Radioaktiv nurlarning inson organizmiga ta'siri

|
Radioaktiv nurlarning inson organizmiga ta'siri
|
bet | 2/3 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 20,16 Kb. | | #131765 |
Bog'liq mustaqil ish IsmoilxonRadioaktiv nurlarning inson organizmiga ta'siri
Radioaktiv moddalar ma'lum xususiy xossalarga ega bo'lib, inson organizmiga ta'sir qilishi natijasida xavfli vaziyat vujudga kelishi mumkin.
Radioaktiv moddalarning eng havfli tomoni shundaki, uning ta'sirini inson organizmidagi sezish organlariga sezilmaydi. Ya'ni inson radioaktiv nurlar ta'sirida uzoq vaqt ishlashiga qaramasdan, ularning zararli ta'sirlarini mutlaqo sezmasligi mumkin. Buning natijasi esa ayanchli tugaydi. Shuning uchun ham radioaktiv moddalar bilan ishlaganda, ayniqsa, o'ta ehtiyotkor bo'lish kerak.
Inson organizmining radioaktiv nurlanishi ichki va tashqi bo'lishi mumkin. Tashqi, tomondan nurlanish ma'lum tashqi nurla-nuvchi manba ta'sirida kechganligi sababli, tarqalayotgan nurlarning kirib borish kuchi katta ahamiyatga ega. Kirib borish kuchi yuqori bo'lgan nurlarning organizmga zarari ham kuchliroq bo'ladi.
Ichki nurlanish nur tarqatuvchi moddalar inson organizmining ichki tizimlariga, masalan, yemirilgan teri qatlamlari orqali qonga, nafas olish a'zolari, o'pkaga va shilimshiq moddalarga, ovqat hazm qilish a'zolariga tushib qolgan taqdirda ro'y beradi.
Bunda nurlanish nur tarqatuvchi modda qancha vaqt nurlanasa yoki qancha vaqt, davomida organizmda saqlansa, shuncha.yaqt davom etadi. Shuning uchun ham radioaktiv moddalarning katta parchalanish davriga va kuchli nurlanishga ega bo'lganda, ayniqsa, xavfli hisoblanadi.
Radioaktiv nurlanishlarning biologik ta'siri organizmdagi atom va molekulalarning ionlanishi sifatida tavsiflanadi va bu o'z navbatida har xil kimyoviy birikmalar tarkiblarining o'zgarishiga va normal molekulyar birikmalarda uzilishlar bo'lishiga olib keladi. Bu o'z navbatida tirik hujayralardagi modda almashinuvining buzilishiga va organizmda biokimyoviy jarayonlarning ishdan chiqishiga sabab bo'ladi. Katta kuchdagi nurlanish ta'siri uzoq vaqt davom etsa, ba'zi bir hujayralarning halokati kuzatiladi va bu ayrim a'zolarning, hattoki, butun organizmning halokati bilan tugaydi.
Radioaktiv nurlanishlar ta'sirida organizmning umumiy qon aylanish tizimining buzilishi kuzatiladi. Bunda qon aylanish ritmi susayadi, qonning quyilish xususiyati yo'qola boradi, qon tomirlari, ayniqsa, kapilyar qon tomirlari mo'rt bo'lib qoladi, ovqat hazm qilish a'zolarining faoliyati buziladi, odam ozib ketadi va organizmning tashqi yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish qobiliyati kamayadi.
Radioaktiv moddalarning qo'lga ta'sir qilishi oldin sezilmaydi. Vaqt o'tishi bilan qo'l qurushqoq bo'lib qoladi, unda yorilishlar kuzatiladi, tirnoqlar tushib ketadi.
Radioaktiv nurlarning alfa va beta nurlari tashqaridan ta'sir ko'rsatganda organizmning ten qavati yetarlicha qarshilik ko'rsata oladi. Ammo bu radioaktiv nurlar ovqat hazm qilish a'zolariga tushib qolganda ularning zararli ta'siri kuchayib ketadi.
Ko'pchilik radioaktiv moddalar organizmning ba'zi bir qismlarida yig'ilish xususiyatiga ega. Masalan, jigar, buyrak va suyaklarda yig'ilishi butun organizmni tezda ishdan chiqaradi.
Ba'zi bir radioaktiv moddalar zaharli bo'lib, ularning zaharlilik darajasi eng xavfli zararli moddalarnikidan ham yuqori bo'ladi.
Organizmning nurlanish dozasini hisobga olib radioaktiv moddaning inson organizmidagi miqdorini baholash mumkin.
Oxirgi vaqtlarda tabiiy va sun'iy radionuklidlarning keng tarqalishi, ularning xalq xo'jaligida, tibbiyotda va boshqa sohaJarda qo'llanilishi kundan kunga oshib borishi sababli atrof-muhitning radioaktiv moddalar bilan ifloslanishi kuzatilmoqda. Antropogen jarayonJar natijasida biosferaga uning tarkibida avval mavjud bo'Imagan sun'iy radionuklidlar katta miqdorda kelib tushrnoqda. Radioaktivlik hodisasi — bu ba'zi bir kimyoviy elementlar (uran, toriy, radiy, kaliy, kaliforniy va bosh-qalar) yadrolarining o'zidan-o'zi parchaJanishi natijasida atrof-muhitga nur tarqatish xususiyatidir. Radioaktiv moddalarning asosiy tavsifnomalari — bu ionlashtiruvchi nurlanishning turi, ularning tabiatda tarqalganiigi, kimyoviy xossaJari, fizik-kimyoviy hoiati, atrof-muhitda hamda inson va hayvonotlar organizmidagi kimyoviy o'zgarishlari, nurlantiruvchi manbalarning biologik faolligi, radionuklidlarning atrof-muhitdagi shakli (aerozol, eritma, qattiq faza) tabiatdagi moddalarning aylanma harakatiga kirishish qobiliyati va boshqalar. Radioaktivlik hodisasi va unga xos bo'lgan ionlashtiradigan nurlanishlar Yerda hayot paydo bo'lishidan ancha awaJ, ya'ni kosmosda Yer shari paydo bo'lmasidan mavjud bo'lgan. Radioaktiv nurlanishlar bizning yashash muhitimizning ajralmas bir qismi bo'lib, Yerdagi hayotning o'zi ham shu nurlanishlar oqimida paydo bo'lgan. Ma'lumki, atrof-muhitda doimo radiatsion fon mavjud bo'lib, u o'rta miqdorda bir organizmga 103 Gr / yilga tengdir Ushbu radiatsion fon Yerning biologik tarixi davomida o'zgarmas holda saqlanib kelgan. Ko'rsatilgan nurlanishning miqdori biologik sistemalarga hech qanday salbiy ta'sir ko'rsatmaj^di deb hisoblanadi, bundan tashqari, u hayot rivojlanishi uchun ham zarurdir, chunki hayotning o'zi ham ushbu fonda paydo bo'lgan. Ammo oxirgi 50—60 yil davomida atrof-muhitda nurlanish darajasi keskin ortib ketmoqda. Bu asosan, atom elektrostansiyalarning chiqindilari hamda atom quroli sinovlari hisobiga hosil bo'lgan nurlanishdir. Shuning uchun ham radioaktiv eJementlar xossalari va ularning atrof-muhitga ko'rsatayotgan zararli ta'sirini o'rganish radiatsiyadan himoyalanishda muhim ahamiyatga ega. Radioaktivlik hodisasi IX asrning oxirida kashf etilgan. 1896-yilda fransuz olimi A.Bekkerel Rentgen tomonidan ochilgan «X» nurlanni o'rganib boshlagan va ularning nur tarqatish xususiyatini aniqlagaa Keyinchalik uning tadqiqotlarini Polshalik buyuk olima Mariya Kyuri davom ettirgan va bir qator o'zidan-o'zi nur sochish qobiliyatiga ega bo'lgan elementlarni aniqiagan hamda ularni radioaktiv elementlat deb nomlagan. Ma’lumki, radioaktiv moddalarning yadrolari parchalanishi natijasida atrof-muhitga uch xil nur, ya'ni nurlari sochiladi. a -nurlar geliy atomi yadrolari oqimidan iborat bo'lib, ularning atom og'irliklari 4,00273, zaryadi esa 2+ ga tengdir, shuning uchun ham ular atrofidagi moddalarga kuchli elektromagnit ta'sir ko'rsatadi Zarralarning tezligi 14—20 ming km/sek ga teng, tarqalish masofasi 2,5—8,5 sm. 6-nurlar elektron yoki pozitron oqimidan tashkil topgan bo'lib, ular yadrodagi proton neytronga yoki neytron protonga aylanganda hosil bo'ladi. Bu o'zgarishlar quyidagi sxema bo'yicha amalga oshadi: n -> p + e +v , p ~> n + e +v
bunda: n — neytron; p —
proton; v ~
antineytrino; v -
neytrino.
jS-o'zgarishda elementlarning atom og'irligi o'zgarmaydi deb hisoblash mumkin, Zarralarning tezligi 300000 km/sek, tarqalish masofasi 100 sm ga teng. Elektromagnit ta'siri tufayli elektronlar modda tomonidan yutib olinadi, shuning uchun ham minimal qalinlikdagi himoyalovclii qavat o'rnatilganda ular inson uchun zararli emas. Lekin yo'lida himoyalovchi ekran bo'lmasa, elektronlarning kuchli oqim1 insonga katta zarar yetkazadi, ya'ni uning terisini zararlantirishi yok1 ko'z nurini yo'qotishga olib kelishi mumkin y -nurlar — radioaktiv elementlarning yemirilishidan hosil bo'ladi;gan nurlaming biri bo'lib, u elektromagnit (foton) nurlanishdir, ya'A to'lqin uzunligi juda kichik bo'lgan (10-9-10u sm) elektromagtut to'lqinlaridir. 7-nurlarning energiyasi juda katta bo'lganligi uchun ularning moddalami kesib o'tish qobiliyati nihoyatda yuqori bo'lib, bu nurlar tashqaridan ta'sir etganda tirik organizmJar uchun nihoyatda xavflidir. Ularning quwatini faqatgina nurlar yo'nalishiga qo'yilgan qo'rg'oshindan ishlangan qalin to'siq kamaytirishi mumkin. Agar }<-nurla- nishning manbalari ochiq havoda joylashgan bo'lsa va yo'lida himoya- lovchi ekran bo'lmasa, ular tirik organizmlarga katta zarar yetkazishi mumkin Radioaktiv yemirilish natijasida elementlar siljish qoidasiga ko'ra o'zgaradi. Masalan, a- o'zgarishda yemirilish mahsuloti Mendeleyev davriy sistemasidagi bosh elementdan chap tomonida ikkita katak narida joylashadi, uning atom nameri ikkita songa, massasi esa to'rttaga kamayadi. fi- yemirilishida hosil bo'lgan yangi element bosh elementdan o'ng tomonga bir katakchaga siljiydi. Atom og'iriigi esa o'zgar-maydi. y-yemirilishda elementlarning rnassa va zaryadlari o'zgarmaydi. Har bir radioaktiv element o'ziga xos bo'lgan yarim yemirilish davri bilan ifodalanadi. Yarim yemirilish davri - bu radioaktiv eleme-ntning olingan boshlang'ich miqdoridan yarimi yemirilguncha ketgan vaqtdir. Masalan, radiy elementi uchun bu vaqt 1590-yil, uran uchun esa 4,6-109 yilga tengdir Radioaktiv parchalanish jarayonini quyidagi keltirilgan uran izoto- pining parchalanishi sxemasi misolida ko'rib chiqish mumkin Tabiatdagi ma'lum bo'lgan 109 ta elementdan 81 ta element barqaror izotopiga ega, ya'ni ularga tashqaridan hech qanday ta'sir bo'lmasa, ular o'zgarmaydi. Qolgan 28 ta elementlarning izotoplari beqaror, ya'ni radioaktivdir. Hozirgi vaqtda umumiy aniqlangan izotop-larning soni 1700 ga teng bo'lib, ulardan 271 izotop barqaror izotopdir. Yadro reaksiyalarda radioaktiv elementning yadrosi tashqaridan hech qanday energiya berihnagan holda o'zidan o'zi bo'linib boshqa elementlarning yadrolarini hosil qiladi. Bu tabiiy radioaktivlik hodisasidir. Ammo yadroviy o'zgarishlarni sun'iy yo'l bilan ham amalga oshirish mumkin. Bunday o'zgarishlarni ba'zi bir elementlarga katta kinetik energiyaga ega bo'lgan zarralarni ta'sir ettirish yo'li bilan kelib chiqarish mumkin. Masalan, radioaktiv bo'lmagan Al, P, Mn kabi elementlarga a- zarralar, deytron, neytron va boshqa faol zarralarni ta'sir ettirsa ular sun'iy radioaktivlik xususiyatlarga ega bo'lib qoladi va ularning atom yadrolari parchalanib radioaktiv aluminiy, radiofosfor, radiomar-ganesm hosil bo'ladi. Bunday reaksiyani birinchi bo'lib, 1919-yilda Rezerford amalga oshirib, u azot moiekulasiga a-zarralarni ta'sir ettirgan va natijada kislorod izotopini hosil qilgan Nurlanish ikki xil bo'lishi mumkin; ionlashtiradigan va ionlashtirmaydigan. Ionlashtiradigan nurlanish deganda uning ta'sirida atrof-muhitda har xil zaryadli ionlarning hosil bo'lishi tushuniladi: Ionlashtiradigan nurianishning asosiy ko'rsatkichi — bu uning ener- giyasidir. Ionlashtiruvchi nurianishning energiyasi elektronvoltda o'l- chanadi. Bir elektronvolt — bu IV potensial ayirmasiga ega bo'lgan konden- satordan o'tganda elektron zaryadining bajargan ishidir Ionlashtiradigan nurlanish bevosita va bilvosita ionlashtiradigan bo'lishi mumkin. Bevosita ionlashtiradigan nurlanishga boshqa atomlar bilan to'qnashganda ularni ionlashtirishga yetarli darajada kinetik ener- giyaga ega bo'lgan a, j3 - va boshqa nurlanishlar kiradi. Bilvosita ionlashtiradigan nurlanish zaryadlanmagan zarralardan tashkil topgan bo'lib (neytron, foton), uning atrof-muhit bilan o'zaro ta'siri natijasida ionlashishga ohb kehslii mumkin bo'lgan faol zarralarni hosil bo'lishiga ohb keladigan nurlanishdir. Ionlashtiradigan nurlanish modda bilan to'qnashganda o'zining energiyasini qisman yo'qotadi. Bu energiyaning bir qismi moddaga o'tadi va uning tarkibidagi hosil bo'lgan faol zarralarning kinetik energiyasiga aylanadi. Tirik organizmlardagi radiatsion zararlanishlar asosan shu zaryadlangan zarralar, ya'ni ionlarning thik moddaning tarkibidagi molekulalari bilan reaksiyaga kirishishiga va natijada erkin radikallar hosil bo'lishiga bog'liqdir. Tirik organizmning asosiy massasi suvdan tashkil topgan (inson- larda 75%). Shuning uchun, ularning nurlanishi natijasida ionlash- tiruvchi nurlanishning ko'p qismi suvga yutiladi va nihoyatda yuqori darajada kimyoviy faol bo'lgan H va OH radikallarini hosil bo'lishiga olib keladi. Bu radikallar to'g'ridan to'g'ri o'zi yoki ikkilamchi o'zgarishlar hisobiga hosil bo'lgan oksidlantiruvchi moddalar (masalan, vodorod peroksidi) orqali organik moddaning molekulalari bilan reaksiyaga kirishib, tirik moddaning to'qimalarini parchalanishiga olib keladi Ionlashtiradigan nurlanish bevosita va bilvosita ionlashtiradigan bo'lishi mumkin. Bevosita ionlashtiradigan nurlanishga boshqa atomlar bilan to'qnashganda ularni ionlashtirishga yetarli darajada kinetik energiyaga ega bo'lgan a, j3 - va boshqa nurlanishlar kiradi. Bilvosita ionlashtiradigan nurlanish zaryadlanmagan zarralardan tashkil topgan bo'lib (neytron, foton), uning atrof-muhit bilan o'zaro ta'siri natijasida ionlashishga ohb kehslii mumkin bo'lgan faol zarralarni hosil bo'lishiga ohb keladigan nurlanishdir. Ionlashtiradigan nurlanish modda bilan to'qnashganda o'zining energiyasini qisman yo'qotadi. Bu energiyaning bir qismi moddaga o'tadi va uning tarkibidagi hosil bo'lgan faol zarralarning kinetic energiyasiga aylanadi. Tirik organizmlardagi radiatsion zararlanishlar asosan shu zaryadlangan zarralar, ya'ni ionlarning thik moddaning tarkibidagi molekulalari bilan reaksiyaga kirishishiga va natijada erkin radikallar hosil bo'lishiga bog'liqdir. Tirik organizmning asosiy massasi suvdan tashkil topgan (insonlarda 75%). Shuning uchun, ularning nurlanishi natijasida ionlashtiruvchi nurlanishning ko'p qismi suvga yutiladi va nihoyatda yuqori darajada kimyoviy faol bo'lgan H va OH radikallarini hosil bo'lishiga olib keladi. Bu radikallar to'g'ridan to'g'ri o'zi yoki ikkilamchi o'zga- rishlar hisobiga hosil bo'lgan oksidlantiruvchi moddalar (masalan, vodorod peroksidi) orqali organik moddaning molekulalari bilan reaksiyaga kirishib, tirik moddaning to'qimalarini parchalanishiga olib keladi lonlashtirmaydigan nurlanishga radioto'lqinlar, ultratovush, televideniye, navigatsion majmualar, sanoat pechlar, UVCh, lazerlar, fotogeneratorlar va boshqalar kiradi. Bu nurlanish, ularning insonlarga ta'sir etish darajasi ularning chastotasiga bog'liq. Chastota qanchalik yuqori bo'lsa, ular ko'zga salbiy ta'sir ko'rsatishi va kuydirishlarga olib kelishi mumkin. Nurlanishning tabiiy manbalariga kosmik nurlanish va Yer tarkibidagi radioaktiv manbalar kiradi. Kosmik nurlanish ikki xil bo'lishi mumkin — galaktik nurlanish va quyosh nurlanishi Yer yuzasiga kelib tushayotgan galaktik nurlanishning tarkibi quyi- dagicha:
1) 90% - protonlar;
2) 7% - a-zarralar;
3) 1% — geliydan og'ir bo'lgan elementlarning yadrolari.
Nurlanishning biologik obyektlarga ta'sirini baholash uchun ionlashtiradigan nurlanishning asosiy ko'rsatkichlarini ko'rib chiqish kerak. Ma'lumki, radioaktiv atomlarining soni vaqt davomida eksponensial qonuniga muvofiq kamayib boradi:
|
| |