nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qizil xo‘raki vinolar texnologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari

|
Qizil xo‘raki vinolar texnologiyasining o‘ziga xos xususiyatlariBog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe8.1.Qizil xo‘raki vinolar texnologiyasining o‘ziga xos xususiyatlari
Qizil vinolar oq vinolardan o ‘zini rangi, xushbo'yligi va nordon ta’mi bilan
ajralib turadi. Bunday xususiyatlaming shakllanishiga qizil navli uzumlaming
ta’mi, vino tayyorlash texnologik usullar ham katta ta’sir ko'rsatadi. Qizil vinolar
oq vinolarga nisbatan daqalliroq bo'ladi. Chunki ulaming tarkibida ta’mga ta’sir
qiluvchi oshlovchi moddalar miqdori juda ortiqcha (besh va undan ham ko‘p)
bo'ladi. Vinoning qizil rangliligi uning sifatli ekanligidan doimo ham dalolat
bermaydi. Ta’mdagi nordonlik va xushbo'ylik qizil vinoning o'ziga xos
xususiyatini belgilaydi. Qizil vinoning nordonligi boiib, unda burishtiruvchi taxir
maza bo'lmasligi lozim. Kamekstraktiv qizil vinolaming nordonligi ta’mda bilinib,
vino yetilmaganligi, dag'alliligi va ichimsizligidan dalolat beradi. Yoki vinolardagi
o'tkir nordon ta’m ichimlik yetiltirilganda bartaraf etiladi. Oshlovchi moddalar
boshqa tarkibiy qismlar bilan takomil aloqada b oiib , nozik xushbo'y ta’mni
shakllantiradi.
Qizil vinolar oq vinolardan xushbo'yligi bilan farqlanib turadi. Chunki, uning
shakllanishida uzumning qattiq qismlaridan olingan moddalar ishtirok etadi. Oq
vinolami qizil vinolar bilan kupagi qilishda kam hollarda muvaffaqiyatga erishiladi.
Demak, qizil vinolaming organoleptik xususiyatlari ulami ishlab chiqarish
texnologiyasiga bog'liqdir. Qizil vinolami ishlab chiqarish jarayoni quyidagi
texnologik ketma-ketliklardan
iborat: 1) uzumni ezish; 2) uzum shingillarini
ajratish (shartli ravishda); 3) bijg'ish chanlami toidirish; 4) mezgani chanlarda
bijg'itish; 5) vinoni turpidan ajratib oUsh (presslash); 6) vinoni bochkalarda
bijg'itib yetiltirish.
8.2. Qizil vinolar xususiyatiga uzum navlarining ta’siri
|
| |
Xorijiy adabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

|
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti Pdf ko'rish
|
bet | 335/386 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 8,59 Mb. | | #257248 |
Bog'liq qorakolXorijiy adabiyotlar
1.
Andrew Barkley and Paul W. Barkley. Principles of Agricultural Economics. USA. 2013
2.
David l. Debertin. Agricultural Production Economics. Second Edition. 2012.
3.
Gerge W. Norton et al. Economics of Agricultural Development. Second edition. 2010
4.
Dr.N Sunanda. Principles of Agricultural Economics. Lecture note.
5.
Добрынин В.А. Экономика селского хозяйства. М.: «Колос» 1990 г,
6.
Емелянов А.М. Экономика селского хозяйства. М.: «Экономика» 1994 г.
Qo’shimcha adabiyotlar
1.
O’zbekiston Respublikasining «Mulkchilik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
Respublikasi qonun va farmonlar» 1992 yil 29 bet.
2.
O’zbekiston Respublikasining «Ijara to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston-
3.
ning yangi qonunlari» № ; T.; «Adolat» 1993 yil.
4.
O’zbekiston Respublikasining «Tadbirkorlik to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi
qonunlari» № 2 T.: «Adolat» 1991 y.
5.
O’zbekiston Respublikasining «Dehqon xo’jaligi to’g’risida»gi qonuni. «O’zbekiston
yangi qonunlari» № 6. T.: «Adolat» 1998 yil 229 bet
6.
O’zbekiston Respublikasining «Davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish
to’grisida»gi qonuni. «O’zbekiston yangi qonunlari» T.: «Adorlat» 1993 yil 6-son.
7.
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni «Iqtisodiy isloxotlarni yanada
chuqurlashtirish, xususiy mulk manfaatlarini himoya qilish va tadbirkorlikni rivojlantirish
chora-tadbirlari to’g’risida» 1994 yil 21 yanvar № 3 745. O’zbekiston Respublikasi
«Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil 7-bet.
8.
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori «Qishloq xo’jaligida iqtisodiy
isloxotlarni amalga oshirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida» 1994 yil 23
fevral. O’zbekiston Respublikasi «Farmonlar va qarorlar» T.: «O’zbekiston» 1994 yil.
9.
Kаrimоv I.А. Qishlоq xo’jаlik tаrаqqiyoti-to’kin hаyot mаnbаi. -T.: O’zbekistоn, 1998.
10.
Karimov I.A. Bizning bosh maqsadimiz – jamiyatni demokratlashtirish va yangilash,
mamlakatni modernizasiya va isloh etishdir. -T.: O’zbekiston, 2005, - 92 b.
11.
Karimov I.A. “Mamlakatimizni modernizatsiya qilish va kuchli fuqorolik jamiyati barpo
etish – ustuvor maqsadimizdir. Xalq so`zi. 2010. 28-yanvar.
12.
Kаrimоv I.А. O’zbekistоn mustаqillikkа erishish оstоnаsidа.-T.: O’zbekistоn, 2011.
13.
Murtazayev О., G’aniyev I.M., Hasanоv SH.T., Ahrоrоv F.B.– Agrar siyosat va qishlоq
xo’jalik bоzоrlari. (O’quv qo’llanma) – S.: 2009.
|
| |
ajratib olish shart emas. O'z rangini tez yo'qotadigan qizil vinolami tayyorlashda

|
ajratib olish shart emas. O'z rangini tez yo'qotadigan qizil vinolami tayyorlashda Pdf ko'rish
|
bet | 101/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeajratib olish shart emas. O'z rangini tez yo'qotadigan qizil vinolami tayyorlashda
tegishli miqdorda bo'lgan shingillar bilan sharbatni bijg'itish lozim. Ko'p yoki
zararlangan shinillami har qanday holatda ajratib tashlanadi. Shingillar bilan
sharbat birga bijg'ishi tufayli yosh qizil vinolarda paydo bo'lgan yoqimsiz ta’m
vaqt o'tib mayinlashadi.Oshlovchi moddalaming ko'p miqdorda mavjud bo'lishi
vino rangining saqlanishiga asos bo'ladi. Uzoq muddat davomida vino
yetiltirilganda bu rang kamayadi. Qizil vino bijg'ish jarayonida shingillar miqdori
ko'payganda uning o'tkirligi pasayadi, chnuki shingillardan chiqqan suv vinoni
suyultiradi.
Shunday qilib, uzum navi va olinadigan vinoning sifatidan kelib chiqib
shingillami ajratib olish operatsiyasi har bir holatda alohida yondoshuvni talab
qiladi.
102
Qizil vino tayyorlash usuliga qarab ezgich (drobilka) dan o‘tkazilgan uzum
shingillari bilan changa kelib tushadi yoki shingillanratgichi bor ezgich (drobilka)
dan o ‘tgan uzumning faqat ezilgan mevalari changa kelib tushadi.
Qizil vinolami tayyorlashda aksariyat hamda egranompalar qoilaniladi.
8.4. Qizil xo'raki vinolarni tayyorlashda mezgani b ijgishi
Bijg‘ish idishlari. Qizil zum mezgasining bijgishi turli materiallardan
yasalgan har xil hajmli idishlarda olib boriladi. Dub daraxtidan yasalgan chanlar
bijgish rezervuarlarga qo‘yilgan texnologik talablarga to ia javob beradi. Bunday
chanlar bijgishda hosil boigan issiqlikni talab darajasida o‘tkazadi, oson
tozalanadi va vinoga begona hid yuqtirmaydi. Dub daraxtidan yasalgan chanlaming
baland naixi va ulami joylashtirish uchun katta maydon kerakligi idishlaming
kamchiligini tashkil qiladi.
|
| |
Chanlar mezga bilan tez to‘ldirilib iloji boricha bu operatsiya bir kunda

|
Chanlar mezga bilan tez to‘ldirilib iloji boricha bu operatsiya bir kunda Pdf ko'rish
|
bet | 103/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeChanlar mezga bilan tez to‘ldirilib iloji boricha bu operatsiya bir kunda
tugatilishi kerak. Charming taxminan 5 dan 4 hajmi to‘ldiriladi. Masalan: 300 dkl
bo'lgan idish tepadan 50 sm pastga bo‘lgan hajmi to'ldirilmaydi.
Mezga bilan chan to'ldirilayotganda seleksiyalangan sof achitqilaming 1,5-2 %
eritmasi qo'shiladi.
Bijg'ish boshlangunga qadar chanlar berkitib qo'yish, to'ldirilmagan joyga
sulfit gaz bilan to'ldirish tavsiya etiladi. Natijada sirka kislotalar rivojlanmaydi.
Agar sharbat harorati achitqilar rivojlanishi uchun qulay bo'lganda chan
to'ldirilganda bir kun keyin bijg'ish boshlanadi. Bijg'ishning tashqi belgilari:
karbonat gazining vishillab chiqishi va qoplama hosil bo'lishi, mezga harorati
ko'tarilishi bunday holatda karbonat gazi intensiv ravishda hosil bo'ladi. Mezgada
qand miqdori 17% bo'lganda sig'imi 300 dkl li chandan bijg'ish davrida 120 m3
karbonat gazi chiqishini hisob-kitoblar ko'rsatmoqda. Agar karbonat gazining shu
miqdori 3-4 kunda hosil bo'lishini hisobga olgan, unda sig'imi 300 dkl li chanda bir
sutkada 20 dan 25 m3 karbonat gazi hosil bo'ladi. Shuning uchun bijg'itish xonalar
yaxshi shamollatib turilishi kerak.
Havo tarkibida karbonat kislotaning miqdori 1% dan ortiq bo'lsa inson
sog'lig'i uchun zararli, bu ko'rsatkich 20% dan oshsa kishi o'lishi mumkin. Shu
sababli bijg'itish xonaga kirishda xavfsizlik yaoralarini ko'rish lozim. Masalan, har
kuni ertalab ishdan oldin brigadir sham yoqib xona yaxshi shamolaganligini
aniqlashi lozim.
Karbonat gazining chiqishi bijg'ishning jadal kechishiga bog'liq bo'ladi.
Dastlab gaz chiqishi oz bo'lib, qaynab bijg'ish jarayonida u eng ko'p hosil bo'ladi
va asta-sekin kamayib to'xtaydi.
Ochiq chanda bijg'ishdan oldin uzumning yengil po'stlog'i yuzaga ko'tarilib
|
| |
chiqadi. Bijg'ish boshlangandan so'ng suyuqlikdan chiqayotgan karbonat gazining

|
chiqadi. Bijg'ish boshlangandan so'ng suyuqlikdan chiqayotgan karbonat gazining Pdf ko'rish
|
bet | 104/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbechiqadi. Bijg'ish boshlangandan so'ng suyuqlikdan chiqayotgan karbonat gazining
pufakchalari sharbatda oqib yurgan mezganing qattiq qismlarini (uzum po'stlog'i,
urug'i va shingillilari) o'zi bilan yuzaga olib chiqadi. Sharbat yuzasiga suzib
chiqqan bu qismlar o'ziga xos qoplama hosil qiladi. Qoplamaning hosil bo'lishi
salbiy oqibatlarga olib keladi. Hosil bo'lgan qoplamaning yuzasida bakteriyalar,
ayniqsa sirka bakteriyalari rivojlanishi uchun qulay sharoit yaratiladi. Shuning
uchun bijg'ish natijasida hosil bo'lgan qoplamani tezlik bilan sharbatga cho'ktirish
lozim. Qoplamani sharbatga cho'ktirib aralashtirish natijasida po'stloqdan
bo'yovchi, aromatik va oshlovchi moddalar chiqishiga yordam beradi. Qoplamani
odatda yog'ochdan yasalgan cho'p bilan aralashtiradi. Qoplama yaxshi
aralashtirilmasa vinoda sirka kislota paydo bo'lib, vino sifatiga salbiy ta’sir qiladi.
Shuning uchun bir sutkada 4-5 marta qoplamani cho'ktirib aralashtirib turish kerak.
Qoplama cho‘ktirilganda bijg‘ish jarayonining kechishi. Bu uslub
qo'llanilganda yog'och panjarali usti ochiq chanlar ishlatiladi. Yog'och panjaralar
charming yuqori qismida o'matiladi (50-rasm). Panjara yig'iladigan yoki butun
qilib yasaladi. Chap panjaraga yetgimcha mezga bilan to'ldiriladi. Bijg'ish
jarayonida hosil bo'lgan qoplamani yuqoriga ko'tarilishiga panjara yo'l qo'ymaydi,
sharbat panjaradan o'tib qoplamani o'z ichiga oladi. Natijada sharbat yuzasida hosil
bo'lgan qoplamaning salbiy ta’siri bartaraf qilinadi, oralantirib turishga ham xojat
qolmaydi. Ushbu moslama ega chanlar ochiq bijg'ituvchi boshqa ochiq chanlarga
qaraganda qator ustivorlikka ega.
104
50-rasm. Cho‘kkan qalpoqli ochiq bijg'itish chani
|
| |
beradigan uzumlar navi juda oz. Faqat Risling, Silvaner, Kabeme, Saperavi

|
beradigan uzumlar navi juda oz. Faqat Risling, Silvaner, Kabeme, Saperavi Pdf ko'rish
|
bet | 308/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeberadigan uzumlar navi juda oz. Faqat Risling, Silvaner, Kabeme, Saperavi,
Muskat va yana bir necha navdagi uzumlardan yuqori sifatli vinolar tayyorlash
munikin. Uzumlaming ko'p navlari kislotaliligi oshiqcha, yoki buni aksi bo'lish
sodda va kam ekstraktiv (quyuq), qo'tir vinolar beradi.
Kupajdan foydalanib vinosoz bunday kamchiliklami bartaraf etib sifatli vinolar
tayorlashi mumkin. Vinochilik amaliyoti bu masalada katta tajribaga ega. Ba’zi bir
dunyoga mashhur vinolar kupajlash yordamida tayyorlanadi. Buning uchun turli
navli vinolar aralashtiradi, yoki bo'lmasa har xil tok navlarini aralashtirib ekib,
undan olingan uzum hosilini aralashtirib ishlov beriladi. Shu vinolar jumlasiga
Verdelo va Sersil navlaridan tayyorlangan «Masakdera» moderasi, Kabeme-
Sovinon, Qora Kabeme, Kermener, Malben va Verdo navlardan kupaj lab
tayyorlangan Bordo qizil vinolari kiradi. Semilon, Sovinon va Myuskadel
navlarining
aralashmasidan
yuqori
sifatli
sotem
vinolari
tayyorlashadi.
Mamlakatimizda tayyorlanayotgan barcha yuqori sifatli ho'raki va aksariyat desert
vinolar bir navli uzumdan tayyorlanadi. Rkatsiteli, Saperavi, Aligote, Kabeme
ho'raki, muskatlar, Aleatino, Buaki, Terbal va boshqa vinolar shular jumlasidandir.
Vinochilik tashkilotlarining vino assortimentini ko'paytirishga boigan urinishlari
vino turlarim ko'payishiga olib keldi. Lekin hom ashyo bazasi kam boiganligi
tufayli ulami uzluksiz ishlab chiqarishi seklangandir.
Hozirgi vaqtga kelib vinochilik korxonalarda bir xil partiyali yuqori sifatli
kupajli vinolar tayyorlashga katta e ’tibor bermoqda.
Kupajlashdan maqsad:
|
| |
kimyoviy tahlil natijasida aniqlanadi

|
kimyoviy tahlil natijasida aniqlanadi Pdf ko'rish
|
bet | 307/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbekimyoviy tahlil natijasida aniqlanadi.
Odatda uzum terish uning texnik pishishidan oldin boshlanadi. Shu sabab
birinchi kunda terilgan uzumdan tayyorlangan vinolar ko'proq kislotaliligi, kamroq
spirtliligi bilan keyingi terishdan tayyorlangan vinolardan farqlanib turadi. Uzum
terish jarayoni cho'zilib ketsa vinodagi bunday farqliliklar ko'payib ketadi. Bir
kunda turli xil qiyaliklarda o'sgan bir navli toklardan olingan uzumlaming tarkibi
bir-biridan farqlanib turadi. Bu esa o'z navbatida vino sifatiga ta’sir qiladi. Turli
tizimli presslarda (gidravlik yoki uzluksiz harakat qiluvchi) bir navli uzumlardan
siqib olingan sharbat tarkibi har xil bo'lgan vino beradi.
Yosh vinolaming tarkibi turli bo'lishining sababi ham ana shunda. Birinchi
marta suzishda bir xil va navli vinolami aralashtiradi. Bu operatsiya egalizatsiya
nomi bilan yuritiladi. Egalizatsiya bir xil navli vino olishdan tashqari vinolaming
ba’zi bir kamchiliklarmi bartaraf etishda, masalan, kislotaliligi ko'p, quwati past
bo'lgan birinchi terim uzumdan olingan vinolami kislotaliligi oz, o'tkirligi kuchli
bo'lgan keyingi uzum terimidan olingan vinolami aralashtirib spirtli vino olishda
ishlatiladi. Shu yo'l orqali turpdan ena ajratilgan rangi och bo'lgan qizil vinolami
quyuq qizil vinolarga aralashtirib sifadni yaxshilansa bo'ladi. Shampan vino
materiallami birinchi marta suzishi assamblyaj nomi bilan yuritiladi.
Maqsaddan kelib chiqib vinosoz turli hudud. rayonlarda o'sgan turli uzum
navlaridan, har xil yillardan olingan har xil turdagi-qizil bilan oq, shirali bilan
shirasiz vinolami aralashtiradi. Vinochilikda keng qo'llaniladigan bu operatsiya
kupaj nomi bilan yuritiladi.
Kupaj vino sifatini o'xshatishda eng yaxshi usuldir. Yuqori sifatli vino
|
| |
Mikroklimat - Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L

|
Ekologiya 11. Rom уоrм ато\. Л tos II кenт z 1: L
|
bet | 75/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org10.4. Mikroklimat
Mikroklimat deb, kichik Ьir mahalliy joyda shakllangan relef, joy, tupюq tiplari, alohida o'simliklш· qoplami va iqlim sharoitiga aytiladi.
Ma'lum joyning mikroiq\im sharoitini o'rganish uclшn albatta
havo harorati va nam\igini o'lchab borish lozim bu ish ikki xil balandlikda olib boriladi.
yer ustining yoki tuproqning 0-20 sm balandligidagi havo harorati;
tuproqning yuza qismidan 150-200 sm balandlikdagi havo harorati yoki odam bo'yi balandligidagi harorat.
Barcha o'lchashlarda kuzatuvlar har doim soya joyda olib boriladi. Agarda yeming ustki qismida namlik yuqo1·i bo'lsa, hatto kun issiq
bo'lganda ham harorat 2-З0С ga yuqori bo'ladi. Mikroiqlim kuzatish larini vaziyatdan kelib chiqib turli sharoitlarda olib borish mumkin: o'rmon, o'tloq, yaylov, ekilgan dala, shudgorlangan maydon va hokazo. Bu joylarda ayniqsa o'simliklar qop\amining rivojlanishini kuzatib borganda o'zgarishlarni yaqqol sezish mumkin bo'ladi. Mikroiqlim shakllanishida shamolning o'mi juda katta hisoЬ\anadi. Bundan tashqari mikroiqlimga mezorelefva tabliy sharoitdagi qir-adirlamingjoylashuvi yani qiya yoki tekis\igi ham katta tasir ko'rsatadi.
Kunning issiq kunlarida mezorelefning past tekislikjoylarida havo harorati balandliklarga, cho'qqilarga qaraganda 2-4°S ga yuqori bo'\ishi t,,1zatiladi, tepa\iklarda tuman, shudring tez-tez bo'\ishi tufayli harorat pasayib boradi. Qish kunlarida past tekislik\arda havo harorati ba\and tepajoylarga qaraganda Ьir necha daraja past bo'\adi. Shuningdek,janub tomonda harorat shimolga qaraganda yuqori bo'lishi ham hech kimga sir
'•
182
emas, mikroiqlimning o'zgarishi o'simliklar qoplamining shakllanib borishida ham o'z tasirini o'tkazadi.
Yuqoridagi kuzatishlarni faqatgina tuman va qishloq joylarda olib borish mumkin, chunki tabliy muhit bu yerlarda mavjud shahar joylarda kuzatishlar blroz o'zgaradi,sabab shuki shaharda o'simliklar va land
shaftlar haqida deyarli ma'lumot olib bo'lmaydi. Bu yerda antropogen omillaming tablatga tasirini yaqqol ko'rish mumkin, hamma joyda asfalt, beton uylar, toshdan bo'lgan Ьinolar, katta yo'llar, issiqlik
trubalari, zavod- fabrikalar, issiqlik chiqaruvchi stantsiyalar va ifloslangan atrof-muhitda ko'rish mumkin. Shaharlarda mikroklimat
boshqacha bo'ladi, barcha issiqlar qo'shilib havo harorati Ьir muncha
yuqori bo'lishiga sabab shuki quyosh nurining yerga tushish darajasi turli gazlar tuman, tutunlar qaytarishi yoki tutib qolishi sabaЫi pasayadi.
|
| |
Kuzatish olib borish usullari

|
Kuzatish olib borish usullari
|
bet | 77/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orgKuzatish olib borish usullari
Kuzatish olib boriladigan mikrorayon hududida foydalanishga yaroqsiz holga kelib qolgan yer maydonlari, ichishga yaroqsiz suvlar hududi avval belgilab olinadi. Ular hududi maxsus to'rlar yoki belgilar yordamida aniqlab olinib keyin umumiy yer maydoniga nisbatan foizda hisoЬ!ab chiqiladi :
ekin ekiladigan maydonning yaroqsiz holga kelishi, Ьiotse nozning buzilishi;
yaylovlarning foydalanishga yaroqsizligi, umumiy yaylovga nisbatan;
ichimlik suvlarning ifloslanganligi, ichishga yaroqsizligi;
aholi yashaydigan joylarning umumiy yer maydonidan necha foiz yerni band qilib turganligi.
Statistik belgilariga qarab ekologik baholash
Ma'lum mikrorayoning ekologik yomonlashgan qisminining ajratib olingan
Во'lagi statistik belgilardan Ьiri hisoЫanadi. Ekologik baholash
yaroqsiz yerlarda to'rt sinfga bo'Iinib baholanadi:
а) umumiy maydonning 5 % yaroqsiz bo'lsa bunday yerlar ekologik yaroqli hisoЫanadi;
Ь) umumiy maydoning 5dan 20% gacl1a qismi yomonlasl1gan bo'lsa ekologik buzilish boshlandi deb, hisoЫash mumkin;
v) umumiy maydoning 20dan 50% gacha qismi yomonlashgan
bo'lsa ekologik krizis boshlandi deb hisoЫash mumkin;
g) umumiy maydoning 50 % dan ziyod qismi yomonlashgan bo'lsa to'Iiq ekologik buzilgan deb hisoЫash mumkin.
Yerdan foydalanishning ekologik buzilish foizi doimo joyning ekologik pasportiga yozib boriladi.
185
Dinamik belgilariga ko'ra ekologik baholash
Statistik belgilariga qarab kuzatuv olib borilayotgan hududni umumiy baholash natijasida o'sha joyning aniq Ьir tushunchasi payda bo'ladi, aniq Ьir surati ko'z oldimizda gavdalanadi. Ma'lum Ьir joyda yillar davomida uzluksiz kuzatish olib borish yerdan foydalanishda yoki boshqa Ьiron Ьir ekologik o'zgarish yuz byerayotganini darhol Ьilib olishga va bu o'zgarishlarning nechog'lik tezlashayotganligini baholashga imkon byeradi. Ma'lum hududda o'zgarishlar yuz byerganini umumiy ekologik baholash (foizda) dinamik belgilariga qarab baxolash hisoЫanadi. Ma'lum yer maydonida ahvolning yomonlashib borishining o'sishi yerning ekologik ahvolining buzifishini to'rt sinfga bo'lib о' rganamiz :
а) ahvolning buzilish tezligi Ьir yilda 0,5 ¾dan kam bo'lsa ekologik meyor buzilmagan;
Ь) ahvolning buzilish tezligi Ьir yilda 0,5 ¾dan 2% gacha
bo'lsa-ekologik meyor buzila boshlangan;
v) ahvolning buzilish tezligi Ьir yilda 2dan 4 ¾gacha kam bo'lsa ekologik krizis boshlangan;
g) al1volning buzilish tezligi Ьir yilda 4 ¾dan ko'p bo'lsa ekologik meyor mutloq buzilgan;
Ushbu hududda yer maydonining buzilib foydalanishga yaroq
sizlanib barcha k,uzatisblami butun mikrarayon lшdudi bo'ylab olib borib bo'lmaydi ,shuning uchun kuzatishlar o'tkaziladigan joy barcha ekologik xolatlami o'zida mujassamlashtirgan dala kuzatishlarini olib borishga qulay nuqta bo'lishi kerak.Ushbu joyda Ьiotaning holatini, tuproqni, oqar suvlaming ayrim qismini, ekotizimni va tabliy man zaralarini kuzatishga qulay joy Ьо' lishi kerak
|
| |
Oqıw shınıǵıwınıń texnologoyalıq kartası

|
Oqıw shınıǵıwınıń texnologoyalıq kartasıBog'liq Kompyuter sistemalarınıń dástúriy támiyinleniwi Otepova Gulxatiysha Sarsenbay qiziOqıw shınıǵıwınıń texnologoyalıq kartası
Jumıs
basqıshları
hám waqtı
Jumıstıń mazmunı
Oqıtıwshı
Oqıwshı
1-Oqıw
sabaǵına
kiriw (5-
minut)
Shólkemlestiriwshi bólim:
1.Oqıwshılardıń sabaqqa tayarlıǵın hám qatnasın
tekseredi
2. Qatnastı anıqlaydı
Sabaqqa tayarlanadı
2-basqısh
Tiykarǵı
bólim
(65-min)
Tayanısh bilimlerin aktivlestiriw:
Úyge berilgen tapsırmanı soraydı, hámde ótilgen tema
boyınsha oqıwshılarǵa sorawlar beredi, olardı bahalaydı.
Maqset hám wazıypanıń belgileniwi:
10.
Sabaqtıń atı, rejesi, maqset hám kútiletuǵın
nátiyjeler menen tanıstıradı.
11.
Ózbetinshe islew ushın ádebiyatlar menen
tanıstıradı;
12.
Oqıw sabaǵında oqıw jımısların bahalaw
kriteriyası hám kórsetkishleri menen tanıstıradı.
Oqıwshılar bilimlerin aktivlestiriw:
13.
Awızeki soraw, aqılıy hújim (1-qosımsha)
Jańa oqıw materialınıń bayanı
14.
Optikalıq disk súwretlew ushın programmalıq
támiynat
Tema boyınsha lekciya teksti tiykarında usınıladı. (2-
qosımsha). Tiykarǵı mazmunın jazdıradı. Prezentaciyanı
Power Point tártibinde usınadı hám túsintiriw menen tema
boyınsha tiykarǵı názeriy bilimlerdi túsintiredi.
Jańa oqıw materialın bekkemlew:
15.
Oqıwshılardıń
ózlestirgen
bilimlerin
BBB
sorawları (3-qosımsha) járdeminde kónlikpe hám
tájiriybelerin qáliplestiredi.
16.
Oqıwshılar kishi toparlarǵa bólinedi, kishi
toparlarda islew qaǵıydası menen tanıstıradı (4-
qosımsha). Hár bir toparǵa tapsırma beredi (5-qosımsha)
hám bahalaw kriteriyası menen tanıstıradı (6-qosımsha).
Jumıstı orınlaw kórsetpesin úyretedi.
17.
Toparlarda jumıslardı baslawǵa ruxsat beriledi
hám waqıt norması belgilenedi. Hár bir kishi topar
qatnasıwshısı wazıypanı orınlaw tártibin túsingenligin
anıqlaw maqsetinde qaytar baylanıs ótkizedi. Orınlaw
barısı gúzetiledi, másláhátler beredi.
18. Tapsırmaǵa ajıratılǵan waqıttıń bolǵanlıǵın málim
etedi, toparlar islegen jumıs nátiyjesi kóriledi. Topar
aǵzalarına dıqqat qaratıwların hám sorawlar beriwlerin,
sonıń menen birge óz-ara bir-birlerin bahalawların usınıs
etedi. Juwapların tolıqtıradı hám qısqasha pikirler
Sorawlarǵa juwap
beredi.
Dıqqatın
sabaqtıń
maqseti
hám
wazıypaların
tıńlawǵa
qaratadı;
Bahalaw
kriteriyaları menen
tanısadı.
Sorawlarǵa juwap
beredi.
Dıqqat
penen
tıńlaydı,
dápterine
jazıp
aladı.
Oqıwshılar kishi
toparlarǵa bólinedi
hám islew qaǵıydası
menen tanısadı. Hár
bir
topar óz
tapsırmaları
boyınsha jumısların
baslaydı. Hár bir
topar
sárdarları
shıǵıp óz jumısların
bayan
etedi.
Berilgen qosımsha
sorawlarǵa juwap
beredi.
Topar
jumıs
nátiyjelerin
ózara
bahalaydı.
Maǵlıwmatlardı
dápterge jazadı.
|
| |
lssiqxona effekti mexanizmi

|
lssiqxona effekti mexanizmi
|
bet | 82/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.orglssiqxona effekti mexanizmi
Atmosfera tarkiblning o'zgarishi Yerning radiatsiya balansiga va oqibatda iqlim o'zgarishiga ta'sir etadi. Issiqxona effekti ana shu ta'sirning asosiy mexanizmidir. Quyosh nurlarining 30% ga yaqini atmosferaning yuqori qatlamlarida, bulutlarda va Yer sirtida orqaga - kosmosga qaytariladi, lekin katta qismi atmosferadan o'tib yer sirtiga etib keladi. Atmosfera qisqa to'lqinli Quyosh nurlarini bemalol o'tkazadi. Quyosh energiyasi Yer sirtiga etib kelib, uni isitadi. Isigan Yer sirtidan infraqizil yoki uzun to'lqinli issiqlik nurlanishi chiqadi. Troposfyerada kichik kontsentratsiyada mavjud bo'lgan issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar (ular suv bug'lari, karbonat angidrid, azot oksidi, metan, galogen uglevodorodlar va ozondan iborat) infraqizil nurlanishni yutib, yana Yerga qaytaradi. Bu esa Yer sirtini qo'shimcha isitishga olib keladi. Natijada Yer yuzasidagi harorat ko'tariladi. Ushbu qo'shimcha isitish jarayoni issiqxona effekti yoki(pamik effekti) deb nomlanadi. ХХ asrgacha Уerning butun tarixi davomida atmosferada issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar miqdori juda kam bo'lgan. Ularning muvozanati tabliy aylanma harakat hisoblga saqlangan. HisoЫashlarning ko'rsatishicha, issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar bo'lmaganida Yer sirti harorati hozirgi kunga nisbatan qariyb 30-33° past bo'lar ekan. ХХ asrda sanoat va transportning rivojlanisbl atmosferaga tashlanadigan gazlar miqdorini oshirdi va issiqxona effekti (parnik effekti)ning vujudga kelishiga sabab Ьо' ldi.
Issiqxona effekti hosil qiluvchi gazlar miqdorining antropogen omillari:
Karbonat angidrid (SO2 ) energiya olish, transport va boshqa qazib
olinadigan yoqilg' ini yoqishda ajralib chiqadi.
Metan (SN-1) qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishida (clюrvachilik, sholi o'stirish va boshqalar) va tabliy gazni qazib olish hamda iste'molchiga etkazib byerish jarayonida hosil Ьо' ladi.
Azot oksidi (N2 О) enyergetik jarayonlarda va qishloq xo'jaligida
o'g'itlar ishlatilganda ajralib chiqadi. Ftor uglevodorodlar deb, ataluvcbl suniy kimyoviy moddalar va oltingugurt geksaft:oi-idi (SF) kaЬi uzoq saqlanuvchi gazlar sanoat ishlab chiqarishi jarayonlarida ajralib chiqadi.
Sanoat rivojlanishi davriga qadar atmosferadagi karbonat angidrid kontsentratsiyasi 280 rrm (milliondan Ьir)ga teng bo'lgan, hozirda esa qariyb 30% ga ko'paygan (368 rrm). Ushbu ma'lumotlar antropogen omillarning ta'siri keyingi 30-40 yilda juda tezlik Ьilan os11ib bora-
194
yotganligini ko'rsatadi, agarda insoniyat bu borada to'g'ri fikr qilmasa atrof muhitda Ьo'ladigan salbly oqibatlar Ьir kun kelib insoniyat uchun xavf tug'diradi.
|
| |
Iqlim o'zgarishi sabaЫari

|
Iqlim o'zgarishi sabaЫari
|
bet | 80/119 | Sana | 07.02.2024 | Hajmi | 0,61 Mb. | | #152531 |
Bog'liq Ekologiya 11. Rom уоrм ато. Л tos II кenт z 1 L-fayllar.org11.2. Iqlim o'zgarishi sabaЫari
Yer iqlimi Quyosh, okeanlar, muzliklar qoplami (kriosfyera), quruqlik yuzasi va Ьiosfera orasidagi o'zaro murakkab ta'sirlashuvlar natijasi Ьilan aniqlanadi. Ob-havo va iqlim uchun bosh harakat lantiruvchi kuch Quyoshdir. Уer sirtining notekis isishi (ekvatorga qancha yaqin bo'lsa, shuncl1a kuchli) atmosferada havo, okeanlarda esa suv oqimlarini harakatga keltiradi. Bular shamol va okean oqimlarining bosh sababldir.
«Iqlim» tushunchasi fanga ta'minan 2200 yil ilgari qadimgi grek
astronomi Gipparx tomonidan kiritilgan va «qiyalik» ma'nosini byeradi. Haqiqatdan ham Quyosh nurlarining yer sirtiga nisbatan qiyaligi Уer oladigan issiqlik energiyasi miqdorini belgilaydi. Hozirgi kunda iqlim deganda, oЬ-havoning ma'lum joyda kamida 30 yil uchun aniqlangan o'rtacha ko'rsatkichlari (harorat, yog'in, namlik, shamol va boshqalar) tushuniladi.
191
lqlim va undagi o'zgarishlair hayvonot va o'simlik olami turlari hamda insonning (uning tur sifatida mavjudligi davomida) rivojlanish sharoitlarini shakllantirgan. Masalan, bundan 65 million yil ilgari bahaybat astyeroidning Yer Ьilan to'qnashgan\igi haqida farazlar bor. Natijada atmosfera Ьir necha yi\lar davomida o'z tiniqligini yo'qotgan. Quyosh yorug'ligining kam bo'lishi oqibatida, havo harorati yer sirtida keskin pasaygan, bu esa ko'plab o'simliklarning yo'q bo'lishiga, oziq ovqat zanjirining buzilishi tufayli ko'plab turlarning, jumladan·bahaybat dinozavrlaming o'limiga olib kelgan. Bu dinozavrlaming Ьir vaqtda qirilib ketishini tushuntiradigan nazariyalardan Ьiridir.
Yer iqlimining o'zgarishi shunga· o'xshash global fojialardan tashqari (ulaming ehtimolligi juda kichik) quyidagi omillar ta'sirida ro'y byeradi:
matyeriklar va okeanlar o'lchamlari, joylashishining o'zgarishlari,
quyosh yorituvchanligining o'zgarishi,
yer orbltasi parametrlarining o'zgarishi,
yerdagi vulkanlar faolligining o'zgarishi natijasida atmosfera tiniqligi va uning tarkiblning o'zgarisbl,
atmosferadagi SO2 kontsentratsiyasining Ьiosfera Ьilan ta'sirlashuvi sharoitida o'zgarishi,
yer albedosining o'zgarishi (Yer sirtining nur qaytarish qobl\iyati),
okeanlar tublda mavjud bo'lgan issiq\ik miqdorining o'zgarishi.
|
| |
Bosh ko‘rinish - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Bosh ko‘rinish. Chizmada
V frontal proyeksiyalar tekisligidagi tasvir
asosiy, y a’ni
bosh к о ‘rinish sifatida olinadi. Shunda detalni bu tekislikka
nisbatan shunday joylashirish kerakki, detaining shakli va o ‘lchamlari
to ‘g ‘risida aniqroq tasavvur hosil qilishga imkon yaratilsin. Shuning
uchun ham detaining bunday tasviri bosh ko‘rinishi ham deyiladi. De
mak, detal to ‘g ‘risida eng k o ‘p m a’lumot beradigan tasvir bosh ko‘rinish
hisoblanar ekan.
Detal chizmasi chizilayotganda ko‘rinishlar soni eng kam bo‘lishiga,
ammo undan detal to ‘g ‘risida to ‘liq m a’lumot beradigan bo‘lishiga
harakat qilinadi. Bunda standartlarda belgilangan shartli belgilar va yo-
zuvlardan samarali foydalanish talab qilinadi.
Mahalliy ko‘rinish.Chizmada ko‘rinishlar sonini kamaytirish maq
sadida detaining bir qismini alohida ko‘rsatish uchun mahalliy ko ‘ri-
nishlar tatbiq qilinadi. Mahalliy ko ‘rinish ingichga to‘lqinsimon chiziq
bilan chegaralanib qo‘yiladi (4.9- shakl). Detaining chapdan ko‘rinishini
to ‘liq chizish o ‘rniga uning kerakli qismi (4.9- shakldagi
A va В) tasvirla-
nishi bilan detaining chapdan ko ‘rinishini tasvirlashga hojat qolmaydi.
Bunday qisman tasvirlashlar
mahalliy ко ‘rinishlar deyiladi.
Q o‘shimcha ko‘rinish.Detaining bir qismi asosiy ko‘rinishlardan
biriga buzilib tasvirlanadigan bo ‘lsa, u qismini qo‘shimcha ko‘rinishda
143
- е - 4 .9 -shakl. tasvirlashga
to‘g ‘ri
keladi.
Q o‘shimcha
ko‘rinish proyeksiyalar tekisliklarining biror-
tasiga parallel bo‘lmagan tekislikka to ‘g ‘ri
kelsa, u vaqtda ko‘rsatkich qo‘yib,
A ko‘rinish
singari yozuv bilan ta’minlanadi (4.10- shakl).
K o‘rsatgich (strelka) 4.11- shaklda beriladi.
Yakuniy 
bosqich - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

127
(1-ilova)
O’quv
mashg’uloti rejasi
1
Katta guruh yoshdagi bolalari bilan “Koinot sirlari”
mavzusida faoliyat ishlanmasi yozish
2 Markazlardagi ta`limiy faoliyat
(2-ilova)
O`QUV TOPSHIRIG`I
“Koinot sirlari” mavzusida guruhiy mashg`ulot tashkil etish.Rivojlanish
markazlarida o`yinli ta`limiy faoliyatni tashkil etish.Kosmik fazo va birinchi fazogir
Y.A. Gagarin; Quyosh va uning hususiyatlari bilan tanishtirishni davom etish;
Tun va kun haqida bilim berish (nima uchun Yer yuzida tun va kun bo`ladi?),
Koinotdagi sayyoralar va ularning Quyosh tizimidagi joylashuvi haqidabilim
berish usullarini ko`rsatish.
Tevarak-olam haqidagi bilim va tasavvurlarni chuqurlashtirish asosida
bolalarning so`z boyligini oshirish va faollashtirish.
(3-ilova)
YO`RIQNOMA
Qurilish, konstruksiyalashva matematika markazi: Bolalarda 10
gacha bo’lgan predmetlarni to’g’ri va teskari sanash ko’nikmasini
mustahkamlash, ko’rsatilgan songa binoan predmetlarni sanab
chiqishni mashq qildirish;
Matematik misollarni raqamlar yozilgan kartochkalar yordamida
ifodalab yechish;
bo`yicha, mustaqil ijodiy hikoyalar tuzish;
Asosiy tayanch iboralar - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 153/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1Asosiy tayanch iboralar
Tiklanmaydigan tabiiy resurslar
MHt da aktivlar
MHt da passivlar
Institutsional birlik
Sof aktivlar
Moliyaviy resurslar
Asosiy fondlar
Moliyaviy va nomoliyaviy aktiv
Yakuniy majburiyat
Tiklanadigan aktivlar
Tiklanmaydigan aktivlar
Tiklanadigan tabiiy resurslar
Bilimingizni sinab ko’ring
Milliy boylik deganda nimani tushunasiz?
Milliy boylik qanday hisoblanadi?
Milliy boylik qanday tarkibiy qismlarga bo’linadi?
Aylanma kapital nima?
Aholining shaxsiy mulki milliy boylik bo’lib hisoblanadimi?
Tabiiy boyliklarning qaysi bir qismi milliy boylik tarkibiga qo’shiladi?
Tiklanadigan va tiklanmaydigan tabiiy resurslar deganda nimani tushunasiz?
Milliy boylikni tavsiflovchi ko’rsatkichlar tizimi to’g’risida nimalar deya olasiz?
Milliy boylik dinamikasi qanday aniqlanadi?
Tabiiy boyliklar zaxiralari aniqlash darajasiga qarab qanday kategoriyalarga bo’linadi?
Aktivlar tarkibiga nimlar kiradi?
Asosiy fondlar deganda nimani tushunasiz? Ular qanay klassifikatsiyalanadi?
MHTda ham asosiy fondlar ishlab chiqarish va noishlab chiqarish fondlariga bo’linadimi?
Moliyaviy aktiv, monetar oltin va SPZ to’g’risida nimalar deyaolasiz?
Aktiv va passiv balanslari qanday tuziladi?
Inson kaptali nima va uning hajmi qanday hisoblanadi?
Asosiy kapital ko’rsatkichlar qanday hisoblanadi?
Asosiy kapitalni baholash metodlari haqida nimani bilasiz?
Inson taraqqiyoti indeksini qanday hisoblaymiz?
Amortizatsiya ajratmalari qanday usullarda aniqlanadi?
MHT milliy boylik qanday aniqlanadi?
|
| |
Internet sаytlаri - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

408
http://www.mf.uz
http://www.agro.uz
http://www.mintrud.uz
http://www.mfer.uz
http://www.mineconomy.uz
13-MASH
G’
ULOT. QISHLOQ XO’JALIGI MAXSYLOTLARI BAHOLARNI,
ULARNING TAKOMILLASHTIRILISHI
Reja
:
13.1.Bahoning iqtisodiy mohiyati va vazifalari
13.2. Qishloq xo’jaligi mahsulotlariga baholar tizimi
13.3. Bozor sharoitida baholar shakllanishini takomillashtirish
I.
Darsning maqsadi: Talabalarga qishloq xo’jaligida baholarning shakllanish tamoyillarini va
baholar tizimi haqida tushuncha berish, baholarning o’zgarishiga ta’sir qiluvchi omillar
xususida tushucha berishdan iborat.
II. Darsning ta’minoti (adabiyotlar): 2,3, 8,9,31, 34,38,42, 52,54
III. Darsning borishi
.
A) O’tgan darsni so’rash.
B) Yangi mashg’ulot mavzsini tushuntirish.
D) Talabalarning mustaqil ishlari uchun topshiriq.
TAYANCh IBORALAR
Baho, Bahoning vazifalari, O’lchov, Rejalashtirish, Tartibga solish, Taqsimot, Nazorat,
Rag’batlantirish, Sotsial, Baholar tizimi, Erkin, Boshqariladigan, Ulgurji, Chakana, Taqqoslama,
Xarid, Garantiyalangan, Garov, Transfert, Barter, Bazis.
Topshiriqning mazmuni
1.
Sotish kanallarini hisobga olgan holda asosiy qishloq xo’jalik mahsulotlariga o’rtacha
bahosi aniqlansin.
2.
Sotish kanallarini hisobga olgan holda 1 s, 1 dona, 100 dona sotilgan mahsulotning o’rtacha
bahosi aniqlansin.
-jadval - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

409
9. Tuxum
10. Pilla
TEST TOPShIRIQLARI:
BAHO TUShUNChASINI Ko’RSATING
•
mahsulot yetishtirish va realizasiya xapajatlarini puldagi ifodasi
•
mahsulot realizasiyasidan olingan pul daromadiga
•
tovar qiymatini puldagi ifodasi
•
tovarni ishlab chiqarish xapajatlarini puldagi ifodasi
•
to’g’ri javob yo’q
BAHO QANDAY VAZIFALARNI BAJARADI
•
tovar qiymatini aks ettipish tulov vositasi taqsimlash funksiyalari
•
tulov hisob taqsimlash funksiyalarini
•
hisob mutonosiblikni saqlash rag’batlantirish taqsimlash funksiyalari
•
hisob tovar qiymatini aks ettipish taqsimlash tulov vositasi funksiyalarini
•
to’g’ri javob yo’q
IV. Topshiriqning talabalar tomonidan bajarilishini nazorat qilish, yo’l-yo’riq berish.
V. Topshiriq yechilishining asosiy natijalari bo’yicha xulosa va takliflar
VI. Savol – javoblar
VII. Uyga vazifa
Nazorat uchun savollar
1.Baho deb nimaga aytiladi.
2.Bahoning vazifalari nimalardan iborat
3.Bahoning turlarini ayting
4.Baho nima asosda shakllanadi.
5.Bozor iqtisodiyoti sharoitida bahoga ta’sir qiluvchi omillar
Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti - bet 100

123
Iqtisodiy ehtiyojni ikki turga bo‘lish mumkin: birlamchi ehtiyoj (oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-joy);
ikkilamchi ehtiyoj (dam olish, sayohat qilish, sport bilan shug‘ullanish, o‘qish va hokazo). Umuman
olganda, ehtiyoj real va noreal bo‘lishi mumkin.
Real ehtiyoj deganda, ushbu ehtiyojni qondirish uchun shaxsning daromadi yetarli bo‘lishi taqozo
qilinadi.
Noreal ehtiyoj bo‘lganda,ehtiyojni qondirish uchun daromad yetarli bo‘lmaydi.
Iqtisodiy ne’mat - bu ehtiyojni qondirish vositasi.
Ne’matlar cheklangan va cheklanmagan bo‘lishi mumkin.
Cheklangan ne’matlarga tovarlar, xizmatlar va resurslar kiradi (avtomobil, kiyim-kechak, non, paxta
tolasi va boshqalar). Cheklangan ne’matlar iqtisodiy ne’matlarni tashkil qiladi.
Cheklanmagan ne’matlarga misol tariqasida havo va suv kirishi mumkin.
Bir-birini o‘rnini bosuvchi ne’matlar - bu bir xil ehtiyojni qondiruvchi ne’matlardir. Masalan,
shaxsning go‘sht mahsulotiga bo‘lgan ehtiyojini mol go‘shti, qo‘y go‘shti yoki parranda go‘shti bilan
qondirish mumkin. Odatda, bir-birini bosuvchi tovarlardan biri narxining oshishi, boshqasiga bo‘lgan
talabni oshishiga olib keladi.
O‘zaro bir – birini to‘ldiruvchi ne’matlar – bu shaxsni yoki ishlab chiqarish ehtiyojini kopmlektlarda
qondiradigan ne’matlar. To‘ldiruvchi ne’matlardan biriga talab oshsa, qolganlariga ham talab oshadi.
Iqtisodiy resurslar (ishlab chiqarish omillari) – bu iqtisodiy ne’matlarni ishlab chiqarishda
qatnashadigan elementlar (yer, mehnat, kapital, tadbirkorlik qobiliyati va axborotlar).
Tadbirkorlik qobiliyati deganda, o‘ziga xos bo‘lgan shunday inson resursi tushuniladiki, u o‘zidan
boshqa ishlab chiqarish resurslaridan samarali foydalana olish qobiliyatini mujassamlashtiradi.
Ishlab chiqarish imkoniyati – berilgan texnologik rivojlanishda barcha mavjud resurslardan to‘liq va
samarali foydalangan xolda jamiyatninig iqtisodiy ne’matlar ishlab chiqarish qobiliyatidir.
Ishlab chiqarish omillari chekli mahsuldorligining kamayish qonuni. Ishlab chiqarish

140
Bu yerda Q- berilgan texnologiyada maksimal ishlab chiqariladigan mahsulot miqdori; K -
kapital; L - mexnat; M - materiallar.
Nazorat uchun savollar:
1.Resurslar nima?
2.Resurslar ningcheklanganligi deganda nimani tushunasiz?
3.Cheklanganresurslar qanday taqsimlanadi?
4.Resurslarnitaqsimlashdanarxningahamiyati qanday?
5.Muvozanatnarxni nima?
6.Bozorvauningvazifasi.
7.Naflilik nazariyasi.
8.Ishlab chiqarish omillari va ularning turlari.
9.O‘zgaruvchi omilning yalpi o‘rtacha, chekli mahsulotlari va ular o‘rtasidagi bog‘liqlik.
10.Ishlab chiqarish omillaridan samarali foydalanish.
11.Ishlab chiqarish omillari chekli mahsuldorligining kamayish qonuni.
Asosiy adabiyotlar - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

407
14.
Xakimov R., Otaqulov M., YUsupov Ye., YUsupov M.S. Agrosanoat majmuasi
iqtisodiyoti. – (O’quv qo’llanma) T., TDIU, 2004.-160 b.
15.
Salimov B.T., Hamdamov Q.S., Berkinov B.B., Xakimov R., YUsupov M.S., Oripov
M.A., O’roqov N.I. - Dehqon va fermer xo’jaliklari iqtisodi – (O’quv qo’llanma) –T.:
TDIU, 2004. – 176 b.
16.
Umrzоqоv I.T., Tоshbоеv A.SH., Rashidоv SH., Tоshbоеv A.A. Qishlоq xo’jalik
iqtisоdiyoti va mеnеjmеnti.-T.: Iqtisоd-mоliya, 2008.
Ilm fan va tabiat markazi

128
“Kosmosga parvoz qilamiz”-bolalarga tengqurlari bilan birgalikdagi
faoliyatda, ikki qatnashuvchi ishtirok etadigan syujetli-rolli o`yinlarni,
rollarni ijro etish;
Rollarni navbatma-navbat ijro etib, obrazlarni jonlantirishga intilish;
(4-ilova)
Savollar:
1.
Rasm: “Kapsula; sputnik, raketa”; , “Kulgili o`zga sayyoraliklar”,
Applikatsiya: “Biz Oyga uchamiz”. Loy ishi “Belka va strelka oyga uchdi”-
turli usullardan foydalanib har xil shakldagi narsalarni yasash qandey tashkil
etiladi?
2.
2Quyosh bilan tanishuv”;“Quyosh tizimi”-hikoya; “Men kosmonavt”-
ihtiyoriy hikoya; “Yer, Oy, va raketa”-Qoraqalpog`iston halq ertagi; “Quyosh
bilan tanishuv”;“Birinchi kosmonavt Yu. A. Gagarin”,“Boshqa sayyoralarda
hayot bormi?”suhbat-kabi mavzular yoritilayotganda, javob berayotganda,
hikoya qilayotganda bolalar so`zlarni grammatik jihatdan to`g`ri o`zlashtirish
jarayoni qandey tashkil etiladi?
(5-ilova)
23-Mavzu yuzasidan reyting jadvali
Baho
3=a’lo
Ta’lim shakllari - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

122
va vaqti
1 - bosqich.
O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(30 daqiqa)
1.1.Talabalar davomati aniqlanadi, auditoriya va
talabalarning darsga tayyorgarligi tekshiriladi.
1.2.Bugungi kundagi yangiliklar va mavzuning
ahamiyati.
1.3.O’tilgan mavzu bilan bog’lash, mavzu, uning
maqsadi, o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan
natijalar ma’lum qilinadi.
1.1.Eshitadi, yozib oladi.
2 - bosqich.
Asosiy
qism
(180 daqiqa)
2.1.Ma’ruza matni mavzusining matni tarqatiladi.
Reja, tayanch tushunchalar bilan tanishish taklif
etiladi.
2.2.Slaydlardagi ko’rgazma va sharhlar asosida
qullaniladigan nazariy usullar bilan tanishtiriladi.
Omillar maxsuldorligini kamayish qonuni va uni
o`zgartirishga doir vazifalar nimadan iborat
ekanligini tayyorlab kelingan chizma orqali
talabalar hukmiga havola etiladi. Dars davomida
talabalarni faollashtiruvchi savollar o’rtaga
tashlanadi. Har bir rejadagi savol bo’yicha
xulosalar qilinadi.
2.3.Keltirilgan tayanch tushunchalarni chuqurroq
izohlash maqsadida talabalarga Klaster texnikasi
qo’llaniladi.
2.1.Eshitadi.
Navbat bilan bir-birini
takrorlamay
atamalarni
aytadi.
O’ylaydi, javob beradi va
to’g’ri javobni eshitadi.
2.2.Muammoli vaziyatda
o’z fikri bilan, muammoni
xal
qilish
yo’llarini
qidiradi.
2.3.Eslab qoladi, yozadi.
Har bir savolga javob
berishga harakat qiladi.
Ta’rifni
yozib
oladi,
misollar keltiradi
3 - bosqich.
Yakuniy
(30 daqiqa)
3.1.Mavzu bo’yicha yakun qiladi, qilingan
ishlarni kelgusida kasbiy faoliyatida muhim
ahamiyatga ega ekanligiga talabalar e’tiborini
qaratadi.
3.2.Faol qatnashgan talabalarni baholaydi.
3.3.Mavzu bo’yicha test topshiriqlarini beradi.
3.4.Mustaqil ishlash uchun topshiriq beradi.
3.1.O’z-o’zini,
o’zaro
baholashni o’tkazadi.
3.2.Savol beradilar, javob
beradilar.
3.3.Mavzu bo’yicha test
topshiriqla-rini bajaradilar.
3.4.Mustaqil ishlash uchun
topshiriqlarni yozadilar.
yetilmasligi tufayli bijgish to‘xtab qoladi. Bunday holatlarda sharbatni shamollatib

|
yetilmasligi tufayli bijgish to‘xtab qoladi. Bunday holatlarda sharbatni shamollatib Pdf ko'rish
|
bet | 110/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeyetilmasligi tufayli bijgish to‘xtab qoladi. Bunday holatlarda sharbatni shamollatib
olish lozim. Buning uchun bijgitish rezervuardan jo'mrak orqali sharbatni tag
idishga tushirib, uni yana nasos yordamida nezervuarga quyadi. Aeratsiya
(shamollatish) yaxshi bo'lishi uchun rezervuar jo'mragiga sharbatni sachratib
tushirish uchun maxsus moslama o'matiladi.
Qoplama bor ochiq bijg'ish natijalari yaxshi samara beradi, lekin ko'p mehnat
talab qilganligi tufayli bu usuldan kam foydalaniladi. Bu hoi yirik xo'jaliklarga
hosdir. Ko'p xo'jaliklarda qoplamasi cho'ktirilgan bijg'ish usulidan foydalaniladi.
Bijg'ish jarayonida sharbatni shamollatish va aralashtirish maqsadida uni to'kib
qayta quyadi. Mazkul usul yarim yopiq bijg'itish usuli deb nomlanadi.
Shunday qilib aytish mumkinki, yuqori da ta’riflangan barcha bijg'itish usuli
yutuq va kamchiliklarga ega. Xududga, uzum naviga tayyorlanadigan mahsulot
sifatiga mos kelishligidan kelib chiqib tegishli uslubdan foydalanish kerak.
Qizil mezga bijg‘ishida sulfit kislotani qo‘llash.
Qizil mezga bijg'ishida sulfit
kislotaning qo'llanilishi yaxshi natija beradi. Qizil mezgaga sulfit kislota
kiritilganda vino rangsizlanadi degan fikr noto'g'ridir.
Oltingugurt piliklari qo'llanilishida bijg'itish chani qopqog'i yoki toza brezent
bilan yopilib dudulantiriladi, keyin qopqoq ochib mezga bilan to'ldiriladi. Chan
uzoq vaqt davomida to'ldirilganda dudlashni qaytaradi Sog'lom, yetilgan uzumdan
olingan qizil mezgani bijg'ishida qo'llaniladigan sulfit kislotaning dozasi 8 dan 15
g/gl gacha bo'ladi. Kasallangan uzumlardan olingan qizil mezgani bijg'itish uchun
15 dan 20 g/gl gacha bo'lgan yuqori dozalar qoilaniladi.
Uzum harorati yuqori boiganda, bijg'ish o'z vaqtidan oldinroq boshlanib
|
| |
Bir navli standart vinolar olish. Bu masala iste’molchiga m aium b oiib

|
Bir navli standart vinolar olish. Bu masala iste’molchiga m aium b oiib Pdf ko'rish
|
bet | 309/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe1.Bir navli standart vinolar olish. Bu masala iste’molchiga m aium b oiib
qolgan katta partiyali vinolami ishlab chiqaruvchi yirik korxonalar uchun muhim
ahamiyat kasb etadi. Is’temolchi unga oi'ganib qolgan va yildan-yilga uning sifati
o'zgarmasligini talab qiladi.
Vinosoz iste’molchi talabini e ’tiborga olib kupajini yaxshi o'tkazib
meteorologik va boshqa omillar ta’sirida o'zgarib tumvchi vinolar tarkibiga
o'zgartirishlar kiritishi lozim.
2.Vino shakllanishidan kamchiliklarni to‘g ‘rilash.Vmosoz doimo vinolar
shakllanishidagi ba’zi bir kamchiliklar bilan masalan, ortiqcha yoki kam
kislotalilik, rangsizlik, spirt miqdori kam boigan holatlar bilan duch boiadi.
Qo'l ostida turli tarkibli vinoga ega b oiib vinosoz kupajlab bunday
kamchiliklarni bartaraf qila oladi. Agar vino bir necha kamchiliklarga ega b o isa
unda vinosoz qiyin ahvolga tushib qoladi. Bu kamchiliklarga ortiqcha kislotalilik,
rangsizlik, spirt kamligi kiradi. Bunday holatlarda vinosoz bir emas ikki-uchdan
ko'p vinolami kupajlash maqsadida ishlatadi.
Kupaj lami orasida vino tuzilishini to'g'rilash maqsadida amalga oshiriladigan
kupaj eng qiyini b oiib hisoblanadi.
3. Vinolarni yoshartirish.Shunday sabablar boiadiki, vinolar bochalarda
belgilangan muddatdan ham oshiqcha saqlanib qoladi. Natijada ulaming sifati
pasayib ketadi.
Rang beruvchi moddalar cho'kishi natijasida vinolar rangsizlanadi, buketi
yomonlashadi.
Degustatsiya tufayli aniqlangan yoqimsiz ta’mlar vinolar
aynigandan dalolat beradi. Odatda bu vinolami yosh vinolar bilan qo'shib
kupajlashmaydi. Bunday kupajlash aksariyat holatlarda yaxshi natija beradi.
Chunki yosh vino qari vinoning xususiyatini oladi, bochkada muddati o'tib ketgan
vinoning kamchiligi yosh vinoning sifati yordamida bartaraf etiladi.
|
| |
Nuqsonli vinolarni tuzatish.Biror bir nuqsoni bor vinolami tuzatishda kupaj

|
Nuqsonli vinolarni tuzatish.Biror bir nuqsoni bor vinolami tuzatishda kupaj Pdf ko'rish
|
bet | 310/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbe4. Nuqsonli vinolarni tuzatish.Biror bir nuqsoni bor vinolami tuzatishda kupaj
yaxshi samara beradi. Vinolarda nuqsonlar paydo boiuvchi sabablar-qorayishi,
ko'karishi kabi kimyoviy jarayonlar sodir bo'layotganda kupajlash ishini olib
borish tavsiya etilmaydi. Aks holda sifat o'zgarib kupajlanayotgan vino buziladi.
Begona ta’mlari bor vinolar uchun kupaj muhim ahamiyat kasb etadi. Begona
ta’m vinoda unga kuchli sezilmasa sog'lom vinolar bilan kupaj qilinganda vino
ta’mi sifati yaxshilanadi. Begona ta’m oshib ketganda kupaj yordamida belgilangan
maqsadida erishi qiyin boiadi. Shu bilan birga kupajga qancha sogiom vino ko'p
ishlatsa vino ta’mi shunchaga yaxshilanadi. Shu usulda mog'or, achitqi, chirish va
boshqa ta’mlari bor vinolami to'g'rilasa boiadi.
5. Kasal vinolarni to‘g‘rilash.Mikroorganizmlar faoliyati natijasida kimyoviy
tarkibida o'zgarish boigan kasal vinolami davolamasdan kupaj qilish mumkin
226
emas. Kasal vinoni sogiom vino bilan kupajlaganda hosil bo'lgan vino kasallanishi
mumkin. Kasallik asoratlari bor vino dastlab pasterizatsiyadan o'tkazilgandan
keyin kupaj uchun ishlatilishi mumkin. Dastlabki bosqichdagi sirkali achish, quyqi
ta’m sut oksid bijg'ishni kupaj yordamida tuzatsa bo'ladi. Kupaj qilingandan keyin
kasalni qo‘zg‘atuvchi mikroorganizmlar ko'paymasligi uchun bu vinolar tez
sotilishi lozim. Kasallik o'tib ketgan vinolar kupaj qilishga yaramaydi.
Sinovli kupaj o‘tkazish.
Kupaj o'tkazish uchun vinosoz barcha kupaj
qilinadigan vinolar tarkibi va xususiyati bilan tanishib chiqishi mumkin. Ulami
tekshirib, spirt, qand miqdorini mikrobiologik va kimyoviy tahlil o'tkazib, titrli
kislotaliligini aniqlash kerak bo'ladi. Nafaqat o'tkir va desert vinolami balki
|
| |