Laboratoriya ishi №2 Real mustaqil kuchlanish va tok manbalarining xarakteristikalarini tadqiq etish Ishning maqsadi

Laboratoriya ishi №2
Real mustaqil kuchlanish va tok manbalarining
xarakteristikalarini tadqiq etish
Ishning maqsadi: Kuchlanish va tok manbasining tashqi tavsifini o‘rganish.
2.1. Qisqacha nazariy ma’lumot:
Elektr energiyasining manbalariga (birlamchi manbalari) ximiyoviy, mexanik, issiqlik va boshqa turdagi energiyalarni elektr energiyasiga aylantiruvchi har xil qurilmalar kiradi. Elektr energiyasi manbalariga, masalan, galvanik elementlar, akkumulyatorlar, shamol elektr stantsiyalari, turbogeneratorlar, gidrogeneratorlar, quyosh batareyalari va h.k.larni kiritish mumkin.
Elektr uskunalarining alohida muhim qismini ikkilamchi elektr energiya manbalari tashkil etadi. Bular qatoriga har turdagi ta’minlash bloklari, to‘g‘rilagichlar, stabilizatorlar, qabul antennalari va h.k.lar kiradi. Bu turdagi qurilmalarda elektr energiyasi mavjud birlamchi manbalardan olinadi va unda tok va kuchlanish shakllari, qiymatlarining har xil o‘zgartirilishlari amalga oshiriladi, chunonchi, o‘zgarmas tokni o‘zgaruvchanga tokka aylantirish, o‘zgaruvchan tokni to‘g‘rilash, kuchlanishni o‘zgartirish va h.k. Ikkilamchi manbalar elektr energiyasini birlamchi manbalardan olganligi sababli, ularga nisbatan iste’molchi bo‘ladilar, deb qarash mumkin. Shu vaqtning o‘zida, shu ikkilamchi manba undan energiya oluvchi zanjirning qolgan qismiga nisbatan birlamchi manba, deb qaralishi mumkin.
Elektr zanjirlarining asosiy elementlari – manbalar (aktiv elementlar) va iste’molchilar (passiv elementlar) o‘zaro yordamchi elementlar bilan ulanadilar: ulovchi o‘tkazgichlar, kalitlar,tugmalar, uyalar va h.k. Zanjirning boshqa qismlari bilan bog‘lash uchun, zanjirning har bir elementida tashqi chiqishlari - qutblari, klemmalari mavjud. Tashqi chiqishlari soniga ko‘ra zanjirlar ikkiqutbliklarga (rezistor, kondensator, induktivlik g‘altagi) va ko‘pqutbliklarga (tranzistor, transformator, elektron lampalar) ajratiladi.
Elektr zanjirlari nazariyasida zanjirning har bir elementi uning toki va klemmalari orasidagi kuchlanishi orasidagi bog‘lanish bilan to‘la-to‘kis tavsiflanadi, bunda elementlar ichidagi sodir bo‘layotgan jarayonlar ko‘rilmaydi.
Elektr zanjirlari nazariyasining asosiy uslubiga ko‘ra zanjirning real elementlari ularning soddalashtirilgan (ideallashtirilgan) modellari bilan almashtiriladi. Beshta turdagi asosiy ideallashtirilgan ikkiqutblik elementlar ishlatiladi: qarshilik, sig‘im, induktivlik, ideal kuchlanish manbasi va ideal tok manbasi. Eng sodda holatda real elementning modeli bir ideal elementdan iborat bo‘lishi mumkin. Biroz murakkabroqholatlarda esa, u bir necha ideal elementlar birlashmasi deb qaralishi mumkin. Ko‘pgina holatlarda ko‘pqutbliklar sifatida ideallashtirilgan elementlar qo‘llanishi mumkin: boshqariluvchi tok va kulanish manbalari, ideal transformatorlar va h.k.
Berilgan real elektr zanjirining har bir real elementini soddalashtirilgan modeli (ideallashtirilgan elementlari) bilan almashtirish natijasida hosil bo‘lgan elektr zanjir modeli – ideallashtirilgan yoki modellashtirilgan zanjir deyiladi. Elektr zanjirlari nazariyasi fanida aynan shunday zanjirlardagi jarayonlar o‘rganiladi.
Elektr zanjirlarining printsipial sxemalarida elektr energiyaning real manbasini ikki turdagi printsipial ideal sxema bilan almashtirish mumkin:
-ketma-ket ulangan sxema, ya’ni qiymati manbaning yuksish ishlashidagi kuchlanish (Ye)ga teng bo‘lgan ideal kuchlanish manbasi va manbaning ichki qarshiligiga teng bo‘lgan RICH rezistor bilan ketma-ket ulangan (2.1, a-rasm);
-parallel ulangan sxema, ya’ni qiymati qisqa tutashuv tokiga teng bo‘lan J tok manbasi va manbaning ichki qarshiligiga teng bo‘lgan RICH rezistor bilan parallel ulangan (2.1, b-rasm).
Ketma-ket almashtirish sxemasidan parallel almashtirish sxemasiga va aksincha o‘tish mumkin. Bunda quyidagi bog‘lanishlardan foydalaniladi:
J= E / RICH; E = RICHJ.
Kuchlanish (tok) manbalari mustaqil yoki nomustaqil bo‘lishi mumkin. Mustaqil manbalar deb shundaylariga aytiladiki, ularda kuchlanish yoki tokning qiymatlari zanjirning boshqa qismlaridagi tok yoki kuchlanishga bog‘liq bo‘lmaydi. Nomustaqil deb shunday manbaga aytiladiki, ulardagi EYUK yoki tokning qiymatlari zanjirning boshqa qismlaridagi tok yoki kuchlanishga bog‘liq bo‘ladi.
Mustaqil kuchlanish manbasi ikki turdagi sxema bilan tasvirlanishi mumkin:
- ideal kuchlanish manbasi (ichki qarshiligi RICH 0);
- real kuchlanish manbasi (ichki qarshiligi RICH 0)
U = E - RICHI.
Kuchlanish manbasi zanjirga tashqaridan keltirilgan energiyaning xususiyatlarini tavsiflaydi va elektr kuchlari, shu jumladan, noelektrik (masalan magnit maydon) kuchlari bilan bog‘liq, shuning uchun uni ba’zan elektr yurituvchi kuch (EYUK) ham deb ataladi.
Kuchlanish (EYUK) manbasini o‘rganish uchun uning ichki qarshiligi RICH manbaning tashqarisiga chiqarib ko‘rsatilgan; shunda manba ideal deb ko‘riladi.
Manba kuchlanishi va uning ichki qarshiligini aniqlash uchun quyidagi ifodalardan foydalanamiz:
Bog‘lanish Uyuk(Ryuk) grafigi yuklanish tavsifi deb ataladi (2.2-rasm).
Ushbu ishda mustaqil kuchlanish manbasi o‘rganiladi.
|