nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
A tam alar izohi - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Savol va topshiriqlar
1. T u rkiston m ad rasalarid a ta ’lim q an cha v aq t davom etgan?
2. R u s-tuzem m ak tab lari v a ja d id m ak tab lari t a ’lim i o ‘rtasid a qanday farq lar
b o ‘lgan?
3. Ja d id m aktab larin i tashkil q ilish tash abb uskorlari b o ‘lg an m a ’rifatparvar-
lam i sanab bering.
4.
T u rk iston o ‘lk asid a qanday m atb u o t n ash rlari tashk il q ilin gan edi?
3 9 -§ . T U R K IS T O N D A I L M -F A N T A R A Q Q IY O T I
X IX asr oxiri — XX asr boshlarida ilm -fan sohasida katta
m uvaffaqiyatlarga erishildi.
B u m uvaffaqiyatlarga eri-
shishda jadidlarning o ‘rni katta boMdi. U lar tarbiyaviy
m aqsadlarda tarix sohasidagi tadqiqotlam i rivojlantira boshladilar.
Jadidlar
tarixni xonlar, sultonlar va amirlar almashinuvi sifatida tasvirlash o ‘rniga
xalq tarixning haqiqiy bunyodkori ekanligini o ‘quvchilarga tanishtira bosh-
lashdi.
Tarixchi
T arix fan id agi
yu tu q la r
kishilam i tarbiyalashda tarix fanining ahamiyati-
ni yuqori baholar edilar. M ahm udxo‘ja
Behbudiy
Turkistonning barcha aholisi ga «hozirgi dunyoda
yashash, ziyoli, komil va odil» boTish uchun o ‘z
vatani tarixini o ‘rganish d a’vati
bilan murojaat
qildi. B u davrning yana bir yirik tarixchi olimi
M uham m ad Solih edi. U 25
yillik izlanishlaridan
keyin «Tarixi jadidai Toshkent» (Toshkentning
yangi tarixi) asarini yozgan. A sar Toshkent shah-
rining XIX asrdagi qiyofasi
batafsil yoritilganligi
bilan qimmatlidir.
IT, t, ,
,
Tijorat krediti - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 95/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTijorat krediti - bu korxonalar, tadbirkorlar va boshqa xo’jalik subyektlarining bir-biriga beradigan qarzlari.
Tizimli ahamiyatga molik bank – bank tizimining barqarorligi qaysi bankning faoliyatiga bog‘liq bo‘lsa, o‘sha bank tushiniladi; o‘z hajmi, murakkabligi va tizimli o‘zaro bog‘liqligi natijasida nazorat qilib bo‘lmaydigan muvaffaqiyatsizligi butun bank tizimi hamda iqtisodiy faoliyatda jiddiy uzilishlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan banklardir.
Tizimli ahamiyatga molik banklar uchun kapital buferi – tizimli ahamiyatga molik deb topilgan banklarning faoliyati davomida yuzaga kelishi kelishi mumkin bo‘lgan shok yoki yo‘qotishlarga bardoshliligini oshirish maqsadida kapitalga qo‘shimcha talablar joriy etilishidir. Tizimli ahamiyatga ega bo‘lgan banklarning to‘lov qobiliyati yuqoriligi nafaqat moliyaviy tizimining, balki umuman iqtisodiyotning barqarorligi va xavfsizligini mustahkamlaydi.
Tizimli xatar – umumiy moliya tizimida yoki uning ma’lum bir sektorida jiddiy muvaffaqiyatsizlik natijasida yuzaga keladigan va real iqtisodiyot uchun jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishdagi keng miqyosdagi uzilishlar xavfi. Makroprudensial chora-tadbirlar qo‘llashdan asosiy ko‘zlangan maqsad tizimli xatarlarning oldini olish hamda ularning oqibatlarini yumshatish orqali moliyaviy inqirozlarning yuzaga kelish davriyligi va keskinligini kamaytirish hisoblanadi. Tizimli xatarlar odatda ikki xil ko‘rinishda namoyon bo‘ladi: tarkibiy va davriy tizimli xatarlar.
Tizimli xatar buferi – kontrsiklik kapital buferi yoki tizimli ahamiyatga molik banklar uchun kapital buferlari kabi makroprudesial vositalar orqali qamrab olinmagan tizimli xatarlar mavjud bo‘lganda, ularni bartaraf etishga qaratilgan vosita. Mazkur bufer umumiy darajadagi tizimli xatarlarni yoki bank tavakkalchiliklari to‘plamlariga bog‘langan xatarlarni bartaraf qilish uchun ishlatilishi mumkin.
To‘g‘ri mahsulot - bu iste’molchining ehtiyojlarini qondira oladigan, raqobatlashayotgan mahsulotga nisbatan yaxshilangan qadr- qiymatga ega boigan, joriy xarajatlami qoplash uchun daromadlarga ega bolish va yetarlicha foyda olish imkonini beruvchi mahsulotdir.
|
| |
Texnologiyalar transferi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 94/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTexnologiyalar transferi –bozor sharoitlarida innovatsion jarayonlarni sanaotda amalga oshirishning asosiy mexanizmi hisoblanadi. Xorijiy tajribalarga ko‘ra, texnologiyalarni sektorlar (harbiy va fuqaro), sanoat tarmoqlari va mulkchilik shauli turlicha bo‘lgan tovar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida mamlakat doirasida o‘tkazishda ham, xalqaro (davlatlararo) ilmiy-i-y inonovaion loyihalarini amalga oshirishda ham davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanishga muhtojlik sezadi.
Texnologiyalarni tijoratlashtirish – yangi texnologiyalarga yo‘l topish zamonaviy raqobatli kurashning muhim omillaridan sanaladi. Biroq ilmiy-texnik loyihalarning qimmatligi sababli dunyodagi firmalarning ko‘pchiligi texnologiyalarning faqat tor doiralaridan foydalanib, bu yerda raqobatbardosh mahsulot yaratish uchun o‘z ustunligini saqlashga harakat qiladi.
Texnologiyalarning xalqaro uzatilishi (International technology transfer)- ilmiy –texnika yutuqlarini davlatlarao olib o‘tkazish, tijorat asosida bepul amalga oshiradilar.
Texnopark - O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligiga ko‘ra bitta yoki bir nechta Oliy ta’lim muassasi (OTM) bilan yoki ilmiy markazlar, korxonalar, mahalliy boshqaruv organlari bilan yaqin hamkorlik aloqalariga ega bo‘lgan yuridik maqomdagi tashkilot.
Tezkor hisob - xo‘jalik hisobi usullaridan biri. Tezkor hisob ma’lum bir xo‘jalik jarayonini bevosita sodir bo‘layotgan joyda va vaqtda ro‘yxatga olish tizimidir. Tezkor hisob ma’lum bir bo‘lim, sex, xыjalik faoliyatida rejaning bajarilishi haqida ma’lumotga ega bo‘lishi maqsadida o‘tkaziladi.
Tijorat banki – sanoat va savdoni qisqa muddatli kreditlar bilan ta’minlash, shuningdek, xususiy mijozlarga turli turdagi bank xizmatlari ko‘rsatish (joriy schyotlarni yuritish, tijorat, iste’molchilik va ipoteka qarzlarni berish va hokazolar) ga ixtisoslashtirilgan bank. Tijorat banklari pay badali yoki aksionerlik (hissadorlik) asosda tuziladi va quyidagicha farqlanadi: ustav kapitalini shakllantirish bo‘yicha (davlat, xorijiy kapital va boshqalar ishtirokida), ixtisoslashish bo‘yicha (masalan, agrobank, innovatsiya banki), faoliyat ko‘rsatish hududi bo‘yicha, amalga oshiriladigan operatsiya turlari bo‘yicha va hokazo usullariga qarab. Tijorat hankining mablag‘lari o‘zining xususiy (ustav fondi, zaxira fondi va boshqa foyda hisobiga tashkil topadigan fondlari) va jalb qilingan (korxonalar schyotlaridagi, ularning qo‘yilmalari va depozitlari, fuqarolarning omonatlari va hokazolar) mablag‘lariga bo‘linadi.
|
| |
Tavakkalchilikka befarq qarovchi shaxs

|
Tavakkalchilikka befarq qarovchi shaxs
|
bet | 92/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTavakkalchilikka befarq qarovchi shaxs - kutiladigai daromadda u kafolatlangan daromad bilan tavakkal daromaddan qaysi birini tanlashga befarq qaraydigan shaxs.
Tavakkalchilikka qarshi inson (zist orvese person) - kutilgan daromadga nisbatan kafolatlangan daromadni ustun ko‘radigan inson.
Tavakkalchilikka moyillik (zist prefeped) - kutiladigan daromadda kafolatlangan natijaga ko‘ra ko‘proq tavakalchilik bilan bogliq bo‘lgan natijani ustup ko‘radigan shaxs.
Tavakkalchiliklarni qo‘shish - ushbu usul tasodifiy yo‘qotishlarni o‘zgarmas xarajatlarga aylantirish orqali kamaytirishga qaratilgan (mulkni cyg‘yptalash).
Tavakkalchilikni taqsimlash - ushbu usulga ko‘ra zarar ko‘rish ehtimoli bilan 6og‘liq bo‘lgan tavakkalchilikda qatnashuvchi sub’ektlar o‘rtasida shunday taqsimlanadiki, oqibatda har bir sub’ektning kutiladigan zarari nisbatan kichik bo‘ladi. Yirik moliya kompaniyalari katta masshtabdagi loyihalarni tavakkalchilikdan qo‘rqmasdan moliyalashtiradi.
Tayyor mahsulot - Korxonaning texnik sharoit va belgilariga javob beruvchi to‘liq ishlab chiqarish natijasidagi mahsulot. Tayyor mahsulot texnik nazoratdan o‘tkazilib, belgilangan hujjatlar to‘ldirilib keyin omborga beriladi. Ba’zi hollarda ishlab chiqarishdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xaridorga jo‘natiladi. Xalq xo‘jaligining turli tarmoqlarida tayyor mahsulot hisobi bo‘yicha birlamchi hujjatlar turli nom va shakllarda bo‘ladi.
Tender- tovarlar yetkazib berilishi, ob’ektlar qurilishi, boshqa ishlar bajarilishi uchun tanlov o‘tkazish taklifi. Ariza topshirganlarga tanlov shartlari yuboriladi. Tender shaklini olgan korxonalar uni to‘ldiradilar, o‘z narxlari va boshqa shartlarni ko‘rsatib, zarur hujjatlar bilan birga tanlov tashkilotchisiga yuboradilar. Kelib tushgan hujjatlarni taqqoslash natijasida tanlov tashkilotchilari tomonidan eng yaxshi variant tanlanadi va mazkur arizani topshiruvchi bilan ishlarni bajarish yoki bitimni amalga oshirish maqsadida tegishli shartnoma tuziladi.
Texnik qayta qurollantirish - ishlab chiqarish alohida uchaskalarining texnik imkoniyatlarni zamonaviy darajaga chiqarish jarayoni.
|
| |
Texnologik bashoratlash - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 93/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKTexnologik bashoratlash - texnologik jarayonlar va asbobuskunalar, buyumlaming iste’mol xususiyatlari va shuningdek ishlab chiqarish xarajatlaridagi tegishli o‘zgarishlaming kelgusida qay tarzda o'zgarishi aniqlab beriluvchi jarayon.
Texnologik bilimlar – bu ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan eng yaxshi usullarni tushunib yetishdir. Texnologik bilimlarning inson kapitalidan farqi shundaki, texnologik bilimlar bu usullarni ishlab chiqish va tushunishni ifodalaydi (qanday ishlab chiqarish kerak degan savolga javob beradi), inson kapitalida esa bu usullami insonlar (ishchi kuchi) tomonidan egallay olish darajasi, bilimlarni mehnat ko‘nikmalariga aylantirish tushuniladi.
Texnologik jarayon - ishlaming ma’lum bir turini bajarish uchun zarur bo‘lgan texnologik operatsiyalaming ketma-ketligi.
Texnologik jihatdan yangi mahsulot (radikal mahsuldor innovatsiya) - bu texnologik tavsiflari (funksional xususiyatlari, konstruktiv yechimlari, shuningdek foydalanilgan materiallar va tarkibiy qismlar) yoki maqsadli ishlatilishi jihatidan ilgari ishlab chiqarilgan shu kabi mahsulotlardan tubdan yangi yoki sezilarli darajada farq qiluvchi mahsulotdir.
Texnologik tavakkalchilik - ijtimoiy va ekologik muhitning sifat o‘zgarishlari bilan bog‘liq boigan ishlab chiqarish jarayoni natijalari va ayni chog‘da mazkur jarayonning o‘zining ham inson salomatligi va tabiiy muhitga salbiy ta’sirining barcha ko‘rinishlari.
Texnologik turtki gipotezasi - har bir texnologiya rivojlanishining ma’lum bir chegarasi mavjud boiib, texnologiya ana shu chegaraga yetganda o‘zining barcha imkoniyatlarini tolaligicha sarflab boiadi va korxonaning mazkur texnologiya asosida o‘z ishlab chiqarish samaradorligini oshirish salohiyati deyarli yo‘qqa chiqadi. Mazkur holatda korxonalar raqobatli bozor muhitida yashab qolishlari uchun o‘z qollarida mavjud texnologiyalaming eng samaralisini tanlashga majbur boladilar.
Texnologiya (technology)- ishlab chiqarish omili, iqtisodiy nazariyada texnologik jihatdan qo‘llaniladigan bilimlar majmui.
|
| |
Firmaning bozordagi strategik harakati

|
Firmaning bozordagi strategik harakati
|
bet | 27/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKFirmaning bozordagi strategik harakati - bunda firma o‘zining harakatini raqobatlashuvchi firmaning harakatiga ko‘ra ishlab chiqadi.
Fisher indeksi - Laypeyres va Pashe indekslari asosida tortilgan o'rtacha geometrik sifatida hisoblanadigan indeks. U YAIM xalqaro miqyosida solishtirishda keng qo'llaniladi.
Fishеr sаmаrаsi- inflyatsiyaning qаrzlаr yoki оbligаtsiyalаr bo’yichа fоiz stаvkаsigа tа’sirini hisоbgа оlishni bildiruvchi tushunchа.
Fiskal siyosat – bu davlat budjeti daromadlari va xarajatlari tarkibiy qismini o‘zgartirish orqali milliy iqtisodiyotga ta’sir qilishni anglatadi. “Fiskal” lotincha “f scus” so‘zidan olingan bo‘lib, xazina degan ma’noni bildiradi. Bu o‘z navbatida “xazina siyosati” degan tushunchani ham yuzaga keltiradi. Davlat xarajatlari va soliqqa tortish bo‘yicha chora-tadbirlar ko‘rish orqali mamlakatdagi ijtimoiyiqtisodiy muammolarni yechishga qaratilgan siyosatdir. Fiskal siyosatning eng asosiy vazifasi – iqtisodiy-ijtimoiy siyosatni amalga oshirish uchun davlat pul fondlarini markazlashgan tarzda tashkil etish va ishlatish orqali iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashdir.
Foiz (interest) - qarz olingan mablag‘lardan foydalanganlik uchun to‘lanadigan narx.
Foiz stavkasi yoki qayta moliyalash stavkasi – Markaziy bank tomonidan tijorat banklariga beriladigan ssudaning foiz stavkasi tushuniladi. Bu ssudalarni tijorat banklari ayrim ko‘zda tutilmagan zarurat tug‘ilganda va moliyaviy ahvoli mustahkam bo‘lgan hollardagina oladilar.
Foiz stavkasining real darajasi – inflyatsiya darajasiga to‘g‘rilangan pulda ifodalangan foiz stavkasini inflyatsiya darajasiga muvof qlashtirish. Masalan, qarz beruvchi (kreditor) bergan puli miqdoriga 5% stavkasini belgilashi mumkin, ammo kutilayotgan inflyatsiya darajasi yiliga 10% ga teng bo‘lsa, unda foiz stavkasining real darajasi 15% ni tashkil etadi.
Foizning hisob stavkasi- foiz stavkasi, unga muvofiq Markaziy bank tijorat banklariga resurslar taqdim etadi.
|
| |
Erkin narxlar - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 26/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKErkin narxlar - talab va taklif ta’sirida shakllanadigan narxlardir.
Erkin savdo siyosati (trec trade) - xalqaro savdoga asosan talab va taklifning erkin kuchlari ta’sirida rivojlanish imkonini beradigan siyosat.
Erkin savdo zonalari - iqtisodiy integratsiyaning eng oddiy shakli bo‘lib, uning doirasida savdo cheklashlari bekor qilinadi.
Extimol (probability) - ma’lum natijaga erishish imkoniyati.
F
Faktoring – moliya-tijorat xizmatining turi bo‘lib, bunda bank yoki boshqa moliya tashkilotlari xarid qiluvchi korxona qarzlarini, majburiyatlarni o‘ziga oladi.
Fan-texnika taraqqiyoti (FTT) - Fan va texnika yutuqlarini joriy etish bazasida ishlab chiqarish va xizmatlar sohasining barcha tomonlarini uzluksiz takomillashtirish.
Farovon turmush darajasi – insonning har tomonlama rivojlanishini ta’minlaydigan imtiyozlardan qoniqarli darajada foydalanish.
Fermer xo‘jaligi – bu o‘ziga uzoq muddatli ijaraga berilgan er uchastkalaridan foydalangan holda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarishni amalga oshiruvchi fermer xo‘jaligi a’zolarining birgalikdagi faoliyatiga asoslangan, yuridik shaxs huquqiga ega mustaqil xo‘jalik yurituvchi sub’ekt.
Fifo - tovar-moddiy zaxiralarini birinchi kirim qilingani yoki birinchi tayyorlangani uchun bahosi bo‘yicha hisobga olish usuli, bankdan ba’zi turdagi hissalarining (vklad) anchagina qismini olishda foiz hisoblash usuli, qaysiki, olinayotgan summa dastlabki qabul qilingan щissa hisoblanadi.
Filial (branch)- bevosita investorga tegishli bo‘lgan korxona.
Filips egri chizig‘i – ishsizlik darajasi va narxlarning yillik o‘sish sur’atlari o‘rtasidagi bog‘liqlikni aks ettiruvchi egri chiziq. Bu ikki ko‘rsatkich o‘rtasidagi bog‘liqlik ingliz iqtisodchisi A.Y. Filips tomonidan Buyuk Britaniyaning 1862-1957-yillardagi ma’lumotlari asosida tadqiq etilgan. Unda inflyatsiyaning sur’ati past bo‘lsa, ishsizlikning darajasi yuqori bo‘ladi va aksincha. Muhim makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasida barqaror va oldindan ko‘rish mumkin bo‘lgan bog‘liqlikni o‘rnatish, milliy iqtisodni tartibga solish va istiqbolini belgilash imkonini beradi.
Firma – ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, tijorat yoki tadbirkorlik faoliyatiga qaratilgan, yuridik shaxs hisoblangan korxona.
|
| |
Ijtimoiy infrastruktura - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 32/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIjtimoiy infrastruktura deb, moddiy ishlab chiqarishning rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan va aholi turmush sharoitini yaxshilashga xizmat qiladigan tarmoqlar tizimi tushuniladi.
Ijtimoiy ishlab chiqarish - o‘zaro bogiiqlikda va doimiy aloqada boigan barcha individual ishlab chiqarishlaming birligidan iboratdir.
Ijtimoiy sinflar - bu axolini nisbatan ixcham va stabil (bir tekis) guruxlari bulib, ularning a’zolari umumiy kadriyatlarga, manfaatlarga va xulk - atvorga egadirlar.
Ijtimoiy siyosat - insonni kamol toptirishga qaratilib, tarkiban bandlik, daromad va ijtimoiy himoya siyosatlaridan iborat bo‘ladi.
Ijtimoiy texnologiya - turli tavsifga ega ijtimoiy muammolarni hal etish, ijtimoiy rivojlanishi va rejalashtirish jarayonida ko‘zda tutilgan maqsadlarga erishish borasida qoilaniluvchi usullar, ta’sir choralari va vositalaming umumiyligi.
Ijtimoiy to‘lovlar - kam ta’minlanganlarga pul yoki natural shaklda yordam ko‘rsatishga qaratilgan tadbirlar tizimi.
Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya - ishlab chiqarish usuli asos bo‘lib, u iqtisodiy bazis ishlab chiqarish munosabatlari va ustqurma (davlat) bilan birgalikda jamiyat tarixiy taraqqiyod rivojlanishi bosqichlarini ifodalaydi.
Ijtimoiy-iqtisodiy tizim - jamiyatdagi turli xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida iqtisodiy munosabatlar va jarayonlami bir butun holda, muayyan tarzda tarkib topishi va tartibga solinishini ifodalaydi.
Ijtimoiy-madaniy innovatsiyalar – fan, madaniyat, ta’lim, etika va mafkura sohasidagi innovatsiyalar bo‘lib, ular innovatsion yangilanish manbai bo‘lib xizmat qiladi va shu bilan bir paytda uning natijasi sifatida ijtimoiy-madaniy tuzum yoki uning rivojlanishidagi navbatdagi bosqichni shakllantiradi.
Ijtimoiy-siyosiy va huquqiy sohalardagi innovatsiyalar – ijtimoiy strattifikatsiya, sinflar tarkibi va nisbati, boshqa ijtimoiy guruhlar, davlat va huquqiy institutlarda o‘zgarishlarga olib keladi.
|
| |
Fond birjasi - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 28/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKFond birjasi- qimmatli qog‘ozlarning uyushtirilgan ikkilamchi bozori.
Fond qaytimi - asosiy ishlab chiqarish fondlarining bir so‘miga to‘g’ri keluvchi mahsulot miqdori.
Fond sig’imi -fond qaytimiga teskari bo‘lgan nisbat. Asosiy ishlab chiqarish fondlari o‘rtacha qiymatining ishlab chiqarilgan mahsulot hajmiga nisbati sifatida hisoblanadi.
Fondlar bilan ta’minlanganlik - asosiy ishlab chiqarish fondlari bilan ta’minlanganlik ko‘rsatkichi (asosiy ishlab chiqarish fondlarining korxonaning har bir xodimi yoki ishchisiga to‘g’ri keluvchi hajmi).
Fondlarning aylanishi – bu moddiy ashyoviy omillar qiymatining ishlab chiqarish va muomala sohalari orqali harakat jarayonidir.
Fors-major- oldindan kutilmagan hodisa; bitimda ishtirok etadigan taraflarning harakatlariga bog‘liq bo‘lmagan, lekin shartnoma majburiyatlarining buzilishiga olib keladigan hodisa, masalan, tabiiy ofat, harbiy harakatlar va hakazo hollar.
Forvarda kontrakti (forward cjntract)- kelgusida valyutaning muayyan sanaga kontraktni tuzish paytida belgilangan narx bo‘yicha oldi-sotdisi to‘g‘risidagi kelishuv.
Foyda - korxona faoliyatining yakuniy moliyaiy natijalari; pul tushumi va xarajatlar o‘rtasidagi farq sifatida aniqlanadi.
Foyda (buxgalteriya) - mahsulotni sotishdan tushgan tushumdan ushbu mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun ketgan yalpi xarajatni (tashqi xarajatni) ayrilganiga teng.
Foyda normasi - foyda massasining ishlab chiqarish xarajatlariga bo‘lgan nisbatining foizdagi ifodasi.
Foyda va aralash daromadlar - yalpi qo'shilgan qiymatning bir qismi bo'lib, u ishlab chiqaruvchilar ixtiyorida ish haqi, ishlab chiqarish va import solig'ini to'lagandan so'ng qoladi. Bu modda mulkdan olgan daromadni hisobga olmagan holda ishlab chiqarishdan olingan foyda yoki zarar summasini ifodalaydi. Bu uy xo'jaliklariga qarashli nokorparativ korxonalarda bu mulk egasi va tadbirkor daromadidan ajratib bo'lmaydigan mehnat uchun to'lovlar elementini ham o 'z ichiga oladi. Shuning uchun uni aralash daromad ham deyiladi.
|
| |
Hissadorlik jamiyati - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 31/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKHissadorlik jamiyati – ko‘proq foyda olish maqsadida mehnat, mehnat qurollari va boshqa ishlab chiqarish vositalari hamda pul resurslarini birlashtirgan uyushmadir.
Hozirgi zamon puli - tovarlami ayirboshlashda umumiy ekvivalent rolini bajaruvchi, umum ko‘pchilik tomonidan tan olingan va davlat tomonidan qonuniylashtirilgan vosita.
Hududiy mehnat taqsimoti – muayyan mamlakat doirasida ayrim hududlar yoki mintaqalardagi mehnatning ixtisoslashuvi. Har bir hudud doirasida ham ichki ixtisoslashuv yuz beradi.
Hududning innovatsion salohiyati - uning yalpi innovatsion imkoniyatlari, takror ishlab chiqarish jarayonida innovatsion faoliyatini amalga oshirish bo‘yicha iqtisodiy munosabatlar tizimi va hududning yalpi innovatsion resurslari bilan ifodalanadi.
Huquqiy shaxs - fuqarolik sub’ekti sifatida faoliyat yurituvchi, musaqil balans, gerbli muhr va bankda hisob raqamiga ega, Nizom asosida faoliyat yurituvchi hamda baknrotga uchraganda o‘z mulki bilan javob beruvchi korxona.
I
Ichki axborotlar - korxona faoliyatiga tegishli bo‘lgan hali rasman e’lon qilinmagan ma’lumotlar. Birja bitimlarini tuzishda ichki axborotlardan foydalanish noqonuniy hisoblanadi.
Ichki milliy mahsulot - bir yil davomida mamlakat hududida vujudga keltirilgan va bevosita itte’molchilarga yetib boradigan barcha tayyor tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlarning bozor bahosidagi qiymati.
Ichki xarajatlar - korxonaning o‘ziga tegishli bo‘lgan resurslardan foydalanish natijasida vujudga keladigan xarajatlar.
IDTTS maqsadi - iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlash, iqtisodiy tizimni mustahkamlash va uni o‘zgarib turuvchi sharoitga moslashtirishga qaratiladi.
IDTTS usullari - tartibga solishning ma’muriy va iqtisodiy dastaklari birligidir.
Ijara - mulkni ma’lum bir haq to‘lash evaziga, vaqtinchalik foydalanishga berish to‘g’risidagi shartnomaga asoslangan holda yollash.
Ijara xaqi (to‘lovi) - yerdan foydalanuvchi tomonidan bir yilda yer egasiga to‘lanadigan pul mikdori.
Ijtimoiy – iqtisodiy munosabatlar - bu kishilar uchun zarur bo‘lgan hayotiy ne’matlarni ishlab chiqarish, taqsimlash, ayriboshlash va is’temol qilish jarayonida vujudga keladigan munosabatlar.
|
| |
Ikkilamchi bandlik - Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov

|
Termiz davlat universiteti iqtisodiyot kafedrasi n. X. Turopova, J. E. Ashurov
|
bet | 33/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKIkkilamchi bandlik - qo‘shimcha ish bilan, ya’ni qo‘shimcha daromad beruvchi faoliyat bilan band boiishidir.
Ikkilamchi deflyator usuli - qo'shilgan qiymati o'zgarmas baholarda qayta baholash usuli bo'lib, uning uchun avval ishlab chiqarish va oraliq iste’mol deflyatorlanadi, so'ngra birinchisidan ikkinchisi ayriladi.
Ikkiyoqlama texnologiya - ham harbiy maqsadlarda, ham fuqarolik mahsulotlarini ishlab chiqarishda foydalaniluvchi texnologiyalar.
Ilmiy faoliyat - texnologik, muhandislik, iqtisodiy, ijtimoiy, gumanitar va shu kabi muammolaming yechimi borasida yangi bilimlami qo‘llashga yo‘naltirilgan aqliy faoliyat. Ilmiy faoliyatning asosiy diqqat - e’tibori fan, texnika va ishlab chiqarishning yaxlit bir tizim sifatida faoliyat ko‘rsatishini ta’minlashga qaratiladi.
Ilmiy-texnik salohiyat- mamlakatdagi fan, texnika va muhandislik ishlarining rivojlanish darajasi, jamiyatning fan-texnika muammolarini hal qilish uchun mavjud resurs va imkoniyatlarining umumiy tavsifnomasi.
Ilmiy-texnologik o‘zgarishlar – mehnat mahsuldorligini bir necha marta oshirish, birlamchi (tabiiy) resurslar iste’moli va atrof-muhitga zararli chiqitlar chiqarishni qisqartirishga imkon beruvchi ishlab chiqarishning postindustrial gumanistik-noosfera texnologik usuliga o‘tishga imkon beradi.
Imidj – firmaning mavqei, ishlab chiqarayotgan molning, xizmatning sifati, rahbarlarning obro‘si haqidagi buyurtmachi va xaridorning fikri.
Immigratsiya - ishchi kuchining mamlakatga doimiy yashash uchun kirib kelishi.
Import (lot. importo –kiritaman) – 1) mamlakat ichiga foydalanish yoki sotish uchun chetdan olib kelingan xorijiy mahsulotlar; 2) kapital import xorijdan mamlakatga kelayotgan kapital (kredit, zayom va boshqa); 3) chetdan olib kelingan mahsulotlarning umumiy soni va qiymati. U vaqtni tejashga, iqtisodiyot, aholi ehtiyojini qondirish vazifalarini muvaffaqiyat bilan hal qilishga ko‘maklashadi.
Import inflyasiyasi - bunda tashqi omillar ta’sir qilib, mamlakatga chet el valyutasining haddan tashqari oqib kelishi va import tovarlarining bahosi oshishi tufayli yuzaga keladi.
|
| |
Franchayzer - franchayzi bilan franchayzing shartnomasi imzolovchi yirik korxona (korporatsiya, firma va hokazo).
Franchayzi (operator)

|
Franchayzer - franchayzi bilan franchayzing shartnomasi imzolovchi yirik korxona (korporatsiya, firma va hokazo).
Franchayzi (operator)
|
bet | 29/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKFranchayzer - franchayzi bilan franchayzing shartnomasi imzolovchi yirik korxona (korporatsiya, firma va hokazo).
Franchayzi (operator) - yirik franchayzer korxona bilan bitim tuzuvchi kichik korxona.
Franchayzing - yirik va kichik tadbirkorlikning aralash shakli; o‘zaro foydali hamkorlik munosabatlari.
Friksion ishsizlik – ish qidirayotgan yoki yaqin vaqt ichida ish bilan ta’minlanishini kutayotgan ishchi kuchi.
Funksional moliyalashtirish – budjet siyosatini ishlab chiqish konsepsiyasi. Uning asosida budjet emas, balki iqtisodiyot muvozanatlashtirilishi zarur, degan qoida yotadi. Bunda makroiqtisodiy barqarorlik davrida budjet ijobiy saldoga ega bo‘lishi zarur degan f ler ilgari suriladi. Zero, iqtisodiy o‘sish sharoitida budjetga soliqlar tushumi avtomatik ravishda ko‘payadi, makroiqtisodiy barqarorlik esa buni rag‘batlantiradi. Demak, budjet kamomadi avtomatik ravishda o‘z-o‘zidan yo‘q bo‘ladi. Undan tashqari, davlatning soliqlarni belgilash huquqi va pullarni vujudga keltira olish sharoitida uning budjet kamomadini moliyalashtirish imkoniyatlari amaliy jihatdan cheksizdir.
Funksional talab - tovarni sifatidan kelib chiqib unga bo‘lgan talab.
Fyuchers - hozirgi narxlarda ma’lum mikdordagi tovarni kelajakda ma’lum kunda yetkazib berish uchun tuzilgan muddatli shartnoma. Tavakkalchilik bilan bog‘liq bo‘lmagan aktivlar - aktiv tomonidan tushadigan pullar mikdor oldindan belgilangan miqdorda bo‘lishi.
Fyuchers kontrakti (futures contract)-tovarlar, moliyaviy vositalarni kelishilgan muddatda kontraktni tuzish chog‘ida belgilangan narx bo‘yicha sotish yoki xarid qilish to‘g‘risidagi kelishuv.
G
Geografik bozor segmentatsiyasi - bu bozorni turli geografik birlik guruxiga bo‘lish tushuniladi. Ular quyidagilardir: mamlakatlar, xududlar, viloyatlar, shaxarlar, qishloqlar va hokazolar.
Giperinflyatsiya – pul qadrsizlanishining juda yuqori sur’atini ifodalaydi. Bunda pulning qadrsizlanishi yiliga 1000 foizdan ortadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Franchayzer - franchayzi bilan franchayzing shartnomasi imzolovchi yirik korxona (korporatsiya, firma va hokazo).
Franchayzi (operator)
|
Investision loyihani oqlash muddati

|
Investision loyihani oqlash muddati
|
bet | 38/108 | Sana | 18.07.2024 | Hajmi | 146,5 Kb. | | #267806 |
Bog'liq Lugat iqtisodiyot UDKInvestision loyihani oqlash muddati - joriy foydalar yig’indisini investisiya qiymatiga teng bo‘lishini ta`minlovchi minimal vaqt oralig‘i.
Invesitsion siyosat - kapital qo‘yilmalarning eng utsivor yunalishlarini tanlash, iqtisodiyot samaradorligini oshirish, sarflangan har bir so‘mga mahsulot o‘sishi va milliy daromadning eng yuqori ko‘rsatkichlariga erishish.
Investitsion faoliyat - investitsiyalami ro‘yobga chiqarish bo‘yicha qilinadigan amaliy harakatlar.
Investitsiya - so‘zi nemischa investition, lotincha investio so‘zlaridan olingan bo‘lib, u kapitalni uzoq muddatli qo‘yilmalar tariqasida sanoat, qishloq xo‘jaligi, transport va boshqa tarmoqlarga sarf etiladigan xarajatlar summasidir.
Investitsiyalar - mamlakat ichkarisi va tashqarisida yangi korxona yaratish va mavjud korxonalarni zamonaviylashtirish, eng yangi texnika va texnologiyalarni o‘zlashtirish, ishlab chiqarish darajasini oshirish va foyda olish maqsadida uzoq muddatli mablag’lar kiritilishi.
Investitsiyalar sof hajmi - bu investitsiyalar yalpi hajmidan amortizatsiya hajmining ayirmasiga teng.
Investisiyalash - asosiy kapitalni to‘ldirish va o‘stirish uchun vapital qo‘yish jarayoni.
Investitsiyalar samaradorligi - milliy daromad (foyda) investitsion sarflar summasiga nisbatining foizdagi ifodasi.
Investitsiyalash - asosiy kapitalni to‘ldirish va o‘stirish uchun kapital ko‘yish jarayoni.
Investitsiyani ichki oqlash normasi (IRR - internal rate of return) - investitsion loyiha samaradorligi ko‘rsatkichi. Investitsiyani (minus bilan olingan) qiymati bilan kelajakda olinadigan sof qiymati yig‘indisini nolga normasi.
Investor - biron-bir faoliyatga, korxonaga foyda olish maqsadida uzoq muddatli kapital kiritishni amalaga oshiruvchi xususiy tadbirkor, tashkilot yoki davlat.
Ipoteka - qarzdorning ko‘chmas mulki bilan ta’minlangan, qarz majburiyatini aks ettiruvchi qimmatbaho qog‘oz.
Ipoteka krediti - ko‘chmas mulk (er, bino, uy-joy kabilar)ni garovga qo‘yish hisobiga beriladigan kredit. Odatda ipoteka kreditidan asosan qishloq xo‘jaligida asosiy fondlami yangilash uchun yirik qo‘yilmalarni qoplashda foydalaniladi.
|
| |
Назорат саволлари - Щзбекистон Республикаси

|
Щзбекистон Республикаси
|
bet | 25/39 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,03 Mb. | | #141219 |
Bog'liq muzaffarНазорат саволлари:
1. Рing дастури ыандай маысадда ыщлланилади?
2. Telnet нима?
3. FTРнинг ыандай имкониятлари мавжуд?
4. Ъозирда Internetда FTРнинг ыандай турлари мавжуд?
5. Керакли сервер билан боьланиш учун нима ыилиш керак?
6. Very Easy Rоdent Оriyntal Netwide Index tо Cоmрuterzed Archives нима?
7. Gорherда Verоniсa деганда нимани тушунасиз
8. Ъозирда Internetда FTРнинг ыандай турлари мавжуд?
9. Керакли сервер билан боьланиш учун нима ыилиш керак?
10. Telnet нима?
10 - М А В З У:
Internetда манзилгоълаш услубиёти
Р е ж а:
10.1. Wоrld Wide Web да ишлаш
10.2. Internet ресурсларининг манзилгоълаш услубиёти.
10.3. WWW да ишлаш.
10.1. Wоrld Wide Web да ишлаш
Таянч сщз ва иборалар:
Wоrld Wide Web, глобал, глобал гиперматн, график, видео, Markuр Language, почта.
Wоrld Wide Web (WWW) - мулpтмедиа асосида глобал гиперматн ахборот тизимидир, у ыуйидагиларни амалга оширади:
* ахборотлар махсус дастурий таoминот жойлашган Интернетга бирлашган WWW - серверларида саыланади;
* ахборот щз ичига матнни, графикни, видео ва овозни олиши мумкин;
* Интернетдан фойдаланувчилар ушбу ахборотни Web-брощзерлар
"дастур-мижозлар" ёрдамида олиш мумкин (Web-хужжатларни кщриб чиыиш дастури);
* WWWда ахборотлар хужжатлар шаклида такдим этилган. Уларнинг ъар бири гипер алоыа (hieрerlinks)-жщнатмани щз ичига олиши мумкин;
* WWWда гиперматнли хужжатларни яратиш учун HTML(Hiрer Text Markuр Language-щлчаш ва гиперматн тили)дан фойдаланилади:
* WWWда "мижоз - сервер"ларнинг щзаро ъаракати HTTР (Hyter Text Transmissn Рrоtоcоl - гиперматнни узатиш) протоколи асосида амалга оширилади. Бунда бошыа иловалардан фарыли равишда бутун иш давомида иккита пункт оралигида алоыа щрнатилмайди, мижознинг сщровига нисбатан сервернинг ъар бир жавобидан сунг алоыа тухтатиб олинади;
* HTML-хужжатлар шаклидаги тармоы ресурслари URL (Unifоrm Resоurse Lоcatоr - ресурсларнинг унификацияланаган локаторлари) ёрдамида индентификацияланади. URL керакли ресурснинг каерда жойлашганлигини аниылайди.
HTTР серверидан хужжатларни сураш учун ыуйидагича схемадан фойдаланилади:
httр:// сервер адреси: {порт номери}/директория_номи/файл номи.
Web тизими шуниси билан яхшики, Интернетнинг бошыа сервери Wоrld Wide Web сервери бщлиши шарт эмас. HTML ftр ёки Gорher буйича янгиликлар ( UseNet) гурухидан олиниши мумкин бщлган хужжатлар билан алоыа щрнатиш имконини беради. У telnet ва электрон почта адреслари билан алоыа щрната олади.
|
| |
Mavzu yuzasidan savollar - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

50
3-§. Saralash algoritmlari. Eng oddiy algoritmlar. Past baho
Mazkur
mavzuda
algoritmlarning
yangi
sinfi
-
saralash
algoritmlarini oʻrganamiz. Ma‘lumotlarni qayta ishlashda ma‘lumotning
axborot (
info
) maydonini bilish va uni mashinada joylashishini tasavvur
qilish juda muhimdir.
Saralashning ichki va tashqi saralash turi mavjud:
1.ichki saralash - bu tezkor xotiradagi ma‘lumotlarni saralash;
2. tashqi saralash - tashqi xotira (fayllar)dagi ma‘lumotlarni
saralash.
Saralash deganda ma‘lumotlarni xotirada muayyan tartibda uning
kalitlari boʻyicha joylashtirish, muayyan tartib deganda esa kalit qiymati
boʻyicha oʻsish (yoki kamayish) tartibida roʻyxatning boshidan
oxirigacha joylashtirish tushuniladi.
Saralash algoritmlarining samaradorligini bir necha parametrlari
boʻyicha farqlash mumkin. Bu parametrlarning asosiylari quyidagilar
hisoblanadi:
-
saralash uchun sarflanadigan vaqt;
-
saralash uchun talab qilinadigan tezkor xotira hajmi.
Saralash algoritmlarini baholashda faqat ―joyida‖ saralash usullarini
qarab chiqamiz, ya‘ni saralash jarayoni uchun qoʻshimcha xotira
zahirasi talab qilinmaydi. Saralash uchun sarf qilinadigan vaqtni esa,
saralash bajarilishi jarayonida amalga oshiriladigan taqqoslashlar va
oʻrin almashtirishlar soni orqali hisoblash mumkin. Ixtiyoriy saralash
usulida taqqoslashlar soni O(nlog
2
n) dan O(n
2
) gacha boʻlgan oraliqda
yotadi.
Ma‘lumotlarni saralashning
list - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

48
for (it = mylist.begin(); it != mylist.end(); it++) {
cout << (*it) << " ";
}
return 0;
}
10-rasm. Roʻyxat bilan ishlash metodlari asosida olingan natijalar
Elementlarni oʻchirish.
pop_front () va pop_end () usullaridan
foydalanib, boshida va oxirida oʻchirishga qoʻshimcha ravishda, siz
quyidagilarni oʻchirishingiz mumkin:
1)
Yacheykalar diapazonini;
2)
Ixtiyoriy yacheykani;
3)
Qanday shart asosida biror yacheykani;
4) X qiymatiga ega boʻlgan barcha yacheykalarni oʻchirib tashlash
mumkin.
for (i = 0; i - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

57
Ikkinchi oldinga oʻtish:
(0 1 4 2 6 2 8)? (0 1 4 2 6 2 8)
(0 1 4 2 6 2 8)? (0 1 2 4 6 2 8), 4>2 bilan almashtirish
(0 1 2 4 6 2 8)? (0 1 2 4 6 2 8)
(0 1 2 4 6 2 8)? (0 1 2 4 2 6 8), 6>2 bilan almashtirish
Ikkinchi orqaga oʻtish:
(0 1 2 4 2 6 8)? (0 1 2 2 4 6 8), 4>2 bilan almashtirish
Endi, massiv allaqachon saralangan, ammo bizning algoritmimiz
tugallanganligini bilmaydi. Algoritm bu saralanganligini bilish uchun
barcha oʻtishlarni hech qanday almashtirishsiz bajarishi kerak.
(0 1 2 2 4 6 8) ? (0 1 2 2 4 6 8)
(0 1 2 2 4 6 8) ? (0 1 2 2 4 6 8)
Quyida yuqoridagi algoritmning bajarilishi keltirilgan:
void CocktailSort(int a[], int n)

void CocktailSort(int a[], int n) { bool swapped = true; int start = 0; int end = n - 1; while (swapped) { swapped = false; for (int i = start; i < end; ++i) { if (a[i] > a[i + 1]) { swap(a[i], a[i + 1]); swapped = true; } }
58
if (!swapped) break; swapped = false; --end; for (int i = end - 1; i >= start; --i) { if (a[i] > a[i + 1]) { swap(a[i], a[i + 1]); swapped = true; } } ++start; } } Vaqt boʻyicha murakkabligi:
Eng yomon baho: O(n
2
)
Oʻrtacha baho: O(n
2
)
Eng yaxshi baho: O(n)
3. Taroqsimon saralash. Comb sort. Taroqsimon saralash –
―Pufakchali‖ saralashning yaxshiroq varianti. Uning gʻoyasi algoritmni
sekinlashtiradigan qator oxiridagi kichik qiymatlarga ega elementlarni
"yoʻq qilish". Agar pufakchali va Sheyker saralashlarida, massiv boʻylab
takrorlanganda qoʻshni elementlar taqqoslansa, u holda "tarash" paytida
avval taqqoslangan qiymatlar orasida yetarlicha katta masofa olinadi,
soʻngra u minimal darajaga tushadi.
Dastlabki boʻshliq tasodifiy tanlanmasligi kerak, lekin maxsus
qiymatni hisobga olgan holda - kamaytirish qiymati, uning optimal
qiymati 1,247 ga teng. Dastlab elementlar orasidagi masofa massivning
kattaligiga 1,247 ga teng boʻladi; har bir keyingi bosqichda masofa yana
qisqartirish koeffitsiyentiga boʻlinadi - va shunga oʻxshash jarayon
algoritm oxirigacha davom etadi.
59
Vaqt boʻyicha murakkabligi:
Eng yomon baho: O(n
2
)
Oʻrtacha baho:
(n
2
/2
p
), p – inkrementlar miqdori
Eng yaxshi baho: O(n logn)
Xesh funksiyalarda kolliziya - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

Xesh funksiyalarda kolliziya – ikkita har xil ma‘lumotdan bir xil
xesh qiymat hosil boʻlib qolishi. Kolliziyaning oldini olish yoʻllaridan
biri bu xesh jadval hisoblanadi. Xeshlash algoritmlarining bardoshliligi
xa xavfsizliligi kolliziyaga chidamliligi bilan aniqlanadi.
170
14.2. Xesh funksiyalar qoʻllanilishi va axborot xavfsizligidagi oʻrni Xeshlash algoritmlarining zamonaviy kriptografiyadagi tutgan oʻrni
juda muhimdir va undan hozirda keng koʻlamda foydalaniladi.
58-rasm. Kriptografik xesh funksiyalar ishlatilishi Yangi xesh algoritmlar xam yaratilmoqda. Yangi xesh algoritmlar
kolliziyaga bardoshli, xesh qiymatning tez hisob-kitob qila olishi va.h.k
xususiyatlarga ega boʻladi.
Xesh funksiyalar asosan, Elektron raqamli imzo (ERI)da, Torrent,
DC Hub, Operatsion sistemalarda va fayllarning butunliligini yoki
oʻzgartirilganligini nazorat qilish uchun foydalaniladi. Axborot
butunligini nazorat qilishning koʻproq maqbul boʻlgan metodlaridan biri
xesh-funksiyadan foydalanish hisoblanadi. Xesh-funksiyaning qiymatini
uning kalitini bilmasdan turib qalbakilashtirib boʻlmaydi, shu sababli
xeshlash kalitini shifrlangan koʻrinishda yoki jinoyatchining «qoʻli
yetmaydigan» joydagi xotirada saqlash kerak.
171
10-jadval. Xesh funksiyalar tahlili CRC32 (Cyclic redundancy check – Davriy kamchilikni
tekshiruvchi kod) kompyuter qurilmalarida, ya‘ni tarmoq qurilmalari va
doimiy xotiradagi ma‘lumotlarni xavfsizligini ta‘minlashda ya‘ni
oʻzgartirilmaganligini doimiy ravishda tekshirib boradigan oddiy xesh
funksiya hisoblanadi. CRC32 xalqaro standarti CRC32-IEEE 802. Bu
algoritm juda tez ishlagani bilan, kriptoxavfsizlikni toʻliq ta‘minlay
olmaydi. Shunga qaramasdan keng qoʻllaniladi chunki, ishlatilishi juda
oddiy va tez. 32-bit xesh-kod odatda 8 ta simvoldan iborat 16 lik sanoq
sistemasida ifodalanadi. Bu algoritm kriptografik hisoblanmaydi.
MD4 xeshlash algoritmi RSA Data Security, Inc. Ronald L. Rivest
tomonidan ishlab chiqilgan. MD4 aralashgan algoritm hisoblanadi, Endi
ishonchsiz hisoblanadi. Bu algoritm (32-bit protsessorlari uchun) tez va
peer-to-peer tarmogʻi edonkey 2000 Qo'shma Algoritm hash kodi 32 ta
simvoldan iborat bo'lgan belgilar bilan o'n oltilik soni RFC 1320.
tasvirlangan hisoblash ishlatiladi.
MD5 xesh funksiyasi algoritmi Massachusets texnologiya instituti
professori Ronald Rivest tomonidan 1992 yilda ishlab chiqilgan. Bu
172
algoritmda kiruvchi ma‘lumot uzunligi ixtiyoriy bo‗lib, xesh qiymat
uzunligi 128 bit bo‗ladi. MD 5 xesh funksiyasi algoritmida kiruvchi
ma‘lumot 512 bitlik bloklarga ajratilib, ular 16 ta 32 bitlik qism
bloklarga
ajratiladi
va
bular
ustida
amallar
bajariladi.
Faraz qilaylik, bizga uzunligi b bit bo‗lgan, bu yerda b – ixtiyoriy
nomanfiy butun son, ma‘lumot berilgan bo‗lsin va bu ma‘lumotning
bitlari quyidagicha:
m0m1…m(b-1)
Merge sort algoritmining murakkabliklarini baholang 
2

70
3.
Birlashtirish bosqichi qanday amalga oshiriladi?
5-§. Tez saralash algoritmi
Tezkor saralash (Quick Sort).
Saralashning eng yaxshi
algoritmlari oʻnligi tuzilganda, koʻplab dasturchilar roʻyxati orasida
Tezkor saralash (Quick Sort) algoritmini koʻrishimiz mumkin. Oʻtgan
mavzuda saralash algoritmlarining eng yaxshilaridan biri sifatida
birlashtirib saralash (Merge Sort) algoritmni koʻrib chiqqandik. Shuning
uchun Quick Sort algoritmining qanday afzalliklari mavjud, degan tabiiy
savol paydo boʻladi?
Amaliy nuqtai nazardan Quicksort algoritmi raqobatbardosh
boʻlib, koʻpincha MergeSort algoritmidan ustun turadi va shu sababli bu
koʻplab dasturlash kutubxonalarida standart tartiblash usuli hisoblanadi.
Quicksort algoritmining MergeSort algoritmidan katta ustunligi
shundaki, u bir joyda ishlaydi - u kirish massivi bilan faqat
elementlarning juft toʻgʻridan-toʻgʻri almashinuvini takrorlash orqali
ishlaydi va shu sababli oraliq uchun faqat ozgina qoʻshimcha tezkor
xotira kerak boʻladi.
Tezkor saralash (Quick sort – Xoara metodi) koʻpincha qsort deb
nomlanadi (uning nomi C standart kutubxonasida) - bu ingliz kompyuter
olimi Toni Xoara tomonidan 1960-yilda Moskva davlat universitetida
ishlab yurgan paytlarida yaratilgan saralash algoritmi hisoblanadi.
Massivlarni saralash boʻyicha eng tez ma‘lum boʻlgan universal
algoritmlardan biri: n elementni saralashda oʻrtacha O (nlogn)
almashinuv boʻladi. Bir qator kamchiliklar mavjudligi sababli amalda
odatda ba‘zi bir oʻzgartirishlar bilan qoʻllaniladi.
SHA-1 xesh funksiyasi algoritmi - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

SHA-1 xesh funksiyasi algoritmi. Kafolatlangan bardoshlilikka
ega bo‗lgan xeshlash algoritmi SHA (Secure Hash Algorithm)
AQShning standartlar va texnologiyalar Milliy instituti (NIST)
tomonidan ishlab chiqilgan bo‗lib, 1992 yilda axborotni qayta ishlash
federal standarti (RUB FIPS 180) ko‗rinishida nashr qilindi. 1995 yilda
bu standart qaytadan ko‗rib chiqildi va SHA-1 deb nomlandi (RUB FIPS
180-1). SHA algoritmi MD4 algoritmiga asoslanadi va uning tuzilishi
MD4 algoritmining tuzilishiga juda yaqin. Bu algoritm DSS standarti
asosidagi elektron raqamli imzo algoritmlarida ishlatish uchun
mo‗ljallangan. Bu algoritmda kiruvchi ma‘lumotning uzunligi 264
bitdan kichik bo‗lib, xesh qiymat uzunligi 160 bit bo‗ladi. Kiritilayotgan
ma‘lumot 512 bitlik bloklarga ajratilib qayta ishlanadi.
Xesh qiymatni hisoblash jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
1-bosqich. To‘ldirish bitlarini qo‘shish. Berilgan ma‘lumot uzunligi 512 modul bo‗yicha 448 bilan
taqqoslanadigan (ma‘lumot uzunligi
448 mod 512) qilib to‗ldiriladi.
To‗ldirish hamma vaqt, hattoki ma‘lumot uzunligi 512 modul bo‗yicha
448 bilan taqqoslanadigan bo‗lsa ham bajariladi. To‗ldirish quyidagi
tartibda amalga oshiriladi: ma‘lumotga 1 ga teng bo‗lgan bitta bit
qo‗shiladi, qolgan bitlar esa 0 lar bilan to‗ldiriladi. Shuning uchun
qo‗shilgan bitlar soni 1 dan 512 tagacha bo‗ladi.
2-bosqich. Ma’lumotning uzunligini qo‘shish. 1-bosqichning natijasiga berilgan ma‘lumot uzunligining 64 bitlik
qiymati qo‗shiladi.
3-bosqich. Xesh qiymat uchun bufer initsializatsiya qilish. Xesh funksiyaning oraliq va oxirgi natijalarini saqlash uchun 160
bitlik buferdan foydalaniladi. Bu buferni beshta 32 bitlik A, B, C, D, E
173
registrlar ko‗rinishida tasvirlash mumkin. Bu registrlarga 16 lik sanoq
sistemasida quyidagi boshlangʻich qiymatlar beriladi:
A=0x67452301,
B=0xEFCDAB89,
C=0x98BADCFE,
D=0x10325476,
E=0xC3D2E1F0.
Keyinchalik bu o‗zgaruvchilar mos ravishda yangi
a ,
b ,
c ,
d va
e o‗zgaruvchilarga yozib olinadi.
Xesh funksiyalar turlari - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

169
raqib tomonidan qilingan aktiv hujumlar to‗gʻrisida ham ogohlantiradi.
Buzgʻunchi xesh qiymatni osonlik bilan o‗zi hisoblab topa olmasligi va
muvaffaqiyatli imitatsiya qilishi yoki ma‘lumotni o‗zgartira olmasligi
uchun xesh funksiya 70 buzgʻunchiga ma‘lum bo‗lmagan maxfiy kalitga
ega bo‗lishi kerak. Bu maxfiy kalit faqatgina ma‘lumotni uzatuvchi va
qabul qiluvchi tomonlarga ma‘lum bo‗lishi kerak. Bunday xususiyatga
ega xesh funksiyalarga kalitli xesh funksiyalar deyiladi. Kalitli xesh
funksiyalar yordamida hosil qilinadigan ―imitoqo‗yish‖lar imitatsiya
(impersonation) turidagi hujumlarda qalbaki ma‘lumotlarni hosil
qilishga (fabrication) va ―o‗zgartirish‖ (substitution) turidagi hujumlarda
uzatiladigan ma‘lumotni modifikatsiya (modification) qilishga yo‗l
qo‗ymaslikda foydalaniladi.
Ma‘lumot manbaining autentifikatsiyalash masalasi axborot-
kommunikatsiya tizimlarining bir-biriga ishonmaydigan ikki tomoni
orasida ma‘lumot almashinuvida yuzaga keladi. Bu masalani hal
qilishda ikkala tomon ham biladigan maxfiy kalitdan foydalanib
bo‗lmaydi. Bu holatda ma‘lumotning manbaini autentifikatsiya qilishga
imkon beradigan elektron raqamli imzo sxemasi qo‗llaniladi. Bunda
odatda foydalanuvchining maxfiy kalitiga asoslangan imzo qo‗yishdan
oldin xatolik kodini aniqlovchi xesh funksiya yordamida ma‘lumot
siqiladi. Bu holda xesh funksiya maxfiy kalitga ega bo‗lmaydi hamda u
fiksirlangan bo‗lishi va hammaga ma‘lum bo‗lishi mumkin. Unga
qo‗yilgan asosiy talab imzolangan hujjatni o‗zgartirish hamda bir xil
xesh qiymatga ega bo‗lgan ikkita har xil ma‘lumotni tanlash imkoniyati
yo‗qligining kafolatidir.
Agar bir xil xesh qiymatga ega bo‗lgan ikkita har xil ma‘lumot
mavjud bo‗lsa, bu ma‘lumotlar jufti kolliziya hosil qiladi deyiladi.
Oddiy saralash algoritmlari va ularning tahlili

55
Pufakchali saralash (Bubble sort) algoritmining C++ dastur
kodi.
Ushbu algoritm ta‘limiy hisoblanadi va samaradorligi pastligi
sababli amalda deyarli hech qachon qoʻllanilmaydi: u kichik elementlar
(ular "toshbaqalar" deb nomlanadi) massiv oxirida joylashgan testlarda
sekin ishlaydi. Biroq, koʻplab boshqa usullar bunga asoslangan,
masalan, Sheyker saralash va taroqsimon saralashlari.
Vaqt boʻyicha murakkabligi:
Eng yomon baho: O(n
2
)
Oʻrtacha baho: O(n
2
)
Eng yaxshi baho: O(n)
void bubbleSort(int arr[], int n)
{
int i, j;
bool swapped;
murakkabligi - Samarqand davlat universiteti o. R. Yusupov, I. Q. Ximmatov, E. Sh. Eshonqulov

52
usullar mavjud boʻlsa-da, siz samaradorlikda
sezilarli yutuqqa
erishishingiz mumkin.
Massivlarni saralash masalasini yechishda odatda qoʻshimcha
xotiradan foydalanishni minimallashtirish talabi qoʻyiladi, bu esa
qoʻshimcha massivlardan foydalanishga yoʻl qoʻyilmasligini anglatadi.
Quyidagi koʻrsatkichlar ham muhimdir:
•
Xotira.
Bir qator algoritmlar ma‘lumotlarni
vaqtincha saqlash
uchun qoʻshimcha xotira ajratishni talab qiladi. Amaldagi xotirani
baholashda boshlangʻich
massiv egallagan joy, kirish ketma-ketligidan
mustaqil
sarflangan xotira, masalan, dastur kodini saqlash uchun
ajratilgan joy hisobga olinmaydi.
•
Turgʻunlik
. Doimiy saralash teng elementlarning
nisbiy holatini
oʻzgartirmaydi. Ushbu xususiyat juda foydali boʻlishi mumkin, agar ular
bir nechta maydonlardan iborat boʻlsa va saralash ulardan biri
tomonidan amalga oshirilsa.
Barcha saralash usullarini ikkita katta guruhga boʻlish mumkin:
•
Saralashning bevosita usullari;
• Takomillashtirilgan saralash usullari;
Toʻgʻridan-toʻgʻri tartiblash usullari
usul asosida yotadigan
prinsipga koʻra, uchta kichik guruhga boʻlinadi:
• oddiy qoʻshimchalar boʻyicha saralash (qoʻshish);
• tanlash (saralash) boʻyicha saralash;
• Almashish boʻyicha saralash ("Pufakchali" saralash).
Takomillashtirilgan tartiblash usullari toʻgʻridan-toʻgʻri prinsiplarga
asoslanadi, ammo saralash usulini tezlashtirish uchun ba‘zi bir original
gʻoyalardan foydalaniladi. Toʻgʻridan-toʻgʻri
saralash usullari amalda
kamdan kam qoʻllaniladi, chunki ular nisbatan past koʻrsatkichlarga ega.
Biroq, ular shu usullar asosida kelib asoslangan takomillashtirilgan
usullarning mohiyatini yanada yaxshi namoyish etadi. Bundan tashqari,
ba‘zi hollarda (odatda massivning uzunligi kichik boʻlsa
yoki yoki
massiv elementlarining boshlangʻich joylashuvi bilan) toʻgʻridan-toʻgʻri
usullar takomillashtirilgan usullardan ham ustun boʻlishi mumkin.