Menejment va marketing - bet 49

|
Menejment va marketing
|
bet | 49/192 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 2,21 Mb. | | #140803 |
Bog'liq Toshkent – 2023 Mavzu 1«Menejment va marketing asoslari» fanininZaxiradagi rezerv pulning kamayishi taklif etilgan pulning ko‘payishini bildiradi va aksincha, uning ko‘payishi pul taklifini qisqartiradi. Odatda kredit resursining 20 foizi zaxirada bo‘lsa, 80 foizi bevosita kredit ishiga ajratiladi, ya’ni sotishga qo‘yiladi.
Davlat bosh boshqaruvchi sifatida shu nisbatni o‘zgartiradi. U pul rezervini qisqartirish hisobidan uning kredit sifatida taklifini ko‘paytiradi. Natijada foiz pasayadi, binobarin kredit arzonlashganidan uni ko‘prog‘ olib, investittsiya uchun ishlatish qulay bo‘ladi, iqtisodiy o‘sishga asos yaratiladi. Foizning ortishi kredit kreditni qimmatlashtirib, unga kamroq undaydi, binobarin, investitsiya qisqaradi, iqtisodiy o‘sish sustlashadi.
Soliqning boshqarishdagi roli sezilarli darajadadir. Chunki, davlat soliq tizimi orqali iqtisodiyotga ta’sir o‘tkazadi va boshqarish jarayoniga qatnashadi. Soliqlar xamma mamlakatlarda mavjud bo‘lib, majburiy to‘lov shaklida firmalar, tashkilotlar va axoli tomonidan faqat davlatga to‘lanadi. Davlat jamiyat f’zolariga, ular kim bo‘lishidan qat’iy nazar, ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatadi. Bu xizmatlar jumlasiga:
*mudofa;
*tinchlik va xotirjamlikni, ijtimoiy tartibni ta’minlash;
*obodonchilik va sanitariya-gigena ishlarini bajarish;
*davlatni idora qilish;
*turmush xavfsizligini ta’minlash;
*ekologik muxitni asrash;
*tabiiy boyliklarni ximoya qilish;
*ommaviy savodxonlikni ta’minlash;
*nochorlarga yordam berish, ularni sotsial ximoya qilish kabi ishlar kiradi.
Bularni faqat birgalikda iste’mol etish mumkin, ularni ayrim kishilar sotib ololmaydi. Bu ishlarga faqat davlat qodir.
Shunday qilib, soliqlar davlatning ijtimoiy xizmatlari g‘aqi bo‘lib, uni firmalar, xar xil kompaniyalar, jamoat tashkilotlari va axoli to‘laydi. Demak, soliqlar tekinga berilmaydi., ular davlat ko‘rsatgan xizmatlar sarf-xarajatini qoplash uchun to‘lanadi.
Soliqlar boshqarish jarayoniga quyidagi uch vazifani bajarish orqali o‘z ta’sirini ko‘rsatadi:
*fiskal vazifa, ya’ni davlat xazinasi (byudjeti)ga pul tushirish;
*iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish;
*axolining ayrim toifalariga imtiyoz berib, ularni sotsial ximoyalash.
Undiriladigan soliq summasining soliq ob’ekti summasi (xajmi)ga nisbatan hisoblangan miqdori soliq yuki (stavkasi) deyiladi. ¡at’iy, progressiv, regressiv, prportsional (mutanosib) soliq stavkalari mavjud. Undiriladigan soliq stavkasining me’yori bor. Shu sababli uni cheksiz oshirib bo‘lmaydi.
Masalan, optimal variantga muvofiq bo‘lmagan progressiv soliqqa tortish:
*yuqori daromad olishga qiziqishni;
*yuqori su’atdaunum bilan mexnat qilish;
*ivestitsiyalarga bo‘lgan initilishni yo‘qqa chiqaradi.
Daromadlarni soliqlardan yashirish usullarni izlash yo‘llari muqarrar sura’tda paydo bo‘lib, bunday vaziyatda ular jamiyatda salbiy baxolanmaydi.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, iqtisodiyoti bozorga
yo‘naltirilgan davlatlarda daromadlar xadddan tashqari yuqori progresiv soliqqa tortilishi bilan kapitallar chet elga chiqib keta boshlaydi.
Soxibqiron Amir Temur o‘z davrida soliq undirishda adolatni talab qilgan, chunki, uning kelajakka ta’sirini ko‘ra bilagan. Uning yozishicha:
“Raiyatdan (axolidan) mol-xiroj (soliq) yig‘ishda ularni og‘ir avxolga solishdan saqlanish kerak. Negaki, raiyatni xonavayron qilish davlat xaziniasining kambag‘allashishiga olib keladi”7
Xaddan tashqari katta soliq olish soliq tuo‘lovchini og‘ir avxolga soliadi, natijada u bo‘lg‘usi soliqni to‘lay olmay qoladi. Natijada byudjaetga pul tushishi qisqaradi.
Iqtisodiyot bir me’yorda rivojlanib borishi uchun soliqlar firma topgan foydaning 40 foizidan oshmasligi kerak. Aks xolda firma rivojlana olmaydi.
Subsidiya va sanatsiya davlatning iqtisodiyotini boshqarishdagi kuchli moliyaviy vositalaridan hisoblanadi.
Subsidiyalar:
*iqtisodiyotni diversifikatsiyalash (tartiban o‘zgartirish);
*eksport-import muvozanatlashtirib turish;
novatsiya (yangilikni o‘zlashtirish) ishlarini yo‘lga qo‘yish;
*ayrim xududlarga yordam berish;
*konversiya (xarbiy ishlab chiqarishdan xalqqa kerakli tovar ishlab chiqarishga o‘tish) maqsadida ajartiladi. ¡ayd qilingan ishlar serxarajat bo‘lganidan subsidiya xarajatlari butunlay yoki qisman qoplash uchun beriladi. Subsidiya davlatning moliyaviy yordami bo‘lib, byudjetga qaytarib berilmaydi.
Subsidiya:
*jaxon bozorida milliy manfaatini ximoya qilish;
*dunyo bozorida narx pasaygan sharoitda tovar ekspertini to‘xtatib turgan firmalarga madad berish;
*zarur ish bilan shug‘ullanuvchi, lekin yangi, xali moliyaviy zaif firmalarini qo‘llab-quvvatlash;
*davlat dasturlari va tavsiyalariga binoan ish tutayotgan firmalarni siylash uchun beriladi.
Davlat tomondan iqtisodiyotni boshqarishning, tratiblashning yana bir muxim vositasi-bu moliyaviy sanatsiya (sog‘lomlashtirish) dir.
Santsiya-iqtisodiyot uchun axamiyati katta korxonalarni teng xolatidan chiqarib, ularning normal ishlab turishini ta’minlash xamda korxonalarni ommaviy bakrot bo‘lishiga yo‘l bermasdan, rag‘obatchi korxonalar soni kerakli me’yorda saqlab turish maqsadlarida amalga oshiriladi.
anktsiyalash quyidagi yo‘llar bilan amalga oshiriladi:
*korxona qarzini kechib yuborish yoki uni o‘zgalar hisobidan to‘lash;
*qarzni to‘lash muddatini kechiktirish;
*qarz uchun beriladigan foizni kamaytirish yoki umuman olmaslik;
*korxonaga soliqdan engillik berish;
*soliqni kreditga aylantirish;
*korxonaga byurtma berib, uning xaqini oldindan to‘lash;
*subsidiya ajratish;
*korxonaga eksport yuzasidan imtiyozlar berish.
Davlatning santsiyadagi ishtiroki ikki shartni hisobga oladi. Birinchi-korxonaning milliy yoki xududiy iqtisodiyot uchun axamiyati katta bo‘lishi kerak, ikkinchi-korxonaning tang axvolga tushib qolishga uning o‘ziga bog‘liq bo‘lmagan boshqa ob’ekti sabablar bo‘lishi lozim.
Davlatning korxonaga yordami bozor talabiga zid kelmagan tao‘dirdagina unga qo‘l uriladi. Yomon ishlagan, bozor talabiga moslasha olmasdan moliyaviy inqirozga yuz tutgan korxonaga davlat yordam bermaydi, chunki bu bozor qoidalariga zid keladi.
Transfert to‘lovlarining boshqarishdagi axamiyati kattadir. Chunki, bozor iqtisodiyotiga o‘tish daromadlarning keskin farqlanishi, axolning turmush darajasi bo‘yicha tabaqalashuvi bilan birga yuz beradi. Jamiyatning xaddan tashqari boylar va xaddan tashqari kambag‘allardan iborat qutblarga ajratilishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun davlat daromadlarni qayta taqsimlash vazifasini o‘z zimmasiga olishga majbur bo‘ladi.
Bunday taksimlash shaxsiy daromadlarni progressiv solikka tortishi va transfert tulovlari orkali amalga oshiriladi.
Bu to‘lovlar:
xususiy tadbirkorlarga subsidiyalar berish;
davlat qarzlari bo‘yicha foiz to‘lovlari;
ijtimoiy extiyojlarga davlat tomonidan to‘lanadigan pul mablag‘lari ko‘rinishda bo‘lishi mumkin;
Ijtimoiy extiyojlarga ajratilgan transfert to‘lovlarni kam ta’minlangan axoli guruxlariga, nogironlarga, qariyalar va boquvdagi kishilarga xamda ishsizlarga nafaqalarni to‘lash ko‘rinishida bo‘ladi.
Transfert to‘lovlarni to‘lashning xam optimal chegaralari mavjud. Gap faqat ushbu maqsadlar yo‘lida foydalanishi mumkin bo‘lgan byudjet mablag‘larining mavjudligida emas.
Agar jamiyatda o‘rtaxollar qatlami juda yupqa bo‘lsa, u uncha katta bo‘lmagan g‘oyat badavlat kishilar guruxiga ajralgan bo‘lsa, salbiy ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlar yuz berishi xam muqarrardir. Davlat bunday tabaqalanishga qarshi transfert ko‘rishi zarurdir.
Ikkinchi tomondan, nafaqalarning axolining ko‘p sonli toifalarga yashash imkoniyatini beradigan darajada katta miqdorda va xilma-xil bo‘lishi bozor iqtisodiyotiga xos bo‘lgan mexnat qilishga undashni barbod etishga, oldingi davlat-tekischilik taqsimotidan qolib kelayotgan tayyorga ayyorlik psixologiyasini mustaxkamlab, uni yangi bozor sharoitlariga maslashtirishga qodir.
Shunday qilib, bu o‘rinda xam transfert boshqaruvi amalga oshiralayotgan konkret sharoitlarni hisobga olgan xolda transfert boshqaruvning optimal varianti izlash zarur.
Boshqarishning ko‘rib chiqilgan iqtisodiy usullari o‘zaro bog‘liq qismlar tizimdir. Xo‘jalik mexanizm optimal ishlashi uchun bu qismlarning boshqaruv ob’ektiga ta’siri doim oshib borishi va faollashi lozim.
5. Boshqarishning ijtimoiy-ruhiy usullari . Ijtimoiy-ruhiy usullarning asosiy maqsadi. Boshqarish sotsiologiyasi, boshqarish texnologiyasi, sotsiologik tadqiqo
Sotsial-ruxiy usullarning asosiy maqsadi jamoalarda sog‘lom ijtimoiy-ruxiy muxitni yaratishdir. Bu usul ijtimoiy-ma’naviy vaziyatga ta’sir etish yo‘li bilan kishilarning fe’l-atvori, ruxiyatini hisobga olib ularning ijtimoiy (sotsial) talabini qondirish orqali boshqarishni bildiradi.
Boshqacha qilib aytganda sotsial-ruxiy metodlar bu ishlab chiqarish jamoalarini, ulardagi “psixologik iqlimni”, xar bir xodimning shaxsiy xususiyatlarini o‘rganishga asoslangan usullardir.
£z moxiyatiga ko‘ra boshqarish metodlarining bu guruxi jamoaning shakllanish va yuksalish jarayoniga, kishilarning ongiga, ma’naviy manfaatlariga jamiyat manfaatlarini hisobga olgan xolda ta’sir qiluvchi vositalarning majmudir.
Sotsial-ruxiy metodlar “Boshqarish sotsialogiya”si va “Boshqarish psixologiyasi”ga asoslanadi.
Boshqarish sotsialogiyasi insonning ishlab chiqarish omillari bilan o‘zaro aloqasi, jamoaning sotsial rivojlanishni rejalashtirish, mexnat jamoasini tarkib toptirish, xodimlarning tashabbusi va ijodiy faolligini oshirish kabi muxim muammolarni ko‘rib chiqadi.
Boshqarish psixologiyasi kishilarning boshqarish faoliyatlari xususiyatlari va natijalarni aniqlashga xizmat qiladigan xodisalarni o‘rganadi. U kadrlar tanlashda, ularni joy-joyiga qo‘yishda, topshiriqlarni, funktsiyalarni taksimlashda, xodimlarni rag‘batlantirishda, intizomni mustaxkamlashda va xokazolrda qo‘llanadi.
Psixologiya insonning ruxiyatini o‘rganuvchi fandir. Inson ruxiyatiga esa sezish, idrok qilish, tasavvur, tafakkur, tassarruf jarayonlari, xotira, diqqat, e’tibor, iroda, shuningdek inson shaxsning ruxiy xususiyatlari, chunonchi, qiziqish, qobiliyat, xarakter va mijoz kiradi.
Sotsial psixologiya-bu kishilar va jamoa faoliyati psixologik va sotsial omillarning o‘zaro aloqasi qonunlarini, turli sotsial guruxlar xususiyatlarini, jamoa muloqoti va o‘zaro ta’sir ko‘rsatish shakllarini o‘rganadigan psixologiya fanining soxasidir.
Boshqarishning sotsial-ruxiy usullari quyidagi muammolarni echishga qaratilgan:
1. Kishilarning sotsial-ruxiy xususiyatlari, chunonchi, qobiliyatlari, mijozlari, xarkatlari va xokazolarni hisobga olgan xolda mexnat jamoalarini tashkil topshirish. Buning natijasida jamoani rivojlantirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish maqsadida birgalikda ishlash uchun qulay shart-sharoitlar yaratiladi.
2. Sotsial yurish-turish normalarini o‘rnatish va rivojlantirish. Shu jumladan yaxshi va namunali an’analarni qo‘llab-quvvatlash va sotsialistik urf-odatlarni joriy etish jamoa ongining o‘sishiga yordam beradi.
3. Sotsial rivojlantirishni va kishilarning intilishini, tashabbusini rag‘batlantirish, umumiy ta’lim darjasini oshirish, madaniy, ma’naviy va ma’rifiy o‘sish, malaka oshirish, estetik ravnaq va mexnatga ijodiy munosabat va x.k.
4. Kishilarning madaniy va sotsial-maishiy extiyojlarini qondirish, chunonchi, uy-joylar, bolalar bog‘chalari, klublar, profilaktoriyalar, sport inshootlari va xokazolarni qurish.
5. Mexnat jamoalarida talabchanlik, o‘zaro yordam, intizomni buzuvchilarga munosabatsizlikdan iborat sog‘lom sotsial- psixologik muxitni vujudga keltirish va uni qo‘llab quvvatlash;
6. Odamlarning o‘z mexnatidan, tanlangan o‘z mutaxasisligi va kasbidan mamnun bo‘lishlari uchun, ishlab chiqarish samaradorlgi va ish sifatini oshirish uchun shart-sharoitlarni vujudga keltirish.
Bu muammolarning echimi boshqarishning yanada uyushqoq, samarali bo‘lishini talab qiladi.
Sotsial tadqiqot usullarini o‘tkazish zaruriyati shundan iboratki, amaliy boshqarishda sotsial-ruxiy metodlardan samarali foydalanish uchun boshqarish ob’ektining xolati to‘g‘risida keng axborotga ega bo‘lish kerak. Bunday axborot olish uchun jamoada bevosita sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazish lozim.
Sotsial tadqaqotlar juda xilma-xil axborotlar olish imkonini beradi, chunonchi:
*jamoa a’zolarining mexnatga va rahbarlarga munosabati;
* boshqarish metodlarining bir-biri bilan o‘zaro munosabati;
*jamoaning extiyojlari va qiziqishlari;
*xodimlar shaxsiyati;
*xodimlar qo‘nimsizligi sabablari;
*xodimlarning ishlab chiqarishdagi faolligi;
*jamoa a’zolarining ma’naviy va jismoniy ravnaqi;
*extiyojlarning qodirilish darajsi va xokazo to‘g‘risidagi axbrotlar. Bu axborotlar jamoalarda ishlab chiqirish samaradorligini oshirishga va xilma-xil extiyojlarini qodirishga qaratilgan tadbirlar ishlab chiqish uchun muxim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Sotsiaologik tadqiqotlar olib borishga korxonaning o‘z sotsiologik xizmatlari, shuningdek xo‘jalik shartnomasi asosida ilmiy munosabatlar va o‘quv yurtlarining xodimlari jalb qilinishi mumkin.
Sotsialogik tadqiqotlar bir necha usullarda uyushtiriladi. Bunda sotsiologik axborotlarni maxsus tadqiqotlar o‘tkazish yo‘li bilan olish mumkin. Bulardan eng muximlari quyidagilardir (4.4-jadval).
|
| |