g‘azal so‘zining lug‘aviy ma’nosi, janrning mumtoz she’riyatda tutgan o‘rni, ya’ni atama arabcha so‘z bo‘lib, “ayollarni maqtash, ta’riflash” ma’nosini berishi

|
g‘azal so‘zining lug‘aviy ma’nosi, janrning mumtoz she’riyatda tutgan o‘rni, ya’ni atama arabcha so‘z bo‘lib, “ayollarni maqtash, ta’riflash” ma’nosini berishi
|
bet | 31/143 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 0,69 Mb. | | #116605 |
Bog'liq Ona tili va adabiyot fanidan-fayllar.orgg‘azal so‘zining lug‘aviy ma’nosi, janrning mumtoz she’riyatda tutgan o‘rni, ya’ni atama arabcha so‘z bo‘lib, “ayollarni maqtash, ta’riflash” ma’nosini berishi, bu janr qadimdan eng ahamiyatli va e’tiborli she’r shakli bo‘lib kelganligi, deyarli barcha shoirlar unga murojaat qilganliklari to‘g‘risida tushuncha beriladi;
g‘azalning shakliy tuzilishi, ya’ni baytlardan tashkil topishi, matla’, maqta’ va shoirning taxallusi asosan maqta’da berilishi darslikdagi bir g‘azal misolida
tushuntiriladi;
qofiyalanishi, radif to‘g‘risida: asosan a-a, b-a, v-a, g-a... tarzida qofiyalanishi, mazkur harflar bilan belgilanishining ma’nosi olingan g‘azal misolida izohlanadi;
g‘azalda qalamga olinadigan mavzularga to‘xtaniladi, bu she’r
shaklida barcha mavzular: ijtimoiy-siyosiy, didaktik, peyzaj, narsabuyumlar ta’rifi, biror voqea yoki shaxslarga tavsif va hokazolar talqin qilinishi mumkinligi, lekin etakchi mavzu ishq-muhabbat ekanligi uqtirib o‘tiladi;
g‘azal asosan ishqiy mavzuda yozilganligi bois bosh obrazlar: oshiq, ma’shuqa, raqib to‘g‘risida ma’lumot berish maqsadga muvofiqdir.
6-7-sinflarda g‘azal vazni – aruz to‘g‘risida tushuncha berilmaydi. Mumtoz she’rlar shu she’riy tizimda yozilganligini qayd etib o‘tish kifoya.
G‘azalning to‘laqonli o‘quv tahlili 8- va 9-sinflarda o‘tkaziladi. Tahlil quyidagi tartibda olib boriladi:
Avvalo g‘azal o‘qituvchi tomonidan maromiga etkazib (imkon qadar yoddan) o‘qib eshittiriladi.
G‘azalni tinglagach, birgalikda uning qanday mavzuda yozilganligini aniqlash lozim.
G‘azal qofiyasi aniqlanadi.
G‘azalda ishtirok etayotgan asosiy obrazlar aniqlanadi. Ishq-muhabbat mavzusida asosiy uch obraz bor: oshiq, ma’shuqa (yor), raqib. Obrazlarga qarab g‘azalning tasvirga ko‘ra turi aniqlanadi.
Asosiy obrazlar aniqlab olingach, har bir bosh obraz atrofida guruhlangan ikkilamchi obrazlarni ajratib olmoq kerak.
Voqelikni majoz va haqiqat yo‘li bilan tasvirlashga ko‘ra o‘rganilayotgan g‘azalning qaysi guruhga mansubligi belgilab olinadi.
40
7. Shundan so‘ng har bir bayt alohida olinib o‘qiladi, mazmuni sharhlanadi.
Agar o‘qituvchi bungacha aruz vazni to‘g‘risida o‘quvchilarga tushuncha bergan bo‘lsa, bu g‘azal vaznini topishni topshiriq qilib bersa bo‘ladi.
Tahlil tugagach, adabiyot muallimi o‘quvchilaridan g‘azaldan olgan taassurotlarini so‘raydi.
Vaqt bo‘lsa, bir necha o‘quvchiga g‘azalni ifodali o‘qitib ko‘rish kerak. O‘qishda ularning vazn talablariga rioya qilayotganliklari muhim.
Ruboiy Sharq adabiyotida keng tarqalgan, qalam ahli orasida baland nufuzga ega janrdir. O‘zbek mumtoz shoirlarining bir qanchasi bu janrda barakali ijod etganlar. Shu sababli adabiy ta’limda ruboiyda ilgaridan davomli tarzda o‘qitib kelingan. Mustaqillik yillari turli dasturlar asosida yaratilgan 5-10-sinf darsliklaridan (8-sinf darsligi bundan mustasno) Navoiy, Bobur, Umar Xayyom, Pahlavon Mahmud, Munis, Ogahiy ruboiylari joy olgan. Joriy dasturga ko‘ra 5-sinfda Bobur ruboiylari o‘rganiladi.
O‘quvchilar 5-sinfda ilk bor ruboiy bilan tanishar ekanlar, janrning o‘ziga xos belgilari to‘g‘risida boshlang‘ich tushunchalar beriladi. Bu sinfda she’rlarni o‘rganishga kirishishdan oldin ruboiy atamasi arabcha bo‘lib, to‘rtlik ma’nosini berishi, lekin har qanday to‘rtlik ruboiy bo‘lolmasligi, buning uchun u aruz vaznidagi hazaj bahrining axram va axrab tarmoqlarida yozilishini qayd etib o‘tish bilan kifoyalaniladi. Shu o‘rinda fanlararo bog‘lanish – integratsiyadan foydalanish o‘rinli bo‘lishini biz tajribalarimiz davomida kuzatdik. Mazkur nazariy bilimlarni berishda geometrik shakllar, ular to‘g‘risidagi tushunchalardan foydalanish darsda qulaylik tug‘diradi. O‘quvchilar boshlang‘ich sinfdayoq kvadrat to‘g‘risida tushuncha olganlar va uning qoidasini yoddan biladilar. 5-sinf o‘quvchisining to‘rtburchak va kvadratning farqini bilishi oddiy to‘rtlik va ruboiy farqini to‘g‘ri anglatishda qo‘l keladi. Masalan, kvadrat va ruboiyni quyidagicha solishtirish mumkin. Avval o‘quvchilarga shunday savollar beriladi:
Kvadrat nima va to‘rtburchak nima?
Har qanday to‘rtburchakni kvadrat deya olamizmi?
Javob olingach, ruboiy ta’rifiga o‘tiladi. O‘qituvchi ruboiy haqida darslikdagi nazariy ma’lumotlarni quyidagicha qoida shakliga keltirib, o‘quvchilar daftariga yozdirib qo‘yadi: to‘rt misradan iborat, ibratli fikrlar, shoirning ichki kechinmalari, o‘y-mulohazalari bayon etilgan, aruz vaznidagi hazaj bahrining axram va axrab tarmoqlarida yoziladigan she’r shakliga ruboiy deyiladi.
So‘ng ikki – geometrik va adabiy tushuncha yonma-yon qo‘yilib shunday qiyoslanadi:
Kvadrat to‘rtburchakdir, lekin har qanday to‘rtburchak kvadrat emas. Kvadrat bo‘lishi uchun to‘rtburchakning to‘rtala tomoni teng bo‘lishi kerak. Ruboiy to‘rtlikdir, lekin har qanday to‘rtlik ruboiy emas. Ruboiy bo‘lishi uchun to‘rtlik aruzdagi hazaj bahrining axram va axrab tarmoqlarida yozilishi kerak8. Buni sinf taxtasida yoki vatmanga chizilgan ko‘rgazmali qurolda yoxud texnika vositalardan
Свинина Н.Г. Жизненный опыт учащихся в контексте личностно-ориентированного образования // Педагогика 2001, №7
41
foydalanish yaxshi yo‘lga qo‘yilgan maktablarda proektor orqali quyidagicha aks ettirish mumkin:
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
g‘azal so‘zining lug‘aviy ma’nosi, janrning mumtoz she’riyatda tutgan o‘rni, ya’ni atama arabcha so‘z bo‘lib, “ayollarni maqtash, ta’riflash” ma’nosini berishi
|