Buxoro va Samarqand naqqoshlik maktablari

Buxoro va Samarqand naqqoshlik maktablari. Buxoro naqshi kompozisiyalarining murakkabligi va jozibadorligi bilan ajralib turadi. Buxoro naqshlarida murakkab girihlar aniq va puxta o’lchamda ishlatilishi, o’simliksimon naqshlarning yaproq, meva, gul barglar ritmiga alohida e’tibor berilishi bilan farqlanadi.
Samarqand naqshlari Toshkent, Farg’ona naqshlariga o’xshab ketadi. Samarqand naqshlari o’ta guldorligi, barg va gullarining o’ta harakatchanligi,jonliligi bilan farq qiladi. Naqshlar avval zangori, keyin esa yashil rang gammasida ishlangan.
Usta Rahmonqul, usta Jamoliddin, usta Abduzoxid, usta Sharif, usta Alimjon, usta Boqi, keyinchalik usta Jalol va Bolta Jalilovlar kabi naqqoshlar Samarqand naqqoshlik maktabini yaratilishiga asos soldilar va uning rivojlanishiga ulkan hissa qo’shdilar.
O’zbekiston xalqlarining tarixi, qadriyatlari, ilm-fan madaniyati durdonalarini har tomonlama ilmiy o’rganish va tahlil etish Qoyat muhimdir. "Bugun bizning oldimizga shunday tarixiy imkoniyat paydo bo’ldiki, - degan edi Prezidentimiz I.A.Karimov, - biz bosib o’tgan yo’limizni tanqidiy baholab, milliy davlatchiligimiz negizilarini aniqlab, buyuk madaniyatimiz tomirlariga qaytib, o’tmishdagi boy an’analarni yangi jamiyat qurilishiga tadbiq etmog’imiz kerak". Shu maqsadda respublikamiz hukumatining qator hujjatlari Vatanimizning har tomonlama jahon andozalari asosida rivojlanishga qaratilmoqda. Jumladan, yoshlarga ta’lim-tarbiya berishda madaniyatimiz, qadriyatlarimiz, milliy san’atimiz namunalaridan, ota-bobolarimiz tomonidan yaratilgan va butun jahonga mashhur bo’lgan ajoyib san’at namunalaridan keng foydalanishga katta ahamiyat berilmoqda.
Ajdodlarimiz tajribalari yoritilgan adabiyotlarni ham yetarli deb bo’lmaydi. Bundan tashqari ajdodlarimiz boy tajribalarini hozirda hunar o’rgatilayotgan joylarda chunonchi: oliy o’quv yurtlari, o’rta maxsus kasb-hunar ta’lim muassasalarida, shaxsiy usta-shogird asosida o’rgatilayotgan ustaxonalarda, qo’shimcha ta’lim muassasalarida usta va shogirdni sharqona odobi to’liq o’rgatilmasligi o’quvchi-yoshlarimizni ahloq-odobiga va bilim darajasiga, umuman ular ma’naviyatining shakllanishiga salbiy ta’sir ko’satatayotganligining guvohi bo’lamiz.
Shuning uchun ajdodlarimiz qoldirgan ma’naviy merosidan to’g’ri va unumli foydalanish lozim. Shunda ajdodlarimiz ma’naviy merosiga bo’lgan hurmat-e’tibor kuchayadi; o’z ota-onasiga, ustoziga, o’rtoqlariga, xullas, insonlarga bo’lgan hurmati oshadi; ularning shu hunarni qiyomiga yetkazib o’rganishlarida asos bo’lib xizmat qiladi.
O’zbek xalq amaliy san’ati qadimiyligi, madaniyatining boy hamda serqirraligi bilan butun dunyoga mashhurdir. Samarqand, Buxoro, Xiva, Termiz, Toshkent, Farg’ona va boshqa shaharlardagi har bir tarixiy obida, har bir xalq amaliy bezak san’ati namunasi ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan takrorlanmas, bebaho san’at asarlari bo’lib, jahon madaniyati dundonalari qatoridan o’rin olgan.
Asrlar davomida orttirilgan madaniy va ma’naviy boyligimiz, xususan, o’zbek xalq amaliy bezak san’atining eng ko’p rivojlangan turlari: naqqoshlik, ganchkorlik, yog’och o’ymakorligi, toshtaroshlik, suyak o’ymakorligi, kandakorlik, pichoqchilik, zargarlik, kashtachilik, ustalarning haqiqiy asl nomlari, o’ziga xos maktablari, yaratgan uslublari sobiq Sho’ro tuzumi davrida asta-sekin yo’qolib ketish xavfi ostida qolgan edi.
Bugungi kunda mustaqil respublikamizda xalqimizning asrlar bo’yi yaratgan ijodiy mehnati natijasida yaratgan amaliy bezak san’atini ko’z qorachig’iday saqlash, qadrlash, ulardan amaliy foydalanish, ular orqali yoshlar estetik didini o’stirish hamda yuksak madaniyatli kishilar qilib tarbiyalashga keng imkoniyatlar ochildi. Al-Farobiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Imom Buxoriy, Bahovuddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Alisher Navoiy, Kamoliddin Behzod, Zahiriddin Bobur kabi jahonga mashhur olim, shoir va musavvirlar go’zallikka intilishga chaqirganlar. Bobomiz Amir Temur hunar va ilm egalari, yirik mutaxassis olimlar yordamiga tayanib matematika, geometriya, me’morchilik, astronomiya, adabiyot, tilshunoslik, tarix, musiqa, tasviriy san’at va xattotlik kabi sohalarni rivojlantirishga katta axamiyat berdi. Shaharlarning har tomonlama chiroyli va ulug’vor qilishga intilgan.
IX-X asrlarda Turonda naqqoshlik san’ati jadal rivojlandi. Me’morchilikda g’isht qadab naqsh solish yuksak darajada taraqqiy etdi. Binolarning ichki tomonlariga ganch, yog’och o’ymakorligini qo’llash yuksak rivoj topdi. Ayniqsa, maqbaralarning peshtoqlari devor va ravoqlari ganch naqshlar bilan juda nafis bezatilgan.
Amir Temur, Alisher Navoiy, Abu Rayxon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Al-Xorazmiy, Nizomiy Ganjaviy, Nosir Hisrav, Kamoliddin Behzod, Maoniy, Firdavsiy, Umar Hayyom, Bobur kabi jahonga mashhur olim, shoir va naqqoshlar binolarimizni kishilar hayolini o’ziga tortuvchi, tabiatning go’zal manzaralariga monand naqshlar bilan bezashga chaqirganlar. Kishilarni go’zallik bilan yaqin do’st, birodar bo’lishga undaganlar.
Chunonchi, Samarqandning eski shahar markazi, ya’ni Registonda savlat to’kib turgan Sherdor madrasasiga bir nazar solaylik. Uning peshtoqlari, bahaybat gumbazlari va chiroyli minoralari, rang-barang sirli koshinlari hamda nafis, hashamatli, dabdabali ishlangan jimjimali qoplamasi kishini hayratga soladi. Ushbu madrasa boshqa me’moriy yodgorliklar singari o’z mazmuniga va tarixiga ega.
Buxorodagi Ashtarxoniylardan Muhammad Imomqulixon davrida xonning eng ishonchli hamda yaqin kishi, ya’ni Samarqand hokimi Yalangto’shbiy Bahodir nihoyatda boyib ketgandan so’ng, Samarqand Mirzo Ulug’bek nomidagi madrasaning qarshisida 1629-1636 yillarda zamonasini, mu’jizasi hisoblangan Sherdor madrasasini qurdirgan. Bu ajoyib bino shaharning ko’rkiga ko’rk qo’shib, barcha shoiru-olimu, ulamo-yu fuzalolar va shahar xalqining olqishiga sazovor bo’ladi. Yalangto’shbiy Bahodir me’mor Abdu Jabbor oldiga hyech bir narsada o’zining ulug’ ajdodlaridan qolishmasligini naqsholar orqali xalqqa yetkazish vazifasini qo’ygan. San’at kalitini egallagan mashhur me’mor o’z oldiga qo’yilgan falsafiy fikrni naqsh tili bilan xalqqa unsiz ovozda yetkaza bilgan. Sherdor madrasasining bosh fasadi jozibali chiqqan bo’lib, uning peshtoqi mutanosib (simmetrik) qilib ramziy naqshlar bilan bezatilgan, qizg’ish zarhal yo’lbarssimon sherlar nozik ohularga quvib yetib tashlanayotgan va ularning yurtidan kulib turgan odam qiyofali quyosh esa zarhal yog’du bilan hoshiyalangan. Ularning atroflariga islimiy naqshu nigorlar ishlangan.
Tasvirda epchil, kuchli, yengilmas sher ramziy ma’noda Yalangto’sh Bahodirga ishora qilingan, uning muqoyasi qilib kuchsizlik ramzi tariqasida ohu tasvirlangan. Quyosh esa o’sha davr va hayot ramzi tariqasida olingan. Zangori rangli koshinlar orqali koinotni va tinchlikni, noziklik o’simliksimon gul naqshlar orqali bog’u bo’stonni, tabiatni aks ettirgan.
|