Logistika xarajatlari tushunchasi, ularning mohiyati va tasnifi

|
Logistika xarajatlari tushunchasi, ularning mohiyati va tasnifi
|
bet | 7/10 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 165,44 Kb. | | #100113 |
Bog'liq Taqsimot logistikasi boshqarish Yetkazib berish logistikasiningLogistika xarajatlari tushunchasi, ularning mohiyati va tasnifi
Logistika xarajatlari (tarqatish xarajatlari) - bu logistika operatsiyalarini bajarish xarajatlaridir. Ularning iqtisodiy tarkibi nuqtai nazaridan logistika xarajatlari ishlab chiqarish xarajatlari, transport xarajatlari, mahsulotlarni etkazib berish xarajatlari, mahsulotlarni joʻnatish xarajatlari, saqlash xarajatlari, qadoqlash xarajatlari va tarqatish harajatlarining boshqa tarkibiy qismlariga toʻgʻri keladi. Korxona darajasida logistika xarajatlari sotilgan mahsulotning foiziga hisoblab chiqariladi; xom ashyo, materiallar yoki tayyor mahsulotlarning massa birliklariga qiymat koʻrinishida; sof mahsulotlar qiymatiga foiz sifatida. Umummilliy miqyosda - YaIMga nisbatan foizda. Tarqatish xarajatlari teskari mutanosiblikda oʻzaro bogʻliqdir. Logistika xarajatlarida buyurtmalarni qayta ishlash ulushi transportdan ancha past. Ushbu funktsiyaning ahamiyati mahsulotni 32 tarqatish kanali boʻylab samarali reklama qilishni ta‘minlaydigan omil bilan belgilanadi. Buyurtmalarni qayta ishlash bu materiallarni tarqatish va etkazib berishga xos boʻlgan sintetik boshqaruv funktsiyasidir. Xarajatlar boshqa funktsional sohalarning xarajatlariga kiritilgan va ularni birlashtirish qiyin. Haqiqiy xarajatlar ma‘lum boʻlmasligi mumkin, chunki ular bir nechta funksiyalarga taqsimlangan. Ishlab chiqarish tannarxi - ijtimoiy mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida yashash va moddiylashtirilgan mehnatning umumiy qiymati. Pul koʻrinishida ular ishlab chiqarish tannarxi sifatida ishlaydi. Transport va xarid xarajatlari yetkazib beruvchilar tarmogʻini shakllantirish xarajatlari, yetkazib beruvchilarni tanlash va baholash, transport xarajatlari, pochta, sayohat xarajatlarini oʻz ichiga olgan logistika xarajatlarining bir turidir. Transport xarajatlari - bu aylanish sohasidagi ishlab chiqarish jarayoni bilan bogʻliq boʻlgan qoʻshimcha xarajatlardir. Ular quyidagilarni oʻz ichiga oladi: transport tariflarini toʻlash, transport tashkilotlarining turli toʻlovlari, oʻz transportini saqlash xarajatlari, yuklarni tushirish, tashish xarajatlari va boshqalar. Korxonaning zahiralarni shakllantirish va saqlash bilan bogʻliq xarajatlari aylanma mablagʻlarni xom ashyo zahiralariga aylantirish, joriy zahiralarni saqlash, mahsulot-moddiy zahiralarni olish bilan bogʻliq xarajatlar va xatarlarni qoplash bilan bogʻliq xarajatlardir. Saqlash xarajatlari zahiralarni shakllantirish va saqlash narxining 10 dan 40 foizigacha boʻlishi mumkin. Saqlash xarajatlari omborni saqlash xarajatlari, ish haqi, tabiiy jalb etish chegaralarida mahsulot tanqisligi, ma‘muriy xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Muomaladagi xarajatlar - mahsulotni moddiy ishlab chiqarish sohasidan iste‘molchiga yetkazish jarayonida tirik va moddiylashtirilgan mehnatning umumiy xarajatlari pul koʻrinishida ifodalanadi. Mehnat xarajatlari, binolar va jihozlarni saqlash va ishlatish, transport va saqlash xarajatlarini oʻz ichiga oladi. Sof va qoʻshimcha ishlov berish xarajatlari. Mutlaq va nisbiy koʻrsatkichlar taqsimot xarajatlarini tavsiflash uchun ishlatiladi. Mutlaq koʻrsatkichlar ushbu xarajatlar summasini pul 33 koʻrinishida ifodalaydi. Nisbiy xarajatlar xarajatlar summasining ulgurji savdo hajmiga nisbati sifatida hisoblanadi. Logistika tizimini tahlil qilish uchun asos logistika menejmentining umumiy xarajatlari tushunchasi boʻlib, u logistika va ishlab chiqarish xarajatlari oʻrtasidagi munosabatni koʻrib chiqadi. Omborxona, inventarizatsiya, transport, ishlab chiqarishni rejalashtirish, buyurtmalarni qayta ishlash va logistika quyi tizimlarining boshqa xarajatlari oʻzaro bogʻliqdir. Har qanday faoliyat turidagi xarajatlarni minimallashtirishga urinishlar material oqimini tashkil qilishda barcha xarajatlarning oshishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun logistika tushunchasi har qanday turdagi logistika faoliyatining yangiliklarini tizimning umumiy xarajatlarini hisobga olgan holda tahlil qilishni oʻz ichiga oladi. Logistikani har tomonlama tahlil qilish tizimning nisbatlarini va ushbu nisbatlarning iqtisodiy xususiyatlarining samaradorligini aniqlashga, boshqaruv siyosatini tanlashga imkon beradi. Tizim tahlili logistika tizimining ishlashi va samaradorligini oshirishga yordam beradi, chunki natijada yangi tushunchalar, yangi texnologiyalar va uskunalarni joriy etish. Qayta qurish, qayta tashkil etish xarajatlarga olib keladi. Logistika konsepsiyasining qabul qilinishi rivojlanish doirasini oldindan belgilash va unga evolyutsion tarzda erishish imkonini beradi. Sanoat menejmentiga e‘tibor qaratildi, chunki ba‘zi bir ishlab chiqarish jarayonlarining samaradorligini oshirishga qaratilgan sa‘yharakatlarning oqibati tugadi, chunki funksiyalardan birini samarali ishlashi butun balans tizimining muvozanatini buzishi mumkin. Amaliyotda logistika maqsadlari marketing va ishlab chiqarish maqsadlariga zid keladi. Tayyor mahsulotlar zahirasini kamaytirish har doim ishlab chiqarish boʻlimlari uchun qulay emas, chunki mahsulot yetishmasligi tufayli sotishdan foyda yoʻqotishlari boʻlishi mumkin. Logistika rivojlanishiga kompleks yondashuv uning xarajatlari konsepsiyasini oʻzgartirdi. Xarajatlar funksional emas, balki yakuniy natijaga e‘tibor qaratgan holda amalga oshirila boshlandi. Dastlab logistika tizimining hajmi va tabiati, soʻngra uni amalga oshirish bilan 34 bogʻliq xarajatlar aniqlanadi. Muayyan vaziyatda logistika tizimi erishishi kerak boʻlgan aniq maqsad: mahsulot-bozor hisoblanadi. Logistika xarajatlari (logistik xarajatlar) - logistika operatsiyalarini oʻtkazish qiymati; tarqatish xarajatlari va ishlab chiqarish xarajatlarining bir qismini oʻz ichiga oladi. Logistika xarajatlari korxonalar tomonidan mijozlarning buyurtmalarini bajarish boʻyicha oʻz vazifalarini bajarishi natijasida mehnat, moddiy, moliyaviy va axborot resurslarining qiymatini anglatadi. Savdo aylanmasi xarajatlari (ulgurji savdo va chakana savdoda tarqatish xarajatlari) - mahsulotlar yetkazib beruvchidan iste‘molchiga oʻtishiga sarflangan tirik va moddiylashtirilgan ishchi kuchi pul shaklida xarakterlanadigan xarajatlar. Savdo aylanmasi xarajatlari alohida xarajatlar moddalaridan iborat: savdo ishchilarining ish haqi, savdoda sanoat iste‘moli va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlari (transport, aloqa, kommunal xizmatlar va boshqalar) xizmatlariga haq toʻlash. Savdo aylanmasi xarajatlari savdo rentabelligi va savdo korxonalari daromadlarini belgilovchi asosiy omildir. Ishlab chiqarish xarajatlari yoki ishlab chiqarish xarajatlari (ishlab chiqarish xarajatlari) - ijtimoiy mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida yashash va moddiylashtirilgan ishlarning umumiy qiymati; iste‘mol qilingan ishlab chiqarish vositalarining qiymatini va yangi yaratilgan barcha qiymatlarni oʻz ichiga oladi. Transport xarajatlari - transport va xarid xarajatlarining bir qismi; mahsulotni ishlab chiqarish joylaridan toʻgʻridan-toʻgʻri iste‘molchilarga jamoat transportida va oʻz transportida amalga oshiriladigan transport xarajatlari. Ushbu xarajatlar transport tariflari va transport tashkilotlarining turli toʻlovlarini toʻlash, oʻz transportini saqlash xarajatlari, yuklarni tushirish va tushirish, yuk tashish va boshqa xarajatlarni oʻz ichiga oladi. Transport xarajatlari - bu mahsulot aylanish sohasidagi ishlab chiqarish jarayonini davom ettirish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlardir. Saqlash xarajatlari - tarqatish xarajatlari va logistika xarajatlari; mahsulotlar xavfsizligini ta‘minlash bilan bogʻliq xarajatlar. Ular ishlab chiqarish jarayonini aylanma sohada davom ettirish natijasida kelib 35 chiqadigan qoʻshimcha xarajatlardir. Biroq, ular ishlab chiqarishning uzluksizligini ta‘minlash uchun zarur boʻlgan mahsulot zahiralarining me‘yoriy hajmini saqlagan taqdirdagina samarali hisoblanadi. Saqlash xarajatlariga omborlarni saqlash xarajatlari, ombor xodimlarining ish haqi, tabiiy tortish me‘yorlari doirasidagi mahsulotlar tanqisligi, ma‘muriy va boshqa xarajatlar kiradi. Ushbu xarajatlarni qisqartirishga aylanmani jadallashtirish, moddiy boyliklar saqlanishini ta‘minlash, zamonaviy ombor texnologiyalari va boshqalarni kiritish orqali erishish mumkin. Saqlash qiymati zahiralarni shakllantirish va saqlash narxining 40% ga etishi mumkin. Mahsulotning ishlab chiqarish funksiyalari va uning aylanish funksiyalari faoliyatning mustaqil sohalariga boʻlinishi sharoitida, ishlab chiqarish tannarxi va taqsimlash xarajatlari, bir tomondan, ishlab chiqarish korxonalari va mahsulot boʻyicha logistika operatsiyalarini amalga oshiruvchi korxonalar, boshqa tomondan iste‘molchilarga sotish orqali taqsimlanadi. Amalda, moddiy ishlab chiqarish sohasidagi korxonalar ishlab chiqarish faoliyati bilan bir qatorda muomalada ma‘lum funksiyalarni ham bajarishi mumkin, aylanish sohasidagi korxonalar esa, real sotilgan mahsulotlarga qoʻshimcha ravishda, ishlab chiqarish faoliyatini davom ettiradigan ba‘zi funksiyalarni bajarishi mumkin. Dastlab, logistika xarajatlari mahsulotlarni tashish (transport, omborxona, buyurtmalarni qayta ishlash va boshqalar) boʻyicha operatsiyalarning umumiy xarajatlarini oʻz ichiga olgan. Soʻngra, logistika xarajatlari tayyor mahsulotni tashish, shu jumladan ularni saqlash va inventarizatsiya qilish, qadoqlash va qoʻllab-quvvatlashga sarflanadigan xarajatlarni optimallashtirish sifatida koʻrib chiqilgan (ehtiyot qismlar, sotishdan keyingi xizmat). Logistika funksiyalari integratsiyasi munosabati bilan koʻplab kompaniyalar oʻzlarining logistika faoliyatida ―umumiy taqsimot xarajatlari‖ tushunchasini qabul qildilar. Ular ishlab chiqarishni moddiy resurslar bilan ta‘minlashga sarflanadigan xarajatlarni oʻz ichiga olgan boʻlib, bu xizmat koʻrsatish darajasi bilan bogʻliq qarorlar mahsulot- 36 moddiy zahiralar hajmiga sezilarli ta‘sir koʻrsatishini va shuning uchun logistika tizimiga kiritilishi zarurligini tushuntirdi. Bir tomondan, ishlab chiqarishni moddiy-texnik ta‘minoti bilan, ikkinchi tomondan, turli sohalarning tayyor mahsulotlarini taqsimlash bilan bogʻliq xarajatlar nisbati tahlili shuni koʻrsatdiki, ikkinchisi avvalgisidan ikki-uch baravar katta boʻlishi mumkin. Kelajakda ishlab chiqarish sohasini ratsionalizatsiya qilish boʻyicha tadbirlarni alohida koʻrib chiqish rad etildi va umumiy xarajatlar usuli firmalarning tijorat amaliyotiga joriy etila boshlandi. Boshqacha aytganda, ―bir soyabon prinsipi‖ deb nomlangan xarajatlarning umumiy miqdorini tahlil qilish boshlandi. Amaliyotda logistika xarajatlari boshqaruv vositasi sifatida ishlaydi. Logistika xarajatlari tarkibini aniqlash va xarajatlarni tahlil qilish menejmentning barcha darajalarida iqtisodiy asoslangan biznes qarorlarini qabul qilishga yordam beradi. Logistika xarajatlari darajasi korxonaning iqtisodiy holatiga va uning raqobatdoshligiga ta‘sir qiladi. Logistika xarajatlarining pasayishi, foyda asosida oʻsishi korxonaning moliyaviy imkoniyatlarini oshiradi, iqtisodiy mustaqilligini kengaytiradi. Iqtisodiy rivojlangan davlatlarning tijorat amaliyotida logistika xarajatlarini hisobga olish ularni tartiblash, rejalashtirish va tahlil qilish yagona logistika tizimiga integratsiyalashgan, bu sizga logistika faoliyati jarayonida buzilishlarni tezda aniqlash va bartaraf etish imkonini beradi. Shu bilan birga, u yoki bu mahsulotni sotib olish, ma‘lum bir joyda ishlab chiqarish yoki u yoki boshqa tarqatish kanalidan foydalanish uchun korxonaning rentabelligi toʻgʻrisida savollar hal qilinadi. Logistika xarajatlarini bitta xarakteristikaga yoki bir nechta xususiyatlarga koʻra tasniflash bir vaqtning oʻzida uslubiy maqsadlarda ham, ularning mohiyatini aniqlash uchun ham, amaliy maqsadlar uchun ham - logistika xarajatlarini hisobga olish va tahlil qilishni tashkil qilish uchun ham amalga oshirilishi mumkin. 3.1-jadvalda logistika menejmentining haqiqiy maqsadlari uchun zarur boʻlgan logistika xarajatlari tasnifini taqdim etadi. 37 3.1-jadval. Logistika xarajatlari tasnifi Tasniflash xususiyati Logistik xarajatlar turlari Funksional xususiyat Ta’minot xarajatlari: - xaridlar; - transport; - omborxonalar va jihozlarni saqlash uchun; - saqlash; - yuklarni qayta ishlash; - ma‘muriy va boshqaruv. Ishlab chiqarish protseduralarini boshqarish xarajatlari: - tugallanmagan ishlarni inventarizatsiya qilish; - boshqarish; - yuklarni qayta ishlash; - ma‘muriy va boshqaruv. Savdo xarajatlari: - buyurtmalar tartibini boshqarish; - transport; - tayyor mahsulotni inventarizatsiya qilish; - omborning tarkibi; - tayyor mahsulotni qaytarish Operatsiya asosida Buyurtmani joylashtirish xarajatlari Mahsulotni ishlab chiqarish xarajatlari Yuk ortish va tushirish xarajatlari Transport xarajatlari Xarajat turi boʻyicha Moddiy xarajatlar: - amortizatsiya toʻlovlari; - materiallar, yoqilgʻi, energiya; - uchinchi tomonning moddiy xizmatlari; - ish haqi. Nomoddiy xarajatlar: - xizmatlar; - tashqi kapitalni jalb qilish; - Soliqlar va toʻlovlar koʻrinishidagi naqd toʻlovlar; - Boshqa xarajatlar Ishlab chiqarilgan joyda Ta‘minot boʻlimining sotuvlar boʻlimi Ishlab chiqarish birligi Transport birliklari Omborlar Iloji boʻlsa, tashuvchilarga tayinlash Har bir mahsulot uchun xarajatlar, Buyurtma uchun xarajatlar, Operatsion xarajatlari Oqim jarayoni dinamikasi toʻgʻrisida Ruxsat etilgan xarajatlar 38 Investitsiyalarning chastotasi boʻyicha Joriy xarajatlar Bir martalik xarajatlar Logistika jarayonlarining asosiy tarkibiy qismlari boʻyicha Jismoniy ragʻbatlantirish xarajatlari Material oqimi Xarajatlar bilan bogʻliq jarayonlar -aloqada -ishlab chiqarishga -jarayonda Ishlab chiqarish xarajatlari Noishlab chiqarish xarajatlari Birlashtirish darajasi boʻyicha Umumiy xarajat Logistika jarayonlari birligiga sarflanadigan xarajatlar Hisobotga koʻra Aniq xarajatlar shubhali xarajatlar Moslashuvchanlik darajasi boʻyicha Toʻliq tartibga solinadigan xarajatlar qisman tartibga solinadigan xarajatlar Vujudga kelish chastotasi boʻyicha Doimiy xarajatlar va Bir martalik xarajatlar Rejani qamrab olish mumkin Rejalashtirilgan xarajatlar va Rejadan tashqari xarajatlar Iloji boʻlsa, boshqaruv qarorlariga ta‘sir qilishi Tegishli va ahamiyatsiz Iqtisodiy tarkib boʻyicha Toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar: - ishlab chiqarish omillari va ish haqidan foydalanish; - moliyaviy xarajatlar. Fors-major holatlari uchun xarajatlar Shrunken foyda xarajatlari Ma‘lumot olish usuli bilan haqiqiy, normal, rejalashtirilgan logistik xarajatlarga boʻlinadi. Haqiqiy logistik xarajatlar - koʻrib chiqilayotgan davrda berilgan logistik operatsiya yoki ob‘ekt uchun haqiqatda qilingan xarajatlar, bajarilgan harakatlarning haqiqiy hajmi. Oddiy logistika xarajatlari - koʻrib chiqilayotgan davrda amalga oshirilgan faoliyatning haqiqiy hajmi bilan ushbu logistika operatsiyasiga yoki ob‘ektga tegishli oʻrtacha xarajatlar. Rejalashtirilgan logistika xarajatlari - ma‘lum bir logistika operatsiyasi yoki ma‘lum bir ob‘ekt uchun rejalashtirilgan ish dasturi va berilgan texnologiya bilan hisoblangan xarajatlar. Logistika jarayonlariga murojaat qilish usuli bilan logistik xarajatlar toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita xarajatlarga boʻlinadi. Toʻgʻridan-toʻgʻri logistika xarajatlari logistika operatsiyalari yoki mahsulot, xizmat, buyurtma yoki boshqa oʻziga xos vositaga bevosita 39 bogʻliq boʻlishi mumkin. Bilvosita logistika xarajatlari esa faqat yordamchi hisob-kitoblarni amalga oshirish orqali logistika operatsiyasiga yoki mahsulotga, xizmatga, buyurtmaga yoki boshqa oʻziga xos vositaga bevosita bogʻliq boʻlishi mumkin. Amaliy foydalanish uchun iqtisodiy elementlar va xarajat moddalari boʻyicha xarajatlar guruhlari ham juda muhimdir. Elementlar boʻyicha guruhlash bizga logistika xarajatlarining iqtisodiy jihatdan bir hil turlarini ajratishga imkon beradi. Xarajat elementlarining tarkibi va tarkibi ishlab chiqarish (ishlar, xizmatlar) tannarxiga kiritilgan mahsulotlar (ishlar, xizmatlar) ishlab chiqarish va realizatsiya qilish xarajatlari tarkibi toʻgʻrisidagi nizom, shuningdek hukumat tomonidan tasdiqlangan foydani soliqqa tortishda hisobga olingan moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi toʻgʻrisidagi nizom bilan uslubiy jihatdan aniqlanishi mumkin. Hisoblash elementlari boʻyicha guruhlash xizmat koʻrsatish tizimining tashkiliy va texnik xususiyatlari bilan bogʻliq. Hozirgi vaqtda xarajatlarning bunday guruhlanishi ichki ishlab chiqarishni boshqarishda, mijozlarning buyurtmalarini bajarish jarayonining barcha bosqichlarida xarajatlarni nazorat qilishda oʻz ahamiyatini saqlab kelmoqda. Iqtisodiy el lementlar boʻyicha guruhlarga ajratish orqali xarajatlarni guruhlash oʻrtasidagi sezilarli farq, ularning tarkibiy qismlariga, elementlarning iqtisodiy mazmuniga, maqsad prinsipiga (asosiy xarajatlar va xizmat koʻrsatish va boshqarish xarajatlari), xizmatlarning alohida turlari (toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita) va taqsimlanishiga qarab elementlarni birlashtirgan buyumlarning mavjudligidadir. xizmat koʻrsatish hajmiga qarab (shartli ravishda doimiy va oʻzgaruvchilar). Iqtisodiy aylanma tavsifi xarakteriga koʻra transformatsion va tranzaksion xarajatlarni ajratish. Transformatsiya xarajatlari - bu tabiiy xususiyatlar, birinchi navbatda ishlab chiqarish jarayonining oʻzi sababli iqtisodiy aylanish xarajatlari. Tranzaktsion xarajatlar - ijtimoiy xarakterga ega boʻlgan iqtisodiy aylanish xarajatlari, ya‘ni ushbu obyekt haqida rivojlangan odamlar va oxir oqibat - bu munosabatlarni tashkil etadigan tashkilotlar 40 oʻrtasidagi munosabatlar. Tranzaksion xarajatlar bitimni tayyorlash, tuzish va amalga oshirish jarayonida ma‘lum harakatlar bilan bogʻliq, xususan: ma‘lumot qidirish, muzokaralar oʻtkazish, shartnomalar tuzish, mulk huquqini himoya qilish va boshqalar. Ularning paydo boʻlish vaqti koʻpincha tranzaksion xarajatlarni tasniflash belgisi sifatida ishlatiladi: shartnomadan oldingi, shartnoma va shartnomadan keyingi tranzaksion xarajatlar farqlanadi. Shartnoma oldi-sotdi xarajatlari - bitim tanlangan kontragent oldida yuzaga keladigan xarajatlar. Shartnoma bitimi boʻyicha xarajatlar - bitimni bajarish paytida yuzaga keladigan xarajatlar. Shartnoma tuzilgandan keyingi xarajatlar - shartnoma kuchga kirganda yuzaga keladigan xarajatlar. Tranzaksion xarajatlarni hisobga olish muammosi, tashkiliy qiyinchiliklar texnologik cheklovlar bilan taqqoslanadigan qiymatga ega boʻlganda ayniqsa dolzarb boʻlib qoladi. Buning moddiy sharti, xususan, odamning ishlab chiqarish jarayonida bevosita ishtirok etishdan astasekin chiqib ketishi. Xarajatlar ham aniq va yashirin (noaniq) turlarga boʻlinadi. Aniq xarajatlar – bu resurs etkazib beruvchilarga naqd pul toʻlash shaklini oladigan yoki olishi mumkin boʻlgan xarajatlar, ya‘ni ular korxonalarning hisobvaraqlarida aks ettirilgan yoki aks ettirilishi mumkin, chunki xoʻjalik yurituvchi subyekt resurslarni yetkazib beruvchilarga toʻlovni amalga oshirish orqali ularga baho beradi. Noaniq xarajatlar – bu aniq boʻlmagan xarajatlardir, iqtisodiy munosabatlar sub‘ekti aniq toʻlamaydi, shuning uchun ularni statistik jihatdan hisobga olish juda qiyin, va agar imkon boʻlsa bilvosita jihatdan hisobga olinadi. Aniq xarajatlar - bu korxonaga tegishli boʻlgan barcha turdagi resurslarning xarajatlari. Zamonaviy iqtisodiy amaliyotda xarajatlar samarali va haqiqiy xarajatlarga boʻlinishi mumkin. Samarali xarajatlar - ushbu davlat muassasalari tizimida ushbu turdagi faoliyatni amalga oshirishda eng samarali bitimlar toʻplami bilan bogʻliq xarajatlar. Haqiqiy xarajatlar - amalda yuzaga keladigan bitimlar toʻplami bilan bogʻliq xarajatlar. 41 Haqiqiy xarajatlarning samarali xarajatlardan chetga chiqish darajasi jamiyatning oʻrnatilgan iqtisodiy aloqalar va institutlardan qanchalik samarali foydalanishini koʻrsatadi. Haqiqiy xarajatlarning samarali xarajatlardan ogʻishi, bir tomondan, iqtisodiy agentlar oʻrtasida tarqaladigan ma‘lumotlarning assimetriyasiga, ikkinchi tomondan, individual iqtisodiy agentlik belgilangan qoidalar va me‘yorlarni bajarishdan bosh tortgan taqdirda koʻproq daromad olishiga bogʻliq. Ilmiy adabiyotlarda xarajatlar imkoniyat, botgan va differensial xarajatlarga ham ajrarilb koʻrsatiladi. Imkoniyat xarajatlari - foydalanilmagan imkoniyatlarning xarajatlari. Ular bitta harakatni tanlash boshqa harakatni tanlashni istisno qilganda yoʻqolgan foydani aks ettiradi. Quyoshli xarajatlar oʻtmishda qilingan xarajatlardir. Differentsial xarajatlar - bu ikkita alternativ echimni koʻrib chiqishda harajatlar farq qiladigan miqdor. Bunday tasniflarga muvofiq logistika xarajatlarini rejalashtirish va buxgalteriya hisobi ularning mutlaq qiymatini baholashga, ushbu xarajatlarning qiymatini oshirish yoki kamaytirishning asosliligi bilan muammolarni hal qilishga, ulardan eng samarali foydalanish yoʻnalishlarini aniqlashga, tarkibini tahlil qilishga va takomillashtirishga imkon beradi. Logistika xarajatlari tarkibini har tomonlama tahlil qilish quyidagi xarajatlar guruhlari boʻyicha amalga oshiriladi: mahsulot sotib olish, ishlab chiqarish va sotish. Mahsulotlarni sotib olish xarajatlari xom ashyo sotib olish xarajatlarini oʻz ichiga oladi, ya‘ni. ularning qiymati, buyurtmani joylashtirish xarajatlari, transport xarajatlari, mahsulot-moddiy zaxiralarni saqlash xarajatlari, investitsiya qilingan kapital xarajatlari. Ishlab chiqarish tannarxiga xom ashyoni qabul qilish, mahsulot ishlab chiqarishga buyurtma berish, mahsulotni transportda tashish, tugallanmagan ishlarni saqlash xarajatlari, shuningdek moliyaviy resurslarni muzlatish xarajatlari kiradi. Marketing mahsulotlarini ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga tayyor mahsulotlar zahiralarini saqlash, buyurtmalarni joylashtirish (qadoqlash, saralash, etiketlash va boshqa operatsiyalar), tayyor 42 mahsulotni sotish, tashish, shuningdek investitsiya qilingan kapitalning harajatlari kiradi. Ayrim obyektlar boʻyicha xarajatlarning keyingi tahlili biznes boʻlinmalari xodimlarining operatsion va moliyaviy javobgarligini farqlashga imkon beradi. Logistika xarajatlari tarkibi quyidagi faktorlarga bogʻliq:
korxona spetsifikatsiyasi (oʻziga xos xususiyatlari);
korxona faoliyat koʻlami;
asosiy faoliyatda foydalaniladigan transport turi;
avtotransport vositalariga egalik qilish (xususiy yoki ijaradagi);
tashilayotgan yuk turi, ogʻirligi va oʻlchamlari;
tashilayotgan yuk konteyneri;
aloqa yoʻnalishi va shakli: xalqaro, shaharlararo yoki shaharlarda tashish;
tashish masofasi;
omborxonani tashkillashtirish: xususiy omborxonaning mavjudligi, omborxonadan joy ijaraga olish va b.;
asosiy faoliyatda qoʻllaniluvchi yuklash va tushirish usullari;
soliqlar;
bojxona qoidalari va h.k.
Logistik xarajatlarni aniqlashning kompleks xarakteri va murakkabligi korxonaning tashqi va ichki muhitiga koʻp sondagi faktorlarnig ta‘siri bilan bogʻliq. Logistika xarajatlari shakllanishiga ta‘sir qiluvchi faktorlar tizimini quyidagi koʻrinishda ifodalash mumkin:
pozitiv va negativ; ichki va tashqi;
boshqariluvchi va boshqarilmaydigan;
elementli va kompleks;
tashkiliy-iqtisodiy va tashkiliy - texnik;
intensiv va ekstensiv;
strukturali (tarkibiy) va boshqaruv 43 3.2-jadval. Logistika xarajatlari shakllanishiga ta’sir qiluvchi omillar Logistika funksiyalari va operatsiyalari Logistika xarajatlari shakllanishidagi omillar Miqdoriy omillar Sifat omillari Buyurtmani qabul qilish, qayta ishlash va joylashtirish Buyurtmaning qiymati va boshqa shartlari: Buyurtmalar soni, bitta buyurtma uchun xarajatlar ulushi Zamonaviy axborot texnologiyalarini qoʻllash koʻlami Ishlab chiqarishni rejalashtirish Tadbirkorlik faoliyatidagi oʻzgarishlar Mahsulotlarning moddiy iste‘moli Mahsulot sifatiga qoʻyiladigan talablar Konsentratsiya, ixtisoslashtirish, muvofiqlashtirish va integratsiya, Innovatsion texnologlar Mahsulotlarni sotib olish va yetkazib berish Buyurtma hajmi va chastotasi Ishlab chiqarish dasturi Mahsulotni ishga tushirish jadvali Xom ashyo narxlari, xaridlar koʻlami tejamkorligi Cheklangan kapital va jalb qilingan kapital Pul-soliq siyosati Xizmat koʻrsatish va xizmat koʻrsatish usullari Tadbirkorlik faoliyati va korxonaning moliyaviy ahvoli Mahsulotlarni omborga joylashtirish va saqlash Buyurtma hajmi Ombor maydoni va darajasi Ombor uskunalari darajasi Aylanma mablagʻlarning aylanishi Zamonaviy boshqaruv tushunchalaridan foydalanish Mahsulotlarni sotish Tashqi va ichki bozorlar hududi Mahsulotga talabning mavsumiy oʻzgarishi Inflyatsiya Bozordagi korxonaning raqobatbardoshliligi. Iste‘molchilarning kontsentratsiyasi Raqobat yuritayotgan 44 korxonalar faoliyati Yetkazib berish ishlab chiqarish iste‘molchi Yuklarning tabiati Transportning tarif stavkalari, chegirmalar Transportning yoʻnalishi Shart talablari tashish Tiqilib qolish va muvozanat Faktorlarning logistik xarajatlarga ta‘siri musbat ham, manfiy ham boʻlishi mumkin. Agar u yoki bu faktor ta‘sirida logistik xarajatlar darajasi ortsa, uning ta‘siri manfiy deb hisoblanadi. Agarda logistik xarajatlar qandaydir faktor ta‘sirida kamaysa, uning ta‘siri musbat deb hisoblandi. Faktor qiymatining oshishi logistika xarajatlari oʻshishiga ham, pasayishiga ham ta‘sir qilishi mumkin. Quyidagi jadvalda logistika xarajatlariga ta‘sir etuvchi asosiy omillar koʻrsatilgan. Logistika xarajatlariga ta‘sir etuvchi xilma-xil va koʻp sonli faktorlar shuni koʻrsatadiki, ularni boshqarishda xarajatlarni hajmini emas, balki boshqa koʻpgina parametrlarni hisobga olgan holda vaziyatni baholash va xarajatlarni oʻlchashning yagona yaxlit tizimini yaratish va joriy qilish kerak. Rivojlangan mamlakatlarda logistika xarajatlari tarkibini tahlil qilish shuni koʻrsatadiki, ularda eng katta ulush inventarizatsiyani boshqarish (20-40%), transport xarajatlari (15-35%) va ma‘muriyboshqaruv funksiyalari (9-14%) ga toʻgʻri keladi. Soʻnggi oʻn yil ichida transport, buyurtmalarni qayta ishlash, axborot va kompyuter ta‘minoti, logistika ma‘muriyati kabi murakkab logistika funksiyalari uchun koʻplab kompaniyalarning logistika xarajatlari sezilarli darajada oshdi. Logistika xarajatlarini kamaytirish yoʻllari:
Sotish va chakana narxlarni, shuningdek savdo uchun imtiyozlarni belgilash uchun yetkazib beruvchilar va xaridorlar bilan muzokaralar olib borish;
kamroq xarajatlarga erishishda yetkazib beruvchilar va mijozlarga yordam berish (mijozlar biznesini rivojlantirish dasturlari, dilerlar uchun seminarlar); 45
umumiy xarajatlarni nazorat qilishni ta‘minlash uchun ―oldinga va ortga‖ integratsiyasi;
resurslarning arzonroq oʻrnini bosadiganlarni qidirish;
korxonaning yetkazib beruvchilar va iste‘molchilar bilan yetkazib berish tarmogʻida oʻzaro munosabatlarini yaxshilash. Masalan, korxona va uning sheriklarining mahsulotni oʻz vaqtida, yetkazib berish sohasidagi faoliyatini muvofiqlashtiruvchi ombor operatsiyalari, inventarizatsiyani boshqarish, tayyor mahsulotni saqlash va yetkazib berish xarajatlarini kamaytiradi;
zahiradagi boshqa xarajatlarni kamaytirish yoʻli bilan yetkazib berish zanjirining bir boʻgʻinida koʻtarilgan xarajatlar uchun kompensatsiya;
xodimlarning mehnat unumdorligini va funktsional birliklarning samaradorligini oshirish uchun ilgʻor ish uslublaridan foydalanish;
korxona resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish va umumiy xarajatlar darajasiga ta‘sir etuvchi omillarni samarali boshqarish;
yetkazib berish zanjirini tahlil qilish va qayta koʻrib chiqish orqali qoʻshimcha qiymat yaratmaydigan faoliyatni istisno qilish;
biznesga sarmoya kiritishda ta‘minot zanjirining eng qimmat qismlarini yangilash.
|
| |