nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
COBOL - Common Business Oriented Language

|
COBOL - Common Business Oriented Language
|
bet | 143/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатCOBOL - Common Business Oriented Language. “Biznesga yo‘naltirilgan hammabop til”. 1950 yillar oxiri - 1960 yillar boshida ishlab chiqilgan. FORTRAN tilidan so‘ng eng eski yuqori pog‘onadagi dasturlash tili hisoblanadi. Bu til katta kompyuterlarda bajariladigan biznes-qo‘llanmalarni ishlab chiqishda tarqalgan. Ingliz tiliga yaqinlashtirilgan, fayllar va yozuv shakllari bilan ishlashning rivojlangan vositalaribilan ajralib turadi. COBOL tilida ish hujjatlari uchun namunaviy bo‘lgan tuzilmaga ega ma’lumotlar yaxshi tavsiflanadi. Unda masalalar dastlabki tayyorgarliksiz bayon qilinishi mumkin.
Literal (literal) – raqamli va qatorli ma’lumotlar turlarini ifodalab beradigan matnli ko‘rinish
Lokal o‘zgaruvchi (local variable) – funksiyaning aniqlanish sohasida aniqlangan o‘zgaruvchi, uning ko‘rinish sohasi funksiya bilan chegaralangan
Lua dasturlash tili - Bu til 1993-yilda dunyoga kelgan. Shunday bo‘lsada Lua dasturlash tili bildirmasdan virtual hayotimizni ozgina bo‘lsa ham yaxshiroq qilishga yordam bermoqda.
Ma’lumotlar tuzilishi (data structure) – komp’yuter ma’lumotlarini saqlash usuli, masalan, massiv, o‘zgaruvchan o‘lchamli massiv, o‘zaro bog‘liq ro‘yhat va binar axtaruv daraxti
Ma’lumotlar turi (data type) – shu ma’lumotlar uchun aniqlangan qiymatlar to‘plami va operatsiyalar
Ma’lumotlarningxeshlashtiriladigan turi (hashable data type) – aniq joylashtirilgan hesh( ) funksiyali ma’lumotlar turi
221
bo‘lib, u dict va set turidagi ma’lumotlar bilan ishlay oladi, masalan, int, str,float, bool va tuple (ammo list emas)
Maxsus usul (special method) – Python tilining plus (), eq() yoki len() kabi operatsiyalarini bajaradigan usullaridan biri
Massiv (array) – elementlar to‘plamini saqlash va ularning yaratilishini, ularga indeks bo‘yicha kirishni, indeks bo‘yicha yozishni va saralashni ta’minlab beruvchi ma’lumotlar tuzilishi
|
| |
Ko‘rinish maydoni - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 142/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатKo‘rinish maydoni (scope) – dasturning o‘zgaruvchi yoki qismni bevosita ko‘rish mumkin bo‘lgan maydoni
219
Kompilyatsiya vaqti xatosi [sintaksis xato] (compile-time [sintax] error) – kompilyator tomonidan aniqlangan xato
Kotlin tili. Kotlin tili JVM va JavaScript larga mo‘ljallangan statik yozilgan til. Kotlin o‘zining instrumetlarini ishlab chiqish uchun yangi til izlagan Etbrains iste’moli uchun ishlab chiqilgan (sababi u asosan Javada yozilgan), yani mavjud kod bazasidan foydalanishga va ayni paytda Javadan kelib chiqadigan ba’zi muammolarni hal qilishga imkon beradigan narsa. Dasturiy ta’minotni yozish paytida duch kelingan bu kamchiliklarni bartaraf etish Kotlin tili xususiyatlarini belgilab berdi.
Crystal tili. Crystal " C ga o‘xshab tez, Ruby kabi jozibador"shiori bilan umumiy-maqsadi dasturlash tili xisoblanadi
Bu yuqori darajali, statik yozilgan, ilg‘or xulosaga ega turlari va musor yig‘ish bilan bog‘liq bo‘lgan ob’ektga yo‘naltirilgan dasturlash tili. Crystal ning me’moriy maqsadlari:
Sintaksis Ruby ga o‘xshaydi (lekin u bilan moslik maqsad emas).
Crystal da unga bog‘liqliklar yozib C-kodni chaqirish imkoniyati.
Shablonli kodni oldini olish uchun kompilyatsiya vaqtida kodni bajarish va ishlab chiqarish qobiliyati.
Samarali mashina kodi ichiga kompilyatsiya qilish.
CGI - Common Gateway Interface Umumiy shlyuz interfeysi. Server jarayonlarini tashqi qo‘llanmalar bilan o‘zaro aloqada ishlashi uchun standart. Jismonan bitta kompyuterda joylashgan, veb-server va boshqa dasturiy ta’minotlar orasidagi ma’lumotlar almashuvini tavsiflovchi qoidalar yig‘masi bilan belgilanadi. Xususan, HTTP-server tashqi dasturlarni chaqirish uchun CGIni ishlatishi mumkin. Ular veb-saytning HTML-sahifalarini dinamik tarzda shakllantiradi. CGI standarti bo‘yicha o‘qish/yozishni uddalay oladigan har qanday dastur CGI dasturi bo‘la oladi.
220
Chill. Telekommunikatsiyalarda foydalanish uchun ITU tomonidan taklif qilingan yuqori darajadagi til. Telefon va boshqa kommunikatsiya tarmoqlarida avtomatlashtirilgan majmualarni dasturlash uchun xalqaro standart sifatida qabul qilingan til. Chill haqiqiy vaqt rejimida ishlaydigan tizimlar faoliyatini tavsiflaydi.
|
| |
Parametrik o‘zgaruvchi - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 146/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатParametrik o‘zgaruvchi (parameter variable) – funksiya bajarilish vaqtida mos argument bilan initsializatsiya qilinadigan va funksiyaning aniqlanishida ko‘rsatilgan o‘zgaruvchi
Psevdonim (alias) – bitta ob’ektga murojaat qiladigan bitta yoki undan ko‘p o‘zgaruvchilar
Polimorfizm (polymorfizm) – ma’lumotlarni turli xillari uchun bir hildagi ARI larni ishlatish
Prioritetlar qoidasi (precedence rules) – ifodadagi operatorlarni qo‘llash ketma-ketligini aniqlab beruvchi qoidalar
Parametrik o‘zgaruvchi self – ob’ekt chaqirgan usul bilan bog‘langan birinchi parametrik o‘zgaruvchi. Kelishuvga binoan bu o‘zgaruvchi self deb nomlanadi
Pascal tili. Yuqori pog‘onali umumiy maqsadli dasturlash tili. 1970 yilda Niklaus Virt tomonidan yaratilgan bo‘lib, 17 asrda yashab o‘tgan fransuz matematigi Blez Paskal sharafiga atalgan. Paskal sonlarni qo‘shish uchun mo‘ljallangan dastlabki mexanik mashinalardan birini ixtiro qilgan. Pascal tili tuzilmalashgan
224
dasturlash tili bo‘lib, boshqa ko‘plab tillarning asosi hisoblanadi. Pascal dasturlashni o‘qitishda, sanoatni dasturlashda keng qo‘llaniladi.
PHP dasturlash tili - bu dasturlash tili yordamida sayt yaratish uchun avvalo o‘z shaxsiy kompyuteringizda Virtual server o‘rnatishingiz lozim. Masalan Denwer yoki WAMPP Brauzeringiz o‘zi tushunadigan tilda kelgan sayt kodlarini natijasini ekraningizda sizga ko‘rsatib beradi va siz tayyor saytni ko‘rasiz. Demak, agar Web dasturlash bilan shug‘ullanaman deydigan bo‘lsangiz, minimum: HTML, CSS, JavaScript, PHP, MySQL larni bilishingiz kerak ekan. Bunda HTML -> Sayt karkasini yasaydi, CSS - saytni pardozini (dizaynini) amalga oshiradi, Javascript - saytni dinamikasi(haraktlarini) ta’minlaydi, PHP - saytni mantiqiy amallarini bajaradi
Perl tili - yuqori darajali interpretatsiyalanadigan dinamik dasturlash tili bo‘lib, u 1987 yilda ta’lim bo‘yicha lingvist Larri Uoll tomonidan yaratilgan. Bu dasturlash tili matnlar bilan ishlash bo‘yicha juda boy imkoniyatlarga ega. Bu esa o‘z navbatida parsing, ya’ni, biron manbadagi ma’lumotlarni ko‘chirib olish uchun juda qulay hisoblanadi.
R tili statistikada ma’lumotlarni tahlil qilish va grafik ifodalashda foydalaniladigan dasturlash tili va dasturiy muxit xisoblanadi. Bu data scientist (ma’lumotlar olimi) mutaxassislari uchun birinchi nomerli tildir. Agar siz ushbu faoliyat sohasiga qiziqsangiz, u holda R ishonchli va foydali tanlovdir.
|
| |
Ob’ekt (object) – identifikatori, turi va qiymati bilan tavsiflangan konkret ma’lumotlarni mashina hotirasida joylashtirilgani
Ob’ektga ilova

|
Ob’ekt (object) – identifikatori, turi va qiymati bilan tavsiflangan konkret ma’lumotlarni mashina hotirasida joylashtirilgani
Ob’ektga ilova
|
bet | 145/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатOb’ekt (object) – identifikatori, turi va qiymati bilan tavsiflangan konkret ma’lumotlarni mashina hotirasida joylashtirilgani
Ob’ektga ilova (ob’ject reference) – ob’ekt identifikatorining konkret kyrinishi (hotiraning ob’ekt saqlanadigan joyi manzili – adresi)
Ob’ektga yo‘naltirilgan dasturlash (object-oriented programming) – real yoki abstract borliqni ma’lumotlar turlari va ob’ektlar vositasida modellashtirishni nazarda tutadigan dasturlash usuli
Operand (operand) – operator ta’sir ko‘rsatadigan ob’ekt
Operator (operator) – mahsus simvol yoki simvollar ketma-ketligi bo‘lib, u berilgan ma’lumotlar ustida qandaydir amallarni bajarishga imkon beradi, masalan,+, -, *, [ ]
Operator (statement) – Python tilida bajariladigan instruksiya, masalan, o‘zlashtirish operatori, if operatori, while yoki return operatorlari
Operator import – Python tilining boshqa moduldagi kodga murojaat qilishiga imkon beruvchi operator
Operatsion tizim (operating system) – komp’yuterdagi dasturlar va ilovalarni umumiy boshqarilishini ta’minlab beruvchi va resurslarni boshqaruvchi dastur
223
Ob’ektga ilovani uzatish(pass by object reference) – ob’ektga funksiyani uzatilsh usulini anglatadigan va Python tili tomonidan ishlatiladigan usul
Operatorning xaddan tashqari yuklanishi (overloading an operator) - +, *, <= yoki [ ] kabi ma’lumotlar turlari bilan bog‘liq tushuncha
Object Pascal — Pascal tilidan bir qancha kengaytirishlar va to‘ldirishlar orqali kelib chiqqan bo‘lib, u ob’ektga yo‘naltirilgan dasturlash tili hisoblanadi. Avvaldan ushbu dasturlash muhiti faqatgina Microsoft Windows amaliyot tizimi uchun dasturlar yaratishga mo‘ljallangan, keyinchalik yesa GNU/Linux hamda Kylix tizimlari uchun moslashtirildi, lekin 2002-yilgi Kylix 3 sonidan so‘ng ishlab chiqarish to‘xtatildi, ko‘p o‘tmay esa Microsoft.NET tizimini qo‘llab quvvatlashi to‘g‘risida e’lon qilindi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ob’ekt (object) – identifikatori, turi va qiymati bilan tavsiflangan konkret ma’lumotlarni mashina hotirasida joylashtirilgani
Ob’ektga ilova
|
Solishtiriladigan ma’lumot turlari

|
Solishtiriladigan ma’lumot turlari
|
bet | 148/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатSolishtiriladigan ma’lumot turlari (comparable data type) – Python ning oltita solishtirish operatori <, <=, >=, ==, va ! = lar bo‘yicha ketma-ketlikni aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar turi, masalan,int, str, float va bool
Standart qiymat (default value) – funksiya chaqirilgan paytda unga mos argument uzatilmagan taqdirda parametrik o‘zgaruvchiga beriladigan ob’ekt
Ssenariy (script) – odatda global kod sifatida amalga oshiriluvchi qisqa dastur va u ko‘p martalab ishlatilishga mo‘ljallanmagan
Swift tili 2014-yilda Apple tomonidan kiritilgan nisbatan yangi dasturlash tili hisoblanadi. Bu til iOS yoki macOS ostida ilovalarni yaratish uchun mo‘ljallangan. Swift ilgari iOS va macOS da ishlab chiqilgan Objective-C ga nisbatan samaraliroq va qulayroq til hisoblanadi. Umuman, dastur ishlab chiquvchilarga Swift yoqadi, Swift 2015-yilda eng sevimli tillar ro‘yxatida birinchi o‘rinni, 2017-yilda esa to‘rtinchi o‘rinni egalladi. Ehtimol, Swift bilan ishlashni yoqtirasiz. Agar siz mobil
227
qurilmalar uchun ishlab chiqishni rejalashtirmoqchi bo‘lsangiz, Swift tili albatta, boylikka yo‘l sifatida qarashga arziydi. iOS ilovalari Android ilovalarga nisbatan ko‘proq daromad keltiradi.
Scala tili - Scala nomi Scalable Language tilidan kelib chiqqan. Bu til " Java ni qayta yozishga", kamchiliklarini tuzatishga yana bir urinishdir. Scala kodi Java Virtual Machine (JVM) da ishlash uchun kompilyatsiya qilinadi. Scala tilini LinkedIn, Twitter va Guardian kabi yirik kompaniyalar tomonidan foydalanishini hisobga oladigan bo‘lsak, bu tilga talab yuqoriligini aytish mumkin.Scala tilini o‘rganish qiyinrnoq bo‘lishi mumkin. Lekin buni uddalagan inson katta martabalarga ega bo‘ladi. Scala tilini ishlab chiquvchilar uchun ko‘proq ish o‘rinlari mavjud. 2017 yil StackOverflow hisobotiga ko‘ra, ish haqi darajasi bo‘yicha Scala dunyodagi eng yaxshi o‘ntalikdan o‘rin olgan, AQShda esa birinchi o‘rinda turadi.
SQL tuzilmalashgan so‘rovlar tili. Ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun mo‘ljallangan so‘rovlar standartlashtirilgan til. IBM tadqiqotlar markazida 1974 yili ishlab chiqilgan va dastlab SEQUEL (Structured English QUEry Language) deb atalgan. SQL ilk bor ma’lumotlar bazasining tijorat tizimi sifatida 1979 yili Oracle kompaniyasi tomonidan taqdim qilingan.
SQLda kiritish-chiqarish operatorlari mavjud emas. Shu sababli, u boshqa tillar ichiga kirib, ular bilan birgalikda ishlaydi. SQL bajaradigan asosiy funksiyalar quyidagilar:- axborotni ma’lumotlar bazasiga yozish; - kerak bo‘lgan o‘zgarishlarni kiritish;- ma’lumotlar bazasida interaktiv axborotni izlash va uni chiqarib olish.SQL standarti ANSI tomonidan 1986 yilda tasdiqlangan va 1991 yilda yangilangan.
|
| |
Buyumlar interneti - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 16/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатBuyumlar interneti. Sensorlar, DT, tarmoq uskunalari bilan jihozlangan va internet orqali ma’lumot almashishga qodir bo‘lgan ob’ektlar tarmog‘i. Atama tarmoq orqali ulanish mumkin bo‘lgan har qanday qurilmani anglatadi.
Asosiy qo‘llanish sohalari:
Tovarlar va hizmatlar harakatini kuzatish
Aktivlar monitoringi
Masofadan ma’lumot to‘plash
O‘ziga o‘zi hizmat ko‘rsatish
Masofadan hizmat ko‘rsatish
Real-time bozor ma’lumotlari olish
Narh shakllantirish moslanuvchan modellari
Bitcoin (BTC): dunyoda birinchi nomarkazlashgan raqamli valyuta va to‘lov tizimi. To‘lovlari foydalanuvchilar o‘rtasida vositachilarsiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri amalga oshirishga imkon beradi. Bitkoinlar tarmoqda mayning uchun mukofot sifatida paydo bo‘ladi. Bitkoinlar soni 21mln bilan cheklangan, yangi tangalar chiqarish esa tartibga soluvchi organga bog‘liq emas. 2009 yil Bitkoin dastur-mijozi va protokolini Satoshi Nakamoto taxallusi ostidagi kishi (yoki shaxslar guruhi) e’lon qilgan. Bitcoin Cash (BTH): yangi kriptovalyuta, 2017 yil 1 avgustda
28
jamiyat asosiy Bitkoin tarmog‘ining o‘tkazish qobiliyatini oshirish usuli haqida
kelishib olmaganligi sababli bitkoin-blokcheyn tarmoqlashuvi natijasida vujudga kelgan. Bitcoin Cash da blok o‘lchami 8MB ni tashkil qiladi, shu hisobiga bu yerda tranzaksiyalar tezroq ishlov beriladi. Bitfury Group: Valeriy Vavilov va Valeriy Nebesnыy tomonidan asos solingan kompaniya, mayning uchun chiplar (ASIC), mayning o‘zini ishlab chiqarish va tranzaksiyalarni qayta ishlash bilan shug‘ullanadi. Bitfury Group korporativ blokcheyn- tizimlar yaratishga imkon beradigan Exonum platforma ishlab chiqqan.
BTC-e: kriptovalyutalar bilan savdo uchun raqamli birja, 2011 yil Skolkovo bitiruvchilari tomonidan asos solingan. 25iyul kuni birja asoschilaridan biri Aleksandr Vinnik Gretsiyada qo‘lga olindi – AQSh uni 4 mlrd dollarni «yuvish»da gumon qilgan, FQB esa serverni hibsga oldi va birja schetini blokirovka qildi. Mijozlarning akkauntlari yangi WEX kriptovalyuta birjasiga o‘tdilar.
-V-
29
Veb 2.0 . WWW rivojlanishining ikkinchi avlodini belgilovchi atama. Veb 2.0 ning asosiy xususiyati – ko‘p sondagi foydalanuvchilarning kontentni yaratish va ma’lumotlarni almashishda bevosita ishtiroki. Misollar: ijtimoiy tarmoqlar, videoxosting saytlari, viki, bloglar, folksonomiya. veb-anjuman ingl: web-conference rus: veb-konferensiya Internet orqali real vaqt rejimida onlayn uchrashuvlar o‘tkazish va birgalikda ishlash uchun texnologiyalar va vositalar. Vebanjumanlar onlayn taqdimotlar o‘tkazish, hujjat va ilovalar bilan birgalikda ishlash, saytlarni, videofayllarni va tasvirlarni sinxron ko‘rishga imkon beradi.
Veb-anjuman. Internet orqali real vaqt rejimida onlayn uchrashuvlar o‘tkazish va birgalikda ishlash uchun texnologiyalar va vositalar. Vebanjumanlar onlayn taqdimotlar o‘tkazish, hujjat va ilovalar bilan birgalikda ishlash, saytlarni, videofayllarni va tasvirlarni sinxron ko‘rishga imkon beradi.
|
| |
Modul (module) - . py - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 144/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатModul (module) - . py kengaytirgichli fayl bylib, uning tuzilishi shundayki, imkoniyatlari Python ning boshqa dasturlarida ham ko‘p marta ishlatilishi mumkin
Modulli dasturlash (modular programming) – hal qilinayotgan masalani yechishga yo‘naltirilgan va alohida, bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan modullardan foydalanishni nazarda tutadigan dasturlash usuli
Modulli testlashtirish (unit testing) – modulga tekshirish kodini ham joylashtirish usuli
Ma’lumotlarning iteratsiya qilinadigan turi (iterable data type) – iteratorga uning elementlari tomonidan qaytariladigan ma’lumot turi, masalan, list, tuple, str, dict va set
None ob’ekti – hech qanday ob’ektni ifoda etmaydigan mahsus ob’ekt
MySQL - PHP bilan hamkorlikda saytga ma’lumotlar bazasidan ma’lumotlarni o‘qib olish, yozish, o‘zgartirish uchun xizmat qiladi. Programmani yaratish jarayonidagi uning nomlari Beta versiya - bu versiya programmani ommaga havola qilinib, ularning fikri bo‘yicha programmaga turli o‘zgartirishlar kiritiluvchi versiyasi. Programmaning bu versiyasi, odatda, tekin bo‘lib, ko‘pchilik hukmiga havola yetiladi. Programmaning bu versiyasi orqali sizga yetkazilgan ziyon qoplanmaydi(fayllaringizning o‘chib ketishi, OS ning buzilishi va h.k.). Hozirda ko‘pchilik firmalar o‘z mahsulotlarini Beta versiyasini chiqarib, o‘z mahsulotlarini takomillashtirib bormoqdalar. Bundan, programma ishlab
222
chiqarish bo‘yicha yetakchi bo‘lgan Microsoft korporatsiyasi ham mustasno emas(Windows Vista, Office 2007, Exchange Server 2007, Internet Explorer 7 va h.k.).
Nusxa o‘zgaruvchisi (instance variable) – klassda aniqlanigan va ma’lumotlar turi qiymatini ko‘rsatadigan o‘zgaruvchi
Nusxa usuli (instance method) – konkret ma’lumotlar turi uchun operatsiyalarni amalga oshirish (aniq ob’ekt uchun chaqiriladigan funksiya)
Nusxa(instance) – qandaydir aniq klassga mansub ob’ekt
|
| |
M. A. Raxmatullayev, B. I. Ganiyeva 1.RaxmatullayevM. GaniyevaB. Jahon axborot resurslari

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT
TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI
RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
UNIVERSITETI
M.A. RAXMATULLAYEV, B.I. GANIYEVA
JAHON AXBOROT RESURSLARI
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan oliy
o‘quv yurtlarining 5A350601 Axborotlashtirish va kutubxonashunoslik
magistratura mutaxassisligi talabalari uchun darslik sifatida tavsiya
etilgan
Toshkent- 2019
2
UDK 004.6:004.738.5 (075.8)
BBK 73 (ya 73)
R-39
Mas’ul muharrir: s.f.d., professor A.А.Umarov
Taqrizchilar: p. f. n., RIPK direktori D.А.Ganiyeva
t.f.n., «Kompyuter Osiyo» ilmiy-texnika parki
direktori A.M.Xundibayev
Raxmatullayev M.A., Ganiyeva B.I.
Jahon axborot resurslari:
darslik / M.A.Raxmatullayev, B.I. Ganiyeva; oliy va o’rta maxsus ta’lim
vazirligi;
Muhammad
al-Xorazmiy
nomidagi
TATU.-Toshkent:
Aloqachi,
2019.-192b.
Darslik jahonning yetakchi nashriyotlari va ular tomonidan chop
etilayotgan
ilmiy-ta’limiy
resurslarning
axborot-kutubxona
muassasalarida qo‘llanilishi, jumladan, elektron ilmiy-ta’limiy resurslar
haqidagi ma’lumotlar, ulardan foydalanishning
texnologik va tashkiliy
jihatlaridan tortib, to‘plash, tarqatishning huquqiy masalalari,
ularning
qidiruv tizimlari borasidagi qimmatli ma’lumotlarni mujassamlashtiradi.
Mazkur
darslik
5A350601-«Axborotlashtirish
va
kutubxonashunoslik» magistratura mutaxasissisligi talabalari uchun
mo‘ljallangan bo’lib, shu bilan bir
qatorda darslikdan elektron
kutubxona va arxivlar, axborot-kutubxona
sohasi mutaxassislari, ilmiy
faoliyat bilan shug‘ullanuvchi
barcha soha xodimlari, professor-
o‘qituvchilar, doktorantlar ham o‘z faoliyatlarida qo‘llashlari mumkin.
Axborot resursi - - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 10/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатAxborot resursi - Axborot tizimi tarkibidagi elektron shakldagi axborot, ma’lumotlar banki, ma’lumotlar bazasi. (konun) Aloxida xujjatlar va xujjatlar massivlari, axborot tizimlaridagi (kutubxona, arxiv, jamgarma va ma’lumotlar banklari, boshka axborot tizimlari) xujjatlar va xujjatlar massivlari. Axborot tizimlaridagi (kutubxona, arxiv, jamgarma va ma’lumotlar banklari xamda depozitariy, muzey va boshkalar) xujjatlar va xujjatlar massivlari. Ma’lumotlar va bilimlar bazalari, axborot tizimlaridagi boshka axborot massivlarini uz ichiga oluvchi tashkillash- tirilgan jami xujjatlashtirilgan axborot
Axborot sanoati - Eng zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (gazeta, jurnal va kitoblardan tortib kompyuter uyinlari va tarmoklarning axborot tuldirilishi) asosida turli xil axborot maxsulot va xizmatlarini keng kulamda ishlab chiqarish. U muxim fark kiluvchi ikki qismdan iborat: axborot texnikasini (mashinalar va asbob-uskunalar) ishlab chiqarish va bevosita axborotni ishlab chiqarish
Axborot tashuvchisi - Jismoniy shaxs yoki moddiy ob’ekt. Moddiy ob’ekt jumlasiga axborot ramzi, timsol, signal, texnik yechimlar va jarayonlar shaklida aks ettirilgan moddiy ob’ekt, shu jumladan fizik maydonlar kiradi.
Axborot tizimi - Axborotni tuplash, saklash, izlash, unga ishlov berish xamda undan foydalanish imkonini beradigan, tashkiliy jixatdan tartibga solingan jami axborot resurslari, axborot texnologiyalari va aloka vositalari. Tashkiliy (jumladan, axborot jarayonlarini amalga oshiruvchi xisoblash texnikasi va aloka vositalaridan foydalangan xolda) tartibga solingan jami xujjatlar (xujjatlar massivlari) va axborot texnologiyalari.
18
Bir butunni tashkil kiluvchi tartibga solingan jami axborot texnologiyalari, ob’ektlar va ular orasidagi munosabatlar. Ob’ektlar sifatida axborot tizimi tarkibiga anik axborot jarayonini bajarish uchun kerakli xodimlar, axborot, moddiy- texnikaviy va boshka resurslar kirishi mumkin.Tartibga solingan funksional nuktai nazardan uzaro boglik jami dasturiy-apparat vositalari va axborotni tuplash, unga ishlov berish, saklash va uzatish texnologiyalari. Axborotni yigish, saklash va unga ishlov berish bilan boglik bulgan istalgan tizim. Shu nuktai nazardan tizimlashtirilgan kartoteka xam, ma’lumotlar banki xam axborot tizimi xisoblanadi. Foydalanuvchilar (inson va dasturlar) surovi buyicha axborotni saklash, izlash va berish uchun mo‘ljallangan xisoblash tizimi. Odatda axborot tizimi uz ichiga katta va murakkab ma’lumotlar bazalari va bilimlar bazalarini olib, bir necha tashkilot foydalanuvchilarini axborot bilan ta’minlaydi
|
| |
Axborot tizimlarini klonlash

|
Axborot tizimlarini klonlash
|
bet | 11/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатAxborot tizimlarini klonlash - Replikant-dasturlar asosida yangi axborot tizimlarini kurish. Tizimlar axborot ifodalashning yagona standartlariga mos keladigan, kesishib utadigan ma’lumotlar bazasiga, umumiy izlovchi tizimga, uxshash interfeyslarga ega buladi
Axborot urushi - Dushman axboroti, axborotga asoslangan jarayonlar va axborot tizimlariga zarar yetkazish xarakatlari. Ayni paytda uz axboroti, axborotga asoslangan jarayonlari va axborot tizimlarini muxofaza kilish orkali axborot ustunligiga erishish kuzlanadi. Tizimlarning moddiy, xarbiy, siyosiy yoki mafkuraviy soxada ma’lum yutukka erishishga karatilgan bir- biriga ochikdan- ochik yoki yashirincha karshi karatilgan axborot xujumlari
Axborot xavfsizligi - Axborotning uning egasiga zarar keltiradigan tasodifan yoki kasddan kilingan taadidlarga (xavf- xatarlarga) chidamliligining umumlashgan xossasi. Axborotning xolati. Bu xolat axborot tashuvchisining (axborotlashtirish
19
ob’ekti, ma’lumotlarni uzatish tarmogi va boshkalarni) uni kayta ishlash, saklash va uzatishda axborotning konfidensiallik, butunlik va kirishimlilik kabi xususiyatlarga ega bulib kolishini ta’minlash kobiliyati bilan tavsiflanadi. Axborotning chikib ketishi, soxtalashtirilishi, nusxa olinishi, uzgartirilishi, oshkor bulishi, buzilishi, kamal kilinishiga olib keluvchi beruxsat tasodifan yoki kasddan kilingan amallardan muxofazalanganligi. Konfidensiallik, butunlik va kirishimlilik axborot xavfsizligining tavsifnomasi bulib xisoblanadi. Axborot munosabatlari sub’ektiga zarar yetkazish mumkinligi bilan boglik bulgan xavf extimolining yukligi. Jismoniy va yuridik shaxslar xamda davlatning axborot soxasida muxofaza kilinganlik xolati. Axborot xavfsizligi uchta asosiy tarkibiy qismlardan iborat: konfidensiallik, butunlik va kirishimlilik osonligi. Konfidensiallik nozik axborotni ruxsatsiz olishdan muxofaza kilishga tegishli. Butunlik axborot va dasturli ta’minotning anikligi va tulikligini muxofaza kilishni bildiradi. Kirishimlilik osonligi - bu axborot va asosiy xizmatlarning foydalanuvchi uchun kerakli paytda foydalanish osonligini ta’minlash. Axborot va kullab- kuvvatlovchi infratuzilmaning muxofaza kilinganligi. Bunda tasodifan yoki atayin kilingan, tabiiy yoki sun’iy tavsifga ega bulgan va axborot va kullab-kuvvatlovchi infratuzilma egasi yoki foydalanuvchilariga zarar yetkazishi mumkin bulgan ta’sirlardan muxofazalash nazarda tutilgan
|
| |
Axborot xavfsizligi konsepsiyasi

|
Axborot xavfsizligi konsepsiyasi
|
bet | 12/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатAxborot xavfsizligi konsepsiyasi - Davlat axborot xavfsizligi konsepsiyasi - milliy manfaatlar xavfsizligini ta’minlashning maksadlari, vazifalari, tamoyillari va asosiy yunalishlariga karashlarning jami. Davlat axborot xavfsizligi konsepsiyasida axborot xavfsizligini ta’minlashning ob’ektlari, maksadlari, vazifalari va mavjud muammolar belgilanadi. Tashkilot axborot xavfsizligi konsepsiyasi - tashkilotning axborot xavfsizligi soxasidagi umumiy kurinishdagi maksadlari va prioritetlari kursatilgan va ushbu
20
maksadlarga erishishning umumiy yullari belgilangan xujjat
Axborot xavfsizligi siyosati - Muxofaza kilinayotgan axborotga ishlov berishning xukukiy jixatlarini tartibga soluvchi jami kabul kilingan tashkiliy choralar. Muxofaza kilinayotgan axborotning aylanishi, uni saklash va tarkatish soxasidagi amaldagi konunlar, boshqaruv va me’yoriy materiallar, bandlar, kursatmalar, koidalar va x.k.larni xisobga olgan xolda ishlab chikiladi. Axborot muxofazasi soxasida boshqaruv va loyixa yechimlarini belgilovchi jami xujjatlar. Nozik axborotning boshkarilishi, muxofaza kilinishi va tarkatilishi asoslangan jami konunlar, koidalar va amaliy tajriba. Kompyuter muxofazasini ta’minlash uchun tanlangan reja yoki xarakatlar yunalishi. Muayyan tashkilotda boshqaruv siyosati. Boshqaruv ob’ektlari katoriga konfidensial axborot yoki cheklangan foydalanuvchilar doirasi uchun mo‘ljallangan axborotni kabul kilish, unga ishlov berish va uzatish kiradi
Axborot xavfsizligini boshkarish tizimi (AXBT - ISMS) - axborot xavfsizligini ta’minlash tizimi
Axborot xizmatlari - Foydalanuvchiga axborot maxsulotini yetkazish buyicha ma’lum shaklda amalga oshiriladigan axborot faoliyati. Sub’ektlar (mulkdorlar va egalar)ning foydalanuvchilarni axborot maxsulotlari bilan ta’minlash buyicha xarakatlari. Foydalanuvchilar ixtiyoriga ularga kerakli axborot maxsulotlarini xujjatli yoki elektron shaklda takdim etish, shuningdek, foydalanuvchilarga tegishli axborot yoki axborot maxsulotlarini axborot tarmoklari buylab tarkatish.
|
| |
Veb-boglama - Informatikaning asosiy atamalari

|
Informatikaning asosiy atamalari
|
bet | 17/150 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 1,42 Mb. | | #131556 |
Bog'liq Информатикадан изохли лугатVeb-boglama - veb-serverda umumiy katalogda saklangan, bir-biri bilan bolik bulgan veb-saxifalar, rasmlar, xujjatlar, multimedia va boshka fayllar tuolami.
Veb-sayt - inglizcha “site” (tarjimasi “joy”) suzining uzbekcha talaffuzi. Umumja’on urgimchak turi maolum axborot tuish mumkin bulgan va noyob URL bilan belgilangan virtual joy. Mazkur URL veb-saytning bosh saxifasi manzilini kursatadi. Uz navbatida, bosh saxifada veb-saytning boshka saxifalari yoki boshka saytlarga murojaatlar buladi. Veb-sayt saxifalari HTML, grafik va boshka fayllardan tashkil topgan bulishi mumkin. Veb- saytni ochish uchun brauzer dasturidan foydalaniladi. Veb-sayt shaxsiy, tijorat, axborot va boshka bulishi mumkin.
Veb-sayt statistikasi - saytlar egalariga saytda tashrifchilar soni, kaysi bulimlar eng kuo mash’ur bulgan va boshka narsalarni bilish imkonini beradi.
30
Veb-sayt tuzilmasi - veb boglamasi saxifalari orasidagi alokalar to‘plami.
Veb-saxifa- Internet manzili (URL) bilan bir xil maonoda belgilanuvchi mantikiy birlik. U veb-saytning tarkibiy qismidir. Veb saytlardan iborat bulsa, saytlar esa uz navbatida saxifalardan iborat deyish mumkin. Fizik nuktai nazardan u HTML fayldir. Matn, tasvirlar, JAVA arrletlari va boshka elementlardan iborat bulishi mumkin. Saxifa statik yoki dinamik shakllantirilgan bulishi mumkin. Freymlardan foydalangan xolda xar bir freym aloxida saxifa xisoblanadi.
Veb-saxifa sarlavxasi - veb-saxifani aynanlashtiruvchi tavsiflovchi matn. Ochiksaxifa nomi veb-brauzeri oynasining sarlavxa katorida aks
Veb-servis. Internetda maxsus dasturlar yordamida taqdim qilinadigan xizmatlar. Masalan, keng tarqalgan xizmatlar: qidirish tizimi, veb-xosting, veb-pochta, Internetda turli axborotni saqlash (fayllar, xatcho‘plar), taqvim va boshqalar. Onlayn xizmatlarning muhim xossasi shundaki, ular sizning provayderingiz, kompyuteringizga va brauzeringizga bog‘liq emas, siz o‘zingizga tegishli ma’lumotlar bilan, Internetdan foydalanish imkoniyatingiz bo‘lgan dunyoning istalgan nuqtasida ishlashingiz mumkin.
|
| |
Ózbekstan respublikasi joqari bilimlendiriw, PÁn hám innovaciyalar ministrligi

|
Ózbekstan respublikasi joqari bilimlendiriw, PÁn hám innovaciyalar ministrligi
|
Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 23,16 Kb. | | #150667 |
Bog'liq ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASI JOQARI BILIMLENDIRIW
ÓZBEKSTAN RESPUBLIKASI JOQARI BILIMLENDIRIW, PÁN HÁM INNOVACIYALAR MINISTRLIGI
BERDAQ ATÍNDAǴI QARAQALPAQ MÁMLEKETLIK UNIVERSITETI JANÍNDAǴÍ
QOŃÍRAT SANAAT TEXNIKUMÍ
50610401
KOMPYUTER INJINIRING
BAǴDARÍ BOYÍNSHA
ISSHI OQÍW DÁSTÚRLERI
2023-2024 oqıw jılı 1-kurslar ushın
Qońırat-2023
2023-2024 oqıw jılı 1-kurslar ushın
|
| |
Insertion sort (Joylashtirib saralash)

|
Insertion sort (Joylashtirib saralash)
|
bet | 6/7 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 24 Kb. | | #255354 |
Bog'liq Tartiblash va saralash algoritmlari-fayllar.org
Insertion sort (Joylashtirib saralash)
Quick sort (Tezkor saralash)
Merge sort (Qo’shib saralash)
Radix sort
Ularning deyarli hammasi (6-sidan tashqari) ma’lumotlarni taqqoslab ko’rish orqali saralaydi va tayyor saralangan arrayni javob sifatida beradi. Birinchi 3 ta algoritm O(n²) vaqtda ishlasa, 4–5 lari O(nlogn) vaqtda ishlaydi. Algoritmlar bir xil ishni bajarsa va ularning aksariyatining ishlash vaqti ham bir xil bo’lsa, unda ularning hammasi nimaga kerak degan haqli savol tug’iladi.
Algoritm xilma-xilligiga ikkita asosiy sabab keltirish mumkin:
Algoritmlarning ishlash vaqtlari har doim ham bir xil bo’lmaydi va ularning ishlashi qandaydir ma’lum holatlarda o’zgarib turadi. Ya’ni, umumiy holatda biror algoritmdan yomonroq ishlovchi boshqa bir algoritm, aynan, qandaydir holat uchun undan ko’ra yaxshiroq ishlashi mumkin.
Ikkinchi sabab sifatida esa, albatta, saralash algoritmining xotiradan qo’shimcha joy egallashi va uning turg’unlik xususiyati inobatga olinadi.
Saralash algoritmlarida turg’unlik (stability) deganda, ikkita bir xil elementning ilk holatdagi bir biriga nisbatan o’rninini saralashdan keyin ham saqlab qolishiga aytiladi.
Masalan, 3 1 2 4 1 5 sonlari bor deylik, ularni saralmoqchimiz. Agar biz qo’llagan algoritm saraladan keyin doim birinchi 1 sonini ikkinchi 1 sonidan doim oldin joylashtirsa, bu algoritm turg’un saralovchi algoritm deyiladi.
Yana haqli savol tug’ilishi mumkin, “Bu narsaning kimga keragi bor, baribir natija 1 1 2 3 4 5 bo’ladiku?” degan. Albatta, bu holatda turg’unlik ahamiyati sezilmasligi mumkin. Lekin, aytaylik siz biror korxona ishchilari ma’lumotlarini ularning nomiga ko’ra saralagan paytda turg’unlik kerak bo’lib qolishi mumkin. Ya’ni, birinchi Nodirbek ma’lumotlari, ikkinchi Nodirbek ma’lumotlaridan keyin turishi kerak degan kabi.
Saralash algoritmlari ichidagi Quick Sort ko’p hollarda Merge yoki Heap sortdan tez ishlagani bilan u turg’un saralash algoritmi hisoblanmaydi (Turg’un holga keltirishning iloji bor).
Ko’rib turgangizdek har xil algoritmlar ishlash tezliklari bir xil bo’lgani bilan bizga turli holatlarda aynan bir turdagi algoritm kerak bo’lib qolishi va u biz tuzayotgan tizim samaradorligiga ta’sir qilishi mumkin. Shu sababdan, turli xil saralash algoritmlari ishlashini o’rganish va tushunish professional dasturchi uchun muhim hislatlardan biri hisoblanadi.
Bu darsimizda sizlar bilan saralash haqida umumiy tushunchani va saralash algoritmlari bir-biridan qanday farqlanishini ko’rib chiqdik. Keyingi darslardan sarlash algoritmlarini ko’rib chiqish mobaynida bu narsalar haqida yana batafsilroq gaplashamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YHATI:
|
| |
Eng kattasini boshiga o`tkazamiz: 23, 3, 22, 1, 45, 54;(54 soni har bir son bilan solishtirilib eng katta ekani aniqlandi, 45 esa o`z o`rnida turibdi)

|
Eng kattasini boshiga o`tkazamiz: 23, 3, 22, 1, 45, 54;(54 soni har bir son bilan solishtirilib eng katta ekani aniqlandi, 45 esa o`z o`rnida turibdi)
|
bet | 5/7 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 24 Kb. | | #255354 |
Bog'liq Tartiblash va saralash algoritmlari-fayllar.org
Eng kattasini boshiga o`tkazamiz: 23, 3, 22, 1, 45, 54;(54 soni har bir son bilan solishtirilib eng katta ekani aniqlandi, 45 esa o`z o`rnida turibdi)
Shu tartibni davom ettiramiz: 3, 22, 1, 23, 45, 54;(23 undan keyinda turuvchi eng katta son)
Yuqoridagi amalni yana davom ettiramiz: 3, 1, 22, 23, 45, 54;(22 esa davomchi)
Oxirgi marta almashtirishimiz quyidagi natijani beradi: 1, 3, 22, 23, 45, 54;(1 eng kichigi)
Demak, miyamiz xuddi shu jarayonni takrorlar ekan. Endi bizga ma`lumki, bizning miyamiz o`zi optimal deb bilgan yo`nalishdan ketadi va biz uchun faqat bitta saralash algoritmi mavjud. Ammo dasturlashda bunday deb bo`lmaydi. Dasturlashga talab ortib, bu soha rivojlanib borgani sari unda bir qator sohalardagi kabi tezlikni oshirish muammosi paydo bo`ladi. Chunki ilk kompyuter tizimlarida kompyuter tizimining 30% tezligi, operativ xotirasi saralashga sarflanar edi. Shu o`rinda savol tug`iladi, operatsion tizimlarda ham saralashdan foydalaniladimi? Albatta ha! Fikrimiz isbotini hozirda keng foydalaniladigan Total Commander dasturi isbotlaydi. Unda bir necha xil saralash mavjud: fayl turi, nomi, o`zgartirilgan sanasi va o`lchami. Har birini o`sish yoki kamayish tartibida saralash mumkin. Ha aytgancha, hozirgi tizimlar 30% emas anchagina kamroq tezlik va xotira sarflashadi. Chunki tezlik masalasi tobora yuqori cho`qqiga chiqayotgan va ishlanayotgan ma`lumotlar o`lchami oshib borayotgan bir paytda sekin ishlovchi algoritmlardan foydalanish kulguli. Ma`lumotlar o`lchamlari esa juda katta, shu sabali ularni aniq va tez saralashga ehtiyoj mavjud. Buni amalga oshirish uchun esa yangi algoritmlarga ehtiyoj tug`ila boshladi. Buni yechimi sifatida bir necha turdagi algoritmlardan foydalaniladi. Ular:
Selection sort (Tanlab saralash)
Bubble sort (Pufakchali saralash)
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Eng kattasini boshiga o`tkazamiz: 23, 3, 22, 1, 45, 54;(54 soni har bir son bilan solishtirilib eng katta ekani aniqlandi, 45 esa o`z o`rnida turibdi)
|
В.А.Успенский, А.Л.Семенов. Теория алгоритмов: основные открытия и приложения. – М: Наука, 1987, 287 с

|
В.А.Успенский, А.Л.Семенов. Теория алгоритмов: основные открытия и приложения. – М: Наука, 1987, 287 с
|
bet | 7/7 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 24 Kb. | | #255354 |
Bog'liq Tartiblash va saralash algoritmlari-fayllar.org
В.А.Успенский, А.Л.Семенов. Теория алгоритмов: основные открытия и приложения. – М: Наука, 1987, 287 с.
Т..Кормен, Ч.Лейзерсон, Р.Ривест. Алгоритмы: построение и анализ. Сер: Классические учебники. М.: МЦНМО, 2001.- 960 с.
Gulomov S.S. va boshqalar. Axborot tizimlari va texnologiyalari. Toshkent, 2000 y.
Jumanov I.I. Mingbaev N.S., Informatika.- Samarqand: SamDU nashri, 2002, 107 bet.
Ahatov A.R., Zaripova G.L. va boshq. Axborot texnologiyalari // Uslubiy qo’llanma. – Samarqand: SamDU nashri, 2008 yil – 112 bet.
Интеллектуализatsiя ЭВМ. Перспективы развития вычислительной техники. Под ред. Ю.М.Смирнова. М: 1989 г.
Тыугу Х. Концептуальное программирование. М: Наука, 1984.
Н. Вирт. Алгоритмы и структуры данных. – Досса, Хамарайан, 1997.
Jumanov I.I., Mingboev N.S. Hisoblash sistemalarining informatsion asoslari. Samarqand: SamDU nashri, 2002, 107 bet.
http://fayllar.org
|
| |
Aralashma tolali optik kuchaytirgichlar,
ulaming tuzilishi, ish mexanizmi, xarakteristika
va parametrlari

|
Aralashma tolali optik kuchaytirgichlar,
ulaming tuzilishi, ish mexanizmi, xarakteristika
va parametrlari
|
bet | 2/14 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 112,91 Kb. | | #250279 |
Bog'liq 4-mustaqilAralashma tolali optik kuchaytirgichlar,
ulaming tuzilishi, ish mexanizmi, xarakteristika
va parametrlari
Bu turdagi optik kuchaytirgichlarda ularning ish xususiyatlarini belgilovchi 3.3.1-bandda yuqorida ko‘rib o‘tilgan majburiy nurlanish va energetik sathlarining teskari egallanganligi jarayonlari kvars shishasidan tayyorlangan optik tolani erbiy, prazeodiniy, tuliy kabi noyob yer elementlari atomlari bilan legirlash (kiritish) yo‘li bilan hosil qilinadi.
Aralashmali tolali optik kuchaytirgichning tuzilishi
rasmda aralashmali optik tola asosidagi kuchaytirgichning sxematik tuzilishi keltirilgan. Kuchsiz kirish optik signali (1) yorughik oqimini faqat to‘g‘ri yo'nalishda o‘tkazadigan optik izolator (2) orqali o‘tib, signal to‘lqin uzunligiga nisbatan shaffof, biroq teskari yo‘nalishda tarqalayotgan damlash to‘lqin uzunligini ohkazmaydigan yorug'lik filtrlari majmui (3) ga boradi va noyob yer elementlaridan birining atomlari bilan legirlangan bir necha metr uzunlikdagi tola o‘ramlaridan o‘tadi.
Tolaning bu bo‘lagi qarama-qarshi tomonda joylashgan yarimo'tkazgichli lazerning uzluksiz nurlanishiga (damlash nurlanishiga) duchor qilinadi. Signal to‘lqin uzunligiga nisbatan qisqaroq to‘lqin uzunligiga ega bo‘lgan bunday nurlanish ta’sirida tola tarkibidagi aralashma atomlari (ularning elektronlari) qo‘z- g‘algan holatga o'tadi.
Shunday holatdagi aktiv muhitga signal nurlanishi bilan ta’sir etilsa, elektronlarning qo‘zg‘algan holatdan asosiy holatga majburiy o‘tishlari chog'ida signal to'lqin uzunligiga teng to‘lqin uzunlikdagi va u bilan bir xil fazali, quwati signal nurlanishi quwatiga nisbatan ancha katta bo‘lgan nurlanish hosil bo‘ladi.
Kuchaytirilgan signal tanlash xususiyatiga ega tarmoqlagich yordamida tolaning chiqishi (9) tomonga yo‘naltiriladi. Optik izolator (10) chiqish tomondan teskari yo‘nalishda sochilgan signalning optik kuchaytirgich aktiv muhitiga qaytishini bartaraf qilish uchun xizmat qiladi.
Amplitudaviy xarakteristika, ya’ni chiqish va kirish nurlanish quwatlari orasidagi bog‘lanish tolali optik kuchaytirgichning asosiy xarakteristikasi hisoblanadi. 5.4-rasmda erbiyli optik kuchay- tirgichdan dBm larda ifodalangan ana shunday xarakteristikasi tavsiflanadi.
|
| |
7-Laboratoriya ishi Mavzu: Serverlarda servletlarni yaratish Bajardi

|
7-Laboratoriya ishi Mavzu: Serverlarda servletlarni yaratish Bajardi
|
Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 250,96 Kb. | | #133052 |
Bog'liq 7-Laboratoriya ishi
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI VA KOMMUNIKATSIYALARINI RIVOJLANTIRISH VAZIRLIGI
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
7-Laboratoriya ishi
Mavzu: Serverlarda servletlarni yaratish
Bajardi: 041-19-guruh talabasi
Zokirov Shoxruhjon
Tekshirdi: Elov J
Toshkent 2024
Mavzu: Elektron pochta tarmoq dasturini yaratish
Ishning maqsadi: Talabalarda Java dasturlash tili javax.mail.* va java.util.* paketlari klasslaridan foydalanib elektron pochta bilan ishlovchi dastur yaratish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar hosil qilish.
Kod qismi:
/*
* To change this license header, choose License Headers in Project Properties.
* To change this template file, choose Tools | Templates
* and open the template in the editor.
*/
package ElbekSendEmail;
import java.util.Properties;
import javax.mail.Message;
import javax.mail.MessagingException;
import javax.mail.PasswordAuthentication;
import javax.mail.Session;
import javax.mail.Transport;
import javax.mail.internet.InternetAddress;
import javax.mail.internet.MimeMessage;
public class ElbekSendEmail {
public static void main(String[] args) {
// Recipient's email ID needs to be mentioned.
String to = "ulugbek0911uz@mail.ru";//change accordingly
// Sender's email ID needs to be mentioned
String from = "elbeknoname1@mail.ru";//change accordingly
final String username = "elbeknoname1@mail.ru";//change accordingly
final String password = "SkMrsfqsSwXWSaCnhvqN";//change accordingly
// Assuming you are sending email through relay.jangosmtp.net
String host = "smtp.mail.ru";
Properties props = new Properties();
props.put("mail.smtp.auth", "true");
props.put("mail.smtp.starttls.enable", "true");
props.put("mail.smtp.host", host);
props.put("mail.smtp.port", "465");
props.put("mail.smtps.ssl.checkserveridentity", true);
props.put("mail.smtps.ssl.trust", "*");
props.put("mail.smtp.ssl.enable", "true");
// Get the Session object.
Session session = Session.getInstance(props,new javax.mail.Authenticator()
{
@Override
protected PasswordAuthentication getPasswordAuthentication()
{
return new PasswordAuthentication(username, password);
}
});
try {
// Create a default MimeMessage object.
Message message = new MimeMessage(session);
// Set From: header field of the header.
message.setFrom(new InternetAddress(from));
// Set To: header field of the header.
message.setRecipients(Message.RecipientType.TO,
InternetAddress.parse(to));
// Set Subject: header field
message.setSubject("7-Laboratoriya ishi");
// Now set the actual message
message.setText("Assalom alaykum Elbek sizga xabar jo'natdi !!!");
// Send message
Transport.send(message);
System.out.println("Xabar muvaffaqiyatli jo'natildi....");
} catch (MessagingException e) {
//throw new RuntimeException(e);
}
}
}
|
| |
Liniya kodlarining turlari va ularning shakllanishi

|
Liniya kodlarining turlari va ularning shakllanishi
|
bet | 9/14 | Sana | 22.05.2024 | Hajmi | 112,91 Kb. | | #250279 |
Bog'liq 4-mustaqilLiniya kodlarining turlari va ularning shakllanishi
Raqamli TOA tizimlarining yaratilishida, bir qancha kodlar nazariy va amaliy tadqiq etilgan. 11.6-rasmda ulardan TOATda keng qo'llanish topgan ba’zi turlari keltirilgan [5].
Kodlarni aniqlash, ularning shakllanishi va bu kodlarning 90 foiz energiyasini uzatish uchun chastota polosasi kengligi 11.2- jadvalda, ularning energetik spektrlari esa 11.7-rasmda berilgan [5]. TOAT apparaturalarida qo‘llaniladigan boshlanghch kod NRZ (non return to zero — nolga qaytmaslik) kodi hisoblanadi.
11.7-rasm tahlilidan shuni aytish kerakki, bu kodlar energetik spektrda doimiy tashkil topuvchilarning mavjud bo‘lmasligi va quyi chastotali tarkib topuvchilarining kichikligi kabi talablarga javob bermaydi, RZ kodi NRZ kodiga nisbatan spektr kengligining
-rasm. Raqamli TOAT liniya kodlarining asosiy turlari
kattaligi bilan xarakterlanadi, lekin afzalligi shuki, bu holatda LD va YD vaqtidan kam ishlaydi va ularni parametrlarining degradatsiya darajasi kamayadi, bu nurlanish manbalarining ayniqsa LDning xizmat muddatini oshiradi. Shuni belgilab o‘tish joizki, NRZ kodining spektrida taktli chastotaning diskret tashkil etuvchilarining mavjud emasligi taktli chastota ajratkich qurilmasining ishlab chiqarishini murakkablashadi va regeneratorning qabul qilish qurilmalarining sinxronizatsiyasi qiyinlashadi.
Barcha optik kodlar blok ko‘rinishida bo‘lib, ularda boshlang'ich NRZ kodining har bir «/и» impulsidan liniya optik kodining «л» impulsi shakllanadi. Bunda har doim ri>m bo'lib, ortiqcha impulslar liniyaga uzatiladi. Bu liniya kodiga ortiqlik deyiladi. Bunday kod mBnB deb belgilanadi, bunda «В» (Binary — ikkilik) boshlang‘ich va liniyaga uzatiladigan kodlarning ikkilik kodi ekanligini bildiradi. Liniya kodi boshlanghch kodni uzatishga ketadigan vaqtda uzatilishi kerak. Turli optik kodlarni ko'rib chiqamiz.
|
| |
Optik kuchaytirgichlarning qiyosiy tafsivi

Optik kuchaytirgichlarning qiyosiy tafsivi
Aralashmali optik kuchaytirgichlar
|
Raman kuchaytirgichlari
|
Yarimo‘tkazgichli optik kuchaytirgichlar
|
Afzalliklari:
|
aktiv muhit sifatida tolali yorug'lik uzatkichining o‘zidan foydalanish imkoniyatining mavjudligi;
tayyorlash texnologiyasining yaxshi o'zlashtirilganligi;
kuchaytirish koeffltsiyentining kattaligi;
shovqin koeffitsiyentining nisbatan kamligi
|
istalgan to'lqin uzun- ligida ishlash imkoniyati;
aktiv muhit sifatida tolali yorug'likuzatki- chining o‘zidan foydalanish imkoniyatining mavjudligi;
tegishli to'lqin uzun- likli damlash manbayi - lazer diodini tanlab olish yo‘li bilan kuchaytirish jarayonini bir necha 10 nmli oraliqda shakllantirish mumkin- Hgi;
past sathli shovqinga ega ekanligi
|
o'lchamlari va massasi- ning kichikligi;
elektr energiyasini bevosita yorug'lik energiyasiga aylantirib berishga asoslanganligi;
iste’mol quvvatining kamligi;
optik tolaning barcha shaffoflik «darcha»larida bir xil samaradorlikbilan ishlash xususiyati;
boshqa elementlar, masalan, lazer diodi bilan birgalikda
yaxlit (integral) ko'rinishda tayyorlash imkoniyatining mavjudligi
|
Kamchiliklari:
|
qo'llanish sohasining to'lqin uzunligi diapazonining 1530 — 1570 nm li oraliq bilan cheklanganligi;
kuchaytirish koeffltsiyentining to'lqin uzunligi bo'yicha notekisligi; - o'lchamlarining nisbatan kattaligi;
iste’mol quvvatining nisbatan kattaligi.
f.i.k.ning kamligi
|
o'zgarishlar samaradorligining yuqori emasligi;
damlash quvvatining kattaligi (bir nechaW);
kanallar orasidagi o'tish halaqitlarining kattaligi
|
f.i.k.ning kamligi;
kuchaytirish koeffltsiyentining optiktola bo'ylab tarqalayotgan yorug'likning qutblanish yo'nalishlari bo'yicha biroz o'zgarib, bir-biriga perpendikulyar yo'nalishlarda 4—8 dBga farq qilishi
|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti samarqand filiali telekomunika texnologiyalari fakulteti

1-savol javobi:
Bu dastur ketma-ket qidiruv usulini ishlatadi va 1 dan n gacha bo'lgan sonlar ichidan ixtiyoriy
elementni topadi.
import random
def ketma_ket_qidiruv(n):
return random.randint(1, n)
# n o'zgartiruvchisiga qidirilayotgan oraliqni o'rnating
n = 10
natija = ketma_ket_qidiruv(n)
print(f"1 dan {n} gacha bo'lgan ixtiyoriy son: {natija}")
Bu dastur
random
modulidan foydalanadi va
randint(a, b)
funktsiyasi
orqali
a
va
b
orasidagi
ixtiyoriy butun sonni generatsiya qiladi. Ushbu dasturda
n
o'zgartiruvchisi 1 dan n gacha bo'lgan
sonlar orasidagi ixtiyoriy sonni olish uchun ishlatilgan.
2 -savol
javobi
MD5 (Message Digest Algorithm 5) Python tilida keng
tarqalgan
hashlib
moduli orqali
ishlatiladi. Bu modul yordamida matnlarni hesh qilish mumkin. Ammo MD5 hesh algoritmi
hozirgi kunda ishonchsiz bo'lgan va xavfsizligi haqida shubhalar mavjud. Biroq, agar siz MD5
heshni faqat o'rganmoqchi bo'lsangiz, quyidagi misolni ko'rishingiz mumkin:
import hashlib
def md5_heshlash(matn):
md5 = hashlib.md5()
md5.update(matn.encode('utf-8'))
return md5.hexdigest()
# F.I.SH. ni MD5 heshini hisoblash
fish = "F.I.SH."
hesh_qiymati = md5_heshlash(fish)
print(f"F.I.SH. MD5 hesh qiymati: {hesh_qiymati}")
Bu dastur
hashlib
modulini ishlatadi va
md5
obyektini yaratadi. Keyin, matnni
update
metodi orqali
utf-8
kodlash usuli bilan MD5 obyektiga yozadi.
hexdigest
metodi
yordamida esa MD5 hesh qiymatini olish mumkin.
Lekin, MD5 heshlarining xavfsizligi haqida ogohlantirish: MD5 hesh algoritmi
tizimlarni
qo'llab-quvvatlamasligi va ishonchsizligi sababli kuchli saldırlarga oziq bo'ladi. Bu
sababli, xavfsizlik maqsadlari uchun ko'p qatlamli hesh algoritmalarini ishlatish tavsiya
etiladi (masalan, SHA-256 yoki SHA-3).
3- savol javobi
Bu dastur
hashlib
modulini ishlatadi va
md5
obyektini yaratadi. Keyin, matnni
update
metodi orqali
utf-8
kodlash usuli bilan MD5 obyektiga yozadi.
hexdigest
metodi
yordamida esa MD5 hesh qiymatini olish mumkin.
import hashlib
def md5_heshlash(matn):
md5 = hashlib.md5()
md5.update(matn.encode('utf-8'))
return md5.hexdigest()
# F.I.SH. ni MD5 heshini hisoblash
fish = "F.I.SH."
hesh_qiymati = md5_heshlash(fish)
print(f"F.I.SH. MD5 hesh qiymati: {hesh_qiymati}")
Lekin, MD5 heshlarining xavfsizligi haqida ogohlantirish: MD5 hesh algoritmi tizimlarni
qo'llab-quvvatlamasligi va ishonchsizligi sababli kuchli saldırlarga oziq bo'ladi. Bu