Kоnchilik kоrхоnаlаridа elektr yoritishning аhаmiyati vа

6.3.3. Kоnchilik kоrхоnаlаridа elektr yoritishning аhаmiyati vа
elektr yoritish uskunalari
Konchilik korxonalarida ishni to‘g‘ri tashkil etishning eng
muhim sharoitlaridan biri yoritish hisoblanadi. To‘g‘ri amalga
oshirilgan
yoritish
tizimi
ishlab
chiqarish
jarohatlanishini
kamaytirishda, qulay bo‘lgan mehnat sharoitini yaratishda, umumiy
ishlash qobiliyatini ko‘tarishda salmoqli ahamiyat kasb etadi. Diqqat
bilan
kuzatiladigan
ishlarda
yoritilganlikni
oshirish
mehnat
unumdorligini 10–20% ga ko‘tarishga, nuqsonlarni 20% ga
153
kamaytirishga, baxtsiz hodisalar sonini 30% ga pasaytirishga imkon
yaratadi. Tabiiy yorug‘lik bo‘lmagan yer osti lahimlarida elektr
yoritish alohida ahamiyat kasb etadi.
Kon lahimlarini yoritishdan asosiy maqsad ishlash uchun eng
yaxshi sharoitni yaratish va maksimal foydani ta’minlash hisoblanadi.
Bu vazifani hal qilishni quyidagi talablarga javob beruvchi yoritish
tizimi vositasida amalga oshirish mumkin:
– ish joyida yoritilganlik gigiyenik me’yorlarga muvofiq bo‘lishi
lozim. Ishchi yuzaning yoritilganligini oshirish obyektni ko‘rishni
yaxshilaydi, predmetlarni farqlash tezligini oshiradi va mehnat
unumdorligini oshiradi;
– ish joyida va atrof maydon chegarasida yorqinlik iloji boricha
bir tekisda taqsimlanishi kerak, chunki nazarni yorug‘ligi yuqori
yuzadan yorug‘ligi pastroq yuzaga o‘tkazilganda va aksi bo‘lganda
ko‘z o‘rganishi lozim, bu ko‘zni charchatishga olib keladi;
– ish joyi yuzasida yaqqol soyalar bo‘lmasligi kerak, chunki ular
yorqinlikni notekis taqsimlanishiga sabab bo‘ladi, obyektning shaklini
va o‘lchamini buzib ko‘rsatadi, bu ko‘zni charchatishga olib keladi,
harakatlanuvchi soyalarning mavjudligi esa, bundan tashqari
jarohatlanishlarni kelib chiqishiga imkoniyat yaratadi;
– yoritish yorug‘lik nurining tabiiyga yaqin yorug‘likni to‘g‘ri
uzatishni va qabul qilishni ta’minlovchi spektral tarkibini mavjud
qilishi kerak.
Elektr yoritish uchun elektr yoritish asboblari, yoritish
tarmoqlari, yoritish transformatorlari qo‘llaniladi.
Elektr yoritish asboblari yoritqichlarga va projektorlarga bo‘li-
nadi. Yoritqichlar katta bo‘lmagan maydonlarni yoritish uchun xizmat
qiladi. Ular yorug‘lik manbai lampalardan, korpusdan, yorug‘lik
qaytargichdan, shisha va metall to‘rli himoyalardan tashkil topadi.
Birinchi bo‘lib yoritish lаmpаlаr А.N.Ladigin tоmоnidаn, dastlab
ko‘mir tolali (1874–y) chug‘lanma lampalari, keyinchalik volframli
(1890–y) lampalari yarаtilib, bu lаmpаlаr ishlatilishining soddaligi va
uskunalarning arzonligi tufayli jahon bozorini tez egalladi.
To‘g‘rirog‘i chug‘lanma lampalarni (ChL) konveyer usulida ishlab
chiqarishni amerikalik ixtirochi va injener T.S.Edison (1847–1931 y)
amalga oshirdi, g‘arbda hozirgacha uni elektr ChL ixtirochisi sifatida
154
bilishadi. P.N.Yablochkovning (1847–1894 y) gaz razryadli lampalari
yorug‘lik texnikasining rivojlanishiga asos solgan.
P.N.Yablochkovning chet elda “Rus chirog‘i” deb ataluvchi
lampalari o‘sha davrda Luvr muzeyini, Kolizeynni, Piterburgda esa
“Аnichkov kuprigi” va boshqa maydon hamda arxitektura
ansambllarini yoritardi, shu bilan birga ular elektr yoyining yuqori
ravshanligi bilan farq qilardi.
XX аsrgа kelib yoritish manbalari yetarli darajada rivojlangan,
ularning F.I.K oshgan, ishlab chiqarilishi takomillashtirilgan,
qo‘llanish sohalari kengaygan. Yorug‘lik manbalari sifatida konchilik
korxonalarida chug‘lanma, luminessent va ksenonli lampalar
qo‘llanilgan. Ular quyidagi ko‘rsatkichlar bilan tavsiflanadi:
a) yorug‘lik oqimi F – nur energiyasining quvvati, odam ko‘ziga
ta’sir qilish bo‘yicha baholanadi. O‘lchov birligi lumen (Lm);
b) yoritilganlik E – yorug‘lik oqimining tushayotgan yuzaga nis-
bati bilan tavsiflanadi, ya’ni
S
F
E
,
lk
(6.1)
d) yorug‘lik kuchi I – yorug‘lik oqimining nur chiqadigan
burchak ostidagi yuzaga nisbati bilan belgilanadi:
F
I
(6.2)
O‘lchov birligi kandella (kd);
e) yorug‘lik B – yorug‘lik kuchining yoritilayotgan maydon
yuzasiga nisbati bilan o‘lchanadi.
S
I
B
(6.3)
O‘lchov birligi nit (nt).
Chug‘lanma lampa shisha kolba ichida volfram spiral
joylashtiriladi. Volframdan tok o‘tganda u qizib chug‘lanadi va
o‘zidan nur chiqaradi. 60 Vt gacha quvvatli lampa kolbasining ichi
vakuum bo‘ladi, undan yuqorisida inert gazi argon va azot yoki kripton
va ksenon aralashmalari bilan to‘ldiriladi.
155
Lyumenistent lampalar ichki tomonidan luminafor (2) qoplangan
shisha trubkadan (1) tuzilgan. Trubkaning ikki tomoniga volfram spiral
(3) o‘rnatilgan va ichiga inert gazi to‘ldirilgan hamda simob tomchisi
(4) joylashtirilgan. Spirallardan kontaktlar (5) chiqarilgan.
|