nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Битираётган мутахассисларни тайёрлашнинг сифатига қўйиладиган талабларнинг кескин ошиб кетгани, мураккаб масалаларни ечишга фанлараро ёндашувнинг зарурияти - bet 54

112
4.ASSEMBLER TILIDA DASTURLASH ASOSLARI
4.1. Assembler tushunchasi va uning vazifalari
Yuqori sath tillari hisoblangan
C, C+
va
Java
kabi dasturlash tillarida
yozilgan bitta operatorni amalga oshirish uchun, bir nechta mashina
buyruqlarini bajarish kerak bo‘ladi. Har bir operatorga bittadan mashina
buyrug‘i to‘g‘ri keladigan til esa –
assembler tili
deb ataladi. Har bir
assembler tili yoki assemblerlar, mashina buyruqlarining nomlari
qisqartirib yozilgan –
mnemonikalarga
,
ya’ni ma’noga ega qiskartirilgan
so‘zlarga asoslanadi [1,16,18]. Masalan: qo‘shish –
ADD
, ayrish –
SUB
,
ko‘chirib yozish –
MOV
, bir qiymatga orttirish –
INC
va boshqa mashina
buyruqlari kabi. Assembler tilida ham – konstantalarni, o‘zgaruvchilarni,
xotira adreslarini ifodalovchi metkalarni tavsiflash uchun, simvollardan
iborat
nomlar
qo‘llaniladi. Assembler tilida yozilgan dasturni
assemblerlash yoki translyasiya (kompilyasiya) qilish natijasida, real
apparat muhitda - Pentium 4, Motorola, UltraSPARC yoki 8051
protsessorlaridan biri o‘rnatilgan kompyuterda bajarilishga tayyor
ikkilik
sonlarda ifodalangan
dastur hosil bo‘ladi. Ushbu xolatni УМПК-80M
o‘quv mikroprotsessorli komplekti uchun yozilgan, 4.1-rasmda keltirilgan
dastur yordamida tushuntirish mumkin. Bu dastur tezkor xotira
qurilmasining
0B00
adresi bo‘yicha yozilgan sonni o‘qiydi, uning inkorini
aniqlaydi, hamda natijani
0B01
adresi bo‘yicha tezkor xotira qurilmasiga
qaytib yozib qo‘yadi.
Dasturlarni yozishda barcha sonlar o‘n oltilik sanoq sistemasida
ifodalanadi. Dasturdagi buyruqlar -
bir, ikki yoki uch baytli
bo‘lib, mos
holda hotiraning bitta, ikkita yoki uchta yacheykasini egallashlari mumkin.
Buni
4.1-rasmdagi
dasturni
assemblerlagandan
keyingi
holatini
ko‘rsatuvchi 4.2 va 4.3- rasmlar asosida tushunib olish mumkin.
Buyruqlarning formatlari qanday ekanligini tushinib olish uchun,
dasturni 4.4-rasmdagi bitta qatorda, bitta buyruq keltirilgan ko‘rinishda
yozib olamiz. Bunda har bir buyruqning boshlang‘ich adresi ko‘rsatiladi va
buyruqning uzunligiga qarab (
-10 
3x10^6 -3x10^7 - Elektrotehnika va elektronika

84
6.2-rasm. Burchakli o’zgarishni masofaga sinxron uzatish sxemasi.
O‘zi yozar qurilmalar.
Autonics SCM-USU2I USB-interfeysiga ega harorat qaydlagichi
2-kanalli, bir vaqtning o‘zida
alohida kanal bo‘yicha ma’lumotlarni haqiqiy vaqt oralig‘ida 50 mks davomida 1 qiymat tezlik bilan. Ishlab
chiqaruvchi kompaniya:
Autonics Corporation
6.3-rasm. Autonics SCM-USU2I USB-interfeysiga ega harorat qaydlagichi.
Autonics KRN50 ma’lumotlarni kombinirlangan qaydlagichi
-Mazkur qurilma eni 50 mm....gacha
bo‘lgan tasmali qog‘ozda termografik bosmani ta’minlaydi. Ishlab chiqaruvchi kompaniya:
Autonics
Corporation
85
6.4-rasm. Autonics KRN50 - bu ma’lumotlarni kombinirlangan( qog‘ozda va elektronli displeyda)
raqamli va grafik formatda qaydlovchi qurilma.
Nazorat savollari - Elektrotehnika va elektronika

89
II bob. 7-mavzu.
NOELEKTRIK KATTALIKLARNI O‘LCHOVCHI KONTROL-O‘LCHASH ASBOBLARI VA IKKILAMCHI
USKUNALAR. MEXANIK KUCH VA MOMENTLARNI O‘LCHOVCHI KONTROL-O‘LCHASH ASBOBLARI.
Reja:
7.1. Umumiy ma’lumotlar.
7.2. Prujinali, gidravlik va elektr dinamometrlar.
7.3. Aylanuvchi momentlarni o‘lchash asboblari.
7.4. Vibrometrlar.
7.1. Umumiy ma’lumotlar.
Dinamometrlarning o‘lchash poyoni (GOST 13837-79 standar talablariga muvofiq) 7.1-jadvalda
keltirilgan qiymatlarga mos kelishi kerak.
7.1-jadval
O‘lchash poyoni
Me’yor, kN
Eng ko‘pi bilan
0,10
0,20 0,50 1,0 2,0 5,0 10 20 50 100 200
500
Eng kami bilan,
dan kam emas
0,010 0,020 0,050 0,10 0,20 0,50 1,0 2,0 5,0 10 20
50
Dinamometrlarning aniqlik sinfi 0,5, 1 va 2 qilib tayyorlanadi.
Dinamometr – bu shunday o’lchash vositasiki, uning yordamida kuch
va kuchning momenti
o’lchanadi.
Dinamometrlar jismga tashqi ta’sir(boshqacha
aytganda, kuch ta’siri)
intensivligini,
mazkur
kuchning burovchi ta’sirini, ya’ni kuchlar momentini(ichki kuchlanishlar uchun uni burovchi moment ham
deb atashadi) yoki kuch tomonidan bajarilayotgan ishni aniqlash uchun mo‘ljallangan.
Tok turiga ko’ra elektr yuritmalarni turlari -

213
Elektr yuritma nazariyasida elektr motor bilan texnologik mexanizm qarshilik momenti orqali
bog‘langan.
Texnologik mexanizmning motor valiga ko‘rsatuvchi ta’siri qarshilik momenti deb aytiladi. Texnologik
mexanizm qarshilik momentini ishchi organ tezligiga bog‘liqlik grafigiga texnologik mexanizmning mexanik
xarakteristikasi deyiladi.
Qarshilik momentlari ikki xil bo‘ladi:
• Reaktiv;
• Aktiv.
Aylanish tezligi yo‘nalishiga qarama-qarshi bo‘lgan qarshilik momentlari reaktiv momentlar deyladi.
Bunday qarshilik momentlariga asosan ishqalanish kuchlaridan hosil bo ‘lgan qarshilik momentlari kiradi.
Harakat yo‘nalishiga bog‘liq bo‘lmagan qarshilik momentlari aktiv qarshilik momentlari deb ataladi.
Bu guruhga asosan potentsial kuchlar ta’sirida vujudga keladigan qarshilik momentlari kiradi. Ko‘tarish-
tushirish transport mexanizmlari, siqilgan prujina ta’sirida hosil bo‘lgan momentlar ushbu guruhga misol
bo‘la oladi. Bu momentlar motor valini tormozlashi yoki aylantirishi mumkin.
Qarshilik momentlari motor valiga keltirish formulalari orqali keltiriladi. Bunda tezligi o ‘zgaradigan
har bir bo‘g‘inda uzatish koeffitsienti hisobga olingan holda birin-ketin ishchi mexanizmdan motor tomonga
hisoblab kelinadi. Bundan tashqari har bir bo ‘g ‘indagi isroflar ish koeffitsientlari orqali hisobga
olinadi[3].
Mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi

82
•
Agrosanoat majmuyi mehnat resurslariga nisbatan proteksionistik tadbirlarni o’tkazish va
aholining turli qatlamlari uchun davlat ta’minotiga erishish;
•
Ishlab chiqarish, saqlash, qayta ishlash va oziq-ovqat mahsulotlarini taqsimlash tizimida
mehnat resurslarining optimal balansini qo’llab quvvatlash;
•
Agrosanoat majmui tizimini energiya va resurslarni tejaydigan texnologiyalarga
yo’naltirish;
•
Agrosanoat majmui faoliyati ta’minoti va davlat rejalashtirish tizimlarining harakat qilishi.
Nazorat uchun savollar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

83
12.
Karimov I.A. Davlatimiz mulkini xususiylashtirish va ko’p ukladli iqtisodiyot asoslarini
shakllantirish.T.: «O’zbekiston» 1995 yil
13.
Karimov I.A. Qishloq xo’jaligini isloh qilish. Agrar munosabatlarning yangi turini
shakllantirish. T.: «O’zbekiston» 1995 yil 58 bet.
14.
Karimov I.A. Xususiylashtirish jarayonlarini chuqurlashtirish va raqobatchilik muhitini
shakllantirish iqtisodiy islohotlar ikkinchi bosqichni asosiy vazifasi. T.: «O’zbekiston» 1995
yil 179 bet.
15.
Karimov I.A. Dehqonchilik taraqqiyoti – farovonlik manbai. T.: «O’zbekiston» 1996 yil 58
bet.
16.
Karimov I. A. Qishloq istiqboli - yurt istiqboli. T.: 1996 yil 115 bet.
17.
Karimov I.A.O’zbekiston buyuk kelajak sari- T.: O’zbekiston, 1999 yil.
18.
Kayumov F., Abdullayev R. Arendnыy podryad v selskom xozyaystve Uzbekistana. T.:
«Mexnat» 1983 yil.
19.
Kayumov F. Effektivnost APK v usloviyax perexoda k rыnku M.: INO «Poligran» 1992 yil.
20.
Nosirov N., Abdullayev M. Bozor iqtisodi asosi. T.: 1991 yil
21.
Xolmo’minov Sh.R. Rыnok truda. Problemы formirovaniya i regulirovaniya. T.: «Fan» 1994
yil.
-jadval 
Meva va rezavorchilikda hosildorlik va 1 s. asosiy mahsulot tannarxi

428
15.6.Mashg’ulot. Tokchilikning samaradorligini oshirish imkoniyatlari
1.Darsning maqsadi: Talabalar tokchilik iqtisodiga doir ma’ruza matnlariga tayangan holda, olgan
bilimlarini amaliy dars davomida mustahkamlab,tokchilik tovar mahsulotlarining rentabelligi
keyingi yillarda bozor iqtisodiyoti qonunlari talablari darajasida tashkil topadi. Bu ko’rsatkich
asosan sotish baholarining nisbatan oshishi hisobiga erishilgan. Ko’pchilik xo’jaliklarda yildan-
yilga 1 s tokning tannarxining ko’tarilishi kuzatilmoqda.sodir bo’layotganligini aniqlash.
2.Darsining ta’minoti.
Darsda absolyut va nisbiy ko’rsatkichlarni hisoblashga imkon beradigan
jadvallar ishlatiladi. Bu jadvallar viloyat va alohida olingan yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida
to’ldiriladi va hisoblanadi.
3. Darsning borishi.
A) O’tgan darsni so’rash.
B) Yangi mashg’ulot mavzsini tushuntirish.
D) Talabalarning mustaqil ishlari uchun topshiriq.
Reja:
1. Tokchilikning xalq xo’jaligidagi axamiyati
2. Tokchilikning rivojlanishi, hozirgi axvoli va istiqbollari
3. Tokchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
Topshiriqning mazmuni
1.Tokchilikda hosildorlik va 1 s. asosiy mahsulot tannarxi aniqlansin.
2 Uzum ishlab chiqarish xarajatlarining moddalar bo’yicha tarkibi aniqlansin.
3.Uzum ishlab chiqarishda mehnat unumdorligi va mahsulotning mehnat sig’imi aniqlansin.
Agrosanoat majmuining iqtisodiy va ijtimoiy samaradorligi

81
tarmoqlari va ishlab chiqarishlarini proporsional va muvofiq holatda rivojlantirishni ta’minlash,
ularning moddiy-texnika ba’zasini mustahkamlash, pirovard mahsulotni olishda xodimlarning
moddiy manfaatdorligini oshirish va mehnat sharoitlarini yaxshilash zarur.
Agrosanoat majmuini samarali rivojlantirish har bir soha, tarmoq va ishlab chiqarish
xodimlariga me’yoriy sharoitlarni ta’minlash uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratadi. Bu ishlab
chiqarishdagi shikastlanishlarnikamaytirish, xodimlar kasallanishini kamaytirish, mehnat
resurslaridan foydalanishni yaxshilash bilan xarakterlanadi. Agrosanoat majmuiga kiruvchi
korxona va tashkilotlarda ijtimoiy-madaniy obyektlarni qurish, ishlash va dam olishga ijtimoiy
sharoitni yaxshilash, kadrlarni takror ishlab chiqarish uchun imkoniyat mavjud.
Xorijiy adabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

84
15.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori «Chorvachilikda isloxotlarni
takomillashtirish hamda dehqon (fermer) xo’jaliklarini va xususiylashtirilgan fermalar
manfaatlarini himoya qilish to’g’risida» 1994 yil 23 fevral. O’zbekiston Respublikasi
«Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil 79 bet.
16.
O’zbekiston Respublikasi «Chet el investisiyalari to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekistonning
yangi qonunlari» T.: «Adolat» 1992 y.
17.
O’zbekiston Respublikasi Oliy kengashining XI sessiya materiallari 1998 yil.
Darsning borishi - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

425
5.Sotilgan sabzavotning to’liq tannarxi, o’rtacha bahosi va rentabelligi aniqlansin.
1-jadval
Sabzavot ekin maydonining jami ekin maydonlaridagi salmog’i va hosildorligi.
Ekin turi
11.
Ekin maydoni
Hosildorlik, s/ga
12.
13.
Gektar
Jamiga nisbatan, %
4.Ochiq turdagi
5.Yopiq turdagi
Jami
100
2-jadval
Sabzavotchilikning asosiy va yordamchi mahsulotlari o’rtasida xarajatlarning
taqsimlanishi tarkibi va 1 s. asosiy mahsulotning tannarxi
Ekin turi
Ja-mi
xara
jat,
ming
so’m
Asosiy
mahsu-
lot
miqdo-
ri,s.
Mahsulotga olib borilgan xarajatlar
1 s. asosiy
mahsu-
lotning
tannar-xi,
so’m
Asosiy
yordamchi
miqdori jamiga
nisba
tan,%
miqdo
ri
jamiga
nisba
tan,%
Ochiq
turdagi
Yopiq
turdagi
Ta’lim metodlari - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

85
guruhlarda ishlashga mo’ljallangan
auditoriya
Monitoring va baholash
Og’zaki nazorat, savol-javob, reyting
tizimi asosida baholash.
MA’RUZA MASHG’ULOTINING TEXNOLOGIK HARITASI
Ish
bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
ta’lim beruvchi
ta’lim oluvchi
1 - bosqich.
O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
1.1.Talabalar davomati aniqlanadi, auditoriya va
talabalarning darsga tayyorgarligi tekshiriladi.
1.2.Bugungi kundagi yangiliklar va mavzuning
ahamiyati.
1.3.O’tilgan mavzu bilan bog’lash, mavzu, uning
maqsadi, o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan natijalar
ma’lum qilinadi.
1.1. Eshitadi, yozib oladi.
2 - bosqich.
Asosiy
qism
(60 daqiqa)
2.1.Ma’ruza matni mavzusining matni tarqatiladi.
Reja, tayanch tushunchalar bilan tanishish taklif
etiladi.
2.2.Slaydlardagi ko’rgazma va sharhlar asosida yer
islohoti, uning amalga oshirilishi,
mulkni
davlat
tasarrufidan
chiqarish
va
xususiylashtirish oldida turgan muammolar va
vazifalar nimadan iborat ekanligini tayyorlab kelingan
chizma orqali talabalar hukmiga havola etiladi. Dars
davomida talabalarni faollashtiruvchi savollar o’rtaga
tashlanadi. Har bir rejadagi savol bo’yicha xulosalar
qilinadi.
2.3.Keltirilgan tayanch tushunchalarni chuqurroq
izohlash maqsadida talabalarga Klaster texnikasi
qo’llaniladi.
2.1. Eshitadi.
Navbat
bilan
bir-birini
takrorlamay
atamalarni
aytadi.
O’ylaydi, javob beradi va
to’g’ri javobni eshitadi.
2.2.Muammoli vaziyatda o’z
fikri bilan, muammoni xal
qilish yo’llarini qidiradi.
2.3.Eslab qoladi, yozadi.
Har bir savolga javob
berishga harakat qiladi.
Ta’rifni yozib oladi, misollar
keltiradi
3 - bosqich.
Yakuniy
(10 daqiqa)
3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi, qilingan ishlarni
kelgusida kasbiy faoliyatida muhim ahamiyatga ega
ekanligiga talabalar e’tiborini qaratadi.
3.2.Faol qatnashgan talabalarni baholaydi.
3.3.Mavzu bo’yicha test topshiriqlarini beradi.
3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
3.1.
O’z-o’zini,
o’zaro
baholashni o’tkazadi.
3.2. Savol beradilar, javob
beradilar.
3.3. Mavzu bo’yicha test
topshiriqla-rini bajaradilar.
3.4. Mustaqil ishlash uchun
topshiriqlarni yozadilar.
-jadval 
Sabzavot ishlab chiqarishda jami xarajatlarning moddalari bo’yicha tarkibi

426
Yopiq
turdagi
5-jadval
Sotilgan sabzavotning to’liq tannarxi, o’rtacha bahosi va rentabelligi
Mahsulot
turi
1 sentner-ning
to’liq tannarxi,
so’m
1 sentner-ning
o’rtacha sotish
bahosi,
so’m
1 sentnerga
foyda(+),
zarar (-), so’m
Rentabellik
(+),zararlik
(-),%
Ochiq
turdagi
Yopiq
turdagi
4. Birlamchi hisob ma’lumotlari asosida tahlil qilinsin.
5. Topshiriq yechimining asosiy natijalari bo’yicha xulosa va takliflar.
6. Savol-javoblar.
7. Uyga vazifa.
15.5.Mashg’ulot.Bog’dorchilikning samaradorligini oshirish imkoniyatlari
1.Darsning maqsadi:
Talabalar bog’dorchilik iqtisodiga doir ma’ruza matnlariga tayangan
holda, olgan bilimlarini amaliy dars davomida mustahkamlab,bog’dorchilik tovar
mahsulotlarining rentabelligi keyingi yillarda bozor iqtisodiyoti qonunlari talablari darajasida
tashkil topadi. Bu ko’rsatkich asosan sotish baholarining nisbatan oshishi hisobiga erishilgan.
Ko’pchilik xo’jaliklarda yildan-yilga 1 s mevaning tannarxining ko’tarilishi kuzatilmoqda bu
jarayon nimani xisobidan sodir bo’layotganligini aniqlash.
2.Darsining ta’minoti.
Darsda absolyut va nisbiy ko’rsatkichlarni hisoblashga imkon beradigan
jadvallar ishlatiladi. Bu jadvallar viloyat va alohida olingan yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida
to’ldiriladi va hisoblanadi.
3. Darsning borishi.
A) O’tgan darsni so’rash.
B) Yangi mashg’ulot mavzsini tushuntirish.
D) Talabalarning mustaqil ishlari uchun topshiriq.
Reja:
1. Bodorchilikning xalq xo’jaligidagi axamiyati
2. Bodorchilikning rivojlanishi, hozirgi axvoli va istiqbollari
3. Bodorchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish imkoniyatlari
Topshiriqning mazmuni
1.Mevachilik va rezavor mevachilikda hosildorlik va 1 s. asosiy mahsulot tannarxi aniqlansin.
2.Meva va rezavor meva ishlab chiqarishda jami xarajatlarning moddalari bo’yicha
tarkibi
aniqlansin.
3.Mevachilik va rezavor mevachilikda mehnat unumdorligi va mahsulotning mehnat sig’imi
aniqlansin.
4.Sotilgan meva va rezavor mevalarning to’liq tannarxi, o’rtacha
bahosi va rentabelligi
aniqlansin.
-jadval 
Kartoshkachilikda mehnat unumdorligi va mahsulotning mehnat sig’imi

424
4. Foyda
mln sum
5. 1 s. kartoshka tannarxi
ming sum
6. 1 s. kartoshka sotish baxosi ming sum
7.
1 s. kartoshkadan olingan
foyda
ming sum
8- jadval
Kartoshkachilikda mehnat unumdorligi uchun daslabki ma’lumotlar
№ Ko’rsatkichlar
2014 yil
2015 yil
2015 yil 2014 yilga
nisbatan
mutloq,
(+,-)
nisbiy,
%
1
Ekin maydoni, ga
2
Yalpi xosil, s /da
3
Mehnat sarfi, ming kishi-soat hisobiga
4
1 ga ekin maydoni hisobiga to’g’ri
keladigan mehnat sarfi, kishi-soat
5
1 ga ekin maydoni hisobiga olingan hosil,
s/ga
6
1 kishi-soat hisobiga yetishtirilgan
kartoshka, kg
4. Birlamchi hisob ma’lumotlari asosida tahlil qilinsin.
5. Topshiriq yechimining asosiy natijalari bo’yicha xulosa va takliflar.
6. Savol-javoblar.
7. Uyga vazifa.
15.4.Mashg’ulot. Sabzavotchilikning samaradorligini oshirish imkoniyatlari
1.Darsning maqsadi: Talabalar Sabzavotchilik iqtisodiga doir ma’ruza matnlariga tayangan holda,
olgan bilimlarini amaliy dars davomida mustahkamlab, ammo ko’pchilik
dehqon va fermer
xo’jaliklarida 1s sabzavotning o’rtacha to’liq tannarxining ko’tarilishi kuzatilmoqda. Bunday hol
asosan qaysi baholarining keskin oshishi hisobiga sodir bo’layotganligini aniqlash.
2.Darsining ta’minoti.
Darsda absolyut va nisbiy ko’rsatkichlarni hisoblashga imkon beradigan
jadvallar ishlatiladi. Bu jadvallar viloyat va alohida olingan yillik hisobotlari ma’lumotlari asosida
to’ldiriladi va hisoblanadi.
O’tish davrida qishloq xo’jaligiga davlat rahbarligi

87
maqsadga muvofiqdir. Darhaqiqat, ishlab chiqarishning ravnaqini faqat manfaat ta'minlaydi. U
moddiy,ma'naviy va boshqa shakllarda amalga oshiriladi.
Davlat bu tarmoq bilan bog`liq bo’lgan tarmoqlarni ham (xizmat ko’rsatuvchi, qayta ishlovchi,
sotuvchi) isloh qilishga alohida e'tibor byerdi. Natijada bu tarmoqlardagi davlat korxonalari davlat
aktsiyadorlik korxonalariga, tashkilotlariga aylantirildi. Masalan, paxta zavodlari, un,non, yog`-moy,
go’sht kombinatlari,konsyerva zavodlari.
Natijada shu tarmoqlarda bozor munosabatlarini erkin amalga oshirish imkoniyatiga ega
bo’lgan turli shakldagi mustaqil korxonalar, birlashmalar, uyushmalar tashkil etildi. Ularning
syerqirrali faoliyatlarini samarali boshqarishni ta'minlash qobiliyatiga ega bo’lgan tarmoq
tashkilotlari ham davlatning byevosita rahbarligida tashkil etilib, takomillashtirilmoqda. Chunonchi,
Qishloq xo’jaligi vazirligi Myelioratsiya va suv xo’jaligi vazirligi bilan uyg`unlashtirilib, yagona
Qishloq va suv xo’jaligi vazirligiga aylantirildi. Unga 2001 yilda O’rmon xo’jaligi davlat qo’mitasi
ham qo’shildi. 2003 yilda shu vazirlik tarkibiga «O`zgo`shtsutsanoati», «O`zparrandasanoat»
aktsionyerlik tarmoqlari ham qo`shib yuborildi.Natijada bu yirik vazirlikning maqsadi va vazifasi
tubdan o’zgartirildi. U hozirgi davrda qishloq, suv hamda o’rmon xo’jaliklarida iqtisodiy
islohotlarning samarali tizimlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga tatbiq etish bilan
shug`ullanmoqda.
Shu bilan birgalikda «O’zpaxtasanoatsotish» uyushmasi, «O’zdonmahsulot» davlat-
aktsiyadorlik korporatsiyasi, «O’zqishloqxo’jalikta'minottuzatish» davlat koopyerativ qo’mitasi,
«O’zmyevasabzavotuzumsanoat» xolding kompaniyasi, «O’zqishloqxo’jalikkimyo» davlat
aktsiyadorlik jamiyati, Yer ryesurslari qo’mitasi,
«O’zagromashsyervis» uyushmasi,
«O’zagrosug`urta» davlat aktsiyadorlik kompaniyasi, «O’zqishloqxo’jaliklizing» aktsionyerlik
kompaniyasi, O’zbyekiston dyehqon va fyermyer xo’jaliklari uyushmasi tashkil etildi. Islohotlar
faqat tarmoqlarda yangi vazirliklar, kontsyernlar, kompaniyalar tashkil etishgagina emas, balki
qishloq xo’jaligi va u bilan bog`liq bo’lgan xo’jaliklar va tarmoqlarning boshqaruv tizimini bozor
iqtisodi talablariga moslashtirishga qaratilmoqda. Davlat rahbarligida amalga oshirilayotgan
islohotlar tarmoqqa ichki hamda chyet el invyestitsiyalarini jalb etish uchun qulay sharoitlar
yaratmoqda. Bular pirovard natijada qishloq xo’jaligining yanada rivojlanishini, samaradorligi
oshishini ta'minlaydi.
Ular qishloq xo`jaligiga oid bo`lgan islohotlarni davlat rahbarligida bosqichma-bosqich amalga
oshirmoqdalar.
Xorijiy adabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

95
қонунлари» № 2 Т.: «Адолат» 1991 й.
6.
Ўзбекистон Республикасининг «Мулкчилик тўғрисида»ги қонуни. «Ўзбекистон
Республикаси қонун ва фармонлар» 1992 йил 29 бет.
7.
Ўзбекистон Республикасининг «Ижара тўғрисида»ги қонуни. «Ўзбекистон-
8.
нинг янги қонунлари» № ; Т.; «Адолат» 1993 йил.
9.
Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик тўғрисида»ги қонуни. «Ўзбекистон
янги қонунлари» № 2 Т.: «Адолат» 1991 й.
10.
Ўзбекистон Республикасининг «Деҳқон хўжалиги тўғрисида»ги қонуни. «Ўзбекистон
янги қонунлари» № 6. Т.: «Адолат» 1998 йил 229 бет
11.
Ўзбекистон Республикасининг «Давлат тасарруфидан чиқариш ва хусусийлаштириш
тўгрисида»ги қонуни. «Ўзбекистон янги қонунлари» Т.: «Адорлат» 1993 йил 6-сон.
12.
Ўзбекистон Республикасининг «Аҳолини иш билан таъминлаш тўғрисида»ги қонуни.
Совет Ўзбекистони 19-сон, 26 январ 1991 йил.
13.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг фармони «Иқтисодий ислохотларни янада
чуқурлаштириш, хусусий мулк манфаатларини ҳимоя қилиш ва тадбиркорликни
ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида» 1994 йил 21 январ № 3 745. Ўзбекистон
Республикаси «Фармонлар ва қарорлар» Т.: «Ўзбекистон» 1994 йил 7-бет.
14.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори «Қишлоқ хўжалигида
иқтисодий ислохотларни амалга оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»
1994 йил 23 феврал. Ўзбекистон Республикаси «Фармонлар ва қарорлар» Т.:
«Ўзбекистон» 1994 йил.
15.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг қарори «Чорвачиликда
ислохотларни такомиллаштириш ҳамда деҳқон (фермер) хўжаликларини ва
хусусийлаштирилган фермалар манфаатларини ҳимоя қилиш тўғрисида» 1994 йил 23
феврал. Ўзбекистон Республикаси «Фармонлар ва қарорлар» Т.: «Ўзбекистон» 1994
йил 79 бет.
16.
Ўзбекистон Республикаси «Чет эл инвестисиялари тўғрисида»ги қонуни.
«Ўзбекистоннинг янги қонунлари» Т.: «Адолат» 1992 й.
17.
Ўзбекистон Республикаси Олий кенгашининг ХI сессия материаллари 1998 йил.
Yopiq suv aylanish tizimini tashkillashtirish

|
Yopiq suv aylanish tizimini tashkillashtirish
|
bet | 42/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org8.3. Yopiq suv aylanish tizimini tashkillashtirish
Ichimlik suvini toza va sof holda saqlash uchun suv aylanishi tizimida yopiq foyda\anish usulini tashkil qilish lozim.
Suvdan foydalanishda tejamkorlik va oqilona ishlatishni yo'lga
qo'yish uchun tashkilotlarda quyidagi yo'nalishlarda ish olib borish istiqbolli hisoЫanadi.
Suvsiz yoki kam suv Ьilan ishlaydigan texnologiyani ishlab
chiqarish va shunga rioya qilish. Qaysi sohada bo'lsa ham imkon bori qadar suvni kam ishlatish.
Suv Ьilan ta'minlash ishlarida suvning Ьekorga oqizishni va suv
yuruvchi trubalaming teshik yoki yorliq bo'lishiga yo'l qo'ymaslik, bu borada foydalanadigan apparatlar va qurilmalarni takomillashtirib bo
rish.
Кimyoviy reaktsiyalar paytida hosil bo'ladigan issiqlikdan unumli
foydalanish.
TaЬiiy energiya manbalari va ikkilamchi matyeriallardan to'liq foydalanish. (kislotalar, ishqor, tuzlar va boshqalar)
Sarflanayotgan gazni tozalash uchun suvni tejab foydalanish va
gaz tarkiЬidan qimmatbaho moddalami ajratib olish.
Oqar suvlami imkoni bori qadar toza saqlashga yerishish.
Suvdan yopiq tizimda foydalanish deganda, suvni olish va foydalanishda barcha suvlar toza bo'lishi kerak, balki yomg'ir suvlarini tozalab foydalaniladi. Bu usulda Ьir suvdan Ьir necha marta foydalanish mumkin, suvning kamayishi juda bo'ladi. Buni quyidagi rasmda ko'rish mumkin.
94
Ishlab chiqarish
Tozalash qurilmasi
j
1
Nasos stansiyasi
shlam
singadigan joy
2-rasm. Suvni tozalash usuli
Ushbu rasmdan suv aylanishi ko'rinib turibdiki, suv aylanishi juda oddiy nasos stantsiyasi texnik suvni ishlab chiqarishga byeradi, keyincha-lik suv tozalanadi va nasos stantsiyasi orqali yana ishlab chiqarishga qaytadi.
Suvdan qaytadigan holda foydalanish va uning ishlab chiqarishda yo'qotilishi.
Quyidagi formula asosida aniqlanadi,%
Ку= Qqur.s -Qtash.s 100
Qay.s+Qx.a
Bu yerda Qqur- aylanadigan suv miqdori m3/ch;
Qiasь 5- suv Ьilan ta'minlaydigan qurilmadan olingan suv miqdori; Qay.s- tashkilot tomonidan tashlanadigan suv miqdori m3/ch; Qx/a- xomashyodan keladigan so'm, m3/ch
Suvdan foydalanishning yopiq tizimini tashkil qilish juda qiyin. Har doim suvni tozalab turish kerak, qurilmalardan korroziyani karnaytirish uchun ham maxsus moddalar solish kerak. Trubalarda cho'krnalaming cho'kib qolishiga imkon byermaslik kerak. Suvdan yopiq usulda foydalanish xalq xo'jaligida iqtisodiy samaradorlikni oshiradi va atrof muhitni toza saqlab, ekologik toza mahsulotlar etishtirishga yerishadilar.
95
|
| |
Ishlab chiqariladigan mahsulotlarning ekologik yaroqliligi

|
Ishlab chiqariladigan mahsulotlarning ekologik yaroqliligi
|
bet | 45/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org8.6. Ishlab chiqariladigan mahsulotlarning ekologik yaroqliligi.
Ishlab chiqiladigan sanoat mahsulotlari RespuЫikada yaratilgan qonunlar asosida «Aholining-sanitariya-epidemiologik me'yorlari» aks ettirilgan Davlat nazoratiga Ьo'ysunishi kerak.
Sanitariya qoidalari, me'yorlari va gigienik normativlar, tuzilgan hujjatlarning (aktlar) Ьiri insonning xavfsizligi va zararsizligi, yasha
yotgan muhitning uning hayoti uchun qulay va yaxshiligini ta'minlashi zarurdir.
Sanitariya qoidalari barcha davlat tashkilotlari-, jamoat tashkilotlari,
sanoat korxonalari, zavod, fabrikalar, raxbar xodimlar va oddiy fuqorolar uchun Ьir xilda bo'lib, unga hamma amal qiladi.
Chiqindi chiqaruvchi har Ьir tashkilot quyidagilarni bajarishi shart:
- mazkur korxonada sanitariya qonunlari ishlashi va unga hamm bo'ysunishi, talab qilingan sanitariya qoidalarining bajarШshiш ta'minlashi kerak.
101
- gigienik va epidemiologik tadblrlami o'tkazish уо' Ilarini ishlab chiqish, turli kasalliklarni atrof muhitga tarqatuvchi zararli moddalar manbalarini topib yo'qotish hamda aholining sog'lom turmush tarzi uchun qulay sharoit yaratib byerishga yerishish, kasaliklaming oldini olish.
O'z vaqtida Davlat tashkilotlari va RespuЫika sanitariya epidemi
logik xizmati xodimlari og'ir xavfli holatlarda, ishlab chiqarishni to'xtatib qo'yish lozimligini, texnologik jarayonlarning buzilishini va og'ir zararli kasalliklar kelib chiqishi Ьilan ogohlantirishi zarur.
Davlat sanitariya epidemiologiya xizmatining barcha qonunlar,
qarorlari va farmoyishlari va rahbar xodimlar tomonidan yozilgan buyruqlari, ma'lum Ьir tarmoqning ishini va moliyaviy maЫag'larni to'xtatishi mumkin.
RespuЬlika sanitariya qonunlariga zid bo'lmagan ishlar uchun tashkilotlar moddiy rag'batlantirish va atrof muhitni ximoya qilishga asoslangan ishlarni jonlantirish.
Sanoat korxonasi o'z xodimlaming va aholining salomatligini
saqlash yo'lida turli kasalliklarning oldini olish yo'lida hamda sog'lom turmush tarzini tashkil qilish uchun harakat qilishi.
Bulardan tashqari sanoat korxonasi Ьir qator talaЫami bajarishi kerak:
Ishlab chiqilayotgan xomashyo va matyeriallar, mahsulotlar ishlab chiqarish, ulami ortish, tashish, saqlash va foydalanish kabllar mutlaqo inson salomatligi uchun zararsiz bo'Iishi, unga hozir ham kelgusida ham mutloq xavfsiz bo'Iishi zarur, barcha ishlar ·sanitariya qoidalariga rioya qilishi kerak ;
Olib borilayotgan yangi texnologiyalar, matyeriallar, moddalar va
narsalar shuningdek, xo'jalik ro'zg'orda ishlatiladigan mahsulotlar davlat sanitariya-epidemiologiya xizmati sanitariya qoidalariga asosan ishlatishga ruxsat byerilgan bo'Iishi kerak.
Davlat nazorati talaЫariga javob byermaydigan mahsulot ishlab chiqarib ·uni tarqatayotgan korxona va tashkilotlarning faoliyatini sani tariya bosh doktori yoki o'rinbosarining xulosasi Ьilan to'xtatdilar.
|
| |
-расм - Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L

|
Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L
|
bet | 49/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org2.1.2-расм
Metallurgiya ishlab chiqaruvchi sanoat manbalarida oltingugurt dioksidi hamda ftorli vodorod, gaz va neft ishlab chiqaruvchi korxonalarda og'ir metallar, qurilish korxonalaridan qattiq moddalar va chang chiqariladi. Кimyoviy ishlab chiqarish korxonalarida esa zararli spetsifik (o'ziga xos) ifloslantiruvchi moddalar, ya'ni ammiak, fenol, formaldegid chiqariladi.
Ko'chma (qo'zg'aluvchan) manbalar chiqindilarida uglyerod oksidi (70,4 %), uglevodorodlar (13,2 %), azot oksidlari (8,2 %) ko' proq miqdomi tashkil etцdi.
2000 - 2004 yillar davomida atmosfera havosining ifloslanis\1 darajasi monitoringining ma'lumotiga muvofiq, respuЫikaning quyidagi
shaharlarida atmosfera havosining holati yaxshilangan: Olmaliq (chang, oltingugurt dioksid iva ozon bo'yicha), Gulistonda, Qarshi va Samar qandda (chang bo'yicha), Navoiyda (fenol bo'yicha).
Besh yillik davrda respuЫikaning yirik shaharlarida ifloslan tiruvchi moddalar saqlovchi 24 ingredientdan beshtasi bo'yicha salbly ta'sir chegarasidagi kontsentratsiyadan (STChК о'.s.) ortiqligi ya'ni 1 dan 3.3 gacha STChK о' .s. qayd qilindi: chang - Andijon, Buxoro,
Kogon, Qo'qon, Navoiy, Nukus va Toshkentda; azot dioksidi - Tosh kent, Farg' ona va Navoiyda; ammiak - Andijon, Navoiy va Farg' onada; fenol - Angren va Farg'onada; ozon - Angren, Bekobod, Navoiy,
Nukus, Toshkent, Chirchiq va Farg'onada.
2500
2000
1500
1000
500
о
2004 2005
2006 2007
,--- - - 2-000- - 2-001- - 2-002- - 2-003- - - - - - -
---
------ -----
-----
110
11!11 Turg'uo manbalar tash\anmasi
О Jami tashlaomalar
4-rasm. Atmosferaga zaharli gaz tash\aydigan manbalar.
8
4
14
50
j Uglerod oksidi
0 Qattiq moddalar
|
| |
spirtli bijg‘ish balansi buzilmagan vinolar; 2) spirtli bijg‘ish balansi buzilgan

|
spirtli bijg‘ish balansi buzilmagan vinolar; 2) spirtli bijg‘ish balansi buzilganBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbespirtli bijg‘ish balansi buzilmagan vinolar; 2) spirtli bijg‘ish balansi buzilgan
vinolar.
Birinchi toifaga xo'raki vinolar, spirt miqdori 14 foizdan oshmagan vinolar va
kaxatin vinolar kiradi.
Ikkinchi toifaga muallif quwatli, shirin, karbonat kislotasi ortiqcha boigan
(o‘ynoqi), bijqib tugamagan va quwatlangan vinolami guruhlaydi. Prostoserdov
ushbu tasnifni yakuniy deb hisoblamaydi, chunki unda vinolaming xili hisobga
olinmagan, demak ulaming texnologiyasi ham aks etilmagan.
Mazkur mualliflari vinolaming qator belgilarini ya’ni vino tayyorlash
texnologiyasi, spirt, qand moddasi, karbonat kislotalar miqdorini hisobga yangi
tasnifni taklif etishdi. Unga muvofiq barcha vinolar ikki guruhga boiingan:
Birinchi guruhga bijg'ish paytida xech qanday qo‘shimcha solinmagan (qonun
ruxsat etilgan qo'shimchalar bundan mustasno) vinolar kiritilgan. Bn guruh vinolar
natural vinolar deb nomlangan.
Ikkinchi guruhni bijg'ish paytida spirt va shakar (saxaroza) solingan, karbonat
kislota bilan to'yingan vinolar tashkil etadi. Ular sifati yaxshilanmagan vinolar deb
nomlanadi.
Har ikki guruh o‘z navbatida x o ‘raki va dessert vinolar kichik guruhga
boiinadi. Barcha xo'raki vinolaming bijgishi yakunlanmagan boiadi. Desert
vinolaming bijgishi yakunlangan va yakunlanmagan boiadi.
Agabelyans tomonidan taklif etilgan o‘ziga xos tasnif boshqalardan keskin
ravishda ajralib turadi. Tasnifda vinolar tarkibi hisobga olinib, oksidlanish (sirka
angidridi mavjudligi) asos qilib olingan. Vinolami oksidlanishiga qarab guruhlarga
birlashtirish ulaming belgilari, xususiyatlari, texnologik o‘ziga xosligi xaqida
umumiy xulosalar chiqarishga imkon beradi. Agabelyans tasnifi barcha vinolami
qamrab olib, ulami m aium guruhlarga boiinishiga nisbatan ilmiy talablar
|
| |
Nurota tog'- yong'oqzor davlat qo'riqxonasi

|
Nurota tog'- yong'oqzor davlat qo'riqxonasi
|
bet | 98/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org13.1 Nurota tog'- yong'oqzor davlat qo'riqxonasi
Nurota tog'-syerhosil yong'oqzor davlat qo'riqxonasi 1975 yil 4 dekabrda 530-qarorga Ьinoan tashkil etilgan. Tashkil etilgan vaqtda qo'riqxona maydoni 22537 gektami qamragan. Uning ilk maydoni 1976-1987 yillar oralig'ida viloyatlararo chegaralami va qo'riqxona chegaralarini aniqlash Ьilan bog'liq holda Ьir necha marta o'zgartirgan. 1979 yilda qo'riqxona maydoni rasman 22138 gektar deb tan olingan. 1990 yilda qo'riqxona maydoni qisqartirilib, hozirgi kunda 17752 gektami tashkil etadi. 1986 yilda 15322 gektar maydondagi himoya hududi tashkil etildi. Nurota tog'-syerhosil yong'oqzor qo'riqxonasi Jizzaxning shimoliy qismida joylashgan bo'lib, Navoiy va Samarqand viloyatlari Ьilan chegaradoshdir. Qo'riqxonaning markaziy Ьinosi va idorasi Yangiqishloq yaqinida joylashgan. Qo'riqxonaning maydoni Forish va Nurota tumanlarida Ьo'lib, dengiz sathidan 530 metrdan 2169 metrgacha balandlikdajoylashgan. Qo'riqxona iqlimi kontinental bo'lib, yozda quruq va issiq, qishda sovuq. Bu yerdagi o'rtacha yillik harorat l 5,2°S, yanvardagi o'rtacha harorat 1,8° S ni; past harorat esa 32° S ni tashkil etadi. Yozda o'rtacha harorat 43°S ni tashkil etadi.
Nurota qo'riqxonasi Nurota past tekisligida joylashgan. Qo'riq xonaning tog'li relefi o'ta murakkab. Nurota tog' tizmalaridagi tog'laming balandligi juda baland emas, tog'ning eng yuqori cho'qqisi Hayatboshi bo'lib, 2169 metmi egallaydi. Nurota tog'idagi Nurota tizmasi eng yirik tizmadir. Nurota tizmasidagi qoyalar 35 %, qiyaliklar 50 %, adirlar 13 % va daryo vohalari 2 о/о ni tashkil etadi. Qazib olingan yer osti boyliklari orasida turli foydali qazilmalar mavjud. Bu yerda yirik marmar qazib olinadigan joylar bor. Qo'riqxonaning tuprog'i Ьir Ьiridan tubdan farq qiladi. Past qoyalarda to'q kulrang tuproq bo'lib, tarkibldagi chirindi yuqori darajada ega. 1ООО metr yuqoridagi tuproqlar jigarrang, chirindisi kam toshlari ko'p.
Qo'riqxona maydonidan 10 ta katta va kichik irmoqlar oqib o'tadi. lпnoqlarning suvlari toza va kerakli elementlarga Ьоу bo'lib, suvini
222
Aydar kuliga quyadi. Bu irmoqlar: Majyerum, Andig'an, Hayat, Tichka, Qora, Osrof, Balo, Forish, Gordoro. Nurota tumanida kanallar, ko'llar mavjud. Qo'riqxona maydonida 815 tup o'simliklar mavjud. Bu o'simlikning 35 turini O'zbekiston RespuЫikasining «Qizil kitobl» ga kiritilgan. Shundan: 43 turi istemolga yaroqli, 201 turi dorivor, 148 turi efirmoyli, 26 turi bo'yoq byeruvchi, 72 turi manzarali, 226 turi asalchil,
18 turi qurishga yaroqli va texnika, zaharli o'simliklaming 35 turi uchraydi. Qo'riqxonadagi 241 yaqin qo'ng'iz turlari, 2 qanotlilaming 93 turi yaqin, 240 turga yaqin kapalak va 8 turdosh hashoratlar «Qizil kitob» ga kiritilgan.
|
| |
bemaza ta’m beradi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

|
H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov Pdf ko'rish
|
bet | 325/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbebemaza ta’m beradi.
Agar 1-2 ml kasallangan vinoni soat shishasiga olib, bug'lanib ketishga imkon
bersa, unda cho'kmani spirt bilan yuvganda yulduzsimon joylashgan ninaga
o‘xshash kristallar qolib muaming umumiy ko‘rinishini tasvirlab beradi (87-rasm).
Mazkur kristallar shirin ta’mga ega. Bu kristallar ega mannitdir. Mannit suvda
va mutloq spirtda isitilganda eriydi.
Mannitli bijgish ko‘p hollarda sirkali bijgish, semirish, turi, qo‘yinki, ta’m va
boshqa kasalliklar bilan b o g iiq boiadi.
Mannitli bijg'ish kasalligini Bact. mennitopoeum (88-rasm) Micrococcus
acidovorot, Bact. intermedium va boshqa bakteriyalar yuzaga keltiradi. Bu
bakteriyalar uzun sharbatda va vinoda qulay haroratda yaxshi rivojlanadi. Ular
uchun qulay harorat 25-30°, lekin 36° va undan yuqori haroratda ham rivojlanishi
davom etadi. 10° haroratda bakteriyalar rivojlanishi sekin kechadi. 60° haroratda
ikki minut isitganda ular halok boiadi. 1 1 vinoga 100 g S 0 4 boiganda ular
o'sishni to‘xtatadi.
87-расм. Маннита (муар)
88-расм.
Bacterium manni
kristallari topoeum
Manit bateriyalaming o‘sishi uchun sharoit nim achchiq boiishi lozim (rN 3,5
dan ко‘p). Kislotalilik 10,5-11 g/1 boiganda bakteriyalar ко‘paymaydi. Kislotaliligi
baland boigan bunday vinolar manit kasalligiga chalinmaydi. Kislota qancha faol
b o isa u bakteriyalarga shuncha kuchli ta’sir qiladi. Ularga vino kislotasi sutli va
sirka kislotalariga qaraganda kuchliroq ta’sir qiladi. Vinodagi spirt miqdori ko‘pligi
manit bakteriyalaming rivojlanishiga to‘siq boiadi. Spirt miqdori 14% ob
boiganda ular odatda rivojlanishini to'xtatib qo'yadi. Qandning yuqori
konsentratsiyasi ham shunday ta’sir o'tkazadi. Sulfit kislota esa bakteriyalami
|
| |
XIII. ВОВ. QO'RIQXONA VA ТАВIАТ BOG'LARI

|
XIII. ВОВ. QO'RIQXONA VA ТАВIАТ BOG'LARI
|
bet | 97/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgXIII. ВОВ. QO'RIQXONA VA ТАВIАТ BOG'LARI
Fan-texnikaning rivojlanish davrida yer resurslariga inson omilining kuchi tasiri Ьilan Ьir qatorda, tablatni qo'riqlashdek muhim vazifa dolzarb masalalardan Ьiriga aylangan. Bu kaЬi muhim vazifani bajarishda esa dunyoning ko'pgina hududlarida qo'riqxona hamda milliy bog'lar barpo etilgan. Qo'riqxona bu ma'lum Ьir hududdagi tablat komponentlarini tabliy holicha saqlashga ajratilgan muayyan maydondir. Shuni takidlab o'tish joizki, aynan shunday qo'riqxona mavjud bo'lgan hududlardagi o'z tablatiga xos komponentlar, yani relef shakllari, tog' jinslari, ochilib qolgan minyerallar, buloqlar, ajoyib g'or, o'simlik va hayvonlar, ko'llar saqlab qolinadi, Xullas, qo'riqxonalarda o'sha hudud-ga xos bo'lgan taЬiat komponentlari hamda uning taЬiiy elementlarini saqlashga etibor byeriladi. Ular o'z navbatida xalq boyligi sifatida qaraladi. Yurtimizda bu kabl qo'riqxona va milliy bog'lar talaygina. Bugungi kunda O'zbekiston RespuЫikasining ko'pgina qo'riqxona va milliy bog'lari yirik Regional-ilmiy markazlarga aylangan. Ular orqali Ьiz mamlakatimiz tablatida sodir bo'layotgan o'zgarishlami aniqlashda muhim ahamiyatga ega bo'layotganini kuzatamiz. Turli xildagi hayvonlar va madaniy o'simliklami turlarini ko'paytirishda qo'riqxona va milliy bog'laming roli katta. Ular flora va fauna turlarining genofondini saqlab qolishda ham muhim o'rin tutadi.
Davlatimizda tablatning Ьioxilma-xilligini saqlash haqidagi davlat
qonunlari-tablatni saqlash, undan maqsadga muvofiq foydalanish va reproduktsiya qilish kabl masalalami amalga oshirishga yo'naltirilgan. RespuЫikada «Atrof-muhitni muhofaza qilish haqida», «Hayvonot olami», «Nabotot olamini muhofaza qilish va ulardan foydalanish» kabl Ьir qator qonunlar mavjud.
Bugungi kunda RespuЬlikamizda 9 ta davlat qo'riqxonalari, 2 ta milliy bog', 9 ta davlat buyurtmalari, 13 ta o'rmon ho'jaliklari, 1 ta kamyob hayvonlami ko'paytirish davlat markazi («Jayron» nomli EkoMarkaz), ulaming barchasini umumiy maydoni 20.520 ga ni tashkil qiladi. Bundan tashqari, RespuЫikada taЬiat tyerritoriyasi va suv resurs laridan maqsadga muvofiq foydalanish masalalami nazorat qiladigan muassasalar ham mavjud. Bu kabl qo'riqlash hududlari o'z ichiga quyidagi kategoriyalami oladi: Davlat qo'riqxonalari; Kompleks
220
221
(landshaft) buyurtmasi; TaЬiat bog'lari; Davlat taЬiat yodgorligi; alohida tablat obektlari va komplekslari hududlarini saqlash va qayta tiklash; Landshaftlami qo'riqlash; TaЬiat resurslarini Ьoshqarish hududlari. Umuman jahon miqyosida bunday muhofaz.a qilinadigan hududlar soni hozirgi kunda 20 mingdan ortiq. RespuЬlikamizdagi shu kabl hududlami bazilari haqida to'xtalib o'tamiz.
|
| |
xeres ta’mini xeres turdagi vinolami yasash uchun ishlatsa boiadi. Sirkali achish

|
xeres ta’mini xeres turdagi vinolami yasash uchun ishlatsa boiadi. Sirkali achish Pdf ko'rish
|
bet | 323/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbexeres ta’mini xeres turdagi vinolami yasash uchun ishlatsa boiadi. Sirkali achish
kasalligiga chalingan vinolami dastlabki bosqichida uchuvchan kislotalar miqdori 3
g/1 oshmaganda bu usul q o i keladi. Uchuvchan kislotalar miqdori bu
ko‘rsatkichdan ko'p bo'lganda xeres pardasi yordam bermaydi. Sirkali achish
kasalligiga chalingan vinolami tuzatish usullari boimaganligi tufayli unga qarshi
kurashish profilaktika tadbirlari bilan bog'liqdir.
Anaerob mikroorganizmlar yuzaga chiqaruvchi kasalliklar.
Mannitli
bijg'ish, sut oksidli achish, propionli bijg'ish (turp va puss), semirish, qo'yinki ta’m
hosil qilish, sichqon hidi paydo b oiish bu kasalliklar guruhini hosil qiladi. Vino
kasalliklarini yuzaga chiqaruvchi barcha anaerob bakteriyalar o'rtasida bog'liqlik
mavjud. Ko'p holatlarda bu kasalliklar mikroorganizmlaming bir necha turlari
tomonidan qo'zg'atilishi mumkin. Sharoit, vino tarkibi, harorati, kislotaliligiga
qarab maium bakteriyalar ishtirokida muayyan kasallik rivojlanishi mumkin. Ba’zi
bir olimlar
(Jyul
Ventr) barcha bakteriyalar bir turdan kelib chiqqanligini uqtiradi.
Morfologik jihatdan o'zgarib ular yashayotgan muhitiga qarab kimyoviy jihatdan
turlicha faoliyat ko'rsatadi.
Aerob mikroorganizmlar (Mycoderma Vini, Bact. aceti) vino sirtiga ta’sir
ko'rsatsa, anaerob mikroorganizmlar vinoning turli tarkibiy qismlarini o'zgartirib
turli xil mahsulot beradi.
Vino ta’mi va tarkibida o'zgarishlar paydo bo'lganda bu kasalliklami
aniqlashadi. Shuning uchun yetiltirilayotgan vinoning rangi, ta’mi, uchuvchan
kislotalar va ayniqsa mikroflora doimo nazoratida bo'lib turishi lozim. Muayyan
noxush aniqlab o'z vaqtida kasallikka qarshi chora ko'rsa bo'ladi.
Vino kasalligini chiqamvchi anaerob bakteriyalami Ribero-Gayon ikki guruhga
|
| |
boiayotgan o'zgarishda muayyan izchillik yo‘q. Azotli va kul moddalar pressdan

etishi tajribada aniqlangan.
Nozik va mayin vino olish uchun o ‘zi oqib tushgan uzum suvini va marta
ba’zida ikki marta presslash natijasida olingan sharbatni tiniqlash chamlarda
aralashtiriladi. Bu aralashmaga kirmagan fraksiyalami yig‘ib alohida bijg‘itadi va
keyin asosan o4kir vinolar tayyorlashda kupagi materiallar sifatida ishlatiladi.
Ordinar vino tayyorlashda sharbatning barcha fraksiyalari birga yig‘iladi va shu
tarzda tiniqlashtiriladi.
O rdinar vino tayyorlash
_________ ______ _____ ____________ 13-jadval
Uzum navi
10
0
кг
b
o
‘t
q
a
d
a
n
ol
in
ad
ig
an
sh
a
rb
a
t
li
tr
d
a
ek
st
a
rk
t
q
a
n
d
ti
tr
la
sh
halok boiishiga olib keladi - H ch. Bo'riev, R. J. Jo'raev, J. N. Fayziev, I. R. Nuritov, K. E. Usmonov

uning hidi va ta’mida
aks
etadi.
M annit bakteriyalari eng avvalo qand va
kislotalami parchalaydi.
Mannit paydo bo'lishi bilan vinolaming ekstrafaolligi oshib ketadi.
B a’zida
bakteriyalar miqdori 50 g/1 gacha yetadi. Vino tarkibidagi vino toshi
va
azotga
mannitli bijg'ish bakteriyalar deyarli ta’sir qilmaydi. Glitsirin miqdori oshib boradi.
Maxsus ahamiyatga ega bo'lgan profilaktika choralari:
1) kam kislotali sharbatlarga vino yoki limon kislotalami qo'shish;
2) sovutish yordamida bijg'iyotgan sharbatlar haroratining ko'tarilishini oldini
olish;
3) bijg'ishdan oldin sharbat yoki bo'tqani sulfitlash yoki dudlash (sulfit kislota
bu yerda haroratni tushirib antiseptik vazifasini o'taydi);
4) sulfit kislotaga «o'rgangan» sof seleksiyalangan achitqilami ishlatish.
Mannitli bijg'ish kasaliga chalingan vinolar tarkibida keskin o'zgarishlar ro'y
beradi, shuning uchun ulami batamom davolab bo'lmaydi. Faqat kasallik
rivojlanishini to'xtatish va vino tarkibidagi o'zgarishlami maium darajada
to'g'rilash mumkin.
Birinchi navbatda kasalni qo'zg'atuvchi bakteriyalami oidirish lozim. Buning
uchun vinoni filtrdan o'tkazib yaxshi dudlangan bochkaga quyish yoki
pasterizatsiyalash lozim. Agar vinoda bijg'ib tugamagan qand bo'lsa unda toza
achitqilar yordamida oxirigacha bijg'itish mumkin. Qoldiq qand miqdorini
kmayishi, spirtliligi oshishi vino sifatini sezilarli ravishda yaxshilaydi. Kasallik
rivojlanmagan vino pasterizatsiyalashdan keyin kupaj lanishi mumkin.
bo'ladi: T guruhi-vino kislotasi, glitserin va olma kislotasini parchalaydi (bu

M annitli b ijg 'ish natijasida vinoda ta ’m i shirin b o ig a n olti atomli m annit spirti
va shuningdek, sirka va sut kislotasi hosil b o ia d i.
Qizil va kam holatda oq vinolarda mannitli bijgish kuzatiladi. Bijg'iyotgan vinoda
yuqori harorat boiganligi tufayli mannit bakteriyalar yaxshi rivojlanadi. Odatda
kasallangan vinoning rangi o‘zgarmaydi, shu bilan birga u xiralashib, chirigan
mevalaming yoqimsiz hidi keladi. Kasallik kuchayganda achigan sirka hidi paydo
boiadi.ta’mida sirka va sut kislotasi borligi sezilib turadi.
Mannitning shirin va
o ‘ta achchiq ta’mi birgalikda uchuvchan kislotalar hosil qilib kasallangan vinolarga
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 67

87
15.2 O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish
(10 daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi. Bajariladigan ishlar
ketma-ketligi bilan tanishtiradi. (1-ilova)
1.4 Mazkur mavzu bo’yicha o’quv
materialini bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi .(2-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy
bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv topshirig`i
beriladi
2.2 Taqdimot namoyish etiladi (3-ilova)
2.3 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.4
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. (4-ilova)
2.5
Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga
kamchilikni bartaraf etish yo’llari
ko’rsatiladi hamda savollar berib javoblar
tinglanadi.
2.6 Mustahkamlash uchun
“Rezyume”o’tkazdim (5-ilova)
III
bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.7
Har bir o’quvchi bajargan ishlarni qabul
qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
shirin vino olishda boshqa bir usul ham qo'llaniladi: suxoy vinolar konservatsiya

|
shirin vino olishda boshqa bir usul ham qo'llaniladi: suxoy vinolar konservatsiyaBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeshirin vino olishda boshqa bir usul ham qo'llaniladi: suxoy vinolar konservatsiya
qilingan uzum sharbati bilan xo'raki (aralashtiriladi) qilinadi.
Uzumdagi qand moddasining miqdoriga qarab undan olingan suxoy xo'raki
vinoning quwati ham turhcha bo'ladi. Suxoy xo'raki vinoning xususiyati
quwatdan tashqari ekstrakt va kislotaliligi bilan ham belgilanadi. Suxoy xo'raki
vinolar spirt miqdori (10-11%) uncha baland bo'lmaganligi bilan ajralib turadi.
Ulaming ekstraktivligi va ichimliligi kislotalikka bog‘liq. Oq xo'raki vinolar uchun
ichimlilik xususiyati muhim ahamiyatga ega. Talablarga muvofiq oq vinolammg
belgilangan kislotaligi 6,5 g/1 dan baland bo'lishi lozim. Qizil suxoy xo'raki vinolar
uchun bu ko'rsatkich 6 g/1 dan biroz past bo'lishi mumkin. Vino ichimligini
aniqlashda xaqiqiy kislotalili (pH) muhim ahamiyatga ega.
Tarkibida spirt va ekstrakt miqdoriga qarab vinolar yengil, o'rta va og'ir xillarga
bo'linadi. Uzumning yuqori shiraligi, undan olingan vinoning oshiq quwatliligi va
ekstraktivligi O'zbeksitonning iqlim sharoiti bilan bog'liqdir.
83
Uzumning kam shiraligi va undan hosil boigan vinoning kam quvvatliligi
shimoliy mintaqalarga xosdir.
Suxoy xo'raki vinolarda qand moddasi boimasligi lozim (0,1 foizdan oshmasligi
kerak).
Desertli yarim shirin vinolaming quwati 16%, qand moddalarining miqdori 5-
10 foizga yetadi. Mavjud spirt va qand moddalari vinolami bijgitib yuborilishi
tufayli yarim shirin vinolar tayyorlash murakkab bilim va tajribani talab qiladi.
Quwati kuchaytirilgan dessertli shirin vinolar qand moddalari miqdoridan oshiqligi
(10% dan 20 foizgacha va undan ham ko‘p) va spirt m e’yorda boiganligi bilan
|
| |