ANALITIK QISM - Тема , Тери кичишиши билан кечадиган тошма синдроми

ANALITIK QISM
«Yumaloq stol» uslubidan foydalanish Bir varaq qog’iz quyidagi kasallikning barcha turlarini yozib qo’yish vazifasi bilan davra bo’ylab aylantiriladi puzыrchatok i ix klinicheskie proyavleniya. Har bir talaba o’z javob variantini yozib boradi. Zatem idet obsujdenie, nepravilnыe otvetы zacherkivayutsya, a po kolichestvu pravilnыx otvetov ostenivaetsya znaniya studentov
«galereya bo’ylab tur» uslubidan foydalanish Talabalar juftliklarga bo’linadilar. 10 daqiqa davomida bir juftlik haqiqiy po’rsildoq yaraning namoyon bo’lishlari va uni davolashni yozsa, boshqasi - bargsimon yarani, uchinchisi - seboreyali po’rsildoq yara haqida yozadi. So’ng ular o’z javob variantlari bilan almashadilar va bir-birining javoblarini baholab, o’z tuzatishlarini kiritadilr.
Vaziyatga bog’liq vazifalar:
Bemorda badan terisida guruxlashgan pufaklar, mayda tugunchala, eroziyalar. Ekskoriastiyalar kuzatilyapti. Pufaklarda eozinofiliya 16%. Taxminiy tashxis. UASh taktikasi.
Amaliy qism
Anamnez egish, patologik jaraenga xarakteristika berish , maxaliy va umumiy davo tavsiya etish
Baxolash kriteriyalari
№
|
O’zlashtirish (%) va ballarda
|
Baho
|
Talabaning bilim darajasi
|
|
1
|
96-100
|
A’lo
«5»
|
Vaziyatga bog’liq ravishda to’g’ri qaror qabul qila oladi va xulosalaydi.
Amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik ko’rishda qo’shimcha adabiyotlardan foydalanadi (ham o’z tilida, ham ingliz tilida)
Muammo mohiyatini mustaqil tahlil qiladi - Puzыrchatka, GDD, gerpesы.
| Ingliz tili (ingl. English) - hind-yevropa oilasining german guruhiga kiruvchi til. Ingliz xalqining tili. Avstraliya, AQSH, Birlashgan Qirollik, Hindiston, Irlandiya, JAR, Kanada, Liberiya, Malta va Yangi Zelandiyaning rasmiy tili. |
Kasalliklarning bolalik yoshidan namoyon bo’lish xususiyatlari. Diagnostika asoslari, VOP taktikasi, tashqi davolash, profilaktika, reabilitastiya, dispanserlashtirish.
Bemorni mustaqil ko’zdan kechiradi va to’g’ri tashxis qo’ya oladi(Puzыrchatka, GDD, gerpesы). naznachaet plan lecheniya i profilaktiki po bulleznыm dermatozam.
Interaktiv o’yinlar o’tkazishda faollik va ijodiy yondashuv namoyon etadi
Vaziyatga oid vazifalarni to’liq asoslagan holda to’g’ri hal qiladi
Mavzuni muhokama qilishda faollik bilan savollar beradi, to’ldirishlar kiritadi
Amaliy ko’nikmalarga ega, ishonch bilan bajara oladi, mohiyatini tushunadi
|
|
2
|
91-95
|
Amaliy mashg’ulotlarga tayyorgarlik ko’rishda qo’shimcha adabiyotlardan foydalanadi (ham o’z tilida, ham ingliz tilida)
Muammo mohiyatini mustaqil tahlil qiladi - Puzыrchatka, GDD, gerpesы.
Bemorni mustaqil ko’zdan kechiradi va to’g’ri tashxis qo’ya oladi(Puzыrchatka, GDD, gerpesы.) kasallikni davolash va profilaktika qilish rejasini tayinlaydi. Interaktiv o’yinlar o’tkazishda faollik va ijodiy yondashuv namoyon etadi
Vaziyatga oid vazifalarni to’liq asoslagan holda to’g’ri hal qiladi. Mavzuni muhokama qilishda faollik bilan savollar beradi, to’ldirishlar kiritadi. Amaliy ko’nikmalarga ega, ishonch bilan bajara oladi, mohiyatini tushunadi
|
|
3
|
86-90
|
Muammo mohiyatini mustaqil tahlil qiladi - Puzыrchatka, GDD, gerpesы.
Interaktiv o’yinlar o’tkazishda faollik va ijodiy yondashuv namoyon etadi.
Vaziyatga bog’liq vazifalarni to’g’ri hal qiladi, davolashni asoslab beradi, profilaktika chora-tadbirlari rejasini tuza oladi . Znaet pervichnыe i vtorichnыe elementы sыpi, rasskazыvaet uverenno. Etiologiya, patogenez, klinika bo’yicha aniq tasavvurga ega, qiyosiy diagnostika o’tkazadi, davolashni tayinlaydi, mojet provodit profilaktiku bullleznыx zabolevaniy uslug 2,3 i 4 kategorii VOP.
Amaliy ko’nikmalarga ega, ishonch bilan bajara oladi, mohiyatini tushunadi
Anamnezni to’g’ri yig’adi, bemorni ko’zdan kechiradi, dastlabki tashxis qo’ya oladi. Laboratoriya ma’lumotlarini izohlab bera oladi. SRS muhokamasida faol ishtirok etadi.
|
|
4
|
76-80
|
Yaxshi «4»
|
Interaktiv o’yinlar o’tkazishda yuqori faollik namoyish etadi.
Vaziyatga oid masalalarni to’g’ri hal qiladi, ammo muayyan (aniq) davolash tayinlay olmaydi, preparatlar dozalarini adashtirib yuboradi. Toshmaning 1 va 2 elementlarini biladi, ishonch bilan aytib beradi. Etiologiya, patogenez, klinika bo’yicha aniq tasavvurga ega, qiyosiy diagnostikani o’tkazadi, davolashni tayinlay oladi, ammo quyidagi kasalliklar profilaktikasini bajara olmaydi GDD, gerpesov.
Amliy ko’nikmalarga ega, qadamma-qadam amalga oshiradi
Anamnezni to’g’ri jamlaydi, bemorni ko’zdan kechiradi, dastlabki tashxis qo’yadi. Laboratoriya tadqiqoti ma’lumotlarini izohlab berishi mumkin. SRS muhokamasida faol ishtirok etadi.
|
|
5
|
71-75
|
|
Vaziyatga bog’liq vazifalarni to’g’ri hal qiladi, tasnifga ko’ra klinik tashxis qo’ya oladi, ammo davolash va profilaktika chora-tadbirlari rejasini tayinlay olmaydi.
Toshmaning 1, 2 elementlarini biladi, ishonch bilan aytib beradi.
Etiologiya, patogenez, klinika bo’yicha aniq tasavvurlarga ega va qiyosiy diagnostikani amalga oshiradi, ammo davolash tayinlay olmaydi
Amaliy ko’nikmani bajara oladi, ammo odimlarni adashtiradi.
Anamnezni to’g’ri jamlaydi, bemorni ko’zdan kechiradi, dastlabki tashxis qo’ya oladi. Laboratoriya tadqiqoti ma’lumotlarini izohlab berishi mumkin. SRS muhokamasida faol ishtirok etadi..
|
6
|
66-70
|
Qoniqarli
«3»
|
Vaziyatga bog’liq vazifalarni to’g’ri hal qiladi. ammo klinik tashxisni asoslab bera olmaydi
Toshmaning 1, 2 elementlarini biladi, ishonch bilan so’zlay oladi
Po’rsildoq yara, GDD, gerpeslar etiologiyasi, patogenezi va klinikasi bo’yicha aniq tasavvurga ega, ammo qiyosiy diagnostika o’tkaza olmaydi va davolash tayiinlay olmaydi.
Anamnezni to’g’ri jamlaydi, bemorni ko’zdan kechiradi, ammo holati og’irligiga baho bera olmaydi. Laboratoriya tadqiqoti ma’lumotlarini qisman izohlay oladi. SRS muhokamasida faol ishtirok etadi.
|
7
|
61-65
|
Vaziyatga oid vazifalarni hal qilishda xatolarga yo’l qo’yadi (tasnifga muvofiq tashxis qo’ya olmaydi)
Kasalliklar klinikasini biladi, ishonch bilan aytib bera olmaydi
Bullez kasalliklari etiologiyasi bo’yicha aniq tasavvurga ega, ammo klinikani patogenezga bog’lay olmaydi.
Sbor anamneza ne stelenapravlennыy, osmotr ne po sxeme. Laboratoriya tadqiqotlari ma’lumotlarini izohlab bera olmaydi. SRS muhokamasida ancha passiv
|
8
|
55-60
|
|
Imeet obщie predstavleniya o puzыrchatkax, GDD, gerpesax, rasskazыvaet ne uverenno
Toshmaning 1, 2 elementlarini adashtiradi.
Bemorni mustaqil so’rovdan o’tkaza olmaydi va ko’zdan kechira olmaydi. Laboratoriya tadqiqotlari ma’lumotlarini izohlay olmaydi. SRS muhokamasida ishtirok etmaydi
|
|
9
|
54 -30
|
Qoniqarsiz
«2»
|
Parazitar kasalliklar to’g’risida aniq tasavvurga ega emas
1, 2 morf. elementlarni bilmaydi
|
|
10
|
20-30
|
Qoniqarsiz
«2»
|
Talaba darsda bo’lganligi uchun, talab etilgan kiyimda, daftari o’zi bilan.
|
|
Bir kunlik mashg’ulotlarning xronologik xaritasi:
№
|
Mashg’ulot bosqichlari
|
vremya
|
Mashg’ulot davomiyligi
|
1
|
Utrennyaya konferenstiya Samostoyatelnaya kurastiya bolnыx v prikreplennыx palatax, tematicheskix bolnыx,
|
8.30.- 9.00.
|
30min
|
2
|
Obsujdenie temya zanyatiya
|
9.00. – 9.45.
|
50 daq
|
3
|
Ambulatornыy priem bolnыx sovmestno s prepodavatelem
|
9.45. – 10.45
|
120 daq
|
4
|
uchastie v obxodax professorov i dostentov
|
10.45. – 11.30.
|
120 daq
|
5
|
Pererыv
|
11.30. – 12.15.
|
45 daq
|
6
|
Obsujdenie samostoyatelnoy rabotы
|
12.15. – 13.45.
|
90 daq
|
7
|
Proverka usvoyaemosti
|
13.45. – 14.20.
|
40 daq
|
8
|
Ob’yavlenie ostenok. Zadanie na dom
|
14.20. – 14.30.
|
10 daq
|
BILIM, KO’NIKMA VA MAHORATLARNI NAZORAT QILISh TURLARI:
1.Ta’lim beruvchi-nazorat qiluvchi dastur.
2.Testlar.
3.Vaziyatga bog’liq vazifalar.
4.Savollarga javoblar.
5. yozma ravishda
6. amaliy ko’nikmalarni bajarish bo’yicha harakatlar algoritmini taqdim etish.
Nazorat uchun savollar:
1. Profilaktika
2. Differenstial diagnostika
3. Mazkur kasalliklarning asosiy klinik belgilari.
4. Amaliy ko’nikmalarni namoyish etish.
5. Professionalnыy rasspros i osmotr pastienta.
6. maxaliy davo prinstiplari
7. Profilaktika tadbirlarini o’tkazish
Samostoyatelnaya rabota studentov: Kafedra tomonidan keltirilgan TMIning mavzulari: 6 kurs davolash, t-prof va tibbiy-pedagogika fakultetlar - 1.0 soat
Kafedrada TMI talabalar tomonidan kuyidagi variantlarda kilinadi prezentastiya (multimedia varianti), krossvordlar, referatlar, tarqatma materiallar
8. Quyidagi mavzularda ma’ruzalar, taqdimotlar, referatlar: Bulleznыy epidermoliz. Puzыrchatki novorojdennыx. Diff.diagnostika vezikulo-bulleznыx dermatozov (vetryanaya ospa). Idiopaticheskaya ekzema Kaposhi.
Testlar (2, 3 darajali), masalalar, jadvallar tuzish.
IAI s primeneniem 3xstup.intervyu, mozgovoy shturm, akademicheskaya polemika, «kot v meshke», tur po galerei. po temam samostoyatelnыx rabot.
Tavsiya etiladigan adabiet
Milich M.V. Evolyustiya sifilisa, 1979
Fistpatrik T. Dermatologiya. Atlas-spravochnik. 1999
Skripkin Yu.K. Rukovodstvo po kojnыm i venericheskim
Vestnik dermatologii venerologii M
Novosti dermatovenerologii i reproduktivnogo zdorovya T
ADABIET
-
Arifov S.S., Eshbaev E.X. Teri-tanosil kasalliklar. T.,1997
-
Vaisov A.Sh. Teri-tanosil kasalliklari. T., 2004
-
Vladimirov V.V., Zudin V.I. Kojnыe i venericheskie bolezni. Atlas. Uchebnoe posobie dlya studentov med. VUZov.
-
Skripkin Yu.K. Kojnыe i venericheskie bolezni. Uchebnik dlya medistinskix institutov. M.,1979., 1980,
-
Skripkin Yu.K. Rukovodstvo po kojnыm i venericheskim boleznyam. M.Medistina, 1995.
-
Pavlov S.T., Shaposhnikov O.K.. Samstov V.I., Ilin I.I. Kojnыe i venericheskie bolezni. L 1989g
-
Shadiev X.K., Axmedov. Teri-tanosil kasalliklar.,T.1993.
-
Karimov A.M. Teri va tanosil kasalliklari 1995 y
-
Kapkaev R.A. « Spravochnik dermatoveenrologa» 1997g.
-
Vaisov A.Sh. «Ter iva tanosil kasalliklari» 2005g
KUShIMChA
1. Kalamkaryan A.A., Mordovstev V.N. ,Trofimova Klinicheskaya dermatologiya. M.1989
2. Somov B.A.,Dolgov A.B. Professionalnыe zabolevaniya koji v veduщix otraslyax narodnogo xozyaystva. M.1976.
3. Studnistin A.A., Berenbeyn B.A. Differenstialnaya diagnostika kojnыx zabolevaniy. M.Med.,1989
Mavzu№7. Terining zamburugli infekstiyalari Keratomikozlar, dermatomikozlar, kandidozlar. Onixomikozlar. Bolalar davrida kandidozlarning kechishi.
Fungal skin diseases.Pitiryasis versicolor. Rubrophytia. Microsporia.
O’quv vaqti: 6.0 (1,8 –bolalar yoshidagi, TMI – 1,0, 1.5 - ТМИ) soat
|
O’quv mashg’ulotining tuzilishi
| -
Kirish suzi
-
Kirish bulimi
-
Analitik bulim
- innovastion texnologiyalar
- masalalar
- uyinlar
- testlar
4. Amaliy bulim
|
O’quv mashg’ulotining maksadi : Kunikmalar xosil kilish/bilimlarni chukurlashtirish
|
Pedagogik vazifalar:
-talabalarni zamburugli infekstiyalarda zamonaviy tashxislash, kiyosiy tashxislash va optimal davoni aniklash masalalariga urgatish
- zamburugli infekstiyalar tasnifini berish
-kasalliklar etiopatogenezi va bola yoshidagi uziga xos xususiyatlari tugrisida bilimlarni shakllantirish.
-klinik kurinishlari, simptomlar, sindromlarni berish
- Status localis bo’yicha tavsiflash
-xususiy resteptura misollari bilan maxalliy va umumiy davolash asoslari xakida tushunchalar berish.
|
Ukuv faoliyatining natijalari:
Talaba bilishi lozim: - zamburug infekstiyali bemorlar kurigi, ularda toshmalarni aniklash, zamburug infekstiyalarda kiyosiy tashxisni, ularning rivojlanishida ekzogen va endogen omillar axamiyatini, davosidagi farklar, gospitalizastiyaga kursatmalar, mexnatga layokatliligini aniklash.
Talaba bajara olishi lozim: teri va shillik kavatlarni kuzdan kechirish. Ayni kasalliklarga xos birlamchi va ikkilamchi toshmalarni aniklay bilish, kasallik anamnezi va shikoyatlarini taxlil kila olish, klinik kurinish, laborator taxlillar natijalari bo’yicha tashxislash va kiyosiy tashxislash.
Talaba bajara olishi lozim : laborator taxlillar natijalarini sharxlay bilish, ushbu dermatozlarni maxalliy va umumiy davosini utkaza olish, birlamchi va ikkilamchi morfologik toshma elementlarini mustakil ravishda tashxislash va ajrata bilish.
Talaba bajara olishi lozim : maxalliy davolash asoslari va usullarini bilish.
|
O’kitish usuli
|
«uch boskichli intervyu», «moychechak», «galereya bo’yicha sayoxat» kabilar tadbik etish usullari bulib xisoblanishi mumkin.
Toshma elementlarida «aylana stol» usulini kullash. Barcha zamburug kasalliklarini yozib chikish uchun bir varak kogozi aylana buylab utkaziladi. Xar bir talaba uz variantlarini yozib chikadi. Sungra muxokama utkazilib, notugri javoblar uchiriladi va tugri javoblar mikdori bo’yicha talabalar bilimi baxolanadi.
«Galereya bo’yicha sayoxat» usulini kullash. Talabalar juftliklarga bulinishadi. 10 dakika davomida bir juftlik keratomikozlarni, boshkasi dermatomikozlarni, uchinchisi esa kandidozlarni yozib chikadi. Sungra ular uz variantlari bilan almashib, bir-birlarini javoblarini baxolashadi, uz tuzatishlarini kiritishadi.
|
Ukuv faoliyatini tashkillashtirish shakllari
|
Guruxlarda jamoaviy ishlash, individual..
|
O’kitish vositalari
|
Mashg’ulot ukuv xonasida olib borilib poliklinikadagi kabul xonasi, boglov xonasi va klinik laboratoriya xonalariga tashrif bilan utkaziladi.
Kullaniladi: Mulyajlar, atlas, flip-kartlar, slaydlar, ukituvchi testlar, kompyuter-elektron shakli, ukituvchi-tekshiruvchi programmalar, laborator va b. tib. jixozlari (mikroskop va b.), multimediyali vositalar, TV video,
|
Kayta boglanuv usullari va vositalari
|
Blist-surov, testlash, bajarilgan O’quv mashg’uloti natijalari prezentastiyasi, «uyla –juftliklarga bul – fikrlar bilan almash»
|
O’quv mashg’ulotining texnologik shakl kartasi
Ish boskichi, vakti
240 dakika
|
Faoliyat tarkibi
|
ukituvchining
|
talabaning
|
1 boskich
O’quv mashg’ulotiga kirish
( 20 dak)
|
1.1.Ukituvchining kirish suzi (mavzuni asoslash) mavzu, uning maksadi ma’lumot beradi, O’kitish natijalarini rejalashtiradi. Reja va O’quv mashg’ulotining uziga xos tomonlari bilan tanishtiradi.
1.2. mashg’ulotda O’quv ishlarini baxolash kriteriylari va kursatkichlari xakida ma’lumot etkazadi (ilova № )
|
Tinglashadi, yozib olishadi, aniklashtirishadi, savollar berishadi.
|
2 boskich.
Asosiy ( 268 dak)
|
2.1. Bilimlarni faollashtirish, amaliy mashg’ulot mavzusi muxokamasi, yangi pedagogik texnologiyalarni kullagan xolda talabalarning boshlangich bilimlarini baxolash (kichik guruxlar, vaziyatli masalalar, ish uyinlari, atlas, videofilm va b.) (ilova № )
2.2. Amaliy mashg’ulot tuzilmasiga muvofik xoldagi ta’lim jarayonini tashkillashtirishga kura xarakatlarni ketma-ket yoritadi.
|
Talabalar javob berishadi, konspekt kilishadi, guruxlarda ishlashadi, jamoaviy ishlash natijalarini prezentastiya kilishadi.
|
3 boskich
Yakunlov-natijalovchi
( 60 dak)
|
3.1. Muxokama natijalarini keltirib utadi, mavzu bo’yicha xulosa yasab, talabalar dikkatini asosiy maksadga yunaltiradi, kelajakda malakaviy faoliyat uchun ushbu ishning axamiyatini tushuntiradi.
3.2 Guruxlar (aloxida talabalar) faoliyatini baxolaydi, uzaro baxolash natijalarini utkazadi. O’quv mashg’uloti maksadiga erishilganlik darajasini, amaliy kunikmalar uzlashtirilganlik natijalarini, mustakil kurastiyani (tematik bemorlar kurastiyasi),laborator va instrumental tekshiruv usullari bo’yicha olingan kursatkichlarni taxlil kiladi va baxolaydi. Kiyosiy tashxislash, davolash va soglomlashtirish rejasini tuzish, resteptlar yozish.
3.3. Talabalarga keyingi amaliy mashg’ulot va mustakil ish uchun vazifalar beradi, ularni baxolash kursatkichlari va kriteriylarini etkazadi.
|
Uzaro va uz-uzini baxolashni utkazishadi.
Savollar berishadi.
Vazifalarni yozib olishadi.
|
Mashg’ulot utkazish joyi, jixozlar:
- «Teri va tanosil kasalliklari» kafedrasi tematik ukuv xonasi, bemorxona, laboratoriya, stastionardagi shifokor xonasi.
Mavzuning jixozlanishi:
-stendlar, bemorlar fotografiyalari, tarkatma materiallar, vaziyatli masalalar
- texnik predmetlar, yangi informastion texnologiyalar predmeti
- amaliy ishlarni bajarish bo’yicha xarakatlar algoritmi
- tematik bemorlar
Mashg’ulot davomiyligi – 5,8 soat.
Mashg’ulot MAKSADI:
- talabalarga zamburugli kasalliklarning erta tashxisi, kiyosiy tashxisi, optimal davoni aniklash bo’yicha bilimlar berish.
-zamburug kasalliklar tasnifini berish.
-ushbu kasalliklar etiopatogenezi xakida ma’lumot berish
- klinik kurinishlar va simptomlarini berish
- Status localis bo’yicha tavsiflash
- xususiy resteptura misollari bilan maxalliy va umumiy davolash asoslari xakida tushunchalar berish.
Vazifalar
Talaba bilishi lozim:
-zamburugli bemorlar kuruvini
- toshma elementlarini aniklash
- mikozlar kiyosiy tashxisi
- mikozlar rivojlanishida endogen va ekzogen omillari axamiyatini.
- mikozlarning turli shakllaridagi davo farklari.
- gospitalizastiyaga kursatmalar
-mexnatga layokatliligini aniklash
Talaba bajara olishi lozim:
- teri va shillik kavatlarni kuzdan kechirish.
- kasallik anamnezi va shikoyatlari belgilarini taxlil kilish.
- klinik kurinish, laborator taxlillar natijalari bo’yicha tashxislash va kiyosiy tashxislash.
- zamburug kasalligi bilan bemorlar kurigi
- laborator-serologik taxlil natijalarini interpretastiya kilish.
Motivastiyalash
Mikozlar umumiy simptomatikasi va patomorfologiyasini, tugri tashxislash va yorita olishni, kasalliklarni ajrata olishni xamda maxalliy va umumiy davolash asoslarini bilish xususiy drmatologiya xamda umumiy amaliyot shifokori faoliyatida muxim axamiyatga ega.
Fanlarichi va fanlararo bogliklik
Ushbu mavzu bo’yicha O’kitish talabalarning zamburugli dermatozlarni umumiy simptomatikasi va patomorfologiyasi, anatomiya, gistologiya, normal va patologik fiziologiya bo’yicha bilimlarga, xamda turli dori vositalarini kasalliklar davosida kullay bilishga asoslanadi. Talabalar tomonidan amaliy mashg’ulot vaktida olingan bilimlar keyinchalik turli terapevtik va xirurgik klinik yunalishlarda kullaniladi.
6. Mashg’ulot tarkibi.
NAZARIY KISM
Zamburug’li kasalliklar odamning terisi, shilliq qavatlari va ichki a’zolarni zararlaydi.
Zamburug’li kasalliklar yuzaki va chuqur turlarga hamda joylashishiga (lokalizastiyasiga) qarab quyidagi sinflarga bo’linadi:
I. Keratomikozlar ( epidermisning yuzaki, ya’ni mug’uz qavati yoki soch kutikulasida joylashib, kuchli yallig’lanish belgilarisiz kuzatiladi).
I.1. Rang-barang (kepaksimon) temiratki – pityriasis versicolor.
I.2. Eritrazma.
I.3. Tugunli trixosporiya (piedra) – piedra.
II. Dermatofitiyalar – teri chuqur qavatlarining yallig’lanishi bo’lib, teri hosilalari ham zararlanishi mumkin.
II.1. Epidermofitiya (chov va oyoq panja epidermofitiyasi).
II.2. Rubrofitiya.
II.3. Trixofitiya.
II.4. Mikrosporiya.
II.5. Favus.
III. Kandidozlar – teri, shilliq qavatlar, teri hosilalari – tirnoq hamda ichki a’zolar zararlanadi.
IV. Chuqur mikozlar (zamburug’lar asl teri va teri osti to’qimalari, ichki a’zolarni zararlab, yallig’lanish yuzaga keltiradi).
IV.1. Blastomikoz.
IV.2. Sporotrixoz.
IV.3. Xromomikoz.
IV.4. Maduromikoz.
IV.5. Kokstidomikoz.
IV.6. Gistoplazmoz.
IV.7. Rinosporidoz.
Keratomikozlar – keratomycosis. Bu guruh kasallik zamburug’lari teri va sochning yuza qavatlarini zararlab, yallig’lanish holat-lari kuzatilmaydi.
Rang-barang temiratki (Pitiryasis versicolor)
Rang-barang temiratki (Pitiryasis versicolor) chaqiruvchisi malas-sezia furfur hisoblanadi. Kasallikning kelib chiqish sabablariga har xil sababli ko’p terlash, diabet, tireotoksikoz, har xil surunkali kasalliklar, semizlik, gigiena qoidalariga rioya qilmasliklar kiradi. Insonning uzoq vaqt ko’p terlashi natijasida ter sifati o’zga-rib, uning himoya imkoniyati pasayadi va kasallikning yuqib rivojlanishiga asos bo’ladi.
Asosan terida (bo’yin, ko’krak, kurak, qo’llar) sut bilan kofe aralashmasi (jigarrang) rangidagi mayda dog’lar paydo bo’ladi. Dog’lar bemorni bezovta qilmaydi va vaqt o’tib sekin kengayib o’sib, bir-biri bilan qo’shilib ketadi. Ayrim dog’lar ustida bilinar-bilinmas, kepakni eslatadigan mayda po’stloqlarni ko’rish mumkin. Bemor quyosh vannalari qabul qilsa, bu dog’lar rangi o’zgarib, oq rangli gipopigmentiv dog’ ko’zga tashlanib turadi.
Tashxisda quyidagilar ko’zda tutiladi:
Aniq klinik kechishi (teriga dog’lar toshishi).
Balster sinamasi musbatligi (5 % li yod teriga surtilsa, to’q rangga bo’yalib dog’lar yaqqol ko’rinib qoladi).
Tirnoq bilan urish yoki Balsterning «kukun» belgisi musbatligi: tirnoq yoki shpatel bilan tirnalsa, o’chog’ida «yashiringan» qipiqlar borligi aniqlanadi.
Lyuministentli nurlanish (Vud lampasida nurlash) qora – qo’ng’ir yoki qora-sarg’ish nurlar ko’rinishi yuz beradi, tangachalarni laborator tekshirish – zamburug’larni aniqlash uchun.
Davolash:
Gigiena qoidalariga rioya qilish (sovundan to’g’ri foydalanish, terlashning oldini olish).
Giperkeratoz va ter miqdorini o’zgartirishga olib keluvchi omillarga barham berish.
Mahalliy davolash:
Demyanovich usulida davolash (№1–2 eritmalar).
Keratolitik dorilar spirtli aralashmalaridan foydalanish.
Andreasyan suyuqligi:
Rp: Resorcini 2,0 Rp: Hexamethyllin tetraoleini 10,0
Sp.vini 70,0 % ad 100,0 Glycerini 20,0
M.D.S. o’choqlarga 1 marotabadan S.Ac. acetini 8% – 70,0
3 kun surt. M.D.S.o’choqlarga 2 kun surt.
Qiyosiy tashxis:
Zaxm leykodermasi (dog’lar bir-biri bilan qo’shilmaydi, sero reakstiyalar musbat bo’ladi).
Pushti rangli Jiber temiratkisi (dog’lar o’tkir yallig’langan, medalonga o’xshab oval ko’rinishda bo’ladi).
Zaxm rozeolasi (dog’lar qo’shilmaydi, po’st tashlamaydi, bosganda yo’qoladi, sero reakstiyalar musbat bo’ladi).
ERITRAZMA
Etiologiyasi. Corynobacterium minutissimum zamburug’i (shartli ravishda) qo’zg’atuvchisi bo’lib, eritrazma bugun psevdomikozlar guruhiga kiritilmoqda.
Klinikasi. Eritrazma ko’p uchrab turuvchi kasallik bo’lib, ko’proq erkaklarning teri burmalarida uchraydi. Ko’ltiqda, son-urg’oq burmalarda, ayollarda esa sut bezlari tegidagi burmalarda qizil-jigarrang (qizil g’isht rangi) tusli keskin, aniq chegarali, ajralib turadigan dog’lar paydo bo’ladi. Keyinchalik ular kattalashib, bir-biriga qo’shilib bemorni sub’ektiv qiynamaydi. Ayrim bemorlar engil qichishish borligini aytadi. Yallig’langan teri ustida mayda po’stloqlar ko’rinishi mumkin.
Tashxisi.
1. Aniq klinik belgilari.
2. Lyuminesstent lampa orqali (o’choq g’isht-qizil rang bo’lib yaltiraydi).
3. Laborator chaqiruvchisi aniqlash.
Differenstial tashxisi. Epidermophiton inguinale
Davosi. Rang-barang temiratki davosini qarang.
TUGUNChALI TRIXOSPORIYa YoKI PEDRA
Tugunchali trixosporiya yoki Pedra (O’zbekistonda uchramaydi) bu ikki klinik turda uchraydi:
1. Oq Pedra – Piedra Ploiuca epidemik kasallik bo’lib, Janubiy Amerikada tarqalgan, Evropada kam uchraydi, chaqiruvchisi – Trichos-porium beigleti. Shimoliy Amerika - Yerning gʻarbiy yarimsharida joylashgan qitʼa. Janubiy amerika - Gʻarbiy yarim sharqning jan. qismidagi materik, Amerika qitʼasining jan. yarmi. Sharqdan Atlantika okeani, gʻarbdan Tinch okean oʻrab turadi.
Klinikasi. Bosh, soqol, mo’ylov, chovda joylashgan sochlarda tugunchalar (zamburug’ to’plamlari) yuzaga keladi.
2. Qora Pedra – Piedra Negra namligi yuqori bo’lgan tropik mintaqalarda uchraydi, chaqiruvchisi – Trichosporium hortai Bruusbi.
Klinikasi. Bosh sochlarida tugunchalar yuzaga keladi.
Tashxisi quyidagilarga asoslanadi:
O’ziga xos asosiy belgilarning ko’rinishi.
Zamburug’larni ekish yo’li bilan aniqlash.
Davolash. Sochlarni qirtishlab olinib, oltingugurt tutuvchi (sulsen sovuni) sovun bilan issiq suvda yuviladi.
DERMATOFITIYaLAR
Bu turidagi zamburug’li yuqumli kasalliklar epidermis, derma va teri hosilalarini (sochlar, tirnoqlar) zararlaydi.
Kasalliklarni chaqiruvchi zamburug’lar, asosan, 3 turda bo’lib, ular o’z navbatida bir necha turlarga bo’linadi.
Trichophyton ( 17 ga yaqin turlarga bo’linadi).
Microsporion ( 10 ga yaqin turchalari bor).
Epidermophyton ( birgina turi bor).
Dermotofitiyalar har xil allergik reakstiyalarni chaqirishi mumkin, ular patologik o’choqlardan uzoqroqda joylashishi mumkin.
Epidermofitiya 2 xil asosiy ko’rinishda uchraydi:
1. Oyoq panjalari epidermofitiyasi, chaqiruvchisi – Trichophyton mentagrophytes var interdigiatale bo’lib, 3 klinik turda uchraydi: skva-moz, intertriginoz va disgidrotik xillari.
2. Chov epidermofitiyasi, chaqiruvchisi – Trichophyton floccosum.
OYoQ PANJALARI MIKOZI (MYCOSIS PEDUM)
Oyoq panjalari mikozi – eng ko’p uchraydigan panjalar ora terining surunkali kechadigan yallig’lanishi bo’lib, ko’pincha bahor-yozda o’tkir qaytarilib turadi. Oyoq panjasi mikozi turli dermatofitlar bilan chaqiriladi va faqat odamlar kasallanadi va yuqtirib olish hammomda, basseynlarda yoki boshqaning oyoq kiyimini kiyganda kuzatiladi.
Oyoq panjalari epidermofitiyasining (mikozi) skvamoz turida o’ziga xos belgilarni ko’rish mumkin. Tovonda, panjalar oralig’i-da-gi terining yallig’lanishi ko’rinib-ko’rinmay qizarib, ustida mayda kepaksimon po’stloq tashlab turib, bemorni uzoq vaqt bezovta qilmaydi. Lekin oyoq ko’p terlasa yoki boshqa biror ta’sirot tufayli yallig’lanish kuchayib, kasallik intertriginoz yoki disgidroz turlariga o’tishi mumkin.
Oyoq panjasini intertriginoz epidermofitiyasida yallig’lanish o’choqlari keng tarqalmaydi, ko’pincha oyoqni 3 va 4 barmoqlar oralig’ining terisi shishib bukkanga o’xshab (masterastiya), yorilish va po’st tash-lash bilan ifodalanadi. Barmoqlar orasidagi terida shilinish-lar va mayda subepidermal pufakchalar paydo bo’ladi. Barmoq-lar bir-biriga tekkanda, teri qo’shimcha jarohatlanadi va ikkilamchi in-fekstiyalanishga imkoniyatlar tug’iladi va bu ko’pincha limfangoit va limfoadenitga olib keladi. Bemorni yurganda qattiq og’riq qiynaydi.
Oyoq panjasining disgidrotik turida yuqorida keltirilgan belgilarga qo’shimcha o’tkir yallig’lanish belgilari, ya’ni panjaning turli sohalarida pufakchalar va ko’p kamerli pufaklar, ular yorilib, atro-fida epidermis bo’laklari osilib turadigan eroziyalar paydo bo’ladi. Epidermofitiyaning bu turida tezda yangi pufakchalar, yiringchalar, eroziyalar hosil bo’lib, pilchirash kuzatiladi. Yangi-yangi paydo bo’la-yot-gan toshmalar bemor tinkasini quritib, haroratini ko’taradi, qattiq qichishish va og’riq esa bemorni yordam izlashga majbur qiladi. Bemor vaqtida davolanmasa, tananing boshqa uzoq qismlarida yangi pufak-cha-lar va tugunchalardan iborat allergik toshmalar paydo bo’ladi.
Tirnoqlar epidermofotiyasi. Oyoq panjasining va boshqa zamburug’ kasalliklarning etiologik va klinik turlarida tirnoq jarohatlani-shi kuzatilishi mumkin. Ko’proq bosh va jimjiloq barmoq tirnoqlari bosh chetida, ustida yoki tirnoq o’sib chiqayotgan qismida sariq dog’lar paydo bo’lib ko’payyadi, tirnoq xiralashadi, qalinlashib mo’rt, usti notekis va engil uvalanadigan bo’lib qoladi. Keyinchalik boshqa tir-noqlar ham jarohatlanishi mumkin. Bemorni bezovta qilmaydi.
Differenstial tashxisi.
1. Intertrigo candydomicetica.
2. Intertrigo streptogenes.
3. Exzema dyshidrosum.
4. Dyshidrosis.
Oyoq panjasi mikozini davolash:
Mahalliy davo – oyoqqa davolash vannalari (0,001% marganstovka suyuqligi, Burov suyuqligi, 2% soda, 3% ixtiol);
– zamburug’ga qarshi upalar;
– barmoqlararo klotrimazol, nitrofungin, anilin bo’yoqlar, 1–2% yod;
– nizoral, lamizil, terbizil;
– tirnoqqa Losteril laki.
Umumiy davosi:
– Zamburug’ga qarshi antibiotiklar ichishga (Orungal, Lamizil, Nizoral, Diflyukan, Grizeofulvin).
– Yallig’lanishga qarshi (antigistamin va desensibilizastiyalovchi) preparatlar (ilova № XI–XII).
ChOV EPIDERMOFITIYaSI(EPIDERMOPHYTIA INGUINALE)
Chov epidermofitiyasi ko’p terlaydigan odamlarda ko’p uchraydigan zamburug’ kasalligidir. Faqat odamlarda uchraydigan, bemordan sog’ odamga ichki kiyim yoki umumiy vannalar va tualet buyumlari orqali yuqadigan kasallikdir.
Klinikasi. Ko’proq bemorning teri burmalarida, qo’ltiqda, son-o’rg’oq burmalarda, ayollarda esa sut bezlari tagidagi burmalarda qizg’ish, infiltrastiyalashgan, aniq chegarali, ajralib turadigan dog’lar paydo bo’ladi. Keyinchalik ular chetga qarab kattalashadi va o’rta qismi oqarib, ustida mayda po’stloqlar paydo bo’lib, vaqt o’tib, engil pigmentlashadi. Patologik toshma atrofida sal ko’tarilib turadigan qizil chegara ko’zga tashlanib, ustida mayda pufakchalar va qaloqlar bo’ladi, bemorni qattiq qichishish bezovta qiladi.
Tashxisi 1.Tipik klinik belgilari.
2.O’choqdan olingan teri qirmasini mikroskopda tekshirish.
Differenstial tashxisi
– Erithrasma.
– Intertrigo.
– Psoriasis inversa.
Davolash.
– Travokort, Dermazolon, Triderm, Nizoral, Lamizil malhamlar.
– Desensibilizastiyalovchi dorilarni qo’llash (kalstiy dorilari).
– Yallig’lanishga qarshi dorilar (o’tkir va o’tkir osti turlari).
– Namlash uchun Burov suyuqligi.
– Keratolitik malhamlar.
RUBROFITIYa (RUBROPHYTIA)
Rubrofitiya chaqiruvchisi – Trichophyton rubrum faqat kattalarda uchrab, boy turli klinik belgilar borligi, surunkali, epidermofitiyaga nisbatan og’irroq va tarqalib ketishi bilan kechadigan zamburug’ kasallikdir.
1. Oyoq panjalari va kaftlar rubrofitiyasi (rubrophytia palmarum et plantarum).
2. Silliq teri rubrofitiyasi (Rubrophytia. cutis glabrae).
3. Tirnoqlar rubrofitiyasi (Onichomycosis palmarum et plantarum).
Oyoq panjalar mikozining klinik ko’rinishi etiologik zamburug’ turiga qarab kam farqlanadi, faqat rubrofitiyada boshqa turlardan hamma barmoqlar orasining jarohatlanishi, ko’proq kepaksimon may-da tangachalar va kuchliroq qichishish bilan ajralib turadi.
Silliq teridagi rubrofitiya o’ziga xos turli kattalikdagi o’choqlar, ular ko’proq tana va oyoqlar terisida joylashib, qizarish, shishish bilan boshlanadi va ustki qismi unsimon kepaklanadi. Ularning chegara qismi valiksimon ko’tarilib turib, shaklan festonlarga o’xshash aniq bo’ladi.
Tashxisi quyidagilarga asoslanadi:
– tipik klinik ko’rinishi;
– qirmalarni mikroskopda tekshirish ;
– ekish va uni mikroskopda tekshirish.
TRIXOFITIYa, MIKROSPORIYa, FAVUS
Terining zamburug’ kasalliklariga trixofitiya, mikrosporiya va favus (kal) kasalliklari ham kiradi. Bu kasalliklarda silliq teri, soch va tirnoq shikastlanadi, yuqish yo’llari esa: bemordan yoki kasal hayvondan sog’ odamga yuqishi mumkin. Trixofitiya qo’zg’atuvchisi – Trichophyton guruhiga mansub zamburug’dir. Trixofitiya kasalligi ko’pincha bolalarda uchrab quydagi klinik turlarga bo’linadi:
1. Bosh terisi sochli qismining (va soqol mo’ylab) yuzaki, chuqur trixofitiyasi.
2. Silliq teridagi trixofitiya.
3. Tirnoq trixofitiyasi.
Bosh terisida va silliq teridagi trixofitiya yuzaki hamda chuqur klinik belgilar bilan kechadi.
Yuzaki trixofitiya ko’zg’atuvchisi – Trichophyton endotrix (zamburug’, misteliy soch ichida joylashadi), bu zamburug’ga Tr. violaceum va Tr. cansurans kiradi.
Chuqur trixofitiyaning qo’zg’atuvchisi esa Tr. ectotrix (zamburug’ soch tolasining atrofida joylashadi), bu zamburug’ga Tr.gipseum va Tr. verrucosum kiradi.
Yuzaki trixofitiya zamburug’i sochning ichkarisida joylashgan bo’ladi, shuning uchun yallig’lanish kamroq ko’rinishda bo’ladi. Chuqur trixofitiyada esa zamburug’ sochning tashqari qismida joylashgan bo’ladi. Shuning uchun jarayon o’tkir yallig’lanish bilan birgalikda boradi. Bulardan tashqari bemor odamdan sog’lom odamga kasallik o’t-sa antropofil yuqish yo’li deyiladi, bordiyu kasal hayvondan odamga yuqsa, u holda zoofil yuqish yo’li deyiladi. Trixofitiya kasalligida va umuman zamburug’ kasalliklariga tashxis qo’yishda zamoishgoh tekshiruvlaridan o’tkazish juda muhim ahamiyatga egadir. Buning uchun shikastlangan joydan sochlar, po’stloqlar, qaloqlar va tirnoqlar olinib mikroskopda ko’zdan kechiriladi. Zamburug’ turlarini aniqlash esa maxsus tayyorlangan ozuqalarga ekib, ularni ma’lum vaqt ichida undiriladi.
Yuzaki va chuqur trixofitiya hayvon va odamlarda uchraydigan kasallikdir. Buning ahamiyati shundaki, yuzaki trixofitiyaning manbai kasal odam, chuqur trixofitiyaniki esa, asosan, kasal hayvonlar (mol, mushuk, it, sichqon va boshqalar) bo’ladi.
Silliq terining yuzaki trixofitiyasi terida bir nechta qizg’ish dog’lar paydo bo’lishi, ular atrofida esa juda nozikkina jiyaklar ko’rinib turib, chetki qismida tuklar ham shikastlanib, dog’larning yuzasi kepaklanib turadi, ba’zi vaqtda tugunchalar ham bo’lishi mumkin.
Bundan tashqari silliq terida zich to’qimali trixofitiya ham bo’ladi, bunda esa tugunchalar ko’proq bo’lib, zich to’qimada ko’proq yallig’lanish jarayoni bo’ladi.
Yuzaki boshning soch qismi trixofitiyasi – boshning soch qismida mayda qipiqlangan dog’lar toshishi va sochlarning teri sathidan 2–3 mm yuqoridan sinib, qora nuqtalarga o’xshab turishi bilan kechadi va bu kam yallig’langan o’choq keyinchalik sekin kattalashib, qipiqlanadi. Balog’at davriga kelib, ichki sekrestiya bezlari faoliyatining o’zgarishi tufayli bu kasallik ko’proq erkaklarda davosiz, o’z-o’zidan yaxshi bo’lib, kasallik o’tib ketadi. Ayollarda esa, kasallik surunkali qora nuqtali trixofitiya turiga o’tishi ham mumkin.
ChUQUR TRIXOFITIYa(TRICHOPHYTIA PROFUNDA)
Etiologiyasi. Chuqur trixofitiya antropozoofil zamburug’lar orqali, ya’ni uy hayvonlari va bemor odamdan yuqishi mumkin bo’lib, kattalarda va ko’proq bolalarda o’tkir boshlanadi.
Klinikasi. Chuqur trixofotiya o’tkir kechib, zamburug’ soch follikulasiga tushgandan uni va atrofidagi terining yiringli yallig’lanishini chaqiradi. Yallig’lanish o’chog’i boshida chegaralangan, chuqur, yarim sharsimon shaklda bo’lib, ustki qismida kattalashib ochilib turgan soch follikulasining teshikchalari ko’rinib, ulardan yiring suyuqligi ajralib turadi. Klinik ko’rinishi karbunkulni eslatadi. Asta-sekin yallig’lanish kattalashib diametri 6–8 sm ga boradi va qaraganda boshning soch qismida teri sathidan 1–2 sm gacha ko’tarilib turgan, yarim sharsimon, ustida yiringli zich joylashgan follikulitlar ko’rinib, ulardan ko’p miqdorda sariq rangli yiring chiqib turadi. Shu davrda o’choq yaqinidagi limfa tugunlari (bezlari) kattalashib ketadi, bemorda harorat ko’tariladi. Yallig’langan terida joylashgan sochlar o’rnidan engil ajraladi. Yallig’langan infiltrat ustidan bosilsa, soch follikulalari teshigidan osongina yiring ajralib asal arilar uyasidan oqib turadigan asalni eslatadi (kerion Celsi). Keyinchalik soch follikulasi atrofiyaga uchrab, yallig’lanish kamayadi va atrofi chandiq hosil bo’ladi.
Bu terida yangi sochlar boshqa chiqmaydi.
Differenstial tashxisi
1. Microsporia.
2. Carbunculus.
3. Sycosis vulgaris.
4. Acne conglobata.
MIKROSPORIYa (MICROSPORIA)
Mikrosporiya qo’zg’atuvchisi antropozoofil zamburug’i bo’lib, ko’proq maktabgacha va maktab yoshidagi bolalar orasida tarqaladi. Kasallik sog’ odamga bemordan hamda kasal hayvondan yuqib, silliq teri va sochlarni ko’pincha yuza jarohatlaydi.
Klinik belgilari. Silliq teri va soch qismini mikrosporiyasi trixofitiyani klinik ko’rinishini eslatib turadi. Lekin, kasallik bosh-lanishdan teridagi jarohatlar soni 2–4, kattaligi har xil bo’-lib, keskin ajralib ustida asbestsimon mayda kepaklanish bilan qop-lanadi. Bu yallig’langan dog’lar doirani eslatib turadi va sekin kattalashib dog’ o’rtasida yangi zararlanish paydo bo’lib o’sadi va oqibatda yangi kichikroq doiraga aylanib qoladi va iris holatini eslatadi.
Yallig’lanish boshning sochli qismida joylashganda, yuqorida keltirilgan belgilarga, sochlarning jarohatlanib 5–6 mm uzunlikda sinishi qo’shiladi. Ayrim hollarda yallig’lanish kuchayib kerion Celsi ga mos belgilar ko’rinib qoladi. Mikrosporiya tezda tarqaluvchan kasallik bo’lib, ayniqsa bolalar orasida epidemiya holati ko’p uchrab turadi. Trixofitiyalardan yana bir farqi shundaki, lyuminisstent lampasi ostida bemorning sochini ko’rsak, yashil nurlanish bo’ladi (trixofitiyada nurlanish ko’rinmaydi).
Differenstial tashxisi
– Trichophiton superficialis.
– Psoriasis vulgaris.
– Pitiariasis rosea Gibert.
KAL (FAVUS, PARShA)
Etiologiyasi. Kal qo’zg’atuvchisi Achorion Schonleini zamburug’i 1839 yilda topilgan va Trixofiton turkumiga kiradi. Turkum (genus) -1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Mac, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T. Kasallik faqat odamlarda, ko’proq bolalarda uchraydi va boshqa dermatofitiyalarga qaraganda kam yuqumli bo’lib, O’zbekistonda ko’p yillardan beri yo’qotilgan.
Klinikasi. Eng xarakterli klinik belgisi bemorning soch qis-mi-da faqatgina favusga xos skutulalar va ulardan keyin qolgan chan-diqlar va zararlangan sochlar borligi. Likopchasimon skutulaning (qalqonchalar) rangi sarg’ish bo’lib, o’rta qismidan sochlar chiqib tura-di. Skutula uzoq vaqt turib atrofida chandiq hosil qiladi va bu joy-da soch o’smaydi. Bemordan kuchli sichqon hidi (ambar hidi) kelib tura-di. Davolanmasa kasallik ko’p yillar davom etishi mumkin va natijada boshning sochli qismini butunlay jarohatlab, faqatgina chetlarida jiyakka o’xshash jarohatlangan sochlar saqlanib qoladi.
Bundan tashqari kepaklanuvchi va yiringli shakllari ham bor, kam quvvat odamlarda ichki a’zolar ham shikastlanadi.
Tashxis. Skutula va qo’lansa sichqon hidi, tipik kallanish borligi va mikroskopik sochda va po’stlarda zamburug’ topilishiga asoslanadi.
Dermatomikozlarni davolash. Mikozlarni davolashda zamburug’larga qarshi dorilar qo’llaniladi.
Sistem antimikotiklar grizeofulvin, nizoral, lamizil, tarbizil, orungal va diflyunan.
Mahalliy davo: shikastlangan joyga 2–3% li yod eritmasi va 10% li oltingugurt malhami surtiladi hamda shikastlangan sochlar epilyastiya yo’li bilan olib tashlanadi.
Mikozlar profilaktikasi:
Kasallik aniqlangandan keyin SES ga xabar beriladi va:
1. Bemor boshqalardan ajratib qo’yiladi.
2. Bemorning ichki kiyim va ko’rpa-to’shak jildlari qaynatilib, keyin yuviladi.
3. Bemor uyining poli oldin 5% xloramin (lizol eritmasi) ke-yin issiq suv bilan yuviladi.
Bemor to’liq davolangandan keyin, unda mikologik tekshirish 3 marta manfiy natijali bo’lsa va 3 haftagacha kasallik belgilari topilmasa, faqatgina shunda bolaga maktab yoki bog’chaga qatnashga ruxsat beriladi.
SES xodimlari bilan bemor oilasining va unga yaqin bo’lgan barcha bolalar (qo’shni, maktabdosh) va kattalar (chuqur dermatomikoz-larda uy hayvonlari ham) tekshirilib davolanishi lozim.
KANDIDOZ
Hozirgi vaqtda shartli-patogen, achitqisimon, Candida turkumiga kiruvchi zamburug’, ko’proq Candida albicans, bemorlar va sog’ kishilar orasida kandidoz rivojlanishiga sabab bo’lishi ko’p kuzatilyapti.
Etiologiyasi. Candida albicans – bir hujayrali mikroorganizm bo’lib, dumaloq, oval shaklda, o’lchamlari yirik bo’ladi. Ular psevdomisteliyalar hosil qiladi. Asl zamburug’lardan asosiy farqi: psevdomisteliyasi borligi, askosporasi yo’qligi va xarakterli biokimyo-viy xususiyatga ega ekanligidir.
Epidemiologiyasi. Kandida zamburug’i bilan dastlab chaqaloq tug’ilgandan so’ng 1-soat yoki 1-kunlaridanoq uchrashadi. Homilador-lik davrida homila kandidaga chalinishi ham mumkin, buning isboti bo’lib homila atrofi suvi, pardalari, yo’ldoshdan kandidalar topi-lishidir. Tug’ish yo’llaridan o’tish vaqtida, ko’krak emish va ona qo’l-lari orqali ham organizmga tushishi mumkin. Ovqat mahsulotlaridan go’sht, sut mahsulotlari: tvorog, pishloq, smetana, ho’l mevalar tarkibida ko’plab kandidalar saqlanishi kuzatiladi. Tvorog (rus.) - sutni sut achitqi bakteriyalar bilan ivitib, zardobini ajratib tayyorlanadigan mahsulot. Qaymogi olingan yoki olinmagan sutdan tayyorlanishga qarab yogʻli (18%), kamyogʻ (9%) va yogʻsiz boʻladi. Uy hayvonlari, buzoq-chalar, qo’zichoqlar va parrandalar kasallik manbai bo’lishi mumkin.
Patogenezi. Kandidalar shartli-patogen zamburug’lar bo’lgani uchun kandidoz infekstiyasining patogenezida xal qiluvchi omil zamburug’ emas, makroorganizm hisoblanadi. Gomeostazning turli xil o’zgarishlari kandidaning virulentligini oshiradi. Kandidaning aktivligini oshiruvchi barcha omillarni uch guruhga bo’lish mumkin:
1. Atrof-muhit (ekzogen) omillari kandidaning organizmga kirishiga yordam beradi.
2. Endogen omillar, organizmning qarshi kurashish kuchini kamaytiradi.
| Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan. |
3. Zamburug’larni virulentlik hosiyati, ularning patogenligini ta’minlaydi.
Ekzogen omillar: harorat o’zgarishlari, terlashning kuchayishi, terining masterastiyasi, teri va shilliq pardalarga kasb-kordagi zararli ta’sirlar (kislota-ishqorlar, stement, erituvchilar), havoda zamburug’lar va ular sporalarining ortib ketishi (qandolat sanoatida, oqsil sintezi sanoatida) teri jarohatlanishlari, asosan, konservalash sanoatida, norastional gigienik tartib tufayli va boshqalar.
Endogen omillari: moddalar almashinuvi kasalliklari (qandli diabet, disproteinemiya, yarali kolitlar, disbakterioz, semirish), surunkali infekstion jarayonlar, qon tizimi kasalliklari, o’smalar, moxov, miksedema, tireotoksikoz, ko’p terlash, avitaminozlar. Bir yoshgacha bo’lgan go’daklarda qon zardobi fungistazasi faoliyatining susayishi, so’lak ajralishining sustligi va lizostimni zamburug’ga qarshi faoliyatining sustligidir.
Antibiotik, stitostatik, glyukokortikoid gormonlar, immunosupressantlarning keng qo’llanishi ham har xil yoshdagi kishilarda kandidozning ko’p uchrashiga olib keladi.
Klinik ko’rinishi. Yuza kandidozlar (yassi teri kandidozi, shilliq pardalar, tirnoq kandidozlari) va sistemali yoki vissteral kandidozlar, oraliq turi surunkali tarqoq (granulematoz) kandidozlar tafovut etiladi.
Yuza kandidozga teri shilliq pardalari, tirnoq va tirnoq atrofi to’qimasi kandidozi kiradi.
Yassi teri, asosan, yirik burmalar jarohatlanishi bilan boshlanadi: burmalar sohasi qavarib shishadi, pufakchalar, seropapulalar, po’stloqlar, eroziya, namlanish kuzatiladi. O’choqlar aniq, gajimdor chegaraga ega, atrofida epidermis ko’chmasi bor. Eroziya yuzasi tekis, yaltiroq, joylarda oqish parda bilan qoplangan. O’choq atrofida yakka-yakka joylashgan shishli eritemalar, seropapulalar, vezikulalar, pus-tulalar kuzatiladi. Burmalardan toshmalar atrof terilariga toshib ko’payadi. Eritematoz turida eritematoz – shishgan turg’un-qizg’ish rangli o’choqlar bo’lib, ularda eroziyalar, namlanish kuzatiladi.
Qo’l, oyoq panja barmoqlari burmalarida zamburug’li eroziya, maktab bolalarida va kattalarda ko’p uchraydi. III-IV va IV-V barmoq oralarida masterastiya tufayli shishgan turg’un giperemiyali o’choq kuza-ti-lib, atrofi epidermis ko’chkisi bilan o’ralgan, seropapula va vezi-ku-lalar kuzatiladi.
Shilliq pardalar kandidozi, og’iz shilliq pardasi va jinsiy a’zolarda uchraydi. Og’iz shilliq pardasi kandidozida suzmasimon oq parda kuzatilib, u oson ko’chadi. Ular ko’chirilsa eritematoz dog’lar kuzatiladi, kam hollarda esa eroziya kuzatiladi. Og’iz shilliq pardasi til, lunj, milk, qattiq tanglay, lab qizil hoshiyasi jarohatlanishi bilan kechishi mumkin.
Zamburug’li glossit – til tanachasida nuqtadek oq dog’li parda paydo bo’lishi bilan boshlanadi. Parda shpatel bilan paypaslansa yuza, biroz shishli, giperemiya o’chog’i kuzatiladi. Keyinchalik tilning butun yuzasi oq parda bilan qoplanadi va asta-sekin sarg’ish-qo’ng’ir tus oladi.
Glossitning boshqa distrofik turi ham uchraydi. Bu turda til tanachasi shilliq pardasi malina-qizg’ish tus olib, quruq yaltiroq ko’rinishda bo’lib, ipsimon so’rg’ichlar atrofiyaga uchraydi. Oqish-qo’ng’ir parda til chekkalarida yoki burmalarida kuzatiladi. Bu parda, asosan, qiyin ajraydi.
Kandidozli glossitni deskvamativ glossit bilan qiyosiy tashxis qilinadi: til yuzasida epiteliy deskvamastiya o’choqlari kuzatiladi, u har xil shakl va o’lchamlarda bo’ladi. Epiteliy deskvamastiya o’choqlari bir joydan ikkinchi joyga ko’chib, bir-biri bilan qo’shilib, katta-katta o’choqlarni hosil qiladi va hatto diffuz o’choq hosil qilishi mumkin.
Kandidozli glossit va stomatitni leykoplakiya: qizil yassi temiratki bilan qiyosiy tashxis qilish kerak. Bu kasalliklarda qo’ng’ir oqish tusli shilliq parda mug’uzlanish hisobiga yuzaga keladi, shu sababli shpatel bilan ko’chirish mumkin emas.
Yumshoq leykoplakiyada shilliq parda qo’ng’ir-oqish tusga ega.
Epiteliy qisman ko’chib, bemor tishlab tortadi, so’ng yuza tirnalish hosil bo’ladi. Tekshiriluvchi materialdan zamburug’ topilmasligi kandidoz tashxisini inkor qiladi.
Og’iz burchaklari kandidozi (kandidozli bichilish) va kandidozli xeylit, ko’pincha og’iz shilliq pardasi, til kandidozi bilan birgalikda uchraydi, ammo o’z holicha ham uchrashi mumkin. Jarayon ko’proq bolalar va qariyalarda kuzatiladi. Og’iz burchaklarida chuqur burmalar bo’lishi, bu qismlarni doimiy so’lak bilan namlanib, ishqalanishi zamburug’li bichilishga olib keladi. Og’iz burchaklari terisi yallig’langan, ishqalanib qizargan, nam, oson ko’chuvchi oqish parda bilan qoplangan bo’ladi. Parda ko’chirilgach, qizg’ish eroziv yuza kuzatiladi. Ko’pincha jarohat ikki tomonlama, ayrim hollarda bir tomon-lama bo’lishi mumkin.
Ayrim hollarda og’iz burchagi kandidozi lab qizil hoshiyasiga tarqaladi. Bu hollarda lab yuzasida qizargan dog’, qo’ng’ir tusli kepaklar va oq nuqtadek pardalar kuzatiladi, ularni ko’chirsak yangi, nam, yaltiroq yuza aniqlanadi. Lablar tutashish chizig’i qizarib, shishganligi kuzatiladi. Lab harakati og’riqli bo’ladi.
Kasallik streptokokkli lab burchagi bichilishi bilan qiyosla-na-di, bunga to’q-qizil shishli dog’ xarakterli bo’lib, u lab burmas-i-gacha tarqalgan bo’ladi. Markazida yoriqsimon eroziya kuzatiladi, ero-ziya yuzasi ko’pincha sarg’ish, qat-qat yiringli qaloqlar bilan qoplan-gan. Lab burchagida katta yara, zaxm tugunchalari ham uchrashini yodda tutish zarur, undan ajralayotgan suyuqliklardan rangsiz spiroxeta topiladi.
Kandidozli paronixi hamda onixi teri va shilliq pardalar jarohati bilan birga kechadi. Paronixi – tirnoq halqasi shishi, infiltrastiyasi giperemiyasi holida kechadi. Bunda tirnoq atrofi halqasi go’yo tirnoq ustiga surilgandek bo’lib ko’rinadi. Zamburug’lar tirnoq atrofi halqasining yon tomonlaridan kirib boradi va shu sabab tirnoqning ozod qismi jarohatlanmaydi. Tirnoq yon yuzalari deformastiyalanadi. Tirnoq yuzalari ham deformastiyalanadi, har xil qalinlikka ega bo’ladi. Jarayonning o’tkir davrida og’riq va qichishish kuzatiladi.
Kandidozli vulvovaginit, balanat, balanopostit yakka holda yoki kandidozning boshqa turlari bilan birga rivojlanadi. Qizlarda vulvit va vulvovaginit, uretritlar bilan uchraydi. O’g’il bolalarda bu xil jarohat juda kam uchraydi, sababi fiziologik fimoz holati bo’lgani uchun, ya’ni olat boshchasi, olat yopqichi bilan yopilib turadi.
Kandidozli vulvit va vulvovaginit rivojlanishida diffuz shishgan giperemiya o’chog’i paydo bo’lib, yuzasida mayda-mayda oqish pardalar uchraydi. Parda oson ko’chadi, ostidan seroz, seroz yiringli, ajratmali eroziya yuzasi ochiladi. Kasallik qichishish va og’riq bilan kechadi, ayniqsa siyish paytida kuchayadi.
Surunkali tarqoq (granulematoz kandidoz) kandidoz, surunkali kasalliklar oqibatida, tug’ma immun tanqisligi oqibatida, og’ir endokrin o’zgarishlari tufayli kelib chiqadi. Zamburug’ infekstiyasining surunkali kechishiga o’tishiga antibiotiklar bilan davolash, uzoq vaqt, katta miqdorda kortikosteroid gormonlar, immunosupressorlar qabul qilishga olib keladi.
Yuz, boshning soch qismi, tana, qo’l va oyoqlarda dumaloq, noto’g’ri shaklli, giperemiyalangan va infiltrlangan, kepaklanuvchi dog’lar yuzaga kelib, ular asta-sekin granulastiyalangan kepaklarga aylanadi. Og’iz burchaklarida so’galsimon hosilalar vujudga kelib, ular yuzasi qalin yiringli seroz qaloqlari bilan qaloqlanadi. Boshning soch qismida, tana, qo’l-oyoqlarda g’adir-budir, tugunli, tarqaluvchi hosilalar o’sib, yiringli ajratmalar ajratadi, ajratmalar qurib, qat-qaloqlar hosil qiladi. Bu xil chuqur kandidoz ko’rinishlari stafi-lokokk infekstiyasi qo’shilganida kuzatiladi.
Surunkali tarqoq, granulematoz kandidoz og’ir kechib, anemiya, astenizastiya, subfebrilitet, uzun naysimon suyaklar osteoporozi, qaytalanuvchi bronxit, pnevmoniya, dispeptik holatlar uchraydi. Jarohat tugagach, terida chandiq qoladi, boshning soch qismida esa kallik vujudga keladi.
|