Qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash tizimi

Qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash tizimi. Uning evolyutsiyasi. Menejerlarning faoliyati turli murakkablikdagi qarorlarni qabul qilish zaruriyati bilan bog‘liq. (masalan, firmani rivojlantirish yo‘nalishini tanlash, kompaniya faoliyatini avtomat-lashtirish variantlari, ofis uchun binoni tanlash, filiallarni joylashtirish variantlarini belgilash, ishlab chiqariladigan yoki sotib olinadigan tovarlar turlari, asbob-uskuna turlari, kreditor, ishning hamijrochisi, vakant joylarga nomzodlardan birini tayin-lash). Bu birinchi galda axborot qarorlarini qabul qilish uchun talab etiladigan yig‘in zaruriyati bilan bog‘liq. Axborotga ega bo‘lish zarur, biroq to‘g‘ri qaror qabul qilish uchun bu yetarli emas. Buning uchun predmet sohasini yaxshi bilish, qaror qabul qilish ko‘nikma-sini hosil qilish, bir qator vosita va usullarga ega bo‘lishi lozim.
Shuning uchun ancha murakkab qarorlarni qabul qilishda turli sohalardagi ekspert-mutaxassislarni jalb etish kerak bo‘ladi. Biroq ekspertlar bilimidan samarali foydalanish uchun, birinchidan, qanday ekspertlar zarurligini, ikkinchidan, ular oldiga qanday masalalarni qo‘yishni, va nihoyat, qaror qabul qilish uchun ularning bilimidan qanday foydalanishni bilish kerak bo‘ladi. Ayni paytda qaror qabul qilish mas’uliyati baribir menejer zimmasida qoladi.
Qaror qabul qilishdagi asosiy vazifa - bu alternativ (muqobil) variantlarni tanlash yoki ularning bir nechtasini maqsadga yetishish uchun qanchalik ahamiyatligiga ko‘ra qatorlashtirib chiqish. Axborot-lashtirish variantlarini tanlashda, avvalo firmaning asosiy maq-sadi sifatida firma rentabelligini oshirishni ko‘rsatish mumkin. Variantlarni baholash mezonlari sifatida esa axborotlashtirishga ketgan harajatlar, boshqa faoliyat turiga moslashish imkoniyati, axborotni himoyalash imkoniyati, so‘rovga javob berish tezligi, asbob-uskunalarning ishonchliligi va hokazo omillarni qo‘llash mumkin.
Qarorlar qabul qilish bosqichlarida va jarayonlarida yuzaga keladigan muammolarni hal etishning ko‘plab usullari mavjud. Bu barcha usullar maxsus axborot tizimlari – qaror qabul qilishni qo‘llab – quvvatlash tizimi (QQQQT) orqali amalga oshiriladi. QQQTni loyhalash iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqlikka asoslangan bo‘lib, vazifalarning murakkabligi bilan aniqlanadi. Mazkur tizim - dialog ko‘rinishidagi avtomatlashtirilgan tizimdir. U boshqaruvning axborot tizimidagi muhim darajalaridan (katego-riya) biri sanaladi. So‘nggi paytlarda QQQT kichik va o‘rta biznesda ham (masalan, savdo nuqtalarini joylashtirish variantlarini tanlash) qo‘llanila boshlandi. Umuman olganda, ular alohida yakka uslubni qo‘llab – quvvatlash va menejerning shaxsiy talablariga mos kelish imkoniyatiga ega.
Katta tijorat va davlat tashkilotlarida murakkab muammo-larni hal etish uchun yaratilgan tizimlar ham mavjud.
Aviakompaniya tizimi. Aviatashish tarmog‘ida «Boshqaruvning Tahliliy Axborot Tizimi» deb nomlangan qaror qabul qilishni qo‘llab-quvvatlash tizimidan foydalaniladi. U American Airlines tomonidan yaratilgan, ammo boshqa kompaniyalar, samolyot ishlab chiqaruvchilar va assotsiatsiyalar, tahlilchilar tomonidan ham foydalaniladi. Bu tizim transportdan foydalanish chog‘ida to‘plangan ma’lumotlarni tahlil etish, yuk oqimini baholash jadvalini statistik tahlil etish orqali ko‘pincha qarorlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, u kompaniyalar ulushi, tushumi va rentabellik bo‘yicha aviabozorlar uchun bashoratlash (prognoz qilish) imkonini beradi. Mazkur tizim shu tarzda aviakompaniyalar rahbariyatlariga chiptalar narxi, taransportga bo‘lgan talab va hokazo masalalar yuzasidan qaror qabul qilishga ko‘maklashadi.
Geografik tizim. Geografik axborot tizimi – bu qarorlar qabul qilishga ko‘maklashuvchi tizimning maxsus kategoriyasi bo‘lib, kompyuter grafikasini geografik ma’lumotlar bazasi hamda tizim-ning boshqa vazifalari bilan integrallash imkonini va odamlarni geografik jihatdan taqsimlashga oid qarorlar qabul qilishda ko‘maklashuvchi haritalar va shunga o‘xshash ob’ektlarni tuzish hamda ko‘rsatish imkoniyatini yaratadi. Misol uchun, u jinoyatchilikka tegishli geografik haritani tuzish va politsiya kuchini to‘g‘ri taqsimlashga katga yordam beradi. Shuningdek undan urbanizatsiya darajasini, o‘rmonchilik san’atini, temir yo‘l biznesini o‘rganishda foydalaniladi.
Qarorlar qabul qilishga ko‘maklashuvchi tizim darajalari. QQQT hi tasniflashda quyidagilar hisobga olinadi:
hal etiladigan boshqaruv vazifalarining tuzilishi;
qaror qabul qilinishi kerak bo‘lgan tashkilot boshqaruvining iyerarxiya darajasi;
hal etiladigan vazifaning u yoki bu sohadagi biznesga tegishliligi;
foydalaniladigan axborot texnologiyasi turi.
Hal etiladigan vazifalarnint murakkabligi va qo‘llanilish sohasiga bog‘liq holda QQQT ning 3 ta darajasini ajratib ko‘rsatish mumkin.
Birinchi darajali QQQT ko‘plab vazifalarni bajarish imkoniyatiga ega. U yuqori darajadagi davlat boshqaruvi (prezident, hukumat, vazirliklar ma’muriyati) organlarida va katta kompaniyalarning boshqaruv organlari (korporatsiyalar direktorlar kengashi) da foydalanish uchun mo‘ljallangan. Mazkur darajali tizim turli siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tadbirlarni dasturga kiritishga oid qarorlarni asoslash uchun yirik kompleksli dasturlarni rejalashtirishda katta yordam beradi. U jamoa bo‘lib foydalanish tizimi sanalib, ma’lumotlar bazasi turli bilim sohasidagi qo‘plab ekspert-mutaxassislar tomonidan tashkil qilinadi.
Ikkinchi darajali QQQT yakka tartibda foydalanish tizimi hisoblanadi va bunda ma’lumotlar bazasini bevosita foydalanuvchilarning o‘zi yaratadi. Ular o‘rta rangdagi davlat xizmatchilari, shuningdek, kichik va o‘rta firmalar rahbarlari tomonidan boshqaruvning tezkor vazifalarini hal etish uchun mo‘ljallangan.
Uchinchi darajali QQQT ham foydalanuvchining tajribasiga moslashtiriladigan, yakka tartibda foydalanish tizimi sanaladi. Ular tez-tez uchrab turadigan tizimli tahlil va boshqaruvning ama-liy vazifalari (masalan, kreditlash sub’ektini tanlash, ish ijro-chisini tanlash, mansabga tayinlash) ni hal etish uchun mo‘ljallangan. Bunday tizimlar ilgari biror masalani hal etishda amalda qo‘llanilgan qaror natijalaridan kelib chiqqan holda, xuddi shunga o‘xshash yangi vazifani hal qilish imkonini beradi. Bundan tashqari mazkur darajadagi tizimdan o‘z tajribasi asosida haridorga tovar tanlash imkonini beruvchi «intellektual reklama» vositasi sifatida uzoq vaqt foydalanish mumkin bo‘lgan qimmatbaho tovarlar bilan savdo qiluvchi savdo korxonalarida foydalanish mumkin.
QQQT evolyutsiyasi. Qarorlar qabul qilishga ko‘maklashuvchi tizim o‘z rivojlanishi jarayonida quyidagi yo‘lni bosib utdi (1,20-rasm).
Birinchi tizimlar – tranzaksiyalarni qayta ishlash tizimi (TPS) bo‘lib ilgaritdan berilgan shakdda axborotni ro‘yxatga olish, to‘plash, saqlash va berishning eski operatsiyalarni bajarishga mo‘l-jallangan kompterlar tizimidir. Bunday tizim doirasida qaror qabul qilish faqat axborot bilan ta’minlanadi.
Axborot tizimi rivojlanishining quyidagi bosqichi orkali boshqaruvning avtomatlashtirilgan tizimi konsepsiyasi paydo buldi.
Ushbu konsepsiya bizda boshqaruvning avtomatlashtirilgan tizimi (BAT), g‘arbda esa MIS (Management Information Sistem) deb nom olgan.
MIS - bu kompyuter tizimi bulib, boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarur bulgan axborot bilan uz vaqtida ta’minlash uchun ko’plab manbalardagi ma’lumotlarni tanlash hamda integratsiyalashga mo’l-jallangan. Mazkur konsepsiyaning asosiy kridalari:
axborotlarni yagona hisoblash markazida kayta ishlashni markazlashtirish;
xodimlar soni va qo’shimcha harajatlarni qissartirish maqsadida ma’lumotlarni kasha ishlashning apparat va dasturiy vositasidan foydalanish;
ma’lumotlar bazasi, ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi tushinchalarining paydo bulishi.
Mazkur konsepsiya keyingi avlod tizimlarida foydalanila boshlandi. Shuni kayd etish lozimki, bar-cha avlod tizimlari va ular konsepsiyasining moxiyati o’sha davrda mavjud axborotlarni qayta ishlashning texnik imkoniyatlari bilan anikdangan.
Faoliyatni avtomatlashtirish tizimi takrimlangan ma’lumotlar bazalarini amalga oshirgan. Ortikcha markazlashtirish bartaraf etildi. Urta EXM bazasida lokal hisoblash tarmoqdari yuzaga keldi. Qarorlarni qo’llab-quvvatlash axborot darajasida maqbul qarorlar qabul qilish uchun aloxida uslub va modellar kulla-niladi.
OAS — bu xuddi shunday boshkdruv tizimi faoliyatining operatsiyalar kompleksini bajaradigan kompyuter tyzimidir.
Keyingi boskich — DDS tizimi. DDS — bu dialog kompyuger tizimi hisoblanib, boshqaruv qarorlarini ishlab chikish va tekshirish uchun ma’lu-motlar bazasi va menejerning shaxsiy tajribasi bilan birgalikda boshkaruv ob’ektining rasmiylashtirilgan qoidalari va modellaridan foydalanadi. Kurinib tu-ribdiki, bu xildagi tizimlar nafakat qaror qabul qilishning axborot jarayonini ta’minlaydi, shuningdek, unda ishtirok xdm etadi.
Axborot tizimi rivojlanishining chukkisi ekspert tizimlari (ES) sanaladi. Ekspert tizimi — bu qaror qabul qilish vazifasini xal etish uchun ayrim rasmiy kurinishda taqdim etilgan bir yoki bir necha ekspertlar bilimidan foydalanuvchi kompyuter tyzimidir (1.21-rasm).
|