Mavzu: Tormoz tizimi tuzilishi va ularga texnik xizmat ko'rsatish

|
Mavzu: Tormoz tizimi tuzilishi va ularga texnik xizmat ko'rsatish
|
bet | 161/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)20.Mavzu: Tormoz tizimi tuzilishi va ularga texnik xizmat ko'rsatish.
Reja:
1.Avtomobilda tormoz boshqarmasining zaruriyati va vazifasi.
2. Tormoz boshqarmasining sistemalari.
3.Tormoz tizimini nazorat
.Tormoz tizimi
Avtomobilning o‘z harakati davomida, vaziyatga qarab, sekinlatish yoki to‘xtatish zaruriyati tug‘iladi. Agar dvigatelni yetakchi sildirak- lardan ajratib qo‘yilsa, avtomobil o‘zining inersiyasi o‘z hisobiga hara- katini davom ettiradi. Avtomobilning harakatlanishiga qarshilik kuchlarining hisobiga (yo‘lning, havoning qarshilik kuchlari, transmissiyadagi ishqalanish kuchi va x.z.) avtomobilning tezligi pasayib boradi va nihoyat avtomobil to‘xtaydi. Bu holda to‘xtash yo‘li katta bo‘ladi. To‘xtash yo‘lini qisartirish uchun qo‘shimcha tormoz kuchidan foydalaniladi. Tormoz kuchi g‘ildirak bilan yo‘l orasida hosil bo‘ladi. Tormoz tizimi harakatlanayotgan avtomobil tezligini kamaytirish, to‘xtatish va to‘xtab turgan avtomobilni o‘z joyida ushlab turish uchun xizmat qiladi. Zamonaviy yengil avtomobillarga quyidagi tormoz tizimlari qo‘llaniladi:
1. ishchi tormoz;
2. to‘xtab turish tormoz tizimi. Ish tormoz tizimi avtomobil har xil sharoitda harakatlanganda uning tezligini kamaytirish yoki darhol to‘xtatish vazifasini o‘taydi.
To‘xtatib turish tormoz tizimi to‘xtab turgan avtomobilni o‘z joyida qo‘zg‘almasdan turishini ta’minlaydi. Avtomobillarda qo‘llanila- digan tormoz tizimlari qanday vazifani bajarishidan qat’iynazar, ular energiya manbai va bitta yoki bir nechta tormoz mexanizmlaridan iborat bo‘ladi. Ishchi tormoz tizim quyidagi qismlardan tashkil topgan:
1. tormoz yuritmasi;
2. tormoz mexanizmi.
Tormoz yuritmasi. Tormoz tizimining ishlashi uchun kerakli bo‘lgan energiya bilan ta’minlovchi tuzilmalar yig‘indisi energiya manbai deb ataladi. Energiya manbaidan tormoz mexanizmlariga energiya uzatuvchi tuzilmalar yig‘indisi tormoz yuritmasi deb ataladi. Tormoz yuritmalari mexanik, gidravlik (suyuqlik yordamida), pnevmatik (havo yordamida), elektrik yoki kombinatsiyalashgan (pnevmogidravlik, pnevmoelektrik va h.k.) turlarga bo‘linadi. Tormoz yuritmasi quyidagi elementlardan tashkil topgan:
1. boshqarish organi vositasida energiya manbaidan tormoz mexanizmlariga uzatilayotgan energiya miqdor jihatdan rostlab turiladi. Bularga tormoz krani, asosiy tormoz silindri, to‘xtatib turish va yordamchi tormoz tizimiining qo‘l yuritmasi kiradi;
2. ijro etuvchi organ — tormoz yuritmasidan tormoz mexaniz- miga energiyani uzatuvchi tuzilma. Pnevmatik yuritmali tizimida ijro etuvchi organ sifatida tormoz kameralari yoki silindrlari, gidravlik yuritmali tizimida esa g‘ildirak tormoz silindrlari ishlatiladi.
Avtomobilning harakatlanishiga majburiy qarshilik ko‘rsatish va qarshilik kuchini o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan tuzilma tormoz mexanizmi deb ataladi. Zamonaviy avtomobillarning ishchi, yordamchi va to‘xtatib turish tormoz tizimlarida tormoz mexanizmi sifatida friksion tuzilmalar ishlatiladi. Bularda majburiy qarshilik aylanuvchi (rotorli) va aylanmaydigan (statorli) qismlar vositasida ishqalanish kuchini o‘zgartirib hosil qilinadi. Demak, avtomobil tezligini kamaytirish uchun uning kinetik energiyasining bir qismini, batamom to‘xtatish uchun esa bu energiyaning xammasini ishqalanish hisobiga yo‘qotish kerak. Hozirgi zamonaviy avtomobillarda, xususan DEU avtomobillarida SAE I 1703 DOT3 (CROWN B – 121) rusumidagi tormoz suyuqliklari qo‘llaniladi. Mexanik tormoz yuritmasi richag, torti, valik va trosslardan iborat bo‘lib, shu detallar orqali tormoz pedalidagi kuch tormoz mexanizm- lariga uzatiladi. Mexanik tormoz yuritmasi tormoz mexanizmlarini bir vaqtda ishga tushishini va tormoz mexanizmlariga uzatilayotgan kuchlarni mutanosib taqsimlanishini ta’minlab bera olmaydi. Sharnirli birikmalarning va tayanchlarning ko‘pligi ishqalanishga sarflanadigan energiyani ko‘paytiradi. Shuning uchun bu yuritmalarda FIK ancha past. Yuqorida sanab o‘tilgan kamchiliklari hisobiga mexanik tormoz yuritmasi ishchi tormoz tizimlarida ishlatilmaydi. Lekin avtomobillarni o‘z joyida chegaralanmagan vaqt mobaynida ushlab turish uchun mexanik tormoz yuritmasi to‘xtatib turish tormoz tizimidan keng qo‘llaniladi. Amaliyotdagi tajribadan kelib chiqgan holda shuni aytish joizki, gidravlik kuchaytirgich bilan jihozlangan transport vositalarini to‘xtatish bir muncha yengilroqdir. Kun davomida oddiy tormoz tizimiga ega bo‘lgan avtomobilni boshqarib borayotgan haydovchining oyoqlari kechga borib toliqadi. Gidravlik kuchaytirgichga ega bo‘lgan tormoz tizimi bilan jihozlangan avtomobil haydovchisi esa unga nisbatan o‘zini ancha tetik hisoblaydi, chunki gidravlik kuchaytirgich haydovchi tormoz tepkisiga ta’sir etiyotgan kuchni bir necha bor kuchaytirib beradi. Shuning uchun barcha katta o‘lchamli, og‘ir yuk tashuvchi avtomobillar bunday tormoz tizimi bilan jihozlangan. Gidravlik tormoz yuritmasi gidrostatik hisoblanadi, ya’ni tormoz- lanish vaqtida gidravlik tormoz yuritmasining hamma qismida suyuqlik bosimi bir xil oshadi va shu bosim hisobiga pedaldagi kuch tormoz mexanizmlariga uzatiladi.
|
| |