Tushunish va uning bilish bilan o’zaro nisbati

|
Tushunish va uning bilish bilan o’zaro nisbati
|
bet | 29/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgTushunish va uning bilish bilan o’zaro nisbati. Tushunish va uning bilish (va tushuntirish) bilan o’zaro nisbati muammosi ko’pdan beri muhokama qilinadi. U bugungi kunda ham o’z ahamiyatini yo’qotmagan va ko’p jihatdan bahslidir. Masalan, Dilьtey tushunishni matn muallifining ma’naviy dunyosiga kirish sifatida tavsiflagan bo’lsa, Xaydegger uchun tushunish insonning borliqqa o’ziga xos munosabati, insonning dunyoda mavjud bo’lish usulidir. Gadamer fikriga ko’ra, o’tmish madaniyatini tushunish talqin qiluvchining o’zini tushunishi bilan uzviydir. Shu sababli tushunish predmetini muallif matnga joylagan ma’no emas, balkim azkur matn orqali anglab yetilishi lozim bo’lgan moddiy mazmun («ishning mohiyati») tashkil etadi. Bunda, Gadamer fikriga ko’ra, har qanday tushunish til muammosidir: unga «til mediumi»da erishiladi (yoki erishilmaydi) va isbotlashni taqozo etmaydi.
Hozirgi adabiyotlarda tushunish turlari, tiplari va darajalarining har xil tasniflari mavjud. Masalan, G.I.Ruzavin tushunishning uch asosiy turini farqlaydi:
A) Dialogda til vositasida aloqa qilish jarayonida yuzaga keladigan tushunish. Tushunish yo tushunmaslik natijasi bu yerda suhbatdoshlar o’z so’zlariga qanday ma’no yuklashiga bog’liq.
B) Bir tildan boshqa tilga tarjima qilish bilan bog’liq tushunish. Bu yerda o’zga tilda ifodalangan ma’noni ona tili so’zlari va gaplari yordamida ifoda etish va saqlash nazarda tutiladi.
V) Matnlarni, badiiy adabiyot va san’at asarlarini, shuningdek odamlarning turli vaziyatlardagi qilmishlari va harakatlarini talqin qilish bilan bog’liq tushunish. Bu yerda ma’noni intuitiv tushunishning o’zi yetarli bo’lmaydi. Bu tushunishning birinchi darajasi. Tushunishning ikkinchi darajasi tadqiqotning boshqa, xususan: mantiqiy-metodologik, aksiologik, kulьturologik vosita va metodlarini jalb qilishni taqozo etadi.
Tushunish to’g’risida so’z yuritganda, yana ikki muhim jihatga e’tiborni qaratishkerak:
1. Germenevtik doir atamoyili tushunishning muhim jihati hisoblanadi. U tushunishning tsiklik xususiyatini aks ettiradi. Mazkur tamoyil tushunish va tushuntirishni bog’laydi: nimanidir tushunish uchun uni tushuntirish kerak va aksincha. Mazkur o’zaro aloqa butun bilan qismning doirasi sifatida ifoda etiladi: butunni tushunish uchun uning alohida qismlarini tushunish kerak, alohida qismlarni tushunish uchun esa butunning ma’nosi haqida tasavvurga ega bo’lish lozim. Masalan, so’z – gapning qismi, gap – matnning qismi, matn – madaniyat unsuri va sh.k.
2. Germenevtik doira – «olmaxon g’ildiragi» emas, zero, unda tafakkur qismlardan avvalgi butunga emas, balki o’z qismlarining bilimi bilan boyigan butunga, ya’ni boshqa butunga qaytadi.Germenevtikdoiradialektikxususiyatgaega: unda to’liq va chuqur tushunishdan yanada to’liqroq va chuqurroq tushunishga tomon harakat sodir bo’ladi, mazkur harakat jarayonida tushunishningyanada keng ufqlari namoyon bo’ladi.
Tushunishni hozirgi davrga bog’lash kerakmi?
Mazkur masala yuzasidan ikki asosiy qarash mavjud:
A) Kerak emas. Mazkur qarashga ko’ra, matnni muvofiq tarzda tushunish unga muallif yuklagan ma’noni ochib berishni nazarda tutadi. Ya’ni muallif yuklagan ma’noni hechq anday qo’shimcha va o’zgartirishlarsiz, mumkin qadar sof shaklda aniqlash lozim. Lekin amalda bunday bo’lmaydi, zero, harbir davr matnga (masalan, san’at asarlariga) o’z mezonlari bilan yondashadi.
B) Tushunish jarayoni muqarrar ravishda tushunish ga harakat qilinayotgan narsaga qo’shimcha ma’no yuklash bilan bog’liq. Binobarin, matnni muallif qanday tushungan bo’lsa, shunday tushunishning o’zi yetarli emas. Demak, tushunish ijodiy jarayon va u muallif yuklagan ma’noni aynan aks ettirishnigina emas, balki unga tanqidiy baho berish, ijobiy jihatlarini saqlab qolish, ma’noni hozirgi voqelikning mazmuni bilan boyitishni nazarda tutadi.
Hozirgi zamon frantsuz germenevtikasining vakili PolьRikerning fikricha, tushunish hech qachon bilishdanajr almaydi, balki «ma’noni o’zlashtirish faoliyatining bosqichi» hisoblanadi. Tushunish – fikr yuritish orqali simvolda yashirin ma’noni aniqlash demak. Bunda Riker quyidagi holatlardan keli c hiqadi:
a) germenevtika – izchil talqin qilish jarayoni;
b) talqinlarning xilma-xilligi germenevtikaning mohiyatini tashkil etadi;
v) tushunish – bir ong tomonidan uzatiladigan, ikkinchi ong esa uni tashqi ifodalar orqali qabul qilib oladigan belgilar ma’nosini tushunib yetish jarayoni;
g) ayni bir matn bir nechta ma’noga ega va bu ma’nolar bir-biriga qo’shilib, qatlam hosil qiladi.
Shunday qilib, tushunish – muayyan hodisaning ma’nosini, uning dunyodagi o’rnini, yaxlit bir butun tizimdagi funktsiyalarini tushunib yetish demak. U borliqning ma’nolarini teran anglab yetishga ko’maklashadi. Tushunish jarayoni sodir bo’lishi uchun quyidagilar zarur: har qanday tabiatli matnda ifodalangan predmet; unda ma’noning mavjudligi; mazkur ma’no to’g’risidagi dastlabki tasavvur; matnni talqin qilish, ya’ni matnning mazmunini tushunish; talqinqiluvchida o’z-o’zini tushunishning mavjudligi, muloqot, aloqa; «tilstixiyasi»; dialog yuritish qobiliyati; o’z fikrini bildirishga intilish, boshqacha fikrlaydigan odamga so’z berish, uning aytganlarini hazm qila olish; ayni bir matn (unga muallif yuklagan ma’nodan tashqari) bir nechta ma’noga ega bo’lishini nazarda tutish; matnning predmet mazmunini hozirgi davrning madaniy tafakkuri tajribasi bilan bog’lash.
Tushunish jarayoni insonning o’ziniq urshagan olamni bilish jarayonib ilan uzviy bog’liq, ammo bunda inson faqat bilish faoliyati bilangina cheklanmaydi. Tushunish muammolari bilish nazariyasi masalalarini chetga siqib chiqara olmaydi, ular keng ijtimoiy-madaniy nuqtai nazardan bilish va predmetli-amaliy faoliyatning dialektik birligi asosida tahlildan o’tkazilishi lozim.
Tushunish tavsiflash, tushuntirish va talqin qilish bilan bir qatorda, ilmiy bilim faoliyatining asosiy muolajalariga kiradi. Tushunishni tadqiq qilishga nisbatan ko’p sonli yondashuvlar mazkur jarayon uni boshqa intellektual jarayonlar va gnoseologik operatsiyalardan ajratadigan o’ziga xosxususiyatlarga ega ekanligini ko’rsatadi.
Shuning uchun ham tushunishni bilishga o’xshatish («tushunish – tushunchalarnimantiqdaifodaetishdemak») yoki uni tushuntirish muolajasi bilan (garchi ular o’zaro bog’liq bo’lsa-da) aralashtirish mumkin emas. Ammo tushunish jarayoni ko’pincha anglab yetish, ya’ni inson uchun ma’lum ma’noga ega bo’lgan narsalarni aniqlash bilan bog’liq bo’ladi. Shuning uchun ham «tushunish ma’nolardagi real harakat, mazkur ma’nolarga amalda egalik qilish sifatida har qanday bilish faoliyatining ajralmas qismidir»,degan fikrga qo’shilish lozim.
|
| |