Bunda ushbu koeffitsiyentlar quyidagicha topiladi

531
Bu ko‘rsatkich moliyaviy mustaqillik koeffitsiyentiga teskari
proporsional koeffitsiyent hisoblanadi.
3. Qarz va o‘z mablag‘lari nisbati koeffitsiyenti (K
qo‘n
):
qo‘n
Majburiyatlar - uzoq muddatli majburiyatlar
K
=
O‘z mablag‘lari manbalari
4. Zahira va xarajatlarni o‘z manbalari
bilan qoplanganlik
koeffitsiyenti (K
xo‘q
):
xo‘q
O‘MM + UMQ - UMA
K
=
TMZ
5. Mablag‘larning harakatchanlik (manyovrlashganlik) koeffitsiyenti
(K
m
):
m
O‘MM + UMQ - UMA
K =
O‘MM
Bu yerda:
O‘MM - O‘z mablag‘lari manbalari
UMQ - Uzoq muddatli qarz mablag‘lari
UMA - Uzoq muddatli aktivlar
TMZ - Tovar - moddiy zaxira
Prezidentimiz ta’kidlaganlaridek: «Barchamiz bir haqiqatni anglab
yetishimiz lozim - O‘zbekiston bugun xalqaro hamjamiyatning va global
moliyaviy-iqtisodiy bozorning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi»
1
.
Buning tasdig‘ini tashqi dunyo bilan aloqalarimiz tobora kengayib
borayotganida, taraqqiy topgan yetakchi davlatlar ko‘magida iqtisodiyot
tarmoqlarini rivojlantirish,
modernizatsiya qilish, texnik va texnologik
qayta jihozlash bo‘yicha dasturlarning amalga oshirilayotganida,
Uzbekistonning xalqaro savdo tizimiga integratsiyalashuvida,
mahsulot
va tovarlar importi va eksportining o‘sib borishida va boshqa misollarda
yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Shu bois global moliyaviy inqiroz va
birinchi navbatda uning oqibatlari iqtisodiyotimizning rivojlanishi va
samaradorlik holatlariga ta’sir etayotganidan ko‘z yumib bo‘lmaydi».
1
Darhaqiqat, jahon bozorida talabning pasayib ketishi natijasida
mamlakatimiz tomonidan eksport qilinadigan
mahsulotlar narxining
tushishi kuzatilmoqda. Ushbu jarayonlar korxonalarning eksportdan
1
Каримов И.А. «Жаҳон молиявий-иқтисодий инқирози, Ўзбекистон шароитида уни бартараф этишнинг
йўллари ва чоралари». Т.,: Ўзбекистон, 2009,11-12-б.
532
oladigan tushumlari va foydasining kamayishiga hamda ishlab chiqarish
rentabelligiga va pirovardida mamlakatimiz makroiqtisodiy ko‘rsatkich-
larining dinamikasiga salbiy ta’sir etishi tabiiydir albatta.
Shu nuqtayi nazardan respublikamiz korxonalariga jahon iqtisodiy
inqirozining salbiy oqibatlari ta’sirini yumshatish choralarini ko‘rish
lozim. Bunda korxonalarning ichki imkoniyatlarini chuqur o‘rganish,
iqtisodiy salohiyatini to‘g‘ri baholay olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Ya’ni korxonalarda tahlil jarayonlarini mukammal tarzda tashkil etish va
jahon tajribasida o‘zini oqlab kelayotgan tahlil usullarini joriy etish
ishlarini yanada jonlantirish lozim deb o‘ylaymiz.
Xususan, xozirgi vaqtda dolzarb hisoblangan
xususiy kapital tah-
lilini rivojlantirish va takomillashtirish bu borada amalga oshirilishi
lozim bo‘lgan eng asosiy vazifalarimiz qatoriga kiradi. Bunda xususiy
kapital tahlilini takomillashtirish bo‘yicha quyidagi takliflarni keltirib
o‘tmoqchimiz:
- eng avvalo xususiy kapital tahlili bo‘yicha zarur ma’lumotlarni
iqtisodiy adabiyotlardan olish imkoniyatining cheklanganligini inobatga
olgan holda, ushbu mavzu bo‘yicha nazariy ma’lumotlarni to‘liq va
kengaytirilgan shaklda sistemalashtirish (jamlash) lozim;
- xususiy kapital ko‘rsatkichlari tahlili bilan bog‘liq bo‘lgan
koeffitsiyentlarni xalqaro hisob hamda
tahlil yutuqlarini chuqur
o‘rgangan holda mamlakatimiz hisob va tahlil tizimiga joriy etish lozim;
- korxona xususiy kapitali tahlilini takomillashtirishda mulkchilik
shakli va tarmoq xususiyatlarini hisobga olgan holda mavzularni farq-
lash, ya’ni sohalarga yo‘naltirilgan holda mukammallashtirish lozim.
Yuqoridagi fikrlarimizning xotimasi sifatida shuni aytib o‘tish ke-
rakki, mamlakatimizda iqtisodiy bilimlar sohasida ilmiy izlanishlarni ya-
nada jonlantirish va ilmiy izlanuvchilarning ushbu yo‘ldagi sayi-hara-
katlarini rag‘batlantirishning ta’sirchan tizimining joriy etilishi, respub-
likamiz korxonalarining
taraqqiy etishiga, milliy iqtisodiyotimizga
to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning kirib kelishiga, xorijiy
kapital ishtirokidagi qo‘shma korxonalarning moliya-xo‘jalik
faoliya-
tining rivojlanishiga, pirovardida mamlakatimiz iqtisodiyotining yanada
yuksalishi va taraqqiy etishiga muhim omil bo‘lishi tabiiydir, albatta.