Annotatsiya. Ushbu maqolada tilimizning muhim boyligi hisoblangan terminlar haqida ba’zi fikrlar yuritiladi. Termin so‘ziga ta’rif, uning xususiyatlari haqida so‘z yuritiladi

|
Annotatsiya. Ushbu maqolada tilimizning muhim boyligi hisoblangan terminlar haqida ba’zi fikrlar yuritiladi. Termin so‘ziga ta’rif, uning xususiyatlari haqida so‘z yuritiladi
|
Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 36,74 Kb. | | #131688 |
Bog'liq MAQOLA 4
TERMINLAR – TILIMIZNING AJRALMAS BOYLIGI
Najibullo Sayfullayev
Termiz davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
+998937656367
najibullo@terdupi.uz
Annotatsiya. Ushbu maqolada tilimizning muhim boyligi hisoblangan terminlar haqida ba’zi fikrlar yuritiladi. Termin so‘ziga ta’rif, uning xususiyatlari haqida so‘z yuritiladi. O‘zbek tiliga davlat tili maqomining berilishi va uning tilimiz rivojidagi ahamiyati muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar: termin, terminologiya, davlat tili, davlat tili maqomi, davlat tili va jamiyat, tilning sofligi
Ma’lumki, dunyo xalqlari va mamlakatlari oʻrtasidagi aloqalarning rivojlanishi natijasida tillarda ham oʻzgarish, yangilanish kuzatiladi. Ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy, siyosiy va boshqa aloqalar natijasida yangi soʻz va terminlar yuzaga keladi. Natijada, tilning oʻz qatlamidagi soʻzlar oʻz oʻrnini oʻzlashgan qatlam soʻzlarga boʻshatib berish holatlari ham kuzatiladi.
“Ayni paytda dunyoda ilm-fan va texnologiya shiddat bilan rivojlanib, mamlakatimizning xalqaro hamkorlik aloqalari tobora kengaymoqda. Natijada, hayotimizga chetdan koʻplab yangi tushuncha, soʻz va iboralar kirib kelmoqda. Globallashuv sharoitida milliy tilimizning sofligini saqlash, uning lugʻat boyligini oshirish, turli sohalarda zamonaviy atamalarning oʻzbekcha muqobilini yaratish, ularning bir xil qoʻllanishini ta’minlash dolzarb vazifa boʻlib turibdi.
Toʻgʻrisini aytish kerak, bu masalada ham oqsoqligimiz bor edi. Shu munosabat bilan Farmonda yangi soʻz va atamalarni rasmiy iste’molga kiritish borasidagi ishlarni tartibga soladigan Atamalar komissiyasini tuzish masalasini ham nazarda tutdik”1.
Avvalo, termin soʻziga ta’rif bersak. Termin (lot. terminus – chek, chegara) fan, texnika, kasb-hunarning biror sohasiga xos muayyan bir tushunchaning aniq va barqaror ifodasi boʻlgan soʻz yoki soʻz birikmasi; atama. Botanika terminlari. Zargarlik terminlari. Paxtachilik terminlari. – Yoʻldosh… Elmurodga notanish terminlarni tushuntira ketdi. (Shuhrat, Shinelli yillar). Terminlar ilmiy kommunikatsiyadan jonli soʻzlashuvga oʻtganda, xalq uchun tushunarli soʻzlarga aylana boradi. “OʻTA”2.
Terminologiya ilmiy adabiyotlarda ma’lum bir fanning tushunchalar tizimi bilan bogʻliq terminlarning umumlashmasi sifatida ta’riflangan. Har qanday tushunchalar tizimiga muayyan terminlar tizimi toʻgʻri keladi. Terminologiya fanning taraqqiyoti bilan birgalikda rivojlanadi. Terminlar umumiste’moldagi soʻzlardan farqli ravishda joriy qilinib, ularning qoʻllanilishi muayyan darajada nazorat ostida boʻladi. Tilshunoslikda terminlar oʻz-oʻzidan paydo boʻlib qolmaydi, balki ular zaruriyatga koʻra yuzaga kelib, shakllanadi va til taraqqiyoti bilan bogʻliq holda taraqqiy etib, oʻzgarib boradi. Terminlarning yuzaga kelishi va rivojlanishi ham xalqning tarixi qadar qadimiydir. Jumladan, Oʻrxun-Enasoy bitiktoshlarida xalqimiz mashgʻul boʻlgan mashgʻulotlarga oid terminlarni uchratishimiz mumkin. Bundan tashqari, terminlar xalq tomonidan yaratiladigan afsonalarda, qahramonlik qoʻshiqlarida ham mavjud boʻlgan. Ularni oʻzida aks ettirgan. Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit-turk” asari terminlar yetib kelishida katta tarixiy vazifani bajargan.
H.Dadaboyevning “XI-XIV asrlar turkiy tillar yozma yodgorliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiya”3 mavzusida yaratilgan tadqiqot ishida oʻzbek tilidagi, jumladan, turkiy tillardagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial-iqtisodiy terminologiyaning paydo boʻlishi va tilda qoʻllanish mummolari atroflicha oʻrganilgan. Tadqiqotda Oʻrta Osiyo hududidagi turkiy xalqlar tillaridagi yurt, ulus, baliq (“shahar” ma’nosida), yasaq (“huquq, qonun” ma’nosida), ordu, qazi, ogʻriliq, jaza, yugʻrush (“vazir” ma’nosida) singari bir necha ijtimoiy-siyosiy terminlar ishlatilganligi, Mahmud Qoshgʻariyning “Devonu lugʻotit-turk”, Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig”, Ahmad Yugnakiyning “Hibat ul-haqoyiq”, Zamaxshariyning “Muhaddimat ul-adab”, Sayfi Saroyining “Guliston bit-turkiy”, Rabgʻuziyning “Qissasi Rabgʻuziy” kabi asarlaridan olingan terminlar misollar bilan isbotlab berilgan. Oʻz navbatida, terminlarning paydo boʻlish tarixiga, ularning yasalish qonuniyatlariga hamda boshqa tillardan oʻzlashtirilgan terminlar hisobiga boyishi masalalariga ham alohida e’tibor berilgan. Har bir davrda jamiyatning taraqqiyoti bilan bogʻliq holda sohaviy terminlar ham son, ham sifat jihatdan takomillashib bordi. Uning taraqqiyotida XIX asrning 2-yarmidan keyingi davr va yana oradan yuz yildan ortiq davr oʻtib, Oʻzbekistonning mustaqillikka erishgan davri alohida oʻrin tutadi. Ushbu davr ichida yuz bergan oʻzgarishlar Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekistonda ham sanoatning oʻsishiga, dunyoviy fanlarning qaytadan rivojlanishiga sabab boʻldi. Falsafa, huquq, filologiya, sotsiologiya, kimyo, biologiya, umuman olganda, ijtimoiy-siyosiy sohalarga oid maxsus atamalar shakllandi va ular tilimizga kirib keldi. Biror bir fanni terminsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Chunki fanning mavjudligi va rivojlanishi ma’lum ma’noda terminlar bilan bogʻliq.
Mustaqillik yillarida terminlarni tartibga solish murakkab jarayonni yuzaga keltirdi. Chunki forsiy, arabiy, rus va Yevropa tillaridan oʻzlashgan terminlar tilimizda bemalol ishlatila boshladi. Turkiy tillarda terminologiya sohasi ancha muammoli sohalardan biri hisoblanadi. Shiddatli rivojlanish davrida har bir xalq oʻz tilini sof holda saqlab qolishga intiladi, albatta. Har bir asar leksikasi ilmiy jihatdan mukammal sinchiklab oʻrganilsa, undagi soʻzlar turli sohalarga oid terminlar ham ekanligiga amin boʻlamiz. Jumladan, oʻtmish asarlarida qoʻllanilgan ijtimoiy leksikaga xos terminlar shu sohalardan biridir.
Onа tilimizgа dаvlаt tili mаqomi berilishi o‘zbek xаlqi tаrixidа unutilmаs bir voqeа bo‘lish bаrobаridа mustаqillikdаn keyin uning mаvqei yаnаdа oshdi. Mаnа o‘ttiz uch yildirki onа tilimizning qo‘llаnish doirаsi kengаyib, ilmiy vа rаsmiy til sifаtidа ishlаtilmoqdа hаmdа mа’lum bir me’yorgа solinmoqdа. O‘zbek tilshunosligidа bu borаdа ko‘plаb ishlаr qilindi. Chunonchi, terminologiyа bo‘yichа bir qаtor monogrаfik tаdqiqotlаr yаrаtildi. Umumiy o‘rtа tа’lim, o‘rtа mаxsus hаmdа oliy o‘quv yurtlаri o‘quvchi vа tаlаbаlаri uchun onа tili dаrsliklаri yozildi. Sаkson mingdаn ortiq so‘zni o‘z ichigа olgаn besh jildlik “O‘zbek tilining izohli lug‘аti” nаshr etildi. Tilimizdа mаvjud bo‘lgаn chet (ruschа-bаynаlmilаl) so‘z vа terminlаrning o‘rnigа o‘zbekchа muqobillаri bilаn аlmаshtirish ishlаri hаm sinchkovlik bilаn olib borilmoqdа. Sho‘rolаr dаvridа eskirgаn deb iste’moldаn chiqаrilgаn bа’zi so‘z vа terminlаr qаytаdаn muomаlаgа kiritilmoqdа. Bu sohаdа tilshunos olimlаrimizdаn tortib oddiy fuqаrolаrgаchа fаol qаtnаshmoqdаlаr. Mаzkur xаyrli ishni аmаlgа oshirishdа mаtbuot, rаdio vа televideniye xodimlаrining bаholi qudrаt olib borаyotgаn ishlаrini hаm qаyd etish lozim. Аslidа, tildа so‘zlаrning qo‘llаnishi erkin holdа bo‘lаdi, mаjburiylikni xаlq qаbul qilolmаydi. Singib ketа bilmаgаn so‘zlаr sekinlik bilаn muomаlаdаn chiqаdi.
Jаmiyаtdаgi o‘zgаrishlаr birinchi o‘rindа tildа аks etgаni bois, tildа ulаrni ifodаlаsh uchun ehtiyoj tug‘ilаdi. Muqobili izlаb topilmаsа, u hаqidа qаyg‘urilmаsа, yа’ni nаzorаt qilinmаsа, terminning mа’no-mohiyаtini tushunishdа аnglаshilmovchilik vа yаnglishliklаr yuz berishi mumkin. Terminologiyа sohаsidа bа’zi bir chаlkаshliklаrgа hаm yo‘l qo‘yilаyotgаnini qаyd etish lozim. O‘zbek tiligа o‘zgа tillаrdаn kirib kelgаn so‘zlаrning muqobilini topishdа shoshmаsdаn ish tutish, ulаrning o‘rnigа muqobil sifаtidа tаklif etilаyotgаn аrаbchа-forschа so‘zlаrni qаbul qilishni hаm imkoni borichа jiddiy o‘ylаb ko‘rish zаrur deb hisoblаymiz.4 To‘g‘ri, otа-bobolаrimizdаn qolgаn mа’nаviy-mа’rifiy qаdriyаtlаrning ko‘p qismi аrаb vа fors tillаridа yoki eski o‘zbek yozuvidа yozilgаn. Shu bois ulаrni o‘rgаnish hаm zаrur. Аmmo onа tilimizdа muqobili bo‘lgаn o‘zbekchа (turkiychа) so‘z vа terminlаr o‘rnidа chet tillаrigа tegishli vаriаntlаrni ishlаtish unchаlik to‘g‘ri bo‘lmаsа kerаk. Bа’zi ziyolilаrning аdаbiy tildа mаvjud yoki аvvаl qаbul qilingаn аrаbchа vа forschа so‘z hаmdа terminlаrni iste’moldаn chiqаrishning iloji yo‘q degаn ro‘kаch keltirishlаrini hаm oqlаsh noo‘rin. Аlbаttа, bulаrni inkor qilmаgаn holdа bаynаlmilаl so‘z vа terminlаrning muqobili mаvjud bo‘lmаgаnlаrini qoldirib, qolgаnlаrini imkoni borichа o‘zbekchаlаshtirish yo‘llаrini qidirishimiz kerаk.
Har bir ijtimoiy termin ijtimoiy hodisa mahsulidir. Terminlarni saqlash, yangilarini muomalaga kiritish, ularning sofligini ta’minlash orqali tilimizni ham saqlagan boʻlamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Mirziyoyev SH.M. “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF-5850-sonli qarori. Toshkent. 2019
2. O‘zbek tilining izohli lug‘ati – T.A.Madvaliyev tahriri ostida. 4-jild. Toshkent. O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. 2008
3. Dadaboyev H. “XI-XIV asrlar turkiy tillar yozma yodgorliklaridagi ijtimoiy-siyosiy va sotsial iqtisodiy terminologiya”. Toshkent. Yozuvchi. 1991
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Annotatsiya. Ushbu maqolada tilimizning muhim boyligi hisoblangan terminlar haqida ba’zi fikrlar yuritiladi. Termin so‘ziga ta’rif, uning xususiyatlari haqida so‘z yuritiladi
|