FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

289
3. Adizov B.R. Boshlangʻich ta'limni ijodiy tashkil etishning nazariy
asoslari. Ped.fan.dok. diss. T., 2003-yil
BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA SO‘Z
TURKUMLARINI O‘RGATISH USULLARI
M.Sharipova
BuxDUPI talabasi
So‘z turkumlarini bolalarga o‘rgatish 1-sinfdan boshlanadi. Boshlang‘ich
sinflarda so‘z turkumlari “Predmetni bildirgan so‘zlar”, “Predmet harakatini
bildirgan so‘zlar”, “Predmet belgisini bildirgan so‘zlar” va “Predmet sanog‘ini
bildirgan so‘zlar” deb nomlangan mavzular doirasida o‘quvchilarga o‘rgatib
boriladi. Bu darslar jarayonida o‘quvchilar kim? nima? kimlar? nimalar? nima
qildi? nima qilyapti ? nima qiladi ? qanday? qanaqa? qancha? nechta? Kabi
so‘roqlarga javob beradigan so‘zlarni bir-biridan farqlashni, so‘zlarga
savol
berishni o‘rganishadi.
Boshlang‘ich
sinf
o‘quvchilariga
ona
tili
darslarini
o‘tish
jarayonida,umuman olganda , darslarni o‘tish jarayonida turli o‘yinlar bilan dars
olib borilsa , dars yanada qiziqarli va bolalarga tushunarli bo‘ladi. O‘yinlar har
qanday dars turida qo‘llana olishi bilan ahamiyatga molikdir. O‘yinlar ham
jamoaviy, ham individual bo‘lishi mumkin. O‘yin uslubi darslardagi zerikarli bir
xillikning
oldini olishga yordam beradi, o‘quv jarayonida musobaqalashish ruhini
olib kiradi, o‘quvchilarni jarayonga befarq qoldirmaydi, ularni darsga intilishlarini
yanada oshiradi.
Ona tili darslarida o‘quvchi bolalarga so‘z turkumlarini tushuntirayotgan
vaqtda turli o‘ yinchoqlarni ko‘rgazma sifatida bolalarga namoyish qilish, ularning
qanday nomlanishi aytish, ular orqali turli harakatlarni ko‘rsatib berish, ularning
turli sifatlarini, katta-kichikligi-yu, rangining qandayligini bolalar bilan muhokama
qilish dars jarayoning yanada samaradorli o‘tishi va darsning o‘quvchilarga
tushunarli bo‘lishini ta’minlab beradi. O‘quv materiallari
turli xildagi ertak
290
qahramonlari, hayvonlar , shu bilan birga , mevalarning tasviri ham bo‘lishi
mumkin. Masalan: o‘qituvchi har xil mevalarning tasvirini ko‘rsatadi va
o‘quvchilardan uning qanday nomlanishini so‘raydi. Namoyish qilinayotgan
suratlar yorqin ranglarda, orqadagi o‘quvchilarga ko‘rinadigan kattalikda bo‘lishi
kerak. Bu jarayonni xohishga ko‘ra guruh bilan yoki o‘quvchilar
bilan alohida-
alohida shug‘ullanib olib borish mumkin. Darsda mevalarning o‘yinchoq
modellaridan yoki bu mevalarning o‘zidan ham foydalansa bo‘ladi. O‘quvchilar bu
orqali ot nima ekanligini o‘zlashtiradilar. Bu misollar orqali nima? so‘rog‘iga
javob bo‘luvchi , jonsiz buyumlar nomlari haqida ma’lumotga ega bo‘ladilar. Kim?
so‘rog‘iga javob bo‘luvchi otlarni tuhuntirish uchun esa insonlarning suratlari
namoyish qilinadi va kimlar tasvirlangani so‘raladi. Shu orqali ular kim? so‘rog‘i
insonlarga nisbatan ishlatilishini bilib olishadi.
Sifat so‘z turkumini tushuntirish jarayonida esa o‘qituvchi ertak
qahramanlaridan foydalanishi mumkin. Ularning suratini yoki tasvirini
o‘quvchilarga ko‘rsatadi va ulardan bu narsalarni tasvirlab berishini so‘raydi .
Bolalar bu yoshda ertaklarga juda qiziqadigan bo‘ladilar. O‘quvchilar tasvirlab
berishganidan so‘ng o‘qituvchi ham ular bilan birga shu ertak mazmuniga to‘xtalib
o‘tadi. Shundan so‘ng o‘qituvchi ham suratda tasvirlangan
qahramonning tashqi
ko‘rinishi haqida o‘zi gapirib beradi va o‘sha sifatlarni doskaga yozib boradi.
Ularning qanday? qanaqa? so‘roqlargajavob berishini aytib yana bir bor bolalar
bilan o‘sha sifatlani jo‘r bo‘lib takrorlaydi . Ona tili darslarida bundan tashqari
boshqa so‘z turkumlarini ham ko‘rib chiqish mumkin. Son so‘z turkumini
tushuntirishda turli narsa buyumlar miqdorini tushuntirishga harakar qilish kerak
bo‘ladi. O‘qituvchi son so‘z turkumining so‘rog‘ini doskaga yozadi. Qancha?
nechta? so‘rog‘lari
bilan tanishtirgach , o‘qituvchi bolalarga ikkita ko‘rgazmani
ko‘rsatadi. Aytaylik, birida bitta meva surati, ikkinchisida shu mevaning ko‘
plikdagi rasmi tasvirlangan bo‘ladi. Misol keltirishda mevalardan boshqa
narsalarni ham ko‘rgazma sifatida namoyish qilish mumkin. Ularga nisbatan
291
so‘roq beriladi-nechta meva bor? Suratdagi miqdorga qarab o‘quvchilar
javobni
aytadilar. Shu tariqa, o‘quvchilar bu so‘z turkumini ham o‘zlashtirishga muvaffaq
bo‘ladilar. Ona tili darslarini o‘tishda boshqa usullardan ham foydalansa bo‘ladi.
Ta’lim jarayonida o‘qituvchi turli ko‘rgazma, o‘yinlar, dars o‘tish
metodlari va usullaridan foydalansa, dars o‘tish ham darsni tinglab tushunish ham
ancha maroqli bo‘ ladi, o‘quvchi darsda boshqa narsalarga chalg‘imaydi. Ayniqsa,
boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarda darsga nisbatan qanchalik darajada hurmat
paydo bo‘lsa , katta sinflarda ham bolalar shu yo‘sinda davom etishadi. Hozirgi
zamon ilm-fan,texnika rivojlanib borayotgan ekan, ta’lim
sohasida ham tub
o‘zgarishlar sodir bo‘lishi tabiiydir. Shunday ekan, yosh avlodga bilim berishda
qo‘ llanilayotgan o‘qitish usullarini doimo takommilashtirib borish, o‘qituvchi o‘z
mahoratini oshirib borishi lozim . Zero, ta’limda samaradorlik va sifatga erishish
bosh omildir.