nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tarbiya usullarga tavsif - Mustaqil ta’lim uchun etiladigan mavzular

Tarbiya usullarga tavsif.
Xalq pedagogikasi o’zbekona axloq, odob va taribiyaning barcha qirralarini o’zida mujasamlashtirgan. Xalq pedagogikasida qo’llanilgan juda xilma xil tarbiya usullari mavjud.
Tushuntirish (o’rgatish, odatlantirish, mashq qildirish).
Namuna (maslahat berish, o’zr so’rash, o’rnak bo’lish, yaxshiliklar tug’risida gapirish).
Nasixat berish (undash, ko’ndirish, iltimos qilish , yolvorish, tilak itsak bildirish, ma’qullash, raxmat aytish ,duo qilish , oq yo’l tilash ).
Qoralash va jazo (ta’kidlash, ta’na, gina, tanbeh berish, majbur qilish , koyish, ont, qasam, urish, kaltaqlash va x.)
Xalq pedagogikasining nodir namunalari, tarbiya usullari va tarbiyaviy ta’sirlar muayyan vositalar orqali amalga oshirilgan. Mexmon kutish, mexmonga borish, turli mexnat jarayonlari, xasharlar, turli guringlar, musobaqalar, turli nishonlashlar, sayllar, turli marosimlar, bazmlar va b. O’ziga xos tarbiya vositasi vazifasini bajaradi. YOshlarni tarbiyalashda turli milliy an’nalar, umuminsoniy qadriyatlar asos qilib olinishi kerak. Inson qalbiga bugun e’qilgan yaxshilik o’rigi oradan 10 yil o’tgach unib chiqishini har bir pedagog ilmiy asoslab oldindan ko’ra bilish kerak. Tarbiya usullarini o’rganish, taxlil qilish , bu usullardan pedagog jarayonda foydalanish, ko’nikma va malakalarni e’gallashni osonlashtirish uchun ularni shartli ravishda bir necha guruxga bo’lib olamiz:
-Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar.
-O’z o’zini tarbiyalovchi usullar.
-Rag’batlantirish usullari.
-Jazolash usullari
Ijtimoiy ongni shakllantiruvchi usullar.
Bu guruxda o’quvchilarda ilmiy dunyoqarash, e’’tiqodni, ma’naviy va siyosiy g’oyalarni shakllantirish maqsadida ularni onggi, hislari va irodasiga ta’sir e’tish usullari kiradi.
-suhbat va hikoya
-hikoya
-namuna (qush uyasida ko’rganini qiladi)
|
Mavzu bo‘yicha - M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent

|
M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent
|
bet | 25/72 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 32,76 Mb. | | #236345 |
Bog'liq 74. Xalq pedagogikasi.Mutalipova M.JMavzu bo‘yicha nazorat savollari:
Xalq og‘zaki ijodi janrlariga nimalar kiradi va ularda qanday xislatlar talqin etiladi?
Ertaklarning o ‘ziga xos xususiyatlariga ta’rif bering.
Maqol va matallarni farqi nimada?
Qo‘shiqlarning turlari va tarbiyaviy ahamiyati haqida gapiring.
Afsona va rivoyatlar ta’rifini misollar bilan tushuntiring.
Asotirlarning qanday turlarini bilasiz?
Topishmoq va tez aytishlarning tarbiyaviy ahamiyati nimada?
«Askiya» va «latifa» so‘zlarining ma’nolarini tushuntiring.
Xalq og‘zaki ijodining qaysi janri faqat o‘zbek xalqigagina xos?
Masallarda voqelik nimalar orqali tasvirlanadi?
8 «Doston» va «baxshi» so‘zlariga ta’rif bering.
Og‘zaki va yozma dostonlar nomlarini ayting.
Dostonlar mazmunan qanday tavsiflanadi? Ulaming har biriga misol keltiring.
“ «Alpomish» dostonida qanday masalalar, tarbiyaviy tushunchalar
va inunosabatlar aks etadi?
«Alpomish» dostonining axloqiy tarbiyadagi ahamiyati nimada?
Topshiriq. Quyidagi matnni diqqat bilan o‘qib chiqing va o‘z fikringizni bildiring.
49
Qadim-qadimlarda oqil va odil bir odamning suluv qizi bo‘lgan ekan. Shu qizga ikkita farishtaning ishqi tushibdi. Qiz ulardan qaysi biriga ko‘ngil berishini bilmay qolibdi. Farishtalar qizning visoliga yetishish ilinjida yelib-yuguraverishibdi. Nihoyat, qiz ularga shundav debdi: «Men yurt farzandi bo‘la oladigan o‘g‘ilga ona boiishni istayman. Uni qanday tarbiyalashga qodirliklaringni bilishim kerak. Ana shunga qarab sizlarga qarorimni aytaman. «Bu ish faqat mening qo‘limdan keladi. Men unga ilm o‘rgataman, riyoziyotdan, l'alakiyotdan saboq beraman. Siyosat bilan shug‘ullanadi. Ajnabiy tillarni egallaydi. Olamga dong taratadi», - debdi birinchi farishta.
Navbat ikkinchisiga kelganda, u aytibdi: «Avloddan - avlodga me- ros qoladigan asosiy boylik - til. Ona tili bor ekan, Vatan bor. Xalqning umr o‘lchovini tili belgilaydi. Dunyodagi bor go‘zallik va sehrii ona allasini eshitmoqlik baxti til bag‘rida, maqsadimni anglagandursan? Men o‘g‘lingni tiliga xiyonat qilmaslikka, qo‘shiq, ertak, dostonlar aytib, ana shu ona tilimiz uchun jonini ham ayamaslikka o ‘rgataman.»
Bu gaplardan olim farishta qahqaha urib kulib, raqibini aqli pastlikda ayblabdi. 0 ‘rtadagi tortishuv janjalga aylanibdi. «Janjallashmanglar, - debdi qiz, - yurtda ulug‘ donishmand bor, o‘shaning huzuriga boramiz. Hammasi o‘sha joyda hal qilinadi. Uning hukmi mening uchun qonun bo'ladi». Donishmand yoniga borishibdi. U nizo qo‘zg‘agan barcha gap- so‘zlami tinglabdi-yu. «aqli past» farishtaga debdi: «Qiz seni sevadimi- yo‘qmi, bilmayman. Lekin otalik sharafiga sen loyiqsan...»
|
| |
Matallar - M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent

|
M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent
|
bet | 19/72 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 32,76 Mb. | | #236345 |
Bog'liq 74. Xalq pedagogikasi.Mutalipova M.JMatallar xalq majoziy iboralarining ko‘chma ma’noda ishlatiluvchi bir turi. Matal o‘z ma’nosidan boshqa ma’noga ko‘chirilgan so‘z birikmalaridan iborat bo‘ladi, unda o‘xshatish, kinoya, qochirma so‘z va boshqa til vositalari qo‘llaniladi. Bunda ma’joziy iboralarning o‘z asl ma’nosi bilan ko‘chirilgan ma’nosi o‘rtasida mantiqiy bog‘lanish bo‘ladi. Masalan:
«Temirni qizig‘ida bos».
«Chumchuq so‘ysa ham, qassob so‘ysin» va h.
Topishmoqlar narsa yoki hodisalarning shakli, hatti-harakati, holati va vazifasini boshqa narsa yoki hodisalarga qiyoslash, ularning belgisini ataylab yashirish asosida topishga asoslangan savol yoki topshiriqlardir. 0 ‘tmishda topishmoqlar kattalar orasida keng yoyilgan, hozirgi kunga kelib, yoshlarga xos janr bo‘lib qoldi. Topishmoqlar qadim-qadimdan jonli va jonsiz mavjudot, narsa va hodisalami bir-biriga solishtirish, taqqoslash, o‘xshatish orqali borliqni, undagi mavjud xususiyatlarini ko‘proq bilishga, anglashga, fikr yuritishga undaydi. Insonning zehnini qayraydi, fikr doirasini kengaytiradi, fikrlash qobiliyatini oshiradi, kuzatuvchanlik va topqirlikni shakllantiradi. Buning isboti uchun quyi- dagi topishmoqlar yechimini topib, o‘z zehningizni sinab ko‘rishingiz mumkin:
33
Kechasi xizmatda, kunduzi izzatda.
Devorda bor so‘zanam, Unda yashar keng olam.
Qozon ichi oppoq qor.
Yeri oq, urug‘i qora.
0 ‘zi ming xil, so‘zi bir xil.
Ko‘k otim ko‘kka qarab yo‘rg‘alar.
Qo‘l bilan sochar, og'iz bilan o‘rar.
Gulsiz meva qiladi, Ko‘p esang til shiladi;
G’ip-g"i 1dirak oy kulcha, Bu nima, kim biladi? Daraxt emas u o'zi, Majnuntoldek bosh egar;
Osti yam-yashil marmar, Soyasiz salqin berar.
Sochi o‘sgan, beli bog‘langan, Ifloslikka qarshi chog‘langan.
Teg desam tegmaydi, Tegma desam tegadi.
Zar gilam, zargar gilam, Ko‘taray desam og‘ir gilam.
Zuv-zuv borar, zuv-zuv kelar, Doston o‘qir, g‘alvir to‘qir.
Asaldan shirin, zahardan achchiq.
Qo‘shiq - xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va ommaviy shakllaridan biri bo‘lib, kuyga solib aytiladigan kichik lirik she’rdir. Qo‘shiqlar ham boshqa xalq og‘zaki ijodi janrlari kabi shu xalqning mehnati, kurashi, ma’naviy ehtiyojlari natijasida vujudga keladi. Ular g‘oyaviy-mazmuniy va janr xususiyatlariga ko‘ra xilma-xil bo‘ladi. Mahmud Qoshg‘ariyning «Devoni lug‘otit-turk» asaridan qo‘shiqiarning eng qadimiy turlari ma’lum. Jumladan, ov qo‘shiqlari, mehnat qo‘shiq- lari, mavsum, marosim qo‘shiqlari, marsiya, madhiya va b. Qo‘shiqlar yoshlarda go‘zallik tuvg‘ularini shakllantiradi, dillarga orom bag‘ish- laydi, shuningdek, yoshlarni vatanga sadoqat, xalqqa muhabbat ruhida tarbiyalaydi. Bolalar dastlab ona allasini eshitadi, asta-sekin ovunchoq qo‘shiqlar, o‘yin qo‘shiqlari bilan tanishib boradilar. Masalan, «Boy- chechak», «Oq terakmi, ko‘k terak», «Hayu chitti gul» kabi qo‘shiqlar bolalarga zavq-shavq bag‘ishlaydi.
34
Qo‘shiqlarning quyidagi turlari mavjud:
|
| |
kanallariga misol - A. M. Eshmuradov, D. T. Normatova abonent kirish tarmoqlari

kanallariga misol. Ko‘rib chiqilgan keng polosali kanalni ortogonal chastotalar
nimkanallariga bo‘lish usuli multiplekslashli ortogonal chastota
bo‘yicha ajratish (Orthogonal Frequensy Division Multiplexing
(OFDM)) deyiladi. Uning uzatish qurilmalarida ishlatilishi uchun
Fure teskari tez o‘zgartirishi (Inverse Fast Fourier Transform
(IFFT)) ishlatiladi, u oldindan n-kanallarga multiplekslangan
signalni vaqt bo‘yicha berilishdan chastota bo‘yicha berilishga
o‘tkazadi (2.2-rasm).
Har bir IFFT sanog‘i fazaviy (BPSK, QPSK) yoki kvadratu-
rali-amplitudaviy (QAM16 yoki QAM64) modulatsiya lanadigan
nimtashuvchi hisoblanadi, bu ma’lumotlarni uzatish axborot
tezligini oshirishga imkon beradi. Bitli oqimlarni tashiydigan
nimtashuvchi chastotalar guruhi OFDM simvol deyiladi. OFDM
texnologiyasi nafaqat IEEE 802.16 protokolida, masalan, IEEE
802.11g protokolida ham qo‘llaniladi, lekin IEEE 802.11g
protokoliga qaraganda IEEE 802.16 protokolida ma’lumotlarning
uzatilishi uchun ishlatiladigan chastotalar polosasining tez mosla-
shuvchan taqsimlanishi ko‘zda tutilgan.
53
Modulator
fN
f2
f1
Modulator
Modulator
Mu
lti
pl
ek
so
r
Ma’lumotlar
oqimi
Furye teskari tez
o‘zgartirishi (IFFT)
2.2-rasm. OFDM usulining ishlatilishi. Ma’lumotlarni uzatishda xalaqitbardoshlikning oshirilishi
uchun IEEE 802.16 protokolida Viterbi algoritmi bo‘yicha
dekodlanadigan o‘rama kodlar va Rid-Solomon kodlari kabi
an’anaviy texnologiyalar ishlatiladi.
Bundan tashqari, IEEE 802.16e-2005 standartida turbokodlash
kabi zamonaviy kodlash usullaridan foydalanish ko‘zda tutilgan.
Yakunda IEEE 802.16 standartlarida signalni modulatsiyalash
usuli bilan farqlanadigan uchta turdagi fizik bog‘lanishlar dara-
jalari ajratilgan:
– Wireless MAN-SC – bitta tashuvchi chastotali fizik daraja;
– Wireless MAN-OFDM – multiplekslashli 256 kanallarga
ortogonal chastotaviy bo‘lish. Ma’lumotlarni uzatish muhitiga
ko‘p tomonlama ulanishning ishlatilishi vaqt bo‘yicha ajratish
(Time Division Multiple Access – TDMA) texnologiyasi hisobiga
bo‘lib o‘tadi;
– Wireless MAN-OFDMA – kanallarni multiplekslashli
ortogonal masshtablanadigan chastota bo‘yicha bo‘lish 2048 ta
nimtashuvchi chastotalarga bo‘lish ishlatiladi. Ma’lumotlarni
54
uzatish muhitiga ko‘p tomonlama ulanish bir necha nimtashuvchi
chastotalarni bitta uzatish kanaligan birlashtirish va uni aniq
bir foydalanuvchiga ajratish (OFD Multiple Access – OFDMA)
hisobiga amalga oshiriladi.
IEEE 802.16 oilasiga kiradigan standartlarning asosiy xarak-
teristikalari 2.1-jadvalda keltirilgan.
2.1-jadval
Муродов - M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent

|
M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent
|
bet | 60/72 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 32,76 Mb. | | #236345 |
Bog'liq 74. Xalq pedagogikasi.Mutalipova M.J55 Муродов М. Этномаданият. - Т.: Адолат, 2003. 113-6.
120
kelishidan xabar qilishardi, kattalar esa boychechakni ko‘zlariga surtib.
«omonlik-esonlik» qilishardi.
Qozog‘iston bilan chegaradosh bo‘lgan hududlarda oyni ilohiy bilib, unga sig‘inishgan. Yangi oyni ko‘rganda: «Oy yangi chiqibdi, yanagi oy, yanagi kunlargacha eson-omon, o ‘ynab-kulib etaylik, Allohu akbar»,- deb fotiha o ‘qilgan. Bolalar uchun «Oymoma, kulcha tash- lang», - deb so'ralgan.
Xalq pedagogikasida ekologik tarbiyaga oid misollarning barchasi tabiatni e ’zozlash, ko‘z qorachig‘iday asrash, tabiat saxovatidan m e’yori- da foydalanish, tabiat go‘zalligini asrab-avaylab, kelgusi avlodga yetka- zish masalalariga bag‘ishlangan bo‘lib, o‘simlik-giyohlami timsollashti- rish esa ona-tabiatni asrashning xalqona tarbiya ko‘rinishiga aylangan.
2.01imlarning aniqlashicha, 0 ‘zbekistonda o ‘sadigan o ‘simliklar soni qariyb 4150taga etadi. Shulardan 577tasi shifobaxsh xususiyatlarga ega.56
Ana shu shifobaxsh o ‘simliklarning m o‘jizaviy xosiyatlari qadim zamonlardan xalqimizga m a’lum bo‘lgan va xalq tabobatida ulardan turli kasalliklarni davolash uchun foydalanib kelingan. Donishmand xalqimiz turli dov-daraxtlar, giyohlar, o ‘simliklarning guli, bargi, mevasi va tanasidan har xil dori-darmonlarni tayyorlashni bilganlar. Xalq tabobati haqida gap ketar ekan, dunyoga dong‘i ketgan Luqmoni xakim albatta tilga olinadi. Luqmoni xakim - miloddan avvalgi ming yillikdan oldingi davrlarda tug‘ilgan, ming yil umr ko‘rgan. Xalqimiz uni buyuk xakim, avliyo, donishmand sifatida e ’tirof etishgan. Quyidagi
« L uqm oni xakim » rivoyatida uning ajoyib davolash usuli haqida so‘z yuritiladi:
«Luqmoni hakim dunyoga dong'i ketgan tabib ekan. U odamlarning dil-dilini, giyohlarning, jamiki hayvon, jonli-jonsiz mavjudotlarning tilini ham bilar ekan. Ular xastalansa, dardga chalinsa davolar ekan. Kunlardan bir kuni bir kishining ko‘zi qattiq og‘rib qolibdi. U ko‘zini juda ko‘p tabiblarga ko‘rsatibdi, davo topa olmabdi, olimu ulamolarga boqtiribdi, shifolanmabdi. Oxiri izlab-izlab uzoq bir o ‘lkada yashovchi Luqmoni Hakim haqida darak topib, uning oldiga boribdi. Luqmoni Hakim ko‘zi og‘rigan kishining u yoq-bu yog‘ini ko‘rgan bo‘libdi-da, oyog‘iga xina qo‘yishni maslahat beribdi. Shunda bemor tabibga qarab:
«Ey, ulug‘ hakim, bu nima deganing, yo men bilan hazillashyapsanmi? Axir mening oyog‘im og‘rigani yo‘q-ku, unga xina qo‘ysam. K o‘zim og‘riyapti, ko‘z qayoqda-yu, oyoq qayoqda? - deb hafa bo‘libdi. Shunda
|
| |
Ketma-ket kengaytirish interfeysi

|
Ketma-ket kengaytirish interfeysiBog'liq abonent kirish tarmoqlariKetma-ket kengaytirish interfeysi
SANT-D platasi joylashgan birinchi bosh qatordan IQ shina
signallari har birida ketma-ket ADSE-A kengaytirgich bo‘lgan
11 ta bo‘ysunadigan qatorlarga tarqatilishi mumkin. Ketma-ket
kengaytirish interfeysi SANT-D va ADSE-A platalari orasidagi
bog‘lash bo‘g‘ini hisoblanadi. SANT-D platasi ketma-ket
kengaytirish uchun bitta chiqish biriktirgichiga, ADSE-A platasi
esa ikkita chiqish biriktirgichiga ega. Barcha biriktirgichlar
stativning oldingi qismiga joylashtirilgan.
Xizmat interfeysi
Xizmat interfeysi SANT-D platasida ko‘zda tutilgan. Bu
interfeysga ulanish ACU ning oldingi qismida joylashgan birik-
tirgich orqali amalga oshiriladi.
43
Ichki interfeyslar
IQ-interfeys
ADLT platasini SANT-D yoki ADSE-A platasi bilan
biriktirish IQ shina orqali amalga oshiriladi.
Agar SANT-D platasi faqat bitta SDH STM1 interfeysiga ega
bo‘lsa, u holda soni 144 tagacha yetadigan ADLT platalari va
11 ta ADSE-A platalarining ulanishi uchun faqat bitta IQ shina
mavjud bo‘ladi. Barcha ADSE-A platalari uchun IQ shinaning
mavjud o‘tkazish qobiliyatini (155 Mbit/s) birgalikda ishlatishga
to‘g‘ri keladi.
SANT-D platada IQ shinaning ikkita holati mavjud, chunki bu
platada istalgan vaqtda 2 STM1-bog‘lanishga o‘tishni ta’minlash
mumkin.
MBC-interfeys
SANT-D platasida IQ shina bilan bog‘langan ADLT
terminallaridan har birining ta’minotini tanlab yoqish/o‘chirish
imkoniyati ko‘zda tutilgan.
BPA va PBA larning fizik joylashish o‘rni
BPA platasiga va unda joylashtiriladigan har bir PBA (Printed
Board Assembly – chop etish plata tuguni) tugunga tizim ichida
fizik joylashish o‘rni noyob raqami tayinlangan. Bu raqam 32
bitga ega va ID0…ID31 ko‘rinishda taqdim etilgan. Bu bitlar
quyidagi vazifalarga ega.
5 bitli raqam tizimlar platasidagi har bir PBA tugunining
holatini aniqlaydi. Bu raqam ID0…ID4 ko‘rinishda taqdim
etilgan va tizimlar platasidagi (1…13) PBA slotlar raqamini
xarakterlaydi. Bu raqam tizimlar platasiga qat’iy «montaj
qilingan» ADLT/SANT-D/ADSE-A plata orqali uning tizimlar
platasidagi biriktirgichidagi shtirlar orqali o‘qilishi mumkin.
|
| |
BPA tizim platasi - A. M. Eshmuradov, D. T. Normatova abonent kirish tarmoqlari

42
Optik transport interfeysi (STM1/STS3s)
SANT-D bitta SDH-kanali 155 Mbit/s ga STM1/OC3s
terminali hisoblanadi. Bu bog‘lanishlardagi uzatish OTM da
(Optical Transseiver Module – optik qabullagich-uzatkich moduli)
tugaydigan monomodali (yana bir modali deyiladigan) optik tola
yordamida amalga oshiriladi.
Abonentlar chiziqli interfeysi
Abonentlar chiziqli interfeysi ADLT dan abonentlar binosida
joylashgan ANT blokigacha bog‘lanish hisoblanadi.
Abonentlar chiziqli interfeysi to‘g‘ri va teskari yo‘nalishlardan
boradigan ADSL/ATM signallari bilan chastotaviy multiplek s-
lanadigan oddiy telefoniya signallarining o‘tishini ta’minlaydi.
Bu interfeys ADLT ni ANT bilan o‘rama juftliklarda ulanish
tarmog‘i orqali bog‘laydi. Bog‘lanish uchun oddiy telefon simi
ishlatiladi.
« Ibn Sino - M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent

|
M. J. Mutalipova xalq pedagogikasi toshkent
|
bet | 63/72 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 32,76 Mb. | | #236345 |
Bog'liq 74. Xalq pedagogikasi.Mutalipova M.J« Ibn Sino shogirdlari» deb nomlangan rivoyatda sog‘lom turmush tarzi, salomatlikning besh garovi haqida so‘z yuritiladi:
«Tabiblarning tabibi, ulug‘ hakim ibn Sino kunlardan bir kun qattiq og‘rib, ko‘rpa-to‘shak qilib yotib olibdi. Ibn Sinoning shogirdlari, eng yaqin do'st-birodarlari y ig‘ilishibdi. Do‘st-birodarlari yaxshi so‘z aytib, ulug‘ tabibning ko'nglini ko‘tarishga, kayfiyatini yaxshilashga harakat qilishsa, shogirdlari ustozini dori-darmonlar bilan davolashga kirishib- dilar.
Ibn Sino do‘st-birodarlariga rahmatlar aytib, shogirdlariga esa shunday debdi:
Ey, shogirdlarim, mening kunim bitgan ko‘rinadi. Shu boisdan meni davolayman deb behudaga harakat qilmanglar. Bordi-yu, kunim bitib, vat'ot etsam, yig‘i-sig‘i, oh-voh qilib o ‘tirmanglar. Faqat haqqimga duo qilib, onda-sonda qabrimni ziyorat qilsanglar, bas. Va yana, ustoz olamdan o ‘tdi, endi tabobat oqsaydi, deb qayg‘urmanglar. 0 ‘rnimga besh zo‘r tabibni qoldirib ketmoqdaman. Shu tabiblarning mas- lahatlariga o'zingizlar ham doim amal qilinglar, boshqalami ham ularga da’vat etinglar, - debdi.
Shogirdlardan biri:
Ustoz, siz aytgan tabiblar kimlar? - deb so'rabdi. Shunda ibn Sino:
Men qoldirib ketayotgan zo‘r tabiblarimning biri - tozalik, ikkin- chisi - parhez, uchinchisi - badan tarbiyadir. Va qolgan ikkisi m ijoz va kayfiyatdir. Doimo pokiza, ozoda boMishlik, ko‘ringan narsani, ya’ni ovqatni kelsa-kelmasa yeyabermaslik, apil-tapil ovqatlanmaslik, ovqatlanishda parhez, me’yomi bilishlik, ichkilikka ruju qo‘ymaslik, badan a ’zolarini harakatsiz qoldirmaslik, mijozni unutmaslik va nihoyat, kayfiyatni yaxshi tutishga harakat qilish - mana shu aytganlarimga amal qilinsa, kasallanish u yoqda tursin, bevaqt o ‘lim ham orqaga chekinadi.
Muxtasar qilib aytganda, insonning tug‘ilganidan to oxirgi kuni- gacha sog'lom turmush tarzini ta ’minlashga kerakli shart-sharoitlami yatatish va unga amal qilish yoilarini o ‘rgatish bo‘yicha xalq pedago- gikasining tajriba va an’analari ajdodlarimizning o ‘sib kelayotgan avlodning m a’naviy-axloqiy va jismoniy sog‘ligi va farovonligi haqida qayg‘urishidan darak beradi.
|
| |
Wi-Fi texnologiyasi. Internetga ulanish

85
Noutbuk
PK
Smart-telefon
2.18-rasm. Wi-Fi Ad-hos (nuqta-nuqta) rejimi.
Ad-hos simsiz tarmog‘i
Ad-hos turdagi simsiz lokal tarmoqda aloqa Wi-Fi-adapterlar
bilan jihozlangan qurilmalar orasida to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘rnatiladi
(2.18-rasm) va bu holda ulanish nuqtasi umuman ishlatilmaydi.
«Ad-hos» rejimi bu «teng tengi bilan» (peer-to-peer) rejimi
hisob lanadi.
Shunday qilib, simsiz lokal tarmoqda Ad-hos (nuqta-nuqta)
rejimida simsiz tarmoq adapterlari tarmoqning komponentlarini
birlashtirish uchun ishlatiladi.
Modemning vazifasi - A. M. Eshmuradov, D. T. Normatova abonent kirish tarmoqlari

Modemning vazifasi
Modem qabullash-nazorat asboblaridan (QNA) yoki
retranslatorlardan ogohlantirishlarni uzatish bo‘lib o‘tadigan
IEEE 802.15.4-LR-WPAN standartga asoslangan ma’lumotlarni
simsiz uzatish tarmoqlarini qurish uchun mo‘ljallangan. Modem
ikkita marshrutizator va koordinator bajarilishlariga ega:
• marshrutizator QNA yoki retranslatorga o‘rnatiladi,
unga shleyf yordamida ulanadi va undan ogohlantirishlarning
uzatilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari, marshrutizator
tarmoqning qolgan marshrutizatorlaridan ogohlantirishlarni
retranslatsiya qiladi;
• koordinator tarmoqda faqat bitta bo‘lishi mumkin. U tar-
moq ning ishlashini boshqaradi, retranslatorga o‘rnatiladi va
marsh rutizator o‘rnatilgan QNA yoki retranslatorlardan ogohla n-
tirishlarni qabul qilishni ta’minlaydi.
Modemning qo‘llanilishi sohasi obyektlarni (xonadonlar,
garajlar, dala hovlilar, ofislar, savdo binolari, omborlar va h.k.)
markazlashtirilgan qo‘riqlash hisoblanadi.
ZigBee texnologiyasining tavsifi
ZigBee – bu IEEE 802.15 Low Rate Wireless Personal Area
Network (LR-WPAN – simsiz shaxsiy hisoblash tarmog‘i)
oilasidagi ma’lumotlarni simsiz uzatish tarmoqlarini qurish yangi
texnologiyasi hisoblanadi.
71
ZigBee o‘zi tashkil bo‘ladigan va o‘zi qayta tiklanadigan
tarmoqlar bo‘lib, bu ZigBee asosida tizimlarni o‘rnatish va
qurishni sezilarli yengillashtiradi, chunki tugunlar ma’lumotlar-
ning yetkazilish marshrutlarini mustaqil aniqlab tuzata oladi.
ZigBee bu yuqori ishonchli, rentabelli, energiyaga tejamkor
protokol bo‘lib, monitoring qilishi (ma’lumotlarni to‘plash) va
boshqarish tarmoqlarini qurish uchun mo‘ljallangan. ZigBee
tarmoqda ishlaydigan qurilmalar ta’minot yoqilganida o‘rnatilgan
dasturiy ta’minot tufayli o‘zlari bir-birlarini topishni va tarmoqni
shakllantirishni, tugunlardan biri ishdan chiqqanida yoki
xalaqitlar vujudga kelganida xabarlarning uzatilishi uchun yangi
marshrutlarni o‘rnatishni biladi.
ZigBee texnologiyasi ham «nuqta-nuqta» va «yulduz» oddiy
ulanishlarni amalga oshirish uchun, ham «daraxt» va «yacheykali
tarmoq (Mesh-tarmoq) topologiyali murakkab tarmoqlarni
tashkil etish uchun ishlatilishi mumkin. Standart korxonalar va
ofis binolari masshtablarida, shuningdek, lokal taqsimlangan
obyektlar – omborlar, bozorlar, posyolkalar va boshqalarda
turli xil qurilmalar yirik tarmoqlarini qurish uchun optimal
hisoblanadi.
ZigBee qurilmalarning qamrab olish zonasi ko‘plab
parametrlarga, birinchi navbatda, qabullagichning sezgirligiga
va uzatkichning quvvatiga bog‘liq bo‘ladi. Ochiq fazoda ZigBee
tarmog‘idagi tugunlar orasidagi masofa yuzlab metrlardan
kilometrlargacha, binolarda esa o‘nlab yoki yuzlab metrlargacha
o‘lchanadi. ZigBee ning qamrab olishi tugunlar orasidagi
masofaga qaraganda sezilarli keng, chunki «ZigZag» modemining
retranslatsiyalashi hisobiga qurilmalar mustaqil tarmoqni hosil
qiladi, xabarlarni retranslatsiyalashni qo‘llaydi, uzatiladigan
ma’lumotlar yaxlitligi tekshiriladigan va AES protokoli bo‘yicha
kriptohimoyalashli ma’lumotlarni paketli uzatishning o‘rnatilgan
protokoliga ega.
|
Multipleksorning ta’minoti

45
Tarmoq elementlari menejeri
ADSL-ulanish nimtizimini boshqarish uchun AWS mene-
jeri ko‘zda tutilgan, u ATM-kanali o‘tkazish polosasi ichida
joylashgan SNMP protokoli bo‘yicha ishlaydi. AWS menejerida
yuqoriroq daraja OSS (Operation Support System – eksplu-
atatsion qo‘llash tizimi) tizimi uchun mo‘ljallangan TL1 interfeysi
mavjud. ADSL-ulanish nimtizimiga qo‘llanish bilan AWS
menejeri ASAM, R-ASAM, ANT bloklari yoki PC-NIC inter feys
platalarida joylashgan aktiv elementlarni (ya’ni OBC – On-Board
Controller – platada joylashgan kontroller bo‘lgan elementlarni)
boshqarishni ta’minlaydi.
IEEE 802.16 oilasiga kiradigan standartlarning

55
Tuzilmasi bo‘yicha IEEE 802.16 standarti tarmoqlari
an’anaviy mobil aloqa tarmoqlariga juda o‘xshash. Bu yerda
ham 50 km gacha radiuslarda ishlaydigan bazaviy stansiyalar
mavjud. Bazaviy stansiya abonent bilan ulanishi uchun binoda
o‘rnatiladigan abonentlar qurilmasi zarur. Bu blokdan signal
standart Ethernet-kabel bo‘yicha to‘g‘ridan to‘g‘ri aniq bir
kompyuterga, IEEE 802.11 standarti ulanish nuqtasiga yoki
Ethernet standarti lokal simli tarmog‘iga uzatiladi.
IEEE 802.16 standarti tarmog‘idagi bitta bazaviy stansiya ko‘p
sonli abonentlarga xizmat ko‘rsatishi va ularga turli darajadagi
xizmatlarni ko‘rsatishi mumkin. Masalan, bitta bazaviy stansiya
sektori T1 turdagi kanallar bo‘yicha (2 Mbit/s gacha tezlikli
ma’lumotlarni uzatish) ulangan 60 tadan ortiq korxonalarga va
DSL turdagi kanallar bo‘yicha ulangan 100 tadan ortiq uylarga
bir vaqtda xizmat ko‘rsatishi mumkin. Odatdagi bazaviy stansiya
oltitagacha sektorlarga ega bo‘ladi.
HDSL-HDSL va E1-HDSL modemlarining texnik

46
turli-quvvat imkoniyatlari (230/115 B, 48 B yoki –48 Bds);
•
o‘z-o‘zini oson tekshirish va kanalni tekshirish vazifalari;
•
konfiguratsiya va taftish maqsadlarida kengaytirilgan
•
boshqarish imkoniyatlari;
oson firmware yangilanishi uchun flesh xotira.
•
HDSL-HDSL Modem quyidagi interfeys modullar bilan
taqdim etilishi mumkin (1.2-jadval).
1.2-jadval
HDSL-HDSL (2.048-Mbps HDSL) Modem XP
Interfeys nomi
Interfeys turi
V35
shaffof (2 Mbps) yoki N×64 kbps (2 Mbps gacha)
X21
shaffof (2 Mbps) yoki N×64 kbps (2 Mbps gacha)
Bridge
shaffof (2 Mbps) yoki N×64 kbps (2 Mbps gacha)
Router
shaffof (2 Mbps) yoki N×64 kbps (2 Mbps gacha)
Adaptiv antenna tizimini qo‘llash

83
Xalaqitlarni so‘ndirish
chuqurligi, zarur signallarga ishlov
berish apparaturasining hajmi ishlatiladigan moslashtirish usuli
va uning aniq bir amalga oshirilishiga bog‘liq bo‘ladi. Adaptiv
antennaning variantlaridan biri o‘zi fokuslanadigan antennalar
panjarasi hisoblanadi. Qabullash rejimida
u qabul qilinadigan
istalgan fazaviy frontli to‘lqinga barcha elementlar signallar
sinfaz qo‘shib chiqiladigan ishlov beradi. Shu tufayli izotrop
keladigan tashqi shovqinlarda adaptiv antenna chiqishidagi
signal/shovqinning maksimal nisbati ta’minlanadi. O‘zi
fokusla nadigan adaptiv antenna qabul
qilish-uzatish rejimida
ham ishlatilishi mumkin. Bunda signalning nurlanishi qabul
qilinadigan to‘lqin manbayi yo‘nalishida amalga oshiriladi. Ham
qabullash rejimida, ham uzatish rejimida qabul qilinadigan
signal adaptiv antennaning alohida
elementlaridagi toklar
fazalarini boshqarish uchun ishlatiladi. O‘zi fokuslanadigan
qabul qilish-uzatish adaptiv antennasi ma’lum ma’noda,
xususan, optikada ishlatiladigan to‘lqin frontlarini boshqarish
tizimlariga o‘xshash bo‘ladi. Adaptiv antennalar aloqa
tizimlarida, radiolokatsiyada, radioastronomiyada
va boshqa-
larda qo‘llaniladi.
Yot jismlar tushganda birinchi tibbiy yordam

294
Zaharlanishlarda birinchi tibbiy yordam
Gazlardanzaharlangan(atsetilen,
isgazi,
benzinparlarivah.k.)
insonlardaboshog‘rig‘i,
chakkalaridakuchliog‘riq,
quloqlarishang‘illashi,
umumiyholsizlik, boshaylanishi, uyquchanlik, og‘irholatlardaqo‘zg‘aluvchanlik,
nafasolishningbuzilishi, ko‘z qorachiqlariningkengayishikuzatiladi.
Turli
zaharlanishlarda
tibbiyyordamko‘rsatayotgangidquyidagilarnibajarishilozim:
gaz zonasidan jabrlanuvchini olib chiqish;
kiyimlarini yechib toza havo kelishini ta’minlash;
jabrlanuvchining oyog‘ini osmonga qilib yotqizib qo‘yish (gaz isidan
zaharlanishda faqat gorizontal holatda yotqizish);
jabrlanuvchini odeyalo, kiyimlar bilan yopintirish;
novshadil spirtiga namlangan salfetka yoki paxtani jabrlanuvchining
burniga yaqinlashtirish;
ko‘p miqdorda suyuqlik ichirish;
nafas olish jarayoni to‘xtaganda sun’iy nafas berishtadbirini o‘tkazish;
zudlik bilan yuqori saviyali tibbiy yordam beradigan mutaxassisini
chaqirish.
Qiziqishlarni shakllantirish funksiyasi

33
xizmatini boshqa madaniy – ma’rifiy ishlar bilan o‘xshashligi yoki muayyan farqini
ko‘rsatadi.
Ekskursiya xizmatining umumiy
xususiyatlariga quyidagilarni ko‘rsatish
mumkin:
davomiyligi (bir akademik soatdan (45 daqiqa) bir sutkagacha);
ekskursantlarning mavjudligi (guruh yoki yakka);
ekskursiya rahbari- gidning mavjudligi;
ko‘rgazmaliligi, tomoshabin qabul qilishi, ekskursiya ob’ektlarining
mavjudligi;
guruh harakatlanadigan oldindan tuzilgan ekskursiya marshrutining
mavjudligi;
ob’ektlar namoyishining maqsadliligi, aniq mavzuning mavjudligi;
guruhning faolligi (kuzatuv, o‘rganish, ob’ektlarni tadqiq qilish).
Yuqorida sanab o‘tilgan xususiyatlarning birortasi bo‘lmasa, jarayon
ekskursiya hisoblanmaydi. Ekskursiya xizmati xususiyatlarining mazmuni uning
mohiyatini to‘g‘ri talqin etish imkonini beradi. Ko‘rsatiladigan ob’ektlarning
kengligi, ko‘prejali mavzu, ekskursiya xizmati uslubining puxtaligi, gidning
mahorati ekskursiyada shaxsning shakllanishiga yordam beruvchi aniq funksiyani
bajarishi imkonini beradi.
Har bir madaniy - ma’rifiy ishlar shakli o‘zining farq qiluvchi xususiyatlariga
ega.
Ekskursiya
xizmatining
asosiy
xususiyati
– yuqori darajadagi
ko‘rgazmaliligidir. Ta’kidlash joizki, yuqorida sanab o‘tilgan xususiyatlar har bir
ekskursiya xizmati uchun zaruriydir.
Elektr tokidan zararlanganda birinchi tibbiy yordam

290
paxtalivalikniqo‘yibtanagato‘g‘riburchakostidabukilganholatdaqo‘lnibintbilano‘ras
h;
umurtqapog‘onasishikastlanganda,
jabrlanuvchiniko‘tarmayturiborqasigakengtekisdoska,
faneravah.k.
qo‘yibyokijabrlanuvchiningtanasiniegmaganholdayuzibilanyergayotqizibqo‘yib,
transportirovkasinifaqatzambildaamalgaoshirish;
qovurg‘alarsingandajabrlanuvchi
nafasinichiqarganvaqtdasochiqbilanqovurg‘alarni mahkambog‘labqo‘yishkerak;
og‘riqnikamaytirishmaqsadidashikastlangansohagamuzqo‘yish
(muzlirezinalimoslamalar, sovuqsuvligrelkalarvah.k).
Suyaklar latyegandayokisinganda ularnio‘zjoyigaqo‘yishgaharakat qilish
ta’qiqlanadi.
Boshjarohatlanganidaboshog‘rig‘i, hushniyo‘qotish, ko‘ngilaynishi, qusish,
quloqlardanqonketishlarikuzatiladi. Bundayholatdaquyidagilarnibajarishlozim:
jabrlanuvchini yotqizibqo‘yish;
boshnihar ikki tomondan yumshoq valiklar bilan mahkamlab qo‘yish va
zich bog‘lash;
YopiqOchiqIchki
14.6-rasm.
Suyak sinishining ko‘rinishlari
-Topic. Organizing excursion to the special tours of tourism

12-Topic. Organizing excursion to the special tours of tourism
12.1. Comprehension and formation of special tours
250
12.2. Classification, characteristics and geography of special tours
253
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
281
11
13-Topic. Providing safety and security of tourists during excursion
13.1. Legislative form of providing safety and security of tourists
285
13.2. Rights and duties of a tourist
287
13.3. Rights, duties and responsibilities of a guide
289
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
292
14-Topic. Rule of rendering the first aid during the excursion
14.1. Essence of the first aid during the excursion
294
14.2. The rule of heart massage
297
14.3. Rendering the first aid in emergency case
299
14.4. Transportation of suffered tourists
312
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
314
REFERENCES
317
12
KIRISH
Respublikamizda turizm sohasini rivojlantirish uchun barcha zarur manbalar
mavjud. Buyuk Ipak yo‘li ustida joylashgan Vatanimiz qulay tabiiy-iqlim
sharoitlariga, boy tarixiy, madaniy merosga va ayni paytda ham ichkiva ham
xalqaro turizmni rivojlantirish uchun yuqori salohiyatga ega.
Mamlakatni modernizatsiya qilish sharoitida turizm va mehmondo‘stlik
sohasidagi yechimini kutib turgan masalalardan biri malakaviy talablarga javob
bera oladigan kadrlarni tayyorlashdir.
Turizm sohasida ekskursiya xizmati asosiy xizmatlardan biri hisoblanadi.
Tashrifbuyurgan turist eng avvalo mamlakatning tarixi, madaniyati, ijtimoiy hayoti,
tabiiy resurslari bilan tanishishni, tomosha qilishni xohlaydi. Ekskursiya xizmati
o‘zining ko‘rgazmaliligi, mazmundorligi, hissiyotliligi bilan ekskursantlarning
ma’naviy dunyoqarashi shakllanishiga ta’sir ko‘rsatadi.
«Ekskursiya xizmatini tashkil qilish» fani «Turizm (faoliyat yo‘nalishlari
bo‘yicha)»va «Mehmonxona xo‘jaligini tashkil etish va boshqarish» yo‘nalishi
bo‘yicha ta’lim olayotgan talabalar uchun mutaxassislik fani sifatida ahamiyatlidir.
Ushbu kursdan talabalar turizm sohasida ekskursiya xizmatlarini sifatli tashkil
qilish haqida zaruriy ma’lumotlarga ega bo‘ladilar.
«Ekskursiya xizmatini tashkil qilish» fanini o‘qitishdan maqsad - talabalarni
mamlakatimizning boy tarixiy merosi, ekologik-rekreatsion hududlari, ishlab-
chiqarish ob’ektlari, ziyoratgohlarida sifatli, xavfsiz ekskursiya xizmatlarini tashkil
etish hamda, ulardan turizm sohasida samarali foydalanish bo‘yicha bilimlar
berishdir.Shuni ham ta’kidlab o‘tish joizki, fan bo‘yicha hozirda lotin alifbosida
darslik va o‘quv qo‘llanmalarning yetishmasligini hisobga olgan holda va turizm
ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
Respublikada tayanch oliy dargoh bo‘lganligi tufayli, mualliflar tomonidan
tayyorlangan ushbu o‘quv qo‘llanma ekskursiya xizmatini tashkil qilishni
o‘qitishda boshqa oliy o‘quv yurtlari va turizm kollejlari talabalariga yaqindan
yordam beradi degan fikrdamiz.
|
Asosiy gisto-moslashuvchanlik antigenlari

|
Asosiy gisto-moslashuvchanlik antigenlari
|
bet | 2/2 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 2,4 Mb. | | #228549 |
Bog'liq mikrobiologiyaAsosiy gisto-moslashuvchanlik antigenlari - hujayra yuzasida joylashgan oqsillar yoki glikoproteinlar immunitet tizimiga begona yoki "o„z-o„zidan" "o„zini" ajratish imkonini beradi. Ko„proq mos atama - gistoglobulin. Bular organ yoki to„qimalar transplantatsiyasi paytida rad etishning oldini olish uchun donor va
18
Avtopoliploid - bir xil yoki yaqin ona turlarning genomlari birikmasidan kelib chiqadigan poliploid. Avtotetraploidlarda har bir xromosoma to„rtta gomolog bilan ifodalanadi, shuning uchun meyoz jarayonida to„rt valentlar (to„rt juft xromosoma) paydo bo„lishi mumkin. Kvadripleks autetraploid bo„lib, unda ma'lum bir genning barcha to„rtta alleli dominant bo„ladi. Meyoz davrida to„rtvalentlarning ajralishining buzilishi unumdorlikning pasayishiga olib keladi, shuning uchun jinsiy yo„l bilan ko„payadigan avtotetraploid turlarda kamdan-kam hollarda kvadrivalentlar hosil bo„ladi.
- XULOSA
- Xulosa qilib aytganda ekish materialini yetishtirishda faol mitseliyni olish usuli bir qator afzalliklarga ega: miselyumini faol mitseliy bilan almashtirishda ishlab chiqarish xarajatlari kamayadi; miselyum iste‘moli bitta ishlab chiqarish 10 baravar kamayadi; bundan tashqari, faol mitseliydan olinishi mumkin faol miselyum, bu ham xarajatlarni kamaytiradi. Ammo amaliyot uchun bu usul juda qimmat bo‗lib chiqdi, chunki u mutlaqo steril ish sharoitlarini talab qiladi.
- Biz bu texnologiyani kelgusida yosh talaba magistrlarimizga ham umumiy, ham amaliy tomondan ilmiy o‗quv tajriba sifatida o‗rgatib boramiz. Bunda talabalarimiz o‗zlari o‗qib, o‗rganib ham ishlab o‗z malakalarini oshirib borishadi. Bunda talabalar qo‗shimcha yetishtirib sotilgan mahsulotdan oylik maoshlariga ham ega bo‗ladi.
- REFERENCES
- 1. Morozov A.I. Virashivaniye shampinonov.—M.:OOO «Izdatelstvo AST»; Donetsk: «Stalker», 2001. 48 s.
- 2. Kirk P. M., Cannon P. F. et al. Ainsworth & Bisby's Dictionary of the Fungi. – CAB International, 2008. -P. 13-14p.
- 3. YachevskiyA. A. Shampinon // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza I Yefrona: v 86 t. (82 t. I 4 dop.).— SPb., 1890—1907.
- 4. Shampinon, v selskom xozyaystve // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza I Yefrona: v 86 t. (82 t. I 4 dop.).— SPb., 1890—1907.5. Gromov N. G. Shampinoni. — 2-ye izd. — M.,1960.
- 6. Fyodorov A. A. Mir rasteniy: v 7 t. — T. 2: Gribi.— M.: Prosvesheniye, 1991.—ISBN 5-09-002841-9.
- 7. Hunte W. Champignonanbau im Haupt-und Nebenerwerb, 7 Aufl., B.— Hamb., 1973.
- 8. Муталов, К. А., Рамазонов, Б. Р., & Гулматова, М. К. (2020). КЕЙРЕУКОВАЯ ФОРМАЦИЯ ЮГО-ЗАПАДНОГО КЫЗЫЛКУМА. Биология ва экология электрон журнали, 4(2).
|
| |
Issiqlikyokiquyoshurishi - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R....

297
nafas olish va yurak qisqarishlari kuzatilmagan vaqtda jonlantirish
tadbirlarini to‘la o‘tkazish.
14.4. Jabrlanuvchinitransportdashifoxonaga
jo‘natishqoidasi
Gidekskursiyajarayonidajabrlanganinsonnishifoxonagajo‘natishniimkonqada
rtez, xavfsizvaehtiyotkoronatashkil etishishart.
Shikastlanishturiqo‘l
ostida
mavjudvositalardankelibchiqib,jabrlanuvchiningtransportirovkasi turli xil usulda
amalgaoshirilishi
mumkin.
Masalan,ushlabturilganholda,
qo‘ldako‘tarish,
transportvositasidatashish.
Eng
muhimi,
jabrlanuvchini
transportirovka
qilishjarayonida boshidoimoyuqoridabo‘lishinita’minlash zarur.
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova, O. I. Tuxliyev - bet 156

292
Shokholatibuinsonorganizmdaqonaylanishi,
nafasolishvamoddalaralmashinuvibuzilishinatijasidayuzagakeladiganholatdir. Shok
organizmning
jarohatlargajiddiyjavobreaksiyasibo‘lib,
jabrlanuvchihayotiuchunxavflihisoblanadi.
Shokningbelgilariquyidagiholatlarhisoblanadi:
teriqoplamalariningoqarishi;
karaxtholatga tushish(to hushini yo‘qotish holatigacha);
sovuqteroqishi;
ko‘z qorachiqlarining kengayishi;
nafas olish va pulsning tezlashuvi;
qonbosiminingtushishi;
og‘irholatlardaqusish,
yuzningalvontusolishi,teriqoplamalariningko‘kimtirtusolishi,
ixtiyorsizsiydikvaaxlatajralishiholatlarikuzatilishimumkin.
Shok holatiga tushgan ekskursantga gid birinchi yordam ko‘rsatishda
quyidagilarga amal qilishi lozim:
jarohatlanishxarakteriga qarab birinchi tibbiy yordamni ko‘rsatish (qon
ketishini to‘xtatish, singan joyni immobilizatsiyalash va h.k.);
jabrlanuvchini odeyaloga o‘rab, boshiga birmuncha egilgan holat berib
gorizontal holatda yotqizish;
jabrlanuvchi tashnalik hisqilganda, qorin bo‘shlig‘i travmalaridan
tashqari holatlarda suv berish;
zudlik bilan yuqori saviyali tibbiy yordamni chaqirish;
jabrlanuvchini avaylab tibbiy muassasaga zambilda transportirovka
qilish.
Tayanchso‘zvaiboralar - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev, G. R. Tursunova,...

299
zaharlanish,
hushdanketish,
issiqvaquyoshurishi,
jabrlanganuvchiningtransportirovkasi.
Mustaqil ishlash uchun savollar:
1. Ekskursiyajarayonidabirinchitibbiyyordamning ahamiyati.
2. Qonketishibirinchitibbiyyordamko‘rsatishqoidalarinitushuntiring.
4.
Shikastlanishlarda
suyaksinishi,
chiqishidabirinchitibbiyyordamko‘rsatishqoidalarinitushuntiring.
5.
Shokda,
yotjismlartushgandabirinchitibbiyyordamko‘rsatishqoidalarinitushuntiring.
6.Zaharlanishda,
hushdanketishda,
issiqvaquyoshurgandabirinchitibbiyyordamko‘rsatish qoidalarinitushuntiring.
7.Jabrlanganlarni transportirovkasida qandayqoidalarga amal qilish kerak?
Amaliymashg‘ulotlargatayyorgarlikko‘rishuchuntopshiriqlar:
Topshiriqlarnikichikguruhlargabo‘linganholdabajaring.
Ekskursiyajarayonidaekskursantturlijarohatolganpaytda(jarohatlangandaqonketishi,
kuyish, elektrtokidanzararlanish, suyaksinishi, chiqishi, latyeyishi, shok,
yotjismlar,
zaharlanish,
hushdanketish,
issiqvaquyoshurishi)ungabirinchitibbiyyordamberishniamaldako‘rsating.
Testsavollari:
1. Insonninghayotbelgilariengto‘g‘riko‘rsatilganjavobnibelgilang:
a) yurak qisqarishlari; bilakningichkisohasidapulsningmavjudligi; nafas olish;
ko‘z qorachig‘ini yorug‘likgareaksiyasi.
b)teri qoplamalariningoqimtirligiyokiko‘kimtirligi.
d)
og‘irholatlardaqusish,
yuznialvontusolishi,
teriqoplamalariningko‘kimtirtusolishi.
e) teriqoplamalariningoqimtirligiyokiko‘kimtirligi, nafasolish.
-Topic. The ways of demonstration of excursion sights

|
-Topic. The ways of demonstration of excursion sightsBog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-20157-Topic. The ways of demonstration of excursion sights
7.1.
The tasks of demonstration of excursion sights
113
7.2.
Types and aspects of demonstration
118
7.3.
Demonstration methods of sights
119
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
121
8-Topic. Speaking skills of an excursion service
8.1.
Tasks of speaking skills of excursion sights
125
8.2.
Features of speaking skills
128
8.3.
Methods of speaking skills
130
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
134
9-Topic. Organization of holding excursion
9.1.
Holding excursion technics
137
9.2.
Lowered attention and their prevention during the excursion
142
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
144
10-Topic. Architectural-historical monuments of Uzbekistan as sights
of an excursion
10.1.
Architectural-historical monuments of Samarkand region as sights
of an excursion
147
10.2.
Architectural-historical monuments of Bukhara region as sights of
an excursion
189
10.3.
Architectural-historical monuments of Khorezm region as sights of
an excursion
200
10.4.
Architectural-historical monuments of Tashkent city and its region
as sights of an excursion
212
10.5.
Architectural-historical monuments of other regions as sights of an
excursion
225
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
228
11-Topic. Organizing excursion to the ecological regions of Uzbekistan
11.1. Position of ecological resources in organizing excursion
231
11.2. Position of national parks and reserves in ecological activity
235
11.3. Specification of ecological excursions
240
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
247
|
| |
Ekskursiyaxizmatiningmaqsadi, vazifasivao‘tkazishshakllari

19
niberish
5
Madaniy-
ta’limiy
Tarix, me’morchilik,
adabiyotvaboshqasohalardan
bilimlarnioshirish
Ko‘rgazmali,
ko‘prejaliekskursiya
6
Madaniy-
tarbiyaviy
Tarbiyabilanuyg‘unlikdabili
mlarniolish
Mavzuliekskursiyaxizmati
Xulosaqilib,ekskursiyaxizmatiningmazmuniniquyidagichatalqinqilishimizmu
mkin:
ekskursiyaxizmati–
buinsonlarguruhigamaxsusshakllardaberiladiganbilimlarmajmuibo‘lib,
bilimlarniuzatishdamaxsusharakatlartizimitanlanadi.
1.3. Ekskursiyaxizmatimuloqotshaklisifatida
Insonlarningkundalikfaoliyatidaikkixilmuloqotshakliniuchratishmumkin:
bevositamuloqotvabilvositamuloqot.
Bevositamuloqotshakliga - suhbat, ma’ruza,
dars,
diskussiya,
miting,telefon,ekskursiyaxizmativashukabilarkiradi.
Bundaymuloqotjarayonidainsonlardahissiyotlar,
kayfiyatlar,
fikrlarningumumiyligishakllanadi,
bir-birinitushunishgaerishiladi,
axboroto‘rganiladi, o‘zaroaloqamustahkamlanadi.
Bilvositamuloqotshakli-
gazeta,
jurnal,
kitobo‘qish,
radio,
televizoreshitishorqaliyuzagakeladi.
Bundaymuloqotjarayonidabevositamuloqotjarayonikabiolinganaxborotgasub’ektrea
ksiyasiniko‘rsatadiganteskarialoqamavjudbo‘lmaydi.
Ekskursiyajarayonibevositamuloqotshaklisifatidagidvaekskursantninghamkor
likdagifaoliyatibo‘lib,
ularningo‘zarofikralmashuvivaharakatlarininazardatutadi.Insonlargakattahajmdagia
xborotlarniolishimkoniyatiniberadi,
fikrlashqobiliyatinishakllantiradi.
Ekskursiyaxizmatidagimuloqotjarayonidaguruhdagiindividningharakatidagibirdaml
21
epizodiktadbir, mavzulisiklningbirqismi, bilishningbirpog‘onasisifatida;
ilmiybilimlarnitarqatishshakli, g‘oyaviytarbiyasifatida;
tarbiyaviyyo‘nalishningbirturisifatida (vatanparvarlik,
mehnatsevarlik,
estetik)
shuningdek,
hartomonlamamukammalshaxsnishakllantirishjarayoniningbirqismisifatida;
madaniy-
tarbiyaviyishlarningmutloqshaklivatashkillashtirilganturizmningajralmasqismisifati
da.
Ekskursiyaxizmatibirtomondanbilimbersa,
ikkinchitomondanekskursantlargasan’atasarlari,
tabiathodisalari,
turlisohavakillarihayotibilantanishish,
ob’ektlarnito‘g‘riko‘rishmahoratinirivojlantiradi.
-Topic. Functions, features and classification of excursion

|
-Topic. Functions, features and classification of excursionBog'liq 2-y-Eks.-xizmatini-tash.-qilish.-Oquv-qollanma.-R.S.Amriddinova-N.E.Ibadullayev-va-bosh.-S-20152-Topic. Functions, features and classification of excursion
2.1.
Main functions of excursion
31
2.2.
Features of excursion
35
2.3.
Classification of service
36
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
41
3-Topic.Requirements to the guide of excursion
3.1.
Specification of a guide work
44
3.2.
Requirements to a guide
47
3.3.
Speaking skills of a guide
55
3.4.
Steps of a guide work
63
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
72
4-Topic. Preparation technology of an excursion service
4.1.
Preparation process of a new excursion
77
4.2.
Identifying aim, task and topic of an excursion
81
4.3.
Gathering information for excursion
82
4.4.
Preparation of main and individual text of an excursion service
83
4.5.
Preparation of «Guide portfolio»
88
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
90
5-Topic. Choosing and studying excursion sights
5.1.
Classification of excursion sights
93
5.2.
Evaluation criteria of excursion sights
94
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
97
6-Topic. Developing excursion service and its trial
6.1.
Preparation process of an excursion service
100
6.2.
Making the technological map of an excursion service
103
6.3.
Holding trial excursion and approval of the theme
109
Test and tasks as independent work in order to master the topic and
preparation for the practical lessons
111
|
| |
-mavzu. «EKSKURSIYAXIZMATINITASHKILQILISH»

14
hamda,
ulardanturizmsohasidasamaralifoydalanishbo‘yichabilimlarberishdir.Ushbumaqsad
niamalgaoshirishuchunfanningoldidaquyidagivazifalarqo‘yilgan:
Ekskursiyaxizmatining mazmun-mohiyatini tushuntirish;
Ekskursiya
xizmatining funksiyalari,
xususiyatlari va ekskursiya
xizmatini tasniflashni o‘rgatish;
Ekskursiya rahbari - gidga qo‘yiladigan talablarni o‘rgatish;
Ekskursiya xizmatini tayyorlash texnologiyasini o‘rgatish;
Ekskursiya ob’ektlarini tanlash va baholash;
Ekskursiya xizmati marshrutini tuzish va sinov ekskursiyasini o‘tkazish
tartibini o‘rgatish;
Ekskursiya xizmatida ob’ektlarni ko‘rsatish usullarini aniqlash;
Ekskursiya xizmatida ob’ektlarni hikoya
qilish usullarini aniqlash;
Ekskursiya xizmatining tashkiliy masalalari;
O‘zbekistonning tarixiy- arxitektura yodgorliklariga ekskursiya xizmatini
tashkil qilishni o‘rgatish;
O‘zbekistonning ekologik hududlariga ekskursiya
xizmatini tashkil
qilishni o‘rgatish;
Turizmning maxsus turlariga ekskursiya
xizmatini tashkil qilishni
o‘rgatish;
Ekskursiya xizmatida ekskursantlarning xavfsizligini ta’minlash;
Ekskursiya xizmatida birinchi tibbiy yordamniko‘rsatish
qoidasini
o‘rgatish.
Insonda yurakqisqarishlarito‘xtashiningxarakterlibelgilarqaysilar?

300
a)
teriqoplamalariningoqimtirligiyokiko‘kimtirligi;
uyquarteriyalaridapulsningbo‘lmasligi;
xushniyo‘qotish;
nafasolishnito‘xtashiyokibuzilishi.
b)
og‘irholatlardaqusish,
yuznialvontusolishi,
teriqoplamalariningko‘kimtirtusolishi.
d)teriqoplamalariningoqimtirligiyokiko‘kimtirligi, nafasolish.
e) bilakningichkisohasidapulsningmavjudligi;
nafas olish; ko‘z qorachig‘ini
yorug‘likgareaksiyasi.
3. Gid sun’iy yurak massajini o‘tkazishdanimalargaamal qilishi shart?
a)jabrlangannitekis, qattiqyuzagayotqizishi;yonboshi-danturib,
ikkitate-tez
«og‘izdan-og‘izga»
yoki
«og‘izdan-
burunga»
sun’iynafasniberishi,
qo‘linibirkaftinitushsuyaginipastkisohasigaqo‘yibustidanikkinchikaftniqo‘yibyengi
lbosishikerak.
b)jabrlangannitekis,
qattiqyuzagayotqizishi;yonboshidanturib,
ikkitate-tez
«og‘izdan-og‘izga»
yoki
«og‘izdan-
burunga»
sun’iynafasniberishi,
zudlikbilanyuqorisaviyalitibbiyyordamnichaqirish.
d)jabrlangannitekis,
qattiqyuzagayotqizishi;yonboshidanturib,
ikkitate-tez
«og‘izdan-og‘izga»
yoki
«og‘izdan-
burunga»
sun’iynafasniberishi,
zararlanganinsonnijudaavaylabtibbiymuassasagazambilgaortibolibborish.
e)jabrlangannitekis,
qattiqyuzagayotqizishi;yonboshidanturib,
ikkitate-tez
«og‘izdan-og‘izga»
yoki
«og‘izdan-
burunga»
sun’iynafasniberishi,
jarohatlanganinsonniodeyalogao‘rash.
4. Qonketishiningqandayturlarimavjud?
a) kapilyar, venoz; arterial; aralash.
b) venoz; arterial; aralash.
d) kapilyar, venoz; arterial.
e)kapilyar, aralash.
5.Issiqlikyokiquyoshurishiholatlaridagidqandayyordamko‘rsatishilozim?
a) jabrlanganinsonnizudlikbilansalqinjoygao‘tkazish, orqasibilanyotqizish,
kiyimlarinibo‘shqo‘yish,
boshivako‘kraginisovuqsuvbilannamlash,
301
sovuqmalhamlarniyokimuzniboshiga,
tizzasohalariga,
qo‘ltiqostisohalarigaqo‘yish.
b)
jarohatlanishxarakterigaqarabbirinchitibbiyyordamniko‘rsatish,
jarohatlanganinsonniodeyalogao‘rab, gorizontalholatdayotqizish,
d)jabrlangannitekis,
qattiqyuzagayotqizishi;yonboshidanturib,
ikkitate-tez
«og‘izdan-og‘izga» yoki «og‘izdan-burunga» sun’iynafasniberishi.
e)shikastlanganodamtashnalikhisqilgandasuvberishi,zudlikbilanyuqorisaviyali
tibbiyyordamnichaqirish.
Zambildatransportirovkaqilishda - Samarqand iqtisodiyot va servis instituti r. S. Amriddinova, N. E. Ibadullayev,...

298
«boshipasaytirilgan,oyoqlariko‘tariliborqasigayotgan»
holati.
Buholatko‘pqonyo‘qotishvashokholatidatavsiyaetiladi;
«qorindayotgan»
holati.
Buholatumurtqapog‘onasishikastlangandatavsiyaetiladi (hushsizholatda).
«yarimo‘tirgan»
holat.Buholatbo‘yinshikastlangandavatanayuqorisoqasishikastlangandatavsiyaetila
di;
«bukikoyoqlarbo‘lganholatdagiyarimo‘tirgan»
holat
(tizzaostigavalikqo‘yiladi).
Buholatsiydikajratisha’zolarishikastlanishida,
ichaktutilishivaboshqato‘satdanyuzagakelgankasalliklarda,
qorinbo‘shlig‘ijarohatlarida,ko‘krakqafasijarohatlangandaqo‘llaniladi;
«yonbosh»
holati.Buholatog‘irjarohatlardajabrlanuvchixushsizbo‘lgandakuqo‘llaniladi.
«o‘tirgan»
holat.Buholatyuzvaqo‘llarniyengiljarohatlarida
tavsiya
qilinadi.