Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 26

k
Q
S
m T
T
=
−
(104)
bu yerda: Q issiqlik miqdori, J; m namunaning massasi, kg; T
0
namunaning dastlabki harorati,
0
C; T
k
namunaning oxirgi harorati,
0
C.
Gazlamalarning oz haroratini bir tekis qila olishi, harorat katta bolgan
qismlardan harorati past bolgan qismlarga uzatish qobiliyati haroratni
kuzatib qoyish koeffitsienti a (
2
m
s
) bilan ifodalanadi:
à
S
λ
ρ
=
(105)
120
bu yerda:
λ issiqni otkazuvchanlik koeffitsienti, Vt/m.K; S solish-
tirma issiqlik sigimi,
J
kg K
⋅
;
ρ gazlamaning solishtirma massasi,
3
kg
m
.
4.4-§. Optik xossalar
Gazlamalarining optik xossalari ularning yoruglik oqimini miqdor
va sifat jihatidan ozgartirish qobiliyatiga bogliq. Kiyim modelini tanlash,
buyumning gijimlanuvchanligi, hajmi, olchovi va mutanosibligining koz
bilan idrok etilishi gazlamalarning optik xususiyatlariga bogliq. Gazlamaga
tushgan yoruglik oqimining bir qismi qaytariladi, ikkinchi qismi
yutiladi, uchinchi qismi gazlamadan otadi. Bu holat quyidagi
koeffitsientlar yordamida ifodalanadi:
1. Yoruglik oqimini qaytarish koeffitsienti:
Ð
Ð
ρ
ρ
=
(106)
2. Yoruglik oqimini yutish koeffitsienti:
Ð
Ð
α
α
=
(107)
3. Yoruglik oqimini otkazish koeffitsienti:
Ð
Ð
τ
τ =
(108)
Asosiy optik xususiyatlar jumlasiga gazlamalarning rangi, tovlanuv-
chanligi, oppoqligi, tiniqligi kiradi.
Rangi gazlamalar yoruglik oqimini toliq ravishda yoki tanlab yutishi
mumkin. Toliq yutishda yoruglik oqimining turli xil uzunlikdagi tolqinlari,
tanlab yutishda faqat malum uzunlikdagi tolqinlar yutiladi. Agar
gazlamalar yoruglik oqimini toliq yutsa yoki qaytarsa axromatik ranglar
hosil boladi.
Axromatik ranglarga oq, qora va turli xil tusdagi kulrang kiradi. Agar
gazlama yoruglik oqimini toliq yutsa qora, toliq qaytarsa oq rang hosil
boladi. Agar yoruglik oqimi qisman yutilsa, kulrang hosil boladi. Axromatik
ranglar yoruglik oqimini qaytarish koeffitsienti orqali baholanadi.
Agar gazlama yoruglik oqimidagi nurlarni tanlab yutsa, xromatik ranglar
hosil boladi. Bu ranglarga axromatik ranglardan boshqa barcha ranglar kiradi.
Xromatik ranglarning tabiiy darajasi qilib spektr ranglarini olish mumkin.
Xromatik ranglar shartli ravishda sovuq va issiq ranglarga bolinadi. Sariq,
qizil, toq sariq ranglar quyosh nuri, olov issigi haqida tasavvur bergani
uchun issiq ranglarga, kok, binafsha, zangori, yashil ranglar kokat, suv,
osmon ranglarini eslatganligi uchun sovuq ranglarga kiradi. Oq va issiq ranglar
gazlamalar sirtining afzalligini, modelning tuzilishini oshkor qiladi, inson
tanasi olchamini kattalashtiradi. Toq va sovuq ranglar esa, aksincha, gazlama
121
sirti korinishini va inson tanasi olchamini yashiradi. Och va issiq ranglardan
tayyorlangan buyumlarning ustida hamma kamchiliklari va nuqsonlari ochiq
korinib turadi. Yozgi kiyimlar uchun sovuq rangli gazlamalarni, qishki
kiyimlar uchun esa issiq rangli gazlamalarni ishlatish kerak.
Gazlama ranglari tusi, toyinganligi, yorqinligi bilan tavsiflanadi.
Rangining bir tusda bolishi EKS-1 markali elektron komparator asbobida
aniqlanadi.
Tovlanuvchanlik insonning kozgudek qaytarilgan va tarqatilgan
nurlardan iborat bolgan yoruglik oqimini tasavvur qilishi. Bu yoruglik
oqimida kozgudek qaytarilgan nurlar qismi qancha kop bolsa,
gazlamaning tovlanuvchanligi ham shuncha katta boladi. Binobarin,
gazlamaning tovlanuvchanligi ularni hosil qiluvchi tola va iðlarning
tovlanuvchanligiga, ularning tuzilishiga va joylashishiga hamda gazlamalarning
sirt korinishiga bogliq. Gazlamalarning tovlanuvchanligi FB-2 markali
fotoelektr tovlanuvchanlikni olchovchi asbobda aniqlanadi.
Oppoqlik gazlamaning rangi va benuqson oq sirt rangi orasidagi
umumiylik darajasini korsatadi. Gazlamalarning oppoqligini EKS-1
e1elektron komparator yoki FB-2 fotoelektr asboblarida aniqlash mumkin.
Tiniqlik gazlamalar orqali yoruglik oqimi otishini his qilish bilan
bogliq bolib, gazlamaning tola tarkibi va tuzilishiga bogliq. Gazlamaning
zichligi va qalinligi oshishi bilan uning tiniqligi pasayadi.
Elektrlanuvchanlik bu gazlamalarning malum sharoitlarda oz sirtiga
statik elektr zaryadlarini toplash xususiyati.
Tayyorlash va foydalanish jarayonlarida trikotaj gazlamalari albatta
boshqa jism sirtlariga tegadi va ishqalanadi. Natijada, ularning sirtida bir
vaqtda ikkita jarayon sodir boladi: zaryadlar uzluksiz toplanadi va tarqaladi.
Bu ikkala jarayon orasidagi muvozanat buzilsa, gazlamalarning
elektrlanishi ayon boladi.
Gazlamalarning elektrlanuvchanligi zaryadning kattaligi va ishorasi (musbat
yoki manfiy) bilan tavsiflanadi. Zaryadlarni toplash jarayoni tarqalish jarayoni
bilan birgalikda otgani tufayli gazlamalar elektrlanuvchanligining asosiy xossasi
ularning solishtirma elektr qarshiligidir.
Gazlamalarning elektrlanuvchanligi ularni hosil qiluvchi tolalarning
kimyoviy tuzilishi va gigroskopligiga, atrofdagi havo namligiga, orilishiga
bogliq boladi. Gazlamalarning elektrlanuvchanligi salbiy xususiyat. U gazlama
va buyumlarni tayyorlash jarayonini qiyinlashtiradi. Kiyib yurganda esa kiyim
tez kir boladi, badanga yopishadi va odam ozini noqulay his qiladi.
Inson terisiga tegib turganda gazlamalarning musbat zaryadli elektr
maydoni odamning asab, yurak-tomir tizimiga salbiy tasir korsatadi.
Manfiy zaryadlangan elektr maydon esa foydali tasir korsatadi, revmatizm
kabi kasalliklarni davolashda yordam beradi.
Gazlamalarning elektrlanuvchanligini kamaytirish uchun elektrlanishga
qarshilik korsatuvchi maxsus moddalar (antistatiklar) bilan ishlov
beriladi yoki tolalar aralashmasini tayyorlaganda bir-birini neytrallaydigan
tolalar tanlanadi.
122
Gazlamaning elektrlanuvchanligi IVZ-1 markali elektr zaryadlarining
kattaligi va ishorasini olchovchi asbobda aniqlanadi. Gazlamallarning
solishtirma elektr qarshiligini aniqlashda esa IESTP-1 markali asbobdan
foydalaniladi.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Matolarning shimish qobiliyatiga bogliq xususiyatlarini izohlang.
2. Matolarning ozidan havo, suv, bug va hokazolarni otkazish
qobiliyatiga bogliq qanday xususiyatlari mavjud?
3. Matolarning turli haroratlar tasiriga munosabatini tavsiflaydigan
xususiyatlarini tahlil eting.
4. Matolarning optik xossalarini izohlang.
5. Matolarning elektrlanuvchanligi deganda nimani tushunasiz?
Eslab qoling!
Shimish, otkazuvchanlik, optik xususiyati, gigroskopiklik, elektr
xususiyati, yutiluvchanlik, havo otkazuvchanlik, bug otkazuvchanlik,
suv otkazuvchanlik, suv otkazmaslik, chang oluvchanlik, axromatik
rang.
5-§. Tikuvchilik gazlamalarining kirishishi
Yuvilganda, hollanganda, hollab dazmollanganda, nisbiy namligi
yuqori havoda saqlanganda matolarning olchovlari ozgaradi. Ana shunday
olchovlarning ozgarishi matolarning kirishishi deyiladi.
Bu jarayonda kopincha materiallarning olchovlari kichrayadi. Bu
holdagi kirishish musbat kirishish deb, ayrim materiallarning olchovlari
oshadi, bu esa manfiy kirishish deb ataladi. Tikuvchilikda materiallarga
namlab-isitib ishlov berilganda ham ularning olchovlari kichrayadi
(kirishtirib dazmollash jarayoni) yoki oshadi (chozib dazmollash jarayoni).
Namlab-isitib ishlov berilgandagi kirishish majburiy kirishish deb ataladi.
Majburiy kirishish yordamida tikuvchilik buyumlariga malum kerakli shakl
beriladi. Majburiy kirishishdan boshqa kirishishlar materallarning salbiy
korsatkichlaridir. Materiallarning kirishishi natijasida ulardan tikilgan buyum
va buyum qismlarining kichrayishi va shakli buzilishi mumkin. Agar
buyumning asosiy materiali, astari va qatlami turlicha kirishsa, kiyimning
tashqi korinishi yomonlashadi, unda gijimlar va burmalar paydo boladi.
Kirishishiga kora tikuvchilik materiallari uch guruhga bolinadi (17-jadval).
Materiallarning kirishishiga bir necha sabab bor:
1. Toqimachilik va tikuvchilik jarayonining barcha bosqichlarida
(yigirish, toqish, pardozlash, olchovlarni aniqlash va bichishda)
materiallarni hosil qiluvchi tola va iðlar doim tortilib turadi. Materialni
hollaganda tola va iðlar boshashib ozining dastlabki holatiga qaytishga
intiladi.
123
2. Namlik tasirida tolalar va iðlar namni oziga tortadi. Natijada, ular
shishadi va kaltalashadi. Kuchli tortilgan ið turkumlari ozaro bukilishini
ozgartiradi.
17-jadval
Kirishish meyorlari
t/r
Kirishish meyorlari, %da
Guruhning
nomi
Matolar
Trikotaj
Tanda
yonalishida
Arqoq
yonalishida
Boylamasi
boyicha
Kondalangi
boyicha
kirishmaydigan
ortacha kirishadigan
kirishadigan
1,5
3,5
5,0
2,0
5,0/6,0
10,0
1,5
2,0
2,0
1.
2.
3.
3,0
7,0/8,0
15,0
Materiallarning kirishishini kamaytirish uchun tolalar tarkibiga namni
kam shimadigan tolalar qoshiladi, kengaytirish, buglash, maxsus
kirishtirish mashinalarida ishlov berish, kirishmaydigan yoki kam
kirishadigan qilib maxsus pardozlash usullari qollaniladi.
Trikotaj matolari GOST 13711-82 standartiga asosan kirishishi
aniqlanadi. Sinov ishlarini olib borish uchun 300 x 300 mm olchamli
namuna qirqib olinadi va UT-1 asbobida trikotaj matolarining kirishishi
aniqlanadi (58-rasm). UT-1 asbobi barabanli yuvish vannasi (1), siqish
uchun sentrifuga (2), quritish kamerasi (3), tekislab siqish moslamasi
(4) va suv qizdirgich (5) dan iborat. Vaqt va suv haroratini nazorat
qilish uchun elektr kontaktli termometr (6) va vaqt relesi (7) joylashti-
rilgan. Olinadigan namunaning massasi 400±20 g bolishi hamda qoshimcha
materiallar uchun polotno olinadi. Yuvuvchi suyuqlik konsentratsiyasi g/
l yuvish poroshogidan iborat boladi. Jun tolali trikotaj matosi 30±2
0
C
yuvish suyuqligi haroratida, boshqa turdagi
matolar 40±2
0
C haroratda olib boriladi.
Sinov ishlarini olib borishda UT-1
asbobiga 12 dm
3
suv solinadi, 36±2 g yuvish
kukuni qoshiladi va namuna yuklanadi.
Birinchi bosqichda namuna 9±0,5 daqiqa
davomida hollanadi, keyin 30 min
-1
chastotali
barabanda 1±0,1 daqiqa davomida yuviladi.
Yuvish ishlari tugagandan keyin, yuvishda
ishlatilgan suv olib tashlanib, toza suv solinadi.
Suv harorati 20±4
0
C, yuvish vaqti 3 daqiqa,
yani barabanni aylantirganda 0,5 daqiqa,
barabanni aylantirmaganda 2,5 daqiqa boladi.
58-rasm. UT-1 asbobining
korinishi.
1
2
7
6
5
4
3
Izoh. Suratda boylamasiga toqilgan, maxrajda kondalang toqilgan trikotaj
matolar uchun.
124
Yuvish ikki marotaba amalga oshiriladi. Keyin, namuna sentrifugada 1 daqiqa
davomida siqiladi va quritish kamerasiga solinadi. Quritish kamerasidagi
harorat 55±10
0
C boladi. Quritilgan namuna 20 sekund davomida 90±15
0
C
haroratda siqiladi suniy va sintetik iðlardan olingan mato uchun; paxta va
zigir iðlaridan olingan mato uchun esa harorat 180±20
0
C. Siqilgan namuna 2
soat davomida GOST 8844-75 standarti boyicha belgilangan sharoitda ushlab
turiladi va belgilar orasidagi masofa olchanib, namunaning kirishishi
aniqlanadi.
18-jadval
Kirishishni aniqlash usullari
Material
turi
Namuna
shakli va
olchovlari,
mm
Nazorat
masofasi,
mm
Ishlov
berish
turi
Ishlov berish
tartibi
Ið va
zigir
tolali
matolar
T=30 min davomida yuvish
mashinasida 1 l suvga 4 g sovun va 1
g soda solingan eritmada yuviladi.
Eritmaning harorati t=7080
0
C ga
teng boladi. Yuvilgandan keyin
namuna toza suvda 2 min davomida
chayiladi va quritiladi.
T=1 soat;t=1820
0
C. Toza suv
tezlashtirilgan usulda: T=20 min;
t=5560
0
C. Toza suv.
t=40
0
C; 1 l suvda 3 g sovun va 2 g
soda. T=15 min. 2 min chayiladi.
yuvish
2 namuna
200
Jun
matolari
220
ivitish
Iðak
matolari
Tanda va
arqoq
boyicha 3
tadan
namuna
50x350
olinadi150
yuvish T=30 min; t=5560
0
C; 1 litr
suvga 2 g sovun, 2 min davomida
chayiladi va quritiladi.
150
Trikotaj
matolari
1 namuna
220
ivitish-
yuvish
Jun tolali matolar uchun
t=30
0
C qolganlariga t=40
0
C. 12 dm
3
suvga 36 g yuvish kukuni.
T=9 min ivitilgandan keyin, T=1
min. yuviladi. Song T=3 min
chayiladi va quritiladi.
Notoqima
matolar
3 namuna
200
yuvish
Matolar kirishishini aniqlash usullarining asoslari quyidagicha:
malum olchovda qirqilgan namunada nazorat qilinadigan malum masofa
belgilangandan keyin u hollanadi yoki yuviladi. Quritilgandan song nazorat
qilinadigan masofa olchanadi.
Kirishish uzunligi K
u
va eni K
s
va haqiqiy K
h
bolishi mumkin. Kirishish
namunaning boshlangich olchamlariga asosan foizlarda ifodalanadi:
|