Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 18

h
E
E
C
KT
=
8
(75)
bu yerda: C eksponensial oldidagi kuchaytirgich; ∆
Ε energiyadagi
otkazuvchanlik maydoni ostida va yol-yol chiziq orasidagi farq bolib,
elektronlarni qozgatilishiga olib keladigan yuqori muayyan darajani
egallaydi.
Elektr halqa dielektrikning mexanik buzilishi bilan tugallanadi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Toqimachilik tola va iðlarining elektr xossalari nimalardan iborat?
84
2. Toqimachilik tola va iðlarining elektrlanuvchanligi tushunchasini
izohlab bering.
3. Toqimachilik tola va iðlarining dielektrik yoqotuvchanligi deganda
nimani tushunasiz?
4. Elektr maydon kuchlanganligi tushunchasini tahlil eting.
5. Toqimachilik tola va iðlarining elektr otkazuvchanligini tushuntiring.
6. Elektr mustahkamlik deganda nimani tushunasiz?
Eslab qoling!
Elektrlanuvchanlik, dielektrik yoqotuvchanlik, otkazuvchanlik, elektr
mustahkamligi, elektr otkazuvchanligi, elektr maydon kuchlanganligi,
solishtirma elektr otkazuvchanlik, potensial, diðol-segmentli yoqotilishi,
diðol-guruhli yoqotilish, faol otkazuvchanlik, kondensator sigimi,
tangens burchagi, ozgaruvchan tok chastotasi.
V BOB
TIKUVCHILIK MATERIALLARINING
TUZILISHI
1-§. Toquvchilik jarayonlari boyicha umumiy
malumotlar
Gazlama ozaro perpendikular iðlar tizimining orilishidan hosil
boladigan tikuvchilik buyumi. Gazlamada uzunasiga yotadigan iðlar tanda
tizimi yoki tanda, kondalang yotadigan iðlar esa arqoq tizimi yoki arqoq
deyiladi. Tanda va arqoq toquv dastgohida oriladi.
Tandani toquvchilikka tayyorlash uchun ið qayta oraladi, tandalanadi,
ohorlanadi. Remizlar va berdoga otkaziladi.
Orash mashinalarida ið kalavadan bobinaga qayta oraladi. Bunda iðdagi
nuqsonlar yoqoladi va iðning uzunligi oshadi.
Tandalash iðni bir nechta bobinadan 1 ta tanda valigiga yoki toquv
navoyiga qayta orash. Bunda bir necha iðning uchi toquv navoyiga
mahkamlanadi va bir-biriga yondosh qilib oralib, tanda hosil qilinadi. Yupqa
shoyi gazlama toqish uchun tandada 9000 va undan ortiq yondosh iðlar
bolishi mumkin.
Ohorlash tanda iðlarning pishiqligi, egiluvchanligi, elastikligi
va silliqligini oshirish maqsadida unga maxsus tarkib ohor shimdirish.
Toqish paytida tanda iðlari toquv dastgohida ancha tarang tortiladi va
remizlar, berdoga va ozaro ishqalanadi, shuning uchun ular dastlab
ohorlab olinadi. Ohor tarkibida un, kraxmal, glitserin va boshqa
moddalar bolishi mumkin. Hozirgi vaqtda ohor tarkibidagi oziq-ovqat
85
mahsulotlari orniga kimyoviy moddalar poliakrilamid va natriy
silikat ishlatilmoqda.
Toquvchilikka moslab tayyorlangan tanda va arqoq iðlardan toquv
dastgohida (33-rasm) gazlama toqiladi. Navoy dastgohdagi maxsus uyaga (1)
ornatiladi. Tanda iðlari (2) navoydan chuvalib, skalo deb ataladigan valik
(3)ni aylanib otadi, tanda kuzatkich lamellari (4) va remizlar (5)dan otadi
va ular yordamida ikki qismga ajralib, boshliq hosil qiladi. Keyin iðlar berdo
(6) panjaralari tishlariga otadi. Berdo iðlarni dastgoh eni boyicha bir tekis
tarqatadi. Hosil bolgan boshliqqa arqoq iði (7) tashlanadi va berdo uni gazlama
cheti (8)ga uradi. Shu tariqa hosil boladigan gazlamani valyan (10) toqish
maydonidan tortib otadi. Gazlama bunda maxsus tayanch grudnitsa (9)ni
aylanib otadi. Valyandan keyin gazlama tovar valigiga rulon (11) tarzida oraladi.
Hozirgi vaqtda ið gazlama sanoatida gazlamalar toqish uchun turli-
tuman toqish dastgohlaridan foydalaniladi. Ularni quyidagi belgilariga kora
guruhlarga ajratish mumkin:
1) gazlamaning shakllanish jarayoni boyicha gazlama davriy
shakllanadigan va uzluksiz shakllanadigan dastgohlar mavjud. Gazlama
uzluksiz shakllanadigan dastgohlar dumaloq va yassi bolishi mumkin;
2) arqoq iðini tashlash usuli boyicha ixcham qistirmali mokili,
mokisiz, rapirali va soploli dastgohlar;
3) ayrim mexanizmlarining loyihasi boyicha.
Mokili toquvchilikning asosiy belgisi unda ið tashlaydigan mokining
mavjudligidadir. Mokida yogoch naycha, yani arqoq iðining malum
zaxirasi boladi. Moki boshliqqa dam bir tarafdan, dam ikkinchi tarafdan
kirib, uzluksiz arqoq iðidan gazlama hosil qiladi.
Mokisiz toquvchilikning asosiy alomati toqish dastgohida
mokining, yani arqoq kalava iði zaxirasi qoyiladigan ið tashlagichning
yoqligidir. Mokisiz toqish dastgohlarida arqoq iði boshliqqa har xil usulda:
havo yoki suv oqimi tasirida, rapiralar va kichik olchamli ið tashlagichlar
yordamida tashlanadi. Arqoq iði qanday usulda tashlanishidan qatiy nazar,
dastgohning har bir ish siklida boshliq orqali ið tashlagich otib, ozi
33-rasm. Toquv dastgohining tuzilishi.
1
2
3
4
5
7
6
8
9
10
11
86
bilan birga bir tashlam iðni, yani gazlamaning eniga teng uzunlikdagi iðni
olib otadi. Bu hol ið tashlagich, yani boshliq olchamlarini kichraytirishga
imkon beradi. Natijada, iðlarining deformatsiyalanishi va ularning uzilishi
kamayadi.
Shuningdek, dastgohda arqoq iðining katta oramidan foydalanishga imkon
tugiladi. Bunda dastgohni arqoq iði bilan taminlash jarayoni qisqarishi
mumkin.
Mokili dastgohlar quyidagi kichik guruhlarga bolinadi:
a) arqoqni avtomatik almashtirish mexanizmining bor-yoqligiga kora
mexanik va avtomatik dastgohlar;
b) dastgohning ish kengligiga qarab ensiz va enli dastgohlar. Ish
kengligi 100 sm gacha bolgan dastgohlar, odatda, ensiz dastgohlar deb,
ish kengligi 120175250 sm li dastgohlar enli dastgohlar deb ataladi;
d) dastgoh nechta moki bilan ishlay olishiga qarab bir va kop
mokili dastgohlar. Guldor gazlamalar toqiladigan kop mokili dastgohlarda
har qaysi rangdagi arqoq alohida mokiga otkaziladi;
e) toqish dastgohiga ornatiladigan boshliq hosil qilish mexanizmining
xiliga qarab ekssentrikli, karetkali va jakkard dastgohlari.
Ekssentrikli boshliq hosil qilish mexanizmlari orilishi uncha murakkab
bolmagan gazlamalar toqishda ishlatiladi. Murakkabroq orilishli
gazlamalar toqishda dastgohlarga kop remizali karetkalar ornatiladi. Yirik
gulli gazlamalarni faqat jakkard mashinalari bilan jihozlangan dastgohlarda
toqish mumkin.
Rapirali dastgohlar bitta bikr rapirali, ikkita bikr rapirali, bitta
egiluvchan va ikkita egiluvchan rapirali dastgohlarga bolinadi. Rapirali
dastgohlardan ið gazlama sanoatida kam foydalaniladi. Hozirgi vaqtda qalin
gazlamalar toqiydigan rapirali dastgohlar ishlab chiqarilmoqda.
Keyingi yillarda mokisiz pnevmatik, gidravlik va pnevmorapirali toquv
dastgohlari koplab ishlab chiqarilmoqda va keng qollanilmoqda. Mokili
toquv dastgohlaridan farqli ravishda mokisiz toquv dastgohlari juda
unumli, deyarli shovqinsiz ishlaydi va iðni kam uzadi.
Mamlakatimizda ishlab chiqarilgan mokisiz toquv dastgohlarining asosiy
tiðlari STD va STB dastgohlaridir. Mokisiz pnevmorapirali toquv
dastgohlarining toquv zeviga bir vaqtda ongdan va chapdan ikkita qattiq
naycha rapiralar kiritiladi. Ular batan ortasida birlashib, quvur hosil qiladi.
Bu quvurga olchangan arqoq iði tashlanadi, songra rapiralar zevdan chiqadi,
arqoq ið ong tomondan gazlama chetidan qirqiladi va berdo gazlama chetiga
oraladi. Pnevmorapirali dastgohda toqilgan gazlamaning ikki tomonidan 1
sm dan hoshiyasi boladi. Chexiyada ishlab chiqarilgan mokisiz (gidravlik)
toquv dastgohlarida arqoq iðini suv tomchilari tashlaydi.
Toquvchilik nuqsonlari. Ið uzilganda va dastgoh mexanizmlari
nosozligidan toquvchilik nuqsonlari kelib chiqadi. Bunday nuqsonlar
gazlama va toquvchilik buyumlarining sifatiga (naviga) tasir qiladi.
Toquvchilik buyumlarining korinib turadigan detallaridagi nuqsonlari
buyumning navini pasayishi, hatto yaroqsizlikka olib kelishi mumkin.
87
Shuning uchun bichish paytida: bir yoki ikki qoshni tanda iðlarning
yoqligi (blizna); bir yoki ikki qoshni arqoq iðlarning yoqligi (prometka);
malum joyda tanda gazlama navida yotishi va arqoq bilan orilishmasligi;
malum joyda gazlama sirtida yotishi va tanda bilan orilishmasligi
(podnirka); arqoq ið siyrak joylar (nedoseka); arqoq ið zich joylar
(zaboina); arqoq ið siyrak joylar bilan zich joylar galma-gal kelgan
joylar (nerovniy boy); ikki tanda ið xuddi bittadek orilgan joy
(parochka); arqoq ið qalinlashgan joy (slet utka); agar arqoq iði kalava
oxiridan dastalanib kelsa va shu holda orilib ketsa; arqoq halqalari arqoq
ið uncha tarang bolmaganda paydo bolsa; qosh orilish (podpletina):
uch yoki undan kop tanda iðlari uzilib, arqoq iðiga notogri orilishidan
hosil bolsa; toquv dastgohining qismlari gazlamani shikastlantirganda
paydo boladigan turli olchamdagi teshiklar; kir va moy doglar; toquv
dastgohi koproq moylab yuborilganda va ehtiyot bolinmaganda paydo
bolishi mumkin; toquv naqshining buzilishi gazlamaning ayrim
joylarida toquv naqshning belgilangan naqshiga togri kelmasligi kabi
nuqsonlar hisobga olinadi.
Toquvchilik buyumlarining navini aniqlashda toqimachilik nuqsonlari
gazlamaning tola tarkibiga va buyumning vazifasiga qarab belgilanadi.
Jun gazlamalardan tikilgan birinchi va ikkinchi navli buyumlarning
korinadigan detallarida 5 ta arqoq iði siyrak joylar bolishiga, har xil arqoq
polosa yoki buzilgan naqsh bolishiga, 3 va undan kop tanda iðlar uzilgan
joy (1 sm gacha) bolishiga, arqoq iði orilishgan, och rangli gazlamalardan
qilingan buyumlarda dog bolishiga yol qoyilmaydi; 3-navli buyumlarda bunday
nuqsonlarning olchamlari yoki soni cheklanadi. Masalan: 5 mm gacha dog
bolishi, bir joyda 3 yoki undan oshiq tanda iðlari uzilib, arqoq iðiga notogri
orilishi yoki arqoq iðlari siyraklashgan joy bitta bolishi mumkin.
Turli tolali tarkibdagi gazlamalardan tayyorlangan 1-navli buyumlarda
ikki qoshni tanda iði bolishiga yol qoyilmaydi. Buyumlarning yashirin
joylaridagi bazi toquvchilik nuqsonlari hisobga olinmaydi. Arqoq iðlari
siyrak polosalar, 3 va undan ortiq tanda iðlari uzilib, arqoq iðiga notogri
orilishgan joylar esa buyumlarning yashirin joylarida ham hisobga olinadi,
chunki ular gazlamaning pishiqligiga tasir qiladi. Toquvchilik buyumlarida
teshiklar, sitilgan joylar bolishiga yol qoyilmaydi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Gazlama tushunchasiga tarif keltiring.
2. Toquv dastgohi qanday tuzilgan?
3. Toquvchilik nuqsonlari nimalardan iborat?
4. Ohorlash jarayoni nima?
5. Tandalash deganda nimani tushunasiz?
Eslab qoling!
Tandalash, ohorlash, remiz, berdo, moki, rapirali, soploli, ekssentrikli
boshliq, karetkali, jakkard, nuqsonlar.
88
2-§. Tikuvchilik gazlamalarining tuzilishi va orilishlari
Tikuvchilik gazlamalarining tuzilishi tanda va arqoq iðlarining ozaro
orilishi va boglanishi bilan belgilanadi. Tikuvchilik gazlamalarining tashqi
korinishi, xossalari va ishlatilishi uning tuzilishiga bogliq boladi.
Gazlamaning tuzilishini ifodalovshi korsatkichlardan biri zichligi bolsa,
ikkinchisi ularning orilishidir. Gazlamaning zichligi uning uzunlik birligiga,
odatda, 100 mm ga togri keladigan iðlar soni bilan belgilanadi. Bu
korsatkich haqiqiy zichlik deb ataladi va tanda boyicha Z
t
hamda arqoq
boyicha Z
a
deb belgilanadi. Gazlamaning tanda va arqoq boyicha zichligi
bir-biridan farq qilsa, bunday matolar zichligi notekis gazlama deb, bir-
biriga teng bolsa, zichligi bir tekis gazlama deb ataladi. Odatda, matolarda
tanda boyicha zichlik arqoq boyicha zichlikka qaraganda kattaroq boladi.
Lekin bazi matolarda (satin, poplin kabi) aksincha bolishi ham mumkin.
Haqiqiy zichlik gazlamani hosil qiluvchi iðlarning yogonligiga bogliq.
Gazlamalarni zichlik boyicha taqqoslash uchun maksimal va nisbiy
zichlik tushunchalari kiritilgan.
Gazlamaning maksimal zichligi shunday shartli zichlikki, unda barcha
iðlarning diametri bir xil va ular bir-biriga bir tekis tegib turadi deb qabul
qilingan.
Nisbiy zichlikni ifodalovchi raqam gazlamaning iðlar bilan tolganlik
darajasi haqida tasavvurga ega bolishga va matoning zichligini taqqoslab
korishga imkon beradi. Nisbiy zichligi yuqori bolgan gazlamalarni tikish
ogirroq, chunki igna iðlarni uzib yuborishi mumkin. Bunday
gazlamalarni dazmollash ham qiyin, chunki zichligi oshib ketsa, gazlama
ogirlashadi, qattiqlashadi. Biroq matolarning uzilish va ishqalanishga
chidamliligi oshadi, havo otkazuvchanligi kamayadi. Nisbiy zichligi
kichik bolgan matolar yengil boladi, havo va bugni yaxshi otkazadi.
Ulardan tikilgan buyumlarning choklari puxta bolmaydi. Bunday
matolar har tomonga osongina choziladi hamda bichish va tikish paytida
qiyshayib ketadi.
Nisbiy zichlik boshqa soz bilan matoning chiziqli toldirilishi deb
ataladi. Nisbiy zichlik E
t,a
(foiz) tanda yonalishida alohida, arqoq yonalishida
alohida quyidagicha hisoblanadi:
,
,
,
31, 6
|