Ta`lim-tarbiya jarayonida interfaol metodlarni qo’llashda innovatsion texnologiyalar

|
Ta`lim-tarbiya jarayonida interfaol metodlarni qo’llashda innovatsion texnologiyalar
|
bet | 7/8 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 38,37 Kb. | | #159442 |
Bog'liq 15-mavzu Grafik organayzerlar. Reja Interfaol metodlar mohiyatTa`lim-tarbiya jarayonida interfaol metodlarni qo’llashda innovatsion texnologiyalar.
MTTda innovatsiyalar masalasini muhokama etganda, tarbiya tizimlarida innovatsiyalar tashkil topishi to’g’risidagi masalalarni gapirib o’tmay bo’lmaydi. Lekin buning uchun avval, tarbiyaviy tizimning ichki tushunchasini kiritamiz. SHundan keyin tarbiyaviy tizimni falsafiy va texnologik jihatlarda ko’rib chiqishda, innovatsiyalar yuzaga kelishini o’rganamiz.
Shunday qilib, pedagogikada «tarbiya» kategoriyasining bir vaqtda, bir necha tushunchalari mavjud tarbiyani o’rganayotgan avlodga tarbiyani eng muhim ijtimoiy tajribalarni etkazish bo’yicha maxsus tashkil etilgan jarayon sifatida tushunish, eng keng tarqalgan tushunchalardan hisoblanadi SHundan kelib chiqib, har qanday tarbiya jarayonining asosi, haqiqatda,o’qitish hisoblanadi, degan xulosaga kelish to’g’ri bo’ladi. Ushbu holatda tarbiya jarayoni didaktik vositalar bilan ko’rina boshlaydi.
Ta`lim muassasaining tarbiyaviy vazifasi birinchi navbatda, bolalarda, o’zini shu dunyoda anglab etish,boshqalar orasida o’z o’rnini topish bilan dunyoga, madaniyatga, atrof-muhitga qadriyatlarni shakllantirishdan iborat. Lekin mana shu vazifani faqat o’qitish jarayonida amalga oshirib bo’lmaydi: u individual manfaatlarini qondirish bilan bog’liq dam olish doirasidagi o’yin, mehnat, ijodiy faoliyati bilan ham bog’liq. SHunday qilib, xususan tarbiya tizimi innovatsiyalarini o’rganish imkoniyati paydo bo’ladi. Uni yaratish va rivojlantirish jarayonida, har gal qator aniq masalalarni hal etish kerak bo’ladi: yuqorida nomlari keltirilgan mualliflar ularning beshtasini alohida urg’u bilan ko’rsatadilar:
• Bolalarda dunyoning yaxlit va ilmiy asoslangan ko’rinishini shakllantirish.
• Fuqarolik o’zini anglashni, vatani taqdiri uchun javobgarlikni shakllantirish.
• Bolalarni umuminsoniy qadriyatlarga jalb etish, ular orasida mana shu qadriyatlarga mos bo’lgan xulqni shakllantirish.
• O’sib kelayotgan kedlajak avlodda, shaxs xususiyatlari sifatida prespektivlikni, « ijodkorlikni» shakllantirish.
• O’z-o’zini anglashni shakllantirish, o’zini amalga oshirishda bolaga yordam ko’rsatish.
Tarbiya tizimini ko’rib chiqish falsafiy jihati-tarbiyaning mazmun-maqsadlarini asoslashni, uni konkretlashtirish va tarbiyaning kerakli mazmuni bilan aloqasini asoslab berishni ko’zda tutadi. Biz avval aytganimizdek, bugungi kun qarashlari ostida, tarbiya tizimida ikki- turlicha bo’lgan kontseptual (ko’p jihatdan qarama-qarshi) yondashishlar mavjud.
Birinchi yondashish tarbiya – bu o’ziga hos mazmunga ega bo’lgan (falsafiy-pedagogik, g’oyaviy, psixologo-pedagogik, ma`naviy va boshqa) bola shaxsiga ijtimoiy belgilangan va maqsadga muvofiq ta`sir ko’rsatishga asoslanadi. Bunday tarbiya ma`lum shakllarda (frontal, guruhli, individual) va ma`lum metodlar bilan amalga oshiriladi. «Tarbiya ta`sir ko’rsatish sifatida» mana shu paradigmasida pedagog barcha choralar bilan samarali tarbiyaviy ta`sir ko’rsatishga erishishi kerak. U (pedagog) o’zi ixtiyorsiz, bolalar va ota-onalar teng qimmatli ishtirokisiz- mana shu tizimda asosiy sub`ekt bo’lib qoladi, chunki bolalar va «olib boruvchilar» rolida ishtirok etadilar. Va, albatta, tarbiyada teng huquqli sherik hisoblanmaydilar. Bu erda bola «tarbiya predmeti» sifatida,ishtirok etadi va bolaning faolligi sifatida sub`ektivlik to’g’risidagi murojaat har gal «kerakligini faol o’zlashtirish» yoki adaptiv faollik deb ataluvchi xususiyatga ega bo’ladi. Shunday qilib, ijtimoiylashtirish insonning «adaptik faollik» qobiliyatiga ega bo’lishni ko’zda tutadi va maqsadga muvofiq jarayonlar (o’qitish va tarbiyalash), maktabgacha, maktab, maxsus kasb-hunar muassasalarida hamda tasodifiy omillar (oila, ommaviy axborot vositalari, san`at bilan muloqot qilish) ta`siri ostida amalga oshiriladi. Bu ta`sir ko’rsatish tarbiya tizimi (yoki ijtimoiylashtirish) insonparvarlikga zid kabi baholanishi mumkin emas, chunki u albatta, avtoretit vositalar bilan amalga oshirilishi shart emas.unda o’qituvchi va bolalar o’rtasida, insonparvarlik munosabatlari mavjud bo’lishi, gumanitar qadriyatlar targ’ib qilinishi, guruhli va individual ijodkorlik elementlari tadbiq qilinishi mumkin. Bundan tashqari, ta`sir ko’rsatish ushbu tarbiya tizimi o’zi tarbiya jarayoniga demokratik qadriyatlar va qoidalar kiritishi kerak (atrof-hayotdagi o’zgarishlar ortidan): hayotni tashkil etish demokratik usullarini o’zlashtirish (bolalar hamjamiyatidan boshlab), boshqalarga nisbatan huquq va majburiyatlarini o’zlashtirishga amal qilish.
Lekin, tarbiya bilan bog’liq bu yondashish, amalda o’sib kelayotgan xxx emasligi bilan bog’liq bo’lib chiqmoqda, chunki bolaning xulqi va hayoti bu holatda to’laligicha tashqi kuchlar bilan belgilanadi va unda shu tanlovni amalga oshirish imkoniyati qolmaydi. Etkazish kerak bo’lgan qandaydir tarbiyaviy mazmun,mana shu tarbiyaviy standartdan kelib chiquvchi ijtimoiy- pedagogik-nazariy- bu narsalarning barchasi bolaning ichki «xohlayman» istagiga, balki tashqi «kerak» talabiga yo’naltirilgan metodlarni talab etadi. SHuning uchun ushbu tarbiyaviy tizim qandaydir jazo va majburlashlarsiz, mavjud bo’lishi mumkin emas.
Tarbiyadan boshqa yondashish insonparvarlik tarbiyaviy tizimini yaratish bilan bog’liq. Bu yondashish birinchi navbatda, biz ilgarigi bo’limda batafsil ko’rib chiqqan individuallashtirish jarayoni bilan mos keladi (lekin uni bola ijtimoiylashtirish masalalarini iloji boricha yaxshi o’zlashtirib olishi maqsadi bilan bog’liq yondashish bilan adashtirish kerak emas). YAna bir bor eslatib o’tamiz, individuallashtirish - bizning tushunishimizcha, bu bolada mavjud yoki o’zining individual tajribasida egallagan yagona, alohida va o’ziga hosligini ta`minlab turish va rivojlantirish bo’yicha kattalarning hamda bolani o’zining faoliyatlari.
Shaxsni individuallashtirish uning «o’zligini» rivojlantirish, shunday qilib,keng ma`noda insonparvarlik tarbiyaviy tizimini tashkil etadi.Tarbiyada bunday yondashishning maqsadi, bolalarga, ularning «sub`ektiv mavjudliklarini» tashkil etishda yordam ko’rsatish hisoblanadi.
Maktabgacha insonparvarlik tarbiyaviy tizimi samaraliligini muhim sharti, bolalar va kattalarni umumiy jamoaga birlashtirish hisoblanadi (lekin o’z vazifalari bo’yicha turlicha bo’lsa ham-bolalar, pedagoglar, ota-onalar). Bolalar va kattalarning o’zaro munosabatlari, ma`lum munosabatlarni yuzaga keltiradi, ular birinchi navbatda tizimning tarbiyaviy imkoniyatlarini belgilaydi.
Tarbiyaviy tizimlar ikki turini taqqoslash, tahlil qilish yakunida ta`sir ko’rsatish ta`lim tizimi va insonparvarlik tarbiya tizimi, o’zinig predmeti mazmunida ham farq qilishini alohida aytib o’tamiz.
Birinchisi, birinchi navbatda, dunyoning ijtimoiy ko’rinishini o’rganadi. Ikkinchi tizim, o’zini-o’zi o’rganish usulini o’rganadi. Ma`lum ijtimoiy qoidalarni, qadriyatlarni, munosabatlarni etkazib ta`sir ko’rsatish tarbiya tizimi, bolalarda o’zini anglashga qobiliyatni rivojlantirish masalasini o’z oldiga qo’ymaydi - bu uning predmeti hisoblanmaydi.
|
| |