Bu fəslin ikinci bölməsində pedaqoji terminlərin yaranma üsulları araşdırılmışdır

|
Bu fəslin ikinci bölməsində pedaqoji terminlərin yaranma üsulları araşdırılmışdır
|
bet | 11/16 | Sana | 24.07.2021 | Hajmi | 68,01 Kb. | | #15967 |
Bu fəslin ikinci bölməsində pedaqoji terminlərin yaranma üsulları araşdırılmışdır. Təyin edilir ki, pedaqoji terminlərin yaradılması prosesində də ümumi qəbul edilmiş beş üsulla termin yaradıcılığını nəzərdən keçirmək məqsədəuyğundur: 1) semantik; 2) morfoloji; 3) sintaktik; 4) kalka; 5) sözlərin ixtisarı və qısaldılması (abreviaturalar).
İkinci fəslin üçüncü bölməsi “Semantik üsulla yaranan pedaqogika terminləri” adlanır. Elm inkişaf etdikcə onun anlayışlar sistemini zənginləşdirir və bu anlayışların adlandırılmasına ehtiyac yaranır. Belə ki, elmlərin diferensiasiyası və müəyyən istiqamət üzrə inteqrasiyası prosesi son dövrlərdə güclənmişdir. Ona görə anlayışların nominasiyası zamanı sözün semantik cəhətdən genişlənməsindən də istifadə olunur. Pedaqoji terminlərin yaranmasında da bu proses özünü göstərir. M.Qasımov sözün semantikasının inkişafında üç əsas prosesin müşahidə olunmasına istinad edərək semantik üsulla termin yaradıcılığının da üç formada getməsi qənaətinə gəlmişdir: “1) adi məişət sözlərinin terminləşməsi; 2) sözlərin mənasının xüsusiləşməsi; 3) yeni məcazi mənalar hesabına sözlərin mənasının genişlənməsi”25.
“Nominasiya (adlandırma) problemi ilə bağlı hər cür məsələnin şərhində aydınlıq o zaman mümkündür ki, dildə bu və ya digər sözün yaranmasını gerçəkləşdirən bütün amillər nəzərə alınsın. Bu amillər aşağıdakılardır: təcrübə, linqvistik texnika, insan psixologiyası və ayrıca fərdin rolu, cəmiyyətin rolu, xarici şəraitin təsiri, adlandırma və dil sistemi, dilin, təfəkkürün real gerçəkliklə qarşılıqlı münasibəti”26. Deməli, sözün terminləşməsi onun ilkin mənasının arxa plana keçməsini bütün hallarda tələb edir. Söz terminləşərkən yeni məna alır. Bu məna terminoloji mənadır. Terminoloji məna isə definisiya və ya təriflə müəyyənləşir, konkret olur. Sözün mənasında daralma və genişlənmə çoxmənalı sözlərə xas semantik prosesdir.
S.Sadıqova semantik üsulla termin yaradıcılığı prosesinin iki istiqamətdə getməsini qeyd etmişdir: “1) ümumişlək sözlərin terminləşməsi; 2) mövcud terminin strukturca dəyişməsi ilə yeni terminin yaradılması”27. Göründüyü kimi, burada sözün terminləşməsi və terminin terminləşməsi məsələsi qoyulur.
Pedaqoji terminologiyada semantik üsulla termin yaradıcılığı sahənin yaranma dövrü üçün daha səciyyəvidir. Bu sahə terminologiyasında ümumişlək sözlərin terminləşməsi geniş yayılmışdır. Məsələn, Axşam sutkanın müəyyən hissəsini bildirir. Günün axırından gecənin başlanmasına qədər olan vaxtı ifadə edən ümumişlək sözdür. Söz pedaqogika terminologiyasında “tədbir, yığıncaq, mərasim” mənasında işlənir. Tədbirin keçirilmə zamanı üzrə motivləşərək terminoloji məna kəsb etmişdir. Pedaqoji terminologiyada “axşam məktəbi”, “axşam şöbəsi”, “axşam təhsili” terminlərindən də istifadə olunur ki, bu termin söz birləşmələrində motivləşmə zamanla bağlıdır. Çalışma çalışmaq feilinə -ma isim düzəldici şəkilçi artırılmaqla əmələ gəlmiş düzəltmə sözdür. Azərbaycan dilinin ümumişlək leksik qatında istifadə olunmuş sözdür. Yəni düzəltmə söz termin olmazdan əvvəl dilin lüğət tərkibində yer almışdır. Azərbaycan dilinin izahlı lüğətində də iki mənada verilir.
“Çalışma 1. “Çalışmaq”dan f.is. 2. is. Şagirdə evdə yerinə yetirmək üçün verilən tapşırıq. Fonetikadan çalışmalar. Çalışmanı yerinə yetirmək”28. Birinci mənada nəyisə yerinə yetirmək üçün göstərilən səyi bildirir. İkinci mənada isə termin kimi çıxış edir.
Semantik üsulla termin yaradıcılığında terminin semantikasında dəyişmə nəticəsində sahələrarası yeni omonim termin əmələ gəlir. Məsələn, “Kredit. İngilis dilindəki credit sözündən düzəlmişdir. Çoxmənalı sözdür. 15-dən artıq mənası vardır. 1. İnam, etibar. 2. Yaxşı imic, yaxşı ad, nüfuz. 3. Şan, şöhrət, şərəf. 4. Hörmət. 5. Ali məktəbdə zaçot balı. 6. Zaçot. 7. Kredit, borc. 8. Gəlirə yazılmış məbləğ 9. Bankda hesab. 10. Mühasibat kitabının sağ tərəfi. 11. İnanmaq, etibar etmək. 12. Nüfuzu qaldırmaq. 13. Kreditləşdirmək, kredit vermək, pul buraxmaq, borc vermək. 14. Mənfəət bölməsinə yazmaq. 15. zaçot qəbul etmək, kurs keçmək haqqında vəsiqə vermək”29. Sözün birinci mənası “inam, etibar”dır. Digər terminoloji məna isə “pul və ya natural formada verilən borc”u ifadə edir. Termin “borc” mənası üzrə motivləşərək pedaqoji terminologiyaya keçmişdir. Kredit təhsil alanın tədris planı üzrə nəzərdə tutulmuş imtahan, məqbul yoxlamalarını, bunlarla bağlı borclarını ifadə edir. Göründüyü kimi, termin semantik cəhətdən yeni məna ifadə etmiş, iqtisadiyyat, maliyyə və pedaqoji sahədə işlənən sahələrarası omonim termin əmələ gəlmişdir.
İkinci fəslin dördüncü bölməsi “Morfoloji yolla yaranan pedaqogika terminləri” adlanır. Söz yaradıcılığında olduğu kimi, terminologiyada da morfoloji üsul məhsuldarlığı ilə seçilir. Bu özünü pedaqoji terminlərin yaranmasında da göstərir. Azərbaycan dilində sözdüzəldici şəkilçilərin çoxluğu da bu üsulun məhsuldarlığına təsir edir. Təbii ki, -çı, -çi, -çu, -çü şəkilçisi ilə düzələn pedaqoji terminlər bu sahə terminologiyasında, adətən, peşə və sənət bildirir, yaxud da pedaqogikaya aid müəyyən işin görülməsinə məsul şəxsi adlandırır. Məşqçi, tərbiyəçi, beynəlmiləlçi, təlimatçı, əlaçı, əzbərçi, başçı, zərbəçi, eksperimentçi və s kimi terminlər –çı4 şəkilçisinin artırılması ilə morfoloji üsulla düzəlmiş terminlərdir.
Pedaqoji terminlərin yaradılmasında -lı,-li,-lu,-lü şəkilçisi geniş istifadə olunur. Bu şəkilçi müəyyən keyfiyyətin mövcudluğunu göstərən mənanın artırılması yolu ilə yeni terminoloji mənanı formalaşdırır. Məsələn, ağıllı, savadlı, bacarıqlı, bilikli, təhsilli, diplomlu, elmli, məktəbli və s.
S.Cəfərov -lı, -li, -lu, -lü şəkilçisi vasitəsilə Azərbaycan dilində altı məna qrupuna aid söz yarandığını qeyd etmişdir. Həmin məna qrupları aşağıdakılardır: 1) əşyanın mövcudiyyatını bildirən; 2) şəxsə mənsubiyyət bildirən; 3) məcazi məna bildirən atributiv isimlər; 4) məkana mənsubiyyət bildirən; 5) familiya, yaxud kənd şəhər adları bildirən; 6) insan və heyvan adları bildirən30.
Bu sahədə məhsuldar olan şəkilçilərdən biri də -ma, -mə şəkilçisidir. Yeni isimlər əmələ gətirən bu şəkilçili sözlərdə proses, hal, hərəkət, fəaliyyətlə bağlı sem yaranır. Məsələn, qavrama, anlama, oxuma, dinləmə və s. Dilimizdə -ma, -mə şəkilçisi ilə məzmununda hal-hərəkət, proses anlayışını bildirən isimlər düzəlir. Bu şəkilçi pedaqogika terminlərinin yaradılmasında da fəal iştirak edir. Məsələn, qavrama, öyrənmə, öyrətmə, anlama, qiymətləndirmə, böyümə, dinləmə kimi terminlər feildən düzəlmişdir. Ümumiyyətlə, pedaqogika terminlərinin yaradılmasında Azərbaycan dilinin aşağıdakı şəkilçilər daha məhsuldardır: 1) -çı, -çi, -çu, -çü: tərbiyəçi, təlimatçı, beynəlmiləlçi, əzbərçi, əlaçı, zərbəçi 2) -lı, -li, -lu, -lü: abırlı, ağıllı, aztəcrübəli, azsavadlı azyaşlı aztəhsilli azuşaqlı, bacarıqlı, bilikli, ixtisaslı, davamlı, 3) -lıq, - lik, -luq, -lük: varislik, alimlik, analıq, atalıq, avamlıq, dərslik, gündəlik, başlıq, bədbinlik, ciddilik, çətinlik .4) -ma, -mə: anlama, qiymətləndirmə, böyümə, dinləmə. 5) -ış, -iş, -uş, üş (-yış, -yiş, -yüş, -yuş): anlayış, baxış, davranış. 6) -ıcı, -ici, -ucu, -ücü (-yıcı, -yici, yucu, -yücü): qabaqlayıcı, izahedici, təhsilverici, aparıcı, dinləyici; 7) -ıq, -ik, -uq, -ük: bacarıq, bilik və s. Onu da qeyd edək ki, bu şəkilçilərin çoxu hazırda dilimizin istər leksik, istərsə də terminoloji layında funksionallıq daşıyır.
“Pedaqoji terminoloji sistemdə müasir Azərbaycan dilinin sözdüzəldici şəkilçiləri istifadə olunur. Doğrudur, pedaqoji terminlərin yaranmasında bəzi alınma morfoloji vasitələr, eləcə də termin-elementlər də iştirak edir. Lakin bu vasitələr daha çox terminin mənbə və ya aralıq dildən alınma prosesində baş vermişdir”31. Alınma şəkilçilərin çoxu terminlə birlikdə dilin terminoloji, o cümlədən də pedaqoji terminoloji sisteminə keçmişdir.
İkinci fəslin beşinci bölməsi “Sintaktik üsulla pedaqogika terminlərin yaranması” adlanır. Termin yaradıcılığında iki və daha artıq söz ya birləşərək mürəkkəb söz şəkilli yeni termin yaradaraq, ya da söz birləşməsi şəklində elmi anlayışı ifadə edərək yeni anlayışı bildirən terminlə terminoloji sistemi zənginləşdirir. Dil sistemində mürəkkəb sözlərin yaranması mürəkkəb söz şəkilli terminlərin əmələ gəlməsi ilə eyni prosesi əhatə edir. Lakin terminoloji sistemdə anlayışı adlandırmağa olan ehtiyac belə terminlərin daha çox yaranmasını şərtləndirir. S.Sadıqova yazır: “Sintaktik üsulla yaranan terminlər terminologiyada iki şəkildə əksini tapır: a) mürəkkəb terminlər şəklində; b) termin-söz birləşmələri şəklində”32.
Pedaqoji terminlərdə də bu üsul tətbiqini tapır. Onbirillik, onillik, dördillik kimi sözlər mürəkkəb söz şəkilli terminlərdir. Oxşar model əsasında bütün saylar üzrə belə mürəkkəb sözlər əmələ gətirir. Belə ki, təhsilin pillələri belə anlayışlarda adını formalaşdırır. Nominasiya vahidi isə termin olur. Çünki pedaqogika sahəsində təhsil müddəti ilə bağlı müxtəlif formalar var və olmuşdur. Onillik, onbirillik, səkkizillik, yeddillik kimi sözlər bu sahə terminologiyasında terminoloji funksiyada çıxış edirlər.
Pedaqoji terminlərin müəyyən qismi termin-söz birləşmələri şəklindədir. Belə terminlərin komponentləri həm qrammatik, həm də semantik cəhətdən bir-biri ilə bağlanır. Məsələn, diqqətin parçalanması, diqqətin dağılması, diqqətin uzaqlaşması və s. Bu nümunələrdə ikinci tərəf semantik cəhətdən birinci tərəflə bağlanmır.
Pedaqogika terminologiyasında termin - söz birləşmələri müxtəlif prinsiplər əsasında yaranır: didaktik strategiya, didaktik testlər, diferensial psixologiya, deduktiv dərs, deduktiv metod, açıq mühazirə, akademik saat, ali məktəb, diferensial psixologiya, ali təhsil, asudə saatlar, beşballı sistem, beynəlmiləl tərbiyə, bədii özfəaliyyət, bədii tərbiyə və s. Bu pedaqogika terminləri birinci növ təyini söz birləşməsi modeli əsasında əmələ gəlmişdir. Aralarında yanaşma əlaqəsi olan bu sözlər bir-birinə məna ilə müəyyən bağlılığa malikdir.
İkinci növ təyini söz birləşməsi şəklində olan pedaqoji termin-söz birləşmələrində birinci tərəf heç bir qrammatik şəkilçi qəbul etmir, ikinci tərəf isə mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. Məsələn, vətənpərvərlik tərbiyəsi, məktəb pedaqogikası, cib lüğəti, davamiyyət jurnalı, davranış qaydaları, bakalavr dərəcəsi, fakültə dekanı, institut rektoru, asudəlik saatları, axşam məktəbi, təlim üsulu, məktəb kitabxanası, məktəb büdcəsi və s.
Pedaqoji terminologiyada III növ təyini söz birləşməsi şəklində olan terminlər birinci və ikinci növ təyini söz birləşməsi şəklində olan terminlərlə müqayisədə azdır. Söz birləşməsinin birinci komponenti yiyəlik hal şəkilçisi, ikinci tərəfi mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir. Məsələn, davamiyyətin uçotu, anlamanın səviyyəsi, dərketmənin səviyyəsi, biliyin möhkəmləndirilməsi, müəllimin nüfuzu, müəllimin peşəkarlığı, tapşırığın həlli və s. Şübhəsiz ki, sintaktik yolla əmələ gələn ikikomponentli və çoxkomponentli pedaqogika terminlərinin müxtəlif struktur modellərinin təhlili və pedaqoji terminlərin yaranma yollarını müəyyənləşdirməyə imkan verir.
İkinci fəslin altıncı bölməsi “Kalka üsulu ilə yaranan pedaqogika terminləri” adlanır. “Kalka” poliqrafiya, rəsmxət və başqa sahələrdə istifadə olunan materialı bildirir. Əgər kalka çertyoj, yazı və s. üzünü, surətini və surət orijinalın tam oxşarı olursa, terminlərin kalka edilməsi bir qədər fərqli səciyyə daşıyır. Terminologiyada kalkaetmə struktur formanı və mənanı saxlamağı nəzərdə tutur. S.Sadıqova yazır: “Kalkalar başqa bir dilə məxsus sözlərin, yaxud söz birləşmələrinin tərkib hissələrini ana dilinin müvafiq sözləri və söz birləşmələri ilə dəqiq tərcümə etmək üçün həmin sözlərin modeli üzrə qurulmuş sözlər, yaxud ifadələrdir”33. Aydındır ki, bir çox pedaqoji terminlər dilin özündə yaradılmış və ya dilin özünün ümumişlək leksik qatından götürülüb işlədilmişdir. Lakin sahənin nəzəri məsələləri ilə bağlı terminlərin kalka olunması daha geniş yayılmışdır. Məsələn, индивидуализация образования termini pedaqogikanın nəzəri məsələləri arasında yer alan anlayışı bildirir. Anlayışın adı Azərbaycan dilində “təhsilin fərdiləşdirilməsi” termini ilə verilir. Təhsilin fərdiləşdirilməsi prinsipi dərs prosesində iştirak edən şagird və tələbələrə fərdi qaydada yanaşmanı nəzərdə tutur. M.Qasımov kalkaların üç əsas növünü ayırmışdır: “1) leksik kalkalar; 2) sintaktik kalkalar; 3) frazeoloji kalkalar”34.
Qeyd edək ki, kalkaetmədə mənbə dildəki sözlər obyekt dildə olan sözlər və ya terminlərlə əvəz olunur. Pedaqoji terminlər əvvəllər yalnız rus dilindən kalka olunurdusa, müstəqillik dövründə ingilis dilindən kalkalara da geniş yer verilir. İkikomponentli birləşmələri ingilis dilindən kalkaların üç əsas forması qeydə alınır: 1. Hər iki tərəf kalka olunur. 2. Birinci tərəf kalka olunur, ikinci tərəf saxlanılır. 3. Birinci tərəf alınır, ikinci tərəf kalka edilir. Kalka yolu ilə yaranan ikikomponentli terminlər quruluşuna görə, əsasən, I, II və III növ təyini söz birləşməsi şəklində olur. “Konkret dil materiallarının təhlili göstərir ki, dilimizdə işlənən kalkaşəkilli terminlərin əksəri Azərbaycan dilinin daxili imkanları əsasında yaranmış və terminologiyamıza daxil olmuşdur. Kalkaşəkilli terminlərin ictimai rolu və işlənmə dairəsi geniş olub, terminologiyada əhəmiyyətli yerlərdən birini tutur”35
|
| |