-moddasi — «Turistlami sug‘urta qilish»

20-moddasi — «Turistlami sug‘urta qilish».
Turistlami sug£urta
qilish majburiydir va и turistik faoliyat subyektlari tomonidan
sug£urta faoliyati olib borish huquqiga ega bo'lgan tegishli sug£urta
tashkilotlari bilan tuziíadigan bitimlar asosida amalga oshiriladi.
Butunjahon turizm tashkiloti (VTO) talablari bo£yicha har bir
davlatda turistlarning ushbu daviatga kelib-ketishi bo'yicha davlat
nizomi bo£lishi lozim. Bizning respubükamizda ham xuddi shunday
nizom hukumatimizning maxsus vazirliklari tomonidan ishlab
232
chiqilgan
va
tasdiqlangan. «Sayyohlaming 0 ‘zbekiston Respublikasiga
kelishi va ketishi tartibi to‘g‘raida»gi Nizomga muvofiq quyidagi
moddalar sayyohlaming hayoti xavfsizligini ta’minlashga qaxaiiJgan:
• xavf-xatar manbalari bolgan hududlarga chet ellik sayyohlami
olib chiqishlaridan oldin, 0 ‘zbekiston Respublikasi Favqulodda
vaziyatlar vazirligining tegisbli boshqarmalaridan baxtsiz hodisalar
yoki xavf-xatariar kelib chiqishi mumkin bo‘lishi yoki bo‘Imasiigi
yuzasidan tegishli ma’lumotlar olish;
• ruxsat etilgan xavfsiz yc/nalisMar bo‘yicha ()‘zbekiston
Respublikasi Favqulodda vaziyatlar vazirligining tegishli hududiy
boshqarmasi bilan kelishilgan holda belgilangan xavfsiz yo'nalish
bo'yicha sayyohat qflishni ta’minlash;
• belgilangan yo‘nalishning xususiyati va sayyohlaming xatti-
harakatiga bog'liq holda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xavf-xatar
manbalari haqida ulaming oczini xabardor qilish va xavfsizligini
ta’minlash;
• qabul qiluvchi turistik tashkilot chet el sayyohlari bilan
xavfsizlik choralariga rioya etisblari, 0 ‘zbekiston Respublikasida
bo‘lish tartibi, ekologik xavfsizlik talablari, miffiy urf-odatlaiga
hamda sanitariya-gigiyena qoidalariga amal qilishlari to'g'risida
tegishli tushuntirish ishlarini o‘tkazadi.
Turizmda xavfsizlik masalalari dolzarbligiga qaramasdan
hozirgacha
turizm
mutaxassislarining
e’tiboridan
chetda
hisoblanadi.
Respublikamizdagi
turizm
mutaxassislari
va
bakalavrlari tayyorlaydigan kollej, institut va universitetlarda
turizmda hayot xavfsizligini ta’minlash kursini o£qitish vaqti
keldi. Chunki, mamlakatimizga xalqaro turistik oqim yildan-
yilga ortib bormoqda. Turizmda hayot xavfsizligi bo‘yicha
hozirda yagona manbani, taniqli olim, professor N.Tuxliyev
va
T.AbduIlayevalarning
mukammal
asarini
keltirishimiz
mumkin77. Turistik rnarshrutlarning barchasida turistiaming
77
Тухлиев H., Абдуллаева Т. Основы безопасности в туризме. Госу
дарственное научное издательство, Узбекистан миллий энциклопедияси.
Ташкент, 2008. С. 503.
233
hayoti xavfsizîigini ta’minlash chora-tadbirlari ishlab chiqilishi va
marshmtni o4kazadigan turistik tashkilot rahbarining imzosi va
gerbli muhii bilan rasmiylashtirilishi lozim.
Tayanefe
so('z
ya iboralar: hayot xavfsizligi, huquqiy me’yorlar,
xavfsizïikni ta’minlash, konvensiya, deklaratsiya, turistik muhit.
Mavzuni o‘zkshtirisfe bo‘yicha savol va topsfaiiiqlar:
1. «Turizm to ‘g‘risida»gi qonunida turistlaming hayoti
xavfsizîigini ta ’minlashning chora-tadbirlari qanday belgilangan?
2. «T'urizm to ‘g‘risida»gi qonunida turistlaming hayoti
xavfsizîigini ta’minlashda sug‘urta qilish qanday belgilangan?
3. Turizmda xavf-xatar masalalarini qanday tushunasiz?
4. Turizmda xavf-xatarlarni bartaraf qilishdagi xalqaro
me’yorlarni q[anday tushunasiz?
5. Gaaga deklaratsiyasida qanday talablar qabul qilindi?
i uim
CM©
O Í 6 ТМГО1С
GLOSSARIY
Atrof-muhit — insonning yashash makoni bo£lgan va yashashi
uchun barcha tabiiy boyüklar yaratilgan tabiiy muhit. Tabiiy
resurslar yaratilgan makon. fnson oiiasi bilan yashaydigan uyining,
sayyoraviy hamjihatSigi.
Antropogen ta ’sir — antropos — odam va genesis — kelib
chiqish. Insonning tabiatga ta’siri.
Antropogen landshaft — inson faoliyatí natijasida hosil boigan
yer yuzasi va uning obyektlari.
Atmosfera — aímos grekeha — faavo (bug‘) va sphaira — shar.
Yerning havo qobig‘i.
Areal — maydon (hudud), ma’lum bii íuríarning yashash
faoliyati kechadigan joylar.
Aiohlda qo“ríqlanadigan hududlar — tabiat qo£riqxonalaii, tabiat
buyurtmaxonalari, milliy parklai, tabiat yodgorliklaxi.
Barxan — chollardagi ko‘chma qum tepaliklari.
Biosfera — yeming hayot qobíg‘i.
Biologik xüma-xillik — biologik resurslar — flora va fauna.
Endogen — yeming ichki qismidagi tabiiy geologik jarayonlar.
Ekzoge® — yeming ustki qismidagi tabiiy geologik jarayonlar.
Geofem — biosfera komponentiarining o'zaro bir-biriga
bog‘lanib, uyg‘unlashib majmuali tabiiy landshaftlami hosil qilishi.
Geosffera — yeming ustki qismidagi tabiiy jarayonlar.
Geografik qobiq — geografik qobiqqa yer po£sti (litosfera)ning
yuza qismi, butun gidrosfera va biosfera hamda atmosferaning
quyi — troposfera qismi kiradi va ular bir-biri bilan qo£shiiib bir-
biriga ta’sir etlb turadi.
Gidrosfera — grekeha hidros — suv va sphaira — shar.
Degradatsiya — inqiroz, yemirilish, buzilish.
Delta — daiyolaming dengiz yoki quraqlikka quyilish joyida
oqiziq jinslarining cho£kib, to'planib qolishidan hosil bolgan tekislik.
Ijtimoiy ekologiya — jamiyat (kishilar) va ulami o‘raía turavehi
tabiiy muhit bilan o£zaro aloqadorlikni o£rganuvchi ta’limot yoki
fan sohasi.
235
Landshaft — geoiogik zamin, relyefi, tuproq, o‘simiik, hayvonot
dunyosi, yer osti rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan, tabiiy
chegaralangan hudud.
litosfera — grekcha litos — tosh va sphiara — shar. Yer
mantiyasining qattiq holatdagi yuqori qisrni va yer po‘sti birgaîikda
litosferani hosil qiladi.
Rekreatslya — recreatio — lotiiicha — tiklanish.
Rekreatsiyaîi joylar — aholming yalpi dam olishini va turizmni
tashkil etishning tabiiy geografik jihatdan qulay tabiiy joylar.
Rekreatsion ehtiyoj — insonning hayotiy faoliyati jarayonida
yo'qotügan rahiy va jismoniy mehnat qobiliyatini va sog‘ligini
tiklashga bolgan ehtiyoj hisoblanadi.
Relef — yer yuzasining shakllari.
Tabiiy resursîar — inson hayoti uchun zarur boigan, inson
tomonidan bunyod etilmagan resurslarga tabiiy resursîar deyiladi —
yer, havo, suv, o‘rmon, hayvonot, minerai qazilmalar. Tabiatning
inson xo£jaligida foydalanilgan barcha elementiari.
Tabiatni nrahofaza qilisfe — tabiatni har bix inson o‘zi va kelajak
avlodlar uchun saqlab qolish chora-tadbirlari yig‘indisi. Tabiatni
muhofaza qilish, davlat, xalqaro jamiyat tomonidan ilmiy
amalga oshiriladigan hamda tabiatdan oqilona foydalanishga,
tabiat resurslarini kishilik jamiyati farovonligi uchun tiMash va
ko‘paytirishga, atrof-muhitni musaffo, go'zal saqlashga qaratilgan
tadbirlar majmuasidir.
Tabiiy majmua — yer yuzining, tabiat komponentlarining
o‘zaro murakkab ta’siri natijasida tarkib topgan hamda tabiatning
xususiyat iariga ko Va boshqa joylaridan farq qiladigan qismlariga
aytiladi.
Tabiiy yodgoriiWar — ekologik, ilmiy estetik, madaniy
qimmatga ega bo lg an noyob va o‘ziga xos tabiiy keîib chiqqan
obyektlar (tabiatning inson tomonidan tegilmagan étalon
uchastkalari, noyob relikt (shu yerga xos) va yo‘q bo‘lib
ketayotgan o‘simîik va hayvonot dunyosi, noyob relyef shakllari,
geoiogik ochilmalar, vulqonlar, sharsharalar, muzliklar, g‘orlar,
236
uzoq umr ko‘rgan daraxtlar, qiziq ko‘rimshdagj toshlar,
obyektlar, daraxtlar kabi.
Freon — xlor va brom atomlarini saqlagan faol kimyoviy zaharli
modda.
Choilanish — tabiiy resurslarning yaroqsiz holga kelishi.
|