Reja : Tashkilot xavfsizligini ta’minlash Xavfsizlikni ta’minlash

Korxona xavfsizlik takomillashtirish yo’llari
Reja : Tashkilot xavfsizligini ta’minlash Xavfsizlikni ta’minlash
Korxona xavfsizlik takomillashtirish yo’llari
Jamoatchilik ongida ,,xavfsizlikni taminlash’’
Tushunchasini maxsus davlat organlari tomonida amalga oshiriladigan davlat manfaatlari bilan bog’liq bo’lgan narsa sifatida qabul qilish haqida juda kuchli stereotiplar hamon saqlanib qolgan.
Tashkilot xavfsizligini ta’minlash
Asosiy maqsad unung mulki va xodimlarining ichki va tashqi tahdidlardan himoya qilish,ularning paydo bo’lish sabablarini aniqlash va iloji bo’lsa bartaraf etishdir.
Tashqi tahdidlar
Insofsiz raqobatchilarning tashkilotning ishchanlik obro’siga putur yetkazish qaratilgan faoliyat
Bosqinchi kompaniyalar yoki jismoniy shaxslarning tashkilot boshqaruvini ushlab turish yoki unining mulkini tortib olishga qaratilgan harakatlar
Korxonanıng ıqtısodıy xavfsızlıgı
korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash ishlab chiqarishni tashkil etishning butunlay yangi tizimchasi bo’lib hisoblanadi. Iqtisodiyot sub’yektlari orasida milliy iqtisodiyot rivojlanishining muhim dastagi bo’lgan korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash alohida ahamiyatga ega bo’lib hisoblanadi. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi deganda uning ilmiy – texnikaviy ishlab chiqarish salohiyatini hamda kadrlarini faol va nofaol iqtisodiy tahdidlardan, masalan, davlatning samarasiz ilmiy – sanoat siyosatidan yoki tashqi muhitda yuzaga kelgan tahdidlardan himoyalanganligi tushuniladi. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi jamiyatda iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy barqarorlik buzilganda, ayniqsa, dolzarb bo’ladi.
Asosoiy ta’riflar
Iqtisodiy xavfsizlik bir qator nashrlarda quyidagicha ta’riflanadi:bu shaxs,jamiyat va davlatning iqtisodiy sohasidagi hayotiy manfaatlarini ichki va tashqi tahdidlardan himoya qilishdir.
Korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash ishlab chiqarishni tashkil etishning butunlay yangi tizimchasi bo’lib hisoblanadi. Iqtisodiyot sub’yektlari orasida milliy iqtisodiyot rivojlanishining muhim dastagi bo’lgan korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash alohida ahamiyatga ega bo’lib hisoblanadi. Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi deganda uning ilmiy – texnikaviy, ishlab chiqarish salohiyatini hamda kadrlarini faol va nofaol iqtisodiy tahdidlardan, masalan, davlatning samarasiz ilmiy – sanoat siyosatidan yoki tashqi muhitda yuzaga kelgan tahdidlardan himoyalanganligi tushuniladi.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligi jamiyatda iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy barqarorlik buzilganda, ayniqsa, dolzarb bo’ladi.
Korxona iqtisodiy xavfsizligining
1-rasm. Korxona iqtisodiy xavfsizligining asosiy maqsadi
Korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash uzluksiz jarayon bo’lib, unda vujudga kelishi mumkin bo’lgan zararlarni oldini olish vazifasi qo’yiladi. Buni amalga oshirish uchun korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash strategiyasi bo’lishi talab etiladi.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash strategiyasi deganda, korxona ish faoliyatini amalga oshirishda uning xavfsizligini yetarli darajasida ta’minlashga qaratilgan eng muhim qaror va chora – tadbirlar yig’indisi tushuniladi.
2-rasm. Korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash strategiyasi turlari
Korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashda beshta elementga ahamiyat berish kerak bo’ladi.
Birinchi - korxona iqtisodiy xavfsizligiga bo’lgan tahdidlarning tarkibi va xarakteri hamda ta’sir ko’rsatish yo’nalishlarini aniqlash.
Ikkinchi – korxona iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan tahdidlar natijasida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan zararlarni baholash.
Uchinchi – korxona iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan tahdidlarning muhimligi va yuzaga kelish vaqti nuqtai nazaridan guruhlarga ajratish.
To’rtinchi – u yoki bu tahdidlarga nisbatan korxona iqtisodiy xavfsizligi strategiyasini shakllantirish va uning variantini tanlash.
Beshinchi - korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash bo’yicha aniq chora- tadbirlarni belgilash va amalga oshirish.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizlik borasidagi strategiyasini puxta ishlab chiqish va uni samarali amalga oshirish milliy iqtisodiyotning eng muhim dastagi bo’lgan korxonalarning barqaror o’sishi va rivojlanishi uchun mustahkam asos bo’lib xizmat qiladi.
Korxona (firma) faoliyatining asosiy maqsadi foyda (daromad) olish hisoblanadi. SHuningdek, korxona o’z oldiga ishlab chiqarishni kengaytirish, personalning kasbiy mahoratini oshirish, fan-texnika taraqqiyoti yutuqlari asosida mehnatni tashkil etishni takomillashtirish, ishlab chiqarilayotgan va taklif etilayotgan mahsulotning iste’molchilarini, mijozlarini va insofli sherik, hamkorlarning sonini ko’paytirishni ham maqsad qilib oladi.
Korxonaning iqtisodiy manfaatlari, turli ehtiyojlar mavjud sharoitda talabni qondirish, yashash va rivojlanish uchun raqobat kurashi kuchaygan sharoitda himoya qilinadi.
Iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlashda — xo’jalik subyektining moliyaviy barqarorligini tahlil qilishda quyidagi ko’rsatkichlardan foydalaniladi:
korxonaning o’z mablag’lari bilan ta’minlanish koeffitsenti, korxona aylanma aktivlarining umumiy aktivlar summasiga nisbati;
joriy likvidlik ko’rsatkichi;
o’z kapitalining rentabelligi;
umumiy to’lovga qodirlik ko’rsatkichi, aktivlar bozor qiymatining xo’jalik subyektining barcha majburiyatlariga nisbati;
kapitallashtirish koeffitsienti, bozor qiymatidagi o’z kapitalining qarz mablag’larini balans qiymatiga nisbati;
menejment koeffitsienti, sotishdan olingan pul tushumining joriy majburiyatlar miqdoriga nisbati.
Xavfsizlik tizimi o’z ichiga quyidagilarni oladi:
korxona obektlarini, boshqaruvchi rahbarlarning shaxsiy daxlsizligini hamda pul mablag’larini saqlash uchun qo’riqchi-qorovullik xizmatini tashkil etish;
korxonaning informatsion ijtimoiy jihatdan himoyalanishini ta’minlaydigan analitik xizmatni tashkil etish. Uning vazifalari ichida razvedka va kontrrazvedka bilan shug’ullanishni tashkil etish uchun strategik muhim subyektlar bilan ishlash.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash bo’yicha chora-tadbirlarni amalga oshirish uchun uning xavfsizligiga tahdid soladigan xavf-xatarlarni bilish kerak bo’ladi. Buning uchun korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ifodalaydigan parametrlarni o’rganish va ularni tahlil qilish kerak bo’ladi.
Lekin shuni ta’kidlash kerakki, respublikada korxonalar iqtisodiy xavfsizligini baholash bo’yicha ko’rsatkichlar tizimining ishlab chiqilmaganligi bu boradagi amaliy muammolardan biri bo’lib hisoblanadi.
G.S. Vechkanovning “Ekonomicheskaya bezopasnost” nomli darsligida korxona iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash beshta elementni o’z ichiga olishi aytib o’tilgan:
birinchi - iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlarning tarkibi va xarakterini hamda ularning ta’sir yo’nalishini aniqlash;
ikkinchi - iqtisodiy xavfsizlikka tahdidlarning ta’siri natijasida yuzaga keladigan zararlarni baholash;
uchinchi – iqtisodiy xavfsizlikka ta’sir ko’rsatadigan tahdidlarni muhimligi va vujudga kelish vaqti bo’yicha guruhlarga ajratish;
to’rtinchi – u yoki bu tahdidlarga nisbatan iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash strategiya variantini shakllantirish va tanlash;
beshinchi – iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash bo’yicha aniq belgilangan chora – tadbirlarni aniqlash va amalga oshirish.
YUqorida nomi keltirilgan darslikda iqtisodiy xavfsizlikni keskinlashuviga olib keladigan omillar sifatida quyidagilar keltirilgan:
korxonaning raqobatbardoshlik ko’rsatkichining pastligi;
korxona uchun investitsiya muhitining yaxshi emasligi;
korxonaning moliyaviy faoliyatini barqaror emasligi;
davlatning o’z ehtiyojlari uchun kerak bo’ladigan mahsulotlarning haqini to’lash borasida qobiliyatsizligi.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini son va sifat jihatdan xarakterlaydigan indikatorlarga quyidagilar kiradi:
ishlab chiqarish dinamikasi;
ishlab chiqarish korxonasining tarmoq va mamlakat yalpi ichki mahsuloti hajmidagi ulushi;
ishlab chiqarish quvvatlarining ishga solish amaldagi darajasi;
ishlab chiqarish jarayonining barqarorligi;
ishlab chiqarishning rentabellik darajasi;
aylanma mablag’larni moliyalashtirish uchun o’z manbalari bilan
ta’minlanganlik;
muddati o’tgan qarzdorlik (debitorlik, kreditorlik);
ishlab chiqarishning fond (kapital) qaytimi;
asosiy ishlab chiqarish fondlarining yangilanish sur’atlari; – innovatsion faollikning darajasi.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan xavf –xatarlar kelib chiqish manbalariga ko’ra ichki va tashqi tahdidlarga ajratiladi.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan ichki tahdidlar asosan ishlab chiqarish jarayonida vujudga keladi:
asosiy kapitalni eskirgan elementlarining ommaviy tarzda ishdan chiqishi, ularning o’rnini to’lmasligi va buning natijasida ishlab chiqarish salohiyatining yo’qotilishi;
texnika va texnologiyaning orqada qolishi;
ishlab chiqarish xarajatlarining yuqoriligi;
korxona ichida o’g’rilik va boshqa noxush hodisalarning mavjud bo’lishi;
korxona personalining xatolari (“inson omili”);
raqobatchilarning axborot olish uchun korxona personalidan foydalanishi;
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan tashqi tahdidlarga quyidagilar kiradi:
tovarlar bozorida o’z o’rnini yo’qotish, ya’ni o’z tovarini kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni ta’minlaydigan foyda bilan sotish imkoniyatining yo’qligi;
mamlakatda moliyaviy holatning salbiy tomonga o’zgarishi;
fond bozorida korxona aksiyalari narxlarining pasayib ketishi, ya’ni korxonaning kapitallashuv darajasining pasayishi;
xaridorlarning to’lov intizomini buzishi;
nohalol raqobatchilar va kontragentlar;
kriminal raqobat;
sanoat shpionaji;
davlatning jinoiy – huquqiy va iqtisodiy siyosatining zaif tomonlari;
kompyuter texnologiyalaridan foydalanish sohasidagi jinoyatlar;
yangi mahsulot ishlab chiqarish va uni ishlab chiqarishga joriy etish53.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligiga ta’sir ko’rsatadigan tahdidlarni bartaraf etish uchun bir qator vazifalarni amalga oshirish kerak bo’ladi. Korxona xodimlarining yuqori malakaga ega bo’lishlarini ta’minlash, xodimlarning yuqori intellektual salohiyatga ega bo’lishlariga erishish, korxonaning texnik va texnologik jihatdan mustaqilligini ta’minlash, yuqori raqobatbardoshligiga erishish, korxonani boshqarishda yuqori samaradorlikka erishish, korxona faoliyatining yetarli ekologik darajasini ta’minlash, korxonaning huquqiy himoyalanganligini, korxonaning axborot muhiti himoyasini ta’minlash, korxona xodimlarining xavfsizligini ta’minlash kabilar shular jumlasidandir.
Korxonaning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashning quyidagi asosiy yo’nalishlariga alohida e’tibor qaratish maqsadga muvofiq bo’ladi:
korxonaning ekologik xavfsizligini umumstrategik rejalashtirish va prognozlash;
korxonaning moliyaviy-xo’jalik faoliyatini strategik rejalashtirish;
korxonaning moliyaviy-xo’jalik faoliyatini taktik jihatdan rejalashtirish; - korxonaning moliyaviy-xo’jalik faoliyatini operativ boshqarish.
|