Boshlang`ich sinf “O`qish kitobi” darsliklarida “Kitob bizning do`stimiz” mavzusini keng yoritilishning samarali usullari

|
Boshlang`ich sinf “O`qish kitobi” darsliklarida “Kitob bizning do`stimiz” mavzusini keng yoritilishning samarali usullari
|
bet | 3/6 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 42,36 Kb. | | #232735 |
Bog'liq 1-SINF O`QISH DARSIDA “KITOB BIZNI DO`STIMIZ” MAVZUSINI O`RGATISH METODIKASI1.2. Boshlang`ich sinf “O`qish kitobi” darsliklarida “Kitob bizning do`stimiz” mavzusini keng yoritilishning samarali usullari
Maqsadga muvofiq o’qish faoliyati kichik maktab yoshidagi bolalarning aql idroki, sezgirligi, kuzatuvchanligi, o’quvliligi, esda olib qolishi, esga tushirish imkoniyatlarini rivojlantirish uchun muhim shart-sharoitlar yaratadi, bolalarda o’qish, yozish, hisolash malakalarini shakllantiradi. Bundan tashqari, mazkur ta’lim jarayonida ularning bilimlari ko’lami kengayadi, bilishga qiziqishlari ortadi, ijodiy izlanish qobiliyati rivojanadi, ularda tafakkurning faolligi, mustaqilligi, mahsuldorligi ortadi, aqliy imkoniyatni ishga solish vujudga keladi, o’quv fanlariga ijobiy munosabat, qat’iy shug’ullanish niyati, jamoatchilik oldida masuliyatli his qilish, bilim olishning ijtimoiy ahamiyatini anglash tuyg’ulari tarkib topadi.
Quyida mazkur yoshdagi bolalardagi sezgi, idrok, xotira, tafakkur kabi bilish jarayonlarining xususiyatlari va rivojlanishi to’g’risida qisqacha to’ xtalamiz.
Qiziqish - shaxsning muayyan narsa yoki hodisaga ega bo’lishga, bilishga faol va barqaror yo’nalishidan iborat individual xislati yoki faoliyat motivi bo’lib, u har qanday faoliyatni muvaffaqiyatli amalga oshirishning asosiy omillaridan biri hisoblanadi.
Qiziqishlar shaxsni o’zida bilim olish va anglab etish borasida hosil bo’lgan ishtiyoqni qondirish yo’llarini va usullarini izlashga majbur etadi, ya’ni qiziqishlar bilishning doimiy qo’zg’atuvchi mexanizmi sifatida namoyon bo’ladi. SHuning uchun darslarda bolalarga bilim berish usullarining qiziqarli bo’lishini ta’minlash zarur. Bu bolalardagi mavjud qiziqishlarga asoslangan holda amalga oshiriladi.
Bolalarda bilishga bo’lgan qiziqishni hosil qilishda ularni faol ijodiy faoliyatga undovchi pedagogik texnologiya katta ahamiyatga ega. Bunga bolalarga o’quv materiallaridan ularning kuchi etadigan, qiziqarli topshiriqlarni berib bajartirish yo’li bilan erishish mumkin.
Qobiliyat - shaxsning mazkur faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirish sharti hisoblangan va buning uchun zarur bilim, ko’nikma va malakalarni egallash dinamikasida yuzaga chiqadigan farqlarda namoyon bo’ladigan individual- psixologik xususiyatdir. Qobiliyatlar bilim, malaka va ko’nikmalarning o’zida ko’rinmaydi, balki ularni egallash dinamikasida namoyon bo’ladi, ya’ni, boshqacha qilib aytganda, mazkur faoliyat uchun muhim bo’lgan bilimlar va ko’nikmalarni egallash jarayoni turli teng sharoitlarda qanchalik tez, chuqur, oson va mustahkam amalga oshirilishida namoyon bo’ladi. Pedagogik texnologiyalar bolalarning qobiliyatlarini yuzaga chiqaruvchi asosiy vosita vazifasini bajarishi lozim.
Ta’lim samaradorligi bola faolligiga ko’p jihatdan bog’liq. Bolaning ta’lim jarayonidagi faoliyatini faollashtirish bolaning bilimlarni ongli ravishda o’zlashtirishi bilan chambarchas bog’langandir. Bilimlarni ongli o’zlashtirish o’rganilayotgan materialga tushunib ijodiy yondashish demakdir. Pedagogik texnologiyalarga asoslangan ta’lim jarayoni bolaning faolligini oshirish va o’zlashtirishga ijodiy yondoshishni ta’minlaydi.
Boshlang`ich sinf yoshdagi bolalar o’z idroklarning aniqligi, ravonligi, sofligi, o’tkirligi bilan boshqa yosh davrlaridagi insonlardan keskin farqlanadi. Ular har bir narsaga berilib, o’ta sichikovlik bilan qarashlari sababli idrokning muhim xususiyatlarini o’zlashtirish imkoniyatiga ega bo’ladilar. Buning sababini ularning oliy nerv faoliyatig birinchi signal tizimi uzunligi bilan izohlash mumkin. Katta maktabgacha yoshdagi bola har qanday obyekt, subekt, va voqealikdagi yangilikni yaqqol iqrok qilishga intiladi, uni atrof muhitning sirli olami, sehri, jilolanishi, jozibasi o’ziga tortadi. Lekin ta’limning dastlabki bosqichida idrokning ayrim zaif tomonlari ko’zga tashlanadi.
Maktab yoshidagi bolalar idrokining salbiy xususiyati obektlarni bir-biridan farqlashdagi zaiflikdir. Ular ko’pincha o’rganiladigan materialni noaniq, xatto, noto’g’ri idrok qiladilar, buning oqibatida aynan o’xshash xarflar, so’zlar, narsalar tasviri, shakli, fazoviy jolashuvining farqini to’la tasavvur qila olmaydilar. Masalan, “q” bilan “k” , o’qish bilan uqish so’zlarini “aylana ” bilan doira shakllarini, “kesma” bilan “to’g’ri chiziq” aloma.tla.rini bir-biridan farqlaydilar. Bazan esa ular kattalarning idrok ko’lami qamrab olmaydigan narsalarni payqaydilar.
Bolalar tartibli maqsadga muofiq serqirra tahlil qilish faoliyati zaifligi uchun ular ta’lim jarayonida ko’pincha xatoga yo’l qo’yadilar. Odatda zarur va muhum alomatlar bir yoqda qolib, tasodifiy belgilarga etibor beradilar. Psixolog N. F. Dobrinin ishlangan olmaxonning rasmini ko’rsatgan, so’ng uning chizishni taklif etgan. Surat olib qo’yilgandan keyin bolalarda olmaxonni mo’ylovi, ko’zi mo’ynasini rangi to’g’risida qator savollar paydo bo’lgan. Keltirilgan misoldan ko’rinib turibdiki, kichik maktab yoshidagi bolalarda predmetlarni yaxlit, aniq idrok qilish imkoniyati juda cheklangan.
Mazkur yoshdagi bolalarni idroki o’zining xatti-harakati, o’yin va mehnat faoliyati bilan bevosita bog’liqdir. Qandaydir narsani idrok etish o’sha narsa bilan mashg’ul bo’lishni anglatib keladi. Bola o’zining ehtiyoji, mayli, qiziqishi intilishi va turmush faoliyatiga mos, shuningdek, tarbiyachi tavsiya etgan. Kichik maktab yoshidagi bolalar idrokning yana bir hususiyati xilma-xil yorqin bo’yoqlar, yaqqol tasvir vaxis tuyg’uga boyligidir. Shuning uchun ular, avvalo yorqin his-tuyg’u uyg’otadigan narsa va hodisalarning idrok qiladilar. Ana shu sababli ramziy va shartli belgilar, chizmalar geometrik shakllarga ko’ra jonli va ”jozibador” tasvirlar yorqin his tuyg’u tarzida aks ettiradi. Ko’p fiziolog va psihologlarning fikricha yorqin, rangli tasvirlarni idrok qilish ramziy va shartli chizmalarni idrok qilishni vaqtincha to’xtatib qo’yadi yoki ularning mohiyatini chalkashtirib yuboradi. Shuning uchun bolalarga mo‘ljallangan kitoblarda juda ko’p suratlar bilan bezatilish zarur.
Ta’lim jarayonida katta maktabgacha yoshdagi bolaning idroki maqsadga muofiq boshqariladigan persevtiv faoliyat darajasiga ko’tariladi. Bola tarbiyachining rahbarligida shaxsiy idrokni tashkil etish, o’z oldiga vazifa qo’yish, idrok mahsulini nazorat qilish va xokozolarni o’rgana boradi. Bola ta’limning dastlabgi bosqichida oqilona idrok etish uchun’keyinchalik esa o’sha narsani idrok qilish uchun harakat qiladi. Bunda idrok etish asosiy maqsad bo’lsa harakat qilish idrokni sharti vazifasini bajaradi.
Ta’lim jarayonida idrok maqsadga muofiq persevtiv faoliyatga aylanib va tobora murakkablashib boradi natijada bolada kuzatish,nazorat qilish,farqlash imkoniyati oshadi. Tayyorlov guruhida so’z biror narsani atash bilan chegaralangan bo’lsa, keyinchalik u o’rganilayotgan obektning umumiy manosini anglata boshlaydi.
Idrokning takomillashuvi tarbiyachichining bevosita rahborligida bevosita amalga oshadi: u bolalarga persevtiv faoliyatni omilkorlik bilan tashkil etishni, obektlarni muhum va nomuhum belgilarni ajratishni, diqqatni to’plash va taqsimlashni, materiallarni tartibli va rejali tahlil qilishni o’rgatadi. Buning uchun bolalarni sayrga olib chiqadi, ko’rsatmali qurallardan foydalaniladi, jismoniy va aqliy mehnat jarayonlarini taqqoslash va kuzatish malakalarini shakllantiradi. Idrokni rivojlantiradigan muhum vositalarning biri bolalarda narsa va hodisalarni o’hshash va farqli alomatlari ajratish o’quvini tarkib topdirishdir Katta maktabgacha yoshdagi bolalarining persevtiv faoliyatida fazo vaqt va harakatning idrok qilishning o’ziga xos hususiyati bor.
Bolalarda hayot tajribasini yetishmasligi, bilim saviyasini qashshoqligi tasavvur obrazlarining zaifligi tufayli idrokning mazkur shakllari juda cheklangan bo’ladi. Ular kundalik turmushda qo’llaniladigan oddiy fazoviy tushunchalar bilan cheklanishi sababli ilmiy fazoviy atamalarni, masalan tog’larni balandligi, fazo bilan yer o’rtasidagi masofa, dengiz va ko’llarni hajmi va boshqalarni idrok etishga qiynaladi. Katta fazoviy tushunchalarni anglamasliklari sababli ularda “yulduzlarni oralig’i necha kilometr?” “Osmonga sharda uchib borsa bo’ladimi,samalyotda-chi?” kabi savollar tug’uladi. Bolalarni vaqtni idrok qilishi ham tor ma’nodagi tushunchalardan iborat bo’ladi va ular “asr” eramizdan avvalgi davr kabi atamalarni nimaligini tushunmaydilar.
Harakat deganda bola ko’pincha jismoniy va mehanik harakatni nazarda tutadi, lekin uning bijlogik, ijtimoiy, kimyoviy harakatlarni bilishi to’g’risida gap ham bo’lishi mumkin emas, bola hatto samolyot, qush va raketa o’qning tezligini ham notog’ri idrok qiladi. Masalan tabiat bilan tanishtirish qirilib bitgan kaltakesaklar haqidagi malumotni eshitgan bo’lsa uyga kelib buvisidan uni ko’rgan yoki ko’rmaganligini so’raydi.
Ta’lim jarayonida va kattalarni yordami bilan turmush tajribasining ortishi tufayli bolalarda fazo va vaqt harakatni idrok qilish ko’lami kengayadi, ular vujudga kelgan savollarga javob topa boradilar. Bundan tashqari ularning nazariy bilimlari amaliy faoliyatda sinab ko’rish orqali ham boyib boradi.
Boshlang`ich sinf yoshdagi bolalarda diqqatni irodaviy zo’r berish bilan boshqarish va favqulotda vaziyatga moslash imkoniyati yaxshi bo’lmaydi. Buning asosiy sababi ularda ihtiyori diqqatni kuchsizligi va beqarorligi. Shu bilan birga bolalarning ihtiyoriy diqqat o’qish motivlari uzoqni ko’zlagan va maqsad bilan bog’liq mativlarga ajratiladi. Maktab o‘quvchilarining bilim olish mativlari uzoqni ko’zlagan mativga kirsa, maktabgacha yoshdagi bolalarining mativlari voqelikka va realikka bog’liq motivlardir.
Tajribadan ma’lumki, bolalarda ihtiyorsiz diqqat durusgina rivojlangan bo’ladi. Chunki ta’lim jarayonida ihtiyorsiz diqqatni o’sishi uchun muhum shart sharoitlar mavjuddir. Katta maktabgacha yoshdagi bolalar o’quv materiallarining yaqqoligi va yorqinligi jozibodorligi bolaga beihtiyor ongli o’qishlari bolada beihtiyor xis-tuyg’ular uyg’otadi, irodaviy zo’riqishsiz, osongina fan asoslarini egallash imkoniyatini yaratadi. O’quv materiallarini turli-tumanligi ihtiyorsiz diqqatning to’planishi, markazlashuvi va barqarorligiga ijobiy tasir etadi. Kichik maktab yoshidagi bolalarning o’qitishda ko’rsatmalilikdan keng foydalaniladi. Bu tadbir birinchidan bolalar faolligini oshirsa, ikkinchidan materialni mantiqiy jihatdan o’zlashtirishga, uni tahlil etish mavhumlashtirish va umumlashtirishga to’sqinlik qiladi. Ularda ko’rsatmalilikka asoslangan dinamik stretotip paydo bo’lishi ham mumkin. Suniy to’siqlar halal beruvchi alomatlardan qutulish uchun yaqqol va mavhum materiallardan aralash holda foydalanish yaxshi natija beradi. Bolaning ko’rsatmalilikka berilib ketishi uni asosiy maqsaddan uzoqlashtiradi, bola tashqi belgilarga etibor berishga odatlanib, ichki muhum belgilardan chetlashadi.
Ma’lumki, ihtiyorsiz diqqat ta’lim jarayonida bolalarni qiziqishi bilan bevosita bog’lanib ketsa, tabiiyki ular maroqli, quvonchli ahborot va matnlar tanishishga intiladigan bo’lib qoladilar. Natijada o’ta nozik, yani tashqi qo’zg’atuvchilar tasiriga beriluvchi diqqat ularning psihikasida mustahkamlanadi. Odatlanish murakkab o’quv materiallarini egallashda qiyinchiliklar tug’diradi. Shuning uchun K D Ushenskiy, bolani faqat o’zini qiziqtirgan narsa bilan emas, balki uni qiziqtirmagan narsa bilan ham shug’ulanishga o’rgating, bola o’z burchini bajarishdan qanoatlanish uchun ishlaydigan bo’lsin deb uqtirgan edi.
Ta’lim jarayoni katta maktabgacha yoshdagi bolalar bolalarni ihtiyoriy, barqaror, mustahkam, kuchli to’planuvchan, taqsimlanuvchan, faol ongli diqqatini rivojlantirishga qulay shart-sharoit yaratadi. Bilim olish uchun mustaqil aqliy mehnat qilish,misol va masalalar yechish,mashqlarni bajarish, takrorlash irodaviy zo’r berishda ihtiyoriy, ongli diqqat tarkib topadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Boshlang`ich sinf “O`qish kitobi” darsliklarida “Kitob bizning do`stimiz” mavzusini keng yoritilishning samarali usullari
|