Didaktik o'yinlarni turlari (psixotexnik, rolli). Rolli va ishbilarmon o'yinlar

|
Didaktik o'yinlarni turlari (psixotexnik, rolli). Rolli va ishbilarmon o'yinlar
|
bet | 17/21 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 227,54 Kb. | | #114941 |
Bog'liq DIDAKTIK O`YINLAR4.Didaktik o'yinlarni turlari (psixotexnik, rolli). Rolli va ishbilarmon o'yinlar.
Pedagogik o'yinlar faoliyat turlari, pedagogik jarayon xarakteri, o'yin metodikasi, soha xususiyati, o'yin muhiti bo'yicha tasnif qilingan.
Amaliy vazifa va muammolarni echishdagi talabalarning umumiy faoliyatini tashkil etishning samarali shakli tadbirkorlik o'yinlaridir. Ma'lumki, tadbirkorlik o'yinlari talabalarning kollektiv faoliyatini tashkil etishni bildiradi. Bu jarayonda uning bo'lg’usi kasbiy faoliyatining ashyoviy va ijtimoiy mazmuni yaratiladi.
Tadbirkorlik o'yinlarining pedagogik samaradorligi natijasi ko'p jihatlardan o'yinning ssenariysini ishlab chiqish va uning tayyorlanish sifati bilan belgilanadi. Tadbirkorlik o'yinlari talabani amaliy tayyorlashning pedagogik vazifalari tizimini echishga qaratilgan bo'lishi lozim. Bularga birinchi navbatda: real kasbiy faoliyat sharoitida qo'llanadigan amaliy malaka va ko'nikmalarni shakllantirish; amaliy vaziyatlar va shunga mos harakat usullarini ishlab chiqishni tahlil qiladigan fikrlash qobiliyatlarini shakllantirish guruh (jamoa) faoliyatida faol ishtirok etishini ta'minlaydigan qobiliyatlarni shakllantirish taalluqlidir.
O'yinning mazmuni va tuzilmasi shunday shakllanishi va shunday ruzilishi kerakki, unda shunga mos malaka va qobiliyatlar har bir ishtirokchida butun o'yin davomida shakllansin. O'yinning pedagogik vazifalari ssenariyda aniq aks etishi shart.
DIDAKTIK O'YINLI DARSLARNING TURLARI, MAQSAD VA VAZIFALARI
O’quv vaziyatini modellashtirish bo'yicha tadbirkorlik o'yinlarini tayyorlashda murakkab amaliy vazifalarni (muammolarni) echishga qaratilgan kasbiy faoliyat mazmuni tanlanadi. Bunda mos vazifalarni tahlil qilib chiqish, uni echishda ishtirok etadigan rahbarlar va ijrochilarni, ularning vazifalari, o'zaro munosabatlari tartibi, vazifani samarali echishning ibtidosi bosqichlari va me'yorlari, unga kerak bo'ladigan texnik vositalar, me'yoriy, ehtiyoj (spravochnik), metodik va boshqa manbalarni aniqlash zarur.
Oliy maktab amaliyotida tadbirkorlik o'yinlariga alohida ahamiyat beriladi.Tadbirkorlik o'yinlari nazariyasi umuman boshqa o'yin faoliyati nazariyasi bilan bevosita bog’langan. Tadbirkorlik o'yinlari mashqur psixologlar L.S. Vigodskiy, A.N. Leontev, P.Ya. Galperinlarning islilarida nazariy asoslangan. Tadbirkorlik o'yinlari o'z xarakteriga ko'ra insonning shaxsiy xislatlarini shakllantirishning amaldagi vositasi hisoblanadi.
Tadbirkorlik o'yinlari bilish va o’qitishning vositasi sifatida XX asrning 20-yillarida gurkirab rivojlandi. Tadbirkorlik o'yinlariga taqlidiy (imitasion) o'yinlar bilishning vositasi sifatida asos bo'ldi. Taqlidiy o'yinlarga o'z navbatida harbiy va harbiy-siyosiy o'yinlar asos bo'lgan.
A.A. Verbiskiy tadbirkorlik o'yinlariga o’qitishning ishoraviy-kontekst shakllari sifatida qaraydi. Uning fikricha, tadbirkorlik o'yinlarida mashq qilish faoliyati va bo'lajak kasbiy faoliyat model yoki uning prototipi, qaysidir suniy va tabiiy tizim sifatida o'zaro nisbatlanadi. Shu tufayli tadbirkorlik o'yinlari kasbiy faoliyatning ishoraviy modellari sifatida belgilanadi, uning konteksti (mazmuni) ishora vositalari, ya'ni tabiiy tilni ham hisobga olgan modellashtirish, taqlid (imitatsiya) va aloqa yordamida beriladi.
A.A. Verbiskiy oliy o’quv yurtining vazifasini bunday o’qitishda, ya'ni talabanibir etakchi faoliyatini (o’quv)dan boshqa(kasbiy) tipgafaoliyatning predmeti, motivi, maqsadi, vositasi, usul va natijalarini maqsadga muvofiq yo'naltirilgan (o'zlashtirilgan) holda o'tkazishni ta'minlash deb biladi.
Tadbirkorlik o'yini yangi texnologiya sifatida mohiyatan quyidagilarni bildiradi:
ishlab chiqarish imitasion modeli sifatida taqdim etilgan o’quv material mazmunining izchilligi;
o'yinli o’quv modelida kelgusidagi kasbiy faoliyati tarkibiy qismlarini yaratish;
o’quv jarayoni tarzini bilimlarga ehtiyojlarni tug’dirish va ularni amalda qo’llashning real sharoitlariga yaqinlashtirish;
o'zinning ta 'limiy va larbiyaviy samaradorligi yigindisi;
o'yinni olib boruvchi o’qituvchining talabalar faoliyatini tashkil etish va boshqarishidan talabalarning o'z hatti-harakatlarini tashkil etish va boshqarishga o'tishini ta'minlashi.
A.S. va G.F. Arbenevlar tadqiqotlarida tadbirkorlik o'yini mutaxassisning evristik tafakkurini rivojlantirishning samarali metodlaridan bin sifatida baholanadi.
Atyukov fikricha, har qanday o'yin qay tarzda loyihalashtirilishidan qat’i nazar ularning har biri quyidagi talablarni bajarishi lozim:
kasbiy doira imitasiyasi yaxlitligi. Bunda o'yin imitasiyasiga taalluqli bo'lgan tuzilma va jarayonlar asosiy voqelikni aks ettiruvchi umumiy syujet yoki asosiy mavzuga ega bo'lishi lozim;
mustaqil tashkil etishga yo'nalganligi;
o’qitishning muammoliligi;
metodologik, psixologik va texnik jihatdan ta'minlanganligi.
Tashkiliy o'yin aslida tobora takomillashib boruvchi o’qitishni ta'minlashi kerak. Shu maqsadda unda faoliyat rivojlanishining to’liq davriyligi imitatsiyasi amalga oshiriladi, ya'ni qandaydir vaziyat yechimiga bo'lgan yondashuvdan topilgan yechimning umumlashtirilgan bahosiga o'tiladi.
A.A. Tyukov o'yin davriyligining quyidagi bosqichlarini qayd qiladi:
vaziyatni va muammolashtirishni tahlil qilish asnosida o'yinning asosiy syujet mavzusi bo'yicha o'yin ishtirokchisining sermahsul mustaqil ijodiy ishi.
amaliy guruhlarning ish natijalarini umumiy tanqidiy muhokama qilish;
o'yin jarayoni va ishtirokchilar hatti-harakatlarini reflektiv tahlil qilish;
yechimni tashkil etish bosqichi.
Ya.S. Ginzburg va N.M. Koryak o'yinning quyidagi sotsial-psixologik xususiyatlarini farqilaydi:
guruh xarakteri;
yaratuvchilik, shartlilik;
ramziylik, utilitar bo'lmaslik xarakteri;
belgisizlik (mavhumlik), tarqlanuvchanlik xususiyati
Tadbirkorlik o'yinini tayyorlashning sotsial-psixologik muammolariga quyidagilar kiradi:
ishtirokchilarni tanlash;
rollarni taqsimlash;
o'yin rahbarini ijtimoiy-psixologik jihatdan tayyorlash;
ijtimoiy psixologiya bo'yicha umumnazariy bilimlarni egallash;
nazariy bilimlarini amalda qo'lllay olish;
shaxsiy tayyorgarlik.
I.Olloyorov tadbirkorlik o'yinlariga o’quv ishlarini tashkil etishning bir shakli sifatida qaraydi. U o'yinlar o’quv jarayonida o'z o'rniga ega va o’quv jarayonining asosiy vazifalari, mohiyati va tuzilmasi hamda o'rganilayotgan fanning didaktik tabiatiga bog’liq boyigan, aniq belgilangan didaktik funktsiyalarni bajarishini ta'kidlaydi.
Tadbirkorlik o'yinlarining didaktik funktsiyalariga quyidagilar kiradi:
talabalarda aqliy faoliyat usullarining shakllanishi;
bilimlarni mustahkamlash va qo’llash;
o’quv jarayonida bo'lg’usi mutaxaxsisning faoliyati faqat o'rganish emas, balki uni bajarishga qaratilgan didaktik qoidalar ishlab chiqishdan iborat bo'lishi;
talabalar o'kuv-bilish faoliyatining bo'lg’usi kasbiy faoliyati, xarakteri va tuzilmasiga maksimal darajada yaqinlashib berishi.
Tadbirkorlik o'yini ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida quyidagi tayyorgarlik bosqichlariga ega:
1. O’quv-bilish vazifalarini muammoli vaziyat topshiriqi shaklida qo’yish:
bo'lg’usi tadbirkorlik o'yinining maqsadini aniqlab olish;
muammoli vaziyatni anglab etish;
talabalarga navbatdagi tadbirkorlik o'yini haqida dastlabki ma'lumotlar berish;
2. Navbatdagi vazifani bajarish uchun zarur bo'lgan va avval egallangan bilimlardan foydalanish:
talabalarning o’qituvchidan yoki adabiyotlarni tahlil qilish orqali yangi bilimlarni qabul qilib olishi;
bajarilishi lozim bo'lgan ish to'grisida talabalarga yo'l-yo'riqlarni ko'rsatish;
olingan bilim, o'zlashtirilgan ilmiy tushunchalar va ishlash metodlarini umumlashtirish;
o'z-o'zini nazorat qilish.
3. Tadbirkorlik o'yinlarining shartlarini tushuntirish va vazifani bajarish uchun zarur bo'lgan yangi amaliy bilimlarning axborotini berish.
4. Navbatdagi ishni rejalashtirish:
ularga avval ma'lum bo'lganlar asosida uning ayrim bosqichlarini bajarish usullarini tanlash;
avval egallangan bilimlar asosida tushuntirish ishini olib borish va o'z ijodi uchun zarur bo'lgan yangi metodlarni qidirish;
rejalashtirishni mustaqil nazorat qilish.
5. Vazifa shartlari, ularning bajarilishini tushuntiruvchi qoidalar (materiallar)ni o'rganish va tahlil qilish bo'yicha mustaqil ishlar va tadbirkorlik o'yinlaridagi o'z mavqeini aniqlash.
6. O'zlaridagi bor bilim, malaka va ko'nikmalar asosidagi reja bo'yicha ishlarni bajarish:
yangi bilim va malakalarni hosil qilish;
o'z hatti-harakatlari va ularning natijalarini muntazam nazorat qilish.
qayd qilingan kamchiliklar va ularning sabablarini bartaraf qilish
belgilangan rejalarni (reja oldi ishlari va rejadan tashqari) takomillashtirish;
yakuniy natijalarni tekshirib ko'rish va taxlil qilish.
7. Talabalar faoliyatini, ularning bilimi, malakasi, ko'nikmalarini nazorat qilish va joriy yo'l-yo'riqlar berish.
8. Talabalarning tadbirkorlik o'yinlariga tayyorligini aniqlash maqsadida ularning mustaqil ishlari natijalarini tekshirib ko'rish.
9. Talabalarga tadbirkorlik o'yinlarini o'tkazish va unda qatnashish bo'yicha yo'l-yo'riqlar berish, ularni rol o'ynash bo'yicha taqsim qilish, zarurat tuqilganda har biriga qo’shimcha yo'l-yo'riqlar berish.
10. Oldindan ishlab chiqilgan stsenariy bo'yicha talabalarning tadbirkorlik o'yinlari.
11. O'yin ishtirokchilariga joriy yo'l-yo'riqlar berish.
12. O'yin ishtirokchilarining o'yin davomida o'zi o'ynagan rollariga baho berishi hamda o'z-o'zini nazorat qilishi.
13. Tadbirkorlik o'yini natijalarini muhokama qilish va talabaning o’quv-o'yin faoliyatiga baho berish.
Shunday qilib, tadbirkorlik o'yinlaridan yangi bilimlarni egallash, o'tilganlarni mustahkamlash, ijodiy qobiliyatlarni rivojlantirish, umumiy malakani shakllantirish kabi bir qator vazifalarni echishda foydalaniladi.
Tadbirkorlik o'yinlarining bir necha modifikatsiyalari mavjud:
|
| |