nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
NV-nin aktiv təhlükəsizliyi

NV-nin aktiv təhlükəsizliyi hadisənin qarşısının alınmasına və baş vermə
ehtimalının azaldılmasına və ya tamamilə aradan qaldırılmasına yönəlmiş
konstruktiv və istismar xüsusiyyətləri məcmusundan ibarətdir. Başqa sözlə desək
bu avtomobilin YNH-nin qarşısını almağa kömək edən sistemlərdir. Avtomobilin
7.
aktiv təhlükəsizliyinə təsir edən parametr və sistemlər kimi misal olaraq
aşağıdakları göstərmək olar:
- imtinasızlıq;
- avtomobilin tərtib (komponovka) edilməsi;
- tormoz xüsusiyyətləri;
- dartıcı xüsusiyyətləri;
- dayanıqlığı;
- idarə olunma qabiliyyəti;
- informasiyalılığı;
- komfortabelliyi
Passiv təhlükəsizlik elementləri və sistemləri hadisə artıq baş verdikdə onun
törədə biləcəyi fəsadlarını aradan qaldırmağa və ya azaltmağa, yəni sürücü və
sərnişinlərin mümkün qədər daha az xəsarət almasına xidmət edir (onlara misal
olaraq banın elementlərini, təhlükəsizlik kəmərləri, hava yastıqlarını, bamperləri,
oturacaqları, təhlükəsiz qabaq külək şüşəsi və qapı şüşələrini və s.göstərmək olar).
Gəzadansonrakı təhlükəsizlik elementləri və sistemləri (qapıların kilidləri,
elektrik və yanacaq sistemində olan elementlər və s.) NV-nin hadisədən sonra
alışmasının qarşısının alınmasına və avtomobildə olan şəxslərin qısa müddət
ərzində təxliyyə edilməsinə xidmət edir.
Ekoloji təhlükəsizlik elementləri və sistemləri avtomobilin ətraf mühitə
(havaya,suya,torpağa) vura biləcəyi ziyanı azaltmağa xidmət edir.
Qaçırılmağa qarşı təhlukəsizlik NV-nin digər şəxslər tərəfindən qanunsuz
istifadə olunmasının qarşını alır.
Qeyd olunan təhlükəsizlik növləri bir-birilə sıx əlaqədədir və bəziləri hətta eyni
zamanda digər təhlükəsizlik növünün funksiyalarını yerinə yetirə bilər. Məsələn,
səmərəli tormoz sistemi bir yandan avtomobilin dayanma yolunu azaltmaqla
hadisənin qarşısının alınmasında aktiv təhlükəsizlik elementi kimi çıxış etdiyi
halda, digər yandan hadisənin baş verdiyi halda avtomobilin sürətini azaltmaqla
alınan xəsarətlərin azaldılmasını təmin etməklə passiv təhlükəsizlik elementi kimi
8.
çıxış edir.
Yol-nəqliyyat hadisəsinin baş vermə prosesi aşağıdakı 3 fazadan ibarətdir:
Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya - bet 8

φ – elektrod potensialı
R – universal qaz sabiti
T – mütləq temperatu
z – elektrod prosesində iştirak edən elektronların sayı
F – Faradey ədədi
α – məhluldakı metal ionlarının fəallığı,
φ0- standart elektrod potensialı olub, məhluldakı ionların fəallığı vahidə bərabər olan şəraitdə elektrod potensialına bərabərdir. Verilmiş elektrod üçün bu kəmiyyət sabitdir. Standart temperaturda (250C) yuxarıdakı Nernst tənliyi aşağıdakı şəklə düşür.
Duru məhlullar üçün bu tənlikdəki fəallığı qatılıqla əvəz etmək olar.
YAKOBI-DANİEL QALVANİK ELEMENTİ
Kimyəvi reaksiya nəticəsində elektrik cərəyanı alınan cihaza qalvanik element deyilir. Yakobi-Daniel qalvanik elementi CuSO4 və ZnSO4 məhlullarına salınmış mis və sink elektrodlarından və məsaməli arakəsmə ibarətdir.
1. ZnSO4 və CuSO4 məhlulları;
2. elektrolitik körpü;
3. qalvanometr
EHQ-nin KOMPENSASİYA ÜSULU İLƏ TƏYİNİ.
Elektrik hərəkət qüvvəsinin tarazlıq qiymətini ölçmək üçün əsas şərt prosesin sonsuz yavaş getməsi, yəni elektrokimyəvi elementin çox kiçik cərəyanda işlə-məsidir. Bu şərt kompensasiya üsulunda ödənildiyindən həmin üsulun köməyi ilə EHQ-ni ölçmək olar. Bu məqsədlə laboratoriya praktikasında tədqiq olunan elementin EHQ-ni standart elementin EHQ-si ilə müqayisə edirlər. Kompensasiya üsulunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, nə cərəyan şiddətini, nə də müqaviməti bilməyə ehtiyac yoxdur. Yalnız normal element və elə reoxord lazımdır ki, onun istənilən hissəsinin müqaviməti həmin hissənin uzunluğu ilə düz mütənasib olsun.
AB reoxordunun ucları sabit cərəyan mənbəyinə, məsələn EHQ-i E1 olan C akkumul-yatoruna birləşdirilir. Tədqiq edilən K elementinin EHQ-ni (Ex) tapmaq üçün C akkumul-yatoru və K elementi eyni qütbləri ilə reoxordun sol tərəfinə birləşdirilir. Kontakt nöqtəsinin reoxord üzərində yerini dəyişməklə elə bir D nöqtəsi tapılır ki, bu vəziyyətdə G qalvanometrinin əqrəbi sıfır üzərində dayansın Bu kəmiyyət akkumulyatorun EHQ-nin, yəni E1-in ancaq bir hissəsinə bərabər olub AD/AB nisbətinə bərabərdir.
və ya
İndi isə K elementinin əvəzinə EHQ-i məlum olan (E0) normal element birləşdirilsə, onda reoxordun kontaktı başqa bir D1 nöqtəsində olanda qalvnometrin əqrəbi sıfırda dayanacaq. Bu halda yazmaq olar ki,
Sonuncu iki ifadədən alınır ki,
Beləliklə, normal elementin EHQ-ni (E0) və reoxordun kəsiklərinin uzunluğunu bilməklə istənilən elementin EHQ-ni ölçmək olar.
|
L kateqoriyası – təkərlərin sayı 4-dən az olan mexaniki NV-ləri və 
kvadrasikllər. 
M

Yoxlama sualları
1.Nəqliyyat vasitələrinin konstruktiv təhlükəsizliyi sahəsində yaranan
məsələlərə dövlət və içtimai qurumlar neçənci illərdə və həyə görə fikir fer- məyə
başladılar?
2.Nəqliyyat vasitəsinin konstruktiv təhlükəsizliyi dedikdə nə başa düşülür?
3.Konstruktiv təhlükəsizliyi sahəsində ilk normativ aktlar nrcənci ildə, harada
və kimlər tərəfindən imzalanmışdır?
4.Konvensiyaya əsasən təkərli nəqliyyat vasitələri necə kateqoriyaya bölünürlər
və onlar hansıdır?
Ə D Ə B İ Y Y A T
1.Heydərov Ş.H., Bayramov R.P. “Nəqliyyat vasitələrinin təhlükəsizliyi və
avtotexniki ekspertizası”Bakı, “Təhsil”, 2009, 336 səh. (I hissə)
Mövzu № 3. NV-nin konstruktiv təhlükəsizliyinin növləri
Mühazirənin planı
1.NV-nin konstruktiv təhlükəsizliyinin mövcud növləri
2.YHN-nin əsas fazaları
3.Konstruktiv təhlükəsizliyin növlərinin YNH-nin fazaları ilə əlaqəsi
Nəqliyyat vasitələrinin konstruktiv təhlükəsizliyinin növləri öz təyinatından
asılı olaraq son onillikdə aşağıdakı kimi təsnif olunurlar:
1.Aktiv təhlükəsizlik;
2.Passiv təhlükəsizlik (o öz nəvbəsində iki yerə bölünür – xarici və daxili pas-
siv təhlükəsizliyə);
3.Gəzadansonrakı təhlükəsizlik;
4.Ekoloji təhlükəsizlik;
5.Qaçirilmağa qarşı təhlükəsizlik
I faza – bu faza ilkin - Azərbaycan memarliq və İNŞaat universiteti NƏQLİyyat fakultəsi

I faza – bu faza ilkin faza adlanır və hadisənin sürücü üçün təhlükə yarandığı
andan NV-nin bir-birilə və ya maneə ilə kontakta girdiyi ana gədər olan dövrü
əhatə edir. Bu faza ərzində sürücü hadisənin qarşını almaq və ya onun fəsadlarını
azaltmaq üçün tədbir görə bilir (yəni bu faza ərzində sürücü hadisənin qarşısını
almaq üçün aktiv tədbirlər görmək imkanına hələ malikdir). Bu fazada NV-nin
aktiv təhlükəsizliyi elementləri fəaliyyət göstərir.
II faza – bu faza kulminasiya fazası adlanır və NV-nin bir-birilə (və ya maneə
ilə) kontakta girdiyi andan bir-birindən (və ya maneədən) ayrıldığı ana gədər olan
dövrü əhatə edir. Bu faza ərzində NV-nin passiv təhlükəsizliyi elementləri fəaliy-
yət göstərir. Bu dövr ərzində sürücü artıq hadisənin qarşısının alınması ilə əla-
qədar heç bir tədbir görə bilmir.
III faza – bu faza son faza adlanır və NV-ləri bir-birindən (və ya maneədən)
ayrıldığı andan tam dayandığı ana gədər olan dövrü əhatə edir. Bu faza ərzində
NV-nin gəzadansonrakı təhlükəsizlik elementləri öz fəaliyyətini göstərir. Bu dövr
ərzində də sürücü hadisənin fəsadlarının qarşısının alınmasında acizdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, bəzən aktiv təhlükəsizlik elementləri YNH-nin yalnız I
fazasında deyil, həmdə II fazasında da rol oynayır. Belə ki, sürücü tormozlamaqla
hadisənin qarşısını ala bilməsə belə, sürəti azaltmaqla baş verə biləcək fəsadların
ağırlıq dərəcəsini kiçildə bilir.
Yoxlama sualları:
1.Müasir zamanda nəqliyyat vasitələrinin konstruktiv təhlükəsizliyi element-
ləri neçə və hansı növlərə bölünürlər?
2.YNH-si neçə və hansı fazalardan ibarətdir?
3.Aktiv təhlükəsizlik elementləri nəyə xidmət edir və YNH-nin hansı fazasında
fəaliyyət göstərir?
4.Passiv təhlükəsizlik elementləri nəyə xidmət edir və YNH-nin hansı fazasında
fəaliyyət göstərir?
9.
5.Gözadansonrakı təhlükəsizlik elementləri nəyə xidmət edir və YNH-nin hansı
fazasında fəaliyyət göstərir?
6.Ekoloji və qaçıeılmağa qarşı təhlükəsizlik nəyə xidmət edirlər?
B
d - Azərbaycan memarliq və İNŞaat universiteti NƏQLİyyat fakultəsi

olan məsafədir
1
a
L
L
c
a
L
avtomobilin bazası
c
avtomobilin qabaq oxundan qabaq üç hissəsinə qədər olan
məsafədir.
Dinamiki qabarit uzunluğu avtomobilin statiki uzunluğu L ilə avtomobillər
arasındakı məsafənin d cəmindən ibarətdir:
L
d
= L + d
Avtomobillərdə 3 cür komponovka sxemindən istifadə olunur:
1.
Mühərrikin qabaqda yerləşməsi – mühərrik sərnişin salonundan qabaqda
yerləşir. Belə komponovka sxemigeniş yayılmışdır və onun iki variantından is-
tifadə edilir:
-arxa
aparan oxlu;
-qabaq aparan oxlu.
12.
2.
Mühərrikin ortada yerləşdirilməsi – mühərrik qabaq və arxa oxlar arasında
yerləşdirilir və minik avtomobillərində çox nadir hallarda istifadə olunur.
3.
Mühərrikin arxada yerləşdirilməsi – mühərrik sərnişin salonundan arxada
yerləşdirilir.
Avtomobilin dartıcı dinamikasını hərəkətin təhlükəsizliyi baxımından
qiymətləndirmək üçün aşağıdakı göstəricilərdən istifadə edilir: maksimum sürət
V
max
və maksimum təcil a
max
, minimum sürətlənmə zamanı t
min
və
yolu S
min
.
Avtomobilin dartıcı dinamikası müəyyən yol vəziyyətlərində (məsələn ötmə
məliyyatları zamanı) sürücüyə hadisədən qaçmaq imkanı yarada bilər. Yəni sürücü
avtomobilin qısa müddətdə sürətlənməsi hesabına öz hərəkət zolağına qayıda bilər.
Bundan başqa yaxşı dartıcı dinamika avtomobilə sərt yoxuşları daha yüksək
pillələrdə dəff etmək imkanı verir.
Avtomobilin dartıcı dinamikasına onun aşağıdakı elementlərinin
texniki
vəziyyəti böyük təsir göstərir:
-mühərrik;
-şassi aqreqatları (sürətlər qutusu, baş ötürücü, qabaq təkərlərin quraşdırılma
bucaqları və s.);
-şinlər (təzyiqi, protektor naxışlarının vəziyyəti)
Avtomobilin dartıcı dinamikasının yaxşılaşdırılması üçün aşağıdakı istiqa-
mətlərdə tədbirlər görülür:
-avtomobilin xüsusi kütləsinin azaldılması (bunun üçün ilk növbədə
avtomobildə mühərrikin və banın çəkisi azaldılmalıdır – bunlara yeni metalların və
kompozit materialların istifadəsi hesabına nail olmaq olar);
-mühərrikin litr gücünün artırılması, qabarit ölçü və kütlənin azaldılması, yana-
caq sərfinin azaldılması (bundan ötrü avtomobillərdə daha müasir alışdırma
yanacaq-püskürmə sistemlərindən istifadə olunur);
-avtomobil banının axımlılığının yüksəldilməsi;
-transmissiya aqreqatlarının yağlanmasında istifadə olunan yağların keyfiyyəti-
nin yüksəldilməsi;
13.
-pilləsiz transmissiyadan istifadə olunması
Televiziya və səs yayım rabitəsi - Mühazirə konspekti Bakı 2020 I mövzu. Telekommunikasiya rabitəsi haqqında ümumi məlumat

|
Mühazirə konspekti Bakı 2020 I mövzu. Telekommunikasiya rabitəsi haqqında ümumi məlumat
|
bet | 3/44 | Sana | 29.03.2021 | Hajmi | 0,51 Mb. | | #13628 | Turi | Mühazirə |
Televiziya və səs yayım rabitəsi: bu rabitə növündən əhali televiziya təsvirlərini və radio dalğaları vasitəsilə siqnalları qəbul edə bilir.
Kosmik rabitə: bir-birindən çox uzaq məsafədə yaşayan adi rabitə xətti ilə əlaqəsi mümkün olmayan məntəqələr arasında rabitə siqnallarının göndərilməsini təşkil edir.
Telekommunikasiya rabitəsinin əsasını müxtəlif növ məlumatların müəyyən məsafəyə verilməsi təşkil edir. Məlumat xəbərlər toplusu başa düşülür. Bu musiqi, səs, maşın yazısı məntəqələri, çertyojlar, şəkillər, televiziya təsviri ola bilər. Yelekommunikasiya avadanlıqları qeyd etdiyimiz məlumatları istənilən məsafəyə, istənilən ünvana yüksək keyfiyyətlə ötürürlər.
|
| |
Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi

“Ilk qadam” davlat o‘quv dasturi
Maktabgacha ta’lim muassasasining davlat o‘quv dasturi “O‘zbekiston
Respublikasining ilk va maktabgacha yoshidagi bolalarni rivojlantirish borasidagi
Davlat talablari”ga muvofiq ishlab chiqilgan me’yoriy-huquqiy hujjat bo‘lib, unda
maktabgacha ta’lim muassasasining maqsad va vazifalari, o‘quv-tarbiyaviy
faoliyatning asosiy g‘oyalari, maktabgachayoshdagi bolalarni ta’limning keyingi
bosqichiga o‘tishidagi asosiy kompetensiyalari belgilab berilgan.
O‘zbekiston Respublikasi hududida joylashgan quyidagi ta’lim
muassasalarida:
davlat maktabgacha ta’lim muassasalari;
maktabgacha ta’lim sohasida xizmat ko‘rsatuvchi nodavlat muassasalari;
maktabgacha guruhlarga ega bo‘lgan «Mehribonlik» bolalar uylari;
maktabgacha va boshlang‘ich ta’limni nazorat qiluvchi boshqaruv
organlarida – ushbu davlat o‘quv dasturini qo‘llash majburiydur.
Davlat o‘quv dasturi 7bobdan iborat bo‘lib,
I-bobda MTM davlat o‘quv dasturini qo‘llash va MTMning maqsad va
vazifalari aks ettirilgan.
Davlat o‘quv dasturi variativ o‘quv dasturlarini yaratishda majburiy tayanch hujjat
hisoblanadi.
Ta’lim muassasalari Maktabgacha ta’lim vazirligi tomonidan tasdiqlangan
variativ o‘quv dasturlaridan foydalanish huquqiga ega.
Ta’lim muassasasi Davlat o‘quv dasturi asosida o‘zining MTM ishchi o‘quv
dasturini ishlab chiqish huquqiga ega. Ta’lim muassasasining ishchi o‘quv dasturi
muassasa pedagoglari tomonidan ota-onalarni jalb etgan holda tuziladi va amaldagi
qonunchilik tartibida tasdiqlanadi
1
.
Davlat o‘quv dasturidaMTMningquydagi maqsad va vazifalaribelgilab
berilgan.
bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olgan
holda ilk va maktabgacha
yoshdagi bolalarni rivojlanishiga oid Davlat talablari asosida hamda Davlat
o‘quv dasturiga muvofiq uning har tomonlama
va barkamol rivojlanishi
uchun qulay shart-sharoitlar yaratish;
maktabgacha yoshdagi bolalarning o‘quv-tarbiyaviy faoliyatini tashkil qilish
va amalga oshirish;
bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida ota-onalar va jamiyatga tegishli
bilimlar berishni tashkil etish va amalga oshirish;
bolalarning ilk rivojlanishi masalalarida oila va jamiyat bilan o‘zaro
hamkorlikni tashkil qilish va amalga oshirish.
Mühazirə mövzusu 6 - Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya

Mühazirə mövzusu 6.
Plan
Elektrokimya
Məhlullarin elektrik keçiriciliyi və növləri
Kolrauş qanunu
Konduktometrik titrləmə
EHQ və elektrod potensialı
Yakobi – Daniel qalvanik elementi və onun quruluşu
Elektrokimya – elektrokimyəvi reaksiyaların fiziki xassələrini öyrənir. Elektrokimyanı 3 hissəyə bölmək olar.
Elektrolit nəzəriyyələri
Elektrokimyəvi termodinamika
Elektrokimyəvi kinetika
Elektrolit nəzəriyyələri bir fazalı sistemlər olan elektrolitlərin tarazlıq və qeyri-tarazlıq xassələrini öyrənir.
Elektrokimyəvi termodinamika yüklü fazalar sərhəddində tarazlığın ümumi şərtlərini öyrənir.
Elektrokimyəvi kinetika yüklü hissəciklərin fazalar arası sərhədləri keçməsinin mexanizmini və kinetik qanunauyğunluqlarını öyrənir.
Enerjinin kimyəvi və elektrik formalarının qarşılıqlı çevrilməsinin yalnız elektrokimyəvi sistemlərdə baş verməsi elektrokimyanın predmetini təşkil edir.
Sistemin ən azı bir elektrokimyəvi oksidləşmə və bir elektrokimyəvi reduksiya reaksiyası baş verən qapalı fəza hissəsinə elektrokimyəvi sistem deyilir. Elektrokimyəvi sistem aşağıdakı tərkib hissələrə malikdir: Elektrokimyəvi sistemdə ion keçiriciliyinə malik mühit elektrolit adlanır.
Elektrolitlə təmasda olub, oksidləşdirici və reduksiyaedici ilə elektron mübadiləsində olan, həmçinin, xarici dövrəyə elektron verən və xarıcı dövrədədən elektron alan metal lövhələrə elektrod deyilir.
Elektrodları birləşdirən və onlar arasında cərəyanın keçməsini təmin edən metal naqil xarici dövrə adlanır.
Elektrokimyəvi sistemdə kimyəvi enerjinin elektrik enerjisinə və ya əksinə çevrilmə mümkündür. Özbaşına baş verən kimyəvi reaksiyanın enerjisini elektrik enerjisinə çevirən elektrokimyəvi sistemlərə qalvanik element və ya cərəyanın kimyəvi mənbəyi deyilir.
Elektronları xarici dövrəyə göndərən elektrod mənfi elektrod və ya anod adlanır.
Xarici dövrədən elektron qəbul edən elektrod müsbət elektrod və ya katod adlanır.
Xarici mənbənin elektrik enerjisi hesabına kimyəvi çevrilmə baş verən elektrokimyəvi sistemlərə elektrolizer və ya elektrolitik vanna deyilir.
Anod yaxınlığında olan elektrolit hissəsi anolit, katod yaxınlığında olan elektrolit hissəsi katolit adlanır.
Göründüyü kimi qalvanik elementdə və elektrolizerdə katod və anodun yüklərinin işarələri fərqlənir. Ancaq, hər iki halda anod reaksiya iştirakçısından elektron alır, katod reaksiya iştirakçısına elektron verir. Ona görə də səthində oksidləşmə baş verən elektrod anod, reduksiya baş verən elektrod katod adlanır.
Bioloji mayelərin əksəriyyəti tərkibində ionlar olan məhlullardır. Bioloji makromolekulların davamlıgı və biokimyəvi reaksiyaların sürəti sistemdəki ionların təbiətindən və qatılıgından asılıdır. Elektrik məhlullarının elektrik cərəyanını keçirmək qabiliyyətinin tədqiqi məhluldakı ionların xassələrini öyrənmək üçün ən sadə və əlverişli üsuldur.
Elektrik keçiriciliyi () elektrik müqavimətinin (R) tərsi olan kəmiyyətdir.
ifadəsi ilə təyin edilir.
|
Elektrod – - Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya

Elektrod – elektron keçiricisi olub qarşı tərəfdə yerləşən elektrodla bilrikdə aralarındakı mühitə təsir edir. Elektrodlar çox hallarda metaldan və ya qrafitdən düzəldilir. Onlar elektrik cərəyanını ötürmək üçün tətbiq edilirlər.
Həmçinin kimyəvi reaksiyaların aparılmasında da elektrodlardan istifadə edilir. Məsələn, batareyadan sink elketrodundan ayrılan ionlar məhlula keçdikdə cərəyan yaradırlar. Müsbət yüklü elektrod anod, mənfi yüklü isə katod adlanır.
Öz duzu ilə hazırlanan məhlula salınmış metallik lövhəni nəzərdən keçirək. Məsələn, sink sulfat məhluluna salınmış sink lövhə. Sink ionları metaldan məhlula keçdikləri üçün sink lövhə mənfi, məhlul isə müsbət yüklənir. Məhlula keçən ionlar əks yüklü lövhə tərəfindən cəzb olunur və iki faza sərhəddində ikiqat elektrik təbəqəsi yaranır ki, bu da metal məhlul sərhəddində sıçrayışa səbəb olur. Belə potensial sıçrayışa elektrod potensialı deyilir.
Mis – sulfat məhluluna mis lövhə salanda mis ionları məhluldan lövhəyə keçir. Bunun nəticəsində mis lövhə müsbət, məhlul isə mənfi yüklənir. Bu halda da əmələ gələn ikiqat elektrik təbəqəsi potensial sıçrayışa səbəb olur.
Zn – ZnSO4 və CuSO4 sistemlərində yaranan tarazlıq Zn ⇄ Zn2+ + 2e və Cu2+ + 2e ⇄ Cu tənlikləri ilə ifadə olunur.
Əgər ZnSO4 və CuSO4 məhlullarını bir-birindən məsaməli diafraqma vasitəsilə ayirsaq və metal lövhələri naqillə birləşdirsək, yuxarıda göstərilən tarazlıq pozulacaq və elektron sink lövhədən mis lövhəyə keçəcək. Nəticədə sink lövhə həll olmağa başlayacaq. Mis lövhədə isə metal ayrılmağa başlayacaqdır. Beləliklə sink elektrodu üzərində oksidləşmə, mis elektrodu üzərində reduksiya prosesinin getməsi hesabına elektrik enerjisi yaranır.
Kimyəvi reaksiya nəticəsində elektrik cərəyanı alınan cihaza qalvanik element deyilir. Yuxarıda göstərilən misalda elektrik enerjisi
Zn + Cu2+ ⇄ Cu + Zn2+
reaksiyası hesabına əmələ gəlir.
Sol elektrodda gedən reaksiya oksidləşmə Zn0 – 2e → Zn2+ Sağ elektrodda gedən reaksiya isə reduksiya reaksiyaları adlanır Cu2+ + 2e→ Cu0.
Qalvanik element dönən şəraitdə işləyən zaman alınan iş maksimal qiymətə malik olur. Qalvanik elementi təşkil edən elektrodların potensial-ları arasında maksimal fərq elektrik hərəkət qüvvəsi (EHQ) adlanır və E ilə işarə olunur.
a şəklində elektrik cərəyanı 0 nöqtəsindən 1 nöqtəsinə yönəlmişdir. Mənbəyə qoşulan zaman kənar qüvvələr müsbət iş görür.
b əksinə qoşulmada isə daxili enerji kənar qüvvələrə qarşı yönəlir, onu dəf edir və mənfi iş görülür.
Elektrod potensialının qiyməti Nernst tənliyi ilə hesablanır.
|
K = kKCl - Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya

K = kKCl RKCl
Məhlulları bir-biri ilə xüsusi elektrik keçiriciliyinə görə müqayisə etmək çətin olur, çünki bu məhlulların qatılıgı həmişə eyni olmur. Bu məqsədlə daha əlverişli kəmiyyət olan molyar elektrik keçiriciliyindən 𝜆 (ekvivalent elektrik keçiriciliyi) istifadə edirlər.
Elektrodlar arasında məsafə 1sm olan və daxilində 1q-ekv. Elektrolit həll olmuş maye sütununun elektrik keçiriciliyinə molyar elektrik keçiriciliyi (λ) deyilir. Beləliklə, xüsusi elektrik keçiriciliyindən fərqli olaraq molyar elektrik keçiriciliyi məhlulun vahid həcminə deyil, vahid kütləsinə aid edilir.
Xüsusi və molyar elektrik keçiriciliyi bir-biri ilə aşağıdakı tənliklərlə əlaqələnir:
Burada c-məhlulun molyar və ya ekvivalent qatılığıdır.
Məhlulların elektrik keçiriciliyi bir çox amillərdən asılıdır:
Elektrolitin təbiətindən
Elektrolitin qatılığından
Həlledicinin özlülüyündən
Dielektrik nüfuzluğundan
Temperaturdan
Elektrolitlərin xüsusi elektrik keçiriciliyinin k qatılıqdan asılılıq qrafiki (1 – H2SO4, 2 – KOH, 3 – CH3COOH)
Molyar elektrik keçiriciliyinin qatılıqdan və durulaşmadan asılılıq qrafikləri:
Məhlulun xüsusi elektrik keçiriciliyi temperaturdan asılıdır: temperaturun 10C yüksəlməsi xüsusi elektrik keçiriciliyinin 2 – 3 % artmasına səbəb olur.
Molyar elektrik keçiriciliyi qatılıq artdıqca azalır. Sonsuz durulaşmış məhlulda ekvivalent keçiricilik maksimal qiymət alır, çünki zəif elektrolitlərdə sonsuz durulaşma zamanı məhlulun özlülüyü azalır, dissosiasiya dərəcəsi isə artır. Sonsuz durulaşmış məhlulun molyar elektriuk keçiriciliyi λ∞ ilə işarə olunur.
Λ∞ elektrolitin xassəsini xarakterizə edən əsas kəmiyyətlərdən biridir. Qüvvətli elektrolitlər üçün ekvivalent elektrik keçi-riciliyinin zəif və qüvvətli elektrolitlərin qatılığından asılılığı Kolrauşun təklif etdiyi empirik formul ilə verilir.
Burada A – empirik sabit olub, həlledicinin təbiətindən və temperaturundan asılıdır.
Zəif elektrolitlərdə λ ∕ λ∞ nisbəti dissosiasiya dərəcəsinə bərabərdir.
Qüvvətli elektrolitlərdə isə λ ∕ λ∞ kəmiyyəti elektrik keçiricilik əmsalı adlanır.
Sonsuz durulmuş məhlullarda qüvvətli elektrolit tam dissosiasiya edir və ionlar arasında qarşılıqlı təsir nəzərə alınmır. Hər bir ion başqa ionlardan asılı olmayaraq hərəkət edir.
Ekvivalent elektrik keçiriciliyinin zəif və qüvvətli elektrolitlərin qatılığından asılılığı Kolrauş tərəfindən müəyyən edilmişdir. Kolrauş qanununa görə (ionların müstəqil hərəkət qanunu) sonsuz durulmuş elektrolit məhlulunun maksimal keçiriciliyi iki həddin cəmi kimi göstərilə bilər.
- anionların və kationların sonsuz durulmuş məhlulda ekvivalent elektrik keçiriciliyidir. Beləliklə, məhlulların elektrik keçiriciliyini ölçməklə tənliyinə, zəif elektrolitlərin dissosiasiya dərəcəsinə və Ostvaldın durulaşdırma qanununa əsasən dissosiasiya sabitini aşağıda verilən tənliyin köməyi ilə hesablamaq olar:
|
Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya - bet 16

φ – elektrod potensialı
R – universal qaz sabiti
T – mütləq temperatu
z – elektrod prosesində iştirak edən elektronların sayı
F – Faradey ədədi
α – məhluldakı metal ionlarının fəallığı,
φ0- standart elektrod potensialı olub, məhluldakı ionların fəallığı vahidə bərabər olan şəraitdə elektrod potensialına bərabərdir. Verilmiş elektrod üçün bu kəmiyyət sabitdir. Standart temperaturda (250C) yuxarıdakı Nernst tənliyi aşağıdakı şəklə düşür.
Duru məhlullar üçün bu tənlikdəki fəallığı qatılıqla əvəz etmək olar.
YAKOBI-DANİEL QALVANİK ELEMENTİ
Kimyəvi reaksiya nəticəsində elektrik cərəyanı alınan cihaza qalvanik element deyilir. Yakobi-Daniel qalvanik elementi CuSO4 və ZnSO4 məhlullarına salınmış mis və sink elektrodlarından və məsaməli arakəsmə ibarətdir.
1. ZnSO4 və CuSO4 məhlulları;
2. elektrolitik körpü;
3. qalvanometr
EHQ-nin KOMPENSASİYA ÜSULU İLƏ TƏYİNİ.
Elektrik hərəkət qüvvəsinin tarazlıq qiymətini ölçmək üçün əsas şərt prosesin sonsuz yavaş getməsi, yəni elektrokimyəvi elementin çox kiçik cərəyanda işlə-məsidir. Bu şərt kompensasiya üsulunda ödənildiyindən həmin üsulun köməyi ilə EHQ-ni ölçmək olar. Bu məqsədlə laboratoriya praktikasında tədqiq olunan elementin EHQ-ni standart elementin EHQ-si ilə müqayisə edirlər. Kompensasiya üsulunun üstünlüyü ondan ibarətdir ki, nə cərəyan şiddətini, nə də müqaviməti bilməyə ehtiyac yoxdur. Yalnız normal element və elə reoxord lazımdır ki, onun istənilən hissəsinin müqaviməti həmin hissənin uzunluğu ilə düz mütənasib olsun.
AB reoxordunun ucları sabit cərəyan mənbəyinə, məsələn EHQ-i E1 olan C akkumul-yatoruna birləşdirilir. Tədqiq edilən K elementinin EHQ-ni (Ex) tapmaq üçün C akkumul-yatoru və K elementi eyni qütbləri ilə reoxordun sol tərəfinə birləşdirilir. Kontakt nöqtəsinin reoxord üzərində yerini dəyişməklə elə bir D nöqtəsi tapılır ki, bu vəziyyətdə G qalvanometrinin əqrəbi sıfır üzərində dayansın Bu kəmiyyət akkumulyatorun EHQ-nin, yəni E1-in ancaq bir hissəsinə bərabər olub AD/AB nisbətinə bərabərdir.
və ya
İndi isə K elementinin əvəzinə EHQ-i məlum olan (E0) normal element birləşdirilsə, onda reoxordun kontaktı başqa bir D1 nöqtəsində olanda qalvnometrin əqrəbi sıfırda dayanacaq. Bu halda yazmaq olar ki,
Sonuncu iki ifadədən alınır ki,
Beləliklə, normal elementin EHQ-ni (E0) və reoxordun kəsiklərinin uzunluğunu bilməklə istənilən elementin EHQ-ni ölçmək olar.
|
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi

|
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi
|
bet | 5/16 | Sana | 04.05.2021 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #14318 | Turi | Mühazirə |
titrlənən məhlula az-az titrant əlavə etməklə onun xüsusi elektrik keçiriciliyinin ölçülməsi;
təcrübələrin nəticələrinə görə xüsusi elektrik keçiriciliyinin titrantın miqdarından asılılıq qrafikinin qurulması;
ekvivalent nöqtənin təyin edilməsi.
Əvvəlcə qüvvətli əsasın (NaOH) qüvvətli turşu (HCl) ilə neytrallaşma reaksiyasını nəzərdən keçirək. Titrləmə zamanı əsasın elektrik keçiriciliyi azalacaq, çünki, mütəhərrikliyi çox olan OH- ionları əvəzinə məhlula mütəhərrikliyi az olan xlor ionları daxil olacaq:
|
| |
Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya - bet 6

Na+ + OH‾ + H+ Cl‾ =H2O + Na+ + Cl
Çox durulaşmış NaOH məhlulunun 250C-də elektrik keçiriciliyi Na+ və OH‾ ionlarının mütəhərrikliyinin cəminə bərabərdir. Tam neytrallaşma gedəndə məhlulun elektrik keçiriciliyi azalıb minimal qiymət alır və bu qiymət natrium xlorid məhlulunun elektrik keçiriciliyinə bərabər olur. Ekvivalent nöqtəsindən sonra əlavə olunmuş turşu məhlulda H+ və Cl‾ ionlarının ümumi sayını artırır.
Xüsusən yüksək mütəhərrikli H+ ionlarının əmələ gəlməsi məhlulun elektrik keçiriciliyinin yenidən yüksəlməsinə səbəb olur. Əgər natrium hidroksidin elektrik keçiriciliyinin məhlula əlavə edilmiş xlorid turşusunun miqdarından asılılıq qrafiki qurulsa, bir nöqtədə kəsişən iki düz xətt alınar. (a)
Bu kəsişmə nöqtəsi titrləmənin ekvivalent nöqtəsinə uyğun gəlir. Oxşar asılılıq qüvvətli turşunun qüvvətli əsas ilə titrlənməsində də alınır.
Zəif turşunu qüvvətli əsas ilə titrləyəndə yaxşı dissosiasiya edən duz əmələ gəldiyindən (yəni,ionların sayı artdığından) elektrik keçiriciliyi artır. Ekvivalent nöqtə əmələ gələn duzun elektrik keçiriciliyinə uyğun gəlir ( b).
Qələvinin artıq miqdarı məhlula əlavə ediləndə sistemin elektrik keçiriciliyi daha kəskin artır.
Qüvvətli əsas ilə qüvvətli və zəif turşunun qarışığını titrləyəndə a və b şəkillərinin ardıcıl olaraq toplanmasına uyğun gələn qrafik alınır (şəkil c).
Əyridə olan iki kəsişmə nöqtəsi müvafiq olaraq iki ekvivalent nöqtələrinə: birinci qüvvətli turşunun, ikinci isə zəif turşunun neytrallaşmasına uyğun gəlir.
Ümumi halda titrləmə əyrisi və onun düz xətləri arasında olan bucaq maddənin dissosiasiya dərəcəsindən və məhlulda olan ionların ekvivalent elektrik keçiriciliyindən asılıdır. Elektrik keçiriciliyi temperaturdan asılı olduğu üçün konduktometrik titrləməni sabit temperaturda aparmaq lazımdır.
|
Mühazirə mövzusu Plan Elektrokimya - bet 14

Na+ + OH‾ + H+ Cl‾ =H2O + Na+ + Cl
Çox durulaşmış NaOH məhlulunun 250C-də elektrik keçiriciliyi Na+ və OH‾ ionlarının mütəhərrikliyinin cəminə bərabərdir. Tam neytrallaşma gedəndə məhlulun elektrik keçiriciliyi azalıb minimal qiymət alır və bu qiymət natrium xlorid məhlulunun elektrik keçiriciliyinə bərabər olur. Ekvivalent nöqtəsindən sonra əlavə olunmuş turşu məhlulda H+ və Cl‾ ionlarının ümumi sayını artırır.
Xüsusən yüksək mütəhərrikli H+ ionlarının əmələ gəlməsi məhlulun elektrik keçiriciliyinin yenidən yüksəlməsinə səbəb olur. Əgər natrium hidroksidin elektrik keçiriciliyinin məhlula əlavə edilmiş xlorid turşusunun miqdarından asılılıq qrafiki qurulsa, bir nöqtədə kəsişən iki düz xətt alınar. (a)
Bu kəsişmə nöqtəsi titrləmənin ekvivalent nöqtəsinə uyğun gəlir. Oxşar asılılıq qüvvətli turşunun qüvvətli əsas ilə titrlənməsində də alınır.
Zəif turşunu qüvvətli əsas ilə titrləyəndə yaxşı dissosiasiya edən duz əmələ gəldiyindən (yəni,ionların sayı artdığından) elektrik keçiriciliyi artır. Ekvivalent nöqtə əmələ gələn duzun elektrik keçiriciliyinə uyğun gəlir ( b).
Qələvinin artıq miqdarı məhlula əlavə ediləndə sistemin elektrik keçiriciliyi daha kəskin artır.
Qüvvətli əsas ilə qüvvətli və zəif turşunun qarışığını titrləyəndə a və b şəkillərinin ardıcıl olaraq toplanmasına uyğun gələn qrafik alınır (şəkil c).
Əyridə olan iki kəsişmə nöqtəsi müvafiq olaraq iki ekvivalent nöqtələrinə: birinci qüvvətli turşunun, ikinci isə zəif turşunun neytrallaşmasına uyğun gəlir.
Ümumi halda titrləmə əyrisi və onun düz xətləri arasında olan bucaq maddənin dissosiasiya dərəcəsindən və məhlulda olan ionların ekvivalent elektrik keçiriciliyindən asılıdır. Elektrik keçiriciliyi temperaturdan asılı olduğu üçün konduktometrik titrləməni sabit temperaturda aparmaq lazımdır.
|
Sinxron verliş metodunda - Mühazirələr toplusu g I r I Ş

Sinxron verliş metodunda ixtiyari paketin əvvəli və sonuncu sahəsi 8 simvollu 0111 1110 strukturlu kod sözünə malik olur. Bu əslində sinxrosiqnalı göstərən kod sözüdür.Paketin ünvan və idarəetmə sahəsi də sabit uzunluqlu 8 simvollu kod sözlərindən təşkil edilir. Paketin idarəetmə sahəsində komanda -cavab informasiyası(kod sözü) yazılır.
Şəbəkə səviyyəsinin idarə edilməsi. Telefon kanallarını idarə edən protokolun əsas vəzifəsi kanal səviyyəli protokol vahidlərini-kadrları rabitə kanalı ilə verməklə onlara xidmət etməkdir. Şəbəkə protokolunun vəzifəsi digər protokol vahidinin-paketlərini idarə etmək və ötürməkdir. Bu səbəbdən çox vaxt paket kommutasiyalı şəbəkə səviyyəsini sadəcə paket səviyyəsi adlandırırlar. Ona görə üç səviyyəyə malik telekommunikasiya sistemləri X.25 tövsiyyəli paket kommutasiyalı sistemlər üçün nəzərdə tutulmuşdur(məsələn elektron poçt rabitəsi). Bu səviyyələr bir-birindən asılı deyildir. İki səviyyənin tövsiyyəsi, X.21 və ya HDCL adlı protokollar, istənilən digər fiziki və kanal səviyyəsinin protokolunu əvəz edə bilər. Bu isə paket verliş sisteminin mahiyyətini dəyişməyəcəkdir. Bu tövsiyyələrin üçüncü səviyyəsində nəzərdə tutulan və şəbəkə səviyyəsinin xüsusiyyətinə uyğun olaraq onu dəyişməklə paket kommutasiya şəbəkələrinin qurulması prinsipi də dəyişir. İxtiyari paketin minimum uzunluğu üç oktedə bərabər olur. Okted dedikdə, 8 bitlik 3 kod sözü başa düşülür. İxtiyari okted özünəməxsus identifikatora malik olur. Paketin başlığının formatını təyin edən identifikator, virtual birləşmələr protokolunda 15 müvəqqəti və 11 daimi tipli paketlərdən təşkil edilir.Hər iki halda ancaq üç paket verilənlər selinin ötürülməsi,digərləri isə şəbəkə səviyyəsini idarə etmək üçün istifadə edilir. Paketlərin formatı aşağıdakı kimidir (şəkil 1.1 və şəkil 1.2). Bunlardan biri informasiyalı digəri isə idarə etmə paketinin formatını göstərir.
Başlıq
|
Ünvan
|
İdarəetmə
|
Verilənlər
|
Xidməti sahə
|
Başlıq
|
Şəkil 1.2 İdarə etmə paketinin formatının strukturu
Başlıq sahəsi
8 Bİt
|
İdarəetmə sahəsi nx8
|
Xidməti sahə (16bit)
|
0111 1110
Başlıq
|
|
Şəkil 1.1 İnformasiyalı paketin formatının strukturu
Qeyd: Manqa səviyyəsində istifadə edilən protokolun idarəetmə
sahəsinin üç tipi olur:
İnformasiyalı format (I format)
İdarəetmə formatı (S format)
Nömrələnməyən format (U format)
Qeyd: paket sellərinin verilişi iki rejimdə işləyən məntiqi kanallarla təşkil edilir:
Virtual paket rejimli (PK-V) kanal
Dataqram paket rejimli kanal (PK-D).
Virtual kanal rejiminin xüsusiyyəti odur ki, bu kanallarda əvvəlcədən birləşmə yaradılmır, paket selləri marşrutizartorların köməyi ilə İP arxitekturalı şəbəkələrdə müxtəlif marşrutlarla bir fiziki xətlə (traktla, dövrə ilə) təşkil edilən məntiqi kanallar çoxluğu ilə həyata keçirilir.Məntiqi kanal dedikdə, marşrutizatorların tədbiqi ilə, müxtəlif zaman intervallarında istiqamətlərin təşkil başa düşülür. Müxtəlif istiqamətlərdə adətən bir fiziki xətlə (dövrə ilə,trakt ilə ) verilən paketlər üçün bir neçə yüz, hətta minlərlə virtual kanal(4096 kanal) təşkil edilə bilər. İki tip virtual kanal tipi məlumdur:
|
I Fəsil . Paket kommutasiyalı şəbəkələr

|
I Fəsil . Paket kommutasiyalı şəbəkələr
|
bet | 2/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
I Fəsil . Paket kommutasiyalı şəbəkələr
1.1 7 səviyyəli Açıq Sistemlər Modeli
Paket kommutasiyalı şəbəkələr 7 səviyyəli açıq sistemlər modeli (ACM) əsasında təşkil edilir. Bu sistemdə ən aşağı-ilkin səviyyə hamıya yaxşı tanış olan fiziki səviyyə hesab edilir. Fiziki səviyyə elektromaqnit dalğalarının ötürücü sistemləri ilə birbaşa bağlıdır. Elektromaqnit dalğalarının ötürücü sistemləri dedikdə, ilk növbədə hava qatı (layı, efir mühütü), fiziki naqillər və ya müxtəlif markalı və tipli telefon kabelləri, dalğa və isıq ötürücü sistemlər və optik lifli kabellər başa düşülür.
|
| |
Beşinci səviyyə seans səviyyəsi

Beşinci səviyyə seans səviyyəsi adlanır. Seans səviyyəsində iki kommutasiya qurğusu (sistemi, qovşağı ) arasında birləşmə dialoq rejimində təmin edilir. Dialoq rejimi paket sellərinin rabitə kanalları ilə ötürülməsi və paylanması texnologiyası metodlarından(İP,SDH, ATM,Diff.Serv, İNTER SERV və s) qəti sürətdə asılı deyildir. Seans səviyyəsində istifadəçiyə elə texniki imkanlar təqdim edilir ki, yuxarıdakı iki səviyyə arasındakı dialoqun təşkili və paket mübadilə prosesi idarə edilir. Seans səviyyəsi üç fazadan (mərhələdən) təşkil edilir:
Birləşmələrin təşkili fazası;
Birləşmələrin baş tutması fazası;
Birləşmələrin sona çatması(pozulması) fazası.
Yeddi səviyyəli modeldə ayrı- ayrı səviyyələr arasında məntiqi birləşmələr yaratmaq üçün interfeyslərdən istifadə edilir. İnterfeyslər müxtəlif alt sistemlər arasında razılaşdırma proseslərini həyata keçirən texniki qurğular sistemidir. Məsələ burasındadır ki,çox səviyyəli modeldə tam sistem çərçivəsində səviyyələr alt səviyyələrə bölündüyündən, qonşu yarımsəviyyələr (alt sistemlər) arsında nəzərdə tutulan əməliyyatlara sərt sürətdə əməl etmək üçün interfeys adlanan (razılaşdırma aparatı) texniki vasitələr çoxluğu tədbiq etmək zəruruyyəti yaranır. Odur ki, iki yarımsistem və ya onların iki qovşağı arasında qarşılıqlı brləşmə əlaqələrini bərpa edən qurğuların və prosedurların çoxluğu interfeys adlanır. Protokoldan fərqli olaraq interfeyslər mexaniki, elektriki, funksional, əməliyyat və məntiqi razılaşdırma proseslərini aparmaq üçün nəzərdə tutulur.Bu əməliyyatları bir- bir nəzərdən keçirək
|
Fiziki səviyyə - Mühazirələr toplusu g I r I Ş

|
Mühazirələr toplusu g I r I Ş
|
bet | 14/51 | Sana | 16.06.2021 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #15072 | Turi | Mühazirə |
Fiziki səviyyə: (Physial Plane, PP). Bu səviyyədə şəbəkə qovşaqlarında və qovşaqlararası qarşılıqlı birləşmələri həyata keçirən protokollar çoxluğu tərəfindən müəyyən edilir. Bu səviyyədə ümumiyyətlə qovşaqlara aid funksiyalar çoxluğu təmin edilir.
Beləliklə, intellektual şəbəkə dedikdə, proqramla idarə edilən xüsusi təyinatlı şəbəkə tipi nəzərdə tutulur. Bu isə o deməkdir ki, intellektual şəbəkə müəyyən mənada kompüter telefonunun vacib bir istiqamətini təşkil edir. Bu şəbəkə tipi ilə müəyyən səviyyədə xidmətlər çoxluğu təşkil edilir və onun intellektual avadanlığının tərkibi ATS- in kommutasiya avadanlığından yerinə yetirdiyi funksiyalarla müqayisədə ciddi sürətdə fərqlənir. Müasir intellektual şəbəkələr 7 saylı siqnallaşma sisteminin potensial imkanları əsasında, ITU-T-nun çoxsaylı tövsiyyələri nəzərə alınmaqla, təşkil edilir. Texniki ədəbiyyatda onu ümumi kanal siqnallaşma sistemi( ÜKS) adlandırırlar. Onun ilk nümunəsi 1992-ci ildə qəbul edilmişdir. Hal-hazırda 7 saylı siqnallaşma sistemi (xarici ədəbiyyatda Siqmallihq Sustem N7-SS7 adlanir ) dünyanın sənaye cəhətdən inkişaf etmiş bütün ölkələrində geniş sürətdə tətbiq tapmışdır.
|
| |
IV FƏSİL. İntellektual şəbəkənin keyfiyyət xarakteristikaları

IV FƏSİL. İntellektual şəbəkənin keyfiyyət xarakteristikaları
4.1. İntellektual şəbəkənin SCP blokunun bufer yaddaşının keyfiyyət xarakteristikaları.
4.2. SCP blokunun bufer yaddaşının riyazi modeli.
4.3. SCP blokunun keyfiyyət xarakteristikalar ailəsi.
4.4. İntellektual şəbəkənin trafikinin hesablama metodikası. Trafik mənbələri (intellektual xidmət növləri) və ilkin verilənlər. FPH, ACC və PCC, UAN və PRM xidmətlər trafikinin Avropa standartları.
Təcrübi iş № 4
MATLAB və ya Delphi paket simulyasiya proqramları əsasında intellektual sistemin SSP manqasının yüklənməsinin müxtəlif qiymətlərində xidmət keyfiyyət xarakteristikalar ailəsinin işlənilməsi.
V Fəsil . İntellektual şəbəkə xidmət mərkəzləri
5.1. İntellektual şəbəkə xidmət mərkəzlərinin arxitekturası və əhaliyə göstəriləcək intellektual xidmətlərin keyfiyyəti, xidmətləri paylayan avadanlıq və onun funksiyaları.
5.2. AFR dövləti nümunəsində intellektual xidmət mərkəzinin (Millenium intellektual xidmət sistemi).quruluşu ilə tanışlıq
Təcrübi iş № 5
İntellektual şəbəkə xidmət mərkəzlərinin tipik struktur nümunələri.
|
Birinci səviyyə kanal və ya fiziki səviyyə

Birinci səviyyə kanal və ya fiziki səviyyə adlanır. Fiziki səviyyənin vəzifəsi, ikinci-kanal səviyyəsi ilə birinci səviyyə arasında razılaşma (interfeys) prosesini yerinə yetirməkdir. Fiziki səviyyə bir neçə vacib parametrlə xarakterizə edilir və bunlar aşağıdakılardır:
- fiziki ötürücü sistemin tipi ;
- rabitə kanalının tipi;
- sistemin verliş sürəti;
- istifadə edilən kanalın tezlik zolağı (spektri);
- kommutasiya avadanlığının sistemi və tipi;
- verliş sisteminin seriyaları və tipləri ;
- elektrik qidalanma sisteminin avadanlığının tipləri ;
- informasiya verliş metod və üsulları(SDH, ATM, Diff.Serv,MPLS, cəld kommutasiya və s)
-İnformasiyalı kanalların təşkili metodları(İKM,TDM-İKM,ADİKM, Delta modulyasiya, FDMA, CDMA ,WDMA və s)
Fiziki səviyyədə beş pazılaşdırma növü nəzərdə tutulur;
- Mexaniki razılaşdırma;
- Elektriki razılaşdırma;
- Funksional razılaşdırma;
- Məntiqi razılaşdırma;
- Əməliyyat (prosedur) razılaşdırması;
Hər bir səviyyə, bir-biri ilə məntiqi əlaqəsi olan yarım (alt) sistemlərin tətbiqi ilə, öz aralarında birləşmə (kommutasiya) prosesi yaradır. Yarımsistemlər (alt sistemlər) hazır universal inteqral mikro sxemli modulların bazası əsasında qurulur. İxtiyari yarımsistemdə yalnız onun özünə məxsus fiziki və məntiqi proseslər çoxluğu həyata keçirilir. Proses dedikdə, aşağıdakı əməliyyatlar çoxluğu (toplusu) başa düşülür:
Elektriki siqnalların traktla (xətlə, kanalla, dövrə ilə) verliş sürəti;
Siqnallaşma prosesi:
Sinxronlaşma (takt, dövrü və böyük sinxronlaşma) prosesi;
İnformasiya sellərinin səhvlərdən mühafizəsi prosesi;
Nöqtələr (mənbələr) arası kommutasiya prosesi;
İki son yük mənbəyi arasında birləşmənin təşkili prosesi.
Adları sadalanan əməliyyatlar çoxluğu proqram təminatı(PT) əsasında həyata keçirilir.
İkinci səviyyə kanal səviyyəsi adlanır. Kanal səviyyəsinin əsas vəzifəsi, uyğun idarəetmə protokolu (7 saylı ümuni kanal siqnallaşma sistemi – protokolu və onun tərkibinə daxil olan idarə etmə trotokolu nəzərdə tutulur) əsasında informasiya sellərinin verlişinin doğruluğunu yüksəltməkdir. İkinci səviyyə birinci və ikinci səviyyələr arasında yerləşir. Kanal səviyyəsində fiziki səviyyənin xidmətlərindən istifadə edilir, mövcud texniki imkanlar genişləndirilir və onlar ikinci kanal səviyyəsinə təqdim edilir. Kanal səviyyəli şəbəkədə verici (mikrofon) və qəbuledici (telefon,ucadan danışanlar) arasında baş verən informasiya mübadiləsi çoxlu sayda aralıq (tranzit) qurğular (ATS-lər, verliş sistemləri, qoşucu sistemlər və s.) tələb etdiyi üçün (verliş sistemi dedikdə generatorlar, retranslyatorlar, verici qəbuledici antenlər başa düşülür) verliş və qəbul tərəfdəki avtomat telefon stansiyaları öz aralarında protokolların ünvanları əsasında identifikasiya adlanan bir prosesdə iştirak edir. Kanal səviyyəsində kanalın (traktın) yaratdığı müxtəlif xarakterli səhvlər korreksiya edilir, eyni vaxtda qəbul ediləcək informasiya selləri ünvanlarına görə öz təsdiqini tapmalı və lazım gələrsə səhfli informasiyaların təkrar verlişi təşkil edilməlidir.
|
Mühazirə 4

İnsan sağlamlığında risk faktoru

|
Mühazirə 4
İnsan sağlamlığında risk faktoru
|
bet | 8/47 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 4,21 Mb. | | #15321 | Turi | Mühazirə |
Mühazirə 4
İnsan sağlamlığında risk faktoru
Plan
Risk faktoru
Genetik faktorlar və onların insan sağlamlığına təsiri
Risk faktoru
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) nizamnaməsində deyilir ki, sağlamlıq insanın ən əsas
hüquqlarından biridir. İnsanın daha mühüm hüququ onun sağlamlığını təyin edən faktorlar və ya risk faktorları haqqında informasiya almasıdır, belə ki, onların təsiri xəstəliklərə səbəb ola bilər.
Risk faktoru – müəyyən xəstəliyin bilavasitə səbəbi sayılmayan, lakin onun baş verməsi ehtimalını artıran ümumi faktorların adıdır. Bura həyat şəraiti və tərzi xüsusiyyətləri, həmçinin orqanizmin anadangəlmə və ya qazanılan xüsusiyyətləri aid edilir. Onlar individiumda (fərddə) xəstəlik ehtimalını artırmaq, yaxud mövcud xəstəliyin gedişinə və proqnozuna əlverişsiz təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdir. Adətən bioloji, ekoloji və sosial risk faktorları ayrılır (cədvəl 1). Əgər risk faktorlarına bilavasitə xəstəliyə təsir göstərən faktorlarla da əlavə edilsə, onlar birlikdə sağlamlıq faktorları adlanır, onlar da analoji təsnifata malikdir.
|
| |
Üçüncü səviyyə paket kommutasiyalı (PK) şəbəkə

Üçüncü səviyyə paket kommutasiyalı (PK) şəbəkə adlanır. Üçüncü səviyyə şəbəkələr və ya stansiyalararası rabitənin təşkili üçün nəzərdə tutulmuşdur. Üçüncü səviyyədə kommutasiya proseslərini idarə etmək üçün ilkin olaraq kanallarla daxil olan paketlərin (konkret uzunluqlu siqnal vahidləri nəzərdə tutulur) şlüzlərdə ünvanları emal edilir və onlar marşrutizatorların köməyi ilə istiqamətlər arasında paylanma prosesini həyata keçirilir. Üçüncü paket kommutasiyalı şəbəkə səviyyəsi artıq müxtəlif texnologiyalı IP-telefon şəbəkəsi deməkdir. Bu səviyyədə səhvli paketlər emal edilir və xidmət (əsas-baza əlavə servis xidmətləri) növləri nəzərdə tutulur. Üçüncü səviyyədə birləşmə yaratmaq üçün X.25 tövsiyyəli şəbəkə protokolundan istifadə edilir.
Dördüncü səviyyə nəqliyyat səviyyəsi adlanır və onun vəzifəsi paketlər selini marşrutizatorların köməyi ilə istiqamətlər üzrə daşımaqdır. Bu səviyyədə Beynəlxalq Telekommunikasiya İttifaqi (ITU-T) tərəfindən tövsiyyə edilən xidmət keyfiyyəti ilə seans (beşinci səviyyə) səviyyəsinin elementləri arasında məlumat mübadiləsi prosesi təmin edilir. Nəqliyyat səviyyəsində təqdim edilən xidmət növlərinin keyfiyyətləri, seans səviyyəsində tələb edilən səviyyəyə qədər çatdırılması nəzərdə tutulur. Nəqliyyat səviyyəsində ancaq paket kommutasiya metoduna xas olan keyfiyyət xarakteristikaları tətbiq edilir. Bu metodun tərkibinə aşağıdakı parametrlər aiddir,
Paketlərin gecikməsi;
Gecikmələrin vaxt intervalları (citter, variasiya);
Aşağı, səviyyədə aşkar edilməyən səhv ehtimalı;
Paketlərin itkisi;
Şəbəkənin yükburaxma qabiliyyəti;
p>0 ehtimalı (xidmət keyfiyyəti);
Nəqliyyat səviyyəsində paket informasiya sellərinin vaxtında ünvanlara çatdırılması təmin edilməlidir. Lakin aşağı səviyyədə əksinə paket informasiya sellərinin ancaq ayrı-ayrı şəbəkə elementinə vaxtında çatdırılması təmin edilir. Nəqliyyat səviyyəsinin əsas funksiyaları bunlardır:
Müxtəlif parametrlərə görə (r,v,) xidmət keyfiyyətinə nəzarət;
Paketlərin gecikməsinə () nəzarət;
Paketlərin son məntəqəyə vaxtında çatdırılması ehtimalı ;
Şəbəkənin yüklənmə qabiliyyətinin və resusrlarının təmin edilməsi imkanı
;
Nəqliyyat səviyyəsindəki magistral kanalların birləşdirilməsi və onların bir-birindən ayrılması;
Nəqliyyat səviyyəli magistral kanalların şəbəkə səviyyəli kanallara çevrilməsi;
Yük mənbələrindən marşrutlar üzrə paket sellərinin paylanması və onların müxtəlif verliş sürəti ilə son ünvanlara çatdırılmasına ümumi nəzarət.
|
Genetik faktorlar və onların insan sağlamlığına təsiri

Genetik faktorlar və onların insan sağlamlığına təsiri
Ətraf mühitin rolu nə qədər çox olsa da, insanın sağlamlığı üçün irsiyyətin insan sağlamlığında əhəmiyyəti təyinedicidir. Başqa risk faktorlarından insan qaçına bilər, irsiyyət isə onun taleyi, qədir-qiymətidir. Genotip insanın morfofunksional quruluşunu, bu və ya digər əsəb və psixi proseslərin üstünlüyünü, bu və ya başqa xəstəliklərə meyilli olmasını və s.-ni determinasiya edir. İnsanın irsiyyətində həm də «həyatilik» olub, özündə fərdlərin nəsilvermə və uzunömürlülük qabiliyyətini əks etdirir. Məhz bu xassəyə görə necə deyərlər «uzunömürlülük paradoksu» aydınlaşdırılır, belə ki, hətta üzvlərində və toxumalarında bir çox patomorfoloji pozuntuların olmasına baxmayaraq, bəzi adamlar uzun ömür sürür və yüksək iş qabiliyyətinə malik olur. İnsanın quruluşu ən çox onun üstünlük təşkil etdiyi tələbatı, yaşayış tərzi, qabiliyyəti, arzusu, alkoqol və digər zərərli vərdişlərə meyilliyi və s. ilə determinasiya olunmuşdur. Valideyn (ata-ana, baba) tərəfindən uşağa irsi keçən genotip bir çox nəsilləri həyatı boyu formalaşdırır. Onlara çoxlu saylı mühit faktorları (fiziki, kimyəvi, bioloji, sosial və b.) təsir göstərir. Təsir obyektinə görə onları üç qrupa bölmək olar: 1. Bir sıra sonrakı nəsillərə təsir. Bu halda ətraf mühitin vəziyyəti, coğrafi faktorlar, milli, dini, etnik və ailə adətləri, ənənələr və s. böyük əhəmyyət daşıyır. 2. Gələcək nəsillərin (valideynlərin) xromosomlarına təsir. Gələcək nəsillərin həyat tərzi başlıca əhəmyyət daşıyır, belə ki, məhz həyat tərzi cinsi toxumaların xromosomlarına və rüşeymə (embriona) yaxşı və mənfi təsir bağışlayır. 3. Daxili bətn inkişaf dövründə rüşeymin (embrion) xromosomlarına təsir. Gen aparatı xüsusən erkən embrion inkişafı mərhələsində tez təsirə məruz qalır, bu vaxt genetik proqram orqanizmin əsas fəaliyyət sisteminin təməli qoyulma şəklində həyata keçirilir. Neqativ faktorların sayının və intensivliyi təsirinin artması irsi xəstəliklərin çoxalmasına səbəb olur. İrsi pozuntular çox vaxt gələcək valideynlərin, hamilə qadının həyat tərzindən asılı olur. Qadın hamiləlik dövründə çox vaxt bir sıra neqativ təsirlərə məruz qalır, bu isə dölün normal inkişafını pozur. Bura aşağıdakılar aiddir: hərəkət aktivliyinin kifayət qədər olmaması, həddindən artıq yemək, sosial, peşəkarlıq və məişət xarakterli psixi yüklənmə, zərərli vərdişlər və s. Genetik faktorlardan asılı olan bütün xəstəlikləri, şərti olaraq üç qrupa bölmək olar.
|
İnsanın tələbatları - 1. Erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizlik Ekoloji erqonomikanın inkişafında ekoloji...

İnsanın tələbatları
İnsanın öz tələbatını ödəmək cəhdi onun ətraf mühitlə əlaqəsini təyin edir. Orqanizmin normal həyat fəaliyyəti daxili mühitin tərkibini nisbətən sabit saxlamaqla mümkündür. Tələbat-insanın yaşama şəraitindən asılılığını təzahür etdirən aktivlik mənbəyi, vəziyyətidir.
Tələbatın iki səviyyəsi ayrılır. Birinci səviyyəyə vital, sosial və ideal tələbat aiddir. Vital tələbatlar insanın bir bioloji varlıq kimi həyat təminatı ilə bağlıdır (oksigen, su, qida, istilik, yuxu, təhlükəsizlik, doğumun davamı və s.). Sosial tələbat – insanın cəmiyyətdə həyatı ilə bağlıdır (diqqətlilik, sevgi, qayğı, qrup və ya cəmiyyətdə norma və ideologiyaya əməl etmək, müəyyən yer tutmaq və s.). İdeal tələbat – insanda şüur, düşüncə, idrakın olması ilə əlaqədardır (həqiqətə və inama tələbat; özünü, ətraf aləmi və aləmdə öz yerini, həyatın mənasını, gözəllik tələbatını, haqq-ədaləti və s. dərk etmək).
|
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ

|
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ
|
bet | 2/16 | Sana | 04.05.2021 | Hajmi | 0,71 Mb. | | #14318 | Turi | Mühazirə |
K – qiymətcə xüsusi müqavimətin (ρ) tərs qiyməti olub, xüsusi elektrik keçiriciliyi adlanır.
– elektrodlar arasındakı məsafə,
S – elektrodun səthidir.
Xüsusi elektrik keçiriciliyi K bir-birindən 1sm məsafədə olan və səthi 1sm2 olan iki elektrodun arasında yerləşən mayenin elektrik keçiriciliyinə deyilir.
Məhlulların elektrik keçiriciliyini ölçmək üçün istifadə olunan sadə cihazin sxemi şəkildə göstərilmişdir. Hər bir belə qab üçün nisbəti məhlulun təbiətindən asılı olmayaraq dəyişməz kəmiyyət olub qəfəs sabiti adlanır. Adətən qəfəs sabitini tapmaq üçün S və ℓ-i ölçmək əvəzinə xüsusi elektrik keçiriciliyi dəqiq məlum olan standart məhluldan (KCl) istifadə edirlər.
|
| |
Ədəbiyyat - 1. Erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizlik Ekoloji erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizliyin rolu

|
1. Erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizlik Ekoloji erqonomikanın inkişafında ekoloji təhlükəsizliyin rolu
|
bet | 7/47 | Sana | 01.07.2021 | Hajmi | 4,21 Mb. | | #15321 | Turi | Mühazirə |
Ədəbiyyat
World health statistics 2012. World Health Organization. Library, Cataloguing-in-Publication Data
Health Systems Financing: The path to universal coverage. World Healt Organization. WHO Library Cataloguing-in-Publication Data, 2010.
Public Health Advocacy. Healthy Public Policy, Discussion Paper, November 2009
Defining Public Health: Historical and Contemporary Developments.
Lloyd F. Novick, Cynthia B. Morrow, WHO Library Cataloguing-inPublication Data
The World Health Report 2000, Health Systems: Improving Performance. World Health Organization.
Health Systems in Transition: Azerbaijan Health system review. 2010. Fuad Ibrahimov, Aybaniz Ibrahimova, Jenni Kehler, Erica Richardson. European Observatory on Health Systems and Policies.
|
| |