Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar. «Kriptografiya»

|
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar. «Kriptografiya»
|
Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 23,27 Kb. | | #123786 |
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari
Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar. «Kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni berkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. Birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. Hozirgi vaqtda kriptografiya deganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda sakdanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoklarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi. Kriptografiyani raqamlar bilan kodlanishi mumkin bo‘lgan har qanday axborotga nisbatan qo‘llash mumkin. Maxfiylikni ta’minlashga qaratilgan kriptografiya kengroq qo‘llanilish doirasiga ega. Aniqroq aytganda, kriptografiyada qo‘llaniladigan usullarning o‘zi axborotni ximoyalash bilan bogliq bo‘lgan kup jarayonlarda ishlatilishi mumkin. Kriptografiya axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalab, uning maxfiyligini ta’minlaydi. Masalan, to‘lov varaklarini elektron pochta orqali uzatishda uning o‘zgartirilishi yoki soxta yozuvlarning qo‘shilishi mumkin. Bunday hollarda axborotning yaxlitligini ta’minlash zaruriyati paydo bo‘ladi. Umuman olganda kompyuter tarmogiga ruxsatsiz kirishning mutlako oldini olish mumkin emas, lekin ularni aniqlash mumkin. Axborotning yaxlitligini tekshirishning bunday jarayoni, ko‘p hollarda, axborotning haqikiyligini ta’minlash deyiladi. Kriptografiyada qo‘llaniladigan usullar ko‘p bo‘lmagan o‘zgartirishlar bilan axborotlarning hakiqiyligini ta’minlashi mumkin.Nafakat axborotning kompyuter tarmogidan ma’nosi buzilmasdan kelganligini bilish, balki uning muallifdan kelganligiga ishonch hosil qilish juda muxim. Axborotni uzatuvchi shaxslarning haqiqiyligini tasdiklovchi turli usullar ma’lum. Eng universal protsedura parollar bilan almashuvdir, lekin bu juda samarali bo‘lmagan protsedura. Chunki parolni kuliga kiritgan har qanday shaxe axborotdan foydalanishi mumkin bo‘ladi. Agar ehtiyotkorlik choralariga rioya qilinsa, u holda parollarning samaradorligini oshirish va ularni kriptografik usullar bilan himoyalash mumkin, lekin kriptografiya bundan kuchliroq parolni uzluksiz o‘zgartirish imkonini beradigan protseduralarni ham ta’minlaydi. Kriptografiya sohasidagi oxirgi yutuklardan biri — rakamli signatura — maxsus xossa bilan axborotni to‘ldirish yordamida yaxlitlikni ta’minlovchi usul, bunda axborot uning muallifi bergan ochiq kalit ma’lum bo‘lgandagina tekshirilishi mumkin. Ushbu usul maxfiy kalit yordamida yaxlitlik tekshiriladigan ma’lum usullardan ko‘proq afzalliklarga ega. Kriptografiya usullarini qo‘llashning ba’zi birlarini ko‘rib chiqamiz. Uzatiladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash. Kodlashtirish uchun teztez ishlatiladigan iboralar to‘plamini uz ichiga oluvchi kitob yoki jadvallardan foydalaniladi. Bu iboralardan har biriga, ko‘p hollarda, raqamlar to‘plami bilan beriladigan ixtiyoriy tanlangan kodli so‘z tugri keladi. Axborotni kodlash uchun xuddi shunday kitob yoki jadval talab kilinadi. Kodlashtiruvchi kitob yoki jadval ixtiyoriy kriptografik o‘zgartirishga misol bo‘ladi. Kodlashtirishning axborot texnologiyasiga moe talablar — qatorli ma’lumotlarni sonli ma’lumotlarga aylantirish va aksincha o‘zgartirishlarni bajara bilish. Kodlashtirish kitobini tezkor hamda tashqi xotira qurilmalarida amalga oshirish mumkin, lekin bunday tez va ishonchli kriptografik tizimni muvaffaqiyatli deb bo‘lmaydi. Agar bu kitobdan biror marta ruxsatsiz foydalanilsa, koddarning yangi kitobini yaratish va uni hamma foydalanuvchilarga tarqatish zaruriyati paydo bo‘ladi. Kriptografik o‘zgartirishning ikkinchi turi shifrlash uz ichiga — boshlangich matn belgilarini anglab olish mumkin bo‘lmagan shaklga o‘zgartirish algoritmlarini qamrab oladi. O‘zgartirishlarning bu turi axborotkommunikatsiyalar texnologiyalariga mos keladi. Bu yerda algoritmni himoyalash muhim ahamiyat kasb etadi. Kriptografik kalitni qo‘llab, shifrlash algoritmining o‘zida ximoyalashga bo‘lgan talablarni kamaytirish mumkin. Endi himoyalash ob’ektisifatida faqat kalit xizmat kiladi. Agar kalitdan nusxa olingan bo‘lsa, uni almashtirish mumkin va bu kodlashtiruvchi kitob yoki jadvalni almashtirishdan yengildir. Shuning uchun ham kodlashtirish emas, balki shifrlash axborot-kommunikatsiyalar texnologiyalarida keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. Sirli (maxfiy) aloqalar sohasi kriptologaya deb aytiladi. Ushbu so‘z yunoncha «kripto» — sirli va «1ogus» — xabar ma’nosini bildiruvchi suzlardan iborat.
Kriptologiya ikki yunalish, ya’ni kriptografiya va kriptotahlildan iborat. Kriptografiyaning vazifasi xabarlarning maxfiyligini va haqiqiyligini ta’minlashdan iborat. Kriptotaxlilning vazifasi esa kriptograflar tomonidan ishlab chiqilgan himoya tizimini ochishdan borat. Hozirgi kunda kriptotizimni ikki sinfga ajratish mumkin:
• simmetriyali bir kalitlilik (maxfiy kalitli);
• asimmetriyali ikki kalitlilik (ochiq kalitli). Simmetriyali tizimlarda quyidagi ikkita muammo mavjud: 1) Axborot almashuvida ishtirok etuvchilar qanday yo‘l bilan maxfiy kalitni bir-birlariga uzatishlari mumkin? 2) Jo‘natilgan xabarning haqiqiyligini qanday aniqlasa bo‘ladi? Ushbu muammolarning yechimi ochiq kalitli tizimlarda o‘z aksini topdi. Ochiq kalitli asimmetriyali tizimda ikkita kalit qo‘llaniladi. Biridan ikkinchisini xisoblash usullari bilan aniqlab bo‘lmaydi. Birinchi kalit axborot jo‘natuvchi tomonidan shifrlashda ishlatilsa, ikkinchisi axborotni qabul qiluvchi tomonidan axborotni tiklashda qo‘llaniladi va u sir saqlanishi lozim. Ushbu usul bilan axborotning maxfiyligini ta’minlash mumkin. Agar birinchi kalit sirli bo‘lsa, u holda uni elektron imzo sifatida qo‘llash mumkin va bu usul bilan axborotni autentifikatsiyalash, ya’ni axborotning yaxlitligini ta’minlash imkoni paydo bo‘ladi. Axborotni autentifikatsiyalashdan tashqari quyidagi masalalarni yechish mumkin:
• foydalanuvchini autentifikatsiyalash, ya’ni kompyuter tizimi zaxiralariga kirmoqchi bo‘lgan foydalanuvchini aniqlash:
• tarmoq abonentlari aloqasini o‘rnatish jarayonida ularni o‘zaro autentifikatsiyalash. Hozirgi kunda himoyalanishi zarur bo‘lgan yo‘nalishlardan biri bu elektron to‘lov tizimlari va Internet yordamida amalga oshiriladigan elektron savdolardir. Kriptografiya - ma’lumotlarni o‘zgartirish usullarining to‘plami bo‘lib, ma’lumotlarni himoyalash bo‘yicha quyidagi ikkita asosiy muammolarni hal qilishga yo‘naltirilgan: maxfiylik; yaxlitlilik. Maxfiylik orqali yovuz niyatli shaxslardan axborotni yashirish tushunilsa, yaxlitlilik esa yovuz niyatli shaxslar tomonidan axborotni o‘zgartira olmaslik haqida dalolat beradi. Bu yerda kalit qandaydir ximoyalangan kanal orqali junatiladi. Umuman olganda, ushbu mexanizm simmetriyali bir kalitlik tizimiga taallukdidir. Asimmetriyali ikki kalitlik kriptografiya tizimini: Bu holda ximoyalangan kanal bo‘yicha ochiq kalit junatilib, maxfiy kalit jo‘natilmaydi. Yovuz niyatlishaxslar o‘z maqsadlariga erisha olmasa va kriptotaxlilchilar kalitni bilmasdan turib, shifrlangan axborotni tiklay olmasa, u holda kriptotizim kriptomustahkam tizim deb aytiladi. Kriptotizimning mustahkamligi uning kaliti bilan aniqlanadi va bu kriptotaxlilning asosiy qoidalaridan biri bo‘lib xisoblanadi. Ushbu ta’rifning asosiy ma’nosi shundan iboratki, kriptotizim barchalarga ma’lum tizim hisoblanib, uning o‘zgartirilishi kup vakt va mablag talab kiladi, shu bois ham faqatgina kalitni o‘zgartirib turish bilan axborotni ximoyalash talab kilinadi. Simmetriyali kriptotizim asoslari Kriptografiya nuqtai-nazaridan shifr — bu kalit demakdir va ochiq ma’lumotlar to‘plamini yopiq (shifrlangan) ma’lumotlarga o‘zgartirish kriptografiya o‘zgartirishlar algoritmlari majmuasi hisoblanadi. Kalit — kriptografiya o‘zgartirishlar algoritmining ba’zi-bir parametrlarining maxfiy holati bo‘lib, barcha algoritmlardan yagona variantini tanlaydi. Kalitlarga nisbatan ishlatiladigan asosiy ko‘rsatkich bo‘lib kriptomustahkamlik hisoblanadi.
Kriptografiya himoyasida shifrlarga nisbatan quyidagi talablar qo‘yiladi: • yetarli darajada kriptomustaxkamlik;
• shifrlash va kaytarysh jarayonining oddiyligi;
• axborotlarni shifrlash oqibatida ular hajmining ortib ketmasligi;
• shifrlashdagi kichik xatolarga ta’sirchan bo‘lmasligi. Ushbu talablarga quyidagi tizimlar javob beradi:
• o‘rinlarini almashtirish;
• almashtirish;
• gammalashtirish;
• analitik o‘zgartirish.
O‘rinlarini almashtirish shifrlash usuli bo‘yicha boshlangich matn belgilarining matnning ma’lum bir qismi doirasida maxsus qoidalar yordamida o‘rinlari almashtiriladi. Almashtirish shifrlash usuli bo‘yicha boshlangich matn belgalari foydalanilayotgan yoki boshqa bir alifbo belgilariga almashtiriladi. Gammalashtirish usuli bo‘iicha boshlang‘ich matn belgilari shifrlash gammasi belgilari, ya’ni tasodifiy belgilar ketma-ketligi bilan birlashtiriladi. Tahliliy o‘zgartirish usuli bo‘yicha boshlangich matn belgilari analitik formulalar yordamida o‘zgartiriladi, masalan, vektorni matritsaga ko‘paytirish yordamida. Bu yerda vektor matndagi belgilar ketma-ketligi bo‘lsa, matritsa esa kalit sifatida xizmat kiladi. O‘rinlarni almashtirish usullari eng oddiy va eng qadimiy usuldir.
O‘rinlarni almashtirish usullariga misol sifatida kuyidagilarni keltirish mumkin: — shifrlovchi jadval; —sexrli kvadrat. Shifrlovchi jadval usulida kalit sifatida kuyidagilar qo‘llaniladi: - jadval o‘lchovlari; - so‘z yoki so‘zlar ketma-ketligi; - jadval tarkibi xususiyatlari.
Misol. Quyidagi matn berilgan bo‘lsin: KADRLAR TAYYoRLASh MILLIY DASTURI
Ushbu axborot ustun buyicha ketma-ket jadvalga kiritiladi: k l a l i y t a a y a l d u d r yo sh l a r r t r m i s i Natijada, 4x7 o‘lchovli jadval tashkil qilinadi.
Endi shifrlangan matn qatorlar bo‘yicha aniklanadi, ya’ni o‘zimiz uchun 4 tadan belgilarni ajratib yozamiz. KLAL IYTA AYAL DUDR YoShLA RRTR MISI Bu yerda kalit sifatida jadval o‘lchovlari xizmat kiladi. Ushbu usulni murakkablashtirish maqsadida tayanch so‘zni kiritsa bo‘ladi. Yuqoridagi misol uchun quyidagi MAGISTR so‘zini olamiz va oldingi jadvalga joylashtiramiz: m a g i s t r 4 1 2 3 6 7 5 k l a l i y t a a y a l d u d r yo sh l a r r t r m i s i Ikkinchi qatordagi raqamlar harflarning alifbo tarkibidan kelib chiqadi. Shu qatordagi raqamlar bo‘iicha ustunlarni tartiblaymiz: a g i m r s t 1 2 3 4 5 6 7 l a l k t i y a y a a u l d r yo sh d r l a t r m r i i s Shifrlangan matn quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi: LALK TIYA YAAU LDRYo ShDRL ATRM RIIS Sehrli kvadrat deb, katakchalariga 1 dan boshlab sonlar yozilgan, undagi har bir ustun, satr va diagonal buyicha sonlar yigindisi bitta songa teng bo‘lgan kvadrat shaklidagi jadvalga aytiladi. Sehrli kvadratga sonlar tartibi bo‘yicha belgilar kiritiladi va bu belgilar satrlar buyicha o‘qilganda matn hosil bo‘ladi
. Misol. 4x4 o‘lchovli sehrli kvadratni olamiz, bu yerda son-larning 880 ta har xil kombinatsiyasi mavjud. Quyidagicha ish yuritamiz: 16 3 2 13 5 10 11 8 9 6 7 12 4 15 14 1 Boshlangich matn sifatida quyidagi matnni olamiz: DASTURLASh TILLARI va jadvalga joylashtiramiz: i s a l u t i a sh r l l t r a d Shifrlangan matn jadval elementlarini satrlar bo‘yicha o‘qish natijasida tashkil topadi: ISAL UTIA ShRLL TRAD Almashtirish usullari Almashtirish usullari sifatida quyidagi usullar-ni keltirish mumkin: - Sezar usuli; - Affin tizimidagi Sezar usuli; - Tayanch so‘zli Sezar usuli va boshqalar.
Sezar usulida almashtiruvchi harflar k ta siljish bilan aniklanadi. Yuliy Sezar bevosita k=3 bulganda ushbu usuldan foydalangan. k=3 bo‘lganda va alifbodagi harflar m=26 ta bo‘lganda quyidagi jadval hosil qilinadi: Misol. Matn sifatida SAMARQAND so‘zini oladigan bo‘lsak, Sezar usuli natijasida quyidagi shifrlangan yozuv hosil bo‘ladi: VDPDUTDQG.
2. Sezar usulining kamchiligi bu bir xil harflarning, o‘z navbatida, bir xil harflarga almashishidir.
3. Affin tizimidagi Sezar usulida har bir harfga almashtiriluvchi harflar maxsus formula bo‘yicha aniqlanadi: at+b (mod m), bu yerda a,b — butun sonlar, 0< a, bHozirgi vaqgda kompyuter tarmoqlarida tijorat axborotlari bilan almashishda uchta asosiy algoritm-lar, ya’ni DES, CLIPPER va PGP algoritmlari qo‘llanilmoqda. DES va CLIPPER algoritmlari integral sxemalarda amalga oshiriladi. DES algoritmining kriptomustahkamligini quyidagi misol orqali ham baholash mumkin: 10 mln. AQSh dollari xarajat qilinganda DES shifrini ochish uchun 21 minut, 100 mln. AQSh dollari xarajat qilinganda esa 2 minut sarflanadi. CLIPPER tizimi SKIPJACK shifrlash algoritmini uz ichiga oladi va bu algoritm DES algoritmidan 16 mln. marta kuchliroqtsir. PGP algoritmi esa 1991 yilda Filipp Simmer-man (AQSh) tomonidan yozilgan va elektron pochta orqali uzatiladigan xabarlarni shifrlash uchun ishlatiladigan PGP dasturlar paketi yordamida amalga oshiriladi. PGP dasturiy vositalari Internet tarmog‘ida elektron pochta orqali axborot jo‘natuvchi foydalanuvchilar tomonidan shifrlash maqsadida keng foydalanilmoqda. PGP (Pretty Good Privacy) kriptografiya dasturining algoritmi kalitli, ochiq va yopiq bo‘ladi.Ochiq kalit quyidagicha ko‘rinishni olishi mumkin: Kriptografiya O‘rinlarni almashtirish usullari eng oddiy va eng kadimiy usuldir. O‘rinlarni almashtirish usullariga misol sifatida kuyidagilarni keltirish mumkin: — shifrlovchi jadval; —sexrli kvadrat. Shifrlovchi jadval usulida kalit sifatida kuyidagilar ko‘llaniladi: - jadval o‘lchovlari; - so‘z yoki so‘zlar ketma-ketligi; - jadval tarkibi xususiyatlari. Misol. Kuyidagi matn berilgan bo‘lsin: KADRLAR TAYYoRLASh MILLIY DASTURI Ushbu axborot ustun buyicha ketma-ket jadvalga kiritiladi: Natijada, 4x7 o‘lchovli jadval tashkil kilinadi. Endi shifrlangan matn katorlar bo‘yicha aniklanadi, ya’ni o‘zimiz uchun 4 tadan belgilarni ajratib yozamiz. KLAL IYTA AYAL DUDR YoShLA RRTR MISI Bu yerda kalit sifatida jadval o‘lchovlari xizmat kiladi. Ushbu usulni murakkablashtirish maksadida tayanch so‘zni kiritsa bo‘ladi. Yukoridagi misol uchun kuyidagi MAGISTRso‘zini olamiz va oldingi jadvalga joylashtiramiz: k l a l i y t a a y a l d u d r yo sh l a r r t r m i s i Ikkinchi katordagi rakamlar xarflarning alifbo tarkibidan kelib chikadi. Shu katordagi rakamlar bo‘iicha ustunlarni tartiblaymiz: Shifrlangan matn kuyidagi ko‘rinishda bo‘ladi: LALK TIYA YAAU LDRYo ShDRL ATRM RIIS, Sexrli kvadrat deb, katakchalariga 1 dan boshlab sonlar yozilgan, undagi xar bir ustun, satr va diagonal buyicha sonlar yigindisi bitta songa teng bo‘lgan kvadrat shaklidagi jadvalga aytiladi. Sexrli kvadratga sonlar tartibi bo‘yicha belgilar kiritiladi va bu belgilar satrlar buyicha o‘kilganda matn xosil bo‘ladi. Misol. 4x4 o‘lchovli sexrli kvadratni olamiz, bu yerda son-larning 880 ta xar xil kombinatsiyasi mavjud. Kuyidagicha ish yuritamiz: 16 3 2 13 5 10 11 8 9 6 7 12 4 15 14 1 Boshlangich matn sifatida kuyidagi matnni olamiz: m a g i s t r 4 1 2 3 6 7 5 k l a l i y t a a y a l d u d r yo sh l a r r t r m i s i a g i m r s t 1 2 3 4 5 6 7 l a l k t i y a y a a u l d r yo sh d r l a t r m r i i s DASTURLASh TILLARI va jadvalga joylashtiramiz: i s a l u t i a sh r l l t r a d Shifrlangan matn jadval elementlarini satrlar bo‘yicha o‘kish natijasida tashkil topadi: ISAL UTIA ShRLL TRAD Almashtirish usullari: Almashtirish usullari sifatida kuyidagi usullarni keltirish mumkin: - Sezar usuli; - Affin tizimidagi Sezar usuli; - Tayanch so‘zli Sezar usuli va boshkalar. 1. Sezar usulida almashtiruvchi xarflar k ta siljish bilan aniklanadi. Yuliy Sezar bevosita k=3 bulganda ushbu usuldan foydalangan. k=3 bo‘lganda va alifbodagi xarflar m=26 ta bo‘lganda kuyidagi jadval xosil kilinadi: Misol. Matn sifatida SAMARQAND so‘zini oladigan bo‘lsak, Sezar usuli natijasida kuyidagi shifrlangan yozuv xosil bo‘ladi: VDPDUTDQG. 2. Sezar usulining kamchiligi bu bir xil xarflarning, o‘z navbatida, bir xil xarflarga almashishidir. 3. Affin tizimidagi Sezar usulida xar bir xarfga almashtiriluvchi xarflar maxsus formula bo‘yicha aniklanadi: at+b (mod m), bu yerda a,b — butun sonlar, 0< a, b |
| |