Monopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari

|
Monopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari
|
bet | 4/4 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 40,78 Kb. | | #119564 |
Bog'liq Ma’vzu Raqobat va Monopoliya. Reja Kirish-fayllar.orgMonopoliyalarning iqtisodiy asoslari va ularning turlari
Iqtisodiyotda bozor mexanizmining samarali amal qilishi va raqo- bat muhitining ta’minlanishi monopoliyalar, ulaming kelib chiqish sabablari va amal qilish xususiyatlarini ko‘rib chiqishni taqozo etadi.
Monopoliya tushunchasiga turli o‘quv adabiyotlarida turlicha ta'rif beriladi. Jumladan, ba’zi o‘rinlarda uni «davlat, korxonalar, tashki- lotlar, sotuvchilaming qandaydir xo‘jalik faoliyatini amalga oshirish- dagi mutlaq huquqb)
deb ta'riflanadi. Bu ta'riflardagi monopoliyaning «mutlaq huquq» yoki «har qanday yoki yakka hukmronlik holati» kabi tavsiflari uning mohiyatini aniq
yoritib berolmasligi sababli, uni quyidagicha ta’riflash o‘rinli deb hisoblaymiz: monopoliya - monopol yuqori narxlarni o‘rnatish hamda monopol yuqori foyda olish maqsadida tar- moqlar, bozorlar va yaxlit makroiqtisodiyot ustidan hukmronlik- ni amalga oshiruvchi yirik korxonalar (firma, korporatsiyalar) ning birlashmalari «Monopoliya» atamasining kelib chiqishi bozorga oid tushuncha- lardan (ya’ni, grekcha «monoc» - yagona, bitta va «poleo» - sotaman) tarkib topsada, biroq uning iqtisodiy asoslari aslida ishlab chiqarishga borib taqaladi.
Monopoliyalar vujudga kelishining moddiy asosi ishlab chiqarish- ning to‘planishi hisoblanadi. Ishlab chiqarishning to‘planishi ishlab chiqarish vositalari, ishchi kuchi hamda mahsulot ishlab chiqa- rish hajmining yirik korxonalarda to‘planishini namoyon etadi.
Ishlab chiqarish to‘planishining asosiy sababi bo‘lib olinayotgan foyda hajmining ko‘payishi hisoblanadi. Foydani muntazam ravishda ko‘paytirib borish maqsadida tadbirkor olingan qo‘shimcha mahsulot (foyda)ning bir qismini kapitallashtiradi, ya’ni unga qo‘shimcha ish- lab chiqarish vositalari va ishchi kuchi sotib oladi. Bu esa ba’zi bir korxonalaming o‘sishi hamda ishlab chiqarish miqyoslarining ken- gayishiga olib keladi. Shu bilan birga raqobat amaldagi kapitallaming ixtiyoriy yoki majburiy birlashtirish, markazlashtirish tendensiyasini keltirib chiqaradi. Shunday qilib, ishlab chiqarish to‘planishining moddiy asosi bo‘lib kapitalning to‘planishi va markazlashuvi hisob- lanadi.
Kapitalning to‘planishi - bu qo‘shimcha qiymatning bir qis- mini jamg‘arish (kapitallashtirish) natijasida kapital hajmining oshishidir. Bu jarayon quyidagi ko‘rsatkichlar orqali tavsiflanadi: korxonadagi ishlovchilar soni, korxonaning ishlab chiqarish quwati,
qayta ishlanayotgan xomashyo miqdori, tovar aylanmasi hajmi, foyda hajmi. Kapitalning to‘planishi kapitalning markazlashuvi jarayoni bi- lan yanada to ldiriladi. Kapitalning markazlashuvi - bu bir kapi- tal tomonidan boshqa birining qo‘shib olinishi yoki bir qancha mustaqil kapitallarning aksiyadorlik jamiyati shaklida ixtiyoriy birlashishi orqali kapital hajmining o‘sishidir.
Ishlab chiqarishning gorizontal va vertikal to‘planishi farqlanadi.
Ishlab chiqarishning gorizontal to‘p!anishi - bu milliy iqti- sodiyotning ma’lum tarmog‘i doirasidagi korxona va firmalar- ning yiriklashuvidir. U erkin raqobat davri, shuningdek, XX asm- ing boshlarida ishlab chiqarish to‘planishining asosiy shakli sifatida maydonga tushgan edi.
Ishlab chiqarishning vertikal to‘planishi - bu milliy iqtisodi- yotdagi bir necha o‘zaro bog‘liq tarmoqlarda mahsulot ishlab chiqarishning to‘planishidir. U ilmiy-texnika inqilobi sharoitlarida keng rivojlandi.
Ishlab chiqarishning to‘planishi o‘z rivojining ma'lum darajasida monopoliyalaming paydo bo‘lishiga olib keladi. Ishlab chiqarishning to‘planishi hamda monopoliyalaming paydo bo‘lishi o‘rtasidagi ichld aloqalar quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1)tarmoqlarda bir necha yirik korxonalaming hukmron mavqega ega bo‘lishi ulaming bir-biri bilan kelishuviga hamda monopolistik birlashmalar tuzishiga imkon yaratadi;
2)yirik korxonalar o‘rtasidagi raqobat juda qaltis bo‘lib, ular uchun katta miqyosdagi yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Shun- ga ko‘ra, raqobatni cheklash, tovariarga yuqori narxlar belgilash va yuqori foyda olish uchun yirik ishlab chiqaruvchilaming monopolis- tik ittifoqlarga birlashishi lozim bo‘ladi.
Monopoliyalaming vujudga kelishida ishlab chiqarishning to‘planishidan tashqari yana bir qator omillar ta’sir ko‘rsatadi:
1)davlatning proteksionistik bojxona siyosati. U chet eldagi raqo- batchilaming ichki bozorga kirish imkoniyatini yo‘qotib, monopoli- yalaming paydo bo‘lishiga sharoit yaratadi;
2)banklaming faoliyati va moliyaviy siyosati. Banklar sanoat mo- nopoliyalarining jadal o‘sishiga imkon beradi.
Monopoliyalaming mohiyatini ochib berishda uning turlarini ko‘rib chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Monopoliyalaming turla- rini bir necha mezonlarga ko‘ra ajratish mumkin.
1. Bozorni qamrab olish darajasiga ko‘ra: sof monopoliya, oli- gopoliya va monopsoniya.
Sof monopoliya - tarmoqdagi yagona ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi yak- kahukmronlik holati hisoblanadi. O‘zbekistonda sof monopoliya- lar sifatida «O‘zbekiston havo yo‘llari» DAK, «Olzbekiston temir yo‘llari» DAK, Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasini misol keltirish mumkin. Darhaqiqat, ular o‘z tarmoqlaridagi tegishli faoliyatlaming yagona ishlab chiqaruvchisi va xizmat ko‘rsatuvchisi hisoblanadilar. Shuningdek, ba'zi hollarda tarmoqdagi monopolist ishlab chiqaruvchilar sonining ko‘payib borishi monopolistik raqo- bat holatining vujudga kelishiga sabab boTadi. “Ta’kidlash joizki, taraqqiyotimizning hozirgi bosqichida faqat uglevodorod xomash- yosi, qimmatbaho va rangli metallar, uran xomashyosini qazib oladi- gan va qayta ishlaydigan korxonalami, shuningdek, tabiiy monopo- liyalaming strategik infratuzilma tarmoqlarini -temir va avtomobil yoTlari, aviatashuvlar, elektr energiya ishlab chiqarish, elektr va kommunal tarmoqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlat boshqamvida saqlab qolish maqsadga muvofiq, deb topildi”[ 0‘zbekiston Respublikasi birinchi Prezidenti Islom Karimovning mam- lakatimizni 2015-yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish yakunlari va 2016-yil- ga moTjallangan iqtisodiy dastuming eng muhim ustuvor yo'nalishlariga bag'ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruzasi. Bosh maqsadimiz - mavjud qiyinchiliklarga qaramasdan, olib borayotgan islo- hotlami, iqtisodiyotimizda tarkibiy o‘zgarishlami izchil davom ettirish, xususiy mulkchilik, kichik biznes va tadbirkorlikka yanada keng yo‘1 ochib berish hiso- bidan oldinga yurishdir // Xalq so‘zi, 2016-yil 16-yanvar.]
Monopolistik raqobat - tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar soni ko‘p hamda ular o‘rtasida ma’lum darajada raqobat mavjud boTgan, biroq har bir ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi o‘z tovar yoki xizmatining alohida, maxsus xususiyat- lari mavjudligi sababii ularning narxi va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi ma’lum darajada hukmronlik holati hisoblanadi.
Bunga misol tariqasida ko‘plab mebel, kiyim-kechak turlari, kir yu- vish vositalari, mineral ichimliklari va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaruvchilarini keltirish mumkin.
Oligopoliya - tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holati hisoblanadi. Oligopolist ishlab chiqaruvchilar- ga O‘zbekistonda sement (asosan Bekobod, Quvasoy, Ohangaron, Navoiy shaharlarida joylashgan), ko‘mir (Angren shahri, Surxon- daryo viloyatining Sariosiyo (Sharg‘un) va Boysun (To‘da) tuman- larida joylashgan) ishlab chiqarishni misol keltirish mumkin.
Monopsoniya - tarmoqdagi ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchi- lar soni juda ko‘p bo‘lib, ular tovar yoki xizmatlarining yagona iste’molchisi yoki xaridori mavjud bo‘lgan sharoitdagi yakka- hukmronlik holati hisoblanadi. Misol tariqasida dehqon va fermer xo‘jaliklari tomonidan yetishtirilayotgan paxta tolasi va ulami shart- noma asosida “O‘zpaxtasanoateksport” xolding kompaniyasi tarki- bida paxta xomashyosini qabul qilish va qayta ishlashni tashkil qilish bo‘yicha “O‘zpaxtasanoat” aksiyadorlik jamiyati va uning hududiy fili- allariga sotishini keltirishimiz mumkin. Bunda paxta yetishtiruvchilar tarmoqda cheksiz va ular tomonidan yetishtirilgan paxta xom-ashyosi- ni faqatgina “O‘zpaxtasanoat” aksiyadorlik jamiyatiga sotishadi.
2.Monopoliyaning vujudga kelishi sababi va tavsifiga ko‘ra: tabiiy monopoliya, legal monopoliya, sun’iy monopoliya farqlanadi.
Tabiiy monopoliya tarkibiga kamyob va ishlab chiqarishning er- kin tarzda takror hosil qilib boTmaydigan unsurlari (masalan, nodir metallar, foydali qazilmalar va h.k.)ga ega boTgan mulkdorlar va xo‘jalik tashkilotlari kiradi. Shuningdek, mazkur monopoliya tarkibi- ga o‘ziga xos texnologiyaning qoTlanishi sababli raqobatni rivojlan- tirib boTmaydigan ba’zi bir tarmoqlar va ishlab chiqarish turlari ham kiritiladi.
Tabiiy monopoliya - korxonaning texnologik xususiyatlari sababli mahsulotga boTgan talabni qondirish raqobat mavjud boTmagan sharoitda samaraliroq amalga oshiriluvchi tovar bozorining holati. Bunday samaradorlik ishlab chiqarish hajmin- ing ko‘payib borishi bilan tovar birligiga to‘g‘ri keluvchi xarajatlar- ning sezilarli darajada pasayib borishida namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga, tabiiy monopoliya subyektlari tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotlar iste’molini boshqa turdagi mahsulotlar bilan almashtirib bo‘lmaydi. 2017-yil boshida har biri 10 turdagi mahsulotni ishlab chiqaradigan 151 tabiiy monopoliya subyektlari mavjud.[ 0‘zbekiston Respublikasi Davlat raqobat qo‘mitasi ma'lumoti]
Legal (qonuniy) monopoliya - bu qonuniy tarzda tashkil etiluv- chi monopolistik holat. Ular tarkibiga raqobatdan himoya qiluvchi quyidagi monopoliya shakllarini kiritish mumkin:
1)patent tizimi - bu ixtirochi va mualliflar tomonidan Yaratilgan ixtirolar, foydali modellar, sanoat namunalarini tasdiqlovchi hamda ularga mutlaq huquqni taqdim etish tizimi. Bu jarayon maxsus gu- vohnomalar - patentlar orqali amalga oshiriladi;
2)mualliflik huquqi - ilmiy, badiiy va san’at asarlari, ijro san’ati fonogrammalari, ko‘rsatuvlar, efir to‘lqini yoki kabel orqali tasvir uzatish kabilami yaratish va ulardan foydalanish munosabatlarini qornmiy tarzda tartibga solish shakli. Mualliflik huquqi faqat mual- liflar tomonidan o‘z mahsulotlarini ma’lum vaqtga yoki butunlay sotish, ulardan nusxa olish va ko‘paytirishga ruxsat berish imkonini ta’minlaydi;
3)tovar belgilari - bu savdo belgilari, nishonlari, maxsus ramz- lari, nomi va boshqalami ro‘yxatga olish, huquqiy jihatdan himoya qilish va ulardan foydalanish bo‘yicha paydo bo‘lgan munosabatlami qonuniy tarzda tartibga solish shakli.
Sun’iy monopoliya - monopol foyda olish maqsadida tash- kil etiluvchi birlashmalarning shartli (tabiiy monopoliyalardan ajratib turish uchun) nomi.
Sun’iy monopoliya o‘z manfaatlari yo‘lida bozor muhiti tuzilishi- ni ataylab o‘zgartiradi, ya’ni:
-bozorga yangi raqiblaming kirib kelishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun turli to‘siqlar hosil qiladi (xomashyo va energiya manbalarini egal- lab oladi; banklaming yangi korxonalarga kredit berishini taqiqlashga harakat qiladi va boshqalar);
-ishlab chiqarishning eng yuksak darajadagi texnologiyasiga eri- shib, qolgan raqiblarining bu darajaga chiqishiga imkon bermaydi;
-ishlab chiqarish miqyosi samarasidan unumliroq foydalanish im- konini beruvchi nisbatan yirik hajmdagi kapitalni qo‘llaydi;
-o‘z faoliyatini yuqori darajada reklama qilish orqali boshqa raqo- batchilami bozordan siqib chiqarishga harakat qiladi.
Sun’iy monopoliyalar kartel, sindikat, trest, konsorsium, konsem kabi aniq shakllarda namoyon bo‘ladi.
Kartel - bitta sanoat tarmog‘idagi bir necha korxonalaming uyush- masi bo‘lib, uning ishtirokchilari ishlab chiqarish vositalari va mahsu- lotlariga o‘z mulkiy egaligini saqlab qoladi, Yaratilgan mahsulotlami sotish esa kvota, ya’ni mahsulot ishlab chiqarish umumiy hajmidagi har bir ishtirokchining ulushi, sotish narxlari, bozorlaming bo‘lib olinishi va h.k. bo‘yicha kelishuv asosida amalga oshiriladi.
Sindikat - bir turdagi mahsulot ishlab chiqaruvchi bir necha kor- xonalaming birlashmasi. Bunda ishlab chiqarish vositalariga mulk- chilik birlashma ishtirokchilarining o‘zida saqlanib qolgani holda, ular tomonidan ishlab chiqarilgan mahsulotni sotish maxsus tashkil etilgan yagona savdo tashkiloti orqali amalga oshiriladi.
Trest - ishlab chiqarish vositalari va tayyor mahsulotga birgalik- dagi mulkiy egalikni ta’minlovchi ishlab chiqaruvchilaming yuridik shaxs ko‘rinishidagi birlashmasi.
Konsorsium - tadbirkorlarning yirik moliyaviy operatsiya- larini birgalikda amalga oshirish maqsadida birlashuvi (masalan, yirik miqyosli loyihalarga juda katta miqdorda va uzoq muddatli kredit berish yoki investitsiyalar qo‘yish).
Konsern - rasmiy jihatdan mustaqil bo‘lgan, ko‘p tarmoqli kor- xonalar (sanoat, savdo, transport va oank kabi turli soha korxonalari) ning majmuini o‘z ichiga oluvchi birlashma. Odatda bunday birlash- ma ma’lum ishlab chiqarish faoliyatini bosqichma-bosqich ravishda amalga oshirish uchun zamr bo‘lgan turli soha korxona va tashki- lotlaridan tuziladi. Bunda bosh tashkilot qolgan ishtirokchilar faoli- yati ustidan moliyaviy nazorat olib boradi. Hozirda sun’iy monopoli- yalaming sanab o‘tilgan shakllari orasida konsemlar keng tarqalgan.
Monopoliyaning iqtisodiy taraqqiyotga ta’sir qiluvchi ijobiy va sal- biy tomoni mavjud. Uning ijobiy tomoni asosan quyidagi ikkita jihat orqali namoyon bo'ladi. Birinchidan, yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, u ma’lum tarmoqlarda nisbatan samarali amal qiladi va xarajatlaming tejalishiga olib keladi. Ikkinchidan, monopolist boimagan, mayda, raqobatlashuvchi soha korxonalariga nisbatan monopolistik kor- xonalarda ishlab chiqarishga ilmiy-texnika taraqqiyoti yutuqlarini joriy etish uchun ko‘proq rag‘bat va imkoniyat mavjud boiadi. Chun- ki, uncha yirik boimagan raqobatlashuvchi korxonalaming odatda moliyaviy jihatdan imkoniyatlari cheklangan boiib, ular ishlab chiqarishga yangiliklami tatbiq etish orqali kelgusidagi daromadlami oshirishdan ko‘ra, ko‘proq joriy daromadga e’tibor qaratadilar. Bun- dan tashqari, yangi g‘oyalar raqiblar tomonidan juda tez o‘zlashtirib olinadi va, buning oqibatida, bu g‘oyalami amalga oshirish xarajatla- rini bir tomon qilgani holda, uning samarasidan barcha foydalanadi. Yirik monopolistik firmalarda moliyaviy imkoniyatlar keng bo‘lib, innovatsiyadan olingan foyda ulaming mualliflariga tegishi aniq ka- folatlanadi. Monopoliyaning salbiy tomoni sifatida quyidagi jihat- lami ko‘rsatish mumkin:
1)resurslarning oqilona taqsimlanmasligi. Bu holat monopoli- yalaming yuqori foyda ketidan quvib, sun’iy ravishda ishlab chiqa- rishni cheklash vositasida narxlami ko‘tarishi, mahsulotlaming u qadar yaxshi bo‘lmagan turlarini, past texnikaviy darajasini, past sifati ham- da sotishning yomon sharoitlarini vujudga keltirishi orqali namoyon bo‘ladi. Natijada, raqobat sharoitida amal qiluvchi iqtisodiyot sama- radorligini bozor vositasida tartibga solish mexanizmi ishdan chiqadi.
Monopoliyalar bilan bog‘liq bo‘lgan iqtisodiy faoliyatlar erkin hamda oqilona tanlov imkoniyatidan mahmm bo‘ladi, monopoli- yalaming iqtisodiy jihatdan asoslanmagan shart-sharoit va narxlari tazyiqiga chiday olmaydi, ish faolligini pasaytirib, ba’zi hollarda konavayron bo‘ladilar. Oqibatda ishlab chiqarish qisqarib, ishsizlik va inflyatsiya o‘sadi, xo‘jalikning izdan chiqishi kuchayadi. Jami- yat boyligi resurslaming oqilona raqobatli-bozor taqsimoti sharoitida qo'lga kiritilishi mumkin bo‘lgan miqdoriga qaraganda kamayib ketadi; ' 2) daromadlardagi tengsizlikning kuchayishi. Bu holat ham narxlaming monopol tarzda oshirilishi (pasaytirilishi) hamda yuqori foyda olinishi bilan bog‘liq bo‘lib, bu aholi qolgan qismi daromadla- rining nisbatan kamayishiga olib keladi;
3)iqtisodiy turg‘unlik va fan-texnika taraqqiyotining sekin- lashuvi. Bunday holatning vujudga kelishi monopolistlaming raqo- batchilar bosimini sezmasliklari hamda aksariyat hollarda yuqori foy- dani qo‘shimcha urinishlarsiz o‘zlarining bozordagi hukmronliklari hisobiga olishlari mumkin. Bu esa ulami ishlab chiqarishni ratsional- lashtirish, uning samaradorligini oshirish imkoniyatlarini qidirish, mahsulot sifatini oshirish, uning assortimentini kengaytirish, FTTni rivojlantirish va xaridorlar manfaatlari to‘g‘risida qayg‘urish kabi xatti-harakatlardan qaytaradi;
4)iqtisodiyotda demokratik harakatlarning to‘sib qo‘yilishi.
Monopolistlar iqtisodiyotdagi erkin va halol raqobatga to ‘ sqinlik qilib, nisbatan kuchsiz boTgan korxonalami o‘zlariga bo‘ysundirishlari, jamiyatga o‘z ishchilarining mehnatiga pasaytirilgan miqdorda haq toTash, past sifatli tovarlami ishlab chiqarish, o‘ta darajada oshirib yuborilgan sotish narxlari (yoki pasaytirilgan xarid narxlari), o‘z mahsulotini iste’mol qilishga bilvosita usul orqali majburlash kabi o‘zlarining kamsituvchi shartlarini ko‘ndalang qo‘yishlari mumkin. Bundan ko‘rinadiki, monopolistik faoliyat iqtisodiy rivojlanishiga ancha jiddiy ta’sir ko‘rsatishi, taraqqiyot yoTiga g‘ov boTishi ham mumkin. Shunga ko‘ra, bugungi kunda deyarli barcha mamlakat- lar iqtisodiyotida monopoliyalami davlat tomonidan tartibga solish chora-tadbirlari qoTlanilib, bu monopoliyaga qarshi siyosat deb ata- ladi. Davlatning monopoliyaga qarshi siyosati asosini monopoliyaga qarshi qonunchilik tashkil etib, u turli mamlakatlarda turli darajada rivojlangan boTadi.
Odatda AQSH dagi monopoliyaga qarshi qonunchilik nisbatan il- gariroq va mukammalroq ishlab chiqilgan, deb hisoblanadi. U quyi- dagi uchta qonunchilik hujjatlariga asoslanadi:
1.Sherman qonuni (1890-yilda qabul qilingan). Bu qonun savdo- ni yashirin monopollashtirish, u yoki bu tarmoqdagi yakka nazoratni qoTga olish, narxlar bo‘yicha kelishuvlami taqiqiaydi.
2.Kleyton qonuni (1914-yilda qabul qilingan). Bu qonun mahsu- lot sotish sohasidagi cheklovchi faoliyatlami, narx bo‘yicha kamsi- tish, maTum ko‘rinishdagi birlashib ketishlar, o‘zaro bogTanib ketuv- chi direktoratlar va boshqalami taqiqlaydi.
3. Robinson-Petmen qonuni (1936-yilda qabul qilingan). Bu qo- nun savdo sohasidagi cheklovchi faoliyatlar, «narxlar qaychisi», narx bo‘yicha kamsitishlar va boshqalami taqiqlaydi.
1950-yilda Kleyton qonuniga Seller-Kefover tuzatishi kiritildi. Unda noqonuniy birlashib ketishlar tushunchasiga aniqlik kiritilib, aktivlami sotib olish orqali birlashib ketish taqiqlandi. Agar Kleyton qonuni yirik firmalaming gorizontal ravishdagi birlashib ketishlariga to‘siq qo'ygan bo‘lsa, Seller-Kefover tuzatishi vertikal ravishdagi birlashib ketishlarga cheklov kiritdi.
Xulosa
8.O‘zbekistonda raqobatchilik muhitining vujudga kelishi va monopoliyaga qarshi qonunchilik. Raqobatning amal qilishi ma’lum shart-sharoitlar mavjud bo‘lishini taqozo qiladi. Bu shart-sharoitlar faqat bozor munosabatlari qaror top- gan muhitda bo‘lishi mumkin. Shunday ekan, bozor iqtisodiyotini yu- zaga keltirish ayni vaqtda raqobatchilik muhitining shakllanishini bildi- radi. Bozor munosabatlari rivojlangan mamlakatlarda raqobatchilik muhiti uzoq davr davomida, o‘z-o‘zidan, evolyusion yo‘l bilan vujudga kelgan. Bu asta-sekin erkin raqobat muhitini keltirib chiqargan.
Iqtisodiyotda monopollashuv prinsiplari kuchayib borishi bilan raqobat cheklanadi, shu sababli raqobatchilik muhitini vujudga kelti- rishda davlat ham qatnashadi. Bu esa, yuqorida ta’kidlanganidek, davlatning monopoliyalarga qarshi siyosatida o‘z aksini topadi. Har bir mamlakatdagi aniq vaziyat, ya’ni iqtisodiyotning monopollashuv darajasi uning miqyosi va tavsifiga qarab, bu siyosat erkin raqobat muhitini yangidaii yaratish, uni saqlab qolish, zarur bo‘lganda qay- tadan tiklash, raqobat usullarini qaror toptirish kabilarga qaratiladi.
O‘zbekiston Respublikasini 2017-2021-yillarda rivojlantirish strategiy asiga ko ‘ ra “iqtisodiyot tarmoqlari uchun samarali raqobatbar- dosh muhitni shakllantirish hamda mahsulot va xizmatlar bozorida mo- no-poliyani bosqichma-bosqich kamaytirish; prinsipial jihatdan yangi mahsulotvatexnologiyaturlarinio‘zlashtirish,shuasosdaichkivatashqi bozorlarda milliy tovarlaming raqobatbardoshligini ta’minlashga ko’proq e’tibor berilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
https://fayllar.org/8-mavzu-raqobat-va-monopoliya.html
https://uz.wikipedia.org/wiki/Monopolistik_raqobat
Google.com
Yandex.ru
Wikipedia.org
http://fayllar.org
|
| |