Buxoro davlat universiteti - bet 9

I BOB. O’MKHT FIZIKA KURSIDA MASALALAR YECHISH METODIKASINING UMUMIY MASALALARI. 1.1. Masalalar talabalarga fizika mashg’ulotlarida ta’lim berish vositasidir.
O’quv amaliyotida umumiy holda mantiqiy xulosalar, matematik amallar va fizikadagi qonunlar hamda usullarga asoslangan holda tajriba yordamida yechiladigan kichik muammo, odatda, fizikaviy masala deb yuritiladi. Aslida fizika mashg’ulotlarida o’quv materialini o’rganish bilan bog’liq holda kelib chiqadigan har bir jumboq o’quvchilar uchun masala bo’ladi. Ma’lum maqsadni ko’zlab ko’zlab faol fikr yuritish “masala yechishdan iboratdir”. Metodik va o’quv adabiyotlarida esa ma’lum maqsad uchun tanlab olingan va fizik hodisalarni o’rganish, tushunchalarning shakllanishi, o’quvchilarning fizikaviy tafakkurini rivojlantirish va ularga olgan bilimlarini qo’llay olish o’quvini berishni maqsad qilib olgan mashqlar masala deb yuritiladi. Masalalar yeshishning boshqa ko’p maqsadlari ham bor, masalan, o’quvchilarni tarbiyalash, ularning bilimlarini hisobga olish va nazorat qilish, o’quv va malakalarini aniqlash va hokazo [4,5].
O’quvchilarga fizikaviy hodisalarning mohiyatini turli yo’llar bilan tanishtiriladi: hikoya qilib beriladi, tajribalar namoyish qilinadi, laboratoriya ishlari bajariladi, sayohatlar o’tkaziladi va hokazo. Bunda o’quvchilarning faolligi, demak, ular bilimlarining chuqurligi va mustahkamligi “Muammoli vaziyat” ga bog’liq ravishda yuzaga keladi. Qator hollarda bunday muammoli vaziyatni masala shaklida berish va uni yechish jarayonida o’quvchi fizikaviy qonuniyatni o’zi uchun “qayta ochadi”, lekin uni tayyor holda olmaydi. Bu holda masala fizikaviy hodisasi o’rganish vositasi bo’ladi. Bu maqsadda sifatga oid masalalar hisoblash masalalari, tajribaviy masalalar va boshqa xil masalalardan foydalanish mumkin.
O’rta maxsus, kasb-hunar ta’limi o’quvchilarining bor bilimlariga tayanib, masalalarni yechish jarayonda o’rganilayotgan fizikaviy hodisalarni tahlil qilish, fizikaviy hodisalar, kattaliklar haqidagi tushunchalarini shakllantirish mumkin. Eksperimental masalalarni yechishda fizikaviy tajriba haqida o’quvchilarga tajriba - hodisalarni tadbiq qilish uslubi bo’lib, uning asosida o’lchashlar va fizikaviy kattaliklar orasidagi funksional bog’lanishni matematik tadqiq qilishlar yotishi haqida ba’zi tushunchalar berish mumkin.
Masalan, akademik litsey va kasb hunar kollejlarining birinchi kursida quyidagi masalalar yechilishi mumkin:
1–masala. Prujinani darajalang va uning uzayishini qo’yilgan kuch kattaligiga bog’liqligini formula bilan ifodalang.
2–masala. Gidravlik press modelidan foydalanib porshenlarning ko’tarilish kattaligi bilan ularning yuzalari kattaligi orasidagi bog’lanishni aniqlang(1-rasm).O’quvchilarga emperik formulalar tuzishnio’rgatishga doir qiziq tajribani B.R.Andrusenko bayon qilib bergan [6].
Fizik masalalar o’quvchilarga texnik ta’lim berishda ham katta ahamiyatga ega. Bu masalalarda sanoat va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishiga,transport,aloqa, zamonaviy texnikaga va boshqalarga oid ma’lumotlar bo’lishi mumkin. Bunday masalalar o’quvchilaruchun nazariyani amaliyot bilan,o’qishni turmush bilan bog’laydigan yengil, tushunarli vositalardan biri bo’lishi mumkin.
Texnikaviy mazmundagi masalalar qiyidagi asosiy talablarni qanoatlantirishi kerak.
Masalaning mazmuni o’rganilayotgan dastur materiali bilan chambarchas bog’langan bo’lishi kerak. Ko’rilayotgan texnika ob’yekti yoki hodisa xalq xo’jaligida keng qo’llanadigan bo’lishi kerak. Masalada mashinalar, jarayonlar va hokazolar haqidagi real ma’lumotlardan foydalanilgan bo’lishi kerak, amalda haqiqatdan duch kelinadigan savollar qo’yilgan bo’lishi kerak. Texnikaga oid masalalar faqat mazmuni jihatdan emas, balki shakli jihatidan ham turmushda uchraydigan hollarga iloji boricha yaqin bo’lishi kerak, “hech qaysi kattalik berilmagan” masalalarda esa zarur ma’lumotlarni sxemalardan, chizmalardan topishga, to’plamlardan olishga yoki tajriba ma’lumotlaridan foydalanishga to’g’ri keladi. Masalan, texnik mazmundagi masalalarga namunalar keltirish mumkin.
3–masala. Agar tokarlik stanogining kesish tezligi 80 m/min, ishlov berilayotgan detalning diametri 40 mm bo’lsa, stanok shpindelining aylanishlar soni aniqlansin.
Bu masalada hamma zarur ma’lumotlar berilgan, faqat zaruriy formulaga son qiymatlarni qo’yib, hisoblash kerak.
4–masala. Elektrodvigatelga tok keltiruvchi simni tanlang.
Bu masalani yechish uchun dvigatel pasportidagi ma’lumotlarga ko’ra uning quvvatini va foydali ish koeffisiyentini, manbadagi kuchlanishni, simlarning uzunligini va ularda kuchlanish tushishini aniqlash zarur.
Ishlab chiqarish mazmunidagi masalalar bilan bir qatorda o’qitishni turmush bilan bog’lash uchun turmushda uchraydigan fizikaviy hodisalarga bag’ishlangan masalalar ham katta ahamiyatga egadir. Bunday masalalar “atrofimizdagi” fizikaviy hodisalarni ko’rishga yordam beradi, o’quvchilarning kuzatuvchanligini oshiradi.
Bunday masalalarga quyidagilar misol bo’la oladi:
5–masala. Uyingizdagi kir yuvadigan mashinaning 3 soat davomida sarf qiladigan elektr energiyasi narxini aniqlang.
6–masala. Vertikal o’rnatilgan ko’zguda o’z bo’yingiz to’liq ko’rinashi uchun ko’zguning balandligi kamida qancha bo’lishi kerak? Uni qanday joylashtirish lozim?
Akademik litseylarining aniq fanlar yo’nalishi bo’yicha ta’lim olayotgan o’quvchilarnitexnik o’qitish maqsadida masalalar qator amaliy malaka va o’quvlarning shakllanishi uchun ham muhimdir. Masalalar yechish jarayonida o’quvchilar tabiat, texnika va turmushdagi turli fizikaviy hodisalarni tahlil qilish uchun o’z bilimlarini qo’llashga doir malaka va uquvlar hosil qiladilar; chizmalar, rasmlar, grafiklar chizishga, hisoblashlarni bajarishga; to’plamlardan foydalanishga; eksperimental masalalarni yechishda asbob va uskunalardan foydalanishga doir o’quv va malakalar hosil qiladilar va hokazo. Bu jihatdan o’quvchilarning mehnat va hayotiy tajribalari, ularning sayohatlar vaqtida, litsey yoki kollejlaboratoriyalarida ish bajariish vaqtida, shuningdek turmushda uchraydigan kuzatishlaridan foydalanib yechiladigan masalalar juda foydalidir.
Tuman yoki qishloq litsey, kollejlarida ta’lim olayotgan o’quvchilarga, masalan, quyidagi savollarni berish mumkin.
7–masala. Traktorning gidravlik ko’targichining sxemasini chizing. Gidrosistemadagi bosimni aniqlang, ko’targich porshenining diametrini o’lchang va ko’targich erishadigan kuchning maksimal kattaligini aniqlang.
8–masala. Shudring tushishini kuzating. Quyosh botishidagi va shudring tushish vaqtlardagi haroratni aniqlang. Qanday joylarda shudring qalinroq tushadi? Nima uchun?
Uy sharoitlarda olib boriladigan kuzatishlar va fizik tajribalar materiallari asosida masalalar tuzish uchun ko’plab misollarni o’qituvchi S.F.Pokrovskiy kitobidan topish mumkin.
Masalalar yechishning tarbiyaviy ahamiyati katta. Masalalar yordamida o’quvchilarga yangi taraqqiy g’oya va dunyoqarashlarning paydo bo’lishi bilan,Vatanimiz olimlarining kashfiyotlari bilan tanishtirish ularning e’tiborini O’zbekistonningfani va texnikasining ulkan yutuqlariga jalb qilish mumkin. Bu jihatdan bizning daryolarimizdagi ulkan elektr stansiyalarga doir, yangi texnik ixtirolarga doir ma’lumotlar bo’lgan masalalar juda qiziqarli bo’ladi. Masalan, quyidagi masalalarning materiallari o’quvchilarda haqli ravishda mag’rurlanish tuyg’usini uyg’otadi.
Masalalar o’quvchilarda mehnatsevarlik, jur’atlilik, iroda va xarakterni tarbiyalashda ham katta tarbiya vositasi bo’lib xizmat qiladi. Masalalar yechish oson ish emas, bunda butun kuchni jalb qilish kerak bo’ladi, masala yechish bilan yutuqlarning ijodiy sevinchiga ega bo’lish, fanga muhabbat ortirish, shuningdek, ixlosdan qaytish, o’z ishiga ishonchsizlik, fizikaga qiziqishni yo’qotish ham mumkin. Masalalar yechish o’qituvchi uchun o’quvchilarning yutuqlarini va kayfiyatlarini, shuningdek o’zining o’quv-tarbiya ishlarining samaradorligini doimo kuzatib borishi mumkin bo’lgan aniq barometrdir.
|