QUDUQ BURG’ILASHDA YER QA’RINI MUHOFAZA QILISH

|
QUDUQ BURG’ILASHDA YER QA’RINI MUHOFAZA QILISH
|
bet | 204/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 16.2. QUDUQ BURG’ILASHDA YER QA’RINI MUHOFAZA QILISH
Yer qa’rining umumiy fizik-kimyoviy holatiga, shuningdek, yer qa’ridan foydalanish sharoitiga salbiy ta’sir qilishi mumkin bo’lgan zararli hodisalarga burg’ilash jarayonida quduqda ochiladigan tog’ jinslari massivlarining yaxlitligining buzilishi; burg’ilash chog’ida qatlamga begona va agressiv xususiyatlarga ega bo’lgan materiallardan foydalanish; falokatli holatlarning yuzaga kelishi va ishlarni sifatsiz (texnologik talablarni buzib) bajarish; burg’ilangan quduqlarda tadqiqotlarni to’liq bajarmaslik va karotajlarni sifatsiz talqin qilinishi sabab bo’ladi.
Qayd qilingan sabablar bir qator salbiy oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkinki, buning uchun birinchi navbatda geolog mas’uliyatli hisoblanadi.
Tog’ jinslari massivlari yaxlitligining buzilishi neftgazli, suvli gorizontlar va qatlamlarning bir-biridan tabiiy ajralganligining va izolyatsiyalanganligining o’zgarishiga sabab bo’ladi hamda chuqur yer qa’rining atmosfera bilan aloqasi boshlanishiga sharoit yaratadi. Mustahkamlash quvurlari tushirilmagan quduq tanasi orqali qatlamlarning o’zaro ta’siri yuzaga keladi, mustahkamlash quvurlari tushirilganlarida esa quvur tashqarisidagi bo’shliq bo’ylab ularning sifatsiz sementlanganligi va nogermetikligi sababli qatlamlarning o’zaro ta’siri xavfi tug’iladi.
Bunday o’zaro ta’sir natijasida suvli qatlamlarga uglevodorodlar kirib kelishi, neftgazli qatlamlar esa nazorat qilib bo’lmaydigan suvlanishga duchor bo’lishi mumkin. Quduq tanasida flyuidlarning erkin harakati neft va gaz konlari kesimida uchraydigan boshqa foydali qazilmalarning uyumlariga (masalan, kaliy tuzlari, chuchuk va shifobaxsh mineral suvlar va b.) zarar etkazishi mumkin.
Atmosfera bilan yer qa’rining chuqur qismining erkin aloqada bo’lishi neft yoki gazning quduqlardan favvora bo’lib otilishiga sabab bo’lishi mumkin. Bu o’z navbatida uglevodorodlarning katta miqdorda yo’qolishiga va atrof muhitning ifloslanishiga olib keladi. Bundan tashqari, ochiq favvora bo’lib otilish, neft va gazning boshqa qatlamlarga oqib o’tishiga olib keladi, natijada uyumlarda qatlam bosimining pasayib ketishiga, neftda erigan gaz yoki kondensatning qatlamdan ajrab chiqishiga sharoit tug’iladi. Bularning hammasi neft va gaz qazib olish jarayonini murakkablashtiradi va yer osti boyliklarining isrof bo’lishiga, ya’ni neft, gaz va kondensat beraolish koeffitsientining pasayishiga sabab bo’ladi. Bundan tashqari quduqqa yer osti gorizontlaridan suv oqib kelishi natijasida favvora yuz berib, chuchuk suv va qimmatli mineral suvlarning behuda isrof bo’lishiga olib kelishi mumkin.
Yuvish suyuqligining qatlamga katta miqdorda singishi, ochiq favvoralanish yuz berishi va burg’ilash chog’ida quduq tanasining o’pirilishi yer osti boyliklariga katta zarar etkazadi. Bunday holatlar, odatda, burg’ilash texnologiyasiga amal qilmaslik, sifati geologik sharoitga to’g’ri kelmaydigan yuvish suyuqligidan foydalanish oqibatida yuzaga keladi.
Yuvish suyuqligining qatlamga falokatli ravishda singishi natijasida yer qa’riga burg’ilash eritmalari tayyorlashda qo’llaniladigan organik moddalar, jumladan, gumat kukuni, neft, grafit, polifenolli yog’och-kimyo reagenti, karboksilmetiltsellyuloza, sulfit-spirtli quyqa va b., shuningdek, mineral moddalar barit, kaustik soda, kaltsiylashgan soda, ohak va b. tushadi. Bu moddalar yer qa’rida mikrobiologik vaziyatning o’zgarishiga, chuchuk suvlarning zaxarlanishiga va b.ga sabab bo’lishi mumkin.
Sifatsiz yuvish suyuqligini (masalan, suv berishi yuqori bo’lganlarni) qo’llash neftgazli qatlamlarga bu suyuqlikning zardobining shimilishiga, kollektorlarning loy bosishiga va natijada chiqarish va haydash quduqlarini o’zlashtirish sharoitining keskin yomonlashib, ba’zida to’la muvaffaqiyatsizlik bilan tugashiga sabab bo’ladi.
Burg’ilangan quduqlarda tadqiqotlarni to’liq bajarmaslik va ular natijalari talqini sifatining pastligi ko’pincha ilgari noma’lum bo’lgan neftgazli qatlamlarni aniqlash imkonini bermaydi, shu sababli ochilmagan uyumlarda neft va gazning ko’plab yo’qolishi kuzatiladi.
Karotajlarning sifatsiz talqini neftgazli qatlamlar parametrlari qiymatini, suv-neft tutash yuzasi va gaz-suv tutash yuzasi, gaz-neft tutash yuzasi holatlarini, shuningdek, neft va gaz uyumlari o’lchamlarining noto’g’ri belgilanishiga sabab bo’ladi. Bu o’z navbatida zaxiralarni noto’g’ri baholashga, uyumni ishlatish loyihalarining sifatsiz tuzilishiga va pirovardida uyumlarning xalq xo’jaligi uchun ahamiyatini xato baholashga, yer ostidagi neft va gazning ko’plab yo’qolishiga olib keladi.
Burg’ilash paytida yer osti boyliklarini muhofaza qilish bo’yicha tadbirlar geologik-texnik naryadda (GTN) ko’zda tutilib, u burg’ilanadigan har bir quduq uchun tuziladi. Geologik-texnik naryad burg’ilash korxonasining geologik xizmati tomonidan tuziladi va burg’ilash brigadasi uchun asosiy hujjat hisoblanadi va ish oxirigacha unga amal qilinadi.
Geologik-texnik naryad (GTN) geologik va texnik qismdan iborat. Naryadning geologik qismida quyidagilar keltirilishi kerak: quduqning kutilayotgan geologik kesimi; jinslarning litologik tavsifi va ularning qattiqlik toifasi; qatlamlarning yotish burchagi; murakkabliklar va falokatli holatlar bo’lishi mumkin bo’lgan chuqurliklar; kern va shlam olish intervallari, geofizik tadqiqotlar o’tkazish (va albatta ularning kompleksi); ayrim qatlamlarning mahsuldorligini baholashga yo’naltirilgan ishlarni qayd qilgan quduq konstruktsiyasi; qarshisida quvurlar birikmasi teshilishi kerak bo’lgan qatlamlar; suvli gorizontlarning holati va tavsifi; kutilayotgan qatlam bosimlari haqidagi ma’lumotlar va b.
Naryadning texnik qismida geologik qismiga muvofiq ravishda o’pirilishlarning, gaz, neft va suv namoyonlanishining, yuvish suyuqligining normal aylanishi buzilishining va ochilgan neftgazli jinslarning loy bosishining oldi olinishini ta’minlovchi burg’ilash texnologiyasi va yuvish suyuqligining sifati ko’zda tutilishi kerak.
Burg’ilash chog’ida va yuqori bosimli neftli hamda gazli qatlamlarni ochganda, tegishli og’irlashtirilgan eritmalarni qo’llab, quduq og’ziga albatta preventor o’rnatish kerak. Quduqlar bilan g’ovak va kuchli drenajlangan jinslar ochilganda zichligi ushbu geologik sharoitlarga mos keladigan, qovushqoqligi, tiksotropiyasi yuqori va suv berishi past bo’lgan yuvish suyuqligidan foydalaniladi. YUvish suyuqligining yutilishi va so’rilib ketishining oldini olish uchun tegishli reagent bilan qayta ishlangan maxsus eritmalardan foydalanish kerak.
Ishlatilayotgan konlardagi burg’ilanayotgan quduqlarda yuvilish suyuqligini qatlam bosimi past bo’lgan qatlamlarga so’rilib ketishining oldini olish uchun ularga yaqin joylashgan quduqlardan foydalanishni burg’ilash tugagunga qadar cheklash yoki ishlatilayotgan qatlamni oraliq quvurlar birikmasi bilan berkitish kerak bo’ladi.
Quduqlarni burg’ilashda neftgazli va suvli qatlamlarni bir-biridan izolyatsiya qilish yer qa’rini muhofaza qilish bo’yicha muhim tadbir hisoblanadi. Buning uchun quduqlarni sementlashda tegishli yo’riqnomada ko’zda tutilgan barcha qoidalarga qat’iy amal qilish kerak.
Quduqni quvurlar bilan mustahkamlash ishlari boshlanishidan avval burg’ilovchi muxandis burg’ilovchi brigadaga mazkur quduqni quvurlar bilan mustahkamlash va sinash ishlarining o’ziga xos tomonlarini tushuntirishi, ishlov beriladigan intervallarni, yuvish muddatini, yuvish suyuqligining parametrlarini belgilashi kerak.
Mahsuldor qatlam yotgan intervallarni perforatsiyalash bilan quduqni o’zlashtirish o’rtasidagi vaqtda uzulishga yo’l qo’ymaslik kerak, chunki yuvish suyuqligining ta’siri jinslarning o’tkazuvchanligining pasayishiga va qatlamning mahsuldorligi haqidagi haqiqiy tasavvurning o’zgarishiga sabab bo’lishi mumkin. Agar quduq o’zlashtirilgunga qadar majburan to’xtatilsa, u holda tanasi qatlam suyuqligi bilan to’ldirilishi kerak.
Har bir quduqqa mustahkamlash quvurlari birikmasi tushirilgandan va sementlangandan so’ng uning germetikligi tegishli qoidalar va normalar bo’yicha sinab ko’rilishi lozim. Ishlatish quvurlari birikmasining germetikligi qatlam bosimi yuqori bo’lgan yoki quduqdagi suyuqlik sathi pasaytirilgan sharoitda sinab ko’riladi.
Agar sinash natijalari qoniqarsiz bo’lsa, quduq yoki ajratish-ta’mirlash, yoki ajratish-bartaraflash ishlariga o’tkazilishi lozim.
Burg’ilash chog’ida yoki quvurlar birikmasining bartaraf etib bo’lmaydigan nogermetikligi oqibatida falokat holatiga kelib qolgan quduqlar yer osti boyliklariga va yer yuzasidagi atrof muhitga xavf solishi mumkin. Ba’zan bunday quduqlar tanasining ma’lum bir qismi yoki butkul quvurlar bilan yaxshi qotirilmagan bo’lsa, u holda ularni bartaraf etish ancha qiyinchilik tug’diradi. Falokat holatidagi quduqlarni tugatish murakkab jarayon, shu boisdan falokatsiz ishlashga harakat qilish kerak. Bunday ishlarni ham sifatli, ham belgilangan barcha qonun-qoidalarga amal qilib bajarish kerak. Ayniqsa neftli, gazli va suvli qatlamlarni ochgan falokat holatidagi quduqlarga ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’linadi. Bunday quduqlarda ko’rsatilgan qatlamlarni izolyatsiyalash bo’yicha belgilangan ishlar albatta amalga oshirilishi lozim.
|
| |