Baqqoli duzdi badburut - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

1 Baqqoli duzdi badburut - baqqoli shop mo'ylovli o'g'ri kishi ekan, demoqchi.
-
Qishloq jUVOfH yig'lishib, Issig'da o'ynashgay pishib, O'tgan tamoshobin tushib, Seshanba kun bozar ekan...
Mingboshi Eshdavlat akam, Ammo quruq savlat akam, Qilsa chiqim gar bir diram, Uyqu qochib, bedor ekan.
«Yayfan» kabi tolzor kam, Yo'q soyasida zarra g'am, Zebo sanam, qoshi qalam lononlari bisyor' ekan.
Do'g'malarF ham xo'b bajo, Volosnoyi uhdaburo,
Yurt ishlarini doimo Xayriyatin ko'zlor ekan.
;«Nursux» kabi ham yurt yo'q, Bog'dor-u dehqon qorni to'q, Masjidlari ham ko'p uluq, Turfa farah osor ekan.
«Rafqon»ni bozor joyi tang, Mullolari chaqqon, garang, Omilari ham mullarang, Ko'ylak kiyib, dastor ekan.
Gar mevasi bir tup sotar, Bir pulni yuz yerdin tugar, Bersa gadoga non agar,
Ming yilda ham dushvor ekan.
I Bisyor - ko'p.
2 Do'g'malari - amaldorlari. 3Najjor - duradgor.
Ammo «Raboti> bachchag'ar, Y o'q hech odamdin asar, Bir podajoyi gov-u xar, Chun og'uli tayyor ekan.
Du bora yurdim dashtlab, Bodom koniga qarab,
Mirza Umarni so'rag'lab, Havlisida nalior3 ekan.
Bo'lg'ay o'shal Burhon omon, Yaxshi yigitdur begumon, Xursand qildi nogahon, Mingboshi Xol sarkor ekan.
Armonki, ko'prak yurmadim, Bir-ikki hafta turmadim, «Tikka Rabot»ni ko'rmadim, . Purfayz buzrukvor ekan.
Ma'yus chiqdim «Isfara>, Oil xasta, majruh-u yara, Issiqqa kuygan qop-qora, Olti jihat ko'hsor ekan.
Anhor-u soy-u cho'llari, O'ynab kelodur suvlari, Shirinki zardolulari, Qand-u asal bekor ekan.
Shersiz emasdur beshalar, Bordur saxovatpeshalar, Qilmang yomon andeshalar, Yaxshilari ham bor ekan.
Hoji Zuhur ham o'rdada, Sarhavzalar, oliy sada, Borsa agar bir g'amzada, Jonig'acha esor ekan.
Bo'lma halovatga kasal, Olamda yo'q benish asal, Beshak mukofoti amal, Dunyo qurulg'on dor ekan.
Alhamdulillo, bexatar, Keldim, Muqim, aylab safar, Muztar qolib, ko'rmay zarar, Haq bandasiga yor ekan.
Boyvachchasidur badburush, To'g'ri so'zi achchig'-turush,
Sil, eski bachcha, choyfurush, Hofiz Umar, Qahhor ekan.
Nazariy ma'lumot
«SAYOHATNOMA» HAQIDA TUSHUNCHA
«Sayohatnoma» adabiy janr sifatida barcha xa1q1ar adabiyotida mavjud. O'zida sayohat xotira1ari va u1ar bilan bog'liq tafsilotlarni aks ettirgan nasriy va she'riy asarni sayohatnoma deb ataymiz.
«Sayohatnoma» janri sharq adabiyotida, jum1adan, o'zbek mumtoz adabiyotida o'ziga xos shakl1anish va rivoj1anish tarixiga ega. Ushbu janming dastlabki namuna1arini u1ug' mutafakkir shoirlarimiz Alisher Navoiy va Mirzo Bobur ijodida uchratamiz. XVIII asrning oxiri - XIX asrning birinchi yarmida yashab ijod etgan shoir Maxmuming ham sayohatnoma yozganligi ma'lum.
O'zbek adabiyotida a10hida poetik shaklda tartib topgan, keyinchalik adabiy an'ana tusiga kirgan bujanrning asoschisi Muhammad Aminxo'ja o'g'li Muqimiydir. Darhaqiqat, Muqimiy <
tuzilishi quyidagicha:
1. Kirish, ya'ni sayohatga chiqish ehtiyoji, sabab1ari aytiladi. 2. Y 0'1 xotira1ari batafsil bayon etiladi.
3. Sayohatlardan muayyan xu1osa1ar chiqariladi.
Hozirgi davrimizda zamonaviy «Sayohatnoma»lar ham yaratilyapti.
U1ar ko'proq adib, shoirlarimiz, jurnalistlarimizning turlimam1akatlarga, shuningdek, yurtimizdagi shahar va qishloq1arga qilgan safarlari
asosida bitpti. Shu o'rinda Oybek, Abdulla Qahhor, Said Ahmad, O'tkir Hoshimov va boshqa adiblarimizning yo'l xotiralari adabiyotimizda sayohatnoma janrining boyishiga xizmat qilmoqda.
U kishining ismi sharifi Shayx Muslihiddin Sa'diy Sheroziydir. «Shayx» deb ko'proq so'fiylar boshlig'iga, din arboblariga nisbatan aytilgan. Taxallusidan ma'lum bo'lganidek, sherozlik. Sheroz Eronning mashhur shaharlaridan.
Sa'diy nomini dunyoningjuda ko'p mamlakatlarida biladilar. Sharqda u qanchalar hurmat bilan tilga olinsa, G'arbda ham bu shoiming e'tibori shuncha balanddir.
Sababi nimada? Sababi shundaki, u ajoyib g'azallar yozdi. Bu g'azallar hikmatli fikrlarga boy edi. Go'zal o'xshatishlarga, ta'sirli manzaralarga to'la edi. Masalan:
«Ey sorbon, ohista ron oromi jonam meravad»,
deb boshlanar edi bir g'azali.
Tuya yetaklovchini, karvonboshini «sorbon» deydilar. Oshiq shoir unga qarata iltijo etmoqda:
Ey sorbon, Qhista yur, oromijon ketmoqdadur...
Ko'z oldingizga keltiring. Bepoyon sahro, karvon ohista yo'lga tushmoqda. Ilojsiz oshiq uning atrofida parvonadek aylanadi, karvonni qo'yib yuborgisi kelmaydi. Chunki bu karvonda uning joni, jahoni ketib bormoqda. Forschadagi «sorbon - ohista ron, oromi jon»
so'zlaridagi ohangdoshlik - ichki qofiya shu bir satming o'zidayoq nolakor musiqa yaratadi. Ayni paytda, qalqib-qalqib borayotgan tuyalar I qatori, ular o'rkachi ustida bir maromda tebranayotgan mahofalar
L-
(odam o'tiri!l..ketishga qilingan, kabinani esga tushiruvchi moslama uychalar). Bir satrda shuncha ma'no, shuncha ohang, shuncha dard bor edi. Shuning uchun ham uni Eronda qanchalar sevsalar, Turkistonda ham shuncha sevardilar. Eron-u Turkistonni qo'ying, fransuz Volter, nemis Gyote o'z asarlarida uning she'rlariga murojaat qiladilar.
Ayniqsa, shoirning «Guliston» va «Bo'ston» nomli ikki asari uning nomini butun dunyoga tanitdi. Bu asarlar haqida gapirishdan oldin ikki og'iz uning hayoti haqida ma'lumot beraylik. Chunki bu ikki asar uning o'z ko'rgan-kechirgan, eshitgan-bilgan voqealari asosida maydonga kelgan.
U Sherozda o'ziga to'q va ma'rifatli bir xonadonda o'sib ulg'aygan. Uzoq umr ko'rgan. Tug'ilgan yilini har xil (1184, 1189, 1203, 1210) ko'rsatadilar. 1292-yilda vafot etgan. Umrining 20 yilidan ko'prog'i sayohatda o'tgan. Afrikadan Xitoygacha, Hindistondan Farangistongacha kezib chiqqan. Musofirlikning, hatto asirlikning azoblarini ko'rgan. Va bu sayohatlari davomida ko'rgan-bilganlarini umumlashtirib, sayqallab «Bo'ston» (1257-yilda yozilgan) hamda «Guliston» (128) asarlariga ixcham hikoyalar qilib kiritgan. «Bo'ston»da shunday bir hikoyat keltiriladi: Shahar qozisi bir guruh olim-u fozillarni suhbatga chaqiradi. Qimmatbaho liboslarga burkangan kazo-kazolar, «o'tsinlaro'tsinlar» bilan to'rdan joy oladilar. Poygakda eski to'n kiygan bir darvesh qisinibgina o'tirardi. Suhbat boshlanadi. Shariat va tariqatdan fiqh-u hadislarga o'tadilar. Bahs, muhokama, munozara avj oladi. Bir masala ustida qattiq talashib qoladilar. O'tirganlar baqir-chaqir qilishar, lekin hech biri ishonchli bir dalil bilan isbotlab bera olmasdi. Shunda o'sha eski to'n kiygan darvesh so'z olib, masalani burro til, oydin dalil bilan isbot qilib beradi. Hamma hang-u mang bo'lib qoladi. Qozi o'rnidan turib salla-to'nini darveshga in'om etib, to'rga taklif qiladi. Oarvesh to'nni ham, to'rni ham rad etadi. Gap insonning sallato'nida emas, ilm-u donishda, agar kiyimda bo'lsa edi, salla ilingan qoziq yoki to'qim urilgan eshak eng e'tiborli bo'lardi,deb qozi uyini tark etadi. «O'sha darvesh men o'zim edim» deb tugatadi Sa'diy hikoyasini.
«Guliston» asarida esa biz shoir boshiga tushgan ajab savdolarga duch kelamiz.
«GULISTON»dan Hunar o'rganmoq ?haqida
Bir hakim1 o'g'ullariga mundoq pand2 berur edikim: «Ey jon farzandlarim, hunar o'rganinglar, negakim, mulk va molg'a e'timod3 yo'qdurur. Siym4 va zar5 xatar mahallidadur - yo o'g'ri barchasini birdan olur va yo hakim oz-oz olib yo'q etar. Ammo hunar chashmayi ravon6
va davlati bepoyondurkim, agar hunarmand odam davlatdin tushsa, hech g'am va alami yo'qdur. "Nedinkim, hunar aning zotida ulug' davlatdur va har yergakim borsa, sohibi qadr bo'lur va majlisning yuqorisida o'lturur va hunarsiz kishi gadoylik qilur va har joygakim borsa, beqadr va bee'tibor bo'lur».
Bayt:
Ota merosini gar istasang, o'rgan ota ilmin,
Ki qolgan mol otadin sahF muddatda tamom o'lg'ay.
mm bir ish etib, ani xomush qilurman). Podshoh dedi: «Agar mundoq qilsang, bizning haqimizda nihoyatsiz karam qilmishI bo'lg'aysan). Ondin so'ng hakim buyurdi, to g'ulomni sochidan tutub, daryog'a tashladilar. Uch navbat cho'mg'ondin so'ng tortib, kemaning oldig'a yovuq2 kelturdilar. G'ulomjon havPidin ikki qo'li bilan kemadagi kishilaming qo'lig'a yopushib, zo'r bila o'zini kema ichiga olib, bir go'sha4da o'lturub, orom tutdi. Podshohg'a bu hol taajjub ko'runub, so'rdikim: «Munda ne hikmat bor erdi?) Rakim dedi: «G'ulom burundin g'arq bo'lmoq mehnatin ko'rmamish erdi, lojaram5, kema ichining salomatligi qadrin bilmas erdi, emdi bildi, andoqkim, ofiyat6 qadrin bir musibatg'a giriftor bo'lg'on kishi bilg'usidur).
Qit'a:
Qorning to'q esa, arpa noni yaxshi ko'runmas, Gar och ersang, oy qursF kabi xo'b erur va sof. A'rofS behisht o'lg'usidur do'zax eliga,
Jannat eliga bo'lg'usi do'zax vale9 a'rof.
DARYO KO'RMAGAN QUL HIKOYATI
Bir podshoh bir ajamiy8 g'ulom9 bila kemaga mindi. G'ulom hargiz daryoni ko'rmamish erdi va kemaning haybat va mehnatIOin bilmamish erdi. VahmIl bila ko'p yig'lab, zorlig' qilib, a'zo va andomI2ig'a larza va beqarorlig' yetishti. Rar nechakim mulotafatI3 ko'rguzub, tadorikI4in qilur erdilar, aslo orom topmas erdi. Bu jihatdin, podshohning ayshi tiyral5 bo'lur erdi. Rech chorasin topmas erdilar, ammo hamul kecha ichida bir hakim bor erdi. Podshohga dedi: «Agar ruxsat bersangiz,
1 Hakim - donishmand.
2 Pand - nasihat.
3 E'timod - ishonch.
4 Siym - kumush.
5 Zar - oltin. ...
6 Chashmayi rayon - oqar chashma.
7 Sahl - oz.
8 Ajamiy - eronli.
9 G'ulom - quI.
10 Mehnat - azob.
11 Vahm - qo'rquv.
12 Andom - tana, gavda.
13 Mulotafat - iltifot.
14 Tadorik - iloj.
15 Ayshi tiyra bo'lmoq - kayfiyati buzilmoq.
DARVESH HIKOYATI
Bir darveshni ko'rdumkim, butun umri davomida bitta ham farzand ko'rmagan edi. So'ngroq ko'pdan ko'p duo va zorliqlar qilg'onidan
so'ng xotini homilador bo'ldi.
Darvesh dedi:
- Agar Olloh taolo menga bir o'g'il bersa, egnimdagi xirqalOdan
boshqa barcha molimni darveshlarga nisor qilurman.
Ittifoqo, xotini o'g'il tug'di. Va'daga muvofiq darveshlar oldiga
dasturxon yozib, taom berib, bor-u yo'g'ini sarf etdi.
Faqirll shu paytlar Shorn safariga ketdim. Bir necha yildan so'ngra
1 Karam qilmoq - marhamat ko'rsatmoq. 2 Yovuq - yaqin.
3 Havl - qo'rquv.
4 Go'sha - burchak, chekka.
5 Lojaram - noiloj.
60fiyat - sog'liq.
"70y qursi - to'lin oy.
8 A'rof - jannat va do'zax o'rtasi.
9Vale - va lekinning qisqa shakli.
10 Xirqa - darvesWar kiyimi, janda.
11 Faqir - o'zini kamtarlik bilan aytish.
- - -
-= ... 278
...
- -----
279
..,.
qaytib kelib, ul darveshning mahaIlasiga bordim va oni axtardim. Topmay, ul yerdagi hozir bor kishilardin so'radim. Alar dedilar:
- Ul darvesh zindondadur.
Faqir oning zindong'a tushganining sababini so'radim.
Alar dedilar:
- Q'g'li araq ichib, mast holida bir kishini o'ldirib qochdi. Emdi
oning uchun otasin tutub, zindonga solub, oyog'in zanjir bilan band etmishlar.
Men dedim:
Bu bolani Xudodan o'zi tilagan edi.
Qit'a':
bir xunuk, badfe'l qizi bor erdi, oni nikoh qilib menga berdi, yuz tillo maMga soldi va biroz muddat o'tgandan so'ng, qiz badfe'lligi va adabsizligini boshlab, holimni xarobga, jonimni azobga yetkazdi. Ya'niki:
yaxshi odamning uyida yomon xotin davosiz dard, hayosiz dushman
kabidir. Bunday xotin bilan yashamoqdan Yaratganning do'zaxi olovida yonmoqni afzal bilaman.
Axiyri ta'naga ko'chdi: «Seni otam o'n tillo berib farang asirligidan
qutqazib olmaganmidi?!» Men dedim: «Ha, men o'sha otang o'n tillo
berib, farang asirligidan qutqarib olgan, lekin yuz tillo bilan sening
qo'lingga tutqazib, jabr-u sitam zanjirini bo'ynimga solgan kishiman!»
Masnaviy:
Bo'g'oz xotun, ay02, donoyi hushyor, Tug'ar vaqtida garchi mor3 tug'g'oy. Base yaxshidur ul farzanddinkim, Ani nodon va nohamvor4 tug'g'oy.
Bir kishi bir qo'y ustiga yetti
Ki, bo'ri ilikidin xalos etti.
Kecha so'ymoqqa qo'yni bo'ldi rayon, Qo'y ko'rib oni ayladi afg'on:
«Ki bo'rini tutar edim dushman,
Emdi bildim, bo'ri sen erkansan».
.
«Guliston», «Bo'ston» asarlarini Alisher Navoiy sevib o'qigan. U
o'zining «Lison ut-tayr» «
natilgunga qadar ham eski maktablarda darslik sifatida o'qitilar edi. XX
asr boshida yetishib chiqqan jadid ma'rifatchilarimiz bu kitoblardan ilhom olib yangi darsliklar yaratdilar. AbduIla Avloniyning «Turkiy Gu
liston yoxud axloq» asari shundaylardan edi.
«Guliston» asari so'nggi 6-7 asr davomida o'zbek tiliga bir necha
bor tarjima qilingan. «Bo'ston» 1960-yilda o'zbekchaga o'girildi.
Quyida ulardan ayrim namunalar o'qiysiz.
HIKOYAT
Damashq (Shom)lik do'stlar suhbatidan faqirga malolat yetib,
Quddus sahrosiga yuz burdim va hayvonot bilan do'st tutinib, ular \ bilan qo'shilib yurdim. To vaqtikim, farang xalqiga asir bo'ldim va meni
juhudlar bilan Taroblis qal'asining xandaqini qazmoq ishiga soldilar. Halab ulug'laridan birikim, burundin mening bila oshnolig'i bor edi, ustumdin yo'li tushub, kelib meni tanidi va dedi: «Bu na holdur?» Men dedim: «Xaloyiqdin qochib tog', dashtda manzil tutub, hayvonotg'a qo'shuldim. Tangri taqdiri bila emdi kofirlaming jafosi qaydiga giriftor bo'ldum».
Do'stlar oldida pobapd o'lsam erdi jovidon,
Yax£hi erdi ajnabiy birla kezardim bo'ston.
Mening bu holimga aning rahmi kelib, o'n tiIla berib, farang ulusining jafosi bandidan ozod qildi va o'ziga hamroh qilib Halabga olib bordi va
I Qit'a - she'rning bir turi.
2Ayo - ey.
3 Mor - ilon.
4 Nohamvor - tentak deyilmoqchi.
«BO'STON»dan
Ayb qidirmaslik haqida
Birov ilmdon-u bo'lsa tadbirkor,
Nogoh toyib ketsa oyog'i yakbor. Kichik bir xatoga gapirma qo'pol,
Ulug'lar demishlar: «Yaxshilikni ol!»
Birga o'sadi-ku tikan birla gul,
Ey odil, tikanmas, gulni dasta qil.
Tab'i aybjo'ylik bo'lsa agar bas,
Tovus oyog'idan boshqasin ko'rmas. Tozalik axtargil, ey o'zi xira,
Ne ko'rsatar ko'zgu gar yuzi xira!
Barcha aybin yuzga solma, ey g'addor, Sening ham aybingni ko'rsatuvchi bor. Gunohkorga darra, cho'p buyurgani O'zini gunohsiz bilurmi, qani?
Yomonlik yoqmasa, o'zing qilmagil, Keyin boshqalarga «qilmagi1», degil. Yaxshi-yu yomoni o'zining moli,
Rar kim o'z foyda-yu ziyon hammoli. Sa'diy she'rin ko'rib ichi qoralar,
Nafrat bilan so'kib, uni qoralar.
Yuzlab nuktasiga solishmas quloq,
Bir aybni topsalar, ta'na besanoq.
Bir illati bordir xudpisand so'zin,
Rasad ko'r qilgandir haqiqat ko'zin.
Rar ko'z-u qosh yaxshi, demagil, do'stim, Pista mag'zini ye, tashlagil po'stin.
-
Hayit kuni adashib qolganim va otamning sabog'i
Y oshlik davronimdan esimda qolgan:
Hayitda chiqardim men otam bilan. O'yinga berilib yugurdim, shoshdim, Otamdan olomon ichra adashdim. Baqfrdim, ovozim har yoqni buzdi, Otam yetib kelib, qulog'im cho'zdi.
Ey ko'zi o'ynoqi, sho'xi beqaror, Barimni mahkam tut, dedim necha bor. Bilmaysan yosh bola bo'lgandan keyin Tanho yo'l yurmoqlik dunyoda qiyin. Sa'diydek dunyoni kezib ter boshoq, Ma'rifat xirmonin yig'arsan shu choq.
Dehqon hayajonda: o'sarmi nihol, Ko'chatidan meva berarmi iqbol?
Ba'zi xomtamalar sochmay urug', don, Ko'tarmoqchi bo'lar dehqonday xirmon.
Hikoyat
Eshitdim adolatli bir podsho,
Kiyarkan astar-u avra bo'z qabo.
Biri debdi: <
Debdi: «Bul kiyimda tanga osoyish, Bundan ortig'idir zeb-u oroyish...
Mening boshimda ham yuz-yuzlab havas, Lekin g'azna tanho meniki emas.
Qo'shunlar haqidir boylig-u gavhar, Shoh ziynati uchun emas siym - u zar.
Gar askar bo'lmasa shohidan rizo,
Vatan chegarasi qolur xavf aro.
Dehqon eshagini talab ketsa yov,
Nechuk soliq olar Sulton beayov.
G'animlar talasa, shohi olsa boj,
Ne iqbol ko'radi unday taxt-u toj.
Yiqilganga zo'rlik muruvvat emas,
A'lo qush chumoli donini yemas...
Kishvar olish mumkin soz xulqing bilan, Qon to'kma jang qilib o'z xalqing bilan.
Qasam mardlik haqqi butun keng jahon, Sira arzimaydi yerga tomsa qon.
Eshitdim baxtiyor Jamshid podisho, Buloq boshga yozmish shunday bir ma' no:
|