Referat mavzu: Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari Bajardi: i-53-2 guruh talabasi S. Raximov

|
Referat mavzu: Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari Bajardi: i-53-2 guruh talabasi S. Raximov
|
Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 26,23 Kb. | | #134400 | Turi | Referat |
Bog'liq Referat mavzu Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari-fayllar.org
Referat mavzu: Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari
REFERAT
Mavzu: Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari
Bajardi: I-53-2 guruh talabasi S.Raximov
Tekshirdi: U.Muxtorova
Toshkent-2021
Mavzu: Monopoliya, uning turlari va xususiyatlari
Reja:
I. Monopoliya nima?
II. Monopoliyaning vujudga kelish jarayoni
III. Monopolistik tashkilotlarning turlari
IV. Xalqaro monopoliya
V. Monopolistik uyushmalarning shakllari
Monopoliya (Yunoncha monos - bitta, poleo - sotish uchun) - boyitish maqsadida bozor maydonining katta qismini egallab olgan yirik mulkdor.
Monopoliya- tovarlarning yakka sotuvchisi bo'lgan, uning o'rnini bosadigan tovarlar mavjud bo'lmagan sanoat turi. Monopoliyani sotuvchining o'zi tushunadi.
Shunday qilib, monopoliya tushunchasi ikki ma'noga ega: birinchidan, monopoliya ma'lum bir sohada (Coca-Cola, Ford va boshqalar) etakchi mavqeni egallagan yirik korxonani anglatadi; ikkinchidan, monopoliya deganda kompaniyaning bozordagi mavqei tushuniladi, bu unga ma'lum bir bozorni boshqarish imkoniyatini beradi.
Bozordagi monopol pozitsiyani nafaqat yirik, balki kichik korxona egallashi mumkin, agar u bozorga ushbu mahsulotning asosiy qismini etkazib beradigan bo'lsa; boshqa tomondan, yirik korxona bozorda monopolist bo'la olmaydi, agar uning bozor ta'minoti umumiy hajmidagi ulushi oz bo'lsa.
Raqobatning ob'ektiv oqibati sifatida monopoliyalarning vujudga kelishi jarayoni XIX asrning so'nggi uchida kuchaydi. Og'ir sanoat, temir yo'l qurilishi, elektr energiyasidan foydalanishga o'tish bilan bog'liq ishlab chiqarishning jadal rivojlanishi yirik korxonalarning shakllanishiga olib keldi. Bozorning katta qismini egallab olgach, yirik ishlab chiqaruvchilarga narxlarni aytib berish va boshqa korxonalarning ushbu sohaga kirishiga yo'l qo'ymaslik imkoniyati berildi.
Hozirgi vaqtda bozorni monopollashtirish quyidagi sabablarga ko'ra yuzaga kelishi mumkin.
1) iqtisodiy ustunlik;
2) turli fitnalar yoki raqobatchilarni to'plash.
Bozordagi ma'lum bir kompaniyaning iqtisodiy afzalligi, xaridorga o'z tovarlari uchun narx-sifat nisbati bo'yicha eng maqbul narxni taklif qilishi tufayli vujudga kelishi mumkin. Ushbu ustunlikning asosi odatda eng ilg'or ishlab chiqarish texnologiyalari yoki tovarlarni ishlab chiqarish va sotishni tashkil etish usullarini joriy etishdir.
Agar kompaniyaning bunday faoliyatining natijasi bozorning haddan tashqari ulushini egallash bo'lsa ham, unda xavfli narsa bo'lmaydi. Axir, bu erda bozor mexanizmi o'zining asosiy vazifasini muvaffaqiyatli hal qiladi - bu cheklangan resurslarning eng yaxshi taqsimlanishini ta'minlaydi. Darhaqiqat, bunday vaziyatda resurslarning eng katta ulushi cheklangan manbalardan eng yaxshi foydalanish va shu asosda minimal xarajatlarga erishish tufayli raqobatni yutgan kompaniyaga to'g'ri keladi.
Agar bunday kompaniya bozorda o'z hukmronligini narxlarni ko'tarish uchun ishlatishga harakat qilsa, u pastroq narxlarni taklif qilib, boshqa firmalar, hatto yuqori xarajatlarga ega bo'lgan firmalarning yashashi uchun sharoit yaratadi.
Mutlaqo boshqa masala - bu bozorni monopollashtirish, sof monopoliya yoki oligopoliya holatlari unga eng yaxshi texnologiyalar yoki ishlab chiqarishni tashkil etish tufayli emas, balki bir nechta yirik kompaniyalarning o'zaro kelishib, boshqa raqobatchilarning yutib yuborilishi yoki yutib yuborilishi tufayli kelib chiqishi bilan bog'liq. Bunday holda, cheklangan manbalardan eng yaxshi foydalanishni ta'minlaydigan kompaniyalar, albatta, bozor egasiga aylanmaydilar, keyin bu resurslar monopol bo'lmagan bozorda mavjud bo'lganidan ko'ra yomonroq taqsimlanadi.
Mahsulotning ma'lum turini sotadigan firmalar monopol kuchga ega - defitsitni yuzaga keltirish uchun taklif hajmini o'zgartirish orqali narxlarga ta'sir qilish qobiliyatiga ega.
Mahsulotlariga monopolistik yuqori narxlarni (muvozanat narxidan yuqori) belgilash va (yoki) resurslarni monopolistik narxlarda (muvozanat narxidan past) olish orqali monopoliyalar uzoq vaqt davomida monopolistik yuqori daromad olishni ta'minlaydilar.
Monopoliyalarning vujudga kelishi bozor iqtisodiyotining raqobatdosh boshlanishiga putur etkazadi, makroiqtisodiy muammolarni hal qilishga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda va ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligining pasayishiga olib keladi.
Iqtisodiy adabiyotlarda quyidagilar monopoliyalarning tasnifi .
1. Mavzu iqtisodiy qamrov monopolistik tashkilotlarning bunday turlari quyidagicha ajratiladi:
– sof monopoliya . Sanoat miqyosida . Bunday holda, bitta sotuvchi bor, potentsial raqobatchilar uchun bozorga kirish yopiq, sotuvchi sotishga mo'ljallangan tovarlar soni va ularning narxini to'liq nazorat qiladi;
– mutlaq monopoliya . Milliy miqyosda shakllangan . Bu davlat yoki uning iqtisodiy organlari qo'lida.
Monopsony(sof va mutlaq) ("psonea" - yunoncha "sotib olish") - resurslarni, tovarlarni bitta xaridor.
2. qarab tabiati va sabablari Quyidagi turdagi monopoliyalar ajralib turadi.
Davlat monopoliyasi - davlatning pul ishlab chiqarish, giyohvand moddalar, yadroviy qurol, aroq (aroq monopoliyasi) va boshqalarni ishlab chiqarishdagi mutlaq huquqlari.
Vaqtinchalik monopoliyailmiy-texnik taraqqiyot natijasida hosil bo'lgan har qanday ilmiy va texnikaviy yutuqlarga kompaniyaning monopol egalik qilish asosida vujudga keladi. Bunday kompaniya tegishli yutuq keng tarqalmaguncha bozorda monopol mavqeni egallaydi.
Tabiiy monopoliya - Agar bitta firma butun bozorga xizmat qilsa, uzoq muddatli o'rtacha xarajatlar minimal darajaga etadi.
Bunday sohada ishlab chiqarishning minimal samarali shkalasi bozor uchun ishlab chiqarish xarajatlarini qoplash uchun etarli bo'lgan har qanday narxda talab qiladigan miqdorga yaqin.
Yoki tabiiy monopoliya - agar ikki yoki undan ortiq kompaniya bir xil miqdordagi tovarlarni etkazib bergan bo'lsa, mumkin bo'lganidan ancha past xarajatlarga ega bo'lgan mahsulotga bozorning barcha talablarini qondira oladigan kompaniya. Ushbu turdagi monopoliya tabiiy deb ataladi, chunki bu holda kirish to'siqlari mulk huquqi yoki davlat litsenziyasiga emas, balki ishlab chiqarishning tabiiy qonuniyatlarini aks ettiradigan texnologiya xususiyatlariga asoslangan.
Ayrim tarmoqlarning texnologik xususiyatlari tufayli bitta yirik korxonada ishlab chiqarish xarajatlari ko'plab kichik korxonalarga (suv, gaz va elektr energiyasi, telefon va boshqalar) nisbatan past. Bunday ishlab chiqarish, qoida tariqasida, davlat tomonidan raqobatdan himoyalangan.
Rossiya qonunchiligi tabiiy monopoliyaga yo'l qo'yiladigan quyidagi sohalarni belgilaydi:
neft va neft mahsulotlarini magistral quvurlar orqali tashish;
- gaz quvurlari orqali tashish;
- elektr va issiqlik energiyasini uzatish xizmatlari;
- temir yo'l transporti;
transport terminallari, portlar va aeroportlar xizmatlari;
- umumiy foydalanishdagi elektr va pochta xizmatlari.
Shubhasiz, ushbu sohalarda raqobat qiyin yoki oddiygina qo'llanilmaydi, chunki raqobat monopoliya qilinadigan mahsulotlarga qaraganda o'rtacha mahsulot tannarxini oshishiga olib keladi, chunki raqobatni qo'llab-quvvatlash kichik bozor ulushiga ega ko'plab kichik firmalarning mavjudligini talab qiladi. .
Bu holda bitta yirik korxonada ishlab chiqarish bir nechta kichik yoki o'rta korxonalarda bir xil hajmdagi mahsulotni ishlab chiqarishga qaraganda jamiyat nuqtai nazaridan samaraliroq bo'ladi.
Shu sababli tabiiy monopoliyalarning mavjudligi monopoliyaga qarshi qonunlar tomonidan taqiqlanmagan. Shu bilan birga, davlat o'zi bergan monopol hokimiyatni suiiste'mol qilishning oldini olish maqsadida bunday monopoliyalarning harakatlarini tartibga solish huquqini o'zida saqlab qoladi. Masalan, davlat xizmatlarning sifati va tabiiy monopoliyalar tomonidan o'rnatilgan narxlarni nazorat qilishi mumkin.
Huquqiy (lat. Legalis - huquqiy) monopoliyalar qonuniy shakllangan. Ularga monopolistik tashkilotlarning quyidagi shakllari kiradi:
Yopiq monopoliya. Bu raqobatdan raqobatchilarning ushbu bozorga kirishiga to'sqinlik qiladigan qonuniy cheklovlar (patentlar, litsenziyalar, mualliflik huquqlari, savdo markalari va boshqalar) bilan himoyalangan.
Ochiq monopoliya. Bunday holda, kompaniya ma'lum vaqtdan beri raqobatdan alohida himoya qilinmasdan mahsulotning yagona etkazib beruvchisiga aylanadi. Ochiq monopoliya sharoitida firmalar ko'pincha bozorga birinchi marta yangi mahsulotlar bilan kirib kelishadi. Ularning raqobatchilari ushbu bozorda birozdan keyin paydo bo'lishi mumkin.
Sun'iy monopoliya(sohani monopollashtirishning eng keng tarqalgan usuli) bu monopolistik foyda olish maqsadida tashkil etilgan yirik kompaniyalarning birlashmasidir: mahsulotni aniqlash, narxlarni belgilash, savdo bozorlarini taqsimlash va hk.
Uyushma tarkibiga kiradigan kompaniyalar tegishli mahsulotni bozorda bir butun sifatida, ya'ni sun'iy monopoliya sifatida paydo bo'lmoqdalar. Ushbu monopoliyalar qasddan bozor tarkibini o'zgartiradi:
- yangi firmalarning sanoat bozoriga kirishiga to'siqlar yaratish;
tashqi shaxslar (monopolistik uyushma tarkibiga kirmaydigan korxonalar) tomonidan xom ashyo manbalari va energiya manbalaridan foydalanishni cheklash;
- texnologiyaning juda yuqori (yangi firmalar bilan taqqoslaganda) darajasini yaratish;
- katta kapitalni qo'llash (ishlab chiqarish miqyosining o'sishiga ko'proq ta'sir ko'rsatadigan);
- Yaxshi joylashtirilgan reklama bilan yangi firmalar.
Biznesni birlashtirish (sun'iy monopoliyalar) juda oddiydan juda murakkabgacha farq qilishi mumkin shakllar - kartel, sindikat, ishonch, kontsern va boshqalar.
Eng oddiy monopolistik uyushmalar deb ataladigan alohida kompaniyalar o'rtasidagi vaqtinchalik kelishuvlar mavjud basseynlar, uzuklar, anjumanlarva h.k. Bunday birlashmalarning nomi kelishuv mavzusiga bog'liq. Bu sohada ishlab chiqarilgan mahsulotlarning narxlari to'g'risida, ushbu birlashmaga kirmaydigan raqobatchilarga nisbatan qo'shma harakatlar to'g'risida, ushbu mahsulotni bozorda o'zini tutish qoidalari to'g'risidagi kelishuvlar bo'lishi mumkin. Shartnomalar vaqtincha xarakterga ega bo'lganligi sababli, bunday monopolistik uyushmalar beqaror.
Kartel - bir sohaning bir nechta korxonalari ittifoqi, unda qatnashuvchilar tijorat va sanoat mustaqilligini saqlab, ishlab chiqarish hajmlarini, mahsulotlarni sotish shartlarini, bozorlarni taqsimlashni va boshqalarni tartibga solishga kelishib olishadi.
Sindikat - bu o'zlarining a'zo korxonalarining qonuniy va sanoat mustaqilligini saqlab turishda yagona narx siyosati va boshqa tijorat faoliyatini amalga oshirish maqsadida ularni sotish maqsadida ishlab chiqaruvchilar yoki ishlab chiqaruvchilarning birlashmasi.
Ishonch- birlashmaning eng og'ir shakli, unda firmalarning tijorat va sanoat mustaqilligi butunlay yo'qoladi. Birlashtirilgan boshqaruv amalga oshiriladi. Kengash assotsiatsiyaning barcha faoliyatini tartibga soluvchi eng katta ishtirokchilar vakillaridan iborat.
Xavotir - Bu uyushma shaklidir, unda kiruvchi korxonalar huquqiy mustaqillikni saqlab qolishadi. Bosh kompaniya moliyaviy oqimlarni boshqaradi va nazorat qiladi, yagona rivojlanish strategiyasini va ilmiy-texnik siyosatni ishlab chiqadi, tashkiliy markaz hisoblanadi.
Boshqarish uning filiallarida (100%), sho''ba korxonalarida (nazorat ulushi) va assotsiatsiyalangan kompaniyalarda (kichik%) aktsiyalarga ega bo'lgan bosh kompaniya asosida amalga oshiriladi.
Konsorsium - keng miqyosda moliyaviy yoki tijorat operatsiyalarini birgalikda bajarish to'g'risida bir necha banklar yoki korxonalar o'rtasidagi oraliq bitim.
Turli sohalarda kapital topish orqali barqaror daromad olish imkoniyati biznesni birlashtirishning quyidagi shaklini paydo bo'lishiga olib keldi konglomerat. Konglomeratning o'ziga xos xususiyati shundaki, u bir-biri bilan texnologik jihatdan bog'liq bo'lmagan turli sohalardagi korxonalarni birlashtiradi. . Ushbu birlashma printsipi diversifikatsiya deb nomlanadi.
Diversifikatsiyabu moliyaviy nazoratni o'rnatish va barqaror yuqori daromad olish maqsadida turli sohalarda yagona, etarlicha kuchli kompaniyani joriy etish jarayoni.
Konglomerat, tashvish kabi, bitta kompaniya tomonidan boshqa kompaniyalarga nazorat ulushini sotib olish orqali yaratiladi. Odatda, konglomerat yuqori daromadli kompaniyalar yoki yuqori daromad olish uchun haqiqiy istiqbolga ega kompaniyalarni birlashtiradi.
Bozorda ijobiy pozitsiyani saqlab qolish uchun monopolistik uyushmalar iqtisodiy va boshqa usullar bilan raqobatchilarni qat'iyat bilan siqib chiqaradilar. Ulardan ba'zilarini ko'rib chiqaylik yo'llari.
1. Iqtisodiy boykot – begona shaxslar bilan (monopolistik birlashmaning a'zosi bo'lmagan korxonalar) iqtisodiy munosabatlardan qisman yoki to'liq voz kechish.
2.Cho'kish - raqobatchini chalg'itish uchun tovarlarni past narxlarda qasddan sotish.
3.Cheklov tovarlarni mustaqil (monopoliyadan xoli) firmalarga sotish (masalan, neftni qayta ishlash zavodlariga neft etkazib berishning kamayishi).
4.Narxlarni boshqarish: monopoliya kichik egalariga sotiladigan mahsulotlarning narxini ko'taradi va shu bilan birga yirik xaridorlarga maxfiy chegirmalar va imtiyozlarni qo'llaydi.
5.Mablag'lardan foydalanish raqobatchilar bilan kurash (masalan, fond birjasidagi qimmatli qog'ozlar spekulyatsiyasi).
6. Raqobatchilarning halokati monopoliyaga "singdirish" va "qo'shilish" maqsadida qonun bilan ruxsat etilgan narsalar va noqonuniy vositalar yordamida. Ikkinchisi shafqatsiz usullarning keng imkoniyatlaridan foydalanadi: ular raqobatchilarning mahsulotlarini qalbakilashtiradilar, patentlarni buzadilar, savdo markalari va tovar nomlarini nusxalashadi va iste'molchilarni aldashadi. Ko'pgina firmalar "sanoat josusligi" ni o'zlarining bozor raqiblariga qarshi ishlatadilar (ular elektron vositalar yordamida ishlab chiqarish sirlarini, raqobatdosh korxonalarning "defektorlari" xizmatlarini va boshqalarni yashirin ravishda topishadi). Ba'zi monopoliyalar jinoiy jazolanadigan usullarni, binolarni quritish yoki terrorizm aktlari va qotilliklarni amalga oshirishgacha bo'lgan tartibni rad etmaydilar.
Ko'p sonli raqobatdosh sotuvchilar taklif qiladigan mukammal raqobat bozoridan farqli o'laroq standartlashtirilgan mahsulot, sof monopoliyaning o'z tovarlari bozorida raqobatchilari yo'q. Monopol mahsulot bo'lishi kerak noyobushbu mahsulot uchun yaxshi va yaqin almashtiruvchilar yo'q degan ma'noda. Bunday vaziyatda xaridor ushbu mahsulotni iste'mol qilish uchun maqbul alternativaga ega emas: u uni monopolistdan sotib olishi kerak yoki u bunday mahsulotsiz qila oladi.
Haqiqiy hayotda sof monopoliya kamdan-kam uchraydi, aksariyat hollarda bu milliy yoki jahon bozorlarida emas, balki mahalliy bozorlarda uchraydi. Shunday qilib, masalan, kichik bir shaharda bitta tish shifokori bo'lishi mumkin va shuning uchun u monopolistga aylanadi.
Monopol kompaniya yuqori daromad olayotganligi sababli, boshqa firmalar o'z mahsulotlarini o'sha erda ochish uchun ushbu sohaga kirishni xohlashadi. Shuning uchun, monopol hokimiyatni saqlab qolish uchun uni o'rnatish kerak to'siqlar yangi firmalar sanoatiga kirish. Monopol kompaniyalar bozorida qo'shimcha sotuvchilar paydo bo'lishiga to'sqinlik qiladigan asosiy to'siqlar orasida shuni ta'kidlash kerak. patentlar, mualliflik huquqlari, eksklyuziv huquqlar, egalik, keng ko'lamli ishlab chiqarishning past harajatlarining afzalligi.
Patent - bu intellektual mulkning huquqiy himoyasi, ixtiro muallifining ham, patent egasining ixtirosiga mutlaq egalik huquqini tasdiqlovchi hujjatdir. Ikkinchisi, har qanday boshqa shaxs patentlangan ixtirodan, agar litsenziya egasi uni o'zi uchun sotgan bo'lsa, foydalanishi mumkinligini anglatadi.
Biroq, patentlar ixtirochiga faqat patentning amal qilish muddati davomida monopol mavqega ega bo'lishi mumkin. Polaroid, General Motors, Xerox va boshqalar kabi ko'plab zamonaviy sanoat gigantlarining ko'payishida patent nazorati muhim rol o'ynadi.
Mutlaq huquqlarhukumatdan yoki mahalliy hokimiyatdan olingan bo'lib, kompaniyaga yagona sotuvchi maqomini beradi.
Ishlab chiqarish resurslarining barcha muhim manbalariga, masalan, xom ashyolarga egalik qilish, boshqa kompaniyalar uchun jiddiy to'siqdir (masalan, mashhur "De Beers" olmos konlarining aksariyat qismiga egalik qiladi, bu esa qo'pol olmoslarning butun dunyo bo'ylab sotilishining 90 foizini boshqarishga imkon beradi).
Mehmonxonalar tarmog'ida keng ko'lamli ishlab chiqarishning past o'rtacha xarajatlarining ustunligi tabiiy monopoliyalarning shakllanishiga olib keladi.
Alohida, biz sharoitlarda mavjud bo'lgan monopoliyaning xususiyatlariga to'xtalib o'tishimiz kerak rejali iqtisodiyot. Ushbu turdagi monopoliya davlat mulkining monopoliyasiga asoslangan bo'lib, ishlab chiqarishning yuqori darajada kontsentratsiyasi bilan ajralib turadigan, umumiy xususiyatga ega edi. O'nlab korxonalarni o'z ichiga olgan ko'plab ishlab chiqarish birlashmalari iqtisodiy samaradorlik uchun emas, balki boshqaruvning qulayligi uchun yaratilgan.
Gigant monopolist fabrikalar texnologik taraqqiyotdan manfaatdor emas edi va xaridor har qanday sifatli mahsulotni bunday korxonalardan davlat tomonidan tasdiqlangan narxlarda sotib olishga majbur bo'lgan. Qabul qiluvchilarni tanlovi yo'q edi va ishlab chiqaruvchilar har qanday darajadagi mahsulotlarni sotishda muammolarga duch kelishdi. Bu samaradorlik pasayishining sabablaridan biri bo'lgan va iqtisodiy islohotlarning asosiy to'sig'iga aylangan Rossiya iqtisodiyotining super monopolizatsiyasi.
Sof monopoliyada, deyilgan narxlarni kamsitish (monopol hokimiyatni realizatsiya qilish shakli sifatida), xuddi shu mahsulot bir vaqtning o'zida turli xil iste'molchilar guruhlariga ularning egiluvchanligi farqiga qarab har xil narxlarda sotilganda. Masalan, aviakompaniya ishbilarmonlar va sayyohlarga xizmat ko'rsatadi, dam olish sayohatlariga bo'lgan talab moslashuvchan va biznes reyslariga bo'lgan talab narxga mos kelmaydi. Siz chiptalar uchun har xil narxlarni belgilashingiz mumkin.
Shuningdek, narxlar kamsitilgan taqdirda bitta mahsulotning turli xil birliklari bir xil xaridorga turli narxlarda sotilishi mumkin. Turli xil iste'molchilar tabaqalashtirilgan tovarlarni sotib olganlarida narxlarning kamsitilishi ham yuz berishi mumkin. Bunga misol: to'plamlarda tovarlarni sotish (kompyuter dasturlari to'plami, oshxonada ovqatlanish va boshqalar). Iste'molchilarning har biri butun to'plamni ham, unga kiritilgan mahsulotlarni ham alohida sotib olishlari mumkin (bu qimmatga tushishi mumkin). Jug'rofiy narxlarni kamsitishda har xil masofadagi mijozlarga bitta narxda xizmat ko'rsatilishi mumkin, ammo bu kamsituvchi, chunki har bir iste'molchiga tovarlarni etkazib berish uchun xarajatlarning farqini aks ettirmaydi (oxirida etkazib beruvchining transport xarajatlari ularga kiritilgan).
Shunday qilib, narxlarni kamsitishning quyidagi turlari ajratiladi:
- vaqtinchalik (masalan, birinchi yarmida va tushdan keyin oziq-ovqat narxlari);
- fazoviy (shahar markazida va uning chekkasida bir xil mahsulot narxi);
- ijtimoiy ahvolga qarab (nafaqaxo'rlar va xodimlar uchun narxlar, tariflar);
- sotib olingan tovarlar hajmiga qarab (bitta mahsulot yoki bir xil tovarlarning narxi) va boshqalar.
Narxlarni kamsitish bilan shug'ullanadigan monopolist o'z daromadini ko'paytirishi mumkin va shu bilan birga kamsitmaslikdan ko'ra ko'proq hajmda mahsulot ishlab chiqaradi.
μονο (mono) - bitta va πωλέω (qutb) sotish) - muhim raqobatchilar (tovarlarni ishlab chiqaruvchi va (yoki) ishlab chiqaruvchi va yaqin xizmat o'rnini bosmaydigan xizmatlarni ko'rsatadigan) ishtirok etmayotgan kompaniya (bunday kompaniya faoliyat ko'rsatadigan bozordagi vaziyat). Tarixdagi birinchi monopoliyalar yuqoridan yuqorida qayd etilgan sanktsiyalar orqali, bitta kompaniyaga ma'lum bir mahsulotni sotish bo'yicha imtiyozli huquq berilganida yaratilgan.
Monopoliya o'zi egallagan bozor sektorini to'la yoki qisman nazorat qiladi. Ko'plab mamlakatlarning monopoliyaga qarshi qonunchiligi bozorning 30-70 foizini bitta kompaniya tomonidan egallab olishni monopoliya deb biladi va bunday firmalar uchun turli xil sanktsiyalarni - narxlarni tartibga solish, kompaniyaning majburiy bo'linishi, katta jarimalar va hk.
Monopoliyalar turlari
Tabiiy monopoliya - bu ishlab chiqarishning texnologik xususiyatlari tufayli (ishlab chiqarish uchun zarur bo'lgan resurslarga eksklyuziv egalik qilish, moddiy-texnik bazaning haddan tashqari qimmatligi yoki eksklyuzivligi tufayli) bozorda imtiyozli mavqega ega bo'lgan monopoliyaning bir turi. Ko'pincha, tabiiy monopoliyalar - bu mehnat talab qiladigan infratuzilmalarni boshqaruvchi firmalar bo'lib, ularni qayta qurish iqtisodiy jihatdan asossiz yoki texnik jihatdan imkonsizdir (masalan, suv ta'minoti tizimlari, elektr ta'minoti tizimlari, temir yo'llar).
Konglomerat (Konsern) (yuridik amaliyotda - shaxslar guruhi) - bir nechta turli xil, ammo moliyaviy jihatdan o'zaro birlashgan tashkilotlar (masalan, Rossiyada, Gazmetall YoAJ).
Imtiyozli bozor mavqeiga ega bo'lgan boshqa xo'jalik yurituvchi subyektlar
Monopsony - ma'lum bir mahsulot uchun bozorda yagona yoki ustun xaridor
Oligopoliya - bozor nazorati bozorga kirishning yuqori pog'onasini ta'minlaydigan va bir-birining narx siyosatiga e'tibor qaratadigan bir necha yirik mustaqil subyektlar tomonidan amalga oshiriladi (masalan, 2000 yillarning birinchi yarmida Rossiyada - tarmoq bozoridagi vaziyat).
Kartel - yagona savdo siyosati bo'yicha kelishuv (shu jumladan norasmiy).
Sindikat - bitta savdo tashkiloti tomonidan birlashtirilgan korxonalar (masalan, Rossiyada kostik soda bozorida "Yagona savdo kompaniyasi").
Monopoliyalarning zarari va zarari
Sariq uchburchak jamiyatning monopoliyadan yo'qotganligini ko'rsatadi: "o'lik yuk".
Umuman olganda, monopoliyalar keltiradigan har qanday davlat imtiyozlari haqida gapirish qiyin. Biroq, monopoliyalarsiz to'liq amalga oshirish mumkin emas - tabiiy monopoliyalar deyarli o'rnini bosa olmaydi, chunki ular tomonidan ishlatiladigan ishlab chiqarish omillarining o'ziga xos xususiyatlari bir nechta egalarning mavjud bo'lishiga imkon bermaydi yoki cheklangan resurslar ularning egalarini birlashtirishga olib keladi. Ammo bu holda ham, raqobatning etishmasligi uzoq vaqt davomida rivojlanishiga to'sqinlik qiladi. Raqobat bozorida ham, monopol bozorlarda ham kamchiliklar mavjud bo'lsa-da, odatda, raqobat bozori uzoq muddatda tegishli sohani rivojlantirishda yuqori natijalarga erishmoqda.
Monopoliya samarasizlikka olib keladi, agar minimal qiymat darajasida ishlab chiqarish o'rniga, rag'batlantirilmagan bo'lsa, monopoliya raqobatdosh firmaning ta'siridan ko'ra yomonroq harakat qila boshlaydi.
Monopoliyani tartibga solish
Ramsey narxlari;
Rentabellikni tartibga solish;
Mulk munosabatlarini boshqarish.
Zamonaviy iqtisodiy nazariyaning asosiy oqimidagi monopoliya
Ramsay narxlari, korxonaning umumiy daromadi uning umumiy xarajatlariga teng bo'lsa, jamiyatning sof yo'qotilishini minimallashtiradigan chiziqli narxlar deyiladi. Bunday holda, narxlar bozor narxlaridan yuqori bo'ladi, ammo jamiyatning monopoliyadan zarari minimal bo'ladi.
Richard Poznerning so'zlariga ko'ra, monopoliyalar monopol mavqega ega bo'lish va uni saqlab qolish uchun qo'shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi.
Izohlar
2. Richard Pozner. [Monopoliya nazariyasi] http://seinst.ru/files/posner_ch9.pdf (9-bob. Iqtisodiy tahlil).
Shuningdek qarangAdabiyotlar
Elvira Koshkina FCC kompaniyaning kabel televideniesi bozoridagi ulushini cheklamoqchi. Computerra-Online (2007-12-04). 2008 yil 10 martda olingan.
Natalya Dembinskaya Evropa Komissiyasi telekommunikatsiya monopoliyalarini ajratishni xohlamoqda. Computerra-Online (2006-10-13). 2008 yil 10 martda olingan.
Vikimedia Jamg'armasi. 2010 yil.
Sinonimlar:
Monopoliya
Monopodial o'simliklar
Boshqa lug'atlarda "Monopolist" nima ekanligini ko'rib chiqing:
monopolist - a, m monopoliste adj. 1. Nimaga monopoliyadan bahramand bo'lgan shaxs yoki tashkilot Monopolist yoki monopolist. Bu nom faqat tovarlarni va asosan oziq-ovqat mahsulotlarini aholining haddan tashqari og'irligi bilan sotib oladigan va sotadigan odam deb ataladi; yosh ayol, ... ... Rus tilining gallitsizmlarining tarixiy lug'ati
MONOPOLIST - (Yunoncha: monopollar, yakka monoslardan va poleo savdosidan). Har qanday narsada savdo qilishda mutlaq huquqqa ega bo'lish. Rus tiliga kiritilgan xorijiy so'zlar lug'ati. Chudinov AN, 1910 yil. MONOPOLIST yunon. yakka monolardan va poleodan, monopollardan, savdo ... ... ... Rus tilidagi xorijiy so'zlar lug'ati - ot, sinonimlar soni: 1 tadbirkor (35) ASIS Sinonimlari Lug'ati. V.N. Trishin. 2013 yil ... Sinonimlar lug'ati
Monopolist - (inglizcha monopolist) 1) monopolistik faoliyat bilan shug'ullanadigan va har qanday narsada monopoliyaga ega bo'lgan shaxs; 2) keng ma'noda, yirik biznesmen, garchi monopoliyaga qarshi qonunlarga muvofiq M. bo'lmasa ham ... Huquq entsiklopediyasi
monopolist - a; 1. Monopoliyani ishlatadigan kishi (1 zn.), unda l. maydoni. Kompaniya monopolist. Zavod video uskunalar ishlab chiqarishda monopolist hisoblanadi. 2. omma. Monopol birlashma, korxonani boshqaradigan yoki egalik qiladigan kishi. Monopolistlar ... ... Entsiklopedik lug'at
monopolist - a; m. qarang monopolistik 1) monopoliyadan foydalanuvchi 1) unda l. maydoni. Kompaniya monopolist. Zavod video uskunalar ishlab chiqarishda monopolist hisoblanadi. 2) publ. Monopol birlashmani boshqaradigan yoki unga ega bo'lgan har kim, ... ... Ko'p iboralar lug'ati
Monopolist - m. 1. Monopoliyadan foydalanuvchi yuridik yoki jismoniy shaxs. 2. Monopoliyaga ega bo'lgan yuridik yoki jismoniy shaxs (I 2. monopoliya); yirik tadbirkor. Efrayimning izohli lug'ati. T.F.Efremova. 2000 yil ... Efremova rus tilining zamonaviy izohli lug'ati
http://fayllar.org
|
| |