Moliya” kafedrasi “iqtisodiyot nazariyasi” fanidan kurs ishi

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
TOSHKENT MOLIYA INSTITUTI
“MOLIYA” KAFEDRASI
“IQTISODIYOT NAZARIYASI” FANIDAN
KURS ISHI
Mavzu: Iqtisodiy o'sish, uning turlarini va hisoblash usullari
Bajardi:_____________-
Moliya fakulteti ______________
(fakultet, bakalavriat yo’nalishi, kursi, guruhi)
Ilmiy rahbar: dots Tursunov B.O
(ismi-sharifi, ilmiy darajasi, lavozimi)
TOSHKENT-2023
TMI Moliya va moliyaviy texnologiyala fakulteti 1-kurs MMT-70 guruhi talabasi Keldiboyev Shahriyorning “Iqtisodiy o'sish, uning turlarini va hisoblash usullari”mavzusidagikurs ishiga ilmiy rahbar
TAQRIZI
Ilmiy rahbar: dots. Tursunov B.O
Iqtisodiy o'sish, uning turlarini va hisoblash usullari
Reja:
1.1. "Iqtisodiy o'sish" ta'rifiga nazariy yondashuvlar
1.2 Iqtisodiy o'sish iqtisodiy kategoriya sifatida
1.3 Milliy iqtisodiyotning iqtisodiy o'sish omillari tizimini shakllantirish jarayoni va uning turlari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar
1.1. "Iqtisodiy o'sish" ta'rifiga nazariy yondashuvlar
Iqtisodiy o'sish deganda, odatda, ma'lum bir davrda yaratilgan tovarlar va xizmatlar hajmining o'sishi tushuniladi.
Iqtisodiy o’sish - ma’lum vaqt oralig’ida eng muhim makroiqtisodiy ko’rsatkichlarning (YaIM, SH) mutlaq yoki nisbiy o’sishidir
Iqtisodiy o'sish barcha mamlakatlar oldida turgan markaziy iqtisodiy muammodir. Uning dinamikasi (o'zgarishi) milliy iqtisodiyotlarning rivojlanishi, aholi turmush darajasi va cheklangan resurslar muammolari qanday hal qilinishini baholash uchun ishlatiladi.
Iqtisodiy o'sish ko'plab omillar bilan belgilanadi, ulardan eng muhimi talab, taklif va taqsimlash omillaridir. Quyida biz ushbu omillar guruhlarini batafsilroq muhokama qilamiz.
Iqtisodiy o'sishning ahamiyatiga katta e'tibor berilmoqda. Aholi jon boshiga to'g'ri keladigan ijtimoiy mahsulotning o'sishi turmush darajasining oshishi demakdir. Haqiqiy mahsulotning o'sishi moddiy boylikning oshishiga olib keladi. Ya'ni, boshqacha tarzda aytish mumkinki, o'sib borayotgan iqtisodiyotning yangi ehtiyojlarni qondirish va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni ham ichki, ham xalqaro miqyosda hal qilish qobiliyati ko'proq.
Iqtisodiy o'sishning o'zi qarama-qarshidir. Shunday qilib, moddiy ne’matlar sifatining yomonlashuvi hisobiga ishlab chiqarish va iste’mol hajmini oshirish, tozalash inshootlarini tejash va turmush sharoitining yomonlashuvi hisobiga ishlab chiqarishni vaqtincha oshirishga ham erishish mumkin. resurslardan yirtqich foydalanish tufayli. Bunday o'sish beqaror yoki butunlay ma'nosizdir.
Iqtisodiy o'sish - ijtimoiy mahsulotning ma'lum vaqt oralig'ida miqdoriy va sifat jihatidan yaxshilanishi.
Samarali iqtisodiy o'sish maqsadlari:
- umr ko'rish davomiyligini oshirish;
- kasallanish va shikastlanishlar darajasini pasaytirish;
- ta'lim va madaniyat darajasini oshirish;
- ehtiyojlarni to'liqroq qondirish va iste'molni ratsionalizatsiya qilish;
- ijtimoiy barqarorlik va o‘z kelajagiga ishonch;
- qashshoqlik va turmush darajasidagi keskin farqlarni bartaraf etish;
- maksimal bandlikka erishish;
- atrof-muhitni muhofaza qilish va ekologik xavfsizlikni yaxshilash;
- jinoyatchilikni kamaytirish.
1.2 Iqtisodiy o'sish iqtisodiy kategoriya sifatida
Iqtisodiy o'sish bir qator omillar bilan belgilanadi. Iqtisodiyotda ishlab chiqarishning uch omili nazariyasi keng tarqaldi.
Ishlab chiqarish omillari:
- mehnat;
- Yer;
- poytaxt.
Keyinchalik ishlab chiqarish omillarining talqini chuqurroq va kengroq talqin qilindi. Bularga odatda quyidagilar kiradi:
- mehnat;
- yer;
- poytaxt;
- tadbirkorlik qobiliyati;
- ilmiy-texnik taraqqiyot.
Iqtisodiy o'sish omillari bir-biri bilan bog'liq va o'zaro bog'liqdir. Chunonchi, agar ishchi iqtidorli tadbirkor rahbarligida zamonaviy asbob-uskunalar va materiallardan yaxshi ishlayotgan xo‘jalik mexanizmida foydalansa, mehnat unumdorligi yuqori bo‘ladi. Shuning uchun iqtisodiy o'sishning u yoki bu omillarining ulushini aniq aniqlash juda qiyin. Bundan tashqari, bu katta omillarning barchasi murakkab bo'lib, bir qator kichikroq elementlardan iborat bo'lib, buning natijasida omillarni qayta guruhlash mumkin.
Shunday qilib, tashqi va ichki iqtisodiy elementlarga ko'ra biz quyidagilarni ajratishimiz mumkin:
- tashqi;
- ichki omillar.
Masalan, kapital mamlakatga tashqaridan kiruvchi va mamlakat ichida safarbar qilingan kapitalga bo'linadi, ikkinchisi esa mamlakat ichida foydalaniladigan va undan tashqariga eksport qilinadigan va hokazolarga bo'linadi.
O'sish xususiyatiga qarab omillarning bo'linishi ham mavjud (miqdoriy yoki sifat):
1. Intensiv omillar:
a) ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni jadallashtirish (yangi texnika, texnologiyalarni joriy etish, asosiy fondlarni yangilash va boshqalar);
b) xodimlarning malakasini oshirish;
v) asosiy va aylanma mablag'lardan foydalanishni yaxshilash;
d) iqtisodiy faoliyatni yaxshiroq tashkil etish hisobiga uning samaradorligini oshirish.
2. Ekstensiv omillar:
a) texnologiyaning hozirgi darajasini saqlab qolgan holda investitsiyalar hajmini oshirish;
b) band bo'lgan ishchilar sonining ko'payishi;
v) iste'mol qilinadigan xom ashyo, materiallar, yoqilg'i va aylanma mablag'larning boshqa elementlari hajmining oshishi.
Eng muhim omil - bu mehnat xarajatlari. Bu omil birinchi navbatda mamlakat aholisi tomonidan belgilanadi. Shuni hisobga olish kerakki, aholining bir qismi mehnatga layoqatlilar qatoriga kiradi va mehnat bozoriga kirmaydi. Unga talabalar, pensionerlar, harbiy xizmatchilar va boshqalar kiradi. ishlashga tayyor bo'lganlar ishchi kuchi deb ataladigan tarkibni tashkil qiladi. Bundan tashqari, ishsizlar ishchi kuchida alohida ajratilgan, ya'ni. ishlashni hohlagan lekin ish topa olmaganlar.
Mehnat xarajatlarining bu ko'rsatkichi (ya'ni xodimlar soni) ishlarning haqiqiy holatini aks ettirmaydi.
Mehnat xarajatlarining eng aniq ko'rsatkichi ish vaqtining umumiy qiymatini hisobga olish imkonini beruvchi ishlagan odam-soat sonining ko'rsatkichidir.
Barcha omillar vaqt o'tishi bilan va mamlakatlar bo'ylab o'zgarib, iqtisodiy rivojlanish sur'ati va darajalarida dastlabki farqlarni keltirib chiqaradi.
Miqdoriy omillar bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonida ishchi kuchining sifati va shunga mos ravishda mehnat xarajatlari muhim rol o'ynaydi. Ishchilarning ma'lumoti va malakasi oshishi bilan mehnat unumdorligi oshib bormoqda, bu esa iqtisodiy o'sish darajasi va sur'atlarining oshishiga yordam beradi. Boshqacha qilib aytganda, mehnat xarajatlari ish vaqti va xodimlar sonini ko'paytirmasdan, faqat ishchi kuchi sifatini oshirish orqali kengayishi mumkin.
Iqtisodiy o'sishning yana bir muhim omili kapital - bu uskunalar, binolar va inventardir. Asosiy kapital uy-joy fondini o'z ichiga oladi, chunki uylarda yashovchi odamlar uylar tomonidan ko'rsatiladigan xizmatlardan foydalanadilar.
Kapitalning qiymati to'plangan kapital miqdoriga bog'liq. O'z navbatida, kapitalning to'planishi jamg'arish tezligiga bog'liq: jamg'arish tezligi qanchalik yuqori bo'lsa, kapital qo'yilmalar hajmi shunchalik katta bo'ladi (ceteris paribus). Kapitalning ko'payishi to'plangan aktivlar doirasiga ham bog'liq - ular qanchalik katta bo'lsa, shuncha past bo'ladi, ceteris paribus, kapitalning o'sish sur'ati, uning o'sish sur'ati. Masalan, AQSH va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida jamgʻarilgan kapital miqdori katta boʻlib, uning oʻsish surʼati toʻplanish jarayoni nisbatan yaqinda boshlangan Janubiy Koreya, Braziliya, Tayvan va boshqa mamlakatlarga nisbatan 3-5 barobar past. .
Shu bilan birga, shuni yodda tutish kerakki, bir xodimga keladigan asosiy kapital hajmi, ya'ni. kapital-mehnat nisbati mehnat unumdorligi dinamikasini belgilovchi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Agar ma'lum bir davr mobaynida kapital qo'yilmalar hajmi oshgan bo'lsa va mehnat soni ko'proq darajada ko'paygan bo'lsa, unda har bir ishchining kapital-mehnat nisbati pasayganligi sababli mehnat unumdorligi pasayadi.
Iqtisodiy o'sishning muhim omili - bu yer, to'g'rirog'i, tabiiy resurslarning miqdori va sifati. Ko‘rinib turibdiki, turli tabiiy resurslarning katta zahiralari, unumdor yerlarning mavjudligi, qulay iqlim va ob-havo sharoiti, mineral-energetika resurslarining katta zahiralari mamlakatimiz iqtisodiy yuksalishiga salmoqli hissa qo‘shmoqda.
Ammo shuni ta'kidlash kerakki, mo'l-ko'l tabiiy resurslarning mavjudligi har doim ham iqtisodiy o'sishning o'zini o'zi ta'minlovchi omil emas. Masalan, Afrika va Janubiy Amerikaning ba'zi mamlakatlari tabiiy resurslarning sezilarli zahiralariga ega, ammo hali ham qoloq mamlakatlar ro'yxatida. Demak, resurslardan unumli foydalanishgina iqtisodiy o‘sishga olib keladi.
Ilmiy-texnika taraqqiyoti iqtisodiy o'sishning muhim dvigatelidir. U ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirishni tavsiflovchi bir qator hodisalarni qamrab oladi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti texnologiyalarni takomillashtirishni, ishlab chiqarishni boshqarish va tashkil etishning yangi usullari va shakllarini o'z ichiga oladi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti yakuniy mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun ushbu resurslarni yangi usulda birlashtirish imkonini beradi, shu munosabat bilan yangi, samaraliroq tarmoqlar paydo bo'ladi. Samarali ishlab chiqarish hajmini oshirish iqtisodiy o‘sishning asosiy omiliga aylanmoqda.
Samarali iqtisodiy o'sish ham muhim ahamiyatga ega.
Bu quyidagi omillar bilan belgilanadi:
- tabiiy resurslar (er);
- poytaxt;
- mehnat resurslari;
- texnologiya.
Iqtisodiy o'sish iqtisodiyotning o'sish uchun jismoniy qobiliyatini tavsiflovchi omillar bilan belgilanadi. Bu omillar ta'minot omillari deb ataladigan bitta guruhga birlashtirilgan, ular quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) mehnat resurslarining miqdori va sifati: ta'lim va o'qitish mehnat unumdorligini oshiradi va natijada yuqori daromad olish imkonini beradi. Inson kapitaliga investitsiyalar mehnat unumdorligini oshirishning muhim vositasidir. Ba'zi hisob-kitoblarga ko'ra, ishchi kuchi sifatining yaxshilanishi AQShda real milliy daromad o'sishining 14% ni tashkil etdi.
Mehnat resurslari sifatining eng oddiy ko'rsatkichi - bu ta'lim darajasi. Hozirda Amerika ishchi kuchining 4/5 qismidan ko'pi kamida o'rta maktab ma'lumotiga ega. Ularning qariyb 22 foizini to‘liq bo‘lmagan oliy va oliy ma’lumotli shaxslar tashkil etadi. Amerikalik ishchilarning 6% dan kamrog'i faqat boshlang'ich ma'lumotga ega. Shubhasiz, ta'lim tobora ko'proq fuqarolar uchun mavjud bo'lib bormoqda;
2) kapitalning mavjudligi: 1929-1982 yillardagi real milliy daromadning yillik o'sishining taxminan 19% - deyarli 4/5 qismi. Qo'shma Shtatlarda kapital qo'yilmalarning ko'payishi bilan belgilandi. Ta'kidlanishicha, aynan bir xodimga to'g'ri keladigan asosiy kapital hajmi mehnat unumdorligi dinamikasini belgilovchi hal qiluvchi omil hisoblanadi;
3) texnologiya darajasi: texnologik taraqqiyot nafaqat ishlab chiqarishning mutlaqo yangi usullarini, balki ishlab chiqarishni boshqarish va tashkil etishning yangi shakllarini, yangi axborot texnologiyalarini ham o'z ichiga oladi. Texnologik taraqqiyot deganda, yakuniy mahsulot hajmini oshirish uchun ushbu resurslarni yangi usulda birlashtirish imkonini beruvchi yangi bilimlarning kashf etilishi tushuniladi. Amaliyotda texnik taraqqiyot va investitsiyalar (investitsiyalar) bir-biri bilan chambarchas bog'liq: texnik taraqqiyot ko'pincha yangi mashina va jihozlarga sarmoya kiritishni talab qiladi;
4) tabiiy resurslarning miqdori va sifati: bu omil iqtisodiy o'sish sur'atlariga sezilarli ta'sir ko'rsatsa-da, miqdoriy jihatdan aniqlash qiyin. Shunday qilib, AQShda mavjud bo'lgan turli xil tabiiy resurslarning katta zahiralari mamlakatning iqtisodiy o'sishiga katta hissa qo'shganiga shubha yo'q. Qo'shma Shtatlarda unumdor yerlar ko'p, iqlim va ob-havo o'rtacha darajada qulay, asosiy mineral va energiya resurslarining katta zaxiralari mavjud. Tabiiy resurslarning ko'pligi iqtisodiy o'sishning kuchli ijobiy omili bo'lsa-da, bu zaxiralari etarli bo'lmagan mamlakatlar past iqtisodiy o'sish sur'atlariga mahkum degani emas. ma'lumki, Yaponiyada tabiiy resurslar cheklangan, ammo uo’zbekhdan keyingi davrda bu mamlakatning iqtisodiy o'sishi sezilarli bo'ldi. Boshqa tomondan, Afrika va Janubiy Amerikadagi iqtisodiy jihatdan eng qoloq mamlakatlarning ayrimlari tabiiy resurslarning katta zaxiralariga ega. Tabiiy resurslarni o'zlashtirish muammosi resurslardan yanada oqilona foydalanish texnologiyasini takomillashtirish, mahsulotlarning moddiy zichligini kamaytirish va ushbu resurslardan foydalanish va ochish uchun asbob-uskunalar va asboblar bilan ta'minlash muammosi bilan birlashadi.
Iqtisodiy o'sishning bu omillarga bog'liqligi bevosita. Darhaqiqat, taklif omillari ishlab chiqarishning o'sishini jismonan mumkin qiladi: faqat ko'proq va sifatli resurslarning mavjudligi haqiqiy mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirish imkonini beradi.
Talab omillariga jamiyatning ishlab chiqarilgan mahsulotga bo'lgan umumiy talabini (ish haqi, davlat soliq siyosati, aholining jamg'armaga moyilligi) oshiradi va shu bilan uning o'sishini rag'batlantiradigan omillar kiradi.
Tarqatish omillari mamlakatning tabiiy, mehnat va moliyaviy resurslarini taqsimlashni o'z ichiga oladi, ular iqtisodiy o'sishga ko'proq hissa qo'shadigan tarzda tashkil etilishi kerak (ishlab chiqarish hajmini oshirish, uning sifatini yaxshilash va ishlab chiqarishni yaxshilash).
Iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradigan omillar haqida gapirganda, mehnat unumdorligi va real milliy daromadning o'sishiga to'sqinlik qilayotgan omillarni ta'kidlab o'tish mumkin emas. Bularga mehnatni muhofaza qilish, atrof-muhitni muhofaza qilish va boshqalar sohasidagi turli qonunchilik faoliyati kiradi. Oxirgi 20 yildagi jahon iqtisodiy taraqqiyoti tajribasi shuni yaqqol ko‘rsatib turibdiki, yumshoq pul-kredit siyosati iqtisodiy o‘sishga tushkunlik, qattiq pul-kredit siyosati esa foydalidir. Pul emissiyasi darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, iqtisodiy o'sish sur'ati shunchalik past bo'ladi. Pul emissiyasining o'rtacha yillik darajasi yiliga 35% chegaradan oshib ketganda, iqtisodiy o'sish to'xtaydi va iqtisodiy tanazzul boshlanadi. Dunyoning ko'pgina mamlakatlarida milliy mahsulotning salmoqli qismi davlat korxonalari tomonidan ishlab chiqariladi. Davlat korxonalarida ishlab chiqarishning YaIMdagi ulushini aholi jon boshiga real YaIMning o‘sish sur’atlari bilan solishtirish davlat tadbirkorligining iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi [7, 7-10-betlar]. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi [7, 7-10-betlar]. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi
Atrof-muhitning ifloslanishi, xavfsizlik va sog'liqni saqlash qoidalariga oid xususiy tadbirkorlik ishlariga davlat aralashuvini kuchaytirish tozalash inshootlariga va mehnat sharoitlarini yaxshilashga sarflanadigan xarajatlarni oshirishni talab qildi. Shunday qilib, mablag'lar mehnat unumdorligini oshirish uchun zarur bo'lgan asosiy kapitalga investitsiyalardan chetlashtirildi. Iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatadigan boshqa omillar qatorida mehnatga vijdonsiz munosabat va iqtisodiy jinoyatlar, mehnat nizolari paytida ishni tugatish, noqulay ob-havo sharoitlarining qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishiga ta'sirini ko'rsatish mumkin, ammo quyidagilarni hisobga olish kerak. Ishda xavfsizlikni oshirish, toza havo va suv - hayot sifatini tavsiflovchi barcha narsaga mehnat unumdorligining o'sish sur'atlarini sekinlashtirish orqali erishish mumkin. Ammo shu bilan birga, mehnat unumdorligining oshishi jamiyat uchun o'ta muhim bo'lgan maqsadlarga (atrof-muhitni muhofaza qilish) xarajatlarning ko'payishiga ham olib kelishi mumkin [3, b.384-387]. Har bir omil alohida-alohida, shuningdek, ular birgalikda iqtisodiy o'sish darajasi va tezligini belgilaydi.
1.3 Milliy iqtisodiyotning iqtisodiy o'sish omillari tizimini shakllantirish jarayoni va uning turlari
Iqtisodiy o'sish o'z ifodasini potentsial va real yalpi milliy mahsulot (YaIM) yoki yalpi ichki mahsulot (YaIM) o'sishida topadi, chunki , millat, mamlakat, mintaqaning iqtisodiy qudratining oshishida topadi.
Ushbu ifodani ikkita o'zaro bog'liq ko'rsatkich bilan o'lchash mumkin:
- real yalpi ichki mahsulotning (YaIM) ma'lum bir davri mobaynida o'sishi;
- aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulotning (YaIM) o'sishi.
Ikkala ta'rifdan ham foydalanish mumkin. Misol uchun, asosiy e'tibor harbiy-siyosiy salohiyat muammolariga qaratilayotgan bo'lsa, birinchi ta'rif ko'proq mos keladi. Ammo alohida mamlakatlar va mintaqalarda aholining turmush darajasini taqqoslaganda, ikkinchi ta'rif ko'proq afzalroqdir. Shunday qilib, Hindiston YaIM Shveytsariya yalpi ichki mahsulotidan deyarli 70% yuqori, ammo turmush darajasi bo'yicha Hindiston Shveytsariyadan 60 martadan ko'proq orqada qolmoqda.
YaIM - bu bozor narxlarida mamlakat ichida yaratilgan va faqat shu mamlakat ishlab chiqarish omillaridan foydalangan holda tovarlar, ishlar va xizmatlarning umumiy qiymatini ifodalovchi umumlashtiruvchi iqtisodiy ko'rsatkich.
YaMM - nafaqat mamlakat ichida, balki undan tashqarida ham yaratilgan yakuniy mahsulot, xizmatlarning umumiy qiymati.
Iqtisodiy o'sishni aks ettiruvchi statistik ko'rsatkichlar:
YaIM o'sish sur'ati (YaIM):
K p \u003d y 1 / y 0 ,
bu erda y 0 - asosiy ko'rsatkich,
y 1 - o'rganish davridagi ko'rsatkich;
YaIM o'sish sur'ati (YaIM):
T p \u003d K p * 100%
(xalqaro amaliyotda o'sish sur'ati o'sish sur'atiga teng).
Misol uchun, agar real YaIM 200 milliard dollar bo'lsa. o'tgan yili va 210 mlrd. joriy yilda o'sish sur'atini o'tgan yilgi real YaIMni joriy yilning real YaIMdan ayirib, farqni o'tgan yilgi real YaIM bilan bog'lash orqali hisoblash mumkin. Bunday holda, o'sish sur'ati (210 milliard dollar - 200 milliard dollar) / 200 milliard dollar = 5% bo'ladi.
YaIM ko'rsatkichi bo'yicha mamlakatlar tasnifi ajratiladi:
- rivojlangan mamlakatlar;
- rivojlanayotgan davlatlar.
Har qanday vaqtda real YaIM quyidagicha aniqlanadi: mehnat xarajatlari (odam-soatlarda) * mehnat unumdorligi (ish bilan bandlarning real soatlik mahsuloti).
Shunday qilib, iqtisodiy o'sishni real YaIM (YaIM) o'sishi yoki aholi jon boshiga real YaIM (YaIM) o'sishi sifatida aniqlash mumkin. Bu ichki va xalqaro ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal qilish uchun foydalaniladigan ishlab chiqarish hajmini oshirishni ta'minlaydi.
Ammo bunday hisob-kitob mamlakatning iqtisodiy o'sishi haqida to'liq tasavvurni bermaydi, chunki iqtisodiy o'sish nafaqat ishlab chiqarish hajmining miqdoriy o'zgarishi, balki mahsulot va ishlab chiqarish omillarining yaxshilanishidir.
Iqtisodiy o'sish bir qator omillar bilan belgilanadi. Iqtisodiyot fanida ishlab chiqarishning uch omili nazariyasi keng tarqaldi.
Ishlab chiqarish omillari:
- mehnat;
- Yer;
- poytaxt.
Keyinchalik ishlab chiqarish omillarining talqini chuqurroq va kengroq talqin qilindi. Bularga odatda quyidagilar kiradi:
- mehnat;
- yer;
- poytaxt;
- tadbirkorlik qobiliyati;
- ilmiy-texnikaviy taraqqiyot.
Iqtisodiy o'sish omillari bir-biri bilan bog'liq va o'zaro bog'liqdir. Chunonchi, agar ishchi iqtidorli tadbirkor rahbarligida zamonaviy asbob-uskunalar va materiallardan yaxshi ishlayotgan xo‘jalik mexanizmida foydalansa, mehnat unumdorligi yuqori bo‘ladi. Shuning uchun iqtisodiy o'sishning u yoki bu omillarining ulushini aniq aniqlash juda qiyin. Bundan tashqari, bu katta omillarning barchasi murakkab bo'lib, bir qator kichikroq elementlardan iborat bo'lib, buning natijasida omillarni qayta guruhlash mumkin.
Shunday qilib, tashqi va ichki iqtisodiy elementlarga ko'ra biz quyidagilarni ajratishimiz mumkin:
- tashqi;
- ichki omillar.
Masalan, kapital mamlakatga tashqaridan kiruvchi va mamlakat ichida harakatlanuvchi kapitalga bo'linadi, ikkinchisi esa mamlakat ichida foydalaniladigan va undan tashqariga eksport qilinadigan va hokazolarga bo'linadi.
O'sish xususiyatiga qarab omillarning bo'linishi ham mavjud (miqdoriy yoki sifat):
1. Intensiv omillar:
a) ilmiy-texnikaviy taraqqiyotni jadallashtirish (yangi texnika, texnologiyalarni joriy etish, asosiy fondlarni yangilash va boshqalar);
b) xodimlarning malakasini oshirish;
v) asosiy va aylanma mablag'lardan foydalanishni yaxshilash;
d) iqtisodiy faoliyatni yaxshiroq tashkil etish hisobiga uning samaradorligini oshirish.
2. Ekstensiv omillar:
a) texnologiyaning hozirgi darajasini saqlab qolgan holda investitsiyalar hajmini oshirish;
b) band bo'lgan ishchilar sonining ko'payishi;
v) iste'mol qilinadigan xom ashyo, materiallar, yoqilg'i va aylanma mablag'larning boshqa elementlari hajmining oshishi.
Eng muhim omil - bu mehnat xarajatlari. Bu omil birinchi navbatda mamlakat aholisi tomonidan belgilanadi. Shuni hisobga olish kerakki, aholining bir qismi mehnatga layoqatlilar qatoriga kiradi va mehnat bozoriga kirmaydi. Unga talabalar, pensionerlar, harbiy xizmatchilar va boshqalar kiradi. ishlashga tayyor bo'lganlar ishchi kuchi deb ataladigan tarkibni tashkil qiladi. Bundan tashqari, ishsizlar ishchi kuchida alohida ajratilgan, ya'ni. ishlashni hohlagan lekin ish topa olmaganlar.
Mehnat xarajatlarining bu ko'rsatkichi (ya'ni xodimlar soni) ishlarning haqiqiy holatini aks ettirmaydi.
Mehnat xarajatlarining eng aniq ko'rsatkichi ish vaqtining umumiy qiymatini hisobga olish imkonini beruvchi ishlagan odam-soat sonining ko'rsatkichidir.
Barcha omillar vaqt o'tishi bilan va mamlakatlar bo'ylab o'zgarib, iqtisodiy rivojlanish sur'ati va darajalarida dastlabki farqlarni keltirib chiqaradi.
Miqdoriy omillar bilan bir qatorda ishlab chiqarish jarayonida ishchi kuchining sifati va shunga mos ravishda mehnat xarajatlari muhim rol o'ynaydi. Ishchilarning ma'lumoti va malakasi oshishi bilan mehnat unumdorligi oshib bormoqda, bu esa iqtisodiy o'sish darajasi va sur'atlarining oshishiga yordam beradi. Boshqacha qilib aytganda, mehnat sarflari ish vaqti va xodimlar sonini ko'paytirmasdan, faqat ishchi kuchi sifatini oshirish orqali kengayishi mumkin.
Iqtisodiy o'sishning yana bir muhim omili kapital - bu uskunalar, binolar va inventardir. Asosiy kapital uy-joy fondini o'z ichiga oladi, chunki uylarda yashovchi odamlar uylar tomonidan ko'rsatiladigan xizmatlardan foydalanadilar.
Kapitalning qiymati to'plangan kapital miqdoriga bog'liq. O'z navbatida, kapitalning to'planishi jamg'arish tezligiga bog'liq: jamg'arish tezligi qanchalik yuqori bo'lsa, kapital qo'yilmalarning hajmi shunchalik katta bo'ladi (ceteris paribus). Kapitalning ko'payishi to'plangan aktivlar doirasiga ham bog'liq - ular qanchalik katta bo'lsa, shunchalik past bo'ladi, ceteris paribus, kapitalning o'sish sur'ati, uning o'sish sur'ati. Masalan, AQSH va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida jamgʻarilgan kapital miqdori katta boʻlib, uning oʻsish surʼati toʻplanish jarayoni nisbatan yaqinda boshlangan Janubiy Koreya, Braziliya, Tayvan va boshqa mamlakatlarga nisbatan 3-5 barobar past. .
Shu bilan birga, shuni yodda tutish kerakki, bir xodimga keladigan asosiy kapital hajmi, ya'ni. kapital-mehnat nisbati mehnat unumdorligi dinamikasini belgilovchi hal qiluvchi omil hisoblanadi. Agar ma'lum bir davr mobaynida kapital qo'yilmalar hajmi oshsa va mehnat soni ko'proq o'sgan bo'lsa, u holda har bir ishchining kapitalga - mehnat nisbati qisqarganligi sababli mehnat unumdorligi pasayadi.
Iqtisodiy o'sishning muhim omili - bu yer, to'g'rirog'i, tabiiy resurslarning miqdori va sifati. Ko‘rinib turibdiki, turli xil tabiiy resurslarning katta zahiralari, unumdor yerlarning mavjudligi, qulay iqlim va ob-havo sharoiti, mineral-energetika resurslarining katta zahiralari mamlakatimiz iqtisodiy yuksalishiga salmoqli hissa qo‘shmoqda.
Ammo shuni ta'kidlash kerakki, mo'l-ko'l tabiiy resurslarning mavjudligi har doim ham iqtisodiy o'sishning o'zini o'zi ta'minlovchi omil emas. Masalan, Afrika va Janubiy Amerikaning ba'zi mamlakatlari tabiiy resurslarning sezilarli zahiralariga ega, ammo hali ham qoloq mamlakatlar ro'yxatida. Demak, resurslardan unumli foydalanishgina iqtisodiy o‘sishga olib keladi.
Ilmiy-texnika taraqqiyoti iqtisodiy o'sishning muhim dvigatelidir. U ishlab chiqarish jarayonini takomillashtirishni tavsiflovchi bir qator hodisalarni qamrab oladi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti texnologiyalarni takomillashtirishni, ishlab chiqarishni boshqarish va tashkil etishning yangi usullari va shakllarini o'z ichiga oladi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti yakuniy mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirish uchun ushbu resurslarni yangi usulda birlashtirishga imkon beradi, shu sababli yangi, samaraliroq tarmoqlar paydo bo'ladi. Samarali ishlab chiqarish hajmini oshirish iqtisodiy o‘sishning asosiy omiliga aylanmoqda.
Samarali iqtisodiy o'sish ham muhim ahamiyatga ega.
Bu quyidagi omillar bilan belgilanadi:
- tabiiy resurslar (er);
- poytaxt;
- mehnat resurslari;
- texnologiyalar.
Iqtisodiy o'sish iqtisodiyotning o'sish uchun jismoniy qobiliyatini tavsiflovchi omillar bilan belgilanadi. Bu omillar ta'minot omillari deb ataladigan bitta guruhga birlashtirilgan, ular quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) mehnat resurslarining miqdori va sifati: ta'lim va o'qitish mehnat unumdorligini oshiradi va natijada yuqori daromad olish imkonini beradi. Inson kapitaliga investitsiyalar mehnat unumdorligini oshirishning muhim vositasidir. Ba'zi hisob-kitoblarga ko'ra, ishchi kuchi sifatining yaxshilanishi AQShda real milliy daromad o'sishining 14% ni tashkil etdi.
Mehnat resurslari sifatining eng oddiy ko'rsatkichi - bu ta'lim darajasi. Hozirda Amerika ishchi kuchining 4/5 qismidan ko'pi kamida o'rta maktab ma'lumotiga ega. Ularning qariyb 22 foizini to‘liq bo‘lmagan oliy va oliy ma’lumotli shaxslar tashkil etadi. Amerikalik ishchilarning 6% dan kamrog'i faqat boshlang'ich ma'lumotga ega. Shubhasiz, ta'lim tobora ko'proq fuqarolar uchun mavjud bo'lib bormoqda;
2) kapitalning mavjudligi: 1929-1982 yillardagi real milliy daromadning yillik o'sishining taxminan 19% - deyarli 4/5 qismi. Qo'shma Shtatlarda kapital qo'yilmalarning ko'payishi bilan belgilandi. Ta'kidlanishicha, aynan bir xodimga to'g'ri keladigan asosiy kapital hajmi mehnat unumdorligi dinamikasini belgilovchi hal qiluvchi omil hisoblanadi;
3) texnologiya darajasi: texnologik taraqqiyot nafaqat ishlab chiqarishning mutlaqo yangi usullarini, balki ishlab chiqarishni boshqarish va tashkil etishning yangi shakllarini, yangi axborot texnologiyalarini ham o'z ichiga oladi. Texnologik taraqqiyot deganda, yakuniy mahsulot hajmini oshirish uchun ushbu resurslarni yangi usulda birlashtirish imkonini beruvchi yangi bilimlarning kashf etilishi tushuniladi. Amaliyotda texnik taraqqiyot va investitsiyalar (investitsiyalar) bir-biri bilan chambarchas bog'liq: texnik taraqqiyot ko'pincha yangi mashina va jihozlarga sarmoya kiritishni talab qiladi;
4) tabiiy resurslarning miqdori va sifati: bu omil iqtisodiy o'sish sur'atlariga sezilarli ta'sir ko'rsatadigan bo'lsa-da, miqdorni aniqlash qiyin. Shunday qilib, shubhasiz, Qo'shma Shtatlar ega bo'lgan turli xil tabiiy resurslarning katta zahiralari mamlakat iqtisodiy o'sishiga katta hissa qo'shgan. Qo'shma Shtatlarda unumdor yerlar ko'p, iqlim va ob-havo o'rtacha darajada qulay, asosiy mineral va energiya resurslarining katta zaxiralari mavjud. Tabiiy resurslarning ko'pligi iqtisodiy o'sishning kuchli ijobiy omili bo'lsa-da, bu zaxiralari etarli bo'lmagan mamlakatlar past iqtisodiy o'sish sur'atlariga mahkum degani emas. ma'lumki, Yaponiyada tabiiy resurslar cheklangan, ammo urushdan keyingi davrda bu mamlakatning iqtisodiy o'sishi sezilarli bo'ldi. Boshqa tomondan, Afrika va Janubiy Amerikadagi iqtisodiy jihatdan eng qoloq mamlakatlarning ayrimlari tabiiy resurslarning katta zaxiralariga ega. Tabiiy resurslarni o'zlashtirish muammosi resurslardan yanada oqilona foydalanish texnologiyasini takomillashtirish, mahsulotlarning moddiy zichligini kamaytirish va ushbu resurslardan foydalanish va ochish uchun asbob-uskunalar va asboblar bilan ta'minlash muammosi bilan birlashadi.
Iqtisodiy o'sishning bu omillarga bog'liqligi bevosita. Darhaqiqat, taklif omillari ishlab chiqarishning o'sishini jismonan mumkin qiladi: faqat ko'proq va sifatli resurslarning mavjudligi haqiqiy mahsulot ishlab chiqarishni ko'paytirish imkonini beradi.
Talab omillariga jamiyatning ishlab chiqarilgan mahsulotga bo'lgan umumiy talabini (ish haqi, davlat soliq siyosati, aholining jamg'armaga moyilligi) oshiradi va shu bilan uning o'sishini rag'batlantiradigan omillar kiradi.
Tarqatish omillari mamlakatning tabiiy, mehnat va moliyaviy resurslarini taqsimlashni o'z ichiga oladi, ular iqtisodiy o'sishga ko'proq hissa qo'shadigan tarzda tashkil etilishi kerak (ishlab chiqarish hajmini oshirish, uning sifatini yaxshilash va ishlab chiqarishni yaxshilash).
Iqtisodiy o'sishni rag'batlantiradigan omillar haqida gapirganda, mehnat unumdorligi va real milliy daromadning o'sishiga to'sqinlik qilayotgan omillarni ta'kidlab o'tmaslik mumkin emas. Bularga mehnatni muhofaza qilish, atrof-muhitni muhofaza qilish va boshqalar sohasidagi turli qonunchilik faoliyati kiradi. Oxirgi 20 yildagi jahon iqtisodiy taraqqiyoti tajribasi yaqqol ko‘rsatib turibdiki, yumshoq pul-kredit siyosati iqtisodiy o‘sishga tushkunlik, qattiq pul-kredit siyosati esa foydalidir. Pul emissiyasi darajasi qanchalik yuqori bo'lsa, iqtisodiy o'sish sur'ati shunchalik past bo'ladi. Pul emissiyasining o'rtacha yillik darajasi yiliga 35% chegaradan oshib ketganda, iqtisodiy o'sish to'xtaydi va iqtisodiy tanazzul boshlanadi. Dunyoning ko'pgina mamlakatlarida milliy mahsulotning salmoqli qismi davlat korxonalari tomonidan ishlab chiqariladi. Davlat korxonalarida ishlab chiqarishning YaIMdagi ulushini aholi jon boshiga real YaIMning o‘sish sur’atlari bilan solishtirish davlat tadbirkorligining iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sirini ko‘rsatadi. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi [7, 7-10-betlar]. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi [7, 7-10-betlar]. Davlat tadbirkorligining minimal hajmi (yalpi ichki mahsulotning 7%) bilan iqtisodiy o'sish sur'atlari maksimal darajaga etadi (yiliga 1,5%). Davlat tadbirkorligi ko'lamining o'sishi bilan iqtisodiy o'sish sur'ati pasayadi, ular davlat korxonasida ishlab chiqarish hajmi yalpi ichki mahsulotning 20% darajasidan oshganda salbiy bo'ladi. Ta'kidlanishicha, davlat iste'molining sezilarli hajmi tez va barqaror iqtisodiy o'sishga to'sqinlik qiladi [7, 7-10-betlar].
Atrof-muhitning ifloslanishi, xavfsizlik va sog'liqni saqlash qoidalariga oid xususiy tadbirkorlik ishlariga davlat aralashuvini kuchaytirish tozalash inshootlariga va mehnat sharoitlarini yaxshilashga sarflanadigan xarajatlarni oshirishni talab qildi. Shunday qilib, mablag'lar mehnat unumdorligini oshirish uchun zarur bo'lgan asosiy kapitalga investitsiyalardan chetlashtirildi. Iqtisodiy o'sishga salbiy ta'sir ko'rsatadigan boshqa omillar qatorida mehnatga vijdonsiz munosabat va iqtisodiy jinoyatlar, mehnat nizolari paytida ishni tugatish, noqulay ob-havo sharoitlarining qishloq xo'jaligi ishlab chiqarishiga ta'sirini ko'rsatish mumkin, ammo quyidagilarni hisobga olish kerak. Mehnat xavfsizligini oshirish, toza havo va suv - hayot sifatini tavsiflovchi barcha narsaga mehnat unumdorligi o'sishini sekinlashtirish orqali erishish mumkin. Ammo shu bilan birga, mehnat unumdorligining oshishi jamiyat uchun o'ta muhim bo'lgan maqsadlarga (atrof-muhitni muhofaza qilish) xarajatlarning ko'payishiga ham olib kelishi mumkin [3, b.384-387]. Har bir omil alohida, shuningdek, birgalikda iqtisodiy o'sish darajasi va tezligini belgilaydi.
Rivojlanishning ekstensiv turi bilan iqtisodiy o'sish ishlab chiqarish omillarini miqdoriy ko'paytirish, intensiv turida esa ularni sifat jihatidan yaxshilash va undan yaxshiroq foydalanish orqali erishiladi. Bundan tashqari, bu holda iqtisodiy o'sish kapital qo'yilmalarning sur'atlarining kamayishi va hatto ularning jismoniy hajmining kamayishi bilan ham mumkin.
Ekstensiv o'sish sharoitida uning omillari o'rtasidagi nisbatning o'zgarishi nisbatan teng ravishda sodir bo'ladi va maksimal ishlab chiqarish mahsulotiga erishish asosan iqtisodiy resurslarning holatiga, ayniqsa mehnat va kapital xarajatlarining kombinatsiyasiga bog'liq bo'ladi. ilmiy-texnika taraqqiyotiga ma'lum darajada.
Birinchi holda, ijtimoiy mahsulotning o'sishi ishlab chiqarish omillarining miqdoriy o'sishi hisobiga sodir bo'ladi: ishlab chiqarishga qo'shimcha mehnat resurslari, kapital (ishlab chiqarish vositalari) va yerning jalb qilinishi. Shu bilan birga, ishlab chiqarishning texnologik bazasi o'zgarishsiz qolmoqda. Shunday qilib, ko'p miqdorda g'alla ekinlarini olish uchun bokira yerlarni haydash, elektr stansiyalari qurilishiga tobora ko'proq ishchilarni jalb qilish, ko'proq kombaynlar ishlab chiqarish - bularning barchasi ekstensiv yo'lning namunasidir. ijtimoiy mahsulotni oshirish. Iqtisodiy o'sishning ushbu turi bilan ishlab chiqarishning o'sishi xodimlar soni va malakasini miqdoriy oshirish va korxona quvvatini oshirish orqali erishiladi, ya'ni. o'rnatilgan uskunalarning ko'payishi.
Keng qamrovli kengayish o'zining afzalliklariga ega. Bu iqtisodiy rivojlanish sur'atlarini oshirishning eng oson yo'li. Uning yordami bilan tabiiy resurslarning jadal o'zlashtirilishi kuzatilmoqda, shuningdek, ishsizlikni nisbatan tez qisqartirish yoki yo'q qilish, ishchi kuchining to'liq bandligini ta'minlash ham mumkin.
Biroq, ishlab chiqarishni ko'paytirishning bu usuli ham jiddiy kamchiliklarga ega. Bu ishlab chiqarishning miqdoriy o'sishi texnik va iqtisodiy taraqqiyot bilan birga bo'lmaydigan texnik turg'unlikni anglatadi. Shu bilan birga, ishlab chiqarishning o'sishi qimmatga tushadi. Eng yaxshi holatda, iqtisodiy o'sish sur'ati ishlab chiqarish vositalari va ishchilar sonining miqdoriy o'sishiga to'g'ridan-to'g'ri proportsionaldir.
Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish mamlakatda etarli miqdordagi mehnat va tabiiy resurslarning mavjudligini anglatadi, buning natijasida ishlab chiqarish ko'lami oshishi mumkin. Biroq, uning o'zi muqarrar ravishda ishlab chiqarishning yomonlashishiga olib keladi. Biroq, uning o'zi uni takrorlash shartlarining yomonlashishiga olib keladi. Demak, uning jarayonida mavjud korxonalardagi uskunalar eskirib bormoqda. Tabiiy resurslar kamayib borayotganligi sababli har bir tonna xom ashyo va yoqilg'i qazib olish uchun ko'proq mehnat va ishlab chiqarish vositalari sarflanishiga to'g'ri keladi. Natijada, iqtisodiy o'sish borgan sari qimmatga tushadi.
O'sishning intensiv turida asosiy narsa ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, ishlab chiqarishning barcha omillaridan foydalanish rentabelligini oshirishdir, garchi ishlatilgan mehnat, kapital va boshqalar miqdori o'zgarmasdan qolishi mumkin.
Rossiya iqtisodiyotini rivojlantirishning uzoq muddatli prognozi doirasida ikkita variant hisoblab chiqilgan: inertial va innovatsion-investitsion.
Inertial variant o'sishning ichki impulsini tavsiflaydi: u mavjud darajaga va tarkibiy o'zgarishlarning saqlanishiga (kichik o'zgarishlarga) tayanadi, iqtisodiy siyosatning asosiy parametrlari va ustuvorliklari o'zgarishsiz qoladi.
Innovatsion-investitsiya varianti me'yoriy maqsadlarni birinchi o'ringa qo'yadi, bu ichki o'sish impulsining sezilarli darajada tezlashishini anglatadi.
Rossiya iqtisodiyotini rivojlantirish prognozi RIM tarmoqlararo ekonometrik modellashtirish tizimidan foydalangan holda amalga oshirildi.
Inertial variant. Inertial prognoz natijalari so'nggi yillarda rivojlangan ichki o'sish inertsiyasi bilan belgilanadi. Ushbu variant bo'yicha iqtisodiy siyosatda hech qanday o'zgarishlar nazarda tutilmaganligi sababli, iqtisodiy dinamikani tezlashtirish uchun manbalar mavjud emas (1-ilova).
Bundan tashqari, vaqt o'tishi bilan o'sish sur'ati, asosan, resurs cheklovlarining kuchayishi va ularni ushbu variantda resurslarni tejash jarayonlari bilan qoplashning mumkin emasligi tufayli asta-sekin pasayadi.
Ushbu stsenariyda uy xo'jaliklari iste'moli dinamikasi aholining real daromadlari o'sishining sekinlashishi bilan belgilanadi. Shu bilan birga, aholining ancha konservativ tuzilmasi bilan joriy iste'molga yo'naltirilganligi va uy-joy qurilishida sezilarli o'sishlarning yo'qligi ishlab chiqarish tarkibidagi siljishlarning zaif intensivligini oldindan belgilab beradi.
Iqtisodiyotning valyuta tushumlari past bo'lgan qarzlarga xizmat ko'rsatish foydasiga foizsiz xarajatlar va davlat investitsiyalarining pasayish tendentsiyasining saqlanib qolishi davlat iste'molining sezilarli o'sishining mumkin emasligini oldindan belgilab beradi.
Xulosa
Investitsiyalar dinamikasi o'rtacha darajadan yuqori va past investitsion talab bilan belgilanadi, bu hal qiluvchi darajada umumiy iqtisodiy vaziyatni aks ettiradi. Shu bilan birga, yalpi investitsiyalarning asosan xom ashyo tarkibi saqlanib qolmoqda. Umuman olganda, ushbu stsenariyda investitsiyalar darajasi ishlab chiqarish samaradorligini tubdan oshirish va ishlab chiqarish sanoatida kapitalni yangilash uchun etarli emas. Oxirgi holat rivojlangan mamlakatlardan foydalaniladigan resurslar unumdorligi dinamikasining orqada qolishini, ayirboshlash nisbatlarining yomonlashishini va buning natijasida yillik dinamikani hisobga olgan holda YaIMning o'rtacha yillik o'sish sur'atlarining pasayishini oldindan belgilab beradi. 2021–2022 yillarda nisbiy sifat, yiliga 3,3 dan 2,7% gacha.
Ushbu variant bo'yicha prognoz natijalari, albatta, mustaqil qiziqish uyg'otadi. Biroq, barcha nuqtai nazardan, ikkita variantni bir vaqtning o'zida ko'rib chiqish foydaliroqdir: u holda variantlarning har biri boshqasi bilan taqqoslash uchun asosdir. Shuning uchun, grafiklar bir vaqtning o'zida ikkala variant uchun quyida keltirilgan.
Investitsion va innovatsion variant. Kelgusi yil ushbu rivojlanish varianti uchun fundamental ahamiyatga ega - bu davrda iqtisodiy dinamikaning keskin sekinlashuvi xavfi mavjud. Shu bilan birga, kelgusi yillarda yuqori o'sish sur'atlarini saqlab qolish uzoq muddatli istiqbolda juda muhim, aks holda siz sur'atning yo'qolishi tufayli hammasini qaytadan boshlashingiz kerak bo'ladi. Rossiya iqtisodiyoti kabi yirik va inertial iqtisodiyot uchun. - har doim qiyinroq.
Biroq, muammo shundaki, xomashyo eksporti dinamikasining keyingi ikki yil ichida muqarrar ravishda pasayishini bir xil vaqt oralig'ida ishlab chiqarish va xizmat ko'rsatish sohalari eksportining etarli darajada o'sishi bilan qoplash mumkin emas. Importni oqilona cheklash ham xomashyo eksportini bo'lajak cheklashning iqtisodiy dinamikasi uchun salbiy oqibatlarini bartaraf etishga imkon bermaydi.
Shunday qilib, xomashyo eksportini yuqori darajadagi qayta ishlangan mahsulotlar bilan almashtirish mumkin bo'lgunga qadar, ichki talabning barcha elementlari: uy xo'jaliklari iste'moli, jamg'arish, davlat iste'moli dinamikasini ma'lum bir tezlashtirish kerak.
2020 yil oxiridagi iqtisodiy dinamikaning dahshatli tendentsiyalari va inertial rivojlanish stsenariysi doirasidagi hisob-kitoblarga ko'ra, o'sish sur'atlarining sekinlashishi juda tez va keskin sodir bo'lishi mumkin. Demak, hozir ham iqtisodiy tanazzul tendensiyalariga qarshi kurashish uchun eng jiddiy choralarni ko‘rish zarur. Bundan tashqari, muammo chora-tadbirlarning favqulodda xususiyatida emas, balki ichki yakuniy talabni oshirish va iqtisodiy siyosatning ustuvor yo'nalishlarini o'zgartirish bo'yicha fundamental qarorlar qabul qilishning tezkorligi va tezkorligidadir. Faqat bu holatda investitsiya va innovatsion yutuq strategiyasini amalga oshirish mumkin.
Investitsion-innovatsion variant bo'yicha prognoz natijalari, ularni oqilona deb hisoblash mumkin bo'lgan darajada, yalpi ichki mahsulotning ikki baravar ko'payishi (o'n yil ichida) ham, zamonaviy rivojlangan mamlakatlarga xos turmush darajasiga erishishdan dalolat beradi. (bir oz ko'proq vaqt davomida; Rossiyada mumkin, bu bashoratli hisob-kitoblar natijalaridan dalolat beradi (2-ilova).
Ushbu stsenariyning asosiy muammosi shundaki, daromadlarni oshirish, narxlarni tartibga solish va bozorni moslashtirish tovarlar va xizmatlar taklifini mos ravishda oshirmasdan samarasiz va keraksiz vositalar bo'lishi mumkin. Ushbu o'sishning o'zi, zaxira quvvatlarining tugashi sharoitida, faqat tegishli investitsiya faoliyati, yangi quvvatlarni ishga tushirish, kapitalni yangilash va boshqalar bilan mumkin bo'ladi. Bundan tashqari, Rossiya iqtisodiyotining barcha uzoq muddatli xususiyatlari, shu jumladan samaradorlik xususiyatlari. , investitsiya faoliyatining ko'lami va intensivligi bilan qat'iy belgilanadi. Investitsiyalar va innovatsiyalar Rossiyaning kelajakdagi qiyofasini shakllantiradi [9].
|