Oziq-ovqat tanqisligi - Hayot faoliyati

Oziq-ovqat tanqisligi
Oziq-ovqat tanqisligi o‘tgan asrning 70-yillarida sezila
boshladi. Bunga sabab sifatida asosiy oziq-ovqat mahsuloti
bo‘lgan bug‘doy yetishtirish sur’atlarining aholi soni o‘sishi
sur’atlaridan orqada qola boshlaganligi, an’anaviy dehqonchilikning
rivojlanmaganligi, urbanizatsiya, eksportga bog‘lanib
qolish kabilarni ko‘rsatish mumkin. Bugungi kunda yer yuzida
har kuni 840 million kishi och qolmoqda yoki ular ishonchli
oziq-ovqat manbayiga ega emas. Mavjud 7 milliard aholining
deyarli 1 milliard to‘yib ovqat emaydi. Har-yili dunyo bo‘yicha
13-18 mln kishi, ya’ni har bir minutda 20 kishi ochlikdan
nobud bo‘lmoqda. Bu raqam bolalar o‘rtasida yanada dahshatli
ko‘rinishga ega. Jumladan, har yili dunyoda 11 millionga yaqin
bola 5 yoshga to‘lmay, to‘yib ovqatlanmaslik sababli dunyodan
ko‘z yumadi, ya’ni bolalar o‘rtasidagi o‘limning 54% to‘yib
ovqatlanmaslik bilan bog‘liqdir. Hozirgi vaqtda yer yuzi aholisi
uchun kuniga 2 million tonna oziq-ovqat, 10 million metr kub
ichimlik suvi kerakligi hisoblab chiqilgan.
145
Mamlakat va uning fuqarolarining xavfsizligini ta’minlashda
oziq-ovqat xavfsizligi ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bugungi
kunda iqlim o‘zgarishlari, atrof-muhitga turli zararli chiqindi va
gazlarning chiqarilishi qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat
mahsulotlarini yetishtirish jarayoni hamda ularning sifatiga
salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi – qishloq xo‘jaligi
rivojlangan mamlakatdir. U qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan 25
mln. 736 ming gektar yerga ega. Bundan sug‘oriladigan yerlar
4,2 mln. gektar, shundan 3,30 mln. gektari shudgor qilinadigan
sug‘oriladigan yerlar hisoblanadi. Aynan shu sug‘oriladigan
yerlardan qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining 97% dan ortig‘i
olinadi
Agar ushbu dolzarb masalaga mamlakatimiz misolida e’tibor
qaratadigan bo‘lsak, bugungi kunda O‘zbekiston nafaqat o‘z
aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashi, balki
qishloq xo‘jaligi va oziq-ovqat mahsulotlarini chetga eksport
qilishni o‘z oldiga strategik vazifa sifatida maqsad qilib qo‘ygan
davlat hisoblanadi. Raqamlarga e’tibor qaratadigan bo‘lsak
so‘nggi yillarda mamlakatimizga go‘sht mahsulotlari importi
40 % ga kamayib, aksincha qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
eksporti 60 % ga ortgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda mavjud
aholi ehtiyojlari darajasidan 3 baravar ko‘p miqdorda qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirilmoqda. O‘tgan vaqt mobaynida
xorij mamlakatlariga oziq-ovqat hamda qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari eksporti 20 %ga ortgan.
Hozirda dunyoda oziq-ovqat mahsulotlari narxi barqaror
ko‘tarilishi kuzatilmoqda. Butunjahon savdo tashkilotining
bergan ma’lumotlariga ko‘ra dunyo savdosida qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarining savdo balansi narxlarning muntazam ko‘tarilib
borishiga qaramay umumiy savdo balansining 10 %ni tashkil
etmoqda. Bu esa mamlakatimizda ham oziq-ovqat mahsulotlarini
yetishtirish, qayta tayyorlash va saqlash masalalariga
e’tiborli bo‘lish zarurligini ko‘rsatadi.
Bugungi kunda oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘yladigan
talablar ortib bormoqda. Endi nafaqat ko‘rinishi va ta’mi,
shuningdek, ozuqaviy qiymati, to‘yimliligi, uzoq muddat
146
buzilmasdan saqlanish xususiyati ham tobora katta ahamiyat
kasb etmoqda. Ana shu maqsadlarga erishish uchun ishlab
chiqaruvchilar tomonidan oziq-oqat mahsulotlariga turli
qo‘shimchalar qo‘shish oddiy holatga aylandi.
Genetik muhandislik – organizm to‘qimalaridan genlarni
ajratish, ularni boshqa organizmlarga kiritish, genlar bilan turli
ko‘rinishdagi o‘zgartirish ishlari olib borish bo‘yicha usul, uslub
va texnologiyalar yig‘indisidir. Bunda molekulyar klonlash yo‘li
bilan genetik tuzilmaga ta’sir o‘tkaziladi. Bu yo‘l bilan so‘nggi
paytda donli ekinlarning genetik takomillashtirilgan navlari,
inson insulini kabi mahsulotlar olinmoqda.
Genetik muhandislik – genetik takomillashtirilgan yoki
talab darajasidagi sifatga ega mahsulotni yetishtirishga xizmat
qiladi. Genetik takomillashtirilgan mahsulotlaridan (GTM)
foydalanishning afzalliklari bor, ya’ni ular hosildorlikni oshirish
evaziga ocharchilik muammosini hal etishga yordam beradi,
olinayotgan mahsulotlarning ozuqaviylik hamda to‘yimlilik
darajasini oshiradi.
Ammo GTM mahsulotlarini qo‘llash jarayonining inson
organizmiga salbiy ta’siri ham mutaxassislar tomonidan o‘rganilgan.
Jumladan: organizmda allergik reaksiyalar paydo bo‘lishi,
immunitet tizimining shikastlanishi, turli mutatsion o‘zgarishlar,
modda almashinuvi jarayonlarining buzilishi, onkologik
o‘zgarishlar paydo bo‘lishi, antibiotiklar ta’sirini sezmaslik kabi
jihatlar shular jumlasidan. Shuningdek, GTM mahsulotlari
qishloq xo‘jaligi va biologik xilma-xillikka ziyon keltiradi,
foydali hashoratlar, mikroorganizmlarga zarar ko‘rsatadi.
Oziq-ovqat sanoatida bo‘yoqlar mahsulotni qayta ishlash
jarayonida yo‘qotilgan rangni tiklash, rangsiz mahsulotlarga (alkagolsiz
rangsiz ichimliklar, muzqaymoqlar, konditer mahsulotlari)
yorqin xaridorbop ranglar berish maqsadida qo‘llaniladi.
Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan tadqiqotlar oziq-ovqat
sanoatida ishlatilayotgan bo‘yoqlar (tartrazin, xinolan, sanset,
azorubin, ponso) bilan bolalar kasalliklari o‘rtasida o‘zaro
bog‘liklik mavjudligi aniqladi. Jumladan: o‘ta yuqori faollik va
qo‘zg‘aluvchanlik, diqqatni bir joyga jamlay olmaslik,
kayfiyatsizlik, holsizlanish, allergik reaksiyalar, oshqozon-ichak
147
yo‘li buzilishlari kabi jihatlar oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan
bo‘yoqlar bilan bog‘liq ekanligi ta’kidlangan.
Ko‘pchilik oziq-ovqat mahsulotlari qo‘shimchalarga ega
bo‘lib, bu qo‘shimchalar oziq-ovqat mahsulotlariga ta’m berish,
ularning saqlash muddatini oshirish maqsadlarida qo‘llanadi.
Lekin bu qo‘shimchalar qo‘llanganda oziq-ovqat mahsulotlari
o‘ramidagi maxsus yorliqlarda ular haqida ma’luot berilishi
shart. Eng ko‘p qo‘llanadigan ta’m kuchaytiruvchi natriy
glutamat (E621) hisoblanadi. Sof holda bu birikmaning ta’mi
ham kuchi ham yo‘q. Lekin u xohlagan oziq-ovqat mahsulotining
ta’mini kuchaytiradi. Natriy glukamatni tez-tez
iste’mol qiladigan kishiga oddiy ovqatlarning ta’mi yo‘qdek
tuyuladi, chunki uning ta’m biluvchi retseptorlari sezuvchanlikni
yo‘qotadi. Shunda inson ushbu «lazzatli zirovor»ga
qaram bo‘lib qoladi. Ko‘pincha natriy glukamat mahsulot
yorliqlarida «ta’m qo‘shimchasi» yoki «ta’m yaxshilovchi» deb
ham yoziladi. Natriy glukanatni ko‘p iste’mol qiladigan kishilar
bosh og‘rig‘i, yurakning tez urishi, paylar bo‘shashishi, harorat
ko‘tarilishi va ko‘krak qisishidan shikoyat qiladilar.
Har bir mahsulotda aynan qaysi qo‘shimchalar borligini
bilish qiyin emas. Buning uchun mahsulot o‘ramini diqqat bilan
o‘qib, undagi «E» harfini topish kerak. Keyin bu mahsulotda
qaysi qo‘shimchalar borligini ko‘rsatuvchi sonlar qatori keladi.
Garchi ushbu mahsulotlar ozuqaviy, deb nomlansada, ularning
organizm uchun ta’siri turlicha, ba’zilari esa ochiqdan ochiq
zararlidir.
Oziq-ovqat mahsulotlaridan zaharlanish hayotda juda ko‘p
uchraydigan hodisa hisoblanadi. Bunda inson sifatsiz, noto‘g‘ri
saqlangan, buzilgan yoki zaharlangan oziq-ovqat mahsulotlarini
bilmasdan iste’mol qiladi. Ko‘p hollarda bunga bakteriyalar va
toksinlar sabab bo‘ladi. Muzlatgichda xom go‘shtni 5 kun,
tovuq, baliq va farsh mahsulotlarini 2 kundan ortiq saqlash
tavsiya etilmaydi. Ko‘pincha yetarlicha haroratda saqlanmaganligi
bois go‘sht, tuxum, tovuq go‘shti, sut, tort va pishiriqlar,
mayonezli salatlar tez buziladi.
Ko‘pincha sifatsiz konservalangan mahsulotlar bilan inson
organizmiga botulizm xastaligini keltirib chiqaruvchi bakteriya148
lar tushadi. Bunda qorin sohasida kuchli og‘riq, ich ketishi,
ko‘ngil aynishi, mushaklar bo‘shashishi, bosh og‘rishi, bosh
aylanishi va qusish kabi belgilar kuzatiladi.
Oziq-ovqat mahsulotlaridan zaharlanganda qorin og‘rig‘i,
ich ketishi (qon bilan), qusish, nafas olishning qiyinlashuvi,
terlash, so‘lak oqishi, ko‘z yoshlanishi, bosh aylanishi kabi
belgilar kuzatiladi.
Oziq-ovqatdan zaharlanganda bemor juda ko‘p midorda
suyuqlik ichishi, antibiotiklar olishi zarur. Botulizmda har doim
botulizmga qarshi ziddi-zahar vositasi qabul qilinadi. Agar
zaharlanish kimyoviy moddlar ta’siri tufayli yuzaga kelgan
bo‘lsa bunda organizmdan zaharni chiqarish birinchi darajali
vazifa hisoblanadi. Buning uchun juda ko‘p miqdorda suyuqlik
iste’mol qilish zarur. Agar kasallik belgilari o‘tib ketmasa zudlik
bilan tibbiyot muasasalariga murojaat etish kerak.
Oziq-ovqat mahsulotlaridan zaharlanishning oldini
olishning eng asosiy vositasi ovqatni to‘g‘ri, tartibli, ozoda va
belgilangan sanitariya va gigiyena me’yorlarga amal qilgan holda
tayyorlashdir. Shuningdek, idish-tovoqlarni toza, oshxona
sochiq va idish-tovoq yuvish ashyolarini tez-tez yuvib toza
tutish kerak. Ishlab chiqarilgan joyi noaniq va sifat sertifikatiga
ega bo‘lmagan hamda uy sharoitida sabzavotlardan tayyorlangan
konserva mahsulotlarini sotib olmaslik va iste’mol qilmaslik
zarur.
Nazorat savollari
1. Ekologiya nima?
2. Ekologik muammolarga misollar keltiring.
3. Ichimlik suvini tejash bo‘yicha qanday xatti-harakatlarni
olib borish kerak?
4. Sho‘rlanish va cho‘llanish tushunchalarini ta’riflang.
5. Genetik takomillashtirilgan mahsulotlar, deganda qanday
mahsulotlar tushuniladi?
6. Oziq-ovqat tanqisligining sabablarini ko‘rsating.
149
XVI MAVZU. O‘ZBEKISTON, MARKAZIY OSIYO
MINTAQASI VA XALQARO MIQYOSDA YUZAGA
KELAYOTGAN EKOLOGIK TAHDIDLAR
Ekologik muhitning buzilishi insoniyatning yashab qolishiga
xavf soluvchi asosiy omil bo‘lib qolmoqda. Shu sabab
eng asosiy harakat yoshlarda ekologik ong va madaniyatni
shakllantirishdan iborat bo‘lmog‘i lozim.
Ekologik ong va madaniyatni shakllantirishga yo‘naltirilgan
ta’lim-tarbiya va targ‘ibot-tashviqot tizimining: oila, mahalla,
maktabgacha tarbiya va ta’limning barcha bo‘g‘inlari o‘rtasidagi
uzluksizlik tamoyili yoshlarning tabiat muhofazasi haqidagi
nazariy bilimlarini va amaliy ko‘nikmalarini shakllantirishda
muhim ahamiyatga egi. Zero, kishilarning tabiat muhofazasiga
doir faoliyatlari samaradorligi aynan shu bosqichlarni qay
darajada izchil tashkil etish bilan uzviy bog‘liqdir.
Yoshlarda ekologik ongni, madaniyatni rivojlantirish zarurati
va dolzarbligi shundaki, birinchidan, yuqorida ko‘rsatilgan
tizim elementlari, bosqichlari jamiyatning hamma a’zolarini
qamrab oladi va inson hayotida umumiy ijtimoiy ong kompleksi
shakllanadigan tarixiy muhit hisoblanadi. Ikkinchidan, turli
ijtimoiy faoliyat yo‘nalishlarini ekologik ehtiyoj va tabiat
muhofazasi manfaatlari doirasida mujassamlashtirish vazifasi
ta’lim-tarbiya, targ‘ibot-tashviqot tizimi usullari va vositalarini
uyg‘unlashtirib, yoshlarning dastlabki nazariy bilimlarini, amaliy
ko‘nikmalarini chuqurlashtirish va kengaytirish vositasidir.
Uchinchidan, ekologik ta’lim-tarbiya, targ‘ibot-tashviqotning
ijtimoiy mohiyati va mazmuni yoshlar ekologik faolligi,
mas’uliyatini shakllantirishga qaratilganida namoyon bo‘ladi.
Ekologik tahdidlarni keyingi 100 yillikda naqadar ortib, u
dunyoning turli burchaklarida turli ko‘rinishda namoyon
bo‘layotgani va insoniyat hayotiga xavf solayotgani sir emas.
Mintaqa davlatlari, shuningdek, mamlakatimizda ham xavf solib
turuvchi omillardan biri ekologik muhitning yomonlashuvi
ekanligini unutmasligimiz kerak.
150
Bugun yoshlarda ekologik ong va ekologik madaniyatni
shakllantirish eng muhim masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Shu sababdag ham bu borada ajdodlarimiz tomonidan amalga
oshirilgan ishlarga nazar solish va ular amalda qo‘llab kelan usul
va uslublarni yoshlarimizga tushuntirishimiz zarur va shart
hisoblanandi. Masalan, qadimiy urfu-odatlarimizga asoslangan
qadriyatlarning vujudga kelishini, ularning mohiyatini ilmiy
asoslanganligini o‘quvchilarga tushuntirish muhim o‘rin
egallaydi. Suvga, havoga, tuproqqa bo‘lgan hurmatni ajdodarimiz
tarixidan o‘rganishimiz va uni yoshlarga har tomonlama
chuqur ilmiy asosda tushuntirishimiz katta samara beradi.
Oddiygina suv jumragini o‘z vaqtida yopishga o‘rgatish, oshxona,
uy-joy, hovli va ko‘chalarni toza va ozoda tutish
ko‘nikmasini shakllantirish, toza havo inson organizmi uchun
qanchalik zarur ekanligini anglatish, ularni ifloslantirganda
insonning hayotiga solishi mumkin bo‘lgan xavfni tushuntirish,
ekologik madaniyatni shakllantiruvchi dastlabki omillar
hisoblanadi.
Bundan uch ming yil ilgari xalqimizning ulkan ma’naviy,
ilmiy va diniy merosidan biriga aylanib qolgan «Avesto» kitobi
dunyoga keldi. Unda nafaqat diniy g‘oyalar yoki yakka xudolikkka
intilish, insonlar o‘rtasidagi munosabatlar va ularni
tartibga solish, balki insonni atrof-muhitga bo‘lgan munosabatlari
ham o‘z aksini topdi. Kitobda insonning atrof-muhitga
nisbatan bo‘lgan munosabti qat’iy tartibga solindi va uni saqlab
qolishga harakat qilindi.
Unda hayot uchun zarur bo‘lgan to‘rt narsani sof va pok
tutish qat’iy belgilab berildi. Bugungi kun nazari hamda ilm
fanning erishgan yutuqlari asosida razm solinsa, bundan uch
ming yil oldinoq ekologiyaning yomonlashuvini oldini olish
uchun antropogen ta’sirning o‘rniga e’tibor qaratilgani va uni
ma’lum tartibga solish uchun harakat qilingani, o‘z davrida
ularga qonuniy va ma’naviy tus berilgani ayon bo‘ladi. Kitobda,
to‘rt unsurdan biri - havoni toza tutish masalasi qo‘yildi. Bugun
esa unga ilm-fan atmosfera, deb nom berdi. Ayni atmosferadagi
muammolar insonni nafas olishini qiyinlashtirayotgani, unda
151
turli xil kasalliklar keltirib chiqarish xavfining ortayotgani tibbiyot
sohasida isbotlab bo‘lindi.
Inson toza havodan to‘yib nafas olmasa, uning qoni va qon
orqali yurak, miya kabi organizmlar kislorod bilan boyimasligi
va oqibatda yurak va qon aylanish tizimida turli kasalliklar kelib
chiqishi ma’lum. Kislorod bilan to‘yinmagan qon inson xarakteriga,
holatiga va uni jamiyatning sog‘lom kishilaridan biri bo‘-
lib yetishishiga salbiy ta’sir etadi. Yerda mavjud havo zaxirasi
ham aniq, undan foydalanish miqdori ham aniq, uni qayta hosil
qilish ham aniq, biroq, uning tarkibiga qo‘shimcha gazlarni
chiqarib yuborish, ifloslantirish jarayoni aniq emas.
Ekologik muhitning buzilishi turli xil kasalliklarning
ko‘payib ketishiga, bog‘-rog‘larni qurib tabiiy oziq-ovqatga
bo‘lgan ehtiyojni ortib ketishiga, havoning turli xildagi gazlar
bilan ifloslanib, inson immunitetini pasayishiga, suv tarkibining
minerallashuvi ortib inson kelajagiga solayotgan tahdidi uning
oldida kelajakda yashab qolish muammosini paydo qilmoqda.
Holbuki, bu masala ilq bor 1913-yilda Shvetsariyaning Bern
shahrida xalqaro miqyosda muhokama qilingan bo‘lib, o‘tgan
100 yil davomida juda ko‘plab ishlar amalga oshirildi. Biroq,
XXI asr bo‘sag‘asida bu masala yana qayta ko‘tarilib, yadro
xavfidan keyingi eng katta tahdid sifatida maydonga chiqmoqda.
Prezidentimiz I. Karimov ekologik tahdidlar haqida gapirar
ekan u oxir-oqibat insonning genofondiga salbiy ta’sir etishini
ko‘rsatib, unga alohida e’tibor qaratish lozimligini ta’kidlab
o‘tdilar.
Atrof-muhim va taraqqiyot bo‘yicha Rio deklaratsiyasi davlatlarning
mazkur muammolarga taalluqli bo‘lgan huquq va
burchlarini belgilagan holda «Kun tartibida XXI asrga tashrif»
ni qo‘llab quvvatlaydi.
Deklaratsiyaning ayrim tamoyillariga ko‘ra:
* Barqaror taraqqiyot tashvishlari odamlar zimmasiga
tushadi. Insonlar tabiat bilan uyg‘un holda sog‘lom va farovon
hayot kechirishga haqlidir.
* Jiddiy yoki o‘rnini to‘ldirib bo‘lmaydigan zarar yetkazish
xavfi tug‘ilganda atrof-muhit tanazzulini bartaraf etish ilmiy
noaniqlik tufayli to‘xtab qolmasligi kerak.
152
* Davlat shaxsiy resurslarini ekspluatatsiya qilishda suveren
huquqqa ega, ammo bunda boshqa davlat atrof-muhitga zarar
yetkazmasligi kerak.
* Qashshoqlikka barham berish va dunyo miqyosida yashash
tarzlaridagi keskin farqni kamaytirish barqaror taraqqiyot uchun
«zaruriydir».
* Barqaror taraqqiyotga erishishda xotin-qizlarning mutlaq
teng huquqli ishtiroki zarur.
* Sanoati rivojlangan mamlkatlar barqaror taraqqiyot uchun
xalqaro kurashga global atrof-muhitga o‘zlarining jamiyatlari
ko‘rsatayotgan bosim nuqtayi nazaridan, shuningdek, qo‘l
ostilaridagi texnologiyalar va moliyaviy resurslar uchun o‘z
mas’uliyatlarini tan oladilar.
Huquqiy nuqtayi nazardan bevosita majburiyat yuklamaydigan
O‘rmonlardan oqilona foydalanish bo‘yicha bayonot –
o‘rmonlarga taalluqli birinchi global yagona munosabat ifodasi
bo‘lib qoldi.
Uning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:
- Barcha mamlakatlar, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlar
o‘rmonlarni tiklash va o‘rmon boyliklarini muhofaza qilish yo‘li
bilan «dunyoni ko‘kalamzorlashtirish» borasidagi sa’yharakatlarini
kuchaytirishi lozim.
- Davlatlar o‘zlarining barqaror taraqqiyot milliy yo‘nalishlari
talablarini bajarishlarida, o‘z ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojlariga
mos tarzda o‘rmonlarni rivojlantirish huquqlariga egadirlar.
«Kun tartibida XXI asrga tashrif» dasturi hukumatlar
tomonidan bajarilgan taqdirda dunyoni hozirgi beqaror iqtisodiy
taraqqiyot modelidan chiqarish va bizning taqdirimizga taalluqli
bo‘lgan muhim ekologik yo‘nalishlarni yoqlaydigan va yangilaydigan
faoliyatni mo‘ljalga olishning batafsil rejalari belgilangan
bo‘lar edi. Belgilab olingan faoliyatlar doirasida atmosferani
muhofaza etish, o‘rmonlarni asrab qolish, tuproq eroziyasi va
sahroga aylanishga qarshi kurash; havo va suv ifloslanishining
oldini olish; baliq zaxiralarini kamayib ketishiga qarshi choralar
ko‘rish; zaharli chiqindilarni kamaytirish masalasini hal qilishga
ko‘maklashish kabilar bor. «Kun tartibida XXI asrga tashrif»
dasturi taraqqiyot yo‘lining atrof-muhitga ta’sir ko‘rsatadigan
153
qashshoqlik va rivojlanayotgan mamlakatlarning tashqi qarzlari,
ishlab chiqarish va iste’molning beqaror modeli, demografik
bo‘hron va xalqaro iqtisodiyot tuzilmalari kabi muammolarni
ko‘tarmoqda. Shuningdek, harakat dasturi barqaror taraqqiyotga
erishishda quyidagi asosiy guruhlar – xotin-qizlar, kasaba
uyushmalari, fermerlar, bolalar va yoshlar, tub xalqlar, ilmiy
hamjamiyatlar, mahalliy hukumatlar, ishbilarmon guruhlar,
sanoat tuzilmalari va nodavlat tashkilotlari rolini kuchaytirish
yo‘llarini tavsiya etadi.
Mamlakatimiz Prezidenti I. Karimovning «O‘zbekiston
buyuk kelajak sari» asarida ekologik xavfsizlikni kuchaytirishning
hozirgi asosiy yo‘nalishlari ko‘rsatib o‘tilgan. Unda
xususan, quyidagilar ta’kidlanadi:
1. Tegishli texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish.
Qishloq, o‘rmon va boshqa xo‘jalik tarmoqlaridagi tabiiy
jarayonlarning keskin buzilishiga olib keladigan barcha zaharli
kimyoviy moddalarni qo‘llash ustidan qattiq nazorat o‘rnatish.
Havo va suv muhitini insonning hayot faoliyati uchun zararli
yoki salbiy ta’sir etadigan moddalar bilan ifloslantirishni
to‘xtatish.
2. Qayta tiklanmaydigan zaxiralarni qat’iy mezon asosida
iste’mol qilgan holda tabiiy zaxiralarning hamma turlaridan
oqilona foydalanish.
3. Katta-katta hududlarda tabiiy sharoitlarni tabiiy zaxiralardan
samarali va kompleks foydalanishlarni ta’minlaydigan
darajada aniq maqsadga qaratilgan, ilmiy asoslanilgan tarzda
o‘zgartirish (daryolar oqimini tartibga solish hamda suvlarni bir
havzadan ikkinchisiga tashlash, yerning namini qochirish, suv
chiqarish tadbirlarini va boshqalarni amalga oshirish) lozim.
4. Jonli tabiatning butun tabiiy genofondini madaniy ekinlar
va hayvonlarning yangi turlarini ko‘paytirish hisobiga
boshlang‘ich baza sifatida saqlab qolish kerak.
5. Shaharsozlik va tumanlarni rejalashtirishning ilmiy asoslanilgan,
hozirgi zamon urbanizatsiyasining barcha salbiy oqibatlarini
bartaraf etadigan tizimni joriy etish yo‘li bilan shaharlarda
va boshqa aholi punktlarida aholining yashashi uchun qulay
sharoit yaratish zarur.
154
6. Ekologik kulfatlar chegara bilmasligini nazarda tutgan
holda jahon jamoatchiligi e’tiborini mintaqaning ekologik
muammolariga qaratish lozim.
Ushbulardan kelib chiqqan holda aytish mumkinki,
mamlakatimzda o‘tgan yillar davomida juda katta ishlar amalga
oshirib kelinmoqda. Jumladan, atrof-muhitni asrab-avaylashga
oid o‘ziga xos huquqiy baza yaratilishini o‘zi bundan dalolat
beradi.
Mustaqillik yillarida respublikada atrof-muhitni muhofaza
qilish va tabiiy resurslardan foydalanish masalalarini boshqarib
turadigan qariyb 30 ta qonun va 350 dan ortiq me’yoriy –
huquqiy hujjatlar qabul qilindi.
Nazorat savollari
1. Ekologik ong nima?
2. Ekologik madaniyat tushunchasini ta’riflang.
3. Ekologik tarbiyaga nimalar kiradi?
4. Ekologik muhit va ekologik tizim tushunchalarini ta’riflang.
5. Bugungi kunda mamlakatimizda ekologik muammolarni
hal etish borasida qanday ishlar amalga oshirilmoqda?
155
XVII MAVZU. EPIDIMIOLOGIK XAVFLI
KASALLIKLARNING YUQISH YO‘LLARI VA
PROFILAKTIKASI
Ichterlama. Paratif «A» va «B» kasalliklari
Ichak infeksiyalari guruhidagi kasalliklar klinikasida asosan
oshqozon-ichak yo‘llari zararlanadi .
Tif-paratif kasalliklarida nafaqat oshqozon-ichak yo‘llari
zararlanadi, balki qo‘zg‘atuvchining qonga tushishi natijasida
turli a’zo va to‘qimalarda o‘zgarishlar kuzatiladi.
Tif-paratif kasalliklaridan kasallanish so‘nggi yillarda bir
muncha pasaygan bo‘lsada, hanuzgacha uchrab turadi. Hozirgi
vaqtda ichterlamaning klinik belgilariga xos bo‘lmagan ko‘rinishlari
kasallikni aniqlashda ancha qiyinchiliklar tug‘dirmoqda.
Shuning uchun bemor ahvoliga baho berishda so‘rab- surishtirishning
mohiyati katta. Bemorning shikoyatlariga alohida
diqqat bilan e’tibor berish zarur, chunki bu xastalik o‘ziga xos
kechganida, alomatlarining asta-sekin paydo bo‘lishi, avjiga
chiqishi va yana asta so‘nishi kuzatiladi. Bemor o‘zini noxush
sezadi, quvvati kun sayin kamayib, ishtahasi yo‘qola boradi.
Ko‘proq yotgisi keladi. Kasallikning muhim alomatlaridan biri -
bosh og‘rishi. Bu og‘riq kun sayin zo‘raya boradi va boshning
hamma qismi tutash og‘riydi.
Tana harorati ham asta-sekin ko‘tarila boradi. Odatda
kechqurungi harorat ertalabkisidan yuqoriroq, bugungisi –
kechagidan ortiqroq bo‘lib, asta ko‘tarila boradi. Har kuni
harorat 0,2-0,3°C orta boradi. Kasallik avjiga chiqqan davrda
tana harorati ba’zan 1 -2 hafta 39-40°C da saqlanib turadi.
Bunda dastlabki va kechki harorat ko‘rsatgichlaridagi farqi 1°C
dan ortmaydi (doimiy harorat). Ishtaha butunlay yo‘qoladi, ich
qotishi kuzatiladi. Bemorni atrof-muhitga hech qanday qiziqishi
qolmaydi, o‘z dardi bilan «ovora» bo‘lib qoladi.
Bemorni ko‘zdan kechirganda uning umumiy ahvolini
baholash, terida toshmalar bor yo‘qligi, qachon paydo
bo‘lganligi, xarakteri va toshma toshgan sohalariga e’tibor
156
beriladi. Bemorning tomir urishi tezlashadi. Ammo u harorat
ko‘tarilishiga mos kelmaydi, bu holat nisbiy yurak urishining
pasayishi deyiladi. Til odatda quruq, kulrang-qoramtir karash
bilan qoplangan bo‘lib, uning chetlari va uchi karash bilan
qoplanmagan bo‘ladi. Til kattalashishi tufayli unda tish izlari
aniqlanadi. Qorinni paypaslab ko‘rganda gaz va suyuqlik
aralashishi tufayli ko‘richakning dag‘al quldirashi eshitiladi.
Kasallikning birinchi haftasi oxirida jigar va taloq kattalashadi.
|