O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
O’ZBEKISTON DAVLAT JAHON TILLARI UNIVERSITETI
XALQARO JURNALISTIKA FAKULTETI
AUDIOVIZUAL JURNALISTIKA VA OMMAVIY KOMMUNIKATSIYA KAFEDRASI
G’aybullaev Sherzod Qodirqulovich
IJTIMOIY TARMOQLARDA ONLAYN JURNALISTIKA XUSUSIYATLARI
mavzusida 5220100 – xalqaro jurnalistika yo’nalishi bo’yicha bakalavr darajasini olish uchun
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
HIMOYAGA TAVSIYA ETILADI:
Audiovizual jurnalistika va ommaviy kommunikatsiya kafedrasi mudiri
__________ f.f.d.X.Do’stmuhamedov
2012 yil “____” ____________
|
ILMIY RAHBAR:
_________ katta o’qtuvchi A.Dadaxonov
2012 yil “____” ____________
|
Toshkent – 2012
Himoyaga ruxsat etildi:
Fakultet dekani: _________________________ A.Nurmatov
Kafedra mudiri: ______________________ Х.Do’stmuhamedov
Ilmiy rahbar: _______________________ A.Dadaxonov
Rasmiy taqrizchi: _______________________ Q.Hidirov
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
MAVZU: IJTIMOIY TARMOQLARDA ONLAYN JURNALISTIKA XUSUSIYATLARI
DAK qarori: o’zbek guruhi talabasi Sherzod G’aybullaevning
Bitiruv malakaviy ishi «______» ga baholansin.
«______» ________________ 2012 yil
DAK raisi: А.Rahimov
DAK kotibasi: Yo.Erkaboeva
Kirish
Hammamizga ayon bo‘lishi kеrakki, “axborot asri” dеb nom olgan XXI asrda hеch qaysi davlat yoki jamiyat o‘zini tеmir dеvor bilan o‘rab yashay olmaydi... Yaxshi bilamiz, xalqimiz oqko‘ngil, sodda va ishonuvchan. Matbuotda bosilgan, tеlеvidеniyеdan, radiodan aytilgan gaplarga ishonch bilan qaraydi. Chеtdan turib bizga qarshi ish olib borayotgan informatsion markazlar ham shundan foydalanib qolishga urinadi1.
Islom Karimov
Tadqiqot mavzusining dolzarbligi. Bugungi kunga kelib keng jamoatchilikning qiziqishiga sabab bo‘layotgan, ba’zi o‘rinlarda tashvishga solayotgan; inson ruhiyati, jamiyatdagi ijtimoiy siyosiy o‘zgarishlarga o‘zini yetarlicha ta’sirini ko‘rsatayotgan ijtimoiy tarmoqlarning shakllanishi, ayni paytda dunyo miqyosida ommalashuvi, hozirgi tarmoqlar faoliyatining mavqeyi, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarning an’anaviy jurnalistikaga o‘tkazayotgan ta’siri alohida tadqiq qilishni talab etadigan masalalardandir.
Sivilizatsiya natijasida insonlar o‘zlarini axborotga bo‘lgan ehtiyojlarini qondirish maqsadida turli xil kashfiyotlarni amalga oshirdi. Insoniyat tarixida professional jurnalistika paydo bo‘lgach, ommaviy axborot vositalarining bir qator turlari, dastlab matbuot, so’ng radio va televideniye shakllandi. Taraqqiyotning eng so‘nggi bosqichida internet ham jurnalistikaga kirib keldi. Endilikda odamlar internet jurnalistikasi, xususan, elektron nashrlar turli xil sohalarga oid onlayn veb-sahifalar vositasida iloji boricha tezroq informatsiya olish va uni yetkazib bera olish imkoniyatiga ega bo‘lishdi. Lekin taraqqiyot bir joyda to‘xtab qolmaydi. Internetni texnik imkoniyatidan foydalanib insonlarni muloqotga bo‘lgan ehtiyoji hisobiga “Ijtimoiy tarmoqlar” deb ataluvchi yangi bir soha, yo‘nalish shakllandi. Dastlab shunchaki kim bilandir muloqot qilish uchun xizmat qilgan ijtimoiy tarmoqlar bugungi kunga kelib jamiyat hayotida yuz berayotgan ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlarga o‘zining ilg‘or fikrlari bilan munosabat bildiruvchilar insonlar uchun tengsiz bir vositaga aylanishga ulgurdi.
Bugun ijtmoiy tarmoqlar nafaqat faol fikrli yoshlarni asosiy vaqtini o‘tkazuvchi joyga, balki ta’bir joiz bo‘lsa, ommaviy axborot vositalarining o‘rnini bosa oluvchi vositaga aylandi. Endi odamlar biror-bir voqea-hodisa sodir bo‘lsa, ushbu xabarni ijtimoiy tarmoqlar orqali an’anaviy OAV da e’lon qilinmasidan oldin xabardor bo‘lishga ulgurmoqda. Chunki internetni, xususan, Ijtimoiy tarmoqlarni har qanday sharoitda ham ishlata olish imkoniyati mavjud. Shu boisdan voqea joyidan to‘g‘ridan to‘g‘ri reportaj berish uchun yoningizda hech bo‘lmasa internetga bog‘lana oladigan mobil telefoningiz bo‘lsa kifoya. Chunki ijtimoiy tarmoqlarda an’anaviy OAV dagi foto, video, audio, matn, grafika kabi imkoniyatlar mavjud. XXI asrda ma’naviy, mafkuraviy va axborot omillarining ta’sir kuchi moddiy va moliyaviy resurslarga nisbatan ko‘proq ko‘zga tashlanmoqda. Ushbu jarayonda shu paytgacha asosiy rolni OAV bajargan bo‘lsa, bugun bu vazifani Ijtimoiy tamoqlar to‘laqonli ravishda bajarib kelmoqda.
Albatta, Ijtimoiy tarmoqlarning bunday imkoniyatlari insonyatga holis xizmat qilishi uchun yaratilgan. Lekin bugun ba’zi o‘rinlarda Ijtimoiy tarmoqlar turli xil kuchlarning g‘arazli maqsadlarini amalga oshirishda ham foydalanmoqda. Chunki bugun butun dunyo bo‘yicha ijtimoiy tarmoqlardan foydalanuvchilar soni dunyo aholisining oltidan bir qismiga, lekin butun internet foydalanuvchilarining yarmidan ko‘piga to‘g‘ri kelmoqda. Prezidentimiz I.Karimov shuni nazarda tutgan holda quyidagi fikrlarni bejiz yozamagan edilar:
“Takror-takror aytishga to’g’ri kеladi – bunday kuchlar o’z maqsadlariga еtish uchun shunday makkor usul-uslub va zamonaviy axborot tеxnologiyalarini ishlatmoqdaki, ularning tazyiqlariga dosh bеrish, bunday xurujlarning niqobi va sir-asrorini ochib tashlash, asl niyatlarini anglash – bu o’ta og’ir va mushkul vazifa bo’lib, uni ado etish har kimning ham qo’lidan kеlmaydi”2.
Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, Ijtimoiy tarmoqlar orqali olingan ma’lumotlarning tezkorligi, ularni ishonchlilik darajasi va tarmoqlarda uzatilgan axborotning jamiyat hayotiga qanchalik ta’sir o‘tkazayotganini o‘rganish, uning ijobiy imkoniyatlarini to‘g’ri baholash va bo’lg’usi salbiy oqibatlarini iloji boricha yumshatishga yetarlicha asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bitiruv malakaviy ishining maqsadi. Ijtimoiy tarmoqlarning jurnalistik faoliyatga ta’sirini, tarmoqlarni OAV bilan aloqalarini o‘rganish hamda inson tafakkurini shakllanishida ommaviy kommunikatsiya vositalari, Internet xususan Ijtimoiy tarmoqlarni qanchlik ahamiyat kasb etishini ko‘rsatib berishdan iborat.
Ko‘zlangan maqsadni amalga oshirishda quyidagi vazifalarga tayaniladi.
Ijtimoiy tarmoqlarni yuzaga kelish sabablarini ko‘rib chiqish va tahlil qilish;
Ijtimoiy tarmoq tushunchasini umumiy voqelik hamda ijtimoiy ongni shakllantiruvchi jarayon sifatida tahlil etish;
Ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilinayotgan materallarni jurnalistik xususiyatlarini aniqlash ularni ta’sir etish mexanizmlarini ko‘rib chiqish;
Axborot global ta’sir etish vositasiga aylangan sharoitda Ijtimoiy tarmoqlarda ma’lumotlarni chegaralanganlik darajasini aniqlash va ularni qanchalik “senzura”ga uchrash yoki uchramasligini atroflicha yoritish;
“Facebook” va “Twitter” jamoatchilik tarmoqlarida e’lon qilingan materallarni jamiyat hayotiga qanchalik ta’sir ko‘rsatayotganlini aniqlash va ularni jurnalistik tahlil qilish Ijobiy va salbiy taraflarini aniqlash;
Ijtimoiy tarmoqlarni Jurnalistika rivojiga qo‘shadigan hissasini yanada ko‘paytirish bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish;
Bugungi kunda eng ommabop hisoblangan “Facebook” va “Twitter” ijtimoiy tarmoqlari mazkur bitiruv malakaviy ishining tadqiqot obyekti bo‘lib xizmat qiladi.
Tadqiqot predmeti. Mahalliy va xorijiy Ijtimoiy tarmoqlarda axborot va ma’lumotlarni berilish uslublari, tarmoqlar faoliyatini real hayotga ta’sir o‘tkazish jarayonlari, ularning oqibati va ijtimoiy hayotdagi o‘rni kabi masalalarni qamrab oladi.
Ishning tadqiq etilganlik darajasi. Ijtimoiy tarmoqlar tushunchasi tarixan uncha uzoqqa borib taqalmaydi. Ushbu termen internet bilan bog‘liq bo‘lib bevosita internetni rivojlanishi bilan yuzaga kelgan. Ma’lumki dastlab internet kashf qilinganida uni harbiy maqsadda foydalanish ko‘zda tutilgan edi. Lekin keyinchalik internet hamma foydalanishi uchun ochiq qilib qo‘yildi. Bu narsa uni taraqqiyotiga xizmat qildi. Vaqt o‘tishi bilan odamlar undan ma’lumot olish kerakli axborotlarni tarqatish vositasi sifatida keyinchalik esa muloqotning asosiy manbayiga aylantirdi. Ijtimoiy tarmoqlarning keng miqyosida ommalashuvi 2004-yildan keyingi davrga to‘g‘ri keladi. Shu yili AQSH da keyinchalik dunyoga mashhur bo‘lgan “Facebook” jamoatchilik tarmog‘iga asos solindi.
So‘ngi yillarda xorijiy ilmiy adabiyotlar ichida Ijtimoiy tarmoqlar faoliyatiga doir asarlar juda kam uchrasa-da chop etib kelinayapti. Ularning aksariyati Ijtimoiy tarmoqlarning paydo bo‘lish tarixi, ularni ishlash prinsiplari, tasnif va turlari va asosan texnik imkoniyatlariga bag‘ishlangan asarlardir.
Mazkur bitiruv malakaviy ishining nazariy asoslari sifatida shu soha yo‘nalishida yaratilgan va ishni yozishda bеvosita foydalanilgan muhim ilmiy adabiyotlar, xususan, ingliz olimlaridan Peter E. Mayeux, Steve Jones, rus olimlaridan Yevgеniy Vaynеr, Yevgеniy Gorniy, Viktor Pasko, Viktoriya Suxarova, shuningdеk, o‘zbеk olimlaridan filologiya fanlari nomzodi D.Rashidovaning bir qator qo‘llanmalarini va ko‘plab Intеrnеt manbalarini kеltirish mumkin.
Oxirgi yillarda mamlakatimizda axborot xavfsizligi va mafkuraviy tahdidlardan himoyalanish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etib borayotganligi tufayli, bunday tahdid va xavflarni asosan global tarmoq orqali yuzaga kelayotganligi tufayli bu mavzu yuzasidan bir qancha ilmiy risolalar, qo‘llanma va adabiyotlar yaratildi. N. Umarovaning “Globallashuv sharoitida axborot xurujlariga qarshi kurash” “Axborot xavfsizligi: muammo va yechimlar”, D. Quronovning “Mafkuraviy tahdid va yoshlar tarbiyasi”, X. Ochilovning “Demokratiya niqobidagi tahdid” asarlarida asosiy e’tibor chetdan kirib kelayotgan axborotlarning zararli ta’siri hamda milliy mafkura targ‘ibotining ahamyatiga qaratilgan. Umid qilamizki, Internet jurnalistikasi xususan Ijtimoiy tarmoqlarni jurnalistik tahlil qilishda dastlabki qadamlar, xolos.
Guvoh bo‘lganingizdek, milliy jurnalistikamizda hozircha Ijtimoiy tarmoqlarni asosan salbiy taraflari ko‘proq yoritilmoqda. Milliy ommaviy axborot vositalarining rivojida ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni haqida esa (shubhasiz maqsadli foydalanilsa, Milliy OAV yana ham rivojlanishida tarmoqlarning o‘rni beqiyos) ilmiy risolalar yoki maqolalarda afsuski biror fikrni uchratish qiyin.
Tadqiqot ishining ilmiy yangiligi. O‘zbekistonda Ijtimoiy tarmoqlar jurnalistik nuqtai nazaridan diyarli xali to‘la tadqiq etilmagan, yangi mavzulardan hisoblanadi. Ijtimoiy tarmoqlarda onlayn jurnalistika xususiyatlarini namoyon bo‘lishi, ijtimoiy tarmoqlar bilan jurnalistikaning o‘zaro aloqadoligi, Milliy ommaviy axborot vositalarini rivojida Ijtimoiy tarmoqlarning o‘rni va ahamyati kabi masalalar ham chuqur va puxta o‘rganilmagan. Onlayn jurnalistika yuzasidan olib borilgan tadqiqotlarning aksariyati internet jurnalistikasi, xususan, elektron nashrlar, onlayn TV radio saytlar hamda internetda reklama kabi mavzularni qamrab oladi.
Mahalliy va xalqaro miqyosdagi Ijtimoiy tarmoqlarni faoliyati ularni ijtimoiy siyosiy jarayonlarga ta’siri, dunyo bo‘yicha eng ko‘p foydalanuvchilarga ega bo‘lgan “Facebook” va “Twitter” da e’lon qilingan materallarda jurnalistika xususiyatlarini namoyon bo‘lishini qay darajada ekanligini o‘rganish milliy jurnalistikamiz rivoji uchun munosib hissa bo‘lib qo‘shiladi degan umiddamiz. Va bu bitiruv malakaviy ishi mavzusining ilmiy yangiligini ko‘rsatadi.
Ishning metodologik asosi. Mazkur ishning metodologik asosi bo‘lib O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, OAV to‘g‘risidagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I. Karimovning asarlari va nutqlari, shuningdek, internet jurnalistikasi xususan Ijtimoiy tarmoqlarda onlayn jurnalistika xususiyatlarini namoyon bo‘lishiga oid holatlarni atroflicha o‘rganuvchi mamlakatimiz va xorij tadqiqotchilarining asarlari xizmat qildi.
Ishning tarkibiy tuzilishi. Ishning dolzarbligi, ilmiy yangiligi, maqsad va vazifalari uning tuzulishini belgilab berdi. Tadqiqot ishi uch bo‘lim (ularning har biri ikkitadan faslga ajratilgan), xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
I BOB. IJTIMOIY TARMOQLAR FAOLIYATI,
MEXANIZMI VA HUQUQIY ASOSLARI
1.1. Ijtimoiy tarmoqlarning shakllanish tarixi va turlari
Ijtimoiy tarmoq - (inglizcha social networking service so‘zidan) ijtimoiy xizmat ko‘rsatuvchi internet tarmog‘i, platforma, onlayn servis yoki veb-sayt3. Ijtimoiy tarmoqlar unchalik uzoq tarixga ega emas. Internet 1985-yil vujudga kelgan bo‘lib, dastlab bu tarmoqdan odamlar ma’lumot olish elektron pochta ochib, bir- biriga xabar jo‘natish maqsadida foydalangan bo‘lsa, keyinchalik internetning texnik imkoniyatlaridan odamlarning muloqotga bo‘lgan ehtiyojini hisobga olib, ijtimoiy tarmoqlar vujudga keldi. 2005-yildan hozirgi kungacha bo‘lgan davrni ko‘pchilik ekspertlar Internetning “ijtimoiylashuvi” bilan bog‘laydi. Darhaqiqat, AQSHda dastlab paydo bo‘lgan Friendster, MySpace kabi ijtimoiy tarmoqlar bu davrga asos soldi. Biroq so‘nggi 2-3 yil ichida bu sohaning “otaxonlari” ma’lum darajada undan ortda qolib ketdi, foydalanuvchilarining e’tiboridan qolishga ham ulgurdi.4
Bunga asosiy sabab 2004-yilning 1-fevralida Garvard universiteti talabasi Mark Sukerberg tomonidan ishga tushirilgan Facebook saytining paydo bo‘lishini keltirish mumkin. 1984-yilda tug‘lgan Mark Sukerberg o‘sha vaqtda talaba edi. U o‘zining kursdoshlarini nimalar qiziqtirishini, qanday qo‘shiqlar eshitishi-yu, ularga nimalar yoqmasligi haqida ko‘p o‘ylardi. U Garvard universiteti talabalari uchun mo‘ljallangan lokal tarmoqni takomillashtirishga harakat qila boshladi. Keyinchalik Facebook nomi bilan mashhur bo‘lgan jamoatchi ijtimoiy portalini tashkil qilib, unda foydalanuvchilarga fotosuratlarini va o‘zlari haqidagi istagan ma’lumotlar – ilmiy va ijodiy qiziqishlaridan tortib, to maishiy turmush va sevgi muhabbat sohasidagi axborotlarni joylashtirishni taklif etadi. Tabiiyki, bu narsa ko‘pchilikni qiziqishiga sabab bo‘ladi. Bir kuni u ikkita qizni rasmini tamoqqa joylashlashtirdi va qaysi biri chiroyli degan so‘rov o‘tkazdi. Bu haqida saytdagi barcha foydalanuvchilarga xabar jo‘natdi. Xabarni olgan ishtirokchilar chap yoki o‘ngdagi qizni tanlab ovoz berishi kerak edi. Natija esa kutilganidan ham yuqori bo‘ldi. Bir kecha-kunduzda saytga 22 ming odam tashrif buyurdi. Shu tariqa sayt o‘z auditoriyasini kengaytirib bordi. To‘rt yil davomida universitetning oddiy portali millionlab ro‘yxatga kirgan foydalanuvchilar uchun sevimli Internet- manzil bo‘lib qoldi. 2008-yil dekabr oyi holatiga ko‘ra, saytda 80 milliondan ortiq faol ishtirokchilar qayt etilgan bo‘lsa, 2009-yil noyabr oyida ularning soni 350 millionni tashkil etdi va ko‘rsatkich doimiy ravishda oshib bormoqda. Xususan, SocialBakers tadqiqot agentligining ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda Facebook foydalanuvchilari soni 900 milliondan oshib ketgan.5
Oradan ikki yil o‘tib, AQSH da yana bir boshqa ijtimoiy tarmoq – Twitter paydo bo‘ldi. Insoniyat tarixidagi eng birinchi “tvit”ni (“tweet” – “Twitter” mikrobloglar servisi orqali jo‘natiladigan, uzunligi 140 belgidan oshmagan qisqa xabar) 2006-yilning 21-mart kuni, osmonni qora tun qoplab olgan bir vaqtda — taksi, kuryer va shunga o‘xshash xizmatlar uchun internet orqali buyurtmalarni qabul qiluvchi dispetcherlik kompaniyasining egasi — Jek Dorsi (Jack Dorsey) yozgan edi. SMSning qisqalik tamoyilini ijtimoiy tarmoq bilan birlashtiruvchi uning g‘oyasi, oradan besh yil o‘tib, ahamiyati jihatidan, “Facebook” bilan bahslasha oladigan va, o‘rni kelsa, undan-da o‘zib keta oladigan hodisaga aylandi.
Ushbu tarmoqni boshqa ijtimoiy tarmoqdan asosiy farqi unda biror fikrni yozish uchun faqat 140 ta belgidan foydalanish mumkin edi. Bu narsa ko‘pchilikka ma’qul keldi. Chunki axborot texnologiyalari rivojlangan sari kishilar ko‘proq informatsiya olishga harakat qila boshladi. Endi uzundan uzoq matnlarni o‘qishga odamlarda xohish yo‘q edi.
American Life loyihasining ekspеrtlari intеrnеt kеlajagi haqida quyidagi fikrlarni kеltirishgan edi: “Doimo yoqiq turadigan va tеzligi yuqori bo‘lgan intеrnеt, kommunikatsiyani shunchalik yеngillashtiradiki, masofa tushunchasining ahamiyati juda pasayadi, “Odamlar hajmi kamroq ma'lumotlarni o‘qishga harakat qiladilar, ya'ni hajmi qanchalik katta bo‘lsa unda ma'lumot shunchalik kam bo‘lishi, vaqtni bеkor sarflash mumkin”6
Bu fikr oradan 10 yilcha vaqt o‘tgandan keyin o‘z isbotini topdi. Endilikda odamlar dunyoning xohlagan qismidagi o‘z do‘stlari bilan bir vaqtni o‘zida ijtimoiy tarmoqlar orqali onlayn muloqatga kirishishi va bu jarayonda vaqt va masofa tushunchasini unitishi mumkin edi. Internet xususan Ijtimoiy tarmoqlar shunday imkoniyatni yaratib berdi.
Twitterning ushbu qisqalik prinsipini yoqtirib qolgan odamlar endi unda o‘z hissiyotlarini shaxsiy hayotida bo‘layotgan o‘zgarishlarni yozish bilan bir qatorda jamiyatda bo‘layotgan o‘zgarishlarga o‘z fikrini bildirib bu jarayonda faol qatnashishga harakat qila boshladilar. Twitter (Tvitter) asoschilari — Jek Dorsi, Evan Uilyams va Biz Stoun Facebook (Feysbuk) asoschisi Mark Sukerberg kabi mashhur emas edi. “Twitter”ni ishga tushirish vaqtida Dorsi 29, Uilyams 33, Stoun esa 32 yoshda bo‘lgan. “Facebook”ni yaratgan. Sukerberg va Dastin Moskovits hali 20 yoshga ham to‘lmagan edi. Dorsi o‘ylagan dastlabki g‘oya mazmuni juda ham sodda — jamoaviy muloqot uchun tezkor hamda har yerda foydalanish mumkin bo‘lgan bir xizmatni ishga tushirishdan iborat edi. SMSlar esa ma’lumotni jo‘natishga juda ham mos kelardi – 140 belgidan iborat “qadimiy cheklov”ning kelib chiqish tarixi ham shundan. Ma’lumotlarni qabul qilish uchun esa SMSlarni translyatsiya qiladigan xizmat kerak edi. Bu – messenjer (ICQ yoki “Mail.ru Agent”ga o‘xshagan) bilan blogning o‘ziga xos bir gibridi edi. Loyihaga, dastlab, “Stat.us” nomi berildi (messenjer va ijtimoiy tarmoqlarga “prikol statuslar”ni chiqarib qo‘yish allaqachon modaga aylanib bo‘lgandi), ammo oxir-oqibat “Twitter”, ya’ni “chug‘urchuq”, nomi tanlandi.
Internetni ijtimoiylashuvi shunchalik tez rivojlanib bordiki endi har bitta davlatda yoki hududiy nuqtayi nazardan insonlarni birlashtirgan ijtimoiy tarmoqlar paydo bo‘ldi. Bu tarmoqlarning ko‘pchiligini ishlash prinsipi bir biriga yaqin edi. Ya’ni unda bir vaqtning o‘zida do‘stlar bilan onlayn gaplashish ular saytga joylashtirgan rasmlarga baho berish do‘stlar qoldirgan yozuvlarga fikr bildirish mumkin edi. Dastlab kim bilandir shunchaki gaplashish uchun tarmoqlarga kirgan odamlar u yerdan chiqib keta olishmasdi. Chunki u yerda uni qiziqtirgan barcha narsa qiziqarli virtual suhbat, o‘yinlar begona insonlar bialn tanishish imkoniyati, jamiyatda bo‘layotgan o‘zgarishlar yangiliklar – xullas, hammasi bir vaqtning o‘zida bir joyda jamlangan edi. Bu narsa bir tarafdan insonlarga ancha qulayliklarni keltirib chiqargan bo‘lsa boshqa tarafdan ko‘pchilik yoshlarni real hayotdan uzoqlashishiga olib keldi.
Twitter loyihaning tezkor ommalashuvi olti yil avval – u ishga tushgan vaqtda emas, balki bundan besh yil oldin – Texas shtati, Ostin shahridagi navbatdagi “SXSW” yangi texnologiyalar festivalidan so‘ng yuz bergan. O‘shanda, festival bo‘lib o‘tayotgan binolarda ikkita plazma panellari o‘rnatilib, “Twitter”dagi xabarlar translyatsiya qilib turilgan. “SXSW 2007”gacha tvitterchilar kuniga 20 ming xabar jo‘natishgan bo‘lsa, festivaldan so‘ng bu raqam 60 minggacha oshgan, bunda, shuningdek, katta va favqulodda mehribon matbuotning yordamini ham esdan chiqarmaslik kerak.7
Twitter tarmog‘i orqali milliardinchi tvitning yozilishi uchun 3 yil, 2 oy-u 1 kun kerak bo‘lgan bo‘lgan ekan. Hozirda esa har haftada bir-ikki milliard tvit yozilmoqda. Bugun tvitterchilar kuniga 250 millionta xabar jo‘natishmoqda, bu boradagi rekord ko‘rsatkich esa Yaponiyada, 2011-yilgi Yangi yil bayramida o‘rnatilgan: soniyasiga 6 939 ta tvit. Bugungi kunda kelib “SocialBakers” tadqiqot agentligining ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda Twitter foydalanuvchilari soni 300 milliondan oshib ketgan8.
Jahon mamlakatlarida turli ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish maqsadlari, miqyoslari va davriyligi turlicha bo‘lsada ularda umumiy jihatlarni kuzatish mumkin. Italiyalik tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, Amerika, Yevropa, Yaqin Sharq, Janubiy va Sharqiy Osiyo, Avstraliya va Okeaniyadagi mamlakatlar aholisining aksariyat qismi “Facebook” va “Twitter” dan foydalanadi. Ukraina Belarusiya hamda Markaziy Osiyo davlatlarida esa “Vkontakte” “Odnoklassniki” kabi ijtimoiy tarmoqlar keng tarqalgan. Ayrim davlatlarda asosan o‘sha davlat fuqoarolari tomonidan foydalaniladigan Ijtimoiy tarmoqlar ham mavjud. Ular qatoriga Hitoydagi “Renren” “Tencent” ni Vetnamdagi “ZingMe” va Latviyadagi “Draugiem” ni kiritish mumkin. Hozirda dunyo bo‘yicha quyidagi ijtimoiy tarmoqlar eng keng tarqalgan bo‘lib ularni umumiy auditoriyasi butun intenet foydalanuvchilarini yarimidan ko‘pini tashkil qiladi.
Facebook (ruscha interfeysga ega)
Twitter (ruscha interfeysga ega)
YouTube (ruscha interfeysga ega)
Flickr
Last.fm (ruscha interfeysga ega)
LinkedIn (ruscha interfeysga ega)
MySpace (ruscha interfeysga ega)
Google+ (ruscha interfeysga ega)
Bebo (англ.)
Rus tilida gaplashuvchilar uchun mo‘ljallangan va asosan qamrov doirasi ham MDH davlatlar bo‘lgan quyidagi ijtimoiy tarmoqlar mavjud.
ВКонтакте
Одноклассники.ru
Мой Мир@mail.ru
Гайдпарк
В кругу друзей
Привет.ру
Мой Круг
O‘zbekistonda ochilgan ilk milliy ijtimoiy tarmoqlarga Muloqot.uz va sinfdosh.uzni keltirish mumkin. Muloqot.uz sayti 2011yil 1-sentyabrda ishga tushgan bo‘lib bugungi kunga kelib Muloqot.uz da sayt raxbari Farxod Fayzullaevni ma’lumotlariga qaraganda 23 mingdan ortiq odam ro‘yxatdan o‘tgan
O‘tgan shuncha vaqt mobaynida Ijtimoiy tarmoqlar shu darajada rivojlanib ketdiki, bugungi kunda odamlar kuniga kamida bir marta bo‘lsa ham o‘z “devor”idagi yangilanishlardan xabardor bo‘lishga oshiqib ketadi. Shu kunlarda comScore tadqiqot agentligi tomonidan turli mamlakatlar aholisining ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazadigan vaqtlari tahlil qilingan hisobot e’lon qilindi. Unga ko‘ra, butun dunyo bo‘ylab Isroil aholisi ijtimoiy tarmoqlarda eng ko‘p vaqtini o‘tkazar ekan. Har bir isroillik bir oyda o‘rtacha 10,7 soat onlayn-muloqotda bo‘lar ekan. Reytingning ikkinchi pog‘onasini Rossiya egalladi. Ruslar bir oyda o‘rtacha 10,3 soat o‘z vaqtini ijtimoiy tarmoqlar uchun sarflaydi9. Biroq yuqorida tilga olgan ijtimoiy tarmoq saytlari Rossiyada unchalik ham mashhur emas. Facebook saytining “g‘irt” ruscha analogi – “Vkontakte” Rossiyadagi eng mashhur ijtimoiy tarmoq hisoblanadi. LiveInternet ma’lumotlariga ko‘ra, hozirda “Vkontakte” saytida 100 milllionga yaqin foydalanuvchi mavjud bo‘lib, unga kuniga o‘rtacha 25 million foydalanuvchi tashrif buyuradi. Ikkinchi o‘rinda esa bizning O‘zbekistonda ham o‘zining ko‘p sonli auditoriyasiga ega bo‘lgan “Odnoklassniki” ijtimoiy tarmog‘i egallaydi. Yana LiveInternet statistikasiga murojaat qiladigan bo‘lsak, “Odnoklassniki”da 71 milliondan ortiq akkaunt mavjud bo‘lib, shulardan 18 millioni har kuni saytga tashrif buyurishadi10.
Isroil va Rossiyadan keyingi o‘rinlarda ijtimoiy tarmoqlarda eng ko‘p vaqtini o‘tkazuvchi mamlakatlar – Argentina, Filippin, Turkiya, Venesuela va Kolumbiyadir. Bu mamlakatlar aholisi bir oyda o‘rtacha 7-8,5 soat vaqtini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazadi. Buyuk Britaniya va AQSHda yashovchilar esa bir oyda o‘rtacha 5 soat umrini ijtimoiy tarmoqda “yashaydilar”11.
Xo‘sh, bizning o‘zbek foydalanuvchilari o‘zining qancha vaqtini ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazadi? Bu savolga javob yozish uchun O‘zbekistonning ijtimoiy tarmoqdan foydalanuvchilarni aniqlab olish kerak bo‘ladi? So‘nggi marta may oyi SocialBakers saytining ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda yashovchi Facebook foydalanuvchilari soni 120 mingga yetgan. Rossiyaning O‘zbekistonda ham mashhur bo‘lgan “Odnoklassniki” saytining yaqainda e’lon qilingan statistikasi bo‘yich saytning 20% foiz foydalanuvchilari aynan O‘zbekistondan ro‘yxatdan o‘tgan ekan. Bu degani ushbu Ijtimoiy tarmoqdan O‘zbekistondan 2 millionga yaqin odam foydalanishini bildiradi. Sayt ma’muryatining ma’lum qilishicha shularda 1.55 millioni faqat mobil internet vositasida saytga kirar ekan. Bizning mamlakatimizda yana “MoyMir” ijtimoiy tarmog‘i ham o‘zining ancha mustahkam, garchi hozir so‘nib borayotgan bo‘lsa ham, o‘rniga ega. O‘zbekistonda “MoyMir” foydalanuvchilarining aniq soni haqida bir narsa deyish qiyin, lekin shuni ishonch bilan aytish mumkinki, ularning soni mamlakatimizdagi Facebook va Twitter foydalanuvchilaridan ko‘p bo‘lishi turgan gap. Hozirgi kunda O‘zbekistonda Internet foydalanuvchilari soni O‘zbek telekom ma’umotlariga ko‘ra 9 milliondan oshib ketgan bo‘lib, ularning yarmidan ko‘pini mobil internet foydalanuvchilari tashkil etadi.12
WWW.UZ top-reytingida yetakchilikni o‘zida saqlab kelayotgan www.torg.uz saytiga bir kunda o‘rtacha 13-15 ming kishi tashrifi buyurayotganligi hamda mamlakatimizdagi jami Internet foydalanuvchilari soni o‘rtasidagi farqni solishtiradigan bo‘lsak, Internet foydalanuvchilarning aksariyat qismi o‘z vaqtini Ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkazayotganligini bilib olish mumkin.
|