O‘zbekiston ijtimoiy tarkibidagi o‘zgarishlar

|
O‘zbekiston ijtimoiy tarkibidagi o‘zgarishlar
|
bet | 144/311 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 4,4 Mb. | | #125403 |
Bog'liq IJTIMOIY-FALSAFAO‘zbekiston ijtimoiy tarkibidagi o‘zgarishlar. O‘zbekiston Respublikasida keyingi yillarda jamiyat institutlarida yuz berayotgan o‘zgarishlar uning ijtimoiy tuzilishiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Mulkchilik va hokimiyat munosabatlari o‘zgardi va o‘zgarib bormoqda, sotsial tabaqalanish mexanizmi qayta qurilmoqda, elitani jadal almashtirish jarayoni ro‘y bermoqda. Ijtimoiy hayot sahnasiga yangi sotsial guruhlar chiqib kelmoqda, ma’lum bir qatlamlar o‘z ijtimoiy maqomini o‘zgartirmoqda. Jamiyatning qutblanishi jarayoni yuz bermoqda. Moliyaviy resurslarning aylanishi va miqyoslari o‘smoqda, yanada murakkablashmoqda.
Barcha yuqorida aytilganlarni xisobga olgan holda, guruhiy manfaatlar tizimi, xulq-atvor, ijtimoiy hamkorlik usullari o‘zgarmoqda. Bular, birinchi qarashda tarqoq hodisalarga o‘xshasa-da, jamiyat ijtimoiy o‘zgarishi jarayonining har-xil tomoni hisoblanadi. SHuning uchun ularni nafaqat alohida, balki bir-biriga bog‘liqligini hisobga olgan holda o‘rganish muhimdir.
Jamiyatni, avvalo ichki harakatlantiruvchi kuchlar ta’siri ostida o‘zgarib borayotgan bir butun ijtimoiy tizim sifatida bayon etish asosiy ilmiy vazifa hisoblanadi.
G‘arb davlatlari olimlari jamiyatning ijtimoiy tuzilishi asosiy ob’ekt sifatida qarovchi ko‘plab nazariyalar ishlab chiqdilar. Ko‘pchilik etakchi konsepsiyalar shu sohaga taalluqli bo‘lib, ular individ yoki guruhning xulq-atvorini ularning ijtimoiy tuzilishdagi o‘rni nuqtai-nazaridan tushuntiradi. SHunga mos ravishda, ushbu konsepsiyalarning boshqa bir muhim xususiyati ijtimoiy tuzilishning uni tashkil etuvchi elementlarga nisbatan belgilovchi rolini tan olish hisoblanadi.
Ushbu yo‘nalishdagi zamonaviy konsepsiyalar uchun, shuningdek tarkibni (strukturani) qandaydir qotib qolgan bir qurilma deb emas, balki doimiy rivojlanuvchi bir butun sifatida tushunish xarakterlidir. Bunda uni tashkil etuvchi elementlarning o‘zaro aloqadorligi o‘zgarishlar manbai deb tan olinadi.
Ijtimoiy tarkib konsepsiyalari ko‘plab variantlarga ega bo‘lib, ulardan ayniqsa ikki asosiy model ajratib ko‘rsatiladi:
-taqsimotchilik;
-tarmoqlilik.
Taqsimotchilik modeli ijtimoiy tarkibni turlicha o‘rganuvchi belgilarga (yosh, kasb, ma’lumot, daromad va b.) ega bo‘lgan o‘zaro bog‘liq ijtimoiy vaziyatlar tizimi sifatida tasavvur etadi. Bunda individ va guruh xulq-atvorining tafovutlari va ko‘rinishlari ular tomonidan egallagan ijtimoiy vaziyat bilan, ya’ni jamiyatdagi o‘rni bilan tushuntiriladi. Bu tadqiqotchilarning diqqat markazida sotsial tabaqalanishning ijtimoiy harakatchanlik va integrativ (umumlashuv) jihatlari (muammolari) masalalari turadi.
Tarmoqlilik modeli individ va guruhning xulq-atvorini ular kirgan ijtimoiy tarmoqning har-xil qurilmalari bilan tushuntiradi. Ijtimoiy tarmoqlar tizimining asosiy elementlari bo‘lib tezligi va zichligi bilan o‘zaro farqlanuvchi aloqalarning tugunlari va bo‘limlari olinadi.
Ushbu modellar bilan bir qatorda, ijtimoiy tuzilishning muhim konsepsiyalaridan biri ijtimoiy tabaqalashuv (stratifikatsiya) konsepsiyasi hisoblanadi. Ijtimoiy tabaqalashuvni o‘rganishga zamonaviy yondashuvning asoslari Maks Veber tomonidan yaratilgan bo‘lib, u jamiyatning sotsial tarkibini ko‘p o‘lchamli tizim sifatida qaraydi, bunda mulkchilik va sinflar munosabatlari bilan birgalikda, status (maqom – bu shaxsning yoshi, jinsi, kelib chiqishi, kasbi, oilaviy ahvoliga mos ravishda jamiyatda egallagan o‘rnidir. Tug‘ma xususiyat(millat, ijtimoiy kelib chiqish va b.) lar ajratib ko‘rsatiladi. Bunda sotsial maqomni shaxsiy maqomdan farqlash, ya’ni odam biror-bir boshlang‘ich guruhda o‘zining ijtimoiy mavjudot sifatida qanday baholanishiga bog‘liq holda egallaydigan o‘rnini farqlash muhimdir.
Ijtimoiy tizimning eng muhim tavsifi bo‘lib, birinchidan, ijtimoiy tarkib, ya’ni guruhda uning rivojlanishini belgilovchi tarkib, vaziyat va munosabatlar va ikkinchidan, jamiyatning stratifikatsiyasi (tabaqalashuvi) yoki aytib o‘tilgan guruhlarning sotsial maqomlarining ierarxik shkalasidagi joylashuvi xizmat qiladi. Ijtimoiy guruhlarning va shunga mos ravishda jamiyat ijtimoiy stratifikatsiyasining ham asosiy me’yorlari quyidagilar hisoblanadi:
Hukmronlik va boshqaruvchilik vazifalari hajmida ifodalanuvchi siyosiy salohiyat;
Mulkchilik, olinadigan daromadlar va turmush darajasi miqyoslarida namoyon bo‘luvchi iqtisodiy salohiyat;
Xodimlarning ma’lumoti, malakasi va mahoratini turmush tarzi va sifati xususiyatlarini aks ettiruvchi sotsiomadaniy salohiyat;
YUqorida aytib o‘tilgan belgilarning mujassamlashgan ifodasi hisoblanuvchi ijtimoiy obro‘-e’tibor.
Barcha ushbu me’yorlar ma’lum darajada o‘zaro bog‘liqdir, biroq, shu bilan birga, stratifikatsion (tabaqaviy) makonning nisbatan mustaqil tomonlarini tashkil etadi.
O‘zbekiston posttotalitarizmdan siyosiy plyuralizm (ko‘p fikrlilik) va demokratiyaga hamda davlat ma’muriy taqsimotchiligi iqtisodiyotidan sotsial yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga o‘tish bosqichida turibdi. SHunga muvofiq holda, ijtimoiy tabaqalashuv me’yorlari ham o‘tish xarakteriga ega bo‘ladi, ularning o‘zgarish jarayonlari anchayin murakkab, chunki eski ijtimoiy munosabatlarni sindirish yangilarini shakllantirishdan ilgarilab ketmoqda. Ushbu sohada yuz berayotgan siljishlarni tushunish uchun O‘zbekiston Respublikasida o‘zgarishlar jarayoni boshlangan “qayta qurishgacha” bo‘lgan jamiyatdagi va hozirgi jamiyatdagi tabaqalashuvlarning asosiy belgilarini taqqoslash foydali bo‘ladi.
Sovet jamiyatining tabaqalashuvida hal qiluvchi rolni, ijtimoiy guruhlarning partiya-davlat ierarxiyasidagi o‘rni bilan belgilanuvchi siyosiy kapital o‘ynadi. Individlar va guruhlarning hokimiyat va boshqaruv tizimidagi o‘rni nafaqat ularning ixtiyorida bo‘lgan taqsimotchilik huquqi, qarorlar qabul qilish darajasini, balki ijtimoiy aloqalar darajasini ham, norasmiy imkoniyatlar miqyosini ham oldindan belgilab qo‘ygan edi. Siyosiy tizimning barqarorligi siyosiy elitaning – “nomenklaturaning” tarkibi va ahvolidagi barqarorlikni, shuningdek uning yopiqligi va u tomonidan boshqarilayotgan guruhdan begonalashuvini ham ta’minlagan edi. Hozirgi vaziyat demokratlashtirish, davlat hokimiyatining jiddiy susayishi bilan xarakterlanadi. Nomenklatura tamoyili bo‘yicha hukmron qatlam tabaqalashuvini qayta ishlab chiqish mexanizmi emirilgan. Hokimiyat organlari tizimi isloh qilingan, jiddiy qayta qurilgan – ulardan ayrimlari tugatilgan, boshqalari endigina tashkil etilgan, uchinchilari o‘z funksiyalarini tubdan o‘zgartirgan. Jiddiy o‘zgarishlar natijasida mamlakat yuqori davlat mansablarining sifat jihatdan yangi tizimiga ega bo‘ldi. Ushbu amallarni egallab turganlarning shaxsiy tarkibi ham yangilandi, ularning ko‘pchilik qismi faoliyatning ilgari yopiq bo‘lgan yuqori qatlami boshqa sotsial guruhlardan chiqqanlar uchun ochildi. Iqtisodiyotni boshqarishda, mulkni xususiylashtirishda, moddiy va moliyaviy resurslarga egalik qilishda ijtimoiy guruhlar roli birinchi o‘ringa chiqib bormoqda.
Iqtisodiy tabaqalashuvga kelganda esa, O‘zbekiston Respublikasida jamiyatning tabaqalashuvining omillari, me’yorlari va qonuniyatlari to‘g‘risidagi zamonaviy tasavvurlar ijtimoiy maqomi va shuningdek ijtimoiy o‘zgarish jarayonlaridagi o‘rniga ko‘ra farqlanuvchi qatlamlar va guruhlarni ajratishga imkon beradi. Biz qabul qilgan gipotezaga (farazga) ko‘ra jamiyat to‘rt ijtimoiy qatlamdan iborat bo‘ladi: yuqori, o‘rta, tayanch va quyi qatlamlar. YUqori qatlam deganda, avvalo, islohotlarning asosiy sub’ekti rolida chiquvchi, amalda boshqaruvchi qatlam tushuniladi. Unga elita va shunga yaqin guruhlar kirib, ular davlat boshqaruvi tizimida, iqtisodiy va kuch ishlatish tarkiblarida eng muhim o‘rinlarni egallaydilar. Ushbu qatlamni shakllantiruvchi elita va unga yaqin guruhlar ko‘pincha turli manfaatlarga ega bo‘ladi va har xil maqsadlarni ko‘zlaydi. Ammo ularning barchasini hokimiyatda turganlik va o‘zgarishlar jarayoniga, ayniqsa uning “yuqoridan” islohotlar bilan tashkil etuvchi tomonlariga to‘g‘ridan–to‘g‘ri ta’sir ko‘rsatish imkoniyati belgisi birlashtiradi.
Ikkinchi qatlam o‘rta deyilishi, birinchidan, uning ijtimoiy ko‘rsatkichdagi (shkalada) o‘rni hisobga olingan va, ikkinchidan, u shakllanayotgan o‘rta qatlamning kurtagi hisoblanadi. To‘g‘ri, uning ko‘pchilik ko‘rsatkichlari hozircha postindustrial jamiyat talablariga javob beruvchi shaxsiy mustaqillikni ta’minlovchi kapitalga ham, mahorat darajasiga ham, yuqori ijtimoiy obro‘ga ham ega emas. Buning ustiga, ushbu qatlam hozircha, ijtimoiy barqarorlikning kafolati bo‘lib xizmat qilishi uchun, ancha kam sonli hisoblanadi. Biroq O‘zbekistonda to‘laqonli o‘rta va yirik bo‘lmagan korxonalar menejerlari, amaldorlar, katta ofitserlarning (zobitlarning) o‘rta bo‘g‘ini, eng malakali va qobiliyatli mutaxassislar va ishchilar asosidagina shakllanishi mumkin.
O‘zgarishlar jarayonida o‘rta qatlam tomonidan bajariladigan rol uning O‘zbekiston sharoitlari uchun yuqori bo‘lgan kasbiy-malakaviy salohiyati, o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashish qobiliyati, eskirgan ijtimoiy institutlarni yangilashda faol va manfaatli ishtiroki, nisbatan qulay moliyaviy ahvoli, islohotlarni davom ettirishdan umumiy manfaatdorligi bilan belgilanadi.
Hozirgi vaqtda ushbu qatlam, o‘zining quvvati kamligiga qaramasdan, asta-sekin, asosan uning harakatlari bilan amalga oshirilayotgan islohotlarning ijtimoiy tayanchi va bosh harakatlantiruvchi kuchiga aylanmoqda. Agarda yuqori qatlam jamiyatning maqsad-muddaosi va irodasini namoyon etsa, o‘rta qatlam esa quvvatiy asosni va ommaviy kundalik ijtimoiy o‘zgaruvchilik faoliyatining yo‘lga qo‘yuvchisi bo‘lib xizmat qiladi. Keyingi tayanch ijtimoiy qatlam esa juda salmoqli bo‘lib, jamiyatning deyarli 2/3 qismini qamrab oladi. Uning vakillari o‘rtacha kasbiy-malakaviy sifatlarga va cheklangan mehnat salohiyatiga egalar. Hozirgi sharoitlarda uning asosiy intilishi voqelikni o‘z maanfaatlariga mos ravishda o‘zgarishiga emas, balki boshqalarning tashabbuslari bo‘yicha, ko‘pincha esa – yashash yo‘llarini axtarishda yuz berayotgan o‘zgarishlarga moslashib borishga yo‘naltirilgandir. SHunga qaramasdan, tayanch qatlamning moslashuv shakllari va usullari o‘zgartirishlar jarayonining borishiga katta ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayrim hollarda u, “yuqoridagilar” loyihalashtirganidan ko‘ra, muassasaviy o‘zgarishlarning ijtimoiy yo‘nalganligini sekinlashtirishi, boshqa bir holda – o‘zgartirish ham mumkin. Ushbu qatlamga ziyolilarning (mutaxassislarning) asosiy qismi, yarim ziyolilar (mutaxasislarning yordamchilari), texnik xodimlardan iborat xizmatchilar, savdo va xizmat ko‘rsatishdagi ommaviy kasb xodimlari, shuningdek dehqonlarning katta qismi kiradi. Ushbu guruhlarning ijtimoiy maqomi, mentaliteti, manfaatlari va xulq-atvori turlicha bo‘lsada, o‘zgartirishlar jarayonida ularning roli o‘xshashdir. Bu birinchi navbatda, yashash maqsadida o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashish, erishilgan maqomni imkoniyat darajasida saqlab qolish, yaqinlarini qo‘llab quvvatlash, bolalarni oyoqqa turg‘azib olish kabilardir.
Jamiyatning asosiy, sotsiallashgan qismi bo‘lgan quyi qatlamning tuzilishi va vazifalari unchalik ravshan emas. Zamonaviy o‘zgartirishlar jarayoni doirasida ushbu qatlam, yangiliklarning faol ishtirokchisiga qaraganda, ko‘proq jabrlanuvchisi, qurboni sifatida chiqadi. Uning vakillarining farq qilib turuvchi belgilari bo‘lib faoliyat salohiyatining past darajasi va o‘tish davrining murakkab ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlariga moslashishga qobiliyatsizlik xizmat qiladi. Umuman olganda, ushbu qatlam qariyalar, kam ma’lumotlilar, unchalik sog‘lom va kuchli bo‘lmagan kishilardan, buning ustiga etarli darajada nafaqaga ishlab bo‘lmaganlardan yoki kasbga, ko‘pincha esa doimiy mashg‘ulotga ega bo‘lmaganlardan, ishsizlardan iborat bo‘ladi. Jamiyat a’zolarining ushbu qismi ijtimoiy himoya, yordam va ko‘makka muhtojdirlar. Tajribaviy yo‘l bilan ushbu qatlamni juda kam shaxsiy va oilaviy daromadi, ma’lumoti pastligi, malakasiz mehnat bilan bandligi yoki doimiy ishining yo‘qligi belgilari asosida birxillashtirish mumkin. Quyi qatlam soni va tarkibining o‘zgarishi islohotlar ijtimoiy oqibatlarining muhim ko‘rsatkichi bo‘lib xizmat qiladi.
Jamiyatning ijtimoiy qatlamlari turlicha faoliyat – ko‘nikish salohiyatiga ega bo‘ladi, ya’ni yangi ijtimoiy institutlarning shakllanishiga kirishish qobiliyati, ularni rivojlantirish va mustahkamlashdagi ishtiroki, ulardan o‘z manfaatida foydalanishi, o‘zgaruvchan voqelikka faol moslashishi va natijada o‘z maqomini yaxshilashi yoki, hech bo‘lmaganda, saqlab qolishi turlichadir. Ushbu qatlamlarning o‘zgartirishlar jarayonidagi sifat jihatidan turlicha rollarga egaliklari shundan kelib chiqadi.
Jadal sotsial-innovatsion faoliyatga va samarali moslashuvchan xulq atvorga qobiliyatlilik sotsial-demografik salohiyat bilan jiddiy bog‘liq bo‘ladi.
Har xil ijtimoiy qatlamlarning vakillari bir-biridan o‘zi yashash joyi tiplari bilan tubdan farqlanadilar. Ma’lumki, yirik shaharlar o‘zining boy ma’lumotlar muhiti bilan o‘z aholisiga ijtimoiylashuv, o‘zini namoyon etish va o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashishlari uchun, chekka qishloqlarga qaraganda, yaxshiroq imkoniyatlarni ta’minlaydi. Ushbu jihatdan ayniqsa Toshkent shahri ajralib turadi. O‘rta qatlam yuqori qatlamdan maxsus ma’lumotli kishilar ulushi bo‘yicha ancha orqada qolgan, chunki uning tarkibiga, mutaxassislar bilan birga, tadbirkorlar va malakali ishchilar ham kiradi. Biroq bunda yuqori va quyi malakaviy baholash nisbati ancha qulaydir. Ehtimol, bu erda nafaqat daraja, balki nufuzli poytaxt oliygohlarida olingan bilimning yaxshi sifatliligi, oliy ta’limdan keyingi tayyorgarlik, ilmiy unvon va darajalar borligi ham ta’sir ko‘rsatadi. Bularning barchasi eng ko‘p darajada o‘rta qatlamga xosdir. Tayanch qatlamda maxsus ma’lumotga ega kishilar ½ qismigagina yaqin, biroq ularning asosiy qismining ma’lumoti o‘rta darajada.
Tahlillar ko‘rsatadiki, jamiyatning ijtimoiy qatlamlari yangi sharoitlarga moslashish va sotsial-yangilashlar faoliyatida qatnashish uchun g‘oyatda turli-tuman ijtimoiy-demografik shart-sharoitlarga ega bo‘ladilar. Muhim hisoblanuvchi mulkiy tengsizlik boshqa ko‘plab sotsial: gender, yosh, urbanistik, yashash joyi, tarmoq, kasbiy, boshqaruvchilik va boshqa sohalardagi tengsizliklarning ifodasiga aylandi. O‘z navbatida daromadlar darajasi ijtimoiy maqomning iste’mol tipi va turmush tarzi, biznes bilan shug‘ullanish imkoniyati, foydali ijtimoiy aloqalarni o‘rnatish, xizmat bo‘yicha ko‘tarilish, bolalarga sifatli ma’lumot berish va boshqa shu kabi tomonlariga jiddiy ta’sir etadi. Buning ta’sirida daromadlardagi farqlar hozirgi O‘zbekistonda sotsial tabaqalashuvning asosini yaratadi. Ilgari yaxshi ta’minlangan kishilar quyi tabaqalarga tushib qolganda ham yuqori darajaga da’vogarchilikni saqlab qoladilar, boyib ketgan kambag‘allar esa daromadlarga nisbatan ancha o‘rtacha talablarni qo‘yadilar. Ushbu taxminlardan qay biri haqiqatga yaqinligini aniqlash uchun qarab chiqilayotgan qatlamlar iqtisodiy talablarining mo‘tadil qondirilish darajasini baholashga urinib ko‘ramiz.
Bu maqsadda ikkita ko‘rsatkichdan foydalaniladi: a) oilaning amaldagi daromadining etarli darajasi to‘g‘risidagi farazlarga munosabati va b) xodimlarning amaldagi pul daromadlarining eng kam zaruriy ish haqiga munosabati. Amaldagisi bilan taqqoslagandan ko‘ra yuqoriroq daromadlarga da’vogarlik qilish – tabiiy, odatiy va ijobiy xodisadir. Qoida tariqasida bunday da’volar odamlarni mehnat faoliyatiga, malakasini oshirishga, biznesda qatnashishga undab boradi. Bunda asosiy masala me’yorda bo‘ladi: agarda amaldagi ish haqi va odamning fikricha “normal hayotni” ta’minlovchi daromad o‘rtasidagi farq ma’lum bir chegaradan o‘tsa, amaliy mehnatni faollashtirishga bo‘lgan rag‘bat befarqlik, undan begonalashuv, norozilik kuchayishi bilan almashadi, shuningdek mehnat me’yorlarining buzilishiga va o‘z talablarini qondirishda jinoiy usullardan foydalanishga o‘tiladi.
Sotsial hayotning asosini, harakatlantiruvchi kuchini iqtisodiy, ijtimoiy, demografik, mintaqaviy va boshqa omillarning o‘zaro hamkorligi tashkil etadi. Aynan ushbu hamkorlik aholi iqtisodiy tabaqalashuvining turli xildagi manzarasini doimo yaratgan va yaratib kelmoqda.
Bozor islohotlari sharoitida sotsial guruhlarning iqtisodiy salohiyati o‘zida uch tarkibiy qismni birlashtiradi:
daromad keltiruvchi kapitalga ega bo‘lish;
ijtimoiy mahsulotning taqsimlanishi, siljishi, ko‘chib yurish va ayirboshlanishi jarayonlariga aloqadorlik;
shaxsiy daromad va iste’mol darajasi.
Bunda, vujudga kelayotgan bozoriy munosabatlar sharoitida asosiy rol birinchi tarkibiy qismga tegishli bo‘ladi. Bu shu bilan izohlanadiki, nodavlat mulkning turli-tuman ko‘rinishlari (yakka tartibdagi, guruhiy, kooperativ, ulushli, aralash, uyushmaviy va b.) faol shakllanmoqda. Turli tipdagi (moliyaviy, savdo,sanoat, intellektual) kapitallar vujudga kelmoqda.
Sotsial jihatdan birmuncha aniq darajada xususiy kapital egalari ajralib chiqdilar. Ular orasida jamiyatning turli qatlamlariga taalluqli bo‘lgan juda yirik, o‘rta va kichik mulkdorlar bor. SHaxsiy xo‘jalikka ega bo‘lgan va asta-sekin amalda mulkdorlarga aylanayotgan (erni sotishdan tashqari) dehqonlar alohida o‘ringa egadir. Iqtisodiy salohiyatning ikkinchi tarkibiy qismi ilgari ustuvor bo‘lib, hozirda o‘z o‘rnini birinchisiga bermoqda. CHunki, o‘rta mulkdorning iqtisodiy maqomi malakali menejernikidan yuqori turadi. Buning ustiga, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarining chuqurlashib borishi bilan moddiy va moliyaviy resurslar manfaatdor xo‘jayinlarga ega bo‘lmoqda, bu ularning talon-taroj bo‘lish imkoniyatini qisqartirmoqda. Afsuski, turli iqtisodiy, kasbiy va mansabdor guruhlarning taqsimot mexanizmiga aloqadorlik darajasini o‘lchash ancha murakkabdir. Ko‘pincha ushbu belgi bo‘yicha avval ko‘rilgan guruhlarning o‘zi ajratiladi: davlat va aralash korxonalar rahbarlari, shu jumladan, hissadorlik jamiyati rahbarlari, savdo sohasining mas’ul xodimlari va mutaxassislari, moddiy-texnika ta’minoti xizmatchilari, shuningdek, tijoratchilar, maklerlar, dillerlar kabi biznes professionallari. O‘z kapitaliga moddiy boyliklarni taqsimlashda qatnashish imkoniga ega bo‘lmagan fuqarolar ulushi keyingi yillarda biroz kamaydi, biroq ular avvalgidek jamiyatning eng ko‘pchilik qismini tashkil etmoqda. Bu odamlarning iqtisodiy salohiyati yollanma mehnt bo‘yicha daromad darajasi bilan aniqlanadi, ularning ahvolidagi asosiy o‘zgarishlar, birinchidan, avvalgidan ko‘ra ancha keskin mulkiy qutblanish va, ikkinchidan, mehnat va daromad o‘rtasidagi bog‘liqlikning deyarli to‘liq yo‘qolganligidan iboratdir.
Ijtimoiy tabaqalashuvning bosh mezoni kasbiy tabaqalashuv hisoblanib, bu mehnatning murakkablik darajasi bilan aniqlanadi. Boshqa bir qancha muhim bo‘lgan mezon olinadigan daromad va moddiy farovonlik, ya’ni iqtisodiy tabaqalashuv hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasida o‘tish davridagi sotsial tabaqalashuvni soddaroq tahlil qilish maqsadida kasbiy tabaqalashuvning uch asosiy guruhini ko‘rib chiqamiz:
birinchi tabaqaga asosan oddiy va bir xilda takrorlanuvchi harakatlar va ish turlaridan iborat mehnat sohasida band bo‘lganlar kiradi (masalan, konveyer oldidagi ishchilar, sotuvchilar, yordamchi ishchilar va b.); yangilikka intiluvchan, ijodiy xarakterdagi mehnat xodimlari (olimlar, siyosatchilar, ishlab chiqarish tashkilotlarining bir qismi va b.);
ikkinchi tabaqa – ma’lum usullar va harakatlar asosidagi ko‘proq murakkab intellektual mehnat sohasi xodimlari (injener, o‘qituvchi, vrach, menejer va b.);
uchinchi tabaqa – noan’anaviy yondoshuv asosidagi yangilikka intiluvchan, ijodiy xarakterdagi mehnat xodimlari (olimlar, siyosatchilar, ishlab chiqarish tashkilotchilarining bir qismi va b.).
Umuman olganda, jamiyat a’zolarining bir-birlariga munosabatlarini, jamiyat kelajagiga ta’sirini, mavjud yoki kelajakdagi ishlab chiqarish va boshqa sohalar rivojiga ta’siri va boshqa ko‘plab masalalarni echishda aholini turli belgilari bo‘yicha tasniflashtirish katta ahamiyatga ega. Bunda har bir kishi turli tasniflashda turli guruhlarga kiritilishi mumkin. Masalan, jins bo‘yicha kishilar ikki guruhga – erkaklar va ayollarga ajratiladi. YOshiga ko‘ra esa bir necha guruhlar farqlanishi mumkin: bolalar, katta yoshdagilar va qariyalar (bularning har biri yanada kichikroq guruhlarga turkumlashtirilishi mumkin). YAshash joyiga ko‘ra – qishloqda yoki shaharda yashovchilar. Ma’lumotiga ko‘ra – oliy, o‘rta maxsus, o‘rta, to‘liqsiz o‘rta, boshlang‘ich ma’lumotlilar. Diniy e’tiqodiga ko‘ra – dindorlar va dinga ishonmaydiganlar. Siyosiy e’tiqodiga ko‘ra – muayyan bir partiya a’zolari va partiyasizlar. Bu ro‘yxatni davom ettirishimiz mumkin. Ammo shundan ham ko‘rinib turibdiki, kishilar murakkab hilqat bo‘lmish "hazrati insondir", ularni qanchalik o‘rgansak shuncha oz. Bu borada oldimizda hali ochilmagan qo‘riq turibdi. Bu borada qanchalik ko‘p ilmiy ma’lumot va bilimlarga ega bo‘lsak, shunchalik hatti-xarakatimiz asosliroq bo‘la boradi. Biz o‘zimizni va atrofimizdagi kishilarni qanchalik yaxshi bilsak, bunda har bir kishining qaytarilmas hilqat ekanligini, cheksiz ummondagi kichik zarracha bo‘lmish Er sharining bizdan keyingi avlodlarga ham qolishi zarurligini anglasak hamda o‘zaro munosabatlarimizni shunga muvofiq tashkil etsak, o‘ylaymizki, mavjud muammolar o‘z echimini albatta topadi.
Mamlakatimizda amalga oshirilayotgan tub demokratik islohotlar ijtimoiy yo‘naltirilgan bozor iqtisodiyotiga asoslangan demokratik jamiyat barpo etishga qaratilgan. Buni ijtimoiy sohadagi islohotlarni amalga oshirish orqali ta’minlash mumkin. CHunki, har qanday jamiyatning rivojlanganlik darajasi ijtimoiy masalalarning qay darajada hal etilayotganiga bog‘liq. Ijtimoiy masalalar mamlakat taraqqiyotining muhim omili sifatida iqtisodiy rivojlanishga ta’sir etadi. SHuning uchun ham har qanday jamiyatning ijtimoiy islohotlarni davomli amalga oshirib borishi hayotiy ehtiyojdir.
Bozor islohotlari muayoyan ijtimoiy muammolarni keltirib, chiqaradi, bu bir siyosiy-iqtisodiy tizimdan ikkinchisiga o‘tishda ham namoyon bo‘ladi.
Mamlakatni modernizatsiyalash va iqtisodiyotning erkinlashtirilishi pul muomalasi barqarorligini ta’minlash, iste’mol narxlarining keskin o‘sishiga bar-ham berish, aholini ijtimoiy himoyalash va qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan choralarni aniq belgilash, ayniqsa, kishilar uchun qaror topgan turmush tarzining buzilishi, ijtimoiy fe’l-atvor, boqimandalik kayfiyatining o‘zgarishi kabi ijtimoiy muammolar ko‘lami yuzaga keladi.
Ijtimoiy sohani isloh qilish quyidagilarga qaratiladi:
— ijtimoiy ziddiyatlarnint keskinligini kamaytirish;
— odamlarning yangi turmush sharoitlariga moslashishini osonlashtirish;
— davlat ijtimoiy iste’mol fondlarini tashkil etish va ulardan jamiyatning har bir a’zosi foydalanishini kafolatlaydigan qonunlar qabul qilish;
— davlatning markazlashgan ijtimoiy sug‘urta fondini tashkil etish;
— ko‘rsatilgan xizmatlar va samarali mehnatlar uchun davlat tomonidan beriladigan imtiyozlar;
— ijtimoiy, ahamiyatga ega bo‘lgan xizmatlar narxlaridagi farqlarni byudjet hisobidan qoplash;
— ijtimoiy sohaning eng muhim tarmoqlari (ta’lim, sog‘liqni saqlash, jismoniy tarbiya, sport va madaniyat) moddiy bazasini qo‘llab-quvvatlash va mustahkamlash;
— mehnat jamoasi tomonidan xodimlarni ijtimoiy himoya qilish tizimini takomillashtirishga doir shart-sharoitlar yaratish.
Jamiyatning ijtimoiy hayoti ijtimoiy ishlab chiqarishda mehnat taqsimoti va ixtisoslashish muqarrar tarzda ijtimoiy tabaqalanishga turtki beradi, o‘ziga xos vazifalarnigina bajaradigan, jamiyatda ma’lum mavqega ega bo‘lgan va o‘z manfaatlarini ilgari suradigan nisbatan mustaqil ijtimoiy birliklar va guruhlar vujudga kelishiga sabab bo‘ladi. SHuni ta’kidlash lozimki, ijtimoiy tabaqalanish va odamlar o‘rtasidagi tengsizlik jamiyatning tabiiy holatidir. “Oltin asr”, umumiy va to‘la tenglik haqidagi orzu mutlaqo noilmiy bo‘lgani bois uni ro‘yobga chiqarish mumkin emas. SHuningdek, u zararlidir, chunki odamlarni to‘g‘ri yo‘ldan ozdiradi, ijtimoiy munosabatlarga keskin tus beradi. Tarixdan ma’lumki, umumiy tenglik haqidagi shiorlar hech qachon ro‘yobga chiqmagan: bir tengsizlik o‘rnida boshqa tengsizlik paydo bo‘lgan. Oilada, urug‘ yoki qabilada ustun mavqega erishish uchun, o‘z shaxsiy obro‘si – kuchi, mardligi yoki mahorati tan olinishi uchun kurash ijtimoiy hayotning dastlabki bosqichlaridayoq yuzaga kelgan. Ta’bir joiz bo‘lsa, tengsizlik shaxs va pirovard natijada – jamiyat rivojlanishining muhim omilidir.
Ijtimoiy tengsizlik vujudga kelishi va jamiyatning rivojlanishida mulk instituti alohida rol o‘ynagan. Mazkur institut vujudga kelishi bilan odamlarning mulkiy tengsizlik bilan bog‘liq tabaqalanishi kuchaygan. Alohida kasbiy faoliyat sifatida aqliy mehnat bilan shug‘ullanadigan kishilar paydo bo‘lgan. Mazkur jarayonlar mehnat taqsimotini faollashtirgan. Ayrim guruhlarning alohida ajralib chiqishiga, boshqalarining turli hamjamiyatlarga birlashishiga turtki bergan. Har qanday jamiyatning ijtimoiy tuzilishi mazkur jamiyat tarixining ma’lum davridagi muayyan-tarixiy ijtimoiy birliklar va guruhlarning o‘zaro munosabatlari, hamda mazkur munosabatlarni tartibga soluvchi maxsus institutlar va muassasalar majmui bilan tavsiflanadi.
Ijtimoiy sohadagi islohotlar ijtimoiy ta’minot va kafolatlarning maqsadli, adresli tartibda amalga oshishini ta’minlash va boqimandalik kayfiyatlarini yo‘qotish, ijtimoiy sohada ham nodavlat tibbiy xizmati, ta’lim, nafaqa bilan ta’minlash xizmatlarini joriy etish, sog‘liqni saqlash, ta’lim berish tizimlarida tijorat munosabatlarini qaror toptirish va raqobat muhitini yaratishni o‘z ichiga oladi.
|
| |