Ishlab chiqarish Xarajatlari klassifikatsiyasi

|
Ishlab chiqarish Xarajatlari klassifikatsiyasi
|
bet | 16/21 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #118073 |
Bog'liq Mavzu2.Ishlab chiqarish Xarajatlari klassifikatsiyasi
muayyan tovarlarni chiqarish jarayonida iste’mol qilinadigan iqtisodiy resurslarni sotib olish xarajatlari.Har qanday mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish, siz bilganingizdek, ishlab chiqarish omillari bo’lgan mehnat, kapital va tabiiy resurslardan foydalanish bilan bog’liq bo’lib, ularning tannarxi ishlab chiqarish xarajatlari bilan belgilanadi.Resurslarning cheklanganligi sababli, barcha rad etilgan muqobil variantlardan ulardan qanday qilib yaxshiroq foydalanish muammosi paydo bo’ladi.
Tanlov narxi- bu maksimal foydani ta’minlaydigan ishlab chiqarish resurslaridan foydalanishning eng yaxshi o’tkazib yuborilgan imkoniyati qiymati bilan belgilanadigan tovarlarni chiqarish xarajatlari. Biznesning imkoniyat qiymati iqtisodiy xarajat deb ataladi. Ushbu xarajatlardan farqlash kerak buxgalteriya xarajatlari.Buxgalteriya xarajatlari iqtisodiy xarajatlardan farqi shundaki, ular firma egalarining mulki bo’lgan ishlab chiqarish omillari tannarxini o’z ichiga olmaydi. Buxgalteriya xarajatlari iqtisodiy xarajatlardan tadbirkorning, uning xotinining yashirin daromadlari, yashirin er ijarasi va mulkdorning o’z kapitaliga bilvosita foizlari qiymati bo’yicha kamroq. Boshqacha qilib aytadigan bo’lsak, buxgalteriya xarajatlari iqtisodiy xarajatlardan barcha yashirin xarajatlarga teng.Ishlab chiqarish xarajatlarini tasniflash variantlari xilma-xildir. Keling, farqlashdan boshlaylik aniq va yashirin xarajatlar.
Aniq xarajatlar- Bu ishlab chiqarish resurslari va yarim tayyor mahsulotlar egalariga naqd pul to’lovlari ko’rinishidagi imkoniyat xarajatlari. Ular kompaniyaning sotib olingan resurslar (xom ashyo, materiallar, yoqilg’i, ishchi kuchi va boshqalar) uchun to’lash uchun xarajatlari miqdori bilan belgilanadi.Yashirin (hisoblangan) xarajatlar- firmaga tegishli bo’lgan va firma mulki bo’lgan resurslardan foydalanishdan yo’qotilgan daromad shaklini olgan resurslardan foydalanishning ego imkoniyat xarajatlari.
Ular firmaga tegishli resurslarning narxi bilan belgilanadi.Ishlab chiqarish xarajatlarini tasniflash hisobga olingan holda amalga oshirilishi mumkin harakatchanlik ishlab chiqarish omillari. Siz – baham ko’ring doimiy, o’zgaruvchilar Va umumiy xarajatlar. Ruxsat etilgan xarajatlar (FC)- ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga qarab qisqa davrda qiymati o’zgarmaydigan xarajatlar. Ular ba’zan “qo’shimcha xarajatlar” yoki “cho’kib ketgan xarajatlar” deb ataladi. Ruxsat etilgan xarajatlarga ishlab chiqarish binolarini saqlash, asbob-uskunalar sotib olish, ijara to’lovlari, qarzlar bo’yicha foizlarni to’lash, boshqaruv xodimlarining ish haqi va boshqalar kiradi. Bu xarajatlarning barchasi kompaniya hech narsa ishlab chiqarmagan taqdirda ham moliyalashtirilishi kerak.
O’zgaruvchan xarajatlar (VC)- ishlab chiqarish hajmining o’zgarishiga qarab qiymati o’zgarib turadigan xarajatlar. Agar ishlab chiqarish ishlab chiqarilmasa, u holda ular nolga teng. O’zgaruvchan xarajatlarga xom ashyo, yoqilg’i, energiya, transport xizmatlari, ishchilar va xizmatchilarning ish haqi va boshqalarni sotib olish xarajatlari kiradi. Supermarketlarda nazoratchilar xizmatlari uchun to’lov o’zgaruvchan xarajatlarga kiradi, chunki menejerlar ushbu xizmatlar miqdorini o’zgartirishlari mumkin. Xaridorlar soniga. Umumiy xarajatlar (TC) – firmaning doimiy va o’zgaruvchan xarajatlari yig’indisiga teng bo’lgan umumiy xarajatlari quyidagi formula bilan aniqlanadi: Umumiy xarajatlar ishlab chiqarish hajmining oshishi bilan ortadi. Ishlab chiqarilgan mahsulot birligiga xarajat shaklga ega o’rtacha konstantalar xarajatlar o’rtacha o’zgaruvchilar xarajatlar va o’rtacha umumiy xarajatlar.
O’rtacha qat’iy xarajatlar (AFC) ishlab chiqarish birligiga to’g’ri keladigan umumiy doimiy xarajatlardir. Ular doimiy xarajatlarni (FC) tegishli mahsulot miqdoriga (hajmiga) bo’lish yo’li bilan aniqlanadi: Jami doimiy xarajatlar o’zgarmasligi sababli, ishlab chiqarishning ortib borayotgan hajmiga bo’linganda, o’rtacha doimiy xarajatlar ishlab chiqarish sonining ko’payishi bilan kamayadi, chunki belgilangan xarajatlar miqdori tobora ko’proq ishlab chiqarish birliklariga taqsimlanadi. Aksincha, agar ishlab chiqarish kamaysa, o’rtacha doimiy xarajatlar ortadi.
O’rtacha o’zgaruvchan xarajat (AVC) ishlab chiqarish birligiga to’g’ri keladigan umumiy o’zgaruvchan xarajatlardir. Ular o’zgaruvchan xarajatlarni tegishli mahsulot miqdoriga bo’lish yo’li bilan aniqlanadi:O’rtacha o’zgaruvchan xarajatlar avval pasayib, minimal darajaga etadi, keyin esa ko’tarila boshlaydi.O’rtacha (jami) xarajatlar (ATS) ishlab chiqarish birligiga to’g’ri keladigan jami xarajatlardir. Ular ikki shaklda aniqlanadi: Umumiy xarajatlar summasini ishlab chiqarilgan mahsulot miqdoriga bo’lish yo’li bilan: ATS = TS / Q;O’rtacha doimiy va o’rtacha o’zgaruvchan xarajatlarni yig’ish orqali: ATC = AFC + AVC. Dastlab o’rtacha (umumiy) xarajatlar yuqori bo’ladi, chunki oz miqdorda mahsulot ishlab chiqariladi, doimiy xarajatlar esa katta. Ishlab chiqarish hajmi ortishi bilan o’rtacha (jami) xarajatlar kamayadi va minimal darajaga etadi, keyin esa o’sishni boshlaydi. Marjinal xarajat (MC) qo'shimcha mahsulot birligini ishlab chiqarish xarajatlari.
Marjinal xarajatlar umumiy xarajatlarning o'zgarishini mahsulot hajmining o'zgarishiga bo'linganiga teng, ya'ni ular mahsulot miqdoriga qarab xarajatlarning o'zgarishini aks ettiradi. Ruxsat etilgan xarajatlar o'zgarmasligi sababli, doimiy marjinal xarajatlar har doim nolga teng, ya'ni MFC = 0. Shuning uchun, marjinal xarajatlar har doim marjinal o'zgaruvchan xarajatlar, ya'ni MVC = MC. Bundan kelib chiqadiki, o'zgaruvchan omillarga daromadning oshishi marjinal xarajatlarni kamaytiradi, daromadning pasayishi esa, aksincha, ularni oshiradi.
Marjinal xarajat oxirgi mahsulot birligini ishlab chiqarish ko'paygan taqdirda firma ko'rsatadigan xarajatlar miqdorini yoki ishlab chiqarish ushbu birlik kamaygan taqdirda tejaydigan pulni ko'rsatadi. Har bir qo'shimcha mahsulot birligini ishlab chiqarishga qo'shimcha xarajatlar allaqachon ishlab chiqarilgan mahsulot birliklarining o'rtacha tannarxidan past bo'lsa, keyingi birlikni ishlab chiqarish o'rtacha umumiy xarajatlarni pasaytiradi. Agar keyingi qo'shimcha birlikning narxi o'rtacha tannarxdan yuqori bo'lsa, uni ishlab chiqarish o'rtacha umumiy xarajatlarni oshiradi. Yuqorida aytilganlar qisqa muddatga ishora qiladi.
Qattiq. Ishlab chiqarish xarajatlari va ularning turlari. Qattiq(korxona) - ishlab chiqarish omillarini muntazam ravishda birlashtirish orqali mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish orqali o'z manfaatlarini amalga oshiradigan iqtisodiy bo'g'in. Barcha firmalarni ikkita asosiy mezon bo'yicha tasniflash mumkin: kapitalga egalik shakli va kapitalning kontsentratsiya darajasi. Boshqacha qilib aytganda: firma kimga tegishli va uning hajmi qancha. Ushbu ikki mezonga ko'ra tadbirkorlik faoliyatining turli tashkiliy-iqtisodiy shakllari ajratiladi.
Bunga davlat va xususiy (yakka, shirkat, aktsiyadorlik) korxonalar kiradi. Ishlab chiqarishning kontsentratsiya darajasi bo'yicha kichik (100 kishigacha), o'rta (500 kishigacha) va yirik (500 kishidan ortiq) korxonalar ajratiladi. Korxonaning bozordagi barqaror (muvozanatli) mavqeini va farovonligini ta'minlaydigan mahsulot ishlab chiqarish uchun korxona (firma) hajmi va xarajatlar tarkibini aniqlash mikrodarajadagi iqtisodiy faoliyatning eng muhim vazifasidir.Ichki xarajatlar – u o’z mahsulotidan foydalanish bilan bog’liq bo’lib, u kompaniyaning keyingi ishlab chiqarishi uchun resursga aylanadi. Tashqi xarajatlar – bu firma egalariga tegishli bo’lmaganlarning mulki bo’lgan resurslarni olish uchun amalga oshiriladigan pul sarfidir. Mahsulot ishlab chiqarishda amalga oshiriladigan ishlab chiqarish xarajatlarini nafaqat qanday resurslardan foydalanilganiga, firma resurslari yoki to’lanishi kerak bo’lgan resurslarga qarab tasniflash mumkin. Xarajatlarning boshqa tasnifi ham mumkin. Ruxsat etilgan, o’zgaruvchan va umumiy xarajatlar.Firmaning ma’lum hajmdagi mahsulot ishlab chiqarishga sarflaydigan xarajatlari barcha foydalanilgan resurslar miqdorini o’zgartirish imkoniyatiga bog’liq.
Doimiy xarajatlar(FC, doimiy xarajatlar) qisqa muddatda firma qancha mahsulot ishlab chiqarishiga bog’liq bo’lmagan xarajatlardir. Sʜᴎ ishlab chiqarishning doimiy omillari xarajatlarini ifodalaydi. Ruxsat etilgan xarajatlar firmaning ishlab chiqarish uskunasining mavjudligi bilan bog’liq bo’lib, firma hech narsa ishlab chiqarmasa ham, shu bilan bog’liq holda to’lanishi kerak. Firma o’zining doimiy ishlab chiqarish omillari xarajatlarini faqat o’z faoliyatini butunlay to’xtatib qo’yish orqali oldini oladi.
O’zgaruvchan xarajatlar(VS, o’zgaruvchan xarajatlar) Bu firma ishlab chiqarish hajmiga bog’liq bo’lgan xarajatlardir. Sʜᴎ firmaning o’zgaruvchan ishlab chiqarish omillari xarajatlarini ifodalaydi.Bularga xom-ashyo, yoqilg’i, energiya, transport xizmatlarining narxi va boshqalar kiradi. O’zgaruvchan xarajatlarning ko’p qismi, qoida tariqasida, mehnat va materiallar xarajatlarini hisobga oladi.
O’zgaruvchan omillarning xarajatlari ishlab chiqarish hajmining o’sishi bilan ortganligi sababli, mahsulot hajmining o’sishi bilan o’zgaruvchan xarajatlar ham ortadi. Umumiy (yalpi) xarajatlar ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori uchun – bu ma’lum bir mahsulotni ishlab chiqarish uchun zarur bo’lgan vaqtning ma’lum bir nuqtasidagi barcha xarajatlar. Firma ishlab chiqarish xarajatlarining haddan tashqari ko’payishidan o’zini kafolatlaydigan ishlab chiqarishning mumkin bo’lgan hajmlarini aniqroq aniqlash uchun o’rtacha xarajatlar dinamikasi o’rganiladi. O’rtacha konstantalarni farqlang (A.F.C.). o’rtacha o’zgaruvchilar (AVC) Umumiy PI o’rtacha ko’rsatkichlari (ATS) xarajatlar. O’rtacha doimiy xarajatlar (AFS) doimiy xarajatlar nisbati hisoblanadi (FC) chiqish uchun: AFC=FC/Q. O’rtacha o’zgaruvchan xarajatlar (AVQ o’zgaruvchan xarajatlar nisbati hisoblanadi (VC) chiqish uchun: AVC=VC/Q. O’rtacha umumiy xarajat (ATS) umumiy xarajatlar nisbati hisoblanadi (TC) Chiqish uchun: ATS= TC/Q=AVC+AFC, Chunki TS= VC+FC. O’rtacha xarajat ma’lum bir mahsulotni ishlab chiqarish yoki ishlab chiqarish to’g’risida qaror qabul qilish uchun ishlatiladi.
Xususan, agar mahsulot birligiga to’g’ri keladigan o’rtacha daromad bo’lgan narx kamroq bo’lsa AVC, keyin firma qisqa muddatda o’z faoliyatini to’xtatib, yo’qotishlarini kamaytiradi. Agar narx pastroq bo’lsa ATS, keyin firma salbiy iqtisodiy oladi; foyda va yakuniy yopilishini hisobga olish kerak. Grafik jihatdan bu pozitsiyani quyidagicha tasvirlash kerak. Agar o’rtacha xarajat bozor narxidan past bo’lsa, u holda firma daromadli ishlashi mumkin. Qo’shimcha mahsulot birligini ishlab chiqarish foydali yoki yo’qligini tushunish uchun daromadning o’zgarishini ishlab chiqarishning marjinal xarajatlari bilan solishtirish juda muhimdir.marjinal xarajat(MS, marjinal xarajatlar) – qo’shimcha mahsulot birligini ishlab chiqarish xarajatlari. Boshqacha qilib aytganda, marjinal xarajat – bu o’sish TS, Firma boshqa mahsulot birligini ishlab chiqarish uchun ĸᴏᴛᴏᴩᴏᴇga borishi kerak: XONIM= O’zgarishlar TS/ O’zgarishlar Q (MS = TC/Q). Marjinal xarajat tushunchasi strategik ahamiyatga ega, chunki u firma bevosita nazorat qila oladigan xarajatlarni belgilaydi. Firmaning muvozanat nuqtasi va maksimal foyda marjinal daromad va marjinal xarajatlar tengligida erishiladi.
Firma bu nisbatga erishsa, u ishlab chiqarishni ko’paytirmaydi, ishlab chiqarish barqaror bo’ladi, shuning uchun nomi – firma muvozanati. Qattiq. Ishlab chiqarish xarajatlari va ularning turlari. – tushuncha va turlari. “Firma. Ishlab chiqarish xarajatlari va ularning turlari” turkumining tasnifi va xususiyatlari. 2017, 2018 yil. Qattiq(korxona) – ishlab chiqarish omillarini muntazam ravishda birlashtirish orqali mahsulot va xizmatlarni ishlab chiqarish va sotish orqali o’z manfaatlarini amalga oshiradigan iqtisodiy bo’g’in. Barcha firmalarni ikkita asosiy mezon bo’yicha tasniflash mumkin: kapitalga egalik shakli va kapitalning kontsentratsiya darajasi. Boshqacha qilib aytganda: firma kimga tegishli va uning hajmi qancha. Ushbu ikki mezonga ko’ra tadbirkorlik faoliyatining turli tashkiliy-iqtisodiy shakllari ajratiladi. Bunga davlat va xususiy (yakka, shirkat, aktsiyadorlik) korxonalar kiradi. Ishlab chiqarishning kontsentratsiya darajasi bo’yicha kichik (100 kishigacha), o’rta (500 kishigacha) va yirik (500 kishidan ortiq) korxonalar ajratiladi. Korxonaning (firmaning) bozordagi barqaror (muvozanatli) mavqeini va farovonligini ta’minlaydigan mahsulot ishlab chiqarish uchun qiymati va tannarx tarkibini aniqlash mikrodarajadagi iqtisodiy faoliyatning eng muhim vazifasidir.
Ishlab chiqarish xarajatlari – Bu mahsulot yaratish uchun amalga oshirilishi kerak bo’lgan xarajatlar, pul xarajatlari. Korxona (firma) uchun ular sotib olingan ishlab chiqarish omillari uchun to’lov vazifasini bajaradi.Ishlab chiqarish tannarxining asosiy qismi ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish hisoblanadi. Agar ikkinchisi bir joyda ishlatilsa, ularni boshqa joyda ishlatib bo’lmaydi, chunki ular noyoblik va cheklanganlik kabi xususiyatlarga ega.
Misol uchun, cho’yan ishlab chiqarish uchun yuqori o’choq sotib olishga sarflangan pulni bir vaqtning o’zida muzqaymoq ishlab chiqarishga sarflash mumkin emas. Natijada, ma’lum bir manbadan ma’lum bir tarzda foydalanish orqali biz ushbu resursdan boshqa yo’l bilan foydalanish imkoniyatini yo’qotamiz. Shu sababli, biror narsa ishlab chiqarish to’g’risidagi har qanday qaror boshqa turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun bir xil resurslardan foydalanishni rad etishni talab qiladi.
Shunday qilib, xarajatlar imkoniyat xarajatlaridir. Tanlov narxi- bu bir xil resurslardan boshqa maqsadlarda foydalanish imkoniyatini yo’qotish nuqtai nazaridan hisoblangan tovar ishlab chiqarish xarajatlari. Iqtisodiy nuqtai nazardan, imkoniyat xarajatlarini ikki guruhga bo’lish mumkin: “aniq” va “yo’q”. Aniq xarajatlar ishlab chiqarish omillari va oraliq mahsulotlarni yetkazib beruvchilarga naqd pul to’lovlari shaklidagi imkoniyat xarajatlari.
Aniq xarajatlarga quyidagilar kiradi: ishchilarning ish haqi (ishlab chiqarish omilini etkazib beruvchi sifatida ishchilarga pul to’lash – mehnat); dastgohlar, mashinalar, asbob-uskunalar, binolar, inshootlarni sotib olish yoki ijaraga olish uchun pul xarajatlari (kapital etkazib beruvchilarga pul to’lash); transport xarajatlarini to’lash; kommunal to’lovlar (elektr energiyasi, gaz, suv); banklar, sug’urta kompaniyalari xizmatlari uchun to’lov; moddiy resurslar (xom ashyo, yarim tayyor mahsulotlar, butlovchi qismlar) etkazib beruvchilarning to’lovi.
|
| |