MATEMATIK MODELLASHTIRISH TO’G’RISIDA TUSHUNCHA

|
MATEMATIK MODELLASHTIRISH TO’G’RISIDA TUSHUNCHA
|
bet | 2/4 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 15,17 Kb. | | #151314 |
Bog'liq Mavzu Matematik modellarning nazariy tadqiqoti reja-fayllar.orgMATEMATIK MODELLASHTIRISH TO’G’RISIDA TUSHUNCHA.
Hayotda insoniyat xotirasiga bog’liq bo’lmagan holda uchraydigan usullar muvaffaqiyatli va hatto, o’z-o’zini kuzatish va tajribalar mavjud bo’lib, o’z faoliyatida har xil sohalarga mos muammolari yaxshi yechimini topishga harakat qiladi. Bunday yechimlarni aniqlash muammosi ko’p qirrali bo’lib, ularni har xil usullar bilan hal qilish kerakdir. Kutilayotgan obyektlarni chuqur va har tomonlama o’rganish maqsadida tabiatda hamda jamiyatda ro’y byeradigan jarayonlarning modellari yaratiladi. Jarayon modelini tuzish modellashtirish dyeb ataladi. Modyellashtirish myetodlarini ishlab chiqish byevosita kibyernyetika fanining rivojlanishi bilan bog’liq hisoblanadi. Masalalarni yechimini topishda mashinalar, inson, murakkab holatlarda inson mashina tizimi qo’l kyelib, bu esa o’z navbatida aniq yechimni topishga yo’naltiradi. Hozirgi vaqtda amaliyot sohasida matematik modellardan foydalanib natija olinmoqda. Jamiyatda uchraydigan jarayon va obyektlari miqdoriy, bog’lanishlarning matematik ifodasi matematik model dyeb ataladi. Modyelning hayotiyligi uning modellashtiriladigan obyektga qanchalik mos kyelishiga bog’liq. Bitta modelda obyektning hamma tomonini aks ettirish qiyin bo’lganligidan unda obyektning eng xaraktyerli va muhim 11 belgilarigina aks ettiriladi. Binobarin, modelning to’g’riligi to’plangan ma’lumotlar hajmiga, ularning aniqlik darajasiga, tadqiqotchining malakasiga va modellashtirish jarayonida aniqlanadigan masalaning ko’lamiga bog’liq. Ma’lumki, tadbiq aniq va ijtimoiy fanlar takomillashuvida xizmat qilib kyelmoqda. Matematika boshlang’ich tushunchalari, faqatgina ijtimoiy jarayonlarda emas, balki, mojaroli holatlar, o’zaro kelishmovchiliklar, kelishuv, ijtimoiy fikrlarni aniqlashda ham muhim ahamiyatga egadir. Matematik modellarni ishlab chiqish va tahlil qilib, matematik usullarga tadbiq qilinmoqda. Jarayonlarni tahlil qilish sohasi XVIII-XIX asrlarda paydo bo’lib, ishni tashkil qilish va ishlab chiqarishda qo’llanila boshlanib, sanoat korxonalaridagi ko’pgina aniq masalalarni yechimini topishda A.Smit, Charlz Bebbirt, F.Tyeylor, G.Gentlar ijobiy natijalarga erishganlar. 1840 yilda Buyuk Britaniyada Bebbirt usuli yordamida pochtadan yuboriladigan ma’lumotlarni qayta ishlab, uni ajratib, tyezgina iste’molchiga yuborish yo’llari yaratilgan. XX asr boshlarida antogonik mojarolarni matematik modellashtirish artilleriyalar uchun F.Lanchester usulidan, investisiyani boshqarish nazariyasi bo’yicha F.Xarris usuli, maishiy xizmat sohasida A.Erling usullaridan foydalanilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida Angliya harbiylari tomonidan Shimoliy Atlantikani shturm qilishda S.Blyejyet usulini qo’llagan bo’lib, bu mashhur 12 «Blacked’s Circus» opyerasiyasi dyeb nomlanib, unda matematik, fizik, biolog, geodyez, astrologik hamda harbiylar ishtirok qilganlar. Keyinchalik matematik modellashtirish sohasida o’yinlar nazariyasi bilan D.Nyeyman chiziqli dasturlash sohasida D.Dansik, L.V.Kantorovichlar katta sohagi ilmiy izlanishlarni amalga oshirganlar. Shuni ham ta’kidlab, o’tish kerakki, soddalashtirilgan matematik model qo’yilgan talablarga yaxshi javob bera olmaydi, o’ta murakkab model esa masalani yechish jarayonida ancha muammolar yaratadi.
|
| |