Nitrat kislota ishlab chiqarish

|
Nitrat kislota ishlab chiqarish
|
bet | 1/6 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 246,5 Kb. | | #117790 |
Bog'liq Nitrat kislota ishlab chiqarish Nitrat kislota ishlab chiqarish
Hosil bo‘lgan azot (IV)-oksid kislotada eriydi va uni sariq yoki qizil rangga bo‘yaydi. Suv bilan gidridlar hosil qiladi:
2NO2 + H2O→ HNO3 + HNO2 (4.6.1)
Nitrat kislota - kuchli oksidlovchidir. Platina, rodiy, iridiy, oltindan tashqari hamma metallar konsentrlangan nitrat kislota ta’sirida oksidlarga aylanadi.
Temir suyultirilgan nitrat kislotada yaxshi eriydi, konsentrlangan kislota esa uning yuzasida yupqa, lekin quyuq qatlam - temir oksid hosil qiladi va bu qatlam temirni keyinchalik emirilishidan saqlaydi. Konsentrlangan nitrat kislota po‘lat sisternalarda tashiladi.
Ko‘p organik birikmalar konsentrlangan nitrat kislota ta’sirida parchalanadi, ba’zi birlari alangalanadi. Sanoatda chiqarilayotgan nitrat kislota ikki navli bo‘ladi:
birinchi nav - suyultirgan kislota bo‘lib, tarkibida 50-60% nitrat kislota ;
ikkinchi nav - konsentrlangan (96-98%) nitrat kislota tutadi.
Nitrat kislotadan sanoat va qishloq xo‘jaligida keng foydalaniladi. Ishlab chiqarilgan kislotaning 40%iga yaqini azotli mineral o‘g‘itlar olish uchun sarfdlansa, qolgan qismidan sintetik bo‘yoqlar, nitrolaklar, portlovchi moddalar, plastmassalar, dorivor vositalar va ko‘pgina boshqa muhim birikmalar olinadi.
Suyultirilgan nitrat kislotaning ishlab chiqarish quyidagi reaksiyalar asosida boradi:
Ammiakni azot (II)- oksidigacha kontaktli oksidlash:
4NH3 + 5O2 ⮀ 4NO +6H2O (4.6.2)
Azot (II)- oksidni azot( IV)-oksidgacha oksidlash:
2NO + O2→ 2NO2 + Q (4.6.3)
Azot (IV)-oksidni suvga yuttirish:
4NO2 +2H2O + O2 → 4HNO3 (4.6.4)
Birinchi bosqich reaksiyasida ammiakning havo kislorodi bilan oksidlanish darajasi 98% ni tashkil qiladi.
Sanoatda nitrat kislota ishlab chiqarish uchun xom ashyo sifatida ammiak, havo va suvdan foydalaniladi.
Sintetik ammiak ma’lum darajada katalizator changlari, surkov moylari(porshenli kompressor bilan siqishda o‘tadi) bilan ifloslanadi. Toza ammiak olish uchun bug‘latish stansiyalari va suyuq ammiakni distillash qurilmalaridan foydalaniladi. Keyingi tozalash ishlari chichevisesimon elementlardan iborat qog‘oz filtrlarda amalga oshiriladi.
Atmosfera havosi ishlab chiqarish korxonasi yaqinidan surish yo‘li bilan olinadi. Bu havo changlar va turli gazsimon birikmalar bilan ifloslangan bo‘ladi. Ular ammiakni konversiyalashda katalizatorlarni zaharlashi mumkin. SHu sababli ulardan havoni tozalash uchun suv bilan boyitilgan skruberlardan foylalaniladi. So‘ngra ikki bosqichli filtrlashdan o‘tkaziladi.
Texnologik ehtiyoj uchun qo‘llaniladigan suv turli mexanik aralashmalardan va kimyoviy moddalardan maxsus usullarda tozalanadi. Refaol nitrat kislotasini olish uchun ehtimoli bo‘lgan qo‘shimchalardan tozalangan bug‘li kondensatdan foydalaniladi.
Ammiakni katalizator ishtrokisiz oksidlanganda faqat azotgina hosil bo‘ladi.
Katalizator ishtirokida ammiak va havo kislorodi o‘rtasida qator parallel reaksiyalar sodir bo‘ladi:
4NH3+5O2⮀4NO+6H2O ∆H= -946,0 kj (4.6.5)
4NH3+3O2⮀2N2 +6H2O∆H= -1328 kj (4.6.6)
4NH3+4O2⮀2N2O +6H2O ∆H= -1156 kj (4.6.7)
Bu reaksiyalar bilan bir paytda qo‘shimcha reaksiyalar (parallel va oraliq) ham sodir bo‘ladi:
4NH3+6NO⮀5N2+6H2O (4.6.8)
2NH3⮀N2+3H2 (4.6.9)
2NO⮀N2 +O2 (4.6.10)
Keltirilgan reaksiyalar yig‘ma reaksiya tenglamalari bo‘lib, ammiak konversiyasi jarayonini va aniq jarayon mexanizmini to‘la aks ettira olmaydi.
Ammiakni oksidlashda qo‘llaniladigan katalizatorlar benihoyat darajada
selektivlik xususiyatiga ega bo‘lmog‘i lozim, ya’ni bir necha qator borishishi mumkin bo‘lgan reaksiyalar ichidan aynan 4.6.5-reaksiya ammiakni azot (II)- oksidgacha oksidlanishini tezlashtirishi lozim. Bu jarayon uchun nisbatan selektivlik va faollik xossasiga platinali kontakt massa, tarkibi platinani rodiyli qotishmasi mos keladi.
Ammiakni oksidlash jarayoni ko‘p bosqichli tashqi diffuzion sohada boruvchi va katalizator sirtida ammiakni diffuziyalanishi ustunlikka ega bo‘lgan geterogen- katalitik jarayon hisoblanadi.
4.6.5-reaksiya bo‘yicha ammiakni katalitik oksidlanish tezligi juda tez bo‘lib, sekundning o‘n mingdan ulushlari ichida ammakning 97-98 %i atmosfera bosimida va 95-96%i 0,88-0,98 MPa bosimda azot (II)-oksidga aylanib bo‘ladi. Biroq azot (II)-oksidning chiqish unumi texnologik parametrlarga (harorat, bosim, gazlarni oqim tezligi, ammiak-havo aralashmasidagi ammiakning miqdori, katalizator to‘rining soni va boshqa omillar) bog‘liq ravishda ayni bir katalizatorning o‘zida turlicha bo‘lishi mumkin.
Platinaning boshqa katalizator turlariga nisbatan faolligi va selektivligi jihatdan ustunligi 1902-yilda Ostvald tomonidan aniqlangan. Ammiakni oksidlanish reaksiyasiga ko‘pgina metallar va ularning qotishmalari yuqori faollikni namoyon qiladi, biroq ularning ozginasigina NO ni yuqori chiqishini (90%dan yuqori) ta’minlay oladi.
Yuqori faollik va selektivlikka ega bo‘lgan holda platina quyi yonish haroroatiga 200℃, yaxshi plastiklik va cho‘zilanuvchan xosasiga ega. Platinaning kamchiligi uni yuqori harorat va gazlar oqimi ta’sirida tez emirilishi, hamda oson zaharlanishidir.
Ammiakni oksidlash uchun ko‘pgina sanoat sinovlaridan so‘ng tarkibi: atmosfera bosimida ishlaydigan texnologik sxema uchun platinaga 4% Pd va 3,5% Rh qo‘shilgan, yuqori bismda ishlaydigan texnologik sxema uchun platinaga 7,5% Rh qo‘shilgan kontakt massadan foydalaniladi. Katalizatorlardan unumli foydalanish maqsadida to‘r tarzidagi kontakt massa tayyorlanadi. Katalizatordan bunday shaklda foydalanish eksplatasiyada oddiy va qulay bo‘lib, metall sarfini
minimallashtirishga olib keladi. To‘r simlarining diametri 0,09 mm.ni, yachayka tomonlarining o‘lchami 0,22 mm.ni, 1sm uzunlikdagi yachaykalar soni 32 tani va 1sm3 dagi yachaykalar soni 1024 tani tashkil etadi.
Platinorodiyli (GIAP-1) va platinorodiypalladiyli (qotishma №5) katalizatorlar ammak va havo tarkibidagi qo‘shimchalar ta’siriga juda sezgir bo‘ladi. Platina katalizatori gaz aralashmasidagi chang, moy, oltingugurt va boshqa moddalarga sezgir bo‘lib, ular ta’sirida tez zaharlanadi. Bunday qo‘shimchalarga fosfor va mishyak gidridlari, ftor va uning birikmalari, dixloretan, mineral moylar, asetilen, SO2, H2S va boshqalar kiradi. SHuning uchun gazni yaxshilab tozalash zarur bo‘ladi. Platinali katalizator juda qimmat bo‘lgani uchun arzonlarini topish maqsadga muvofiq hisoblanadi. Bunday katalizator temir-xromli katalizatorlar hisoblanadi. Ular donachalar shaklida platina to‘ridan keyin solinadi. Ammiak-havo aralashmasi ko‘proq vaqt katalizator bilan kontaktda bo‘lish uchun kontakt to‘rlardan bir nechtasi (3-18 tagacha) kerak bo‘ladi. Ammiakni oksidlanish jarayonida platinali katalizator to‘ri kuchli mo‘rtlashadi va buning natijasida to‘r sirti taxminan 30 barobar ortadi. Amaliyotda katalizator to‘rining ishlash muddati atmosfera bosimi
uchun 14 oygacha, 0,73 MPa bosim uchun 8-9 oygacha bo‘ladi.
Katalizator to‘rlari issiqlik akkumulyatorlari vazifasini bajaruvchi kolonkalarga o‘rnatiladi. Konvertor tiklovchi-qozonning yuqori qismga o‘rnatilgan. Uning sutkalik quvvati 48-50 tonna HNO3 tashkil qiladi.
Havo bosimida ishlaydigan moslamalarda gazning harorati 700-800℃ tutiladi. Ammiakni oksidlash natijasida hosil bo‘lgan nitroza gazlari tarkibida azot (II)- oksididan tashqari azot, kislorod va suv bug‘larini tutadi. Nitroza gazlarini qayta ishlab uning tarkibidagi azot (II)-oksidni azot (IV)-oksidga oksidlab nitrat kislotasi ishlab chiqarish zarur. Oksidlash reaksiyasi qaytar, hajm kamayishi va reaksiya ekzotermik bo‘lganligi tufayli issiqlik ajralishi bilan boradi:
2NO + O2⮀ 2NO2 ∆H= –124 kj
Atmosfera bosimidan yuqoridan ammiak-havo aralashmasini berish Le-Shatele prinsipiga muvofiq haroratning kamayishi va bosimning ortishi reaksiya muvozanatini o‘ng tomonga, ya’ni NO2 hosil bo‘lish tomonga siljishiga sabab
bo‘ladi. 16-rasmda ammiakni oksidlash jarayonining prinsipial texnologik sxemasi keltirilgan.
16-rasm. Ammiakni oksidlash qurilmasining prinsipial texnologik sxemasi
|
| |