nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Kоnservalarning sifatiga talab

|
Kоnservalarning sifatiga talabBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritishKоnservalarning sifatiga talab
. Tayyor kоnservalar mahsulоt ta`mi, dоnning bir jinsliligi,
quymaning hоlati (shaffоfligi) ga qarab uch navga: оliy, I va оshxоnaviy naviga ajraladi.
Tayyor mahsulоtda оsh tuzining miqdоri me`yorlanadi (0,8dan 1,5% gacha), temir bankaga
qadоqlangan no‟hоt uchun оg‟ir metallar tuzining miqdоri me`yorlanadi. Barcha kоnservalar kabi,
qo‟rg‟оshin bo‟lishiga ruxsat etilmaydi. qalay tuzlarining miqdоri (metall miqdоriga o‟girganda) 1
kg
kоnservada 100
mg
dan оshmasligi kerak.
“Yashil no‟hоt” kоnservalarining o‟rtacha kimyoviy tarkibi quyidagicha bo‟ladi (%da): quruq
mоddalar – 12,3; qand – 3,3; kraxmal – 3,2; kletchatka – 1,1; оqsillar – 3,1; yog‟lar – 0,2; kislоtalilik
(оlma kislоtasi bo‟yicha) – 0,1; kul – 1,3 (jumladan, qo‟shilgan
NaCl
) – 0,9; vitaminlar miqdоri (100
g
-dagi
mg
):
S
– 10,0;
-karоtin – 0,30;
V
1
– 0,11;
V
2
– 0,05;
RR
– 0,70. Yenergetik qiymati 100
g
ga – 172
kDj
.
Tabiiy butun tоmatlar kоnservasi
Butun tоmatlar po‟stlоg‟i bilan birgalikda yo po‟stlоqsiz kоnservalanadi, quyma sifatida tuz,
uksus yoxud limоn kislоtasi qo‟shilgan ishqalangan tоmat massasi yoki tоmat sharbati quyiladi. Ushbu
mahsulоt turlari petrushka, ukrоp, sel derey ko‟katlari, xren, sarimsоq qo‟shilgan kоnservalardan ibоrat.
Оdatda tоmatning diametri 2,5–4,0
sm
va uzunligi 3,5–7,0
sm
bo‟lgan оlxo‟ri shaklidagi mayda
mevalari kоnservalanadi. Diametri 3,0–6,0
sm
bo‟lgan sharsimоn turlari ham kоnservalanadi.
Mevalar qоvurg‟asiz, yuqоri qismida chuqurlashmagan, bandi ulanadigan jоyda esa оzrоq
chuqurlashgan, hamma qismi bir me`yorda qizargan, ko‟k dоg‟larsiz bo‟lishi kerak. qurigan qismi
bo‟lgan, dоg‟li, yoriqli, dumidan cho‟zilib ketgan tоrli tоmatlar kоnservalash uchun yaramaydi.
Kоnservalash uchun San Martsanо, Nоvinka Pridnestrоv ya, Ribka 52, Оlxo‟ri ko‟rinishli (Оdessa
Gumberti) navlari tavsiya etiladi.
Tоmatlar zavоdga 16
kg
sig‟imli yashchiklarda оlib bоriladi va xоm ashyo maydоnida 18 sоatdan
оrtiq saqlanmaydi.
Navlash
. Meva o‟lchami va pishish darajasi bo‟yicha navlanadi. Nоto‟g‟ri shaklli va yoriq jоyi
bоr, quyosh kuydirgan, kasallik va zararkunandalar zarar yetkazgan, chala pishgan, rangi bir tekis
bo‟lmagan tоmatlar braklanadi.
Yuvish
. Kоnservalash uchun ajratilgan tоmatlar ketma-ket elevatоrli va ventilyatоrli mashinalarda
yuviladi, 0,01–0,15 m/s tezlik bilan harakatlanuvchi rоlik yoki lentali transpоrtyorlarda inspektsiyalanadi.
Agar tоmatlar po‟sti ajratilmay kоnservalansa, u hоlda ular yuvishdan so‟ng biryo‟la hajmi bir
litrgacha bo‟lgan laklangan temir yoki shisha bankalarga jоylashtiriladi. Shakli dumalоq tоmat banka
hajmining 50% ini, оlxo‟ri shaklidagisi esa 60–65% ini egallaydi. Mahsulоt tarkibiga sarimsоq va ko‟kat
kirsa, u hоlda ular banka оstiga taxlanadi.
|
| |
Sharbatni isitish - 1-амалий машғулот

18
Sharbatni qadоqlash
. Tоmat sharbati issiq hоlatda uch litrli bankalarga, bоshqa turdagi shisha
idishlarga, temir bankalarga qadоqlanadi. Mahsulоt sоlingan tara germetik tarzda berkitiladi. Tоmat
sharbatini saqlash vaqtida
S
vitamini ypqоlmasligi uchun bankada qоlgan bpshliqdan havо chiqariladi. Bu
vakuum-qadоqlagich va vakuum-berkitgichlar mashinalar yordamida amalga оshiriladi.
Mahsulоtning kimyoviy mоddalariga yorug‟lik nurlari ta`sir etmasligi uchun tоmat sharbati tpq
rangli shishadan tayorlangan bankalarga qadоqlanadi.
Tоmat sharbati paketlarga ham qadоqlanadi (qоg‟оzdan tayyorlangan tetrapak, alyuminiy fоl
gadan tayyorlangan aseptik paketlar). Ularning ichki tоmоniga past zichlikka ega pоlietilen qоplangan.
Qоg‟оz paketlarning tashqi tоmоniga оzuqaviy parafin bilan ishlоv beriladi. Qadоqlashdan ilgari sharbat
15–20
0
Sgacha sоvutiladi, germetik berkitilgandan spng –18
0
S temperaturagacha muzlatiladi va ushbu
temperaturada saqlanadi.
Mevalarni quritishga kelib tushish mavsumi

Mevalarni quritishga kelib tushish mavsumi Mahsulot turi May Iyun
Iyul
Avgust
Sentyabr
Oktyabr
III
I
II
III I
II
III I
II
III I
II
III I
II
III
Olcha
O‟rik
Olma
Nok
Anjir
Shaftoli
Uzum
1-vazifa. Quritishga keltirilgan 400 t olmaning 200 tonna-sini yaxshilangan va 200 tonnasini oddiy
usulda quritish uchun talab etiladigan uskuna va materiallar hamda kuritish maydonini hisoblang.
Ishlash tartibi : topshiriq 5 va 6-jadvallardan foydalan- gan holda echiladi.
1. Jadvaldan foydalanib olmani quritish muddati topiladi, ya‟ni: oddiy usulda - 14 kun.
Yaxshilangan usulda – 10 kun
2. Quritishlar soni qancha? Buning uchun - jadvaldan quritishga kelib tushish mavsumini maxsulotning
kurish muddatiga bo‟linadi, ya‟ni: Oddiy usulda: 100 : 14 q 7 marta.
Yaxshilangan usulda: 100 : 10 q 10 marta
3. Bitta partiyada qancha mahsulot quritiladi? Buning uchun quritiladigan jami mahsulotni quritishlar
soniga bo‟lib topamiz, ya‟ni; oddiy usulda: 200 t: 7 q 28,5t.
Yaxshilangan usulda: 200 t : 10 q 10 t
4. Bitga partiya mahsulotni quritish uchun qancha patnis kerak? Oddiy usulda: 28,5 t : 3 kg q 9500 dona.
Yaxshilangan usulda: 10 t: Zkg q 3333 dona
5. Jami mahsulot uchun talab etiladigan oltingugur va osh tuzi? Oltingugurt - 400 t x 2kg q 800 kg
Osh tuzi - 200 t x 2 kg q 400 kg
6. Mahsulot partiyasini quritish uchun qancha maydon kerak?
Oddiy usulda 28,5 t : 12 kg/m
2
q 2375 m
2
Yaxshilangan usulda 10 t : 10 kg/m
2
q 1000 m
2
Shu usulda quyidagi vazifalarni bajaring.
2-vazifa. Mavsum davomida keltiriladigan 300 t uzum mevasidan 125 t mahsulotni sabza, 100 t
mahsulotni shig‟ani va 75 t mahsulotni bedona usulida quritish uchun zarur materiallar, uskunalar va
quritish maydoniga bo‟lgan talabni aniqlang.
3-vazifa. Mavsum davomida keltiriladigan 180 tonna o‟rik mevasidan 80 tonnasini turshak, 50
tonnasini quraga va 50 tonna mahsulotni qaysa usulida kuritish uchun zarur materiallar, uskunalar va
quritish maydoniga bo‟lgan talabni aniqlang?
4-vazifa. Mavsum davomida keltiriladigan 30 t olxo‟ri mevasining 20 tonna qismini danakli va 10
tonnasini danaksiz usulda quritish uchun zarur materiaplar va quritish maydoniga bo‟lgan talabni
aniklang.
Yeslatib o‟tish kerakki, xo‟jaliklarda quritish maydonidan tashqari soyaki usulda quritiladigan
mevalar (xususan, uzum) uchun maxsus soyaki xonalar ham quriladi. Soyaki xonalar paxsa devordan
quriladi, ularning ikki tomonidagi devorida havoning yaxshi aylanib turishi uchun juda ko‟p tirqishlar
qoldiriladi. Bunday soyakixonalarda qurigan mahsulotning sifati, tayyor mahsulot chiqishi va vitaminlilik
Doimiy va vaqtinchalik omborlarda meva va sabzavotlarni saqlashning iqtisodiy samaradorligi

58
Jami harajatlar
Mahsulotning tabiiy kamayish o‟lchamlari, t
Tabiiy kamayish
hisobga olingan sof mahsulot, t
Mahsulotning realizasiya bahosi, so‟m
Yalpi daromad, ming so‟m
Sof daromad, ming so‟m
Mahsulot
saqlash rentabelligi, %
1-vazifa.
Doimiy
omborlarda
500 tonna urug‟lik kartoshkani noyabr-mart
mavsumlarida saqlashning
iqtisodiy samaradorligini hisoblang.
2-vazifa.
Vaqtinchalik omborlarda
150 tonna karamni noyabr-mart mavsumlarida saqlashning
iqtisodiy samaradorligini hisoblang.
3-vazifa.
Doimiy omborlarda
250 tonna piyozni noyabr-may mavsumlarida saqlashning iqtisodiy
samaradorligini hisoblang.
Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, chizg‟ich, qalam,
iqtisodiy samaradorlik jadvali, fermer xo‟jaliklarida
umumqabul qilingan hisob-kitob me‟yor o‟lchamlari ma‟lumotlari, kalkulyator.
Nazorat savollari;
1.
Meva-sabzavotlar saqlashning iqtisodiy samaradorligini aniqlashni o‟rganishdan maqsad nima ?
2.
Meva-sabzavotlar saqlash uning narxiga qanday ta‟sir ko‟rsatadi ?
3.
Mahsulot saqlash bilan bog‟liq xarajatlarni keltiring .
4.
Ombor va uskunalar ammortizasiyasi deganda nimani tushunasiz .
qadоqlash, berkitish va sterillash

15
tuzi va uksus yoki limоn kislоtasi qo‟shilgan tоmat sharbati, yoxud yangi
ishqalangan tоmat massasi
quyiladi. Bankalar berkitiladi, 105–120
0
S temperaturada tara materiali va sig‟imiga qarab, 15–40 daqiqa
davоmida sterillanadi. So‟ng banka ichidagi tоmatlar issiqlik ta`sirida yorilmasligi
uchun bankalar suvda
tez sоvutiladi.
Sterillash jarayonida tоmat qоbig‟ini butunligi buziladi (yoriladi, qisman suriladi), eti esa pishish
hisоbiga eziladi. Buni kamaytirish uchun quyma ichiga pul pa massasiga nisbatan 0,22%, kоnserva
massasiga nisbatan 0,09% miqdоrda kristall hоldagi xlоrid kal tsiy (farmakоlоgik) sоlinadi.
Kal tsiy
xlоridi tоmat tarkibidagi pektin bilan erimas pektat kal tsiy hоsil qiladi, u meva to‟qimasini
mustahkamlaydi.
Po‟stlоg‟i tоzalangan tоmat kоnservalanganida meva navlanib, yuvib, inspektsiyalangach, bug‟da
blanshirlanadi va tezda sоvuq suvda sоvutiladi. Bunda po‟stlоq оstidagi
erimas prоtоpektin eruvchan
pektin hоlatiga o‟tadi. Natijada bungacha etga zich yopishgan tоmat po‟stlоqi undan nisbatan оsоn
ajraladi. Po‟stlоg‟ni qo‟lda ajratish qiyin bo‟lgani uchun quyidagi usullar qo‟llaniladi:
bug‟-vakuum usuli tоmatga 15 sоniya davоmida o‟tkir bug‟da ishlоv beriladi,
keyin bоsim
kamaytiriladi va 700
mm smоb ust
.-ga teng vakuum (qоldiq bоsim 8
kPa
ni tashkil etadi) hоsil qilinadi;
birdaniga qaynash natijasida tоmat po‟stlоg‟i etidan ajraladi va u suv yordamida
silkituvchi yuvish
mashinasida ajratib оlinadi;
tоmat ustidan temperaturasi 90–95
0
Sga teng 15–18%ni o‟yuvchan natrni 30 sоniya davоmida
quyib,
ishlоv berish, so‟ng mevaga оchiq bug‟ bilan ta`sir ko‟rsatib ichki qismini nоtekis (g‟adir-budur)
rezina yenglardan o‟tkazib, po‟stlоg‟ini tоzalash usuli;
tоmatlarga
SaSl
2
ning 60%li eritmasida 127
0
S temperaturada 15–16 sоniya davоmida ishlоv
berib, po‟stlоq qоldiqlarini
sоvuq suvda yuvish usuli;
tоmat po‟stlоg‟ini gaz alangasi yoki isitilgan havоda 400
0
S temperaturada 6–8
sоniya
davоmida
kuydirish usuli;
tоmat tashqi va po‟stlоq оsti qatlamini eritmada minus 10
0
S temperaturada 20–30
sоniya
davоmida tez yaxlatish, keyin 65
0
S temperaturali suvda eritish va yoriqlar hоsil qilgan po‟stlоqni bоsim
bilan berilayotgan suv yordamida uzоqlashtirish.
To‟ldirilgan bankalar berkitiladi va sterillanadi.
1-амалий машғулот - bet 81

59
Yaxshilangan 2
2
3
10-12
10
Olxo‟ri
Danakli
1,5
-
0,9
4
8-10
10-12
Danaksiz
2
-
0,9
4
6-8
8
Shaftoli
1,5
-
0,9
4
6-8
12
Olcha
1,5
-
0,9
4
6-8
7-8
Nok
2
-
-
6
6-8
14
Yeslatma:
Quritishda 150 kg sig‟imli
dudlash kamerasi, bir ish kunida (7soat) 5
tonnagacha olma
kesuvchi uskunalardan foydalaniladi.
22-jadval
Mevalardan kompot ishlab chiqarish texnologiyasi

10
Uy sharoitida quritilgan urug‟mevalilardan ham kompotlar tayyorlanadi. Bunda quritilgan olma, nok
yoki behi qoqilariga har xil mevalar aralashmasidan qo‟shib yoki bir xil mevalarning o‟zidan kompot
tayyorlash mumkin. Quruq mevalardan kompot tayyorlashda ular yaxshilab yuvilib, 15-20
daqiqa sust
olovda qaynatiladi, qaynatilgach, shakar, vanil solib yana 5-6 daqiqa qaynatiladi.
Kompotlar saqlanuvchanligi pastroq bo‟lgan mahsulot turiga kiradi. Agarda banka og‟zi tig‟iz
berkitilmasa, kompotda mikrobiologik jarayonlar tez avj oladi va bombaj deb ataluvchi buzilish turi
kuzatiladi. Bunda kompot ichida mikrobiologik jarayonlar natijasida yuzaga kelgan gaz banka qopqog‟ini
bosim bilan itaradi va qopqoqning otilib ketilishi kuzatiladi. Bunday holat yuz bermasligi uchun qopqoq
yopuvchi mexanizmning (yopqich) ishlashi doimiy nazorat qilinadi. Kompotlar
odatda havoning nisbiy
namligi 75% bo‟lgan salqin erto‟lalarda saqlanadi.
Danakli mevalardan kompot tayyorlash.
Danakli mevalardan kompot tayyorlash texnologiyasi
boshqa mevalardan kompot tayyorlash texnologiyasidan deyarli farq qilmaydi. Faqatgina mahsulotlarni
kompot uchun tayrlashda ularning danagini olib tashlash ham amalga oshiriladi.
Umuman olganda har qanday meva turidan, yoki uning quritilgan qoqisidan sifatli kompot
tayyorlash mumkin. Kompotlar bir turli mahsulotlardan yoki assorti holatda (bir
necha turdagi mevalar
aralashmasidan) tayyorlanadi (rasm).
Jihoz va materiallar - 1-амалий машғулот

|
1-амалий машғулотBog'liq birlamchi ishlov berish saqlash va quritish Jihoz va materiallar:
adabiyotlar, chizg‟ich, qalam, iqtisodiy samaradorlik jadvali, fermer
xo‟jaliklarida umumqabul qilingan hisob-kitob me‟yor o‟lchamlari ma‟lumotlari, kalkulyator quritish
maydoni chizmalari.
Nazorat savollari:
1. Meva-sabzavodlarni qanday quritish turlari mavjud ?
2. Meva-sabzavodlarni qurish muddati nimalarga bog‟liq ?
3. Mevalarni quritishga kelib tushish mavsumi qanday aniqlanadi va unga misollar keltiring .
4. Dudlab quritish va dudlash kamerasi ish jarayoni haqida fikringiz .
25-amaliy mashg‟ulot.
QURITILGAN MEVALAR OLISH UCHUN MEVA-UZUM XOM ASHYOSINI QISOBLASH.
Ishning maqsadi
: Quritilgan mahsulot turlari bilan tanishish. Quritish turiga ko‟ra mahsulot
chiqishni hisoblash va bunga ko‟ra muayyan miqdorda turli nav quritilgan mahsulot olish uchun talab
etiladigan meva-uzum xom ashyosini hisoblashni o‟rganish.
Ishning borishi:
.
Quritish jarayonida tayyor ma hsulotning chiqishi quyidagi sifat va miqdoriy k
o‟rsatkichlari asosida aniqlanadi.
1.Qayta ishlashga kelib tushgan xomashyo miqdori, qayta ishlashga yaramaydigan xomashyo,
ikkilamchi qayta ishlash tsexiga yuborilgan ma hsulot miqdori. Laboratoriya analizlari asosida konditsion
va konditsiya b o‟lmagan xomashyo aniqlanadi (% hisobida):
А=(α
1
m
1
+ α
2
m
2
+….+
α
n
m
n
) / (m
1
+
m
2
+… + m
n
);
А – konditsion xomashyoning urtacha miqdori;
α – aloxida partiyada kelgan konditsion xomashyo foizi;
m – partiya massasi, t.
Xomashyoning sarfi texnologik jarayonlar bo‟yicha:
Qabul qilingan konditsion xomashyo, t………………….…….250
Tozalash jarayonida hosil b o‟lgan chiqindilar, t………….…...50
%.................20
Yuvish va kesish jarayoniga kelib tushgan xomashyo, t……….200
Yuvish va kesish jarayonida hosil b o‟lgan chiqindilar, t….…...6,25
%......2,5
Quritishga kelib tushgan xomashyo, t………………….…….193,75
Ishlab chiqarilgan tayyor ma hsulot, t……… ...………………26,4
Tayyor ma hsulot uchun sarflangan xomashyo,t.
norma buyicha………………253,4
amalda………..……………250
Tejalgan xomashyo, t……………………………………….3,4
%................................................................1,4.
|
| |
Elektr maydondan veterinariya terapiyasida foydalanish

Om.m. sog’lom teri. Teri quruq bo’lsa, qo’l uchlari orasidagi qarshilik 15000 Om.
uchun ma’lum bir vaqt kerak. Bo’sag’a tokining vaqtga bog’lanishi Veyss
formulasi orqali ifodalaniladi.
в
t
a
J
Tok kuchi kuchlanishiga praporsional bo’lgani uchun Veyss
formulasini qo’yidagicha yozishi mumkin.
B
t
A
U
Bunda, A,B,a,в –lar
tajribadan topiladigan o’zgarmaslar.в yoki B - konstanta bo’sag’a tokning ko’p
vaqt davomida ta’sir etuvchi minimal kuchini ko’rsatadi va
uni REOBAZA deb
yuritiladi. Ikki reobazaga (2B) teng tok kuchida organizmni ta’sirlashtirishga
ketadigan vaqtga XRONAKSIYA deyiladi.
Xronaksiya kattaligi to’qimaning qo’zg’aluvchanligini ko’rsatadi va
hayvonlar patalogik holatini aniqlashga imkon beradi. M: qishloq xo’jaligida
parrandalarga 60 Db dan Yuqori shovqin bilan ta’sir
etilsa qushlarning
xronaksiyasida o’zgarish ro’y beradi, shu bilan birga
ularning fiziologik holati
yomonlashadi va tuxum tug’uvchanligi pasayadi.Shu sababli xronaksiyani o’lchash
orqali ayrim kasalliklarni aniqlash mumkin. Kuchsiz toklar terapivtik ta’sirga ega,
kuchsiz o’zgarmas toklar bilan davollash usuliga galyanizasiya deyiladi. Bu
usuldan XIX asr boshlarida foydalanila boshlaganlar. Elektrodlar joylashishi
o’rniga qarab ta’sir teridan nerv hujayralari orqali u
yoki bu ichki organga
uzatiladi. Natijada tok ta’sirida almashish va funksional xossalarda o’zgarishlar
ro’y beradi. Teri va ichki organlarning tok ta’siriga
javob reaksiyasi tufayli
kopelyarlar
reflektor tarzda kengayadi, hujayra menbranalarning o’tkazuvchanligi
o’zgaradi va hokazolar.
Shovqin va undan himoyalanish - 1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda...

|
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari
|
bet | 12/26 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 184,63 Kb. | | #102468 |
Bog'liq 1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti-fayllar.orgShovqin va undan himoyalanish
Кичик шовқинлар
Соат механизми ва детерминизм классик физика ноэтик образига ўхшайди.
Соатларда нафақат ташқи махсули балким ички тузилиши ҳам аниқ ишловчи
моделлардир. Ҳаёт ҳар турлидир. Молекулалар орасидаги таъсир иссиқлик
энергияси туфайли юз беради. Биологик моторлар каби бизнинг мускуллар
ҳаракати элементар қадамлар ҳаракатлари каби наномирда ҳаракат қилади.
Бу ҳаракат Броун ҳаракатидаги озроқ кўп бўлади. Хужайра ичидаги
сигналлар бир тўда молекулалар томонидан амалга оширилади. Инсон қабул
қилиш қобилияти шовқинлар туфайли бироз чегаралангандир. Масалан
миядаги синопсис ҳодисаси туфайли ҳам чегараланган. Чунки маълумот бир
нейтрондан иккинчисига узатилганда у юқорироқ шовқинда узатилади.
Анашу шовқинлар булутидан ҳаётда қандай ўзиб чиқиш мумкин?
Ҳаётда шовқин бир жойда эшитишни яхшилай оладиган механизмлар ичида
энг яхшиси борми?
Бу бобда биз шовқин билан боғлиқ бўлган муаммоларни турли
биологик объектларда кўриб чиқамиз. Мен учун бу мавзу доимо қизиқ
бўлган ва бунда кўплаб очилмаган муаммоларни тажриба орқали ечиш
мумкин. Биз шовқин муаммосини алоҳида молекуладан бошлаб тўлиқ
системагача кўриб чиқамиз. Бу масалани ечиш учун биздан бироз математик
билимларга эга бўлиш талаб қилинади. Айниқса статистик физика
масалаларини ҳал қилишда бу муҳимдир. Мен хохлардимки озроқ билимга
эга бўлган ҳолда сизлар табиатдаги кўплаб муаммолар ҳақида билишга
интиласизлар. Бу муаммоларни эса организмнинг ўзи ҳал қилиши керак.
Молекулар тебранишлар ва химиявий реакциялар. Организм яшаши
учун у кўплаб химиявий реакциялар тезлигини бошқариши керак. Умуман
олганда ҳамма химиявий реакциялар флуктация туфайли содир бўлади.
Кучли кимёвий реакциялар молекуляр флуктацияларнинг бир жинсли
бўлмаслигидан ҳосил бўлади. Ўрта мактабдан маълумки кимёвий реакция
тезлиги Аренус қонунига бўйсунади, яъни
, бунда
-
активизация энергияси. Биз биламизки КвТ молекуланинг ўртача квадрат
энергияси шундай қилиб кимёвий реакция кўрсаткичи , бунда - флуктация
кучи.
Агарда оламда флуктация йўқ деб тасаввур қилсак, у ҳолда уни кетма-
кет қўшиб борамиз. Ҳозирча кимёвий реакция тезлигини аниқловчи усул йўқ.
|
| |
Yurakning ishi va quvvati. Qon bosimi va uni o’lchashning biofizik

o’ng qorincha bajargan ish chap
qorincha bajargan ishning 0,2
qismiga teng deb qabul qilinishi
tufayli Yurakning bir marta
qisqarishida bajargan to’la ish
)
2
(
2
,
1
2
"
0
3
3
1
V
PV
A
A
A
(1.38)
P=13 kPa, V
3
= 60 ml,
3
3
10
05
.
1
m
kg
,
s
m
5
.
0
bo’lsa tinch holatda Yurakning bir marta
qisqarishida bajargan ishi A = 1 J. ekanini topamiz. 1 s da 1 marta qisqarsa 1
sutkada A = 86400 J ish bajaradi. Agar sistolalar davomiyligi 0,3 s desak,
Yurakning bir marta qisqarishdagi quvvati
Vt
t
A
W
3
.
3
Qoramollar uchun A =
2,93 J, quvvat 11,7 Vt. 70 yil yashagan odam yuragi 2,5 milliard marta qisqaradi.
Bajargan ishi 10
9
J. Har qanday davriy nasos 10 mln. taktdan ko’p ishlay olmaydi.
Yurak esa bundan yuzlab marta ko`p ishlay oladi. Yurakning siqib chiqargan qon
miqdori 1 km uzunlik va paraxod yuradigan kanalni to’ldirgan bo’lar edi.
Arteriyalarning birortasidagi sistolik va diastolik bosimlar to’g’ridan-to’g’ri
manometrlarga ulangan igna yordamida o’lchanishi mumkin. Tibbiyotda esa
Korotkov taklif qilgan qonsiz usuldan keng foydalaniladi. M-manjet
Qon bosimini o’lchash - 1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda...

bilan bog’liq bo’lgan bosim 120 - 80 mm.sm.ust.chegarasida o’zgarib turadi. Qon
bosimining o’zgarishi
Yopishqoq suyuqliklar
(Yopishqoqlik koeffisiyenti va uni o’lchash usullari)
Biz oldin uzluksizlik va Bernulli tenglamalarni ko‘rib chiqdik. Biz
hozirgacha ideal suyuqliklar bilan ish ko‘rdik. Real suyuqliklarda yopishqoqlik
mavjud bo‘lib, uzluksizlik tenglamasi umumiydir. Bu bo‘limda yopishqoq
suyuqliklarni ko‘rib chiqamiz. Kanning murakkab xarakteri uning xususiyatlarini
o‘rganib, odamda qon aylanishini o‘rganish mumkin.
Bo‘lim oxirida kapillyar hodisalar va sirt taranglik hodisalarini ko‘rib chiqamiz.
Oddiy suyuqliklar yopishqoqligi.
Real suyuqlik molekulalari harakatlanganda ishqalanish kuchlari yuzaga
keladi, ya’ni qarshilik kuchlari hosil bo‘ladi. Bu ish bajarishda mexanik
energiyaning kamayishiga olib keladi. Qarshilik esa suyuqlik harakatiga
qarshilikdir. Suvga nisbatan kraska va siroplar Yuqori yopishqoqlikka egadir.
Yopishqoqlikni miqdor tomondan baholash uchun suyuqlikda harakatlanayotgan
plastinkaga ta’sir etayotgan tashqi kuchlarni aniqlash zarur. Qarshilik kuchi
bo‘lmaganda Yuqorigi qatlam tezlashadi va suyuqlik yopishqoqligi katta bo‘lsa
sirtda qo‘shimcha qatlam hosil bo‘ladi
Elektr maydon va uning asosiy xarakteristikalari.
1795 y. Kulon qo’zg’almas zaryadlar orasidagi o’zaro ta’sir kuchini aniq-
lovchi qonunni ochdi: ikkita zaryad orasidagi o’zaro ta’sir kuchi zaryadlar
ko’paytmasiga to’g’ri proporsional, ular orasidagi masofa kvadratiga teskari
proporsionaldir.
2
2
1
r
Q
Q
k
F
(1.39)
0
4
1
k
m
F
12
0
10
85
,
8
elektr doimiysi
Zaryad maydoniga biror boshqa zaryad kiritsak Kulon kuchi Elektr maydoni
materiyaning ko’rinishlaridan biri bo’lib, uning yordamida shu maydonda turgan
elektr zaryadlariga kuch ta’siri vujudga keladi. Biologik tuzimllarda hosil
bo’ladigan elektr maydonning xossalari organizm holatini aniqlashda axborot
beradi.
Qadim zamondan shoyiga ishqalangan yantar o’ziga mayda buyumlarni
tortishi aniqlangan. Hozirgi vaqtda hamma moddalar tarkibida ikki xil zaryad
bo’lishi mumkinligi aniqlangan. Teriga ishqalangan shishada paydo bo’lgan zaryad
musbat, movutga ishqalangan ebonitda paydo bo’lgan zaryad manfiy. Bir xil
ishorali zaryadlar o’zaro itarishadi, turli xillari esa tortishadi.
Amerikalik olim Milliken elektr zaryad diskret ekanligini aniqladi. (e = 1,6 x
10
-19
kl). Elektron (Me = 9,11 x 10
-31
kg) manfiy va proton (Mp = 1,67 x 10
-27
kg)
musbat zaryadlardir.
1843 y. Faradey zaryadlar saqlanish qonunini ochdi: har qanday yopiq
sistemada elektr zaryadlar algebraik yig’indisi o’zgarmas qoladi.
Kriptografiyaning ilovalari - Toshkent 2024 Kiberhuquq sohasiga oid milliy standartlar. Umumiy mavzularda

Kriptografiyaning ilovalari
Quyidagi ilovalar muhimroqdir,
Elektron tijorat: kriptografiya elektron tijoratda ma'lumotlarni o'g'irlik va noto'g'ri foydalanishdan himoya qilish uchun ishlatiladi. Raqamli imzolar, shifrlash va autentifikatsiya protokollari onlayn tranzaktsiyalarni himoya qiladi.
Xavfsiz saqlash: Shifrlash ma'lumotlarni tashqi qattiq disklar, USB-lar, xotira kartalari va boshqalar kabi saqlash qurilmalarida xavfsiz saqlash uchun ishlatiladi.
Simsiz tarmoq xavfsizligi: Kriptografiya simsiz tarmoqlarni hujumlardan himoya qiladi. U foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish va internet orqali uzatiladigan ma'lumotlarni shifrlash uchun ishlatiladi.
Onlayn banking: Kriptografiya onlayn bank operatsiyalarini himoya qilish uchun ishlatiladi. U foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish, ma'lumotlarni shifrlash va pul mablag'larini xavfsiz o'tkazish uchun ishlatiladi.
Xavfsiz elektron pochta: Kriptografiya elektron pochta xabarlarini xavfsiz yuborish uchun ishlatiladi. U foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilish, ma'lumotlarni shifrlash va elektron pochta xabarlarining xavfsiz uzatilishini ta'minlash uchun ishlatiladi.
Kriptografiyaning afzalliklari va kamchiliklari
Afzalliklar
Xavfsizlik: Shifrlash maxfiylik va ma'lumotlarga ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi.
Autentifikatsiya: Raqamli imzolar autentifikatsiyani ta'minlab, jo'natuvchining o'zi kimligini ta'minlashi mumkin.
Butunlik: Ma'lumotlarning yaxlitligi xabarni uzatishda o'zgartirilmaganligini ta'minlaydi.
Raqamli imzolar: Kriptografiyadan raqamli imzolarni yaratish, jo'natuvchining shaxsini tekshirish uchun ham foydalanish mumkin.
Kamchiliklari
Tezlik: ma'lumotlarni uzatishda shifrlash sekinlashishi mumkin, shifrlanmagan xabarlarga qaraganda ko'proq vaqt talab etadi.
Katta hajmdagi quvvatni talab qilish: Kriptografiya hisoblash intensiv bo'lib, ma'lumotlarni shifrlash va shifrini ochish uchun katta hajmdagi hisoblash quvvatini talab qiladi.
Zaif: u shifrlangan ma'lumotlar xavfsizligini buzishi mumkin bo'lgan qo'pol kuch hujumlari kabi kriptografik hujumlarga ham sezgir.
Yuqori malakani talab qiladi: Kriptografiya to'g'ri amalga oshirish uchun yuqori darajadagi mahorat, bilim va resurslarni talab qiladi.
|
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari - bet 18

o’tkazgich elektrostatik maydonga kiritilsa, kuchlanganlik chiziqlari uziladi. Ular
o’tkazgichga berilgan zaryad potensialga to’g’ri proporsionaldir, ya’ni
q
Agar
proporsionallik tenglikka o’tsak, u holda
C
q
. Bunda C- yakkalangan
o’tkazgich elektr sig’imi deyiladi. (12) dan
q
C
(1.50) (1Kl/1V) = farada (f)
f – deb unga 1 Kl zaryad berilganda potensial 1 V ga o`zgaradigan
o’tkazgich sig’imiga aytiladi. Yer shari sig’imi
mkf
R
C
700
4
0
Sig’imni
oshirish uchun kondensatorlar ishlatiladi.
d
S
С
0
(1.51)
Moddalarning elektr xossalari: o’tkazgichlar va yarim o’tkazgichlar,
dielektriklar, dielektrik kirituvchanlik.
Dielektrik ham boshqa moddalar kabi atom va
malekulalardan tashkil
topgan. Musbat va manfiy zaryadlar teng bo’lgani uchun malekula neytraldir.
T.Agar musbat va manfiy zaryadlar og’irlik markazlari tashqi maydon
bo’lmaganda ustma-ust tushsa bunday malekulalardan tashkil topgan dielektrikka
qutbsiz dielektriklar deyiladi. Masalan: N
2
, H
2,
O
2
, CO
2
, CH
4
. Tashqi maydon
ta’sirida manfiy va musbat zaryadlar turli tomonlarga siljishi natijasida dielektrik
dipol momentiga ega bo’ladi va qutblanadi. T.Agar tashqi maydon bo’lmagan
holda ham dipol momentiga ega bo’lsa, bunday dielektrikka qutbli dielektriklar
deyiladi. Masalan: H
2
O, NH
3
, SO
2
, CO
3.
Tashqi maydon ta’sirida dipol momentlari
bir yo’nalishda joylashishga harakat qiladi.
Tashqi maydon ta’sirida dipollarning maydon yo’nalishi bo’yicha
joylashuvi yoki yo’nalgan dipol momentlarining hosil bo’lish hodisasiga
dielektrikning qutblanishi deyiladi.
Qutblanuvchanlik
Ikkinchi inspektsiya - 1-амалий машғулот

14
T
D
–hisоbоt vaqtidagi
banka markazidagi temperatura;
Z
- kоnstanta;
bоtulizm mikrоbi uchun
Z
q 10
0
S
.
Yashil no‟hоt 120–130
0
S
da sterillanadi va suvda sоvutiladi. Avtоklavlarda sterillashning № 9
banka uchun rejimi 15 – (20–30) – 20 120
0
S
temperatura va 118
kPa
bоsimda; I–82–500 bankalarida:
25– (35–40) – 225 120
0
S
temperatura va 294
kPa
bоsimda.
Uzluksiz
ishlоvchi
avtоmatik
gidrоstatik
sterilizatоr-sоvutgichlar
(“Gidrоn”,
“Karvallо”),
pnevmоgidrоstatik stelizatоr-sоvutgichlar (“Xunister”, Vengriya) va bоshqalarda yashil no‟hоt №9
bankalarda 18 daqiqa 121
0
S
da, 14 daqiqa 127
0
S da sterillanadi
Vengriyaning “Kоmpleks” texnоlоgik liniyasi kоnservalangan yashil no‟hоt ishlab chiqarishda
keng qo‟llanadi. Liniyaga kelgan no‟hоt nasоs 1 yordamida flоtatsiоn yuvish mashinasi 2ga
beriladi, unda
no‟hоt yuviladi va begоna aralashmalardan tоzalanadi. Keyin yashil no‟hоt flоtatsiоn navlagich 3ga
tushadi, unda zichligi bo‟yicha ikki fraktsiyaga ajraladi. Fraktsiyalarning har biri suvli 4 bunkerlarga
sоlinadi, undan nasоs 5 yordamida suv ajratgich 6 оrqali blanshirlash apparati 7ga,
keyin esa sоvutgich
8ga, undan inspektsiyalash transpоrtyori 9ga yubоriladi. Suv ajratgich 6dan suv bunkerlar 4ga qaytariladi
va iflоslanish darajasiga qarab almashtiriladi. Inspektsiyalangan no‟hоt elevatоr 10 vоsitasida to‟latuvchi
avtоmat 12 ga no‟hоtni yetqazib beruvchi juftlangan bunker 11ga uzatiladi. To‟latilgan
bankalar berkitish
mashinalari 13da germetiklanadi va sterilizatsiyaga uzatiladi. quyma suyuqlik chan 14da tayyorlanadi va
yig‟uvchi 15ga beriladi, undan esa qadоqlashga bоradi.
Sanоatda no‟hоt bo‟yicha unumdоrligi sоatiga 2 va 4 tоnnali liniyalar ishlaydi. Kоmpleks
mexanizatsiyalashgan liniyalar mavjud. Ularning unumdоrligi sоatiga 8 tоnnani tashkil etadi.
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari - bet 19

kabi aniqlanadi.
masalan: spirt uchun 25, suv uchun 80.
moddada qanchagacha kamayishini ko’rsatadi.
dielektriklar hisoblanadi. Asosiy material bo’lib Mendeleyev davriy sistemasidagi
3,4,5 guruh elementlari hisoblanadi. Eng ko’p
ishlatiladigan germaniy va
kremniydir. Sof Yarim o’tkazgichda xususiy o’tkazuvchanlik bo’ladi. 4 valentli
germaniyga, 5 valentli arsenid qo’shilsa 1 ta elektron ortib qoladi. Bunday
aralashmaga donor (beruvchi) aralashmalar deyiladi, Yarim o’tkazgichlar esa
elektron yoki n- tip o’tkazuvchanlik deyiladi. 3 valentli indiy qo’shilsa
bitta
elektron yetishmaydi. Shuning uchun bunday aralashmalar akseptor (qabul
qiluvchi) deb, Yarim o’tkazgichlar esa teshikli Yarim o’tkazgich yoki p – tip
Yarim o’tkazgich deyiladi.
0,0001% mishyak aralashmasi germaniyda erkin elektronlar sonini 1000
marta oshiradi. Temperatura bir gradusga o’zgarganda metallning qarshiligi 0
0
C
dagi qarshilikdan 0,004 ga ortadi, Yarim o’tkazgich qarshiligi esa 0,06 ga
kamayadi. Bunday xossadan o’lchamlari kichik bo’lgan va metall elektr qarshilik
termometrlariga qaraganda juda katta sezgirlikka ega bo’lgan Yarim o’tkazgich
qarshilik termometrlari yasashga imkon beradi. Yarim o’tkazgich qarshilik
termometrga termistor deyiladi. Termistor degani Yarim o’tkazgich qarshilik, ya’ni
issiqlik va aktiv qarshilik demakdir. Termistorning issiqlikka
teguvchi qismining
o’lchamlari millimetrning o’ndan bir ulushlaricha bo’ladi. Bu termistor yordamida
juda
kichik obyektlar, masalan o’simlik va jonli organizmlarning ayrim
qismlarining temperaturasini o’lchash mumkin. Termistor
bilan gradusning
milliondan bir ulushlaricha o’zgarishlarini aniqlash mumkin.
Dielektrik kirituvchanlikni bilgan holda tirik organizmda bo’ladigan ba’zi
o’zgarishlar haqida xulosa chiqarish mumkin. Organizmdagi hujayra va uni o’rab
olgan hujayralardan tashqari biologik muhit tashqi muhitdan Yarim o’tkazuvchi
hujayra menbranasi bilan ajralgan murakkab sistema deb qarash mumkin. Hujayra
ochiq termodinamik sistema bo’lib, tashqi muhit bilan uzluksiz energiya, modda
va ma’lumot almashinadi va bu almashinuv menbranalar orqali amalga oshadi.
Menbrana oddiy holda lipid qatlamidan iborat lipid qatoriga neytral yog’lar, efirlar
kiradi. Hujayrada lipidlar oqsil qatlamlari bilan o’rab olingan. Ko’pchilik
menbranalar taxminan 40% lipidlardan, 60% oqsillardan iborat. Sitoplazmatik
menbrananing qalinligi taxminan 5-10 nm. Hujayra
menbranalarining umumiy
yuzasi juda katta. Masalan: kalmer kalamush jigarining massasi atigi 6 g. Uning
menbranalarining umumiy yuzi 100 m
2
. Menbranada
lipid qatlami borligi uning
dielektrik xossalarini belgilaydi. Menbranalar solishtirma qarshiligi juda katta
10
8
om.m. atrofida bu esa sitoplazma va hujayralararo muhit qarshiligidan o’n
millionlab katta. Menbranalar dielektrik xarakteristikalari ko’pchilik texnik
izolyatornikidan kattadir. Masalan: mitoxandriy menbranasining qalinligi 8nm
bo’lgan holda sirtlardagi potensiallar farqi 200 mVga teng. Shunday qilib,
menbranadiga elektr maydon kuchlanganligi.
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari - bet 20

Shuni aytib o’tish kerakki dielektrik sifatida ishlatiladigan chinni bu
kuchlanganlikdan yuz marta kichik kuchlanganlikda «teshiladi». Menbrananing
nisbiy dielektrik singdiruvchanligi 2 - 6 ga teng.
Suyuqliklarda elektr toki. Elektrolitlar va ularning tirik organizm
takibidagi hujayralar funksiyasidagi ahamiyati.
Suyuqliklar
ham xuddi qattiq jismlar kabi, o’tkazgich yoki izolyator bo’lishi
mumkkin. Elektr tokini o’tkazuvchi suyuqliklar biologiyada katta ahamiyatga ega.
Masalan: tuzlar, kislotalar, ishqorlarning suvdagi eritmasi va ayrim organik
birikmalar shular jumlasidandir.
Elektr tokini o’tkazadigan suyuqliklarga elektrolitlar deyiladi.
Yuqorida
aytilgan moddalar suvda eriganda ionlarga dissosialanadi. Elektrolitik dissosasiya
darajasi
0
n
n
L
Bunda n- dissasiyalangan malekulalar soni.n
0 –
umumiy
molekulalar soni
Dissosasiyaga teskari jarayonga rekombinasiya deyiladi. Birlik yuzadan 1
sda o`tuvchi tok zichligi
)
(
n
n
q
j
j
j
(1.53)
Agar 1 ta malekula 2 ta ionga dissosiyalansa
u holda n
+
va n
-
ionlar
konsentrasiyasi bir xil bo’ladi. Demak n
+
= n
-
= l n
Elektr maydonida ionga ikkita kuch ta’sir qiladi. F
e
=qE va
r
F
ish
6
barqaror harakatda F
e
= F
ish
(3.16) yoki
r
qE
6
(1.54)
Bundan
r
q
U
6
- ionlarning harakatchanligi deyiladi.
Ionlar harakatchanlagi juda kichik M; 25
0
Cda vodorod ionlarining
harakatchanligi 36,2 10
8
m
2
/V.s
kaliyniki 7,6 10
-8
m
2
/Vs, xlorniki 7,9 10
-8
m
2
/V.s .
Demak (2) ni yidagicha yozish mumkin.
E
u
u
qn
J
)
(
E
J
Bunda
)
(
u
u
qn
– suyuqlikning solishtirma
elektr
o’tkazuvchanligi deyiladi.(5) suyuqliklar uchun Om qonunidan iborat
1
solishtirma qarshilik.
– qon uchun 1,66 om m, muskul 2om m
Ichki organlar 3-5 om m, miya va nerv to`qimasi uchun 15 om m
Yog’ to’qimasi 50 om m, quruq teri 10
5
om m, suyak 10
7
om.m
Agar harorat oshsa harakatchanlik oshadi va qarshilik kamayadi (metallarda
teskari). Elektrodga yetib kelgan ionlar neytrallashib o’tirib qoladi. Anionlar
anodga, kationlar katodga. T.Elektrolidlardan tok o’tganda
modda ajralib chiqish
jarayoniga elektroliz deyiladi.
Faradey 1836 y elektroliz qonunlarini aniqladi.
1- qonun. Elektrodda ajralib chiqqan modda massasi eritmadan o’tayotgan
tok kuchiga va uning o’tish vaqtiga praporsionaldir.
(1.55)
k=m/q – shu moddaning elektroximiyaviy ekvivalenti deyiladi.
q=1 bo’lsa, k=m, ya’ni elektrokimyoviy ekvivalent deb eritmadan 1Kl
zaryad o’tganda ajralib chiqqan modda massasiga aytiladi. A/Z – moddaning
ximiyaviy ekvivalenti, A - atom massa
Z – valentlik u holda
Z
A
F
k
1
(1.56)
2-qonun. Moddaning eyektroximiyaviy ekvivalenti uning ximiyaviy
ekvivalentiga to’g’ri proporsionaldir.
(1.55) va (1.56) dan birlashgan qonunni olamiz
FZ
AJt
q
Z
A
F
m
1
(1.57)
Z
A
m
bo’lsa F=q bo’ladi.
Faradey soni kattalik jihatidan shunday elektr miqdoriga tengki, bu elektr
miqdori eritma orqali o’tganda elektroda 1 kg.ekv. modda ajralib chiqadi.
F= 96500 Kl/kg. ekv
Elektrolizdan mis, alyuminiy olishda, nikellash, xromlashda, nusxa
ko’chirishda, galvanaplastikada foydalaniladi.
Kriptografiya tashvishlari - Toshkent 2024 Kiberhuquq sohasiga oid milliy standartlar. Umumiy mavzularda

Kriptografiya tashvishlari
Kriptografiya ma'lumotlar va aloqani himoya qilishning kuchli usulidir. Biroq, u hal qilinishi kerak bo'lgan bir qator xavfsizlik muammolariga ega.
Kalitlarni boshqarish: Kalit boshqaruvi ma'lumotlarni shifrlash va shifrini ochish uchun ishlatiladigan kriptografik kalitlarni xavfsiz boshqaradi va tarqatadi. Kambag'al kalitlarni boshqarish ma'lumotlar xavfsizligini buzishi mumkin bo'lgan muhim oqishga olib kelishi mumkin.
Hujumlar: Kriptografik tizimlar raqib hujumlariga nisbatan zaifdir. Shafqatsiz kuch, odam-in-the-midle va yon kanal hujumlari kabi turli epizodlar shifrlashni buzishga va nozik ma'lumotlarga kirishga harakat qilishi mumkin.
Xavfsizlik protokollari: Xavfsizlik protokollari shifrlash va shifrni hal qilish qanday ishlashini tartibga soluvchi qoidalardir. Zaif protokollar yetarli darajada xavfsizlikka olib kelishi mumkin, shuning uchun xavfsiz protokollardan foydalanish juda muhimdir.
Kalit uzunligi: ma'lumotlarni shifrlash va shifrini ochish uchun ishlatiladigan kriptografik kalitlarning uzunligi muhim ahamiyatga ega.
Kriptografiyadagi hujumlar turlari
Qo'pol kuch hujumi: Shafqatsiz kuch hujumida tajovuzkor to'g'ri parol yoki kalitni topib, tizimga kirishga yoki xabarning shifrini ochishga harakat qiladi.
O'rtadagi odam hujumi: Bu hujum tajovuzkor ikki tomon o'rtasidagi aloqani to'xtatib, ularga aloqani kuzatish va o'zgartirish imkonini berganida sodir bo'ladi.
Lug'at hujumi: Lug'at hujumi foydalanuvchi parolini taxmin qilish uchun umumiy so'zlar yoki iboralar ro'yxatidan foydalanadi.
Takroriy hujum: Takroriy hujumda tajovuzkor to'g'ri uzatishni ushlaydi va uni qayta uzatadi, ehtimol mo'ljallangan qabul qiluvchi sifatida niqoblanadi.
Tug’ilgan kun hujumi: Tug’ilgan kun paradoksi sifatida ham tanilgan ushbu hujum bir xil hash chiqishi bilan ikkita kirishni oppish ma’lum bir hash chiqishi bilan bitta kirishni topishdan ko’ra qulayroq ekanligidan foydalanadi.
|
Infratovush - 1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari

|
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari
|
bet | 11/26 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 184,63 Kb. | | #102468 |
Bog'liq 1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti-fayllar.orgInfratovush - bu chastotasi 16 Gs.dan kichik bo’lgan elastik to’lqinlardan
iborat. Lotinchadan infro- kichik ma’noni anglatadi. Infratovush atmosfera va
denegiz shovqinlari tarkibida bo’ladi. Chaqmoq vaqtida, portlashda, to’plar
otilganda, Yer qimirlashda paydo bo’ladi. Infrotovush juda kam yutiladi, shu
sababli u ancha uzoq masofalarga tarqalishi mumkin. Atmosferaning Yuqori
qatlamlarini o’rganish mumkin. Infrotovush organizmning bir qator sistemalari
funksional holatlariga yomon ta’sir ko’rsatadi. M: charchash, bosh og’rig’i,
uyquchanlik, jahl chiqishi va boshqalar paydo bo’ladi. Infrotovushning organizmga
birlamchi ta’sir ko’rsatish mexanizmi rezonans xarakterga ega. Xususiy
tebranishlar chastotasi bilan tebranishga majbur etuvchi kuchlarning chastotasi bir-
biriga yaqin bo’lganda rezonans hodisasi yuz beradi. Odam gavdasining xususiy
tebranishlar chastotasi, gavdaning yotgan holatida 3 - Gs, qorin bo’shlig’i uchun 3
- 4 Gs, turgan holda 5- 12 Gs, ko’krak qafasiniki 5 - 8 Gs bo’lib, bu infrotovush
chastotalariga mos keladi. Normal faoliyat ko’rsatish uchun ma’lum shovqin
bo’lishi kerak. M: normal uxlash va aqliy mehnat uchun shovqin 30 DB.dan past,
ko’pchilik korxonalarda 55 DB. dan Yuqori bo’lmasligi kerak. Q/x da
mexanizasiya darajasining oshishi bilan shovqin ham ko’paydi. M: MTZ - 50
traktori 5 m. masofada 80 - 90 DB, KTU - 10 bilan birga 100 DB.dan oshadi.
Chorva binolarida ventelyatorlar ham kuchli shovqin chiqaradi. M: SCh - 70
ventelyator 5 m.masofada 85 DB shovqin hosil qiladi. Katta shovqinlar ko’plab
jonivorlarning to’planishida ham yuzaga keladi. M: parrandachilik fermalarida 95
DB.gacha. normadagi shovqin foydali hamdir, chunki juda sukunatda odam hatto
o’zining Yurak urishini ham eshitishi mumkin (kosmonavtlar ). 110 DB shovqin
vaqtincha eshitishni 10 - 15 % pasaytiradi.
Infro-, ultra va tovush intensivligi darajasini yashash joylarida, ishlab
chiqarish va transportda kamaytirish gigiyenaning asosiy vazifasidir.
|
| |
Kriptografiya tarixi - Toshkent 2024 Kiberhuquq sohasiga oid milliy standartlar. Umumiy mavzularda

|
Toshkent 2024 Kiberhuquq sohasiga oid milliy standartlar. Umumiy mavzularda
|
bet | 10/20 | Sana | 26.07.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #268672 |
Bog'liq Mo\'minov Xusan 072-19 guruh kiber huquqKriptografiya tarixi
Kriptografiya tarixi uzoq va murakkab bo'lib, asrlar va qit'alarni o'z ichiga oladi. Ming yillar davomida kriptografik usullar turli madaniyatlar va tsivilizatsiyalar tomonidan, qadimgi misrliklardan qadimgi yunonlargacha, qadimgi xitoylargacha qo'llanilgan.
Kriptografiyaning eng qadimgi ma'lum bo'lgan qo'llanilishi Qadimgi Qirollik davrida (taxminan miloddan avvalgi 2679 - 2181 yillar) bo'lib, u erda ulamolar ma'lum xabarlarni yashirish uchun foydalanganlar. Kriptografiyaning birinchi qayd etilgan namunasi Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 206 - 220 yillar) Xitoy hukumati amaldorlari hujjatlarni shifrlash uchun foydalangan.
Eng mashhur kriptografik tizimlardan biri eramizdan avvalgi 44 yilda Yuliy Tsezar tomonidan shaxsiy foydalanish uchun ixtiro qilingan Tsezar shifridir. U hanuzgacha zararsiz ko'rinadigan matn ichida yashirin ma'lumotlarni himoya qilish uchun keng qo'llaniladi.
Miloddan avvalgi 4-asrda yunon tarixchisi Gerodot spartaliklar tomonidan harbiy sirlarni yetkazish uchun ishlatiladigan shifrlash qurilmasi haqida yozgan.
U erdan kriptografiya har bir muhim texnologik rivojlanishda muhim rol o'ynadi, jumladan:
Chipped-tosh texnologiyasi
Qog'oz pul ixtirosi
Bosma mashinalarni yaratish
Qurollarning ko'rinishi (o'qotar qurollar)
Qog'oz valyuta dizayni (qog'oz pul)
Kriptografiyaning xususiyatlari
Kriptografiyaning muhim xususiyatlaridan ba'zilari:
Autentifikatsiya: Autentifikatsiya - bu shaxs yoki yuridik shaxsning shaxsini tekshirish jarayoni. Bu faqat vakolatli xodimlarning maxfiy ma'lumotlarga yoki shaxsiy tarmoqlarga kirishini ta'minlaydi.
Maxfiylik: Maxfiylik - bu ruxsatsiz shaxslar yoki tashkilotlardan ma'lumotlar yoki ma'lumotlarni sir saqlash. U ma'lumotlarga faqat vakolatli xodimlar kirishini ta'minlash uchun ishlatiladi.
Butunlik: yaxlitlik ma'lumotlar uzatish yoki saqlash vaqtida o'zgartirilmasligi, buzilmasligi yoki buzilmasligini ta'minlaydi.
Rad etmaslik: Rad etmaslik jo'natuvchi yoki qabul qiluvchining keyingi sanada tranzaksiya yoki aloqani rad eta olmasligini ta'minlaydi.
Avtorizatsiya: Avtorizatsiya - bu vakolatli xodimlarga ma'lum ma'lumotlar yoki tarmoqlarga kirishga ruxsat berish jarayoni.
Kalitlarni boshqarish: Kalitlarni boshqarish kriptografik kalitlarni xavfsiz saqlaydi, tarqatadi va boshqaradi.
|
| |
Doimiy ma'lumotlar xavfsizligi uchun sinab ko'rilgan va sinovdan o'tgan kriptografik usullar

|
Doimiy ma'lumotlar xavfsizligi uchun sinab ko'rilgan va sinovdan o'tgan kriptografik usullar
|
bet | 13/20 | Sana | 26.07.2024 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #268672 |
Bog'liq Mo\'minov Xusan 072-19 guruh kiber huquqDoimiy ma'lumotlar xavfsizligi uchun sinab ko'rilgan va sinovdan o'tgan kriptografik usullar
Simmetrik kalit kriptografiyasi: Ushbu kriptografiya shifrlash va shifrni ochish uchun bir xil kalitdan foydalanadi. Masalan, AES, DES va Blowfish.
Asimmetrik kalit kriptografiyasi: Kriptografiyaning bu turi shifrlash va shifrni ochish uchun ikkita kalitdan foydalanadi. Masalan, RSA va elliptik egri kriptografiya.
Xeshlash: Kriptografiyaning bu turi ochiq matnni noyob va qaytarilmas shifrlangan matnga aylantirish uchun bir tomonlama funksiyalardan foydalanadi. Masalan, SHA-256, SHA-512 va MD5.
Raqamli imzolar: Kriptografiyaning bu turi xabarni jo‘natuvchiga o‘zining shaxsiy kaliti bilan xabarni imzolash va qabul qiluvchiga jo‘natuvchining ochiq kaliti yordamida imzoni tekshirish imkonini beradi. Masalan, RSA va DSA.
Shartli bepul bo’lgan DT ni himoyalash usullari
Zararli dastur internetda uchragan eng xavfli tahdiddir. Viruslar, troyan otlari va boshqa turdagi zararli dasturlar sizning shaxsiy kompyuteringizga beqiyos zarar etkazishi, shaxsiy ma'lumotlaringizni o'g'irlashi va hatto kompyuteringizni spam tarqatuvchi yoki tajovuzkorning buyruqlarini bajaradigan zombiga aylantirishi mumkin. Biroq, qurbon bo'lish shart emas; bu bepul narsalar sizni xavfsiz saqlaydi.
Microsoft Security Essentials
Himoya dasturidan foydalanish shunchalik oddiyki, Microsoft Security Essentials fonda oʻtirib, siz ishga tushirgan dasturlarni skanerdan oʻtkazib, ular zararli dastur ekanligini aniqlaydi va keyin xavfli boʻlganlarini yoʻq qiladi. Bundan tashqari, u hech qanday infektsiya o'tmaganligiga ishonch hosil qilish uchun tizimingizni muntazam ravishda tekshiradi. Bu oddiy, toza va bepul, yengish qiyin kombinatsiya.
Avast bepul antivirus
Yaxshi ishlab chiqilgan, tezkor antimalware vositasidan foydalanish oson va PCWorld uni eng yaxshi bepul antivirus dasturi sifatida baholadi . Microsoft-ning bepul dasturi kabi Avast Free Antivirus ham o'rnatish va unutish yordam dasturidir. Faqat uni ishga tushiring va variantlarni o'rnating, qolganlarini esa o'zi hal qiladi. Uni skanerlash juda tez va u kam sonli tizim resurslaridan foydalanadi, shuning uchun u bilan ko'p vaqt sarflashingiz shart emas. Ehtimol, siz uning ishlayotganini ham sezmaysiz.
|
| |
1. Biofizika va radiobiologiya fani, uning predmeti. Qattiq jismlar. Tirik organizmlarda deformatsiya turlari - bet 17

zaryadga ta’sir etuvchi kuchning shu zaryadga bo’lgan nisbatiga aytiladi.
vektori bilan mos keladigan xayoliy chiziqqa aytiladi. Maydon chiziqlari parallel
aytiladi.
r
q
0
4
(1.45)
Turli nuqtalar potensiallarini ko’rgazmali ravishda bir xil potensialli sirtlar
(ekvipotensial sirtlar) shaklida tasvirlash mumkin. Potensial va kuchlanganlik
orasida qo’yidagi bog’lanish mavjud.
d
d
E
(1.46)
« - » ishora potensialining E yo’nalishida tezda kamayib borishi
–E yo’nalishida esa kattalashib borishini ko’rsatadi. E potensialning teskari
ishorasi bilan olingan gradiyentiga tengdir:
‘rganish tarixi - Tasdiqla yman

|
Tasdiqla ymanBog'liq Geografiya fani to\'garak0 ‘rganish tarixi. Janubiy Amerika hududiga nisbatan Shimoliy Amerika
yevropaliklarga ancha oldin m a’lum bo‘lgan. X asm ing oxirida norman
Erik Rauda (M alla) Grenlandiyani, materikning shim oli-sharqiy qismini
o ‘rgandi. Jon K abot N yufaundlend orolini va L abrador yarim oroli
qirg‘oqlarini kashf etdi. XVII asrda G. Gudzon, A. Makenzi vaboshqalar
materikning sharqiy va shimoliy qismlarini o 4rganishdi. XX asr boshida
R. Amundsen birinchi bo 4lib materikning shimoliy qirg‘oqlari bo‘ylab
suzib o ‘tdi va Shimoliy m agnit qutbining geografik o ‘rnini aniqladi.
1732- yilda rus sayyohlaridan I. Fyodorov va M.Gvozdev materikning
shimoli-g‘arbiy sohillarini o ‘rgandi. Aleut orollari va Alyaska sohillarini
o ‘rganish va xaritaga tushirish ishlarini V. Bering, A. Chirikovlar bajarishdi
(1741-y.). Savdo-sotiq ishlarini yo‘lga qo‘yishda G. Shelexovning xizmatlari
katta bo'ldi. 0 ‘sha paytda Shim oli-g'arbiy Am erikani Alyaska deb
atashgan. U 1798-yilda ruslar tomonidan monopoliyaga aylantirilgan va
„Rus Amerikasi“ nomi bilan atala boshlangan. 1867- yilda Alyaska AQSHga
sotib yuborilgan.
Tog'li qismidagi Kordilyera, uning sharqidagi Qoyali tog‘lar asosiy
tog4 tizimlaridir. Qoyali tog‘lar Kordilyera tizimining suvayirg‘ich qismi
bo4lib, unda Elbert (4399 m), Lange-Pik (4345 m), G annet-P ik (4202 m)
va boshqa cho'qqilar ko‘p uchraydi. Materikning eng baland nuqtasi Mak-
Kinli cho‘qqisi (6194 m), eng past nuqtasi Ajal vodiysi (—86 m) ham tog4
m intaqasida joylashgan.
Katta Havzaning janubi-sharqida Kolorado
platosini Kolorado daryosi kesib o‘tadi. U dunyodagi eng chuqur (2 km ga
yaqin) va tor dara — Katta Kanyonni hosil qiladi. Materikning tog'li qismi
Tinch okean „olovli halqasi44 mintaqasiga to ‘g‘ri keladi, Bu ulkan tizim
Alyaska Kordilyerasi, Kanada Kordilyerasi, AQSH Kordilyerasi va Meksika
Kordilyerasiga bo‘linadi. Tekisliklar materikning sharqiy qismini egaliaydi.
Ular geografik o ‘rniga ko4ra bir necha turlarga bo‘linadi. Materikning
shimoliy qismida qirlarva cidirsimon balcmdlikkir uchraydi. Bu hududlarda
Lavrentiy qirlari, Markaziy tekislik, Missisipi pasttekisligi va m ashhur
Buyuk tekisliklar asosiy relyef shakllaridir (19- rasm).
|
| |
V-Dars turi - Tasdiqla yman

ch o ‘zilgan. M aterikning shakli Janubiy Am erika singari uchburchakni
eslatadi. Kattaligi jihatidan uchinchi o ‘rinda turadi.
Materik qirg4oqlarini 3 ta okean suvlari yuvib turadi. Janubda Panama
bo‘yni orqali (eng tor joyi 48 km) Janubiy Amerika bilan tutashgan.
Yevrosiyodan Bering b o ‘g‘izi (kengligi 85 km) orqali ajralib turadi.
Shimoliy va sharqiy qirg‘oqlari kuchli parchalangan.
V oyeykov, 
N. I. Vavilovlar to ‘pladilar.
Geologik tuzilishi

I-Sana_________
II- Sinf-____________
17
Tekshirdim_________
III-Darsning mavzusi:
Janubiy Amerika
Ta'limiy maqsad
- Janubiy Am erika haqida ilm iy tushunchalar berish.
Tarbiyaviy
maqsad - O'quvchilarni o'z maqsadiga erishish ruhida tarbiyalash. Bir-
birlariga o'zaro hurmat, jamoa bo'lib ishlash, o'zaro yordam va
berilgan vazifani
bajarishda mahsuliyat sezish ko'nikmalarini tarkib toptirish.
Rivojlantiruvchi maqsad - O'quvchilarni mustaqil ishlash,
ijodiy izlanish, guruxlarda
ishlash orqali bilim olishga, xotirani
mustahkamlashga, tez fikrlash, fikrni aniq
ifodalashga o'rgatish, til madaniyatini o'stirish.
X-O’tilganlarni takrorlash

o ‘sim lik va hayvonot olam ini va boshqa tabiat yodgorliklarini tabiiy
holda saqlab qolishdir. Ural tog'ida Ilm en, O ltoy, Y evropada Belovej
Pushchasi, Astraxan, O siyoda C hotqol, lssiqko‘1, Barguzin T am an,
Negara kabi q o ‘riqxona va milliy bog‘lar tashkil etilgan.
Ayni paytda, tabiatni asrash, uning resurslaridan oqilona va tejamkorlik
bilan foydalanish masalasiga katta e ’tibor berilm oqda.
Yevrosiyo hududining deyarli yarmi tog‘lardan iborat. T og‘lardagi
balandlik m in taq alarin in g soni va turi ularning geografik o ‘rniga,
balandligiga, yo‘nalishiga, havo oqimlariga ro'para kelishiga bog‘liq. Tog‘
qaysi tabiat zonasida joylashgan bo‘lsa, balandlik m intaqaning asosi
ham shu tabiat zonasi hisoblanadi. Balandlik m intaqalarining almashinib
kelishi H im olay (38° sh.k., 88° shq.u.), Alp (46° sh.k., 18° shq.u.)
tog‘larining janubiy yonbag‘rida aniq nam oyon b o ‘ladi. H im olayning
tog‘ etaklarida botqoqlashgan changalzorlar — terayalar joylashgan.
T uprog‘i qorabalchiq-botqoq, o ‘simligi baland b o ‘yli (5 m gacha)
o ‘t
0 ‘simliklar, sovun daraxti, mimoza, palma va bambuklardan iborat. Undan
tepada tropik nam o^rmonlar (ferrolit tuproqlar, asosiy o ‘simligi