Xalq hikmati - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti

“O‘limdan o‘zga barcha ishning chorasi bor”.
Xalq hikmati
MUAMMOLI TA’LIM TEXNOLOGIYASI
hAQIDA TUShUNChA
Oliy o‘quv yurtlarida o‘quv-tarbiya jarayonining samaradorligini
oshirishning muhim sharti mazkur jarayonga tizimli yondashuv sanaladi va
o‘qituvchilarga quyidagi dars turlari tavsiya etiladi:
80
1. Ma’ruza (kirish ma’ruzasi, mavzuli ma’ruza, umumlashtiruvchi
ma’ruza) mashg‘ulotlari.
2. Seminar (bilimlarni mustahkamlovchi, yangi bilimlarni mustaqil
egallashga mo‘ljallangan) darslari.
3. Modulli dars.
4. Muammoli (aqliy hujum) darslar.
5. Munozarali (ilmiy munozara va erkin fikrlash) darslar.
6. Didaktik–o‘yinli (syujetli-rolli, ijodiy, ishbilarmonlar, konferensiyalar,
o‘yin-mashqlar) darslar.
7. Sinov (didaktik kartochkalar, test topshiriqlari, o‘zaro nazorat varag‘i
yordamida, AKT nazorat dasturlari vositasida o‘tkaziladigan) darslari.
Mazkur darslarning o‘ziga xos jihati dars davomida vujudga keltirilgan
muammoli vaziyatlarga asoslanadi.
Muammoli ta’lim deyilganda, o‘qituvchi (pedagog) rahbarligida
muammoli vaziyat yuzaga keltirilib, mazkur muammo o‘quvchi-talabalarning
faol mustaqil faoliyati natijasida bilim, ko‘nikma va malakalarni ijodiy
o‘zlashtirish va aqliy faoliyatni rivojlantirishga imkon beradigan ta’lim
jarayonini tashkil etish nazarda tutiladi. Shuningdek, muammoli o‘qitishning
mohiyatini o‘qituvchi (pedagog) tomonidan o‘quvchi-talabalarning o‘quv
ishlarida muammoli vaziyatni vujudga keltirish va o‘quv vazifalarini,
muammolarini va savollarini hal qilish orqali yangi bilimlarni o‘zlashtirish
bo‘yicha ularning bilish faoliyatini boshqarish tashkil etadi. Bu esa bilimlarni
o‘zlashtirishning ilmiy-tadqiqot usulini yuzaga keltiradi.
Muammoli ta’limning muvaffaqiyati quyidagi omillarga bog‘liq:
1. O‘quv materialini muammolashtirish.
2. Talabalarning bilish faoliyatini faollashtirish.
3. Ta’lim jarayonini o‘yin, mehnat faoliyati bilan uyg‘unlashtirish.
4. O‘qituvchi (pedagog) tomonidan muammoli metodlardan o‘z o‘rnida
samarali foydalanish ko‘nikmasiga ega bo‘lish.
5. Muammoli vaziyatni hal etish yuzasidan muammoli savollar zanjirini
tuzish va mantiqiy ketma-ketlikda talabalarga bayon etish.
Muammoli metodlar muammoli vaziyatlarni vujudga keltirib,
talabalarning muammoni hal etish, murakkab savollarga javob topish
jarayonida alohida obyekt, hodisa va qonunlarni tahlil qilish ko‘nikmalari
va bilimlarni faollashtirishga asoslangan faol bilishni taqozo etadi.
81
Muammoli vaziyat muayyan pedagogik vositalarda maqsadga muvofiq
tashkil etiladigan o‘ziga xos o‘qitish sharoitida yuzaga keladi hamda
o‘rganilgan mavzular xususiyatlaridan kelib chiqib, bunday vaziyatlarni
yaratishning maxsus usullarini ishlab chiqish zarur. O‘qitishda muammoli
vaziyat shunchaki «fikr yo‘lidagi kutilmagan to‘siq» bilan bog‘langan aqliy
mashaqqat holati emas, balki u bilish maqsadlarini maxsus taqozo qiladigan
aqliy taranglik holatidir. Bunday vaziyat negizida avval o‘zlashtirilgan bilim
izlari va yangi yuzaga kelgan vazifani hal qilish uchun aqliy va amaliy
harakat usullari yotadi. Bunda har qanday qiyinchilik muammoli vaziyat
bilan bog‘liq bo‘lmasligi mumkin, ya’ni yangi bilimlar avvalgi bilimlar bilan
bog‘lanmasa, aqliy mashaqqat muammoli bo‘lmaydi. Muammoli vaziyat har
qanday fikrlash qiyinchiliklaridan farq qilib, unda talaba mashaqqat talab
qilgan tushuncha yoki faktning unga avval va ayni vaqtda ma’lum bo‘lgan
vazifa, masala bo‘yicha ichki, yashirin aloqalarini anglab yetadi.
Muammoli vaziyatning belgilari quyidagilar:
– talabaga notanish bo‘lgan faktning mavjud bo‘lishi;
– vazifalarni bajarish uchun talabaga beriladigan ko‘rsatmalar, yuzaga
kelgan bilish mashaqqatini hal qilishda ularning shaxsiy manfaatdorligi.
Muammoli vaziyatlarni hal etishda o‘qituvchi (pedagog) talabalar
faoliyatini fikr yuritishning mantiqiy operatsiyalari – tahlil, sintez, taqqoslash,
analogiya, umumlashtirish, tasniflash va xulosa yasashga yo‘naltiradi.
Muammoli vaziyatlardan o‘quv jarayonining barcha bosqichlarida:
yangi mavzu bayoni, mustahkamlash va bilimlarni nazorat qilishda
foydalanish mumkin. Muammoli vaziyatlar tizimi muvaffaqiyatli yaratilgan
hollarda mazkur mavzuni muammoli dars shaklida o‘tish tavsiya etiladi.
O‘qitish jarayoniga muammoli darslarni qo‘llash uchun o‘qituvchi (pedagog)
quyidagi masalalarni hal qilishi kerak bo‘ladi:
– o‘quv dasturi bo‘yicha qaysi mavzularni muammoli dars shaklida
o‘tish mumkinligini;
– mavzu matnidagi masalalar bo‘yicha muammoli vaziyatni keltirib
chiqaradigan savollar, topshiriqlarni aniqlash, bunda didaktikaning ilmiylik,
sistemalilik, mantiqiylik, ketma-ketlik, izchillik prinsiplariga amal qilishi;
– talabalarning bilish faoliyatini faollashtirish va boshqarishni
ta’minlaydigan vosita va usullarni aniqlashi, ulardan o‘z o‘rnida va samarali
foydalanish yo‘llarini belgilashi zarur.
82
O‘qituvchi o‘rganilayotgan bob va mavzularning didaktik maqsadi,
ta’lim mazmunidan kelib chiqqan holda yuqori samara beradigan mashg‘ulot
turini belgilaydi, o‘quv yili boshidan taqvimiy mavzularni rejalashtiradi.
Oliy o‘quv yurtlarida zamonaviy ta’lim texnologiyasi – bu muammoli
o‘qitish, tadqiq etib, muammoni hal etishdir. Ta’lim texnologiyasi esa
rivojlanayotgan ta’lim jarayonini, muammoli o‘qitish vazifasini faol
o‘rganish jarayonini rag‘batlantirish, tadqiqot ishlarini olib borish va
tafakkur etish usulini tarbiyalashdan iborat. Muammoli o‘qitish jarayoni
shaxsning ijodiy faoliyatini tarbiyalash maqsadlariga mos tarzda oliy o‘quv
yurtlari ish amaliyotida muammoli o‘qitish bilan birgalikda illyustratsiyali
tushuntirish texnologiyasi, axborot-ma’lumot texnologiyasi va dasturlashgan
ta’lim texnologiyasi kabilardan keng foydalanishni taqozo etadi.
Muammoli o‘qitish jarayonida talabaning mustaqillik roli reproduktiv
o‘quv usullariga solishtirib qaraganda ancha samarali bo‘ladi. Muammoli
o‘qitishning maqsadi talabalar bilan ishlash jarayonida ta’lim-tarbiya
masalalari, muammo va savollariga javob qidirish, ularni hal etish yo‘llari
bilan yangi bilimlarni o‘zlashtirishni, talabalar o‘quv faoliyatida muammoli
vaziyatlarni vujudga keltirish va hal etish bo‘yicha o‘qituvchi (pedagog)lar
ularda qiziqish uyg‘ota olishidan iborat.
Muammoli vaziyat – tinglovchi (bilim oluvchi)larga beriladigan fakt
va ma’lumotlar, axborot va bilimlar bilan yangi dalillar, hodisalar, vaziyatlar
orasidagi dialektik qarshiliklar bo‘lib, ularni tushunib olish uchun ilgari olgan
bilimlarining yetishmasligidir. Bu qarama-qarshiliklar (tushunmovchiliklar)
ijodiy bilimlarni o‘zlashtirish uchun harakatlantiruvchi kuch bo‘lib xizmat
qiladi.
Ta’lim jarayonida muammoli vaziyatning xususiyati quyidagilardan
iborat:
– talabalar uchun noma’lum yangilikning mavjudligi;
– muammolarni o‘zlari mustaqil hal etishlari;
– shaxsiy qiziqish va ehtiyojlari yuzaga kelgan tushunmovchiliklarni
o‘zlari o‘rganishga harakat qilishlari;
– nima noma’lum ekanligini bilib, ma’nosini tushunib, uni hal etishga
intilishlari.
Yuzaga kelgan muammolarni tahlil qilib fikr yuritish, talabalarning
mustaqil aqliy faoliyatini rivojlantirishning muhim talablari sanaladi.
83
Bunday fikr yuritish talabani shu narsani anglay olmaganligini tushunib
yetib, bu gapning ma’nosiga jiddiy ravishda e’tibor berishga qaratadi.
Muammoli ta’limni tashkil etish va olib borishda o‘qituvchi (pedagog)
o‘zining ta’lim-tarbiya berishdagi faoliyatini aniq tushunib yetishi ham
muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchi (pedagog) talabalarga tayyor fikr
bermay, balki ularning izlanishiga to‘g‘ri yo‘nalish berishi lozim. Talabalar
mashg‘ulotlarda va kundalik hayotda uchraydigan voqea, xabar, hodisa
va turli dalillarni o‘zlari tahlil qilib, mustaqil fikrga ega bo‘lishni maqsad
qilib qo‘yishlari kerak. Shuningdek, oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlaridagi
muammoli ta’lim talabalarning izlanish faoliyati, bilim va malakalarni chuqur
egallab olishini, tevarak-atrofdagi o‘zgarishlarga bo‘ladigan qarashiga katta
ijobiy ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini ham yaratib beradi.
O‘qituvchi (pedagog) muammoli ta’lim tizimida talabalar o‘quv-
izlanish faoliyatini shunday tashkil etadiki, ularning diqqati yuzaga kelgan
qiyinchilik va kamchiliklarni hal etishga, turli axborotlarni mustaqil tahlil
qilishga, yechimini topish, umumlashtirish va xulosalar chiqarishga, olgan
bilim va malakalarini keyinchalik yuzaga keladigan vaziyatlarda qo‘llay
olishga qaratilgan bo‘lishi lozim. Demak, buning natijasida talabalarda
mustaqil fikr yuritish, bilim olish, yangidan-yangi maqsadlarni qo‘yish,
yangicha fikrlash yo‘llariga o‘rganish hamda tafakkurni rivojlantirish
qobiliyatining shakllanishiga imkon beradi. Talabalar muammoli ta’lim
jarayonida o‘quv materiallarini muammoli vaziyat sharoitida o‘rganishlari,
tegishli ma’lumotlarni mustaqil tahlil qilishlari, berilgan o‘quv masalalarini
farazlarini oldinga surib, ularni isbot qilish yo‘llari bilan yechishlari, ta’lim
jarayonini o‘zlashtirishga aql bilan harakat qilishlari ularning intellektual
faoliyatlarini oshiradi.
Muammoli darslarda o‘qituvchining faoliyati, avvalo, mavzu
mazmunidan kelib chiqqan holda o‘quv muammolarini aniqlash, muammoli
vaziyatlar tizimini yaratish, talabalar oldiga o‘quv muammolarini yuqori
ilmiy va metodik saviyada qo‘yish, darsda mazkur o‘quv muammolaridan
samarali foydalanishga erishish, talabalar faoliyatini muammolarni hal
etishga yo‘naltirishdan iborat bo‘ladi.
Talabalarning faoliyati muammoli vaziyatlarni idrok etish, hal qilish
usullarini izlash, muammoni tahlil qilib, taxminlarni ilgari surish, taxminlarni
ilmiy, mantiqiy nuqtayi nazardan asoslash, taxminlarni tekshirish va xulosa
chiqarishdan iborat bo‘ladi.
84
Hozirgi zamon muammoli darslarning didaktik maqsadi quyidagilardan
iborat:
1. O‘quv muammolarini hal etishda talabalar tomonidan avval
o‘zlashtirgan bilimlarini ijodiy qo‘llab, yangi bilimlarni egallash
ko‘nikmalarini shakllantirish.
2. Bilimlarni ijodiy o‘zlashtirish va ularni amalda qo‘llash malakalarini
hosil qilish.
3. Izlanuvchanlik, qiziqish, motivlar, mantiqiy tafakkur, ijodiy faoliyat,
aqliy kamolot, zakovatni rivojlantirish va shu kabilar.
Muammoli mashg‘ulotda muammoli vaziyat bo‘lishi nazarda tutiladi
va an’anaviy darsning quyidagi hamma bosqichlarini o‘z ichiga oladi:
uy vazifasini tekshirish, maxsus og‘zaki mashqlar, talabalar oldiga dars
maqsadini qo‘yish, yangi o‘quv materialini tayyorlash va uni o‘rganish,
yangi va ilgari o‘rganilgan materialni bog‘lab mustahkamlash, mashg‘ulotni
yakunlab, uyga vazifa berish. Muammoli mashg‘ulotlarda yangi
o‘rganilayotgan qonun-qoidaga oid faktlar to‘plash, ularni bir-biri bilan
taqqoslash va tahlil qilish, bilimlarni o‘rganish va mustahkamlash jarayoni
parallel ravishda olib boriladi.
Ta’limda muammoli o‘qitishning uch sharti mavjud:
1. Muammoli ta’limni tashkil etishda o‘quv materiallarini tizimli, tartib
bilan rivojlantirish.
2. Vazifa berilganda uni yechish usullarini tanlash imkoniyatini berish.
3. Talaba bilim olishni maqsad qilib qo‘yishi va maqsadiga erishishi
uchun o‘z bilimini to‘g‘ri baholay olishi.
Ta’lim jarayonida muammoli vaziyatni yuzaga keltirishda quyidagi bir
qator didaktik maqsadlar ham ko‘zda tutiladi:
– talabalar diqqatini o‘quv materialiga jalb qilish;
– talabalarda fanga nisbatan qiziqish uyg‘otish;
– ularning o‘zlashtirish faoliyatini jonlantirish;
– ularning oldiga aqliy faoliyatni rivojlantiruvchi masalalar qo‘yish;
– talabalar o‘rganishi mumkin bo‘lgan bilimlar yetarli darajada
emasligini dalillarga asoslangan holda ko‘rsatish;
– o‘quv materiallarini tahlil etishga o‘rgatish;
– o‘qitishdagi muammolarni hal etishning yo‘llarini topishda ko‘mak
berish.
85
Ta’lim jarayonida muammoli vaziyatlar bir necha turga bo‘linadi:
1. Talabalar o‘z oldilarida turgan masalaning yechimini topa olmaydi,
muammoli savol yuzaga kelganda unga o‘z vaqtida javob bera olmaydi,
yangi mavzuni tushunishda ancha qiyinchiliklarga duch keladi.
2. Talabalar oldin egallagan bilimlarini yangi sharoit va vaziyat yuzaga
kelganda qo‘llay olmaydi.
3. Ularning muammoni nazariy yo‘l bilan hal etishi va bu tanlangan
usulni amalga oshirishi o‘rtasida qarama-qarshiliklar vujudga keladi.
4. Talabalar amalda bajargan topshiriq natijalari bilan o‘zlarining
nazariy jihatdan tushunib yetishlari o‘rtasida bilimlarining yetishmasligi
ham muammoli vaziyatlar yuzaga kelishiga olib keladi.
Ta’lim jarayonida muammoli o‘qitish samarali, maqsadga muvofiq
bo‘lishi uchun uni o‘quv jarayoni, o‘quv-tarbiya ishlari asosining bir
qismiga aylantirish zarur. Muammoli ta’lim yordamida talabalarda o‘quv
muammolari va mutaxassislik masalalarini yechishga tadqiqiy yondashish,
mustaqil tarzda o‘rganish mahoratini shakllantirishni tarbiyalaydi.
Shunday qilib, muammoli ta’lim talabalar bilim tizimlari va aqliy hamda
amaliy faoliyatlarida samarali o‘zlashtirishga yordam beradi, o‘zlashtirgan
yangi bilimlaridan kelajakdagi vaziyatlarda unumli foydalana olishni, ta’lim
muammolarini yecha bilish, mustaqil izlanishga o‘rgatish, ijodiy tajribaga
ega bo‘lish va uni rivojlantirish, ta’lim jarayonining vazifalarini tahlil qilish,
muammoli ta’limni aniqlash imkoniyatlarini ochib beradi.
|