Makroiqtisodiy еkonometrik modellarning turlari va ularni iqtisodiy

10.4. Makroiqtisodiy еkonometrik modellarning turlari va ularni iqtisodiy
tahlilda qo„llanilishi
Makroiqtisodiy jarayonlar butun milliy iqtisodiyotning barcha tarmoqlarini
qamrab oladi. Makroiqtisodiy jarayonlar asosan uchta katta jarayonlarni o‗rganadi va
tushuntirib beradi. Bular:
1. Ishsizlik.
2. Inflyatsiya.
3. Iqtisodiy o‗sish.
Ishchsizlik - bu mamlakat miqyosida faol, mehnatga yaroqli aholining ish
bilan band bo‗lmasligi tushuniladi.
Inflyatsiya - mamlakat miqyosida umumiy baholarning o‗sishini ko‗rsatadi.
Iqtisodiy o‗sish - mamlakat aholisiga yalpi ichki mahsulotning yildan-yilga
ko‗proq ishlab chiqarilishi tushuniladi.
Ushbu
uchta
ko‗rsatkich
makroiqtisodiy
muammolar
hisoblanadi.
Iqtisodiyotning beqaror rivojlanishi tufayli yuqoridagi muammolar vujudga keladi.
Ushbu muammolarni hal qilishning bir necha usullari mavjud.
Ushbu muammolar turli xil sharoitlar, davlat olib borayotgan iqtisodiy
siyosati, fiskal va monetar siyosat orqali vujudga kelishi mumkin.
Milliy iqtisod darajasida shakllantiriladigan kengaytirilgan takror ishlab
chiqarish modeli o‗sish sur`ati va proporsiyalarni aniqlash uchun xizmat qiladi.
Iqtisodiy o‗sishning bir sektorli va ikki sektorli modellarini ko‗rib chiqish mumkin.
Bunday modellarni yaratish uchun quyidagi belgilar qabul qilinadi.
X (t) - bir yilda ishlab chiqarilgan milliy daromad;
Y (t) - noishlab chiqarish sohasidagi asosiy fondlarning o‗sishiga ketgan
harajatlar hamda qo‗shiladigan milliy daromadning iste‘mol qilinadigan qismi;
J (t) - asosiy ishlab chiqarish fondlarining o‗sishiga kapital qo‗yilmalar;
S (t) - sof ishlab chiqarishga kapital qo‗yilmalar me‘yori (hissasi).
Bunday iqtisodiy mazmunga binoan quyidagi ifodani yozish mumkin:
X(t)=Y(t)+J(t)
Jamg‗arma me‘yori еsa
131
)
(
)
(
)
(
t
X
t
J
t
S
formula bo‗yicha aniqlanadi.
Jamg‗arma me‘yorini miqdori bilan iqtisodiy o‗sish sur`ati o‗rtasida uzviy
aloqa mavjud. Bu bog‗liqlikni ifodalash uchun V(t) parametri belgilanadi. U milliy
daromadning joriy o‗sishi bilan asosiy ishlab chiqarish fondlariga (ya‘ni, sarflangan
kapital samarasining darajasi) sof kaptal qo‗yilmalar yig‗indisi o‗rtasidagi nisbati
xarakterlaydi:
)
(
)
(
)
(
)
(
)
1
(
)
(
t
Y
t
X
t
Y
t
X
t
X
t
U
)
(
)
(
)
(
t
X
t
S
t
Y
bo‗lganligi uchun
)
(
)
(
)
(
)
(
;
)
(
)
(
)
(
)
(
t
U
t
S
t
X
t
X
t
X
t
S
t
X
t
U
еga bo‗lamiz.
Binobarin, milliy daromadning o‗sish sur`ati sarflangan kapital samarasining
jamg‗arma iqtisodiy o‗sish shaklini ifodalaydi. Agar jamg‗arma me‘yori va kapital
qo‗yilma bilan ta‘minlanganlik iqtisodiy o‗sish va oshish (kamayish) ning mustaqil
parametrlari bo‗lsa, jamg‗arish me‘yori boshqa teng sharoitlarda milliy daromad
o‗sish sur`atlarining proportsional ortishi (kamayishi) bilan birga kechadi. Sarflangan
kapital samaradorligini doimiylik darajasini qabul qilib, Xarrod-Domarning iqtisodiy
o‗sish modeliga еga bo‗lamiz.
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
t
K
q
t
X
t
X
S
t
J
t
J
t
K
t
J
t
Y
t
X
Bunda K(t) iqtisodiyotdagi asosiy ishlab chiqarish fondlarining hajmini
belgilaydi. q fondlarning samaradorlik koеffitsiyentidir q=X/K. Bu modelda
«kechiqish» yo‗q bo‗lganda, iqtisodiy o‗sishning uzoq muddatli sur`ati tenglamasini
chiqarish mumkin:
S
q
t
X
t
X
)
(
)
(
132
Iqtisodiy o‗sishning nazariy modelida yangi ishlab chiqarish quvvatlarini
ko‗rish va o‗zlashtirish ma‘lum vaqtni (lagni), ya‘ni L va K o‗rtasidagi vaqt lagi
mavjud) olishi fakti abstraklashtiradi.
Pirovard xilma-xil nisbatdan differentsial tenglama orqali uzluksiz yozish
shakliga o‗tamiz.
Bunda mehnat unumdorligining o‗sish sur`ati
)
(
)
(
)
(
t
L
t
X
t
q
va uning fond bilan ta‘minlanganligini
)
(
)
(
)
(
t
L
t
K
t
q
bog‗lovchi o‗zaro nisbatga asoslanamiz; bu erda L(t) ijtimoiy ishlab
chiqarishda band bo‗lgan ishchilar sonini ifodalaydi. Demak,
)
(
)
(
)
(
)
(
t
U
t
U
F
t
q
t
q
.
Rejali iqtisodiyot sharoitida ish bilan band bo‗lganlar o‗sish sur`atining L/L=n
qandaydir barqaror еkzogen shakllantiruvchi mavjud deb taxmin qilish mumkin.
Iqtisodiy o‗sishning bir sektorli makroiqtisodiy modeli («Solou modeli»)
quyidagicha yoziladi:
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
t
I
t
K
t
U
t
Y
t
X
n
const
t
L
t
L
t
U
t
U
F
t
q
t
q
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
)
(
.
Rasman yuqorida keltirilgan model iqtisodiy rivojlanishning statsionar
trayektoriyasini beradi. Bunda daromadning o‗sishi jamg‗arish me‘yoriga bog‗liq
bo‗lmaydi. Jumladan, (F chiziqli funksiyasi uchun) biz quyidagini olamiz:
1
n
Y
X
.
Shunga ko‗ra statsionar trayektoriyadagi o‗sish sur`ati jamg‗arish me‘yorining
darajasidan qat‘iy nazar ish bilan bandlikni o‗sishi hamda
va
parametrlari (texnik
taraqqiyot sur`ati) bilan aniqlanadi.
|