Boshqaruv hisobini tashkil etish tizimlari Integratsiyalashtirilgan hisob tizimini avtomatlashtirishning xususiyatlari - bet 2

|
Boshqaruv hisobini tashkil etish tizimlari Integratsiyalashtirilgan hisob tizimini avtomatlashtirishning xususiyatlari
|
bet | 2/16 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 0,59 Mb. | | #108488 |
Bog'liq boshQARUV HISOBIMonistik – buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida to’g’ri va qarama-qarshi aloqadorlik asosida tizimli va muammoli hisobni birlashtirib, yaxlit holga keltiruvchi tizim. Tizimli hisob buxgalteriya hisobi hisobvaraqlarida ishlab chiqarish xarajatlarini, tayyor mahsulot va uning sotilishini aks ettirish yo’li bilan xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyatini, uning moliyaviy imkoniyatlarini baholash imkonini beradi. Ichki hisob-kitob ma’lumotlari asosida moliyaviy axborotlarni to’ldirish orqali ma’muriyat har bir ishlab chiqarish bo’g’inining oqilona tashkil etilganligini baholashi mumkin. Moddiy javobgar shaxslarning operativ (tezkor) ma’lumotlari va hisobotlaridan amaldagi standartlardan ijobiy va salbiy farqlanishlar aniqlanadi. Shu orqali daromadlar va xarajatlarning amaldagi nazorati tizimini tashkil etishga zamin yaratiladi.
Ishlab chiqarish hajmi yuzasidan unchalik katta bo’lmagan yoki bir xil turdagi mahsulot ishlab chiqaradigan xo’jalik yurituvchi subyekt yaxlit holga keltirilgan tizimdan foydalanadi.
Avtonom tizim – tizimli va muammoli hisoblarning alohida-alohida tuzilishi bilan ifodalanadi. Moliyaviy va boshqaruv hisobi o’rtasidagi aloqa bir xilda nomlangan juft nazorat hisobvaraqlari yordamida amalga oshiriladi.
Xarajatlar operativligi (tezkorligi) bo’yicha tizimlar qo’yidagilarga bo’linadi:
amaldagi (oldingi, tarixiy) xarajatlar hisobi tizimi va standart (me’yorlashtirilgan) xarajatlar hisobi tizimi. Xarajatlar operativ (tezkor)ligi – samaradorlikni oshirishga qaratilgan tizimning amaliy natija beruvchi omillaridan biridir.
Amaldagi (oldingi) xarajatlar hisobi tizimi muayyan turdagi tayyor mahsulot birligini sotishdan olingan daromadlar va amaldagi tannarxni aniqlash uchun sotilgan mahsulot tannarxi va foydani hisoblashga doir ma’lumotlarni shakllantirishdan iborat.
Standart xarajatlar hisobi tizimi quyidagilarni o’z ichiga oladi: materiallarni, asosiy vositalarni sotib olish va ishlatish xarajatlari bo’yicha, mehnat xarajatlari, yuk hujjatlari xarajatlari bo’yicha standartlarni ishlab chiqishni; me’yoriy xarajatlar bo’yicha tannarx kalkulyatsiyasini va normativlardan hamda smetalardan chetlanishlarni ko’rsatgan holda amaldagi xarajatlarni tuzish.
Jahon amaliyotida bunday tizim “standart-kost” deb yuritiladi. U tannarxni shakllantirish bo’yicha nazoratning tezkorligiga va, zaruriyat tug’ilganda, uning jarayonlarini tartibga solishga yo’naltirilgan.
Xarajatlarni tannarxga kiritishning to’liqligi – amaliyotda qo’llanilayotgan hisob tizimi tasniflanishining belgilaridan biri. Boshqaruv hisobida turli maqsadlarga javob beruvchi ikki tizim - to’liq xarajatlar hisobi tizimi va qisman xarajatlar hisobi tizimi amal qiladi.
To’liq xarajatlar hisobi tizimi tannarxni kalkulyatsiya qilish va ishlab chiqarishga qilingan xarajatlarning an’anaviy hisob turi sifatida namoyon bo’ladi. Xarajatlarning asosiy guruhlanishi ularning asosiy (to’g’ri kalkulyatsiya obyektiga olib borilishi) va egri (kalkulyatsiya obyektlari o’rtasida qandaydir bazaga proporsional tarzda taqsimlanishi) xarajatlarga bo’linishi orqali amalga oshadi.
Qisman xarajatlar tizimi deganda to’g’ridan-to’g’ri xarakterga ega va ayrim mahsulot turlari tannarxiga qo’shiluvchi ayrim xarajatlar elementlari to’plamini amalga oshiruvchi munosabat tushuniladi. Bu tizimda xarajatlar ishlab chiqarish hajmiga bevosita bog’liq bo’ladi va shuning uchun ularni o’zgaruvchan deb yuritiladi. Cheklangan xarajatlar kalkulyatsiyasi faqatgina kalkulyatsiya qilinuvchi mahsulotni chiqarish bilan bog’liq ishlab chiqarish xarajatlarini o’z ichiga oladi.
Egri xarakterdagi ayrim xarajatlar barcha mahsulotlarga tegishlidir. Bu turdagi xarajatlar jami tushum summasidan qoplanadi. Xorij amaliyotida hisobning bu shakli “direkt-kosting” deyiladi.
Moliyaviy va boshqaruv hisobining taqqoslama tavsifida umumiy obyekt – xo’jalik yurituvchi subyektning ishlab chiqarish resurslariga e’tibor qaratish lozim. Ishlab chiqarish resurslarining tarkibiy qismlari ishlab chiqarish jarayonida amal qilib, doimiy harakatda bo’ladilar. Ular aylanishadi, shaklini o’zgartiradi, mahsulotga aylanadi, doimiy harakatda bo’lib, eskirishadi va boshqa o’zgarishlarga duch kelishadi.
Bozor iqtisodiyotiga o’tish sharoitida xo’jalik yurituvchi subyekt ishlab chiqarish resurslaridan foydalanishni ifodalovchi, bu jarayonga investitsiyalashning maqsadga muvofiqligi, investitsiyalarning daromadliligini tavsiflovchi analitik ma’lumotlarga ehtiyoj sezadi. Bu vazifalar boshqaruv hisobida hal etilishi mumkin, bunga iqtisodiy jihatdan rivojlangan mamlakatlar amaliyotini misol sifatida keltirish o’rinli bo’lar edi.
Ishlab chiqarishda mablag’ aylanishining barcha bosqichlarida ishlab chiqarish resurslari – ta’minot-tayyorlov faoliyati, ishlab chiqarish va sotuv – tizimli buxgalteriya hisobida namoyon etadi. Lekin, bu namoyon bo’lish o’ziga xos xususiyatga ega bo’lib, u ko’proq resurslar dinamikasiga emas, balki ularning mavjud holatiga tegishlidir. Masalan, xo’jalik yurituvchi subyekt omborlaridagi moddiy resurslar hisobi, ta’minotchilardan mol kelishi va ularni ishlab chiqarishga taqsimlanishi hisobi, sexlar, sex omborlarilardagi qoldiq materiallar hisobi va h.k.
Moddiy resurslar va asosiy vositalarning butligi uchun javobgarlik faqatgina moddiy javobgar shaxslarga o’rnatilgan. Ishlab chiqarish resurslaridan samarali foydalanish bo’yicha esa, javobgarlik ko’zda tutilmagan. Vaholanki, ishlab chiqarish resurslari xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyatining turli yo’nalishlarida aniq belgilangan operatsiyalarni bajaruvchi turli tarkibiy bo’linmalarda ishlatiladi. Shu bilan birga, ularning har biriga samaradorlikni belgilovchi ko’rsatkichlar tizimi mos keladi.
Moliyaviy hisob xo’jalik yurituvchi subyekt bo’yicha umumiy ishlab chiqarishga doir moddiy, mehnat va moliyaviy xarajatlar to’g’risida, mahsulot turi va guruhlari bo’yicha, buyurtmalar bo’yicha yig’ma ma’lumotlarni shakllantiradi. Javobgarlik markazlari bo’yicha xarajatlar hisobi mamlakatimizda hali yo’lga qo’yilmagan. Tizimli buxgalteriya hisobida bo’linmalar rahbarlari xarajatlarning kelib chiqish manbalari va o’z faoliyatlari samaradorligi ko’rsatkichlari to’g’risidagi, o’z bo’linmalarining bir xil elementlari va xarajat moddalari bo’yicha sarflar to’g’risidagi, ular tomonidan qanday bo’lmasin xarajatlar o’lchamiga rioya qilish to’g’risidagi operativ (tezkor) va joriy ma’lumotlar bilan ta’minlanmagan. Zamonaviy ishlab chiqarish hisobining eng muhim kamchiligi xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyatining umumiy natijalariga har bir bo’linmaning real hissasini aniqlash muammosi mavjudligi bilan ifodalanadi.
Rahbarlarning ma’lumotlar bilan ta’minlanganligi jami boshqaruv (eng past darajadan yuqori darajagacha bo’lgan) tizimi samaradorligini oshiruvchi asosiy omil bo’lib hisoblanadi.
Zamonaviy sharoitda boshqaruv hisobini tashkil etish va yuritishga doir mustaqil qarorlar bo’lishi ham mumkin. Ichki ehtiyojlar uchun hisobni yo’lga qo’yishning aniq belgilanmaganligi, tashkiliy va hisoblash texnikalarining mavjudligi ishlab chiqarish hisobini boshqaruv hisobiga qayta tashkil qilinishiga imkon beradi.
Boshqaruv hisobi tizimini ishlab chiqishda uning asosiy belgisi bo’lib, faoliyat turlari bo’yicha xarajatlar hisobi bilan har bir sohaning samaradorligini aniqlash o’rtasidagi o’zaro aloqadorlik xizmat qilishi lozim. Boshqaruv hisobini tashkil qilishdagi bunday yondashuv uning tarkibiy qismlarini belgilab beradi:
ta’minot-tayyorlash faoliyati;
ishlab chiqarish faoliyati;
ishlab chiqarishga qilingan xarajatlar va mahsulot tannarxi hisobi;
moliya-sotish faoliyati hisobi;
tashkiliy faoliyatning boshqaruv hisobi;
nazorat (kontrolling).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Boshqaruv hisobini tashkil etish tizimlari Integratsiyalashtirilgan hisob tizimini avtomatlashtirishning xususiyatlari
|