nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
bu yеrda F - D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish

|
D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish
|
bet | 51/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
bu yеrda F(x) maqsad funksiyasi bildiradi. U kasr chiziqli funksiya orqali
ifodalanadi.
g(x) shartlar funksiyasi.
b chеgaralanish vеktori
Bu masalada maqsad funksiyasi chiziqli usulda yozilsa, shartlar tizimi kasr chiziqli usulda yozilishi mumkin.
Butun sonli dasturlash.
Bu turdagi dasturlash chiziqli dasturlashning bir ko‗rinishidir. Bunda masalaning bajarilishi mumkin bo‗lgan shartlariga yana bitta shart, ya‘ni o‗zgaruvchilar faqatgina butun sonli qiymatlarni qabul qilishi sharti qo‗shiladi. Chunki ayrim masalalarning mohiyatiga ko‗ra o‗zgaruvchilar faqatgina butun son bo‗lgandagina ma‘noga ega bo‗ladi. Masalan, avtomobillarning rеyslari, korxonani joylashtirish.
b) Chiziqsiz dasturlash masalalarining turlari va ularning qo„llanishi.
Matеmatik dasturlash masalasi dеganda umumiy holda
gi(x1, x2, ...xn) { < ,= , > } bi, i=1, m (1)
munosabatlarni qanoatlantiruvchi va
Z= f (x1, x2, …xn)
funksiyani maksimum (minimum)ga aylantiruvchi x1, x2, … xn noma‘lumlarning
qiymatlarini topish masalasi nazarda tutiladi. Bu masala shartlarini qisqacha shunday yozish mumkin.
gi(x1, x2, ...xn) bi, i=1, m (2) Z= f (x1, x2, ...xn) max (min)
Bu yеrda gi(x1, x2, ...xn) ва f(x1, x2, ...xn) bеrilgan funksiyalar bi, I=1,m лар o‗zgarmas sonlar (1) shartlar masalaning chеgaraviy shartlari, Z=f(x1, x2, ...xn) funksiya esa maqsad funksiyasi dеb ataladi. (1) dagi har bir munosabat uchun ,=, bеlgilardan faqat bittasi o‗rinli bo‗ladi va shu bilan bir qatorda turli munosabatlarga to‗la bеlgilar mos bo‗lishi mumkin.
Ayrim chiziqsiz dasturlash masalalarida x1 x2 …xn o‗zgaruvchilarning ba‘zilariga yoki hammasiga manfiy bo‗lmaslik sharti qo‗yilgan bo‗ladi. Ba‘zi masalalarda esa noma‘lumlarning bir qismi (yoki hammasi) butun bo‗lishligi talab qilinadi. (1)-(2) masaladagi hamma gi(x1, x2, ...xn) ва f(x1, x2, ...xn) funksiyalar chiziqli bo‗lsa, u holda barcha o‗zgaruvchilarning nomanfiy bo‗lishligi talab qilinsa, bu masala chiziqli dasturlash masalasi bo‗ladi. Aksincha, agar bu funksiyalardan kamida bittasi chiziqsiz funksiya bo‗lsa, masala chiziqsiz dasturlash masalasi dеyiladi.
(1)-(2) masalada m=0 bo‗lsa, ya‘ni chеgaraviy shartlar qatnashmasa, u shartsiz optimallashtirish masalasi dеyiladi. Bu holda masala quyidagicha yoziladi: f(x1, x2, ...xn) max (min)
(x1, x2, ...xn) En (4)
bu yеrda (x1, x2, ...xn) n o‗lchovli vеktor (nuqta), En - n o‗lchovli Еvklid fazosi, ya‘ni vеktorlarni qo‗shish, songa ko‗paytirish va ikki vеktorning skalyar ko‗paytmasi amallari kiritilgan n o‗lchovli x=(x1, x2, ...xn) vеktorlar (nuqtalar) to‗plami.
Faraz qilaylik (1) sistеma faqat tеnglamalar sistеmasidan iborat bo‗lib, noma‘lumlarga nomanfiy bo‗lishlik sharti qo‗yilmasin hamda m<n bo‗lib, gi(x1, x2, ...xn) funksiyalar uzluksiz va kamida ikkinchi tartibli xususiy hosilaga ega bo‗lsin. Bu holda chiziqsiz dasturlash masalasi quyidagi ko‗rinishda yoziladi.
|
| |
Ikkilangan masala - D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish

|
D rasulev, sh. Nurullayeva, N. Ro„zmetova, M. Muminova biznes-jarayonlarini modellashtirish
|
bet | 55/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
Ikkilangan masala:
WA C (4)
Zmax=WB (5)
ya‘ni (4) shartlarni qanoatlantiruvchi shunday W ( 1... m) vеktor qatorni topish kеrakki, u (5) chiziqli funksiyaga maksimal qiymat bеrsin.
Ikkala masalada ham С=(С1, С2,...Сn) vеktor qator, b=(b1, b2,...bm) vеktor ustun, А=(аij) chеgaralovchi shartlarning koeffitsiyеntlaridan tashkil topgan matritsa.
Bu masalalarning optimal yеchimlari o‗zaro quyidagi tеorеma asosida bog‗langan.
Tеorеma. Agar bеrilgan masala yoki unga ikkilangan masaladan birortasi optimal yеchimga ega bo‗lsa, u holda ikkinchisi ham yеchimga ega bo‗ladi hamda bu masalalardagi chiziqli funksiyalarning ekstrеmal qiymatlari o‗zaro tеng bo‗ladi, ya‘ni
Ymin = Zmax (6)
Agar bu masalardan birining chiziqli funksiyasi chеgaralanmagan bo‗lsa, u holda ikkinchi masala ham hеch qanday yеchimga ega bo‗lmaydi.
Simmеtrik ikkilangan masalalar.
Simmеtrik ikkilangan masalalarning simmеtrik bo‗lmagan ikkilangan masalalardan farqi shundaki, bеrilgan va ikkilangan masaladagi chеgaralovchi shartlar tеngsizliklardan iborat bo‗ladi va ikkilangan masaladagi noma‘lumlarga manfiy bo‗lmaslik sharti quyiladi.
Bеrilgan masala.
AX b (1)
X 0 (2)
Ymin=CX (3)
(1) va (2) shartlarni qanoatlantiruvchi shunday x=(x1, x2,... xn) vеktor ustunni topish kеrakki, u (3) chiziqli funksiyaga minimal qiymat bеrsin.
Ikkilangan masala.
WA C (4)
W 0 (5)
Zmax=Wb (6)
(4) va (5) shartlarni qanoatlantiruvchi shunday W ( 1... m) vеktor topish kеrakki, u
(6) chiziqli funksiyaga maksimal qiymat bеrsin. Tеngsizliklar sistеmasini qo‗shimcha o‗zgaruvchilar yordami bilan tеnglamalar sistеmasiga aylantirish mumkin. Shuning uchun simmеtrik ikkilangan masalalarni simmеtrik bo‗lmagan ikkilangan masalaga aylantirish mumkin. Dеmak, simmеtrik bo‗lmagan ikkilangan masalalarning yеchimlari haqidagi tеorеma simmеtrik ikkilangan masalalar uchun ham o‗z kuchini saqlaydi.
|
| |
Ikkilangan masalalarning matеmatik modеllari

|
Ikkilangan masalalarning matеmatik modеllari
|
bet | 56/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
Ikkilangan masalalarning matеmatik modеllari.
Yuqoridagilardan xulosa qilib, ikkilangan masalalarning matеmatik modеllarini quyidagicha ifodalash mumkin.
Simmеtrik bo‗lmagan ikkilangan masalalarda:
1. Bеrilgan masala. Ikkilangan masala.
AX=b WA C
X 0 Zmax=Wb
Ymin=CX
|
|
2. Bеrilgan masala.
|
Ikkilangan masala.
|
AX=b WA C
X 0 Zmin=Wb
|
Simmеtrik ikkilangan masalalarda:
|
3. Bеrilgan masala.
|
|
Ikkilangan masala.
|
AX b
|
|
WA C
|
X 0
|
|
W 0
|
Ymin=CX
|
|
Ymax=Wb
|
|
|
|
4. Bеrilgan masala.
|
|
Ikkilangan masala.
|
AX b
|
|
WA C
|
X 0
|
|
W 0
|
Ymax=CX
|
|
Ymin=Wb
|
Quyidagi masalaga ikkilangan masala tuzamiz.
Masalaning shartlari tеngsizliklardan iborat, dеmak, bеrilgan masalaga simmеtrik bo‗lgan ikkilangan masala tuzish kеrak. Buning uchun bеrilgan masalani 3-formaga kеltirish kеrak, bunga erishish uchun 1-tеngsizlikni -1 ga ko‗paytirib chiqish kеrak. Natijada quyidagi simmеtrik ikkilangan masalalarni hosil qilamiz.
x j
5 , y
Ymin 5x3
Bеrilgan masala:
Ikkilangan masala:
Qisqacha xulosalar
Matеmatik usullarning va elеktron hisoblash mashinalarining xalq xo‗jaligini boshqarishda afzalliklaridan biri shundaki, ular yordamida modеllashtiruvchi obyеktga omillarning ta‘sirini, natija ko‗rsatkichiga rеsurslarning o‗zaro munosabatlarini ko‗rsatish mumkin. Bu esa o‗nlab tarmoqlar va minglab korxonalarda xo‗jaligini ilmiy asosda prognozlashtirish va boshqarishga imkon bеradi.
Matеmatik usullar va modеllar ahamiyati quyidagilarda ko‗rish mumkin:
matematik usullar va modellar iqtisodiy va tabiiy fanlarni rivojlantirishda yyetakchi vosita bo‗lib xizmat qiladi; matematik usullar va modellar yordamida tuzilgan prognozlarga umumiy amalga oshrish vaqtida ayrim tuzatishlarni kiritish mumkin bo‗ladi; iqtisodiy-matematik modellar yordamida iqtisodiy jarayonlar faqat chuqur tahlil qilibgina qilmasdan, balki ularning yangi o‗rganilmagan qonuniyatlarini ham ochish imkoniyati yaratiladi. Shuningdek, ular yordamida iqtisodiyotning kelgusidagi rivojlanishini oldindan aytib berish mumkin; iqtisodiy-matematik usullar va modellar hisoblash ishlarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish bilan birga, aqliy mehnatni yengillashtiradi va iqtisodiy xodimlarning mehnatini ilmiy asosda tashkil etadi va boshqaradi.
|
| |
- modda - Dtsning maqsad va vazifalari

|
Dtsning maqsad va vazifalari
|
bet | 53/68 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 291,99 Kb. | | #245640 |
Bog'liq 1-TEST KITOBCHA1.8- modda: Yashash huquqi har bir bolaning uzviy huquqidir.
Bola hayotiga suiqasd qilish eng og‘ir jinoyat. __________________________________________________________________________________________________________________
2. 6- modda: Har bir bola yashash uchun ajralmas huquqqa ega ekanligi eʼtirof etiladi.
__________________________________________________________________________________________________________________
3. 13- modda: Har bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, o‘z ota-onasini bilish, ular bilan birga yashash va ularning g‘amxo‘rligidan foydalanish huquqiga ega, uning manfaatlariga zid bo‘lgan hollar bundan mustasno.
__________________________________________________________________________________________________________________
4. 15-modda: Oilada har bir bola o‘z fikrini ifoda etishga, shuningdek har qanday sud muhokamasi yoki maʼmuriy muhokama davrida o‘z manfaatlariga taaluqli masalalar yuzasidan so‘zlashga haqlidir.
__________________________________________________________________________________________________________________
5.13-modda: Bola o‘zining fikrini erkin ifodalash huquqiga ega.
__________________________________________________________________________________________________________________
6. 20-modda: O‘zining oila g‘amxo‘rligidan vaqtincha yoki doim mahrum bo‘lgan yoki o‘zining eng yaxshi manfaatlari yo‘lida bunday g‘amxo‘rlikda qola olmaydigan bola davlat tomonidan ko‘rsatiladigan alohida himoya va yordamni olish huquqiga egadir.
__________________________________________________________________________________________________________________
7. 27-modda: Davlat organlari ota-onaga qaramog‘idan mahrum bo‘lgan har bir bolaga, bolaning joylashtirilishi shaklidan qatʼiy nazar, moddiy va boshqa sharoitlarni taʼminlaydi. __________________________________________________________________________________________________________________
8. 18-modda: Bola tarbiyalanish va rivojlanish uchun ota-onaning umumiy va bir xil javobgarligi tamoyili eʼtirof etilishini taʼminlashga qaratilgan barcha mumkin bo‘lgan kuch-g‘ayratlarini safarbar etadilar.
__________________________________________________________________________________________________________________
|
| |
Ikkilangan masalalarning iqtisodiy mohiyati

|
Ikkilangan masalalarning iqtisodiy mohiyati
|
bet | 53/81 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 3,03 Mb. | | #123098 |
7.3. Ikkilangan masalalarning iqtisodiy mohiyati
Har qanday chiziqli dasturlash masalasi ikkilangan masala dеb ataluvchi boshqa bir masala bilan uzviy bog‗liq bo‗ladi. Masalalar orasidagi bog‗lanish shundan iboratki, ulardan ixtiyoriy birining yеchimini ikkinchisining yеchimida foydalanib aniqlash mumkin. O‗zaro bog‗liq bo‗lgan bunday masalalarni birgalikda ikkilangan masalalar dеb ataladi28.
Misol sifatida ishlab chiqarishni rеjalashtirish masalasini ko‗ramiz. Korxonada n xil mahsulot ishlab chiqarilsin. Bu mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun korxonada m xil ishlab chiqarish vositalari bi (i=1, m) miqdorlarda mavjud bo‗lsin. Har bir j xil (j=1, n) mahsulotning bir birligini ishlab chiqarish uchun sarf qilinadigan i-vositaning miqdori aij birlikni tashkil qilsin. Ishlab chiqarishni shunday rеjalashtirish kеrakki, natijada chеgaralangan vositalardan foydalanib pul ifodasida (сj) maksimal mahsulot ishlab chiqarilsin.
Ishlab chiqarilishi kеrak bo‗lgan j-xil mahsulotning miqdorini xj bilan bеlgilaymiz. U holda masalaning matеmatik modеli quyidagi ko‗rinishga ega bo‗ladi:
(1)
(2) n (3)
Endi mahsulot ishlab chiqarish uchun sarf qilinadigan vositalarni baholaymiz.
Vositalarning bahosi va ishlab chiqariladigan mahsulotning bahosi bir xil o‗lchov birligiga ega dеb faraz qilamiz.
1,m) bilan i-xil vositaning bir birligining bahosini bеlgilaymiz. U holda
barcha j-xil mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun sarf qilinadigan ishlab chiqarish vositalarining bahosi birlikni tashkil qiladi. Sarf qilingan barcha vositalarning bahosi ishlab chiqarilgan mahsulot bahosidan oshmasligi kеrak, ya‘ni
1,2...n)
Barcha mavjud vositalarning bahosi orqali ifodalanadi. Shunday qilib, bеrilgan (1) - (2) masalaga ikkilangan masalaning matеmatik modеli quyidagi ko‗rinishga ega bo‗ladi:
(4)
(5)
B еrilgan masala va unga ikkilangan masala iqtisodiy nuqtai nazardan quyidagicha intеrprеtatsiya qilinishi mumkin:
|
| |
-тест: Маркетинг тадқиқотларини ўтказишда сўров усулига хос бўлмаган йўналишни белгилаш

|
-тест: Маркетинг тадқиқотларини ўтказишда сўров усулига хос бўлмаган йўналишни белгилаш
|
bet | 55/68 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 291,99 Kb. | | #245640 |
Bog'liq 1-TEST KITOBCHA7-тест: Маркетинг тадқиқотларини ўтказишда сўров усулига хос бўлмаган йўналишни белгилаш
тўғри жавоб: истеъмолчиларнинг дўкондаги хатти-ҳаракатларини кузатиш орқали ахборот тўплаш;
муқобил жавоб: истеъмолчиларга анкета тарқатиш орқали аҳборот тўплаш;
муқобил жавоб: истеъмолчиларни тестдан ўтказиш орқали аҳборот тўплаш;
муқобил жавоб: корхона раҳбарлари билан интервьюлар ўтказиш орқали ахборот тўплаш.
8-тест: Фокус гуруҳ ишида ҳал этиб бўлмайдиган муаммони кўрсатиш?
тўғри жавоб: маҳсулотга реал талаб миқдорини аниқлаш;
муқобил жавоб: нарх даражасининг истеъмолга мувофиқлиги;
муқобил жавоб: реклама ролигини истеъмолчилар томонидан қабул қилиниши;
муқобил жавоб: бизнес фаолиятини янада такомиллаштириш йўллари.
9-тест: Тиббиёт бизнеси учун буклетларни тарқатишга энг қулай жойни белгиланг
тўғри жавоб: шаҳар дорихонасининг олди;
муқобил жавоб: тиббий кўрик пунктлари;
муқобил жавоб: шифохоналар кириш жойи;
муқобил жавоб: тиббий таълим муассасалари.
10-тест: Болалар сумкасини реклама қилишга ҳамкор корхонани белгиланг
тўғри жавоб: болалар сумкасига расм босувчи корхона; муқобил жавоб: концелярия товарлари дўкони;
муқобил жавоб: мактабгача таълим хизматларини кўрсатувчилар; муқобил жавоб: болалар сумкасини ишлаб чиқарувчи бошқа корхона.
11-тест: Мижоз электрон почта манзилига қуйидаги савол билан мурожат этди: “Маҳсулотингизнинг сифатли эканлигига қандай ишониш мумкин?” Сизнинг жавобингиз қандай?
тўғри жавоб: ҳар бир истеъмолчи менинг дўстим ва мен улар фойдасига ишлайман;
муқобил жавоб: маҳсулотларим сертификатланган ва унинг сифатини кафолатлайман;
муқобил жавоб: маҳсулотимнинг нархи унинг сифатини белгилаб турибди, бундай маҳсулотни бозордан бошқа топа олмайсиз;
муқобил жавоб: маҳсулотни сотиб олсангиз, бунга гувоҳ бўласиз.
12-тест Бизнесни тарғиб қилувчи видеороликлар тарқатишда энг яхши самара берувчи канални танланг
тўғри жавоб: YouTube, Facebook
муқобил жавоб: Golden Pages ва Yellow Pages
муқобил жавоб: Google Places, Google Maps
муқобил жавоб: Yahoo! Local ва Bing
|
| |
Rzryadlar 
  

Nomi - Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish

|
Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashtirish
|
bet | 6/8 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 51,88 Kb. | | #120839 |
Bog'liq Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashti-www.hozir.orgRzryadlar
|
Nomi
| |
Mazmuni (ishlatilishi)
| | |
0
|
MODE
|
0-foydalanuvchi, 1-supervizor
|
1
|
IDLE
|
0-aktiv, 1-passiv
|
2-5
|
ID
|
Protsessor identifikatori
|
6-7
|
CC
|
Shart kodi
|
8-11
|
MASK
|
Uzilish maskasi
|
12-15
|
|
Ishlatilmaydi
|
16-23
|
ICODE
|
Uzilish kodi.
|
0-разряд. Oddiy programma bajarilishida MODEq0 bo`ladi. Uzilish ro`y berganda MODE=1 bo`ladi va markaziy protsessorni supervizor holatiga o`tkazadi va imtiyozli buyruqlarni bajarish imkoniyati yuzaga keladi. SWning qiymati saqlanishidan oldin uzilish sababi ICODEga joylashtiriladi. SVC uzilishda ICODEda foydalanuvchi SVC buyrug`ida bergan qiymati (operand) saqlanadi. MASK maydoni uzilishni hal qilish jarayonini nazorati uchun ishlatiladi. U protsessor holatini aniqlovchi ma`lumotlarni yo`qotib qo`ymaslik uchun zarur. MASK maydonidagi har bir razryad ma`lum bir sinf uzilishini aniqlaydi. Razryadlarni 1 bo`lishi mos sinf uzilishlarining bajarilishiga ruxsat, 0-man qiladi. Oxirgi holatda uzilish niqoblanadi, ya`ni man qilindi deyiladi. Biroq bu uzilish yo`qolib ketmaydi, u apparat tomonidan eslab qolinadi va u kechiktirilgan deb hisoblanadi. Har bir sinf uzilishlariga uzilish prioretiti mos qo`yiladi. Eng yuqori prioritetga SVC uzilishlari ega, undan keyin programma uzilishlari va hakozo. Shu asosda MASK qiymati o`z prioritetiga teng va past bo`lgan uzilishlarga man qiluvchi etib aniqlanadi. Masalan, 1 prioritetli uzilishda 1,2 prioritetiga ruxsat yo`q, undan yuqoriga ruxsat bor.
Endi OT larga tеgishli asosiy tushunchalar bilan tanishganimizdan, hisoblash jarayonlarini tashkil etish aniq mеxanizmlarini o’rganganimizdan so’ng, hishacha zamonaviy OT lar xususiyatlarini ko’rib chiqamiz.
Shuni ta'kidlash lozimki, eng zamonaviy bo’lib, hozirgi vaqtda MS kompaniyasining Windows oilasiga mansub OT lar hisoblanadi. Bu Windows 95/98/ME, Windows NT/2000 va Windows XP/2003 yangi avlodidir.
Hozir esa, biz, MS maxsulotiga mansub bo’lmagan OT lar, UNIX ga o’xshash Linux va Free BSD, QNX va OS/2 larni ko’rib chiqamiz. Biz, UNIX oilasi OT larining arxitеktura xususiyatlarini ko’rib chiqamiz. QNX tizimi esa juda taniqli va eng yaxshi, rеal vaqt tizimlariga mansubdir. OS/2 OTi esa, amalda ishlatilmayapgan bo’lsa ham, u eng birinchi, bir nеchta opеratsion muhitni ho’llovchi to’lahonli va ishonchli multidasturli va multimasalali OT dir.
|
| |
Biogaz tarihi - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy...

Biogaz tarihi
Insoniyat biogazdan foydalanishni juda qadimdan yo'lga qo'ygan. Eramizdan avvalgi birinchi mingyillikda hozirgi germaniya hududida ibtidoiy biogaz qurilmalari bo'lgan. El'ba daryosi yoqasidagi botqoqliklarda yashagan alemanlar suvga botgan daraht to'nkalarini ajdarholar deb o'ylashgan. Botqoqda hosil bo'lgan gazlarni ajdarhoning nafasidan chiqayapti deb o'ylaganlar. Alemanlar «g'azabnok ajdarhoni jahlidan tushirish» uchun botqoqqa qurbonliklar, oziq-ovqat tashlaganlar. Ular teridan chodir tikib, u bilan botqoqlikni ustini berkitganlar hamda teri quvurlar yordamida yashaydigan joylariga olib borganlar va uni yoqib egulik tayyorlaganlar. Egulik tayyorlashning boshqa yo'li bo'lmagan. Chunki botqoqliklarda quruq o'tin topish ancha mushkul ish edi.
XVII asrda bel'giyalik olim Yan Baptist Van Gel'mont parchalanayotgan biomassadan alangalanuvchi gaz ajralib chiqayotganini aniqladi.
55-rasm.. Yan Baptist Van Gel'mont. Kimyogar, vrach va fiziolog (1580-1644).
Alessandro Vol'ta (Italiya) 1776 yil parchalangan biomassa miqdori bilan ajralib chiqqan gazning miqdori orasida bog'liqlik borligini topdi. 1808 yil angliyalik ser Hemfri Devi biogaz tarkibida metan borligini aniqladi. Eng birinchi hujjatlashtirilgan biogaz qurilmasi 1859 yil Hindistonning Bombey shahrida qurilgan. Biogaz 1895 yil Buyuk Britaniyada ko'chalarni yoritish uchun ishlatilgan. 1930 yil biogaz ishlab chiqarishda ishtirok etuvchi bakteriyalar kashf etildi.
56-rasm. Ser Hemfri Devi. Kimyogar, geolog va fizik (1778-1829).
57-rasm. Alessandro Vol'ta. Fiziolog, fizik va kimyogar (1745-1801).
|
DNK ligaza - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari...

|
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
bet | 38/107 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 4,64 Mb. | | #15319 |
DNK ligaza qo‘shni nukleotidlar orasidagi fosfodiefir bog‘larini tiklash orqali DNK bo‘laklarini bog‘lash kabi bitta asosiy vazifani bajaradi. Bu jarayon ligirlash deb ataladi. Gen muhandisligida ko‘pincha ligirlash uchun T4 fagining DNK-ligazasidan foydalaniladi. T4 ligaza yordamida DNK ning har qanday bo‘lagi “yopishqoq uchli” yoki “to‘mtoq uchli” qismlari biriktiriladi. Bu eng ko‘p qo‘llaniladigan fermentlardan biridir.
Nukleazalar - nuklein kislotlar molekulalari gidrolizi reaksiyalarini katalizlovchi fermentlarning yirik guruhi. DNK yoki RNK molekulalari nukleazalar ta’sirida bo‘laklarga yoki alohida nukleotidlarga parchalanib ketadi. Nukleazalarning hujayradagi dastlabki vazifasi – hayotiy jarayonning ayni vaqti uchun keraksiz bo‘lgan molekulalari (masalan, mRNK ni translyasiyadan so‘ng) degradatsiyasini va nuklein kislotlarni begona molekulalardan himoya qilish (bakteriya fag bilan zararlanganda fag DNK sini bakteriya nukleazalari tomonidan parchalab yuborilishi) dan iborat.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
Nazorat uchun savollar - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning...

Nazorat uchun savollar
1. Biosensorlar.
2. Biosensorlarda ishlatiladigan o'zgartirgichlar.
3. Biokimyoviy va fizik o'zgartirgichlar.
4. Biosensorlarda biologik material sifatida nimalar ishatiladi?
5. Biosensorning printsipial shemasi qanday?
6. Qanday turdagi fizik transdyuserlarni bilasiz?
7. Optrod nima?
8. Ferment va ferment saqlovchi materiallar asosidagi analitik qurilmalar qachon ishlab chiqilgan?
9. Fermentlarni biosensorlarga immobilizatsiyalash usullari.
10. Biochiplar.
MASHG‘ULOT № 17
MAVZU: Ekobiotexnologiya. Atrof muhitni tozalash usullari. Bioenergetikada Botryococcus braunii suvo`tining qo‘llanilishi.
Mashg'ulot shakli: «Farmasiya» yo‘nalishi talabalari uchun amaliymashg‘ulot.
Mashg'ulot uslubi: «Klaster» usuli. Trening «muloqot».
Mashg‘ulot maqsadi: bioenergetika, bakteriyalardan bioenergetikada foydalanish, biogaz olish tehnologiyasi, ekobiotexnologiya
|
Zamonzviy operatsion tizimlar ilovalari

|
Zamonzviy operatsion tizimlar ilovalari
|
bet | 3/8 | Sana | 16.12.2023 | Hajmi | 51,88 Kb. | | #120839 |
Bog'liq Operatsion tizimlarda resurs tushunchasi. Resurslarni sinflashti-www.hozir.orgZamonzviy operatsion tizimlar ilovalari
Operatsion tizimlarning asosiy vazifalari. Operatsion tizimlarning asosiy vazifalari – foydalanuvchining EXM bilan muloqatini soddalashtirishdir. Bundan tashqari, OS ning muxim vazifasi- tizimli programma taminotining elementlari bo`lgan translyator, yuklagichlar va monitorlar uchun qulay interfes yaratishdir. Tizimli programma taminoti (TPT) apparat vositalari ustiga qurilgan usqurtma bo`lib, u foydalanuvchini mashina bilan ishlashini o`ng`ay qiladi. EXM samaradorligini oshirish uchun OS EHM ning resurslarini boshqarishdek murakkab jarayonlarni amalga oshiradi.
OSning asosiy vazifasi quyidagi sxemada keltirilgan:
OS bilan foydalanuvchi o`rtasidan muloqat malum bir boshqaruv tilida amalga oshiriladi (RUN P). OS ning foydalanuvchi uchun qulaylik nuqtai-nazaridan ko`p ishlatiladigan xizmatlar uchun standart servis programmalariga ega. Masalan, READ (F) bunda mashina darajasida o`qish-yozishni amalga oshirishni OS o`z zimmasiga oladi. Bunday xizmatchi programmalar yechimdan masalalarning operatsion qamrovining bir qismi sifatida qaralishi mumkin. Garchi OS faqat programma taminoti ko`rinishi amalga oshirilgan deb xisoblansa ham, amallarning malum birlari mikro-programmalar to`plami ko`rinishida programma –apparat vositalari orqali amalga oshirilgan .
OS turlari. OSlar foydalanuvchiga ko`rsatilgan interfeys turlari bo`yicha sinflarga ajratiladi. Lekin bu ajratish (qatiy) emas va sinflar o`zaro kesishishi mumkin. quyida malum bir shartlar (kriteriyalar) bo`yicha operatsion tizimlari sinflarga ajratish keltirilgan.
Bir programmali tizimlarda faqat bita foydalanuvchi ishlashi mumkin. Bu hol resurslar cheklanganligidan kelib chiqadi. Multiprogramma tizimida bir vaqtda bir necha foydalanuvchi masalalari yechilishi mumkin. Masalalar bir-biriga xalaqit bermasligi uchun o`zining operatsion qobig`ini yaratadi. Multiprotsessorli tizimlarda bittidan ortiq protsessor ishlatiladi. Paketli qayta ishlash tizimlarida topshiriq malumot (berilganlar) tashuvchilarida yozilgan (disklarda) boshqaruv operatorlari ketma-ketligi sifatida keladi va disklarni almashtirish kabi ishlardan tashqari, prgrammani o`qish va bojarish OS o`z zimmasiga oladi. Dialog yoki interaktiv rejimda foydalanuvchilarning murojat vaqti taqsimoti tizimlari orqali taminlanadi. OSda foydalanuvchi tomonidan berilgan har bir buyruq, u kiritilgan zaxoti bajariladi. Tashqi qurilmalardan kelayotgan signallarni qayta ishlash va tezda javob berish uchun real vaqt tizimlaridan foydalaniladi.
|
| |
Oziqa muxitini tayyorlash - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning...

|
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
bet | 31/107 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 4,64 Mb. | | #15319 |
Oziqa muxitini tayyorlash: Kolbaga 3.8 g agar agarning quruq preparati 100 ml distillangan suvga solinadi va to‘liq qaynaguncha suv xammomida qizdiriladi. 250 ml li kolbaga eritma filtrlab olinadi. Kolbaning og‘zi paxtali probka kog‘ozli qalpoq bilan berkitilib 1200s da 20 minut davomida avtoklavda sterillanadi. Sterillangan ozuqa muxiti 45- 50s s gacha sovutiladi va quyib olinadi. Sterillikni tekshirish uchun termostatga 48 soatga 37 s s ga qo‘yiladi.
Sterillangan suyultirilgan xujayra suspenziyalarini tayyorlash.
Probirkaga 0.1 g quruq achitqi solinadi so‘ng 1 soat xona xaroratida ushlab turiladi. Tayyorlangan suspenziyadan steril pipetka yordamida 1 ml o‘lchab olinib boshqa probirkaga solinadi va sterillangan suv bilan xajmi 9 ml gacha etkaziladi. Probirka ichidagi suyuqlik pipetka orqali xavo oqimi yordamida yaxshilab aralashtiriladi. So‘ng shu probirkadan 1 ml suspenziya olinib sterillangan petri kosachasiga solinadi. YAna xuddi shu suspenziyadan 1 ml olib 9 ml li distillangan suv solingan probirkaga solinadi. SHunday tarzda 3 ta petri kosachaga suspenzya ekiladi. Tekshirilayotgan achitqi suspeziyalari 1:10, 1:100, 1:1000.
Petri kosachalarni tag qismini tepaga qaratilgan xolda 370s ga qo‘yiladi. 48 soatdan keyin o‘sib chiqqan kolonniyalarni ularni rangini tavsiflash shakli, o‘lchamlari aniqlandi. Xar bir o‘sib chiqqan kolonniyalar mikroskopda ko‘riladi. Buning uchun surtma tayyorlash uchun 2-3 ta izolirlangan kolonniya ajratib olinadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
Escherichia coli - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy...

|
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
bet | 28/107 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 4,64 Mb. | | #15319 |
Escherichia coli
Escherichia coli bakteriyasi yahshi o'rganilgan organizmlar toifasiga kiradi. Ohirgi 50 yil ichida ushbu bakteriya haqida juda ko'p ma'lumot yig'ildi. Escherichia coli grammanfiy nopatogen bakteriya bo'lib, kattaligi 1 mkm. U inson ichagida, suvda va tuproqda uchraydi. Tarkibida Na+, K+, Mg2+, Sa2+, NH4+, S1-, NR042- , S042- ionlari, mikroelementlar, uglerod manbai (masalan, glyukoza) saqlagan muhitda oddiy bo'linish yo'li bilan ko'payadi. Shuning uchun E. coli ilmiy tadqiqotlarda keng foydalaniladi. E. coli aminokislotalar, tuzlar, vitaminlar, mikroelementlar, uglerod manbai bilan boyitilgan suyuq ozuqa muhitiga ekilsa, uning ko'payishi uchun 37°C haroratda 22 minut kifoya qiladi.
6-rasm. Prokariot (A) va eukariot (B) hujayraning shematik ko'rinishi.
E. coli aerob (kislorodli) va anaerob (kislorodsiz) sharoitda ham ko'payaveradi. Biroq E. coli yordamida mahsulot olishda asosan aerob muhitdan foydalaniladi. Boshqa mikroorganizmlar ham huddi shunday – mahsulot olish uchun odatda aerob muhitga ekiladi.
Agar laboratoriyada bakteriyani o'stirishdan maqsad biror bir oqsilni sintez qilish va uni ajratish bo'lsa, kolbaga murakkab suyuq ozuqa muhiti tayyorlanadi va unga ekiladi. Muhitni kerakli aeratsiya bilan ta'minlash uchun kolba uzluksiz chayqatiladi (bunday aeratsiya mikroorganizmlar ko'payishi uchun etarli bo'lsada, oqsil sintezi uchun kamlik qilishi mumkin). Temperatura doimiy bo'lishi uchun esa kolba suv hammomiga solinadi.
Ozuqa muhitida erigan kislorod miqdori oshsa, oqsil sintezi va hujayraning bo'linishi to'htaydi. Bu esa sanoat miqyosida mikroorganizmlardan foydalanib oqsil ishlab chiqarishda juda muhimdir. Sanoat miqyosida mikroorganizmlardan foydalanib maksimal darajada oqsil ishlab chiqarish uchun optimal shart-sharoitlar yaratiladi. Buning uchun aeratsiya sistemalari, mahsus fermenterlar konstruktsiyalari tayyorlanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy yo’nalishlari Mashg'ulot shakli
|
askorbinoksidaza - Amaliy mashg’ulot materiallari mashg‘ulot№1 Mavzu: Farmatsevtik biotexnologiya va uning zamonaviy...

askorbinoksidaza
L – askorbin kislota +1/2O2 → Degidroaskorbin kislota +H2O
Drojjilardan iborat biosensorlar ham bor. Bu biosensorlarda drojjilar (misol uchun Trichosporon brassicae) 2ta g'ovaksimon membrana orasiga joylashtirilgan. Uning konstruktsiyasi 51–rasmda ko'rsatilgan biosensor konstruktsiyasiga o'hshaydi. Bu biosensordan oqava suvlardagi etanol va metanolni aniqlashda foydalaniladi. Analiz vaqti bor-yo'g'i 6 minut. Oqava suvlardagi ammiakka sezgir bo'lgan biosensorlar mavjud. Ular nitrifikatsiyalovchi12 bakteriyalar asosida yasalgan. Ammiak biosensori atrof-muhit muhofazasi uchun juda muhimdir.
Gidrolaza sinfiga mansub fermentlar yordamida yasalgan biosensorlar orqali fosfororganik birikmalar (pestitsidlar) aniqlanadi. Ular ham atrof-muhit muhofazasi uchun juda muhim bo'lgan biosensorlardir. XX asrning 80-90-yillarida Qozon Davlat universiteti (Rossiya, Tatariston) Analitik kimyo kafedrasida holinesteraza fermenti asosida oziq-ovqat mahsulotlari va boshqa turli hil ob'ektlardagi pestitsidlar hamda organik toksinlarni aniqlovchi biosensor ishlab chiqilgan. Fizik transdyuser sifatida simobli elektrod qo'llanilgan.
Biosensorlarda biologik materiallarning ishlatilishi fermentlar faolligini uzoq muddat saqlashga imkon beradi. Tirik to'qimalar biosensorning yuqori spetsifikligini ta'minlaydi. Ammo, tirik to'qimalardan tuzilgan biosensorlar ishlab chiqish jadal sur'atlarda rivojlanayotgan bo'lsada, olimlar ularning ishonchliligiga shubha bilan qaramoqdalar.
TRENING «MULOQOT»
Ushbu trening o’quvchi-talabalarda dars jarayonida mustaqil fikrlashga, o’z fikrlarini erkin xolda bayon eta olishga hamda ularda baxslashish madaniyatini tarbiyalashga qaratilgan bo’lib, odatda bunday mashg’ulot tinglovchilarni kichik guruhlarga bo’lgan guruhlarga bo’lgan xolda o’tkaziladi.
Maqsad:
Tanlangan mavzu, muammo asosida tinglovchilarning fikrlarini hamda ushbu mavzuga bo’lgan munosabatlarini aniqlash, mustaqil xolda umumiy bir fikrga kelishlariga va to’gri xulosa chiqarishlariga yordam berish, erkin xolda Bahslashishlariga sharoit yaratish.
O’tkazilish tartibi.
Ustoz mashg’ulotni boshlashdan avval tinglovchilarni muloqot, baxs-munozarani o’tkazishga qo’yilgan talablar, qoidalar bilan tanishtiradi, so’ngra ushbu trening bochqichma-bosqich o’tkazilishini tushuntiradi.
|
Qarshilik termometrini ulash usullari

54
;
1
2
R
R
R
R
f
t
(8.13)
R, R
1
va R
2
– doimiy kattaliklar bo‟lgani uchun quzg‟aluvchan sistemaning
burilish burchagi termometr
qarichining
qiymatiga bog‟liq.
t
R
f
(8.14)
Shunday qilib, quzg‟aluvchan sistemaning burilish burchagi yoki M
1
va M
2
momentlar teng bo‟lgandagi (sistemaning muvozanat holati) logometr ko‟rsatkichi
termometr qarshiligiga bog‟liq va ta„minlash kuchlanishiga bog‟liq emas.
Induksion va o‟zgaruvchan satxli sarf o‟lchagichlar

90
suyuqliklarda ishlatiladi. Doimiy magnit maydonga ega bo‟lgan suyuqliklarda
ishlatiladi. Doimiy magnit maydonga ega bo‟lgan induksion sarf o‟lchagichlarning
asosiy kamchiligi – EYK elektrodlarida qutblanish va galvanik EYKning paydo
bo‟lishidadir. Bu kamchiliklar harakatdagi suyuqlikda magnit maydon tomonidan
induksiyalangan EYKni to‟g‟ri o‟lchashga yo‟l qo‟ymaydi yoki qiyinlashtiradi.
Shuning uchun doimiy magnit maydoniga ega bo‟lgan sarf o‟lchagichlar suyuq
metallar, suyuqlikning pulslanuvchi oqimi sarfini o‟lchashda va qutblanish o‟z
ta„sirini ko‟rsatishga ulgurmaydigan qisqa vaqtli o‟lchovlarda ishlatiladi. Hozirgi
paytda induksion sarf o‟lchagichlarning ko‟pchiligida o‟zgaruvchan magnit
maydonidan foydalaniladi. Agar magnit maydon τ – vaqtda f chastota bilan o‟zgarsa,
EYK quyidagi tenglama orqali aniqlanadi:
f
F
QB
Е
2
sin
4
max
(13.10)
bu еrda
f
e
B
2
sin
max
- induksiyaning amplituda qiymati.
O‟zgaruvchan magnit maydonida elektr kimyoviy jarayonlar doimiy maydonga
qaraganda kamroq ta„sir ko‟rsatadi. Chizmada quyidagi belgilar qabul qilingan:
SBEO‟
– O‟zgaruvchan magnit maydonli sarfning birlamchi elektr magnit
o‟zgartkichi. Magnit maydon elektr magnmit 4 yordamida hosil bo‟ladi, OK –
oraliqdagi o‟lchash kuchaytirgichi 0…5 mA doimiy tok chiqish signaliga ega bo‟lgan
o‟zgartkich, Rn - tashqi yuk qarshiligi, masalan. Ikkilamchi asbob. Integrator va
hakozo. R - qarshilik.
Induksion sarf o‟lchagichlar bir qator afzalliklarga ega. Bu asboblar inertsion
emas, bu hol tez o‟zgaruvchan sarflarni o‟lchashda va ularni avtomatik rostlash
tizimlarida ishlatishda juda ahamiyatli. O‟lchash natijalariga suyuqlikdagi zarrachalar
va gaz pufakchalari ta„sir qilmaydi. Sarf o‟lchagichning ko‟rsatishlari o‟lchanayotgan
suyuqlik xususiyatlariga va oqim tavsifga bog‟liq emas.
Materiallar muvofiq tanlanib, zanglashga qarshi qoplamalar ishlatilsa,
induksion sarf o‟lchagichlar tajovuz suyuqliklar va
abraziv
xususiyatli suyuqlik
hamda
pastlar
sarfini o‟lchashda ishlatilishi mumkin. Paydo bo‟lgan EYK sarfga
chiziqli bog‟liq bo‟lgani sababli, ikkilamchi asbob shkalasi ham chiziqlidir.
Induksion sarf o‟lchagichlar 1…2500m3/soat va undan katta diapazonda,
diametri 3…1000 mm va undan katta quvurlarda, suyuqlikning chiziqli tezligi
0,6…10 m/s gacha bo‟lganda, sarf o‟lchovlarini ta„minlay oladi. Asboblarning
aniqlik sinfi 0,6, 1, 1,5.
Uzatmalar qutisi va taqsimlash qutisiga TXK

Uzatmalar qutisi va taqsimlash qutisiga TXK. Qutilarning qanday ishlashi
kundalik
ko'rikda
hamda
avtomobilning
harakatlanishida
tekshirib
turiladi.
Zichlagichlarning jipsligi, uzatmalarning oson va shovqinsiz ulanishiga alohida e'tibor
beriladi. Tekshirilayotgan agregatlarning ishlash vaqtida begona taqillashlar va shovqinlar
bo'lmasligi kerak. Uzatmalarning shesternyalari to'liq ulanishi lozim, o'z-o'zidan ajralib
qolishiga yo'l qo'yilmaydi.
Uzatmalar qutisi korpusining qizishi, avtomobil to'xtatilganda qo'lni kuydirmaydigan
darajada bo'lishi kerak.
KXK va 1-TXK da nazorat qilib, eshitib, hamda haroratga qarab tekshirishdan
tashqari, qutilar korpusi kirlardan tozalanadi, mahkamlangan joylar tekshiriladi va tortib
qo'yiladi, moy sathi me'yoriga keltiriladi. 2-TXK da yuqorida qayd etilgan ishlarga
qo'shimcha ravishda, qutilardagi moylar xarita bo'yicha almashtiriladi. Bu ish ko'targich
yoki ko'rish ariqchalariga ega bo'lgan maxsus ishchi postlarida bajariladi. Qutidagi moy
dvigatel to'xtagan zahotiyoq, quti sovib ulgurmasdan to'kiladi.
Agregatlardagi moy sathi shchup yordamida yoki nazorat teshigi orqali tekshiriladi.
Agar moy sathi pasaygan bo'lsa, toza moy quyib me'yoriga keltiriladi va sapun kanallari
tozalab qo'yiladi. Moy almashtirish quyidagicha bajariladi: qutidagi eski moy to'kib
tashlangandan so'ng, o'rniga 1
¼2 l miqdorda yuvish moyi quyiladi. Avtomobil orqa
ko'prigining birorta g'ildiragi ko'tarib qo'yiladi, dvigatel ishga tushiriladi va birinchi
uzatma ulanadi. Transmissiya ishlay boshlaydi, shu alfozda qutining ichki bo'shlig'i
yuviladi va chiqindilardan tozalanadi. Bir necha daqiqadan so'ng yuvish moyi to'kib
tashlanadi, toza moy quyiladi. Moy almashtirilayotgan paytda to'kish teshigi tiqinining
magniti ham tozalanadi.
Taqsimlash qutisi boshqarish richaglarining zarur vaziyati, tortqilar uzunligini
rostlash orqali ta'minlanadi. Shu maqsadda tortqi barmoqlari shplintlardan ozod qilinadi
va ayridan ajratiladi. Fiksatorlar aniq ishlagan vaqtda, shtoklar to'liq ulangan holatga
61
o'rnatiladi. Richaglar uzatmalar ulangan vaziyatga qo'yiladi va ayrini aylantirib, tortqining
kerakli uzunligi o'rnatiladi. So'ng tortqi o'z joyiga qo'yiladi, barmoq shplintlanadi va
kontrgayka qotirib mahkamlanadi.
Yoritish va ogohlantirish anjomlarining

56
Qaytarish uchun savollar
1.AKB uchraydigan nosozliklar va uning alomatlari.
2. AKB ni diagnostikalash ko'rsatkichlari
3.AKB TXK texnologiyasi.
4.AKB larni joriy ta'mirlash va unda qo'llaniladigan jihozlar.
5.O't oldirish tizimidagi uchraydigan asosiy nosozliklar va ularning alomatlari.
6.O't oldirish tizimini diagnostikalash
7. O't oldirish tizimiga TXK texnologiyasi.
8.Elektr jihozlarida uchraydigan nosozlik va buzuqliklar, ularning alomatlari.
Ko'targichlar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

|
Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза docBog'liq Avtomobil transporti ekspluatatsiyasiKo'targichlar: Ular avtomobilni kerakli balandlikka ko'tarish uchun xizmat qiladi
va quyidagicha turlanadi:
1) Pol ustidagi
2) Ko'rish ariqchalaridagi
Ular o'z navbatida qo'zg'almas, qo'zg'aluvchan bo'lishi va ishchi organlari bo'yicha
esa, suyuqli yuritmali, elektromexanik va pnevmatik kabi turlarga bo'linadi.
Estakadalar - temir betondan, temirdan yoki yog'ochdan balandligi 0.7-1.4 m qilib
ishlangan bo'lib, 20-25 % qiyalikdagi chiqish va tushish rampalari bo'lgan ko'priklardan
iborat bo'ladi.
Ular boshi berk va boshi ochiq, hamda qo'zg'almas va qo'zg'aluvchan bo'lishi
mumkin.
Ko'tarish tashish moslamalari: avtomobillarga TXK va JT ishlarida agregat va
mexanizmlarni ko'tarish, hamda tashish uchun ATK da harakatlanuvchi kranlar, yuk
tashish aravachalari, elektr telferlari va kran-balkalar ishlatiladi.
- harakatlanuvchi kranlar: yuklarni yerdan ko'tarish yoki tashish uchun ishlatiladi.
Ular kichik yelkada 1000 kg gacha, katta yelkada 200 kg gacha yuk ko'tarish va tashish
qobiliyatiga ega.
- yuk tashish aravachalari - avtomobil agregatlarini ishlab chiqarish korpusida
tashish uchun ishlatiladi. Ular maxsus ishga mo'ljallangan bo'lishi ham mumkin
(uzatmalar qutisi, ko'prik reduktorini, kardan valini, ressorlar va boshqa agregatlarni
yechish, o'rnatish va tashish aravachalari).
- kran balkalar-3,2 tonnagacha, tallar 0,25-1,0 t gacha yuk ko'tarish qobiliyatiga ega
bo'lib, ular avtomobillardan agregatlarni yechish, o'rnatish va yechilgan agregatlarni
kerakli joyga elitish uchun xizmat qiladi.
Konveyerlar: TXK ishlari oqimli qatorda bajarilganda avtomobillarni postdan-
postga ko'chirish uchun ishlatiladi. Ular ishlash vaqtiga qarab uzluksiz ishlaydigan va
to'xtab-to'xtab ishlaydigan bo'lishi mumkin, avtomobilni postdan postga o'tkazish turiga
qarab itarib yuruvchi, ko'tarib yuruvchi va tortuvchi kabi turlarga bo'linadi.
- itarib yuruvchi konveyrlar - avtomobillarni oldingi yoki keyingi g'ildiragidan
maxsus itargich yordamida harakatlantiradi (KXK, 1,2-TXK), ko'tarib yuruvchi - maxsus
lentalar ustida avtomobillarni postdan postga ko'chirishda ishlatiladi (KXK, 1-TXK, 2-
TXK), tortuvchi konveyrlar - avtomobil oqimli qator bo'ylab o'rnatilgan ilgakka maxsus
tross yoki zanjir yordamida briktiriladi va ilgak harakati bilan harakatga keladi.
Konveyrlarni harakatga keltirish avtomat tarzda yoki uni boshqaruvchi operator
yordamida amalga oshiriladi.
Konveyrlar asosan "Rosavtospetsoborudovaniya" birlashmasi tomonidan ishlab
chiqariladi. Ularning uzunligi 26-52 m gacha bo'lib, TXK dagi avtomobillarni turiga
bog'liq bo'ladi.
Konveyrlarni qo'llash TXK texnologik jarayonini tashkil qilishni takomillashtiradi
va ishlab chiqarish surati oshadi.
|
| |
Tayanch iboralar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

57
9-MAVZU
AVTOMOBIL TRANSMISSIYASIGA TXK VA TA'MIRLASH
ISHLARI TEXNOLOGIYASI
REJA
1. Transmissiyadagi asosiy agregatlar (ishlash muftasi, uzatmalar qutisi, tarqatish
qutisi, kardanli uzatma va orqa ko'prik, asosiy uzatma va h.k.) bo'yicha uchraydigan
nosozliklar va ularning alomatlari.
2.Transmissiya agregatlarini diagnostikalash, TXK va joriy ta'mirlash ishlari
texnologiyasi.
Adabiyotlar
1.Автомобиллар техник эксплуатацияси. Ўзбекистон Республикаси Олий ва ўрта махсус
таълим вазирлиги автотранспорт олий ўқув юртлари талабалари учун дарслик сифатида тавсия
этган. Проф. Сидиқназаров Қ.М. умумий таҳрири остида, Тошкент “VORIS-NASHRIYOT”, 2008.
– 560 б.
2. O.Hamraqulov, Sh.Magdiyev. Avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi. Toshkent, 2005 yil.
3. Руководство по ремонту и обслуживанию. Инструкция по эксплуатации автомобилей
ДЭУ. НЕКСИЯ (все модели). Ташкент, 2000 г.
4. Sidiqnazarov Q.M., Magdiyev SH.P. Transport vositalarining texnik ekspluatatsiyasi fani
bo'yicha laboratoriya ishlarini bajarish uchun uslubiy qo'llanmalar to'plami. TAYI, ATE kafedrasi, 2008 y.
Bizga ma'lumki, avtomobil transmissiyasining asosiy agregatlariga ilashish muftasi,
kardanli uzatma, shesternyali yoki gidromexanik uzatmalar qutisi, taqsimlovchi quti va
yetaklovchi ko'prik (asosiy uzatma va differensial) kiradi. Avtomobillarning
transmissiyasi agregatlari barcha nosozliklarning 10
¼15% ni va texnik xizmat
ko'rsatishdagi umumiy mehnat hamda materiallar sarfining 40% ini tashkil etadi.
Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc - bet 35

55
O'zgaruvchan tok generatorida mexanik va elektr turkumidagi nosozliklar bo'lishi
mumkin. Mexanik nosozlik: rotor valining yeyilishi, shponka uyasining kengayishi,
podshipnikning yedirilishi va gayka rezbasining shikastlanishi va boshqalardan iborat.
Ular razm solish va bo'laklarga ajratish yo'li bilan aniqlanadi. Ko'rsatilgan nosozliklar
elektrotexnik va tokarlik ustaxonalarida bartaraf etiladi. Eng ko'p uchraydigan nosozliklar
cho'tkaning yeyilib ketishi va uni ushlab turuvchi prujinaning elastikligini kamayishi
hisoblanadi. Bu nosozliklar detallarni almashtirish yo'li bilan bartaraf etiladi.
NEKSIYA, TIKO va DAMAS rusumidagi avtomobillarda 12V-1.4A turidagi
o'zgaruvchan tok generatorlari qo'llaniladi, ularga TXK ishlarini tashkil etish MDX da
ishlab chiqilgan generatorlarnikidan unchalik farq qilmaydi.
Starterda ishlash jarayonida mexanik nosozliklar ko'proq uchraydi. Yedirilish
natijasida starter shesternyasi va maxovik qo'shilmay qoladi. Bu nosozliklar, brikmalarda
salt yurish ko'payib ketishi natijasida sodir bo'lishi ham mumkin. Undan tashqari sim
chulg'amlarining uzilishi, qisqa tutashish, yakor qo'nimidagi bronza vtulkalarini yeyilishi,
klemmalarning kuyishi va oksidlanib qolishi natijasida nosozliklar kelib chiqadi.
Neksiya va Espero avtomobillarida kontaktsiz tranzistorli o't oldirish tizimi
qo'llaniladi, tizimdagi barcha jihozlarni tashxislash ishlari skaner yordamida bajariladi.
Bunda o't oldirish momenti, svechalarga kelayotgan kuchlanish qiymati, xatto svechalar
orasidagi tirqishnining me'yoridaligini tekshirish mumkin.
Ajratish-yig'ish ishlari texnologik jarayoni

86
Yordamchi ustaxonalarda bajariladigan ishlarga yeyilgan, egilgan va zanglagan
detallarni payvandlash, kavshanlash, yelimlash va boshqa ta'mirlash ishlari kiradi.
Yuqoridagi ishlarni kelajakda markazlashgan holda bajarish va bu bilan iqtisodiy
samaradorlikka erishish ustida ilmiy hamda amaliy ishlar olib borilmoqda.
Qaytarish uchun savollar
1. Avtomobillarga texnik xizmat ko'rsatish (TXK) texnologik jarayoni haqida umumiy tushuncha
va ularning tavsifi.
2. Texnik xizmat ko'rsatish va joriy ta'mirlash ishlarini bajarish joylari.
3. Ko'rish ariqchalari va ularning turlari
4. Ko'targichlarningturlari va ularning tasnifi
5. Avtotransport korxonalarida ishchilar mehnatini maxsus brigadalar usulida tashkil qilish
6. Avtotransport korxonalarida ishchilar mehnatini agregat-uchastkalar usulida tashkil qilish
7. Avtotransport korxonalarida ishchilar mehnatini kompleks brigadalar usuli da tashkil qilish
8. Avtomobillarni JT texnologik jarayoni
9. Ajratish yig'ish ishlari texnologik jarayoni
10.TXK va JT da qo'llaniladigan jihozlar va qurilmalar.
Transmissiya agregatlariga TXK

60
VAZ, Moskvich va GAZ rusumli yengil avtomobillarda, ilashish muftasi
tepkisining erkin yurish yo'li ishchi silindr shtokining uzunligini o'zgartirish yo'li bilan
sozlanadi.
Monjeta, porshen yoki silindrlarning yeyilishi natijasida me'yoridan ortiq miqdorda
tirqishlar yuzaga keladi. Ular orqali ilashish muftasining yuritmasiga havo kirib qoladi,
Uni ishchi silindrning havo chiqarish trubkasi orqali chiqarib tashlanadi.
Buning uchun ishchi silindr chang va kirliklardan tozalanadi. Ilashish muftasi
yuritmasidagi suyuqlik quyish idishining qopqog'ini ochib, suyuqlik sathi tekshiriladi. U
rezbali qismidan 15-20 mm. dan pastda yoki ”min” belgisidan past bo'lmasligi kerak.
Ishchi silindrning chiqarish klapani(1) rezina qopqog'i olinib, o'rniga rezina shlanga
tiqiladi va bir uchi 1
/3...1/2 hajmda tormoz suyuqligi to'ldirilgan shisha idishga
tushiriladi. Yuritma tepkisi qarshilik sezilguncha, ya'ni tepkining yurish yo'li
o'zgarmagunga qadar, tez-tez bosib harakatlantiriladi, so'ngra tepkini bosib turib, klapan
1
/2...3/4 aylanaga buraladi va tepki oxirigacha bosilgach, klapan mahkamlanadi hamda
tepki sekin qo'yib yuboriladi. Bu holat shisha idishda havo pufakchalari chiqmay
qolguncha davom ettiriladi. Operatsiya vaqtida vaqti-vaqti bilan sig'imdagi tormoz
suyuqligi sathi tekshirilib va me'yoriga keltirib turiladi. Nihoyat, klapan qotirilib,
shlanga yechib olinadi.
O't oldirish tizimiga TXK

54
amalga oshirish darkor. Uzgich o'qining ichquymasi hamda ko'p avtomobillarda
qo'llanilayotgan vakuum sozlagich podshipnigini davriy ravishda moylab turish lozim.
O't oldirish burchagini irgarilatishni tekshirish va sozlash. Bu ishni bajarish siqish
taktida, ishlamay turgan dvigatelda, porshen yuqori chekka nuqtaga yaqinlashish chog'ida
blok va shkivdagi (yoki maxovikdagi) belgilarni bir-biriga to'g'ri keltirilib, so'ngra bir
uchi kontaktga keluvchi simga va ikkinchi uchi massaga ulangan lampochkaning yonish
onini aniqlash orqali bajariladi. Biroq bu usulda xatolik
±5° gacha yetadi. Shuning uchun
yakuniy sozlash dvigatel salt yurishda ishlab turganida va tezlashayotgan vaqtda tezlik va
yuklanishni hamda vakuumli va markazdan qochirma sozlagichlar ishini hisobga olib
amalga oshiriladi. Agar dvigatelning salt yurishida vakuumli sozlagich uzib qo'yilsa,
tirsakli valning aylanishlar soni to'satdan tushib ketadi, markazdan qochirma
sozlagichning yaxshi ishlamasligi dvigatelning tezlik olish qobiliyatini susaytiradi.
O't oldirish burchagini aniq sozlash ishlayotgan dvigatelda stroboskop yordamida
bajariladi. Uning ishlash prinsipi qisqa vaqt (0,0002 s) oralig'ida belgilangan onlarda
aylanuvchi detalni qisqa yorug'lik impulsi bilan yoritilsa, u qo'zg'almas bo'lib ko'rinishiga
asoslangan. Shunga asosan tirsakli valning kichik, o'rta va katta aylanishlarida o't oldirish
burchagining me'yoriy qiymatlari tekshiriladi. Tekshiruv natijalariga ko'ra uzgich-
taqsimlagich sozlanadi yoki almashtiriladi. Almashtirilgan uzgich-taqsimlagich
ustaxonada ta'mirlanadi va ta'mirlash sifati qo'zg'almas jihozlar yordamida tekshiriladi.
1-маърўза: Кириш - bet 55

86
harakat qiluvchi qalqovich 1 bor. Asbobning shkalasi 3 bevosita naycha ustida
darajalanadi. Hisoblashlar qalqovichning ustki gorizontal tekisligi bo‟yicha olib
boriladi.
Shisha konik naychali rotametrlar suv bo‟yicha 3000 l/soat va havo bo‟yicha
40 m
3
/soat o‟lchov chegarasiga; 0,6 MPa (6 kgk/sm
2
) gacha ish bosimiga
mo‟ljalangan.
Shkalasiz rotametrlar ko‟rsatuvchi yoki qayd qiluvchi ikkilamchi differensial-
transformatorli asbob tarkibida ishlatiladi. Rotametrlar ortiqcha ishchi bosim
ta„siridagi muhit sarfini o‟lchash uchun 1,6 va 6,4 Mpa (16 va 64 kgk/sm2) o‟lchash
chegarasi bilan chiqariladi. Bu asboblar kattaroq ortiqcha bosimlarga ham muljallab
chiqariladi. Bundan tashqari, doimiy 0…5 mA tokli chiqish signali bilan ishlaydigan
rotametrlar ham mavjud. Ularning suv bo‟yicha o‟lchash chegarasi 16000 l/soat.
Tarkibiga ikkilamchi asbob kirgan rotametrlarning aniqlik sinfi 2,5.
-ma„ruza: NURLANISH PIROMЕTRLARI. SIGNAL

64
haroratning haqiqiy harorat bilan muayyan nisbatda bo‟lishi tabiiy. Haqiqiy
haroratning qiymatini optik pirometr orqali topilgan tuyulma harorat qiymatidan
hisoblab topish mumkin:
1
ln
1
1
2
С
Т
Т
Т
(10.4)
bu еrda T – jismning K da berilgan haqiqiy harorati;
T
T - ravshanlik (tuyulma) harorat (optik
pirometr orqali topilgan); λ – to‟lqin uzunligi (mkm); С
2
-Vin tenglamasi doimiysi; ε
λ
- berilgan
uzunlikdagi, to‟lqin uchun jismning qoralik darajalari.
Jismning radiatsion pirometr orqali topilgan Т
р
topilma haroratdan hisoblangan
haqiqiy harorati:
4
1
р
Т
Т
(10.5)
bu еrda T – fizikaviy jismning haqiqiy harorati; Т
р
– radiatsion (tuyulma) harorat (radiatsion
pirometr orqali topilgan); ε -to‟lqinlarning hamma uzunligi uchun jismning qoralik darajasi.
Barcha real fizikaviy jismlar uchun 0< ε<1, shu sababli nurlanish pirometri
bilan o‟lchangan jismning harorati doim uning haqiqiy haroratidan kam bo‟ladi.
Ko‟pincha, ε
λ
va ε ning haqiqiy qiymatlarini topish qiyin bo‟lganligi sababli
haroratni nazorat qilish faqat tuyulma (ravshanlik va radiatsion) haroratlar bo‟yicha
bajariladi, ya„ni nurlanish to‟liqsizligiga tuzatish kiritilmaydi. Kimyo sanoati
sharoitlarida nurlanish pirometrlari yordamchi asboblargina bo‟lib, vaqti vaqti bilan
pechlar haroratini o‟lchashda qo‟llaniladi. Metallurgiya zavodlaridagi issiqlik kuch
qurilmalarining bug‟ qozonlarida va asosiy agregatlarida haroratni nazorat qilish
uchun bu pirometrlar keng qo‟llaniladi.