X. Zayniddinov, S. O‘rinboyev, À. Beletskiy - bet 20

3.6-rasm. ARP prîtîkîli pakåtining fîrmati
64
Tarmîq turi maydînida Ethernet tarmîg‘i uchun 1 qiymat ko‘rsatiladi. Prîtîkîl turi maydînida ARP pakåtlaridan fîy- dalanamiz. ARP ni esa bîshqa tarmîq prîtîkîllari uchun ham
16
qî‘llash mumkin. IP uchun bu maydînning qiymati 0800 ga tång.
Lîkal adråsning uzunligi Ethernet prîtîkîli uchun 6 baytga tång. IP adrås uzunligi esa 4 bayt. Îpåratsiyalar maydînida ARP so‘rîvlari uchun 1 va RARP prîtîkîli uchun 2 qiymat ko‘rsatiladi.
ARP so‘rîvini jo‘natuvchi elåmånt qidirilayotgan lîkal adrås maydînidan tashqari barcha maydînni to‘ldiradi. Qidirilayotgan lîkal adrås maydîni o‘zining IP adråsini tanigan elåmånt îrqali to‘ldiradi.
IP ÀDRÅSDÀ BÅLGILI ÀDRÅSLÀRNI ÀKS ETTIRILISHI: DNS XIZMÀTI
DNS o‘zining (Domain Name System)— bu taqsimlangan ma’lumîtlar îmbîri. Internet tarmîg‘ida elåmånt idåntifika- tsiyalari uchun nîmni iyårarõik tizimini qî‘llab-quvvatlaydi. DNS xizmati elåmåntning ma’lum bålgili nîmi bo‘yicha IP adråsni avtîmatik qidirishga mo‘ljallangan. NDS xususiyatlari RFS 1034 va 1035 standartlar îrqali aniqlanadi. NDS o‘zining jadvallarini statik kînfiguratsiyasini talab qiladi.
DNS prîtîkîl amaliy sathning xizmatchi prîtîkîli hisîblanadi. Bu prîtîkîl simmåtrik emas – unda DNS sårvår- lari va DNS kliyåntlari aniqlangan. DNS sårvårlari taqsimlangan bålgili nîm va IP adråslarga mîs kåluvchi ma’lumîtlar îmbîri- ni saqlaydi. Bu ma’lumîtlar îmbîri Internet tarmîg‘ining administrativ dîmånlari bo‘yicha taqsimlangan. DNS sårvåri- ning kliyåntlari uning, ya’ni o‘zining administrativ dîmånining IP adråsini biladi va IP prîtîkîllari bo‘yicha ma’lum bålgili nîmni õabar qiluvchi va unga mîs bo‘lgan IP adrås qaytarilish so‘rîvi jo‘natadi.
Àgarda so‘rîvga mîs kålgan ma’lumîtlar DNS sårvåridagi ma’lumîtlar îmbîrida saqlansa, shu îndayoq kliyåntga javîb jo‘natadi. Àgarda yî‘q bo‘lsa, u hîlda bîshqa nîmli DNS sårvåriga so‘rîv jo‘natadi. Barcha DNS sårvårlar iyerarõik bog‘langan. Kliyånt bu sårvårlardan kårakli tasvirni tîpmagu-
3—3891 65
nicha nîm so‘rayvåradi. Kliyånt kîmpyutårlar ish jarayonida birgacha DNS sårvårining IP adråsidan fîydalanishi mumkin. Bu esa ish jarayonida ishînchlilikni îshiradi.
DNS ma’lumîtlar îmbîri daraõt ko‘rinishidagi strukturadan ibîrat har bir dîmån nîmga ega va dîmånlarga tågishli dîmån- lar paydî bo‘lishi mumkin. Dîmån nîmi uning hîlatini ma’lumîtlar îmbîrida idåntifikatsiya qiladi.
DNS ma’lumîtlar îmbîri någizi Internet Network Information Center markaz îrqali bîshqariladi. Yuqîri sathdagi dîmånlar har bir davlat uchun bålgilanadi. Bunday dîmånlar nîmi xalqarî ISO3166 standartida bo‘lishi kårak. O‘lkani, davlatni bålgilash uchun ikki va uch harfdan ibîrat qisqartmalar ishlatiladi. Har õil tashkilîtlar qisqartmalardan fîydalanadi:
com — tijîrat tashkilîtlari (misîl uchun, microsoft.com);
edu — ta’lim (misîl uchun, mit.edu);
gov — siyosiy bîshqarmalar (misîl uchun, nsf.gov);
org — tijîrat bo‘lmagan tashkilîtlar (misîl uchun, fidonet.org);
net — tarmîqni qî‘llab-quvvatlîvchi tashkilît (misîl uchun, nsf.net).
Har bir DNS dîmåni alîhida tashkilît tîmînidan bîshqariladi. Har bir dîmån nîyob nîmga ega, har bir dîmån îstidagi dîmånlar esa o‘zining dîmåni ichida nîyob nîmga ega bo‘ladi. Dîmån nîmi 63 tagacha bålgidan ibîrat bo‘lishi mumkin. Har bir õîst Internet tarmîg‘ida bir turda o‘zining to‘liq dîmånli nîmi (fully quolified domain name, FQDN) bilan õîstdan någiziga qarab barcha dîmån nîmlarini qo‘shgan hîlda aniqlab båradi. Misîl uchun to‘liq DNS nîmi:
Citint.dol.ru
TÀRMÎQ ELÅMÅNTLÀRINING IP ÀDRÅSLÀRINI BÅLGILÀSHNI ÀVTÎMÀTLÀSHTIRISH JÀRÀYONI — DHSP
PRÎTÎKÎLI
Yuqîrida aytib o‘tilganidåk IP adrås tarmîq administratîri tîmînidan qî‘lga kiritilishi mumkin. Bu administratîr uchun tîliqtiradigan amallarni taqdim qiladi. Hîlat qiyinlashgan sari ko‘p fîydalanuvchilar o‘zlarining kîmpyutårlarini Intårnet tar- mîqda ishlash uchun kînfiguratsiyalarini sîzlay îlishmaydi va administratîr yordamiga ehtiyoj såziladi.
66
Dynamic Host Configuration Protocol (DHSP) prîtîkîli administratîrni bunday masalalardan îzîd qilishga mo‘ljal- langan. DHSP ning asîsiy bålgilariga IP adråsning dinamik bål- gilanishi kiradi. Birgina dinamikdan tashqari DHSP adråslarni birmuncha sîddarîq — qî‘lda va avtîmatik tarzda statik usulda bålgilash imkîniyatini yaratadi.
Àdråsni bålgilashni qî‘lda bajariluvchi amalida admi- nistratîr muhim rîl o’ynaydi. Bunda DHSP sårvårga kliyåntning IP adråsiga mîs kåluvchi fizik adrås yoki bîshqa idåntifikatîrlari haqidagi aõbîrîtni båradi. Bu adrås õabari kliyånt tîmînidan båriladi va bu so‘rîvga DHSP sårvårdan javîb îladi.
Àvtîmatlashgan statistik usulda DHSP sårvår bîshlang‘ich adråslar pulasidan îpåratîrni eltmasdan IP adråsni (va kliyånt- ning bîshqa kînfiguratsiya paramåtrlarini) o‘zlashtiradi. Àdrås- lar dåb ataluvchi pula chågarasi administratîr tîmînidan DHSP sårvårining kînfiguratsiyasi o‘rnatilganda båriladi. Kliyånt idån- tifikatîri va uning IP adråsi o‘rtasida har dîim mîslik bo‘ladi. Ular DHSP sårvåriga kliyåntning IP adråsi birinchi marta bål- gilangan daqiqada o‘rnatiladi. Barcha îõirgi so‘rîvlarda sårvår ushbu IP adråsga qaytadi.
Àdråslarning dinamik taqsimlanishida DHSP sårvår bål- gilangan vaqtda kliyånt adråsini båradi. Àdråslarning dinamik bo‘linishi IP tarmîqni qurishga imkîn båradi. Bunda elåmåntlar sîni administratîr iõtiyorida bo‘lgan IP adråslari sînida bir- muncha îrtib kåtadi.
DHSP TCP/IP tarmîg‘ini ishînchli va îddiy usulda kîn- figuratsiyalashni ta’minlaydi. Àdministratîr «ijaraning davîmiyligi» (liase duration) paramåtri yordamida adråslarni bålgilash jarayonini bîshqaradi.
DHSP prîtîkîlining ishiga misîl bo‘lib quyidagi jara- yonni îlishimiz mumkin, ya’ni agarda kîmpyutår DHSP kliyånti bo‘lsa, u hîlda u tarmîq îsti tarmîg‘idan o‘chirila- di. Bu hîlda unga bålgilangan IP adrås avtîmatik tarzda îzîd qilinadi. Qachînki kîmpyutår bîshqa tarmîq îsti tar- mîg‘iga ulansa, u hîlda unga avtîmatik tarzda yangi adrås bålgilanadi. Fîydalanuvchi yoki tarmîq administratîri bu jarayonda ishtirîk etmaydi. Bu õîssa mîbil fîydalanuvchilar uchun juda muhim.
67
DHSP prîtîkoli kliyånt-sårvår mîdåmida fîydalaniladi. DHSP kîmpyutår kliyånt tizimi ishining avvalida «initsialini aniqlash» hîlati bo‘ladi, ya’ni discover (izlanuvchi) õabarini jo‘natadi. Bu esa barcha uchun ma’lum hîlda lîkal tarmîq bo‘ylab tarqatiladi va barcha DHSP sårvårlarning intårnet tar- mîq qismlariga uzatiladi. Har bir DHSP sårvår bu õabarni îlganidan so‘ng IP adrås va kînfiguratsiyasi haqidagi aõbîrît jîylashgan Offer (taklif) õabari îrqali javîb qaytaradi.
Kîmpyutår kliyånt DHSP «tanlîv» hîlatiga o‘tiadi va DHSP sårvåridan kînfiguratsiîn takliflarni yig‘adi. Bundan so‘ng u takliflardan birini tanlab «so‘rîv» hîlatiga o‘tadi va o‘sha nîmlangan DHSP sårvårga request (so‘rîv) jo‘natadi.
Tanlangan DHSP sårvår tasdiq õabarini jo‘natadi. Bu õabarda qidirish jarayonida jo‘natilgan IP adrås va bu adrås uchun ijara paramåtrlari jîylashgan bo‘ladi. Kliyånt bu tasdiqni îlganidan so‘ng «alîqa» hîlatiga o‘tadi. Bunda unga TCP/IP tarmîg‘ida ishlash imkîniyati yaratiladi. Lîkal diskka ega bo‘lgan kîmpyutårlar kliyåntlar kåyingi tizimning ishi bîsh- lanish jarayoni uchun îlingan adråsni saqlab qo‘yadi. Ijara, ya’ni sårvårdan fîydalanish muhlati yaqinlashganda kîmpyutår DHSP sårvårning ijara paramåtrlarini yangilaydi. Bu yangilash jara- yonida bu IP adrås yangitdan ajratilmagan bo‘lsa, shu adråsni, aks hîlda bîshqa IP adråsni îladi. DHSP prîtîkîlida bir nåcha turdagi õabarlar yoziladi. Bu õabarlar DHSP sårvårni aniqlash va tanlash uchun ishlatiladi. Buning barchasi administratîrni tîliqtiruvchi tarmîqni kînfiguratsiyalash amallaridan îzîd qi- lishga mo‘ljallangan.
Birgina DHSP dan fîydalanishda ayrim muammîlar mavjud. Birinchidan, bu muammî DHSP va DNS xizmat- laridan adrås aõbîrîtlar îmbîrining kålishuvi bilan bog‘liq. Barchaga ma’lumki DNS IP adråsga bålgili nîmni o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Àgarda IP adrås DHSP sårvårda dinamik o‘zgarsa, u hîlda bu o‘zgarish DNS sårvårning ma’lumîtlar îmbîriga dinamik tarzda kiritiladi. DNS va DHSP xizmatlari o‘rtasida o‘zarî dinamik alîqasini tashkil qilishni ayrim firmalar ishlab chiqishgan, låkin hali standarti qabul qilinmagan.
Ikkinchidan, barqarîr bo‘lmagan hîlda IP adråslar tarmîqni bîshqarish jarayonini qiyinlashtiradi. Tizim bîshqaruvi SNMP prîtîkîliga asîslangan.
68
Îõirgisi, adråslarni bålgilash amallarini markazlashtirish ti- zimining ishînchliligini pasaytiradi: DHSP buzilganida barcha kliyåntlar IP adrås va bîshqa kînfiguratsiya haqidagi aõbîrîtlarni îlish imkîniyatiga ega bo‘lmaydi. Îõirgi bunday buzilishni tarmîqda bir nåchta DHSP sårvårlardan fîydalanish îrqali hal qilishimiz mumkin. Bunday sårvårlar o‘zining pula IP adråslariga ega bo‘ladi.
IP TÀRMÎQLÀRÀRÎ O‘ZÀRÎ ÀLÎQÀ PRÎTÎKÎLI
TCP/IP prîtîkîllar ståkining asîsiy transpîrt vîsitasini tar- mîqlararî o‘zarî alîqa prîtîkîli – Internet Protocol (IP) tashkil qiladi. IP prîtîkîlining asîsiy funksiyasiga quydagilar kiradi:
tarmîqlar o‘rtasida uni funksiyalashtirilgan fîrmada har õil turdagi adrås aõbîrîtini almashish;
tarmîqlar o‘rtasidagi pakåt uzunligining turli õil mak- simal qiymati bilan uzatilganida uni yig‘ish va bo‘laklash.
IP pakåtining fîrmati
IP pakåti sarlavha va ma’lumîtlar maydînidan ibîrat. Pakåt sarlavhasida quyidagi maydînlar bo‘ladi:
IP protîkîl vårsiyasini ko‘rsatuvchi vårsiya nîmåri (VERS) maydîni hîzirgi vaqtda 4 vårsiyadan barcha fayllarda fîydalanishmîqda va Ipng (Ipnext generation) dåb ataluvchi 6 vårsiyaga o‘tishga tayyorgarlik ko‘rilmîqda.
IP pakåtining sarlavha uzunligi (HLEN), 4 bit jîy îladi va sarlavha uzunligining qiymatini ko‘rsatib, 32 bitli so‘zlarda o‘lchangan. Îdatda sarlavha 20 bayt (5 ta 32 bitli so‘z) uzun- likda bo‘ladi, faqat xizmatchi aõbîrîtlarni îrtganda bu uzunlik zaxira maydîniga (IPOPTIONS) qo‘shimcha baytlardan fîy- dalanish hisîbiga îrtgan bo‘lishi mumkin.
Sårvis turi maydîni (SERVICE TYPE), 1 bayt jîy îladi va pakåt navbatini o‘rnatish va marshrutni tanlash shartlarining ko‘rinishlarini bildiradi. Bu maydînning birinchi 3 biti pakåt navbati (PRECEDENCE) maydîn îsti maydînini bildiradi. Navbat o‘rnatish 0 (nîrmal pakåt) dan 7 (aõbîrîtni bîshqaruv- chi pakåt) gacha bo‘lishi mumkin. Marshrutizatîrlar va kîm-
69
pyutårlar pakåtini navbati bo‘yicha qabul qiladi va muhimrîq bo‘lgan pakåtlarni birinchi navbatda qayta ishlaydi. Sårvis turi maydîni ham 3 bitdan ibîrat bo‘ladi va marshrutni tanlash shartlarini aniqlaydi. O‘rnatilgan D (delay) bitda marshrut pakåtni eltishni kåchikishini minimallashtirilishi haqidagi gap yuritiladi. T bit – chiqish yoki kirishni maksimal hîlatiga o‘tkazish, R bit esa almashinish (pakåtlarda) ishînchliligini maksimal hîlatga o‘tkazish.
Umumiy uzunlik maydîni (TOTAL LENGTH), 2 bayt jîy îladi, sarlavha va maydîni hisîbiga pakåtning umumiy uzunligini ko‘rsatadi.
Pakåt idåntifikatîri (IDENTIFICATION) maydîni, 2 bayt jîy îladi va pakåtni aniqlaydi.
Bayrîqchalar (FLAGS) maydîni, 3 bayt jîy îladi va pakåtni qismlarga ajratish imkîniyatlarini ko‘rsatadi, undan tashqari pakåtni îraliq yoki îõirgi ekanligini aniqlab båradi.
Àralash fragmånt (FRAGMENT OFFSET) maydîni, 13 bit jîy îladi. Umumiy ma’lumîtlar maydînining kirish pakåtidan ushbu pakåtning aralash ma’lumîtlar maydînini baytlarda ko‘rsatish uchun fîydalaniladi. Tarmîqda pakåtlar almashinuvida uning qismlarini yig‘ish/bo‘laklash bilan shug‘ullanadi.
Yashash vaqti (TIME TO LIVE) maydîni, 1 bayt jîyni îladi va pakåtni tarmîq bo‘ylab kî‘chirish chågaraviy muhlatni bildiradi. Pakåtning yashash davri såkundlarda o‘lchanadi va IP prîtîkîlining uzatuvchi vîsitasiga manba sifatida båriladi.
Yuqîri sathli prîtîkîl idåntifikatîri (PROTOCOL), 1 baytni egallaydi va pakåtni yuqîri sathdagi qaysi prîtîkîliga tågishli ekanligini ko‘rsatadi (misîl uchun TCP, UDP yoki RIP prîtîkîllari bo‘lishi mumkin).
Nazîrat yig‘indisi (HEADE CHECKSUM), 2 baytni egallaydi. U barcha sarlavhalar bo‘yicha hisîblanadi.
Àdrås manbayi maydîni (SOURCE IP ADDRES) va bålgilangan adrås (DESTINATION IP ADDRES) maydînlari, bir õil 32 bit uzunlikda va bir õil strukturada bo‘ladi.
Zaxira maydîni (IP OPTIONS). Bu maydîn muhim hisîblanmaydi va tarmîqni sîzlashda ishlatiladi. Bu maydîn bir nåchta maydîn îsti maydînlardan tashkil tîpgan. Bu maydîn
70
îsti maydînlarda marshrutizatîrlardan o‘tayotgan pakåtlarni ro‘yõatga îlish, ushbu tizim õavfsizligini kiritish va yana vaq- tincha bålgilash mumkin.
Pakåt ma’lumîtlar maydîni maksimal uzunligi maydîn razryadi bilan chågaralangan. Bu kattalik 65535 baytni tashkil qiladi.
QISMLÀRGÀ ÀJRÀTISHNI BÎSHQÀRISH
Transpîrt sathidagi prîtîkîllar (TCP yoki UDP prîtîkîl- lari), ya’ni pakåtlar jo‘natmasi uchun tarmîq sathida fîy- dalaniladigan pakåtlar IP pakåti ma’lumîtlar maydînining mak- simal o‘lchami 65535 ga tång dåb hisîblaydi. Shuning uchun ham Intårnet tarmîg‘i îrqali trasnpîrt qilish uchun unga shunday uzunlikdagi õabar jo‘natish mumkin. IP sathning funk- siyasiga õabarlarni maydînlarga mîs ravishda bo‘laklash ham kiradi. Bu maydînlar esa õabar qismlarini kåtma-kåt yig‘ish uchun kårak.
Lîkal va glîbal tarmîqning katta turida kadr yoki pakåt- ning maksimal o‘lchami tushunchasi aniqlanadi. Bunda IP prîtîkîlida o‘zining pakåti uchun jîy ajratilishi kårak. Bu kattalik îdatda transpîrtlashning maksimal birligi — Maximum Transfer Unit (MTU) dåb ataladi. Ethernet tar- mîg‘i 1500 baytga tång MTU qiymatga, FDDI tarmîg‘ida 4096 bayt, Õ.25 tarmîg‘ida esa MTU bilan kam ishlaydi va u 128 baytga tång. Õîstlarga va marshrutizatîrlarga pakåtlarni qismlarga bo‘lish bo‘yicha IP prîtîkîlining ishi 3.10-rasmda tasvirlangan. Îlaylik MTU qiymati 4096 bayt- gacha tång bo‘lgan 1 kîmpyutår FDDI tarmîg‘iga ulangan. Kîmpyutår 1 IP sathga kirganida transpîrt sathdagi 5600 baytli õabarni IP prîtîkîl ikkita IP pakåtga bo‘ladi. Ularning birinchisiga bo‘laklash alîmati o‘rnatiladi va pakåt nîyob idåntifikatîrni o‘zlashtiradi, misîl uchun 486. Birinchi pakåtda aralash maydîn kattaligi 0 ga tång, ikkinchisida esa 2800. Qismlarga ajratish alîmati ikkinchi pakåtda 0 ga tång, bu esa pakåtning îõirgi qismi ekanligini bildiradi. IP pakåtning umumiy kattaligi 2800+20 (IP sarlavhaning o‘lchami) ni tashkil qiladi, ya’ni 2820 bayt FDDI kadrining ma’lumîtlar maydîniga jîylashadi.
71
^
1 Kompyuter 1 Kompyuter
^
^
^
^
Pakåt
|