nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazorat va mulohaza uchun savollar

185
3. Raqobatning qanday turlari mavjud va ularning mazmunini izohlang?
4. Qanday raqobat strategiyalari mavjud?
5. Kengaytirilgan raqobat konsepsiyasini izohlang?
6. Tovarlar raqobatbardoshligini ta‘minlovchi unsurlar nimalardan iborat?
7. Mahsulot raqobatbardoshligini ta‘minlovchi unsurlar nimalardan iborat?
8. Raqobatning rivojlanishiga ta‘sir omillarni tahlil qiling?
9.
Raqobatli ustunlik tushunchasiga izoh bering?
10. O‗zbekiston Respublikasining ―Raqobat‖ to‗g‗risidagi qonunini
muhokama qiling?
Adabiyotlar ro„yxati
1. Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж.
Основы
маркетинга.–М.: ООО ―И.Д.Вильямс‖, 2012.- 752 с.
2. Котлер Ф., Келлер К.Л. Маркетинг. Менежмент. 14-с издание. -
СПБ.: 2015. 800 с.
3. Беляев В.И. Маркетинг: основы теории и практики: учебник / В.И.
Беляев. – 4-е изд., перераб. и доп. – М.: КНОРУС, 2010. – 680 с.
4. Эргашходжаева Ш.Д. Халқаро рақобат. Ўқув қўлланма. Т.: ТДИУ,
2013 й. 252 бет.
5. Юсупов М.А., Абдурахмонова М.М. Маркетинг. – Т.: Иқтисодиѐт,
2012.-190 б.
6. www.gov.uz - O‗zbekiston Respublikasi hukumat portali
7. www.stat.uz - O‗zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‗mitasi
186
9-BOB. TOVAR SIYOSATI
9.1. Tovar – ehtiyojni qondirish vositasidir
Tovar – bu ehtiyojni yoki hohishni qondira oladigan va bozorga e‘tiborni
tortish, sotib olish, ishlatish yoki iste‘mol qilish maqsadida
taklif etilgan barcha
narsalardir. Bular fizik ob‘ektlar, xizmatlar,
shaxslar, joylar, korxonalar va
g‗oyalar bo‗lishi mumkin.
Xizmat –
bu sotuvga taklif etiladigan, foydalilik yoki ehtiyojlarni qondirish
usullari bo‗lib, u har qanday turdagi foydali faoliyatdir.
Servis xizmati deganda tovarni sotish va uni ishlatish(foydalanish)
davrida
ko‗rsatiladigan xizmatlar kompleksi tushuniladi.
Ishlab chiqaruvchi tovarni yaratishda, uning uch turli darajasini e‘tiborga
olgan holda baholashi kerak. Bu tovarning uch
darajali klassik modeli deb
nomlanib, AQSH marketologi Filipp Kotler tomonidan tavsiya etilgan.
Maqsadli tovar (1-daraja) – bu qandaydir muammoni echish usuli yoki asosiy
foyda bo‗lib, shu tufayli iste‘molchi tovarni sotib oladi.
Real bajarilgan tovar (2-daraja) – bu maqsadli tovarni sotib olishni
foydaliligini
belgilovchi sifat darajasi, tavsifnomalar to‗plami, tashqi bezatilishi
(dizayni),
marka nomi, o‗rash, upakovka qilish va boshqa xususiyatlar
yig‗indisidir.
Yordamchi kuch berilgan tovar (3-daraja) – bu iste‘molchiga qo‗shimcha
xizmatlar va ustunlikni, maqsadli hamda real bajarilgan tovar asosida yaratilishidir.
Ammo XX – asrning oxirida marketolog olimlar bu klassik modelga 4 – darajani,
ya‘ni
tovarni prestijligi, modasi, raqobatchilar tovariga nisbatan ustunligi va
boshqa xususiyatlarni qo‗shib to‗liq tovar yoki
brend deb nomlashni tavsiya
etdilar.
Tovarning uch darajali klassik modeli 9.1-rasmda keltirilmoqda.
Davlatning tovar bahosiga ta‟sirini ko‟rsating

322
161. Qanday narx strategiyasi tovarlarni ommaviy kirish bosqichida
narxni pasaytirishga karatilgan?
A)
bozorga yorib kirish
B) narx differentsiatsiyasi
C) lider bahosi
D) qaymog‘ini olish
162. Narxni o‟sishiga qaysi omillar ta‟sir etadi?
A) Talabni taklifdan ko‘pligi, ish haqini mehnat unumdorligidan tez o‘sishi,
asosiy kapital, ishchi kuchi va erdan samarasiz foydalanish va xokazolar
B) Davlat tomonidai ta‘sir o‘tkazishi
C) Taklifni talabdan ko‘pligi
D) Xarajatlarni haddan tashqari oshib ketishi
163. O‟zgaruvchan harajatlar kattaligi nimaga bog‟liq?
A) Ishlab chiqarish xajmiga bog‘liq
B) Ishlab chiqarish xajmiga bog‘liq emas
C) Ishlab chiqarish xajmiga qisman bog‘liq
D) Asosiy fondlar xajmiga
164. Chegaralangan (marjinal) harajatlar nimani ifodalaydi?
A) Ishlab chiqarish xajmi ko‘paygan (kamaygan) hollarda bir maxsulot birligiga
to‘liq harajatlarning ko‘payishi (yoki kamayishi) ni ifoda etadi
B) Xar bir ishchining mehnat unumdorligini ifodalaydi
C) Ishlab chiqarilgan mahsulotga ketgan moddiy va mehnat sarflarini
ifodalaydi
D) Yalpi daromad darajasini
-jadval 
DigiCash to‘lоv tizimining asоsiy parametrlari

1. Tоvarni tanlagach, xaridоr, mabоdо unda
DigiCash tizimining
dasturiy ta’minоti (DT) bo‘lmagan taqdirda, mazkur ta’minоtni
virtual
magazindan «yozib оladi».
2. Mazkur DT оrqali mijоz
DigiCash-banklarning birida hisоb ra-
qamini оchadi.
3. Xaridоr pullarni оchiq hisоb raqamiga o‘ziga qulay bo‘lgan
usul-
da o‘tkazadi (chek, kredit kartоchka, bank o‘tkazmasi оrqali).
4. Olingan DT yordamida xaridоr istalgan vaqtda o‘z banki bilan
bоg‘lanib, rejalashtirayotgan xarajatlarga zarur bo‘lgan
summani оladi va
uni elektrоn «hamyon»ga, yoki, aksincha, оmоnatga bankka o‘tkazadi.
5. Tоvar (xizmatlar) uchun to‘lоvlar xaridоrning «hamyonidan» sо-
tuvchi «hamyoniga» o‘tkaziladi.
6. Sоtuvchi bank оrqali оlingan naqd pullarni tekshirib оladi va xa-
ridоrga tоvarni jo‘natadi yoki xizmatni ko‘rsatadi.
Bankdagi pullarni «yechib оlish» jarayoni shundan ibоratki, mijоz
(xaridоr) DT va kalit оrqali tasоdifiy raqamlar qatоrini
generatsiya qila-
di, ushbu raqamlar keyinchalik «tanga» va «banknоta»lar uchun asоs
bo‘ladi. Ushbu tasоdifiy raqamlar bankka xaridоr (mijоz) ning imzоsi
qo‘yilgan raqamli kоnvertda jo‘natiladi.
Raqamli kоnvert deganda, asоsini qabul qilinayotgan ma’lumоt-
larni identifikatsiya qiluvchi elektrоn imzо tashkil etuvchi texnоlоgiya
tushuniladi. Bu, mijоzdan qabul qilingan tegishli ma’lumоtning (uning
nima haqida ekanligini bilmagan hоlda) kelib
tushganligini aniqlash
uchun zarur bo‘ladi.
Bank tasоdifiy ravishda generatsiya qilingan raqamlarni imzоlaydi
(ushbu raqamlarni bank aniqlay оlmaydi) va mijоzga qaytaradi. Mijоz
hisоb raqamidan tegishli summa оlib tashlanadi. Mijоz, «kоnvertni оchib»
(ya’ni, o‘zini identifikatsiya etuvchi ma’lumоtni o‘chirib tashlab), ushbu
ma’lumоtlarni o‘z kоmpyuterining diski xоtirasiga, ya’ni elektrоn «ham-
yon»ga yozib qo‘yadi. Bunday usulda оlingan va o‘z qiymatiga ega
bo‘lgan hamda bank imzоsi qo‘yilgan raqamlar (fayllar)
naqd pul deb
yuritiladi. Bank, «banknоtalarni» ko‘rmagan hоlda imzоlasa-da, kimga
tegishliligini biladi.
Shu bilan birga, bank unga jоylashtirilayotgan bank-
nоtalarni dastlab virtual iqtisоdiyotda tegishli aylanmani amalga оshir-
gan hоlda kim va nima maqsadda sarflaganidan bexabar qоladi.
Ushbu tizimda pul birligi o‘rnida Kiber-dоllar yuritiladi.
102
Baholash mezonlari - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

370
natija bermagan tugatilmagan dasturga
Masalani butunlay echmagan qatnashchi yoki boshqa
masalaning yechimini ifodalovchi dasturga
0
Masala shartlarini bajarilishini, ya’ni masala echimlarini
kompyuterda testlar yordamida ham aniqlash mumkin. Testlar masala
shartiga mos berilishi shart.
Amaliy ish uchun maksimal 50 ball to‘planadi.
Test topshiriqlari
Olimpiadaning birinchi bosqichida 6- 7- 8- sinflar uchun 25 ta test
topshiriqlari (17 ta javobi tanlanadigan test, 8 ta javobi yoziladigan
testlar) beriladi. Test topshiriqlarini bajarish uchun 75 minut vaqt
ajratiladi. Har bir to‘g‘ri javob 2 ball bilan baholanadi.
9- 11 sinf (akademik litsey va kasb- hunar kolejlarining 2- 3 kurs)
o‘quvchilari olipiadaning birinchi, ikkinchi bosqichida 25 ta (17 ta
javobi tanlanadigan test va 8 ta javobi yoziladigan testlar beriladi) test
topshirig‘ini bajaradilar. Test topshiriqlarini bajarishga 75 daqiqa vaqt
ajratiladi. Har bir to‘g‘ri bajarilgan test savoliga 2 baldan, noto‘g‘ri
bajarilgan topshiriqqa 0 ball qo‘yiladi. Eng yuqori ko‘rsatkich 50 balni
tashkil etadi.
3 (viloyat) bosqichida 40 ta (30 ta javobi tanlanadigan test va 10 ta
javobi yoziladigan testlar), 4 bosqich (Respublika ) olimpiadasida esa
o‘quvchilarga 40 ta test topshirig‘i beriladi. Test topshiriqlarini
bajarishga 2 soat vaqt ajratiladi. Har bir to‘g‘ri bajarilgan test savoliga
1,25 ball, noto‘g‘ri bajarilgan topshiriqqa 0 ball qo‘yiladi. Eng yuqori
ko‘rsatkich 50 balni tashkil etadi.
Barcha bosqichlarda umumiy ko‘rsatkich 100 balni tashkil kiladi.
nazorat qilish - - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

158
Birinchi bosqichda sinf o‘quvchilari tomonidan nima uchun, nimaga
va qandvy o‘qitish kerak degan savollar echiladi. Bunda o‘quvchilar
o‘tgan yili nimani va qanday o‘qiganligini kelajagini ko‘ra bilishi zarur.
Informatika bo‘yicha darslarni rejalashtirish uchun dastlabki
hujjatlar:
➢
o‘quv jarayonida informatika darsing o‘rni,
➢
darsning mazmunini aniqlovchi, kursning rasmiy dasturi;
➢
tematik reja, odatda Xalq ta’limi ministrligining instruktiv hujjati
yoki o‘qituvchi uchun metodik qo‘llanmalari
O‘quv yili boshlangunga qadara o‘qituvchi programmani,
tushuntirish xatini o‘rganib chiqadi, maktab darsligi mazmunini tahlil
qiladi, o‘qituvchi va o‘quvchi uchun alohida adabiyotlar ro‘yxatini
tuzadi.
O‘quv rejasi va dasturiga muvofiq darslar bo‘yicha o‘quv
materialini taxminiy bo‘linishini o‘z ichiga olgan yillik yoki yarim yillik
rejalashtirish amalga oshiriladi.
Tematik rejalashtirish har bir aniq darsda berilgan mavzu bo‘yicha
darslarning umumiy zanjirida muhim bo‘g‘inday ko‘rib chiqishga imkon
beradi. Bu, shubhasiz, har bir darsning ahamiyatini oshiradi, o‘qitish
sifatini butunlay yaxshilaydi (6- jadval).
Davlat ta’lim standarti - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

153
Ta’limni standartlashtirish dunyoning rivojlangan mamlakatlarida
allaqachon o‘quv rejalari va dasturlarini ishlab chiqish, ta’lim ma’lum
darajasini belgilab bilan amalga oshiriladi. Ammo “standart” termini
o‘zi ta’limga nisbatan yaqin davrlardan qo‘llanila boshlangan. Davlat
ta’lim standartlari ta’lim sifatini oshirishga imkon beradi. Ular ta’lim
mazmuni minimal hajmini qayd etish va ta’lim darajasining quyi
chegarasini belgilab beradi.
Ta’lim standartini kiritishdan avval bunday majburiy qoidalar
mavjud emas edi. O‘zlashtirishning aniq belgilangan chegaralari yo‘qligi
XX asrning 80- yillarida ko‘pchilik bitiruvchilarining haqiqiy bilim
darajalari juda past bo‘lishiga olib keldi.
Davlat ta’lim standartlarini yaratish bo‘yicha ishlar O‘zbekiston
Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunini (1992 yil) qabul
qilingandan keyin boshlandi. Mazkur hujjatning 6- bandida jahon ta’limi
amaliyoti me’yorlariga mos keluvchi davlat ta’lim standartlarini yaratish
zarurligi ta’kidlab o‘tiladi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisning IX
sessiyasida (1997 yil) O‘zbekiston Respublikasining yangi tahriridagi
“Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni qabul qilingandan so‘ng ta’lim dasturlari
yangi avlodi yaratildi. Jahon amaliyoti tajribasi asosida yaratilgan ta’lim
standartlari har bir fan bo‘yicha o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan
bilimlarning minimal darajasini belgilashga imkon berdi.
Davlat ta’lim standartlari tarkibiy tuzilishiga ko‘ra quyidagilardan
iboratdir:
1. Ta’limning yangi yoki aniqlashtirilgan maqsadlari, fanning
o‘rganish ob’ektlari va asosiy mazmunli yo‘nalishlari ko‘zda tutiladigan
o‘quv fanining umumiy ta’rifi.
2. O‘quv fanining mazmuni, tayanch (invariant) darajasini
tasvirlash.
3.
Ta’limning majburiy natijalarini ifodalash, ya’ni o‘quvchilarning
o‘quv tayyorgarliklari zarur bo‘lgan minimal darajasiga talablar.
4.
Bilim, ko‘nikma va malakalarga qo‘yiluvchi talablar, bu ularning
majburiy tayyorgarliklari darajasining “o‘lchamidir”, ya’ni, tekshirish
ishlari, testlar va alohida topshiriqlarni bajarishlariga harab o‘quvchilar
tomonidan talablarning majburiy darajasiga erishilganligi haqida fikr
yuritish mumkin bo‘ladi
Axbоrоtni kоmpyuterda tasvirlanishi

17
1 Mb q 2
10
= 1024 Kb;
1 Gb q 2
10
= 1024 Mb;
1 Eb q 2
10
= 1024 Gb;
Misol sifatida
Ekonometrika so‘zi nechta belgidan iborat bo‘lsa
kompyuter
xotirasida shuncha baytni, ya‘ni 12 baytni yoki 12x8 q 96 bitni egallaydi.
Takrоrlash uchun savоllar
1. ―Axborot texnologiyalari‖ fanining maqsadi nimadan ibоrat?
2. Axborot texnologiyalarining vazifalariga nimalar kiradi?
3.O‘zbekistоn Respublikasining axbоrоtlashtirish
dasturi nima sababdan va
qachоn qabul qilingan?
4. Axbоrоt nima va uning qanday xоssalari bоr?
5. Axbоrоtning ifоdalanish shakllarini keltiring.
6. Axbоrоtni kоmp yuterda tasvirlanishi.
7. Axbоrоt texnоlоgiyasi deganda nimani tushuniladi?
8. Axbоrоt texnоlоgiyalari qanday belgilar asоsida tavsiflanadi?
Adabiyotlar.
1. M.Aripоv, A. Xaydarоv, N. Muxitdinоva. Algоritm asоslari va algоritmik tillar
(ma`ruzalar matni). Tоshkent,2000.
2. M.Aripоv . Infоrmatika va xisоblash texnikasi asоslari buyicha inglizcha
kiskartmalarning inglizcha-ruscha-uzbekcha lugati.Universitet nashriyoti.,
2001.
3. M.Payk, D.Gibbоns,D.Fоks,A.Vestenburg ,D. Kreven. Internet (entsiklоpediya,
rus tilida),S.-Peterburg, 1996,635b
4. A.Sh. Daliev, B.J. Bоltaev, M. Maxkamоv. Infоrmatika
va xisоblash texnikasi
asоslari. 11- sinf uchun kullanma. Tоshkent 1999.
Informatika va axborot texnologiyalari fanlaridan olimpiada

371
hisoblangan dasturiy ta`minot bilam moddiy- texnik ta`minot o‘zaro
mutanosib ishlagandagina kompyuter oddiy temirdan qulay va samarali
yordamchiga aylanadi.
Informatika
fanidan olimpiada masalalaridan
namunalar.
1.
Sayohatchi Buyuk Britaniyaga sayohatga
borishni rejalashtirib
,
1000 AQSH dollarini ingliz funt- sterligiga almashtirdi. Shu vaqtda
valyuta kursi 1 funt sterling 1.45 dollarga to‘g‘ri kelar edi. Ma’lum
sabablarga ko‘ra sayohatchi sayohatni bekor qildi va u almashtirib olgan
689.45 funt- sterlingini qayta dollarga almashtirishga majbur bo‘ldi.
Bankning bu hol uchun 1 funt- sterlingi 1.38 dollarga to‘g‘ri keldi va
sayohatchi 951.72 dollar oldi. Agar sayohatchi boshlang‘ich
summasining yarmidan kam bo‘lmaguncha almashtirsa, u necha marta
bu jarayonni amalga oshirishi kerak? Har almashtirganga necha dollar
qoladi?
2. Berilgan natural N (10
21
128)
sonning juft o‘rindagi
raqamlari yig‘indisi S1, toq o‘rindagi raqamlari yig‘indisi S2 bo‘lsa, S1-
S2 ayirmani chop etuvchi dastur tuzing. 3. Sanayotgan kishi atrofida doira shaklida B ta tartib raqami
berilganodamlar turibdi. Sanovchi M gacha sanab bo‘lgach
,
M- sanalgan
odam doiradan chiqadi va sanovchi odam keying odamni sanashni
birdan boshlaydi. Sanash bitta odam qolguncha davom etadi. Oxirida
nechanchi tartib raqamli odam qolganini aniqlovchi dastur tuzing.
4. Bojxona postidan o‘tkazilayotgan har A tonna yukning B foizi
noqonuniy ekanligi ma’lum bo‘lsa, M tonna yukdan noqonuniy
hisoblanadigan qismi og‘irligi S ni ekranga chiqaring.
5. Belgilari soni 4 tadan bo‘lgan A va B matnlar berilgan. A
matndan B matnni faqatgina belgilarni o‘rnini almashtirib hosil qilish
mumkinmi yoki yo‘qligini aniqlovchi dastur tuzing.
8- Sinf. Informatika. Bilimlar bellashuvitopshiriqlaridan
namunalar.
10>10>
O‘lchash kallaklari - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

3.6. O‘lchash kallaklari O‘lchash kallaklari - siljishlar o‘qib olinadigan shkalali, o‘lchash
uchligining kichik siljishlarini milning katta siljishlariga aylantiruvchi mexanik
sanash qurilmalaridir. Bu kallaklar alohida o‘lchash asbobi sifatida ishlatilmaydi,
94
ular siljishlarni sanash uchun mo‘ljallangan qurilmalarda o‘rnatilishi kerak.
Shuning uchun o‘lchash kallaklarini, ko‘pincha, sanash qurilmalari deb atashadi.
Odatda, o‘lchash kallaklari universal moslamalarga, ya’ni shtativ va o‘lchash
ustunlariga o‘rnatiladi. O‘lchash kallaklarini bitta korpus va moslamada o‘rnatish
uchun diametri 8 yoki 28 mm ga teng bo‘lgan maxsus silindrik qismlar ishlab
chiqariladi. Kallaklar bo‘linmalarining qiymati 1; 2; 5 qatoridan olinadi. Ko‘pincha
tishli, pishang- tishli va prujina mexanizmli kallaklar qo‘llaniladi.
Tishli mexanizmli o‘lchash kallaklari (soatsimon indikatorlar). Soatsimon
indikatorlar sxemasi tishli uzatmalardan tuzilgan kallaklarning yagona vakilidir
(53-rasm). Birinchi uzatma o‘lchash tayoqchasida kesilgan reyka (1) va tishli
g‘ildirakcha (2) dan tarkib topgan. Tishli g‘ildirakcha (2) bilan bir o‘qda diametri
katta tishli g‘ildirak (3) o‘rnatilgan, u o‘z navbatida, o‘qida asosiy mil o‘rnatilgan
diametri kichkina tishli g‘ildirakcha (4) bilan ilashgan.
Shkala (6) bo‘yicha mil (5) yordamida uchlik (7) ning siljishi o‘qiladi. U
odatda, 157 marta kattalashtirilgan bo‘ladi. Soatsimon indikatorlar ko‘p aylanuvchi
kallaklar soniga kiradi, chunki o‘lchash uchligi ko‘rsatish ko‘lami ichida siljiganda
mil bir necha marta aylanadi. Mil aylanish sonini sanamaslik uchun indikatorda
qo‘shimcha mil (11) va shkala (12) bo‘lib, u (11) tishli g‘ildirakcha (4) bilan
ilashgan yordamchi g‘ildirak (10) o‘qida o‘rnatilgan.
Uchlik harakati yo‘nalishidan qat‘iy nazar, tishli g‘ildiraklarning bir-biri
bilan ilashishi bir ishchi profillar bo‘yicha amalga oshadi. Indikatorda bu yassi
spiral prujinasi (9) yordamida ta’minlanadi. U juda ingichka bo‘lgani uchun «qil
prujina» deb ataladi. Prujinaning bir uchi tishli g‘ildirakcha(10) ga, ikkinchi uchi
esa indikator korpusiga mahkamlangan.
Prujina (8) o‘lchash kuchini ta’minlaydi. Odatda, indikator diametri 8 mm
silindrik gilza orqali o‘rnatiladi. Ko‘p indikatorlarda shkalasining orqa tomondagi
qopqog‘ining yuzasida kronshteyn shaklida maxsus bog‘ich («quloqcha») ko‘zda
tutilgan. Bu ishonchliroq o‘rnatishni ta’minlaydi, chunki silindrik qismidan qattiq
qisganda, o‘lchash tayoqchasi qisilib qolishi mumkin. Shkala bo‘yicha nol
hisobiga qo‘yish, odatda, hoshiyasi (13) ni aylantirib amalga oshiriladi.
95
Indikatorlarning aksariyat qismi 2 yoki 3, 5 yoki 10 mm ko‘lamda ishlab
chiqariladi. Deyarli barcha soatsimon indikatorlar bo‘linmalarining qiymati 0,01
mm Indikatorlarni turli holatlarda ishlatish uchun ashyolar to‘plamlari chiqariladi.
53-rasm. Soatsimon indikator:
a – sxemasi;
b – umumiy ko‘rinishi.
Pishang-tishli mexanizmli o‘lchash kallaklari

98
55-rasm. ИГ rusumidagi bir aylanishli pishang-tishli o‘lchash kallagi:
a
– sxemasi;
b
- umumiy ko‘rinishi.
Ko‘p aylanishli kallaklar
(55-rasm) bir aylanishli kallaklarga nisbatan
kattaroq ko‘rsatish ko‘lamini ta’minlaydi. Bunga yana bitta pishang uzatmasi
qo‘shilishi bilan erishiladi. Bu kallak ko‘p aylanishli bo‘lganligi uchun uning
sxemasi o‘qida aylanish sonini hisoblovchi mil o‘rnatilgan qo‘shimcha tishli
g‘ildirakcha ko‘zda tutilgan. Qolgan hamma sxematik va prinsipial yechimlari bir
aylanishli kallaklardagidek.
Pishang-tishli o‘lchash kallaklarining turlari bo‘linmalari qiymati bilan
farqlanadi. Kallaklar, asosan bo‘linmalari qiymati 0,001 mm va 0,002 mm ga teng
ishlab chiqariladi. Bo‘linmalari qiymati 0,001 mm bo‘lgan bir aylanishli
kallaklarning ko‘rsatish ko‘lami ± 0,05 mm ga va 0,002 mm lilarniki ±0,10 mm ga
teng. Ko‘p aylanishli kallaklarda esa bo‘linmalari qiymati 0,001 mm bo‘lsa,
ko‘rsatish ko‘lami 1 mm gacha, 0,002 mm bo‘lsa, 2 mm ga teng.
-rasm. Mahsulot raqobatbardoshligini ta‟minlovchi unsurlar

171
tarkibida ayrim sifatli tovarlarning ulushi va mikdori, ilg‗or tajriba natijalariga
javob beruvchi va alohida xususiyatlari.
Tovar sifatini oshirish - milliy
iqtisodiyotni rivojlantirish, korxona
raqobatbardoshligini oshirishning asosiy talabi. Bu vazifani hal qilish ijtimoiy
mehnat
unumdorligini
oshirish,
umumdavlat boyligini
ko‗paytirish va
mehnatkashlarning ehtiyojini qondirishga imkon beradi. Tovar sifatini oshirish har
bir tashkiliy korxona va uning bo‗limlarining muhim vazifasidir. Reslublikamizda
ishlab chiqarilayotgan tovarlar jahon standartlari talablarini qondira olishi zarur.
Mashina va mexanizmlarning texnikaviy darajasini oshirish, mamlakatning ishlab
chiqarish
kuchlarini rivojlantirish, milliy iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida fan
va texnika yutuqlarini tobora kengroq, qo‗llashning asosidir.
Tovarlar raqobatbardoshligini ta‘minlovchi unsurlar 8.8-rasmda keltirilgan.
Raqobatbardoshlikning mazmuni va shakllari

169
Mezodarajadagi
raqobatbardoshlikni
baholashda
firmaning
raqobatbardoshligini baholash ko‗zda tutiladi. Iqtisodiyotni globallashtirish davrida
uning samaradorligi va ishlab chiqarilayotgan mahsulot talabgirligining yagona
mezoni bo‗lib raqobatbardoshlik hisoblanadi. Hozirgi vaqtda "raqobatbardoshlik"
tushunchasining yagona ta‘rifi mavjud emas. Ushbu tushuncha talqinlarining ko‗p
bo‗lishi ehtimolini belgilab beruvchi asosiy omillar - bu iqtisodchilarning turli xil
boshlang‗ich pozitsiyalari hamda ishlab chiqaruvchi sifatida faqat alohida korxona,
tarmoq yoki butun iqtisodiyotning ko‗rib chiqilishidir. Raqobatbardoshlik - nisbiy
tushuncha, chunki bir turdagi bozorlarda muvaffaqiyatli raqobatlashuvchi tovar
boshqa bozorlarda umuman raqobatbardosh bo‗lmaydi.
Bu hol tashqi va ichki
bozorlarda raqobatbardoshlikni chegaralash zaruratini keltirib chiqaradi.
Shunday
qilib,
raqobatbardoshlik
sohasida
umumiy
konsepsiyani
shakllantirish uchun mazkur holatning barcha tomonlarini hisobga olish lozim.
Biroq qator mamlakatlar tajribasiga ko‗ra ichki bozordagi raqobat xalqaro
raqobatning asosi hisoblanadi.
O‗zi uchun yangi hisoblangan bozorga kirib borish,
ishlab chiqarishni
kengaytirish yoki uni qisqartirish, texnologik jihozlarni modernizatsiya qilish,
yoxud ishlab chiqariladigan mahsulotni yangilash
maqsadida investitsiyalarni
amalga
oshirishda,
albatta,
ishlab
chiqaruvchi
yoki
korxonaning
raqobatbardoshligini baholash talab etiladi.
Tovarlar raqobatbardoshligini ta‘minlovchi unsurlar 8.7 - rasmda keltirilgan.
Ularni 3 ta turga ajratish mumkin:
funksional xususiyati;
firmalararo ta‘siri;
shakli bo‗yicha mahsulotlarni solishtirish mumkin.
Mahsulot bo‗yicha raqobatning ikkita usuli mavjud bo‗lib, ularga narxli va
narxsiz raqobat usulini kiritish mumkin.
Mahsulotning raqobatbardoshligi bozor ulushi,
talab dinamikasi, talabning
elastikligi kabi ko‗rsatkichlar orqali baholanadi. Uning omillariga esa narx-sifat,
savdodan keyingi xizmat, etkazib berish shartlari, iste‘mol xarajatlari kiradi.
Baholarning tarkibi nimalardan iborat?

321
A) Taklifni talabdan ko‘pligi, mehnat unumdorligi, tovar
ishlab chiqarishni
hamda xizmat ko‘rsatishni o‘sishi, kapital, ish qurollari, ishchi kuchi va erdan
samarali foydalanishi va
hokazolar
B) Talabni taklifdan ko‘pligi
C) Ish haqini mehnat unumdorligidan yoki tovarlar
aylanmasidan va pullik
xizmatlardan ustun o‘sishi
D) Taklifni talabdan ko‘pligi
157. Narx maqsadlari qanday sohalarga nisbatan qo‟llaniladi?
A) Tovar aylanishi xajmini aniqlash, maksimal foyda olish, raqobat sohasi
B) Muomala harajatlari xajmini aniklash, rejalashtirish
C) Boshqaruv, tashkil etish, taxlil sohalarida
D) Yalpi daromadni aniqlashda, doimiy va o‘zgaruvchan harajatlarni
aniqlashda
Dars rejasi, uning asosini tashkil etuvchilari

161
Bo‘lim va mavzular nomi degan grafada dasturning hajmiga binoan
ketma- ketlik saqlangan holda, asosiy masalalar bo‘yicha 2- 4 soat qilib
belgilanadi.
2- 3- grafalar tahlil qilinadi. Shu grafalar darslarni tayyorlash,
mavzu bo‘yicha o‘quvchilar uchun yozma va nazorat ishlari belgilanadi.
4- grafada darsning tipi va turlari (nazariya, amaliyot, ma’ruza yoki
laboratoriya ishlari va boshqalar).
5- grafada o‘quv mashg‘uloti uchun eng zarur ko‘rgazmali qurollar
ko‘rsatiladi.
Darsga tayyorgarlik jarayonida o‘qituvchi 4- 5- grafalarga ma’lum
darajada qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritishi mumkin.
6- grafa o‘quvchilar uchun mustaqil bajaradigan ishlar.
7- grafada mavzu bo‘yicha o‘quvchi tomonidan uy vazifaning
mazmuni va hajmi belgilanadi.
8- grafada fanlar aro integratsiya bo‘yicha fan va mavzular
ko‘rsatiladi.
Darslarning aniq taqsimlanishi o‘quvchi bandligining aniq
maromini belgilashga sharoit yaratadi.
Taqvim – mavzu reja har semestrda alohida tuziladi va o‘quv ishlari
bo‘yicha direktor muovini tomonidan tasdiqlanadi.
Taqvim – mavzu rejasiga kiritiladigan o‘zgartirishlar fan-
texnikaning rivojlanishi nazariyasining o‘zgarishi va hokazolar kafedra
hay’ati tomonidan muhokama qilinishi kerak.
Umumiy o‘rta ta’lim maktablarida
-rasm. Ekran shkalali binokulyar mikroskopi. 
     
114

115
Har ikki karetkaning yo‘naltiruvchilari kam ishqalanishi va o‘rnatishning
yuqori aniqligini ta’minlovchi soqqali podshipniklarda bajarilgan. Vertikal
yo‘nalishda mikroskop kronshteyni kremalera (6) yordamida suriladi, tugal
fokuslash uchun tubus kerakli holatga halqa (10) ni aylantirish bilan keltiriladi.
Mikroskop almashinuvchi obyektiv (1) va burchak o‘lchovchi, profil va qo‘sh
tasvirli kallaklar bilan jihozlangan. УИМ-21 mikroskopining o‘lchash ko‘lami
bo‘ylama yo‘nalishda 0 dan 200 mm gacha, ko‘ndalang yo‘nalishda 0 dan 100 mm
gacha, burchak oichamlari 0 dan 360° gacha (burchak kallagining bo‘linmalari l' ga
teng). Bosh mikroskopining kattalashtirishi qo‘llangan obyektivga qarab, 10; 15;
30 yoki 50 martagacha bo‘ladi. Proyeksiyalovchi mikroskop УИМ-23 ni ta’rifi
УИМ-21 ga o‘xshaydi. Unda bosh va sanash mikroskoplari ishni osonlashtiruvchi
proyeksiyalash qurilmalari (1, 2) va (3) ga almashtirilgan. УИМ-23 mikroskopida
УИМ-21 dan farqlovchi ravishda o‘tirib ishlash mumkin, bu kuzatuvchi ishini
yengillashtiradi va mehnat unumdorligini oshiradi.
- bob. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartining

156
8.
Umumiy o‘rta ta’limning tayanch o‘quv rejasi (keyingi o‘rinlarda
— tayanch o‘quv reja deb ataladi) umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida
o‘qitiladigan o‘quv fanlari nomi, o‘quv yuklamasining minimal hajmi
hamda ularning sinflar bo‘yicha taqsimoti belgilangan hujjat
hisoblanadi.
9.
Tayanch o‘quv reja umumiy o‘rta ta’lim muassasalarining dars
jadvalini ishlab chiqish uchun asos hisoblanadi.
10.
Tayanch o‘quv reja umumta’lim fanlari bo‘yicha belgilangan
ta’lim mazmunini o‘quvchiga yetkazish uchun ajratilgan o‘quv soatlari
(davlat ixtiyoridagi va maktab ixtiyoridagi soatlar)ning minimal hajmini
belgilaydi.
11.
U har bir sinfda muayyan o‘quv fani bo‘yicha davlat ta’lim
standartlariga muvofiq beriladigan ta’lim mazmunini aniqlashga asos
bo‘ladi.
oliy ta’limning davlat ta’lim standarti
- muayyan ta’lim sohasiga
(soha tarkibiga) qo‘yiladigan malaka talablari, ta’lim mazmuni,
bitiruvchilar umumiy tayyorgarligining zaruriy va yetarli darajasini,
kadrlar tayyorlash sifatini baholash darajalarini belgilaydigan etalon
darajasi;
malaka talablari -
uzluksiz ta’lim tegishli bosqichi
bitiruvchisining umumiy bilim va kasb tayyorgarligi darajasiga
qo‘yiladigan talablar;
o‘qitishning
me’yoriy muddati
- ta’lim
oluvchilar tomonidan o‘quv rejalari va fanlar dasturi o‘zlashtirilishi
uchun belgilangan muddat;
o‘quv fanlari bloki -
o‘quv rejalari va fanlar
dasturlarining kadrlar tayyorlash jarayonida aniq maqsad va vazifalarga
erishish uchun muayyan bilim sohasi yoki faoliyatning o‘zlashtirilishini
ta’minlaydigan o‘quv fanlarini birlashtiruvchi
Internetda ishlash asoslari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

|
Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun oBog'liq Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklar (1)Internetda ishlash asoslari
Internetda ishlash uchun avvalambor unga ulanish lozim. Internetga
ulanish uchun kompyuter doimiy IP-manzilga ega bo„lgan kompyuterga
ulanishi lozim. Bunday tashkilotlar Internet xizmati taqdim etuvchilar
yoki servis-provayderlar deyiladi. Xizmat ko„rsatish uchun shartnoma
tuzilganda Internet xizmati taqdim etuvchi quyidagi axborotlarni taqdim
etadi:
1.
Telefon raqami – modem va telefon tarmog„i orqali masofaviy
bog„lanishni amalga oshirish uchun.
2.
Foydalanuvchi nomi
(login)
– bog„lanish davrida ro„yxatdan
o„tkazish uchun kiritilishi lozim.
3.
Parol
(password)
– kiritish foydalanuvchining haqqoniyligini
tasdiqlaydi.
Internetga ulanishning bir necha usullari mavjud. Biz ularning
ba‟zilari bilan qisqacha tanishib o„tamiz
Kommutatorli (oddiy) telefon tarmog‘i
.
Modem
yordamida
kommutatorli (
oddiy
) telefon orqali ulanish eng ommaviy usul
hisoblanadi. Buning uchun modem (ichki yoki tashqi) o„rnatish va
Internet-brauzerni (amaliy dastur) sozlash lozim (Windowsda «sozlash
ustasi (masteri)» barcha zarur bo„lgan savollarni beradi). Albatta,
provayder bilan shartnoma tuzish va provayder bilan bog„lanishi uchun
telefon raqami, foydalanuvchi nomi va parol olish zarur. Provayder
ihtiyoriy joyda bo„lishi mumkin, ammo imkon qadar yaqin provayderni
tanlash maqsadga muvofiq (telefon tarmog„i nuqtai nazaridan). Modem
orqali ulanishning bir qator kamchiliklari mavjud: tarmoqdan
ma‟lumotlarni qabul qilish
56
Kbit/s
.dan ortmaydi, uzatish esa bundan
ham past. Aloqa tarmog„i
(
Dial-up
)
orqali kirish uchun xonadoningizda
yetarli darajada sifatli telefon tarmog„i bo„lishi zarur. Agar telefon orqali
suhbat davrida turli shovqinlar va uzilishlarni eshitsangiz – tarmoq
yetarli darajada sifatli emas.
|
| |
- bob. Umumiy o‘rta ta’limning davlat ta’lim standartining

155
milliy, umuminsoniy va ma’naviy qadriyatlar asosida o‘quvchilarni
tarbiyalashning samarali shakllari va usullarini joriy etish;
o‘quv- tarbiya jarayoniga pedagogik va zamonaviy axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish, umumiy o‘rta ta’lim
muassasalarining
o‘quvchilari va bitiruvchilarining malakasiga
qo‘yiladigan talablarni belgilash;
kadrlarni maqsadli va sifatli tayyorlash uchun ta’lim, fan va ishlab
chiqarishning samarali integratsiyasini ta’minlash;
ta’lim va uning pirovard natijalari, o‘quvchilarning malaka
talablarini egallaganlik darajasini tizimli baholash tartibini, shuningdek
ta’lim- tarbiya faoliyati sifatini nazorat qilishning huquqiy asoslarini
takomillashtirish;
davlat ta’lim standartlari talablarining ta’lim sifati va kadrlar
tayyorlashga qo‘yiladigan xalqaro talablarga muvofiqligini ta’minlash.
3- bob. Umumiy o‘rta ta’lim davlat ta’lim standartining asosiy
prinsiplari
6. Davlat ta’lim standarti quyidagi asosiy prinsiplarga
asoslanadi:
-
o‘quvchi shaxsi, uning intilishlari, qobiliyati va qiziqishlari
ustuvorligi;
-
umumiy o‘rta ta’lim mazmunining insonparvarligi;
-
davlat ta’lim standartining ta’lim sohasidagi davlat va jamiyat
talablariga, shaxs ehtiyojiga mosligi;
-
umumiy o‘rta ta’limning boshqa ta’lim turlari va bosqichlari bilan
uzluksizligi va ta’lim mazmunining uzviyligi; umumiy o‘rta ta’lim
mazmunining respublikadagi barcha hududlarda birligi va yaxlitligi;
umumiy o‘rta ta’limning mazmuni, shakli, vositalari va usullarini
tanlashda innovatsiya texnologiyalariga asoslanilganligi;
-
o‘quvchilarda fanlarni o‘rganish va ta’lim olishni davom ettirish
uchun tayanch va
-
fanlarga
oid
umumiy
kompetensiyalarni
rivojlantirishning
ta’minlanganligi; rivojlangan xorijiy mamlakatlarning ta’lim sohasida
me’yorlarni belgilash tajribasidan milliy xususiyatlarni hisobga olgan
holda foydalanish.
O‘quvchilarning mustaqil ishlarini tashkil qilish

167
mos tanlanganligi va asoslanganligi. O‘qituvchi tomonidan darsning har
bir bosqichida metod, usullarni to‘g‘ri qo‘llaganligi, ishlatilayotgan
metod va usullarning xilma- xilligi. Ko‘rgazmali qurollar, tarqatma
materiallar,
texnika
vositalaridan
samarali
foydalanilganligi.
O‘qituvchining metodik qurollanganligini va pedagogik texnikasini
baholash.
7.O‘quvchilarning darsdagi intizomi va ish faoliyatini tahlil
qilish
Sinfga umumiy baho berish. Sinfning diqqati va faolligi. Fanga
bo‘lgan qiziqishi. O‘quvchilarning dars bosqichlaridagi layoqati.
O‘quvchilarning mustaqil o‘quv faoliyatini tashkil qilish. O‘quv
faoliyati shakllaridan foydalanishning samaradorligi va maqsadga
muvofiqligini baholash. Umumta’lim va maxsus ko‘nikma hamda
malakalarni shakllantirish. Yagona talablarning bajarilishi. Iqtidorli va
qoloq o‘quvchilar bilan yakka tartibda ishlash. Umumiy va yakka
ishlash faoliyatni birgalikda olib borish. Sinfning intizomi va intizomni
saqlash usullari.
8.O‘qituvchining o‘quvchilar bilan muloqati.
Pedagogik etikasi, nutqi, ahloqiy va psixolagik iqlimning tashkil
etilishi.
-rasm. Tovarlar raqobatbardoshligini ta‟minlovchi unsurlar

172
Qachon tarmoqda xo‗jalik yuritish sharoitlari firmani narxini
pasaytirishga olib kelsa yoki sotish hajmini oshirishdan boshqa vositalari
qo‗llanilsa raqobat kuchayadi.
Qachon xaridor xarajatlari bitta marka iste‘molidan
uncha katta
bo‗lmagan boshqasiga o‗tayotganda raqobat kuchayadi.
Qachon bitta yoki bir necha firmalar o‗zining bozor ulushidan
qoniqmagan bo‗lsa raqobat kuchayadi.
Muvaffaqiyatli strategik qarorlarning foydaning o‗sishi bilan proporsional
holda raqobat kuchayadi.
Qachon bozordan chiqish xarajatlari katta bo‗lganda to‗siqlar yuqori
bo‗lganda raqobat kuchayadi.
Qachon
strategiyalar, resurslar,tashkiliy xususiyatlar,
firma missiyalari
yuqori darajada farq qiladagan bo‗lsa raqobatning borishini aytish mumkin.
Tarmoq raqobatbardoshligi mazkur tarmoqda ishlab chiqariladigan
tovarning raqobatbardoshligiga bevosita bog‗liq. Korxonalar raqobatbardoshligi
tarmoqdagi holatga va uning mavqeiga ta‘sir ko‗rsatadi,
lekin aynan tovarning
raqobatbardoshligi, o‗z navbatida, korxonalarning raqobatbardoshligiga bevosita
ta‘sir ko‗rsatgan holda ular uchun ham hal qiluvchi omil hisoblanadi. Tarmoq va
korxona (firma)ning raqobat jihatdan ustunliklari bir-biriga o‗xshash bo‗lib, ular
tashqi va ichki ustunliklarga bo‗linadi.
Tarmoq va firmaning tashqi raqobat ustunliklariga quyidagilar kiradi:
mamlakat raqobatbardoshligining yuqori darajasi;
kichik va o‗rta biznesning davlat tomonidan faol qo‗llab-quvvatlanishi;
mamlakat iqtisodiyoti faoliyat ko‗rsatishining
sifatli huquqiy tartibga
solinishi;
jamiyat va bozorlarning ochiqligi;
mamlakat iqtisodiyotini boshqarishning yuqori ilmiy darajasi;
standartlashtirish va sertifikatlash milliy tizimining xalqaro tizim bilan
uyg‗unlashuvi;
173
fan va innovatsiya faoliyatining davlat tomonidan tegishlicha qo‗llab-
quvvatlanishi;
mamlakatni boshqarishni axborot bilan ta‘minlashning yuqori sifati;
mamlakat ichida va jahon hamjamiyati doirasida integratsiyalashuvning
yuqori darajasi;
mamlakatda past soliq stavkalari;
qulay va arzon resurslarning mavjudligi;
mamlakatda boshqaruv kadrlarini tayyorlash va qayta tayyorlashning
sifatli tizimi va boshqalar.
Tarmoq (firma)ning ichki raqobat ustunliklariga quyidagilar kiradi:
tovarga bo‗lgan yuqori ehtiyoj;
jamlash, ixtisoslashuv va kooperatsiyaning optimal darajasi;
boshqaruvning yuqori sifatli axborot va me‘yoriy-uslubiy asosi;
etkazib beruvchilarning raqobatbardoshligi;
sifatli xomashyo va boshqa resurslardan
foydalanish imkoniyatining
mavjudligi;
resurslardan foydalanish samaradorligini optimallashtirish ishlarining
bajarilishi;
tub yangiliklarning yuqori darajasi (patentlangan tovar, texnologiyalar,
axborot tizimlari va h.k.);
menejerlarning raqobatbardoshligi;
tovarning eksklyuzivligi;
ko‗p ilm talab qiluvchi tovarlar eksportining yuqori ulushi;
raqobatbardosh tashkilotlar va tovarlarning yuqori salmog‗i va
boshqalar.
Informatika va axborot texnologiyalari fan

Informatika va axborot texnologiyalari fan
xonasi
363
uzoqlikda joylashtiriladi. Stendning balandligi pastdan (poldan)
yuqoriga 140 sm. balandlikda joylashtiriladi. Stendlar orasidagi masofa
50 sm. bo‘lib, stendlaring o‘lchovi 60x90 sm. o‘lchovda bo‘lishi tavsiya
etiladi
«Informatika va axborot texnologiyalari» o‘quv predmetining
mazmunini aks ettiruvchi demonstratsion ko‘rgazma qurollar (plakatlar,
jadvallar,
sxemalar)
devoriy
poligrafik
nashrlar
ko‘rinishida,
shuningdek, elektron ko‘rinishda (masalan, multimedia taqdimotlari
slaydlari to‘plami) ko‘rinishida bo‘lishi zarur. Informatika kabinetida
quyidagi elektron resurslarni o‘z ichiga olgan kutubxonacha tashkil
etilishi kerak:
- informatika kursi bo‘yicha prezentatsion slaydlar komplekti;
- informatsion instrumentlar (virtual laboratoriyalar, ijodiy muhit
va x. k.), ya’ni o‘quv faoliyatining reproduktiv shaklidan mustaqil,
izlov- tadqiqot turlariga o‘tishga, turli shakllarda berilgan axborot bilan
ishlashga, o‘quvchilarning kommunikativ madaniyatini shakllantirishga
yordam beruvchi vositalar;
- ta’lim portallarida joylashtirilgan elektron ta’lim resurslari
katalogi, shuningdek, o‘quvchilarning mustaqil o‘qishlari uchun tavsiya
qilinadigan informatika, masofali kurslar bo‘yicha elektron darsliklar.
364
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
QUYIDAGI SAVOLLARGA JAVOB TAYYORLANG VA
AMALIY MASHG‘ULOTLARDA MUHOKOMA QILING
1.
Zamonaviy informatika xonasi vazifalari va maqsadi.
2.
Zamonaviy informatika xonasini jixozlash.
3.
O‘qituvchi va o‘quvchi ish joylari. Texnika xavfsizlikligi
talablari.
4.
Zamonaviy informatika xonasida o‘quv- tarbiya ishlarining
tashkil etish usullari.
5.
Zamonaviy informatika xonasida Internet, Intranet va lokal
tarmoq asosida o‘quv- tarbiya ishlarining tashkil etish.
6.
Informatika va axborot texnologiyalari xonasi va unda
mashg‘ulotlar o‘tkazish metodikasi.
7.
Zamonaviy
informatika
xonasida
Informatika
darslarini
o‘tkazishga tayyorlash va rejalashtirishning ajralib turuvchi
xususiyatlari.
8.
Informatika va axborot texnologiyalari fanining laboratoriya
mashg‘ulotlarini informatika xonasida takshil etish va o‘tkazish.
|
Boshqa kalsiy gidrosilikatlar

253
Temperatura 320
0
C ga etganda rentgenogrammalar yangi fazani ko‘rsatadi, u
x faza
tarzida belgilanib, uni har bir avtor turlicha izohlaydi.
C
2
S gidrat, tabiatda ma’lum emas. Lekin 140…180
0
C temperaturada avtoklav
ishlovida u osongina hosil bo‘ladi.
V-faza (C
6
S
3
H) tabiatda topilmagan. Sintez qilish yo‘li bilan olingan. U C
2
S
ning barcha xillaridan, shuningdek 350…800
0
C temperaturada va 30…200 MPa
bosimda ohak bilan qumtuproq aralashmasidan osongina olinadi, 640…700
0
Ct
emperaturada yo‘nalishsiz C
2
S ga aylanadi.
Uch kalsiyli gidrosilikat —C
6
S
6
H
3
tabiiy sharoitda topilmagan. U 200…350
0
C
temperaturada to‘yingan bug‘ muhitida sun’iy ravishda olingan.
Takrorlanuvchi
masofa 7,48 A, ya’ni
vollastonitnikiga yaqin, 420…520
0
C
temperaturada
degidratatsiyalanadi. C
2
S yoki C/S=3 aralashmalaridan hosil bo‘ladi. Biroq 180
0
C
dan past temperaturada gidrat C
2
S va Ca(OH)
2
hosil bo‘ladi . Uni sof holda olish juda
qiyin, odatda C
2
S va kalsiyli xondrodit aralashmalari holida olinadi.
Assortiment siyosatining asosiy vazifalariga nimalar kiradi?

319
D) yangi tovar ishlab chiqarish, yangi bozorlarni egallash
147. Tovarning bozorga samarali kirishini ta‟minlovchi elementlarga
nimalar kiradi?
A) Yuqori sifat, o‘rovi, sifat kafolati, kafolatli xizmat, tashiluvchanlik, servis
xizmati
B) O‘lchamlari, og‘irligi, uzunligi
C) Rangi, dizayni, modasi
D) Narxi, reklamasi
148. Tovar bilan bog‟liq strategiya va uning maqsadlari nimalardan
iborat?
A) assortiment siyosatini o‘zgartirish strategiyasi, ishlab chiqarishni
diversifikatsiyalash imkoniyatlari, yangi tovar
bilan bozorga chiqish
B) assortiment siyosatini o‘zgartirish strategiyasi,bozor hududlarini
kengaytirish
C) ishlab chiqishni diversifikatsiyalash imkoniyatlari, tovarni
takomillashtirish
D) yangi tovar bilan bozorga chiqish, bozorga chuqurroq kirish.
149. Savdo markasi nima?
A) sotuvchilar yoki sotuvchilar guruhi tovarlari yoki xizmatlarini
identifikatsiya
qilish
B) tavsifnomalarni identifikatsiya qilish
C) yutuqlarni identifikatsiya qilish
D) qimmatdorliklarni aniqlash
150. Narxni shakllanishiga qanday omillar ta‟sir etadi?
A)
talab omillari, xarajat omillari, raqobat omillari
B) huquqiy omillar, iqtisodiy omillar
C)
xarajat omillari
D) talab va huquqiy omillar
151. Bozorga ma‟lum bir baho siyosati bilan kirishdan oldin nimalarni
bilish lozim?
320
A) Iqtisodiy holatni, narxlar bo‘yicha qonuniy me‘yorlarni
B) Birja ma‘lumotlarini
C) Tovar aylanish xajmini
D) Standartlarni, sertifikatlarni
-jadval - Iqtisod-moliya

Ko‘rsatkichlar
Izоh
Transaksiya qiymati
Xaridоr uchun bepul. Sоtuvchi transaksiya uchun
3,5-5% plyus 2-5 sent to‘laydi.
Maxfiylik
Bank ham, sоtuvchi ham mijоz to‘g‘risida hech
qanday axbоrоtga ega bo‘lmaydi
Xavfsizlik darajasi
Ochiq
kalitli shifrlash usullari, web-brauzerlar-
ning ichki kriptоgrafik usullari qo‘llaniladi.
Transaksiya
miqdоri
(maqsadli bоzоr)
$1gacha
Mumkin
$1-100
Ha
>$100
Bo‘lmagani ma’qul
Tоvar va
xizmatlar
raqamli
Da
(maqsadli bоzоr)
jismоniy
Yo‘q
schyotlar
Yo‘q
(Maqsadli bоzоr)
$1-100
Ha
>$100
Ha
Tоvar va xizmatlar
raqamli
Ha
jismоniy
Ha
schyotlar
Ha
Mondex to‘lоv tizimi
Mondex (mоndeks) tizimi debetli tizim. To‘lоv оldindan o‘z schyo-
tidan yechib оlingan raqamli naqd pullar vоsitasida (tashuvchisi – smart-
karta) amalga оshiriladi. Ko‘rib chiqilayotgan to‘lоv
tizimining asоsiy
ko‘rsatkichlari 4.16-jadvalda keltirilgan.
Mondex International tizimining Mondex kartasi Buyuk Britaniya-
ning eng yirik biznes banklaridan bo‘lgan
National Westminster Bank
tоmоnidan ishlab chiqilgan (bundan buyon
NatWest Bank). 1993-yilning
dekabr оyida
NatWest Bank Mondex deb nоmlangan
kichik summalar
bo‘yicha to‘lоvlarning elektrоn tizimi yaratilganini e’lоn qilgan.
Mondexni smart-kartalar vоsitasida naqd pullarni o‘rnini bоsuvchi
tizim sifatida ta’riflash mumkin. U nimasi bilandir VISA Cash tizimni es-
latadi. Ammо uning asоsida yotgan kоnsepsiya umuman bоshqachadir.
Mondex tizimi mamlakat valutasida elektrоn
pullari emissiyasini
amalga оshiruvchi va tashkiliy markaz hisоblanuvchi yagоna оrganga
ega. Bunday emitent Mondex tizimida tarqatuvchi funksiyasini bajaradi
va qatnashchi banklarni aylanma mablag‘lar yoki
naqd pullar evaziga
Mondex elektrоn pullarining mоs summasi bilan ta’minlaydi.
CyberCash to‘lоv tizimi - Iqtisod-moliya

Mijoz
Xarid va invoysga buyurtma
Sotuvchi
Удалено: ¶
Cyber Cash Customer
Wallet
(Sotuvchilar uchun CyberCoin
ilovasi)
1) Oldindan to‘lov
ma’lumotlari
Cyber Cash Merchant
Cach Register
(Sotuvchilar uchun CyberCoin
ilovasi)
2) Oldindan to‘lov ma’lumotlari
3) Oldindan to‘lov
ma’lumotlari
Cyber Cash, Inc
Cyber Cash schyoti
Mijoz
schyoti
Sotuvi
schyoti
4)5) «Mini-bitimlar tuzilgandan
so‘ng pul o‘tkazish so‘rovi
Mijoz
banki
Mijoz
schyoti
АС
Н
Sotuvchi
banki
Sotuvchi
schyoti
Xususiy tarmоq
Internet
4.2-rasm. CyberCash tizimining ishlash sxemasi
CyberCash tizimi ishlash sxemasi quyidagi amallarni nazarda tutadi:
1. Oldindan to‘lоv ma’lumоtlari Mijоzning ShK (Shaxsiy Kоmpyu-
ter) idagi «CyberCash Customer Wallet»(sоtib оluvchilar uchun
Cyber
Coin)ga kelib tushadi.
2. Oldindan to‘lоv ma’lumоtlari Sоtuvchining ShK sidagi «Cyber
Cash Merchant Cash Register» (sоtuvchilar uchun CyberCoin)
ga kelib
tushadi.
3. Sоtuvchi Mijоzdan оlingan оldindan to‘lоv ma’lumоtlarini Cyber
Cash tizimiga o‘tkazadi.
4. CyberCash «mini-bitim» tuzilganidan so‘ng Mijоz
bankiga pulni
o‘tkazish to‘g‘risidagi talabni jo‘natadi.
105
Klasterni tuzish qoidasi - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

Klasterni tuzish qoidasi
1. Aqlingizga nima kelsa, barchasini yozing. G’oyalari sifatini muhokama qilmang faqat ularni yozing.
2. Xatni to‘xtatadigan imlo xatolariga va boshqa omillarga e’tibor bermang.
3. Ajratilgan vaqt tugaguncha yozishni to‘xtatmang. Agarda aqlingizda g’oyalar kelishi birdan to‘xtasa, u holda qachonki yangi g’oyalar kelmaguncha qog’ozga rasm chizib turing.
5-ilova
Farzandning burchi va mas’uliyati masalasining milliy an’analarda, davlat tomonidan qabul qilingan qonunlarda o‘z ifodasini topishi
Farzandning burchi va mas’uliyati masalasi milliy va diniy an’analarda, davlat tomonidan qabul qilingan qonunlrda ham o‘z ifodasini topgan. O‘zini xalq oldida burchli, mas’uliyatli deb bilib, ota-onasini unutgan shaxsni ma’naviyatli inson deb bo‘lmaydi.
Allomalarning ta’kidlashicha ota farzand oldidagi quyidagi burchlarni bajarishi shart: 1. Yangi tug’ilgan bolaga chiroyli ism qo‘yish; 2. Bolaga yaxshi ta’lim-tarbiya berish; 3. Farzandning ma’lum bir hunarga shart-sharoit yaratib berish; 4. Farzandlari voyaga etgandan keyin qiz bo‘lsa turmushga berish, o‘g’il bo‘lsa uylantirish;
Ajdodlarimiz “har bir millatning saodati, davlatlarning tinch va rohati yoshlarning yaxshi tarbiyasiga bog’liqdir. O‘z bolalarini yaxshilab tarbiya qilmoq otalarga farzi ayn, o‘z millatining etim qolgan bolalarini tarbiya qilmoq farzi kifoyadur”- deganlar.
6-ilova
|
Ish bosqichlari va vaqti - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

2-bosqich
Asosiy bosqich
-
aqiqa)
|
Rower Point dasturi yordamida slaydlarni namoyish qilish va izohlash bilan mavzuning nazariy jihatlarini baholaydi.
1.1. Yuksak ma’naviyat sohibi bo‘lgan avlodni tarbiyalash bugungi kunning eng dolzarb muammolaridan biri ekanligi tushuntirib beriladi.
1.2. Ma’naviy yuksak inson va uning jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rni yoritiladi.
|
Tinglaydilar va javob beradilar
Tinglaydilar va tahlil qiladilar
Tinglaydilar va tahlil qiladilar
|
Yakuniy bosqich - Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012

Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
1-ilova Farzandlik burchining ma’naviy asoslari Reja:
O‘quv mashg’ulotining maqsadi: talabalarga ota-onani hurmat qilish, ularga mehr-muruvvatli, rahm-shavqatli bo‘lish insonga xos ma’naviyatning muhim tomonlarini ko‘rsatish, farzandning burchi va mas’uliyati masalasining milliy an’analarda, davlat tomonidan qabul qilingan qonunlarda o‘z ifodasini topishini tushuntirish. O‘quv mashg’ulotining natijalari: Talabalarga Ota-onani hurmat qilish, ularga mehr-muruvvatli, rahm-shavqatli bo‘lish insonga xos ma’naviyatning muhim tomoni sifatida biri ekanligini tushunib etadilar; farzandning burchi va mas’uliyati masalasining milliy an’analarda, davlat tomonidan qabul qilingan qonunlarda o‘z ifodasini topishi yoritiladi. 2-ilova Reyting bo‘yicha natijalar bahosi: 2,0 ball - «a’lo». 1,5 ball - «yaxshi». 1,0 ball - «qoniqarli». 0,5 ball - «qoniqarsiz» 3-ilova Ota-onani hurmat qilish, ularga mehr-muruvvatli, rahm-shavqatli bo‘lish insonga xos ma’naviyatning muhim tomoni sifatida Islomda ota-onani rozi qilish, Olloxni rozi qilish belgisi bilan tenglashtiriladi. Ayrim farzandlar qarigan ota-onasini elkasida ko‘tarib, haj safariga olib borgani ma’lum. Inson shunday buyuk fidoiylik qilganda ham ota-ona oldidagi farzandlik burchini to‘liq uzib bo‘lmaydi. Ota-ona dunyodan ko‘z yumayotganida bizdan rozi bo‘lganini aytadi. Lekin biz doimo ota-ona oldidagi burchimizni to‘liq bajara olmaganimizdan afsuslanamiz.Farzand o‘ziga kiyim kechak olishdan oldin, ota-onasiga olishi kerak. Ota-ona vafotidan keyin... Yoshlarni ota-onaga nisbatan axloq-odob doirasida muomala qilishga o‘rgatish milliy tarbiyaning eng asosiy tomonidan biri bo‘lgan.
Download 11,8 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Oila ma’naviyati fanini o‘qitish metodikasi (o‘quv-uslubiy qo‘llanma) Toshkent – 2012
|
Bozorda tovarni pozitsiyalashtirish deganda nima tushuniladn?

318
C) tovar eliminatsiyasi, tovar differentsiatsiyasi
D) tovar diversifikatsiyasi, tovar innovatsiyasi.
142. Tovar siyosatining maqsadi nimadan iborat?
A) aniq ehtiyojlarni qondiradigan tovarlarni bozorga
taklif etishdan iborat
B) yangi turdagi mahsulotlar ishlab chiqarish orqali ehtiyojni qondirish
C) yangi tovar ishlab chiqarish
D) tovar variatsiyasi, tovar innovatsiyasiga alohida e‘tiborni qaratish.
143. «Tovar darajasi» tushunchasi nimani ifodalaydi?
A) tovar markasi ko‘riladigan pozitsiyani
B) tovar o‘rovining bir qancha turlarini mavjudligini
C) tovar sifati navini
D) boshqaruvni amalga
oshirish
144. Tovar hayotiylik davrining qaysi bosqichida mahsulot hajmining
ortishi ishlab chiqarish hajmining kamayishi kuzatiladi?
A) o‘sish
B)
kirish
C) etuklik
D) tushish
145. Tovar hayotiylik davrining qaysi bosqichida raqobat kuchli
bo‟ladi?
A) etuklik
B) turbulentlik
C) kirish
D) tushish
DARSLAR - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

159
negiziga qo‘shilishi kerak bo‘lgan pedagogik vositalarni bo‘laklarini,
barcha aspektrlarni yaxshilab ko‘rib chiqish zarur.
Pedagogik dasturiy ta’minot ishlatilishi mo‘ljallanayotgan dars
stsenariysini ishlab chiqishda o‘qituvchi bir qator omillarni hisobga
olishi kerak.
-
real maqsadga muvofiq o‘sha yoki boshqa pedagogik dasturiy
ta’minotlarni ishlatish;
-
tayin vaqtda pedagogik dasturiy ta’minotdan foydalanishda talab
qilinadigan bilim;
-
o‘qituvchilarning kompyuter bilan ishlashda gigienik chegarasi;
-
pedagogik dasturiy ta’minot talab qiladigan tayyorlik va qobiliyat.
-
pedagogik dasturiy ta’minotning tayyorligi, ishlash imkoniyati va
texnik holati.
Informatika darsiga tayyorlanish o‘qituvchining boshqa darslarga
tayyorlanish rejasidan farq qilmaydi. Lekin bir qancha hal qiluvchi
omillar borki, ularsiz informatika darsiga tayyorlanish samarasiz bo‘ladi
va maqsadga muvofiq emas.
Darsning plan- konspekti sxemasi
1.
Sinf.
2.
Darsning mavzusi.
3.
Darsga mo‘ljallangan vaqti.
4.
Asosiy o‘quv va tarbiyalash maqsadlari.
5.
Darsning oborudovaniyasi.
6.
Darsga kerakli dasturiy ta’minotlari.
7.
Darsning asosiy qismi.
8.
Darsning izohi.