-rasm a) da relening ishlashini tezlashtiradigan,ya’ni uning kontaktlarining ulanish vaqtini o’zgartiradigan sxema tasvirlangan

2-rasm a) da relening ishlashini tezlashtiradigan,ya’ni uning kontaktlarining ulanish vaqtini o’zgartiradigan sxema tasvirlangan.
Unga rele cho’lg’amiga ketma-ket qilib kondensator S bilan shuntlangan aktiv qarshilik ulangan. Sxemaga boshqaruvchi signal kuchlanish butunlay relening g’altak cho’lg’amiga tushadi. Shunga bu paytda o’tkinchi prosess toki asosan kondensatordan o’tadi.
Boshqaruvchi kuchlanish relening nominal kuchlanishdan ikki marta katta bo’lishi mumkin. Shunda relening nominal toki quyidagi formula orqali ifodalanadi:
In=Ubr+R
Kondensator sig’imi C esa zanjirdagi rezonans hodisasiga muvofiq L/R=RC yoki C= L/R2.
Boshqaruvchi kuchlanish Ub rele zanjiriga ulanganda o’tkinchi prosess toki eng oldin kondensatorni zaryadlash uchun sarf bo’ladi, kondensatorning zaryad toki rele g’altagidan o’ta boshlaydi, natijada relening ishlashi ma’lum vaqtga kechikadi.
Rele zanjiri boshqaruvchi kuchlanishdan uzilganda esa kondensatorning zaryad toki g’altagi orqali o’tadi va tok hosil qilgan magnit maydonning kuchi rele kontaktlarining uzilishini ancha kechiktiradi. Rele kontaktlarining uzilish vaqtida kechiktirish imkonini beradigan ikkinchi sxemada aks ettirilgan.
Relelarga qo’yiladigan talablar ko’pligi va turli – tumanligi rele tiplarining behisob sabab bo’ldi, masalan, hozir chiqarilayotgan birgina o’zgarmas tok relesining tipi 200 dan oshib ketdi. RPN tipidagi o’zgarmas tok relesining 800 ga yaqin turi bor.
Ular bir-birlaridan qarshiligi, g’altak o’ramlari soni, kontakt gruppalarining ko’rinishi va soni, ishlash vaqti parametrlari hamda boshqalar bilan farq qiladi.
Quvvati bo’yicha relelar yuqori sezgirlikka ega bo’lgan 100mVt li, sezgirligi normal hisoblangan kuchsiz tokli 1-B Vt li elektromagnit relelarga bo’linadi. Kontaktlarning quvvati jihatidan kichik quvvatli o’zgarmas tok uchun va 120 Vt li o’zgarmas tok uchun v 120 Vt li o’zgarmas tok relelari mavjud.
RP tipidagi oraliq relelarining quvvati o’zgarmas tok uchun 150 Vt va o’zgarmas tok uchun 500 Vt gacha bo’ladi.
Qutbli rele. YUqoridagi o’zgaruvchan yoki o’zgarmas tok relelari uchun signal yo’nalishining farqi yo’q. Ularda qo’g’aluvchi po’lat o’zak doim bir qutbga tortiladi. Avtomatika qurilmasida signal yo’nalishi o’zgarishiga muvofiq ikki yoqlama shilaydigan ikki qutbli relelar ham juda ko’p qo’llaniladi.
Po’lat o’zakka o’rnatilgan doimiy magnitning oqimi F0 yakor orqali o’tib ikki qismga F1 va F2 oqimlarga bo’linadi. Relega kiruvchi signal yoki boshqaruvchi oqim Fb bo’lmagan holatda F1=F2 bo’lsa, relening yakori 3 o’rtada neytral holatda, ya’ni kontaktlar 1 yoki 2 ulanmagan holatda bo’lishi kerak deb faraz qilinadi. Amalda bu holat barqaror bo’lmaydi, yakor har doim bir tarafga og’adi.Reledan chiquvchi kontakt 1 yoki 2 tomonlariga yo’naltirish uchun kiruvchi qarama-qarshi tarafga o’zgartirish kerak. Sxemadan ko’rinadiki, Fb magnit oqimi F1 bilan qushilgan bo’lsa, u holda Fb ning yo’nalishni qarama-qarshi tarafga o’zgartirish kerak. Ko’rinib turibdiki, yakor 3 ning faqat 2 ta barqaror holati bor. U kontakt 1 yoki kontakt 2 bilan ulanishi mumkin. Shuning uchun ham bunday relelar ikki pozisiyali deb ataladi.
(b)-rasmda uch pozisiyali rele sxemasi tasvirlangan. Bunga Fb=0 bo’lganda yakor neytral poziyiyada bo’ladi. Yakorning neytral pozisiyada turishini undagi ikki tomonga tortib turadigan prujinalar ta’minlaydi.
Vaqt relesi texnologik prosesslarni avtomatlashtirish uchun qo’llaniladigan eng zarur elementlardan hisoblanadi. Bu relelar, shuningdek, komanda apparatlari va programma qurilmalari texnologik prosess davomida operasiyalarni boshlash va to’xtatishni, ularning ma’lum vaqt optimal sikl oralig’ida o’zaro bog’langan o’tishini ta’minlaydi. Elektromexanik vaqt relelarini tayyorlashda soat mexanizmlaridan foydalaniladi. Soat mexanizm tortish kuchi o’rnida elektromagnit tortish kuchidan foydalaniladi. Sxemada elektromagnitli vaqt relesining prinsipial sxemalari ifodalangan.
Vaqt relesi kontaktlari soat mexanizmining shkalasi bo’yicha oldindan berilgan kechikish surib qo’yiladi. Bu chiqish signalining kechikish vaqti hisoblanadi. Relega kiruvchi signal boshqarish kontaktni Kb ga ulanganda elektromagnit E cho’lg’amidan tok o’tib po’lat o’zakda magnit maydon bo’ladi, uning kuchi richaglar orqali soat mexanizmini yurgizib boradi. Soat mexanizmini o’qiga o’rnatilgan richag 4 aylanib kelib, berilgan kechikish vaqti davri ichida egiluvchi po’lat taxtacha 3 ni bosib o’tadi. Natijada 3-2 kontakt juftlari uzilib, 3-1 kontakt juftlari ulanadi va releda chiquvchi signal hosil bo’ladi.
Bu signal o’z navbatida boshqarish zanjiridagi birorta ijrochi elementga yoki oraliq kiruvchi signal bo’lib ta’sir qiladi. Bu tipdagi relelar chiquvchi signalni 0.5 dan 10 s gacha kechiktiradi.
Fotorelelarning juda ko’p sxemalari mavjud. Eng oddiy fotoelektronning ishlash prinsipi quyidagicha fotoelementga yorug’lik tushganda uning qarshiligi R1 juda kamayib R1 va R2 zanjiridan o’tadigan tok kattaligi oshib ketishi tufayli baza potensiali Ub= iR2 oshadi. Natijada tranzistor ochiladi, kollektor toki uning kontakti ulanib chiquvchi signal Xch hosil bo’ladi.
Issiqlik relesi elektrotexnik qurilma va elektr dvigatellarini o’ta nagruzkalanish singari zararli rejimlardan saqlash uchun xizmat qiladi. Sxemada issiqlik relesi tuzilishining sxemasi ko’rsatilgan. Bu rele asosan asinxron dvigatellarni o’ta nagruzkalanishdan saqlash uchun qo’llaniladi. Buning uchun esa dvigatelning ikki fazasiga ikkita issiqlik relesi ulanadi. Relelarga kiruvchi signal dvigatelning faza toklari hisoblanadi. Asinxron dvigatelning o’ta nagruzkalanishi natijasida relening qizdirgichi 1 dan o’tgan tok If qizdirgichda issiqlik ajralishini oshirib yuboradi. Issiqlik ta’sirida bimetall plastinka yuqoriga qarab egiladi va richag 3 ni bo’shatib yuboradi. Natijada kontakt juftlari 4 uzilib reledan chiquvchi signal hosil bo’ladi. Bu signalni dvigatelning boshqarish zanjiriga ta’siri natijasida dvigatel ishlashdan to’xtaydi.
Bimetall plastina ikki turli metalldan yasalgan va bir-biriga parallel yopishtirilgan ikki plastinkadan iborat bo’lib, ularning issiqlikdan kengayish koeffisientlari har xil. Ustki metallning cho’zilish koeffisienti pastkisinikidan bir necha marta kichikligi sababli, bimetall plastinka issiqlik ta’sirida yuqoriga qarab egilganda issiqlik relesi ishlash jarayoni bilan tanishgan bo’lamiz.
|