Ta'limoti - O’zbеkistоn rеspublikаsi

|
O’zbеkistоn rеspublikаsi
|
bet | 19/64 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,63 Mb. | | #139436 |
Bog'liq Dinshunoslik tayor.2023 oxirgisi (3)Ta'limoti. Buddizm qadimiy hind diniy-falsafiy ta'limotlari asosida vujudga kelgan, o‘ziga xos nazariyot va amaliyotdan iborat bo‘lgan diniy tizimdir. Budda yangi diniy qonun-qoidalar, rasm-rusumlar ishlab chiqmagan, balki har bir inson tug‘ilish va o‘lim mashaqqatlaridan qutulishi uchun amal qilishi lozim bo‘lgan bir necha ko‘rsatmalarni ishlab chiqdi, xolos. Uning ta'limoti insonning xayolida, ishlarida va o‘zini tutishida samimiy oliyjanoblik g‘oyasini ilgari suradi. U vedalardagi gunohsizlik ta'limotini inkor qildi, hayvonlarni vahshiyona qurbon qilishni qoraladi, Varna (kasta) tizimini va undagi ruhoniylarning boshqalardan ustunligini inkor qildi. Budda «yaratuvchi oliy kuch»ning borligiga shubha va ishonchsizlik bildirgan. Uning fikricha, eng muhimi insonning shaxsiy kamoloti va ezgu turmush tarzidir. Budda ta'limotining asosida «hayot – bu azob-uqubat» va «najot yo‘li mavvjud» degan g‘oyalar yotadi. Buddizm ta'limotiga ko‘ra, inson o‘ziga xos mavvjudot bo‘lib, tug‘iladi, o‘zini-o‘zi halok qiladi yoki qutqaradi. Bu g‘oyalar Buddaning ilk da'vatida ta'birlangan to‘rt haqiqatda o‘z ifodasini topgan. Birinchi haqiqat – «azob-uqubat mavvjuddir». Har bir tirik jon uni boshidan kechiradi, shuning uchun har qanday dunyoviy hayot – qiynoq, azob-uqubatdir. Tug‘ilish – qiynoq, kasallik – azob, o‘lim – kulfat, qiyinchilikka duch kelish – mashaqqat, ayriliq – ezilish, orzu-havvasga etolmaslik – uqubat. Dunyo tuzilishining asosiy qonuni bir-biriga bog‘liqlik. Hech bir narsa ma'lum sababsiz yaralmaydi. Lekin har bir hodisa yoki harakatning birlamchi sababini aniqlash mumkin emas. Shuning uchun buddizm dunyoni shu holicha qabul qilishga chaqiradi. Buddizm ta'limotiga ko‘ra, har qanday narsa yoki hodisa u xoh moddiy, xoh ma'navviy bo‘lsin, Dharma (element)lardan tashkil topgan.
Ular, o‘z xususiyatiga ko‘ra harakatsiz bo‘lib, dharmalarni qo‘zg‘atuvchi kuch insonning xayol va so‘zlaridir. Obyektiv haqiqat bu doimiy ravvishda o‘zgarib turuvchi dharmalar oqimidir. Harakatdagi dharmalar o‘z mavvjudligining besh shakli – tana, sezgi, his-tuyg‘u, harakat, anglashni yaratadi. Mazkur besh shakl insonni tashkil qiladi. Inson ular yordamida yashaydi, borliq bilan aloqada bo‘ladi, yaxshi yoki yomon ishlarni bajaradi. Besh elementning o‘zaro mavvjudligi insonning o‘limi bilan barham topadi. Insonni tashkil qiluvchi besh shakl ( skandx) o‘z navvbatida qayta tug‘iladi. Yangi tananing xususiyatlari asos bo‘luvchi besh natijani beradi: faoliyat, gumrohlik, xohish, istak va me'yor. Bu jarayon «hayot g‘ildiragi»ni tashkil qiladi. «Hayot g‘ildiragi»Da doimiy ravvishda aylanib, inson abadiy qiynoqqa duchor bo‘ladi. Ikkinchi haqiqat – «qiynoqlarning sabablari mavvjuddir». Inson moddiy narsalar yoki ma'navviy qadriyatlardan foydalanib, ularni haqiqiy va doimiy deb hisoblaydi hamda doimo ularga ega bo‘lishga intiladi. Bu intilish hayot davvomiyligiga olib boradi. Yaxshi yoki yomon niyatlardan tuzilgan hayot daryosi orzular va intilishlar sababli kelajak hayot uchun karma hozirlaydi. Demak, qayta tug‘ilish, qaytadan qiynoqlarga duchor bo‘lish davvom etadi. Aksariyat buddistlar fikricha, Buddadan keyin hech kim Nirvana holatiga erisha olmagan. Uchinchi haqiqat – «qiynoqlarni tugatish mumkin». Yaxshi yoki yomon niyatlardan, intilishlardan butunlay uzilish Nirvana holatiga olib boradi. Bu holatda inson qayta tug‘ilishdan to‘xtaydi. Buddistlar fikricha, Nirvana holati «hayot g‘ildiragidan» tashqariga chiqish, «men» degan fikrdan ajralib, insonning hissiy tuyg‘ularini to‘la tugatishdir. To‘rtinchi haqiqat – «qiynoqlardan qutulish yo‘li mavvjuddir». Bu yo‘l sakkizta narsaga amal qilish, to‘g‘ri tushunish, to‘g‘ri harakat qilish, to‘g‘ri muomalada bo‘lish, fikrni to‘g‘ri jamlashdir. Bu yo‘ldan borgan inson Budda yo‘lini tutadi. Buddizm ta'limoti, asosan, uch qismdan iborat: 1) axloq; 2) meditasiya; 3) donolik.
|
| |