Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati

|
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati
|
bet | 8/20 | Sana | 26.06.2024 | Hajmi | 350,15 Kb. | | #265837 |
Bog'liq 1.Karimova Sh.-DISSERTATSIY A 27.05.2024 (2)00 (2)222211Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati: shundan iboratki, unda maktab yoshdagi bolalarga ingliz tilini o’rgatish orqali ularning nutqida mavjud bo‘lgan nuqsonlarni korreksiyalashga oid psixologik va pedagogik tadqiqotlarni o‘rganish asosida bolalarga chet tillarni o‘rgatish vositasida nutqida uchraydigan nuqsonlarni bartaraf etish metodikasining nazariy asoslari, didaktik tamoyillari hamda pedagogik shart-sharoitlari tahlil etilgan.
Tadqiqot natijalari yuzasida maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tillarni o‘rgatish vositasida nutqida uchraydigan nuqsonlarni bartaraf etish metodikasiga oid tavsiyalar berildi. Bu tavsiyalardai maktabgacha ta’lim tashkiloti pedagog, tarbiyachilari foydalanishi mumkin.
Ish tuzilmasining tavsifi. Magistrlik dissertatsiya matni kirish, uchta bob, xulosa, adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan iborat bo‘lib, jami sahifani tashkkil etadi.
I BOB. NUQSONLARNI BARTARAF ETISHNING ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
1.1 Nuqsonlarni bartaraf etish pedagogik muammo sifatida
Har bir oilada farzandlar dunyoga kelar ekan, bu barchamizga ta'riflab bo'lmas darajada quvonch bag'ishlaydi. Ayniqsa, ular ilk so'zlarini aytib, ilk qadam tashlagani har doim onaning xotirasida muhrlanib qoladi. Keyingi yillarda O'zbekistonda boshqa sohalar kabi logopediya fani ham shiddat bilan rivojlanib bormoqda. Nutq kamchiligi kuzatilgan bolalar uchun maxsus muassasalar soni ko'paymoqda. Nutq kishilarning tug'ma qobiliyati emas, u asta-sekin egallanadigan aloqa vositasi hisoblanadi. Inson nutq yordamida o'z fikrini, his-tuyg'ularini namoyon etadi hamda boshqalar hissiyotlarini bilib oladi. Bolalarning nutqi maromida bo'lishi uchun bosh miya po'stlog'idagi nutq markazi to'liq shakllangan bo'lishi, ularning sezgi a'zolari-eshitish, ko'rish, ta'm bilish, hid bilish, teri sezgisi yetarli darajada rivojlangan bo'lishi kerak. Nutq rivojlanishi atrof- muhit bilan bog'liq jarayon bo'lib, bolaning yangi, aniq taassurotlar olishi uning harakatlari va nutqining rivojlanishida muhim omil bo'lib hisoblanadi. Bolani juda yoshligidan boshlab atrofdagi narsalarni tanishga, ularning ovozlarini eshitib, farqlashga o'rgatib borishimiz zarur, bu bilan biz bola nutqi rivojlanishiga yordam bergan bo'lamiz. Bola 1,5-2 yoshga yetganda atrofidagi hamma narsaga qiziqib, ularning nomini bilgisi keladi. Bu davrda bola so'zlarni mukammal, to'g'ri talaffuz eta olmaydi.
Ota-onalar bola imkoniyatlarini hisobga olgan holda, ularning ichki passiv nutqini rivojlantirishga e'tibor qaratishlari lozim. Buning uchun bola aniq takrorlay olmasa ham, har bir narsa, buyum, harakat nomini to'g'ri (bola tilida emas!) talaffuz etib borish tavsiya etiladi. Ba'zan bolalarning tiliga taqlid qilib, erkalatib gapiramiz va ular nutqining noto'g'ri rivojlanishiga o'zimiz sababchi bo'lib qolamiz.
Maktabgacha ta’lim tashkilotsi uzluksiz ta’limning birinchi qadami bo‘libgina qolmay, balki faol, ijodkor va ma’naviy jihatdan boy shaxsni shakllantiruvchi ilk pog‘ona hamdir. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 30 sentyabrdagi “Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni hamda “O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha ta’lim vazirligi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida”gi Qarori bunga dalildir. Maktabgacha ta’lim tashkilot (MTT)larida ta’lim-tarbiya jarayonini yuqori saviyada tashkil etish tarbiyalanuvchilarga ta’limning keyingi bosqichlarida qiynalmasdan davom ettirishga imkoniyatlar yaratadi.
Yevropa maʼrifatparvarlik anʼanalarida kamida bitta, yaxshisi bir nechta xorijiy tillarni bilish bilimli kishi madaniyatining ajralmas sharti boʻlgan.
Mahalliy va xorijiy tadqiqotlar tajribasi shuni ko'rsatadiki, chet tilini o'rganish mashg‘ulotlarni to'g'ri tashkil etgan holda yosh bolalarni rivojlantiradi, ularning ta'lim va madaniy darajasini oshiradi.
Chet tilini o'rganish maktabgacha ta'lim mazmunini sezilarli darajada boyitishi mumkin, chunki 3-6 yoshli bolalar tug'ma va hali yo'qolmagan tillarni o'zlashtirish qobiliyatiga ega. K.I.Jukovskiyning so‘zlariga ko‘ra, maktabgacha yoshdagi bolalar murakkab til tuyg'usiga ega. Fiziologlar bolalarning chet tilini nisbatan oson o'rganish imkoniyatini miyaning biologik soati deb ataladigan narsa bilan izohlaydi. V.Penfild va L. Roberts 9 yoshgacha bo‘lgan bola nutqni egallash bo‘yicha mutaxassis bo‘lib, bolaning miyasida tilga ixtisoslashgan qobiliyat mavjud bo‘lib, u yoshga qarab kamayib borishini ta’kidlaydi10.
Nutqida nuqsoni bo'lgan bolalarni o'qitishdan chet tilini istisno qilish ushbu yosh davrining o'ziga xosligidan to'liq lingvistik shaxsni rivojlantirish uchun foydalanishga imkon bermaydi. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, har yili nutqida turli xil nuqsonlari bo'lgan bolalar soni, jumladan, og'ir nutq buzilishi bilan og'rigan bolalar soni ortib bormoqda. Ammo, shunga qaramay, zamonaviy jamiyatda maktabda chet tillarini muvaffaqiyatli o'zlashtirgan fuqarolarni tarbiyalash va o'qitishga bo'lgan talab, shuningdek, bolaning nutq muammolarini to'liq anglamagan holda, uni hamma bilan teng ravishda chet tillarini o'zlashtirishni xohlaydigan ota-onalar mavjud.
Yuqoridagi talablarni inobatga olgan holda, inklyuziv ta'limni amalga oshirish tartibi to'g'risida yashash joyi, jinsi, millati, ijtimoiy mavqei, psixofiziologik va boshqa xususiyatlaridan (shu jumladan, sog'lig'ining cheklangan imkoniyatlaridan) qat'i nazar, maktabgacha bolalik davrida har bir bolaning har tomonlama rivojlanishi uchun shart-sharoit yaratish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu muammoni hal qilish barcha bolalar maktabni tugatgandan so'ng bir xil boshlang'ich imkoniyatlarga ega bo'lishini, alohida ehtiyojli bolalarga ingliz tilini o'rgatish ayniqsa dolzarb bo'lib qoladi. Bugungi kunda bolaga imkon qadar ko'proq bilim berish, uning umumiy madaniy, shaxsiy va kognitiv rivojlanishini ta'minlash juda muhim.
Maktabgacha ta'lim muassasalarida ingliz tilini o'qitish asosiy ta'lim dasturiga kiritilmagan. Shu munosabat bilan, turli xil nutq buzilishlari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishda zamonaviy qo'shimcha ta'limning inklyuziv imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Qo'shimcha ta'lim mazmuni dastlab shaxsga yo‘naltirilgan va o'zgaruvchan asosga ega bo'lib, u bolalarning manfaatlarini hisobga olgan holda tanlanadi, tuziladi va tashkil etiladi.
Bugungi kunda bolalarga zamonaviy qo‘shimcha ta’lim mazmuni olimlar, amaliyotchilar, o‘qituvchi va ta’lim tashkilotlari rahbarlari, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlari vakillari, keng jamoatchilikning diqqat markazida bo‘lmoqda. Bolalar uchun qo'shimcha ta'limning inklyuziv salohiyati o'qituvchilarning kasbiy bilimlarini kengaytiradi, chunki u o'qitishning yangi va moslashuvchan usullarini talab qiladi, barcha bolalar uchun, shu jumladan nutq strukturasi buzilgan bolalar uchun chet tilini o'rgatishda alohida yondashuv, eng samarali bo'lgan qo'shimcha ta'lim dasturlarini ishlab chiqishni talab qiladi.
Nutq buzilishi bo'lgan bolalarda aqliy jarayonlarda (idrok, diqqat, xotira, tasavvur) ikkilamchi og'ishlarning mavjudligi qo'shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Qoida tariqasida, bunday bolalarda e'tibor va xotiraning beqarorligi, ayniqsa nutq, og'zaki ko'rsatmalarni tushunishning past darajasi, nutqning tartibga solish funktsiyasining etarli emasligi, o'z faoliyatini nazorat qilishning past darajasi, kognitiv faollik va aqliy zaiflik mavjud.
O'qituvchi ingliz tilini o'rgatishda shaxsiy yondashuvni amalga oshirish uchun nutqi buzilgan bolalarning yuqoridagi barcha xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
Ko'pgina hollarda, ingliz tili o'qituvchisi bu xususiyatlarni bilmaydi va nutq terapiyasi bilimiga ega emas va shuning uchun mavjud nutq buzilishlarini kuchaytirishi mumkin.
Nutqni normal rivojlanishi bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishning asosiy usullari: o'ynoqi, proektiv va kombinatsiyalangan bo‘lishi muhim. Ushbu usullar maktabgacha yoshdagi bolalarning xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan, ammo nutqi buzilgan maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitishning o'ziga xos xususiyatlarini nazarda tutmaydi. Ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlar, masalan, Belgorod va Smolensk viloyatlaridagi eksperimental maktabgacha ta'lim muassasalari tajribasi, turli xil nutq buzilishlari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga, shu jumladan kompensatsion guruhlar tizimida ingliz tilini o'qitishning ijobiy ta'sirini tasdiqlaydi. Ammo bu tadqiqotlar soni kam va keng amaliy qo'llanilishini topmagan. Shu sababli, so'nggi paytlarda paydo bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatish bo'yicha uslubiy adabiyotlarning xilma-xilligiga qaramay, nutqida nuqsoni bo'lgan bolalarni o'rgatish izlanishni va talab qiladi. birinchidan, og'irlashtirmaydigan, lekin iloji bo'lsa, mavjud nutq buzilishlarini bartaraf etadigan, ikkinchidan, nutqida muammolari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning chet tilini o'rganish samaradorligini ta'minlaydigan yangi samarali ish usullarini joriy etish. Nutqda nuqsoni bo‘lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o‘rgatishning maxsus metodikasini yaratish zarur.
Bugungi kunda bolaga imkon qadar ko'proq bilim berish, uning umumiy madaniy, shaxsiy va kognitiv rivojlanishini ta'minlash juda muhim emas.
Maktabgacha ta'lim muassasalarida ingliz tilini o'qitish asosiy ta'lim dasturiga kiritilmagan. Shu munosabat bilan, turli xil nutq buzilishlari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishda zamonaviy qo'shimcha ta'limning inklyuziv imkoniyatlarini hisobga olish kerak. Qo'shimcha ta'limning mazmuni dastlab shaxsiylashtirilgan va o'zgaruvchan asosga ega bo'lib, u bolalarning manfaatlarini hisobga olgan holda tanlanadi, tuziladi va tashkil etiladi; Bugungi kunda bolalarga zamonaviy qo‘shimcha ta’lim mazmuni olimlar, amaliyotchilar, o‘qituvchi va ta’lim tashkilotlari rahbarlari, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlari vakillari, keng jamoatchilikning diqqat markazida bo‘lmoqda. V.P. Golovanovning so'zlariga ko'ra. ning so'zlariga ko'ra, bolalar uchun qo'shimcha ta'limning inklyuziv salohiyati o'qituvchilarning kasbiy bilimlarini kengaytiradi, chunki u o'qitishning yangi va moslashuvchan usullarini talab qiladi, barcha bolalar, shu jumladan nutq strukturasi buzilgan bolalar uchun eng samarali bo'lgan qo'shimcha ta'lim dasturlarini ishlab chiqadi. chet tilini o'rgatishda alohida yondashuv kerak.11
Ko'pincha nutq buzilishlaridan biri bo'lgan bola chet tilining artikulyatsiyasi murakkabroq bo'lgan tovushlarni to'g'ri talaffuz qilishni o'zlashtirmaydi, ya'ni ular nutq organlarining alohida tabaqalashtirilgan harakatlarini talab qiladi yoki o'z ona tilida yo'q. til. Nutqda nuqsoni bo'lgan bolalar uchun chet tili asoslarini o'zlashtirishda sezilarli qiyinchiliklar til tizimining asosiy tarkibiy qismlarining etarli darajada rivojlanmaganligi bilan bog'liq. Ushbu toifadagi bolalar tovush tahlili va sintezini rivojlantirishda qiyinchiliklarga duch kelishadi. Nutqda nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatish maktabga tayyorgarlik ko'rish bilan birga korrektsion pedagogik ish bilan chambarchas bog'liq. O'quv materiali va uslubiy vositalarni ishlab chiqish jarayonida nutqida tuqsoni bo‘lgan bolalarning yoshi va individual psixologik xususiyatlarini, shuningdek, nutq nuqsonlarining tuzilishini hisobga olish kerak. Nutqda nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatish muammosi fanlararo xususiyatga ega, shuning uchun o'quv jarayoni turli xil profildagi mutaxassislar (logoped, ingliz tili o'qituvchisi, psixolog, psixonevrolog) bilan yaqin hamkorlikda, nuqsonlarni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. bolaning ona tili tizimini shakllantirish, shuningdek, uni o'zlashtirishdagi mavjud qiyinchiliklar inobatga olinadi. Bolalar barcha nutq tovushlarini ajrata olishi va takrorlashi, ularni ma'lum bir tilning fonetik tizimi bilan bog'lashi, yaxshi diksiyani rivojlantirish, nutq nafasini, talaffuzning silliqligi va izchilligini rivojlantirish, eshitish xotirasini rivojlantirishga e'tibor berishlari kerak, chunki uning darajasi chet tilini rivojlantirishni qiyinlashtiradi.
Shunday qilib, nutqida nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatish bo'yicha tuzatish-pedagogik ishning asosiy yo'nalishlari quyidagi bosqichlardan iborat:
maktabgacha yoshdagi bolalarning lingvistik qobiliyatini rivojlantirish, ularning yosh xususiyatlarini va nutq nuqsoni tuzilishini hisobga olgan holda;
bolalarning chet tilida birlamchi muloqot qobiliyatlarini rivojlantirish;
nutqning tovush-talaffuz jihatini tuzatish va rivojlantirish;
fonemik idrokni tuzatish va rivojlantirish;
sensorimotor funktsiyalarni rivojlantirish;
artikulyar apparatning kinestetik asosini shakllantirish;
intellektual funktsiyalarni rivojlantirish;
hissiy sohani va o'yin faoliyatini rivojlantirish;
bolaning shaxsiy rivojlanishi.
Nutqda nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatish jarayonida o'yinlardan foydalanish materialni ongli va erkin o'rganishga yordam beradi. Maktabgacha yoshdagi bolalarning predmeti, o'yin va nutq faoliyatining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, chet tilini o'qitishni faol mashg'ulot sifatida qurish kerak. Chet tilidagi boshlang'ich amaliy muloqot o'yinlar, mavzuga asoslangan amaliy harakatlar, boshlang'ich ta'lim faoliyatining uslublari va usullari (tinglash, takrorlash, javob berish, til tuzilmalaridan xabardor bo'lish, ularni kublar yordamida qurish, o'yinchoqlar, rasmlar).
Maktabgacha yoshdagi bolalarning ingliz tilini o'zlashtirish jarayonida nutq buzilishlarining namoyon bo'lish xususiyatlarini tahlil qilish bizga o'quv jarayoniga bir nechta guruhlarga bo'lingan maxsus mashqlarni kiritish kerak degan xulosaga kelishimizga imkon beradi: nutq motor analizatori (nitqni yaxshilash). artikulyar apparatlar organlarining harakatchanligi); ovozli talaffuzni yaxshilash; fonemik tahlil va sintezni takomillashtirish; eshitish diqqatini va xotirani yaxshilashga qaratilgan mashqlar.
Shunday qilib, nutqida nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga chet tilini o'rgatish muammosining ahamiyati pedagogik nutqni ishlab chiqish va amalga oshirish jarayonida nutq nuqsoni tuzilishini, ushbu guruh bolalarining yoshi va individual psixologik xususiyatlarini hisobga olish zarurligini belgilaydi. jarayon, shuningdek, pedagogik ishning asosiy yo'nalishlarini izlash, ushbu toifadagi bolalar uchun chet tilini o'rgatish uchun maxsus o'quv dasturlarini ishlab chiqish va moslashtirishni talab qiladi.
Nutq buzilishi bo'lgan bolalarda aqliy jarayonlarda (idrok, diqqat, xotira, tasavvur) ikkilamchi og'ishlarning mavjudligi qo'shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Qoida tariqasida, bunday bolalarda e'tibor va xotiraning beqarorligi, ayniqsa nutq, og'zaki ko'rsatmalarni tushunishning past darajasi, nutqning tartibga solish funktsiyasining etarli emasligi, o'z faoliyatini nazorat qilishning past darajasi, kognitiv faollik va aqliy zaiflik mavjud.
O'qituvchi ingliz tilini o'rgatishda shaxsiy yondashuvni amalga oshirish uchun nutqi buzilgan bolalarning yuqoridagi barcha xususiyatlarini hisobga olishi kerak.
Ko'pgina hollarda, ingliz tili o'qituvchisi bu xususiyatlarni bilmaydi va nutq terapiyasi bilimiga ega emas va shuning uchun mavjud nutq buzilishlarini kuchaytirishi mumkin.
Nutqni normal rivojlanishi bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishning asosiy usullari: o'ynoqi, proektiv va kombinatsiyalangan. Ushbu usullar maktabgacha yoshdagi bolalarning xususiyatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan, ammo nutqi buzilgan maktabgacha yoshdagi bolalarni o'qitishning o'ziga xos xususiyatlarini nazarda tutmaydi. Ushbu yo'nalishdagi tadqiqotlar, masalan, Belgorod va Smolensk viloyatlaridagi eksperimental maktabgacha ta'lim muassasalari tajribasi, turli xil nutq buzilishlari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga, shu jumladan kompensatsion guruhlar tizimida ingliz tilini o'qitishning ijobiy ta'sirini tasdiqlaydi. Ammo bu tadqiqotlar soni kam va keng amaliy qo'llanilishini topmagan. Shu sababli, so'nggi paytlarda paydo bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatish bo'yicha uslubiy adabiyotlarning xilma-xilligiga qaramay, nutqida nuqsoni bo'lgan bolalarni o'qitish izlanish va izlanishni talab qiladi. birinchidan, og'irlashtirmaydigan, lekin iloji bo'lsa, mavjud nutq buzilishlarini bartaraf etadigan, ikkinchidan, nutqida muammolari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarning chet tilini o'rganish samaradorligini ta'minlaydigan yangi samarali ish usullarini joriy etish. Nutqda nuqsonlari bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishning maxsus usulini yaratish kerak.
Bunday metodologiyani ishlab chiqish va sinovdan o'tkazish dissertatsiya tadqiqotimizning maqsadiga aylandi.
Eksperimental metodologiyaning asosiy g'oyasi shundaki, ingliz tili hamma uchun ochiq, ammo ikkita kontseptual shartga bog'liq:
1. Inklyuziv guruhlarda bolalarga chet tilini o'rgatish jarayoni ularning ona tili tovushlarining talaffuzini shakllantirishni hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak. Buning uchun har bir bolaning nutqining holati haqida tasavvurga ega bo'lish kerak. Ideal variant - bu nutq terapiyasi imtihonidir, ammo ingliz tili o'qituvchisi nutq terapevti emasligi sababli, bu ma'lumotni ota-onalardan, o'qituvchilardan, shuningdek, birinchi mashg‘ulotda bolalar bilan yangi til haqida suhbat paytida olish oson ekanligini anglatadi. mamlakat va uning madaniyati. Ushbu diagnostika suhbati noodatiy o'yin belgilaridan yoki jihozlardan foydalangan holda tasodifiy bo'lishi kerak. Birinchi mashg‘ulotimiz uchun echobot bizga mo''jizaviy parashyutda (o'rnatilgan harakatni aniqlash sensori o'rnatilgan o'yinchoq, begona odamga o'xshab) uchadi. Ko'chirishda u o'qituvchi tomonidan oldindan yozib olingan ingliz tilidagi so'zlarni, masalan, yangi leksik materialni talaffuz qiladi. Bolalar echobotlarga o'zlari haqida aytib berishdan xursand bo'lishadi va o'qituvchi bu vaqtda chalkashmaslik uchun tuzatish tavsiya etiladigan interdental sigmatizm va rotosizm kabi tovush talaffuzining buzilishini qayd etadi, ammo ular kontrendikatsiya emas, chunki bunga ko'ra. Ingliz tili o'qituvchisi aniqlangan qoidabuzarliklarni hisobga olgan holda, ingliz tilini to'g'ri talaffuz qilishga urg'u bermaydi, faqat o'z ona tilida so'zlashadigan bolalar bilan.
2. Ingliz tili mashg‘ulotlarini logorimika vositalari bilan faol to`yintirish. Ushbu texnika logoritmik asosda qurilgan, ya'ni. O'z tuzilishida ingliz tili mashg‘uloti logarifmik mashg‘ulotga o'xshaydi. Ingliz tilidagi logoritmikalar yordamida biz tuzatish va rivojlanish muammolarini hal qilamiz.
Biz inklyuziya sharoitida nutqida nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishning maxsus eksperimental metodologiyasi ustida ishlashning asosiy tamoyillarini ajratib ko'rsatishimiz mumkin.
1. Motivatsion - ingliz tilini o'rganish uchun ijobiy tabiiy motivatsiya yaratish, so'ngra doimiy mustahkamlash va rivojlantirish. Ya'ni bolaning o'zi ingliz tilini o'rganishni yoqtirishi kerak. Buning uchun biz ingliz tilini ushbu yoshdagi bola uchun tabiiy faoliyat turiga o'rgatish vazifasini "to'playmiz" - biz ingliz tilini o'ynaymiz. Maktabgacha yoshdagi bolalar bilan chet tili mashg‘ulotlarida o'ynash nafaqat jamoaviy o'yin-kulgi, balki barcha o'quv maqsadlariga erishishning asosiy usuli - eng kichik nutq qobiliyatlaridan tortib, mustaqil suhbatni o'tkazish qobiliyatiga qadar.
2. "Zarar qilmaslik" tamoyili. Chet tilini o'rgatishda mavjud logopediya muammolarini kuchaytirmaslik juda muhim, shuning uchun nutq buzilishi bo'lgan bolalarning klinik, psixologik va pedagogik xususiyatlari haqida tasavvurga ega bo'lish kerak va individual ravishda ajratilgan diagnostika doirasida. yondashuv, har bir bolaning nutq nuqsoni xususiyatlarini hisobga olish.
3. Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv tamoyili. Zamonaviy o'qituvchi shaxsga yo'naltirilgan o'zaro ta'sir qilish texnologiyasini o'zlashtirishi va "kattalar olami" vakili sifatida 1) o'z ongini tiklashi, "bolalik olamiga" munosabatini o'zgartirishi kerak: bolani idrok etishni o'rganishi kerak. bola sifatida emas, balki muloqotda va birgalikdagi faoliyatda sherik sifatida; 2) bola bilan muloqot qilish va muloqot qilishda bola yashaydigan oila muhitini aniq tasavvur qiling.
4. Tuzatish yo'nalishi printsipi maxsus pedagogikaning asosiy printsipi bo'lib, uni amalga oshirish orqali biz maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatish orqali artikulyar apparatlar harakatlarining kinestetik asoslarini shakllantirish, yuz mushaklari va fonemik eshitishni rivojlantirishni yaxshilashni nazarda tutamiz. nutq buzilishlari.
5. Chet tiliga bosqichma-bosqich singdirish tamoyili. Nutqning buzilishi va nogironligi bo'lgan bolalar bilan ishlashda ularning rivojlanishi sekin ekanligini tushunish kerak. Bu, birinchi navbatda, xotiraga, ma'lumotni idrok etish qobiliyatiga va artikulyatsiya qobiliyatiga taalluqlidir, shuning uchun boshlang'ich tilni o'rganish bola o'z ona nutqini, ya'ni quloq orqali o'rgangandek amalga oshirilishi kerak. Bola atrofidagi narsalarning nomlarini, oddiy iboralarni, qo'shiqlarni va hokazolarni eshitishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, bola chet tilidagi nutq tovushiga ko'nikishi kerak.
Farzandingizdan u eshitgan xorijiy so'zlarni takrorlashni talab qilmasligingiz kerak: agar u chet tilida unga aytilgan narsalarni tushunsa, etarli bo'ladi. Misol uchun, u sizga ingliz tilida so'ragan narsalarni beradi, ingliz kitobidagi rasmlarni to'g'ri ko'rsatadi va unga bergan buyruqlaringizni tushunadi. Chet tilini bunday xotirjam va befarq o'rgatish hatto nogiron bolaga ham zarar etkazmaydi va inklyuziya sharoitida normal rivojlangan bolalar bilan birga bo'lish uning intellektual va psixo-emotsional idrokini boyitadi.
6. Bosqichlilik tamoyili: “tinglash-gapirish-talaffuz qilish”. Ingliz tilini talaffuz qilish bo'yicha individual ishlashga hech qachon shoshilmasligingizni tushunish muhimdir. O'tish faqat bola allaqachon rus tilida to'g'ri va aniq gapirayotganini ko'rganimizda mumkin. Ayni paytda gapirish va talaffuz qilishdan oldin passiv tinglash davri (K. Chukovskiy terminologiyasida "passiv nutq davri") bo'lishi kerak. Shunday qilib, ikki yoshdan to‘qqiz yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun “I love English” o‘qitish metodikasi muallifi V.N. Meshcheryakova ta’limning butun birinchi yili asosan chet tilida gapirishga emas, balki tinglashga bag‘ishlanishi kerak, deb hisoblaydi.12 Bu bola tilining fonetik tasvirining paydo bo'lishini ta'minlaydi. Nutqda nuqsoni bo'lgan bolalarga kelsak, ular birlamchi tinglash bosqichida, so'ngra tinglash va gapirish bosqichida biroz uzoqroq turishadi. Gap shundaki (va bu istisnosiz barcha bolalarga tegishli) tilning passivdan chiqib ketishidan oldin ma'lum vaqt o'tishi kerak, ya'ni. tinglash va tushunish "aktivga" aylanadi, ya'ni. gapirish (garchi tinglash ham juda faol faoliyatdir!). Bu vaqt turli bolalar uchun farq qiladi: ba'zi bolalar (ayniqsa qizlar) 2-3 oydan keyin qofiya va qo'shiqlarni takrorlaydilar, boshqalari esa hech bo'lmaganda qandaydir tarzda gapirishni boshlash uchun deyarli bir yil kerak bo'ladi.
Aynan tinglash davrida nutq terapevti bilan parallel ish olib borilishi kerak va bola o'z ona tilida qanchalik aniq gapirsa, 1-bosqichdan 2-bosqichga, so'ngra 3-bosqichga - ingliz talaffuzi bo'yicha ishlash tezroq o'tadi. Onishchik N.A.ning fikriga ko'ra, bolaning oldiga tushunish, birinchi so'zlarni aytish va to'g'ri talaffuz qilish vazifalari bir vaqtning o'zida emas, balki ketma-ket va bosqichma-bosqich qo'yilsa, bu psixologik jihatdan asosli va samaraliroq bo'ladi.
7. Fanlararo yo'naltirilganlik tamoyili. O'quv jarayoni turli profildagi mutaxassislar (logoped, ingliz tili o'qituvchisi, psixolog, psixonevrolog) bilan yaqin hamkorlikda amalga oshirilishi kerak.
Ko'pgina nutq terapevtlari bolaning nutq apparati to'liq shakllanmaguncha chet tilini o'rganib bo'lmaydi, deb hisoblashadi, chunki xorijiy nutq tovushlarini talaffuz qilish ona tilining to'g'ri talaffuziga putur etkazadi. Haqiqiy tajriba shuni ko'rsatadiki, agar siz nutq apparatini o'rgansangiz, u rivojlanadi. Va bola qanchalik ko'p tovushlarni o'zlashtirsa, shunchalik yaxshi, yomon emas. Biz shuni ta'kidlaymizki, agar ular e'tiborga olinmasa, nutq terapiyasi bilan bog'liq muammolar, shu jumladan birinchi tilning artikulyatsiyasini rivojlantirmasdan ikkinchi tilni o'rganishni boshlash orqali yomonlashishi mumkin. Jiddiy aqliy va fiziologik anomaliyalar bo'lmasa, nutq terapiyasi bilan bog'liq muammolar bolaning ortiqcha bo'lishidan emas, balki turli xil tovushlarni talaffuz qilish uchun rag'batlantirilmasligidan kelib chiqadi.
8. Mashg‘ulotlarni qurishda logoritmik asos printsipi: ingliz tilini o'qitishda logoritmik vositalardan foydalanish. Birinchi mashg‘ulotlardan boshlab siz bolangizning uyg'unlik, qofiya va ritmga bo'lgan ishtiyoqidan foydalanishingiz mumkin. Chet tilidagi juda kichik qofiyalar ham, ba'zan bir nechta so'zlardan iborat bo'lib, nutq terapiyasi ko'nikmalarini tezda kengaytirish uchun juda yaxshi. Ular, ayniqsa, ifodali harakatlar bilan birga bo'lsa, darhol esda qoladi. Ingliz tilida logoritmiklar deb ataladigan narsa. Bunday mashg'ulotlarda artikulyatsiya mashqlari, nutqni to'g'ri nafas olish va ovozni boshqarish mashqlari, barmoq o'yinlari, she'rlar, qo'shiqlar, simulyatsiya o'yinlari, kartalar, rasmlar, plakatlar, o'yinchoqlar, ochiq o'yinlar, fonetik va fonemik rivojlantirish uchun o'yinlar va mashqlar faol qo'llaniladi. eshitish, shuningdek tinglash qobiliyatlari, rolli o'yinlar va boshqalar.
9. Ota-onalar va o'qituvchilar o'rtasidagi hamkorlik tamoyili:
- ota-onalar va o'qituvchilar bolalarni tarbiyalashda sherikdirlar;
- o'qituvchilar va ota-onalarning tuzatish va rivojlantirish ishlarining maqsadlari, vazifalari, vositalari, shartlari va natijalarini tushunishlarida birlik;
- o'qituvchilar va ota-onalar o'rtasidagi o'zaro ishonch va o'zaro yordam;
- har bir bolaga va har bir oilaga uning qiziqishi va qobiliyatidan kelib chiqqan holda individual yondashish.
O'qituvchi haftada bir marta o'tkaziladigan o'qituvchi bilan mashg'ulotlar ota-onalar bilan uy vazifalarini birlashtirmasdan va tizimli ravishda bajarmasdan foydali bo'lmasligini tushunadigan ota-onalarning yordamiga murojaat qilishi kerak. Natijaga erishish uchun bolalarda boshidanoq o'qituvchining vazifalariga mas'uliyatli munosabatni shakllantirish kerak.
Nutqida nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatish muammosining dolzarbligini asoslab berdik, maxsus o'qitish metodikasini yaratish zarurligi to'g'risida xulosaga keldik, asosiy g'oyani, ishning kontseptual shartlarini va tamoyillarini aniqladik. Nutqida nuqsoni bo'lgan maktabgacha yoshdagi bolalarga ingliz tilini o'rgatishning maxsus eksperimental usulini ishlab chiqish zaruriyati mavjud.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda uchrayotgan nutqning normal rivojlanishida muammolar yaratadigan bir holatdir. Bu muammo, bolalarning tarbiyasi, ta'lim jarayoni va o'zaro aloqalari uchun muhim bir muddatdir.
Dislaliyaga ega bolalar uchun nutqni to'g'ri ifodalashda qiyinchiliklar va rivojlanishni buzilishga olib keladigan vaziyatlar yuzaga kelishi mumkin.
Maktabgacha yoshdagi bolalarga uchraydigan dislaliya muammolasini bartaraf etish usullari bolalarni nutqni rivojlantirish va yaxshilashga yordam beradi. Bu usullar orasida bolalarga qo'llanmalar orqali maslahat berish, o'qituvchilar va ota-onalarga tayyorgarlik olish, amaliy mashg'ulotlar va o'qish-yozishdan foydalanish kabi asosiy yo'llar ko'rsatib o’tilgan. Ushbu usullar bilan bolalar nutq ko'nikmasini rivojlanishlarini yaxshilash imkoniyatini beradi. Logopedik ta’sirning asosiy vositasi – talaffuz kamchiliklarini bartaraf etishning maxsus usullarini qo‘llash, ya’ni to‘g‘ri tuzilgan nutq mashqlari kompleksi va artikulyatsion gimnastikadan foydalanishdir. Tovushlar talaffuzidagi kamchiliklarni bartaraf etish ishi 4 bosqichda olib boriladi:
1) tayyorlov davri
2) tovushlar talaffuzini yo‘lga qo‘yish (tovushlar postanovkasi)
3) tovushlarning oson, ya’ni o‘z-o‘zidan talaffuz etiladigan bo‘lishiga erishish - avtomatizatsiyasi,
4) almashtiriladigan tovushlarni bir-biridan farq qilish, tovushlar differensiyasi. Tayyorlov davri har doim o‘tkazilishi shart emas. Ba’zi hollarda birgina oddiy mashq bilan tovushning o‘z-o‘zidan talaffuz etiladigan bo‘lishiga erishish mumkin. Agar kishi talaffuzida kamchiliklar bo‘lsa, eng avval noto‘g‘ri talaffuz etiladigan tovushni to‘g‘ri talaffuz etishga o‘rgatish, ya’ni tovush talaffuzini yo‘lga qo‘yish, uning postanovkasi ustida ish olib boriladi.
O‘rganilgan yangi tovushni bo‘g‘in, so‘z, gaplarda, she’rlarda va umuman nutq faoliyatida to‘g‘ri qo‘llashga o‘rgatish – tovushning avtomatizatsiyasidir.
Yangi o‘rganilgan tovushni boshqa o‘xshash tovushlardan ajrata bilishga o‘rgatish – differensiatsiya to‘rtinchi bosqich sifatida o‘tkaziladi.
Tovushlarni turli xil usullar yordamida to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish mumkin.
1. Taqlid usuli. Bunda logoped oynaga qarab kerakli bo‘lgan tovush artikulatsiyasini aniq qilib ko‘rsatadi, tovushni talaffuz etadi. Logoped esa uning harakatlariga taqlid qilish yo‘li bilan tovush talaffuzini o‘rganib boradi.
2. O‘xshash tovushni talaffuz ettirib turib, mexanik usuldan ham foydalanish.
Logoped bola to‘g‘ri talaffuz qila oladigan o‘xshash tovushni nutq apparati organlarining holatini tegishli asbob (shpatel, logopedik zondlar) yordamida o‘zgartiradi.
3. Aralash usul. Bu usul taqlid mexanik usulni va tushuntirish ishlarini o‘z ichiga oladi. Masalan, “s” tovush talaffuzi o‘rgatilayotganda logoped til, tish, lablar qanday holatda bo‘lishi kerakligini bolaga tushuntiradi. Bola bunga tushunsa ham, lekin ixtiyoriy harakat malakasi yaxshi rivojlanmaganligi tufayli tilni kerakli holatga keltira olmaydi, “tili kelishmaydi”. Bunda biz shpatel bilan yordam beramiz.
Tovushlar avtomatizatsiyasini o‘tkazishda dastlabki bosqichlarda sodda yopiq bo‘g‘inlar, so‘ng ochiq, keyin esa murakkabroq bґg‘in bo‘lishi mumkin.
Lekin bolaning yoshiga, talaffuzidagi kamchiligining harakteriga qarab, mashq muddati har xil bo‘lishi mumkin.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni muvaffaqiyatli tarbiyalash uchun ularga o'zlashtirilgan strategiyalar va usullar bilan tanishish yordam beradi. Dislaliyaga ega bo’lgan bolalar uchun yaxshi tayyorgarlik va maslahatlar orqali ularning nutqni rivojlantirishida yordam berish, ularga o'z fikrlarini ifoda qilish imkonini berish va o'zlarini qondirish uchun muhimdir. Bu usullar bilan bolalar nutq ko'nikmasini rivojlantirish va tarbiyalanishlarini yaxshilashda o'zgarishlar ko'rsatish mumkin.
Bolalarga qo'llanmalar orqali maslahat berish: Dislaliyaga ega bo’lgan bolalarga, nutqning rivojlanishi uchun qo'llanmalar orqali maslahat berish muhimdir. Bu maslahatlar o'qituvchilar, terapevtik maslahatchilar yoki mutaxassislar tomonidan o'tkazilishi mumkin.
O'qituvchilar va ota-onalarga tayyorgarlik olish: Maktabdagi o'qituvchilar va ota-onalar dislaliyaga ega bo’lgan bolalarni tuzatish uchun tayyorgarlik olishlari kerak. Bu nutq rivojlanishiga yordam berish uchun ilg'or usullar, o'qitish metodlari va tajribalar bilan ta'minlanishi talab etiladi.
Amaliy mashg'ulotlar: Bolalarni nutqni rivojlantirishda amaliy mashg'ulotlar juda muhimdir. O'yinlar, gaplarni to'g'ri takrorlash, tarjimalar va gaplashishni o'zlashtirish imkonini beruvchi amaliy mashg'ulotlar, bolalarni nutq rivojlanishida muvaffaqiyatli bo'lishga yo'naltiradi.
O'qish-yozishdan foydalanish: O'qish-yozish jarayonlaridan foydalanish, dislaliyaga ega bolalarni nutqni rivojlantirishda muvaffaqiyatga yo'naltirish uchun muhimdir. Qo'llanmalar, ilovalar va elektron dasturlar orqali o'qish va yozish jarayonlarini qo'llash, nutq rivojlanishini oshirishda foydali bo'ladi.
Ushbu usullar, maktabgacha yoshdagi bolalarni nutq rivojlanishini yaxshilashda yordam beradi va ularga o'z fikrlarini ifoda qilish, gaplashish va tarbiyalanishda o'zlashtirilgan bilim va ko'nikmalarni oshirish imkonini beradi.
Dislaliyaga ega bolalarga yordam berishning har bir usuli shaxsiy holatlarga va muammolarga moslashtirilishi kerak.
Dislaliyaga ega bolalarni nutqni rivojlantirish uchun qo'llanmalar orqali maslahat berish muhimdir. Amaliy mashg'ulotlar, bolalarni nutqni rivojlantirishda muhim o'zgarishlarga olib keladi. O'qish-yozishdan foydalanish, dislaliya bilan urinayotgan bolalarni nutqni rivojlantirishda yordam beradi.
Maktabgacha yoshdagi bolalarni dislaliya muammolasini bartaraf etish uchun integrativ usullar bilan yordashishning muhimligini ko'rsatadi. Bu usullar, nutqni rivojlantirishda barcha tarbiyaviy omillarni o'z ichiga oladi va bolalarga nutqni rivojlantirishda samarali natijalarga yo'l qo'ymoqda. Dislaliyaga ega bolalarga yordam berishda qo'llanmalarga amal qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
|
| |