-ma’ruza O‘zgarmas tokli havo va kabelli liniyalar. O‘zgartiruvchi

14-ma’ruza O‘zgarmas tokli havo va kabelli liniyalar. O‘zgartiruvchi
podstansiyaning asosiy jihozlari
.
O‘zgarmas tokli havo liniyalari o‘zgaruvchan tokli havo liniyalaridan asosan
tayanchning konstruksiyasi bilan farqlanadi. 34-rasmda o‘zgarmas tkli havo liniyasi
tayanchining turli turdagi mumkin bo‘lgan konstruksiyasi ko‘rsatilgan. Bunday
tayanchlarga metall kam sarflanadi, va ular o‘zgaruvchan tokli havo liniyalaring
kuchlanishi va quvvat o‘tkaza olish qobiliyati bo‘yicha solishtirilganda bir muncha
soddaroqdir. 35-rasmda erkin turuvchi ±400 kV kuchlanishli metallik tayanch
ko‘rsatilgan.
34-rasm. O‘zgarmas tokli Havo liniyasi tayanchining sxemasi:
a – uniqutbli HL uchun ekrin turuvchi oraliq tayanch b - biqutbli HL uchun
ekrin turuvchi oraliq tayanch v - biqutbli HL uchun tortib turiluvchi oraliq tayanch g
– ikki zanjirli(kvadrat qutbli) HL uchun erkin turuvchi oraliq tayanchi
11 rasmda 1150 kV o‘zgaruvchan tokli va o‘zgaruvchan tokli va ±750 kV o‘zgarmas
tokli HL tayanchining konstruksiyasi ko‘rsatilgan, chizmada bir xil masshtabda. Bu
liniyalar taxminan bir xil quvvat o‘tkazish (mos ravishda 5000 va 6000 MVt) qobiliyatiga
ega. O‘zgaruvchan tok tayanchining massasi 19,8 t, o‘zgarmas tok tayanchining massasi
- 9,4t. O‘zgarmas va o‘zgaruvchan tokli liniyalarning boshqa chixatlarini ham
solishtirilganda taxminan shunday munosabatda. Shuning uchun o‘zgarmas tok
liniyasining yegallagan hududining eni o‘zgaruvchan tok liniyasinikiga qaraganda 25 –
30% ga kichikroqdir. Bundan ma’lum bo‘ladiki, bir xil berilgan parametrlarda o‘zgarmas
tok liniyasining tan narxi arzonroqdir.
35-rasm. Bir xil masshtabdagi o‘zgaruvchan va o‘zgarmas tok elektr uzatish
liniyalarining oraliq tayanchlari
a – O‘zgaruvchan tokli 1150 kVdagi Ekibastuz – Ural HL ning tayanchi:
quvvat o‘tkaza olish qobiliyati 5000 MVt, tokning zichligi 0,95 A/mm
2
,
o‘tkazgich 8 ×AS 330 , tayanchning umumiy og‘irligi 19,8 t;
b – O‘zgarmas tokli 1150 kV dagi Ekibastuz – Markaz HL ning tayanchi: quvvat
o‘tkaza olish qobiliyati 6000 MVt, tokning zichligi 0,66 A/mm
2
,o‘tkazgich 5×AS 120
065, parchalanish qadami 600 mm, tayanchning umumiy og‘irligi 9,4 t
O‘zgarmas kuchlanishdagi chiziqli izolyatsiyaning ishlash sharoiti o‘zgaruvchan
kuchlanishdagi ishlash sharoitidan farqlanadi. O‘zgaruvchan tokli havo liniyasida
kuchlanishning izolyatorlar shodasida taqsimlanishi asosan har bir izolyatorning xususiy
, izalyatorlararo hamda izolyator va yer o‘rtasidagi sig‘imi bilan aniqlanadi. Buning
natijasida izolyator sirtining ifloslanishi kuchlanishning izolyator bo‘ylab
taqsimlanishida deyarli e’tiborga olinmaydi. Kuchlanishning o‘zgarmas tok liniyasida
shoda bo‘ylab taqsimlanishida izolyatorlarning sig‘imi ishtirok etmaydi. Bu taqsimlaniish
sirtining ifloslanishi bilan bog‘liq, izolyator sirti qarsxiligining tesxilishi bilan aniqlanadi.
Toza quruq izolyatorlarda kuchlanish bir xil taqsimlanadi, ammo alohida izolyatorning
ifloslanishida yoki namlanishida bu bir xillik buziladi, ya’ni izolyatorning ishdan
chiqishiga olib keladi. Bu muammoning yechimi tesxilish yo‘lining uzaytirishdan yoki
tutib turuvchi shodalarning sonini ko‘paytirishdan iboratdir. Afsuski, bunda liniyaning
tan narxi ortadi.
O‘zgarmas tokli
liniya qutbining konstruksiyasi
o‘zgaruvchan tokli liniyaning
fazasiniki bilan bir xildir. Bu yerda ham ikki xil sababga ko‘ra
o‘tkazgichlarni parchalash
qo‘llaniladi. Birinchisi, katta summaviy kesimli qutb o‘tkazgichiga (bir necha ming
kvadrat millimetr) mo‘ljallangan, qutb tokining kattaligi bilan izohlanadi.
Bunday kesimli o‘tkazgichlarni zavod ishlab chiqarmaydi, shuning uchun ularni
trassaga yetkazish va montaj ishlarini qilish ham murakkabdir. Shuning uchun kichik
kesimli o‘tkazgichlar o‘ramidan foydalaniladi, ya’ni ishlashni osonlashtirdi.
Ikkinchi sabab o‘tkazgich yuzasida elektr maydon kuchlanganligini kamaytirish
kerak bo‘lganligi tufayli, o‘tkazgichning umumiy tojlanishini kamaytirish kerak. Shu
maqsadda o‘ramga kiruvchi,o‘tkazgichni, ko‘pburchakning qirrasi bo‘ylab bir biridan
belgilangan masofada joylashtiriladi. Natijada paydo bo‘lishi mumkin bo‘lgan umumiy
tojlanish kamayadi va tojlanish joyida, o‘zgarmas tok liniyasida o‘zgaruvchan tok
liniyasiga nisbatan kamroq bo‘lgan quvvat isrofi kamayadi.
O‘zgarmas tokli kabelli liniyalar uchun turli tipdagi kabel liniyalar qo‘llanilishi
mumkin: qog‘oz-moy izolyatsiyali kabellar, bosim ostidagi moyli kabellar, bosim
ostidagi gazli kabellar. Tajribalarning ko‘rsatishicha, ko‘pincha qog‘oz izolyatsili va moy
shimdirilgan qog‘oz izolyatsiyali kabellardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Shuning uchun kabel inshootli o‘zgarmas tok liniyalarida ko‘proq shunday kabellardan
qo‘llaniladi. Hozirgi vaqtda 400 kV kuchlanishga 1,25 kA tokka mo‘ljallangan kabellar
yaratilgan. Uning tashqi diametri 128 mm ga teng.
Umuman olganda kabel liniyalari faqatgina suv to‘siqlaridan kesib o‘tish
joylaridagina qo‘llaniladi. Unda eng asosiy vazifalardan biri hisoblanadigan liniyaning
ishonchliligini oshirish va tan narxni kamaytirish maqsadida, hamisha kabellar uchun
havlilikni oshiradigan manba, birlashtiruvchi muftalarni kamaytirish uchun mumkin
qadar kabel liniyalarini uzunligini oshirish kerak. Xuddi shu maqsadda, qiymati
kemaning qalinligi bilan aniqlanuvchi, katta diametrli gorizontal g‘altakli mahsus kabel
yotqizuvchi kema ishlatiladi. Bu g‘altakka qayiq to‘xtaydigan port shahrida joylashgan
zavoddan uzluksiz kabel uzatilib turiladi. Ushbu qayiq yordamida eng katta kabelli
liniyaning uzunligi, o‘rtasida bitta birlashtiruvchi mufta bilan 200 km ni tashkil etadi.
Dastlabki kabel liniyalari bevosita dengiz tubiga yotqizilardi, biroq ularga ko‘pincha
baliqlar to‘ridan yoki qayiqlar yakoridan ziyon yetardi. Hozirda kabellar suvosti robotlari
yordamida 1,5 m gacha chuqurlikdagi transheyaga yotqiziladi.
O‘zgartiruvchi
podstansiyalarning
asosiy
jihozlariga
o‘zgartiruvchi
transformatorlar, o‘zgartiruvchi ko‘priklar, yuqori garmonika toklari filtri, chiziqli
(tekislaydigan) reaktorlar, sinxron kompensatorlar, kondensator batareyalari kiradi. Agar
sinxron kompensatorlar va kondensatorlar batareyasi haqida gapirilganda, ular
o‘zgaruvchan tok tarmog‘idagi analogik qurilmalardan konstruktorlik jihatidan farq
qilmaydi. Yuqori garmonika toklari filtri haqida yuqorida aytib o‘tdik. Shuning uchun
barcha bu qurilmalar bu yerda ko‘rib o‘tilmaydi.
O‘zgartiruvchi
transformatorlar
o‘zgaruvchan
tok
tarmog‘idagi
oddiy
transformatorlarga nisbatan ko‘proq qiyin sharoitda ishlaydi. Buning sabablari bir necha.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, transformator cho‘lg‘amidan o‘tayotgan toklarda,
transformator cho‘lg‘ami va o‘zagini qo‘shimcha qizishiga olib keladigan yuqori
garmonika toklari mavjud bo‘ladi. Bundan tashqari, o‘zgartiruvchi ko‘priklarning
kaskadli
ulanishida
ventilli
transformator
o‘zagiga
nafaqat
tarmoqdan
transformatsiyalanadigan o‘zgaruvchan kuchlanish balki, zaminlanish nuqtasiga yaqin
joyda ulangan ko‘priklarning doimiy kuchlanishi ham ta’sir etadi. Bu esa transformator
cho‘lg‘ami
izolyatsiyasini
kuchaytirish
darkorligini
aytadi.
Transformator
cho‘lg‘amining dinamik turg‘unligi oddiy transformatorlarga nisbatan yanada kuchliroq
ta’sirlarga chidamli qilib hisoblanishi kerak. Bu ta’sir o‘zgartirgichda ko‘pgina
avariyaviy jarayonlar keltirib chiqarishi mumkin. O‘zgartiruvchi transformatorlar bir
necha nonormal holatlarda o‘tishi mumkin bo‘lgan o‘zgarmas tokka ham hisoblanishi
kerak.
Transformator salt ishlatilganda, hamda yuqori garmonika toklari filtri yoki
kondensatorlar batareyasi qo‘sxilganda rezonansli ta’sir paydo bo‘lishi mumkin, ya’ni bir
necha sekundga cho‘ziladigan, sezilarli o‘ta kuchlanishni paydo bo‘lishiga olib kelishi
mumkin Transformator cho‘lg‘ami bunday o‘ta kuchlanishga hisoblanishi kerak.
Bularning barchasi oxir oqibatda, sezilarli darajada transformator ichki
izolyatsiyasini kuchaytirishga, cho‘lg‘am mexanik chidamligini oshirishga, hamda
cho‘lg‘am o‘tkazgichi ko‘ndalang kesim yuzasini va transformator o‘zagi kesim yuzasini
oshirishga olib keladi. Natijada, o‘zgartiruvchi transformatorda huddi shunday
kuchlanishi va quvvati bir xil tipdagi oddiy transformatorlarga nisbatan aktiv materiallar
(po‘lat va mis)isrofi taxminan 1,5 barobar yuqori bo‘ladi.
O‘zgartiruvchi transformatorlar, xuddi shunday quvvatli oddiy transformatorlardan
asosan yuqori reativ quvvatliligi bilan ajralib turishida farqlanadi. Bu o‘zgartiruchi
sxemaning ishlash sharoiti bilan farqlanadi. Transformator qarsxiligining ortishi, bir
tarafdan, uning o‘zgacha konstruksiyasi bilan tushuntirilsa, boshqa tarafdan esa, ventilda
uning ishlash jarayonida normal holatda ishlaganidek uning avriyaviy holatda ham tok
o‘zgarish tezligini kamaytirilishi kerakligi bilan tushuntiriladi. Transformatorning to‘la
quvvati katta reaktiv quvvat iste’mol qilganligi va yuqori garmonika toklaridan aktiv
quvvat isrofi ortishi tufayli odatda u qabul qiladigan ko‘prik quvvatini 20 – 25 % ga
oshiradi. O‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok zanjirlarini ajratish kerakligi tufayli
transformatorning ventil cho‘lg‘ami yerga nisbatan izolyatsiyani kuchaytirilgan bo‘ladi.
O‘zgartiruvchi transformatorlar ko‘prikdan reaktiv quvvat iste’molini kamaytirish kerak
bo‘lganligi uchun kuchlanishni yuklama ostida rostlovchi qurilma bilan ta’minangan
bo‘ladi. Bularning barchasi ularning massasi va gabaritini ortishiga olib keladi. Bu esa
transformator tayyorlanadigan zavoddan ularni o‘rnatiladigan joygacha tashishda
qiyincxiliklarni vujudga keltiradi.
Hozirgi vaqtda o‘zgartiruvchi transformatorlarning maksimal quvvati fazada 500
MV· A gacha yetmoqda. Bu quvvat chegaraviy qiymatga ancha yaqin, aftidan uni ancha
qiymatga oshirish qiyinroq.
O‘zgartiruvchi podstansiyaning asosiy qurilmalaridan biri, yuqorida aytib
o‘tganimizdek, o‘zgartiruvchi ko‘prik va uning asosiy elementi –
|