Mustaqil tayyorlash uchun savollar:**

Yig‘malar qanday ma-sadlar uchun ishlatiladi?
Ichiladigan yig‗malar nima deb ataladi?
Yig‘malar o‘simlikni qaysi qismidan tayyorlanadi?
Yig‘malarni umumiy tayyorlanish texnologiyasini ayting.
Yig‘malarni xususiy tayyorlanish
texnologiyasini ayting
Mustaqil tayyorlash uchun savollarning muhokamasini zamonaviy pedagogik
texnologiyalarning ―
Loyiha‖ usulidan foydalanib o‗tkaziladi.
Laboratoriya mashg‘ulotini bajarish uchun topshiriqlar
50,0 g siydik haydovchi yig‘ma tayyorlang.
100,0 g ich yumshatuvchi yig‘ma tayyorlang.
50,0 g og‘rigan joyga qo‘yish uchun yig‘ma tayyorlang.
Uslubiy ta‘minot va mashg‗ulot jihozlanishi: DF X; XI; o‘simlik xom ashyolari, dori
moddalari, tarozi,
tarozi toshlari, qadoqlovchi qog‘ozlar, ma‘ruza, darslik, prezentatsiyalar,
ma‘lumotnomalar, adabiyotlar, tar-atma materiallar.
Asosiy matn
Dorivor yig‘malar(Species)
Qadimgi dori turlariga kiradigan, dorivor o‘simliklarning ishlatishni eng oddiy shakli
bo‘lgan dori turidir. Dorivor yig‘malar ma'lum bir kasallikni davolashga mo‘ljallangan bir
nеchta dorivor o‘simliklarni yirik maydalan-gan mahsulotlarining aralashmasidir. Yig‘malar-bir
nеchta o‘simliklarning
maydalangan, ba'zan butun o‘simlik maxsulotlaridan yig‘ilgan
aralashmalar bo‘lib, ba'zan o‘z tarkibida tuzlar va efir moylari saqlaydi, dorixonada dori
vositasi sifatida ishlatiladi.
Yig‘ma ―Species‖ lotinchadan olingan so‘z bo‘lib, ―avlod‖, ―tur‖ (aniq bir turdagi o‘simlik
еki turli xil o‘simliklar aralashmasidan ) tashkil topgan. Yig‘malar ichish va tashqi ishlatish
uchun mo‘ljallangan, turli xil kasalliklarni davolash uchun ishlatiladi.
Qadimdan ishlatilib kеlgan yig‘malar, DFning VIII sonida uchta yig‘ma tarkibi kеltirilgan: ich
yumshatuvchi yig‘ma (species laxantes), ko‘krak yig‘masi (species pectoralis), bronxial astmaga
qarshi yig‘ma (pulvis antiasthmaticus), DFning IX va X sonida fakat astmaga qarshi yig‘ma
tarkibi kiritilgan.
Oldinlari yig‘malar faqat dorixona sharoitida tayyorlangan bo‘lsa, hozirgi kunda qisman korxona
sharoitida ham ishlab chiqariladi.
Qirqilgan yoki maydalangan dorivor o‗simliklar qismlari (ildizi, ildizpoyasi, yer ustki
qismlari — poyasi, guli, mevasi va hokazolar)ning aralashmasi yig‗malar (to‗plamlar) deb
ataladi. Yig‗malar tarkibiga har xil tuzlar va efir moylari va boshqa moddalarni kiritish
maqsadga muvofiq. Disperslik tasnifiga ko‗ra, yig‗malar dispers muhitsiz, har tomonlama erkin
dispers
sistemalarga kiradi, kukunlardan farqli o‗laroq, ular yirik zarrachalardan iborat.
Yig‗malar juda qadimdan qo‗llanib kelingan dori turi bo‗lib, uy sharoitida ulardan turli xil
choylar tayyorlanishi mumkin, ular siydik haydovchi, o‗t haydovchi, ich surishiga qarshi, isitma
tushiruvchi dori vositalari sifatida qo‘llash tavsiya etiladi. Yig‗malar tugallanmagan dori turiga
kiradi, chunki bemor ularni dorixonadan olgach, shifokor ko‗rsatmasiga asosan ichish, chayqash
va vanna qilish uchun damlama yoki qaynatma tayyorlaydi, og‗riq qoldirish maqsadida
yig‗mani qizdirib qo‗yadi. Yig‗malar retseptda dozalarga bo‗linmagan holda yoziladi. Ularni
bemor uyda dozalarga bo‗lib oladi. Shuning uchun yig‗malar tarkibiga zaharli va kuchli ta‘sir
etuvchi moddalar -o‗shilmaydi.
41
Yig‗malar ichishga va sirtga qo‗llanish uchun mo‗ljallangan bo‗lib, ichiladigan
yig‗malar «choylar» deb ataladi. Yig‗malar qo‗llanilishiga ko‗ra
quyidagi guruhlarga ajrati
organiladi.
Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология. Изготовления лекарственных препаратов.-«ГЭОТАР-
Медиа».- Москва.-2016. (760 bet)
1.Qizdirib qo‗yish uchun beriladigan yig‗malar
(Species ad captaplasma). Bunda yig‗malarni
bemor issi- suv bilan qorishtirib, bo‗tqa tayyorlaydi va toza surpga o‗rab, og‗riyotgan joyga
qo‘yiladi.
2.Quruq qizdirish yo‗li bilan ishlatiladigan yig‗malar
(Sp. ad fomenta seu sacculi medicati).
Bunda yig‗malarni surp va xaltachada o‗rtacha qizdirib, og‗riyotgan joyga qo‘yiladi.
3.Damlama va qaynatma uchun belgilangan yig‗malar
(Species ad infusum seu decoctum), bu
yig‗malardan bemor uyda shifokorlarning ko‗rsatmasi bo‗yicha damlama yoki qaynatma
tayyorlaydi. Ular ichiladi, ba‘zan og‗iz,
tomoq chayqaladi (Species pro qarqarisma);
4.Chekish uchun beriladigan yig‗malar
(Species fumales Cigarettae). Bunda chekish vaqtida
tutunning ajralib chiqib nafas yo‗li orqali bevosita o‗pkaga ta‘sir etishi hisobga olingan.
Yig‗malar tutaganda ajralib chiqqan uchuvchan dori moddalar nafas yo‗li retseptorlariga ta‘sir
ko‗rsatadi. Bu yig‗malar yupqa qog‗ozga papiros yoki sigareta shaklida o‗rab beriladi.
Yig‗malar o‗ralgan qog‗oz kraxmaldan tayyorlangan yelim bilan yopishtiriladi. Yig‗malarning
tutashini tezlatish ma-sadida natriy nitrat tarkibga kiritiladi.
Yig‗malar tarkibiga dorivor o‗simliklarning qismlaridan quyidagilar kiritiladi: butun
holda — mayda gullar va gul savatchalari (masalan, bo‗yimodaron, moychechak, marjongul va
boshqalar), ayrim urug‗lar va rezavorlar qirqib elangan holda — barcha ildiz va ildizpoyalar,
po‗stloq, o‗tlar, yirik barglar va ayrim gullar (lipa guli), yanchilgan,
maydalangan mevalar,
urug‗lar va ayrim mo‗rt barglar. O‗simlik mahsulotining maydalanish darajasi qo‗llanilishiga
ko‗ra yig‗ma turiga bog‗liq. Ichish va og‗izni chayish uchun damlama va qaynatmalarni
tayyorlash uchun yig‗ma va choylar tarkibiga kiradigan o‗simlik qismlarining maydaligi, bargi,
guli va yer ustki qismlarining kattaligi — 5 mm, poyasi, po‗stlog‗i va ildizlari — 3 mm.dan orti-
bo‗lmasligi kerak, meva urug‗lar — 0,5 mm bo‗ladi. Vanna qilish va qizdirib qo‗yish uchun
ishlatiladigan yig‗malar tarkibiga kirgan o‗simlik xomashyolarning kesilgan bo‗lakchalarining
kattaligi 2 mm. dan oshmasligi kerak. Tayyorlanadigan yig‗malarning mayda yirikligi X DF
bo‗yicha bir necha elaklar to‗plamidan foydalanib anilanadi. O‗simlik qismlarini
maydalayotganda ma‘lum miqdori kukun bo‗lib ketadi. Shu boisdan yig‗malar
tayyorlashdan
oldin mahsulot ko‗zining diametri 0,2 mm.li elakda elanadi. Yig‗malar tayyorlashda asosiy -
iyinchilik — tarkibiy qismlarni bir xilda aralashtirish bo‗lib, o‗simlik qismlarining shakli,
kattaligi va og‗irligining har xilligi ushbu qiyinchilikni tug‗diradi. Dorixonalarda yig‗malar
katta silliq qog‗oz yoki oyna ustida kapsulaturkalar, shpatellar yoki qog‗oz kurakchalar
yordamida aralashtirib tayyorlanadi. Bunda oldin o‗simlik qismlaridan kamrog‗i olinib, qolgani
asta-sekin qo‗shib boriladi. Agar yig‗malar tarkibiga efir moylari kirsa, ularning spirtdagi (90 %
li) eritmasini (1:10) tayyorlab qo‗shiladi. Yig‗mani
tayyorlab, oyna ustiga siyrak qilib yoyib,
efir moyi eritmasi purkagich bilan purkab, aralashtiriladi va 40°C dan yuqori bo‗lmagan
haroratda quritiladi.