- MAVZU
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TA’LIM SOHASIDAGI DAVLAT SIYOSATINING ASOSIY TAMOYILLARI

|
- MAVZU
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TA’LIM SOHASIDAGI DAVLAT SIYOSATINING ASOSIY TAMOYILLARI
|
bet | 10/89 | Sana | 26.09.2024 | Hajmi | 478,28 Kb. | | #272518 |
Bog'liq Ta\'lim tarbiyaning dolzarb muammolari majmua2- MAVZU
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA TA’LIM SOHASIDAGI DAVLAT SIYOSATINING ASOSIY TAMOYILLARI
REJA
Tamoyil haqida umumiy tushuncha.
Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimi va turlari
Tayanch tushunchalar: tamoyil, prinsip, gumanizm, demokratiya, ta’lim tizimi.
Mustaqil ish: Sharq mamlakatlarida (Yaponiya, Koreya, Xitoy) da pedagogik akmeologiya
Tamoyil haqida umumiy tushuncha
«Tamoyil» so’zining ma’nosi xulqning, xatti-harakatning asosiy qoidasi, yetakchi g’oya demakdir. Ta’lim tamoyillari bu – o’qitish jarayoniga qo’yiladigan talablar yig’indisidir.
Ta’lim tamoyillari yosh avlodga ta’lim va tarbiya berish maqsadlariga muvofiq o’qitishning xarakterini belgilaydigan asosiy yetakchi qoidalardir.
Mana shu tamoyillar qaerdan kelib chiqqan? Ularni kim, qachon va qanday vaziyatlarda ifodalagan?
Tamoyillarni ifodalashga olib kelgan asosiy manba, o’qitish amaliyoti, o’qituvchilarning keyinchalik anglagan, umumlashtirilgan va tarqalgan tajribasi hamda topilmalaridir.
O’qitishning tamoyillaridan uning qoidalari kelib chiqadi va ular u yoki bu tamoyillarning xususiy qoidalarini aks ettiradi. Masalan, o’qitishning ko’rsatmalilik prinsipi ta’limning ko’rsatmali qo’llanmani hozirlash, o’quvchilarni uni idrok etishga tayyorlash, qo’llanmani ko’rsatish va tahlil qilish kabi qoidalarini taqozo etadi. Yoki ta’limning tizimliligi tamoyili yangi o’zlashtirilgan bilimlarni ilgari olingan bilimlarga bog’lash, materialni qismlari bo’yicha bayon qilish, o’rganilgan bilimlarni mustahkamlash kabi qoidalarni keltirib chiqaradi.
Ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari. O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonunining 3-moddasida ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillari ko‘rsatib o‘tilgan. Ular quyidagilardan iborat:
ta’lim-tarbiyaning insonparvar va demokratik xarakterda bo‘lishi,
ta’lim tizimining uzluksizligi va izchilligi;
umumiy o‘rta, shuningdek, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limining yo‘nalishlarini tanlashning ixtiyorligi;
ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi; davlat ta’lim standarti doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi;
ta’lim dasturini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondoshuv;
bilimli bo‘lishni rag‘batlantirish;
ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonunining 3-moddasida ta’lim sohasida davlat siyosatining asosiy tamoyillaridan biri ta’lim va tarbiyaning insonparvar va demokratik xarakterda bo‘lishi ko‘rsatilgan. Ta’lim va tarbiyaning insonparvarlashuvi insonni intellektual va ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan uzluksiz ta’lim tizimi orqali har tomonlama barkamol shaxsni shakllantirishni nazarda tutadi. Ta’limni insonparvarlashtirish shaxsning ijodiy qobiliyatlarini ro‘yobga chiqarishga imkon yaratadi. SHuningdek, ta’lim jarayonida uning ma’naviy-axloqiy ehtiyojlari, xohish-istaklari va hiziqishlarini hisobga olishni nazarda tutadi. Bir so‘z bilan aytganda, ta’lim-tarbiya jarayoni shaxsni har tomonlama kamol topishini ta’minlashga yo‘naltiriladi, uning shaxsiga nisbatan hurmat bilan yondashiladi.
Ta’lim va tarbiyani demokratlashtirishning mazmuni shundan iboratki, ta’lim-tarbiya mazmunining ochiqligi, o‘quv materiallari, ta’lim shakl va metodlarining xilma-xilligi, milliy va hududiy xususiyatlarning inobatga olinishi, hammaning va har kimning madaniy jihatdan yuksak natijalarga erishishini ta’minlashga imkon beradi. Mazkur tamoyilga amal qilish o‘quvchilarning xohishlariga ko‘ra o‘quv jadvalidan qo‘shimcha fanlarning o‘rin olishi, yuqori sinflarda muayyan fanlarning chuqurlashtirilib o‘rgatilishi, fakulьtativ mashg‘ulotlar hajmining kengaytirish, turli yo‘nalishlarda to‘garaklarni tashkil etish, darslarning yakka va guruh asosida o‘tkazilishiga e’tibor berilishini anglatadi.
Ta’lim tizimining uzluksizligi va izchilligi tamoyilirespublikada uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlari o‘zaro aloqadorlik va bog‘liqlik asosida faoliyat yuritishlarini ifodalaydi. Umumiy o‘rta ta’lim maktablarining o‘quv dasturlari akademik litsey va kasb-hunar kollejlarining, o‘z navbatida ularning o‘quv dasturlari oliy o‘quv yurti o‘quv dasturlari bilan mutanosiblikda yaratilib, biri o‘zidan avvalgi bosqichda o‘zlashtirilgan ma’lumotni boyitadi va rivojlantiradi.
Shuningdek, davlat ta’lim standartlari talablariga muvofiq faoliyat olib borayotgan uzluksiz ta’lim tizimi mazmuniga ko‘ra bir tipdagi o‘quv yurtlarining biridan ikkinchisiga o‘tib o‘qish imkoniyati mavjud. CHunonchi, ta’lim oluvchilar bir maktabdan ikkinchi maktabga, bir akademik litseydan ikkinchi akademik litseyga bir shaharda faoliyat yuritayotgan oliy o‘quv yurtidan ikkinchi shaharda joylashgan oliy o‘quv yurtiga o‘tib ta’limni davom ettirish huquqiga egalar.
Umumiy o‘rta, shuningdek, o‘rta maxsus kasb-hunar ta’limining majburiyligi tamoyili o‘zida, birinchidan, fanlar asoslari bo‘yicha muntazam bilim olishlari, ularning bilimlarni o‘zlashtirishga bo‘lgan ehtiyojlari, asosiy o‘quv-ilmiy va umummadaniy bililar, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan ma’naviy-axloqiy fazilatlar, mehnat, ijodiy fikrlash va kasb tanlash ko‘nikmalari shakllantirish; ikkinchidan, o‘quvchilarning imkoniyatlari va qiziqishlarini hisobga olgan holda ularning jadal intellektual rivojlanishi, chuqur, sohalashtirilgan, tabahalashtirilgan, kasbga yo‘naltirilgan ta’lim olishni ta’minlash; uchinchidan, o‘quvchilarning kasb-hunarga moyilligi, bilim va ko‘nikmalarini chuqur rivojlantirish, tanlab olingan kasb-hunar bo‘yicha bir yoki bir necha ixtisoslikni egallash imkoniyatini yaratishni ifodalaydi.
O‘rta maxsus kasb-hunar ta’limining ixtiyoriyligi tamoyilining asosiy mohiyati o‘quvchilarning yangi turdagi o‘quv muassasalarida ta’lim olish yo‘nalishini ixtiyoriy ravishda tanlash huquqiga ega ekanliklarini anglatadi. Bu iki turdagi uch yillik maxsus ta’lim yo‘nalishlarini o‘quvchilar o‘z iqtidorlari va xohish-istaklariga tayangan holda tanlaydilar. Ana shu tarzda o‘quvchilarning biron bir shaklda bilimlarini takomillashtirish, muayyan kasb-hunar egasi bo‘lib etishishlari uchun sharoit yaratiladi.
Ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda ekanligi mamlakatda ta’lim taraqqiyotining rivoji ilmiy asoslarga ega bo‘lib, u fan-texnika, madaniyatning yuksala borishi bilan chambarchas holda rivojlanib borishini nazarda tutadi.
Insoniyat mavjud ekan, har doim taraqqiyot sari intiladi va yangidan-yangi fan yutuqlarini qo‘lga kiritib boradi. Ta’lim tizimi esa ana shu fan yangiliklarini kelajak avlodga etkazib berishni ta’minlaydi. Shu bois ta’lim tizimining dunyoviy xarakterda bo‘lishi talab etiladi. Shuningdek, ta’lim oluvchilarning ushbu yutuqlardan oqilona foydalangan holda ulardan to‘g‘ri xulosalar chiqarib, kelajakda o‘zlarining munosib o‘rinlarini topishga zamin yaratadi.
O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»ni qonunining 4-moddasida belgilab qo‘yilganidek, fuqarolar millati, tili, jinsi, yoshi, diniy e’tiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, mavqei, xizmat turi, turar joyi, O‘zbekiston Respublikasida hududida qancha vaqt yashayotganligidan qat’iy nazar bilim olish huquqiga egalar. Davlat ta’lim standartlari doirasida ta’lim olishning hamma uchun ochiqligi tamoyili aynan mana shu holatni yoritishga xizmat qiladi.
Yuqorida qayd etilgan moddada, yana shuningdek, chet ellik fuqarolarning O‘zbekiston Respublikasi hududida xalqaro shartnomalarga muvofiq bilim olish huquqiga egaliklari ta’kidlab o‘tilgan.
O‘zbekiston Respublikasida istiqomat qilayotgan fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar esa bilim olishda O‘zbekiston Respublikasi fuqarolari bilan teng huquqlarga ega ekanligi bu tamoyilning inson va uning manfaatlariga xizmat qilishini bildiradi.
Respublikamizda ta’lim, o‘zbek, rus, qozoq, qirg‘iz va tojik tillarida olib borilayotgan umumiy o‘rta ta’lim muassasalari mavjud bo‘lib, bunday yo‘l bilan barcha millatlarning tenglik asosida bilim olishiga sharoit yaratilgan. Bundan tashqari mamlakatning barcha hududlarida «yakshanbalik maktablari» tashkil qilingan bo‘lib, har bir millat vakillari dam olish kuni ixtiyoriy ravishda o‘z ona tilida ta’lim olish imkoniyatiga egalar.
Ta’lim dasturlarini tanlashga yagona va tabaqalashtirilgan yondashuv O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida»gi qonunining 7-moddasida o‘z ifodasini topgan. Davlat ta’lim standartlari umumiy o‘rta, o‘rta maxsus kasb-hunar hamda oliy ta’lim mazmuni va sifatiga qo‘yiladigan talablarni belgilab beradi.
Davlat ta’lim standartlarini bajarish O‘zbekiston Respublikasining barcha ta’lim muassasalari uchun majburiydir. Buning ma’nosi shuki, har bir ta’lim turi uchun alohida davlat ta’lim standartlari ishlab chiqiladi, ularda ko‘zda tutilgan talablarga amal qilish esa mazkur bosqichdagi ta’lim muassasalaridan birday talab etiladi. Ammo davlat ta’lim standarti asosida ta’lim muassasalari o‘zlarining o‘quv dasturlari variantini ishlab chiqib, undan foydalanishlari mumkin. Bu ta’lim olish maqsadi yagona bo‘lgani holda, unga erishish yo‘llari turlicha ekanligini ko‘rsatadi.
Bilimli bo‘lishni va iste’dodni rag‘batlantirish ta’lim sohasidagi davlat siyosatining asosiy tamoyillaridan biri sanalib, uzluksiz ta’lim tizimining barcha bosqichlarida ushbu tamoyilga to‘la amal qilinadi. Ta’lim oluvchilarning iste’dod va qobiliyatlari davlat tomonidan moddiy va ma’naviy jihatdan rag‘batlantirilib boriladi. Bunday rag‘batlantirishlar sirasiga iste’dodli o‘quvchilarni faxriy yorliqlar, stipendiyalar hamda mukofotlar bilan taqdirlashni kiritish mumkin.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 yil 25 martdagi «O‘zbekiston o‘quvchi-yoshlarini taqdirlash va moddiy rag‘batlantirish to‘g‘risida»gi qarorining qabul qilinishi ushbu tamoyilni huquqiy jihatdan kafolatlanishini ta’minladi. Mazkur qarorga muvofiq har yili o‘quvchi va talabalar o‘rtasida fan olimpiadalari o‘tkazilib, g‘oliblar turli imtiyozlarni qo‘lga kiritmoqdalar. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1993 yil 5 fevralda qabul qilingan «O‘zbekistonda o‘quvchi-yoshlarni rag‘batlantirish choralari to‘g‘risida»gi Farmoniga binoan ilmiy salohiyat, iqtidorga ega talabalar (bakalavr va magistratura yo‘nalishlari bo‘yicha) hamda tadqiqotchilik faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirayotgan aspirantlar uchun O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat stipendiyalari ta’sis etildi va har yili o‘n bir ta’lim yo‘nalishi (texnika va informatika, tibbiyot, fizika-matematika, iqtisodiyot, jurnalistika, gumanitar, huquq va xalqaro munosabatlar, pedagogika, madaniyat va san’at, chet tillar, qishloq xo‘jaligi) bo‘yicha O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Davlat stipendiyasi uchun tanlovlar tashkil etilmoqda. SHuningdek, iqtidorli talabalar uchun «Beruniy», «Ulug‘bek» hamda «Navoiy» nomidagi stipendiyalar joriy etilgan bo‘lib, ularning sovrindorlari bo‘lgan talabalarning faoliyati moddiy jihatdan qo‘llab-quvvatlanmoqda.
Bundan tashqari iste’dodli yoshlarni moddiy va ma’naviy rag‘batlantirish, chet elda ta’lim olishlarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida «Umid», «Iste’dod», «Respublika bolalar fondi», «Sog‘lom avlod uchun», «Ulug‘bek» va boshqa jamg‘armalar tashkil etilgan. Ayni vaqtda davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan amaliy yordam tufayli 2000 nafardan ortiq talabalar xorijiy mamlakatlarda tahsil olib, o‘z bilimlarini oshirishga muvaffaq bo‘ldilar.
YUqorida bildirilgan fikrlar respublikada bilimli bo‘lish va iste’dodni rag‘batlantirish tamoyilining to‘laqonli ravishda amaliyotga tatbiq etilayotganligining yorqin isbotidir.
Ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvini uyg‘unlashtirish tamoyili ta’limni tashkil etish va uning sifatini oshirishda davlat va jamiyatning ta’lim muassasalarini boshqarishda hamkorlikka erishishni nazarda tutadi. Ta’lim tizimida davlat va jamiyat boshqaruvi ta’lim samaradorligini oshirishga zamin yaratadi.
|
| |