LÜĞƏTİN QURULUŞU - Азярбайъан Енсиклопедийасы

A
|
ABAKSİAL (abaxial) – Linzanın optik oxundan müəyyən uzaqlıqda yerləşən paralel işıq şüası.
|
ABBREVİASİYA (abbreviation) – Çoxtərkibli termin, qısaltma və ad yaratmaq üçün istifadə edilən söz ixtisarı. Jurnalistlərin və kommunikasiya işçilərinin müasir terminoloji sözlüyündə həm yeni terminlər yaradılmasının çox məhsuldar qaydası, həm də qısaldılmış sözlərin toplanmasıdır. Məsələn, infoteynment A.-sı iki qısadılmış sözün birləşməsindən ibarətdir.
|
ABBREVİATURA (abbreviation/acronym) – Yazıda və danışıqda ixtisar, bir neçə sözün baş hərflərindən, yaxud iki və daha çox sözün müvafiq hissələrindən düzəldilən mürəkkəb qısaltma.
|
ABERRASİYA (aberration) – Optik sistemin və real obyektivlərin yaratdığı təsvir (görüntü) təhrifləri. Sistemin əsas əyilmə bucağına düşən geniş şüa dalğalarından istifadə zamanı optik sistemlərdə (kamera, mikroskop, fotoaparat və s.) təsvirlərin təhrif olunması. Əsas A.-lar iki yerə bölünür: monoxromatik və xromatik. Monoxromatik A. geniş, eləcə də dar oxdankənar monoxromatik işıq selindən istifadə zamanı üzə çıxır; xromatik A. isə təsvirin geniş spektrli dalğa uzunluqlu işıq seli vasitəsilə formalaşdırılması zamanı əmələ gəlir. İstənilən toplayıcı linza dürüst təsvir verdiyinə görə obyektivə çevrilsə də, adi linzadan obyektiv kimi istifadə etmək cəhdi keyfiyyətsiz təsvir alınmasına gətirib çıxarır: sahənin mərkəzi kifayət qədər aydın görünmür, kənarlarda isə tam tutqunluq yaranır, parlaq sahələrin sərhədlərində rəngli zolaqlar əmələ gəlir, təsvir sahəsinin kənarındakı düz xətlər əyilir. Ümumiyyətlə, təsvirin qurulması zamanı üç mühüm qayda gözlənilməlidir: a) işıq sistemə paraksial dəstələr şəklində daxil olur; b) dəstələr sistemin optik oxu ilə kiçik bucaqlar əmələ gətirir; v) dalğanın uzunluğundan asılı olmayaraq optik elementlərin sınma göstəricisi bütün şüalar üçün sabitdir.
Bu şərtlərin yerinə yetirilməməsi A.-nın yaranmasına səbəb olur, yəni bir nöqtədən çıxan şüalar linzadan keçdikdən sonra təhrifə, itkiyə məruz qalır və nəticədə yenidən bir nöqtədə cəmləşə bilmir.
|
ABONEMENT (subscription) – Peyk rabitəsi və kabellə yayımlanan telekanalların verilişlərinə müəyyən müddətə qədər və müəyyən məbləğin ödənişi müqabilində baxmaq hüququ verən sənəd.
|
ABONENT (subscriber) – Teleradio yayım xidmətlərindən istifadə edən, eləcə də xüsusi kanallarda yayımlanan verilişlərə baxmaq üçün abonementi olan hüquqi və ya fiziki şəxs.
|
ABONENT MƏNTƏQƏSİ (site) – Radiotexnika sahəsində – siqnalları idarəetmə mövqeyi, kompüter əməliyyatlarında – hesablama qurğusu, şəbəkədə – rabitə qovşağı, İnternetdə – hər hansı mövzuda fayllar toplusu.
|
ABONENT ŞİFRƏSİ (Password) – İnternet şəbəkəsinə daxil olmaq üçün fərdi şifrə, xüsusi kod.
|
ABSTRAKT (abstract) – Təsvirin (görüntünün), yaxud mətnin (və ya ikisinin birlikdə) çətin anlaşılan birtərəfli, sadə, mənaca inkişaf etməmiş hissəsi; gerçəkliyin mürəkkəb, çətin qavranılan formada ifadə edilməsi.
|
AÇAR İŞIĞI (key light) – Bir cismin üzərinə qarşı tərəfdən və ya yuxarı nöqtədən verilən işıq.
|
AÇIQ KEÇİD (open transfer) – Filmdə və ya TV verilişində bir epizoddan başqa epizoda incə keçid. A.k. tamaşaçının diqqətini yayındırmamalı, hər hansı ziddiyyətli duyğu oyatmamalıdır.
|
AÇIQLIQ (lightness) – Predmetin (cismin) səthinə düşən işığın əks etdirilməsindən asılı olaraq müəyyənləşdirilən rəng çaları. Rənglərin cürbəcür doyum dərəcəsi var. Biz bəzi rənglərin açıq, bəzilərinin tünd olduğunu görürük. Bu, rəngin açıqlıq dərəcəsini ifadə edir. A. cismin səthinə düşən işığın həmin səth tərəfindən əks etdirilən miqdarından asılıdır. Ağ rəngli cisim ona düşən işığın, demək olar ki, hamısını əks etdirir. Buna görə də ağ ən açıq rəngdir. Qara rəngli cisim isə ona düşən işığı əks etdirmir. Odur ki, qara ən tox rəngdir.
|
AÇIQ PROQRAM (open-end program) – 1) Kinolentdə, yaxud videoyazıda hazırlanmış reklam əlavələri olmayan, amma yerli reklamvericilərin filial stansiyalar vasitəsilə efirə qoşulmasını nəzərdə tutan proqram; 2) Reklam məlumatının daxil edildiyi proqram (rarticipation program); 3) Studiyadakı auditoriyanın iştirakı ilə hazırlanan teleproqram.
|
AÇMA (open) – Çəkiliş və montaj cihazının işə düşməsi, prosesin başlaması, kodun açılması.
|
AÇMA-QAPAMA DÜYMƏSİ (open/close) – Videomaqnitofondakı kaset qutusunun (lotkun) açılması və bağlanması, eləcə də kasetin lazım gəldikdə yerindən çıxarılması üçün işlədilən düymə.
|
"ADDIMBAADDIM" METODU ("step by step" method) – İnternet kanalları və digər informasiya-kompüter şəbəkələri ilə yayılan hipermətn informasiyası yaradılması qaydalarından biri. "Rus matryoşkası" kimi "addımbaaddım" metodu da adi KİV-lə müqayisədə yeni elektron mətbuatın əlamətdar xüsusiyyətlərindən və üstünlüklərindən biri sayılır.
|
ADDİTİV KÜY (additive noise) – Faydalı siqnala qoşularaq onu mürəkkəbləşdirən artırma və son siqnallar toplusu.
|
ADDİTİV RƏNG NƏZƏRİYYƏSİ (additive color theory) – İşıq şüası maqnitin köməyi ilə əyilə və müxtəlif rəng çalarlarına (spektrlərinə) parçalana bilər. Elektromaqnit şüalanmanın müxtəlif tezlikləri var və hər rəngə öz tezliyi uyğun gəlir. Görünən spektrin bütün rənglərini üst-üstə toplayanda ağ rəng yaranır. Bu prosesdə sürprizlər baş verir. Tutalım, qırmızı və yaşıl işıq sellərinin qarışığı (tezliklərinin cəmi) sarı rəngi yaradır. Bax: İ ş ı ğ ı n ə s a s a d d i t i v r ə n g l ə r i.
|
ADEKVAT SEÇİM (adequate choice) – Uyğun, dəqiq seçim. Reklam sahəsində araşdırma aparmaq üçün predmet və ya obyektlərin, habelə şəxslərin elə xüsusi seçim qaydasıdır ki, onların sayının artırılması həmin araşdırmanın nəticələrini təsdiq etmiş olur.
|
ADİ KİNOÇƏKİLİŞ (ordinary shooting) – Kino praktikasında ən çox istifadə edilən çəkiliş. Çəkilmiş obyektlərin hərəkət tempinin ekranda düzgün göstərilməsi baxımından A.k.-ə ciddi tələblər irəli sürülür. Əsas tələbin yerinə yetirilməsi üçün zəruri şərt çəkiliş zamanı lentin kinoçəkiliş aparatında və kinoproyeksiya zamanı proyeksiya aparatında bərabərsürətli hərəkətidir.
|
ADLİB (ad-lib) – Ekspromt, improvizasiya. TV və ya radio verilişləri zamanı ekspromt. Diktor çıxışı və ya verilişin musiqi müşayiəti zamanı improvizasiya.
|
ADVERTAYZİNQ (advertising) – Reklam, reklametmə, reklamolunma.
|
AFAZİYA (aphasi) – Nitq qabiliyyətinin pozulması. A. zamanı bütün nitq sistemi – sözlərin deyilişi, başqasının nitqini anlama, sözləri yaddasaxlama, yazı, oxu prosesləri pozulur.
|
AFFEKT (fit of passion/temporary insanity/rage) – İnsanın əhvaldan və ehtirasdan (hissdən) fərqli olaraq güclü, coşğun və nisbətən qısamüddətli olan emosional həyəcanı, qəzəbi, dəhşəti və s. Ekranda qorxulu filmlərin nümayişi zamanı A. kəskin ifadəli hərəkətlərlə (spesifik mimika və əl hərəkətləri) və səs reaksiyaları (ağlama, qorxu, qışqırıq) ilə müşayiət olunur.
|
AFFİDEVİT (affidavit) – TV stansiyası tərəfindən reklam məlumatı, yaxud proqramının efirə verilmə vaxtının hüquqi cəhətdən təsdiq olunması. Adətən, radio və TV stansiyalarının bu rəsmi razılığı həmin qurumların reklam agentlikləri ilə əməkdaşlığına müəyyən sistemlilik gətirir.
|
AFFİKS (affix) – Sözə əlavə edilərək onun mənasını və şəklini dəyişdirən hissə, şəkilçi.
|
AFİŞA (advertisement/poster/placard) – 1) Teatr tamaşası, konsert, film, mühazirə və s. haqqında elan, reklam növü; çap reklamının ən vacib və geniş yayılmış növlərindən biri. TV-də anons mənasında işlədilir.
|
AGENT (agent) – Hər hansı tapşırığı yerinə yetirən; başqasının göstərişi ilə iş görən şəxs, vasitəçi və ya tərəf-müqabili. Reklam agenti – reklam agentliyini və ya KİV-i təmsil edən, onun adından danışıqlar aparan, təşkilatlarla əlaqələr yaradan, reklam sahəsi və ya reklam xidməti satan şəxs.
|
AGENTLİK (agency) – İri təşkilatların reklam, təşkilat, ictimaiyyətlə əlaqə və s. məsələlərə dair sifariş və tapşırıqlarını yerinə yetirən qurum; hər hansı idarə və müəssisənin nümayəndəliyi; KİV və s. üçün məlumat toplayan müəssisə. Reklam agentliyi – reklamın planlaşdırılması və reklam sifarişinin icrası üzrə tam, yaxud məhdud miqyasda xidmətlər göstərən təşkilat. A. təklif etdiyi xidmət növlərinə görə universal və ya ixtisaslaşmış ola bilər.
|
AĞARTMA (whitening) – Təsvirin tərkib hissəsi olan gümüşün bu və ya digər, adətən, ağ, yaxud ümumiyyətlə, açıq rəngli gümüş duzuna çevrildiyi emal prosesi. A. üçün müxtəlif oksidləşdiricilərdən, məsələn, qırmızı duzdan, duz turşulu kaliumdan və s. istifadə edilir.
|
AĞIL (İNTELLEKT) (wisdom/intellect) – Yüksək inkişaf etmiş və mürəkkəb differensiasiya edilmiş beynə malik orqanizmlərin psixi fəaliyyətinin xüsusi funksiyası; informasiyanı almaq, saxlamaq, dəyişdirmək və vermək; yeni biliklər əxz etmək; rasionallıqla əsaslandırılmış qərarlar vermək, məqsədlər müəyyənləşdirmək və onlara çatmaq üçün fəaliyyətə nəzarət etmək; ətraf aləmdə baş verən vəziyyətləri qiymətləndirmə qabiliyyəti. Hazırda A. qabiliyyətlərinin öyrədilməsi kompüterləşmə və "süni intellekt", yəni EHM-də bir sıra intellektual əməliyyatları yenidən canlandıran (məntiqi nəticə, ekspert qiymətləri, diaqnostika, riyazi hesablamalar, mətn oxuma, obrazların tanınması və s.) mürəkkəb proqramlar sisteminin yaradılması xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
|
AĞIN DİNAMİK BALANSI (white dynamic balance) – Şaquli və üfüqi zolaqlar şəklində qara-ağ görüntülərə müvafiq dəyişən parlaqlıq siqnallarının verilməsi zamanı təsvirin rəngalma dərəcəsi.
|
AĞIN STATİSTİK BALANSI (white statistic balance) – Ekranın parlaqlığının dəyişməsi zamanı hər hansı bir rəngin (adətən, ağ rəngin) saxlanması dərəcəsi.
|
AĞ İMPULS (white pulse) – Tezlik spektri təxminən bərabər amplitudlu və sıfır başlanğıc fazalı geniş harmoniya zolağı olan qısamüddətli tək impuls.
|
AXIN (flux) – Kino ekranında təsvirin tamaşaçıya yaxınlaşdıqca böyüməsi; bir səhnənin nəzərə çarpmadan və axıcılıqla yoxa çıxması ilə eyni zamanda digərinin peyda olması. A. bir kadrdan digərinə montaj yolu ilə keçid üsullarından biridir. A. kinolentin eyni bir parçasına iki ekspozisiyanın qoyulması nəticəsində alınır.
|
AXROMATİK RƏNGLƏR (achromatic colors) – Ağ, qara və bütün boz rənglər. A.r. bir-birindən rəngin açıqlıq dərəcəsi ilə fərqlənir.
|
AXTARMA QURĞUSU (edit search) – Videokamerada yazıların axtarılmasını təmin edən qurğu. Videokamerada A.q. düyməsinin minus (-) işarəsi olan tərəfini basdıqda son yazılan təsvirin bir neçə saniyəsi monitorda görünür, daha sonra videokamera yenə "yazma" rejiminə keçir. Əvvəlcədən yazılmış lentin üzərinə yeni təsvir yazılırsa, əvvəlki təsvirlərdən hansının pozulacağını görmək üçün A.q. düyməsinin müsbətlə ( ) işarə edilmiş tərəfini basmaq lazımdır. Beləliklə, lentdə olan təsvirlərin bir neçə saniyəsi ekranda görünəcək. Bu düymədən istifadə etməklə verilişi istənilən nöqtədən yazmağa başlamaq mümkündür.
|
AİLƏ SAATI (family viewing time) – TV verilişlərinə kütləvi (ailəvi) baxış vaxtı. 1975-ci ildən ABŞ-ın yayım təşkilatları ilə razılaşdırılmış müddət – axşam saat 19.00-dan 21.00-ə qədər olan vaxt. Həmin müddətdə göstərilən proqramlar məhz bütün yaş qrupları üçün nəzərdə tutulur.
|
AJİOTAJ (agiotage) – Hər hansı bir hadisə, yaxud sual ətrafında yaranmış həyəcan, qarışıqlıq, hay-küy, maraqlar mübarizəsi.
|
AKADEMİZM (academism) – Fəaliyyətdə yalnız nəzəriyyəyə söykənmək, təcrübədən uzaqlaşmaq, müasir tələbləri nəzərə almamaq; quru, sxematik üslubda veriliş hazırlamaq.
|
AKKOMPANEMENT (accompaniment) – Əsas səsi (melodiyanı) tamamlayan uyumlu musiqi; müğənnini müşayiət edən musiqi; səs və ya çalğı aləti üçün yazılmış əsərin melodiyası fonunda həmahəng çalınan musiqi.
|
AKKORD (chord) – Müxtəlif yüksəkliyi olan azı üç səsin eyni anda səslənərək vahid səs kimi eşidilməsi.
|
AKKREDİTASİYA (accreditation) – Yazılı (qəzet, dərgi, informasiya agentliyi) və elektron media (TV və radio) nümayəndəsinin daha dolğun, ardıcıl və sistemli informasiya fəaliyyəti ilə məşğul olması üçün dövlət qurumlarında (tutalım, parlamentdə, Xarici İşlər Nazirliyində, Prezident Aparatında), idarə, müəssisə və təşkilatlarda, ictimai birliklərdə qeydə alınması mənasına gəlir. A. jurnalistlərə məlumat toplamaq və yayma fəaliyyəti ilə daha tutumlu və dəqiq məşğul olmaq imkanı yaradır.
Xarici ölkələrdə davamlı çalışmalar zamanı da jurnalistlər A.-dan yararlanırlar. A. həm qeydə alanın, həm də qeydiyyatdan keçənin daha davamlı iş birliyinə imkan verir, eyni zamanda KİV materiallarının dəqiq xəbərləmə imkanlarını genişləndirir.
|
AKSENT (accent) – 1) Hər hansı mətndə, təsvirdə və musiqidə mənanın xüsusi vurğulanması; ayırma, sezdirmə, nəzərə çarpdırma, üzərinə vurğu düşən səsin fərqli dərəcədə gücləndirilərək deyilişi; 2) Əcnəbi şəxsin tələffüzündə özünü göstərən xüsusiyyət.
|
AKT (indictment/act) – 1) Şahidlərin iştirakı ilə, yaxud yoxlama nəticəsində müəyyən edilən bir faktı təsdiq edən sənəd, yazı, protokol və s.; 2) Dövlət əhəmiyyəti və ictimai dəyəri olan fərman, qərar. Bəzən A. hər hansı veriliş üçün fakt materialı rolunu oynayır.
|
AKTİV LÜĞƏT – SÖZLÜK (active vocabulary/dictionary/glossary) – Müvafiq dildə danışanların anladıqları, həm də öz nitqlərində fəal şəkildə işlətdikləri sözlər sırası. Danışanların ümumi mədəni-intellektual səviyyəsindən, dünyagörüşündən asılı olaraq A.l.-də sözlərin miqdarı da müxtəlif olur.
|
AKTİV MİKŞER (active mixer) – Ayrılıqda hər səs qaynağının şiddətini tənzimləməyə imkan verən mikşer; səs pultu. Bax: S ə s m i k ş e r i.
|
AKTUAL (actual/up-to-date/topical/urgent) – Vacib, önəmli, ən mühüm; mövcud şəraitdə məna kəsb edən, həllini tələb edən.
|
AKTUAL EKRAN (pressing) – Günün hər hansı mühüm hadisəsinə həsr edilmiş informativ veriliş forması. Bir qayda olaraq, A.e. söhbət-çıxış formasında qurulur və günün ən vacib mövzusuna həsr edilir.
|
AKTYOR (actor/artist) – Teatr, TV, radio tamaşalarında müəyyən rolları ifa edən sənətkar; filmin yaradılması prosesinin iştirakçısı. A.-un peşəkar yaradıcılıq fəaliyyəti, adətən, ssenari dramaturgiyası əsasında və filmin rejissor konsepsiyasına uyğun olaraq müxtəlif xarakterli obrazların (personajların) yaradılmasına yönəlir.
|
AKTYOR OYUNU (acting/posing) – EE və səhnə əsərinin konkret məna daşıyan daha tutumlu, emosional elementi.
|
AKUSTİKA (acoustics) – 1) Səs təlimi. Səsləri, o sıradan infra, ultra və hiper səs dalğalarını öyrənən təlim; fizikanın səs hadisələrini və onların digər fiziki hadisələrlə qarşılıqlı təsirini öyrənən bölməsi. A. sahəsində diqqəti cəlb edən nəzəri və praktik problemlər XVI əsrdən başlayaraq işlənilmişdir. XVII-XIX əsrlərdə simin rəqslərinin dəqiq qanunları müəyyən edildi (Qaliley), səsin havada yayılma sürəti təyin olundu, musiqi səslərinin eşidilmə hüdudları verildi (Eyler), simin, çubuğun və lövhənin rəqslərinin nəzəriyyəsi yaradıldı (Eyler, Bernulli, Laqranj), dalğaların yayılması mexanizmi haqqında Hüygensin fikirləri inkişaf etdirildi... 20-ci əsrin 20-ci illərində elektron lampaları vasitəsilə səsin gücləndirilməsi imkanları kəşf edildi. Bunun nəticəsində radiotexnikanın inkişafı və radioverilişləri şəbəkəsinin geniş yayılması A.-nın yeni inkişaf dövrünün başlanğıcı oldu; 2) Hər hansı örtülü məkanın, binanın (məs., teatr, kino salonu və s.) daxilində səsi əksetdirmə qabiliyyəti; bina içərisində musiqinin, danışığın və s. eşidilmə dərəcəsi.
|
AKUSTİK İNTERFEROMETR (acoustic interferometer) – Durğun səs dalğaları uzunluğunun () ölçülməsinə əsasən maye va qazlarda səsin sürətini təyin etmək üçün qurğu. A.i. prinsipcə səs mənbəyindən (reproduktor, telefon, pyezoelement və s.) və səs dalğalarının qarşısında, mənbədən L məsafədə qoyulan reflektordan ibarətdir. A.i.-dən, əsasən, ultrasəs tezliklərində istifadə olunur.
|
|