Mehnat unumdorligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va mazmuni - bet 5

MU =M/V(1)
Mehnat unumdorligi sarflangan jonli mehnatning har bir birligi evaziga, ya`ni kishi kuni, kishi soati hisobiga ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori bilan aniqlanadi.14
Ushbu ta`rifni nazariy jihatdan quydagicha asoslash mumkin.
Birinchidan, mehnat unumdoligi hamisha ishlab chiqarish yoki hizmat ko`rsatish sohalarida band bo`lgan xodimlarning o`rtacha mehnat natijasini ifodalaydi. Shu tufayli unda yaratilgan maxsulotning ishlab chiqarishda band bo`lgan xodimlarga to`g`ri kelishi o`z aksini topgan.
Ikkinchidan, iqtisodiyotda band bo`lgan xodimlarning mehnat natijasi malum bir vaqt birligida bajarilgan bo`lishi kerak. Shu tufayli ta`rifda xodimlarning ma`lumbir vaqt birligi olingan.
Mahsulot xajmini muttasil oshirish va shu asosda xalqning turmush farovonligini oshirishdagi eng muhim omil bu – mehnat unumdorligini doimiy ravishda oshirib borishdir. Hukumatimiz qarorlari asosida ishlab chiqilgan ko`plab dasturlar ijtimoiy ishlab chiqarishni rivojlantirishda mehnat unumdorligi hal qiluvci ahamyat kasb etishi chuqur ilmiy tarzda tahlil qilib berilgan.
Tadqiqotlar ko`rsatadiki, mehnat unumdorligini oshirish yo`llari juda ko`p va xilma-xildir. Bunda asosiy e`tiborni ishlab chiqarish jarayonlarini modernizatsiya qilish evaziga avtomatlashtirish va mehanizatsiyalashtirish, innovatsiyalar hisobga yangi mashina va texnalogiyalarni joriy qilish, ishlayotgan dastgahlarni zamonaviylashtirish va ulardan samarali foydalanish, ishlab chiqishini divsrsifikatsiya qilish, unda mehnatni ilmiy tarzda tashkil etishni yaxshilash, ish vaqtdagi yo`qotishlarni bartaraf qilish, xorij va o`zimizdagi sinalgan ilg`or ishlab chiqarish tajribalridan foydalanish, mehnatga haq to`lash va moddiy rag`batlantirish tizimini to`g`ri tashkil qilish kabilarga qaratishni taqazo qiladi.
Iqtisodiy adabiyotlarda, mikrodarajada mehnat unumdorligini hisoblashda asosan quyidagi uchta ko`rsatkichni qo`llash mumkunligini qayd etilgan:
Natural ko`rsatkichalar.
Shatli-natural ko`rsatkichlar.
Pul (qiymat) ko`rsatkichlar.15
Yuqoridagi ko`rsatkichlarning ma`lum darajada ijobiy va salbiy tomonlar mavjud. Masalan, natural ko`rsatkichlar bir xil mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalarda qo`llanilishi mumkin. Unda mehnat unumdorligi tonna, metr, dona va h.k. ko`rsatkichlar orilai hisoblaniladi. Bunga neft yoki ko`mir qazib chiqarishni misol qilib olish mumkin. Ushbu mahsulotlarning miqdori natural holda massa yoki hajm birliklarda ifodalanadi. Masalan, paxta yoki don yetishtirishda ham natural ko`rsatkichlardan foydalanish mumkin.
Bunda paxta yoki don yetishtirishda tonna yoki tsenterlarda ifodalash mumkin. Paxta yetishtirishda nafaqat mehnat unumdorligi, baki hosildorlikni ham tsenterdan ko`rsatish mumkin. Yengil yoki yuk avtomabillarini ishlab chiqarishni esa bir rusumda bo`lsa donalarda o`lchash ham mumkin. Ta`kidalsh joizki, keyingi yillarda mahsulotni ishlab chiqarish va mos ravishda mehnat unumdorligini ham natural yo`luvchilarni takomillashtirish yuzasidan ancha ishlar qilindi. Masalan, xom ashyodan yaxshiroq foydalanish maqsadida qog`oz ishlab chiqarish tarmog`ida qog`oz ishlab chiqarish oldingidek tonnalar emas, balki kvadrat metrlarda o`lchanadi.
Natural ko`rsatkichlar hozirgi erkin iqtisodiyotga asoslangan bozor munosabatlari sharoitda xo`jalik mexanizmining eng zarur elementlardan biriga aylanib bormoqda. Chunki xodimlarga ham ishbay ish haqi to`lanishida asosiy o`lchov vositalaridan biri sifatida natural ko`rsatkichlardan foydalanish keng qo`llanilmoqda. Bunday yondashuv har bir kishining mehnat natijsini real ifodalash imkonini beradi va xodimlarni to`g`ri rag`batlantirishga erishiladi. Ammo natural ko`rsatkichlarning ayrim kamchiliklari mavjud. Bularga quyidigilarni kiritish mumkin:
agar korxona turli xil mahsulotlar ishlab chiqarilsa, ularning umumiy tarzda baxolash uchun natural ko`rsatkichda aniqlash qiyin;
bir xil mahsulot ishlab chiqarilgan taqdirda ham ularning navi va o`lchami har xil bo`lganda ham ushbu korsatkichdan foydalanib bolmaydi.
Shu tufayli ushbu ko`rsatkichning takomillashgan o`lchovlaridan biri bo`lgan shartli – natural ko`rsatkichlardan foydalaniladi. Chunki ushbu ko`rsatkich orqali turli xil o`lchamdagi mahsulotlarni yagona o`lchovga keltirish mumkin. Bunga misol qilib, ot kuchi birligiga keltirib hisoblangan avtomabillar, traktorlarning matorini aytish mumkin. Bulardan tashqari, shartli bankada ishlab chiqarilgan konserva mahsulotlarini oladigan bo`lsak, uni ifodalash uchun quyidagilarni inobatga olish lozim.
Masalan, kichik korxonada bir kunda 500 ta 3 litirlik, 250ta 2litrlik va 600ta 1litrlik bankada konserva ishlab chiqiladi. Agar ularning hammasini qo`shadigan bo`lsak, 1350ta banka (500+250+600) ishlab chiqarilganilgi to`g`risida xulosa qilish mumkin. Ammo bu notog`ri bo`ladi, chunki ularning har biri turli o`lchamga ega. Shu tufayli 2 litrlik bankaga moslashtirib, shartli banka misolida oladigan bo`lsak natija quyidagicha chiqadi:
{(500*3):2} + {(250*2):2} + {(600*1):2} = 750 + 250 + 300 = 1300 dona.
Ishlab chiqarilgan bankalar soni shartli natural, ya`ni taqqoslanadigan holda 1350 emas, balki 1300 ta ishlab chiqarilganligini ko`ramiz. Xuddi shunday hisob-kitoblarni boshqa bir qancha o`lchamlarda ham keltirish mumkin. Ammo hamma mahsulotlarni ham natural o`lchamda ifodalanishi qiyin. Shu tufayli universal o`lchov birligi sifatida qiymat ko`rsatkich qo`llaniladi. Bunga bir qancha sabablar bor:
Birinchidan, iqtisodiy mexanizimlar va ularning harakati va umumlashgan ko`rsatkichlari qiymat o`lchovi amalga oshiriladi.
Ikkinchidan, turli soliqlar va boshqa majburiy to`lovlar ham pulda ifodalaniladi va mos ravishda to`lovlar ham shu o`lchamda amalga oshiriladi.
Uchinchidan, turli mahsulotlar ishlab chiqariladigan korxonalarda natural va shartli – natural ko`rsatkichlarni qo`llash mumkin bo`lmagan joyda mehnat natijasini baholash uchun qiymat o`lchovidan foydalaniladi. Shu nuqtai-nazarda qiymat ko`rsatkichlari turli xil mahsulot ishlab chiqariladigan korxonalarda oldin ham qo`llanilgan, hozir ham qo`llanilmoqda va keyin ham xuddi shunday bo`ladi. Chunki ushbu ko`rsatkich universal ko`rsatkich sifatida iqtisodiyotning makro va mikro darajalarida qo`llanilib keladi.
Ta`kidlash joizki, qiymat ko`rsatkichlari korxona va birlashmalar ishini baholashda, uning natijalar bo`yicha moddiy rag`batlantirishda, ishlab chiqarish samaradorligini aniqlashda, mehnat unumdorligini qiyosiy jihatdan tahlil qilishda muhim rol o`ynaydi. Korxonalarning ishlab chiqargan mahsuloti, bajarilgan ishi va ko`rsatilgan hizmatlari hajmi, mahsulot tannarxi va foyda ko`rsatkichlari ham qiymat o`lchovi aniqlanadi. Mehnat unumdorligi, asosiy vositalar samaradorligi va mahsulotga ketgan materiallar sarflari ham qiymat o`lchovida ifodalanadi. Ishlab chiqarilgan va sotilgan mahsulot ham, ular o`rtasidagi nisbat ham, realizatsiya qilingan tovarlar va sof mahsulot ham qiymat ko`rsatkichlarida hisoblanadi. Qiymati ko`rsatkichini qo`llashda ikkita shartini hisobga olish lozim.
|