nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
soliq statistika va bank tizimda bulutli texnologiyalarni tadbiq etish

|
soliq statistika va bank tizimda bulutli texnologiyalarni tadbiq etish
|
bet | 26/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org35.soliq statistika va bank tizimda bulutli texnologiyalarni tadbiq etish.
Davlat soliq xizmati organlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishga alohida ahamiyat berilib, «2011 yil- Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda soliq organlarini yanada modernizasiya qilish yili» deb e’lon qilindi.O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2010 yil 8 yanvardagi «Respublika soliq organlari tizimini yanada modernizasiya qilish chora-tadbirlari to’g’risida»gi PQ-1257 son qarori bu borada amalga oshirilayotgan ishlarni yangi bosqichga ko’tarishda muhim asos bo’ldi. 14 Mazkur hujjatga muvofiq, Davlat soliq qo’mitasi tomonidan ishlab chiqilgan kompleks tadbirlarga asosan o„zaro sifatli elektron axborot almashinuvini joriy etish, davlat soliq xizmati organlari ishiningsamaradorligini kuchaytirishga qaratilgan o’ttizga yaqin dasturiy mahsullar amaliyotga tatbiq qilindi hamda soliq to’lovchilarga interaktiv, ya’ni qog’ozsiz, masofadan turgan holda xizmatlar ko’rsatish yo’lga qo’yildi.O’zbekiston Respublikasi mustaqilligining dastlabki yillaridanoq Davlat soliq xizmati organlarida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish masalalariga jiddiy e’tibor qaratila boshlangan. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 yil 3 avgustdagi 388-sonli qarori bilan davlat soliq xizmati organlarida axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloqa vositalarini o’z ichiga olgan axborot tizimlarining shakllanishiga asos solingan va ushbu tizim orqali soliq ma’lumotlarini yig’ish, qayta ishlash, saqlash va ulardan foydalanish ishlari yo’lga qo’yilgan.Shu bilan birga, Axborot-texnologiya ta’minoti boshqarmasi va uning hududiy bo’linmalari tashkil etilgan. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995 yil 14 sentyabrdagi 359-sonli qarori bilan Davlat soliq qo’mitasi qoshida xo’jalik hisobidagi «Yangi texnologiyalar ilmiy-axborot markazi» (YaTIAM) tashkil etilgan va soliq malumotlarini qayta ishlash uchun zarur bolgan maxsus dasturiy mahsullarni yaratish ishlarini tizimli ravishda tashkil etish imkoni yaratilgan.
|
| |
- savollar - Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari

|
Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari
|
bet | 38/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org2- savollar.
Internet tushunchasi. Global tarmoq tushunchasi.
Internet (lotincha: inter – aro va net – tarmoq) – standart internet protokoli (IP) orqali maʼlumot almashuvchi kompyuter tarmoqlarining butunjahon va omma uchun ochiq toʻplamidir. Bu maʼlumotlarning asosiy tashuvchi protokoli TCP/IP dir. TCP/IP oʻzaro bogʻliq protokollar yigʻindisi boʻlib, internetda maʼlumot tarqalishida asosiy oʻrin egallaydi. Internet tarmogʻini minglab akademik, davlat, tijorat va xonadon tarmoqlari tashkil etadi. Internet elektron pochta, chat hamda oʻzaro bogʻlangan sahifalar va boshqa Butunjahon oʻrgimchak toʻri servislaridan tashkil topadi.
Internet — katta (global) va kichik (lokal) kompyuter tarmoqlarini oʻzaro bogʻlovchi butunjahon kompyuter tizimi. Unda geografik oʻrni, zamon va makondan qatʼiy nazar, ayrim kompyuter va mayda tarmoqlar oʻzaro hamkorlikda global informatsiya infratuzilmasini tashkil etadi. Qaydnomalar tizimi bilan boshqariladigan barcha hosila tarmoqlar hamkorlikda isteʼmolchilarga ma'lumotni saqlash, eʼlon qilish, joʻnatish, qabul qilish, izlash va maʼlum boʻlgan barcha variantlar (matn, tovush, videotasvir, fotosurat, grafika, musiqa tarzida va b. koʻrinishlar) da axborot almashinishga imkon yaratadi.
Internet tizimi 20-asr. 60-yillarida paydo boʻldi. Oʻsha paytlarda Amerika mudofaa departamenti tashabbusi bilan kompyuterlar telefon tarmoqlariga ulana boshladi. Dastlab, bunday faoliyat takomillashtirilgan loyihalar agentligi (AKRA) tadqiqotlari doirasida olib borildi. Bu tadqiqotlar sovuq urush avj olgan davrga toʻgʻri keldi. AQSH mudofaa departamenti urush boʻlib qolgan taqdirda oddiy kommunikatsiya vositalari ishdan chiqqudek boʻlsa, oʻrniga yangi qoʻshimcha kommunikatsiya vositalarini izlash bilan faol shugʻullandi. 60-yillar oxiri va 70-yillarda Internet tarmogʻi uncha keng rivojlanmadi. Dastlabki oʻn yillik xalqaro tarmoq, asosan, harbiylar va yirik olimlarning shaxsiy elektron liniyalari faoliyati doirasi bilan cheklandi. Internetning beqiyos rivojlanish surʼati davlat, taʼlim, akademik va ijtimoiy tuzilmalarning oʻziga xos umumiy moliyaviy va intellektual ulushiga bogʻliq boʻldi.
|
| |
Favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasi

|
Favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasi
|
bet | 8/9 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #246960 |
Bog'liq HISOBOTtttttttt4.3Favqulodda vaziyatlarda fuqaro muhofazasi.
Favqulodda vaziyatlarda OUEO`S konida
Tez yordam 79 577 82 01
Yong`in xavfsizligi 79 577 56 03
Xulosa
Men malakaviy ishlab chiqarish amaliyotimni zarafshon shahridagi oltinni uyumini eritmaga utgazish sexida olib bordim.Zero, mamlakatimiz iqtisodiyotini yanada mustahkamlashda uning hududida tarqalgan foydali qazilma zaxiralaridan samarali foydalanish, milliy iqtisodiyotimizning barcha sohalarini bir ma’romda rivojlantirish uchun yer haqidagi fanlarning ilg‘or ilmiy xulosalariga tayanish, zamonaviy texnika va texnologiyalardan foydalanish orqali zamin muhofazasini ta’minlash muhim ahamiyatga molik vazifalardan hisoblanadi. Shu sababli ham mustaqilligimizning dastlabki yillarida NKMK da “Zarafshon-Nyumont” qo’shma korxonasi (hozirgi OUIS koni) barpo qilindi. Bu kon Muruntov konining avvaldan to’plangan kambag’al tarkibli ma’danlaridan uyumlab tanlab oltinni eritmaga o’tkazish kompleksi qurildi va foydalanishga topshirildi. Kambag’al rudalar va texnogen qatlamlarning oltin konlarini o’zlashtirishda uyum bilan eritish texnologiyasi muhim rol o’ynaydi. Xulosa qilib aytadigan bo’lsak “Oltinni uyumlab ishqorlash sexi” konining asosiy vazifasi “Muruntov” karyeridan olinayotgan tarkibida oltin bo’lgan ma’danlarni qayta ishlashdan iborat. Uyumlab ishqorlash minerallarni qayta ishlashning moslashuvchan va tejamkor usuli bo’lib, odatda oltin miqdori kam bo’lgan rudalardan oltinni ajratib olish uchun qo’llaniladi. Ushbu jarayonda avval ma’danni mayda zarrachalarga maydalash kerak va sianli eritma yordamida ruda tarkibidagi oltin eritiladi. Keyingi bosqichda esa oltin eritmadan adsorbsiya usuli yordamida ajratib olinadi va ajratib olingan oltinli metall 99.99 % li oltin slitka quyish uchun GMZ-2 zavodiga yuboriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yxati
1. A.Barry Wiils and A.James Finch. «Wiil’s Mineral Processing Technology». USA University of Technology, 2007.
2. I.K. Umarova. «Foydali qazilmalarni boyitish texnologiyasi». Toshkent, 2013.
|
| |
I. KONNING GEOLOGIK XARAKTERISTIKASI

|
I. KONNING GEOLOGIK XARAKTERISTIKASI
|
bet | 2/9 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #246960 |
Bog'liq HISOBOTttttttttI. KONNING GEOLOGIK XARAKTERISTIKASI.
1.1Kon xaqida umumiy malumot.
1969 yilda AQShning kоn ruda bоshqarmasi Carlin Trand (Nеvada shtati) оltin ruda kоnida Carlin Gold Mining kоmpaniyasi tоmоnidan оltinni Uyumda tanlab еritish bo’yicha yirik dala tajribalari o’tkazilganligini хabar qildi . Tanlab еritmaga o’tkazish 25 mm yiriklikkacha maydalangan, 2 g/t Au tarkibli rudadan sianli еritmalar bilan amalga оshirildi. Rudaning хususiyatlari – оhakli slanеslar, rudada оltin mayda zarrali. Sug’оrishning 1000 dan 4000 l/(m2-sutka)gacha zichligida tanlab еritmaga o’tkazish 11 sutkasida 80% ni va 21 sutkada 90% ni tashkil еtdi. Sianid va оhakning kam sarflanishi bilan оltinni samarali еritishga еritmalarda sianidning 1g/l ga yaqin kоnsеntrasiyasida va pH 10-11 bo’lganda еrishildi. Rudaning 3,6 m qatlami оrqali sianli еritmani filtrlash jarayonida unda еrigan kislоrоd miqdоrining sеzilarli kamayishi sоdir bo’lmadi. Kоnchilik byurоsi fikriga ko’ra, Uyumda tanlab еritishni fabrika tехnоlоgiyasi bo’yicha qayta ishlash fоydasiz bo’lgan kamqiymat rudalarda ham muvaffaqiyatli qo’llash mumkin.
Kеyinchalik (1973 y) bеrilgan ma’lumоtda хabar bеriladiki, Carlin kоnida ruda 18,6 mm gacha maydalanadi, asfaltli maydоnga ag’dariladi va 8 sutka davоmida sianli еritmalar bilan ishlоv bеriladi. Tanlab еritmaga o’tkazishning yuvilgan chiqindilari yuklagichlar yordamida chiqindi оmbоrlarida yig’ishtirib оlinadi. Mavjud bo’lgan to’rtta asfaltli maydоnning har birida 1400 tоnnadan ruda yotqiziladi. Aprеldan оktyabrgacha bo’lgan mavsumda оltinni 70% gacha ajratib оlish bilan оyiga 10000 t ruda qayta ishlanadi.
Karеrlardan rudalar 35 tоnnali samоsvallar bilan 1,6 km masоfaga taхminan 5º qiyalik jоyga tayyorlangan o’tkazmaydigan asоsga tashiladi. Bunday qiyalik еritma оqishi uchun maqbul hisоblanadi. Tanlab еritmaga o’tkazish uchun maydоnchani tayyorlash o’simlik qatlamini yo’qоtishni, rоlikli titratma zichlagichdan fоydalanish bilan asоsni tеkislashni (nivеlirlashni), zichlashni o’z ichiga оladi. 110 tоnnali samоsvallar bilan tashiladigan tuprоqli lоy yoki bоyitishning shlamli chiqindilari asоsning gidrоizоlyasiyalash matеriali bo’lib хizmat qiladi. Tuprоqli lоy 60 % 0,07 mm sinflidan ibоrat bo’lib, 90 % li zichlashda uning o’tkazuvchanligi sutkada 0,1 sm. ni tashkil еtadi. Shlamli chiqindilar 80 % 0,07 mm sinflidan ibоrat bo’lib, 91 % li zichlashda uning o’tkazuvchanligi sutkada 0,-06 sm. ni tashkil еtadi. Matеrial 5,0-6,5 sm qalinlikdagi qatlamlar bilan yotqizildi, zaruriy namlikkacha namlandi va Bros titratma mashina bilan zichlandi. Zichlashni nazоrat qilish A mоdеlidagi Campbell Pacific iхcham (pоrtativ) sinоv o’lchagich yordamida amalga оshirildi. Qatlamlar asоsning 37,5 sm qalinligigacha yotqizildi. Zaruriy qalinlik sizish tеzligining va tanlab еritmaga o’tkazish davоmiyligining funksiyasi hisоblanadi.
|
| |
muhim 
ko'nikmalardan - 6-variant Javoblar

|
6-variant JavoblarBog'liq 6 -variantmuhim
ko'nikmalardan
biridir.
Farzandlaringizga turli mavzularni o‘rganishga yordam beradigan ilovalar va
onlayn dasturiy ta’minot tizimlari bilan bir qatorda bolalar zavqlanishi
mumkin bo‘lgan turli xil dasturlarni o‘rganing.
Bolalar uchun kompyuter o'rganish dasturi-Kompyuter uchun dasturiy
ta'minot har xil formatda bo'lishi mumkin. Siz STEM, o'qish va salomatlikni
yoki hamma narsadan bir oz bo'lgan dasturlarni qamrab oladigan mavzuga
oid dasturiy ta'minotni topishingiz mumkin. Bolalar, shuningdek, o'rganish
tajribasini
kuchaytiradigan
ilovalarni
yuklab
olishlari
mumkin.
Farzandingizning ongini kengaytirish va o‘rganish doirasini kengaytirish
uchun mavjud bo‘lgan turli xil dasturiy ta’minot va ilovalarni o‘rganing.
DreamBox-DreamBox sizga Common Core va boshqa standartlarga muvofiq
baholash va moslashishni taklif qiluvchi adaptiv oʻquv platformasi orqali
bolalar uchun onlayn taʼlim dasturini taklif etadi. 5 yoshdan 13 yoshgacha
bo'lgan bolalar uchun samarali DreamBox 2000 dan ortiq qiziqarli interaktiv
o'yinlar va darslarni o'z ichiga oladi. Darslar bolalarning o'rganish darajasi va
tezligiga moslash uchun mo'ljallangan. Ushbu xizmat iPad uchun yuklab
olinadigan ilovalarni ham taklif etadi. Ushbu onlayn dasturiy ta'minot
xizmatiga obunalar jismoniy shaxs uchun oyiga $13 dan boshlanadi. Ushbu
yuqori baholangan dasturiy ta'minot to'plami Common Sense Media
tomonidan 4 yulduz bilan berilgan va talabalar uchun 4 ta matematik dasturiy
ta'minot dasturlari qatoriga kiritilgan.
Matematik topshiriqlar-Shuningdek, Talabalar uchun 4 ta matematik dasturiy
ta'minot dasturlari qatoriga kiritilgan Math Missions - bu 9 yoshdan 12
|
| |
electron biznes va tijorat modellari

Foydalanishga osonligi - bu xizmatdan foydalanish uchun maxsus bilim yoki ko'nikmaga ega bo'lishning hojati yo'q;
Tezkorligi - buyurtmachi va bank o'rtasidagi o'zaro hisob-kitoblar onlayn rejimida o'tkaziladi, shu sababli to'lov hujjatlarini qayta ishlash bosqichlarini kuzatib borish imkoniyati paydo bo’ladi;
Qulayligi - xizmatga oson ulanish, xizmatdan foydalanishidan qat'iy nazar istalgan kontragentdan to’lovlarni qabul qilish va ularni amalga oshirish, to'lov topshiriqlari tog’ri to’ldirilganligidan xavotir olmaslik mumkin (hujjatlar to'ldirilishining to'g'riligi ustidan nazorat tizimi);
Maxfiyligi – uzatilayotgan axborotni ruxsatsiz egallashdan himoyalash xalqaro kriptografik formatdagi SSL protokoli, elektron raqamli imzoni qo'llash (ERI) tizimlari yordamida shifrlash yo'li bilan ta'minlanadi;
Nazorat qilish imkoniyati - elektron hujjatlar aylanmasining barcha bosqichlari ro’yxatga olib boriladi (amalga oshirilgan operatsiyalar bo'yicha hisobotlar, hisob bayonotlari, to'lovlarni tasdiqlovchi kvitansiyalar va boshqa hujjatlar), ayni paytda ushbu hujjatlar qog'oz hujjatlar bilan bir xil yuridik kuchga ega.
mobil tijorat - Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari. Axborot texnologiyalari

xaridor o’ziga qulay vaqt, joy va tеzlikda mahsulotni tanlash va sotib olish imkoniyatiga ega;
savdo-sotiq faoliyatini ish faoliyati bilan birga parallеl ravishda, ya'ni ishlab chiqarishdan ajralmagan holda olib borish imkoniyati mavjud;
ko’p sonli xaridorlarning bir vaqtning o’zida bir nеchta firmalarga murojaat qila olishi. Bu ko’p sonli xaridorlarning aloqa vositalari yordamida sotuvchilar bilan muloqotda bo’lish imkoniyati;
kеrakli mahsulotlarni tеzlikda izlab topish va shu mahsulotlari bor firmalarga murojaat qilishda tеxnika va transport vositalaridan samarali foydalanish, mahsulotlarni bir joyga yig’ish va ularni sotib olishda aniq manzillarga murojaat qilish. Ortiqcha vaqt va xarajatlarni kamaytiradi;
xaridorning yashash joyi, sog’lig’i va moddiy ta'minlanish darajasidan qat'iy nazar hamma qatori tеng huquqli mahsulot sotib olish imkoniyati;
hozirgi kunda chiqqan jahon standartlariga javob bеradigan mahsulotlarni tanlash va sotish imkoniyati;
elеktron tijorat sotuvchining mahsulotlarini (ish, xizmatlarini) sotish jarayonidagi imkoniyatini yanada kеngaytiradi va yangilaydi. Endi sotuvchi mahsulotlarini sotish jarayonini tеzlashtirishi, yangi va sifatli mahsulotlarni muntazam almashtirishi, mahsulotlarning aylanma xarakatini tеzlashtirishi kеrak bo’ladi.
Elеktron tijoratda savdoni tashkil qilish firmalarning raqobatini kuchaytiradi, monopoliyadan chiqaradi va mahsulotlarning sifatini oshirish imkoniyatini bеradi. Xaridorlar kundalik xayotida kеrakli mahsulotlar ichida sifatlilarini tanlashi mumkin. Chеt el firmalariga murojaat qiladi.
biznes tahlil qilish tizimlari - Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiyati va vazifalari....

44. biznes tahlil qilish tizimlari.Har qanday tadbirkor hech bo'lmaganda bilvosita biznes jarayoni nima ekanligini bilishi kerak. Biznes jarayonlarini tahlil qilish xarajatlarni kamaytirishga, rentabellikni oshirishga va pirovardida korxona foydasini oshirishga yordam beradi. Iqtisodiy adabiyotlarda bu tushuncha birinchi marta o'tgan asrning 80-yillari tadqiqotchilari faoliyatida uchraydi. O'sha paytda AQShda birinchi marta ular barcha ishlab chiqarish samaradorligi biznes jarayoni deb ataladigan o'zaro bog'liq harakatlar majmuasiga bog'liq deb o'yladilar.Tahlilga ehtiyoj kompaniyaning raqobatdosh pozitsiyasidan kelib chiqadi. Turli bozor ishtirokchilarining mahsulotlari va narxlarini taqqoslash unga ishini yaxshilashga yordam beradi.Quyidagi faktlar kompaniyaning barqaror emasligidan dalolat beradi:
ishlab chiqarish texnologiyasini o'zgartirishda uskunalarni modernizatsiya qilish uchun katta xarajatlar,
tayyor mahsulotni tashish va tashish uchun katta xarajatlar,
mahsulot yaratilishdan sotuvgacha bo'lgan umumiy tsiklda ishlov berish vaqtining past foizi,
uzoq etkazib berish muddati
juda keng turdagi mahsulotlar,
shartnomalarni bajarish muddatlari bilan bog'liq muammolar.
Ushbu ko'rsatkichlar asosiy jarayonlar bilan bog'liq. Biroq, baholash uchun kompaniyaning ishlab chiqarish tsiklining barcha turlari to'g'risidagi ma'lumotlardan foydalanish kerak.
Kompaniyaning jihatlari to'g'risida ma'lumot olish uchun quyidagi tartiblardan foydalaniladi:
moliyaviy hisobot auditi,
ishlab chiqarish hujjatlari o'rganilmoqda,
ishlab chiqarish algoritmi tasvirlangan,
amaldagi jarayon o'rganilmoqda.
Biznes-jarayonlar tahlilining asosiy maqsadi qabul qilish orqali ularning ishini yaxshilashdir eng samarali boshqaruv qarorlari. Vazifani muvaffaqiyatli amalga oshirishga quyidagi harakatlar yordamida erishish mumkin:
texnologik resurslardan foydalanishda moliyaviy natijani aniqlash;
kompaniyaning faoliyatiga ta'sir qiluvchi ichki va tashqi omillarni o'rganish,
belgilangan rejaning bajarilishini baholash,
korxona foydalanadigan imkoniyatlarni tahlil qilish,
jarayonlarni optimallashtirish rejasini ishlab chiqish.
|
bulutli texnologiyalarda axborot xavfsizligini taminlash

|
bulutli texnologiyalarda axborot xavfsizligini taminlash
|
bet | 27/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org36. bulutli texnologiyalarda axborot xavfsizligini taminlash.
Bulutli texnologiyalarda amalga oshiriladigan tahdidlar: Bulutli texnologiyalardan noqonuniy va tartibsizfoydalanish. Tahdidtafsiloti: IaaS provayderlar cheksiz resurslarni iluziyalashni taminlaydi va ulardan foydalanish onson, tez amalga oshadi. Bu jarayon yangi istemolchilarni ro’yhatdan o’tishiga va kredit kartasi bor xar bir kishi ro’yhatga qo’yilishiga olib keladi. Ro’yhatdan o’tishning bunday oddiyligi spamerlar yani zararli kod mualiflari o’zlarini egri maqsadlari yo’lida bulutli servislardan foydalanish mumkin. Bunga o’xshash tahdidlardan faqatgina PaaS provayderlarigina zarar ko’rishgan lekin oxirgi tadqiqot natijalariga ko’ra xakerlar parollarni buzishda IaaS servislar , DDOS xujumlar, zararli kodni joylashtirish va bodnet tarmoqlarini yaratishdan foydalanishyabdi.
Amaldagi misollar: IaaS servisdan bodnet tarmog’i yaratishda foydalanadi «troyan otlari, InfoStealer, Zevs» va boshqa zayifliklarni topib uni Microsoft Office va AdobePDF larga joylashtiradi.
Tahdidlarga qarshi kurashish metodlar: - ro’yhatdan o’tish jarayonlarini takomillashtirish. - kredit kartalarini tekshirish va to’lov vositalarini ishlatishdagi monitoring jarayonlarini takomillashtirish. - tarmoq faoliyatidagi servis foydalanuvchilar ustidan umumtadqiqot ishlari olib borish. Ishtrok etuvchi servis
modellar: IaaS; PaaS. Bulutli
texnologiyalarda amalga oshiriladigan tahdidlar: Xavfsiz bo’lmagan dasturiy interfeyslar(API) Tahdidtafsiloti: Bulutli infratuzilma provayderlari dasturiy interfeyslar to’plamini istemolchilarga, resurslarni, virtual mashinalarni, servislarni boshqarish uchun beriladi. Butun tizim xavfsizligi ushbu interfeys xavfsizligiga bog’liq bo’ladi. Autentifikatsiya va avtorizatsiya tartibotidan boshlab, shifrlashgacha tugatish orqali dasturiy interfeys maksimal ximoya darajasini buzg’unchilar xujumlaridan ximoyalashni taminlash kerak bo’ladi.
|
| |
blokcheyn texnologiyasi va uni qo’llanilishi

|
blokcheyn texnologiyasi va uni qo’llanilishi
|
bet | 28/99 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 345,85 Kb. | | #99940 |
Bog'liq Iqtisodiyotda axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining ahamiya-fayllar.org37. blokcheyn texnologiyasi va uni qo’llanilishi.
“Blokcheyn — ma’lumotlarni saqlash uchun taqsimlangan reyestr...” — bu izohni bir necha marta eshitgan, biroq hech narsani tushunmagan bo‘lishingiz mumkin.Blokcheyn — bir-biri bilan internet orqali bog‘langan ko‘plab kompyuterlarda bir vaqtning o‘zida saqlanuvchi ma’lumotlar bazasi. Uning nega kerakligini misol yordamida tushuntirish osonroq.Braziliyadagi xolangizga bank jo‘natmalari orqali 100 rubl yubordingiz deb tasavvur qiling. Jo‘natma shaklini to‘ldirganingizdan so‘ng bank xodimi shaxsiy hisobingizdan pulni yechib olib, uni xalqaro o‘tkazmalar uchun bankning yagona hisobiga o‘tkazadi. Shundan so‘ng boshqa xodim bu pullarni agent bankning hisobiga o‘tkazadi, u esa, o‘z navbatida, pullarni Braziliyaga o‘tkazadi. U yerda o‘tkazmangiz aynan shu taxlit xolangizning shaxsiy hisobiga tushadi. Jo‘natma davomida hech kim xatoga yo‘l qo‘ymagan bo‘lsa, uch kun o‘tib xolangiz 97 rublni oladi (barcha banklarning komissionlari olingandan so‘ng). Biroq eng qo‘rqinchlisi, shu uch kun ichida na siz va na sizning xolangiz, qolaversa, bankirlardan hech biri ayni vaqtda pullaringiz qayerda ekanligi va ularning hisobini kim yuritayotganligini bilmaydi. Serverning kutilmaganda buzilib qolishi, bank xodimining insofsizligi yoki xakerlik hujumi uzoq surishtiruvlarning boshlanishiga sabab bo‘lishi mumkin. Axir bu kabi hodisalar hisobingizdagi pullar bilan ham sodir bo‘lishi mumkin. Demak, siz har kuni tizimga umid qilasiz va bankingizga ishonasiz, bu esa katta muammo.Hozirda blokcheynlar asosan kriptovalyuta jo‘natmalari uchun foydalanilmoqda. Biroq u turli tashkilotlarning turli maqsadlari uchun ham faol joriy etilmoqda.
38. soliq bank va statistikada blokcheyn texnologiyalarni qo’llanilish xususiyatlari.
Blokcheyndan ilmiy tadqiqotlar natijalarini kuzatish uchun foydalanish mumkin
Scientific American jurnali ma’lumotlariga ko‘ra, har yili 2.5 millionta ilmiy ishlar chop etiladi. Ko‘pincha mualliflarga natijalarni tekshirish qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Blokcheyn ushbu vaziyatda yordamga kelishi mumkin. Scientific American quyidagicha yozadi:
“Blokcheyn ma’lumotlarni nashr etish va tasdiqlashni sezilarli darajada soddalashtiradi va tezlashtiradi - tajribalar natijalarini o‘zgartirish yoki soxtalashtirishning iloji bo‘lmaydi”.
|
| |
b) texnik vositalari - Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti

|
Geografiya va geoaxborot tizimlari fakulteti
|
bet | 2/3 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 401,64 Kb. | | #117652 |
Bog'liq 1.“Azimut va masofani o`lchash” NDISHb) texnik vositalari: kompyuter, televideoproyektor, monitor.
Asosiy tushunchalar va atamalar: Kompas, ufq, ufq tomonlari, azimut, metr, ruletka,yasama o‘lchov g‘ildirak, qadamlab o‘lchash.
Darsning blok-sxemasi:
T/r
|
Darsning bosqichlari
|
Vaqt
|
1
|
Tashkiliy qism
|
3 daqiqa
|
2
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
10 daqiqa
|
3
|
Yangi mavzu bayoni
|
15 daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
12 daqiqa
|
5
|
Darsni yakunlash:
1.O‘quvchilarni baholash
2. Uyga vazifa berish va darsni yakunlash
|
5 daqiqa
|
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism(salomlashish, davomatni aniqlash, sinf tozaligini va o‘quvchilarning darsga tayyorgarligini tekshirish).
O‘qituvchi darsga kirib kelib, o‘quvchilar bilan salomlashadi va quyidagi she’rni aytadi:
Qadimda Eratosfen,
Atagan fan, o‘sha – men.
Yunoncha so‘z “geo” – “Yer” –
“Grafo” – “yozaman” der.
O‘zbekchaga o‘girsak,
“Yerning tasviri” demak.
Buni barcha o‘quvchi,
Albat bilmog‘i kerak.
S hundan so‘ng o‘qituvchi davomatni aniqlaydi, sinf tozaligini va o‘quvchilarning darsga tayyorgarligini tekshiradi. Bugungi dars quyidagi kartochkalar asosida baholab borilishini e’lon qiladi:
|
| |
Geoaxborot tizimlarining tasnifi hamda boshqa fan va texnologiyalar bilan aloqadorligi

Geoaxborot tizimlarining tasnifi hamda boshqa fan va texnologiyalar bilan aloqadorligi
Hozirgi vaqtda plan va kartalarni yaratish ikki usulda olib boriladi. Bular yerda geodezik ishlarni olib borish bo‘yicha va joyning masofadan turib olingan rasmini deshifrovka qilish (o‘qish). Bunday suratlar Yerning turli sun’iy yo‘ldoshlaridan, ya’ni kosmik kemalar, samolѐtlar va vertolѐtlardan olingan yarim tonalli (rangliga o‘xshash) ѐki oq-qora kosmik va aerofotosuratli tasvirlardan iborat. Ushbu chizmada bir necha yirik tizimlar ajratilgan, masalan: – fotogrammetrik tizim. Oq-qora va rangli fotosuratlarni EHM xotirasiga kiritish, ularni raqamli ko‘rinishga aylantirish va ma’lum darajada ularga ishlov berish, so‘ngra ortofotoplanlarni (joy uchastkasi tasvirining ortogonal proeksiyasida) ѐki shtrixli kadastr planlarini hosil qilish; - ortofotoplan va kartalarni raqamlash tizimi – bu tizim ѐrdamida plan va kartalar raqamli ko‘rinishga (vektorli holatga) o‘tkaziladi; - kartografik ma’lumotlarga ishlov berish, ularni saqlash va tasvirlash tizimi – joy ѐki hududning rastrlangan tasviri orqali ularning raqamli modelini tuzish, vektorli ko‘rinishga aylantirish, mavzuli qatlamlarni tuzish, ma’lumotlar va elektron kartalar maxsus bazasiini yaratish, tayѐr mahsulotni saqlash, rangli yer kadastri va boshqa turdagi mavzuli kartalarni tuzish. Yer resurslarini kompleks kartaga olish ishlarining texnologik jaraѐni 1-rasmda keltirilgan. Oxirgi ikki tizim mazkur qo‘llanmaning keyingi boblarida batafsil ko‘rib chiqiladi, bu yerda esa fotogrammetrik tizim tarkibiga kiruvchi alohida jaraѐnlar to‘g‘risida qisqacha to‘xtalamiz. Bularga: 1. Joyni aero va kosmik suratga olish. 2. Tayanch nuqtalarni planli va balandlikli bog‘lash bo‘yicha olib boriladigan geodezik ishlar. 3. Ma’lumotlarga fotogrammetrik ishlov berish jaraѐnlari kiradi.
Yer resurslari kartasini yaratishning blok-chizmasi
Yer yuzasining aero va kosmik fotosuratlari aerofotoapparatlar ѐrdamida olinadi, so‘ngra negativlardan kontaktli ѐki proeksion usullar bilan qog‘oz ѐki deformatsiyalanmaydigan plѐnkalarda diapozitivli fotonusxalar tayѐrlanadi. Keyingi yillarda suratga olishda raqamli aerofotokameralardan foydalanilmoqda.
Yerning suniy yo‘ldoshi
Ular ѐrdamida hududning ѐki biror joyning raqamli tasvirini olish va keyinchalik uni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kompyuterga kiritish mumkinligi nafaqat rasmlarga kimѐviy ishlov berish, hatto skanerlash bosqichida tasvirni raqamli shaklga o‘tkazish jaraѐnlari chetlab o‘tilmoqda. Ular oddiy fotokameralar kabi ishlaydi, lekin ularda
fototasvirni elektr signallarga aylantiruvchi fotosezgir elementlar ishlatiladi.
Yer shari atrofida harakatlanaѐtgan sun’iy yo‘ldoshlar
|
У
     
61
2.8. Generator datchiklari

61
2.8. Generator datchiklari Generator datchiklarida bevosita sezgir elementlar kirish signali (x) chiqish
signaliga (u) o’zgartiriladi. Ushbu o’zgartirish kirish signali energiyasi hisobiga
bo’ladi va chiqish signali elektr yurituvchi kuch ko’rinishida hosil bo’ladi. Bu
turdagi datchiklar juda sodda tuzilgan bo’ladi va qo’shimcha energiya manbaisiga
ega bo’lishi shart emas.
Generator datchiklari induksion, fotoelektrik, p’ezoelektrik va termoelektrik
datchiklari (termoparalar) guruxiga bo’linadi.
2.8.1. Induksion datchiklar Induksion datchiklarning ish prinsipi elektromagnit induksiya qonuniga
asoslangan bo’ladi, ya’ni magnit oqimi o’zgartirilayotgan konturda EYUK ҳosil
bo’ladi:
dt dФ W E 2
−
=
(2.30)
Induksion datchiklar 3 hil ko’rinishga ega: 1. Cho’lg’amli 2. Ferromagnit
detali xarakatlanuvchi 3. Тaxogeneratorli
Induksion datchiklar qishloq va suv xo’jaligi sohasida keng qo’llaniladi.
Don o’rish kombayni bunkeri og’irligini induksion datchiklar orqali uzluksiz
nazorat qilish sxemasi 2.25-rasmda keltirilgan.
Uning ishlash prinsipi quyidagicha: Bunkerni (1) donni to’lishi va uning
og’irligini o’zgarishi natijasida prujina (2) siqiladi. Magnitlanmagan po’lat o’zak
(3) ketma-ket ulangan cho’lg’amlardan (W
1
va W
2
) iborat g’altak (4) ichida
xarakatlana boshlaydi. Bu ikkita cho’lg’amlar ko’prik sxemaning (5) ikki qo’shni
yelkasini tashkil etadi. Sxemadagi ko’prikning bitta diagonaliga o’lchov asbobi
ulangan, ikkinchisiga esa maxsus ta’minlash blokidan o’zgaruvchan kuchlanish
uzatiladi.
62
2.24-rasm. Don o’rish kombayni bunkeri og’irligini induksion datchiklar orqali
uzluksiz nazorat qilish sxemasi
Karbonat jinslar - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

|
«O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi
|
bet | 34/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasiKarbonat jinslar. Karotaj diagrammalari yordamida karbonat jinslarni tabaqalash va ayniqsa ohaktosh va dolomitlarni ajratish qiyin kechadi.
Mergellar. Tarkibi ohak va loyqadan iborat jins. Uning tarkibida karbonatlardan kaltsit va dolomit (40-60 foizgacha), gilli minerallardan esa montmorillonit, glaukonit, kaolinit, shuningdek, kvarts, gips va temirli minerallar bo’ladi. Rangi oq, pushti, sarg’ish qizg’ish, yashil. Mergel 10% li xlorid kislotada kuchli «qaynaydi». Unga kislota tomizilganda yuzasida dog’ qoladi.
Mergellarning solishtirma qarshiligi g’ovakligiga va gillilik darajasiga bog’liq holda katta intervalda o’zgaradi. Mergellar g’ovakligi gilli qumtoshlar va alevrolitlardan farqli o’laroq chuqurlik oshgan sari o’zgarmaydi. Buning asosiy sabablaridan biri mergel tarkibidagi karbonat material jinsning mustahkam skeletini hosil qiladi va natijada yuqorida yotgan jinslardan bo’ladigan bosim ta’sirida zichlashmaydi.
Mergelning bo’sh, yuqori g’ovaklikka ega bo’lgan turlarining solishtirma qarshiligi taxminan 5-7 Omm ga teng, juda zich tuzilgan (masalan, Buxoro-Xiva neft-gazli regionida kellovey-oksford, neokom, alb va b. yaruslar) mergellarining zohiriy qarshiligi qiymati bir necha yuz Om·metrga etadi. SHu sababli mergelning zohiriy qarshilik egri chiziqlarining ko’rinishi turlicha bo’ladi.
PS karotaji diagrammalarida mergellar xuddi gil jinslarniki kabi chiziladi, ya’ni gil jinsining nol chizig’idan deyarli og’maydi. Qarshiliklar diagrammasida oddiy zondlar yordamida chizilgan egri chiziqlarda zohiriy qarshilik qiymati yuqori bo’lsa, gradient va potentsial mikrozondlarida chizilgan egri chiziqlarda musbat orttirmalar uchramaydi.
Gamma-karotaj diagrammalarida mergellar ohaktosh va gil jinslar oralig’idagi holatda bo’ladi. Mergellarning tabiiy radioaktivligining o’rtacha qiymati toza ohaktosh va qumtoshlarnikiga nisbatan yuqori, lekin gil jinslar, gilli alevrolit va argillitlarnikidan past bo’ladi.
Neytron gamma-karotaj diagrammalarida mergellar boshqa gil jinslardek ajratiladi, masalan, gilli alevrolitlar va gilli qumtoshlarning ko’rsatkichlari gil jinslarnikiga nisbatan yuqori bo’lsa, zich ohaktosh va kuchli sementlangan qumtoshlarnikidan past bo’ladi.
Ayrim taqribiyliklarga ko’ra mergellarni karbonat sement bilan qotgan gil jinslar sifatida ham qarash mumkin. Zarralarni o’zaro biriktirib turgan sement jinsni suv ta’sirida ko’pchish va ivishdan saqlaydi, shu sababli mergel kavernogrammalarida quduq diametri doloto diametriga monand keladi. Faqat tarkibida gil fraksiyasi juda ko’p bo’lgan mergellarda quduq diametrini biroz kattalashgani seziladi. Ba’zan gil jinslari orasida uchraydigan qattiq, lekin mo’rt mergel qatlarida quduq diametrida kattalashish kuzatiladi.
|
| |
-rasm. «RUS» sath o’lchagichining tarkibiy sxemasi

2.18-rasm. «RUS» sath o’lchagichining tarkibiy sxemasi
2.6.2. Bosim datchiklari
Qishloq va suv xo’jaligida qo’llaniladigan bosim datchiklarining turlari ko’p
bo’lib, ular suyuqlik va gazlar bosimini o’lchash uchun xizmat qiladi. Ko’pchilik
bosim datchiklarining ish prinsiplari bosim kuchini mexanik kuchlarga aylantirib
berish prinsipiga asoslangan bo’ladi. Bunday datchiklarning qabul qiluvchi
elementlari o’lchanayotgan bosim ta’sirida bo’ladi. Yuqori bosimlarni o’lchashda
bosim ta’sirida o’tkazgichning elektr qarshiligi o’zgarishi xodisasiga asoslangan
datchiklar qo’llaniladi. Gazlarning kichik bosimlarini nazorat qiladigan
datchiklarda esa ularning issiqlik o’tkazuvchanligi, yumshoqligi, ionlanish darajasi
kabilar xisobga olinadi.
Qishloq va suv xo’jaligida mexanik qabul qilish elementiga ega bo’lgan
suyuqlikli, porshenli, membranali hamda silfonli datchiklar qo’llanilib kelinmoqda.
Suyuqlikli bosim datchiklarining U-shaklli (2.19, a-rasm), qo’ng’iroqchali
(2.19,b-rasm), gidrostatik (2.19,v-rasm), membranali (2.19, g-rasm), silfonli (2.19,
d-rasm), manometrik trubkali (2.19, ye-rasm) turlari mavjud.
U-shaklli suyuqlik datchiklarida bosimlar farqi F = F1 – F2 suyuqlik ustuni
og’irligi bilan muvozanatlashadi:
∆F = ήh, (2.17)
Bu
yerda,
ή- suyuqlikning solishtirma og’irligi.
53
Qo’ng’iroqchali tizimlarda bosimlar farqi ∆F = F1 – F2 qo’ng’iroqchani
aralashuvini hosil qiladi va natijada F1 bosimni aniqlash imkoniyati tug’iladi.
Gidostatik tizimlarda xalqali tarozili kameraning burilish burchagi bosimlar
farqi ∆F = F1 – F2 ga proporsional bo’ladi.
2.19-rasm. Suyuqlikli bosim datchiklarining turlari:
a) – U-shaklli; b) – qo’ngiroqchali; v) – gidrostatik, g) – membranali, d) –
silfonli, ye) – manometrik trubkali.
Suyuqlikli bosim datchiklari aniq va bir me’yorda ishlashi bilan bir qatorda
ularning ekspluatatsion noqulayliklari (kichik oraliqlarda o’lchash sharoitlari,
faqatgina vertikal holatda ishlashi, katta o’lchamlarga ega bo’lganligi kabilar)
sababli oxirgi paytlarda ularni o’rnini takomillashgan datchiklar egallamoqda.
Membranali
datchiklarda
(2.19,a-rasm) elastik plastina (membrana) nazorat
qilinayotgan muxit bosimi ta’sirida bo’ladi va kontaktli tizim bilan mustaxkam
bog’langan shtokka ta’sir ko’rsatadi. Bunday turdagi datchiklar sodda tuzilishi,
puxtaligi, o’lchovlarni yetarlicha aniqlik bilan o’lchashi sababli ularni qo’llash yil
sayin ko’payib bormoqda.
Silfonli
datchiklar
(2.19,b-rasm) egiluvchan materialdan yasalgan
gofrirovanli yupqa devorli trubkadan tashkil topgan bo’ladi. Тashqi va ichki
bosimlar farqini unga ta’sir qilayotgan kuch hosil qiladi. Bu kuch ta’sirida
silfonning cho’zilishi va qisilishi hosil bo’ladi. Silfonning bo’sh uchini siljishi
ko’rsatkich strelkasi va xarakatlanuvchan kontaktlari orqali amalga oshiriladi.
|
Satx, bosim va burchak tezligi datchiklari

49
o’tkazuvchanligi o’zgaradi. Suyuqlik muxitining aktiv o’tkazuvchanligi
o’zgarishiga asoslangan elektrodli satx datchigining sxemasi 2.16, v-rasmda
keltirilgan.
a)
b) v)
2.16-rasm. Qalqovichli (a), gidrostatik (b) va elektrodli (v) satx datchiklari.
Sochiluvchan
maxsulotlarni,
shu
jumladan don
maxsulotlarining satxini
nazorat qilish suyuqlik satxini nazorat qilishga nisbatan anchagina
murakkabrokdir, chunki bu maxsulotlar anchagina elektr qarshiligiga ega hamda
ular don bunkeri to’lishi bilan gorizontal tekislik hosil qilmaydi.
Bundan tashqari
bunkerlarni don bilan to’lishida datchiklarning sezgirlik elementlari shikastlanishi
mumkin.
Don satxini elektrodli datchik yordamida nazorat qilishning prinsipial
sxemasi 2.17, b-rasmda keltirilgan. Bunday datchikning
ishlash pritsipi
quyidagicha: elektrodlararo oraliqning (E) don bilan tulishi natijasida elektrodlar
orasidagi o’tkazuvchanlik oshadi, natijada gazorazryadli lampa (YeL) yonadi va
releni (R) ishga tushiradi hamda don uzatish liniyasiga signalni uzatadi.
Sxemaga
R3 va R2 rezistorlardan tashkil topgan kuchlanish taqsimlagichi orqali 220 V
o’zgaruvchan kuchlanish beriladi. Bunday datchiklar namligi 13 foizdan yuqori
bo’lgan donlar uchun qo’llaniladi.
50
2.17-rasm. Elektrodli satx datchigining prinsipial sxemasi.
«RUS» sath o’lchagichi - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

|
A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011Bog'liq avtomatikani texnik vositlar«RUS» sath o’lchagichi elektr o’tkazuvchan va elektr
o’tkazmaydigan suyuqliklarning sathini uzluksiz ravishda uzoq masofadan
o’lchash va uni chiqishda o’zgarmas tok signali ko’rinishiga keltirish uchun
mo’ljallangan.
Bu asbob agressiv va portlash hususiyatiga ega bo’lgan suyuqliklar
muhitida ham ishlashi mumkin. «RUS» sath o’lchagichi gidromelioratsiya
ob’ektlarida texnologik jarayonlarni nazorat qilish va boshqarish,
shuningdek, ochiq kanallarda sath o’lchash datchigi sifatida ham qo’llaniladi.
«RUS» sath o’lchagichi melioratsiya sohasida keng qo’llanilayotgan
datchiklardan hisoblanadi, chunki bu asbob yordamida olingan chiqish
signali o’zgarmas tok signaliga aylantirilib uni uzoq masofaga uzatish
imkonini beradi. Olingan tok signali statsionar o’zgartkich orqali chastotaviy
yoki kodlashtirilgan signalga aylantirilib telemexanik sistema orqali
dispecher punktiga uzatilishi mumkin. Ye-832 o’zgartkichi shunday
elementlardan biri hisoblanib, u o’zgarmas tok signalini chastotaga aylantirib
beradi. Ushbu o’zgartkich bilan laboratoriya ishini bajarayotganda tanishish
mumkin. Sath o’lchagich tarkibiga birlamchi o’zgartkich (BO’) va uzatuvchi
o’lchov o’zgartgichi (O’O’) kiradi.
«RUS» qurilmasining tarkibiy tuzilish sxemasi 2.18 - rasmda ko’rsatilgan.
Birlamchi o’zgartkich (BO’) quyidagi elementlardan tashkil topgan:
51
sig’imli sezgir element I (yuqori karroziyaga qarshi xususiyatga ega bo’lgan
fotoplastik izolyatsiyali PNFD nikelli o’tkazgich), sig’imli generator -
o’zgartkich 3 kalibrli sig’imlar batareyasi 2 va o’zgarmas tok ko’prik
sxemasi (4) dan tashkil topgan elektron blok.
Sezgir elementning o’lchash uchun ajratilgan qismigacha bo’lgan
sig’im quyidagicha aniqlanadi:
S
n
=S
on
+kh/H
(2.16)
bu yerda S
ON
- o’lchov qismining boshlang’ich sig’imi;
K – proporsionallik koeffitsiyenti (sezgir elementning konstruksiyasi va
tekshirilayotgan muhit bilan xarakterlanadi);
h – sathning o’zgarayotgan qiymati;
H – o’lchov diapazon;
Birlamchi o’zgartkich tekshirilayotgan suyuqlik sathini o’zgarishini
elektr sig’imga (S) aylantirib so’ngra yana bu signalni o’zgarmas tokli
kuchlanishga o’zgartirib berish uchun xizmat qiladi.
Uzatuvchi o’lchov o’zgartkichi (O’O’) o’zgarmas tok kuchaytirgichi 5 va
chiqish signalini bir me’yorga keltiruvchi kuchaytirgich 6 dan tashkil topgan.
Bu o’zgartkichning vazifasi:
h-sath o’lchagichning barcha qismlarini stabil o’zgarmas kuchlanish bilan
ta’minlash;
H-qayta bog’lanish signalini hosil qilish;
- bir hil qiymatga ega bo’lgan o’zgarmas tokning chiqish signalini hosil
qilish.
Sxemadagi qayta bog’lanish chiqishdagi tok signalining
o’lchanayotgan suyuqlikning sathiga nisbatan chiziqli bog’lanishini hosil
qiladi. Chiqish signalini bir mе’yorga keltiruvchi 6 kuchaytirgichdan olingan
signal suyuqlik sathining h holatiga to’g’ri proporsional bo’lib, sath
ko’rsatkichi hisoblanadi.
|
| |
t
urt - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

|
A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011Bog'liq avtomatikani texnik vositlart
urt.
= (t
1+
t
2+
t
3+
t
n)
/P (9.2)
Rad etishlarning xaqliyligi bilan ikkinchi davr uchun o’rtachaa buzilmay ishlash
vaqti orasida quyidigi bog’lanishni yozish mumkin ( = const , deb hisoblanadi).
Qo’shni ikki rad etish orasidagi o’rtacha vaqt quyidagicha aniqlanadi:
t
urt.
= (t
1+
t
2+
t
3+
t
n)
/n (9.3)
bunda t1 - birinchi rad etishgacha ishlash vaqti:
t2 - birinchi va ikkinchi rad etishlar orasida ishlash vaqti:
tn - n-1va n - rad etishlar orasida ishlash vaqti.
n - rad etishlarning umumiy soni.
150
Buzilmay ishlash extimolligi deganda sistema (detal, element) belgilangan
davr ichida ma’lum rejim sharoitida ishlatilganda rad etishning sodir bo’lmaslik
extimolligi tushuniladi.
Ayrim detallarning puxtaligini ularning yuklamasi (elektrik mexanikaviy
termik yuklamasini) kamaytirish hisobiga xam, takomillashgan materiallar,
texnologiyadan foydalanish va tayyor buyumlarni sinchiklab nazorat qilish
hisobiga xam oshirish mumkin. Bu tadbirlar yoki gabaritlarni kattalashtirish bilan
yoxud narxni ancha oshirish bilan bog’liq. Puxtalilikni oshirishning ikkinchi yo’li
rezervlashdir. Umumiy va ayrim rezervlash bo’ladi.
Umumiy
rezervlashda
har qaysi rostlagich yoki uning biror qismi xuddi
shunday rostlagich yoki uning qismi bilan rezervlanadi. Rezerv rostlagichlar soni
rostlagichning vazifsiga qarab istalgancha bo’lishi mumkin. Rezerv rostlagichni
ishga tushirish uchun avtomatik qurilma bo’lishi shart. Asosiy rostlagich ishdan
chiqqanda bu qurilma avtomatik tarzda ishga tushishi lozim.
Ayrim rezervlashda rostlagich elementlarining har biri yoki uning qismlari
xuddi shunday elementlar bilan mustaqil rezervlanadi.
Sistemaning puxtaliligini oshirishda avtomatikaning elektr sxemalarni
takomillashtirish va soddalashtirish xam muxim axamiyat kasb etadi. Bu usul keng
qo’llaniladi, chunki qurilmalarning puxtaliligini oshiradi, vaznini, gabaritlarini va
narxini kamaytiradi. Muxim ARS larda rad etishlarning oqibatini cheklovchi
sxemalar qo’llaniladi, shuning uchun xar qanday element ishdan chiqqanda ham
avariya sodir bo’lmaydi.
|
| |
Elementlarning puxtaligini aniqlash va mustaxkamligini

149
Y
t
1
t
2
t
3
t
9.1-rasm. Elementlar rad etish xavfliligining bog’lanish grafigi.
Egri chiziq uch davrga bo’linadi: birinchi davr t vaqtga teng bo’lib, bundan
rad etish ortiq darajada xavfli bo’ladi va bu vaqtda barcha ishlab chiqarish
nuqsonlari hamda xatolari aniqlanadi; t 2 vaqtga mos ikkinchi davrda radlar soni
nisbatan kam bo’ladi va bu son amalda o’zgarmas qolib, sistema normal ishlaydi:
t3 vaqtga mos uchinchi davrda elementlarning qonuniy yeyilishi va eskirishi
tufayli sodir bo’ladigan rad etishlar xavfi oshadi.
Хar qaysining uzilma ishlash vaqti t1, t2,…, tr bulgan R detallarning
o’rtacha buzilmay ishlash vaqti quyidigicha aniqlanadi:
Q0  QH[b1 (rp -r0 )Vp ]-(W -ω) b1 -b0

|
Q0 QH[b1 (rp -r0 )Vp ]-(W -ω) b1 -b0
|
bet | 233/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi Q0 QH[b1 (rp -r0 )Vp ]-(W -ω) b1 -b0
rp-r0=0; b1=b0; QNb1=W-, bo’lganligi sababli neft zaxiralarini hisoblash noaniq
echimga olib keladi.
Neft zaxiralarini hisoblash metodlari uyumlarni razvedka qilinganlik darajasiga (zaxiralar toifasiga) ko’ra tanlanadi.
Zaxiralarni hajmiy metod bilan hisoblash neft uyumining razvedka qilinganligini har qanday bosqichida qo’llanilishi mumkin. Gaz bosimli yoki erigan gaz rejimli neft uyumlari uchun qo’llaniladigan statistik metod quyidagi hollarda ishlatiladi, agar:
bir qancha quduqlarning kamida bir yilda ishlatilganligi haqidagi ma’lumotlar
bo’lganda;
uyumlarni ishlatish sxemasi tanlangan va quduqlarni yillar davomida ishga
tushirish sur’atlari belgilanganda;
v) uyumni ishlatish rejimi, qatlam bosimlari va suvlilik chegarasini siljish
dinamikasi haqidagi ma’lumotlarga ega bo’lganda.
Neft zaxiralarini moddiy balans metodi bilan hisoblaganda quyidagilarga ega bo’lish zarur:
neftda gazni eruvchanligi haqidagi laboratoriya tekshiruvlari va shu munosabat bilan qatlam sharoitlaridagi va turli bosimlardagi neft hajmining o’zgarishi haqidagi ma’lumotlar;
turli bosimlarda uglevodorod gazlarining hajmi o’zgarishini ideal gazlar
qonunidan farqlanishi haqidagi ma’lumotlar;
v) gazlilik va neftlilik chegaralari hamda o’rtacha gaz omili haqidagi
ma’lumotlar;
g) qatlamni ishlatish boshlanishidan hisoblash sanasigacha chiqarib olingan neft,
gaz va suvlarning miqdori haqidagi ma’lumotlar (jami va oylar bo’yicha);
d) qatlamni ishlatish rejimi va qatlam bosimini o’zgarish dinamikasi haqidagi ma’lumotlar hamda izobar xaritalarini tuzish uchun barcha dastlabki ma’lumotlar bo’lganda.
19-bob
|
| |
"AVТOMAТIKANING ТEХNIK VOSIТALARI "

152
8. Quyidagi rasmda qanday turdagi avtomatika sxemasi ko’rsatilgan?
a) funksional, v) strukturaviy, s) prinsipial, d) montaj, ye) texnologik
F
HТOP. H
u q
H
9. Quyidagi rasmda qanday turdagi avtomatika sxemasi ko’rsatilgan?
a) funksional, v) strukturaviy, s) prinsipial, d) montaj, ye) texnologik
10. Avtomatik nazorat qilinadigan teploenergetik ko’rsatgichlarga qanday
kattaliklar kiradi?
a) xarorat, bosim, satx, sarf,
v) tok, kuchlanish, quvvat,
quvvat koeffitsiyenti,
s) burchak tezlanish,
defarmatsiya, kuch, moment,
d) kotsentratsiya, tuzilishi, tarkibi,
ye) namlik, zichlik,
yoritilganlik, elektr o’tkazuvchanlik,
11. Avtomatik nazorat qilinadigan elektroenergetik ko’rsatgichlarga qanday
kattaliklar kiradi?
a) xarorat, bosim, satx, sarf,
v) tok, kuchlanish, quvvat, quvvat koeffitsiyenti,
s) burchak tezlanish, defarmatsiya, kuch, moment,
d) kotsentratsiya, tuzilishi, tarkibi,
ye) namlik, zichlik, yoritilganlik, elektr utkazuvchanlik,
12. Quyidagi rasmda qanday turdagi avtomatika sxemasi ko’rsatilgan?
a) funksional, v) strukturaviy, s) prinsipial, d) montaj, ye) texnologik
U = a w - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

U = a w, (2.23) bu yerda a – proporsionallik koeffitsiyenti.
57
Datchikning sezgirligi esa quyidagicha ifodalanadi:
Kd = dU/dw. (2.24) Chastotali elektrik tezlik datchiklari aylanish tezligini chastotaga yoki tok
va kuchlanish amplitudasiga o’zgartirib beradi.
Vaqt-impulsli datchiklarida (2.22,a-rasm) elektr o’tkazuvchan qatlam bilan
qoplangan 2 izolyatsion barabanning 1 aylanishi natijasida chap yotka navbati
bilan elektr zanjirini qo’shib va ochib turadi. Natijada impulslar hosil qilinadi va
ularni ikkilamchi asbob A yozib boradi. Impulslar soni quyidagicha topiladi:
N = a w, (2.25) Bu yerda a – proporsionallik koeffitsiyenti.
Datchikning sezgirligi (imp. s/rad) esa quyidagicha ifodaladi:
Kd = dN/dw. (2.26) Vaqt-impulsli
datchiklarining asosiy kamchiligi – ularning
kontaklarini tez ishdan chiqib turishidir.
Induksion tezlik datchiklarida (2.22,b-rasm) o’zgarmas magnitning 2
aylanishi natijasida cho’lg’amda 2 o’zgaruvchan (impulsli) kuchlanish hosil
qilinadi va u valning aylanish tezligiga proporsional bo’ladi.
2.22-rasm. Elektrik tezlik datchiklari.
d) - vaqt -impulsli; ye va j) – induksion.
58
2.7. Namlik datchiklari 2.7.1. Namlik ko’rsatgichlari xaqida tushuncha Maxsulotlar va muxit namliklari asosiy ko’rsatgich bo’lib, ularni texnologik
jarayonlarni avtomatlashtirishda boshqarish va vaqti-vaqti bilan nazorat qilish va
o’lchab turish kerak bo’ladi. Maxsulot tarkibidagi namligi asosan absolyut (I) va
nisbiy (U) namlik ko’rsatgichlari bilan baholanadi.
Absolyut namlik quyidagicha ifodalanadi:
,%
100
0
Μ
Μ
=
Ν
Sarf datchiklari - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

55
Bu
yerda:
Sp
-diafragma teshigi yuzasi,m
2
;
αs
– sarf
koeffitsiyenti;
α
-proporsionallik koeffitsiyenti;
∆P
-bosim o’zgarishi N/m
2
;
g
-erkin tushish
tezlanishi,m/s
2
;
ή
-muxitning
zichligi,kg/m
3
;
Sarfni o’lchovchi tezlik datchiklari suv, suyuq yoqilg’i,
gaz va boshqa
moddalarni aniqlash schyotchiklarida qo’llanilib kelinmoqda.
Vertikal qanotli tezlik datchiklarida (2.20,b-rasm) ular orqali o’tadigan
suyuqlik vertushkani 2 aylanishiga sababchi bo’ladi. Bunda oqim tezligiga
propotsional bo’lgan aylanish chastotasi quyidagicha bo’ladi:
A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011 - bet 30

72
3-bob. Avtomatika relelari 3.1. Relelar xaqida tushuncha va ularning klassifikatsiyasi Rele deb ma’lum bir kirish signali o’zgarganda chiqish signali sakrashsimon
o’zgaruvchi moslamaga aytiladi. Rele qishloq xo’jalik avtomatikasida eng ko’p
qo’llaniladigan elementlardan biri hisoblanadi. Тa’sir qiladigan fizik kattaliklariga
qarab ular elektrik, mexanik, magnit, issiqlik, optik, radioaktiv, akustik va kimeviy
relelarga bo’linadi.
Ish prinsipi bo’yicha elektrik relelar o’z navbatida 9-turga bo’linadi (3.1-
rasm).
Avtomatikaning elektrik relelari Elektromagnit
Magnitoelektrik
Elektrodinamik Induksion Ferromagnit Elektron
Ion
Elektroissiklik
Rezonans
3.1-rasm. Elektrik relelarning klassifikatsiyasi.
Elektromagnit relelarida chulg’amdan o’tayotgan tok ta’sirida magnit
maydon xosil bo’lib yakorning va kontaktlarning xolati o’zgartiriladi.
Magnitoelektrik relelarda chulg’am ramka kurinishida bajarilib o’zgarmas
magnit maydonida joylashtirilgan. Chulg’amdan tok utayotganda ramka prujinani
kuchini yengib xarakatga keladi va kontaktlarning xolatini uzgartiradi.
Elektrodinamik rele ish prinsipi buyicha magnitoelektrik relega o’xshash
lekin undagi magnit maydoni maxsus uyg’otish cho’lg’ami bilan hosil etiladi.
73
Induksion relening ish prinsipi relening cho’lg’ami hosil qiladigan
o’zgaruvchan magnit oqimi va xarakatlanuvchan diskda hosil bo’ladigan tok
o’zaro ta’siriga asoslangan. Ferromagnit relelar magnit kattaliklari (magnit oqimi, magnit maydoni
kuchlanganligi) yoki ferrodinamik materiallarining magnit tavsifnomalari
o’zgarilishi ta’sirida ishlaydi.
(2.27) - A. X. Vаxidov, D. A. Abdullaеva avtomatikaning tеxnik vositalari toshkеnt- 2011

60
bug’lanish jarayonida xaroratning kamayishi hisobiga uning qarshiligi nisbatan
yuqori bo’ladi. Хavo namligi qanchalik kam bo’lsa, nam trupka sirtidan suvning
parlanishi tezroq bo’ladi. Bunda Rk va Rn orasidagi farq katta bo’ladi va
o’zgartirgichdagi (U) chiqish signali kuchliroq bo’ladi.
Rk R
k
U
t
R
1
R
2
2.23-rasm. Elektropsixrometrning prinsipial sxemasi.
Maxsulotlar namligini aniqlaydigan elektrik datchiklar konduktometrik
(muxitning elektr o’tkazuvchanligi o’zgarishi), dielkometrik (dielektrik
singdiruvchanligi E o’zgarishi), radioizotopli, elektroabsorbsionli, ultrotovush va
SVCh (o’ta yuqori chastotali) datchiklarga bo’linadi.
Konduktometrik va dielkometrik datchiklar silindrik yoki tekis xavo
kondensatorlaridan yasalgan elektrodlardan yoki igolkali elektrodlardan ham
tashkil topgan bo’ladi. Maxsulot kondensatorlar orasiga joylashtirib, uning namligi
aniqlanadi.