Ishlab chiqarish xarajatlarining mohiyati

|
Ishlab chiqarish xarajatlarining mohiyati
|
bet | 15/21 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 3,87 Mb. | | #118073 |
Bog'liq Mavzu1.Ishlab chiqarish xarajatlarining mohiyati.
ishlab chiqarish xarajatlari - bu harajatlar, mahsulot yaratish uchun amalga oshirish uchun juda muhim bo'lgan pul xarajatlari. Korxona (firma) uchun ular sotib olingan ishlab chiqarish omillari uchun to'lov vazifasini bajaradi. Ishlab chiqarish tannarxining asosiy qismi ishlab chiqarish resurslaridan foydalanish hisoblanadi. Agar ikkinchisi bir joyda ishlatilsa, boshqa joyda ishlatib bo'lmaydi, chunki ular noyoblik va cheklanganlik kabi xususiyatlarga ega.
Misol uchun, cho'yan ishlab chiqarish uchun yuqori o'choq sotib olishga sarflangan pulni bir vaqtning o'zida muzqaymoq ishlab chiqarishga sarflash mumkin emas. Natijada, ma'lum bir manbadan ma'lum bir tarzda foydalangan holda, biz ushbu manbadan boshqa yo'l bilan foydalanish imkoniyatini yo'qotamiz. Shu sababli, biror narsa ishlab chiqarish to'g'risidagi har qanday qaror boshqa turdagi mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun bir xil resurslardan foydalanmaslikni juda muhim qiladi. Shunday qilib, xarajatlar imkoniyat xarajatlaridir. Tanlov narxi- bu bir xil resurslardan boshqa maqsadlarda foydalanish imkoniyatini yo'qotish nuqtai nazaridan hisoblangan tovar ishlab chiqarish xarajatlari. Iqtisodiy nuqtai nazardan imkoniyatli xarajatlarni ikki guruhga bo‘lish mumkin: ʼʼaniqʼʼ vaʼʼyashirinʼʼ. Aniq xarajatlar ishlab chiqarish omillari va oraliq mahsulotlarni yetkazib beruvchilarga naqd pul to'lovlari shaklidagi imkoniyat xarajatlari. Aniq xarajatlarga quyidagilar kiradi: ishchilarning ish haqi (ishlab chiqarish omilini etkazib beruvchi sifatida ishchilarga pul to'lash - mehnat); dastgohlar, mashinalar, asbob-uskunalar, binolar, inshootlarni sotib olish yoki ijaraga olish uchun pul xarajatlari (kapital etkazib beruvchilarga pul to'lash); transport xarajatlarini to'lash; kommunal to'lovlar (elektr energiyasi, gaz, suv); banklar, sug'urta kompaniyalari xizmatlari uchun to'lov; moddiy resurslar (xom ashyo, yarim tayyor mahsulotlar, butlovchi qismlar) etkazib beruvchilarning to'lovi. Yashirin xarajatlar - firmaning o'ziga tegishli bo'lgan resurslardan foydalanishning imkoniyat qiymati, ᴛ.ᴇ. to'lanmagan xarajatlar.
Yashirin xarajatlar quyidagicha ifodalanadi: 1. Firma o'z resurslaridan foydaliroq foydalangan holda olishi mumkin bo'lgan pul to'lovlari. Bu, shuningdek, yo'qolgan foydani ham o'z ichiga olishi mumkin (ʼʼimkoniyat xarajatlarʼʼ); tadbirkorning boshqa joyda ishlab olishi mumkin bo'lgan ish haqi; qimmatli qog'ozlarga qo'yilgan kapital bo'yicha foizlar; yer ijarasi. 2. Tadbirkorga uni tanlagan faoliyat sohasida ushlab turuvchi eng kam haq sifatidagi normal foyda. Masalan, favvoralar ishlab chiqarish bilan shug'ullanadigan tadbirkor o'zi uchun investitsiya qilingan kapitalning 15% miqdorida normal foyda olishni etarli deb hisoblaydi. Va agar favvoralar ishlab chiqarish tadbirkorga odatdagidan kamroq foyda keltirsa, u o'z kapitalini hech bo'lmaganda normal foyda keltiradigan tarmoqlarga o'tkazadi. 3. Shuni ta'kidlash kerakki, kapital egasi uchun yashirin xarajatlar - bu o'z kapitalini bunga emas, balki boshqa qandaydir biznesga (korxonaga) qo'yish orqali olishi mumkin bo'lgan foyda. Dehqon - er egasi uchun bunday yashirin xarajatlar uning erini ijaraga berish orqali olishi mumkin bo'lgan renta bo'ladi. Tadbirkor (shu jumladan oddiy mehnat faoliyati bilan shug'ullanuvchi shaxs) uchun yashirin xarajatlar har qanday firma yoki korxonada yollanib ishlagan bir vaqtning o'zida olishi mumkin bo'lgan ish haqi bo'ladi. Dᴀᴋᴎᴍ ᴏsᴩᴀᴈᴏᴍ, G'arb iqtisodiy nazariyasi tadbirkorning daromadini ishlab chiqarish xarajatlariga kiritadi. Shu bilan birga, bunday daromad tavakkalchilik uchun to'lov sifatida qabul qilinadi, bu esa tadbirkorni mukofotlaydi va uni o'z moliyaviy aktivlarini ushbu korxona doirasida saqlashga va ularni boshqa maqsadlarga yo'naltirmaslikka undaydi. Oddiy yoki o'rtacha foyda, shu jumladan ishlab chiqarish xarajatlari iqtisodiy xarajatlar. Zamonaviy nazariyadagi iqtisodiy yoki imkoniyat xarajatlari kompaniyaning resurslardan foydalanish bo'yicha eng yaxshi iqtisodiy qarorni qabul qilish sharoitida amalga oshiriladigan xarajatlarini ko'rib chiqadi. Bu firma intilishi kerak bo'lgan idealdir. Albatta, umumiy (yalpi) xarajatlarning shakllanishining haqiqiy manzarasi biroz boshqacha, chunki har qanday idealga erishish qiyin.
Aytish kerakki, iqtisodiy xarajatlar buxgalteriya hisobi yuritiladigan xarajatlarga teng emas. IN buxgalteriya xarajatlari tadbirkorning foydasi umuman hisobga olinmaydi. Iqtisodiy nazariya bilan boshqariladigan ishlab chiqarish xarajatlari buxgalteriya hisobiga nisbatan ichki xarajatlarni baholash bilan ajralib turadi. Ikkinchisi ishlab chiqarish jarayonida o'z mahsulotidan foydalanish tufayli yuzaga keladigan xarajatlar bilan bog'liq. Masalan, yetishtirilgan hosilning bir qismi korxonaga qarashli yer maydonlariga ekishga sarflanadi. Korxona bunday donni ichki ehtiyojlar uchun ishlatadi va buning uchun pul to'lamaydi. Buxgalteriya hisobida ichki xarajatlar tannarxda hisobga olinadi. Ammo chiqarilgan tovarlar narxini shakllantirish nuqtai nazaridan bunday xarajatlar ushbu resursning bozor narxida baholanishi kerak.
|
| |