nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mikromavzu - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

Mikromavzu - matnning umumiy mavzusining ajralmas qismi. Shartli ravishda
abzatsning asosiy g‘oyasi deb atash mumkin.
Monografiya - bir mavzu yoki bir nechta o‘zaro bog‘liq mavzularni chuqur
o‘rganuvchi kitob shaklidagi ilmiy ish. Monografiya ilmiy nasrning janrlariga
kiradi.
Muloqot - odamlar (shaxslararo muloqot) va guruhlar (guruhlararo muloqot)
o‘rtasidagi aloqalarni o‘rnatish va rivojlantirishning murakkab ko‘p qirrali
jarayoni, birgalikdagi faoliyat ehtiyojlari bilan yaratilgan va kamida uch xil
jarayonni o‘z ichiga oladi: kommunikatsiya (axborot almashish), interaksiya
(harakat almashish) va ijtimoiy hislar (sherikni anglash va tushunish).
Nutqning ta’sirchanligi uning kommunikativ sifati bo‘lib, so‘zlovchining o‘zi va
auditoriya oldiga qo‘ygan vazifani hal qilish imkoniyatidan iborat.
Nutqning mantiqiyligi - kommunikativ sifat bo‘lib, ifoda etilayotgan mazmunni
ketma-ket, izchil va dalillar bilan berishni nazarda tutadi.
Nutq madaniyati - adabiy til normalari tizimini o‘zlashtirish va egallash; bilim
sifati va muloqot uchun tilni maqsadli ishlatish qobiliyati.
Noverbal vositalar – so‘z orqali berilmagan muloqot vositalari.
Neytral leksika - hissiy jihatdan neytral, ifodali bo‘yoqsiz so‘zlar: suv, yer, yoz,
shamol, momaqaldiroq, uzoq, o‘ynash, chopish.
Nutq shtamplari - bu kontekstni hisobga olmagan holda tez-tez ishlatib turadigan
ma’nolari yo‘qolgan tasvirlar, hissiy jihatdan zerikarli bo‘lgan so‘zlar va iboralar.
Obyekt (lot. objectum -"predmet"): obyekt — subyektning (kuzatuvchining)
amaliy yoki bilish faoliyatiga yo‘naltirilgan biror narsani ifodalovchi falsafiy
kategoriya.
Oratoriya – auditoriyaga kerakli ta’sirni ta’minlash maqsadida ommaviy nutqni
tayyorlash va talaffuz qilish qonunlari haqidagi fan.
257
Ocherk - epik adabiyotning- hikoyaning kichik shakllaridan biri, boshqa shakldan
farqli, yagona, o‘tkir va tezkor hal qiluvchi mojaroning yo‘qligi va tavsiflovchi
tasvirning yanada rivojlanishi.
Guruhli annotatsiyasi - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

254
Ilmiy sharh -
ma’lum bir vaqt mobaynida ma’lum bir mavzu bo‘yicha ko‘plab
manbalarni tanlash, tahlil qilish, tizimlashtirish va mantiqiy umumlashtirishdan
olingan umumlashgan ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan matndir.
Ilmiy uslub
- adabiy tilning funksional uslubi bo‘lib, unda bir qator xususiyatlar
mavjud: bayonotni oldindan o‘ylash, monologik xarakter, til vositalarini qat’iy
tanlash, normalashgan nutqqa tortish.
Ikkilamchi matn - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

255
Konspekt
- kerakli ma’lumotni xotirada saqlab qolishga imkon beruvchi yozma
ravishda mavzuning qisqacha mazmuni.
Kontekst
(lotin tilidan. contextus - "ulanish", "aloqa") - yozma yoki og‘zaki nutq
(matn) ning to‘liq parchasi, uning umumiy ma’nosi unga kiritilgan alohida so‘zlar
yoki jumlalarning ma’nosini aniqlashtirishga imkon beradi.
Kurs ishi
- oliy va o‘rta maxsus ta’lim muassasalari talabalari tomonidan amalga
oshiriladigan vazifa, odatda ikkinchi yoki uchinchi kurslarda referatlar shaklida,
katta kursda - tadqiqot ishi shaklida bajariladi. Ko‘pincha kurs ishlari
mutaxassislik bo‘yicha asosiy bo‘lgan mavzularda amalga oshiriladi.
Ko‘nikma - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

Ko‘nikma - takrorlash va avtomatizatsiyaga olib keladigan faoliyat qobiliyati.
Leksika - bu tildagi, tilning bir qismidagi so‘zlarning yig’indisi. Leksika tilning
markaziy qismidir, u qandaydir obyekt, hodisalar haqida bilimni nomlaydi,
shakllantiradi va yetkazadi.
Loyiha - noyob
mahsulotni
yaratishga
qaratilgan
va
bir
martalik,
takrorlanmaydigan xarakterga ega bo‘lgan izchil insoniy harakatlar to‘plamidir.
Mantiq - mantiqiy qonunlar va intellektual (aqliy) bilish faoliyatining metodlari
to‘g‘risidagi normativ fan.
Matn (lot. textus-mato; pleksus, kombinatsiya)- har qanday moddiy vositada qayd
etilgan inson fikri; umuman, ramzlarning izchil va to‘liq ketma-ketligi.
Matnli konspekt - asosan, asl nusxadan-iqtiboslardan yaratilgan xulosa.
Matnni qismlarga bo‘lish - mantiqiy ravishda mustaqil tarkibiy qismlarga bo‘lish.
Mavzu (ta’rif predmeti) - 1) tavsif, rasm, tadqiqot, nutq, muhokamaning mavzusi.
2) badiiy tasvirning obyekti, yozuvchi yoki rassom tomonidan ko‘rsatiladigan
hayotiy hodisalar doirasi.
Monolog (yunon. μόνος — bir va λόγος-nutq) - aktyorning nutqi, asosan dramatik
asarlarda, dialogdan farqli o‘laroq, personajlarning suhbatlashuvi bo‘lmaydi va
to‘g‘ridan-to‘g‘ri javob bermaydi.
Marketing taqdimoti - kelajakdagi savdo taqdimotlar uchun shart-sharoitlar
tayyorlash maqsadida ishlatiladi. U keng auditoriyaga (ko‘rgazma-yarmarkalarda
yoki xaridorning ofisida o‘tkaziladi), sotish bo‘yicha agentlarni tayyorlash uchun
256
ishlatiladi.
Markirovkalash - lingvistik, shuningdek, Praga lingvistik maktabida birinchi
marta ishlab chiqilgan umumiy semiotik tushuncha.
Ta’rif - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

|
Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuvBog'liq Akademik yozuv o\'quv qo\'llanmaTa’rif
- borliqning statistik tasvirini beruvchi nutqdir.
Tavsiya annotatsiyasi
- axborotni ishlatish uchun ta’rif, tavsif, obyektiv baholash,
tavsiyalar.
Taqdimot
- (lot.praesentatio–taqdim qilish) – bir kishi tomonidan yordamchi
texnik vositalardan foydalangan holda muayyan doiradagi shaxslarga biron-bir
ma’lumotni yetkazish vazifalarini hal qiluvchi maqsadli aloqa jarayoni.
Taqriz
- (lotin. – "sharh"," xabar"," qayta ko‘rib chiqish"," baholash") -
mahsulotni tahlil qilish va baholash (adabiy asar, badiiy matn, film, kompyuter
dasturi, ilmiy ish va boshqalar) uchun mo‘ljallangan jurnalistikaning janri yoki
ilmiy janr.
Tezaurus
(yun. θησαυρός" treasure"), umumiy ma’noda - maxsus terminologiya.
Tezislar
- muallif matnni yaratish jarayonida isbotlaydigan yoki rad etadigan
asosiy g’oya. Tezis aniq ifodalanishi va dalil davomida o‘zgarmasligi kerak.
Tematik konspekt
- mavzu bo‘yicha ko‘proq yoki kamroq to‘liq javob beradi
(jalb qilingan manbalar soniga va boshqa materiallarga, masalan, o‘z yozuvlariga
qarab).
Terminologiya
- ma’lum bir sohada ishlatiladigan atamalar to‘plami. Har bir bilim
sohasi terminologiyasi kasbiy bilimlarning kontseptual aloqalari asosida qurilgan.
Vokal spirali
- nutqning oxiriga qadar bayonning ovoz balandligi va
temperamentini bosqichma-bosqich oshirish.
Xabar
- bu tadbirda ishtirok etgan, qayerda va nima sodir bo‘lganligi, qayd etilgan
voqea xarakteridagi ma’lumotlarning uzatilishi.
Xat
(yozish) — yozma bayonotni yaratishga qaratilgan samarali nutq faoliyati.
Xulosalarni taqdim etish
- dalillarni, obyektlarni, usullarni, jarayonlarni,
tadqiqotlarni baholashni, shuningdek, ularning kelajakdagi imkoniyatlarini va
rivojlanish istiqbollarini tavsiflashni o‘z ichiga olgan yakuniy ma’lumotdir.
|
| |
-dars ‘‘O‘zlik olmoshi’’ haqida - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

16-dars ‘‘O‘zlik olmoshi’’ haqida.
Kishilik olmoshlari o‘rnida qo‘‘llanilib, ko‘pincha shaxsni, ba’zan predmetni ko‘rsatuvchi o ‘z so‘zi o‘zlik olmoshi sanaladi.
31Bu ma‘lumot 7-sinf darsligining 14-darsidan olindi.
O‘zim, o‘zing, o‘zi so‘zlari ba'zan egalik qo‘shimchalariga mos kishilik olmoshlari bilan mening o ‘zim, sening o ‘zing, sen o‘zing, uning o‘zi, u o‘zi tarzida qo‘llaniladi va bu vaqtda ko‘pincha kishilik olmoshlariga ta’kid ma’nosi yuklanadi.Qoidalar asosida o‘quvchilar bilan mashqlar orqali ishlansa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
17-dars ‘‘So’roq olmoshlari’’ haqida.
Shaxs, narsa-hodisa, belgi-xususiyat, miqdor, sabab, maqsado‘rin, payt haqida so‘roqni bildiruvchi olmoshlar so‘roq olmoshlari sanaladi.Ularga Kim?, Nima?, Qayer?, Qaysi?,Qachon?, Qayerda? kabi olmoshlar kiradi.So‘roq olmoshlari ishtirok etgan gaplar so‘roq gap hisoblanadi. Bunday gaplar so‘roq ohangi bilan talaffuz qilinadi va yozuvda gap oxiriga so‘roq belgisi qo‘yiladi.
18-dars ‘‘ Belgilash olmoshlari’’ haqida.
Har so‘zi so‘roq olmoshlariga, bir so‘ziga qo‘shilib to‘pdan ajratilgan shaxs, narsa, belgilarni bildiradigan belgilash olmoshlarini hosil qiladi.
Hamma, barcha, bari, butun olmoshlari esa shaxs, narsa,belgi, harakatlarni jamlab ifodalaydi.Hamma narsa, hamma shaxs,barcha inson butun olam kabi tarzida yasaladi.
Demak, to‘pdan ajratilgan yoki jamlab ko‘rsatilgan shaxs, narsa, belgi, harakat-holatlarni ifodalaydigan olmoshlar belgilash olmoshlari sanaladi.
19-dars ‘‘ Gumon olmoshlari’’ haqida.
So‘roq olmoshlariga va narsa so‘ziga alla- yoki -dir qo‘shimchalarini qo‘shish yoki bilan gumon olmoshlari hosil qilinadi.
Alla- qo‘shimchasi so‘roq olmoshlari oldidan, -dir qo‘shimchasi esa so‘roq olmoshlari so‘ngidan qo‘shiladi.
Har ikki qo‘shimcha asos qism bilan qo‘shib yoziladi. Narsa so‘zi faqat -alla
qo‘shimchasi yordamida gumon olmoshiga aylanadi.
Bir so‘zi kishi, narsa, nima kabi so‘zlarga qo‘shilib bu so‘zlarga gumon ma’nosini yuklaydi. Ularni kimdir, nimadir, qachondir singari gumon olmoshlari bilan almashtirish mumkin. Bunday vaqtda bir so‘zi gumon olmoshi o‘rnida qo‘llangan bo’ladi. Shu bilan birga birov so‘zi ham kimdir so‘zi bilanerkin almashina olganligi uchun gumon olmoshi hisoblanadi.
|
Bo‘lishsizlik olmoshlari - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

|
2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim
|
bet | 15/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishim Bo‘lishsizlik olmoshlari
Eski o‘zbek tilida ham bo‘lishsizlik olmoshlari tuzilishiga ko‘ra soda va murakkab shakllardan iborat. Sodda shaklini hech so‘zi tashkil etadi. Murakkab shakllari hech so‘ziga so‘roq olmoshlaridan yo gumon olmoshlaridan birining yoki narsa so‘zining birikishi asosida hosil bo‘ladi: hech kim, hech narsa, hech kimsa kabi.27
Bo‘lishsizlik olmoshining murakkab shakllaridan bir guruhi shaxsga nisbatan, boshqa guruhi narsa, narsa, voqea-hodisaga nisbatan qo‘llaniladi. Bo‘lishsizlik olmoshining murakkab shakllari kelishik qo‘shimchalari bilan ishlatiladi.
Оlmоshlаr quyidаgi grаmmаtik хususiyatlаri bilаn bоshqа so‘z turkumlаridаn fаrq qilаdi vа o‘zi аlоhidа mustаqil so‘z turkumini tаshkil etаdi:
Оt, fе’l, sifаtlаrdа so‘z yasаlish hоdisаsi kuchli bo‘lаdi, оlmоshlаrdа esа judа kuchsizdir. Оlmоshlаrning o‘zigа хоs so‘z yasоvchi qo‘shimchаlаri yo‘q -
27 Sh. Rahmatullayev ‘‘Hozirgi adabiy o’zbek tili” Toshkent “Universitet” 2006. 210-bet
bоshqа so‘z turkumlаridаn yasоvchi yordаmidа оlmоshlаr yasаlmаydi. Lеkin оlmоshlаrdаn аyrim yasоvchi аffikslаr yordаmidа bоshqа so‘z turkumlаrigа хоs bo‘lgаn so‘zlаr yasаlishi, shuningdеk, tаrkibigа оlmоshlаr qo‘shilgаn hоldа qo‘shmа so‘zlаr hоsil qilinishi mumkin: sеnbоp, har zamon, hech qachon, shu vaqt, o‘zbilarmon, har kim, hech kim, har nima, hech nima kabi.
Оlmоshlаr оtlаrgа хоs so‘z o‘zgаruvchilаrni qаbul qilаdi.
kеlishik аffikslаrini оlаdi. Bundа оlmоshlаr dоim bеlgili qo‘llаnishi bilаn bоshqа so‘z turkumlаridаn fаrqlаnаdi. Bа’zi оlmоshlаrgа kеlishik qo‘shimchаlаri qo‘shilgаndа, o‘zаkdа аyrim fоnеtik o‘zgаrishlаr sоdir bo‘lаdi: mеn-ni – mеni,sеn- ning – sеning, u-gа-ungа, shu-dа – shundа kаbi;
оlmоshlаrning egаlik аffikslаrini оlib qo‘llаnishidа аyrim хususiyatlаr mаvjud: ko‘rsаtish оlmоshlаri I vа II shахs birlik vа ko‘plik, shuningdеk, III shахs ko‘plikdagi egаlik qo‘shimchаlаrini bir dаrаjаli qаbul qilаdi: bun-im, shunim-iz, uning-iz kаbi.
Ko‘rsаtish оlmоshlаrining III shахs birlik shaklidа esа egаlik qo‘shimchаsi ikki dаrаjаli bo‘lib kеlаdi: u – unisi, shu –shunisi, bu –bunisi, kаbi. Qаysi, nеchа so‘rоq оlmоshlаri оtlаshib II vа III shахs birlik, I, II, III shахs ko‘plikdа egаlik qo‘shimchаlаrini оlib kеlsа hаm I shахs birlikdа (gаrchi ulаr оtlаshgаn bo‘lsа hаm) egаlik qo‘shimchаlаrini оlmаydi. Qаysi оlmоshining o‘zаgi, аslidа qаy bo‘lib, uning tаrkibidа egаlik аffiksi bоrdаy ko‘rinsа hаm (qаy-i-si, qаy-u-si) hоzirgi tildа yanа bir egаlik qo‘shimchаsi qo‘shib ishlаtilаdi. (qаysisi);
|
| |
I n k о r t u r i - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

|
2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim
|
bet | 11/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishimI n k о r t u r i
|
О l m о s h l а r
|
1 .
|
S h а х s g а n i s b а t а n i n k о r
|
h е c h k i m
|
2 .
|
N а r s а g а n i s b а t а n i n k о r
|
h е c h n i m а , h е c h n а r s а
|
3 .
|
Bеlgi-хususiyatgа nisbаtаn inkоr
|
hеch qаndаy, hеch qаnаqа, hеch qаysi
|
4 .
|
М i q d о r g а n i s b а t а n i n k о r
|
h е c h q а n c h а
|
7 .
|
O ‘ r i n - j о y g а n i s b а t а n i n k о r
|
hеch qаyеrdа, hеch qаydа, hеch qаyoqqа
|
8 .
|
P а y t g а n i s b а t а n i n k о r
|
h е c h q а c h о n
|
Dеmаk, bo‘lishsizlik оlmоshlаri hеch оlmоshigа оt, sifаt vа rаvishlаrning so‘rоqlаrini ifоdаlоvchi so‘zlаrni qo‘shish оrqаli yasаlаdi.
Hеch so‘zining o‘zi hаm yakkа hоldа оlmоshlik vаzifаsini bаjаrаdi. Shungа ko‘rа bo‘lishsizlik оlmоshlаri ikki turgа bo‘lаdi: а) tub so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik оlmоshi; b) qo‘shmа so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik оlmоshi.
Тub so‘z shаklidа qo‘llаnаdigаn bo‘lishsizlik оlmоshigа hеch so‘zi kirаdi Qo‘shmа so‘z shаklidаgi bo‘lishsizlik оlmоshlаri esа hеch so‘zigа kim, nimа,
qаchоn, bir nаrsа kаbi so‘zlаrning qushilishidаn hоsil bo‘lаdi.
Hеch оlmоshi bo‘lmаsа so‘zidаn оldin kеlib, lоаqаl,аqаllidаrаjаdаgi shаrt mа’nоsini bildirаdi. Маsаlаn: Ма, bir ho‘plа, hеch bo‘lmаsa! (E.Rаimоv). Hеch
bo‘lmаsа, siz shu yеrdа bo‘lsаngiz hаm uning yo‘qligini bilintirmаy turаrdingiz. (S.Zunnunоvа).
Eski o‘zbek tilida ham bo‘lishsizlik olmoshlari tuzilishiga ko‘ra soda va murakkab shakllardan iborat. Soda shaklini hech so‘zi tashkil etadi. Murakkab shakllari hech so‘ziga so‘roq olmoshlaridan yo gumon olmoshlaridan birining yoki narsa so‘zining birikishi asosida hosil bo‘ladi: hech kim, hech narsa, hech kimsa kabi.
Bo‘lishsizlik olmoshining murakkab shakllaridan bir guruhi shaxsga nisbatan, boshqa guruhi narsa, narsa, voqea-hodisaga nisbatan qo‘llaniladi. Bo‘lishsizlik olmoshining murakkab shakllari kelishik qo‘shimchalari bilan ishlatiladi
Hеch nimа оlmоshi hаm оtlаr o‘rnidа kеlib, оtlаrgа хоs egаlik vа kеlishik аffikslаrini оlаdi: hеch nimаning, hеch nimаni, hеch nimаgа, hеch nimаdа, hеch nimаdаn; hеch nimаm, hеch nimаng, hеch nimаsi; hеch nimаmiz, hеch nimаngiz, hеch nimаsi(lаri).
|
| |
-dars ‘‘Mustahkamlash’’ darsi - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

|
2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim
|
bet | 20/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishim 25-dars ‘‘Mustahkamlash’’ darsi.
1-topshiriq. Gaplarni ko‘chiring. Olmoshlarni topib, ma’no guruhlarigaajrating.
1. U har yili ta’tilni o‘z qishlog‘ida, ota-onasi bag‘rida o‘tkazadi. (A. Qo- simov) 2. Akajon, akajon! U bizning laylak emas. Siz aqllisiz-ku! o‘sha qochoq bilan teng bo‘lasizmi? (S. Sirojiddinov) 3. Qiziq, unda nimaga asoslanib shunday qarorga keldingiz? (A. Karimov) 4. Har kim bilganicha maslahat bera boshladi. (N. Norqobilov)
Akademik litseyda olmosh so‘z turkumining berilishi.
27-dars ‘‘Olmoshlarning ma’no xususiyati’’ haqida.
Dars maqsadi: Olmoshlarning ma’no xususiyatlari haqidagi talabalarning bilimlarini mustahkamlash.
32Bu ma‘lumot 7-sinf darsligining 24-darsidan olindi.
Barcha mustaqil so‘z turkumlari va hatto yordamchi so‘zlar hamda gap o‘rnida almashinib kelgan so‘zlarga olmosh deyiladi.Olmoshlar ot, sifat, son, ravish, fe’l o‘rnida va ba’zan yordamchi so‘z, gap o‘rnida almashinib keladi. Masalan, Gul ochildi. Uning ochilishi kishilarga rohat bag‘ishladi. Gullarning ko‘pi pushti rangda. Ana shu rang menga juda yoqadi. Karim gullarni uza boshladi. Bu esa bog‘bonning jahlini chiqardi. Va bog‘lovchisi o‘zaro teng ma’noli gaplarni bog‘laydi. Bu teng bog‘lovchilar sirasiga kiradi. Bu gaplarning birinchisida gul (ot) o‘rnida u, ikkinchisida pushti (sifat) o‘rnida ana shu, uchinchi gapda uza boshladi (fe’l) o‘rnida bu so‘zlari, to‘rtinchi gapda va bog‘lovchi o‘rnida bu olmoshi almashinib kelyapti.
Olmoshlar bevosita atash ma’nosiga ega bo‘lmaganligi uchun “ichi bo‘sh so‘zlar” deb ham yuritiladi.Aynan ana shu qoidaga alohida e’tibor qaratib ketish kerak.O‘quvchilar ichi bo‘sh so'z deganda nima nazarda tutilayotganini bilishmaydi.Buni alohida misollar orqali o‘quvchilarga tushuntirib berishimiz kerak.Masalan, men deganda aniq bir shaxs nazarda tutilmasligini, men deb hamma o‘zini ayta olishini tushuntirib berishimiz kerak yoki siz deganda aniq bir shaxsni emas har qanday insonga qarab siz deb murojat qilamiz misolida.
Olmoshlar qanday so‘zlarning o‘rnida almashinib kelishi va qanday ma’noni ifodalashiga ko‘ra bir necha ma’no turlariga bo‘linadi.33
282-mashq. Matnni o‘qing, olmoshlarni topib, ularga tavsif bering.
|
| |
-darsda ‘‘Ko‘rsatish olmoshlari’’ haqida

|
-darsda ‘‘Ko‘rsatish olmoshlari’’ haqida
|
bet | 17/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishim 13-darsda ‘‘Ko‘rsatish olmoshlari’’ haqida.
Oldingi gap, gapdagi biron-bir so‘z, s o‘z birikmasi o‘rnidaqo‘llanib, unga ishora qiluvchi yoki biror so‘zni aniqlab keluvchi olmoshlar ko‘rsatish olmoshlari hisoblanadi.
so‘z ma’nosini aniqlab keluvchi olmoshlar o‘zi aniqlayotgan so‘zdan oldin qo‘llanadi. Masalan, Bu daftar meniki.
Bu, shu, u, o‘sha, ana, mana kabi so‘zlar ko‘rsatish olmoshlari sanaladi tabdilidagi qoida va o’quvchilarni qiziqtirish uchun mashqlar berilganini ko‘rishimiz mumkin.
‘‘ Ko‘rsatish olmoshlarining talaffuzi va imlosi’’haqida.
Yozuvda mana bu, mana shu, ana bu, ana shu olmoshlari ajratib yoziladi. Ba’zan bu olmoshlar og‘zaki nutqda manavi, anavi tarzida talaffuz qilinishi va shunday yozilishi mumkin.
Ushbu mavzuda olmosh turkumidan uchraydigan fonetik o‘zgarishlar haqida o‘quvchilarga ma’lumot berib o’tilganini ko‘rishimiz mumkin.
Egalik, kelishik hamda -day, -dek, -aqa, -cha qo‘shimchalariqo‘shilganda, asos bilan qo‘shimcha o‘rtasiga bir n tovushiorttirib talaffuz qilinadi va shunday yoziladi. Masalan: shunday,o‘shanaqa, buncha.31
15-dars ‘‘Kishilik olmoshlari’’ haqida.
Uch shaxsdan biriga ishora qiluvchi olmoshlar kishilik olmoshlari hisoblanadi. So‘zlovchi birinchi shaxs, tinglovchi ikkinchi shaxs, nutqdan tashqari barcha shaxs, narsa, voqea-hodisalar o‘zga, ya’ni uchinchi shaxs sifatida qaraladi.
Men, biz birinchi shaxs, sen, siz ikkinchi shaxs, u, ular uchinchi shaxs kishilik olmoshlari hisoblanadi. Bulardan men, sen, u birlik, biz, siz (lar), ular ko‘plik ma’nosini biidiradi.
Ba’zan biz, siz, ular birlik ma’nosida ham qo‘llaniladi. Biz birlik ma’nosida qo‘llanganda kamtarlik, bajargan ishida o‘zini ta’kidlamaslik ma’nosini bildiradi. Masalan, Mening uyim o‘rniga Bizning uyimiz. Men g‘olib chiqdim o‘rniga Biz g‘olib chiqdik.
Shuningdek, siz, ular yakka shaxsga ishora qilib, hurmat ma’nosini bildiradi. Masalan, Sen kelding o‘rniga Siz keldingiz, U keldi o‘rniga Ular keldilar. Siz hurmat ma’nosini bildirganda, ko‘pincha ko‘plik ma’nosini ifodalash uchun unga - lar qo‘shimchasi qo‘shiladi. Masalan, Sizlarga doimo baxt yor bo‘lsin.
Men, sen olmoshlariga -ni, -ning, -niki qo‘shimchalariqo‘shilganda, talaffuzda bir n tovushi tushib qoladi va shunday yoziladi.
|
| |
-dars ‘‘Bo‘lishsizlik olmoshlari’’ haqida

20-dars ‘‘Bo‘lishsizlik olmoshlari’’ haqida.
So‘roq olmoshlari va bir, narsa, nima so‘zlari oldidan hech so‘zining qo‘llanishi natijasida bo‘lishsizlik olmoshlari hosil bo‘ladi. Hech kim, hech nima, hech qachon, hech qanday,hech qancha, hech narsa so‘zlari bo‘lishsizlik olmoshlari sanaladiva ular yozuvda ajratib yoziladi.Bu olmoshlar ishtirok etgan gaplarning kesimi inkor shaklidabo‘ladi.
21-dars ‘‘Olmosh o‘rnida qo‘llanadigan so‘zlar’’ haqida.
Eski o‘zbek tilida kamtarlik ifodasi sifatida men o‘rnidako‘pincha kamina, kaminai kamtaringiz, faqir, qulingiz, bandayi ojizingiz singari so‘z va birikmalar qo‘llanilgan.Hozirgi o‘zbek tilida ham xuddi shu m’noda ba’zan men o‘rnida kamina so‘zi ishlatiladi.Men olmoshi o‘rnida yuqoridagi so‘zlar qo‘llanilganda, kesim mazmunan birinchi shaxsni bildirsa
22-dars ‘‘Olmoshlarning tuzilishiga ko‘ra turlari’’ haqida.
Olmoshlar tuzilishiga ko‘ra sodda, qo‘shma, juft va takroriy bo‘ladi.
23- dars ‘‘Sodda va qo‘shma olmoshlar va ularning imlosi’’haqida.
Faqat bir asosdan iborat bo‘lgan olmoshlar sodda, ikki asosdan tashkil topgan olmoshlar qo‘shma olmoshlar hisoblanadi.Kim?, nima?, hamma, harcha singari tub olmoshlar, kimdir, qaysidir, allakim, allaqanday singari yasama olmoshlar
sodda olmoshlardir.Tarkibida hech, bir qismlari mavjud bo‘lgan olmoshlar qo‘shma olmoshlardir.Yasama sodda olmosh qismlari qo‘shib, qo‘shma olmosh qismlari esa ajratib yoziladi.
24-dars ‘‘Juft va takroriy olmoshlar.Ularning imlosi’’haqida.
Bir-biriga mazmunan yaqin bo‘lgan olmoshlarning birikuvidan hosil bo‘lgan olmoshlar juft olmoshlar sanaladi.32
Bir olmoshning aynan yoki ayrim tovush o‘zgarishi bilan (masalan, uncha- muncha) takrorlanishidan hosil bo‘lgan olmoshlar takroriy olmoshlar hisoblanadi.
Juft va takroriy olmoshlar qismlari chiziqcha bilan yoziladi. Olmoshlar boshqa so‘zlarning yasalishiga asos bo‘lishi mumkin.O‘zboshimcha, o‘zbilarmon, manman kabilar sifat, o‘zidan ketmoq, o‘ziga kelmoq iboralar sanaladi.
|
Gumоn оlmоshlаri - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

|
2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim
|
bet | 12/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishimBu sahifa navigatsiya:
- Fаlоn
Gumоn оlmоshlаri
Gumоn оlmоshlаri nаrsа, bеlgi yoki vоqеа hаqidаgi nоаniq tаsаvvurni bildirib kеlаdigаn оlmоsh turidir.
Gumоn оlmоshlаri аsоsаn оt vа sifаt хаrаktеridа qo‘llаnаdi. Gumоn оlmоshlаri bir nеchа yo‘l bilаn yasаlаdi.
Аllа elеmеnti аyrim so‘rоq оlmоshlаri bilаn qo‘shilib, qator gumоn оlmоshlаrini yasаydi: аllаkim, аllаnimа, аllаqаndаy, аllаqаysi, аllаqаnchа, аllаnеchа kаbi.
Gumоn оlmоshi ko‘pinchа so‘rоq оlmоshlаrigа –dir elеmеntini qo‘shish оrqаli hоsil qilinаdi. Bu shаkldаgi gumоn оlmоshlаri оt, sifаt, rаvish хаrаktеridа bo‘lаdi: kimdir, nimаdir, qаndаydir, qаysidir, qаchоndir, qаyеrgаdir, qаyеrdаndir, qаydаndir kаbilar.
Birоv so‘zi birgаlik sоnni yasоvchi -оv аffiksining bir sоnigа (bir-оv) qo‘shilishidаn hоsil qilingаn vа аsоsаn gumоn оlmоshlаri kаbi mа’nо
ifоdаlаydigаn so‘zdir. Bu оlmоsh quyidаgi mа’nоlаrni ifоdаlаydi: а) kimligi nоmа’lum, qаndаydirbir shахs, nоаniq оdаm, kimdir dеgаn mа’nоni ifоdаlаydi. Маsаlаn: Birni birоv bеrаdi, Кo‘pni- mеhnаt. (Маqоl). Birоv bilgаnini mаqtаr, birоv – ko‘rgаnini. (Маqоl). Birоv bоrkim, bоru-bоr bo‘lsа hаm yo‘q, Birоv bоrkim, yo‘g‘u – yo‘q bo‘lsа hаm to‘q. (Hаbibiy); b) bоshqа bir shахs o‘zgа, bеgоnа mа’nоsini ifоdаlаydi. Маsаlаn: Bоlахоnаdа ikkаlаmiz turgаnimizni tаg‘in birоv ko‘rib qоlmаsin. (Hаmzа). Birоvning ko‘ngligа zo‘rlik bilаn egаlik qilib bo‘lmаydi. (S.Аhmаd); v) bа’zi so‘zi bilаn kеlib, o‘zgаlаr, bоshqаlаr, bеgоnаlаr kаbi mа’nоlаrni ifоdаlаydi. Маsаlаn: Bа’zi birоvlаr ushlаshib qo‘lini, Тоpоlmаy оvоrа bo‘lаrlаr yo‘lini. (Qo‘shiqdаn).
Bа’zi so‘zi ko‘plik аffiksini оlib, gumоn оlmоshi vаzifаsida kеlа оlаdi: bа’zi оdаmlаr, bа’zi gаplаr, bа’zi jоylаr kаbi. Bа’zi so‘zi ‘‘kimdir, аllаkim‘‘ dеgаn mа’nоlаrni ifоdаlаydi. Маsаlаn: Buni eshitib bа’zilаr qоtib-qоtib kulаr, bа’zilаr bo‘g‘ilаr edi. (А.Qаhhоr). Хоtinlаrning bа’zilаri qiziqqаnlаridаn chаchvоnlаrini qiya оchib, Yo‘lchigа yashirinchа mo‘rаlаshаdi. (Оybеk).
Fаlоn so‘zi nаrsа, shахs yoki vоqеа-hоdisа, ulаr hаqidаgi birоr хususiyat, bеlgini аniq bildiruvchi so‘zlаr o‘rnidа qo‘llаnib, nоаniq tаsаvvurni bildirаdi. Маsаlаn: Fаlоn vаqtdа kеlаmаn dеsа, tаmоm, kеlmаsdаn qo‘ymаsdi. (O‘.Umаrbеkоv). Fаlоn hоvlidа bo‘yi еtgаn qiz bоr, dеgаn gаpni eshitib, ko‘zimiz o‘ynаr, lеkin yuzini ko‘rmаsdik. (P.Тursun).
Birоr хususiyat yoki hоdisаning, jаrаyonning miqdоrаn judа оrtiqligini, yuqоri dаrаjаdа ekаnligini bildirаdi. Маsаlаn: Eng yomоni – shаhаrdа qоvun еtishmаyotgаn ekаn, bir tilimi fаlоn pul emish. (Х.Тo‘хtаbоyev). Siniqchigа yubоrishni o‘zim hаm bilаmаn. U fаlоn pul so‘rаydi. (S.Siyoyev). Bаdiiy аsаrlаrdа uslubiy nuqtаi nаzаrdаn bu so‘z fаlоnchа shаklidа hаm ishlаtilаdi. Маsаlаn: Shu bilаn birgа yеrdаn оlinаdigаn hоsilni fаlоnchа dеb chеgаrаlаb hаm bo‘lmаydi. (Gаzеtаdаn).
|
| |
II Bob. TA’LIM BOSQICHLARIDA OLMOSH SO‘Z TURKUMINI O‘QITISH METODIKASI

|
II Bob. TA’LIM BOSQICHLARIDA OLMOSH SO‘Z TURKUMINI O‘QITISH METODIKASI
|
bet | 16/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishim II Bob. TA’LIM BOSQICHLARIDA OLMOSH SO‘Z TURKUMINI O‘QITISH METODIKASI Umumta’lim maktablarida olmosh so‘z turkumining berilishi.
Maktab darsliklari to‘g‘risida so‘z yuritadigan bo‘lsak yuritadigan bo‘lsak umumta’lim maktablari 1-9-sinflarni o‘z ichiga oladi.5-9-sinflar yuqori sinflar hisoblanadi.Maktab darsligining faqatgina 7-sinfida olmosh haqida ma‘lumot berilganini ko‘rishimiz mumkin.7-sinf darsligi 99 dars,308 mashqdan iborat.99 darsdan 12 dars olmosh so‘z turkumiga ajratilgan.Olmoshga ajratilgan darslar .12- darsdan 24-darsgacha davom etgan.
12-dars. ‘‘Olmosh so‘z turkumi va uning tasnifi’’ haqida
Ushbu darsda olmosh so‘z turkumi haqida umumiy ma’lumot berib o‘tilgan ya’ni o‘quvchilarga olmosh o‘zi qanday so‘z turkumi ekanligi tushunturishga harakat qilingan.
Boshqa so‘zlar, shuningdek, so‘z birikmasi va gap o‘rnida almashinib qo‘llaniluvchi, ularga ishora qiluvchi yoki so‘roq bildiruvchi so‘zlar olmosh hisoblanadi. Masalan, Kitobni ko‘p o‘qisangiz, undan ko‘p hikmat topasiz. Istagim shuki, doimo tinchlik bo‘lsin.
Birinchi gapda undan olmoshi kitob so‘zi (ot) o‘rnida, ikkinchi gapda shuki
olmoshi doimo tinchlik bo 'Isin gapi o‘rnida qo‘llanilgan.30
Olmoshlarning aniq atash ma’nosi bo‘lmaydi. Uning qaysi ma’noda kelayotganligi matnda qaysi so‘z yoki gap o‘rnida almashinib kelishiga qarab belgilanadi.
Olmoshlar ma’nosiga ko‘ra quyidagi yetti guruhga bo‘linishi; Olmoshlar turlari
Kishilik olmoshlari: men, sen, u; biz, siz (sizlar), ular O‘zlik olmoshi: o‘z
30 Bu ma‘lumotlar 7-sinf 12-darsdan olindi.
Ko‘rsatish olmoshlari: bu, shu, u, o‘sha, ana, mana, mana bu, mana shu, manavi, anovi
So‘roq olmoshlari: kim? nima? qayer? qanaqa? qayda? qaysi? qalay? qaneha? neeha? nega?
Belgilash olmoshlari: hamma, barcha, bari, har bir, har nima, har narsa, har qanday, har qaysi
Bo‘lishsizlik olmoshlari: hech kim, hech narsa, hech qachon, hech qanaqa, hech qaysi
Gumon olmoshlari: kimdir, nimadir, allakim, allaqanday, qaysidir, allanarsa, allaqancha, allaqaysi
Qoidasi berilganini guvohi bo‘lamiz.Ushbu qoidadan ko‘rinib turibdiki,boshqa so‘z turkumlariga qaraganda olmoshni o‘quvchilarga o‘rgatish ancha qiyinroq masala hisoblanadi.O‘quvchilarning olmosh bilan ot so‘z turkumini almashtirib yuborish holatlari yuzaga kelish ehtimoli ham bor. Bunday vaziyatning oldini olish uchun birinchi navbatda o‘quvchilarga olmosh o‘zi qanday so‘z turkumi ekanligi, nima uchun ichi bo‘sh so‘zlar deyilishini uqtirsak maqsadga muvofiq bo‘ladi.13- darsdan boshlab esa olmoshning har bir turiga alohida ta’rif berib o‘tilganini ko‘rishimiz mumkin.
|
| |
o‘shа оtаsh, O‘shа - 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim

|
2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o'rrganilishi kurs ishim
|
bet | 10/22 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 203,58 Kb. | | #102492 |
Bog'liq 2 sinf darslarida men,sen va ular olmoshlarining o\'rrganilishi...kurs ishimo‘shа оtаsh, O‘shа ko‘zki, suzgin, хаyolkаsh... (H.Оlimjоn).
g) to‘ldiruvchi vаzifаsidа: Buni hаmmа bilishi kеrаk. Undаn hаmmа o‘rnаk оlishi lоzim.
So‘roq olmoshi
Eski o‘zbek tilida so‘roq olmoshlari kata guruhni tashkil etib, bular tuzilishi jihatdan tub yoki tartibli so‘zlargan iborat. Tubso‘roq olmoshlarini kim, ne//na tashkil etadi. Tarkibli so‘roq olmoshlarining bir guruhi na so‘roq olmoshi asosida hosil bo‘lgan: nrga, nedin, nechun, nevchun, nechuk, neluk, netak, nek, nega, nesha so‘roq olmoshlari shu guruhni tashkil qiladi.
Bеlgilаsh оlmоshlаri nаrsа vа shахslаrning yig‘indisini, to‘dаsini bildirаdi yoki ulаrni аyirib, ko‘rsаtаdi. shungа ko‘rа ulаrni ikki kichik guruhgа аjrаtish mumkin: а) jаmlаsh оlmоshlаri; b)bеlgilаsh оlmоshlаri.
Jаmlаsh оlmоshlаri jаmlikni ifоdаlаydi. Bundаy оlmоshlаrgа hаmmа, bаrchа, jаmi, bаri, butun, yalpi, bа’zi so‘zlаri kirаdi.
Bеlgilаsh оlmоshlаrigа hаr so‘zi vа аyrim so‘rоq оlmоshlаri, shuningdеk,
bir, nаrsа kаbi so‘zlаr bilаn qo‘shilishidаn hоsil bo‘lаdi.
Eski o‘zbek tilida ham hozirgi o‘zbek tilida ham belgilash olmoshlarining sodda va murakkab shakllari istemolda bo‘lgan. Sodda shakli har. Murakkab shakllari esa
har so‘ziga so‘roq olmoshlarining birini qo`shish yo‘li bilan hosil bo‘ladi: har nima, har qaysi, harna kabi. Oldinga davrlarda belgilash olmoshining tekma shakli ham iste’molda bo‘lgan.
Bo‘lishsizlik оlmоshlаri
Shахs, nаrsа, hаrаkаt, bеlgi-хususiyat, miqdоr, o‘rin-jоy, pаytgа nisbаtаn inkоrni bildirаdigаn оlmоshlаr bo‘lishsizlik оlmоshlаri dеb аtаlаdi. Bo‘lishsizlik оlmоshlаri mа’nо хususiyatlаrigа ko‘rа quyidаgi ko‘rinishlаrgа egа:
|
| |
Katta va murakkab matnlar ichida tarkibidagi komponentlarini ajratib

46
tanish, kamroq ahamiyatga ega bo‘lib qoladi va shuning uchun boshiga ko‘chib
o‘tadi.
Fikr bildirish orqali berilgan axborot tushunarli bo‘lishi
uchun gap ikki
qismdan iborat bo‘lishi kerak. Birinchi qism «berilgan» deb ataladi; u tanish
dalillarni o‘z ichiga oladi va odatda gapning boshida keladi.
Ikkinchi qism
«yangi» deb ataladi, tanish bo‘lmagan axborotdan iborat bo‘ladi. «Yangi»
keyingi gapda «berilgan» bo‘lib qoladi, undan keyin navbatdagi «yangi» keladi.
Mavzu yuzasidan savol va topshiriqlar

27
Hozirda SI turli amallarni bajarishga mo‘ljallangan algoritm hamda dasturiy
tizimlardan iborat va u inson ongi bajarishi mumkin bo‘lgan
bir qancha
vazifalarning uddasidan chiqa oladi. 1990 yillarda SI taraqqiyotida yangi sahifa
ochildi. 1997 yilda Deyep Bluye nomli IBM kompyuteri shaxmat bo‘yicha
jahon
chempioni Garri Kasparovni yеnggan tarixdagi ilk kompyuter bo‘ldi.
SIning yorqin namunalaridan yana biri – IBM Watson superkompyuteri bo‘lib, u
o‘z bazasidan kelib chiqib muayyan tilda berilgan savollarga javob beradi.
Shuningdek, ko‘pchilikning doimiy hamrohiga aylanib ulgurgan mobil yordamchi
Siri, fotosuratlarni qayta ishlovchi Prisma kabi dasturlarni SIning yutuqlaridan biri
sifatida qayd etish mumkin. Hozirga kelib sun’iy intellekt keng ko‘lamda
ommalashib kundalik turmush tarzimizning deyarli barcha
jabhalarini qamrab
olmoqda. Masalan, Xitoydagi Inchuan shahri aholisiga bank kartalarining
keragi yo‘q. Hisob-kitoblar bilan bog’liq barcha jarayonlar sun’iy
intellekt
tomonidan insonning yuz qiyofasini aniqlashtirish orqali amalga oshiriladi.
Foydami yoki zarar? - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

28
Jumladan, SpaceX asoschisi Ilon Mask SIning butun boshli sivilizatsiyani barbod
qilishiga ishonchi komil.
Maskning
fikricha, “SI insoniyat sivilizatsiyasi uchun asosiy xavfdir.
SI mehnat bilan bog’liq ommaviy muammolarni keltirib chiqaradi. Sababi, robotlar
hamma ishni bizdan ko‘ra yaxshiroq bajara olishadi. Ilg’or texnologiyalar ortidan
quvish natijasida, kompaniyalar sun’iy intellekt ortidan
kelib chiqadigan xavf-
xatarni ko‘rmay qolishlari mumkin”.
Shuningdek, Microsoft rahbari Bill Geyts
ham uning zarariga to‘xtalib o‘tadi. “Bir necha o‘n yildan so‘ng,
robotlar ishning
katta qismini bajara boshlagach, SI shu qadar kuchayib ketadiki,
yakunda u
bizni xavotirga sola boshlaydi.
Bu borada Ilon Maskning fikriga qo‘shilaman. Ammo nega bu savol
boshqalarni tashvishlantirmayotganiga hech tushunolmayman”, – deydi Geyts.
“Boshqalar” deganda Geyts Facebook egasi Mark Sukerbergni nazarda tutgan
bo‘lsa,
ajab
emas.
Chunki,
Mark
SIga nisbatan
ijobiy
munosabatda
ekanligini bildirar ekan: “Yangi texnologiyalar
har doim ham yaxshilik yoki
yomonlik qilish maqsadida yaratilishi mumkin. SIning keng tarqalishi ortidan
keladigan ijobiy natijani esa, yaqin 5-10 yil ichida ko‘ramiz”, deya Ilon Maskning
fikriga e’tiroz bildirgan edi. Bugungi kunda ayrim davlatlarda robot-hamshiralar,
xaydovchisiz transport vositalari, buyurtmani yеtkazib beruvchi dronlar
xizmatidan
foydalanish yo‘lga qo‘yilgan. Hatto politsiya xodimlarining ba’zi vazifalarini ham
maxsus robotlar bajarishyapti. Olimlar ularning tashqi ko‘rinishini imkon qadar
odamlarnikiga o‘xshatishga urinishmoqda.
Bundan tashqari, SI jurnalistlarning doimiy ko‘makchisiga
aylanib
ulgurgan. Masalan,
Associated
Pressda
“ishlayotgan” robotlar moliyaviy
hisobotlarni yozib boradi. SIning qo‘llanilishi ushbu nashrda har chorakda
beriladigan yangiliklarni 300 tadan 4400 taga oshirdi.
Swiss Re sug’urta kompaniyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2020 yilga kelib 4,7
mln aholi ishsiz qolishi mumkin. Shuningdek, ishsizlik g’aznachilar, pochta
xodimlari, hisobchilar va idora xizmatchilariga xavf solishi mumkinligi aytilgan.
SI ularning vazifasini bemalol bajara oladi.
JavaScript haqida ma’lumot

|
JavaScript haqida ma’lumot
|
bet | 5/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #228848 |
Bog'liq Xurmat Individual loyihaJavaScript haqida ma’lumot
Dastlab JavaScript "web-sahifalarni jonli qilish" uchun yaratilgan. JavaScript-ni dastlabki nomi "LiveScript" bo’lgan. Ammo o'sha paytda Java juda mashhur edi, shuning uchun yangi tilni Javaning "ukasi" sifatida yordam beradi degan qarorga kelingan. Ammo rivojlanish jarayonida JavaScriptECMAScript deb nomlangan o'ziga xos xususiyatga ega bo'lgan to'liq mustaqil tilga aylandi va endi uning Java bilan umuman aloqasi yo'q.
Bugungi kunda JavaScript dvigateli bo'lgan har qanday qurilmada amalga oshirishi mumkin. Shu jumladan brauzerda ham JS dvigatellari mavjud.
V8 - Chrome va Opera-da. SpiderMonkey - Firefox-da. JS dasturlash tili juda xavfsiz til hisoblanadi. Java (dasturlash tili), Java skripti yoki ECMAScript bilan adashtirmaslik kerak. Dastlab Netscape'dan Brendan Eich va boshqalar ham ECMAScript standartiga hissa qo'shganlar.Javascript birinchi 1995-yil 4 dekabr paydo bo'ldi.
Fayl nomi kengaytmalari:
.js.cjs.mjs
JavaScript, odatda JS deb qisqartiriladi, HTML va CSS bilan bir qatorda World Wide Web ning asosiy texnologiyalaridan biri bo'lgan dasturlash tilidir. 2023-yil holatiga ko'ra, veb-saytlarning 98,7 foizi veb-sahifa xatti-harakatlari uchun mijoz tomonidan JavaScript-dan foydalanadi, ko'pincha uchinchi tomon kutubxonalarini o'z ichiga oladi. Barcha yirik veb-brauzerlarda foydalanuvchilarning qurilmalarida kodni bajarish uchun maxsus JavaScript dvigateli mavjud.
JavaScript - bu ECMAScript standartiga mos keladigan yuqori darajali, ko'pincha o'z vaqtida kompilyatsiya qilingan til. U dinamik yozish, prototipga asoslangan ob'ektga yo'naltirish va birinchi darajali funktsiyalarga ega. Unda matn, sanalar, muntazam ifodalar, standart ma'lumotlar tuzilmalari va Hujjat Ob'ekt Modeli (DOM) bilan ishlash uchun amaliy dasturlash interfeyslari (API) mavjud.
ECMAScript standarti tarmoq, saqlash yoki grafik qurilmalar kabi kirish/chiqish (I/U) ni o'z ichiga olmaydi. Amalda, veb-brauzer yoki boshqa ish vaqti tizimi I/U uchun JavaScript API-larini taqdim etadi.
JavaScript dvigatellari dastlab faqat veb-brauzerlarda ishlatilgan, ammo hozir ba'zi serverlar va turli ilovalarning asosiy komponentlari hisoblanadi. Ushbu foydalanish uchun eng mashhur ish vaqti tizimi Node.js hisoblanadi.
Garchi Java va JavaScript nomlari, sintaksisi va tegishli standart kutubxonalari boʻyicha oʻxshash boʻlsada, bu ikki til bir-biridan farq qiladi va dizayn jihatidan juda farq qiladi.
|
| |
-rasm. Mijoz – server arxitekturasi

Ushbu individual loyiha JavaScriptda ob-havo ilovasini ishlab chiqishga qaratilgan
Ushbu masalani hal qilishda quyidagi vazifalarni hal qilish kerak bo’ladi:
Mavzuga oid adabiyotlarni to‘plash va tahlil qilish;
Frontend va backend texnologiyalar;
JavaScript haqida ma’lumot;
API haqida ma’lumot
Ob-havo ni aniqlab beruvchi web sayt yaratish dasturlarini o‘rganish;
Frontend va backend texnologiyalar FrontEnd texnologiyalariga HTML, CSS, JavaScript va uning frameworklari JQuery, Nodejs, angularJs va boshqalar kiradi. Frontend dasturlash mijoz tomonidan dasturlash hisoblanadi. Barcha jarayonlar mijozning qurilmasida kechadi. Backend texnologiyalariga PHP, Python, Go, Java, Scala, C#, JavScript, Ruby va boshqalar kiradi. Bu texnologiyalar yordamida Server tomonidan dasturlashni amalga oshirish mumkin. Bunda mijoz so‘rovlariga javob berish, ma’lumotlarni qayta ishlash, saralash, yozish, yangilash va o‘chirish kabi amallarni bajarish mumkin bo‘ladi. Backend dasturlash tillarini o‘rganish uchun matematika, fizika va logikani bilish talab etiladi.
1980-yilda fizik olim Tim Berners Li CERN tadqiqotchilari uchun hujjatlarni ishlatish va almashish uchun mo‘ljallangan INQUIRE tizimini taklif qildi va prototipini yaratdi. Shundan so‘ng, u 1989-yilda internetga asoslangan gipermatnli tizimni taklif qildi. HTML tili internetda birinchi bo‘lib 1991-yilda Tim Berners Li tomonidan tilga olingan. Bu til HTMLning soda, boshlang‘ich dizayni bo‘lib 18 ta tegni o‘z ichiga olgan. Ushbu teglarning 11 tasi HTML-4 da haligacha ishlatiladi. HTML 2 1995-yil 24-noyabrda yaratilgan. HTML2 ga qo‘shimcha imkoniyatlar qo‘shilgan. HTML 3 1997-yil 14-yanvarda W3C tomonidan ishlab chiqilgan va standartlashtirilgan birinchi versiya edi. HTML 4 1997-yil 18-dekabrda W3C tomonidan yaratilgan. Dastlab HTML 4.0 brauzerga xos ko‘plab teglar va atributlarini qabul qilish bilan bir qatorda, eskirgan teglarni bosqichma-bosqich bekor qilishga intildi. HTML 4 2000-yil mayda ISO / IEC 15445: 2000 xalqaro standarti sifatida nashr etilgan. ISO da ushbu standart hujjatlarni tavsiflash va qayta ishlash tillari sifatida kiritildi. HTML 4.01-dan so‘ng, ko‘p yillar davomida HTML-ning yangi versiyasi yaratilmadi. HTML 5. 2014-yil 28-oktabrda W3C tavsiyasi sifatida HTML 4 ga qo‘shimcha o‘zgarishlar kiritilgan va HTML 5 sifatida yaratilgan. Unga ko‘ra, multimedia va grafik teglar
Weather Project - bet 2

|
Weather Project
|
bet | 2/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #228848 |
Bog'liq Xurmat Individual loyiha KIRISH
Hozirgi kunda internet, juda katta tezlikda rivojlanib ketmoqda. Shu bilan birga internetga oid har xil terminlar ko‘paymoqda. Misol uchun, sayt, portal, web sahifa, web server va hokazo. Bu terminlarni o‘rganish, hozirgi zamon uchun muhim hisoblanmoqda. Biror inson bilan internet haqida gaplashilsa, bu terminlarni bilmaslik, boshqa tildagi inson bilan gaplashganday bo‘ladi va uni tushunmaydi. Biror bir internet saytga kirish uchun, brauzerga manzil yozilsa, brauzer shu sayt joylashgan kompyuterga, saytdagi ma’lumotlarni ko‘rsatish haqida so‘rov jo‘natadi, kompyuter oddiy temir bo‘lgani uchun bu so‘rovni tushunmaydi. Shuning uchun, ya’ni bu so‘rovni tushunishi uchun, kompyuterga dastur o‘rnatiladi. Mana shu dastur web dastur deyiladi. Bu kompyuter esa, web serverga aylanadi. Hozirda web dastur deyilmasdan, umumiy holda web-server deyilmoqda. Demak, web-server—foydalanuvchidan kelayotgan so‘rovlarni qabul qilib, tegishli javobni jo‘natadigan dasturdir. Foydalanuvchi sifatida web-brauzer (http, https protokoli orqali), mobil telefon(wap protokoli orqali), ba’zi dasturlar(antiviruslar) bo‘lishi mumkin. Web server orqali butun sayt boshqariladi, ya’ni sayt kataloglariga ruxsatlarni beradi, xavfsizlik jihatidan IP manzillarni blokka oladi, foydalanuvchilarni ro‘yxatdan o‘tkazish va boshqa ko‘plab ishlarni amalga oshiradi. Web serverni har kim o‘z uyida yaratishi mumkin. Buning uchun bitta kompyuter ajratib, unga biror web dastur o‘rnatiladi va bu dasturni yaxshilab sozlash kerak bo‘ladi. So‘ng saytini shu serverga joylashtiriladi va biror domen sotib olinadi. Bundan kelib chiqadiki, sayting ishlashi uchun ajratgan kompyuter doim yoqilgan holatda bo‘lishi kerak va statik IP (Internet Protokol) manzilga ega bo‘lishi lozim. Web serverga o‘rnatiladigan web dastur turlari ko‘pdir. Eng zamonaviy va eng ommabop dastur bu–albatta "Apache" dir. Apache Software Foundation korxonasi tomonidan ishlab chiqarilgan. Quyida ba’zi bir web serverlarni nomlari keltiriladi: Apache–Apache Software Foundation. IIS–Microsoft mahsuloti hisoblanadi. Server operatsion tizimlariga o‘rnatilgan (Windows Server 2003, Windows Server 2008). Nginx–ochiq web server. Katta hajmdagi saytlar uchun.
Lighttpd–ochiq web server.
Google Web Server–Google tomonidan ishlab chiqilgan web server.
Cherokee–web interfeys orqali boshqariladi.
Rootage–Java tilida yozilgan web server.
THTTPD–oddiy, kichik hajmdagi, tez va xavfsiz web server.
|
| |
Web-brauzer haqida - Weather Project

|
Weather Project
|
bet | 3/7 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #228848 |
Bog'liq Xurmat Individual loyihaWeb-brauzer haqida
Har qanday yangi kelgan odam Internetga kirishda eshitadigan birinchi so‘z - bu brauzer. Biz har kuni web-brauzerlardan foydalanamiz, Merriam-Websterning lug‘atida web-brauzer “tarmoqdagi saytlarga yoki ma’lumotlarga (masalan, World Wide Web) kirish uchun ishlatiladigan kompyuter dasturi” deb nomlanadi. Bu oddiy va aniq ta’rif. Web-brauzer server bilan “suhbatlashadi” va uni ko‘rmoqchi bo‘lgan sahifalar uchun so‘rovlar jo‘natadi.Axborotni so‘rash, qabul qilish, qayta ishlash va foydalanuvchi ekranida ko‘rsatish mumkin bo‘lgan dasturiy ta’minot bo‘lishi kerak. Brauzer aynan shunday qiladi.
Brauzer qanday qilib web-sahifani olishi haqida
Brauzer dasturi web-serverdan odatda HTML (Hyper Text Markup Language) va boshqa kompyuter tillarida yozilgan kodni oladi (yoki olib kiradi). So‘ngra, bu kodni sharhlaydi va uni ko‘rish uchun web-sahifa sifatida ko‘rsatadi. Brauzerning manzil satrini ishlatish orqali hohlagan web – sahifaga kirib borish mumkin bo‘ladi. Web-manzil yoki URL -manzil (Uniform Resource Locator), biz manzil satriga yozgan brauzerda sahifani yoki sahifalarni qayerdan olishni bildiradi. Misol uchun, quyidagi manzilni, manzil satriga yozgan deylik: http://www.ubtuit.uz Brauzer ushbu maxsus URL manzilini ikki asosiy qismda ko‘rib chiqadi. Birinchisi protokol – "http: //" qismi. HyperText uzatish protokoli bo‘lgan HTTP, Internetdagi fayllarni, asosan web-sahifalarni va ularning tarkibiy qismlarini so‘rash va yuborish uchun ishlatiladigan standart protokollardir. Brauzer endi protokol HTTP ekanligini biladi. Brauzer “www.ubtuit.uz” - domen nomini - brauzerni sahifani olish uchun web-serverning manzilini ko‘rsatgan holda ko‘rib chiqadi. Ko‘plab brauzerlar web sahifani ochishda protokolni ko‘rsatilishini talab qilmaydi. Bu, odatda, “www.com” ni yozish kifoya qiladi. Ko‘pincha biz oxirida qo‘shimcha parametrlarni ko‘ramiz, bu esa manzilni, odatda, web-saytdagi aniq sahifalarni aniqroq ko‘rsatishga yordam beradi.
MIJOZ – SERVER ARXITEKTURASI
Mijoz-server modeli bir-biri bilan aloqa qiladigan ikkita kompyuter dasturi o‘rtasidagi munosabat sifatida aniqlanadi. Mijozlar serverlarga xizmat so‘rovlarini yuborish orqali aloqani boshlaydilar. Ular odatda tarmoq dasturlari, o‘rnatilgan shaxsiy kompyuterlardir. Mobil qurilma mijoz sifatida ham ishlashi mumkin. Serverlar odatda ichida saqlanadigan fayllar va ma’lumotlar bazalari, shu jumladan web-saytlar kabi murakkab ilovalarga ega qurilmalardir. Ular mijozga nisbatan yuqori quvvatli markaziy protsessorlarga, katta disk drayverlarga va ko‘proq xotiraga ega. Mijoz hech qanday ishlov berish qobiliyatiga ega bo‘lmasa, server mijozlar bilan resurslarni almashish orqali mijozning so‘rovini bajaradi. Ushbu mijoz-server modeli ko‘pincha kompyuterlar tarmog‘ida sodir bo‘ladi. Biroq, bu bitta kompyuterda ham sodir bo‘lishi mumkin. Mijoz – server arxitekturasi quyidagi rasmda ko‘rsatilgan.
|
| |
ASOSIY QISM  1. Dasturning kodlari bilan tanishish

22°c New York
ASOSIY QISM 1. Dasturning kodlari bilan tanishish
Download
0,96 Mb.
bet
7/7
Sana
13.05.2024
Hajmi
0,96 Mb.
#228848
1
2
3
4
5
6
7
Bog'liq
Xurmat Individual loyiha
Bu sahifa navigatsiya:
22°c New York
ASOSIY QISM
1. Dasturning
kodlari bilan tanishish
HTML
kodi bilan tanishish
Weather Project
22°c
New York
50%
Humidity
15 km/h
Wind Speed
Download
0,96 Mb.
1
2
3
4
5
6
7
Download
0,96 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
ASOSIY QISM 1. Dasturning kodlari bilan tanishish
Download
0,96 Mb.
ASA xavfsizlik devorini sozlash

|
ASA xavfsizlik devorini sozlash
|
bet | 11/17 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 1,83 Mb. | | #252942 |
Bog'liq 14-M Kompyuter tarmoqlarida himoya tizimlari va vositlariASA xavfsizlik devorini sozlash
SSH orqali ASA xavfsizlik devoriga kirganingizdan so’ng, tizimga kirish so’roviga o’xshash tizimga kirish so’rovini ko’rasiz.
Cisco router:
Agar siz ushbu XYZ Hawaii tarmoq qurilmasida bo'lish huquqiga ega bo'lmasangiz, darhol tizimdan chiqing!
Foydalanuvchi nomi: admin
Parol: ********
Ushbu misolda administrator ulanishga urinayotgan har bir kishi davom etishdan oldin ruxsat olishi kerakligi haqida ogohlantiruvchi banner yaratdi. Bu banner vaqtni behuda sarflashdek tuyulishi mumkin, ammo u qonuniy maqsadga xizmat qiladi. Agar bannerda "Xush kelibsiz, tizimga kiring" deb yozilgan bo'lsa, tajovuzkorlar sizning tarmog'ingizga buzib kirsa, jinoiy javobgarlikka tortilmasligi mumkin. AQSh huquq tizimi allaqachon bannerlarda “Xush kelibsiz” so‘zi yozilgan saytlarga kirgan xakerlarga qarshi ayblovlarni olib tashlagan.
To'g'ri parol bilan tizimga kirganingizdan so'ng, xavfsizlik devori quyidagi ma'lumotlarni ko'rsatadi:
Yordam yoki '?' mavjud buyruqlar ro'yxati uchun.
ciscoasa>
Cisco routerga kirganingizda ko'rgan so'rov xuddi shunday bo'ladi - yo'riqnoma nomi va undan keyin > belgisi –
shuning uchun siz foydalanuvchi rejimida ekanligingizni bilasiz. Imtiyozli rejimga kirish uchun siz Cisco routeri uchun ishlatiladigan bir xil yoqish ( bu misolda) buyrug'ini kiritasiz va keyin parolni kiritish so'raladi:
ciscoasa> uz
Parol: ********
To'g'ri parolni kiritganingizdan so'ng, siz # so'rovi bilan ko'rsatilgan imtiyozli rejimga o'tasiz. Kirish ? belgi imtiyozli rejimda mavjud bo'lgan ko'proq buyruqlarni ochib beradi. Keyinchalik, ASA da konfiguratsiya rejimiga kirish uchun siz Cisco routeridagi kabi buyruqdan foydalanasiz: terminalni sozlash yoki t ni sozlash.
Keyinchalik, xavfsizlik devori trafikni filtrlash uchun kirish ro'yxatlaridan qanday foydalanishini ko'rib chiqing. Quyidagi ruxsat roÿyxati PERMITTED_TRAFFIC deb nomlangan.
Bir nechta simli shkaflarga maxsus VPN ulanishlarini ko'rsatadi:
ciscoasa (config) # show run access-list
access-list PERMITTED_TRAFFIC remark VPN-CONC1 TO TERMINAL CLOSET1B
access-list PERMITTED_TRAFFIC extended permit ip
host 10.13.61.98 host 10.13.61.18
access-list PERMITTED_TRAFFIC remark VPN-CONC2 TO TERMINAL CLOSET1B
access-list PERMITTED_TRAFFIC extended permit ip host 10.13.61.99
host 10.13.61.19
access-list PERMITTED_TRAFFIC remark VPN-CONC3 TO TERMINAL CLOSET1B
access-list PERMITTED_TRAFFIC extended permit ip host 10.13.61.100
host 10.13.61.20
access-list NONE extended deny ip any any log
access-list CAP-ACL extended permit ip any any
|
| |