nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Gazlar va changlar - Chapter · November 022 citations reads 8,650 author

Texnologik gazlarning
asosiy komponetlariga SO
2
, CO
2
, CO va suv bug‘lari
kiradi. Ayrim metallurgik jarayonlarda gazsimon xlor, marg‘imushli va boshqa
kimyoviy birikmalar ajralishi mumkin.
Yoqilg‘ini
yonishida asosan CO
2
, CO va H
2
O kiradi. Shunindek ajralib
chiqayotgan gazlarning tarkibida azot va erkin kislorod mavjud. Azot va kislorod
yoqilg‘ini yonishi uchun puflanadigan havoning tarkibidan o‘tadi.
Ko‘p hollarda metallurgik pechlarda ajralib chiqayotgan
gazlarning harorati
800 -1300
0 C
tashkil etadi.
Ajralib chiqayotgan gazlarning kompleks qayta ishlanashi o‘z ichiga
quyidagilarni oladi:
- qimmatbaho komponentlardan foydalanish, masalan
sulfat kislota ishlab
chiqarish uchun SO
2
gazidan foydalanish;
- gazlarning fizik issiqligidan foydalanish - issiq suv, bug‘, puflanadigan
havoni qizdirish va h. uchun;
- atrof muhitni himoya qilish maqsadida gazlarni
zarasizlantirish va bir
paytning o‘zida gazlarning tarkibidagi qimmatbaho moddlardan foydalanish.
Metallurgik jarayonlarda hosil bo‘ladigan changlarni shartli ravishda dag‘al
va mayin changlarga sinflash mumkin.
Dag‘al changlarning hosil bo‘lishi, qayta ishlanadigan shixtaning mayin
zarrchalarini yoki metallurgik qayta ishlash mahsulotlarini gaz oqimi bilan oli
chiqilishi bilan bog‘liq. Dag‘al changlarning yirikligi
va miqdori gaz oqimining
tezligi va qayta ishlanadigan mahsulotning yirikligi bilan aniqlanadi. Odatda,
dag‘al chang zarrachalarining yirikligi 3-10 mkm dan bir necha millimetrgacha
bo‘ladi. Dag‘al changlarning kimyoviy tarkibi, ular hosil bo‘lgan
xomashyoning
tarkibi bilan bir hil bo‘ladi. Dag‘al changlar qayta ishlaga qaytariladi yoki jarayon
mahsulotlari bilan birlashtiriladi.
Mayin changlar asosan onson uchuvchan komponetlarning (metallar yoki
kimyoviy birikmalar) uchishi (bug‘lanishi) hisobiga hosil bo‘ladi. Hosil
bo‘ladigan bug‘lar, gaz oqimi bilan olib chiqiladi va keyinchalik gazlarni
sovutganda,
qattiq
zarrachalarni
yoki
suyuq
tomchilarni
hosil
qilib
kondensatsiyalanadi. Rangli metallurgiyada “vozgon”
deb nomlanuvchi mayin
chang zarrachalarining o‘lchami, hosil bo‘lish paytida, mikrometrning o‘n va
yuzdan bir qismini tashkil etadi.
“Vozgonlar” kimyoviy tarkibi bo‘yicha dastlabki xomayoshdan farq qiladi va
tarkibida uchuvchan komponentlarni saqlaydi, masalan rux, kadmiy, qo‘rg‘oshin,
germaniy, indiy.
Gidrometallurgik jarayonlarning asosiy mahsulotlari
Chapter · November 022 citations reads 8,650 author

Chapter · November 022 citations reads 8,650 author
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/16
Sana
21.07.2024
Hajmi
0,53 Mb.
#268146
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Chapter · November 022 citations reads 8,650 author
Download
0,53 Mb.
Matnni ko'rish
metallotermik eritish - Chapter · November 022 citations reads 8,650 author

5.
Reaksion eritish
qayta ishlanayotgan xom ashyo
tarkibida bir vaqtning
o’zida sulfid va oksidlarning o’zaro ta’siri natijasida metall olishga asoslangan:
2MeO + MeS → 3Me + SO
2
.
Reaksiyali eritish usuli bilan mis shteynlarini konverterlash jarayonida
xomaki mis va qo’rg’oshin olinadi.
Tozalovchi eritish
olingan xomaki metallarni qo’shimchalardan tozalash
maqsadida o’tkaziladi.
Uning asosini, tozalanayotgan metall va aralashmalarning
fizik–kimyoviy xossalaridagi farqlanishi tashkil qiladi. Rangli metallurgiya
amaliyotida tozalovchi eritishning bir necha turi uchraydi:
1)
likvasion tozalash;
2) distillyasion tozalash;
3) oksidlovchi tozalash;
4)
xlorli tozalash;
5) sulfidlovchi tozalash;
6) karbonatli tozalash
Ko’pgina hollarda oksidlovchi va likvasiyali tozalash usullari qo’llaniladi.
Oksidlovchi (olovli)
tozalash usuli, eritmaga oksidlab ishlov berilganda
shlak tarkibiga asosiy metallga qaraganda kislorod bilan tez birikadigan keraksiz
qo’shimchalarni o’tkazishga asoslangan.
Bunday jarayonga misol qilib, misni
olovli tozalashni keltirish mumkin.
Likvasiyali tozalash - biri tozalanayotgan metall bo’lgan ikki faza hosil
qilish va uni zichligi (likvasiya) bo’yicha bo’linishiga asoslangan.
Keraksiz
qo’shimchalar bu vaqtda asosiy metallda erimaydigan boshqa bir fazada jamlanishi
kerak. Zichligiga bog’liq holda tarkibida keraksiz qo’shimchalar bo’lgan faza
yuzaga qalqib chiqadi yoki idish tubiga cho’kadi. Ikkinchi fazaning hosil
bo’lishiga sabab, sovutish vaqtida keraksiz qo’shimchalarning tozalanayotgan
metallda erishining pasayishi hisoblanadi. Likvasiya vaqtida fazalardan biri suyuq,
ikkinchisi esa suyuq yoki qattiq bo’lishi mumkin.
Likvasiyali tozalash usuli
qo’rg’oshin metallurgiyasida keng qo’llaniladi.
Distillyasiya – qayta ishlanayotgan metall komponentlarini ularning
uchuvchanligiga bog’liq holda qaynash haroratidan biroz yuqori haroratda
bug’latish (haydash) imkonini beradigan jarayondir.
Distillyasiyali jarayonlar
rudali xom ashyoni, shuningdek, metallarni
tozalashda tez uchuvchan
qo’shimchalarni ajratish yoki metall qotishmalarni ajratishda ishlatiladi. Tozalash
maqsadida o’tkaziladigan distillyasiya rektifikasiya deyiladi. Distillyasiya
jarayonlar yaqin vaqtgacha rux metallurgiyasida keng qo’llanilardi va hozirda bir
qator noyob va engil metallar olishda ham qo’llanmoqda.
Kalsinasiyali (toblash) kuydirish

1200
0 C
haroratda gidrooksidlar
2Al(OH)
3
→ Al
2
O
3
+ H
2
O
uchun qo’llanadi.
Xlorlovchi kuydirish
oksid yoki sulfidlarni suvda eruvchan yoki uchuvchan
xloridlarlarga aylantirish uchun o’tkazilib, Mg, Ti, Zr, Hf, Sn olish texnologiyasida
qo’llanadi. Rangli metallar metallurgiyasida xlor va xloridlar 1786 yilda rudadan
oltinni va kumushni, 1877 yilda misni ajratib olishda qo’llanila boshladi.
Bir qator metallarni (uran, berilliy) ishlab chiqarish texnologiyasida
xlorlovchi kuydirishga o’xshash
ftorlovchi kuydirish
usuli qo’llanadi. Ftorlovchi
kuydirishning maqsadi – metall oksidlarni ftoridlarga aylantirishdir. Masalan: 500-
700
0 C
haroratda UO
2
+ 4HF = UF
4
+ H
2
O.
Metallurgik eritish
– yuqori haroratda, ko’pchilik hollarda qayta
ishlanayotgan materialni to’liq erishi bilan boradigan pirometallurgik jarayondir.
Eritishning ikkita usuli mavjud: rudali va tozalovchi.
Rudali eritishda
ruda yoki konsentrat (to’g’ridan-to’g’ri yoki oldindan
tayyorlanib) qayta ishlanadi. Asosiy kimyoviy jarayonlarni borishi bo’yicha rudali
eritish quyidagi turlarga bo’linadi:
1.
Tiklovchi eritish
– rudalardan metall olishning eng qadimgi usuli bo’lib,
bu jarayonda oksidli birikmalar uglerodli qaytaruvchilar bilan qaytarib metall
olinadi va keraksiz jinsni shlakka o’tkaziladi. Umumiy holda erish qo’yidagi
sxema bilan ifodalanadi:
(MeO, SiO
2
, CaO, Fe
2
O
3
) + C + O
2
,N
2
→ Me + (SiO
2
, CaO, FeO) + CO
2
, N
2
ruda metall shlak gazlar
Rangli metallurgiyada tiklovchi eritish qo’rg’oshin va qalay ishlab
chiqarishda qo’llaniladi.
2.
-101-mavzular - 2-sinflar uchun barcha fanlardan kompetensiyali dars ishlanmalari Kompetensiya

|
2-sinflar uchun barcha fanlardan kompetensiyali dars ishlanmalari Kompetensiya
|
bet | 44/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 322,85 Kb. | | #153092 |
Bog'liq KOMPITINSIYA99-101-mavzular. Maxrajlari karrali bo‘lgan sodda kasrlarni qo‘sh ish va
ayirish (3 soat).
102-103-mavzular. Aralash son tushunchasi. Miqdorlarni aralash son
kO‘rinishda ifodalash (3 soat).
104-107-mavzular. Ikki qadamli masalalar ( 4 soat).
Arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalalar yechish.(A1+: 3 soat).
Elektron axborot manbalaridan turli ko‘rinishdagi sodda matematik
ma’lumotlarni izlab topish mashqlari (A1+: 3 soat).
Bo‘yashlar, qoplashlar, qirqishlar, simmetriyaga oid sodda geometrik
masalalar yechish (A1+: 2 soat).
Sodda kombinatorik va mantiqiy masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Nostandart va qiziqarli masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Nazorat ishi (1 soat).
Xatolar ustida ishlash (1 soat).
O‘quvchilarda shakllangan fanga oid kompetensiya elementlari:
Matematika mazmuniga oid umumiy kompetensiya:
A1
o‘rganilgan matematik tushunchalarni qabul qila oladi, tegishli misollar
keltira oladi;
murakkab bo‘lmagan (maxraji 2, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 12 va 100 ga teng bo‘lgan)
kasr son sonning ulushi, to‘plamning qismi yoki sonlar o‘qidagi nuqta ekanligini
tushuna oladi hamda kasr sonni so‘zlar, sonlar yoki modellar yordamida tasvirlay
oladi; ular ustida qo‘sh ish va ayirish amallarini bajara oladi;
o‘nli kasrlarni 1,2 m =12 dm, 2,5 sm =25 mm ko‘rinishda ifodalay
oladi;
miqdorlar (narx-navo, massa, vaqt, uzunlik, yo‘l, yuz, tezlik) orasidagi
bog‘lanishlarni qo‘llab, kundalik hayot bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni arifmetik
usulda (2-3 qadamli, jumladan, sodda proporsiyalar yordamida) yecha oladi.
A1+
bo‘yashlar, qoplash, qirqishlarga doir sodda geometrik masalalarni yecha
oladi;
arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalarni yecha oladi;
sodda amaliy holatlarda kombinator masalalarni yecha oladi.
|
| |
§ 12. Metallurgik jarayonlarning sinflanishi

Pirometallurgik
jarayonlarning
turlari –
yuqorida aytib o’tilganidek,
pirometallurgik
jarayonlar
metallurgik
agregatlarda
yuqori
haroratlarda
o’tkazilgan uchun ayrim hollarda «yuqori
haroratlar
kimyo»si
deyiladi.
Ko’p
hollarda
kimyoviy
reaksiyalar
ta’sirlashayotgan
moddalarni
agregat
xolatini o’zgarishi (erish, vozgonka,
hosil
bo’ladigan
metallar
yoki
ularni
birikmalarini bug’lanishi) bilan yuz beradi
(3.1-rasm).
3.1-rasm. Pirometallurgik jarayon
Bunday jarayonlarda ta’sirlashish qattiq, suyuq (eritma), gaz holatlarini yuz
beradi. Pirometallurgik jarayonlar harorat ko’rsatgichiga
va jarayonda qatnasha-
yotgan komponentlarni xususiyatiga ko’ra uch guruhga: kuydirish, eritish,
distillyasiyaga bo’linadi.
Kuydirish deb materialni (ruda, konsentrat) kimyoviy
va mineral tarkibini
ma’lum darajada o’zgartirish maqsadida, lekin mahsulotni erishi yuz bermaydigan
haroratgacha qizdirishga aytiladi. Kuydirish xom ashyoning turiga qarab 500-1200
0
C haroratda olib boriladi. Bu jarayon metallurgiyadan tashqari kimyo va
konchilik sanoatida ham keng qo’llanadi. Yuz
beradigan jarayonlarning
xususiyatiga qarab, kuydirishning quyidagi turlari mavjud: oksidlovchi, tiklovchi,
sulfatlovchi, kalsinasiyali (toblash), xlorlovchi va ftorlovchi, aglomerasiya, sulfat-
xlorlovchi va boshqalar.
-bo‘lim. IFODALAR. KATTALIKLAR. O‘LCHASHLAR

|
-bo‘lim. IFODALAR. KATTALIKLAR. O‘LCHASHLAR
|
bet | 47/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 322,85 Kb. | | #153092 |
Bog'liq KOMPITINSIYA5-bo‘lim. IFODALAR. KATTALIKLAR. O‘LCHASHLAR.
(30 soat, A1+: 42 soat)
121-124 -mavzular. Harfiy ifodalarga misol va masalalar yechish (4 soat).
125-127-mavzular. Tenglamaga olib kelinadigan masalalarni yechish (3
soat).
128-129- mavzular. Rost va yolg‘on mulohazalarga misollar (2 soat).
130-131-mavzular. Parallel va perpendikulyar to‘g‘ri chiziqlar (2 soat).
132-133-mavzular. Uzunlik va masofa o‘lchov birliklari va ular orasidagi
munosabatlar (2 soat).
134-135-mavzular. Yuz o‘lchov birliklari va ular orasidagi munosabatlar (2
soat).
136-138-mavzular. Vaqt o‘lchov birliklari va ular orasidagi munosabatlar.
Kalendar (3 soat).
139-140-mavzular. Burchak turlari. Yoyiq burchak (2 soat).
141-143-mavzular. Burchak gradusi. 30, 45, 60, 90 gradusli burchaklarni
transportir yordamida o‘lchash. Soat millari (3 soat).
193
144-146-mavzular. Shakllarni burish. Burchak simmetriyasi (3 soat).
147-148-mavzular. Massa o‘lchov birliklari va ular orasidagi munosabatlar
(2 soat).
Arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Bo‘yashlar, qoplashlar, qirqishlar, simmetriyaga oid sodda geometrik
masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Sodda kombinatorik va mantiqiy masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Nostandart va qiziqarli masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Nazorat ishi (1 soat).
Takrorlash (1 soat).
O‘quvchilarda shakllangan fanga oid kompetensiya elementlari:
A1
Matematika mazmuniga oid umumiy kompetensiya:
o‘rganilgan matematik tushunchalarni qabul qila oladi, tegishli misollar
keltira oladi;
arifmetik amalda qatnashgan noma’lum tarkibiy qismini aniqlay oladi;
sodda vaziyatga oid harfiy ifodani, jumladan, noma’lumlarni o‘z ichiga olgan
ifodani aniqlay oladi va tuza oladi;
miqdorlar (narx-navo, massa, vaqt, uzunlik, yo‘l, yuz, tezlik) orasidagi
bog‘lanishlarni qo‘llab, kundalik hayot bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarni arifmetik
usulda (2-3 qadamli) yecha oladi;
nomli kattaliklar (massa, vaqt, uzunlik, yuza, tezlik) va ular orasidagi
munosabatlardan ( kilogramm-gramm, soat-minut, minut-soniya, kilometr-metr,
metr-detsimetr,
detsimetr-santimetr,
metr-santimetr,
santimetr-millimetr)
foydalanib, kattaliklarni o‘qiy oladi va yoza oladi;
A1+
bo‘yashlar, qoplash, qirqishlarga doir sodda geometrik masalalarni yecha
oladi;
arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalarni yecha oladi;
sodda amaliy holatlarda kombinator masalalarini yecha oladi.
|
| |
1. Birinchi tur xato qanday boʻladi?

1. Birinchi tur xato qanday boʻladi?
Download
130,23 Kb.
Matnni ko'rish
Sana
23.05.2024
Hajmi
130,23 Kb.
#251390
Download
130,23 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1. Birinchi tur xato qanday boʻladi?
Download
130,23 Kb.
Matnni ko'rish
Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi

|
Axborotlar bilan ishlash kompetensiyasi
|
bet | 49/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 322,85 Kb. | | #153092 |
Bog'liq KOMPITINSIYAAxborotlar bilan ishlash kompetensiyasi:
A1
tavsiya etilgan media manbalardan axborotni izlab topa olish, zarur bo‘lsa uni
boshqa ko‘rinishlarga (matn, jadval, sxema va h.k.) o‘tkaza olish;
ustunli, chiziqli va doiraviy diagrammalar, jadvallar, chizmalar ko‘rinishida
berilgan statistik ma’lumotlarga asoslanib, turli obyekt va hodisalarni taqqoslay
olish;
195
axborotlarni statistik ma’lumotlarning ko‘rinishlarning bir turidan (ustunli,
chiziqli va doiraviy diagrammalar, jadvallar, chizmalar) boshqa ko‘rinishga
o‘tkaza olish;
uchta sonning o‘rta arifmetigini topish.
A1+
mustaqil ravishda turli media manbalardan axborotni izlab topa olish,
dastlabki tahlil qila olish.
O‘zini o‘zi rivojlantirish kompetensiyasi:
A1
o‘qituvchi bilan birgalikda o‘quv masalasini (maqsadini) topa olish va
ifodalay olish;
o‘qituvchi bilan birgalikda o‘quv masalasini qismlarga ajrata olish;
o‘qituvchi bilan birgalikda masala yechimiga yaqinlashish darajasini baholay
olish va zarur hollarda o‘z faoliyatini to‘g‘irlay qila olish;
o‘qituvchi bilan birgalikda o‘quv faoliyat natijasini tahlil qila olish;
o‘qituvchi bilan birgalikda yo‘l qo‘yilgan xato va noaniqliklarni topa olish,
ularni tuzata olish;
xususiy misollar va kuzatishlar tahlili asosida obyektlar umumiy hossalarini
aniqlay olish;
mavjud bilim va ko‘nikmalarni kundalik vaziyatga qo‘llay olish;
ijtimoiy hayotdagi vaziyatlarga nisbatan o‘zining ijobiy estetik-emotsional
munosabatini shakllantira olish;
o‘qishga va yangi bilimlarni egallashga qiziqtira olish.
A1+
o‘zini o‘zi ma’naviy, ruhiy, intellektual va kreativ rivojlantira olish,
kamolotga intila olish, matematikani mustaqil o‘qib-o‘rgana olish, o‘z xatti-
harakatini baholay olish.
Ijtimoiy faol fuqarolik kompetensiyasi:
A1
boshqalar fikrini tinglab, tushuna olish, agar bu fikrni noto‘g‘ri deb hisoblasa,
o‘z fikrini himoya qila olish;
atrofdagilar bilan o‘zaro muloqot chog‘ida odob-axloq qoidalariga rioya qila
olish va guruhda ishlay olish;
muammo va tushunmovchiliklar ro‘y bergan paytlarda o‘zining tutishi
to‘g‘risida to‘g‘ri qaror qabul qila olish;
guruhda ishlash paytida turli maxsus rollarni ijro eta olish.
A1+
umumiy masalani yechish uchun guruh faoliyati boshqara olish va guruh
a’zolarning fikrlarini jamlab, umumiy fikrni bayon qila olish.
|
| |
O’zbekiton Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar Universiteti Mustaqil ishi

|
O’zbekiton Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar Universiteti Mustaqil ishi
|
bet | 1/4 | Sana | 19.05.2024 | Hajmi | 258,19 Kb. | | #244451 |
Bog'liq webmustaqilish
O’zbekiton Respublikasi Raqamli Texnologiyalar
Vazirligi
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot
Texnologiyalar Universiteti
Mustaqil ishi
Bajardi: Rahmonva Sarvinoz
Tekshirdi: Ismailov Shixnazar
Design patterns : MVC , MVVM
REJA :
Design patterns : MVC , MVVM.
MVC arxitekturasi.
MVVM arxitekturasi.
MVC va MVVM dizayn naqshlari o'rtasidagi farq.
Design patterns : MVC , MVVM
Dasturiy ta'minot arxitekturasi dasturiy ta'minot tizimining asosidir. Boshqa muhandislik turlari singari, poydevor uning ustiga qurilgan narsalarning sifatiga katta ta'sir ko'rsatadi. Shunday qilib, u tizimni muvaffaqiyatli rivojlantirish va oxir-oqibat texnik xizmat ko'rsatish nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega.
Bu arxitekturalar : MVC , MVVM
MVC (Model-view-controller)
MVC arxitekturasi biron bir dasturlash tiliga yoki doirasiga tegishli emas. (MVC) bu me'moriy dizayn naqsh , bu dasturni tashkil qiladi va mantiq alohida qatlamlarga bo’linadi, ularning har biri ma'lum bir vazifalarni bajaradi. Qatlamlar, shuningdek, dasturning funktsionalligi muvofiqlashtirilgan va izchil ravishda yetkazib berilishini ta'minlash uchun bir-biri bilan o'zaro ta'sir qiladi. MVC metodologiyasi foydalanuvchi interfeysidan (UI) asosiy ma'lumotlarmodeliga qadar butun dasturni o'z ichiga oladi.
1970-yillarda grafik foydalanuvchi interfeyslarini yaratish bilan bog’liq ravishda paydo bo’lgan MVC tizimi dasturlarni ishlab chiqishdi, ayniqsa bugungi veb-ilovalar va ob'ektga yo'naltirilgan dasturlash uchun keng qo'llaniladi. Dasturchilar dasturlash tillari bir qator foydalanish, Java, shu jumladan,, Python, JavaScript, C# va PHP, MVC asoslangan dasturlar qurish. Ushbu tillarning aksariyatida rivojlanish jarayonini soddalashtirishga yordam beradigan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiton Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi Toshkent Axborot Texnologiyalar Universiteti Mustaqil ishi
|
Kognitiv kompetensiya - 2-sinflar uchun barcha fanlardan kompetensiyali dars ishlanmalari Kompetensiya

|
2-sinflar uchun barcha fanlardan kompetensiyali dars ishlanmalari Kompetensiya
|
bet | 45/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 322,85 Kb. | | #153092 |
Bog'liq KOMPITINSIYAKognitiv kompetensiya (shaxsning mustaqil ijodiy fikrlash kompetensiyasi):
A1
o‘rganilgan matematik tushunchalar, faktlar va algoritmlarni o‘quv
vaziyatlarda qo‘llay oladi va yangi bilimlar hosil qila oladi;
191
o‘rganilgan matematik tushunchalar, faktlar va algoritmlarni kundalik
vaziyatlarda qo‘llay oladi;
o‘rganilgan matematik holatlarni tahlil qila oladi va shu asosida mulohazalar
ketma-ketligini tuza oladi va uni baholay oladi;
dunyo va boshqa fanlardagi bog‘lanishlarni matematik tilda ifodalash
usullaridan foydalana oladi;
o‘qituvchi bilan hamkorlikda masalaning yechimini topish rejasini tuza oladi,
tuzilgan reja asosida ishlay oladi va o‘z faoliyatini to‘g‘rilab oladi.
A1+
o‘rganilgan matematik tushunchalar, faktlar va algoritmlarni murakkabroq
vaziyatlarda qo‘llay oladi.
4-bo‘lim. O‘NLI KASR. MAXRAJI 10 VA 100 BO‘LGAN
SODDA O‘NLI KASRLAR
(15 soat, A1+: 21 soat)
108-110-mavzular. O‘nli kasr. Maxraji 10 bo‘lgan o‘nli kasr tushunchasi.
Matnli masalalar (3 soat).
111-113-mavzular. Maxraji 100 bo‘lgan o‘nli kasr tushunchasi. Matnli
masalalar (3 soat).
114-116-mavzular. Maxraji 10 bo‘lgan o‘nli kasrlarni taqqoslash va
tartiblash (3 soat).
117-118-mavzular. Maxraji 10 va 100 bo‘lgan o‘nli kasrlarni qo‘sh ish va
ayirish (2 soat).
119-120-mavzular. Masalalarni arifmetik usulda yechish (2 soat).
Arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalalar yechish (A1+: 1 soat).
Elektron axborot manbalaridan turli ko‘rinishdagi sodda matematik
ma’lumotlarni izlab topish mashqlari (A1+: 1 soat).
Bo‘yashlar, qoplashlar, qirqishlar, simmetriyaga oid sodda geometrik
masalalar yechish (A1+: 1 soat).
Sodda kombinatorik va mantiqiy masalalar yechish (A1+: 1 soat).
Nostandart va qiziqarli masalalar yechish (A1+: 2 soat).
|
| |
-bo‘lim. MILLION ICHIDA SONLARNI KO‘PAYTIRISH VA

|
-bo‘lim. MILLION ICHIDA SONLARNI KO‘PAYTIRISH VA
|
bet | 54/85 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 322,85 Kb. | | #153092 |
Bog'liq KOMPITINSIYA3-bo‘lim. MILLION ICHIDA SONLARNI KO‘PAYTIRISH VA
BO‘LISH (35 soat, A1+: 49 soat)
42-43-mavzular. Bo‘lish va ko‘paytirish amali bilan yechiladigan masalalar
(2 soat).
44-45-mavzular. Ko‘paytuvchilar va ko‘paytma; bo‘linuvchi, bo‘luvchi va
bo‘linma orasidagi o‘zaro bog‘lanishlar (2 soat).
46-50-mavzular. Tenglamalarni yechish. Tenglamalarga olib kelinadigan
masalalar yechish (5 soat).
51-52-mavzular. Ko‘paytirishning o‘rin almashtirish, guruhlash va taqsimot
xossalari. Ularni hisoblarda qo‘llash (2 soat)
53-55-mavzular. Bir xil ko‘paytuvchilarni sonning darajasi ko‘rinishda
ifodalash (3 soat).
Nazorat ishi (1 soat).
Xatolar ustida ishlash (1 soat).
56-59-mavzular. 10; 100; 1000 ga ko‘paytirish va bo‘lish. Masshtab (4 soat).
60-62-mavzular. Kattaliklar orasidagi bog‘lanishlarga oid masalalar.
Formulalar (3 soat).
63-65-mavzular. Shkalalar (3 soat).
66-67-mavzular. Sonli ifodalarning qiymatini hisoblash (2 soat).
200
68-69-mavzular. Miqdorlarni (kattaliklarni) bir va ikki xonali songa
ko‘paytirish va bo‘lish (2 soat).
70-72-mavzular. Amaliy masalalar yechish. O‘rtacha tezlikni topishga doir
masalalar (3 soat).
Arifmetik hisob-kitob texnikasiga va juft-toqlikka oid qiziqarli, nostandart va
matnli masalalar yechish (A1+: 2 soat).
Elektron axborot manbalaridan turli ko‘rinishdagi sodda matematik
ma’lumotlarni izlab topish mashqlari (A1+: 2soat).
Bo‘yashlar, qoplashlar, qirqishlar, simmetriyaga oid sodda geometrik
masalalar yechish (A1+: 2 soat).
Sodda kombinatorik va mantiqiy masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Nostandart va qiziqarli masalalar yechish (A1+: 3 soat).
Reja tuzish mashqlari (A1+: 2 soat).
|
| |
Simsiz aloqa tizimlarida identifikatorlar tadbiqi

|
Simsiz aloqa tizimlarida identifikatorlar tadbiqiBog'liq simsiz-aloqa-tizimlarida-identifikatorlar-tadbiqi
SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 2
ǀ
ISSUE 8
ǀ
2021
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page 544
SIMSIZ ALOQA TIZIMLARIDA IDENTIFIKATORLAR TADBIQI
Azizmuhammad Qaxxorali o'g'li Rahmonaliyev
I bosqich magistrant TATU, Mobil aloqa tizimlari fakulteti
classicra@mail.ru
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada simsiz aloqa tizimlari hamda simsiz aloqa tizimlarida
identifikatorlar tadbiqi haqida so’z boradi. Simsiz aloqa tarmoqlari tuzilmasi va
himoyasi xususida ham ma’lumot berilgan.
Kalit so’zlar:
tarmoq himoyasi, simsiz aloqa, identifikatorlar, serverlar, simsiz
lokal tarmoq.
APPLICATION OF IDENTIFICATORS IN WIRELESS COMMUNICATION
SYSTEMS
ABSTRACT
This article discusses wireless systems and the use of identifiers in wireless
systems. Information is also provided on the structure and protection of wireless
networks.
Keywords:
network protection, wireless communication, identifiers, servers,
wireless local area network.
Bugungi kunda tez rivojlanib borayotgan kompyuter hamda axborot
texnologiyalari bizning kundalik hayotimizning barcha jabhalariga sezilarli
o’zgarishlarni olib kirmoqda. Xozirda “axborot tushunchasi” sotib olish, sotish, biror
boshqa tovarga almashtirish mumkin bo’lgan maxsus tovar belgisi sifatida tez-tez
ishlatilmoqda. Shu bilan birga axborotning bahosi ko’p hollarda uning o’zi joylashgan
kompyuter tizimining bahosidan bir necha yuz va ming barobarga oshib ketmoqda.
Tarmoq texnologiyalari rivojining boshlang’ich bosqichida viruslar va kompyuter
hujumlarining boshqa turlari ta’siridagi zarar kam edi, chunki u davrda dunyo
iqtisodining axborot texnologiyalariga bog’liqligi katta emas edi. Hozirda, axborotdan
foydalanish va almashishning elektron vositalariga bog’liqligi sharoitida mashina
vaqtining yo’qolishiga olib keluvchi xatto ozgina xujumdan kelgan zarar juda katta
raqamlar orqali hisoblanadi.
Simsiz aloqa texnologiyasining keng qo'llanilishi odamlarga katta qulaylik
keltiradi, ammo xavfsizlik va maxfiylik muammolari ham paydo bo'ladi. Simsiz
tarmoqlar va foydalanuvchi qurilmalari xavfsizligini baholash va kafolatlash uchun
simsiz qurilmalarni aniqlash asosiy vazifaga aylanadi. Hozirda qurilmani samarali
SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 2
|
| |
Zararkunanda dasturlar (malware)

|
Zararkunanda dasturlar (malware)
|
bet | 3/3 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 19,48 Kb. | | #108272 |
Bog'liq M T 1Zararkunanda dasturlar (malware) kompyuteringizga zarar beradigan har qanday dastur hisoblanadi. Ular sizning shaxsiy ma'lumotlaringizni o'g'irlash, reklama chiqarish, kompyuteringizni yavaqlashtirish yoki to'liq blokirovka qilish mumkin. Zararkunanda dasturlardan himoyalanish uchun sizga quyidagi tavsiyalar beriladi:
- Kompyuteringizda yangi va ishonchli antivirus dasturi o'rnatib, doimiy ravishda yangilang. Masalan, Malwarebytes, Avast, Kaspersky kabi dasturlardan foydalanishingiz mumkin.
- Internetda faqat ishonchli saytlardan yuklab oling yoki ko'ring. Agar sizga noma'lum fayllar yoki havolalar taklif qilinsa, ularni ochmaslik yoki yuklamaslik yaxshi.
- Elektron pochta orqali kelgan fayllarni ham ehtiyotkorlik bilan tekshiring. Zararkunanda dasturlar sizga tanish odamlardan yoki tashkilotlardan kelgan xabarlar orqali ham tarqatilishi mumkin.
- Kompyuteringizni parol bilan himoyalang va parollaringizni doimiy ravishda o'zgartiring. Parollaringizni boshqalarga bermang yoki saqlab qo'yish uchun ishonchli dasturlardan foydalaning. Masalan, LastPass, Dashlane, KeePass kabi dasturlardan foydalanishingiz mumkin.
- Kompyuteringizni zararkunanda dasturlardan tozalash uchun mutaxassislar yordamiga murojaat qiling. Agar siz o'zingiz tozalashga urinaysiz bo'lsangiz, kompyuteringizga yanada ko'proq zarar berishingiz mumkin.
|
| |
Davriy usulda rafinatsiyalash texnologik sxemasi (8-rasm)

|
Davriy usulda rafinatsiyalash texnologik sxemasi (8-rasm)
|
bet | 16/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Davriy usulda rafinatsiyalash texnologik sxemasi (8-rasm). Rafinatsiya qilinayotgan qora yog’‘, tarozi (1) da tortilib bak (2) ga tushadi. Bakdan (2) qora yog’‘ nasos (3) orqali reaktor-turbulizator(4)ga beriladi. Reaktor-turbulizator (4)ga ishqorni hisoblangan miqdori tarozida turgan bak (8) dan beriladi va u yerda yog’‘ bilan aralashadi. Reaktor-turbulizatorda aralashtirilgan yog’‘ va ishqor aralashmasi neytralizatorga (5) tushadi. Neytralizatordagi aralashma aralashtirilib turgan holda qizdiriladi. Aralashtirishni soapstok ajrala boshlanguncha davom ettiriladi. Qizdirish esa 60-700 C gacha olib boriladi. So‘ngra neytralizatordagi aralashma tindirib qo‘yiladi. Tindirish 6-8 soatgacha davom etadi. Tindirish sekin ketayotgan bo‘lsa neytralizatorga 8-10% li, 95-1000 C gacha qizdirilgan osh tuzi eritmasi bak(9)dan sekin-asta beriladi (2-3 % yog’‘ massasiga nisbatan). Shunda neytralizatordagi aralashma uchta qatlamga ajraladi. Ustki-neytral yog’‘, o‘rtasi-soapstok va pastki-tuz eritmasi.
Tindirilgandan so‘ng neytrallangan yog’‘ sharnirli truba orqali neytralizatordan yuvish apparati(7)ga beriladi. Bu yerda yog’‘ suv bilan yuviladi. Tuzli eritma qismi esa moy ajratgich (15) orqali kanalizatsiyaga beriladi. Soapstok neytralizatordan yig‘gich(6)ga tushadi. Neytralizatordagi soapstokni ustki qismida (yog’‘ bilan tutashgan qismi) yog’‘ miqdori ko‘p bo‘lganligi sababli, u qismi idish(11)ga yig‘iladi va u yerda yog’‘i ajratilib nasos(12) orqali jarayonni birinchi bosqichi neytrallashga qaytariladi.
Neytrallangan yog’‘dan sovunni yo‘qotish uchun u yaxshilab yuviladi. Yuvish uchun yog’‘ apparat (7) da 90-950C gacha qizdiriladi va issiq suv yoki kondensat bilan yuviladi. Suvni harorati ham 90-950 C bo‘lishi kerak. Yuvish uchun olingan suvni xajmi yog’‘ hajmiga nisbatan 8-10 % bo‘ladi. Yuvish 2-3 marta qaytariladi. Birinchi yuvishda 8-10%li tuzli suv ishlatiladi. Yuvishga ishlatilgan suv yuvish apparati (7)dan moy ajratgich (15) ga tushadi. Yuvilgan yog’‘da bir-muncha suv miqdori qoladi. Shuning uchun yog’‘ va moylarni yuvgandan so‘ng ular vakuum ostida 100-1050 C da quritiladi. Bunda qoldiq bosim 40-60mm.sim.ust. atrofida bo‘ladi. Quritish ham apparat(7)da olib boriladi. Apparatda vakuum porshenli nasos (13) va trubali sovutgich yordamida hosil qilinadi. Yuvishga ishlatilgan suvlar moy ajratgich (15) dan o‘tib, tashqi moy ajratgichga (17) tushadi. Bu yerda moy ajratgich (17) ga idish (16) dan sulfat kislotasi qo‘shiladi. Ajratilgan yog’‘ bak (18)ga yig‘iladi va texnik maqsadlarga ishlatish uchun yuboriladi.
8 – rasm. Davriy usulda rafinatsiyalashni texnologik sxemasi
|
| |
Paxta yog’‘ining ishqorli rafinatsiyasi

|
Paxta yog’‘ining ishqorli rafinatsiyasi
|
bet | 15/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Paxta yog’‘ining ishqorli rafinatsiyasi. Paxta moyi tarkibida gossipol va uning o‘zgargan holatdagi hosilalari bo‘lgani uchun uni rafinatsiyalash ancha qiyichiliklar tug‘diradi. O‘zgargan gossipol hosilalari jadal spektor yutish xususiyatiga ega. Ular kislota xarakterli funksional gruppalarga ega bo‘lmagani uchun hatto konsentrlangan ishqor bilan ham reaksiyaga kirishmaydi.
Paxta moyini muhim sifat ko‘rsatgichlaridan biri uning rangidir. DST bo‘yicha rafinatsiyalangan paxta moyining rangi doimiy 35 sariq birlikdagi qizil birlik bilan baholanadi; bu ko‘rsatgichda muvofiq moy navlarga ajratiladi: oliy nav-7, birinchi nav-10, ikkinchi nav-16.
Shu sababli paxta moyi rafinatsiyasi nafaqat erkin yog’‘ kislotalarini yo‘qotish, balki gossipolni ham yo‘qotishga xizmat qiladi. Agar I va II navli yaxshi urug‘lardan olingan moy bo‘lsa, unda o‘zgargan gossipol kam bo‘ladi va uni rafinatsiyalash odatdagi ishqoriy qayta ishlash bilan amalga oshirilishi mumkin. IV va quyi navli urug‘lar qayta ishlanganda, olingan moy kislota soni yuqori va tarkibidagi o‘zgargan gossipol hosilalari hisobidan rangi to‘q bo‘ladi. Bunday moylarni rangini bir marta ishqoriy neytrallash bilan pasaytirib bo‘lmaydi. Shu sababli past navli paxta chigitidan arzon, tiniq moylar olish maqsadida rafinatsiyalashning yangi usullarini topish ishlari to‘xtatilgani yo‘q.
Paxta moyini antranilat kislotasi bilan qayta ishlanganda, antranil kislota u gossipol va uning hosilalari, masalan gossifosfatidlar bilan reaksiyaga kirishadi. Natijada moyda yomon eriydigan mahsulotlar hosil bo‘ladi. Filtrlashdan so‘ng olingan cho‘kma va yog’‘sizlangan mahsulot antranilat gossipol deb ataladi.
Antranilat kislotasi yordamida moydan yoki misselladan 90% gacha gossipol va uning hosilalarini ajratib olish mumkin. Antranilat gossipol qoldig‘i va reaksiyaga kirishmay qolgan atranil kislotasi moyni ishqor bilan neytrallash orqali yo‘qotiladi. Hisoblanganiga ko‘ra ishlatiladigan atranil kislotasi miqdori har 1% gossipol uchun 0,53% ga teng.
Antranilat kislotasi bilan gossipol yo‘qotilgandan keyin moyning rangi taxminan 2 barobar, gossipol miqdori 5-10 barobar moyni kislota soni 0,5-1mg KON ga va fosfatidlar miqdori 3-6 barobar kamayadi.
Rafinatsiya qilinmagan paxta yog’‘ida 0,1 dan 2 % gacha gossipol va uning birikmalari mavjud, u yog’‘ning rangini xiralashtiradi.
Gossipol natriy bilan reaksiyaga kirishib, gossipolyat natriyni hosil qiladi. U suvda erib, osonlik bilan yog’‘dan ajraladi. Gossipolning o‘zgarishidan hosil bo‘lgan mahsulotlar sovunning (soapstok) absorbsiyasi hisobiga ajraladi.
Rjexin paxta yog’‘idan gossipolni ajratish usulini ishlab chiqkan. Bu usulda asosan paxta yog’‘i antranil kislotasi bilan ishlanib yog’‘da erimaydigan antronilat gossipol hosil bo‘ladi.
Agar yog’‘da gossipol miqdori 0,5 % dan oshsa antranilat kislotasi bilan ishlanadi. Bu jarayonni yog’‘da va missellada bajarish mumkin.
|
| |
Yog’‘li faza retsepturasini tuzish

|
Yog’‘li faza retsepturasini tuzish
|
bet | 49/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Yog’‘li faza retsepturasini tuzish. Margarinni ko‘rinishi, sifati, ma’zasi uni tarkibiga, qo‘shiladigan moddalarning turi va miqdoriga bog‘liq bo‘ladi.
Margarinni yog’‘li asosi turli yog’‘larning aralashmasidan iborat. Erish harorati, qattiqlik va qattiq faza miqdori margarinni asosiy ko‘rsatkichlar bo‘lib hisoblanadi. Margarinni suyuqlanish harorati yog’‘li asosni tarkibiga bog‘liq. Mo‘‘tadil struktura hosil bo‘lishi uchun margaringa suyuqlanish harorati har xil bo‘lgan salomasning bir necha turlari, pereeterifikatsiyalangan moylar va suyuq o‘simlik yog’‘larni qo‘shiladi. Qandolat, non mahsulotlari uchun va kulinar yog’‘larning yog’‘li asos retsepturalari ularni ishlatilishga qarab tuziladi.
Suv-sutli faza retsepturasini tuzish. Suv-sutli faza sariyog’‘ga o‘xshash organoleptik ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan margarin olishni ta’minlashi kerak.
Margarin tarkibiga sut, tuz, shakar, suv va suvda eruvchi boshqa qo‘shim-chalar kiradi. Oshxona, umumiy ovqatlanish tarmoqlari va qayta ishlash uchun ishlatiladigan margarinlar retsepturasida suv-sutli faza 17,75% ni tashkil etadi. Boshqa turdagi mahsulotlarda, masalan shokoladli margarinning ayrim navlarida suv-sutli faza kata (37,8% gacha) bo‘ladi. Past kalloriyali margarinlarda 30% gacha bo‘lishi mumkin. Margarinni ta’m va hidini ta’minlash uchun unga ivitilgan sut yoki aromatizator qo‘shiladi. Mahsulot turiga qarab qo‘shiladigan sut miqdori 4,5 dan 18% gacha bo‘lishi mumkin. Masalan, shokoladli margaringa 18% gacha, saralangan buterbrod margariniga-15% gacha, oshxona margariniga 4,5 dan 9% gacha sut qo‘shiladi.
Margaringa engil sho‘r ta’m berish uchun va konservant sifatida 0,15-1,2% miqdorida osh tuzi ishlatiladi. Osh tuzi margarinni qizdirganda sachrab ketishini kamaytiradi. Qandolatchilikda, krem, shokolad uchun ishlatiladigan margarinlarga va kulinar yog’‘lariga tuz qo‘shilmaydi. Boshqa qo‘shimcha ta’m beruvchi sifatida shakardan foydalaniladi. SHakar asosiy vazifasidan tashqari tayyor mahsulot oziqa qiymatini oshiradi. Margarinning asosiy navlariga 0,3-0,5% miqdorida shakar qo‘shiladi, shokoladli navga esa 18% gacha va non mahsulotlari uchun ishlatiladigan suyuq margarinlarga shakar qo‘shilmaydi.
Margarin ishlab chiqarishda shakar, tuz, quruq sutni eritish uchun, sutsiz margarin olishda sut o‘rnini qoplash uchun, yoki kam sut qo‘shilgan margarinlarda me’yorga keltirish uchun suv qo‘shiladi. Tayyor mahsulotda oksidlanish jarayonini tezlashtirmaslik uchun suv bakterial toza, unda erigan tuz va temir birikmalari bo‘lmasligi kerak.
|
| |
Sut mikrofloralari - 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari ishlab chiqarish

|
1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari ishlab chiqarish
|
bet | 47/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Sut mikrofloralari. Sut mikroorganizmlar rivojlanishi uchun yaxshi muhit hisoblanib, yashash jarayonida ulardan ayrimlari ma’lum darajada uni kimyoviy va biologik tarkibini o‘zgartirishi mumkin. Bakterial mikrofloralar asosini bakteriyalar, achitqi(drojji)lar va mog‘orlar tashkil etadi.
Bakteriya hujayralari haroratga sezgir bo‘lib, sut harorati 600S dan oshganda ularning ko‘p qismi nobud bo‘ladi. Ayrim bakteriyalar spora hosil qiladi va 1200S haroratga ham saqlana oladi. Bakteriyalar ichak bakteriyalari, chirituvchi bakteriyalar, moy kislotali va sut kislotali, bijg‘ituvchi bakteriyalar gruppalariga ajraydi. Sanitariya nuqtai nazaridan ichak bakteriyalar miqdori fekal ifloslanish ko‘rsatkichi hisoblanadi va ayrimlari ichak kasalliklariga olib kelishi mumkin.
CHirituvchi bakteriyalar, sutni sanitariya shartlariga rioya etmagan holda olingan va tashiganda ko‘payib, u sutga begona bo‘lgan achchiq ta’mni berishi mumkin. Bu guruhning ayrim vakillarga limon kislotani ishlatib, sutning ivish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. CHirituvchi bakteriyalar oqsillarni parchalaydi va hosil bo‘lgan moddalar noxush hid beradi. Bu guruhga aerob bakteriyalarning sporalari ham kiradi. Ular sutni tez buzadi, hatto kislotaligi oshmagan quyuq massaga aylantirib qo‘yadi.
Moy kislota bakteriyalari shakar va sut kislotalarini jadal bijg‘itadi. Natijada quyundi hidli moy kislotalari hosil bo‘ladi. Ular kislotali muhitga sezgir bo‘lib, ularning yo‘qolishi sutni 1000S dan yuqori haroratgacha qizdirilgandan so‘ng yuzaga keladi. Achitqilar sutni ivitish jarayonida shakarni karbonat kislota va spirt ajralishi bilan bijg‘itishi mumkin. Ivitilgan sutda achitqilarning jadal rivojlanishi, sutda achitqi ta’mini yuzaga keltiradi.
Mog‘or hujayralari sutga havodan chang, hayvon junlari va boshqalar bilan tushadi. Mog‘orlar bakteriya va achitqilarga nisbatan sekin rivojlanadi. Ular oqsillarni ammiakkacha parchalaydi, ayrimlari yog’‘larni yog’‘ kislota va glitseringacha parchalaydi. Mog‘orlar sutni tez aynitadi. Margarin zavodlarida qabul qilingan sut zudlik bilan pasterizatsiya qilinishi kerak. Agar sutni kislota soni 230 T dan yuqori bo‘lsa u pasterizatsiya qilinmaydi.
|
| |
- jadval
Uzluksiz neytrallashni texnologik rejimlari

6 - jadval
Uzluksiz neytrallashni texnologik rejimlari
Neytrallanadigan yog’‘
|
Kislota soni, mg KON
|
Ishqor eritmasi konsentratsiyasi, g/l
|
Ishqorni ortiqcha miqdori, % da nazariy hisoblanganga nisbatan
|
Kungaboqar, soya
|
2 gacha
|
70-90
|
10-20
|
Kungaboqar, soya
|
2-5
|
100-130
|
10-20
|
Kungaboqar, soya
|
5-10
|
150 gacha
|
5-10
|
Kungaboqar, soya
|
10 dan yuqori
|
150-170
|
10-30
|
Salomas
|
1 gacha
|
40-70
|
5-10
|
Barcha och rangli yog’‘larni neytrallashni imkoniyati borligi, bosim ostida ishlovchi separatorlardan foydalanish, yog’‘ bilan ishqor orasidagi kontaktni qisqaligi, jarayonni avtomatlashtirilganligi, soapstokni yog’‘liligi maqsadga muvofiqligi bu usulni afzalliklari hisoblanadi. Ishqoriy rafinatsiya usuli yog’‘ yuzasida neytralizatsiya qilishga asoslangan. Buning uchun yog’‘ dispers holatda ishqor-suv eritmasida tarqaladi va zichliklar farqi hisobiga yuqoriga ko‘tariladi. Erkin yog’‘ kislotalari yog’‘ tomchilari yuzasiga diffuziyalanadi va ishqor bilan reaksiyaga kirishib neytralanadi, sovun ishqor eritmasida eriydi. Bu jarayon yog’‘ harakati-ning xamma yo‘lida sodir bo‘ladi. Yog’‘, erkin yog’‘ kislotalaridan ozod bo‘lgach, yuqoriga chiqib to‘planadi. Ishqor konsentratsiyasi 12-20 g/l, yog’‘ va sovun ishqor eritmasining harorati 70-950S, sovun ishqor eritmasidagi sovun konsentratsiya-si 8-12 % erkin ishqor konsentratsiyasi 1-5 g/l bo‘lganda yaxshi natijalar olish mumkin.
|
Ishqor eritmasini tayyorlash - 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari...

|
1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari ishlab chiqarish
|
bet | 10/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Ishqor eritmasini tayyorlash. Zavodga natriy gidroksidi konsentrlangan eritma (42-45%) yoki qattiq holda (92% li) 200-400 kg li temir barabanlarda olib kelinadi.
Kerakli konsentratsiyadagi ishchi eritmasini tayyorlash uchun konsentr langan ishqor eritmasiga suv qo‘shiladi.
Konsentrlangan eritma sarfi quyidagicha bo‘ladi.
Og‘irlikka nisbatan
; kg/m
ρ - konsentrlangan eritma zichligi, kg/l
a – konsentrlangan eritma konsentratsiyasi, kg/l
Hajmga nisbatan
; l/m
Ishchi eritmani sarfi esa og‘irligiga nisbatan
; kg/ m
ρ1– ishchi eritmani zichligi, kg/l
Hajmga nisbatan
; l/m
a1 – ishchi eritmani konsentratsiyasi, kg/l
Ishqorning ishchi eritmasini tayyorlash uchun sarflanadigan suv
miqdori:
V = V2-V1, l/t
Ishqorli rafinatsiya mexanizmi. A.A. Shmidt tomchi usulini qo‘llab rafinatsiya jarayonini to‘liq tekshirgan. Bu usul, ishqor tomchisi yog’‘ qatlamiga tushganda, uning harakatini kuzatishga asoslangan.
Ishqor eritmasi tomchisi yog’‘ga tushganda, erkin yog’‘ kislotalari bilan reaksiyaga kirishishi hisobiga yog’‘ yuzasida sovunli parda hosil bo‘ladi. Yog’‘ning qarshiligi ta’sirida sovunli parda oldiniga tomchi harakatiga qarama-qarshi tomonga suriladi, keyin esa tomchidan ajralib chiqadi va shu vaqtda xaltacha hosil bo‘ladi, bu xaltachani ichida ishqor va yog’‘ bor. Bu ishqor yog’‘ni sovunlaydi. Ishqor tomchisini surilishiga qarab yangi parda hosil bo‘ladi. Bu jarayon hamma ishqor sarf bo‘lguncha yoki ishqor tomchisi apparat tubiga tushguncha davom etadi. Sovunli parda fosfatidlar, bo‘yovchi moddalar va neytral yog’‘ni ma’lum miqdorini biriktirib oladi. Sovun qatlami orqali harakatda sovunli pardalar birlashib, parcha hosil qiladi. Bu parchalar apparat tubiga tushib, soapstokni tashkil qiladi. Shunday qilib, soapstok tarkibida: sovun, neytral yog’‘, aralashmalar, ma’lum miqdorda ishqor, suv, hamroh moddalar bor. Rafinatsiya jarayonining borishi va soapstok strukturasining tuzilishi yog’‘ning haroratiga, ishqor, konsentratsiyasiga va jarayon sharoitiga bog‘liq.
|
| |
II.Asosiy qism - Termiz muhandislik-texnologiya instituti

|
Termiz muhandislik-texnologiya instituti
|
bet | 9/17 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 8,73 Mb. | | #260035 |
Bog'liq BITIRUV MALAKAVIY ISHI YUZIII.Asosiy qism
2.1. Ekstraksiya usulida tantal va niobiyni ajratib olish
So‘nggi yillarda gidrometallurgiyada ekstraksiya jarayoni ko‘p ishlatilmoqda. Bu jarayon suvli eritmalardan modda va modda birikmalarini organik erituvchilar ishtirokida ajratib olishga asoslangan. Suvli va organik erituvchi bir-biriga qo‘shilganda suvli eritmadagi moddalarning har ikki faza bo‘yicha tarqalishi ekstraksiya deyiladi. Ma’lum vaqtdan so‘ng har ikki faza o‘rtasida muvozanat qaror topadi. Muvozanat vaqtida moddalarning taqsimlanish koeffitsenti bilan tavsiflanadi. Uni qiymati organik fazadagi konsentratsiyasi bilan suvli fazadagi konsentratsiyalar nisbati orqali aniqlanadi.
Taqsimlanish koeffitsenti erituvchining tabiatiga, ajratib olinadigan moddalar konsentratsiyasiga, eritma muhitiga, temperaturaga va eritmada boshqa moddalarning bor yoki yo‘qligiga bog‘liq bo‘ladi. Organik fazaga, asosan suvli fazadan dissotsilanmagan moddalar o‘tadi. Shuning uchun kuchsiz elektrolitlar yaxshi ekstraksiyalanadi. Agarda suvli eritmada ikkita modda bo‘lsa, ularning ajralishi taqsimlanish koeffitsentlari nisbati orqali ifodalanadi va bu qiymatning ajralish koeffitsenti deyiladi .
Bu qiymat ikki moddanig samarali ajralishini ko‘rsatadi. Agarda ning qiymati 2 va undan katta bo‘lsa, unda ikkita moddani ekstraksiya usuli bilan ajratish mumkin. Organik erituvchilar sifatida organik birikmalar: efirlar, ketonlar, spirtlar, aminlar, uglevodorodlar ishlatiladi.
Erituvchilar ajratib olinishi kerak bo‘lgan moddalarga nisbatan ekstraksiyalash qobiliyatiga va undan moddalarni qaytarish hamda suvda kam eruvchanlik xususiyatiga ega bo‘lishi kerak. Shu bilan birga suvning zichligidan erituvchining zichligi kichik, qovushqoqligi kam bo‘lishi kerak. Tantal va niobiyni ekstraksiya usulida ajratish samarali bo‘lib,bunda quyidagicha ekstragentlar bilan ekstraksiyalash tavsiya etilgan.
1) Tantal va niobiyni xloroftoridga kubferronat bilan ekstraksiyasi,
2) Konsentrlangan NSI eritmasidan niobiyni metildioksitilamining ksiloldagi eritmasidan ekstraksiyasi
3) Koloksil noorganik kislatalar bilan asetil aseton, dimetilefir,tributilfosfat, dibutilfosfat kislatasi, geksan, oktilamin, siklogeksanon va boshqalar bilan ektraksiyasi.
Shular ichidan eng samarali ekstragent sifatida geksan ( metilizobutilketon) va tributil fosfatlar qo‘llaniladi. Ular kam uchuvchan, suvli fazaga o‘tkazish ekstraksiyalash xususiyatiga ega hamda arzon. Tributilfosfat metilizobutilketon esa nisbatan yuqori xaroratda qaynaydi va yonadi. Kamchilligi zichligi va qovushqoqligi kattaligi.
Ularning ayrim xususiyatlari 1-jadvalda berilgan
Xossasi
|
Metilizobutilketon
|
tributilfosfat
|
Kimyoviy formulasi
Qaynash harorati
Zichligi
Qovushqoqligi
Uchqun hosil qilish darajasi
Suvda eruvchanligi
|
115. 6oS
0,80
0,546
27 oS
1,7-2,2
|
177-178 oS 289 oS da parchalanadi
0,97
3. 45
145 oS
0,6
|
|
| |
LOPARIT - Termiz muhandislik-texnologiya instituti

|
Termiz muhandislik-texnologiya instituti
|
bet | 5/17 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 8,73 Mb. | | #260035 |
Bog'liq BITIRUV MALAKAVIY ISHI YUZILOPARIT. Umumiy formulasi (Na, Ca, Ge …)2(Ti,Nb)2O5bo‘lib, natriy, kalsiy va siyrak еr elementlarining titano-niobatlaridir. Ular tarkibini massa bo‘yicha quyidagicha ifodalash mumkin (%): TiO239,2-40; In2O3 32-34; CaO 4,2-5,2; (Nb,Ta)2O5 8-10%, Na2O 7,8-9 %; ZrO 2,0-3,4; K2O 0,2-0,7; ThO2 0,2-0,7. Tantalning miqdori niobiyga nisbatan 15 marta kam bo‘ladi. Mineralning zichligi 4,75-4,89 g/sm3.
PIROXLOR. Mineralning umumiy formulasi(Na,Ca)2(Nb,Ti)2*[F, OH]O6. U niobat-tantalat ko‘rinishida bo‘lib, tarkibida natriy, kalsiy, siyrak еr elementlari va boshqa tarqoq elementlar kationlari bo‘ladi. Uning tarkibi o‘zgaruvcha bo‘lganligi sababli bu undagi piroxlor va mikrolitda izomorfizi borligi bilan tushuntiriladi. Lekin piroxlorda Ta2O5 oksidning miqdori 10 %, mikrolitda Nb2O5 еsa bir necha foizdan oshmaydi. Shu sababli to‘liq izomorfizi kuzatilmaydi. Ushbu mineralning bir necha turlaru bo‘ladi: mariyankiv, koppit, betafit va boshqalar. Piroxlor niobiyning eng muhim xom-ashyo manbai hisoblanadi. Uning konlari Kavkaz, Ukraina, Kanada, Braziliyada topilgan. YeVKSINIT. Quyidagitarkibga ega (Y,Ce,U,Ca,Th)(Ti,Nb,Ta)2O6. Lekin bu tarkib o‘zgaruvchan. (Nb-Ta):Tiga nisbati 3:2. Asosiy elementlar quyidagicha o‘zgarib turishi mumkin. (%):Nb2O5 3,83-47; UO2 0,67-14,70; Ta2O5 47,31gacha; ThO2 4,96; (Y,Er)2O3 13,20 -31,45; CaO 0,48-4,86; (Ce,La)2O3 0,44-9,54. Ilmenit, monatsit, ksenotim, sirkon, berill va boshqa minerallar bilan birgalikda pigmatit granti tarkibida uchraydi.
ILMENO-RUTIL. Tarkibi (Ti,Nb,Ta,Fe)O2. Mineralning tarkibi juda beqaror (%): TiO238,24-66,24; ZrO2 0,03 gacha;FeO 15gacha; Nb2O5 42,66; SnO22,60 ; Ta2O539,6;Al2O3 0,54;MgO 0,54; SiO2 0,32-0,93 ; Fe2O3 5,0; CaO 0,44; H2O 0,66ga qadar bo‘ladi. Mineralning kimyoviy tarkibi aniqlanmagan. Ba’zilar uni rutil (TiO2) ning mossit (Fe,Mn) (Nb,Ta)2O6 bilan izomorf aralashmasi desa boshqalar titan-niobatlarning kompleksi deb hisoblashgan.
|
| |
Yog’‘li xomashyo - 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari ishlab chiqarish

|
1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va margarin mahsulotlari ishlab chiqarish
|
bet | 46/51 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #157144 |
Bog'liq 1 Moylarni rafinatsiyalash va gidrogenizatsiyalash. Margarin va Yog’‘li xomashyo. O‘simlik moyi asosiy xomashyo bo‘lib, suyuq va gidrogenlangan (salomas) holda ishlatiladi. Bu maqsadda kungaboqar, paxta, raps va soya yog’‘i keng qo‘llaniladi. YUqorida ko‘rsatilgan yog’‘lardan tashqari paxta yog’‘idan 6-80Sda ajratib olingan erish harorati 19-250S bo‘lgan paxta palmitini hidsizlantirilgan holda qo‘llaniladi. Margarin mahsulotining retsepturasidagi asosiy komponent – gidrogenlangan yog’‘lardir. Ularni asosiy sifat ko‘rsatkichlarini quyidagilar tashkil qiladi: ranggi, erish harorati, organoleptik ko‘rsatkichlari, qattiqlik va mahsulot plastikligi.
Hayvon yog’‘laridan sariyog’‘, eritilgan mol yog’‘i va qo‘y yog’‘i ishlatiladi. Qoramol yog’‘laridan faqat oliy navli margarin olishda qo‘llaniladi. YOqimsiz hid va ta’mga ega bo‘lgan sariyog’‘dan foydalanishga yo‘l qo‘yilmaydi. Hayvon yog’‘lari yoqimsiz hid va ta’mga ega bo‘lmasligi kerak va oziqa mol yog’‘larining kislota soni 1,1 mg KON dan yuqori bo‘lmasligi kerak. SHu bilan birga hayvon yog’‘lari tabiiy holda yoki pereeterifikatsiyalangan va gidropereeterifikatsiyalangan holida ham qo‘llaniladi.
Sut. Margarin mahsulotining muhim komponenti hisoblanadi, u margaringa yoqimli ta’m va hid beradi, uning oziqaviy qiymatini oshiradi. Margarin ishlab chiqarish uchun yangi, pasterizatsiyalangan, sut achitqilari bilan ivitilgan yoki limon kislotasi bilan koagullangan sutdan foydalaniladi. Pasterizatsiyalangan va biologik ivitilgan sut margarinning retsepturasiga bog‘liq holda qo‘shiladi.
Ivitilgan sut nafaqat margarin ta’mini yaxshilaydi, balki uning saqlanish muddatini ham oshiradi. Suv-sut fazasini muhiti margarinda rN=3,0-5,5ga teng bo‘lishi lozim. Bunday kuchsiz kislotali muhit margarinni saqlashda keraksiz mikrobiologik jarayonlar sodir bo‘lishini oldini oladi.
Sof sut murakkab kimyoviy tarkibga ega bo‘lib, u qoramol zotiga, uni boqish rejimi va ozuqasiga bog‘liq. Sutda tirik organizm uchun kerak bo‘ladigan barcha aminokislotalar mavjud. Fosfoproteinlar gruppasiga kiruvchi kazein miqdori sutdagi mavjud umumiy oqsillarning 80% ni tashkil etadi. Kazein sutda kalsiy kazeinat ko‘rinishda kolloid hosil qiladi. Bu modda yuqori haroratga chidamli, lekin limon, sut kislotalarida chidamsizdir. Sutdagi boshqa oqsillardan biri albumindir. Buni kazeindan farqi, tarkibida fosfor saqlamaydi. Albumin sutda yaxshi eriydi, ammo 600S dan yuqori haroratda koagullanadi va qiyin ajraladigan quyindi hosil qiladi. Sutdagi oqsillar mikroorganizmlar rivojlanishi uchun yaxshi ozuqa muhiti hisoblanadi.
Sut shakari sutning shirin ta’mini oshiradi. Fermentlar, mikroorganizmlar ta’sirida sut shakari gidrolizlanadi va sut kislotasi hosil qiladi. Sutda yog’‘da eriydigan va suvda eriydigan A, D, V, E va S vitaminlari mavjud. Ular doimiy miqdorga ega emas.
|
| |