II.2. DVIGATELLARNING SOVITISh TIZIMI

II.2. DVIGATELLARNING SOVITISh TIZIMI
Dvigatelning ish sikli davrida gazlarning o’rtacha harorati 800-900S ni tashkil qiladi.Gaz - 1) uzunlik va masofani oʻlchash uchun moʻljallangan qad. oʻlchov birligi; arshin. Oʻrta Osiyo, shu jumladan Oʻzbekistonning baʼzi joylarida zar deb ham yuritilgan. Qiymati 0,71 m deb qabul qilingan. Yongan yoqilg’i hosil qilgan issiqlikning bir qismi dvigatel detallariga uzatiladi, shuning uchun ularning harorati ortib ketadi. Bu detallar yetarlicha sovitilmasa u holda kuyidagi sabablarga ko’ra dvigatelning normal ishlashi buzilishi mumkin.
1. Moyning moylash xossasi yomonlashadi va buning natijasida ishqalanishga bo’lgan isrof ortadi, detallar yeyilishi va moy sarfi ortadi.
2. Ish aralashmaning alanga olish sodir bo’ladi va u detonasiya bilan yonadi. (karbyurator dvigatellarida.)
3. Qo’zg’aluvchan birikmalarda zazorlar kichrayadi va harakatlanadigan detallarning qadalib ishlashi paydo bo’ladi.
Dvigatel juda sovib ketsa quyidagi hodisalar ro’y beradi.
1. Foydali issiqlik yo’qoladi, yokilgi yomon bug’lanadi, qiyin alangalanadi, sekin yonadi va buning natijasida dvigatelning quvvati pasayadi.
2. Yoqilgi zaralari silindr devorlarida kondensasiyalanib ulardan moyni yuvib ketadi va karterga sizib tushib uni suyultiradi.
3. Porshenlar gruppasi detallari va klapanlarida (o’ta sovitilib yurishi tufayli) smola simon modda paydo bo’ladi, porshen xalqalarida kokslanish yuz beradi. Karbyuratorli dvigatellarda esa yoqilgi yonishida hosil bo’ladigan kislota bug’lari kondensasiyasi tufayli korrozion yeyilishga sabab buladi.
SOVITISh TIZIMINING TURLARI
Dvigatellarda ikki xil sovitish usuli mavjud:
1. Suyuqlik bilan sovitish.
2. Havo bilan sovitish.
Brinchi holda issiqlik suvga uzatiladi undan esa havoga beriladi, ikkinchi holda issiqlik silindr devorlaridan bevosita havoga uzatiladi.
Suyuqlik sifatida antifriz, 24D va « Jiguli» avtomobillarida barcha mavsumli TASOL A-40 suyuqligi ishlatiladi.
Sovituvchi suyuqlikni sirkulyasiyasi usuliga qarab sovitish tizimlari ikki turga bo’linadi.
1. Termosifonli sovitish tizimi.
2. Majburiy sovitish tizimi.
Brinchi usulda sovitish tizimidagi suyuqlik sirkulyasiyasi, sovuq va issiq suvlarning zichliklarining farqi tufayli ruy beradi. Kamchiligi unda suv sirkulyasiyasi nisbattan sekin boradi, bu sistemaning sig’imini oshirishni talab qiladi. Sistemada suv tez bug’lanadi, shuning uchun suv sathini tez-tez tekshirib turish kerak.
Ikkinchi usulda suyuqlik sirkulyasiyasi markazdan qochma nasos bilan hosil qilinadi. Bunda issiq va sovuq suvlar haroratlari farqi 10S dan ortiq bo’lmaydi.
Suv sirkulyasiyasi va ventilyator hosil qilgan havo oqimining intensivligi dvigatel (hosil qilgan) tirsakli valining aylanish chastotasiga bog’lik. Shu sababli tashqi muhit harorati pasayganda va dvigatel yuklanishi kamayganida o’ta sovib qolmasligi uchun dvigatelning issiqlik rejimini rostlash maqsadida, har xil qurilmalar: termostat, radiator pardasi va jalyuzilar ishlatiladi.
Majburan sovitish tizimi bug’ chiqarish trubasi orqali har doim havo bilan tutashsa bunday tizim ochiq tizim deyiladi. Sovitish tizimi bug’ va havo klapanlari birlashtirilgan maxsus qurilma orqali tutashtirilsa bunday tizim yopiq tizim deyiladi, ya’ni tizim atmosferadan uzib qo’yilgan bo’lsa bunday tizim yopiq tizim deyiladi.
Sovitishning yopiq tizimi atmosfera bosimidan bir oz yuqori bosimda ishlaydi.
Natijada suvning qaynash harorati 109-111S ga yetishi mumkin.
HAVO BILAN SOVITISh TIZIMI
Bu usulda dvigatel detallaridan issiqlikning olib ketilishi silindrlarni va ularning kallaklarini havo bilan puflab sovitish amalga oshiriladi.
Motosikllar va motorollerga qo’yiladigan kam quvvatli dvigatellarda detallar harakat vaqtida qarshisidan esgan havo oqimi bilan sovitiladi.
D-37Ye, D-144 kabi dvigatellarda o’qli ventilyator havo oqimini qoplama orqali sovitiladigan sirtlarga haydaydi. Silindrlar va ularning kallaklarining har tomonidan bir tekisda puflanishini qoplama va diflektorlar tizimi ta’minlaydi. Dvigatel silindrlari va silindrlar kallaklarining sovitish sirtlarini kengaytirish uchun qovurg’ali qilib yasaladi.
AFZALLIGI
1. Dvigatelni havo bilan sovitish tizimi suv bilan majburiy sovitish tizimiga qaraganda sodda va ishlatilishi qulay.
2. Havo bilan sovitiladigan dvigatellarning massasi va gabarit o’lchami suv bilan sovitiladigan dvigatellarnikidan kichik.
KAMChILIGI
1. Dvigatel detallari bir tekis sovitilmaydi.
2. Ventilyator yuritmasida indikator quvvatining ancha qismi sarf bo’ladi(8 % gacha),
3. Dvigateldan chiqayotgan havo harorati nisbattan yuqori.
4. Havo harorati 0S dan past bo’lganida dvigatelni yurgizib yuborish qiyin.
1-rasm; D-144 dvigatelining havo bilan sovitish tizimining sxemasi.
1-moy radiatori; 2-qoplama (kojux); 3-qulf; 4-ketingi diflektor- ; 5-silindr; 6-o’rtadagi diflektorni qotirish shpilkasi; 7-o’rta qism diflektori; 8-oldingi qism diflektori; 9-ventilyator rotori; 10-yo’naltiruvchi apparat; 11-himoya setkasi.
Havo bilan sovitiladigan dvigatellarda atrof muhit harorati 5S va undan past bo’lganda to’rga maxsus disk o’rnatiladi. D-37Ye dvigatelida silindr kallagiga termo balon o’rnatilgan.
SOVITISh TIZIMIGA QAROV O’TKAZISh
1. Suyuqlik sathi tekshiriladi.
2. Vaqti-vaqti bilan sovitish tizimi yuviladi.
3. Suv nasosi va ventilyator padshipniklari moylanadi.
4. Mahkamlash joylarini va salniklarni tortish lozim.
5. Ventilyator qayishining tarangligi rostlanadi.
Sovimagan dvigatelga sovuq suyuqlik quyish yaramaydi. Juda qaynoq suyuqlikni soviq dvigatelga birdan quyish mumkin emas.
Radiatordagi suv qaynagan bo’lsa birdan qopqoqni ochish mumkin emas.
Shlamni yo’qotish uchun shlamni yo’qotadigan eritma solinib dvigatel ishlatilib suyuqlik harorati 60S ga yetkaziladi va eritma to’kiladi. Maxsus eritma bilan tizim yuviladi (0,6kg kalsinasiyalangan soda, 0,5 litr kerosin va 10 litr suvdan tayyorlangan eritma). Suv, vodorod oksid, H2O - vodorod (11,19%) va kislorod (88,81%)dan iborat eng sodda kimyoviy birikma. S. rangsiz, hidsiz suyuqlik (qalin qatlamda zangori rangli). Mol. m. 18,0160. Yerning geologik tuzilishi tarixi va unda xayotning paydo boʻlishi, fizik va kimyoviy muhit, iqlim va obxavoning shakllanishida S. Bu eritma sovitish tizimiga solinib dvigatel 10 soat ishlatiladi va so’ng eritma to’kilib tizim yuviladi.
Nasosdan suv oqsa salnik almashtiriladi.
Radiatorni va ventilyatorni himoya to’rini vaqt-vaqti bilan tozalash kerak.
Ventilyator remenini tarangligi normal bo’lishi kerak.
Avtomobillarda remenni 3-4 kg kuch bilan bosganda remen 1,5-2,5 sm egilishi kerak.
Traktorlarda 4-7 kg kuch bilan bosganda 1,5-2 sm egilishi kerak.
Qayish moy bo’lsa benziga bir ozgina ho’llangan latta bilan artish lozim.
DVIGATELINING ISIQLIK HISOBI
Dvigatel D-144
Silindrlar soni ta
Dvigatelning nominal quvvati kVt
Slindr diametri mm
Porshen yo’li mm
Tirsakli valning aylanish chastotasi
-siqish darajasi,
-havoning ortiqchalik koeffisiyenti,
-qoldiq gazlar temperaturasi, , K
Qo’shimcha ko’rsatgichlar:
-atmosfera bosimi, MPa
(puflovichli dvigatellar uchun MPa)
-atmosfera temperaturasi, K
-qoldiq gazlar bosimi, =0,115 MPa
-yangi zariyadning qo’shimcha qizishi, S
-issiqlikdan foydalanish koeffisiyenti,
-bosimning oshish darajasi,
-yoqilg’i tarkibi,
Ish jism ko’rsatgichlari
Bir kilogramm yoqilg’ini to’la yonishi uchun zarur bo’lgan havo miqdori
kg yoki kmol
Yangi zariyad miqdori
kmol
Yonish mahsulotlarining miqdori
;
bo’lganda
Yonish maxsulotlarining umumiy miqdori:
Yonuvchi aralashma malekulyar o’zgarishining ximyaviy koeffisiyenti
;
Kiritish jarayoni:
Yangi zaryadning qizishi qabul qilamiz
Kirishda zariyad zichligi
;
bu yerda; -universal gaz doimiysi, =287 J/(kg.gradus)
Kiritish jarayonida bosimning yo’qolishi
; mPa
Qabul qilamiz ; va m/sek
Kiritish jarayoni oxiridagi bosim
; mPa
Qoldiq gazlar koeffisiyenti
;
Kiritish jarayoni oxiridagi temperatura
To’ldirish koeffisiyenti
;
Siqish jarayoni:
Politropik siqishning o’rtacha ko’rsatgichlari
( va ) ni qiymatlariga asosan va
Siqish jarayoni oxiridagi bosim va temperatura
;
; Siqish jarayoni oxirida o’rtacha molyar issiqlik sig’imi a)Xavo
b) Qoldiq gazlarning mollar soni
va bo’lganda
; kmol
v) Ish aralashma
Yonish jarayoni:
Toza zaryadning molekulyar o’zgarish koeffisiyenti
;
Ish aralashmaning molekulyar o’zgarish koeffisiyenti
Ish aralashma yonganda ajralib chiqadigan issiqlik
;
Yonish maxsulotlarining o’rtacha molyar issiqlik sig’imi
Issiqlikdan foydalanish koeffisiyent
Dastlabki kengayish darajasi
Yonish jarayoni oxiridagi bosim
;
Dastlabki kengayish darajasi
Kengayish jarayoni:
So’nggi kengayish darajasi
Politropik kengayish o’rtacha ko’rsatkichi,
Qabul qilamiz
Kengayish jarayoni oxiridagi bosim va temperatura
Qabul qilingan temperaturani tekshirish
Xatolik, :
xatolik gacha
Ish siklining indikator ko’rsatgichlari:
Hisobiy indikator bosim
O’rtacha indikator bosimni
;
Indikator f.i.k.
Indikator nisbiy yoqilg’i sarfi
;
Dvigatelning effektiv ko’rsatgichi
Mexanik ishqalanishlarni yengish uchun sarf bo’lgan quvvat
;
bu yerda, porshenning o’rtacha tezligi,
O’rtacha effektiv bosim
;
Mexanik f.i.k.
;
Effektiv f.i.k.
;
Effektiv nisbiy yoqilg’i sarfi
:
Soatlik yoqilg’i sarfi
;
Normal temperaturada ishlaganda esa
Farqi
Demak dvigatel sovuq xolda ishlaganda soatiga 2,39 kg yoqilg’i ko’p yoqar ekan.
Issiqlik balansi.
Yoqilg’i bilan dvigatelga kiritilgan issiqlikning umumiy miqdori
;
Dvigatelning bir daqiqada ekvivalent ishi uchun sarf bo’lgan issiqlik miqdori
Dvigatel sovuq holda ishlaganda (soatlik yoqilg’i sarfi o’zgarmas bo’lsa) uning effiktiv quvvati.
;
Dvigatel sovuq ishlaganda
Sovutuvchi muxidga uzatilgan issiqlik
bu yerda, -proporsionallik koeffisiyenti
4 taktli dvigatellar uchun
silindirlar soni ,
silindir diametri ,
tirsakli val aylanish chastotasi , 2000
daraja ko’rsatgichi ,
;
|