-jadval 
Kompaniyalar tashqi iqtisodiy faoliyatining asosiy shakllari va

1-jadval
Kompaniyalar tashqi iqtisodiy faoliyatining asosiy shakllari va
turlarining afzalliklari va kamchiliklari
Korxonalar tashqi
iqtisodiy faoliyati
turi
Afzalliklar
Kamchiliklar
Tashqi savdo
Sotish bozorini
kengaytirish, milliy
Bojxona to‘siqlari sababli
sotish xarajatlarini oshirish
74
ishlab chiqarishni
rag‘batlantirish
valyuta paritetlariga bog‘liqlik
Litsenziyalar
ayirboshlash,
franchayzing,
yetkazib berishlar
Kam sarmoyalar sababli
qaltisliklarning
qisqarishi, muayyan
turdagi faoliyatga tor
ixtisoslashuv
Litsenziyalar va subyetkazib
beruvchilar faoliyati ustidan
nazorat uchun kam
imkoniyatlar
Xorij
korxonalarining
qurilishi, firmalarning
qo‘shilishi
Sarmoyador tomonidan
to‘la nazorat, korxona
joylashuv o‘rnida aniqlik
Katta kapital qo‘yilmalar
evaziga qaltislik va qabul
qiluvchi mamlakatda notijorat
qaltisliklari
Strategik alyanslar
ITTKIda kooperatsiya
texnologiyalar
ayirboshlashni
kengaytirishda va
qo‘shma korxonalar
tashkil qilishda keng
imkoniyatlar
Qo‘shma dasturlarni
o‘tkazishni nazorat qilish
qiyinchiliklari, qarorlar qabul
qilish muddatlarini uzaytirish,
unikal mahsulotga
monopoliyani yo‘qotish xavfi
Bevosita xorijiy
investitsiyalar
Sotish bozorlarini
kengaytirish va axborot
olish imkoniyatlarini
kengaytirish
Xorijiy aktivlarni yo‘qotish
xavfi
3.2. Qabul qiluvchi mamlakatni tanlash
Bosh kompaniya xorijiy tadbirkorlik uchun mamlakat tanlashga eng
katta e’tibor beradi. Biror mamlakatda xorijiy filialni tashkil qilish haqida
qaror qabul qilishdan avval potensial qabul qiluvchi mamlakatlarning
sharoitlarini to‘rtta asosiy aspektda: bozor, iqtisodiy, mahalliy
sharoitlarning xususiyatlari va raqobatbardoshlik aspektlarida o‘rganib
chiqiladi.
Bozor aspektida qulay omillarga bozor hajmi, ishlab chiqarishga
mo‘ljallanayotgan mahsulotlarga yoki mahalliy bozorda taqdim qilinishga
mo‘ljallanayotgan xizmatlarga talab o‘sishining yuqori sur’atlari, yirik
iste’molchilarning mavjudligi, xorijiy sarmoyadorni qiziqtirayotgan
tovarlar va xizmatlar hayotiylik stiklining uzunligi, uning reklamasini
mahalliy iste’molchilar tomonidan yaxshi qabul qilinishi, sotish
tarmog‘ini baynalmilallashtirish imkoniyati kabi omillar kiradi.
Bozor aspektida xalqaro menejerning qabul qiluvchi mamlakatda
ishlab chiqarish va sotishga mo‘ljallanayotgan tovarlar va xizmatlar
iste’molchilarini turmush tarzi, intilishlari, istaklari xususiyatlariga qarab
guruhlarga taqsimlanishini bilishi foydali. Xaridorlik talabining mavsumiy
75
tebranishlari va sarmoyalar yo‘nalishlaridagi tendensiyalar haqidagi
ma’lumotlar ham katta ahamiyatga ega. Xalqaro menejer izlanishlarining
predmeti bo‘lib, qabul qiluvchi mamlakatda sotish kanallarining tuzilishi,
ulgurji va chakana savdo xususiyatlari hisoblanadi.
Iqtisodiy jihatdan u yoki bu mamlakatni qabul qiluvchi sifatida
tanlash haqidagi qaror qabul qilishga xalqaro ko‘lamda tadbirkorlik
faoliyatini kengaytirish natijasida ishlab chiqarish va sotish xarajatlarini
qisqartirish, manbalarning keng doirasidan fan-texnika va tijorat
axborotlarini olish imkoniyati, ishlab chiqarilayotgan mahsulot birligiga
ITTKI sarflarini qisqartirish kabi omillar ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Tadbirkorlik faoliyatining mahalliy sharoitlariga qabul qiluvchi
mamlakatning an’analari: bojxona tarifini, import va eksport kvotalarini,
tovarlar va xizmatlarning importi bilan bog‘liq mahalliy me’yorlar va
standartlar, tadbirlar, tovar belgisi va xizmat ko‘rsatish belgisini patentlash
sharoitlarini o‘z ichiga olgan qonunchilik kiradi.
Xalqaro menejer uchun qabul qiluvchi mamlakatda, ayniqsa, uning
hududida ishlab chiqarishga va sotishga mo‘ljallangan tovarlar va
xizmatlarga nisbatan tadbirkorlik faoliyatining o‘rnatilgan tartibi haqidagi
axborot muhim.
Qabul
qiluvchi
mamlakat
savdo
palatasi
va
tijorat
assotsiatsiyalarining xalqaro menejerni qiziqtiruvchi tovarlar va xizmatlar
bozorini erkinlashtirishga qaratilgan tadbirlari haqidagi axborotni olish
foydali. Bosh kompaniya mamlakatining qabul qiluvchi mamlakatdagi
elchixonasi yoki savdo vakolatxonasining mahsulot realizatsiyasiga
ko‘maklashish
maqsadida
amalga
oshirayotgan
xatti-harakatlari
to‘g‘risida xabardor bo‘lishi muhim o‘rin tutadi. Xalqaro kompaniya
uchun quyidagilar alohida ahamiyatga ega:
–
valyutani muvofiqlashtirish tizimi;
–
mulkchilik huquqlari kafolatlari (xorijiy kompaniyalar mulki
ekspropriatsiya qilinganda kompensatsiya to‘lovining miqdori va uni
to‘lash shakli haqidagi masalani o‘z ichiga olgan holda);
–
qabul qiluvchi mamlakat firmalari bilan kelishmovchiliklarni
xalqaro arbitrajda hal qilish imkoniyati;
–
bevosita xorijiy investitsiyalar uchun ochiq tadbirkorlik
faoliyati kategoriyalari va ularning har qaysisi uchun alohida imtiyozlar
berilishi haqidagi aniq qonunchilik. Qabul qiluvchi mamlakatning
investitsion iqlimi ko‘p darajada moliyaviy tizim ahvolini aniqlaydi.
Xalqaro kompaniya xorijiy aktivlarining qismati qabul qiluvchi
mamlakatda hukumat beqarorligi, soliq tizimining yaxshi yo‘lga
76
qo‘yilmaganligi, inflyatsiyani ushlab turuvchi yoki yo‘qotuvchi qat’iy
iqtisodiy siyosat yuritilmasligi bilan bog‘liq inflyatsiya jarayonlari evaziga
yo‘qotilishi mumkin. Xalqaro kompaniya xorijiy filiali inflyatsiya
sharoitlarida ish haqining baholar o‘sishiga nisbatan yuqoriroq o‘sishi va
soliq tizimining yomon tashkil qilinishi sababidan ham zarar ko‘radi.
Shuning uchun odatda xorijiy firmani tashkil qilish haqida qaror qabul
qilishdan oldin bosh kompaniya kelajakda qabul qiluvchi mamlakatda
inflyatsiya darajasini hisobga oladi.
Ishlab chiqarish va sotish xarajatlari nuqtayi nazaridan xorijiy
investor uchun transport va aloqa vositalarining mavjudligi va foydalanish
qiymati
qabul
qiluvchi
mamlakat
sharoitlariga
qo‘llanuvchi
texnologiyalarni moslashtirish imkoniyati birinchi darajali ahamiyatga
ega. Bunda bosh kompaniya rahbariyati potensial raqiblar – qabul qiluvchi
mamlakatda milliy firmalarning mahalliy xaridorlar ehtiyojlarini va
mahalliy bozorning o‘ziga xos xususiyatlarini yaxshiroq bilishi kabi
ustunliklariga egaligini e’tiborga oladi. Bundan tashqari milliy firmalarni
mahalliy hukumat qo‘llab-quvvatlaydi va nihoyat, iste’molchilarning
vatanparvarlik sifatlari ular tomonida bo‘ladi.
U yoki bu mamlakatda tadbirkorlik faoliyati haqidagi qaror qabul
qilishdan oldin bosh kompaniyaning mahalliy sharoitlar aspektidagi
harakatlari ketma-ketligi odatda, quyidagi tadbirlar zanjiridan iborat
bo‘ladi:
–
qabul qiluvchi mamlakat bozorining kattaligi va chegaralarini
baholash;
–
ishlab chiqarishga mo‘ljallangan tovarlar va xizmatlarning sifatini
raqobatchilar taqdim qilayotgan shunday tovarlar va xizmatlarning sifat
ko‘rsatkichlari bilan taqqoslash;
–
o‘rganilayotgan bozorda va qabul qiluvchi mamlakat mintaqasida
sotishni tashkil qilish imkoniyatlarini o‘rganish;
–
qabul qiluvchi davlat xaridorlari ehtiyojlari, qonunlari va
an’analarining xususiyatlarini o‘rganish;
–
shu bozorda xorijiy raqobatchilarning faoliyat tajribasi bilan
tanishish;
–
qabul qiluvchi mamlakatda ishlab chiqarishni tashkil qilishning bu
mamlakatga eksportga nisbatan ustunliklarini baholash.
Bosh kompaniya ishlash sharoitlari ma’lum bo‘lgan mamlakatlarga,
masalan ushbu mamlakatda bosh kompaniyaning sotish bo‘yicha filiali
amal qilayotgan bo‘lsa ko‘proq e’tibor beradi.
77
Qabul qiluvchi mamlakatda tadbirkorlik faoliyati sharoitlari haqidagi
axborotning asosiy manbalariga quyidagilarni kiritish mumkin:
1. Qabul qiluvchi mamlakatning savdoga ko‘maklashish bo‘yicha
davlat tashkilotlari (ko‘pincha bu korxonalarning faoliyati eksportni
rivojlantirishga ko‘maklashishga qaratilgan)ning roli.
2. Bosh kompaniya joylashgan mamlakatda qabul qiluvchi
mamlakatning import qiluvchi firmalarining vakolatxonalari bo‘lib, ular
talabga ega tovarlar va xizmatlar haqida ma’lumotlar berishi mumkin
(qabul qiluvchi mamlakatda bozorni o‘zlashtirgunga qadar ular bilan hech
qanday shartnomalar imzolamaslik afzal).
3. Bosh kompaniya davlatida qabul qiluvchi mamlakat elchixonasi
yoki savdo vakolatxonasi, banklar bo‘limlarining axborotlari.
4.
Qabul
qiluvchi
mamlakatda
bosh
kompaniya
davlati
elchixonasining tijorat bo‘limi yoki savdo vakolatxonasining mavjudligi.
Ular odatda eksportni rivojlantirishdan manfaatdor, ishlab chiqilgan
ma’lumotlar bazasiga ega va shuning uchun qabul qiluvchi mamlakat
bozori haqidagi axborotni tez berishi va hatto potensial xaridorlar va
import qiluvchilar bilan ham tanishtirishi mumkin;
5. Bosh kompaniya joylashgan davlat va qabul qiluvchi mamlakat
savdo palatalarining axborotlari.
Qabul qiluvchi mamlakatda raqobatbardoshlik omilini o‘rganishda
xalqaro kompaniya rahbariyati kerakli raqobatbardoshlik darajasiga qabul
qiluvchi mamlakat bozorida o‘xshashi bo‘lmagan antiqa tovarlar ishlab
chiqarish (xizmatlar ko‘rsatish) hisobiga erishish mumkinligini tushunadi.
Raqobatli kurashda, shuningdek, raqobatchilar sifatidan ustun bo‘lgan
an’anaviy mahsulotlar ishlab chiqarish yoki xizmat ko‘rsatish bilan ham
omadga erishish mumkin. Nihoyat, raqobat darajasi antiqa yangi
texnologiyalar qo‘llanishiga asoslangan kam ishlab chiqarish xarajatlari
evaziga past baholar bilan ushlab turilishi mumkin.
Qabul
qiluvchi
mamlakatda
ishlab
chiqarish
va
sotishga
mo‘ljallanayotgan
tovarlar
va
xizmatlarning
raqobatbardoshligini
baholashga o‘xshash tovarlar va xizmatlar bozoridagi asosiy raqobatchilar,
bu bozor sektorlarining asosiy raqobatchilar o‘rtasida taqsimlanishi,
raqobatchilarning kuchli va zaif tomonlari, ularning strategiyasi
xususiyatlari, shuningdek, qabul qiluvchi mamlakatda xalqaro kompaniya
xorijiy filiali ixtisoslashgan tovarlar va xizmatlarga talab o‘sishining
kutilayotgan sur’atlari haqidagi ma’lumotlar yordam beradi.
Yangi tovar yoki xizmatlar qabul qiluvchi mamlakatning bozorida o‘z
o‘rnini topishi yoki ular yangi xususiyatlari bilan ajralib turishi kerakki,
78
iste’molchilar ularni ko‘rmaguncha ularning zarurati haqida bilmasligi
mumkin. Bu xalqaro menejerning qabul qiluvchi mamlakatda yangi yoki
takomillashtirilgan tamoyilga asoslangan talabni yaratishiga to‘g‘ri
kelishini bildiradi. Xususan, u o‘z tovarlarining ajoyib iste’mol
xususiyatlarini reklama qilishi mumkin.
Tovarlar yoki xizmatlarning sotilishini kengaytirish uchun xalqaro
menejer qabul qiluvchi mamlakatning ommaviy axborot vositalarida bu
tovarlar yoki xizmatlarni uning kompaniyasida ixtiro qilinishi va
yaratilishining ko‘p yillik tarixini bayon qilishi, ularning ishlab
chiqarishida qo‘llanilayotgan yetakchi texnologiyalarni ta’kidlashi, o‘z
tovarlari yoki xizmatlarining ko‘pgina boshqa tovarlardan foydali
farqlarini asoslashi mumkin.
Bunda
xalqaro
menejer
boshqarayotgan
xorijiy
filialning
imkoniyatlari va egiluvchanligini baholashi lozim. U asosiy iste’molchilar
buyurtmasini uning firmasi qanday muddatlarda bajara olishini va qabul
qiluvchi mamlakat sharoitlarida mahsulot ishlab chiqarishning qanday
hajmi real bo‘lishini yaxshi bilishi kerak. Ishlab chiqarilayotgan mahsulot
sifatiga va uning shartnomada ko‘rsatilgan texnik-iqtisodiy tavsiflarga
muvofiqligiga birinchi darajali e’tibor berilishi lozim. Qabul qiluvchi
mamlakatlarda iste’molchilar odatda bozordagi xorijdan keltirilgan yangi
tovarlar yoki xizmatlarga shubha bilan qaraydilar va bu tovarlarda
ularning iste’mol xususiyatlari uchun juda kichik va ahamiyatsiz bo‘lgan
kamchilik va nomuvofiqliklarni ham kechirmaydilar. Iste’molchilarni,
shuningdek tovarlarni shartnomalarda ko‘rsatilgan muddatlarda va
kelishilgan miqdorlarda olishlari qiziqtiradi.
Xalqaro
kompaniyalar
uchun
qabul
qiluvchi
mamlakat
jozibadorligining asosiy omillariga bu davlat hukumatining xorij
investitsiyalariga nisbatan aniq shakllantirilgan munosabatini kiritish
kerak.
Bunda shuni nazarda tutish kerakki, qabul qiluvchi mamlakat
hukumatining xorijiy investitsiyalarga nisbatan siyosati xorijiy investorlar
uchun kerakli makroiqtisodiy iqlim yaratilib, ular uchun muayyan foyda
olish imkoniyati va foydaning bir qismini repatriatsiya qilish huquqi
berilgan taqdirdagina jozibali bo‘ladi.
Qabul qiluvchi mamlakatga xorijiy investorlarni jalb qilishda milliy
rejim prinsipi – ochiq huquqiy tizim, ayniqsa, kuchli stimul hisoblanadi.
Uning
doirasida
xorijiy
investorlar
qabul
qiluvchi
mamlakat
fuqarolarining muayyan tadbirkorlik faoliyatiga taalluqli qoida va
79
nizomlarga rioya qilsa, qonunchilik tomonidan taqiqlanmagan shunday
tadbirkorlik faoliyati ruxsat etiladi.
Qabul
qiluvchi
mamlakatning
xorijiy
investorlar
uchun
jozibadorligining asosiy omillaridan biri bo‘lib, qarzni to‘lash, foydani
xorijga o‘tkazish va kapitalni repatriatsiya qilish uchun ularning erkin
almashinadigan valyutaga ega bo‘lishi hisoblanadi. Bunda soliq
imtiyozlari, shubhasiz, xorijiy investorlarni jalb qiladi, biroq xorijiy
investitsiyalar ortidan quvishda soliq imtiyozlariga beriluvchanlik ayrim
rivojlanayotgan davlatlarning achchiq tajribasi ko‘rsatishicha, qabul
qiluvchi davlat iqtisodiyotida nomutanosibliklarga olib kelishi mumkin.
Bunday vaziyatlarning oldini olish uchun qabul qiluvchi mamlakatlarning
hukumatlariga BMT ekspertlari “Milliy xo‘jalikda nomutanosibliklarga
olib keluvchi ortiqcha imtiyozlardan ko‘ra, yuqori bo‘lmagan soliqlar
afzal” prinsipi bo‘yicha kelishilgan soliq mexanizmlarini kiritishni tavsiya
qiladilar.
Oxirgi vaqtda rivojlangan davlatlarda investorlarni TMK bilan
qo‘shma ITTKI o‘tkazishga ilmiy potensialga ega davlatlar jalb qiladi.
Bunday hollarda qabul qiluvchi davlat hukumatlari zaruriy resurslar va
texnologiyalarga ega milliy tadqiqot markazlarining TMK xorijiy filiallari
bilan qo‘shma fan–texnika hamkorligi uchun qulay sharoitlar yaratib
beruvchi siyosat o‘tkazadilar.
Qator potensial qabul qiluvchi mamlakatlar imkoniyatlarini batafsil
tahlil qilish natijasida xalqaro kompaniyalarning iqtisodchilari bu
mamlakatlar bo‘yicha ma’lumotlarni har bir mamlakatning afzalliklarini
ballarda baholab, jadvallarga kiritadilar. Eng ko‘p ballga ega bo‘lgan
davlat tanlanadi (2-jadval).
|