nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
IV MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ASPEKTLARI

|
IV MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ASPEKTLARI
|
bet | 44/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiIV MAVZU: OLIY TA’LIM O’QITUVCHISI KASBIY KOMPETENSIYASINI TAKOMILLASHTIRISH ASPEKTLARI.
Reja:
Bo’lajak o’qituvchilarda kasbiy pedagoglik kompetentlikni rivojlantirishning amaliy mohiyati.
Pedagogik fanlarni modulli-kompetentli yondashuv asosida o'qitishning xususiyatlari.
Bo’lajak o’qituvchilar kasbiy kompetensiyasini rivojlantirish texnologiyasi.
Tayanch so‘z va iboralar: Bo’lajak o’qituvchilarda kasbiy pedagogik kompetentlikni rivojlantirishning amaliy mohiyati. Pedagoglik faoliyat, texnologiyalar, metodlar va usullar yig’indisi, pedagogik tajriba, pedagogik kompetensiya, pedagogika sohasidagi bilim, mahorat, ko’nikma, ma’lumotiilik, obro’-e’tibor.
Bo’lajak o’qituvchilarda kasbiv pedagoglik kompetentlikni rivojlantirishning amaliy mohiyati. Pedagoglik faoliyati davomida o’qituvchi tomonidan qo’llanilgan texnologiyalar. metodlar va usullar yig’indisi uning pedagogik tajribalarini ortib borishi bilan birga pedagogik kompetensiyasining, pedagogika sohasidagi bilim, mahorat, ko’nikma, ma’lumotlilik va obro’-e’tiborini yuqori bo’lishiga ham sabab bo’ladi. Birinchi bobda ko’rib chiqilgaii bir qator ma’lumotlarga asoslanib, o’qituvchining kompetensiyasini quyidagicha izohlash mumkin:
1. Pedagog faoliyatining maqsadi va mazmuni;
2. Shaxsiy va kasbiy sifatlar;
3. Pedagogik qobiliyat, metod va texnologiyalar;
4. Kasbiy motivatsiya.
O’qituvchi mehnat faoliyati davomida ta’lim vazifalarini amalga oshirishda hayot davomida ahamiyatga ega bo’lgan kompetensiya zarur bo’ladi, Ularga quyidagilar kiradi:
|
| |
Kriptografiya tarixi - Mavzu: Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari

|
Mavzu: Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari
|
bet | 2/2 | Sana | 26.07.2024 | Hajmi | 17,07 Kb. | | #268645 |
Kriptografiya tarixi – insonlar tili tarixi bilan tеngdoshdir. Bundan tashqari, dastlabki yozuvning o’zi qadimgi jamiyatdan faqatgina tanlab olingan kishilargina foydalanishni bilgan o’ziga xos kriptografik tizimdir. Maxfiy bеlgilar bilan xat yozishni rivojlanishiga urushlar katta turtki bеrdi. Yozma buyruqlar va xabarlar kur‘еr asirga olinsada dushman muhim axborotni qo’lga kirita olmasligini ta‘minlash uchun albatta shifrlangan. Tarixiy manbalarda kеltirilishicha qadimgi sivilizatsiya bo’lmish Misr, Hindiston va Mesopotamiyada so’zlarni shifrlash va shifrlangan ma‘lumotni o’qish tizimlarining 64 turi mavjud bo’lganligi aniqlangan. Manbalarda kеltirilishicha maxfiy ma‘lumot almashish erkak va ayol bilishi lozim bo’lgan 64 san‘atning biri bo’lgan.
|
| |
Jami - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 34/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning mo
Mavzu yuzasidan test topshiriqlari
1. Qaysi faoliyat natijasi moliyaviy nazoratni o’zida aks ettiradi?
moliyaning nazorat funksiyasi
moliyaning ishlab chiqarish funksiyasi
moliyaning rag’batlantiruvchi funksiyasi
moliyaning xo’jalik funksiyasi
3. Moliyaviy nazoratning obyektiga nimalar kiradi?
Pul mablag’lari va taqsimot jarayoni
Taqsimot va iste’mol jarayoni
Iqtisodiy va huquqiy jarayonlar
Ijtimoiy va me’yoriy-huquqiy jarayonlar
4. Moliyaviy tekshirishning bevosita obyekti nimalar hisoblanadi?
moliyaviy ko’rsatkichlar
ijtimoiy ko’rsatkichlar
huquqiy ko’rsatkichlar
xo’jalik ko’rsatkichlari
5. Davlatning moliyaviy nazorat tizimi qanday amalga oshiriladi?
umumdavlat va qo’mitaviy
ishchi va jamoaviy
jamoaviy va qo’mitaviy
qo’mitaviy vaxususiy
8-MAVZU: MULKCHILIKNING TURLI SHAKLLARIDAGI XO’JALIK YURITUVCHI SUBYEKTLAR MOLIYASI
Reja:
1.Faoliyatning turli sohalarida moliyaning amal qilish xususiyatlari.
2. Tijorat faoliyati bilan shug’ullanuvchi korxonalar moliyasi.
3. Notijorat faoliyat bilan shug’ullanuvchi korxonalar moliyasi.
4. Jamoat tashkilotlari moliyasi.
Kalit so’zlar: korxona moliyasi, tushum, foyda, asosiy vositalar, moliyaviy resurslar, jamoat uyushmalari moliyasi.
|
| |
QUDUQNI VAQTINCHA TO’XTATISH VA TUGATISH

|
QUDUQNI VAQTINCHA TO’XTATISH VA TUGATISH
|
bet | 206/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 16.4. QUDUQNI VAQTINCHA TO’XTATISH VA TUGATISH
Quyidagilar vaqtincha to’xtatiladigan quduqlar toifasiga kiradi:
razvedka qilingan maydonlarda yoki konning yangi uchastkalarida sanoat miqyosida neft yoki gaz berayotgan razvedka quduqlari ularni qurish tugallangunga qadar va sanoat miqyosida yoki sinov tariqasida ishlatish boshlangunga qadar;
neftgazlilik chegarasidan tashqarida burg’ilangan razvedka quduqlari, agar ishlatish paytida ulardan haydash (yoki pezometrik) qudug’i sifatida foydalanish mumkin bo’lsa;
uyumning gazsizlanishi yoki muddatidan avval suvlanishi yuz bermasligi uchun foydalanish vaqtincha to’xtatilgan neft va gaz quduqlari;
mazkur uchastkada debiti cheklanganda sifatsiz neft bera boshlagan quduqlar; 5) yong’inga qarshi va sanitariya muhofazasi talablariga rioya qilish maqsadida hamda aholi punktlari yaqinida joylashganligi bois foydalanish to’xtatilgan neft va gaz quduqlari;
foydalanish jarayonida suvlangan neft va gaz quduqlari, agar ular konni keyinchalik ishlatish davom ettirilganda haydash (pezometrik) qudug’i sifatida ishlatiladigan bo’lsa;
yuqori darajada suvlangan va kam debitli, hozirgi paytda foydalanish
samarasiz quduqlar, ularni vaqtinchalik to’xtatish konni ishlatish holatining yomonlashuviga olib kelmagan sharoitda.
Neft va gaz konlarini ishlatishda quyidagi quduqlar tugatiladi:
o’z vazifasini bajargan va burg’ilangandan so’ng samarasiz bo’lib qolgan razvedka va baholash quduqlari;
loyihadagi chuqurlikka etkazilmagan va geologik hamda texnik sabablarga binoan loyihada qayd qilingan intervallarni ochmagan quduqlar;
noqulay geologik sharoitlarda burg’ilangan (ya’ni mahsuldor ob’ekti bo’lmagan yoki yomon kollektorlardan tarkib topgan) ishlatish, haydash va kuzatish quduqlari; 4) razvedka yoki ishlatish qudug’i sifatida rejalashtirilgan, lekin burg’ilash sifati pastligi yoki burg’ilash jarayonida falokat yuz berganligi bois texnik sabablarga binoan tugatiladigan quduqlar;
loyihadagi darajada suvlangan yoki neft debiti minimal (loyihadagi) miqdorgacha pasaygan bo’lib, ulardan boshqa ob’ektda haydash, pezometrik yoki ishlatish qudug’i sifatida foydalanish mumkin bo’lmaganda;
geologik va texnik sabablarga binoan ularni haydash va kuzatish qudug’i sifatida foydalanish mumkin bo’lmaganda yoki maqsadga muvofiq bo’lmaganda.
Neftgazli intervallarni ochgan bo’lsada texnik sabablarga ko’ra tugatilishi lozim bo’lgan quduqlar faqat Davlat kon-texnika nazoratining hududiy boshqarmasi bilan kelishilgan holda tugatiladi.
Quduqlarni tugatishdan avval yer qa’rini muhofaza qilish talablariga rioya etish maqsadida izolyatsiya ishlarini amalga oshirish lozim. Mahsulsiz razvedka, izlov, parametrik, tayanch, mustahkamlash quvurlari o’rnatilgan va kesimda suvli qatlamlarni ochgan quduqlardan tashqari barcha toifadagi quduqlardan mustahkamlash quvurlari birikmasi chiqarib olinadi (bu texnik jihatdan mumkin bo’lgan joylarda), so’ng quduq tanasiga sement yoki gil eritma quyiladi, quduq og’zi esa sementlanadi.
|
| |
- rasm. O’tkazuvshanlik (K

|
- rasm. O’tkazuvshanlik (K
|
bet | 96/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi6.4- rasm. O’tkazuvshanlik (Ko’) bilan maxsuldorlikni solishtirma koeffisienti (q) oralig’idagi
|
6.5-rasm. G’ovaklilik (m1) bilan o’tkazuvshanlik (Ko’) oralig’idagi
bog’liklik (M.A.Jdanov, 1981
|
bog’liqlik (M.A.Jdanov, 1981)
Masalan, Romashkina konidagi D1 mahsuldor gorizontdagi kollektorlarda olib borilgan tadqiqotlar quyidagilarni aniqlash imkonini berdi. Tarkibida 23% ga yaqin gil fraksiyalari bo’lgan jinslar o’zidan deyarli suyuqlik o’tkazmaydi, o’z navbatida jins g’ovakliligi 11% ga yaqin bo’ladi. Mahsuldor gorizontdagi jinslarning g’ovakliligi va o’tkazuvchanligi to’g’risidagi ma’lumotlarga ko’ra kollektorlarni uch guruhga bo’lish mumkin:
g’ovakliligi 11% dan kam va o’tkazuvchanligi (5÷10)·10-15 m2 gacha bo’lgan jinslar, ular shartli ravishda kollektor bo’lmagan (kuchli gillangan mayda zarrali alevrolitlar) jinslarga mansub.
g’ovakliligi 11 dan 16% gacha va o’tkazuvchanligi (5÷10)·10-15 m2 dan
160·10-15 m2 gacha bo’lgan jinslar, ular kam g’ovakli kollektorlarga (turli zarrali va qisman gilli alevrolitlar) mansub;
g’ovakliligi 16% dan yuqori va o’tkazuvchanligi 160·10-15 m2 dan ko’p bo’lgan jinslar, ular yuqori g’ovakli kollektorlarga (qumtoshlar va yirik zarrali alevrolitlar) mansub. G’ovakliligi 11% dan kam bo’lgan jinslarni ochgan quduqlar sinab ko’rilganda ulardan sanoat miqyosiga molik neft oqimlari olinmagan.
Mahsuldor qatlamlardagi kollektorlarning o’tkazuvchanligi va zarralar oralig’idagi ochiq g’ovaklilikning eng kichik (konditsiya) qiymatlarini belgilash neft zaxiralarini hisoblashda, neft konlarini loyihalashda va ishlatish jarayonini tahlil qilishda katta ahamiyatga ega. Bunday qiymatlarda kollektor o’zining o’tkazuvchanlik xususiyatlarini saqlab qoladi va tarkibidagi neftni beraolish qobiliyatiga ega bo’ladi.
Neft va gaz zaxiralarini, ayniqsa uyum zaxirasini hisoblashda konditsiya qiymatlarini belgilash va ularning o’rtacha qiymatlaridan foydalanish xatoliklar keltirib chiqarmaydi. Lekin konning ishlatishni loyihalash va tahlil qilishda bunday konditsiyalar amaliyot talablarini to’liq qondira olmaydi, shu sababli aniq va mufassal tadqiqotlar natijalaridan foydalanish zarur bo’ladi.
|
| |
Kollektorlarning konditsiya tavsifi

|
Kollektorlarning konditsiya tavsifi
|
bet | 95/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasiBu sahifa navigatsiya:
- H ΔP
6.1.6. Kollektorlarning konditsiya tavsifi
Mahsuldor qatlamlar geologik jihatdan murakkab tuzilgan bo’lsa, quduq kesimida sanoat ahamiyatiga molik qatlam-kollektorni belgilash, uni u yoki bu kollektorlar toifasiga mansubligini va taxminiy mahsuldorligini aniqlash qiyin kechadi. Bunday masalalarni tog’ jinslarining asosiy parametrlarini (g’ovakliligi va o’tkazuvchanligini) aniqlamasdan va asoslamasdan hal qilib bo’lmaydi.
Aniqlangan parametrlarning minimal qiymatiga ko’ra ajratilgan qatlamlar jinslarning ma’lum bir guruhiga kiritiladi va konditsiya qiymatlari yoki konditsiyalar (parametrlar qiymatining ishonchligiga qo’yilgan talab va shartlar) deb nomlanadi. Konditsiyalar g’ovaklilik va o’tkazuvchanlikning minimal qiymatlari bo’lib, bunday qiymatlarda jins neft tutib turish va neft beraolish qobiliyatiga ega bo’ladi.
Ushbu parametrlarning konditsiya qiymatlari geologik omillarga bog’liq bo’lishi bilan bir vaqtda, ular konni ishlatish texnologiyasi va texnikasi talablariga hamda iqtisodiy ko’rsatkichlarga mos kelishi kerak. SHunga ko’ra konditsiya qiymatlarini belgilash eng qiyin masalalardan biri hisoblanadi.
Ma’lumki, kon geologiyasida konditsiya qiymatlari neft zaxiralarini hisoblashda ishlatiladi, shu sababli ushbu qo’llanmada ularning mazmuni geologik nuqtai nazardan yoritiladi. Bunday hollarda jinslarning asosiy mezonlari sifatida ularning mahsuldorligini ko’rsatish mumkin. Mahsuldorlik qiymati solishtirma mahsuldorlik koeffisienti (q) bilan aniqlanadi:
Q
q ,
H ΔP
bunda Q - quduqdan sutka davomida chiqqan flyuid, t/sut; N -qatlamning foydali
qalinligi, m; P - bosimlar farqi, m.
Laboratoriyada kernni o’rganib, ochiq g’ovaklilik (m1) va o’tkazuvchanlik qiymatlari aniqlanadi. So’ng har bir quduq uchun o’tkazuvchanlik va solishtirma mahsuldorlik koeffisientlarining bog’liqlik grafigi tuziladi (6.4-rasm). Solishtirma mahsuldorlik koeffisientining eng kam va eng yuqori qiymatlarini bilgan holda konni ishlatishning iqtisodiy jihatdan samaradorligini aniqlash mumkin (masalan, Q = 0,05
(t/sut)/ (MPa-1-m)) bo’lsa, grafikdan o’tkazuvchanlikning mos keluvchi qiymati topiladi (grafikda 15x10-15 m2).
So’ngra ushbu quduqlar bo’yicha ochiq g’ovaklilik va o’tkazuvchanliklar oralig’idagi bog’liqlik grafigi tuziladi (6.5-rasm) va o’tkazuvchanlikning topilgan qiymati (15-10-15 m2) uchun ochiq g’ovaklilikning konditsiya qiymati (15%) aniqlanadi.
-
|
| |
Ikki tomonlama amal qiluvchi pnevmotsilindrlarda

|
Ikki tomonlama amal qiluvchi pnevmotsilindrlarda Pdf ko'rish
|
bet | 93/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasiIkki tomonlama amal qiluvchi pnevmotsilindrlarda foydali ish
porshenning ham to`g`ri ham teskari yurishida amalga oshiriladi.
Bunday pnevmoyuritmalar ikki tomonlama chiziqli harakatlanishda kuch
ishlatish kerak bo`lgan holatlarda qo`llaniladi, masalan, jihozlarning ishchi
organlarini harakatlantirish, ko`tarish va tushirish hamda boshqa ishlab chiqarish
texnologik operatsiyalarida qo`llaniladi.
Bunday pnevmotsilindrlarning yuqorida ko`rib chiqqanimizdan farqi
shundaki, porshenning to`g`ri va teskari harakati silindr korpusining ikkita qismiga:
porshen va shtok bo`shlig`ida navbatma-navbat qisilgan havo berish yo`li bilan
175
amalga oshiriladi (3.2.16-rasm).
Bu yerda shtokning ikki tomonga harakati ham yuklama ostida bajariladi.
Shtokning teskari harakatida ham u ortiqcha bosim ta’sirida bo`ladi, bu shtok
bo`shlig`ida ham zichlagichlar ishlatishni talab etadi.
3.2.16-rasm. Ikki tomonlama amal qiluvchi pnevmotsilindr
Ko`p
pozitsiyali
pnevmotsilindrlar.
Yuqorida
ko`rib
chiqqan
pnevmotsilindrlar shtokning 2 ta pozitsiyasini ta`minlay oladi: shtok korpusdan
chiqqan, shtok korpus ichida. Agar shtokni har xil pozitsiyalarida to`xtatish kerak
bo`lsa har xil pnevmatik mexanizmlar ishlatiladi. Ularning tuzilish strukturasi,
pozitsiyalash aniqligi har xil bo`ladi.
Shtokni fiksatsiyalash pnevmotsilindrini ko`rib chiqamiz.
3.2.17-rasmda shtok 6 korpus ichida o`rnatilgan prujina 1 ta`sirida
harakatlanadigan tormoz bashmagi 4 yordamida to`xtatiladi. Bo`shliq 5 ga qisilgan
havo berilganda porshen 2 prujina 1 ni qisadi va shtokni to`xtatib turgan tormoz
bashmagi 4 ni bosib o`tirgan konstruktsiya 3 elementlarini ochadi va fiksator shtok
6ni blokirovkadan chiqaradi.
|
| |
Porshenli pnevmatik yuritmalar

174
3.2.15-rasm. Bir tomonlama amal qiluvchi pnevmoyuritma
Silindrik korpus
5 ikki tomondan qopqoqlar
1 va
8 bilan yopilgan. Orqa
qopqoq
1 da havo beruvchi teshik, oldingi qopqoq
8 da filtrelement
7 o`rnatilgan
dekompressiyalash teshik joylashgan. Porshen
2 korpus bo`shlig`ini ikki qismga
bo`ladi: shtok va porshen qismlariga. Shtok
4 porshen bilan mahkam bog`langan.
Bo`shliqlar zichlagich (manjet)
3 bilan zichlangan. Oldingi qopqoq
8 da tashqi
ob`ektga kuchni yetkazayotgan shtok uchun sirpanish tayanchi bo`lib xizmat
qiladigan vtulka
9 joylashgan. Qaytaruvchi prujina
6 porshenga mahkamlangan
bo`lib, shtok sirti bo`ylab o`ralgan.
Pnevmotsilindrning ishchi yurishi porshen bo`shlig`iga qisilgan havo
berilganda amalga oshiriladi; porshenning teskari harakati qisilgan prujinaning
bikrligi hisobiga bajariladi.
-rasm. Plastinali (shiberli) aylanuvchi pnevmodvigatellar

178
Silfonli pnevmatik yuritmalar ish printsipi silfonni bosim ostida o`z
uzunligini o`zgartirish xususiyatiga asoslangan (3.2.21-rasm).
3.2.21-rasm. Silfonli pnevmatik yuritma (cho`zilsh va qisilish holatida) Silfonlarning kichik o`lchamlari va hosil qiladigan kuchining kichikligi
ularni kichik o`lchamli armaturalar ishini boshqarishda (masalan: armaturani
boshqaruvchi har xil relelarda, pozitsionerlarda) ishlatiladi. Agar silfon bosim
qiymati oshishi bilan silfon uzunligi oshishi kerak bo`lsa, uning ichiga bosim
beriladi, agar bosim oshishi bilan uning o`lchami kichraysa – silfonning tashqi
qismiga ta’sir etuvchi bosim beriladi.
Bularga misol qilib termostatik kondensatootvodchikni olish mumkin.
Silfoni ichida 100
0
Cdan ortiq temperaturada bug`lanadigan suyuqlik solingan.
Temperatura 100
0
Cda yetganda suyuqlik bug`lanadi, bug` silfon ichida bosim paydo
qiladi va silfon uzayadi. Bunda silfonga ulangan zolotnik kondensatootvotchikdagi
teshikni yopadi.
Asosiy kamchiliklari: harakati yo`li kamligi, hosil qiladigan kuchning
kamligi, silfonlarning ta’mirlanmasligi.
Membranali pnevmoyuritmaning (3.2.22-rasm) ish printsipi bir
tomonlama amal qiladigan porshenli pnevmotsilndrga o`xshash. Konstruktiv farqi
shundagi, bu yerda harakatchan porshen qattiq mahkamlangan elastik membrana 1 bilan almashtirilgan. Membrana 1 rezina, rezinali mato yoki plastikdan yasalgan.
Membrananing katta maydoni evaziga bunday pnevmodvigatellar 25000 N gacha
kuch hosil qiladi, lekin shtok 2 harakat yo`li chegaralangan.
Membranali pnevmodvigatel kichik o`lchamlari, montaj qilish oddiyligi,
179
narxining pastligi bilan xarakterlanadi, ularda harakatchan zichlagichlar
ishlatilmaydi.
Ikki shtokli gidrotsilindr

|
Ikki shtokli gidrotsilindr Pdf ko'rish
|
bet | 90/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasiIkki shtokli gidrotsilindr. Bir shtokli gidrotsilindrda to`g`ri va teskari
harakatlanishda hosil qilinadigan kuch va tezliklar har xil bo`ladi. Agar chiqish
zvenosining kuchi va tezligini bir xilligini ta`minlash uchun ikki shtokli gidrotsilindr
ishlatiladi. Bunda bitta porshen ikkita shtok bilan bog`langan (3.2.6-rasm).
3.2.6-rasm. Ikki shtokli gidrotsilindr
Gidromotor – chiqish zvenosiga cheklanmagan aylanma harakat berish
uchun xizmat qiladi.
Hamma hajmli gidromashinalar kabi nasos rejimida ham, gidromotor
rejimida ishlay oladi. Agar gidromashina valiga aylantiruvchi moment berilsa u
nasos rejimida ishlaydi. Agar gidromashina kirish qismiga bosim ostida suyuqlik
169
berilsa valdan aylantiruvchi moment olinadi va u gidromotor rejimida ishlaydi.
Eng ko`p tarqalgan gilromotorlar: shesteryonkali, plastinkachali, aksional-
plunjerli va radial-plunjerli.
Shesteryonkali gidromotor – hajmli gidravlik mashinaning bir turidir (3.2.7-
rasm).
3.2.7-rasm. Bir shesteryonkali gidromotor
Uning ishlash printsipi quyidagicha: gidromotorning kirish patrubkasiga
ishchi suyuqlik bosim ostida beriladi. Suyuqlik plastinalarga ta’sir qiladi, plastinalar
rotorga mahkamlangan bo`lgani sabab rotorni va u yordamida ishchi valni aylanma
harakatlashga majbur qiladi hamda chiqish patrubkasidan chiqib ketadi.
Plastinali gidromashinalar 14 MPa bosimgacha ishlay oladi, tavsiya
qilinadigan aylanish chastotasi 1000-1500 ayl/min.
Plastinkali (shiberli) gidromotor- hajmli rotorli gidromashina bo`lib,
suyuqlikni haydash uchun ikki yoki undan ko`p plastina (shiber) ishlatiladi (3.2.9-
rasm).
Zvenoni ma`lum burchakka aylantiruvchi gidrodvigatellar – gidravlik
energiyani mexanik energiyaga o`zgartiruvchi va ishchi organga burchagi 360
0
dan
kam bo`lgan aylanma-qaytarma harakatga keltiradigan gidravlik mashinalar.
|
| |
«Krepostnoy huquqni bekor qilish to‘g‘risi-

113
Dehqon endi pomeshikning ruxsatisiz oila qurish, mustaqil
sur’atda shartnoma, savdo bitimlari tuzish, ko‘chmas mulk sotib olish
va uni meros qoldirish kabi huquqlarga ega bo‘ldi.
1812-yilgi Fransiya – Rossiya urushida Rossiya g‘alabaga erishgan.
Dekabristlar Rossiyada ikkita maxfiy jamiyat
– «Janubiy jamiyat» va
«Shimoliy jamiyat»ni tuzganlar.
1861-yil 19-fevralda Rossiyada «Krepostnoy huquqni bekor qilish to‘g‘-
risida»gi Qonun imzolandi.
Hukumat dehqonlarni ozod qilib, yer berishga majbur bo‘ldi.
Shunday qilinmasa xalq g‘azabga kelishi mumkin edi. Bundan tash-
qari, dehqonlarning asosiy soliq to‘lovchilar bo‘lib qolishi ham hi-
sobga olindi. Dehqonlarga berilgan yer chek yer deb ataldi. Hukumat
pomeshikning manfaatini ham hisobga oldi. Jumladan, pomeshik o‘z
ixtiyoridagi yerning 1/3, cho‘l hududlarda esa 1/2 qismini saqlab
qolish huquqiga ega bo‘ldi. Bundan tashqari, dehqon shu vaqtgacha
hukumat qarorida belgilanganidan ko‘proq hududdagi yerdan foyda-
lanib kelgan bo‘lsa, uning ortiqchasi pomeshikka o‘tkazilar edi.
Bunday yerlar «otrezok» deb atalgan.
Dehqon o‘ziga berilgan yerga egalik qilish uchun «vikup» to‘lashi
shart edi. Biroq dehqonda «vikup» uchun pul bo‘lmaganligi sababli
davlat tomonidan beriladigan bo‘ldi. Dehqonlar bu qarzni 49 yil da-
vomida davlatga foizi bilan to‘lab borishi shart edi.
Islohotning tarixiy ahamiyati. 1861-yilgi islohot natijasida kre-
postnoy huquq yemirildi. Biroq islohot dehqonlarni birdaniga ozod
etmadi. Krepostnoylik asorati uzoq davom etdi. Natijada, Rossiya
qishloq xo‘jaligida kapitalizm juda sekinlik bilan rivojlana bordi.
Shunday bo‘lsa-da, islohot muhim tarixiy ahamiyatga ega bo‘ldi.
Chunonchi, dehqonlar shaxsiy erkinlik va fuqarolik huquqiga erish-
dilar. Iqtisodiyotda kapitalistik munosabatlarning mustahkamlanishi
uchun keng imkoniyat yaratildi. Dunyoning yetakchi davlatlariga
nisbatan kech bo‘lsa-da, boshlangan sanoat to‘ntarishi davom etdi.
-rasm. Sorbsion sun’iy mushak

193
3.3.12-rasm. Garvard universiteti tadqiqotchilari tomonidan tayyorlangan
sun’iy mushak
Athlete ning kuchli sistemasi elektr signalni havoning uzluksiz oqimiga
transformatsiyalaydigan proportsional klapanlardan foydalaniladi. Robot og`irligi
10 kg, bo`yi 125 sm. Sun’iy mushaklar robotni yarim metr yuqoriga sakrashga va 1
m balandlikdan yerga sakrab o`z muvozanatini saqlay olishini ta`minlaydi.
Intellektual mexatronika modullariga misollar

4.3.5. Intellektual mexatronika modullariga misollar
Intellektual mexatronika modullari (IMM) bu zamonaviy harakat
modullarining uchinchi avlodidir. Mexatron harakat modullari bilan taqqoslaganda
IMM mexanik va axborot qismlarini, dvigatellarni, boshqaruvchi va elektron
qurilmalarni (kuchli o`zgartirgichlarni) o`z tarkibiga kiritgan konstruktiv va
funktsional yaxlit modulni tashkil qiladi. Bunday yaxlitlik ularga intellektuallik
xususiyatini beradi va foydalanuvchini interfeys muammosidan xalos qiladi.
IMMlarni qo`llashdan ijobiy natijalar quyidagilar:
•
yuqori bosqichlarga murojaat qilmasdan murakkab harakatlarni
mustaqil amalga oshirish. Bu modullarning avtonomligini, hamda o`zgaruvchan va
noma`lum tashqi muhit sharoitida ishlash qobiliyatini oshiradi;
315
•
modullar
va
markaziy
boshqarish
qurilmalari
orasidagi
kommunikatsiyalarning soddalashuvi. Bu tizimning xalaqit qiluvchi signallardan
himoyalanishini oshiradi;
•
nosozliklarni kompyuterli tashxis qo`yish yo`li bilan aniqlash va
avtomatik himoyalash orqali tizimlarning ishonchligini oshirish;
•
IMM asosida tarqatilgan boshqarish tizimlarini tarmog`lanish usuli
bilan yaratish. Kerakli dasturiy ta`minotni ta`minlagan holda apparat-dasturiy
platformalarni qo`llash;
•
quchli o`zgartiruvchilarni va sensorlarni intellektuallashtirish. Bu
o`lchashlarni
aniqlashtirishga,
shovqinlarni
filtrlashga,
kirish/chiqish
xarakteristikalarni chiziqlashtirishga olib keldi.
IMM quyidagi elementlardan iborat:
•
dvigatel (aylanma va ilgarilanma harakatlanuvchi va h.k.);
•
mexanik o`zgartichgich (tishli, tasmali, vintli va h.k.);
•
tesqari bog`lanish datchiklari;
•
kuchli o`zgartirgichlar (holat, tezlik, tok, temperatura, vibratsiya va
h.k.);
•
bog`lanish vositalari.
Zamonaviy elementlar bazasida tayyorlangan boshqaruvchi kontrollerlar
ixcham va ishonchli mexatron mahsulotlarni yaratish imkonini beradi.
Yuqorida aytib o`tilgan barcha elementlar loyihalovchi tomonidan yagona
korpusga konstruktiv birlashtiriladi. IMMlar bilan ishlash uchun foydalanuvchi
IMMni kommunikatsion magistral orqali boshqaruvning yuqori bosqichdagi
kompyuter bilan bog`lash kerak bo`ladi. Natijada biz taqsimlangan boshqarish
tizimiga ega bo`lamiz.
Uning strukturasi 4.3.2-rasmda keltirilgan. Bunda qurilmalar orasida aloqa
almashinuvi umumiy shina printsipi asosida qurilgan kompyuter tarmog`i orqali
amalga oshiriladi.
|
Mexatronik modul va tizimlarning intellektual sensorlari

314
organ (masalan, sanoat robotining qo`li yoki nazorat-o`lchash mashinasining sezgir
organi)ning fazodagi holati va orientatsiyasi.
Zamonaviy enkoderlarning (aylanish burchagini o`lchovchi sensorlarning)
ajralib turadigan afzalliklari: ham harakatni, ham harakat tezligini o`lchash
imkoniyati; o`lchashdagi yuqori aniqlik va past shovqinlar; ko`plab qayta o`lchash;
konstruktiv ixchamlilik va mexatron modul ichiga o`rnatish imkoniyati.
Absolyut enkoderlar chiqish signalini real vaqt rejimida kompyuterli qayta
ishlash uchun qulay bo`lgan kod shaklida chiqaradi.
Enkoderlarni intellektuallashrish uchun ular korpusida mikroprotsessor
o`rnatiladi. Mikroprotsessor quyidagi vazifalarni bajaradi: datchik axborotini
kodlashtirish, o`lchash xatoliklarini aniqlash, signalni masshtablashtirish va standart
protokol orqali joriy kodni harakat kontrolleriga uzatish.
Enkoderlarni
yaratishning
zamonaviy
tendentsiyasi
konstruktiv
elementlarni (val, podshipniklarni) va kodlovchi disk, fotoelement va
mikroprotsessorni bitta sensor modulida birlashtirishni ko`zga tutadi.
-rasm. SIEMENS firmasining intellektual mexatronika modullari

320
silindrik uzatmali gaykani aylantirish zanjiri hamda
M2 elektrdvigatel va to`g`ri
tishli silindrik uzatmali
6-7 kulachokli mufta va shpindel orqali aylanadigan
yuruvchi vint zanjiri. Shesternya
7 ning ichi bo`sh bo`lib, undan shpindelga
aylanishlar harakatchan shlitsali birikma
8 orqali uzatiladi. Korpus
9da modulni
texnologik jihozga
mahkamlash uchun quloqchalar
10 bor. Yuritma
elektrdvigatellari vallarining aylanish chastotasini o`lchash uchun
BR1 va
BR2
taxogeneratorlar ishlatiladi. Yuruvchi vintning o`q bo`yicha holatini hamda
shpindelning korpusga nisbatan holatini aniqlash uchun holat datchiklari bloki
qo`llaniladi. Bu blokning harakatchan elementi
11 yuruvchi vint uchida
joylashtirilgan.
Modul yig`ish uchun kerakli harakatlarni amalga oshiradi:
•
valtsovka kallakchali shpindelni detal bilan kontaktlashishgacha
ilgarilanma harakat;
•
valtsovkalash vintli va aylanma harakati;
•
shpindelning ilgarilanma yuqoriga birlamchi holatiga harakati.
Bu harakatlar gayka va vintning aylanish chastotalarini moslashtirish orqali
amalga oshiriladi. Harakatning har qaysi bosqichida bu chastotalarni o`zgartirish
qonuniyatini aniqlash jarayonni boshqarishning algoritmik ta`minoti vazifasidir.
Iqtisodiy hayotning o‘ziga xos xususiyatlari

111
nayotgan bir davrda, Rossiyada hamon manufaktura ishlab chiqarishi
hukmron edi. Qishloq xo‘jaligida esa hamon O‘rta asr krepostnoylik
tartiblari yetakchilik qilardi va u taraqqiyotning asosiy to‘sig‘iga ay-
langan edi.
Kiyev Rusi davlatida ruslar qachon xristian dinini qabul qilishgan?
Samoderjaviye va krepostnoylikka qarshi kurash. 1812-yilgi
Fransiya – Rossiya urushida erishilgan g‘alabadan keyin ham chor
Rossiyasida samoderjaviye boshqaruv tartibi va krepostnoylik huquqi
saqlanib qolaverdi. Ushbu holat chor Rossiyasining ilg‘or fikrli kishi-
larini harakatga chorladi. Ular o‘z vatanini Yevropaning yetakchi dav-
latlari qatorida ko‘rishni istardilar. Vatanidagi mavjud tuzumni o‘z-
gartirmay turib, o‘z orzularining ro‘yobga chiqmasligini ham yaxshi
bilar edilar.
Ular samoderjaviye va krepostnoylikka qar-
shi aniq dastur bilan kurash boshladilar. Bu
kurash Rossiya tarixiga
«Dekabristlar harakati»
nomi bilan kirgan. Dekabristlar zodagonlarning
farzandlari edilar. Ularning bir guruhi Ros-
siyada Respublika o‘rnatish tarafdorlari bo‘lsa,
ikkinchisi konstitutsiyaviy monarxiya o‘rnatish
istagida edi.
Dekabristlar ikkita maxfiy jamiyat tuzdilar.
Ulardan biri
«Janubiy jamiyat», ikkinchisi
«Shimoliy jamiyat» deb ataldi. Har ikki jamiyat
ham Rossiya Konstitutsiyasining loyihasini
yaratdi. «Janubiy jamiyat»ning ko‘zga ko‘ringan
arbobi Vatan urushi qatnashchisi
Pavel Pestel
edi.
U yaratgan konstitutsiya loyihasi «Rus haqiqati» deb ataldi. Loyi-
hada samoderjaviye, krepostnoylik huquqini yo‘q qilish va Rossiyada
Respublika idora usulini joriy etish ko‘zda tutildi. Hamma fuqarolar
uchun teng saylov huquqi asosida saylanadigan «Xalq vechesi»
Rossiya parlamenti bo‘lishi belgilandi.
«Shimoliy jamiyat»da
Nikita Muravyov tayyorlagan konstitutsiya
loyihasi Rossiyani konstitutsiyaviy monarxiya deb e’lon qilishni
ko‘zda tutardi. Mulk senzi asosida saylanadigan ikki palatali Xalq
Zbekiston respublikasi - bet 96

3.2.22-rasm. Membranali pnevmoyuritma Membranali pnevmoyuritmalar sxemasi 3.2.23-rasmda ko`rsatilgan.
Richag-yukli yuritmalarda membranada hosil qilinadigan kuch yukning
o`zgarmas og`irlik kuchi hisobidan, prujinali yuritmalarda esa shtok harakatiga
proportsional o`zgaruvchan kuch bilan
muvozanatlashtiriladi.
Prujinasiz
yuritmalarda membranaga ta’sir qiluvchi bosim ikki tomondan rostlanishi mumkin.
Quvur armaturasida rezinali yassi membrana ishlatiladi. Membranadan
shtokka kuch tayanch disk orqali uzatiladi. Bu disk membrana uchun tayanch
maydonchani hosil qiladi.
Rostlanadigan armaturalarda eng ko`p prijinali yuritmalar ishlatiladi. U
yordamida tashqi buyruqqa mos ravishda plunjer kerakli qiymatgacha siljitiladi va
kerakli holatda saqlab turiladi (3.2.24-rasm).
180
3.2.23-rasm. Membranali pnevmoyuritmalar sxemasi 1-to`g`ri amal qiluvchi prujinali yuritma; 2-teskari amal qiluvchi prujinali yuritma; 3-prujinasiz; 4-richag-yukli. 3.2.24-rasm. Rostlanadigan klapandagi membranali pnevmatik yuritma Manba: http://www.hydro-pnevmo.ru/topic.php?ID=41
181
Asosiy tayanch so`z va iboralar Gidroyuritma; gidrotsilindr; gidromotor; gidrodvigatel; pnevmoyuritma; porshenli pnevmatik yuritmalar; pnevmomotor; pnevmodvigatel; silfonli pnevmatik yuritmalar; membranali pnevmoyuritmalar Asosiy tayanch tushunchalar * Gidroyuritma – bu gidravlik energiya yordamida mashina va
mexanizmlarni harakatga keltiruvchi qurilmalar majmuasidir.
Gidroyuritmaga yuritma dvigateli va mashina yoki mexanizm orasidagi
qurilma deb qarash mumkin. U mexanik uzatmalar (reduktor, tasmali uzatma,
krivoship-shatun mexanizmi va h.k.) funktsiyasini bajaradi.
*
Ikkita guruh gidroyuritmalar bo`ladi: gidrodinamik va hajmli.
Birinchisida harakatlanayotgan suyuqlikning kinetik energiyasidan
foydalaniladi va uning harakat tezligi hosil qilinayotgan quvvatga to`g`ri
proportsional. Ikkinchisida bosim kuchi kerak, ishchi suyuqlikning harakat tezligi
unchalik katta emas.
*
Chiqish zvenosining harakat turiga qarab gidroyuritmalar quyidagilarga
bo`linadi: gidrotsilindrlar (ilgarilanma-qaytarma harakat); gidromotorlar (aylanma
harakat); gidrodvigatellar (zvenoni ma’lum burchakka aylantirish).
*
Pnevmoyuritma (yunon. pnéuma— havo, havo yurishi)
- bu qisilgan havo
energiyasini mexanik ishga o`zgartiruvchi va mashina va mexanizmlarni harakatga
keltiruvchi qurilmalar majmuasidir.
* Umumiy jihatdan pnevmoyuritmada energiya uzatilishi quyidagicha
bo`ladi: kompressordan energiya ishchi gazga energiya etkazadi (gazga bosim
berilib qisiladi); gaz pnevmoquvurlar orqali rostlovchi apparaturadan o`tib
pnevmodvigatelga keladi va bu yerda siqilgan havo energiyasi mexanik energiyaga
aylantiriladi.
* Pnevmoyuritmalar gidroyuritmalarga o`xshab ishchi organi harakatiga
qarab 3 turga bo`linadi: pnevmotsilindrlar (ilgarilanma-qaytarma harakat);
182
pnevmomtorlar (aylanma harakat); pnevmodvigatellar (zvenoni ma`lum burchakka
aylantirish).
-rasm. Taqsimlangan boshqarish tizimi arxitekturasi

|
-rasm. Taqsimlangan boshqarish tizimi arxitekturasi Pdf ko'rish
|
bet | 167/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi4.3.2-rasm. Taqsimlangan boshqarish tizimi arxitekturasi
Taqsimlangan tizim arxitekturasi quyidagi afzalliklarga ega:
-
bog`lovchi kabel va o`tkazuvchi simlarning minimal miqdori, bu
mexatronika tizimlarni sozlash va ishlatishni qulay va ishonchli qiladi;
-
harakatni boshqarishning zamonaviy hisoblash algoritmlari va usullari
(aniq bo`lmagan mantiq, neyron tarmog`i)ni qo`llash imkoniyati;
-
ochiq arxitektura printsiplarini qo`llash, bu konfiguratsiyalarni
o`zgartirish va yangi funktsiyalarni yechish uchun tizimni kengaytirish imkonini
yaratadi;
-
tizimning ishonchliligi, ishlash vaqtida diagnostika ishlarini o`tkazish
imkoniyati.
Misol tariqasida «MilanDriveAUMA» intellektual mexatron modulini ko`rib
chiqamiz. Modul texnologik jarayonlarni markazlashmagan avtomatlashtirilgan
tizimlar uchun ishlatiladi. Yaxlit korpusda sinxron dvigatel, elektron va axborot
qurilmalar hamda taqsimlangan mexatron tizimni yaratish uchun interfeys bloklar
konstruktiv ravishda birlashtirilgan (4.3.3- rasm).
317
4.3.3-rasm. «MilanDriveAUMA» intellektual mexatron moduli
Elektr bog`lanish bloklari modulni is’temol manbasiga, umumiy kompyuter
shinasiga, kirish/chiqish bloklariga va RS-232 tipidagi interfeysga ulanish
imkoniyatini beradi. Profibus-DP yoki CAN-Open interfeyslariga ulanish ham
mumkin. Kontrollerning dasturiy ta’minoti yuritmalarni boshqarish, shu jumladan
elektravtomatikani interpolyatsiyalash va boshqarishni amalga oshiradi. Holat
bo`yicha teskari aloqa datchigi sifatida aylanuvchi transformator qo`llaniladi. Ba’zi
bir modifikatsiyalarida o`rnatilgan tormoz qurilmasi ham mavjud.
Aylanuvchi transformа
́ tor — o`zgaruvchan tok elektrik mikromashinasi-
rezolver; u aylanish burchagini amplitudasi aylanish burchagiga proportsional
bo’lgan yoki burchakning funktsiyasi bo`lgan elektr kuchlanishiga o`zgartiradi.
4.3.4-rasmda SIEMENS firmasiining SIMODRIVE POSMO A (4.3.4-rasm,
a) va SIMODRIVE POSMO SI (4.3.4-rasm, b) IMM lari keltirilgan.
|
| |
-rasm. Ikki shesteryonkali gidromotor

3.2.8-rasm. Ikki shesteryonkali gidromotor Drive Gear — yetaklovchi shesternya; Idler Gear — yetaklanuvchi
shesternya; Seal — zichlagich; Drive Shaft- yetaklovchi val; Pressure Port —
katta bosim kiruvchi teshik; Suction Port — past bosim quvuri bilan bog`langan
so`ruvchi teshik; Mounting flange – mahkamlaydigan flanets; Bushings –
vtulklar; Case seal- zichlagich korpusi.
3.2.9-rasm. Plastinkali (shiberli) gidromotor sxemasi 1-korpus; 2-rotor; 3-bosim ostida suyuqlik kirish patrubkasi; 4-plastinkalar; 5-prujinalar; 6-val; 7-suyuqlikning chiqish patrubkasi
171
3.2.10-rasm. Plastinali gidromashina Qancha plastinalar soni ko`p bo`lsa shuncha valda aylanuvchi moment katta
bo`ladi, lekin shuncha gidrodvigatelning aylanish burchagi va valning aylanma
tezligi kichik bo`ladi.
Bir plastinali gidromotorning aylanish burchagi 270
0
, ikki plastinali uchun –
150
0
, uch plastinali uchun – 70
0
gacha.
3.2.11-rasm. Ikki plastinali aylanuvchi gidrodvigatel Pushti rangda katta bosim bo`shlig`i, firuza rangda past bosim bo`shlig`i
ko`rsatilgan.
172
3.2.2. Mexatronika pnevmatik yuritmalari Pnevmoyuritma (yunon. pnéuma— havo, havo yurishi)
- bu qisilgan havo
energiyasini mexanik ishga o`zgartiruvchi va mashina va mexanizmlarni harakatga
keltiruvchi qurilmalar majmuasidir.
Pnevmoyuritmaning asosiy vazifalariga, mexanik uzatmalarday, yuritma
dvigatelining mexanik xarakteristikalarini ishchi organ harakatiga kerak bo`lgan
parametrlarga aylantirish, va bundan tashqari, ijrochi mexanizmlarni boshqarish,
o`ta yuklamadan himoyalash kiradi. Uning asosiy elementlari bo`lib kompressor
(pnematik energiya generatori) va pnevmodvigatel xizmat qiladi.
Ularni MTlarda qo`llashga asosiy sabablar: arzonligi, soddaligi va
ishonchliligidir.
Lekin
ularni
boshqarish
murakkab,
shuning
uchun
pnevmoyuritmalarni davriy boshqariladigan tizimlarda ishlatiladi. Ular asosan 10 kg
gacha yuk ko`taruvchi robotlarda qo`llaniladi.
Umumiy jihatdan pnevmoyuritmada energiya uzatilishi quyidagicha bo`ladi:
1.
Kompressordan energiya ishchi gazga energiya etkazadi (gazga bosim
berilib qisiladi);
2.
Gaz
pnevmoquvurlar
orqali
rostlovchi
apparaturadan
o`tib
pnevmodvigatelga keladi va bu yerda siqilgan havo energiyasi mexanik energiyaga
aylantiriladi.
Pnevmoyuritmalar gidroyuritmalarga o`xshab ishchi organi harakatiga qarab
3 turga bo`linadi:
1)
pnevmotsilindrlar (ilgarilanma-qaytarma harakat) (3.2.12-rasm); 2)
pnevmomtorlar
(aylanma harakat) (3.2.13-rasm)
; 3)
pnevmodvigatellar
(zvenoni ma`lum burchakka aylantirish) (3.2.14-
rasm).
Ular konstruktsiyasiga asosan porshenli, membranali va silfonlilarga
bo`linadi. Ular ichida porshenlilari ko`p tarqalgan – pnevmotsilindrlar. Ishchi organining harakat turiga asosan – aylanuvchi va ilgarilanma
harakatlanuvchilarga bo`linadi. Ikkinchisi ko`proq tarqalgan.
173
Ishlash aniqligiga qarab ikki pozitsiyali va ko`p pozitsiyalilarga bo`linadi.
Oxirgi konstruktsiyalarga pozitsionerlar ishlatiladi.
tildi. Fan va texnika taraqqiyoti sanoat to‘ntarishiga olib keldi va

tildi. Fan va texnika taraqqiyoti sanoat to‘ntarishiga olib keldi va Angliya «dunyo ustaxonasiga» aylandi. Òo‘xtovsiz urushlar olib borgan inglizlar Yer yuzi aholisining chorak qismini birlashtirgan ulkan imperiyani yaratdilar. Iste’fo (vazifadan chetlashish) – mansab vazifasidan ketmoq.
Konsentratsiya (birga, markaz) – biror narsaning muayyan bir joyda to‘planishi.
Dominion – o‘zini o‘zi boshqaradigan qaram yer, o‘lka.
1. Buyuk Britaniyada sanoat rivojlanishi va uning oqibatlari haqida nimalarni bilib oldingiz? 2. «Sanoat to‘ntarishi tugallandi» degan iboraning mazmunini izohlab bering. 3. Buyuk Britaniyada parlament islohoti uchun olib borilgan kurash qanday yakun topdi? 4. Buyuk Britaniyaning eng yirik mustamlakachi davlat bo‘lganligiga misollar keltiring. Ijodiy ish topshirig‘i Mavzu matnini «Insert» jadvali asosida tahlil qiling va ikki qismli kundalik
tuzing.
Internet vositasida XIX asrda Buyuk Britaniya davlatiga virtual sayohat uyushtiring.
Òaassurotlaringizni daftaringizga qayd eting.
21-mavzu: 1800–1870-YILLARDA FRANSIYA Fransiyada Birinchi imperiya (1804–1814). 1799-yilgi davlat
to‘ntarishidan so‘ng Napoleon Birinchi konsul lavozimini egalladi.
Keyin umrbod konsullikka saylandi. 1804-yili Senat uni «Fransuzlar
imperatori Napoleon I» deb e’lon qildi. Shu tariqa Fransiyada mo-
narxiya qayta tiklandi. Biroq bu monarxiya zodagonlarga emas, bur-
juaziyaga xizmat qilar edi.
Fransiyada qachon toifaviy monarxiya, ya’ni toifa vakillari yig‘iniga taya-
nadigan, markazlashgan davlat shakllana boshladi?
Birinchi imperiya davrida Napoleon urushlari natijasida imperiya
hududlari kengayib bordi. 1805-yili Austerlis jangida Napoleon, aso-
http://eduportal.uz
102
san, Rossiya va Avstriya qo‘shinidan iborat birlashgan armiya ustidan
hal qiluvchi g‘alabani qo‘lga kiritdi. Jangda Napoleonga qarshi
Rossiya va Avstriya imperatorlari Aleksandr I hamda Frans II ishtirok
etdi.
O‘z g‘alabalaridan ruhlangan Napoleon endi Buyuk Britaniyaga
nisbatan «qit’a qamali» e’lon qildi. Unga ko‘ra, Napoleonga qaram
barcha davlatlarning Buyuk Britaniya bilan savdo-sotiq qilishi taqiq-
landi. Napoleonning maqsadi shu yo‘l bilan Buyuk Britaniyani bo‘y-
sundirish edi.
Rossiya ham 1807-yili Napoleon bilan tinchlik hamda ittifoq
to‘g‘risida Òilzit shartnomasini imzolab, Fransiyaning Yevropadagi
barcha g‘alabalarini tan oldi. Shartnomaga ko‘ra, Rossiyaga Buyuk
Britaniya bilan aloqani uzish va qit’a qamaliga qo‘shilish majburiyati
yuklandi.
Ammo Napoleon Buyuk Britaniyaga qarshi qit’a qamalidan ko‘z-
langan maqsadiga erisha olmadi. Aholi tinimsiz urushlardan charcha-
di, mamlakatda norozilik, bosib olingan hududlarda milliy-ozodlik
harakati kuchaydi.
Napoleonga bu noroziliklarni bostirish uchun katta bir g‘olibona
urush kerak edi. Shuning uchun ham u Rossiyaga qarshi urush bosh-
lab, unda g‘alaba qozonishni rejalashtirdi.
Austerlis jangi http://eduportal.uz
103
1799-yili ...
1804-yili ...
Birinchi imperiya davri – bu ...
1825-yili ...
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

183
maydon ta’sirida mexanik deformatsiyalarning paydo bo`lishi.
Boshqacha qilib
aytganda, to`g`ri p’yezoeffektda p’yezoelektrik namunani deformatsiyalab ushbu
predmet yuzalari orasida elektrik kuchlanish paydo qilinadi, teskari p’yezoeffektda
ushbu
namunaga tok ulansa, u deformatsiyaga uchraydi (shakli o`zgaradi yoki
vibratsiyalanadi) (3.3.1-rasm).
To`g`ri p’yezoeffekt 1880 yilda aka-uka
Jak va
P’er Kyuri tomonidan
aniqlangan. Ular kvartsga bosim (kuch) ta’sir qilganda elektr zaryadlar paydo
bo`lishini aniqlashgan. Teskari effekt 1881 yilda
Lippman tomonidan termodinamik
tahlil asosida nazariy aniqlangan. Shu yili aka-uka
Kyurilar ushbu effektni
eksperimental isbotladilar. Ular kvartsga elektr maydoni bilan ta’sirlashib, uni
mexanik deformatsiyalanishiga olib kelindi (3.3.2-rasm).
Rossiyaga qarshi urush - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

104
atigi 100 kun boshqardi. Ittifoqchi davlatlar (Buyuk Britaniya,
Gollandiya va Prussiya) juda katta armiyani Napoleonga qarshi
qo‘ydi. Ikki o‘rtada
1815-yil Vaterloo qishlog‘ida (hozirgi Belgiya
davlati hududida) hal qiluvchi jang bo‘lib o‘tdi. U tarixga
«Vater-
loo jangi» nomi bilan kirdi. Jangda Napoleon qo‘shini butunlay tor-
mor etildi. Ikkinchi bor taxtdan voz kechgan Napoleon endi uzoq
Muqaddas Yelena oroliga surgun qilindi va u shu yerda 1821-yili
vafot etdi. Fransiyada Burbonlar hokimiyati qayta tiklandi.
Vena kongressi. G‘olib davlatlar Kongress chaqirdilar. Bu Kon-
gress 1814–1815-yillarda Avstriyaning poytaxti Vena shahrida bo‘lib
o‘tdi. Kongressning asosiy maqsadi – Yevropani g‘olib davlatlar man-
faatlari yo‘lida qayta taqsimlashdan iborat edi. Kongressning yakun-
lovchi hujjatiga binoan, Fransiya hududi o‘zining 1789-yilgi chega-
rasigacha qisqartirildi. Yevropada Buyuk Britaniya va Rossiyaning
ta’siri kuchaydi.
-yilning 7-sentabrida - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV,...

105
1813-yilda Leypsig ostonasida «Xalqlar jangi» bo‘lib o‘tdi.
1821-yilda Napoleon vafot etdi.
Ayni paytda Vena kongressi qora tanli qullar savdosini taqiqlovchi
deklaratsiya ham qabul qildi.
«Muqaddas ittifoq». Yevropada kelgusida ro‘y berishi mumkin
bo‘lgan inqiloblarga qarshi birgalikda kurashish maqsadida 1815-yili
Vena kongressida uch davlat – Rossiya, Avstriya va Prussiya monarx-
lari ittifoq tuzdilar. U tarixga «Muqaddas ittifoq» nomi bilan kirdi.
Fransiyada Iyul monarxiyasi. Ikkinchi imperiyaning o‘rnatilishi.
1824-yili Lyudovik XVIII vafot etdi. Òaxtni ukasi Karl X egalladi. U
o‘z hokimiyatini yanada mustahkamlashga urinib, 1830-yili mamlakat
parlamentini tarqatib yubordi va fuqarolar saylov huquqlarining yana-
da cheklanishini ma’lum qildi. Bu esa Parij shahrida inqilob bosh-
lanishiga olib keldi. Uning ishtirokchilari burjuaziya, ishchilar, hu-
narmand va talabalar bo‘ldi. Inqilobning maqsadi Fransiyada Res-
publika tuzumini o‘rnatish edi.
Fransiya qiroli Karl X inqilobdan cho‘chib chet elga qochib ketdi.
Hokimiyat yirik burjuaziya – bankirlar, yirik sanoatchilar va katta yer
egalari qo‘liga o‘tdi. Ular burbonlarning qarindoshi Lui Filippni taxt-
ga o‘tqazib, shu yo‘l bilan monarxiyani saqlab qoldilar. Bu hodisa
1830-yilning iyul oyida ro‘y berganligi tufayli tarixga «Iyul mo-
narxiyasi» nomi bilan kirdi. Uning davrida yangi Konstitutsiya qabul
qilindi.
Konstitutsiyada so‘z, matbuot, yig‘inlar o‘tkazish erkinliklari
e’lon qilindi. Saylovchilar uchun yosh va mulk senzlari kamaytirildi.
Ammo ishchilar va dehqonlarning ahvoli og‘irligicha qoldi. Ular
tomonidan boshlangan bir nechta qo‘zg‘olon shafqatsiz bostirildi.
1815-yili ...
Iyul monarxiyasi – bu ...
1824-yili ...
Pavel Pestel - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

112
Imperator Aleksandr II
Vechesi oliy qonun chiqaruvchi hokimiyat
organi (parlament) bo‘lishi kerak edi.
Dekabristlar o‘z maqsadlariga qo‘zg‘olon
ko‘tarish orqali erishish mumkin deb hisob-
lab, unga tayyorlana boshladilar. Qo‘zg‘olon
vafot etgan imperator Aleksandr I o‘rniga
ukasi Nikolay I ning taxtga o‘tqazilishi ma-
rosimi o‘tkaziladigan kunga belgilandi. Qo‘z-
g‘olon dekabristlarga sodiq harbiy qism to-
monidan amalga oshirilishi lozim edi. Qo‘z-
g‘olon
1825-yilning 14-dekabr kuni bosh-
landi, biroq u muvaffaqiyatsizlikka uchradi va imperatorga sodiq
harbiy kuchlar tomonidan bostirildi.
Dekabristlar harakatining rahbarlaridan besh kishi, shu jumladan,
P. Pestel va N. Muravyov dorga osildi, qolgan ko‘pchiliklari esa Sibir-
ga surgun qilindi. Biroq dekabristlar harakati behuda ketmadi. Ular
ilgari surgan g‘oyalar Rossiya jamiyatining ilg‘or qatlamini uzoq vaqt-
gacha samoderjaviye va krepostnoylikka qarshi kurashga ilhomlantirib
keldi.
Dekabristlar qo‘zg‘oloni bostirilgach, mamlakatda reaksiya ku-
chaydi. Norozilik bildirishning, erkin fikr yuritishning har qanday
ko‘rinishi hukumat tomonidan shafqatsiz ravishda ta’qib etildi. Ay-
niqsa, rus adabiyotining ilg‘or vakillari qattiq quvg‘in ostiga olindilar.
Krepostnoylik huquqining yemirilishi. 1853–1856-yillardagi Qrim
urushida Rossiya mag‘lubiyatga uchradi. Bu mag‘lubiyat Rossiyaning
iqtisodiy qoloqligi oqibati edi. Rossiyada krepostnoylik tuzumi alla-
qachon taraqqiyotning asosiy to‘sig‘iga aylangan edi. Shuningdek, bu
mag‘lubiyat krepostnoy huquq bekor qilinmas ekan, Rossiyada ka-
pitalizm tez sur’atlar bilan taraqqiy etishi
mumkin emasligini ham ko‘rsatib berdi.
Mamlakatda vujudga kelgan kuchli
norozilik to‘lqinini bostirish maqsadida
imperator
Aleksandr II 1861-yil 19-fevralda
k a z ila d i - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Bu o ‘qlam ing o 'z aro kesishgan
О
nuqtasi
F=2c
m asofani, y a ’ni
fokuslar orasidagi uzunlikni, shuningdek, giperbola uchlari orasidagi
AA,
m asofani teng ikkiga b o 'lad i. Endi haqiqiy o 'q d a
F,
fokusning o 'n g to-
m onida
1, 2, 3,
... nuqtalar tanlab olinadi. A gar bu nuqtalar orasidagi ma-
sofalar kattalashib borsa, topiladigan nuqtalar orasidagi m asofalar tafo-
vuti kam ayadi.
Bu nuqtalar
F
fokusning chap tom onida tanlab olinsa ham b o 'la r edi,
lekin bu giperbolaning yasalishiga hech qanday ta ’sir qilm aydi. Tanlab
olingan bu nuqtalar yordam ida giperbolaga tegishli b o 'lg an nuqtalar to
piladi. M asalan, /,
I,, II, II,
nuqtalam i topish uchun
F
va
F,
fokuslardan
R=AI
va
R,—A ,l
radiuslar bilan yoylar chiziladi. Bu yoylar o 'z a ro kesi
shib, shu ko 'rsatilg an / ham da
I,
nuqtalam i hosil qiladi va hokazo. A gar
topilgan nuqtalar tegishlicha o 'z a ro birlashtirilsa giperbolaning har ikki
tarm o g 'i hosil bo'ladi. G iperbolaning asim ptotalarini yasash uchun
О
nuqtadan
OF(OF,)
m asofaga teng radius bilan aylana chiziladi ham da
A
va
A,
uchlar orqali giperbola tarm oqlariga urinm a qilib to 'g 'r i chiziqlar
o'tkaziladi. Bu urinm alar giperbolaning m avhum o 'q i
Oy
ga parallel
bo 'lish i shart. Bu chiziqlar, y a ’ni aylana bilan urinm alar o 'z a ro kesishib,
tegishlicha
M va К
ham da
N
va
L
nuqtalam i beradi. Bu nuqtalar bir-biri
bilan to 'g 'r i chiziq yordam ida birlashtirilsa, to 'g 'r i burchakli to 'rt-
burchakka ham da uning
ML
va
NK
diagonallariga ega b o'lin ad i. Bu
ML
va
NK
diagonallar (to 'g 'ri chiziqlar) giperbolaning asim ptotalari b o 'lad i,
ular o 'z a ro
О
nuqta (m arkaz)da kesishadi, lekin giperbola tarm oqlari bi
lan kesishm aydi. U lar m arkazdan uzoqlashgan sari giperbola tarm oqlari
ga yaqinlashib boraveradi. A gar giperbolaning asim ptotalari bir-biriga
nisbatan perpendikular b o 'lsa, bunday giperbola teng tom onli yoki teng
yonli giperbola deyiladi.
-yil inqilobi - Cho‘lpon nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent — 2019 R. Farmonov, U. Jo‘rayåV, sh. Ergashev jahon tarixi

106
Bunday vaziyat ishlab chiqarishning keskin kamayishiga, pulning
qadrsizlanishiga olib keldi. Korxonalarning yopilishi yoki ishchi o‘rin-
larining qisqartirilishi natijasida ishsizlik oshib bordi. Bularning bar-
chasi inqilobning yuzaga kelishiga sharoit yaratdi.
Nihoyat, 1848-yilning fevral oyida Fransiya tarixida yana bir in-
qilob yuz berdi.
Qisqa vaqt ichida Parij shahridagi barcha muhim joylar, muassa-
salar qo‘zg‘olonchilar qo‘liga o‘tdi. Qirol Lui Filipp taxtdan voz ke-
chib, Buyuk Britaniyaga qochib ketdi. Qo‘zg‘olonchilar qirol saroyini
egallab, uning taxtini yoqib yubordilar.
Shu tariqa 1848-yil fevral inqilobi natijasida Iyul monarxiyasi qu-
ladi. 25-fevral kuni esa Fransiya Respublika deb e’lon qilindi. Bu
Fransiya tarixidagi ikkinchi Respublika edi. Fransiya parlamenti mu-
vaqqat hukumat tuzdi.
Yangi hukumat matbuot, namoyishlar o‘tkazish erkinligini e’lon
qildi. Shuningdek, 21 yoshga to‘lgan barcha erkaklarga saylov huquqi
berildi.
1846-yili Fransiyada qish juda sovuq kelib, kuzgi g‘alla nobud bo‘ldi.
1848-yil 25-fevral kuni Fransiya Respublika deb e’lon qilindi.
Ikkinchi imperiya. Mamlakatda tartib o‘rnatishga qodir hokimiyat
zarur edi. Shu tufayli hukmron tabaqalar katta vakolatlarga ega pre-
zidentlik lavozimini joriy etishga qaror qildilar.
1848-yilning dekabr oyida Napoleon Bonapartning jiyani Lui
Napoleon Bonapart Fransiya Prezidenti etib saylandi. Uning asl
maqsadi Fransiya imperiyasini qayta tiklash edi.
1852-yil 2-dekabrda u o‘zini Napoleon III nomi bilan Fransiya
imperatori deb e’lon qildi. Shu tariqa Fransiyada Ikkinchi imperiya
o‘rnatildi. Napoleon III «Imperiya – bu tinch-totuvlik», deb aytgan
bo‘lsa-da, Fransiya bir necha tashqi urushlarni olib bordi. Bu
urushlardan birida yengilganligi bois Ikkinchi imperiya ham quladi.