Pedagogik-psixologik qarashlari

SHARQ ALLOMALARINING TA’LIM-TARBIYA XUSUSIDAGI
PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK QARASHLARI.
Xolbekov Abdusattor Maxammatovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti oʻqituvchisi
Annotatsiya
. Ushbu maqolada mamlakatimizda yoshlarga yaratilayotgan
imkoniyatlar va sharq allomalari asarlarida yosh avlodning ta‟lim-tarbiya borasidagi
qarashlari bayon qilingan.
Kalit soʻzlar:
Internet, ta‟lim-tarbiya, anjuman,
ma‟naviyat.
Abstract
. This article describes the opportunities created for young people in our
country and the views of the young generation on education in the works of Eastern
scholars.
Key words:
Internet, education, conference, spirituality.
Hozirgi davrda jahon miqyosida kechayotgan globallashuv jarayonlari XX
asrning oxiri XXI asrning boshlarida butun insoniyat, yer yuzidagi barcha xalqlar va
millatlar taraqqiyoti uchin, ayniqsa, mustaqil hayotga kirib kelayotgan yosh avlod
uchun misli koʻrilmagan imkoniyatlar yaratib berdi. Ayniqsa, fan va texnikariing ilg„or
yutuqlari zamonaviy axborot komnunikatsiya texnologiyalari, xususan, internet
tarmogʻi turli davlatlar va mintaqalar orasidagi chegaralarni ochib berib, o„zaro
hamkorlik va integratsiya rivojiga katta hissa qoʻshayotganiga bugun barchamiz guvoh
bo„lmoqdamiz.
Globallashuv va oʻzgarib borayotgan bir davrda mamlakatimizda yosh avlod
ta‟lim-tarbiyasiga alohida e‟tibor qaratilmoqda. O„g„il-qizlarning zamonaviy bilim
olishi, yuksak ma‟naviyatli bo‟lib ulg‟ayishi uchun zarur sharoit yaratish borasidagi
ishlar izchil davom ettirilmoqda.
Davlatimiz rahbari boshchiligida hududlarda
o„tkazilayotgan yig„ilish muhokamalarining dolzarb mavzularidan biri bu, yoshlar
masalasiga alohida katta e‟tibor qaratilayotganligini alohida g„urur va faxr bilan tilga
olishimiz zarur.
Davlatimiz rahbari yoshlarimizga bo„lgan e‟tiborni yanada kuchaytirish, ularni
madaniyat, san‟at, jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish, yoshlarda axborot
texnologiyalaridan foydalanish ko„nikmalarini shakllantirish, yoshlar o„rtasida
kitobxonlikni targ„ib qilish masalalariga davlat darajasidagi masala sifatida alohida
e‟tibor qaratmoqda desak mubolag„a bo„lmaydi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 15-iyun kuni Toshkentda bo„lib
o„tgan “Ijtimoiy barqarorlikni ta‟minlash, muqaddas dinimizning sofligini asrash - davr
talabi” mavzusidagi anjumanda so„zlagan nutqida yosh avlod tarbiyasi haqida alohida
to„xtalib o„tdi: “Bizni hamisha o„ylantirib keladigan yana bir muhim masala — bu
yoshlarimizning odob-axloqi, yurish-turishi, bir so„z bilan aytganda, dunyoqarashi bilan
bog‟liq. Bugun zamon shiddat bilan o‟zgaryapti. Bu o„zgarishlarni hammadan ham
ko„proq his etadigan kim - yoshlar. Mayli, yoshlar o„z davrining talablari bilan uyg„un
boʻlsin, lekin ayni paytda o„zligini ham unutmasin. Biz kimmiz, qanday ulug„
zotlarning avlodimiz, degan da‟vat ularning qalbida doimo aks-sado berib, o‟zligiga
sodiq qolishga undab tursin. Bunga nimaning hisobidan erishamiz? Tarbiya, tarbiya va
faqat tarbiya hisobidan”, - deya ta‟kidladi Prezidentimiz.
Turli ziddiyatlar kuchayib
borayotgan bir davrda yoshlarimizning ma‟naviy immunitetini kuchaytirish, ularning
bo„sh vaqtini mazmunli o„tkazish har qachongidan ham dolzarb masala ekanligini
zamonning o„zi ko„rsatib turibdi.
Fikrimizning misoli sifatida Sharq mutafakkirlarining
ta‟lim-tarbiya haqidagi qarashlarini bayon qilamiz.
Forobiy inson kamolotida ta‟lim-tarbiyaning muhimligini ta‟kidlab: “Munosib
inson bo„lish uchun odamda ikki imkoniyat: ta‟lim va tarbiya olish imkoniyati bor.
Ta‟lim olish orqali nazariy kamolotga erishiladi, tarbiya esa kishilar bilan muloqotda
axloqiy qadr-qimmatni va amaliy faoliyatni yaratishga olib boradigan yo„ldir...“ deydi.
Abu Ali ibn Sino etika va axloqiy tarbiya masalalarini falsafiy- pedagogik asosda
yoritib berishga harakat qilgan. U, ayniqsa, oila tarbiyasida ota-onaning sha‟niga
alohida to„xtalib “Bola tug„ilgach, avvalo, ota unga yaxshi nom qo„yishi, so„ngra esa
uni yaxshilab tarbiya qilishi kerak... Agar oilada tarbiyaning yaxshi usullaridan
foydalanilsa, oila baxtli bo„ladi“ degan fikrni ilgari suradi.
Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig” asarida inson kamoloti masalasi
markaziy masala bo„lib hisoblanadi. Mazkur asarda insonning jamiyat va hayotda
tutgan o„rni, burch va vazifalari haqidagi muammolar o„ziga xos bir tarzda bayon
etiladi. Mutafakkir kitobning an‟anaviy boshlanmasidan keyinroq insonning haqiqiy
baxti bilimda ekanini bayon etadi. Yana ilm-zakovatning ahamiyati haqida qator
boblarda ham fikr yuritish bilan birga unga alohida boblar ham bagʻishlangan. Lekin
olim faqat ilm-ma‟rifatning ahamiyatini ko„rsatibgina qolmaydi, u bilim va zakovatning
amaliyotdagi oʻrnini ham yoritadi. Yusuf Xos Hojib olimlarni hurmat etish kerakligini
ta‟kidlab, ilm ahlini qadrlasa, ilmsizlarni johil kishilar deb biladi. U bilimlilik va
bilimsizlikning oqibatlari haqida ham fikr yuritadi. Inson bilimsiz, nodon, johil boʻlsa,
yaramas ishlar qilishi, aksincha, bilimli, dono, zukko bo„lsa, ezgu ishlarni roʻyobga
chiqarishini ta‟riflash bilan kishilarni tinmay ilm olishga undaydi.
XI asrning 82-83 yillarida G„arbiy Eron podshohining nabirasi Kaykovus ibn
Iskandar o„z o„g„li Gilonshohga bag„ishlab “Nasihatnoma”sini yaratadi va o„sha davr
an‟anasiga ko„ra, uni bobosi podshoh Shamsul maoliy Qobus sharafiga “Qobusnoma”
deb ataydi. Kaykovus yirik davlat arbobi sifatida o„g„li Gilonshohga podshohlik,
vazirlik kabi ulug„ martabadan tortib, dehqonchilik ishlari-yu dehqon odobigacha
bo„lgan umuminsoniy masalalar haqida ta‟lim beradi. Asarning buyuk ahamiyati
shundaki, hamma zamon, hamma ijtimoiy-siyosiy tuzumda ham yoshlarni barkamol
inson qilib tarbiyalashda “Qobusnoma” o„z qiymatini aslo yo„qotmaydi.
Alisher Nayoiy inson kamolotida ilmning o„rnini muhim deb biladi. U ilmli
insonni, xalqni nodonlik, jaholatdan qutqaruvchi omil sifatida ta‟riflaydi. Ilm olishni
insoniy burch deb biladi. U ilmda barcha fanlarni o„rganishni targ‟ib etadi. Navoiy ilm-
fanni yuksaltirish uchun “Ixlosiya” madrasasini tashkil etdi, uning yonidan maktab
ochib, o„z vakfidan mablag„ ajratdi. Madrasada qattiq intizomga amal qilinishini nazorat
qildi.Adib ustoz-murabbiylarga ham katta talablar qoʻyadi, ularni avvalo o„zlari bilimli
va tarbiyali bo„lishlari lozim deydi. Shu bilan birga ustozlarning mehnatini juda
qadrlaydi:
Haq yoʻlinda kim senga bir harf oʻqitmish ranj ila,
Aylamak bo„lmas ado oning haqin yuz ganj ila.
Alisher Navoiy o„zining badiiy asarlarida komil inson obrazlarini yaratib, ta‟lim-tarbiya
to„g„risidagi fikrlarini ifodalagan boʻlsa, ta‟limiy-axloqiy asarlarida esa komil insonni
shakllantirishning mazmuni, yoʻllari, usullarini bayon etdi. Yuqorida bayon qilingan
buyuk allomalarning ta‟lim-tarbiya haqidagi fikrlari, bizning hayotimizda har doim
nechog‟li zarur va ehtiyojga aylangan ma‟naviy boylik deb atasak mubolag‟a
bo‟lmaydi. Bu boylikni biz umumiy qilib “Ma‟naviyat” deb ataymiz.
Ma‟naviyat tushunchasini yanada kengroq anglashimiz uchun, oʻzbek xalqining
sevikli adibi Oʻtkir Hoshimovning “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” asaridagi quyidagi
jumlalarni esga olishimiz kifoya: “Odamzot nima uchun kitob oʻqiyotib, suyukli
qahramoni oʻlib qolsa yigʻlaydi? Uni yozuvchi “ichidan toʻqib chiqargani”ni biladi-ku?,
Odamzot nima uchun oʻzga yurtlarga borib behisob mol-dunyo orttirsa-yu, ittifoqo
bolaligi kechgan kulbasi tushiga kirib qolsa, tuni bilan yigʻlab chiqadi? Axir u shohona
qasrda yashaydi-ku. Odamzot nima uchun bolasining boshida alla aytadi? Goʻdak alla
eshitmasa uxlamaydimi?. Odamzot nima uchun nevarasini yetaklab necha zamon avval
oʻtib ketgan bobosining qabrini ziyorat qiladi? Marhum ularni koʻrmaydi-ku?!. Gap
shundaki, Odamzotni hayvonotdan ajratib turadigan chegara bor. Bu chegaraning nomi
Ma‟naviyat deb ataladi!
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.R.Mavlonova,O.To„raeva “Pedagogika”, “O„qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, T-
2018.
2. Abu Nasr Forobiy “Fozil odamlar shahri”, Yangi asr avlodi, T-2018.
3. Kaykovus “Qobusnoma”, “O„qituvchi” nashriyot-matbaa ijodiy uyi, T-2018.
4. B.Abdullayeva, A. Xoliqov,D.Farsaxonova va b. “Umumiy pedagogika”
“Innovatsiya-Ziyo” MCHJ matbaa bo‟limi, T-2021.
5. O‟. Hoshimov “Daftar hoshiyasidagi bitiklar” “Yangi asr avlodi” nashriyoti, T-2018.
|