-jadval

Buxgalteriya balansining soddalashtirilgan ko‘rinishi

2.1-jadval
Buxgalteriya balansining soddalashtirilgan ko‘rinishi
Aktiv Passiv
Xo‘jalik mablag‘larining tarkibi va joylashishi
|
Summa
ming so‘m
|
Xo‘jalik mablag‘larining paydo bo‘lish manbaalari
|
Summa
ming so‘m
|
I. Uzoq muddatli aktivlar
II. Joriy aktivlari
|
|
I. O‘z mablag‘lari manbaalari.
II.Majburiyatlar
|
|
Balans
|
|
Balans
|
|
Balansning aktiv va passiv tomonlarida korxona xo‘jalik mablag‘lari tarkibi, joylanishi va ishlatilishi yuqorida keltirilgan guruhlar bo‘yicha alohida-alohida turlari yoki ularning alohida guruhchalari bo‘yicha ko‘rsatiladi. Bunda xo‘jalik mablag‘lari va ularning manbaalarini alohida nomlari balans moddalari deyiladi.
Buxgalteriya balansining aktiv va passiv moddalarining umumiy balans tarkibidagi ulushi yoki proporsiyasiga qarab bu korxonaning qaysi mulk shakliga asoslanganligini yoki tarmoq xususiyatini bilib olish mumkin. Masalan: sanoat korxonalarining balansining aktiv tomonida xomashyo, tugallanmagan ishlab chiqarish, qurilish korxonalarining balansida kurilish materiallari va o‘rnatilmagan jihozlar, savdo korxonalarida esa tovar va tovarlarni umumiy balans summasidagi salmog‘i ko‘prok bo‘ladi.
Buxgalteriya balansining uzoq muddatli aktivlar qismida eng kam ish haqining 50 baravaridan yuqori bo‘lgan va bir yildan uzoq muddat xizmat qiladigan korxona aktivlari va joriy aktivlar qismida bir yildan kam xizmat qiladigan va eng kam ish haqining 50 baravaridan kam qiymatga ega bo‘lgan korxona aktivlarining puldagi ifodasi aks etadi. Bundan tashqari, balansda aktivlar likvidlik prinsipi asosida joylashgan.
Passiv tomon ikki qismdan iborat bo‘lib, 1-qism o‘z mablag‘lari manbaalari manbaalari deyiladi. Mazkur qismda korxona tashkil topishida korxona muassislari tomonidan ta’sis etilgan va boshqa korxonaga tegishli bo‘lgan barcha mablag‘lar ko‘rsatiladi. Majburiyatlar qismida esa korxonaning jami qarzlari va kelgusi davr xarajatlarining pul qiymatidagi shakli aks etgan bo‘ladi.
Inqirozni aniqlashda korxona buxgalteriya balansining aktivlari va majburiyatlarning jami balans tarkibidagi ulushi va boshqa shu kabi ko‘rsatkichlardan foydalaniladi.
Korxonada inqirozning kelib chiqish sabablari va oqibatlarini hisoblashda mahsulotning bozordagi sotilish darajasi, korxona xarajatlarining iqtisodiy nochorlikka ta’siri va rentabellik ko‘rsatkichlari tahlil qilinadi. Buni Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi 2-sonli hisobot shaklini tushunmasdan amalga oshirib bo‘lmaydi.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot choraklik hisobot bo‘lib, uning asosiy maqsadi korxonaning pirovard natijasi – sof foydani aniqlash hisoblanadi.
Moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobot shaklidan korxonaning ishlab chiqarish bilan bog‘liq bo‘lgan va bog‘liq bo‘lmagan xarajat turlarini ajratish imkoniyati vujudga keladi. Xarajatlarni bu tartibda turkumlash iqtisodiy nochorlik yoki zarar ko‘rib ishlashning asl sababini aniqlashga va xarajatlarning samarali boshqaruvini yo‘lga qo‘yishga yordam beradi.
Hisobotda korxona tomonidan muayyan davr mobaynida topilgan daromadlarning ham manbaalari aks etgan bo‘lib, sof foydaga erishishga asosiy faoliyat yoki boshqa faoliyat daromadlari qanchalik darajada ta’sir qilganligini ham tahlil qilish mumkin. Buning muhim jihati shundan iboratki, amaliyotda ba’zi korxonalar iqtisodiy nochor bo‘lgani holda sof foyda bilan yilni yakunlashlari mumkin. Shunda moliyaviy atijalar to‘g‘risidagi hislbtni chuqurrov tahlil qilish foydaning manbaini aniqlab beradi.
Mazkur shaklni tuzishda qatorlarning o‘zaro kombinatsiyalarini to‘g‘ri tushunib olish moliyaviy natijalarning mantig‘ini tushunish uchun xizmat qiladi.
-
Maxsulot (ish, xizmat)larni sotishdan olingan sof tushum qatori. Maxsulot sotishdan olingan sof tushum summasi maxsulot (ish va xizmat)larni sotishdan olingan jami tushum summasidan sotishga soliqlar to‘lovlar va ajratmalar summasini chegirish asosida aniqlanadi.
Sotishga soliqlar, to‘lovlar, ajratmalarga quyidagilar kiritiladi:
-
qo‘shilgan qiymat solig‘i;
-
Aksiz solig‘i;
-
Reklama solig‘i;
-
Maxsulot xajmidan ijtimoiy sug‘urta bo‘limiga ajratma va x.k.
-
Maxsulot sotishdan yalpi foyda. Maxsulot sotishdan olingan yalpi moliyaviy natija foyda yoki zarar maxsulot (ish va xizmat) larni sotishdan olingan sof tushumdan shu maxsulot (ish va xizmat)larning ishlab chiqarish tannarxini ayirish asosida aniqlanadi.
Korxona foydasining asosiy qismini bevosita maxsulot (ish va xizmat) lardan olingan foyda tashkil etishi lozim, aks holda inqirozga qarshi choralarni jadallashtirish shart.
-
Asosiy ishlab chiqarish faoliyatning moliyaviy natijasi (Foyda yoki zarar). Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining moliyaviy natijasi maxsulot (ish va xizmat) larni sotishdan olingan foyda summasidan davr xarajatlari tarkibiga kiruvchi sotish xarajatlari, ma’muriy xarajatlar, va boshqa umumxo‘jalik xarajatlarini ayirish xamda asosiy faoliyatning boshqa jarayonlaridan olingan daromad va xarajatlarni tartibli farqlash asosida aniqlanadi.
-
Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda (zarar). Moliyaviy faoliyatdan olingan foyda va zararlar qatoriga moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi hisobotda quyidagi umumlashgan ko‘rsatkichlar kiritilgan.
-
SHo‘‘ba va uyushma korxonalardan olingan dividendlar;
-
Boshqa olingan dividendlar;
-
SHo‘‘ba va uyushma korxonalarga berilgan va olingan qarzlar bo‘yicha foizlar;
-
Boshqa to‘langan va olingan foizlar;
-
Valyuta kursining o‘zgarishidan farqlar;
-
Moliyaviy faoliyatdan boshqa daromadlar va xarajatlar.
Asosiy ishlab chiqarish faoliyatining moliyaviy natijasiga moliyaviy faoliyatdan olingan natijani qo‘shish asosida umumxo‘jalik faoliyatidan moliyaviy natija (foyda, zarar) aniqlanadi.
-
Umumxo‘jalik faoliyatidan moliyaviy natija. Umumxo‘jalik faoliyatidan olingan moliyaviy natija soliq to‘loviga qadar foyda summasidan yoki hisob foydasi summasidan favqulodda foyda va zararlar summasini mos ravishda qo‘shishi yoki ayirish orqali aniqlanadi.
Umumxo‘jalik faoliyatidan olingan foyda summasi moliyaviy natijaning shakllanish qatori emas, balki uni jamlovchi qator sifatida tarkiblanadi.
-
Favqulodda foyda (zarar). Favqulodda foyda (zarar) – korxona tamonidan odatiy hol hisoblanmagan va uch yillik oraliqda bunday faoliyat bilan shug‘ullanmagan holatlardan oladigan daromad va yo‘qotishlar favqulodda foyda va zararlar qatoriga kiritiladi.
Lekin amaliy kuzatishlar natijasi shuni ko‘rsatadiki ularning shakllanish extimoli nixoyatda qisqa yoki kam. Bo‘lgan taqdirda xam faqat zarar shaklida bo‘lmoqda.
-
Soliq to‘lagungacha bo‘lgan foyda (zarar). Soliq to‘loviga qadar foyda (zarar) summasi umumxo‘jalik faoliyatidan foyda (zarar) summasiga favqulodda foyda (zarar) summasini qo‘shish asosida aniqlanadi. Soliq to‘loviga qadar foyda summasi axborot iste’molchilari e’tiboridagi va kuzatuvidagi qator xisoblanadi.
U bevosita asosiy faoliyatning moliyaviy natijasidan, moliyaviy faoliyatning moliyaviy natijasidan xamda favqulodda foyda va zararlar jamlangan summasidan iborot bo‘ladi.
-
Sof foyda (zarar). Sof foyda korxona ixtig‘rida qoladigan foyda summasini ifodalaydi. Ushbu qator soliq to‘loviga qadar bo‘lgan foyda summasidan foyda (daromad)dan to‘langan soliqlar va boshqa soliqli to‘lovlarni chegirish asosida aniqlanadi.
Asosiy vositalar harakati to‘g‘risidagi 3-sonli hisobot shakli Buxgalteriya balansida keltirilgan asosiy vositalar haqidagi ma’lumotlarni chuqur tahlil qilishda foydalaniladigan hujjatdir.
Mazkur shakl ham momentli hisobot bo‘lib, asosiy vositalarning yil davomidagi kirim chiqimini, ya’ni harakatini ifodalaydi. U o‘z ichiga quyidagi asosiy vositalarning yil davomidagi harakatini ko‘rsatadi: bino, inshoot, uzatish moslamalari, mashina va jihozlar, toansport vositalari, asma’ruza-uskunalar, ishlab chiqarish inventarlari, xo‘jalik inventari, ishchi va mahsuldor hayvonlar, ko‘p yillik ekinlar, yer xolatini yaxshilashdagi kapital xarajatlar (inshoatsiz) va boshqa asosiy fondlar.
Asosiy vositalar harakati to‘g‘risidagi hisobotning afzalligi korxonada eskirgan asosiy vositalarning tarkibini va uni ishlab chiqarish bilan bog‘liqlik darajasini tahlil qiladi.
Pul oqimlari to‘g‘risidagi hisobot korxonadagi muayyan vaqt ichidagi pulning kirib kelishi va chiqib ketishi hamda ular o‘rtasidagi farqni tahlil qilishda foydalaniladigan hujjatdir. Unda joriy (operatsion), investitsiya, moliyaviy va soliqqa tortish faoliyatlari bo‘yicha pul mablag‘larini kirimi va chiqimi ifodalanga hisoblanadi.
Joriy (operatsion) faoliyat – xo‘jalik jarayonlarini korxonaning pul mablag‘lariga, foyda miqdoriga ta’sirini ifodalaydi. Bu bo‘limga quyidagilar kiradi:
-
Jo‘natilgan tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlar uchun kelib tushgan pul mablag‘lari;
-
Mol etkazib beruvchi va pudratchilarga to‘langan pul mablag‘lari;
-
Xodimlarga va ular nomidan to‘langan pul mablag‘lari;
-
Operatsion faoliyatning boshqa pul tushumlari va to‘lovlari.
Investitsion faoliyat orqali nomoddiy va uzoq muddatli aktivlarni sotib olish va sotish bo‘yicha to‘langan pullar va hisob-kitob raqamiga kelib tushgan naqd pullar ifodalanadi. Bu bo‘limga quyidagilar kiradi:
-
Asosiy vositalarni sotib olish va sotish;
-
Nomoddiy aktivlarni sotib olish va sotish;
-
Uzoq va qisqa muddatli investitsiyalarni sotib olish va sotish;
-
Investitsion faoliyatning boshqa pul tushumlari va to‘lovlari.
Moliyaviy faoliyat pul oqimlarida korxonaning moliyaviy foaliyati bilan bog‘liq kirim va chiqimlar keltiriladi. Bu bo‘lim o‘z ichiga quyidagilarni oladi:
-
Olingan va to‘langan foizlar;
-
Olingan va to‘langan dividendlar;
-
Aksiyalar chiqarishdan yoki xususiy kapital bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa instumentlardan kelgan pul tushumlari;
-
Xususiy aksiyalar sotib olingandagi pul to‘lovlari;
-
Uzoq va qisqa muddatli kredit va qarzlar bo‘yicha pul tushumlari va to‘lovlari;
-
Uzoq muddatli ijara (moliyaviy lizing) bo‘yicha pul tushumlari va to‘lovlari;
-
Moliyaviy faoliyatning boshqa pul tushumlari va to‘lovlari.
Pul oqimlari to‘risidagi hisobot inqirozga qarshi sog‘lomlashtirish tadbirlari tayyorlanayotgan davrda muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki, sog‘lomlashtirish jarayonida kreditorlik qarzlarining tezlik bilan uzilishi pul oqimlarining jadalligiga bog‘liq.
O‘z mablag‘lari tahlilini olib borishda xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobotdan keng foydalaniladi. Mazkur shakl korxona xususiy kapitalining yil davomidagi ko‘payishi yoki kamayishini tahlil qiladi va o‘z ichiga quyidagi ko‘rsatkichlarning o‘zgarishlarini oladi:
-
Ustav kapitali;
-
Qo‘shilgan kapital;
-
Rezerv kapitali;
-
Taqsimlanmagan foyda;
-
Xususiy kapital bilan qoplanmagan zarar.
Shaklning o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, boshqa hisobot shakllarida barcha ko‘rsatkichlar faqat pul ifodasida berilsa, xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobotda naturada aksiyalar soni keltiriladi. Bu hisobot shakli inqiroz davrida korxonaning moliyyaviy mustaqilligini aniqlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Xususiy kapital to‘g‘risidagi hisobot ham qolgan hisobot shakllari kabi korxona to‘lov qobiliyatini o‘rganishda muxim manbaa bo‘lib hisoblanadi. Hisobotda korxonaning o‘ziga qarashli barcha mablag‘lar hisobi va ularning manbaalari aniq ko‘rsatib o‘tiladi.
3.3.Moliyaviy hisobot ko‘rsatkichlaridan axborot manbai sifatida foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari
Korxonada inqiroz sabablarini aniqlash, tashxis qo‘yish jarayonlarida tahlil maqsadida foydalanilayotgan axborot va ma’lumotlarning o‘zaro xususiyatlariga jiddiy e’tibor qaratish zarur bo‘ladi. Chunki, xulosa qaror qabul qilish jarayoniga uzatilganida, mazkur axborotning qanchalik aniq va to‘g‘ri berilganligi qabul qilingan qarorning samaradaorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun, yig‘ilgan axborotlarni tahlil qilish va kerakli xulosa chiqarish aniq belgilangan ishlarni talab qiladi.
Eng avvalo tahlil uchun kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni o‘rganib chiqish zarur. Tahlil uchun kerakli bo‘lgan ma’lumotlarni mazmuniga qarab quyidagi turlarga ajratish mumkin: iqtisodiy ma’lumotlar, huquqiy–me’yoriy ma’lumotlar, ilmiy-texnikaviy ma’lumotlar, tabiiy-ekologik ma’lumotlar va boshqa ma’lumotlar.
Iqtisodiy ma’lumotlarni biznes reja, turli xil axborot manbaalar, texnologik ma’lumotlar, operativ-texnik, me’yoriy va moliyaviy hisobot xujjatlari tashkil etadi. Bu manbaalardan tahlilda eng ko‘p foydalaniladi.
Huquqiy-me’yoriy ma’lumotlarga esa Respublikamizda amal qilayotgan barcha qonunlar, me’yoriy xujjatlar va aktlarda rasmiylashtirilgan axborotlardan foydalanish tushuniladi.
Ilmiy-texnikaviy ma’lumotlar, eng yangi taraqqiyot, jahondagi o‘zgarishlar, fan va texnika yutuqlarini o‘zida mujassam etgan axborotlardir. Bu axborotlar tahlil uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Tabiiy- ekologik ma’lumotlar, tabiat, yer, iqlim va boshqa ekologik omillarni mujassamlashtirgan axborotlarni iqtisodiy tahlilda muhim manbaa sifatida o‘rganiladi.
Boshqa manbaalarga esa, iqtisodiy, huquqiy, ilmiy-texnikaviy, tabiiy- ekologik manbaalarda aks etmagan ma’lumotlar tushunilib, bunga ommaviy axborot vositalari, ro‘znoma va oynomalardagi, radio va televideniyadagi keltirilgan axborotlardan kiradi.
Quyida moliyaviy hisobot shakllarining axborotlarini o‘ziga xos xususiyatlari va ularga qo‘yiladigan talablar aks ettiriladi. Moliyaviy hisobotlarning o‘ziga xos xususiyati, eng avvalo ular korxonadagi iqtisodiy voqea-hodisalarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishtirokchilari bo‘lgan hodimlar tomonidan tuziladi.
Ikkinchidan, moliyaviy hisobot shakllarini tuzishning asosiy maqsadi tashqi voydalanuvchilarni axborotlar bilan ta’minlash bo‘lgani uchun, u korxonaning moliyaviy holatiga oid ma’lumotlarni to‘liqligicha qamrab oladi.
Uchinchidan, moliyaviy hisobotlarda korxonaning tijorat siri hisoblangan axborotlar mutlaqo taqdim etilmaydi;
To‘rtinchidan, moliyaviy hisobotlar istagan vaqtda emas, balki har chorak, yarim yillik va bir yillik hisobotlar sifatida taqdim etiladi. SHu sababli, tahlil korxonaning istalgan davri uchun emas, balki, moliyaviy hisobotlarda belgalangan aniq muddat uchun o‘tkaziladi. Lekin shuni alohida ta’kidlash lozimki, moliyaviy hisobot shakllari yordamida korxonaning holatiga aniq tashxis qo‘yib bo‘lmaydi. Ya’ni, moliyaviy hisobot shakllari korxonaning moliyaviy holatini, barqarorligini va debitorlik-kreditorlik qarzlarining ko‘rinishiginigina as ettiradi. Ammo, inqirozning asl sababini nima ekanligini bilish uchun boshqariuv hisobi axborotlari ham zarur bo‘ladi. Aniq xulosalar, korxonaning ichki holati bilan bog‘liq bo‘lgan hodisalarga qarab beriladi.
Tahlil o‘tkazishdan avval, unda foydalaniladigan axborot manbaalarining aniq tamoyillarini ishlab chiqish zarur. Mazkur tamoyillar quyidagilardan iborat:
Haqqoniylik va xolisonalik tamoyili. Bu tamoyil tahlil uchun yig‘ilayotgan axborotlarni aniq dalillar asosida yig‘ilishini va xolis hech qanday ortiqcha qo‘shimchalarsiz bo‘lishini ta’minlaydi. Shunda soxta yoki yashirin bankrotlik kabi inqirozga qarshi boshqaruv bilan bog‘liq jinoiy ishlar kamayadi. Chunki, tahlil qilinatgan ma’lumotlarning haqqoniy va xolis jamlanmaganligi va unga yolg‘on axborotlarni firib berish yoki yana boshqa g‘araz maqsadlarda qo‘shilishi olingan xulosa hamda korxona moliyaviy holati uchun qo‘yilgan tashxisni noto‘g‘riligini ta’minlaydi.
Manbaalar taxlil qilinishi uchun keng imkoniyatli bo‘lishligi. Ya’ni reja, hisob va statistik ma’lumotlar hodisa va jarayonlar mazmunini to‘liq yoritishi, talab qilingan vazifalarni yetarli darajada bajarishi kerak, bo‘lmasa, tahlil uchun zarur ma’lumotlar aniq tashxis qo‘yishda kamlik qiladi. Shu sababli, axborotlarni yig‘ish jarayonida oldindan barcha kerakli ma’lumotlar uchun alohida ro‘yhat qilinishi va unda axborot manbaalari aniq ko‘rsatib qo‘yilishi kerak. Mazkur ro‘yhatni ma’lumotlar yig‘ishga kirishishdan avval mutaxassislarga ko‘rsatib qo‘yish zarar qilmaydi.
Iqtisodiy xodisa va voqealarni ifodalovchi manbaalar aniq o‘lchamda aks ettirilishi. Bu moliyaviy hisobot shakllarini tahlilga tayyorlovchi hodimlarning to‘g‘ridan-to‘g‘ri e’tibor qaratishi zarur bo‘lgan funksional vazifasidir. Tahlil uchun tayyorlanayotgan barcha axborotlarning o‘lchov birligi va hisobot davri bir xil tartibga keltirilishi kerak. Agar barcha hisobotlarda o‘lchov birligi ming so‘mda belgilansa, qolgan axborotlar ham shunga taqqaslanishi va birxillashtirilishi lozim. Qiymat, natura o‘lchovlari tahlil davrida aralashtirib yuborilmasligi va bir xil davrni aks ettirishi kerak.
Barcha manbaalarning umumiy birligi va uzviy bog‘liqligining saqlanishi. Barcha axborot manbaalari bir-birini keltirib chiqargan va uzviy bog‘langan bo‘lishi lozim. Masalan mehnat unumdorligining o‘zgarishi bo‘yicha axborot taqdim etilayotganda ishchilar soni asosiy, yordamchi va xizmatchi ishchi-hodimlar ko‘rinishida, mahsulot hajmini esa ishlab chiqarilgan hamda sotilgan mahsulot hajmi ko‘rinishidia alohida berish maqsadga muvofiqdir. Ko‘p hollarda tahlilchilar korxona mehnat unumdorligini hisoblashda 2-sonli shakldagi sotilgan mahsulot hajmi ko‘rsatkichning o‘zi bilan cheklanib qoladi. Aslida bu noto‘g‘ri. Sababi korxona ishlab chiqargan mahsulotiga nisbatan bir necha barobar oz mahsulotni realizatsiya qilgan bo‘lishi mumkin. Bu holat mehnat unumdorligini keskin tushib ketishiga olib keladi. SHu sababli, bu holatga tahlilda tushuntirish berib ketish zarur. va h.k.
Yuqoridagi talablarga javob beruvchi barcha axborotlar tahlilning aniq bajarilishi, sermazmun bo‘lishligiga imkon yaratadi.
Iqtisodiy taxlilda foydalaniladigan barcha manbaalarni ishonchliligini, aniqliligini va to‘g‘riligini tekshirish natijalarni samarali bo‘lishiga zamin yaratadi. Kerakli manbaalarning turli- tumanligi, sermazmunliligi va ko‘pligi ularning sifatli shakllanishiga e’tiborni qaratilishni taqozo etadi. Barcha yig‘ma ma’lumotlarni xar tomonlama to‘g‘riligini tekshirish:
-
Texnik (yuzaki) tekshirish usuli;
-
Mantiqiy yoki mazmunan tekshirish usullariga ajratiladi.
Texnik tekshirish, axborot manbaalarini arifmetik jihatidan to‘g‘riligini, rasmiylashtirish qoidalariga rioya qilinganligi va ko‘rsatkichlarning bir-biriga mosligini e’tiborga olgan xolda o‘rganishdir.
Mazmun jihatidan tekshirish, ma’lumotlarning xaqqoniy ekanligi, unda aks ettirilgan raqamlarning haqiqatda borligi aniqlashni o‘z ichiga oladi. Bunday tekshirish o‘z ichiga buxgalteriya xisobi boshlang‘ich xujjatlaridagi keltirilgan raqamlarni inventarizatsiya o‘tkazish orqali taqqoslash, sanab ko‘rish va o‘lchash yo‘li bilan to‘g‘riligiga ishonch xosil qilishdir.
Ayniqsa yillik moliyaviy xisobot ma’lumotlarini mazmunan tekshirish taxlil ishlarini samarali o‘tishini ta’minlashda muxim axamiyat kasb etadi. Ushbu jarayonda ma’lumotlarni taxlil qilishdan oldin ularning to‘g‘riligi tekshirib olinadi. Ma’lumotlarning to‘riligiga ishonch xosil qilish uchun esa ayrim ko‘rsatkichlarni ma’lum bir xisobot ma’lumotlari bilan taqqoslab ularning bir-biriga mosligi o‘rganiladi. Agar bir xil ko‘rsatkichlar turli manbalarda bir xil tartibda aks ettirilgan bo‘lsa, u xolda ushbu ma’lumotlar to‘g‘ri deb tan olinishi mumkin bo‘ladi.
Tayanch so‘zlar: boshqaruv hisobi, moliyaviy hisob, buxgalteriya hisobi, axborot manbalari, hisobot shakllari, hisobotni taqdim etish muddati, hisob obyekti, hisob usullari, hisob qoidalari, buxgalteriya balansi, aktiv, passiv, uzoq muddatli aktivlar, joriy aktivlar, majburiyatlar, sof tushum, yalpi tushum, favqulodda foyda (zarar), soliq to’langungacha bo’lgan foyda(zarar), huquqiy-me’yoriy ma’lumotlar, texnik tekshirish, mantiqiy yoki mazmunan tekshirish
Mustahkamlash uchun savollar
-
Moliyaviy hisobot shakllarini sanab bering?
-
Buxgalteriya balansining aktiv va passiv tomonlarida nimalar keltiriladi?
-
Xususiy kapitalga nimalar kiradi?
-
Moliyaviy hisobning maqsadi nimaga qaratilgan?
-
Hisob natijalardan foydalanuvchilaridan kimlar foydalanadi?
-
Moliyaviy hisob qanday tamoyillarga asoslanadi?
-
Foyda manbaini qaysi hisobot orqali aniqlash mumkin?
-
Pul oqimlari to’g’risidagi hisobotning o’ziga xos xususiyati nimadan iborat?
-
Tahlil uchun kerakli bo’lgan ma’lumotlarni mazmuniga ko’ra necha turga bo’linadi?
-
Ma’lumotlar to’g’riligini tekshirish usullariga ta’rif bering?
4. KORXONADA INQIROZ HOLATINING IQTISODIY TAHLILI
4.1.Inqiroz holatini baholashda tahlilning vazifalari va ko‘rsatkichlari
Inqiroz holatidagi korxonaning inqiroz darajasini o‘rganish, sabablarini anqlash va unga qarshi sog‘lomlashtirish rejalarini ishlab chiqish korxona mutaxassisilaridan tahlil qilishni talab qiladi. Inqiroz holati, uni korxona xo‘jalik faoliyatiga ta’siri darajasi va inqirozni vujudga keltirgan omillarning turlari inqirozli holatni tahlil qilishni va shunga muvofiq xulosa berish bilan aniqlanadi. Korxonadagi inqiroz darajasini o‘rganishda tahlilning umumiy xususiyatlari va vazifalari bilan tanishib, qaysi ko‘rsatkichlar yordamida tahlil qilishni amalga oshirish bo‘yicha aniqlik kiritib olish tahlil jarayonidagi muammolarni bartaraf etadi. Shuning uchun, inqirozga qarshi boshqaruvning ajralmas qismlaridan biri inqiroz holatini tahlil qilish jarayonidir.
Tahlil xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini o‘rganishni va shunga muvofiq tashxislash imkoniyatlarini yuzaga keltiradi. Tahlil natijasida, korxonada mavjud saqlanib turgan muammolar aniqlanadi va bartaraf etish yo‘nalishlari ko‘rsatiladi.
Umuman olganda, korxonaning inqiroz darajasini baholash va tahlil qilishning maqsadi – korxonada vujudga kelgan inqirozli holatni o‘rganish va uni bartaraf etish zahiralarini izlab topishdan iboratdir. Mazkur maqsaddan kelib chiqqan holda, inqirozga qarshi boshqaruv sharoitida tahlil quyidagi vazifalarni bajaradi:
-
O‘rganilayotgan korxonaning inqirozli holatiga to‘g‘ri va xolisona baho berish;
-
Inqirozga ta’sir etuvchi barcha omillarni aniqlash, ularning ta’sirini hisoblash;
-
Sog‘lomlashtirish rejasining bajarilishi natijasida korxonaning moliyaviy barqarorligini ta’minlanishi, uning iqtisodiy qudratini yaxshilanishi, har bir xo‘jalik subyektining raqobatbardoshliligini oshirilishi uchun mavjud ichki va tashqi imkoniyatlarni o‘rganish;
-
Korxona resurslaridan samarali va oqilona foydalanish darajasiga baho berish;
-
Korxonaning iqtisodiy va moliyaviy potensialiga, uning to‘lovga qobiliyatligiga baho berish;
-
Inqirozga qarshi boshqaruv jarayonida korxonaning iqtisodiy va moliyaviy holatini muntazam tekshirib turish;
-
Korxonada inqirozga qarshi boshqaruv jarayonida samaradorlikni oshirish imkoniyatlarini aniqlash;
-
Korxonaning tijorat sirini saqlagan holda, uning moliyaviy ahvolini tiklanishini keng jamoatchilikka ko‘rsata bilish va tashqi investorlarni korxona faoliyatini yaxshilashga jalb qilish;
-
Inqirozga qarshi boshqaruvning eng qulay va nafli usullarini ishlab chiqish, ilg‘or g‘oya va tajribalarni o‘rganilayotgan hodisaga qo‘llash yo‘l-yo‘riqlarini ko‘rsatib berish kabi jarayonlarga tegishli axborotlar manbaini etkazib berish;
-
Inqirozga qarshi boshqaruvning borishi bo‘yicha xulosalar berish;
-
Korxonani istiqboldagi startegiya va taktikasini tuzish uchun iqtisodiy ko‘rsatkichlar asosini aniqlash;
-
Sog‘lomlashtirish rejasining bajarilishiga obyektiv baho berish hamda uni bajarishda korxonalarga bog‘liq bo‘lgan va bog‘liq bo‘lmagan omillarni bir-biridan ajratgan holda aniqlash.
-
Korxonaning sog‘lomlashtirish rejasini tuzish uchun tegishli axborotlar bilan ta’minlash;
-
Tuzilgan sog‘lomlashtirish rejasini to‘g‘ri va ilmiy asoslanganligiga baho berish;
Inqirozga qarshi boshqaruv jarayonida tahlilning vazifalari o‘sha holatdan kelib chiqib, yana bir qancha darajada ko‘payishi mumkin. Bu korxona inqirozini tendensiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Ko‘rinib turibdiki, bu vaziyatda tahlil o‘tkazish ishlari juda ham muhim hisoblanib, bu tahlilning oldiga qo’yilgan vazifalarida yaqqol namoyon bo‘ladi. Mazkur vazifalarni to‘g‘ri va obyektiv bajarilishi inqirozga qarshi boshqaruv jarayonida qabul qilingan qarorlarning samaradorligini yanada oshiradi. Tahlilning barcha vazifalarini bajarilishi darajasi ko‘rsatkichlar tizimini to‘g‘ri tanlanishiga bog‘liq.
Bugungi kunda, korxona inqirozini tahlil qiluvchi ko‘rsatkichlar tizimini taklif etishda rang-baranglikni kuzatish mumkin.
Korxonada vujudga kelgan inqirozni tahlil qilish jarayoni va uning yo‘nalishlari xilma-xil bo‘lib, buni uchta katta guruhga bo‘lib o‘rganish mumkin:
-
Korxonaning inqirozli holatini turli guruhdagi ko‘rsatkichlar kompleksi asosida tahlil qilish.
-
Korxona iqtisodiy ahvolini reyting asosida baholash.
-
Korxona moliyaviy holatini omilli modellari yordamida baholash.
Mazkur ko‘rsatkichlar guruhi ko‘plab tahlilchilar tomonidan deyarli barcha adabiyotlarda bir xil ko‘rsatilib, ularni to‘rtta yirik guruhga bo‘linadi:
-
Likvidlik koeffitsientlari;
-
Moliyaviy mustahkamlik koeffitsientlari;
-
Ishchanlik faolligi koeffitsientlari;
-
Rentabellik ko‘rsatkichlari.
Korxonadagi inqiroz darajasini mana shu ko‘rsatkichlar tizimi yordamida to‘rt tomondan baho beriladi. Likvidlik ko‘rsatkichlari majburiyatlarni qoplash darajasini, moliyaviy mustahkamlik koeffitsientlari korxonaning moliyaviy holatini, mshchanlik ko‘rsatkichlari korxona mablag‘larini aylanuvchanligini va rentabellik foydasining nisbiy holatini ko‘rsatib beradi.
|