nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mijozlarni jalb qilish – - O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi...

|
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filialiBog'liq Mustaqil ish Kiberxavfsizlik2. Mijozlarni jalb qilish –
web-sayt – xizmatlaringiz va mahsulotlaringizga buyurtma
berish jarayonini soddalashtirish va mijozlarni jalb qilishda yordam beradi.
Potensial mijozlar kataloglar va internet orqali qidiruvda kalit so’zlarni kiritib sizning
saytingizni topadilar, xizmat, mahsulotlar va shartlar bilan tanishadilar.
3. Mijozlarga xizmat ko’rsatish –
web-sayt mavjud mijozlar bilan ishlash vositasidir.
Uning yordamida internet orqali mijozlarga turli xil ma’lumotlarni taqdim etishingiz
mumkin.
4. Axborot almashish –
web-sayt kompaniya xodimlari va rahbarlarining o’zaro
axborot almashinuv vositasi sifatida ham xizmat qiladi.
Agar siz hujjatlar, topshiriqlar, hisobotlar va boshqa ma’lumotlarni saytga
joylashtirsangiz, kompaniya rahbariyati va boshqa xodimlari kerakli ma’lumotlarni
dunyoning istalgan nuqtasidan internet orqali olishlari mumkin bo’ladi.
5. Kompaniya imidji –
sayt – sizning yoki kompaniyangiz imidji hisoblanadi. Sayt
mavjudligi kompaniyaning taraqqiyoti va uning zamon talablariga muvofiqligidan
dalolat beradi.
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGILAR
VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI SAMARQAND FILIALI
" AXBOROT XAVFSIZLIGI" kafedrasi
Mustaqil ta’lim ish hisoboti
Fan: ”Kiberxavfsizlik asoslari”
Guruh: KIS 22-06
Talaba: ABDULLAYEV Z.
Rahbar: SHARIPOVA U.
Samarqand-2024 y.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O‘zbekiston respublikasi raqamli texnologilar vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali
|
REFERENCES - Pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani

REFERENCES
1. Ibragimova G.N. Interfaol o‘qitish metodlari va texnologiyalari asosida talabalarning
kreativlik qobiliyatlarini rivojlantirish: ped. fan... (PhD) diss. – Toshkent, 2017. – 168 b.
(16-17-b.)
2. Ильин Е.П. Психология творчества креативности одарённости. Питер. 1998.
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
583
3. Larmer, John. Setting the standard for project based learning: a proven approach to rigorous
classroom instruction // John Larmer, John Mergendoller, Suzie Boss. pages cm Includes
bibliographical references and index. ISBN 978-1-4166-2033-4.
4. Lawrence Haywood. https://ahaslides.com/uz/blog/project-based-learning-examples-ideas
5. Markham, T. (2011). Project-Based Learning. Teacher Librarian, 39(2), 38-42.
6.
Project-Based Learning, Edutopia, March 14, 2016
.
7. Terry Heick. https://www.teachthought.com/project-based-learning
8. Tolipov O‘. Pedagogik texnologiyalarning tatbiqiy asoslari // O‘quv qo‘llanma. – Toshkent:
Fan, 2006. – 261 b.( 107-b.)
9. Yasseri, Dar; Finley, Patrick M.; Mayfield, Blayne E.; Davis, David W.; Thompson, Penny;
Vogler, Jane S. (2018-06-01). “The hard work of soft skills: augmenting the project-based
learning experience with interdisciplinary teamwork”. Instructional Science. 46 (3): 457–
488.
10. Malikova, D. (2020). Deposit base of Uzbekistan commercial banks. World Scientific News,
(143), 115-126.
11. Malikova, D. (2020). Consulting services market of Uzbekistan. World Scientific News,
(145), 168-179.
12. Malikova, D. (2023). METHODOLOGY FOR EFFECTIVE ASSESSMENT OF THE
LEVEL OF ECONOMIC SECURITY OF BANKS. Innovative Society: Problems, Analysis
and Development Prospects, 96-98.
13. Malikova, D., & Ziyadullayeva, M. (2023). INFLATION: THEORETICAL ASPECTS
AND ANALYSIS OF PRICE CHANGES IN UZBEKISTAN. Galaxy International
Interdisciplinary Research Journal, 11(2), 204-207.
14. Malikova, D., & Abduganieva, F. (2023). The Role of Consulting in the Modern
Economy. Global Scientific Review, 12, 1-4.
15. Malikova, D., & Rakhmonov, N. (2023). MONETARY AGGREGATES AND THEIR
IMPORTANCE IN THE ECONOMY.
16. Malikova, D., & Ochilova, I. (2023). Analysis of the Current State of Deposit Operations of
Commercial Banks of Uzbekistan. Web of Synergy: International Interdisciplinary Research
Journal, 2(2), 28-31.
17. Malikova, D., & Ochilova, I. (2023). THE IMPORTANCE OF DOMESTIC
BANKS’PRECIOUS METALS ACCOUNTING OPERATIONS. International journal of
advanced research in education, technology and management, 2(2).
18. Маликова,
Д. (2021). UMUM TA’LIM MAKTABLARIDA KITOBXONLIK
STRATEGIYASINI QO ‘LLASH: Malikova Dilrabo Mahmudovna, O ‘zbekiston
pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti tayanch doktoranti. Образование и
инновационные исследования международный научно-методический журнал, (7), 299-
305.
|
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-

|
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-Bog'liq loyihaga-asoslangan-o-qitish-pbl-bo-lajak-o-qituvchilarda-kreativ-tafakkurni-rivojlantiruvchi-texnologiya-sifatida
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
582
imkoniyatini beradi;
erishilgan natijalarni baholash aniq belgilangan mezonlarga asoslanadi.
KAMCHILIKLARI
belgilangan maqsadlarga erishishda vaqt ko‘lamiga ko‘ra uzoq muddat
talab qilinadi;
jarayonni loyihalashda murakkabliklarga duch kelinadi (ta’lim
oluvchilarning bilim darajasiga moslash, autentik vazifalar tuzish va
b.);
ba’zan mahsulotga asoslanib baholashning subyektivligi yuzaga keladi;
barcha sinflar kesimida bir xilda qo‘llab bo‘lmasligi, ayniqsa,
boshlang‘ich ta’limda;
mo‘ljallangan vaqtdan yutqazish, o‘quvchi va talabalarda vaqtdan
unumsiz foydalanish kuzatiladi.
Loyihaga asoslangan o‘qitishga xos bo‘lgan tajriba bo‘lajak o‘qituvchilarda bilimlardan
foydalanishdagi kreativ tafakkur va uni rivojlantirishda tug‘ilishi mumkin bo‘lgan
muammolardan qochishga ko‘maklashadi, samaradorlik va natijadorlikka ega bo‘lgan ijobiy
pedagogik hodisa sifatida baholash imkonini beradi.
Umuman olganda:
loyihaga asoslangan o‘qitishda loyihani bajarishga kirishish, aniq muammoni
belgilash, yo‘naltirishni tushunishga doir butun jarayon (o‘quv maqsadi, rejasi, mazmuni,
shakllari, vositalari, dars jadvali, konsultativ faoliyat, monitoring, baholash) qamrab olinishini
taqozo etishi uni “texnologiya” sarhadlaridan chiqish hamda “ta’lim amaliyoti turi” nuqtai
nazaridan qarash mumkinligini bildiradi;
o‘qituvchining roli o‘zgaradi, u yordamchi, maslahatchi, muvofiqlashtiruvchi,
qayta aloqani o‘rnatuvchi sifatida o‘quv jarayonini (darsda va undan tashqarida) qo‘llab-
quvvatlaydi, tayyor bilimlar bermaydi, ta’lim oluvchilarni turli savollar berish, faollashtirish,
doimiy kuzatish, tahlil qilish, qayta yo‘naltirish orqali loyihaning takomillashuviga olib boradi;
o‘quv materiali kasbiy (ta’limiy, hayotiy) faoliyatga xos bo‘lgan haqiqiy
vaziyatlarni ifodalashi, muammoni o‘rganish, tushunish, tahlillash, anglashga qaratilganligi
bo‘lajak o‘qituvchilarda uni to‘liq o‘zlashtirish, o‘ziga ishonchini mustahkamlash, mas’uliyatni
zimmasiga olish, murakkab (ixtiyoriy) vazifalarni muvaffaqiyatli hal qilish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi;
jamoada ishlashning birlamchiligi ta’lim oluvchida o‘z fikrini bayon etish,
dalillash, o‘zgalarni eshitish, konstruktiv munosabat bildirish, jamoaviy xulosalarni hurmat qilish
asosida ijtimoiy moslashuvchanlik hamda kommunikativ ko‘nikmalar rivojlantiriladi.
|
| |
-jadval - Pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani

2-jadval
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
580
Loyihaga asoslangan o‘qitishning mohiyati, muhim elementlari, afzalliklari va
kamchiliklari
LOYIHAGA ASOSLANGAN O‘QITISH
MOHIYATI
o‘qituvchidan loyihaga asoslangan o‘qitish bo‘yicha mukammal bilim
va tajribaning talab qilinishi;
talabalardagi fan yuzasidan mavjud fundamental bilimlarga asoslanish,
yangilarini o‘zlashtirishga rag‘batlantirish;
haqiqiy muammolarni o‘rganish uchun birgalikda ishlash va jarayonda
o‘quv dasturiga muvofiq ko‘nikmalarni shakllantirish;
mashaqqatli, ijodkorlikka asoslangan, erishish mumkin bo‘lgan,
qo‘llab-quvvatlanadigan, uzoq muddatga mo‘ljalangan;
bosqichma-bosqich
amalga
oshiriladigan,
talabalarning
bilim,
ko‘nikmalari va bilimsizlik sohasiga yo‘naltirishga qaratilgan;
loyihaga asoslangan o‘qitish amaliyoti vositasida talabalar,
o‘qituvchilar, maktablar, ta’lim tashkilotlariga o‘z amaliyotini
takomillashtirish, tizimlashtirish va baholashga ko‘maklashish;
ijtimoiy buyurtma va standartlarga asoslangan mazmunni, shuningdek,
tanqidiy fikrlash, muammolarni hal qilish, muloqot qilish, o‘z-o‘zini
boshqarish,
loyihalarni
boshqarish
va
kollaborativlik
kabi
ko‘nikmalarni qamrab olish;
olib borilayotgan fan yoki o‘quv dasturini o‘zlashtirilganlik darajasidan
kelib chiqib belgilash, sinflar kesimida soddadan murakkabga olib
boruvchi jarayonni kuzatish;
bilim, tushunish, anglash, jamoada ishlash, o‘zgalarni eshitish, o‘z
fikrini asoslash, mas’uliyat, tirishqoqlik, muvaffaqiyatga eltuvchi
ko‘nikmalar zanjirini vujudga keltirish;
mahsulotni yarata olish yoki taqdimot qilish zaruriyatini tushuntira
olish
MUHIM
ELЕMЕNTLARI
qiyin muammo yoki yo‘naltiruvchi savol – hal qilinishi kerak bo‘lgan
mazmunli muammo yoki javob topish zarur bo‘lgan savol tuzish;
doimiy, chuqurlashib boruvchi so‘rov – savollar berish, resurslarni
topish va ma’lumotlarni qo‘llashning kengaytirilgan jarayoni bilan
shug‘ullanish;
haqiqiylik – real dunyo konteksti, vazifalar, vositalar, standartlar,
o‘zaro ta’sir, shaxsiy tashvishlar, qiziqishlar va muammolarni o‘z
ichiga olish;
talaba taklifi va tanlovi – loyiha bo‘yicha ba’zi qarorlar qabul qilish,
|
Pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani

Pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani
Download
0,62 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/9
Sana
12.01.2024
Hajmi
0,62 Mb.
#135355
Download
0,62 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Pedagogik jihatlari respublika ilmiy-amaliy anjumani
Download
0,62 Mb.
Matnni ko'rish
Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Download
0,79 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
21.05.2024
Hajmi
0,79 Mb.
#247703
Download
0,79 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
Download
0,79 Mb.
Matnni ko'rish
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-

|
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-Bog'liq loyihaga-asoslangan-o-qitish-pbl-bo-lajak-o-qituvchilarda-kreativ-tafakkurni-rivojlantiruvchi-texnologiya-sifatida
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
577
xususiy (mavjud va yuzaga keluvchi vaziyatli) vazifalarni turlariga ko‘ra aniqlashtirish, ularni
bajarishga tayyorlik holatida bo‘la olishlariga e’tibor qaratish muhim. Chunki ushbu vazifalarni
o‘z vaqtida anglash hamda bajarish kasbiy faoliyatiga to‘g‘ri yondashuvni paydo qiladi. Ayniqsa,
hozirgi biror bir fanning o‘qitish metodikasini pedagogik sohasiz tasavvur qilib bo‘lmaydigan bir
davrda, uning maqsad hamda vazifalarini bajarish orqali o‘qitishning, o‘quv-bilish jarayoni
faolligining sabablarini izohlashga ko‘maklashishi ma’lum.
Ta’lim oluvchilarning o‘quv-bilish faoliyatini faollashtirish masalasi turli tadqiqotchilar
tomonidan zamon, o‘sha davr fan olami nuqtai nazaridan o‘rganilgan, talqin qilingan, ilmiy-
nazariy jihatdan asoslanilgan. Vaqtlar o‘tishi bilan mukammallashib borayotgan o‘qitishning
shakl, metod hamda vositalarini yangilash, o‘zgartirish, ularni ta’lim oluvchining yosh va
individual xususiyatlariga moslashtirish, ta’limning maxsus pedagogik-psixologik sharoitlarini
yaratish muammolari yuzasidan alohida izlanishlar olib borilgan. Jumladan, G.N.Ibragimova
ta’lim nazariyasi va shaxs bilish faolligini rivojlantirish bilan bog‘liq tadqiqotlarni tahlil qilar
ekan, bugungi kunda pedagogikada o‘qitishning bir qator modellarini ko‘rish mumkinligini
ta’kidlaydi, ya’ni:
1.
Passiv o‘qitish modeli – bu model doirasida ta’lim oluvchilar o‘quv jarayoni
obyekti sifatida namoyon bo‘ladilar.
2.
Faol o‘qitish modeli – ushbu jarayonda talabalar o‘qitish jarayoni obyekti sifatida
faoliyat ko‘rsatadilar. Ular o‘quv axborotlarini o‘zlashtirish jarayonida mustaqil ishlash, ijodiy
topshiriqlarni bajarish ishlari bilan keng ko‘lamda shug‘ullanadilar.
3.
|
| |
Interfaol o‘qitish modeli

|
Interfaol o‘qitish modeliBog'liq loyihaga-asoslangan-o-qitish-pbl-bo-lajak-o-qituvchilarda-kreativ-tafakkurni-rivojlantiruvchi-texnologiya-sifatidaInterfaol o‘qitish modeli – mazkur o‘qitish jarayoni ta’lim oluvchilarning
muntazam faol munosabatlari va birgalikdagi harakatlari asosida amalga oshadi. Ushbu
jarayonda talaba va professor-o‘qituvchi o‘quv jarayonining teng huquqli subyekti hisoblanadi.
Keyingi yillarda yuqoridagi kabi tadqiqotlar natijasida, ayniqsa, xorij metodikasida ta’lim
ishtirokchilarining ongli faoliyatini, undagi kognitivlikni rivojlantirishga qaratilgan qator o‘qitish
tamoyillari (uzluksizlik, individuallashtirish va tabaqalashtirish, modullilik, variativlik,
refleksivlik, ilmiy-metodik kuzatuv, elektivlik, integrativlik), yondashuvlari (kompetensiyaviy,
innovatsion, kreativ, shaxsga yo‘naltirilgan, kommunikativ, kognitiv v.b.), o‘qitish turlari
(muammoga asoslangan o‘qitish, shaxsga, tadqiqotchilikka, faollikka, loyihaga asoslangan
o‘qitish v.b.) amaliyotga muvaffaqiyatli joriy qilinmoqda va ta’lim taraqqiyotining yangi
bosqichlarini kashf etmoqda.
Loyihaga asoslangan o‘qitish – bu hayotiy, real muammolar asosida loyihalangan, faol
o‘rganish orqali chuqur bilimga ega bo‘lishi kafolatlangan, o‘zgaruvchan sinf-dars yondashuvini
o‘zida aks ettiradi. Yasseri Dar, Finley M. Patrik, E.Blayne, Devis V. Devid va boshqalarning
e’tirof etishicha, PBL aniq dalillarni taqdim etuvchi yoki savol berish, muammolar qo‘yish,
ularning ssenariylarini taklif qilish orqali bilim olishning ravon yo‘lini ko‘rsatuvchi, qog‘ozga,
yodlashga, o‘qituvchi boshchiligidagi ko‘rsatmalarga tayanishdan farqli ravishda faol o‘rganish
hamda izlanishga asoslangan o‘qitish uslubi negiziga quriladi.
Jon Larmer, Jon Mergendoller va Suzi Bosslarning ta’kidlashicha, loyihaga asoslangan
o‘qitish kuchli o‘qitish yondashuvi bo‘lib, uni amalga oshirish davomida quyidagilarga ega
bo‘linadi:
- o‘quvchilarni bilim olishga rag‘batlantiradi;
- o‘quvchi va talabalarni oliy ta’limga, kasbga, kasbiy o‘sish nuqtalarini belgilashga
(individual kasbiy trayektoriyani rejalashtirishga), ijtimoiy faol fuqarolikka tayyorlaydi;
|
| |
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-

|
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-Bog'liq loyihaga-asoslangan-o-qitish-pbl-bo-lajak-o-qituvchilarda-kreativ-tafakkurni-rivojlantiruvchi-texnologiya-sifatida
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
578
- o‘quvchi va talabalardan chuqur bilim hamda fikrlash qobiliyatlarini namoyish etishni
talab qiladigan topshiriqlarni yaxshi bajarishga (bizningcha, o‘qituvchi uchun ijtimoiy
buyurtmani bajarishga) yordam beradi;
- o‘qituvchilarga yanada qonikarli tarzda dars berish imkonini taqdim qiladi;
- ta’lim tashkilotlarini nafaqat ota-onalar, boshqa jamoalar, balki butun dunyo bilan
muloqot qilish va bog‘lanishning yangi usullari bilan ta’minlaydi.
Tomas Markxem “PBL bilish va bajarishni birlashtiradi, talabalar o‘rganilayotgan o‘quv
dasturidan asosiy bilim, ko‘nikma va malakalarni egallaydi, uning samarasi o‘laroq, hayotiy
muammolarni hal qilish va muhim natijalarga erishish uchun bilganlarini amalda qo‘llaydi. PBL
ta’limni o‘quv dasturiga emas, talabaga qaratadi, hamkorlikdagi yuqori sifatli mahsulotlarni
ishlab chiqarish uchun raqamli vositalardan foydalanadi va o‘quvchilarni bugungi jahonda talab
qilinayotgan global taraqqiyot, ijodkorlik, hissiy barqarorlik, chidamlilik, hamdardlik kabi
nomoddiy boylik bilan mukofotlaydi. Albatta, bularni darsliklardan tashqarida o‘rgatish mumkin
emas, lekin tajriba orqali faollashtirish lozim”, deya ta’riflaydi.
Buck Institute for Education instituti tomonidan tashkil qilingan talabalarni loyihaga
asoslangan o‘qitish (Project-based learning) asosida o‘z kasbidagi real voqelikka tayyorlovchi
hamda o‘qituvchilarga metodik yordam ko‘rsatishga mo‘ljallangan “
https://www.pblworks.org
”
elektron plaformasini o‘rganish, kuzatish, olib borilgan ishlarni tahlil qilish natijasida o‘qituvchi
tomonidan o‘ylab topilgan, uning aniq ko‘rsatmalari va tashxisiga yo‘naltirilgan “loyihani
bajarish” hamda kasbiy hayotda real sodir bo‘ladigan, erishilgan yoki yaratilgan mahsulot,
taqdimot boshqalar amalda foydalanishi uchun zarur bo‘lgan “loyihaga asoslangan o‘qitish”
tushunchalarining farqli jihatlari aks etgan qiyosiy jadvalni mualliflik munosabati bilan
takomillashtirdik (1-jadval):
|
| |
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-

|
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-Bog'liq loyihaga-asoslangan-o-qitish-pbl-bo-lajak-o-qituvchilarda-kreativ-tafakkurni-rivojlantiruvchi-texnologiya-sifatida
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR DAVRIDA TILLARNI INTENSIV OʻQITISHNING PSIXOLOGIK-
PEDAGOGIK JIHATLARI
RESPUBLIKA ILMIY-AMALIY ANJUMANI
2023-yil 2-iyun
581
ularni tahlil qilish, ishlashini tekshirish, yaratish, fikrlarini ifodalash;
refleksiya – o‘rganish, so‘rov va loyiha faoliyati samaradorligi,
talabalar ishining sifati, yuzaga keladigan to‘siqlar va ularni bartaraf
etish strategiyalari haqida fikr yuritish;
tanqid va qayta ko‘rib chiqish – mavjud jarayonlarni va mahsulotlarini
yaxshilash uchun o‘zaro fikr-mulohazalarni bildirish, o‘qituvchi bilan
maslahatlashish va mukammallashtirish;
ommaviy mahsulot (taqdimot) – o‘z loyihasini boshqalar bilan
bo‘lishish, tushuntirish yoki barchaga taqdim etish orqali ochiqlash.
AFZALLIKLARI
shaxsga yo‘naltirilgan ta’limni kuchaytiradi hamda hayot davomida
o‘qishni qo‘llab-quvvatlaydi;
tafakkur, xotira, idrok, tasavvur, diqqat, nutqni ifodalovchi bilish
jarayonlarini faollashtiradi;
axborotlarni qabul qilish, tushunish, xotirada saqlash, bilimlarga
aylantirish, qayta ishlash, uzatish kabi kognitiv imkoniyatlarni
kengaytiradi;
tanqidiy fikrlash (dizayn, baholash, tahlil qilish, hukm qilish, ustuvorlik
va boshqalar), muammolarni hal qilish, hamkorlikda ishlashga
o‘rgatadi;
ma’lumotni eslab qolishdan ko‘ra ko‘proq yuqori sifatli ish yaratishga
olib boradi;
tanqidiy fikrlashni targ‘ib qiluvchi boshqa o‘qitish usullaridan farq
qiladi;
yo‘naltiruvchi savollar bilan boshqariladi;
bilim, malakalar va boshqa turli xil muvaffaqiyatga eltuvchi XXI asr
ko‘nikmalarini birlashtiradi;
moslashuvchan va haqiqiy, talabalarga motivatsiya beruvchi va
qiziqarli;
ishtirokchilarning barchasini bir xil maydonga chiqaradi, ongdagi
kishanlar yechiladi, ijodiy erkinlik beradi, ilg‘or va ilg‘or bo‘lmagan
talabalarga o‘z-o‘zidan rag‘batlantiruvchi loyiha ustida ishlash
imkoniyatini yaratadi.
kommunikativ ko‘nikmalar, jamoada ishlash, uning ajralmas qismi
ekanligini his qilish, qadriyatli munosabat, samarali o‘zaro ta’sirga
kirishishni rag‘batlantiradi;
o‘quv materialini (bilimlarni) talabalarga qanday o‘rganishlarini tanlash
|
| |
Nazorat savollari - Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja

|
Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja
|
bet | 6/6 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 115,03 Kb. | | #132926 |
Bog'liq Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja (1)Nazorat savollari:
Elektr yoy pechlari ish rejimlarini tushuntirib bering.
YOPEP tuzilishiga, uning elementlari va elektr ta’minot sxemasiga qanday talablar qo‘yiladi
Tiklash davri nima?
Oksidlash davri?
Elektr yoy pechlarida metell eritish jarayonini tushuntirib bering?
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Bolotov A.V.,SHepel G.A. «Elektrotexnologicheskie ustanovki» M.Vsshaya shkola. 1988god.
2.I.P.Evtyukova,L.S.Katsevich,N.M.Nekrasova,A.D.Svenchanskiy «Elektrotexnologicheskie ustanovki»pod redaktsiey A.D. Svenchanskogo, Energoatomizdat 1982 god.
3.I.I.Aliev «Spravochnik po elektrotexnike i elektrooborudovaniyu»
M.Vsshaya shkola.2000 yil.
4.M.M.Matbabaev «Elektrotexnologik qurilmalar»,o’quv qo’llanma FarPI 2002 iyl.
|
| |
Tiklash davri - Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja

|
Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja
|
bet | 4/6 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 115,03 Kb. | | #132926 |
Bog'liq Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja (1)4. Tiklash davri
Tiklash davrining maqsadi, metallni oksidlash va oltingurgutdan tozalash, po‘latning kimyoviy tarkibini belgilangangacha keltirish, haroratlarni to‘g‘rilash; metallga kerakli legirlovchi kompanentlarni kiritiladi.
Metallni oksidlash kerakli metal tarkibini olish maqsadida shlakda temir oksidlarini kamaytirish, nometalli qo‘shimchalar kamroq bo‘lishi po‘lat olish uchun olib boriladi, Tiklash davrida pechga maxsus ketma-ketlikda ferromarganets, ferrosilitsiy, ohak, poʻkak shpat va shamotning singan bo‘laklari va bosh. kiritiladi.
Shlak aralashishini yaxshilash va metallning va intensifikatsiyasi jarayonlari sekinlashishi uchun jarayonlar oltingurgutning o‘tishi sekin o‘tishi, tiklash davrida kislorod va nometalli qo‘shimchalar ulanishini kamaytirish uchun elektr magnitli aralashtirishni qo‘llash tavsiya qilinadi, asosan yirik hajmli pechlarda, kichik hajmli pechlarga nisbatan, ularda metallning solishtirma yuza kontaktilari bilan sezilarli darajada kichik .
Tiklash davrining davomiyligi 40-100 minni tashkil qiladi. 10-20 mingacha chiqarishni rostlash metallda kremniy ulishini, pechga ferrosilits bo‘laklarini kiritish olib boriladi. Oxirgi oksidlash uchun metallni chiqarishdan 2-3 min oldin 1 t po‘latga 0,4-1,0 kg alyuminiy kiritiladi. Po‘latni pechdan chiqarish shlak bilan birga kovushda olib boriladi. Metallni shlak bilan birga shijoatli aralashtirilishi kovushda qo‘shimcha rafinatsiyalanishini ta’minlaydi – metalldan oq shlak va nometlli qo‘shimchalar oltingurgutga o‘tadi.
Legirlangan po‘latlarni yoyli pechlarda eritish davr soʻnggida eritilgan po‘latga legirlovchi qo‘shimchalar kiritiladi. Oksidlovchi shlak to‘kilgandan keyin metallga xrom va marganets kiritiladi, tiklanish davri boshlanishda, nikel to‘kiladi, molibden esa eritish oxirida yoki oksidlash davr boshlanishida metallga xrom va marganets kiritiladi. Odatda volfram tiklanish davri boshlanishida kiritiladi, chiqarishdan kamida 30 min oldin. Ferrovandali legirlangan po‘lat 15-35 min., ferrosilitsiem – 10-20 min tayyorini chiqarishdan oldin, yoki kovshda olinadi. Alyuminiyni kovshda chiqarishdan 2-3 min oldin kiritiladi. Metall legrlanib bo‘lgach po‘latni quyish uchun kovshga to‘kiladi.
|
| |
Paydalanılǵan ádebiyatlar

|
Paydalanılǵan ádebiyatlar
|
bet | 5/5 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 59,47 Kb. | | #263461 |
Bog'liq Citrus eginlerin zıyankeslerden boljawPaydalanılǵan ádebiyatlar
1. Mirzaxmedov, K. X., Islomov, Sh. I., & Xurramov, Sh. X. (2020). Qashqarboʻta (Phyllocnistis citrella Staint.) rivojlanish dinamikasi va uning biologik xususiyatlarini oʻrganish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (4), 50-53.
2. Yusupov, A. X., & Nazarov, R. Z. (2021). Sitrus ekinlarini zararlovchi nematodalar va ularga qarshi kurash choralari. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (2), 44-46.
3. Jumaev, A. A., & Xudoyberdiev, T. Q. (2019). Sitrus mevalarini zararlovchi chivinlarni prognoz qilish va ularning rivojlanish dinamikasini oʻrganish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (3), 35-38.
4. Karimov, F. I., & Raxmonov, Q. O. (2018). Sitrus ekinlarini zararlovchi hasharotlarni bashorat qilish va nazorat qilish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (1), 41-44.
5. Ergashev, A. E., Omonov, B. O., & Xamroyev, A. A. (2017). Sitrus ekinlarida zararkunandalarning rivojlanish dinamikasini oʻrganish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (2), 38-40.
6. Pulatov, A. S., Xudoyberdiev, T. Q., & Ibroximov, Sh. F. (2016). Sitrus ekinlari zararkunandalarining atrof-muhit omillariga boʻlgan reaksiyasini oʻrganish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (3), 42-45.
7. Mirzaev, M. M., Toshmatov, X. B., & Rajabov, F. B. (2015). Sitrus mevalarini zararlovchi asosiy hasharotlarni bashorat qilish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (4), 47-50.
8. Shokirov, S. A., Ergashev, A. E., & Omonov, B. O. (2014). Sitrus ekinlarida uchraydigan zararkunandalarni nazorat qilish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (1), 39-41.
9. Xudoyberdiev, T. Q., Karimov, F. I., & Raxmonov, Q. O. (2013). Sitrus mevalarini zararlovchi hasharotlar va chivinlarni bashorat qilish. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi, (2), 43-46.
|
| |
Bilvosita ishlovchi EYoP lari

|
Bilvosita ishlovchi EYoP lari
|
bet | 2/6 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 115,03 Kb. | | #132926 |
Bog'liq Elektr yoy po’lat eritish pechlari reja (1)Bilvosita ishlovchi EYoP lari.
Bilvosita EYoP ning sxemasi 12 - rasmda keltirilgan. Bir fazali bilvosita EYoP larning asosiy kismlari quyidagilardan iborat: 1- ichki kismi yuqori haroratlarga (o‘tga) chidamli material bilan futerovkalangan gorizontal vanna; 2-gorizontal vannaning karama-qarshi devorlariga o‘rnatilgan elektrodlar. Elektrodlar sarf bo‘lib borishi mobaynida maxsus mexanizm yordamida bir-biriga karab siljitib boriladi; 3 - eritilayotgan 12-rasm material. Ushbu material vannaga pech korpusi 5 ning yon darchasi orqali yuklanadi; 4 - elektr yoyi.
Elektrodlar kuchlanish manbaasiga ulangandan so‘ng maxsus mexanizm yordamida uchlari bir-biriga tutashtiriladi va buning oqibatida elektrodlar zanjirida tok hosil bo‘lgach, bir-biridan uzoklashtiriladi va natijada yoy hosil buladi. Yoyda hosil bo‘lgan issiqlik energiyasi o‘zlashtirilishi xisobiga metallarga issiqlik ishlovi beriladi yoki eritiladi. Metall eritib bo‘lingach, og‘dirish mexanizmi yordamida pech og‘diriladi va eritma maxsus idishlarga tukiladi. Pech quvvati manbaa tokini va elektrodlarni yakinlashtirish yoki uzoklashtirish natijasida yoy uzunligini o‘zgartirish xisobiga boshqariladi.
Pechning asosiy elektr jixozlarini pech transformatori, boshqarish reaktori va elektrodlarni uzatish mexanizmining elektr yuritmasi tashkil etadi.
Bilvosita EYoP lari 0.25 t va 0.5 t sig‘imiga ega. Ular mos ravishda quvvati 175 - 250 va 250 - 400 kV*A ga teng transformatorlar bilan ta’minlangan bo‘lib, bunday pechlarda grafitlashtirilgan elektrodlar kullaniladi.
Bevosita ishlovchi EYoP lar.
Bevosita EYoP lar asosan keyinchalik prokat sexlarida kuyma yombi olish uchun muljallangan po‘lat eritish uchun belgilangan. Shuningdek, olingan po‘lat maxsuloti mashinasozlik zavodlarida fasonli kuyish orqali metallurgik xom ashyo olish uchun ishlatiladi.
Bevosita EYoP larining tuzilishi va ishlash prinsipini po‘lat eritish yoy pechlari misolida ko‘ramiz. Po‘lat eritish yoy pechi (PEYoP)ning sxemasi 13-rasmda keltirilgan.
Pechning tuzilishi :
1 - po‘lat kojux; 2 - yuqori haroratga (o‘tga) chidamli futerovka; elektrodlar - 4 o‘tadigan pechning svod kismi - 3 ; 5-elektrodlarni ko‘tarish mexanizmi; 6 - elektr yoyi.
PEYoPlari, shuningdek, metallni kimyoviy tarkibini rostlashga muljallangan elektro-magnit usulda qorishtirish kuril-masi, eritmani to‘kish uchun mul-jallangan pechni og‘dirish mexanizmi, pech svodi (kopkogi )ni ko‘tarish va burish xamda elek-trodlarni uzatish va ko‘tarish mexanizmlari bilan ta’minlangan.
Elektrotexnik po‘latni eritish jarayoni quyidagi jarayonlar ketma - ketligidan iborat:
- metallom (ruda, skrap) ni eritish;
- qorishmani turli kushilma va gazlardan tozalash;
- metall raskisleniyesi;
- qorishmaga legirlovchi komponentlar kushish;
- rafinatsiya jarayoni;
- eritmani avval maxsus chumichga ( kovshga ) va undan tegishli for-malarga kuyish.
Katta hajmdagi pechlarda eritish jarayoni 4-6 soat davom etib, undan 1,5 - 2,5 soati eritishga, 2-4 soati metallni oksidlash va rafinatsiya qilish uchun sarflanadi.
|
| |
IV. Bug’latish qurilmasidagi isituvchi bug’ sarfi

|
IV. Bug’latish qurilmasidagi isituvchi bug’ sarfi
|
bet | 9/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanIV. Bug’latish qurilmasidagi isituvchi bug’ sarfi Gi.b.
bu yerda:
i// – to’yingan quruq bug’ning solishtirma entalpiyasi, J/kg;
i/ – kondensatsiyalanish temperaturadagi kondensatning solishtirma entalpiyasi, J/kg;
x – qizdirish bug’ining namlik darajasi (quruqlik darajasi);
ri.b – qizdirish bug’i solishtirma kondensasiyalanish issiqligi, J/kg.
Isituvchi bug’sarfi Gi.b. ningbug’lanayotgansuv sarfi w nisbatiga bug’latish uchun ketgan bug’ning solishtirma sarfi deyiladi:
.
V. Eritmaning issiqlik sig’imi:
Eritmaning solishtirma issiqlik sig’imi quyidagi tenglamadan aniqlanadi:
c1 ,c2, c3 – tashkil etuvchi komponentlarning solishtirma issiqlik sig’imi;
x1, x2, x3 – tashkil etuvchi komponentlarning miqdoriy ulushi.
Ikki komponentli suyultirilgan suvli eritmalar (suv + eritilgan modda) ning solishtirma issiqlik sig’imini hisoblash uchun quyidagi taxminiy tenglamadan foydalaniladi (x<0,2):
bu yerda:
4190 J/kg K – suvning solishtirma issiqlik sig’imi;
x – eritilgan moddaning konsentratsiyasi, massaviy ulushi.
Quyuqlashtirilgan ikki komponentli suvli eritma uchun (x>0,2) hisoblash quyidagi tenglama yordamida olib boriladi:
c1 – suvsiz eritilgan moddaning solishtirma issiqlik sig’imi, J/kg K.
Agar tajriba ma’lumotlari yo’q bo’lib, kimyoviy birikmaning solishtirma issiqlik sig’imini aniqlash kerak bo’lsa, quyidagi tenglamadan taxminiy qiymatini topish mumkin:
bu yerda:
M – kimyoviy birikmaning molyar massasi;
c – kimyoviy birikmaning massaviy solishtirma issiqlik sig’imi (J/kg∙K);
n1, n2, n3 … - birikmadagi elementar atom soni;
c1, c2, c3 … - atom issiqlik sig’imi, J/kg∙K.
Yuqoridagi keltirilgan tenglama yordamida birikmalarning solishtirma issiqlik sig’imini hisoblash uchun 1-jadvalda keltirilgan atom issiqlik sig’imlaridan foydalanish kerak.
1-jadval
Element
|
Atomning issiqlik sig’imi, J/kg∙K
|
Element
|
Atomning issiqlik sig’imi, J/kg∙K
|
qattiq holda
|
suyuq holda
|
qattiq holda
|
suyuq holda
|
C
|
7,5
|
11,7
|
F
|
20,95
|
29,9
|
H
|
9,6
|
18,0
|
P
|
22,6
|
31,0
|
B
|
11,8
|
19,7
|
S
|
22,6
|
31,0
|
Si
|
15,9
|
24,3
|
qolgani
|
26,0
|
33,6
|
O
|
16,8
|
25,1
|
|
|
|
|
| |
Asosiy ko’rsatkichlar va formulalar

|
Asosiy ko’rsatkichlar va formulalar
|
bet | 5/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanAsosiy ko’rsatkichlar va formulalar.
I. Isitkichning temperatura shartlarini aniqlash.
To’yingan bug’ bosimi P ga ko’ra uning to’yinish temperaturasi ts maxsus qo’llanmalardan topiladi. Isitishning boshlanishida temperaturalarning maksimal farqi:
∆tmax = ts – tb = ∆tka
Isitishning oxiridagi muhit temperaturalarining minimal farqi:
∆tmin = ts – t0 = ∆tki.
∆tmax va ∆tmin temperaturalar farqining qiymati 1-rasmdan aniqlanadi.Agar bo’lsa,
Agar bo’lsa,
Isitilayotgan muhitning o’rtacha temperaturasi:
t = ts - ∆tur.
II. Isitilayotgan eritmaning fizik kattaliklarini topish.
O’rtacha temperatura t va c bo’yicha maxsus qo’llanmadagi jadvallardan foydalanib berilgan issiqlik tashuvchi agentlarning fizik miqdorlari topiladi:
qovushqoqlik μ, N∙s/m2 yoki ν m2/s;
zichlik ρ, kg/m3;
issiqlik sig’imi c, J/kg∙K;
issiqlik o’tkazuvchanlik λ, Vt/m∙K;
temperatura o’tkazuvchanlik α, m2/s;
Prandtl soni aniqlanadi.
III. Issiqlik miqdori, bug’ va suv sarflarini aniqlash.
Suyuqlikni isitish uchun ketgan issiqlik miqdori quyidagi tenglamadan topiladi:
Q = H∙G∙c(t0 – tb), Vt.
bunda H = 1,02…1,05 – issiqlikning yo’qotilishini hisobga oluvchi koeffitsient; G – suyuqlik sarfi, kg/s; c – issiqlik sig’imi, J/kg∙K; t0 – suyuqlikni oxirgi temperaturasi, 0C; tb – suyuqlikni boshlang’ich temperaturasi, 0C.
Agar gaz yoki suyuqlik sovitilayotgan bo’lsa, sovituvchi moddaning miqdori quyidagicha aniqlanadi:
kg/s.
bu yerda c/ – sovituvchi moddaning issiqlik sig’imi; t0/ – sovituvchi moddaning oxirgi temperaturasi; tb/ – sovituvchi moddaning boshlang’ich temperaturasi.
Bug’ sarfi quyidagicha topiladi:
kg/s.
i – isituvchi bug’ning entalpiyasi; – kondensatning entalpiyasi, J/kg.
i – maxsus qo’llanmalarda berilgan bug’ bosimi P bo’yicha olinadi.
|
| |
Moddiy balans - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 14/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanModdiy balans. Bitta apparatli bug’latish qurilmasining moddiy balansi:
Gb – eritmaning boshlang’ich miqdori;
Gox – eritmaning oxirgi miqdori;
ω – erituvchining (ikkilamchi bug’ning) miqdori.
Eritma tarkibida bo’lgan quruq moddaga nisbatan moddiy balans quyidagicha yoziladi:
Xb, Xox – eritmaning boshlang’ich va oxirgi konsentratsiyalari.
Bunda yuqorida berilgan tenglamalar yordamida apparatning shu unumi topiladi.
Quyuqlashtirilgan eritma bo’yicha:
Bug’latilayotgan suv bo’yicha:
Issiqlik balansi. Issiqlik balansini hisoblash uchun quyidagi belgilarni qabul qilamiz:
D – isituvchi bug’ning sarfi;
Ii – isistuvchi bug’ning entalpiyasi;
I – ikkilamchi bug’ning entalpiyasi;
ib = Cbtb – dastlabki eritmaning entalpiyasi;
ik = Cktk – quyuqlashtirilgan eritmaning entalpiyasi;
i/ = C/θ – isituvchi bug’ kondensatining entalpiyasi;
Cb, Ck, C/ – dastlabki va quyuqlashgan eritma hamda kondensatning o’rtacha solishtirma issiqlik sig’imlari;
tb, tk, θ – dastlabki quyuqlashgan eritma va isituvchi bug’ning to’yinish temperaturalari.
Issiqlikning kirishi (dastlabki eritma bilan) Gb, ib;
isituvchi bug’ bilan DIi;
Issiqlikning sarflanishi (quyuqlashgan eritma bilan) Gq, iq;
Ikkilamchi bug’ bilan ωI;
Isituvchi bug’ning kondensati bilan D·i;
Quyuqlashtirish issiqligi Qkons;
Atrof – muhitga yo’qotilgan issiqlik Qy;
Issiqlik balasi quyidagicha ifodalanadi:
Dastlabki eritma quyuqlashgan eritma va bug’latilishi lozim bo’lgan suv aralashmasidan iborat hamda dastlabki eritmaning issiqlik sig’imi temperaturasi tb bilan tq intervalda o’zgarmay qoladi deb olamiz. Bunda issiqlik balansi quyidagicha:
bu yerda C’’ – temperature 00C dan tk gacha o’zgargan paytdagi suvning o’rtacha issiqlik sig’imi.
tb, ik, i’ va GkCk larning qiymatlarini asosiy tenglamaga qo’yib quyidagi ifodani olamiz:
Bu tenglamadan bug’latish apparatiga vaqt birligi ichida isituvchi bug’ bilan kiritilgan issiqlik miqdorini aniqlaymiz:
Bu tenglamaning o’ng tomonidagi birinchi qismi dastlabki eritmani qaynash temperaturasigacha isitish uchun sarf bo’lgan issiqlik miqdorini, ikkinchi qismi esa eritmadan suvning bug’lanishi uchun sarf bo’lgan issiqlik miqdorini belgilaydi.
Eritmani quyuqlashtirish paytidagi issiqlik effekti Qkons bilan ifodalanadi. Quyuqlashtirish jarayonida issiqlikning yutilishi yoki chiqishi sodir bo’ladi. Agar Qkons ning miqdori ancha katta bo’lsa, u hisobga olinadi, kam bo’lsa hisobga olinmaydi.
Isituvchi bug’ning sarfi:
Agar eritma avval qaynash temperaturasigacha isitilib, so’ngra bug’latish apparatiga berilsa, tb=tk bo’ladi. Qkons va Qy ning miqdori hisobga olinmasa, unda 1 kg suvning bug’latish uchun kerak bo’lgan isituvchi bug’ning nazariy sarfini topish mumkin:
bu yerda:
Ig – C’θ=r’ – isituvchi bug’ning kondensatsiyalanish issiqligi,
I – C’’tq = r – qaynab turgan eritmalardan suvning bug’lanish issiqligi (taxminan r = r’ deb olinishi mumkin).
|
| |
n
1 - Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

(ochiq koʻk bilan koʻrsatilgan) bilan
chegaraga
n
2
.
Qizil nur burchak o
stida tushadi
, yaʼni ommaviy
axborot vositalarining
chegarasida, u ikkiga boʻlinadi
— u qisman
sinadi va qisman aks etadi. Nurning bir qismi
Ф
1
burchak ostida sinadi.
Yashil nur tushdi va toʻliq
aks etadi
.
Tabiat va texnologiyadagi toʻliq
ichki aks ettirish
Fata morgana, yozgi jaziramada hoʻl yoʻlning illyuziyasi kabi sarob
effektlari. Bu erda koʻzgu turli haroratli havo qatlamlari orasidagi toʻliq
aks etish tufayli paydo boʻladi. Koʻpgina tabiiy kristallarning, xususan,
qirrali qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlarning yorqin yorqinligi
toʻliq ichki aks ettirish bilan
izohlanadi, buning natijasida kristallga
kirgan har bir nur koʻp miqdordagi yorqin nurlarni hosil qiladi.
dispersiya natijasi. Ularni boshqa qimmatbaho toshlardan ajratib
turadigan olmosning yorqinligi ham ushbu hodisa bilan belgilanadi.
Olmosning yuqori sinishi indeksi (n ≈ 2) tufayli yorugʻlik
nurlari
kamroq energiya yoʻqotadigan ichki koʻzgularning soni shisha va sinishi
koʻrsatkichi past boʻlgan boshqa materiallarga nisbat
an ham katta. Agar
siz suv ostidan suv
yuzasiga qarasangiz, toʻliq ichki aks etishni
kuzatishingiz mumkin: interfeysdagi maʼlum burchaklarda tashqi qism
(havoda boʻlgan narsa) emas, balki ob’ektlarning koʻzgu aks etishi
kuzatiladi, suv koʻrinadi.
Nurni ajratuvchi kub.
Toʻgʻridan
-
toʻgʻri birinchi chegara sirtining
orqasida, yaʼni yorugʻlik
toʻlqin uzunligiga teng boʻlgan maksimal masofada, ikkinchi chegara
yuzasi bir xil n1 sinishi koʻrsatkichiga ega.
Tabiat va texnologiyadagi
toʻliq ichki aks ettirish Yorugʻlikning elektromagnit toʻlqini sindirish
koʻrsatkichi n2 boʻlgan chiziq orqali oʻtib, sinishi koʻrsatkichi n1
boʻlgan, lekin energiya qiymati past boʻlgan ikkinchi chegara yuzasiga
kiradi. Yorugʻlik nurining bifurkatsiyasi kuzatiladi,
uning
bir qismi
sinishi koʻrsatkichi n2 boʻlgan zonaga kirib boradi. Yakuniy natija
shundaki, nur ikkiga boʻlinadi: bir qismi asl yoʻnalishda yanada
tarqaladi, boshqa qismi esa aks etadi. n2 muhitda intensivlikni yoʻqotish
quyidagi formula boʻyicha eksponent ravishda oʻtadi:
-AMALIY MASHG’ULOT - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 2/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq Tasdiqlayman1-AMALIY MASHG’ULOT
Mavzu: Agrеgat holatini o’zgarishi bilan
boradigan issiqlik bеrish. Issiqlik bеrish koeffitsientini hisoblash.
Maqsad: Agrеgat holat o’zgarganda issiqlik bеrish jarayonining o’tib borishi, ko’rib chiqish, hamda jarayonning harakatlantiruvchi kuchlarini aniqlash.
Nazariy qism: Ayrim issiqlik almashinish jarayonlarida isitilayotgan yoki sovutilayotgan matеriallar o’zining agrеgat holatini o’zgartiradi, ya'ni bug’latish, kondеnsatsiyalash, suyuqlanish yoki kristallanish jarayonlari sodir bo’ladi. Bu jarayonlar alohida xususiyatga ega: matеrialga issiqlikning kеlishi yoki undan olib kеtilishi o’zgarmas tеmpеraturada boradi, issiq bir fazada emas, balki ikki fazada tarqaladi. Agrеgat holatning o’zgarishi bilan boradigan jarayonlarni hisoblash uchun konvеktiv issiqlik bеrish kеng ishlatiladi. Kimyoviy apparatlarda bug’ orqali issiqlik bеrishda bug’ yupqa qatlam holida kondеnsatsiyalanadi. Bug’ning kondеnsatsiyalanishi vaq tida asosiy tеrmik qarshilik kondеnsatning yupqa qatlamida yuz bеradi. Yupqa qatlamning dеvor tomondagi tеmpеraturasini dеvorning tеmpеraturasi td ga, bug’ tomondagi tеmpеraturasini esa to’yinish tеmpеraturasi tt ga tеng dеb olinadi. Yupqa qatlamning tеrmik qarshiligiga nisbatan bug’ fazasining tеrmik qarshiligi juda kichik.
K
ond еnsat yupqa qatlamining rеjimi Rеynolds soniga bog’liq: bug’ning kondеnsatsiyalanishida issiqlik bеrish tеzligiga, kondеnsatning fizik xossalari dеvorning g’adir-budurligi ta'sir ko’rsatadi. Dеvor yuzasidan g’adir-budurlikning ko’payishi va vеrtikal dеvor balandligining ortishi bilan kondеnsat qatlami pastga qarab qalinlashib boradi. Bug’ning kondеnsatsiyalanishida gorizontal trubalar o’ramning tashqi yuzalarida kondеnsatsiyalangan bug’ pastki trubalarga tushgan sari kondеnsat qatlamining qalinligi kattalashib boradi. Shu sababli pastki trubalar uchun issiqlik bеrish koeffitsiеnti kamayib kеtadi. Trubalar o’rami uchun o’rtacha issiqlik bеrish koeffitsiеnti quyidagicha topiladi.
(13.1)
– trubalarning o’ramda joylashuviga va ularning soniga bog’liq bo’lgan koeffitsiеnt.
|
| |
Xulos - Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

Xulos.
Boshqa toʻlqin hodisalari
Sini
shining namoyon boʻlishi va shuning
uchun umumiy ichki aks
ettirish taʼsiri, masalan, turli xil yopishqoqlik
yoki zichlik zonalari
oʻrtasida oʻtish paytida suyuqlikning yuzasida va asosiy
qismidagi
tovush toʻlqinlari uchun mumkin.
Sekin neytronlarning nurl
ari uchun
elektromagnit nurlanishning umumiy ichki aks etishi taʼsiriga oʻxshash
hodisalar kuzatiladi. Agar vertikal qutblangan toʻlqin Brewster
burchagida interfeysga tushsa, u holda toʻliq sinishi taʼsiri kuzatiladi
—
aks ettirilgan toʻlqin yoʻq boʻladi.
Ishlatilgan adabiyotlar
QuantumBoffin. Total Internal Reflection (angl.). youtube.com.
youtube.com (13 yanvarya 2012). Data Boshqa toʻlqin hodisalari
Manbalar obraщeniya: 27 fevralya 2021. Arxivirovano 21 fevralya 2021
goda. Zolotaryov V.
M. Polnoe vnutrennee otrajenie // Fizicheskaya
ensiklopediya / Gl. red. A.
M. Proxorov. — M.: Bolshaya Rossiyskaya
ensiklopediya, 1994.
— T. 4. —
S. 27.
—
704 s.
— 40 000 ekz. —
ISBN 5
-
85270
-
087
-
8. Narushennoe polnoe vnutrennee otrajenie
—
statya iz Fizicheskoy ensiklo
pedii Ilmiy film „Toʻla ichki qaytish“
(https:// www.youtube.com/watch?v=FFELD4y3 s7U)
Rentgen nurlarining aks etishi - Zbekiston respublikasi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

zichligiga bogʻliq. Kichkina tushish burchaklarida rentgen
nurlarining
tu
shish burchagi (th) ga teng burchakda aks etishi bilan sirpanish, sinishi
effekti kuzatiladi. „Qattiq“ rentgen nurlari uchun yaylov burchaklari
darajaning fraktsiyalari, „yumshoq“ uchun — taxminan 10-20 daraja.
Yaylovda rentgen nurlarining sinishi birinchi marta rentgen
oynasini
yaratgan M. A. Kumaxov tomonidan ishlab chiqilgan va 1923 yilda
Artur Kompton tomonidan nazariy asoslangan.
Elastik toʻlqinlarning qattiq jismda aks etishi
Qattiq jismda uzunlamasına va koʻndalang toʻlqinlar bir vaqtning
oʻzida mavjud boʻlganligi sababli, ikkita muhit chegarasida aks etish
toʻlqinlarning har bir turi uchun Snell qonuni bilan tavsiflanadi.
Qonunga koʻra,
bitta emas, uchta kritik burchak mavjud:
Birinchi kritik burchak: boʻylama toʻlqinning eng kichik tushish
burch
agi, bunda singan uzunlamasına toʻlqin
ikkinchi muhitga kirmaydi
(bosh toʻlqinining koʻrinishi).
Ikkinchi kritik burchak: boʻylama toʻlqinning eng kichik tushish
burchagi, bunda singan koʻndalang toʻlqin ikkinchi muhitga kirmaydi
(Rayleigh sirt toʻlqinining paydo boʻlishi).
Uchinchi kritik burchak: koʻndalang toʻlqinning eng kichik tushish
burchagi, bunda hali ham aks ettirilgan uzunlamasına toʻlqin yoʻq.
Yorug'likning to'la ichki qaytish hodisasi.
Ma'lumki, yorug'lik nuri ikki muhit chegarasiga tushganda uning bir
qismi chegaradan qaytadi. Yana bir qismi esa ikkinchi muhitga sinish
bilan o'tadi. Bu holatda nur yorug'likning sinish qonuniga bo'ysunadi:
Yorug'likning sinish qonuni.
Bunda: n1 va n2-muhitlarning mos ravishdagi absolut nur sindirish
ko'rsatkichlari (optik zichlik); alfa
-
tushish burchagi; beta
-sinish
burchagi. Burchaklar chegaraga o'tkazilgan normalga nisbatan olinadi.
Sinish holatlari ham ikki xil bo'ladi:
1) n1>n2, alfa
beta.
Ko'
rinib turibdiki, nur optik zichligi katta bo'lgan muhitdan optik
zichligi kichik bo'lgan muhitga o'tganda sinish burchagi katta bo'ladi.
Bundan kelib chiqadiki, tushish burchagi oshirilsa, sinish burchagi
yanada kattalashaveradi:
Nurning ikki muhit ch
egarasida sinishi.
Tushish burchagining ma'lum bir qiymatiga kelib esa singan nur ikki
muhit chegarasi bo'ylab tarqaladi:
To'la ichki qaytish hodisasidan nurtolada (svetovod) yorug'lik signalini
uzatishda foydalaniladi. Nurtolaning bir uchidan uzatilgan
nur ikkinchi
uchidan albatta chiqadi.
Optik nurtola.
Kvars shishali nurtolalar eng sifatlisi hisoblanadi. Kvars shishali
nurtolada nur tarqalishi uchun shisha atrofiga ma'lum bir qalinlikda ftor
kiritiladi. Natijada bu qalinlikda optik zichlik kamayadi. O'zakda esa
optik zichlik katta bo'lib qoladi:
Kvars shishali nurtola
Kvars shis
hali nurtolalar qimmatlik qilgani uchun ko'proq polimer
asosidagi nurtolalar ishlatiladi. Nurtola asosida optik kabellar yasaladi.
Nurtolalar
aloqa kabellarida, meditsinada va texnikada keng miqyosda
foydalaniladi
Suyuqlikning qaynashi - Амалий машгулот№11

|
Амалий машгулот№11
|
bet | 3/66 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 3,89 Mb. | | #145290 |
Bog'liq TasdiqlaymanSuyuqlikning qaynashi.
Suyuqlikning qaynashi paytida dеvor yaqinidagi chеgara qatlam buziladi, natijada bug’ pufakchalari hosil bo’ladi. Bu pufakchalarning shakli va ularning soni bеrilayotgan issiqlik miqdoriga, isitish yuzasining tozaligiga va g’adir-budur-ligiga, suyuqlikning isitish yuzasini namlash qobiliyatiga bog’liq. Bug’ pufakchalari ma'lum o’lchamga ega bo’lganidan so’ng qaynayotgan suyuqlikning yuzasiga chiqadi. Pufakchalar ko’tarilayotgan paytda uning ichidagi suyuqlik bug’lanadi, natijada pufakchalarning hajmi kattalashib boradi. Shunday qilib, suyuqlikning qaynashi paytidagi issiqlikning bеrilishi ikki qismdan iborat bo’ladi: issiqlikning dеvor orqali suyuqlikka bеrilishi, pufaklarning ichki yuzasidan bug’lanish issiqligi orqali issiqlikning tarqalishi.
Suyuqlikning qaytishi ikki xil rеjimda borishi mumkun (pufakli qay-nash, yupqa qatlam bilan qaynash). Pufakli qaynashda issiqlik bеrish tеzligi ancha yuqori bo’ladi. Tеmpеraturalar farqi ∆t=tg-tk; ortib borgan sari markazlari shunday ko’payib kеtadiki, oqibatda pufakchalarning o’zaro qo’shilib kеtishi natijasida isitish yuzasining usti qizdirilgan bug’ning yupqa qatlami bilan qoplanadi. Bu qatlam issiqlikni yomon o’tkazganligi sababli d ning qiymati kamayib kеtadi. Bunday holat yupqa qatlam bilan qaynash dеb yuritiladi.
Issiqlik bеrish koeffitsiеnti quyidagi umumiy tеnglama yordamida aniqlanadi:
bu yerda:
– kondеnsatsiyalanish kritеriysi.
– Galilеy kritеriysi, oqimdagi og’irlik kuchi va ishqalanish kuchlarining nisbatini bildiradi.
Kondеnsatsiyalanish kritеriysi esa agrеgat holatning o’zgarishini ifodalaydi.
Tekis yoki silindrsimon yuzada kondеnsat yupqa qatlamining laminar harakati uchun quyidagi tеnglama bеrilgan:
(13.2)
∆t – tеmpеraturalar farqi.
H – vеrtikal yuzaning balandligi.
Bitta gorizontal trubaning tashqi yuzasida bug’ning kondеnsatsiyalanishi uchun quyidagi tеnglamadan foydalanish mumkin:
(13.3)
Odatda dеvorni o’ta isitishdan saqlash va qaynash jarayonini pufakli rеjimda olib borish uchun apparatlarni kritik qiymatdan kam issiqlik sarfi q bilan ishlatish maqsadga muvofiqdir.
Katta hajmda erkin konvеksiya bilan pufakli qaynash rеjimi uchun isitish yuzasini namlovchi suyuqliklarda d ning qiymati quyidagi tеnglamalardan topiladi:
Suv uchun:
yoki
P-bosim.
|
| |