nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ta’riflanadi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. UsmonovBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeta’riflanadi.
Desertli shirin vinolami tayyorlashda ko‘p holatlarda qand miqdori baland b oiib
spirt miqdorini kamaytiradi. Bu qand moddasi bilan spirt o‘rtasidagi nisbat bijg‘ib
ketish jarayonini qo‘zg‘atmaslik zarur. (Qarang: Spirtlashning amaliy qoidalari:
222 b). Qand miqdori 20 foizdan oshgan vinolar likyorli vinolar toifasiga kiradi.
O'ynoqi vinolar. O'ynoqi vinolar xo'raki vinolarga (shampan vino
materiallariga) qand moddasi yoki uzum sharbati qo'shib bijg'itish yo'li bilan
tayyorlanadi. Ular karbonat kislotasi bilan to'yingan bo'lib, ba’zida tinch nomi
bilan ataluvchi boshqa toifadagi vinolardan keskin ravishda farqlanadi. O'ynoqi
vinolar guruhiga shampan vinoi kiradi. Shampan vinosida odatda spirt miqdori
11,5%, kislotaliligi 7,5 g/1. Qandning miqdori suxoy vinoda 3%, yarim suxoy
vinoda 5%, yarim shirin vinoda 8%, shirin vinoda 10% mavjud. Sovet shampani
qizil vinoida spirt miqdori 12,5%, kislotalilik 6 g/1 va qand moddasi 9 foizni tashkil
qiladi. O'ynoqi vinolar guruhiga simlyanskoye, Muskat igristbiy, shuningdek,
birinchi bijgishda karbonat kislota bilan to'yingan vinolar masalan, Gruziyada
ishlab chiqarilgan Chipuri, Chxaveri o'ynoqi va shu kabilar kiradi.
Gazlangan vinolar. Xo'raki vinolami sun’iy ravishda texnik karbonat kislota
bilan to'yintirish yo'li bilan vijillaydigan vinolar tayyorlanadi. Ulardagi spirt
miqdori 10-15%, shirinligi 5 foizni tashkil qiladi.
Xushbo’yli vinolar. Uzum vinolariga spirt, qand va xushbo'yli o't-giyohlar va
ildizlar damlamasi qo'shib xushbo'y vinolar tayyorlanadi. Xushbo'y vinolar
guruhiga oq vermut va qizil vermut kiradi. Ular ikki konditsiyali bo'ladi: o'tkir
vermut (spirt miqdori 18% va qand miqdori 10%) va dessertli vermut (spirt miqdori
16% va qand miqdori 16%).
|
| |
(3-ilova ) 
YO`RIQNOMA - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

86
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
15-Mavzu: “Go’zal bahor” oy mavzusi bo’yicha tabiat markazida
o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
.
15.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1 Rivojlanish markazlarida
“Go’zal bahor”
oy mavzusi o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
2
“Go’zal bahor” oy mavzusi hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: “Go’zal bahor” oy mavzusi hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1 Rivojlanish markazlarida
“Go’zal bahor”
oy mavzusi o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
2.
“Go’zal bahor” oy mavzusi hafta
mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil
etish
3.Amaliy ish bajarilishi yuzasidan
yo’riqnoma berish
O’quv faoliyati natijalari:
1.Bolalarni lug`atini boyitishda kuzatish,
Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan
do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish bilan
tanishadilar.
3.“Go’zal bahor” ” hafta mavzusida o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etishni o`rganadilar.
3.Amaliy ishlarni yo’riqnoma asosida
bajaradilar
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
xillarga bo‘linadi. Gazlangan (vishillaydigan) vino musallaslami karbonat angidrid

|
xillarga bo‘linadi. Gazlangan (vishillaydigan) vino musallaslami karbonat angidridBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbexillarga bo‘linadi. Gazlangan (vishillaydigan) vino musallaslami karbonat angidrid
gaziga to‘yintirib tayyorlanadi. Tarkibida 10-12% spirt va 5% qand bo‘ladi.
Xushbo‘y vino (vermut, muskat) ning kuchli (18% spirt va 10% qand) va desert
(16% spirt va 16% qand) xillari bo‘ladi. Yoqimli ta’m berishi uchun ularga
xushbo'y o‘tlar, ildizlar, barg va vinoning nastoykalari qo‘shiladi. 0 ‘zbekistonda
«Bayan Shirey”, «Hosilot”, «Bishti”, «Farhod”, «Buvaki”, «Gulikandoz”, «Shirin”,
«Yumaloq”, «Vassarg'a”, «Oq musallas”, «O'zbekiston”, «Qizil musallas” va
boshqa markalari ishlab chiqariladi.
Vino sanoati.
Oziq-ovqat sanoatining uzum, rezavor va boshqa xo‘l mevalardan
turli vinolar, konyak va shu kabi ichimliklar ishlab chiqaradigan tarmog'i.
0 ‘zbekistonda aholi bog'dorchilik bilan qadimdan shug'ullanib kelgan bo‘Isa
ham, vino sanoati O lrta Osiyo Rossiya mustamlakasi davrida rivojlana boshladi.
Sobiq ittifoq yillarida vino sanoati qudratli texnika bilan jihozlangan yirik tarmoqqa
aylandi. 0 ‘zbekistonda 1940 yiliyoq 1913 yildagiga nisbatan 3,8 baravar ko‘p vino
tayyorlandi; bu sobiq ittifoqda tayyorlangan uzum vinoining qariyb 10% ini tashkil
etdi. Urushdan keyingi besh yilliklarda maxsus uzumchilik xo'jaliklari etildi.
0 ‘zbekistonda bir necha davlat vino zavodlari va matlubot kooperatsiyasining vino
konconalar va punktlari ishlab turibdi.
0 ‘zbekistonda vino solish ishi, ayniqsa, Toshkent va Samarqand viloyatlarida
rivojlangan. Bu viloyatlar 0 ‘zbekistonda chiqadigan vinoning 60 foizga yaqinini,
80
Toshkent shahrming o ‘zi esa respublikada chiqadigan vinoning turdan bir qismidan
ziyodrog‘ini beradi.
Vino sanoati qardosh respublikalardan, ayniqsa, Rossiya Federatsiyasi,
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

94
(4-ilova)
YO’RIQNOMA:
1.Bo’yoqlar bilan tajribalar ;“Ranglarni ajrat!”, “Rangidan top!”, “Fyrverk”
2.Havo bilan tajribalar; “Futbol” o’ynaymiz”, “Kema uchiramiz” naychada puflash,
“No’xotlar o’yini”
3.Suv bilan tajriba o'tkazish; “ Suvni bo’yash”, O’simliklar qanday suv ichadi?”, “Issiq va
sovuq cuv”
4.Tuz bilan tajribalar; “Eriydi, erimaydi”, “Sho’r – ta’msiz”
5.Qum va loy bilan tajribalar; “Qumdan shakllar yasash”
6.Elektr zaryadlari bilan tajribalar;
7.Boshqa jonsiz tabiat ob'ektlari bilan tajribalar;
8.O'simliklar bilan tajribalar;
9.Turli xil materiallar bilan tajribalar: shisha, oyna, qog'oz, yog'och, metall, sovun);
10.Magnit bilan tajribalar.
Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ko'ngil ochish va tajriba o'tkazish
;
Taqdimotda nimalarga yо‘l qо‘yilmaydi

90
talabalar uchun oldindan topshiriq yozilgan varaqlar (ma’lum bir tushunchalarning afzallik va
kamchiliklarini topish, solishtirish va xulosa chiqarish) tarqatiladi. Bunda barcha guruhlarga bir
xil yoki turli xil topshiriq berilishi ham mumkin. O’quvchilar bajarishi lozim bo’lgan vazifa
pedagog tomonidan aniq va ravshan tushuntiriladi. Topshiriq bajarilgach guruh vakillari o’z
javoblarini izohlab guruhning xulosalarini aytadilar. Javoblar avval guruhlar tomonidan, keyin
o’qituvchi tomonidan tekshirilib, baholanadi.
Topshiriq: “Hayvonlar va qushlar bilan do’stlashamiz”, “Mavsumiy o’zgarishlar”,
“Hasharotlar”
hafta mavzusida rivojlanish markazlarida o’yinli ta’lim faoliyatini tuzish
Afzalligi
Ukraina, Moldaviya, Gruziya va boshqalarda, Yevropa mamlakatlardan Vengriya

Vassarga, Tag‘obi kabi mahalliy navlardan; Bayan Shirey, Vengr muskati, Oporto, Risling, Rkatsiteli, Sersial, Aleatiko, Kabeme, Morastel, Murvedr, Pushti muskat67 ta medali bilan taqdirlangan. Vinolar tasnifi. Vinochilikda rangi, hidi, ta’mi, quwati, shiraligi, tayyorlash |
Ukraina, Moldaviya, Gruziya va boshqalarda, Yevropa mamlakatlardan VengriyaBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeBu sahifa navigatsiya:
- Vassarga, Tag‘obi kabi mahalliy navlardan; Bayan Shirey, Vengr muskati, Oporto, Risling, Rkatsiteli, Sersial, Aleatiko, Kabeme, Morastel, Murvedr, Pushti muskat
- 67 ta medali bilan taqdirlangan. Vinolar tasnifi. Vinochilikda rangi, hidi, ta’mi, quwati, shiraligi, tayyorlash
Ukraina, Moldaviya, Gruziya va boshqalarda, Yevropa mamlakatlardan Vengriya,
Ruminiya va Bolgariyada zo‘r rivojlangan.
Vinochilik. Uzum va boshqa mevalar sharbatini turpsiz yoki turpi bilan bijg‘itib
vino tayyorlash. Uzumdan vino tayyorlash sobiq ittifoqda vinochilik bilan 11
respublika shug‘ullanib, 600 xildan ko‘proq vino tayyorlandi.
0 ‘zbekistonda dastlab vino (musallas) honadonlardi, asosan shifobaxsh
ichimlik tarzidagina tayyorlangan. Birinchi vino zavodi D.Filatov tomonidan 1868
yilda Samarqandda qurilgan. U hozir respublikada vinochilikni rivojlantirishga
katta hissa qo‘shgan rus olimi kimyogar M.A.Xovrenko nomi bilan bog'liq. 1959-
1967 yillarda 0 ‘zbekistonda tokzorlar maydoni (44%) 52,8 ming ga ga, yalpi uzum
hosili 2200 ming s ga yetadi (85% oshdi). 0 ‘zbekistonda vino Oq kishmish,
Baxtiyoriy, Bishgi, Buvaki, Sultoni (Jaus), Soyaki, Toyfi, Husayn, Yumaloq,
Vassarg'a, Tag‘obi kabi mahalliy navlardan; Bayan Shirey, Vengr muskati, Oporto,
Risling, Rkatsiteli, Sersial, Aleatiko, Kabeme, Morastel, Murvedr, Pushti muskat,
Saperavi, Tavkveri kabi Yevropa nav uzumlardan tayyorlanadi. Respublikada 63
xil vino chiqariladi, ulardan ko‘pchiligi xalqaro va butunittifoq ko‘rgazmalarining
67 ta medali bilan taqdirlangan.
Vinolar tasnifi.
Vinochilikda rangi, hidi, ta’mi, quwati, shiraligi, tayyorlash
texnologiyasi jihatidan bir-biridan ajralib turadigan turli xil vinolar ishlab
chiqariladi.
Muayyan qat’iy xususiyatlarga ega boigan turli xil uzum vinolarini toifalarga
ajratish murakkabdir.
Har bir mamlakat vinochilik sohasida uzum vinolari o‘zlarini ba’zida turli
mualliflarga mansub bir necha tasniflar mavjud. Lekin ulaming hech ko‘pchilik
tomonidan tan olinmadi va amalda keng ravishda qoilanilmadi.
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

Yakuniy bosqich (10 daq) Mashg`ulot yakuni 3.1Mavzu bo`yicha yakun qiladi, qilingan
ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida
ahamiyatga ega ekanligi muhimligiga
o`quvchilar e`tiborini qaratadi.
Uyga vazifa berish Tinglaydilar
Baholarni eshitadi. Uy
vazifasini daftarga yozib
oladi.
88
3.2
Baholarni e’lon qiladi. Uyga vazifa va
uni bajarish uchun tavsiya beradi.
Fan o’qituvchisi:Avazxonova H._______
(1-ilova ) O’quv mashg’uloti rejasi 1 Rivojlanish markazlarida
“Go’zal bahor” oy mavzusi o’yinli
ta’lim faoliyatini tashkil etish
2
“Go’zal bahor” oy mavzusi hafta mavzusida o’yinli ta’lim
faoliyatini tashkil etish
(2-ilova ) 15-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho 3=a’lo 2=yaxshi 1=qoniqarli 0=qoniqarsiz Baholash ko’rsatkichlari Savol/javob, Blits- so’rov Yo’riqnomaga asossan ishlasa Topshiriq va texnologiyalar dagi ishtiroki Kichik guruhlardagi faoliyati (topshiriqlarni to’liq, to’g’ri bajarsa) Jami 1 1 1 3 (3-ilova)
89
(4-ilova) Taqdimot qoidasi: 1.Chiqish reglamentiga rioya qilish;
2.Chiqish navbatiga rioya qilish;
3.Guruh a’zolari о‘rtasida vazifalarni aniq taqsimlash va ular xattiharakatida kelishuvga erishish;
4.Ma’lumotlar grafik kо‘rinishida (sxema, jadval, grafik) taqdim etilishi lozim bо‘ladi;
5.Har qanday grafik kо‘rinishidagi ma’lumot sharhlanishi talab etiladi.
Markali va ordinar (oddiy) vinolar. Mamlakatda ishlab chiqarilayotgan eng

|
Markali va ordinar (oddiy) vinolar. Mamlakatda ishlab chiqarilayotgan engBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeMarkali va ordinar (oddiy) vinolar. Mamlakatda ishlab chiqarilayotgan eng
yaxshi sifatli vinolar markali vinolar guruhini tashkil qiladi.
Yuqori sifatli, belgilangan muddat davomida yetiltirilgan vinolar, markali vinolar
deb hisoblanadi. Bunday vinolar uzumning ma’lum xillaridan tayyorlanib yildan-
yilga o'z sifatini yaxshilab boradi.
Markali vinolami uzumning bir yoki bir necha navlaridan belgilangan sxema
yordamida tayyorlasa bo'ladi. Yerto'lada yetiltirish muddati: xo'raki va desert
vinolar uchun kamida 2 yil, o'tkir vinolar uchun kamida 3 yil. Mahalliy usulda
tayyorlangan vinolari uchun yetilish davri 1 yilgacha bo'lishi mumkin. Hozirgi
vaqtda mamlakatda markali vino turlari oshib bormoqda.
84
Boshqa barcha vinolar oddiy vinolami tashkil qiladi. Yetilish muddati 1
yilgacha bo‘lgan vinoga vino deyiladi.
Vinoning yetilish 1 yildan oshgan bo‘lsa
u ordinar vino deb nomlanadi. Ordinar vinolar quyidagi xillarga bo‘linadi:
1. X o‘raki vinolar: oq xo'raki, shu jumladan kaxetiya usulida tayyorlangan vinolar:
qizil, qizg‘ish xo‘raki, yarim shirin xo‘raki vinolar.
II. 0 ‘tkir vinolar: oq portveyn, qizil portveyn, qizg'ish portveyn, madera, xeres.
III. Desertli vinolar: kogor, malaga, tokay, oq muskat, qizg‘ish muskat, oq
muskatel, qizg‘ish muskatel, shirin oq desertli vino, shirin qizil dessertli vino,
shirin oq vino, shirin qizil vino va shirin qizg‘ish vino.
Vinolaming bir xili uchun unifikatsiya asosida konditsiya belgilanadi: x o ‘raki
vinolar uchun spirt va kislotaliligi bo‘yicha, o‘tkir va dessertli vinolar uchun spirt,
qand moddasi va kislotaliligi bo‘yicha. Tarkibidagi spirt 0,5%, titr kislotaliligi 2 g/1
va qand
|
| |
Toshkent moliya instituti statistika - bet 168

жђ
J 1 ; ж
жУп А ; ж
жУп
А
А
0 ;
1
ж
А
ђ ђ1
ђ0 1
ђ0
0
Bu erda,
KChPA0 va KChPA1 - kabag’allik chegarasidan past daromadga ega bo’lgan aholi soni (bazis va joriy davrlarda)
А0 ‰€ А1
bazis va joriy davrlarda aholining o’rtacha soni.
Agar Jk > 1 bo’lsa, u holda kambag’allik darajasi o’sish tomonga, Jk < 1 bo’lsa pasayishi tomonga moyil bo’lgan. Agar Jk = 1 bo’lsa, u holda kambag’allik darajasi o’zgarmagan bo’ladi.
Daromadlar tengsizligi bor joyda kambag’allik muammosi hamisha mavjud bo’ladi. Agar aholini kambag’allik chegarasiga qarab tabaqalasak, u holda ularning har xil qatlamlari paydo bo’ladi. Bu qatlamlarni shartli ravishda quyidagi ijtimoiy guruhlarga bo’lish mumkin: o’ta boylar (O’B); boylar (B); o’rta hollar (O’H); kambag’allar (K); o’ta kambag’allar (O’K).
Kambag’allikning chuqurlashib yoki sayyozlashib borayotganini tavsiflovchi indeksini hisoblash uchun dastlab mazkur guruhlar bo’yicha bazis va joriy davrlar uchun struktura (tarkibiy) nisbiy miqdorlari hisoblanadi. So’ngra bu nisbiy miqdorlar bir biri bilan taqqoslanadi. (14.2-jadval)
Agar,
d
d
J J
£ Á Á
J
d
£ ¥
J
d
Ê
J
d
£ Ê
bo’lsa, u holda kambag’allik chuqurlashib borayotganligidan dalolat beradi. Chunki jamiyatda o’ta boylar qatlamidan tortib, to o’ta kambag’allar qatlamigacha kambag’allashish holati sodir bo’ladi.
|
Bizga ma’lum boigan tasniflarining aksariyati tarkibiga qarab vinolaming

|
Bizga ma’lum boigan tasniflarining aksariyati tarkibiga qarab vinolamingBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeBizga ma’lum boigan tasniflarining aksariyati tarkibiga qarab vinolaming
boiinishiga asoslangandir. Vinolaming quwati, shirinligi, rangi, karbonat
kislotaning mavjudligi, ishlab chiqarish texnologiyasi vinolaming tasniflash
ko‘rsatkichiga kiradi.
Professor M.A.Xovrenko taklif qilgan tasnif o‘z mohiyati bilan ajralib turadi.
Uning tasnifiga muvofiq uzum vinolari quyidagiga boiinadi:
X o‘raki vinolar. Tabiiy bijgitib olingan, quwati 14% dan oshiq bo‘lmagan
vinolar;
0 ‘tkir vinolar. 18% dan 23% gacha spirt va 15% gacha shakar moddasi bor
vinolar;
Desert vinolar. Quwati 15-18%, shakar moddasi 15% dan ortiq vinolar (shakar
moddasi 30% dan ortiq boigan vinolar likyorli vinolar hisoblanadi).
0 ‘ynoqi vinolar. Shampan usulida tayyorlangan va ikkinchi bijgishda karbonat
kislota bilan to‘yintirilgan va ikkinchi bijgishda, shuningdek oxirigacha bijgib
81
tugamagan sharbat hisobiga birinchi bijg‘ishda karbonat kislota bilan to'yintirilgan
vinolar;
Gazlangan vinolar. Texnik toza karbonat kislota bilan sun’iy ravishda
to‘yintirilgan vinolar.
Xovrenko taklif qilgan tasnifda vino ishlab chiqaruvchilar o ‘tkir va dessert
vinolami birlashtirib, o'zgarishlar kiritgan.
Xovrenko taklif qilgan tasnifga vinolami toifaga bo‘luvchi umumiy belgilar
mavjud emas.
«Xo‘raki”, «desert” nomlar vinoning maqsadga muvofiq ishlatilishi, <<0‘tkir”
nomli vinoning tarkibiga ishora qilsa, «o'ynoqi”, «gazlangan” nomlar vino
tayyorlash texnologiyasi (vinoni karbonat angdrid bilan to‘yintirilish uslubi) xaqida
ma’lumot beradi.
Prostoserdov spirt bijg‘itishga asoslanib, barcha vinolami ikki toifaga boiadi: 1)
|
| |
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

102
Fan o’qituvchisi:Avazxonova H._______
(1-ilova )
O’quv mashg’uloti
rejasi
1
IMЕN (TRIZ)haqida tuhuncha
2. IMЕN (TRIZ) metodi asosida ta’limiy jarayonni tashkil etish
(2-ilova )
18-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
2=yaxshi
1=qoniqarli
0=qoniqarsiz
Baholash ko’rsatkichlari
Savol/javob,
Blits-
so’rov
Yo’riqnomaga
asossan ishlasa
Topshiriq
va
texnologiyalar
dagi ishtiroki
Kichik
guruhlardagi
faoliyati
(topshiriqlarni to’liq,
to’g’ri bajarsa)
Jami
1
1
1
3
(3-ilova )
O`QUV TOPSHIRIG`I
1.
“TRIZ-IMEN metodi asosida ishlash” mavzusida guruhiy mashg`ulot tashkil
etish.Rivojlanish markazlarida o`yinli ta`limiy faoliyatni tashkil etish.
2. TRIZ-IMEN metodining maqsadi bolani tevarak olamni mustaqil ravishda anglab,
undagi
voqea-hodisalardan
xulosa
chiqarish,
ixtiro
etishga
yo`naltirishdir.
3.IMEN dasturi-bu bo`yicha jamoa bo`lib o`ynaladigan o`yinlar. Bolalarga
hayotdagi qarama-qarshiliklarni hal etish yo`llarini ya`ni har kungi yaxshi-yomon, foyda-
zararkabilarni anglashni o`rgatish.Bolaning barcha faoliyati uning istagiga ko`ra tashkil
etilishi va ijodiy rivojlantirililishi.
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 73

96
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
17-Mavzu: MTTda tadqiqiy bilish va samarali rеflеksiv faoliyatni
tashkil etish
17.1. O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti:
(240 daqiqa).
Talabalar soni: __ ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
MTTda tadqiqiy bilish va samarali rеflеksiv
faoliyatni tashkil etish
2.T
a’lim faoliyatini tashkil etish
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: MTTda tadqiqiy bilish va samarali
rеflеksiv faoliyatni tashkil etish bilan tanishtirish
Pedagogik vazifalar:
1
Kichik va o’rta guruhlarda ekspеrimеntlar -
amaliy tajribalar tashkil etish
2.T
a’lim faoliyatini tashkil etish
O’quv faoliyati natijalari:
1
Kichik va o’rta guruhlarda ekspеrimеntlar -
amaliy tajribalar tashkil etish
2.T
a’lim faoliyatini tashkil etish.
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Toshkent moliya instituti statistika - bet 81

Lekin tanlama to’plam dispersiyasi bosh to’plam dispersiyasiga teng bo’lmaydi, shuning uchun bu formulalar yordamida hisoblangan tanlamaning o’rtacha xatosi taqribiy bo’ladi. Ammo ehtimollar nazariyasida bosh dispersiya tanlama orqali quyilagi nisbatda ifodalanishi isbotlangan:
n w
Bunda n har doim N dan kichik bo’lganligi sababli, qo’shimcha ko’paytuvchi (1- n/N) har doim 1 dan kichik bo’ladi. Bundan takrorlanmaydigan tanlamada o’rtacha xato takrorlanuvchi tanlamaga nisbatan kichik bo’ladi degan xulosa chiqarish mumkin. Bir vaqtning o’zida nisbatan katta bo’lmagan tanlama foizida bu ko’paytuvchi 1 ga yaqin bo’ladi (masalan, 5 foizli tanlamada u 0,95 ga; 2 foizlida – 0,98 ga teng bo’ladi va h.k.) Shuning uchun ba’zan amaliyotda takrorlanmaydigan tanlama o’tkazilganda, yuqoridagi ko’rsatilgan ko’paytuvchini qo’llamasdan tanlamaning o’rtacha xatosini topish formulalari ishlatiladi. Bu bosh to’plam N ning birliklari soni ma’lum yoki cheksiz bo’lganda, shuningdek, N ga nisbatan n juda kichik bo’lgan xolatlarda, ya’ni qo’shimcha kuytuvchining miqdori 1 ga yaqin bo’lib, tanlamaning o’rtacha xatosi miqdoriga ta’sir qilmaganda qo’llaniladi.
Mexanik tanlamada, neytral belgi bo’yicha teng intervallarga (guruhlarga) bo’lingan bosh to’plamdan tanlama to’plamga birliklar tanlab olinadi, bunda har bir bunday guruhdan tanlamaga faqat bir birlik tanlab olinadi. Doimiy xatoga yo’l qo’ymaslik uchun har bir guruhning o’rtasida joylashgan birlikni tanlab olinishi kerak.
Mexanik tanlamani tashkil qilishda to’plamning birliklari oldindan ma’lum tartibda (masalan, alfavit bo’yicha, joylashish o’ringa ko’ra, qaysidir qursatkichni ko’payib yoki kamayib borishi bo’yicha va h.k.) joylashtiriladi.
Keyin esa birlikning belgilangan birliklari soni ma’lum interval orqali tanlab olinadi. bunda bosh to’plamdagi intervalning o’lchovi tanlama salmog’i miqdorining teskari miqdoriga teng. Masalan, 2 foizli tanlamada har 50-birlik tanlanadi va tekshiriladi (1:0,02) 5 foizli tanlamada har 20-birlik (1:0,05).
Etarli darajadagi katta to’plamda mexanik tanlama natijalarining aniqligi bo’yicha tasodifiy tanlamaga yaqin keladi. Shuning uchun mexanik tanlamaning o’rtacha xatosini aniqlaganda tasodifiy takrorlanmaydigan tanlamaning formulalarini ishlatishadi.
Har xil turdagi to’plamdan birliklarni tanlab olish uchun tipik tanlama deb atalgan usul qo’llaniladi.
Tipik tanlama bosh to’plamning hamma birliklarini sifat jihatdan bir xil, bir turdagi guruhlarga bo’lish mumkin bo’lganda ishlatiladi. Chunki, bu guruhlarga o’rganilayotgan ko’rsaktichlar bog’liq bo’ladi.
Korxonalar tekshirilayotganda bunday guruhlar, masalan, tarmoqlar va tarmoqchalar, mulkchilik shakllari bo’yicha guruhlar bo’lishi mumkin.
Keyin har bir tirik guruhdan faqat tasodifiy yoki mexanik tanlama bilan tanlama to’plamga birliklarni individual tanlash o’tkaziladi.
Tipik tanlama odatda murakkab statistik to’plamlarni o’rganganda qo’llaniladi.
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 71

92
16.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi. Bajariladigan ishlar
ketma-ketligi bilan tanishtiradi.
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv
materialini bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (1-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar
va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(200 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi.(2-ilova)
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. (3-ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.(4-ilova)
2.5 “Insert”metodini o’tkaziladi (5-ilova)
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan
topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
Korrelyatsion-regression tahlil

Korrelyatsion-regression tahlil
O’zaro bog’lanishlarni o’rganishda eng keng qo’llaniladigan metodlardan biri korrelyatsion-regression tahlildir. Ko’pchilikning ta’kidlashicha, korrelyatsion- regresion tahlilni qo’llash uchun quyidagi talablarni bajargan ma’qul: o’rganilayotgan to’plam iloji boricha katta bo’lgani yaxshi; o’rtalashtirilayotgan belgi miqdori ob’ektiv bo’lishi kerak; taqsimot qatorlari normal taqsimot qonuniga bo’ysunishi va iloji boricha unga yaqin bo’lishi kerak va h.k. Yana shu ham ma’lumki, korrelyatsion-regression tahlil asosida quyidagi vazifalar hal qilinadi: omiliy belgi bilan natijaviy belgi o’rtasidagi bog’liqlik aniqlash va aloqadorlik turini belgilash; belgilar o’rtasidagi bog’lanishni ifodalovchi regressiya tenglamasini aniqlash va uning parametrlarini hisoblash; bog’lanish zichligi va kuchini o’lchash.
Korrelyatsion tahlil o’rganilayotgan belgilarni tanlashdan boshlanadi. Bu erda omil belgidan ko’ra natijaviy belgini tanlash muhimroqdir. Chunki regressiya tenglamasi shaklini tanlash natijaviy belgiga bog’liq. Natijaviy belgi tanlangandan so’ng, unga ta’sir qiluvchi omillardan eng muhimlari tanlab olinadi. Regressiya tenglamasiga kiritiladigan omillar o’zaro chiziqli funktsional bog’lanishda bo’lmaslagi kerak. Bunday xatolikka yo’l qo’ymaslik uchun omillarning o’zaro bog’lanish kuchi tekshirib ko’rilishi taklif etiladi. Regressiya tenglamasi tanlangandan keyin unda ishtirok etayotgan omillarning natijaviy belgiga ta’sirining muximligi baholanadi. Agarda model va unga kiritilgan barcha omillar talab etilgan ehtimol bilan mohiyatli bo’lsa, u adekvat model deyiladi.
Korrelyatsion tahlilda aloqa shaklini tanlash hal qiluvchi ahamiyatga ega. Eng puxta, diqqat bilan bajarilgan hisob-kitoblar agarda aloqa shakli noto’g’ri tanlangan bo’lsa, keraksiz bo’lishi mumkin. Shuning uchun ham bu ishni bajarishda o’rganilayotgan hodisaning mazmunini sifat jihatidan juda puxta tahlil qilish zarur.
U belgining X ga bog’liqligi, biz yuqorida ta’kidlaganimizdek, to’g’ri va teskari bo’lishi mumkin. Agarda X belgining ortib borishi bilan U ortsa yoki X ning ko’payishi bilan U ko’paysa, ular o’rtasida to’g’ri bog’lanish, korrelyatsiya esa ijobiy deyishadi. Agarda X ning ortishi bilan U kamaysa yoki X kamayganda U ortsa, ular o’rtasida teskari bog’lanish, korrelyatsiya esa salbiy deyishadi. Bundan tashqari, X ning o’zgarishi bilan U ning o’zgarishi xarakteriga qarab to’g’ri chiziqli va egri chiziqli bog’lanish bo’lishi mumkin.
To’g’ri chiziqli bog’lanishni ifodalaydigan regressiya tenglamasini quyidagicha yozish mumkin:
Yx = a0 + a1 x
Bu erda: a0 – ozod xad; a1 –regressiya tenglamasining koeffitsenti. a0 va a1 larni tenglama parametrlari ham deyishadi. Bu parameterlarni aniqlash uchun, kichik kvadratlar usulidan foydalanib, quyidagi tenglamalar tizimini echish zarur:
n a0 + a1 x Y
1
a0 x a x2 yx
|
Bilimlar bazasi - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

Bilimlar bazasi – bu ayrim predmet sohalari murakkab vazifalar yechimini topish uchun tahlil va xulosalarni yuzaga keltiruvchi model, qoida, omillar (ma’lumotlar) majmuidir.
1.24-r a s m. Bilim bazasining asosiy xususiyatlari
Axborot ta’minotining alohida yaxlit strukturasi ko‘rinishida yaqqol ko‘zga tashlangan va tashkil etilgan predmet sohasi haqidagi bilim boshqa bilim turlaridan, masalan, umumiy bilimdan ajralib turadi. Bilimlar bazasi asosiy ekspert tizimi sanaladi. Bilimlar fikrlash va vazifalarni hal etish usuliga imkon beruvchi aniq, ko‘rinishda ifodalanadi va qaror qabul qilishni soddalashtirishga ko‘maklashadi. Ekspert tizimining asosligini ta’minlovchi bilimlar bazasi tashkilotning bo‘linmalaridagi mutaxassislar bilimini, tajribasini o‘zida mujassamlashtiradi va institutsional bilimlarni (ixtisoslashganlar majmuini, yangilanayotgan strategiyalar, qarorlar uslublari) ifodalaydi.
Bilim va qoidalarni turli aspektlarda ko‘rib chiqish mumkin:
chuqur va yuzaki;
sifat va miqdoriy;
taxminiy(noaniq) va aniq;
muayyan va umumiy;
tavsifiy va ko‘rsatma (yo‘l-yo‘riq) beruvchi.
Foydalanuvchilar bilim bazasini samarali boshqaruv qaror-larini olish uchun qo‘llashlari mumkin.
Ma’lumotlar bazalarining faoliyati va strukturasi. 1.25-rasm-da ma’lumotlar bazasi strukturasi va uning faoliyati tasvirlangan.
Ekspert – bu muayyan predmet sohasida samarali yechim topa oluvchi mutaxassis.
Bilimlarni uzlashtirish bloki ma’lumotlar bazasining to‘planishini, bilim va ma’lumotlar modifikatsiyam bosqichini aks ettiradi. Bilimlar bazasining fikrlash darajasidagi yuqori sifatli tajribadan foydalanish imkoniyatini aks ettiradi.
|
Axborot-ma’lumotnoma tizimi

|
Axborot-ma’lumotnoma tizimi
|
bet | 58/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Axborot-ma’lumotnoma tizimi (AMT) ko‘p jihatdan foydalanuvchilar so‘roviga binoan iqtisodiy, texnik yoki texnologik mazmundagi axborotni berish, yig‘ish va saqlashga mo‘ljallangan. Aytish mumkinki, axborot-ma’lumotnoma tizimi raqamli yoki matnli konkretlashtirilgan ma’lumotlar bilan ishlashga qaratilgan. So‘rov-ning turiga va shakliga ko‘ra natijani qanday taqdim etishni belgilaydi. So‘rov natijalari standart ma’lumotnoma shaklida berilishi mumkin yoki foydalanuvchining xohishiga ko‘ra uning so‘rovini qayta ishlash davomida ixtiyoriy ko‘rinishda loyihalashtirilishi mumkin.
|
| |
-yo‘nalish - Innovatsiya va intergatsiya

Hammaga ma’lumki, muntazam jismoniy mashqlar ishchanlik va
sogiom likni ta’minlashda katta ahamiyatga ega.
Bosh miyaning optimal funksional holatini ta’minlash, bundan
tashqari, miyadan chiqayotgan nerv impulslarining to'lqinini boshqa-
rishga ham bog'liq. O'z-o'zini boshqarish tizimi yordamida markaziy
qo'zg'alishni periferikka ko'chirish, eng avvalo, skelet muskullarini va
shu bilan birga asabiy zo'riqishning oldini olishni ta’minlaydi.
Ta’kidlash k erakkt tetik holatda fikriy qabul qilish (ijobiy hissiy
reaksiyalar ta’sirida yuzaga kelgan) kelgusida quyidagi siljishlarga olib
kelishi mumkin; o'z-o'ziga ta’sir etish orqali oldin boshdan kechirilgan
emotsional holatlar tiklanishi mumkin. O'z-o'ziga ta’sir faqatgina oliy
nerv faoliyatining xarakteriga ta'sir etib qolmasdan, organizmning
hujayralargacha bo'lgan mexanizmini boshqarishga ta’sir ko'rsatadi.
Autogen mashqlarning psixologik nazorat mashqlari - «Tinch
maskan», «Toliq potensial», «Lazzatlar ro'yxati» kabilar muskul va
psixologik reaksiya jarayonida o'z-o'ziga ta’sir etuvchi holatlarda yor
dam beruvchi formula va timsollardir. Q'quvchilarda o'z-o'zini bosh
qarishga o'rgatishga o'qish va ijodiy faoliyati, munosabat va xulqi jara
yonida okz ustida nazorat o'rnatuvchi muhim omil sifatida qarash kerak.
-yo‘nalish - Innovatsiya va intergatsiya

siya etilmoqda. Biz tomonimizdan saralangan boshqotirmalar tizimi
kreativ t a i im tizimining yangi didaktik vositasidir. Uning bosh
funksiyasi ijodiy fikriashni, topqirlikni, fikrlash to'siqlarini yengish,
ijodiy tafakkurni rivojlantirishdan iborat. Bundan tashqari, bu tizim
kuzatuvchanlikni, qiziquvchanlik va ijodkorlik faoliyatini natijasi
sifatida intellektual faollikni rivojlantiradi. Boshqotirmalarni yechish
insonning doimiv o'yinga b oig an ehtiyojini qondiradi. 0 ‘yin ijodiy
faoliyatning o'ziga xos tayyorgarlik turi bolib, boshlangich maktab
o'quvchisining kreativ sifatlarini rivojlantiradi. Ehtiyojning kitob
javoni matematik boshqotirma va o*y inlar bilan t o la bolganligi ham
bejiz emas. «Alisa m o’jizalar mamlakatida». «Alisa ko’zgu ortida»
kabi umume’tirof etilgan ertaklarning muallifi, ajoyib ertakchi,
Oksford universitetida matematikadan dars o4gan Lyuis Kerrol bosh»
qotirmalarning katta ixlosmandi edi. U oddiy qog'oz v a ra g in i buklash
orqali g'aroyib figuralar (origami)dan juda ko'p foydalangan. Uning
qollarida varaqni buklash orqali oddiy geometrik chiziqlardan kutil-
maganda o‘quvchilar ko‘z o'ngida o’zining mukammalligi bilan mini-
atura asarlari, yarim abstrakt haykallar pavdo boigan.
Boshqotirmalar tizimida yana bir muhim (motivatsion) funksiyasi
shundan iboratki, ular o'quvchilarning o'rganilayotgan materialga nis-
batan qiziqishini orttiradi. bundan ko'p samaraliroq motivlash shak-
lini topish mushkuldir. Berilgan masalalarni bir necha usullarda
yechish ham samaralidir. Boshqotirmalar bilan olib boriladigan faoliyat
fikrlash mahsuldorligini oshirishda qo'shimcha imkoniyatlarni ishga
soladi. Tafakkurda xayoliy obrazlarning mavjudligi, taxminlarni
tekshirishda kattalar yordamiga tayanmaslik ow
quvchida zoriqmasdan
belgilar olamidan obrazlarga yoki aksinchaga o'tishga yordam beradi.
Yaxlit ta'limiy ish shaklida o'qish. o'z holicha aqliy rivojlanish amalga
oshiriladi.
-r a s m. Axborot tizimlarining turli xil foydalanuvchilari

|
-r a s m. Axborot tizimlarining turli xil foydalanuvchilari
|
bet | 65/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
1.21-r a s m. Axborot tizimlarining turli xil foydalanuvchilari.
1.8 - jadvadda ekspert tizimi va qarorlarni qo’llab-quvvatlash tizimi o’rtasidagi farqdar keltirilgan.
1.10-j a d v a l
Axborot tnzimlarnni korxona darajasila qo‘llash.
Rivojlanish fazasn
|
Funksiyalar bayoni
|
Asbob-uskuna, qurilmalarga misollar
|
1
|
2
|
3
|
Boshlang‘ich
|
Hisoblash
|
Kalkulatorlar, birinchi kom-pyuter dasturlari, statistik modellari, operatsiyani tadqiq etishning sodda modellari
|
Oraliq
|
Qaror qabul qilish uchun ax-borotni qidirish, saqlash va aks ettirish
|
Ma’lumotlar bazalarini bosh-qarish tizimi, fayllar tizim-lari
|
Joriy
|
Tanlab olingan axborotlar asosida qaror qabul qilish uchun hisoblash, do‘stona in-terfeys bilan so‘rov tizi-mi. «nima, agarda..» mazmuni – dagi tahlil
|
Moliyaviy modellar, elektron jadvallar, operatsiyalarni tad-qiq etish modeli, avtomatik loyihalash tizimi, qaror qabul qilish tizimi
|
Hozir boshlanuvchi va kelajayda davom etuvchi
|
Qaror qabul qilish jarayo-nida intellektual qadamlar shaklla-nishi va bajarilishini oson-lashtirish uchun qaror qabul qiluvchi shaxs bilan o‘zaro munosabatda bo‘lish
|
Ekspert tizimlari
|
|
Mahsuldorlik
|
Samaradorlnk
|
Ishga oid integratsiya
|
Ichki fokus
|
Ma’lumotlarni an’anaviy qayta ishlash (hisob – kitob, to‘lov vedomostlari)
|
Eng asosiy operatsion tizimlar (on-line, aniq pakt. MIS)
|
Ichki integratsiya
(end-to end
aloqasi)
|
Tashqi fokus
|
Ma’lumotlarni elektron usulda almashtirish (to‘g‘ridan-to‘g‘ri kodlash)
|
Jarayonlarni
ratsionalizatsiyalash.
Axborotlarni
bo‘lish
|
Tashqi integratsiya
(taklif maqsadini
optimizatsiyalash)
|
|
Joriy biznes shaklini qabul qiladi
|
Biznes shaklini o’zgartiradi.
|
Tayanch suz va iboralar:
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasi; qarorlar qabul qilish; qo‘llab-quvvatlash tizimi; aviakompaniya tizimi; geog-rafik tizim; axborot tizimi integratsiyasi; AAT foydalanuvchilari.
Takrorlash uchun savollar.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimlari evolyutsiyasi qaysi davr-larni o‘z ichiga qamrab oladi?
Axborot tizimlarining kaysi turlarini qarorlar qabul qilishda qo‘llash mumkin?
Aviakompaniya tizimining faoliyat ko‘rsatish mexanizmini tushun-tirib bering.
Axborot tizimlarini qanday foydalanuvchilar ishlatishi mumkin?
Axborot tizimining integratsiyasi deganda nimani tushunasiz?
|
| |
K R E A T IV D A R S L A R N IN G M A Z M U N I

Dasturning mazmuni boshqa yownalishla.rni tizimli umumlash-
tirish asosida bir butunlikda ijodiy tafakkurning va fantaziyasining
rivojlanishiga hamda tasviriy masalalarning nazariy yechimi degan
jiddiy m ium m oni (G.S. Altmuller) yechishga xizmat qiladi,
Bu yerda shuni hisobga olish kerakki. qivin rnasalalarni yechishda
yuqori natijalarga er ish ish uchun 3 ta muhim omil mavjud: Qobilivat.
unkoniyat, individualliklarni og'zaki. matematik va texnik hisoblash.
o'zlashtirish qobiliyati. abstrakt va murakkab fikrlash natijasidir. Bunday
qobiliyatlar boshqa kishilar tomonidan ijobiy e’tirof etilishi muhimdir.
Imkoniyatlar boMani intellektual faol va o'z muammolarini mustaqil hal
etishdan manfaatdor bolgan, atrofdagi eng yaxshk o'z-o^ziga ishonch
tug‘diradigan boshlanglch tajribalarni o'zida m uj a s s am lashtiradi.
Individuallik dastlabki ikki omilning ta’sirini kuchaytirishga. shu bilan
birga qobiliyatlar shakllanishini qiyinlashtirishga ta’sir qiladi, Ijodkor
shaxsning shakllanishida uni qurshab turgan muhit ijobiy sharoitni
yaratishi lozim,
-variant - Innovatsiya va intergatsiya

|
Innovatsiya va intergatsiyaBog'liq Р. Мавлонова1-variant
. O'qituvchi «to'g'ri va notow
g‘ri» so'zlarni tarqatib, o'quv-
chilarni juft yoki kichik guruhlarga bo‘lib, mustaqil ravishda kulgili
hikoya yoki fantastik qissa tuzishni taklif qiladi.
2-variant
. Uvga vazifa beriladi.
4-bosqich. O ’quvchilar ishlari o'qiladi. O'qituvchi o'quvchilar yorda-
mida natijalarni jamlaydi, shu tarzda xatolar ustida ishlashni tugatadi.
Darslarda teskari ertaklardan foydalanish usullari
147
1-bosqich. O'qituvchi doskaga dars mavzusiga bogiiq b o ig an
a s o s i y
so'zlar va tushunchalarning ro'yxatini yozadi.
2-bosqich. O'qituvchi o'quvchilarga hamma biladigan ertakni
tanlashni taklif qiladi. ianlangan ertak asosida o'qituvchi o'quvchilar
yordamida qanday qilib bosh qahramonlarning paydo boiishini,
ularning harakatlari va asosiy sujetda b o igan sarguzashtlar ketma-
ketligini aks ettiruvchi chizmani tuzish mumkinligini namoyish qiladi.
3-bosqich. O'qituvchi qanday usullar yordamida ertakning «avra-
astarini» ag'darish. yaiii bosh qahramonlarning joylarini almashtirish,
ularning harakatlarini o'zgartirish va shu kabilarning mumkinligini
o'quvchilarga ko'rsatadi.
4-bosqich. O'qituvchi o'quvchilar bilan birgalikda «yangi ertak
ning» sxemasini tuzishni taklif qiladi. u yerda dars mavzusiga bogiiq
tushunchalar muhim rol o4 navdi.
5-bosqich. O'qituvchi birgalikda, juft-juft b o lib yoki kichkina
guruh bo'lib og'zaki yoki yozma hikoya - o'qish ertagini tuzishni taklif
qiladi.
Xulosa
1. Xato metodi yangi fikrni yuzaga keltiradi, yangi hikoyaning
konturini moijallaydi.
2. «Teskari ertaklar» metodini biror ertakning bir elementiga yoki
hamma elementlariga qoilash mumkin, qisman yangi yoki butunlay
yangi hikoya bo'lib chiqishi aynan shunga bogiiq.
3. Birinchi va ikkinchi sinflarda ertaklarni yaratish ikkinchi bosqich
asosida boladi. ya’ni tanlangan ertak «kadrlarga ajratiladi» va asosiy
sujetning sxemasi tuziladi. u sujetga dars mavzusiga b o g iiq b oig an
asosiy so'zlar va tushunchalar kiritiladi hamda shu asosda ertakning
o’zgartirilgan shakli y uzaga keladi.
4. Uchinchi va to’rtinchi sinflarda o'quvchilar hikovalar tuzishning
har xil
usullarini o'zlashtirganlaridan keyin bosqichma-bosqich
koi'satmada tasvirlangan hamma muolajalardan foydalanishi mumkin.
Variantlardan biri quyidagicha bolishi mumkin: o'quvchilar mustaqil
o'quv materialini o'qishadi va asosiy tushunchalar, yangi va notanish
so'zlarni ajratib, bilgan ertakni qismlarga bo’ladilar. «teskari» ertakning
sxemasini tuzadilar va unga yangi m aiumotlarni kiritadilar, yozadilar
va aytib beradilar.
148
|
| |
Ekspert tizimlari - Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
|
bet | 60/109 | Sana | 18.01.2021 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #13041 |
Ekspert tizimlari – ET (intellektual komponentli axborot tizimi) EHMda ma’lumotlar bazasidan tashqari yana ikkita – bilim-lar va maqsadlar bazasi mavjudligi bilan ajralib turadi. Ma’lu-motlar bazalari (MB) boshqaruv tizimi va ob’ektining miqdoriy formal tavsifiga ega; bilimlar bazasi (BB) tashqi muhit haqidagi noformal semantik tasavvurlar, ob’ektlarning ayrim sifat tavsifini, ular orasidagi munosabatlar, mumkin bo‘lgan harakatlar, holatlar, abstraksiyalar, streotiplar bayonini saqlaydi. Maqsadlar bazasi modellashtiriladigan ob’ektlar uchun xos bo‘lgan o‘zaro bog‘liq maqsadlar, kenja maqsadlar, ularga yetishish uslublari va vositalari tuttsheidagi tasavvurga ega. Bunday tizimlar ijodiy, ilmiy-tadqiqot, loyihalashtirish, boshqarish jarayonlarida juda dolzarb.
Ekspert tizimlari inson faoliyatining aniq turlari bo‘yicha mutaxassis-lar tajribasi va bilimini to‘plash, boyitish, rivojlantirish imkonini beradi.
|
| |
IJO D IY Q O B IL IY A T L A R N I R IV O J L A N T IR IS H

- noaniq vaziyatlarga bardoshlilik;
- predmetga oid faoliyatda konstruktiv (amaliy) faollik;
- mustaqil ishlash imkoniyati va ijtimoiy muhitning ta’siriga
bardosh beradigan iroda va kuch;
- har qanday yangi va g‘ayrioddiy narsalarni qoiqm asdan, yaxshi
qabul qilishlik;
- go‘zallikka ta’sirchanlik.
Bolalarni ijodiy tasavvur mexanizmlariga qanday o'rgatish kerak?
Ba’zi katta odamlar «xursandchilik» va «yengiltaklik» aynan bir xil
deb o'ylashadi. Aslini olganda, hazil va qiziqchilik ~ jiddiy muammo-
ning o'zi va bola ongi o‘rtasidagi eng yaqin masofadir. Tasavvur va
matematika, fantaziya va fan bir-biriga raqib va dushman emas, balki
ittifoqdoshlardir. Agar shunday b olsa va biz haqiqatan ham bolalarni
ijod zavqiga erishtirmoqchi boMsak, u holda uchta asosiy maqsadga
diqqat-eTiborni qaratishimiz kerak:
- Bolalarni ochilmagan sir va jumboqlarni o'z kuehlari bilan ochish
mumkinligiga ishontirish;
- bu sirlarni topish va ochishga imkon beruvchi ijodiy tasavvurning
asosiy yoTlarini o'rgatish:
- idrok qilish, diqqat-e’tiborni, xotirank his-tuyg‘u va fikrlashni
rivojiantirish uchun ijodiy tasavvur mexanizmlaridan foydalanish.
Xatolar ustida ijodiy ishlash yoilari.
1-bosqich. O'qituvchi doskaga ikki ustunda so'zlarni yozadi:
juftlarni paydo qilish uchun xatosi bor so'zlar va xatosi yo:q so'zlar.
2-bosqich. O kqituvchi o'quvchilar yordamida kulgili yoki fantastik
hikoya tuzadi, u yerda ushbu so'zlar ertak qahramonlari sifatida
ishtirok etadi: katta va kichik akalar, vuvingan va yuvinmagan odamlar
va hokazo.
3-bosqich. 2 bosqichning variantini ifodalaydi.
barcha firmalar yoki tashkilotlar uchun boshqaruv axborotlarini kom -

|
barcha firmalar yoki tashkilotlar uchun boshqaruv axborotlarini kom - Pdf ko'rish
|
bet | 146/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishbarcha firmalar yoki tashkilotlar uchun boshqaruv axborotlarini kom -
pvuierli ishlab chiqishga m o'ljallangan. Buxgalteriya hisobining ba zi bir
vazifaviy A D P larining ta'rifini ko'rib chiqam iz.
K ichik-hisobxona A D P lari kam sonli
hisobning aniq uchastkasi
bo'yicha xodimlarning aniq aks ettirilgan hisobxonalar uchun mo'ljallangan
„Buxgalteriya yozuvi-A sosiy kitob-Balans" um um iy nomi ostidagi kichik
biznesga m o'ljallangan dasturlar asosan sintetik va murakkab bo'lm agan
tahliliy hisobni olib borish vazifalarini bajaradi. Bu sinfdagi en g mashhur
A D P lar „1C :Buxgalteriya", „Turbo-Buxgalteriya", „F olio" va bosh-
qalardir.
Kichik hisobxona ADP lar o'zlashtirish va ishlatishda sodda, kasb
egasi bo'lmagan foydalanuvchiga mo'ljallangan. Ulaming turli-tumanliklariga
qaramasdan, qoidaga ko'ra ular umumiy ta’riflarga egalar. Masalan, xo'jalik
operatsiyalarining qayd etish daftarini avtomatlashtirilgan usulda olib bo
rish, schyotlar rejasi va namunaviy buxgalteriya yozuvlarining mavjudligi,
bir qator birlamchi buxgalteriya hujjatlarini shakllantirish imkoniyati,
yig'ma buxgalteriya hisobotini avtomatlashtirilgan usulda tuzish.
„Mujassamlashgan buxgalteriya tizimi" ADP lari kichik biznesni
olib borish uchun mo'ljallangan. ADP ning asosiy xususiyati uning mo-
dulli qurilishidir. „Provodka-Asosiy kitob-Balans „m oduli kichik
korxonalamiki kabi ADP ning asosi bo'ladi, unda hisobning keng yoyilgan
tahliliy hisobi olib boriluvchi ba’zi bir uchastkalari bo'yicha modullar
qurilgan. Masalan, hisobning ish haqi, materiallar, asosiy vositalar, xazina,
bank, shartnomalar, yetkazib beruvchilar va boshqalar kabi uchastkalari
bo'yicha tahliliy hisob mustaqil usulda amalga oshiriladi, ammo keyinchalik
ularning yakuniy buxgalteriya hisobotining tuzilishi ta ’minlanadigan
„Provodka-Asosiy kitob-Balans" moduliga mujassamlashuvi sodir bo'ladi.
Bu ADPlar „Kichik-Hisobxona" dan kelib chiqqan va eng keng tarqalgandir.
Bu sinfdagi eng yaxshi ADP lar „Parus", ,,Kompex+“ , „BEM BI+",
„Bux kompleks", ,,Supermenejer"lardir.
„Buxgalteriya hisobining kompleks tizimi" ADP lari buxgalteriya
dasturlari mavjud bo'lishining eng eski shaklidir. Hisobning har bir
bo'limi ostida belgilangan ADP laming yaratilishi tarixan zamonaviy
SHK laming paydo bo'lishiga qadar vujudga kelgan. Bu sinfning ADP lari
o'rta va yirik korxonalar uchun eng ratsional bo'ladi va buxgalteriya
hisobining kengaytirilgan tahliliy hisob olib boriladigan va yig'ma hisobning
AIJ va hisobning ayrim uchastkasining AIJ o'rtasidagi axborotlarni
almashtirish interfeysini ta’minlaydigan uchastkalari bo'yicha mahalliy,
|
| |
Tashqi audit bo'yicha shartnoma quyidagi buyurtmachilar bilan

|
Tashqi audit bo'yicha shartnoma quyidagi buyurtmachilar bilan Pdf ko'rish
|
bet | 148/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishTashqi audit bo'yicha shartnoma quyidagi buyurtmachilar bilan
tuzilishi mumkin:
• korxona egalari bilan:
• korxona rahbarlari bilan;
• davlat soliq xizm atchilari va m udofaa iqtisodiy obyektlari bilan;
• tijorat banklari bilan.
K om pyuter tizim larida am alga oshirish uchun tashqi auditning
quyidagi asosiy vazifalarini ajratish mum kin:
• tahrirlanayotgan muddat mobaynida rahbariyatning va mohir
mutaxassisligini baholash;
• korxonada qo‘llanilayotgan hisobot tizimi va hisob-kitoblarning
to ‘g‘riligini baholash;
• hisob-kitob hujjatlarida moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini tasdiqlashda
hisobot xodimlarining faoliyatini to ‘gri baholash;
• korxona moliyaviy-xo‘jalik holatini yaxshilash va voqealarning keyingi
bashoratlanishi bo'yicha maslahatlaming zarurligi.
Ichki audit, tashqi auditdan farqli ravishda, korxonaning muta
xassislik yoki boshqaruv bo‘limi xodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
U korxonaning moliyaviy holatini, sarf-xarajat manbaalarini, boshqaruv
tizimi nazoratini, rezervlami aniqlash va rahbariyatni korxona iqtisodiy
samaradorligini oshirish bo'yicha tavsiyalar bilan ta’minlashning ichki
xo'jalik nazoratiga mo'ljallangan.
Ichki auditning vazifasini aniqlash korxona faoliyatining mazmuni,
mijozlar, xodimlar, investorlarga bo'lgan majburiyatlarga bog'liq.
Ichki auditning vazifalarini boshqarish usullari — bu rejalashtirish,
hisob-kitob, nazorat va tahlildir, chunki ular yordamida harajatlar va
ularni qoplash summasi hisoblanadi.
Auditning umumqabul qilingan pog'onalari quyidagilar:
• rejalashtirish;
• hisob tizimlari va ichki nazorat tizimlarini baholash;
• moliyaviy hisobotlami tekshirish;
• auditorlik guvohnoma (xulosa)sini olish.
Bu pog'onalaming har biriga mos keluvchi standartlar ishlab chiqilgan
bo'lib, ular uch guruhga bo'linadi:
1. Umumiy standartlar.
2. Auditorlik tekshiruvlarini o'tkazish bo'yicha standartlar.
3. Hisobotlar tuzish bo'yicha standartlar.
210
|
| |
A uditorlik faoliyatini kom pyuterlashtirish tizim i quyidagi k om -

|
A uditorlik faoliyatini kom pyuterlashtirish tizim i quyidagi k om - Pdf ko'rish
|
bet | 149/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishA uditorlik faoliyatini kom pyuterlashtirish tizim i quyidagi k om -
ponentlurdan tuzilishi lozim:
1. Audit jarayonini gavdalantirish uchun iqtisodiy-m alem atik, iqti-
sodiy-tashkiliy va axborotlashtirilgan modellar.
2. M odellarni amalga oshirishni ta ’minlash uchun texnik, dasturiy,
axborotlashtirilgan va boshqa vositalar.
Shu tasavvurlardan kelib chiqqan holda kompyuter tizimi funk
sional va ta ’minlovchi qismlardan tashkil topishini aytish mumkin.
Funktsional qism uslubiyatlar, auditni bajarish usul va hollari majmu-
yidan tashkil topadi hamda ular axborotlashgan va matematik modellar,
standartlar, normalar va h.k.larda ta’minlanadi. Ta’minlovchi qism esa
audit funksiyalarini amalga oshirish uchun mo'ljallangan bo'lib, u
axborotlashgan, dasturiy, texnik va boshqa ta’minotlardan tashkil topishi
kerak.
Auditorlik faoliyatini kompyuterlashtirish tizimini qurishning tashkiliy
formalari erishiladigan maqsadlaiga bogliq, chunki auditorlik masalalarining
klassifikatsiyasidan ko'rinadiki, barcha tizimlar ikki sinfga bo'linishi
mumkin:
• tashqi auditorlik faoliyatini kompyuterlashtirish uchun tizimlar;
• ichki auditni kompyuterlashtirish tizimi.
Axborotlashgan bazani tashkil qilish usullariga bog'liq holda bu sinflami
kompyuterlashtirish turli xil formalarda bo'lishi mumkin. Axborotlashgan
baza quyidagi ko'rinishda amalga oshirilishi mumkin:
• lokal fayllar yig'indisi — bir turdagi hisobot hujjatlari va ishlab
chiqilgan standart vositalarning operatsion tizim va amaliy dasturda
ifodalanishi;
• m a’lumotlar bazasi, maxsus kriteriy va MBBT ishlab chiqilgan
dasturlarga asoslangan birlamchi hujjatlarda ifodalanishi;
• qoidalar bazasi, ekspert — auditorning qoidalar va mantiqiy
dasturlash vositalari yordamida ishlab chiqarilgan bilimlaming ifo
dalanishi.
|
| |