Replikatsiya –genetik axborotni o’tkazish usuli

|
Replikatsiya –genetik axborotni o’tkazish usuli
|
bet | 13/19 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 74,48 Kb. | | #154063 |
Bog'liq Dnk ni ajratish usullari-fayllar.orgReplikatsiya –genetik axborotni o’tkazish usuli
Uotson va Krikning gipotezasiga asosan DNK qo’sh spiralining har bir zanjiri komplementar qiz zanjirlar hosil qilishda qolip (matritsa) vazifasini o’taydi. Bunda ona DNK gacha o’xshash 2 ta 2 zanjirli qiz DNK molekulasi hosil bo’ladi, har bir molekulasi 1 ta o’zgarmagan ona DNK zanjirini saqlaydi. Uotson –Krik gipotezasi Met Mezelson va Franklin Stal tomonidan 1957-yilda bajarilgan tajribalar bilan tasdiqlangan.
5 - rasm. Replikatsiya –genetik axborotni o’tkazish usuli
Tekshirish natijalari shuni ko’rsatadiki, Uotson va Krik gipotezasiga to’la rioya qilgan holda har bir qiz DNK dupleksi hujayraning 2 ta ko’payish siklidan keyin bitta ona zanjir, bitta yangi hosil bo’lgan DNK qiz zanjirini saqlar ekan.Replikatsiyaning bunday mexanizmini konservativ replikatsiya deb ataladi,chunki har bir qiz DNK da faqat bitta ona zanjir saqlangan. DNK replikatsiyasini yarim konservativ mexanizmi ichak tayoqchalari ustida olib borilgan tajribalarda tasdiqlandi. E coli kulturasi avlodlari bir-biridan azot manbai 15N15NH4 Cl li muhitda o’stiriladi. Natijada E soli hujayralari tarkibiga kiradigan barcha azot saqlovchi moddalar odatdagi 14N saqlaydigan DNK tarkibida 15N saqlaydigan DNK ga nisbatan katta zichlikka ega bo’ladi va uni saqlaydigan DNK ga nisbatan katta zichlikka ega bo’lib, bu jarayonni sentrifugalash yo’li bilan aniqlash mumkin. DNK replikatsiyasi yarim konservativ mexanizmini isbotlovchi tajriba. Probirkada shtrixlab qo’yilgan joylar DNK ning sentrifugalashdan keyingi holatini ko’rsatadi. 15N –DNK si bor. E coli nishonlanamgan azot (14NH4Cl)li muhitga ko’chirib o’tkazilsa ,birinchi avlod hujayralari 15N-DNK va 14N-DNK zichliklari o’rtasidagi oraliq zichlikka ega bo’ladi: ikkinchi avlod hujayralarida ikki xil –oraliq zichlikda va yengil boladigan DNK (14N-DNK ) topiladi. Olingan natijalar bitta qiz DNK da oltita ta ona zanjir , ikkinchi DNKda ikkita yangi sintezlangan zanjirlar bo’lishi kerak deb hisoblangan replikatsiyaning konservativ usuli inkor qildi. M.mezelson va F.Stal tajribalari replikatsiyaning dispers usuli tasodifan bog’langan qiz DNK da qisqa ona zanjir DNK, yangi zanjir DNK bo’lishini ham inkor qilishga imkon berdi [10-12] .
Eukariotik DNK replikatsiyasi bir vaqtda juda ko’p nuqralarda juda birdaniga boshlanadi(ularning soni mingdan ortiq bo’lishi mumkin). Har bir shunday nuqtalardan qarama-qarshi tomonlarda birdaniga ikki replikativ ayri harakatlanadi, buning natijasida eukariotik xromosomaning replikatsiyasi bakte-rioxromosomaga nisbatan juda tez sodir bo’ladi.
Replikatsiyada 1956-yilda Artur Kornberg tomonidan ochilgan ferment DNK – polimeraza I ishtirok etadi. U DNK zanjiri oxiriga dezoksiribonukleotid qolkdiqlarini ketma-ket biriktirilishini katalizlaydi,bir vaqtda neorganik pirofosfat ajraklib chiqadi. DNK ning sintezi 4 ta dezoksiribonukleotid- trifosfatlar bo’lgan taqdirdagina amalga oshiriladi , agarda ulardan bittasi bo’lmasa ham sintez sodir bo’lmaydi. Ferment 4 ta dezoksiribonukleozid 51- difosfat yoki 5-monofosfatlarga almashtirlgan vaqtda ta’sir etmaydi .Shuningdek ,ribonukleozid 51- trifosfatlar bilan ham reaksiya ketmaydi. Mg2+ ionlarining bo’lishi shart.
DNK polimiraza yangi dezoksiribonukleotidlarning kovalent bog’lanishini katalizlaydi, u α-fosfat guruhning erkin 31 gidroksil oxiriga birikishi orqali amalgam oshiriladi: demak DNK zanjiri sintezi 51-31 yo’nalishida amalga oshiriladi. DNK polimeraza ta’siri uchun qolip,tomizg’i DNK bo’lishi shart .
DNK polimeraza yangi DNK sintezini tomizg’i DNK siz amalga oshira olmaydi. U majud zanjirni uzaytirishi mumkin va faqat matritsa bo’lgan taqdirdagina o’z vazifasini bajardi. Nukleotidlar tomizg’i zanjirga qolip zanjirdagi nukleotidlar ketma-ketliklar Uotson –Krikning komplementarlik qoidasiga rioya qilgan tartibda birikadilar. Qolip zanjirning qaysi qismida timin joylashan bo’lsa, qiz zanjirida adenin birikadi va aksincha, xuddi shu yo’l bilan qolip zanjirda guanin qoldig’i bo’lsa, uning to’g’risiga qiz zanjirda sitozin birikadi va aksincha.
Lekin hozirgi kungacha replikatsiya jarayoni haqida to’liq aniq ma’lumotlar yo’q. Replikatsiya jarayoning barcha bosqichlari juda tez va o’ta aniqlik bilan kechadi. 20 ta replikativ ferment va omillardan iborat bo’lgan kompleksni DNK yoki replikaza sistemasi yoki replisoma deb ataladi. 3 xil DNK – polimeraza-I, II, III mavzu DNK zanjiri elongatsiyasiga asosan DNK polimeraza 3 javobgardir [5-8].
DNK polimeraza 1 va DNKpolimeraza III uch xil fermentativ faollikka qodirlar. Polimeraz faollikdan tashqari ular 51→31 va 31→51 ekzonukleaz faollikka egadirlar, ya’ni ular DNK oxiridan nukleotidlarni uzib tashlashlari mumkin. DNK polimirazi II ning vazifsi hali ma’lum emas. Replikatsiy davrida hosil bo`lgan DNK ning ko`p qismi bo`lakchalar holatida bo`ladi. Bu bo`lakchalar okazaki fragmentlari deb yuritildi va 1000-2000 nukleotid qoldiqlarini o`zida saqlaydi. Bu fragmentlar uzlukli replikatsiya natijasida hosil bo`lib keyinchalik bir-birlari bilan bog`lanadilar. DNK ning bitta zanjiri uzluksiz 51→31 yo`nalishida replikatsiya qilinadi, ya’ni replikativ ayri yo`nalishi bo`yicha, bu zanjir boshlovchi zanjir deb ataladi. Boshqa zanjir uzlikli, qisqa fragmentlar hosil qilib sintezlanadi, yani momerlarning 31 oxiriga biriktiradi, yani replikativ ayri yo`nalishga qarama – qarshi keyin okozaki fragmentlari bir-birlari bilan topoizomeraza fermenti yordamida tikiladi va ortda qoluvchi zanjirni hosil qiladi.
Okozaki fragmentlarining sintezi uchun tomizg`I sifatida qolip DNK ga komplimentar bo`lgan RNK ning kichik bo`laklari zarur.Bu RNK 51→31 yo`nalishida ATF, GTF, STF, ITF lardan praymoza fermenti yordamida hosil bo`ladi. Odatda RNK -tomizg`i bir necha ribonukleotid qoldiqlaridan iborat bo`ladi. Keyin ularga DNK polemeraza III 1000-2000 dezoksirubonikleotid qoldiqlarini ulaydi va okazaki fragmetini hosil qiladi , RNK tomizg`i DNK polemeraza I - ning 5’-3’ ekzonukliaza faolligi asosida uzib tashlanadi.
Okozaki fragmenti ortda qoluvchi DNK zanjiriga DNK ligaza fermenti yordamida birikadi, reaksiya ATF ni sarflash bilan boradi, ya’ni DNK -ligaza Okozaki fragmentlarini qolib DNK ga komplementar ravishda bog`laydi. Qo`sh spiralning qayta aylantirilishi va ikkala zanjirning bir-biri bilan qayta bog`lanib olmasligi uchun ma’lum masofada ushlab turilishi bir necha maxsus oqsillar yordamida amalga oshiriladi.
Xelikaza (helix - spiral )fermenti DNK ning replikativ ayri yaqinidagi qisqa bo`laklarini yechib beradi. Buning uchun 2ATF gidrolizidan hosil bo`ladigan energiya kerak. Har bir ajralgan zan jirga bir malekula DNK ni bog`lovchi oqsil birikadi, u komplimentar juftlar hosil bo`lishi va qayta zanjirlarning birikishiga to`sqinlik qiladi. Qisqa ajralish ajralish va birikishlar DNK gipaza fermenti yordamida sodir bo`ladi u xelikozaga replikatsiya uchun DNK ni qayta aylantirishga yordam beradi.
|
| |