nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ishni bajarish tartibi - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti
|
-
rasm). 
1.3-rasm - O‘zbеkistоn rеspublikasi оliy va o‘rta maхsus ta’lim vazirligi buхоrо davlat univеrsitеti

64
Quyosh fоtоelеktr tizimi ishlashining tехnik muddati invеntоrlari har 10 yilda
almashtirilganda 25-30 yilgacha bоradi. Fоtоelеktr tizimlari yoki ayrim fоtоelеktr
yachеykalarini ba’zi maishiy istе’mоlchilar yoki ijtimоiy muassasalar, masalan,
shifохоna uchun mustaqil elеktr enеrgiyasi manbayi sifatida elеktr tarmоg‘idan
tashqari ishlarda qo‘llash mumkin. Mustaqil fоtоelеktr tizimlaridan quyosh
radiatsiyasi yaхshi bo‘lgan, elеktr enеrgiyasiga ehtiyoj kam bo‘lgan va dоimiy
yuklamali hududlarda fоydalansa bo‘ladi. Оdatda kuniga 5 kWdan yuqоri enеrgiya
istе’mоl qilinganda fоtоelеktr katakchalaridan fоydalanish maqsadga muvоfiq emas.
Fоtоelеktr katakchalari maishiy texnika vositalari – yorug‘lik, radiо va tеlеviziоn
mоslamalarni yoki masalan, kichik muzlatgich qurilmalari bilan jihоzlangan
shifохоnalarni elеktr bilan ta’minlashda juda qulay.
Fоtоelеktr katakchalaridan mustaqil fоydalanishda zahira ta’minоt manbayi –
akkumulyatоr batarеyalari, dizеl-gеnеratоr ham bo‘lishi zarur, imkоni bo‘lsa, qayta
tiklanadigan enеrgiyaning mikrоgidrоelеktrоstansiyalar yoki shamоl gеnеratоri (qayta
tiklanadigan enеrgiya turlarining aralash gibrid mоslamalari) kabi bоshqa
tехnоlоgiyalari bilan birgalikda samarali fоydalanish mumkin.
Quyosh panellarini o‘rnatish va loyihalash ishlari

66
qurilmalar tехnоlоgiyasini ishlab chiqish va ular asоsida har хil kоnstruksiyali, turli
sharоitda ishlaydigan, har хil quvvatli istе’mоlchilarga mo‘ljallangan elеktr manbalari
tizimini ishlab chiqarishni amalga оshirishga bag‘ishlandi.
5. Hоzirgi zamоn QE qaysi sharоitda ishlatilishiga (kоinоtda, Yеr sharоitida,
to‘g‘ridan – to‘g‘ri tushayotgan quyosh nurlanishida, zichlashtirilgan quyosh
nurlanishida, ekstrеmal hоl uchun va bоshqalar) qarab turli xil yarim o‘tkazgichli
matеrialdan ishlab chiqariladi. Hоzirgi davrda ishlab chiqarilayotgan va insоn ehtiyoji
uchun elеktr manbayi sifatida qo‘llanilayotgan QE aksariyati krеmniy matеrialidan
tayyorlanmоqda. Bunga asоsiy sabab, hоzirgi zamоn хalq-xo‘jaligi ehtiyoji uchun ko‘p
qo‘llaniladigan mikrоelеktrоn asbоblarning asоsi krеmniyligidir.
6. Ana’naviy lоyihalоvchi muhandis avvallari yig‘ish stоli, turli ta’minоt
manbalari, ko‘plab signal gеnеratоrlari, оtsillоgraf, chastоtоmеr kabi o‘lchоv
qurilmalari, ko‘plab elеktrоn kоmpоnеntlar, kavsharlagich yordamida makеtlash
usulida qurilmalarni lоyihaydi va yig‘adi. Hisоblash tехnikasining jadal suratlar bilan
rivоjlanishi, dasturlash tехnоlоgiyalarida erishilgan yutuqlar, matеmatik mоdеllash
usullarining so‘nggi yutuqlari: immitatsiоn mоdеllash, elеktrоn kоmpоnеntlarning
emulyatsiоn va simulyatsiоn mоdеllari yaratilishi, virtual mоdеllash tizimining
lоyihalash amaliyotiga kirib kеlishi bilan elеktrоn qurilmalar lоyihalоvchisining
kоmp’yutеrlashtirish asоsida avtоmatlashtirilgan ish o‘rinlarining yaratilishiga оlib
kеldi. Yuqоri aniqlikda ishlоvchi zamоnaviy o‘lchоv qurilmalarini lоyihalash uchun
bugungi kunda kоmpyutеr eng asоsiy tехnik vоsitaga aylandi.
Amsterdam - Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

18
Amsterdam
City-zen loyihasi keng qo'llanildi, uning doirasida turar-joy binolari uchun
markazlashtirilgan sovutish tizimi yaratildi. Uning va ushbu aqlli shaharning isitish
tizimi tufayli har bir xonadondan karbonat angidrid chiqindilari 80 foizga kamaydi.
5.
San-Fransisko
Ilgari San-Fransiskoda katta tirbandliklarga olib kelgan eskirgan transport
tizimi mavjud edi. Keyinchalik, aqlli shaharlar kontseptsiyasiga ko'ra, u
takomillashtirildi. Smartfonlar orqali kontaktsiz to‘lov usullari SFpark
avtoturargohlarni boshqarish tizimini joriy qilish imkonini berdi. Unga
smartfoningizdan ulanishingiz va haftaning kunlari va kun vaqtiga qarab
shaharning turli hududlarida to‘xtash narxini aniqlashingiz mumkin. SFparkdan
foydalanish avtomobil uchun boʻsh joy topish uchun ketadigan vaqtni ikki baravar
qisqartirishga yordam berdi, bu esa tirbandlik va atmosferaga gaz chiqindilarining
kamayishiga olib keldi.
San-Fransisko ham eng yashil aqlli shaharlardan biri sifatida tan olingan.
Shahar har bir binoning 15 foiziga quyosh panellarini o'rnatishni talab qiluvchi
qonunni qabul qildi. Shaharda binolarning yuqori konsentratsiyasi bo'lsa-da,
natijada u ko'plab toza energiya tashabbuslarida etakchiga aylandi.
Tyantszin - Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi

17
Aqlli shaharda davlat xizmatlari sifati va aholi xavfsizligi darajasini oshirish
maqsadida maxsus datchiklar platformasidan foydalanilmoqda. Datchiklar aqlli
hisoblagichlardan suvdan foydalanish haqida ma'lumot beradi, bu esa iste'molni
sezilarli darajada kamaytiradi va qochqinlarni tezda aniqlaydi.
Smart stop: texnologiya jamiyat xizmatida
Chiroq ustunlari, shuningdek, havo sifati, suv sathi, yog‘ingarchilik va yuzni
tanishni o‘lchash uchun sensorlar bilan jihozlangan. Neyron tarmoqlar olingan
ma'lumotlarni tahlil qiladi.
Ushbu aqlli shaharning suzish havzalarida qo'llaniladigan kompyuter ko'rish
tizimlari yordamida tashrif buyuruvchilar xavfsizligi ta'minlanadi. Agar kimdir
cho'kishni boshlasa, qutqaruvchilar darhol signal oladi.
Singapur juda ko'p aqlli tizimlardan foydalanishning noyob namunasidir.
Aqlli shahar kontseptsiyasiga amal qilgan aksariyat shaharlar hali ham kamroq
innovatsion texnologiyalardan foydalanadi.
4.
Ta eng istiqbolli aqlli shahar texnologiyasi - bet 10

14
Kontseptsiya allaqachon ishlayotgan dunyodagi
5 ta aqlli shahar
Deloitte ekspertlarining ta'kidlashicha, aqlli shahar texnologiyalari butun
dunyo bo'ylab 1000 dan ortiq pilot loyihalarda qo'llaniladi. Ularni amalga oshirish
uchun katta mablag' ajratilmoqda. Statista ma'lumotlariga ko'ra, aqlli shaharlarni
rivojlantirish va boshqarish uchun global xarajatlar 2023 yilga borib 189,5 milliard
dollarga yetishi mumkin.
Har yili PwC, Juniper Research, McKinsey, IMD tadqiqot kompaniyalari,
shuningdek, Singapur texnologiya va dizayn universiteti kelajakning haqiqiy aqlli
shaharlari taʼrifiga eng mos keladigan shaharlar reytingini eʼlon qiladi. Doimiy
yetakchilar orasida Singapur, London, San-Fransisko, Nyu-York, Amsterdam,
Stokgolm, Tsyurix va Kopengagen bor. Singapur texnologiya va dizayn
universiteti hamda IMD tomonidan olib borilgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, o‘tgan
yilgi reytingga Moskva ham kiritilgan.
1.
Barselona
7-rasm. Barselona shahrining ko‘rinishi
Barselona
Ayni paytda Barselona Singapur va Dubayni ortda qoldirib, yagona aqlli
shahar platformasini joriy etishga eng yaqini hisoblanadi. Kataloniyada ular aqlli
shaharning "miyasi" vazifasini bajaradigan Sentilo operatsion tizimidan
foydalanadilar. Uning yordami bilan shahar sensorlaridan suv ta'minoti, yorug'lik
sharoitlari, transport sharoitlari, shovqin darajasi, har chorakdagi aholi soni,
soliqlar, turli hodisalar, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlardan ma'lumotlar to'planadi.
15
Shunday qilib, shahar boshqaruvi va xizmat ko'rsatish kompaniyalari har
doim shahar hayotining to'liq rasmini bilishadi, buning asosida kelajakdagi vaziyat
bashorat qilinadi. Bugungi kunda Barselonada qo'llaniladigan aqlli shahar tizimi
eng ilg'or hisoblanadi.
2.
|
Aqlli shaharlar: hayotning raqamli transformatsiyasi

20
Xususan, aqlli svetoforlar yordamida shaharni kompleks boshqarish
samaradorligini oshirish, O‘zbekistonning Toshkent, Samarqand, Buxoro kabi
yirik shaharlarida Yevropa va Amerika davlatlari tomonidan sertifikatlangan
xizmatlarni joriy etish taklif etildi.
AKT vazirining birinchi o‘rinbosari O.Pekos bunday loyihalarni amalga
oshirish muhimligini ta’kidlab, zarur infratuzilma bilan ta’minlashga tayyorligini
bildirdi.
umumiy bosimning bir qismi - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 70/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotumumiy bosimning bir qismi;
alveolyar havo
venoz qon
kislorod Pa
14231-14630
4921-5320
karbonat angidrid, Pa
5320
6251
Agarda ulaming
foizli miqdori aniq bo‘Isa, alveolyar havodagi
gazlaming porsial bosimini oson hisoblash mumkin. Masalan, agar 0 2 15
94430*]5
% bo‘lsa, demak bu gazning bosimi — — — =
1416,5
Pa. ga teng.
Alveolyar havodagi C 0 2 ning bosimi jinsga, yoshga, jismoniy ish
bajarish va barometrik bosimning o ‘zgarishiga bog‘liq holda unchalik
o ‘zgarmaydi.
Nafas harakatlarining o ‘zgarishiga qaramay alveolyar havodagi C 0 2
ning miqdori nisbatan doimiy holda qoladi, ya’ni nafasning tezlashishi
yoki sekinlashishi nafas olish chuqurligining kamayishi yoki ko‘payishi
bilan to‘ldiriladi.
149
Yosh bolalarda gazlar almashinuvi ishqor-kislotali muvozanatni
farqlari bilan boshqariladi. Masalan, 5 yoshli
bolaning chiqarayotgan
havosida katta odamlarga nisbatan 3 marta kam C 0 2 saqlanadi.
Hujayralar ichida nafas olish. To‘qimalardagi oksidlanish jarayoni
hujayralarda va hujayrada bo‘lmagan moddalar hisobiga bajariladi. Ular
quyidagilardan iborat: 1) vodorodning berilishi yoki degidridlanish; 2)
CO
2
ning berilishi; 3)elektronlarning o ‘tkazilishi yoki valentlikning
almashinishi.
Oksidlanish jarayoni oksidlovchi moddaning tarkibiga kiruvchi
vodorodning
degidraza
fermenti
tomonidan
faollashtirilishi
bilan
boshlanadi. So‘ngra suv hosil bo‘lganiga qadar temir saqlovchi fennentlar
|
| |
nazorat quduqlari - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 31/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаnazorat quduqlariyer qaʼridan uran qazib olishning toʻliqligini nazorat qilish, shuningdek, boshqa muammolarni hal qilish, masalan, rudali jinslardagi oʻzgarishlarni oʻrganish, yer osti suvlari va atrof-muhitning mumkin boʻlgan ifloslanishini kuzatish va boshqalar uchun burgʻulash ishlari tugaydigan maydonlarda amalga oshiriladi.
§ 2.2 | GEOTEXNOLOGIK QUDUQLARNI BARPO ETISHDA QO’LLANILADIGAN BURG’ULASH USKUNALARI |
2.2.1 Burg'ulash qurilmasining tarkibi
Zamonaviy burg'ulash qurilmasi - bu turli maqsadlardagi mashinalar, mexanizmlar, inshootlar, qurilmalar va asboblarning murakkab to'plami bo'lib, ular yordamida quduqlarni burg'ulash bilan bog'liq barcha jarayonlar amalga oshiriladi.
Quduqlarni qurishda quyidagi ishlar amalga oshiriladi:
• asbob-uskunalarni tashish va burg'ulash maydonchasida burg'ulash uskunasini o'rnatish;
• burg'ulash (quduq tubining hosil bo'lishi paytida jinsni yo'q qilish);
• chuqurni yuvish yoki tozalash va vayron qilingan tosh va yadroni yer yuzasiga ko'tarish;
• burg'ulash tizmasining tushishi, cho'zilishi, olishi va tosh kesish asbobini almashtirish;
• yuvish suyuqligini tayyorlash, qayta ishlash va tozalash;
• quduq trubasini korpus quvurlari bilan mahkamlash;
• o'lchash ishlari (inklinometriya, termometriya, elektro- va radiometrik o'lchovlar va boshqalar);
• uskunani ta'mirlash, texnik xizmat ko'rsatish va moylash;
• burg'ulash jarayonida yuzaga keladigan avariyalar va asoratlarni bartaraf etish;
• quduqlarni sinovdan o‘tkazish va ishlab chiqish (suyuq va gazsimon minerallar uchun quduqlarni burg‘ulashda);
• burg'ulash uskunasini yangi joyga tashish uchun demontaj qilish.
Bundan tashqari, burg'ulash uskunasi texnik xodimlar uchun normal ish sharoitlarini ta'minlashi kerak (yoritish, isitish, foydalanish qulayligi, xavfsizlik va boshqalar). Shu sababli, bunday turli xil funktsiyalarni bajarish uchun zamonaviy burg'ulash qurilmasi ko'plab murakkab mexanik, gidravlik, elektr va boshqa mashina va mexanizmlar, asboblar, boshqaruv elementlari va boshqalardan iborat.
Bloklarni ajratish bilan burg'ulash uskunasining quyidagi asosiy elementlarini ajratib ko'rsatish mumkin: burg'ulash moslamasi, burg'ulash dastasi yoki ustuni, burg'ulash binosi, yordamchi uskunalar.
Agar burg'ulash tizmasi vinilsiz ko'tarilsa, u holda burg'ulash qurilmasi (mast) bo'lmasligi mumkin. Bunda qoqilish operatsiyalari maxsus liftlar yordamida amalga oshiriladi [5,8].
Burg'ulash binolari yil davomida ishlash jarayonida chuqur quduqlarni burg'ulash uchun mo'ljallangan statsionar va mobil burg'ulash qurilmalari bilan jihozlangan.
|
| |
Yuvilgan zonadan tashqarida minimal migratsiya hodisalarining holati

|
Yuvilgan zonadan tashqarida minimal migratsiya hodisalarining holati
|
bet | 26/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришгаYuvilgan zonadan tashqarida minimal migratsiya hodisalarining holati
Uranni yuvishning yaxshi texnologik ko'rsatkichlarini olish uchun eritmalarning yuvilgan ruda zonasidan tashqariga tarqalishini istisno qilish kerak.
Buning uchun pompalanadigan va AOK qilingan eritmalar muvozanatini saqlash kerak.
Agar AOK qilingan eritmalar miqdori pompalanadigan miqdordan ko'p bo'lsa, yuvilgan eritmalar yuvilgan zonadan tashqariga tarqaladi.
Agar AOK qilingan eritmalar miqdori pompalanadigan miqdordan kam bo'lsa, eritmalar suvli qatlam suvlari bilan suyultiriladi va ular past bosim zonasi sifatida yuvish zonasiga moyil bo'ladi [1,8,12].
Eritmalarning vertikal yo'nalishda ko'chishi pastki va ortiqcha yuk bilan oldini olish kerak. Buning uchun eng qulay shart-sharoitlar tabiiy sharoitlar bo'lib, ular ostidagi va yotqizilgan jinslar eritmalar harakati uchun amalda suv o'tkazmaydi, ya'ni ular tabiiy akklyuzivdir.
Uran konini yer ostida eritmaga o`tkazish usuli bilan o'zlashtirish samaradorligi tabiiy va texnologik omillar majmuasiga bog'liq. Geotexnologik sharoitlar - geotexnologik jarayonning imkoniyati, borishi va natijalariga ta'sir qiluvchi tabiiy omillar majmuasidir. yer ostida eritmaga o`tkazish usuli jarayoni gidrodinamik va fizik-kimyoviy jarayonlarni o'z ichiga oladi.
Gidrodinamik jarayonlar texnologik eritmalarning inyeksiya quduqlaridan ruda tanasiga va ruda tanasidan nasosli quduqlarga harakatini belgilaydi. Fizik-kimyoviy jarayonlar suyuq va qattiq fazalar orasidagi chegarada eruvchan uran birikmalarining hosil bo'lishi bilan bir xil bo'lmagan kimyoviy reaktsiyada ishtirok etadi. Geotexnologik jarayon natijalarini miqdoriy bashorat qilish imkonini beradigan qiymatlar geotexnologik parametrlar deb ataladi [1,2,13].
1.5.1 Geotexnologik parametrlar va bashoratli geotexnologik hisoblar
Geotexnologik parametrlar geologik, gidrogeologik va texnologik bo'lishi mumkin [7,18,19].
|
| |
Organizmning barcha reflekslari ikkita katta guruhga: shartsiz va

qarab chiqamiz. Yangi tugilgan qo‘zi hali onasini emmagan dastlabjd
davrlarda so iak ajratmaydi. U onasini ema boshlaganidan keyingiria
so‘lak ajratadi. Bu shartsiz refleks yo‘li bilan so‘lak ajratishidir. Ayni
paytda bu refleks quyidagicha ro ‘yobga chiqadi: qo‘zi onasini emishi
tufayli ogziga to‘shayotgan sut u yerdagi
xilma-xil retseptorlami
qo‘zg‘atadi. Qo‘zg‘alish ana shu retseptorlar bilan aloqador bo‘lgan
markazga intiluvchi asab tolalariga beriladi va ular orqali uzunchoq
miyadagi so‘lak
ajratish markaziga borib, uni qo‘zg‘atadi. Uzunchoq
miyadagi markazning qo‘zg‘alishi katta yarim sharlar po‘stlog‘idagi so‘lak
ajratish markazining qo‘zg‘alishi bilan davom etadi.
Chunki odatda
uzunchoq miyadagi markaz faoliyati miya po‘stlog‘idagi oliy markaz
nazoratida bo‘ladi.
4 5 -r a sm . S hartli r e fle k s n in g h o s il b o iis h t a s v ir ii.
a -s o ‘lak ajratish shartsiz refliksining chizmasi, б-tovu sh tasirlariga so‘lak ajratish
refleksini hosil bo'lish chizmasi; 1-til, 2 - s o ‘lak bezi, 3-quloq, 4-postloqdagi oily
GSM standartida signallarni kodlash va oralatish

113
simvollarning t xatolarini tuzatishi (korrektorlashi) mumkin.
O‘ralgan (svyortkali) kodlar (O‘K) uzluksiz xalaqitga chidam-
li kodlar sinfiga qaraydi. O‘Kning asosiy tavsiflaridan biri K
kattaligi hisoblanadi. U kodli chegaralanish uzunligi deb nom-
lanadi va ushbu axborot belgisining chiqish simvollariga qan-
day maksimal sonda ta’sir qili shini ko‘rsatadi. O‘K ko‘proq
optimal hisoblangan Viterbi algoritmi bo‘yicha dekoderlashda
amalga oshirishning murakkabligi kod li chegarala nish uzunligi
oshishi bilan eksponensial ortib boradi, shuning uchun K ning
tipik qiy matini ko‘p bo‘lmagan 3–10 chegarasida tanlanadi.
O‘Kning keyingi kamchiligi shundaki, ular xatolarni topish-
maydi. Shuning uchun GSM standartida r=1/2 tezlik bilan
o‘ralgan (2,1,5) kod asosida blokli kod qo‘laniladi. O‘K eng
katta yutuqni olishda faqat kanaldagi yolg‘iz (tasodifiy) xato-
larda imkon beradi, KSATda bo‘lib turadigan tinishlanishda
kanallarda O‘Kni oralatish bilan birgalikda qo‘llash lozim.
Ma’lumotlar
Kodlash
Ko‘chuvchi o‘zgartirish
Kodlangan ma’lumotlar
0
1
1–2
1–2
19
19
19
19
19
2
Boshqa davlatlardagi holat

489
Shunday qilib, 5GGs (5,250GGs; 5,250GGs–5,350GGs va
5,725GGs–5,850GGs nimdiapazonlar) Rossiyada eng o‘zlashtiri-
ladigan diapazon. Aynan shu yerda bu polosalarda boshqa xizmatlar
ham (masalan, 5,725GGs–850GGs diapazondan radiorelestansi-
yalari foydalanadi) ishlashiga qaramasdan KSU tarmoqlari soni-
ning maksimal o‘sishi kutilmoqda. 6GGs (5,900GGs–6,400GGs)
diapazonni o‘zlashtirish sekin ketmoqda.
Ma’lumki, to‘g‘ri ko‘rinish zonasidan tashqarida aloqani ta’min-
lashga yo‘naltirilgan 802.16d standartiga nisbatan ilgari surilgan yon-
dashuv qiziqarli hisoblanadi. Bu standart uchun hozir ishchi chas-
totaning pastki chegaralarini 1800MGs gacha yoki hatto 700MGs
gacha kamaytirish ko‘rib chiqilmoqda, shuningdek, kanal ichida
nimdiapazonni tanlash imkoniyati qo‘llanilgan, ya’ni AU kichik
nimkanallarda ishlashi mumkin (1,25MGs minimal kenglik).
Nazorat savollari - Raqamli mobil aloqa

107
Parallel ravishda keng polosali simsiz texnologiyalar rivojlana
bordi. Simsiz tarmoqlar standartlarini yaratish sohasidagi bosh-
lang‘ich nuqta sifatida IEEE tashkiloti tomonidan 1990-yilda
802.11 qo‘mitasining tashkil etilishi hisoblanadi. Mazkur qo‘mita
“Wi-Fi” tijorat nomini olgan simsiz lokal tarmoqlarini yaratish
bilan shug‘ullanadi. Wi-Fi ilk tizimlarida 100 metrgacha bo‘lgan
masofalarda 2Mbit/sek gacha bo‘lgan ma’lumot uzatish tezli-
gi ta’minlanar edi. Bugungi kunda ushbu texnologiyaning yangi
standartlari (IEEE 802.11n) 300 Mbit/sek gacha tezlikni bir necha
yuzlab metr masofalargacha ta’minlashga qodir. Wi-Fi texnologi-
yasi o‘zining yangi IEEE 802.11ac versiyasi bilan 4G tarkibiga
kirishlikka nomzod deb baholanmoqda.
ITU-R ga yakuniy
taklif berilishi
Ekspert baholash
B38
2nd WS
WS
B39 B40
B41 B42
B43 B44
B45
B1
B2
B3
B4
B5
B6
B7
B8
B9
B10
B1
B45
B46 B47
B48
Spesifikatsiyalar
To‘rt simvolli kodni dekoderlash

104
haqiqatga o‘xshash dekoderlash hosil bo‘lsin. Afsuski, blok-
ning uzunligi oshishi bilan jadval hajmi eksponensial o‘sib
boradi, shu tufayli uzun kodlar uchun dekorderlash jadvali-
dan foydalanish maqsadga muvofiq emas. Ammo,
dekoder-
lash jadvali blokli kodlarning muhim xususiyatlarini aniqlash
uchun ko‘pincha foydali bo‘ladi.
Karrali xatolarni tuzatish imkonini beruvchi va xato bel-
gilarning paydo bo‘lishlari chastotaning sezilarli kamayishiga
olib keluvchi kodlashtirishning nisbatan ko‘p sodda
usullari
mavjud. Bunday kodlar zamonaviy yarimo‘tkazgichli qurilma-
lar asosida tuziladi va nisbatan oddiy dekodirlanadi. Masalan,
50% keragidan ortiq belgilarga ega bo‘lgan va to‘rtta tasodifiy
xatolarni tuzatishga imkon beruvchi 40 uzunlikdagi blokli kod
mavjud. 6.8-rasmda ko‘rsatilganidek R
e
=0,01 da ushbu kodga
kam blok xatosi ehtimolligiga ega. Agar bu yetarli bo‘lmasa,
ko‘p sonli xatolarni tuzatish uchun yo keragidan ortiqlikni
oshirish lozim yoki katta uzunlikdagi blokli kodlarga o‘tish
va katta o‘rtachalashtirish hisobiga yutuq olish. Har
bir ho-
latda yuzaga keladigan qo‘shimcha xarajatlarni e’tiborga olish
zarur. Ammo har ikkala ko‘rsatilgan imkoniyatlar bo‘lishi va
amaliy mos keluvchi muqobillik (alternativa)ni taqdim qilish-
lari mumkin.
Xulosa qilib qayd qilishimiz mumkinki, 6.6-rasmda
tasvir-
langan egri chiziqlar shakli shunday max va min qilish im-
konini beradiki, agar blokdagi xato belgilar (bizning holatda
t/n 0.01 dan birozgina yuqori) qayd
qilingan qismini tuzatuv-
chi sxema mavjud bo‘lsa, unda blok uzunligini yetarli daraja-
da katta tanlab, xatolar qismini shuncha kamaytirish mumkin.
Afsuski, bu juda qiyin vazifadir. Sxemali yechimlarning o‘sib
borishdagina t/n doimiy munosabatni ta’minlashi mumkin.
Shunday qilib, blokning katta uzunligida foydali xabarlar qis-
mining juda kam bo‘lganligi sababli samaradorlikni yo‘qotish
yuzaga keladi.
105
6.8-rasm. Asosiy ko‘rsatkichlar.
Shuningdek, mavzuni chuqurroq o‘rganish uchun foydalanish
mumkin bo‘lgan ko‘p sonli axborotlar
manbalariga havolalar ham
berilgan.
-rasm - Raqamli mobil aloqa

114
GSM standartida so‘zlashuv kanallari
va boshqaruv kanallari
bir-biridan etarli darajada farq qiladi. So‘zlashuv kanallarida
aloqani tashkil qilishni real vaqt masshtabida xatolar ehtimol-
ligini nisbatan past talablarda
amalga oshirish kerak, boshqaruv
kanalida esa qabulning yuqori aniqlikda bo‘lishi talab qilinadi,
lekin uzoq vaqt kuzatishga va kechikishga yo‘l qo‘yiladi.
GSM standartida kadrlarni shakllantirish
strukturasiga mu-
vofiq asosan axborot xabarlarini va boshqaruv signallarini uzatish
TDMA kadrining noral vaqt intervali (NB)da amalga oshi riladi.
NB (paket uchun har biri 57 axborot biti) tuzilishi kodlashtiril-
gan m bitlar sonining mos ravishda
kodlanmagan n bit ga kod-
lashtirish va oralatish umumiy sxemasi (7.4-rasm)dagi 19 ga kar-
rali n-kodlash songa teng bo‘lishi talab qilinadi. Shundan so‘ng
bu bitlar shifrlanadi va I guruhga birlashtiriladi. Bu guruhlardagi
bitlar soni 19 ga teng bo‘lishi kerak va
I guruhlar I vaqt interval-
ga o‘tadi. I nomeri oralatish darajasi deb ataladi.
Turli mantiqiy kanallarda turli xil o‘ralgan kodlar qo‘llaniladi,
chunki uzatish tezliklari va xatolardan himoya qilish talablari
ham turlichadir. Kodlashtirish va dekoderlash uchun o‘zgarmas
r=1/2 tezlikdagi faqat bir necha ko‘p hadlar qo‘llaniladi. Ammo
to‘liq tezlikli aloqa kanallarini tuzish talablarini bajarish uchun,
shuningdek ularni joylashtirish tuzilishlarining
kadrlar tuzi-
lishiga mos kelishi uchun r=244/456=0.535 tezlik zarur bo‘la-
di. So‘zlashuv kanalida tezlikni r=1/2 gacha to‘g‘rilash uchun
yaganalash (siyraklashtirish), ya’ni vaqti-vaqti bilan ba’zi kod-
lashtirilgan simvollarni o‘tkazib yuborish qo‘llaniladi. Bunday
operatsiya teshib chiqish (perforatsiyalash),
bunday qilib tuzil-
gan kodlar esa teshib chiqilgan (pereoforirlangan) deb nomlana-
di. Qabul qilishda dekoder yagonalash algoritmini bilgan holda
qabul qilinadigan ma’lumotlarni o‘zgartirib kiritish qiladi.
GSM standarti tavsiyalariga mos
keluvchi kanalli kodlashti-
rish va oralatish bloklari bilan radiotraktning tuzilish sxemasi
7.4-rasmda keltirilgan, to‘liq tezlikli so‘zlashuv
kanalida kodlashti-
rishning umumlashtirilgan sxemasi esa 7.5-rasmda keltirilgan.
115
Rec 06
.06
Nutq
dekodrlash
qaytalash
TDMA
kadrini
dekodrlash
Dema
nipuly
atsiya
Qabul
qilish
Kanal
Sikllik
kodini
dekodrlash
(53.50.3)
Qayta tartiblash
SKni
dekodrlas
h
(2.1.5
)
Deperemejitel
Nutqni
kodlash
Siklik kod
(53.50.3)
Qayta tartiblash va
tekshirish bitlar
Bo’xchali
kodlash
(2.1.5
)
Ko‘chuvchi
o‘zgartirish
Shifrator
TDMA
kodini
shakillash
Manip
ulyatsi
ya
uzatish
Rec.05.03
Rec.03.20 Rec.05.02 Rec.05.04
Rec.05.
05
-rasm - Raqamli mobil aloqa

116
Bu yerda so‘zlashuv kodi axborot ketma-ketligining har
bir 260 bitlarini 13 kbit/s tezlikda kanalning kodlashtirish
sxemasiga uzatadi. Bu ketma-ketlikning oldingi 182 bitlari
GSM standartida 1 sinf bitlari
deb nomlanadi va qabul qi-
lishda xatolarni aniqlash uchun zaif blokli kod yordamida
himoyalanadi.
a) Dastlabki nutq kadri
200 bit/kadr
260 axborot bitlar
To‘la
tezlikli nutq signali
b)1 klass siklik kodi juftlik
tekshiruv bitlari
d) Qayta tartiblash va oxirgi
50bit
132bit
78bit
132bit
d0 d1 d2
d49
53 bit
132 bit
78 bit
267 bit/kadr
oxiridagi
kombinatsiya
4
nullik
bitlar
u0
d0
u1
d2
d180 P0
P1
P2 d181
d182
d259
d179
0
0 0 0
d1
d4
u2
u2 u91 u92 u93
189 bit
78 bit
u94 u95
P0 P1 P2 d50 d51 d52
d181 d182
d259
...
...
...
...
...
...
...
...
263 bit/kadr
7.6-a,b,d rasm.
Kodlashtirishda 1 sinf kodlari qo‘shimcha 50 bit 1a sinf va
132 bit 16 sinfga bo‘linadi (7.6-a rasm). 1a sinf bitlari tiniqlik-
ga (четкость) (7.6-b rasm) tekshiruv 3 ta qo‘shimcha biti bilan
to‘ldiriladi. Blokli kod g(D)=D*3+D+1
turlidagi hosil qiluvchi
ko‘p had bilan qisqartirilgan sistematik siklik kod (53,50)dir.
Sistematik kodni tuzishda S
w
kalit birinchi bosh-o‘nta taktli
impulslar vaq tida yopiq kodlashtirish qurilmasi kirishiga ke-
lib tushuvchi axborot bitlari esa bir vaqtning o‘zida
qaytadan
tartib ga solish va juftlikka tekshirish bitlarini tuzish bloklar-
iga ham kelib tushadi. 50 ta taktli impulsdan so‘ng S
w
qayta
117
ulovchi qurilma ishlay boshlaydi va juftlikka tekshiruvchi bit-
lar kod lashtirish qurilmasidan kelib tushadi. Natijada tuzilgan
kadrlar 7.6-rasmlarda ko‘rsatilgan.
Burg'ulash dastgohlari va mashinalari

|
Burg'ulash dastgohlari va mashinalari
|
bet | 33/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга2.2.3 Burg'ulash dastgohlari va mashinalari
Usulni ishlab chiqish va amalga oshirishning birinchi bosqichlaridaer osti yuvish, eksperimental va tajriba-sinov ishlari konlarni qidirishning bevosita davomi edi. Shu munosabat bilan URB-ZAM burgʻulash qurilmasi dastlab texnologik quduqlarni burgʻulashda keng qoʻllanilib, vodorod konlarini qidirish va qidirishda qidiruv quduqlarini burgʻulashning asosiy qismini bajargan. Ushbu burg'ulash mashinasidan foydalanishga birinchi konlarning chuqurligi 180-200 m dan oshmaganligi va quduqlarning diametri 190 mm bo'lganligi ham yordam berdi. URB-ZAM qurilmasi uzoq vaqtdan beri turli maqsadlar uchun quduqlarni burg'ulashda keng qo'llanilgan. Uning qurilmasi va ishlash shartlari texnik adabiyotlarda keng tarqalgan. Buni faqat ta'kidlash kerak URB-ZAM ning asosiy afzalligi - bu yaxshi manevrlik (agregat MAZ-500 rusumli avtomashina asosida o'rnatilgan), bu quduq qurilishining yuqori mahsuldorligi bilan (1 mashina uchun 1500-2000 m tayyor quduqlargacha) ayniqsa muhimdir. -uzluksiz ish jadvali bilan oy). Jihoz ishlashda ishonchli va dizayni sodda,
Kelgusida chuqur konlarni o‘zlashtirishda ishtirok etish, korroziyaga qarshi elektr suv osti nasoslarini qo‘llash, quduqlar debitini oshirish zarurati va shag‘al bilan o‘ralgan filtrlardan foydalanish texnologik quduqlar diametrining oshishiga olib keldi. Ushbu holatlar URB-ZAM mashinasini almashtirishga olib keldi. yanada kuchli mobil qurilma URB-ZA2 va uning modifikatsiyalari (1BA-15V va 1BA-15N), shuningdek, UBV-600 aylanadigan burg'ulash moslamasi.
Amaldagi burg'ulash qurilmalarining ba'zi asosiy texnik xususiyatlarini ta'kidlash kerak. URB-ZAM dan farqli o'laroq, URB-ZA2 aylanma burg'ulash uskunasida asosiy haydovchi YaME-236 dizel dvigateli, 2100 aylanish tezligida 132,48 kVt quvvatga ega avtomobilning ishlaydigan dvigatelidir. Ushbu dvigateldan asosiy haydovchiga 77,28 kVt quvvat olinadi. Jihozni favqulodda haydash uchun T-100 traktoridan yoki KDM-100 dizel dvigatelidan quvvat olish moslamasi taqdim etiladi. Qo'lda tutqichni boshqarish bilan bir qatorda burg'ulash stantsiyasidan pnevmatik boshqaruv mavjud. Jihoz 40 kN gacha bo'lgan kuch bilan asbobni pastki qismga majburiy oziqlantirish uchun gidravlik mexanizm va elektr bilan boshqariladigan loy aralashtirgich bilan jihozlanishi mumkin.
Yuklash va tushirish operatsiyalarini bajarish uchun o'rnatish burg'ulash ustuniga o'rnatilgan konsolli kran bilan jihozlangan. URB-ZA2 dastgohi diametri 243 mm gacha, chuqurligi 300 m gacha bo‘lgan turli maqsadlar uchun quduqlarni burg‘ulash imkonini beradi.Burg‘ulash qurilmasi 1BA-15V, 1BA-15N7 va 1BA-15K burg‘ulash dastgohlarining asosiy burg‘ulash bloki hisoblanadi.
|
| |
Geotexnologik quduqlarning tasnifi

|
Geotexnologik quduqlarning tasnifi
|
bet | 29/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга2.1.2 Geotexnologik quduqlarning tasnifi
Quduqlar geotexnologiyaning asosiy bo'g'inidir.
Quduqlar yordamida razvedka ishlari olib boriladi va konning zahiralari aniqlanadi, ruda jismlarining geometrik shakllari ko‘rsatiladi, ruda konlari ochilib, yuvishga tayyorlanadi [2,3].
Texnologik jarayonda quduqlar orqali qatlamga yuvish eritmasi yuboriladi va qatlamdan unumdor uran saqlovchi eritmalar olinadi, texnologik eritmalarning mahsuldor gorizontda harakatlanishi va uran qazib olishning to‘liqligi nazorat qilinadi.
Yer osti boyliklarini va atrof-muhitni ifloslanishdan asrash maqsadida quduqlar orqali ham turli tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Konni yer osti er osti yuvish usulida o'zlashtirish bir necha yuzdan bir necha minggacha quduqlar qurishni talab qiladi. Hatto bitta quduqning ishdan chiqishi yoki ularning noto'g'ri ishlashi yuvish jarayonining texnologiyasiga salbiy ta'sir qiladi va ishlab chiqarish xujayrasi yoki blokining ish rejimlarini tezda qayta qurishni talab qiladi.
Uran qazib olish uchun quduqlarga quyidagi talablar qo'yiladi:
• quduqlarning joylashuvi va ularning ishlash tartibi unumdor eritmalar va erituvchining minimal unumsiz yo'qotishlari bilan rudalardan maksimal darajada uran olishni ta'minlashi kerak;
• quduqlar berilgan tabiiy sharoitlarda maksimal mahsuldorlik bilan loyihalashtirilishi va ishlatilishi kerak;
• quduqlar yordamida er qa'ridagi eritmalar harakatining boshqariladigan jarayonini ta'minlash kerak;
• quduqlarning xizmat qilish muddati ishlab chiqarish bloki yoki maydonchasi kamerasini qayta ishlash vaqtidan kam bo'lmasligi kerak;
• quduqlarni qurishda barcha bajariladigan operatsiyalarning yaroqliligini ta'minlash va standart uskunalar va asboblardan foydalanish kerak;
• quduqlar atrof-muhitni ifloslantiruvchi manba bo'lmasligi kerak.
Funktsional maqsadiga qarab quduqlar ikki guruhga bo'linadi: operativ vayordamchi (2.1-rasm).
Ishlab chiqarish quduqlariichaklardan uran qazib olishda bevosita ishtirok etadi. Ular orqali eritmalar tashiladi va suv omboridagi gidrodinamik rejim tartibga solinadi.
Maqsadiga ko'ra ishlab chiqarish quduqlari nasos va nasos quduqlariga bo'linadi.
|
| |
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 64

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 64/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovAsinxron motorlarning turg‘un ishlashini ta'minlash uchun elektr ta'minotining sifati katta ahamiyatga egadir. Asinxron motorning aylantiruvchi momenti unga berilayotgan kuchlanishning kvadratiga bogMiq boMadi. Shuning uchun, hatto kuchlanishning ozgina kamayishi ham maksimal momentga ta’sir qiladi, kuchlanish nisbatan ko‘proq kamayganda (masalan, Ut = 0,7 UNbo‘lganda) esa motorning nominal yuk bilan ishlashi mumkin boMrnay qoladi, chunki bu holda
aylantiruvchi moment M =U~ = 0,49, ya'ni elektromagnit moment
158
taxminan 2 marta kamayadi va motor nominal yukda ishlashi mumkin bo'lmay qoladi.
Stator chulg‘amiga berilgan kuchlanish U, * U1N bo‘Iganda va faza rotorli asinxron motorning rotor chulg‘amiga qo‘shimcha aktiv qarshiliklar ulangandagi mexanik xarakteristikalar
Stator chulgfamiga berilgan kuchlanish nominaldanfarqli bo'lganda mexanik xarakteristika. Asinxron motorlami ishlatish jarayonida tarmoq kuchlanishi (ff = const bo‘lganda) nominal kuchlanishga nisbatan o‘zgarishi mumkin. Shu sababli kuchlanishning bunday o‘zgarishi asinxron motorning mexanik xarakteristikalariga qanday ta'sir etishi amaliy jihatdan muhim hisoblanadi. Bunda tormozlovchi moment o'zgarmas va qiymat jihatidan elektromagnit momentga teng M( = M = const deb hisoblaymiz.
Agarda kuchlanish U, < U1N bo‘lsa, sirpanish oshadi, moment
kuchlanishning kvadrati (t/,2)ga mutanosib ravishda kamayadi, Natijada
motorning o‘ta yuklanish qobiliyati kamayib ketadi (12.5,a-rasm). Kuchlanish kamayganligi sababli magnit oqim ham kamayadi, natijada rotor tokining aktiv tashkil etuvchisi l2a oshadi. Sirpanish s va rotor chastotasi f2 oshganligi uchun rotor tokining reaktiv tashkil etuvchisi ILr ham ortadi. Demak, rotor toki kvadratiga mutanosib ravishda rotor chulg'amidagi elektr isroflar ham ortadi. Motor validagi yuk katta bo‘lsa, stator toki I( ham ortadi, kichik yukda esa u kamayadi. Shu sababli katta yukda stator chulg‘amidagi elektr isroflari ortib, motorning FIK va quvvat koeffitsienti coscp kamayadi. Standart talablariga binoan motomi kuchlanishi nominal kuchlanishga nisbatan 5 % gacha kamayganga qadar ishlatish mumkin.
Agarda kuchlanish U,>U1N bo‘lsa, yuqoridagi ketma-ketlik asosida tushuntirish mumkin. Ammo bunda motorning magnit sistemasi o‘ta magnitlangan bo‘lsa, magnit oqimining oshishi magnitlanish tokining qiymatini oshirib yuboradi, natijada bu tok stator tokining nominal qiymatidan katta ham bo‘lishi mumkin. Bu holda asinxron motoming uzoq muddat ishlashi mumkin bo'lmay qoladi. Standart talablariga binoan asinxron motorni kuchlanishi nominal kuchlanishga nisbatan 10% gacha oshganga qadar ishlatish mumkin. Yuqoridagi ikki hol uchun motorning mexanik xarakteristikasi 12.5-rasmda ko‘rsatilgan.
rasm. Kuchlanish nominaldan farqli bo‘lganda (a)da Jaol rotorli asinxron motor rotor chulg ‘ami aktiv qarshiligining har xil qiymatlarida (b) mexanik xarakteristikalar
|
| |
Qurollarning tasnifi - Muqaddima

|
Muqaddima
|
bet | 32/104 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,48 Mb. | | #153059 |
Bog'liq Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга2.2.2 Qurollarning tasnifi
Burg'ulash dastgohlarining asosiy tasniflash xususiyatlari quyidagilardir: maqsadi, transport bazasi, burg'ulash chuqurligi, foydalanish shartlari, quduq diametri, burg'ulash usuli. Burg'ulash mexanikasi nuqtai nazaridan, eng qiziqarlisi, burg'ulash qurilmalarining transport bazasi va foydalanish shartlariga ko'ra tasnifi. Ushbu xususiyatlarga ko'ra, barcha qurilmalar statsionar, mobil va o'ziyurarga bo'linadi.
Statsionarburg'ulash qurilmalari quduqlarni uzoq muddatli burg'ulash uchun yoki ko'chma qurilmani etkazib berish mumkin bo'lmagan yoki o'ziyurar qurilma o'tishi qiyin bo'lgan joylarda qo'llaniladi. Statsionar o'rnatish qismlarga tashiladi va quduq qurilish maydonchasiga o'rnatiladi. Bunday qurilmalar, qoida tariqasida, qattiq foydali qazilmalar uchun chuqur qidiruv quduqlarini (2000 m dan ortiq) yoki neft va gaz uchun quduqlarni burg'ilashda qo'llaniladi.
Mobilqurilmalar odatda chanalarga, kamroq tez-tez g'ildirakli tirkamalarga o'rnatiladi va traktorlar bilan nuqtadan nuqtaga tashiladi. Hozirda qidiruv quduqlarining asosiy qismi statsionar quduqlarga qaraganda harakatchanroq bo‘lgan va o‘ziyurar quduqlardan farqli o‘laroq, har qanday iqlim sharoitida yil davomida foydalanish mumkin bo‘lgan ko‘chma burg‘ulash qurilmalari yordamida burg‘ilanadi.
o'ziyurarDastgohlar avtomobil yoki traktor shassisiga o'rnatiladi va qoida tariqasida, yo'llar va yomon ajratilgan erlar mavjud bo'lganda sayoz yoki o'rta chuqurlikdagi quduqlarni burg'ulash uchun mo'ljallangan.
Foydalanish shartlariga koʻra burgʻulash dastgohlarini uch guruhga boʻlish mumkin: yer yuzasidan quduq qazish uchun dastgohlar, yer osti kon ishlaridan burgʻulash dastgohlari va suzuvchi burgʻulash qurilmalari [2,3,].
Hozirgi vaqtda Rossiya sanoati burg'ulash chuqurligi 5-10 m dan 3000 m gacha bo'lgan qidiruv quduqlarini burg'ulash uchun burg'ulash dastgohlarini ishlab chiqaradi. Uralmash 15000 qurilmasi chuqurligi 15000 m gacha boʻlgan oʻta chuqur quduqlarni burgʻulash uchun yaratilgan.Ushbu qurilmaning massasi 15000 tonnadan ortiq, oʻrnatilgan quvvati esa 29 ming kVt. Kichik quduqlarni burg'ulash uchun 30-40 kg massali va 2-3 kVt quvvatga ega bo'lgan qo'zg'atuvchi vosita kuchiga ega engil dastgohlar qo'llaniladi.
|
| |
O‘zbekistonda WiMAX tizimlari uchun chastotalarning ajratilishi

487
2,5GGs diapazon (2,3GGs–2,7GGs keng intervalda) hozir
ayniqsa shaharlarda o‘ta yuklangan, chunki unda hozirda Wi-Fi
xot-spotlar ishlamoqda va LTE keng polosali tarmoqlarni (ya’ni,
10MGs va 20MGs polosalarli) qurish rejalashtirilmoqda. Shu-
ning uchun WiMAX tarmoqlarini qurish uchun 3,4GGs–3,6GGs
diapazon ma’qulroq bo‘lib qoladi, yetiladigan uskunalar paydo
bo‘lganidan keyin esa 5GGs diapazon o‘zlashtirishi mumkin.
Umuman olganda
shuni tasdiqlash mumkinki, O‘zbekistonda
WiMAX tarmoqlarini qurish uchun chastotalarning ajratilishi
muam mosi hal etiladigan masala.
Bunga qaramasdan 2011-yilning boshiga kelib mamlakatda ham
turg‘un, ham “mobil WiMAX” xizmatlarini taqdim etadigan faqat
bitta operator (EVO savdo markali Super iMax kompaniyasi) ish-
lamoqda. 2010-yilning oxiriga kelib EVO 9 ta viloyatni qamrab oldi
va o‘z abonentlari sonini 13000 kishigacha yetkazdi. EVO tarmog‘i
ikkita WiMAX standartidan (IEEE 802.16d va IEEE 802.16e),
ikkita chastota diapazonidan (mos ravishda 3,5GGs va 2,3GGs)
foydalanadigan kombinatsiyalangan tarmoq namunasi hisoblanadi.
Yangi WiMAX tarmoqlariga kelsak, 2011-yilning boshiga kelib
O‘zAAA ning ma’lumotlariga ko‘ra, 2010-yilda
WiMAX tarmoq-
larini qurish va tizimlarini ishlatishga ega bo‘lgan 2 ta sotali opera-
tor va 4 ta Internet-provayder bunday tarmoqlarni qurish rejalari
haqida bildirmadi.
Bu yerda ta’kidlash joizki, umumiy foydalanishdagi aloqa tar-
moqlari (ularga WiMAX tarmoqlari ham kiradi) doimo ularning
tijoriy foydaliligiga asoslanadi. Mos ravishda operatorlarga, av-
valo, shaharlar va zich joylashgan hududlar qiziqarli (manfaatli).
Lekin yirik shaharlarda WiMAX texnologiyasi
simli ulanish tex-
nologiyalari va sotali aloqa tizimlari tomonidan katta raqobatga
duchor bo‘ladi. Shuning uchun ko‘plab mutaxassislar WiMAX
texnologiyasiga simli ulanish va mobil aloqa murakkab yoki mum-
kin bo‘lmagan joylarda qo‘llanilishini tavsiya qilish bilan an’ana-
viy simli ulanish va mobil tarmoqlarga to‘ldirish yoki zaxira rolini
berishmoqda.
488
Umumiy foydalanishdagi tarmoqlardan farqli ravishda korporativ
aloqa tarmoqlari hamma vaqtlarda ham
zich joylashgan hududlar-
da (energetiklar shaharchasi, neft-gaz majmuasi korxonalari ishchi-
lari va boshqalar) qurilavermaydi. Olisdagi joylardagi radiochastota
spektri nisbatan bo‘sh va 20 MGs gacha kenglikdagi chastotalar
polosasini ajratish ajratish mumkin. Shuning uchun yirik shaharlar-
dan olisdagi korporativ tarmoqlardan
WiMAX texnologiyalari im-
koniyatlarining maksimal ishlatilishini kutish ke rak. Shu bilan bir-
ga, bunday tarmoqlar dastlab asosiy qo‘llanilishi bo‘yicha o‘ziga
yetarli (qo‘shimcha bo‘lmagan) tarzda qurilishi mumkin.
WiMAX texnologiyalarining qo‘llanilishiga olib keladigan kor-
porativ tarmoqlarning yana bir o‘ziga xos xususiyatlaridan biri
ko‘plab korporatsiyalarda abonent terminallarni sotib olish uchun
moliyaviy vositalarning mavjudligi hisoblanadi (hozirda umumiy
foydalanishdagi aloqa tarmoqlari abonetlari uchun
terminallar
narxi juda qimmat bo‘lgan holda).
Kegl cc pechat indd

Kegl cc pechat indd
Download
1,85 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/134
Sana
28.06.2024
Hajmi
1,85 Mb.
#266146
Download
1,85 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Kegl cc pechat indd
Download
1,85 Mb.
Matnni ko'rish
-MAVZU
KUZATISHLAR VA TAJRIBALAR

11
teza aytilganda uning to‘g‘ri yoki noto‘g‘riligini eksperiment o‘tkazib
aniqlay miz.
Shunday qilib, fizik bilimlar quyida keltirilgan
ketma-ketlikda baja-
rilgan ishlar orqali hosil qilinar ekan:
kuzatishlar
→
gipoteza
→
eksperiment
→
xulosa.
Tajribalar o‘tkazishda va kuzatishlar olib borishda, o‘lchash ishla-
rini bajarish uchun
-MAVZU
FIZIKADA ISHLATILADIGAN AYRIM ATAMALAR

10
topiladi. Buning uchun
tajriba
lar o‘tkaziladi. Tajribalar o‘tkazishda
kuzatishlar
bilan birgalikda
o‘lchash
ishlari ham olib boriladi.
Masalan, suvning qaynashi o‘rganilayotganda, termometr bilan
uning temperaturasi o‘lchab boriladi.
Shunday qilib, fizik
bilimlarning manbai
kuzatishlar
va
tajriba
o‘tka zish lar
dan iborat ekan.
1. 1-rasmga qarab fizik jismlar va jismlar sistemasini ko‘rsating.
2. Kuzatishlar bilan tajriba o‘tkazishlar orasida qanday farq bor?
3. Fizikaga oid tajribalarga misollar keltiring.
-MAVZU
JAMIYAT RIVOJLANISHIDA FIZIKANING AHAMIYATI

9
Tabiiy fanlar ichida fizika yetakchi o‘rinlardan birini egallaydi.
Birinchi mav
zuda aytib o‘tilganidek, uning o‘rganadigan
sohasi keng
qamrovlidir. Fizikaning har bir o‘rganilgan yangi qonuniyatlari jamiyat
rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsa tadi. Shunga ko‘ra, O‘zbekistonimizda
ham fizika fanini rivojlantirish bo‘yicha keng ko‘lamli ishlar olib
borilmoqda. Bu ishlar bilan asosan O‘zbekiston Fan
lar akademiyasiga
tegishli ilmiy-tadqiqot institutlari hamda oliy ta’lim
muassasalari
laboratoriyalaridagi olimlar shug‘ullanadilar.
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining
Ulug‘ bek nomidagi Astronomiya instituti, Akademik S.A.
Azimov
nomidagi «Fizika-Quyosh» IICHB qoshidagi
Fizika-texnika instituti
va Materialshunoslik instituti, G‘.Mavlonov nomidagi Seysmologiya
instituti va Qoraqalpog‘iston tabiiy fanlar ilmiy-tekshirish institutida
mexanik,
issiqlik, elektr, yorug‘lik va tovush hodisalariga doir ilmiy
izlanishlar olib borilmoqda.
Ijaraga berilgan darslik holatini ko‘rsatuvchi jadval

Ijaraga berilgan darslik holatini ko‘rsatuvchi jadval
№
O‘quv chining ismi,
familiyasi
O‘quv
yili
Darslikning
olingandagi
holati
Sinf
rahbarining
imzosi
Darslikning
topshi rilgan-
dagi holati
Sinf
rahbari-
ning imzosi
1
2
3
4
5
6
Darslik
ijaraga berilib, o‘quv yili yakunida qaytarib olinganda yuqo-
ridagi jadval sinf rahbari tomonidan quyidagi baholash mezonlariga
asosan to‘ldiriladi:
Yangi
Darslikning birinchi marotaba foydalanishga berilgandagi
holati.
Yaxshi
Muqova butun, darslikning asosiy qismidan ajralmagan.
Barcha
varaqlari mavjud, yirtilmagan, ko‘chmagan, betla-
rida yozuv va chiziqlar yo‘q.
Qoniqarli
Muqova ezilgan,
birmuncha chizilib, chetlari yedirilgan,
darslikning asosiy
qismidan ajralish holati bor, foyda-
lanuvchi tomonidan qoniqarli ta’mirlangan. Ko‘chgan
varaqlari qayta ta’mirlangan, ayrim betlariga chizilgan.
Qoniqarsiz
Muqovaga chizilgan, yirtilgan, asosiy qismidan ajralgan
yoki butunlay yo‘q, qoniqarsiz ta’mirlangan.
Betlari
yirtilgan, varaqlari yetishmaydi, chizib, bo‘yab tashlangan.
Darslikni tiklab bo‘lmaydi.
-MAVZU
MOLEKULALAR VA ULARNING O‘LCHAMLARI

21
Atom va molekulalar juda kichik bo‘lganligidan ko‘z bilan ko‘rib
bo‘lmaydi. Uni hatto oddiy mikroskop tugul,
eng yaxshi optik
mikroskop (eng kichik ko‘rish o‘lchami 0,000002 mm) da ham ko‘rib
bo‘lmaydi. U holda uning o‘lchamlarini qanday qilib o‘lchaymiz?
Bir qarashda uni bajarib bo‘lmaydigandek ko‘rinadi. Shunday tajriba
o‘tkazaylik. Kengroq idishga suv quyib, unga shkalaga ega bo‘lgan
tomizg‘ichdan bir tomchi yog‘ tomizaylik. Shunda yog‘ tomchisi
suyuqlik sirti bo‘ylab yoyilib ketadi. Chunki eng ustki qatlamdagi
molekulalar «toyib»
ketib yoniga, undan keyingi qatlamdagilar
ham xuddi shunday yoniga tushib yoyiladi.
Oxirida faqat bitta qatlam qoladi. Yoyilgan yog‘
tomchisi doira shaklida bo‘lsa, uning diametri
o‘lchanib, yuzasi
S
hisoblanadi (5-
rasm). Bitta
tomchining hajmini aniqlash uchun tomizg‘ichdan
1 sm
3
hajmdagi suyuqlik alohida idishga tomizilib,
tomchilar soni aniqlanadi. Tomchining hajmi 1 sm
3
ni tomchilar soniga bo‘lib topiladi.
5-rasm.
Yoyilgan tomchi hajmi
V
=
d
·
S
ga teng
bo‘lganli gidan yog‘
qatlamining qalinligi
bo‘ladi. Bundan qatlam
qalinligi yoki molekula diametri hisoblab ko‘rilsa,
d
= 0,0000002 mm
ga teng bo‘ladi. Hozirgi zamon usullari bilan o‘lchangan molekulalar
diametrlari ham shu tartibda ekanligi aniqlangan. Bu raqamning
kichkinaligini quyidagi misolda ko‘rish mumkin. Bir dona vodorod
molekulasini kattalashtirib, olma ko‘rinishiga olib kelinsa, Yer olmadan
necha marta katta bo‘lsa, olma vodorod molekulasidan taxminan
shuncha marta katta bo‘lar edi.
Hozirgi kunda maxsus elektron mikroskoplar
yordamida katta
o‘lcham dagi molekulalar bilan birga ayrim atomlarning rasmini
ham olish mumkin. Vodorod atomining o‘lchami 0,00000012 mm
ga, molekulasining o‘lchami esa 0,00000023 mm ga teng. Oqsil
molekulasining o‘lchami 0,0043 mm atrofida ekan.
1. Atom va molekula bir-biridan nimasi bilan farq qiladi?
2. Molekula tarkibida nechta atom borligini qanday bilish mumkin?
3.
Molekula kattami yoki bakteriyalarmi? Bakteriya o‘lchamini
botanika yoki zoologiya kitoblaridan qarab solishtirib ko‘ring.
mexa nik hodisalar, elektr, issiqlik, yorug‘

5
Darslikda shu hodisalarga doir murakkab bo‘lmagan va o‘zingiz
bajarib ko‘ra oladigan qiziqarli topshiriqlar beriladi.
Velosiped,
avtomobil, odamning harakati, qaychining qirqishi va
h.k. – bularning barchasi mexanik harakatlarga misol bo‘ladi.
Suvning bug‘lanishi va muzlashi,
metallarning erishi, tabiiy gaz
va o‘tinning yonishidan chiqqan issiqlik va h.k.
–
bular issiqlik
hodisalariga misol bo‘ladi.
Yorug‘likning
tarqalishi, uning narsa va predmetlardan qaytishi,
havoda kamalak paydo bo‘lishi kabilar yorug‘lik hodisalariga kiradi.
Qanday qilib inson qorong‘i xonasini charog‘on
qila oldi, uzoq
mam lakatlarda bo‘layotgan voqealarni ko‘rib turadigan, oziq-
ovqatlarining buzil
masdan saqlanishiga erishadigan bo‘ldi? Ularning
barchasiga elektr hodisalarini o‘rganish tufayli erishildi.
Nima sababdan Quyoshdan yorug‘lik chiqadi? Nega suv bug‘
yoki muz ko‘rinishida bo‘la oladi? Qanday sababga ko‘ra xona
temperaturasida simob suyuqlik holida bo‘ladi-yu,
temirni suyultirish
uchun juda yuqori temperaturagacha qizdirish kerak?
Mana shunday savollarga javob berish uchun moddaning tuzilishini
o‘rganish kerak. Jismlarning ichki tuzilishini o‘rganib, uning ko‘pgina
xossalarini tushuntirish
hamda kerakli xossalarga, ya’ni issiqlikka
chidamli, mustahkamligi yuqori va h.k.larga ega bo‘lgan
yangi
moddalarni yaratish mumkin.
1. 1-rasmga qarab fizik hodisalarga doir o‘zingizning misolla-
ringiz ni keltiring.
2. Atrofimizdagi olamni o‘rganishda fizika qanday rol o‘ynaydi?
3. Muzqaymoqning erishi qanday hodisaga kiradi?
4. Kundalik turmushdan fizik hodisalarga misollar keltiring.
«Respublika maqsadli kitob jamg‘armasi mablag‘lari

3
KIRISH
1-MAVZU
FIZIKA NIMANI O‘RGANADI? FIZIK HODISALAR
Aziz o‘quvchilar!
Qo‘lingizdagi kitob Siz uchun yangi o‘quv predmeti bo‘lgan
«Fizika» darsligining birinchisidir. Keyingi 7–9-sinflarda ham
«Fizika»dan o‘quv darslari davom etadi.
Nima sababdan bu o‘quv predmetini o‘rganish kerak?
Atrofga qarasangiz, yog‘ayotgan qor yoki yomg‘irni, suzib
yurgan bulutlarni, ariq yoki daryolardan oqayotgan suvni ko‘rasiz.
Bularning
barchasi tabiat hodisa
laridir. Bizni o‘rab turgan tabiatdagi
o‘zgarishlar hayotimizga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tabiatda bora-
yotgan jarayonlarning qonuniyatlarini o‘rganish ulardan unumliroq
foydalanish imkonini beradi. Qonuniyatlarni o‘rganish borasida inson
o‘z mehnatini yengillashtiradigan mashinalarni o‘ylab topgan. Kun-
dalik
turmushimizni elektrsiz, yoqilg‘isiz va toza suvsiz tasavvur qila
olmaymiz.
Elektr energiyasini hosil
qiladigan mashinalar, elektrdan va
yoqilg‘idan foydalanib ishlaydigan qurilmalar fizika faniga asoslanib
yaratiladi. Ma
shina
va mexanizmlarni boshqarishda, sozlash ishlari-
ni bajarishda, uy-ro‘z
g‘or texnikasidan unumli foydala
nishda ham
fizikadan olgan bilim laringiz asqotadi.
Tabiatda ro‘y berayotgan turli hodisalarni alomatlariga ko‘ra
mexanik,
issiqlik, elektr, yorug‘lik va tovush hodisalariga ajratish
mumkin.
Bu hodisalarni o‘rganish modda tuzilishini o‘rganishdan boshla nadi.
6-sinfda fizikaning o‘rganiladigan sohalari:
modda tuzilishi,