«Tadqiqotni oʻtkazish sharoiti va uslublari»

«Tadqiqotni oʻtkazish sharoiti va uslublari»
deb nomlangan
ikkinchi bobida disertatsiya mavzusi yuzasidan tadqiqot hududining geografik oʻrni,
dala tajribalari oʻtkazilgan joyning tuproq sharoitlari, iqlim sharoitlari va tajribalarni
oʻtkazish uslublari ta‟riflangan. Ushbu bobda tadqiqotlar mavzusi yuzasidan har bir
tajribani oʻtkazilish usullari, dala tajribalarini olib borish tartibi, tajriba
maydonchasidagi nihollarning oʻsishi va rivojlanishini oʻrganishda qoʻllanilgan
fenologik kuzatuvlar va biometrik hisoblar, tajriba ma‟lumotlariga matematik va
statistik ishlov berish tartibi bayon etilgan.
Dissertatsiyaning
«Qoraqalpogʻistonning turli darajada shoʻrlangan
sugʻoriladigan yerlarida kuzgi bugʻdoy maydonlarida tarqalgan begona
oʻtlarning turlari va tarqalish hududlari»
deb nomlangan uchinchi bobida
Qoraqalpogʻiston Respublikasi tuproq iqlim sharoitiga koʻra, janubiy, shimoliy va
11
markaziy hududlarga boʻlinishi, ushbu hududlarning tuproqlarining shoʻrlanganlik
darajasi, ularning mexanik tarkibi, sizot suvlarining joylashish chuqurligi va iqlim
sharoitlarining keskin oʻzgaruvchanligi bilan ajralib turadi. Bu esa, sugʻoriladigan
yerlarda tarqalgan begona oʻtlar turlarining ham tarqalishi boʻyicha hududlar
kesimida tarqalishiga oʻz ta‟sirini koʻrsatganligi dala ekspeditsiyalarida qayd etilgan.
Ilmiy tadqiqotlarda kuzgi bugʻdoy yetishtiriladigan maydonlarda tarqalgan
begona oʻtlar turlarini aniqlash maqsadida Qoraqalpogʻiston Respublikasining
Janubiy hududida Amudaryo, Markazda Xoʻjayli va Shimoliy hududida Chimboy
tumanlarida dala ekspeditsiyalar olib borilgan.
Dala
ekspeditsiyalarida
Qoraqalpogʻiston
Respublikasining
kuzgi
bugʻdoyzorlarida 21 ta oila, 65 ta turkumga kiruvchi 78 turdagi begona oʻtlar
tarqalgan boʻlib, shundan: bir yilliklar–48 ta, ikki yilliklar–4 ta, koʻp yilliklar–26 ta
turni tashkil etadi. Jumladan, boshoqdoshlar (
Poaceae
) oilasiga mansub–15 ta,
shoʻradoshlar
Chenopodiaceae
)–14
ta,
karamdoshlar
(
Brassicacea
)–9
ta,
qoqioʻtdoshlar (
Asteraceae
)–9 ta, dukkakdoshlar (
Fabaceae
) oilasiga mansub–5 ta
turni, qolgan oilaga mansub begona oʻtlar 1-3 ta turni tashkil etganligi aniqlangan.
Mintaqaning o„rganilgan hududlarida, kuzgi bugʻdoy maydonlarida ifloslantirish
koʻrsatkichi boʻyicha bir yillik begona oʻtlar eng yuqori boʻlib–61,5%, ikki yilliklar–
5,1 va koʻp yilliklar 33,3% ni tashkil etganligi qayd etilgan.
Qoraqalpogʻiston Respublikasining Janubiy hududi Amudaryo tumani kuzgi
bugʻdoy maydonlarida 16 ta oila, 55 ta turkumga kiruvchi 63 turdagi begona oʻtlar
tarqalgan boʻlib, shundan: bir yilliklar-39 ta, ikki yilliklar-4 ta, koʻp yilliklar–20 ta
turni tashkil etadi (1-rasm). Kuzgi bugʻdoy maydonlarida begona oʻtlarning turlari
boʻyicha Markaziy va Shimoliy hududlarga nisbatan 6-14 taga koʻpligi aniqlangan.
Tarqalishi va tur tarkibi boʻyicha bir yillik begona oʻtlar 61,9% ni, koʻp yilliklar
31,7% ni tashkil etib, ikki yillik begona oʻtlar 6,3% kam miqdorda tarqalganligi
aniqlanib, bir yillik begona oʻtlar katta zarar keltirishi qayd etilgan. Bu shundan
dalolat beradiki, mintaqaning Janubiy hududida Markaziy va Shimoliy hududlarga
tuproqlar
shoʻrlanish
darajalarining
nisbatan
pastligi,
iqlim
sharoitining
oʻsimliklarning oʻsishi, rivojlanishi uchun qulayligini koʻrsatadi.
Qoraqalpogʻistonning Markaziy hududi Xoʻjayli tumani Amudaryoning chap
sohilida joylashgan bo„lib, kuzgi bugʻdoy yetishtiriladigan maydonlarda 17 ta oila, 46
ta turkumga mansub, 53 ta turdagi begona oʻtlar tarqalgan boʻlib, bir yilliklar 32
(60,4%) ta, ikki yilliklar 2 (3,8 %) ta va koʻp yilliklar 19 (35,8 %) tani tashkil etib,
zarar keltirish boʻyicha bir yillik begona oʻtlar yuqori ekanligi aniqlangan (2-rasm).
Respublikaning Shimoliy hududida joylashgan Chimboy tumani “Kegayli”
kanali Shimoliy oʻng qirgʻogʻida joylashgan bo„lib, iqlim sharoiti jihatidan
Qoraqalpogʻiston Respublikasining Shimoliy va Janubiy mintaqalari tuproq
shoʻrlanish darajasi, vegetatsiya davrida foydali harorat, yogʻinlar, nisbiy namlik va
boshqalar bilan ajralib turadi, bu esa ekin maydonlarida tarqalgan begona oʻtlar
miqdori va turlariga ham oʻz ta‟sirini koʻrsatadi. Tuman kuzgi bugʻdoy maydonlarida
15 ta oila, 47 ta turkumga mansub, 52 ta turdagi begona oʻtlar tarqalgan boʻlib,
Markaziy va Janubiy mintaqalaridagi kuzgi bugʻdoy maydonlarida esa bu
koʻrsatkichlar 16-17 ta oila, 46-55 ta turkum, 53-63 ta turni tashkil etib, Shimoliy
mintaqada 1-11 donaga kam miqdorda ekanligi hisobga olingan. Shuningdek,
12
Shimoliy hududda ham ifloslanganlik darajalari boʻyicha, bir yilliklar eng yuqori
koʻrsatkichni 59,6% (31 ta), ikki yilliklar 5,8% (3 ta) va koʻp yilliklar esa –34,6% (18
ta) ni tashkil etganligi kuzatilgan (3-rasm).
Tajribalarda kuzgi bugʻdoy maydonlarining begona oʻtlar bilan ifloslanganlik
darajalari oʻrganilganda, begona oʻtlar bilan zararlanish darajasi kuzgi bugʻdoyni
tuplanish fazasida bahorda yuqori ekanligi qayd etilgan. Ushbu keng tarqalgan
begona oʻtlar kuzgi bugʻdoy unib chiqishidan, amal davri oxirigacha uning oʻsishi,
rivojlanishiga toʻsqinlik qilib, don hosildorligini pasayishiga sabab boʻlmoqda.
1-rasm. Qorqalpogʻiston Janubiy 2-rasm. Qorqalpogʻiston Markaziy 3-rasm. Qorqalpogʻiston Shimoliy
hududi (Amudaryo)
kuzgi bugʻdoy hududi (Xoʻjayli) kuzgi bugʻdoy hududi (Chimboy) kuzgi bugʻdoy
maydonlarida tarqalgan begona maydonlarida tarqalgan begona maydonlarida tarqalgan begona
oʻtlarning tarqalish turlari oʻtlarning tarqalish turlari oʻtlarning tarqalish turlari
Mintaqaning janubiy, markaziy va shimoliy hududlari boʻyicha tuproq–iqlim
sharoiti, tuproqlarning shoʻrlanganlik darajasi, yerdan foydalanish tartibi va begona
oʻtlarga qarshi kurashishda oʻtkaziladigan tadbirlarga koʻra, begona oʻtlar turlari
boʻyicha tarqalishi ham bir-biridan farqlanib, mintaqaning janubiy hududi Amudaryo,
markazda Xoʻjayli va shimolda Chimboy tumanlarida mos ravishda 16, 17, 15 ta oila,
55, 46, 47 ta turkumga mansub, 63, 53, 52 turdagi begona oʻtlar aniqlanib, jumladan,
bir yilliklar–39, 32, 31 ta, ikki yilliklar–4, 2, 3 ta, koʻp yilliklar–20, 19, 18 ta turni
tashkil etadi. Kuzgi bugʻdoy maydonlarida zarar keltirishi boʻyicha bir yillik begona
oʻtlar ustunlik qilib, hududlar kesimida (mos ravishda–61,9; 60,4 va 59,6%) eng
yuqori koʻrsatkichni egallashi tadqiqotlarda aniqlangan.
Dissertatsiyaning «
|