-MAVZU
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tarixiy tafakkurini shakllantirish

|
-MAVZU
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tarixiy tafakkurini shakllantirish
|
bet | 72/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmua13-MAVZU
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining tarixiy tafakkurini shakllantirish
Reja:
O‘quvchilarning tarixiy tafakkurini shakllantirish – muhim pedagogik muammo sifatida
Zardo‘shtiylik ta’limotida ta’lim – tarbiya.
Islomda ta’lim-tarbiya.
Abu-Nasr Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Yusuf Xos Hojib, Az-Zamahshariyning dunyoviy bilimlarni tarqalishidagi o‘rni.
Mustaqil ish: I. A. Karimovning “Tarixiy xotirasiz kelajak yo’q” risolasini o’qish.
Tayanch tushunchalar: tarixiy tafakkur, tarix, tafakkur, vatanparvarlik, xotira.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida yashab ijod etgan o‘zbek pedagogi Abdulla Avloniy o‘zining “Turkiy guliston yoxud axloq” asarida ilmning amaliy va hayotiy ahamiyatini nazarda tutib shunday fikrlarni bildirgan edi: “Ilm inson uchun g‘oyat oliy va muqaddas bir fazilatdur. Zeroki, ilm bizga o‘z ahvolimizni, harakotimizni oyina kabi ko‘rsatur. Zehnimizni, fikrimizni qilich kabi o‘tkir qilur. Savobni gunohdan, halolni haromdan, tozani murdordan ayirib berur. To‘g‘ri yo‘lga rahnamolik qilub, dunyo va oxiratda mas’ul bo‘lishimizga sabab bo‘lur. Ilmsiz inson mevasiz daraxt kabidur”. Pedagog olim o‘z fikrini davom ettirib, faqatgina amaliy ahamiyatga ega bo‘lgani uchun fanlarni o‘rganish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Shunday ilmlar ham borki, ular to‘g‘ridan-to‘g‘ri amaliyot, hayot bilan bog‘lanmagan. Biroq ular insoniyat taraqqiyoti, jamiyat rivoji uchun amaliy bilimlardan kam bo‘lmagan ahamiyatga egaligini alohida ta’kidlaydi.
Tarix fanining bugungi kundagi ahamiyatini esa, siyosiy fanlar doktori, professor N.Jo‘raev quyidagicha izohlaydi: “Tarix – inson haqidagi, odamlar haqidagi fan. Biroq u bugunning odamlari, kechinmalari, his-tuyg‘ulari, faoliyatlari va munosabatlari xususida emas, balki o‘tgan ajdodlarimiz turmush tarzi, ma’naviy-ruhiy kechinmalari, sodir etgan voqea-hodisalari, maqsad-intilishlari haqidagi fandir. Aslini olganda tarix faqat o‘tmish haqidagi ma’lumotlar, xotiralar ham emas. Uning buyuk qudrati, tarbiyaviy kuchi, murabbiylik mohiyati o‘tmishni o‘rganish, tadqiq etish orqali bugunni baholash, bugunni anglash, bugungi odamlarni tushunish va ularni yo‘naltirish borasidagi fikrlarni, g‘oyalarni o‘zida mujassam etganida! Agar biz tarixga ana shu nuqtai nazardan qaraydigan bo‘lsak, uning butun ko‘lamini, insoniyat va jamiyat taraqqiyotidagi rolini chuqurroq anglaymiz”. Olim tarix tushunchasini «insoniyat tarixi» tarzida qo‘llashni taklif etadi. Mazkur tarixiy-falsafiy yondashuv yoki «Insoniy tarix» konsepsiyasi shu paytgacha biz qo‘llab kelayotgan «Tarix» degan rasmiy tushunchadan boy va ustun. Chunki bu talqinda tarixni yaratgan Inson, uning ma’naviyati, shodlik va qayg‘ulari, orzulari tadriji yaqqol sezilib turadi. Tarixning, aslida, inson haqidagi fan ekanligi ta’kidlanadi. Demak, tarix fanining vazifasi o‘quvchilarga quruq raqambozlik, solnomachilikni o‘rgatishdan iborat emas, aksincha uning mazmunini o‘zlashtirish orqali o‘quvchilarni ijtimoiy hodisalarni mustaqil anglashga, mamlakatimiz rivojining barcha sohalariga faol va ijodiy tarzda ishtirok etishga tayyorlashdan iborat bo‘lishi lozim. Mazkur vazifa o‘z tabiatidan kelib chiqib, fikrlashni rivojlantirish, o‘quvchining o‘rganilayotgan voqea va zamonaviy jamiyat hodisalarini mustaqil anglay olishini talab etadi. Buningsiz ularni to‘g‘ri baholay olish, o‘z munosabatlarini zarur harakatlarga yo‘naltira olish mumkin emas. Mana shuning uchun mustaqil fikrlashni shakllantirish tarix fanini o‘qitishning bosh sharti va vositasi tavsifini o‘zida ifoda etadi. Bu erda gap tarix fanini o‘qitish jarayonida o‘quvchilarni o‘ylash, mustaqil va ijodiy fikrlashga o‘rgatish haqida borayapti. Chunki tarix darslarida o‘quvchilarni tarixiy fikrlashga o‘rgatish yaxlitlikda shaxsda mustaqil fikrlashni shakllantirishga imkon beradi.
Yuqorida bayon etilganlaridan o‘z-o‘zidan «tarixiy fikrlash nima?», «u qanday o‘ziga xosliklarga ega?», «unga qanday jihatlar tegishli?» kabi savollar paydo bo‘ladi. Fikrlash deganda, narsa va hodisalarning o‘zaro munosabati va aloqadorligi mohiyatini umumlashtirish yo‘li bilan borliq jarayonlarini insonda aks ettirishning oliy shakli sifatida tushunchalar orqali bilishga qobiliyatlilik tushuniladi. Tarixiy fikrlash – bu tarixiy voqea va hodisalarni bilish, tarixiy voqea va hodisalarni o‘zaro munosabati va aloqadorligi mohiyatini umumlashtirish orqali tarixiy jarayonlarni anglash, ular orasidagi sabab-aloqadorlikni hosil qila olishga qobiliyatlilikdir. O‘quvchilarda, ularning fikrlashida taxminan quyidagi tarzga ega bo‘lgan jihatlarni tarkib toptirish zarur:
Ijtimoiy hodisa yoki voqeani to‘g‘ri tasvirlay olish, mazkur hodisa uchun tegishli jihat va dalillarni to‘g‘ri tanlay olish;
Har bir ijtimoiy hodisaning kelib chiqish sabablarini aniqlashga harakat qilish;
Mazkur hodisa bilan bog‘liq shart-sharoitlarni, ularning o‘zaro aloqadorligini aniqlash, ya’ni har bir hodisa uni o‘rab turgan shart-sharoitlar bilan aloqadorligini tushunishga intilish;
Barcha tarixiy hodisalarning borish jarayoni tavsifini anglash;
Voqealarning rivojlanib borish davri va bosqichlari, ularni har birining tarixiy ahamiyatini aniqlashga harakat qilish;
Tarixiy qonuniyatlarning ko‘p obrazliligi, aniq namoyon bo‘lishini anglash;
Har bir tarixiy hodisada aks etgan rivojlanishdagi o‘ziga xosliklarni izlash;
Turli ijtimoiy guruh va alohida shaxslarning faoliyatini aniqlab beruvchi ijtimoiy motivlarni izlash;
Milliy va umuminsoniy qadriyatlar nuqtai nazaridan tarixiy hodisalarni baholash;
O‘tmish va bugunni taqqoslashga qiziqish.
Buyuk allomalarning hayoti, ijodi va ular qoldirgan madaniy – ma’rifiy meros yosh avlod uchun ibrat va namunalar, ularning ta’lim – tarbiyaga oid ma’rifiy ta’limotlari yoshlarni ona – Vatanga, millatga sadoqat va hurmat ruhida tarbiyalashda, ularni iymon va e’tiqodli, insof va diyonatli, odob – axloqli, oqil va odil inson qilib tarbiyalashda, o‘zligini anglatishda benazir qadriyatdir.
XX asrga qadar davrlardagi ijtimoiy va madaniy hayot tarixidan shu narsa ma’lumki, ta’lim-tarbiyada ma’naviyatli, ma’rifatli barkamol yoshlarni etishtirishda xalq pedagogikasining o‘rni va mohiyati katta bo‘lgan. Ming yillar davomida shakllanib, rivojlanib kelayotgan xalq pedagogikasi milliy pedagogika tarixining zamini bo‘lgan.
Markaziy Osiyodagi arxeologik topilmalar va yozma manbalarning guvohlik berishicha, dastlabki ibtidoiy jamoa va keyinchalik quldorlik tuzumi davrida ham Turon hududida ijtimoiy – madaniy hayot rivojlangan.
«Avesto» sof diniy kitob bo‘lmay, ijtimoiy – falsafiy, madaniy, adabiy – tarixiy qimmatga ega bo‘lgan nodir qomusiy yodgorlikdir. Unda adolat va sulh ulug‘lanadi.VII asrda Arabistonda shakllangan islom dini VIII asrga kelib Markaziy Osiyoda keng yoyildi. Markaziy Osiyoda arablar tomonidan bosib olindi. Markaziy Osiyoda arab davlati – xalifaligi o‘rnatilib, «Qur’on» qonun – qoidalari Markaziy Osiyoda ham amalga oshirildi. VIII asr oxiri, IX asr boshida arab xalifaligining markazi Bag‘dodda ilm – fan rivojlandi, yunon olimlaridan Aflotun (Aflotun), Aristotel (Arastu), Sokrat (Suqrot), Gippokrat (Buqrot), Galen (Jolinus), Evklid (Iqlidus) kabilarning asarlari arab tiliga tarjima etildi. IX – XII asrlarda Markaziy Osiyoda feodal ishlab chiqarish munosabatlarining taraqqiy etishi, ichki va tashqi savdoning o‘sishi, dehkonchilik, hunarmandchilik, binokorlik, o‘ymakorlik san’atining rivojiga jiddiy ta’sir etdi. XI – XII asrlarda o‘zbeklar Movarounnahrda asosiy aholi sifatida tarkib topdi. O‘sha davrda «turk tili» deb nom olgan o‘zbek tili adabiy til xususiyatiga ega bo‘ldi.
Markaziy Osiyo musulmonlari «Qur’on»ni insonni ulug‘lashga, qadrlashga, uni mehr – shafqatga, muhabbatga, tinch – totuv yashashga, iqtisodiy va ma’naviy barkamollikka undovchi islom ma’rifati mujassami sifatida qabul qildilar.
|
| |