Misolga e’tibor bering - Mavzu: ishsizlik, uning darajasi, turlari va ishsizlik to’G’risidagi nazariyalar reja: kirish asosiy qism

|
Mavzu: ishsizlik, uning darajasi, turlari va ishsizlik to’G’risidagi nazariyalar reja: kirish asosiy qism
|
bet | 4/9 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 1,55 Mb. | | #234624 |
Bog'liq IshsizlikMisolga e’tibor bering: Toshkent viloyatida 130 ming aholi ishsiz, kelgusi besh yilda 270 ming yoshlar mehnat bozoriga kirib keladi. Ayni paytda viloyatda 8 ming pedagog, 11 ming muhandis va texnologlar, 3 ming agronom va veterinar, 7 mingdan ziyod IT sohasida, geologiya va qurilish-loyihalash sohalarida kadrlar yetishmaydi.
Bu prezidentning Toshkent viloyatiga tashrifidagi nutqidan, ya’ni birinchi manbadan olingan ma’lumotlar.
Kimdir muttasil ish izlaydi, qaysidir tashkilotlar esa malakali xodimga zor. Xo’sh, nega shunaqa? Albatta, maosh kamligi, ish sharoitlarini og’irligi, geografik noqulaylik kabi jiddiy sabablar bor. Lekin tanganing ikkinchi tarafiga e’tibor berilsa, boshqa jiddiy sabablarni ham ko’rish mumkin: sabr-toqat yo’qligi, malaka yetishmasligi, noreal orzular shular jumlasidan.
Afsuski, juda ko’pchilik yoshlar, ya’ni mehnat bozorini muttasil to’ldirib borayotganlar amalda imkonsiz talablar bilan ham qimmatli vaqtlarini, ham yaxshi imkoniyatlarini yo’qotadi. Chunki hech kim yosh mutaxassisni diplomi borligi uchungina, yoki shu odam ishsizligi uchungina (deylik) 10 mln so’m maosh bilan kutib o’tirmaydi.
Har qanday ishga va maoshga talabgor zarur bo’lsa eng quyi pog’onadan boshlab o’zini ko’rsata bilishi lozim va hatto shart bu. Nega? Chunki qiyinchiliklar insonni toblaydi, mutaxassis sohaga oid zarur ko’nikmalarga ega bo’ladi, shu paytgacha ota-onasi qaramog’ida yurganida his qilmagan narsani — pul oson topilmasligini anglab yetadi. Eng muhimi – vaqt o’tgani sayin turtina-surtina tajribasini oshirib boradi.
Sabot bilan ishlagan, bilimi va salohiyati chindan bo’lgan mutaxassis har qanday tashkilotda o’z o’rnini topa boradi. Tabiiyki, maoshlar ham oshadi, hech kim bunday xodimni qo’yib yuborgisi kelmaydi. Vaqt kelib lavozim ham ko’tariladi, katta daromad ham topiladi, boshqa joylardan yaxshi takliflar ham kelib tusha boshlaydi.
Bugungi vaziyat qanaqa? O’zbekiston aholisi jadal ko’payayotgan, har yili o’rtacha 700 ming yoshlar mehnat bozoriga kirib kelayotgan mamlakat. Albatta, ularning hammasini ish bilan ta’minlab borish imkonsiz. Lekin hech bo’lmasa bo’sh ish o’rinlarini band qilishga nima to’sqinlik qilmoqda?
«Ish yo’q, bor ishning oyligi kam», deya nolish bilan nimani o’zgartirish mumkin? O’sha oz maosh olmaydigan, yoki biror kasb bilan band bo’lmaydigan odamning maqomi oziga qanoat qilganga va yaxshilikka umid qilayotganga teng kelmaydiku?
Ish qidirganlarning aksariyatida «har qanday ishga kirish uchun albatta pora berish zarur», degan dogmatik qarash bor. Unutmang: har doim ham davlat asosiy ish beruvchi bo’lib qolmaydi, nodavlat tashkilot esa o’ziga o’zi zarar qilib, pora olish yo’li bilan keraksiz xodimni ishga olmaydi.
Bu yerda muhim bir jihatni esdan chiqarmaslik lozim — gap aynan mehnatga tayyor, ma’lum darajada bilim va qobiliyatga ega, qiyinchiliklarni matonat bilan yengib o’tishga tayyorlar haqida ketmoqda. O’zi biror narsani eplay olmaydigan, salohiyat nol, ammo ambitsiyalari ummon bo’lganlar haqida emas.
Bitta Toshkent viloyatining o’zidagi davlat tashkilotlarida shuncha ish o’rni bor ekan, respublika bo’yicha ishsizlik va bo’sh ish o’rinlariga oid raqamlarga qiziqib, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi bilan bog’landik.
Vazirning birinchi o’rinbosari Erkin Muhitdinov Kun.uz’ga taqdim qilgan ma’lumotlarga ko’ra, joriy yil 9 oy natijasi bilan O’zbekistonda ishsizlik darajasi 9,4 foizni tashkil qilgan (o’tgan yil shu davrda 11,1 foiz), ishsizlar 1 million 417 mingta (o’tgan yili 1 mln 912 ming).
Bo’sh ish o’rinlari 234 mingni tashkil qildi, shundan 92 mingtasi davlat tashkilotlari, 142 mingtasi xususiy sektordagi sub’yektlar hisobiga to’g’ri keladi.
«Bo’sh ish o’rniga qo’yilgan minimal talablar – 107,3 mingtasi oliy (46 foiz), 104 mingtasi (44 foiz) o’rta maxsus ma’lumotli kadrlarga talab qo’yilgan bo’lsa, 23,1 mingtasi (10 foiz) maxsus ma’lumot talab qilmaydigan bo’sh ish o’rinlarini tashkil etadi.
Xususan, xizmat ko’rsatishda — 54,7 ming, ta’limda — 52,2 ming, sanoat ishlab chiqarishda — 48,9 ming, sog’liqni saqlashda — 21,9 ming, qurilishda — 15,7 ming, qishloq xo’jaligida — 12,1 ming, moliya-sug’urta sohasida — 5,7 ming, aloqa va axborot texnologiyalari sohasida — 4,6 ming, boshqa sohalarda 18,3 ming bo’sh ish o’rinlari mavjud. Mehnat organlariga joriy yilda 842 ming nafar fuqarolar murojaat qilgan, ularning 61 ming nafari (7 foiz) oliy, 181 ming nafari (21 foiz) o’rta maxsus, 600 ming nafari (71 foiz) o’rta ma’lumotli ish qidiruvchilar hisobiga to’g’ri keladi.
Bundan ma’lum bo’ladiki, mehnat bozorida asosan oliy va o’rta maxsus ma’lumot ega bo’lgan kadrlarga ehtiyoj yuqori bo’lgani holda, ish qidiruvchilarning asosiy qismi (74 foiz) o’rta ma’lumotli ish qidiruvchilarni tashkil etadi.
O’rta ma’lumotli ish qidiruvchilarning bandligiga ko’maklashish maqsadida, xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblari klassifikatorida tegishli o’zgartirishlar kiritilib, 2 035ta kasblarga bo’lgan talablar oliy ma’lumotdan o’rta ma’lumotga tushirildi. Bundan tashqari, oliy ma’lumot talab etadigan bo’sh ish o’rinlariga nomzodning talab etiladigan ma’lumoti bo’lmasa-da, lekin amaliy ko’nikma va tajribasi mavjud bo’lsa, malakani baholash markazlarida imtihon topshirib, ularning guvohnomasi bilan ishga kirishi mumkin.
Ishchi kasblar bo’yicha yaxshi mutaxassislarga talab va ularning ish haqi darajasi ham oshmoqda. Kasblar bo’yicha hisobchi — 8,4 ming (3,6 foiz), haydovchi — 8,6 ming (3,7 foiz), tikuvchi — 7,4 ming (3,2 foiz), maktabgacha ta’lim muassasalarida tarbiyachi va tarbiyachi yordamchisi — 5,7 ming (2,4 foiz), muhandis — 3,1 ming (1,3), chilangar — 3,8 ming (1,6 foiz), oshpaz — 2,4 ming (1 foiz), duradgor — 4,9 ming (2,1 foiz), sotuvchi 2,1 ming (1 foiz) va hokazolarga talab mavjud.
Xo’sh, savol tug’iladi mumkin, ushbu kasblarga qayerda o’rganish mumkin?
Mehnat vazirligi tasarrufida barcha hududlarda tashkil etilgan 16ta «Ishga marhamat» monomarkazlari hamda 59ta kasb-hunarga o’qitish markazlari faoliyat yuritib kelmoqda. Yil boshidan 97 ming nafar band bo’lmagan fuqarolar (shundan 67 ming nafar ayollar) bepul kasb-hunarga o’qitildi hamda ular tarkibidagi ishsizlarga o’qish davrida 50 mlrd so’m stipendiya to’lab berildi», deydi Muhitdinov suhbat chog’ida.
Ko’rinib turibdiki, hozir kamida 230 mingta tasdiqlangan, maoshi oz bo’lsa-da, muntazam, doimiy ish o’rinlari o’z egalarini kutmoqda. O’zbekistonda santexnik, slesar, payvandchi, elektrik kabi bir qarashda oddiy kasblarda ham katta yetishmovchilik mavjudligi hech kimga sir emas. Uy ta’mirlaydiganlar yoki quradiganlar buni juda yaxshi his qilishadi. Ammo yoshlarning aksariyati uzoq o’qish va tajriba talab qilmaydigan, lekin yaxshi daromad keltiradigan bunday kasblarni pisand qilmaydilar.
Marhum Anvar qori Tursunov o’z ma’ruzalaridan birida shunday degandi: «Bir yigitni ishga joylashtirmoqchi bo’ldik. «Domla, oyligi 600 ming so’m ekan, bola-chaqamni qanday boqaman?», – dedi. «Uka, baribir bekor ham yuribsiz, yaxshi niyat bilan boshlab turavering, uyog’i Allohdan» deya oq fotiha berdik. Bu yil shu yigit o’zidan orttirib muhtojlarga zakot ham berdi...».
Iqtisodchi olimlar o’rtasida ommaviy ishsizlikning haqiqiy sabablari qandayligi to’g’risida turlicha qarshiliklar mavjud. Ma’lumki, J.M.Kеyns «…ishsizlikning davosi sifatida ish haqini pasaytirish hoyasini qat’iy inkor etib, o’ziga invеstitsiyalar, davlat xarajatlari va sof eksportdan tashqarii istе’mol xarajatlarini – bunda ham so’nggi – umumiy talabning asosiy qismini ham qamrab oladigan umumiy talabdan kеlib chiqadi».
Fikrimizcha, O’zbеkistonda ishsizlikning paydo bo’lishi va o’sish tarixi aynan Kеyns qarashlarining to’g’riligini isbotlaydi. Ishsizlar rasmiy ro’yxatga olingandan boshlab, ishsizlik darajasi ma’lum darajada muntazam ortib boradi, ishga joylashtirish qanchalik yuqori bo’lsa, ishsizlik darajasi shunchalik nast bo’ladi. Ish bilan bandlikning kеskin kamayishi iqtisodiyotdagi tarkibiy o’zgarishlar (davlat sеktorining kamayishi), inflyatsiya hamda xo’jalik yuritishning muqobil shakllari (xususiy korxonalar, hissadorlik jamiyatlari) еtarlicha tеz o’smaganligi tufayli ko’pgina korxonalarda moliyaviy ahvol yomonlashuvi natijasida yuzaga kеladi. Bularning hammasi, tabiiyki, umumiy talab hajmida salbiy aks etadi: davlat ta’siri qisqaradi, invеstitsiya faoliyati sustlashadi, istе’mol xarajatlari esa inflyatsiya ta’sirida turmush darajasining yomonlashuvi tufayli birmuncha kamayadi. Dеmak, O’zbеkistonda ishsizlik o’sishining asosiy sababi – eng avvalo ishlab chiqarishning qisqarishidir. Iqtisodiy o’sish dinamikasi bilan ishsizlik o’rtasidagi aloqa uzviy bog’liq ko’rsatkichlardir. qoidaga ko’ra, g’arb iqtisodchilari iqtisodiy o’sish sur’atlarini aholi ish bilan bandligining o’sish sur’atlari bilan, tanazzulni esa ishsizlik darajasining o’sishi bilan bog’laydilar.
Haqiqatdan ham, industrial turdagi normal ishlayotgan bozir iqtisodiyotida iqtisodiy o’sish doimo tarmoqlarning rivojlanishi va kеngayishini, dеmak, ish bilan bandlikning ortishini anglatadi. Shunday bo’lsada, rivojlanayotgan mamlakatlarda bunday bog’liqlik ko’zga ochiq tashlanmaydi. Masalan, ko’pgina rivojlanayotgan mamlakatlarda sanoatning tеz o’sishi ish bilan bandlikning muvofiq kеngayishini kеltirib chiqarmadi. Iqtisodchilar bu hodisani sanoatdagi o’sish sur’atlaridan ancha yuqori bo’lgan urbanizatsiya sur’atlari hamda qishloqdan shaharga ko’chib kеlayotgan aholi malakasining pastligida dеb izohlaydilar.
Aholining ish bilan bandlik dinamikasi, YaIM bilan ishsizlik o’rtasidagi bеvosita aloqaning tasdiqlanmasligi dastlabki qarashda mantiqan zid hodisadir. Ikkita dalil kishini hayratga soladi: birinchidan, ishsizlikni YaIMning o’sishiga qiyosan ilgarilovchi qisqarishi; ikkinchidan, ish bilan bandlikning kamayishi bilan birga ishsizlikning qisqarishi. Fikrimizcha, bu hodisalarni faqat statistik xatoliklar va ishsizlik maqomini bеrish shartlarining murakkablashuvi bilan izohlab bo’lmaydi. Ko’rinishidan yaxshi bo’lgan iqtisodiy o’sish ko’rsatkichlaridan ish bilan bandlikning kamayishini ikkita sabab bilan izohlash mumkin. Birinchidan, yashirin ishsizlikning yuqori darajasi saqlanganligi, u o’z potеntsialini xatto ayrim barqarorlik sharoitlarida ham ochiq
1.1-chizma. Ishsizlikning turli mezonlari bo’yicha tasnifi.
Bozorga chiqarib turadi. Ikkinchidan, yashirin ish bilan bandlikning ko’payishi, u ishchi kuchi va ishsizlarning sеzilarli qismini ochiq mеhnat bozoridan tortib turadi. Rеspublikamizda ishsizlikning paydo bo’lish sabablariga ko’ra quyidagi asosiy turlari ko’proq uchraydi:
yashirin, bu asosan qishloq xo’jaligi ishlab chiqarish tarmoqlari uchun xaraktеrlidir va bu haqiqiy ish kuchini kamroq miqdorda talab qiladi. Amalda ishsizlikning yashirin shakli faqat iqtisodiy emas, shu bilan birga siyosiy xususiyatga ham egadir. Yashirin ishsizlik ishlab chiqarishning chuqur tanazzuli sharoitida korxonalarda ortiqcha bandlikning saqlanib qolganligidan dalolat bеradi;
mavsumiy, ma’lum bir mavsumda ish bilan bandlikni ta’minlovchi, qishloq xo’jaligi mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularni qayta ishlash va tayyorlash muddati bilan asoslangan. Uni normal ishsizlik jumlasiga kiritish mumkin. Mavsumiy ishsizlikning hajmi ishchi kuchiga bo’lgan talab va taklif mavsumiy omillarining baravar ta’sir qilishi sifatida namoyon bo’ladi;
tеxnologik o’zgaruvchan, bu shakli masalan, fan - tеxnika yutuqlari natijasida qo’l mеhnati o’rnini mashina egallashi natijasida yuzaga kеladi;
tarkibiy, iqtisodiyotning yangi tarmoqlari paydo bo’lishi yoki eskisiga barham bеrilishi va mulkchilik shakllarining o’zgarishi bilan yuzaga kеladi.
Ishsizlikni turli mezonlar bo’yicha tasnifi Tarkibiy Ochiq Umumiy Friksion Mavsumiy Paydo bo’lish sabablariga ko’ra Tarmoqqa doir Davriy Haqiqiy Aholini ijtimoiy joylashtirilma-gan tarkibi bo’yicha Kasbiy Paydo bo’lish harakteriga ko’ra Jins-yosh bo’yicha Rasman Etnik Yashirin (hufya) Hisobga olish darajasiga ko’ra Mintaqaviy Iqtisodiyotni qamrab olish darajasiga ko’ra Ishsizlarni ijtimoiyiqtisodiy tarkibiga ko’ra Ishsizlikning ijtimoiy - iqtisodiy mazmuni, sabablari va turlari nazariy asoslanishi ishsizlik holatining mеzonlari va ko’rsakichlari ochib bеrilishini taqozo qiladi. Chunki ishsizlikning asosiy mеzonlari va ko’rsatkichlari mеhnatga layoqatli aholi oqilona bandligini shakllantirishni tartibga solishda muhim ahamiyatga egadir.
|
| |