Dmitriy Gladishev va Ivan Muravinlar Xiva xotiralari

|
Dmitriy Gladishev va Ivan Muravinlar Xiva xotiralari
|
bet | 102/113 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 0,99 Mb. | | #256811 | Turi | Referat |
Bog'liq Tarix” kafedrasi “manbashunoslik va tarixshunoslik”Dmitriy Gladishev va Ivan Muravinlar Xiva xotiralari
Sirdaryoning quyi oqimidagi shahar va qishloqlar, Orol dengizini o’rganish uchun 1740 yili davlat arbobi va tarixchi olim V.N.Tatishchevning tashabbusi bilan Xivaga poruchik D.Gladishev va kontr-admiral, yer o’lchovchi I.Muravinlar yuborilgan.
Orskda olgan ko’rsatmaga binoan, ular 1717 yili Pyotr I zamonida Rossiya tobeligiga o’tgan Kichik Juz xoni Abulxayrxon (1695-1748 yy.) bilan uchrashishi zarur edi. Lekin, bu paytda Abulxayr Orolda edi. Mamlakatni esa Eron podshohi Nodirshoh bosib olgan edi. Shuning uchun Gladishev bilan Muravin Abulxayrxonning inisi Nurali va tog’asi Niyoz bilan birga Orolga jo’nab ketdilar va xon huzuriga yetib bordilar. Ertasi kuni Xivaga bordilar. O’sha vaqtda Abulxayr xon deb e’lon qilingan edi. Gladishev bilan Muravin Shovotda 9 noyabr kuni Nodirshoh huzurida bo’lganlar va unga Abulxayrxon bilan Xiva Rossiyaning tabaqalari ekanligini aytib, Xivaga mehru shavqat qilinishini so’raganlar. Zobitlarning so’zlariga qaraganda, ularning iltimosi ijobat topgan. Lekin ular Abulxayrxon bilan uchrasha olmaganlar. Shunday bo’lsa-da, Abulxayr shlhdan cho’chib 12 noyabrda rus zobitlari bilan birga Orolga qochib ketdi. Bu yerda ko’p tortishuvdardan keyin Nurali xon deb e’lon qilindi. Abulxayr Gladishev bilan Muravinni olib Odam ato arig’i bo’yida joylashgan eski o’rdasiga qaytdi. Gladishev va Muravin 1741 yilning aprel oyida u krdan Orskka qaytib keldilar. Ularning mazkur sayohati paytida to’plagan ma’lumotlari «Gladishev – Muravin. Poezdki iz Orskka v Xivu i obratno 1740-1741 godax poruchikom Gladishevыm i geodezistom Muravinыm, IRGO, vыp.1U, -SPb.,1850, s.519-599» deb atalgan.
Gladishev va Muravin to’plagan ma’lumotlarning ahamiyati shundaki, ularda Orol dengizining sohillari, Xorazmning Xiva, Shohtemir, Xojayli, Xonqa va Shovot shaharlari haqida, shuningdek, o’zbek, qozoq, qoraqolpoq va turkman aholisi haqida ayrim ma’lumotlar keltirilgan.
Bulardan ba’zilari keltirildi:
Gladishev hamrohlari bilan Xivaga kelishi bilan uni xon qarorgohiga olib bordilar. Unda xon bilan birga Orol biylari va xonning amirlari o’ltirishgan ekanlar. Xon Gladishevdan so’radi: «Sen qaerdan bo’lasan?» Nladishev javob qildi: «Meni imperator hazrati oliylari jo’natdilar, marhamatli maktub bilan»,- dedi va maktubni xonga uzatdi. Xon maktubni olib, muhrini peshonasiga surdi va uni yozib (kotibiga) uzatib, «hammaning huzurida o’qi!» deb buyurdi. Maktub o’qib bo’lingach, huzurida o’ltirganlarga qarab dedi: «Ko’rdilaringmi, umid bog’lab turgan oldimdagi chirog’ni ko’ryapsizlarmi? Shu nur yordamida sizlarni (Nodirshohdan) himoya qilmoqchiman». Shundan keyin menga qarab dedi: «Sening haqingda eshitganman. O’’lda senga ozor yetkazibdilar. Huzurimga eson-omon yetib kelishing uchun odam bilan maktub yubordim. Chunki, ma’lumki, Eron podshosi Nodirshoh Xiva shahrini egallash uchun kelayotir. Men esam o’zim ham, bu shahar ham men kabi imperator hazratlarining qo’l ostida bo’lishni istaymiz. Men uning huzuriga bormoqchiman. Sening ham uning huzuriga borishingga to’g’ri keladi. Imperator hazratlarining sen olib kelgan maktubini Xivadan unga yuboramiz, toki shaxsan men bilan janjallashib yurmasin». Gladishev xonga javob qildi: «Ien sizning huzuringizga yuborilganman. Shunday bo’lgach, sizning amr-farmoningizda bo’laman».
Shundan keyin (Abulxayrxon) Gladishev odamlaridan ikki kishini, xususan yer o’lchovchi Muravin bilan tarjimon Usmon Arslonovni ajratib olib va imperator oliy hazratlari jo’natgan maktubni qo’llariga berib, ularga maktub bilan to’rt odamni – orollik bir qoraqalpoq va bir qozoqni qo’shib, Eron podshohi huzuriga jo’natdi. Shoh o’sha vaqtda Xivadan 35 verst narida joylashgan Xonqada turgan edi. Ular shohga «Abulxayr)xon imperator hazratlarining tabaqasidir, ushbu shaharni ham u o’z tobeligiga qabul qildi», dedilar. Xon eshitdiki, Eron shohi Rossiya imperiyasi bilan ittifoq tuzmoqchi emish. Shu sababdan u Xivani va unga qarashli yerlarni talon-taroj qilmaydi», degan xabarni yetkazishlari lozim edi».
D.Gladishevning Xivada istiqomat qilib turgan rus asirlari haqida keltirgan ma’lumotlari ham o’ta muhimdir. U yozadi: «O’sha yerda asirda bo’lgan O’yiq kazagi Andrey Borodindan eshitdimki, Xivada Bekovich-Cherkasskiy ekspeditsiyasidan asirga tushib qolgan ruslar, qalmoqlar va boshqa yerliklarning soni 3 000 kishiga yetadi. U (Andrey Borodin) ularni yaxshi biladi. Bahorda ularni Xiva tevaragidagi ariqlarni tozalashga haydab boradilar. Orolda shunday asirlar soni 500 kishi. Taxminan shugcha asir Qozoq va Qoraqalpoq o’rdalarida yashab turibdilar...»
Sheldeltog’da ham rus asirlari turadilar. O’sha tog’da kumush va oltin konlari bor. Qazilgan rudalarni tekshirib qaraganlarida uning uchdan bir qismi sof oltin bo’lib chiqdi. Buni aniqlangan odam Sherg’ozixonga borib aytdi. Xon uni tiriklayin ko’mib tashlashni buyurdi, «toki u bu gapni boshqa birovga borib aytmasin, deb».
Xivaliklarning kasb-kori haqida ham Gladishev ayrim ma’lumotlar keltirgan: «Ular,-deb yozgan edi u,-bo’g’doy, arpa, jo’xori, tariq, kunjut, paxta va tamaki ekadilar. Yeri, ba’zi yerlari qumloq, ba’zilari loyqadan iborat, sug’orib ekadilar. Uni ho’kiz bilan haydaydilar...
Chorvalari: tuya, ot, mol, arg’umoqlar va oddiy otlar, eshak, qo’y, echki.
Qushlari: o’rdak, tovuq.
Mevadan: olma, anor, uzum, tut, shaftoli, jiyda, olmurut.
Poliz ekinlaridan: qovun, tarvuz, turp, sholg’om, karam, piyoz yetishtiriladi.
Daraxtlar: sada qayrag’och, terak, tol ...o’sadi. Shuningdek, tut meva beradi, bargi bilan pilla qurti boqiladi.
Xivada mis pul zarb qilinadi, miltiq dori tayyorlanadi...
Qamish va beda yetishtiriladi.
Daryolarida: Sirdaryo, Quvondaryoda, Ulug’ daryoda kechuvlar bor. Ikki sajenlik, ikki yarim sajenlik qayiqlar mavjud. Ularda 5 boshgacha ot yuklab o’tish mumkin...Sirdaryo bilan Ulug’ daryoda baliq ko’p.
Qamishzorlarda bars, bo’ri, shag’ol,tulki kabi yirtqich hayvonlar yashaydi».
Rossiya uchun Orol dengizining iqtisodiy va harbiy-strategik ahamiyati katta edi. Shuning uchun ham Orol flotiliyasining boshlig’i kontr-admiral A.I.Butakov (1816-1869 yy.) ga 1848 yili Orol dengizini o’rganish va uni tavsiflash vazifasi yuklatildi.
A.I.Butakovning kuzatishlari uning «Kundaliklar»ida (to’la nomi «Dnevnыe zapiski plavaniya po Aralskomu moryu v 1848-1849 g.», podgotovka k pechati Ye.K.Betgera.-Tashkent: 1953) bayon etilgan. Uning yozishicha, «Orol dengizi tinch dengizlardan bo’lmay, ayniqsa shamol turgan paytida panoh topish qiyin». «Uning Ғarbiy sohilini suratga tushirishni Qumsuat qo’ltig’idan boshladik. Qumsuatdan boshlab menga dengiz chuqurlasha boshlaganday tuyuldi...» Butakov o’shanda Orol dengizini va uni bandargoh qurish mumkin bo’lgan yerlarini qarichma-qarich o’lchab chiqdi. Umuman, kontr-admiral Butkvoning kuzatishlari, Rossiya hukumatiga kelajakda dengizda harbiy va savdo floti qurish mumkinligini ko’rsatdi. Bu reja podsho Rossiyasiga Sirdaryo va amudaryoda ham kemalar qatnovini yo’lga qo’yishga va bu bilan Koshg’ar va Hindistonga suv yo’lini ochib berish imkonini berar edi.
|
| |