nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Biologiyaning zamonaviy muammolari

4. Biologiyaning zamonaviy muammolari Biologiyaning tabiiy fanlar va kishilik jamiyatining rivojlanishiga revolyutsion taʼsir
koʻrsatadigan muammolari molekulyar biologiya, genetika fanlari muskullar, nerv sistemasi va sezgi
organlari fiziologiyasi va biokimyosi (tafakkur, qoʻzgʻalish, tormozlanish va boshqalar), fotova
xemosintez, tabiiy sistemalar energetikasi va mahsuldorligi bilan bogʻliq. Molekulyar biologiya
sohasi hujayra ichida boradigan fizik-kimyoviy jarayonlar va tirik sistemalar nisbiy turgʻunligining
boshqarilishi, ayniqsa genlarning ishga tushirilishi mexanizmini oʻrganish ham biologiyaning
markaziy muammolaridan biri hisoblanadi. Organizmni individual rivojlanishi davomida hujayra-
larning ixtisoslashib borishi va toʻqimalarning hosil boʻlishi, Yerda hayot paydo boʻlishining
dastlabki davrlarida tirik organizmlarga xos murakkab polimyerlarning tabiiy sintezlanishi va ulardan
oʻz-oʻzini yarata oladigan tirik sistemalar paydo boʻlishini oʻrganish ham muhim masalalardan
hisoblanadi. Yer yuzida aholi sonining tez surʼatlar bilan oʻsib borishi biologiya oldiga biosferaning
mahsuldorligini oshirish, yashash muhitini ifloslanishdan saqlash, oʻsimlik va hayvonlarni muhofaza
qilish va ratsional foydalanishdan iborat juda koʻp muammolarni qoʻyadi. Biosfera va ekologik
sistemalarni qayta qurish va ulardan foydalanish ishlari oʻsimlik, hayvonlar va mikroorganizmlarni
Yyerning hamma qismida inventarizatsiya qilishni nazarda tutadi. Biologiya sohasidagi ilmiy
tadqiqot ishlari Xalqaro biologik dastur yordamida koordinatsiya qilib boriladi.
5. Hujayra nazariyasining yaratilishi.Tiriklikning tuzilish darajalari XIX asrning birinchi yarmida organik olamning birligini isbotlovchi kashfiyotlardan yana biri
hujayra nazariyasining yaratilishidir. Hujayra nazariyasining mualliflari
Jon Rey
18 mingdan koʻproq oʻsimliklarni 
tavsiflab, oʻsimliklarni 19 sinfga, fransuz 
J. Turnefor

Jon Rey 18 mingdan koʻproq oʻsimliklarni
tavsiflab, oʻsimliklarni 19 sinfga, fransuz
J. Turnefor ularni 22 sinfga boʻladi. Rey
tur tushunchasini
aniqlab berdi va umurtqasizlar tasnifini ishlab chiqdi.
Hayvonlar va oʻsimliklarning mukammal sunʼiy sistemasini shved tabiatshunosi
K. Linney oʻzining
"Tabiat sistemasi" (1735) asarida taklif qildi. Linney oʻz sistemasida odamni sut
emizuvchilar sinfiga va maymunlar bilan birga primatlar turkumiga kiritgan boʻlsada, turlarning
oʻzgarmasligi, dunyoni ilohiy kuch tomonidan yaratilganligi toʻgʻrisidagi metafizik gʻoyani yoqlab
chiqdi. Linneyning
binar nomenklaturasi (turni urugʻ va tur nomlari orqali atalishi) oʻsimliklar va
hayvonlar sistematikasida ayniqsa juda katta ahamiyatga ega boʻldi. Lekin Linneyning sunʼiy
sistemasi koʻpchilik tabiatshunos olimlarni qoniqtirmasdi. Shu sababdan bir qancha olimlar tabiiy
sistemani tuzishga urinib koʻrishdi.
Botanika sohasida bunday sistemani ilk bor fransiyalik botanik A
. L. Jyusye 1789 yilda
ishlab chiqdi. Hayvonlar va oʻsimliklarni sistemaga solish gʻoyasi hamma olimlarga ham bir xilda
maʼqul boʻlmadi. Fransiyalik tabiatshunos
J. Byuffon tabiatdagi har qanday sistema, shu jumladan
Linney sistemasiga ham qatʼiy qarshi chiqadi. J. Byuffon "Tabiat tarixi" (1749—88) asarida
hayvonlar tuzilishidagi umumiylikni koʻrsatadi, yaqin formalar oʻrtasidagi oʻxshashlikni ularning
oʻzaro qarindoshligi bilan tushuntirishga harakat qiladi. Nemis vrachi va kimyogari
G. Shtal kishi
faoliyati uning ruhi tomonidan boshqarib borilishini taʼkidlaydi va buning dalili sifatida fiziologik
reaksiyalarning asabiy-ruhiy taʼsirlar bilan bog’liqligini koʻrsatib oʻtadi. Uning "Hayot tonusi"
flyuidlar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat institutiBog'liq biologiya majmuaflyuidlar
»
(moddiy zarrachalar) kirib,
ularga organizm sifatini berishi zarur. Lamarkcha tabiatning rivojlanishi hamisha sodda tirik jismlaming
paydo bo'lishidan boshlangan. Binobarin, uning rivojlanish yo'li soddadan murakkabga, tubandan
yuksakka tomon brogan.
Tirik mavjudotlar tuzilishining murakkablik formasiga qarab, tabiatda maium bir bosqich —
pog'ona bor. Lamark uni
gradatsiya
deb atagan. Gradatsiya prinsipi umumiy biologik ahamiyatga ega
bo'lib, evolyutsiya jarayonining asosiy yo'nalishi hisoblanadi. Gradatsiya prinsipi, Lamark qayd
etishicha, sinflar va boshqa yirik taksonomik guruhlarni bir-biriga taqqoslaganda, ayniqsa, ko'zga
yaqqol tashlanadi. Yangi paydo bo'lgan har bir sinf rivojlanishdagi yangi bir qadam bo'lib, ilgarigi
sinfga nisbatan ancha yuksak yangi tuzilishdan iborat. Sinfdan kichik takson (turkum, oila, avlod, tur)
larda gradatsiyani aniqlash mumkin emas. Tashqi muhit ta’sirida sinf ichida gradatsiya buziladi.
Tashqi muhit organizmlarga qanday ta’sir ko‘rsatadi?
Ta’sirlanish va harakatlanish organizmlarning muhitga bo'lgan munosabatini aniqlashda asosiy
o‘rin egallaydi. Lamark muhit ta’siriga javob reaksiyasiga qarab, barcha organizmlarni 3 guruhga
bo‘lgan.
Birinchi guruhga
o‘simliklar kiritilib, ular ta’sirlanish va harakatlanish xususiyatiga ega emasligi
qayd etiladi.
Ikkinchi guruhga
tashqi ta’sir natijasida harakatlanuvchi, lekin o‘z xohishi bilan
harakatlana olmaydigan sodda hayvonlar (infuzoriyalar, poliplar, nurlilar va chuvalchanglar) ni kiritadi.
Uchinchi guruhga
nerv sistemasi yuksak darajada tuzilgan, takomillashgan sezuv organlari bo‘lgan va
o‘z xohishi hamda tashqi muhit ta’sirida harakatlana oladigan barcha boshqa hayvonlarni kiritadi.
Tashqi muhit organizmlarga bevosita va bilvosita ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Tashqi muhit
0
‘simliklar va tuban hayvonlarga bevosita ta ’sir ko‘rsatganda undagi har qanday
o‘zgarish o'simlik qismlarining rivojlanishiga kuchli ta’sir etishi, ba’zi qismlarining hosil bo'lishiga,
boshqalarining kuchsizianib, hatto yo'qolib ketishiga sabab bo'ladi. Masalan,
suv ayiqtovonining
suv
ichidagi barglari qirqilgan qaychibarg shaklida bo'lib, tola — ipsimon; suv yuzasidagi barglari esa enli,
shapaloq-shapaloq va panjasimondir. Bu o'simlik nam yerda o'ssa, poyasi qisqa va barglari qirqilmagan
bo'ladi, shakli ipsimon bo'lmaydi. Uni botaniklar boshqa tur —sifatida ta ’riflaydilar.
Nerv sistemasi takomillashmagan tuban hayvonlarga ham tashqi muhit bevosita ta’sir ko'rsatadi.
Nerv sistemasi takomillashgan hayvonlar esa muhitning o'zgarishidan bilvosita ta ’sirianadi.
|
| |
Hujayra haqidagi fan 
«Sitologiya»

1887 yilda
Veysman
gametalar hosil bo‘lishida hujayra bo‘linishi (meyoz) boshqacha ro‘y
berishini ko‘rsatib berdi.
Hujayraning shakli va o‘lchami har xil bo‘ladi. Ko‘p hujayralar shar shaklida yoki
cho‘ziq shaklda bo‘ladi. Ba’zi hujayralarni shakli doimiy bo‘lmaydi, o‘zgarib turadi. Masalan:
amyoba. qon hujayralari-leykotsitlar.
Hujayra nazariyasining asosiy qoidalari hozirgi kunda, quyidagilardan iborat:
1.
Hayot asosan hujayra shaklida mavjud bo‘lib, barcha organizmlar hujayradan tashkil
topgan. Hujayra tirik tabiatning bir bo‘lagi va unga tiriklik xususiyatlarining barchasi xos bo‘lib,
hujayra ko‘payish, modda almashish, strukturaviy hamda irsiy elementar birlikdir.
2.
Hujayra biologik informainya jarayoni ro‘y beradigan va bu jarayon kayta-kayta
ishlanadigan hamda hosil bo‘lgan enyergiyani yig‘uvchi, sarf qiluvchi boshqa xil enyergiyaga
aylantiruvchi murakkab tuzilmadir.
G. Mendel - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

XX-asr yangi biologiya fanlarining rivojlanishi, biologiyada klassik tadqiqotlar miqyosining
yanada kengayishi bilan ajralib turadi. Shu asrda genetika, sitologiya, fiziologiya, biokimyo,
rivojlanish biologiyasi, evolyutsion taʼlimot, ekologiya, biosfera haqida taʼlimot, shuningdek
mikrobiologiya, virusologiya, gelmintologiya, parazitologiya va biologiyaning boshqa koʻp
tarmoqlari jadal surʼatlar bilan rivojlandi. Mendel ochgan qonunlar asosida mutatsiya va irsiyatning
xromosoma nazariyalari ishlab chiqildi (T. Bovyeri, 190207; U. Setton, 1902). Xromosoma
nazariyasini
T. Morgan
va shogirdlari V. Iogansenning sof liniya toʻgʻrisidagi taʼlimotiga (1903)
asoslanib gen, genotip, fenotip tushunchalarini ishlab chiqishdi.
XX-asrning oʻrtalarigacha genlarning kimyoviy tabiati irsiy molekulalar shaklida ekanligi
nazariy jihatdan talqin qilinib kelindi (N. K. Kolsov, 1927). Mikroorganizmlardagi transduksiya va
transformatsiya hodisalarini oʻrganish asosida DNK molekulasi genetik informatsiyani tashuvchi
ekanligi aniqlandi (
O. Eyvyeri,
1944y.). DNK qo’sh spirali tuzilishining oʻrganilishi (
J. Uotson, F.
Krik
, 1953) genetik kodning kashf etilishiga olib keldi. Bu kashfiyotlar
molekulyar genetikaga
asos
soddi. Oqsillarning aminokislotalardan iborat tarkibi oʻrganilganligi, ayrim oqsillar (insulin)ning
sintez qilinishi, viruslar va faglarning nukleoproteid-lardan tuzilganligining koʻrsatib berilishi 20-asr
oʻrtalarida qilingan eng muhim kashfiyotlardandir.
Elektron mikroskopning
kashf etilishi oddiy
mikroskopda koʻrinmaydigan strukturalarni koʻrishga, hujayraning eng nozik tuzilishini tekshirishga,
bakteriyalar va viruslarning tuzilishini batafsil oʻrganishga imkon berdi.
Nishonli atomlar usuli organizmda sodir boʻladigan jarayonlarni oʻrganish uchun yoʻl ochdi.
Gistologik kimyo diffyerensial sentrifugalash, rentgenostruktura analizi usullari tirik organizmlar
kimyoviy tarkibi, hujayra organoidlari va qismlarini mukammal tekshirish usullarini koʻrsatib berdi.
Ana shu kashfiyotlar tufayli 20-asrning 2-yarmida biologiyaning eng yosh sohasi — molekulyar
biologiya dunyoga keldi va tez surʼatlar bilan rivojlana boshladi. Molekulyar biologiya sohasidagi
tadqiqotlar biologiya fanining barcha sohalarida yangi gʻoyalar paydo boʻlishiga olib keldi;
hujayraning tuzilishi va funksiyasi haqidagi tushunchalarni tubdan oʻzgartirib yubordi.
XX asrda hayvonlar fiziologiyasi sohasida ham katta yutuqlarga yerishildi. Rus olimi
E.J. 
Sentllyer - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat institutiBog'liq biologiya majmuaE.J.
Sentllyer
hayvonlar tuzilishidagi umumiylikni tushuntirishga urinib, tuzilishdagi oʻxshashlik
ularning kelib chiqishidagi oʻxshashlikni aks ettirishini taʼkidlaydi.
T. Shvann
tomonidan
asoslab berilgan
hujayra nazariyasi
(1839) organik dunyoning birligini tushunib olishda hamda
sitologik va gistologik tekshirishlarning rivojlanishida katta ahamiyatga ega boʻldi.
XIX-asrning oʻrtalarida oʻsimliklarning oziqlanish xususiyati va uning hayvonlarnikidan farq
qilishi hamda tabiatda moddalar aylanishi prinsiplari kashf etiladi (Yu. Libix, J. B. Bussengo).
Hayvonlar fiziologiyasi sohasida
E. Dyubua Reymon
ning ishlari tufayli elektrofiziologiyaga asos
solinishi,
K. Bernyer
tomonidan organlarning ovqat hazm qilishdagi ahamiyati tushuntirib berilishi
(1845,1847);
G. Gelmgols
va
K. Lyudvig
tomonidan nerv-muskul sistemasi va sezgi organlarini
oʻrganish metodlari ishlab chiqilishi;
I. M. Sechenovning
oliy nerv faoliyatini matyerialistik nuqtai
nazardan talqin qilishi ("Bosh miya reflekslari", 1863) katta ahamiyatga ega boʻldi.
L. Pastyer
olib
borgan tadqiqotlar tufayli hozirgi organizmlarning oʻz-oʻzidan paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi taʼlimotga
uzilkesil zarba berildi (1860—64).
S. N. Vinogradskiy
xemosintez yoʻli bilan anorganik modda-
lardan organik moddalarni sintezlovchi xemosintez bakteriyalarini (1887— 91),
D. I. Ivanovskiy
viruslarni (1892) kashf etdi.
XIX-asrda
Ch. Darvin
tomonidan evolyutsiya nazariyasining ishlab chiqilishi Biologiyaning
rivojlanishi tarixida ayniqsa katta ahamiyatga ega. Uning
"Turlarning paydo boʻlishi..."
(1859)
asarida evolyutsiyaning asosiy mexanizmi—tabiiy tanlanish ochib beriladi. Biologiyada Darvin
gʻoyalarining gʻalabasi bilan
evolyutsion solishtirma anatomiya
(K. Gegenbaur),
evolyutsion
embriologiya
(A. O. Kovalevskiy, I. I. Mechnikov),
evolyutsion paleontologiya
(V. O. Kovalevskiy)
kabi yangi yoʻnalishlarga asos solindi.
Hujayraning boʻlinishi (E. Strasburgyer, 1875; V. Flemming, 1882 va boshqalar), jinsiy
hujayralarning yetilishi, urug’lanishi (O. Gyertvig, 1875; G. Fol 1877; E. van Beneden, 1884; T.
Bovyeri, 1887, 1888) hamda u bilan bog’lik boʻlgan mitoz va meyozda xromosomalarning
taqsimlanishini oʻrganish sohasida yerishilgan muvaffaqiyatlar jinsiy hujayralar yadrosida irsiy
axborotning saqlanishi toʻgʻrisida koʻplab gʻoyalarning paydo bulishiga olib keldi. Ana shu davrda
(1865)
|
| |
Shvann
va 
Shleyden - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat institutiBog'liq biologiya majmuaShvann
va
Shleyden
bo'lsalarda, lekin uning yaratilishiga tayyorgarlik fan tarixida anchagina oldin boshlangan edi. Bu
tayyorgarlik davrida
Volf
ishlari nihoyatda katta ahamiyatga ega bo'ldi. U o'simlik, kurtak, barg,
ildizlarni mikroskopda tekshirib, ular bir xil donachalar — «pufakcha» lar yoki hujayralardan iborat
ekanligini qayd qilgan edi.
Hujayraning tuzilishini aniqlashda chex tabiatshunosi
Ya.Purkine
ishlari ham diqqatga
sazovordir. U takomillashtirilgan mikroskopda har xil to'qimalar, hujayralarning noziktuzilishini
0
‘rgandi. Tovuq tuxumini tekshirib, sariqlik yuzasida kichik pufakcha borligini aniqladi va uni
murtak «pufakchasi» deb atadi. Binobarin, 1825-yilda tovuq tuxumi hujayrasining yadrosi kashf
etildi. Lekin Purkine o’z kuzatishlariga yetarli ahamiyat bermadi. Shunga ko’ra, hujayra yadrosining
kashf etilishi fan tarixida Broun nomi bilan bog’liqdir. Chunki 1831-yili
R. Broun
o'simliklar
hujayrasida yadro borligini eion qildi. Nemis fiziologi
L Myuller
esa hayvonlar to'qimasida
uchraydigan xilma-xil hujayralarni tasvirladi va ular o'simliklar hujayrasiga o'xshashligini aniqladi.
Nihoyat, 1838—1839-yillarda nemis olimlari
Shvann
va
Shleyden
hujayra nazariyasini
yaratdilar. Shleyden
“Fitogenezis to'g'risida ma’lumotlar”
degan asarida organizmning rivojlanishi
uchun hujayra nihoyatda katta ahamiyatga ega ekanligini bayon etdi. Bir yildan so'ng Shvann
“O'simliklar bilan hayvonlarning tuzilishi hamda o'sishidagi farq to'g'risida mikroskopik tadqiqotlar”
degan klassik asarini e’lon qildi. U organizmlarning hujayraviy tuzilishi umumiy bo'lib, o'simliklar
ham, hayvonlar ham hujayralardan tuzilganligini ta’kidladi.
Shleyden va Shvann hujayra strukturasi tirik moddadan hosil bo'ladi, degan fikrni ilgari
surdilar. Nemis tabiatshunosi
R. Virxov
(1821 — 1902) bu fikrni tanqid qildi va hujayra bo'linish
yo'li bilan ko'payadi, deb ta’kidladi. U o'sha davrda hukmronlik qilgan, hujayra faoliyatida qobiq
muhim rol o'ynaydi, degan fikrga e’tiroz bildirib, protoplazma katta ahamiyatga ega ekanligini qayd
qildi.
XIX asrning 40-yillariga kelib, hujayraviy tuzilishga doir ko'pgina tadqiqotlar olib borildi. Bu
tadqiqotlar organism alohida-alohida bo'lgan individum — hujayralar yig'indisidan iborat, degan
noto'g'ri tushuncha paydo bo'lishiga olib keldi. Shunday yuzaki va mexanik tasavvur etish, ayniqsa,
nemis olimi
Virxov
faoliyatiga mansubdir. Barcha tirik organizmlarning hujayralardan tuzilganligi
organik olamning xilma-xil vakillari tuzilishiga ko'ra bir-biriga o'xshash, binobarin, umumiy
ekanligini isbotladi va bu evolyutsion ta’limot uchun ishonchli dalil bo’lib xizmat qildi.
|
| |
Sementatsiyalashdan - Mashinasozlik materiallari

|
Mashinasozlik materiallari
|
bet | 4/16 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 61,83 Kb. | | #264369 |
Bog'liq Po’latlarni kimyoviy-termik ishlov berish.Sementatsiyalashdan keyin qutichalar xavoda 400-500 0C da sovutiladi va so‘ngra ochiladi. Po‘latni sementatsiyalash atomar uglerod orqali amalga oshiriladi. Qattiq karbyurizatorda tsementatsiyalashda atomar uglerod quyidagicha hosil bo‘ladi. Tsementatsiyalanadigan qutichada havo bo‘lib, undagi kislorod yuqori haroratda karbyurizatordagi uglerod bilan o‘zaro ta’sirlashadi va uglerod oksidini hosil qiladi. Temirda mavjud uglerod oksidi quyidagi tenglama orqali dissotsiyalanadi: 2CO = CO2 + Cat
Bu reaksiya natijasida ajralib chiqadigan uglerod hosil bo’lish vaqtida atomlar bo’lib, austenitda diffuziyalanadi:
Cat — Feγ— austenit Feγ (C).
Karbyurizatorga bariy tuzlarini qo‘shish, sementatsiya qutichadagi uglerod oksidini atmosferasini boyitib, uni faollashtiradi:
BaCO3 + C = BaO + 2CO
Gaz yordamida tsementatsiyalash. Bu jarayon buyumni uglerodga ega bo’lgan muhitda qizdirilib, amalga oshiriladi. Gaz yordamida sementatsiyalash qattiq karbyurizatorda sementatsiyalashga qaraganda bir qator yutuqlarga ega, shuning uchun katta partiyada detallar tayyorlaydigan zavod va korxonalarda keng ko’lamda qo’llaniladi:
Gaz yordamida tsementatsiyalashda qatlamda berilgan miqdordagi uglerodni olish imkoni bor; jarayonni davom etish vaqti anchaga kamayadi; jarayonni to’liq avtomatlashtirish va mexanizatsiyalashtirish imkoniyati ta’minlanadi; detallarga keyingi termik ishlov berish aytarli darajada soddalashadi, chunki toblashni bevosita tsementatsiya pechida amalga oshirish imkoni tug’iladi. Eng sifatli tsementatsiyali qatlamni karbyurizator sifatida tabiiy gaz ishlatilganda olish mumkin. Bu gaz to’liq maxsus ishlov beriladigan metan (CN4) va propanbutan, suyuq uglevodorodlar qo‘shilgan qorishmadan tashkil topgan. Gaz yordamida sementatsiyalashda uglerodlashni ta’minlaydigan asosiy reaksiya quyidagicha kechadi:
2CO CO2 + Cat; Cat — Feγ — austenit Feγ (C).
Atmosferada yuqori darajada metan bo’sa, u holda reaksiya quyidagicha kechadi:
CN4 2N2 + Cat.
Jarayon 910-930 0C haroratda 6 - 12 soat mobaynida kechadi (qatlam qalinligi 1000-1700 mkm gacha boradi).
|
| |
Laboratoriya ishi № Ishning maqsadi

Laboratoriya ishi № Ishning maqsadi
Download
0,63 Mb.
Matnni ko'rish
Sana
24.05.2024
Hajmi
0,63 Mb.
#252277
Download
0,63 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Laboratoriya ishi № Ishning maqsadi
Download
0,63 Mb.
Matnni ko'rish
Azotlash jarayoni - Mashinasozlik materiallari

|
Mashinasozlik materiallari
|
bet | 7/16 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 61,83 Kb. | | #264369 |
Bog'liq Po’latlarni kimyoviy-termik ishlov berish.Azotlash jarayoni. Po‘lat sirtqi qatlamini azot bilan diffuziya yordamida to‘yintirish jarayoniga azotlash deb aytiladi. Azotlash juda kuchli ravishda sirtki qatlamning qattiqligi, uning yeyilishga chidamliligi, chidamlilik chegarasi va atmosfera, suv va boshqa muhitlarda korroziyaga bardoshligini oshiradi. Azotlangan qatlam qattiqligi tsementatsiyalangan qatlam qattiqligiga qaraganda yuqori va uning qattiqligi yuqori haroratlarda (450-500 0C) ham saqlanadi. Martensit strukturasiga ega bo‘lgan sementatsiyalangan qatlam qattiqligi 200 - 225 0C haroratgacha saqlanadi.
Azotlash jarayoni dissotsiatsiyalangan ammiak NH3 (25-60%) muhitida bajariladi.
Ishlov beriladigan yuzada NH3 dissotsiatsiyalanib, azot ionlarini hosil qiladi, bu ionlar yuzada adsorbsiyalanib, metallni ichki kismigacha diffuziyalanib, boradi. Agar azotlash jarayoni evtektoidli haroratdan past haroratda amalga oshirilsa, bunda azot dast avval, Fe4N α -fazaga diffuziyalanib (azotli ferrit), so‘ngra esa eruvchanlik chegarasiga yetgandan so‘ng, Fe4N ( γ - faza) va Fe2-3N ( ε - faza) nitridlar hosil qiladi. To‘yintirish haroratida azotlangan qatlam ε → γ → a fazalardan tashkil topadi, sovigandan so‘ng, ε va α -fazalarni parchalanish oqibatida ε + γ ' →γ ' → α + γ ' fazalardan iborat bo’ladi. Agar azotlashni 591 0C dan yuqori haroratda olib borilsa, azotli austenit (γ -faza) hosil bo’ladi, u sovitilganda azotli ferrit (α - faza ) va Fe4N nitrididan (γ ' -faza) iborat qorishmaga parchalanadi. Shuning uchun diffuziyalangan qatlamning nitridlar qatlami (εva γ ' - fazalar) tagida γ - faza qatlami hosil bo’ladi va u sovitilganda evtektoidli o‘zgarishlarni kechiradi. Bitta fazadan boshqa fazaga o’tish azot miqdorini tezda kamayib ketishi bilan kechadi. Temirda azotlangan qatlamning qattiqligi unchali katta emas ~300-350 HB. Shuning uchun azotlashga asosan, xrom, molibden, vanadiy, alyuminiy bilan legirlangan o’rtacha uglerodli po’latlar tavsiya etiladi, chunki ular azotlashdan so‘ng yuqori qattiqlik va yeyilishga chidamlilikka ega bo’ladi. Legirlangan po’latlar yuzasida azotlangandan so‘ng legirlangan ε - va γ ' - fazalar: (Fe,M)2- 3 N va (Fe, M)4 N lar hosil bo’ladi. Ferritda erigan xrom, vanadiy va boshqalar α - fazada azot eruvchanligini oshiradi va maxsus nitridlar MN va M2N hosil qiladi.
|
| |
Transduksiya - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti Pdf ko'rish
|
bet | 249/251 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 7,63 Mb. | | #261339 |
Bog'liq biologiya majmuaTransduksiya
— xromosoma qismlaiming bitta bakteriya hujayrasidan boshqasiga fag ishtirokida
o‘tib qolishi.
Transgressiya —
polimyer genlarning belgisini o’ta rivojlanishiga (ijobiy) yoki rivojlanmasligiga
(salbiy) ko’rsatgan ta’siri.
Transkripsiya —
DNK-matritsasi asosida RNKni sintezlanishi.
Translokatsiya —
xromosomaning uzilib qolgan bir qismining o’zi yoki gomologik bo’lmagan
boshqa xromosoma bilan birikishi.
Translyatsiya —
RNK dagi irsiy axborotni oqsib tuzilishiga oikazish.
Faglar
(baktyeriofaglar) — faqat maxsus xo’jayin — bakteriyalar hujayralarida ko’paya oladigan
filtrlanuvchi viruslar guruhi.
Fenotip —
genotip bilan tashqi muhitning o’zaro ta’siri natijasida organizmda shakllanadigan barcha
tashqi va ichki belgilar yig’indisi.
Filogenez -
o‘simliklar, hayvonlarning tarixiy rivojlanish jarayoni, ya’ni tuming tarixiy rivojlanish
davri.
Xiazma —
meyozning profaza I diplonemasida xromatidalar o‘rtasida hosil bo’ladigan X ga o‘xshash
shakl. Xromatin - hujayra yadrosining maxsus bo‘yoq bilan bo‘yaladigan qismi.
Xromonemo
— xromosomaning nukleoproteiddan iborat ipi. U xromatidaning tuzilish birligi sanalib,
boiinishida spirallashadi.
Xromosoma -
hujayra yadrosining ipchalar tuzilishidagi va genlardan tashkil topgan bo‘yaluvchi tana.
Xromatida —
interfaza DNK molekulasi tufayh DNK replikatsiyasi tufayli xromosomaning o‘zaro
mutlaq o‘xshash tuzilmasi. Gomologik xromosomasida allellar bir-biridan farqlanadi Aa, A, a.
Xromomeralar —
xromosomaning tez bo‘yaladigan qismi.Xromosoma ipida nuqta yoki donacha
shaklda bo’ladi.
Sentromera—
xromosomalarning mexanikaviy markazi.
Sentrosoma—
hujayra yadroning yonginasida joylashgan organoid bo’lib, ikkita sentriola
donachalaridan iborat. Bu organoid hayvonlar va ba’zi bir quyi o‘simliklar hujayrasida bo’lib,
hujayraning bo‘linishida faol ishtirok etadi. Yuksak o‘simliklar hujayrasida bo‘lmaydi.
|
| |
Sistron — - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

Sistron — organizm ma’lum bir belgisining rivojlanishiga sabab bo’ladigan genning kichik qismi.
Sitogenetik harita — xromosomaning tabaqalashgan bo‘yoq orqali genlar joylashish o‘rni to‘g‘risida
axborot beradi.
Sitogenetika — organizmlarning irsiyati va o‘zgaruvchanligini hujayra, xromosomalar, genlar bilan
bog’liq holda o‘rganadigan fan.
Sitokinez (sitotlarniya)- hujayraning bo’linishi.
Ekzon - DNK ning irsiy axborotni saqlovchi nukleotidlar izchilligi.
Ekspressivnost - belgining fenotip namoyon bo’lish darajasi.
Elektroforez - elektr maydonida molekulallarni har xil harakatlanishiga binoan ajratish texnikasi.
Elangatsiya — polinukleotid zanjirini uzayishi.
Episoma - hujayra DNK sidan mustaqil holda DNK reprikalikatsiyasini amalga oshiradigan genetik
birlik (plazmid).
Epistaz — allel boimagan genlarning biri ikkinchi allel genning fenotipda namoyon bo’lishiga salbiy
ta’sir ko‘rsatishi.
Eukariot - yadrosi shakllangan hujayra - yuksak tuzilishga ega barcha organizmlarga xos.
Endo — bo’lingan xromosomalarning qutblarga tarqalmasligi natijasida yadroda ular sonining ortib
ketishi.
Euxromatin — xromosomalarning kuchsiz bo‘yaladigan qismi bo’lib, unda faol genlar joylashgan
bo’ladi.
Univalentlar - reduksion boiinishida konyugatsiyalashmagan toq xromosomalar.
A. Gallerning - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat institutiBog'liq biologiya majmuaA. Gallerning
taʼsirlanish toʻgʻrisidagi gʻoyasida (1753) oʻz
ifodasini topadi. U va chex anatomi va fiziologi
Y. Proxoska
miya ishtirokisiz taʼsirotni qabul
qiluvchi hamda organlarni harakatlantiruvchi nerv kuchi borligini koʻrsatib berdi. Italiyalik olimlar
L. Galvani
va
A. Volta
hayvonlar organizmidagi elektrni aniqlaydi, bu hodisa
elektrofiziologiya
fanining paydo boʻlishi va rivojlanishiga olib keldi. Ingliz olimi
J. Pristli
oʻsimliklarni hayvonlar
nafas olishi uchun zarur boʻlgan kislorod ishlab chiqarishini koʻrsatib beradi. Fransuz olimlari
A.
Lavuazye
,
P. Laplas
va
A. Segen
hayvonlarning nafas olishi va oksidlanish reaksiyalarida
kislorodning ahamiyatini koʻrsatib berdi.
Organik dunyoning tarixiy taraqqiyoti toʻgʻrisidagi gʻoyalar 18-asrning ikkinchi yarmidan
boshlab shakllana boshladi. Nemis olimi
G. V. Leybnits
tirik mavjudotlarning
gradatsiyasi
tamoyillarini
eʼlon qiladi va oʻsimliklar bilan hayvonlar oʻrtasida oraliq formalar mavjud degan
fikrni oʻrtaga tashlaydi. Minerallardan boshlab odamgacha boʻlgan "tiriklik pogʻonasi" (gradatsiya)
tamoyili, shveysar naturalisti
Sh. Bonne
(1745—64) fikricha, hayot tuzilishi va rivojlanishining
uzluksizligini koʻrsatadi. J. Byuffon Yyer tarixi toʻgʻrisidagi oʻz gipotezasini ishlab chiqdi. Uning
fikricha, Yyer tarixi 80—90 ming yildan iborat boʻlib, 7 davrga boʻlinadi, faqat eng soʻnggi davrda
oʻsimliklar, hayvonlar va odam paydo boʻlgan. Fransuz olimi
J. B. Lamark
"
Zoologiya falsafasi"
(1809) asarida "tiriklik pogʻonasi"ni evolyutsiya nuqtai nazaridan tushuntirib beradi. Tirik
organizmlarning tubandan kjsak formalargacha takomillashib borishi uning fikricha organizm uchun
xos boʻlgan ichki progressga intilish (gradatsiya tamoyillari) tufayli sodir boʻlgan. Lamark
evolyutsiyani toʻgʻri tushuntirgan boʻlsada, uning asosiy sabablarini ochib berolmadi.
Fransuz olimi
J. Kyuvye
tirik organizmlarning tarixiy almashinishi va bir qancha turlarning
qirilib ketishini tushuntirish uchun oʻzining katastrofalar g’oyasini ilgari suradi. Fransuz olimi
|
| |
Operator - - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti Pdf ko'rish
|
bet | 245/251 | Sana | 07.06.2024 | Hajmi | 7,63 Mb. | | #261339 |
Bog'liq biologiya majmuaOperator -
opyerondagi DNK ning bir boiagi. Repressor oqsil bilan bog’lanib opyeronning
transkripsiyasini bo‘g‘adi.
Organogenez -
tanani asosiy organlarini shakllanishini ta’minlovchi embriogenez stadiyasi.
Oogoniy -
murtak hujayralardan orqali oosit hujayralarini hosil bo’lishi jarayoni.
Partenogenez —
urug’lanmagan tuxum hujayradan murtak rivojlanishi.
Paxinema —
meyoz bo‘linishning profaza 1 ni zigonema bosqichidan keyingi davr. Bu bosqichda
gomologik xromosomalar bir-biri bilan mahkam bog’langan bo’ladi va bivalentlar deb ataladi.
Penetrantlik –
dominant yoki retsessiv gen allelini gomozigota holatdagi ta’sirini namoyon bo‘lish
ehtimolligi.
Peptid bog‘ -
bir aminokislotaning guruhi bilan ikkinchi aminokislotaning karboksil guruhi o‘rtasida
bog‘ni hosil bo’lishi va bir molekula suv ajralishi.
Plazmogenlar —
ona organizm orqali irsiylanadigan (mitaxondriya, o’simliklarda plastida) genlari.
Plazmid -
xromosomadan tashqarida joylashgan o‘z-o‘zini replikatsiya qila oladigan nihoyatda kichik
halqali DNK molekulasi.
Pleyotropiya -
bir genning ikki va undan ortiq belgilarning fenotipda namoyyon bo’lishiga ko‘rsatgan
ta’siri.
Promotor —
opyeronning bosh tomonidagi RNK polimerazasi “taniydigan” nukleotidlar izchilligi,
oqsil transkripsiyasini boshlovchi qism.
Prototroflar -
minimal muhitda yashab undan organizm uchun zarur barcha organik moddallarni
sintezlay oladigan mikroorganizmlar.
Polimerazalar -
kichik molekulali birikmalardan polimyer birikmalarning hosil bo’lishini
ta’minlovchi fermentlar.
Polipeptid zanjir -
peptid bogii 10 dan ortiq aminokislotalardan iborat zanjir.
Poliploidiya -
uch va undan ortiq xromosoma to‘pllarniga ega hujayra, to‘qima, organizm.
|
| |
Hissiy xotira - Reja: Xotiraning psixik jarayon sifatida o‘rganilishi

|
Reja: Xotiraning psixik jarayon sifatida o‘rganilishi
|
bet | 3/4 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 31,67 Kb. | | #252508 |
Bog'liq XOTIRAHissiy xotira – Xotira tizimida hissiy ma’lumotlarni zudlik bilan qisqa eslab qolish. Bir lahza yuzlaridagi ma’lumotlarni qayd etadi. Qisqa muddatli xotira – faol xotirada bir necha belgilar aniq saqlanadi, masalan, 7 ta raqamgacha bo‘lgan ma’lumotlarni eslab qolamiz. Aynan shu faoliyatdagi yoki ishlovchi xotira bo‘lishi mumkin. Fikrlashimiz asosida ishlovchi, vazifalarni bajaruvchi ijro etuvchi xotiralar yotadi. Qisqa muddatli xotirani biz bo‘laklarga bo‘lib uzaytirishimiz mumkin.
Uzoq muddatli xotira – xotira tizimidagi doimiy va chegarasiz bog‘liqlik. U nisbatan samarali va mustahkam. Bilim, ko‘nikma va tajribalarni o‘z ichiga oladi. Ununutqgan ma’lumotlarni gipnoz yoki elektrlash orqali qayta eslash va uzoq muddatli xotiraga o‘tishini tezlashtirishi mumkin. Uzoq muddatli xotira o‘ziga xos tarzda ishlatilmagan xotiralarni bir chekkada saqlab qo‘yadi. U cheksiz va tashqi ta’sirga moyil emas. Qisqa muddatli va uzoq muddatli xotira vaqti bo‘yicha ham, ma’lumotlarni saqlab qo‘yish bo‘yicha ham farq qiladi.
Ishchi xotira - Faol ishlashga ajratilgan qisqa muddatli xotiradagi hamda, qayta ishlanadigan uzoq muddatli axborotlar.
Atkinson va Shifrinning klassik 3 bosqichli modeli xotira jarayonini tushunishda yordam beradi, ammo bugungi tadqiqotchilar uzoq muddatli xotiraning boshqa yo‘llarini ham topishdi. Masalan ayrim axborotlar xotiraning ongli ishtiroki orqali “orqa eshik”dan uzoq muddatli xotiraga o‘tadi. Ishchi xotirasida ko‘p va faol ishlash qisqa muddatli xotira bosqichida uchraydi. Doktor Penfild faoliyati davomida epilepsiya kasaliga chalingan bemori miyasining qaysi qismi jarohatlanganini bilish uchun bemor miyasining qismlariga kichik elektr toklar jo‘natadi. Bemor og‘riq sezmaydi, chunki miyada og‘riq sezuvchi nervlar yo‘q. Shunda bemor yoshligidagi voqealarni eslayotganini aytdi. Bu doktorning hujayralarga birma bir tegib chiqayotgani natijasi edi. Shundan keyin Penfild o‘z taklifini bildirdi, biz deyarli barcha ma’lumotlarni xotiramizda saqlab qolamiz, gap ularni qayta eslash uchun turtki berishda.
|
| |
Xotirani o‘rganish. Axborot ishlash modellari

|
Xotirani o‘rganish. Axborot ishlash modellari
|
bet | 2/4 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 31,67 Kb. | | #252508 |
Bog'liq XOTIRAXotirani o‘rganish. Axborot ishlash modellari.
Psixologlar inson xotirasi tizimini qanday tasvirlashadi? Xotiraning ishlash modeli bizga xotirani qanday tuzish va avvalgi holatiga qaytarish haqida o‘ylashimizga yordam beradi. Odatda ko‘p uchraydigan birinchi model: kompyuterda axborotni ishlash tizimining ba’zi jihatlari inson xotirasiga o‘xshashligidadir. Biz har qanday hodisani eslashda: miyamizga ma’lumotlarni olamiz (kodlash), ma’lumotlarni mustahkamlaymiz (saqlash), keyinchalik u ma’lumotlardan foydalanamiz (qayta ishlash). Kompyuterda ham xuddi shunday ma’lumotlarni kodlash, saqlash va qayta ishlash mavjud. Kompyuterda ham ma’lumotlar kodlarda saqlanadi. Kompyuterga ma’lumotlar klaviaturada kiritilsa, miya ma’lumotlarni hissiy kodlashtiradi. Kompyuterda ma’lumotlarni saqlashda chegaralar bor. Ammo, kompyuter xotirasi biznikiga nisbatan aniq va mustahkam. Bundan tashqari kompyuter xotirasida ma’lumotlar jarayoni tez, ammo, inson miyasida bu jarayon sekin va bir vaqtning o‘zida ko‘p vazifalarni bajarishi mumkin. Psixologlar bir necha axborotni qayta ishlash modellarini taklif qilishmoqda. Birinchi zamonaviy model: Muvofiqlik– bir-biriga bog‘liq xotiralarning nerv tarmoqlarida paydo bo‘lishi. Muayyan xotiralar asosan shu operatorlar tarmog‘ida faollashadi. Biroz eskiroq, ammo, oson bo‘lgan ikkinchi model: Richard Atkinson va Richard Shiffrin xotirani 3 bosqichda tashkil etishni taklif etdi:
1. Vaqtinchalik hissiy xotira
2. Qisqa muddatli xotira
3. Uzoq mddatli xotira
Bu 3 bosqichli jarayon oddiy bo‘lsa-da tarixiy ahamiyatga ega.Bu 3 bosqichli jarayon cheklangan va aniq. Bu yangilangan model 2 ta muhim yangi tushunchalarni keltiradi: birinchi ikki bosqichda ongli xabardorlik, Ishchi xotira uzoq muddatli xotiraga to‘g‘ridan-to‘g‘ri va avtomatik ravishda axborot faol qayta ishlanadi. Biz barcha axborotlarni shu zahoti sergaklikda o‘ylay olmaymiz. Biz ko‘pincha muayyan, yangi yoki muhim bo‘lgan axborotlargagina e’tiborimizni qaratamiz. Masalan, biz xotiraning hajm quvvatini aniqlashimiz mumkin: tasavvur qiling, sizga alfavitdagi biron harf ko‘rsatildi, so‘ngra oddiy bir savol so‘raldi, keyin navbatdagi harf va keyin yana boshqa oson savol so‘raldi. Yaxshi natijaga erishganlar savollarga qaraganda harflarni eslab qolishdi. Ular kundalik hayotida asosiy e’tiborlarini vazifalarga qaratishadi.
|
| |
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya yangi o’zbekistonda zamonaviy jurnalistika. Behzod O’rinov

«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya yangi o’zbekistonda zamonaviy jurnalistika. Behzod O’rinov
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa «Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya yangi o’zbekistonda zamonaviy jurnalistika. Behzod O’rinov
|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: NazariyaBog'liq ZDIT2517«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
misolida yaqqol ko‘rish mumkin.”
1
Haqiqatdan ham, respublikamizda nodavlat
nashriyotlar, teleradiokanallar, internet saytlari jamiyatda faollik ko‘rsatib, o‘z
o‘rniga ega bo‘lmoqda.
Davlatimiz rahbarining ommaviy axborot vositalari xodimlariga bildirgan
ijobiy, iliq fikrlari gapimizga dalil bo‘ladi desak mubolag’a bo‘lmaydi:
“Keyingi paytda ommaviy axborot vositalari xodimlarining demokratik
jarayonlar, fuqarolik jamiyatini barpo etishdagi o‘rni va nufuzini, mahalliy
gazetalar, teleradiokanallarning moddiy-texnik bazasi va kadrlar salohiyatini
mustahkamlash, eng asosiysi, matbuotda fikrlar, qarashlar xilma-xilligini
ta’minlash bo‘yicha jiddiy ishlar amalga oshirilgani sizlarga yaxshi ma’lum,
albatta.
Gazetalarimiz, teleradiokanallarimizda oshkoralik, tahlil va xolis tanqid ruhi
kuchaygani, bevosita xorijiy mamlakatlardan tayyorlanayotgan materiallar soni
ortib borayotganini biz har tomonlama qo‘llab-quvvatlaymiz deya so‘z yuritar
ekan Muhtaram yurtboshimiz, Bugun biz dunyodagi uzoq-yaqin davlatlar bilan
hamkorlikni mustahkamlab, yurtimizdagi demokratik o‘zgarishlarni yanada
chuqurlashtirishga intilar ekanmiz, boshqa sohalar qatori ommaviy axborot
vositalari faoliyati bo‘yicha ham hali ko‘p ish qilishimiz kerakligini yaxshi
tushunamiz. Ommaviy axborot vositalari so‘zda emas, amalda “to‘rtinchi
hokimiyat” darajasiga ko‘tarilishi zarur. Bu – zamon talabi, islohotlarimiz
talabi.”
2
“El yurtimiz, jamoatchiligimiz matbuot nashrlari, teleradiokanallar,
nashriyot va matbaa korxonlari, internet saytlari, axborot xizmatlarida o‘z
vazifasini sidqidildan ado etayotgan zahmatkash journalist va bogerlar,
noshir va muharrirlar, tarjimon va rassomlar, rejissyor va operatorlar,
barcha texnik xodimlarning mashaqqatli mehnatini yaxshi biladi va yuksak
qarlaydi.
Bugungi kunda OAV tom ma’noda to‘rtinchi hokimiyatga aylanib
bormoqda.
Achchiq gap va tanqidiy materiallar joylardagi ko‘plab amaldorlarga
yoqmasligi ularning tinchini va halovatini buzayotganligi bor gap”.
Haqiqatdan ham ommaviy axborot xodimlari shaffof va tezkorlikda o‘z
ishlariga mas’uliyatli yondashsalar, Yangi O‘zbekistonda olib borilayotgan
isloxotlar rivojiga o‘z hissalarini qo‘shgan buladilar.
“Oshkoralik va so‘z erkinligi - bu davr talabi, bugun O‘zbekistonda olib
borilayotgan isloxotlarning talabi.”
1
Mirziyoyev Sh. – matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga bayram tabrigi – 27.06.2018
2
O’sha manbaa
|
| |
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
ushbu materialni bu holda chiqarolmayman deb o`zini o`zi tahrir qilardi.
Bugungi yoshlarda bu muammo yo‘q. Qaysidir nashriyot qabul qilmasa boshqa
nashriyotga olib boradi, yoki bo‘lmasam internetga chiqaradi. Texnik
imkoniyatlar, foto imkoniyatlar sifatli rivojlandi. Biz qarashimiz kerak bol‘gan
majburiyatlar quyidagilar:
Inson huquqlari:
Shaxsning qadr qimmati:
Insoniylik, hayotiylik:
Diniy qadriyatlar:
Ya’ni internetda kimnidir tuhmat qilatyotgan, kimnidir haqorat qilayotgan,
zo‘ravonlik sahnalari chiqib ketyapti. Birovni kaltaklab ketayotgan sahnalar ham
yo‘q emas. Har bir narsani yozishda, nashr etishda, internet saytlarida
tarqatishda inson nimaga tayanadi? Masalan, zamonaviy jurnalistda nomus or,
vijdon insoniylik jihatlari aks etib turish kerak. Masalan qaysidir ayblanuvchi
fuqaro qandaydir ablax ishlar qilgan bo`lsa ham,u odamning oilasi bor,
farzandlari bor.Yoki qandaydir videoni chiqarmoqchi bo`lsak necha mingta
obunachi uchun. Mazkur videoda tasvirlangan odamlarning haq huquqlari-bor,
hattoki birov sudda ayblanuvchi bo`lsa, u fuqaroning sudda isbotlangan aybini
yozish kerak. Hali hech narsa bo`lmasdan turib falon maktabda korrupsiya fosh
qilindi deb eshitsak u haqida darrov matbuotga chiqarishimiz kerak emas.
Qachonki, hujjatlarda kelitirilib u fuqaro haqiqatdan ham aybdor deb topilsa
shundan keyin maqolani chiqarishimiz kerak. Bugungi matbuotda davlat
nashrlari bor, xususiy nashrlar bor. Bugungi kunda davlat matbuotlarida davlat
o`zini siyosatini yurgizadi.
Xususiy matbuot, televideniyada esa uning egasini manfaatlari aks etib
turadi. Jamoatchilik mediasi degan ibora bor.Shunaqa gazeta yoki televideniya
jamiyatni muammosini hal qiladi, xalq manfaatini himoya qiladi. Bizga shunaqa
televideniya yoki matbuot bo`lsa xalqni dardini eshitishi mumkin. Ikkinchi
tarafdan shunday matbuot bugungi kunda asta sekinlik bilan ommaga
chiqmoda.Avvalari ham jurnalistika sohasida korrupsiya bo`lgan. Shuning uchun
hozirgi kunda imkon qadar kasb axloqiga rioya qilish kerak.Jurnalistik
mas’liyatiga amal qilsih kerak.Jurnalistning mas’uliyati:
O‘zi faoliyat olib borayotgan ish joyidagi mas’uliyat, kasbdoshlari oldidagi
mas’uliyat, jurnalist degan nom oldidagi mas’uliyat, Vatan oldidagi burchi, eng
avvalo asosiysi Alloh oldidagi e’tiqodini, mas’uliyatini, burchini his qilib yashash
kerak.
So‘z erkinligining chegarasi boshqa bir insonni sha’nini, qadr qimmatini
yerga urmaslik, yolg`on yozmaslik, so‘z tig’i bilan o‘ldirmaslik kerak. Inson
`
86
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
ko‘mglini vayron qilish Ka’bani vayron qilish bilan barobardir.Jurnalist Karim
Baxriyevning ushbu qimmatli maslaxatlari har bir jurnalist uchun o‘z
mas’uliyatini his qilishini yana bir bor eslatib qo’yadi desak to’gri bo’ladi.
Foydalanilgan
adabiyotlar:
Foydalanilgan sayt lex.uz: Mirziyoyev Sh. – matbuot va ommaviy axborot vositalari
xodimlariga bayram tabrigi – 27.06.2018
|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: NazariyaBog'liq ZDIT2517«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
huquqi, so`z erkinligi,umuman inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasia
yozilgan insoniy huquqlar bular jurnalistning ma’lim ma’noda e’tiqodi bo`ladi
bugungi kun jurnalistikada.Ikkinchidan jurnalistning ijtimoiy ma’suliyai bor.
Jurnalistning ma’suliyati besh-olti qatlam.
Birinchidan- o`zining oldidagi ma’suliyati,
Ikkinchidan- o`zi ishlab turgan ommaviy axborot vositasining sha’ni,
Uchinchidan-jurnalistik sha’ni, kasb sha’ni. Masalan, qaysidir jurnalist pora
olsa, yoki qaysidir jurnalist hokimiyatdan uy olsa, rost so`zni yozmay qo‘ysa,
uning qilayotgan ishi jurnalistlar sha’niga kelib qadaladi va qaysidir tashkilot
moddiy jihatdan yordam berganman shu jurnalistga deb gapira boshlaydi.
Jurnalist imkon darajadasida sovg’a olmaslik kerak, agar olgan taqdirda ham
tanqidni, xolislikni davom ettirish kerak.Kasb etikasini zimdan bo`ladigan
masalalari bor.Masalan,siz iqtisodiy sayt yoki gazetada ishlaysiz. Sizga
ekspertlarning xulosasi keldi.Yaqin atrofda falon kompaniyaning aksiyalari narxi
ko`tariladi desa, matbuotga chiqishidan oldin borib o`sha aksiyalarni sotib olib
keyin maqolani chop etsangiz, siz birdaniga boyib qolasiz. Shunda siz kasbingiz
tufayli ma’lim bo`lgan ma’limotdan o‘z manfaatingiz yo`lida foydalanasiz.
Shuning uchun kasb ahloqi juda chuqur mohiyatga ega.albatta kasbning sha’nini
himoya qiladigan jurnalist sovg’a salomlar olishdan tiyilish kerak.
Yozuvchi kim u? Yozuvchi mavjud voqeylikni xolis turib, neytral holatida
kuzata oladigan va ifodada ham, tasvirda ham mana shu neytralligini saqlab
qoladigan yozuvchi haqiqiy yozuvchi hisoblanadi. Jurnalist xolisligi aksariyat
holatlarda kuzatilmaydi. Jurnalistlar chetdan qaraganda yaxshi faoliyat
yuritayotgandek tuyulishi mumkin. Mashhur trenddagi 10 ta jurnalistni oladigan
bo`lsak faqat o`zi ishlaydigan tashkilot rahbarini maqtaydi, xolislik
sezilmagandek tuyuladi. Jurnalist erkin, qo`rqmas, xolis bo`lishi uchun, hech
kimning oldida tili qisiq bo`lmasligi kerak. Betaraflik aktivizm bilan loqaydlik
o‘rtasidagi holat. Aktivizm bilan loqaydlikning oltin o`rtasini qanday topsak
bo‘ladi? Qaysidir voqeylikni muqobil chizig’ida faoliyat olib boorish kerak.
Jurnalisttik pozisiyada vatanparvarlik urf urib turish kerak.
Abatta axborotning xolisligi uchun, ma’lumotlarni yaxshilab tekshirib
mutlaqo ishonch hosil qilgandan keyin materialni taqdim etish kerak.
Maqolalarni sifati boshqaruv organlaridagi matbuot kotiblariga ham bog ‘liq.
Aksariyat matbuot kotiblari informatsiyani yashirishga harakat qiladi. Bu
noto`g`ri. Keyingi yillarda barcha idoralarda matbuot kotiblari ijobiy ish olib
bormoqda.
Bugungi yoshlarda ancha imkoniyatlar bor. Avvallari kuchliroq bir maqola,
material tayyorlasangiz ma’lum qismlarini kesib tashlashardi. Yozadigan odam
|
| |
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya

|
«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: NazariyaBog'liq ZDIT2517«Zamonaviy dunyoda innovatsion tadqiqotlar: Nazariya
va amaliyot» nomli ilmiy, masofaviy, onlayn konferensiya
Haqiqatdan ham Yangi O‘zbekistonda olib borilayotgan yangicha
isloxotlarda so‘z erkinligi, oshkoralik muhim ahamiyatga ega.
Ustozimiz Karim Baxriyevning ushbu maqolasida so‘z erkinligi haqida
shunday fikrlar keltirilgan.
“So‘z erkinligi fuqarolarimiz, xalqimizning insoniy huquqlari ro‘yobga
chiqishining o‘zak kafolatidir, insonning ajralmas huquqidir. Inson huquqini so‘z
orqali biladi, so‘z orqali ifoda etadi, so‘z orqali himoya qiladi. Insonning so‘z
erkinligi bo‘g‘ilar ekan, uning boshqa huquq va erkinliklari ham amalga
oshmaydi. Matbuotga va uning vakillariga munosabat – xalqqa, uning insonga
xos bo‘lgan so‘zlash huquqiga munosabtdir, davlatning demokratik ekani yoki
emasligining bosh ko‘rsatkichidir.
Ijtimoiy mavzularni yoritishda xolislik tamoyillarining dolzarbligi bu
tanganing ikki tomoniga ham qarash deganidir. Albatta har bir jurnalist biror
tanqidiy material tayyorlashdan avval, masalaga ob’yektiv yondashgan holda
olayotgan ma’lumotlarni ikki tomonlama o`rganadi. Masalaga xolislik bilan
yondashish, bu jurnalistning kasbiy majburiyati hisoblanadi. Albatta
haqqoniylik, xolislik, adolat va inson huquqlariga hurmat O`zbekiston
jurnalistlarining asosiy qoidalaridan biridir. Jurnalist qonunlar va xalqaro huquq
normalariga asoslanib ish olib borishi kerak.U obro‘-e’tiborini,sha’nini himoya
qilish kerak.
Haqiqat o`zi nima?
Inson bor ekan, nafs bor ekan, muammolar tugamasa kerak.Yer yuzida
butkul adolat o`rnatilgan davlatning o`zi yo`q. Nafsning iymon,vijdon bilan
kurashi qiyomatgacha davom etadi. Tanqid hamisha bor narsa. U yashirin yoki
yuzada bo‘ladi.
Jurnalist o`z sha’nini qanday himoya qilish kerak? Darhaqiqat ustozimiz
Karim Bahriyevning fikrlarini o`rganib chiqamiz. Jurnalistlar ijodiy uyushmasi
2019 yil fevralida jurnalistika ahloq kodeksini ishlab chiqdi.
Jurnalistning birinchi vazifasi kasb sharafini himoya qilish. jurnalistik
ma’suliyat deganida bizlar, masalan kommunistik partiya davrida kommunistik
mafkura bor edi. Jurnalist uchun haqiqat nima, kommunistik mafkuraga to`g`ri
kelgan narsa haqiqat, mafkuraga to`g`ri kelmagan narsa haqiqat emas deb
hisoblangan. Mustaqil bo‘ldik. O‘zbekiston Konstitutsiyasida hech bir mafkura
davlat mafkurasi sifatida o`rnatilmaydi. Fikrlar turli tumanligiga asoslanamiz
deb Konstitutsiyada bevosita yoritilgan. Bu degani endi har bir jurnalist o`z
bilganini yozar ekan,o`zi e’tiqod qilgan narsasisini qilar ekan degani emas. O`zi
qonunlarda kommunistik mafkura bo‘lmasa ham,inson huquqlari mafkurasi,
umuminsoniy qadriyatlar, millat, madaniyat, til, tarix, yashash huquqi, axborot
|
| |
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat instituti - bet 246

Repressor —
opyerondagi operator bilan birikib RNK polimerazani promotorga o‘rnashishiga
to‘sqinlik qiluvchi va natijada strukturali genlar faoliyatini to‘xtatuvchi oqsil molekulasi.
Reparatsiya —
fizikaviy, kimyoviy mutagenlar ta’siri o‘zgargan DNK birlamchi
tuzilishini genlar
nazoratidagi maxsus fermentlar ishtirokida tiklanishi.
Restriksion endonukleazalar -
DNK molekulasini mayda boiaklarga kesuvchi fermentlar.
Rezus faktor —
monogen yo’l bilan nasldan-naslga oiadigan, ya’ni bir juft dominant (Rh') va
retsessiv (rh ) allelga bog’liq bo’lgan yeritrotsitlardagi antigen.
Rekombinatsion o‘zganivchanlik -
krossingover natijasidagi DNK dagi o‘zgaigan birikmalarni hosil
bo‘lishi.
Rekombinatsiya —
meyoz, boiinishi
natijasida xromosomalar, genlarning yangi kombinatsiyalarini
paydo bo’lishi.
Past temperaturada azotlashda

|
Past temperaturada azotlashda
|
bet | 8/16 | Sana | 19.06.2024 | Hajmi | 61,83 Kb. | | #264369 |
Bog'liq Po’latlarni kimyoviy-termik ishlov berish.Past temperaturada azotlashda α -qattiq eritmada , dastavval Gine- Preston zona turidagi segretatsiya hosil bo’ladi. Yuqoriroq temperaturalarda esa legirlangan elementlarning (Cr, Mo,V va boshqalar) dispersli nitridlari vujudga keladi. Gine- Preston zonasi va maxsus ajralib chiqqan nitridlar dislokatsiyalar harakatlanishiga to‘sqinlik qiladi va bu bilan azotlangan qatlamning qattiqligini oshiradi. Ayniqsa, po’latdagi Al, Cr, Mo va V lar azotlangan qatlamdagi qattiqlik katta miqdorda oshiradi va ikkinchi tomondan qatlamning qalinligini kamaytiradi.
Agar yuzadagi yuqori qattiqlik va yeyilishga chidamlilik azotlangan qatlamga qo‘yilgan bosh va asosiy talab bo’ladigan bo’lsa, u holda 0,35-0,42 % C, 1,35-1,65 % Cr, 0,7-1,10 % Al va 0.15-0,25 % Mo va qolgani Fe bo’lgan 38X2MЮA markali podat markasini qodlash maqsadga muvofiq bo’ladi. Bir vaqtning o‘zida po’lat tarkibida bo’lgan alyuminiy, xrom va molibden azotlangan qatlam qattiqligini 1200 HB gacha oshiradi. Bundan tashqari, molibden azotlanish temperaturasidan sekin sovitilganda hosil bo’lishi mumkin bo’ladigan bo‘shatishdagi mo‘rtlikni ham bartaraf yetadi.
Biroq alyuminiy, azotlangan qatlamga yuqori mo‘rtlik beradi. Shuning uchun ko‘proq Cr (1-3 %), Mo(0,2 - 0,4 %), V(1,0-1,2 %gacha) bilan legirlangan po‘latlar qo‘llanilmoqda. Bu po‘latlarning sirtqi yuzasi kamroq qattiqlikka 750-950 HB va qolgan boshqa holatlarda esa samarali azotlangan qatlam qalinligiga ega bo‘ladi (400-500 HB gacha), bu o‘z navbatida jarayonni davom etish vaqtini kamaytiradi. Korroziyagabardoshlikni oshirish uchun uglerodli po‘latlarni ham azotlash mumkin.
Azotlangan po‘latning yeyilishga chidamliligi sementatsiyalangan va toblangan po‘latnikiga qaraganda ancha yuqori. Azotlangan qatlamda qoldiq siquvchi kuchlanishi hosil bo‘ladi va yuzada 600 - 800 MPa ni tashkil etadi. Bu kuchlanish po‘latni chidamlilik chegarasini oshiradi va toliqishdan yemirilish o‘chog‘ini azotlangan qatlam tagiga ko‘chiradi. Silliq namunalardagi chidamlilik chegarasini 30-40 % gacha, kuchlanishlar konsentratorlari bo‘lgan holda esa 100 % dan ortiqqa oshiradi.
|
| |