harorat ta’sirida o‘zgarishi - K. J. Matkarimov b. J. Mahmudov a. A. Norqulov avtomobillarda ishlatiladigan ashyolar

258
Rezinaning mustahkamlik chegarasi
havo harorati pasayishi
natijasida ortadi, elastikligi esa kamayadi va minus 80°C haroratda
nolga teng bo‘ladi.
Havo harorati pasayishi oqibatida kelib chiqadigan asosiy noqu-
laylik rezina elastikligining kamayishidir. Buning natijasida rezina
materialning mo‘rtligi ebonitning mo‘rtligiga yaqinlashadi.
Ko‘pchilik rezina materiallar minus 45°C haroratdayoq zarur
chegaradagi deformatsiyalanish xususiyatini yo‘qotadi. Sovuq
ta’siriga chidamli kauchuk asosida olingan
mahsulotlargina minus
50°C va undan past haroratlarda zarur elastikligini saqlab qoladi.
Bundan qish mavsumida rezina detallarga alohida e’tibor berilishi
va ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish lozimligi kelib chiqadi.
Shuning uchun qish mavsumida rezina detallarni montaj va
demontaj qilish bilan bog‘liq bo‘lgan barcha ishlarni bajarishdan
oldin ularni xona haroratigacha isitib olish lozim. Uzoq
muddat
turib qolgan yoki avtomobil ma’lum bir muddat sovuqda turib
qolganida pnevmatik shinalarni qizdirish muhim ahamiyatga ega.
Shinalarni qizdirish bevosita avtomobil harakatlantirilib amalga
oshiriladi, bunda dumalayotgan shinalardagi uzluksiz deformatsi-
yalanish issiqlik energiyasiga aylanishi hisobiga shinalar qiziydi.
Ammo avtomobil o‘rnidan qo‘zg‘algan dastlabki paytda shinalar
yetarli elastiklikka ega bo‘lmaydi, buning oqibatida unchalik katta
bo‘lmagan dinamik yuklanishlar ta’sirida
shinaga osongina shikast
yetishi mumkin. Shuning uchun avtomobil o‘rnidan qo‘zg‘atilgan
dastlabki paytlarda yo‘lning xavfli burilishlari bo‘lmagan nisbatan
tekis uchastkalarida kichik tezlik bilan harakatlanish va birdaniga
tormozni bosmaslik tavsiya etiladi.
Avtomobillarni qish mavsumida ishlatishda benzin va moy
ta’siriga chidamli rezinalardan tayyorlangan detallarga yuqori eh-
tiyotkorlik bilan munosabatda bo‘lish lozim. Chunki bunday rezi-
nalarning sovuq ta’siriga chidamliligi juda past bo‘lib, minus 20°C
haroratdayoq mo‘rt bo‘lib qoladi.
Bitta avtomobilga sovuqqa chidamli va chidamsiz bo‘lgan shi-
nalar o‘rnatish taqiqlanadi (hatto belgisi bir xil bo‘lsa ham), chunki
shinalarning qizish muddati turlichadir.
259
Haroratning 110–120°C gacha ko‘tarilishi natijasida rezinaning
nisbiy
uzayishi ortadi, harorat 120°C dan ortganida esa, rezina ning
nisbiy uzayishi kamayadi. Rezinaning nisbiy uzayishining ortib
borishdan kamayishga o‘tishi 110–120°C
haroratda kauchuk mak-
romolekulalari orasidagi oltingugurt ko‘priklari qisman uzilishi bi-
lan tushuntiriladi. Buning natijasida rezinaning elastikligi birdani-
ga kamayishi bilan birga plastiklik xususiyati ortadi.
Harorat ortishi bilan rezinaning ekspluatatsion xususiyatlari
faqat yomon tomonga o‘zgaradi – rezinaning mustahkamligi, yemi-
rilishga qarshi turg‘unligi va qattiqligi pasayadi, qoldiq uzayishi va,
umuman, deformatsiyalanishi ortadi. Rezina 20°C dan 100°C ga-
cha qizdirilganida, uning uzilishdagi mustahkamligi ikki va hatto
uch barobarga pasayadi. Shuningdek, harorat 20°C dan 100°C ga
o‘tkazilganida, rezinaning yemirilishga qarshi turg‘unligi va qat-
tiqligi yana-da yomonlashadi.
Natijada, harorat ortishi bilan avtomobil
shinalarining bosib
o‘tadigan masofasi kamayadi (10. 5- rasm).
10. 5- rasm. Shina bosib o‘tgan masofa τ