II BOB. Sun’iy intellekt va Prolog tili

II BOB. Sun’iy intellekt va Prolog tili.
2.1 Sun’iy intellekt sohalari
Intellekt tushunchasi ta’rif uchun bag‘oyat qiyin tushunchalar sirasiga kiradi. Uzoq asrlar davomida insoniyatning eng zehni o‘tkir ilm peshvolari intellektning aynan nima ekanligi haqida muttasil ilmiy-falsafiy munozaralar yuritib kelishgan. Lekin bundayin ilmiy bahslar qanchalik darajada keskin yoki murakkab bo‘lmasin, ularda o‘ziga xos mutlaq yakdillik bor edi: intellekt – insongagina xos bo‘lgan oliy tushuncha o‘laroq qaralardi. Basharti, biror adabiy yoki fantastik asarda insondan o‘zga mavjudod yoki narsaning ong va tafakkur sohibi bo‘lishi, qisqacha aytganda – intellektga egaligi haqida gap borsa hamki, bu o‘z nomi bilan badiiy to‘qima yoki, fantastik uydirmadan nariga o‘tmagan. Suqrotdan boshlab, Eynshteyngacha bo‘lgan davrlarda hatto eng yuksak zakovatli olimlarda ham intellektning sun’iy bo‘lishi mumkinligi haqida jo‘yali jiddiy ilmiy fikrning o‘zi bo‘lgan emas...
Biroq, XX asrning dastlabki choragidan boshlab vaziyat butunlay o‘zgardi. Aniqrog‘i, insoniyat o‘z xizmati uchun elektron hisoblash mashinalari – kompyuterlarni joriy qila boshlar ekan, intellekt masalasidagi bahslar ham yangi o‘zanga burildi. Insoniyat o‘z qo‘li bilan yaratilgan intellektual mashinalar – kompyuterlar, robotlar va boshqa shunga o‘xshash mexanik–elektronik tizimlar tomonidan muayyan intellektual salohiyat taqozo etuvchi masalalarni mustaqil hal etishi, o‘zi qaror qabul qilishi va vaziyatga qarab o‘z hatti-harakatlarini muvofiqlashtira olishi mumkinligi kabi intellektual “hislatlari” bilan yuzma-yuz keldi. O‘shanda ilk bora intellektning yasama shakli, ya'ni – sun’iy intellekt haqidagi bahslar o‘rtaga chiqqan edi. Keling, ushbu maqolada biz ham yana bir bora o‘sha muhim va qiziq masalaga – sun’iy intellekt masalasiga murojaat etib ko‘ramiz.
Avvalo “sun’iy intellekt” tushunchasining o‘zi haqida. “Sun‘iy” so‘zining ma’nosi ayon: u kelib chiqishiga ko‘ra tabiiy bo‘lmagan narsani, ya'ni, inson qo‘li bilan yaratilgan narsalarni nazarda tutadi. “Intellekt” so‘zini esa bundayin oson ta’riflashning imkoni yo‘q. Lug‘atlarda uning ma’nosi juda xilma-xil beriladi. Masalan, intellektni “qaror qabul qila olish qobiliyati”, “anglash qobiliyati” kabi qisqa va lo‘nda ta’riflaridan tashqari, “bilish, idrok qilish va tahlil asosida, hamda, yig‘ilgan tajriba hamda ko‘nikmalar vositasida yangi vaziyatlarga moslasha olish” kabi uzundan uzoq ta’riflari ham bor. Ilmiy atama holidagi “sun’iy intellekt” tushunchasi esa ilk bora 1956 yilda, Stenford universitetida o‘tkazilgan ilmiy anjumanda inglizcha “artificial intelligence” (AI) tarzida ilm-fanga taklif qilingan edi. Shundan buyon mazkur tushuncha ilmiy jamoatchilik orasida mustahkam o‘rnashib qoldi.
Aytib o‘tganimizdek, sun’iy intellekt borasidagi jiddiy munozaralar ilk EHMlarning paydo bo‘lishi bilan ibtido oladi. Lekin yanada teranroq nazar tashlasak, intellektual masalalarni hal qilish vazifasini insondan boshqa obyetklarga yuklashga qaratilgan urinishlar ancha avvalroq – Paskal va Leybnitslar davridan boshlangan. Chunonchi Leybnits 1672 yilda mashhur golland olimi Gyugens huzurida mehmonda bo‘ladi va uning kun tartibining katta qismini, ilmiy tadqiqotlarning faqat matematik jihatiga tegishli bo‘lgan murakkab hisob-kitoblarni qo‘lda bajarish amaliyoti band qilayotganini ko‘radi. Leybnits Gyugensga achinish bilan shunday yozgan edi: «Bu shunday ajoyib odamlarga nomunosib holat; U boshqalarga, masalan, mashinaga ishonib topshirish mumkin bo‘lgan hisoblash ishlarini xuddi qullar kabi, o‘zi bajarmoqda...» E’tibor bering: Leybnits “qullar kabi” iborasini qo‘lladi. U uzundan-uzoq va hajman ulkan murakkab matematik hisoblash amallarini olimning qimmatli vaqtini band etmasdan, biror mashinaga topshirish mumkinligi va bu orqali olimning diqqat-salohiyatini ilm-fanning boshqa, yanada dolzarb masalalariga yo‘nalitirshga erishish kerakligini o‘ylab qolgan edi. Leybnits tez orada - 1694 yilda “arifometr” deb nomlangan o‘zining mexanik hisoblash mashinasini tayyorladi va uni ilm-fan namoyondalariga havola etdi. Shu tarzda, Paskal va Leybnits mashinalari mohiyatan intellektual masalalarni hal etishga qodir ilk sun’iy vositalar o‘laroq tarixga kirdi. Lekin ularni sun’iy intellektga ega mashinalar deb bo‘lmasdi. Chunki ular eng sodda arifmetik amallarni bajara olardi xolos. Ammo nima bo‘lganda ham, inson shu choqqacha istisnosiz ravishda faqat o‘zigagina xos bo‘lgan ongi, bilimi va tafakkuriga tayanib hal qilib kelgan intellektual masalalarni endilikda o‘zidan boshqa “birovga” – mashinaga topshirish uchun ilk qadamlar tashlangandi...
Ta’kidlanganidek, sun’iy intellekt haqida ilk haqiqiy jiddiy bahs-munozaralar elektron hisoblash mashinalarining paydo bo‘lishi bilan maydonga chiqa boshlagan. Mashinaning intellektga ega bo‘lishi mumkinligi haqidagi ilk jiddiy ilmiy tadqiqotlar esa, zamonaviy informatika fanlarining asoschisi sanaladigan inson – Brutan fizigi va matematigi Alan Tyuring nomi bilan bog‘liq. Tyuring sun’iy intellektning amalda imkonli yoki imkosiz ekanligini isbotlash uchun o‘z nomi bilan ataladigan (Tyuring testi) test taklif qiladi. Tyuring shunday deydi: agar mashina o‘zini har jihatdan fikrlaydigan mavjudotdek tutsa, u intellektga ega bo‘lishi kerak. Tyring testi quyidagicha o‘tkaziladi: inson va u bilan “suhbatlashishi” kerak bo‘lgan mashina (ya'ni, kompyuter), boshqa-boshqa xonalarga joylashtiriladi va ular bir-birini ko‘rmaydi (to‘g‘rirog‘i – inson kompyuterni ko‘rmaydi, zero, kompyuter shundoq ham insonni ko‘rish xossasiga ega emas). Ular orasida darchada monotor joylashtitladi. Inson o‘zi o‘tirgan xonadagi klaviaturadan, o‘zi istagan bir necha savollarni kompyuterga matn ko‘rinishida terib kiritadi va javob talab qila boshlaydi. Lekin u, aytganimizdek, devor ortida kompyuter yolg‘iz ekanini bilmaydi va savollarini narigi tarafda ham o‘zi kabi boshqa bir inson o‘qib javob qaytaradi deb o‘ylashi mumkin. Biroq, u kiritgan savollarga kompyuterning o‘zi, o‘ziga avvaldan yuklangan dastur-algoritmalriga ko‘ra javob qaytaradi. Tyuring testining mohiyati juda oddiy. Agar xonadagi inson, o‘zi bergan savollarga olgan javoblardan shubhalanmay, o‘zi bilan inson gaplashyapti deb hisoblasa, demak unga javob qaytargan mashinani sun’iy intellektga ega deb hisoblash mumkin. Muallif tomonidan 1950 yilda fanga taklif qilingan ushbu test, ilmiy jamoatchilik va ayniqsa faylasuflar orasida keskin shov-sguvga sabab bo‘ldi. Tanqidchilarning asosiy e’tirozi shunda ediki, mashina faqat savollarga to‘g‘ri javob bergani uchungina intellektga ega bo‘lib qolmaydi. Balki, intellekt boshqa o‘ziga xos jihatlarni – mulohaza, idrok va shunga o‘xshash ongli ravishda bajariladigan neyrofiziologik-ruhiy jarayonlar to‘plamini ham o‘z ichiga olish kerak. Sevinish, achinish, g‘azab va qo‘rquv singari insoniy hissiyotlarning mashinada ham bo‘lishi mumkinligi haqida esa, gap ham bo‘lishi mumkin emas. Tyuring testining sun’iy intellektning mavjudligini isbotlash uchun yetarli emasligini isbotlash uchun esa, Dip Syorl ismli faylasuf boshqa bir, lekin Tyuringnikiga o‘xshash test taklif qiladi. Syorl testi “Xitoycha xona” deb nomlangan. Syorl Xitoyning eng gavjum shaharlaridan birida, aytaylik, Shanxayning qoq markazidagi eng gavjum savdo markazida to‘rt tomoni zich berk bo‘lgan kichika xona qurishni va u joyga Xitoy tilidan mutlaqo bexabar bo‘lgan horijlik sayyohni o‘tkazishni taklif qiladi. Horijlik kishiga o‘z ona tili va Xitoy tili o‘rtasidagi mukammal lug‘at kitoblarni berishadi. Savdo markaziga kelgan qiziquvchan Xitoylar esa, ushbu g‘aroyib xonaga qilingan tuynukdan, ichkaridagi odamga Xitoy tili va ierogliflarida qog‘ozga xat yozib savol kiritishadi. Ichkaridagi asli horijlik bo‘lgan odam esa, o‘ziga berilgan savollarni avval lug‘atlar vositasida o‘z ona tiliga tarjima qiladi, keyin yana o‘sha lug‘at yordamida javob tuzib, tuynukdan tashqariga – savol muallifiga yo‘llaydi. Tashqaridagi Xitoylik esa javobni o‘qib, undan qoniqish yoki qoniqmasligidan qat’iy nazar, ichkaridagi odamning Xitoy millatiga mansub emasligini bilmaydi. Olgan javobiga ko‘ra esa, u o‘ziga javob qaytargan shahsni ham Xitoy deb o‘ylashi ehtimoli juda katta. Chunki u o‘zi bergan tilda javob oldi!...
Syorl va Tyuring testlari orasidagi bahs uzoq davom etdi. Lekin Tyuring ko‘p o‘tmay o‘z joniga qasd qilidi va bu boradagi bahslar biroz tinchib qoldi. Qanchalik qiziqarli bo‘lmasin, tyurin va Syorl zamoni bo‘lgan 50-60 yilldarda ham sun’iy intellekt masalasi shunchaki keskin ilmiy munozaralar ko‘rinishidan nariga o‘tmagan. Olimlar sun’iy intellektning haqiqiy “basharasi” bilan yaqin orada yuzma-yuz kelishlariga ishonishmas edi. Biroq, 1976 yilda ikki matematik olimlar - Kennet Appel (1932-2013) va Volfgang Xaken (1928 yilda tug‘ilgan) butun ilm-fan olamini hayratda qoldiruvchi bayonot bilan chiqish qilishdi. Ular “to‘rtta rang haqida”gi teoremani kompyuter vositasida isbotlashganini ma’lum qilishgan edi. To‘rtta rang haqidagi teoremaning mohiyati shundaki, u istalgan turdagi haritani faqat to‘rt xil ranglar bilan bo‘yash va bunda umumiy chegaraga ega bo‘lgan istalgan ikkita hudud turli xildagi ranglar bilan yaqqol farqlanib turishi kerak bo‘ladi. Appel va Xakenlarning bayonoti ikki karra syurpriz bo‘lib chiqdi. Birinchidan, ular matematika tarixida deyarli bir asrdan ziyodroq vaqt mobaynida isbotlanmay kelaytotgan muhim teoremani isbotlashgan bo‘lsa, ikkinchidan, ular o‘z isbotlarini o‘zlarining muayyan ilmiy mulohazalari va amaliy tajribalari vositasida emas, balki, o‘z davrining ilg‘or elektron hisoblash mashinasi sanalgan IBM 370-160 kompyuterida bajarishgan edi. Teoremani isbotlash uchun kompyutergan 1200 soat, boshqacha aytganda 50 kun vaqt kerak bo‘lgan.
O‘shanda olimlar endilikda haqiqatan ham mashinalar qandaydir bir ta’qiqlangan hududga qadam qo‘yagini haqida jiddiyroq o‘ylay boshlashdi. Mashina isnongagina xos bo‘lgan deduktuv fikrlash xossasini o‘zlashtirgandek edi go‘yo. Bosh ustiga u yuz yildan ortiqroq vaqt davomida eng zehni o‘tkir matematiklar ham tagiga yetolmagan murakkab masalani nisbatan qisqa muddatda – 50 kunda hal qilib beragndi. Appel va Xakenning olamshumul isbotlashidan 13 yil o‘tib, yana bir muhim matematik teorema – 10-chi tartibli loyihaviy tekislikning mavjud emasligini uzil-kesil isbotlovchi amaliyot CRAY kompyuteri vositasida bajarildi. 100 soatdan sal ortiq muddat davom etgan isbotlash jarayonida CRAY teorema talab qiladigan barcha holatlarni (ularning umumiy soni milliarddan ziyod) tahlil qilib chiqdi. Kompyuter, ya'ni, inson qo‘li bilan yasalgan mashina vositasida ikkinchi murakkab teoremaning isbotlanishi, sun’iy intellekt borasida jiddiy o‘zgarishlar davri kelganligidan darak berardi. Zero endilikda kompyuterlar shunchaki hisob-kitob bilan bog‘qliq matematik amallarni avtomatik bajarish bilan cheklanib qolmay, balki mulohaza yuritish va variantlar orasidan eng maqbulini tanlay olish bo‘rasida ham insonga dov berishga kirishishgandi. Lo‘nda qilib aytganda, mashinalarda avtomatik mulohaza qilish xossasi paydo bo‘ldi deb qarala boshlagandi.
Inttellektning sun’iy turi haqidagi bahslarning avj olishiga sabab bo‘lgan yana bir narsa – mashina hamda inson o‘rtasida yuksak intellektual salohiyatni taqozo etuvchi o‘yinlarni tashkil qilish, xususan kompyuter va grossmeyster o‘rtasida shaxmatni bahsini o‘tkazish g‘oyasi bo‘lgan. Shaxmat matematikada mumtoz kombinatorikaga oid murakkab masala sifatida qaraladi hamda, ilk EHMlarning paydo bo‘lishi bilanoq, barcha zamonlardagi dasturchilar orasida, shaxmat o‘yinini avtomatlashtirish borasida uncha-muncha urinishlar muttasil bo‘lib kelgan. Biroq shunga qaramay, uzoq vaqtgacha (hozir ham) kompyuterga oddiy inson shaxmatchini yengishga qodir intellktual uslublar tizimini yuklashga bo‘lgan urinishlar samarasiz ketmoqda. Tasavvur qiling, kompyuter dasturiga biz shaxmat o‘yini qoidalarini algoritmini kiritdik. Kompyuter esa, shaxmatda yuzaga keladigan har bir vaziyatdan eng optimal yurishni tanlashi kerak. Shaxmatdagi bo‘lishi mumkin bo‘lgan yurishlar miqdori esa 1012ribli raqam, boshqacha aytganda, bu butun koinotdagi elektronlar sonidan ham ziyod raqam deb qaraladi. Ya'ni, barcha ehtimoliy yurishlar variantlarini xotirada saqlay olishi uchun, kompyuter xotirasi koinotdek katta bo‘lishi kerak! Bu esa mutlaqo imkonsiz narsadir.
Ko‘rinib turibdiki, Xitoycha xona yoki, Tyuring testidan farqli o‘laroq, shaxmat borasidagi intellktual uslublarni mexanik vositada – kompyuterda immitartsiya qilishning imkoni yo‘q. Balkim siz kompyuter tomonidan jahonning eng yetakchi grossmeysteri – jahon chempioni Garri Kasparovni mag‘lub etilganini eshitgandirsiz va shu asosga ko‘ra, kompyuterning shaxmat salohiyatini yuqorida pasaytirib yuborganimizni aytmoqchi bo‘larsiz. Gap shundaki, o‘shanda (1996 yil) istisnosiz ravishda faqat shaxmat o‘yini uchun dasturlangan Deep blue superkomyuteri (!) avvaliga oltita partiyadan to‘rttasida Kasparovga yutqazgan (4:2)! Insonga qarshi, soniyasiga 100 millionta yurishni tahlil qila oladigan va eng maqbul variantni tanlay oladigan mashina qarshi chiqqan edi. Shunda ham Kasparov g‘olib chiqdi! Keyin esa Kasparovga qarshi, Deep Bluening yanada kuchaytirilgan, soniyasiga 200 million yurishnu tahlil qilib, eng maqbulini tanlay oladigan modifikatsiyasi qarshi qo‘yildi. Bu safar esa mashina g‘olib keldi. Lekin Kasparov piyodani qurbon qilish orqali qarshi hujumga o‘tishni rejalashtirgan holatda, kompyuter dasturi o‘rniga biror inson aralashib yurishni amalga oshirgan degan shubha mavjud. Zero kompyuter har qancha kuchli bo‘lmasin, bu kabi “ayyorona yurish”larning mohiyatini anglashi mumkin emas deb hisoblardi Kasparov. O‘yin yakunida u e’tirozini IBM kompaniyasiga ma’lum qilganida, kompaniya vakillari kompyuterning o‘yin davomida qilgan barcha yurishlari va uni mashina bosqichida bajarilishiga javob beruvchi barcha algoritmlarni chop etib, xolis ekspertlar guruhiga havola qilishga va’da berishgan edi. Lekin oradan mana qariyb 20 yil muddat o‘tsa hamki, IBM o‘sha o‘yin natijasinining algoritmik hisobotini yashirib, sir saqlab kelmoqda. Bu esa, itellektual o‘yinga g‘irromlik aralashgani haqidagi shubhalarni asosli deb qaralishini taqozo etadi. Ya'ni, insonni sun’iy intellekt emas, baribir, o‘zi singari insonning aralashuvi mag‘lub etgan bo‘lib chiqmoqda.
Agar basharti, kompyuterning shaxmatda odamni yutganini baribir tan olishga to‘g‘ri kelgan taqdirda ham, mashinaning intellektga ega ekanligi borasida boshqa bir, o‘xshash o‘yin-tajriba bilan tekshiruv o‘tkazish mumkin. Masalan, qoida va o‘ynalishiga ko‘ra shaxmatga juda yaqin bo‘lgan xitoycha Go o‘yini bor. Bu o‘yin shaxmatga qaraganda ancha sodda va yurishlar soni ham unchalik ko‘p emas. Lekin, Go o‘yinini mashina va inson o‘rtasida o‘tkazilsa, shaxmatdagidan farqli o‘laroq, bunda yosh, tajribasiz o‘yinchi ham kompyuterni juda osonlik bilan yutib qo‘ya oladi. Sababi shaxmatda muayyan donalarning qiymati turlicha va ularning yurishdan keyingi egallaydigan eng optimal vaziyatini tahlil qilish mumkin. Lekin go o‘yinida hamma donalarning qiymati bir xil va go taxtasi ham shaxmat taxtasidan ko‘ra deyarli 5 barobar kattaroq bo‘ladi. Shunga muvofiq yurishlar variantlari ham yanda ulkan raqamni hosil qiladi. Qolaversa, go o‘yinidagi har bir yurish keyingi yuzlab yurishlarga ta’sir qiladi. Kompyuter esa, qanchalik tezkor bo‘lmasin, bu darajadagi ko‘p variantlar ichidan eng maqbulini oldindan ko‘ra bilmaydi va tanlay olmaydi ham. Shunday ekan, sun’iy intellektning salohiyati insonniki bilan tenglasha olishi haqidagi gaplar yana soyada qolib keta boshlamoqda. Yuqoridagilardan xulosa qilsak, haqli savol tug‘iladi: kompyuter biz uchun (bizning o‘rnimizga) fikrlay oladimi?
Fikrlash jarayonini avtomatlashtirish masalasi ham sun’iy intellekt tushunchasi bilan uzviy bog‘liqlikka ega. Mashinaning fikrlashi birmuncha g‘ayrioddiy ko‘rinadigan g‘oyadir. Hozirgi kunda “intellektual” deb nomalanadigan mashinalarning, ya'ni, sun’iy intellekt “egalari”ning imkoniyatlari inson kabi fikrlash darajasida emas. Ulardan olinadigan eng maksimum natija, hozirda murkkab, uzoq vaqt talab qiluvchi va bir necha minglab xususiy va umumiy hollarni tahlil qilib chiqishni taqozo etuvchi ilmiy farazlarni, asosan matematik teoremalarni va shunga o‘xshash ho kazolarni muayyan shartlar asosida tezkorlik bilan tekshirib, natiajsini ma’lum qilish bo‘lmoqda xolos. Ba’zan turli OAVlar orqali og‘iz ko‘pirtirib shov-shuv qilinayotgan robot-androidlarning ham intellektual salohiyati aytaylik o‘rtamiyona bilim darajasidagi o‘rta maktab bitiruvchisining bilim darajasichalik emasdir. Shunga qaramay, shubhasiz, intellektual tizimlar hozirdayoq inson og‘irini yengil qilishda, ma’nan mushkul va kuchli aqliy zo‘riqishni talab qiluvchi ishlarni osonlashtirish va eng muhimi havfsizlashtirishda ular yaqin yordamchimizga aylanib bormoqda. Yorqin misol sifatida aeroportlarda parvozlarni muvofiqlashtirishga xizmat qiluvchi axborot-tahlil tizimlarini keltirish mumkin. Ular, mavjud meteorologik vaziyat, samolyotlarning yetib kelish va uchib ketish jadvali, masofa, tezlik va shunga o‘xshash yuzlab parametrlarni umumlashtirgan holda, umumiy vaziyatni nazorat qiladi hamda, insonga – muhandisga eng maqbul rejim haqida ma’lumotlarni taqdim etadi. Samolyotlarning o‘zidagi avtopilot imkoniyatini ham shu qatorga qo‘shish mumkin. U parvoz davomida bemalol uchuvchini o‘rnini egallab, ulkan laynerni boshqarib borishi mumkin. Bunday tizimlar odatda ekspert tizimlar ham deyiladi. Lekin nima bo‘lganda ham, ular dasturchilar tomonidan avvaldan belgilangan va mashina xotirasiga yozuilgan muayyan algortim doirasida ishlaydi xolos. Aytaylik, algoritmda ko‘zda tutilmagan favqulodda vaziyatlarda mustaqil ijodiy (kreativ) noan’anaviy qaror qabul qila olmaydi. Baribir uchuvchi avtopilotdan voz kechib, o‘z bilimi va tajribasiga tayanadi. Shunday ekan, hozirgi kundagi eng yuksak nou-xau timsoli bo‘lgan eng mukammal intellektual mashinalarini ham inson kabi ong va tafakkur darajasiga ega deb bo‘lmaydi. Ong va tafakkur esa intellektning asosidir. Shunga ko‘ra, sun’iy intellekt atamasi, nazarimda biroz oshrib yuborilgandek go‘yo. Zero, sun’iy mulohaza yuritadigan, to‘g‘rirog‘i avtomatik tahlil qiladigan mashinalar, balki tahlilni bizdan ko‘ra tezkorroq bajarar, balki ularning xato qilish koeffitsiyenti biznikdan pastdir. Lekin ularda ijodiy yondoshuv, hissiyot, hamda avvaldan biror narsani ko‘zlab ish tutish hislati umuman mavjud emas. Ustiga ustak, shunday sun’iy intellektni ham, siz bilan bizga o‘xshagan inson yaratgan!
Ma’lumki, har qanday kompyuter, demakki, sun’iy intellektga ega mashina, ikkilik sanoq tizimi asosida ishlaydi. Bu haqidan maktab informatika kursida yetralicha ma’lumot beriladi. Atiga ikkita raqamdan iborat sanoq tizimida esa, muayyan algoritmalarni bajarishda o‘ziga xos cheklov-chegaralar yuzaga keladi. Haqiqatdan, haqiqiy sonlar bilan ishlashda, yoki taqribiy hisoblashlarda ikkilik sanoq tizimi yaramaydigan vaziyatlar yuzaga keladi. 1991 yilda matematik olim Devid Stautmayer 18 ta turli xildagi hisob-kitob amaliyotlarni kompyuter dasturi yordamida bajarib, ularning barchasida natija noto‘g‘ri chiqqanini, ya'ni, kompyuter (sun’iy intellekt) noto‘g‘ri ishlaganini isbotlab berdi. Demak, sun’iy intellekt-kompyuter hamma masalani ham to‘g‘ri hal qila olmasligining jiddiy ilmiy asosi bor ekan. Shu asosga ko‘ra, qo‘rqmay aytish mumkinki, sun’iy intellekt hali-beri tabiiy intellektga dov bera olmaydi. Uning ayrim xususiy hollarda (asosoan matematikada) insondan o‘zib ketishi esa, tezkorlik xossasi evaziga xolos. Sun’iy intellektning ikkinchi yo‘nalishi intellektual faoliyatning neyrofiziologik va psixologik mexanizmlari haqidagi ma’lumotlarni yanada kengroq planda - insonning aqliy mayli qarab chiqadi. Ishlab chiqaruvchilar bu mexanizmlarni texnik qurilmalar yordami bilan ishlab chiqishga intilishadi, ularning mayllari inson mayllari bilan ma’lum bir, oldindan berilgan chegaralarda mos kelishadi. Bu muammolarning ijobiy yechilishi natijasida, insoniy faoliyatning tegishli turi avtomatlashtirilgan hisoblanadi.
Bunday holatlarda inson aqliy faoliyatining namoyon bo‘lish spektrini yanada kengroq ishlab chiqishga intilish tavsiflidir. EHM vositalarining rivojlanish muvaffaqiyati mashina intellekti sohalaridagi tadqiqotlarga e’tibor ustunligini oshirdi. Bu tadqiqotlar natijalari ilmiy va ilmiy ommabop nashrlarda keng yoritilagan. Intellektual robotlarni yaratish va foydalanish bilan bog‘liq muammolarni yechish uchun ularning ahamiyatini qarab chiqamiz.
Rejalashtirish. Sun’iy intellektda birinchi avlod EHMlari paydo bo‘lishi bilan bir vaqtning o‘zida boshqotirmalarni yechadigan, har xil o‘yinlarni o‘ynaydigan va teoremalarni isbotlaydigan programmalarni ishlab chiqish boshlandi. Robototexnika uchun nazariyalar va teoremalarni avtomatik isbotlaydigan texnikalar rivojlanishi, shu jumladan predikativ mashinalarini yo‘naltiruvchi mantiqning ishlab chiqilishi asosiy rolni o‘ynadi. Isbot texnikasidan foydalanuvchi ko‘proq mashhur rejalashtiruvchi tizimi, o‘zi yuruvchi robot - apparat harakatlarini boshqarish uchun ishlab chiqilgan STRIPS tizimi hisoblanadi. Bu robot xonalarda harakatlanishi, mavjud ob’yektga yaqinlashishi, ularga teginishi, eshiklar orqali o‘tishi mumkin va boshqalar. Tuzilgan rejalar tizimi 6 ta harakatdan iborat. 1971 yilda yaratilgan tizim bu sohadagi ishlarning keyinchalik rivojlanishi uchun sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Mashinali ko‘rish. Mashinani intellekt bo‘yicha tadqiqotlardan obrazlarni tanib olish muammosiga muxim e’tibor beriladi. Robototexnikada ko‘rinishli obrazlarni tanib olish usuli ko‘proq rivojlangan hisoblanadi.Bu usullarni amalga oshiruvchi algoritmlar, mashinani yoki texnik ko‘rish tizimining asosiy qismi hisoblanadi. Ular uchun turli optik tizimlar, videokamera va boshqalar axborot manbai hisoblanadi. Texnik ko‘rish tizimi yechadigan asosiy vazifalarni ikki klassga ajratish mumkin: Inspeksiya va identifikatsiya. Inspeksiyaning vazifasi ob’yektlar mavjudligini tekshirish, defektlarini aniqlash va boshqalardan iborat.
Identifikatsiyaning texnik vazifasi ma’lum ob’yektlarning pozitsiyasini aniqlash, bo‘lak ob’yektlarning bir-biriga yaqinlashayotgan - bekitilayotgan hollarda ajratish, o‘xshash ob’yektlarni aniqlash va boshqalardan iborat. Texnik kontrol operatsiyalarni ishlab chiqarishda qiymati o‘rtacha, maxsulotning umumiy qiymatining 10 % ni tashkil etadi.
Shuning uchun inspeksion texnik ko‘rish tizimini yaratishga sezilarli e’tibor qaratiladi. Taxminan texnik ko‘rish tizimlarining 30% ob’yektlarning identifikatsiyasi uchundir. Texnik ko‘rishtizimining yuqori darajali integratsiyali robotlar tarkibiga kirgan hollarda, ular detallar, yig‘ish, payvandlashning pozitirovkasini boshqarishda axborot manbai sifatida foydalaniladi.Keyingi yillarda mashinali ko‘rish soxasida murakkab saxnalarni tanib olish va "Tushunish bo‘yicha" fazoda erkin joylashgan uch o‘lchamli ko‘plab ob’yektlarni ham qo‘shganda, tadqiqotlar faol rivojlanmoqda. Tanib olishda soyalarning joylashuvi va konfiguratsiyasi, polutonlar, ob’yektning teketurli xususiyatlari haqidagi axborotlardan foydalaniladi. Ko‘rinishli axborotlardan tashqari robototexnik tizimlarda uning boshqa turlari ham foydalaniladi: taktil (yaqinlashuv haqida), proksimit (masofa haqida), pozitsion (joylashuv haqida), kuch va momentli.
Maxsus ishlab chiqilgan datchiklar axborot manbai hisoblanadi: masofani o‘lchovchi, soyani o‘lchovchi, ultratovushli lokatorlar. Bu tizimlarda, ya’ni robotlarning tashqi axvoli modulini yoki uning ichki holatini quruvchi modellar qayta ishlanadi. Bunday tizimlarning ba’zilari faqat o‘lchash tabiatiga egadir, boshqalari obrazlarni tanib olishning rivojlangan vositalaridan foydalaniladi.
Nutqli muloqot-sun’iy intellektda nutq mayillarining turli omillarini ishlab chiqishga va o‘rganishga kuchli qiziqish mavjuddir. Bu soxadagi ishlar avtomatik tarjima, matnlar referovkasida, so‘rov va axborotlashgan qidiruv qurilmani insonning mashina bilan muloqotida qulay tizimini tuzish masalalari atrofida guruhlashadi. Oxirgi masala hozirgi vaqtda ko‘proq e’tiborni jalb qilmoqda, chunki uning yechimi fan soxalarida ishlayotgan va programmalash tili hamda ko‘nikmalarni bilmaydigan mutaxassislarning EHM dan foydalanishini keskin holatda o‘zgartirar edi. Bunday o‘zgarishlarga zaruriyat fan, ta’lim va halq xo‘jaligini butunlay kompyuterlashtirish jarayonlari natijasida keskin oshdi.
Zamonaviy nutq sintezatorlari va analizatorlarining funksional imkoniyatlarini Germaniyada ishlab chiqarilgan, telefon orqali turli xizmatlar (tez yordam, ob-havo) nomerlarini qabul qilish uchun mo‘ljallangan tizimda ko‘rib chiqish mumkin. Aytilgan telefon nomeri buyicha adreslarni, mashrutlarni berish xizmati ta’minlangan.Tizimda foydalanilgan analizator qabul qilingan har bir so‘zning uchtagacha gipotezatsiyasini beradi va tizim gipotezatsiyalaridan birini "ha" va "yo‘q" so‘zlari yordamida tasdiqlashni so‘raydi. Agar uchchala gipotezani ham abonent rad etsa, dialog "tanib olish mumkin emas" xabari bilan tugaydi.
Bilimning misoli sifatida qaraymiz: "Qachon pechning temperaturasi 120 gradusga yetadi va pechning yoqilgan vaqtidan 30 minut bo‘ldiki, bosim kritik nuqtadan o‘tgani yo‘q. Agar pechning yoqilganidan 30 minut o‘tgan bo‘lsa, № 2 vintelni ochish zarurdir". Bu bilimni namoyon etishning mantiqiy moduli quyidagi ko‘rinishda:
P(p=120) ^ T(t<30) => (D
R(r=120) v T(t>30) => R(№2).
Bu yozuvda quyidagi belgilanishlardan foydalanilgan:
R(r=120) predikat, temperatura 120 gradusga yetgach haqiqatga aylanadi,T(t<30) predikat, jarayon boshlangandan 30 minut o‘tgach aniqligicha qoladi;
T(t>30) predikat, jarayon boshlangandan tugashiga 30 minut qolgunigacha aniqligicha qoladi;(D) lardan foydalanilgan.Yozuvdagi birinchi qatorda deklorativ, ikkinchisida - jarayonli bilim namoyon etilgan. Mantiqiy tipdagi bilimlarni namoyon etish tillaridan intellektual tizimlar rivojlanishining dastlabki bosqichlarida keng foydalanilgan, lekin tezda boshqa turdagi tillar tomonidan siqib (yoki har qanday holatda kuchli siqildi) chiqarildi. Bu klassik mantiqiy hisoblanishlarga tayanadigan yozuvlarning qo‘pol ko‘lamligi bilan izohlanadi. Bunday yozuvlarni shakllashda xato qilish oson, ularni qidirib topish esa qiyindir. Ko‘rgazmalikning mavjud emasligi, noqulay o‘qilishi (ayniqsa faoliyati aniq fanlar bilan bog‘liq bo‘lmaganlar uchun) bunday tipdagi tillarning tarqalishini qiyinlashtiradi.Bilimlarni namoyon etishning tarmoqli moduliga tayanadigan tillar yanada ko‘rinarliroq hisoblanadi. Bunday modulning asosida har qanday bilimni ob’yektlar (tushunchalar) majmui va ular orasidagi aloqalar ko‘rinishida namoyon etish mumkin degan g‘oya yotadi.
Misol uchun ba’zi deklorativ bilimlarni mujassam etgan matnni qaraymiz: «Stanokdan chapda qabul bunkeri joylashgan. Ungacha masofa 2 metrga teng. Stanokdan o‘ngda tayyor maxsulotlar bunkeri. U stanok bilan birga joylashgan. Robot parallel ravishda stanok va bunkerga 1 metr masofada aralashadi.» Ma’lumki, konkret, real hayotdagi holatni tavsiflaydigan har qanday tekstni o‘zaro bog‘langan tushunchalar majmui sifatida keltirish mumkin. Bunda raqamlar bazasi muomalasi chegarasizdir, qolgan barchasi muomalani ularning kombinatsiyasi ko‘rinishida baza orqali ifodalaydi. Bu gepoteza semantik tarmoqlarni bilimlarni intellektual tizimlarda namoyon etishning universal vositasi sifatida tasdiqlashning asosi bo‘lib xizmat qiladi.
Semantik tarmoq - ob’yektlarning yuqorisiga mos keladigan, yo‘naltirilgan graf, aniqrog‘i aloqalar, ob’yektlar orasidagi muomalalarning nomlangan dugasi. Semantik tarmoqlar bilimlarni namoyon etishning kuchli vositasi hisoblanadi. Biroq ular uchun aloqalarning turdosh emasligi va bilimlarni namoyon etishning birqiymatlimasligi xarakterlidir. Intellektual tizimlarda kelib chiqadigan bilimlarni namoyon etish va foydalanish jarayonlarini avtomatlashtirishda bunday birqiymatlimaslik va turdoshmaslik jarayonlarni sezilarli darajada murakkablashtiradi. Shuning uchun tabiiyki, bilimlarni namoyon etishning yagona formasiga uni mumkin qadar turdosh qilishga ehtiyojni keltirib chiqaradi. Sun’iy intellektda bu masalani yechishning usullaridan biri sifatida tarmoqlarda maxsus yuqori taqsimlanishga o‘tish va freymalar orasidagi aloqalarni yagonalashtirish xizmat qildi.
|