nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yakuniy nazorat - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

|
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallarBog'liq Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutiYakuniy nazorat
− tegishli fan dasturlarida belgilangan oʻquv
soatlaridagi mavzular toʻliq oʻzlashtirib boʻlinganda, oʻquvchilar bilimini
savollar, test variantlari va amaliy topshiriqlar orqali baholash shakli
hisoblanadi.
2
. Fanlardan oʻquvchilarning bilimlari quyidagi mezonlar asosida:
➢
oʻquvchi mustaqil xulosa va qaror qabul qiladi, ijodiy fikrlay
oladi, mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda qoʻllay oladi, fan
(mavzu)ning mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda
fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega deb topilganda –
5 ball
;
➢
oʻquvchi mustaqil mushohada yuritadi, olgan bilimini amalda
qoʻllay oladi, fan (mavzu)ning mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi,
aytib beradi hamda fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega deb topilganda
–
4
ball
;
➢
oʻquvchi olgan bilimini amalda qoʻllay oladi, fan (mavzu)ning
mohiyatni tushunadi, biladi, ifodalay oladi, aytib beradi hamda fan (mavzu)
boʻyicha tasavvurga ega deb topilganda
–
3 ball;
➢
oʻquvchi fan dasturini oʻzlashtirmagan, fan (mavzu)ning
mohiyatni tushunmaydi hamda fan (mavzu) boʻyicha tasavvurga ega emas
deb topilganda –
2 ball
bilan baholanadi.
3. Oʻquvchilarning oʻquv, ishlab chiqarish (pedagogik) va diplom oldi
amaliyotlari boʻyicha bilim, koʻnikma, malaka va kompetensiyalari quyidagi
mezonlar asosida:
➢
oʻquvchi belgilangan topshiriqni nazariy biladi, ish oʻrinlarini
toʻgʻri tashkil qila oladi, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilgan holda
oʻlchov va ishlov berish asbob-uskunalaridan toʻgʻri foydalana oladi, vaqt
me’yorlariga amal qilgan holda sifatli bajara oladi deb topilganda
–
5 ball
;
➢
oʻquvchi belgilangan topshiriqni nazariy biladi, ish oʻrinlarini
toʻgʻri tashkil qila oladi, texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilgan holda
bajara oladi, ammo oʻlchov va ishlov berish asbob-uskunalaridan
foydalanishda, vaqt me’yorlarida xatoliklarga yoʻl qoʻygan holda bajardi deb
topilganda
|
| |
elektron pullar - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

elektron pullarning joriy qilinishi to’lovlarning
tezlashishi, muomala xarajatlarining kamayishi va korxonalar rentabelligining
oshishiga yordam beradi. Bunday tizim AQSHda 70-yillardan boshlab to’lov
munosabatlari
mexanizmiga
ayniqsa
tez
sur’atlar
bilan
joriy
qilindi.
Avtomatlashtirilgan hisob-kitob palatalari, avtomatlashtirilgan kassir tizimi va
xarid qilish punktida o’rnatilgan terminallar tizimi ularning asosiy elementlari
hisoblanadi. Elektron pullar negizida
kredit kartochkalari paydo bo’ldi. Ular
to’lovlarning naqd pullar bilan bajarilishini qisqartirishga yordam berib, naqd pullar
va cheklarning o’rnini bosadigan hisob-kitoblar vositasi bo’lib xizmat qiladi. Kredit
kartochkalarining
ahamiyati
shundaki,
ulardan
foydalanish
naqd
pullar
ishlatiladigan sohani toraytiradi, tovarlar va xizmatlarni sotishda va iqtisodiyotdagi
tanazzul holatlarini bartaraf etishda kuchli stimul bo’lib hisoblanadi.
Nazorat savollari: 1. Pulning turlari ayting?
2. Qog’oz pullar,tovar pullar,kafolatlangan pul turlaritushuntirib bering?
3. Pul turlarining asosiy xususiyatlari aytib bring?
Tavsiya etiladigan adabiyotlar: 1.O‘zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi
O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish haqida”gi
2019-yil 5-noyabrdagi O‘RQ-580-sonli Qonuni.
2.Abdullayev A.J,Qayumova Z.A va boshqalar.Pul va banklar. Durdona-2021 yil
3.Omonov A.A., Maratov M.D. Pul va pul muomalasi. O’quv qo’llanma.
T: 2008, “Akademiya” nashriyoti.
Nazorat turlari va baholash mezonlari 1. Professional ta’lim muassasalarida oʻquvchilar bilimini baholash va
nazorat qilish: joriy baholash, oraliq va Yakuniy nazoratlarni oʻtkazish orqali
amalga oshiriladi.
Joriy baholash – oʻqituvchi va ishlab chiqarish ta’limi ustalari
tomonidan oʻtkazilayotgan mashgʻulotlar davomida oʻquvchilar bilimini
nazorat qilishda turli usullardan (yozma ish, ogʻzaki soʻrov, test,
munozaralar, amaliy topshiriqlar, mustaqil vazifalarni bajarish va b.)
foydalanish orqali baholash hisoblanadi. Oʻquvchilar bilimini joriy
baholashda oʻquvchilarning topshiriqlarni bajarishi, ularning faolligi hamda
davomati inobatga olinadi.
25
Oraliq nazorat − tegishli fan dasturlarining xususiyatidan kelib chiqib,
dasturning muayyan bir boʻlimi (qismi) tugallangandan keyin semestr
davomida oʻquvchilar bilimini baholash shakli hisoblanadi.
Banklarning kredit portfeli - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

|
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar Pdf ko'rish
|
bet | 145/153 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 4,02 Mb. | | #252922 |
Bog'liq Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutiBanklarning kredit portfeli
- tijorat banklari tomonidan berilgan
kreditlarning umumiy jamlanmasi bo’lib, ular quyidagicha tasniflanadi: a) Yaxshi;
a)
standart; v) substandart; g) shubhali; d) umidsiz. Tijorat banklarining
ma’lum sanaga ssuda hisobvaraqalarida qolgan pul mablag’lari majmuasi
(qoldig’i).
Tasniflangan kreditlarning qaysi guruhga kirish darajasi tez sotiladigan
aktivlar va yuqori likvid mablag’larning mavjudligi bilan belgilanadi.
Yaxshi kreditlar
. Kreditning bunday sifatda baholanishi, mijozning aktivlari,
ularning xolati bo’yicha hech qanday gumon yo’qligidan dalolat beradi. Moliyaviy
jihatdan barqaror, xo’jalik aylanmasi yuqori darajada xususiy kapital bilan
ta’minlangan, yuqori rentabellik ko’rsatkichlariga ega, debitor va kreditor qarzlarning
aylanish muddati qisqa bo’lishi lozim. Bu kredit egalari moliyaviy barqaror xo’jalik
subyekti bo’lib, u yuqori darajada ta’minotga ega bo’ladi. Bunda asosiy e’tiborni qarz
oluvchining avvalgi faoliyatidagi majburiyatlariga munosabatiga, oson realizatsiya
qilinuvchi aktivlar va yuqori likvidli mablag’lardan tashkil topgan ishonchli kredit
ta’minotiga qaratish kerak. Ushbu toifadagi kreditlarda qaytarmaslik belgilari mavjud
emas, banklar uchun zarar ko’rish imkoniyatlari minimal darajada bo’ladi, kredit
ta’minlanganligining garov, kafolat va boshqalar sifati, ta’minlanganlikka olingan
mol-mulk, ga
rov va boshqalarning tarkibida tez pulga aylanadigan aktivlar va yuqori likvid
mablag’lar salmog’ining ko’pligi e’tiborga olinadi. Kredit bo’yicha olingan
ta’minlanganlik (garov, mol-mulk va boshqalar) kredit summasi va u bo’yicha foiz
stavkalarini to’lashga etarli bo’lgandagina kredit ta’minlangan deb baholanishi
mumkin.
Kredit bo’yicha barcha hujjatlar qonun bo’yicha rasmiylashtirilishi va bank
zarur bo’lganda kreditni undirib olish imkoniyatiga ega bo’lishi zarur (kreditning
qaytarilmaslik ehtimoli cheklangan bo’lsada). Kreditning bu guruhida mijozning
faoliyatidagi ikki asosiy omilga alohida e’tibor berish zarur. Bular:
- mijozning oldingi faoliyatidagi o’z majburiyatlariga bo’lgan munosabati;
-
kredit bo’yicha aniq ta’minlangan (garov, kafolat, mulk va boshqalar) bo’lishi
178
va uning to’g’ri rasmiylashtirilganligi.
|
| |
Standart kreditlar - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

|
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar Pdf ko'rish
|
bet | 146/153 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 4,02 Mb. | | #252922 |
Bog'liq Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Standart kreditlar
. Bunday kreditlar bo’yicha vaqti-vaqti bilan kreditni o’z
vaqtida qaytara olmaslik sharoiti yuzaga keladi. Lekin kreditni belgilangan
muddatda to’lay olmaganda to’lov muddati bir marta uzaytirilishi va kredit bo’yicha
foizlarni to’lay olmaslik davri 30 kundan 60 kungacha, to’liq ta’minlanmagan
kreditlar uchun 30 kundan oshmasligi lozim. Olgan krediti standart kredit deb
topilgan mijozlarning moliyaviy ahvoli, odatda, barqa-ror bo’ladi, lekin sabablar
tufayli uning faoliyatida salbiy moliyaviy xolat yuzaga kelgan bo’lishi mumkin.
Bunday kreditlar qatoriga Yaxshi rasmiylashtirilmagan kreditlar, garov,
ta’minlanganligi bo’yicha to’g’ri hujjatlashtirilmagan yoki hujjatlar yetarli
bo’lmagan kreditlar ham kirishi mumkin. Bu kreditlar bo’yicha 10 foiz miqdorida
zaxira tashkil qilinishi zarur.
Substandart kreditlar
. Bu guruhga kiruvchi kreditlar ularning sifati yetarli
darajada emasligini bildiruvchi aniq belgilarga ega bo’ladi. Bu, asosan, kreditlarning
bankka qaytib to’lanishida ma’luì kamchiliklar mavjudligini va qarzni to’lash
uchun qo’shimcha manbalarni topish zarurligini ko’rsatadi. Substandart kreditlar
qarz oluvchining ishonchli moliyaviy ahvoli va to’lov qobiliyatining yuqori darajasi
bilan himoyalanmagan. Bu kredit kreditning ta’minlanganligini tashkil qiluvchi
manbalar ma’lum tavakkalchiliklar bilan bog’liqligini, kreditning joriy holati
bo’yicha yetarli axborotning mavjud emasligi, garov hujjatlarida ma’lum
kamchiliklar mavjudligi bilan xarakterlanadi. Bu kredit bo’yicha 60 kundan 90
kungacha to’lanmagan qarzlar mavjud bo’lishi mumkin. Bu kreditlar moliyaviy
ahvoli barqaror bo’lmagan, korxonaning to’lovga layoqatliligida kamchiliklar
bo’lgan hollarda yuzaga keladi. Substandart kreditlar bo’yicha to’lanmagan
qarzlarni qoplash uchun 25 foiz miqdorida zaxira tashkil qilinadi.
Shubhali kreditlar
. Bu kreditlarga yuqorida keltirilgan guruhlardagi kreditlarning
barcha salbiy tomonlarini o’zida ifoda qilgan, to’liq ta’minlanmagan, to’lanish
ehtimoli kam bo’lgan kreditlar kiradi. Bu kreditlar bo’yicha olingan kredit yaxshi
ta’minlangan bo’lganida asosiy qarz bo’yicha foizlarni to’lash muddati 120 kundan
ortiq muddatga kechiktirilgan bo’lsa, zarar ko’rish imkoniyati yuqori, biroq ushbu
kreditlarning sifatiga ijobiy ta’sir ko’rsatish mumkin bo’lgan omillar mavjudligi
sababli ularni yo’qotilgan, deb tasniflanishi vaqtincha to’xtatiladi. Bu guruhga
kiruvchi kreditlar bo’yicha 50 foizgacha zaxira tashkil qilinishi lozim.
|
| |
Pedagogik psixologiya - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 44/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limBu sahifa navigatsiya:
- Uning
Pedagogik psixologiya-uning predmeti o’quvchilarga ta'lim-tarbiya berishning psixologik qonuniyatlarini o’rganish, o’quvchilar tafakkurini taraqqiy topishi, intellektual faoliyat malakalari va usullarini o’zlashtirish jarayonini boshqarish masalalarini o’rganadi. Pedagogik psixologiya bo’limlari quyidagilardir:
ta'lim psixologiyasi;
tarbiya psixologiyasi;
o’qituvchi psixologiyasi;
Tibbiyot psixologiyasi shifokor faoliyatining va bemor xulq-atvorining psixologik jihatlarini o’rganadi. Uni quyidagi tarmoqlari mavjud:
neyropsixologiya - psixik hodisalar bilan miyadagi fiziologik tuzilishlar o’rtasidagi nisbatni o’rganadi;
psixofarmakalogiya - dorivor moddalarning shaxs ruhiy holatiga ta'sirini o’rganadi;
psixoterapiya - bemorni davolash uchun ruhiy ta'sir vositalarini o’rganadi;
Yuridik psixologiya-xuquq tizimi bilan bog’liq bo’lgan psixologik masalalarni o’rganadi.
Uning quyidagi tarmoqlari mavjud.
sud psixologiyasi - jinoiy jarayon ishtirokchilarining xulq-atvorini, ruhiy xususiyatlarini tahlil qiladi;
kriminal psixologiya - jinoyatchining xulq-atvori, shaxsining shakllanishiga doir psixologik masalalar, jinoyatning motivlari bilan shug’ullanadi.
Harbiy psixologiya - kishining harbiy harakatlar sharoitidagi xulq-atvori bilan bog’liq hodisalar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarini, psixologik targ’ibot metodlarini, harbiy texnikani boshqarishning psixologik muammolarini o’rganadi.
|
| |
O’quvmashg’uloti maqsadi - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

O’quvmashg’uloti maqsadi: Pulning turlari, qog’oz pullar,tovar
pullar,kafolatlangan pul turlari, pul turlarining asosiy xususiyatlari haqida ma’lumot
berish va mavzuni mustahkamlash,ko’nikma va malakani shakllantirish
O’qitish natijasi: Pulning turlarini bilib oladilar.
Pedagogikvazifalar: 1.Pulning turlari vazifalari haqida
tushuncha beradi;
2.Qog’oz pullar, tovar pullar, kafolat-
langan pul turlarini vazifalari haqida
tushuncha beradi;
3.Pul turlarining asosiy xususiyatlari
haqida ma’lumot beradi;
O’quv faoliyati natijalari 1.Pulning turlari haqida tushuncha
oladilar;
2.Qog’oz pullar,tovar pullar,kafolatlangan
pul turlari haqida bilib oladilar;
3.Pul turlarining asosiy xususiyatlari
haqida o’rganadilar;
O’qitish metodlari Ma’ruza,bahs munozara,aqliy hujum
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli Jamoa bo’lib guruhlarda ishlash
O’qitish vositalar Tarqatma materiallar,slaydlar orqali
taqdimot, proyektor
O’qitish sharoiti Proyektor orqali taqdimot o’tkazishga
iqtisoslashtirilgan auditoriya
Qayta aloqaning usul va vositalari Savol-javob, og’zaki so’rov
22
O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi Ish bosqichlari Faoliyat mazmuni O’qituvchi O’quvchi 1 – bosqich O’quv mashg’ulotiga kirish(5 daqiqa) Tashkiliy qism: 1.O’quvchilarning davomatini tekshiradi.
2.O’quvchilarning mashg’ulotga
tayyorgarligini nazorat qiladi.
3.Mavzuning nomi va maqsadi,rejasi va
o’quv mashg’ulotidan kutilayotgan natija
to’g’risida ma’lumot beradi.
1.Mashg’ulotga
tayyorgarlik
ko’radilar.
2.Tinglaydilar.
Tayanch so’z iboralar - O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallar

|
O‘qitish materiallar I to‘plami mutaxassislikka kirish o‘qitish materiallarBog'liq Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutiTayanch so’z iboralar:
pul, to’lov vosita, qiymat o’lchovi,muomala vositasi.
Pulning mohiyat uning funksiyalarida yanayam yaqqolroq namoyon
bo’ladi. Pul iqtisodiy kategoriya sifatida nechta funksiyani bajarishi iqtisodchi
olimlar, nazariyachilar va iqtisodchilar o’rtasida juda uzoq davrdan buyon
tortishuvlarga sabab bo’lib kelmoqda.
Uzoq tarixiy davrlardan boshlab pul o’zining boshlang’ich besh
funksiyasining xususiyatlarini bajarib kelgan: qiymat o’lchovi, muomala vositasi,
to’lov vositasi, jamg’arma to’plash va jaxon puli. Ular doimiy rivojlanishda
bo’lgan. Ularning mohiyatlari tarixiy davrlarda goh ko’tarilib gohida tushib turgan
(ayrim hollarda to ―0‖ darajagacha).
Pulning boshlang’ich vazifalaridan (funksiyalaridan) eng asosiylari qiymat
o’lchovi va muomala vositasi bo’lgan.
Hozirgi iqtisodiy adabiyotlarda pulning vazifalari to’g’risida turli
qarashlar mavjud. Ayrim iqtisodchi olimlar pulning 5 ta vazifasini tan olsalar,
ayrimlari 4 tasini, boshqalari esa faqat 3 tasini e’tirof etadilar. Biz esa pulning
barcha vazifalari qiymat o’lchovi, muomala vositasi, to’lov vositasi, jamg’arma
to’plash va jahon puli to’g’risida to’xtalib o’tamiz.
Pul qiymat o’lchovi.
Avval ta’kidlaganimizdek, har qanday tovar mehnat
natijasida Yaratiladi. Tovarga sarflangan mehnat miqdori uning qiymatini
belgilaydi. Pul esa barcha tovarlarning qiymatini belgilash va ularning bahosini
aniqlashda vositachi bo’lib xizmat qiladi.
Masofani metrlar va kilometrlarda yoki vaznni grammlar va
kilogrammlarda o’lchaganiga o’xshatib ne’matlar va xizmatlarning qiymati ham
pul ifodasida solishtiriladi. Bu shubhasiz afzalliklarga ega. Pul tizimi tufayli har
bir mahsulotning narxini uni almashtirish mumkin bo’ladigan boshqa hamma
mahsulotlar orqali ifodalashga zarurat qolmaydi. Pullarning umumiy ekvivalent
sifatida foydalanilishi shuni anglatadiki, har qanday tovarning narxini faqat pul
birligi orqali ifodalash yetarli bo’ladi. Pullarning shu tarzda ishlatilishi bitim
qatnashchilariga har xil tovarlar va resurslarning nisbiy qimmatini osonlik bilan
solishtirish imkonini beradi.
Bu omillarning biri tovar bahosini ko’tarsa, boshqasi pasaytiradi. Masalan,
qiymatning pasayishi narxni arzonlashtiradi, talabning ortishi esa uni
qimmatlashtiradi. Foydalilikning yuqori bo’lishi baland narxni taqozo etsa,
raqobat kurashi hamda taklifning ko’payishi uni pasaytiradi.
|
| |
Sosiometrik metod - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 54/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limSosiometrik metod. Bu metod kichik guruh a'zolari o’rtasidagi bevosita emosional munosabatlarni o’rganish va ularning darajasini o’lchashda qo’llaniladi. Bunga Amerikalik sosiolog Dj.Moreno asos solgan. Mazkur metod yordamida muayyan guruh a'zolarining bir-birlari bilan munosabatini aniqlash uchun uning
qaysi faoliyatda kim bilan birga qatnashishi so’raladi. Olingan malumotlar matrisa, grafik, sxema, jadval shaklida ifodalanadi. Ulardagi miqdor ko’rsatkichlar guruhdagi kishilarning shaxslararo munosabatlari to’g’risida tasavvur hosil qiladi. Bu ma'lumotlar guruhiy munosabatlarning tashqi ko’rinishini aks ettiradi.
Shuning uchun hozir Ya.L.Kolominskiy va I.P.Volkov tomonidan sosiometriyaning yosh davri psixologiyasiga moslab o’zgartirilgan yangi turlari ishlab chiqarilgan. Bular shaxsning bir-birini tanlash motivlarini keng ifodalash imkonini beradi. Ayniqsa sosiometriyaning Ya.M.Kolominskiy ishlab chiqqan o’zgartirilgan turi bolalar jamoasidagi shaxslararo munosabatlar haqida to’laroq axborot beradi.
Aviasiya psixologiyasi (lot. Avis - qush - yunon, psyche - pyx logos - tushuncha, ta'limot) - psixologiya tarmoqi bo’lib, uchuvchilar shaxsi va turli uchish faoliyatining psixik xususiyatlarini o’rganadi.
Akmeologiya (yunon. Akme yuksak pog’ona, ziyraklik, yuqori, logos - tushuncha ta'limot) - tibbiyot, ijtimoiy va tabiiy fanlarning tutashuvida maydonga kelib, fenomenologiyani, inson taraqqiyotining qonuniyat va mexanizmlarini, insonning kamolotga erishish pog’onasida uning bu taraqqiyoti ancha yuqori darajaga erishuvini o’rganadigan fan.
Biografik metod (yunon. bios - hayot, grapho - yozaman, ko’rsataman) - odamni uning tarjimai holi bilan bog’liq bo’lgan hujjatlar orqali o’rganish usuli.
Boshqarish psixologiyasi - psixologiya fanining boshqarish faoliyatining psixologik qonuniyatlarini o’rganuvchi sohasi.
Genetik metod (denetikos - kelib chiqishga oid, methodos - tekshirish, tadqiqot) - psixik holatlarning paydo bo’lishi va ularning quyidan yuqoriga qarab rivojlanishi jarayonini o’rganish usullari.
|
| |
Sport psixologiyasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 45/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limSport psixologiyasi - sportchilar shaxsi va faoliyati xususiyatlarini, ularning psixologik jihatdan tayyorligining shart-sharoitlari, musobaqalarni tashkil etish va o’tkazish bilan bog’liq psixologik omillarni o’rganadi.
Savdo psixologiyasi - asosan rivojlangan mamlakatlarda keng taraqqiy etgan bo’lib, kishilar ruhiyatiga tijorat ta'sirini psixologik shart-sharoitini, xaridorlarga xizmat ko’rsatishning psixologik omillarini aniqlaydi. Modalar psixologiyasini tadqiq qiladi.
San'at psixologiyasi - san'at asarlarining yaratilishida faoliyat-ning psixologik tomonlarini, inson tomonidan badiiy asarlarni idrok etilishi, turli
hodisalarni paydo bo’lishi va estetik tarbiya muammolari, musiqaviy, badiiy, adabiy qobiliyatlarni shakllantirish va tarbiyalash muammolarini o’rganadi.
Ilmiy ijodiyot psixologiyasi ilmiy faoliyatning psixologik xususiyatlari, ijodiyotda intuisiya va ilhomni tadqiq qiladi.
Rivojlanishning yosh xususiyatlarini o’rganuvchi sohalar.
yosh psixologiyasi - inson shaxsining psixologik xususiyatlari va bilish jarayonlarining ontogenezda rivojlanishini o’rganadi. Yosh psixologiyasi bolalar psixologiyasi, o’smirlar psixologiyasi, kattalar psixologiyasi, gerontopsixologiya kabi tarmoqlarga bo’linadi.
patopsixologiya- miya faoliyati buzilishlari natijasida kelib chiqadigan turli shakldagi ruhiy rivojlanishdan chetlanishni o’rganadi.
Oligofrenopsixologiya - miyaning tug’ma kamchiliklari tufayli paydo bo’ladigan bo’limlarni o’rganadi.
Surdopsixologiya - eshitish faoliyatida jiddiy nuqsonlari bo’lgan bolalarning
rivojlanishini o’rganadi.
Tiflopsixologiya - ko’rish qobiliyati past yoki umuman ko’rmaydigan kishi faoliyatini o’rganadi.
Qiyosiy psixologiya -hayotning filogenetik shakllarini o’rganuvchi psixologiya sohasi bo’lib, inson va hayvonlar psixologiyasini solishtirish orqali o’xshashlik va farq qiluvchi tomonlarini aniqlaydi.
Akmeologiya yetuklik darajasiga erishgan shaxs rivojlanishining yuqori darajasi ularning qonuniyatlari va mexanizmlarini, ayniqsa rivojlanishining eng yuqori cho’qqiga erishish xususiyatlarini o’rganadi.
Inson va jamiyat o’rtasidagi munosabatlarning psixologik tomonlarini o’rganuvchi psixologiya sohalari.
|
| |
Qaysi qatorda narsalarga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?

|
Qaysi qatorda narsalarga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?
|
bet | 293/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Qaysi qatorda narsalarga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?
yaxshilik, mehribonlik talabchanlik, takabburlik B) mehnatsevarlik yalqovlik vijdonlilik mehhnatga ma'suliyat yoki ma'suliyatsizlikV) ozodalik yoki ifloslik narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo’lishG) izzat-nafslilik shuhratparastlik mag’rurlik o’zini katta olish kamtarlik D) barcha javoblar to’g’ri
Qaysi qatorda odamning o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?
yaxshilik, mehribonlik talabchanlik, takabburlikB) mehnatsevarlik yalqovlik vijdonlilik mehnatga ma'suliyat yoki ma'suliyatsizlikV) ozodalik yoki ifloslik narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo’lishG) izzat-nafslilik shuhratparastlik mag’rurlik o’zini katta olish kamtarlik D) barcha javoblar to’g’ri
Xarakter tarkibida nechta xil xususiyatlar guruhini ajratish mumkin?
2ta B) 6ta V) 4 ta G) 3 ta D) hech qanday guruhlarga ajratilmaydi.
Xarakterning plastikligi necha xil ma'noga ega?
2ta B) 6ta V) 4 ta G) 3 ta D) hech qanday guruhlarga ajratilmaydi.
Qaysi qatorda xarakter xususiyatlar to’g’ri ko’rsatilgan?
barqarorligi plastikligi o’zgaruvchanligi B) chuqurligi kuchi va faolligi barqaror va o’zgaruvchanligi V) axloqiy irodaviy G) barcha javoblar to’g’ri D) to’g’ri javob berilmagan
Biror xususiyatning boshqalari zarariga kuchli rivojlanishi va atrofdagilar bilan munosabatlarining yomonlashishiga olib kelishidir. Mazkur ta'rif qaysi tushunchaning mazmunini belgilab beradi?
xarakter B) xarakter xususiyatlari V) xarakter aksentuatsiyasi G) manmanlik
D) qaysarlik
Xarakter aksentuatsiyasi tushunchasi qaysi olimlar tomonidan fanga kiritilgan?
K.Leongard,E.Lichko B) K.Leongard, E.Krechmer V) Ye.Lichko, U.Sheldon
G) E.Fromm, U.Sheldon D) K.Leongard, E.Fromm
|
| |
Hozirgi zamon psixologiyasining tuzilishi

|
Hozirgi zamon psixologiyasining tuzilishi
|
bet | 43/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim
Hozirgi zamon psixologiya sohalari hozirgi kunga kelib 300 dan ortiqni tashkil qiladi. Bu sohalar o’ziga xos ob'ektga ega bo’lib, bir-biridan farq qiladi. Shu bois fan sohalarini o’rganish qulay bo’lishi uchun tarmoqlarni ma'lum tizimga keltirish maqsadida ma'lum guruhlarga tasniflash joriy qilingan. Bu borada professor A.V.Petrovskiy psixologiya fan sohalarini quyidagicha tasniflashni ilgari surdi:
Aniq faoliyat turlarini o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Rivojlanishning yosh xususiyatlarini o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Shaxs va jamiyatga bo’lgan munosabatni o’rganuvchi psixologiya sohalari.
Psixologiya fani sohalarini tuzilish tarkibi quyida jadval aks
ettirilgan.
Aniq faoliyat turiga ko’ra psixologiyaning quyidagi turlari mavjud:
- mehnat psixologiyasi: inson mehnat faoliyatining psixologik xususiyatlarini, mehnatni ilmiy asosda tashkil qilishning psixologik tamoyillarini o’rganadi. Mehnat psixologiyasining bir nechta bo’limlari mavjud;
muhandislik psixologiyasi - inson bilan mashina o’rtasidagi vazifalarni taqsimlash masalalalarini hal qiladi va asosan operatorlarning faoliyatini o’rganadi;
aviasiya psixologiyasi- uchishga o’rganish jarayoni va uchish moslamalarini boshqarishda inson faoliyatining psixologik qonuniyatlarini o’rganadi;
kosmik psixologiya - vaznsizlik holati, fazoviy tasavvurlar chalkashib ketgan vaqtda va organizmga juda ko’p ortiqcha ta'sirlar yuklangan paytda asab va ruhiy zo’r berish bilan bog’liq bo’lgan alohida holatlar tug’ilganda odam faoliyatining xususiyatlarini o’rganadi.
|
| |
E.Krechmer tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyaga muvofiq piknik tipdagi insonlar qanday xususiyatlarga ega?

|
E.Krechmer tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyaga muvofiq piknik tipdagi insonlar qanday xususiyatlarga ega?
|
bet | 292/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim E.Krechmer tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyaga muvofiq piknik tipdagi insonlar qanday xususiyatlarga ega?
uncha katta bo’lmagan gavda tuzilishi o’rtacha yoki undan balandroq bo’yli oriq kishilardir B) skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan o’rtadan yuqori baland bo’yli keng yelkali kuchli ko’krak qafasli boshini tik tutib yuradigan kishilardir
V) bosh kukrak qafasi yaxshi rivojlangan semirishga moyil tayanch-harakat a'zolari yaxshi rivojlangan kishilardir. G) kamgap muloqotga kirishishga qiynaladigan pessimist ziddiyatlardan o’zini olib qochadigan uyda yolg’iz qolishni
yoqtiradi. D) kayfiyati tez o’zgarishga moyil kayfiyati yaxshi paytida gipertim yomon paytida distim tipga o’xshab qoladi.
Xarakter xususiyatlari nechta tizimga farqlanadi?
2ta B) 6ta V) 4ta G) 8 ta D) 5ta
Qaysi qatorda xarakter xususiyatlari tarkibidagi tizim to’g’ri ko’rsatilgan?
jamoa va ayrim odamlarga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar
mehnatga bo’lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar V) narsalarga bo’lgan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar G) odamning o’z-o’ziga bo’lgan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar D) barcha javoblar to’g’ri
Qaysi qatorda jamoa va ayrim odamlarga bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?
yaxshilik, mehribonlik talabchanlik, takabburlik B) mehnatsevarlik yalqovlik vijdonlilik mehnatga ma'suliyat yoki ma'suliyatsizlik V) ozodalik yoki ifloslik narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo’lish G) izzat-nafslilik shuhratparastlik mag’rurlik o’zini katta olish kamtarlik D) barcha javoblar to’g’ri
Qaysi qatorda mehnata bo’lgan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar keltirilgan?
yaxshilik, mehribonlik talabchanlik, takabburlik B) mehnatsevarlik yalqovlik vijdonlilik mehnatga ma'suliyat yoki ma'suliyatsizlik V) ozodalik yoki ifloslik narsalar bilan ayab yoki ayamasdan munosabatda bo’lish G) izzat-nafslilik shuhratparastlik mag’rurlik o’zini katta olish kamtarlik D) barcha javoblar to’g’ri
|
| |
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim - bet 48

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 48/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limIV
|
Natijalarni sharxlash va xulosalarni ifoda etib berish.
|
II I
|
Tadqiqot natijalari son tahlili. O'rtacha kattalikni, korrelasiya koeffisentini
aniqlash, ishlab chiqish va boshqalar. Grafiklarni tuzish
|
II
|
Xulosalarning to'g'riligini isbotlash. Buning uchun turli metodlardan foydalaniladi.
|
I
|
Tayyorlov bosqichi - ilgari surilgan vazifalarni o'rganish, farqlarni aniqlash.
|
Shuningdek, ayrim adabiyotlarda psixologik tadqiqot bosqichlari quyidagicha ifodalanadi.
Psixologik tadqiqot bosqichlari
Har bir fan taraqqiyotining asosiy sharoitlaridan biri uning malum darajada mumkin qadar obektiv, aniq ishonchli uslublarga ega ekanligidir. Metod - uslubning manosi biror narsaga borish yo’li demakdir. Umuman psixologiyada inson psixikasini tadqiq qilishda metodlarning turli tasnifi mavjuddir. Tadqiqot metodlarini ilmiy jihatdan tahlil qilgan rus psixologi B.G.Ananev mazkur metodlarni xususiyatlariga qarab klassifikasiya qilgan.
B.G.Ananev psixikani o’rganish metodlarini turli guruhga ajratib, o’rgangan:
tashkiliy guruhga - qiyoslash, longityud, kompleks metodlari kiradi;
emperik guruhga kuzatish, eksperiment, suhbat, so’rovnoma, test, faoliyat mahsulini o’rganish metodi, biografiya, sosiometriya;
|
| |
Shunga ko’ra - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 42/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limShunga ko’ra psixologiyaning tamoyillari quyidagicha:
Determinizm tamoyili;
Ong va faoliyat birligi tamoyili;
Psixika va ongning faoliyatda rivojlanishi tamoyili.
Psixologiya tamoyillarining jadval ko’rinishi.
PSIXOLOGIYANING ASOSIY TAMOYILLARI
Tamoyil - ma'lum faoliyatni bajarishda tayaniladigan dastlabki qoidalar tizimidir. Determinizm tamoyiliga ko’ra, psixika yashash sharoiti bilan belgilanadi va sharoit o’zgarishi bilan o’zgaradi. hayvonlar psixikasining taraqqiyoti tabiiy saralanish bilan, odam psixikasi taraqqiyoti esa ijtimoiy taraqqiyot qonunlari bilan belgilanadi.
Ong va faoliyat birligi tamoyiliga ko’ra, ong va faoliyat bir-biriga qarama- qarshi ham, aynan bir narsa ham emas. Ular bir butunlikni tashkil etadi. Ong faoliyatni ichki rejasini, dasturini tashkil etadi. Bu tamoyil psixologlarga inson xulq-atvori, xatti-harakatlari va faoliyatlarini o’rganish orqali xatti-harakatlardan ko’zlangan maqsadlarga, muvaffaqiyatlarga erishishni ta'minlovchi ichki psixologik mexanizm, ya'ni psixikani ob'ektiv qonuniyatlarini ochishga imkon beradi.
Psixika va ongning faoliyatda taraqqiy etish tamoyiliga ko’ra, psixikaga taraqqiyot mahsuloti va faoliyat natijasi deb qaralsa, uni to’g’ri tushunish hamda
tushuntirib berish mumkin. Bu tamoyil L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn, V.M.Teplov kabi psixologlar ishlarida o’z aksini topgan. L.S.Vigotskiy ta'lim psixikani rivojlantirishga yo’naltirishini, P.P.Blonskiy esa tafakkurning kichik maktab yoshida o’yinlar bilan o’spirinlik yoshida o’qish bilan bog’liq tarzda rivojlanishini tahlil qildi. S.L.Rubinshteyn "Ong faoliyatda paydo bo’lib, faoliyatda shakllanadi" degan edi.
|
| |
Inson xarakterining barcha tipologiyalari qanday g’oyalarga asoslanadi?

|
Inson xarakterining barcha tipologiyalari qanday g’oyalarga asoslanadi?
|
bet | 291/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Inson xarakterining barcha tipologiyalari qanday g’oyalarga asoslanadi?
inson xarakteri uning ontogenetik taraqqiyoti mobaynida juda erta namoyon bo’la boshlaydi va butun hayoti davomida barqaror bo’lib boradiB) xarakter tarkibiga kirgan xususiyatlar tasodifiy uyushma emas ular xarakter tipologiyasini tuzish imkonini beruvchi bir-biridan farq qiluvchi tiplardan iboratV) ko’pchilik kishilarni ma'lum guruhlarga birlashtirish mumkin G) to’g’ri javob berilmagan
D) barcha javoblar to’g’ri
E.Krechmer inson tana tuzilishiga ko’ra qanday tiplarga ajratadi?
gipertim, distim, sikloid B) astenik, atletik, qo’zg’aluvchan V) xavotirli,emotiv, piknik G) astenik,atletik,piknik D) sikloid, emotiv, pedant tip
E.Krechmer tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyaga muvofiq astenik tipdagi insonlar qanday xususiyatlarga ega?
uncha katta bo’lmagan gavda tuzilishi o’rtacha yoki undan balandroq bo’yli oriq kishilardir B) skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan o’rtadan yuqori baland bo’yli keng yelkali kuchli ko’krak qafasli boshini tik tutib yuradigan kishilardir
V) bosh ko’krak qafasi yaxshi rivojlangan semirishga moyil tayanch-harakat a'zolari yaxshi rivojlangan kishilardir. G) kamgap muloqotga kirishishga qiynaladigan pessimist ziddiyatlardan o’zini olib qochadigan uyda yolg’iz qolishni yoqtiradi. D) kayfiyati tez o’zgarishga moyil kayfiyati yaxshi paytida gipertim yomon paytida distim tipga o’xshab qoladi.
E.Krechmer tomonidan ishlab chiqilgan tipologiyaga muvofiq atletik tipdagi insonlar qanday xususiyatlarga ega?
uncha katta bo’lmagan gavda tuzilishi o’rtacha yoki undan balandroq bo’yli oriq kishilardir B) skelet va mushaklar yaxshi rivojlangan o’rtadan yuqori baland bo’yli keng yelkali kuchli ko’krak qafasli boshini tik tutib yuradigan kishilardir
V) bosh ko’krak qafasi yaxshi rivojlangan semirishga moyil tayanch-harakat a'zolari yaxshi rivojlangan kishilardir. G) kamgap muloqotga kirishishga qiynaladigan pessimist ziddiyatlardan o’zini olib qochadigan uyda yolg’iz qolishni yoqtiradi. D) kayfiyati tez o’zgarishga moyil kayfiyati yaxshi paytida gipertim yomon paytida distim tipga o’xshab qoladi.
|
| |
Oila psixologiyasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 47/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limOila psixologiyasi - oila psixologiyasini o’rganuvchi, fanlararo tadqiqot qilishga yo’nalgan psixologiya sohasi.
Parapsixologiya - Hozirgi zamon fanining chegarasidan tashqaridagi, tushuntirish qiyin bo’lgan psixik hodisalarni o’rganadi.
Fan rivojlanib, taraqqiy etib borishi jarayonida uning sohalari ham kengayib bormoqda.
Hozirgi zamon psixologiyasining ilmiy tadqiqot metodlari
Malumki, har qanday fan o’z predmetiga ega. Psixologiyaning predmeti psixika bo’lib, u obektiv olamni psixik hodisalar asosida aks ettirib, yuzaga kelgan va shakllangan obraz subekt faoliyatini, xulq-atvorini maqsad sari yo’naltiradi.
Bundan tashqari har qanday fan qandaydir hodisa qonuniyatlarini bilish uchun malum bir metodlardan foydalanadi. I.P.Pavlov "Metodning qo’lida tadqiqot taqdiri yotadi" degan edi. Metodlar tizimi fanning umumiy metodologiyasiga birlashadi.
Metodologiyani keng manoda oladigan bo’lsak, u malum tizimga ega bo’lgan va bilimlarni izlab topishga qaratilgan, mantiqan ketma-ketlikka ega bo’lgan metodlardir. Ko’pchilik olimlar bu atamani ilmiy metod tushunchasiga mos tarzda tushunadilar va foydalanadilar, metodologiya faqat ilmiy tarzda qabul qilinishi deb takidlaydilar.
Metodologiya (yunoncha methodes - bilish, tadqiq qilish, izlanish yo’li, logos - tushuncha, talimot) amaliy faoliyatini tashkil etish va amalga oshirish tamoyillari, usullari tizimi hamda ushbu tizim haqidagi talimotdir. Metodlar - psixologiyani o’rganish usullari va yo’llari yig’indisi, "Metod" bu bilish, anglash yo’li bo’lib, bu usul orqali fanning predmeti aniqlanadi. (S.L.Rubinshteyn).
Metodlar tizimi yuqorida takidlanganidek, fanning umumiy metodologiyasi metod va metodikalari orasidagi bog’liqlik sxemasi berilgan.
Shuni alohida takidlash lozimki, psixologik tadqiqotlarning tashkil etilishiga va o’tkazilishiga malum bir talablar qo’yiladi. Ular quyidagilardir:
Tadqiqotlarni rejalashtirish. Metod va metodikalarni tanlash va ularni sinab ko’rish.
Tadqiqotni o’tkazish joyi.
Tadqiqotni texnik jihozlash.
Tadqiq qilinuvchilarni tanlash.
Tadqiqotchi, shubhasiz, tadqiqotning borishiga tasir etadi va tadqiqotni rejalashtirishdan to xulosa va tavsiyalar chiqarishga qadar ma'suliyatni his qiladi va bu muhim ahamiyatga ega.
Ko’rsatma - u aniq va qisqa bo’lishi lozim.
Tadqiqot qoidasi bayonnoma to’liq va maqsadga yo’nalgan bo’lishi kerak.
Tadqiqot natijalarini qayta ishlash.
Tadqiqot murakkab jarayon bo’lib, uning o’z bosqichlari va pog’onalari mavjud.Psixologik tadqiqot bosqichlarini quyidagi sxemada ko’rish mumkin
|
| |
Sangvinik temperament - Pedagogika va psixologiya

|
Pedagogika va psixologiya
|
bet | 98/116 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #105241 |
Bog'liq 18 09 2023 УМК МУҲАНДИСЛИК ПСИХОЛО ГИЯСИ 2023 2024 Sangvinik temperament- shaxsning tez kuchli, lekin beqaror yemotsional qo‘zg‘aluvchanligi va psixik jarayonlari bilan sifatlanadigan individual xususiyati.
Samimiylik – atrofdagi kishilar bilan munosabatda sofdillik vijdonlilik tariqasida ifodalanadigan shaxsiy sifat.
Simpatiya – biror narsaga yoki shaxsga nisbatan ichki moyillik ishonchdan iborat yemotsional holat.
So‘rovnoma metodi – muayyan ruhiy hodisani o‘rganish maqsadida tuzilgan savollarga yozma ravishda tegishli javoblar olinadi.
Suhbat metodi – psixologiyaning ilmiy tekshirish metodlaridan biri bo‘lib, tekshiruvchi va teshiriluvchi o‘rtasidagi savol-javob tariqasida ro‘y beradi.
Sub’ekt – ob’ektiv dunyoni biluvchi uni o‘zining yehtiyoj va qiziqishlariga moslab o‘zgartiruvchi odam, ongli mavjudot.
Talant – muayyan faoliyatning muvaffaqiyatli va ijodiy ravishda bajarilishini ta’minlaydigan qobiliyat hamda iste’dodlar yig‘indisidan iborat, turmush jarayonidan tarkib topgan individual xususiyat.
Temperament – shaxsning yemotsional qo‘zg‘aluvchanligi va harakatchanligi bilan sifatlanadigan individual xususiyatlar yig‘indisi.
Talabchanlik – shaxsning o‘z-o‘zining va o‘zgalarning hulqini muayyan ob’ektiv tamoyillarga bo‘ysundira olishdan iborat irodaviy xarakter xislati.
Toliqish – organizmning jismoniy va aqliy zo‘riqish, salbiy yemotsiyalar ta’siri natijasida hosil bo‘ladigan hamda ish qobiliyatining pasayishi bilan sifatlanadigan holati.
Tantiqlik – arzimagan narsalarga ham injiqlik qilaverishdan iborat salbiy xarakter xislati.
Tajriba -keng ma’noda kishilarning tashqi dunyo bilan o‘zaro munosabatida amaliy, ayniqsa, moddiy ishlab chiqarish jarayonida to‘plangan ijtimoiy amaliyotning butun yig‘indisi.
Uyatchanlik – asossiz tortinchoqlikda ifodalanadigan xarakter xislati.
Unumli mehnat – bevosita moddiy boylik ishlab chiqarishga qaratilgan mehnat.
Faoliyat – inson hayoti uning voqelikka nisbatan faol munosabatning ro‘yobga chiqish shakli.
|
| |
AVTOMOBIL SHINALARI - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 43/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashAVTOMOBIL SHINALARI
Avtomobil g’ildiragining eng muhim qismi pnevmatik shina hisoblanadi. U harakatlanish chog’ida yo’lning notekisliklarida yuzaga keladigan uncha kuchli bo’lmagan turtki va zarbalarni o’ziga yutadi ya’ni turtkilarni yumshatib va qisman so’ndirib g’ildirakka tushadigan dinamik yuklanishlarni kamaytiradi. Bu shinaning qayishqoqligi va unga to’ldirilgan havoning elastikligi hisobiga ta’minlanadi. Shuningdek, g’ildirakning tayanch yuza bilan ilashishini oshiradi. Shina g’ildirak to’g’iniga kiydirilib va unda havo bosimi tufayli konus sirtiga ponasimon bo’lib, yopishib turadigan bortlar vositasida tutib turiladi.
Shinalar g’ildirakning yo’l notеkisliklarida qabul qilgan turtkilarni yumshatib va qisman so’ndirib g’ildirakka tushadigan dinamik yuklanishlarni kamaytiradi. Shuningdеk, gildirakning tayanch yuza bilan ishlashini oshiradi. Shina gildirak tuginiga kiydirilib va unda xavo bosimi tufayli konus sirtiga ponasimon bulib yopishib turadigan bortlar vositasida tutib turiladi. Ular kamеrali va kamеrasiz turlarga bulinadi.
Kamеrali shinalarda xavo turadigan bushlik zich bеrkitilgan kamеrada xosil buladi, kamеrasiz shinalarda esa xavo bushligi shina bilan gildirak tuginida xosil buladi. Kamеrasiz shinalar xarakat xavfsizligini birmuncha oshiradi, chunki ular tеshilganda kamеrali shanalardagiga nisbatan sеkin chikadi, enеrgiya sarfi va kizishi kam. Kamеrasiz shinalar yulda buzilganda uni t'mirlash ancha kiyin.
Avtomobil g’ildragining eng muhim qismi pnevmatik shina hisoblanadi. U harakatlanish chog’ida yo’lning notekisliklarida yuzaga keladigan uncha kuchli bo’lmagan turtki va zarblarni o’ziga yutadi. Bu shinaning qovushqoqligi va unga to’ldirilgan havoning elastikligi hisobiga ta’minlanadi.
Avtomobil shinasi pokrishka, ventili bor kamera va g’ildrak to’g’iniga kiydirilgan to’g’in tasmasidan iborat. Bu tasma kamerani shikastlanishdan hamda g’ildirak to’g’ini va pokrishga bortiga ishqalanishdan saqlaydi. Pokrishka shinaning yuklanishlarni ko’taruvchi tashqi qobig’ini hosil qilsa, uning ichki bo’shlig’ini kamera qiladi. Ayrim hollarda yengil avtomobillarda kamerasiz shinalar ishlatiladi. Ularnig germetikligiga pokrishkaning ichki yuzasiga maxsus zichlovchi qatlam qo’yish va pokrishkani to’g’in tokchasiga zich o’tkazish bilan erishiladi. Bunday shinalarni kamerasiz shinalar deb ataladi. Kamerasiz shinalar yengil, issiqlikni kam hosil qiladi, ammo to’g’inni tayyorlashda yuqori aniqlik va texnik xizmat ko’rsatishda ko’p mehnat talab etiladi.
Pokrishka karkas, bortlar, breker (yostiq qatlam), yon sirtlar va protektorlardan iborat. Karkas pokrishkani asosi bo’lib xizmat qiladi hamda unga kerakli bo’lgan mustahkamlik va egiluvchanlikni beradi. U bir necha qatlam rezinali korddan (materialdan) iborat. Karkasda kord iplarini joylashuviga qarab shinalar diagonal va radial shinalarga bo’linadi.
|
| |
Test topshiriqlari - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 290/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Test topshiriqlari
Xarakter tushunchasiga to’g’ri ta'rif berilgan qatorni aniqlang?
tag’ma, qiyofa, xislat B) tamg’a, xususiyat, qiyofa V) xususiyat, qiyofa, aralashma G) aralashma, tamg’a, urug’ D) qiyofa, urug’, xislat
Qaysi qatorda xarakter tushunchasiga to’g’ri ta'rif berilgan?
mazkur shaxs uchun tipik hisoblangan faoliyat usullarida namoyon bo’ladigan tipik sharoitlarda ko’rinadigan va bu sharoitlarga shaxsning munosabati bilan belgilanadigan individual psixologik xususiyatlar yig’indisi B) shaxsning voqelikka bo’lgan munosabatlarini ifodalovchi uning xulq-atvori va xatti- harakatlarida namoyon bo’ladigan barqaror xususiyatlarning individual tarzdagi yig’indisi V) shaxsda muhit va tarbiya ta'siri ostida tarkib topgan va uning irodaviy faolligida tevarak-atrofdagi olamga o’z-o’ziga bo’lgan munosabatlarda namoyon bo’ladigan individual psixologik xususiyat G) to’g’ri javob berilmagan D) barcha javoblar to’g’ri
Xarakterning fiziologik asosi qaysi qatorda to’g’ri ko’rsatilgan?
asab tizimining tipi B) individual hayot jarayonida asab tizimining o’zgargan xususiyatlari V) dinamik sterotip G) barcha javoblar to’g’ri D) to’g’ri javob berilmagan
Xarakterning fiziologik asosini tushunishda qaysi olimning nazariyasi muhim ahamiyatga ega?
I.P.Pavlovning oliy nerv faoliyati borasidagi nazariyasi B) I.M.Sechenovning shartli reflekslar borasidagi nazariyasi V) I.P.Pavlovning ikkinchi signallar sistemasi haqidagi nazariyasi G) B.Teplovning oliy nerv faoliyati funksiyalari borasidagi nazariyasi D) L.S.Vigotskiyning tarixiy madaniy konsepsiyasi
Xarakter tipologiyasi birinchi marta qaysi olim tomonidan ishlab chiqilgan?
E.Krechmer B) E.FrommV) K.Leongard G) U.Sheldon D) A.Lichko
|
| |
Statik Zarba Qayta tiklanish - Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti

|
Oliy va o`rta maxsus ta’lim vazirligi andijon mashinasozlik instituti
|
bet | 42/83 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 24,58 Mb. | | #106359 |
Bog'liq Avtomobil va traktorlarni loyihalashStatik Zarba Qayta tiklanish
19- rasm. Osma stabilizatori.
Osma stabilizator avtomobil kuzovining yon tomonga og´ishini va ko´ndalang tebranishlarini kamaytiradi. Stabilizator ko´ndalang o´zak 1, tirgak 2 dan tashkil topgan. O´zak prujinalanuvchi po´latdan Π- simon shaklda yasaladi. Uning o´rta qismi rama yoki kuzovga biriktirilgan rezinali tirgak 3 ga tiralgan bo´lib, ikki uchi esa tirgak 2 va rezinali yostiqchalar 4 yordamida ko´prikcha yoki osmaning richagiga sharnirli birlashtiriladi.
20-rasm. Nexia avtomobili oldingi osmasining umumiy ko´rinishi.
1-osma richagi, 2-osma richagining o´qi, 3-sharnirli vallar, 4-rul mexanizmi.
21-rasm. Nexia avtomobilining orqa osmasi.
1-ko´ndalang tortqi, 2-stablizator, 3-prujinaning pastki tayanchi, 4-rezinali bufer,
5-prujina, 6-rezinali qistirma, 7-amortizator, 8-bo´ylama tortqi.
Оsmаlаrgа quyidаgi tаlаblаr qo´yiladi:
аvtоmоbilning rаvоn yurishini tа´minlаsh kеrаk;
nоtеkis yo´llаrdаn yurgаndа chеklаgichlаrgа zаrbа tushmаsligi kеrаk;
аvtоmоbilning ko´ndalang оg´ishini chеklаshi kеrаk;
boshqariluvchi g´ildirаklаrning vа rul yuritmаsining kinеmаtikаsi bir-birigа mоs bo´lishi kеrаk;
аvtоmоbilning vа g´ildirаkning tеbrаnishlаrini so´ndirishi;
g´ildirаklаrning o´rnаtilish burchаklаri o´zgаrmаs bo´lishi kеrаk;
g´ildirаkdаn kuzоvgа bo´ylama vа ko´ndalang kuchlаrni ishоnchli o´tkazish kеrаk;
umumiy tаlаblаr.
9-MAVZU. GILDIRAKLAR. SHINALARGA QO’YILADIGAN TALABLAR
REJA:
Umumiy ma’lumotlar.
SHinalarga qo’yiladigan talablar, ularning ko’ndalang kesimlari proportsiyalari.
SHinaparni tanlash, gildirak diskpari, kalpaklar.
Gupchak (stupitsa) lar.
G’ildiraklarning inertsiya momentlarini muvozanat (balansirovka)lash.
G’ildirak gupchaklari podshipniklarining hisobi.
G’ildirakning asosiy detallari tayyorlanadigan materiallar.
SHinalardagi havo bosimini rostlash tizimi.
|
| |
Sezgi va - Pedagogika va psixologiya

Sezgi va uning muxandis kadrlar faoliyatida tutgan o’rni.
Sezgi oddiy psixik jarayon bo’lib, u moddiy olamdagi narsa va hodisalarning ayrim xususiyatlari aksidan, shuningdek, moddiy qo’zg’atuvchilar tegishli retseptorlarga bevosita ta’sir etganda organizmda hosil bo’ladigan ichki holatlardan tarkib topadi. Materiya bizning sezgi, irodalarimizga ta’sir etib, sezgi hosil qiladi. Sezgi a’zolari axborotni qabul qilib oladi, saralaydi, jamlaydi va miyaga etkazib beradi.
Sezgi a’zolari tashqi olamning kishi ongiga kirib keladigan yagona yo’llaridir. Sezgilar mohiyatiga ko’ra ob’ektiv olamning sub’ektiv siymosi hisoblanadi. Lekin sezgilarning hosil bo’lishi uchun organizm moddiy qo’zg’atuvchining tegishli ta’siriga berilishi kifoya qilmaydi, balki organizmning o’zi ham qandaydir ish bajarishi darkor.
Kishining hayoti va faoliyatida sezgilarning roli juda katta. Chunki, ular bizning olam haqidagi va o’zimiz to’g’rimizdagi bilimlarimiz manbai hisoblanadi. Inson tevarak atrofda sodir bo’layotgan voqea-hodisalar haqida hamisha axborot olib turishi kerak.
Shu ma’noda, sezgilar ma’lum bir qo’zg’atuvchining muayyan re- tseptorga ta’siri natijasida hosil bo’lgani uchun ham sezgilarning tasnifi ularni hosil qiladigan qo’zg’atuvchilarning va ana shu qo’zg’atuvchilarga ta’sir qiladigan retseptorlarning xususiyatlariga asoslanadi.
Sezgilarning Arastu tomonidan alohida ajratib ko’rsatilgan turlari mavjuddir:
ko’rish;
eshitish;
hid bilish;
badanning tegishli a’zolari orqali sezish;
ta’m bilish.
Sezgilar ma’lum bir qo’zg’atuvchining muayyan retseptorga ta’- siri natijasida hosil bo’lgani uchun ham sezgilarning tasnifi ularni hosil qiladigan qo’zg’atuvchilarning va ana shu qo’zg’atuv- chilar ta’sir qiladigan retseptorlarning xususiyatlariga asosla- nadi.
Aks etish xususiyatiga va retseptorlarning joylashgan o’rniga qarab sezgilar, odatda, uch guruhga ajratiladi:
Tashqi muhitdagi narsalar va hodisalarning xususiyatlarini aks ettiradigan hamda tananing yuzasida retseptorlari bo’lgan ekstrotseptiv sezgilar.
Tananing ichki a’zolarida va to’qimalarida joylashgan hamda ichki a’zolarning holatini aks ettiradigan retseptorlarga ega bo’lgan interotseptiv sezgilar.
Retseptorlari mushaklarda va paylarda o’rnashgan proprio- tseptiv sezgilar, ular gavdamizning harakati va holati haqida axborot berib turadi.
Ekstrotseptivlarni ikki guruhga, ya’ni aloqa bog’laydigan kontakt va distant retseptorlarga ajratamiz. Aloqa bog’laydigan retseptorlar ularga ta’sir qiladigan ob’ektlar bilan bevosita aloqa bog’lagan paytda qo’zg’aydi; badanning tegishli a’zolari orqali sezish, ta’m bilish retseptorlari shular jumlasidandir. Distant retseptorlar uzoqdagi ob’ektdan keladigan qo’zg’atishdan ta’sirlanadi; distant retseptorlarga ko’rish, eshitish, hid bilish retseptorlari kiradi.
|