Moddiy omborlar - Transport va logistika

|
Transport va logistika
|
bet | 33/48 | Sana | 18.11.2023 | Hajmi | 3,61 Mb. | | #100867 |
Bog'liq TL Uslubiy kursatma UZBModdiy omborlar.
Ular korxonlarning tayyorlash tizim ostiga kiradi va ishlab chiqarish zahirasidagi materallarni saqlash uchun xizmat qiladi. Bu guruhdagi omborla quyidagi turlarga bo‘linadi:
Markaziy (umum ishlab chiqarish ob’ekti) omborlari. Bu guruhdagi omborlar moddiy resurslarni ta’minlovchilardan qabul qilib oladilar va ularni zaruriyatga ko‘ra qayta ishlab, omborlarga tarqatadi.
CHiqimga oid omborlar. Ular ishlab chiqarish jarayonlarini materiallar, butlovchilar va vositalar bilan ta’minlaydilar.
Kichik va o‘rtacha korxonalarda joylashgan hamda birinchi va ikkinchi vazifalarni birlashtiradigan umum ishlab chiqarish ob’ekti, chiqimga oid omborlar.
Ishlab chiqarish omborlari
Bu omborlar ishlab chiqarish tuzilmalarining tarkibiy qisi bo‘lib hisoblanadi. Ular korxonalarning asosiy ishlab chiqarish jarayoni tarkibining elementi bo‘lib hisoblanadi.
Ularga quyidagilar kiradi:
sex omborlari;
uchastka omborlari;
aslahalangan omborlar.
Tayyor mahsulotlar omborlari
Bu katta guruhdagi munosabatlar doirasida omborlar va mahsulotlarni qayta ishlash va saqlashning kompleks tizimidir. Ular moddiy oqimlarni makrologistik zanjirlarida harakatlanishini ta’minlaydi.
Makrologistik omborlar xo‘jalik tizimida alohida o‘rin davlat darajasidagi moddiy zahiralarni saqlashga xizmat qiladi.
Katta guruhdagi omborlar va qayta ishlash tizimlari transport tashkilotlariga tegishlidr. Ularga quyidagilar kiradi:
tovar stansiyalarining yuk hovlilari;
rels oldi maydonlar;
umum foylalanuvchi maydonlar;
yuk terminallari va dengiz, daryo portlari maydonlari.
Omborlarni tasniflashda eng asosiy ko‘rsatkichlardan biri tovarlarni ixtisoslashuvi bo‘lib hisoblanadi, unga ko‘ra omborlar quyidagicha tasniflanadi:
Ixtisoslashtirilgan omborlar (majmualar).
Universal omborlar (majmualar).
3.1- rasm. Universal stellaj tizimi.
Omborlarni ixtisoslashuviga ishlab chiqarish hajmlari va iste’mol qilinishi hamda materiallarning fizik-kimyoviy xususiyatlari ta’sir ko‘rsatadi. Moddiy resurslar turlariga ko‘ra omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
qattiq va suyuq yoqilg‘i;
yonuvchi-moylash materiallari;
qurilish materiallari;
yog‘och materiallar;
metall mahsulotlari va h.k.
Universal omborlarda turli-tuman hajmdagi materiallar saqlanadi, ba’zan ularning turi mingtaga etadi.
Taralardan foydalanish darajasiga qarab omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
tara-qadoqlash materiallari;
yashiklarda;
butilkalarda;
qoplarda;
bankalarda;
tochkalarda;
konteynerlarda va h.k.
Qadoqlash materiallari, jumladan:
doplik;
bo‘lakli;
sochiluvchan;
suyuq;
gazsimon materiallar va h.k.
Texnik jihozlanishiga ko‘ra omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
YOpiq.
Ularga barcha tomondan to‘siqlar bilan o‘ralgan va tomga ega bo‘lgan bino va inshootlar kiradi. Bu toifaga yana quyidagilarni kiritish mumkin:
bunkerlar;
siloslar;
yopiq rezurvuarlar va boshqalar.
YOpiq turdagi omborlarda atmosfera ta’sirida sifati buziladigan materiallarni saqlash uchun qo‘llaniladi.
YArim yopiq.
Bu naves bilan yoyilgan va ikki yoki uchta devorga ega bo‘lgan inshootlar kiradi. YArim yopiq omborlarda qurilish materiallari, pilomateriallar qora metallarning past sortli kichik prokatlari va boshqa mahsulotlar saqlanadi.
Ochiq. Ularga quyidagi ko‘rinishdagi inshootlar kiradi:
ektakaz;
ochiq bunkerlar;
transsiya;
ombor ishlarini bajarish va materiallarni saqlash maydonlari.
Ochiq omborlar katta o‘lchamli yuklarni saqlash uchun ishlatiladi, masalan:
katta sortli qora va rangli metallar prokatlar;
yog‘och materiallari;
ruda bo‘lmagan materiallar;
qattiq yoqilg‘ilar;
temirbeton mahsulotlar va konstruksiyalari;
konteynerdagi mahsulotlar va h.k.
Texnik jihozlash va qayta ishlash texnologiyalariga ko‘ra omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
mexanizatsiyalashtirilmagan;
mexanizatsiyalashtirilgan;
mexanizatsiyalashtirilgan majmua;
avtomatlashtirilgan;
avtomat tarzida ishlaydigan.
Qavatlar va konstruktiv xususiyatlariga ko‘ra yopiq omborlar 4 ta guruhga bo‘linadi:
Omborlar bundan tashqari hajmiga qarab ta’mirlanadi. Bunga ko‘ra omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
kam hajmli;
o‘rtacha hajmli;
katta hajmli.
Bundan tashqari materiallarni saqlash va qata ishlash tizimi ko‘rsatkichlarga hamda unga mos omborlar quyidagicha tasniflanadi:
moddiy resurslarni yuqori tezlikda aylanmasiga ega bo‘lgan omborlar (masalan, sement elevatorlari);
moddiy resurslarni o‘rtacha tezlikda aylanmasiga ega bo‘lgan omborlar (masalan, savdo vositachilik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi omborlar);
uzoq vaqt saqlash omborlari (tizimlari, mavsumiy omborlar).
Qurilishda ishlatiladigan konstruktiv materiallardan tayyorlanadigan turiga qarab omborlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
temirbeton konstruksiyali;
g‘ishtli;
metalli;
yog‘ochdan qurilgan;
suv o‘tkazmaydigan materiallardan qurilgan.
So‘nggi omborlar hajmi va konfiguratsiyasi haqoning yuqori darajali bosimi hisobiga amalga oshiriladi yoki ular engil konfiguratsiyalarga tirkaladi.
Omborlar yong‘inga qarshi holati bo‘yicha quyidagi turlarga bo‘linadi:
yonmaydigan:
qiyin yonadigan:
yonadigan.
Bunda faqat ombor inshootini o‘zini yonishi nazarda tutilmasdan, unda saqlanadigan moddiy resurslarning yonish darajasi hisobna olishini shart.
Barcha omborlarda, ularning xarakteristikalaridan qat’iy nazar uch turdagi moddiy resurslarni kuzatish mumkin: kirish, chiqish va ichki.
Kirish oqimlari turlicha moddiy resurslar yoki mehnat vositalarini omborlarga qabul qilinishi hisoblanadi. Bu holat bir qator o‘ziga zos logistik operatsiyalarni o‘z ichiga oladi: transport vositalariga ortish, yuklarni turlari va sifati bo‘yicha qabul qilib olish va h.k.
Chiqish oqimlari omborlardan (tizimdan) moddiy oqimlarni shakllantirishi va belgilangan manzilga etkazib berishni o‘z ichiga oladi. SHuningdek u o‘ziga taalluqli logistik operatsiyalarni bajarilishini ham ko‘rsatali. Masalan, butlash, transport vositalariga ortish, muhrlash, markalash va h.k.
Ichki oqim, yuqorida ta’kidlab o‘tilganidek, 2 ta shaklda namoyon bo‘ladi. Dinamik oqim shaklida - u ombor ichila yoki qayta ishlash tizimida yuklarning o‘zini bir joydan boshqa joyga ko‘chishini tadqiq etadi.
Statik oqim shaklida, moddiy resurslarni ting holda (ko‘rinishida) omborlashtirishni o‘z ichiga oladi.
Ta’kidlash o‘rinliki, moddiy oqimlar omborlar ichida joylashishi jarayonida o‘z shaklini ko‘p marotaba o‘zgartirishi mumkin.
Moddiy oqimlarni omborlarga kirib kelishi ularni vaqtinchalik saqlash zaruriyatini keltirib chiqaradi, bu jarayoni moddiy resurslar harakatining u yoki bu bosqichida bo‘lishi mumkin. Ushbu funksiyani amalga oshirish uchun eng kamida quyidagilar mavjud bo‘lishi lozim:
resruslarni saqlash uchun kerakli sharoitning mavjud bo‘lishi;
bu resruslarni joylashtirish bo‘yicha kerakli algoritm ishlab chiqish va ularni saqlash joylaridan olish;
mavjud zahiralar dinamikasi yuzasidan samarali hisob-kitob va nazorat tashkil etish.
Omborlarlagi moddiy resurslar ular saqlanish yoki saqlanmasligidan qat’iy nazar o‘z o‘lchamlari bo‘yicha taqsimlanadi. Bu esa, ularni hajmi va tarkibi bo‘yichagina emas, balki bir qator o‘zgaruvchilar bilan ham individual bo‘lgan kompleks logistik operatsiyalarni bajarish taqazo etiladi. Bundan kelib chiqib, omborlarni funksional faoliyatini statistik staxastik xarakterlash mumkin. Bu xususiyat taqdim etiluvchilarning notekisligi va dinamikligi, kiruvchi oqimlarni va buyurtmalarni o‘ziga xos xususiyatlarning chiquvchi oqimlarining bashorat qiluvchi o‘ziga xos xususiyatlarini belgilab beradi.
Ayni paytda boshqarishni to‘g‘ri tashkil qilganda omborlarning ishiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar neytrallashtirilgan yoki hech bo‘lmaganda kamaytiriladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida umum foydalanuvidagi omborlar, ya’ni ombor-otellar keng miqyosda tarqalib bormoqda. bu omborlarni yana bir tamostil bo‘yicha taqsimlaydi – ularga egalik qilish bo‘yicha. Ular:
individual foydalanuvdagi omborlar;
umum foydalanuvdagi omborlarga bo‘linadi.
Umum foydalanuvdagi omborlar, ayni paytda ishlatiladigan yoki maxsus foydalaniladigan, to‘liq yoki qisman lizing asosida ijaraga beriladigan, turli xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar uchun shartnoma asosida transport – ombor vazifalarini bajaradigan omborlar bo‘lib hisoblanadi. Tashkilotlar umum foydalanuvdagi omborlardan quyidagi sabablarga ko‘ra foydalaniladi:
o‘zlarining omborlarining etishmasligi;
yanada yuqori darajadagi xizmat ko‘rsatish;
transport va saqlash ushlanib qolishlarini kamaytirish;
kapital sarf-harajatlarni kamaytirish, aks holda bu mablag‘lar o‘z ombor xo‘jaliklari faoliyatini rivojlantirish uchun yo‘naltiriladi;
mavsumiy zahiralarni saqlash zaruriyati;
mahsulot zahiralarini ularni saqlashning maxsus sharoitlarini hisobga olgan holda saqlashga talab.
|
| |