Miqdor haqidagi tasavvurlarni shakllantirish vazifalari

Miqdor haqidagi tasavvurlarni shakllantirish vazifalari.
To‘plam, uning
ayrim elementlarini ajratish, elementlarini to‘plamga birlashtirish yo‘li bilan
bolalar to‘plamni uning elementlari birdan bir butun narsa deb idrok etishga
o‘rganadilar. Kichkintoylarga to‘plamlarni taqqoslash va to‘plam tarkibiga
kiruvchi elementlarni miqdoriga ko‘ra teng quvvatliligini aniqlash usullari
o‘rgatiladi (,,echkilar qancha bo‘lsa, qo‘ylar ham shuncha", ,,ruchkalarga
qaraganda qalamlar ko‘p”). Bolalar ustma-ust yoki yonma-yon qo‘yish usullari
yordamida to‘plam elementlari o‘rtasida o‘zaro bir qiymatli moslik bor yoki
yo‘qligini aniqlaydilar. Ikki to‘plam uchun o‘zaro bir qiymatli moslik tushunchasi
shundan iboratki, birinchi to‘plamning har bir elementiga ikkinchi to‘plamning
faqat bitta elementi mos keladi yoki aksincha (taqsimchalar qancha bo‘lsa,
16
piyolalar ham shuncha; qiz bolalar qancha bo‘lsa, o‘g‘il bolalar ham shuncha va
hokazolar chekli to‘plamlardir). Natural son tushunchasi taqqoslanayotgan
to‘plamlarning elementlari o‘rtasidagi bir qiymatli moslik o‘rnatish asosida tarkib
toptiriladi.
Kichkintoylarga narsalar bilan turli xil ishlarni bajartirib, ularni sanoqni
o‘zlashtirishga o‘rgatiladi, ularda natural son haqida tushuncha paydo qilish uchun
imkoniyatlar yaratiladi. Kichik guruhda narsalarni bo‘yiga, eniga, balandligiga,
hajmiga qarab taqqoslash mashqlariga katta e’tibor beriladi. Bolalarda katta (hajm)
va uning xususiyatlari to‘g‘risida dastlabki tasavvur hosil qilinadi, ular figuralar
bilan tanishtiriladi,
doira, kvadrat uchburchak
shaklidagi narsalarning rangi va
katta-kichikligidan qat’iy nazar, bir-biridan farq qilishga, ularning nomini aytish
bu shakllarning modelini tanlay olishga o‘rgatiladi.
Bolalar narsalarning o‘rnini (oldinda, orqada, chapda, o‘ngda) bilishga va
shuningdek, vaqtni to‘g‘ri aniqlashga,
tong, kun, kech, tun
so‘zlarini to‘g‘ri, o‘rinli
qo‘llashga o‘rgatiladi. Bajariladigan ishlar 2-sentabrdan bolalarni (6-8 bola)
guruhlarga bo‘lib va oktabr oyidan boshlab rejaga ko‘ra butun guruh bilan
baravariga matematikadan ta’limiy faoliyatlarda olib boriladi. Ishni bolalarning
nimalarni bilishlarini va nimalar qila olishlarini bilgan holda, ularga yangi bilimlar
oz-ozdan, asta-sekin berish bilan tashkil qilinadi. Ish hajmini taqsimlashda
bolalarning imkoniyatiga yetarlicha baho bermaslikka yoki ortiqcha baho berib
yuborishga yo‘l qo‘ymaslik muhim ahamiyatga ega, chunki har ikkala hol ham
muqarrar sur’atda kichkintoylarni mashg‘ulotlarda faoliyatsizlikka olib kelishi
mumkin. Bilimlarni puxta o‘zlashtirishga mashqlarni bir necha marta takrorlash
orqali erishiladi so‘ngra ko‘rgazma material almashtirilib, ish usullari o‘zgartirib
turiladi. Kichkintoylar faoliyatining xarakterini o‘zgartirib turish ularning
faolliklarini saqlashga va charchab qolishlarining oldini olishga imkon beradi:
bolalar pedagog yoki tarbiyachini tinglaydilar, uning ishlarini kuzatadilar, o‘zlari
ba’zi bir ishlarni bajaradilar, umumiy o‘yinda ishtirok etadilar. Bolalarga 2-3 tadan
ortiq bo‘lmagan bir xil va 2 tadan 4 tagacha har xil vazifa beriladi. Bu
vazifalarning har biri ko‘pi bilan 2-3 marta takrorlanadi. Bolalar yangi material
17
bilan 10-12 daqiqa davomida tanishishlari mumkin, chunki yangi materialni
o‘zlashtirish kichkintoylardan ancha diqqat-e’tibor va kuch talab qiladi; takrorlash
mashqlari o‘tkaziladigan mashg‘ulotlarni 15 minutgacha davom ettirish mumkin.
Tarbiyachi mashg‘ulot vaqtida bolalarning fe’l-atvorini kuzatib boradi va ularda
charchaganlik alomatlari (tez-tez boshqa narsalarga chalg‘ish, ilgari o‘zlari to‘g‘ri
javob bergan savollarga noto‘g‘ri javob berish, hayajonga tushish kabi hollar)
paydo bo‘lishi bilanoq mashg‘ulotni to‘xtatadi, o‘z navbatida kichkintoylarning
kayfiyatini ko‘taradi. Kichik guruh bolalarini o‘qitish ko‘rsatmali amaliy tusda olib
boriladi. Bola yangi bilimlarni tarbiyachining harakatini kuzatayotganida, uning
tushuntirish va ko‘rsatmalarini tinglab turganida hamda didaktik material bilan o‘zi
ishlagan vaqtida bevosita idrok etish asosida o‘zlashtiradi. Ta’limiy faoliyatlar
ko‘pincha o‘yin elementlari – to‘satdan o‘yinchoqlar, buyumlar paydo bo‘lishi,
,,mehmonlar" kelib qolishi va boshqalar bilan boshlanadi. Bunday vaziyat
kichkintoylarni qiziqtiradi va faollashtiradi. Matematik xossalarni aniqlash
o‘zining o‘xshash yoki qarama-qarshi xossalari (uzun-qisqa, yumaloq-yumaloq
emas va shu kabilar) bilan bir-biridan farq qiluvchi narsalarni taqqoslash asosida
amalga oshiriladi. Bilish mumkin bo‘lgan, xossasi yaqqol ko‘rinib turgan,
bolalarga yaxshi tanish, ko‘pi bilan 1-2 belgisi bilan farq qiladigan predmetlardan
foydalaniladi. Belgilarni aniq idrok etishga harakatlar (qo‘l harakatlari) yordam
beradi, biror figura modeli atrofida barmoqni aylantirib yurgizib chiqish uning
shaklini aniqroq bilib olishga yordam beradi, qo‘lni, masalan, sharf yoki tasma
ustidan bo‘yiga yurgizib chiqish esa (uzunlikni taqqoslashda) predmetlarning
huddi shu uzunlik belgisi bo‘yicha o‘zaro munosabatini bilishga yordam beradi.
Kichkintoylarni buyumlarning bir xil xossalarini ajratib ko‘rsatish va taqqoslashga
asta-sekin o‘rgatib boriladi (Bu nima? Rangi qanaqa? Kattaligi qanday?)
Taqqoslash, solishtirishning amaliy usullari, ya’ni ustma-ust yoki yonma-yon
qo‘yish asosida bajariladi.
Bolalarning didaktik materiallar bilan ishlashiga katta ahamiyat beriladi.
Kichkintoylar endi ancha murakkab harakatlarni ma’lum izchillikda bajara oladilar
(suratlar va namuna-kartochkalar ustiga predmetlarni qo‘ya oladilar). Agar bola
18
topshiriqni uddalay olmasa, unumli ishlay olmasa, u mashg‘ulotga bo‘lgan
qiziqishini tezda yo‘qotadi, charchaydi va ishdan chalg‘iydi. Pedagog buni
e’tiborga olib, bolalarga namuna tariqasida ishning har bir yangi usulini avval
bajaradi. Yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan xatolarning oldini olishga intilib, u
ishning hamma elementlarini ko‘rsatib beradi va ishdagi harakatlarni boshidan
oxirigacha birma-bir tushuntiradi. Bu tushuntirishlar nihoyatda aniq, ravshan
bo‘lishi va yosh bola idrok eta oladigan tezlikda bayon qilinishi kerak. Agar
pedagog shoshib so‘zlasa, bolalar uning gapini tushunmay qoladilar va diqqatlari
bo‘linadi. Pedagog kichkintoylar diqqatini har gal yangi detallarga jalb qilib,
harakatning eng murakkab usullarini 2-3 marta namoyish qiladi. Ko‘rsatma
materialni almashtirib turib, ayni bir harakat usulining o‘zini turli vaziyatlarda ko‘p
marta ko‘rsatish va nomini atash bolalarning shu harakatni o‘zlashtirib olishlariga
imkon beradi.
Tarbiyachi ish davomida bolalarga ularning xatolarini ko‘rsatadi va bu
xatolarning sababini aniqlaydi. Barcha xatolar didaktik material bilan bevosita
ishlash jarayonida to‘g‘rilanadi. Tushuntirishlar charchoq hosil qiladigan,
uzundan-uzoq bo‘lmasligi kerak. Ayrim hollarda kichkintoylarning xatosi umuman
hech qanday tushuntirishlarsiz tuzatiladi (o‘ng qo‘lingga ol, mana bunisiga! Mana
bu kosani yuqoriga qo‘y, ko‘rdingmi, u piyoladan katta! va hokazo).
Bolalar harakat usulini o‘zlashtirib olganlaridan so‘ng, uni ko‘rsatib
o‘tirishning hojati qolmaydi. Endi kichkintoylarni vazifa bajarishga faqat og‘zaki
ko‘rsatmalar bilan undash kifoya. Yanvar oyidan boshlab bolalarga yangi
bilimlarni o‘zlashtirib olishlariga imkon beruvchi aralash mashqlar berish hamda
ilgari o‘zlashtirganlarini mashq qildirish mumkin (qaranglar-chi, qaysi archa
pastroq, ana shu archaning tagiga bitta qo‘ziqorin qo‘ying. Qaysi archa baland?
Uning tagiga ko‘p qo‘ziqorin qo‘ying!).
Kichik yoshdagi bolalar his-tuyg‘u (emotsiya) orqali idrok etilgan materialni
ancha yaxshi o‘zlashtiradilar. Ularning xotirasi ataylab eslab qolish xususiyati
bilan xarakterlanmaydi. Shuning uchun ta’limiy faoliyatlarda o‘yin usullari va
didaktik o‘yinlar keng qo‘llanadi. O‘yinlarni shunday tashkil etish kerakki, iloji
19
boricha hamma bolalar navbat kutib qolmay o‘yinda bir vaqtda baravar ishtirok
etsinlar. Tezkor harakatlar orqali yurish va yugurish bilan bog‘liq bo‘lgan o‘yinlar
o‘tkaziladi. Pedagog o‘yin usullaridan foydalanganda bu usullar bolalar diqqatini
eng muhim ish (eng oddiy, lekin matematikaga doir bo‘lgan ish) dan chetga
tortishiga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
Fazoviy va miqdoriy munosabatlar faqat so‘zlar yordamida ifodalangan
bo‘lishi mumkin. Birinchi mashg‘ulotlardanoq kichik guruh bolalarida o‘quv
faoliyati ko‘nikmalari shakllantiriladi. Kichkintoylar o‘z o‘rinlarini egallashga,
tinch o‘tirishga va tarbiyachining taklifi bilangina o‘rinlaridan turishga o‘rgatiladi.
Bola pedagog (tarbiyachi)ning ko‘rsatma va tushuntirishlarini tinglashga,
ko‘rsatayotgan narsasini idrok etishga va uning aytganlarini bajarishga, savollarga
javob berishga o‘rganishi kerak.
Kichkintoylarda birgalikda shug‘ullanish, bir-birlariga halaqit bermaslik,
ishni bir vaqtda boshlash va tugatish, zarur bo‘lib qolganida o‘z navbatlarini sabr
bilan kutish ko‘nikmalari tarbiyalanadi. Pedagog (tarbiyachi) odobli, hulqi
namunali bolalarni maqtaydi va ularning bu fazilatlari nimada ekanligini aniq
tushuntirib beradi.Yosh bola gavdasini uzoq vaqt bir xil holatda saqlay olmaydi,
bir xil ishni uzoq vaqt bajara olmaydi, shuning uchun tarbiyachi bolalarning qisqa
muddatli damolishlariga imkon beradi. ,,Jim o‘tir”, - deb ularni tergayvermaydi va
boshqalar.
Kichik guruhda bolalar tarqatma material bilan ishlashning dastlabki
ko‘nikmalarini egallaydilar. Didaktik material har bir bolaga alohida qutichada,
alohida to‘plami bilan beriladi. Ta`limiy faoliyat boshlangunga qadar u bolalar
qo‘lida bo‘lishi kerak, ana shunda bolalar diqqatini o‘rganilayotgan narsalarga jalb
etish osonroq bo‘ladi. Bolalarning foydalanishlari qulay bo‘lishi uchun
o‘yinchoqlar va boshqa buyumlar haddan tashqari kichkina hamda og‘ir
bo‘lmasligi kerak. Kichkintoylar qo‘llanmalarni ehtiyotlik bilan ishlatishga,
ishlatib bo‘lgandan keyin esa qutichaga terib, ko‘rsatilgan joyga olib borib
qo‘yishga o‘rgatiladi.
|