Innovatsion loyihalar asosida dars o’tish davr talabi

Innovatsion loyihalar asosida dars o’tish davr talabi Innovatsiya inglizcha “innovation” - so’zidan olingan bo’lib, “yangilik kiritish”, “yangilik” ma’nolarini anglatadi. Hozirgi davr ta’lim tarqqiyoti yangi yo’nalish – innovatsion pedagogikani yuzaga keltirdi. Bunday termin G’arbiy Yevropa va AQSHda o’tgan asrning 60 yillarida G’.N.Gonobolin, S.M.Godnin, V.M.Zagvyazinskiy, V.A.Kan-Kalik ishlarida tadqiq etilgan. Bu tadqiqotlarda innovatsion faoliyat amaliyoti va ilg’or pedagogik tajribalarni keng yoyish nuqtai nazaridan yoritilgan. X.Barnet, Dj.Basset, D.Gamilton ishlarida innovatsion jarayonlarni boshqarish, ta’limdagi o’zgarishlarni tashkil etish, innovatsiyalarning “hayot va faoliyat” uchun zarur shart-sharoit masalalari tahlil qilingan. [2] Yangilik kiritishning sotsial-psixologik aspekti amerikalik E.Rodjers tomonidan ishlab chiqilgan. Olimlar innovatsion jarayonlar tarkibiy qismlarini o’rganishning iki yondashuvini bir-biridan farqlaydilar.
Yangiliklarning individual mikrosathi va alohida –alohida kiritilgan o’zaro ta’sir mikrosathi. Birinchi yondashuvda hayotga joriy etilgan qandaydir g’oya yoritiladi. Ikkinchi yondashuvda alohida –alohida kiritilgan yangiliklarning o’zaro ta’siri, ularning borligi, raqobat va oqibat natijada birining o’rnini ikkinchisi egallashidir. Innovatsion pedagogikaga oid adabiyotlarda innovatsion jarayon quyidagi bosqichlarni qamrab olishi ko’rsatiladi. 1.Yangi g’oya tug’ilishi yoki yangilik konsepsiyasini paydo qilish bosqichi. U kashfiyot bosqichi ham deb yuritiladi. 2.Ixtiro qilish bosqichi. Yangilik yaratish bosqichi. 3.Yaratilgan yangilikni amalda qo’llay olish bosqichi. 4.Yangilikni yoyish , uni keng tadbiq etish bosqichi. 5.Muayyan sohada yangilikning hukmronlik qilish bosqichi. Bu bosqichda yangilik o’zining yangiligini yo’qotadi. Uning samara beradigan muqobili paydo bo’ladi. 6.Yangi muqobillik asosida, almashtirish orqali yangilikning qo’llanilish doirasini qisqartirish bosqichi. Pedagogik innovatsiyada “yangi” tushunchasi markaziy o’rin tutadi. Shuningdek, pedagogik fanda xususiy, shartli, mahalliy va subyektiv yangilikka qiziqish uyg’otadi. Xususiy
yangilik V.A.Slasteninning aniqlashicha
joriy zamonaviylashtirishda muayyan tizim mahsuloti unsurlaridan birini yangilashni ko’zda tutadi. Murakkab va progressiv yangilanishga olib keluvchi ma’lum unsurlarning yig’indisi shartli yangilik deyiladi. Mahalliy yangilik konkret ob’yektda yangilikning foydalanishi bilan belgilanadi. Subyektiv yangilik ma’lum ob’yekt uchun ob’yektning o’zi yangi bo’lishi bilan belgilanadi.
30
Pedagogik yangilikka R.N.Yusufbekova o’qitish va tarbiya berishda avval ma’lum bo’lmagan va avval qayd qilinmagan holat, natija rivojlanib boruvchi nazariya va amaliyotga eltuvchi pedagogik voqelikning o’zgarib turuvchi mazmuni sifatida qaraydi. Pedagogik innovatsiyada R.N.Yusufbekova
innovatsion jarayon
tuzilmasining uch blokini farqlaydi. Birinchi blok – pedagogikadagi yangini ajratish bloki. Bunda
pedagogikadagi yangilikning tasnifi, yangini yaratish shart-sharoiti, yangilikning me’yorlari, yangining uni o’zlashtirishga va foydalanishga tayyorligi, an’ana va novatorlik, pedagogikadagi yangini yaratish bosqichlari kiradi. Ikkinchi blok − yangini idrok etish, o’zlashtirish va baholash bloki, pedagogik hamjamiyatlar, yangini baholash va uni o’zlashtirish jarayoning rang- barangligi, pedagogikadagi konservatorlik va novatorlik innovatsiya muhiti, pedagogik jamiyatlarning yangini idrok etish va baholashga tayyorligi. Uchinchi blok – yangidan foydalanish va uni joriy etish bloki, ya’ni yangini tadbiq etish, foydalanish va keng joriy etish qonuniyatlari va turlaridir. O’qituvchining innovatsion faoliyatida yaratuvchilik jarayoni va ijodiy faoliyati natijasi sifatida qaraladi. V.A.Slastenin o’qituvchining innovatsion faoliyatini tuzishda unga akmeologik jihatdan yondashadi. “Akme” – yunoncha so’z bo’lib, oliy nuqta, o’tkir, gullagan, yetuk, eng yaxshi davr
degan ma’noni
bildirib, shu
sohaga akmeologiya deyiladi.V.A.Ananev, N.V.Kuzmina, A.A.Dechkach va boshqalar kasbiy faoliyatning samarasini oshirish bilan yo’g’irilgan inson hayotining eng ijodiy davrlari, yetuklik bosqichlari to’g’risida fikr yuritadilar. Ular yetuk insonlarning professionalizmi, shaxs rivojlanishining gullagan davridagi psixik qonuniyatlari, professionalizmga yetishishdagi cho’qqilardan o’ta olish masalalari bilan shug’ullanadilar. V.A.Slastenin akmeologiyaning yuksak professionalizmga, mutaxassisning uzoq ijodiy umr ko’rishga olib keladigan subyektiv va obyektiv omillarini asoslab
31
beradi. Obyektiv omillarga olingan ta’limning sifatini, subyektiv omillarga esa insonning iste’dodi va qobiliyatini, ishlab chiqarish vazifalarini samarali hal qila olishdagi mas’uliyatini kiritadi. Yuksak professionalizmga erishishning omillari sifatida quyidagilar ko’rsatiladi: istedod, qobiliyat, uquvlilik, oila tarbiyasi, sharoiti, o’quv yurti, o’z hatti harakatlari. Akmeologiya ilmiy
nuqtai nazaridan professionalizm va
ijod munosabatlarida olib qaraladi. Bunda quyidagi kategoriyalar farqlanadi: ijodiy individuallik, o’zining o’sish va takomillashish jarayoni, o’z imkoniyatlarini amalga oshirish sifatidagi kreativ tajribasi. O’qituvchining ijodiy individualligi quyidagilardan iborat: Intellektual-ijodiy tashabbus, bilimlar kengligi va chuqurligi, ziddiyatlarga nisbatan hushyorlik, ijodga tanqidiy yondashuv, yaratuvchanlik uchun kurashuvchanlik
qobiliyati, axborotlarga tashnalik, muammolardagi g’ayriodatiylikka va yangilikka bo’lgan his-tuyg’u, professionalizm, bilishga bo’lgan chanqoqlik. Innovatsion faoliyat tuzilmasi tahlilida akmeologik yondashuv o’qituvchining kasbiy mahorati cho’qqilariga erishuvida uning shaxsiy rivojlanish qonuniyatlarini ochish imkonini beradi. O’qituvchi innovatsion faoliyatining eng muhim tavsifi kreativlikdir. Kreativlik termini angliya-amerika psixologiyasida XX asrning 60 yillarida paydo bo’lib, yangi tushuncha yaratish va yangi ko’nikmalar hosil qilish qobiliyati, xizmatini bildiradi. J.Gilford kreativlikni tavsiflaydigan qator individual qobiliyatlarni ko’rsatadi: fikrning ravonligi, o’ziga xoslik(originallik)
qiziquvchanlik farazlar yaratish qobiliyati, xayol sura olish, fantastlik (fantaziya) N.M.Gnoyka kreativlik mexanizmlarini potensial kreativlik va faoliyatdagi kreativlikka bo’lib o’rganishni taklif etadi. Uning fikricha potensial kreativlik muayyan tashqi sharoitlarda faol kreativlikka aylanishga nazariy tayyor shaklda namoyon bo’ladigan individiumning joylashuvini anglatuvchi kreativ faoliyatdir. Potensial kreativlik ijodning zaruriy subyektiv shartidir.
32
Faoliyatdagi kreativlik- faoliyatning biror
turiga ijodiy
faollik ko’rsatuvchining bevosita tayyorgarligini ta’minlaydigan kreativlikdir. Faol kreativlik ijodning eng muhim subyektiv shartidir. O’qituvchining innovatsion faoliyati tahlili yangilik kiritishning samaradorligini belgilovchi muayyan me’yorlardan foydalanishni talab qiladi. Bunday me’yorlarda yangilik, maqbullik, yuqori natijalilik, ommaviy tajribalarda innovatsiyani ijodiy qo’llash imkoniyatlari kiradi. Pedagogik yangilik o’z mohiyatiga ko’ra ommaviy tajribalar mulki bo’lib qolishi lozim. Pedagogika yangilikni dastlab ayrim o’qituvchilarning faoliyatiga olib kiradi. Keyingi bosqichda – sinalgandan va obyektiv baho olgandan so’ng pedagogik yangilik sifatida ommaviy tadbiq etishga tavsiya etiladi. O’qituvchining innovatsion faoliyati o’z ichiga yangilikni tahlil qilish va unga baho berish, kelgusidagi harakatlarning maqsadi va konsepsiyasini shakllantirish, ushbu rejani amalga oshirish va tahrir qilish, samaradorlikka baho berish kabilarni qamrab oladi. Innovatsion faoliyatda eng muhimi o’qituvchining shaxsidir. O’qituvchi – novator, sermahsul ijodiy shaxs bo’lishi, kreativlikni keng qamrovli qiziqish va ichki dunyosi boy, pedagogik yangilikka o’ch bo’lishi lozim. Innovatsion jarayonlarni, rivojlanish qonuniyatlarini, mexanizmlarini va amalga oshirish texnologiyalarini o’rganish o’quv jarayonini zamonaviy pedagogika hamda psixologiya fanlari yutuqlari asosida jahon standartlari darajasida tashkil etish imkonini beradi. [2,16]
|