O‘SPIRINLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI

O‘SPIRINLIK DAVRI PSIXOLOGIYASI.
15 yoshdan 18 yoshgacha bo‘lgan davr o‘spirinlik davridir. O‘spirinlar 8-10 sinf o‘quvchilari bo‘lib,ular oldida kelgusida kim bo‘lish, qanday faoliyat turi bilan shug‘ullanish kerak degan tashvish turadi.
Bu yoshdagi bolalar o‘smirlardan farq qiladi. Agar o‘smirlikda o‘quvchining asosiy faoliyati o‘qish bo‘lgan bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilarining faoliyati o‘qish, bilim olish va mehnatga tayyorlanishdan iborat bo‘ladi.
O‘spirinlik davrida o‘quv faoliyatining murakkablashishi, ularning yangi jamoada tutgan o‘rni ulardan ko‘p narsa talab qiladi. O‘spirinlarning maktab hayotida, oilada tutgan mavqei o‘zgaradi, ya’ni o‘zidan kichiklarga nisbatan boshliq, tashkilotchi va tarbiyachi bo‘lish talab qilinadi.
18 yoshda kattalikka erishadi. Organizmning o‘sishi to‘xtaydi, «tinch» davr boshlanadi. Organlarning tarkib topishi va organizm to‘qimalarining takomillashishi nihoyasiga etadi. Jismoniy rivojlanish shaxsning ba’zi bir xususiyatlarini va bundan keyingi hayotiy faoliyatini belgilashga ta’sir ko‘rsatadi.
Yigit va qizlarning 17-20 yoshlarida organizm normal rivojlanishiga va unga mos keladigan ish bilan band qilish maqsadga muvofiqdir. Ular organizmdagi o‘zgarishlar og‘irligiga va bo‘yiga xos bo‘lishi bilan birga o‘pka, yurak, qon tomirlariga, nerv sistemasining faoliyatiga ham ta’sir etadi. O‘spirinlarda yurak charchashi-xarsillash, yurakning to‘xtab-to‘xtab ishlashi kabi xollar asta-sekin yo‘qolib beradi. Buning uchun jismoniy mehnat, aqliy faoliyat va dam olishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilishi katta ahamiyatga ega.
Bu davrda ularning nerv sistemasi rivojlanadi va katta kishilarning miya po‘stlog‘i xususiyatiga asta-sekin yaqinlashadi. Bosh miya po‘stlog‘ining atroflarida nerv bog‘lanishlarining soni ko‘payadi. O‘qish va mexnat qilish natijasida bosh miya yarim sharlarida analitik va sintetik faoliyat rivojlanadi. Bu xolat tashqi ta’sirni aniq ajrata oladigan xususiyatni o‘stiradi. Farq qilish xarakteridagi tormozlanish vujudga keltiradi.
Bu davrga kelib o‘qish mashg‘ulotlari ancha murakkablashadi: bir qator yangi fanlar o‘qitila boshlaydi, dars mazmuni kengayadi, murakkablashadi, bilim, hayot, amaliy ishlar qo‘shib olib boriladi, o‘quvchilar ishlab chiqarish jamoasida bo‘ladi, ekskursiyalarga, ko‘rsatmalikka, aloxida e’tibor beriladi.
Bu davrda nazorat bilimlar, amaliy ishlar bilan qo‘shib o‘rganiladi. O‘quvchilardan materialni tushunish va uni hayotga tadbiq eta bilish talab etiladi. Bola bu yoshda o‘zini ancha eslik xis qiladi, tajriba ortadi va bilimlarini mustaqil hayotga tadbiq eta boshlaydi. Bu esa ularning darsga bo‘lgan munosabatlarini o‘zgartiradi. Bu davrga kelib o‘zlariga ma’qul bo‘lgan biror fanni tanlaydilar. Bunday xususiyatlarni o‘smirlarda ham uchratish mumkin, lekin bunda aloxida fanlarga bo‘lgan qiziqish ko‘proq o‘qituvchining maslahati bilan bog‘liq bo‘lsa, yuqori sinf o‘quvchilaridagi qiziqish ularning extiyojlari, intilishlari asosida tarkib topadi. Ba’zan ular shoshma-shosharlikka yo‘l qo‘yadilar va natijada xodisalar xaqida noto‘g‘ri fikr yuritib, noto‘g‘ri xulosalar chiqaradilar.
YUqori sinf o‘quvchilarining o‘z atroflarini, o‘rab olgan voqelikni bilib olishga bo‘lgan intilishi ularda dunyoqarashning tarkib topishiga sharoit yaratadi. Ulardagi nazariy bilimlarning ortib borishida sinfdan tashqari ishlar, to‘garaklar ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
V.A. Krutetskiy, I.N. Lukin yuqori sinf o‘quvchilarining bilim egallashidagi aqliy individual faoliyatning o‘ziga xos xususiyatlari to‘g‘risida to‘xtalib, bu borada o‘quvchilarni asosan 4 guruhga bo‘ladi.
1) YUqori darajada o‘zlashtiruvchi o‘quvchilar. Bular bilim olishda mustaqillik, tashabbuskorlik ko‘rsatmaydilar. O‘quv materialini darslikdan yodlab oladilar, materialni o‘qituvchi so‘rab qolganda javob berish uchungina o‘rganadilar. Agar material «qiyin» bo‘lsa, uni butunlay o‘rganmaydilar. Bu bilimlarni o‘rgana bilmaydilar, o‘quvchilarga ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan maktablarda o‘qish qiyin bo‘ladi. Bu guruh o‘quvchilarining ba’zilari 1X sinfgacha a’lochi bo‘lib kelib, keyin og‘ir axvolga tushib qoladi bunday o‘quvchilar bilan ko‘proq individual ish olib borish lozim.
2)O‘qish faoliyatida amaliy qobiliyatlari borligi sezilib turadigan o‘quvchilar bo‘lib, qiyin masalani o‘rganishga, uni amalda sinab ko‘rishga xarakat qiladilar. Darslar to‘g‘ri yo‘naltirilsa, bu guruh o‘quvchilarining darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish mumkin. Ularga xar-xil dars usullaridan foydalanib amaliyotda nazariy bilimning ahamiyati katta ekanligini tushuntirish kerak.
3) Bu o‘quvchilar nazariyaga juda ham berilib, amaliy ishlarga ahamiyat bermaydilar. Ular ko‘p fikr yuritadi. Lekin o‘z fikrlarini amalda sinab ko‘rishdan qochadi. Ularning fikrlashlarida umumlashtirish, abstraksiya qilish ustun turadi, shunga qaramay konkretlashtirish xususiyati past darajada bo‘ladi.
Ular yaxshi gapiradi, isbotlab beradi, yakunlar yasaydi, aqliy faoliyat bilan ko‘proq shug‘ullanadi, o‘z bilimini mustaqil kengaytirishga xarakat qiladi, lekin nazariyani amaliyot bilan bog‘lay olmaydi. Bu guruhga ijtimoiy fanlarga qiziquvchilarni ham kiritish mumkin.
4) Bu o‘quvchilar o‘qish faoliyatida nazariya bilan amaliyotni birga qo‘shib olib boradilar. Ularning bilimi keng bo‘ladi, ular fikr yuritishini, tatbiq qilishni biladi, jamoat ishida faoldir. Lekin bu guruh o‘quvchilari hamma narsaga barobar qiziqadilar-u, alohida bir narsaga chuqurroq qiziqmaydi.
Katta maktab yoshida shaxsning ma’naviy kuchlari intensiv rivojlanadi, uning ma’naviy qiyofasi tarkib topadi, xarakter xislatlari aniq bo‘ladi, dunyoqarashi shakllanadi.
Katta maktab yoshida shaxsning rivojlanishiga uning maktabda, oilada, ijtimoiy munosabatlar sistemasida tutayotgan mavqeining o‘zgarishi xal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Maktab o‘quvchisi bo‘lgan o‘smirning faoliyati asosan o‘qish faoliyatidan iborat bo‘lib, u maktab doirasi bilan cheklangandir. O‘smirning ijtimoiy faoliyati ham odatda maktab ichida ro‘y beradi. Katta yoshdagi o‘quvchi esa boshqacharoq bo‘ladi.
Katta maktab yoshidagi o‘quvchi o‘smirdan farqli o‘laroq o‘zidagi oddiy, sezilarli ravishda namayon bo‘ladigan shaxsiy sifatlarnigina emas, balki shaxsnning ko‘p qirrali munosabatlarini xarakterlovchi ancha murakkab sifatlarni anglashga qodirdir. O‘smir o‘zining xozirgi axvoliga muvofiq ravishda o‘ziga baho beradi. O‘smir o‘zicha «Men maktab jamoasining a’zosi» sifatida qandayman deb savol beradi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchi esa o‘ziga «Men kelgusi mustaqil hayot uchun qandayman? Men yaroqlimanmi?» - deb savol beradi.
Katta maktab yoshidagi o‘quvchilarda o‘zini anglash asosida o‘z-o‘zini tarbiyalash odatda xatti-xarakatlardagi ayrim kamchiliklarga barham berishiga yoki ba’zi bir ijobiy sifatlarini rivojlantirishga qaratilibgina qolmasdan. SHu bilan birga shaxsni umuman, yigit va qizlarda vujudga keladigan umumlashtirilgan ideallarga muvofiq ravishda tarkib toptirishiga ham qaratilgan bo‘ladi. Olimlar ayrim yigit va qizlar fiziologiyasini, genetika nazariyasini o‘rganar ekanlar odam organizmi va psixikasidagi ko‘p narsalar tug‘ma bo‘ladi, degan xulosaga keladilar.
Albatta, agar ana shu yigit va qizlarga qarashlarning xato ekanligi ko‘rsatib berilmasa, o‘quvchilar o‘z-o‘zini tarbiyalashning qayta imkoniyatlarini borligiga ishontirilmasa, odam o‘z-xatti-xarakatlari uchun o‘zi javobgar ekanligiga ishontirilmasa, ularni o‘z-o‘zini tarbiyalashga undash qiyin narsa, u natija ham bermaydi.
SHuni nazarda tutish kerakki, katta maktab yoshidagi o‘quvchilar ba’zan o‘zlarida biron bir sifatni noto‘g‘ri usullar bilan rivojlantirishga xarakat qiladilar. O‘spirinlar soxta qo‘rqmasliklari bilan o‘zlarini botir qilib ko‘rsatishga, beixtiyor xatarli xatti-xarakatlarga moyil bo‘ladilar. Ular o‘zlarida qo‘rqmaslikni, irodani tarbiyalashmoqchi bo‘lib, elektr simining ochiq, joylarini ushlaydilar baland qirg‘oqdan daryoga sakrab hayotlarini xavf ostida qoldiradilar.
Katta maktab yoshidagi axloqiy rivojlanishda e’tiqodning, axloqiy ongning roli kuchayib borishi bilan ajralib turadi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchilarning xulq-atvori o‘smirlar xulq-atrofiga qaraganda ko‘p darajada ularning axloqiy tasavvurlari va tushunchalari bilan axloqiy ustanovkalar hamda e’tiqod bilan belgilanadi. Xuddi ana shu yoshda turli sharoit va vaziyatlarda kishining o‘zini to‘g‘ri tuta bilishi tarkib topadi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchilarning axloqiy ongi ularning jamiyatdagi hayoti va faoliyati ta’siri ostida, jamoaning ijtimoiy hayotida faol ishtirok etishi ta’siri ostida rivojlanadi, odatda o‘quvchilar axloqiy kategoriyalarning mazmuni va moxiyatini ancha chuqur tushuna boshlaydilar. Katta maktab yoshidagi bolalar ko‘pgina axloqiy tushunchalarning ijtimoiy jihatdan ko‘p ma’noli ekanligi bilan bog‘liq bo‘lgan eng nozik tomonlarini ham sevishga qodirdirlar. Burch, vijdon, shaxsiy g‘ururlik va o‘zining qadr-qimmatini bilish tuyg‘ulari xaqidagi eng murakkab tushunchalar yuqori sinf o‘quvchilarini chuqur va xar tomonlama tushunib olish etarlidir.
Katta maktab yoshidagi noto‘g‘ri va etilmagan axloqiy tushunchalari to‘g‘risida turli vaqtlarda psixologlardan A.S. Alyakrinskaya, V.I. Selivanov, I.M. Krasnovaev, N.S. Lukin va boshqalar gapirib o‘tganlar. V.I. Braskiyning bergan ma’lumotlariga qaraganda burch, vijdon, uyatsizlik, adolasizlik, faxrlanish kabi axloqiy tushunchalarning mazmunini tekshirib chiqilgan va o‘rta maktabni bitiruvchi o‘quvchilardan 44,5% gina bu hislarni bir qadar to‘g‘ri yoritib bergan. T.N.Mal’kovskayaning bergan ma’lumotlariga qaraganda, yuqori sinf o‘quchilaridan 94% vijdonlilikni ma’naviy fazilat deb yuqori baxolaganlari xolda o‘qituvchilar va ota-onalarni aldash mumkin, deb xisoblaydilar.
Katta maktab yoshidagi balog‘atga etganlik tuyg‘usi o‘ziga xos o‘zgarishga uchraydi. Bu tuyg‘u chuqurroq va jiddiyroq bo‘lib qoladi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchilar o‘zlariningg balog‘atga etganligini erga urishlariga, o‘zlariga bolalar kabi munosabatda bo‘lishlariga, o‘smirlarga qaraganda xali kamroq murosa qilishga moyildirlar.
Katta maktab yoshidagi bolalar katta bo‘lib qolganlik tuyg‘usi o‘ziga xos xarakterga ega bo‘ladi. Katta maktab yoshida o‘quvchilarning kattalar bilan teng xuquqli ekanligini xaqiqiy ravishda yoki soxtalik bilan tan olmaslik tufayli kelib chiqadigan nizolarning keskinligi biroz yo‘qoladi. 16 yoshda o‘quvchi pasport oladi, uning kino va teatrga borishidagi cheklashlar kamayadi. Katta maktab yoshidagi o‘quvchi ko‘p o‘tmay 18 yoshga to‘lib, saylash xuquqiga, nikoxdan o‘tish xuquqiga ega bo‘ladi. Bu yigit va qizlarning katta bo‘lib qolganligini e’tirof qilishning ob’ektiv belgilaridir.
Keyingi vaqtlarda psixologlar qiziqarli faktni aniqladilar. Birinchidan, yuqori sinfdagi o‘quvchi qizlar, o‘smir qizlar singari , o‘g‘il bolalar va o‘spirinlarga qaraganda kattalarning ta’siriga ko‘proq berilishiga moyildirlar.
Katta maktab yoshidagi o‘quvchi shaxsining tarkib topishiga tengdosh jamoasi ta’sir ko‘rsatadi. Jamoa umumiy maqsadni, jamoa o‘zaro munosabatlarini, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlar o‘rtasidagi axloqiy munosabatlarni, shaxsiy va ijtimoiy manfaatlar o‘rtasida axloqiy munosabatlarni rivojlantirishda muayyan ta’sir o‘tkazadi.
Mustaqil mexnat faoliyatiga o‘tish istiqbolning ta’siri ostida katta maktab yoshidagilar uchun xarakterli bo‘lgan kelajak maqsadlar sari yo‘nalish tarkib topadi. Katta maktab yoshi hayotda o‘z-o‘zini aniqlab olish yoshi bo‘lib, bu vaqtda o‘quvchi o‘zining mehnatdagi iste’dodini jiddiy ravishda izlay boshlaydi, unda o‘zining kelajakdagi kasbini belgilab olish intilishi paydo bo‘ladi.
Xozirgi eng dolzarb muammolardan biri oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim-tarbiya ishlari samaradorligini keskin oshirishdan iboratdir. CHunki Respublikamizning rivoji, ravnaqi va istiqboli ko‘proq oliy maktab tayyorlayotgan mutaxassislarning maxoratiga bog‘liqdir. SHuning uchun o‘qitishning ilg‘or, faol usullarini qo‘llash, oqilona vositalardan foydalannish maqsadga muvofiqdir.
Oliy o‘quv yurtlaridagi ta’lim-tarbiya jarayonlarini samarali amalga oshirish uchun talabalar bilan o‘qituvchilar o‘rtasida uzluksiz ta’sir ko‘rsatish xukm surishi lozim.
O‘qituvchi bilan talabaning hamkorligidagi faoliyati negizida tarbiya ishlarini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish muammosi yotadi. Bu muammo oliy maktab psixologiyasida juda kam tadqiq qilingani sababli xuddi ana shu muammo yuzasidan kengroq muloxaza yuritish maqsadga muvofiqdir.
Tadqiqotlarda talabalar deganda moddiy va ma’naviy ishlab chiqarishdagi ijtimoiy hayotga va mutaxassislikka oid rollarni muayyan qoida va maxsus dastur asosida bajarishga tayyorlanayotgan ijtimoy gurux tushuniladi.
Oliy o‘quv yurtidagi ta’limning o‘ziga xos xususiyatlari talabalarining boshqa ijtimoiy guruxlar bilan (ular xox rasmiy, xox norasmiy bo‘lishidan qat’iy nazar) muloqotga kirishish uchun muhim imkoniyat yaratadi. Talabalik davrining asosiy xususiyatlaridan biri ijtimoiy etuklikning jadal sur’at bilan ro‘yobga chiqishidir. Ma’lumki, ijtimoiy etuklik (kamolot) shaxsdan zarur aqliy qobiliyatini hamda ijtimoiy turmushda bajariladigan turli rollarni egallashga (oila qurishga), farzandni tarbiyalashga, foydali mexnatda qatnashishga (mas’ul vazifada ishlashga) tayyorlanishni talab qiladi. Mazkur jarayonning bosh mezonlari va ko‘rsatkichlari o‘rta ma’lumotlilik, jamoatchilik, mutaxasis bo‘lish imkoniyati uchun unga intilish to‘g‘risida irodaVIY zo‘r berish, Yosh otalik va onalik burchi, jamoat arbobi vazifasini o‘tash, ijtimoy guruxga raxbarlik qilish, sport bilan shug‘ullanish, bo‘sh vaqtni tashkil eta olish, to‘garakda qatnashish va xakazolardan iboratdir.
Talabalik davri o‘smirlikning ikkinchi bosqichidan iborat bo‘lib 17-22 (25) yoshni o‘z ichiga oladi va o‘zining qator betakror xususiyatlari va qarama-qarshiliklari bilan xarakterlanadi. SHu boisdan o‘spirinlik davri shaxsining ijtimoiy va kasbiy mavqeini anglashdan boshlanadi. Mazkur pallada o‘spirin o‘ziga xos ruxiy inqiroz tanglikni boshidan kechiradi, jumladan kattalarning xar-xil ko‘rinishdagi (unga yoqish yoki yoqmasligidan qayotiy nazar ) rollarni tez suratlar bilan bajarib ko‘rishga intiladi, turmush tarzining yangi jixatlariga ko‘nika boshlaydi katta odamlarning turmush tarziga o‘tish jarayoni shaxsning kamol topish xususiyatlariga bog‘liq ichki qarama-qarshiliklarni keltirib chiqaradi.
Pedagogik psixologiya fanidan ma’lumki, o‘rta maktab o‘quvchilarining (biologik, fiziologik, pedagogik-psixologik) jixatdan oliy maktab ta’limiga tayyorlaydi va ularda umumlashtirish, mavhumlashtirish, sistemalashtirish kabi qobiliyatlari ko‘rinadigan fazilatlari namayon bo‘ladi. SHu bilan birga o‘spirinlarda aqliy, axloqiy, estetik,g‘oyaviy siyosiy jixatidan muayyan darajada o‘sish ro‘y beradi. SHunga qaramay ular oldida o‘quv yurtida mutaxassislikni egallash bilan bog‘liq yangi vazifalar paydo bo‘ladi. Xozirgi fan texnikaning rivoji bir tomonlama barqaror qiziqishning yo‘qolishiga olib keladi, chunki qat’iiylik, ijodiy izlanish, irodaviy, zo‘r berish o‘rnini loqaydlik, faoliyatsizlik egallaydi. Boshqacha aytganda ular tayyor axborotlarning quliga aylanadilar, chunki kompyuter, displey EXM, kalkulyatorlar inson aqliy mehnatini engillashtiradi, ularni aqliy zo‘r berishda xalos qiladi. Ana shular sababli oliy o‘quv yurti ta’limi oldidagi muhim vazifa talabalarga dasturdagi bilimlar majmuasini berishdir.
Talabalarga mustaqil bilim olish, o‘z faoliyatini o‘zi tashkil qilish, o‘zini-o‘zi boshqarish, yangi g‘oyalarni ishlab chiqish va xokozolarni o‘rgatish muhim ahamiyatga ega. Bu vazifalarni amalga oshirishning asosiy omili monologik ma’ruza shaklidan diologik (talaba va o‘qituvchining muloqotiga asoslangan) ma’ruza shakliga o‘tish zarur.
Psixologlardan B.G. Anan’ev, N.V. Kuzimina, N.F. Talizina, V.YA.Lyaudis, I.S. Kon, V.T Lisoveskiy, A.A. Bodolev, A.V. Petrovskiy, M.G.Davletshin, I.I. Ilg‘yasov, A.V. Dimitreva, Z.F.Esarova, A.A.Verbitskiy, V.A. Tokareva, E.G‘.G‘oziev va boshqalarning tadqiqotlariga ko‘ra, oliy o‘quv yurtlarida ta’lim olish talabalar uchun juda og‘ir kechadi, chunki bu davrda shaxsning murakkab fazilatlari, xislatlari, sifatlari, takomillashish bosqichida bo‘ladi. Mazkur Yosh davridagi ijtimoiy-psixologik o‘sishning xususiyatlaridan biri o‘qish faoliyatining ongli motivlari kuchayishidir. Talabalarda axloqiy jarayonlarning o‘sishi sust amalga oshsa-da lekin xulqning eng muhim sifatlari mustaqillik, tashabbuskorlik, topqirlik, farosatlilik va xokozolar takomillashib boradi. SHuningdek ularda ijtimoiy-xollarga, voqelikka axloqiy qoidalarga qiziqish, ularni angalshga intilish tobora kuchayadi.
Psixologlarimizning tadqiqotlari shaxs hayoti tajribasini egallashida unda o‘zligini anglash vujudga kelishini, jumladan, shaxsiy hayotining mazmunini anglashi, aniq turmush rejalarini tuzish, kelajak hayot yo‘lini belgilashi va xakazolar amalaga oshishini ko‘rsatadi. Talaba asta-sekin mikroguruxning notanish sharoitlariga ko‘nikib boradi, o‘zining xaqqi-xuquqlari va majburiyatlarini bila boshlaydi, shaxslararo munosabatining yangicha ko‘rinishini o‘rnatadi, turmushdagi ijtimoiy rollarni amalda sinab ko‘rishga intiladi. Ulardagi romantik xis-tyg‘ular voqelikka muayyan yondoshishiga birmuncha xalaqit beradi. CHunki ular turmushdagi yutuqlar va muvaffaqiyatsizlikning ijtimoiy-psixologik ildizlari nimadan iborat ekanligi to‘g‘risida aniq tasavvurga ega bo‘lmaydilar.
Yosh fiziologiyasi va psixologiyasi fanlarida to‘plangan materiallar tahlilidan ko‘rinadiki, talaba 17-19 yoshda ham o‘z xulqi va bilish faoliyatini ongli boshqarish imkoniyatiga ega bo‘lmaydi va shunga ko‘ra xulq motivlarining asoslanmaganligi, uzoqni ko‘ra olmaslik, extiyotsizlik kabi holatlar ruy beradi. V.T. Listovskiyning fikricha, 19-20 yoshlarda ayrim salbiy xatti xarakatlar ko‘zga tashlanadi. Mazkur yoshda xohish va intilish iroda va harakterdan ancha ilgarilab ketadi. Bunda odamning hayotiy tajribasi alohida rol o‘ynaydi, chunki talaba shu tajriba etishmasligi natijasida nazariya bilan amaliyotni, fantaziya bilan reallikni, romantika bilan ekzotikani, haqiqat bilan illyuziyani, orzu bilan xohishni, optimizm bilan qattiylikni aralashtrib yuboradi.
Talabalik yillarida yoshlarning hayoti va faoliyatida o‘zini o‘zi kamolatga etkazish jarayoni muhim rol uynaydi, lekin o‘zini boshqarishning tarkibiy qismlari (o‘zini-o‘zi taxlil qilish, nazorat etish, baxolash, tekshirish va boshqalar) ham alohida ahamiyat kasb etadi. Ideal (yuksak, barqaror, barkamol) «men»ni real «men» bilan taqqoslash orqali o‘zini-o‘zi boshqarishning tarkibiy qismlari amaliy ifodaga ega bo‘ladi. Talabaning nuqtai-nazaricha, ideal «Men» ham muayyan mezon asosida etarli darajada tekshirib ko‘rilmagan, shuning uchun ular goho tasodifiy, g‘ayritabiiy xis etilishi muqarrar, binobarin, real «men» ham shaxsning xaqiqiy bahosidan ancha yiroqdir. Talaba shaxsning takomillashuvida bunday ob’ektiv qarama-qarshiliklar o‘z shaxsiyatiga nisbatan ichki ishonchsizlikni, o‘qishga nisbatan esa salbiy munosabatni vujudga keltiradi. Jumladan o‘quv yili boshida talabada ko‘tarinki kayfiyat, oliy o‘quv yurtiga kirganida zavqu-shavq tuyg‘usi kuzatilsa, ta’limning shart-sharoitlari, mazmuni, moxiyati, kun tartibi, muayyan qonun va qoidalari bilan yaqindan tanishish natijasida uning ruxiyatida keskin tushkunlik ro‘y beradi. YUqorida aytilgan ichki va tashqi vositalar, omillar ta’siri oqibatida uning ruhiy dunyosida umidsizlik, ruxiy parokandalik kayfiyati, ya’ni istiqbolga ishonchsizlik, ikkilanish, xadiksirash, kabi salbiy xis-tuyg‘ular namayon bo‘ladi. Bizningcha oliy maktabda tarbiya ishlarini rejalashtirishda ta’lim jarayonida talabaga o‘ziga xos munosabatda bo‘lish mazkur davrning muhim shartlaridan biridir.
YUqorida aytilganidek yigit va qizlarni oliy o‘quv yurtiga qabul qilish ularda o‘z kuchlari, qobiliyatlari, aql-zakovatlari ichki imkoniyatlari va irodalariga qat’iy ishonch tug‘diradi, ana shu ishonch o‘z navbatida to‘laqonlik hayot va faoliyatini uyushtirishga umid his-tuyqg‘ularini vujudga keltiradi.
O‘spirinlikning ikkinchi davri xulqqa, voqelikka baxo berish imkoniyatidan tashqari talab qo‘yish va qat’iyatlilik xususiyati bilan farqlanadi. SHuning uchun talabalar har doim prinsipial bo‘la olmaydilar. Ba’zan qat’iyatlilik salbiy munosabatga ham aylanadi. Talabalarning o‘qituvchi tavsiyalarini inkor qilishi nizolarni keltirib chiqaradi.
B.G.Anan’ev raxbarligida o‘tkazilgan ilmiy-tadqiqot ishlaridan ma’lum bo‘lishicha, talabalar kamol topishining jinsiy va neyrodinamik xususiyatlari ularning aqliy imkoniyatlarini to‘la ishga solish va sermaxsul o‘quv faoliyati tashkil qilish uchun muhim imkoniyat, shart-sharoit yaratadi.
YU.A. Samarinning ta’kidlashicha o‘spirinlar ruhiyatida o‘ziga xos qarama-qarshiliklar, ichki ziddiyatlar mavjud bo‘ladi. Ularning moddiy jixatdan ota-onaga, oliy o‘quv yurti maxmuriyatiga bog‘liqligi iqtisodiy ziddiyatni keltirib chiqaradi. Bu xol talablaarning xoxishlari bilan mavjud imkoniyatning nomutanosibligi tufayli sodir bo‘ladi.
Odatda talabalar II va III kurslarda oliy o‘quv yurti va mutaxassislikni to‘g‘ri tanlangani xaqida yanada jiddiy o‘ylaydilar.
Mazkur Yosh davrida o‘zini boshqarishning tarkibiy qismlari, ijodiy taffakkur, muayyan hayotiy tajriba, o‘zlashtirilgan bilimlarini tartibga solish asosida xis-tuyg‘ular, qarashlar, axloqiy qadriyatlar, o‘zligini anglash va barqaror e’tiqod shakllanadi. Talaba xukm va xulosa chiqarishga o‘rganadi, o‘z xatti-xarakatida qat’iy turib ularni ximoya qiladi, u hayotning turli soxalari bo‘yicha xar xil darajadagi ko‘nikma va malakalariga nazariy bilimlar, ijtimoiy-psixologik tushunchalarini amaliy faoliyatiga tatbiq etish imkoniyatiga ega bo‘ladi. .
Talabalar o‘quv faoliyati muvaffaqiyatining muhim sharti oliy o‘quv yurtidagi ta’lim jarayonining o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganish, diskomfort tuyg‘usini bartaraf qilish, mikromuhitda yuz beradigan ziddiyatlarning oldini olishdan iborat.
Odatda quyi kurslardagi talabalar o‘quv faoliyatini mumkin qadar to‘laroq tasavvur etishga xarakat qiladilar, lekin uni boshqarish to‘g‘risida etarli ma’lumotga ega bo‘lmaydilar. Ko‘pincha ular o‘quv faoliyatini boshqarish deganda, o‘quv materiallarini o‘zlashtirishni rejalashtirish, nazorat qilish, baholash kabilarni tushunadilar. Talabalar varaqa savollariga bergan javoblaridan ma’lum bo‘lishicha ularda o‘quv faoliyati tizimini tasavvur etishdan tashqari, uning ayrim imkoniyatlari yuzasidan muayyan bilimlar ham bo‘ladi.
Ayrim talabalr o‘z javoblarida biror xususiyatlariga ega bo‘lmagan materialni o‘zlashtirishning usullarini ham yozganlar. quyi kurs javoblaridan biri: «Men avvval o‘quv materiallarini qismlarga ajrataman, sung ular o‘rtasida mantiqiy uyg‘unlikni vujudga keltiraman, muhim va birlamchi kalomatlarni topishga xarakat qilaman. Mazkur materialning oldingisi bilan solishtirma o‘xshash va farqli jixatlarni aniqlayman». Xuddi shunga o‘xshash talabalarning to‘rtdan bir qismidan olidi. Ularning 85% o‘quv faoliyatni boshqarishning ayrim tarkibiy qismlarini ifodalay olganlar. Ammo ko‘pchiligi o‘quv faoliyatini boshqarishning umumlashgan usullarini taxriflash, anglash, faoliyatning xarakatlarini qanday tartibda amalga oshirishni tasavvur qilishdan ancha yiroqdirlar. SHunga qaramay talabalarda taqqoslash, reja tuzish, leksiya va birlamchi manbalarn6i konspektlashtirish bo‘yicha ma’lum tushunchalar mavjud. Biroq, bu borada ham ayrim nuqsonlar uchrab turadi. CHunonchi talabalar rejalashtirish, konspektlashtirish, ta’limi usullaridan foydalanishga qo‘yiladigan umumiy talablarni aniq ko‘rsatishda qiynaladilar, muammo doirasidan chetlashadilar va xakazo.
Mana shu qiyinchiliklarni moxiyati va shakliga ko‘ra uch guruxga ajratish mumkin:
1. Bilishdagi qiyinchiliklar: o‘rta maktab va oliy o‘quv yurtidagi o‘quv materiallarining mazmun va ko‘lami jihatidan keskin farqlanishi; oliy o‘quv yurtida o‘qitishning turli shakli usullari (ma’ruzalar, seminar mashg‘uloti, kollokvium, sinov, baxs, amaliy mashg‘ulot, maxsus praktikum, maxsus seminar, masus kurs va xakazolar) mavjudligi o‘quv matni, ma’ruza va seminar materiallarining murakkabligi, muammoliligi, ilmiyligi, talabalarda mustaqil bilim olish malakalari etishmasligi:
2. Ijtimoiy-psixologik qiyinchiliklar: atrof-muhit va hayot sharoitining o‘zgarishi; hayot va faoliyatining barcha jabxalarida mustaqilikka o‘tilishi: irodaviy zo‘r berish, qobiliyat, aqliy imkoniyatlar bo‘yicha qat’iyatsizlik masalan, sessiyalarida o‘qishdan xaydalishdan cho‘chish, qo‘rqish, xavfsirashning paydo bo‘lishi.
3. Kasbiy qiyinchiliklar: oliy o‘quv yurti mutaxassisligini tanlashdan ikkilanish; oliy maktab shart-sharoitlariga moslashish jarayonini noto‘g‘ri tasavvur qilish; ta’lim olish usullari va vositalarini ko‘nikma malaka va odatlarning egallashida orqada qolish, turli xususiyatga ega bo‘lgan mutaxassislik-ixtisoslik amaliyotidan unumli foydalana olmaslik, nazariy bilimlar bilan amaliyotning ajralib qolgani; talabalarning professiogramma talablariga javob beradigan kasbiy fazilatlarga ega emasligi.
O‘qituvchi va talabaning hamkorligi - ta’lim samaradorligining muhim omili.
YAkka shaxs faoliyatining psixologik taxlili faoliyat sub’ektining boshqa odamlar bilan aloqasini mavxumlashtiradi. Lekin bu mavxumlashtirish nixoyatda muhimligidan qat’iy nazar, o‘rganilayotgan xodisalarning bir tomonlama yoritish imkonini beradi.
O‘qituvchi va o‘quvchining hamkorligidagi faoliyatiga doir tadqiqotlarida, asosiy e’tibor o‘zaro munosabatning rivojlanishini o‘rganishga qaratilgan o‘qitishni guruxli tashkil qilish jarayoni bayon qilingan.
A.V.Petrovskiy jamoadagi shaxslararo munosabatlar faoliyatidan kelib chiqishini o‘rganib, ta’lim jarayonida o‘qituvchining o‘quvchilar bilan hamkorligini tashkil qilish faqat ularning muloqotga extyojini qondirish vositasi emas, balki o‘quv materiallarini o‘zlashtirishning ham vositaligini ta’kidlagan edi.
Hamkorlikda maxsuldor faoliyatni psixologik jixatdan o‘rganishni V.YA. Lyaudis boshchiligidagi psixologlar guruxi amalga oshirdi. Uning asosiy maqsadi yangi fazilatlarning shakllanishida o‘qituvchi bilan talaba rolini ifodalash edi. Ushbu nazariyaga binoan, o‘quv faoliyatining shakllanishi fan asoslarini o‘zlashtirishning negizi emas, balki shaxsning ijtimoiy-madaniy qadriyatlarini egallash jarayonidir. Mazkur nazariya asosida o‘quv vaziyatini talaba shaxsining rivojlanishidagi «yaqin kamolot zonasi» ninggina emas, balki «perseptiv rivojlanish zonasi» ni ham yaratadigan yo‘sinda, loyixalash mumkin.
|