nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Etish masalalari

|
Etish masalalari
|
bet | 1/4 | Sana | 15.06.2024 | Hajmi | 2,43 Mb. | | #263846 |
Bog'liq Инклзив таълим.
Yavkochdiyeva Dilafruz Egamqulovna
i
Inklyuziv ta’limni tashkil etish asoslari
INKLYUZIV TA’LIMNI JORIY
ETISH MASALALARI
Qashqadaryo viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi
INKLYUZIV TA’LIMNI JORIY
ETISH MASALALARI
Qashqadaryo viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi
Reja:
1.Inklyuziya va inklyuziv ta’lim tushunchasi.
2.O‘quvchilarni jismoniy, intellektual, ijtimoiy, emotsional, tili va boshqa xususiyatlaridan qat’iy nazar birga o‘qitishni tashkil qilish.
3. Inklyuziv ta’limda yuzaga keladigan muammolar va ularni samarali hal etish usullari.
INKLYUZIV TA’LIMNI JORIY
ETISH MASALALARI
Qashqadaryo viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi
Amaliy mashg‘ulot maqsadi:
Ushbu mavzuda tinglovchilarga inklyuziya va inklyuziv ta’lim tushunchasi, o‘quvchilarni jismoniy, intellektual, ijtimoiy, emotsional, tili va
xususiyatlaridan qat’iy nazar
tashkil qilish
va bunda
birga yuzaga
boshqa o‘qitishni keladigan
muammolar va ularni samarali hal
etish usullari haqida ma’lumot berilgan.
Tayanch iboralar: Inklyuziya, inklyuziv ta’lim tushunchasi, o‘quvchilarni jismoniy, intellektual, ijtimoiy, emotsional holat, sensor, aqliy rivojlanish, ta’limdagi muammolar.
INKLYUZIV TA’LIMNI JORIY
ETISH MASALALARI
Qashqadaryo viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi
Inklyuziv –
inglizcha
(inklyuziya –
[inсlusion] -
uyg‘unlashish)
Hamkorlikdagi ta'lim,
butun
dunyo hamjamiyati
tomonidan eng insonparvar va eng samarali ta'lim sifatida tan olingan.
INKLYUZIV TA’LIMNI JORIY
ETISH MASALALARI
Qashqadaryo viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi
|
| |
Doimiy va o`zgaruvchan tok elektromagnitlari

|
Doimiy va o`zgaruvchan tok elektromagnitlari
|
bet | 3/9 | Sana | 22.06.2024 | Hajmi | 1,43 Mb. | | #265160 |
Bog'liq 1 amaliy ish mavzu avtomatlashtirishning pnevmatik texnik vositDoimiy va o`zgaruvchan tok elektromagnitlari. To`g`ri yuradigan elektromagnitlar o`zgaruvchan(bir fazali va uch fazali) va doimiy tokli bo`lishi mumkin. Ularning asosiy xarakteristikalari – yakor yo`li, yakor va yuk tortuvchi kuch orasidagi bog`liqlik, yakor holati(uning siljishi bilan) va elektr energiya sarfi o`rtasidagi bog`liqlik va yeyilish vaqti. Bu xarakteristikalar sirtmoq va yakordan tuzilgan magnituzatma shakliga, magnitlovchi cho`lg`am joylashishiga va ta’minlash toki(o`zgaruvchan va o`zgarmas) xiliga bog`liq bo`ladi.
Yakor yo`li(uning maksimal siljishi)ga bog`liq holda qisqa yo`lli(1a – rasm) va uzun yo`lli(1b,c – rasm) elektromagnitlarga bo`linadi.
Elektromexanik muftalar
Mufta – ikkita valni ulashga hizmat qiluvchi, ya’ni yetakchi valdan yetaklanuvchi valga aylanuvchi momentni uzatuvchi qurilma. Yetaklovchi val uzatmali dvigatel bilan aylanadi, yetaklanuvchi val esa yuklama bilan bog`liq. Agar mexanik momentni uzatish elektrik hodisa tufayli sodir bo`lsa, ushbu mufta elektromexanik mufta deyiladi. Mufta bilan boshqarish bunda elektr signal yordamida amalga oshadi, demak, elektromexanik mufta elektr signalni mexanik aylanuvchi momentga o`zgartiruvchi qurilmadan iborat.
Elektromexanik muftalar ijro elementlari sifatida qo`llaniladi. Ular uzatmali dvigatellar sifatida sozlanmaydigan elektr va noelektr dvigatellarni qo`llab foydalangan holda boshqariluvchi aylanish tezligiga ega ijro dvigatelni o`rnini egallaydi. Bu esa avtomatik tizim sxemasini va konstruksiyasini soddalashtiradi va ishonchliligini oshiradi.
Lekin, elektromexanik muftalarning odatdagi boshqariluvchi eletrodvigatelga qaraganda asosiy afzalligi ularning tez harakat qilishidir. Bu yetaklanuvchi val bilan bog`langan muftaning aylanuvchi qismlari inersiya momentini dvigatelga ta’sir qilinayotganda yuklama tezligiga ega boshqarish tizimining tez harakatini aniqlovchi uzatmali dvigatel inersiya mimentini ancha kichiklashtirishi mumkinligi bilan tushintirililadi.
Ta’sir prinsipiga ko`ra elektromexanik muftalar ikkita asosiy tipga bo`linadi: ishqalanish elektromexanik muftalari va sirpanish elektromexanik muftalar. Ular aksariyat hollarda ikkita asosiy funksiyani bajaradi:
1. Uzatmali dvigatelni ishchi mexanizm bilan birlashtirish va ajratish.
2. Uzatmali dvigatelning aylanish tezligiga bog`liq bo`lmagan holda ishchi mexanizm aylanish tezligini sozlash.
Ishqalanish elektromexanik muftalar o`z navbatida quruq ishqalanish va ferrokukunli ishqalanish muftalarga bo`linadi.
Xulosa
Men ushbu amaliy mashg`uloti davomida avtomatlashtirishning elektrik texnik vositalarini tadqiq etishni, elektr ijro mexanizmlarini strukturaviy sxemalarini tuzishni va ularni qaysi tipik zvenolarga xosligini keltirib chiqarishni o`rganib oldim.
|
| |
6-ma’ruza mashg’uloti: Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari

|
6-ma’ruza mashg’uloti: Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
|
bet | 1/10 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,79 Mb. | | #141056 |
Bog'liq 6-maruza 6-ma’ruza mashg’uloti: Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
Dasturiy ta'minotni foydalanish maqsadiga ko’ra quyidagi sinflarga tasniflanadi:
- Sistemaviy dasturiy ta’minot – kompyuterning umumiy tizimini ishlashini va boshqarishning umumiy masalalarini yechish uchun qo’llaniladi. Bu sinfga: operatsion tizimlar, yuklash muharrirlari, qurilmalarning drayverlari, dasturiy kodeklar, utilitalar, axborotni himoya qilish vositalari kiradi.
- Instrumental dasturiy ta’minot – ishlab chiqarish vositalari (translyatorlar, otladchiklar, integratsiyalashgan tizimlar) va ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimalari (MBBT)
Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
- Amaliy dasturiy ta’minot – amaliy masalalarni yechish uchun mo’ljallangan dasturlash paketlari.
Amaliy dasturlash tizimlari eng keng tarqalgan tur bo’lib, u ham o’z navbatida yechiladigan masalar yo’nalishiga qarab bir qancha sinflarga bo’linadi:
- Ofis dasturlari – ofis ishlarini avtomatlashtirish uchun mo’ljallangan (matn muharrirlari, jadval muharrirlari, namoyish qilish muharrirlari);
- Korporativ axborot tizimlari – buxgalterlik dasturlari, korporativ boshqaruv tizimlari, loyihalarni boshqarish tizimlari (Project Management), hujjat almashinuvi (Engineering Data Management - EDM-tizimlari), arxiv ma’lumotlarni boshqarish tizimlari (DWM-tizimlari);
Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
- Ishlab chiqarish va loyihalash tizimlari – loyihalashning avtomatlashtirilgan tizimlari (ALT, CAD/CAM tizimlari), texnologik (SCADA) va ishlab chiqarish (MES) jarayonlarini boshqaruv tizimlari;
- Ilmiy ishlar uchun dasturiy ta’minot – matematik va statistik hisoblash, analiz qilish, modellashtirish uchun mo’ljallangan tizimlar.
- Geoinformatsion tizimlar (GIS) -Fazoviy yoki geografik ma'lumotlarni va kerakli ob'ektlar haqidagi tegishli ma'lumotlarni yig'ish, saqlash, tahlil qilish va grafik vizualizatsiya qilish tizimi;
Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
- Tarmoq xizmatlarini boshqarish kliyentlari– elektron pochta, web-brauzerlar, qisqa xabarlarni jo’natish, chat-kanallari, fayllay almashish tarmoqlari kliyentlari;
- Multimedia dasturiy vositalari – kompyuter o’yinlari, audio va video axborotlarni ko’rish, tahrirlash, grafik muharirlar, vyuyerlar, animatsion muharrirlar.
Yakuniy foydalanuvchi nuqtai nazaridan, bunday tasnif asosli, lekin ishlab chiquvchi uchun tizimlarning tuzilishi muhimroq omil hisoblanadi va ular bir nechta tarkibiy qismlardan iborat bo’lishi mumkin.
Muhandislik masalalarini yechish uchun dasturlash paketlari
|
| |
Programmalash tili asosiy konstruksiyalari

|
Programmalash tili asosiy konstruksiyalari
|
bet | 21/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
Programmalash tili asosiy konstruksiyalari.
Oddiy tiplar, konstantalar va standart funksiyalarni qo`llash. Oddiy operatorlarni ishlatish va chiziqli programmalarni yaratish
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A7; Q1; Q3; Q6; Q7.
Murakkab operatorlar.
Shartli operator, tanlash operatori va sikl operatorlarini o`rganish. Tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi programmalarni loyihalash. Sikl operatorlarini taqqoslash.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A7; Q1; Q3; Q6; Q7.
|
| |
Maxsus algoritmik til - Samarqand davlat universiteti

|
Samarqand davlat universiteti
|
bet | 20/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
Maxsus algoritmik til.
Algoritm umumiy ko’rinishi. Kattaliklar turi, komandalar, jadvallar va yordamchi algoritmlar xuxusiyatlarini o`rganish. Maxsus algoritmik tilni turli algorimlar yaratishda qo`llash.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A5; A7; A8; A10; Q1; Q7.
Programmalashga kirish.
Programmalash tizimi (muhiti) strukturasi bilan tanishish. Oynalar tizimi, menyu, komandalar va yordamchi qismsistemasini o’rganish. Programmani terish, taxlash va bajarish bosqichlarini tahlil qilish.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A7; Q1; Q3; Q6; Q7.
|
| |
ShK arxitekturasi - Samarqand davlat universiteti

|
Samarqand davlat universiteti
|
bet | 24/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
11. ShK arxitekturasi. Registrlar turlari va qo`llanishi. Xotira strukturasi va turlarini tahlil qilish va o`rganish. Ma’lumotlarni va o`tishlarni adreslash usul va mexanizmlarini o`rganish.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A6; A7; Q4; Q5; Q8; Q9.
12. Assembler komandalar tizimi va programma strukturasi. Komandalar tizimi bilan tanishish. Xotira modullaridan foydalanish. Nishonlar, komandalar va operandlarni qo`llash. Ma’lumotlarni e’lon qilish.
|
| |
AMMIAK SINTEZI KATALIZATORLARI

|
AMMIAK SINTEZI KATALIZATORLARI
|
bet | 4/4 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 349,87 Kb. | | #133265 |
Bog'liq Amiakning fizik kimyoviy xususiyatlari4. AMMIAK SINTEZI KATALIZATORLARI.
Ammiani hosil qilish jarayonini tezlatishda katalizator bo‘lib temir, osmiy, uran, molebden, marganets, volfram va boshqa metallari ishlatilishi mumkin. Katalizatorga bo‘lagan katta talablar: 1) uzoq vaqt aktivligini yo‘qotmaslik. 2) katalitik zaharlarga chidamlilik. 3) Yuqori haroratga chidamlilik 4) solishtirma yuzasi katta bo‘lishi 5) mexanik mustahkam va arzon bo‘lishi kabilar qo‘yiladi. Shu talablarni ko‘piga temir katalizatori javob beradi. Buning uchun magnitli temir-Fe3O4 ni Н2 bilan 570 - 670 K da qaytarib, tarkibida О2 bo‘lmagan kubik kristal tuzilishiga ega bo‘lgan Fe katalizatori olinadi.
Fe3O4 Q 4H2 = 3Fe Q 4H2O (21)
Fe kristallari ichida beqaror Fe atomlari bo‘lib, ular Fe katalizatorining umumiy katalitik aktivligini hosil qiladi. Fe katalizatori kristallari bir-biri yopishib qolib, o‘z aktivligini kamaytirmasligi uchun AI2O3 dan iborat aktivator (promotor) 4 %
atrofida qo‘shiladi. Katalizatorni qirralarida hosil bo‘lgan ammiakni umum gaz tarkibiga ajratib turib, katalizator aktivligini oshirish uchun katalizator tarkibiga 2 % gacha К2О qo‘shiladi.
Ammiak sintezida SA-1 tipli oksidlangan, SA-1V qaytarilgan, GIAP tomonidan ishlangan katalizator ishlatiladi.
SA - 1V katalizatori minorali sintez apparatda yana qaytadan vodorod bilan qaytarilishni talab qilmaydi. Shuning uchun u SA - 1 katalizatoriga qaraganda 5 - 8 kun behuda ishlashni kamaytiradi, garchand SA-1V katalizatori 2 marta qimmat tursa ham.
Sintetik ammiak hosil qiladigan minoraga azot vodorod aralashmasi bilan birga uni tarkibida О2, СО, СО2, Н2О (bug‘) kabi
kislorodli birikmalar ham kirib, ular temir katalizatorini zaharlaydilar. Shuning uchun, bunday kitslorodli gazlar suyuq azotda yuttiriladi yoki dastlabki kataliz miqdorida 500 K haroratda xrom nikel katalizatorlarida yoki ishlatilgan temir katalizatorlarida 670 K haroratda quyidagi reaksiyalar bo‘yicha gidratlanib, tozalanadi:
О2 Q 2Н2 = 2Н2О(буғ) QQ1
CО Q 2Н2 = CH4 Q Н2О(буғ) QQ2 CО2 Q4Н2 = CH4 Q 2Н2О(буғ) QQ3
(22)
(23)
(24)
Metan temir katalizatori uchun zaharli emasdir, ammo metanni konsentratsiyasi gaz aralashmasida oshib ketmasligi uchun (chunki metan inert gaz sifatida umumiy foydali bosimni pasayishiga olib keladi) Н2 Қ N2 aralashmasi vaqti-vaqti bilan tashqariga haydab turiladi, Н2О bug‘lari esa sovitilib kondensatlanib, tashqariga chiqazib turiladi.
|
| |
Т. 0С
  
Т, К - Amiakning fizik kimyoviy xususiyatlari

|
Amiakning fizik kimyoviy xususiyatlari
|
bet | 2/4 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 349,87 Kb. | | #133265 |
Bog'liq Amiakning fizik kimyoviy xususiyatlariТ. 0С
|
Т, К
|
Босим, Р, МПа
| | | | | | |
1
|
10
|
30
|
60
|
100
|
325
|
598
|
10,38
|
-
|
-
|
-
|
-
|
375
|
648
|
5,25
|
30,95
|
-
|
-
|
-
|
400
|
673
|
3,85
|
24,91
|
-
|
-
|
-
|
450
|
723
|
2,04
|
13,25
|
35,5
|
53,6
|
69,4
|
500
|
773
|
1,20
|
10,40
|
26,2
|
42,1
|
-
|
600
|
873
|
0,49
|
4,53
|
12,84
|
24,04
|
31,43
|
700
|
973
|
0,23
|
2,18
|
7,28
|
12,60
|
12,87
|
Bu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, ammiakning chikimi bosim oshishi bilan oshayapti, ammo xaroratning oshishi bilan esa kamayapti. Ammikning hosil bo‘lishi muvozanat doimiy miqdori:
1 Р2NH3
К1мд=------- = --------- Кмд РN2*H3Н2
( 5 )
ёки РN2*Р3Н2
Кмд = --------------- (6 ) Р2NH3
Bu yerda: СН2, CN2, CNH3 - Н2, N2, NH3 larni konsentratsiyalari,%(х). Ma’lumki СН2QСN2QCNH3=100 % (х) (7)
Konsentratsiyalari (x). agarda xar bir gazning ulushli bosimini uning konsentratsiyasi va umumiy bosimi orqali ifodalasak: РN2 = СN2*Р ғ 100; (28.8.)
РН2 = Сн2*Р ғ 100; (28.9.)
РNН3 = СNН3*Р ғ 100; (8) bo‘lib
u vaqtda: КМ.Д. 0=СN2*C3 *Р2 ғ С2NH *104: (9)
H2 3
Boshqa tomondan ma’lumki, stexometrik sharoitda:
C3H2 : СN2 = 3 : 1 = 3 (10) yoki СH2 = 3СN2 (11)
u vaqtda: 3СN2 Q СN2 Q СNН3 = 4СN2 Q СNН3 = 100 % (12) Bu yerdan СN2 = (100-СNH3) ғ 4; (13)
CH2 = 3(100-СNН3) ғ 4; (14)
Bu qiymatlarni (28.11.) ga qo‘yib, u yerdan СNН3 ni topamiz. С2NH3-200 CNH3-(КМ.Д.)СNH3 ғ Р-104 = 0; (15)
R.L.Dodj va A.T. Larsen o‘z tajribalari asosida Kmd ning T ga boG‘liQligini ifodalovchi izoxori (vқconst) sharoiti uchun quyidagi empirik tenglamani topdilar:
lgКмд=2074,8ғТQ2,4943 lgTQ*T-1.8564*10-7*T2QI (16)
va I doimilari R ga qarab topiladi.
Nazariy tomondan ham ((28.1.)-jadvaldan ko‘rinib turibdiki), amaliyotda ham ammiak ishlab chiqarish sharoiti (R=32 MPa, T=723 K) da stexiometrik sharoitda azot va vodorodni ammiakda to‘liq aylantirib bo‘lmasligi ko‘rinadi, chunki reaksiya uta qaytar. Shuning uchun ammiakni sintezini yopiq (siklik) qurilmalarda olib borilib, umumiy gaz aralashmasini sovutib, hosil bo‘lgan ammiakni (kondensatlanib) suyuklantiriladi, ajratib olinib, reaksiyaga kirishmay qolgan N2QН2 aralashmasini oraliq gaz sikuvchi mashina (sirkulyatsion kompressor) da avvalgi bosim (3.2 MPa) siqilib, unga shu bosimdagi, yangi N2QН2
aralashmasidan kushilib, ammiak ishlab chiqarish umumiy siklga yana qaytariladi va jarayon uzluksiz ravishda davom etdirilaberadi.
|
| |
Fayllar va dinamik strukturali ma’lumotlarni tashkil qilish

|
Fayllar va dinamik strukturali ma’lumotlarni tashkil qilish
|
bet | 23/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
9. Fayllar va dinamik strukturali ma’lumotlarni tashkil qilish. Mantiqiy fayllarni tasvirlash. Fizik fayllarni yaratish. Fayllarni qayta ishlash qism programmalaridan foydalanish. Dinamik strukturalarni loyihalsh.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A7; Q1; Q6; Q7.
10. Programmalash texnologiyalarini qo`llash.
Programmalash tizimi standart modullaridan foydalanish. Strukturali programmalarni yaratish. Modulli programmalarni loyihalash. Programmalarni optimallash va testlashtirish.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A7; Q1; Q6; Q7.
|
| |
Jalvalni to’ldirish - 2-amaliy ish. Ms excel 2007 dasturida ishlash Ishning maqsadi

|
2-amaliy ish. Ms excel 2007 dasturida ishlash Ishning maqsadi
|
bet | 2/4 | Sana | 23.10.2020 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #12201 |
4. Jalvalni to’ldirish.
Jadvalni to’ldiring (6-rasm)
6-rasm. Jadvalni to’ldirish
2-MASHG’ULOT
5. Formulalarni yozish.
Mahsulotning qiymatini hisoblash uchun formulalarni yozing. Buning uchun sichqonchaning chap tugmachasi bilan ikki marta F3 katakchasiga bosing, keyin formula yozing (=D3*E3) va ENTER tugmachasini bosing (7-rasm)
7-rasm. Formula yozish
F3 katakchasidagi formulani nusxalang (8-rasm), keyin F4-F9 katakchalarini ajrating va formula qo’ying (9-rasm).
8-rasm. F3 katakchasini nusxalash
9-rasm. F3 katakchasini boshqa katakchalarga (F4-F9) nusxalash
Ajratishni bekor qilish uchun “Esc” tugmachasini bosing va jadval quyidagi ko’rinishga keladi (10-rasm).
10-rasm. To’ldirilgan jadvalning ko’rinishi
6. Yangi qator qo’shish.
Oxirgi qatorni ajrating (11-rasm).
11-rasm. Jadvalning qatorini ajratish.
Ajratilgan qismning pastki o’ng burchagida paydo bo’lgan “+” belgisi ustida kursorni uchlab turib, sichqonchaning chap tugmachasini bosing va uni ikki qator pastga torting (12-rasm).
12-rasm. Jadvalni ikki qatorga kengaytirish.
8-9 qatorlarni qaytadan to’ldiring (13-rasm).
13-rasm. Qatorlarni qaytadan to’ldirish.
E’tibor bering, mahsulotning qiymati avtomatik tarzda hisoblandi.
|
| |
I-semestr jami - Samarqand davlat universiteti

|
Samarqand davlat universiteti
|
bet | 19/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
I-semestr jami:
|
20
|
II-semestr
|
1
|
Ikki o’lchovli massivlar va ularni dasturlash tilida ifodalanishi
|
2
|
2
|
Bir va ikki o’lchovli massiv elementlarini tartiblash va qidirish
|
2
|
3
|
Programmalashda qism dasturlar, funksiyalar va ularni yaratish Bir va ko’p qiymat qaytaruvchi funksiyalar, funksiya tarkibidagi global va lokal o‘zgaruvchilar
|
2
|
4
|
C++ dasturlash tilida ko‘rsatkichlar va adres oluvchi o‘zgaruvchilar
|
2
|
5
|
Programmalashda belgili turlar va ulardan foydalanish
|
2
|
6
|
Programmalashda satrli turlar va ulardan foydalanish. C++ tilida satrga oid muommoli masalalarni hal etish
|
2
|
7
|
C++ dasturlash tilida fayllar va ulardan foydalanish
|
2
|
8
|
Programmalashda struktura, strukturalarni yaratish va ulardan foydalanish
|
2
|
9
|
C++ dasturlash tilining grafik imkoniyatlari va ulardan foydalanish
|
2
|
|
Assembler tili
|
|
10
|
Assembler tili asosiy elementlari. Assembler - programma strukturasi. Assembler tilida shartli o`tishlar va tarmoqlanishlar. Assembler tilida shartsiz o`tish komandalari. Assembler tilida sikllarni tashkil qilish.
|
2
|
II semester jami
|
20
|
Jami:
|
40
|
Amaliy mashg’ulotlarning mavzulari
Algoritmika asoslari.
Algoritmlar turlari, xossalari va xususiyatlari bilan tanishish. Algoritmlarni blok-sxemalar yordamida tasvirlash usulini tahlil qilish. Blok – sxemalar yaratish.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A1; A3; A5; A7; A8; A10; Q1; Q7;
|
| |
Dasturlash asoslari(C++) - Samarqand davlat universiteti

|
Samarqand davlat universiteti
|
bet | 18/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
Dasturlash asoslari(C++)
3
|
Dasturlash tili tarixi, programmalash tili strukturasi va dasturlash tilining leksemmasi
|
2
|
4
|
Ma’lumotlar tipi, dasturlash tili tarkibidagi o‘zgaruvchi va o‘zgarmaslarni e’lon qilish. Dasturlash tili tarkibidagi, arifmetik amallar va mantiqiy amallar
|
2
|
5
|
Dasturlash tili tarkibidagi standart funksiyalar va matematik ifodalarni dasturlash tilida ifodalanishi
|
2
|
6
|
C++ tilida murakkab operatorlar, qiymat berish operatori va uning kengaytirilgan holatlari, Chiziqli jarayonlarni dasturlash
|
2
|
7
|
C++ dasturlash tilida tarmoqlanuvchi jarayonlarni dasturlash. Qisqa, to’liq va so’roq shartli operatorlari
|
2
|
8
|
C++ tilida tanlash operatori, takrorlanuvchi jarayonlarni dasturlash. Parametr bo’yicha sikl operatori. Ichma ich sikllarni tashkil qilish, C++ tilida shartsiz o’tish operatori va uning ishlash prinsipi
|
2
|
9
|
C++ dasturlash tilida shartli takrorlanuvchi jarayonlarni dasturlash, while va dowhile operatorlari
|
2
|
10
|
Murakkab turlar massivlar, bir o’lchovli massivlarni dasturlash tilida ifodalanishi
|
2
|
|
|
| |
Sanoat roboti - Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari

.
2
Q
l
c
R
мм
R
25
50
30
15
30
1
мм
R
25
50
30
15
1
Katta massali magnit materiallari uchun elektromagnitli qamragichlardan
foydalaniladi. Elektromagnitlarning yuza birligiga to‘g‘ri keladigan tortish
kuchining kattaligi, tezda ishga tushishi va konstruksiyasining oddiyligi ushbu
qamragichlarning afzalligi hisoblanadi. Juda mo‘rt materialardan tayyolangan
zagotovkalar uchun masalan, polimer plyonkalar yoki rezinadan ishlanib, ichiga
havo puflanadigan qopchalari bo‘lgan qamragich yaratilgan. Zagotovka
bo‘shlig‘i ichiga joylagtirilgan qopchaga havo berilganda u zagotovka shakliga
kiradi va zagotovka jihozga o‘rnashib qoladi.
kirish kattaligi - Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari

sezgir
element
deyiladi. Masalan, termoelektrik termometrda termojuft,
manometrik termometrda tarmoballon ana shunday elementlardir. O‘lchov
asboblari va o‘zgartkichlari o‘lchanayotgan kattalikning turiga qarab tegishli
nomlarga ega bo‘ladi, masalan, termometrlar, manometrlar, difmanometrlar, sarf
o‘lchagichlar, sath o‘lchagichlar, gaz analizatorlari, konsentratometrlar, nam
o‘lchagichlar va xokazo.
O‘lchash xatoliklari va aniqlik sinfi.
O‘lchash natijasida, odatda,
o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatidan farq qiladigan qiymati topiladi.
Ko‘pincha, fizik kattalikning haqiqiy qiymati noma’lum bo‘ladi va shu
kattalikning qiymati o‘rnida uning tajriba yordamida topilgan qiymatlaridan
foydalaniladi. Bu qiymat kattalikning haqiqiy qiymatiga shuncha yaqin bo‘ladiki,
ko‘zda tutilgan maqsad uchun undan foydalanish mumkin.
Kattalikning o‘lchash usuli bilan topilgan qiymati
o‘lchash natijasi
deyiladi.
O‘lchash natijasi bilan o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymati orasidagi farq
o‘lchash xatoligi
deyiladi. O`lchanayotgan kattalik birliklarida ifodalangan
o‘lchash xatoligi o‘lchashning
mutlaq xatoligi
deyiladi:
ΔX=X—X
h
bunda ΔX — mutlaq xatolik;
X
—o‘lchash natijasi;
X
h
—o`lchanayotgan
kattalikning xaqiqiy qiymati.
O‘lchash absolyut xatoligining o‘lchanayotgan kattalikning haqiqiy
qiymatiga nisbati o‘lchashning
nisbiy xatoligi
deyiladi.
O‘lchash xatoliklari ularning kelib chiqishi sabablariga ko‘ra muntazam, tasodifiy
va qo‘pol xatoliklarga bo‘linadi.
-rasm. Dastgoh konveyrli avtomatik liniya qismi

HAR XIL STRUKTURAVIY VARIANTLARDA ISH UNUMDORLIGI.
Agar hamma dastgohlar ish jarayoniga qarab har xil ishonchlilikka ega
bo‘lsa, unda har bir dastgohning ish jarayonida to‘xtab qolishlari
q
marta
kamayadi. Bir-biriga boog‘lanmagan avtomatik liniyalarda bu hol yuz bermaydi.
Bunda
E
tn
=t
ni
q
kelib chiqadi.
Qat’iy aloqadagi avtomatik liniyaning ish unumdorligi quyidagi formula
bilan topiladi:
Q = 1(t
r
+t
x
+t
n
q)
bu yerda: t
ni
- liniya da joylashtirilgan bitta dastgoh uchun o‘rtacha
yo‘qotish;
t
r
- sikldagi ishlov berish vaqti;
t
x
- sikldagi salt yurishlar vaqti.
Berilgan avtomatik liniyaning texnik qo‘llanilish vaqti koeffitsienti, bikr
boshqaruvli liniyalarda quyidagicha bo‘ladi:
al
=
1
1
1
1
1
1
(
/ )
/
t
n
T
t
q T
B q
ni
bu yerda:
B = t
ni
/ T
-bitta dastgoh uchun o‘rtacha yo‘qotish
Qo‘llanilish koeffitsienti orqali topilgan bikr boshqariladigan liniya ish
unumdorligi.
Q = (1 / T)
al
=(1/T)
1/(1+Bq)
Avtomatik
liniyalarning
uchustkalarga
ajratilishi
va
ular
orasiga
to‘plagichlar o‘rnatilishi, alohida ishlovchi mexanizmlar va moslarnalarning ishdan
chiqqan paytda ishning to‘xtab qolishi darajasini ma’lum darajada pasaytiradi.
Shunday qilib, liniyani 3 ta uchastkaga bo‘lish mumkin.
Misol uchun bitta uchustkadagi dastgohning nosozligi faqatgina o‘sha
uchuastkani
ishini
to‘xtatadi,
qolganlari
ishlayveradi.
Biroq
bunday
konpensatsiyalash faqatgina to‘plagichlarni umuman to‘lmasligi bilan bog‘liq
bo‘ladi, bu esa faqatgina teoretik usulda mavjud emas. Shuning uchun real mavjud
sharoitlarda
har
bir
uchastka
nafaqat
xususiy
to‘xtashlar,
balki
kompensatsiyalanmalardan uzilishlar orqali ifodalanadi.
Bunda
=
1
1
(
/
)
B q ny w
bu yerda
Muntazam xatolik - Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari

Absolyut xatolik (1.6) formula bo‘yicha: ΔX = —1,2°C, nisbiy xatolik (1.8)
formula bo‘yicha b= - 0,5 % keltirilgan xatolik (1.10) formula bo‘yicha j = 0,4 %.
Asbob ko‘rsatishining aniqligiga uning sezgirligi ham katta ta’sir qiladi.
Asbob strelkasi chiziqli yoki burchak siljishining u siljishni hosil qilgan kattalik
o‘zgarishiga nisbati asbobning sezgirligi deyiladi:
bu yerda S — asbobning sezgirligi;
Δ
p
— strelka siljishining o‘zgarishi;
ΔQ — o‘lchanayotgpn kattalikning o‘zgarishi.
AMALIY MASHG‘ULOT №6
YIG`ISH JARAYONINI AVTOMATLASHTIRISH. AVTOMATIK YIG`ISH
JARAYONIDA DETALLARNI ORIENTATSIYALASH.
AMALIY MASHG‘ULOT №5 - Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari

Avtomatik rostlashda
texnologik jarayonning berilgan parametrlari
avtomatik rostlagichlar yordamida saqlanadi. Bunda odam faqat avtomatik rostlash
sistemasini ( ARS ) ning to‘g‘ri ishlashini kuzatib turadi xolos.
Avtomatik boshqarish
– texnologik operatsiyalarni berilgan ketma-ketlikda
avtomatik ravishda amalga oshirish hamda boshqarish ob’ektiga ma’lum ketma-
ketlikda ta’sir ko‘rsatish demakdir.
Aktiv va passiv nazorat qilish tizimlari.
Ishlab chiqarish jarayonlarini
avtomatlashtirishda faqat texnologik jarayonnigina avtomatlashtirish bilan
cheklanmay tayyorlangan detallarni aniq o‘lchash hamda nazorat qilish
jarayonlarini avtomatlashtirish muxim axamiyatga ega. Chunki texnologik jarayon
bilan texnik o‘lchash chambarchas bog‘liqdir.
O‘lchash
deganda fizik kattalikni texnik vositalardan foydalanib aniqlashga
aytiladi. Bunda o‘lchangan o‘lchamning son qiymati aniqlanadi.
Tekshirish (nazorat qilish) deganda – buyumning tekshiriladigan o‘lchamiga
qarab yaroqliligini aniqlash tushuniladi. Nazorat qilish natijasida buyumga sifat
jixatdan baho beriladi, ya’ni «yaroqli» yoki «yaroqsiz», «tuzatsa bo‘ladigan
yaroqsiz».
Texnik o‘lchash vositalari quyidagi elementlardan tashkil topgan. Jumladan
ma’lumot qabul qiluvchi qurilma, ularni tuzatuvchi qurilma, ularni hisoblovchi
qurilmalardan tashkil topgan.
Avtomatik nazorat qilishning ikki turi mavjud:
Ta’lim texnologiyasi - Samarqand davlat universiteti

|
Samarqand davlat universiteti
|
bet | 25/35 | Sana | 14.06.2021 | Hajmi | 71,21 Kb. | | #15040 |
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A6; A7; A9; Q5; Q9;
13. Oddiy assembler – programma yaratish. Ma’lumotlarni ko`chirish va va arifmetik amallarni bajarish. Mantiqiy amallarni qo`llash va formatlarni keltirish. Masala tanlash va muhokama qilish. Programmalarni yaratish, taxlash va namoyish etish.
Ta’lim texnologiyasi: Tizimli yondashuv, dialogik yondashuv, hamkorlikdagi ta’limni tashkil etish, muammoli ta’lim, loyihalash usullari, munozara, savol – javob, algoritmik yondashuv, kommunikatsiya usullari.
Adabiyotlar: A5; A6; A7; A9; Q5; Q9.
14. Shartli va shartsiz o`tishlarni tashkil qilish. Komandalarni o`rganish. Tarmoqlanuvchi jarayonlarni tasvirlash usullarini qo`llash. Masala tanlash va muhokama qilish. Programmalarni yaratish, taxlash va namoyish etish.
|
| |
Diagrammalar qurish - 2-amaliy ish. Ms excel 2007 dasturida ishlash Ishning maqsadi

|
2-amaliy ish. Ms excel 2007 dasturida ishlash Ishning maqsadi
|
bet | 4/4 | Sana | 23.10.2020 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #12201 |
10. Diagrammalar qurish.
B3-B11 katakchalarini sonlar bilan to’ldiring va gistogramma qo’ying (21-rasm).
21-rasm. Gistogramma qurish.
Gistogrammaning biror ustunini kursor bilan ko’rsatib, sichqonchaning o’ng tugmachasini bosing va «добавить подписи данных» bandini tanlang (22-rasm).
22-rasm. Ma’lumotlarga yozuv qo’shish.
Gistogrammaga sichqonchaning o’ng tugmachasi bilan bosib va tavsiya qilingan shakllardan hohlaganingizni tanlab gistogrammaing turini o’zgartiring (23-rasm).
23-rasm. Gistogrammaning turini o’zgartirish.
B3-B11 katakchalardagi sonlarni o’zgartiring va gistogrammalarning ustunlarining o’zgarishini kuzating.
|
| |
Nazorat-o`lchash vositalari

|
Nazorat-o`lchash vositalariBog'liq Kitob 5084 uzsmart.uzNazorat-o`lchash vositalari.
Funksional vazifasiga ko‘ra o‘lchash o‘zgartkichlarini quyidagi turlarga
ajratish qabul qilingan:
birlamchi, oraliq, masshtabli, uzatuvchi
va boshqalar.
Birlamchi o‘lchash o‘zgartkichi
—o‘lchash o‘zgartkichi bo‘lib, unga
o‘lchanayotgan fizik kattalik keltirilgan, ya’ni o‘lchov zanjirida birinchi, masalan,
deformatsion manometrning trubasimon prujinasi. Birlamchi o‘lchash o‘zgartkichi
yordamida o‘lchanadigan kattalik boshqa o‘zgartkichga yoki o‘lchash asbobiga
uzatilishi mumkin.
Generatorli o‘zgartkichlar
— shunday o‘zgartkichki, ularda axborot
oqimini shakllantirish uchun qo‘shimcha manbadan energiya olib kelish talab
qilinmaydi. Masalan, termojuft temperaturani tormoEYUK ga aylantirib,
energiyani faqat o‘lchash ob’ektidangina oladi. Shunday qilib, generatorli
o‘zgartkichlarda energiya va axborot oqimlarining yo‘nalishlari bir xil bo‘ladi.
Parametrik o‘zgartkichlar
— shunday o‘zgartkichlarki, ularda energiya va
axborot oqimlarining yo‘nalishlari bir xil bo‘lmaydi. Jumladan, agar ob’ektda
qarshiligi temperaturaga bog‘liq bo‘lgan termorezistor o‘rnatilgan bo‘lsa, u holda
axborot olish uchun asbobdan yoki o‘zgartkichdan termorezistorga tok o‘tkazish
zarur. Tokning o‘zgarishi o‘lchanayotgan temperaturaning o‘zgarishi haqidagi
axborot bo‘ladi. Axborot signalining intensivligi manba signali intensivligiga
bog‘liq bo‘lib, bu parametrik o‘zgartkichlarning o‘ziga xos xususiyatidir.
O‘lchashga doir axborotni uzatish, o‘zgartirish, ishlov berish va saqlash uchun
qulay bo‘lgan, ammo kuzatuvchi bevosita idrok qilishi mumkin bo‘lmaydigan
shakldagi signalni ishlab chiquvchi o‘lchash vositasi
o‘lchash o‘zgartkichi
deb
ataladi. Inson o‘zining sezgi organlari bilan o‘lchash o‘zgartkichi signallarini qabul
qila olmaydi. O`zgartiriladigan fizik kattalik —
|
| |
1-rasm - Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari

vaqtning har bir onida teng bo‘lishini talab qiladi.
X=X
b
– X
h
rostlanayotgan kattalikning berilgan qiymatdan chetga chiqishi
yoki
xato
deb ataladi. Amalda ko‘pincha xomashyoning sarfi va tarkibi, apparatlardagi
temperatura, bosim va boshqa turli kattaliklaming o‘zgarishi kuzatiladi. Texnologik
jarayonning maqsadga muvofiq ravishda, oqib o‘tishiga teskari ta’sir ko‘rsatuvchi
hamda sistemalar- dagi moddiy va energetik balansni buzuvchi o‘zgaruvchilar
g`alqyonlanuvchi ta’sirlar
deb ataladi.
Har bir boshqarish sistemasida
kirish
va
chiqish
kattaliklari bo‘ladi. Kirish
kattaliklarga xomashyoning boshlang‘ich holatini xarakterlovchi o‘zgaruvchi hamda
vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradigan uskuna kattaliklari, texnologik jarayonning oqib
o‘tishini aniqlovchi o‘zgaruvchilar kiradi. Kirish kattaliklari rostlanadigan va
rostlanmaydigan bo‘lishi mumkin.
Chiqish kattaliklariga chiqariladigan mahsulot sifatini (kimyoviy tarkib,
zichlik va boshqalar) xarakterlovchi ko‘rsatkichlar, shuningdek, hisoblash yo‘li
bilan aniqlanadi- gan texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlar kiradi. Moddiy va energetik
balansga rioya qiladigan mashina yoki apparat
rostlanuvchi obyekt
deyiladi.
Kutubxonashunoslik

Kutubxonashunoslik
Download
11,3 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/183
Sana
16.05.2024
Hajmi
11,3 Mb.
#237439
Download
11,3 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Kutubxonashunoslik
Download
11,3 Mb.
Matnni ko'rish
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari - bet 35

shakli bo'yicha to'g’ri burchakli stolli va
doiraviy stolli stanoklarga bo'linadi.
Jilvirlash doirasining cheti bilan
ishlaydigan stanoklarning ishlov berish aniqligi
doiraning yoni bilan
ishlaydigan stanoklarnikiga qaraganda yuqoriroq, lekin
doiraning yoni
bilan ishlovchi stanoklarning ish unumdorligi ancha yuqori.
8.14-rasm.
Yassi jilvirlash sxemalari.
Yassi jilvirlash stanoklarining modellari quyidagi 8.3-jadvalda keltirilgan:
8.3-jadval
Stol
Shpindel
gorizontal
vertikal
To'g’ri burchakli
ЗЕ721ВФ1.3Б722
ЗД732. ЗД733, ЗД734, ЗД735
Doiraviy
ЗП741В,
ЗД741В,
ЗЛ741А,
ЗБ740
3E756, 3E756J1, ЗЛ722ВФ2
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari - bet 33

8.10-rasmda avtomobil va traktor dvigatellari taqsimlash vallari kulachoklari profilini
kopirlash usuli bo'yicha jilvirlash sxemasi keltirilgan. Kulachoklarni xomaki va
tozalab jilvirlash uchun 3430, ХШ301, ХШ302 modelli maxsus stanoklar
yaratilgan.
Jilvirlash doirasi
Markazsiz jilvirlash stanoklari.
Yirik seriyali va keng ko'lamli ishlab chiqarishda
markazsiz doiraviy jilvirlash stanoklari keng qo'llanilib, ularda tashqi va kamroq
darajada ichki yuzalar jilvirlanadi. Bunday stanoklarning ish unumdorligi markazli
stanoklarnikiga qaraganda ancha yuqori, ular jilvirlash chuqurligining ko'proq bo'lishi
(chunki detallarning egilishi bu yerda yo'q), kichik diametrli va katta uzunlikdagi
detallarga ishlov berish imkoniyatlariga ega.
8.11-rasm.
Tashqi markazsiz jilvirlash sxemasi.
Tashqi doiraviy markazsiz jilvirlashda (8.11-rasm) zagotovka jilvirlovchi, va
yetaklovchi doiralar orasida joylashadi. Tagidan tayanch detal bilan ushlab turiladi.
Zagotovkaning o'z o'qi bo'ylab surishi uchun yetaklovchi doirani
Yassi jilvirlash stanoklarining asosiy mexanizmlari quyidagilardir

Yassi jilvirlash stanoklarining asosiy mexanizmlari quyidagilardir: -jilvirlash doirasining elektr yuritmasi (elektr dvigateldan);
-bo'ylama surishlar mexanizmi (gidroyuritmadan);
-ko'ndalang surishlar mexanizmi (gidroyuritmadan yoki vuuli mexanizmdan);
-vertikal surishlar mexanizmi (xrapovikli mexanizm yoki gidrosilindrdan);
-doiraviy stol aylanma harakati (elektr dvigateldan surish qutisi orqali yoki
o'zgarmas tok elektr dvigatelidan
bo'yicha boshqariladigan gidrodvigateldan).
ЗБ722 modelli yassi jilvirlash stanogi to'g’ri burchakli stol va gorizontal
shpindelga ega (8.15-rasm.).
8.15-rasm. Yassi jilvirlash stanogi. 1-stanina; 2-stol; 3-magnitli plita; 4-jilvirlash babkasi; 5-stoyka. Texnik tavsifi:
1.
Stol ishchi yuzasining o'lchamlari 320* 1000 mm;
2.
Jilvirlash doirasining diametri 450 mm;
3.
Jilvirlash doirasining aylanish chastotasi 1460 aylg’min;
4.
Ko'ndalang surish (avtomatik, stolning har yurishiga) Iuchun,
5.
Vertikal surish (avtomatik, stolning har yurishiga) 0,005-0,1 mm;
6.
Bo'ylama surish (stolning surilish tezligi) 2-40 mg’min;
7.
Bosh elektr dvigatelining quwati 10 kW. ЗЕ721ВФ1-1 modelli yassi
jilvirlash stanogi yakka buyurtmali,
Mayda seriyali va o'rta seriyali ishlab chiqarish sharoitida turli tekis yuzalarni
xomaki, yarim tozalab va tozalab jilvirlash uchun mo'ljallangan. Stanok raqamli
indikatsiya bilan yuqori aniqlikda ishlaydi (B). U gorizontal shpindel va to'g’ri
burchakli ikki o'zaro perpendikular yo'nalishda harakatlana oladigan stolga ega.
Jilvirlash doirasining cheti (periferiya) bilan ishlaydi. Stolning bo'ylama surilishi—
ilgarilanma-qaytma harakati gidrosilindr yordamida bajarilib, bu harakat tezligi
2...35 mm/min oralig’ida pog’onasiz o'zgaradi.
Stanokning raqamli indikatsiya sistemasi ishlov berish siklini avtomatlashtirish
darajasini oshirish, shuningdek kesilishi kerak bo'lgan metall qatlami (припуск)ni
aniq dastur bo'yicha olish imkoniyatlarini oshiradi.
ЗБ740 modelli yassi jilvirlash stanogi doiraviy stol va gorizontal shpindelga ega.
Qiya yuzalarga ishlov berish uchun lyulka va krest stoli burilish imkoniyatiga ega
(8.16-rasm).
8.16-rasm. Stanokning texnik tavsifi:
Stolning diametri Z>
st
=400 mm;
Jilvirlash doirasi diametri
d=350 mm;
Jilvirlash shpindeli aylanish chastotasi 1900 aylg’min;
Stolning aylanish chastotasi «,,=20-200 aylg’min;
Vertikal surilish
s v =0, 0025-0,03 mmg’min;
Bosh elektr dvigatel quwati
N ed =7 kW.
Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari - bet 38

8.19-rasm.
Superfinishlash stanogi:
1-stanina; 2-old babka; 3-orqa babka;
4-ishlanayotgan detal; 5-ushlagichlar; 6-gidroyuritma.
AMALIY MASHG`ULOT №9
SERIYALI ISHLAB CHIQARISHNI KOMPLEKS
AVTOMATLASHTIRISH. ROBOTLASHTIRILGAN DASTGOX
TIZIMLARI VA ULARNING TARKIBI.
Nazariy qism.
Ishlab chiqarishning avtomatlashtirishni asosiy shartlaridan biri, oldindan
aytib
o‘tilganday,
mahsulotning
tayyorlash
seriyasini
oshirish,
ya’ni
avtomatlashtirish darajasi qancha oshirilsa, sarflanadigan xarajatlar shuncha ortib
boradi, lekin bu sarflarni qoplash uchun mumkin qadar tayyorlanadigan
mahsulotlarning sonini oshirish maqsadga loyiqdir. Bu ko‘p seriyalab va massalab
ishlab chiqarishda, bitta mahsulotni ishlab chiqarish uchun o‘zgarmas
avtomatlashtirish sistemasidan foydalanilganda qulay bo‘ladi.
Bu mazmunda, seriyalab ishlab chiqarishni avtomalashtirish iqtisodiy
tomondan qulay kelmaydi, yakkalab (individual) va mayda seriyalab ishlab
chiqarishda, umuman, mumkin emas, chunki rivojlangan hamma davlatlarda ishlab
chiqarishning 70-80% dan ortig‘i seriyalab va mayda seriyalab ishlab chiqarish
xarakteriga ega.
Jilvirlash stanoklarida detal o’lchamini avtomatik rostlash tizimlarini

Pritirlar (8.18-rasm)
0
t
o'qi atrolida qarama qarshi har xil v, va v
2
tezliklari
bilan aylanadi. Separatoi ayrim o'qi atrofida aylantiriladi. Bu detallarning pritirlarga
sentrik tarzda harakatlanishini ta'minlaydi. Yuqori diskli yaqinlashuvchi va
uzoqlashuvi gidroyuritmadan bajariladi.
Pritirkalash stanoklari
universal va maxsus turlarga bo’linadi. Stanoklar
yuzalarning tozaligini 0,32 mkm va ishlov berish 6-kvalitetgacha yetishini
ta'minlaydi.
3816 modelli universal pritirkalash stanogi (8.18-rasm) yassi silindrik
yuzalarni pritirka qilish uchun xizmat qiladi. Silindrik yuzalarni pritirka qilish
paytida separator harakatsiz bo'ladi. Stanokda jilvir qilish vaqti belgilanib, uning
tugashi bilan stanok avtomatik tarzda to'xtatiladi.
x
o'qi jilvirlovchi 
doira o'qiga nisbatan 
у

x
o'qi jilvirlovchi
doira o'qiga nisbatan
у
burchak ostida o'rnatiladi (8.2-jadvalga qarang).
Markazsiz ichki
doiraviy jilvirlashda
(8.12-rasm) zagotovka yetaklovchi, tayanch
vasiquvchi roliklar orasiga o'rnatiladi. Yetakchi rolik o'z yuritmasiga ega va ishqalanish
kuchlari tufayli zagotovkani aylantiradi. Zagotovka o'z navbatida tayanch va siqib
turuvchi roliklarni aylantiradi. O'q yo'nalishida zagotovkaning o'rni tayanch vtulkasi
detal
8.10-rasm.
orqali aniqlanadi. Jilvirlash doirasi o'z yuritmasiga ega. Bu usulda kalta, yupqa devorli,
aniq tashqi yuzaga ega bo'lgan halqalar (gilzalar, podshipnik halqalari)ga ishlov
beriladi.
3M184
modelli
universal markazsiz jilvirlash stanogi
(8.12-rasm) tekis,
zinasimon, konussimon va shakldor yuzalarni jilvirlash uchun mo'ljallangan. Stanok
jilvirlash va yetaklovchi doiralarni
o'tkirlab
turuvchi (to'g’rilovchi) qurilmalarga ega,
ular gidravlik silindrlardan harakatlantiriladi. Jilvirlash va yetaklovchi doiralar alohida
elektr dvigatellardan tasmali uzatma orqali harakat oladi.
3M184 modelli stanokning texnik tavsifi:
Jilvirlanayotgan detalning diametri d=3-80 mm;
3K227B modelli universal ichki jilvirlash stanogi.
Yuqori aniqlikka ega (B),
ikkala tomoni ochiq va bir tomoni berk bo'lgan silindrik va konussimon
teshiklarga, shuningdek ichki va tashqi yon (tores) yuzalarga ishlov berish uchun
mo'ljallangan
(8.12-rasm).
Jilvirlash doirasi elektr dvigatel M, dan yassi tasmali uzatma orqali aylanma
bosh harakat oladi. Jilvirlash babkasi ko'ndalang surish harakatiga xrapovikli
mexanizm va gidrosilindr orqali ega bo'ladi. Stol jilvirlash babkasi bilan birga
qo'ldan yoki gidrosilindrdan bo'yiama surish harakati oladi. Bu harakatning
reverslanishi ma'lum oraliq bilan o'rnatilgan cheklagichlar orqali bajariladi.
Ishlov berilayotgan zagotovka oldingi babkaning patroniga yoki tez
harakatlanuvchi moslamaga o'rnatilib, aylanma harakat (doiraviy surilish v
3
yoki
s
b
)ni o'zgarmas tok elektr dvigatelidan (M
2
) tasmali uzatma orqali oladi. Stanokni
sozlash paytida oldingi babka ko'ndalang yo'nalishda surilish imkoniyatiga ega.
|
3.1. Qoraqalpog‘iston Respublikasi

48
3.1. Qoraqalpog‘iston Respublikasi
axborot-kutubxona markazi
www.ziyouz.com kutubxonasi
Markaziy Ijroiya qo‘mitasining 1936-yil 9-apreldagi qaroriga
muvofiq va Qoraqalpog‘iston Maorif xalq komissarligi buymg‘iga
ko‘ra, T o‘rtk o i kutubxonasi negizida Respublika kutubxonasi
tashkil etildi. Qoraqalpog‘iston markazining To‘rtko‘ldan Nu-
kusga o ‘tkazilishi munosabati bilan kutubxona ham ko‘chiriladi.
Dastlab kutubxonada 9,5 shtat birligi, 4 ta katta xonaga joylash-
tirilgan umumiy maydoni 60 kv.m bo‘lib, 1 ta xonada 10 ta o‘ringa
moslashtirilgan qiroatxona, qolganlarida kitobxonlarga xizmat
ko‘rsatish bo'limlari va devonxona, arxiv, ombor bo‘lgan. Arxiv
materiallariga ko‘ra, kitob fondi — 24430 nusxa, kitobxonlar
soni — 500, kundalik qatnov — 70 ta bo‘lgan. 1941 -yilga kelib,
fondda 64080 rublga teng 31046 nusxa kitob bor edi. 1944-yili
Moskva, Leningrad (hozirgi Sankt-Peterburg) bilan kutub-
xonalararo abonement tashkil etiladi. Urushdan keyingi yillarda
176 kutubxona, shu jumladan, 1 ta respublika, 16 ta tuman va
shahar, 6 ta qishloq, 2 ta bolalar kutubxonalari, 116 ta tayanch
qizil choyxonalar va ko‘chm a qiroatxonalar ishlab turgan.
1950-yillarning o‘rtalariga kelib, 293 kutubxona va 117 ko‘chma
qiroatxona bo‘lgan, 1962-yili Respublika bolalar kutubxonasi
tashkil topadi. 1966-yili imkoniyati cheklangan kitobxonlar
uchun Respublika ko‘zi ojizlar kutubxonasi, 1970-yil Xo‘jay-
lida, 1972-yili Amudaryo, Chimboy, Beruniy tumanlarida ko'zi
ojizlar kutubxonalari tashkil topadi.
1936-yildan 2006-yilgacha Qoraqalpog‘iston Respublikasi
kutubxonasi sifatida xizmat ko‘rsatgan. 2006-yil 20-iyunda qabul
qilingan 381-sonli qarordan so‘ng Berdaq nomidagi Qoraqalpog‘iston
Respublikasi ilmiy-universal kutubxonasi negizida Qoraqalpog‘iston
Respublikasi axborot-kutubxona markazi (AKM) tashkil topadi.
Shu yillar davomida kutubxona xodimlari uch yillik Toshkent
madaniy-ma’rifiy maktabida, Moskva, Leningrad, Toshkent ma-
daniyat institutlarida, Nukusdagi maxsus kurslarda malaka oshi-
rib, ta’lim olishdi. 1980-yillarda oliy maxsus ma’lumotli kadr-
larga ehtiyoj tufayli QQ Madaniyat vazirligining tashabbusi bilan
Toshkent madaniyat institutida alohida qoraqalpoq guruhlari
10 yil davomida oliy ma’lumotga ega bo‘lishdi.
4
-
403
49
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
4/1 - Kutubxonashunoslik

3
4/1
л
n
www.ziyouz.com kutubxonasi
negizida tashkil topgan axborot-resurs markazlarining vazifasi
o‘quvchUaming hamda aholi turli qatlamlarining muntazam ta’lim
olishini va mustaqil o‘qishini tashkil etishda zamonaviy axborot
texnologiyalaridan unurnli foydalanish, milliy, ma’naviy-axloqiy
qadriyatlarni keng ko‘lamda targ‘ib qilish, xalqning madaniy-
tarixiy merosidan bahramand bo‘lishni ta’minlash, yangi axborot
texnologiyalari asosida yaratilgan elektron ma’lumotlar bazalari,
Internet resurslari bilan aholiga axborot-kutubxona xizmati
ko‘rsatish, barcha ta’lim-tarbiya, axborot organlari bilan hamkor-
likda ish olib borish deb belgilandi.
Mavjud ilmiy-universal kutubxonalar negizida tashldl topgan
axborot-kutubxona markazlari zimmasiga aholiga axborot-kutubxona
xizmati ko‘rsatishni sifat jihatidan yangi darajaga ko‘tarish, uning
ilmiy, ta’lim, axborot va madaniyat sohasidagi qiziqishlarini
zamonaviy axborot texnologiyalari asosida tezkorlik bilan qondirish,
an’anaviy kutubxona xizmati ko‘rsatishdan o‘z axborot resurslarini
yaratish va jahon ilmiy-ta’lim axborot resurslaridan foydalanish
imkoniyatini berish, milliy va xorijiy bosma va elektron nashrlar
fondini shakllantirish, saqlash va foydalanish uchun berish, yig‘ma
elektron katalog yordamida axborot resurslarini birlashtiruvchi
elektron kutubxonalar va ma’lumot bazalarini yaratish, joylardagi
axborot-resurs markazlari faoliyatini muvofiqlashtirish hamda
tashkiliy-metodik jihatdan ta’minlash vazifalari yuklatildi.
Qaror asosida Vazirlar Mahlcamasi huzurida mamlakatimizda
axborot-kutubxona faoliyatini muvofiqlashtiruvchi Idoralararo
kengash tashkil etildi. Kengash tomonidan axborot-kutubxona
muassasalari faoliyatini takomillashtirish, sifat jihatidan qayta
tashkil etishga qaratilgan bir qator me’yoriy hujjatlar ishlab chiqila
boshlandi.
Belgilab berilgan vazifalarni bajarish malakali bilimga ega,
yuqori malakali va intellektual salohiyatli kadrlarni talab etadi.
Axborot-kutubxona muassasalarida kishilar bilan ishlay oladigan,
turli xil adabiyotlar bilan ishlay oladigan, kitob o‘qishni tashkil
eta oladigan, ruhiy jihatdan o‘qishga rahbarlik qila oladigan, har
bir axborot talabgoriga, aholining har bir qatlamiga pedagogik va
www.ziyouz.com kutubxonasi
psixologik nuqtayi nazardan yondasha oladigan, serqirra bilimga
ega boMgan xodim zarur bo‘ladi. Bunday bilim va qobiliyat sohaga
oid nazariy bilimlarni va amaliy ko‘nikmalarni egallash bilan
amalga oshadi. Ushbu qo'llanma ana shu vazifani bajarishda yor-
dam beradi degan umiddamiz.
Ushbu qo‘llanma awal nashr etilgan professor O .G‘. Qosi-
mova va T.B. Yesimovning «Umumiy kutubxonashunoslik»,
E. Yo‘ldoshevning «Maktab kutubxonasi ishini tashkil etish»,
A. Alimovaning «Kutubxonashunoslik» kabi o ‘quv qo‘llanmala-
rini tanqidiy-tahliliy o‘rganish va sohadagi o ‘zgarishlar, yangi-
liklar, zamon talablarini hisobga olgan holda qaytadan yaratildi.
5
www.ziyouz.com kutubxonasi
1-bo Tim. NAZARIY MASALALAR
1-bob. «KUTUBXONASHUNOSLIK» FANINING
|
ishlash, budjetdan tashqarida mablag‘ topish, aholiga axborot-kutubxona xiz-

KIRISH
Respublikamizda axborot asrida yuz berayotgan o'zgarishlar,
ldshilariimzning dunyo axborot olamiga kirishga bo‘lgan intilishlari,
qiziqish va talablarining tobora ortib borishi ta ’sirida milliy
axborotlashtirish tizimini shakllantirish, axborotga bo‘lgan talab
va ehtiyojlarni
qondirish jarayonini sifat jihatidan yanada
takomiliashtirish borasida davlatimizning bir qator qonuniy hujjat-
lari e’lon qilindi va hayotga tatbiq etildi. 0 ‘zbekiston Respub-
likasining «Axborotlashtirish to‘g‘risida»gi, «Elektron tijorat to‘g‘ri-
sida»gi va «Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida»gi, «Elektron raqamli
yoziivlar to‘g‘risida»gi Qonunlari, 0 ‘zbekiston Respublikasi Prezi-
dentining «Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-
kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to‘g‘risida»gi Farmoni
va 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Kompyuter
lashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarorla-
rini shular junilasiga kiritish mumkin.
Kutubxonachilik ishi sohasini tubdan o‘zgartirishga asos bo‘lgan
0 ‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2006-yil 20-iyundagi
«Respublika aholisini axborot-kutubxona bilan ta’minlashni tashkil
etish to‘g‘risida»gi Qarorining maqsadi o‘sib kelayotgan yosh avlod-
ning intellektual ehtiyojlarini qondirishga, madaniy, m a’naviy-
axloqiy qadriyatlarni saqlab qolishga yo‘naltirilgan yangi axborot-
kutubxona muassasalarini Ьафо etish bilan aholini yanada kengroq
va tizimli axborot bilan ta’minlash uchun cha»t-.ghamj|]^j- Yfl[?tkhoa
qaratildi. Qarorda mavjud kutubxonalar negi
etilgan axborot-kutubxona va axborot-resurs
^
lari belgilab berildi. Ta’lim muassasalarininj