va titrashlar insonning sog’ligiga salbiy ta`sir ko`rsatib,
natijada insonni tez charchatadi, ish unumdorligini pasaytiradi, asab va yurak tizimini
ish faoliyatini buzadi.
Insoning eshitish organi mexanik tebranishning 16 - 20000 Gts.gacha bulgan
to`lqinlarini eshitadi. 15 Gts. dan past chastotadagi shovqin infratovush, 20000 Gts.
dan yuqorisi esa ul’tratovush hisoblanib, inson organizmiga salbiy biologik ta`sir
ko`rsatadi.
Tovush intensivligi quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
e
rda bu kirish signali haqidagi qiymat 
axborotga aylantiriladi. 
Analog-raqamli o‘zgarktkich – (ARO’)

135
ARO” me’morchiligi bir necha asosiy turlari bor, bundan tashqari, har bir turi
ichida ko‘plab farqlansalarda, turli xil o‘lchov uskunalari turli xil ARO”dan
foydalanadi. Misol uchun, raqamli ossilloskop yuqori diskretlash chastotasi
foydalanadi, lekin yuqori kenglik talab qilmaydi. Raqamli multimetrlarda yuqori
kenglikga kerak bo‘ladi, ammo o‘lchov tezligiga katta ta’siri seziladi. Umumiy
maqsadli ma’lumotlarni olish tizimlari odatda diskretlash darajasi va kenglik
xususiyatlari bo‘yicha Ossilloskoplar va raqamli multimeterlar o‘rtasida joy egallaydi.
Uskunalar bu turida ARO' qo‘llaniladi, ketma-ket sigma-delta ARO'
yaqinlashish tufayli. Ilovalar uchun parallel ARO' ham mavjud, yuqori kenglik va
shovqinlarni kamaytirish uchun ARO' integratsiyalangan yuqori tezlikda analog
signallarni qayta ishlash talab qilinadi.
Asosiy ARO’ arxitekturalarining o‘lchamlarida na kvantlash darajasiga qarab
imkoniyatlari ifodalanadi (10.7-rasm).
10.7-rasm. ARO’ turlari – kenglik va chastota diksretlanishidan bog‘liqligi
TARIXGA 
NAZAR - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

89
Imom Buxoriy
maqbarasi
«Hadis ilmining sultoni» degan sharafli unvonga sazo-
vor bo‘lgan. Buyuk muhaddisning «al-Jome as-Sa-
hih» asari Qur’oni karimdan keyingi o‘rinda
turadigan
ikkinchi muhim manba sifatida islom olamida yuqori
bahoga sazovor bo‘lib kelmoqda.
Imom Buxoriyning shogirdi va do‘sti bo‘lish shara-
figa muyassar bo‘lgan zotlardan biri
Abu Iso Muham
mad Termiziy (824–892). Imom Termiziy asarlarining
IJODIY FAOLIYAT
1. «Imom Buxoriyning imtihon qilinishi» hikoyasini o‘qing.
Uning noyob
iste’dodi haqida mushohada qiling.
2. Xotirani mustahkamlash uchun qanday mashqlar zarur? Siz xotirangizni
mustahkamlash uchun qanday mashqlar bajarasiz? Kitob o‘qish va yod
olish xotirani mustahkamlaydi, degan fikrga qo‘shilasizmi?
IMOM BUXORIYNING IMTIHON QILINISHI
Bir kuni Imom Buxoriyning Bag‘dodga kelganini eshitgan olimlar u kishini
imtihon qilib ko‘rmoqchi bo‘ldilar. Bag‘dod muhaddislari yuzta hadisni tan-
lab olib, ularning matn va isnodlarini o‘zgartirdilar (ya’ni bir isnod matnini
ikkinchi bir isnod matni bilan va bir matn isnodini
boshqa matn isnodi bilan
almashtirib qo‘ydilar). So‘ng ularni o‘n kishiga o‘ntadan bo‘lib berdilar-da,
yig‘in vaqtida Imom Buxoriyga aytishni tayinladilar. Yig‘inga minglab xu-
rosonlik, bag‘dodlik va boshqa olimlar kelishdi. Boyagi kishilar o‘zlariga
topshirilgan hadislarni Imom Buxoriyga aytib, ular xususida so‘radilar. Shun-
da Imom Buxoriy ularning har biriga: «Bunday hadisni bilmayman», — deb
javob berdi. Savollar tugaganidan so‘ng birinchi bo‘lib
savol bergan kishi-
ga o‘girildi-da: «Ammo, sen aytgan birinchi hadisning matni boshqa bir ha-
dis isnodiga taalluqli bo‘lib, to‘g‘risi mana bunday, ikkinchisining isnodi esa
bo‘lak hadis matniga tegishli bo‘lib, to‘g‘risi mana bunday...» —
deya sa-
vol bergan 10 kishiga javob berdi. Barcha hadislarning isnod-u matnlarini
joy-joyiga qo‘yganiga qoyil qolgan odamlar u kishining xotirasi, aql-u zakova-
tiga tan berib, chuqur izzat-ehtirom bildirdilar.
90
ichida eng mashhuri «al-Jome as-sahih» bo‘lib,
u oltita
ishonchli hadislar to‘plamidan biri hisoblanadi.
Movarounnahrdan chiqqan buyuk allomalar islom
shariati —
fiqh sohasida ham peshqadamlardan bo‘lgan-
lar. Mana shunday buyuk faqihlardan biri
Burhoniddin
§ 10.6.2. Parallel analog- raqamli o‘zgartkichlar

136
10.8-rasm. Parallel analog- raqamli o‘zgartkich sxemasi
Bu
e
rda har bir kirish kuchlanishini alohida tayanch kuchlanishi bilan
taqqoslaydigan bir qator taqqoslagichlar ishlatiladi. Har bir komparator uchun bu
tayanch kuchlanishlar o‘rnatilgan aniqlik qarshilik bo‘luvchida shakllantiradi.
Tayanch kuchlanishlarnig mohiyati muhim raqam yarmiga teng bir qiymatli
razryadi bilan boshlanadi (LSB), va V
REF
/2
3
teng qadamlar bilan har bir keyingi
karporatorga ko‘chish sifatida oshib boradi. Natijada, 3-bit ARO’ uchun 2
3
-1 yoki
e
tti
karporator talab qilinadi. Masalan 8-bit parallel ARO’ uchun 255(yoki (2
8
-1)
karporator talab qilinadi.
Kirish kuchlanishi ortishi bilan, karporatorlar mantiqiy nol o‘rniga mantiqiy
birlikka o‘zining chiqishlarini o‘rnatadilar, kichik razryadga javob beradigan. Simobli
termometrni o‘tkazgich deb qabul qilish mumkin: harorat ko‘tarilgan sari simob ustuni
ko‘tariladi. 10.8-rasmda kirish kuchlanishi V
3
va V
4
oraliqga tushadi, shuning uchun 4
ta quyi taqqoslagichlar chiqishida "1", yuqori uchta taqqoslagichda
e
sa "0" chiqish
mavjud bo‘ladi. Dekoder karporatorlarning chiqishlaridan a (2
3
-1) - bitli raqamli
so‘zni binar 3-bitli kodga aylantiradi.
Parallel ARO’lar
e
tarlicha tez qurilmalar hisoblanadi, lekin ularning
kamchiliklari ham mavjud, ayniqsa ko‘p sonli komparatorlardan foydalanish zarurati
tufayli parallel ARO’lar sezilarli quvvat iste’mol qiladilar va ularni batareyada
ishlaydigan dasturlarda ishlatish tavsiya
e
tib kelgan, chunki mikrokontolllerlar juda kam 
e

143
Bo‘limga
tegishli
tayanch
so‘z
va
iboralar
termasi
Raqamli o‘lchash asboblari. O’lchangan analog qiymat. Me’yorlangan analog
signal. Axborotni aks etish vositalari. Monitor; 3D ko‘zoynaklar. Topshirish va
taqqoslash elementlari. Avtomatlashtirishdagi signallarni taqqoslash.
Elektrik,
elektromexanik, gidravlik topshirish va taqqoslash elementlari.
Komparatorlar.
Raqamli – analog o‘zgartkichlar. Analog - raqamli o‘zgartirkichlar.
Analog signal.
Diskret signal. Uzliksiz signal. Uzlikli signal. Diskretlash. Kvantlash. Kodlash.
Nazorat savollari:
1.
Raqamli o‘lchash asboblarini ishlashi nimaga asoslangan?
2.
Analog signal bilan raqamli signalni farqini tushintirib bering.
3.
Axborotni aks ettirish vositalarini tasniflab bering.
4.
Taqqoslash elementi nima vazifani bajaradi?
5.
Avtomatlashtirish signallarini taqqoslash deganda nimani tushinish
kerak?
6.
Komparator nima?
7.
Raqamli-analog o‘zgartkich xususiyatini tushintirib bering.
8.
Analog-raqamli o‘zgartkichni vazifasini tushintirib bering.
9.
Signallarni turlarini aytib bering.
10.
Diskrtlash, kvantlash va kodlash deganda nimani tushinasiz?
Bo‘limga - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

214
Nazorat savollari:
1.
Gidromeliorativ tizimlarning avtomatlashtirish ob’ekti sifatidagi xususiyatlari
haqida tushuncha bering?
2.
Gidrotexnik inshootlari ishining texnologiyasi haqida ma’lumot bering?
3.
Tekis to‘sqichlarni ko‘tarish mexanizmlarining tuzilishi va ish prinsipi qanday?
4.
Gidravlik to‘sqichlarning turlari va ularning qo‘llanishi?
5.
GTI to‘sqichlarini avtomatik boshqarish sxemalari qanday?
6.
Nasos uskunalarining avtomatik boshqarish sxemalarini tushuntiring?
7.
Nasoslarni to’ldirishning avtomatik boshqaruv sxemalari qanday?
8.
« Kaskad» avtomatik boshqaruv tizimining tarkibi va ishlash prinsipi
haqida tushuncha bering?
9.
Mahkamlovchi armaturani avtomatik boshqarish sxemalari haqida
tushuncha bering?
10.
Maksimal tok relesi himoyasi qachon qo‘llanadi va ularning boshqaruv
sxemalari haqida tushuncha bering ?
Boshqaruv shkafi - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

208
3.18-rasm. Cho‘kma nasosning tizimga ulanish sxemasi
Nasos agregati tezligi belgilangan qiymatga etganda nasos ish rejimiga kiradi.
Chastota o‘zgartkichini ish rejimini dasturlash orqali, nasosni kerakli intensivligini
ta’minlash mumkin, uning silliq start berish va to‘xtatish mumkin.
Nasosni elektron nazorati va chastota o‘zgartkichi quyidagi vazifalarni
ta’minlaydi:
•
Nasosning silliq ishga tushishi va to‘xtatish;
•
Avtomatik sath yoki bosim nazorati;
•
"quruq yurish" ga qarshi himoya»;
•
To‘liq bo‘lmagan fazali rejimda va suv ta’minoti tarmog‘ida avariya holatlarida,
elektr nasosni avtomatik o‘chirish, nomaqbul kuchlanishni kamaytirish;
•
Chastota o‘zgartirgichining kirishida kuchlanishdan himoyalash;
•
Nasosni yoqish va o‘chirish, shuningdek avariyada holat rejimlarida signal
berish;
•
Nazorat shkafini nasos xonasidagi salbiy haroratlarda isitish.