Mehnat muhofazasi, mehnat nizolari va ularni ko`rib

Mehnat muhofazasi, mehnat nizolari va ularni ko`rib chiqish tartibi. Barcha korxonalarda xavfsizlik va tozalik talablariga javob beradigan mehnat sharoitlari yaratilgan bo`lishi kerak. Bunday sharoitlarni yaratib berish ish beruvchining majburiyatiga kiradi.
Xodimlar texnika xavfsizligi , ishlab chiqarish sanitariyasi, yong`in chiqishdan saqlanish kabi qoidalar haqida yo`l-yo`riq berish hamda mehnatni muhofaza qilishning hamma talablariga rioya etilishini doimiy ravishda tekshirib borish vazifasi ish beruvshi zimmasiga yuklatiladi(215-modda). Mehnatni muhofaza qilish bo`yisha o`quvdan, yo`l-yo`riqdan o`tmagan va bilimlari tekshirilmagan xodimlarni ishga qo`yish taqiqlanadi.
Mehnat sharoiti noqulay ishlarda band bo`lgan xodimlar belgilangan me`yorlar bo`yicha:
- sut (unga tenglashtirilgan boshqa oziq-ovqat mahsulotlari);
- davolash-sog`lomlashtirish oziq-ovqatlari;
- gazli sho`r suv (issiq sexlarda ishlovchilar uchun);
- mahsus kiyim-bosh kiyim, maxsus poyabzal, boshqa shaxsiy gigiena va himoya vositalari bilan bepul ta`minlanadilar.
Sog`ligi holatiga ko`ra yengilroq yoki noqulay ishlab chiqarish omillarining ta`siridan xoli bo`lgan boshqa ishga o`tish-xodimning huquqlariga kiradi. Bunda xodim kamroq haq to`lanadigan ishga o`tkazilganda shunday ishga o`tkazilgan kundan boshlab ikki hafta davomida avvalgi o`rtacha oylik ish haqi olishi kerak(218-modda).
Xodim o`z hayoti yoki sog`ligiga tahdid solayotgan ishni bajarishni rad etish huquqiga ega.Ana shu davr mobaynida (zarur choralar ko`rilguniga qadar bo`lgan vaqt) hodimning o`rtacha ish haqi saqlanadi(219-modda).
Ish beruvchi ish o`rnida kasal bo`lib qolgan xodimlarga dastlabki tibbiy yordam ko`rsatishga qaratilgan choralar ko`rishi shart. Ish joyida og`rib qolgan xodimlarni davolash –sog`lomlashtirish muassasalariga olib borish, zarur hollarda, ish beruvchining hisobidan amalga oshiriladi.
Mehnat qonunchiligiga ko`ra xodimlar majburiy tibbiy ko`rikdan o`tishlari kerak. Xodimlar tibbiy ko`riklarlardan o`tishdan bosh tortishga haqli emaslar. Xodimda kasb kasalligi belgilari aniqlangan taqdirda ma`muriyat tibbiy xulosa asosida uning ixtisosini o`zgartirgunga qadar o`rtacha oylik ish haqi saqlangan holda boshqa ishga o`tkazishi lozim.
Mehnat nizolari-mehnat to`g`risidagi qonunlar va boshqa me`yoriy aktlar,jamoa shartnomasi va mehnat to`g`risidagi boshqa bitimlar, shuningdek mehnat shartnomasi kontrakt shartlarining qo`llanilishi yuzasidan xodimlar bilan ma`muriyat(ish beruvchi) o`rtasida yuzaga keladigan kelishmovchilik va ixtiloflardan iborat.
Mehnat sharoitlarining noqulayligi, mehnat shartlarining o`zgartirilishi, bekor qilinishi, xodimlarga qonunda nazarda tutilgan kafolatlarni bermaslik kabi qator ob`yektiv hamda sub`yektiv sabablarga ko`ra xodim va ish beruvchi o`rtasida o`zaro kelishmovchilik-mehnat nizosi yuzaga keladi.Agarda bu ixtilof tomonlarning o`zaro kelishuvi bilan bartaraf etilmasa, u holda bu nizo qonunda belgilangan huquqiy vositalar yordamida hal etiladi.
Mehnat nizolarini ko`rib hal etilishi usuliga ko`ra umumiy va maxsus mehnat nizolariga, mohiyatiga ko`ra mehnat shartlarini belgilash, o`zgartirish , bekor qilishga oid mehnat nizolari hamda mehnat shartlarini qo`llash bilan bog`liq mehnat nizolariga bo`linadi. Umumiy mehnat nizolari barcha xodimlarga oid nizolar bo`lib, umumiy tartibda nizoni ko`rib chiqish komissiyasi yoki sud yo`li bilan hal etiladi. Umumiy mehnat nizolari ikki bosqishda, mehnat nizolari komissiyalari va sud tomonidan ko`rib chiqiladi, xodim bevosita sudga bemalol murojaat etish huquqiga ega.
Mehnat nizolari komissiyasi korxona, muassasa, tashkilotning bevosita o`zida faoliyat olib boradi. Mazkur komissiya ish beruvchi va kasaba uyushmasi qo`mitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi tomonidan tenglik asosida tuziladi(262-modda).
Mehnat nizosini hal qilishini so`rab murojaat etish muddatlari:
- ishga tiklash nizolari bo`yicha-xodimga u bilan mehnat shartnomasi bekor qilinganligi haqidagi buyruqning nusxasi berilgan kundan boshlab bir oy;
- xodim tomonidan ish beruvchiga yetkazilgan moddiy zararni to`lash haqidagi nizolar bo`yicha zarar etkazilganligi ushun ish beruvchiga ma`lum bo`lgan kundan boshlab bir yil;
- boshqa mehnat nizolari bo`yicha xodim o`z huquqi buzilganligini bilgan yoki bilishi lozim bo`lgan kundan boshlab uch oy.
Mehnat nizolari bo`yicha komissiya ariza berilganidan keyin o`n kun mobaynida mehnat nizosini ko`rib chiqishi va qaror qabul qilishi kerak. Mehnat nizolari komissiyasining qarori bu qaror ustidan shikoyat qilish uchun belgilangan o`n kunlik muddat o`tgandan keyin uch kun ishida ish beruvchi tomonidan bajarilishi kerak.
Ishga tiklanish bo`yicha da`vo arizasiga binoan xodim quyidagilarni talab qilishga haqli:
- bevosita o`zining ishga tiklanishi;
- majburiy progul uchun haq to`lashni;
- mazkur ma`naviy zararni qoplashni.
Ishga tiklash bo`yicha sud qarorini bajarish ish beruvchi tomonidan kechiktirilganda sud xodimga o`rtacha ish haqi to`lash haqida ajrim chiqarib beradi.
Xodimning sog`ligiga yetkazilgan zararni qoplashga doir nizolar bo`yicha sudga murojaat qilish uchun muddat belgilanmaydi.
Mehnat nizolari komissiyasi o`z majlisida guvohlarni chaqirtirish, mutaxassislarni, korxonada faoliyat ko`rsatayotgan ishlab chiqarish vakillarini taklif qilish huquqiga ega.
Mavzuni takrorlash uchun savollar.
1. Mehnat huquqi nima?
2. Mehnat huquqining sub`yektlarini ayting
3. Mehnat huquqining manbalarini ayting
4. Mehnat huquqining tamoyillariga nimalar kiradi?
5. Mehnat shartnomasini tushuntiring
6. Mehnat shartnomasi qanday asoslarda bekor qilinadi?
7. Ish vaqti nima?
8. Dam olish vaqtini izohlab bering
9. Ta`tillar, ularning muddatlarini ko`rsatib bering
10. Mehnat muhofazasi nima?
11.Mehnat nizolari tushunchasini izohlang
12.Mehnat nizolari qay tartibda ko`rib chiqiladi?
Adabiyotlar:
- O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. Toshkent, 2003yil
- O`zbekiston Respublikasining Mehnat Kodeksi.Toshkent,Adolat, 1999yil
- Tursunov Y. “Mehant huquqi”. Toshkent, “Moliya”, 1999yil
- Gasanov M.,Sokolov E. O`zbekiston Respublikasida mehnat shartnomasi (kontrakt). 1- va 2-kitob. Toshkent.,1996yil. 5-52 bet.
- Trudovoe pravo. Moskva.1998god.
- Tursunov Y.,Usmonova M. Mehnat huquqi. Toshkent, “Moliya”, 2001yil
- Huquqshunoslik. O`quv qo`llanmasi. Toshkent., 2002 yil.
7-MAVZU. OILA HUQUQI ASOSLARI.
Reja.
1. Oila huquqi tushunchasi.
2. Nikoh tushunchasi, uni tuzish tartibi va shartlari.
3. Nikoh shartnomasi,er va xotinning shaxsiy, mulkiy huquqlari.
4. Ota-onalik va uning huquqiy oqibatlari.
Tayanch iboralar:
Oila, ota-ona, farzandlar, oila va davlat, nikoh, nikoh tomonlarining tengligi, er-xotin, nikoh shartnomasi, aliment.
Oila huquqi tushunchasi, predmeti, tamoyillari va manbalari. Oila uzoq davom etgan tarixiy taraqqiyot natijasidir, jamiyat tuzilishining ob`yektiv zarur, ajralmas qismidir.
Oila eng muhim ijtimoiy vazifalarni: insonni yaratish, bolalarni tarbiyalash, odamlarni jismoniy va ma`naviy jihatdan kamol toptirish, ularni ma`naviy birlashtirish, birgalikda xo`jalik yuritishni ta`minlash, o`zaro yordam ko`rsatish, jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotini ta`minlash, demografiya jarayonlarini yaxshilash vazifalarini bajaradi.
Oila bolalar to`g`risida g`amxo`rlik qilishga, ona va bola manfaatlarini muhofaza etishga, onalikni rag`batlantirishga qaratilgan tadbirlar turkumini nazarda tutuvchi huquq oilaviy munosabatlarni mustahkamlashning muhim vositasi hisoblanadi.
Oila davlat himoyasiga olingan bo`lib, Konstitutsiyada bu haqda shunday deyiladi:
“Oila jamiyatning asosiy bo`g`inidir, hamda jamiyat va davlat muhofazasida bo`lish huquqiga ega”. Oila-kishilarning tabiiy-biologik, huquqiy va ma`naviy munosabatlariga asoslangan birlik.
Oila huquqi er-xotinlar, ota-onalar va bolalar, shuningdek oilaning boshqa a`zolari o`rtasidagi shaxsiy va mulkiy munosabatlarni tartibga solib turuvchi huquq tarmog`idir. Ammo oilaviy munosabatlarning barchasi ham huquq tomonidan tartibga solinmaydi. Bu munosabatlarning aksariyati axloqiy, ruhiy tusda bo`lib, o`z mohiyatiga ko`ra ularni huquq yo`li bilan tartibga solib bo`lmaydi. Oila huquqi fuqarolik huquqi bilan chambarshas bog`liqdir.Oila huquqi fuqarolik huquqidan quyidagi xususiyatlari bilan farqlanadi:
1) Oilaviy munosabatlar fuqarolik huquqiga xos bo`lmagan yuridik faktlardan vujudga keladi;
2) Oilaviy munosabatlar fuqarolik huquqidan farqli o`laroq, ko`proq shaxsiy-huquqiy mohiyatga ega;
3) Oilaviy huquq sub`yektlarining huquq va majburiyatlari begonalashtirilmaydigan, ya`ni boshqalarga topshirib bo`lmaydigan huquq va majburiyatlardan iborat.
Oila huquqi predmeti – oilaviy huquq normalari bilan tartibga solinadigan munosabatlardan iborat. Oila huquqi normalari quyidagilardir:
- nikohdan o`tish tartibini va shartlarini belgilaydi;
- oilada er-xotin o`rtasida, ota-onalar va bolalar, oilaning boshqa a`zolari o`rtasida paydo bo`ladigan shaxsiy va mulkiy munosabatlarni tartibga solib turadi;
- boshqalarning bolalarini o`ziga bola qilib olish, vasiylikka olish, homiylik qilish, bolalarni o`z tarbiyasiga olish munosabati bilan vujudga keladigan munosabatlarni tartibga solib turadi;
- nikohni bekor qilish tartibi va shartlarini belgilaydi;
- fuqarolik holati to`g`risidagi hujjatlarni ro`yxatdan o`tkazish tartibini belgilaydi.
Oila huquqining manbasi:
- O`zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi;
- 1998 yil 30 aprelda qabul qilinib, 1998 yil 1 sentyabridan kushga kiritilgan.
Oila Kodeksi; -O`zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining ayrim moddalari;
- Oila to`g`risidagi qonunlar.
Oila huquqining asosiy qoidalari:
- oilada barsha masalalarni hal qilishda er-xotinning teng huquqligi;
- onalikni muhofaza qilish va rag`batlantirish;
- balog`atga yetmagan bolalarni tarbiyalash to`g`risida g`amxo`rlik qilish;
- bir nikohlik;
- nikoh ittifoqining erkinligi va ixtiyoriyligi;
- oilaviy munosabatlar qatnashchilarining bir-birini ma`naviy va moddiy jihatdan qo`llab –quvvatlashi hamda bir-biri to`g`risida g`amxo`rlik qilishi.
Nikoh tushunchasi. Bu tushuncha oila huquqining asosiy tushunchalaridan biri hisoblanadi. Nikohning ta`riflari xilma-xil bo`lib, ulardan eng maqbuli quyidagishadir: “Nikoh-bir-birini sevgan va nikoh yoshiga yetgan erkak va ayolning umuminsoniy qadriyatlar va Sharq an`analariga asoslangan oilada bolalarni tarbiyalashga yo`naltirilgan, o`zaro shaxsiy nomulkiy va mulkiy huquq va majburiyatlarni keltirib chiqaradigan qonun asosidagi oilani yaratish maqsadidagi o`zaro kelishilgan, butun umrga mo`ljallangan ittifoqdir”.
Nikoh va oila bir-biri bilan uzviy bog`liq tushunchalar. Shu jihatdan, oila-eng avvalo jamiyat asosini tashkil etuvchi, bolalarni tarbiyalash va ularni shaxs sifatida shakllantirish muhiti bo`lgan birlamchi yacheykadir. Yoki boshqacha qilib aytganda, oila jamiyatning ilk bo`g`inidir.
Oila muqaddasdir. Jamiyat unga g`amho`rlik qiladi. Oilaning muqaddasligiga yondashuv turlicha bo`lishi mumkin. Bugungi kunda ayrim mutaxassislar, masalan,sotsiologlar oila bo`lishi uchun erkak va ayolning o`zaro munosabati yetarli asos deb hisoblamoqchi bo`ladilar. Ularning fikricha farzandlar bu yerda rol o`ynamaydi. Yuristlar esa oila bo`lishi uchun, albatta qonuniy nikoh bo`lishi, ya`ni erkak va ayolning o`zaro ittifoqi tegishli organlar ro`yxatidan o`tishi kerak, aks holda erkak va ayolning birga yashashi ( necha yilligidan qat`iy nazar) nikohni keltirib chiqarmaydi deb hisoblaydilar. Shundan kelib chiqib diniy rasm-rusmga asoslangan nikohni huquqiy ahamiyatga ega emas deb e`tirof etiladi.
Nikoh shartlari:
1) o`zaro nikoh tuzishni istagan shaxsning nikoh yoshiga yetishi;
2) nikohdan o`tuvchilarning o`zaro roziliklari.
Bundan boshqa shartlar ham mavjud, ya`ni muhabbat bo`lishi, biri-birisi bilan bog`lanib qolishi, bir-birini yoqtirishi kabi. Bunday shartlarni ayrim huquqshunoslar tan olsa, ayrimlari rad etishadi.
Nikoh yoshi. Oila kodeksining 15-moddasiga binoan O`zbekistonda erkaklar uchun o`n sakkiz yosh, ayollar uchun o`n etti yosh yetib belgilangan. Nikoh yoshi uzrli sababalarga ko`ra, mahalliy hokimiyat organlarining ruxsati bilan, ko`pi bilan bir yilga kamaytirilishi mumkin. Nikoh yoshi har bir mamlakatning o`z shart-sharoitidan kelib chiqadi va u hamma joyda bir xil qilib belgilangan emas.
Quyidagi holatlar nikoh tuzishga qarshilik qilishi mumkin:
- nikohga kiruvchilardan birining boshqa nikohda bo`lishi;
- nasl-nasab shajarasi bo`yicha to`g`ri tutashgan qarindoshlar o`rtasida, tug`ishgan va o`gay aka-ukalar bilan opa-singillar o`rtasida, shuningdek, farzandlikka oluvchilar bilan farzandlikka olinganlar o`rtasida;
- nikohga kiruvchilardan birining ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilishi.
Tibbiy ko`rikdan o`tish. Oila Kodeksining 17-moddasi “Nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko`rikdan o`tkazish” deb nomlangan. Unga binoan, nikohlanuvchi shaxslarni tibbiy ko`rikdan o`tkazish, shuningdek, tibbiy-irsiy hamda oilani rejalashtirish masalalari bo`yicha maslahatlar berish nikohlanuvchi shaxslar roziligi bilan davlat sog`liqni saqlash tizimi muassasalari tomonidan amalga oshiriladi.
Nikoh tuzish tartibi. Qonunga ko`ra, nikoh fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida tuziladi.
Nikoh tuzish nikohlanuvchilarning fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlariga ariza bergan kundan boshlab bir oy o`tganidan keyin, ularning shaxsan o`zlari ishtirokida amalga oshiriladi.
Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organi nikohni ro`yxatga olishni rad etganda, shikoyat bilan sudga yoki bo`ysunishiga ko`ra yuqori turuvchi organga murojaat qilinishi mumkin.
Quyidagi holatlarda nikoh tugatilishi mumkin:
- er-xotindan birining vafoti yoki ulardan birini vafot etgan deb e`lon qilinishi oqibatida;
- er-xotindan biri yoki har ikkalasining arizasiga muvofiq nikohdan ajratish oqibatida;
- sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan er-xotinning vasiysi bergan ariza natijasida.
Nikohni ajratish. U ikki xil yo`l bilan amalga oshiriladi.
1) Fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida nikohni ajratish.
Bu balog`atga yetmagan bolalari bo`lmagan er-xotinning o`zaro roziligi asosida amalga oshiriladi. Quyidagi holatlarda nikohdan ajratish er-xotinning arizasiga binoan balog`atga yetmagan bolalarining borligidan qat`iy nazar amalga oshiriladi:
- sud tomonidan bedarak deb topilgan bo`lsa;
- sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan bo`lsa (ruhiy kasalligi yoki aqliy zaifligi sababli);
- sodir etgan jinoyati uchun uch yildan kam bo`lmagan muddatga ozodlikdan mahrum etilgan bo`lsa.
2) Sud tartibida nikohdan ajratish. U quyidagi hollarda amalga oshiriladi:
- nikohdan ajratishda er-xotindan birining yo`qligi sababli;
- umumiy balog`atga yetmagan bolalari bo`lgan er-xotinning o`zaro roziligi bilan.
Nikohdan fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida ajratilganda ajratilganlik ro`yxatga olingan kundan, nikohdan sudda ajratilganda esa, sudning hal qiluv qarori qonuniy kuchga kirgan kundan boshlab nikoh tugatiladi.
Nikohni haqiqiy emas deb topish. U sud tartibida amalga oshirilib, quyidagilar asos deb olinadi:
- nikohni tuzish shartlarining buzilishi;
- nikohni tuzishga halaqit beruvchi holatlarning mavjudligi;
- er-xotin yoki ulardan biri oila qurishni maqsad qilmagan, ya`ni sohta nikoh,
- nikohlanuvchi shaxslardan birining tanosil kasalligi yoki odam immuniteti taqchilligi virusi borligini yashirishi.
Nikoh shartnomasi. Er va xotinning shaxsiy, mulkiy huquq va majburiyatlari.
Nikoh ro`yxatga olingan paytdan boshlab nikohni tuzganlar er-xotin deb hisoblanadilar va shu paytdan e`tiboran ular o`rtasida er-xotinlik huquq va majburiyatlari vujudga keladi. Er-xotinning mulkiy huquq va majburiyatlari O`zbekiston Respublikasining Fuqarolik va Oila Kodekslari normalari bilan tartibga solinadi. Er-xotinning mulkiy munosabatlari ikki xil usul bilan tartibga solinadi:
1) Er-xotin mulkining qonuniy tartibi;
2) Er-xotin mulkining shartnomaviy tartibi.
1. Er-xotin mulkining qonuniy tartibi.- Er-xotin nikoh davomida birgalikda orttirgan mol-mulklariga egalik qiladilar, undan foydalanadilar va bu mulkni tasarruf etadilar.
Er-xotin nikoh davomida orttirgan mol-mulklarni, shuningdek nikoh qayd etilgunga qadar, bo`lajak er-xotinning umumiy mablag`lari umumiy mulki hisoblanadi.
Er va xotinning har birining mulki. Bu er va xotinning nikohga qadar o`ziga tegishli bo`lgan mol-mulki, shuningdek, ulardan har birining nikoh davomida hadya, meros tariqasida yoki boshqa bepul bitimlar asosida olgan mol-mulkidir.
Qimmatbaho buyumlar va zebu ziynatlardan boshqa shaxsiy foydalanishdagi buyumlar (kiyim-bosh, poyabzal va h), garshi nikoh davomida er va xotinning umumiy mablag`i hisobiga olingan bo`lsa ham, ulardan foydalanib kelgan er va xotinning xususiy mulki hisoblanadi.
Nikoh bekor qilinganda faqat birgalikdagi mol-mulkni bo`lish masalasi qo`yiladi. Er va xotinning har birining mulki o`zaro bo`linmaydi. Balog`atga yetmagan bolalar uchun sotib olingan narsa-ashyolar ham bo`linmaydi. U bolalar bilan birga yashaydigan er yoki xotinga berilishi kerak.
2. Er va xotin mol-mulkining shartnomaviy tartibi. U nikoh shartnomasini tuzish orqali rasmiylashtiriladi. Nikoh – nikohlanuvchi shaxslarning yoki er va xotinning nikohda bo`lgan davrida va (yoki) er va xotin nikohdan ajratilgan taqdirda ularning mulkiy huquq hamda majburiyatlarini belgilovchi kelishuvidir (Oila kodeksining 29-moddasi).
Nikoh shartnomasi nikohgasha ham (u davlat ro`yxatiga olinguniga qadar), nikoh davrida ham tuzilishi mumkin. Faqat nikoh ro`yhatga olinishidan oldin tuzilgan nikoh shartnomasi u davlat ro`yxatiga olingan kundan e`tiboran huquqiy kuchga kiradi. Qoida tariqasida nikoh shartnomasi yozma shaklda tuziladi va notarial tasdiqdan o`tkaziladi.
Nikohga kirishda nikoh shartnomasi er-xotining ikkalovining o`zaro roziligi bilangina tuzilishi mumkin. Nikoh davomida taraflarning kelishuviga binoan nikoh shartnomasi o`zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin.Nikoh shartnomasining mavjudligi nikohning majburiy shartlariga kirmaydi. Nikoh shartnomasining bekor qilinishi nikohni ajratishga olib kelmaydi, lekin nikohning ajratilishi nikoh shartnomasining bekor qilinishiga sabab bo`ladi.
Nikoh shartnomasining mazmuni. Nikoh shartnomasiga ko`ra er va xotin birgalikdagi umumiy mulkning qonunda belgilangan tartibini o`zgartirishga, er va xotinning barcha mol-mulkiga, uning ayrim turlariga yohud er va xotindan har birining mol-mulkiga nisbatan birgalikdagi, ulushli yoki alohida egalik qilish tartibini o`rnatishga haqlidir. Shartnoma er va xotinning mavjud mol-mulkiga nisbatan ham, bo`lg`usi mol-mulkiga nisbatan ham tuzilishi mumkin (OK,23-modda).
Nikoh shartnomasiga muvofiq er va xotin:
- o`zaro moddiy ta`minot berish;
- oila xarajatlarini ko`tarish;
- bir-birining daromadida ishtirok etish;
- boshqa shaxslar bilan mulkiy shartnomalar tuzish;
- birgalikda tadbirkorlik faoliyati bilan shug`ullanish bo`yicha o`z huquq va majburiyatlarini belgilab olish;
- nikohdan ajralganda er va xotindan har biriga beriladigan mulkni aniqlab olish;
- nikoh shartnomasiga er va xotinning mulkiy munosabatlariga oid boshqa qoidalarni kiritishga haqlidir.
Ota-onalik va uning huquqiy oqibatlari. Bolalar muayyan ota-onalardan tug`ilganligining belgilangan tartibda tasdiqlanishi ota-onalar bilan bolalar o`rtasidagi huquqiy munosabatlar vujudga kelishining negizini tashkil etadi. Nikohda bo`lgan ota-onadan tug`ilgan bolaning paydo bo`lishi ota-onaning nikohi bilan bog`liq hujjatlarda qayd etiladi va tasdiqlanadi. Bunda er-xotinning birga yoki alohida yashashining ahamiyati yo`q. Bolaning tug`ilganlik haqidagi guvohnomasi unda nomlari ko`rsatilgan ota-onadan yoki onadan tug`ilganligiga dalildir, Ona tibbiyot muassasida bolaning shu onadan tug`ilganligini tasdiqlovchi hujjatlar asosida aniqlanadi. Ota, erkakning bolaning onasi bilan nikohda turganligi dalili aniqlanadi. Bolaning onasi bilan nikohda turmagan otaning otalik huquqi ota va onaning birgalikda fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etish organlarida arizalari bilan yohud er va xotindan birining arizasiga binoan sud taribida belgilanadi. Ota-onalarning yozma qaydi ota yoki ona sifatida yozib qo`yilgan shaxs yohud bolaning haqiqiy otasi yoki onasining talabi bilan faqat sud tartibida rad etilishi mumkin. Bolaning familiyasi ota-onaning familiyasiga qarab belgilanadi. Mobodo bolaning ota-onasi turli familiyalarda bo`lsa, o`zaro kelishuvga ko`ra, bolaga otasining yoki onasining familiyasi beriladi.
Bolaning asosiy huquqlari quyidagilar:
1. Har bir bola oilada yashash va tarbiyalanish, o`z ota-onasini bilish, ularning g`amxo`rligidan foydalanish, ular bilan birga yashash huquqiga ega (OKning 65-moddasi).
2. Ota-onasining nikohi bekor qilinganda yoki sud tomonidan haqiqiy emas deb topilganda ham, ota-onalar alohida-alohida yashaganlarida ham bola o`z ota-onasi bilan ko`rishish huquqiga ega (ota-onalik huquqidan mahrum etilgan ota-onalar bundan mustasno), (Oila Kodeksining 66-moddasi).
3. Bobo, buvi, aka-uka, opa-singil va boshqa yaqin qarindoshlar bola bilan ko`rishib turish huquqiga ega (OKning 77-moddasi).
4. Ota-ona (ulardan biri) bolani tarbiyalash va ta`lim berish bo`yicha o`z majburiyatlarini bajarmagan yoki lozim darajada bajarmaganda yohud o`z huquqlarini suiste`mol qilganda bola o`zini himoya qilinishini so`rab vasiylik va homiylik organiga, o`n to`rt yoshga to`lgash, mustaqil ravishda sudga murojaat qilish huquqiga ega (OKning 67-moddasi).
5. Oilada bolaning manfaatlariga taalluqli har qanday masala hal qilinayotganda bola o`z fikrini ifodalashga , har qanday sud yoki ma`muriy muhokoma davrida so`zlashga haqli (OKning 68-moddasi).
6. Bola ismi va familiyasini o`zgartirish huquqiga ega (OKning 70-moddasi).
Voyaga yetmagan bolalarning mulkiy huquqlari:
- Ota-ona hayotligida bolalar ularning mol-mulkiga nisbatan mulkdor bo`lish huquqiga ega emas.
- Voyaga yetmagan bolalar o`z ota-onasidan va boshqa shaxslardan qonunda nazarda tutilgan miqdorda va tartibda ta`minot olish huquqiga ega.
- Ota-ona va bolalarning alohida-alohida mulki bo`lishi mumkin va birga yashab turganda ular bir-birlarining roziligi bilan bunday mulkka egalik qilishlari va undan foydalanishlari mumkin.
- Voyaga yetmagan bolalar qonunda belgilangan tartibda xususiy mulk egasi bo`lishga haqlidirlar.
- Ota-ona farzandlikka oluvchilar, vasiylar va homiylar voyaga yetmagan bolalarning xususiy mulkini fuqarolik qonun hujjatlarida belgilangan tartibda boshqaradilar va tasarruf etadilar.
- Ota-ona farzandlariga nisbatan teng huquq va teng majburiyatlarga ega.
- Ota-ona o`z bolalarining qonuniy vakillari hisoblanadilar, hamda har qanday yuridik va jismoniy shaxslar bilan bo`lgan munosabatlarda, sudda alohida vakolatsiz ularning huquqlarini va manfaatlarini himoya qiladilar.
Ota-onalik huquqidan mahrum qilish. Ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bo`yin tovlagan hollarda ota-ona sud hukmiga ko`ra ota-onalik huquqidan mahrum qilinish yohud ularning ota-onalik huquqlari cheklanishi mumkin.Bunga quyidagi hollarda yo`l qo`yiladi:
1) Ota-onalik majburiyatlarini bajarishdan bosh tortsa, shu jumladan, aliment to`lashdan bo`yin tovlasa;
2) Uzrsiz sabablarga ko`ra o`z bolasini tug`ruqxona, davolash,tarbiyalash muassasasidan olishdan bosh tortsa;
3) Ota-onalik huquqini suiste`mol qilsa, shafqatsiz muomala qilsa, jismoniy kuch ishlatsa yoki ruhiy ta`sir etsa;
4) Muttasil ichkilikbozlik yoki giyohvandlikka mubtalo bo`lgan bo`lsa;
5) O`z bolalarining hayoti yoki sog`ligiga yohud eri(xotini)ning hayoti yoki sog`ligiga qarshi qasddan jinoyat sodir qilgan bo`lsa.
Ota-onalik huquqidan mahrum etilgan ota-ona bolalarga nisbatan barcha huquqlardan mahrum bo`ladi.Biroq, bu ota-onani o`z bolasiga ta`minot berish majburiyatidan xalos etmaydi.
Quyidagi holatlarda ota-onalik huquqidan cheklanishga yo`l qo`yiladi:
1) bolani ota-ona (ulardan biri) bilan qoldirish ota-onaga (ulardan biriga) bog`liq bo`lmagan sabablarga ko`ra bola ushun xavfli bo`lganda;
2) bolani ota-ona ( ulardan biri) bilan qoldirish oqibatida ota-onaning xulq-atvori bola uchun xavf tug`dirsa, ota-onani (ulardan birini) ota-onalik huquqidan mahrum qilish uchun esa, yetarli aniqlanmagan taqdirda.
Aliment majburiyatlari – oilaning mehnatga layoqatsiz a`zolarining ishlab topgan mablag`larining bir qismini oilaning mehnatga layoqatsiz a`zolarini ta`minlashga ajratish majburiyatlaridan iborat. Ta`minot bo`yicha majburiyatlarga quyidagilar ega bo`ladi:
1) Voyaga yetmagan bolalariga nisbatan, shuningdek, yordamga muhtoj mehnatga layoqatsiz voyaga yetgan bolalariga nisbatan ota-onalar.
2) Yordamga muhtoj mehnatga layoqatsiz ota-onasiga nisbatan voyaga yetgan farzandlar.
3) Mehnatga layoqatsiz yordamga muhtoj eri(xotiniga nisbatan xotin (er).
4) Voyaga yetmagan yoki voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz yordamga muhtoj aka-ukalari va opa-singillariga nisbatan aka-ukalar va opa-singillar.
5) Voyaga yetgan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj nevaralarning ota-onasi, eri yoki xotini va voyaga yetgan mehnatga layoqatli bolalari bo`lmasa yohud ulardan ta`minot uchun mablag` ololmasa, ularga nisbatan bu majburiyat bobo va buvining zimmasiga yuklatilishi mumkin.
6) O`zlarining voyaga yetgan bolalaridan yohud eri yoki (xotinidan) (sobiq eri xotinidan) ta`minot olmaydigan mehnatga layoqatsiz, yordamga muhtoj bobo va buviga ta`minot berish majburiyati yetarli mablag`ga ega bo`lgan voyaga yetgan mehnatga layoqatli nabiralar zimmasiga yuklatilishi mumkin.
7) Agar o`gay ota va o`gay ona o`zlarining mehnatga layoqatli bolalaridan ta`minot ololmagan hollarda mehnatga layoqatsiz o`gay ota va o`gay onaga nisbatan sudning hal qiluv qarori asosida ta`minlash majburiyati o`gay o`g`il yo qizga yuklatilishi mumkin.
Oila Kodeksining 99-moddasiga binoan, voyaga yetmagan bolalariga ta`minot berish haqida ota-ona o`rtasida kelishuv bo`lmasa, ularning ta`minoti uchun aliment sud tomonidan ota-onaning har oydagi ish haqi va (yoki) boshqa daromadining bir bola-uchun to`rtdan bir qismi, ikki bola uchun-uchdan bir qismi,uch va undan ortiq bola uchun- yarmisi miqdorida undiriladi. To`lovlar miqdori sud tomonidan kamaytirilishi mumkin. Har bir bola uchun undiriladigan aliment miqdori eng kam ish haqining uschdan bir qismidan kam bo`lmasligi kerak.
Sudga murojaat etmay, aliment to`lash to`g`risidagi kelishuvga kelgan er-xotin ushbu kelishuvni notarial tasdiqlab olishlari kerak. Bu – kelishuv ijro varaqasi kuchini beradi.
|