III-BOB SOG‘LOM TURMUSH TARZIDA O‘ZINI O‘ZI JISMONAN

III-BOB SOG‘LOM TURMUSH TARZIDA O‘ZINI O‘ZI JISMONAN
TARBIYALASH O‘ZINI O‘ZI TAKOMILLASHTIRISH
3.1 Jismoniy tarbiya va salomatlik
Jismoniy tarbiya - jamiyatdagi umumiy madaniyatning bir qismidir. Shuningdek, u
insonning
jismoniy
qobiliyatini
rivojlantirish,
salomatligini
mustahkamlashga
yo‘naltirilgan ijtimoiy faoliyat sohalaridan biridir. Jamiyatda jismoniy madaniyatning
ahvoli haqida quyidagi ko‘rsatkichlar orqali so‘z yuritish mumkin: insonlar salomatligi va
jismoniy madaniyati saviyasi; ta’lim va tarbiya, sohasida ishlab chiqarish va turmushda
jismoniy tarbiyadan foydalanish darajasi; bo‘sh vaqtdan foydalanish; jismoniy tarbiya
tizimining xarakteri, ommaviy sportning rivojlanish, sportdagi yuksak yutuqlar.
Jismoniy tarbiyaning asosiy elementlari: jismoniy mashqlar, mashqlar majmualari va
ular bo‘yicha musobaqalar, tanani chiniqtirish, mehnat va turmush gigienasi, sport turizmi.
Jismoniy tarbiya jamiyatdagi umumiy madaniyatning bir qismi hisoblanar ekan,
umummadaniy va ijtimoiy vazifalar (ta’lim - tarbiyaviy, me’yoriy, o‘zgartiruvchi,
o‘rgatuvchi).
Jismoniy tarbiya o‘zining umummadaniy va ijtimoiy vazifalarini o‘zining maxsus
vositalari yordamida bajaradi. Bu vazifalarni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
1.Organizmni insonning yoshi, jinsi, sog‘liqining ahvoli, jismoniy rivojlanishidan
qat’iy nazar rivojlantirish va mustahkamlash.
2. Yoshlarni mehnatga va Vatan himoyasiga jismonan tayyorlash.
3. Yoshlarning faol dam olish va bo‘sh vaqtdan unumli foydalanish ehtiyojini
qondirish.
4. Yoshlarning irodasini, jismoniy qobiliyatlarini va harakat imkoniyatlarini
chiniqtirish.
37
Ma’lumki, jismoniy tarbiya va sport har tomonlama komil insonni tarbiyalashda
muhim vosita hisoblanadi. Jismoniy mashqlar bilan muntazam shug‘ullanish ish
qobiliyatini o‘stiradi, sog‘lom turmush tarziga ehtiyojni tarbiyalaydi, bu esa uzoq yillar
mustahkam salomatlik va ijodiy faollik garovidir.
Shuning uchun o‘quvchi va talaba yoshlarni jismoniy tarbiya qilish bo‘yicha o‘quv
jarayonlarni takomillashtirish Respublikaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishida muhim
davlat ahamiyatiga ega, chunki yoshlar salomatligi omili xalq xo‘jaligi uchun ishchi
resurslar rezervini tayyorlashning asosi hisoblanadi. Shu munosabat bilan oliy o‘quv
yurtlari dargohidan chiqayotgan mustaqil O‘zbekiston Respublikasi xalq xo‘jaligining
bo‘lajak mutaxassislari jismoniy tarbiya va sportni mehnat faoliyatida, turmushda, harbiy
burchni bajarishda joriy etishga tayyor bo‘lishlari va sportning ishlab chiqarishning
iqtisodiy ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir etishini chuqur tushunishlari kerak.
Hozirgi vaqtda o‘quvchi va talaba yoshlar salomatligida jiddiy kamchiliklar
mavjudligi aniqlangan. Bunga yoshlarning kam harakatliligi sabab bo‘lmoqda. Kam
harakatlilik semizlik, diabet, nevroz, yassi tovonlik, qomatning buzilishi kabi
kasalliklarning rivojlanishiga olib keladi. “Jismoniy rivojlanish” tushunchasining
mazmunini organizmning mexanik-tuzilish xususiyatlari nuqtaiy nazaridan izohlash yetarli
bo’lmaydi, jismoniy tarbiya nazariyasida uning harakat apparati va umuman organizm
rivojlanishinig haqiqiy tavsifi bilan bog’lanish lozim. Hozirgi vaqtda shunday fikrlar
ustunvorligi, ularga ko’ra alohida bir belgi emas, balki tana uzunligining turlicha
varizantlarida uchraydigan nisbati insonning jismoniy rivojlanishini tavsiflaydi. Tana
o‘lchamlarining kattalashishi har doim jisoniy rivojlanishning yaxshilanishiga muvofiq
keladi; buni “jismoniy anglash indekslari” parallel ravishda ortganidagina ta’kidlash
mumkin. Bolalar va o‘smirlar jismoniy rivojlanishini o’rgangan mamlakatimizdagi va chet
ellik mualliflarning ko‘p sonli tadqiqotlarida ko’rsatilishicha, jismoniy rivojlanishning
yo’nalishi va darajasi biologik omillardan (irsiyat va h.k) tashqari ijtimoiy va ekologiya
38
shart-sharoitlariga (jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasi, maishiy va
gigiyenik ko’nikmalar jismoniy tarbiyani tashkil etish, tabiiiy sharoit, turmush tarzi va
boshqalar). Inson salomatligi ko’rsatkichlaridan biri bo’lgan jismoniy rivojlanishga
munosabat uning ilmiy va amaliyot ahamiyatini oshiradi hamda rivojlanish darajasi va
uyg’unligiga bog’liqligini o‘rganish vazifasini birinchi darajali masalar qatoriga qo’yadi.
Chunki jismoniy rivojlanishning bir xil ko’rsatkichlari namoyon bo’lish darajasiga qarab
ijobiy, salomatlikning umumiy bahosi uchun qulay yoki uning yomonlashuvining xavfli
omiliga aylanib, u yoki bu kasallikning yuzaga kelishiga sharoit yaratishi mumkin.
Jismoniy rivojlanishning mohiyatini bunday tushuntirish insonning kelajagi uchun foydali,
uning o‘z-o‘zini jismoniy takomillashtirish bo’yicha faoliyatlarini kuchaytiradi. Jismoniy
rivojlanish darajasi va munosibligi har qanday yoshda organizm bilan muhit orasidagi
o’zaro munosabatning dialektikasini ochib beradi, organizmdagi metabolik jarayonlarini,
endokrin tizimi muvozanatini, jismoniy tarbiyaning adekvatligini tavsiflaydi.
Insonning jismoniy rivojlanishi organizmning funksional holati- salomatlikning
boshqa tarkibiy qismi bilan chambarchas bog’liq; bular alohida rivojlanish jarayonida
o’zaro aloqaga kirishib, bir-birini taqozo etadigan holatlardir. Morfolik holda funksional
ko’rsatkichlarning birligini, unnig ahamiyatini biologiyaning asosiy tamoyillaridan biri-
tuzilish va vazifa birligi nuqtaiy nazaridan tekshirish lozim. Funksionalko’rsatkichlariga
tana tuzilishidagi tarkibiy qismlarida hayot faoliyatining namoyon bo’lishi sifatida
qaraladi. Tuzilmalar va uning bajaradigan vazifalari bir-biridan ayri holda mavjud
bo‘lmaydi, balki dialektik birlikda yashaydi.
Biroq tuzilmalar hamda vazifalarning tashqi ta’sirlarga beriluvhanligi turlicha:
bulardan birinchisi ancha barqaror. Funksiya u yoki bu biologik tuzilmada hayotning
namoyon bo’lishi (moddalar almashinuvi), har qanday funksiya va uning o’zgarishlarini
har doim tegishli tuzilma o’zgarishlari taqozo etadi, ular tegishli tuzilma o’rganishlari bilan
uzviy bog’liq. Ontogenez jarayonida jismoniy tarbiyalash, uning bosqichlariga xos
39
xususiyatlarni e’tiborga olish mazkur biologik imkoniyatlar va qonuniyatlarni amalga
oshirish, insonning hayot faoliyati jarayonida morfofunksional rivojlanishning maqbul
darajasini saqlab qolish uchun sharoit yaratadi. Bunda jismoniy rivojlanish
ko’rsatkichlarini o‘lchash organizmdagi evolyutsiya yoki involyutsiya jarayonlarining
nazorati bo’lib xizmat qilishi mumkin; u sog’lom turmush tarzi, jismoniy tarbiya
omillaridan salomatlikni saqlash, rivojlantirish hamda tahrir qilishda maqsdli foydalanish
imkonini beradi
.
Jismoniy tarbiya bo‘yicha mutaxassislar harakat faolligini salomatlikni saqlash va
mustahkamlashda muhim omil hisoblaydilar. Jismoniy tarbiya bo‘yicha majmuaviy dastur
o‘sib kelayotgan avlodni har tomonlama rivojlanishiga, salomatlikni mustahkamlashga,
chiniqtirishga, o‘quvchilarning ish qobiliyatining o‘sishiga, kundalik harakat rejimini
tashkil etishga yo‘naltirish lozim.
Ayni paytda shuni ham aytib o‘tish kerakki, pedagogika sog‘lomlashtiruvchi
jismoniy tarbiyaning shakllari, vositalari, usullari va metodik ko‘rsatmalarni ishlab
chiqishga etarlicha e’tibor bermagan. Shu paytga qadar jismoniy tarbiyada o‘quvchi va
talabalar, asosan, chidamlilik, chaqqonlik, kuch, tezlik, chayirlik va boshqa sifatlarni
rivojlantirish g‘oyasi asosiy o‘rin egallagan.
Yosh sportchilarni, shuningdek, yuqori malakali sportchilarni tayyorlash
masalalarini hal qiluvchi sport mashg‘ulotlari metodologiyaning bazisi hisoblanadi.
Bundan tashqari, insonning salomatlikni asrash va mustahkamlashga, jismoniy
mashg‘ulotlardan oladigan qoniqishga bo‘lgan ehtiyojini, uning qiziqishlarini ham
e’tiborga olish kerak.
Yoshlarni jismonan tarbiya qilishda individual yondashuv sog‘lomlashtiruvchi
jismoniy tarbiya pedagogik tizimining asosiy yo‘nalishiga aylanishi kerak.
40
Shu munosabat bilan inson barkamolligini majmuaviy baholash yordamida
individual imkoniyatlarni diagnostika qilish jismoniy etuklikka erishishning asosi bo‘lishi
kerak.
Yoshlarni, xususan, bog‘cha yoshidagi bolalarda jismoniy tarbiya va sport
tushunchasini paydo qilish va ularni qiziqtirish maqsadida “Bolalikdan sportga”, “Tonggi
gimnastika”, umumta’lim maktablarida “Biz bilan bajar, bizdek bajar, bizdan yaxshiroq
bajar!”, “Quvnoq startlar” sinflararo, “Katta yoshdagilar uchun aerobika”, “Boshlang‘ich
yoga mashg‘ulotlari”, “Ortiqcha vazndan voz kech!” kabi sport mashg‘ulotlarini hamda
oilalar o‘rtasida o‘tkaziladigan “Otam, onam va men — sportchilar oilasi!” televizion
sport musobaqalarini telekanallarda namoyish etish; Ayni paytda, jismoniy rivojlanish,
gavda tuzilishi, jismoniy va funksional tayyorlik - bularning barchasi muntazam jismoniy
tarbiya mashg‘ulotlarining natijasidir. Bunda inson o‘z salomatligining mustahkamlanishi
jihatidan qoniqish hosil qiladi. Bu esa o‘z navbatida uning jismoniy va aqliy faolligini
oshiradi, natijada o‘quv va mehnat faoliyatining unumdorligi oshadi.
Organizmning fiziologik zahiralari mutlaqo aniq anatomik-fiziologik, funksional
imkoniyatlariga ega. Kompensatsiya- moslashuv jarayonlarini moddiy ta’minlashning
hammabop tamoyili shakllangan bo’lib, bunday ta’minlashning yo’li har doim va har
yerda hujayralarning ichki tuzilishini giperplaziyasi sanaladi.
Sog‘lom kishi katta hajmli jismoniy ish bajarish bilan bog’liq hayot faoliyati
jarayonida tabiiy zahira hisobiga funksiyalarnnig yanada yaxshilanishi yuz beradi. Bu
zahira organizmning genometining tarkibiy qismi bo’ladi hamda inson organizmining
ichki va tashqi muhit omillariga moslashuvi tushunchasi mazmunini tashkil etadigan
ko’pdan-ko‘p jarayonlariga erishiladi va tadqiqotchi insonning moslashish materialini –
uning umumiy moslashish zahirasini hamda yuklamaga moslashish zahirasini to‘g‘ridan-
to‘g‘ri o‘lchash imkoniga ega.
41
Jismoniy yuklamalarda kuzatilgan a’zolar giperfunksiyasi, shu a’zolar hujayralarida
nuklein kislotalar va oqsillarning sintezi aktivlashadi. Muntazam mashqlar sharoitida,
hujayra ginetik apparatining funksional holati oshishi-organizmning fiziologikfunksiyalari
plastik mutanosiblikni amalga oshirish ro’y beradi. Muskul faoliyatiga shunchalik chuqur
ta’sir etishi mumkin-ki, bunda genetik apparat va oqsil biosintezi faoliyatini o’zgartirishi
mumkin. Bunday xulosalarga asos bo’lib, tibbiy genetika sohasidagi tekshiruvlarning
natijalarixizmat qiladi, ularda genetik “yuk” muammolari bilan birga genetik dasturning
yanada muhim tomoni-odam sog’lig’ini yuqori darajasini ta’minlovchi normal allellarnnig
to’liq ta’siri aniqlanadi.
Hozirgi zamonda bolalar va o‘smirlar rivojlanishining muhim
xususiyatlaridan biri, organizmning tashqi omillariga nisbatan yuqori ta’sirchanligi va
moslanuvchanligi bo’lib, bular natijasida qulay tashqi shart-sharoitda hamda har
tomonlama oqilona majmuali ta’lim tarbiya olib borilganda, umumiy jismoniy rivojlanish
va salomatlikning yaxshilanishi, ruxiy (psixik) takomillashuvi yuz beradi. Shunday qilib,
salomatlikka valeologiya nuqtai nazaridan qarash kerak. Chunki valeologiya insonning
jismoniy barkamolligi, harakatsizlik va zararli odatlar natijasida kelib chiqishi mumkin
bo‘lgan turli kasalliklarning oldini olishga sabab bo‘luvchi jismoniy tarbiya shakllari, usul
va vositalari haqidagi fandir.
|