Ko'rsatkich (indikator) - Atrof muhit

Ko'rsatkich (indikator)
Mamlakat rivojlanishining iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik jihatlarini ko'rsatish uchun qo'llaniladigan statistik o'lchov. Ko'rsatkichlar ma'lumotlar yig'ish va baholashning turli usullaridan foydalanuvchi turli tashkilotlar tomonidan yig'ilganligi sababli ular orasida farqlar bo'lishi mumkin.
Ko'chki (o'pirilish)
Tog' yonbag'irliklari yoki daryolar qirg'oqlarini shakllantiruvchi tuproqning katta massalarini siljib ko'chishi tarzidagi eroziyaning keskin shakli. O'pirilishlar odatda daraxtlar kesib tashlangan va shu sababli yomg'irlar kuchli ta'sir qiladigan maydonlarda sodir bo'ladi. Yonbag'irliklarni qoplovchi o'simliklar kam bo'lganda ularning ildizlari tuproqni yetarli mustahkamlamaydi. O'rmonsizlanishga qarang.
Madaniyat
Insoniyat jamiyatining nobiologik jihatlarini, jumladan, til, san'at, udumlar va hayot tarzini qamrab oluvchi yig'ma termin. «Madaniyat» tushunchasi ko'pincha «sivilizatsiya»ning sinonimi sifatida ishlatiladi. Biroq, u keng ko'lamdagi ma'nolarga ega, shu jumladan, madaniyatni meyorlar va qadriyatlar sifatida tushunish, ko'rsatkich sifatidagi madaniyat, inson faoliyati sifatidagi madaniyat.Madaniyat - voqelikni o'zgartirish, insoniyat tarixi boyliklarini shaxsning ichki boyliklariga aylantirish, insonning ma'naviy kuchlarini aniqlash va rivojlantirishga yo'naltirilgan insoniyatning ijtimoiy-yuksaluvchi ijodiy faoliyatidir. Moddiy (texnika, ishlab chiqarish tajribasi, moddiy boyliklar) va ma'naviy (fan, san'at va adabiyot, falsafa, axloq, ma'rifat va boshqa) madaniyatga ajratiladi.
Mangra o'rmonlari
Tropiklardagi dengiz sohillari, sho'r suvli botqoqliklar va daryolarni quyilish joylarida qalin va siyrak o'rmonlar hosil qiluvchi sho'rlikka chidamli daraxtlar va butalar.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi) Sohil - 1) quruklikning suv havzasi (dengiz, koʻl, dare va boshqalar) qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan va ularga nishab boʻlgan qismi, relyefi hozirgi zamon va kad. relyef shakllariga mos boʻladi. S. 3 zona: 1) dengizboʻyi - dengiz terrasalari zonasi, 2) hozirgi zamon qirgʻoq shakllari rivojlanayotgan qirgʻoq zonasi, 3) suv bosgan qad. Mangra o'rmonlari barcha tropik qirg'oqlarning yarmidan ko'pini qoplagan va odatda daryolarni quyilish joylaridagi sayozliklarda va daryo cho'kindilari to'plangan yerlarda joylashgan. Ular mavjud ekosistemalardan eng xilma-xilini shakllantiradi hamda baliqlar, umurtqasiz jonzotlar va o'simliklar ko'payishi uchun eng qulay sharoitlarni yaratadi.Baliqlar (Pisces) - umurtqalilar kenja tipining katta sinfi, juda keng tarqalgan. Tuzilishi, hayot kechirishi va ekologik xususiyati suv muhitiga juda yaxshi moslangan. Suvda tez suzadigan B.ning tanasi choʻziq suyri shaklda boʻlganidan suvning qarshiligiga kamroq uchraydi. Mangra o'rmonlari dengiz suvini chuchuklashtirishda ham muhim rol o'ynaydi va qirg'oqlarni barqarorlashtiruvchi asosiy omillardan biridir. Mangra o'rmonlari tropiklarning barcha hududlarida daraxtlarni kesish, yog'och ko'miri olish, qum va slanetslar qazib olish, yerlarni qishloq xo'jaligi uchun melioratsiyalash va qirg'oqbo'yi hududlarni ifloslanishi natijasida butunlay yo'qolish xavfi ostida turibdi.
Mahalliy xalq bilimlari
Mahalliy xalq bilimlari va tajribasi - jamiyat hayoti yoki madaniyat sohasida yig'ilgan noyob bilimlar to'plamidir. Bu tushunchani ifodalash uchun «mahalliy tajriba», «tarixiy tajriba», «xalq tajribasi», «an'anaviy donolik» yoki «an'anaviy bilim» kabi terminlar ham qo'llaniladi. Bu tajriba odatda og'zaki adabiyot va madaniy marosimlar orqali avloddan avlodga o'tgan va qishloq xo'jaligini yuritish, ovqat tayyorlash, davolash, ta'lim, tabiatga ehtiyotkorona munosabatda bo'lish va boshqa ko'plab sohalarda ishlatilgan hamda dunyoning turli burchaklaridagi jamoalarning barqarorligini saqlashga ko'maklashgan.
Mahalliy xalqlar (tubjoy elatlar)
Mahalliy xalqlar (shuningdek, «tubjoy xalqlar», «tubjoy aholi», «avvaldan yashaydigan aholi») har bir qit'ada va deyarli barcha mamlakatlarda bor. Barcha tubjoy xalqlar yer, suv va yovvoyi tabiat bilan chambarchas bog'liqlikda yashaydi. Ular barqaror hayot tarziga ega, atrofdagi tabiatni asrab, unga ehtiyotkor munosabatda bo'ladilar. Aksariyat tubjoy aholi hozirgi kunda ular huquqlarini tan olmaslik sharoitida, butunlay qirilib ketish xavfi ostida yashamoqda. Tubjoy aholi g'oyaviy tadbirlar bilan ustun madaniyat tarziga jalb etilmoqda.
Mahalliy o'simliklar
Muayyan hududda yoki biomda qadimdan o'sib kelayotgan o'simliklar, lekin ekzotik (masalan, inson tomonidan ko'paytirilgan yoki olib kelingan) o'simliklar emas.
Mahalliy hokimiyat organlari
Tuman, okrug, viloyat yoki shahar hududini kundalik faoliyati uchun mas'ul hukumat organlari.Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V. Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilish - q. Mansabdorlik jinoyatlari, Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish. Mahalliy hokimiyat organlari vazifasiga ko'pincha jamoat transporti va jamoat dam olish joylari (bog'lar, parklar, fontanlar, attarktsionlar va h.k.)ni ishlashini ta'minlash hamda tabiatni muhofaza qilish qoidalariga rioya qilishni nazorati kiradi.
Militarizatsiya (qurollanish)
Ko'plab harbiy tuzilmalar(qismlar)ni tashkillashtirish hamda qurollarni takomillashtirish va qo'llash jarayoni.
Moddiy kapital
Tovarlar ishlab chiqarish va xizmatlar ko'rsatish uchun zarur narsalar, ya'ni jihozlar, asboblar, binolar, inshootlar va h.k. Kapital va insoniy kapitalga ham qarang.
Monreal Protokoli
Xlorftoruglevodorod(XFU)larning (freonlarning) ozon qatlamini buzishdagi rolini ko'rib chiquvchi shartnoma; 1987 yilda Kanadada tuzilgan. Protokol dunyoning 30 davlati va Yevropa Kengashi tomonidan imzolangan, biroq xlorftoruglevodorodlar ishlab chiqaradigan ba'zi mamlakatlar, jumladan, Xitoy va Hindiston, to yetarli miqdor kompensatsiya berilmaguncha yoki mavjud korxonalardagi ishlab chiqarishlarni almashtirish uchun yangi texnologiyalar berilmaguncha, bu bitimni imzolashdan bosh tortmoqdalar.Yevropa (yun. Yeigore, osuriy tilida „ereb“ - gʻarb) - qitʼa, Yevrosiyo materigining gʻarbiy qismi. Maydoni 10507 ming km2; 730 ming km2 ni orollar tashkil etadi. Qitʼa Shimoliy yarim sharda joylashgan, Osiyo bilan chegarasi shartli ravishda Ural togʻlarining sharqiy etagi, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kumamanich botigʻi orqali va Don daryosining quyilish joyidan oʻtkazilgan.
| Hindiston (hindcha Bharat), Hindiston Respublikasi - Jan. Osiyolagi davlat. Hududi shim.dan jan.ga 3214 km, garbdan sharqqa 2933 km ga choʻzilgan. Shim.da Himolay togʻlari, garbda Arabiston dengizi, sharqda Bengaliya qoʻltig'i bilan oʻralgan. H. |
Bitim XFU ishlab chiqarishni 1986 yil darajasida saqlab turishga harakat qilgan. Shuningdek, u XFUdan foydalanishni 1999 yilga kelib 1986 yildagiga nisbatan ikki baravar qisqartirishni ko'zda tutgan. Ozon qatlamini yemiruvchi muhim yana ikkita moddalar - uglerod(IV)-xlorid va metilxloroform keyingi yig'ilishlarda Protokolga kiritilgan. Ozon qatlamini yemiruvchi moddalar, issiqxona gazlari, ozon qatlami, global isishga qarang.
Musson
Okeanlarda suvni isishi sababli haroratlar farqi natijasida tropiklarda paydo bo'ladigan mavsumiy kuchli shamollar; ular Hindiston, Xitoy va Janubiy-Sharqiy Osiyoda eng kuchli bo'ladi.
| Osiyo (yun. Asia, ehtimol ossuriycha asu - sharq) - Yer sharidagi eng katta qitʼa (butun quruqlik maydonining 30 % chasini egallagan). Yevrosiyo materigining bir qismi.. |
Bu termin arabcha «mavsim» so'zidan paydo bo'lgan va odatda shu shamollar bilan birga yuz beradigan kuchli yomg'irlarni ifodalash uchun qo'llaniladi. Mussonlar yozda quruqlik tomonga esgani sababli yomg'ir olib keladi. Yilning boshqa vaqtida qarama-qarshi yo'nalishda quruq shamollar esadi (cho'llar, dashtlarning qurg'oqchil hududlaridan esadigan shamollar).
|
Natural xo'jalik
Natural xo'jalik - o'z a'zolarining ehtiyoji uchungina mahsulot ishlab chiqaradigan xo'jalikdir. Bir nechta oila (jamoa), qabila yoki qishloqni zarur miqdor oziq-ovqat bilan ta'minlovchi qishloq xo'jalikni yuritish usuli. Mahsulotlarning ozroq ortiqchasi bo'lishi mumkin, u keyingi yil uchun saqlanadi yoki bu odamlar o'zlari ishlab chiqarmaydigan narsalarni olishi uchun sotiladi. Biroq, odatda sotish yoki almashtirish uchun ortiqcha mahsulot deyarli bo'lmaydi. Natural xo'jalik dehqonlar, ko'chmanchilar, zohidlar va boshqa guruh odamlarning yashashi asosini tashkil qiladi.
Neft dog'i
Yer yoki dengiz sathiga tasodifan yoki ataylab neftni (ko'pincha qayta ishlanmagan neftni) yoyilishi.Neft (turkcha neft, fors, neft), qoramoy - suyuq yonuvchi qazilma boylik, organik birikmalarning , asosan, uglevodorodlarning murakkab aralashmasidan iborat modda. Yer yuzasidan, asosan, 1,2-2,0 km chukurlikdagi yer osti gumbazlarining gʻovak yoki seryoriq togʻ jinslari (qum, qumtosh, ohaktoshlar)da joylashgan. Neft dog'lari atrof muhitga sezilarli zarar keltiradi, ko'p miqdordagi qushlar, baliqlar, dengiz sut emizuvchilari va boshqa jonzotlarga qiron keltiradi va tabiiy muhitda uzoq vaqt saqlanishi mumkin.
Norasmiy iqtisodiyot («qora bozor»)
Milliy iqtisodiyotning rasmiy sektoridan tashqari amalga oshiriladigan mahsulotlar va xizmatlar almashinuvi; u haqda aniq ma'lumotlar va hisoblar mavjud emas. Norasmiy iqtisodiyot «qora bozor»dagi tovarlar va xizmatlarni qamrab oladi.
Notabiiy qudratli kuchlar
Yerdagi kuchlar ta'siridan kuchli hodisalar yoki holatlar; ko'pincha ilohiylashtirilgan tabiatga ega.
|
Ovqatlanish
Oziq-ovqat. Hayotiy faollikni ta'minlash uchun zarur vitaminlar, mineral moddalar, oqsillar, yog'lar va uglevodlarni olish jarayoni.
Oziq-ovqat qo'shimchalari
Oziq-ovqat mahsulotlariga qo'shiladigan tabiiy va sintetik kimyoviy moddalar. Oziq-ovqat qo'shimchalari mahsulot to'yimliligini oshirish yoki uning mazasini yaxshilash uchun qo'shilishi mumkin. Ular, shuningdek, mahsulotga rang berish, saqlanish muddatini uzaytirish hamda pishirayotgan vaqtda mahsulot barqarorligini oshirish, masalan, moy boshqa qo'shimchalardan ajralmasligi uchun, ishlatilishi mumkin.
Oziq-ovqat xavfsizligi
Davlatning o'z fuqarolarining normal jismoniy faolligini ta'minlash uchun yetarli miqdorda sifatli oziq-ovqat yetishtirish yoki import qilish qobiliyati.
Ozon qatlami
Stratosferadagi ozon (O3) qatlami Quyoshdan kelayotgan, inson uchun zararli ultrabinafsha nurlanishni yutib, Yerdagi hayotni himoya qiladi. So'nggi uch o'nyillik mobaynida bu qatlamning, ayniqsa Shimoliy va Janubiy qutblar ustida kamayishi kuzatilmoqda. Bu kamayish havoni ifloslanishi, jumladan, inson xo'jalik faoliyati natijasida hosil bo'ladigan issiqxona gazlarining atmosferaga chiqarilishi bilan bog'liq. Atmosferadagi ozon miqdorini kamayishi natijasida sayyora yuzasiga yetib keladigan ko'p miqdordagi ultrabinafsha nurlar teri raki bilan kasallanishni ko'payishiga, dengizda ba'zi mikroorganizmlar sonini kamayishiga sabab bo'ladi, shuningdek u atrof muhit va qishloq xo'jaligining boshqa muammolari bilan bog'liq.
Ozon qatlamini yemiruvchi moddalar
Issiqxona gazlari, uglerod dioksid, xlorftoruglevodorodlar, ozon qatlami, global isish, Monreal Protokoliga qarang.
OIV/OITS
Odam immunotanqislik virusi (OIV) - asosan tasodifiy jinsiy aloqalar, shuningdek zaharlangan qon yoki qon preparatlari, sterillanmagan shpris orqali va homiladorlik vaqtida onadan bolaga yuqishi mumkin. OIV infeksiyasi natijasi - orttirilgan immunotanqislik sindromi (OITS)dir. Bu kasallikning davosi yo'q.
Oilani rejalashtirish
Sog'liqni saqlash tizimidagi xizmat turi bo'lib, u oilalarga qachon va nechta farzandli bo'lishni rejalashtirishda yordam beradi.
Ocharchilik
Yer sharining ba'zi hududlarida keng tarqalgan to'yib ovqat yemaslik; ozuqa mahsulotlari yetishtirish va yetkazishga xalal beruvchi qurg'oqchilik, urushlar, suv toshqini, zilzila yoki boshqa halokatlar tufayli oziq-ovqat mahsulotlarining taqchilligi natijasida paydo bo'ladi. Ocharchilik tabiiy sabablar tufayli ham paydo bo'lsada, biroq u ko'proq tabiatdan ko'ra inson ta'sirida yuzaga keladi. O'tgan yuz yil davomida uni paydo bo'lishiga urushlar ko'proq sababchi bo'ldi.
Oqava suvlar
Ishlatilgan va kanalizatsiya tarmoqlariga, tozalash inshoatlariga tashlanayotgan va sanoat korxonalaridan chiqayotgan toza bo'lmagan suv. Oqava suvlarni tozalashga qarang.
Oqava suvlarni tozalash
Ishlatilgan suv tarkibidagi ifloslantiruvchi moddalarni yo'qotish jarayoni. Oqava suvlarni tozalashning bir necha bosqichi bor. Birlamchi tozalashda oqava suvlardagi yirik qattiq zarrachalar ajratiladi, so'ngra suv tindirgich-rezervuarlarga tushadi, unda mayda zarrachalar idish tubiga cho'kadi. Ikkilamchi tozalashda (keyingi bosqich) suvga biologik aktiv ifloslantiruvchi moddalarni yutuvchi maxsus mikroorganizmlar qo'shiladi yoki oqava suvlar boshqa filtr orqali o'tkaziladi. So'ngra tozalangan suv dezinfeksiyalanadi (zararsizlantiriladi) va tabiatga qaytariladi. Oqava suvlarni tozalashning bosqichlari qanchalik ko'p bo'lsa, bu jarayon shunchalik qimmat bo'ladi.
|
Pedagogika
Uzoq muddatli ta'lim maqsadlarining muayyan to'plamini kafolatlash uchun o'qitish strategiyalarini tanlash va o'quv dasturini tashkillashtirish yo'li.
Pestitsidlar
O'simliklarni yetishtirish uchun zararli hasharotlar yoki boshqa organizmlarni yo'qotish uchun qo'llaniladigan va inson sog'lig'i uchun xavfli kimyoviy moddalar. Ko'pgina pestitsidlar zarurkunandalar bilan bir qatorda insonlar, uy hayvonlari va yovvoyi tabiat uchun ham zaharlidir. Insonlar yaratgan ko'plab kimyoviy moddalarni parchalash uchun ekosistemalar hech qanday tabiiy mexanizmlarga ega emas va shu sababli ular odatda atrof muhitda uzoq vaqt saqlanadi. Butun dunyoda so'nggi 40 yil davomida pestitsidlardan keng foydalanilganligiga qaramasdan qishloq xo'jalik mahsulotlarining hasharotlar ta'sirida nobud bo'lishi ikki martaga ortdi. FAO xabarlariga ko'ra, 1600 dan ortiq hasharotlarda pestitsidlar ta'siriga barqarorlik kuchaygan. Pestitsidlar zararli hasharotlarni yo'qotadi, biroq ular asalarilarga o'xshash foydali hashorotlarni ham nobud qiladi.
Piyoda turizm
Yovvoyi tabiat hududiga piyoda sayohat qilish ko'rinishidagi dam olishning ommaviy turi; odatda yo'l-yo'lakay dam olishlar, yo'l bo'yidagi turistik uylar yoki palatkalarda tunash bilan o'tkaziladi. Piyoda turizm uchun qulay imkoniyatlar ko'plab turistlarni Nepal va Janubiy Amerikaning ba'zi mamlakatlariga jalb qilmoqda.
|
Qayta tiklanadigan resurslar
Havo, suv va o'rmon qayta tiklanadigan resurslarga misol bo'ladi. Biroq, mahalliy geografik xususiyatlar va qiymati yuqoriligi tufayli dunyoning ba'zi hududlarida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlar yoki yer usti va yer osti suvlari zahiralari cheklangan joylarda suvni to'liq qayta tiklanadigan resurs, deyish mumkin emas. Mineral resurslar va qazib olinadigan yoqilg'i turlari qayta tiklanmaydigan resurslarga misol bo'ladi.
Qattiq zarrachalar (aerozollar)
Avtomashinalar va sanoat korxonalari ajratmalarida aniqlangan mayda zarrachalar. Bunday juda kichik zarrachalar insonlarning sog'lig'iga va atrof muhit holatiga zararli ta'sir ko'rsatishi mumkin.
Qochoqlar
Siyosiy yoki iqtisodiy sabablar yoxud urushlar va kamsitishlardan qutilish uchun o'z vatanlarini (yoki yashash joylarini) tark etayotgan odamlar. 1995 yilda butun dunyodagi qochoqlar miqdori 27,4 million kishi deb baholangan edi. Ularning 40 foizga yaqini Afrikadan va 35 foizi Osiyodan edi. O'tgan bir necha o'nyilliklar davomida qochoqlar o'z uylarini atrof muhitga yetkazilgan zarar tufayli ham tark etganlar. Hozirgi vaqtda qishloq xo'jalik yerlarining degradatsiyasi qochoqlar paydo bo'lishining asosiy sabablaridan biridir. Iqlimning global isishi natijasida dengiz sathining ko'tarilishi shu asrning o'rtalarida yanada ko'p qochoqlar paydo bo'lishiga sabab bo'lishi mumkin.
Qurolsizlanish
Harbiy xizmatchilar yoki qurollar miqdorini kamaytirish jarayoni. Bu termin, shuningdek, qurollar, o'q-dorilar, harbiy obyektlar, vositalar va jihozlarni foydalanishdan chiqarish va harbiylarni xizmatdan bo'shatish jarayonini ham ta'riflaydi.
Qurg'oqchilik
Odatdagidan kamroq yog'inlar yoki bug'lanishni kuchaytiruvchi odatdagidan yuqori harorat natijasida hudud yetarli miqdor suvni ololmaydigan holat;Harorat (Temperatura) (lot. temperatura - kerakli aralashma, o'rtacha holat) - moddaning holatini issiq-sovuqligini tavsiflaydigan fizik kattalik. ba'zan bu ikki omil bir vaqtda bo'ladi.
|
Rekreatsiya
Insonning jismoniy va ruhiy kuchlarini tiklovchi turli dam olish turlari. Rekratsiya turizm va dam olish bilan bog'liq bo'lib, turistlar va dam oluvchilarga xilma-xil xizmat ko'rsatish turlarini ham o'z ichiga oladi.
|
|