nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Hoji Bayram she’rlaridan - Alimbekov adhambek

Hoji Bayram she’rlaridan
Na bo‘ldi ko‘nglim, na bo‘ldi ko‘nglim,
Dardu g‘am ila to‘ldi bu ko‘nglim.
Yondi bu ko‘nglim, yondi bu ko‘nglim,
Yonmoqqa darmon topdi bu ko‘nglim.
Yon ey ko‘ngil yon, yon ey ko‘ngil yon,
Yonmoqdan topdi dardiga darmon.
Parvona kabi, parvona kabi,
Sha’miga oshiq yondi bu ko‘nglim.
Garchi u yondi, garchi u yondi,
Rangiga jumla olam bo‘yandi.
O‘zida topdi, o‘zida topdi,
Matlabini xush bildi bu ko‘nglim.
Savodi a’zam, savodi a’zam1,
Balki bo‘libdir arshi muazzam.
Matlabi jonon, matlabi jonon,
Bo‘lsa ajabmi, endi bu ko‘nglim.
Sayri billohdir, sayri billohdir,
Li ma allohdir, fano fillahdir.
Ayinasinda, oyinasinda,
Kirdi, sivoni1 topdi bu ko‘nglim.
“Al faqru faxru, ol faqru faxri”2,
Demadilarmi Ul olamlar faxri.
Faqr faxrini, faqr faxrini,
Mahvu fanoda topdi bu ko‘nglim.
Bayramiy endi, Bayramiy endi,
Bayram etarsan yor ila endi.
Hamdu sanolar, hamdu sanolar –
Yor ila bayram qildi bu ko‘nglim.
Bilmoq istasang o‘zni,
Jon ichra izla jonni.
Jondan kechib top uni,
Sen seni bil, sen seni.
Kim bilsa af’olini,
Ul bildi sifotini.
Unda topdi zotini,
Sen seni, bil sen seni.
Ko‘ringan sifotingdir,
Uni ko‘rgan zotingdir.
O‘zga na hojatingdir;
Sen seni bil, sen seni.
Kimki hayratga toldi,
Qalbi nurga g‘arq bo‘ldi.
Tavhidi zotni topdi,
Sen seni bil, sen seni.
Bayram o‘zini bildi,
Bilganni unda topdi.
Topgani o‘zi bo‘ldi,
Sen seni bil, sen seni.
* * *
Hech kimsa torta olmas, og‘ir falakning yoyi,
Dardiga ko‘ngil berma bir kun oladi voyi.
Chun u yuzini burdi, bir lahza qaror etmas,
Necha sarni poy etar, do‘nar-sar etar poyi.
Bir foniy vafosizdir, qavliga inonma hech,
Goh boyni etar yo‘qsil, goh yo‘qsil etar boyni.
Bayram, hamma olimlar bu ma’nining ostinda,
Qofdan Qofga hukm etar, bilmas bu muammoni.
Vohiddir ul vahbatda, kasratda fikr tafriq,
Xizr yetmadi bu sirga, bildirmadi Musoni.
Miskin hoji Bektosh, sen dunyoga ko‘ngil berma,
Bir ulug‘ imoratdir, olma boshga savdoni.
* * *
Mening maqsudim olamda emasdir, lekin illo hu,
Bu mening dardima darmon emasdir, lekin illa hu.
Emasdir huru-yu g‘ilmon, na jannat ko‘shki, na Rizvon,
Bu mening ko‘nglima sulton emasdir, lekin illa hu.
Aning naqshi hayotinda jahon bir zarra bo‘lmishdir,
Nazar etsang u zarradan ko‘rinmas, lekin illa hu.
Ey Bayramiy, agar idrok etarsan sen bu olamda,
Bu sirning sirriga kimsa erishmas, lekin illa hu.
|
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 71/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Muhokama uchun savollar:
Shoirning «Tantana» she’rlari to’plamiga kirgan she’rlari haqida so’zlang?
Shoir bolalarning tabiat hodisalariga, jonivorlarga mehr-muhabbatini qanday ifodalaydi?
2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Shoir ijodining har taraflama yuksalishidan dalolat beruvchi lirik,-epik asarlari haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Shoirning sodda, ta’sirchan va mazmundor misralar bilan ifodalangan she’rlarini izohlaydi.
«Yuksak tog’, keng o’tloq va mard o’rtoq haqida qissa» dostoni haqida ma’lumot beradi.
2-asosiy savolning bayoni:
Zafar Diyorning «Mamlakat», «Kazbek», «Tilsiz o’rtoq», «Madriddan kelgan mehmon» kabi she’r va dostonlari shoir ijodining har taraflama yuksalishidan dalolat beruvchi lirik, epik asarlaridir.
Zafar Diyor bolalarning xatti –harakatini, orzu intilishlarini yaxshi biladi. Shu jihatdan qaraydigan bo’lsak, uning «Kel, uchaylik shimolga» she’ri g’oyat xarakterlidir. Bunda shoir «Quyosh tushmaydigan» qutbni borib ko’rishni orzu qilgan bolaning lirik obrazini gavdalantiradi. Yosh bolaning murg’ak hayoli shimoliy qutbni borib ko’rishni, undagi hodisalar bilan tanishishni xohlaydi. Shoir lirik qahramonining ulug’ maqsadlarga erishish uchun Fan va texnika asoslarini amalda egallashi kerakligini chuqur anglaydi.
Zamondoshlarimizning yangi qo’riq va bo’z erlarni o’zlashtirish, mo’l-ko’l hosil olish va qishloqlarni obodonlashtirish ishida olib borayotgan kurashlari «Yuksak tog’, keng o’tloq va mard o’rtoq haqida qissa» dostonida ochib berilgan. Doston ertak shaklida bolalarbop usulda yozilgan. Asar kitobxonlarni mehnatsevarlikka, yaratuvchilikka, tabiat bilan inson munosabatida muhabbat tuyg’ulari bo’lishi lozimligiga undaydi.
Zafar Diyor dostonning g’oyaviy badiiy mukammalligi uchun qattiq ijodiy mehnat qilgan. Asarning kompozitsion tuzilishi xalq ertaklariga yaqinligi bilan harakterlidir.
Zafar Diyorning ko’pgina asarlari mehnat mavzuiga bag’ishlangan. Ana shunday asarlaridan biri «Kichkina bog’bon haqida doston» dir. Dostonda bolalar va yoshlar dov –daraxtlarni ekish, parvarish qilishga chaqirilib, mehnat zavqi va ahamiyati kuylanadi.
Zafar Diyorning uchinchi to’plami 1939 yilda «She’rlar» nomi bilan bosilib chiqdi. Uning ko’p she’rlarida vatanparvarlik, vatanga muhabbat g’oyalari ilgari suriladi.
Zafar Diyor o’zbek nasrini rivojlantirishga ham o’z hissasini qo’shgan yozuvchilardan. Uning «Jo’natish», «Cho’pon qizi», «Nojo’yaliklar» kabi hikoyalari shular jumlasidandir. U bolalar adabiyotining hamma janrlarida qalam tebratdi.
|
| |
Muhokama uchun savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 72/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1) Muhokama uchun savollar:
1. Shoir ijodining har taraflama yuksalishidan dalolat beruvchi asarlarini tushuntiring.
2. Zamondoshlarimizning yangi qo’riq va bo’z erlarni o’zlashtirishi, mo’l – ko’l hosil olish va qishloqlarni obodonlashtirish ishida olib borayotgan ishlari haqida fikr yuriting.
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muammolar:
Zafar Diyor kitobning mohiyatini bolalar ongiga singdirishda qanday vositalardan foydalanganligi hamda e’tibor berganligini o’rganish.
Zafar Diyor dostonida («Yuksak tog’, keng o’tloq va mard o’rtoq haqidagi qissa») xalqimizning azaliy orzusi- cho’l-bog’bonlarni bog’-rog’larga aylantirish orzusi o’zining badiiy ifodasini topgan o’rinlarini aniqlash.
15- mavzu: Qudus Muhammadiy (2 s).
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Vaqt
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Quddus Muhammadiy ijodiga xos bo’lgan muhim xusuiyatlar, uning bolalar uchun zarur mavzularda asarlar yaratganligi haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Quddus Muhammadiy har bir she’rni kundalik hayotimizdan olib yozganligi haqida ma’lumot beradi.
2.Shoir she’rning engil vaznda, ravon va ohangdor bo’lishi uchun yorqin qofiyadosh so’zlardan mahorat bilan foydalanganligi haqida so’zlaydi.
3. Quddus Muhammadiy ijodining yana bir muhim qirrasini izohlab tushuntiradi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar: «O’quvchiga esdalik», «Tong o’yini», «Dum», «Etik», she’rlari, «Tabiat alifbosi» turkumiga kirgan to’plam, mehnatga muhabbat mavzui, satirik, yumoristik asarlar.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullar: «Insert», «Bumerang» texnologiyasi, taqdimot, munozara,
Vositalar: Vatman, rangli markerlar, flipchart qog’oz, doska, skotch, tarqatma jihozlar.
|
Talaba O’qituvchi
|
20 daqiqa
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
O’z-o’zini baholash, o’qituvchi tomonidan rag’batlantirish.
Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar bahsga chaqiriladi.
Umumiy xulosaga kelinadi.
|
Talaba
|
35 daqiqa
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1.Ikkinchi urushi davrida Quddus Muhammadiyning ijodiy faoliyatini izohlang.
2.Quddus Muhammadiy qaysi yozuvchi va shoirlarni o’zining ustozi deb bilgan? Javobini izohlang.
3.Bolalar xarakteri va tushunchasiga xos bo’lgan she’rlarida ibratli fikrlarning ifodalanishiga fikringiz?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
15 daqiqa
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
10 daqiqa
|
|
| |
“Yusuf va Zulayho”dan - Alimbekov adhambek

“Yusuf va Zulayho”dan
Karvon chun yo‘lga ravon bo‘ldi,
Yusufning ko‘zlariga qon to‘ldi.
Ashki yo‘llarni lolazor etdi,
Yig‘labon har yerni pinor1 etdi.
Bir-ikki marhala chun ketdilar,
Modarining qabriga ham yetdilar.
Ul maqomga erishdi, chunki murur2
Tushdi modar mozori uzra bu nur.
Tushdi Rohil uzra rohiladan3,
Ayrilib qoldi magar qofiladan.
Ul mozorni quchib, qilib zori;
Dedi yuz dard ila shu guftorni:
“Ayri tushdim padardan, ey modar,
Menga zulm etdilar birodarlar.
Gul kabi avval olib bordilar,
Gul kabi so‘ngra yerga urdilar.
Guldayin avaylaganim badanni,
Surdilar tuproqqa ul rasanni.4
Tosh ila urdilar; zabun bo‘ldim,
|
Mehri Xotun g‘azallaridan

Mehri Xotun g‘azallaridan
Yo‘liga jon bermoqqa jonona kelganlardanmiz,
Tolibi dard bo‘libmiz, darmona kelganlardanmiz.
Boshimni to‘p etmak uchun zulfining chavgonina,
Ishqing maydoniga mardona kelganlardanmiz.
Mehrini ko‘ngilda muhkam tutmisham, haq so‘zlaram,
Sidq ila Mansurvash uryona1 kelganlardanmiz.
Guliston husnining har ko‘shasinda do‘stman,
Bulbuligo‘yo bo‘lib afg‘ona kelganlardanmiz.
Kelmisham, husning zakotindan ki shayulloh etay,
Bilma bu darveshni jonona kelganlardanmiz.
Ey tabibi dil, meni band ila darmon vaqtidir,
Zulfining zanjirina devona kelganlardanmiz.
Sha’mi ruxsorina jononning, ey Mehri doimo
Yonaylik parvonavash, chun yona kelganlardanmiz.
|
Asosiy savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 73/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy savollar:
Hozirgi zamon o’zbek bolalar she’riyatining taraqqiyotida Quddus Muhammadiyning roli.
Shoir she’rlarining quvnoq misralardan tashkil topganligi, bolalarning ruhiga pedagogik ruhiy xususiyatiga mosligi.
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar:
«O’quvchiga esdalik», «Tong o’yini», «Dum», «Etik», she’rlari, «Tabiat alifbosi» turkumiga kirgan to’plam, mehnatga muhabbat mavzui, satirik, yumoristik asarlar.
Mavzuga oid muammolar:
Quddus Muhammadiy doimo zarur mavzularda asarlar yaratib keldi. Shoirning ijodiga xos bo’lgan muhim xususiyatlardan biri nima?
Quddus Muhammadiy yosh kitobxonlar qalbida tabiat va inson kuychisi sifatida har doim e’zozli bo’lib qoldi. Siz shoirning qaysi to’plamini xarakterli deb o’ylaysiz?
1-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Quddus Muhammadiy ijodiga xos bo’lgan muhim xusuiyatlar, uning bolalar uchun zarur mavzularda asarlar yaratganligi haqida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1. Quddus Muhammadiy har bir she’rni kundalik hayotimizdan olib yozganligi haqida ma’lumot beradi.
2. Shoir she’rning engil vaznda, ravon va ohangdor bo’lishi uchun yorqin qofiyadosh so’zlardan mahorat bilan foydalanganligi haqida so’zlaydi.
3. Quddus Muhammadiy ijodining yana bir muhim qirrasini izohlab tushuntiradi.
1-asosiy savol bayoni:
Hozirgi zamon o’zbek bolalar she’riyatining taraqqiyotida Quddus Muhammadiyning roli katta. Quddus Muhammadiy Oybek, Hamid Olimjon, G’afur G’ulomlarni o’zi uchun ustoz deb bilgan, ulardan o’rgangan, ular bilan doimo ijodiy muloqotda bo’lgan. Ilk she’rlaridan biri «Tong o’yini» orqali ulkan adib Oybek bilan tanishadi. Oybek bu ist’edodli bolalar shoirini hamisha qo’llab-quvvatlab, ijodiga g’amxo’rlik qilib kelgan.
Quddus Muhammadiy ijodiga xos bo’lgan muhim xususiyatlardan biri hozirjavoblikdir. Ikkinchi jahon urushi davrida Quddus Muhammadiy Islom shoirga adabiy kotiblik qiladi. Bu erda u xalq og’zaki ijodi namunalari bilan yaqindan tanishadi. Islom shoirdan ko’p narsalarni o’rganadi.
Quddus Muhammadiy doimo zarur mavzularda asarlar yaratib keldi. Quddus Muhammadiy sofdil, a’lochi o’quvchi bolalarni samimiy sevadi, o’z she’rlarida bunday bolalarni maqtaydi. «A’lochi Sodiq», «Sinov», «Mening orzum», «Bizning uyda», «Yasha, Omon!», «Besh», «Solijonning darsxonasi» va boshqa she’rlari a’lochi o’quvchilar haqida yaratilganligi bilan muhim tarbiyaviy ahamiyat kasb etadi. Shoir bu she’rlari orqali a’lo o’qish, tinmay mehnat qilish bilangina ilm-fan sirlarini egallash mumkinligini bolalar qulog’iga kuyadi.
Quddus Muhammadiy ijodining yana bir muhim qirrasi satirik va yumoristik asarlari bilan bog’liq. «Nomsiz erkatoylar haqida», «Dum», «Ahmadjonga uyat», «Lapashang», «Ravshanjonning qo’li tilga kirdi» kabi ko’plab she’rlarida bolalar xarakteridagi yaramas odatlar ayovsiz tanqid qilinadi.
|
| |
Umar Nafiy g‘azallaridan - Alimbekov adhambek

Umar Nafiy g‘azallaridan
Oshiqqa hech ta’na qilmang, mubtalodir naylasin,
Odamga mehru muhabbat bir balodir naylasin.
Ko‘ngli dilbardan uzilmasa ajabmi oshiqning,
G‘amzasila to azaldan oshinodir naylasin.
Zulfiga qolsa parishon aylamasdi dillarni,
Ani tahriq1 aylagan bodi sabodir naylasin.
Netsin, bo‘lsa muhtarib2 holi dili ushshoqdan,
Siynasi oyinayi olam namodir naylasin.
Bo‘lmasa Nafiy ne qilgay dilbasta zulfi dilbara,
Tab’i sho‘xi doma tushmas bir humodir naylasin.
* * *
Bahor bo‘lsa, yana sayru guliston bo‘lganin ko‘rsam,
Go‘zal sayr aylamoq ushoqqa oson bo‘lganin ko‘rsam.
Latofatdan ko‘rinsa osumonning aksi har yerda,
Chamanda o‘zga bir olam namoyon bo‘lganin ko‘rsam.
Yana roz duxtarin1 paydo etib azmi qaror etsam,
G‘aming xotirda nopaydoyu pinhon bo‘lganin ko‘rsam.
Qizarsa, gul-gul o‘lsa, tobi maydan ro‘yi so‘zonim,
Ruhi jononi ham, gul ham guliston bo‘lganin ko‘rsam.
Safodan bir-birining siynasin chok etsa dilbarlar,
Go‘zallar mast bo‘lib dasti giribon bo‘lganin ko‘rsam.
Boqib goh siynayi jonona, goh jomi mayi noba,
Dili devona barru2 bahra sulton bo‘lganin ko‘rsam.
Muxassal3 bundayin bir kun ko‘rmasdan o‘lsam, ey Nafiy,
Falak men o‘lmayin hok ila yakson bo‘lganin ko‘rsam.
|
Amaliy qism
Ishchi oynasiga quyidagilarni joylashtiramiz

|
Amaliy qism
Ishchi oynasiga quyidagilarni joylashtiramiz
|
bet | 2/2 | Sana | 06.02.2024 | Hajmi | 0,62 Mb. | | #152425 |
Bog'liq kt3Amaliy qism
Ishchi oynasiga quyidagilarni joylashtiramiz:
1-rasm. Ishchi oynani sozlaymiz. Bunda 2ta PC kompyuter va 1ta router va serverdan foydalandik.
2-rasm. Bu rasmda PC kompyuterlariga ip address berildi.
3-rasm. Router ning sozlash jarayoni.
4-rasm. Bu rasmda Server0ga ip va mask berildi.
5-rasm. Server0 Services DHCP
6-rasm. Keyin Realtime-dan Simualtion-ga o'tdik va filtr qildik ICMP va DHCP-ni qoldirildi.
7-rasm. PC0 kompyuterini Staticdan DHCPga o’tkazdik.
8-rasm. Sms xabar jo’nattik va teskshirib ko’rdik.
Xulosa.
Bugungi amaliy ish doirasida DINAMIK IP-MANZIL. DHCP ISHLASH TAMOYILLARI. CISCO PACKET TRACER-DA DHCP SERVERINI SOZLASHni o’rgandik. Cisco dasturi yordamida amaliy ishni bajardik. Buda 2ta PC kompyuteri,1ta server va 1 ta routerdan foydalandik. PC kompyuterlariga ip addresslar berdik so’ngra routerni sozlarmarini to’g’irladik. So’ngra serverga kirib uning ham sozlamarini to’g’irladik. Amaliy ish oxirida esa bajargan ishmiz to’g’ri bajarilganini tekshirish uchun SMS xabar jo’nattik.
|
| |
-rasm. Elektrolizyor - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni...

246
doimiy elektr toki to‘g‘rilovchi asbob orqali keladi. Elektroliz 80-85
0
C haroratda
amalga oshiriladi.
Olingan vodorod va kislorod gaz kanallariga keladi, keyin (12) kondensator
da sovitiladi. Kondensatordan vodorod va kislorod (13) gaz yig‘uvchiga kelib bil
sovitiladi va yuviladi, keyin esa (9,10) gidrozatvorlarga orqali vodorod gazgolderga
yuboriladi, kislorod esa o‘zini gazgolderiga yoki atmosferaga chiqarib yuboriladi.
Gidrozatvorlar vodorod va kislorod sistemalariga bir xil bosim berib turadi.
Dezodorasiyalangan yog’ning orgonoleptik baholash

|
Dezodorasiyalangan yog’ning orgonoleptik baholashBog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslikDezodorasiyalangan yog’ning orgonoleptik baholash.
Nerv sistemasining analitik funksiyasi analizator (reseptorlar) yordamida
amalga oshiriladi. Qo’zg’atish (razdrajeniye)ga javoban reseptorlar uni miya
hujayralariga beradi va u yerdan nevr yo’llari bo’ylab javob qo’zg’atishlar tarqaladi.
Og’iz va burun shilimshiq pardalaridagi oddiy hujayralar orasidagi maxsus
hujayralarning borligi yuqori sezgi organlari sezuvchanligini oshiradi. Ta’mni bilish
va sezish xususiyatni faqat suvda eriydigan moddalargina beradi.
Ta’m bilishni qo’zg’atadigan moddalar qatoriga ionizirlanmagan (shakar)
yoki ionizirlangan eritma (kislota va tuzlarning suyuq eritmasi)lar kiradi.
Og’iz bo’shlig’iga tushgan moddalarning ta’m berish xususiyati til yuzasining
o’sha moddalarga qanchalik ishlov berishiga bog’liq.
Ta’m berish xususiyatini hosil bo’lishi va ta’mga ega moddalarni molyar
eritmasini minimal konsentrasiyasi orqali chegara konsentrasiyasini aniqlash
mumkin.
Shirin moddalar uchun bu konsentrasiya 10000 marta, kislota uchun 5 marta,
achchiq moddalar uchun 1000 marta suyultirilgan holda bo’ladi. Konsentrasiyalar
og’iz bo’shlig’iga 10 ml eritmani olish natijasida aniqlangan. Uzluksiz ravishda
ta’mga ega bo’lgan moddalar va tilning o’zaro ta’siri asta sekinlik bilan
sezuvchanlikni kamaytiradi.
Burun bo’shlig’ining hid biluvchi epiteliyalar bilan qoplangan og’iz
bo’shlig’iga yaqin bo’lgan orqa qismi, ozuqa hidiga sezgir. Ozuqa jig’ildonga
o’tgandan keyin, burundan chiqarilgan nafas yutilgan ozuqa bug’lariga to’yingan
bo’ladi. Bu esa degustatorga ozuqa xususan moyning ta’mi va hidini aniqlash
imkoniyatini beradi.
130
Salomasning ishqorsiz rafinatsiyasi
Rafinatsiyalanmagan ozuqaviy salomas rafinatsiyaga kislota soni 1 ml KOH
dan yuqori bo’lmagan holda beriladi, namligi va uchuvchan moddalar miqdori 0,2%,
nikel esa 10 mg/kg dan oshmasligi kerak. Jarayon 2 bosqichdan iborat bo’ladi.
1. Yog’ni tayyorlash
2. Yog’ kislotalari va hid beruvchi moddalarni distillyasiyalab haydash
Birinchi bosqich quyidagilarnio’z ichiga oladi: nikel va nikelli sovun
ko’rinishidagi salomasda erimaydigan limonnokislыy nikel holida yo’qotish uchun
limon kislotasi bilan ishlov berish; limonnokislыy nikelning asosiy miqdorini
yo’qotish uchun kondensat bilan yuvish; fazalarni separatorlarda ajratish; quritish;
nikel qoldiqlari, nikelli sovun, yog’ kislotalarini adsorbsiya usuli bilan tozalash.
Salomasga limon kislota bilan ishlov berilganda temperatura 90
0
C, kislota
konsentrasiyasi 5-15% sarf 25-50 g/t. Oqlash jarayonida adsorbent miqdori 0,4-
0,5% (yog’ massasiga nisbatan) bo’lishi kerak.
Ikkinchi
bosqich.
Ozuqaviy
salomas
dezodorasiyasi
uzluksiz
dezodorasiyalash uskunalarida olib boriladi. Bunda kislotalarini ushlab qolish uchun
yordamchi qurilma o’rnatilgan bo’lishi kerak.
O’simlik moylari va yog’larni dezodoratsiyalashning texnologik sxemasi 9.1-
rasmda keltirilgan.
Sexga kelayotgan o’simlik moyi yig’gich(1)ga yig’iladi. Nasos(2) orqali tayyor
moy realizasiyaga yoki boshqa maqsadlarda qo’llash uchun yuboriladi.
|
| |
-asosiy savolning bayoni - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 80/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)1-asosiy savolning bayoni:
Jonatan Svift 1667 yilda Angliyaning yaqin qo’shnisi va oroldagi mustamlakasi bo’lgan Irlandiyaning poytaxti Dublinda ingliz muhojiri oilasida to’g’ilgan. Otasi u tug’ilmasdan sal avvalroq vafot etgan edi. Ziyrak Jo huqushunos, advokat tog’asi qo’lida tarbiya topdi. U 4 yoshida Dublin universitetining Dindorlik fakultetiga o’qishga boradi. Jonatan universitetni tugatgan vaqtda Dublinda Irland katoliklarining inglizlarga qarshi qo’zg’aloni yuz beradi. Shu paytda Irlandiyadan kuvilgan ingliz oilalari qatori, yosh dinshunos olim Jonatan Svift ham Dublinni tark etadi, kemaga o’tirib, «katta er» ga, Angliyaga yo’l oladi. U Angliyada marhum otasining qalin do’sti, sobiq Uilyam Templning Mur-Park degan so’lim qishlog’ida boshpana topadi. U iste’dodli shogirdi Jonatan Sviftni o’ziga kotib qilib oladi va yaxshigina maosh to’lab turadi.
XVII asrning oxirlarida Frantsiyada, keyinroq Angliyada qadimgi adabiyot tarafdorlari bilan yangi adabiyot tarfdorlari o’rtasida qizg’in bahslar bo’lib o’tdi. Bu adabiy bahsga janob Templ va uning shogirdi Svift ham qatnashdi. Svift 1697 yili shu bahsga bag’ishlab, (ustozi Templning topshirig’i bilan) “Kitoblar jangi” nomli mashhur hajviya-pamfletini yozdi. Sviftning bu ilk asarida qadimiy va yangi kitoblar ramziy ma’noda bir-biriga qarshi qo’shin tortishar, qadimgi yunon shoiri Pindar yangi Ingliz shoiri Kauliga qarshi, ulug’ “Iliada” ijodchisi Xomer yangi qasidachi Draydenga qarshi jang qilishadi. Svift qadimiy va yangi kitoblar o’rtasidagi jangda har ikkala tomonni himoya qildi.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy, ma’naviy hayotini inqirozga uchratayotgan ixtiloflarga qarshi Jonatan Svift o’zining eng yaxshi asarlaridan biri «Bochka» ertagi hajviyasini yozdi. Bu ertakda Svift xristiyan dinining turli mashablari o’rtasidagi noaniqlikni fosh etadi. Frantsuz mutafakkiri Volter bu asarga qoyil qolib: «Svift o’g’illarga qamchi urganida, otasiga ham tegib ketadi», deya hajviyachining jur’atiga ishora qilgan edi.
Svift o’nlab roman, ocherk, pamflet va boshqa asarlar yozgan bo’lsa-da, ammo u faqat «Gulliverning sayohatlari» asari bilan keng kitobxonlar ommasiga tanildi.
Muhokama uchun savollar:
XVIII asrning oxirlari Frantsiyada, keyinroq Angliyada qadimgi adabiyot tarafdorlari bilan yangi adabiyot tarafdorlari o’rtasida qanday jang bo’lib o’tdi? Sviftning bu haqda qanday ajoyib fikrlari bayon etilgan?
Nima uchun yozuvchi soxta fanni, hayotdan ajralib qolgan hayolparast olimlarni tanqid ostiga oladi? Yozuvchi olimlar mamlakatini qanday tasvirlaydi?
|
| |
Asosiy savollar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 79/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1) Asosiy savollar:
Jonatan Sviftning hayot yo’li.
Jahon bolalar adabiyotining durdonasi «Gulliverning sayohatlari» asari to’g’risida.
Mavzuga oid tayanch tushuncha va iboralar:
«Kitoblar jangi» hajviy pamfleti, qadimiy va yangi kitoblar o’rtasidagi jang, o’sha davrda Angliyadagi chirkin turmush, «Gulliverning sahatlari» asari, Sviftning qahramoni.
Mavzuga oid muammolar:
Atoqli jamoat arbobi bo’lishiga qaramay Svift kambag’alchilikda yashadi. Umid, orzulari amalga oshmagan adib Angliyaning dengiz ortidagi chekka viloyati-Irlandiyaga, Dublinga yo’l oladi. Irlandiya xalqining milliy ozodlik kurashiga qizg’in yordam berdi. Adib Irland xalqiga qanday yordam berdi? Nega nochorlikda yashadi? Yurtidan ketishining sababi nimada deb o’ylaysiz?
«Gulliverning sayohatlari» romanida asar qahramoni afsonaviy mamlakatlarga sayohat qiladi. Qahramon o’z sayohati davomida uchratgan fantastik vaziyatlar, afsonaviy obrazlar yozuvchi mubolag’asining kuchi bilan yaratilgan xilma-xil manzaralarning barchasi zamon voqeligini realistik tarzda chuqur tasvirlashga xizmat qildi. Sizningcha, Svift satirasining kuchi, u yaratgan ajoyib asarning asrlar davomida o’z qiymatini yo’qotmay kelayotganligining sababi nimada?
Jonatan Svift romanining oxirgi qismi burjua tanqidchiligining odamovi deb ayblashlariga sabab bo’ldi. Aslida shundaymi? Yozuvchi o’zi tasvirlagan ijtimoiy tuzum illatlaridan qutulish yo’lini ko’rsata oldimi? U yashab turgan davrda burjua tuzumini o’zgartiradigan kuch mavjud edimi?
Identiv o’quv maqsadlari:
Jonatan Sviftning hayot yo’li haqida so’zlaydi.
Adibning Irland xalqining milliy ozodlik uchun kurashga yordam berganligi haqida ma’lumot beradi.
Jonatan Sviftning hayotida chuqur iz qoldirgan boy kutubxona haqidagi taassurotlar to’g’risida so’zlaydi.
|
| |
-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi

|
-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi
|
bet | 77/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)2-asosiy savol bo’yicha darsning maqsadi:
Shoir she’rlarida do’stlik va tinchlik tuyg’usining omuxta etib ifodalanganligi to’g’risida tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
Do’stlik va tinchlik g’oyasi Ilyos Muslim she’rlarida qanday aks etganligi haqida so’zlab beradi.
Shoir she’rlarida ozodlik bilan do’stlikning qudrati o’z ifodasini topganligini izohlaydi.
2-asosiy savolning bayoni:
Ilyos Muslimning qaysi asariga nazar tashlamang, unda davrimizning bolalar adabiyoti oldiga qo’ygan vazifalari kichkintoylar oldida turgan muhim ishlar tasvir markaziga qo’yilganini ko’rish mumkin. Masalan, «Maktabim» asarini olib ko’raylik. Unda dunyoda maktabdan aziz, mo’’tabar joy yo’q, go’yoki «ona kabi mehribon» bir makon, kishining savodini chiqaradigan, o’zini-o’ziga tanitadigan, ongi va aqliga aql qo’shadigan ulkan maskan, degan g’oya ilgari suriladi. Shuningdek, asarda bolaning maktabdan behad minatdorligi, o’zining oldida turgan bir qator vazifalar, el-yurtga sodiq farzand bo’lish uchun avvalo maktabda yaxshi va namunali o’qish kerakligi sodda va ravon misralarda ifodalab berilgan:
A’lo o’qishdir burchim,
Sarf etaman bor kuchim.
Ishlayman xalqim uchun,
Qadrdonim maktabim!
Shoir do’stlik va tinchlik tushunchasini kichik yoshdagi bola tasavvurida berib, ularni maktabgacha tarbiya yoshidanoq do’stlik ruhida tarbiyalashni asosiy vazifalardan deb biladi. Bu g’oyani tinchlik uchun kurash tuyg’usi bilan omuxta etib ifodalaydi. Ilyos Muslim «Sening sovg’ang» nomli she’rida o’z hunari bilan hammaning diqqatini tortgan chevar qizning lirik obrazini yaratadi. Shoirning «Eshmatvoyning qilig’i», «Yomon odat», «Befahm Eson», «Xolcha bilan olcha», «Mashmasha», «Grippdan kim qochadi?» singari yumoristik asarlarida ishyoqmas, dangasa, lapashang, o’z ustida ishlamaydigan bolalarning kamchiliklari, nuqsonlari ochib tashlanadi.
Muhokama uchun savollar:
Shoir tinchilikning mohiyatini tushuntirishda kichik yoshdagi bolalar saviyasiga qanday yo’sinda tushuntiradi?
Ilyos Muslimning yumoristik asarlarida bolalarning salbiy kamchiliklari qanday ochib tashlanadi?
|
| |
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muammolar

|
Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muammolar
|
bet | 78/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Mavzu bo’yicha echimini kutayotgan ilmiy muammolar:
Ilyos Muslim she’rlarida jismoniy mehnatga munosabat masalasini qanday ta’riflaganini aniqlash.
Ilyos Muslim asarlarida davrimizning bolalar adabiyoti oldiga qo’ygan vazifalari, kichkintoylar oldida turgan muhim ishlar tasvir markaziga qo’yilganligi masalasi va she’rlaridagi asosiy g’oyalarni o’rganish.
17-Mavzu: Jonatan Svift
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Vaqt
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Sviftning shoh asari jahon adabiyotining durdonasi «Gulliverning saayohatlari» asari mazmun mohiyati haqida talabalarga tushuncha berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Jonatan Sviftning hayot yo’li haqida so’zlaydi.
2.Adibning Irland xalqining milliy ozodlik uchun kurashga yordam berganligi haqida ma’lumot beradi.
3.Jonatan Sviftning hayotida chuqur iz qoldirgan boy kutubxona haqidagi taassurotlar to’g’risida so’zlaydi.
|
O’qituvchi
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar: «Kitoblar jangi» hajviy pamfleti, qadimiy va yangi kitoblar o’rtasidagi jang, o’sha davrda Angliyadagi chirkin turmush, «Gulliverning sahatlari» asari, Sviftning qahramoni.
Dars shakli: ma’ruza.
Metod va usullar: «Elpig’ich», «Refleksiya» texnologiyasi, taqdimot, munozara.
Vositalar: Vatman, kompyuter, proektor, rangli markerlar, doska, skotch, tarqatma jihozlar.
|
Talaba O’qituvchi
|
20 daqiqa
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash.
O’z-o’zini baholash, o’qituvchi tomonidan rag’batlantirish.
Talabalar fikri eshitiladi, boshqa talabalar bahsga chaqiriladi.
Umumiy xulosaga kelinadi.
|
Talaba
|
35 daqiqa
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1.XVII asrning oxirlari Frantsiyada, keyinroq Angliyada qadimgi adabiyot tarafdorlari bilan yangi adabiyot tarafdorlari o’rtasida qanday jang bo’lib o’tdi? Sviftning bu haqda qanday ajoyib fikrlari bayon etilgan?
2.Nima uchun yozuvchi soxta fanni, hayotdan ajralib qolgan hayolparast olimlarni tanqid ostiga oladi? Yozuvchi olimlar mamlakatini qanday tasvirlaydi?
3.Asar nega o’smirlar va yoshlarning sevimli asariga aylandi?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
15 daqiqa
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqariladi.
Maqsad va vazifalarning bajarilganligi tahlil qilinadi, zaruriy maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
10 daqiqa
|
|
| |
Gidrogenlangan o’simlik moylari va hayvon yog’larini rafinatsiyalash

Bog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslik
8.5. Gidrogenlangan o’simlik moylari va hayvon yog’larini rafinatsiyalash. Ko’pchilik o’simlik moylaridan olinadigan salomaslarni rafinatsiyalash
odatda ayrim qiyinchiliklarni tug’dirmaydi. Lekin, gidrogenlangan kit yog’i, raps
moyi va ayrim boshqa yog’lar o’zlarini gidrogenlanmagan yog’larga nisbatan
boshqacha tutadilar.Masalan, xom kit yog’i emulsiya hosil qilmay oson
rafinatsiyalanadi. Gidrogenlangan yog’ aksincha sovun hosil bo’lish normal
strukturasidan chetlashib, yuqori emulsiyalash xossasiga ega bo’ladi. hattoki, ayrim
gidrogenlangan moylar shunday sovun strukturalarini beradilarki, ular dastlabki
moylarni rafinatsiyasida olinadigan sovunning strukturalaridan farklanadilar. Linol
va linolen kislotalari selektiv gidrogenlanganda oson izomerlanib, salomasda
20%gacha,ayrim hollarda 40-45%gacha izoolein kislotasini to’planishiga olib
keladi.
To’yinmagan yog’ kislotalarini to’yingan kislotalarga o’tishi sovun
plyonkalarini zich ( konsentrlangan ) holda hosil bo’lishiga va bir vaqtning o’zida
ularning qovushqoqligini oshishiga olib keladi. Izoolein kislotalarining bo’lishi
ikkinchi gidrofil guruhning saqlanishi hisobiga emulsiyalashni ta’minlaydi.
Kungaboqar moyi yoki kit yog’i va salomaslarni rafinatsiyalashdan hosil bo’ladigan
turli qovushqoqlik va suvlda erish xususiyatiga ega bo’ladilar.
Yog’larni gidrogenlash jarayonida karotin va karatinoidlarning
to’yinmagan bog’larini vodorod bilan to’yinishi natijasida ular rangining turlicha
109
o’zgarishi ro’y beradi, ya’ni qisman yoki to’liq rangi yo’qoladi. Xlorofill va uning
hosilalari sezilarli parchalanib ketadi.
Shunday qilib, salomasni rafinatsiyasida chuqur o’zgargan bo’yovchi
moddalarga duch kelamiz, shuning uchun ularni ajratish va salomasni yanada
rangini oqartirishda yuqori konsentrasiyali ishqor eritmasi ham, aktivlangan
oqlovchi tuproqlar bilan qayta ishlash ham samara bermaydi.
-rasm. O’simlik moylari va yog’larni dezodoratsiyalashning texnologik sxemasi

Dezodorator (8) ikkita gorizontal silindr ko’rinishiga ega va qo’yilish trubasi
bilan
biriktirilgan, bu esa yog’ni uzluksiz aralashib
va almashib turishini
ta’minlaydi. Silindr ichida to’siqlar mavjud bo’lib, bu aralashtirish samaradorligini
pasaytiradi. Ikkala silindr ham ochiq bug’ uchun barbatyor va bug’-gaz
aralashmasini skrubber(3) ga berish uchun vakuum trubalar bilan ta’minlangan.
Pogonlarni ushlab qolish uchun bug’-gaz aralashmasi yog’ kislotalari bilan
sug’orib turiladi. Sug’orish uchun ishlatiladigan yog’ kislotalar yog’
kislotalarini
sovutish uchun issiqlik-almashgich(15), skrubber(3)dan
iborat yopiq konturda
sirkulyasiyalanadi. Yog’ni tugal qizdirish (7) elektr qizdirgichda amalga oshiriladi.
U yerda qizdirish yuzasi harorati 300
0
Cdan oshmaydi. Ochiq bug’ (11) elektr bug’
qizdirgichda yog’ haroratidan 10-15
0
C yuqori bo’lguncha qizdiriladi.
Rafinatsiyalangan yog’ (2) nasos va nazorat filtri orqali (3) issitgichga beriladi va
tok yordamida 110-120
0
Cgacha qizdiriladi. Qizdirilgan yog’
vakuum ostida
ishlovchi (4) deaeratorga beriladi. Deaeratsiyalangan yog’ (5) nasos bilan 6-
rekuperasion issiqlik-almashgichga uzatiladi. U yerda yog’ 180-200
0
Cgacha
dezodorasiyalangan yog’ bilan qizdiriladi. Keyin yog’ (7) elektr qizdirgichda 220-
240
0
Cgacha qizdiriladi va (8) dezodoratorning birinchi seksiyasiga kiradi. Yog’
seksiyadan seksiyaga, birinchi silindrdan ikkinchi silindrga o’tadi.
Ikkinchi
silindrdan dezodorasiyalangan yog’ (9) nasos yordamida (6) rekuperasion issiqlik
almashgich, sovutkich(32) dan o’tib yog’ saqlagich(18)ga jo’natiladi. Unga
bak(17)dan limon kislota qo’shiladi.
Sistemada vakuum uch bosqichli BEVN (12) yordamida hosil qilinadi.
barometrik suv quduq(16) qa quyiladi. Tindirilgan suv aylanma suv ta’minoti
sistemasiga beriladi. Jarayonning texnologik ko’rsatkichlari: ochiq bug’ sarfi 20 kg/t
gacha, dezodoratorda yog’ qatlamining balandligi 300-500 mm.
Asosiy adabiyotlar - Ызбекистон республикаси олий ва

|
Ызбекистон республикаси олий ва
|
bet | 69/113 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 1,41 Mb. | | #132930 |
Bog'liq portal.guldu.uz-BOLALAR ADABIYOTI VA FOLKLOR (1)Asosiy adabiyotlar:
H.Yoqubov. Adibning mahorati. -T.: «Fan» 1966 y. 13-17-b.
O.Sobirov. Oybek ijodida folklor. -T.: G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti 1975 y. 3-5-b.
N.Karimov. Oybek. -T.: «Yosh gvardiya» 1985 y.
Oybek. Mukammal asar to’plami (19 jildlik) -T.: «Fan», 1975-1982 y. 27-31-b.
Said Ahmad. «Nazm chorrahasida». -T.: «Fan» 1984 y. 18-22-b.
A.Akbarov. Shoirning hayoti. -T.: 1973 y. 5-10-b.
N.Karimov. Hamid Olimjonning poetik mahorati. -T.: «Fan» 1964 y. 15-19-b.
S.Mirzaev. S.Shermuhammedov. H. Olimjon va o’zbek sovet adabiyoti. -T.: «Fan» 1989 y. 23-20-b.
A.Abrorov. Shoir va dramaturg. -T.: «Fan» 1956 y. 9-12-b.
T.Qoraev. Uyg’un1 she’riyati -T.: «O’qituvchi» 1986 y. 8-15-b.
Qo’shimcha adabiyotlar:
H.Yoqubov. Oybek (adabiy-tanqidiy ocherk)-T.: O’z adabiy-nashr 1950 y. 14-24-b.
Oybekning ijodiy metodi va badiiy mahorati (maqolalar to’plami) -T.: «Fan» 1985 y.
Nafosat chashmasi (maqola) -T.: «Fan» 1970 y.
Sen elimning yuragida yashaysan (Hamid Olimjon haqida esdalik). -T.: 1973 y.
4-modul:
14-mavzu: Zafar Diyor (2 s)
№
|
Bajariladigan ish mazmuni
|
Amalga oshiruvchi mas’ul
|
Daqiqa
|
1
|
2
|
3
|
4
|
1-bosqich
|
Dars maqsadi: Shoir ijodidagi muhim mavzulardan biri inson va tabiat mavzularidan biri haqida, «Tantana» she’rlar to’plamidan joy olgan she’rlari haqida ma’lumot berish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1. Shoir ijodidagi tabiat mavzuidagi she’rlar haqida so’zlaydi.
2.Shoir bolalarda qushlarga muhabbat hissini uyg’ota oladigan quvnoq vazn, o’ynoqi misralar yaratganligi to’g’risida fikr yuritadi.
3.Shoirning sodda, ta’sirchan va mazmundor misralar bilan ifodalangan she’rlarini izohlaydi.
|
O’qituvchi
Talaba
|
|
2-bosqich
|
Asosiy tushunchalar: Katta iste’dod egasi, dastlabki mashhur asar, 30-yillardagi ijodi, inson va tabiat munosabati mavzui.
Dars shakli: ma’ruza.
Vositalar: kompyuter, proektsiya, tarqatma materiallar.
Metod va usullar: aqliy hujum, amaliy topshiriq, klaster, taqdimot.
|
O’qituvchi
Talaba
|
20 daqiqa
|
3-bosqich
|
Guruhda ishlash
Kuzatuv, natijani aniqlash.
|
O’qituvchi
Talaba
|
35 daqiqa
|
4-bosqich
|
Mustahkamlash va baholash uchun savollar:
1 Shoirning «Tantana» she’rlari to’plamiga kirgan she’rlari haqida so’zlang?
2.Shoir bolalarning tabiat hodisalariga, jonivorlarga mehr-muhabbatini qanday ifodalaydi?
|
O’qituvchi-
Talaba
|
15 daqiqa
|
5-bosqich
|
Umumiy yakuniy xulosalar chiqarish:
Maqsad va vazifalar bajarilganligini tahlil qilinadi, kerakli maslahatlar beriladi, mustaqil ish topshiriqlari tarqatiladi, xulosalar chiqariladi.
|
O’qituvchi
|
10 daqiqa
|
|
| |
Yog’ va moylarni hidsizlantirish (dezodoratsiyalash) texnologiyasini

Bog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslik
Yog’ va moylarni hidsizlantirish (dezodoratsiyalash) texnologiyasini takomillashtirishga oid tadqiqot ishlarining tahlili Yog’ kislotalari va noxush xid beruvchi moddalarni yo’qotishga asoslangan
rafinatsiya usuli [91] taklif qilingan. Moyni 150
0
C haroratgacha vakuumda qizdirilib
133
azot purkaladi va moyni bir qismi haydaladi. Shunga o’xshash boshqa fizik
rafinatsiya usuli ham taklif qilingan [92]. Bu usullar turli xil o’simlik moylarini
rafinatsiya qilishda samarali ekanligi aniqlangan.
Foster Xarper rafinatsiyalashning fizik usulini o’rgangan. Moylarni fizik
usulda tozalash undagi erkin yog’ kislotalarini pasaytirilgan bosim ostida suv bug’i
bilan xaydashga asoslangan. Bunda ayni vaqtda moy dezodorasiyalanadi. Fizik usul
erkin yog’ kislotalarini kaustik soda bilan neytrallashga asoslangan an’anaviy usulga
nisbatan afzalliklarga ega. Agar dastlabki ishlov berishlarsiz qo’llanilsa fizik
rafinatsiyalash samarasiz hisoblanadi. Moy tarkibida gidratlanmaydigan fosfatidlar
miqdori 0,5%dan kam bo’lsa fizik usulda tozalanadi. Agar fosfatidlar miqdori
ko’rsatilgan miqdordan ko’p bo’lsa, u holda an’anaviy usulda tozalash lozim bo’ladi
[98].
Hind olimlari tomonidan [93] ximik va fizik rafinatsiya o’rniga erkin yog’
kislotalarini gliserin bilan fermentativ eterifikasiya qilish taklif qilingan.
Biorafinatsiyani optimal sharoitlari quyidagilar: gliserinni stexiometrik miqdori;
pasaytirilgan bosim (4 mm s.u.); 70
0
C harorat; ferment konsentrasiyasi 10-15%.
Biorafinatsiya yo’li bilan tozalangan moyni keyinchalik ishqor bilan ishlov berilib,
oqlanadi.
Rafinatsiya jarayonida yog’ va moylarni emulsiyada gliserin-yog’ kislotali
efir bog’larini parchalash xususiyatiga ega fermentlar bilan ishlov berish mumkin
[94]. Ferment ta’sir qilgan moylarni suv yoki kislotali eritma bilan yuviladi.
Jarayonda ishqor ishlatilmaganligi va chiqindi suvlar miqdori kamayganligi uchun
yo’qotishlar ham kamayadi.
O’simlik moylarini tozalashda membranalardan foydalanish o’rganilgan [95].
Aniqlanishicha o’rganilgan 15 ta membranalardan faqat 5 tasi geksanga chidamli va
yuqori aktivlik xossasiga ega. Bu membranalar fosfatidlarni to’la, gossipol,
xlorofillar, tokoferollarni qisman ushlab qolish xususiyatiga ega.
Shigemmi Suzuki va b. organik erituvchilar bilan ekstraksiya usulida olingan
missellani ultrafiltr orqali o’tkazib tozalash usulini ishlab chiqishgan [96]. Ultrafiltr
30 dan 1000A gacha kattalikdagi g’ovaklardan iborat noorganik mikroorganizm
134
membranalaridan tashkil topgan.
Kislota soni yuqori o’simlik moylarini 120-250
0
C haroratda 0.7-5.0 M bar
bosimda 60 min davomida bug’ bilan ishlov berish va so’ng yoritishni nazarda
tutuvchi usul ishlab chiqilgan. Ishlov berish natijasida rangsizlantirilgan moy olish
mumkin [97].
Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova - bet 66

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 22.7
Mahsulot sifati va sifatni boshqarish
Mahsulot
deganda mehnat faoliyati jarayonining moddiylashtirilgan natijasi
tushunilib, u foydali xossalarga ega bo‘ladi, aniq ishlab chiqarish jarayonlarida
olinadi va muayyan jamoa va shaxsiy xarakterli ehtiyojlarni qanoatlashtirishi uchun
mo‘ljallanadi.
Mahsulotlar tayyor holda, aniq bozorda sotilishi uchun yaroqli yoki
tayyorlash jarayonida, ishlashda, etishtirishda, ta’mirlashda va shunga o‘xshashlarda
bo‘lishi mumkin.
Mahsulot ta’rifi yana boshqa bir hujjat – ISO 9000 xalqaro standartida qisqa
holda keltirilgan bo‘lib, «
mahsulot - faoliyat yoki jarayon natijasi
» deb
ta’riflangan.
Mahsulot moddiylashtirilgan (masalan, qismlar, qayta ishlanadigan
materiallar) yoki moddiylashtirilmagan (masalan, axborot yoki tushuncha) yoki
ularning o‘zaro uyg‘unlashgan birikmasi sifatida bo‘lishi mumkin. Mahsulot o‘z
ichiga xizmatni ham oladi.
Mahsulotni yaratilishida, sotilishida va iste’molida yoki ishlatilishida
namoyon bo‘ladigan xossasi uning
xolisona ko‘rsatkichi
hisoblanadi.
Mahsulot ko‘pgina turli xossalarga ega bo‘lib, u yaratilishida, sotilishida va
iste’molida yoki ishlatilishida namoyon bo‘lishi mumkin. «
Ishlatilishi
» atamasi
shunday mahsulotga nisbatan ishlatilishi mumkinki, bunda mahsulotdan foydalanish
jarayonida u o‘z resursi hisobiga sarflanadi.
«
Iste’mol
» atamasi shunday mahsulotga nisbatan ishlatiladiki, uning
vazifasiga ko‘ra, ishlatilishida o‘zi sarflanadi.
Mahsulot xossalarini shartli ravishda
oddiy
va
murakkab
turlarga bo‘lish
mumkin.
Mahsulotning
oddiy xossasiga
massa, sig‘im, tezlik va boshqa ko‘rsatkichlar
kiradi.
Mahsulotning
|
| |
Nolga keltirish usuli - - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

30
toshini bir pallaga galma-gal qo‘yib o‘lchash yoki qarshiliklar magazini yordamida
tekshirilayotgan rezistorning qarshiligini topish.
Mos kelish usuli -
o‘lchov bilan taqqoslash usulining turi. O‘lchanayotgan
kattalik bilan o‘lchov orqali yaratilgan kattalikning ayirmasini shkaladagi belgilar
yoki davriy signallarni mos keltirish orqali o‘tkaziladigan o‘lchash. Masalan, kalibr
yordamida val diametrini moslash.
Har bir tanlangan usul o‘z usuliyatiga, ya’ni o‘lchashni bajarish usuliyatiga
ega bo‘lishi lozim. O‘lchashni bajarish usuliyati deganda, ma’lum usul bo‘yicha
o‘lchash natijalarini olish uchun belgilangan tadbir, qoida va sharoitlar tushuniladi.
O‘
lchanadigan kattalikning o‘lchash jarayonida o‘zgarish xarakteriga ko‘ra
statik
va
dinamik
o‘lchashlarga ajratiladi.
Statik o‘lchash
deganda qiymati
o‘lchash jarayoni mobaynida o‘zgarmaydigan kattalikni o‘lchash tushuniladi.
Bundan tashqari, davriy o‘zgaruvchan kattaliklarning turg‘un rejimidagi o‘lchashlar
ham kiradi. Masalan, o‘zgaruvchan kattalikning amplituda, effektiv va boshqa
qiymatlarini turg‘un rejimida o‘lchash.
Dinamik o‘lchashlarga
qiymatlari o‘lchash jarayonida o‘zgarib turadigan
kattaliklarni o‘lchashlar kiradi. Dinamik o‘lchashga vaqt bo‘yicha o‘zgaradigan
kattalikning oniy qiymatini o‘lchash misol bo‘la oladi.
YUqorida ko‘rilgan o‘lchash usullaridan tubdan farq qiluvchi
-rasm. a) Ketma-ket hisob usuli; b) Taqqoslash (solishtirish) usuli

33
aniq xossalarga ega bo‘lgan modda sanaladi. Masalan, “toza suv”, “toza metall” va
hokazolar. “Toza rux” 420
S temperaturani hosil qilishda ishlatiladi.
O‘lchovlar ko‘p qiymatli (o‘zgaruvchan qarshiliklar, millimetrlarga bo‘lingan
chizg‘ich) va bir qiymatli (tarozi toshi, o‘lchash kolbasi, normal element) turlarga
bo‘linadi. Ba’zan o‘lchovlar to‘plamidan ham foydalaniladi.
Kattalikning o‘lchamini hosil qilish va foydalanishda
quyidagi qatorni yodda
tutishimiz lozim bo‘ladi:
Ishchi o‘lchash
vositalari, namunaviy o‘lchash vositalari, ishchi etalon,
solishtirish etaloni, nusxa etalon, ikkilamchi etalon, maxsus etalon,
birlamchi etalon
va davlat etaloni.
Fan va texnikaning eng yuqori saviyasida aniqlik bilan ishlangan namunaviy
o‘lchovlar
etalonlar
deb ataladi. Etalonlar ishlatiladigan va davlat etalonlariga
bo‘linadi. Davlat etalonlari namunaviy o‘lchov
va asboblarni tekshirishda
qo‘llaniladi va Davlat standarti idoralarida saqlanadi.
Zamonaviy mikrokredit  Iqtisodiy tamoyillar

|
Zamonaviy mikrokredit Iqtisodiy tamoyillar
|
bet | 74/111 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 0,62 Mb. | | #250627 |
Bog'liq 1-mavzu Biznesga kirish Reja Biznesga kirish yo\'llari-fayllar.orgTarix Zamonaviy mikrokredit Iqtisodiy tamoyillar Guruhli kreditlash
Mikrokredit juda kichikning kengaytmasi kreditlar (mikrokreditlar) odatda etishmaydigan qashshoq qarz oluvchilarga garov, doimiy ish bilan ta'minlash yoki tasdiqlanishi mumkin kredit tarixi. U tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va qashshoqlikni engillashtirish uchun mo'ljallangan. Ko'plab oluvchilar savodsiz va shuning uchun odatiy kredit olish uchun zarur bo'lgan hujjatlarni rasmiylashtira olmaydilar. 2009 yil holatiga ko'ra, 74 million kishi 38 milliard AQSh dollarini tashkil etadigan mikrokredit oldi. Gramin banki to'lovlarni qaytarish bo'yicha muvaffaqiyat darajasi 95 dan 98 foizgacha bo'lganligi haqida xabar beradi.[2]
Mikrokredit qismidir mikromoliyalash, bu kambag'allarga moliyaviy xizmatlarning keng doirasini, xususan, jamg'arma hisobvarag'ini taqdim etadi. Zamonaviy mikrokredit odatda Grameen Bank-da tashkil etilgan deb hisoblanadi Bangladesh 1983 yilda.[3] Keyinchalik ko'plab an'anaviy banklar dastlabki shubhalarga qaramay mikrokreditlar berishdi. The Birlashgan Millatlar 2005 yil deb e'lon qilingan Xalqaro mikrokreditlar yili. 2012 yildan boshlab mikrokreditlar rivojlanayotgan mamlakatlarda keng qo'llaniladi va "ulkan salohiyatga ega bo'lgan qashshoqlikni kamaytirish vositasi" sifatida taqdim etiladi.[4] Mikrokredit - bu kamaytirish uchun foydali bo'lishi mumkin bo'lgan vositadir qashshoqlikni feminizatsiya qilish rivojlanayotgan mamlakatlarda.
Biroq, tanqidchilarning ta'kidlashicha, mikrokreditlar gender munosabatlariga ijobiy ta'sir ko'rsatmagan, qashshoqlikni engillashtirmagan, ko'plab qarz oluvchilarni qarz tuzog'iga tushgan va "farovonlikni xususiylashtirish" ni tashkil qiladi.[5][6]Tomonidan o'tkazilgan birinchi mikrokreditni tasodifiy baholash Abxijit Banerji va boshqalar, aralash natijalarni ko'rsatdilar: uy xo'jaliklari xarajatlari, jinsi tengligi, ta'lim va sog'liqni saqlashga ta'sir ko'rsatmadi, ammo yangi tashkil etilgan korxonalar soni nazorat guruhiga nisbatan uchdan biriga ko'paygan.[7] Korxonalar sonining o'sishining bir qismi Frithyof Arp va uning hamkorlari tomonidan hujjatlashtirilgan "norasmiy vositachilik" hodisasi bilan bog'liq bo'lishi mumkin: xayriya, kam foizli mikrokreditlar, ba'zi qarz oluvchilar o'zlari olgan va qarz berayotgan qarzlarini ajratib yuboradigan istalmagan tadbirkorlikni rivojlantiradi. kamroq tadbirkor qarz oluvchilar.[8]
|
| |
Nisbiy o‘lchash - - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

29
o‘zgarishini o‘lchash.
O‘lchash usuli
– deganda o‘lchash qonun-qoidalari va o‘lchash vositalaridan
foydalanib, kattalikni uning birligi bilan solishtirish usullarini tushunamiz.
O‘lchashning quyidagi usullari mavjud:
Bevosita baholash usuli -
bevosita o‘lchash
asbobining sanash qurilmasi
yordamida to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘lchanayotgan
kattalikning qiymatini
topish.
Masalan, prujinali manometr bilan bosimni o‘lchash
yoki ampermetr yordamida
tok kuchini topish.
O‘lchov bilan taqqoslash (solishtirish) usuli -
o‘lchanayotgan
kattalikni
o‘lchov orqali yaratilgan kattalik bilan taqqoslash (solishtirish) usuli. Masalan tarozi
toshi yordamida massani aniqlash. O‘lchov bilan taqqoslash usulining o‘zini bir
nechta turlari mavjud:
Ayirmali o‘lchash (differensial) usuli -
o‘lchov bilan taqqoslash usulining
turi hisoblanib, o‘lchanayotgan kattalikning va o‘lchov orqali yaratilgan kattalikning
ayirmasini (farqini) o‘lchash asbobiga ta’sir qilish usuli.
Misol qilib uzunlik
o‘lchovini qiyoslashda uni komparatorda namunaviy o‘lchov
bilan taqqoslab
o‘tkaziladigan o‘lchash. YOki, voltmetr yordamida ikki kuchlanish orasidagi farqni
o‘lchash, bunda kuchlanishlardan biri juda yuqori aniqlikda ma’lum, ikkinchisi esa
izlanayotgan kattalik hisoblanadi.
U=U
0
U
x
;
U
x
=U
0
U
(3.3)
U
x
bilan U
0
qanchalik yaqin bo‘lsa, o‘lchash natijasi
ham shunchalik aniq
bo‘ladi.
Mavzu. Ob’ekt tushunchasi. Model turlari. Matematik modellashtirish va uning bosqichlari. Reja

«Axborot texnologiyalari» kafedrasi dotsenti
Karimova Xabiba Xamdamovna
Matematik model va
modelashtirish.
3-
mavzu
Axborot texnologiyalari va
jarayonlarni
matematik
modellashtirish
Fan:
1.Ob’yekt va model tushunchasi
.
Ob’ekt deganda har xil xossa va xususiyatlarga ega bo’lgan
tabiat elementi tushuniladi.
Suv yoki gaz oqayotgan truba, paxta
terish mashinasining shpendeli, elektr toki
o’tkazuvchisi, qurilishda
ishlatiladigan
temir-beton plitalar
ob’ektga misol bo’la oladi.
Ob’ektni o’rganish o’ta murakkab jarayon bo’lib, u bir necha xil
usullar yordamida amalga oshiriladi.
A
ob’ekt va V model o’rtasida quyidagicha munosabat mavjud:
A
V
Ya’ni, A ob’ekt o’rganiladi va unga mos model quriladi.
Model
o’rganilib, uning kompyuterli modeli tuziladi va uning natijalari
ob’ektga qo’llaniladi.
Ob’ekt
Model
.
2.Model turlari.
Modellar
materiallashgan va
abstrakt modellarga bo’linadi.
Materiallashgan modellar ob’ektning asosiy geometrik, fizik va shu
kabi xususiyatlarini ifodalaydi.
Materiallashgan modellarga
ob’ektlarning kichiklashgan holatlari masalan,
kanal yoki
stanokning maketi kiradi. Abstrakt modellar esa inson fikrining
mahsuli bo’lib, unga qarashlar, tushunchalar, gipotezalar kiradi.
Modellar modellashtirish usuli bo’yicha so’zlashuv – ifodali model
(SIM) va matematik model (MM) ga bo’linadi.
SIM - bu ob’ektni ifodalovchi iboralar majmuidir. Unga instruktiv –
metodologik
xujjatlar, texnik instruksiyalar kiradi. SIM orqali
ob’ektning ichki xususiyatlarini to’liq aks ettirish imkoni bo’lmaydi.
MM - bu ob’ektning xossa va xususiyatlarini
matematik formulalar
va mantiqiy ifodalar orqali tasvirlashdir.
MM quyidagi sinflarga bo’linadi:
• vaqt bo’yicha o’zgarmas modellar-
statik modellar;
• vaqt bo’yicha o’zgaruvchi
modellar- dinamik
Ma’lumotlarning aloqadorligi tamoiyli

79
jarayonini engillashtiradi, dastur uchun zarur bo’lgan holda axborotlarning hajmini
kamaytiradi. Ma’lumotlar bankii yuritishni yaxshilaydi va x.k.
SHunday qilib, yuqorida ko’rib o’tilgan tamoyillar asosida MB ning tarkibi
yaratildi, ya’ni AT ning mantiqiy, fizik va dasturiy elementlari o’rtasidagi o’zaro
bog’lanish ishlab chiqiladi.
YUqorida ko’rsatilgandek, axborotlar ma’lumotlar bazasida saqlanadi. MB -
amaliy dasturlarga bog’liq bo’lmagan holda ma’lum bir tartib asosida o’zaro bog’liq
ma’lumotlar to’plamidir.
Har qanday ma’lumot fayli kabi, MB ham yozuvlardan tashkil topadi.
YOzuvlar esa o’z navbatida maydonchalardan hosil qilinadi. YOzuv tezkor va tashqi
xotiralar o’rtasida ma’lumotlar almashish jarayonning eng kichik o’lchov birligi
bo’lsa, maydoncha - ma’lumotlarni qayta ishlashdagi eng kichik birlik hisoblanadi.