Boshqariladigan termoyadro reaksiyalari

5. Boshqariladigan termoyadro reaksiyalari.
Yadroviy energetika istiqbollari. Yadroviy sintez reaksiyasi, hozircha, boshqarilmaydigan tarzda amalga oshirilishi mumkin. Boshqariladigan termoyadroviy reaksiyani amalga oshirish uchun, asosan ikki qiyinchilnkni yengish kerak. Birinchidan "termoyadroviy yoqilg’i" ning temperaturasini ~ 108 K gacha qizdirish, ya'ni quyosh temperaturasidan taxminai 10 marta yuqori temperaturalarni olish usulini topish lozim. Bunchalik yuqori temperaturalar zarurligining sababi nimada? Masala shundaki, sun'iy ravishda termoyadroviy reaksiya sodir bo'ladigan qurilmaning hajmi chegaralangan, natijada undan issiqlik yo'qolishi ham quyoshdagidan ancha katta bo'ladi, albatta. Shuning uchun sun'iy ravishda hosil qilinadigan "mitti quyosh" temperaturasi quyoshnikidan ancha yuqori bo'lishi lozim. "Termoyadroviy yoqilqi" bunday yuqori temperaturalarda termoyadroviy plazmaga aylanadi. Berk hajmdagi plazma kamera devorlari bilan kontaktga kiradi va unga issiqlik berib soviydi yoki xuddi vodorod bomba misolidagidek kamerani eritib yuboradi. Shuning uchun termoyadroviy plazmani berk hajmda biror muddat davomida saqlab turish muammosi tuqiladi. Bu ikkinchi qiyinchilikdir.
Bu raqamlar insoniyatning energiya ta'minotida vujudga kelgan muammoni xarakterlaydi. Bu muammoni hal qilishda yadroviy energetikaga muhim rol ajratilgan. Hozirgi vaqtda AES larning reaktorlarida, asosan, U235 dan foydalanilmokda. Lekin U238 dan tez neytronlar ta'sirida Pu239 hosil qilish (3.9 ga q.) mumkin. Bu protsess ko'paytirgich reaktorlarda amalga oshadi. Natijada bunday reaktorlarda ikki protsess, ya'ni yadroviy bo'linish va yangi "yoqilg’i" - plutoniy hosil bo'ladi. Ko'paytirgich reaktorlardan foydalanib yana bir "yoqilg’i" ni hosil qilish mumkin:
Th232 + пTh233- Рu233 - U238.
U233 va Pu239 larda xuddi U235 ga o'xshash, issiqlik neytronlar ta'sirida bo'linish reaksiyasi amalga oshadi. Mutaxassislarning fikricha, boshqariladigan bo'linish reaksiyalari uchun kerak bo'ladigan "yoqilqi" lardan shu tarzda foydalanilsa, ular insoniyat energiyaviy eqtiyojlarini bir necha yuz yil davomida qondira olar ekan.
Termoyadroviy reaksiyani boshqarish muammosi xal bo'lgan taqdirda insoniyat uchun energiya tanqisligi xavfi butunlay yo'qolgan bo'ladi, chunki okean suvlaridagi "Termoyadroviy yoqilg’i" ning zapaslari juda katta.
XULOSA
Yuqorida ta’kidlanganidek, har bir ta’sirlashuvning o’z qonunlari mavjud. Ammo olimlarning fikricha, bu ta’sirlashuvlarning barchasi yagona qonunga bo’ysunishi va soda qilib tushuntirilishi zarur. Boshqacha aytganda, har to’rtala ta’sirlashuvning ham shunday birlashuvi ro’y berishi kerakki, bir yuqorida ko’rgan ta’sirlashuvlar, bu yangi ta’sirlashuvning ma’lum sharoitlarda namoyon bo’ladigan xususiy holiga aylanmog’i lozim.
Yadroviy reaksiyalarni tajribalarda o'rganish tufayli reaksiyalarda saqlanish qonunlarining bajarilishi aniqlandi:
1. Yadroviy reaksiyaga kirishuvchi zarralarning umumiy zaryadi reaksiyada vujudga kelgan zarralarning umumiy zaryadiga teng.
2. Yadroviy reaksiyaga kirishayotgan zarralardagi nuklonlarning to’liq soni reaksiyadan keyin ham saqlanadi, ya'ni reaksiyada hosil bo'lgan zarralar nuklonlarining to'liq soniga teng bo'ladi.
Olimlar plazmaning magnit maydon yordamida izolyatsiyalash mumkin, degan fikrni ilgari surdilar. Bu fikrga asoslanib turli qurilmalar yasalgan. Ular ichida sobiq sovet olimlari yasagan va "Tokamak" nomi bilan yurgiziladigan qurilmalar e'tiborga loyiqdir. "Tokamak" lar yordamida Xalqaro hamkorlik asosida boshqariladigan termoyadroviy reaksiyani amalga oshirish bo'yicha izlanishlar ham olib borilmokda.
Hozirgi vaqtda dunyoning 16 mamlakatida 100 dan ortiq atom elektrostansiya (AES) lar ishlab turibdi. Ularning umumiy elektr quvvati 4∙107 kVt dan ortiq. Bundan buyon energetik balansda yadroviy energetikaning ulushi ortib boradi. Buning sababi shundaki, dunyoda ishlatilayotgan energiyaning taxminan 70% i neft va gazni yoqish hisobiga olinmoqda. Borgan sari oshib borayotgan energiya ehtiyojlarini qisobga olsak, neft va tabiiy gaz zapaslari uzog’i bilan 50 yilga etadi. Ko'mirni yoqish hisobiga esa energiya ehtiyojlarini uzog’i bilan 500 yil davomida qondirib turish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1.T.M.Mo’minov va boshqalar. Atom yadrosi va zarralar fizikasi. Toshkent, “O’zbekiston faylasuflari, jamiyati”, 2009.
2.Ю.М.Широков, Н.П.Юдин. Ядерная физика. М., «Наука»., 1972. 3.М.Престон. Физика ядра. М., «Мир»., 1964.
4.Р.Б.Бекжонов. Атом ва ядро физикаси. Т., «Ўзбекистон»., 1972.
5.О.Бор, Б.Моттельсон. Структура атомного ядра.
1,2 том. М., «Мир»., 1971.
.А.У.Абдураҳимов. Автореферат ОИЯИ, 1-7459, Дубна, 1973.
.А.У.Абдурахимов и др. Высокоавтоматизированная система обработки и анализа данных. Труды международной конференции.
г Ош, 1 том, 2000.
.Р.Б.Бекжонов. Ядро физикаси. Т., «Ўқитувчи»., 1975. 9.Р.Б.Бекжонов. Атом ва ядро физикаси. Т., «Ўқитувчи»., 1994.
Г. Челлен. Физика элементарных частиц. М., «Наука»., 1966.
В.С.Барашенков. Сечения взаимодействия элементарных частиц.
М., «Наука»., 1966.
Ю.И.Корякин. Биография атома. М., «Госатомиздат»., 1961.
Г.С.Воронов. Штурм термоядерной крепости. М., «Наука»., 1985. 14.R.Ishmuhamedov, M.Yuldashev. Ta’lim va tarbiyada innovasion
Pedagogik texnologiyalar. -T.: “Nihol”, 2013.
15.Begimqulov U.Sh. Pedagogik ta’lim zamonaviy axborot texnologiyalarni joriy etishining ilmiy-nazariy asoslari. – Toshkent: Fan, 2007.
|