Tayanch so’z va iboralar - 1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari

|
1-ma’ruza temir yo‘l transportida mehnat muxofazasining o‘rni va vazifalari
|
bet | 10/47 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #144059 |
Bog'liq MM MA\'RUZA mehnat muhofazasiTayanch so’z va iboralar:
Kasb kassalligi, gaz, shovqin, zararli changlar, gigiyena,ishlab chiqarish,metal changlar ,qo’rg’oshin,yer, atmosfera,nur,angedrid gaz,uglerod,neft,bug’ qozonlari,kadmiy, simob,noorganik gazlar oltingugurt ikki oksidi, is gazi, azot oksidi, ozon, kremniy ikki oksidi DDT, xlorli vinil,benzin.
Mehnat qilish jarayonida kishi organizmiga salbiy ta'sir etadigan ishlab chiqarishning nomaqbul omillari natijasida yuzaga keladigan inson sog'lig'idagi o'zgarishlar kasb kasalligi deb ataladi. Ishlab chiqarishda kasb kasal-liklari ish joylaridagi havoning changlanishi, gaz, shovqin va tebranishlar ta'siridan hamda havo harorati, bosimi, namligining o'zgarib turishi natijasida paydo bo'ladi. Ishlab chiqarishdagi nomaqbul omillarning kishi organizmiga uzoq muddat ta'sir etishi oqibatida ishchi kasb kasalligiga cha-linishi, natijada ish qobiliyatini vaqtincha yoki butunlay yo'qotishi mumkin. Ishchilarning doimo sog'lom yurishlari va mehnat qobiliyatlarini yo'qotmasliklarida shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish katta rol o'ynaydi (6-rasm). Tana va qo'lning toza bo'lishi, ovqatlanishdan oldin qoini doimo sovunlab yuvish, o'zini va kiyimlarini ozoda tutish, vaqtida ovqatlanish va ish bilan dam olishni to'g'ri tashkil qilish — shaxsiy gigiyenaning asosiy talablari hisoblanadi.
Ishlab chiqarishda havo muhitini sog'lomlashtirish
Zararli changlarni inson sog'lig'iga ta'siri hamda ulardan himoyalanish yo 'llari. Ishlab chiqarishdagi ko'pgina jarayonlar turli xil tarkibdagi chang va gazlarni ajralib chiqishi bilan amalga oshadi. Shu sababli, sof toza havo deyarli uchramaydi va havo tarkibida doimo ma'lum miqdorda (1m3 toza havo tarkibida 0,25 mg dan 0,5 /mg gacha) changlar bo'ladi. Changlar ko'rinishi va tarkibiga bog'liq holda quyidagi guruhlarga bo'linadi: organik, noorganik (mineral) va metall changlari. Yirik changlar nafas olganda burun bo'shlig'ida qolib, o'pkaga kirmaydi. Mayda changlar esa (asosan, o'lchami 10 mk dan kichik bo'lgan changlar) nafas orqali burun bo'shlig'idan o'tib, o'pkaga o'rnashadi va vaqt o'tishi bilan turli xil kasalliklarni keltirib chiqaradi. Ayniqsa, diametri 0,3 mikrometrdan kichik changlar qonga tushishi ham mumkin. Changlar o'z zarrachalari yuzasida turli xil zararli moddalar (mishyak, berilliy, kadmiy, nikel, qo'rg'oshin, xrom, mis, asbest, vanadiy va boshqalar) bilan bog'lanib, insonning kuchli
zaharlanishiga sabab bo'ladi.
Yuqorida keltirilgan chang turlari ichida, ayniqsa, metall changlari, jumladan qo'rg'oshin changlari inson uchun juda xavfli. Qo'rg'oshin changlarining havo tarkibidagi juda oz kontsentratsiyasi ham inson sog'lig'iga salbiy ta'sir etadi. Masalan, 100 ml qon tarkibida 35 mkg qo'rg'oshin bo'lishi insonning bosh miyasi funicsiyasining buzilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, qo'rg'oshin qonda gemoglobin sintezining buzilishiga, muskul tizimlarini susayishidan tortib shni
Iqlimga ta'sir etuvchi muhim omil — Yerning issiqlik balansi. Albatta, bu quyosh nurlari ta'sirida yuzaga keladi. Hozirgi vaqtda «Yer - atmosfera» li/imi issiqlik tengligi holatida bo’lib, yerga tushadigan 100% qisqa to’lqinli quyosh nurlarining o'rtacha 18% atmosferada yutiladi (3% bulutlar va 16% havo orqali), 30% kosmosga qaytariladi (20% bulutlar va 6% havo liamda 4% yer yuzasi orqali). Qolgan 51% qisqa to'lqinli quyosh nurlari yer yuzasida yutiladi. Shundan 21% qayta nurlanib, uzun to'lqinli nurlar ko'rinishida qaytadi, 30% esa sezilarli (7%) va yashirin (23%) issiqlik ko'rinishida atmosferaga uzatiladi. Ushbu keltirilgan nurlar balansi yerning «Issiqlik xo'jaligi» asosini tashkil etadi. Qabul qilingan nurlarning qaytgan nurlarga nisbati «albedo» deb ataladi. Maksimal qaytarish xususiyatiga ega boigan mutlaq oq jismning albedosi birga teng. Yerning albedosi 0,30 ni tashkil etadi. Lekin, insoniyat tomonidan yerdan noto'g'ri (bydalanish, o'rmonlarning kesilishi, cho'l yerlarni haydalishi, sun'iy suv havzalarini barpo etilishi, atrof-muhitga minglab tonna chiqindilarning chiqarilishi, ishlab chiqarish jarayonlari natijasida tonnalab zaharli gaz va moddalarning atmosferaga chiqarilishi issiqlik balansining o'zgarishiga olib kelmoqda. Masalan, havo tarkibida karbonat angidrid gazining ortishi ma'lum miqdorda iqlimning isishiga olib kelishi mumkin.
Karbonad angidrid.Igazi rangsiz gaz bo'lib, uning sof, toza havo tarkibidagi miqdori 0,03% ni tashkil etadi. Ushbu gaz tirik organizmlami nafas olishida, neft va gazni yoqishjarayonida, bug' qozonlarida, issiqlik elektr stansiyalarida, avtomobil ishlashi vaqtida ajralib chiqadi. Keyingi yuz yil ichida havo tarkibidagi karbonad angidrid miqdori 14% ga, hozirgi vaqtda esa har yili 0,4% ga ortib bormoqda. Industrial era (taxminan 1860-yillar) dan hozirgi vaqtgacha 140 mlrd tonnaga yaqin uglerod atmosferaga chiqarilgan, hozirgi vaqtda esa atmosferaga jahon bo'yicha yiliga 8 mlrd tonnaga yaqin uglerod chiqarilmoqda. Ushbu gazning havo tarkibidagi miqdorining oitib borishi atmosferada ma'lum qatlam hosil qilib, issiqlikni kosmosga uzatilishini susaytiradi. Havo tarkibida karbonad angidrid gazining ma'ium miqdorda ortishi natijasida 2030-yiiga borib havoning isishi 1,5—2,5°C ga yetishi taxmin qilinmoqda. Haroratning ortishi esa okean sathining ko'tarilishiga olib keladi. Bundan tashqari, millionlab kishilar havoning ifloslanishi va ifloslangan suvdan iste'mol qilish oqibatida jigar hamda turli xil yuqumli va allergik kasalliklar bilan kasallanmoqda.
Hozirgi vaqtda sanoat va avtomobil transporti tomonidan atmosferaga chiqariladigan uglerod oksidining (is gazi) yillik miqdori taxminan 8 million tonnaga yetadi.
Yuqorida keltirilgan gaz va zararli moddalardan tashqari, oltingugurt, simob, qo'rg'oshin, asbest, uglerod, azot oksidi, uglevodorodlar, ammiak va shunga o'xshash minglab zaharli moddalar ishlab chiqarish chiqindilari sifatida atmosferaga chiqarilmoqda.
|
| |