-rasm.
BO‘-D tizimida reverslashning prinsipial sxemasi: 
a -

3.5-rasm.
BO‘-D tizimida reverslashning prinsipial sxemasi:
a -
dvigatel qo‘zg‘atish chulg‘amini teskari ulash bilan;
b
- dvigatel yakorini teskari ulash bilan;
d
- ikkita komplekt o'zgartgichdan foydalanish bilan.
Ikkinchi usul reverslash vaqtini 0,1 s gacha kamaytiradi, lekin
«Oldga» (Old) va «Orqaga» (Orq) yurish kontaktorlaridan birini
o ‘chirib ikkinchisini yoqish murakkablashadi. Masalan, «Oldga»
aylanishidan oldin a burchagi ko'paytiriladi, shundan so‘ng esa
E > Ed
boMgan rejim olinadi.
Ventillar bir tomonga o ‘tkazish qobiliyatiga ega, shuning
uchun to‘g‘rilangan tok
Id
nolgacha tushadi. Shundan so‘ng rost
lash burchagini
a > 90°
dan oshira borib, o ‘zgartgich invertor reji
mida ishlashga tayyorlanadi.
Ede
»
E
bo‘lganda «ortga» kon-tak-
torlari ulanadi. Demak, tokni katta sakrashisiz dvigatelni reku-
perativ tormozlash amalga oshiriladi. (3.8- rasmdagi I kvadrantga
qarang). a burchakni kamaytirib yuritma dvigatel rejimiga o ‘tadi.
Revers paytida maksimal tezkorlikni talab qiladigan yurit
malar uchun hamda yakor aylanishi yo‘nalishi o‘zgarmas bo‘l-
ganda dvigatel va tormozlash rejimini amalga oshirish kerak
bo‘lganda uchinchi usul qo‘llaniladi. Bu holda ikkita komplekt
o‘zgartgichni qo‘llash ularning ikkala tomonga o‘tkazish imkonini
beradi.
Savol va topshiriqlar
I
.
0
‘zgarmas tok dvigateliga berilayotgan kuchlanish qiy-
matini o‘zgartirish yo‘llarini tushuntirib bering.
2. G-D tizimida tezlik tenglamasi qanday ko‘rinishga ega?
3. G-D tizimida generator va dvigateli magnit oqimini o ‘z-
gartirgan holatidagi mexanik tavsiflar qanday ko‘rinishga ega
bo‘ladi?
4. G-D tizimida momentni o‘zgarmas holda saqlab tezlikni
rostlash uchun nimani o‘zgartirish kerak?
5. P = const holda dvigatel tezligini qanday qilib rostlash
mumkin?
6
. G-D tizimida qanday asosiy tormozlash usuli qo‘llaniladi?
7. G-D tizimining afzalliklari va kamchiligini ko‘rsating.
8
. Boshqariluvchi to‘g‘rilagich-dvigatel tizimining afzallik
lari nimalardan iborat?
9. BO‘-D tizimida mexanik tavsiflar qanday ko‘rinishda bo‘-
ladi?
10. BO‘-D tizimi uzlukli tok zonasi qanday hisoblanadi va bu
zona nimalarga bog‘liq?
II. Uzlukli tok rejimida chegara toki qanday hisoblanadi?
IV
bob. 0 ‘ZGARUVCHAN TO K
DVIGATELLARI VA YURITMALARINING
MEXANIK TAVSIFLARI
4.1. UMUMIY HOLATLAR
0
‘zgaruvchan tok elektr yuritmalari sanoatda, transportda,
qurilish industriyasida va xalq xo‘jaligining boshqa sohalarida
keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda.
0
‘zgaruvchan tok mashinasining
keng tarqalishiga sabab FIK va ishonchliligining yuqoriligi, yurit-
malaming aksariyati tarmoqqa to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanganligi va
shu bois, boshqarishning soddaliligi, elektr mashinaning arzon-
ligi, ularga xizmat ko‘rsatish va ulardan foydalanishga bo‘lgan
talablaming oddiyligidadir.
Foydalanilayotgan dvigatel turiga qarab, nafaqat
0
‘zgaruv-
chan va o‘zgarmas tok yuritmalari, balki yuritmalami assinxron,
sinxron va odimlovchi kabi boshqa ko‘rinishlarini ham ta’kidlash
mumkin. Assinxron dvigatel atamasi o ‘miga assinxron yuritma
ata-masini qo‘llab, biz bu turdagi dvigatellaming nafaqat biror-bir
xususiyatlarini, balki elektrlashtirilgan agregatning ravon ishga
tushirilishi, bosh statik momentini ta’minlashni ko‘zda tutamiz.
Assinxron va sinxron mashinalar asosida qurilgan an’anaviy
yuritmalar bilan bir qatorda so‘nggi yillarda universal va odim
lovchi dvigatelli, ikki yoqlama ta’minlanuvchi o‘zgaruvchan tok
yuritmalari qo‘llanilmoqda.
4.2. ASSINXRON DVIGATELNING M ATEM ATIK
M ODELI
Assinxron dvigatel (AD)ning matematik modelini ekvivalent
almashtirish sxemasi yoki Park-Gorev differensial tenglamalari
tizimi ko‘rinishida tasvirlash qabul qilingan. Odatda, ekvivalent
sxemalardan mashinaning o‘rnatilgan tavsiflarini o‘rganish uchun,
Park-Gorev tenglamasidan esa elektr dinamik jarayonlarni tadqiq
etish uchun foydalaniladi.
Ekvivalent almashtirish sxemasini qurishda, ishlayotgan ma
shina stator va rotor chulg‘amlarini yulduz usulida ulangan holda
bitta fazasidagi hodisalar ko‘rib chiqiladi. Rotor va stator chul-
g ‘amlari orasidagi elektromagnit bog‘lanish rotor chulg‘amida
EYK
E?s
orqali induksiyalanayotgan o‘zaro induksiya oqimi
Ф
bilan amalga oshiriladi. Birlamchi zanjirning induktiv qarshiligi
Xi
statorning sochilish oqimi Ф/s dan yuzaga keladi, rotoming
induktiv qarshiligi
X2S
esa - sochilish oqimi <£>?s hisobiga yuzaga
keladi. Rotordagi tok chastotasi statordagi tok chastotasi
f i
bilan
f i =fis
ko‘rinishida bog‘langan. Statorning Г/ va rotoming qarshi-
liklari
r
2
aktiv mashinaning konstruktiv jihatlari bilan aniqlanadi.
U holda, rotor toki
I 2= E2S
/
Jri+ix^s)2,
(4.1)
yoki
h =E
2
/^ ( r
2
S~l)2+ x j,
(4.2)
bu yerda:
E
2
-
rotor EYK,
S
- sirpanish.
(4.2) ifodaga ko‘ra dvigatel rotori qo‘zg‘almas bo‘lib qoladi,
rotor zanjiridagi aktiv qarshilik esa qo‘shimcha qarshilik hisobiga
o‘zgaradi, bu qarshilik
rqo-sh = r2/ s - r
2
=
r
2
'(\-S)/S
(4.3)
ga teng.
Bu yerda assinxron mashina fazasining ikkilamchi zanjir pa-
rametrlarini birlamchiga keltirilgan almashtirish sxemasi 4.1-
rasmda keltirilgan. Bu yerda
xfl
va
-
magnitlovchi kontur qar-
shiligining induktiv va aktiv tashkil etuvchilari va
- mashina
po‘latining magnitlovchi toki.
Bu sxemaning kamchiligi stator toki 7/, stator zanjiriga kel
tirilgan rotor toki
I
2
va magnitlovchi / ц toklarining rotor sirpa-
nishiga bog‘liqligidadir.
Assinxron dvigatel fazasining almashtirish sxemasini olishda
quyidagi joizliklarga yo‘l qo‘yiladi:
Birlamchi va ikkilamchi zanjir parametrlari (f*! va
rl2)
o ‘zgarmas hisoblanadi, ya’ni ular mashina yuklamasiga (isishga)
bo g iiq emas, bundan tashqari
r
l2
chastotaga va rotordagi siqib
chiqarish tokiga bog‘liq emas, to‘yinish esa
Xj
va
x
!2
larga ta’sir
etmaydi.
r 1
X1
X2
r 2
4.1-rasm.
Assinxron mashina parametrlarini ikkilamchi zanjirdan
(rotordan) birlamchi zanjirga (statorga) keltirilgan holatdagi bitta
fazaning ekvivalent sxemasi.
2. Magnitlovchi tokdan statorda hosil bo‘ladigan kuchlanish
tushishi hisobga olinmaydi.
3. Magnitlovchi kontur o‘tkazuvchanligi doimiy deb qabul
qilinadi. Shuning uchun yuklamadan qat’iy nazar
I
2
toki qo‘yilgan
kuchlanishga chiziqli bo g iiq b o iib qoladi.
4. Mashinadagi ishqalanish hisobiga va po‘latda hosil bo‘la-
digan qo‘shimcha isroflar hisobga olinmaydi.
5. Yuqori garmonikali magnit yurituvchi kuchlar va dvigatel
tokining o‘zaro ta’siri natijasida hosil boiadigan titratuvchi va
so‘ndiruvchi parazit momentlar e’tiborga olinmaydi.
Qabul qilingan joizliklami hisobga olgan holda rotoming sta
torga keltirilgan toki:
t3=u. I ^ + r l l sf+ i^ + x ^ f,
(4
4
)
bu yerda:
Ut -
faza kuchlanishi.
Shunday qilib,
S - 0
bo‘lganda
ning qiymati nolga teng
bo‘lib qoladi va mashina tarmoqdan magnitlovchi tok /jj. ni
iste’mol qiladi. Dvigatel o‘qidagi yuklama hisobiga sirpanish
S
ortishi bilan
f
2
toki ham ortadi va
S =
1
bo‘lganda
f li
ning qiy
mati qisqa tutashuv tokiga teng bo‘ladi. Bu tokni ishga tushirish
toki deyiladi:
/зи
/-4
54
4.3. ASSINXRON DVIGATEL MEXANIK
TAVSIFINING TENGLAMASI
Amalda yuqoridagi almashtirish sxemasini qurishda qabul qi-
lingan joizliklar mashinaning magnitlanish tavsifini chiziqlash-
tiradi. Bu esa o‘z navbatida yuklama toklarining yuqori qiymat-
larida mexanik tavsifni hisoblashda sezilarli xatolik kiritadi.
Dvigatelga tarmoqdan berilayotgan elektr quvvati magnitlov
chi konturdagi
P^,
stator misidagi (chulg‘am simi)
isroflami
o ‘mini to‘ldiradi, qolgani esa elektromagnit quvvatga aylanadi.
Shunday qilib,
PrPm+PKi+ P=
Щ [Г1{гх+
|