Xulosa Foydalanilgan adabiyotlar

Reja: Shaxsni kasbiy kamoloti
Mavzu: Kasbga hurmat-yuksak fazilat
Reja:
1. Shaxsni kasbiy kamoloti
2. O’qituvchilik kasbining umumiy masalalari
3. Kasbga hurmat-yuksak fazilat
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
Mehnat insonning mavjudligi va taraqqiyoti uchun xizmat qiluvchi muhim shartlardan biri hisoblanadi. Mehnat ijtimoiy muhitni, sub‘ektning faoliyatda shakllanishi va uning ehtiyoji, maqsadi, qadriyatlari tizimi hamda hayot mazmunini anglash vositasidir. Mehnat faoliyati jarayonida inson psixikasi namoyon bo‘ladi va rivojlanadi, shu bilan bir qatorda inson shaxs sifatida shakllanib, uning yangi qirralari ochilib boradi. Shaxs va faoliyatning murakkab hamda ko‘p qirrali aloqalari shaxsning psixik boshqaruvi, shaxs xarakterini determinasiyalovchi funksiyalar va tuzilishlarning o‘ziga xos xususiyatlari, shuningdek, faoliyatning vaqt va makon kabi boshqa maxsus tavsiflari bilan shartlangan.
Bu shaxs - faoliyat tizimi munosabatlar dinamikligini ta‘minlaydi, ya‘ni o‘zaro ko‘nikish, shaxs komponentlari va faoliyatga adaptasiyasida namoyon bo‘ladi. Bu jarayon nafaqat shaxsning psixik komponentlarini faollashishi, faoliyat maqsadi, vazifalari va mazmunini adekvat ta‘minlash tizimini shakllanishi bilan cheklanib qolmasdan, shu bilan bir qatorda shaxsning alohida sifat va o‘ziga xos jihatlarining shakllanishi bilan muvofiq ravishda kechadi. Shaxsning faoliyat xarakteri bilan bog‘liq ravishda rivojlanish jarayoni qator shaxsiy va faoliyat omillarini o‘ziga xosligidan kelib chiqadi. Bu taraqqiyot shaxsning aniq, tipik hayotiy va kasbiy sharoitlarda adekvat hamda ishonchli harakatlarini ta‘minlashga, faoliyatni jadallashtirish uchun zarur bo‘lgan shaxs tuzilishi va barqaror sifatlarning shakllanishiga yo‘naltirilgan bo‘ladi. O’quvchilarni kasbga yo’llashni shakllantirish masalalarini hal qilishda pedagoglar o’quvchilarning o’zlariga kasb tanlashda aktivlashtirish zarurligiga ishonch hosil qilmoqdalar. O’zbekiston olimlari shunday qarorga keldilar: kasb tanlash, shu vaqtda ilmiy asoslangan bo’ladiki, qachonki shaxsning erkinligi, aktivligi rivojlantirilsa, shaxs bilan mehnat o’zaro munosabati shu narsaga olib keladiki, shaxsning qobiliyativa axloqiy kuchi muvaffaqiyat bilan rivojlansa.
O’quvchining aktiv ishtirokisiz kasbga yo’llash ishida muvaffaqiyatga erishish qiyin. Kasb tanlashga tayyorlash ishlari o’z ichiga quyidagilarni oladi: o’quvchi shaxsini faolligini oshirish, o’qituvchi va tarbiyachini kasbga yo’llash mahoratiga bog’liq. SHu sababli sistemali, maqsad sari yo’naltirilgan o’quvchilarni, ayniqsa yuqori sinf o’quvchilarini kasbga tanlashga tayyorlash ishlarini olib borish zarur, ularni kasb-mahoratni o’zlari tanlashini aktivlashtirish kerak. Ushbu muammoni hal qilish o’quvchini kelajak hayotga tayyorlash ishiga ham anchagina bog’liq.
Kasbga yo’naltirish ishlarini yaxshi yo’lga qo’yishda kasb-hunar kollejlarining imkoniyatlari anchagina. Mehnat va kasb ta‘limining o’ziga xos sharoitlari /kasb ta‘limini tanlash, aniq bir faoliyatda o’z kuchini sinab ko’rish, kasb ta‘limi ustalari bilan, kasb ishlab chiqarish xodimlari bilan bevosita muloqotda bo’lib va h.k. yigit va qizlarni kelajak kasbni o’zi tanlashiga imkoniyatini oshiradi. Bu imkoniyatning samaradorligini mehnat va kasb ta‘limi jarayonida o’qituvchilar, masterlar tomonidan maqsad sari yo’naltirilgan kasbga yo’llash ishlari, o’quvchining faolligini shakllantirish asosida yanada oshirish mumkin.
Kasbga yo’llashdek murakkab va mashaqqatli, ammo sharafli ishda o’quvchilarga ilmiy asoslangan maslahatlar berish, ularning shaxsiy qiziqishlari, layoqat va qobiliyatlarini aniqlashda ushbu shaxsiy –individual yo’llanmalar (ko’rsatkichlar) tanlagan kasbiga mos kelish-kelmasligini taqqoslab ko’rib, to’g’ri maslahatlar berishda ishlab chiqarish masterlariga, kasbga yo’llash bo’yicha ruhshunos (psixolog) kasb-korga oid konsultantga yuqori sinf o’quvchilari bilan olib boriladigan ishlariga baholi qudrat yordam berish maqsadida ushbu metodik qo’llanma yaratildi.
Taklif etilayotgan metodik qo’llanmaning nisbatan ko’pqirraligi shaxsni psixofiziologik, mediko-biologik diagnostika qilish (aniqlash) va kasb-hunarga oid konsultatsiyalar o’tkazish, shaxsni individual qiziqish, layoqat va qobiliyatlarini o’rganish, aniqlash, testli metodikalarni natijalarini umumlashtirib shu natijalarga qarab o’quvchini kasb tanlashda ilmiy asoslangan maslahat va yo’l-yo’riqlar berish imkoniyatini beradi.
Bugungi kunda ko‘pchilik umumiy o‘rta ta‘lim maktablari o‘zining psixologlariga ega. Biroq shunga qaramay direktor va o‘qituvchilar ko‘pincha psixologning qo‘lidan nima kelishi mumkinligini yaxshi tasavvur etolmaydilar. Ularga psixolog hamma muammolarini bir zumda hal qilib beradigandek tuyuladi. Ammo psixologning maktabda ish boshlaganidan keyin maktabda tashqi jihatdan hech narsa o‘zgarmaganini ko‘rishgach, ularda «Maktab psixologining o‘zi nima keragi bor?» degan tipdagi savollar tug‘iladi.
Shuni alohida ta‘kidlash kerakki, maktabdagi amaliy ish uchun psixolog o‘rgangan nazariy bilimlar etmay qoladi. Maktabga kelib qolgach, psixologlar ko‘pincha amaliyotning ular oldiga qo‘ygan muammolaridan dovdirab qoladilar. Shunday ahvolga tushib qolmasligi uchun psixolog avvalo maktabga nima maqsadda borayotganligini aniqlashtirib olishi kerak. Psixologik maslahatning umumiy maqsadlaridan kelib chiqib, psixolog umumiy o‘rta ta‘lim maktabida quyidagi vazifalarni bajarishi talab etiladi:
Bolalarning har-bir yosh bosqichida shaxs sifatida va intellektual jihatdan to‘laqonli rivojlanishini ta‘minlash, ularda o‘z-o‘zini tarbiyalash va rivojlantirish qobiliyatini shakllantirish:
Har bir bolaga indivudual yondashuvni va uning psixologik- pedagogik o‘rganilishini taminlash:
Bolaning intellektual jihatdan va shaxs sifatida rivojlanish jarayonida yuz berishi mumkin bo‘lgan chetga chiqishlarni profilaktika qilish.
Shunday qilib, psixolog maktabga avvalo bolalar uchun keladi. Lekin bu psixolog o‘qituvchilar bilan ishlamaydi, degani emas.
Psixolog maktabda engib o‘tishi kerak bo‘lgan birinchi to‘siq - bu maktabning pedagogik jamoasiga qo‘shila olishdir. Bordi-yu, psixolog bu murakkab organizmga qo‘shilib keta olmasa, o‘z ishida muvaffaqiyatga erishishi dargumondir.
Psixolog adaptastion davrining qiyin kechishiga bir necha omil sabab bo‘ladi. Ko‘pincha o‘qituvchilar psixologni bolalarni qanday qilib tarbiyalashni, qanday yashashni o‘rgatuvchi inson sifatida ko‘rib, dastlabki kezlardayoq unga nisbatan salbiy ustanovkani shakllantirib oladilar. O‘z- o‘ziga ishonchi sust bo‘lgan o‘qituvchilar psixologni go‘yo uning kamchiliklarini oshkor etuvchi shaxs sifatida idrok etib, uni qandaydir inspektor sifatida qabul qiladilar. Bular esa psixologning maktab sharoitiga tez ko‘nikib, maktab hayotiga chuqur singib ketishga halaqit beradi.
Buning oldini olish uchun psixolog o‘qituvchilar bilan o‘zaro teng munosabatlarga kirishishi, ikkala taraf ham o‘zini bilag‘on qilib ko‘rsatmasligi, eng muhimi bir-birini raqib deb hisoblamasligi zarur. Shunga erishish kerak-ki, o‘qituvchilar psixologni ularga yordam bera oladigan boshqa mutaxassis sifatida qabul qilsinlar.
Maktabdagi ilk qadamlardanoq psixolog ma‘muriyatga ularning faoliyat doirasiga nimalar kirmas-ligini,mo‘jizalar ko‘rsatish uning qo‘lidan kelmasligini tushuntirishi lozim.
O‘qituvchi bilan bo‘lgan suhbatda u yoki bu bolaning muammosi psixologik muammo bo‘lmagani uchun u bo‘yicha hech narsa qila olmasligini tan olishdan qo‘rqmaslik kerak. Dastlabki qadamlarni qo‘yishda ota-onalar bilan aloqa o‘rnatish juda muhim. Dastlabki aloqa ixtiyoriy xarakterda bo‘lishi va o‘zi murojaat qilgan ota-onalar bilan amalga oshirilishi kerak. Buning uchun psixolog alohida kun va soatlarni ajratishi lozim.
Demak, umumiy o‘rta ta‘lim maktabida ishni boshlashdan avval psixolog:
O‘zining pedagoglar jamoasi va maktab ma‘muriyati bilan bo‘lgan munosabatlarni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishi.
O‘z ishining asosiy maqsadi - bu bolaning optimal rivojlanishini ta‘minlash ekanini doim yodda saqlashi.
O‘zining faoliyatida profilaktik ishga u bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan diagnostik va rivojlantiruvchi ishga alohida e‘tibor bilan qarashi (axir kasalni tuzatgandan uning oldini olgan ma‘qulroq- da) lozim bo‘ladi.
SHunday bir kasb borki, jamiyat uchun zarur bo’lgan biror mutaxassis uning ishtiroki va mehnatisiz o’z kasbini mukammal egallab chika olmaydi. Bu o’qituvchilik kasbidir. O’qituvchilik sharafli, lekin juda murakkab kasbdir. CHunki xar kanday odam ham bu murakkab kasbni egallab ololmaydi.
O’zbekiston Respublikasi Xalk Ta‘lim to’g’risidagi konunda hozirgi zamon o’qituvchisi kaysi sifatlarga ega bo’lishi keraqligi shunday sanab utiladi:– pedagogik faoliyatga qobiliyatli, ijodkor, ishbilarmon; milliy madaniyat va umum insoniy kadriyatlarni, dunyoviy bilimlarni
mukammal egallagan, diniy ilmlardan ham xabardor, ma‘naviy barkamol;
O’zbekistonningmustaqil davlat sifatida taraqqiy etishga ishonadigan, vatanparvarlik burchini to’g’ri anglagan, e‘tikodli fukoro; ixtisosga doir bilimlarni, psixologik, pedagogik bilim va maxoratni,
shuningdek nazariy ilmlarni mukammal egallagan;
–O’qituvchilik kasbini va bolalarni yaxshi odam bo’lishiga chin kungildanishonadigan, ularning shaxs sifatida rivojlanib, inson sifatida kamol topishiga kumaqlashadigan;
–erkin va ijodiy fikrlay oladigan, talabchan, adolatli, odoblibulmogi darkor.
Bundan tashkari hozirgi zamon madaniyatli kishisi ega bo’lishi kerak bo’lgan barcha sifatlarga, jumladan yuksak ma‘naviyatga ega bo’lish, fan– texnika taraqqiyoti va undan kundalik turmushda foydalanish yullari bilan
qiziqish, o’z xatti–xarakatlari bilin xar jixatdan oilada, maxallada, jamoatchilik urtasida ijobiy namuna bula olish va b.
Mustaqil O’zbekiston Respublikasida o’qituvchilarga gamxurlik qilishning juda ko’p kirralari mavjud, bular «O’qituvchilar kuni» umumxalk bayrami sifatida nishonlanishi, turli faxriyunvonlar ta‘sis etilganligi,maoshi, turli imtiyozlari va x.
zbek xalki kadimdan ustozni e‘zozlab kelgan xalk bo’lishi bilan shuxrat kozongan. « Ustoz otangdan aziz », « Usta kanday-shogird shunday », « Ustoz bilimli- shogird ilmli » singari xalk makollarida ham o’z ifodasini topgan.
Texnika taraqqiyotini jadallashtirish va ishlab chikarish samaradorligini oshirish sharoitida odamlarning umum ta‘lim va kasbiy tayyorgarligiga xarbir kishining mehnatga eng birinchi ijtimoiy burch sifatida ongli, ijodiy munosabatni shaqllantirishga nisbatan kuyiladigan talablar ham oshib bormokda.
Hozir mamlakatimizda amalga oshirilayotgan umum ta‘lim va hunar
ta‘limini islox qilish tadbirlari, ta‘lim to’g’risidagi konun, kadrlar tayyorlash milliy dastur va boshkalar mana shu talablarga javob beradi. Maktab isloxotini amalga oshirishda o’qituvchi xal kiluvchi rol uynaydi.
SHuni aytish kerakki, milliy dasturda ko’zda tutilgan tadbirlarni amalga oshirish sur‘atlari ko’pjixatdan umum ta‘lim va kasb-hunar maktabi
o’qituvchisining faolligiga, uning nazariy va amaliy tayyorligi sifatiga va darajasiga bog’liq. Hozirgi zamon ijtimoiy vokeligi zamonaviy ishlab chikarishningilmiy yo’nalishlarining asoslarini, uni intensivlashtirishning etakchi yo’nalishlarini urganishni yanadapuxtarok yulga kuyishni talab etadi.
O’quvchilarning kompyuter savodxonligini ta‘minlashesa, ayniksa zarurdir. Umuman ta‘limni ishlab chikarish mehnati bilan kushib olib borish prinsipini yanada tularok ruyobga chikarishga, ta‘lim berish samaradorligini oshirishga, yoshlarni mustaqil xayotga va mehnatga tayyorlashni tubdan yaxshilashga, zamonamizning ongli kuruvchilarini tarbiyalashga yanada kat‘iyroktarzda erishmok kerak.
Ta‘lim to’g’risidagi Konunda o’quv jarayonining asosi xisoblangan darsbilan bir katorda umum ta‘lim maktabining yukori sinflarida, akademik litseyva kollejlarda ma‘ro’zalar o’qish, seminar va fakultativ mashg’ulotlari utkazish, suxbatlar, praktikumlar, konsultatsiyalar uyushtirish, toki umum ta‘lim maktabi,kollej va oliy o’quv yurti ish mazmuni va shaqli urtasida o’zluksizlikni ta‘minlash zarurligi ta‘kidlab utildi. Bu talablar fan o’qituvchilaridan xar bir o’quvchining o’ziga xos xususiyatlari to’g’risidama‘lumotga va chukur bilimga ega bo’lishni: pedagogik muam-molarni prognoz qilish va xal etishning metodik jixatdan asoslangan yullarini kidirib topish, o’quvchi shaxsiga pedagogik ta‘sir kursatishning strategik maxoratini tanlay bilishni takozo kiladi. Birok, o’qituvchining funksiyasi u dars paytida kursatgan faoliyat bilangina cheklanib kolmaydi. O’qituvchi o’quvchilar bilan darsdan tashkari vaktlarda bajariladigan sinfdan tashkari ishlarni tashkil etadi, sinf, gurux raxbari vazifasini bajara borib, bolalarning ota–onalari bilan ish olib boradi. Bunday sharoitlarda o’quvchilarning o’quv va o’qishdan tashkari faoliyatini yagona ta‘lim tarbiya jarayoni sifatida rejalashtirish va tashkil qilishga nisbatan kompleks va izchil yondoshishning o’qituvchi faoliyatidagi roli ortib boradi. Bunday faoliyat o’quvchilarni bilimlar bilan kurollantirishga hamda bilish, mulokot va mehnatning ongli sub‘ektlari sifatida ular shaxsini shaqllantirib borishga karatilmogi kerak.
O‘qituvchi mehnatini pedagogik–psixologik tadkik etish shuni isbot etganki, o’quvchilarning o’quv faoliyati samaradorligiga goyat katta ta‘sir kursatadi. O’qituvchining ilmiy jixatdan bilimdon-ligi, uning shaxsiga xos ijobiy fazilatlar o’quvchilarga tarbiya berishning, ularda ongli faollikni hamda mustaqil ijodiy bilishga bo’lgan intilish faolligini shaqllantirishda xal kiluvchi omil xisoblanadi.
O‘qituvchining dunyokarashi – undagi pedagogik madaniyatning hamda tarbiyachi sifatidagi maxoratning muxim komponenti xisoblanadi. Bugungi kunda o’zini pedagoglik kasbiga bagishlagan talaba yoshlar shuni yaxshi bilishlari kerakki, hozirgi zamonning yoshlarda ilmiy dunyokarashni shaqllantirish, hozirgi zamonning goyat dolzarb va keskin muammolari yuzasidan baxs-munozaralar utkaza olish, odamlarni ishontira olish, mustaqil to’g’ri xulosa va umumlashmalar chikara olish maxoratini egallab olishlari goyat muxim ahamiyatga egadir.
O‘qituvchi kasb maxoratining ortib borishida o’qituvchiga nisbatan maktab ma‘muriyati, hamkasblari, o’quvchilar, ota–onalardan kutiladigan sotsial munosabatlar juda muximdir. O’qituvchining obrusi uning darsdagi faolligi, maktab jamoasida olib boradigan ishlari, ota-onalar bilan mulokoti – xullas, o’z axlokiy idealiga muvofik xatti-xarakatlari bilan belgilanadi. U o’z o’quvchilarida buyurilgan ish uchun yuksak darajadagi sotsial ma‘suliyatni xis qilish odatini, oliyjanoblikni tarbiyalashi, uning intellektual kamolotiga erishib, ma‘naviy jixatdan musaffo kishi bo’lib tarbiyalanishiga erishmogi kerak.
O‘qituvchi faoliyatida, uning o’quvchilar turli yosh bosqichlarida ular bilan kanday uslubda ish olib borishi katta rol uynaydi. Psixologik–pedagogik adabiyotlarda o’quvchilarga raxbarlik qilishda tez-tez uchrab turadigan kuyidagi besh xil ish uslubi aloxida ajratib kursatiladi: 1) Avtokrat (o’zini ustun kuyish, «balanddimog»), 2) Avtoritar (ma‘muriy buyrukboz), 3) Demokratik (jamoaga suyanib ish olib boruvchi), 4) Liberal – lokayd (amalda raxbarlikdan chetda, o’z vazifasini nomigagina bajaradi), 5) Noizchil (o’quvchilar bilan bo’ladigan o’zaro munosabatlarda vaziyatga karab ish tutadi, «uning kim tarafdori ekanini bilib bulmaydi!»), Real xayotda o’qituvchi faoliyatida uning raxbarlik usuli xar turli sub‘ektiv va ob‘ektiv omillarning ta‘siri ostida shaqllanib boradi. Bunday omillar – pedagogik faoliyatning bir sub‘ekti sifatida o’qituvchining yuksak darajadagi pedagogik madaniyati karor topishi uchun zarur shartlardandir.
O‘qituvchi bilan o’quvchi urtasidagi turli xil vaziyatlardagi o’zaro munosabatlarni taxlil qilish natijasida bolalar jamoasidagi psixologik muxit va kommunikativ madaniyat o’qituvchining o’quvchilar bilan kiladigan muomala stili (tarzi) va uning pedagogik takti (nazokati) ga ko’p jixatdan bog’liq bo’ladi, degan xulosaga kelish mumkin.
Xullas, pedagoglik kasbini tanlagan kishi avvalo soglom bo’lishi, ya‘ni tashki kurinishida birdan ko’zga tashlanadigan nuksoni yuk (bukri, oksok, gilay bulmasligi), so’zlarni to’g’ri va yaxshi talaffo’z kila olishi, asablari joyida, vazmin bo’lishi darkor. SHuningdek yukorida sanab utilgan sifatlarga ega bo’lishi zarur.
pedagogik faoliyat yosh avlodni xayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalk oldida, davlat oldida javob bera oladigan, bolalarga ta‘lim tarbiya berishga maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir. O’qituvchilik ixtisosining bu xususiyatlari uning professiogrammasida ifodalanadi.
Professiogramma kuyidagilarni o’z ichiga oladi: 1) O’qituvchi shaxsining xususiyatlari; 2) O’qituvchining ruxiy–pedagogik tayyorgarligiga kuyilgan talablar; 3) Maxsus tayyorgarlik xajmi va mazmuni; 4) Ixtisosga oid usuliy tayyorgarlikning mazmuni.
qituvchi shaxsining xususiyatlari goyaviy soxada: ilmiy dunyokarash va e‘tikod, ijtimoiy extiyoj va axlokiy zaruratni chukur tushunish, ijtiomiy va fukarolik burchni anglash, ijtimoiy-siyosiy faollik. Pedagoglik kasbi soxasida: bolalarni sevish va ular bilan ishlashga qiziqish, pedagoglik ishini sevish, ruxiypedagogik ziyraqlik va ko’zatuvchanlik, pedagogik nazokat, pedagogik tasavvur, tashkilotchilik, xakkoniylik, dilkashlik, talabchanlik, kat‘iylik va maksadga intilish, vazminlik, o’zini tuta bilish. Keng ilmiy saviya, ma‘naviy extiyoj va qiziqish, intellektual qiziqish, yangilikni xis kila olish, o’z ma‘lumotini oshirishga intilish va xokazo.
Yo‘qoridagi shaxs sifatlariga ega bo’lish bilan bir qatorda muvaffakiyatli ishlash uchun xar bir o’qituvchi pedagogik maxorat va pedagogik qobiliyatga ham ega bo’lishi shart. Ijodkorlik uning hamisha hamroxi bo’lishi kerak.
Pedagogik ishga qobiliyatli, iste‘dodli kishidagina pedagogik maxorat bo’lishi mumkin.
Qobiliyat faoliyat jarayonida paydo bo’ladi va rivojlanadi. Qobiliyat malaka va uddaburonlikdan fark kiladi. Malaka va udaburonlik mashk, o’qish natijasi xisoblansa, qobiliyatning rivojlanishi uchun esa yana iste‘dod, layokat va zexn, ya‘ni inson nerv tizimida anatomo-fiziologik xususiyat bo’lishi ham zarur. Ana shu tabiiy zaminda qobiliyat deb ataladigan ruxiy xususiyat taraqqiy etadi. Pedagogik faoliyatning samarali bo’lishi uchun o’qituvchida qobiliyatning kuyidagi turlari mavjud bulmogi va tarbiyalab etishtirilmogi lozim (Bular aloxida pedagogik qobiliyat deb ham aytiladi):
Akademik qobiliyat yoki bilish qobiliyati. Bunday qobiliyatga ega bo’lgan o’qituvchi fanni o’quv kursi xajmidagina emas, balki ancha keng va chukur biladi, o’z fani soxasidagi kashfiyotlarni hamisha ko’zatib boradi, materialni ipidan ignasigacha biladi, unga qiziqadi, oddiy tadkikotlar olib boradi.
Didaktik qobiliyat – tushuntira olish qobiliyati – o’quv materialni o’quvchilarga tushunarli qilib bayon eta olish, o’quvchilarda mustaqil ravishda faol fikrlashga qiziqish uygotish qobiliyatidir. O’quvchilarning yosh va ruxiy xususiyatlarini xisobga olish, o’quvchilarning bilimi va dastur talabi urtasida tafovut doimo diqqat-markazida turadi va uni bartaraf etish choralari kurib boriladi. Ba‘zi o’qituvchilarga o’quv materiali oddiy, tushunarli va kandaydir aloxida izoxni talab etmaydigandek tuyuladi. Bunday o’qituvchilar o’quvchilarni emas balki o’zlarini nazarda tutadilar.
Qobiliyatli, tajribali o’qituvchi o’zini o’quvchining urniga kuya oladi, u kattalarga aniq va tushunarli narsalarning o’quvchilarga tushunilishi qiyin va mavxum bir narsa bo’lishi mumkinligiga asoslanib ish tutadi.
Qobiliyatli o’qituvchi dars materialini bayon etish jarayonida o’quvchilarning kanday o’zlashtirayotganliklaridan kator belgilar asosida paykab oladi va zarur xollarda bayon qilish usulini o’zgartiradi. SHuningdek, qobiliyatli o’qituvchi o’quvchilarning sabokni o’zlashtirib olishlari uchun zamin tayyorlaydi, choralar kuradi. U tegishli vaziyat yuzaga kelmagunga kadar ish boshlamaydi.
Kuzatuvchanlik qobiliyati – perseptiv qobiliyat, o’quvchining,
tarbiyalanuvchining ichki dunyosiga kira olish qobiliyati, o’qituvchi shaxsini va uning ruxiy xolatlarini yaxshi tushuna bilish bog’liq psixologik ko’zatuvchanlikdir. (Bunday o’qituvchi xakida bolalar: «karamayotgangan uxshaydi-yu, hamma narsani kuradi!», «O’quvchining xafa bo’lganini yoki dars tayyorlamaganini ko’zidan biladi», «Bu o’qituvchini xech aldab bulmaydi!» va xokazo fikrlar bildiradilar).
Nutq qobiliyati – nutq yordamida, shuningdek, imo-ishora vositasida o’z fikr va tuygularini aniq va ravshan ifodalash qobiliyati. Bu o’qituvchilik kasbi uchun juda muximdir. O’qituvchining bayoni o’quvchilar fikri va diqqatini maksimal darajada faollashtirishga karatiladi («Mana bu erga aloxida e‘tibor bering!», «O’ylab ko’ring!», «Siz nima deysiz?» vax.) SHuningdek, Urinli kochirik, xazil, engilgina istexzo nutqni jonlantirib yuboradi va uni o’quvchilar tez o’zlashtiradilar. O’qituvchi nutqi ravon, begubor, begaraz bo’lishi kerak. Xaddan tashkari past so’zlangan nutq lanjlik va zerikishga, xaddan tashkari keskin va bakirok nutq o’quvchining asabiylashuviga va charchashiga sabab bo’ladi.
Tashkilotchilik qobiliyati – birinchidan, ukuchilar jamoasini uyushtirish, jipslashtirish, muxim vazifalarni xal etishga ruxlantirishni, ikkinchidan, o’z ishini to’g’ri uyushtirishni nazarda tutadi.
6. Avtoritar yoki so’zini utkaza olish qobiliyati – o’quvchilarga bevosita emotsional – irodaviy ta‘sir kursatish va shu asosda obru kozona olishdir. O’qituvchining bilimi, tadbirkorligi, xushyorligi, nutqi va imo–ishora, piching va xokazolarni o’z urnida foydalana olishi («Men» bu yoqqa kel! Degan so’zni 20 xil oxangda ayta olganimdan keyin yaxshi o’qituvchi buldim – deb xisoblaganman, degan edi A. Makarenko).
To’g’ri muomala qila olish qobiliyati – bolalarga yakinlasha olish, ular bilan pedagogik nuktai-nazardan juda samarali munosabatlar urnata bilish, pedagogik nazokatning mavjudligini bildiradi.
Prognozlash yoki kelajakni kura bilish qobiliyati–o’z xarakat-larini va o’quvchi xarakatining okibatini kura bilish, o’quvchining kelgusida kanday odam bo’lishini tasavvur kila olishida, tarbiyala-nuvchida kanday fazilatlarni taraqqiy ettirish lozimligini oldindan aytib bera olishda ifodalanadi. Bu qobiliyat pedagogik optimizmga, tarbiyaning kudratiga bog’liq.
Diqqatni taksimlay olish qobiliyati – o’qituvchi uchun diqqatning barcha xususiyatlari – xajmi, kuchi, kuchuvchanligi, idora kilina olishi, safarbarligi kabilarning taraqqiy etishi bilan izoxlanadi.
iqqatni ayni bir vaktda taksimlash qobiliyati o’qituvchilik uchun aloxida ahamiyat kasb etadi. Bir vaktning o’zida dars mazmuniga, uni kanday tushuntirishga, kaysi usul va vositalarni kullashga, o’quvchilarning o’zlarini kanday tutayotganliklariga, kanday o’zlashtirib borayotganliklariga e‘tibor berib borish ko’pincha yosh va tajribasiz o’qituvchining kulidan kelmaydi. SHuning uchun gox dars mazmuniga berilib ketib, vakt va bolalar chetda koladi, gox dars kolib boshka ish bilan uralashib kolish xollari uchrab turadi.
‘tikod, odob, fukarolik burchini anglash–o’qituvchining asosiy sifatlaridandir. Maktab o’qituvchisi o’zi targib kilayotgan idealning fazilatlarini o’z shaxsiy namunasida ham kursatish kerak. Bu sifatlar o’qituvchining kasbiy sifatlari deb aytiladi. O’qituvchilik kasbiy sifatlari yoki fazilatlari kuyidagilardir:
– Bolalarga mexr-muxabbatli va kechirimli bo’lish, talabchan-lik va kattikkullik, adolat mujassamlashuvi;
Ijtimoiy faollik va fukarolik burchini anglash o’qituvchi shaxsiga xos sifat, zero haqiqiy pedagog tula ma‘nodagi jamoatchi bo’lib, bolalarga xayotda ijtimoiy faol xolatda turishning amaliy namunasini kursatadi.
Odamlar bilan tez el bo’lib keta olish, ko’pchilikka aralasha bilish, ulfatijonlik, dilkashlik, odamlar bilan aloka qilishga, ular bilan ishlashga to’g’ri kelganda ayniksa askotadi.
Har qanday vaziyatda erkin fikrlay olish, ijodkorlik. Munosabatda adolatli bo’lish uning obrusi oshib borishiga imkon beradi. Uki-tuvchining odobi, madaniyati yuksak bo’lsagina, odamlarga nisbatan mexribon, saxovatli bula oladi, uni hamma xurmat kiladi. Buning uchun ochikkungil, kat‘iy bo’lishi, o’zini tuta bilishi, bardoshli bo’lishi kerak.
qituvchi pedagogik etikaning me‘yorlarini o’zlashtirib olishi, tajribada
kullashi, o’zining dunyokarashi va axlokiy tajribasi bilan takkoslashi lozim.
O’qituvchi har qanday vaziyatda o’zining shaxsiy namunasi bilan ta‘sir o’tkaza olishi, munosabat urnata olishi kerak. Pedagogik takt o’qituvchi ahloqining amaliy ko’rinishlaridan biridir. Pedagogik takt yoki pedagogik nazokat o’qituvchi faoliyatining hamma soxalarida zarur.
qituvchi deyarli xar kuni o’quvchilar bilan uchrashadi, savol-javob kiladi,
ularning yaxshi ishlarini ma‘kullaydi, bilimlarini baxolaydi, nojuya xattixarakatlari uchun tanbex beradi, ammo xar doim xolis bo’lishi, sinfda «yaxshi kuradigan» va «yomon kuradigan» o’quvchisi bulmasligi kerak.
Pedagogik faoliyat o’z moxiyatiga kura ijodiy xarakterga ega. Pedagogik ijodkorlik manbai–bu pedagogik tajribadir. Pedagogik tajriba–muammoli vaziyatlarga juda boydir.
Bundan tashqari, sobiq sovet psixologiyasida kasb – hunarga oid ma‘lumotnomalar xaritasi ishlab chiqilgan. Bu sohada G. Pavlyukning o’qituvchilik ixtisosligiga taalluqli munosiblik va nomunosiblik ma‘lumotnomalar xaritasi alohida ahamiyat kasb etadi. Pedagogik ixtisos – ixtisoslikka munosiblikning modifikatsiyasi xaritasi quyidagilarni aks ettiradi:
jamiyat ehtiyojlariga mos tushuvchi yuksak darajadagi qarashlar, e‘tiqodlar, ideallar shakllanganligi (jamoaviy) yo’nalganlikni ifodalovchi shaxsning ijtimoiy – siyosiy faolligi;
bolalarga nisbatan mehr – muhabbat, ularning ehtiyojlari va qiziqishlarini tushunish ko’nikmasining mavjudligi;
pedagogik kuzatuvchanlik (perseptiv qobiliyat);
hayot va faoliyatning u yoki bu jabhalarida odamlar xatti – harakatlarining xususiyatlarini oqilona tushunish va izohlashga qobillik;
o’zgaruvchan shart – sharoitlarda omilkorlik bilan mo’ljal olish
qobiliyati;
tashkilotchilik va boshqaruvchanlik qobiliyatlarga egaligi;
umumiy va bilishga oid qiziqishlarning ko’pqirraliligi;
maqsadga erishish yo’lida irodaviy zo’r berishga tayyorlik va sobitqadamlilik kabilar.
O’qituvchilik kasbiga nomunosiblik xaritasida quyidagi omillar o’z aksini topadi
qarashlar, e‘tiqod (maslak), ideallar ko’rsatkichining pastligi;
o’zgalar hisobiga o’z shaxsiy ehtiyojlarini qondirishga tayyorlik, shaxsiyatparast, g’arazgo’y yo’nalishga egalik, o’z qiziqishlarini umumiyatdan ustun ko’rish;
bolalar (o’quvchilar)ga loqayd, befarq munosabat;
aqliy taraqqiyot (intellektual) darajasining quyiligi (pastligi);
chidamlilik, topqirlik, tashabbuskorlik, tirishqoqlik,
sobitqadamlilikning mavjud emasligi, irodasizlik;
ayrim ruhiy kasalliklar alomatlarining mavjudligi;
nutq faoliyatida harakat tizimlarida sezilarli nuqsonlarga egalik, eshitish, ko’rish sezgisi va qabul qilish, payqash hissining etishmasligi va boshqalar.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda,Professiogrammaning psixologik jihatlari to’g’risida mulohazalar yuritilganda mana bu tomonlarga e‘tibor berish maqsadga muvofiq deb o’ylaymiz:
O’qishga munosabat va intellektual sifatlar: bilimlarning chuqurligi, turli o’quv fanlarini o’zlashtirishning intellektual (aqliy) imkoniyatlari, salohiyatlilik va qiziquvchanlik, ijodiy faoliyatga qobillik, ma‘naviy qiziqishlarning ko’lami, fikrni bayon qila olish uquvi, o’qiganlilik, ma‘lumotlilik.
Axloqiy – irodaviy fazilatlar: serharakatlilik, tirishqoqlik, mustaqillik, hissiy faollik, irodaviy qat‘iyaililik, odoblilik, ezgulik, bolalarga
mehr – muhabbat, dilkashlik, rostgo’ylik, haqgo’ylik, kamtarlik, xushmuomalalilik, vazminlik (bosiqlik).
Ishbilarmonlik xislatlari: tashkilotchilik qobiliyati, mehnatsevarlik, so’ziga sodiqlik, o’ziga tanqidiylik, prinsipiallik, qiyinchilikni engish uquvi, tashabbuskorlik, amaliyotchilik, do’stlar orasida nufuzga egalik.
I. Pedagogika institutiga kiruvchilar uchun tavsiya motivlari:
maktabdagi fan to’garaklari mashg’ulotlariga turg’un (barqaror) qiziqish; maxsus sinflar – (maktablar) mashg’uloti bilan ta‘lim jarayonini muvofiqlashtirish; havas va ota – onaga munosabat: jismoniy mehnatga munosabat; o’qituvchilik kasbiga moyillik va barqaror qiziqish: institutga kirish uchun tavsiya qilingan ixtisos va fakultet; abiturientni o’ziga tortuvchi (jalb qiluvchi) sevimli o’qituvchi va uning shaxs fazilatlari; sevimli fan va uni o’zlashtirishdagi yutuqlar; maktab va maktabdan tashqari o’qituvchining ijtimoiy va kasbiy faoliyati: ijtimoiy faoliyatda tashabbuskorlik va faollik darajasi; qaysidir masala bo’yicha o’quvchilar davrasida ma‘ruza va chiqishlar qilish; qo’shimcha adabiyotlardan foydalanish; kasb va ixtisoslik tanlashda mustaqillik va tashqi omillarning unga ta‘siri; hukm va xulosa chiqarishda mustaqillik: o’qituvchi mehnatining hajmi bo’yicha tasavvur hosil qilish.
|