Informatika - «ilmiy tadqiqot metodologiyasi»

|
«ilmiy tadqiqot metodologiyasi»
|
bet | 15/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgInformatika. XX asrda insoniyat rivojlanishining muhim xususiyatlari qatorida avvalo kompьyuterlarning paydo bo‘lishi va axborotlashgan jamiyatning shakllana boshlashini qayd etish lozim. Kompьyuterlashtirish va axborotlashtirish jarayoni turli mamlakatlar va mintaqalarda notekis kechmoqda, biroq u o‘z rivojlanishining shunday bir bosqichiga etdiki, ba’zi bir natijalarni ko‘rib chiqish va kelajakka nazar tashlash mumkin. Inson faoliyatining barcha jabhalarini kompьyuterlashtirish bugungi kunda jamiyatning muhim vazifasi va ijtimoiy taraqqiyot omilidir. Bu vazifani echmasdan ijtimoiy o‘zgarishlarni amalga oshirish, o‘zining barcha fuqarolariga munosib turmush darajasini ta’minlashga qodir jamiyatning iqtisodiy rivojlanishi mumkin emas. So‘nggi yillarda e’lon qilingan ilmiy asarlarda informatikaning falsafiy muammolariga ayni shu nuqtai nazardan yondashiladi.
Informatika(franstuzcha information – axborot va automatique – avtomatika) – axborot olish, unga ishlov berish, uni saqlash va taqdim etish jarayonlarini tadqiq qilish, jamiyat hayotining barcha sohalarida axborot texnikasi va texnologiyasini yaratish, amaliyotga joriy etish va ulardan foydalanish masalalarini hal qilish bilan shug‘ullanuvchi fan-texnika faoliyatidir.
Informatika texnik vositalari axborot texnologiyasining negizini tashkil etadi. Informatika vositalari rivojlanishining tarixiy bosqichlarini quyidagicha tasniflash mumkin: informatika tabiiy vositalari (insoniy – imo-ishora, raqs, nutq; tabiiy – olov, belgi); informatika mexanik vositalari (o‘rta asrlar telegrafi, matbaachilik, hisoblash moslamalari, arifmometr); informatika elektr vositalari (telegraf, telefon, kino); informatika elektron vositalari (televizor, kompьyuter, printer).
Ilmiy bilimlarni o‘quv bilimlariga aylantirish jarayonida informatika katta rol o‘ynaydi. Informatika har xil ta’lim dasturlari tuzish, nazorat masalalarining nazorat echimlari algoritmlarini ishlab chiqish, rasmli, grafikli, diagrammali, jadvalli, formulali va chiroyli sarlavhali matnlar tuzish, laboratoriya topshiriqlarini ishlab chiqish, o‘rganilayotgan materialning o‘zlashtirilishi ustidan nazorat qilish orqali fanning eng yangi yutuqlari ta’lim jarayoniga nisbatan tez kirib kelishiga imkoniyat yaratadi.
Hozir informatika usullari va vositalari insonning butun tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatmoqda - nazariy-informastion yondashuv va kompьyuterlar odamlar turmushiga kirib bormoqda. Informatika nazariya, ob’ektiv borliqqa yangicha nazar va texnika vositalari majmui sifatida ilmiy bilishga, ilmiy tadqiqotlarni tashkil etishga va ularning natijalarini amalga tatbiq qilishga juda katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Qadimdan meros qolgan ilmiy tafakkurning eski oqilona usuli, mavhum tushunchalar va deduktiv mulohazalarga asoslangan dalillar o‘zgarmoqda. Murakkab nazariyalarni bevosita tekshirish hamda bunday tekshiruv natijalarini son ko‘rinishida ifodalash imkoniyati paydo bo‘lmoqda, ularni turli fanlarda tadqiq qilishga nisbatan miqdoriy yondashuv doirasi kengayib bormoqda. Fan juda ulkan axborot to‘plamiga katta tezlikda ishlov berish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Dunyo miqyosidagi axborot tizimlari, chunonchi, Internet orqali ilmiy faoliyatning baynalmilallashuvi sodir bo‘lmoqda. SHaxsiy kompьyuterlar ilmiy faoliyatning cheklanganligini bartaraf etishga imkoniyat yaratmoqda. Bilimlarga qat’iy mantiqiy ishlov berish uchun ularni formalizastiya qilish usullari fanga joriy etilmoqda.
Ayni vaqtda, informatika tadqiq qilinayotgan ob’ektlarni displey ekranida sxemalar, grafiklar, jadvallar shaklida aks ettirib, ularni hissiy idrok etish sohasini kengaytirmoqda. Mazkur obrazlarni informatika mavhum qarashlar bilan bog‘lamoqdaki, bu mavhumlik muayyan yuksalishning o‘ziga xos shaklidir.
Kompleks muammolarning echimini topish uchun axborot vositalarini keng jalb qilgan holda bilishning boshqa vositalari yaratiladi, umumiy qonuniyatlarni ifodalovchi yangi darajadagi kengroq va chuqurroq umumlashtirish amalga oshiriladi. Bunda alohida, umumilmiy tushunchalar turkumi: tizim, struktura, element, boshqaruv, modeldan foydalaniladi. Bu turkumga informatika tushunchalari: algoritm, ma’lumotlar banki, axborot va boshqalar qo‘shiladi. Pirovard natijada turli fanlarning tushunchalarini o‘zaro taqqoslash va umumiy ilmiy tilni ishlab chiqish imkonini beruvchi konsteptual sxema yaratiladi. Alohida bilim shakli – kompleks bilim yuzaga keladi. Kompleks bilim hajmi tadqiqotda ishtirok etayotgan fanlarning bilim hajmidan ko‘proq bo‘ladi va tadqiq qilinayotgan ob’ekt mohiyatini bilimning boshqa darajasida aks ettiradi.
SHu narsa diqqatga sazovorki, informatika fanlarning o‘zaro aloqasida, umumiy ilmiy tilni ishlab chiqishda ishtirok etibgina qolmasdan, balki ilmiy bilimning mustaqil sohasi sifatida boshqa fanlar bilan o‘zaro ta’sirga kirishib, ilmiy bilimning yangi sohalari – axborot psixologiyasi, mexatronika, axborot iqtisodiyoti, ijtimoiy informatika va boshqalarni vujudga keltiradi.
Hozir axborot (kompьyuter) psixologiyasi mustaqil fan sohasi sifatida faol rivojlanmoqda. U shiddat bilan takomillashib borayotgan axborot texnikasi, axborot oqimlarining ko‘payishi va murakkablashishidan insonning qo‘rqishi, kompьyuter bilan muloqotni odamlar bilan muloqotdan ustun qo‘yishi, kompьyuterda ishlashda odamlarning toliqishi («kiberkasallik») sabablarini tahlil qilishni nazarda tutadi.
Mexanika, informatika sohalaridagi hamda texnikaning ayrim tarmoqlari (mikroprostessorli texnika, mashinalar va agregatlarning harakatini kompьyuterda boshqarish)dagi bilimlar negizida hozir jadal rivojlanayotgan yangi texnik fan – mexatronika vujudga keldi. Bu fan nomining o‘zi «mexanika» va «elektronika» atamalarini o‘zida mujassamlashtirgan. Bu fanning «gibrid» xususiyatidan dalolat beradi. Darhaqiqat, mexatronika kompьyuterda boshqariladigan mashinalar va tizimlar yaratish va ulardan foydalanishga yo‘naltirilgan mexanika, informatika va elektronika vositalari va tamoyillari majmuidir.
Falsafa, informatika, kibernetika, sinergetika, sostiologiya va iqtisodiyot tutashgan joyda ilmiy bilimning integral sohasi – ijtimoiy rivojlanishning axborot nazariyasi shakllanadi. Bu nazariya doirasida axborot iqtisodiyoti markaziy o‘rinni egallaydi. Axborot iqtisodiyoti nuqtai nazaridan, iqtisodiy tizimlarning tashkil topishi va rivojlanishi qonunlari informatika qonunlari bilan belgilanadi.Axborot jamiyatida insonning yangi roli va o‘rnini tadqiq qilish axborot iqtisodiyotining asosiy vazifasidir.
Informatika falsafiy bilimning o‘ziga xos sohasi – texnika falsafasining jadal rivojlanishini belgilab berdi. Texnika falsafasida kuchayib borayotgan texnika, uning rivojlanish qonunlari haqidagi bilimni texnikaning ijtimoiy funkstiyalarini tushunish, uni amalda qo‘llash oqibatlari bilan birlashtirishga urinish texnika falsafasidan texnosofiyaga – texnika falsafasining rivojlanishidagi sifat jihatidan yangi bosqichga o‘tish masalasini ko‘tarish imkonini beradi.
Axborot texnikasi og‘ir va ba’zan mazmunsiz jismoniy mehnatdan insonni ozod qiladi. Aqliy mehnatning ahamiyati va salmog‘i oshib boradi. Mehnat, inson ehtiyojlarini qondirish uchun tabiiy va ijtimoiy kuchlarni o‘zgartirish jarayoni sifatida, insonning mehnat predmeti bilan bilvosita aloqasi kuchayishi bilan tavsiflanadi. Agar ilgari mehnat qurollari inson tabiiy jismoniy a’zolarining davomi hisoblangan va ularni kuchaytirishga xizmat qilgan bo‘lsa, endi axborot qurilmalari inson aqlining ishini davom ettiradi va kuchaytiradi. Malakasiz mehnatning juda ko‘p shakllari o‘rnini malakali mehnat egallaydi. Axborot texnologiyasining rivojlanishi mehnatkashlar ma’lumot va malaka darajasining o‘sishiga, ishlab chiqarishda yuqori malakali mutaxassislar miqdorining ko‘payishiga va past malakali kasblar sonining kamayishiga olib keladi. Mehnat unumdorligiga mehnatning og‘irlashishi natijasida emas, balki bu ishning oqilona bajarilishi natijasida erishiladi. Mehnat jarayoni ijodiy faoliyat turiga, insonning o‘z qobiliyatini namoyon etish vositasiga aylanadi. Moddiy ne’matlar ishlab chiqarish o‘rnini insonni intelektual o‘stirish egallaydi, inson qobiliyatini rivojlantirish hayotiy faoliyatning asosiy shakliga aylanadi, mehnatning insonparvarlashuvi sodir bo‘ladi.
Ijtimoiy informatika axborot jamiyatini shakllantirishning ilmiy negizidir. U ilmiy tadqiqotlarning to‘rt asosiy yo‘nalishini o‘z ichiga oladi: «jamiyatning axborot resurslarini hamda jamiyatning ularga bo‘lgan ehtiyojini o‘rganish; jamiyatning informastion salohiyatini tadqiq qilish; axborot jamiyatining rivojlanish qonuniyatlarini tadqiq qilish; axborot jamiyatidagi yangi imkoniyatlarni va shaxs muammolarini tadqiq qilish» shular jumlasidandir. Zero informatika fan sifatida axborot texnologiyasining nazariy negizidir.
Informatizastiya nisbatan yangi atama bo‘lib, bizga ilgari ham tanish bo‘lgan “avtomatizastiya”, “kompyuterizastiya”, «elektronizastiya” kabi tushunchalar bilan birga ishlatilmoqda.
|
| |