ALTA-VISTA - Axborotlarni izlash va ajratib olish fanidan mustaqil ish Mavzu

|
Axborotlarni izlash va ajratib olish fanidan mustaqil ish Mavzu
|
bet | 10/11 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 443,32 Kb. | | #229168 |
Bog'liq Kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmALTA-VISTA
Alta-Vista nomli programma WWWda ma'lumotlarni qidirishning zamonaviy sеrvеrlaridandir. Uning yordamida hatto rus tilida turli kodirovkada tayyorlangan ma'lumotlarni ham qidirish imkoniyati mavjud. U KOI-8 va Windows 1251 kodlarida bеrilgan sahifalarni o`qiy oladi. Kеyingi paytda u orqali kuniga millionlab foydalanuvchilar turli ma'lumot bazalariga, tеlеkonfеrеntsiyalarga murojaat qilib turibdi.Internetda eng mashhur izlovchi tizimlar, ularning ishlash tamoyili, afzalliklari va kamchiliklari, Internetda axborot qidirish usullarini egallash. W WW foydalanuvchilar ixtiyoriga bir qancha hujjatlar to’plamini taqdim etadi. Shuning uchun foydalanuvchilar oldiga tarmoqda joylashgan hujjatlar orasidan uning o’zini qiziqtirgan hujjatlarni izlash masalasi doimo turadi.Ushbu masalani echish uchun izlovchi tizimlar qo’llaniladi.Iz l o vchi tizimlar maxsus - Web tugundan iborat. Foydalanuvchi izlovchi tizimga birlamchi Web sahifa mazmuni haqida ma’lumotlar beradi. Sistema talabga mos sahifalarga ishoralar ro’yxatini chiqaridi. Izlovchi tizimlarning ishi bir necha modellarga asoslangan.
5.Web hujjatlarni izlash usullari va so’rovlarni tuzish.
Oddiy, kengaytirilgan, kontestli va maxsus izlash usullarini farqlash lozim. Oddiy izlash deb bir yoki bir necha kalitli so’zlar bo’yicha Web-resurslarni izlash tushuniladi.Кengaytirilgan izlashni bajarishda kalitli so’zlarni o’zaro mantiqiy munosabat operatorlari bog’laydi.Agar oddiy izlash usullari hadan ko’p natijalar bergan hollarda kengaytirilgan izlashni qo’llaydilar.Кontekstli izlash - aniq jumla (fraza) bo’yicha hujjatlarni izlashda,.berilgan URL-adreslarga ishoralar hamda xizmatchi maydonlarda talab etilgan ma’lumotlar bor bo’ladi (masalan sarlavha maydonida).Web sahifani izlashda maxsus izlash qo’llaniladi. So’rovlar tiliКalitli so’zlar (tayanch atama va iboralar) bo’yicha axborotlar izlashda ko’pchilik qidiruv tizimlari mantiqiy operatorlarni qo’llashni ko’zda tutuvchi maxsus so’rovlar tilidan foydalaniladi. Asosiy mantiqiy amallarga and(&) mantiqiy «I» («va») tegishli. Masalan atama1 and aatama2 – hujjatlarni izlash, unda atama1 va atama2 bir vaqtda uchraydi. OК (/) - mantiqiy «ILI» («Yoкш»). Masalan, atama1 OR atama2 - hujjatlarni izlash, ularda atama1 yoki atama2 albatta uchraydi. Not mantiqiy «NE» («Emas») . Masalan, atama1 and not atama2 - hujjatlarni izlash, ularda atamalar uchraydi, ammo atama 2 esa uchramaydi.Eslatma. Кalitli so’zlar orasidagi bo’sh o’rin (probel), har xil izlov tizimlarida har xil anglanishi mumkin. (ko’pincha mantiqiy «VA» bog’lovchi deb tushuniladi). Qidiruv tizimlari, qoida sifatida (rus tili sintaksis qoidalariga asoslanib), so’zlarni istalgan grammatik shaklda izlaydi. So’rovlarni tuzishda metasimvollardan foydalanish mumkin. * - simvollarini ixtiyoriy ketma-ketlikni belgilash uchun va ?- birgina ixtiyoriy simvolni belgilash uchun.ishlatiladi. M a sa l an, slova* hujjatlarni izlash, ularda (slovo, slovom, slovosochetanie va sh.o’.) «slovo» simvoli ketma – ketligi bilan boshlanuvchi atamalar uchraydi. SLV hujjatlarini izlash, ularda birinchi ikkita simvoli «SL», oxiridan bitta oldingi «V» , uchinchi va beshinchilar istalgan (slovo, slova, slove, sleva va sh.o’.) atamalar uchraydi. A ta m alar qavslar yordamida guruxlashtirilgan bo’lishi mumkin. Qavslar mantiqiy amallar ta’siri tartibini bildiradi.Masalan, (atama1 & atama2 ) OR (atama3 AND NOT atama4) –hujjatlarni izlash natijasida olingan ma’lumotlarda atama1 va atama2 uchraydi, yoki bo’lmasa atama3 uchraydi, atama4 esa uchramaydi.Xujjatlarni izlash uchun turg’un so’z birikmalari (so’zlarni qat’iy tartibli ketma – ketligi , jumlasi, iborasi ) mavjud, ularni qo’shtirnoqqa oladilar.Qo’shtirnoqli so’zni grammatik shakli, qoida sifatida, inobatga olinmaydi. Bazi bir izlovchi tizimlar so’z birikmalarini yoki bir biridan ma’lum masofadagi so’zlarni izlay oladi.
S o’rovlarni tuzish.Agar siz o’ylanmay tezda savol bermoqchi bo’lsangiz qidiruv mashinaning satriga to’g’ri fikrlaringizni tushirishingiz mumkin. Masalan, “Qanday qilib ozish mumkin?”, “Marsda hayot bormi?”, yoki “jurnalist uchun ish” buning natijasi samarali bo’lmasligi aniq. Afsuski, o’zbek tilida Internet fazosi keng emas, shuning uchun savolingizni rus yoki ingliz tilida berishingiz kerak. Misoldagi “jurnalist uchun ish” jumlasini rus tilida “rabota dlya jurnalista” deb so’rov qilinsa tasodifan, tez kerakli ma’lumotni topishingiz mumkin. Ammo bunday umumiy savolga qidiruv tizimi sizni kerak bo’lmas ma’lumotlarga “ko’mib” qo’yishi ham mumkin. Dono odamlar: “To’g’ri berilgan savolda javobning yarimi bor” – deyishlari bejiz emas. Bu gap qidiruv mashinalariga ham taaluqli. SHuning uchun tuzayotganda ko’proq kalitli, aniqlashtiruvchi so’zlarni qo’shish kerak.Navbatma-navbat qidirish usuli.Bu usulning ma’nosi so’rovingiz bo’yicha natija olingandan so’ng, topilgan natijalar ichidan, so’rovga yangi kalitli so’zlar qo’shib, toki kerakli ma’lumot topilmaguncha qidirishni davom ettirish. Bu usul yordamida har bir qidiruvda kerakli natijaga yaqinlashaveradi. Masalan, siz menedjer ishini o’rganish uchun qo’llanma axtarmoqchisiz. Bu ishni amalga oshirish uchun, birinchi, qidiruvni “menedjment” kalitli so’zi bo’yicha bajarasiz. Natijada “menedjment” so’zi 100 mingdan ortiq veb-sahifalarda topiladi. Qidiruvni aniqlashtirish uchun so’rovga “uchebnik” so’zini qo’shib, yana izlashni davom ettiramiz. Natijada topilgan saytlar ro’yxati kamayadi, lekin ularning ko’pi Internet do’konlarini ko’rsatadi, qaerda kitoblar faqat sotiladi. Agar siz kitobni sotib olmoqchi bo’lmasangiz, unda so’rovga “besplatno” ( bepul ) kalitli so’zini qushib, qidiruv mashinani ishga tushiring va natijada Internet do’kon ko’rsatkichlari ro’yxatdan tushib qolib, kerakli sahifalar qoladi. Endi kitobni Internetda o’tirib o’qimoqchi bo’lmasangiz, uni o’zingizning komp’yuteringizga ko’chirib olish tavsiya etiladi. Buni amalga oshirish uchun so’rovingizga “skachat’” so’zini qo’shsangiz, natijada menejment haqida bepul ko’chiriladigan elektron kitoblarning ro’yxatiga ega bo’lasiz.Aniq so’rov usuli Agar qidirilayotgan ma’lumotning nomi aniq bo’lsa, unda so’rov satriga qo’shtirnoq belgilari qo’shiladi. Masalan, siz qo’llanmaning muallifi haqida ma’lumot topmoqchisiz va so’rov satriga qo’shtirnoq belgilari yordamida “Ilhom Teshaboev” so’zlarini kiritib, axtarish jarayonini ishga tushirasiz. Oddiy ravishda, agar so’rov qo’shtirnoq belgilarisiz bo’lganda, qidiruv mashina “Ilhom” va “Teshaboev” so’zlarni alohida uchratgan holda saytlar ro’yxatiga qo’shadi va natijada tarmoqdagi barcha Ilhom ismlar ham topiladi. Qo’shtirnoqli so’rovda esa qidiruv mashina faqat berilgan shaklda, “Ilhom Teshaboev” jumlasi bor saytlarni natija ro’yxatiga qo’shadi. Shunday qilib, aniq so’rov usulini цitata (matn parchasini) qidirishda ham qo’llasa bo’ladi. REF.uz ma’lumot qidiruv sayti. Bu sayit siz o’zingizga qulay bo’lgan usulda ma’lumotlar qidirishingiz mumkin. Bundan tashqari REF.uz saytiga a’zo bo’lishingiz ham mumkin. Buning uchun siz o’ng tomonda ro’yxatdan o’tish o’ynasini bosangiz kifoya. Kerakli ma’lumotlar ro’yxatdan o’tgach, siz REF.uz saytiga a’zo hisoblanasiz. Siz o’z shaxsiy bo’limchangizga ega bo’lasiz. Siz bu bo’limda o’z parol va logininigizni o’zgartirish imkoniyatiga ega bo’lasiz. Bundan tashqari o’z rasmingiz hamda, o’zingiz qo’shgan ishlarni ko’rib chiqish imkoni mavjud. REF.uz qidiruv saytining qulayliklari shundaki, ham o’zbek, ham rus tillarida ishlaydi. Bu sayti siz hohlagancha o’z ishingizni qo’shish imkoniyatiga ega bo’lasiz. Bu saytda tanlovlar ham bo’lib turadi. Eng ko’p va eng yaxshi referat, hisobot, ilmiy ish kabi ishlarga savg’o mavjud. REF.uz sayti nafaqat o’quvchilarga, ilmiy xodimlarga va talabalarga ham mo’ljallangan.Kataloglar yordamida qidirish Internetdan ma’lumot olish uchun qidiruv mashinalaridan tashqari kataloglardan foydalanish mumkin. Internet-katalog – bo’limlardan iborat tizimli ko’rsatkichlar to’plami. Bu to’plamni robot emas, tajribali mutaxassislar yaratadi. Ko’rsatkichlar to’plami bir necha katta bo’limlardan iborat bo’ladi. Masalan, biznes, san’at, komp’yuter, sport va hokazo. Bunday har bir bo’lim bir necha qism bo’limlaridan iborat bo’lishi mumkin. Masalan, sport ko’rsatkichiga chertsangiz futbol, basketbol, tennis va hokazo bo’limlarni topasiz. SHunday qilib, katalog daraxtsimon tizimga ega va har bir sichqoncha chertilishida ko’rsatkichlar shoxlanib ketaverishi mumkin.Forumlar yordami.Agar biror mavzu bo’yicha qidiruv mashina yoki kataloglar kerakli natija bermasa, bilingki, Internetda siz yagona emassiz. Balki, bunga o’xshash mavzu bo’yicha kimdir qidirgan va ma’lumotni topgan. Umumjahon tarmoqda har bir soniyada millionlab foydalanuvchilar ma’lumot qidirishadi, bir-biri bilan so’zlashadi, bir-birilariga nimalarnidir o’rgatishadi. Ana shunday foydalanuvchilarga savol bilan murojaat qilish mumkin. Deyarli o’z hurmatiga ega bo’lgan barcha katta saytlarda fikr almashish Qidiruv tizimlarimaxsus bo’limi mavjud. Bunga o’xshash bo’limlar “FORUM” deb ataladi. Forumlarni tajribali Internet mutaxassislari boshqaradi. Vaholanki, forumlarda tarmoq foydalanuvchilari bir-biri bilan tajriba almashishadi. Forumda foydalanuvchi savol berishi mumkin va bilgan odam unga javob qaytarishi mumkin. SHunday qilib, kerakli mavzu bo’yicha savol bersangiz, bir necha vaqtdan keyin javob olishingiz mumkin.
Xulosa
Axborot hayotimizda muhim ahamiyatga ega ekan, uni Internetdan kerakli vaqtda, zarur miqdorda, qisqa vaqt ichida olib turishimiz kerak bo'ladi. Lekin, Internetdan axborotni qisqa vaqt ichida olish muammosi ham bor..Qidiruv Tizimi (inglizchada"search engine")- immmmmm reba bu komputerda, kompyuter tarmog´ida yoki butunjahon web tarmog´ida world wide web saqlanayotgan ma'lumotlarni qidirishga mo´ljallangan dasturdir. Internet qidiruv tizimi Information Retrieval systemdankelib chiqqan. Bu sistema ma´lumotlar bazasi uchun kalit-so´zlar indeksini yaratib, natijada ushbu kalit-so´z qatnashgan qidiruv so´rovnomasiga javob sifatida natijalar ro´yxatini ko´rsatish imkoni paydo bo´ladi.Qidiriv tizimining afzalliklaridan biri bu kerakli ma'lumot yoki axborotni qisqa vaqt ichida komputer xotirasidan topib uni foydalanuvchiga yetkazishdir.Shunday qilib axborotni izlashda Veb resurslarning o’rni beqiyosdir.
|
| |