-MAVZU: JAMIYaT VA GEOGRAFIK MUHIT

|
-MAVZU: JAMIYaT VA GEOGRAFIK MUHIT
|
bet | 81/86 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 1,98 Mb. | | #137276 |
10-MAVZU: JAMIYaT VA GEOGRAFIK MUHIT
Reja:
Insonni geografik qobiqning asosiy tarkibiy qismlariga ta’siri.
Antropgen va tabiiy – antropogen komplekslar.
Geografik muhitni boshqarish tizimi.
Issiqlik va moddalarning texnogen oqimlarini boshqarish.
Insonni tabiatga ta’siri ishlab chiqarish kuchlarini rivojlanishiga bog’liq. Fan va texnika taraqqiyotini rivojlanishi bilan insonni tabiatga ta’siri ortib borgan. F.N.Milkov (1990) ma’lumotiga binoan insonni tabiatga ta’siri taxminan 2.3-3.0 mln yil avval boshlangan. Hozirgi paytda insonni tabiatga ta’siri juda katta miqyoslarda ro’y bermoqda. Ayrim texnogen jarayonlar tabiiy jarayonlar miqyosidan katta, ayrimlari tabiiy jarayonlar miqyosiga tenglashib qolgan, ayrimlari esa tenglashish arafasida turibdi. SHu munosabat bilan G.I.Ter-Stepanyan (1988) yerni geologik rivojlanish davrida yangi alohida davrni, ya’ni texnogen yoki beshlamchi davrni ajratish kerak, mazkur davrni boshlanishi insonni paydo bo’lgan davridan boshlash kerak degan g’oyani ishlab chiqdi.
F.N.Milkov (1990) insonni tabiatga ta’sirini eng qadimgi, qadimgi, yangi va hozirgi davrlarga bo’ladi.
Eng qadimgi davr 30000 yil davom etgan va golosenni boshlanishida tugagan. Mazkur davr yuqori poleolitga mos keladi. Olov yoqishni sun’iy usulini kashf qilinishi, boshpana qurilish va kiyim tikishni o’rganish, ovchilikni yangi usullarini o’rganish yuqori paleolit odamini tabiatdan mustaqil bo’lib yashashini ta’minladi. Uning landshaftlarga ta’siri sezilarli bo’la boshladi. Ovchilik va o’rmonlarni kesilishi natijasida tabiatda turli xil o’zgarishlar sezila boshladi. Ovchilik natijasida ayrim hayvonlarning soni kamayib ketdi. Mamontlar va yungli shoxburunlar qirilib ketdi. O’rta dengiz bo’yida o’rmonlarni kesib yuborilishi yuqori paleolitda tashlandiq yerlarni hosil bo’lishiga olib keldi.
Qadimgi davr 7000 yil davom etgan va mezolit (o’rta tosh asri), neolit (yangi tosh asri) va bronza asriga mos keladi. Mazkur davr muz bosishdan keyingi davrni o’z ichiga oladi. Tabiiy sharoiti oldingi davrga nisbatan qulay bo’lgan. SHuning uchun yangi-yangi hududlar inson tomonidan o’zlashtirila boshlandi.
Mazkur davrda avval toshdan, so’ngra bronzadan yasalgan bolta paydo bo’ldi. Neolitda esa sopol idish paydo bo’ldi. Baliqchilik salmog’i oshdi, chorvachilik va dexqonchilik shakllandi. Natijada insonni tabiatga ta’siri kengaya bordi. Yirik shaharlarni paydo bo’lishi ham insonni tabiatga bo’lgan ta’sirini kuchaytirib yubordi. O’lkan inshoatlar qurila boshladi (Misr piramidalari).
Yangi davr temir asridan XX asrni o’rtalarigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi va taxminan 3000 yil davom etgan. Jamiyatda va ishlab chiqarishda temir asosiy o’rinni egallaydi. Mehnat taqsimoti kuchayadi, hunarmandchilik vujudga keladi, shaharlar soni o’sdi, sinfiy jamiyat shakllandi. Landshaftlarni antropogen o’zgarishi kuchaydi Antropogen o’zgargan landshaftlar juda katta maydonlarni tashkil qila boshladi. Sanoat inqilobidan so’ng o’limni kamayishi va umrni o’zayishi munosabati bilan aholi soni tezlik bilan o’sa boshladi. Eramiz boshida yer yuzida aholi soni 0.2-0.3 milliard kishi bo’lgan. 1820 yili 1 milliard, 1927 yili 2 milliard, 1959 yili 3 milliardni tashkil qildi. O’rmonlar maydoni qisqara boshladi, temir asrida o’rmonlar quruqlikni 47% ni tashkil qilgan bo’lsa hozirgi paytda 27% ni tashkil qiladi. Sut emizuvchilarni 36 turi (4226 turidan) tamoman yo’q qilindi, 120 turi esa yo’qolish arafasida. Qushlarning 94 turi (8684 turidan) yo’q qilingan, 187 turi esa yo’q bo’lish arafasida. Yerni shudgorlash natijasida tuproqning fizik va ximik xossalari o’zgarib ketgan. Mineral boyliklardan foydalanish jarayonida tabiat komponentlarining deyarli hammasi u yoki bu darajada o’zgarishga uchraydi.
Hozirgi davr yoki FTI davri. XX asrning o’rtalaridan boshlab insonni tabiatga ta’sirining miqyosi planetar tabiiy jarayonlar miqyosiga tenglashib qoldi. Moddalarning antropogen aylanma harakati tabiiy aylanma harakatiga tenglashib qoldi. Masalan, har yili ho’jalik ishlari uchun daryo suvlarini 10% (3.5 ming km3suv) olinadi, yerni shudgorlash jarayoniga 3 ming km3 tuproq ag’dariladi, yer bag’ridan 100 mlrd tonna ruda va qurilish materiallari qazib olinadi, konlarni ochish va qurilish jarayonida yuz milliardlab tonna tog’ jinslari ko’chiriladi, dalalarga 300 mln.t. mineral o’g’itlar solinadi, 4 mln.t. zaharli (gerbisid va pestisid) moddalar sochiladi. Insonni faoliyati hozirgi paytda ekzogen omillar ta’siridan ortib ketdi.
Qazib olingan ximiyaviy elementlar yer yuzasi bo’ylab sochilib ketadi, oksidlanadi, harakatda bo’ladi, ma’lum sharoitlarda to’planadi. Tuproqni temirlashuvi kuchayadi. Yer yuzasini inson zich va yaxshi o’zlashtirgan joylarida 1980 yilda har bir kvadrat kilometriga 270 t. temir tushgan. XX asrda esa mazkur ko’rsatgich har yili 6 tonnaga ortib bormoqda. Qo’rg’oshin va misning texnogen migrasiyasi tabiiy migarsiyadan ortiq, rux va marganesniki esa tabiiyga yaqin.
Ko’mir yoqilganda atrof muhitga tabiiy aylanma harakatga nisbatan simob 700, mishyak 125, uran 60, kadmiy 40 marotaba ko’p tushadi.
Inson suv resurslariga juda katta ta’sir ko’rsatadi. Har yili jaxon ishlab chiqarishi jarayonida 100mln m3 ga yaqin suv bug’lanadi, bu esa mantiyadan keladigan yuvenil suvlar miqdoriga teng. Ba’zi davlatlarda daryo oqimini 50% qismi ishlatiladi. Ishlatilib bo’lgan va tabiiy suv havzalariga tashlanayotgan suvlarning hammasi kuchli ifloslangan bo’ladi. Suvlardan IES va AES larda agregatlarni sovitish maqsadida foydalanilganda ham ular ifloslanadi, chunki ular issiq bo’ladi, va issiq holda suv havzalariga tashlanadi. Bu esa flora va faunaga salbiy ta’sir qiladi. Sanoatni rivojlanishi va sug’orma dexqonchilik qilinadigan joylarni kengayishi suv resurslarini qaytadan taqsimlash zaruriyatini keltirib chiqarmoqda.
Energetika sanoati tabiatga ta’sir etadigan eng faol omillardan hisoblanadi. Elektroenergiya ishlab chiqarish xajmi har yili muntazam ravishda ortib bormoqda. Ayrim, sanoati yuksak darajada rivojlangan xududlarda ishlab chiqarilgan energiya xajmi juda katta ko’rsatkichni tashkil qilmoqda. Masalan, Yaponiyada olimlarning hisoblashlari bo’yicha, atmosferaga issiqlikning chiqarilishi shu xududga keladigan quyosh issiqligini 2% ini, G’arbiy Yevropada esa 0,5% tashkil qilishi mumkin, ba’zi joylarda esa Quyosh issiqligiga teng yoki ortib ketishi mumkin. Ќozirgi paytda yuqori darajada rivojlangan davlatlarda rivojlanayotgan davlatlarga nisbatan aholi jon boshiga 2 marta ko’p energiya ishlab chiqariladi. Energetika muammosining eng asosiy muammosi ishlab chiqarilgan energiyani oziq-ovqat maxsulotlari ishlab chiqarish uchun sarflashdir. Mazkur muammoni amalga oshirish uchun qishloq xo’jaligida ishlab chiqarilgan energiyani 80%ini sarflash zarur.
Demak, oziq-ovqat muammosini yechish uchun energiya ishlab chiqarish sur’atini va ќajmini keskin oshirilishi ekologik sharoitning o’zgarishiga olib keladi, ya’ni atrof muhitni issiqlik bilan ifloslanishi sodir bo’ladi. Issiqlikning ajralib chiqishi geografik qobiqda energiya o’zgarishining oxirgi bosqichi hisoblanadi. Mazkur bosqichdan so’ng issiqlik geografik qobiqda tarqala boshlaydi. Bu esa issiqlikni antropogen oqimini kuchaytirib yuboradi.
Issiqlikni to’planishi iqlimni kichik hududlarda, ya’ni shaharlarda sezilarli o’zgarishga olib keladi. SHaharlarda xavo harorati tabiiy haroratdan 1,4o ortiq bo’ladi. Energetika sanoatini rivojlanishi atmosferada SO2 miqdorini ortib ketishiga olib keladi (M.I.Budiko, 1977) Atmosferada SO2 miqdorini 2 barobar ortishi munosabati bilan yer yuzasida harorat 3o ga ko’tarilishi mumkin. Hozirgi paytda hosil bo’ladigan kislorodning 25% organik yoqilg’ilarni oksidlanishiga sarflanadi.
Agar mazkur jarayon shunday davom etsa atmosferada kislorod muvozanati manfiy bo’lib qolishi mumkin.
Insonni xo’jalik faoliyati natijasida geografik qobiqning yer fondining tuzilishi ham o’zgarmoqda. (12-jadval)
|
| |