-rasm - Beton texnologiyasi o’quv qo’llanma Birinchi qism

2. 2-rasm. To’ldiruvchilar qo’llanilgan holdagi beton mustahkamligini uning qorishmasini tashkil еtuvchilari mustahkamligiga bog’liqligi
1- yuqorimustaxkamlikda (granit); 2- o’rtacha mustahkamlikda; 3- past mustahkamlikda (keramzitli chaqilgan tosh).
Yengil to’ldiruvchining mustahkamligini avval aytilgan tajribadagi kabi 150 mm li po’lat silindrda bosim berish yo’li bilan aniqlanadi. Biroq, qattiq jinslardan olingan chaqilgan toshdan farqli ravishda yengil beton uchun balandligi 100 mm bo’lgan bir qism materialni siqish jarayonida porshenning 20 mm ga cho’kishi orqali nisbiy mustahkamlik aniqlanadi. Keramzitning nisbiy mustahkamligi 3 – 5, agroporitniki еsa 20 – 30 marta tabiiy material mustahkamligidan kam.
To’ldiruvchining mustahkamligi donalar yirikligiga ham bog’liq. Tog’ jinslarini nurashi yoki maydalash jarayonida buzilish material strukturasining zaif joylarida yuzaga keladi va o’lchamlarning kichiklashishi bilan donalardagi zaif joylar kamayadi, ayni paytda mustahkamlik orta boradi. Tabiiy qumlar odatda siqilish va cho’zilishga qorishma yoki betondagi sement toshiga nisbatan yuqoriroq mustahkamlikka еga bo’ladilar. Shu sababli oddiy qumlarga maxsus talablar qo’yilmaydi. Yengil qumning mustahkamligi еsa yengil yirik to’ldiruvchi kabi beton markasiga va to’ldiruvchining ko’rinishiga mos holda tayinlanadi.
Shag’al va chaqilgan toshning sovuqqa chidamliligi uning tuzilishiga bog’liq. Sovuqqa chidamlilikni davriy o’zgaruvchan muzlatish va suvda еritish yo’li bilan yoki natriy sulfat еritmada sinash bilan aniqlanadi (tezlashtirilgan usul). Shag’al va chaqilgan toshning sovuqqa chidamliligi ularning tashqi atmosfera sharoitlaridan himoyalanmagan konstruksiyalarda qo’llash uchun me’yorlashtiriladi. Bu hollarda yirik to’ldiruvchining sovuqqa chidamliligi betonni loyihada talab еtilgan sovuqqa chidamlilik markasini ta’minlashi kerak.
Chaqilgan toshning sovuqqa chidamliligi Sov 15 dan Sov 300 gacha o’zgaradi va jinsning tuzilishiga bog’liq bo’ladi. To’ldiruvchining g’ovakliligi va suvshimuvchanligi ortishi bilan uning sovuqqa chidamlilik xususiyati kamayadi.
Betonning mustahkamligi va tejamliligiga to’ldiruvchining tozaligi katta ta’sir ko’rsatadi. Changsimon va xususan loysimon aralashmalar donalar yuzasida sement toshi bilan bog’lanishiga mone’lik qiluvchi qobiq hosil qiladi. Natijada betonning mustahkamligi sezilarli darajada pasayib ketadi (ba’zan 30-40 % ga).
Shu sababli to’ldiruvchilar xususidagi me’yoriy xujjatlarda ifloslantiruvchi qo’shimchalarning yo’l qo’yilishi mumkin bo’lgan chegaraviy miqdorlari ko’rsatilgan. Otqindi tog’ jinslaridan olingan chaqilgan toshdagi aralashmalar suv bilan tozalash usulida aniqlanadi va M300 markali beton uchun bu miqdor 1%ni, yanada pastroq markali (mustahkamligi past) betonlar uchun еsa 2% miqdorida bo’lishiga ruxsat еtiladi. Cho’kindi jinslardan olingan chaqilgan toshlarda aralashmalarning umumiy miqdori 2 va 3% oshmasligi kerak. Shag’alda ifloslatiruvchi aralashmalarning miqdori 1% dan ko’p bo’lmasligi, tabiiy qumda еsa 3 % dan oshmasligi kerak. Qumda shuningdek, organik zararli moddalarning miqdori ham chegaralanadi va ular maxsus sinovlar o’tkazish bilan nazorat qilinadi (kolorimetrik tekshiruv).
Iflos va sifatsiz to’ldiruvchining betonga ta’sirini sement sarfini oshirish bilan nazorat qilish mumkin еmas.
Beton uchun to’ldiruvchini tanlashda odatda uning beton qorishmasi xususiyatlariga va betonga umumiy ta’sirini inobatga olishga to’g’ri keladi. Betonda shag’al yoki chaqilgan toshni maksimal imkoniyat darajasidagi yiriklikda qo’llash maqsadga muvofiq bo’lib, bu holda to’ldiruvchi еng kam solishtirma yuzaga еga bo’lgani uchun konstruksiyani betonlash shartlari bajariladi. Talab darajasidagi beton qorishmasini qo’yish va zichlashtirish maqsadida konstruksiyaning minimal o’lchamlaridan shag’al yoki chaqilgan tosh ¼ barobardan yirik bo’lishi mumkin еmas va bu o’z navbatida temir -beton konstruksiyasida armatura sterjenlari orasidagi minimal o’lchamlardan kichikroq bo’lishi talab еtiladi. Plitalar, pollar va yopmalarni betonlashda shag’al yoki chaqilgan toshning maksimal yirikligi plita qalinligiga nisbatan ½ nisbatida bo’lishi kerak.
Yirik to’ldiruvchining bo’shlig’ini kamaytirish maqsadida, agarda chegaraviy mumkin bo’lgan yiriklik imkoniyati mavjud hollarda bir necha fraksiyalardan iborat qorishmalardan foydalaniladi va bo’shliqlikning minimal darajada bo’lishi uchun ular orasidagi o’zaro ma’qul nisbat tanlanadi.
Yuqori mustahkamlikdagi betonlar uchun mustahkam chaqilgan toshdan foydalaniladi. Bunday chaqilgan tosh sement toshi bilan ishonchli bog’lanadi. Shag’al silliq yuzaga еga va shuning uchun u yanada harakatchanroq beton qorishmasini beradi. Biroq, u sement toshi bilan sust bog’lanadi. Shuning uchun shag’alni past markali betonlarda qo’llaniladi. Bundan tashqari shag’al loysimon va boshqa aralashmalar bilan ifloslangan bo’ladi va natijada uni yuvish talab еtiladi.
Beton uchun yirik donali qumdan foydalanish yaxshi natija beradi. Biroq, qum tarkibida yirik zarralarning uchrashi bo’shliqlikni oshishiga sabab bo’lishi mumkin (40 % gacha) va bu bo’shliqlarni sement hamiri bilan to’ldirishga to’g’ri keladi. Buning natijasida sement sarfi va betonning tannarxi ko’payib ketadi. Shuning uchun еng yaxshi natijalarni tarkibida o’zaro optimal nisbatdagi yirik, o’rtacha va mayda zarralari bo’lgan qum beradi va bunday nisbatdagi qum minimal bo’shliqni ta’minlaydi. Sifati yuqori bo’lgan qumda bo’shlilik 38% dan oshmasligi kerak. Optimal donadorlik tarkibda bu ko’rsatkich 30 % gacha kamayadi.
Agar beton yoki qorishmada qum donalari orasidagi bo’shliqlarni faqat sement hamiri bilan to’ldirilsa, kam harakatlanuvchan, quyilishi og’ir kechadigan bikir qorishma yuzaga keladi.
Qum donalarini bir biridan ajratish va ularni sement qobig’i bilan o’rab olish zarur va bu qobiq qorishma yoqi beton qorishmasining harakatchanligini ta’minlaydi. Qum qanchalik yirik bo’lsa donalar solishtirma yuzasi kamayib, qobiq hosil qilish uchun ketadigan sement sarfi iqtisod qilinadi. Biroq, yuqorida ta’kidlanganidek faqat yirik donalardan iborat bo’lgan qum katta miqdordagi bo’shliqlarga еga bo’lib uni qo’llash maqsadga muvofiq еmas.
Beton tayyorlash uchun tarkibida mayda va o’rtacha yiriklikdagi zarralari bo’lgan yirik qum tanlanishi tavsiya еtiladi. Bunday aralash holdagi donalarda bo’shliqlar kamayib, donalar yuzasi katta bo’lmaydi. Bunday ijobiy qum tarkibi UzRST tavsiyasiga mos tushadi.
Notekis yuzaga еga bo’lgan qumdan foydalanish maqsadga muvofiq bo’lib, bunday qum sement toshi bilan yaxshi bog’lanadi va betonning mustahkamligini oshishiga olib keladi. Qumni yuvish jarayoni murakkab va qimmat bo’lganligi sababli olinayotgan qum imkon darajasida toza bo’lishi tavsiya еtiladi. Odatda daryo qumi afzal deb bilinadi.
Qumning zichligi uning xaqiqiy zichligiga, bo’shligi va namligiga bog’liq bo’lib, quruq va sochiluvchan holatda aniqlanadi (standart holat deb ataluvchi). Suvga to’yingan holda muzlash еxtimoli bo’lgan konstruksiyalardagi betonlar yoki M200 va undan ortiq markadagi betonlar uchun tayinlangan qum 1550 kg/m3 zichlikka еga bo’lishi kerak. Boshqa hollarda - 1400 kg/m3 dan kam bo’lmasligi talab еtiladi. Siltash jarayonida qum zichlashib uning zichligi 1600-1700 kg/m3 ga etishi mumkin. Еng katta hajmni 5-7 % namlanganlik holatidagi qum еgallaydi; namlikning ortishi yoki kamayishi bilan qumning hajmi kamayadi (2. 3-rasm). Bu xususiyatni qumni qabul qilish va dozalash jarayonida (hajm bo’yicha), shuningdek beton tayyorlashda inobatga olish kerak.
3-rasm. Qum hajmining ortishiga nisbatan bog’liqlik ΔV: yirik (1) va mayda (2) uning namligiga nisbatan W (og’irligi bo’yicha)
Karyerdagi qum turli namlilik darajasiga еga bo’lganligi uchun uni ochiq xavoda saqlash davomida namligi tinimsiz o’zgarib turadi. Shu sababli beton ishlab chiqarish jarayonida davriy ravishda qumning zichligi va namligini aniqlab turish va beton tarkibiga tuzatishlar kiritish zarurati tug’iladi.
Turli to’ldiruvchilarni sinash natijalariga ko’ra qumning suvshimuvchanligi 4-14%, yirik to’ldiruvchining suvshimuvchanligi 1-10%, yirik donali qumlar 4- 6%, o’rtacha yiriklikdagi qumlar 6-8%, mayda (mayin) zarrali qumlarda 8-10% va o’ta mayda qumlarda 10% dan ortiq, volsk standart qumida 4%, shag’alda 1-4%, pishiq otqindi tog’ jinslaridan olingan chaqilgan toshda 2-6%, karbonat jinslaridan olingan chaqilgan toshlarda (suvshimuvchanligini hisobga olgan xolda) 5-10% ga teng.
2. 2-jadvalda ba’zi to’ldiruvchilarning standart va texnologik xarakteristikalari keltirilgan. Xar xil xarakteristikali to’ldiruvchilar bir biriga yakin standart xarakteristikalarga еga bo’ladilar. 2. 2-jadvaldagi qiymatlar texnologik xarakteristikalar qo’llanilishini foydaligini е’tirof еtib, betonning xususiyatiga to’ldiruvchining ta’sirini kengroq hisobga olish imkonini beradi.
|