Kirish I bob Adabiyotlar sharhi - bet 8

|
Kirish I bob Adabiyotlar sharhi
|
bet | 8/30 | Sana | 31.01.2024 | Hajmi | 3,83 Mb. | | #149035 |
Bog'liq Neft va gaz kimyosi va texnologiyasiRespublikamizdagi neft va gaz sohasi rivojlanishiga hissa qо‘shgan mutaxassis va olimlar: О‘zbekiston fani taraqqiyoti tо‘g‘risida aytganda jonkuyar, fidoiy mashhur olim va jamoat arbobi, dunyo miqyosida tanilgan yirik mutaxassis Abdullayev Habib Muhammedovichni aytib о‘tish joiz. Respublikamiz neft va gaz sohasiga qо‘shgan hissasi tengsiz, u hozirgi geologiya va geofizika ilmiy tekshirish instituti, neft va gaz konlarini qidirish va razvedka qilish ilmiy tekshirish institutlarining tashkilotchilaridan biri hisoblanar edi. Respublikamizdagi mashhur neft ustida kо‘plab ilmiy ishlar olib borgan olimlar Akromxо‘jayev Obid Murodovich, Boboyev Arshavir Grigorevich, Davlatov Sharif Davlatovichlarni ham kо‘rsatib о‘tish mumkin. Neft va gaz sohasining hozirgi kungi ravnaqi shubhasiz akademik Habib Abdullayevning nomi bilan bog‘liq.
Respublikamiz geologiya, gidrogeologiya, muhandislik geologiyasi fanlari ravnaqiga katta hissa qо‘shgan olimlardan biri Mavlonov G‘ani Orifxonovichdir.
Bevosita neft va gaz geologiyasi rivojiga ulkan hissa qо‘shgan olim akademik Akromxо‘jayev Obid Murodovich, hozirgi IGIRNIPM institutining tashkilotchisi hamda uni kо‘p yillar mobaynida boshqargan va rivojlantirgan yirik mutaxassisdir. Neft va gazning hosil bо‘lish nazariyasiga ulkan ijodiy hissa qо‘shgan hamda о‘lkamizdagi kо‘plab konlarning ochilishiga bevosita va bilvosita rahbarlik qilgan olim sifatida Obid Akromxо‘jayev hissalari kattadir. Shuningdek, Z. S. Ibrohimov, O. J. Mamajonov, A. K. Karimov, A. N. Kudryakov, I. Gabrilyan, M. S. Saydaliyeva va kо‘plab boshqa mutaxassislarning yirik neftchi olimlar bо‘lib yetishib chiqishlariga bevosita Obid Akromxо‘jayev hissalari kattadir.
1.2. Gidrotozalash (gidroochistka) jarayoni va qurilmalari
Yuqorida qayd etilganidek gidrotozalashga benzin, dizel yoqilg‘isi, vakuum gazoyl fraksiyalari beriladi. Bu jarayonda xom ashyo oltingugurtli, azotli, kislorodli birikmalardan, smolasimon moddalardan tozalanadi. Tо‘yinmagan birikmalar vodorod bilan tо‘yintiriladi. Jumladan,oltingugurtli birikmalarni gidrogenoliz reaksiyasi quyidagicha:
RSH + H2 → RH + H2S
RSR’ + 2H2 → RH + R’H + H2S
Azotli birkmalar ham shu sxema bo‘yicha gidrogenolizga uchraydi.
Sanoatda gidrotozalash qurulmalarida asosan benzin va dizel yoqilg‘ilari tozalanadi. Bu jarayon AKM yoki ANM katalizatorlari ishtirokida olib boriladi. ANM katalizatori qattiqligini oshirish uchun uning tarkibiga 5-7% kremniy oksidi qo‘shiladi. Bu katalizatorni ANMS deb belgilanadi.
Benzin va dizel yoqilg‘ilarining gidrotozalash jarayonida xomashyo oltingugurtli, azotli birikmalar bilan birga kislorod, og‘ir metall birikmalari, smolasimon birikmalardan tozalanadi. To‘yinmagan birikmalar ham to‘yinadi. Birinchi navbatda to‘yinmagan bog‘lari ko‘p bo‘lgan birikmalar, keyin esa bitta qo‘shbog‘lilar tuyintiriladi. Shu bilan birga katalizatorlarni ta’sirida qisman gidrokreking sodir bo‘ladi.
Aromatik uglevodorodlardan birinchi navbatda ko‘pxalqali aromatik uglevodorodlar qisman to‘yinadi, aromatik uglevodorodlar naftenlarga aylanib dizel yoqilg‘isining setan sonini ko‘tarishga imkoniyat hosil bo‘ladi. Ammo benzol xalqasi o‘zgarmay qoladi. Bu benzol xalqasini to‘yintirish uchun yuqori bosim kerak bo‘ladi.
Odatda gidrotozalash 330-380оС, va 3-5 MPa bosimida va 1 m3 xom ashyo hisobidan olganda 300-400 nm3 vodorodli gaz berish bilan olib boriladi. Gidrotozalash jarayoni issiqlik chiqarish bilan sodir bo‘ladi.
Jarayonning asosiy ko‘rsatkichlari kelayotgan hom ashyoga bog‘liq bo‘ladi. Riformingga beriladigan benzin tarkibidagi oltingugurtni platina katalizatoriga berishdan ilgari 0,003% mas.gacha tozalash zarur, agar platina-reniy katalizatori bo‘lsa oltingugurtni 0,001% mass.gacha tozalash zarur. Kerosinning tarkibidagi merkaptanni 0,005% mass. dizel yoqilg‘isi tarkibidagi oltingugurti esa 0,2 % mass.gacha tozalash kerak bo‘ladi. Shu talablarga ko‘ra gidrotozalash jarayoninining asosiy ko‘rsatkichlari belgilanadi.
Gidrotozalash jarayonining boshqariladigan ko‘rsatkichlariga harorat hajmiy tezliki, bosim va 1 m3 hom ashyo hisobidan beriladigan gazni miqdori kabilar kiradi.
Harorat 330o dan past bo‘lsa, hom ashyoning hajmiy tezligi 4-5 ch-1 dan yuqori bo‘lsa olingan mahsulotlarning sifati past bo‘ladi. Harorat 420оС dan ko‘tarilsa kreking reaksiyasi kuchayadi, katalizatorning yuzasiga koks o‘tirishi ko‘payadi.
Sifati past homashyo tozalanyotganda berilayotgan gazning xom ashyoning nisbatini 700 nm3/m3 gacha ko‘tarish lozim bo‘ladi. Agar berilayotgan gazimizning tarkibida vodorod kamroq bo‘lsa xom gazning nisbatini ko‘paytirish kerak bo‘ladi. Odatda berilayotgan gazning tarkibida vodorodni hajmi 60 dan 90% gacha bo‘lishi kerak.
Shuni ham ta’kidlash kerakki, agar kerosin va dizel yoqilg‘isini tozalayotganda ularning tarkibidagi oltingugurtni 0,05 va 0,2 % mass.dan kam bo‘lsa, u vaktda u yoqilg‘ilarni oksidlanishga karshi turg‘unligini pasaytirib yuborgan bo‘ladi. Demak gidrotozalashni ham ma’lum meyorgacha olib borish kerak bo‘ladi.
Kreking va piroliz qurulmalaridan olingan fraksiyalarni albatta AVT dan olingan fraksiyalar bilan birga qo‘shib gidrotozalashga beriladi, aks xolda ikkilamchi fraksiyalarning tarkibida to‘yinmagan birikmalar ko‘p bo‘lganligi sababli, katalizatorlarning yuzasida ko‘p miqdorda koks hosil bulib, katalizatorlarning ishlash davri kamayadi.
Gidrotozalash qurulmalariga yangi katalizatorlar solinganda harorat 330 0C dan boshlanadi. Vaqt o‘tishi bilan katalizatorlarning yuzasiga asta-sekin koks o‘tira boshlaydi. Shuning hisobiga, katalizatorlarning ish mezoni pasayadi. Maxsulotda oltingugurtning miqdori ko‘payib boradi. Mahsulot sifatini bir xilda bo‘lishini ta’minlash uchun haroratni 380-4000C gacha ko‘tarish kerak bo‘ladi. So‘ngra jarayon to‘xtatilib katalizator regenerasiya kilinadi. Gidrotozalash jarayonida harorat 4000 C dan yuqoriga ko‘tarilmaydi, sababi, parchalanish reaksiyalari kuchayib ketishi mumkin. Katalizatorni yuzasidagi koks yondirilgandan keyin jarayon yana odatdagidek 330 0 C dan boshlab ishlay boshlaydi. Katalizatorni ishlash davri dizel yoqilg‘isini tozalash vaqtida 1 yilni tashkil etadi. Katalizator 2-3 yil ishlaydi, so‘ngra faol komponentlarini ajratib olish uchun maxsus korxonalarga yuboriladi.
Vakuum gazoylni gidrokrekingga berishdan ilgari gidrotozalash qilanadi, bunda vakuum gazoylning sifati yaxshilanadi, gidrokreking jarayonining samaradorligi ortadi.
Piroliz jarayonida olinadigan benzinlarni tarkibida asosan, aromatik birikmalar va to‘yinmagan uglevodorodlar ko‘p bo‘ladi. Agar bu turdagi benzinni yoqilg‘i sifatida ishlatiladigan bo‘lsa uni sulfidlangan platina katalizatori ishtirokida oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalanib, ko‘pqo‘shbog‘li birikmalar birko‘shbog‘li birikmalargacha to‘yintiriladi. Keyin esa birlamchi olingan benzinlar bilan birga qo‘shilib yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Agar undan aromatik uglevodorodlar olish uchun foydalanadigan bo‘lsa, benzinni yana bir bor tozalab to‘yinmagan birikmalar to‘yintiriladi, keyin esa, benzindan aromatik uglevodorodlarni ajratib olinadi.
Reaktiv yoqilg‘ilarni olish uchun kerosin fraksiyasini, xom ashyoni sifatiga qarab, ikki usulda gidrotozalash qilinadi. Birinchisida, yengil usulda -oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalanadi. Bunda asosan merkaptanlardan tozalashga e’tibor beriladi. Agar kerosin fraksiyasida aromatik birikmalarning miqdori 12-14% mass.dan ko‘p bo‘lsa, u vaqtda, gidrotozalashni ikkinchi usulda - qattiqroq rejimda: yuqori bosimda (5-MPa)da olib boriladi. Bunda qisman aromatik birikmalar naftenlarga aylanadi, shu bilan bir vaqtda oltingugurtli, azotli va kislorodli birikmalar ham kamayadi, kerosinning sifati yaxshilanadi.
Gidrotozalash jarayonining sanoatdagi qurilmalari alohida o‘z holicha va boshqa qurilmalar bilan biriktirilgan holda bo‘lishi mumkin. Qo‘shma qurilmalarda gidrotozalash dastlabki zveno, oxirgi zveno yoki oraliq zveno holida bo‘lishi mumkin. Birinchi holatda misol qilib gidrotozalash bloki bilan ta’minlangan katalitik riforming qurilmasini olsak bo‘ladi. Bunda, riforming hom ashyosi - benzin fraksiyasi, oldin oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalanib, keyin riformingga beriladi. Yana bir misol bu gidrotozalash qurilmasi bilan qo‘shilgan katalitik kreking qurilmasidir. Bunda hom ashyo-vakuum gazoyl, oldin tozalanib keyin kreking jarayoniga beriladi (43-107 turdagi qurilma). Tozalangan vakuum gazoylini kreking jarayoniga berilganda sifatli mahsulotlar olinadi.
Alohida turdagilariga dizel yoqilg‘isi fraksiyasini tozalaydigan qurilmalar kiradi. Bu turdagi qurilmalarning yana bir xilida dizel yoqilg‘isini oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalash va to‘yinmagan uglevodorodlarni gidrogenlash bilan birga ikki xalqali aromatik uglvodorodlarni qisman to‘yintiriladi. Bu xildagi qurilmalarning birinchisida dizel yoqilg‘isi tarkibidagi oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalanadi, to‘yinmagan va smolasimon birikmalar vodorod bilan to‘yinadi. Dizel yoqilg‘isini sifati yaxshilanadi, rangi tozalanadi. Ikkinchisida esa ikki xalqali aromatik uglevodorodlarning bir qismi to‘yinib, naftenlarga o‘tishi natijasida yoqilg‘ining setan soni ko‘tariladi.
Katalitik riforming qurilmasida ishlaydigan gidrotozalash blokida bitta reaktor bor, qolgan qurilmalar parallel ishlaydigan ikkita alohida blokdan iborat bo‘ladi. Har bir blok bitta turbali pech va ketma-ket ishlaydigan ikkita reaktor va boshqa apparatlardan iborat. Bu bloklarda bir vaqtda ikki xil hom ashyoni tozalash mumkin. Aylanib yuruvchi vodorodli gazni vodorod sulfidi gazidan monoetanolamin (MEA) yordamida tozalaydigan moslama va to‘yingan monoetanolaminni regenerasiya qiladigan moslamalar ikkala blok uchun bitta bo‘ladi. Odatda dizel yoqilg‘isi fraksiyasini ikkita ketma-ket ishlaydigan reatorli blokida tozalanadi.
Qurilmalarning ikkinchi turi: bu qurilmalar ham ikkita blokdan iborat. Faqat har bir blokda ketma-ket ishlaydigan uchta reaktor bor. Boshqa apparturalar yuqorida qayd etilgan qurilmanikidan farq qilmaydi. Nisbatan og‘irroq fraksiya, masalan, vakuum gazoylni tarkibida oltingugurtli birikmalarni miqdori ko‘proq bo‘lgan uchun, bu xildagi hom ashyoni uchta reaktorli qurilmalarda tozlash tavsiya etiladi.
Yuqorida qayd etilgan sanoat qurilmalarining hammasi bir xil uslubda ishlaydi.
Quyida dizel yoqilg‘isini gidrotozalash jarayonining sanoatdagi qurilmasi keltirilgan. Bu qurilmada hom ashyo sifatida oltingugurtli neftdan yoki gaz kondensatidan olingan dizel yoqilg‘isi fraksiyasi tozalanadi. Ba’zan neftning og‘ir fraksiyalarini ikkilamchi jarayonda qayta ishlagandan hosil bo‘lgan dizel yoqilg‘isi fraksiyalari bilan aralashtirib turiladi. Qurilma ikkita o‘z holicha ishlaydigan bloklardan iborat. Qurilmada bir vaqtida ikki xil hom ashyoni tozalash mumkin.
Hom ashyo nasos bilan issiqlik almashinish apparatlari (3) orqali turbasimon qizdirgich (pech) (1) ga beriladi. Shu trubaga kompressor (10) dan keladigan aylanib yuruvchi vodorodli gaz ham qo‘shiladi. Pechda hom ashyo va gaz aralashmasi 360-380oS gacha isitilib reaktor (2) lardan ketma-ket o‘tadi. Reaktorlarga alyumokobaltmolibden yoki alyumo nikelmolibden katalizatori joylashgan. Hom ashyo katalizator qatlamidan o‘tayotganda oltingugurtli va azotli birikmalardan tozalanadi. Shular bilan bir vaqtda kislorodli va boshqa smolasimon moddalardan tozalanadi, to‘yinmagan bog‘lar tuyinadi. Mabodo reaktordagi, katalizator qatlamini temperaturasi ko‘tarilib ketsa reaktorga sovuq vodorodli gaz berish moslamasi bor. Reaksiya mahsuloti ikkinchi reaktordan bo‘g‘-gaz holatida chiqib issiqliq almashinish apparatlarida (3) o‘zining issiqlig‘ini bir qismini berib, sovutgichlarda (4) sovutilib, yuqori bosimda ishlaydigan separatorga (5) keladi. Reaktor, issiqlik almashinish apparati, sovutgich va yuqori bosimli separatorlar 3,5-4,0 MPa bosimda ishlaydilar. Bu yerda tindirilmagan katalizatdan vodorodli gaz ajratiladi. Gaz qismida ko‘p miqdorda vodorod sulfid gazi bor. Vodorodli gazdan vodorod sulfid gazini absorberlarda (14) monoetanolamin yordamida ajratib olinadi. Tozalangan vodorodli gaz oralik sig‘im (8) ga keladi. Bu yerda gazdan monoetanolaminning tomchilari ajratib olinadi va kompressor (10) ga keladi. Sig‘imga (8) toza vodorod gazi ham qo‘shilib turiladi.
Tindirilmagan gidrogenizat yuqori bosimli separator (5) dan past bosimli separatorga (6) o‘tkazilib, bosimni 0,6 MPa gacha pasaytiriladi. Shuni hisobiga gidrogenizatdagi erigan uglevodorod gazlari ajralib chiqadi va vodorod sulfid gazidan tozalashga yuboriladi.
Separator (6) dagi gidrogenizatning tarkibida dizel yoqilg‘isi bilan birga benzin fraksiyasi va og‘ir gazlar bor. Ular hom ashyoni qisman gidrokrekinga uchragani natijasida hosil bo‘ladi. Bularni ajratish uchun gidrogenizatni almashuvchi apparat orqali tindiruvchi kolonnaga (7) yuboriladi. Yengil fraksiyalarni ajratishning samaradorligini oshirish maqsadida tindirish kolonnasining ostki qismidan olinadigan dizel yoqilg‘isini bir qismini pech (1) da isitib yana kolonna (7) ga beriladi. Tindirilgan dizel yoqilg‘isining asosiy miqdori sovutgichlarda sovutilib, sig‘im (9) larda ishqor eritmasi bilan yuviladi. Bunda gidrogenizat vodorod sulfid gazidan tozalanadi va keyin suv bilan yuviladi.
Sxemaning pastki qismini o‘ng tomonida vodorod sulfid gaziga to‘yingan monoetanolaminning suvli eritmasini regenerasiya qilish keltirilgan. Bu yerdagi kolonna (12) da monoetanolaminning eritmasidan vodorod sulfid gazini ajratib olib oltingugurt olish qurilmasiga yuboriladi. Tozalangan eritma sovutilib yana absorber (14) ga qaytib beriladi.
Separator (6) da ajrab chiqqan vodorod sulfid gazidan tozalangan uglevodorod gazlari tindiruvchi kolonnada ajratib olingan gazlar bilan birlashtirib, komprekssor (10)da bosimini 1,0 MPa gacha ko‘tarib boshqa qo‘rilmaga yuboriladi.
Quyida ikki xil neftdan olingan dizel yoqilg‘isi fraksiyasi gidrotozalashdan keyingi o‘rtacha material balansi keltirilgan.
Birinchida neftda oltingugurtli birikmalarning miqdori 0,7% mass. (fraksiya 1), ikkinchida 2,4% mass. (2 fraksiya):
Qurilmaga kelgan % mass. 1 fraksiya 2 fraksiya
Dizel yoqilg‘isi 100 100
Vodorodli gaz/100% vodorod
gazi xisobida 0,4 0,47
_____________________________
Yig‘indisi 100,4 100,47
Qurilmaga kelgan % mass. 1 fraksiya 2 fraksiya
Gidrotozalangandizel yoqilg‘isi 96,00 95,00
Vodorod sulfid gazi 0,65 2,10
Uglevodorod gazalri 0,75 0,67
Haydab olingan yengil fraksiyasi 2,00 1,70
Yo‘qolgan qismi 1,00 1,00
______________________________
Yig‘indisi 100,40 100,47
Bu turdagi qurilmalarda 1 t homashyoni gidrotozalash uchun sarf etiladigan ko‘rsatkichlar:
Suv bug‘i, kg..................................................60,6
Elektr energiyasi, MDj..............................54,8
Suv, m3.............................................................8,0
Yoqilg‘i (mazut), kg.........................................14,0
Gaz, m3.............................................................7,5
Yuqorida keltirilgani kabi nisbatan og‘ir xom ashyo vakuum gazoylni katalitik jarayoniga berishdan oldin shu turdagi qurilmalarda gidrotozalash qilinadi. Farqi, xom ashyo og‘ir bo‘lganligi sababli unda oltingugurtli va azoti birikmalarning miqdori ko‘proq, tarkibida yana metallar bo‘lganligi sababli, katalizatorning sirtiga o‘tirib qolib, katalizatorning aktiv markazlarni zaxarlaydi. Masalan, tarkibida 3-3,5 % massali oltingugurtli birikmasi bo‘lgan neftni yoqilg‘i-yoqilg‘i sxemasi bilan ishlaydigan zavodning AVT qurilmasidan olingan vakuum gazoylni xarakteristikasi quyidagicha:
zichligi,..............................................................0,691
fraksion tarkib, % 300 0С gacha.....................2
350 0С gacha.....................22
450 0С gacha.....................96
chiqindilarning miqdori, % mass.
oltingugurt.................2,7
azot..............................0,038
nikel.........................0,36·10-4
vanadiy.......................1,12·10-4
Bu xildagi xom ashyo katalitik kreking jarayoniga berishdan ilgari ketma-ket ishlaydigan uchta reaktorli qurilmada alyumokobaltmolibden katalizatorida tozalangan. Xom ashyoni reaktorga kirishidagi bosim 3,5 MPa, aylanib yuruvchi vodorodli gazning xom ashyoning 1 m3 hajmiga nisbati 400-600 m3/m3. Dastlab temperatura 350 0С ga teng, bir yarim uzluksiz ishlash davomida temperatura 385-390 0С gacha ko‘tarilgan; 1 t xom ashyoni tozalash uchun 0,54-0,64 % mass. yoki 60-80 m3 vodorod gazi sarflangan: gidrogenizatda oltingugurtning miqdori 0,4-0,6 % mass. gacha kamaygan; azotli birikmalar kam tozalangan; metallarning 60-70 % tozalangan.
Piroliz jarayoni smolasining benzin fraksiyasini alohida usul bilan tozalanadi. Bu fraksiyaning kimyoviy tarkibi 60-65 % aromatik uglevodorodlardan, qolgan tuyinmagan uglevodorodlardan iborat. Agar pirolizdan olingan benzin fraksiyasini avtomobil benziniga qo‘shib ishlatadigan bo‘lsa, u vaqtida bu fraksiyani bir bosqichda gidroochistka qilinadi. Bunda zanjirda ikkita qo‘shbog‘i bo‘lgan alkanlarni bitta qo‘shbog‘ini tuyintiriladi xolos. Sababi, birinchidan – ikkita qo‘shbog‘li uglevodorodlar vaqt o‘tishi bilan polimerlanib smolasimon modda hosil qiladilar, shu bilan birga ular oksidlanadilar. Natijada benzin fraksiyasining sifati pasayadi. Bitta qo‘shbog‘li uglevodorodlar nisbatan to‘rg‘unroqdilar, shu bilan birga ular benzinni oktan sonini ko‘taradilar. Katalizator sifatida palladiy sulfidi ishlatiladi. Bu katalizator oltingugurtli, azotli birikmalariga yaxshigina chidamlidir va yuqori faollik bilan ishlaydi. Gidrotozalashni 2-2,5 MPa bosimda, xom ashyoni hamiy tezligi 1,4-2,5 s-1 va 1 m3 xom ashyoga nisbatan 100 m3 vodorodli gaz aylanib turadi. Xom ashyo va gazlarning reaktorga kirish vaqtida temperaturasi 60-75 0С, reaktordan chiqayotganda 170-195 0С gacha ko‘tariladi. qo‘shbog‘lar tuyinishi issiqlik ajralib chiqishi bilan sodir bo‘ladi. Agarda, benzin fraksiyasidan aromatik uglevodorodlar olinadigan bo‘lsa, u vaqtda ikki bosqichda gidrotozalash qilinadi. Bunda ham to‘yinmagan birikmalar gidrogelanadi.
|
| |