nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
“Tasdiqlayman” - Baxmal tumani mmt bo’limiga qarashli - umumiy o’rta ta’lim maktabi direktorining buyrug’I. Maktabdagi...

|
Baxmal tumani mmt bo’limiga qarashli - umumiy o’rta ta’lim maktabi direktorining buyrug’I. Maktabdagi o`quvchi-yoshlar bilan ishlashni samarali tashkil etishda madaniyat, san’at, sport, axborot-texnologiyalari, kitob o’qishga qiziqishni
|
bet | 4/8 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 106,75 Kb. | | #238636 |
Bog'liq 5-tashab 7-mak “Tasdiqlayman”
Maktab direktori: A.Zainova
2019-yil 19-mart kuni O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida o’tkazilgan videoselektor yig’ilishidagi «Yoshlarni ma’naviyatini yuksaltirish va ularning bo’sh vaqtini mazmunli tashkil etish to’g’risida»gi ma’ruzasida belgilab berilgan vazifalar ijrosini ta’minlash maqsadida
3-tashabbus - aholi va yoshlar o’rtasida kompyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etish bo’yicha
Baxmal tumani MMT bo’limi 7-umumiy o’rta talim maktabining
CHORA-TADBIRLAR DASTURI
№
|
Chora-tadbirlar
|
Ijro muddati
|
Ijroga mas’ullar
|
III. Uchinchi tashabbus – aholi va yoshlar o’rtasida kompyuter texnologiyalari va internetdan samarali foydalanishni tashkil etish
|
1
|
Maktabda tashkil etilgan “Yosh dasturchi” to’garagi faoliyatini o’rganib chiqish
|
Sentyabr
|
O’TIBDO’
K.Musayeva
|
2
|
Maktab pedagog xodimlarining AKTdan foydalana olish darajasini o’rganish, kerakli tavsiyalar berish, reja asosida o’quv seminarlarini tashkil etish
|
Oktyabr
|
O’TIBDO’
K.Musayeva
Informatika fani o’qituvchisi
M.Egamov
|
3
|
Maktabdagi informatika xonalarining jihozlanishini ko’zdan kechirish va kerakli qo’shimcha vositalar bilan ta’minlash choralarini ko’rish
|
Doimiy
|
Maktab ma’muriyati
|
4
|
Maktab pedagogik jamoasi o’rtasida O’zbekiston Respublikasining “Bolalarni ularning sog’lig’iga zarar yetkazuvchi axborotdan himoya qilish to’g’risida”gi Qonunini o’rganib chiqish va bu bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar rejasini ishlab chiqish
|
Sentyabr
|
MMIBDO’
O.Qurbonboyev
Informatika fani o’qituvchisi M.Egamov
|
5
|
O’quvchilarni informatika faniga yanada qiziqishlarini oshirish maqsadida maktabda “Axborot texnologiyalari burchagi”ni tashkil etish, ertalabki saflanishlarda yanigiliklaridan o’quvchilarni boxabar etib borish
|
Reja asosida
|
Informatika fani o’qituvchilari
|
6
|
Ta’til kunlarida o’quvchilarni jadval asosida Baxmal tumani kasb-hunarsayohatlarini tashkil etish
|
Noyabr ,
Dekabr,
Mart ,
Iyun
|
Informatika fani o’qituvchilari
|
7
|
O’quvchilarning o’z iqtidorlarini yuzaga chiqarish maqsadida “Mening innovasion g’oyam” nomli tanlovlarni tashkil etish
|
Avgust
|
MMIBDO’ Informatika fani o’qituvchilari
|
“Tasdiqlayman”
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Baxmal tumani mmt bo’limiga qarashli - umumiy o’rta ta’lim maktabi direktorining buyrug’I. Maktabdagi o`quvchi-yoshlar bilan ishlashni samarali tashkil etishda madaniyat, san’at, sport, axborot-texnologiyalari, kitob o’qishga qiziqishni
|
II juft, ko’ruv asabi (n. opticus)

|
II juft, ko’ruv asabi (n. opticus)
|
bet | 13/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э. II juft, ko’ruv asabi (n. opticus) to’r pardaning ko’r dog’ sohasida ganglioz hujayralarning aksonlari to’plamidan hosil bo’ladi. Asab tomirli va oqliq pardani teshib o’tib , ko’z kosasidan ko’ruv asabi kanali orqali kalla bo’shlig’iga chiqadi. Miya tubida ikki tomondan kelayotgan asablar bir-biriga yaqinlashib, o’zaro to’liq bo’lmagan kesishma (chiasmaopticum) hosil qilib ko’ruv traktiga o’tib ketadi.
YIII juft, dahliz-chig’anoq asabi (n. vestibulococlearis) sezuvchi asab. U eshituv va muvozanat a’zosidan kelayotgan sezuvchi tolalardan tuzilgan bo’lib, ikki qismdan iborat. Uning dahliz qismi asab hujayralari ichki eshituv yo’li tubidagi dahliz tugunida (ganglion vestibularàe) joylashgan. Ularning periferik o’siqlari ichki quloqning parda labirintida retseptorlar hosil qilib tugaydi. Markaziy o’simtalari esa rombsimon chuqurchada joylashgan vestibulyar o’zaklarga boradi.
Chig’anoq qismi (pars cochlearis) spiral kanalda joylashgan chig’anoq tuguni (ganglioncochleare) hujayralarining o’siqlaridan iborat. Ularning periferik o’siqlari spiral a’zoda tugasa, markaziy o’siqlari rombsimon chuqurchadagi chig’anoq o’zaklarida tugaydi. Asab miya asosidan ko’prikning orqasidan, yuz asabi ildizlaridan tashqariroqdan chiqadi. Keyin dahliz-chig’anoq asabi ichki eshituv yo’liga kiradi.
Harakatlantiruvchi bosh miya asablari
III juft, ko’zni harakatlantiruvchi asab (n. oculomotorius) tarkibida harakatlantiruvchi va vegetativ tolalari bor. Ular o’rta miyaning to’rt tepaligini yuqori tepachalari sohasida, Silviy suv yo’li tubida joylashgan harakatlantiruvchi va vegetativ (Yakubovich) o’zaklaridan boshlanadi. Juft yirik hujayrali somatik o’zak ko’z olmasi muskullarini inasabatsiya qiladi. Juft mayda hujayrali vegetativ (Yakubovich) o’zagi ko’z qorachig’ini toraytiruvchi mushagini inasabatsiya qiladi. Toq mayda hujayrali (Perlia) vegetativ o’zak kiprikli muskulni inasabatsiya qiladi. Ko’zni harakatlantiruvchi asab miya oyoqchalarining medial yuzasidan chiqadi.
U oldinga yo’nalib, ko’z kosasining yuqorigi tirqishi orqali ko’z kosasiga kiradi va ikki shoxga bo’linadi. Ustki shox (r. superior) sof harakatlantiruvchi bo’lib, ustki qovoqni ko’taruvchi mushak (m.levatorpalpebraesuperior) va ko’zning ustki to’g’ri mushagini (m.rectussuperior) inasabatsiya qiladi. Pastki shox (r. inferior) aralash. Uning harakat tolalari ko’zining pastki va medial to’g’ri muskullari (mm.rectusinferioretmedialis), hamda pastki qiyshiq mushakni (m.obliquusinferior) inasabatsiya qiladi. Vegetativ tolalari pastki shox tarkibida chiqib, chiqib kiprikli tugunga boradi.
|
| |
a) 5 baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim

|
a) 5 baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim
|
bet | 144/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.a) 5 baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
Fanning mohiyati va mazmunini tо‘liq yorita olsa;
Fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiylik va mantiqiylik saqlanib, ilmiy xatolik va chalkashliklarga yо‘l qо‘ymasa;
Fan bо‘yicha mavzu materiallarining nazariy yoki amaliy ahamiyati haqida aniq tasavvurga ega bо‘lsa;
Fan doirasida mustaqil erkin fikrlash qobiliyatini namoyon eta olsa;
Berilgan savollarga aniq va lо‘nda javob bera olsa;
Konspektga puxta tayyorlangan bо‘lsa;
Mustaqil topshiriqlarni tо‘liq va aniq bajargan bо‘lsa;
Fanga tegishli qonunlar va boshqa me’yoriy-huquqiy hujjatlarni tо‘liq о‘zlashtirgan bо‘lsa;
Tarixiy jarayonlarni sharxlay bilsa;
b) 4 baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
Fannning moxiyati va mazmunini tushungan, fandagi mavzularni bayon qilishda ilmiy va mantiqiy chalkashliklarga yо‘l qо‘ymasa;
Fanning mazmunini amaliy ahamiyatini tushungan bо‘lsa;
Fan bо‘yicha berilgan vazifa va topshiriqlarni о‘quv dasturi doirasida bajarsa;
Fan bо‘yicha berilgan savollarga tо‘g‘ri javob bera olsa;
Fan bо‘yicha konspektini puxta shakllantirgan bо‘lsa;
Fan bо‘yicha mustaqil topshiriqlarini tо‘liq bajargan bо‘lsa;
Fanga tegishli qonunlar va boshqa meyoriy hujjatlarni о‘zlashtirgan bо‘lsa.
v) 3 baho olish uchun talabaning bilim darajasi quyidagilarga javob berishi lozim:
|
| |
Peshona asabi (n. frontalis)

|
Peshona asabi (n. frontalis)
|
bet | 16/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.2. Peshona asabi (n. frontalis) ko’z kosasining ustki devori ostida yotib ikki shoxga bo’linadi: a) Ko’z kosasining ustki asabi (n. Supra orbitalis) o’z nomidagi o’yma orqali chiqib medial va lateral shoxlarga bo’linadi. Bu asab peshona terisini inasabatsiya qiladi. b) g’altak usti asabi (n. Supra trochlearis) ko’z olmasining ustki qiyshiq mushagi ustidan o’tib, burun ildizi, peshonani pastki qismi, ustki qovoq, ko’zning medial burchagi terisini va kon’yunktivani inasabatsiya qiladi.
3. Burun-kiprikli asab (n.nasociliaris) ko’zning medial to’Іri va ustki qiyshiq muskullari o’rtasidan yo’nalib quyidagi shoxlarga bo’linadi: a) oldingi va orqa g’alvirsimon asablar (nn. Ethmoidales anterior et posterior) g’alvir suyak katakchalari shilliq pardasiga. b) burun shoxlar (rr. nasalis) burun bo’shlig’i oldingi qismi shilliq pardasiga. v) 2-4 ta uzun kiprikli asablar (nn. Ciliares longi) oldinga tomon yo’nalib ko’z olmasining oqliq va tomirli pardasiga boradi. g) g’altak osti asabi (n. Infra trochlearis) ustki qiyshiq muskul ostidan o’tib ko’zni ichki burchagi va burun ildizi terisini inasabatsiya qiladi. d) qo’shuvchi shoxlar (r. communicans) sezuvchi tolalardan iborat bo’lib, kiprikli tugunga boradi.
Kiprikli tugun (ganglion ciliare) parasimpatik asab tizimi tarkibiga kiradi. Undan chiqqan 15-20 ta kalta kiprikli asablar (nn.cilliares breves) ko’z olmasini sezuvchi va vegetativ inasabatsiya qiladi.
Ustki jag’ asabi (n. maxillaris) uch shoxlik tugundan boshlanib, oldinga qarab yo’naladi va yumaloq teshik orqali qanot-tanglay chuqurchasiga chiqadi. Teshikka kirishdan oldin undan o’rta kalla chuqurchasi sohasidagi bosh miyaning qattiq pardasini inasabatsiya qiluvchi (r. Meningeus medius) chiqadi. Qanot-tanglay chuqurchasida ustki jag’ asabidan quyidagi shoxlar chiqadi:
1. Ko’z kosasining pastki asabi (n. infraorbitalis) ko’z kosasining pastki tirqishi orqali ko’z kosasiga kiradi. Ko’z kosasida o’z nomidagi egatda yotadi va shu nomli kanal orqali ustki jag’ning oldingi yuzasiga chiqadi. Bu yerda asab ko’p sonli mayda shoxlarga bo’linib, kichik g’oz panjasini (pesanserinus minor) hosil qiladi. Uning shoxlari pastki qovoq, burunning yon devori terisini, ustki jag’ tishlari, milki, burun bo’shlig’ini oldingi qismi shilliq pardasini inasabatsiya qiladi.
|
| |
V juft, uch shoxli asab (n. trigeminus)

|
V juft, uch shoxli asab (n. trigeminus)
|
bet | 15/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э. V juft, uch shoxli asab (n. trigeminus) aralash asab. Uning harakatlantiruvchi tolalari ko’prikda joylashgan o’zakdan boshlanadi. Sezuvchi tolalari uch shoxli asabning tugunida (ganglion trigeminale) joylashgan sohta unipolyar hujayralarning markaziy o’simtalari bo’lib, ular ko’prik, orqa miya yo’li va o’rta miya yo’li o’zaklarida tugaydi. Bu hujayralarning periferik o’siqlari yuz, peshona, chakka sohasi terisi, burun bo’shlig’i, tilning oldingi 2/3 qismi, tishlar, ko’zning kon’yunktivasi shilliq pardasida tugaydi. Uch shoxlik asab miya asosidan ikki ildiz (sezuvchi va harakatlantiruvchi) hosil qilib ko’prik bilan miyachaning o’rta oyoqchasi orasidan chiqadi. Uning sezuvchi ildizi (radixsensoria) harakatlantiruvchi ildiziga (radix motoria) nisbatan qalin. Uch shoxlik asab oldinga va biroz tashqariga yo’nalib, chakka suyagi piramidasini oldingi yuzasidagi uch shoxlik asab botiqligida joylashgan uch shoxlik asab bo’shlig’i (cavum trigeminale) ichiga kiradi. Uning ichida uch shoxlik asab tugunini (ganglion trigeminale) (Gasser tuguni) hosil qiladi. Bu tugun yarimoysimon shaklda bo’lgani uchun yarimoysimon tugun (ganglion semilunare)deb ham ataladi. Uch shoxlik asabning harakatlantiruvchi ildizi tugunning pastki tomonidan o’tib, asabning III shoxi tarkibiga kiradi. Tugundan uch shoxlik asabning uchta shoxi: 1)ko’z asabi; 2) ustki jag’ asabi; 3) pastki jag’ asabi chiqadi.
Ko’z asabi (n. ophtalmicus)tugundan boshlanib, ko’z kosasining yuqorigi tirqishi orqali ko’z kosasiga kiradi. Ko’z kosasiga kirgunicha undan miya qattiq pardasiga (r. meningeus) chiqib miyacha chodiriga tarqaladi. Ko’z asabi ko’z kosasida peshona, ko’z yoshi va burun- kiprikli asablarga bo’linadi:
1. Ko’z yoshi asabi (n. lacrimalis) ko’z kosasining lateral devori bo’ylab yo’naladi. Uning shoxlari ko’z yoshi bezini, ko’zning lateral burchagi, ustki qovoq terisini va kon’yunktivasini inasabatsiya qiladi. Asab ko’z yoshi beziga kirishdan oldin yonoq asabidan qo’shuvchi tola oladi.
|
| |
Yonoq asabi (n. zygomaticus

|
Yonoq asabi (n. zygomaticus
|
bet | 17/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.2. Yonoq asabi (n. zygomaticus) ustki jaІ asabidan qanot tanglay chuqurchasida boshlanib, ko’z kosasining pastki tirqishi orqali ko’z kosasiga kiradi. Bu yerda ko’z yoshi asabiga qo’shiluvchi parasimpatik tolani beradi. Keyin asab yonoq suyagining yonoq-ko’z kosasi teshigiga kirib, suyak ichida ikki shoxga bo’linadi. Yonoq-chakka shoxi (r. Zygomatico temporalis) o’z nomidagi teshik orqali chiqib chakka sohasi va ko’zning tashqi burchagi terisini inasabatsiya qiladi. Yonoq-yuz shoxi (r. Zygomatico facialis) o’z nomidagi teshik orqali chiqib, yonoq sohasi terisini inasabatsiya qiladi.
3. Tugun shoxlari (rr. ganglionares) tarkibida sezuvchi va parasimpatik tolalar bo’lib, qanot-tanglay tuguni va undan chiquvchi shoxlarga qo’shiladi.
Qanot-tanglay tuguni (ganglion pterygo palatinum) parasimpatik asab tizimi tarkibiga kirib, undan quyidagi shoxlar chiqadi: a) medial va lateral ustki orqa burun shoxlari (rr. Nasales posteriores superiores mediales et laterales) ponasimon-tanglay teshigi orqali kirib, burun bo’shliІi shilliq pardasini va bezlarini inasabatsiya qiladi. Uning medial shoxining yirik tarmoІi bo’lgan burun-tanglay asabi (n. Naso palatinus) keskich kanal orqali qattiq tanglay shilliq pardasiga tarqaladi. b) katta va kichik tanglay asablari (n.palatinus major etminores) shu nomdagi kanal orqali o’tib, yumshoq va qattiq tanglay shilliq pardasiga boradi. v)pastki orqa burun shoxlari (rr. Nasalis posterior es inferiores) burun bo’shliІi pastki qismlari shilliq pardasini inasabatsiya qiladi.
Pastki jag’ asabi (n.mandibularis) tarkibida sezuvchi va harakatlantiruvchi tolalari bor. U kalla bo’shlig’idan oval teshik orqali chiqib harakatlantiruvchi va sezuvchi shoxlarga bo’linadi. Uning harakatlantiruvchi shoxlari quyidagilar:
1. Chaynov asabi (n. massetericus) o’z nomidagi mushakni inasabatsiya qiladi.
2. Chuqur chakka asablari (n.n.temporalis profundi) chakka mushakni inasabatsiya qiladi.
3. Lateral va medial qanotsimon asablar (nn. Pterygoidei lateralis et medialis) lateral va medial qanotsimon mushaklarni inasabatsiya qiladi.
|
| |
Nerv tolasining tuzilishi va vazifalari

|
Nerv tolasining tuzilishi va vazifalari
|
bet | 11/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Nerv tolasining tuzilishi va vazifalari - Nerv tolasi nerv hujayralarining o'siqchasidir. Nerv tolasi nevrofibrillardan tuzilgan o'q silindrdan iborat bo'lib, nerv impulslarini o'tkazishda ishtirok etadi. Nerv sistemasining faoliyati har bir nevronning funksional holatiga bogʻliq.
Nevronlar qo'zg'aluvchan va o'tkazuvchanlik xususiyatiga ega. Nerv hujayrasining dendritlari uning retseptor (qabul qiluvchi) qismi hisoblanadi. Retseptorlar tashqi va ichki taassurotlarni qabul qilib, nerv impulsiga aylantirib beradi. Impulslar o'z navbatida hujayra tomon yo'nalib, uni qoʻzgʻatadi. Qoʻzgʻalish natijasida qayta hosil bo'lgan nerv impulslari shu hujayraning aksonlariga o'tadi. Shunday qilib, hujayraning ichida hosil bo'luvchi impuls doimo dendritdan akson tomon yo'nalib turadi. Bunga dinamik polyarizatsiya qonuni deyiladi. Akson ikkinchi nevron dendriti va hujayra tanasi atrofida juda ko'p tarmogʻichalarga bo'linadi. Sinaps deb ataluvchi murakkab tuzilmalar yordamida impuls birinchi nevronning aksoni orqali ikkinchi nevron dendritiga o'tadi. Nerv impulslarining normal yo'nalib turishi uchun nerv tolalarining butunligi. ya'ni uzilgan bo'lmasligi asosiy shartlardan biri hisoblanadi;
- Sinapslarning tuzilishi - Markaziy va periferik nerv sistemasining neyronlararo tuzilma har xil bo'ladi. Sinaps yordamida impulslarni qabul qilganidan so'ng, bu impulslar dinamik polyarizatsiya qonuniga muvofiq dendritdan aksonga o'tadi. Nihoyat, ular akson orqali ishchi organga yetib keladi.
Aksonlar ishchi organlarda ham sinapslar hosil qilib tugallanadi. Akson biror sabab bilan zararlanishi natijasida hujayrasidan ajralib qolsa, u nobud bo'ladi. Bunga nerv tolasining Valler degeneratsiyasi deyiladi. Bunda aksonning bilan bog'langan (zararlanmagan) qismi nobud bo'lmay, aksincha u o'sa boshlaydi va muyaan bir muddat o'tgandan keyin ishchi organga yetib boradi. Bu hodisa nervlanish regeneratsiyasi deb ataladi.
Nobud bo'lgan nerv hujayrasining o'rniga yangi hujayralarda bo'ladi, chunki nerv hujayralari organizmning boshqa hujayralari kabi boʻlinish yo'li bilan ko'paymaydi.
Nevrogliya - markaziy nerv sistemasida biriktiruvchi to'qima vazifasini bajaradi. Nevrogliya deb atalishining sababi ham shunda (gliya so'zining asl ma'nosi yelim demakdir). Nevrogliya asosan uch toifadagi hujayralardan iborat: Astrotsitlar, Oligodendrotsitlar, Mikrogliya.
Nevrogliyaning funksiyasi. Astrotsit va oligodendrgliotsitlar tayanch, nerv hujayralarini oziq moddalar bilan ta'minlash va barer (to'siq.) funksiyasini bajaradi.
|
| |
Quloq shoxi (r.auricularis)

|
Quloq shoxi (r.auricularis)
|
bet | 22/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.2. Quloq shoxi (r.auricularis) nog’ora-so’rg’ichsimon yoriq orqali kalladan chiqib, tashqi eshituv yo’lining orqa devori va quloq suprasi orqa terisini inasabatsiya qiladi.
Adashgan asabning bo’yin qismidan quyidagi shoxlar chiqadi:
1. Yutqin shoxlari (r. pharyngei) yutqin devorida til-yutqin va simpatik poya tolalari bilan birga yutqin chigalini (plexus pharyngeus) hosil qiladi. Bu shoxlar yutqinni shilliq pardasini, siquvchi mushaklarni va yumshoq tanglay mushaklarini (tanglay chodirini taranglovchi mushakdan tashqari) inasabatsiya qiladi.
2. Yurakning ustki bo’yin shoxlari (rr. Cardiac cervicales superiores) pastga tomon yo’nalib, yurak chigalini hosil qilishda ishtirok etadi.
3. Xiqildoqning ustki asabi (n. Laryngeus superior)pastki tugundan boshlanib, ikki shoxga bo’linidi. Tashqi shox (r. externus)xiqildoqning uzuksimon-qalqonsimon muskulini inasabatsiya qiladi. Ichki shox (r. internus)xiqildoqning shilliq pardasini ovoz yorig’idan yuqori qismini va til ildizi shilliq pardasini bir qismini inasabatsiya qiladi.
4. Orqaga qaytuvchi xiqildoq asabi (n. Laryngeus recurrens) chap tomonda bu asab aorta ravog’i sohasida boshlanib, uni past tomonidan o’tsa, o’ng tomonda o’mrov osti arteriyasini past tomonidan aylanib o’tib yuqoriga ko’tariladi. Undan quyidagi: kekirdak (rr. tracheales), qizilo’ngach (r. r. esophagei) va yurakning pastki bo’yin shoxlari (r.r. cardiaci cervicales inferiores) chiqadi. Uning oxirgi shoxi xiqildoqning pastki asabi (n. Laryngeus inferior) xiqildoqning shilliq pardasini ovoz yorig’idan pastki qismini va xiqildoq muskullarini (uzuksimon-qalqonsimon mushakdan tashqari) barchasini innervasiya qiladi.
Adashgan asabning ko’krak qismidan quyidagi shoxlar chiqadi:
1. Yurakning ko’krak shoxlari (rr. Cardiaci thoracici) yurak chigaliga boradi.
2. Bronx shoxlari (rr. bronchiales) simpatik poya shoxlari bilan qo’shilib bronxlarni o’rab o’pkaga kiruvchi o’pka chigalini (plexus pulmonalis) hosil qiladi.
|
| |
Talabalarning ta’lim natijalarini baholash mezonlari va

|
Talabalarning ta’lim natijalarini baholash mezonlari va
|
bet | 146/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.Talabalarning ta’lim natijalarini baholash mezonlari va ECTSga konvertasiya qilish:
Daraja
|
“5” ballik tizim (baho)
|
O’zlashtirish % da
|
An’anaviyda
|
Baholash mezonlari
|
O’quv boshqarma uchun
|
Professor-o’qituvchi uchun
|
A+
|
4,75 – 5
|
91 – 100
|
A’lo
|
Talaba materialni mustaqil ravishda tez o’zlashtiradi: xatolarga yo’l qo’ymaydi; mashg’ulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga to’liq va aniq javob beradi.
|
A
|
4,46 – 4,74
|
90 – 95
|
Talaba materiallarni mustaqil ravishda o’zlashtiradi: xatolarga yo’l qo’ymaydi; savollarga to’liq va aniq javob beradi.
|
B+
|
4,05 – 4,45
|
81 – 90
|
Yaxshi
|
Talaba materiallarni yaxshi o’zlashtiradi, uni mantiqiy ifoda eta oladi; mashg’ulotlarda faol ishtirok etadi; savollarga to’liq va aniq javob beradi, biroq uncha jiddiy bo’lmagan xatolarga yo’l qo’yadi.
|
B
|
3,55 – 4,04
|
71 – 80
|
Talaba materiallarni yaxshi o’zlashtiradi, savollarga to’liq va aniq javob beradi, biroq uncha jiddiy bo’lmagan xatolarga yo’l qo’yadi.
|
C+
|
3,26 – 3,5
|
66 – 70
|
Qoniqarli
|
Talaba asosiy materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga javob berishda aniqlik va to’liqlik etishmaydi; materiallarni taqdim etishda ayrim xatoliklarga yo’l qo’yadi; kommunikasiya jarayonida qiyinchilik sezadi.
|
C
|
3,0 – 3,25
|
60 – 65
|
Talaba asosiy materiallarni biladi, biroq aniq ifoda etishga qiynaladi; savollarga javob berishda aniqlik va to’liqlik etishmaydi; materiallarni taqdim etishda ayrim xatoliklarga yo’l qo’yadi.
|
F
|
3,0 dan kam
|
59 dan kam
|
Qoniqarsiz
|
Talaba materialllarni o’zlashtirmagan; savollarga javob bera olmaydi; mashg’ulotlarda ishtirok etmaydi.
|
Fan о‘qituvchisi tо‘g‘risida ma’lumot
Muallif:
|
Ravshanova Inoyat Erkinovna Maxsus pedagogika kafedrasi katta o’qituvchisi
|
E-mail:
|
inoyatxonravshanova@gmail.com
|
Tashkilot
|
Qо‘qon Davlat pedagogika instituti “Maxsus pedagogika” kafedrasi
|
Taqrizchilar:
|
1. X.Rahimova – QDPI, Pedagogika va psixologiya fakulteti, Inklyuziv ta’lim kafedrasi mudiri, p.f.b.f.d. (PhD).
2. F.R.Teshaboyeva – QDPI, Pedagogika va psixologiya fakulteti, “Inklyuziv ta’lim” kafedrasi v.b dots, p.f.b.f.d. (PhD).
|
Mazkur sillabus institut о‘quv-uslubiy Kengashining 2023 yil _____ avgustdagi 1-sonli yig‘ilish bayoni bilan tasdiqlangan
Mazkur sillabus “Maxsus pedagogika” kafedrasining 2023 yil ____ avgustdagi 1-sonli yig‘ilish bayoni bilan ma’qullangan.
О‘quv uslubiy boshqarma boshlig‘i B.Baratboyev
Pedagogika va psixologiya fakulteti dekani: N.SH.Erkaboyeva
Inklyuziv ta’lim kafedrasi mudiri: X.S.Rahimova
|
| |
Individual loyihani bajarish bo‘yicha ko‘rsatmalar individual loyiha ishining tarkibi

INDIVIDUAL LOYIHANI BAJARISH BO‘YICHA KO‘RSATMALAR
Individual loyiha ishining tarkibi
Ish hajmi 30-35 varaq atrofida bo‘lib quydagi qismlardan tashkil topgan bo‘lishi kerak:
titul varag‘i(1-ilova);
mundarija;
kirish (olib boriladigan izlanish masalasini qo‘yilishi);
muammoning holatini tahlili;
qilingan ish bo‘yicha olingan natijalar, xulosalar va takliflar;
foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati;
ilova (mavjud bo‘lsa).
Individual loyiha ishini rasmiylashtirish bo‘yicha ko‘rsatmalar
Individual loyiha ishi kompyuterda tayyorlanib hisobot qismini bayon qilish A4 o‘lchamida va hajmi 30-35 betdan iborat bo‘lishi kerak. Hisobot esa Microsoft Office dasturida (Shrifti Times New Roman, o‘lchami (kegligi) - 14, Qator va interval oralig‘i: 1,5 (bir yarim)) va hoshiyasi o‘ngdan 1,5 sm, chapdan 3 sm, yuqoridan va pastdan 2 sm qoldirib matn joylashtiriladi. Varaqning pastki qismining o‘rtasiga sahifa nomeri qo‘yiladi. Har qanday grafik ma’lumotlar (karta, chizma, sxema, diagramma, rasm) arab raqamlari va “Rasm” so‘zlari bilan belgilanadi. Nomlanishi - rasm ostida bir qator qoldirib o‘rtadan qalin harflarda yoziladi.
Masalan:
1-rasm. Rasmning nomi
Rasm matndan yuqori va pastdan bir qator joy qoldirilib ajratiladi. Barcha rasmlarga matnda havola (1-rasm.) bo‘lishi kerak. Jadvallar nomi 1-jadval. Jadval nomi shaklida jadvalning o‘ng tepa qismida o‘rtadan qalin harflarda yozilishi kerak.
Kirish. Bu bo‘limda berilgan vazifa doirasidagi tadbiq sohalari haqida ma’lumot keltiriladi. Ishning maqsadi yoritiladi. Kirish qismining hajmi 2-3 betdan oshmasligi kerak.
Asosiy qism. Asosiy qismida berilgan vazifa doirasida mavzuga tegishli ma’lumotlar ko‘rib chiqiladi hamda ko‘rilayotgan masalaning aniq natijalari (ma’lumotlari) keltiriladi. Bunda berilgan ma’lumotlar aniq misollar asosida berilishi, statistik ko‘rinishda chizmalar va rasmlar bilan to‘ldirilishi lozim. Asosiy qismni yoritishda muallifning fikrlari ham bo‘lishi talab etiladi.
Xulosa qismida umumiy qilingan ish bo‘yicha asosiy xulosalar keltiriladi va kelajakda qilinadigan ishlar yoki takliflar ko‘rsatiladi. Hajmi 1-2 bet bo‘lishi mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati ishning bajarilishida foydalanilgan ilmiy maqola (mualliflar, maqola nomi, qachon va qayerda chop etilganligi), Internet resurslar manzili, monografiya va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati alifbo tartibida yoki chop etilgan yilining o‘sib borish tartibida tuziladi.
Ilova qismida mavzuni kengroq yoritish uchun kerak bo‘lgan qo‘shimcha ma’lumot, jadval, grafiklar, sxemalar, dastur kodlari berilishi mumkin.
|
g) Quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz 2 baho bilan baholanishi mumkin

|
g) Quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz 2 baho bilan baholanishi mumkin
|
bet | 145/152 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,44 Mb. | | #245279 |
Bog'liq Klinika 2023й Равшанова И .Э.g) Quyidagi hollarda talabaning bilim darajasi qoniqarsiz 2 baho bilan baholanishi mumkin:
Fan bо‘yicha mashg‘ulotlarga tayyorgarlik kо‘rilmagan bо‘lsa;
Fan bо‘yicha mashg‘ulotlarga doir hech qanday tasavvurga ega bо‘lmasa;
Fan bо‘yicha matnlarni boshqalardan kо‘chirib olganligi sezilib tursa;
Fan bо‘yicha matnda jiddiy xato va chalkashliklarga yо‘l qо‘yilgan bо‘lsa;
Fanga doir berilgan savollarga javob olinmasa;
Fanni bilmasa.
Ballar nazorat turlari bо‘yicha quyidagicha taqsimlanadi:
oraliq nazorat(lar)ga — 30% gacha (fanning xususiyatidan kelib chiqqan holda, kafedra tomonidan ma’ruza, amaliy, seminar hamda laboratoriya mashg‘ulotlariga ajratiladi, saralash bali oraliq nazoratning 60 % i);
talabalarning darsdagi faolligi va mustaqil ishiga qo’yiladigan ball umumiy ballning 20 % dan kam bо‘lmasligi lozim;
yakuniy nazorat — 50 % gacha (yakuniy nazorat oʻtkazish shakli fakultet kengashi tomonidan belgilanib, institut rektori buyrugʻi bilan tasdiqlanadi).
Talabalarning darsdagi faolligi amaliy, seminar, laboratoriya mashgʻulotlarida faol qatnashishiga qarab quyidagi mezonlar asosida HEMIS tizimida baholanadi:
5 baholik
|
100 ballik
|
|
Baholash mezonlari
|
5
|
90-100
|
aʼlo
|
“Talaba mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay oladi, mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qoʻllay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatini tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi, fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega” deb topilganda
|
4
|
70-89,9
|
yaxshi
|
“Talaba mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qoʻllay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega” deb topilganda
|
3
|
60-69,9
|
yetarli
|
“Talaba olgan bilimini amalda qoʻllay oladi, fanning (mavzuning) mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega” deb topilganda
|
2
|
0-59,9
|
qoniqarsiz
|
“Talaba fan dasturini oʻzlashtirmagan, fanning (mavzuning) mohiyatini tushunmaydi, fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega emas” deb topilganda
|
|
| |
Taylanov Nizom - Fizika masalarini grafik usulda yechish usullari

16
|
Taylanov Nizom ,
Dehkonova Okhista
|
Multimedia technologies in teaching of physics in secondary school
|
89-92
|
17
|
Sultonov Boymurod,
Usmonova Maftuna,
Umirov Homid
|
O’quvchilarda fizikaviy tafakkurni shakllantirish
|
93-100
|
18
|
Sultonov Boymurod, Umirov Homid
|
Multivibiratorning tajribada qo’llanilishi
|
101-103
|
19
|
Dehkonova Okhista, Togonboyeva Zeboxon
|
Advantages of using application software packages in teaching the chapter of mechanical waves in general secondary schools
|
104-109
|
20
|
Kamolova Muhabbatxon Muhiddin qizi
|
Polimerlarda kvant chiqishi
|
110-117
|
21
|
Dildora Xaydarqulovna Tashpulatova
|
Metall-yarimo’tkazgich fazaviy o’tishlardagi optik hodisalar
|
118-121
|
22
|
Тошпулатова Дилдора Хайдаркуловна
|
Виртуал лабораториялар ёрдамида физика фанини ўқитишда дастурий воситалари
|
122-126
|
23
|
Eshtuhtarova Orzigul Shonazarovna
|
Interdisciplinary integration as the factor in improving the quality of education
|
127-133
|
24
|
Sultonov Boymurot, Eshtuxtarova Orzigul, Haydarova Shahzoda
|
Emulsiyadа 12C dаstаsining nurlаnishi vа rеаksiya mаhsulоtlаri хаrаktеristikаsini o’lchash
|
134-135
|
25
|
Eshtuxtarova Orzigul, Sheraliyev Azizjon
|
Umumiy ta’lim maktabida ekologik ta’lim mazmuni
|
136-139
|
26
|
Nurmatov Kamol
Каrаmаtоv Shamsiddin
|
Fizika masalarini grafik usulda yechish usullari
|
140-144
|
27
|
Nurmatov Kamol Djurakulovich
|
Talabalarga nanotexnologiyaga oid tushunchalar berish orqali ushbu sohaga qiziqtirish
|
145-152
|
28
|
Ergashev Jamshid, Turatov Hojiakbar
|
Abadiy dvigatel haqida ba’zi mulohazalar
|
153-155
|
29
|
Qurbonov Anvar, Ismoilov Sardorbek
|
Umumta’lim maktablarda fizikaning mexanika bo’limini axborot texnologiya vositasida o’qitish metodikasini takomillashtirish
|
156-160
|
30
|
Jakhongir Khotamov Nigora Khotamova
|
Educational technologies in students' independent study of the subject "Determination of the physical parameters of a star based on its color"
|
161-166
|
31
|
Jakhongir Khotamov Nigora Khotamova
|
Secondary schools, and vocational schools in the atmosphere and his pollution” is the subject of independent teaching the role of education
|
167-170
|
32
|
Saydayev Obid,
Mavlonova Sevinch
|
Faradey tajribasi va induksion tok mavzusini modulli dastur asosida oʻqitish usullari
|
171-174
|
Dengiz suvining to‘lqin energiyasi

|
Dengiz suvining to‘lqin energiyasi
|
bet | 37/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.9. Dengiz suvining to‘lqin energiyasi
Hozirgi vaqtda, to‘lqin energetik qurilmalari avtonom qurilmalar, mayoqlar, laboratoriyalarda fan asboblarini energiya bilan ta’minlashda qo‘llaniladi. Shu bilan birga, yirik to‘lqin stansiyalaridan dengizni burg‘ulashda, ochiq hududlar, xo‘jaliklarda to‘lqin himoyasida foydalanish mumkin. To‘lqin energiyasidan sanoatda foydalanish boshlandi. Hozir dunyoda 400 ga yaqin mayoqlar va navigatsion qurilmalar to‘lqinli moslamalardan energiya oladilar. Hindistonda to‘lqinli energiya yordamida Madras portida mayoq ishlaydi. Norvegiyada 1985-yildan boshlab, dunyoda birinchi, 850 kW quvvatli sanoat to‘lqinli stansiyasi ishlamoqda.
To‘lqinli elektrostansiyalar yaratish barqaror zahirali to‘lqin energiyasiga ega okean hududini tanlash bilan aniqlanadi, unga tebranish beqarorligi tartibini tekislovchi moslama quriladi.
Samarali to‘lqin stansiyalari 80 kW / m ga yaqin quvvat bilan ishlashi mumkin, deb hisoblanadi.
Mavjud qurilmalar sinovi shuni ko‘rsatdiki, ular ishlab chiqaradigan energiya hozircha odatdagisidan 2-3 baravar qimmatroq, ammo, yaqin kelajakda, uning bahosi ancha pasayishi kutilmoqda.
Pnevmatik o‘zgartirgichli to‘lqin qurilmalarda to‘lqinlar ta’siri ostida havo oqimi
vaqt-vaqti bilan o‘z yo‘nalishini qarama-qarshi tomonga o‘zgartiradi. Aynan shu sharoitlar uchun Uells turbinasi ishlab chiqarilgan, uning rotori havo oqimi yo‘nalishi almashinuvida o‘z aylanish yo‘nalishining o‘zgarmasligini saqlagan holda to‘g‘rilovchi harakatga ega, shunga ko‘ra, generator aylanish yo‘nalishi o‘zgarmasligi ham ta’minlanadi.
Turbina turli to‘lqinli energetik qurilmalarda qo‘llanila boshladi. Kaymey (Dengiz turi) to‘lqinli energetik qurilmasi – eng baquvvat, harakatdagi pnevmatik o‘zgartirgichli qurilma – Yaponiyada 1976-yilda qurilgan. U balandligi 6-10 m bo‘lgan tebranishdan foydalanadi. Uzunligi 80 m , kengligi 12 m , balandligi tumshuq qismida 7 m , quyruq qismida 2,3 m ; suv sig‘imi 500 t bo‘lgan barjada pasti ochiq 22 ta havo kameralari o‘rnatilgan, har biri juft kamera bitta Uells turbinasiga ishlaydi. Qurilmaning umumiy quvvati 1000 kW . Birinchi sinovlar 1978-1979-yillarda Tsuruoka shahri yaqinida o‘tkazilgan hamda qirg‘oqqa energiya uzunligi 3 m ga yaqin bo‘lgan suv osti kabellari orqali uzatib turilgan edi.
1985-yilda Norvegiyada, Bergen sharidan shimoliy-g‘arbiy tomondan 46 km da ikki moslamadan iborat sanoat to‘lqinli stansiyasi qurilgan. Birinchi moslama pnevmatik tizim bo‘yicha Toftestallen orolida ishlagan edi (1.8-rasm).
|
| |
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligiga

|
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligiga
|
Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 14,49 Kb. | | #139439 |
Bog'liq 06-12-23- Yo\'llanma xat (2)
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligiga
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligining 2023-yil 6 dekabrdagi 2/10-2/1-159-son xatiga javoban O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Atrof muhit va tabiatni muhofaza qilish texnologiyalari ilmiy-tadqiqot instituti faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlar to’g’risida” 2022-yil 18-avgustdagi 458-son qarori yuzasidan vazirlik tomonidan tasdiqlangan Nazorat rejasining 5-bandida: “Aholini sohada amalga oshirilayotgan ishlar, qonunchilik to’g’risida xabardor qilish, ularning ekologik madaniyatini yanada oshirish maqsadida: videoroliklar, ijtimoiy reklamalar, tarqatma materiallar, qo’llanmalar tayyorlash, onlayn va interaktiv o’quv dasturlarini tayyorlash” vazifasi belgilangan, shuningdek Vazirlikning ushbu masala ijrosi yuzasidan 2023-yil 6-dekabrdagi yuborilgan 2/10-2/1-159-son xati ijrosi yuzasidan amalga oshirilgan ishlar to’g’risidagi hisobot ilovaga muvofiq taqdim etilmoqda.
Ilova: 7 varaq.
Rektor D.Vaxabov
Ijrochi: Sh.Mamatmurodov
Tel:. 71 253 09 14
|
| |
-rasm - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 40/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)1.11-rasm. Gеоtеrmal elеktrоstansiya qurilmasi sxemasi
Hоzirgi paytda gеоtеrmal kоnlarni qidirish va sinash dunyoning 100 ga yaqin mamalakatlarida оlib bоrilmоqda, 70 ta mamlakatda geotermal resurslardan sanоatda fоydalanish yo‘lga qo‘yilgan.
1.12-rasm. Gеоtеrmal elеktrоstansiya ko‘rinishi
2020-yilda jahоnning 60 mamlakatida umumiy o‘rnatilgan quvvati 16,4 ming
MW (t) va yillik mahsulоt ishlab chiqarishi 192 ming TJ / g bo‘lgan sanоat gеоtеrmal
shartli
issiqlik stansiyalari ishlagan (1.11-rasm, 1.12-rasm), bu esa, 8,2 mln t
yonilg‘ini tеjab qоlishga yordam bеrgan (1.2-jadval).
1.2-jadval
Jahоnning 10 mamlakatida issiqlik gеоtеrmal enеrgiyasidan fоydalanish ko‘rsatkichlari
№
|
Mamlakat
|
Issiqlik quvvati, MW
|
Ishlab chiqarilgan
enеrgiya, TJ / g
|
Tеjalgan yoqilg‘i,
ming t / yo
|
1
|
Хitоy
|
2282
|
37908
|
1630,04
|
2
|
Yapоniya
|
1166
|
27515
|
1183,15
|
3
|
AQSH
|
3766
|
20302
|
872,99
|
4
|
Islandiya
|
1469
|
20170
|
867,31
|
5
|
Turkiya
|
820
|
15756
|
677,51
|
6
|
Yangi Zеlandiya
|
308
|
7081
|
304,48
|
7
|
Gruziya
|
250
|
6307
|
271,20
|
8
|
Rоssiya
|
307
|
6132
|
263,68
|
9
|
Fransiya
|
326
|
4895
|
210,49
|
10
|
Shvеtsiya
|
377
|
4128
|
177,50
|
Jahоn amaliy tajribasida past harоratli geotermal resurslarning ishlatilishi shuni ko‘rsatadiki, uning ko‘p qismi (73%) хоnalar, yuvinish хоnalari, baliqchilik va issiqхоnalarga kеtar ekan. Qishlоq хo‘jaligida gеоtеrmal issiqlik ta’minоti ulushi ham anchagina o‘sgan. Butun dunyoda bu maqsadda enеrgiya ishlab chiqarilishi 310 ming
t
shartli yonilg‘ini tashkil etadi va bu sоhada dunyoda enеrgiyadan fоydalanish
ko‘rsatkichining 7% iga tеng.
Past harоratli (27-70°C) geotermal energiyaning ishlatilishi, Fransiyada 60- yillarning bоshida yo‘lga qo‘yilgan. 1984 yilga kеlib, mamlakatning 10 ta shahrida
gеоtеrmal sirkulyatsiyali tizimlar ishga tushirilib, 45 ming xonadon isitilishi
ta’minlangan. Yana bir qancha shaharlarda gеоtеrmal issiqlik ta’minоti tizimi (GITT) qurilishi bоshlangan edi.
Yеr qa’ridan issiqlik enеrgiyasi qazib chiqarish gеоtеrmal tехnоlоgiyasi, nafaqat qazib chiqarish jarayonini, balki uni qayta ishlash va issiqlik manbayini istе’mоlchiga
talab etilgan sifatda hamda undan bоzоr darajasida iqtisоdiy samaradоrlik bilan yеtkazishni ko‘zda tutadi. Gеоtеrmal issiqlik yеtkazuvchining sifati dеganda, harоrat, minеrallashuv darajasi, kоrrоziya faоlligi, gazliligi, zararli qоrishmalar bilan iflоslanganlik darajasi va bоshqa ko‘rsatkichlari tushuniladi.
|
| |
– chizma - Muqobil energiya manbalari

|
Muqobil energiya manbalari
|
bet | 83/100 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 3,21 Mb. | | #115463 |
Bog'liq 14415 2 6BCAAD1C053929B1EB564DE24E4C5A9C7D2724A7 (1)3.8 – chizma. Quyosh kollеktori ishining tavsifiy еgriligi
Kollеktorlar ishining sifati ularning joylashuviga ham bog‘liq. Kollеktorni o‘rnatishda ularning qiyalik burchagini tanlash muhimdir. Bu burchak gеografik kеnglikka qarab tanlanadi. Burchakni shunday tanlash kеrakki, kollеktorga tushuvchi nurlar iloji boricha normal holda kеlib tushsin. Shu bilan birga, kollеktor Markaziy Osiyoda janubga yo‘nalgan holda joylashtirilishi kеrak. Bu kollеktorni noto‘g‘ri yo‘nalishda joylashtirish uning samaradorligini 25% gacha kamaytirishga olib kеladi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, issiq suvga kunlik ehtiyoj 40 l bo‘lganda O‘rta O‘siyo sharoitida 1 m2 yig‘uvchi sirtga ega kollеktor va 50 l sig‘imga ega bak-akkumulyator yеtarli bo‘ladi. Bunday sistеma 10 o C tеmpеraturali suvni 50 o C gacha qizitadi va
yiliga 0,15 tonna shartli yoqilg‘ini tеjashga imkon bеradi.
Shuni ta'kidlash kеrakki, quyosh sistеmalarning narxi har bir mintaqaning shart- sharoitlari va vaziyatga bog‘liq o‘zgarib turadi.
Quyosh enеrgеtik sistеmalardan foydalanishda ko‘riladigan samaradorlik yil
davomida tеjalgan an'anaviy yoqilg‘ining bahosi sifatida quyidagicha aniqlanadi:
F Q P
100
S
(3.29)
Bu yеrda S – yil davomida tеjalgan an'anaviy enеrgiya miqdori samardorligi ( pul
hisobida); Q – enеrgiyaga yillik ehtiyoj ( kW soat , kkal); F – quyosh еnеrgеtik sistеmasidan foydalanishda yillik enеrgiyaga ehtiyojning qoplanishi (%); –
an'anaviy sistеmaning FIK; P – an'anaviy yoqilg‘ining narxi (pul yoki issiqlik miqdori
birligida).
Iqtisodiy tahlillar o‘tkazilganda asosiy kattaliklar bo‘lib, sarflangan kapital mablag‘lar (S) va sinov xarajatlari (rеzеrv enеrgiyaning bahosi bilan birga) hisoblanadi. Ko‘pchilik holatlarda qurilmaning ishlash muddatini 20 yil dеb olish qabul qilingan.
Qurilmaning tavsifi
Quyosh suvisitgich qurilmasi ishlovchi modеl bo‘lib, uning tuzilishi sxеmasi 3.2– rasmda ko‘rsatilgan. Qurilmaning asosiy qismini “issiq quti” ichida joylashtirilgan
kollеktor tashkil etadi. Kollеktor bir - biroviga parallеl holda o‘rnatilgan 8 dona 20 mm
diamеtrli quvurlarning birlashtirilishidan hosil qilingan. Kollеktorning nur qabul qilish sirti 1,60 m2. Kollеktor pastki va ustki qismdan suv kiruvchi va issiq suv chiqarib olinuvchi jo‘mraklar bilan jihozlangan. “Issiq quti’’ ichidagi kollеktor bilan birgalikda gorizontga nisbatan 300 burchak hosil qildirilgan holda janubga qarab o‘rnatiladi.
Kollеktorga isituvchi suv bakdan maxsus naychalar orqali yuboriladi. Kollеktor orqali o‘tishda qizigan suv esa, maxsus izolyatsiyali bak - akkumulyatorlardan yig‘iladi. Bak - akkumulyatorlar yon tomonidan jo‘mrakka ega, bu jo‘mrak issiq suvdan foydalanishga imkon bеradi. Qurilma maxsus moslama yordamida yеrdan biroz balandroq qilib joylashtirilgan.
|
| |
Rashk hislaridan xalos boiish yoilari

qaytara olmagan taqdirda ham shaxsda ijobiy
o‘zgarishlar, qimmatli sifatlar shakllanadi. Ular esa
yo‘qotilgan sevgilidan ko‘ra afzalroq muhabbat
ob’ektini uchratishga xizmat qiladi.
3. Rashk hislari asosli faktlarga tayangan, awalgi
tavsiyalarimizdan foydalanish imkoni b o ‘lmagan
shaxslar azob beruvchi rashk hislaridan quyi-
dagicha qutilishlari mumkin: Rashk qilayotgan
kishingiz shaxsini muhabbat ko‘zoynagini yechib,
tanqidiy ko‘z bilan o ‘rganing. Oqibatda uning
shaxsida qator kamchilik va nuqsonlar borligiga
iqror boMasiz. Shuncha kamchiliklari bo'lgan,
Sizga bevafolik qilayotgan shaxs uchun azob chek-
ishingiz o ‘rinlimi? Bu shaxs sizning beg'ubor,
muqaddas sevgi hislaringizga loyiqmi? Mazkur
vaziyat o ‘z vaqtida ko‘zingizni ochib, uning haqi-
qatan kim ekanhgini to‘g‘ri idrok qila olishingizga
minnatdor bo‘ling. Sizdek vafoli, axloq-odobli in-
sonning qadriga yetmagan shaxs sevgi muhabbatin-
gizga loyiq emasligiga ishonch hosil qiling. Agar
yuqoridagi fikrlarimiz Sizning holatingizga to ‘g‘ri
kelsa, demak rashk qiluvchi shaxsni ob’ektiv ba-
hosini berish natijasida u idrokingizda qadrsizlana-
di. Qadrsizlangan shaxs odatda rashk qilinmaydi va
siz rashk hislaridan xalos bo‘lasiz.
Rashk hislari - Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari

odam esa rashkchini osongina tushunadi va unga m a’lum
darajada hamdardlik bilan munosabatda bo‘ladi. Oldingi
vaqtlarda, ayniqsa, sobiq ittifoq davrida (40—60-yillarda)
ayrim salmoqli adabiyotlarda, rashk — bu «o’tmishning
jirkanch qoldig‘i», «xususiy mulkchilik asosida tug‘ilgan
past hissiyot»dir, odamning shaxsiy erkinligini va boshqa
odamlar shaxsiyatini hurmat qilish darajasiga erishilsa,
rashk haqidagi gaplar o ‘z -o ‘zidan yo‘q bo‘lib ketadi,
chunki bunaqa sharoitlarda uning yuzaga kelishi uchun
hech qanday asos bo‘lmaydi, deb yozilar edi.
Haqiqatan ham, rashk aksariyat hollarda xususiy
mulkchilik psixologiyasi izlarini o ‘zida namoyon qiladi,
ayrim odamlarda «rashk qiladimi — demak sevadi!» —
degan qarash hozir ham mavjud. Ko'pchilik odamlar
uchun rashk — sevgining o ‘ziga xos zarur «ziravor»lari-
dan biridir.
Hozirgi vaqtlarga kelib bu o ‘tmish «qoldig‘i» asta-
sekinlik bilan qayta oqlanmoqda. Nafaqat badiiy ada
biyotlarda, balki publitsistik va ilmiy asarlarda ham bu
hissiyotning yashashga, mavjud bo ‘lishga haqqi borligi
tez-tez qayd etilmoqda. 0 ‘z navbatida A. I. Gersen rashk
haqida gapirib: «Rashkni bir yoqlama qat’iy yo‘q qilib yu-
borish, shu bilan birga ayolga, erkakka bo‘lgan sevgini
jinsga bo‘lgan sevgi bilan aralashtirib, uni butunlay yo‘q
qilib yuborishdir», — degan edi. Sevuvchi va shu'sevgan
odamiga nisbatan hech qachon rashkini his qilmagan,
sevgan odami xulqiga nisbatan bee’tibor munosabatda
bo'lgan birorta odamni topish qiyin, rashk bu sevgini hi-
moya qiluvchi vosita sifatida vujudga kelgan. Shuning
uchun ham uni faqat sevgi bilan birgalikdagina yo‘qotish
mumkin. Atoqli shoirimiz Uyg‘un aytganidek:
bir duri bebahodir - Akademik litsey va kasb-hunar kollejlari

|
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlariBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.Bbir duri bebahodir.
(A. Q odiriy)
• Muhabbat om on b o ‘lsa, xayol b o ‘lsa om on
Vatan omondir, g o ‘zallik omon!
Haqiqat om on b o ‘lsa, ayol b o ‘lsa om on —
Shu xalq omondir! Insonlik omon!!!
(F axriddin X on keldiyev)
• Yaqin odamga nisbatan b o ‘ladigan sevgining
ikki turi
mavjud. Agar biz boshqa odamga nisbatan b o ‘lgan o ‘zim iz-
ning sevgi hissimizni sevsak — bu sevgi, agar biz boshqaning
bizga nisbatan bo‘lgan sevgisini sevsak — bu do'stlik.
(V K lyu ch ev sk iy)
• Muhabbatning ming qirrasi bor, har biri o ‘z nuri, o ‘z g‘us-
sasi, o ‘z baxti va o ‘z totli b o ‘yiga ega.
(Konstantin P austovskiy)
85
• Ayolning o ‘zga ayollardan farqi bizning sevib qolishimizga
sababchi bo'lsa, uning o'zga ayollarga o'xshashligi (um umiy
tomonlari) sevgi hislarimizni tez o ‘tib ketishiga im kon beradi.
(J a k D eva l)
• Xushtoringizdan hech qachon u sizni nim a uchun sevishli-
gini so'ramang: agar u bu haqda o'ylab ko'rgundek bo'lsa,
balkim sizda sevishga arzigulik xislatning o'zi topilm ay qolishi
mumkin.
(K. M elixan )
• Eng yaxshi kun — bugun
Eng katta xato — umidsizlikka berilish
Eng katta ojizlik — nafrat
Eng katta tinchlikni buzuvchi — ko'p gapiradigan odam
Eng xavfli odam — yolg'onchi
Eng katta hayot — hamjihatlik hissi
Sen berishing yoki olishing mumkin bo'lgan eng katta
sovg'a — sevgi!
* * *
• Sevish degani — bu o'zim izdagi va atrofimizdagi minglab
to'siqlam i yengib o'tish deganidir.
(J A n u y )
|
| |
Bilimlarni tekshirish uchun savollar

|
Bilimlarni tekshirish uchun savollarBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.BBilimlarni tekshirish uchun savollar
1. Sevgi haqida qanday mulohazalar, rivoyatlar,
ta ’riflami bilasiz?
2. Sevgining qanday turlari mavjud?
3. Sevgi hissi va yosh o ‘rtasida qanday bog‘liqliklar
mavjud?
4. Yigit va qizlarda sevgi tuyg'usining ifodalanishida
qanday tafovutlar mavjud?
5. Qizlar va yigitlar o ‘rtasidagi o ‘zaro munosabatlar
ning qanday turlari farqlanadi?
6. Muhabbat bosqichlari qanday namoyon bo‘ladi?
7.
Muhabbat va inson mijozi o ‘rtasida qanday bogjiq-
liklar mavjud?
8. Muhabbat belgilari qanday namoyon bo ‘ladi?
9. Sevgining fasliy о ‘zgarishi nimalardan iborat?
10. Rashk hissi nima? Uningsevgiga qanday ta ’siri bor?
83
Hadislar
Kim kim ni yaxshi k o ‘rsa (d o ‘st tutsa), shu sevgisini
bildirib qo'ysin.
D o ‘stlik ham, adovat ham nasldan naslga meros qoladigan
narsadir.
Hayo — doim o yaxshilik keltiradi.
Qur’onda: «Ular sizlar uchun libosdir, sizlar ular uchun
libosdirsizlar» — deb aytilganki, ushbu hikmat ham islomda
erkak va ayol o'rtasida mehr-muhabbat, oqibat ulug‘ b o ‘lishi
zarurligini ko'rsatadi.
Hikmatlar
1. Muhabbatning ko'zi ko‘r.
2. Parvona — o ‘z oshig'ining qurboni.
3.
Sevgan bilan qo‘shilish —
Dutorga tor taqqanday,
Sevmagan bilan qo‘shilish —
Zaharli ilon chaqqanday.
4. Sevganga — sultonsan, sevmaganga ultonsan.
5. Sevganing oltindan aziz.
6. Sevgining bahori bilan shodlanma,
Y ozu-qishi ham bordir.
7. Sevgining ko‘zi ayb ko'rmas.
8. Sevdim deb maqtanma, sevildim deb maqtan.
|
| |
• Erkak kishi ayolni chanqoqdan azob chekib, suvga inti-

|
• Erkak kishi ayolni chanqoqdan azob chekib, suvga inti-Bog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.B• Erkak kishi ayolni chanqoqdan azob chekib, suvga inti-
layotgan yo'lovchidek sevadi. U ndan o'z hirsini (ehtiyojini)
qondirib bo'lganidan so'ng u o'zi talpinayotgan predmetga
qiziqishini yo'qotadi.
• A yol kishi erkakni issiqdan toliqib salqinga intilayotgan
yo'lovchidek sevadi. U hatto o 'zi xohlagan narsaga erishsa
ham u sevgiga to'ymaydi.
(S y u y Syuem o. О ‘rta a sr x ito y aforizrni)
Nokas kishi hech mahrami jon bo'lmas,
Sho'ra yer uzra bog'u-guliston bo'lmas,
Kim dardi dilorom ni sevmasa jondek,
Hargiz o'zganing dardina darmon bo'lmas.
(H ofiz X o ra vn iy)
• Rashk bu boshqalardan ko'ra o'ziga ko'proq azob berish
san’atidir.
(A .D yum a)
86
• Rashkdan maqsad — xotinni yom on yo'lga kirishining oldi
ni olishdir.
(A h m ad Donish)
• Qalbida olovi y o ‘q ayolning o ‘zi y o ‘q, uni faqat yoqa bilish
malakasiga ega bo'lmagan erkaklar bor.
• — Bir qarashdayoq sevib qolish mumkmmi?
— Bu qaerga va qay muddatda qarashga bog'liq.
• M uhabbat xastaligidan tezroq qutulm oqchi b o ‘lsangiz,
sevgilingiz shaxsini yaxshiroq o ‘rganing.
Latifalar
Bir erkak boshqasidan so'rayapti:
— Agar sen, seni hali ham kechiradigan, senga juda
mehribon bo'iadigan, sen uchun hamma narsaga tayyor ayol-
ni uchratib qoisang. Sen unga nim a deysan?
Ikkinchi erkak bir oz o ‘ylanib turdida va javob berdi:
— «Assalomu alaykum, oyijon!».
*
*
*
— Xotinim ning tug‘ilgan kuniga nim a sovg‘a tayyorlab
q o ‘yishni bilolmayapman. U unchalik qimmat b o ‘lmasa va
|
| |
— Bilmadim, qozi janoblari, lekin siz hozir ayolimning

|
— Bilmadim, qozi janoblari, lekin siz hozir ayolimningBog'liq Oila psihologiyasi. Shoumarov G.B— Bilmadim, qozi janoblari, lekin siz hozir ayolimning
yuzini ochishni buyurganingizda aqlimni yig‘ib oldim. Shu
E
aytgacha xotinim — bekamning yuzini mendan boshqa hech
imsa k o ‘rmagan. Endi ham ko‘rmaydi, — dedi.
Ayol erining bu muomalasidan juda m am nun bo'ldi va:
— Ey Qozi janoblari, shohidlar oldida Sizga ushbuni ayt-
m oqchim anki, m en ham erim dan mahr haqqim dan v oz
kechdim. U ni tasdiqlashingizni so'rayman, — dedi.
M aqollar
H alol va ruxsat
etilgan narsalar ichida
Tangriga xush
kelmaydiganrog‘i taloqdir.
Odamlar ichida unga haqlirog‘i uning eridir. Erkak kishi-
ga nisbatan odam lam ing haqlirog‘i — bu uning onasidir.
Iym on jihatdan m o ‘m inlam ing komilrog‘i — hulqi yaxshi
bo'lgani va xotinlariga nisbatan yaxshi muomalalirog‘idir.
Tangri ayollar bilan yaxshi m uom alada b o ‘lishlaringni
tavsiya etadi, chunki ular onalaring, qizlaring, xolalaringdir....
Kishilar o ‘rtasidagi nizo va muammolar xususida to ‘g‘ri
175
fikr beradigan va oqilona hukm chiqaradiganlar yaxshi
odamlardir.
Baxtsizlik uch narsadadir: otda, xotinda va hovlida
(ya’ni yom on ot, yom on xotin va tor hovli deyilm oqchi).
Quloqqa yom on eshitiladigan gapdan saqlan, e xotin!
Uch kundan ortiq arazlashib yurish islomda y o ‘q.
Odamlami sulhga keltirish, arazlashganlarni yarashtirish
uchun so'zlangan yolg'on gapning zarari y o ‘qdir.
Otaga itoat qilish — Tangriga itoat qilishdir, unga
gunohkor b o ‘lish Tangriga gunohkor b o ‘lish bilan barobardir.
H ikm atlar
1. Oshsiz uy born, urushsiz uy yo‘q.
2. Kelsa xotin urug‘i, topiladi y o ‘rig‘i.
|
| |