О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 121

6.7-rasm. Rivojlanish xillari va boshqaruv subyektining vakolatlari
matritsasi
Rivojlanish jarayonida rahbar tadbirkorlik tashkilotining xodimi sheriklar bilan
mahsulot iste‘molchilari о‗rtasida о‗zaro aloqalarni yо‗lga qо‗yish jarayonini qanday
tushunishini nazorat qilishi maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bu muvaffaqiyatli о‗zaro
hamkorlik kafolati sifatida tadbirkorlik tashkiloti faoliyatining sheriklar yoki ushbu
tashkilot mahsuloti iste‘molchilari manfaatlariga mos kelishi darajasini aniqlash
orqali amalga oshiriladi.
Personalning umumiy kasbiy kо‗nikmalarini shakllantirish jarayonining
birinchi bosqichi uning sheriklar bilan mahsulot iste‘molchilari о‗rtasida о‗zaro
aloqalarini yо‗lga qо‗yish borasidagi faoliyatining samaradorligini aniqlash bilan
yakun topadi. Bu mazkur firmaning ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish orqali
Ishlab chiqaish maqsadini ko‘zlash
Kasbiy bilimdonlik
Shaxslararo
munosabatlarni
nazarda tutish
Kasbiy
bilimdonlik
Y
297
amalga oshiriladi.
Bunda, firma ichidagi va tashqi muhit qismlarining kо‗p sonli yangi
birikmalari va о‗zaro bog‗liqpiklari paydo bо‗lishi muhim jihat hisoblanadi. ushbu
holat tashkilot rahbarlari va xodimlariga nisbatan alohida talablarni qо‗yadi.
Personal salohiyatidan mahsulotni sotish hajmini oshirish uchun samarali
iqtisodiy foydalanish borasida real shakllanayotgan siyosatga misol sifatida «ADI»
kompaniyasining faoliyatini kо‗rib chiqamiz.
«ADI» - shtab-kvartirasi Massachusets shtatidagi Norvud shahrida joylashgan
о‗rtacha о‗lchamdagi kompaniya yarim о‗tkazgichlar ishlab chiqaruvchisi
hisoblanadi. 1965- yilda 100000 dollar miqdoridagi boshlangich kapital bilan tashkil
etilgan kompaniya tez sur‘atlar bilan о‗sdi va 1979- yilga kelib sotuvlar hajmini 100
mln. dollarga yetkazishga erishdi. 1975- yildan 1995- yilgacha о‗rtacha yillik о‗sish
35 foizni tashkil qildi va 1995- yilda qariyib 50 foizni tashkil qildi.
Dastlab «ADI» kо‗proq о‗lchash va nazorat qilish vositalaridagi elektron
komponentlar va uzellarni loyihalashtirish, ishlab chiqarish va sotish bilan
shug‗ullandi. Mahsulotning 90 foizidan kо‗pini elektr signallar (kuchlanish, tok
kuchi) yoki tabiiy jarayonlarning jismoniy xususiyatlari (harorat, bosim, yoritilganlik
va h.k.) analoglarini olish, tartibga solish va о‗zgartirish uchun mо‗ljallangan
komponentlar tashkil qilardi. Mazkur qurilmalar yordamida ushbu signallardagi
mavjud, jarayonlar keng doirasini boshqarish uchun muhim hisoblangan axborotni
rо‗yxatga olish, о‗zgartirish va taqdim etish mumkin. Komponentlar aviatsion
radioelektronikada, sanoat avtomatikasida, tibbiy va ilmiy asbobsozlikda о‗lchash va
nazorat qilish qurilmalari uchun mо‗ljallangan edi. «ADI» bozorning mazkur
uchastkasida yetakchi ishlab chiqaruvchi hisoblangan.
Kompaniyada bonuslarni tо‗lash bо‗yicha ikkita dastur joriy etilgan edi,
ularning bittasi boshqaruv personaliga nisbatan, ikkinchisi esa muhandislik-texnik
personaliga nisbatan qо‗llaniladi. Ularga berilgan izohlarda strategik rejalashtirish
bо‗yicha vitse-prezident quyidagilarni ta‘kidladi:
Bonuslar
dasturlarining
maqsadi,
birinchidan,
xodimlar
kompaniya
kompaniyaning о‗sishini va foydasining ortishini ta‘minlashga katta ahamiyat
298
berishini hamda ikkita maqsad о‗rtasidagi murosani о‗z ichiga olgan ayrim
optimumga intilishini tushunishiga erishishdan iborat. Bunda korporativ darajada
investitsiyalar portfeli korporatsiya о‗zini о‗zi moliyalash hisobidan о‗sishni
ta‘minlay oladigan darajada shakllantpriladi. Ikkinchi maqsad mukofotlarning
yuqoriroq darajasini ta‘minlashdan iborat bо‗lib, bunda ularning katta qismi
kompaniya yoki uning bо‗linmasi faoliyatining yakunlariga bog‗liq bо‗lishi kerak.
Menga ushbu tizimlarga nisbatan ―rag‗batlantiruvchi‖ atamasini qо‗llash
unchalik ma‘qul emas. Men ularni muayyan g‗oyani yetkazishga yо‗naltirilgan
tizimlar sifatida qabul qilaman. Tez о‗zini о‗zi moliyalab о‗sish konsepsiyasi
korporativ madaniyatda hamma vaqt markaziy о‗rin tutgan, chunki tez о‗sishsiz biz
bozorlar ustidan nazoratni yо‗qotishimiz mumkin bо‗lardi, ayni paytda о‗zini о‗zi
moliyalash tizimisiz biz mulkdor tomonidan boshqariladigan mustaqil kompaniya
sifatida uzoq vaqt faoliyag kо‗rsatmagan bо‗lardik. Bonuslar tizimi bizga mazkur
g‗oyani tashkilot a‘zolariga yetkazishga va butun tashkilot muvaffaqiyatlari
mevalarini uning a‘zolari о‗rtasida taqsimlashga yordam beradi.
«ADI» ikkita boshlang‗ich moliyaviy maqsadni о‗z oldiga qо‗ygan edi:
1)
sotuvlar hajmini bir yilda 25 foizga oshirish;
2)
soliq tо‗langunga qadar hisoblangan investitsiya qilingan kapitalga 19 foiz
miqdorida samaraga erishish.
Ichki foydalanishda kulay bо‗lishi uchun ikkinchi kо‗rsatkich soliq chegirma
qilingunga qadar (OAPDN, yoki ORR.GA) aktivlar qaytarilishining 23 foiziga
о‗zgartirildi. Tuzilgan moliyaviy model shuni kо‗rsatdiki, OAPDN 23 foizi sotuvlar
hajmining о‗sishini har yili 25 foiz darajasida ushlab turish va qarz mablag‗lari bilan
о‗z kapitali о‗rtasidagi nisbat 75 foizdan oshmagan taqdirda kichik miqdordagi
dividendni tо‗lash uchun yetarli bо‗lgan nakd pulni beradi. Ushbu о‗sish maqsadiga
eng kichik maqsad sifatida qaraldi, chunki bunda о‗zini о‗zi moliyalashning yanada.
tez о‗sishini ta‘minlash uchun kapital qaytarilishining yanada yuqori darajadagi
kombinatsiyasi, qarz va о‗z kapitali о‗rtasidagi nisbatni oshirish hamda tо‗lanadigan
dividendlar darajasini pasaytirish talab etilishi anglab yetilgan bо‗lsa-da, asosiy
e‘tibor vazifani oshirib bajarishga qaratildi.
299
Tashkil etishning mazkur bosqichida firmada. kerakli vaqtda, kerakli joyda
foydani kо‗paytirishga qodir bо‗lgan tegishli malakali personalning kerakli soni
mavjudligiga aniqlik kiritish zarurati mavjud. Bu personal tomonidan sherik bilan
firma mahsulotining iste‘molchilari о‗rtasida о‗zaro aloqalarini yо‗lga qо‗yish tufayli
sotilgan mahsulotning har bir qо‗shimcha birligi yalpi daromadga va umumiy
xarajatlarga qо‗shib qо‗yadigan summalarni taqqoslash orqali amalga oshiriladi.
Vaqti-vaqti bilan «ADI» mahsulotning yangi tzfini ishlab chiqarishni boshlash
yoki yangi bozorga kirib borish uchun asos sifatida kichik kompaniyalarni sotib oldi,
lekin xaridlar о‗tgan yil sotuvlariga qaraganda kichik edi, shuning uchun ular tashqi
ekspansiya vositasi emas, balki keyingi ichki о‗sish bazasi bо‗lib xizmat qildi.
Tez о‗sish yangi mahsulotlarning uzluksiz oqib kelishiga ehtiyoj tug‗dirdi.
Odatda sotuvlar hajminining 80 foiziga yaqini avvalgi besh yil mobaynida ishlab
chiqilgan mahsulotning ulushiga tо‗g‗ri keldi. Bu hol kapital va ishchi kuchiga
bо‗lgan talabni kuchaytirdi. Tarmoqdagi boshqa kompaniyalar kabi «ADI» ham
muhandislik ishi, marketing, ishlab chiqarish, ish yuritish kabi sohalar mutaxassislari
funksiyalarini bajarish uchun texnik personal hamda «subprofessionallar» - texniklar,
chizmachilar va hokazolarning yetishmasligini boshdan kechirdi.
Kompaniyada ikkiga asosiy mahsulot guruhi - «vositalar va tizimlar» hamda
«yarimо‗tkazgichlar» ishlab chiqarildi. Guruhlarning har biri funksional tashkil
etilgan mahsulot bо‗limlariga bо‗lingan edi. Sotish guruhi barcha bо‗limlar
mahsulotlari bilan savdo qilardi.
Ushbu tamoyilning dastlabki bosqichini «ADI» kompaniyasi bonuslarini
hisoblash tamoyili bо‗yicha kо‗zdan kechirish mumkin.
Bonus formulasidan foydalanishga qaramay «ADI» ma‘muriyati xodimlar
о‗rtasidagi farqni e‘tirof etish va bonuslarni taqsimlash rasmiy tizimi doirasida ham
(masalan, ―ishtirok etish darajasini‖ aniqlash orqali), mukofotdan tashqari ham
(masalan, lavozimini kо‗tarish, okladlarni о‗zgartirish orqali) buyuk natijalarni
mukofotlash
imkoniyatiga
ega.
Shuning
uchun
bonuslarni
hisoblashda
subyektivizmga yо‗l qо‗yishga hojat ham yо‗q va bunga yо‗l qо‗ymaslik lozim.
Bonusni aniqlash umumiy formulasi
300
V=R*D
Bonuslar ikkala tizimining umumiy formulasi quyidagi kо‗rinishga ega:
V = S*I*F,
bu yerda: R - tashkilot yoki bо‗linma foydasining umumiy miqdori,
shuningdek, belgilangan vaqt uchun xodimning shaxsiy daromadi;
D - Tо‗lovlar foizi (0% dan 100%gacha);
V - Har chorakda tо‗lanadigan bonus miqdori (naq pulda);
S- Haq tо‗lash alohida stavkasi (chorak uchun);
I - Individual bonus omili (kuyida ta‘riflangan), tashkilotda u 25 foizdan (yuqor
rahbariyat uchun) 10 foizgachani (boshqaruvning quyi bо‗g‗ini uchun) tashkil qiladi;
F - Bonuslarni tо‗lash omili (quyida ta‘riflangan) - faoliyatning yakunlariga
asoslangan bir necha funksiyalardan chiqariladi. Birinchi funksiya - boshqaruv
bonuslari uchun, ikkinchisi - yangi mahsulot uchun. Ikkala funksiya ham rejalarda
erishishda 1,0 ga tenglashtiriladi.
Personalni boshqarish quyidagi natijalarni ta‘minlashga qodir bо‗lgan sifatni
oshirish dasturi nuqtai nazaridan tashkilot xodimlari ishining sifatini yaxshilashni
kо‗rib chiqadi (6.8-rasmga qarang):
1.
Sifatli mahsulotni taklif etuvchi shaxs yuqoriroq narxni barqaror о‗rnatish
imkoniyatiga ega.
2.
Sifat bilan bozorda о‗z ulushini egallash, shu tufayli о‗z narxini pasaytirish
imkoniyatini qо‗lga kiritish oson, bu, о‗z navbatida, korxonaning bozordagi segmenti
kengayishiga olib keladi.
3.
Yuqori sifatli tovarlar sotuvchilari marketing uchun kam xarajatlarni amalga
oshiradi.
4.
Mahsulotning yuqori sifati korxonaning brak, sotuvdan keyingi va kafolatli
xizmat kо‗rsatish harajatlarini pasaytiradi.
|