Korxona foydasidan samarali foydalanish yo'llari

|
Korxona foydasidan samarali foydalanish yo'llari
|
bet | 11/12 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 97,23 Kb. | | #159422 |
Bog'liq Korxona foydasiKorxona foydasidan samarali foydalanish yo'llari.
Foydani taqsimlash quyidagi printsiplarga asoslanadi:
1. byudjet oldidagi moliyaviy majburiyatlarni ustuvor ravishda bajarish;
2. xo'jalik yurituvchi sub'ekt ixtiyorida qolgan foyda iqtisodiy jihatdan asoslangan nisbatlarga muvofiq yig'ish va iste'molga taqsimlanadi. Jamg'arma va iste'mol o'rtasidagi munosabatlarni o'rnatish uchun mos yozuvlar nuqtasi ishlab chiqarish fondlarining holati va mahsulotlarning raqobatbardoshligi bo'lishi kerak. Sof foydani taqsimlash jarayonida xo'jalik yurituvchi sub'ekt foydani taqsimlash usulini mustaqil ravishda belgilash huquqiga ega.
Sof foydani taqsimlash maxsus jamg'armalarni shakllantirish orqali amalga oshirilishi mumkin: jamg'arma fondi, iste'mol fondi va zaxira fondlari yoki sof foydani ma'lum sohalarda bevosita taqsimlash yo'li bilan. Birinchi holda, xo'jalik yurituvchi sub'ekt qo'shimcha ravishda moliyaviy rejaga qo'shimcha shaklida iste'mol va jamg'arma fondlari xarajatlari smetalarini tuzishi kerak. Ikkinchi holda, foydani taqsimlash moliyaviy rejada aks etadi.
Jamg'arma fondi ilmiy-tadqiqot, loyihalash, loyihalash va texnologik ishlarni bajarish, mahsulotlarning yangi turlarini, texnologik jarayonlarni ishlab chiqish va ishlab chiqishda, texnik jihatdan qayta jihozlash va rekonstruktsiya qilish, uzoq muddatli kreditlarni to'lash va ular bo'yicha foizlarni to'lash, undan yuqori bo'lgan qisqa muddatli kreditlar bo'yicha foizlarni to'lash bilan bog'liq xarajatlarga sarflanadi. ishlab chiqarish tannarxiga, aylanma mablag'larning ko'payishiga, atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha xarajatlarga, boshqa tashkilotlarning ustav kapitalini yaratishga ta'sischilarning hissasi sifatida qo'shimchalarga, xo'jalik yurituvchi sub'ektni o'z ichiga olgan kasaba uyushmalariga, assotsiatsiyalarga, kontsernlarga va boshqalar.
Iste'mol fondi ijtimoiy rivojlanish va ijtimoiy ehtiyojlar uchun ishlatiladi. U xo'jalik yurituvchi sub'ekt balansida bo'lgan ijtimoiy va maishiy ob'ektlarni ekspluatatsiya qilish, noishlab chiqarish ob'ektlarini qurish, sog'liqni saqlash va madaniy tadbirlarni o'tkazish xarajatlarini moliyalashtiradi, ayniqsa muhim ishlab chiqarish vazifalarini bajargani, moddiy yordam ko'rsatganligi, pensiyalarga nafaqalar to'laganligi, oshxonalar va oshxonalarda ovqatlanish narxining ko'tarilishi uchun xodimlarga tovon puli va boshqalar.
Tarqatish ob'ekti bu korxonaning balans foydasi. Uning taqsimlanishi byudjetga va korxonada foydalanish ob'ektlari bo'yicha foyda yo'nalishini anglatadi. Foydani taqsimlash soliq va boshqa majburiy to'lovlar shaklida turli darajadagi byudjetlarga tushadigan qismda qonuniy tartibga solinadi. Korxonaning ixtiyorida qoladigan foydani sarflash yo'nalishlarini aniqlash, undan foydalanish moddalarining tuzilishi korxona vakolatiga kiradi.
Foyda taqsimotining printsiplari quyidagicha shakllantirilishi mumkin:
1) ishlab chiqarish, xo'jalik va moliyaviy faoliyat natijasida korxona olgan foyda davlat va korxona o'rtasida xo'jalik yurituvchi sub'ekt sifatida taqsimlanadi;
2) davlat uchun foyda soliqlar va yig'imlar shaklida tegishli byudjetlarga tushadi, ularning stavkalari o'zboshimchalik bilan o'zgartirilishi mumkin emas. Soliqlarning tarkibi va stavkalari, ularni hisoblash tartibi va byudjetga ajratmalar qonun bilan belgilanadi;
3) soliq to'laganidan keyin uning tasarrufida qolgan korxona foydasi miqdori uning ishlab chiqarish hajmini ko'paytirish va ishlab chiqarish, xo'jalik va moliyaviy faoliyat natijalarini yaxshilashga bo'lgan qiziqishini kamaytirmasligi kerak;
4) korxona ixtiyorida qolgan foyda, avvalambor, uning kelgusida rivojlanishini ta'minlaydigan jamg'arishga, qolgan qismida esa iste'molga yo'naltiriladi.
Korxonada taqsimot sof foydaga bog'liq, ya'ni. soliqlar va boshqa majburiy to'lovlardan keyin korxona ixtiyorida qolgan foyda. U byudjetga va ayrim byudjetdan tashqari fondlarga to'langan sanktsiyalarni yig'adi. Zamonaviy iqtisodiy sharoitda davlat foydani taqsimlash uchun biron bir me'yorni belgilamaydi, ammo soliq imtiyozlarini berish tartibi orqali u ishlab chiqarish va noishlab chiqarish xarakteridagi kapital qo'yilmalar, xayriya maqsadlari uchun, atrof-muhit tadbirlarini moliyalashtirish, ijtimoiy soha ob'ektlari va muassasalarini saqlash xarajatlari va boshqalar uchun foyda yo'nalishini rag'batlantiradi.
Qonunchilik korxonalarning zaxira fondining hajmini cheklaydi, shubhali qarzlar uchun zaxira shakllantirish tartibini tartibga soladi.
Korxona ixtiyorida qolgan barcha foyda ikki qismga bo'linadi. Birinchisi, korxona mulkini ko'paytiradi va yig'ish jarayonida qatnashadi. Ikkinchisi iste'mol uchun foydalaniladigan foyda ulushini tavsiflaydi. Shu bilan birga, jamg'arishga yo'naltirilgan barcha foydadan to'liq foydalanish shart emas. Mulkni ko'paytirish uchun foydalanilmagan foydaning qolgan qismi muhim zaxira qiymatiga ega va keyingi yillarda yuzaga kelishi mumkin bo'lgan zararlarni qoplash va har xil xarajatlarni moliyalashtirish uchun ishlatilishi mumkin. Umuman kompaniya foydasining taqsimlanishi 1-rasmda keltirilgan.
Hamkorlik va aksiyadorlik jamiyatlari foydasini taqsimlash va ulardan foydalanish ushbu korxonalarning tashkiliy-huquqiy shakli tufayli o'ziga xos xususiyatlarga ega.
Shakl 1. Korxona foydasini taqsimlash
1.4 Yuridik shaxslardan olinadigan daromad solig'i
Daromad solig'i - bu tashkilot (korxona, bank, sug'urta kompaniyasi va boshqalar) foydasidan olinadigan to'g'ridan-to'g'ri soliq. Soliq sifatida olingan foyda kompaniyaning faoliyatidan olinadigan daromad sifatida belgilangan chegirmalar va chegirmalar miqdorini chiqarib tashlaydi.
Korxonalarning faoliyatiga baho berishda sotilgan mahsulotlarning hajmi, ularga qilingan sarf-harajatlar va foyda tushunchalaridan keng foydalaniladi. Korxonalarda tovar va xizmatlarni sotishdan olingan mablag‘lar, ularning pul tushumlari yoki pul daromadlari deyiladi. Korxona, pul daromadlaridan sarflangan barcha xarajatlar chiqarib tashlangandan keyin qolgan qismi foyda deb yuritiladi. Ayrim adabiyotlarda bu iqtisodiy foyda deb ham yuritiladi.
Tovar va xizmatlar sotilganda ularning umumiy qiymati pul daromadlariga, undagi qo‘shimcha qiymat esa foydaga aylanadi. Bundan ko‘rinib turibdiki foydaning haqiqiy manbai qo‘shimcha mahsulot yoki qo‘shimcha qiymatdir. Lekin shu narsani aytish lozimki butun jamiyatda ba’zan alohida olingan bir mamlakatda foyda massasi bilan qo‘shimcha qiymat massasi miqdor jihatdan bir-biriga teng bo‘lishi mumkin. Lekin alohida olingan korxonalarda va tarmoqlarda yaratilgan qo‘shimcha mahsulot olingan foyda miqdoran teng bo‘lmasligi mumkin. Chunki talab va taklif nisbatlarining va baho mexanizmining o‘zgarishi ta’sirida bir tarmoqda yoki bir guruh korxonalarda yaratilgan qo‘shimcha mahsulotlar boshqa korxona va tarmoqlarga foyda shaklida o‘tib ketadi.
Korxonaning umumiy foydasidan budjetga (asosan soliq to‘lovlari) banklarga (olingan ssuda uchun foiz) to‘lovlar va boshqa majburiyatlar chiqarib tashlansa korxona sof foydasi qoladi.
Buxgalteriya foydasi sotilgan mahsulot uchun tushgan umumiy pul summasidan ishlab chiqarishning tashqi xarajatlari chiqarib tashlanishi natijasida hosil qilinadi. Shu sababli buxgalteriya foydasi iqtisodiy foydadan ichki xarajatlar miqdoriga ko‘proqdir. Bunda ichki xarajatlar har doim o‘z ichiga normal foydani ham oladi.
Korxona foydasining mutloq miqdori uning massasini tashkil qiladi. Foyda massasining ishlab chiqarish xarajatlariga nisbati va uning foizda ifodalanishi foyda normasi deyiladi.
Xulosa
Mamlakatimiz taraqqiyotining ijtimoiy yo‘naltirilgan bozori iqtisodiyoti yo‘lining tanlanishi xo‘jalik yuritish shakllarining xilma-xilligi hamda tadbirkorlik faoliyatini kuchayishini taqozo etadi. Bu xol respublikamizda ishlab chiqarish va noishlab chiqarish, sanoat va qishloq xo‘jaligi korxonalari faoliyatining shakllanishi, xo‘jalik yuritishi va ishlab chikarishni tashkil etishning turli – tuman yangi shakllarini tashkil topishiga va o‘z faoliyatini yuksaltirib borishiga olib kelmokda. Bugungi ishlab chiqarish va noishlabchiqarish korxonalarining kundagi eng asosiy muammolardan biri ishlab chiqarish va rejalashtirish bilan bog‘liq muammolarni bartaraf etishni orqali ishlab chiqrish samaradorligini oshirishdan iborat.
Korxonalarning faoliyatiga baho berishda sotilgan mahsulotlarning hajmi, ularga qilingan sarf-harajatlar va foyda tushunchalaridan keng foydalaniladi. Korxonalarda tovar va xizmatlarni sotishdan olingan mablag‘lar, ularning pul tushumlari yoki pul daromadlari deyiladi. Korxona, pul daromadlaridan sarflangan barcha xarajatlar chiqarib tashlangandan keyin qolgan qismi foyda deb yuritiladi. Ayrim adabiyotlarda bu iqtisodiy foyda deb ham yuritiladi.
Tovar va xizmatlar sotilganda ularning umumiy qiymati pul daromadlariga, undagi qo‘shimcha qiymat esa foydaga aylanadi. Bundan ko‘rinib turibdiki foydaning haqiqiy manbai qo‘shimcha mahsulot yoki qo‘shimcha qiymatdir. Lekin shu narsani aytish lozimki butun jamiyatda ba’zan alohida olingan bir mamlakatda foyda massasi bilan qo‘shimcha qiymat massasi miqdor jihatdan bir-biriga teng bo‘lishi mumkin. Lekin alohida olingan korxonalarda va tarmoqlarda yaratilgan qo‘shimcha mahsulot olingan foyda miqdoran teng bo‘lmasligi mumkin. Chunki talab va taklif nisbatlarining va baho mexanizmining o‘zgarishi ta’sirida bir tarmoqda yoki bir guruh korxonalarda yaratilgan qo‘shimcha mahsulotlar boshqa korxona va tarmoqlarga foyda shaklida o‘tib ketadi.
Korxonaning umumiy foydasidan budjetga (asosan soliq to‘lovlari) banklarga (olingan ssuda uchun foiz) to‘lovlar va boshqa majburiyatlar chiqarib tashlansa korxona sof foydasi qoladi.
|
| |