O’zbekistonda innovatsiyalarni davlat tomonidan tartinga solishda qo’llanilgan chora tadbirlarni yanada rivojlantirish yo’llari

|
O’zbekistonda innovatsiyalarni davlat tomonidan tartinga solishda qo’llanilgan chora tadbirlarni yanada rivojlantirish yo’llari
|
bet | 4/5 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 71,77 Kb. | | #242505 |
Bog'liq Mavzu;O’zbekistonda innovatsiyalarni davlat tomonidan tartibga s-fayllar.org2.2. O’zbekistonda innovatsiyalarni davlat tomonidan tartinga solishda qo’llanilgan chora tadbirlarni yanada rivojlantirish yo’llari
Bugungi kunga qadar dunyo davlatlari amaliyotida iqtisodiy rivojlanishning turli yo’nalishlari va mexanizmlaridan foydalanib kelinganligini ko’rishimiz mumkin. Ular ichida jahon amaliyotida yuqori samarali va istiqbolli deb qaralgan tajribalar boshqa davlatlar uchun muhim qo’llanma va andozaga aylanmoqda. Mazkur qo’llanmalar tarkibida eng muhimi va mamlakatni o’z taraqqiyoti bilan jahon iqtisodiyotida o’z o’rniga ega bo’lishini ta’minlash imkonini beruvchi omil bu innovatsiyalar hisoblanadi.
Innovatsiyalar ilmiy-texnologik o’zgarishlar globallashuvi sharoitida amal
qilish maydoniga ko’ra inson faoliyatining barcha sohalari va jamiyatning har
bir jabhasini qamrab olgan holda turli mamlakatlar va tsivilizatsiyalar
o’rtasidagi keskin farqlarni bartaraf etishda uning yutuqlaridan keng foydalanish
va har bir mamlakatning innovatsion taraqqiyoti orqali jahon tsivilizatsiyasi va
ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida o’z hissasi va ta’siriga ega bo’lish imkonini
beradi.
Jahon tajribasidan kelib chiqib, shuni aytish mumkinki, yuqori qudratlarga
egaligini ko’rsatib va barcha davlatlarni tobora o’ziga rom etib borayotgan
innovatsiyalarni amalga oshirishda tashkil etiluvchi innovitsiya faoliyati
umumiy tarzda quyidagi ob’ekt (loyiha)larda namoyon bo’ladi:
- ixtirolar, nou-xau, ilmiy-texnik ishlanmalar asosida yangi ilmiy hajmdor
mahsulotlarning tajriba-sanoat namunalarini yaratish, sanoat si novlaridan
o’tkazish, yangi texnologiyalarni joriy etish, ularni ishlab chiqarish jarayoniga
tayyorlash;
- mavjud texnologiyalarning raqobatbardoshligini oshirishga
yo’naltirilgan, tijorat nuqtai nazaridan samarali bo’lgan, mahalliy xom ashyo
asosida yangi ilmiy hajmdor mahsulotlarni bozorga olib chiqish;
- inson, hayvon, o’simliklar kasalliklarini davolashning zamonaviy
usullarini o’zlashtirish, yangi turdagi dori-darmonlarni, ularning substansiyalarini va tibbiy texnika mahsulotlarini ishlab chiqarishda zamonaviy texnologiyalarni o’zlashtirish;
- tuproq unumdorligini oshirish, qishloq xo’jalik o’simliklarini etishtirish, ularning selektsiyasi va urug’chiligi sohasida va himoya preparatlarini ishlab chiqarishda samarali texnologiyalarini joriy etish;
- sanoat chiqindilarini hamda ikkilamchi resurslarni qayta ishlash texnologiyalarini o’zlashtirish;
- yangi axborot texnologiyalarini, dasturiy vositalarni yaratish va ishlab chiqarishni kengaytirish;
- ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va ekologik xavfsizlik bilan bog’liq bo’lgan huquqiy-tashkiliy, iqtisodiy va boshqaruv masalalarini hal qilish;
- ilm-fanning zamonaviy natijalarini yorituvchi original monografiyalar,
darsliklar, o’quv qo’llanmalari va ilmiy-ommabop kitoblarni nashrga tayyorlash,
chop etish va o’quv jarayoniga joriy etish;
- innovatsiya faoliyatini kengaytirishga, intellektual faoliyat ob’ektlarini
amaliyotda qo’llashga yo’naltirilgan xalqaro seminarlar, konferentsiyalar,
ko’rgazmalarni tashkil etish.
Yuqorida keltirilgan innovatsiya ob’ektlari (loyihalari) ustida olib
borilayotgan ilmiy-tadqiqotlar va ishlanmalar jamiyat ehtiyojlarini qondirish,
uning ijtimoiy-iqtisodiy farovonligi, siyosiy-huquqiy, ekologik xavfsizligini
oshirish hamda ularga doir muammolarni hal etish maqsadlari uchun xizmat
qilishi lozimdir.
Shu munosabat bilan bugungi kundagi va istiqbolga bo’lgan ehtiyojlardan
kelib chiqib, dunyoning barcha davlatalarida quyidagi ustuvor yo’nalishlarda
innovatsiya faoliyatini tashkil etish, moliyalashtirish va rivojlantirishga katta
e’tibor qaratilmoqda hamda o’z kelajagini yaratish imkoniyatini ko’rmoqda:
1. Fanlararo fundamental tadqiqotlar va prognozlar.
2. Biotexnologiya va biomeditsina (agrobiotexnologiya;
geobiotexnologiya; ekobiotexnologiya).
3. Eng yangi informatsion texnologiya va tizimlar (nano-biooptoelektronika; fotonika; optoinformatika; dasturlashtirish; milliy informatsiya
tizimini modellashtirish).
4. Energiya tejovchi texnologiyalar va notraditsion energiya resurslari
(yangi energiya tejovchi texnologiyalar; yangi avlodlar energiya tizimi;
ekoenergomonitoring tizimi).
5. Butkul yangi materiallar (yangi avlodlar kompozitsiyasi; keramika; katalizatorlar; yuqori qattiqlikdagi materiallar).
6. Yangi avlod mashina va texnologiyalari tizimi (KALS-texnologiyalar – yangi avlodlar ishlab chiqarish texnologiyalari orasida yaqin o’n yilliklarda markaziy ahamiyat kasb etuvchi texnologiya, innovatsion mahsulotning hayotiylik tsiklining barcha bosqichlari oralig’ida elektron kuzatuvni va ularning aniq bozorlardagi raqobat tebranishlariga tez moslashuvini ta’minlovchi texnologiya; robotli texnika komplekslari; lazerla;, plazmali texnologiyalar).
7. Aviakosmik texnologiyalar, trasport va aloqa vositalarining yangi avlodlari (kosmik navigatsiya tizimlari; transportlarning yangi avlodlari; aloqalarning yangi avlodlari).
8. Mudofa-texnika tizimlari va yangi avlodlarining xavfsizlik vositalari (yangi avlodlarning qurollanishi; terrorizmga qarshi belgilangan ikki marta ortiq texnologiya vositalari).
Yuqorida keltirilgan ustuvor va istiqbolli yo’nalishlar innovatsiya
faoliyatini tashkil etish va moliyalashtirish, innovatsion faollikni ta’minlash,
rivojlantirish va davlat tomonidan qo’llab quvvatlashga yangicha yondashish
zaruriyatini va talabini keltirib chiqaradi va uni amalga oshirish iqtisodiyotning
texnologik talabi, mavjud ilmiy-texnikaviy zaxiralar, resurslar va salohiyatlar
hamda ulardan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy samaradorligi uyg’unligida
ta’minlanishini talab etadi.
Bunda har bir davlat innovatsiya sohasini rivojlantirishning istiqbolli
yo’nalishlarini amalga oshirishni mamlakatdagi mavjud umumiy salohiyat va
imkoniyat, rivojlanish darajasi va yo’nalishi, ob’ektiv shart-sharoitlar asosida
tashkil etadi.
Jumladan, MDH davlatlari rahbarlari Kengashi qarori bilan 2008 yil 14
noyabrda tasdiqlangan 2020 yilgacha bo’lgan davrga Hamkorlikni iqtisodiy
rivojlantirish Strategiyasiga muvofiq O’zbekiston MDH davlatlari bilan
quyidagi yo’nalishlarda innovatsion hamkorlikni amalga oshirib kelmoqda:
- yoqilg’i-energetika sohasida;
- yangi trnasport magistrallarini, trans va Evroosiyo transport koridorlarini
shakllantirish, xalqaro transport koridorlari maydonlarida yuklarni tashishning
texnologik, bojxona, informatsion-logistik va servis ta’minotini ishlab
chiqishda;
- qishloq xo’jaligi mahsulotlari bazasida ,,yopiq’‘ tsiklli innovatsion texnologiyalar bo’yicha mahsulotlarni ishlab chiqarish va qayta ishlash bo’yicha, inson salomatligi va Er biosferasini saqlashga ongli ravishda va ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo’lish g’oyasi asosida xavfsiz oziq-ovqatning yagona xalqaro standartlari bo’yicha oziq-ovqatning ekologik toza mahsulotlari bozorini shakllantirishda;
- maksimal darajada tabiiy gaz o’rnini egallovchi resurslar va resurs jamg’arishning huquqiy shart-sharoitlarini yaratishda;
- nanomahsulotlarning to’laqonli bozorini shakllantirishda;
- aholi uchun zamonaviy informatsionno-kommunikatsion xizmatlarga
ega bo’lishni ta’minlovchi informatizatsiya sohasida;
- kosmik sohada hamkorlikni chuqurlashtirish va yanada kengaytirishda.
Bundan tashqari, har bir davlatda innovatsion rivojlanishda mavjud
jo’g’rofiy-hududiy, ekologik-tabiiy va boshqa shart-sharoitlarga asoslangan
yo’nalishlar ishlab chiqilishi yoki ayrim tanlanga yo’nalishlarga kuchliroq
ustuvorlik berilishi ham mumkin. Masalan, jahon oekanini o’zlashtirish
(masalan, Rossiya, Yaponiya, Amerika, Xitoy kabi davlatlar); er osti tabiiy
boyliklarini qidirib topish (O’zbekiston, Rossiya va boshqa davlatlar); qayta
tiklanuvchi energiya resurslaridan samarali foydalanish (Afrika davlatlari,
O’zbekiston va shu kabilar) shular jumlasidandir.
Innovatsiya sohasini rivojlantirish va ilmtalab mahsulotlarni ishlab
chiqarish va eksport qilishga bo’lgan kuchli e’tiborni qaysi davlatda qanchalik
yuksakligi va ahamiyatini jahon innovatsiya bozorida turgan o’rni va erishgan
ko’rsatkichlari yaqqol tasdiqlaydi. Jumladan, bugungi kunda jahon bozorida
ilmtalab mahsulotlar hajmi 2,5 trln. AQSh dollarini tashkil etib, mazkur
summaning 39 %ini AQSh davlati mahsulotlari, 30 %ini – Yaponiya, 16 %ini –
Germaniya davlati mahsulotlari tashkil etishi, jahonda rivojlangan 7 ta davlat
makrotexnologiyalari mazkur bozor hajmining 80 %ini tashkil etishi ushbu
fikrimizni tasdiqlaydi.
BMT Rivojlanish Dasturi (BMTRD) loyihasi asosida ishlab chiqilgan
O’zbekiston Respublikasining 2012-2020 yillarga innovatsion rivojlanish
Kontseptsiyasidan kelib chiqib O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Fan va texnologiyalarning rivojlanishini muvofiqlashtirish
qo’mitasida Fanlar Akademiyasi, vazirlik va idoralarning hamkorligi,
mamlakatning etakchi olim va mutaxassislari ishtirokida 2012-2020 yillarda fan
va texnologiyalarni rivojlantirishning sakkizta ustuvor yo’nalishi belgilab olindi.
Ular quyidagi sohalarni o’z ichiga qamrab oladi:
– demokratik huquqiy jamiyat, innovatsion iqtisodiyotning ma’naviy-
marifiy va madaniy taraqqiyoti;
– eneriya va elektr-energetika zaxiralarini tejash;
– tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishni kengaytirish;
– axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirsh;
– zamonaviy agrotexnologiyalarning ekologik jihatlariga e’tibor qaratish
va atrof-muhitni asrash;
– tibbiyot va farmakologiya;
– kimyoviy texnologiyalar va nanotexnologiyalar;
– turpoq to’g’risidagi fan (geologiya, geofizika, seysmologiya va mineral
xom ashyoni qayta ishlash).
Bunda fan va ilmiy imkoniyatlar darajasini oshira oluvchi, olingan
natijalarni kelgusida qo’llash nuqtai nazaridan muhim strategik ahamiyatga ega
bo’lgan innovatsiya loyihalarini ishlab chiqish va amalga oshirish ishlari
birinchi navbatda moliyalashtiriladi.
Olib borgan tadqiqotlarimiz asosida O’zbekistonda bugungi kunda
innovatsiya loyihalarini ishlab chiqish, innovatsiya faoliyatining rivojlanish
holati, undagi mavjud shart-sharoitlar, mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida
uning imkoniyatlaridan foydalanishga bo’lgan ehtiyoj va unga bog’liq istiqbolli
strategiyalar asosida hal etilishi dolzarb bo’lgan quyidagi muammolar aniqlandi:
– jahon innovatsiya tizimiga integratsiyalashuv darajasining pastligi,
milliy innovatsion tizimning, eng avvalo, innovatsion biznes bilan hamkorlik
qilishga yo’naltirilgan maxsus moliya institutlarining etishmasligi;
− innovatsiya g’oyalari ustida ishlash va uni innovatsiya loyihasiga
aylantirishga layoqatli, iqtidorli, yuqori malakali mutaxassislarning bu sohada
faol ishlashini moliyalashtirish va rag’batlantirish tizimining yaxshi
rivojlanmaganligi;
− innovatsiya loyihalarini moliyalashtirish uchun boshlang’ich kapitalning
teshmasligi;
– davlat tomonidan moliyalashtirish tizimi doirasida texnologik
ustuvorliklarni tanlash va amalga oshirish tizimining past samaradorligi;
– mulk huquqlarini himoyalash amaliyotining yaxshi rivojlanmaganligi va
u bo’yicha malakali, xalqaro sertifikatlarga ega bo’lgan mutaxassislarning
etishmasligi hamda ularni tayyorlashga bo’lgan e’tiborning qoniqarli darajada
emasligi;
− kadrlar muammosi: ilmiy kadrlarning qarib borishi, fanga iqtidorli
yoshlarning kirib kelishi sustligi;
– innovatsiya mahsulotlarini yaratishda ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar
olib borish yuzasidan xorijlik tadqiqotchilar va ixtirochi-ishlab chiquvchilar
bilan yaqindan va keng hamkorliklarni yo’lga qo’yish tizimining
rivojlanmaganligi;
− yirik yoki kichik korxonalarda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik
ishlari bo’yicha izlanishlarni olib borish saviyasining pastligi yoki imkoniyatining yo’qligi: yuqori malakali menejer-mutaxassislarning etishmasligi, texnologik rivojlanish va uni moliyalashtirishga mablag’larning etarli emasligi, o’z mahsulotining xalqaro darajadagi baho/sifat talablariga javob berishiga bo’lgan intilishning yo’qligi;
– ishlab chiqarish korxonalari bilan ilmiy-tadqiqot institutlari va oliy ta’lim muassasalari o’rtasida innovatsion hamkorlikni tashkil etish va uni amalga oshirishning qulay mexanizmi yaratilmaganligi;
– ilmiy-tadqiqot bilan shug’ullanuvchi maxsus institutlar, korxonalar, oliy ta’lim muassasalarida ilmiy ishlab chiqarish bazasining ham man’an, ham jismonan eskirib ketganligi;
– ilmiy-tadqiqot bilan shug’ullanuvchi maxsus institutlar, korxonalar, oliy ta’lim muassasalarini zaruriy ilmiy-texnik, informatsion-huquqiy ma’lumotlar va yangiliklar bilan tezkor va to’liq ta’minlash tizimining mavjud emasligi;
– olib borilgan ilmiy-tadqiqot va ishlanmalar natijalarining amalda ishlab chiqarishga joriy etilishi bilan bog’liq uzilishlar mavjudligi va uning samarali
ijrosini ta’minlovchi mexanizmning mavjud emasligi va shu kabilar.
Yuqorida keltirilgan muammolarni hal etish va innovatsiya loyihalarini
ishlab chiqish sifatini oshirish, ularni amalga oshirishni takomillashtirish
maqsadida quyidagi ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1. Innovatsion yangiliklar asosida ishlab chiqarishni modernizatsiyalashda
quyidagilar ta’minlanishi lozim:
- eskirgan asosiy vositalarni bosqichma-bosqich yangilash, ma’nan
eskirgan asosiy vositalarni hisobdan chiqarish (likvidatsiya qilish);
- ishlab chiqarishga zamonaviy texnika va texnologiyalarni joriy qilish;
- innovatsion texnologiyalar asosida tejamkor, chiqitsiz, ekologik toza,
jahon andozalaridagi sifatga javob beruvchi ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish;
- sifatni boshqarish tizimi asosida ishlab chiqarish texnologiyasini
uzluksiz ravishda takomillashtirib borish.
Xulosa
Bugun biz davlat va jamiyat hayotining barcha sohalarini tubdan yangilashga qaratilgan innovatsion rivojlanish yoʻliga oʻtmoqdamiz. Bu bejiz emas, albatta. Chunki zamon shiddat bilan rivojlanib borayotgan hozirgi davrda kim yutadi? Yangi fikr, yangi gʻoyaga, innovatsiyaga tayangan davlat yutadi.
Innovatsiya – bu kelajak degani. Biz buyuk kelajagimizni barpo etishni bugundan boshlaydigan boʻlsak, uni aynan innovatsion gʻoyalar, innovatsion yondashuv asosida boshlashimiz kerak. Shuning uchun biz Innovatsion rivojlanish vazirligini tashkil etdik va uning oldiga aniq vazifalarni qoʻydik. Bu vazirlik nafaqat iqtisodiyot sohasida, balki butun jamiyat hayotida eng muhim loyihalarni amalga oshirishda oʻziga xos lokomotiv rolini bajaradi, deb ishonamiz”.
Shulardan kelib chiqib, soʻnggi yillarda yurtimizda ilmiy tadqiqot va innovatsion faoliyatni rivojlantirish, buning uchun zarur moliyaviy resurslarni safarbar etish, innovatsion loyihalarni amalga oshirish jarayonlarida banklarning salohiyatini ham kengaytirishga alohida eʼtibor berilmoqda.
Natijada aynan banklar mazkur yoʻnalishda erkin iqtisodiy zonalar va kichik sanoat zonalarida biznes subyektlarining yaqin hamkoriga aylanib boryapti. Bu eksportga mahsulot chiqarayotgan, innovatsion va yuqori texnologik ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻygan tadbirkorlarga va chet ellik investorlarni keng qoʻllab-quvvatlash misolida namoyon boʻlayotir. Bunda bank tizimiga xususiy va xorijiy kapital kirib kelishi hisobidan davlat banklari ulushini bosqichma-bosqich kamaytirib borilayotgani ham katta rol oʻynamoqda. Zero, shu asosda sohada raqobat muhitini yaxshilashga, tijorat banklari faoliyatini, kreditlash sifati va madaniyatini har tomonlama oshirishga zamin yaratilyapti.
Yangi moliyaviy instrumentlarni joriy etish va obligatsiyalar chiqarish orqali,bank xizmatlari koʻlamini yana-da kengaytirilmoqda. Ilgʻor axborot texnologiyalari asosida bank tizimi rivojlantirilyapti. Investorlar mamlakatimizda oʻzini imkon qadar erkin his qilishlari uchun barcha sharoitlar taqdim etilmoqda.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekistonda innovatsiyalarni davlat tomonidan tartinga solishda qo’llanilgan chora tadbirlarni yanada rivojlantirish yo’llari
|