Ichki sekretsiya ( endokrin bezlar ) fiziologiyasi

|
Ichki sekretsiya ( endokrin bezlar ) fiziologiyasi
|
bet | 1/5 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 454,46 Kb. | | #159816 |
Bog'liq Ichki-sekretsiya-bezlari-.-mavzu-materiali
Ichki sekretsiya ( endokrin bezlar ) fiziologiyasi.
A’zolar, to‘qimalar va hujayralarning o‘zaro gumoral bog‘lanishida ularning ba’zilari alohida muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular modda almashuviga, a’zo va to‘qimalarning funksiyasiga maxsus ta’sir etuvchi moddalar ishlab chiqaradi. Bu modda gormonlar deb ataladi. (grekcha «hormon»-qo‘zg‘atish ) Ularni ishlab chiqaruvchi a’zolar esa endokrin bezlar yoki ichki sekretsiya bezlari deb ataladi. Ularning bunday atalishiga sabab, ularning chiqarish yo‘llari bo‘lmay, o‘zi ishlab chiqargan moddalarni to‘g‘ridan to‘g‘ri qonga chiqaradi. Ichki sekretsiya bezlariga: gipofiz, qalqonsimon bez, qalqonsimon oldi bezi, oshqozon osti bezining Langergans orolchasi, buyrak usti bezi, jinsiy bezlar, yo‘ldosh va epifiz bezlari kiradi. Bundan tashqari gormonlar ba’zi a’zo va to‘qimalar tomonidan ham ishlab chiqariladi (buyrak, hazm qilish a’zolari).
Gormonlarning bir necha o‘ziga xos xususiyatlari bor:
Qonga ajralib chiqqan har bir gormon muayyan a’zo va uning vazifalariga ta’sir etib, ularda o‘ziga xos o‘zgarishlarni chaqiradi.
Gormonlar biologik jihatdan faol moddalar bo‘lib hisoblanadi. Masalan, 1 g adrenalin 10 mln baqaning ajratib olingan yurak ishini kuchaytira oladi.
Gormon distant ta’sir ko‘rsatadi, ya’ni qonga tushgan gormon, tegishli a’zolarga borib o‘zining ta’sirini ko‘rsatadi.
Gormonlarning molekulasi birmuncha kichik bo‘lganligi uchun hujayra membranasidan va kapillyar endoteliysidan oson o‘tadi.
Gormonlar to‘qimada bir muncha tez parchalanadi, shunday ekan, gormonlar organizmda yetarli miqdorda bo‘lishi, muayyan bezdan doim chiqib turishi zarur
Gormonlar fizik-kimyoviy va fiziologik xossalariga qarab 3 turga bo‘linadi:
1) Steroidli gormonlar.
2) aminokislota hosilalaridan tashkil topgan gormonlar.
3)Oqsil- peptid birikmali gormonlar.
Steroidli gormonlar va aminokislota hosilalaridan tashkil topgan gormonlarda turga oid o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lmaydi. Oqsil-peptid birikmali gormoni esa turga oid o‘ziga xos xususiyatlarni namoyon qiladi. Shuning uchun, doimo hayvon organizmidan ajratilgan gormonlarni inson organizmiga yuborib bo‘lmaydi. Organizmga yuborilgan bundan yod oqsillarga qarshi, organizmda himoya (immun) reaksiyalar yuzaga chiqadi, masalan, maxsus antitelolar hosil bo‘lishidir. Organizmga bu oqsil yana kiradigan bo‘lsa, u bilan antigen-antitelo kompleksini hosil qiladi, yana allergiya holatini ham chaqirishi mumkin.
Endokrin bezlarining faoliyati bir necha yo‘llar orqali boshqariladi.
Gormon qondagi qaysi moddaning faoliyatini boshqarayotgan bo‘lsa, shu modda bevosita endokrin bezlarining faoliyatiga ta’sir etib, uning ishlash intensivligini o‘zgartira oladi. (Agar qonda kaltsiy konsentratsiyasi ortib ketsa, bu gormondan chiqayotgan paratgormon miqdori kamayib ketadi, aksincha kaltsiy qondagi konsentratsiyasi kamayib ketsa, bu gormonning stimulyasiyasi kuchayadi. ) Ichki sekretsiya bezlarining nerv tomonidan idora etilishi gipotalamus va uning neyrogormonlari orqali amalga oshiriladi.
Gipofiz. Gipofiz uch: oldingi (adenogipofiz), orqa (neyrogipofiz) va oraliq bo‘laklardan tuzilgan murakkab bezdir. Gipofizning oldingi bo‘lagi. Adenogipofizda 6 ta gormon ishlab chiqariladi, ulardan 4 tasi trop gormonlar (adrenokortikotrop yoki kortikotropin, tireotrop gormon yoki tireotropin) va 2 ta gonodotrop gormon – (follikulostimullovchi va lyuteinlovchi va 2 ta esa effektor gormonlar somatotrop gormon va prolaktin).
Gipotalamus
Gipofiz
|
| |