TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi roli

|
TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi roli
|
bet | 2/8 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 51,55 Kb. | | #142593 |
Bog'liq Transmilliy korporatsiyalarni jahon iqtisodiyotini globallashuvi1.TMKlarning xalqaro iqtisodiy munosabatlardagi roli
Zamonaviy jahon iqtisodiyoti transmilliylashuv jarayonining jadalligi bilan tavsiflanadi. Bu jarayonda TMKlar harakatlantiruvchi kuch hisoblanadi. Ular bosh (bosh, bosh) kompaniya va xorijiy filiallardan tashkil topgan xo'jalik birlashmalari. Bosh kompaniya qo'shilishda ishtirok etayotgan korxonalar faoliyatini ularning kapitalidagi ulushga (ishtirokga) ega bo'lish orqali nazorat qiladi. TNKning xorijiy filiallarida bosh kompaniya 10% dan ortiq aktsiyalarga yoki ularning ekvivalentiga ega.
Sanoati rivojlangan yetakchi mamlakatlar uchun aynan ularning TMKlarining tashqi faoliyati tashqi iqtisodiy aloqalarning mohiyatini belgilaydi. Shunday qilib, 100 ta eng yirik TMK (shu jumladan moliyaviy) mulk qiymatining 40% gacha o'z mamlakatidan tashqarida joylashgan. Agar biz TMKlarning xorijiy (xalqaro) ishlab chiqarish hajmini firma ichidagi savdodan tozalangan eksport hajmi bilan solishtiradigan bo'lsak, u holda 80-yillarning oxirida. AQSh, Yaponiya va Germaniya Federativ Respublikasi uchun bu nisbat mos ravishda: 4,1:1; 2,6: 1; 1,5: 3.90-yillarda o'rtacha TNK umumiy savdosining 45% eksport qilinadi. TMKlar bugʻdoy, makkajoʻxori, yogʻoch, tamaki, jut va temir rudalari boʻyicha jahon savdosining 90%, mis va boksitning 85%, choy va qalayning 80%, tabiiy kauchuk va xom neftning 75%ini qoplaydi.Bu mamlakatlar eksportida mahalliy korxonalardan ularning xorijiy filiallariga yetkazib berilayotgan ta’minot va xizmatlarning o‘rni ham katta. 80-yillarning ikkinchi yarmida. bunday firma ichidagi savdo AQSH eksportining 14-20%, Yaponiyaga 23-29%, Germaniyaga 24-28% ni tashkil etdi.
So'nggi yigirma yil ichida Amerika eksportining qariyb yarmi har yili Amerika va xorijiy TMKlar hissasiga to'g'ri keladi, Buyuk Britaniyada bu ulush 80% ga, Singapurda 90% ga etadi.
XX TAU XXI asr oxirida. TMKlar treyderlar, investorlar, zamonaviy texnologiyalar distribyutorlari bo'lgan va xalqaro mehnat migratsiyasini rag'batlantiradigan tashqi iqtisodiy faoliyatda favqulodda o'sish kuzatildi. TMKlar ishlab chiqarishni baynalmilallashtirishda, turli mamlakatlar korxonalari o‘rtasidagi ishlab chiqarish aloqalarini kengaytirish va chuqurlashtirish jarayonida yetakchi rol o‘ynaydi. TMKlarni kengaytirishning asosiy shakli kapital eksportidir. Uzoq muddatli kapitalning xalqaro migratsiyasi moliyaviy kapitalning o'zaro kirib borishi va o'zaro bog'lanishi jarayonini tezlashtirdi, TMK qudratini kuchaytirdi. Takror ishlab chiqarish jarayonini ta’minlashning eng muhim va zarur vositasi sifatida xorijiy investitsiyalar rolining tobora ortib borishi xalqaro miqyosda ishlab chiqaruvchi kuchlarni ijtimoiylashtirishning ob’ektiv jarayonining tezlashishi natijasidir. Kapital eksportiga asoslangan xalqaro ishlab chiqarish tizimi tufayli TMKlar jahon iqtisodiyotidagi inqiroz kuchaygan sharoitda ham o'zlarini katta daromadlar bilan ta'minlamoqda. 1980-yillarning birinchi yarmida etakchi kapital eksport qiluvchi mamlakatlarning to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar o'sish sur'ati ularning iqtisodiy o'sish sur'atlaridan, shuningdek, jahon savdosi sur'atlaridan sezilarli darajada yuqori bo'lishda davom etdi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, milliy xalqaro korporatsiyalarning shakllanishida davlat muhim rol o‘ynaydi, rivojlangan davlatlar rahbarlari o‘rtasidagi uchrashuv va maslahatlashuvlarda TMKlarni qo‘llab-quvvatlash va rag‘batlantirish masalalari muhim o‘rin tutadi. Bu amaliyot, birinchi navbatda, 1975-yildan buyon davlat va hukumat rahbarlari muntazam ravishda sammitlar o‘tkazib kelayotgan Katta yettilik (AQSh, Yaponiya, Angliya, Fransiya, Germaniya, Italiya va Kanada) davlatlari o‘rtasidagi munosabatlarda keng tarqaldi.
TMK larning samarali faoliyatini aks ettiruvchi asosiy omil tovar va xizmatlarni xalqaro ishlab chiqarishdir. Bu ishlab chiqarishni xalqarolashtirish asosida TNK bosh kompaniyalari va ularning xorijiy sho'ba korxonalari tomonidan mahsulotlarni chiqarishni ifodalaydi. 90-yillarning oxiriga kelib. tovarlar va xizmatlarning xalqaro ishlab chiqarish hajmi jahon yalpi ichki mahsulotining 7% ga yetdi.
Millati bo'yicha deyarli barcha yirik TMKlar VltriadaV "tau" uchta iqtisodiy markazga tegishli: AQSh, Evropa Ittifoqi mamlakatlari va Yaponiya. Keyingi yillarda yangi sanoatlashgan mamlakatlarning transmilliy korporatsiyalari jahon bozorida o‘z faoliyatini faol rivojlantirmoqda. TMKlarning tarmoq tuzilmasi ancha keng. Xalqaro kompaniyalarning 60% ishlab chiqarish (birinchi navbatda ular elektronika, avtomobilsozlik, kimyo va farmatsevtika sanoatiga ixtisoslashgan), 37% xizmat koʻrsatish va 3% konchilik va qishloq xoʻjaligida (1-chizmaga qarang) shugʻullanadi.
Xizmat ko'rsatish va texnologik intensiv ishlab chiqarishga investitsiyalar hajmini oshirishning aniq tendentsiyasi kuzatilmoqda. Shu bilan birga, qazib olish sanoati, qishloq xo'jaligi va resurslarni ko'p talab qiluvchi ishlab chiqarishdagi ulush kamaymoqda.Amerikaning VlFortuneV jurnali ma'lumotlariga ko'ra, dunyodagi 500 ta eng yirik TMKlar orasida to'rtta kompleks asosiy rol o'ynaydi: elektronika, neftni qayta ishlash, kimyo va avtomobil. TMK investitsiyalarining mintaqaviy va tarmoq yo'nalishi juda xarakterlidir. Odatda, ular yangi sanoatlashgan va nisbatan rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning ishlab chiqarish tarmoqlariga sarmoya kiritadilar. Bunday holda, oluvchi davlatlar tomonidan investitsiyalar uchun raqobat mavjud. Eng kambag'al mamlakatlar uchun siyosat boshqacha, TMKlar u erda qazib olish sanoatiga sarmoya kiritishni maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar, lekin ular asosan tovar eksportini oshiradi. Bunday holda, TMKlar o'rtasida o'z tovarlarini mahalliy bozorlarga olib chiqish uchun qattiq raqobat rivojlanadi.
|
| |