nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mobil aloqa tizimlari antennalari

29
tebranishni mos ravishda t-nchi signalni tarqalish trassasida so‘nish va
kechikish shaklida tasavvur qilish mumkin. Qabul qilish tomonining
vazifasi aniq bir abonentning xabarini ajratishdan iborat, binobarin,
tashqi signallar bunda halaqitlar rolida qatnashadi.
Ma’lumki, signallar superpozitsiyasining istalgan komponentini
qolgan
komponentlarning
ta’sirini yo‘qotish bilan chiziqli
seleksiyalash uchun barcha signallarning chiziqli bog‘liq emasligi
zarur va etarli. Chiziqli bog‘liq emas ortogonal signallar o‘zaro
halaqitlarsiz oddiy korrelyasion qabullagich orqali bo‘linadi.
Kanallar signallarining ortogonalligi chastota yoki vaqt bo‘yicha
ajratish yoki to‘g‘ri keladigan kodlash hisobiga ta’minlanishi mumkin.
Shunga muvofiq, ko‘p tomonlama ulanish usullarini tasniflash ham
o‘rnatilgan.
Barcha mobil radioaloqa tizimlari ikkita umumiy katta analog va
raqamli toifalarga bo‘linadi. Bunda ularda uchta asosiy ko‘p
tomonlama ulanish usullari
NFC
texnologiyasining - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

193
orasida ma’lumotlarni uzatilish uchun ishlatilishidaga kamchilik
sifatida qaralishi mumkin.
Elektron hisoblashlar nuqtaini nazaridan NFCning kamchiligi
o‘rnatilgan kriptografiy ma’lumotlarni himoyalashni yo‘qligi
hisoblanadi. Bu kamchilik, ammo ishlatiladigan kodlash usullari
orqali
qisman
kompensatsiyalanadi,
REK
vositalari
orqali
ma’lumotlarni
buzilishidan
himoyalashni
kafolatlamasada,
uzatiladigan ma’lumotlarni rusat etilmagan modifikatsiyalanishidan
himoyalaydi.
Hamma joylarda texnologiyani joriy etish hali bo‘lib o‘tmadi,
mobil aloqa operatorlari va boshqa mobil echimlar bozori o‘yinchilari
faqat NFC asosidagi o‘z tijorat yechimlarini testlamoqda. Lekin
barcha sanab o‘tilgan sohalarda NFCning joriy etilishi savdoda,
xavfsizlik tizimlari va reklamada sezilarli o‘zgarishlarni bildirishi
mumkin. Uncha katta bo‘lmagan xaridlarga to‘lovlarni soddalashtirish
va tezlashtirish, xarid-sotish jarayonidan fizik pullarni chiqarilishi,
ayniqsa tijorat banklarining mumkin kredit siyosati bilan birgalikda
fizik shaxslar pul aylanmalari vositalari tezligini sezilarli oshirilishini
bildiridi, bu o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sish uchun sezilarli potensialni
bildiradi.
TikTok – - Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social tarmaǵı. Linkedin...

|
Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social tarmaǵı. Linkedin dizimnen ótken 1 milliard paydalanıwshıǵa iye (2023 jıl noyabr jaǵdayına [2]), 200 mámleket degi 150 biznes sektorın ańlatadı. Reddit
|
bet | 2/3 | Sana | 26.05.2024 | Hajmi | 17,39 Kb. | | #254093 |
Bog'liq LinkedinTikTok – Pekinning ByteDance kompaniyasına tiyisli bolǵan qısqa videolardı jaratıw hám kóriw xızmeti bolıp tabıladı. 2018-jılda jumısqa túsirilgen xalıq aralıq versiya Kitayda [1] jetekshi qısqa video platformasi esaplanadı hám basqa mámleketlerde barǵan sayın keń tarqalıp, eń tez rawajlanıp atırǵan hám eń kóp júklep alınatuǵın qosımshalardan birine aylandı.
Vkontakte - (xalıq aralıq atı - vK ) - shtab -kvartirasi Sankt-Peterburgda jaylasqan Rossiya social tarmaǵı. Sayt 82 tilde ámeldegi [1]; ásirese orıs tilinde sóylesiwshi paydalanıwshılar arasında ataqlı. vKontakte paydalanıwshılarǵa bir-birine xabarlar jiberiw, bul xabarlardı redaktorlaw [3], óz betleri hám jámáátlerin jaratıw, súwret, audio hám video jazıwlar almaslaw, pul ótkeriw hám brauzer oyınların oynaw imkaniyatın beredi.
Xabar túrleri – Házirgi kúnde barlıq informaciyalardı salıstırmalı halda tómendegi túrlerge ajıratıw múmkin: texnikalıq informaciya; agrobiologik informaciya ; informaciya ; huqıqıy informaciya ; ekonomikalıq informaciya hám basqalar. Informaciyanıń túrleri óz-ara baylanıslı bolıp, bir-birin toltırıp baradı. Bul informaciyalar ishinde ekonomikalıq informaciya tiykarǵı esaplanıp, olar koleminiń 80% in quraydı.
Xabardıń isenimliligi – Informaciya menen islegende onıń deregi hám paydalanıwshısı bar ekenin este totısh kerek. Maǵlıwmatlardı informaciya dereginen paydalanıwshına uzatılıwın taminlovchi jollar hám processler informaciya kommunikatsiyaları dep júritiledi. Informaciyalardı usınıw formaları : úzliksiz hám diskret informaciyalar. Insan bolmıstıń bir bólegi bolǵanı ushın mudami bolmıstıń tásirin sezip turadı.
Media ortalıq – bul maǵlıwmat uzatıw quralı Ulıwma alǵanda, sonday. Biraq joqarıda xarakteristikalanǵan ǵalaba xabar qurallarınıń elementleri jáne onıń strukturalıq bólimleri ortasındaǵı farqni túsiniw zárúrli bolıp tabıladı, sebebi hár bir tariyp ayriqsha jaǵdaydı óz ishine aladı, bunda maǵlıwmattı qabıllaw hám uzatıw tek nátiyje bolıp tabıladı.
Media ortalıqta ádep-ikramlılıq principler - Hár qanday jámiettiiń ayriqsha etikalıq qaǵıydaları bolıp, hár bir shaxs óziniń ishki ıqtıqatına kóre jasaydı. Sonıń menen birge, hár bir social qáliplesken shaxstıń ayriqsha etikalıq tiykarları bar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social tarmaǵı. Linkedin dizimnen ótken 1 milliard paydalanıwshıǵa iye (2023 jıl noyabr jaǵdayına [2]), 200 mámleket degi 150 biznes sektorın ańlatadı. Reddit
|
Multimedia texnologiyaları - - Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social...

|
Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social tarmaǵı. Linkedin dizimnen ótken 1 milliard paydalanıwshıǵa iye (2023 jıl noyabr jaǵdayına [2]), 200 mámleket degi 150 biznes sektorın ańlatadı. Reddit
|
bet | 3/3 | Sana | 26.05.2024 | Hajmi | 17,39 Kb. | | #254093 |
Bog'liq LinkedinMultimedia texnologiyaları - bir waqtıniń ózinde hár qıylı sırtqı kórinislerde usınıs etiletuǵın maǵlıwmatlar yamasa kontent: dawıs, animatsion kompyuter grafikası, video. Mısalı, bir konteyner ob'ekti tekst, audio, grafik hám video maǵlıwmatlarǵa qosımsha túrde, sonıń menen birge, ol menen ınteraktiv óz-ara tásir qılıw usılın óz ishine alıwı múmkin. Buǵan málim bir apparat hám programmalıq támiynat kompleksinen paydalanıw arqalı eriwiladi [1].
Globallasıw (globalizatsiya) - latınsha “glob” sózinen alınǵan bolıp, áyne onı “dumaloqlashuv”, “kurralashuv” dep awdarma qılıw múmkin. Jer sharınıń, Jer kurrasining pán-texnika jetiskenlikleri sebepli insaniyat ixtiyoridagi tap bir pútkil sharga, kurraga aylanıwın túsindiriw ushın isletiledi. “Global” túsinigi leksikalogik mánisi noqatı názerinen fransuz tilinde “ulıwma”, lotin tilinde bolsa “globus”-Jer sharı” mánislerin ańlatadı. Sonday eken, globalizm túsinigi áne sol eki mániste de tikkeley insaniyat turmısı hám táǵdiri menen baylanıslı bolǵan úlken mashqalalardi, “planetaviy”, “dúnyalıq” mashqalalardi, global rawajlanıw kelesheklerin ózine óz ishine aladı.
Universallasıw – Globallasıwdan "universalizatsiya" dáwirine ótiwdiń dálili - insan iskerliginiń barlıq tarawlarında, sonday-aq ilimiy izertlewlerde (milliy húkimetler hám konsorsiumlardıń global investitsiyalar jılına 65 milliard dollar muǵdarında ) kosmik iskerliginiń eksponentsial ósiwi bolıp tabıladı.
Cenzura (latınsha. censere — „hukm qılıw“, „baholash“) dep húkimet, redakciya yamasa basqa basqarıwshı tárepinen sol basqarıwshılar pikrine qaraǵanda zıyanlı, qáwipli yamasa qolaysız bolǵan sóylew yamasa basqa ǵalabalıq baylanısti pıtewge aytıladı.
Radio (latınsha radius — " nur") elektromagnit tolqınlar arqalı signallardı sımsız uzatıw texnologiyası bolıp tabıladı.1) informaciyalardı radioto'lqinlar (elektrmagnit tolqınlar ) járdeminde uzaq aralıqtan sımsız uzatıw hám qabıllaw usılı.
Televidenie (grekshe: τήλε — uzaq hám latınsha : video — kóremen) — háreketlenip atırǵan suwret hám dawıstı aralıqtan uzatıw sisteması. Televideniediń islew Principi suwret kadrın qatarlarǵa bolıp uzatıwǵa tiykarlanǵan. Kadrlar almasınıwı chastotası suwret ózgeriwi tezligine qaray saylanadı.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Linkedin ( ˈlɪŋktˈɪn ) — biznes baylanısların tabıw hám ornatıw ushın Amerika social tarmaǵı. Linkedin dizimnen ótken 1 milliard paydalanıwshıǵa iye (2023 jıl noyabr jaǵdayına [2]), 200 mámleket degi 150 biznes sektorın ańlatadı. Reddit
|
Kompyuter virusi - Reja: Axborot xavfsizligini ta’minlash

|
Reja: Axborot xavfsizligini ta’minlash
|
bet | 3/4 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 47,5 Kb. | | #136144 |
Bog'liq 1111111111111111111111111axborotKompyuter virusi. Kompyuter virusi – bu o’z-o’zidan ko’payuvchi, kompyuter tarmoqlari va axborot tashuvchilari orqali erkin tarqaluvchi, hamda kompyuter va unda saqlanayotgan axborot va dasturlarga zarar etkazuvchi dastur kodi yoki komandalar ketma-ketligi hisoblanadi. Kompyuter viruslari quyidagi xossalarga ega: o’zidan nusxa ko’chirish, axborotdan ruxsatsiz foydalanishni amalga oshirish. U o’zining nusxalarini kompyuterlarda yoki kompyuter tarmoqlarida qayta ko’paytirib va tarqatib, hamda qonuniy foydalanuvchilar uchun nomaqbul harakatlarni bajaradi. Virus, aksariyat hollarda nosozlik va buzilishlarga sabab bo’ladi va biror hodisa yuz berishi bilan, masalan, aniq kunning kelishi bilan ishga tushirilishi mumkin.
Viruslarning turlari va vazifalari. Viruslarni quyidagi asosiy alomatlari bo’yicha turkumlash mumkin:
yashash makoni;
operastion tizim;
ishlash algoritmi xususiyati.
Kompyuter viruslarini yashash makoni, boshqacha aytganda viruslar kiritiluvchi kompyuter tizimi ob’ektlarining xili bo’yicha turkumlash asosiy va keng tarqalgan turkumlash hisoblanadi.
Fayl viruslar turli usullar bilan bajariluvchi fayllarga kiritiladi (eng ko’p tarqalgan viruslar xili), yoki fayl yo’ldoshlar (kompanon viruslar) yaratadi yoki faylli sistemalarni (link-viruslar) tashkil etish xususiyatidan foydalanadi.
Yuklama viruslar o’zini diskning yuklama sektoriga (boot - sektoriga) yoki vinchesterning tizimli yuklovchisi (Master Boot Record) bo’lgan sektorga yozadi. Yuklama viruslar tizim yuklanishida boshqarishni oluvchi dastur kodi vazifasini bajaradi.
Makroviruslar axborotni ishlovchi zamonaviy tizimlarning makrodasturlarini va fayllarini, xususan MicroSoft Word, MicroSoft Excel va h. kabi ommaviy muharrirlarning fayl-xujjatlarini va elektron jadvallarini zaharlaydi.
Tarmoq viruslari o’zini tarqatishda kompyuter tarmoqlari va elektron pochta protokollari va komandalaridan foydalanadi. Ba’zida tarmoq viruslarini "qurt" xilidagi dasturlar deb yuritishadi. Tarmoq viruslari Internet-qurtlarga (Internet bo’yicha tarqaladi), IRC-qurtlarga (chatlar, Internet Relay Chat) bo’linadi.
Kompyuter viruslarining vazifalari, odatda, to’rt bosqichni o’z ichiga oladi:
virusni xotiraga yuklash;
qurbonni qidirish;
topilgan qurbonni zaharlash;
destruktiv funkstiyalarni bajarish.
|
| |
Login va parolga ega bo’lish shartlari

|
Login va parolga ega bo’lish shartlari
|
bet | 2/4 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 47,5 Kb. | | #136144 |
Bog'liq 1111111111111111111111111axborotLogin va parolga ega bo’lish shartlari. Biror shaxs o’zining login va paroliga ega bo’lishi uchun u birinchidan axborot kommunikastiya tizimida ruyxatdan o’tgan bo’lishi kerak va shundan so’ng u o’z logini va parolini o’zi hosil qilishi yoki tizim tomonidan berilgan login parolga ega bo’lishi mumkin. Login va parollar ma’lum uzunlikdagi belgilar ketma-ketligidan tashkil topadi. Login va parollarning uzunligi va qiyinligi uning qanchalik xavfsizligini ya’ni buzib bo’lmasligini ta’minlaydi.
Login va parolni buzish. Login va parolni buzish – bu buzғunchining biror bir maqsad yo’lida axborot kommunikastiya tizimi ob’ektlaridan foydalanish uchun qonuniy tarzda foydalanuvchilarga tegishli login va parollarini buzishdir. Bunda maxsus dastur yordamida login va parollar generastiya qilib topiladi. Login va parollarning uzunligi bu jarayonning uzoq vaqt davom etishiga yoki generastiya qilaolmasiligiga ishora bo’ladi.
Login va parolni o’ғirlash. Login va parolni o’ғirlash – bu foydalanuvchilarning mahfiy ma’lumotlari bo’lgan login va parollarga ega bo’lish maqsadida amalga oshiriladigan internet firibgarligining bir turidir. Bu mashhur brendlar, masalan, ijtimoiy tarmoqlar, banklar va boshqa servislar nomidan elektron xatlarni ommaviy jo’natish yo’li orqali amalga oshiriladi. Xatda odatda tashqi ko’rinishi asl saytdan farq qilmaydigan saytga to’ғri ishorat mavjud bo’ladi. Bunday saytga tashrif buyurgan foydalanuvchi firibgarga akkauntlar va bank hisob raqamlariga kira olishga ega bo’lishga imkon beruvchi muhim ma’lumotlarni bildirishi mumkin. Fishing – ijtimoiy injeneriyaning bir turi bo’lib, foydalanuvchilarning tarmoq xavfsizligi asoslarini bilmasligiga asoslangan. Jumladan, ko’pchilik oddiy faktni bilishmaydi: servislar qayd yozuvingiz ma’lumotlari, parol va shu kabi ma’lumotlarni yuborishni so’rab hech qachon xat yubormaydi.
Resurslardan ruxsatsiz foydalanish va uning oqibatlari. Axborot-kommunikastiya tizimining ixtiyoriy tarkibiy qismlaridan biri bo’lgan hamda axborot tizimi taqdim etadigan imkoniyat mavjud bo’lgan resurslardan belgilangan qoidalarga muvofiq bo’lmagan holda foydalanishni cheklash qoidalariga rioya qilmasdan foydalanish – bu resurslardan ruxsatsiz foydalanish toifasiga kiradi. Bunday foydalanish natijasida quyidagi oqibatlar yuzaga kelishi mumkin:
axborotning o’ғirlanishi;
axborotni o’zgartirish;
axborotning yo’qotilishi;
yolғon axborotni kiritish;
axborotni qalbakilashtirish va h.k.
|
| |
Viruslarga qarshi kurashish usullari

|
Viruslarga qarshi kurashish usullari
|
bet | 4/4 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 47,5 Kb. | | #136144 |
Bog'liq 1111111111111111111111111axborotViruslarga qarshi kurashish usullari. Hozirgi kunda kompyuter viruslarini aniqlash va ulardan himoyalanish uchun maxsus dasturlarning bir necha xillari ishlab chiqilgan bo’lib bu dasturlar kompyuter viruslarini aniqlash va yo’qotishga imkon beradi. Bunday dasturlar virusga qarshi dasturlar yoki antiviruslar deb yuritiladi. Antivirus dasturlariga AVP, Doctorweb, Nod32 dasturlarini kiritish mumkin. Umuman barcha virusga qarshi dasturlar zaharlangan dasturlar va yuklama sektorlarning avtomatik tarzda tiklanishini ta’minlaydi.
Viruslarga qarshi kurashishning asosan quyidagi usullari mavjud:
Muntazam profilaktika ishlarini, ya’ni virusga tekshiruv ishlarini olib borish.
Taniqli virusni zararsizlantirish.
Taniqli bo’lmagan virusni zarasizlantirish.
Hujum tushunchasi. Xujum tushunchasi – buzғunchining biror bir maqsad yo’lida axborot kommunikastiya tizimlarining mavjud himoyalash tizimlarini buzishga qaratilgan harakati.
Axborot xujumlari va undan saklanish qoidalari. Axborot hujumlari odatda 3 ga bo’linadi:
Ob’ekt haqida ma’lumotlar yiғish (razvedkalash) hujumi.
Ob’ektdan foydalanishga ruxsat olish hujumi.
Xizmat ko’rsatishdan voz kechish xujumi.
Axborot xujumlaridan saqlanishda birinchi navbatda axborot kommunikastiya tizimi ob’ektlariga qilinayotgan hujumlarni topib olishda qo’llaniladigan mexanizm va vositalarni qo’llash kerak. Bularga tarmoqlararo ekran (FIREWALL) va xujumlarni aniqlash (IDS) vositalarini misol tariqasida keltirish mumkin.
Fayllarni arxivlash
Fayllarni arxivli nusxasini yaratish uchun maxsus arxivlovchi dasturlardan foydalaniladi. Bu dasturlar disketadan joyni tejaydi va arxiv faylidan foydalanishda qulayliklar yaratadi. Arxivlovchi dasturlar fayl nusxasini diskda siqib joylashtiradi, fayllarni arxivdan olish va arxiv mundarajasini ko’rish imkonini beradi.
Arxivli fayl bir necha fayllarning siqilgan holda bir faylga joylashgan majmuidir. Arxiv fayl mundarijaga ega. Unda fayllar nomi, oxirgi o’zgartirish vaqti va sanasi, faylning diskdagi va arxivdagi hajmi va tekshirish kodi haqidagi ma’lumot beriladi.
Fayllarni arxivga siqishda matnli axborotlar 80-90%, grafik axborotlar 60-70% , rasm fayllar 20-30% va bajariluvchi fayllar esa 10-20% ga siqiladi.
|
| |
Kognitiv radio - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

197
400 Mbit tezlikda uzatiladi, bu mavjud Wi-Fi qurilmalardagidan
ancha tez.
Kognitiv radio butun qator yangi xizmatlarni yaratishi mumkin.
Masalan, u sotali qo‘ng‘iroqlarni Wi-Figa marshrutlashtirishi mumkin,
bu bugungi kunda uncha katta bo‘lmagan simsiz microcell bazaviy
stansiyalarda amalga oshirilmoqda va Internetga
ulanish uchun optik
toladan foydalanishni inkor etishi mumkin, buning o‘rniga esa mavjud
400 MGs diapazondagi televidenie spektri ishlatilishi mumkin.
Barcha bunday loyihalardagi eng katta muammo katta
chastotaning tez qayta ulanishi va yuqori o‘tkazish qobiliyati
hisoblanadi. Katta unumdorlikni ishlatilishi uchun ko‘p ishlar - chip
dizayni, interfeys va boshqa ko‘p ishlarni
amalga oshirilishi turgan
bo‘lsada, kognitiv radio bunday loyihalar uchun ideal to‘g‘ri keladi
Shu bilan birga, dunyoda ehtiroslar jo‘sh urmoqda, chunki mobil
tarmoqlarga talablar ortmoqda. Bell Labs 2020 yilga kelib mobil trafik
25 martaga, Cisco 18 martaga oshadi deb hisoblaydi, FCC esa mavjud
spektr yaqin yillarda tugashini va bu holda yangi texnologiyalar
hayotiy zarur bo‘lishini ta’kidlaydi. Bularning barchasi sohani yangi
texnologiyalarni rivojlantirishga majburlaydi.
Maxsus chastotalarni ajratilishiga ehtiyoji bo‘lmagan va
qandaydir qo‘shimcha simsiz texnologiyalarga ehtiyoji bo‘lmagan
Аntenna 
Generator - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

195
chiziqli polyarizatsiyali antennalar va antennalar
panjaralarini ishlab
chiqish va ishlab chiqarishga majburlaydi.
RFID-tizimlar
turli obyektlarni operativ va aniq nazorat qilish,
ularning haakatlanishini kuzatish va hisobga olish talab qilinadigan
turli xil hollarda qo‘llaniladi.
RFID-texnologiyalarning asosiy afzalliklari:
- RFIDga tegish yoki to‘g‘ri ko‘rinish kerak emas;
-
RFID-belgilar
tez
va
aniq
o‘qiladi
(100%-lik
identifikatsiyalashga yaqinlashish bilan);
- RFID hatto agressiv
muhitda ishlatilishi mumkin, RFID-
belgilar esa chang, bo‘yoq, bug‘, suv, plastmassa, yog‘och
orqali
o‘qilishi mumkin;
- passiv RFID-belgilar deyarli cheklanmagan ishlatish muddatiga
ega;
- RFID-belgilar ko‘p miqdordagi ma’lumotlarni tashiydi va
intellektual bo‘lishi mumkin;
- RFID-belgilarni qalbakilashtirish deyarli mumkin emas;
- RFID-belgilar nafaqat o‘qish uchun, balki ma’lumotlar
yoziladigan bo‘lishi mumkin.
Namunaviy qo‘llanilishlari:
-
korxonalar
hududlarida
personalning
ulanishini
va
harakatlanishini elektron nazorat qilish;
- ishlab chiqarish, tovarlar va bojxona omborlari (ayniqsa
yiriklari),
magazinlarni, tovarlar va moddiy boyliklarni berilishi va
harakatlanishini boshqarish;
- ma’lumotlarni avtomatik to‘plash va zarurat bo‘lganida temir
yo‘llarda, pulli avtomobil yo‘llarida, yuk stansiyalari va terminallarida
to‘lovni o‘tkazish;
- harakatlanishni
rejalashtirish va boshqarish, grafikning
intensivligini va optimal marshrutlarni tanlashni nazorat qilish;
- jamoat transportida harakatlanishni boshqarish, yo‘l
haqini
to‘lash va yo‘lovchilar oqimini optimallashtirish;
- barcha transport turlari uchun elektron to‘lovlar, shu jumladan
pulli yo‘llar, yo‘l va tranzit haqini avtomatik to‘lovi, pulli
avtomobillar saqlash joylarini tashkil etish;
- xavfsizlikni ta’minlash boshqa audio-
va video nazorat qilish
texnik vositalari bilan birga kompleksda, transport vositlarida
himoyalash va signalizatsiya:
196
- ro‘yxatga olinadigan pochta jo‘natmalarining
harakatlanishini
nazorat qilish.
Radiochastotaviy identifikatsiyalash

194
Shtrix – kodli texnologiyalar kabi RFID apparaturasi belgi va
o‘qigichdan (skanerdan) tashkil topgan. Radiochastotalar diapazoniga
bog‘liq ravishda RFID apparaturasi ikkita turli variantlarda ishlatiladi.
Past chastotalardan yuqori chastotalargacha sohada (30
MGsgacha) belgi va o‘qigich birlamchi chulg‘amiga o‘qigich,
ikkilamchi chulg‘amiga belgi ulangan transformatordagi kabi magnit
maydon
orqali
o‘zaro
ta’sirlashishadi.
Magnit
maydon
kuchlanganligining keskin tushishi tufayli bunday RFID tizimlarning
ishlash masofasi bir necha o‘nlab santimetrlarni tashkil etadi.
Ultra yuqori chastotalar sohasida (UHF diapazon – 300 MGsdan
3 GGsgacha) belgi va o‘qigich orasidagi
aloqa elektromagnit
to‘lqinlar yordamida amalga oshiriladi va bunday RFID tizimlarning
(passiv belgili) ishlash masofasi metrlar birliklarigacha ortadi. Ishlash
masofasini keyingi 10…100 metrlargacha oshirilishi yarim passiv va
aktiv belgilar qo‘llanilishi bilan erishilishi mumkin.
UHF tizimidagi passiv belgili RFID tizimning blok-sxemasi
5.2- rasmda tasvirlangan.
5.2- rasm. UHF tizimidagi passiv belgili RFID tizimi
Dipoldan tashqari, belgining barcha elementlari yagona
mikrosxema – chipga integratsiyalanadi. Shunday qilib, belgi ikkita
konstruktiv qismlar – ko‘pincha dipol ko‘rinishidan
bajariladigan
antenna va 216 baytgacha foydalanish xotirasi hajmili ma’lumotlarga
ega bo‘lgan chipdan tashkil topgan. Maksimal uzoq masofalikka va
o‘qishning ishonchliligiga erishish uchun belgilarning aniq bir
sharoitlarga moslashishi talab qilinadi.
RFID tizimlarining aniq bir ishlash sharoitlarining xilma-xilligi
ham (ularning ishlatilishi sharoitlari ham)
antennalar va
o‘qigichlarning turli variantlarini – qo‘lda boshqariladigan, olib
yuriladigan va statsionar o‘qigichlar va programmatorlar, doiraviy va
Ахborot tarmog’i
Ўқигич
Belgi
Dipol
Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari
Download
4,63 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/129
Sana
15.06.2024
Hajmi
4,63 Mb.
#264040
Download
4,63 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari
Download
4,63 Mb.
Matnni ko'rish
Sanoatda raqamli texnologiyalar цифровые технологии в промышленности digital technologies in industry

|
Sanoatda raqamli texnologiyalar цифровые технологии в промышленности digital technologies in industryBog'liq rux-metali-dunyo-bo-yicha-ishlab-chiqarishdagi-o-rni
SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR
ЦИФРОВЫЕ ТЕХНОЛОГИИ В ПРОМЫШЛЕННОСТИ
DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY
(E) ISSN: 3030-3214
Volume 2, № 1
March 2024
KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI
ГОРНОДОБЫВАЮЩАЯ МЕТАЛЛУРГИЯ И ОБРАБАТЫВАЮЩАЯ ПРОМЫШЛЕННОСТЬ
MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY
www.srt-journal.uz
68
UO‘K:
669.01/.09
10.5281/zenodo.10812386
RUX METALI, DUNYO BO‘YICHA ISHLAB CHIQARISHDAGI O‘RNI
Xakimov Kamol Jurayevich
Rajabov Shahboz Xolmamat o‘g‘li
Termiz muhandislik-texnologiya instituti “Neft-gaz va konchilik
ishi” kafedrasi mudiri, texnika fanlari falsafa doktori, dotsent,
Termiz, O‘zbekiston
Termiz muhandislik-texnologiya instituti “Neft-gaz va konchilik
ishi” kafedrasi o‘qituvchisi, assistant, Termiz, O‘zbekiston
Annotatsiya. Ushbu maqolada rux metallining asosiy tavsifi, kelib chiqish tarixi, fizik-
kimyoviy xususiyatlari, texnologik hususiyatlari, ajratib olishning asosiy texnologiyalari,
dunyodagi o‘rni, ishlab chiqarishni rivojlanish istiqbollari, rux boyitmasining tarkibi, rux
boyitmasining tarkibiy miqdori, ajratib olish usullari, ishlab chiqarish texnologiyalari,
asosiy boyitish usullari, Pirometallurgik usul, Gidrometallurgik usul, aglomeratsiya
jarayoni, ruxga yo‘ldosh elementlarni ajratib olish, qayta ishlash uchun tayyorlash
jarayonlarini tashkil etish, rux boyitmasini yuqori haroratda oksidlantirish, Dunyo
bo‘yicha rux ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari, zaxira ko‘rsatkichlari, qo‘llanilish
sohallari, ishlab chiqarishda yetakchi davlatlar, O‘zbekistondagi rux ishlab chiqarish
korxonalari haqida umumiy ma’lumot berib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar: Rux, oksid, Polimetall, sfalerit, pirometallurgiya, gidrometallurgiya,
kondensator, sulfat kislota, elektroliz, amfoter, korroziya, kislota, ishqor.
|
| |
elektr 
maydon 
kuchlanganligini aniqlay olamiz 
E

17
bajariladi va maydon kuchlanganligini hisoblashni interferension
formulalar bo‘yicha o‘tkazish mumkin bo‘ladi.
UQT diapazonda yer sirti ideal dielektrik sifatida qaralishi
mumkin. Shuning uchun gruntning o‘tkazuvchanlik xossalarining
o‘zgarishi UQTni tarqalishiga deyarli ta’sir ko‘rsatmaydi.
Shu bilan birga, yer sirtining uncha katta bo‘lmagan
notekisliklari UQTni yer sirtidan qaytishi shartini sezilarli
o‘zgartiradi.
To‘g‘ridan to‘g‘ri ko‘rinish chegarasida aniq kichik bo‘lgan
uncha katta bo‘lmagan
l < 0,2· l
0
masofalarda UQT diapazonda
yerning sferikligini va troposferadagi radioto‘lqinlarning refraksiyasi
ta’sirini hisobga olmaslik mumkin. Bunda UQTni tarqalishining
xarakterli o‘ziga xos xususiyati katta barqarorlik va vaqt bo‘yicha
signal sathining o‘zgarmasligi hisoblanadi.
0,2l
0
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari» - bet 22

Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
Ochiq optik uzatish tizimlari - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r....

201
Texnologiya
ma’lumotlarni
spektrning
IQ
qismida
modulyatsiyalangan nurlanish orqali uzatishga asoslanadi. OOUTning
funksional sxemasi 5.3-rasmda keltirilgan.
5.3- rasm. AOUTning funksional sxemasi
Manba ham analog, ham raqamli (televizion, faksimil, E1
oqimlari va h.k.) signal bo‘lishi mumkin, u Signallarga Ishlov Berish
Blokiga (SIBB) beriladi. Keyin signal yarim o‘tkazgichli lazerli
diodga (YAO‘LD) beriladi, undan IQ yorug‘lik oqimiga o‘zgartiriladi.
Keyin IQ nur optik tizimdan o‘tishi bilan kerakli kesim shakliga
(aperturaga) ega bo‘ladi va atmosfera orqali uzatiladi. Qabul qilish
uchida IQ nur optik tizimga tushish bilan fotodiodga fokuslanadi va
teskari elektr signalga o‘zgartiriladi. O‘zgartirilgan signal SIBBda
kuchaytirladi va ishlov beriladi va dastlabki signalga qayta tiklanadi.
Infraqizil diapazon atmosfera optik aloqa liniyalari qurilmalari
konstruktiv binolardan tashqariga o‘rnatish uchun himoya qobiqlarili
ikkita bir turdagi bloklar hisoblanadi (5.4- rasm).
Bloklarda qabullagich va uzatkich joylashgan, shuningdek
standart interfeyslar (V.35 dan ATM-155 gacha) biriktirgichlari
ko‘zda tutilgan. Uzatkichda nurlantirgich sifatida yarim o‘tkazgichli
lazerli diod ishlatiladi (oddiy yorug‘lik diodi bo‘lishi mumkin).
Shuning uchun atmosfera infraqizil aloqa liniyalari lazerli atmosfera
aloqa liniyalari (LAAL) liniyalari, horijiy texnik adabiyotlarda esa
FSO - Free Space Optics deyiladi.
Ko‘p tomonlama ulanish texnologiyalari

29
tebranishni mos ravishda t-nchi signalni tarqalish trassasida so‘nish va
kechikish shaklida tasavvur qilish mumkin. Qabul qilish tomonining
vazifasi aniq bir abonentning xabarini ajratishdan iborat, binobarin,
tashqi signallar bunda halaqitlar rolida qatnashadi.
Ma’lumki, signallar superpozitsiyasining istalgan komponentini
qolgan
komponentlarning
ta’sirini yo‘qotish bilan chiziqli
seleksiyalash uchun barcha signallarning chiziqli bog‘liq emasligi
zarur va etarli. Chiziqli bog‘liq emas ortogonal signallar o‘zaro
halaqitlarsiz oddiy korrelyasion qabullagich orqali bo‘linadi.
Kanallar signallarining ortogonalligi chastota yoki vaqt bo‘yicha
ajratish yoki to‘g‘ri keladigan kodlash hisobiga ta’minlanishi mumkin.
Shunga muvofiq, ko‘p tomonlama ulanish usullarini tasniflash ham
o‘rnatilgan.
Barcha mobil radioaloqa tizimlari ikkita umumiy katta analog va
raqamli toifalarga bo‘linadi. Bunda ularda uchta asosiy ko‘p
tomonlama ulanish usullari
KChAKTU
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari» - bet 11

18
Biz
faqat
tashqi
halaqitlarni
ko‘rib
chiqamiz,
radioapparaturalarning ichki shovqinlari esa qabullash qurilmalari
fanida ko‘rib chiqiladi.
Sanoat va atmosfera halaqitlari. Sanoat halaqitlari manbalari
birinchidan, ishlashi uchqunlash bilan bog‘liq bo‘ladigan turli xil
elektr qurilmalar, ikkinchidan, qisqaroq to‘lqinli stansiyalarning ishchi
diapazoniga tushadigan asosiy chastotaning yuqori garmonikalarini
nurlantiradigan radiostansiyalar hisoblanadi. Sanoat halaqitlari,
ayniqsa 2000 ÷ 10000 m to‘lqinlar uzunliklarida halaqitlar maydoni
kuchlanganligi 1000 mkV/mga yetadigan katta shaharlarda sezilarli
bo‘ladi. Qisqaroq to‘lqinlarda sanoat halaqitlari kamayadi.
Sanoat halaqitlari har bir holda maxsus o‘lchagichlar yordamida
aniqlanadi.
Sanoat halaqitlarini ularning vujudga kelishi joylarida ham
radioto‘lqinlarni nurlanishiga, ham ularning ta’minot o‘tkazgichlari
bo‘yicha tarqalishiga to‘sqinlik qiladigan filtrlash va ekranlashning
qo‘llanilishi yo‘li bilan so‘ndirish amalga oshiriladi.
Atmosfera halaqitlarining asosiy manbai yashinlar hisoblanadi.
Yashin razryadi vaqtida aperiodik xarakterga yoki so‘nuvchi
tebranishlar xarakteriga va
t = 0,1 ÷ 3 msek uzunlikka ega bo‘lgan
quvvatli tok impulsi vujudga keladi. Bunday impuls uzluksiz
chastotalar spektrini hosil qiladi, binobarin, spektrning sinusoidal
tashkil etuvchilari amplitudasini chastotaga teskari proporsional
kamaytiradi.
Eng katta amplituda qiymatiga
f
OOUT aloqa masofasini oshirish usullari

205
Aloqa masofasini oshirishning boshqa yo‘li bu linzaning
diametrini oshirish hisoblanadi. Zamonaviy OOUT modellarida
linzalar 10 sm tartibdagi diametrga ega, lekin keyingi oshirish
tizimning qimmatlashishiga olib keladi. Katta diametrli Frenel
linzalarini ishlatish mumkin, lekin ular changlanishga sezgir.
Aloqa masofasini nurlanish to‘lqin uzunligini o‘zgartirish yo‘li
bilan atmosferadagi yo‘qotish koeffitsientini kamaytirish hisobiga
oshirish mumkin. Oldin ko‘rsatilganidek, atmosfera halaqitlari
spektrning turli qismlaridagi nurlanishlarga turlicha ta’sir qiladi.
To‘lqin uzunligini ortishi bilan atmosfera halaqitlarining ta’siri
kamayadi 1800 nm atrofidagi to‘lqin uzunliklarida esa atmosferaning
“shaffoflik oynasi” kuzatiladi. Optik signalni uzatishga yaraydigan
quyidagi “shaffoflik oynalari” mavjud: 400-1050 nm, 1200-1300 nm,
1500-1800 nm, 2100-2400 nm, 3300-4200 nm, 4500-5000 nm, 8000-
13000 nm [36-38].
Aloqa masofasini uzatkichning tarqalish burchagini kamaytirish
bilan ham oshirish mumkin. Lekin bu quyidagi muammolarga bog‘liq:
− uzatkichning tarqalish burchagini kamaytirish OOUTning
sozlanishi va to‘g‘rilanishini murakkablashtiradi va mos ravishda
tizimni montaj qilish qimmatlashadi;
− ingichka nur qimmatroq obyektiv orqali shakllantiriladi.
Bundan
tashqari,
ko‘plab
OOUTlarda
montaj
qilish
protsedurasini soddalashtirish maqsadida qabul qilish va uzatish
bloklari bitta korpusda joylashtiriladi. Lekin bu holda ishlab chiqarish
jarayonida korpusning ichida qabullagi va uzatkich optik o‘qlarining
parallelligini aniq ta’minlash (aks holda ikki tomonlama aloqa uchun
bloklarni sozlash mumkin bo‘lmay qoladi) zarur bo‘ladi.
Ob’ektlar orasida to‘g‘ri ko‘rinish bo‘lmaganida yoki interval
uzun bo‘lganida retranslyator o‘rnatilishi mumkin. Retranslyatorga
faqat ta’minotni yetkazish va obyektlar orasida to‘g‘ri ko‘rinishni
ta’minlash talab qilinadi.
l = l - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov,...

27
1.11- rasm. Antennaning ekvivalent sxemasi
Bu holda yuklamga maksimal quvvatni uzatilishi sharti
Z
kir
=
Z
yuk
ko‘rinishga ega bo‘ladi, ya’ni antennaning kirish qarshiligi
va yuklamaning qarshiligi (fiderning to‘lqin qarshiligi) teng bo‘lishi
kerak.
Antennaning
shovqin
harorati
.
Yuqori
sezgirlikli
qabullagichlarga ulangan o‘ta yo‘naltirilgan qabul qilish antennalari
uchun ko‘pincha antennaning
T
ASH
shovqin haroratini bilish zarur
bo‘ladi. U qabullgichning kirishiga ulanganida unda antennaning
o‘zidagi kabi o‘sha quvvatni ajratadigan antennaning kirish
qarshiligiga teng bo‘lgan qarshilikli rezistorning harorati sifatida
aniqlanadi. O‘z issiqlik shovqinlariga bog‘liq bo‘lgan antennaning
shovqinlar quvvati unchalik yuqori emas. Antennaning shovqinlari
asosan qabullagichning kirishiga keladigan kosmik manbalardan
radionurlanishlar, shuningdek yer atmosferasi va antenna yaqinida
joylashgan predmetlardan issiqlik nurlanishlari orqali aniqlanadi:
R
ASH
=
KT
ASH
D
f ,
bu yerda
K = 1,38 10-23 Vt s/grad;
D
f – qabul qilish trakti chiziqli qismining o‘tkazish polosasi,
Gs.
Tikkaga yo‘naltirilgan o‘tkir yo‘naltirilgan antenna uchun
T
ASH
100
0
Kga va hatto undan kichikka yetishi mumkin, shu bilan bir
vaqtda yer sirtiga yo‘naltirilganda
T
ASH
≥300
0
K bo‘ladi.
RRLda ishlatiladigan antennalar - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r....

28
to‘lqinlarda, shuningdek kichik sig‘imli liniyalarda bu turdagi
antennalar, shuningdek parabolasimon antennalar qo‘llanilishi
mumkin.
Parabolasimon
antennalar
o‘rtacha sig‘imli liniyalardagi
detsimetrli diapazonda keng qo‘llaniladi. Kichik va o‘rta sig‘imli
santimetrli diapazonda asosan parabolasimon antennalar qo‘llaniladi.
Santimetrli diapazonda ishlaydigan katta sig‘imli va katta
masofali magistral RRLlarda parabolasimon, rupor-parabolasimon,
nurlantirgichi chiqarilgan parabolasimon va ikki oynali antennalar
qo‘llaniladi. Bitta RRL antennasi bir vaqtda ham uzatish, ham qabul
qilish uchun ishlatiladi.
Mobil aloqa tizimlari antennalari. Nisbatan uncha katta
bo‘lmagan kuchaytirishi, uncha katta bo‘lmagan hajmlari va vazni
tufayli shtirli antennalar vaqtinchalik yoki harakatdagi bazaviy
stansiyalarda qo‘llaniladi. Zamonaviy sotali tizimlarda statsionar
bazaviy stansiyalarda asosan chastotalarning takrorlanishi afzalliklari
tufayli sektorli antennalar qo‘llaniladi. Gorizontal tekislikda sektorli
YDni, masalan, burchakli reflektorli yarim to‘lqinli vibratordan
foydalanish orqali olish mumkin. Sektorli YDni har bir qavatda
parallel vibratorlardan antennalar panjarasidan foydalanish orqali ham
olish mumkin.
Sotali
telefoniya
texnologiyasida
ishlatiladigan
ko‘plab
nurlantirgichlar shleyfli simmetrik vibrator, spiralli antenna, chorak
to‘lqinli shtir va past profilli antennalar hisoblanadi [1].
g
 = 1/t - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov,...

19
manbalari Quyosh, Yupiter, Saturn, Venera, Oy,
Yulduzlar
hisoblanadi.
Galaktikaning
radionurlanishlari
barcha
yo‘nalishlarda
kuzatiladi, lekin ayniqsa uning ekvotrial tekisligida galaktikaning
markaziga yo‘nalishda intensiv hisoblanadi.
Galaktikadagi halaqitlar 18 ÷ 30
MGs diapazonda eng intensiv
hisoblanadi. Bu halaqitlar sathi juda doimiy,
lekin yerning aylanishi
hisobiga yer sirtining bu nuqtasida halaqitlar sathining sutkalik
o‘zgarishi kuzatiladi.
Quyosh va planetalarning radionurlanishlari galaktikaning
radionurlanishlariga qaraganda ikkinchi
darajali ahamiyatga ega,
chunki u faqat antenna nurlanish manbaiga yo‘naltirilganida sezilarli
halaqitlarni hosil qiladi.
Quyoshning nurlanishi spektri murakkab va o‘zgaruvchan.
Nurlanish intensivligi Quyoshdagi portlashlar va qo‘zg‘alishlar
vaqtida keskin ortadi.
Binobarin, bu eng kuchli qisqa to‘lqinlar
diapazonida namoyon bo‘ladi.
Dastlabki 
 signal - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

202
5.4- rasm. Atmosfera optik aloqa liniyalari qabullagich-uzatkichi
Qabullagich tezikli r-і-n yoki ko‘chkili fotodiod asosida quriladi.
Ma’lumki, yarim o‘tkazgichli yorug‘lik diodi
kogerent nurlantirgich
hisoblanmaydi va bunin natijasida nurlantiriladigan nurlar 20°ga
etadigan burchaka tarqaladi, shuning uchun nurlarni ingichka tutamga
to‘playdigan qurilma zarur bo‘ladi. Kichik tarqalish burchakli nurlarni
fokuslash uchun qabullagich-uzatkichda quvvatli ob’ektivlar ko‘zda
tutilgan.
Ikki tomonlama aloqani tashkil etish uchun qabullagich-
uzatkichlar
uzatkichlardan
qabullagichlarga
qarama-qarshi
yo‘nalilarda tarqaladigan ikkita
parallel nurlarni ishlatadi, har bir
qabullagich-uzatkich blokidagi qabul qilishi va uzatish esa bir vaqtda
va mustaqil amalga oshiriladi. Ishlatiladigan
nurlanish aniq bir
modelga bog‘liq ravishda 780 dan 950 nmgacha to‘lqinlar diapazonida
yotadi.
OOUTni iste’molchilarga ulash uchun har bir ishlab chiqaruvchi
o‘z interfeysini ishlatadi. Lekin ularning barchasi umumiy ulanish
g‘oyasiga rioya qiladi, u shundan iboratki, atmosfera aloqasi liniyasi
kabel bo‘lagining emulyasiyalanishi hisoblanadi (ikkita o‘rama juftlik
yoki optik kabelning ikkita tolasi).
Shunday qilib, masalan,
ob’ektlarni bog‘laydigan kabelli tarmoqda qatnashadigan barcha
qurilmalar uchun OOUT “ko‘rinmas”, ya’ni
qurilmalarga hech
qanday cheklashlar qo‘yilmaydi, hech qanday qo‘shimcha aloqa
protokollari yoki ularga o‘zgartirishlar va to‘ldirishlar kiritilmaydi.
OOUTdan foydalaniladigan kompyuter tarmog‘ini
qurish
variantlaridan biri 5.5- rasmda keltirilgan.
OOUT tizimlarning ishlashini ko‘rib chiqishda qator muhim
parametrlarni
hisobga olish zarur, ular ichki va tashqi toifalarga
bo‘linadi
Maydoniy tranzistorning ulanish sxemalari

19
tushuntiriladigan omillardan biri hisoblanadi. Maydoniy tranzistorlarning asosiy
ulanish sxemalarini umumiy asosda ko‘rib chiqamiz.
1.8- rasm. UE, UK va UBli kuchaytirish kaskadlarining ishlatilish sxemalari
Umumiy istokli ulanish
Maydoniy tranzistorlarni
umumiy istokli ulanish sxemasi bipolyar tranzistor
uchun umumiy emitterli sxemaning o‘xshashi hisblanadi. Bunday ulanish sxemasi
quvvat va tok bo‘yicha sezilarli kuchaytirishni berishi mumkinligi bois juda keng
tarqalgan, bunda stok zanjiri kuchlanishining fazasi o‘zgarmaydi (1.9- rasm).
1.9- rasm. Maydoniy tranzistorni umumiy istokli ulanishi
U
kir
-Е
tт
VТ1
U
chiq
С1
С2
R1
R2
I
e
I
k
I
b
U
kir
-
Е
tм
Fanni chuqur o‘rganish uchun har bir bob oxirida nazorat savollari 
keltirilgan

8
1. KUCHAYTIRISH QURILMALARI
1.1. Kuchaytirgichlarning tavsifi va asosiy texnik ko‘rsatkichlari
Kuchaytirish
qurilmalar
texnikaning
keng
sohalarida
qo‘llaniladi.
Televideniye, radioeshittirish, avtomatik boshqarish tizimlari, radiotexnika,
radiolokatsiya va boshqa tizimlarda kichik quvvatli signallarni kuchaytirish uchun,
shuningdek turli xil radioelektron apparaturalar, personal kompyuterlarning
yetakchi qismi sifatida kuchaytirgichlardan foydalaniladi.
Kichik quvvatli o‘zgaruvchan signalning parametrlarini buzmasdan,
o‘zgarmas kuchlanish manbaining quvvati hisobiga kuchaytirib beruvchi
qurilmaga
elektron
kuchaytirgich
deyiladi. Quvvatni kuchaytirish samarasi
qurilmada energiyasi chiqishda oshirilgan quvvatni hosil qilish uchun
ishlatiladigan qandaydir tashqi manba bo‘lganida mumkin bo‘ladi. Energiyasi
kuchaytirgichda kuchaytirilgan signallar energiyasiga o‘zgartiriladigan bu manba
ta’minot manbai
deyiladi.
Ta’minot manbaining energiyasi kuchaytirish yoki aktiv elementlar
yordamida foydali signal energiyasiga o‘zgartiriladi. Kuchaytirilgan signallar
iste’molchisi hisoblanadigan qurilma
kuchaytirgichning yuklamasi
deyiladi,
yuklama ulangan kuchaytirgichning zanjiri esa
chiqish
zanjiri
yoki
kuchaytirgichning chiqishi
deyiladi. Kuchaytirilishi kerak bo‘lgan kirish signali
manbai
signal manbai
yoki
generator
deyiladi, kirish signali kiritiladigan
kuchaytirgichning zanjiri esa
kirish zanjiri
yoki
Signal 
manbai - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

Signal manbai ARO’ OChF PChF Audio protssesor Analog Analog Raqamli KIM +U ta’m Balandlik Tembr Samaralar
30
1.21- rasm. D sinfdagi ko‘priksimon kuchaytirgichning to‘liq tuzilish sxemasi
1.22- rasm. D sinfdagi ko‘priksimon kuchaytirgichning vaqt diagrammalari
Analog kuchaytirgichlardan farqli ravishda
D sinfdagi kuchaytirgichlar
chiqish signali to‘g‘ri burchakli shakldagi impulslar hisoblanadi. Ularning
amplitudasi o‘zgarmas, davomiyligi (“kengligi”) esa kuchaytirgichning kirishiga
beriladigan analog signalning amplitudasiga bog‘liq ravishda o‘zgaradi. Impulslar
chastotasi
(diskretlashtirish
chastotasi)
o‘zgarmas va kuchaytirgichlarga
qo‘yiladigan talablarga bog‘liq ravishda bir necha o‘nlab kilogerslardan yuzlab
kilogerslargachani tashkil etadi. Shakllantirilganidan keyin impulslar kalit rejimida
U с U tayanch U g U D0 U chiq Generator U s U g U s , U g U KIM +U KIM -U KIM
31
ishlaydigan oxirgi tranzistorlarda kuchaytiriladi. Impulsli signalni analog signalga
o‘zgartirish kuchaytirgich chiqishidagi filtrda yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri yuklamada
bo‘lib o‘tadi.
kuchaytirgichning kirishi

10
1.2- rasm. Kuchaytirgichlar turlari
Kuchaytirgichlarning asosiy texnik ko‘rsatkichlariga quyidagilar kiradi:
- kuchaytirish koeffitsienti (tok bo‘yicha, kuchlanish bo‘yicha, quvvat
bo‘yicha):
- kirish va chiqish qarshiligi;
- chiqish quvvati;
- foydali ish koeffitsienti;
- nominal kirish kuchlanishi (sezgirlik);
- chastota bo‘yicha kuchaytirish oralig‘i;
- amplituda bo‘yicha dinamik diapazon;
- signal shaklini buzilishi;
- chastota, faza va nochiziqli buzilishlar
Kuchaytirish koeffitsienti – chiqishdagi signal amplitudasini kirishdagi signal
amplitudasiga nisbatan necha barobar ortganini ko‘rsatadi. Ularga quyidagi
kuchaytirish koeffitsientlari kiradi:
- kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti
K
u
= U
2
/ U
1
;
- tok bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti
K
i
= I
2
/ I
1
;
Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari - bet 2

7
tebranishlarni generatsiyalash va kuchaytirishning umumiy prinsiplari, qabul qilish
va uzatish qurilmalarida chastotani avtomatik rostlash usullari, amplitudaviy, bir
polosali,
burchakli
modulyatsiyali
radiouzatkichlar,
televideniye
va
radioeshittirishda raqamli modulyatsiya usullari, xususan ko‘p pozitsiyali
manipulyatsiyalash usullari, analog va raqamli televideniye radiouzatkichlari,
analog va raqamli radioeshittirish radiouzatkichlari ko‘rib chiqilgan.
Radioqabul qiluvchi qurilmalari qismi 9–16 boblarni o‘z ichiga oladi. Bu
qismda radioqabul qilish qurilmalari haqidagi asosiy ma’lumotlar, radioqabul
qilgichlarning, xususan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri detektorlashli qabul qilgichlar,
to‘g‘ridan-to‘g‘ri kuchaytirishli qabul qilgichlar va supergeterodin qabul
qilgichlarning tuzilish sxemalari, radioqabul qilish qurilmalarida yuqori chastotali
kuchaytirgichlar, qabul qilgichlarda signallarga raqamli ishlov berish, analog va
raqamli televideniye radioqabul qilgichlari, analog va raqamli radioeshittirish
radioqabul qilgichlari ko‘rib chiqilgan.
Tranzistorlarning ulanish sxemalari

16
1.5- rasm. Tranzistorning umumiy emitterli sxema bo‘yicha ulanishining
funksional sxemasi
Tranzistorni umumiy emitterli sxema bo‘yicha ulanishi sxemasining kirish
qarshiligi tranzistorning kirish xarakteristikasi orqali aniqlanadi. U tranzistorning
baza toki, demak, kollektor tokiga bog‘liq bo‘ladi. Tranzistorni umumiy emitterli
sxemasining amplituda-chastota xarakteristikasida yuqori kuchaytirish chastotasi
tranzistorning boshqa ulanish sxemalariga qaraganda minimal bo‘ladi. Umumiy
emitterli sxema bo‘yicha tranzistorning yuqori kuchaytirish chastotasi
f
β
(
f
h21e
)
chastota orqali cheklangan.
Umumiy bazali sxema
Umumiy bazali sxema odatda yuqori chastotalarda qo‘llanadi. Tranzistorning
bunday ulanish sxemasining quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti umumiy
emitterli sxemaga qaraganda kichik bo‘ladi. Bu tranzistorning umumiy bazali
ulanishi sxemasi tok bo‘yicha kuchaytirmasligiga bog‘liq. Bu sxemada
kuchaytirish faqat kuchlanish bo‘yicha bo‘lib o‘tadi. Tranzistorning umumiy
bazali ulanishi funksional sxemasi 1.6- rasmda keltirilgan.
Bu sxemada ham kollektor va baza ta’minoti zanjirlari ko‘rsatilmagan.
Tranzistorning umumiy bazali ulanishi sxemasining kirish qarshiligi sifatida
tranzistorning emitter qarshiligi xizmat qiladi, shuning uchun umumiy bazali
ulanishi sxemasining kirish qarshiligi kichik bo‘ladi. Uning kirish qarshiligi barcha
ulanish sxemalaridan eng kichigi hisoblanadi, lekin bu sxema uchun bu kamchilik
Kuchaytigichlar - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

11
- quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti
K
r
= R
2
/ R
1
;
bu yerda
U
1,
I
1,
U
2,
I
2
,
– kuchlanishi va toklarning amplituda qiymatlari.
P
1
= U
1
I
1
va
P
2
= U
2
I
2
ekanligi sababli, quvvat bo‘yicha kuchaytirish
koeffitsienti
K
p
= K
u
K
i
bo‘ladi.
Kuchaytirish koeffitsientining qiymati turli kuchlanish kuchaytirgichlarida
o‘nlab va yuzlab tartiblardagi qiymatlarga ega bo‘lishi mumkin. Lekin bu ham
kuchaytirgichning chiqishida talab qilinadigan quvvatni olish uchun yetarli
bo‘lmaydi. U holda qator kuchaytirish kaskadlari ketma-ket (kaskadli) ulanadi
(1.3-rasm). Ko‘p kaskadli kuchaytirgichlar uchun umumiy kuchaytirish
koeffitsienti alohida kaskadlar kuchaytirish koeffitsientlarining ko‘paytmasiga
teng. Bir necha kuchaytirish kaskadlari ketma-ket ulanganida ularning kuchaytirish
koeffitsientlarining ko‘paytmasi tizimning umumiy kuchaytirish koeffitsientni
aniqlaydi:
K
umum
= K
1
, K
2
…. . K
n
(1.1)
1.3-rasm. Ko‘p kaskadli kuchaytirgichning tuzilish sxemasi
(1.1) formulalar bo‘yicha hisoblangan kuchaytirish koeffitsienti o‘lchamsiz
birlikka ega. Zamonaviy kuchaytirish sxemalarida o‘lchamsiz birlikda ifodalangan
kuchaytirish koeffitsienti yetarlicha katta songa teng olinadi, elektronikada
kuchaytirish xossalarini logarifmik birliklar - detsibellarda (dB) ifodalash usuli
qabul qilingan. Quvvat bo‘yicha kuchaytirish koeffitsienti detsibellarda
quyidagicha bo‘ladi:
Transport vazirligi toshkent davlat transport universiteti

Transportda axborot tizimlari va texnologiyalari kafedrasi.
Klassik operatsion tizimlar
|
Asosiy bosqichlari
|
Operatsion tizim nomi
|
I. Open shop
|
IBM 701 open shop (1954)
|
II. Ommaviy ishlov berish
(Batch Processing)
|
BKS system (1961)
|
III. Multidasturlash
(Multiprogramming)
|
Atlas supervisor (1961)
B5000 system (1964)
Exec II system (1966)
Egdon system (1966)
|
IV. Vaqt taqsimoti
(Time sharing)
|
CTSS (1962)
Multics file system (1965)
Titan file system (1972)
Unix (1974)
|
V. Bir vaqtning oʻzida dasturlash
(Concurrent Programming)
|
THE system (1968)
RC 4000 system (1969)
Venus system (1972)
Boss 2 system (1975)
Solo system (1976)
Solo program text (1976)
|
VI. Shaxsiy hisoblash
(Personal Computing)
|
OS 6 (1972)
Alto system (1979)
Pilot system (1980)
Star user interface (1982)
|
VII. Taqsimlangan tizimlar
(Distributed Systems)
|
WFS file server (1979)
Unix United RPC (1982)
Unix United system (1982)
Amoeba system (1990)
|
Ichki parametrlar - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov,...

203
sezgirligi, bitli xatolik (BER), qabul qilish linzalarining diametri,
qabullagichning ko‘rish burchagini o‘z ichiga oladi. Atmosfera optik
aloqa liniyasining uzunligi, mumkinligi, o‘tkazish qobiliyati va uning
narxi aniq bir ilova uchun OOUT tizimlarning optik konstruksiyasini
aniqlaydi.
Shu bilan birga, ilova o‘rnatgan cheklashlarga bog‘liq
bo‘lmagan holda OOUT tizimlarni ishlab chiqishdaqabullagich-
uzatkichlarning konstruksiyasiga ta’sir qiladigan fundamental
echimlarni
qabul
qilish
arur
bo‘ladi.
Bunday echimlarga
uzatkichlarning xarakteristikalari, avtotrekingning zarurligi,
bir yoki
ko‘p aperturali qabullagichlar va uzatkichlarni tanlash, nurlanishni
muvofiqlashtirish usullari kiradi.
5.5-rasm. Kompyuter tarmoqlarining ulanishi
Tashqi parametrlari to‘g‘ri ko‘rinish va atmosfera halaqitlari,
aloqa masofasi binolar oynalaridagi yo‘qotishlar va yo‘naltirish
yo‘qotishlari, ya’ni nurlantiriladigan to‘lqin tarqaladigan muhitga
bog‘liq parametrlarni o‘z ichiga oladi.
Umumiy holda bu
parametrlarning ko‘pchiligi o‘zaro bog‘liq va tizimning umumiy
ishlashini aniqlaydi. Masalan, tizimning mumkinligi nafaqat aloqaning
masofasiga, balki atmosferaning holatiga, yo‘naltirish
aniqligiga va
qabullagich-uzatkichning konstruksiyasiga bog‘liq bo‘ladi. Iqlim
sharoitlari va o‘rnatish joyining fizik xarakteristikalari atrof-muhit
parametrlariga kiradi. To‘g‘ri ko‘rinishga ta’sir
qiladigan ob-havo
1-tarmoq
2-tarmoq
3-tarmoq
4-tarmoq
5-tarmoq
6-tarmoq
204
sharoitlari va o‘rnatish parametrlari umuman OOUT tizimning aloqa
sifatini aniqlaydi. Amaliyot ko‘rsatadiki, mavjud OOUT tizimlar
atrof-muhitning har qanday sharoitlarida va to‘g‘ri ko‘rinishda ikki-
uch marta ortiq bo‘lgan masofalarda ishlay oladi.
Tizimning ishlash
qobiliyatini aniqlaydigan asosiy omillar atmosferadagi yo‘qotishlar,
deraza
oynalaridagi
yo‘qotishlar,
binoning
og‘ishlari
va
harakatlanishlari, quyoshning yoritishi va to‘g‘ri ko‘rinishning
qoplanishini o‘z ichiga oladi.