Ydhifddfcğf, ''şlşdş ıeftvfke'' mü eüküyyştşt udğş-euçtşlş ğunfkdfkg

4-5. İQTİSADİ VƏ TEXNOLOCİ İMPERİALİZM
Ydhifddfcğf, ''şlşdş ıeftvfke'' mü eüküyyştşt udğş-euçtşlş ğunfkdfkg
Çağdaş siyasətdə hər şey təkcə tarixi rakursda və gerçək hadisələr baxımından deyil, eyni zamanda böyük dövlətlərin maraq dairələri və hətta "milli heysiyyatları" baxımından dəyərləndirilir. Böyük dövlətlərin geosiyasi planları çox vaxt kiçik dövlətlərin öz aralarındakı münasibətlərə və münaqişələrə yön verir, həlledici təsir göstərir. Həm də belə təsirlər və təzyiqlər müxtəlif beynəlxalq təşkilatların (BMT, ATƏT və s.) adı ilə həyata keçirilir.
Təbii ki, böyük dövlətlərin öz aralarında da dünyanın siyasi xəritəsini müəyyən etmək səlahiyyəti uğrunda mübarizə gedir. Bu zaman çox vaxt beynəlxalq hüquq normaları və ədalət prinsipləri ön plana çəkilir və böyüklər arasındakı rəqabətə, onların mənafeyinə toxunmayan, geosiyasi mübarizə arealının kənarında qalan ölkələrə həqiqətən himayədarlıq edilir.
Lakin bu günlə yanaşı keçmiş də vardır və böyük dövlətlər, görünür, tarixi də unutmur, birdən "su axan yerdən bir də axar" ehtimalını nəzərə alaraq böyük tarixi keçmişi olan xalqlara münasibətdə ehtiyatla tərpənir və bəzən ədalət prinsiplərini də ''unudurlar''.
Bəli, dünyada elə ölkələr vardır ki, onlar hələ yenicə müstəqillik əldə edir, öz dövlətlərini qurmağa çalışır, böyük sivilizasiyaya qovuşmağa çalışır. Belə ''təhlükəsiz'' dövlətlərə kömək etmək BMT-nin, Avropa Şurasının, ATƏT-in, YUNESKO-nun və s. beynəlxalq təşkilatların ümdə vəzifələridir. Hamısı sosializm düşərgəsindən və kommunist ideologiyasından təzəcə ayrıldığına baxmayaraq Rusiyaya və Ukraynaya münasibət başqa, Şərqi Avropa ölkələrinə və Pribaltikaya isə münasibət başqadır. Birincilər böyük nüvə silahı potensialına və təbii sərvətlərə malik olmaqla öz potensial imkanlarına və hərbi güclərinə görə Qərbi Avropa ölkələrindən xeyli üstündürlər. Ona görə də bu amili nəzərə almamaq mümkün deyil. Bəs nüvə silahına və böyük təbii sərvətlərə malik olmayan Türkiyədən nəyə görə ehtiyatlanırlar? Burada, bizcə milli maraqlardan daha çox "milli heysiyyat" ön plana keçir. Elə bil ki, keçmiş bu günə transformasiya olunur və türkün simasında özlərinə bir rəqib görürlər. Qisasçılıq hissi qeyri-aşkar şəkildə, təhtəlşüur səviyyəsində çağdaş siyasətə təsir edir. Bu hissiyat bəzən hətta aşkar şəkildə, «keçmişə görə cavabdehlik», mənəvi məsuliyyət və s. adlar altında gündəmə gətirilir. Beynəlxalq hüquq normaları da, ədalət prinsipi də yaddan çıxır və həmin normaların qəsdən təhrif olunmuş variantları ilə manipulyasiya başlanır.
Kipr "problemi" də, Dağlıq Qarabağ "problemi" də tarixin saxtalaşdırılması və gerçək durumun təhrif olunması sayəsində problemə çevrilib. Və elə bir illüziya yaradılıb ki, guya bu problemlərdə türkün mənafeyi beynəlxalq normaların diametral əks qütblərində dayanır, yəni onlardan birinin müdafiə olunması, digərində geri çəkilməyi tələb edir. Əslində isə ancaq zahirən bir-birinə əks qoyulan maraqlar hər iki halda türkün ziyanına saxtalaşdırılmışdır.
Dağlıq Qarabağ həm tarixən, həm də hüquqi baxımdan, bütün beynəlxalq normalar baxımından Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsidir və burada cüzi bir erməni əhalisinin separatçılıq təşəbbüsü qonşu Ermənistanın bilavasitə təcavüzü və Rusiyanın dəstəyi sayəsində güc müstəvisində onların xeyrinə həll olunmuşdur. Burada güc qarşısında beynəlxalq normalardan geri çəkilmək siyasəti yürüdülür.
Kipr isə uzaq, mücərrəd tarix deyil, davamlı tarix müstəvisində həmişə Osmanlı imperiyasının tərkibində olduğundan və yalnız I dünya müharibəsində imperiya dağıldıqdan sonra mübahisəli zonaya çevrildiyindən türkün mövqeyinə separatçılıq kimi baxmaq gülünc olardı. Neçə əsr ərzində türklər rumluları adadan sıxışdırmamış, türklər və rumluların dinc yanaşı yaşamasına təminat vermişlər. İmperiya dağıldıqdan sonra isə burada türklər müntəzəm surətdə sıxışdırılmış, onların haqları tapdanmışdır. 1963 və 1974-cü il hadisələri, Kiprin o vaxtkı rəhbərliyi tərəfindən açıq-aşkar dəstəklənən etnik münaqişə və yerli Türk əhalisinə qarşı soyqırım siyasəti və bütün bunlara Avropanın soyuqqanlı münasibəti, beynəlxalq hüquqa və insan haqlarına etinasızlıq Türkiyəni ağır seçim qarşısında qoymuşdu. Avropa öz sözünü demədiyinə görə, Avropa öz sözünü demədiyinə görə, Türkiyə təşəbbüsü öz üzərinə götürmüş, Türk qoşunları soyqırımın qarşısını almaq məqsədilə yerli türklərin köməyinə gəlmiş və heç də bütövlükdə Kipr ərazisində deyil, ancaq türklər yaşayan ərazidə öz dövlətçiliyini bərpa etmək və rumlulara da öz dövlətlərini yaratmaq imkanı verməklə tam ədalətli və hətta humanist mövqe tutmuşlar.
Bunlar aydın həqiqətlərdir və təfərrüata getdikcə, məsələ konkretləşdikcə daha da aydınlaşır. Lakin anlaşılmaz görünən beynəlxalq "ictimai rəy", dünya birliyinin (əslində Qərb dövlətlərinin) məsələyə münasibətidir. Bu aydın həqiqətləri saxtalaşdırdıqda hansı arqumentlər əsas götürülür?
Bəli, bu gün türkə öz tarixi keçmişinə görə, öz dövlətçilik ənənələrinə görə, böyük imperiyalar yaratmaq qüdrətinə görə, daha qədim və Qərbdəkindən fərqli olan bir sivilizasiyanı davam etdirmək əzminə görə qısqanclıqla yanaşılır. Tarixi saxtalaşdırmaq, türkün böyük keçmişinə qara yaxmaq, "erməni soyqırımı" kimi uydurma məsələləri vaxtaşırı gündəmə gətirmək və ona dəstək vermək – bütün bunlar göstərir ki, beynəlxalq təşkilatların və böyük dövlətlərin siyasətində ikili standartlar var və öz tarixi keçmişlərindəki uğursuzluqların bir növ qisasını almaq tendensiyası mövcuddur.
Bu gün böyük dövlətlərin silahı təkcə beynəlxalq normalarla manipulyasiya etməkdən ibarət deyil. Həm də iqtisadiyyatın gücündən istifadə olunur: dünya bazarına sahib olanlar iqtisadi təzyiq üsullarından da məharətlə istifadə edirlər.
Başqa ölkələrin böyük dövlətlər tərəfindən hərbi müdaxilə yolu ilə ələ keçirilməsi – militarizm dövrü artıq keçmişdə qalmışdır. İndi, sərhədlərin beynəlxalq iqtisadi əlaqələr üçün açıldığı bir zamanda, əraziləri zəbt etmək deyil, bazarları zəbt etmək vacibdir. Və bu sahədə balans Qərb dövlətlərinin xeyrinədir. Íÿ âàõòñà ëèäåðëèéè ÿëÿ êå÷èðìèø îëàí èíêèøàô åòìèø êàïèòàëèñò þëêÿëÿðè ùàë-ùàçûðäà äöíéà áàçàðûíà íÿçàðÿò åäèð.
ÕÕ ÿñðäÿ áèð ñûðà þëêÿëÿðäÿ ìèëëè àçàäëûã ùÿðÿêàòûíûí âöñÿò àëìàñû âÿ îíëàðûí ìöñòÿìëÿêÿ÷èëèêäÿí àçàä îëìàñû ñèéàñè ìöñòÿãèëëèéÿ ìàëèê äþâëÿòëÿðèí ñàéûíû àðòûðìûøäûð. Ëàêèí èíãèëàá÷ûëàðûí, ìèëëÿò÷è òÿøêèëàòëàðûí ôàíàòèêæÿñèíÿ áàéðàã åòäèêëÿðè “ìöñòÿãèëëèê” àíëàéûøû ÿñëèíäÿ íèñáè õàðàêòåð äàøûéûð. ßââÿëà, ùå÷ áèð ñàùÿäÿ òàì, ìöòëÿã ìöñòÿãèëëèê éîõäóð âÿ îëà äà áèëìÿç. Ùåéäÿð ßëèéåâèí äåäèéè êèìè, “ùå÷ áèð þëêÿ, ÿí áþéöê áèð þëêÿ äÿ éàëíûç þç ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ èãòèñàäèééàòûíû ëàçûìè ñÿâèééÿäÿ èíêèøàô åòäèðÿ áèëìÿç”.1 Ìöòëÿã ìöñòÿãèëëèê èääèàñû ÿñëèíäÿ äöíéàéà ìåéäàí îõóìàã äåìÿêäèð. Áöòöí ñàùÿëÿðäÿ – èãòèñàäè, ñèéàñè, ùöãóãè, èäåîëîúè, ìÿäÿíè-ìÿíÿâè âÿ ñ. Àñïåêòëÿðèí ùÿð áèðèíäÿ îíó ÿùàòÿ åäÿí êàïèòàëèñò äöíéàñûíäàí èçîëéàñèéà îëóíìàq âÿ éåíè, þçöíÿìÿõñóñ èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿð ÿñàñûíäà ùÿð øåéè þç ìÿõñóñè èäåîëîýèéàñûíà òàáå åòäèðìÿêëÿ òàì ìöñòÿãèë áèð äþâëÿò éàðàòìàã òÿøÿááöñö – òàðèõäÿ ìèñëè ýþðöíìÿìèø áåëÿ áèð æÿùä ÕÕ ÿñðèí birinci éàðûñûíäà êå÷ìèø ÑÑÐÈ äþâëÿòè òÿðÿôèíäÿí ýþñòÿðèëìèøäè. Ëàêèí, ùÿòòà ñþçöí ùÿð ìÿíàñûíäà íÿùÿíý îëàí ÑÑÐÈ äþâëÿòè äÿ áó æÿùäèí íÿ ãÿäÿð ðåàëëûãäàí óçàã îëäóüóíó äÿðê åäÿðÿê þçöíÿ ìöòòÿôèãëÿð àõòàðìàüà, ìöÿééÿí ñàùÿëÿðäÿ þç èäåîëîúè äöøìÿíëÿðè èëÿ äÿ ÿìÿêäàøëûã åòìÿéÿ, éåðè ýÿëÿíäÿ êîìïðîìèñÿ ýåòìÿéÿ ìÿæáóð îëäó. Äöíéà ñîñèàëèçì ñèñòåìè éàðàíäûãäàí ñîíðà äà êàïèòàëèçì ñèñòåìè èëÿ ãàðøûäóðìà ñèéàñÿòè þçöíö äîüðóëòìàäû âÿ èíäè áó þëêÿëÿð êîììuíèçì èäåàëûíäàí ÿë ÷ÿêÿðÿê áàçàð èãòèñàäèééàòûíà öç òóòóð, äöíéà áàçàðûíà äàùà ôÿàë ñóðÿòäÿ äàõèë îëìàüà, íå÷ÿ îíèëëèêëÿð ÿðçèíäÿ ãÿðàðëàøìûø ôÿðãëÿðè àðàäàí ýþòöðìÿéÿ ÷àëûøûðëàð.
Áÿëè, ÕÕ ÿñðèí ñîíó, XXI əsrin əvvəllərində ùàäèñÿëÿðèí èíêèøàôû âàùèä èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿðèí, âàùèä öìóìäöíéà áàçàðûíûí éàðàäûëìàñû èñòèãàìÿòèíäÿ ýåäèð. Äöçäöð, èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿð þç öñòöí ìþâãåëÿðèíÿ èñòèíàä åäÿðÿê äàõèë îëäóãëàðû öìóìè èãòèñàäè ìÿêàíûí (ìÿñÿëÿí, Àâðîïà Áèðëèéè) ãàïûëàðûíû íèñáÿòÿí àøàüû ñÿâèééÿäÿ îëàí þëêÿëÿð ö÷öí à÷ìûð âÿ áó äà òÿáèèäèð. Íÿ ãÿäÿð öìóìáÿøÿðè ìÿíàôåäÿí, âàùèä ñîñèàë èäåàëëàðäàí ñþùáÿò ýåòñÿ äÿ, ùÿëÿ ìèëëè ìÿíàôåëÿð ñàõëàíûëûð âÿ éàëíûç åéíè səviyyəli þëêÿëÿðèí èíòåãðàñèéàñûíäàí ñþùáÿò ýåäÿ áèëÿð. Âÿ áó èíòåãðàñèéàéà ãîøóëìàã ö÷öí ÿââÿëæÿ ùÿìèí þëêÿëÿðèí êå÷ìèø îëäóüó èíêèøàô ìÿðùÿëÿëÿðèíè êå÷ìÿê, îíëàðûí ÷ûõäûüû ñûíàãëàðäàí ÷ûõìàã ëàçûìäûð.
Âàùèä äöíéà áàçàðûíûí îëìàñû, à÷ûã èãòèñàäè ñèéàñÿò èëê áàõûøäà äàùà ÷îõ ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿð ö÷öí faydalı ýþðöíñÿ äÿ, ÿñëèíäÿ èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿðèí áóíà äàùà áþéöê åùòèéàæû âàðäûð. Äàùà äîüðóñó, èæòèìàè, åëìè-òåõíèêè èíêèøàô ïðîñåñèíèí þçöíöí áóíà åùòèéàæû âàðäûð. Áåëÿ êè, êöëëè ìèãäàðäà èíâåñòèñèéà ùåñàáûíà àðòûã êöòëÿâè èñòåùñàëäà ãÿðàðëàøìûø òåõíèêè âÿ òåõíîëîúè ñèñòåìëÿðèí òåç-òåç äÿéèøäèðèëìÿñè baha başa gəläèéèíäÿí êàïèòàë äöíéàñû èíòåíñèâ åëìè-òåõíèêè òÿðÿããèíèí, òåõíîëîýèéàëàðûí òåç-òåç ìîäåðí-ëÿøäèðèëìÿñè heç də ən optimal variant olmur. Nəticədə æaði èãòèñàäè ìÿíàôå èëÿ ïåðñïåêòèâ òåõíèêè òÿðÿããè àðàñûíäà çèääèééÿò yaranardı ki, bu da öìóìÿí èæòèìàè èíêèøàô ö÷öí ÿíýÿë òþðÿäÿ áèëÿðäè.
Ëàêèí ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿðèí iqtisadiyyatının texnoloji tətbiq üçün à÷ûã îëìàñû qabaqcıl ölkələrə íèñáÿòÿí êþùíÿëìèø òåõíèêàíû ùÿìèí áàçàðëàðà transformasiya edərək milli sənayedə ÿí ìöàñèð òåõíîëîúè ñèñòåìëÿðè òÿòáèã åòìÿéÿ èìêàí éàðàäûð.
Áóíà ýþðÿ äÿ èíêèøàô åòìèø þëêÿ ùå÷ âàõò áöòöí þëêÿëÿðèí òåõíèêè èíêèøàô ñÿâèééÿëÿðèíèí áÿðàáÿðëÿøìÿñè òÿðÿôäàðû îëà áèëìÿç. ßí ãàáàãæûë þëêÿëÿðèí þçöíäÿí áèð àç ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðÿ, îíëàðûí äà þç íþâáÿñèíäÿ äàùà ÷îõ ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðə åùòèéàæû âàðäûð.
Äàùà éöêñÿê åëì òóòóìó îëàí ìöàñèð òåõíèêà èæàä îëóíäóãäàí ñîíðà èñòèôàäÿäÿí ÷ûõàðûëàí òåõíèêà “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø” (éÿíè þçö òÿçÿ îëñà äà ÿñàñûíäà äàéàíàí èäåéà êþùíÿëèáäèð) òåõíèêà ñàéûëûð âÿ îíëàð íèñáÿòÿí àøàüû ñÿâèééÿëè þëêÿëÿðÿ èõðàæ îëóíóð. Çîõ àøàüû ñÿâèééÿëè þëêÿ ãàáàãæûë þëêÿíèí ùÿòòà àðòûã èñòèôàäÿäÿí ÷ûõàðäûüû òåõíèêà ö÷öí äÿ éåòèøìÿìèø îëóð.
Áó èéåðàðõèéà, þëêÿëÿðèí ÷îõïèëëÿëè äöçöëöøö, ùÿðáè òåõíèêà òèìñàëûíäà þçöíö äàùà ãàáàðûã ýþñòÿðèð. Åëìè-òåõíèêè ïîòåíñèàë getdikcə ìÿùç ùÿðáè ñÿíàéå åëìè-òåõíèêè èíêèøàôûí ÿñàñ òÿòáèã ñàùÿñèíÿ ÷åâðèëèð. ×îõ âàõò áåéíÿëõàëã ñèéàñÿò äÿ áó èãòèñàäè ìÿíàôåéÿ òàáå åòäèðèëèð. Áþéöê äþâëÿòëÿðèí (ìÿñ., ÀÁØ âÿ Ðóñèéà) þç àðàëàðûíäàêû ðÿãàáÿò ùÿðáè òåõíèêàíûí äàèì òÿêìèëëÿøäèðèëìÿñèíè òÿëÿá åòäèéèíäÿí “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø” ùÿðáè òåõíèêàíûí ñàòûëìàñû ö÷öí áàçàðà ùÿìèøÿ åùòèéàæ îëóð. Îíà ýþðÿ äÿ ãàáàãæûë äþâëÿòëÿðèí âÿ áþéöê ùÿðáè ñÿíàéå øèðêÿòëÿðèíèí ìÿíàôåéè íèñáÿòÿí ýåðè ãàëìûø þëêÿëÿðäÿ ìöùàðèáÿ âÿ ìöíàãèøÿ øÿðàèòèíèí îëìàñûíû òÿëÿá åäèð.
Áþéöê äþâëÿòëÿð ñèéàñè àðåíàäà àøêàð øÿêèëäÿ ñöëùöí ãàðàíòû êèìè ÷ûõûø åòñÿëÿð äÿ ùÿìèí äþâëÿòëÿðèí ìàëèééÿ îëèãàðõèéàñû âÿ ùÿðáè ñÿíàéå ñàùèáêàðëàðû áèð ãàéäà îëàðàã áàøãà èñòèãàìÿòäÿ ôÿàëèééÿò ýþñòÿðèðëÿð. Ãÿðá äöíéàñûíà éàõøû áÿëëè îëàí áó ìÿíòèã áèçèì òÿðÿôèìèçäÿí áÿçÿí ÷ÿòèí áàøà äöøöëöð, ÷öíêè “ñàüëàì ôèêðÿ” çèääèð. Ìÿñÿëÿí, Äàüëûã Ãàðàáàü êîíôëèêòèíÿ ìöíàñèáÿòäÿ ÀÁØ äþâëÿòèíèn ðÿñìè ìþâãåéè èëÿ ÀÁØ Êîíãðåñèíèí ìöÿééÿí äàèðÿëÿðèíèí ìþâãåéèíèí êþêëö ñóðÿòäÿ ôÿðãëÿíìÿñè âÿ áèðèíæèíèí èêèíæèéÿ ýöçÿøòÿ ýåòìÿñè òÿÿææöáëö ýþðöíöð. Ùàëáóêè ÀÁØ-ûí þçöíäÿ áóíà ÷îõ âàõò òÿáèè ùàë êèìè áàõûëûð.
Èíêèøàô åòìèø þëêÿëÿðèí èãòèñàäè æÿùÿòäÿí íèñáÿòÿí ýåðè ãàëàí þëêÿëÿðÿ èõðàæ åòäèêëÿðè ìÿùñóëëàð òÿêæÿ ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø òåõíîëîýèéà âÿ ùÿðáè òåõíèêàäàí èáàðÿò äåéèë. Ùÿìèí þëêÿëÿðèí ÿùàëèñèíèí òÿëÿáàòûíà æàâàá âåðìÿéÿí, éåíÿ äÿ “ìÿíÿâè æÿùÿòäÿí êþùíÿëìèø” âÿ éà ùÿòòà åêîëîúè ñòàíäàðòëàðà óéüóí ýÿëìÿéÿí èñòåùëàê øåéëÿðèíèí – ìÿèøÿò òåõíèêàñû âÿ ÿðçàã ìÿùñóëëàðûíûí äà êöòëÿâè èõðàæû þëêÿëÿðàðàñû èãòèñàäè ÿëàãÿëÿðäÿ ìöùöì éåð òóòóð.
Áöòöí áóíëàðà, ÿëáÿòòÿ, äþçìÿê îëàð âÿ äþçöëìÿëèäèð. ×öíêè, Àçÿðáàéæàíäàêû èíòåëëåêòóàë ïîòåíñèàë îíó ÿí ãàáàãæûë þëêÿëÿðëÿ ìöãàéèñÿ åòìÿéÿ èìêàí âåðñÿ äÿ, ùÿëÿ áó ïîòåíñèàëûí èãòèñàäèééàòäà ðåàëëàøäûðûëìàñû ö÷öí õåéëè âàõò ëàçûìäûð (áèð øÿðòëÿ êè, õàììàë ñàòûá èñòåùëàê øåéëÿðèíèí ùàçûð øÿêèëäÿ àëûíìàñû ïðàêòèêàñû äàéàíàãëû âÿðäèø ùàëûíà êå÷ìÿéÿ, ýÿëÿæÿéÿ éþíÿëìèø ãóðóæóëóã ïëàíëàðûíû, åëì òóòóìëó èñòåùñàëûí òÿøêèëèíè êÿíàðëàøäûðìàéà).
Áÿëè, ùàçûðêû ìÿãàìäà Àçÿðáàéæàíûí ñîñèàë-èãòèñàäè äóðóìó åëÿäèð êè, áèç õàðèæè þëêÿëÿðäÿí èñòåùëàê òåõíèêàñû, ÿðçàã ìÿùñóëëàðû äà àëûðûã, ùÿòòà ùóìàíèòàð éàðäûìà äà åùòèéàæûìûç âàðäûð. Ëàêèí äàùà ïåðñïåêòèâëè ÿìÿêäàøëûã èñòèãàìÿòè åëìè-òåõíèêè ÿìÿêäàøëûãäûð, Àçÿðáàéæàíûí ÿí áþéöê ñÿðâÿòè îëàí èíòåëëåêòóàë ïîòåíñèàëà èñòèíàä åäÿí ÿìÿêäàøëûãäûð. Bəşəriyyətin keçdiyi tarixi yola nəzər salsaq görərik ki, bütün tarix boyu Şərq və Qərb sivilizasiyaları bir-birini müntəzəm surətdə əvəz etmişdir.
Áèëèìèí, ìÿäÿíèééÿòèí, èëê èíñàíè äÿéÿðëÿðèí áåøèéè îëìóø Ãîæà Øÿðã á.å.ÿ. I ìèíèëëèéèí áèðèíæè éàðûñûíäà þç ÿââÿëêè èíêèøàô òåìïèíè âÿ þíæöë ìþâãåéèíè òÿäðèæÿí èòèðìèø, Ãÿäèì Éóíàíûñòàí åëì âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ èðÿëè ÷ûõìûøäûð. Ëàêèí àíòèê ñèâèëèçàñèéà áîø éåðäÿ éàðàíìàìûø, Ãÿäèì Øÿðã ñèâèëèçàñèéàñûíäàí áÿùðÿëÿíìèøäèð. Ðîìà èìïåðèéàñûíûí ñöãóòó èëÿ áÿøÿð òàðèõèíäÿ ìèñèëñèç ðîë îéíàìûø àíòèê åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò äÿ ñöãóòà óüðàìûøäûð. Ëàêèí èìïåðèéàëàð äàüûëñà äà, îíëàðäàí ìèðàñ ãàëìûø åëì âÿ ìÿäÿíèééÿò òàìàìèëÿ ñèëèíìÿìèø âÿ òàðèõèí éàääàøûíà êþ÷ÿðÿê éåíèäÿí äèð÷ÿëìÿê ö÷öí ÿëâåðèøëè ìÿãàì ýþçëÿìèøäè.
Àíòèê ñèâèëèçàñèéàäàí ñîíðà áÿøÿð òàðèõèíäÿ ÿí ïàðëàã äþâð, éåíè åëìè-ìÿäÿíè éöêñÿëèø åðàñû VII ÿñðäÿí ñîíðà Èñëàìûí éàðàíìàñû èëÿ áàøëàíìûøäûð. Áèëèì âÿ ìÿäÿíèééÿòèí èíêèøàô ìÿðêÿçè éåíèäÿí Øÿðã äöíéàñûíà êþ÷ìöøäöð. Áó äþâðäÿ éàðàíàí éåíè èñëàì ñèâèëèçàñèéàñû þçöíäÿí ÿââÿëêè åëìè íàèëèééÿòëÿðèí, ìÿäÿíè-ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèí äàüûëìàñûíà éîë âåðìÿìèø, îíëàðûí ãîðóéóá ñàõëàìûø, èíêèøàô åòäèðìèø âÿ Ãÿðá äöíéàñûíûí èíòèáàùû ö÷öí øÿðàèò éàðàòìûøäûð.
XV-XVI ÿñðëÿðäÿ ÿââÿëæÿ Ðåíåññàíñ âÿ äàùà ñîíðà éåíè èãòèñàäè ìöíàñèáÿòëÿðÿ – êàïèòàëèçì æÿìèééÿòèíÿ êå÷èäèí ÿñàñûíûí ãîéóëìàñû èëÿ éåíèäÿí äèð÷ÿëÿí Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû þíæöë ìþâãåéÿ êå÷ìèøäèð.
Ëàêèí éåíè äþâð ñèâèëèçàñèéàñû (âÿ îíóí äàâàìû îëàí ìöàñèð Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû) äà áîø éåðäÿ éàðàíìàìûø, à÷ûã øÿêèëäÿ åòèðàô åäèëñÿ äÿ, åäèëìÿñÿ äÿ îðòà ÿñð Øÿðã ìÿäÿíèééÿòèíäÿí, Èñëàì ñèâèëèçàñèéàñûíäàí ÷îõ øåé ýþòöðìöøäöð. Ìöàñèð Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñû ÿñàñÿí åëì âÿ òåõíèêàíûí òÿðÿããèñèíÿ èñòèíàä åòìèøäèð. Ëàêèí èíäè áèð ÷îõ òÿäãèãàò÷ûëàð àðòûã Ãÿðá ñèâèëèçàñèéàñûíûí äà òÿíÿzçöëöíäÿí, ñöãóòóíäàí äàíûøûðëàð.
Òàðèõèí èíêèøàô ìÿíòèãèíäÿí ÷ûõûø åäèëÿðñÿ èíäè íþâáÿ Øÿðãèíäèð. Ëàêèí Øÿðã ñöêàí àðõàñûíà êå÷ìÿéÿ òÿëÿñìèð. Áèð òÿðÿôäÿí éåíè äþâð ñèâèëèçàñèéàñû həëÿ äàâàì åäèð âÿ îíà àëòåðíàòèâèí îëìàñû àç ãàëà àüëàñûüìàçäûð. Äèýÿð òÿðÿôäÿí, àéðû-àéðû ëîêàë àëòåðíàòèâëÿð éàðàíûð. Ìÿñÿëÿí, êè÷èê áèð Éàïîíèéàíûí ìöàñèð òåõíîëîýèéàíûí èíêèøàôû ñàùÿñèíäÿ Ãÿðáÿ ìåéäàí îõóìàñû áèð äàùà ñöáóò åäèð êè, Øÿðã äöíéàñûíûí ïîòåíñèàëû ùå÷ äÿ òöêÿíìÿìèøäèð âÿ î þç ñþçöíö ùÿëÿ äåéÿæÿêäèð. Ëàêèí ñèâèëèçàñèéàëàðûí äÿéèøìÿñè, êþùíÿíèí åñòàôåòè éåíèéÿ þòöðìÿñè èëê áàõûøäà ýþðöíäöéö êèìè ñàäÿ âÿ àñàí îëìàéûá, ÷îõ ìöðÿêêÿá âÿ àüðûëû áèð ïðîñåñäèð. XX ÿñðèí ñîíó, XXI əsrin əvvəlləriíäə à÷ûã-àøêàð îðòàéà ÷ûõàí áó àüðûëàð éåíè äîüóøäàí õÿáÿð âåðèð.
Keçmişdə hər hansı bir dövlət öz siyasi iradəsini başqa ərazilərdə də tətbiq etmək üçün mütləq müharibə yolu ilə həmin əraziləri işğal etməli idi. Təsadüfi deyildir ki, ənənəvi təsəvvürlərə görə dövlətin əsas atributlarından biri də suverenlik, sərhəd və ordu hesab olunur.
Müəyyən bir ərazidə müəyyən hüquq normalarını tətbiq etmək, sosial-iqtisadi həyatı müəyyən normalarla tənzim etmək üçün ilk növədə sərhəd toxunulmazlığı tələb olunur. Lakin zaman keçdikcə sərhəd öz mənasını dəyişir.
Sərhəddin qorunması müasir anlamda heç də o demək deyildir ki, buradan bir quş da keçə bilməz. Əksinə, müasir dövrdə gediş-gəliş xeyli artmışdır. Böyük şəhərlərdə bəzən xaricilər yerli vətəndaşlardan daha çox gözə dəyirlər. Əsas məsələ odur ki, həmin ölkədəki qanunlara, hüquq normalarına əməl olunsun.
Əksinə, sərhəddindən quş da keçməyən ölkələr vardır ki, burada hər şey xarici investisiya ilə, xarici ölkə şirkətlərinin sifarişi ilə, yabançı mədəniyyətin təsir dairəsinin genişlənməsi ilə müşayiət olunur.
Əslində dövlətin ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilk növbədə həmin ərazidə milli maraqların qorunması ilə bağlıdır1. Lakin milli maraqlar anlayışı geniş mənada götürüldükdə, xarici dövlətlərin təcavüzü iqtisadi və mədəni müstəvilərdə, habelə informasiya fəzasına məqsədyönlü müdaxilə şəklində də ola bilər.
Elmi-texniki inkişaf səviyyəsinə görə və elm tutumlu sənayenin inkişafına görə irəlidə gedən dövlətlər gec-tez dünya iqtisadiyyatında aparıcı mövqe tutmaqla digər ölkələrdə iqtisadi inkişafa təsir etmək imkanına malik olurlar.
Müasir iqtisadi proseslər siyasi sərhədləri asanlıqla keçə bilir. İqtisadiyyatı güclü olan ölkə başqa ölkələrin təkcə iqtisadiyyatına deyil, həm də mədəniyyətinə və mənəviyyatına təsir etmək imkanı qazanır.
Texniki cəhətdən daha yüksək keyfiyyətlə çəkilmiş rəngli bədii film geri qalmış texnologiya əsasında çəkilmiş ağ-qara filmə nisbətən daha çox tamaşaçı cəlb edə bilir. İnsanların estetik zövqünü oxşamaqla bu gözəlliyin arxasında gizlənmiş ideoloji və mənəvi motivlər də tamaşaçıya mənimsədilmiş olur.
Sivilizasiya və texniki-iqtisadi inkişaf
Elmi və texniki nailiyéətlər, onların istehsalata tətbiqi cəmiyyətdə iqtisadi tərəqqinin başlıca amilləri sırasına dixildir. Əslində kapitalizm cəmiyéəti özü texniki tərəqqi sayəsində, istehsal vasitələrinin işçi qüvvəsinə nisbətən daha həlledici rol oynaması sayəsində meydana gəlmişdir. Bütün sonrakı dövrdə də sahibkarların gəlirinin artmasının mühüm vasitələrindən biri məhz texniêi rekonstruksiya, yeni, daha səmərəli texniki vasitələrdən istifadə edilməsi olmuşdur. Nə qədər ki, yeni texnikanın quraşdırılması əsasən praktik biliklər hesabına həyata keçirilirdi və böyük miqyaslı fəaliyyət tələb etmirdi, ölkə miqyasında vahid texniki siyasətə də ehtiyac yox idi. Ona görə də texniki tərəqqi ayrı-ayrı sahibkarların imkan və səylərinə müvafiq olaraq, pərakəndə surətdə həyata keçirèëèðdi. Belə şəraitdə texniki yenidənqurmanın sosial nəticələri də tənzim olunmur və kortəbii xarakter daşıyûrdı. Texniki tərÿqqi sahəsində vahid dövlət siyasətinin olmaìàsı, sahibkarların istənilən texniki yeniliyi tətbiq etməkdə azad olması, bir tərəfdən texniki yaradıcılığın inkişafına meydan açırdısa, digər tərəfdən, onun doğurduğu kütləvi işsizliyin, ekoloji problemlərin və s. qarşısını almaq məqsədi ilə hər bir sistemli tədbir görülməsini istisna edirdi.
Özlüyündə müsbət hadisə olan texniki tərəqqinin sosial tənəzzülə, kütlələrin daha çox təbəqələşməsinə, işsizliyə və mənəvi deqradasiyaya səbəb olması kapitalizm cəmiyyətinin başlıca ziddiyyətlərindən biri idi. Məntiqi olaraq belə çıxır ki, cəmiyyət inkişaf etdikcə bu ziddiyyət də kəskinləşməli idi.
Texniki tərəqqinin böyük vüsət aldığı və klassik kapitalizm cəmiyyətinin daxili zidäiyyətlərinin üzə çıxdığı bir dövrdə texniki naèliyyətlərin sənayeyə və ümumiyyətlə ictimai-iqtisadi həyata təsirè zəhmətkeşlərin həyat şəraitini daha da pisləşdirir, mənəvi tənəzzül doğururdu. Texniki tərəqqinin insanın maddi və mənəvi həyatına bu cür mənfi təsir imkanları çox vaxt texnikanın öz təbiətindən irəli gələn zəruri nəticələr kimi qələmə verilir. Texniki tərəqqiyə belə bədbin münasibət elm və texnikanı xoşbəxt gələcəyin açarı kimi qiymətləndirən sientist və texnisist baxışların əksinə çıxır. Halbuki istər texnoloji determinizm, itərsə də texnoloji pessimizm texniki tərəqqinin doğurduğu nəticələrin əslində onun hansı ictimai-iqtisadi şəraitdə həyata keçməsindən asılı olduğunu nəzərə almır. Texniki tərəqqinin insana mənfi təsir imkanlarını aradan qaldırmaq üçün özlüyündə mütərəqqi olan bu hadisənin qarşısını almaq, məhdudlaşdırmaq deyil, onu elə istiqamətləndirmək, elə tətbiq etmək lazımdır ki, bütün mənfi təsir imkanları minimuna endirilsin. Bunun üçün isə elmin, texnikanın inkişafı yalnız iqtisadi səmərəyə deyil, həm də sosial-mənəvi mənafeyə uyğunlaşdırûëmalı, mümkün ola biləcək demoqrafik, ekoloji, sosial və mənəvi nəticələr nəzərə alınmalıdır. Lakin texniki tərəqqinin sosial nəticələrinin bu və ya digər istiqamətə yönəldə bilmək üçün əvvəlcÿ bu tərəqqiyə nail olmaq lazımdır. Hansı ictimai-iqtisadi quruluşda texniki tərəqqinin nə kimi nəticələr doğurması probleminə toxunmazdan əvvəl hansı qóruluşun texniki tərəqqi üçün daha yaxşı imkan açmasına diqqət yetirèëməlidir.
İdeoloji konfrantasiya şəraitində sovet tədqiqatçıları kapitalist dünyasında elmi-texnikè tərəqqinin ancaq sosial, mənəvi və ekoloji nəticələrèídən bəhs etmiş, mövcud siyasi, ictimai-iqtisadi sistemin, dövlət proqramlarının elmi-texniki tÿrəqqinin özü üçün, onun intensivliyinin yüksəldilməsi və səmərəli təşkili üçün nə dərəcədə əlverişli olması məsələsi isə kölgədə qalmışdır. Sovet-GERMANIYA BITIMLARI (1939) - 1) hujum qilmaslik haqida 1939 y. 23 avg .da tuzildi ("MolotovRibbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlyandiya, Bessarabiya va Shim. Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi)
Məsələ burasındadır ki, kapitalizm dünyasında məhz xüsusi müəssisələr arasındakı rəqabət texniki tərəqqinin başlıca hərəkətverici qüvvələrindən biri olmuşdur. Deməli, yeni bir amil neqativ sosial nəticələri şərtləndirməklə yanaşı texniki tərəqqinin intensivliyiíè də şərtləndirir. Burada həm vahid mərkəzdən planlaşdırılan, həm də daxili rəqabətə və müəssisələrin nisbi müstəqilliyinə əsaslanan təsərrüfat sistemlərinin üstün və zəif cəhətləri ortaya çıxır. Belə güman etmək olardı ki, planlı iqtisadiyyat eyni zamanda texniki tərəqqinin də planlaşdırılmasına imkan açdığından onun sosial nəticələrini də qabaqcadan nəzərə almaq mümkündür. Lakin texniki tərəqqinin həmin dövrdə proqnozlaşdırıla bilməyən və yalnız tətbiq olunduqdan xeyli sonra özünü büruzə verən neqativ nəticələri də vardır ki, bunlardan yaxa qurtarmaq planëı təsərrüfat sistemi şəraitində də mümkün deyil. Belə neqativ halların qarşısının alınması ancaq elmi və texniki biliklərin daha yüksək inkişaf səviyyəsində həyata keçirilə bilər. Çünki texniki tərəqqinin sosial, demoqrafik, ekoloji və mənəvi nəticələrinin proqnozlaşdırılması işi yüksək elmi əsaslar üzərində qurulmasà və ən mükəmməl texnoloýiyaya istinad edilməsə, problem ictimai-iqtisadi sistemin xarakterindən asılı olaraq öz-özünə həll edilə bilməz.
Klassik kapitalizm cəmiyyəti şəraitində texniki tərəqqi ilə onun müxtəlif ictimai həyat sahələrindəki nəticələri arasındakı qarşılıqlı əlaqə hələ nəzərə alına bilmirdi. Sonrakı mərhələdə istehsalın təmərküzləşməsi, iri inhisarların əmələ gəlməsi bir tərəfdən kapitalizì cəmiyyətinin ziddiyyətələrini daha da kəskinləşdirsə də, digər tərəfdən daha böyük texniki yenidÿnqurma planlarının həyata keçirilməsinə imkan açdı. İri burúuaziyanın təzyiqi ilə xırda istehsal müəssisələrinin inteqrasiyası texniki tərəqqinin naliyyətlərindən daha məqsədyönlü şəkildə istifadə etməyə imkan verirdi. Lakin ilk vaxtlarda iri burúuaziya bu imkanlardan yalnız öz mənafeyi naminə istifadə etməyə çalışırdı. Bu isÿ zəùmətkeş kütlələrin texniki tərəqqini öz mənafelərinə zidd bir hadisə kimi mənimsənilməsinə səbəb olurdu. Nəticÿdə texnikadan bilavasitə istifadə edən âə onun əyərəksiyini yaxşı bilən ustalar, fəhlələr nəinki texniki tərəqqinin iştirakçısı olmadılar, əksinə, yeni texnikaya, maşınlara düşmən kəsildilər. İmperializm mərhələsində kapitalizm cəmiyyəti “olóm ya ölüm” dilemması ilə üzləşir. Bir tərəfdən texniki tərəqqini məhdudlaşdırmaq olmazdı, çünki bu, bütövlükdə məhsuldar qüvvələrin inkişafının qarşısını kəsmək olardı. Digər tərəfdən də texnikanın sürətli inkişafı idarə oluna bilèíməyən, hər cür qarşısı alınmayan neqativ nəticələr törədərdi. İmperializm mərhələsində kapitalizm cəmiyyətinin böhranı, çürüməsi, süqutu haqqında mülahizələri şərtləndirən ən ciddi ziddiyyətlərdən biri məhz bundan èbarət idi.
Lakin bundan sonra baş verən hadisələr yaranmış vəziyyətií xeyli dəyişməsinə səbəb oldu. Bu hadisələrdən biri sosialist təliminin və sosialist sisteminin yaranması idi. Sosialist ölkələrinin təcrübəsindən istifadə olunması və daha çox dərəcədə onunla rəqabət zərurəti kapitalist ölkələrində daxili rəqabətin arxa plana keçməsinə, bütün ölkənin mənafeyini nəzərə alan proqramların həyata keçirilməsinə səbəb oldu.
Digər hadisə texniki tərəqqidən elmi-texniki tərəqqiyə keçid idi. Əgər texniki tərəqqi texnikanın yalnız əməli biliklər hesabına nisbi müstəqil inkişafı ilə məh-dudlaşırsa, elmi-texniki tərəqqi həm də elmi biliklərin texnikanın yenidən qurulması işinə tətbiqini nəzərdə tutur. Yeni elmi biliklərin əldə edilməsi və tətbiqi isə bir sıra spesifik cəhətlərə malikdir və elmin iqtisadè həyatda rolu artdıqca bu cəhətlər özünü daha çox biruzə verməyə başlayır. XX əsrdə nəinki təkcə məhsóldar qüvvələr, həm də istehsal münasibətləri, cəmiyyətin sosial strukturu və s. elmin getdikcə artan təsirinə məruz qalır.
Elmin spesifik cəhətlərindən biri də budur ki, ayrıca bir müəssisə, şirkət, firma miqyasında onun inkişafıíû təmin etmək mümkün deyil. Əgər müəssisələrin rəqabəti xırda texniki yeniliklərin həyata keçirilməsinə imkan verirdisə, elmin inkişafı üçün, əksinə, buxova çevrilirdi. Texnikanı yeni keyfiyyət mərhələsinə qaldırmağın yeganə çarəsini éeni biliklərin tətbiqində görən işgözar dairələr istər-istəməz elmin inkişafına şərait yaratmağa çalışırdılar. Onlar elmin mənafeyi naminə, bötövlökdə ölkənin elmi-texniki potensialını inkişaf etdirmək naminə bəzən öz aralarındakı rəqabətdən geri çəkilərək birgə tədbirlərdə iştirak etməli olurdular.
Vahid, bütöv elm sisteminin iqtisadiyyat, təsərrüfat meydanına daxil îlması vahid iqtisadi siyasət üçün də meydan açdı. Beləliklə, bir tÿrəfdən sosialist dünyası ilə rəqabət digər tərÿfdən də elmin sürətli inkişafı və sosial-iqtisadi siyasətə təsiri kapitalizm cəmiyyətinin imperializm mərhələsi kimi qiymətləndirilən yeni keyfiyyət halını tədricən dəyişdirdi. XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəllərində getdikcə şiddətlənən və labüd olaraq süquta aparmalı olan ziddiyyətlər iki sistemin qarşıdurması və elmin bilavasitə məhsuldar qüvvəyə çevrilməsi şəraitində tədricən öz xarakterini dəyişməyə başladı. Elmin məhsuldar qüvvələrin inkişafına təsiri XIX əsrdə nəzərə çarpacaq bir hadisə idi. XX əsrdə bu prosesin sürətlənməsi nəinki elm ilə istehsalat arasındakı əlaqənin xarakterində və ya məhsuldar qüvvələrin inkèşafında, həm də bütövlükdə elmi-texniki və sosial-iqtisadi siyasətin xarakterində ciddi keyfiyyət dəyişikliklərinə səbəb oldu. Məhz bu dəyişikliklərin nəticəsidir ki, XIX əsrin axırlarında və XX əsrin əvvəllərində dünya imperializmini təmsil edən ölkələr indi inkişaf etmiş kapitalist ölkələri adlandırılırlar.
XX əsrin ortalarında daha yalnız təbiətşünaslıq deyil, həm də bir sıra ictimai elmlər tətbiqi funksiya kəsb etməklə inkişaf etmiş kapitalist ölkələrinin sosial-iqtisadi həyatında mühüm rol oynamağa başladılar. İstehsal texnikasının təkminləşdirilməsi və elmi tutumu böyük olan yeni texnika nþvlərinin yaradılması ilə yanaşı bütövlükdə təsərðüfatın elmi əsaslàrla idarə olunması üçün şərait yarandı. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui. Dövlətin yeritdiyi iqtisadi, sosial və elmi-texniki siyasətdə elmi idarəetmə prinsipləri getdikcə daha çox nəzərə alınmağa başlaídı. Sahibkarların sinfi mənafeyi ilə ziddiyyət yaranmadıqda işin elmi təşkili rəhbər tutuldu. İstər təsərrüfatın, istərsə də xidmət sahələrinin elmi təşkili cəmiyyətin obyektiv inkişaf qanunauyğunluqları ilə daha çox səsləşdiyindən heç də yalnız burúuaziyanın deyil, bütövlökdə əhalinin mənafeyinə uyğun gəlirdi. Əməyin elmi təşkili sahəsindəki tədqiqatlar və sosial-iqtisadi həyatın elmi təhlili göstərdi ki, izafi qazancın artırılması üçün işçi qüvvəsinin özünə başlıca sərvət kimi baxmaq və onu inkişaf etdirmək lazımdır. Çünki zəhmətkeşlərin həyat tərzi yaxşılaşdıqca, ümumi mədəni səviyyəsi yüksəldikcə, onların peşəkar işçi kimi formalaşması asanlaşır. Təsərrüfatın və əməyin elmi zəmində, kompleks proqramlar əsasında təşkil olunması, yüksək texnoloji və iqtisadi təfəkkür mədəniyyətinin təmin edilməsi əmək məhsuldarlığının və nəticə etibarilə sahibkarın qazancının da àrtmasına səbəb olur.
Nə qədər ki, istehsalın texniki təchizat səviyyəsi aşağı idi və məhsuldarlığın artırılması əsasən fəhlənin ağır fiziki əməyi hesabına başa gəlirdi, onda bir fəhlənin başqasından heç bir xüsusi fərqi yox idi və lazım gəldikdə onu başqaları ilə əvəz etmək çətinlik törətmirdi. Onda sahibkarın öz fəhlələrinin sağlamlığı, həyat şəraiti, təhsil və mədəni səviyyəsi ilə maraqlanmasına da xüsusi ehtiyac yox idi. Lakin elə ki, sahibkar fəhlənin mütəxəssis kimi, texniki avadanlığın xüsusiyyətlərini bilən və peşəkar əməli vərdişlərə malik olan usta kimi yetişməsi üçün xərc çəkir, onda ən qiymətli sərvət texnika yox, mütəxəssis-fəhlə olur. Beləliklə elmi-texniki tərəqqinin təsiri ilə müasir kapitalizm cəmiyyətində dəyərlər dəyişir. Sinfi mənafelər arasında ziddiyyət saxlansa da, elmi-texniki tərəqqi bu ziddiyyətin kəskinləøməsini zəiflədir.
Beləliklə, inkişaf etmiş kapitalizm mərhələsi bir sıra özünəməxsus cəhətlər kəsb edir. Bu yeni mərhələ-nin klassik kapitalizm və imperializm mərhələlərindən keyfiyyətcə fərqləndiyini nəzərə çarpdırmaq üçün D.Bell onu “sənayedən sonrakı cəmiyyət” (“postindustrial cəmiyyət”), C.Qelbreyt isə “yeni sənaye cəmiyyəti” adlandırır.
D.Bell hesab edir ki, cəmiyyətin marksist sxem əsasında ictimai-iqtisadi formasiyalara bölünməsi mül-kiyyət münasibətlərinin yeganə meyar kimi götürülməsinə əsaslanır. Lakin daha bir meyar da var ki, bu da istifadə olunan bilik növlərinin dəyişməsi, istehsalın bir texnikè səviyyədən yeni texniki səviyyəéə keçməsidir. Bu baxımdan D.Bell cəmiyyətin inkişafını üç mərhələyə ayırır: “sənayedən əvvəlki cəmiyyət”, “sənaye cəmiyyəti”, “sənayedən sonrakı cəmiyyət”. O, “sənayedən sonrakı cəmiyyətin” 5 əlamətini qeyd edir: 1) xidmət iqtisadiyyatının üstünlük təşkil etməsi; 2) “mütəxəssislər və texniklər sinfinin” roulunun getdikcə artması; 3) texnikanın yenidən qurulması və siyasətin formalaşmasında nəzəri biliyin həlledici rolu; 4) texnologiyaya nəzarət edilməsi; 5) qərarların yeni “intellektual texnologiya” bazasında qəbul edilməsi.
Göründüyü kimi, bu əlamətlərin əksəriyyəti məhz elmi biliklərin yeni texnika və texnologiya vasitəsilə istehsal və xidmət sahələrinə sirayət etməsi ilə bağlıdır. Təsadüfi deyil ki, C.Furastye kapitalizmin bu yeni inkişaf mərhələsini “bilik sivilizasiyası” adlandırır.
Fransız iqtisadçısı C.Elqozi istehsalın avtomatlaşdırılmasının və ümumiyyətlə elmi-texniki tərəqqinin doğurduğu nəticələri təhlil edərək ”inqiëabçılarsız inqilab”ın mümkünlüyü qənaətinə gəlir.
Lakin elmi-texniki inqilabın guya sosial inqilabı əvəz etməsi haqqında fikirlər müəyyən faktiki əsasa malik olsa da, real vəziyyəti heç də tam düzgün əks etdirmir. Məsələ burasındadır ki, sinfi ziddiyyətin aradan qalxması və həyat səviyyəsinií yüksəlməsi əsasən mühəndis – texniki işçilərə aiddir. Kvalifikasiya dərəcəsi aşağı olan və yalnız əl əməyinə arxalanan fəhlə kütləsi yenə də hər cür qayğı və təminatdan məhrum olaraq qalır. Bu, xüsusən üçüncü dünya ölkələrindən iş axtarmaq üçün gələn “ucuz işçi qüvvəsinə” aiddir.
Digər tərəfdən də inkişaf etmiş kapitalist ölkələri imperializm mərhələsi üçün səciyyəvi olan bir sıra köklü ziddiyyətlərdən hələ də azad îëà bilməmişdir. Obyektiv təhlil göstərir ki, müasir dövrdə kapitalist ölkələrinin elmi-texniiki tərəqqi sahəsində yeritdiyi ñèéàñÿò heç də yalnız daxili problemlərin həll olunmasına yönəldilməmişdir. Müharibədən sonrakı dövrdə imperializm mərhələsinə xas olan militarizm əhval-ruhiyyəsi yenidən üstünlük təşkil etmişdir və bu, daha çox dərəcədə kütləvi qırğın silahlarının kəşfi ilə əlaqədardır. İnkişaf etmiş böyük ölkələr, ilk növbədə ABŞ və SSRİ, öz texnoloji nailiyyətlərindən hərbi texnikanın modernləşdirilməsi, ən yeni elmi-texniki kəşflərin məhz hərbi sahəyə tətbiq olunması üçün istifadə etmişlər. ABŞ-ın Xirosima və Naqasakiyə atom bombası atması ilə başlanan iki dünya sistemi arasındakı soyuq müharibə əslində elmi-texniki rəqabətin ağırlıq mərkəzinin hərbi sənayeyə keçməsi ilə nəticələndi.
Son illərin təcrübəsi sübut edir ki, hazırlanmış silah istifadəsiz qalmır. İnkişaf etmiş ölkələr məhz hərbi texnika üstünlüyünə arxalanaraq öz siyasi mövqelərini başqa ölkələrə də qəbul etdirməyə çalışırlar. Ən səciyyəvi olan isə budur ki, inkişaf etmiş ölkələr hərbi texnikanı təkmilləşdirdikcə “köhnəlmiş texnikanı” üçüncü dünya ölkələrinə ixrac edir və bununla əslində onları müharibəyə təhrik edirlər. İmperialist ölkələrin “sülhsevər siyasətini” nümayiş etdirən müxtəlif beynəlxalq forumların qərarları onların hərbi texnika sahəsində yeritdikləri silahlanma siyasəti ilə üzləşir və yeni dövrün daha bir ziddiyyəti ortaya çıxır. Hərbi texnikanın səviyyəsi xariæi siyasətə təsir edir və texnokratiya ideyası yaranır. Bəzi ideoloqların müasir kapitalizm cəmiyyətini texnokratik cəmiyyət kimi səciyyələndirmək cəhdləri, əlbəttə, əsassız deyil. Onlar yüksək texniki inkişaf səviyyəsinin təkcə iqtisadi amil kimi deyil, həm də siyasi amil kimi çıxış etməsinə istiíad edirlər. Doğrudan da, texniki səviyyə dövlətin sosial-iqtisadi siyasətinin müəyyənləşməsinə xeyli təsir göstərir. Xüsusən xarici siyasət hərbi texnikanın inkişafından çox asılıdır. Lakin bununla belə, texnikanın siyasəti müəyyən etməsi fikri ilə razılaşmaq olmaz. Texnika siyasətin həyata keçirilməsində yalnız vasitədir.
Bəs texnokratik təlimlərin meydana gəlməsinə səbəb nədir? Bunu yalnız ideoloji baxımdan, keçmiş sovet tədqiqatlarında qəbul edildiyi kimi sinfi ziddiyyətlərini ört-bastır etmək cəhdi olaraq izah etmək düzgün olmazdı. Texnokratik təlimlərin ideoloji kökləri ilə yanaşı müəyyən qnoseoloji kökləri də vardır. Elm və texnikanın yüksək inkişaf səviyyəsi son onilliklərdə kapitalist ölkələrində yeridilən sosial siyasətə getdikcə daha çox təsir göstərir.
İqtisadi və elmi-texniki siyasətäÿ elmi prinsipləri daha çox nəzÿrə alan bir sıra kapitalist ölkələrində sosial təminat və mədəni səviyyənin artması imkanı getdikcə daha geniş fəhlə kütlələrini əhatə edir. Belə ki, istehsalın genişləndirilməsi, yeni sənaye müəssisələrinin açılması mühəndis-texniki kadrların və mütəxəssis fəhlələrin lazım gəldikcə asanlıqla əvəz oluna bilməsi üçün ehtiyat qüvvələrin, işñizlər ordusunun da müəyyən ilkin hazırlıq səviyyəsinə malik olması lazımdır. Tədqiqat göstərir ki, istehsalata cəlb olunan fəhlələrin heç olmasa təhsili varsa, onların müasir òåõíèêàíû idarə etməsi, müasir ixtisaslara yiyələnməsi daha tez və asan başa gəlir, işin keyfiyyəti yüksəlir və əmək məhsuldarlığı artıq olur.
70-80-ci illərdə istehsalın avtomatlaşäûðûëması şəraitində mikroelektronika, hesablama texnikası, robototexnika, biotexnologiya kimi müasir sənaye sahələrinin yaranması, xüsusən hərbi sənayenin sürətli inkişafı ilə əlaqədar olaraq elmin ən yeni nailiyyətlərinə əsaslanan mürəkkəb texniki qurğuların, raket texnikasının, nüvə reaktorlarının və s. geniş təşəkkül tapması yüksək kvalifikasiyalı elmi-texniki kadrlara olan ehtiyacı daha da artırdı.
Böyük mütəxəssislər ordusunun hazırlanması işi yalnız ümumən elm və maarifin inkişafı şəraitində, istedadlı adamların üzə çıxarılması və onların intellektual potensialından maksimum səmərəli istifadə edilməsi sayəsində mümkün ola bilərdi. Yalnız varlıların, sahibkar uşaqlarının təhsil alması mütəxəssis kadrlara olan böyük ehtiyacı ödəmək üçün kifayət deyildi. Yüksək intellektual potensialı olan adamların üzə çıxarılması üçün daha geniş kütlələrin təhsil almasına şərait yaradılmalı idi. XX əsrin ikinci yarısında ilk növbədə ABŞ-da və digər inkişaf etmiş kapitalist ölkələrində bu tələbin ödənilməsi dövlət siyasəti səviyyəsində həll olundu. Bütün ölkə vətəndaşlarının intellektual potensialınıí səfərbər olunması ilə yanaşı, imkan daxilində xarici ölkələrií (ilk növbədə üçüncü dünya ölkələrinin) elm adamlarını və yuksək kvalifikasiyalı mütəxəssislərini işə cəlb etməyin müxtəlif üsullarından istifadə edilməsinə başlandı.
İstehsal sahəsində əl əməyinin texnika ilə ñıxûş-dırılması və bura daha çox mühəndis və texniki işçilərin cəlb olunması, təsərrüfatın elmi yolla idarə edilməsi, əməyin elmi təşkili sahəsində mütəxəssislərin – menecerlərin rolunun artması əhalinin sosial tərkibinin də tədricən dəyişilməsinə, öz yaşayış səviyyəsinə görə iri sahibkarlarla ixtisassız fəhlələr arasında orta mövqe tutan xüsusi təbəqənin formalaşmasına gətirib çıxarır. Burjua ideoloqlarının fikrincə bu yeni təbəqə dövlət siyasətinin formalaşmasında aparıcı rol oynamağa başlayır. Bu, texnokratiya mərhələsinə keçidin əsas arqumentlərindən biri kimi qiymÿtləndirilir.
Geniş kütlələrin savadlanması xüsusi ixtisaslaşma tələb etməyən fiziki əməyin icrası üçün ucuz işçi qüvvəsinÿ ehtiyacı artırır. “Üçüncü dünya” ölkələri ucuz xammalla yanaşı ucuz işçi qüvvəsinin də məskəninə çevrilir.
İndustrial cəmiyyətdə mühəndis-texniki işçilərií bir qismi, kadr çatışmayan yeni sahələrdə yaxşı mütəxəssis olan adamlar onlarla müqayisədə daha ağır işdə çalışan adamlara nisbətən qat-qat artıq maaş alırlar ki, bu da fəhlə sinfinin daxilində texniki təbəqələşmə ilə paralel surətdə sosial-iqtisadi təbəqələşmənin yaranmasına səbəb olur. “Hər şey insan naminə” prinsipi əsas tutulmadıqda aşağıdakı mülahizələr hakim kəsilir: õüsusi ixtisaslaşma tələb etməyən ağır işi görməyə adam çoxdur, yeni texnikanı işə salan, onun fÿaliyyətinə nəzarət edən adamlara isə ehtiyaæ vardır. Deməli, ikincilərə müvəqqəti də olsa, yaxşı şərait yaratmaq, birinciləri isə bacardıqca daha çox və daha ağır vəziyyətdə işlətmək və onlar gücdən düşdükdə yeniləri ilə əvəz etmək lazımdır. Bu mülahizə xüsusi ixtisaslaşma kursu keçməyən, yalnız “qara əməklə” məşğul olan fəhlələrin maddi şəraitini daha da pisləşdirir, onların bir insan kimi inkişafını hər cür məhdudlaşdırmış olur.
XX əsrin son rübündə kompüterləşmənin sürətli inkişafı, iqtisadiyyatın və ictimai həyatın bütün sahələrinə nüfuz etməsi, xüsusən internet şəbəkəsinin geniş yayılması qloballaşma üçün texnoloji bazis hazırlamış olur. Bu sahədə yüksək texniki inkişaf səviyyəsində olan dövlətlər öz yüksək ixtisaslı mütəxəssislərinin köməyi ilə dünyada gedən proseslərə daha operativ və effektli təsir etmək imkanı qazandılar.
İndi elektron poçtu və internet nəinki kommunikasiyanın ən səmərəli və sürətli vasitələrinə çevrilmişdir. Nəinki beynəlxalq iqtisadi əlaqələrin gediş-gəlişsiz qat-qat operativ olan üsullarını yaratmışdır, həm də millətlərin mədəni-mənəvi inkişaf istiqamətlərinə təsir göstərmək imkanına malikdir. Bu sonuncu amil, yəni internetin maarifləndirmək funksiyası ilə yanaşı, ideoloji, mədəni-mənəvi təsir (habelə diversiya) funksiyası qloballaşma prosesində çox önəmli yer tutur.
Azərbaycan da elə müstəqilliyinin ilk illərindən bu problemlərlə rastlaşmış, Heydər Əliyevin uzaqgörən siyasəti sayəsində qloballaşmanın iqtisadi inteqrasiya istiqamətində açdığı imkanlardan uğurla istifadə etməyə çalışmış, “Əsrin kontraktı”, “Böyük İpək yolunun bərpası” kimi planetar miqyaslı iqtisadi hadisələrin mərkəzində dayanmağa nail olmuşdur. Bununla belə, iqtisadi inteqrasiya proseslərində bundan sonra da yaxşı ölçülüb-biçilmiş, incə siyasət aparılmasına böyük ehtiyac vardır. Bundan əlavə, qloballaşmanın ideoloji və mədəni-mənəvi təxribat aspektləri neytral-laşdırılmalı, əksinə, möhtərəm Heydər Əliyevin dediyi kimi, qərb dünyasından məhz tərəqqiyə xidmət edən müsbət mədəni amillər əxz olunmalı, Şərq və Qərb dəyərləri arasında optimal nisbət gözlənilməli, pozitiv balans yaradılmalıdır.
|