Tayanch iboralar - Module 13 Organization of enterprise management

|
Module 13 Organization of enterprise management
|
bet | 4/9 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 314,5 Kb. | | #115479 |
Bog'liq Lecture 13Tayanch iboralar: tashkilot, tashkiliy tuzilma, xokimiyat, xokimiyatni taqsimlanishi, faoliyat koordinatsiyasi, ixtisoslashish, vakolat, mas’uliyat, majburiyat, vakolatni yuklatish, hisobotdorlik, vertikal va gorizantal tuzilmalar, boshqaruvchanlik me’yori, vertikal yondashuv, gorizontal yondashuv, funktsional yondashuv, divizional yondashuv, matritsali yondashuv, komanda sifatidagi yondashuv, to’r sifatidagi yondashuv, liderlik, rasmiy va norasmiy munosabatlar, norasmiy tashkiliy tashkiliy tuzilma.
2.1. Tashkilot ishini tashkil etish jarayonining asosiy yunalishlari.
2.2. Tashkilish tuzilmaning asosiy tamoyillari. Tashkilot tashkiliy tuzilmasining turlari.
3. Kadrlar texnologiyasi.
1. Kadrlar texnologiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalari.
2. Kadrlarni boshqarish strategiyalari.
3. Kadrlar siyosati va uni takomillashtirish
Tayanch iboralar: kadrlar texnologiyasi, ko’p qirrali masalalar, aniq maqsadni qo’yish, xodimlar fe’l-atvori, xodimlarni motivlashtirish, kadrga ehtiyoj, kadrlar qo’nimsizligi, rag’batlantirish, faoliyati natijalari, mansab vazifalari, sifat standartlari, mukofotlar, ichki va tashqi mukofotlar, real imkoniyatlar, personalning optimal maqsadlari, boshqarish funktsiyalarini taqsimlash, joriy nazoratni tashkil qilish, intizom talablarini bajarish, har bir xodimning aniq mas’uliyatini o’rnatish, nazorat, tartibga solish, kadrlar siyosati, mutaxassislar faoliyatini qat’iy belgilash, buyruq, farmoyish, boshqarish strategiyalari, tashkiliy texnologiya.
3.1. Kadrlar texnologiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalari.
Kadrlar texnologiyasining mazmuni, maqsadi va vazifalari ko’p qirrali masalalarni hisobga olishni taqozo qiladi. Aniq maqsadni qo’yish, xodimlarni motivlashtirish, ular fe’l-atvorini bilish va boshqa jihatlar alohida ahamiyat kasb etadi. Mo’ljaldagi maqsadga erishishdan olingan qanoatlanish darajasi insonning kelgusida shunga o’xshash vaziyatlardagi fe’l-atvoriga ta’sir qiladi. Umuman odamlar ehtiyojni qondirishdan olgan qanoatlanish fe’l-atvorini takrorlashga va ehtiyoji yetarli qondirilmagan sharoitdagi fe’l-atvorni takrorlamaslikka intiladi. Buni natija qonuni deydilar. Pol Lourens va Jey Lorsh quyidagilarni ta’kidlashgan: “Inson o’z muammolarini hal etishga intilgan jarayonda fe’l-atvorning aniq tiplari biron bir tarzda rag’batlantirilgan bo’ladi. Bunda odamlar muayyan muammoni qanday qilib hal eta olganliklarini eslab qoladilar. Binobarin, inson kelgusi safar biron muammoga duch kelganida, uni o’sha sinab ko’rilgan usulda hal qilishga urinadi. Vaqt o’tishi bilan fe’l-atvorning ayrim modellari doimo muvaffaqiyatli bo’lib chiqqani uchun inson ayni o’sha modellarga amal qilish kerakligini anglaydi”.
Masalan, agar oldingizga biron vazifa qo’yib, o’z ehtiyojingizni ishda qondira olsangiz, kelgusida ham xuddi shunday ehtiyojni qondirishga intilasiz. Modomiki, odamlar ehtiyojni qondirishga ehtiyoj sezar ekan, menejerlar ularning o’z ehtiyojlarini tashkilot maqsadiga erishishga olib boradigan fe’l-atvor usuli vositasida qondira olishlarini his qiladigan vaziyatni yaratib berishlari kerak. Aytaylik, ko’mir shaxtasida uzun qatlamlarni kavlash texnologiyasining joriy etilishi natijasida ishchilar tarqalib ketdi, shaxtyorlar o’zaro munosabatdan mahrum bo’lishdi. Buni ishlab chiqarishdagi vaziyat va tegishli vazifalarning o’rtaga qo’yishilishi ehtiyojlarni qondirishga salbiy ta’sir qilishining misoli, desa bo’ladi. Yangi texnologiya ham shaxtyorlarga tugal maqsad va bajarilayotgan ish mazmundorligiga erishish imkonini bermadi, chunki yangi usul sharoitida har bir shaxtyor ko’mir qazib chiqarishning umumiy jarayonidagi kichik bir qisminigina bajaradigan bo’ldi. Natijada ishchilar o’z qobiliyatlarini namoyon etish imkoniga ega bo’lmadilar. Oqibatda ishlab chiqarish yomonlashdi, intizom bo’shashdi, kadrlar qo’nimsizligi oshdi, mehnat unumdorligi pasaydi. SHaxta ma’muriyati ishlab chiqarish jarayonini o’zgartirgach, texnologiyaning odamlar ehtiyojlariga zid kelishi barham topdi va yuqoridagi muammolar o’z-o’zidan hal bo’ldi.
Ehtiyoj orqali motivlashtirishning murakkabligi. Insonlarning ehtiyojlari xilma - xil bo’ladi, har bir insonning nazarida o’z ehtiyojini qondirishga olib boradigan maqsad va unga erishishdagi fe’l-atvor usullari ham turlicha bo’ladi. SHu muammoni tahlil qilgan Stefen Kerroll va Genri Tosi quyidagilarni ta’kidlashgan:
“Inson ehtiyojlarining tuzilishi uning ijtimoiy tuzilmadagi o’rni yoki orttirgan tajribasi bilan belgilanadi. Binobarin, odamlar uchun muhim bo’lgan ehtiyojlarga nisbatan ular o’rtasida ko’pdan-ko’p tafovutlar mavjud bo’ladi. Aniq usuldagi ehtiyojlarni qondirish yo’llari va usullari ko’pligi esa bundan ham muhimroqdir. Masalan, bir kishining o’z obro’sini tasdiqlatish ehtiyojini qanoatlantirish uchun uni bo’limning eng yaxshi xodimi deb e’tirof qilishning o’zi kifoya bo’ladi. Boshqa bir kishining shunga o’xshash ehtiyojini qondirish esa uning kiygan kiyimi bichimi (fasoni) eng yaxshi deb tan olinib, u guruhdagi boshqa kishilardan ko’ra yaxshiroq did bilan kiyinadi, deb e’lon qilish kerak bo’ladi. Inson o’zining aniq ehtiyojini qondirish uchun kerak bo’ladigan aniq usul uning hayotiy tajribasi asosida belgilanadi. Biz tajriba yo’li bilan ayrim vaziyatlar boshqalarga nisbatan maqbulroq (rag’batlantiriladigan) bo’lishini bilib olsak, ayni shunday vaziyatlarga intilamiz. Boshqa vaziyatlardan voz kechishga harakat qilamiz”. SHuni alohida ta’kidlash kerakki, bunday kodeks kishilarning tashkilotdagi o’ziga xos tashkiliy madaniyatga rioya etishlariga bog’liq bo’ladi. Turli xil tashkilotlar tashkiliy madaniyatlarni rivojlantirishning turli xil yo’llarini amalga oshirishadi. Ko’plab kompaniyalar o’z xodimlarining ehtiyojlarini yuqori darajada qondirishni ish joyidagi tashkiliy madaniyatlarni shakllantirish va rivojlantirish yo’li sifatida e’tirof etadilar. Bu ularning muvaffaqiyatlari sari qo’yiladigan muhim qadamlaridir3.
SHunday qilib, murakkab vazifalar hal etiladigan va katta mas’uliyat talab qiladigan ish joylarini vujudga keltirish ko’pgina ishchilar uchun ijobiy motivlash samarasiga ega bo’ladi, lekin bunday kayfiyat hamma ishchilarga ham xos bo’lavermaydi.
Rahbar doimo tasodiflik holati ro’y berishi mumkinligini nazarda tutishi kerak. Motivlashtirish uchun eng yaxshi bitta usul yo’q. Ba’zi kishilarni motivlashtirish uchun samarali bo’lgan usul boshqalar uchun mutlaqo ahamiyatsiz bo’lishi mumkin. Bundan tashqari, tashkilot o’z tabiatiga ko’ra ayrim shaxslarga mo’ljallangan motivlashtirish nazariyasini amalga oshirishni murakkablashtirib yuboradi. Ishlarning o’zaro bog’liqligi, ayrim kishilarning ish natijalari to’g’risidagi axborotning yetishmasligi, texnologiyani takomillashtirish tufayli xizmat vazifalarining tez-tez o’zgartirilib turilishi - ana shu ishlarning hammasi motivlashtirishning murakkabligini oshiradi.
Bu muammolarni hal qilish uchun mehnat odobini yaxshilash imkoniyatlaridan foydalanish yaxshi samara beradi. Mehnat odobini yaxshilash uchun nimalar qilish kerak?
Rag’batlantirishni tashkilotdagi ish unumdorligi va samaradorligini ko’paytirishga olib boradigan faoliyat bilan bevosita bog’lab olib boring.
O’rtacha ko’rsatkichdan ortiq natijaga erishgan, buning uchun kuch-g’ayrat sarflagan xodimlarga ko’pchilik orasida tashakkur bildiring.
Xodimlar faoliyati natijalarini to’g’ri baholash uchun asos bo’ladigan maqsad va ko’rsatkichlarni ishlab chiqishda rahbarlar bilan birga qatnashadigan xodimlarni rag’batlantiring.
Mansab vazifalari va ish joylarini qayta qurish hamda takomillashtirish dasturlarini amalga oshirishda o’rta bo’g’in rahbari duch keladigan qiyinchiliklarga alohida e’tibor bering.
Xodimlarning manfaati firma farovonligini oshirish maqsadiga zid keladigan vaziyat vujudga kelishi va avj olishiga yo’l qo’ymang (masalan, mehnat xavfsizligini kamaytiradigan yoki ish vaqtidan tashqari ishlashga majbur qiladigan yangi texnologiyani joriy etish kerak emas).
Sifat standartlarini oshirish bilan bog’liq bo’lgan xarajatlarni to’lashga qodir bo’lmaguningizcha, bu standartlarni oshirishga harakat qilmang – (ya’ni, yangi standartlarga mos kelmaydigan tovarlar ishlab chiqarishdan, sifatli komponentlarni ko’proq ishlab chiqarish uchun haq to’lashdan tiyilib turing, ishni sifatli bajara olmaydigan kishilarni boshqa ishga o’tkazmang va bo’shatib yubormang.
Rahbariyatning va’dalari bilan haqiqiy haq to’lash tizimi o’rtasida tafovut bo’lishiga yo’l qo’ymang.
Mehnat unumdorligini oshirish dasturlari amalda ishdan qanoat qilishga va uning ahamiyatini oshirishga qaratilgan, deb tasvirlashga intilmang.
Rahbarlar bilan haqiqiy ish bajaruvchilar o’rtasidagi tafovutni kengaytiradigan maxsus imtiyozlar yaratilishini qo’llab-quvvatlamang.
Mukofotlar. Motivlashtirish to’g’risidagi suhbatda “mukofot” so’zi pul yoki qanoatlanishdan ko’ra kengroq ma’noni bildiradi (ko’pincha odamlar mukofot deganda pul yoki qanoatlantiruvchi narsani tushunadilar). Mukofot – inson o’zi uchun qimmatli deb hisoblaydigan hamma narsalarni o’z ichiga oladi. Ammo odamlar “qimmatli” tushunchasini o’ziga xos tarzda tushunadilar, binobarin, mukofot va uning nisbiy qiymati turlicha baholanadi. Oddiy bir misol: yuz dollarlik pulga to’ldirilgan chamadonni ko’pchilik kishilar juda qimmatli mukofot deb tushunadilar, ammo Filippindagi ibtidoiy Tasadey qabilasining a’zolari ichidagi puldan ko’ra chamadonni qimmatli deb tushunishlari ehtimol. Xuddi shunga o’xshash juda davlatmand kishi bir necha soatlik samimiy suhbatni katta miqdordagi puldan qimmatli, deb hisoblashi ehtimoldan xoli emas.
Ichki va tashqi mukofotlar. Rahbar mukofotning ikki turi- ichki va tashqi mukofotlarni ishga soladi. Ichki mukofotni ishning o’zi tuhfa etadi. Masalan, bajariladigan ishning natijasi, mazmundorligi va ahamiyatliligi, ichki mamnuniyat tuyg’usi ham mukofotdir. Ish jarayonida vujudga keladigan do’stlik va samimiy muloqotni ichki mukofot deyish mumkin. Tegishli ish sharoiti yaratish va vazifani aniq belgilab qo’yish ichki mamnuniyat mukofotini ta’minlaydigan eng oddiy usuldir. Masalan, “Volьvo” firmasi tajriba tashkilotlaridagi konveyerdan yig’uv liniyalarining bir qismini olib tashlab, ishchilarning ichki mamnuniyatini oshirish uchun yig’uv brigadalarini ishga tushirgan.
Tashqi mukofot - ishning o’zidan yuzaga kelmaydi, balki uni tashkilot beradi. Tashqi mukofot turlari – ish haqi, xizmat pog’onasi bo’ylab yuqoriga ko’tarilish, xizmat maqomi va obro’- e’tibor timsollari (chunonchi, shaxsiy xona, maqtov va e’tirof, qo’shimcha to’lovlar - qo’shimcha ta’til, xizmat avtomobili, muayyan xarajatlar haqini to’lash, kafolatlar)dan iborat. Motivlashtirish maqsadida ichki va tashqi mukofotlarni qanday nisbatda qo’llashni belgilash uchun ma’muriyat o’z xodimlari ehtiyojini aniqlashi kerak.
3.2. Kadrlarni boshqarish strategiyalari.
Har qanday ish faoliyatning xilma-xil turlaridan tashkil topadi. Masalan, tinglovchining ishi auditoriyadagi bilish faoliyati, kutubxonadagi zarur adabiyotni topish, ma’ruzalarni konspekt qilish, seminarga tayyorlanish, uy vazifalarni bajarish kabilarni o’z ichiga oladi. Menejerning faoliyat turi boshqarish funktsiyalarini xarakterlab beradi. Ular boshqarish uchun nima qilish kerak, degan savolga javob beradi. Tajribali menejer boshqarish funktsiyalari quyidagilarni o’z ichiga oladi, deb javob beradi:
• firmaning barcha resurslarini aniqlash va real imkoniyatlarini hisob-kitob qilish;
• personalning optimal maqsadlarini (strategik, taktik) belgilash;
• ularning muayyan davr mobaynidagi faoliyatini rejalashtirish;
• qabul qilingan rejani amalga oshirish sohasidagi ishlarni tashkil qilish;
• rejani bajarish jarayonida mutaxassislar faoliyatini nazorat qilish;
• rejani muddatida, sifatli va to’liq bajarishni ta’minlash maqsadida ular faoliyatiga o’zgartirish kiritish va yo’l-yo’riq ko’rsatish.
SHunday qilib, menejment boshqaruv tizimi faoliyatidagi ish jarayonida o’z imkoniyatini namoyon etadi. U mehnat jarayonining barcha jihatlarini qamrab oladi. Menejment jarayoni tashkilot oldiga quyilgan maqsadga erishish uchun rahbar bilan xodimlar birgalikdagi xatti-harakatlari yig’indisidir. Menejmentlik jarayoni operatsiyalar, ularni amalga oshirish bosqichlari, vosita va usullari bilan xarakterlanadi. Boshqaruv davrining izchil o’zgarib turuvchi bosqichlariga muvofiq holda operatsiyalar, rahbarning xatti-harakati boshqarish funktsiyasini o’zida namoyon etadi. Bu funktsiyalar quyidagilar:
– hisob-kitob;
– rejalashtirish;
– tashkil etish;
– nazorat;
– tartibga solish.
|
| |