Navoiy davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik fakulteti - bet 7

2.2. TRANSPORTI VA TASHQI IQTISODIY ALOQALARI.
Yaponiyada transportning daryo va quvur transportidan tashqari barcha turi
rivoj topgan. Bu mamlakat transport shaxobchalarining xarakteriga ko`ra G`arbiy
Yevropa mamlakatlarini yodga solsa, yuk tashish va ayniqsa yo`lovchilar tashish
hajmiga ko`ra mamlakatlarning hammasidan o`zib ketdi. Yo`lovchi tashuvchi
temir y`ol tugunlarining zichligiga ko`ra esa Yaponiya dunyoda birinchi o`rinda
turadi. Yaponiya shuningdek, Garb mamlakatlari orasida eng katta va eng
zamonaviy dengiz flotiga ega. U arzon yuklarni tashishni ham keng yo`lga
qo`ygan.
Yaponiyaning asosiy transport o`qini “Sinkansen” tezyurar poyezdlar
yuradigan temir yo`l magistrali tashkil qiladi. Bu magitral butun bjsjli Tinch okean
mintaqasi bo`ylab o`tgan.
Yaponiyada daryo va quvur transportidan tashqari barcha transport turlari
yuqori darajada rivojlangan. Ichki yuk tashishda avtomobil, temir yo’l va kabataj
kemalari asosiy o’rin tutadi.
Avtomobil yo’llarining umumiy uzunligi 1,2 mln km bo’lib (umumjahon
avtoyo’llarning 4,8 %i) uning 43% i qattiq qoplamli, 5 ming km esa tez qatnov
yo’llaridir. Avtomobillar soniga ko’ra Yaponiya dunyoda AQSH dan keyin 2-
o’rinda turadi (1000 kishiga 500 ta). Mamlakatda tashiladigan jami yukning 7,4
%i, yo’lovchilarning 57 % i avtotransport hissasiga to’g’ri keladi.
Temir yo’llarning umumiy uzunligi 30 ming km bo’lib, ularning yarmi
elektrlashtirilgan. Eng muhim temir yo’li “Sinkansen” magistrali bo’lib, u Kyusyu
orolidan Xonsyu orolini shimolidagi Aomori shahrigacha 1100 km ga cho’zilgan.
Bu yo’lda qatnovchi “Poezd-o’q” (“Xikari”) soatiga 240 km tezlikda harakatlanib,
yiliga 120 mln yo’lovchi tashiydi. Bunda u 66 ta tunnel va 3000 ta ko’prikdan
o’tadi. Xonsyu va Xokkaydo orollari orasidagi Sugari bo’g’oziga dunyodagi eng
uzun (54 km li) tunnel qurilgan (1970-1988 yillar). Mazkur “Seykan” tunnelini 23
km suv ostidan o’tgan. Bu yo’l “Tokio- Sapporo” oralig’idagi poezd qatnovini
ancha tezlashtirdi va aholiga juda katta qulaylik yaratdi.
Yaponiyada tashiladigan jami yukning 91,7 % i dengiz transportida, 7,4 % i
avtomobil transportida, 0,7 % i temir yo’l transportida, 0,2% i havo transportida
tashiladi.
Yaponiyada tashiladigan jami yo’lovchining 56,9 % i avtomobil transportida,
33,9 % i temir yo’l transportida, 8,7% i havo transportida, 0,5 % i boshqa
transport turlarida tashiladi.
Yaponiya yo’lovchi tashuvchi temir yo’llarning zichligiga ko’ra dunyoda 1-
o’rinda turadi. Temir yo’llarning eng serqatnov qismi Tokio- Osaka oralig’idir.
Yaponiyaning tashqi va ichki aloqalarida dengiz transporti muhim ahamiyatga
ega. Mamlakatda tashiladigan barcha yukning 91,7 % ini dengiz transporti
hissasiga to’g’ri keladi. Yaponiya rivojlangan davlatlar orasida eng katta va eng
zamonaviy savdo flotiga ega. U dunyoda yuk tashish tonnaji bo’yicha 6-o’rinda
turadi (yiliga 22 mln reg. t.). mamlakatda 100 dan ortiq portlar bo’lib, ular ichida
eng yiriklari Tokio, Tiba, Iokagama, Nagoya, Kobe, Kavasaki, Osaka, Xerosima,
Kitakyusyu kabilardir. Hozirda Dunyoda 2700 ta port shaharlar mavjud.
Havo transporti mamlakatning asosiy xalqaro va ichki aloqalarida muhim
ahamiyatga ega. Yaponiyada tashiladigan jami yukning 0,7 % i, yo’lovchining 8,7
% i havo transporti hissasiga to’g’ri keladi.
Yaponiya xo’jaligining juda muhim xususiyati uning xalqaro iqtisodiy aloqalari
nihoyatda kuchli ekanligidir. Birinchidan, mamlakat yoqilg’i va xom-ashyoni 90 %
ini chetdan keltiradi, ikkinchidan mamlakat iqtisodiyotida tayyor mahsulotni
eksport qilish ustun. Yaponiya Osiyo-Tinch okeani regionidagi barcha
mamlakatlarning savdo bo’yicha bosh shergidir. Hatto AQSH passiv savdo
balansiga ega, Yaponiya esa aktiv savdo balansiga ega.
Tashqi iqtisodiy aloqalar Yaponiya iqtisodida hayotiy ahamiyatga ega. Buning
asosiy sababi mamlakat iqtisodini ko’p sohalarni chet el xom-ashyosiga tayanishi
va tayyor sanoat mahsulotlarini eksport qilinishidir.
Yaponiya jahonning juda ko’p mamlakatlari bilan iqtisodiy aloqalarni
rivojlantirib bormoqda. Mamlakat tashqi savdo aylanmasi (oborot) ning katta qismi
(1/3 qismi) AQSH hissasiga to’g’ri keladi. Yaponiya eksportini 1/3 va importini ¼
qismi AQSH ga to’g’ri keladi. AQSH dan tashqari asosiy savdo sheriklari: Xitoy,
Avstraliya, Germaniya,Indoneziya va “Osiyo yo’lbarslari” davlatlari.
XX asrning 50-60-yillaridan boshlab, Yaponiya eksportida kapitalning salmog’i
to’xtovsiz oshib bormoqda. Kapitalni asosiy qismi Janubi-Sharqiy Osiy davlatlari
(avvalo “Yapon modeli” asosida rivojlanayotgan “Osiyo yo’lbarsi” davlatlari)
G’arbiy Evropa davlatlari va AQSH ga to’g’ri keladi. Keyingi vaqtlarda
Yaponiyada rivojlanayotgan davlatlar bilan iqtisodiy aloqalari o’sib bormoqda.
Yaponiya milliy valyutasi-sena, erkin almashinadigan valyuta (SKV) bo’lib, u
xalqaro valyutalar qatoriga kiradi. Uning qiymati xozirda (2006 yil 1- aprel
ma’lumoti) quyidagicha: 1$ = 118,9 ien, 1¥ = 1s 26 tiyin.
O’zbekiston jahonning 140 dan ortiq davlati bilan iqtisodiy aloqalar olib
bormoqda. qo’shma korxonalar soni 2003 yil 3539 taga etdi. O’zbekiston –
Yaponiya hamkorligi bo’yicha 14 ta xujjat imzolangan. Ular asosan “ta’lim
sohasida”, “turizm”, “mintaqaviy xavfsizlik”, “iqtisodiy hamkorlik” kabi
yo’nalishlarda. O’zbekiston iqtisodiyotiga Yaponiya tobora ko’proq investisiya
kiritmoqda. Masalan: Qorovulbozor neftni qayta ishlash zavodi va Sho’rton gaz-
kimyo majmuasi qurilishida Yaponiya faol ishtirok etdi. O’zbekistonga –
Yaponiyadan texnologiya vositalari, tayyor iste’mol mahsulotlari, aloqa
kommunikasiya vositalari import qilinsa, O’zbekistondan Yaponiyaga paxta, ipak,
tog’-kon, metallurgiya maxsulotlari eksport qilinmoqda. 2001 yil ma’lumoti
bo’yicha, O’zbekistonga Yaponiyadan import qilingan mahsulotlar hajmi 100 mln
AQSH dollaridan oshiqni tashkil etdi. O’zbekiston esa Yaponiyaga 10-20 mln
AQSH dollari hajmida mahsulot eksport qilgan.
Dunyo bo’yicha import qilinayotgan yoqilg’i va xom-ashyoni 10 %idan ortig’i
Yaponiya hissasiga to’g’ri keladi. Yoqilg’i va xom-ashyo importi bo’yicha bu
mamlakat dunyoda AQSH va Germaniyadan keyin 3- o’rinda turadi. Yaponiyaning
asosiy importi: yoqilg’ilar, rudalar va boshqa xom-ashyolar, oziq-ovqat, sanoat
mahsulotlari, to’qimachilik, ximiya, mashina va asbob-uskunalar, o’rmon, qishloq
xo’jalik mahsulotlari.
Asosiy eksporti: mashina va uskunalar, avtomobillar, qorametallurgiya
mahsulotlari, kemalar, apteka, kapital, ximiya, to’qimachilik va ishlov beruvchi
sanoatning boshqa mahsulotlari, ilmiy – tadqiqot ishlari uchun jihozlar, elektronika
va elektrotexnika buyumlari.
Yaponiya dunyoning rivojlangan mamlakatlari AQSH va YEIX mamlakatlari
rivojlanayotgan mamlakatlaridan, Avstraliya, Fors qo'ltig'i mamlakatlari bilan
shuningdek Rossiya Federasiyasi bilan faol tashqi iqtisodiy aloqalarini olib boradi.
XULOSA
Xulosa o`rnida, shuni aytish mumkinki, biz Yaponiya xo’jaligi bilan tanishar
ekanmiz, quyidagi xulosalar bilan o’z fikrimizni yakunlaymiz: maydoni
O’zbekiston respublikasi maydonidan 71 000 km
2
ga kichik, aholisi soniga ko’ra
O’zbekistondan 5 barobar katta bo’lgan, yoqilg’i va xom-ashyoga juda kambag’al.
Yaponiyani jahonning eng qudratli va nufuzli davlatga aylanishiga quyidagi
yagona omil ya’ni, o’ta malakali va ma’naviyatli xalqi sabab bo’ldi. Ayrim
ko’rsatkichlar bo’yicha Yaponiya hatto AQSH dan ustun turadi. Bunga asosiy
sabablar: ta’limning yuqori darajadaligi, malakali ishchi kuchi, mehnatsevar xalqi,
o’z ishiga o’ta mas’uliyat bilan qarashi, tartib - intizomliligi, dunyoda bolalar
o’limining eng kamligi, aholisini umr ko’rishini eng yuqoriligi, bolalar tarbiyasiga
yoshligidan katta e’tibor berilishi, fanga jaratiladigan mablag’larni juda ko’pligi
(dunyo bo’yicha birinchi o’rinda), ilmiy xodimlar sonining ko’pligi (Buyuk
Britaniya, Fransiya va Germaniyani birga hisoblaganda ham Yaponiyada ulardan
ko’p), universititetlarning ko’pligi (butun G’arbiy Evropadagi universititetlardan
ko’p) kabilardir.
Shu boisdan ham, Prezidentimiz I.A. Karimov kadrlar masalasini 3-ustuvor
yo’nalish tarqasida eng dolzarb masalalar qatoriga kiritdi. “Ta’lim to’g’risida” va
kadrlar tayyorlash milliy dasturi to’g’risidagi O’zbekiston Respublikasi qonunlari,
hamda O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “ta’lim – tarbiya va kadrlar
tayyorlash tizimini tubdan isloh qilish, barkamol avlodni voyaga etkazish
to’g’risida” gi farmonini bajarish borasidagi asosiy ishlar davr talablariga to’liq
javob beradigan yuqori malakali mutahassislarni tayyorlashdir.
|