Elektrotehnika va elektronika - bet 62

111
9.2. Mexanik sath o‘lchagichlari
Mazkur guruh sath o‘lchagichlari va signalizatorlari(xabar bergichlari) o‘zlarining
soddaligi(oddiyligi), ishonchliligi va narxining arzonligi uchun ishlab chiqarishda keng tarqalgan. Mexanik
asboblar guruhiga o‘lchanayotgan materialning sezgir elementga mexanik ta’sirdan foydalanib ishlaydigan
jihozlar kiradi. Mexanikliga qalqovichlilar kiradi – eng keng tarqalganlari
- membranali asboblar,
shuningdek, lotoli aylanma va boshqalar.
Qalqovuchli(buyokli) sath o‘lchagich. Qalqovuchli va buyokli sath o‘lchagichlarning (RM-51, UDU-10,
DUJE-200M, UB-P va boshq. rusumli) ishlash tamoyili suyuqlikka botirilgan qalqovich (buyok)ning itarib
chiqaruvchi kuchlar ta’siridan foydalanishga asoslangan.
Bu kabi sath o‘lchagichlarning sezgir elementi bo‘lib(9.1-rasm,a) suyuqlikka botirilgan qalqovich
(buyok) 1 hisoblanadi.
9.1-rasm.Qalqovuchli(a) va kontaktli-mexanik satho‘lchagichlarning tamoyilli sxemasi.
Sathni o‘zgartirib qalqovich (buyok), siljish o‘zatish tizimi 2 orqali o‘zgartiruvchi element va
o‘lchagich asbob bilan qabul qilinadi. Qalqovich (buyok) kontryuk(aksilyuk) 3 bilan muvozanatlanadi.
Qalqovich(buyok)ning siljishini signal(xabar)ga o‘zgartirish “kuch-bosim” va “kuch-tok”
unifitsirlangan
o‘zgartirgichi - axborot o‘lchagichi yordamida amalga oshiriladi. Buyokli (qalqovichli) vositalar
o‘lchashlarni sathning ishchi muhit harorati -40 dan to +400
o
C gacha va ishchi muhit bosimi 16 MPa
gacha, aniqlik sinflari1,0 va 1,5 bo‘ladi.
112
Sathning membranali signalizatori(xabar bergichi), rezina singdirilgan matodan tayyorlangan,
markazida
qattiq metalli disk mavjud, egiluvchan membranadan iborat. Materialga ta’sir etuvchi bosim
kuchi egiluvchan membranani siljitadi. Bu siljish mikropereklyuchatelning elektrli kontaktlarini qayta uzib-
ulanishiga olib keladi.
Keng poyonda – bir necha o‘nlab metrgacha o‘zgaradigan kontaktli – mexanik(lotovoy) sath
o‘lchagich sathning to‘kiluvchan(donador) materiallarning sathini o‘lchash uchun qo‘llaniladi. Lotovoy
jihozlarda sath uzluksiz yoki davriy nazorat qilinadi, materialning sirtida joylashgan yuk(lota) yordamida.
Sath o‘lchagichning asosiy qismi bo‘lib 1 elektromexanik lebyodka (9.1-rasm,b), 2 elektrotormozli, aylanishi
elektr yuritkich bilan yurgiziladigan.
Silindrsimon lebyodkaning barabaniga, o‘zida yuk (lot) 4 osilgan tros o‘raladi.
Val bilan baraban
orqali mexanik reduktor, 5 selsin-datchik, selsin-iste’molchi bilan elektrli ulangan 6 ikkilamchi asbob ham
ulanadi. O‘zida yuk osilgan tros, yo‘naltiruvchi roliklar orqali o‘tadi, shuningdek, qurilmaning sezgir
elementi bo‘lgan trosning 3 rolik-relesi orqali ham o‘tadi. Boshqarish o‘zida boshqarishning barcha
to‘gmachalarini(releyli sxema,
vaqt relesi, shuningdek, signalli(xabar beruvchi) armatura) joylashtirgan 7
boshqarish bloki orqali amalga oshiriladi. Do nachala o‘lchash boshlanguniga qadar yuk bunkerda yuqorigi
belgilangan holatda bo‘ladi. Zarurat bo‘lganida o‘lchash “Pusk” (“YOqish”) tugmachasini bir karrali bosish
orqali bajariladi. So‘ngra to‘liq davr davomida o‘lchash avtomatik tarzda amalga oshiriladi.
O‘lchashda lebyodka ulanadi, yuk sathning materialigacha tushiriladi va uning ustida yotqiziladi.
Trosning salqilanishi tros relesining ishga
tushishini keltirib chiqaradi, u o‘z vaqtida elektr yuritkich
zanjirini uzadi, va lebyodka to‘xtatiladi. Bir necha soniya vaqtni hayallatish orqali, kuzatuvchi tomonidan
asbobning shkalasidagi sathning raqamlarni ko‘rib olish uchun zarur bo‘lgan, yuk ko‘tarish lebedkasi
ulanadi. Dastlabki
holatiga etishi bilan, tugash joyida o‘rnatiladigan 8 uzgich yordamida lebyodka
to‘xtatiladi. So‘ngra yangi o‘lchash davri boshlanadi.