О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti - bet 128

7.1-rasm. Bog„liqliklar shakllari va jamiyatda ularning
uyg„unlashtirilishi
Xodim
Tashkilot
Mintaqa
Davlat
323
Mazkur tizim qismlarining hajmi hal etilayotgan vazifalarning kо‗lami bilan
belgilanadi. Bunda о‗ta muhim savol tug‗iladi: doimiy ravishda ziddiyatli bо‗lgan
ushbu
munosabatlarni
qanaqa
mexanizm
yordamida
tartibga
solish
va
uyg‗unlashtirish mumkin? Insoniyat tarixi shuni kо‗rsatmokdaki, bunga faqat ishlab
chiqarishni rivojlantirish yordamida erishish mumkin, unda insonlar ehtiyojlari va
manfaatlari amalga oshiriladi va har tomonlama о‗zgaradi.
Bu yagona global о‗zaro bog‗langan ishlab chiqarish va mehnat jarayonining
muallif tomonidan his etilishidir. U inson, mehnat, texnika va ishlab chiqarish
rivojlanishining yagona global tizimiga birlashtirilgan oltita о‗zaro bog‗langan kichik
tizimdan iborat.
Insonning mehnat faoliyati uni texnikaning rivojlanishiga muvofiq
takomillashib boradigan tegishli mehnat vositalari bilan ta‘minlashga bog‗liq bо‗lib,
bir vaqgning о‗zida mehnat vositalari tegishli tizimining faoliyat kо‗rsatishini
ta‘minlovchi ―vosita‖ sifatida ishtirok etadi.
Bunda inson, bir tomondan, ―shaxs‖ni, ya‘ni uni sotsium a‘zosi sifatida
tavsiflovchi muayyan xususiyatlarni о‗zida mujassam etadi, ikkinchi tomondan esa,
xodim hisoblanadi, ya‘ni u mehnat vositalari tizimidan joy olishga yordam beradigan
kо‗nikmalar va usullar yig‗indisiga ega bо‗ladi.
О‗z navbatida, global mehnatni, bir tomondan, jamiyat mavjud bо‗lishining
о‗zining rivojlanishiga qarab shaxslar о‗rtasidagi о‗zaro munosabatlarni va shaxs
tomonidan jamiyatga nisbatan qо‗yiladigan talablarni shakllantiradigan moddiy shart-
sharoitlarini yaratuvchi mehnat sifatida kо‗rib chiqish lozim. Uchinchi tomondan,
global mehnat tarkibiga muayyan insonning jamiyat tomonidan meros qilinadigan
mehnat vositalaridan foydalanish borasidagi muayyan kо‗nikmalari kiradi. Agar
inson о‗zining shaxs sifatida rivojlanishida avvalgi avlodlar tomonidan qurilgan
tizimdan joy olsa va shu asosda о‗z pozitsiyasini shakllantirsa, u holda xodim
kо‗nikmalarini inson о‗ziga tegishli bо‗lgan muayyan mehnat kо‗nikmalariga ega
bо‗lish orqali qо‗lga kiritadi.
Shu bilan birga mazkur kо‗nikmaga ega bо‗lish sharoitlari jamiyat tomonidan
yaratiladi, lekin jamiyat inson mehnat xatti-harakatining alohida kо‗nikmasini uning
324
muayyan say-harakatlari va ushbu kо‗nikmani qо‗lga kiritishga intilishisiz yarata
olmaydi.
Demak, ijtimoiy ishlab chiqarishda ishtirok etuvchi har qanday shaxs (hatto u
davlat organlarida rо‗yxatga olinmagan faoliyat bilan shug‗ullansa ham) о‗z mehnat
sarflariga mos keladigan mukofotni olishga umid qiladi. Ayni paytda, muayyan
miqdordagi «bо‗nakni» olib, u о‗z say-harakatlari asosida mehnat taqsimotining
tegishli tizimiga kо‗shilishi kerak. Mazkur holat quyidagi notо‗g‗ri fikrga olib keladi:
jamiyat fan texnika taraqqiyoti natijasida shaxsni uning shakllanishining dastlabki
bosqichida qanchalik kо‗p bо‗nak bilan ta‘minlasa, muayyan shaxsning talablari
shunchalik yuqori bо‗ladi va u umumiy tizimdan joy olishga shunchalik kam intiladi.
Ibtidoiy jamiyat yoki dehqon mehnatini tashkil etish sharoitida mehnat xatti-
harakati natijasida moddiy natijaga erishishning aniqligi mavjud, mehnat taqsimoti va
texnologik takomillashuvning о‗sishi sharoitida moddiy natija yiroq va noaniq
hisoblanadi.
Shunday qilib, har bir shaxs oldida nafaqat о‗zining shaxs sifatidagi ehtiyojlari,
balki xodim sifatida qobiliyatlari ham farq qilishini ongli ravishda baholash
muammosi paydo bо‗ladi. Demak, xodim sifatida shaxs о‗zi uchun global
mehnatning о‗z tasavvurlariga eng mos keladigan shaklini tailashi kerak: mavhum,
intellektual, murakkab, muayyan, jismoniy, oddiy (past malakali) va h.k.
Bunda jamiyat texnologik rivojlanishining xili qanchalik yuqori bо‗lsa, u
xodimning shaxsidan faoliyat turini tanlashdagi aniqlikni shunchalik kо‗p talab
qiladi. Bu shuning uchun yuz beradiki, jamiyatga yanada yuksak darajadagi
professionalizm zarur, uni insonning shaxs sifatidagi va xodim sifatidagi
manfaatlarining uyg‗unligisiz ta‘minlab bо‗lmaydi. Bunga moddiy natijalarga
erishish zarurligi bilan bog‗liq real farq qiladigan mehnat faoliyati motivatsiyasining
mavjud emasligi va shu asosda tо‗g‗ridan-tо‗g‗ri majburlash mexanizmining
cheklanganligi sabab bо‗ladi. Shuning uchun xodimning shaxsi tomonidan
tanlanadigan ishlab chiqarishning xili va global mehnatning xili ixtiyoriy asosda mos
kelishi kerak, lekin manfaatlarni uyg‗unlashtirish ―ixtiyoriyligi‖ning sharti sifatida,
tegishli mexanizm ishtirok etadi. Ushbu mexanizm xodimga о‗z shaxsining tarkibida
325
global mehnatning muayyan xiliga moyillikni aniqlashga hamda ishlab chiqarish va
mehnatning tegishli xilida uni qо‗llashning о‗rnini topishga yordam beradi. Demak,
global ta‘lim tizimi va uning alohida holati - kasb-hunar ta‘limi «almashuv dо‗koni-
shohobchasi» sifatida ishtirok etib, unda sotuvchi sifatida inson (shaxs)ning umumiy
global kasb-hunar kо‗nikmalari tegishli kasb-hunar ta‘limi va tarbiya bilan birga
qо‗shiladi. Natijada mehnat qilish global kо‗nikmasini qо‗llash va uni kasbiy xatti-
harakatda amalga oshirish fanining tarbiyasi emas, balki kasb- hunar tarbiyasi
birinchi о‗ringa chiqadi.
Mehnat о‗z mohiyatiga kо‗ra kreativ xususiyatga ega. U 7.2-rasmda keltirilgan
muayyan jismoniy mehnatdan murakkab mavhum mehnatgacha bо‗lgan bosqichlarda
namoyon bо‗ladi.
|