O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti - bet 7

«Kimki tarixga to‘pponcha o‘qtalsa,
uni kelajak zambarakdan to‘pga tutadi».
G.K.Jukov – mashhur sarkardaning yon daftaridan
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING PAYDO BO‘LIShI,
RIVOJLANIShI VA UNING TA’RIFLARI
O‘qish, o‘qitish – inson faoliyatining boshqa sohalari singari ijtimoiy
foydali faoliyatdir. Iqtisodiy tizimlar nima ishlab chiqarayotgani bilangina
emas, balki qanday ishlab chiqarayotgani va qanaqa mehnat qurollari
yordamida ishlab chiqarayotganligi bilan biri ikkinchisidan farq qiladi, degan
g‘oya o‘qish-o‘qitish faoliyatiga ham taalluqlidir.
Pedagogika fanida ta’lim usullari rivojlanishiga shu nuqtayi nazardan
qarab, uni shartli ravishda quyidagi bosqichlarga ajratish mumkin: 1.
Muallim «o‘z qo‘l kuchi» bilan o‘qitish bosqichi, ya’ni o‘quvchi uchun
axborot manbayi – o‘qituvchining o‘zi bo‘ladigan jarayon. 2. O‘quv kitoblari,
darsliklar yaratilgan va keng qo‘llanilgan bosqich. 3. Audio-vizual vositalar
qo‘llanilgan bosqich. 4. O‘qitishni boshqarishda oddiy avtomatlashtirish
vositalarini qo‘llash bosqichi. 5. O‘qitishni zamonaviy AKTlari vositasida
boshqarishning avtomatlashtirilgan bosqichi.
Insoniyatning rivojlanish davrlari almashganda PT butunlay yo‘q bo‘lib
ketmaydi, balki PT keyingi davrlarga assotsiatsiya orqali fikran bog‘lanadi,
yangi sifatlar, xususiyatlarga ega bo‘lib, kuchayadi va boyiydi. Ushbu jarayon
borgan sari tezlashib boradi. Kishilik tarixida 1-bosqich uzoq muddat davom
etgan. Unda o‘qituvchi o‘z kuchiga, o‘z bilim va mahoratiga asoslanib ish
bajargan. Keyinchalik dunyoviy va diniy mazmundagi qo‘lyozma kitoblar
yaratildi, lekin o‘quvchi ularning mazmunini o‘qituvchi faoliyati vositasida
o‘zlashtiradi. 2-bosqich, ya’ni qog‘oz va o‘quv kitoblari davri hali nihoyasiga
yetkazilgani yo‘q, darsliklar yaratish va ulardan foydalanish texnologiyasi
esa hamon mukammal emas. Lekin o‘qitishning 1-,2-,3-bosqichlariga xos
ta’lim vositalari maktablarga jadal kirib bormoqda. O‘quv adabiyotlarini
joriy etish qarama-qarshiliklar kurashi natijasida sodir bo‘lgan. Keyingi
davrlarda ham ta’lim sohasidagi jiddiy o‘zgarishlar kurashsiz amalga
oshmagan, bunday o‘zgarishlar oson kechmagan. Bugungi kunda ham
24
1-bosqich texnologiyasi ruhida shakllangan ayrim pedagoglarda keyingi
davrlarda vujudga kelgan o‘quv vositalarini o‘zlashtirib olishga, ta’lim-
tarbiya jarayonini shu asosda tashkil etishga intilish sust darajada. 1-bosqich
o‘quv vositalari o‘qituvchidan ko‘p mehnat talab etadi va o‘quvchining
bilim, tayyorgarlik darajasi yuqori bo‘lmaydi. Bu pedagogik bosqichlarning
har birida ta’lim metodlari takomillashtirila borganligi tufayli o‘qituvchi
mehnatining samarasi ortib, zamonaviy texnologiyani qo‘llaydiganlar safi
kengaya borgan.
PTning asosiy elementlari quyidagilardan iborat: 1. Pedagogik muloqot
texnologiyasi. Uning vazifalari:
– shaxsni tanish, axborot almashish; - kelgusi pedagogik muloqotni
modellashtirish va tahlil etish;
– muloqotdan olinadigan tasavvurlar;
– muloqot yuzasidan fikrlash va fikr almashish;
– pedagogik muloqotni tashkil etishning texnikasi va texnologiyasi ;
– ishga ijodiy yondashish va boshqalar.
2. Pedagogik talab texnologiyasi:
– «pedagogik talab» tushunchasi, uning o‘ziga xos xususiyatlari;
– xulq-atvor va ijtimoiy-madaniy qoidalarning namoyon bo‘lishi;
– o‘quvchi-talabaga bo‘lgan hurmat va talab;
– pedagogik talabning psixologik tamoyillari va mezonlari.
3. Baholash texnologiyasi:
– xatti-harakatlardan olingan taassurot, voqelikni, obyekt va subyektni
qabul qilish;
– baho berish usullarini tanlash, o‘qituvchi (pedagog)ning o‘z
imkoniyatini tahlil etishi va ta’sir samaradorligini oshirishi);
– pedagogik baholash texnologiyasi.
4. Axborotning ta’sir ko‘rsatish texnologiyasi:
– nutqiy-axborot berish, «ratsional axborot berish» tushunchalari,
demonstratsiyali va ko‘rgazmali vositalar-axborot olish vositalaridan biri
sifatida;
– nutqiy ta’sir etish, suhbat, hamkorlik, tezis, argument, ko‘rgazmalar
va obrazlar;
– nutqiy ta’sir etish texnologiyasi;
– demonstratsiyali va ko‘rgazmali vositalar, etik, iqtisodiy, estetik,
gigiyenik materiallar;
25
– qabul qilishning fiziologik va psixologik xususiyatlarini demonstratsiya
qilish texnologiyasi.
5. Pedagogik vaziyatlarni yaratish va uni yechish texnologiyasi:
– pedagogik konflikt tushunchasi:
– konflikt PT elementi sifatida;
– konflikt subyektlari orasidagi qarama-qarshiliklar, bo‘sh va mazmunli
konflikt;
– holat tahlili (voqeani aniqlash);
– konflikt;
– konfliktning xilma-xilligi (norozilik, qarshi chiqish);
– konfliktni echish shakllari (yumor, hazil, mutoyiba).
Zamonaviy PTning qo‘shimcha elementlari: 1. Psixologik muhit
yaratish texnologiyasi. 2. Guruh faoliyatini tashkil etish texnologiyasi. 3.
Muvaffaqiyatli va muvaffaqiyatsiz holatlarni tashkil etish texnologiyasi. 4.
O‘quvchining xatti-harakatiga pedagogik reaksiya qilish texnologiyasi. 5.
Xulqi va odobi yomon o‘quvchi-talabalar bilan ishlash texnologiyasi. 6. Etik
himoya texnologiyasi. 7. Muammoli vaziyatlar yaratish texnologiyasi. 8.
Pedagogik vosita texnologiyasi. 9. Pedagogik improvizatsiya texnologiyasi.
PT atamasiga har bir didakt olim o‘z nuqtayi nazaridan kelib chiqqan
holda ta’rif bergan. Hali bu tushunchaga to‘liq va yagona ta’rif qabul
qilinmagan. Ushbu ta’riflar ichida eng maqsadga muvofig‘i YUNESKO
tomonidan berilgan ta’rif sanaladi.
PT – ta’lim shakllarini optimallashtirish maqsadida o‘qitish va bilimlarni
o‘zlashtirish jarayonining inson salohiyati va texnik resurslarni qo‘llash,
ularning o‘zaro ta’sirini aniqlashga imkon beradigan tizimli metodlar
majmuasidir (umumiy ta’rif). Texnologiya deganda, subyekt tomonidan
obyektga ko‘rsatilgan ta’sir natijasida subyektda sifat o‘zgarishiga olib
keluvchi jarayon tushuniladi. Texnologiya har doim zaruriy vositalar va
sharoitlardan foydalanib, obyektga yo‘naltirilgan aniq maqsadli amallarni
muayyan ketma-ketlikda bajarishni ko‘zda tutadi. PT amaliyotga joriy etish
mumkin bo‘lgan ma’lum pedagogik tizimning loyihasi hisoblanadi. PT –
ta’lim texnologiyasi, yangi pedagogik tajriba, yangi PT, zamonaviy PT,
axborot texnologiyasi, yangi tajriba, ta’lim-tarbiya metodlari tushunchalarini
qamrab oladi. Demak, PT didaktik vazifalarni samarali amalga oshirish, shu
sohadagi maqsadga erishish yo‘li bo‘lib hisoblanadi.
26
Bugungi kunda mamlakatimizda mutaxassislarning ilmiy salohiyatini
birlashtirishga imkoniyatlar yetarli darajada. ZPTni pedagogika fanining
alohida tarmog‘i sifatida yoki faqat ta’lim amaliyotini maqbullashtirishga
yo‘naltirilgan tizim deb qarash mumkin emas. ZPT bu sohadagi nazariy va
amaliy izlanishlarni birlashtirish doirasidagi faoliyatni aks ettiradi. Avvalo,
zamonaviy PT nimani anglatadi? 1. ZPT o‘quv-tarbiya jarayoni uchun
loyihalanadi va belgilangan maqsadni yechishga qaratiladi. Har bir jamiyat
shaxsni shakllantirish maqsadini aniq belgilab beradi va shunga mos holda
ma’lum bir pedagogik tizim mavjud bo‘ladi. Bu tizimga uzluksiz ravishda
ijtimoiy buyurtma o‘z ta’sirini o‘tkazadi va ta’lim-tarbiya maqsadini umumiy
holda belgilab beradi. Maqsadi esa pedagogik tizimning qolgan elementlarini
o‘z navbatida yangilash zaruratini keltirib chiqaradi. 2. Bugungi kunda fan-
texnikaning rivojlanishi bilan inson faoliyati chegarasi nihoyatda kengayib
boryapti, yangi texnologiyalar kirib kelmoqda. Sifat o‘zgarishlari shundan
dalolat beradiki, endilikda yangi metodikalarni talab etadigan va ta’lim
jarayonining ajralmas qismiga aylanib borayotgan, unga o‘zining ma’lum
xususiyatlarini joriy etadigan yangi texnikaviy, axborotli, audiovizual,
audial vositalar ham mavjud bo‘lib, ular ZPTlarni real voqelikka aylantirdi.
ZPT mohiyat-e’tibori jihatidan boshqa texnologiyalar bilan bir safda
turadi, chunki ular ham boshqalari qatori o‘z xususiy sohasiga, metodlari
va vositalariga egadir. Biroq ZPT inson ongi bilan bog‘liq bilimlar sohasi
sifatida murakkab va hammaga ham tushunarli bo‘lmagan PJni ifoda etishi
bilan ishlab chiqarish va axborotli texnologiyalardan ajralib turadi. Uning
o‘ziga xos xususiyati – tarbiya komponentlarini mujassamlashtirganidir. ZPT
boshqa sohalardagi texnologik jarayonlar bilan uzluksiz boyib boradi va
an’anaviy o‘quv jarayoniga, uning samarasini oshirishga ta’sir ko‘rsatishning
yangi imkoniyatlarini egallab oladi. O‘quv-tarbiyaviy jarayonni
texnologiyalashtirish tarixiy voqelik va jarayondir. Axborotlashtirish bu
jarayondagi inqilobiy burilish va uning muhim bosqichidir. Oddiy til bilan
aytganda, ta’lim tizimida axborot texnologiyasi – bu «o‘quvchi yoki talaba
– kompyuter» o‘rtasidagi muloqotdir. Axborotli texnologiya PTning tarkibiy
qismi bo‘lib, u ta’lim jarayonida texnik vositalarning mukammallashgan
zamonaviy turi sifatida qo‘llana boshlandi. AT insoniyat taraqqiyotining
turli bosqichlarida ham mavjud bo‘lgan. Hozirgi zamon axborotlashgan
jamiyatining o‘ziga xos xususiyati shundaki, «sivilizatsiya tarixida birinchi
27
marta bilimlarga erishish va ishlab chiqarishga sarflanadigan kuch energiya,
xomashyo, materiallar va moddiy iste’mol buyumlariga sarflanadigan
xarajatlardan ortiq bo‘ldi, ya’ni AT barcha mavjud texnologiyalar va
xususan, yangi texnologiyalar orasida yetakchi o‘rin egallamoqda. ATning
rivojlanishida aqliy mehnat vositalarining o‘zgarishi bilan bog‘liq ikkita
axborot inqilobi hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Birinchi inqilob kitob bosishning
paydo bo‘lishi bilan ro‘y berdi va telefon, telegraf, radioning ixtiro qilinishi
bilan chuqurlashdi. Ikkinchi inqilob elektron-hisoblash mashinalari (EHM)
ning paydo bo‘lishi va tez tarqalishi, EHM lokal tarmoqlarining yaratilishi,
axborot resurslarini boshqarish tizimlarining tashkil etilishi bilan bog‘liqdir.
Shu bois yaqin kelajakda respublikamizdagi mavjud barcha o‘quv yurtlarini
dasturli mashinalar bilan yetarli darajada ta’minlash muammosi paydo bo‘ldi.
Shundagina axborotli texnologiya asosida talabalarning bilish faoliyatini
tashkil etish va boshqarish imkoniyati tug‘iladi va u o‘qituvchining yaqin
ko‘makdoshiga aylanadi. Ta’lim-tarbiya jarayoniga ZPTlarni qo‘llash avvalo
pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirishni
talab etadi. Chunki bularni amalga oshirmay turib qo‘llangan har qanday
PT kutilgan samarani bermaydi. Bu ikki jarayon asosidagi PT avtoritar
texnologiyaga qarama-qarshi bo‘lib, PJda hamkorlik, g‘amxo‘rlik, ta’lim
oluvchilar shaxsini hurmat qilish va e’zozlash orqali shaxsning tahsil olishi,
ijod bilan shug‘ullanishi va o‘zini o‘zi rivojlantirishiga qulay ijtimoiy va
psixologik muhit yaratadi. Mazkur jarayonda talaba o‘z o‘quv faoliyatining
subyekt sanaladi va pedagog bilan hamkorlikda yagona ta’lim jarayonining
subyekt - ta’lim-tarbiya vazifalarini hal etadi. Umuman, PT o‘quv jarayoni
va uning ishtirokchilari bilan bog‘liq barcha maqsadli sa’y-harakatlar
yig‘indisini anglatishi lozim.
Hozirgi kunda uning mavjud ta’riflari juda ko‘p va xilma-xildir: 1.
Texnologiya – biror ishda, mahoratda, san’atda qo‘llaniladigan usullar
va yo‘llar yig‘indisi (Izohli lug‘at). 2. Texnologiya – ishlov berish,
ahvolni o‘zgartirish san’ati, mahorati, qobiliyati, metodlar yig‘indisi
(V.M.Shepel). 3. PT – o‘qitishning, ta’limning shakllari, metodlari,
usullari, yo‘llari tarbiyaviy vositalarning maxsus yig‘indisi va komponovkasi
(joylashuvi)ni belgilovchi psixologik tartiblar (ustanovka)lar majmuasi;
u PJning tashkiliy-uslubiy vositalaridan iborat (B.T.Lixachyov). 4. PT –
o‘qituvchi mahoratiga bog‘liq bo‘lmagan holda pedagogik muvaffaqiyatni
28
kafolatlay oladigan, o‘quvchi shaxsini shakllantirish jarayonining loyihasidir
(V.P.Bespalko). 5. PT – ta’limning rejalashtiriladigan natijalariga erishish
jarayoni tafsiloti (I.P.Volkov). 6. Ta’lim texnologiyasi – didaktik tizimning
tarkibiy jarayonli qismi (M.Choshanov). 7. PT – o‘quv jarayonining
o‘quvchilar va o‘qituvchi uchun so‘zsiz qulay sharoitlar ta’minlashni
loyihalash, tashkil qilish va o‘tkazish bo‘yicha hamma detallari o‘ylab
chiqilgan birgalikdagi pedagogik faoliyat modeli (V.M.Monaxov). 8. PT –
texnika resurslari, odamlar va ularning o‘zaro ta’sirini hisobga olgan holda
ta’lim shakllarini optimallashtirish vazifasini qo‘yuvchi o‘qitish va bilimlarni
o‘zlashtirishning hamma jarayonlarini yaratish, qo‘llash va aniqlashning
tizimli metodi bo‘lib, ta’limni modernizatsiyalashda harakatlantiruvchi
kuchdir (YUNESKO). 9. PT – pedagogik maqsadlarga erishish uchun
foydalaniladigan barcha shaxsiy, uskunali va metodologik vositalarning
tizimli yig‘indisini va ularni amal qilish tartibini bildiradi (M.V.Klarin).
10. PT, bu – so‘zsiz rioya qilish evaziga eng yuqori natijani kafolatlaydigan
ko‘rsatmalar emas, balki qonuniyatlar bo‘lib, ularning amaliy ahamiyatidan
iborat (V.Y.Pityukov). 11. PT – bu tizimli fikr yuritish usulini pedagogikaga
singdirish, boshqacha qilib aytganda, PJni muayyan bir tizimga keltirishdir
(T.Sakomoto). 12. PTning mohiyati didaktik maqsad, talab etilgan
o‘zlashtirish darajasiga erishishdan iborat bo‘lib, uni tatbiq etishni hisobga
olgan holda ta’lim jarayonini ilgaridan loyihalashtirishda namoyon bo‘ladi
(U.Nishonaliyev). 13. PT – bu o‘qituvchi (tarbiyachi)ning o‘qitish (tarbiya)
vositalari yordamida o‘quvchi (talaba)larga muayyan sharoit va ketma-
ketlikda ta’sir ko‘rsatish va bu faoliyat mahsuli sifatida ularda oldindan
belgilangan sifatlarni shakllantirish jarayonidir (N.Sayidahmedov). 14.
PT – bu jamiyat ehtiyojidan kelib chiqib, shaxsning oldindan belgilangan
sifatlarini samarali shakllantiruvchi va aniq maqsadga yo‘naltirilgan o‘quv
jarayonini tizim sifatida qarab, uni tashkil etuvchilar, ya’ni o‘qituvchi
(pedagog)ning o‘qitish vositalari yordamida tahsil oluvchilarga ma’lum bir
sharoitda muayyan ketma-ketlikda ko‘rsatilgan ta’sirini va ta’lim natijasini
nazorat jarayonida baholab beruvchi texnologiyalashgan ta’limiy tadbirdir
(B.G‘.Ziyomuhamedov). 15. PT bu – obyektiv, moddiy jarayon. Agar biz
o‘quv-tarbiya jarayonidan uning obyektiv, moddiy (substansiyalik) jihatini
ajrata olsak, shunda biz texnologiyaga, eng kamida, uning tafsilotiga ega
bo‘lamiz (V.K. Dyachenko). 16. PT – bu o‘qitishga o‘ziga xos yangicha
29
(innovatsion) yondashuvdir. U pedagogikadagi ijtimoiy-muhandislik
tafakkurining ifodalanishi, texnokratik ilmiy ongning pedagogika
sohasiga ko‘chirilgan tasviri, ta’lim jarayonining muayyan standartlashuvi
hisoblanadi (B.L.Farberman). 17. PT – turli mualliflar (manbalar)ning barcha
ta’riflari mazmunini o‘zida mujassam etuvchi umumlashtirishdan iborat
(G.K. Selevko).
“Texnologiya” tushunchasi keng ma’noda insonning barcha antropogen
faoliyati natijasida mahsulot yaratilishi jarayonlarini qamrab oladi.
Texnika va texnologiya, sanoat va transport, mashinasozlik va aviatsiya,
kimyo va metallurgiya, tibbiyot va farmatsevtika, qishloq xo‘jaligi va
chorvachilik, umuman, yaratuvchanlik va ijodkorlik mehnati va metod,
usul, vosita hamda jarayonlar majmuasini ifodalash uchun shu kungacha
cheklanmagan miqyosda foydalanib kelinayotgan ushbu atamaning mazmun
va mohiyati keng ko‘lamga ega bo‘lib qoldi. PJlar uchun tatbiq qilinuvchi
texnologiyaning an’anaviy va noan’anaviy, tarixiy, mumtoz, yangi va
zamonaviy turlari farq qilinmoqda. Asosiy maqsad - shaxsning ta’lim va
tarbiyasi hamda uning aqlan va jismonan rivojlanishi bilan bog‘liq kasbiy
faoliyat ekanligini nazarda tutsak, qanday nomlanishidan qat’iy nazar, PT
komil inson tushunchasiga mazmunan singib ketishi lozim.
|