сон | 4 жилд | 2021 - Issn 181-9513 Doi Journal 10. 26739/2181-9513 педагогика ва психологияда инновациялар сон, жилд

|
Issn 181-9513 Doi Journal 10. 26739/2181-9513 педагогика ва психологияда инновациялар сон, жилдBog'liq administrator, 41 сон | 4 жилд | 2021
ПЕДАГОГИКА ВА ПСИХОЛОГИЯДА ИННОВАЦИЯЛАР | ИННОВАЦИИ В ПЕДАГОГИКЕ И ПСИХОЛОГИИ
| INNOVATIONS IN PEDAOGY AND PSYCHOLOGY
faylasuflar, sotsiologlar va boshqalar ushbu muammoni tushunish va hal qilishda ko‘plab
yondashuvlar mavjud. “Ruhiy salomatlik” atamasi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST)
tomonidan JSST Ekspert qo‘mitasining ruhiy salomatlik va bolalarning psixologik-ijtimoiy
rivojlanishi bo‘yicha hisobotida (1979) kiritilgan ruhiy salomatlikning buzilishi ham badandagi
kasalliklar yoki jismoniy rivojlanishdagi nuqsonlar bilan, ham psixikaga ta’sir etuvchi hamda
ijtimoiy sharoitlar bilan bog‘liq turli xil salbiy omillar va stresslar bilan bog‘liq deb aytiladi.
Avvalo, bu ikki fanni va amaliyotning ikkita yo‘nalishini - tibbiy va psixologik aloqalarni
birlashtiradi. So‘nggi o‘n yilliklarda tibbiyot va psixologiya chorrahasida ikkita sanoat paydo
bo‘ldi. Birinchisi, psixosomatik tibbiyot, bu har qanday somatik buzilish har doim ham ruhiy
holatning o‘zgarishi bilan bog‘liqligini tushunishga asoslangan. Ba’zi hollarda ruhiy holatlar
kasallikning asosiy sababchisiga aylanadi, boshqa hollarda ular go‘yo kasallikka olib keladigan
turtki bo‘lib, ba’zida ruhiy xususiyatlar kasallikning rivojlanishiga ta’sir qiladi, ba’zida jismoniy
kasalliklar ruhiy tajribalar va psixologik noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Holatlar boshqacha
bo‘lishi mumkin, ammo “ruh” va tananing o‘zaro ta’siri so‘zsiz tan olinadi. Yana bir yo‘nalish -
bu sog‘liqni saqlash psixologiyasi, shuningdek kasallik va sog‘liqning psixosomatik xususiyatini
tan oladi. Psixologik adabiyotga psixologik salomatlik tushunchasi nisbatan yaqinda kirib kela
boshladi. Deyarli barcha psixologik lug‘atlarda “ruhiy salomatlik” atamasi yo‘q. Ko‘pgina
bolalarda, ma’lum vaqtlarda, muayyan vaziyatlarning ta’siri ostida, hissiy sohada yoki xulq-
atvorda bezovtaliklar paydo bo‘lishi mumkin. Masalan, asossiz qo‘rquvlar, uyquning buzilishi,
ovqatlanishning buzilishi va boshqalar bo‘lishi mumkin, odatda bu buzilishlar vaqtinchalik.
Ba’zi bolalarda ular o‘zlarini qisman, qat’iyat bilan namoyon etadilar va ijtimoiy buzuqlikka
olib keladi. Bunday holatlarni ruhiy kasalliklar deb ta’riflash mumkin.Bir qator psixologik
tadqiqotlarda ruhiy salomatlik tajriba bilan bog‘liq.
“Ko‘pchiligimiz ko‘pincha o‘zimizni emas, ota, onamizning ovozini, davlat tuzilmasi, yuqori
mansabdor shaxslar, hokimiyat idoralari, urf-odatlar va boshqalarning ovozini tinglaymiz”.
Va ruhiy salomatlikning ikkinchi komponenti - bu gumanistik qadriyatlarga intilish. Maslou
o‘zini o‘zi anglaydigan shaxs boshqalarni qabul qilish, muxtoriyat, o‘z-o‘zidan paydo bo‘lishi,
go‘zallikka sezgirlik, hazil tuyg‘usi, alturizm, insoniyatni yaxshilash istagi, ijodkorlikka moyillik
kabi fazilatlarga ega, deb hisoblagan. Ruhiy salomatlikning psixologik jihati shunchaki bolaning
ichki dunyosiga e’tiborni nazarda tutadi: uning o‘ziga, qobiliyatlariga, o‘z qobiliyatlari va
qiziqishlarini tushunishiga ishonishi yoki ishonchsizligi; uning odamlarga, atrofdagi dunyoga,
sodir bo‘layotgan ijtimoiy voqealarga, hayotga shunday munosabati va h.k.
Ruhiy salomatlik - bu ruhiy farovonlik holati, insonning quvnoq kayfiyat, farovonlik va
uning faoliyati bilan ifodalangan to‘laqonli psixologik faoliyati. Ruhiy salomatlikning asosi
ontogenezning barcha bosqichlarida to‘laqonli aqliy rivojlanishni, yuqori aqliy funktsiyalarning
yuqori darajada rivojlanishini tashkil etadi. Shaxsning aqliy qobiliyatini rivojlantirishdagi
buzilishlar uning bilim, faoliyat, muloqotga bo‘lgan ehtiyojini qondirishga xalaqit beradi, chunki
insonlarning atrofdagi olami, madaniyati, tabiati va bu holat mahrumlik holatini keltirib chiqaradi.
Psixologik salomatlik yuqori darajadagi shaxsiy salomatlik, o‘zini va boshqalarni tushunish bilan
ajralib turadi, hayotning maqsadi va mazmuni, boshqarish qobiliyati haqida g‘oyalar mavjudligi
o‘zini o‘zi (shaxsiy o‘zini o‘zi boshqarish), boshqa odamlar va o‘zi bilan to‘g‘ri munosabatda
bo‘lish qobiliyati, o‘z taqdiri va rivojlanishi uchun mas’uliyat ongi. Psixologik salomatlik
inson o‘z nuqtai nazaridan o‘zi biladigan va boshdan kechirayotgan dunyoda munosib o‘rnini
topishi bilan bog‘liq. U hayotning qadriyatlari, ma’nolari bilan belgilanadi, ular bilan aloqalar
uyg‘unlashadi, lekin statik emas: yangi muammolar qiziqish uyg‘otadi, yangi tajribalar, ularning
echimi - yangi tajriba to‘planishi va shaxsning yanada rivojlanishi, bu hayotning ma’nosini
chuqurroq anglashga olib keladi. Psixologik salomatlikning xususiyatlari va shartlari gumanistik
psixologiya doirasidagi turli xil kontseptsiyalar mualliflarining 27 ta asarida chuqur ko‘rib
chiqilgan.Psixologik jihatdan sog‘lom odam portretining ba’zi xususiyatlarini belgilab olaylik.
Gumanistik psixologiya vakillarining nuqtai nazari. Sog‘lom odam munosabatlarni o‘zining
ichki mohiyati bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgan bo‘lib, uni hayotning belgilovchi printsipi deb
biladi (A. Maslou, K. Rojers), u ba’zi biznesga, sevimli ishiga va shu bilan birga sadoqati bilan
ajralib turadi, Voqelikni ijodiy idrok etish, har narsaga ijodiy yondoshishga moyillik (A. Maslou,
E. Fromm), u boshqalar bilan konstruktiv, chinakam munosabatlarni o‘rnatishga intiladi (K.
Rojers, E. Shostrom). JSST mutaxassislari turli mamlakatlarda o‘tkazilgan ko‘plab tadqiqotlar
natijalarini tahlil qilib, aqliy salomatlikning buzilishi kattalar bilan etarlicha muloqotdan aziyat
|
| |