Chiqindi gazlarning zaharliligini kamaytirish

2.Chiqindi gazlarning zaharliligini kamaytirish uchun 2 xil yo’nalishda ish olib
borilmoqda:
I-Dvigatel ish rejimini takomilashtirish, har xil yordamchi jihozlardan va yuqori sifatli
yonilg’idan foydalanish, sozlash ishlarini bajarish.
II-Kam zararli dvigatellar ishlab chiqarish: gazotrubinali, tashqi yonuvchi-Stirling dvigateli,
eletromobillar va hokazo.
Butun dunyo sog’liqni saqlash tashkilotining ma’lumotlariga asosan, avtomobil transportini
ishlashi natijasida atrof muhitni zararlantirishi quyidagi ko’rsatgichlarga asosan harakterlanadi:
masalan AQSh da har yili 142 mln.t. zararli moddalar atmosferaga chiqsa, buning 86 mln.t si
avtomobillarni ishlashi natijasida hosil bo’ladi.
Avtomobilda atrof muhitni zararlantiruvchi 3 xil manbani ko’rish mumkin: chiqindi gazlar,
karter gazlari va yonilg’i parlanishi natijasida hosil bo’ladigan zararli moddalar (yonilg’i bakidan,
karbyuratordan va hokazo).
1971 yil 1 yanvardan joriy etilgan GOST 16533-70 benzinli dvigatellarni ishlashi natijasida
ajralib chiqadigan chiqindi gazlarning tarkibidagi SO ni hajmini chegaralaydi.
GOST 21393-75 esa dizel dvigatellaridan chiqadigan gazlarni tu-tashini cheklaydi, 1980 yil
GOST 16533-70 o’rniga yangi davlat standarti 17.2.2.03-77 joriy qilindi, bu ham benzinli
dvigatellarni chiqindi gazlaridagi SO ni hajmini cheklaydi. Bu standart benzinda ishlaydigan yuk
tashuvchi avtomobillarga, engil avtomobillarga va avtobuslarga taoluqlidir.
Yangi GOST ga asosan SO ning hajmi hamma avtomobillar uchun 1,5% dan oshmasligi
kerak va chiqindi gazlarning tarkibidagi SO ni tekshirish, aholisi 300 mingdan oshiq, hamda
poytaxt shaharlarda, kurortlarda 2-TXK o’tkazilganda, avtomobilni ta’mirlashdan keyin, texnik
qarov o’tkazilayotganda DAN hodimlari tomonidan amalga oshiriladi.
Chiqindi gazlarni zararliligini tekshirilayotganda avtomobilni qo’zg’alishidan oldin
dvigatelni ko’rsatmaga muvofiq qizdirish kerak. Keyin esa dvigatelni salt yurishida namuna oluvchi
trubkani, avtomobil glushiteli ichiga 300 mm kirgazib, qotirib qo’yilishi lozim.
O’lchovchi asbob ko’rsatishi 0 dan 5 % gacha yoki 0 dan 10 % gacha bo’lishi, hatolik esa
±5% dan oshmasligi kerak. O’lchovchi asboblar ma’lum vaqtlardan keyin davlat nazoratidan o’tishi
va shu haqidagi belgiga ega bo’lishi kerak.
Hisob kitoblarga ko’ra agar GOST 17.2.2.03-77 ga amal qilinsa chi-qindi gazlar tarkibidagi
SO 20% ga kamayishi mumkin,hamda benzin sarfi juda ham kamayadi.
Hamma ATK larida chiqindi gazlar tarkibini aniqlovchi postlar, tashkil qilinishi kerak.
104
TXKS larda esa shaxsiy avtomobil egalariga talon berilishi lozim. Bu talonda chiqindi gazlar
me’yoridan yuqori emasligi qayd qilinishi zarur.
3.Avtomobillarda ishlashi natijasida chiqadigan zaharli gazlar bilan bir qatorda, undan
chiqadigan shovqin ham kishi organizmiga ta’sir ko’rsatadi. Yuqoridagi keltirilgan jadvalda
ko’pincha uchraydigan shovqin balandliklari ko’rsatilgan.
Tovush manbai
Balandligi, db
Samalyot dvigateli, 5m masofada
116
Zavod shovqinlari
200-100
Orkestr,metroda
80
Mashinkada yozuvchi tashkilot (mashbyuro)
60-80
Shovqinli ko’chalar
60-90 va yuqori
Soat ishlashi,50sm masofada
30
Barglarning shovqini
10
Shovqin balandligi ko’tarilishi bilan, unda odamlarning ishlash muddati keskin kamayadi.
Agar shovqin balandligi 90 DB bo’lsa, unda odam 8 soat ishlashi mumkin. Shovqin balandligi har 5
DB ga ortishi bilan unda odamlarning ishlashi 2 barobar kamaya boradi.
115 DB shovqinda odam 15 min bo’lishi mumkin. Agarda shovqin 140 DB ga etsa, bu inson
uchun havfli hisoblanadi va odam qulog’ida og’riq paydo bo’ladi, hamda jarohatlanishi mumkin va
ishlash taqiqlanadi.
Avtomobillarni shovqini natijasida asosan, haydovchining ish qobiliyati susayadi, reaksiya
vaqti ko’payadi, hamda yo’l transport hodisalari sodir bo’lishi mumkin.
Qattiq shovqin odam organizmiga salbiy ta’sir ko’rsatadi, boshi og’riydi va aylanadi, ko’z
qorachig’i kengayadi, yurak urishi tezlashadi, nerv sistemasi ishdan chiqadi va hokazo.
Izlanishlar shuni ko’rsatdiki 88 DB shovqinda (LiAZ-677 avtobusi kabinasida)
haydovchining fikrlash qobiliyati 10% ga, agar 95 DB bo’lsa 20% ga kamayadi.
Avtomobillarning asosiy shovqin chiqarish manbai dvigatel va glushitel hisoblanadi,
keyingi manba shinalarning ishlashi hisoblanadi. Shinaga tushadigan yuk oshgan sari shovqin ham
balandlashib boradi.
Avtomobillardan chiqadigan shovqinni kamaytirish asosan ularning dvigatellarini
takomillashtirishdan iboratdir. BMTni Evropa komissiyasi shovqini 82 - 92 dB dan kam bo’lgan
avtomobillarni ishlab chiqarish va ekspluatatsiya qilishni taklif qiladi.
Masalan, Angliyada shovqini 85 - 92 dB bo’lgan yuk tashish avtomobillaridan
foydalanishga ruxsat berilmagan. Bunda yuqori shkala yuk ko’tarish qobiliyati 12 t bo’lgan
avtomobillarga tegishlidir.
Yaponiyada esa 1971 yildan boshlab yuk tashuvchi avtomobillarga 80dB, engil
avtomobillarga 70 db me’yor joriy qilingan.
AqSh da yuk tashuvchi avtomobillar uchun 86 dB me’yor qo’yilgan.
Avtomobil ishlab chiqarish zavodlari, keyingi vaqtda dvigatellardagi yonish protsessini
tokomillashtirgan, chiqarish tizimida 2 - 3 bosqichli glushitellar qo’ygan holda, yuqoridagi
muammolarni enga boshladilar.
105
Hozirgi vaqtda, haydovchilar ish qobiliyatiga zarar etkasmaslik uchun, ko’pgina
avtobuslarning dvigateli orqa tomonga o’rnatila boshlandi. Bu sharoitda haydovchiga 8-10 DB
shovqin kamroq ta’sir ko’rsatadi.
Hammaga ma’lumki shaharda avtomobillar harakati asosiy shovqin mabaidir. Shuning
uchun hozirgi vaqtda binolar qurish, yo’lni bo’laklarga bo’lish ishlari ham davlat standartlariga
muvofiq bajarilmog’i kerak.
Shunday qilib dvigatelni avtomobilda joylashishini ratsional hal qilish, kapot osti
bo’shlig’ini shovqin yutgich materiallar bilan qoplash, hamda avtomobil agregatlari va tizimlarini
takomillashtirish yo’li bilan shovqinni kamaytirish mumkin ekan.
Tutash darajasini kamaytirish maxsus qo’shimchalar va neytraliza-torlar yordamida amalga
oshiriladi. Hozirgi vaqtda tutash darajasini o’lchash uchun quyidagi dimomerlar ishlatiladi: UFMD-
1P va SIDA-107 MDX da, MK - 3 Angliyada, hamda DRM - 2 Vengriyada ishlab chiqarilgan.
|