O‘zgarmas kuchlanish sathini siljitish qurilmasi

8.5. O‘zgarmas kuchlanish sathini siljitish qurilmasi
Integral kuchaytirgichlar bevosita bog‘langan bosqich sxemalari ko‘rinishida quriladilar. Bu vaqtda bosqichdan bosqichga o‘tganda signal doimiy tashkil etuvchisining o‘zgarishi kuzatiladi. Bu holat esa keyingi bosqichlarni ishlab chiqarishda qiyinchiliklar tug‘diradi. Bu kamchilikni bartaraf etish maqsadida o‘zgarmas kuchlanish sathini siljitish qurilmalari qo‘llaniladi. Ular sath transformatorlari deb ham ataladilar. Bu vaqtda sath siljitish qurilmasi signal o‘zgarmas tashkil etuvchisini keyingi bosqichga o‘zgarishlarsiz uzatishi kerak, ya’ni kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti 1 bo‘lishi kerak.
Operatsion kuchaytirgichlarda sathini siljitish VT1 tranzistorda bajarilgan emitter qaytargich asosida amalga oshiriladi. Uning emitter zanjiriga R1 rezistor va VT2 hamda VT3 tranzistorlarda bajarilgan barqaror tok generatorlari ulanadi (8.7 - rasm). Signal mavjud bo‘maganda kirish potensiali oldingi bosqich chiqish kuchlanishining o‘zgarmas tashkil etuvchisi qiymatiga teng bo‘ladi. chiqish potensiali siljitish sxemasi hisobiga kattalikka kamayadi. IE1 tok barqaror bo‘lganligi sababli siljish kuchlanishi ham o‘zgarmas bo‘ladi. Ixtiyoriy qiymatida chiqish potensiali nisbatlarni to‘g‘ri tanlash natijasida nolga teng qilinishi mumkin. BTG dinamik chiqish qarshiligi R1 dan ancha katta bo‘lganligi sababli, siljish sxemasida signal deyarli so‘nmaydi.
8.7 – rasm.
Differensial kuchaytirgichlar
Differensial kuchaytirgich (DK) deb ikki kirishga ega bo‘lgan kuchaytirgichga aytiladi. Uning chiqishidagi signal kirish signallari farqiga proporsional bo‘ladi.
8.8 – rasmda sodda simmetrik DK sxemasi keltirilgan. Kuchaytirgich ikkita simmetrik yelkaga ega bo‘lib, birinchi yelka VT1 tranzistor va RK1 rezistordan, ikkinchi yelka esa VT2 tranzistor va RK2 rezistordan tashkil topgan. Sxemaning dastlabki ish rejimi IE toki yordamida ta’minlanadi. Bu tokning barqarorligi esa barqaror tok generatori (BTG) tomonidan ta’minlanadi.
8.8 – rasm.
Mazkur sxema 8.5 – rasmdagi sxemaga aynan o‘xshashligini kuzatish mumkin. Buning uchun R2 va R3 rezistorlarni VT1 va VT2 tranzistorlar bilan almashtirish va R1= RK1, R4= RK2 deb hisoblash kerak. Agar RK1 va RK2 qarshiliklar bir – biriga teng bo‘lsa va VT1 tranzistor parametrlari VT2 niki bilan bir xil bo‘lsa, u holda bu sxema simmetrik bo‘ladi.
Amaliyotda to‘rtta ulanish sxemalardan ixtiyoriy biridan foydalanish mumkin: simmetrik kirish va chiqish, simmetrik kirish va nosimmetrik chiqish, nosimmetrik kirish va simmetrik chiqish, nosimmetrik kirish va chiqish. Simmetrik kirishda kirish signali manbai DK kirishlari orasiga (tranzistorlarning bazalari orasiga) ulanadi. Simmetrik chiqishda yuklama qarshiligi DK chiqishlari oralig‘iga (tranzistorlarning kollektorlari orasiga) ulanadi.
Shuni ta’kidlash kerakki, DK kuchlanishlari qiymati (moduli bo‘yicha) bir – biriga teng bo‘lgan ikkita manbadan ta’minlanadi. Ikki qutbli manbadan ta’minlanish sokinlik rejimida umumiy shinagacha tranzistor baza potensiallarini kamaytirishga imkon beradi. Bu holat DK kirishlariga signallarni qo‘shimcha sath siljitish qurilmalarini kiritmasdan uzatishga imkon yaratadi.
Ikkala yelka ideal simmetrikligida kirish signallari mavjud bo‘lmaganda ( =0, =0) kollektor toklari va tranzistorlarning kollektor potensiallari bir xil bo‘ladilar, chiqish kuchlanishi esa =0. Sxema simmetrik bo‘lganligi sababli, tranzistor xarakteristikasining sabablarga bog‘liq bo‘lmagan ravishda ixtiyoriy o‘zgarishi, ikkala yelka toklarinig bir xil o‘zgarishiga olib keladi. Shu sababli sxema balansi buzilmaydi va chiqish kuchlanishi dreyfi deyarli nolga teng bo‘ladi.
DK ikkala kirishiga fazasi va amplitudalari bir xil bo‘lgan signal (sinfaz signal) berilsa = , yelkalarning simmetrikligi va BTGning mavjudligi tufayli kollektor toklari o‘zgarmaydi va ular o‘zgarishsiz va bir - biriga tengligicha qoladi.
bu yerda - emitter tokining uzatish koeffitsienti.
Demak, kollektor potensiallari tengligicha qoladi, chiqish kuchlanishi esa . Bu deganiki, idel DK sinfaz kirish signallariga sezirsiz.
Agar kirish signallari amplitudasi bo‘yicha bir xil, lekin fazalari qarama – qarshi bo‘lsa, u holda ular differensial deb ataladi. Differensial signal ta’siri natijasida bir yelkadagi tok ikkinchi yelkadagi tok kamayishi hisobiga ortadi , chunki toklar yig‘indisi doim . Bir tranzistor kollektori potensiali kamayadi, ikkinchisiniki esa xuddi shu qiymatga kamayadi. DK chiqishida potensillar farqi hosil bo‘ladi, demak, chiqish kuchlanishi .
Umumiy emitter ulanish sxemasida ishlaydigan kuchaytirgich tahlili natijalaridan foydalangan holda, differensial signal (simmetrik kirish va chiqishga ega bo‘lgan) ning kuchaytirish koeffitsienti qiymatini olamiz
Ideal DKlarda sinfaz signallarni so‘ndirish natijasida nol dreyfi mavjud bo‘lmaydi. Turli temperatura o‘zgarishlari, shovqinlar va navodkalar sinfaz signal bo‘lishi mumkin. Real DKlarda yelkalarning absolyut simmteriyasiga erishish mukin emas, shuning uchun nol dreyfi mavjud bo‘lib, u juda kichik qiymatga ega bo‘ladi. Differensial kirishda, ya’ni kirish simmetrik bo‘lganda, DK kirish qarshiligi sxemaning chap va o‘ng yelkalari kirish qarshiliklari yig‘indisiga teng bo‘ladi, chunki bu qarshiliklar signal manbaiga nisbatan ketma – ket ulanadi. Shunday qilib, , bu yerda - UE sxemasida ulangan tranzistorning kirish qarshiligi. kattaligi tranzistorning sokinlik toki Ib ga bog‘liq bo‘ladi. Shuning uchun kirish signalini oshirish uchun kuchaytirgichni kichik toklar rejimida ishlatish kerak.
Differensial kuchaytirgichning kuchaytirish koeffitsienti kirish signallar generatorining ulanish va chiqish signalining o‘lchanish usuliga bog‘liq.
DK kuchaytirish koeffitsienti simmetrik kirishda ham, nosimmetrik kirishda ham bir xil bo‘ladi.
Nosimmetrik chiqishda yuklama qarshiligi bir uchi bilan bir tranzistor kollektoriga, ikkinchi uchi bilan esa – umumiy shinaga ulanadi. Bu vaqtda KU simmetrik chiqishdagiga nisbatan 2 martaga kichik bo‘ladi.
Yuklama qarshiligi ikkinchi chiqish va umumiy shina oralig‘iga ulangan bo‘lsin. Agar kirish signali 1 kirishga uzatilsa, u holda chiqish signali fazasi kirish signali fazasiga mos keladi. Bu vaqtda 1 kirishga “inverslamaydigan” kirish nomi beriladi. Agar kirish signali 2 kirishga uzatilsa, u holda chiqish va kirish signallari fazasi bir – biriga qarama –qarshi bo‘ladi va 2 kirish “inverslaydigan” kirish deb ataldi.
Kichik kirish toklariga ega bo‘lgan maydoniy tranzistorlar qo‘llash natijasida differensial kuchaytirgich kirish qarshiligini sezilarli oshirish mumkin. Bu vaqtda r–n bilan boshqariladigan maydoniy tranzistorlarga katta e’tibor qaratiladi. r–n bilan boshqariladigan, kanali n–turli maydoniy tranzistorlarda bajarilgan DK sxemasi 8.9 – rasmda keltirilgan. Barqaror tok generatori VT3 va RI da bajarilgan. RSIL1 i RSIL2 rezistorlari VT1 va VT2 tranzistor zatvorlariga boshlang‘ich siljishni berish uchun mo‘ljallangan.
8.9 – rasm.
|