I.BOB. GIPERFAOL BO‘LGAN BOLALARNI PSIXOLOGO-PEDAGOGIK TASHHIS QILISHNING NAZARIY-METODOLOGIK TAMOYILLARI

I.BOB. GIPERFAOL BO‘LGAN BOLALARNI PSIXOLOGO-PEDAGOGIK TASHHIS QILISHNING NAZARIY-METODOLOGIK TAMOYILLARI
1.1.Bolalarda giperfaol tashhisi haqida zamonaviy tasavvurlar
Psixologiyada axloq atamasidan tur va inson faolligi darajasini uning faoliyati. mushoqadasi, tafakkuri, muloqoti kabi ko4rinishlari bilan bir qatorda belgilash uchun keng foydalaniladi. Inson axloqi to‘qrisidagi ilmiy tasavvurlar XX asrning boshlarida bixevioristlar uni psixologik fanning predmeti deb еЧоп qilgan vaqtdan boshlab, ayniqsa, shiddatli rivojlanish tusini oldi. Dastlab axloq tushunchasi ostida shaxsning istalgan tashqi kuzatiluvciii, “stimul-reaksiya” sxemasi bo'yicha ishlaydigan reaksiyasini (harakatlanuvchan, vegetativ, nutqiy) tushundilai*. Empiril< ma’lumotlarning to'planish darajasi bo‘yicha inson axloqining tabiati yanada chuqurlashdi. 1931 yilda esa axloqiy psixologiyaning asoschilaridan biri Djon Uotson axloq to4g‘risida “tuxumni mahsuldor qilish lalizasida dunyoga keluvchi va organizmning rivojlanishi darajasi bo‘yicha yanada murakkablashib boruvchi faollikning uzluksiz oqirai” ekanligini ta’kidlagan edi. Axloqning zamonaviy talqini tashqi stimulga reaksiyalar to^lam i doirasidan anelia chetga chiqadi. Shunday qilib, pskologik lugcatda axloq “tirik raavjudotga xos bo‘lgan, ulaming ichki va tashqi faolligi vositasidagi atrof-muhit bilan o‘zaro ta’sirdir”, deb talqin qilingan. Odamning tashqi faolligi ostida har qanday tashqi ko‘rinish: harakat faoliyat, muomala, mulohaza, vegetativ reaksiyalar tushuniladi. Quyidagilar axloqning ichki tarkibi bo‘lib hisoblanadi: motivatsiya va maqsad qocyish, kognitiv ishlov berish, hissiy reaksiyalar, o‘z-okzini boshqarish jarayonlari kabilar. Kelgusi muhokamalarda axloq tushunchasi ostida biz shaxsning individual xususiyatlari va shaxsning tashqi harakat hamda muomalasi shakhda ifodalanuvchi ichki faolligi bilan ijtimoiy muhit bilan o‘zaro harakati jarayonini Uishunamiz. Inson axloqining birmuncha muhim xususiyatlaridan biri - bu uning o‘z mohiyati bosyicha ijtimoiyligidir, u jamiyatga shakllanadi va amalga oshadi. Inson axloqining boshqa barqaror xususiyati - bu uning nutqiy boshqaruv va maqsad qo‘yilganligi bilan mustahkam aloqasi hisoblanadi. Umuman, insonning axloqi uning ijtimoiylasbuvi jarayonini - jamiyatga integratsiyasini aks ettiradi. Ijtimoiylashuv, o‘z rfavbatida, individual xususiyatlarni hisobga olgan holda ijtimoiy muhitga moslashishni ko‘zda tutadi. Moslashuv - individuallashuv jarayonlarining nisbati bo'yicha, shuningdek, jamiyatda shaxs mavqei yuzasidan ijtimoiy moslashuvning quyidagi variantlarini ajratish mumkin: 4radikal moslashuv - shaxsning mavjud ijtimoiy hayotda o'zgarishi orqali o‘z-o;zini ro‘yobga chiqarishi;
4-gipermoslashuv - shaxsning o‘z oliy yutuqlari vositasida ijtimoiy hayotga ta'siri orqali o‘z-o‘zini ro‘yobga chiqarishi; 4*uyg£unlashgan moslashuv — shaxsning jamiyatda ijtimoiy talablarga orientatsiyasi vositasida o‘z-o‘zini ro‘yobga chiqarishi; y4konformistik moslashuv - individuallikni bostirish, o'z-o^ini ro‘yobga chiqarishni birlashish hisobiga; deviant moslashuv - mavjud boclgan ijtimoiy talab(me'yor)lardan chiqish vositasida o‘z-o‘zini ro£yobga chiqarish;
4 -ijtimoiy psixologik moslashmaganlik (dezadaptatsiya) - 0‘zo‘zini ro‘yobga chiqarish va moslashish jarayonlarini blokirovkalash holati. Muayyan inson axloqida ijtimoiylashuvning istalgan variantida axloqning umumiy tavsifnomasidan foydalanib, quyidagilarni ifodalash mumkin: S asoslanganlik - shaxsning ehtiyojlari va maqsadlariga yo^ialtirilgan harakatlanishga ichki tayyorlik; S o‘xshashlik - aniq vaziyat bilan kelishish; S moslashish - ijtimoiy muhitning yetakchi talablariga muvofiqlik; S haqqoniylik - individuallik axloqining mosligi, uning ushbu shaxs uchun tabiiy ekanligi; S mahsuldorlik - ongli maqsadlarni amalga osliirish. Shaxs xulqining shunday belgilari borki, ular anchagina xususiy, biroq kam boMmagan ahamiyatga egadir: S faollik darajasi (energiyalilik va tashabbuskorlik); S hissiy ifodalanganlik (namoyon etilayotgan affektlaming kuchi va xarakteri); S jo‘shqinlik; S turg4mlik (turli vaqt va turlicha vaziyatlarda ko^inishlarning doimiyligi); S onglilik (olz axloqini tushunish uni so4z bilan tushuntira olish qobiliyati); S ixtiyoriylik (o"z-o‘zini nazorat); S egiluvchanlik (muhitniiig o'zgarishiga javobaii axloqni o‘zgartirish). “Axloq” tiiridagi tushunchaning barcha ko‘rib chiqilgan tavsifnomalari uning “shaxsning og‘ishgan xulqi” kabi turiga ham to4a ma'noda taalluqlidir.
1.2. Bolalarning rivojlanishidagi nuqsonlarini psixologikpedagogik tashxis qilishning metodologik tamoyillari
«Giper» so‘zi grek tilida me’yordan ortiqlik ma’nosini anglatadi. Giperfaollik bolalarda diqqatning tarqoqligi, chalg‘itishlarga moyillik, o‘ta harakatchanlikda namoyon bo‘ladigan yosh rivojlanishiga xos bo‘lmagan me’yorlarning buzilishi hisoblanadi. Pedagogik, psixologik adabiyotlarda, xalq orasida bunday bolalarga nisbatan «sho‘x», «o‘ta harakatchan», «cheksiz quvvat manbai», «tinib-tinchimas», «o‘t-olov», «vulqon» kabi atamalar qo‘llaniladi. Mutaxassislarning fikricha, dunyo miqyosida ko‘pchilik bolalar giperfaollikdan aziyat chekishadi va ularning soni so‘nggi yillarda tobora ortib bormoqda. Giperfaollik nafaqat bolalarning o‘zlariga, balki ularning atrofidagilar: ota-onasi, oila a’zolari, sinfdoshlari va o‘qituvchilariga ham bir qator qiyinchiliklar tug‘diradi. Bunday bolalarga o‘z vaqtida yordam berish zarur, aks holda bolada jamiyat talablariga zid xatti-harakatlar yoki psixologik og‘ishlar ro‘y berishi mumkin. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra kichik yoshdagi qonunbuzarlarning aksariyati giperfaol bolalardir.
Giperfaollik nima? Biz kattalar giperfaol go‘dakning ijtimoiylashuviga yordam berish uchun o‘z faoliyatimizda qanday o‘zgarishlar qilishimiz kerak?
Giperfaollik deganda, qo‘zg‘alish tormozlanishdan kuchliroq bo‘lgan, o‘ta darajadagi jismoniy va aqliy faollik tushuniladi. Shifokorlar taxminicha, giperfaollik miyaning testlar yordamida aniqlash mumkin bo‘lmagan, sezilarsiz darajadagi shikastlanishidir.
Meditsina nuqtai nazaridan diqqatning tarqoqligi bilan bog‘liq giperfaollik — maktabgacha va kichik maktab yoshidagi bolalarning xulqida buzilish va ta’lim jarayonida qiyinchiliklarni yuzaga keltiruvchi eng ko‘p tarqalgan sabab hisoblanadi. Shuning uchun bu haqda bilish faqat bolalar nevrologlari va psixologlari uchun emas, balki pediatr va oilaviy shifokorlar, bola tarbiyasiga mas’ul bo‘lgan barcha mutaxassislar, ota-onalar uchun ham zarurdir.
|