nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ilmiy ijodning amal qilish mexanizmlari

|
Ilmiy ijodning amal qilish mexanizmlari
|
bet | 3/4 | Sana | 15.12.2023 | Hajmi | 28,21 Kb. | | #119292 |
Bog'liq Ijod va ilmiy tadqiqot-bilish faoliyatining mahsuli. Ijod ilmiy Ilmiy ijodning amal qilish mexanizmlari.Ijodning asosiy manbai va subyekti ijodkor shaxs hisoblanadi. Ijodkor shaxs esa asosan quyidagi xislatlari bilan alohida ajralib turadi:
Perseptiv xususiyatlar (g‘aroyib ma’no-mazmunga ega bo‘lgan diqqatning jamlanishi, ta’sirchanlik, ko‘ngilchanlik), intellektual xususiyatlar (intuitsiya, fantaziya, o‘ylab chiqarish, oldindan ko‘rish qobiliyati, keng dunyoqarash), xarakterli xususiyatlar (bir qolipda ishlamaslik, originallik, qunt, yuqori darajadagi o‘z-o‘zini tashkillashtirish va mehnatga layoqatlilik);
Bilish motivatsiyasining dominantli о’rni, tadqiqiy ijodiy faollik, subyektning yangilikni topishga bo’lganqobiliyatida va muammolarni yechishdagi o’ziga xoslikda namoyon bo’ladi. Masalan, original echimlarni topish va prognozlash ehtimolligi, yuqori baholarni ta’minlaydigan estetik, axloqiy va intellektual ideallar etalonlarini yaratish qobiliyati va boshqalar shular jumlasidandir;
O'zida aqliy va motivatsion omillarni integratsiya qiluvchi intellektual faollik;
Muammoni topishdagi zukkolik, mulohazalarning uzun zanjirini yaxlitlash qobiliyati, «chetdan qarash»ga layoqatlilik, ta’sirlanishning maqsadliligi, xotiraning tayyorligi, fikrlash egiluvchanligi, baholash qobiliyati, g'oyalarni hayotga oson tatbiq qilish, qo’shimcha ishlanma berishga layoqat, osongina yaxlitlash, yumor hissining mavjudligi;
Yuqori ijodiy qobiliyat va motivatsion-ijodiy faollikning organik birligi;
Oddiy hodisalar doirasidan chiquvchi, ammo tabiat qonunlariga zid bo'lmagan harakatlarni amalga oshirish, kelajakda bo'ladigan narsani his qilish, boy fantaziya va intuitsiya, yangilik va noyob narsalarga katta qiziqish;
Mustaqillik, tavakkal qilishga moyillik, faollik, qiziquvchanlik, mavjud narsaga qoniqmaslik, qaror qabul qilishga tayyorgarlik, e’tirof etilishga intilish, ichki motivatsiya, о ‘sishga tayyorlik;
|
| |
Tashkent State Transport University Volume 3

Tashkent State Transport University
Volume 3 | TSTU Conference 1 | 2022
Google Scholar indexed
Prospects for Training International
Specialists in the Field of Transport
DOI: 10.24412/2181-1385-2022-1-352-357
352
April 21-22
https://tstu.uz/ International Scientific and Practical Conference
HARAKAT HAVFSIZLIGI VA XAYDOVCHILAR MEHNATINI TASHKIL
ETISHDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISH
Gaffarovich Rustam Samatov
Toshkent davlat transport universiteti, Transport intellektual tizimlari muhandisligi
kafedrasi dotsenti
Kamol o‘g‘li Jafar Jalilov
Toshkent davlat transport universiteti, Transportda intellektual tizimlari kafedrasi
magistranti
Mamurjon o’g’li Muhtorjonov Usmonjon
Toshkent davlat transport universiteti ,Transportda intellektual tizimlari kafedrasi
magistranti
O„zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan so„ng
ijtimoiy-iqtisodiy
va siyosiy o„zgarishlar hayotga izchil joriy etila boshlandi. Avtomobil sanoatining
vujudga kelishi, chetellar bilan teng huquqli iqtisodiy aloqalarning yo„lga qo„yilishi,
fuqarolar moddiy farovonligining ortib borishi tabiiy ravishda avtomobil yo„llarida va
shahar ko„chalarida harakat miqdorining ortib borishiga sabab bo‟lyapti.
[1]
Shu jumladan avtomobil sanoati ham yangi bosqichga chiqdi.
Bunga misol
tariqasida oxirgi 32 yil mobaynida bo‟lgan o‟zgarishlarni misol qilib olishimiz
mumkin. Mamlakatning asosiy tarmog‟i bo‟lgan avtomobil
sanoati mamlakatni
rivojlantirishda alohida axamiyat kasb etadi. Avtomobil soxasi shu jumladan
avtamobilda harakat haxfsizligini taminlash bo‟yicha bir qancha qonun va qonun osti
hujatlari qabul qilindi. Bular O„zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining
2000-yil 11-dekabrdagi 472-sonli “Yo„l harakati qoidalarini tasdiqlash to„g„risida”gi
qarori O„zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2011-yil 26-dekabrdagi
342-sonli “O„zbekiston Respublikasi hududidagi avtomobil yo„llarida xavfsizlikni
ta‟minlash va tashkil etish chora-tadbirlari to„g„risida”gi qarori.
[2]
Prezidentimiz Mirziyoyev Sh.M 2021-yil 11-fevral kuni bo‟lib o‟tgan Harakat
havsizligiga bag‟ishlangan video selektrda Harakat xavfsizligini
tubdan isloh qilish
va bu sohani raqamli tehnologiyaga o‟tkazish lozim ekanligini takidlab o‟tdilar.
Mamlakatimizda 2021-yil 10 mingdan ziyot yo‟l - transport
hodisasi sodir bo‟lgan, bundan 9 mingdan ortiq inson turli hil tan
Evakuasiya rejasi bo’yicha

Evakuasiya rejasi bo’yicha Har qanday maqsadda qurilgan inshoot va binolar (yashash, ishlab chiqarish va maishiy xizmat ko'rsatish joylari) da ham odamlarning harakatlanishini muhim jarayon deb qarash zarur. Harakatlanish jarayonining kechadigan sharoitidan bog'liq ravishda ikki turi mavjud. Birinchisi odatiy harakatlanish, ikkinchisi esa–majburiy harakatlanish. Bino va inshootlardagi oddiy ish sharoitlarda kishilarning odatiy harakatlanishi sodir bo'ladi. Favqulodda vaziyatlar sharoitida esa kishilarning hayotiga havf tahdid solishi sababli, majburiy harakatlanish amalga oshiriladi.
Aholini evakuasiya qilish deb nomlanuvchi, majburiy harakatlanish o'ziga xos xususiyatlarga ega. Ofat (havf) manbaidan havfsiz joyga harakatlanib odamlarning tashqariga chiqishi Bog'da joylashgan bino va inshootlarda xonadan-xonaga eshiklar orqali, o'tish yo'laklari va karidorlar bo'ylab yurib, zinapoyalardan tushishiga to'g'ri keladi.
Bu yo'llar va chiqish joylari ma'lum talablar bajarilgan taqdirda evakuasiya yo'llari deyiladi. Yuz bergan favqulodda vaziyatlarning turiga bog'liq ravishda harakatlanish mobaynida odamlarga ta'sir etuvchi havf va odamlar oqimining miqdori o'zgarib boradi. Bu o'zgarish binolarning mo'ljallanishi, odamlar oqimining tarkibi va turiga hamda evakuasiyaning bosqichiga bog'liq ravishda har xil kechadi.
Evakuasiya paytida o'zining mustaqil harakatlana olish nuqtai-nazaridan kishilarning holati odamlar oqimini xarakterlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Evakuasiya chiqish joylarining eng kam miqdorini aniqlash uslubini me'yorlar talablari bilan asoslash lozim. Xonalar, qavatlar va binolardagi evakuasiya chiqish joylari mikdori va umumiy kengligi ular orqali olib chiqiladigan odamlarning ehtimol tutilgan eng ko'p sonidan va yo'l qo'yish mumkin bo'lgan chegaraviy masofadan, odamlar bo'lishi ehtimoli bo'lgan eng uzoqdagi (ishchi o'rni) joydan eng yaqin evakuasiya chiqish joyigacha bo'lgan masofadan kelib chiqib aniqlanadi.
Turli xizmatlar uchun mo'ljallangan yong'in havfi bo'lgan, yong'inga qarshi tusiqlar bilan ajratilgan bino qismlari mustaqil evakuasiya chiqish joylariga ega bo'lish lozim.
Bino va inshootlarda odamlarni harakatlanishi zaruriy funksional jarayon hisoblanadi. Bu jarayonni kechish sharoitiga qarab odamlarni harakati me'yoriy yoki majburiy holatda bo'lishi mumkin. Birinchisida odamlarni bino va inshootlarda kundalik ehtiyoj yuzasidan normal harakatlanishi bilan ifodalansa, ikkinchisiga bino yoki xonalardan yong'in yoki zilzila sharoitida odamlarni havfli muhitdan havfsiz joyga majburiy ko'chish uchun mo'ljallangan harakati tushiniladi.
|
-
O‘zbekistonda ehtimollar nazariyasi va matematik statistika

15
mutaxassislar tayyorlash yo„lidagi hissasi beqiyosdir. Bu nufuzli
universitetning
Fizika-matematika
fakulteti
tarixi
1918-yildan
boshlanadi. Fakultetda o„sha paytda yagona Matematika kafedrasi
mavjud bo„lib, bu kafedra V.I.Romanovskiy rahbarligida 1935-yilgacha
fizika-matematika va boshqa fakultetlarda barcha umumiy va maxsus
matematika kurslarini o„qishni ta‟minladi. Fakultetda mavjud yagona
matematika kafedrasi asosida 1935-yilda 3ta: ehtimollar nazariyasi va
matematik statistika, matematik analiz, umumiy matematika kafedralari
tashkil qilindi. Ehtimollar nazariyasi va matematik statistika kafedrasiga
1944-yilgacha O„zbekiston “ehtimolliklar nazariyasi va matematik
statistika” fanining asoschisi buyuk olim, pedagog V.I.Romanovskiy
rahbarlik qildi. O„zbekistonda oliy matematika ta‟limining vujudga
kelishi va dunyoning yirik ilmiy markazlaridagidek darajaga ko„tarilishi,
Toshkentda yashab, ijod qilgan mashhur olim, ajoyib pedagog,
akademik Vsevolod Ivanovich Romanovskiy nomi bilan bog„liqdir.
UO‘K: 519.2 (075.32) - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

3
SO‘Z BOSHI
Matematika fani borliqdagi obyektlarning fazoviy formalari va ular
orasidagi miqdoriy munosabatlarni baholash xususiyatiga ko„ra deter-
ministik va stoxastik yo„nalishlarga ajralgan. XX asrning 80‒90-
yillarida ilmiy manbalarda “stoxastika” atamasi keng qo„llanila
boshlandi va u matematika fanining tasodifiylikka asoslangan barcha
tarmoqlari: kombinatorika, ehtimollar nazariyasi va matematik statistika,
tasodifiy jarayonlar nazariyasi, graflar nazariyasi, o„yinlar nazariyasi,
matematik mantiq kabi sohalarning umumlashma nomi sifatida talqin
etila boshlandi.
Respublikamizda stoxastika elementlarining (kombinatorika, ehti-
mollar nazariyasi va matematik statistika) tushunchalari akademik litsey
va kasb-hunar kollejlari matematika fani o„quv dasturlariga kiritilgan.
Mazkur o„quv qo„llanma akademik litsey va kasb-hunar kollejla-
rining matematika fani o„quv dasturlaridagi kombinatorika, ehtimollar
nazariyasi va matematik statistikaga oid barcha materiallarni o„z ichiga
oladi. O„quv qo„llanma
4 ta bob, 15 ta paragraf, 38 ta banddan iborat
bo„lib, har bir paragraf bir necha bandlarga bo„lingan.
Qo„llanmaning eng ijobiy va yutuq tomonlaridan biri ‒ muallifning
tadqiqotlari asosida misol va masalalar yangidan tuzilganligi, nazariy
materiallar esa o„quvchilarning psixologik xususiyatlarini va fanning
uzviyligi, izchilligini hisobga olib bayon qilinganligidadir. Shuningdek,
nazariy ma‟lumotlarni bayon etishda misollardan keng foydalanilgan
bo„lib, 323 ta misol va masalalar yangi tuzilgan, jumladan: 81 ta misol
va masalalar yechib ko„rsatilgan.
O„quv qo„llanmaning
birinchi bobida stoxastika elementlarining
paydo bo„lishi haqidagi ayrim tarixiy ma‟lumotlar, stoxastika
tushunchasining ma‟nosi va stoxastik metodlarning ahamiyati, bu
sohani shakllanishiga salmoqli hissa qo„shgan yetuk olimlar haqida
ma‟lumotlar, stoxastikaning matematika ta‟limida va uzluksiz ta‟limda
tutgan o„rni bilan bog„liq ba‟zi ma‟lumotlar bayon etilgan.
VSEVOLOD IVANOVICH ROMANOVSKIY

16
Bir necha yillar fizika-matematika fakulteti dekani lavozimida xizmat
qildi. O„zbekiston Fanlar Akademiyasi tashkil topgan davr 1943-yildan
boshlab, V.I.Romanovskiy uning haqiqiy a‟zosi, akademiya Prezidiumi
a‟zosi, fizika-matematika bo„limi raisi, matematika va mexanika ilmiy
tadqiqot instituti rahbari lavozimlarida faoliyat olib bordi. Taniqli
matematik olimlar T.N.Qori-Niyoziy, N.N.Nazarov, T.A.Sarimsoqov,
S.H.Sirojiddinov, M.K.Kamolov, M.I.Eydelnant, N.A.Akbarxo„jayev,
umuman, 60 dan ortiq kishilarning birinchi ustozi V.I.Romanovskiydir.
U matematikaning turli xil sohalariga doir 170 dan ortiq ilmiy ishlarni
e‟lon qilgan. V.I.Romanovskiy ustozi A.A.Markov tomonidan kiritilgan
“tasodifiy miqdorlarning zanjir arqoni bog„liq bo„lishligi” tushunchasini
umumlashtirdi. Manfiy bo„lmagan matritsalar nazariyasini kengaytirib,
uni Markov zanjiriga tatbiq etdi. Zamonaviy ehtimollar nazariyasi va
matematik statistika fanida Romanovskiyning “Matritsa metodlari” juda
ahamiyatlidir. V.I.Romanovskiy matematik statistikani mustaqil
matematik fan sifatida shakllanishiga salmoqli hissa qo„shgan
olimlardan biridir. Uning “Математическая статистика” (M., 1938,
803 bet) nomli fundamental kitobi xorijiy universitetlarda ham asosiy
darslik sifatida uzoq yillardan biri foydalanib kelingan. Shuningdek,
V.I.Romanovskiy Markov zanjiri bo„yicha yozilgan birinchi adabiyot
“Дискретые цепи Маркова” M., 1949, 507 bet), matematik statistika
metodlarini xalq xo„jaligining turli sohalari (texnika, qishloq xo„jaligi,
sanoat, iqtisod)ning tatbiqiga bag„ishlangan “Применение математи-
ческой статистики в опытном деле” nomli klassik adabiyotlar
muallifi. Shuningdek, O„zbekistonda matematikaning asosiy yo„na-
lishlaridan biri bo„lgan ehtimollar nazariyasi va matematik statistika
sohasida dunyo miqyosida tan olingan mutaxassisdir. V.I.Romanovskiy
ehtimollar nazariyasi va matematik statistika sohasidagi yirik ilmiy
ishlari bilan O„zbekiston matematikasini butun dunyoga tanitdi. U
Toshkent matematika jamiyatining 1918-yildan boshlab doimiy raisi,
“Bilim” jamiyatining aktiv a‟zosi, O„zbekiston Fanlar akademiyasining
akademigi, “O„zbekistonda xizmat ko„rsatgan fan arbobi” va bir necha
medallar, bir qancha davlat mukofotlariga sazovor bo„lgan.
-misol. Raqamlari har xil bo„lgan nechta to„rt xonali sonlar 
tuzish mumkin. 
Yechish

31
Yechish. a) To„rt xonali sonning birinchi raqami sifatida 1,2,3,4,5
raqamlardan birortasi bo„lishi mumkin. Agar birinchi raqam tanlangan
bo„lsa, ikkinchi raqam 0 ni ham hisobga olsak, 5 ta usul bilan, uchinchi
raqam 4 ta usul bilan, to„rtinchi raqam 3 ta usul bilan taqsimlanishi
mumkin. Demak,
va kombinatorikaning ko„paytirish qoidasiga asosan, to„rt xonali sonlar:
ta.
b) Bu holda to„rt xonali sonning birinchi raqami 1,2,3,4,5 lardan
bittasi (
), ikkinchi va uchinchi raqamlar esa 0,1,2,3,4,5 lardan
bittasi (
), oxirgi to„rtinchi raqam 1,3,5 lardan bittasi
(
) bo„lishi mumkin. Demak, to„rt xonali toq sonlar:
ta.
3-teorema. Agar
va o„zaro kesishmaydigan to„plam bo„lsa, u
holda bu to„plamlar birlashmasining elementlari soni ularning har biri-
dagi elementlar soni yig„indisiga teng, ya‟ni
| | | | | |
bu yerda:
Bu teorema kombinatorikaning qo„shish qoidasi deyiladi va undan
quyidagi xulosa kelib chiqadi.
O„zaro kesishmaydigan
ta elementli to„plam va ta ele-
mentli
to„plam berilgan bo„lib, kamida bitta to„plamga tegishli birorta
elementni tanlash imkoniyati ularning umumiy elementlari
soni-
ga teng bo„lar ekan.
Xulosa. Agar
to„plamdan olingan elementni ta usulda
tanlash,
to„plamdan olingan elementni esa ta usul bilan tanlash
mumkin bo„lsa va bu usullar bir-biridan farqli bo„lsa yoki bir-biriga
bog„liq bo„lmasa,
yoki elementni tanlashni ta usul bilan
bajarish mumkin.
SA’DI HASANOVICH SIROJIDDINOV

21
bilan salmoqli hissa qo„shdi. S.H.Sirojiddinov tashabbusi bilan
ehtimollar nazariyasi va matematik statistika fanining, jumladan: o„zaro
bog„liq tasodifiy miqdorlarni qo„shish nazariyasi; tasodifiy jarayonlar
(xususan, tarmoqlanuvchi jarayonlar, ommaviy xizmat qo„rsatish
sxemalari, statsionar jarayonlarning ektremal masalalari); statistik
baholarning asimtotik xossalari kabi zamonaviy yo„nalishlarda ilmiy
tadqiqotlar olib borildi. S.H.Sirojiddinov ehtimollar nazariyasi va
matematik statistika fani bo„yicha ilmiy mutaxassislarni tayyorlashga
ham katta e‟tibor berdi, uning rahbarligida 10 dan ortiq doktorlik va 60
dan ortiq nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi, shuningdek, u 120
dan ortiq ilmiy maqolalar, 5 ta monografiya, 2 ta o„zbek tilida nashr
etilgan darsliklar (“Kompleks o„zgaruvchining funksiyalari”, “Ehtimol-
lar nazariyasi va matematik statistika”) va bir necha o„quv qo„llanmalar
muallifi, ko„pgina ilmiy asarlar muharriridir. S.H.Sirojiddinov samarali
ilmiy-pedagogik faoliyatini jamoat va tashkiliy ishlar bilan qo„shib olib
bordi. U 1956-yil O„zRFA haqiqiy a‟zosi, 1957‒1960 va 1962‒1967-
yillarda O„zR FA ning V.I.Romanovskiy nomli matematika instituti
direktori, 1967‒1970-yillarda ToshDU (hozirgi O„zMU) rektori, 1970‒
1983-yillarda O„zR FA Vitse prezidenti, 1983‒1987-yillarda ToshDU
rektori vazifalarida xizmat qildi. 1986-yili ehtimollar nazariyasi va
matematik statistika fani bo„yicha Xalqaro Bernulli jamiyatining 1-
kongressi Toshkentda bo„lib o„tgani va unda akademik S.H.Sirojiddinov
tashkiliy qo„mita raisi vazifasini bajarganligini faxr-iftixor bilan
eslaymiz. Olim 1956-yilda Moskva matematiklar jamiyatining
a‟zoligiga, 1966-yilda ehtimollar nazariyasi va matematik statistika
sohasida dunyo miqyosida tan olingan mutaxassis sifatida Xalqaro
statistika institutining a‟zoligiga saylandi. S.H.Sirojiddinov ilm-fanga
qo„shgan katta hissasi uchun hamda yuqori malakali matematik
mutaxassislarni tayyorlashda yuksak xizmatlari, samarali ilmiy, ijtimoiy
faoliyati uchun O„zbekistonda xizmat ko„rsatgan fan arbobi (1970-y.) va
Abu Rayxon Beruniy nomli davlat mukofoti (1973-y.) hamda bir qancha
ordenlar, medallar va faxriy yorliqlar bilan mukofotlandi.
U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika - bet 8

19
nomzodlari va bir qancha fan doktorlari tayyorlangan. U S.H.Siro-
jiddinov, S.V.Nagaev, M.Ya.Antonovskiy, Yo.Qo„chqorov, Sh.Ayupov
va boshqa yirik olimlarning ilmiy ijodlariga katta ta‟sir ko„rsatgan.
T.A.Sarimsoqov fan va oliy ta‟lim sohasida katta tashkilotchi bo„lib,
O„zR FA ni tashkil qiluvchilardan biri bo„lgan. Uning bevosita
tashabbusi va aktiv ishtiroki bilan matematikaning turli sohalariga doir
bir qancha konferensiyalar, seminarlar va simpoziumlar o„tkazildi, shu
asnoda O„zbekistonda matematika fanining taraqqiyotiga ko„maklashdi.
T.A.Sarimsoqov yirik pedagog edi, ToshDU (hozirgi O„zMU) ning
matematika fakultetida bir qator maxsus kurslardan ma‟ruzalar o„qigan,
ilmiy seminarlarga rahbarlik qilgan, o„zbek tilida chop etilgan “Haqiqiy
o„zgaruvchili funksiyalar nazariyasi” “Funksional analiz” darsliklari, 5
ta monografiya va 250 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi. T.A.Sarim-
soqov respublikada taniqli davlat va jamoat arboblaridan biri, Beruniy
nomidagi Davlat mukofoti laureati, bir qancha orden va medallar,
Faxriy yorliqlar bilan mukofotlangan, O„zbekiston Fanlar akademiyasi
akademigi, O„zbekistonda xizmat ko„rsatgan fan va texnika arbobi,
O„zbekistonda funksional analiz va topologiya maktabining asoschisi va
ehtimollar nazariyasining tatbiqlari sohasidagi chuqur tadqiqotlar
muallifi hamdir. Shuningdek, u sinoptik meteorologiya sohasidagi
tadqiqotlari uchun Davlat mukofotiga sazovor bo„lgan.
Hamkorlik shartnomasi

|
Hamkorlik shartnomasi
|
bet | 1/3 | Sana | 21.03.2017 | Hajmi | 28,03 Kb. | | #753 |
Hamkorlik shartnomasi
«___»________20__yil
Yashnobod politexnika kasb-hunar kolleji tomonidan direktor Z.G. Ganiyev (keyingi o’rinda "kollej") o’quvchi _______________________ va uning ota-onasi ________________________ ishtirokida kollej ustaviga asoslanib, ushbu shartnomani imzoladilar.
Shartnoma vazifasi:
Ushbu shartnoma yuqori malakali kadrlarni tayyorlash jarayonida kollej o’quvchilari va ularning ota-onalari o’rtasidagi hamkorlik yo’nalishlarini belgilaydi. Tomonlar o’z oldilariga o’quvchilarning ta’lim, intizomiy va axloqiy-etnik xatti-harakatlari me’yorlarini aniqlashtirib olishni maqsad qilib qo’yadilar.
|
| |
Ikkinchi bobda - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

4
oid ma‟lumotlar bayon qilingan. Shuningdek, kombinatorikaning asosiy
qoidalariga, o„rinlashtirishlarga, o„rin almashtirishga, guruhlashlarga
(gruppalashlar),
binom formulasiga, takrorlanuvchi o„rinlashtirishlar,
o„rin almashtirish va gruppalashlarga hamda takrorlashga doir misollar
keltirilgan.
Uchinchi bobda ehtimollar nazariyasining asosiy tushunchalari,
hodisalar va ular ustida amallar, ehtimollikni hisoblashning turli ta‟rif-
lari, ehtimollikning xossalari, shartli ehtimollik, ehtimollikning ko„pay-
tirish teoremasi, hech bo„lmasa bitta hodisaning ro„y berish ehtimolligi,
to„la ehtimollik formulasi, Bayes formulasi, bog„liqmas sinovlar ketma-
ketligi,
Bernulli sxemasi, binomial taqsimot, ehtimollikning klassik va
geometrik ta‟rifiga doir misollar, hodisalar va ular ustida amallar, shartli
ehtimollik va hech bo„lmasa bitta hodisaning ro„y berish ehtimolligiga,
to„la ehtimollik formulasiga va Bayes formulalari (gipotezalar
teoremasi)ga, bog„liqmas sinovlar ketma-ketligi, Bernulli sxemasi,
binomial taqsimotga doir misollar keltirilgan.
To‘rtinchi bobda matematik
statistikaning obyekti, predmeti,
vazifalari, asosiy masalalari, bosh to„plam, tanlanma to„plam va uni
hosil
qilish usullari, variatsion qator, gistogramma va poligon, empirik
taqsimot
funksiyasi, tanlanmaning o„rta qiymatlari, o„rta arifmetik va
o„rta kvadratik qiymatlar, matematik kutilma va dispersiya kabi ba‟zi
ma‟lumotlar bayon etiladi.
O„quv qo„llanmani tayyorlashda
xorijiy va davlatimiz olimlari,
pedagoglarining darslik, o„quv qo„llanma va ilmiy tadqiqotlari, ilmiy
maqolalaridan hamda muallifning ilmiy tadqiqot natijalaridan keng
foydalanildi.
O„quv qo„llanma bilan to„liq
tanishib, uni takomillashtirishga
foydali maslahatlarini bergan taqrizchilarga o„z minnatdorchiligimizni
bildiramiz.
O't o'chiruvchi ko'piklar

|
O't o'chiruvchi ko'piklar
|
bet | 41/52 | Sana | 22.06.2021 | Hajmi | 7,22 Mb. | | #15161 |
O't o'chiruvchi ko'piklar. Kimyoviy yoki havoli mexaniq ko'piklar, ko'pik hosil qiluvchi kukunlarni suyuq muhitda eritish yo'li bilan hosil qilinadi. Buning uchun tarkibida javhar o'rnini bosuvchi alyuminosulfat AL2(SO4)3 bilan ishqor o'rniga natriy bikarbonat NaHCO3 moddalarining quruq holatdagi qorishmalaridan tayyorlangan kukun, maxsus moslamalarda bosim ostida suvga aralashtirib, elastik quvurlarda
oqiziladi. Yo'lda o't o'chirish balonlarida ko'pik hosil qiluvchi javhar qismida, sulfat javhari H2SO4 yoki sulfat tuzi bilan oksidlangan temir Fe2 (SO4)3 moddalarining aralashmasi ishlatiladi.
EVAKUASIYA CHIQISH JOYLARI VA YO'LLARNING MIQDORI VA O'LCHAMLARINI ANIQLASH, QMQ TALABLARI
Zilzila, yong'in va suv toshqinlari kabi favqulodda vaziyatlar sodir bo'lgan taqdirda bino va inshootlarda yashaydigan yoki ishlaydigan aholini muhofaza qilishda katta samaradorlikka ularni evakuasiya qilish orqali erishiladi. Shuning uchun ham qurilishlarni loyihalashdagi asosiy vazifalardan biri bu – favqulodda vaziyatlarda aholini evakuasiya qilish yo'llarining rejaviy-konstruktiv yechimini ishlab chiqilishidir.
|
| |
Yong'inga qarshi «qalqon» va undagi asboblarni o'rnatilishi

Yong'inga qarshi «qalqon» va undagi asboblarni o'rnatilishi.
Unda yong'in xavfsizligi me'zonlariga ko'ra quyidagi o't o'chirish vositalari va asboblari zarur bo'lganda oson olinadigan qilib osib qo'yilgan bo'lishi shart:
2 dona qo'lda ishlatiladigan ko'pikli o't o'chirgich;
1 dona karbonat angidridli o't o'chirgich;
2 tadan misron va ilgakli changaklar;
2 ta bolta; 2 ta yong'inga qarshi suv uzatgich elastik yenglar;
2 ta maxsus tayyorlangan konussimon chelaklar;
2 ta bel kurak; 1 ta bochkada suv va 1 ta qutida qum va h.k.
Bunday qalqonlar ma'muriy binolarning hovli tomonidan, binoga kirish eshigiga yaqin joyda o'rnatiladi. Ishlab chiqarish korxonalarida, yong'in xavfi mavjud bo'lgan sexlar va omborxonalarga kirish eshiklariga yaqin joylarda o'rnatiladi. Himoyalanayotgan hududning har 5000 kvadrat metriga 1 ta «qalqon» xisobidan loyihalashtiriladi.
Undagi suv bochkasining hajmi 200 l dan kam bo'lmasligi kerak, qum solinadigan qutining hajmi esa 2-3 m3 atrofida bo'ladi.
|
REGULYATOR TURLARI - Shamol elekrt stansiyalarining iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash topshiriq 1 Maksimal...

|
Shamol elekrt stansiyalarining iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash topshiriq 1 Maksimal quvvat va iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash
|
bet | 9/19 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #257779 |
Bog'liq Shamol energetikasi Umarov J. - 1REGULYATOR TURLARI
Chiziqli quvvat regulyatorlari quvvat regulyatorlariga qo'shimcha ravishda kamroq yoki kamroq murakkab kam quvvatli boshqaruv sxemasini o'z ichiga oladi. Quvvat regulyatorlarini yaratishda asosiy qiyinchilik shundaki, quvvat tranzistorlari sezilarli quvvatni yo'qotadi. Bu bunday regulyatorning samaradorligini keskin pasaytiradi va muayyan rejimlarda katta yo'qotishlarga olib keladi.
Soddalashtirilgan shaklda chiziqli kuchlanish regulyatorining sxemasi 5.2-rasmda ko'rsatilgan.
5.2-rasm. Chiziqli kuchlanish regulyatorining sxemasi
Manfiy kuchlanishli teskari aloqaga ega bo'lmagan teskari ulanishdagi operatsion kuchaytirgichdan, VREF mos yozuvlar kuchlanish manbaidan va yuk bilan ketma-ket ulangan VT1 regulyator tranzistoridan iborat.
Chiqish kuchlanishining Vchiqishi R1/R2 rezistiv ajratgichda qilingan salbiy qayta aloqa zanjiri tomonidan boshqariladi. Op-amp xato kuchaytirgich rolini o'ynaydi, bu erda mos yozuvlar kuchlanish manbai (ION) tomonidan berilgan V REF mos yozuvlar kuchlanishi va R1 / R2 ajratgichning chiqish kuchlanishi o'rtasidagi farqdir.
Sxema quyidagicha ishlaydi. Bir sababga ko'ra (masalan, yuk qarshiligining pasayishi yoki kirish tartibga solinmagan kuchlanish tufayli) stabilizator V chiqishining chiqish kuchlanishi pasaygan bo'lsin. Bunday holda, op-ampning kirishida V> 0 xatosi paydo bo'ladi.. Kuchaytirgichning chiqish kuchlanishi ortadi, bu esa bazaviy tokning oshishiga olib keladi va shuning uchun regulyatorning emitent oqimi. tranzistorni chiqish kuchlanishi deyarli asl darajaga ko'taradigan qiymatga.
Ideal operatsion kuchaytirgich bo'lsa, op-ampning differentsial kirish kuchlanishiga to'g'ri keladigan barqaror holatdagi xato qiymati nolga yaqin. Bundan kelib chiqadiki:
Operatsion kuchaytirgich kirish tartibga solinmagan unipolyar kuchlanishdan quvvatlanadi, bu holda ijobiy (pnp tipidagi tartibga soluvchi tranzistor bilan, kontaktlarning zanglashiga olib keladigan barcha kuchlanishlar salbiy bo'lishi kerak). Bu kirish va chiqish signallarining ruxsat etilgan diapazoniga cheklovlar qo'yadi, bu shartlar ijobiy ma'noga ega bo'lishi kerak. Shu nuqtai nazardan, ushbu turdagi regulyator juda oddiy, ammo samarasiz.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Shamol elekrt stansiyalarining iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash topshiriq 1 Maksimal quvvat va iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash
|
-rasm. Chiqish kuchlanishi U(I) tok I ga nisbatan
 
4.7-rasm

|
-rasm. Chiqish kuchlanishi U(I) tok I ga nisbatan
4.7-rasm
|
bet | 8/19 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #257779 |
Bog'liq Shamol energetikasi Umarov J. - 14.6-rasm. Chiqish kuchlanishi U(I) tok I ga nisbatan
4.7-rasm. Chiqish quvvati P 2 (I) va P el (I) fazalaridagi elektr yo'qotishlarining joriy quvvatga bog'liqlik grafiklari (ma'lumot uchun, grafikda emas):
4.8-rasm. Tok kuchi I dan η samaradorlik grafigi
Oqim zichligi (ma`lumot uchun, grafikda emas). Bu generatorning sifat tekshiruvlaridan biridir. Amalda uning qiymati 0 A / mm 2 dan oshmasligi kerak. Aks holda mis eriydi va/yoki magnitlar magnitsizlanadi.
5. SHAMOL TURBINASI QUVVAT BOSHQARUVCHISI TURINI TANLASH
Balast qarshiligiga ega bo'lmagan shamol elektr stantsiyasi uchun elektron quvvat boshqaruvchisini ishlab chiqish quyidagi xususiyatlarga ega: ma'lum diapazonda rotor tezligi oralig'ida shamol turbinasi kuchini nazorat qilish orqali maksimal Cp ni saqlash; aerodinamik regulyatorlar tufayli rotor tezligini nominal (maksimal) tezlikda cheklash; ballast yuki yo'q.
5.1-rasm. Shamol turbinasi rotorining asosiy aerodinamik xarakteristikasi (Cp ning Z ga bog'liqlik)
Regulyator zamonaviy elektron komponentlar asosida qurilishi mumkin: bosqichma-bosqich impuls konvertori; pastga tushadigan impuls konvertori. Rivojlanish va optimallashtirish vazifasi konvertatsiya yo'qotishlarini kamaytirish va shamol energiyasidan maksimal darajada foydalanishdir. Tartibga solish vaqtida maksimal quvvatni olish uchun elektron energiya konvertori algoritmini ishlab chiqishda dastlabki ma'lumotlar sifatida ishlaydigan optimal tezlik Z (5.1-rasm) ga rioya qilish talab etiladi.
Dizayner o'z tajribasi, bozorda mavjud bo'lgan komponentlar va tegishli Spetsifikatsiya talablari asosida regulyator sxemasini tanlashi kerak.
Regulyatorning ishlash algoritmini ishlab chiqishda optimallik mezoni mavjud rotor quvvatini kuzatish bilan chiqish parametrlarini tartibga solishga asoslangan maksimal chiqish quvvatidir. Shamol turbinasi elektr energiyasini tartibga solish parallel ravishda bajariladigan quyidagi harakatlardan iborat bo'lgan usul asosida optimal ish rejimlarini tanlash orqali amalga oshiriladi : tashqi parametrlarni o'lchash (mavjud quvvat, yuk quvvati, batareya zaryadining oqimi, oqim chastotasi va kuchlanish generator fazasi va boshqalar); xavfsiz rejimlar chegarasidan tashqariga chiqadigan parametrlarni aniqlash va konvertorni himoya rejimiga o'tkazish bilan generatorni o'chirish; batareyaning haddan tashqari zaryadlanishi va zaryadsizlanishining oldini olish uchun etarli darajada ishlab chiqarilgan quvvat mavjud bo'lganda, zaryad oqimini cheklash bilan doimiy kuchlanish rejimida batareya zaryadini ta'minlash.
|
| |
-rasm. Generatorning ankraj o’rashi


 

4.2-rasm

|
-rasm. Generatorning ankraj o’rashi
4.2-rasm
|
bet | 7/19 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #257779 |
Bog'liq Shamol energetikasi Umarov J. - 14.1-rasm. Generatorning ankraj o’rashi
4.2-rasm. Magnitning umumiy o’lchamlari, mm
4.3-rasm. Magnitlarning geometrik xarakteristikalarini kiritish
4.4-rasm. Magnit maydonni hisoblash Grafik
4.5-rasm. EDS grafigi
Generatör parametrlarini tekshirish hisobini o’tkazing. U har qanday hisoblash dasturida – MathLab, MathCAD, MS Excelda amalga oshirilishi mumkin.
Magnit oqim hosilasining amplitudasi Ansys dasturiy paketida.
Tezlik n=180 ayl/min ga o’rnatiladi. Bu shamol turbinasi rotorining nominal va ayni paytda maksimal aylanish tezligi. Rotor tezligini aerodinamik tartibga solish tufayli chastotaning keyingi o’sishi sodir bo’lmaydi deb taxmin qilinadi va generator parametrlari bu nuqta uchun hisoblanadi.
Quyidagi qiymatlar hisoblab chiqiladi:
Elektr radianlarida aylanish chastotasi:
,rad (4.1)
bu yerda ō - elektr radianlarda aylanish chastotasi;
n - soniyada aylanishlar; p - magnit qutblar juftlari soni.
Har bir fazadagi burilishlar soni:
, dona (4.2)
Faza EDS amplitudasi (B), noldan tepaga qadar:
, V (4.3)
Bir fazaning EDS ning o’rtacha kvadrat qiymati:
, V (4.4)
Yulduzli ulanish uchun generator EDSning ildiz o'rtacha kvadrat qiymati:
, V (4.5)
Supero'tkazuvchilar uzunligi:
, (4.6)
Supero'tkazuvchilar kesimi:
, (4.7)
200C da misning qarshiligi ρCu20= 1/56*10 –6 Om*m. Nominal nuqta o'tkazgichning haroratida hisoblanadi tф = 800С.
Hisoblash misoli 1
Dastlabki ma'lumotlar :
Generator turi - Ne-Fe-B doimiy magnitlari bilan sinxron vana alternatori;
Magnitlar turi - trapezoidal;
Magnit parametrlari Lm x Bm x Hm 0,0740 x 0,0335 x 0,0245 x 0,010 (m).
Magnitlarning tashqi diametri OD = 0,440 m;
Magnitlarning ichki diametri ID = 0,250 m;
Magnit qutblar juftlari soni p = 18;
Bir tayanchdagi magnitlar soni p 2 = 50;
Magnit yuzalar orasidagi masofa = 0,012 m;
Fazalar soni m = 3;
Faza almashinuvi 120 daraja;
Tel diametri d = 0,001 m;
Bo'limdagi burilishlar soni w c = 18;
Tezlik (nominal va maksimal) n = 180 об/мин;
Rotor burulish burchagi α;
Oqim hosilasi amplitudasi
Toping:
Generator parametrlari. Elektr yo'qotishlari, chiqish kuchlanishi, chiqish quvvati, samaradorlikning bog'liqligini hisoblang.
Yechim:
1. Dastlabki ma’lumotlar masala shartida berilgan.
Magnit oqim hosilasining amplitudasi (Ansys-dagi hisob-kitoblardan):
Generator parametrlarini tekshirish hisobi har qanday kompyuter dasturida - MathLab, MathCAD, MS Excelda amalga oshiriladi.
Elektr radianlarida aylanish chastotasi:
rad
Qayerda - elektr radianlarda aylanish chastotasi; n – aylanish chastotasi (nominal va maksimal), rpm; p - magnit qutblar juftlari soni.
Har bir fazadagi burilishlar soni:
.
Faza EDS amplitudasi (V), noldan tepaga qadar:
В
Bir fazaning ЭДС ning о'rtacha kvadrat qiymati:
В
"Yulduz" ulanish uchun generatorning о'rtacha kvadrat qiymati (V):
В
Super o'tkazuvchilar uzunligi:
Super o'tkazuvchilar kesimi:
m2
200 C da misning qarshiligi :
ρCu20 = 1 / 56* 10 -6 = 0,017*10 -6 Om*m
Super o'tkazuvchilar haroratida hisoblangan nominal nuqta
tф = 80 0 C.
|
| |
Shamol turbinasi parametrlarining qisqacha jadvali

|
Shamol turbinasi parametrlarining qisqacha jadvali
|
bet | 6/19 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #257779 |
Bog'liq Shamol energetikasi Umarov J. - 1Shamol turbinasi parametrlarining qisqacha jadvali:
Parrakning aylanish tezligi Z,
|
Kurraklarning aylanish soni n,ta.
|
Nominal aylanishlar soni ωGts, Hz
|
Kesim yusasi, m
|
Kesim yusasi (0,75·R), m
|
Kurrak uzunligi Lkur, m
|
O’rnatish burchagi β,
grad.
|
5
|
3
|
9.8
|
0,11
|
0,08
|
1,1
|
4,87
|
4. SHAMOL TURBINASI GENERATORI
4.1 SHAMOL TURBINASI GENERATORINING PARAMETRLARINI HISOBLASH
Shamol turbinasi generatorining parametrlarini hisoblash vazifasi o’rnatishning mexanik va aerodinamik parametrlari bilan chambarchas bog’liq bo’lgan, shuningdek, quvvatni boshqarish tizimining parametrlariga bevosita bog’liq bo’lgan eng murakkab elektrotexnika muammolaridan biridir. Bundan tashqari, qiyinchilik generator turini tanlash, uning umumiy o’lchamlari va o’rash parametrlarini hisoblashdir. Bundan tashqari, amalda generatorni hisoblash har xil iqlim sharoitida issiqlik sharoitlari uchun sinovdan o’tkazilishi kerak. Ishlab chiquvchilarni o’qitishning yuqori darajasiga bo’lgan ehtiyojni hisobga olgan holda, taklif qilingan vazifa elektr mashinalarini loyihalash uchun turli usullardan foydalangan holda olingan hisoblangan ma’lumotlarga asoslangan tekshirish hisob-kitobidir.
Hisoblash usuli
Oling boshlang’ich ma’lumotlar, shartlangan talablar umumiy o’lchamlarga, rotor tezligiga, magnitlarga va boshqalarga.
Hisoblash uchun dastlabki ma’lumotlar:
generator turi;
Magnit parametrlari L m x B m x H m (uzunlik x kenglik x balandlik)
OD magnitlarining tashqi diametri;
Magnitlarning ichki diametri ID;
Bir tayanchdagi magnitlar soni p2;
Juft qutblar soni p;
Magnitlarning sirtlari orasidagi masofa;
Sim diametri d;
Bo’limdagi burilishlar soni wc;
faza almashinuvi;
Aylanish chastotasi (nominal va maksimal);
Fazalar soni;
Rotor burchagi.
Ansys dasturiy paketi asosida magnit maydonni hisoblang. Ushbu hisob-kitob vazifa doirasidan tashqarida va magnit oqim ishlab chiquvchiga dastlabki ma’lumotlar shaklida taqdim etiladi. Hisoblash texnologiyasi ma’lumot uchun quyida keltirilgan.
Ankraj o’rashining ko’rinishi 4.1-rasmda ko’rsatilgan. Magnit maydonining umumiy o’lchamlari 4.2-rasmda ko’rsatilgan.
Lm x B m x H m magnit parametrlarini Ansys-ga kiriting va magnit maydonlarni hisoblang.
Magnit maydonlarni hisoblash Ansys da amalga oshiriladi.
|
| |
International Сonference on Learning and Teaching 2022/14

International Сonference on Learning and Teaching 2022/14
Download
0,72 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/4
Sana
10.06.2024
Hajmi
0,72 Mb.
#262023
Download
0,72 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
International Сonference on Learning and Teaching 2022/14
Download
0,72 Mb.
Matnni ko'rish
MUNDARIJA - Shamol elekrt stansiyalarining iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash topshiriq 1 Maksimal quvvat...

KIRISH ............................................................................................
|
3
|
Shamol energetik qurilmalarining turlari.........................................
|
5
|
O‘zbekistonda muqobil energiya manbalaridan foydalanish imkoniyatlari………………………………………………………
|
7
|
Shamolning asosiy xususiyatlari.....................................................
|
9
|
Avtonom quvvat sarfi parametrlari. Topshiriq1.1 Maksimal quvvat va iste'mol qilinadigan energiyani hisoblash………………………
|
14
|
Shamol turbinalarining quvvatini va egallagan maydonni aniqlash. Topshiriq 2.1 Shamol turbinalarining nominal quvvatini aniqlash...
|
20
|
Topshiriq 2.2 Shamol turbinalari egallagan maydonni aniqlash......
|
23
|
Shamol turbinalarining aerodinamik parametrlari. Topshiriq 3.1 Shamol turbinasi rotorining parametrlarini hisoblash ……………
|
26
|
Topshiriq 3.2. Shamol turbinasi rotor qanotlarining parametrlarini hisoblash ………………………………………………………….
|
30
|
Shamol turbinasi generatori
4.1. Shamol turbinasi generatorining parametrlarini hisoblash………………………………………….
|
39
|
Shamol turbinasi quvvat boshqaruvchisi turini tanlash ……………
|
47
|
Regulyator turlari............................................................................
|
48
|
Kommutatsiya kuchlanish regulyatorlari........................................
|
50
|
Kuchaytirilgan pulsatsiyalanuvchi kuchlanish regulyatori.............
|
54
|
Intellektual boshqaruvchi................................................................
|
58
|
Shamol turbinasiga invertor turini tanlash.......................................
|
61
|
Shamol turbinasi inverteri turini tanlash. ………………………....
|
62
|
Topshiriq 6.1 Shamol turbinasi invertori turini tanlashni o’rganish
|
62
|
Akkumulyator batareyasining quvvatini hisoblash. Topshiriq 7.1 Akkumulyator batareyasining quvvatini hisoblash ……………….
|
65
|
Iqtisodiy samaradorlik ko’rsatkichlari Topshiriq 8.1 Shamol turbinalarining tannarxini hisoblash…………………………….....
|
70
|
Topshiriq 8.2 Shamol turbinalarining o'z-o'zini oqlash muddatini hisoblash
|
72
|
Topshiriq 8.3 O'rnatilgan quvvatdan foydalanish koeffitsientini hisoblash..
|
77
|
Vazifalar.........................................................................................
|
79
|
Shamol turbinasi quvvati................................................................
|
84
|
Texnik salohiyat.............................................................................
|
112
|
Shamol turbinalarining nazariy asoslari...........................................
|
113
|
Ilovalar……………………………………………………………...
|
194
|
Glossariy……………………………………………………………
|
196
|
Foydalanilgan adabiyotlar………………………………………….
|
198
|
Shunday qilib - International Сonference on Learning and Teaching 2022/14

Shunday qilib,
“Elektomagnit induksiya” qonunini mavzusini o‘qitishda maruza
mashg‘ulotlarida “Insert” metodini, amaliy mashg‘ulotlarida esa “Galereya bo‘ylab
aylanish”, “Har kim har kimga o‘rgatadi” va laboratoriya mashg‘ulotlari uchun
“Bumerang” interfaol metodlarini qo‘llash o‘quvchilarga mavzuni tub mohiyatini
tushuntirishda yaxshi samara beradi.
O‘qituvchi va o‘quvchilarning maqsaddan natijaga erishishida qanday
texnologiyani tanlashlari ular ixtiyorida, chunki har ikkala tamonning asosiy maqsadi
aniq natijaga erishishga qaratilgan, bunda o‘quvchilarning bilim saviyasi, guruh
xarakteri, sharoitga qarab ishlatiladigan texnologiya tanlanadi.
Mavzuni o‘quvchilarga yetkazib berish uchun ya’ni natijaga erishish uchun
kompyuter yordamida turli dasturlar bilan ishlash, tarqatma material, chizma va
plakatlar, turli adabiyotlardan va turli animatsion madellardan foydalanilsa maqsadga
muvofiq bo‘lar edi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Maxamatrasul Jo‘rayev. “Fizika o‘qitish metodikasi” // Toshkent ‘Abu
Matbuot-Konsalt” 2015.
2.
Sh.M. Mirziyoyev, “O‘zbekiston Respublikasi xalq ta’lim tizimini 2030-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi”, Toshkent sh., 2019-yil 29-aprel, PF-5712-son
3.
Abdullayev G.A. Fizika. “O‘qituvchi”-1989.
4.
Sadriddinov N., Rahimov A., A.Mamadaliyev, Z.Jamalova. Fizika
o‘qitish uslubi asoslari. T.: O‘zbekiston-2005
5.
I.V. Savelyev, “Umumiy fizika kursi II tom”, “O‘qituvchi” -1975
6.
S.G. Kalashnikov, “Elektr”, “O‘qituvchi” -1979
|
Topshiriq 2.2. Shamol turbinalari egallagan maydonni aniqlash

|
Topshiriq 2.2. Shamol turbinalari egallagan maydonni aniqlash
|
bet | 3/19 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 1,14 Mb. | | #257779 |
Bog'liq Shamol energetikasi Umarov J. - 1Topshiriq 2.2. Shamol turbinalari egallagan maydonni aniqlash
Shamol turbinasi egallagan er yuzasini aniqlang.
Hisoblash usuli
Shamol turbinasi bevosita egallagan maydonni aniqlang. U minoraning ko'ndalang kesimi maydonidan iborat Sm va ajratilgan tortgichlar St.
Minoraning ko'ndalang kesimi maydoni Sm :
(2.2)
qaerda Sm - minoraning pastki poydevorining ko'ndalang kesimi maydoni;
d - ustunli quvur diametri.
Tortgich belgilari egallagan Sp maydonini aniqlang.
Bunday hisob-kitoblar mahkamlangan tortgichlar uchun amalga oshiriladi. Totrgichlarsiz minora maydoni nolga teng.
Tortgich kengaytmasi ustun o'qiga Ω burchak ostida cho'zilgan (2.1-rasm):
h
2*R = D p
2.1-rasm. Tortgich o'qiga Ω burchak ostida cho'zilgan.
Tortgich asoslari joylashgan diametri (tortgichlar diametri) Du ustun uzunligi h orqali topiladi (2.1 -rasm ):
Du = 2·h·sin(Ω) (2.3)
2.2-rasm. Minora (machta) va tortgichlarni fundamenti joylashishining sxemasi
Minoralar fundamenti va tortgichlarning joylashuv sxemalari, totrgichlarning egallab to’rgan maydoni uchburchak hosil qiladi (agarda totrgich 3 ta bo’lsa) yoki turtburchak (agarda tortgichlat 4 ta bo’lsa) mos keladi (2.2-rasm).
Tortgichlarning egallagan maydon Lkv tomonlari bo'lgan Sdoi doira ichiga yozilgan Skv kvadratining maydoni sifatida hisoblanadi:
(2.4)
Dastlabki ma'lumotlar :
Minora quvur diametri d=180 mm; Minora balandligi h=12 m;
Tortgich burchagi Ω=300 .
Toping: Shamol turbinalari egallagan yer yuzasi (hududi).
Yechim :
Minora egallagan SM maydonini aniqlaymiz :
, m 2
Tortgich (rastyashki) egallagan Sp maydonini aniqlaymiz (2.3) ga tortgich diametri:
Dt = 2·h·sin(Ω) = 2·12·0,5 = 16 m.
Tortgich egallagan maydon tomonlari Lkv bo'lgan doira ichiga yozilgan kvadratning maydoni sifatida hisoblanadi:
m 2
Variant
|
Minora quvur diametri
mm
|
Minora balandligi
m
|
Tortgich burchagi
Ω 0
|
Shamol tezligi
|
20
|
196
|
16
|
30
|
14
|
SHAMOL TURBINALARINING AERODINAMIK PARAMETRLARI
|
| |
O‘qitish davomida talaba quyidagi jadvalni daftariga chizib matn bo‘yicha mos 
qismiga yozishi lozim. 
+

40 O‘qitish davomida talaba quyidagi jadvalni daftariga chizib matn bo‘yicha mos
qismiga yozishi lozim.
+ V ? - Insert metodidan darsning yangi mavzuni o‘rganish bosqichida foydalanish
lozim. Ushbu metodni o‘zlashtirish uchun quyidagi tayanch atamalar va iboralar
qo‘llanilishi mumkin: elektromagnit induksiya xodisasi, induktivlik, magnit oqim,
Lens qoidasi, magnit induksiya, elektromagnit induksiya qonuni, induksion tok,
“Elektr va magnetizm” kursidan taqvim rejada ushbu mavzudan amaliy
mashg‘ulotlariga 2 soat ajratilgan.
1- amaliy mashg‘ulot
. 1) Qur’a tashlash yo‘li bilan guruh har bir guruhchada 6
o‘quvchidan 4 ta kichik guruhchalarga ajratiladi. 2) O‘quvchilar har biri 6 ta
masaladan iborat variant savollarini olishadi. 3) Har bir kichik guruh o‘quvchilari bir
xil ruchkada javob beradilar. 4) Har guruhning varaqlarida sana, guruhning nomeri,
pedagogik texnologiya nomi, shu guruhda ishtirok etadigan o‘quvchilarning ismi,
sharifi yoziladi. 4) Har bir guruh 50 daqiqa davomida o‘z savollariga o‘zlarining
ruchkalarida javob beradilar. 5) Har bir guruh oldingi guruh javobini baholaydi, agar
javob to‘la bo‘lmasa, javobni o‘z ruchkasi bilan to‘ldiradi yoki javob noto‘g‘ri bo‘lsa,
o‘zining o‘z variantini taklif etadi. Bu bosqichga xam 10 daqiqa vaqt beriladi. 6)
Nazorat tugagach, jami 60 daqiqadan keyin varaqlarda har xil rang bilan yozilgan
javoblar bo‘ladi va ishlar o‘qituvchiga topshiriladi. 7) O‘qituvchi hamma
qatnashchilar natijalarini umumlashtiradi va o‘quvchilar ishlarini baholaydi.
Kamchiligi guruhlar bir xil kuchli bo‘lmasligi mumkin.
Amaliy mashg‘ulotlarda “Har kim har kimga o‘rgatadi” metodi-o‘quvchilarga
o‘qituvchiga aylanish ma’lum bilimlarni o‘zlashtirgach, o‘rtoqlari bilan baham
ko‘rish imkonini beruvchi o‘qitish usuli hisoblanadi. Bu usul yordamida o‘quvchini
o‘qishga bo‘lgan qiziqishi oshadi va olgan bilimlarini yanada mustahkamlab oladi.
Bu metoddan biz amaliy mashg‘ulotlarida qo‘llasak dars samaradorligi oshadi.
Amaliy mashg‘ulotlarida yaxshi biladigan o‘quvchilarga o‘zlashtirishi qiyinroq yoki
sekinroq bo‘lgan o‘quvchilar biriktiriladi va o‘quvchilar bir-birlariga amaliy
INTERNATIONAL СONFERENCE ON LEARNING AND TEACHING 2022/14
41 mashg‘ulotdagi masalalarni yechishni o‘rgatadilar. Amaliy mashg‘ulotlarda
yechiladigan masalalar fizikaning boshqa bo‘limidagi masalalarga qaraganda bu
bo‘limida ko‘roq va murakkabroq. Shuning uchun o‘quvchilar birgalikda ishlasa dars
samaradorligi oshadi.
Buyruqlar tizimi arxitekturasi, operandalarning formatlari Reja

Buyruqlar tizimi arxitekturasi, operandalarning formatlari
Reja:
1. Buyruqlar tizimi arxitekturasi
2. Buyruqlar tizimi
3.
Operandalarning formatlari
1.Buyruqlar tizimi arxitekturasi
Buyruq (ингл: instruction, рус: команда)
Bajarilishi zarur bo‘lgan amalning ta’rifi.
Topshiriqlarni
boshqarish tilini ko‘rsatish, dastur operatori, boshqaruvchi signal va
foydalanuvchi talablari
buyruq (ko‘rsatma) hisoblanadi. Barcha hollarda,
buyruqlar yordamida ma’lumotlarni qayta ishlash tizimida ma’lumotlar
jo‘natish yoki tizimlar orasida ma’lumotlar uzatish jarayonlarini
boshqarish amalga oshiriladi. Har bir buyruq amal kodidan tashkil topib,
qaysi obyektga
va nima qilish kerakligini, olingan natijani qayerga
yuborish kerakligini xabar qiladi. Amallarni bajarishda ishlatiladigan
buyruqlar yig‘masi buyruq tili bilan aniqlanadi.
Protsessorning ishlashi asosan beshta quyidagi bosqichlardan
iborat:
1. Buyruqni o’qish;
2.
Buyruqni deshifrlash;
3. Operandlarni o’qish;
4. Buyruqni bajarish;
5. Natijani yozish;
2. Buyruqlar tizimi-bu kompyuter ishlatadigan buyruqlar ro’yxati
bo’lib, ular yordamida dasturchi ma’lumotlarga ishlov berishning o’z
algoritmini ishlatadi.
Barcha mikroprotsessorlarni guruhlarga ajratish mumkin:
CISC (Complex Instruction Set Command) to’liq
buyruqlar
tizimining to’plami bilan;
RISC (Reduced Instruction Set Command) qisqartirilgan buyruqlar
tizimining to‘plami bilan;
VLIW (Very Length Instruction Word) buyruq so‘zi juda uzun
bo’lgan;
CISC (Complex Instruction Set Computer)
To’laroq buyruqlar to’plami kompyuteri (CISC) - bu bitta
ko'rsatmalar bir nechta past darajadagi operatsiyalarni bajarishi
mumkin bo'lgan yoki ko'p bosqichli
operatsiyalarga yoki bitta
ko'rsatmalar doirasida rejimlarni aniqlashga qodir bo’lgan
buyruqlar to’plami.
RISC (Reduced Instruction Set Computer)
Qisqartirilgan buyruqlar to’plami (RISC) - eng qisqa vaqt ichida
eng oddiy ko'rsatmalar bilan hisoblash vazifalarini bajarishga
mo'ljallangan har qanday mikroprotsessorlar oilasidan foydalangan
holda ma'lumotlarni qayta ishlovchi buyruqlar. RISC - bu CISC-
ning teskarisi.
3. Операндларнинг форматлари
Машина буйруқлари одатда
операндлар деб аталадиган
маълумотлар устида ишлайди. Операндларнинг энг кенг тарқалган
(асосий) турларига қуйидагилар киради:
- манзиллар;
- рақамлар;
- белгилар;
- мантиқий маълумотлар.
Уларга қўшимча равишда компютер янада мураккаб ахборот
бирликларини қайта ишлашни таъминлайди:
- график тасвирлар;
- аудио, видео маълумот;
- анимация ҳақида маълумот.
ҲМдаги ҳар бир маълумот
тури учун маълум форматлар
мавжуд.
Рақамли маълумотлар орасида иккита гуруҳни ажратиш
мумкин:
- бутун сонлар;
- ҳақиқий сонлар.
α = 4π2 - Landshaft dizayni va interyer

α = 4π2A/T2;
bunda, α – seysmik to'lqin tezlanishi, m/s2;
A – tog' jinsi zarrachasining tezlanish amplitudasi, mm;
T – seysmik tebranish davri, s;
π = 3,14.
Episentrda tog' jinsi zarrachalarining seysmik tezlanishini, u yerda sodir bo'lgan o'zgarishlarga (buzilish, yorilish, vayron bo'lish va h.k.) taqqoslagan holda Rossiya Fanlar Akademiyasi olimlari tomonidan yer silkinishining kuchini “ballarda” baholash shkalasi ishlab chiqilib, hozirda bu uslub hamma mustaqil davlatlar hamdo'stligi(MDH)ga kiruvchi davlatlarda, jumladan, O'zbekistonda MSK (Medvedev, Shponxoyer va Karnik) nomi bilan qo'llaniladi. Tuproq zarralarining tebranma harakat intensivligi silkinish o'chog'i chuqurligiga, magnitudaga, episentrdan uzoq-yaqinligiga, tuproqning geologik tuzilishiga va boshqa omillarga bog'liq.
Yer silkinishining ikkinchi o'lchov birligi bu Rixter shkalasi bo'yicha Magnituda (M) hisoblanadi. Magnituda shkalasi 1935 yilda Amerika seysmologi Ch.Rixter tomonidan taklif qilingan. Magnituda yer silkinishining umumiy energiyasini ko'rsatib, u yerning maksimal surilish amplitudasi logarifmini belgilaydi va mikronlarda aniqlanadi. Magnituda giposentrdan ajralib chiqqan energiyaga proporsional kattalik hisoblanib, uning maksimal qiymati 9 M gacha bo'ladi.
Yer silkinishining umumiy energiya miqdori quyidagi formula bilan topiladi:
|