To‘xtatgich tirgagini hisoblash - N. O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi

To‘xtatgich tirgagini hisoblash. Tirgak g‘ildirak
tishi bilan ilashganda, siqilish yoki cho‘zilish va egilishga ishlaydi. Bunday sharoitda tirgakning xavfli kesmasida hosil bo‘ladigan kuchlanish quyidagicha aniqlanadi:
a = BTb +f? ' [
a e. ] • (84)
bu yerda:
В — tirgak eni;
I — xavfli kesma geometrik o‘qi bilan tirgak aylanish markazi orasidagi masofa; b —
tirgak qalinligi, mm; [a ] — ruxsat etilgan kuchlanish.
66
Tirgak 40X markali po‘latdan tayyorlanib, termik ishlov be- riladi (NRc 48...50). Bunday tirgak uchun ruxsat etilgan kuchlanish:
(85)
n =5 olinadi.
Tirgak o'qini hisoblash. Tirgak o‘qi asosan egilishga tek- shiriladi:
(86)
Meg
0,1[°eg] ’
bunda:
Meg — o‘q xavfli kesmasidagi eguvchi moment, N-mm:
M„ =
F ■ /1 =
F (4 +
c);
[° ] — o‘q materiali uchun ruxsat etilgan kuchlanish.
Tirgak o‘qi St3, 2,5 markali po‘latlardan tayyorlanadi.
Ruxsat etilgan kuchlanish [° ] < 50 MPa olinadi.
12-jadval
[^
egb q,
n qiymatlari
Tishli g‘ildirak materiali
|
q, N/mm
|
^ = A m
|
Ehtiyot koeffitsienti
|
l^egl
MPa
|
Cho‘yan SCH15
|
150
|
2...4
|
5
|
30
|
35L11 55L11
|
300
|
1,5...4
|
4
|
80
|
St3
|
350
|
1...2
|
3
|
100
|
45
|
400
|
1...2
|
3
|
120
|
3.2.7. Tormozlar
Yuk ko‘taruvchi mashinalarda ko‘tarilayotgan yukni is- talgan balandlikda to‘xtatish, ko‘tarilayotgan va tushirilayot- gan yukning tezligini rostlash uchun tormozlardan foyda- laniladi.
67
Bajaradigan vazifasiga qarab tormozlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
to‘xtatuvchi tormozlar — bunday tormozlar yukning harakatini to‘xtatadi;
yukning tezligini rostlovchi tormozlar — bunday tormozlar yukni ma’lum tezliklarda ko‘tarish va pastga tushirishni ta’- minlaydi.
Tormoz detallarining konstruksiyasiga qarab, tormozlar — kolodkali (qolipli), tasmali, diskli, konussimon va hokazo turlarga bo‘linadi.
Ish sirtlarining o‘zaro ta’siriga qarab qisib qo‘yilgan va bo‘shatib qo‘yilgan turlarga bo‘linadi.
Normal qisib qo‘yilgan tormozlarning ishqalanuvchi sirtlari doimo bir-biriga tegib turadi. Ularni ajratish uchun qo‘shimcha kuch ishlatish talab qilinadi.
Normal bo‘shatib qo‘yilgan tormozlarning ishqalanuvchi sirtlari bir-biriga tegib turmaydi. Ularni yaqinlashtirish uchun qo‘shimcha kuch ishlatish talab qilinadi.
Ishlash prinsipiga qarab tormozlar avtomatik va boshqa- riladigan tormozlarga bo‘linadi.
Kolodkali tormozlar. Yuk ko‘taruvchi mashinalarda kolodkali tormozlar keng tarqalgan. Kolodkali tormozlar richag va tor- mozlovchi kolodkalardan iborat bo‘lib, kolodkalar soniga qarab bir kolodkali va ikki kolodkali bo‘lishi mumkin.
Bir kolodkali tormozlar. Rasmda (45-rasm,
a) bir kolodkali tormozning hisoblash sxemasi ko‘rsatilgan. Agar richag
1 tortuvchi kuch F bilan tortilsa, richakka o‘rnatilgan kolodka
2 N kuch bilan harakatlanayotgan valga o‘rnatilgan shkiv
3 ga ta’sir qiladi.
N kuchning miqdorini quyidagi tenglikdan aniqlash mumkin: bu yerda:
l —
F kuchning yelkasi, mm; l
1 —
N kuchning yelkasi, mm.
N = ,
N,
li
Ftl = N ■ l
1;
68
45-rasm. Kolodkali tormozlar sxemasi.
Harakatlanayotgan shkiv va kolodkaning ishqalanishidan hosil bo‘ladigan ishqalanish kuchi Fi shkivni to‘xtatishga harakat qiladi. Kolodka bilan shkiv o‘rtasidagi siquvchi kuch N va ishqalanish kuchi F quyidagicha aniqlanadi:
Fi = Nf
bu yerda:
f — ishqalanish koeffitsienti
(13-jadval).
Shkivni to‘xtatuvchi
momentni Ft bilan belgilasak, siquvchi kuch N va tortuvchi kuch
Ft quyidagicha aniqlanadi: richagning aylanish o‘qiga nisbatan muvozanat tenglamasi:
Ft-l - Nlr - F.-b = 0,
bu yerda: l —
Ft kuchining yelkasi; l
r — N kuchining yelkasi;
b F kuchining richagning aylanish o‘qiga nisbatan yelkasi.
Yuqoridagi tenglikdan:
r _ Nir +
Fi- b _ Nli +
Nfb _ N (4+
fb)
Л 1 l l
Agar shkiv soat miliga teskari yo‘nalishda aylansa,
69