Ultratovush bilan nazorat qilishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish

5.2 Ultratovush bilan nazorat qilishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish.
Umumiy malumotlar. Ultratovush bilan qo‘lda nazorat qilish qator oddiy va murakkab operatsiyalardan iborat. Operator o‘zgartkichni chok yaqinidagi zonada murakkab traektoriya bo‘yicha xarakalantiradi. Traektoriyaning murakkablik darajasi chokning tur – o‘lchami, fazodagi holatiga, aniqlangan nuqsonlarning miqdori, joylashgan o‘rni hamda turiga bog‘liq. Operator, bundan tashqari, defektoskop ekranini kuzatadi va olingan axborotni qayta ishlash va chok sifatini baholashga doir mantiqiy operatsiyalarni bajaradi. Bu tarzda zo‘riqib ishlash operatorining jismonan tez toliqishi va nuqsonlarni o‘tkazib yuborishga olib keladi. Nazoratni avtomatlashtirib uning unumdorligi va ishonchliligini ancha oshirish mumkin. Ishonchlilikning oshishiga nuqsonlar operator tomonidan ko‘z bilan emas, balki biron bir qayd qiluvchi qurilma yordamida qog‘oz tasmada defektogramma olish hisobiga qayd etilishi sabab bo‘ladi.
Agar operator bajaradigan hamma vazifalar nazorat qurilmasiga o‘tkaziladigan bo‘lsa, u holda qurilma quyidagi asosiy uzellar: o‘zgartkichlar va ularni chok bo‘ylab hamda ko‘ndalangiga va o‘z o‘qi atrofida burgan holda harakatlantirish mexanizmlari bo‘lgan akustik blokni; chokni hamda akustik kontakt sifatini kuzatish tizimlarini; zondlovchi impulslar hosil qilish va aks-sado-signalni qabul qilish uchun elektron blokni; kontakt suyuqligini berish va to‘plash tizimini; nuqson haqidagi axbortni mantiqiy ishlash uchun elektron blok, shu jumladan, EXM ni; axborotni defektogrammada analog yoki raqamlar shaklida qayd qilish qurilmasi (registrator) ni; nuqson haqidagi axborotga qarab skanerlash traektoriyasi va tezligini boshqarish uchun qaytar aloqa (bog‘lanish) tizimini; avtomatik yaroqsizga chiqarish tizimini va boshqalarni o‘z ichiga olmog‘i lozim.
Avtomatlashtirish darajasi unda yuqorida aytilgan tizimlar bor - yo‘qligiga ko‘ra aniqlanadi. Agar ana shu tizimlar qurilmaning konstruksiyasiga kirsa, u holda hamma nazorat operatsiyalari avtomatlashtirilishiga erishiladi. Bunday qurilmalar avtomatik stendlar(liniyalar) deyiladi. Stendlar nihoyatda murakkab, katta va qimmatbaho uskunalar bo‘lgani bois ishlab chiqarishda avtomatik liniyadan foydalanish hamma vaqt ham maqsadga muvofiq bo‘lavermaydi.
Umuman olganda, ayrim hollarda bazi nazorat operatsiyalarini, masalan, nuqsonlarni izlash va qayd qilish operatsiyalarini nazorat qurilmasiga o‘tkazib mexanizatsiyalash (qisman avtomatlashtirish) maqsadga muvofiqdir. Bunday qurilmalar tuzilishi jihatidan uncha murakkab emas va kichik gabaritli defektoskoplar ko‘rinishida ishlanishi mumkin.
Bu soddalashtirilgan qurilmalardan foydalanish nazoratining ishonchliligiga tasir qilmasligi kerakligi mutlaqo ravshan. SHu bois qurilmaning tuzilishini va avtomatik nazorat parametrlarining eng maqbullarini tanlashda payvand choklarda nuqsonlarning statistik taqsimlanish qonunlarini nuqsonlarning joylashgan o‘rni, yo‘nalishi, turi, kattaligi va boshqa belgilari bo‘yicha tahlil qilish natijalariga asoslanmog‘i zarur.
Buzmaydigan nazorat usullarining samaradorligi eng yuqori bo‘lishi uchun ular buyumlar tayyorlashning texnik zanjiri bilan yaxshi uyg‘unlashgan bo‘lishi kerak. SHu sababli avtomatlashtirish darajasi qator ishlab chiqarish omillariga bog‘liq holda tanlanadi (3.2-jadval).
3.2-jadvaldan ko‘rinib turibdiki, quvur va idishlarning uzun choklarini nazorat qilishning avtomatlashtirilishi maqsadga muvofiq bo‘lsa, patruboklarning burchakli payvand choklarini nazorat qilishning avtomatlashtirilishi maqsadga muvofiq emas ekan.
Payvand birikmalarini avtomatlashtirilgan tarzda ultratovush bilan nazorat qilish vositalari holatini tahlili, mamlakatimiz va chet elda devorning qalinligi kichik bo‘lgan bo‘ylama chokli va hamda spiralsimon chokli quvurlarni nazorat qilishda eng katta yutuqqa erishilganini tasdiqlaydi.
5.2-jadval
|