Kosmik tezliklar - Giroskop haqida Giroskop

|
Giroskop haqida Giroskop
|
bet | 13/21 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 131,11 Kb. | | #117429 |
Bog'liq MavzularKosmik tezliklar .Suniy yoldo`shlar Reja:
Kosmik tezlik
Yer atrofida aylanadigan sun'iy yo'ldoshlarning
Sunʼiy yoʻldosh
Global Navigatsion sun'iy yo’ldosh sistemasi
Kosmik tezlik - jism Yer sunʼiy yoʻldoshi, sunʼiy sayyora boʻlishi uchun yoki u Quyosh sistemasini butunlay tark etishi uchun unga beriladigan uchta eng kichik tezlik. Birinchi Kosmik tezlik (~ 7,91 km/s) jismning Yer sirtidan nolinchi balandlikda doiraviy orbita boʻylab harakatlanishi uchun kerak boʻladigan energiyani ifodalaydi. Tezlik osha borgan sari jism elliptik orbita boʻylab harakatlana boshlaydi. Jism ikkinchi Kosmik tezlik (-11,2 km/s) da Yerga nisbatan parabolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi. Ikkinchi Kosmik tezlik dan yuqori tezlikda jism giperbolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi va u Yerning tortish kuchini yengib, Quyoshning sunʼiy yoʻldoshiga aylanadi.
Jism Yer sirtida uchinchi Kosmik tezlik (-16,7 km/s)ni olib, Quyoshga nisbatan parabola boʻylab harakatlanadi (Yer orbitasi yaqinida bu tezlik 42,1 km/s ga teng) va Quyosh sistemasining tortish kuchi doirasidan chiqib ketadi. Kosmik tezlik kattaliklari Yer atmosferasi qarshiligi, Yer siqilishi va boshqa ni hisobga olmagan holda keltirilgan. Kosmik tezlikni barcha osmon jismlariga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, Oyuchun birinchi Kosmik tezlik-1,7 km/s, ikkinchi Kosmik tezlik~2,4 km/s
Tabiiy sun'iy yo'ldoshlar haqida gap ketganda, biz kattaroq boshqa osmon jismi orbitasida bo'lgan osmon jismlarini nazarda tutmaymiz. Biroq, biz murojaat qilganimizda sun'iy yo'ldoshlar biz samoviy jism atrofida aylanib yuradigan har qanday g'ayritabiiy narsa haqida gapiramiz. Ushbu ob'ektlar odatda koinotni yaxshiroq anglash kabi aniq maqsadga ega. Ular insoniyatning texnologiyasi natijasida dunyoga keladi va u o'rganadigan samoviy jism haqida ma'lumot olish uchun ishlatiladi. Sun'iy yo'ldoshlarning aksariyati Yer sayyorasi atrofida
aylanmoqda. Ular inson texnologiyasini rivojlantirish uchun katta ahamiyatga ega va bugungi kunda biz ularsiz yashay olmadik.
Shuning uchun, biz ushbu maqolani sun'iy yo'ldoshlar haqida bilishingiz kerak bo'lgan hamma narsani aytib berishga bag'ishlaymiz. Oy kabi tabiiy sun'iy yo'ldoshlar bilan sodir bo'ladigan voqealardan farqli o'laroq, sun'iy sun'iy yo'ldoshlar inson tomonidan yaratilgan. Ular tortishish kuchi bilan jalb qilinganligi sababli o'zlaridan kattaroq ob'ekt atrofida harakat qilishadi. Ular odatda inqilobiy texnologiyalarga ega bo'lgan juda murakkab mashinalardir. Ular bizning sayyoramiz haqida juda ko'p ma'lumot olish uchun kosmosga yuboriladi. Aytishimiz mumkinki, boshqa mashinalarning qoldiqlari yoki qoldiqlari, kosmonavtlar boshqaradigan kosmik kemalar, orbital stantsiyalar va sayyoralararo zondlar sun'iy yo'ldosh deb hisoblanmaydi.
Ushbu ob'ektlar orqali topadigan asosiy xususiyatlar orasida ular raketalar yordamida uchirilishidir. Raketalar - bu sun'iy yo'ldoshni yuqoriga ko'taradigan raketa, kosmik kemalar yoki samolyotlar kabi boshqa vositalardan boshqa narsa emas. Ular belgilangan narsaga muvofiq marshrutni ta'qib qilishlari uchun dasturlashtirilgan. Ular, masalan, bulutlarni kuzatish kabi asosiy vazifa yoki vazifaga ega. Ko'pchilik sun'iy yo'ldoshlar sayyoramiz atrofida doimiy aylanib turadigan orbitamiz. Boshqa tomondan, bizda boshqa sayyoralarga yoki samoviy jismlarga yuboriladigan yo'ldoshlarimiz bor, ular ma'lumot olish va kuzatib borish uchun ta'qib qilinishi kerak.
Hozirgi vaqtda koordinatalarni aniqlashda ikkita sun'iy yo’ldosh sistemalari qo’llaniladi: Rossiyani GLONASS sistemasi, (Global Navigatsion sun'iy yo’ldosh sistemasi) va AQShni NAVSTAR GPS sistemasi: Navigation System with Time and Ringing Global Positioning System (masofa va vaqtni aniqlash sistemasi, global pozitsiyalash sistema). 1-rasm. Geosentrik fazo koordinata tizimi 2-rasm.Sun'iy yo'ldoshlar kombinasiyasi Ikkita sistema ham harbiy masalalarni hal qilish uchun yaratilgan, ammo oxirgi yillarda nihoyatda yuqori 5MM+D 10-6 aniqlik bilan koordinata orttirmalarini aniqlashni ta'minlab geodeziyada ham keng qo’llanilmoqda, yakka qabul qiluvchi qurilmalarning koordinatalarini esa 10-100
metr o’rta kvadratik xatolik bilan aniqlanishi mumkin. NAVSTAR GPS va GLONASS zamonaviy sistemalarining to’liq komplekti 21 ta amaldagi va 3 ta zahira sun'iy yo’ldoshdan tashkil topgan bo’lishi lozim. Sun'iy yo’loshlarning orbitalari, amalda doiraviy bo’lib, GLONASS uchun uchta orbital tekislikda NAVSTAR esa 6 ta orbital tekislikda joylashgan yerning sun'iy yo’ldoshlari harakatini tavsiflash uchun geotsentrik inersial koordinata sistemasidan foydalaniladi (1-rasm) [1]. Koordinata boshi yer massasi markazida joylashgan, X0 o’qi ekvator tekisligida yotadi va bahorgi teng kunlik nuqtasiga yo’nalgan, Z0 o’qi yerni aylanish o’qi bo’ylab Shimoliy qutb tomonga yo’nalgan, Y0 o’qi to’g’ri burchakli koordinata sistemasini to’lagacha to’ldiradi. Bundan tashqari geotsentrik siljiydigan koordinata sistemasi XYZ qo’llaniladi. GLONASS navigatsion koordinata sistemasida uni YEP90 (PZ-90), NAVSTAR GPS - WGS-84 deyiladi. Bu koordinata sistemasining markazi O nuqta bilan, Z o’qi Z0 bilan ustma-ust tushadi, X o’qi esa Grinvich meridiani orqali o’tadi. X o’qi yerni sutkalik aylanishi jarayonida davriy ravishda Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences VOLUME 1 | ISSUE 3 ISSN 2181-1784 Scientific Journal Impact Factor SJIF 2021:
5.423 380 w April 2021 www.oriens.uz bahor orqali o’tadi. Ikkita bunday keta-ket momentlar orasidagi vaqt oralig’i, bitta yulduz vaqtiga to’g’ri kelad Yer atrofida aylanadigan sun'iy yo'ldoshlarning bir necha asosiy turlari mavjud: geostatsionar sun'iy yo'ldoshlar va qutbli sun'iy yo'ldoshlar. Bu ularning shlatilishiga ko'ra asosiylari. Agar xarita tuzib, Yer yoki boshqa sayyoralar to'g'risida aniq ma'lumot olishni istasak, ushbu sun'iy yo'ldoshlardan foydalaniladi. Masalan, GPS deb nomlanuvchi global joylashishni aniqlash tizimi .
Yer sayyorasi atrofida aylanadigan sun'iy yo'ldoshlar tarmog'i tufayli olinadi. Ushbu sun'iy yo'ldosh guruhi sayyoradagi ob'ektning joylashishini va o'rnini telekommunikatsiya tizimlari orqali aniqlaydi. Ushbu tizimlarga televizor va uyali telefonlar ham kiradi.
Sun'iy sun'iy yo'ldoshlardan foydalanish orasida ilmiy va amaliy maqsadlar mavjud. Ilmiy foydalanishning ba'zi bir misollari - kosmik makon, quyosh nurlari, sayyoralar va boshqalarni o'rganish. Amaliy foydalanishning boshqa misollari
meteorologik kuzatuv, harbiy josuslik, masofadan turib zondlash va telekommunikatsiya, boshqalar qatori.
Shuni hisobga olish kerakki, geostatsionar va qutbli sun'iy
yo'ldoshlarning masofalari har xil. Ba'zilari 240 kilometr masofada, boshqalari esa kunlik 36.200 kilometrgacha. Har bir sun'iy yo'ldosh turi foydalanishga qarab afzalliklari va boshqa kamchiliklariga ega bo'ladi. Yer atrofida harakatlanadigan sun'iy yo'ldoshlarning aksariyati 800 kilometr masofada turib, soatiga 27,400 kilometr tezlikda harakatlanadi. Ular harakat qilayotgan tezlik, tortishish kuchi ularni orqaga tortmasligi uchun kerak.
Ushbu sun'iy yo'ldoshlar ikkita asosiy qismdan iborat: antenna va quvvatmanbai. Antenna ko'rib chiqilayotgan ma'lumotlarni yuborish va qabul qilish bilanshug'ullanadi. Quvvat manbai ham batareyalar, ham quyosh batareyalari bo'lishi mumkin. Bular mashinaning ishlashini davom ettirish uchun zarurdir.
Yuqorida aytib o'tganimizdek, Yer atrofida aylanadigan ikkita asosiy sun'iy yo'ldosh turi mavjud
Sunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150 km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800 km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi.
"Sunʼiy yoʻldosh — biror osmon jismi atrofida orbita boʻylab harakatlanadigan kosmik apparat. Dunyoda birinchi marta SSSRda Yer sunʼiy yoʻdsoshi (YESI) (1957), Quyosh (1959), Oy (1966), Venera (1975) sunʼiy
yoʻldoshlari, AQShda Mars sunʼiy yoʻldoshlari (1971) uchirilgan. YESYning minimal uchish balandligi 140-150 km, maksimal uchish balandligi bir necha yuz ming km. Orbita boʻylab aylanish davri 1,5 soatdan bir necha sutkagacha. Ekvator tekisligi yaqinidagi orbitada turuvchi YESY ekvatorial; Yer qutblari yaqinidan oʻtuvchi orbitadagi YESY kutbiy; aylanma ekvatorial orbitaga chiqarilgan, Yer sirtidan 35800 km ga uzoqlashtirilgan va Yer aylanishi yoʻnalishi boʻyicha harakatlanib, Yer aylanish yoʻnalishiga mos keluvchi YESI (Yer sirtidagi biror nuqtasida qoʻzgʻalmasdek boʻlib tuyuladi) statsionar deb ataladi. YESY ning asosiy turi orbital kosmik kema hisoblanadi va orbital st-yadan taʼminlanadi."
|
| |