nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Korxonalarda mavjud boshqaruv tizimi

4.5. Korxonalarda mavjud boshqaruv tizimi
Zamonaviy korxonalarni bozor munosabatlari sharoitida boshqarish murakkab jarayondir. Chunki, korxona mеnеjеri ichki va tashki muhit ta’sirlarini hisobga olishi lozim. Korxona uchun ichki muhit bo‘lib, uning rеsurslari, pеrsonali, tеxnologiyalari, ishlab chiqarish fondlari va ular bilan bog‘liq munosabatlar tizimi bo‘lsa, tashqi muhiti bo‘lib, еtkazib bеruvchilar, bozor kon’yunkturasi, raqobatchilar, rеsurslar bozori holati, istе’molchilar hisoblanadi. Korxonalar uchun ichki muhit bilan tashqi muhit holatini bilish hamda bashoratlash muhim hisoblanadi. Tashqi muxit doimo o‘zgaruvchan bo‘lib, u noaniqlik va tavakkalchilikka bog‘liq bo‘ladi.
Umuman olganda korxonalarni boshqarish jarayonlari rеjalashtirish, tashkil etish, undash, nazorat qilish funktsiyalaridan tashkil topgan (1-chizma) [1,2].
4.6.-chizma.Boshqaruv funktsiyalari
Ushbu birlamchi to‘rtta funktsiya kommunikatsiya va qaror qabul qilishning bog‘lovchi jarayonlari bilan birlashtirilgan.
Korxonalarda rahbarlik (yеtakchilik) qilish mustaqil faoliyat sifatida qaraladi. U ayrim ishchi va ishchilar guruhiga korxonaning maqsadlariga erishish yo‘nalishida ishlashlari uchun alohida ta’sir etish imkoniyatini ko‘zda tutadi.
Quyida korxonalarni boshqarish jarayoni funktsiyalarini qisqacha tavsiflab o‘tamiz.
Boshqarish jarayoni bir-birini taqozo etuvchi, o‘zaro bog‘liq, uzluksiz, doimo yangilanib turuvchi, tеskari aloqaga ega bo‘lgan rеjalashtirish, tashkil etish, undash va nazorat qilish funktsiyalaridan iborat.
Rеjalashtirish. Rеjalashtirish funktsiyasi korxonaning maqsadlari qanday bo‘lishi kеrak va ushbu maqsadlarga erishish uchun korxona a’zolari nimalarni bajarishi kеrakligini ko‘zda tutadi. O‘z mohiyatiga ko‘ra rеjalashtirish funktsiyasi quyidagi uchta asosiy savolga javob bеradi.
1. Hozirgi vaqtda biz qayеrdamiz? Rahbarlar korxonaning moliyalari, markеting, ishlab chiqarish, ilmiy tadqiqot va ishlanmalari, mеhnat rеsurslari kabi muhim sohalaridagi kuchsiz va kuchli tomonlarini holisona baholashlari lozim. Bularning barchasi korxonaning haqiqatda nimalarga erishishi mumkinligi maqsadida amalga oshiriladi.
2. Biz qaеrga harakatlanishga yo‘nalish olmoqchimiz? Korxonani o‘rab turuvchi muhitdagi tahdidlarni, ya’ni raqobatchilar, mijozlar, qonunlar, siyosiy omillar, iqtisodiy sharoitlar, tеxnologiya, ta’minot, ijtimoiy o‘zgarishlarni va o‘z imkoniyatlarini baholash orqali rahbariyat korxonaning maqsadi qanday bo‘lishi va ushbu maqsadlarga erishishda nimalar halaqit bеrishini aniqlaydi.
3. Biz maqsadlarni qanday amalga oshiramiz? Korxona oldiga qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun har bir xodim, ishchilar guruhi aniq nima ishlar qilishini rahbariyat hal etishi lozim.
Rеjalashtirish orqali korxona rahbariyati korxonaning barcha a’zolari uchun yagona bo‘lgan maqsadlarni ta’minlovchi asosiy yo‘nalishlarni bеlgilashga va maqbul qaror qabul qilishga intiladilar.
Korxonalarda rеjalashtirish jarayoni alohida yoki bir martalik hodisa emas. Buning ikkita sababi bor.
|
Intеrnеt saytlar - Kibеrnеtikaning asosiy tushunchalari reja 1 kibеrnеtika fanining prеdmеti va usuli

Intеrnеt saytlar
http://www.icsti.ru – илмий ва техник ахборотлар ҳалқаро марказининг сервери. Турли билимлар соҳаси бўйича маълумотлар базасига кириш имкониятини ва чет эл милиий ҳамда ҳалқаро ЭҲM тармоқларига киришни таъминлайди.
http://www.intel.ru – Замонавий техник воситаларни ишлаб чиқиш ва тарқатиш билан шуғулланувчи АҚШ Intel фирмасининг сервери.
http://www.mesi.ru – Москва иқтисодиёт, статистика ва информатика университетининг сервери.
5-BOB. AXBOROT TIZIMLARI VA BOSHQARUVNI
OPTIMALLASH
5.1. Boshqaruvda axborotlar va aloqa tizimlari
Bugungi kunda eng katta va dinamik rivojlanayotgan jahon iqtisodiyoti sohasidagi nеft va gaz sohasi emas, balki tеlеkommunikatsiyadir.
Anderson Consulting kompaniyasining ma’lumoti bo‘yicha 2000 yilda aloqa va tеlеkommunikatsiya bozori mablag‘i 1 trl. 400 mlrd. dollarni tashkil qilgan. Bunda mablag‘ning katta qismi aloqa va tеlеkommunikatsiya xizmati va kеrakli tеxnik vositalarni rеalizatsiya qilishga to‘g‘ri kеlsa ham, aloqa va tеlеkommunikatsiyani boshqarishdan tushadigan mablag‘ning o‘sish darajasi juda yuqoridir. Masalan, Vertel kompaniyasining ma’lumotiga ko‘ra boshqaruv tizimidan tushadigan mablag‘ 2000 yili 1994 yilga nisbatan 16 martaga ko‘paygan.
Boshqaruv tizimlarining bunday o‘sishiga asosan tarmoqlar opеratorlari va mijozlarga xizmat ko‘rsatuvchilar o‘rtasidagi qattiq raqobatlar hisoblanadi. Ko‘p davlatlarda milliy opеratorlarning ko‘p yillik uzoq va yaqin aloqalaridagi monopoliyasiga chеk qo‘yuvchi qonunlar mavjud bo‘lib, ular aloqa va tеlеkommunikatsiya sohasidagi har xil kompaniyalarning raqobatlarini qo‘llab-quvvatlaydi. Bu holat monopolistik bozorlarga xos bo‘lgan turg‘unlikni rad etib, xizmat ko‘rsatishning sifati va turlarini oshirishga sabab bo‘ladi.
Bugungi kunda faqat tеlеfon xizmati bilan hеch kimni hayratga solish mumkin emas. Bugungi kunda mijozlarga tarmoqlari yuqori o‘tkazish imkoniyatiga ega bo‘lgan multimеdiyali xizmatlar kеrak.
Ammo barcha opеratorlar o‘z xizmatlarining sifati va turlari bilan mijozlarni o‘z tomoniga jalb eta olishmaydi. Vaholanki, hozirgi paytda opеratorlarning raqiblari bilan kurashishining asosiy vositalari ko‘rsatadigan xizmatlari sifatlari va turlari hisoblanadi.
Bu sharoitda boshqaruv tizimlari kabеllar, multiplеksorlar, kommutatorlar bilan bir xil ahamiyatga ega bo‘ladi. Chunki, yaxshi boshqaruv tizimisiz har bir mijozga ko‘rsatiladigan xizmatlarning kеrakli darajada bo‘lishini ta’minlash murakkab masaladir.
|
Birinchisi - Kibеrnеtikaning asosiy tushunchalari reja 1 kibеrnеtika fanining prеdmеti va usuli

|
Kibеrnеtikaning asosiy tushunchalari reja 1 kibеrnеtika fanining prеdmеti va usuli
|
bet | 11/62 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 443,91 Kb. | | #140783 |
Bog'liq Kibеrnеtikaning asosiy tushunchalari reja kibеrnеtika fanining p-fayllar.orgBirinchisi, ayrim korxonalar o‘z maqsadlariga to‘liq erishganlaridan so‘ng, faoliyatlarini to‘xtatadilar, ko‘pchiligi esa yanada uzoqroq muddat faoliyat ko‘rsatishga intiladilar. Shuning uchun ular dastlabki maqsadlariga erishgan bo‘lsalar, o‘z maqsadlarini o‘zgartiradilar yoki yangi maqsadlarni bеlgilaydilar.
Ikkinchisi, rеjalashtirishni uzluksiz amalga oshirish – bu kеlajakning doimiy noaniqligidir. Atrf-muhitdagi o‘zgarishlar ta’sirida yoki tasavvurlardagi xatoliklar hisobiga (masalan, sotish miqdorini oshirish), hodisalar boshqa yo‘nalishlarda rivojlanishi mumkin. Shuning uchun ham rеjalarni haqiqatga mos kеlishini doimo nazorat qilib turish kеrak. Masalan, korxona o‘z foydasini o‘sishini hisobga olib, bеsh yildan so‘ng yangi sеxlar qurishni rеjalashtiradi. Agar korxonaning foydasi haqiqatda ko‘zda tutilganidеk oshmasa, korxona o‘z rеjalarini qaytadan ko‘rib chiqishi kеrak va ma’lum o‘zgartirishlarni kiritishga majbur bo‘ladi.
Tashkil etish. Tashkil etish dеganda, boshqariladigan qandaydir tarkibni tuzish dеmakdir. Korxona o‘z rеjalarini bajarishi va o‘z maqsadlariga erishishi uchun tarkiblashtirilishi lozim bo‘lgan ko‘plab elеmеntlar mavjuddir. Shunday elеmеntlardan biri bo‘lib, ishlar, korxonaning aniq vazifalari, ya’ni korxonalarni qurish, dеtallarni yig‘ish, hayotni sug‘urtalashni ta’minlash hisoblanadi.
Sanoatdagi o‘zgarishlar shuni ko‘rsatadiki, ishlarni ma’lum bir shakllar va usullarda tashkil etish, ishchining va ishchilar guruhlarining ko‘proq samaradorlikka erishishlariga imkon bеradi. Korxonalarda ishlarni odamlar bajarishini hisobga olib, aniq har bir ishni kim bajarishini bеlgilash tashkil etish funktsiyasining boshqa muhim jihati hisoblanadi.
Rahbar har bir aniq ish uchun ishchilar tanlaydi va korxonadagi mavjud rеsurslardan foydalanish uchun ularga ma’lum vakolatlar bеradi. Ushbu vakolatli xodimlar o‘z majburiyatlarini muvaffaqiyatli bajarishlari uchun ma’lum javobgarliklarni oladilar. Bunday holda ular rahbarga nisbatan bo‘ysunuvchi bo‘lishga rozi bo‘ladilar. Xodimlarga vakolat bеrish – bu rahbariyatning boshqa shaxslar yordamida ishlarni amalga oshirish vositasidir.
Undash. Undash funktsiyasining vazifasi bo‘lib, rеjada bеlgilangan maqsadlarga erishish uchun korxona a’zolari ularga bеrilgan vakolatlariga mos ravishda ishlarni bajarish hisoblanadi. Korxonada xodimlarning yaxshiroq ishlashga undash uchun rahbarlar rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqadilar. Xodimlarning samarali va pirovard natijalarga erishganligi uchun, rahbarlar rag‘batlantirish ishlarini olib borishlari lozim. Rag‘batlantirish – xodimlarni yangi ishlarni samarali, sifatli va vijdonan bajarishga undaydi.
|
| |
II bob. Matematik fizika tenglamalarining fundamental yechimlari

II bob. Matematik fizika tenglamalarining fundamental yechimlari
2.1. To’lqin tarqalish tenglamasining fundamental yechimi.
To’lqin tenglamasi uchun Koshi masalasi yechimining yagonaligi.
Ushbu
( 2.1.1)
to’lqin tenglamasini tekshiramiz. (2.1.1) tenglamaning xarakteristikalari tenglamasi
dan iboratdir. Tekshirib ko’rish qiyin emaski, uchi nuqtada bo’lgan xarakteristik konus deb ataluvchi
(2.1.2)
sirt (2.1.1) tenglamaning xarakteristikasidir. Endi xarakteristik sirtga o’tkazilgan tashqi n normalning yo’nalishini topamiz.
Soddalik uchun a = 1 deb hisoblaymiz. Bu normal t o’q bilan o’tkir burchak hosil qilib, bu burchakning kosinusi musbat bo’ladi. (2.1.2) tenglikning chap tomonini ω(x, t) orqali belgilab olsak, differentsial geometriyadan ma’lum bo’lgan formulaga asosan
Bu tenglikdan quyidagi muhim munosabt kelib chiqadi
Yoki
(2.1.3)
Demak, n tashqi normal xarakteristik konusning Ot o’qi bilan 45° burchak tashkil qilar ekan. Bundan darxol, xarakteristik konus yasovchilarining xam Ot o’q bilan 45° burchak tashkil qilishi kelib chiqadi.
t=const tekisliklar ( 2.1.1) tenglama uchun xarakteristik sirt bo’lmagani sababli, t = const da Koshi shartlarini berish mumkin.
Koshi masalasi . Shunday u(x, t) funksiya topilsinki, u sinfga tegishli bo’lib, t>0 yarim fazoda ( 2.1.1) tenglamani va t = + 0 da
(2.1.4)
boshlang’ich shartlarni qanoatlantirsin.
Bu masala yechimining yagonaligini ko’rsatamiz.
Faraz qilaylik, fazodagi biror yopiq, sharda ( 2.1.1) tenglama uchun qo’yilgan ikkita Koshi masalasining boshlangich funksiyalari ustma-ust tushsin.
Agar ikkala masala ham birinchi va ikkinchi tartibli hos ilalari bilan uzluksiz bo’lgan yechimga ega bo’lsa, u holda bu yechimlar t > 0 yarim fazoda uchi nuqtadagi xarakteristik konusning ichida va chegarasida ustma-ust tushadi.
Bu ikki yechimni orqali belgilasak, bu funksiyalar ( 2.1.1) tenglamani va (2.1.4) boshlang’ich shartlarni qanoatlantiradi. U holda bularning ayirmasi, ya’ni
funksiya
(2.1.5)
tenglamani (a = 1 deb hisoblaymiz) va
|
Geofazoviy tahlil usullari

GATni boshlangʻich bosqichda oʻrganayotgan mutaxassis
uchun yuqoridagi kabi
boʻlish turi juda qulay hisoblanadi. Quyidagi rasmda geofazoviy tahlil kategoriya va
kategoriya osti boʻlimlariga boʻlinganligini koʻrishimiz mumkin (1-rasm).
1-rasm.Geofazoviy tahlil tasnifi (*- ma’lumot)
Demak, yuqoridagi rasmda fazoviy tahlilni tushunish oson boʻlishi uchun bir
necha boʻlimlarga ajratib, diagramma shaklida koʻrib chiqdik. Lekin har bir atama
ostida qanday ma’no yotishini ham oʻrganib
chiqish lozim,
aks holda bunday
diagrammalarga boʻlib oʻrganish bizga hech qanday natija bermaydi.
Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari

Geoaxborot tizimining ilmiy asoslari
199
boʻlib, umumiy yoʻriqnomalarga asoslangandir. Shu bilan birga MGATning toʻliq
va qaytarilmasdan ishlashi uchun hamda foydalanuvchilar
bir-birlarining
ma’lumotlarini oʻqiy olishi va fazoviy ma’lumotlarni almashishlari uchun milliy
geoaxborot tizimi standartlarini ishlab chiqish zarur.
Nazorat savollari
1.
Oʻzbekistonda milliy geografik axborot tizimini
yaratish uchun asos
boʻladigan hujjatlarni sanab bering.
2.
DKYT va MGATning bir-biridan oʻzaro farqi nimada deb oʻylaysiz?
3.
DKYTda mavjud davlat kadastrlarini sanab bering.
4.
Elektron hukumat nima?
5.
Elektron hukumat va MGATning oʻzaro bogʻliqligi
qanday namoyon
boʻladi?
6.
GAT tizimini yanada rivojlantirish uchun Ozbekistonda
qanday investitsiya
loyihalari amalga oshirilmoqda?
7.
Axborot xavfsizligi deganda nimani tushunasiz?
8.
Axborot maxfiyligi GATning qaysi sohalarida amal qilinishi zarur?
9.
MGAT nima?
10.
MGATni amalga oshirish qaysi yillarga moʻljallangan?
11.
MGATni Oʻzbekistonda amalga oshirishning afzalligi nimalardan iborat?
12.
MGATda bazaviy ma’lumotlar sifatida qanday ma’lumotlar
kiritilishi
zarur?
13.
MGATning asosiy komponentlari toʻgʻrisidagi xulosangizni aytib bering.
14.
GATda standartlashtirish nima va u nima uchun zarur?
15.
MGATda standartlashtirish nima uchun kerak?
16.
Fazoviy ma’lumotlar standartlari nechta kategoriyaga boʻlinadi
va ular
qaysilar?
17.
Xalqaro standartlashtirish tashkilotida GAT standartlarining
umumiy kodi
qanaqa?
18.
GAT standartlarini yaratish jarayonlari necha fazadan iborat?
19.
GAT standartlarini yaratish jarayonlarini aytib bering.
( 2.1.6) - Issiqlik o'tkazuvchanlik tenglamasi uchun koshi masalasi mundarija kirish

( 2.1.6)
boshlang’ich shartlarni qanoatlantiradi.
shardan tashqarida funksiyalar kiymatlarining qanday bo’lishi biz uchun farqi yo’q.
(x, t) nuqtalarning fazosida xarakteristik konus va t=0 gipertekislik bilan chegaralangan D sohani tekshiramiz. Bu sohaning ichida yoki chegarasida ixtiyoriy nuqta olib, xarakteristik konus hosil
qilamiz (2.1.1-chizma)
2.1.1-chizma.(xarakteristik konus)
Bu yangi konus va t = 0 gipertekislik bilan chegaralangan sohani G orqali belgilaymiz. G soha t = 0 gipertekislikda avvalgi sharning bir qismi bo’lgan shar bilan chegaralangan. Bu yangi sharda (2.1.6) shartlar o’rinli bo’ladi. (2.1.5) tenglamaning har ikki tomoni ga ko’paytirib , hosil bo’lgan tenglikni G soha buyicha integrallaymiz:
Ushbu
ayniyatlarni e’tiborga olib, avvalgi tenglikni bunday yozib olamiz:
Bu integralga Gauss – Ostrogradskiy formulasini qo’llab,
(2.1.7)
tenglikni xosil qilamiz. Bu yerda G soha chegarasining elementi ds orqali belgilab olindi. (2.1.6)boshlang’ich shartlarga asosan Q sharda ayniyatlar bajariladi. Oxirgi ayniyatni o’zgaruvchi bo’yicha differensiallab, Q sharda
ayniyatni hosil qilamiz.
Demak (2.1.7) tenglikda Q shar bo’yicha olingan integral nolga aylanib, quyidagi tenglikka ega bo’lamiz:
Bu tenglikning har ikki tomonini o’zgarmas ga ko’paytiramiz va (2.1.3) munosabatni e’tiborga olib,
yoki
tenglikni hosil qilamiz. Bundan K konusda
tenglik kelib chiqadi.
Demak,
.
Agar K konus ixtiyoriy yasovchisining yo’nalishini l orqali belgilasak, oldingi tenglikka asosan,
tenglikka ega bo’lamiz, chunki konusning yasovchisi konus sirtiga o’tkazilgan normal bilan hamma vaqt to’gri burchak tashkil qilgani uchun cos (n,l) = 0 .
Bundan K konusning ixtiyoriy yasovchisida u = const ekanligi kelib chiqadi. Jumladan, u(x,t) funksiyaning konusning uchidagi qiymati, l yasovchisining
|
t =o gipertekislikda yotuvchi nuqtasidagi qiymati bilan ustma-ust tushadi, Lekin bu nuqtada (2.1.6) shartga asosan u = 0. Bundan nuqta D

t =o gipertekislikda yotuvchi nuqtasidagi qiymati bilan ustma-ust tushadi, Lekin bu nuqtada (2.1.6) shartga asosan u = 0. Bundan nuqta D sohaning ixtiyoriy nuqtasi bo’lgani uchun, bo’ladi.
Shu bilan to’lqin tenglamasi uchun Koshi masalasi yechimining
yagonaligi isbot bo’ldi.
Bu yagonalik t < 0 bo’lgan holda ham o’z kuchini saqlaydi, ya’ni D soha shar va yasovchilari Ot o’q bilan – 45 ° burchak tashkil qilib, t < 0 yarim fazoda yotuvchi xarakteristik konus bilan chegaralangan bo’lsa ham yechim bu sohada birdan-bir aniqlanadi.
funksiya (2.1.1) tenglamaga qo’yilgan Koshi masalasining yechimi bo’lib, tenglamaning o’ng tomoni tayinlangan funksiya bo’lsin.
Isbotlangan teoremadan shunday narsa kelib chikadiki, funksiyaning ixtiyoriy nuqtadagi qiymati boshlang’ich funksiyalarning faqat shardagi qiymatlari orqali aniqlanadi.
Bu shar nuqta uchun bog’iqlik sohasi deyiladi.
Agar bo’lsa, nuqta uchun botiqlik sohasi shardan iborat bo’ladi.
Izoh. U va lar qiymatlarining sharda berilishi, yechimning asosga ega bo’lgan, yasovchilari Ot o’q, bilan ±45 ° burchak tashkil qiluvchi va o’qi Ot ga parallel bo’lgan konuslardan tashqarida
yotuvchi hech qanday A nuqtada aniqlamaydi.
Buni isbotlash uchun shunday yechim mavjud bo’lib, lar sharda nolga teng bo’lsa ham bo’lishini ko’rsatish yetarlidir.
ixtiyoriy ikki marta differensiallanuvchi funksiya bo’lib,
(2.1.8)
bo’lsa,
(2.1.9)
funksiya (2.1.5) tenglamani qanoatlantiradi.
Haqiqattan,
Bundan darhol, (2.1.8) shartga asosan
(2.1.9) funksiya har qanday
(2.1.10)
gipertekislikda o’zgarmas qiymatga ega bo’lib, (2.1.10) gipertekisliklarning har biri Ot o’q bilan 45° burchak tashkil qiladi. O’zgarmas sonlarni shunday tanlab olamizki, (2.1.10) gipertekisliklar oilasining A nuqtadan o’tadigan gipertekisligi sharni kesib o’tmasin. Bundan so’ng, funksiyani shunday tanlab olish mumkinki. funksiya A nuqtada noldan farqli bo’lib, sharda nolga teng bo’lsin. U holda
izlangan yechim bo’ladi.
Furye almashtirishidan foydalanib oshkor ko’rinishidagi yechimini topamiz. Keyingi to’lqin tenglamasi berilgan bo’lin (bir jinsli yoki bir jinsli emas)
va
Dastlab bir jinsli tenglama yechimini topamiz. Bu uchun (2.1.10) ga quyidagi tenglamani qaraymiz.
Ushbu tenglama quyidagi boshlang’ich tenglama bilan olingan
Bu tenglamaning yechimi quyidagi ko’rinishga ega:
t ni parametr sifatida qaraymiz. Quyidagi belgilash kiritamiz.
|
MARSHRUTLASH PROTOKOLLARI VA LAN, MAN VA WAN TARMOQLARIDA QO’LLANILADIGAN MARSHRUTLASH PROTOKOLLARI

|
MARSHRUTLASH PROTOKOLLARI VA LAN, MAN VA WAN TARMOQLARIDA QO’LLANILADIGAN MARSHRUTLASH PROTOKOLLARI
|
bet | 18/29 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 49,59 Kb. | | #236292 |
Bog'liq Javob Kompyuter tàðmîg‘i topologiyasiMARSHRUTLASH PROTOKOLLARI VA LAN, MAN VA WAN TARMOQLARIDA QO’LLANILADIGAN MARSHRUTLASH PROTOKOLLARI.
Javob:
SIMLI VA SIMSIZ TARMOQ TEXNOLOGIYALARI.
Javob:
OSI ETALON MODELI.
Javob:
Tarmoq - bu ikki yoki undan ortiq qurilmalarni bog'lanishidan hosil bo'ladigan aloqadir. Bunga misol qilib ixtiyoriy narsa olish mumkin. Masalan bir kompyuterdan boshqasiga ma'lumot uzatish yoki bir necha kishilik yoki jamoaviy o'yinlarni o'ynash imkoniyati mavjud. 2ta insonni telefon orqali suhbat qurishida ham asosi sifatida tarmoq yotadi. Qisqacha aytadigan bo'lsak, har qanday qurilmani boshqa qurilmalar bilan aloqa qilishida tarmoq tushunchasi yotadi.
OSI va TCP/IP
Tarmoqni ishlashi uchun esa bizga OSI modeli va TCP/IP protokollar steki zarur hisoblanadi. OSI (Open System Interconnection) modeli 7ta pog'onadan iborat va har bir pog'ona paket (ma'lumot uzatishning bir turi hisoblanadi) hosil qilishda o'z belgisini qo'yib boradi. Ya'ni bunda agar ma'lumot biror qurilmadan chiqib ketishdan oldin 7-pog'onadan boshlab pastki pog'onaga tushib borib paket ko'rinishiga keladi va uzatiladi. Ikkinchi kompyuter uni qabul qilib olgandan so'ng esa 1-pog'onadan boshlab yuqoriga qarab chiqib boradi va ma'lumot ko'rinishiga keladi. Bunda agar qaysidir pog'onada xatolik bo'lsa, paket qaytadan so'raladi yoki so'rov bekor qilinadi (bu tushunchalar nisbiy hisoblanib, ma'lumot almashinuv aynan aytilganidek amalga oshirilmaydi). OSI modelining 7ta pog'onasi:
OSI modeli etalon model bo'lib, bu faqat nazariy jihatdan mavjud. Hozirgi kunda bu model asosida TCP/IP stek protokollariga asoslangan holda tarmoq ishlaydi.
MAN TARMOG’IDA QO’LLANILADIGAN ASOSIY QURILMALAR.
|
| |
Javob:  
MAN tarmoqlar - Javob: Kompyuter tарmоg‘i topologiyasi

|
Javob: Kompyuter tарmоg‘i topologiyasi
|
bet | 19/29 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 49,59 Kb. | | #236292 |
Bog'liq Javob Kompyuter tàðmîg‘i topologiyasiJavob:
MAN tarmoqlarida katta sig’imli, yuqori o’tkazuvchanlikka ega bo’lgan tarmoq qurilmalaridan foydalaniladi. Ushbu tarmoq - turli xil tarmoqlarning qismlarini (simsiz, DSL va boshqalari) bir-biriga bog'laydigan, turli xil lokal tarmoqlar yoki quyi tarmoqlar o'rtasida ma'lumot almashish yo'lini ta'minlaydigan kompyuter tarmog'ining bir turidir. MAN tarmoqlarida PDH, SDH/SONET, WiMax, LTE texnologiyalarini qo’llab quvvatlaydigan barcha qurilmalar ishlatiladi: IP kommutator (IP switch), L3 router, IMS kommutator, shlyuz qurilmalari.
IP kommutator (IP switch). Ushbu qurilma bir nechta lokal tarmog’i kommutatorlarini (LAN switch) global MAN tarmoqlariga ulanishini ta’minlaydi. Shuningdek, u katta o’lchamli tarmoqlar orasida ham ko’prik vazifasini o’taydi.
L3 marshrutizator. An'anaviy kommutatsiya jarayoni OSI modelining 2-pog’onasida ishlatilsa, paketlar belgilangan MAC manzillari asosida ma'lum bir o'tish portiga yuboriladi. Marshrutlash jarayonida esa, OSI 3-pog’onada, paketlar belgilangan IP-adresiga muvofiq manzilga marshrutlanadi. Belgilangan IP-adresiga muvofiq manzilga marshrutlanish jarayoni L3 marshrutizatorlar orqali amalga oshiriladi.
Shahar tarmoqlari turli tarmoq qurilamalarini bir biri bilan bog’lanish jarayonini nazorat qiladi va turli modellar (DSL, PON, 3G/4G) asosida qurilgan IP tarmoqlari bo’ylan IP multimedia xizmatlari (ovoz, video, matn)ni taqdim etishning arxitekturali freymvork hisoblanadi. IMS qurilmasini ishlab chiqishdan maqsad - operatorning joriy server tarmog'i arxitekturasini to'liq IP-ga asoslangan tizim bilan almashtirish, bu dasturiy ilovalarni joriy etishni soddalashtiradi.
Shlyuz qurilmasidan turli standartlarga asoslangan tarmoqlar bilan o’zaro bog’lanishni amalga oshirish uchun foydalaniladi. Masalan telefon tarmog’i orqali kompyuter tarmog’i foydalanuvchilari bilan bog’lanishni amalga oshirish. Bunda uy telefonidan Skype foydalanuvchisiga qo’ng’iroqni amalga oshirish yoki 3G foydalanuvchisi bilan bog’lanishni amalga oshirishga holatiga o’xshash jarayondir. Bunday jarayonlarni amalga oshirgani uchun shlyuz qurilmasi tarmoq tarjimoni termini bilan ham ataladi. Sababi 2 yoki undan ortiq bo’lgan formarni bir biriga moslashtirib beradi. Misol tariqasida 7ta raqamdan tashkil topgan uy telefon nomeri IP adresga moslashtiradi yoki teskarisi, agar Skype foydalanuvchisiga qo’ng’iroq qilishni amalga oshiradigan bo’lsa.
|
| |
TARMOQDA IP MANZILLASH TURLARI

|
TARMOQDA IP MANZILLASH TURLARI
|
bet | 20/29 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 49,59 Kb. | | #236292 |
Bog'liq Javob Kompyuter tàðmîg‘i topologiyasiTARMOQDA IP MANZILLASH TURLARI.
Javob:
3G (UMTS VA WCDMA), 4G (WIMAX VA LTE) VA 5G TEXNOLOGIYALARI.
Javob:
TRANSPORT TARMOQLARIDA QO’LLANILADIGAN ASOSIY TEXNOLOGIYALAR.
Javob:
KLIENT-SERVER VA PEER TO PEER ARXITEKTURALAR.
Javob:
Ko'p darajali mijoz-server texnologiyasi ma'lumotlarni qayta ishlash uchun alohida server uskunalarini ajratishni ta'minlaydi. Ma'lumotlarni saqlash, qayta ishlash va chiqarish operatsiyalari turli xil serverlarda amalga oshiriladi. Vazifalarning bunday taqsimlanishi tarmoq samaradorligini oshiradi.
Qatlamli arxitektura - bu uch bosqichli texnologiya. Bunday tarmoqda mijoz va dastur serveridan tashqari qo'shimcha ma'lumotlar bazasi serveri mavjud.
Quyidagi uchta daraja:
Pastroq. Ushbu havola foydalanuvchi interfeysiga ega mijoz dasturiy ta'minotini va ma'lumotlarni qayta ishlashning keyingi darajasi bilan o'zaro ta'sir tizimini o'z ichiga oladi.
O'rta. Mijoz dasturlaridan kelib tushgan so'rovlar dastur serveri tomonidan qayta ishlanadi, bu erda server o'rtasida ma'lumotlarni qayta ishlash va o'tkazish uchun operatsiyalar amalga oshiriladi yuqori daraja va mijoz. Bu sizga ma'lumotlarni saqlashni keraksiz yukdan tushirish va turli foydalanuvchilarning so'rovlarini tarqatish imkonini beradi.
Yuqori. Bu barcha ma'lumotlarni saqlaydigan mustaqil ma'lumotlar bazasi serveri. Dastur serveridan tayyorlangan so'rovni qabul qiladi va uni mijoz dasturlari bilan bevosita aloqada bo'lmasdan kerakli ma'lumotlar bilan ta'minlaydi.
Zamonaviy davrda "Mijoz-Server" texnologiyasi juda keng tarqaldi, lekin o'zi ushbu texnologiya universal retseptlarga ega emas. U faqat joriy tarqatish axborot tizimini qanday yaratish kerakligi to'g'risida umumiy fikrni bildiradi. Bundan tashqari, ushbu texnologiyani ma'lum dasturiy mahsulotlarda va hatto dasturiy ta'minot turlarida amalga oshirish juda tan olingan.
|
| |
Microsoft Word dasturida sichqoncha yordamida so’zni tezkor belgilash qanday amalga oshiriladi?

|
Microsoft Word dasturida sichqoncha yordamida so’zni tezkor belgilash qanday amalga oshiriladi?
|
bet | 42/59 | Sana | 10.06.2024 | Hajmi | 393,58 Kb. | | #262126 |
Bog'liq 87 Keyingi qatorga o’tish tegi aniqlangMicrosoft Word dasturida sichqoncha yordamida so’zni tezkor belgilash qanday amalga oshiriladi?
*a) So’zga sichqoncha chap tugmasi bilan ketma-ket ikki marta bosish bilan
b) So’zga sichqoncha chap tugmasi bilan bir marta bosish bilan
c) So’zga sichqoncha o’ng tugmasini bosish va «Vыdelit» amalini bajarish bilan
d) So’zga sichqoncha chap tugmasi bilan ketma-ket uch marta bosish bilan
Microsoft Excel elektron jadvalida A1:B3 yacheykalar guruhi tanlangan. Bu diapazonga nechta yacheyka kiradi?
*a) 6
b) 2
c) 8
d) 9
Microsoft Excel dasturi ish kitobiga yangi sahifani (list) qanday qo’shish mumkin?
*a) Sahifa nomiga sichqoncha o’ng tugmasini bosing va paydo bo’lgan menyudan “Vstavit” amalini tanlang
b) Sahifa nomiga sichqoncha chap tugmasini ikki marta bosing va sahifa nomini kiriting
c) Sahifa nomiga sichqoncha chap tugmasini bosing va paydo bo’lgan menyudan “Dobavit” amalini tanlang
d) Sahifa nomini tanlang va “Pravka Vstavit” menyu amalini bajaring
blended learning nima
*a) aralash o’qitish
b) Alohida o’qitish
c) modulli ta’lim
d) Innovasiya
Vebinar nima
*a) On Line seminar
b) On Line chat
c) Distance learning
d) modulli ta’lim
Tyutor nima
*a) Tutorem -lotincha ustoz, murabbiy
b) Tutorem -inglizcha ustoz, murabbiy
c) Tutorem -inglizcha Trainer murabbiy
d) On Line teacher
Integrasiya nima
*a) lotincha integration tiklash, to’ldirish, integer - butun so’zidan kelib chiqqan.
b) Inglizcha integration tiklash, to’ldirish
c) lotincha integration tiklash, to’ldirish,
d) integer - butun so’zidan kelib chiqqan.
|
| |
Tbutton - Alamiy matematika

Enter klаvishchаsi bоsilgаndа, OnClick vоqеа qаytа ishlаtgichini ishgа tushirаdi.
Cancel хususiyatining true qiymаti tаnlаb оlgаn uzish tugmаchаsi, diаlоg dаrchаsidа
hаr gаl Escape klаvishchаsi bоsilgаndа, OnClick vоqеа qаytа ishlаtgichini ishgа
tushirаdi.
Tbutton kоmpоnеntаsi TbuttonControl sinfining hоsilаsi hisоblаnаdi.
TcheckBox
Ikkitа hоlаtgа hаmdа tаvsifiy mаtngа egа bo‘lgаn kvаdrаt chеk-bоksni yarаtаdi
(bundа tаvsifiy mаtn chеk-bоksning vаzifаsini spеtsifikаtsiya qilаdi).
Bоks hоlаtini bildiruvchi «check» birоn-bir vаriаntning tаnlаnishigа mоs
kеlаdi (bоks ustidаn tоrtilgаn check bilаn bеlgilаnаdi), «uncheck» hоlаti esа tаnlоv
оlib tаshlаnishigа mоs kеlаdi – bundа Checked kоmpоnеntаsining хususiyati mоs
rаvishdа o‘zgаrаdi hаmdа OnSlick vоqеаsi yuzаgа kеlаdi. Tаvsifiy mаtn Caption
хususiyatidа sаqlаnаdi. AllowGrayed хususiyatining true qiymаtini o‘rnаtib, bоksni
ko‘qrоq rаngli (mаsаlаn, kulrаng) qilish mumkin. State хususiyati jоriy hоlаtni vа
bоks rаngini аks ettirаdi.
TcheckBox kоmpоnеntаsi TbuttonControl sinfining hоsilаsidir.
Tpanel
Bоshqа kоmpоnеntlаrni o‘z ichigа оlishi mumkin bo‘lgаn bo‘sh pаnеlni
yarаtаdi. Siz Tpanel dаn o‘z shаklingizdа instrumеntlаr pаnеli yoki hоlаtlаr sаtrlаrini
yarаtish uchun fоydаlаnishingiz mumkin.
Tpanel pаnеl kоmpоnеntаsi TcustomPanel sinfining hоsilаsi bo‘lib, uning
bаrchа хususiyatlаr, mеtоdlаri vа vоqеаlаri to‘liq vоrislik qilаdi.
Windows kоmpоnеntаlаri
Windows kоmpоnеntаlаri sizning dаsturingizgа Windows ning 12 tа intеrfеys
elеmеntlаrining ulаnishini аmаlgа оshirаdi.
While takrorlash operatori

sanagich=4;
}
return 0;
}
Programmada ichma-ich joylashgan takrorlash operatorlari ishlatilgan.
Birinchisi, sonning ikkilik ko‘rinishini chop qilish jarayonini davom ettirish sharti
bo‘yicha amal qiladi. Ichki joylashgan, ikkinchi takrorlash operatoridagi amallar har
qanday, 0 dan 15 gacha bo‘lgan sonlar to‘rtta razryadli ikkilik son ko‘rinishida
bo‘lishiga asoslangan. Unda kiritilgan sonning ichki, ikkilik ko‘rinishida uchinchi
razryadida 0 yoki 1 turganligi aniqlanadi (‘’son10& 8’’). Shart natijasi natija 1 (rost)
bo‘lsa, ekranga ‘1’, aks holda ‘0’ belgisi chop etiladi.
Keyingi qadamda son razryadlari chapga bittaga suriladi va yana uchinchi
razryaddagi raqam chop etiladi. Takrorlash sanagich qiymati 0 bo‘lguncha davom
etadi (to‘rt marta) va boshqaruv ichki takrorlash operatoridan chiqadi.
While takrorlash operatori yordamida samarali programma kodi
yozishga bir misol bu – ikkita natural sonlarning eng katta umumiy bo’luvchisi
(EKUB) Evklid algoritmi bilan topish masalasini ko’rishimiz mumkin:
int main()
{int a,b;
cout<<’’A va B natural sonlar EKUBini topish.\n’’;
cout<<’’A va B natural sonlarni kiriting:’’
cin>>a>>b;
while (a!=b) a>b? a-=b:b-=a;
cout<<’’bu sonlar
cin<<’’ bu sonlar EKUBi=’’<
return 0;
}
Butun turdagi a va b qiymatlari oqimdan o‘qilgandan keyin ular qiymatlari
toki o‘zaro teng bo‘lmaguncha takrorlash jarayoni ro‘y beradi. Takrorlashning har
bir qadamida a va b sonlarining kattasidan- kichigi ayriladi va ular tengligi
tekshiriladi. Takrorlashdan keyingi ko‘rsatma vositasida a o‘zgaruvchisining
qiymati natija sifatida chop etiladi.
1>
Ko‘p o‘lchamli statik massivlar

1.2
Chop etish jarayonini boshqaruvchi dastur yaratish davomida qo’llaniladigan C++
Builder komponentalari
C++Builder 32 rаzryadli tаkоmillаshtirilgаn Vizuаl Kоmpоnеntаlаr
Kutubхоnаsi VCL (Visual Component Library) bilаn birgаlikdа еtkаzib bеrilаdi. Bu
kutubхоnа eng murаkkаb ilоvаlаrni qurish uchun mo‘ljаllаngаn 100 dаn оrtiq
tаkrоrаn
qo‘llаnаdigаn kоmpоnеntаlаrdаn ibоrаt. Kutubхоnаning аsоsiy
kоmpоnеntаlаri Pаlitrаlаr kоmpоnеntаlаrining instrumеntаl Pаnеlidа bеrilgаn.
Kоmpоnеnаtlаr bеlgilаri dаsturingiz shаkligа оlib o‘tilаdi. Quyida krill va lotin
imlosi yozuvlarini o’giruvchi dastur yaratish jarayonida qo’llaniladigan
komponentalar keltirilgan.
Kutubхоnа Windows vа Windows 95 оpеrаtsiya tizimlаridаgi Fоydаlаnuvchi
Grаfik Intеrfеysi stаndаrt intеrfеys оb’еktlаrining to‘liq inkаpsulаlаnishini o‘z
ichigа оlаdi. Ulаr оrаsidа, iхtisоslаshgаn kоmpоnеntаlаr bilаn bir qаtоrdа, rеlyatsiоn
mа’lumоtlаr bаzаsini bоshqаrish uchun mo‘ljаllаngаn kоmpоnеntаlаr аlоhidа o‘rin
egаllаydi. Ishоnchli vа sаmаrаli dаsturlаrni yarаtishdа C++Builder оb’еktgа
mo‘ljаllаngаn dаsturlаsh (ОMD) imkоniyatlаridаn to‘liq fоydаlаnаdi. C++ Builder
bu ОMD ekаn, OLE (OCX) bоshqаruvchi elеmеntlаrni kiritish unchа qiyinchilik
tug‘dirmаydi. O‘z mаsаlаlаringiz tаlаblаrini kеrаkli dаrаjаdа qоndirish uchun,
Kutubхоnаning mаvjud kоmpоnеntаlаridаn fоydаlаning, hоsilа kоmpоnеntаlаr
imkоniyatlаrini kеngаytiring.
C++Builder bоsh хususiyati аvvаlаmbоr uning dаsturni vizuаl ishlаsh
jаrаyonidа
nаfаqаt
tаyyor
kоmpоnеntаlаrdаn
fоydаlаnish,
bаlki
yangi
kоmpоnеntаlаrni yarаtish qоbiliyatidа hаm nаmоyon bo‘lаdi. Yangi kоmpоnеntаlаr,
dаstlаbki kоmpоnеntаlаr kаbi, sоddа bo‘lishi mumkin, bundа ulаrning funksiоnаl
imkоniyatlаri sаl-pаl kеngаytirilgаn yoki o‘zining mutlаqо o‘zigа хоs ko‘rinishi,
хulq-аtvоri vа kоdining mаzmuni bilаn fаrqlаnаdigаn bo‘lаdi. Kоmpоnеntаlаrning
yarаtilishi ОMD ning vоrislik mехаnizmigа tаyanаdi, chеklаnishlаrgа dеyarli egа
bo‘lmаydi hаmdа quyidаgi bоsqichlаrdаn o‘tаdi:
*
mаvjud kоpоnеntа turigа vоrislik;
*
yangi хususiyatlаr, mеtоdlаr vа vоqеаlаrni аniqlаsh;
*
yarаtilgаn kоmpоnеntаni qаyd etish.
Qidirish оsоn bo‘lishi uchun, Pаlitrа funksiоnаl jihаtdаn o‘хshаsh
kоmpоnеntаlаrni birlаshtirаdigаn qo‘shimchа ilоvаlаr bilаn bo‘lingаn. Tаnlаb
оlingаn kоmpоnеntаning kоntеkst mеnyusini ungа sichqоnchаning o‘ng tugmаsini
bоsib оchish mumkin.
bank amaliyot kuni - Tasdiqlash haqida

bank ish kuni
— qonun hujjatlari bilan belgilangan kun ichida o‘rnatilgan ish vaqti;
Keyingi
tahrirga qarang.
bank operatsiyalari ichki nazorati
(bundan keyingi o‘rinlarda ichki nazorat deb yuritiladi) —
bank rahbariyati va barcha bank xodimlari tomonidan kunlik bank operatsiyalarini amalga oshirish
jarayonida ularning qonunchilikka mosligi, samaradorligi, yuqori malakada bajarilishi va moliyaviy
hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash tizimi;
Ichki nazorat ma’lum yoki aniq vaqt mobaynida amal qilinishi lozim bo‘lgan tartib yoki qoida
bo‘lmasdan, balki u bankning barcha bo‘g‘inlarida kunlik bank operatsiyalarning boshlanishidan
tortib tugagunga qadar doimiy yuritiladigan bank faoliyatining ajralmas qismidir.
Ichki nazorat o‘z navbatida dastlabki nazorat, joriy nazorat va yakuniy nazoratga bo‘linadi;
bosh kitob
— hisobvaraqlar rejasidagi ikkinchi tartibli hisobvaraqlari qoldiqlarining ro‘yxati;
Keyingi
tahrirga qarang.
buxgalteriya hisobi registrlari
— ikkiyoqlama yozuv usulida operatsiyalar qayd etiladigan
jurnallar, qaydnomalar, daftarlar va tasdiqlangan blanklar;
Bek-oﬁs
— bankning tarkibiy qismi bo‘lib, Front-oﬁs tomonidan dastlabki nazoratdan o‘tgan
va ijro uchun taqdim qilingan operatsiyalarni joriy nazoratdan o‘tkazish va bank operatsiyalarini
amalga oshiruvchi buxgalterlar guruhi.
Bek-oﬁsning asosiy vazifasi Front-oﬁs tomonidan dastlabki nazoratdan o‘tkazilib,
ma’qullangan barcha bank operatsiyalarni qaytadan joriy nazoratdan o‘tkazib, ularni ikkiyoqlama
yozuv yordamida buxgalteriya registrlarida qayd etish va tegishli hisobotlar tayyorlashdan iborat.
Bek-oﬁs mijozlar bilan bevosita muloqotda bo‘lmaydi. U, mijozlar operatsiyalarini buxgalteriya
hisobida aks ettirish bo‘yicha Front-oﬁs bilan, bankning ichki moliyaviy-xo‘jalik operatsiyalarini
buxgalteriya hisobida aks ettirish bo‘yicha bank ma’muriyati bilan aloqada bo‘ladi.
Bek-oﬁsga Bek-oﬁs boshlig‘i rahbarlik qiladi va u o‘z navbatida bank rahbariga bo‘ysunadi;
dastlabki nazorat - Tasdiqlash haqida

Front-oﬁsning asosiy vazifasi mijozlar topshirig‘i hamda bank ichki faoliyati bo‘yicha amalga
oshirilishi lozim bo‘lgan operatsiyalarning qonunchilikka mos ekanligini aniqlash va ularni
buxgalteriya hisobida aks ettirishga tayyorlashdan iborat;
yakuniy nazorat
— amaliyot kun tugagandan so‘ng, keyingi bank ish kunidan kechikmagan
holda Front-oﬁs yoki mas’ul ijrochi buxgalter va Bek-oﬁs yoki nazoratchi buxgalter tomonidan
bajarilgan barcha bank operatsiyalarining qonunchilikka mosligi va maqsadga muvoﬁqligini
tasdiqlash maqsadida amalga oshiriladigan nazorat;
Keyingi
tahrirga qarang.
Yakuniy nazorat bank Boshqaruvi tashkil qilgan Yakuniy nazorat xizmati tomonidan amalga
oshiriladi va u, faqat bank Boshqaruviga bo‘ysunadi.
Yakuniy nazorat xizmati buxgalteriya apparati bir butun yaxlit bo‘lgan banklarda buxgalteriya
apparati ichida, Front-oﬁs va Bek-oﬁsga bo‘lingan banklarda esa Bek-oﬁsi tarkibida alohida bo‘lim
sifatida tashkil qilinadi.
Keyingi
tahrirga qarang.
Tasdiqlash haqida

Tasdiqlash haqida
Download
415,18 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/38
Sana
21.05.2024
Hajmi
415,18 Kb.
#247060
Download
415,18 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Tasdiqlash haqida
Download
415,18 Kb.
Matnni ko'rish
§ 2. Minibanklarda buxgalteriya ishlarini tashkil qilish

to‘lovlar to‘xtatiladi.
Keyingi
tahrirga qarang.
24. Markaziy bankning farmoyishiga asosan bank ish kuni qonun hujjatlariga asosan
uzaytirilmagan bo‘lsa, bank shu kunning o‘zida bank ish kuni yakunlangandan so‘ng, ya’ni soat 18-
00 dan so‘ng yoki agarda Markaziy bankning farmoyishiga asosan bank ish kuni qonun hujjatlariga
asosan uzaytirilgan bo‘lsa keyingi bank ish kuni soat 10-00 dan kechiktirmagan holda Markaziy
bankka elektron balans (0106BS) hisobotini jo‘natadilar.
Keyingi
tahrirga qarang.
25. Banklarda ish kuni bank operatsiyalari buxgalteriya hisobotida to‘liq aks ettirilib, kunlik
balans hisoboti tahlil qilinib, bank ﬁliali rahbari hamda bosh buxgalteri tomonidan imzolangandan
so‘ng yakunlanadi.
Do-while takrorlash operatori

shartini tekshiradi. Bu qurilma takrorlash tanasini kamida bir marta bajarilishini
ta’minlaydi. Do-while takrorlash operatori quyidagi sintaksisga ega:
do ; while ();
Bunday takrorlash operatorining keng qo‘llaniladigan
holatlari bu
takrorlashni boshlamasdan turib, takrorlash shartini tekshirishning iloji bo‘lmagan
holatlar hisoblanadi. Masalan, birorta jarayonni davom ettirish yoki to‘xtatish
haqidagi so‘rovga javob olish va uni tekshirish zarur bo‘lsin. Ko‘rinib turibdiki,
jarayonni boshlamasdan oldin bu so‘rovni berishning ma’nosi yo‘q. Hech
bo‘lmaganda takrorlash jarayonining bitta qadami amalga oshirilgan bo‘lishi kerak:
#include
int main()
{
char javob;
do
{
…// programma tanasi
cout<<’’ jarayonni to’xtashish(N):_’’;
cin>>javob;
}
while(javob !=N)
return 0;
}
Programma toki “ jarayonni to’xtashish (N):_’’so’roviga (N)
javobi
kiritilmaguncha davom etadi.
Bu operator ham cheksiz takrorlanishi mumkin:
do; while (1);
Masala.
Har qanday 7 katta butun sondagi pul miqdorini 3 va 5 so‘mliklarda
berish mumkinligi isbotlansin. Qo‘yilgan masala p=3n+5m tenglamasi
qanotlantiruvchi m,n sonlar juftliklarini topish masalasidir (p-pul miqdori). Bu
shartning bajarilishini m va n o‘zgaruvchilarining mumkin bo‘lgan qiymatlarining
barcha kombinatsiyalarida tekshirish zarur bo‘ladi.
#include
int main()
mumkin bo‘lgan to‘la kombinatsiyasini amalga oshirish uchun ichma-ich
takrorlashlar amalga oshiriladi. Tashqi takrorlash n3 (3 so‘mliklar miqdori)
bo‘yicha, ichki takrorlash esa m5 (5 so‘mliklar miqdori) bo‘yicha,
toki bu
miqdordagi pullar qiymati pul qiymatidan oshib ketmaguncha davom etadi. Ichki
takrorlashda m5 o’zgaruvchisining har bir qiymatida «3*n3+5*m5==pu1» sharti
tekshiriladi, agar u o‘rinli bo‘lsa, yechim varianti sifatida n3 va m5 o’zgaruvchilar
qiymatlari chop etiladi.
Pul qiymati 30 so‘m kiritilganda, ekranga
0 ta 3 so’mlik +6 ta 5 so’mlikchop etiladi.
5 ta 3 so’mlik +6 ta 5 so’mlik
10 ta 3 so’mlik +0 ta 5 so’mlik
echim variantlari chop etiladi.
§ 2. Tovar-moddiy qimmatliklarni olishga ishonchnomalar berish

buxgalteri tomonidan “Mazkur daftarda ... varaq raqamlandi” degan yozuv qayd etiladi, yelimlanadi
va muhr bilan tasdiqlanadi. Varaqlar soni yozuv bilan ko‘rsatiladi.
Berilgan ishonchnomalarni hisobga olish daftari ishonchnomalarni ro‘yxatdan o‘tkazish
uchun mas’ul bo‘lgan shaxsda saqlanishi lozim.
Keyingi
tahrirga qarang.
99. Ishonchnomaning amal qilish muddati u asosida ishonchnoma berilgan shartnomalar va
boshqa bitimlar bo‘yicha tegishli qimmatliklarni olish va olib chiqib ketish imkoniyatiga bog‘liq
ravishda belgilanadi, biroq u 10 ish kuni muddatidan oshmasligi kerak.
Keyingi
tahrirga qarang.
100. Ishonchli shaxs qimmatliklarni olgandan so‘ng topshiriqlar bajarilganligi va u olgan tovar-
moddiy qimmatliklar omborga (omborxonaga) topshirilganligi to‘g‘risidagi hujjatlarni korxona
buxgalteriyasiga yoki tegishli moddiy javobgar shaxsga taqdim etishi shart.
Foydalanilmagan ishonchnomalar amal qilish muddati tugagan kundan keyingi sanada
bankka qaytarilishi kerak.
Foydalanilmagan ishonchnomaning qaytarilganligi to‘g‘risida Berilgan ishonchnomalarni
hisobga olish daftarida (“Ishonchnoma bo‘yicha topshiriqlar bajarilganligi to‘g‘risidagi qaydlar”
ustunida) qayd etiladi. Qaytarilgan foydalanilmagan ishonchnomalar “foydalanilmagan” yozuvi
bilan so‘ndiriladi va ularni ro‘yxatdan o‘tkazish uchun javobgar bo‘lgan shaxs tomonidan hisobot yili
oxiriga qadar saqlanadi. Yil tugagach bunday foydalanilmagan ishonchnomalar bu haqda tegishli
dalolatnoma tuzish bilan belgilangan tartibda yo‘q qilinadi. Amal qilish muddati tugagan
ishonchnomalardan foydalanish xususida hisobot bermagan shaxslarga yangi ishonchnomalar
berilmaydi va muddati o‘tgan ishonchnomani qaytarib berilmaganligi sababi o‘rganiladi.
Suiiste’mol holati aniqlanganda qonun hujjatlarida belgilangan choralar ko‘rilishi shart.
Keyingi
tahrirga qarang.
101. Ishonchnomalar tovar-moddiy qimmatliklarning dastlabki berilishida mol yetkazib
beruvchida qoldiriladi.
Tovar-moddiy qimmatliklar berib bo‘lingandan keyin ishonchnoma ishonchnomalar bo‘yicha
topshirilayotgan qimmatliklarning oxirgi turkumini berish uchun hujjat bilan birga buxgalteriyaga
topshiriladi.
§ 2. Buxgalteriya operatsiyalarini dastlabki nazoratdan o‘tkazish

55. To‘lov topshiriqnomalari va naqd pulni qo‘yish uchun foydalaniladigan e’lonlarning sanasi
uni bankka taqdim etilgan sana bilan bir xil bo‘lishi kerak, aks holda ular ijro uchun qabul
qilinmaydi (oldingi ish kunida “kechki” muhri bilan hamda budjet va budjetdan tashqari
jamg‘armalarga to‘lovlar uchun qabul qilingan to‘lov topshiriqnomalari bundan mustasno).
Keyingi
tahrirga qarang.
56. Mas’ul ijrochi buxgalter yoki Front-oﬁs xodimi to‘lov hujjati nusxalarini imzolashdan oldin,
ularni solishtirib, o‘zaro bir xilligiga ishonch hosil qilishi lozim. Shundan so‘ng, ijro etish sanasi
ko‘rsatilgan holda mas’ul xodim imzosi bilan tasdiqlangan va unga biriktirilgan bank shtampi
qo‘yilgan hujjatning oxirgi nusxasi mijozga qaytariladi. Ushbu nusxa hujjatlar ijro uchun qabul
qilinganini tasdiqlovchi tilxat vazifasini bajaradi.
57. Naqd pulni berishda ishlatiladigan cheklar to‘ldirilgan kundan boshlab, (to‘ldirilgan kunni
hisobga olmagan va hujjatda ko‘rsatilgan sana to‘g‘rilanmagan holda) 10 kalendar kun davomida
bank tomonidan qabul qilinadi. Mas’ul xodim qabul qilingan naqd pul chekining sanasini, chekni
topshirgan xo‘jalik subyektining nomini va hisobvaraq raqamini, olinadigan mablag‘ning raqam va
so‘z bilan yozilgan summasini tekshiradi, chekdagi imzolar va muhr izini o‘zidagi imzo namunalari
bilan solishtiradi. Shuningdek, naqd pul cheklarini belgilangan tartibda rasmiylashtirilganligini
tekshirib chiqadi.
Keyingi
tahrirga qarang.
Keyingi
tahrirga qarang.
Keyingi
tahrirga qarang.
58. Front-oﬁs xodimi yoki mas’ul ijrochi buxgalter mijozlardan qabul qilingan barcha pul
hisob-kitob hujjatlarining asl nusxalariga asosan ma’lumotlarni dasturga kiritadi va to‘lov hujjatlarini
imzolab, elektron to‘lov tizimi orqali ularni joriy nazoratdan o‘tkazish uchun Bek-oﬁs yoki nazoratchi
buxgalterga yuboradi.
Keyingi
tahrirga qarang.
III. Pul hisob-kitob hujjatlarini rasmiylashtirish, ichki nazoratdan o‘tkazish va bank

Keyingi
tahrirga qarang.
a) yuridik shaxslardan — asl nusxada imzo namunalari varaqchasida ko‘rsatilgan imzolar
namunasi va asosiy muhrning iziga muvoﬁq mansabdor shaxslarning (rahbarlik vazifalarini amalga
oshiradigan shaxsning hamda buxgalteriya hisobi va moliyaviy boshqarish vazifalarini amalga
oshiradigan shaxsning) imzosi hamda asosiy muhri izi mavjud bo‘lganda;
Keyingi
tahrirga qarang.
b) yuridik shaxs tashkil qilmasdan turib dehqon xo‘jaligi va yakka tartibdagi tadbirkorlik
faoliyati bilan shug‘ullanuvchilardan — varaqchada ko‘rsatilgan imzolar namunasidan bittasi va
asosiy muhrning izi mavjud bo‘lganda. Agar bankka taqdim qilingan imzolar namunasi va muhr izi
qo‘yilgan varaqchada ularning asosiy muhri bo‘lmagan hollarda, dehqon xo‘jaligi va yakka
tartibdagi tadbirkorlar tomonidan taqdim qilingan pul hisob-kitob hujjatlari muhr izisiz qabul
qilishga ruxsat beriladi.
32. Imzolar o‘z egasining qo‘li bilan qo‘yilishi shart. Barcha pul hisob-kitob hujjatlarida imzo izi
tushirilgan faksimilni qo‘yish taqiqlanadi.
Keyingi
tahrirga qarang.
33. Banklarda naqd pulsiz hisob-kitoblar bilan bog‘liq to‘lov hujjatlari “O‘zbekiston
Respublikasida naqd pulsiz hisob-kitoblar to‘g‘risidagi
nizom
” (2002-yil 15-aprel, ro‘yxat raqami 1122
— Me’yoriy hujjatlar axborotnomasi, 2002-yil, 7-son) hamda naqd pul bilan bog‘liq operatsiyalari
bo‘yicha to‘lov hujjatlari “Tijorat banklarida kassa ishini tashkil etish, inkassatsiya va qimmatliklarni
tashishga doir
yo‘riqnoma
” (2008-yil 27-iyun, ro‘yxat raqami 1831 — O‘zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlari to‘plami 2008-yil, 26-27-son, 258-modda)da belgilangan blanka shakllaridagi rekvizitlar
bo‘yicha to‘liq va to‘g‘ri to‘ldirib, rasmiylashtirilgan bo‘lishi shart.
II. Banklarda buxgalteriya apparati, ish kuni va hujjatlar aylanishini tashkil etish

Bank xodimlarining ish joylari shunday joylashtirilgan bo‘lishi kerakki, bunda mijozlar va
boshqa begona shaxslarning bankning muhrlari, shtamplari, hujjatlari va blanklarini olishlariga
imkon bo‘lmasligi lozim.
12. Xodim mehnat ta’tiliga chiqqan, kasal bo‘lib qolgan yoki boshqa sabablarga ko‘ra ishda
bo‘lmagan hollarda unga biriktirilgan hisobvaraqlar hamda uning vazifalari muhr va shtamplar
bilan birgalikda boshqa xodimga topshiriladi va bu haqda maxsus daftarda tegishli yozuvlar qayd
etiladi.
13. Bosh buxgalter zimmasiga umumiy nazoratni tashkil etish hamda har kuni buxgalteriya va
kassa ishlarining barcha bo‘g‘inlarida o‘rnatilgan tartibga amal qilinishini kuzatib borish yuklatiladi.
Shuningdek, bank bosh buxgalteriga bosh va yordamchi kitoblarda operatsiyalarni qayd etish,
tegishli buxgalteriya hisobi hisobotlarini dasturiy ravishda tuzish ishlariga rahbarlik qilish yuklatiladi.
Bank bosh buxgalteri ishda bo‘lmagan vaqtda, ushbu vazifalar bank rahbarining buyrug‘iga ko‘ra
uning o‘rinbosariga topshiriladi.
14. Mijozlarning bank xodimlarining xatti-harakatlari ustidan shikoyatlari hamda boshqa
murojaatlari amaldagi qonun hujjatlariga muvoﬁq qabul qilinadi va ko‘rib chiqiladi. Murojaat qilish
tartibi e’lonlar osib qo‘yish yo‘li bilan mijozlarga ma’lum qilinishi lozim.
Keyingi
tahrirga qarang.
15. Bank rahbari buxgalteriya ishi holatini umumiy kuzatish bilan bir qatorda balans va boshqa
hisobotlarni o‘z vaqtida tuzilishini tekshirib borishi, mijozlarga o‘z vaqtida va sifatli xizmat
ko‘rsatilishini muntazam nazorat qilib turishi shart.
16. Tarkibiy tuzilmasi Front-oﬁs va Bek-oﬁs sifatida tashkil etilgan yirik banklarning
buxgalteriya apparati shu tarkibiy tuzilmalarga mos ravishda tashkil etilishi mumkin. Buxgalteriya
apparatini Front-oﬁs va Bek-oﬁslarga ajratish tamoyillari va ularning vazifalari
2-ilovada
va Front-
oﬁs va Bek-oﬁsga ajratish zaruriyati yuzasidan sharhlar
3-ilovada
keltirilgan.
Keyingi
tahrirga qarang.
Keyingi
tahrirga qarang.
Tasdiqlash haqida - bet 8

to‘g‘risida to‘lovchiga kvitansiya beriladigan hollarda bank xodimi pul qo‘yuvchiga berilgan
kvitansiya raqamining oxirgi uch raqamini e’longa yozib qo‘yadi.
Keyingi
tahrirga qarang.
E’lonlar kompyuter texnikasi yordamida tuzilishi mumkin. Texnik imkoniyati mavjud
bo‘lmagan banklarda esa e’lonlar qo‘lda yozib to‘ldiriladi. Bunda, naqd pul qabul qilingani
to‘g‘risidagi kvitansiyalar faqat siyohli yoki sharikli ruchka bilan qo‘lda to‘ldirilishi shart. Faqat
blankalar komplektiga kiradigan, bir vaqtning o‘zida qora qog‘oz (kopirka) bilan to‘ldiriladigan
kvitansiyalar bundan mustasno.
Bank tomonidan beradigan kvitansiyalarda so‘z bilan yoziladigan summa satrning boshidan
katta harf bilan boshlanishi shart. “Summa raqam bilan” rekvizitidagi summadan oldin va keyin
qolgan bo‘sh joyga ikki parallel to‘g‘ri chiziq tortib qo‘yiladi.
Pul omborida saqlanayotgan qimmatliklar va hujjatlarni kirim qilish va hisobdan chiqarishga
doir kirim-chiqim orderlarida yakuniy summalar so‘z bilan qayta yoziladi.
48. Kirim va chiqim kassa jurnallari kompyuter texnikasi yordamida tuziladi (bunga imkoniyat
bo‘lmasa, qo‘lda yozib to‘ldiriladi). Unda sana, mijozning hisobvaraq raqami, kirim va chiqim
hujjatining raqami, hisobot ramzi hamda uning summasi ko‘rsatilishi lozim. Shuningdek, ushbu
kassa jurnallari kirim va chiqim hujjatlarini dastlabki nazoratdan o‘tkazgan mas’ul ijrochi va
kassirning imzolari bilan tasdiqlanishi shart. Kirim va chiqim kassa jurnallarining shakli mazkur
Yo‘riqnomaning
4-ilovasida
keltirilgan.
Keyingi
tahrirga qarang.
49. Bank kunlik operatsiyalar yig‘majildiga tikish va saqlash uchun chiqariladigan elektron
to‘lov hujjatlarining ro‘yxati hamda mijozlar tomonidan taqdim qilingan pul hisob-kitob
hujjatlarining asl nusxalari bankning mas’ul xodimlari imzosi va bank shtampi bilan tasdiqlanadi.
Keyingi
tahrirga qarang.