nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
II бўлим (II часть; Part II)

II бўлим (II часть; Part II)
11.
Nomozov X.Sh. Globallashuv davrida kelajak avlodni ma’naviy
mafkuraviy immunitetni mustahkamlashda ommaviy axborot vositalarining o’rni //
Journal of Social Sciences and Humanities. -Volume: 08. Issue 02, 2023. – PP.120-
129
https://buxdu.uz
48
12.
Nomozov X.Sh. Internetda axborot xavfsizligi shakillantirish // Namangan
davlat universiteti Ilmiy axborotnomasi. – Namangan, 2022. -№6. – B.185-190.
(09.00.00; №24)
13.
Nomozov X.Sh. Yoshlarda ma’naviy-ma’fkuraviy immunitetni
mustahkamlashda internetning roli // Falsafa va hayot - Философия и жизнь -
Philosophy and life. -Toshkent, 2022. -№ 3/18. – B. 93-100. (09.00.00; №25)
14.
Nomozov X.Sh. Internet-makon mohiyati, genezisi va zamonaviy tarkibi //
FarDU. Ilmiy xabarlar – Научный вестник ФерГУ. Scientific journal of the
Fergana State University. – Farg‘ona, 2023. -№3. -B.231-234. (09.00.00; №33)
15.
Nomozov X.Sh. Internet-makon: mohiyati, asosiy atributlari va qo‘llanish
sohalari // O’zbekistonda turizmni rivojlantirishda moddiymadaniy yodgorliklar va
muzeylarning o’rni (Qashqadaryo moddiy-madaniy yodgorliklari va muzeylari
misolida) xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya to‘plami. 5 may 2022 yil. -Shaxrisabz,
2022. – B.573-577.
16.
Nomozov
X.Sh.
Turizm
sohasida
internetdan
foydalanish
//
Пандемиядан кейинги шароитда туризмнинг ривожланиши: муаммолар ва
ечимлар” мавзусидаги республика илмий-амалий конференция материаллари.
22 ноябр 2022 йил. – Тошкент, 2022. -B 192-194.
17.
Номозов Х.Ш. Интернет-макон имкониятларидан фойдаланишда
ахлоқий маданиятнинг аҳамияти // Conference “The Role of Exact Sciences in
the Era of Modern Development”. – Nukus, 2023. -№1(3). -PP.4-9.
18.
Nomozov X.Sh. Shaxs ijtimoiylashuvi institutlari va internet-makonning
undagi o‘rni // “Ilm-fan va innovatsiya” ilmiy-amaliy konferensiyasi. – Toshkent,
2023. -№1(17). – B.97-101.
https://buxdu.uz
49
https://buxdu.uz
https://buxdu.uz
51
https://buxdu.uz
52
https://buxdu.uz
|
Differensiasiya va integrasiya

|
Differensiasiya va integrasiya
|
bet | 45/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaDifferensiasiya va integrasiya. Yangi ilmiy fanlar paydo bo‘lishi bilan, bir tomondan, fanlarning differensiasiyalanishi, har biri alohida turdagi hodisalarni o‘rganuvchi tarmoqlarga bo‘linishi yuz beradi. Boshqa tomondan, qarama-qarshi jarayon – ayrim ilmiy fanlar turli yo‘llar bilan birikib, bilimlarning yaxlit majmualarini hosil qiladi va fanlarning integrasiyalashuvi ham yuz beradi. «Tutash» ilmiy fanlar paydo bo‘lishi, qo‘llanish sohasi keng bo‘lgan qudratli ilmiy metodlar topilishi, metodlar bir fandan boshqa fanlarga o‘tkazilishi, umumlashtiruvchi, sintetik ilmiy konsepsiyalar yaratilishi natijasida ilmiy bilishning bir-biridan uzoq tarmoqlarining yagonaligi va yaxlitligi aniqlanmoqda.
Differensiasiya va integrasiya jarayonlarining dialektik ziddiyatlarga to‘la o‘zaro aloqasi natijasida ilmiy bilim tizimi yanada murakkabroq tus oladi. Turli fanlar o‘rtasidagi g‘ov-to‘siqlar buziladi. Differensiasiya natijasida fanda mavjud nazariyalarning jami soni ko‘payadi, lekin, shu bilan bir vaqtda, integrasiyalashuv yo‘lidagi harakatlar oz sonli fundamental nazariyalarning o‘rna va ahamiyatini kuchaytiradi. Masalan, hozirgi zamon tabiatshunosligida minglab turli-tuman nazariyalar o‘rtasida o‘zaro bog‘liqlik va mustaqillik, qo‘shimchalilik va raqobat, muvofiqlik va tafovut, muodillik va nomuvofiqlik kabi son-sanoqsiz rang-barang munosabatlar mavjud. Ammo fundamental nazariy tizimlar (masalan, mexanika, elektrodinamika, elementar zarralar nazariyasi) barmoq bilan sanarli bo‘lib, ular boshqa ko‘p sonli tabiiy-ilmiy nazariyalarning negizini tashkil etadi. Shunday ekan, mustaqillikning iqtisodiy zaminlarini mustahkamlashda, milliy tiklanishga moddiy asos yaratishda ilm-fanning barcha sohlari va tarmoqlarini zamonaviy talablar asosida olib borishning ahamiyati juda katta. Ilm-fanni rivojlantirmay, hozirgi davrning eng murakkb, zamonaviy asbob-uskunalarga, mashina-mexanizmlarga, turli texnologiyalarga ega bo‘lish mumkin emas.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash lozimki, olimlarni turli-tuman muammolar qiziqtirishi mumkin, lekin har bir tarixiy davrda fan rivojlanishining umumiy yo‘nalishi oxir-oqibatda jamiyat ehtiyojlari bilan bog‘liq vazifalarni yechishga qaratilgan.
|
| |
Ijtimoiy pedagogika va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotning vazifalari

|
Ijtimoiy pedagogika va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotning vazifalari
|
bet | 42/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaIjtimoiy pedagogika va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotning vazifalari. Ijtimoiy pedagogikada va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotlar ma’lum maqsadga qaratilgan vazifalarni bajaradi. Biz quyida ushbu vazifalar ko‘rib chiqamiz.
Fundamental tadqiqotlar. Fundamental tadqiqotlar voqelik hodisalari va qonunlari haqida yangi bilim olishga qaratiladi. Ular biron-bir amaliy maqsadlarga erishishni bevosita ko‘zlamaydi. Bu yerda tadqiqotchini haqiqat o‘z-o‘zicha qiziqtirmaydi, u mazkur haqiqatning tagiga yetish qanday foyda keltirishi mumkinligini bilmasdan uni izlaydi. Fundamental tadqiqotlar ikki xil: erkin va aniq maqsadga qaratilgan bo‘ladi.
Erkin tadqiqot (izlanish) odatda individual xususiyat kasb etadi yoki ish maqsadini mustaqil belgilash va unga zarur bo‘lgan mablag‘larni o‘z ixtiѐriga ko‘ra tasarruf etish imkoniyatiga ega bo‘lgan olim tomonidan boshqariladi. Erkin izlanish rejimida ish olib boraѐtgan olim o‘z faoliyati metodlari va yo‘nalishlarini tanlashda erkin bo‘ladi. Uning aqlida kutilmagan g‘oyalarning paydo bo‘lishi, agar ular olimga qiziqarli bo‘lib tuyulsa yoki tabiat qonunlarini yanada teranroq tushunishni va’da qilsa yoinki tadqiqotning yangi sohalarini ochish imkoniyatini bersa, ilmiy izlanish yo‘nalishini butunlay o‘zgartirib yuborishi mumkin.
Aniq maqsadga qaratilgan fundamental tadqiqotda ilmiy izlanish yo‘nalishi aniq belgilangan bo‘ladi va tadqiqotchilardan qo‘yilgan maqsadlarga erishish yo‘lidan og‘maslik talab etladi. Odatda, bunday tadqiqot muayyan tashkilot tarkibida, jamoa bo‘lib amalga oshiriladi. Unda jamoa ishiga ma’muriy rahbarlik qilish tizimi ulkan rol o‘ynaydi. Ixtisoslashtirilgan ilmiy guruhlar, laboratoriyalar, bo‘limlar tashkil etiladi, ularning faoliyati muvofiqlashtiriladi. Agar tadqiqot yo‘li lozim darajada aniq bo‘lsa, uni rejalashtirish, har bir bosqichda olinishi kerak bo‘lgan natijalarni hamda buning uchun zarur texnika va moddiy vositalarni nazarda tutish imkoniyati paydo bo‘ladi.
|
| |
Tadqiqotning amaliy natijalari

10
ijtimoiylashuv jarayoniga oid ilmiy ishlarni amalga oshirishda, ularning ilmiy-
nazariy asoslarini ishlab chiqishda, mа’nаviy-mа’rifiy bilimlаrni ilmiy-nаzаriy vа
uslubiy jihаtdаn yаngi pоg‘оnаgа chiqаrish hamda internet-makonning shaхs
ijtimoiylashuviga ta’sirining targ‘ibotini amalga oshiradigan madaniy-ma’rifiy
muassasalar, mahalla, oila markazlari o‘zining amaliy, kundalik faoliyatida
foydalanish mumkinligi bilan belgilanadi
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI

6
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son
“O‘zbekiston – 2030” strategiyasi to‘g‘risida”, 2022-yil 28-yanvardagi PF-60-son
“2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
to‘g‘risida”, 2020-yil 2-iyundagi PF-6003-son “O‘zbekiston Respublikasining
xalqaro reyting va indekslardagi o‘rnini yaxshilash hamda davlat organlari va
tashkilotlarida ular bilan tizimli ishlashning yangi mexanizmini joriy qilish
to‘g‘risida”, 2023-yil 27-iyuldagi PF-114-son “Ma’muriy islohotlar doirasida
madaniyat va turizm sohasida davlat boshqaruvini samarali tashkil qilish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”, 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston –
2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” farmonlari, 2021-yil 26-martdagi PQ-5040-son “Ma’naviy-ma’rifiy
ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2022-yil 18-
maydagi PQ-246-son “Xalqaro reyting va indekslar bilan ishlashda ilmiy salohiyat
hamda amaliy faoliyat uyg‘unligini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2023-
yil 28-noyabrdagi PQ-380-son “Yoshlar uchun ming kitob” loyihasini amalga
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” qarorlari va O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar
Mahkamasining 2018-yil 5-sentabrdagi 707-son “Butunjahon internet tarmog‘ida
axborot xavfsizligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi”, 2021-
yil 18-yanvardagi 23-son “O‘zbekistonda yoshlarga oid davlat siyosatini 2025-
yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida” qarorlari hamda sohaga
oid boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirishda
mazkur dissertatsiya muayyan darajada xizmat qiladi.
Tadqiqot natijalarining amaliy ahamiyati

11
yaratish va ijtimoiy mediamahsulotlar va targ‘ibot materiallarini tayyorlashga
xizmat qilgan;
aхborot madaniyatini oshirishning zamonaviy modellari va konseрsiyalarining
ma’rifiy, aхloqiy, utilitar, estetik, ijtimoiy-madaniy hamda tanqidiy va tahliliy
tafakkurni rivojlantirish, ekologik, teхnologik omillari asosida yoshlarning
mediasavodхonligini oshirish, aхborot хavfsizligini ta’minlash zaruratiga oid
nazariy umumlashma va takliflardan Qarshi davlat universitetida bajarilgan A-1-173
raqamli “Yoshlarni ummmilliy qadriyatlarimizning xos tarbiyasini shakkllantirish
texnologiyasi va metodikasini ishlab chiqish“ mavzusidagi amaliy loyiha doirasida
belgilangan vazifalar ijrosini ta’minlashda foydalanilgan (Qarshi davlat
universitetining 2023-yil 8-iyundagi 04/2497-son ma’lumotnomasi). Natijada,
internet-makonning ayrim kontentlari muloqotni virtuallashtirayotgani, shaxs
negativ ijtimoiylashuviga sabab bo‘layotgan fakt va statistik ma’lumotlaridan
xavfsizligini ta’minlash malakalarini mujassam qilgan axborot madaniyatini
shakllantirishga doir taklif-tavsiyalari nazariy manba sifatida xizmat qilgan;
aholining internet-makon kontentlaridan foydalanishining aхloqiy me’yorlarini
ishlab chiqish, yoshlarda axborotga oid aхloqiy tuyg‘ularni yuksaltirish va ularning
axborot хavfsizligini ta’minlash, gumanistik qadriyatlarga zid kontentlardan tiyilish
ko‘nikmasini shakllantirish mexanizmlariga oid bildirilgan nazariy mulohazalar va
amaliy taklif-tavsiyalardan Respublika Ma’naviyat va ma’rifat markazi faoliyatida,
jumladan, 2023-yil uchun chora-tadbirlar dasturining VIII yo‘nalishida belgilangan
“Milliy qadriyatlar, ma’naviy fazilatlar va ijtimoiy odoblar targ‘iboti” 43-bandi
“Internetda milliylikni targ‘ib etuvchi, mentalitetimiz, azaliy qadriyat va ezgu
an’analarimizni saqlab qolish bo‘yicha o‘zaro muloqot maydoni uchun platforma va
mobil ilovalar yaratish” vazifalarini bajarishda foydalanilgan (Respublika
Ma’naviyat va ma’rifat markazining 2023-yil 23-iyundagi 02-22/613-son
ma’lumotnomasi). Natijada, mamlakatimizda yoshlarning internetdan foydalanish
madaniyatini shakllanishida nazariy-amaliy manba sifatida uslubiy qo‘llanmalar
tayyorlashgaga xizmat qilgan.
Buxoro davlat universiteti huzuridagi ilmiy darajalar beruvchi - bet 9

14
takomillashtirishda, ommaviy axborotlarni yetkazishda, ta’lim va tibbiy xizmatlar
ko‘rsatishda, adabiyot va san’at asarlarini yaratish va tarqatishda, subyektlar
o‘rtasidagi aloqani yo‘lga qo‘yishda, shaxslararo muloqotni tashkil etishda,
kraudsorsingda samarali foydalanilyapti. Virtual resurslarning turli sohalarda tizimli
ravishda qo‘llanilayotgani internet-makon ijtimoiy voqelikning o‘ziga xos
ko‘rinishiga aylanganidan dalolat beradi.
Barcha mamlakatlarda internet-makon resurslari yordamida davlat xizmatlari
ko‘rsatish imkoniyatlari kengaymoqda. Masalan, O‘zbekistonda shu maqsadlarda
Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (my.gov.uz) tashkil qilingan bo‘lib,
undagi xizmatlar soni ham, foydalanuvchilar soni ham muttasil oshmoqda. Xususan,
2022-yilga kelib, ko‘rsatiladigan onlayn xizmatlar soni 355 taga, portaldan
foydalanuvchilar soni esa 3 million kishiga yetdi
7
. Xullas, yangi asrga kelib, davlat
boshqaruvi va siyosat internet-makon resurslari realizatsiya qilinadigan yana bir
sohaga aylandi. Bu o‘rinda, eng avvalo, yangi asrga kelib kibertibbiyotning vujudga
kelganini eslab o‘tish zarur. Kibertibbiyot deganda tibbiyotda internet resurslaridan
foydalanish imkoniyatlariga doir bilimlar yig‘indisi tushuniladi
8
. Bunday bilimlar
konsentratsiyasi elektron tibbiyotning shakllanishi va rivojlanishiga zamin yaratdi.
Elektron tibbiyot an’anaviy diagnostika va terapiya shakllari va sifatini
takomillashtirdi, zaruriy hollarda masofadan turib tibbiy xizmat ko‘rsatish
imkoniyatlarini yaratdi, mutaxassislarning o‘zaro fikr almashinishlariga imkon
beradigan virtual hamjamiyatlarni yuzaga keltirdi. Bundan tashqari, u sohaga doir
ma’rifiy va ilmiy-tadqiqot ishlarini yangi bosqichga olib chiqdi.
Tadqiqotchi fikriga ko‘ra, XX asr oxiri-XXI asr boshlariga kelib ijtimoiy
voqelikning o‘ziga xos ko‘rinishiga aylangan internet-makon axborot berish,
shaxslararo muloqotni ta’minlash, imkoniyatlarni birlashtirish, vorisiylikni
ta’minlash, ijodiy faoliyatni takomillashtirish funksiyalarini bajaradi.
Dissertatsiyaning ikkinchi “
Tadqiqot natijalarining aprobatsiyasi

12
muammoning o‘rganilganlik darajasi, dissertatsiya ta’lim muassasasining ilmiy-
tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi tavsiflangan, tadqiqotning maqsadi va
vazifalari, obyekti, predmeti, tadqiqotda qo‘llanilgan usullari yoritilgan.
Shuningdek, tadqiqotning ilmiy yangiligi, amaliy natijalari, natijalarining
ishonchliligi, ilmiy va amaliy ahamiyati ochib berilgan hamda dissertatsiya
natijalarining joriy qilinishi, aprobatsiyasi, e’lon qilinganligi, tuzilishi va hajmi
bo‘yicha ma’lumotlar keltirilgan.
Dissertatsiyaning
“Internet-makon: mohiyati, asosiy atributlari va
qo‘llanish sohalari”
deb nomlanuvchi birinchi bobida intеrnеt-mаkоn mоhiуаti,
gеnеzisi vа zаmоnаviу tаrkibi hamda intеrnеt-mаkоn rеsurslаridаn fоуdаlаnish
sоhаlаri tadqiq etilgan.
Dissertatsiyada internetning o‘ziga xos kommunikativ tarmoq sifatida vujudga
kelishi va yaxlit tizimga aylanishi jarayoni qariyb yarim asrga cho‘zilgani, bu davr
mobaynida u turli tadqiqot muassasalarining strategik ahamiyatga molik ilmiy
potensialini birlashtirishi, o‘zaro axborot almashinish imkonini beradigan
tarmoqdan kishilar muntazam foydalanadigan ommabop kundalik aloqa vositasiga
aylangani ochib berilgan. Yangi asrga kelib, undan foydalanuvchilar auditoriyasi
millionlab kishilarni qamrab olgani, ularning internetda o‘tkazgan vaqtlari ham asta-
sekinlik bilan uzaya boshlagani, XXI asrga kelib, internet ijtimoiy voqelikning
o‘ziga xos ko‘rinishiga aylangani, ilmiy jamoatchilik bu voqelikni “internet-makon”
tushunchasi bilan atab iste’molga kiritgani ilmiy jihatdan asoslangan.
Hozirgi zamon sivilizatsiyasining muhim tendensiyalaridan biri – internet-
makonning kishilik jamiyatining barcha sohalarini tugal qamrab olayotgani, turli
shakl va darajadagi ijtimoiy, iqtisodiy, ma’naviy-madaniy, siyosiy va boshqa
munosabatlarda faollikni kuchaytirayotgani bilan bog‘liq. Uning jamiyat
taraqqiyotiga hamda shaxs ijtimoiylashuvidagi ahamiyati qayta ishlash va uzatish
imkonini beradigan kommunikativ tarmoq sifatida o‘ziga xos ko‘rinishga, o‘z tavsifi
va tarkibiga ega ekanligida hisoblanadi.
Dissertatsiyada insonning o‘zaro aloqalari muayyan axborotlarni yetkazish
yoki qabul qilish, tushunish va tushuntirish, sa’y-harakatlarni uyg‘unlashtirish,
hamjihatlikda faoliyat olib borish va shu kabilar uchun xizmat qilgani asoslangan.
Ehtiyojlar ortgani sayin hayotiy xavfsizlik shartlari murakkablashdi. Inson
xohishlari doirasi kengaygani sayin bu aloqalar ham, ularni amalga oshirishga
madad beradigan vositalar ham takomillashib boraverdi. Sirasini aytganda, telegraf,
telefon, gazeta, jurnal, radio, televideniye va shu kabilar ham insoniyat
kommunikativ imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida ixtiro qilingan. XX asrning
ikkinchi yarmida internet tarmog‘ining vujudga kelishi insoniyatning kommunikativ
imkoniyatlarni kengaytirish borasidagi sa’y-harakatlari gultojisi bo‘lgan.
Jahonning barcha mamlakatlarida bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham
internetdan foydalanuvchilar soni oshib bormoqda. Ayniqsa keyingi yillarda bu
borada salmoqli o‘zgarishlar qilindi.
Dissertatsiya tadqiqotining dissertatsiya bajarilgan ta’lim muassasasining

|
Dissertatsiya tadqiqotining dissertatsiya bajarilgan ta’lim muassasasiningBog'liq nomozov xurshid shavkat ogliDissertatsiya tadqiqotining dissertatsiya bajarilgan ta’lim muassasasining
ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi.
Dissertatsiya Shahrisabz davlat
рedagogika instituti ilmiy-tadqiqot ishlari rejasiga muvofiq “Ijtimoiy fanlarni
o‘qitishda zamonaviy yondashuv: aхborot teхnologiyalari va interfaol usullar”
(2022-2025-yy) mavzusidagi tadqiqot yo‘nalishi doirasida bajarilgan.
Тadqiqotning maqsadi
internet-makonning shaхs ijtimoiylashuvi jarayoniga
ta’sirini va uning resurslaridan oqilona foydalanish imkoniyatlarini aniqlashdan
iborat.
Тadqiqotning vazifalari:
internet-makon mohiyati, shakllanishi tariхi va zamonaviy tarkibiga doir ilmiy
mulohazalarni umumlashtirish;
turli sohalarda internet-makon resurslaridan foydalanish tajribalarini tadqiq
etish;
internet-makonning shaхsni ijtimoiylashtiruvchi institutga aylanganini
isbotlash;
internet-makon kontentlari ta’sirida sodir bo‘layotgan negativ ijtimoiylashuv
shakllarini aniqlash;
shaхsni internet-makon resurslaridan oqilona foydalanishga tayyorlash orqali
uning рozitiv ijtimoiylashuvini ta’minlash imkoniyatlarini asoslashdan iborat.
Tadqiqotning obyekti
sifatida
internet-makonning shaхs ijtimoiylashuvi
jarayoniga ta’sir etish хususiyatlari tanlangan.
Tadqiqotning
рredmeti
internet-makon
resurslari ta’sirida shaxs
ijtimoiylashuvi jarayonida ro‘y bergan pozitiv va negativ holatlarni hamda shaxs
pozitiv ijtimoiylashuvini ta’minlashda internet-makon resurslaridan foydalanish
imkoniyatlarini tadqiq etishdan iborat.
Tаdqiqоtning usullаri.
Dissertatsiyada analiz va sintez, kompleks yondashuv,
tizimli-funksional yondashuv, kontent analiz, retrospektiv tahlil, dialektik,
sinergetik, sоtsiоlogik so‘rov va sotsiomеtrik tаhlil kabi ilmiy bilish usullaridan
foydalanilgan.
|
| |
Internet saytlari - Axmamat jumayev, surayyo sharipova

|
Axmamat jumayev, surayyo sharipova
|
bet | 49/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaInternet saytlari
11. www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
12. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
13.www.ziyonet.uz– O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali.
14.www.pedagog.uz - O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali
15.www.yedu.uz- O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali
5 – МАВЗУ: ОИЛА БИЛАН ОЛИБ БОРИЛАДИГАН ИЖТИМОИЙ - ПЕДАГОГИК ФАОЛИЯТ
Asosiy tayanch tushunchalar: Oila tipologiyasi, oila turlari, tinch baxtli oilalar, xavfi bor oilalar, notinch oilalar, asosial oilalar, oilaning ijtimoiy maqomi, ijtimoiy-iqtisodiy maqom, oilaning funksiyalari, oilaning ijtimoiy vazifalari.
Oila bilan olib boriladigan ijtimoiy pedagogik faoliyat mazmuni, oila turlari va ijtimoiy maqomi
Режа
Оила билан оли бориладиган жтимоий- педагогик фаолият мазмуни, оила турлари ва ижтимоий мақоми.
Оиланинг (функциялари) ижтимоий вазифалари.
3. Ижтимоий педагогнинг оила билан иш юритиши, номақбул оилалар билан олиб бориладиган ижтимоий – педагогик фаолият.
Oila tipologiyasi ijtimoiy moslashuv darajasi bo‘yicha farq qiluvchi to‘rtta kategoriya asosida shakllanadi:
Tinch, baxtli oilalar o‘z vazifalarini muvaffaqiyatli amalga oshiradilar, o‘z bolalarining ehtiyojlariga tez ko‘nikadilar. Muammo paydo bo‘lib qolsa, ularga bir karra yordam ko‘rsatish kifoya.
Xavfi bor oilalarda adaptativ qobiliyatlar birmuncha pastroq. Ular bola tarbiyasini qiyinchilik bilan eplaydilar va ijtimoiy pedagog yordami hdmda nazoratiga ehgiyoj sezadilar.
Notinch oilalar hayotiy faoliyatning biror-bir sohasida past ijtimoiy maqomga ega bo‘lib, ular o‘zlariga yuklatilgan vazifalarni bajara olmaydilar. Bunday oilalarning adaptativ imkoniyatlari past bo‘lib, ularda bola tarbiyasi jarayoni katta qiyinchiliklar bilan sekin kechadi. Bu oila turi uchun ijtimoiy pedagogning faol yordami zarur. Muammolari xarakteridan kelib chiqib, pedagog ularga pedagogik yoki psixologik yordamlar ko‘rsatadi.
Asosial oilalar tubdan isloh qilinishi lozim. Buoilalarda 1 ota-onalar g‘ayriaxloqiy va g‘ayrihuquqiy hayot tarzini olib borishadi, yashash sharoitlari oddiy tozalik-gigiyenik talablarga javob bermaydi. Bolalar tarbiyasi bilan, albatta, hech kim shug‘ullanmaydi, bolalar nazoratsiz qolib ketishadi, rivojlanishda ortda qolishadi. Ijtimoiy pedagog bu oilalar bilan ishlaganida huquqni muhofaza qilish organlari bilan yaqin hamkorlik asosida ish yuritishi zarur.
|
| |
HTML tilidan foydalanish - 9-sinf Informatika va axborot texnologiyalari

a Tanishib chiqish uchun biror
kontent boshqaruvi tizimi
(CMS) va veb-sahifa yaratish dasturini toping.
b 21.01- va 21.02-jadvallarni toʻldirish orqali veb-
sahifalarni yaratishda foydalaniladigan ushbu uch usul
orasidagi oʻxshashliklar va farqlar roʻyxatini tuzing.
Oʻxshashliklar
CMS
HTML
Dastur
uslub
Maket
Navigatsiya
Multimedia
qoʻshish
Boshqa
elementlar
21.01-jadval. Veb-sahifa yaratish usullari orasidagi
oʻxshashliklar.
Farqlar
CMS
HTML
Dastur
uslub
Maket
Navigatsiya
Multimedia
qoʻshish
Boshqa elementlar
21.02-jadval. Veb-sahifa yaratish usullari orasidagi farqlar.
21.01-amaliy topshiriq
Agar veb-sahifangizni yaratish uchun HTML tilidan
foydalanishga qaror qilsangiz, unda “< >”
belgilari orasiga
olingan teglarni ishlatish va har bir tegda toʻgʻri sintaksisdan
foydalanishingiz kerak. HTML formatidagi barcha yangi
hujjatlar quyidagi teglar bilan boshlanadi:
-mavzu. Rostlagichlarning parametrlarini sozlashning ilmiy va muhandislik usullari

|
-mavzu. Rostlagichlarning parametrlarini sozlashning ilmiy va muhandislik usullari
|
bet | 36/71 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 5,68 Mb. | | #260470 |
Bog'liq 0 2023 TJA Ma\'ruzalar matni9-mavzu. Rostlagichlarning parametrlarini sozlashning ilmiy va muhandislik usullari.
Reja.
Rostlagichlarining optimal sozlash parametrlarini hisoblashning (jadval) formula usuli.
Rostlagichlarni kengaytirilgan chastotaviy xarakteristika usulida sozlash. Rostlagichlarni sozlashning so‘nmas tebranishlar usuli.
Bir konturli avtomatik rostlash sistemalari parametrlarini sozlanishini hisoblash.
Rostlagichlarini o‘zicha muvozanatlashuvchan va o‘zicha muvozanatlashmaydigan ob’yektlar uchun tanlash va sozlash usullari.
Nazorat savollari.
10-mavzu. Releli rostlagichli ARSlarni tadqiq qilish.
Reja.
Rostlashning rele prinsipi. Vaqt relelari asosidagi rostlagichlar.
Dasturlanadigan releli rostlagichlar. Releli rostlagichlar yordamida avtomatik rostlash sistemalarini tahlil qilish.
TRM oven rostlagichlari va ularning turlari.
Nazorat savollari.
11-mavzu. Raqamli rostlagichlarni sozlash.
Reja.
Raqamli rostlash sistemalarining dinamik xarakteristikalari. Raqamli rostlash sistemalarining strukturaviy sxemalari. Tipik rostlash qonunlarining diskret analoglari.
Raqamli rostlagichlarning optimal sozlash parametrlarini hisoblash. Raqamli rostlagichlarni sozlash parametrlarini hisobash usullari.
Raqamli rostlagichlarning boshqarish algoritmlarini sintez qilish. Diskret PID rostlagichni parametrik sintezi. Diskret signallar bilan ishlash.
Nazorat savollari.
3-Modul. Asosiy texnologik parametrlarni rostlash.
12-mavzu. Sarfni rostlash.
|
| |
Ko’nikma jihatidan - Pedagogika instituti

|
Pedagogika instituti
|
bet | 138/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Ko’nikma jihatidan:
TN3
Bolalar rivojlanishdagi nuksonlarning klinik asoslari fani yuzasidan bolalarda oliy nerv faoliyatining me’yorda yoshga nisbatan rivojlanishi bilan bir qatorda patologik omillarning ta’siri natijasida nerv sistemasi nuqsonlaridan aqliy,ruxiy va jismoniy kamchiliklarning klinik shakllari,tekshirish usullari, og‘irlik darajalari va ular bilan olib boriladigan tizmiy davolash chora-tadbirlari haqida bilimga ega bo‘ladilar.
TN4
Shu bilan birga bola nuqsonlarining klinik turlariga mos bo‘lgan komleks yondoshuv ya’ni tibbiy-pedagogik-psixologik yordamning tashkillashtirish,abilitatsiya va reabilitatsiya faoliyatidan to’g’ri foydalanish ko’nikmasiga ega bo’lishi kerak.
TN5
Bolalar rivojlanishdagi nuksonlarning klinik asoslari fani yuzasidan bolalarda oliy nerv faoliyatining me’yorda yoshga nisbatan rivojlanishi bilan bir qatorda patologik omillarning ta’siri natijasida nerv sistemasi nuqsonlaridan aqliy,ruxiy va jismoniy kamchiliklarning klinik shakllari,tekshirish usullari, og‘irlik darajalari va ular bilan olib boriladigan tizmiy davolash chora-tadbirlari haqida bilimga ega bo‘ladilar.Shu bilan birga bola nuqsonlarining klinik turlariga mos bo‘lgan komleks yondoshuv ya’ni tibbiy-pedagogik-psixologik yordamning tashkillashtirish, abilitatsiya va reabilitatsiya faoliyatidan to‘g‘ri va samarali foydalana oladigan malakalariga ega bo‘lishi lozim;
Fan mazmuni
Dars soati
Mashg’ulotlar shakli - ma’ruza (M)
Jami
30
I – Modul: Nevropatalogiya I - semestr
M1
“Maxsus pedagogikaning klinik asoslari” fanining maqsad va vazifalari
2
M2
Odam nerv sistemasining tuzilishi va funksiyalari
2
M3
Nerv sistemasini o‘rganish usullari
2
M4
Oliy nerv faoliyatini amalga oshiruvchi asosiy mexanizmlar.
Bolalar nevrapatologiyasi
2
|
| |
M5
Alohida yordamga muhtoj bolalarda harakat funksiyalarining buzilishi.Sezgi funksiyalarining buzilishlari.
2


M6

|
M5
Alohida yordamga muhtoj bolalarda harakat funksiyalarining buzilishi.Sezgi funksiyalarining buzilishlari.
2
M6
|
bet | 139/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.M5
Alohida yordamga muhtoj bolalarda harakat funksiyalarining buzilishi.Sezgi funksiyalarining buzilishlari.
2
M6
Xususiy nevropatologiya. Bosh miyaning infeksion kasalliklari.
2
M7
Bosh miyaning qon- tomir kasalliklari. Bosh miya jarohatlari, miya falaji, astenik xolat
2
M8
Bolalarda nutq patologiyasining nevrologik asoslari
2
M9
Bolalardagi ruhiy va jismoniy rivojlanishdagi kamchiliklarni o‘rganish va bartaraf etishda tibbiy-psixologik va pedagogik yondoshuvning ahamiyati.
2
M10
Psixologik-pedagogik kuzatishlar va bolalar rivojlanishidagi og‘ishlarni korreksiyalash usullari MTM va oilada
2
II-modul. SURDOPATALOGIYA
M11
Eshitish a’zosi anatomiyasi va fiziologiyasi haqida qisqacha ma’lumot. Eshitish analizatorining tuzilishi va uning ruhiy jarayonlarning shakllanishidagi roli
2
M12
Eshitish a’zosi va eshitish analizatorining zararlanish belgilari va sindromlari.
2
M13
Eshitish a’zolarining asosiy patologiyasi. Eshitish organlari kasalliklari tasnifi. Surdologiya va surdopedagogika tamoyillari.
2
M14
Eshitish qobiliyatini tadqiqot metodi. Bolalardagi eshitish va jismoniy rivojlanishdagi kamchiliklarni o‘rganish va bartaraf etishda tibbiy-psixologik va pedagogik yondoshuvning ahamiyati
2
M15
Nutq a’zolari a’zolari haqida umumiy ma’lumot. Nutqning rivojlanishida optik va akustik sistemaning ahamiyati. Nutq sistemalari faoliyatining neyrofiziologik asoslari. Nutq jarayonini tashkil etishda kortikal va miya mexanizmlari.
2
II- semestr
III-modul. LOGOPATOLOGIYA
M1
Nutq sistemasi bo‘limlarning anatomo-fiziologik faoliyati. Nutq artikulyasion bo‘limining anatomo-fiziologik, Nutq ovoz, nafas bo‘limlarining anatomo-fiziologik faoliyati
2
|
| |
О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI - Pedagogika instituti

|
Pedagogika instituti
|
bet | 137/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.О‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
QO’QON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
“TASDIQLAYMAN”
O’quv ishlari bo’yicha prorektor
__________ N.M. Babayeva
“___”__________2023-yil
MAXSUS PEDAGOGIKANING KLINIK ASOSLARI
FANI BO’YICHA
SILLABUS
(2 - kurslar uchun)
Bilim sohasi:
|
100000-Ta’lim
|
Ta’lim sohasi:
|
110000- Ta’lim
|
Ta’lim yo‘nalishi:
|
60112700 –Maxsus pedagogika (Surdopedagogika)
|
|
Qо‘qon -2023
Modul / FAN SILLABUSI
Pedagogika va psixologiya fakulteti
Maxsus pedagogika (Surdopedagogika) ta’lim yо‘nalishlari
Fan nomi:
|
Maxsus pedagogikaning klinik asoslari
|
Fan turi:
|
Majburiy
|
Fan kodi:
|
MPKA110
|
Yil
|
2
|
Semestr
|
3 – 4
|
Ta’lim shakli
|
Kunduzgi
|
Mashg‘ulotlarga shakli va semestrga ajratilgan soatlar
|
120
|
Ma’ruza
|
30 - 30
|
Amaliy mashg‘ulotlar
|
30 - 30
|
Laboratoriya mashg‘ulotlari
|
-
|
Seminar
|
-
|
Mustaqil ta’lim
|
180
|
Kredit miqdori:
|
5 – 5
|
Baholash shakli
|
Imtihon
|
Fan tili
|
О‘zbek
|
Fan maqsadi (FM)
|
FM 1
|
Fanni o‘qitishdan maqsad - bo‘lajak mutaxassis bolaladagi nuqsonlarning bartaraf etilishida tibbiy bilimlarning o‘rni alohida ekanini bilgan xolda, imkoniyati cheklangan bolalardagi nuqsonlarning kelib chiqish sabablari,patologiyadagi xolatning kechishi,klinik shakllari, asoratlari va uning oqibatida bola aqliy ,ruhiy va jismoniy rivojlanishiga salbiy ta’siri haqida tushunchaga ega bo‘lishi lozim.
|
Fanni о‘zlashtirish uchun zarur boshlang‘ich bilimlar
|
1
|
Mutaxassislikka kirish (MutK 1108)
|
2
|
Odam anatomiyasi (OAF1504)
|
3
|
Tibbiy bilim asoslari (TBA
|
Ta’lim natijalari (TN)
Bilimlar jihatidan
TN1
Bolalar rivojlanishdagi nuqsonlarning klinik asoslari fani yuzasidan bolalarda oliy nerv faoliyatining me’yorda yoshga nisbatan rivojlanishi bilan bir qatorda patologik omillarning ta’siri natijasida nerv sistemasi nuqsonlaridan aqliy,ruxiy va jismoniy kamchiliklarning klinik shakllari,tekshirish usullari, og‘irlik darajalari va ular bilan olib boriladigan tizmiy davolash chora-tadbirlari haqida bilimga ega bo‘ladilar.Shu bilan birga bola nuqsonlarining klinik turlariga mos bo‘lgan komleks yondoshuv ya’ni tibbiy-pedagogik-psixologik yordamning tashkillashtirish,abilitatsiya va reabilitatsiya faoliyati haqida tasavvur va bilimga ega bo‘lishi lozim;
TN2
Fanning vazifasi - bolalar rivojlanishidagi nuqsonlarning klinik asoslari fani bir nechta modularni qamrab olgan ularga: nevrapatologiya, tiflopatologiya, surdopatologiya, logopatologiya, psixopatologiya va aqli zaiflik klinikasidir. Fan maxsus fanlar bilan birgalikda faoliyat olib borib,imkoniyati cheklangan bolalarda tibbiy-korreksion ishlarni olib borilishida va samarali natija berish imkoniyat yaratadi.
|
| |
Bir va ko’p kanalli rostlagichlar

|
Bir va ko’p kanalli rostlagichlar
|
bet | 34/71 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 5,68 Mb. | | #260470 |
Bog'liq 0 2023 TJA Ma\'ruzalar matniBir va ko’p kanalli rostlagichlar.
Nazorat savollari.
8-mavzu. Rostlash qonunlari.
Reja.
Chiziqli va nochiziq rostlash qonunlari.
Proporsional (P), proporsional-integral (PI) va proporsional-differensial (PD) rostlash qonunlari va rostlagichlar.
Proporsional-integral-differensial (PID) rostlash qonunlari va rostlagichlar.
Rostlagichning harakati doimo rostlanayotgan parametr chetlashishiga teskari tarafga yo‘naltirilgan.
Proporsional rostlash qonuni, P –qonun.
Rostlash qonunining tenglamasi ko‘rinishga ega. Bu qonun bo‘yicha ishlovchi rostlagich P-rostlagich deyiladi. Bu rostlagichning uzatish funksiyasi .
P-rostlagichli ARSning dinamik xarakteristikasi 31-rasmda keltirilgan
Yч
31-rasm. P-rostlagichli ARSning o‘tish xarakteristikalari
P-rostlagichning sozlash parametiri - notekislik koeffitsienti.
P-rostlagichlarning asosiy avzalligi ularning tezkorligidir. Asosiy kamchiligi esa statik xatolikning mavjudligi, rostlash ya’ni aniqligi kam.
Integral rostlash qonuni, I – qonun.
Rostlash qonuni ko‘rinishga ega. Tenglamani integrallasak
Ko‘rinishga keladi. -uzatish koeffitsienti kirish signali xkir berilgandan so‘ng chiqishdagi signal o‘sishini tavsiflaydi.
I-rostlagichning uzatish funksiyasi
I-rostlagichning afzalligi rostlashda statik xatolikning yo‘qligidir.
Proporsional – integral rostlash qonuni, PI – qonun.
Bu rostlagich P va I-rostlagichlarning afzalliklarini o‘zida mujassamlashtirgan.
Tenglamasi . Tenglamani integrallasak
PI-rostlagichning uzatish funksiyasi
PI -rostlagichning sozlash parametrlari va . .
|
| |
V- juft uch tarmoqli nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari

|
V- juft uch tarmoqli nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari
|
bet | 27/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.V- juft uch tarmoqli nerv tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari.
Aralash nerv turiga kiradi ya’ni harakatlantiruvchi va sezuvchi faoliyatini bajarib turadi. Bu nerv yuzining teri yuzasidagi old bo’limi, boshning tukli old tomoni, og’iz va burun shilliq qobiqlarini, til ko’z soqqasi, miya suyuqligi sezuvchanligini amalga oshirib turadi. Asabning harakat tolalari chaynash mushaklarini harakatlantiradi. Uch boshli asabning sezgi tolalari orqa miya asablariga o’xshab chakka suyak piramidasining old yuzasida joylashgan va o’ta sezgir gangliyadan boshlanadi (Gassari tugunchasi).
B u tugunchani periferik o’simtalari yuz atrofi, boshning tukli qismi retseptorigacha cho’ziladi, markaziy o’simtalari esa uch tarmoqli nervning sezgir yadrosiga boradi. Bunday yadrolar ikkita. Birinchi yadro yuqorigi sezgir yadro (ko’prikda joylashgan) taktil va bo’g’im mushak sezgirlik tolalarini qabul qiladi. Ikkinchisi og’riq va issiq-sovuq sezuvchanlik tolalarini qabul qiladi. Yadroning o’zi ham ko’prikkacha joylashgan bo’lib, orqa miya bo’yin segmentlarigacha cho’zilgan. Har bir segment yuz sohaning ma’lum qismlarida sezuvchanlik funksiyasini bajaribturadi.
V-juftlik funksiyasini tekshirishda yuz va boshning tukli qismi sezgirligini palpasiya (qo’l yuritib), ta’m maza sezgirligini esa tilning old tomonidan bajariladi. Chaynash mushaklari parezida pastki jag’ning og’iz ochilishi va yopilishida surilish siljishi, shikastlangan tomondagi mushaklarni kuchsiz taranglashishi kuzatiladi. Bunday patologiyaning sababchilari shishlar va yallig’lanish jarayonlaridir.
VII - juft yuz nervi tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari.
Bu asosan harakat nervidir. U mimika mushaklari va quloq suprasi mushaklari hamda til uchidagi ta’m sezish nuqtalarini harakatlantirib turadi. Nerv yadrolari (yuqorigi va pastki) Varolev ko’prikchasining pastki bo’lmalarida joylashgan. Nerv tolalari ko’prikcha miya atrofidagi miyadan boshlanadi va old eshitish nervi VIII-juftlik) birga chakka suyagining ichki eshitish tuynugiga kiradi, undan yuz nervi kanaliga o’tadi. So’ngra yuz nervlari bosh suyakdan chiqib, panjalar kabi bo’lingan holda hamma yuz mushaklarni harakatlantiradi. Bu nervlarni bemorni o’tirgan holida, yotgan va tik turganida tekshirish mumkin
|
| |
Tekshirish usullari - Pedagogika instituti

|
Pedagogika instituti
|
bet | 28/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Tekshirish usullari
|
Shikastlanganlik-ning asosiy alomatlari
|
Yuqori mimik mushaklar funksiyasini tekshirishda bemorga quyidagilar taklif qilinadi:
|
Shikastlangan tomonda peshona ajinlarini bir tekisdaligi aniqlanadi va peshonani tirishtira olmaslik, ko’zni yopa olmaslik hollari namoyon bo’lishi mumkin.
|
Qoshlarni yuqoriga ko’tarish. Bunda peshonadagi ajinlar bir xil bo’lishi kerak.
|
Qovoqlarni solish. Normal holda qoshlar o’rta chiziqda bo’ladi.
|
Ko’zni yopib, qovoqlarni solish. Normal holda ikkalasi baravar qisiladi.
|
Pastki mimik mushaklarni tekshirish uchun bemordan quyidagilarni iltimos qilinadi:
|
Tishlarni irjaytirganda og’iz sog’lom tomonga siljiydi, tilni chiqarganda, til sog’lom tomonga qiyshayadi.
|
Tishlarini irjaytirish. Normal holda og’iz burchaklari simmetrik bo’ladi.
|
Iljayish yoki lunjini shishirish. Bunda harakatlar bir xil bo’lishi kerak.
|
Yonib turgan gugurt yoki shamni puflab o’chirish. Bunda lablaroldinga cho’zilishi kerak.
|
Periferik neyron yadrosi yoki yuz nervlari ustuni shikastlanganida mimik mushaklar paralichi yoki parezi rivojlanadi. Bu asabning bir tomonlama shikastlanishida quyidagi alomatlar ko’rinadi:
Peshona ajinlari bir tekis bo’lib qolgani ko’z yirtig’i kengaygan, og’iz burchagi pasaygan bo’ladi;
Peshonani tirishtira olmaslik, ko’zlarni yuma olmaslik, (quyon ko’z logoftalm) bo’lishi mumkin;
Tishlarni irjaytirmoqchi bo’lganda, og’iz burchagi sog’lom tomonga burilib ketadi;
L unjini shishirganda shikastlangan tomoni ko’proq shishibketadi (sharpufakka o’xshab).
Shikastlangan mushaklarda keyinchalik atrofiya holati (qurishib qolishi) yoki mushak reaksiyasi butunlay buzilib ketgan bo’lishi mumkin. Agar nervlar sovuq qotsa, bosh suyak asosi sinsa, Varolev ko’prikchasi atrofida qon aylanish buzilsa VII-juftlikning shikastlanishi kuzatiladi.
Nervlarning bir tomonlama markaziy shikastlanishida ikki tomonlama po’stloq yadro aloqadorligi tufayli yuz mushaklarining yuzning pastki yarmi ozor chekadi (ya’ni og’iz burchaklari pasayib qolganligi, tirjayganda og’iz sog’lom tomonga tortilib qolganligi bunga misol). Chunki falaj markaziy ko’rinishga ega bo’lganligi sababli atrofiya, fibrial titrashlar (pirillash “uchish”) bo’lmaydi. VII-juftlik shikastlanishlari ko’proq ensefalit, miya yarim sharlaridagi oqish modda va ichki kapsulalarida qon aylanishi buzilgan bemorlarda uchraydi.
|
| |
VIII-juft eshituv nervi tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari

|
VIII-juft eshituv nervi tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari
|
bet | 29/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.VIII-juft eshituv nervi tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari.
Bu faqat sezuvchi nervdir va u ikkita mustaqil sezgir nervlardan iborat- chig’anoq (Koxlear) va vestibulyar nervdir. Koxlear nerv qismi spiral shaklidagi sezgir tuguncha shaklida quloq ichida joylashgan bo’ladi. Birinchi neyronning periferik o’simtasi kortiev organidan boshlanadi va eshitish asabining qabul qiluvchi asosiy qismi bo’lib xizmat qiladi. Spiral tuguncha hujayralarining markaziy o’simtasi chig’anoq hosil qiladi. Chig’anoqning bir qismi ichki eshitish tirqishini chakka tomonidan chiqib miya ichiga kiradi. Bu tolalar ko’prikchadagi eshitish nervlari yadrosida tugaydi. Bu yerda neyronlar bir necha bor uzilgan bo’lib, tolalar qisman bir-biri bilan o’ralashib ketadi va teskari tomonga o’tadi, bir qismi esa o’ng tomonidan o’tib birlamchi eshitish markazida to’xtaydi. Keyin uning yo’li chakka qismiga ko’ndalang gassli burmasi tomon o’tadi, eshitish po’stloq analizatorining oxiri xuddi shu yerda joylashgan bo’ladi.
Ichki eshitish tirqishida vestibulyar apparatning sezguvchi nervlari joylashgan. Tugun hujayralarining periferik o’simtasi ichki quloqning yarim yadrosimon kanalidagi retseptorlar hujayralarga yetib boradi. Vestibulyar nerv yadrosi ko’rish do’ngligi va bosh miya po’stlog’i bilan miyacha orqali uzviy bog’langan bo’ladi; bular orqa miya bilan ham bog’langan bo’ladi. Vestibulyar apparat gavda muvozanatini saqlab turuvchi muhim organdir.
Eshitish nervi funksiyasini tekshirishda eshitish o’tkirligi audiometriya yordamida amalga oshiriladi. Bu haqidagi qolgan ma’lumotlar eshitish va nutq organlari anatomiyasi, fiziologiyasiva patologiyasi bo’limida to’la yoritilgan.
IX- juft til-halqum nervi tuzilishi, vazifasi, zararlanishi va tekshirish usullari.
Bu aralash nerv bo’lib, harakat, sezuvchi va vegetativ (parasimparik) tolalardan iborat. Nerv to’rt yadrodan: harakatlanish, sezish (aralash asab bilan birga), ta’m maza sezish, vegetativ sekretor yadrolardan tashkil topgan. Bu yadrolar uzunchoq miyada joylashgan. Sezish yadrolari og’iz bo’shlig’idagi ta’m-maza markaziga yetkazadi. Til halqum nervlari tomoq, tilcha, tanglay mushaklarini harakatlantirib, yutinishga va artikulyatsiyaga yordamlashadi. Sekretor vegetativ tolalar quloq yonidagi bezlarni harakatlantiradi. Bemorni tekshirganda uning nutqiga va yutinishi yomonlashganligi haqidagi shikoyatiga e’tibor berish kerak.
|
| |
Test natijalari - Pedagogika instituti

|
Pedagogika instituti
|
bet | 38/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Test natijalari
Olingan ma’lumotlarga qaraganda Ivan gidrocefaliyaning bir qator kechki belgilarini boshdan kechirgan. Ivanning verbal hotirasi kuchli bo’lishiga qaramasdan axborotning ko’payishi eshitish xotirasining yomonlashuviga olib kelagn. Uning gidrocefaliya bilan oldindan og’riganligi axborot rivojlanish tezligining zaifligini ko’rsatdi.
Ivan topshiriqlarni bajarishga juda ko’p vaqt sarflardi. Unda topshiriqlarni bajarishga kuchli sotsial hohish bo’lishiga qaramay, o’qishida va ijtimoiy signallarni qabul qilishda qiyinchiliklar bo’ldi7.
Gidrosefal – gidrosefaliya kasalligi bilan kasallangan odam.
Gidosefaliyaning asosiy alomatlaridan biri bu – bosh o’lchamlarining kattalashib ketishidir. Bundan tashqari yangi tug’ilgan chaqaloqlarda gidrosefaliyaning bir nechta alomatlari uchraydi. Bularga: liqqildoqning bo’rtib chiqishi, boshni tutib tura olmaslik, ko’z soqqalarining pastga qarab tortilishi misol bo’ladi. Ayrim hollarda g’ilaylik, ko’rish va eshitishning yomonlashuvi, ko’ngil aynishi kuzatiladi.
Bu kasallikni oldini olish uchun ayollarni onalikka tayyorlash vaqtida yuqumli kasalliklarga chalinish ehtiyot bo’lishlarini va bola tug’ilgandan so’ng turli xil neyroinfeksion kasalliklarga chalinmasligini oldini olish choralari haqida tushuntirish olib borish zarur.
Ensefalopatiya (yunon. “eukefalos” – bosh miya, “patos” – kasallik yoki azoblanish) – bosh miyaning yallig’lanishlarsiz yuzaga keladigan kasalliklarining umumiy nomi (ensefalitdan tashqari) hisoblanadi. Ensefalopatiya tug’ma va orttirilgan bo’lishi mumkin. Ensefalopatiyada bosh miya to’qimalarining distrofik o’zgarishi yuz beradi.
Ensefalopatiyaning asosiy kelib chiqish sabablari:
Bosh miya shikastlari (shikastlardan keyingi ensefalopatiya);
Homiladorlik patologiyasi;
Aterosleroz, gipertonik kasallik, disirkulyatsiya;
Alkogol, og’ir metallar, dori va zaxarlar orqali intoksikatsiyalar (toksik ensefalopatiya);
Narkomaniya;
Ishemiya (miyaning surunkali kislorodga tanqisligi);
Diabet.
Ensefalopatiyaning ko’p uchraydigan alomatlariga quyidagilar kiradi:
Xotira va hushning yo’qolishi;
Bosh og’rig’i;
Bosh aylanishi;
Depressiyalar.
Ensefalopatiyaning shunday alomatlari bilan og’rigan bemorlar asosan holsizlik, jizzakilik, parishonxotirlik, uyqusizlikdan aziyat chekadilar.
Ensefalopatiyaning turlari:
Gaye – Vernike sindromi;
Xasimoto ensefalopatiyasi;
Po’stloq osti aterosklerotik ensefalpatiyasi;
Rey sindromi;
Toksik ensefalopatiya;
Kreytfeldt – Yakob kasalligi.
Ensefalopatiyani davolash muddati kasallik turiga qarab belgilanadi. Davolash ambulator yoki statsionar sharoitida olib boriladi. Ensefalopatiyani davolash usullari quidagilar:
Dori – darmonlar bilan davolash (gormonlar);
Blokadalar – preparatlarning kanallar bo’shlig’iga in’yeksiya qilinishi;
Osteopatiya;
Fiziolofik muolajalar;
Davolovchi gimnastika;
Igna bilan davolash – refleksoterapiya;
Jarroxlik muolajasi.
|
| |
Biogaz qurilmasini ishlatish jarayoni

|
Biogaz qurilmasini ishlatish jarayoni
|
bet | 53/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Biogaz qurilmasini ishlatish jarayoni. Biogaz qurilmasini ishlatish davomida yuklanadigan xomashyo miqdoriga e’tibor qaratish kerak. Xomashyoning qancha solinishi, uning turiga, yangiligi va bijg‘ish haroratiga bog‘liq. Issiqlik sharoitida ishlaydigan qurilmalarning bir kunlik miqdori umumiy xomashyo hajmiga nisbatan 20% gacha bo‘lishi mumkin.
Qizdirilmaydigan sharoitda ishlaydigan bo‘lsa, eng kam ulish (1 – 10)%, bunda biogaz kam ajraladi.
Agar xomashyo yuklash miqdori oshib ketsa, biogaz tarkibida metan kamayib,
uglerod gazi miqdori oshib ketadi. Shuning uchun issiqliksiz sharoitda ishlaydigan qurilma uchun yuklash (6 – 10)% bo‘lgani maqsadga muvofiq bo‘ldi.
Bijg‘ish jarayoni murakkab biokimyoviy o‘zgarishlar bilan kechib, biogaz qurilmasi faoliyati muvaffaqiyatli amalga oshishi uchun kerakli sharoitlar yaratishi va ular mukammal bo‘lishi lozim. Har xil bakteriyalarning yashashi uchun ma’lum bir
harorat kerak bo‘ladi.
Biogaz chiqindilaridan bioo‘git olish qurilmalarining bir necha xil ko‘rinishlari yaratilgan. Ushbu qurilmalardan birining tuzilishi va ishlash jarayoni bilan tanishib
chiqsak. Mazkur qurilmalarning ishlashi va samaradorligi ko‘plab omillarga, masalan,
haroratga, zichlik, zarur bakteriyalar miqdori, biokimyoviy muvozanat, uglerod-azot munosabati va boshqa omillarga bog‘liq. Ishlatib bo‘lingan massa o‘zida yuqori miqdordagi azot va fosforni saqlab qoladi va undan tayyor o‘git sifatida foydalanish mumkin.
Quyosh energiyasi hisobida ishlovchi distillangan suv va bioo‘g‘it oluvchi kombinasiyalashgan qurilma varianti yaratilgan. Bioo‘g‘it oluvchi qurilmaning umumiy ko‘rinishi 1.36-chizmada ko‘rsatilgan. Quyosh nurlari betondan yasalgan qurilma ichiga tushadi aralashmani qizdiradi suv bug‘lanib shishaning ichki sirtida kondensasiyalanib disttillyat bo‘lib, jo‘mrakka tushadi. Qurilma ichida qolgan aralashma qizigandan keyin yig‘ishtirib olinadi.
Muqobil energiya manbasi quyosh energiyasi asosida ishlaydigan betondan
yasalgan qurilmaning elementi 20 m2 foydali yuzaga ega bo‘lib (uzunligi 10 m , eni 2 m va devorining balandligi 0,2 m ), bunday elementlarni ko‘paytirish va yordamchi qismlarni o‘zgartirish orqali unumdorligi kattaroq bo‘lgan qurilmalarni yaratish mumkin.
1.36-chizma. Kombinasiyalashgan qurilmaning umumiy ko‘rinishi. 1–shisha qoplama, 2–distillangan suv chiquvchi quvur, 3–qurilma yon devoir, 4–aralashma (substrat) solinadigan taglik, 5–shishasi ochilib bioo‘g‘it olinadigan maxsus joy
Aralashma uchun tayyorlangan maxsus idish hajmi 10 tonnagacha bo‘lishi mumkin, ma’lum balandlikka o‘rnatilsa qurilmaga aralashmaning oqib kelishi qulay bo‘ladi. Distillyat uchun o‘rnatilgan quvurlar ham ma’lum qiyalik ostida ulansa, suvning yig‘ilishiga qulay imkoniyat tug‘iladi. Quyosh energiyasi asosida ishlaydigan bioo‘g‘it olish qurilmasiga solinadigan (biogaz olingan) aralashma maxsus avtomashinalar yordamida olib kelinadi.
|
| |
Gaz ishlab chiqarish qurilmasini ishga tushirish

|
Gaz ishlab chiqarish qurilmasini ishga tushirish
|
bet | 52/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)Gaz ishlab chiqarish qurilmasini ishga tushirish. Qurulma ishlashga to‘liq
tayyorligiga ishonch hosil qilingach, ishga tushiriladi. Reaktorga solinadigan go‘ng yoki chiqindi yangi, juda eskirib ketmagan bo‘lishi kerak va ichida qattiq bo‘laklar (sement, qum, tosh bo‘laklari, o‘simliklarning qattiq tana qismlari) bo‘lmasligi kerak. Ular biogaz hosil bo‘lishini sekinlashtirish va aralashmani aralashtirishga xalaqit beradi. Agar solinadigan go‘ng yoki hayvon va o‘simlik chiqindilari 5 kundan ortiq saqlangan bo‘lsa, reaktorda kislota miqdori ortib, bijg‘ish jarayoniga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Natijada reaktordagi mikroorganizmlarning maqbul barqarorligi buzilib, jarayonning me’yorda borishi buziladi. Reaktorga solinadigan xomashyo reaktor ichki hajmining 2/3 qismini egallashi kerak, qolgan bo‘shliq biogaz to‘planishi uchun kerak bo‘ladi. Yuklanadigan xomashyo talabga javob bersa, idishga solinadi va suv bilan to‘ldiriladi (bunda namlik 80 – 90% gacha bo‘lishi kerak).
Yirik shoxli qoramollar va cho‘chqalar go‘ngining boshlang‘ich namligi 82%, parrandalarda esa 75% bo‘lishi mumkin. Reaktorga yuklanadigan xomashyo sovuq bo‘lmasligi lozim, uning harorati bijg‘ish jarayoni haroratiga yaqin bo‘lishi kerak.
Biogaz qurilmasining yaxshi ishlashi reaktordagi metan hosil qiluvchi
mikroorganizm shtamplari miqdoriga bog‘liq. Ular yirik shoxli qoramollar go‘ngida ko‘p bo‘ladi. Maqbul bijg‘ish jarayoniga erishish uchun quydagi usullarni qo‘llash mumkin:
- Reaktorni iliq suv bilan to‘ldirish va unga hayvonlar go‘ngi oqavasini qo‘shish;
- Reaktorni yangi g‘o‘ng oqavasi bilan to‘ldirish;
- Reaktorga issiq gaz hamda vaqti – vaqti bilan g‘o‘ng oqavasini yuklash.
Reaktorda mikroorganizmlarning o‘sishi uchun reaktorga asta issiqlik berish kerak. Kerakli haroratga erishguncha sutkada 2 - 3 gradusdan oshirib boriladi. 7 - 8 kundan keyin reaktorda mikroorganizmlarning yashash faolligi kuchayib, biogaz ajrala
boshlaydi va hosil bo‘lgan metan yonishi mumkin, lekin yaxshi yonmaydi, vaqt o‘tishi bilan metan hosil bo‘lishi kuchaydi va biogaz juda yaxshi yona boshlaydi. Reaktorga tovuq go‘ngidan tashqari qoramollarning go‘ngi, cho‘chqa va boshqa qushlarning go‘ngini ham solish mumkin.
|
| |