nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yangi mavzuni mustahkamlash - Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi

|
Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi
|
bet | 11/13 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #250401 |
Bog'liq Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakultYangi mavzuni mustahkamlash
O‘quvchilar MOOC platformasida ishlaydilar.Mavzuni “BBB” metodi orqali mustahkamlaydilar. Har bir guruh alohida-alohida savollarga javob beradi.
Savollar
Khan academy platformasida ro‘yxatdan o‘tish uchun qaysi ma’lumotlar talab etiladi ?
2. https://uz.khanacademy.org/ manzili orqali qaysi loyihani ishga tushirish mumkin?
3. https://xanakademiyasi.uz/ manzili mavjudmi? Bu qanday loyiha?
4. Khan Academy platformasi kim tomonidan yaratilgan?
5. Khan Academy platformasida maktab fanlari bo‘yicha kurslar ham mavjudmi?
O‘quvchilar bilimini baholash
Darslikdagi yangi mavzuga oid mashqlarni o‘quvchilar bajaradilar. Dars bo‘yicha unda erishilgan yutuqlar xulosalari chiqariladi, gʻolib guruh va eng bilimdon o‘quvchilar taqdirlanadi.
Uyga vazifa
30-dars mavzusini o‘zlashtirish; 10 ta test tuzish; 88-90 betlar.
XULOSA
Onlayn–taʼlim hozirda u qadar rivojlanmaganligi sababli, unga bepisand qarash, mashinalar ishlab chiqarilayotgan vaqtda otlardan foydalanishni afzal koʻrishga teng.
Onlayn ta’lim — Internet tarmog’idan foydalangan holda real vaqt rejimida bilim olishning yangi usuli. Hozirgi vaqtda onlayn bilim olish dunyodagi eng tez rivojlanayotgan ta’lim texnologiyalaridan biri hisoblanadi.
Taʼlim tizimi raqamli koʻrinishda boʻlsa, oʻrganuvchilarning koʻrsatkichlarini kuzatish va tahlil qilish osonlashadi.
Xoʻsh, tajribali oʻqituvchining dars xonasida vazifasi nima? Tajribali oʻqituvchi dars xonasida quyidagi ishlarga ulgurishi kerak:
Qiyin mavzularni tushuntirishda tushunarli materiallardan foydalanish;
Har bir oʻrganuvchining oʻzlashtirish koʻrsatkichlarini qisqa muddatda oʻrganib chiqish;
Olingan maʼlumotlardan kelib chiqib tezlik bilan yangi metodlarni qoʻllash.
Tajribali oʻqituvchi oʻquvchining koʻzlariga qarab mavzu unga tushunarli yoki yoʻqligini ilgʻay olishi kerak. Bunda oʻquvchi va oʻqituvchi oʻrtasida jonli muloqot sodir boʻladi. Shu sababli, yaqin kelajakda onlayn darslar anʼanaviy sinf xonalaridagi darslar darajasiga yeta olmaydi deb oʻylashingiz mumkin.
Onlayn ta'lim ko‘pincha professionallar, ota-onalar va moslashuvchan o‘quv dasturiga muhtoj bo‘lgan talabalar tomonidan afzal ko‘riladi. Ushbu maqola online ta'lim asoslarini tushunish, uning foydalari va kamchiliklarini bilib olish va o‘z ehtiyojlaringizga mos onlayn ta'lim dasturini tanlashingizga yordam beradi.
Onlayn taʼlim bu muammoni hal qila oladi. Negaki, u individual taʼlim berishga asoslangan va taʼlim olish jarayoni oʻquvchi hamda uning moslashuvchanligiga qarab oʻzgaradi. Tasavvur qilib koʻring, hech bir dars bir xil oʻtmaydi. Dasturlash darslarida oʻquvchilar bu fanda egallagan koʻnikmalariga qarab, kelgan joyidan davom ettiradi, yangi qoʻshilgan oʻquvchilar esa fanni boshidan boshlaydi.
|
| |
Kasbiy tayyorgarlikning 1-bosqichida o6qituvchini innovatsion

|
Kasbiy tayyorgarlikning 1-bosqichida o6qituvchini innovatsionBog'liq Р. МавлоноваKasbiy tayyorgarlikning 1-bosqichida o6qituvchini innovatsion
faolivatga tayyorlash
U m um m etodoiogik
T A M O Y ILLA R .
In so n p a rv a rlik - y a n g ilik la r, m a q sa d lilik , k o m p e ten tlik ,
refleksivlilik.
D idaktik asoslari
1. O 'z g a rish la rg a b o lg a n ta la b la rn in g b o g lia lig i. O 'z in i v a o 'z fao iiv atin i
anglash.
2. P ed ag o g ik ja ra y o n d a g i oby ek t va subyekt.
3. Y an g ilik la rn i k iritish . v a z iy a tla rn i hal qilish m o b a y n id a o 'z -o 'z in i n a z o
ra t q ilish va o 'z -o 'z in i to ‘g urilash.
4. P ed ag o g ik fao liy atn in g k o m p o n e n tla ri b o lg a n k re a tiv lik v a sh ax siy m oti-
v atsiy a n in g o 'z a ro b o g 'liq lik darajasi.
YAZIFALAR.
P ed ag o g ik fao liy atn in g ijodiy y o ’n alish in in g sh a k lla n ish i.
P e d ag o g ik k asb g a q iz iq ish n in g rivo jlan ish i. P ed ag o g ik m u lo q o tn in g ochiq-
lig ig a k en g k o ia m li q iz iq ish n in g o rtish i ijobiy « M en » k o n se p siy asin in g
riv o jlan ish i.
Ijodiy p ed a g o g ik v a z ifa la rn i hal etish va ta h lil q ilish q o b iliy atin in g
rivo jlan ish i.
Ijodiy^ iz la n u v c h a n lik n in g u m u m iy te x n o lo g iy a sin in g rivo jlan ish i.
M A Z M U N I
U m u m iy p six o p e d a g o g ik bilim lar.
Ijod te x n o lo g iy a si b o 'y ich a .
B ilim va m alaka.
A vval o ’rg an ilg a n b ilim va m a la k a la rn i m u staq il q o 'lla sh . ta n ish vaziyat-
la rd a m u a m m o n i k iritish .
O b y ek tn in g y an g i fu n k siy a la rin i k o 'ra bilish.
Y ec h im n in g a lte rn a tiv la rin i k o 'ra bilish. y an g i uslublar va avval o^zlash-
tirilg a n faoliyat u slu b larin i k o m b in a tsiy ala sh .
0 ‘z in i v a o 'z fao iiv atin i ta h lil q ila olish b o 'y ic h a b ilim v a m alakalar.
84
|
| |
TEX N O LO G IY A LA R - Innovatsiya va intergatsiya

|
Innovatsiya va intergatsiyaBog'liq Р. МавлоноваTEX N O LO G IY A LA R
S haxsiy o‘sish tren in g lari. Faol ta ’lim m eto-
d ik a si m u a m m o li-iz la n ish tex n o lo g iy alari. V aziyatdagi y a n g ilik la r bilan
tanishuv.
DARAJASI.
P e d ag o g ik y a n g ilik la rn i o 'z la sh tirish g a intilish. P ed ag o g ik
fao liy atd an qoniqish. P ed ag o g ik v a z iy a tla rn i y ech ish d a iz lan ish elem entlari.
0 ‘z -o ‘zini riv o jia n tirish z a ru riy a tin i tu sh u n ish .
Kasbiy tavyorgarlikning 2-bosqichida o‘qituvchining
innovatsion faoliyatga tayvorgarligi
VAZIFALAR.
P six o p ed a g o g ik bilim va m alakalar. In n o v atsio n p eda-
g o g ik a g a a so slan g a n bilim v a m alakalar. U n in g ijtim oiy v a ilm iy om illari.
A so siy tu sh u n c h a la ri. M a k ta b n i ta sh k il etish g a alte rn a tiv yondashuvlar.
P ed ag o g ik ta d q iq o tla r m e to d ik a sid ag i b ilim v a m alakalar. P ed ag o g ik
m u lo q o td ag i bilim v a m alakalar.
M A Z M U N I.
P e d ag o g ik fao liy atn in g tu rli-tu m a n lig in i rivojiantirish,
M a ’n av iy a tn i boyitish. P ed ag o g ik y a n g ilik la rn i o‘zlash tirish g a ehtiy o jlarn i
sh a k lla n tirish . P e d ag o g ik refleksiyani sh a k lla n tirish . Y angi tip d a g i m a k tab -
la rd a in n o v a tsiy a n in g ax b o ro tlash u v in i ta sh k il etish.
T EX N O LO G IY A LA R .
M u a m m o li
iz la n u v c h a n lik k a
aso slan g an
ta ’lim . M u lo q o t va o^z-o'zini an g lash tre n in g i. Ta’lim n in g riv o jla n tiru v ch i
tex n o lo g iy a lari b ila n ta n ish ish va u la rn i o 'rg a n ish . S h ax sg a y o iia ltirilg a n
ta ’lim tex n o lo g iy alari. M u a lliflik k o n se p siy a la rin i a m alg a o shirish. Ta’lim
m e to d la rin i ta n lash . M a sh g 'u lo t, k o m p o zitsiy alash v a b. P ed ag o g ik te x n ik a
va te x n o lo g iy a lar b o ’y ic h a tren in g lar. M u staq il ish larn i ta s h k il etish.
D ARAJASI.
E V R IS T IK : P ed ag o g ik y a n g ilik la rg a an iq m u n o sa b a td a
b o iis h . P ed ag o g ik iz la n ish n in g asosiy ta rk ib iy elem e n tla rin i o‘zlash tirish .
R efleksiv a va em p atiy an i sh a k lla n tirish . Y an g ilik la rn i in k o r etish darajasin -
ing pasayishi. P ed ag o g ik in n o v a tsiy a larn in g ochiqligi.
|
| |
partalar 
0 - Innovatsiya va intergatsiya

Bu narsalar xuddi fanlarga bo'linib o’qitishni talab qiladiganga
o'xshaydi. Lekin o'qish va matematikaga o'qitishning an’anaviy tajribasi
ham keng integratsion imkoniyatlar haqida dalolat beradi. Bunda o'qish
fan sifatida o‘z ichiga faqat badiiy matnlarni emas. tarix, tabiatshunoslik
bo'yicha materiallarni ham oladi. Matematika arifmetika, algebra va
geometrik materiallarini obz ichiga oladi. Bundav integratsiya muhim
ko‘nikmalar hosil qilishga xalaqit bermaslik. aksincha. ularni shaki-
lantirishga kafolat beradi.
Robert Karlosning aytishicha. boshlang'ich maktab faqat o'qish,
yozish va sanashni o'rgatibgina qolmasdan, bundan ham muhimroq
va kattaroq masalani amalga oshirishi kerak. Chunki har bir bola
shakllantirish davrida unirig intellektual faolligini rag’batlantirish.
tabiiy qobiliyati singari uning keyingi muvaffaqiyatlari uchun juda
muhimdir. Integratsiyalangan kurslarni shu yoshdagi bolalarga tu-
shunarli va qiziq boiishi uchun bayon qilishning qiyinligini bartaraf
etishning yo llari amaliyotda tekshirilgan eng ma'qul uslublarni ishlab
chiqishda hamda o'qituvchilar tayvorlashning maxsus tizimidadir.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarining

2.4. Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarining turkumlanishi Avtomatlashtirish — bu inson ish faoliyatini mashina va mexa
nizmlar bilan almashtirish demakdir. U texnik, tashkiliy va iqtisodiy
mazmundagi xatti-harakatlar hamda tadbirlar kompleksidan iborat bo‘lib,
ishlab chiqarish jarayoni, boshqaruv jarayonining u yoki bu ishini amalga
oshirishda inson ishtirokini qisman yoki butunlay cheklash imkonini
beradi.
Avtomatlashtirish qachon zarur bo‘ladi? Quyidagi hollarda
boshqaruvni avtomatlashtirish, demak, axborot tizimini, texnologiyani
avtomatlashtirish zarur bo'ladi:
• insonning fiziologik va psixologik imkoniyati mazkur jarayonni
boshqarish uchun yetarli bo'lmasa;
• boshqaruv tizimi inson hayoti va salomatligi uchun xavfli muhitda
bo'lsa;
• boshqaruv jarayonida ishtirok etish kishidan o'ta yuqori malakani
talab etsa;
• boshqarish kerak bo'lgan jarayon o'ta tang yoki halokat holatda
bo'lsa.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi (AATex) — boshqaruv
vazifalarini hal etish uchun tizimli tashkil etilgan axborot jarayonlarini
amalga oshirish usul va vositalari majmuyidir. U hisoblash texnikasi va
aloqa vositalaridan foydalanish asosida rivojlangan dasturiy ta’minotni
qo'llash bazasida bajariladi.
Shunday qilib, avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi texnik
vositalardan, ko'proq kompyuterlar, kommunikatsiya texnikalari, tashkiliy
texnika vositalari, dasturiy ta ’minot, tashkiliy-uslubiy materiallar va
texnologik zanjirga birlashgan personaldan iborat bo'ladi. Ushbu harakat
zanjiri axborotni yig'ish, uzatish, to'plash, saqlash, qayta ishlash,
foydalanish va tarqatishni ta’minlaydi.
Demak, har qanday axborot texnologiyasining maqsadi —belgilan
gan tashuvchi vositada talab qilingan sifat darajasida kerakli axborotni
olishdir. Ayni paytda axborotni qayta ishlash jarayonining tezkorligi va
ishonchliligi, axborot resursidan foydalanish jarayonining ko'p mehnat
talab qilishiga, ma’lumotlami qayta ishlash qiymatiga nisbatan cheklashlar
bor.
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi ni bir qator belgilarga,
xususan, axborot tizimini avtomatlashtirishni amalga oshirish imkoniyati,
avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasining boshqaruv vazifalarini
41
qamrash darajasi, texnologik operatsiyalar sinfi, foydalanuvchining in
terfeys turi, EHM tarmog‘idan foydalanish variantlari va xokazo xu-
susiyatlariga ko‘ra tasniflash mumkin (2.3-rasm).
Axborot infratuzilmasi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Axborot infratuzilmasi — axborot tizimlarining ishiashini ta’minlovchi
tashkiliy-texnikaviy tuzilmalar va obyektlar, ma’lumotlar banklari va
bazalari, aloqa va m a’lumotlar uzatish tizimlarining majmuyi.
Axborotlashtirish — axborot resurslari, axborot texnologiyalari va
axborot tizimlaridan foydalanilgan holda yuridik va jismoniy shaxslarning
axborotga bo'lgan ehtiyojlarini qondirish uchun shart-sharoitlar
yaratishning tashkiliy ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy jarayoni.
Axborot resursi — moddiy jismlardagi yoki axborot tizimi tarkibidagi
axborot, ma’lumotlar banki va bazasi, dasturiy mahsulot.
Axborot resurslarining, axborot tizimlarining mulkdori — axborot
resurslariga, axborot tizimlariga to'la hajmda egalik qiluvchi, ulardan
foydalanuvchi va ulami tasarruf etuvchi yuridik yoki jismoniy shaxs.
Axborot resurslarining, axborot tizimlarining egasi — axborot
resurslariga, axborot tizimlariga qonun bilan yoki axborot resurslarining,
axborot tizimlarining mulkdori tomonidan belgilangan huquqlar doirasida
egalik qiluvchi, ulardan foydalanuvchi va ularni tasarruf etuvchi yuridik
yoki jismoniy shaxs.
Axborot tizimi — axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloqa
vositalarining axborotni to'plash, saqlash, izlash, unga ishlov berish va
undan foydalanish imkonini beradigan tashkiliy jihatdan tartibga solingan
majmuyi.
Axborot mulkdori — o'z mablag'iga yoki boshqa qonuniy yo'l bilan
olingan axborotga egalik qiluvchi, undan foydalanuvchi va uni tasarruf
etuvchi yuridik yoki jismoniy shaxs.
227
Axborotni muhofaza etish — axborot borasidagi havfsizlikka
tahdidlarning oldini olish va ularning oqibatlarini bartaraf etish chora-
tadbirlari.
Buxgalteriya hisobining vazifalarini yechishni AATlar asosida tashkil

IZ O H L I L U G ‘ATLAR
Amaliy dasturlar paketi (ADP)
— muayyan (funksional tizim osti,
biznes-ilova) s in f vazifalarini hal etish uchun mo'ljallangan dasturlar
majmuyi.
Axborot jamiyati
— ko'pchilik ishlovchilarning axborot, ayniqsa uning
oliy shakli bo'lmish bilimlami ishlab chiqarish, saqlash, qayta ishlash va
amalga oshirish bilan band bo'lgan jamiyati.
Axborot texnologiyasi
— axborotni to'plash, saqlasn, izlash, unga
ishlov berish va uni tarqatish uchun foydalaniladigan uslublar, qurilmalar.
usullar va jarayonlar majmuyi.
Axborot zaxiralari
— alohida hujjat va alohida hujjatlar to'plami,
axborot tizimlari (kutubxona, arxiv, fond, m a’lumotlar banklari, boshqa
axborot tizimlari) dagi hujjatlar va xujjatlar to'plami.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi

|
Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakulteti informatika kafedrasi
|
bet | 12/13 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #250401 |
Bog'liq Navoiy davlat pedagogika instituti matematika-informatika fakult
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019 yil 8 oktyabrdagi PF-5847- son Farmoni.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 29.10.2020 yildagi PF- 6097-sonli fаrmоni “Ilm-fanni 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” .
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Farmoni, 05.10.2020 yildagi PF- 6079-son “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” https://lex.uz/docs/-5030957.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan birga quramiz. -T., O‘zbekiston, 2017.
Mirziyoev SH.M. Milliy taraqqiyot yo‘limizni qat’iyat bilan davom ettirib yangi bosqichga ko‘taramiz.-T., O‘zbekiston, 2017.
“Informatika va axborot texnologiyalari”: umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 8-sinfi uchun darslik: M. R. Fayziyeva, D. M. Sayfurov. - Тoshkent: “Тasvir”, 2020.
Yusupov R., Botirov D., Majidov J. (2021). INFORMATIKA VA axborot texnoligiyalarini o‘qitishning integrallashgan metodikasi.
Yusupov R. (2021). Intuit tizimida online o‘quv kurslarni tashkil etish metodikasi.
https://dist.edu.uz
https://onlinedu.uz
KURS ISHIGA TAQRIZ
Talaba_____________________________________________________________(familiyasi, ismi, otasining ismi)
____ kurs _____ guruh _________________________________ yo`nalishi
Mavzu___________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________
Kurs ishining mazmuni:
|
| |
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasini amalga oshirish usuliga

|
Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasini amalga oshirish usuligaBog'liq axborotlashtirishAvtomatlashtirilgan axborot texnologiyasini amalga oshirish usuliga
ko‘ra,
ananaviy va zamonaviy axborot tizimiga boMinadi.
Boshqaruv vazifalarini qamrab olish darajasi bo'yicha
avtomat
lashtirilgan axborot texnologiyasining vazifalari maMumotlami
elektron
usulda qayta ishlashni
o 'z ichiga oladi. Bunda EHM dan foydalangan
holda maMumotlar qayta ishlash natijasida muayyan iqtisodiy masalalar
hal etilib, boshqaruv faoliyatini avtomatlashtirish olib boriladi.
Boshqaruv faoliyatini avtomatlashtirishda boshqaruv qarorlarini tay
yorlash uchun axborot — maMumotnoma rejimida ishlami va doimiy
hisobotni shakllantirish, xizmat vazifalarini kompleks ravishda hal etish
uchun hisoblash vositalaridan (jumladan super EHM) foydalaniladi.
Ushbu guruhga qarorlarni qabul qilishni qo‘llab-quwatlash bo'yicha
AATni ham kiritish mumkin. U tahliliy ishlar va bashoratlami shakl
lantirish, biznes-rejani tuzish, o'rganilayotgan jarayonlar, ishlab chiqarish-
xo'jalik amaliyoti voqealari bo'yicha asoslangan baho va xulosalar chiqarish
uchun iqtisodiy-matematik modellardan keng foydalanishni nazarda tutadi.
Hozirda keng tadbiq etilayotgan elektron ofis va qarorlar boricha ekspert
madadi deb nom olgan avtomatlashtirilgan axborot texnologiyasi ham
mazkur guruhga mansub.
Elektron ofis
muamo sohasidagi vazifalami kompleks amalga oshi-
rishni ta’minlaydigan ixtisoslashtirilgan dasturlar va axborot texnolo
giyalarini o'z ichiga oluvchi amaliy dasturlaming integratsiyalashgan paketi
bo'lishini ko'zda tutadi.
Hozirda asbob-uskunalari va xodimlari turli binolarda joylashishi mum
kin boMgan elektron ofislar keng joriy etilmoqda.
Hujjatlar, maMumotlar bazalari, aniq bir iqtisodiy obyekt yoki muas-
sasa ma’Iumotlari bilan uy sharoitida, mexmonxona yoki transport vositasida
foydalanish virtual ofislaming avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari
yuzaga kelgan.
Bunday avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalar hududiy yoki global
tarmoqqa ulangan lokal (mahalliy) tarmoqda ishlashga asoslangan. Ana
shunday abonent tizimi tufayli muassasa xodimlari qaerda bo'lishidan
qat’iy nazar umumiy tarmoqqa ulanish imkoniga ega boMadi.
Foydalanish hususiyatlari bo'yicha texnologiyalar ta ’minlovchi va
funksional axborot texnologiyalari o'zaro farqlanadi. T a’minlovchi
texnologiyalardan turli xil masalalarni hal etish uchun turli kredit sohasida
vosita sifatida foydalansa boMadi. Ular hal qilinadigan masalalar tarkibiga
|
| |
Axborot sohasi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

|
Axborot texnologiyasi va tizimlari Pdf ko'rish
|
bet | 161/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishAxborot sohasi
— subyektlarning axborotni yaratish. qayta ishlash
va undan foydalanish bilan bog'liq faoliyati sohasi.
Axborot borasidagi havfsizlik
— axborot sohasida shaxs, jamiyat va
davlat manfaatlarining himoyalanganlik holati.
Axborot egasi
— qonunda yoki axborot mulkdori tomonidan bel
gilangan huquqlari doirasida axborotga egalik qiluvchi, undan foydalanuvchi
va uni tasarruf etuvchi yuridik yoki jismoniy shaxs.
Axborot xavfsizligini ta’minlash
— axborotlashgan munosabatlar
subyektlari huquq va qiziqishlarini qanoatlantirish kafolati.
Videomonitor (displey)
— ShK ga kiritiladigan va undan chiqadigan
axborotni aks ettiruvchi moslama.
Dasturiy interfeys
— hisoblash tizimi doirasida qurilma va dasturlar
o'zaro ta’sirini ta’minlovchi vositalar yig'indisi.
Duragay hisoblash mashinalari (D H M )
— kombinatsiyalashgan
holda amal qiluvchi hisoblash mashinalari bo'lib, ham raqamli, ham
o'xshashli shaklda taqdim etilgan axborot bilan ishlaydi; ular UXM va
RXMning afzalliklarini o'zida jo etgan.
Elektron raqamli imzo
— elektron hujjatning mazkur elektron hujjat
axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holdagi
maxsus o'zgartirishlar natijasida olingan hamda elektron raqamli imzoning
ochiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda buzilishlar yo'qligini
aniqlash va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiyalash
imkoniyatini beradigan imzosi.
Elektron raqamli imzoning yopiq kaliti
— elektron raqamli imzo
vositalaridan foydalangan holda olingan, faqat imzo qo'yuvchi shaxsga
ma’lum bo'lgan va elektron hujjatda elektron raqamli imzo tuzish uchun
mo'ljallangan ramzlar ketma-ketligi.
Elektron raqamli imzoning ochiq kaliti
— elektron raqamli imzo
vositalaridan foydalangan holda olingan, elektron raqamli imzoning yopiq
kalitiga mos keluvchi, axborot tizimining har qanday foydalanuvchisi
foydalana oladigan va elektron hujjatdagi elektron raqamli imzoning
haqiqiyligini tasdiqlash uchun mo'ljallangan ramzlar ketma-ketligi.
|
| |
ToMov hujjatining qabul

11 ToMov hujjatining qabul qilinganligi haqida yoki qabul qilinmaganligi haqida Elektron huijatga QABUL QI LI NDI yo k f RADTI LDI maqomining qo yilishi 12. M as’ul shaxs tomonidan hujjatni ABT gakiritish Qabul qilingan hujjatni server tomonidan ABTga(qaytaishlovga) yuborishi 13. Tiket / kvitantsiyaning olinishi T o ‘lovning ABT balansiga o ‘tkazil- ganidan so ‘ng avtomat ravishda elektron hujjatga 0 ‘TKAZILDI maqomining berilishi 14. Q og‘oz hujjatning bank arxiviga yuborilishi Elektron raqamli imzosi bor elektron hujjatni bankning ma’ lumotlar bazasi arxivida saqlab q o ‘yish Biz axborot texnologiyalarining bank tizimida mijozlarga xizmat
ko'rsatish jarayonida qo'llanilishini qo'rib chiqdi. Ularning ishlashi,
tuzilishi axborotlar uzatilishi va axborotlarning qayta ishlanishi jarayonlari
bilan tanishib chiqdik. AT larini bank sohasida qo'llash: bank xizmatlari
sifatining oshishiga, bank operatsiyalarining tez va bexato bajarilishiga,
hujjatlarni qayta ishlashga ketadigan harakatlaming qisqarishiga va vaqtning
tejalishiga, ish samaradorligining oshishiga olib keladi.
Shunday qilib, bank mijozlarga elektron tizimlar orqali ko'rsatadigan
xizmat turlariga:
,,Bank-Mijoz“— mijozlarga masofaviy elektron xizmat ko'rsatish
dasturi;
„Zamonaviy mulkdor" — qimmatli qog'ozlaming elektron savdosi
tizimi;
plastik kartalar bilan naqd pulsiz hisob kitoblar tizimi kiradi.
„Вапк-Mijoz" (R-Bank) tizimi mijoz va bank ishini engillashtirib,
vaqtni va qator harajatlami tejaydi. Bu tizim mijoz uchun hisob raqamini
o'zi nazorat qilib turishga, bank bilan aloqada bo'lish, xabarlar olish,
elektron hujjatlarni yuborish imkoniyatini beradi. Respublikamizda elektron
to'lovlar hisobiga pul aylanishi tezlashadi va iqtisodiyotning barqaror
rivojlanishi yuzaga keladi. Bu esa xalq turmush farovonligini oshiradi,
kelajakda mamlakatimiz iqtisodiyoti rivojlangan davlatlar qatoriga kirib
borishini ta ’minlaydi.
15 — R.X. Alimov va boshq.
225
Nazorat va muhokama uchun savollar
1. Buxgalteriya hisobining axborotli tizimlari an'anaviv ravishda
vazifalarning qaysilarini o‘z ichiga oladi?
Konvergensiya - Axborot texnologiyasi va tizimlari

1. Axborot texnologiyasi informatikning tarkibiy qismi boMib, qanday
amallarni o ‘z ichiga oladi?
2. Iqtisodiy informatikaning asosiy vazifasi nimalardan iborat?
3. Informatikaning kibernetika bilan uzviy bog'liqligini asoslab bering.
4. Axborot infratuzilmasi nimalardan tashkil topadi?
5. Axborot texnologiyalarining rivojlanish bosqichlarini aytib bering.
6. EHM avlodlari nechta? Ularning o ‘xshashligini har tamonlam a asoslab
bering.
7. Zamonaviy axborot texnologiyasiga ta’rif bering.
8. Axborot kommunikatsiya vositalariga nimalar kiradi?
9. Avtomatlashtirish nima va u qachon zarur bo‘ladi?
10. Avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari foydalanuvchi interfeys
turi bokyicha qanday turlarga bo‘linadi?
11. Boshqarish vazifasini qamrab olish darajasi, xizmat ko‘rsatuvchi
predmet sohalari bo‘yicha avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalari qanday
turlarga bo‘linadi?
12. Axborot texnologiyalari rivojlanishining asosiy tendentsiyalari o‘z ichiga
qanday masalalami oladi?
Axborot mahsulotlarining murakkablashuvi

inson yoki axborot tizimlari o'rtasida ideal tarzda almashuvini o'tkazish
imkoniyati ilg'or texnologik muammo kasb etadi. Axborot mahsulotlarini
qayta ishlash va uzatish muammosi ularning kelishi va tez harakatlanishi
bo'yicha to'liq muvofiq bo'lishi lozim.
3. Oraliq bo‘g‘inlarai tugatish. Birgalikda harakatlanish qobiliyatining
rivojlanishi axborot mahsulotlari almashish jarayonining takomillashuviga,
so'ngra, axborot manbayi yo'lidan iste’molchiga qarab (ya’ni, bu sohadagi
yetkazib beruvchi va iste’molchilar) oraliq bo‘g‘inlartugatiladi. Masalan,
muallif va kitobxon, sotuvchi va haridor, qo'shiqchi vatinglovchi, o'qituvchi
va o'quvchi yoki iqtisodiy obyektlarda mutaxassislar o'rtasida video-
konferensiya, elektron kiosk, elektron pochta tizimi orqali bevosita muloqot
qilish imkoniyati tug'iladi.
4. Globallashtirish. Iqtisodiy obyekt yo'ldosh aloqa va Internet
tarmog'idan foydalanib, axborot texnologiyalari yordamida xohlagan joyda
va xohlagan paytda ish olib borishi mumkin. Aynan Internet tufayli odamlar
dunyoning har qanday nuqtasidan turib o'zaro muloqot qilish imkoniga
ega. Bu holatda doimiy va yarim doimiy harajatlar yanada keng geografik
mintaqada taqsimlanish hisobiga ustuvorlikka ega bo'ladi.
Axborotning foydaliligi - Axborot texnologiyasi va tizimlari

Agar mavjud axborot ishlab chiqilayotgan qaror bilan bogMiq boMmasa,
u biror qiymatga ega boMmaydi. Foydalanuvchining axborot yoki ishning
qandaydir qismini bilishi (yoki bilmasligi) ham axborot qiymatining
muhim omilidir.
Shunday qilib, axborotning qiymati faqat uning miqdori bilangina
belgilanmaydi. Axborot birligining qiymati yoki murakkabliligi darajasiga
qarab baholash ham muhim. Unda boshqaruv xodimlari ishini ular ishlab
chiqarayotgan axborot miqdori va qiymati bo'yicha (boshqarish
samaradorligi uchun zarur va yetarli bo'lgan) baholash imkoniyati tug'iladi.
Ushbu formula bo'yicha foydalanuvchi (ijrochi) foydali ishi koefTitsiyenti
shunday baholash ko'rsatkichi bo'lib xizmat qilishi mumkin:
„
^chiq *A:hiq
Л ~ >kir*/kir ’
(1)
bu yerda /chjq, /kjr — tegishlicha kiruvchi va chiquvchi axborot qiymati;
Vchjq, Vkir — tegishlicha kiruvchi va chiquvchi axborot hajmlaridir.
Axborotni qayta ishlash va foydalanish jarayonlari — mehnat jara-
yonlari, boshqaruv mehnatini tejash muammosi ekan, demak, bu eng
avvalo axborotni tejash muammosidir. Axborotni tejash tamoyili shundayki,
u bilan bog'liq jarayonlar undan faqat ishlab chiqarishda foydalanilgandagina
maqsadga muvofiq bo'ladi.
Axborotni tejash yo'laridan biri doimiy va o'zgaruvchan axborot
o'rtasida to'g'ri nisbatni o'matishdir. Bunda doimiy axborot soiishtirma
og'irligining aniq sharoitlardagi eng ko'p imkoniyatlarini ko'zda tutishi
lozim.
Axborot to'laqonligining o'lchovi bo'lib (yani faktik yoki loyi-
halashtirilgan) / lov dan vaqt birligi yoki bir boshqaruv turkumi (jarayon,
ish) mobaynida mazkur sharoitdagi maksimal axborot miqdori
Jmm ga
og'ishi axborot to'laqonligiga o'lchovi bo'lib xizmat qilishi mumkin,
chunki axborot to'laqonligi oxir-oqibatda uning miqdori bilan belgilanadi.
Axborot to'laqonlilik koefTitsiyenti o'lchami
Kh quyidagi formula
bilan belgilanadi:
is
ААТех da amalga - Axborot texnologiyasi va tizimlari

ААТех da amalga
A n ’anaviy
oshirish usuli
b o ‘yicha
Zamonaviy axborot texnologiyalari
Boshqarish vazifasini
qamrab olish darajasi
b o ‘yicha
Boshqaruv funksiyasi
Qaror qabul qilishni qo‘llab-quwatlash
Elektron ofis
Ekspert madadi
Foydalaniladigan
T a’minlovchi texnologiya
i 3
texn ologiya
Funksional texnologiya
Ы)
Matn b o ‘yicha muharrir bilan ishlash
О
Amalga oshiriladigan
texnologik operatsiyalar
sinfi b o'yicha
о
с
X
Jadvalli protsessor bilan ishlash
M BBT bilan ishlash
О
о
JO
X
___
Grafik obyekti bilan ishlash
сз
с
сз
Multimediya tizimi
G iperm atnli tizim
773
сз
Paketli
+-
Foydalaniladigan
interfeys turi b o ‘yicha
сз
г—
С
о
Dialogli
>
<
Tarm oqli
Lokal (mahalliy)
Tarmoq tuzilish usuli
b o ‘yicha
K o ‘p darajali
Taqsimlangan
Buxgalteriya hisob-kitobi
Xizm at k o‘rsatuvchi
predmet sohalari
Bank faoliyati
b o ‘yicha
Sug4irta faoliyati
Boshqalar
2.3-rasm .
A v to m a tla s h tirilg a n a x b o ro t te x n o lo g iy alari tasn ifi.
43
ko‘ra ham tasniflanishi mumkin. Odatda,
mazkur texnologiyalar turli
kompyuterlar va dasturiy muhitlarida bajariladi. Asosiy vazifa — ushbu
texnologiyalami yagona axborot tizimiga birlashtirishdir.
Funktsional texnologiyalar — ayrim vazifalar, funksiyalami avtomat-
lashtirishni ta ’minlovchi texnologiyalar majmuyi sanaladi.
Amalga oshiriladigan texnologik operatsiyalar sinflari bo'yicha
avtomatlashtirilgan axborot
texnologiyasi mohiyatan, dasturiy jihatdan
ko'rib chiqiladi va quyidagilarni o'z ichiga oladi: matnni qayta ishlash,
elektron jadvallar, avtomatlashtirilgan ma’lumotlar banki, grafik
va ovozli
axborotni qayta ishlash, multimedia va boshqa tizimlar.
Qayta ishlanadigan axborot va kompyuter axborot texnologiyalari
2.4-rasmda berilgan.
Kompyuter grafikasi — bu EHM yordamida obyektlar modellari va
ularning tasvirlarini yaratish, saqlash va qayta ishlash demakdir.
Kompyuter bilan matnli, grafik, audio va video axborot almashuvini
dasturiy-texnik tashkil etish
multimedia-texnologiya deb nom olgan. Bunday
texnologiyani multimedia yordamida ega bo'lgan va kasb faoliyatida, o'quv,
ta’lim, ilmiy ommobop, o'yin sohalarida foydalanish imkonini beruvchi
maxsus dasturiy vositalar amalga oshiradi. Mazkur texnologiyani iqtisodiy
faoliyatda qo'llash davomida kompyuterdan tasviiga ovoz berish, shuningdek,
ular
orqali inson nutqini tushunish, kompyuter orqali mutaxasissning
ona tilida suhbat yuritish borasidagi imkoniyatlariga yo'l ochiladi.
2 . 4 - ra s m .
Qayta ishlanadigan axborot va axborot texnologiyalari turlarinin g o'zaro
aloqasi.
44
Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi

|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologiyasi
|
bet | 35/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgMa’ruza mashg’ulotining texnologiyasi
Vaqti – 2 soat
|
Talabalar soni: 30 nafar
|
O’quv mashg’ulotining shakli
|
Axborot, vizual ma’ruza, ikki tomonlama tahlil.
|
Ma’ruza mashg’ulotining rejasi
|
1. Ekologik omillar: tirik organizmlarga ta’sir etish umumiy qonuniyatlari.
2. Organizm va moslashish.
|
O’quv mashg’ulotining maqsadi: Tabiatni muhofaza qilishning ilmiy-nazariy asoslari haqida talabalarda aniq tasavvur hosil qilish.
|
Pedagogik vazifalar:
- Ekologik omillarni tirik organizmlarga ta’sir etish qonuniyatlari haqida ma’lumot beradi.
- Organizm va moslashish haqida bilim beradi.
|
O’quv faoliyatining natijalari:
Talaba:
- Ekologik omillarni tirik organizmlarga ta’sir etish shakllari haqida ma’lumotlarga ega bo’ladilar.
- Moslashishning turlari haqida bilim oladi.
|
O’qitish uslubi va texnikasi
|
Ma’ruza, axborot.
|
O’qitish vositalari
|
Ma’ruza matni, doska, bo’r.
|
O’qitish shakli
|
Guruhiy, kollektiv.
|
O’qitish sharoitlari
|
Jihozlangan auditoriya.
|
|
| |
Amaliy mashg’ulotining texnologik xaritasi

|
Amaliy mashg’ulotining texnologik xaritasi
|
bet | 175/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.org
Bosqichlar, vaqti
|
Faoliyatning mazmuni
|
O’qituvchi
|
Talaba
|
I-bosqich. Kirish.
(10 minut)
|
1.1. O’quv mashg’ulotining mavzu va rejasini ma’lum qiladi. Erishadigan natijalar bilan tanishtiradi.
|
1.1. eshitadi, yozib oladi.
|
II-bosqich. Asosiy
(60 minut)
|
2.1. Talabalar e’tiborini rejadagi savollar va ulardagi tushunchalarga qaratadilar. Blits-so’rov o’tkazadi (1-ilova).
2.2. Bilimlarni yanada aniqlashtirish maqsadida B-B-b jadvalini daftarga chizishni taklif etadi (2-ilova). Doskaga chiqaradi. Olib kelingan namunalardan prpearat tayyorlashni o’rgatadi va mikroskopda ko’riladi.
|
2.1. Talabalar javob beradilar va yozib oladilar.
2.2. B-B-B jadvalini to’ldiradilar.
Mikroskopda tayyor preparatlardan mikroorganizml ko’rib va rasmini chizishadi. Jadval to’ldirishadi.
|
III-bosqich.
Yakuniy
(10 minut)
|
3.1. Amaliy mashg’ulotga xulosa qiladi. Talabalarni baholaydi.
|
Eshitadilar, o’zlarini to’g’irlaydilar. Yozib oladilar.
|
Ishning maqsadi: Tuproq muhiti va undagi omillarni organizmlarga ta’siri, organizmlarning tuproq muhitiga moslanishini o’rganish.
|
| |
musbat 
bo'ladi. Bu 
generator o'z-o'zini uyg'otishning 
 
fazaviy shartidir

Avtotebranishlarning asosiy qonuniyatlari:
1. Avtotebranishlarning
erkin tebranishlardan farqi.
Yuqorida
qarab
chiqilgan avtotebranish sistemasida so'nmas, deyarli garmonik tebranishlar
paydo bo'ladi va xohlagancha uzoq vaqt davom etadi. Avtotebranishlarning
hamma vaqt so'nuvchi erkin tebranishlardan asosiy farqi ana shunda.
Tebranishlar avtotebranish sisternasiga
tashqaridan keltirilmaydi, balki
tebranish sistemasining o'zida yuzaga keladi va unga kiruvchi energiya
manbayining energiyasi hisobiga davom etadi. Xususan, soatdagi
mayatnikning tebranishlari ko'tarilgan toshning (buralgan prujinaning)
potensial energiyasi hisobiga davom etadi.
Elektromagnit tebranishlar
avtogeneratoridagi tebranishlar elektr energiya manbayi hisobiga
saqlanadi.
Yuqorida aytilganlar avtotebranish sistemalarini va avtotebranishlarni
quyidagicha aniqlash imkonini beradi:
Tashqi davriy ta'sir bo'lmaganda ham o'zida davriy tebranishlar
hosil qiladigan va ularni xohlagancha uzoq vaqt davom ettiradigan
sistemalar avtotebranish sistemalari, ularda yuzaga keluvchi
tebranishlar —
avtotebranishlar
deyiladi.
2.
Avtotebranishlarning yuzaga kelishi.
Avtotebranishlar yuzaga
kelishi uchun juda kichik bo'lsa-da, boshlang'ich turtki bo'lishi kerak. Buning
sababi
shundaki, tebarnish sistemasida, avvalo, erkin tebranishlar paydo
bo'lishi kerak, ular keyinchalik «klapanni»
va u bilan birga butun
avtotebranish
sistemasini
harakatga
keltiradi,
natijada
so'nmas
avtotebranishlar yuzaga keladi. Boshlang'ich turtkining zarurligi,
ayniqsa, mayatnikli soat misolida yaqqol ko'rinadi. Toshi ko'tarilgan
yoki prujinasi buralgan soatning mayatnigi turtib yuborilmaguncha
tebranmaydi.
Elektromagnit tebranishlar avtogeneratorida
esa tok manbayini
ulash bilan boshlang'ich turtki beriladi.
O`.I.B.D.O`


7-Dars - Mavzu: spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi: Ta`limiy maqsadi

|
Mavzu: spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi: Ta`limiy maqsadi
|
bet | 10/12 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #128192 |
Bog'liq Mavzu spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi Ta`limiy maqsadO`.I.B.D.O`
7-Dars
8-“A” sinf
Mavzu: Amaliy mashg`ulot 09.04.2022
Darsning maqsadi:
Ta`limiy maqsadi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya – gigiyena talablari bilan ishlashni o`rgatish.
Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga jamoa bo`lib muammoni hal etish malakasini shakllantirish. Ajdodlarimiz meroslarini asrab – avaylab, ular ishlarining davomchilari bo`lish ruhida tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi maqsadi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya – gigiyena talablari malaka ko`nikmalarini hosil qilish.
Darsning jihozi: 8- sinf informatika darsligi, plakat, texnika vositasi,
(kompyuter), chizmalar, rangli qog`ozlar.
Darsning uslubi: Aqliy hujum interfaol mashqlar yordamida o`quvchilar orasida rivojlantiruvchi muhit hosil qilish.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism: O`quvchilar bilan salomlashib davomat aniqlanadi, o`quvchilar diqqati darsga jalb qilinadi.
Yangi mavzu bayoni:
Uyga vazifa: Takrorlash
O`.I.B.D.O`
8-Dars
8-“B” sinf
Mavzu: MOOC ASOSIDA MASOFAVIY TA’LIM OLISH 15.04.2022
Darsning maqsadi:
Ta`limiy maqsadi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya – gigiyena talablari bilan ishlashni o`rgatish.
Tarbiyaviy maqsad: O`quvchilarga jamoa bo`lib muammoni hal etish malakasini shakllantirish. Ajdodlarimiz meroslarini asrab – avaylab, ular ishlarining davomchilari bo`lish ruhida tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi maqsadi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya – gigiyena talablari malaka ko`nikmalarini hosil qilish.
Darsning jihozi: 8- sinf informatika darsligi, plakat, texnika vositasi,
(kompyuter), chizmalar, rangli qog`ozlar.
|
| |
Darsning uslubi - Mavzu: spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi: Ta`limiy maqsadi

|
Mavzu: spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi: Ta`limiy maqsadi
|
bet | 11/12 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 1,04 Mb. | | #128192 |
Bog'liq Mavzu spraytlar bilan ishlash darsning maqsadi Ta`limiy maqsadDarsning uslubi: Aqliy hujum interfaol mashqlar yordamida o`quvchilar orasida rivojlantiruvchi muhit hosil qilish.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism: O`quvchilar bilan salomlashib davomat aniqlanadi, o`quvchilar diqqati darsga jalb qilinadi.
Yangi mavzu bayoni:
MOOClar yaratilganidan buyon shu kungacha ko‘plab ijobiy fikrlarni to‘pladi hamda dunyo bo‘yicha millionlab masofadan ta’lim oluvchilar armiyasini shakllantirdi. MOOС platformalari: o‘quv materialini qiziqarli, ko‘ngilochar (o‘yinli), interfaol shaklda taqdim etadi; ilmga qiziqishni uyg‘ota oladi; kelajagi porloq sohalar haqida fikrlarni shakllantiradi; oliy
ta’lim muassasasini tanlashda yordam beradi; chet tillar (aksariyat hollarda ingliz tili)ni chuqur o‘rganish imkoniyatini beradi.
|
Har tomonlama kamol topishga intilgan inson MOOC platformalarida o‘z bilim va ko‘nikmalarini oshirib boradi.
BUNI BILASIZMI?
MOOC platformalarida ro‘yxatdan o‘tish qanday amalga oshiriladi?
MOOC platformalarida nazorat topshiriqlarini bajarish mumkinmi?
MOOC platformalari orqali sertifikat olish mumkinmi?
DIQQAT
Khan Academy platformasida ta’lim olish
Khan Academy — ta’lim berishga yo‘naltirilgan, internet orqali bepul va sifatli ta’lim beradigan
notijoriy tashkilot. Asosiy maqsadi — dunyo aholisiga sifatli va bepul ta’lim berish. Loyiha
Google, Bill va Melinda Geyts jamg‘armasi va boshqa ko‘plab tashkilot hamda shaxslarning
xayriyalari hisobiga moliyalashtiriladi.
Akademiya platformasining kurslari juda sodda, biroq qat’iy va o‘zini sinab ko‘rish uchun juda
ko‘p interfaol xususiyatlarga ega. Platforma o‘zida ta’lim beruvchi videorolik, amaliy topshiriqlar
va ta’lim olishning shaxsiy panelidan tarkib topgan. Boshqa MOOC platformalardan farqli
ravishda, Khan Academy kurslari maktab o‘quvchilari uchun mo‘ljallangan bo‘lib, platformada
matematika, ingliz tili, kimyo va boshqa fanlar bo‘yicha o‘quv materiallari joylashtirilgan.
Shuningdek, ta’lim oluvchilar SAT, ACT, GRE, NCLEX-RN va Praxis imtihonlari standart testlariga
tayyorgarlik ko‘rish uchun materiallar bilan tanishishlari mumkin. Akademiya o‘qituvchi va
ota-onalarga standart o‘quv materiallarini belgilash va ta’lim oluvchining o‘zlashtirishini kuzatib
borish imkoniyatini taqdim etadi. Tarmoq vositalari yordamida ta’lim oluvchilar boshqa
foydalanuvchi va o‘qituvchilar bilan o‘zaro aloqa o‘rnatishi mumkin.
|
| |
Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi - bet 42

qanoatlantiradi. Bunda
2
2
2
2
2
2
z
y
x
Laplas operatori,
-elektromagnit
to`lqinining biror muhitdan taralish
tezligi. s-elektromagnit to`lqinni vakuumda tarqalish tezligi.
Elektromagnit to`lqinning muhitda tarqalish tezligi, vakuumdagi tezlikdan
marta kichik. (2) tenglamani quyidagi ko`rinishda
yozish mumkin
2
2
2
2
2
1
t
E
x
E
y
y
2
2
2
2
2
1
t
H
x
H
z
z
(3)
Bu tenglamalarning eng oddiy yechimi quyidagi ko`rinishda bo`ladi.
)
cos(
)
cos(
0
0
kx
t
H
H
kx
t
E
E
z
y
yassi
monoxramatik
elektromagnit
to`lqin
tenglamasi, bunda E
0
va H
0
mos ravishda to`lqinlarning
elektr va magnit
maydon kuchlanganliklari amplitudasi.
2
2
2
T
V
K
to`lqin soni bo`lib
u 2
metr uzunlikdagi kesmada joylashadigan to`lqin uzunliklarining sonini
ifodalaydi.
-tebranishni boshlansich fazasi.
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi

|
Ma’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi
|
bet | 36/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgMa’ruza mashg’ulotining texnologik xaritasi
Bosqichlar, vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
o’qituvchi
|
Talaba
|
1-bosqich.
Kirish
(5 min)
|
1.1. O’quv mashg’ulotining mavzu va rejasini ma’lum qiladi. erishadigan natijalar bilan tanishtiradi.
|
1.1. Tinglaydilar va yozadilar.
|
2-bosqich.
Asosiy
(65 min)
|
2.1. Mavzuni yoritish uchun muammoli savollarni taklif etadi.
2.2. Dars avvalida va so’ngida «bilaman-bildim» jadvalini to’ldirish uchun savollar tarqatiladi.
2.3. Muammoli savollarni o’rtaga tashlaydi va ularni birgalikda o’qishga chorlaydi:
1. Fotosintezni tushuntiring?
2. Organizmlar qanday moslashadi?
|
2.1. Savollarga e’tibor beradilar. B.B.B. jadvali 1-ustuni to’ldiradilar.
2.2. eshitadilar, yozadilar.
2.3. B.B.B. jadvalining 2-ustunini to’ldiradilar.
.
|
3-bosqich
YAkuniy
(10 min)
|
3.1. Asosiy masala ustida to’xtaladi. B.B.B. jadvalini to’ldirishdagi savol-javoblarni tahlil qiladi va faol talabalarni rag’batlantiradi.
3.2. Mustaqil ish uchun topshiriqlar beradi.
|
3.1. Tinglaydilar, savollarini beradi, yozib oladilar.
3.2. Topshiriqlarni yozib oladilar.
|
|
|
|
|
| |
Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi - bet 18

II. BOB
ELEKTR TEBRANISHLAR.
2.1.
ERKIN VA MAJBURIY ELEKTR TEBRANISHLAR
Erkin elektromagnit tebranishlar.
Mexanik tebranishlarni o'rganishdan bizga
ma'lumki, tashqi davriy ta'sirlarga uchramagan tebranish sistemasida, uni turg'un
muvozanat holatdan og'dirish natijasida yuzaga
keladigan tebranishlar
e
rkin
(yoki xususiy) tebranishlar
deyiladi.
Misol uchun, agar ipga osilgan sharcha muvozanat holatidan chiqarib,
so'ngra qo'vib
yuborilsa, u erkin tebranishlar qiladi. Erkin tebranishlar
elektr zanjirlarida ham bo'lishi mumkin. Erkin tebranishlarni o'rganishda
Siz,
birinchidan, tebranishlar nazariyasining asosiy tushuncha va atamalari
bilan,
ikkinchidan, tebranishlarni ifodalovchi asosiy matematik
munosabatlar bilan tanishasiz.
Birinchisi ham, ikkinchisi ham butun
fizikaning keying kurslarini o'rganishda muhim ahamiyatga ega.
Shuning
uchun atamalarni shoshmasdan tushunib oling va formulalardan cho'chimang,
ular — sodda. Hamma joyda Sizga tanish va umumiy bo'lgan narsalarni
ko'rishga harakat qiling.
2.1-rasm
masalan,
quyida yozilgan
𝑞 = 𝑄
𝑚
sin 𝜑 ; 𝑞 = 𝑄
𝑚
sin 𝜔
0
𝑡 ; 𝑞 = 𝑄
𝑚
sin(𝜔
0
𝑡 + 𝜑
0
)
uchta formula bir qarashda Sizga har xildek tuyulsa ham,
sinchiklab
qaraganingizdan so'ng, amalda bitta formula uch qayta yozilganligini ko'rasiz.
Ammo keyingi ikki yozilishida
𝜑
burchak
𝜔
0
𝑡
va
𝜔
0
𝑡 + 𝜑
0
ga
almashtirilgan, demak,
𝜑 = 𝜔
0
𝑡 + 𝜑
0
ekan.
Matematik hisoblarga diqqat bilan chuqur o'ylab yondashishingiz materialni tez
va puxta o'zlashtirishingizga yordam beradi.
spektral usul - Mexanik va elektromagnit tebranishlarning qiyosiy xarakteristikasi

Qarshilikli sistemalardagi erkin elektromagnit
tebranishlar:
Erkin tebranishlarni o'rganar ekanmiz,
biz hozirgacha
tebranish konturining qarshiligini e'tiborga olmadik. Bunday qilish
prinsipial ravishda mumkin, chunki ko'pchilik
hollarda tebranish
konturlarining qarshiligi kichik va uni hisobga olmaslik mumkin
bo'ladi. Masalan, yaxshi radiopriyomnik konturining qarshiligi
omning yuzdan, hatto mingdan bir ulushini tashkil etadi.
1. Tebranishlarning so'nishi.
Tebranish sistemalarining
qarshiligini
e'tiborga olmasdan, ularni ideallashtirish erkin tebranishlarni o'rganishni
ancha soddalashtiradi. Ammo barcha real tebranish sistemalarida
ishqalanish kuchlari (qarshiliklar) mavjud.
Bunga 2.22-
a
rasmda tasvirlangan zanjir bo'yicha tajriba o'tkazib,
ishonch hosil qilish mumkin. Kondensatorni
doimiy tok manbayidan
zaryadlab, uni qarshiligi yetarlicha katta bo'lgan g'altakka ulaymiz.
Ossillograf ekranida so'nuvcchi tebranishlarning tezda yo'qolib ketuvchi
ossillogrammasini ko'ramiz (2.22-
b
rasm). Reostat yordamida konturning
qarshiligini
oshira borib, qarshilik qancha katta bo'lsa, tebranishlar
shuncha tez so'nishiga ishonch hosil qilamiz. Tebranishlarning so'nishi
shuning uchun yuz beradiki, tebranish
sistemasiga berilgan
energiyaning bir qismi qaytarib bo'lmaydigan ichki energiyaga
aylanadi va atrof fazoga sochiladi.
2.22- rasm
TIRIK ORGANIZMLARNING HARORAT OMILIGA

|
TIRIK ORGANIZMLARNING HARORAT OMILIGA
|
bet | 41/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgTIRIK ORGANIZMLARNING HARORAT OMILIGA
MUNOSABATI
Ko’pchilik tirik organizmlar hayoti 0o bilan 50oS o’rtasida o’tadi. Temperatura 0o dan past yoki 50oS dan yuqori bo’lganda barcha hayot jarayonlari mutlaqo to’xtaydi yoki keskin darajada sekinlashib qoladi. Demak, tirik organizmlar hayotiga harorat optimum, minimum va maksimum darajada ta’sir etadi.
Ayrim suvo’tlar va umurtqasiz hayvonlarning hayoti 0oS dan past bo’lgan temperatura ta’sirida normal o’tadi. Ba’zi bakteriyalar va zamburug’larning sporalari hamda ba’zi umurtqasiz hayvonlar (kolovratka, tixoxodka va ne’matodlar, hasharotlar) tanasi suvsizlantirilgach, ularga – 190o, - 273oS li past temperatura ta’sir ettirilganda ham hayotchanligi saqlanib qolgan. YOki ko’k-yashil, diatom va yashil suvo’tlar ayrim vakillarining 73o, - 93oS li qaynar buloqlarda normal o’sishi aniqlangan. SHimoliy qutbda suvning temperaturasi 0oS ga teng bo’lganda ham ko’pgina suv hayvonlari normal yashab suvo’tlar bilan ovqatlanadi. Shimol bug’usi, oq ayiq, tyulen va pingvinlar hayoti ham past haroratda normal kechadi.
3. O’SIMLIKLARNING HARORAT OMILIGA QARAB EKOLOGIK GURUHLARGA AJRALISHI
Barcha o’simliklarni haroratga bo’lgan munosabatiga ko’ra ikkita ekologik guruhga ajratish mumkin: yuqori harorat ta’sirida yaxshi o’sib rivojlanadigan termofil o’simliklar va past harorat ta’sirida yashovchi psixrofil o’simliklar. Har ikki guruhga mansub o’simlik turlari o’ziga xos moslanish xususiyatlariga ega. Termofil o’simliklar hujayrasi issiqlikka chidamliligi, organlar yuzasining kichrayishi, tuklarning yaxshi rivojlanganligi, efir moylariga ega bo’lishi, o’zidan ortiqcha tuzlarni ajratib chiqarishi, uzoq muddat davomida tinim davrini o’tkazishi va boshqa xususiyatlari bilan tavsiflanadi. Psixrofil o’simliklar sovuq sharoitni har xil holatlarda (ya’ni tinim yoki vegetatsiya davrida) anotomo-morfologik moslanish orqali o’tkazadi. Bunday moslnishlarga poyasining yer bag’irlab o’sishi, novdaning yotiq yo’nalishi, to’planish bo’g’imi va ildiz bo’ynining yer ostida joylanishi, hazonrezgilik, po’kak qavatning yaxshi rivojlanishi, oq tanaga ega bo’lish kabilarni ko’rsatish mumkin.
|
| |
Kerakli materiallar va jihozlar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi
|
bet | 176/194 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,75 Mb. | | #105264 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi n-hozir.orgKerakli materiallar va jihozlar: Amaliy mashg’ulotning dars ishlanmasi, jadvallar, tuproq namunalari.
Nazariy material: Tuproqda o’simliklar, mikroorganizmlar va umurtqasiz hayvonlar yashaydi. Tuproqda yashovchi barcha organizmlar yashash jarayonlarida bir-biriga nisbatan turli xil munosabatda bo’lib, ularning murakkab munosabatlari natijasida tuproqda gumus va mineral moddalar to’planadi.
O’simliklarning tuproqda bo’ladigan turli tuzlarga munosabatlari ham har xil. Ba’zi o’simliklar karbonat tuzlari ko’p tuproqlarda yaxshi o’sadi va ular kaltsefillar deb ataladi. Oson eruvchi tuzlarga boy bo’lgan tuproqlarda o’suvchi o’simliklar galofitlar, qumli tuproqlarda o’suvchilar psammofitlar, tuproqning ma’lum kimyoviy elementlarga boyligini ko’rsatuvchi o’simliklar indikator turlar deyiladi.
Tuproqda akteriyalar, zamburug’lar bilan birga sodda hayvonlar, chuvalchanglar va bo’g’imoyoqlilar keng tarqalgan. Masalan, ishlov beriladigan tuproqlarda gektariga taxminan 350 kg yomg’ir chuvalchanglari to’g’ri keladi. Yuqori agrotexnika qoidalariga amal qilinadigan erlarda esa ularning miqdori bir tonnagacha boradi.
Tuproq zarrachalarining donadorligi ham xayvonlar uchun ekologik ahamiyatga ega. Ba’zi hayvonlar tuproqni kovlab, hayot kechiradi. Hasharotlarning lichinkalari toshloqli tuproqlarda yashay olmaydi. Kovlash xususiyatiga ega bo’lgan pardaqanotlilar tuxumlarini er ostki bo’shliqlarga, ko’pchilik chigirtkalar ham tuxumini g’oqak tuproqqa qo’yishga moslashgan.
Tuproq ostida yashovchi hayvonlar uchun yorug’likning ahamiyati uncha katta emas. Tuproqning chuqur qatlamlarida harorat ham o’zgarmaydi. Kislorodning miqdori esa kamayib, karbonat angidrid ortib boradi. Tuproq namligi o’simliklar uchungina ahamiyatga ega emas, balki hayvonlar orasida ham tuproq qurg’oqchiligiga chidamsiz turlar uchraydi. Qumli tuproqlarda yashovchi hayvonlar qumning ostiga tezda kirib ketish xususiyatiga ega bo’ladi. Psammofil hayvonlarning panjalarida har xil o’simtalar, tuklar, yoki muguz pardalar bo’lib, ularning yuzasini oshiradi.
Shu bilan birga tuproq qatlamida harakat qilishga, uya qurishga yordam beradi. Ilonlar, kaltakesaklar, ba’zi hasharotlar qum ostida anchagina masofalarga ko’chib yurishi mumkin.
|
| |