Ijtimoiy pedagogika o’quv predmeti sifatida ijtimoiy pedagogik faoliyati

2.2.Ijtimoiy pedagogika o’quv predmeti sifatida ijtimoiy pedagogik faoliyati
Ijtimoiy pedagogika o’quv predmeti sifatida ijtimoiy pedagogik faoliyat tasvirini xarakterlaydigan vazifasini amalga oshiradi. Bu vazifani amalga oshirish ijtimoiy pedagogikani urganish jarayonida talabalar tomonidan bir qator maqsadlarni amalga oshirshni kozda totadi: ma`lum doiradagi nazariy bilimlarni egallash va bularni amalda qullash muammoni oldindan kurish va echishga sub`ekt va ijtimoiy jarayonga kura ijtimoiy gumanitik munosabatlarni shakllantirish.
Ijtimoiy pedagogika ijtimoiy tarbiya muammosini urganadi. Bu ijtimoiy peagogika ukuv kursini tuzilishini ozida aks ettiradi.
U ijtimoiylashtirish jaryonini ijtimoyi pedagogik xodisa sifatida urganadi. Ijtimoiy pedagogika pedagogikaning mustaqil bir bulagi bolib u kishilar jamoasi shamda aloshida shaxslarga ta`lim tarbiya jarayonidagi ijtimoiy muammolar ularning kelib chiqish sabablari hamda bu muammolarning bartaraf etilishining nazariy va amaliy jihatlarini orgatadi. Ijtimoiy pedagogika fani ijtimoiy shaxsning oziga xos milliylik tomonlarini tarbiya jarayonida orgatib boradi.
Pedagogika va sotsial pedagogika bir-biriga juda bogliq, lekin ularning farqi shundaki, Pedagogika fani ijtimoiy shaxsning faqat ta`lim va tarbiyasi bilan shugullanadi. Ijtimoiy pedagogika esa bola shaxsini va uning bolaligini himoya qiladi.
Ijtimoiy pedagogika fanining maqsadi va vazifasi.
Pedagogik sotsiologiya faning maqsadi jamiyatdagi har bir shaxsning shayotida uchraydigan ijtimoiy muammolarni bartaraf etish va shal qilishdan iborat. Ta`lim va tarbiya masalalari bilan shugullanish, keksalar, qariyalar, kasal va boquvchisini
yuqotganlar, meshribonlik uyida tarbiyalanayotgan bolalar holidan xabar olish. Shu jumladan foxishabozlik, narkomaniya va qonunbizarlikka qarshi kurashish. Bu illatlardan jamiyatni, ayniqsa kelajak avlodni himoya qilish zarur.
Ijtimoiy pedagogika faning vazifasi quyidagi 4 bosqichni ozichiga oladi.
Bolani va usmirni xaqikatguy qilib tarbiyalash va voyaga etkazish;
Shaxsning mustaqil fikrlay olishi, muammoga duch kelganida uni mustaqil ravishda shal qila olishi va oz munosabatini bildirishi;
Atrofdagi kishilar bilan erkin va madaniy holda muomala qilishni orgatish;
hayotdagi oz oldiga qiygan maqsad va vazifalarini ongli ravishda tushunishga orgatish;
Ijtimoiy ishchilar tobora ko'proq sotsializatsiya va shaxsni shakllantirish jarayonida qatnashmoqdalar. Mamlakatimizda bolalar va kattalarga ma'lum hayotiy qiyinchiliklarni engishga yordam beradigan ijtimoiy o'qituvchilar ham, ijtimoiy soha xodimlari ham ishlaydi.
Ijtimoiy pedagogika amaliy faoliyat sifatida asosan bolalar va oilalar bilan ishlashga yo'naltirilgan. Agar ota-onalar biron sababga ko'ra bolaga muammolarini hal qilishda yordam bera olmasalar, ijtimoiy pedagog bu vazifani bajarishga intiladi. Maktabdagi ijtimoiy ish asosan o'qituvchilar, o'quvchilar va ularning ota-onalari ta'kidlagan kamchiliklarga qaratilgan bo'lib, ularni bartaraf etish uchun muqobil tushunchalarni qo'llaydi.
Profilga qarab, ijtimoiy o'qituvchining ish joyi quyidagilar bo'lishi mumkin:
• ta'lim muassasalarining ijtimoiy-pedagogik xizmatlari (maktabgacha ta'lim muassasalari, qo'shimcha ta'lim muassasalari, umumiy ta'lim maktablari, maxsus axloq tuzatish muassasalari, litseylar, gimnaziyalar, maktab-internatlar, bolalar uylari, o'rta maxsus ta'lim muassasalari, universitetlar);
• ixtisoslashtirilgan muassasalarning ijtimoiy xizmatlari (reabilitatsiya markazlari, ijtimoiy boshpanalar);
WWW.OPENSCIENCE.UZ 834 I M^^BI
• shahar organlari xizmatlari (vasiylik va homiylik organlari, ijtimoiy psixologik va pedagogik yordam markazlari, aholini ijtimoiy himoya qilish bo'limlari, oilalar va bolalarga ijtimoiy yordam bo'limlari).
Shunday qilib, ijtimoiy o'qituvchi:
• sinfda, guruhda, yotoqxonada, ta'lim muassasalarining vzvodida, kursda, oqimda, shaxsning umumiy madaniyatini shakllantirishga, shaxsni jamiyat hayotiga moslashtirishga, atrofdagi tabiatga hurmat ko'rsatishga qaratilgan tarbiyaviy ishlarni tashkil etadi. ;
• shaxsning psixologik-pedagogik xususiyatlarini va uning mikromuhitini, yashash sharoitlarini o'rganadi, qiziqishlari va ehtiyojlarini, qiyinchiliklari va muammolarini, ziddiyatli vaziyatlarni, xulq-atvoridagi og'ishlarni aniqlaydi va talabalar va o'quvchilarga o'z vaqtida ijtimoiy yordam va qo'llab-quvvatlaydi;
• shaxs va ta'lim muassasasi, oila, atrof-muhit, hokimiyat o'rtasida vositachi vazifasini bajaradi;
• talabalarning huquqlari va erkinliklarini ro 'yobga chiqarishga, qulay va xavfsiz muhitni yaratishga, ularning hayoti va sog'lig'ini muhofaza qilishni ta'minlashga yordam beradi;
• sinfdan tashqari o'quvchilarning iste'dodi, aqliy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirish uchun sharoit yaratadi;
• o'qituvchilar, ota-onalar (ularni almashtiradigan shaxslar), ijtimoiy xizmatlar, oila va yoshlarni ish bilan ta'minlash xizmatlari mutaxassislari va talabalar, homiylik va homiylikka muhtoj bolalar, nogiron bolalar, shuningdek o'ta og'ir vaziyatda bo'lganlarga yordam berishda o'zaro aloqada bo'ladi;
• muassasa ta'lim dasturlarini ishlab chiqish, tasdiqlash va amalga oshirishda qatnashadi, o'z vakolati doirasida ularni sifatli amalga oshirish uchun javobgardir.
Ijtimoiy-pedagogik faoliyat - bu bolaga (o'spirin) o'zini tashkil qilishda, uning psixologik holatida, oilada, maktabda, jamiyatda normal munosabatlarni o 'rnatishda yordam berishga qaratilgan ijtimoiy ish, shu jumladan pedagogik faoliyat. ijtimoiy himoya sohasida ijtimoiy o'qituvchi ham ishtirok etadigan ijtimoiy ishning asosiy yo'nalishlari aniqlandi.
• moddiy yordam ko'rsatish (naqd pul, homiylik, imtiyozlar va imtiyozlar, kundalik hayotda yordam);
• ijtimoiy yordamni tashkil qilish (odamlar bilan ishlash, xodimlarni jalb qilish, tekshirish, ilg'or tajribalarni targ'ib qilish);
• insonga ta'sir.
Shaxsga ta'sir o'tkazish jarayoni bu pedagogik va psixologik ta'sir jarayonidir. Bu ijtimoiy ishchi, ijtimoiy o'qituvchi tomonidan amalga oshiriladi. Malaka xususiyatlariga muvofiq ijtimoiy o'qituvchi ishining mazmuni uning pedagogik
yo'nalishi bilan belgilanadi. Demak, uning barcha kasbiy faoliyati mohiyatan o'quvchilarni muassasalarida va yashash joyida tarbiyalash, o'qitish, rivojlantirish va ijtimoiy himoya qilish bo'yicha chora-tadbirlar majmuidir.
Xulosa
Demak, zamonaviy umumiy ta'lim maktabining faoliyati ochiq ijtimoiy-pedagogik tizim sifatida uni tarbiyalash va tarbiyalash funktsiyalarini kengaytirish, bolani o'rab turgan muhitni insonparvarlashtirishga g'amxo'rlik qilish, mikrorayonda ijtimoiy-pedagogik faoliyatda tashabbuskorlikni nazarda tutadi. Ta'lim muassasalari istiqbolli madaniy va ta'lim modellarini shakllantirishga hissa qo'shib, yangi ijtimoiy rolga ega bo'lmoqdalar. Aynan ijtimoiy pedagogik ish bolalar va o'spirinlarni tarbiyalash tizimida ularning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy himoyalanishi, ijtimoiy himoyalanishi uchun BMTning bolalar huquqlari to'g'risidagi konvensiyasiga muvofiq optimal sharoitlarni ta'minlaydigan bunday o'zgarishlarni amalga oshirishga imkon beradi.
Ijtimoiy pedagog ijtimoiy ish, shu jumladan bolalarning o'zlari va ularning ota-onalari ijtimoiy ishda faol bo'lishini ta'minlaydi.
Ijtimoiy pedagog bolalarning qiziqishlarini, turli xil turmush tarzidagi oilaviy munosabatlar muammolarini o'rganadi, - u oilani o'rganadi, inqirozli vaziyatlarda unga yordam beradi, atrof-muhitni yaxshilashda, atrof-muhitning psixologik va pedagogik madaniyatini oshirishda, manfaatlarini himoya qiladi bolaning va aloqalarni o'rnatadi.
Ammo, afsuski, bugungi kunda hanuzgacha ijtimoiy o'qituvchilarga ega bo'lmagan maktablar mavjud. Ammo yaxshi xabar shundaki, uning funktsiyalarini direktorning o'quv ishlari bo'yicha o'rinbosari yoki ba'zi sinf rahbarlari qisman bajaradilar. Masalan, ular talabalarning oilalariga tashrif buyurishlari mumkin, ular o'zlari uchun kam ta'minlangan oilalarning hisobini yuritishi, bunday oilalar bilan uchrashuvlar va suhbatlar o'tkazishi mumkin, ammo talabalarga rasmiy ijtimoiy yordam ko'rsatishga haqlari yo'q. Ijtimoiy o'qituvchilar bunday huquqlarga ega. Shuning uchun, ularning maktabda mavjudligi o'zgarmasdir.
Ammo bu kasb nisbatan yosh bo'lganligi sababli, hali ijtimoiy o'qituvchisi bo'lmagan maktablarni uzoq kutishmaydi degan umid bor, men bu kasbga talab katta bo'lishiga ishonishni istayman. Va kelajakdagi maktab ijtimoiy o'qituvchilari ulardan kutilayotgan va zarurligini bilishlari kerak.
Pedagogika ilmining ilmiy tadqiqot usullari deganda yosh avlodni tarbiyalash bilimli qilish va o`qitishning real jarayonlarga xos bo`lgan ichki aloqa va munosabatlarni tekshirish, bilish yo`llari, uslublari va vositalari majmui tushuniladi. Pedagogika fanining ilmiy tadqiqot usullari qanchalik to`g’ri tanlansa, ta`lim-tarbiya mazmunini yangilash va takomillashtirish Shu darajada rivojlanadi. Ammo, Shuni ta`kidlamoq lozimki, ilmiy tadqiqot metodlari tizimi hali hozirgacha fanda to`la hal etilgan emas, mavjud va ishlab chiqilgan quyidagi ilmiy - tadqiqot usullariga tayanib fikr yuritish mumkin.
Pedagogikada quyidagi ilmiy tadqiqot metodlari mavjud:
Adabiyotlar bilan ishlash metodi.
Kuzatish metodi.
Suhbat metodi.
Anketalashtirish.
Maktab hujjatlarini o’rganish.
Matematik metod.
Tadqiqot natijalari va ularni amalda tatbiq etish va boshq.
Pedagogika fanining tarixiy taraqqiyotini o’rgatuvchi va milliy istiqlol mafkurasini shakllantiruvchi hal qilinishi lozim bo’lgan muammolar bor. Pedagogik muammolarni hal qilishda turli-tuman tadqiqot metodlari mavjud. Yuqorida keltirganimizdek, metod lotincha “metodos”- yo’l so’zidan olingan bo’lib, ilmiy tadqiqot esa, Shu metodlar orqali nazariy, mafkuraviy, ilmiy, milliy va ijtimoiy hayot hodisalarini ularning qonuniyatlarini bilishga xizmat qiladi. Ilmiy tadqiqot metodlari olimlar tomonidan turlicha asoslab berilgan:
Akademik S.Rajabov tahriri ostidagi pedagogikada kuzatish, suhbat, maktab hujjatlarini tahlil qilish, eksperimentlar metodi, statistika ma’lumotlarini tahlil va sintez qilish, anketalar, hisoblash matematikasi va kibernetika metodlari asoslab berilgan. I.F.Harlamovning “Pedagogika” o’quv qo’llanmasida pedagogik kuzatish, suhbat, tajriba eksperiment, maktab hujjatlarini o’rganish,
ilg’or tajribalarni umumlashtirish, matematik hisoblash metodlari asoslab berilgan.
S.P.Baranov va boshqalar yaratgan "Pedagogika" qo’llanmasida esa: kuzatish, savol-javob, maktab hujjatlarini o’rganish, eksperiment tajriba, modellashtirish metodlari berilgan. A.K.Munavvarov tahriri ostidagi "Pedagogika" o’quv qo’llanmasida kuzatish, suhbat, bolalar ijodini o’rganish, test-so’rovnomalar, maktab hujjatlarini tahlil qilish, matematika va kibernetika metodlari berilgan. Mavjud pedagogik darsliklarning deyarli hammasida metodlarni tavsiflab chiqishning bir xillik holati mavjud. Ilmiy tadqiqot faoliyatimizda bulardan foydalanish bizdan ijodiy yondoshishni talab qiladi. Ilmiy pedagogik tadqiqot metodlarida biror pedagogik muammoni hal qilish maqsadida tinglovchi, o’qituvchi-tarbiyachi, stajor-tadqiqotchi va ilmiy xodimlardan foydalanadilar. Ilmiy izlanishning dastlabki debochasi adabiyotlarni o’rganib, tahlil qilishdan boshlanadi.
Adabiyotlarni o’rganish metodi - Pedagogik adabiyotlarni o’rganish jarayonida milliy va umuminsoniy qadriyatlarni aks ettiruvchi, mutafakkir va ma’rifatparvar pedagog olimlarning asarlari, mustaqil O’zbekistonning iqtisodiyotiga, mafkurasiga va ma’naviyatga doir adabiyotlar, O’zbekistonning Birinchi yurtboshchisi I.A.Karimov asarlarida tadqiqot mavzusiga doir darsliklar, monografiyalar, risolalar va maqolalar, tadqiqot mavzusiga doir pedagogik, psixologik tadqiqotlar, dissertatsiyalar o’rganiladi, umumlashtiriladi, xulosa chiqariladi.
Kuzatish metodlari-Kuzatish adabiyotlarni o’rganishdan keyin boshlanadi. Kuzatishni tadqiqotchi biror maqsadni ko’zda tutib tashkil etadi. Kuzatish rejalashtiriladi, uning dasturi tuziladi. Bunda kuzatish tezligi, soni, manzili, vaqti, vaziyatni kuzatish, materiallarni qayd qilish muddati belgilanadi. Kuzatish muddatiga ko’ra ikki turga ajraladi: qisqa va uzoq muddatli kuzatish - qisqa kuzatish ob’ektning kundalik faoliyatdagi o’zgarishlaridan ma’lum xulosaga kelish. Uzoq muddatli kuzatish-qo’yilgan maqsad, reja va dastur asosida olib borilib, ma’lum ilmiy, yakuniy xulosaga kelinadi. Kuzatishni yakuniy qayd qilishda kinos’yomka, video yozuvi, televideniya va boshqa texnik vositalardan foydalanish mumkin. Kuzatish metodidan to’g’ri foydalanish o’quv-tarbiya jarayonining samaradorligini oshiradi. Yangi ijodiy faoliyatga boshlaydi.
Suhbat metodi - Tadqiqot mavzusining biror tomoni, yoki hodisalari haqida bilib olish maqsadida mas’ul shaxslar bilan og’zaki savollar berilib, ulardan axborot olish jarayonidir. So’roqlar mavzu doirasida mantiqan mazmunli, tartibli, aniq ifodaga ega bo’lishi lozim va uni to’g’ri yoki noto’g’rililigiga qarab jadval tuzib natijasi aniqlanadi. Suhbat metodi jarayonida intervyu olish ham mumkin. O’rinli, mantiqan yuksak javoblar, yoki noaniq javoblar magnit lentalariga yozib boriladi va tahlil etiladi.
Pedagogik eksperiment - Har qanday pedagogik tadqiqotning asosidir. Pedagogik eksperiment yordamida ilmiy farazlarning ishonchliligi tekshiriladi, pedagogik jarayonlarning ayrim elementlari o’rtasidagi bog’liqlik va munosabatlari aniqlanadi. Pedagogik eksperiment ikki turga bo’linadi: qayd qiluvchi va shakllantiruvchi. Qayd qiluvchi eksperiment orqali ta’lim, yoki tarbiya jarayonidagi mavjud muammolar aniqlanadi. Shakllantiruvchi eksperimentda esa, zaruriy ma’lumotlar o’quvchilarda shakllantiriladi. Pedagogik jarayonni aniqroq o’rganish maqsadida eksperimentator o’zi tashkil etgan jarayonni kuzatadi. U pedagogik jarayonga aralashadi, tarbiyalanuvchilar bilan tarbiyachi faoliyatining muayyan sharoitlarini yaratadi. Pedagogik eksperiment dastlabki ma’lumotlarni, aniq sharoitlarni va o’qitish usullarini yoki tadqiq qilinadigan materiallarni aniq belgilashni, Shuningdek, eksperiment natijalarini har tomonlama hisobga olishni talab etadi. Quyidagilar pedagogik eksperimentning bosqichlari hisoblanadi: eksperiment o’tkazish va natijalarni sharhlash. Rejalashtirish, eksperiment maqsadi va vazifasini belgilash, eksperiment natijasiga ta’sir etuvchi omillar va ular darajasining miqdorini aniqlash, kerakli kuzatishlar soni, eksperiment o’tkazish tartibi, olingan natijalarni tekshirish metodlarini o’z ichiga oladi. Eksperimentni tashkil etish va o’tkazish belgilangan rejaga qat’iy amal qilgan holda olib borilish kerak. Sharhlash bosqichida ma’lumotlar yig’iladi va qayta ishlanadi. Eksperiment o’tkazish ishonchlilik tamoyiliga javob berishi uchun quyidagi shartlarga rioya qilishi kerak, ya’ni:
Tekshiruvchilar soni va tajribalar miqdorining aniq bo’lishi.
Tadqiqot metodlarini ishonchliligi.
Farqlarning statistik jihatdan ahamiyatliligini hisobga olish. Turli metodlarning o’zaro qo’shib olib borilishi pedagogik tadqiqotlarning samaradorligini va sifatini oshirishga imkon beradi.
Bunga matematik metodlarning hamda hisoblash-yechish qurilmalari yordamidagi eksperiment natijalarining pedagogikaga kirib kelishi ham yordamlashadi. Odatda, o’rtacha arifmetik miqdor, modda, meridiana, dispersiya, tanlab olinadigan to’plam majmuining o’rtacha kvadratik chetga chiqishi, o’rtacha olingan qiymat xatosi, belgilarni tuzatish koeffetsentlari hisoblab chiqiladi. Ilmiy tadqiqot natijalari amalda qo’llaniladi. Tugallangan tadqiqotda eng muhim narsa uning natijalari amalda qo’llanilishidir. Mustaqil O’zbekiston sharoitida yangi ilmiy bilimlar juda tez to’planib bormoqda. Biroq, ularni amaliy ishga joriy etish yo’lida qiyinchiliklar ham borligi ko’zga tashlanmoqda.
Bu qiyinchiliklar o’quv-tarbiya jarayonini takomillashtirish haqidagi bilimlarining ortib borishi bilan ulardan foydalanishning faol imkoniyatlari o’rtasidagi nomuvofiqlikdan iboratdir. Shunday bo’lsa- da, bu ularni joriy etish yuzasidan maqsadga muvofiq ishlar olib borishni istisno etmaydi. Joriy etish jarayoni pedagogik tajribani takomillashtirishga qaratilgan faoliyat deb qaraladi. Shu sababli joriy qilinishi lozim bo’lgan tavsiyalarga yuqori talablar qo’yiladi. Talablarning ilmiy asoslanganlik darajasi, ular mazmunining aniqligi pedagoglar bilan o’quvchilarning mo’ljallangan kuch-g’ayrati mezonini to’o’ri baholashni nazarda tutadi. Joriy etish butun bir tadbirlar kompleksi bo’lib, u olingan xulosalar haqida pedagogik jamoatchilikni xabardor qilishni, yangi o’quv va metodik qo’llanmalar yaratishni, metodik yo’l -yo’riq va metodik tavsiyalar ishlab chiqishni o’z ichiga oladi.
Maktab hujjatlarini tahlil qilish metodi - Pedagogik hodisalar va faktlarni tekshirishda maktab hujjatlarini mukammal va chuqur o’rganmoq lozim. Maktab hujjatlarini tashkil qilishda ta’lim qonuniga amal qilinmog’i kerak. Maktab hujjatlarini tahlil qilishda o’quvchilarning ijodiy faolligi va mustaqilligini uning iqtidorini hamda ilg’or pedagogik tajribalarning umumlashtirilishi va joriy etilishini ko’rsatgan taqdirdagina to’liq qiymatga ega bo’ladi.
Shuningdek, o’quvchilarning umumiy miqdori, uning o’sishi, yoki kamayishi sabablari tavsifi, o’quvchilarning fanlar bo’yicha o’zlashtirish darajasiga, sinfdan qolishining oldini olish, rag’batlantirish va jazolash choralari turlariga, maktabning moddiy bazasiga e’tibor beriladi.
Bolalar ijodini o’rganish metodi - Maktab o’quvchilari ijodini hamda ularning turli-tuman ishlarini o’rganish va tahlil qilish pedagogik tadqiqotning samarali metodlaridan biridir. Iqtidorli o’quvchilar aqliy qobilyatlari, olijanob axloqiy qiyofalari, estetik didlari, sinchkovliklari va qiziquvchanliklari bilan ajralib turadi. Pedagogika fani bolalar ijodining manbalari va omillarini chuqur bilishga hamda ularni yanadi taraqqiy ettirish va takomillashtirishning to’g’ri yo’llarini ko’rsatib berishga qaratilgan.
Statistik ma’lumotlarni analiz va sintez qilish metodi- Pedagogik tadqiqot kerakli statistika ma’lumotlarini ma’lum bir maqsad bilan tizimli o’rganish, mustaqil O’zbekistonda fan madaniyat, ta’lim-tarbiyani taraqqiy etishiga salmoqli hissa qo’shadi.
Xalq ta’limi sohasidagi, jumladan, ajratilgan mablag’larning doimiy o’sib borishi, darslik va o’quv qo’llanmalari, ko’rgazmali qurollar, o’qituvchi kadrlar tayyorlash, maktab qurilishi, ho’jalik shartnomalari va ulardan tushayotgan mablao’lar statistika usuli orqali aniqlanadi.
Anketalar metodi - O’quvchilardan so’rash usuli bo’lib, u o’quvchilar jamoasining bilimlari to’o’risidagi kerakli ma’lumotlarni olish uchun, ularning fikrlari va qarashlarini aniqlash uchun hamda kasbga yo’llashni belgilash uchun maxsus shaklda ishlangan bo’lmog’i lozim. Anketada ko’zlangan maqsadga muvofiq savollar bo’lib, ularning javoblaridan pedagogik natijalar kelib chiqishi ko’zda tutiladi.
Yozma javoblarni ommaviy ravishda yig’ib olish metodi anketa metodi deb ataladi. Anketalar ishlab chiqarish murakkab ilmiy jarayon. Tadqiqot natijalarining ishonchliligi anketalar mazmuniga, berilgan savollar shakliga, to’ldirilgan anketalar soniga bog’liq bo’ladi. Odatda, anketalar anketa ma’lumotlarni EHMda qo’llab, matematik-statistik metodlari bilan ishlashga imkon beradigan qilib tuziladi.
|