Biogenetik omillar - Biogenetk va sotsiogenetik omillar

|
Biogenetk va sotsiogenetik omillar
|
bet | 2/5 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 24,35 Kb. | | #246413 |
Bog'liq Biogenetk va sotsiogenetik omillarBiogenetik omillar: Genlar irsiyatning asosiy birliklari sifatida DNK (dezoksiribonuklein kislotasi) ketma-ketligidan iborat bo'lib, ular tirik organizmlarning tuzilishi va funktsiyalarini qurish va saqlash bo'yicha ko'rsatmalarni o'z ichiga oladi. Ular ko'payish jarayonida ota-onadan naslga o'tadi va hujayralardagi biologik jarayonlarni tartibga solishda hal qiluvchi rol o'ynaydigan oqsillarni sintez qilish uchun zarur bo'lgan ma'lumotlarni o'z ichiga oladi.
Taxminan 20 000 dan 25 000 gacha genlardan tashkil topgan inson genomi shaxsning jismoniy va fiziologik xususiyatlarini yaratish va saqlash uchun genetik rejani o'z ichiga oladi. Allellar deb nomlanuvchi genlardagi o'zgarishlar sochlarning rangi, terining ohangi, qon turi va kasalliklarga moyillik kabi xususiyatlarda odamlarda kuzatilgan xilma-xillikka yordam beradi.
Genlar yakka holda harakat qilmaydi, balki bir-biri bilan va atrof-muhit bilan murakkab tarzda o'zaro ta'sir qiladi. Genetika sohasi irsiy tafovutlar genlar ifodasi, genetik tartibga solish va irsiyat naqshlari kabi mexanizmlar orqali xususiyatlar va xatti-harakatlarga qanday ta'sir qilishini o'rganadi. Masalan, mukovistsidoz yoki o'roqsimon hujayrali anemiya kabi Mendel kasalliklari kabi ba'zi belgilar merosxo'rlikning taxminiy shakllariga ega bo'lgan yagona gen mutatsiyalari bilan belgilanadi, boshqalari, bo'yi yoki aqli kabi, bir nechta genlar va atrof-muhit omillari ta'sirida.
Genetika tadqiqotlari, xususan, molekulyar genetika sohasidagi yutuqlar inson xususiyatlari va kasalliklarining genetik asoslari haqidagi tushunchamizda inqilob qildi. Genomlar ketma-ketligi, genlarni tahrirlash va genom bo'ylab assotsiatsiyalarni o'rganish (GWAS) kabi usullar olimlarga murakkab belgilar va xatti-harakatlar bilan bog'liq bo'lgan o'ziga xos genlarni aniqlashga imkon berdi.
Masalan, GWAS bo'y, tana massasi indeksi (BMI) va diabet, yurak-qon tomir kasalliklari va saraton kabi keng tarqalgan kasalliklarga moyillik kabi xususiyatlar bilan bog'liq genetik variantlarni aniqladi. Ushbu genetik topilmalar ushbu xususiyatlar va kasalliklarga hissa qo'shadigan asosiy biologik mexanizmlar haqida tushuncha beradi, shaxsiylashtirilgan tibbiyot va maqsadli aralashuvlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Bundan tashqari, genlar nafaqat jismoniy xususiyatlarga ta'sir qiladi, balki xatti-harakatlar va kognitiv qobiliyatlarni shakllantirishda ham rol o'ynaydi. Xulq-atvor genetikasi bo'yicha tadqiqotlar irsiy o'zgarishlar shaxsiy xususiyatlar, aql, temperament va psixiatrik kasalliklarga moyillikdagi individual farqlarga qanday hissa qo'shishini o'rganadi.
Misol uchun, tadqiqotlar ekstraversiya, nevrotizm, vijdonlilik va tajribaga ochiqlik kabi xususiyatlar bilan bog'liq bo'lgan genetik belgilarni aniqladi, bu esa shaxsiyatning genetik asoslari haqida tushuncha beradi. Shunga o'xshab, genetik omillar xotira, diqqat, til qobiliyatlari va ijro etuvchi funktsiyalar kabi kognitiv qobiliyatlarga ta'sir ko'rsatadi, bunda irsiy xususiyatlar turli kognitiv xususiyatlar uchun 30% dan 70% gacha o'zgarib turadi.
Biroq, genlar inson rivojlanishini shakllantirishda atrof-muhit omillari bilan o'zaro ta'sir qilishini tan olish kerak. Epigenetika sohasi oziqlanish, stress, toksinlarga ta'sir qilish va erta hayot tajribasi kabi atrof-muhit ta'sirining asosiy DNK ketma-ketligini o'zgartirmasdan gen ifodasini qanday o'zgartirishi mumkinligini o'rganadi.
DNK metilatsiyasi, giston modifikatsiyalari va kodlanmaydigan RNKlar kabi epigenetik mexanizmlar genlarning transkripsiya mexanizmlariga kirishiga ta'sir qilish orqali gen faolligini tartibga soladi. Ushbu epigenetik modifikatsiyalar qaytarilishi mumkin va atrof-muhit belgilariga sezgir bo'lib, ularni salbiy atrof-muhit ta'sirining oqibatlarini yumshatishga qaratilgan aralashuvlar uchun potentsial maqsadlarga aylantiradi.
Genetika, xususan, molekulyar biologiya sohasidagi yutuqlar inson xususiyatlari va xatti-harakatlarining genetik asoslari haqida misli ko'rilmagan tushunchalarni taqdim etdi. Olimlar genomlar ketma-ketligi va genlarni tahrirlash kabi texnikalar orqali turli xarakteristikalar bilan bog'liq o'ziga xos genlarni aniqlashlari va bu genlardagi o'zgarishlar individual farqlarga qanday hissa qo'shishini o'rganishlari mumkin.
Misol uchun, egizak tadqiqotlar genetika va atrof-muhitning aql va shaxsiyat kabi xususiyatlarga nisbiy hissasini aniqlashda muhim rol o'ynadi. O'z genlarining 100% ga ega bo'lgan bir xil egizaklar va taxminan 50% ga ega bo'lgan birodar egizaklar o'rtasidagi o'xshashlikni taqqoslab, tadqiqotchilar turli belgilarning irsiyligini taxmin qilishlari mumkin. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatdiki, genetika aql kabi xususiyatlarni shakllantirishda muhim rol o'ynasa-da, atrof-muhit omillari ham katta ta'sir ko'rsatadi.
Bundan tashqari, molekulyar genetika sohasidagi yutuqlar tadqiqotchilarga murakkab xususiyatlar va xatti-harakatlar bilan bog'liq bo'lgan o'ziga xos genlarni aniqlashga imkon berdi. Misol uchun, dopamin D4 retseptorlari genining (DRD4) kashf etilishi yangilikka intilish harakati bilan bog'liq bo'lsa, serotonin tashuvchi gendagi (SLC6A4) o'zgarishlar depressiya va tashvish kasalliklariga moyillik bilan bog'liq.
Ammo shuni tan olish kerakki, genlar alohida holatda emas, balki bir-biri bilan va atrof-muhit bilan murakkab tarzda o'zaro ta'sir qiladi. Masalan, epigenetika sohasi atrof-muhit omillari DNK ketma-ketligini o'zgartirmasdan gen ifodasiga qanday ta'sir qilishini o'rganadi. Oziqlanish, stress, toksinlarga ta'sir qilish va erta hayot tajribasi kabi omillar genlarni ifodalash naqshlarini o'zgartirishi mumkin, bu fenotipning o'zgarishiga olib keladi (kuzatish mumkin bo'lgan xususiyatlar) va uzoq muddatli sog'liq natijalariga potentsial ta'sir qiladi.
|
| |