Namlikni elektron nam o‘lchagichlarda aniqlash

Namlikni elektron nam o‘lchagichlarda aniqlash. Don
namligini aniqlashda zamonaviy elektron o ‘lchagichlardan foydalanish
boshqa qolgan usullar oldida juda ko‘p afzalliklarga ega. Birinchidan
elektron asboblar don namligini aniqlashga ketadigan vaqtni keskin
qisqartirish imkonini beradi, bu don tayyorlash davrida juda zarurdir,
ikkinchidan, elektron nam o ‘lchagichlaming tuzilishi nisbatan oddiy
bo‘lib, ularda ishlash uchun maxsus ixtisoslashtirishni talab qilmaydi,
uchinchidan, elektr namlik o'lchagichlar yordamida masofada turib
namlikni o‘lchash, namlikni avtomatik ravishda nazorat qilish va
boshqarib borish mumkin (33-rasm).
Namlikni VE-2M nam o ‘lchagichida aniqlash. Bu asbobda nam
likni aniqlash doimiy tok zanjirida donni zichlangan holatida don
namunasini
elektr
o‘tkazuvchanligini
o ‘lchashga
asoslangan.
M a’lumki, don kolloidlardan (oqsil, kraxmal, kietchatka) tashkil
topgan bciiib, u quruq holida elektr tokini yomon o ‘tkzadi.
33-rasm.
Don namligini aniqlaydigan zamonaviy elektron
asboblar
Dondagi
gigroskopik
suvning
mavjudligi
uning
elektr
o‘tkazuvchanligini oshiradi. Shunda don namligini va uning elektr
o ‘tkazuvchanligi o'rtasida bog'liqligi aniqlanadi. Donni zichlangan
namunasining elektr qarshiligi magnitellektrik ommetr yordamida
o‘lchanadi, so'ngra uning ko‘rsatkiclilari namligini foizda maxsus
jadvallarga tushiriladi.
Elektr o‘tkazuvchanlik nafaqat dondagi suv miqdori, balki uning
kimyoviy tarkibi, harorati, tok zanjiridagi elektr kuchlanishiga,
shuningdek, namunani elektrodlar o ‘rtasida yozilish darajasiga
bog‘liqdir. Elektr o ‘lchagichlarda donning namligini aniqlash
da bu omillami hisobga oli sh kerak.
VE-2M nam o ‘lchagichi turli ekinlaming donlari namligini
(bug'doy, arpa, tariq, javdar, makkajo‘xori) 11,15 dan 36% gacha
atrof-muhitdagi harorat 20° bo‘lganda tezda aniqlashga mo'ljalan-
gandir. Namlikni bunday chegaralanishi uch diapazonga b o ‘linadi: 1-
nam donga; 2-xo‘l donga; 3-quruq don uchun. Shuningdek, nam
o ‘lchagichga nazorat silindri, tepkilovchi simlar, termometr va
hisobga o‘tkazish jadvallari qo‘shib beriladi.
Qo‘l pressi don namunasini elektr moslamada zichlash uchim
mo'ljallangan. VE-2M nam olchagichi maxsus stolchaga yoki
tokchaga o‘matiladi. Pressni stolga vint yordamida burab, mahkamlab
qo'yiladi. Uchta uchi nayzali o‘tkazgichni quvvat batareyasi otvodiga
ulanadi. Batareyani nomlari bir xil bo‘lgan o‘lchash klemmalari bilan
m
bog‘lanadi. Ishni boshlashdan oldin o'lchov asbobi va vizir
moslamasini tekshirish shart.
Asbobni tekshirish strelkalami nol va yuzdan bir bolinishlarga
o'matishdan iboratdir. Shu maqsadda vizir moslamasi tekshirilib,
pressnmg quyi yupqa taxtachasining ustiga nazorat silindri va puanson
bilan qoplangan markaziy elektrod qo‘yi!adi, qisish vintming oxirini
puansonga to‘g ‘rilanadi va qattiq siqib qo‘yiladi. Keyin vintni ortga
to'rtdan bir aylanishga buriladi va qo‘I bilan siltab, uni yana siqib
qo£yiladi. Shu bilan vintni bir tekis siqilishiga erishiladi. Agar ikkala
vertikal chiziqlar to‘g ‘ri kelmasa, o‘matish uzugi vintini burab
bo‘shatish lozim, buning uchun uzukni vertikal chiziqlar to‘g ‘ri
kelgunigacha buriladi va uni yangi holatda mahkamlab qo'yiladi.
Agarda gorizontal chiziqlar to ‘g ‘ri kelmasa, vizir romchada vintlar
bo‘shatib buraladi va buning uchun romchalami yuqori yoki pastki
o'rnini o‘zgartirish yo‘li bilan gorizontal chiziqlarni to ‘g ‘ri kelishiga
erishladi, shundan so‘ng vintlar mahkamlanadi.
Namlikni o'lchash quyidagicha amalga oshiriladi. Press vinti eng
yuqorigacha ko‘tariladi, voronka bilan qoplangan stakanga markaziy
elektrod o ‘matiladi. Olingan namunadan bug‘doy, javdar, tariq va
arpa uchun har biri 17 gr dan, suli uchun 15 gr, makkajo'xori uchun
12 gr dan ikkitadan don namunachalari ajratiladi. Shundan keyin
tortilgan don miqdoridan taxminan yarmisini stakanga to ‘kiladi,
trambovka yordamida zichlanadi, so‘ng donning qolgan qismi
stakanga
to‘kiladi
va yana trambovka yordamida
shunday
zichlanadiki, markaziy elektrodning yuqori qismining oxiri ko'rinib
tursin.
Oldindan stakandan voronkani olib, uning ustidan puanson
quyiladi, undan markaziy elektrod tushib ketmaslik uchun stakanni
qo‘l barm og'i bilan pressning quyi yupqa qismiga o cmatiladi. Uni
shunday amalga oshirish kerakki, press devorchasiga mahkamlangaa
stakanning kontaktli vinti prujina singari bo'lsin.
Pressning siqish vinti shunday buraladiki, o ‘matish xalqasining
belgisi vizir romchasining belgisiga to‘g ‘ri kelishi shart. Shuning bilan
namunani elektrodlar orasida standart siqish zichligiga erishiladi.
Agar ehtiyotsizlik natijasida ortiqcha siqishga yo‘l qo'yilsa unda
vintni teskari burashga ruxsat etilmaydi.
Siqishdan keyin namunalarni sim bilan shtek va klemmani bir xil
belgilarga ulanadi. “+” asbob strelkasini shkalaning yuzdan bir
bo‘linishiga
o ‘tkazishning
“nazorat
27v”
holatiga,
so‘ngra
o ‘tkazgichni “x o ‘l” holatiga qo‘yiladi. Keyin tugmacha bosiladi,
shkalaga qarab hisob qilinadi va natijalami ishchi daftariga yozib
boriladi.
Agar strelka 9 bolinishdan kamiga og‘sa, unda o ‘tkazgichni
keyingi holat “nam”ga o‘tkaziladi, tugmacha bosiladi va strelka
ko‘rsatkichlari (u 29-96 bolinishlar oralig'ida b o lish i mumkin) yozib
boriladi. Shunda strelka ko'rsatkichi “v ” harfi yoki “81v” holida
yoziladi. Agar strelka og‘ishi 29 bo‘linishdan kam bo‘Isa, o‘tkazgich
dastasini “nazorat 80v” holatiga va shpunt dastasini burash bilan
strelkani 100-ulanishga qo‘yiladi, so‘ng o‘tkazgich “quruq” holatiga
o'tkazilib, tugmacha bosiladi va qo‘shimcha “s” boiinishlar miqdori
yoziladi.
Ko‘rsatkichlami yozib bolganidan keyin markaziy elektrodning
“+” shtrixidan sim uzib qo‘yiladi, vint ozgina bo‘shatiladi, stakan
ostidan yupqa taxtacha olinadi va vint dastasini unga burab, stakan
ichidan markaziy elektrod, zichlangan don va puanson chiqarib
tashlanadi.
Shimdan keyin vint yuqoriga k o ‘tarihb, pressdan stakan,
markaziy elektrod va puanson olinadi va supurgi yordamida press don
qoldiqlaridan tozalanadi, Quyi yupqa taxtacha joyiga qo‘yiladi va
ikkinchi namunacha namligi aniqlanadi.
Har bir aniqlashdan keyin havoning harorati yozib boriladi (g‘ilof
qopqog‘ida termometr k o ‘rsatkichlariga qarab).
Nam o‘lchagich ко ‘rsatkichlarini foizga o‘tkazish uchun unga
uchta jadval qo‘shib qo‘yilgan. 1-jadval o ‘tkazgichning “quruq”
holatiga; 2-jadval “nam” holatiga va 3-jadval “x o ‘l” holatiga to‘g ‘ri
keladi. Hamma jadvallar don namligini atrofdagi 20
havoda
o‘tkaziladi. Shuning uchun ushbu darajadan o'zgargan har bir gradus
haroratga tuzatishlar kiritiladi. Harorat 20° dan yuqori bo‘lsa tuzatish
kattaligini (%), y a’ni harorat faqatgina k o ‘paytirilgani cbiqarilib
tashlanadi. 20° dan quyi bo‘Isa, jadvalda k o ‘rsatilgan nam kattahgiga
ko‘shiladi.
Misol. Birinchi tur bug‘doy namligini aniqlashda o ‘tkazgichni
“quruq” holatida va 23° haroratda asbob strelkasi 5 bo'linish
ko‘rsatadi. 1-2 jadval katakda (5) bo'linish 12,82% 20° haroratda
to ‘g ‘ri kelishini topamiz. Agar haqiqiy harorat 23° teng b o ‘Isa unda
harorat haqi 3° ni tashkil etadi. Bug‘doyning bir turi uchun tuzatish
hajmini 0,10 foizni o ‘ziga ko‘paytirib, 0,3% ga teng bo‘lgan umumiy
miqdorga ega bolam iz. Umumiy tuzatishni 12,82% olamiz va ushbu
zichliqdagi don namligini bilamiz. Ushbu holda u 12,82-0,3=12,52%
ga tengdir.
Shunday qilib, dondagi harorat 20° past bo‘Isa faqat “Q”
ko‘rsatkichi bilan tuzatish kiritiladi.
|