Tolali optik uzatish liniyalarini loyihalash bo‘yicha asosiy

10.4. Tolali optik uzatish liniyalarini loyihalash bo‘yicha asosiy
qoidalar
Tolali optik uzatish liniyalari (TOUL) ni loyihalashda, istiqbolli
loyihalash bilan bog‘liq, ishonchlilikni oshirish, ekspluatatsiya va
kapital xarajatlarni kamaytirish maqsadida, quyidagilarni ko‘zda tutish
tavsiya etiladi:
-
xattoki kichik o‘tkazish qobiliyatli tarmoq uchastkalarida ham
faqat bir modali optik tolali (OT) optik kabellarni ishlatish;
-
rezerv OTli optik kabellarini qo‘llash;
-
talab etilgan o‘tkazish qobiliyatli qismda boshlang‘ich
ma’lumotlarga
nisbatan,
liniya
traktining
yuqoriroq
tezlikli
apparaturasini qo‘llash.
Bir modali optik tolali optik kabellarning yaratilishi va kelgusi
mukammallashuvi, B*L ifodaning chegaraviy qiymatini keskin oshirish
imkonini yaratdi, bu erda V - uzatish tezligi, L - regeneratsiyalash
uchastkasi uzunligi. Masalan, eng arzon OTli optik kabel uchun L=100
km uzunlikda chegaraviy uzatish tezligi STM-16 (30 ming ARK) sathga
mos keladi.
Rezerv OTli optik kabellarni yotqizishning maqsadga muvofiqligi
bir necha afzalliklarga ega. Birinchidan, bu axborotlarni fazaviy
zichlashtirish deb ataluvchi, istiqbolli rivojlanishga TOUL ning
o‘tkazish qobiliyati bo‘yicha zahirani ta’minlaydi. Bunda optik
kabeldagi OTlar sonining 10 martaga ortishi TOUL inshootlariga
xarajatning atiga 20 % ga oshishiga olib keladi. Ikkinchidan, bu TOUL
ning ishlash ishonchliligini oshirish uchun rezerv optik toladan samarali
foydalanishni ta’minlaydi. Bunda rezerv OTlar ishlatilishi mumkin:
191
-
ishchi OT o‘rnini bosish uchun, agarda ishchi OT ning
parametrlari kabelni yotqizish yoki ekspluatatsiya qilishda ruxsat etilgan
chegaralar doirasidan chiqib ketgan bo‘lsa;
-
SRI TOUL uchun rezerv multipleksorlash ulanishini tashkil etish
uchun;
-
aloqani uzmasdan optik reflektometrni rezerv OT ga ulash yo‘li
bilan muntazam rivojlanuvchi rad etishlar sababini aniqlash va
lokalizatsiya qilish uchun, agar optik kabeldagi hamma OT lar uchun bu
sabab umumiy hisoblansa (masalan, erning siljishidan optik kabelda
bukilishlar yuzaga kelishida, ulovchi muftalar buzulganda va h.k.).
Talab etilgan o‘tkazish qobiliyatiga nisbatan liniya traktining
yuqori tezlikli, oxirgi apparatini qo‘llash maqsadga muvofiq.
SRI TOUL loyihalashda ham yuqori o‘tkazish qobiliyatli
apparaturani qo‘llashni ko‘zda tutish maqsadga muvofiq. STM-16
sinxron multipleksor narxi STM-4 multipleksor narxidan 30-40 % ga
qimmat, bu ham yana TOUL inshootlariga to‘liq xarajatlarni bir necha
foizgagina oshishiga olib keladi. Biroq SRI apparaturasining qo‘shimcha
o‘tkazish qobiliyati, istiqbolli rivojlanishda uzatish tezligini oshirish
zaruriyati talab etilgunga qadar, tarmoqda rezervlashlarni ishlatish
hisobiga ishonchlilik ko‘rsatkichlarini oshirish uchun samarali
ishlatilishi mumkin.
SHuningdek, TOUL ni loyihalashda quyidagilarni nazarda tutish
kerak:
-
mahalliy birlamchi tarmoqlarda (bir kuchaytirish uchastkali)
TOUL ni tashkil etish;
-
regional va magistral birlamchi tarmoqlarda ikki qo‘shni tarmoq
tugunlari o‘rtasida (bir kuchaytirish uchastkali) TOUL uchastkasini
tashkil etish, buning uchun zaruriyat tug‘ilganda optik kuchaytirgichlar
(OK) ni qo‘llash;
-
imkoniyatlariga va vazifasiga bog‘liq holda axborotlarni turli
zichlashtirish usullarini to‘lqin uzunligi bo‘yicha, vaqt bo‘yicha va
fazoviy zichlashtirish usullarini moslashuvchan ishlatish.
Darhaqiqat, TOUT komponentlarining zamonaviy darajasi,
birinchi avlod (Fabri – Pero lazerlari) nurlanish manbalari qo‘llanilgan,
etarlicha arzon va kompakt liniya traktining oxirga apparaturalari (LTA)
192
asosidagi mahalliy birlamchi tarmoqlarda bog‘lovchi liniyalarni tashkil
etishda, bir yoki bir necha shaffoflik darchalarida ishlashda barcha
mumkin bo‘lgan masofalarni bir kuchaytirish uchastkasibilan qoplash
imkonini beradi.
Bugungi kunda LTA ni ishlab chiqaruvchi ko‘pgina kompaniyalar,
aloqa vositalari bozorini ko‘zda tutgan holda, qoida bo‘yicha,
qoplanadigan so‘nishga bog‘liq holda (regeneratsiyalash uchastkasi
uzunligi 10 dan 150 km gacha), yagona konstruksiyada, lekin turli
narxlarda LTA ning butun bir oilasini ishlab chiqaradi, bu uning aloqa
oeratorlari tomonidan tarmoqlarda qo‘llanilishi bo‘yicha yuqori
moslashuvchanlikka olib keladi.
Optik kuchaytirgichlar (OK) ning yaratilishi va ularning LTA
tarkibida qo‘llanilishi regeneratsiyalash uchastkasining maksimal
chegaraviy qiymatini oshirish imkonini berdi, ya’ni ko‘pgina holllarda
TOUL trassasini zona ichi – regional va magistral birlamchi tarmoqlarda
xamroh tarmoq tugunlari orqali loyihalash imkoni yuzaga keldi.
OK ning kuyidagi uch turi aniqlangan:
OK
1
– to‘yinish quvvatining katta qiymatiga ega uzatish OK,
bevosita LTA ning optik uzatgichi (OUz) chiqishida signal quvvatining
sathini oshirish uchun ishlatishga mo‘ljallangan;
OK
2
– juda kichik shovqin sathiga ega qabul qilish OK, bevosita
LTA ning optik qabul qilgichi (OQq) kirishida uning sezgirligini
oshirish uchun ishlatishga mo‘ljallangan;
OK
3
– kichik shovqin sathiga ega oraliq OK, uni regeneratsiyalash
uchastkasi uzunligini oshirish uchun passiv tolaning uchastkalari orasida
o‘rnatish tavsiya etiladi.
Turli OK ning qo‘llash mumkin bo‘lgan sxemalari 10.1-rasmda
keltirilgan.
OK qo‘llanilgan LTA ning optik ulanish joylari regeneratsiyalash
uchastkasi uzunligining masofasi bo‘yicha V (very – juda uzun) va U
193
(ultra – eng katta uzunlikli) turdagi ulanish joylari tasniflangan. V
turdagi ulanish joylari UzOK + OK
1
+ QqOK sxemasiga yoki UzOK +
OK
2
+ QqOK sxemasiga U turdagi ulanish joylari esa UzOK + OK
1
+
OK
2
+ QqOK sxemalariga mos keladi.
10.1-rasm.Turli optik kuchaytirgichlarni qo‘llash sxemalari
OK ni LTA tarkibida qo‘llash imkoniyati TOUL xizmat talab
qilmaydigan regeneratsiyalash punktlari (XTQyRP) ning elektr ta’minot
muammolarini yuzaga kelmaslik imkonini beradi.
YUqori tezlikli SRI TOUT ning birinchi avlodlarini tadbiq etish
malakasi ko‘rsatgandek, TOUL ni loyihalashda va uni tashqi ruxsat
etilmagan ulanishlardan himoyalash zaruriyatiga bog‘liq holda imkon
qadar XTQyRP inshootlarini qo‘llamaslik ham maqsadga muvofiqdir.
Regional va magistral birlamchi tarmoqlarda bir kanalli TOUT
uchun OK
3
ni qo‘llash ko‘pgina xolatlarda maqsadga muvofiq, chunki
XTQyRP ning elektr ta’minoti muammolarini xal etish imkonini
bermaydi (10.1, v-rasmdagi sxemada masofa OK
3
kiritadigan
UzQ
ОК
1
QqQ
UzQ
ОК
2
QqQ
194
qo‘shimcha shovqin tufayli 10.1, g-rasmda xar doim bir kuchaytirish
uchastkasigako‘p). Boshqa tomondan, mavjudligi bo‘yicha OK
2
+ OK
1
zanjirni texnologik namoyon etuvchi OK
3
tan narxi bo‘yicha STM-4
sathidagi SRI regeneratorining narxi bilan o‘lchanadigan darajadadir.
Shu sababli juda past tezlikli tizimlar uchun (regeneratorli) XTQyRP ni
tashkil etish, xizmat talab qilmaydigan (OK
3
li) kuchaytirish punkti
(XTQyKP) ni tashkil etishga nisbatan iqtisodiy jihatdan ustun
hisoblanadi.
Biroq, OK
3
ni ishlatish samaradorligi, ulardan xattoki bir kanalli
TOUT uchun optik tarmoqqa ulanishlarda foydalanishda va to‘lqin
uzunligi
bo‘yicha
zichlashtirilgan
TOUT
uchun
barcha
telekommunikatsiya tarmoqlari uchastkalarida keskin ortadi.
Aloqa
tarmoqlarining
kelgusi
rivojlanishida
loyihalashda
(o‘tkazish qobiliyati bo‘yicha) an’anaviy tarzda butun rivojlanish davri
rivojlanishning katta (liniya – kabeli inshootlarni almashtirish, ya’ni
yangi uzatish liniyasini qurish) va kichik (LTA ni eng yuqori tezlikka
almashtirish) hisobiy davrlari deb ataladigan alohida bosqichlarga
ajratiladi.
Vaqt omilini hisobga olish bilan texnik vositalar tarkibini
optimallashtirish
bu
bosqichlarning
har
birida
xarajatlar
samaradorligining taxlil natijalari bo‘yicha amalga oshiriladi.
Zamonaviy optik kabellarning imkoniyatlari TOUL ni jihozlashda
o‘tkazish qobiliyatining katta zahirasini ta’minlaydi, bu aloqa tarmog‘ini
optimallashtirish jarayonida rivojlanishning katta davrlarini hisobga
olmaslik imkonini beradi. Boshqacha aytganda, rivojlanish davri
mobayniga aloqa tarmog‘ini loyihalashda shunday turdagi OT li optik
kabellar tanlanadiki, bu OT loyihalashtirilayotgan rivojlanish davri
oxiriga TOUL ning talab etiladigan o‘tkazish qobiliyatini ta’minlashi
kerak.
Bundan tashqari, yuqorida aytib o‘tilgandek, rivojlanish davrining
boshida talab etilgan o‘tkazish qobiliyatiga nisbatan o‘tkazish
195
qobiliyatining katta zahirasiga ega bo‘lgan apparaturani qo‘llash uchun
iqtisodiy asoslangan, qator shart – sharoitlar mavjud.
Natijada zamonaviy TOUL asosidagi taomoqni loyihalashda butun
rivojlanish davrida texnik vositalar tarkibini optimallashtirish jarayoni
yuqori darajada soddalashadi, chunki vaqt omili hisobga olinmay,
mohiyati bo‘yicha kapital xarajatlarni optimallashtirish amalga
oshiriladi. Vaqt omili rivojlanish jarayonida TOUL ning o‘tkazish
qobiliyatini bosqichma – bosqich oshirishda namoyon bo‘ladi, bu TOUL
ni qurishda boshlanishiga nisbatan kapital xarajatlar (va mos ravishda
ekspluatatsiya xarajatlari) ning haqiqatdan juda kichik darajada ortishi
bilan kuzatiladi.
Lekin, aynan ana shu istiqbolli rivojlanishga TOUL ni
loyihalashda axborotlarni zichlashtirishning barcha mumkin bo‘lgan
usullaridan foydalanishni shartlaydi.
Mohiyati bo‘yicha, zamonaviy TOUL uchun texnik vositalar
tarkibini optimallashtirish bu birinchi navbatda
R
opt
= n·m·B
(10.1.)
ifoda bilan aniqlanuvchi, o‘tkazish qobiliyati bo‘yicha optik kabelning
optimal resursini tanlashdir. Yuqoridagi munosabatda n – OT soni,
shuningdek, rezerv tolalar soni ham; V – ma’lum L uzunlikli
regeneratsiyalash uchastkasidagi chegaraviy uzatish tezligi (OT turi,
apparatura xarakteristikalari va B * Lko‘paytmani oshirish imkonini
beruvchi boshqa imkoniyatlar bilan aniqlanadi); m – ma’lum B va L
dagi optik kanallarning chegaraviy soni (OT turi, apparatura
xarakteristikalari va to‘lqin uzunligi bo‘yicha ajratilgan TOUT uchun
xarakterli bo‘lgan nochiziqli effektlar ta’sirini kamaytiruvchi boshqa
imkoniyatlar bilan aniqlanadi).
|