Tranzistor - Rezistorlar Rezistor

Tranzistor (inglizcha: transfer — koʻchirmoq va rezistor) — elektr tebranishlarni kuchaytirish, generatsiyalash (hosil qilish) va oʻzgartirish uchun moʻljallangan 3 elektrodli yarimoʻtkazgich asbob hamda mikroelektronika qurilmalarining asosiy elementi.
Tranzistorlar tuzilishi, ishlash prinsipi va parametrlariga koʻra 2 ta sinfga ajratiladi — bipolyar va maydoniy (unipolyar) tranzistorlar. Bipolyar tranzistorlarda ikkala turdagi (p-tipli va n-tipli) oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan yarimoʻtkazgichlar ishlatiladi. Bipolyar tranzistor, oʻzaro yaqin joylashgan p-n oʻtish hisobiga ishlaydi va baza-emitter oʻtishi orqali tokni boshqaradi. Maydonli tranzistorlarda faqat bir turdagi (n-tipli yoki p-tipli) yarimoʻtkazgichlar ishlatiladi. Bunday tranzisorlarning bipolyar tranzistorlardan asosiy farqi shundaki, ular kuchlanishni boshqaradi, tokni emas. Kuchlanishni boshqarish zatvor va istok orasidagi kuchlanishni oʻzgartirish orqali amalga oshiriladi.
Hozirgi kunda analog texnikalar olamida bipolyar tranzistorlar (BT) (xalqaro atama — BJT, Bipolar Junction Transistor) asosiy oʻrinni egallagan. Raqamli texnikalar sohasida esa, aksincha maydoniy tranzistorlar bipolyar tranzistorlarni siqib chiqargan. Oʻtgan asrning 90-yillarida, hozirgi davrda ham elektronikada keng miqyosda qoʻllanilayotgan bipolyar-maydoniy tranzistorlarning gibrid koʻrinishi — IGBT ishlab chiqildi.
1956-yilda tranzistor effektini tadqiq qilgani uchun William Shockley, John Bardeen va Walter Brattain fizika boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlanishgan.
1980-yilga kelib, oʻzining kichik oʻlchamlari, barqaror ishlashi, iqtisodiy jihatdan arzonligi hisobiga tranzistorlar elektronika sohasidan elektron lampalarni siqib chiqardi. Shuningdek, kichik kuchlanish va katta toklarda ishlay olish qobiliyati tufayli, elektromagnit rele va mexanik uzib-ulagichlarga ehtiyoj qolmadi.
Elektron sxemalarda tranzistor „VT“ yoki „Q“ harflari bilan hamda joylashgan oʻrniga muvofiq indeks bilan belgilanadi. Masalan, VT15. Rus tilidagi adabiyotlar va hujjatlarda esa XX asrning 70-yillariga qadar „T“, „PP“ (poluprovodnikoviy pribor) yoki „PT“ (poluprovodnikoviy triod) kabi belgilanishlar ham ishlatilgan.
Diodlar
Diodlar Diod - bu oqimni asosan bir yo'nalishda (assimetrik o'tkazuvchanlik) o'tkazadigan ikki terminalli Elektron komponent. Bir yo'nalishda past (ideal nol) qarshilik, ikkinchisida esa yuqori (ideal cheksiz) qarshilik mavjud.
Silikon diodning yaqindan ko'rinishi. Anod o'ng tomonda; katod chap tomonda (u yerda qora chiziq bilan belgilangan). Ikki o'tkazgich orasidan kvadrat kremniy kristalini ko'rish mumkin.
Pastki: ko'prikni to'g'rilash moslamasi. Ko'pgina diodlarda oq yoki qora bo'yalgan tarmoqli diod o'tkazayotganda elektronlar oqadigan katodni aniqlaydi. Elektron oqimi an'anaviy oqim oqimining teskarisidir.
Vakuum trubkasi diodining tuzilishi. Filamentning o'zi katod bo'lishi mumkin yoki odatda (bu erda ko'rsatilganidek) katod bo'lib xizmat qiladigan alohida metall naychani isitish uchun ishlatiladi.
Bugungi kunda eng ko'p qo'llaniladigan yarimo'tkazgichli diod, ikkita elektr terminaliga ulangan p-n birikmasiga ega bo'lgan yarimo'tkazgichmaterialining kristalli qismidir. U eksponensial oqim-kuchlanish xususiyatiga ega. Yarimo'tkazgichli diodlar birinchi yarim o'tkazgichli elektron qurilmalar edi. Kristalli mineral va metall o'rtasidagi aloqada assimetrik elektr oʻtkazuvchanlikini kashf qilish 1874 -yilda nemis fizigi Ferdinand Braun tomonidan amalga oshirilgan. Hozirgi kunda ko'pchilik diodlar kremniydan qilingan, ammo geliy arsenid va germaniy kabi boshqa yarim o'tkazgichlar ham qo'llaniladi.
Eskirgan termion diod - bu ikki elektrodli vakuumli trubka, isitiladigan katod va plastinka bo'lib, unda elektronlar faqat bitta yo'nalishda, katoddan plastinkaga oqishi mumkin.Ko'p foydalanish orasida diodlar o'zgaruvchan tok (AC) quvvatini to'g'ridan-to'g'ri oqimga (DC), radio qabul qiluvchilarda demodulyatsiya qilish uchun rektifikatorlarda topiladi va hatto mantiqiy yoki harorat sensori sifatida ishlatilishi mumkin. Diodning keng tarqalgan varianti yorug'lik chiqaradigan diod bo'lib, u elektr yoritgichi va elektron qurilmalarda holat ko'rsatkichlari sifatida ishlatiladi.
|