Yog’‘larni gidrogenlash jarayonining selektivligi

|
Yog’‘larni gidrogenlash jarayonining selektivligi
|
bet | 29/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Yog’‘larni gidrogenlash jarayonining selektivligi. Yog’‘larni gidrogenlash jarayonida uning tarkibi ya’ni yog’‘ kislotalar, glitserid qismlarining o‘zgarishini o‘rganish natijasida qo‘yidagi umumiy qonuniyat ma’lum bo‘ldi.
Bir necha qo‘sh bog‘li yog’‘ kislotalar bosqichma-bosqich gidrogenlanadi va natijada qo‘sh bog‘i soni kam bo‘lgan kislotaga aylanadi.
+H2 +H2 +H2
L e L Ol S
Linolen Linol Olein Stearin
kislota kislota kislota kislota
uchta ikkita bita
qo‘sh bog‘li qo‘sh bog‘li qo‘sh bog‘li
Linol va olein kislotalari bo‘lgan yog’‘larni gidrogenlashda birinchi bo‘lib, linol kislotasi to‘yinadi. Bitta qo‘shbog‘li bir nechta kislotalarda birinchi bo‘lib uglerod atom soni kam bo‘lgan kislota to‘yinadi, ya’ni olein kislotasi eruk (S22:1) kislotasiga qaraganda tezroq gidrogenlanadi.
Selektivlik qo‘shbog‘larni tanlab to‘yinishidir. Selektivlik yog’‘ kislotalarining to‘yinmaganlik darajasi va molekulyar massasi bilan bog‘langan bo‘lsa uni radikal selektivlik deyiladi. Trilinoleindagi linol kislotasi birinchi navbatda to‘yinadi. Bunday tanlab to‘yinish – glitserid selektivlik deyiladi. Yog’‘ kislotalarining to‘yinmaganlik darajasi katta bo‘lsa, gidrogenlash tezligi yuqori bo‘ladi.
Masalan, linolen kislotasini olein kislotasigacha to‘yinish tezligi, olein kislotani stearin kislotasiga to‘yinish tezligidan 2-10 marta katta. To‘yinmaganlik darajasi har xil bo‘lgan yog’‘ kislotalari aralashmasini gidrogenlashda gidrogenlash tezliklari farqi katta bo‘ladi.
Masalan, soya moyini nikel katalizatori ishtirokida yuqori haroratda gidrogenlash jarayonida linolen, linol, olein kislotalari atsillarining to‘yinish tezlik konstantalari nisbati quyidagicha bo‘ladi.
kLE : kL : kOL = 30 : 20 : 1
To‘yinmagan yog’‘ kislota atsillarini gidrogenlash tezligi triglitserid tuzilishga bog‘liq bo‘lmaydi.
Yog’‘larni gidrogenlashdagi radikal selektivlik katalizator xossalari va aktivligiga bog‘liq bo‘ladi. Yuqori aktivlikka ega bo‘lgan katalizatorlar, ba’zan aktivligi kamroq bo‘lgan katalizatorlarga nisbatan kam selektivlik namoyon qiladi. Lekin bu hol faqat ma’lum metall negizida tayyorlangan, aktivligi jihatdan bir-biridan farq qiladigan katalizatorlarga xosdir. Masalan, yangi tayyorlangan katalizatorga nisbatan bir qancha vaqt ishlatilgan nikelli katalizatorda gidrogenlash jarayoni yuqori selektivlikda ketadi. Palladiyli katalizator o‘zidan anchagina aktivligi past bo‘lgan nikelli katalizatorga nisbatan yuqori selektivlik namoyon etadi.
Paxta, kungaboqar va shularga o‘xshash yog’‘lar gidrogenlanayotganda harorat oshirilsa, radikal selektivlik ham kuchayadi. Bosimni ko‘tarish esa, selektivlikning pasayishiga sabab bo‘ladi. Ishlatilayotgan katalizatorning miqdori ham gidrogenlash jarayonining selektivligiga ta’sir ko‘rsatadi.
Nikel va boshqa katalizatorlar ishtirokida gidrogenlash jarayonida selektivlik harorat pasayishi bilan pasayadi. Jarayon selektivligi bilan harorat orasidagi munosabat linol va linolen kislotalarni gidrogenlash mexanizmiga bog‘liqdir.
Avval linol va linolen kislotalar katalizator yuzasida tutash qo‘shbog‘li izomerlarga aylanadi, so‘ngra tutash qo‘shbog‘li dienlar yuqori tezlik bilan monoenlargacha gidrogenlanadi. Yuqorida qayd etilgan kislotalarning tutash qo‘sh bog‘li izomerlari hosil bo‘lishi harorat ko‘tarilishi bilan mos ravishda selektivlik oshadi.
O‘simlik yog’‘lari qovushqoqligi harorat pasayishi bilan ortadi va suyuq fazadan selektiv gidrogenlangan mahsulotni olish sekinlashadi. Natijada katalizator yuzasida linolen kislota glitseridlarini konsentratsiyasi kamayadi. Monoto‘yinmagan kislotalar glitseridlarini suyuq fazadagi konsentratsiyasi ortadi va monoto‘yinmagan kislota atsillarining gidrogenlanishi oshadi va jarayon selektivligi pasayodi.
Jarayon selektivligi pasayishiga, vodorod bosimini oshishi ham yordam beradi. Bosim oshishi bilan katalizator yuzasida vodorod konsentratsiyasi oshadi natijada to‘yinmaganlik darajasi turli bo‘lgan yog’‘ kislotalarning birdaniga gidrogenlanishi ehtimoli oshadi.
Amalda yog’‘larni gidrogenlash yod soni 50-80 bo‘lguncha olib boriladi. Shuning uchun selektivlik salomasning xususiyatiga ta’sir qiladi.
Ko‘rsatkichlar paxta yog’‘i selektiv gidrogen- noselektiv
langan yog’‘ gidrogenlangan yog’‘
Y.s. % J2 109,8 71,0 73,2
Ter, 0C - 30,6 35,5
Kislota tarkibi, %
L 50,3 8,4 18,5
Ol 20,1 60,5 43,8
To‘yingan 29,6 31,1 37,7
Selektivlik darajasi to‘yinmagan yog’‘ kislotalarni gidrogenlash reaksiyasi tezlik konstantalari nisbati bilan aniqlanadi.
Linolen kislotani gidrogenlash tezligi (dL/ d) vodorod bosimi o‘zgarmagan holatda quyidagi formula bilan ifodalanadi.
dL/ d=-kLL
bu yerda: kL-linol kislotani gidrogenlanish tezligi konstantasi.
L-linol kislotani konsentratsiyasi
Olein kislotani gidrogenlanish tezligi quyidagicha
dS/ d=kOL·Ol ;
bu yerda: dS/ d-stearin kislotaning yig‘ilish konsentratsiyasi.
kOL-olein kislotani gidrogenlanish tezligi konstantasi.
Gidrogenlash selektivligi quyidagi formula bilan topiladi.
Sl = Kl/Kol
Selektivlik jarayoni katalizator tabiatiga bog‘liq. Mis-nikel katalizatori nikel katalizatoriga qaraganda selektivroqdir, nikelga qaraganda palladiy katalizatori selektiv hisoblanadi. Ishlatilgan kattalizator yangi katalizatorga qaraganda selektivliroqdir.
Selektivlik turli omillarga bog‘liq (harorat, vodorod bosimiga). Harorat ko‘tarilishi bilan selektivlik oshadi, vodorod bosimi oshishi bilan selektivlik kamayadi.
|
| |