Şəkil 6 - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

Şəkil 6. Protektor mühafizəsinin sxemi
Protektor (5) və qorunan konstruksiya (1) izolyasiya olunmuş kabellər (2) vasitəsilə
birləşərək qısa qapanmış qalvanik element əmələ gətirir. Burada, elektrolit rolunu nəm torpaq,
katod rolunu mühafizə olunan obyektin metalı və anod rolunu protektorun metalı oynayır.
Yaranan mühafizə cərəyanı elektrokimyəvi korroziya cərəyanını sıxır və qorunan obyektdə
elektrik potensial mühafizəsi yaradır. Bu
zaman protektor, anod olaraq, yavaş-yavaş dağılır.
Protektor əlvan metallardan (Zn, Al, Mg və onların ərintiləri) hazırlanır.
8.9. Avadanlıqlarda hermetikliyin təmini
Hermetiklik maşın və avadanlıqların gövdələrinin, onların elementlərinin, birləşmələrinin
maye və qaz sızmalarına qarşı müqavimət göstərmək qabiliyyətini xarakterizə edir. Bu sızmalar
avadanlıqların materialında olan qüsurları və hissələrin birləşmə yerlərində kipliyin pozulması
zamanı müşahidə olunur.
Hermetikliyin pozulması qapalı həcm daxilindən maye və ya qazın ətraf mühitə axmasına
və bir çox təhlükəli halların törəməsinə şərait yaradır.
Avadanlıqların hermetikliyi,
vahid zamanda, qapalı tutumdan sızan mayenin, buxarın
yaxud qazın miqdarı ilə təyin edilir. Təcrübi olaraq, hermetiklik dərəcəsi qapalı tutumdakı
başlanğıc və son təzyiqlər fərqinin vahid zamana düşən qiyməti ilə ifadə edilir.
Normativ sənədlərə əsasən hermetiklik dərəcəsinin göstəricisi olan təzyiq düşküsü qapalı
tutum üçün aşağıdakı düsturla hesablanır:
∆P=
100
t
(
1−
P
s
⋅
T
b
P
b
⋅
T
s
)
(11)
burada
∆P – sınaq təzyiqinə nəzərən təzyiq düşküsü, faizlə;
P
b
və
P
s
– sınağın başlanğıc və son təzyiqi;
T
b
və
T
s
– sınağın başlanğıc və son temperaturu;
t – sınaq müddətidir.
İki səthin toxunduğu birləşmə yerindən sızan maye və qazın sərfi bir neçə faktorun birgə
təsirindən asılıdır. Bunlardan aşağıdakıları göstərə bilərik:
1. Toxunan hissələrin hazırlandığı materialdan və onların keyfiyyətindən; hissələrin
hazırlanma dəqiqliyi artdıqca, onların arasından sızan maye və qazın miqdarı da azalır;
2. Hissələrin toxunma sahəsindən; toxunma sahəsi artdıqca sızma azalır.
3. Kipləşdiricilərlə ayrılan mühitlərin təzyiqlər fərqindən; qab daxilində təzyiq artdıqca
sızma təhlükəsi artır və bunun texniki həlli mürəkkəbləşir. Lakin, bəzi kipləşdirici konstruksi-
yalar mövcuddur ki, onlar qab daxilində təzyiq artdıqca kipləşdiricini yumşaq araqatına sıxır və
bunun nəticəsində də ara məsafəsi azalır, sızma kəsilir. Belə hissələr özükipləşdirən adlandırılır.
4. Aparatın daxilində yerləşən maddənin xassəsindən; başlıca
olaraq mayenin
özlülüyündən. Belə ki, eyni aralıq məsafəsindən yüksək özlü maye az sızacaqdır.
5. Toxunan səthlərin hidrofil və hidrofob olmasından; isladılmanın sızmaya təsiri aparat
daxilində olan hətta az təzyiqdə belə görünür. Toxunan səthlərin isladılması oradan suyun
sızması üçün böyük təzyiq tələb edir. Ağ neft isə, əksinə, metalı islatma qabiliyyətinə malik olub
aralıqlardan asan sızır. Buna görə də, ondan qabların təhlükəli hissələrinin hermetikliyini
yoxlamaq üçün istifadə edirlər.
6. Birləşmə hissələrinin yağlayıcı-kipləşdiricilərlə təmin olunmasından. Hissələrin
yağlanması islanmanı pisləşdirir, avadanlığın kipliyini artırır. Lakin, istifadə edilən yağ mühitdə
həll olmamalı və onunla kimyəvi reaksiyaya girməməlidir.
7. Mühitin temperaturundan; temperaturun dəyişməsi birləşən hissələrin xətti ölçülərinin
dəyişməsinə səbəb olur. Buna görə də, məsuliyyətli yerlərdə (məsələn qoruyucu klapanların
siyirtmələrində) kipləşdirici həlqələr işçi temperatur şəraitində oturdulur.
8. Siyirtmənin konstruksiyasından və toxunan hissələrin bir-birinə möhkəm sıxılmasından.
Ayrı-ayrı hissələr arasındakı birləşmələr hərəkətli və hərəkətsiz ola bilər. Hərəkətsiz
birləşmələr sökülən və sökülə bilməyən olur. Qaynaq vasitəsilə birləşdirilən hissələr avadanlığın
hermetikliyini yaxşı təmin edir. Lakin, qaynaqdan avadanlığın xüsusiyyətindən və
texnoloji
prosesin xarakterindən asılı olaraq, hər yerdə istifadə etmək mümkün deyil. Belə hallarda, fləns
və ya yiv birləşmələrindən istifadə edilir.
Sökülməyən birləşmələrin hermetikliyinə qaynaq, lehim, döymə ilə və həmçinin xüsusi
sement və kauçukdan hazırlanmış kipləşdirici materialın tətbiqi vasitəsilə nail olmaq
mümkündür.
Söküləbilən birləşmələrin hermetikliyini təmin etmək üçün
araqatlı və
araqatsız
kipləşdiricilərdən istifadə olunur.
Söküləbilən araqatsız kipləşdiricinin iş prinsipi səthlər arasında
yaranan elastiki
deformasiya (bəzən qalıq deformasiyasına) hesabına yaranır. Belə səthlərin cilalanması və xüsusi
formada olması lazımdır. Araqatlı kipliyin təmin olunmasında araqatı materialında plastik
deformasiya yaradılır. Burada hermetiklik araqatının sıxılma dərəcəsindən asılıdır. Bu növ
kipliyin hesabatında, əsasən, araqatı materialını sıxan qüvvənin təyini əsas götürülür. Bu qüvvə
elə olmalıdır ki, araqatı əzilərək bütün kələkötürlükləri tutsun və sızmaya qarşı əks təsir yarada
bilsin.
Araqatı materialının iş şəraitinə uyğun seçilməsinin əhəmiyyəti böyükdür. Araqatı metal
(mis, qurğuşun, alüminium, polad, və s.) və qeyri metal (karton, paronit, fibra, rezin. plastmas və
s.) materiallardan hazırlanır. Araqatı ucuz və asan əldə edilən materialdan olmaqla bərabər,
kifayət qədər möhkəm və elastik olmalı, iş şəraitində öz fiziki xassələrini uzun müddət qoruyub
saxlaya bilməlidir. O, kifayət qədər elastik olmalıdır. Bu materialın kiçik yük təsirindən
deformasiya edərək hermetiklik yaratmasını təmin edir. Lakin, bu elastiklik o dərəcədə olmalıdır
ki, o yük təsiri altında aralıqlardan pırtlayıb kənara çıxmasın. Kipləşdirilən sahələrdə onların yeri
dəyişdikdə material öz əvvəlki hermetikləşdirmə xassəsini saxlaya bilsin.
Söküləbilən birləşmələrdən ən geniş yayılanı universal fləns birləşməsidir. 26,5 MPa-a
qədər təzyiq altında işləyən aparat və borularda hamar səthli və oyuqlu flənslərdən istifadə edilir.
Avadanlığın daxilində yüksək təzyiq və yaxud zəhərli və tezalovlanan maddələr olarsa, birləşən
flənslərin həlqəvi çıxıntısı və buna uyğun həlqəvi qanovu olmalıdır.
Azsökülən hissələr üçün yiv birləşmələrindən istifadə edilir. Onların hermetikliyini
artırmaq üçün yağlanmış və rəngli boya hopdurulmuş dolaqlardan istifadə edilir. Yivli
birləşmələr az təzyiqli su, buxar, zəhərli və partlayış təhlükəsi olmayan maddələrin nəqli üçün
istifadə edilən boru kəmərlərində tətbiq edilir.
İrəli-geri və fırlanma hərəkətlərində ştok və valların kipləşdirilməsi üçün müxtəlif
konstruksiyalar tətbiq edilir. Konstruksiyalar üçün ciddi və bəzən bir-birinə zidd tələbatlar
qoyulur. Hərəkət zamanı sürtünməni dəf etmək üçün az enerji sərf olunmalıdır. Hermetikliyin
azalmaması üçün sürtünən səthlərin yeyilməsi minimum olmalıdır.
Hermetikliyin tez-tez
azalması təmirarası müddətin müvafiq azalmasına səbəb olur.
Ən geniş yayılmış kipləşdirici kontakt kipləşdiricilərdir. Bunlarda, hermetiklik
kipləşdirilən səthlərin sıxılması nəticəsində əldə edilir. Neftçıxarma və neft emalı sənayesində
kipgəc və ucbauc kipləşdiricilərdən istifadə edilir.
Aparat və maşınların hərəkət edən hissələrində hermetikliyi təmin etmək üçün bu hissələri
diafraqma və ya xüsusi mayelər vasitəsilə işçi mühitdən izolə edirlər.
Kontaktsız kipləşdiricilər şərti hermetiklik yaradan qurğularda da geniş istifadə edilir. Bu
kontaktsız kipləşdiricilər qurğularda elə yerləşdirilir ki, hermetik olmayan hissələrdən maye
yenidən maye yerləşən tutuma qayıdır. Kontaktsız kipləşdiricilərin bir çox növü vardır.
Bunlardan az özlülü maye və qazların vurulmasında labirint kipləşdiricilərindən istifadə edilir.
Bu tip kipləşdiricilərdə valın fırlanma sürəti artdıqca, əks təsir təzyiqi bir o qədər çox olur və
bunun müqabilində də maddə itkisi azalır. Lakin, hərəkət kəsilən kimi maddə itkisi artır.