Kimiyoviy va radioaktiv xavfli obyektlardagi avariyalar

2.6. Kimiyoviy va radioaktiv xavfli obyektlardagi avariyalar
Kimyoviy xavfli inshoot - iqtisodiyot korxonasi bo‗lib, faoliyat yuritish davrida
sodir bo‗lish ehtimoli bo‗lgan halokat tufayli odamlarning ommaviy tarzda
zaharlanishi, kimyoviy zaharli moddalarning atrof-muhitga
tarqalishi kuzatilishi
mumkin.
Kimyoviy inshootni muhofazalashning harbiy holatda huquqiy ta‘minlanishi
―Fuqaro muhofazasi to‗g‗risida‖gi qonunning 1-moddasida bayon etilgan. Kimyoviy
zaharlanish maydoni ma‘lum o‗lchovdagi zaharli moddalar bilan zaharlangan
hududlardir.
Zararlanish manbai - kimyoviy xavfli
inshoot joylashgan hududdagi falokat tufayli
odamlar,
o‗simlik
va
jonivorlarning
zaharlanishi.
65
Ta‟sirchanlik - kimyoviy modda
xossasi bo‗lib, zaharlanishga olib kelishi
ehtimoli bo‗lgan modda miqdori bilan
belgilanadi
(kam
zaharlanish,
kuchli
zaharlanish va hokozo).
Miqdori - miqdor o‗lchov birligi g/m
3
yoki mg/l larda o‗lchanadi.
Kimyoviy xavfli inshootlar FM nuqtai
nazaridan ma‘lum turlarga ajratiladi -
miqdori, ta‘sir kuchi, saqlash qonun-qoidasi
va hokazo.
Kimyoviy xavfli korxonalardagi halokatlarning tavsiflanishi.1-portlash tufayli
sodir bo‗lgan halokat, texnologik jarayon ishdan chiqqan, muhandislik qurilmalari
buzilgan, natijada batamom yoki qisman mahsulot ishlab chiqarish to‗xtab qolgan.
Tiklashga katta miqdorda moliyaviy yordam talab etiladi.
P-halokat natijasida asosiy yoki yordamchi texnologik qurilmalar ishdan
chiqqan, ishlab chiqarishni yo‗lga qo‗yish uchun ma‘lum miqdordagi yordam kerak
bo‗ladi.
Avariya - mahsulot tayyorlashda
ishlatiladigan
mashinalar,
jihozlar,
texnologik
tizimdagi
uskunalar
majmuasidagi nosozlik, elektr bilan
ta‘minlashdagi
nosozlik,
binolar,
qurilmadagi nosozliklar tufayli vujudga
keluvchi voqeaga aytiladi. Transport
turlarining
o‗zaro
to‗qnashuvi,
korxonadagi
texnologik
nosozliklar,
moddalarni saqlashda yo‗l qo‗yilgan
xatoliklar
tufayli
sodir
bo‗ladigan
halokatlar
natijasida
kuchli
ta‘sir
etuvchi zaharli moddalar atrof-muhitga tarqalishi mumkin.
Halokat - oldingisidan farqli ravishda qamrovi kengroq va odamlar halok
bo‗lishiga olib kelgan voqeaga aytiladi. Poezdlarning o‗zaro to‗qnashuv, samolyot
halokati, korxonalarda sodir bo‗lgan halokatlar tufayli atrof-muhitning yomonlashuvi,
insonlar qurbon, bo‗lishi talafotlar darajasining ortib borishi hammasi bu turdagi
halokat turiga xos xususiyatdir.
Markaziy Osiyoda havoni eng ifloslantiruvchi korxona Tojikistonning
Tursunzoda shahridagi alyuminiy zavodi hovoga belgilangan miqdordan deyarli ikki
barobar ortiq zaharli modda chiqarib kelgan. O‗zbekiston Respublikasining Kimyo
sanoati
korxonalari
Chirchiqdagi
―Elektrokimyo‖, Farg‗onadagi ―Azot‖,
Navoiydagi zavodlardir.
Korxonalardagi avariyalar davomida ko‗p tonnalik idishlar buzilishi oqibatida
KTZM (Kuchli ta‘sir etuvchi zaharli modda) korxona hududiga tarqalishi oqibatida
korxona ishchilaridan tashqari korxona yaqinida yashayotgan aholining sog‗ligiga
ham zarar keltirishi mumkin. Zarar keltirish miqyosi havoga tarqalgan KTZM ning
66
miqdori, uning konsentratsiyasiga, fizikaviy va kimyoviy xossalari, meterologik
sharoitlari, hudud relyefi, shahar va qishloqlardagi imoratlarning zichligiga bog‗liq.
KTZM tarqalganda, avvalo, korxona hududida yuqori konsentratsiyaga ega ―bulut‖
paydo bo‗lib, uning tarqalishi davomida ikkilamchi bulut vujudga keladi va
korxonadan tashqariga ham tarqaladi. Ikkilamchi bulut konsentratsiyasi birlamchisiga
nisbatan ancha past bo‗lgani bilan, insonlar sog‗ligi uchun xavf tug‗diradi.
Hozirgi kunda respublikada kimyoviy xavfli inshootlarning asosiylari
―O‗zbekkimyosanoat‖ uyushmasiga qarashli korxonalar bo‗lib, ular Farg‗ona,
Samarqand, Buxoro, Navoiy, Chirchiq, Olmaliq shaharlarida joylashgan. Bu
korxonalardan tashqari kimyoviy zaharli moddalar bilan ishlovchi boshqa korxonalar
ham mavjud – ―O‗zgo‗shtsut‖, ―O‗zbeksavdo‖, ―O‗zqishloq xo‗jalik‖ mahsulotlari
uyushmalari, Bekobod metallurgiya korxonasi, Mikond korxonasi, Toshkent lak-
bo‗yoq, to‗qimachilik korxonalari, maishiy xo‗jalik vazirligi inshootlari (suv
tozalash) va hokozo. Jami respublika hududida 200 dan ortiq kimyoviy xavfli
inshootlar mavjud. Ularda ishlab chiqariladigan yoki iqtisodiyotda turli mahsulotlarni
ishlab chiqarish uchun olib kelinadigan, saqlanadigan suyuq qattiq gaz holatdagi
inson, hayvon sog‗ligi
uchun zararli kuchli ta‘sir ko‗rsatuvchi moddalar turi ko‗p.
Kuchli ta‘sir etuvchi moddalardan ayrimlari to‗g‗risida quyidagi tafsilotni keltirish
mumkin:
Xlor - odiy sharoitda qo‗lansa hidi bor, sarg‗ish-yashil gazsimon, havodan 2,5
baravar og‗ir. 34°C haroratda suyuq holatga o‗tadi. Suvda yaxshi eriydi (+20°C
haroratda bir hajm suvda ikki hajm xlor eriydi), organik erituvchilarda ham yaxshi
eriydi. Kuchli oksidlovchi moddalar, ma‘danlar bilan, ko‗pchilik ma‘danmas
moddalar va organik moddalar bilan o‗zaro yaxshi ta‘sir etadi. Bo‗g‗uvchi ta‘siri bor.
Havodagi mumkin bo‗lgan miqdori - 0,03 mg/m
3
, agar moddaning miqdori 10 mg/m
3
bo‗lsa, inson organizmiga salbiy ta‘sir etadi, miqdori 2500 mg/ m
3
ni tashkil etsa,
o‗limga olib kelishi mumkin.
Ammiak - oddiy sharoitda o‗tkir novshadil spirti hidiga ega rangsiz gaz,
havodan yengil. 33°C haroratda yoki yuqori bosimlarda osongina suyuq holatga
o‗tadi. Suvda yaxshi eriydi va kislorod muhitida yonadi. Ammiak bilan havoning
quruq aralashmasida portlash xususiyati bo‗ladi (harorat 18°C bo‗lib, aralashma
tarkibida 16-28% atrofida ammiak bo‗lsa). Bo‗g‗uvchan va nervotrop ta‘sir etadi.
Ammiak gazining odamlar yashaydigan havodagi mumkin bo‗lgan miqdori 0,04
mg/m
3
, eng ko‗pi bilan 0,2 mg/m
3
ga teng. Agar gazning miqdori 40-80 mg/m
3
bo‗lsa, ko‗z achishib yoshlanadi, nafas olish yo‗llari qattiq achishadi. Gazning
o‗limga olib kelishi mumkin bo‗lgan miqdori 1500-2700 mg/m
3
ga teng. Gazning
suvdaga 10% eritmasi novshadal spirti deb nomlanadi, 18-20% eritmasi esa ammiakli
deb aytiladi. Ammiak gazi sanoat miqyosidagi sovitgichlarda ishlatiladi. Amiak
gazini saqlash va ma‘lum masofaga tashib borish siqilgan holda 6-18 kgs/sm
3
bosimga ega metall idishlarda olib boriladi.
Xlor nafas olish yo‗llarini qichishtiradi, o‗pkani shishiradi, yuqori darajada
quyuqlashgani esa o‗ldiradi. Zaharlanganlik belgilari: konyunktivit (ko‗z oldi shilliq
pardasining yallig‗lanishi), tanglay va tomoqning qizarishi, bronxit, nafas qisishi,
ovoz bo‗g‗ilishi, ko‗z yoshlanishi, azob beradigan quruq yo‗tal, shilimshiq va qoya
aralash balg‗am ajralishi, badan ko‗karishi, hushdan ketish.
67
O‗zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Yadro fizikasi instituti
Toshkent viloyatining Qibray tumani Ulug‗bek shaharchasida joylashgan. Uning
atrofida 3 ta shartli zona belgilangan:
- zaharlanish ehtimoli mavjud zona;
- sanitariya-muhofaza zonasi;
- kuzatish zonasi, ya‘ni radiatsiyaviy monitoring o‗tkaziladigan sanitariya-
muhofaza zonasi.
Kimyoviy muhofaza - KTZM (kuchli ta‘sirchan zaharli moddalar)ning
(zaharlovchi moddalarning) aholi va iqtisodiyot inshootlariga zararli ta‘sirining oldini
olishga yoki uni imkoni boricha qadar kamaytirishga qaratilgan tadbirlar kompleksi.
Zararlangan
hududda
bo‗lgan
odamlar,
radioaktiv
moddalar
bilan
zararlangandan so‗ng, mehnatga layoqatsiz deb topilib, so‗ngra og‗ir kasalga
chalinishi va halok bo‗lishi mumkin.
Aholi va birinchi galda iqtisodiyot obyektlari, ishlab chiqarish xodimlarini
muhofaza qilish uchun bir qancha tadbirlar bajalishi kerak.
Ular quyidagilar:
texnologik jarayonlardagi yong‗in va kimyoviy xavfli hodisalarning
xavfsizligini ta‘minlash tadbirlarini tashkil etish; yirik (yalpi) yong‗inlar
chiqishi imkoniyatini bartaraf etish bo‗yicha tadbirlarni bajarish;
iqtisodiyot obyektlarini avariyasiz to‗xtatish tadbirlarini bajarish;
FVda ishlab chiqarish xodimlarini shoshilinch muhofaza qilish va evakuatsiya qilish
uchun sharoit yaratish; texnologik jarayonlardagi yong‗in va kimyoviy xavfi
mavjud moddalarning xavfsizlariga almashtirish tadbirlarini bajarish; ishlab
chiqarishda yong‗in va kimyoviy xavfli moddalar
ishlatilishiga yo‗l
qo‗ymaydigan texnologiyalar ishlab chiqish; yonilg‗i, suyuqlik va KTZM solingan
idishlar atrofini tuproq tortib, (bordyur bilan) o‗rash; kimyoviy xavfli obyektlarda
xavfsizlik choralarini ko‗rish;
Ishlab chiqarish va xo‗jalik aloqalari ishonchliligini oshirishning asosiylari
quyidagilar hisoblanadi:
favqulodda tartibga mo‗ljallab, mol yetkazib beruvchilar bilan ishlab
chiqarish aloqalarini maksimal darajada kamaytirish; Markaziy Osiyo obyektlarida
va o‗z iqtisodiy mintaqasida ishlab chiqarish aloqalarini topishni tashkil etish; mol
yetkazib beruvchilarning rezervi bo‗lishi; obyektning rezerv har xil
manbalarga o‗tkazish imkoniyati bor ta‘minot tizimini ishlab chiqish; avariyada
ta‘minlash ko‗chma vositalarini ko‗paytirish, boshqa obyektlar bilan koopyerativ
tarzdagi elektr energiyasi, gaz, suv, bug‗ va h.k. ta‘minotini tashkil etish;
avariya zaxirasini yaratish; xomashyo, materiallar va h.k. zaxiralari
muhofazada qisman saqlanishini tashkil etish.
Izdan chiqqan ishlab chiqarishni qayta tiklashga tayyorlash:
obyektning ehtimoliy shikastlanish variantlarini ishlab chiqish hamda
qayta tiklash ishlari xarakteri va taxminiy hajmini aniqlash (iqtisodiyot
obyektlarini qayta tiklash loyihasini ishlab chiqish); qayta tiklash ishlarini
bajaruvchi ixtisoslashgan bo‗linmalarni tashkil etish va tayyorlash;
imorat va inshootlarni qisqa muddatlarda qayta tiklash shartlariga javob
beradigan yengil, o‗tga chidamli va juda pishiq qurilish materiallaridan ommaviy tarzda
68
buyum va konstruksiyalar ishlab chiqarishga tayyorlash; qurish-qayta tiklash
ishlari uchun kerakli qurilish, texnologiya va boshqa hujjatlarning ishonchli
saqlanishini ta‘minlash; eng muhim sanoat, transport, aloqa obyektlarini,
shuningdek, FM obyektlarini qurilish-montaj tashkilotlariga biriktirib qo‗yish.
Ma‘lumki, respublikamiz hududining katta qismi sesmik faol xususiyatga
ega bo‗lib, o‗ziga xos geologik, gidrogeologik va iqlim sharoitiga ega.
Bunday omillar qurilish ishlarida loyhaning mukamalligi, qurilish
texnologiyasining ishonchligi va sifatli ijrosi, aholining xavfsizligi hamda
iqtisodiyot obyektlarining mustahkamligini ta‘minlash maqsadida ishlab turgan
bino va inshootlarning texnik holatini me‘yoriy darajada saqlashdek muhim
vazifalarni qo‗yadi.
|