II.BOB.SAVOD O’RGATISHNING ASOSIY DAVRIDA O’QUVCHILARNI O’QISHGA

|
II.BOB.SAVOD O’RGATISHNING ASOSIY DAVRIDA O’QUVCHILARNI O’QISHGA
|
bet | 5/8 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 37,95 Kb. | | #140992 |
Bog'liq MUSTAQILII.BOB.SAVOD O’RGATISHNING ASOSIY DAVRIDA O’QUVCHILARNI O’QISHGA.
2.1. Tayyorgarlik davri o’quvchilarni o’qishga o’rgatish uchun zamin.
O’quvchini savod o’rgatish jarayonida elementar o’qish va yozishga o’rgatishda o’quvchilarning faoliyat ko’rsatishi va nutq faoliyatiga kirishishlari uchun talab bo’lishi, o’z fikrini og’zaki yoki yozma ifodalashi uchun zaruriyat va ehtiyojni yuzaga keltiruvchi vaziyat yaratilishi lozim.
O’qish va yozish malakasi biri ikkinchisining muvaffaqiyatli amalgam oshuvini ta’minlaydi. SHuning uchun ham o’qishga o’rgatish bilan yozuvga o’rgatish parallel olib boriladi va bu faoliyat muntazam ravishda mashq qildiriladi. Shunday ekan, savod o’rgatish jarayonida bola juda ko’p o’qishi yozishi zarur. O’qish uchun ham, yozish uchun ham yangi matn olinadi, chunki bir matnni bir necha bor qayta o’qish bilan maqsadga erishish qiyin. Bu ko’pincha o’qilgan matnni yuzaki yodlab olishga to’g’ri keladi.
Takroriy faoliyatda vaziyat va mazmunning almashinishi malakani mustahkamlashga yordam beradi, qobiliyatni o’stiradi. O’quvchi oldida uzoq muddatda amalga oshadigan maqsad o’qish va yozishni o’rganish hamda hozirda bajarish shart bo’lgan kundalik maqsad – topishmoqni o’qish va javobini toppish, so’z va gaplarni o’qish rasm asosida so’zlar berish kabilar turadi. O’zbek tili yozuvi ya’ni fanematik yozuvdir. Har bir yozuv uchun, har bir fonema uchun mahsus grafik shakl olingan.
O’qishda grafik shakllar tovushga aylantirilsa, yozuvda aksincha, tovushlar harflarga aylantiriladi. Bu o’qish va yozish faoliyatida o’quvchi uchun qiyinchilik tug’dirgandek tuyulsa – da, aslida o’qish va yozish jarayonini soddalashtiradi, chunki tizimdagi tovushni ifodalovchi harflar soni uncha ko’p emas. O’qish va yozishni o’zlashtirish uchun tovush va harflarning o’zaro munosabatiga oid qoidalarni o’zlashtirish kifoya.
Savod o’rgatish metodikasida o’zbek tili tovushlar va harflar tizimining o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olish talab etiladi.
O’qish darslari davomida o’quvchilar so’zdagi harflarni bir-biriga bog’lab yozish. So’z va gaplarni kichik hamda bosh harflarni alifbe kitobida berilgan tartibda yozishga o’rgatiladi.
Xat-savod o’rgatish davrida bolalarni bosma harflar bilan yozma harflarning o’xshash tomonlarini farqlab bosma harflarning yozma ravishda ko’chirib yozishga ham o’rgatish foydalidir. Chunki ular ko’pincha bosma harflarni aralashtirib yozib
qo’yadilar. Shunday paytda ular e’tiborini yozuv namunalariga jalb qilish, yozuvlarini to’g’ri va chiroyli bo’lishiga erishmoq lozim.
Alifbe davrida bolalarga tovush harfni o’rgatishda dastlab yozilishi talaffuziga mos keladigan so’zlar tanlanadi. Bolalarni yozuvga o’rgatishda so’z tarkibidagi harflarning to’g’ri, aniq yozilishi va qo’shilishiga daftarlarni ozoda tutishga bolalar e’tibori tortiladi. Bu davrdagi darslarni maqsadga muvofiq tashkil etish o’quvchilar bilimining kelgusida pishiq- puxta bo’lishiga mustahkam zamin yaratadi.
O’qituvchining bu sohadagi muvaffaqiyatlari uning dars o’tish usullari, darsda qo’llaydigan didaktik materiallarga ko’p jihatdan bog’liqdir.
Buning uchun o’qituvchi doimo izlanishi, har darsda yangi-yangi usullarni joriy qilishi, o’z bilimini boyitib borishi lozim. Savod o’rgatish ishlarini to’g’ri tashkil qilish uchun quyidagilarga e’tibor berish lozim.
1.Ta’limning didaktik jihatlariga e’tibor berib uni so’nggi yutuqlar bilan to’ldirib borish.
2.O’quvchilarning yosh va fiziologik jihatlariga e’tibor berish.
3.Ularda mustaqil faoliyatni rivojlantirish usullarini keng qo’llash.
4.O’qish va yozishning uzvuyligiga e’tibor berish.
5.Alifbo va unga qo’shimcha materiallardan ijobiy foydalanish.
Savod o’rgatishning har bir bosqichi o’zining muhim pedagodogik didaktik qirralari bilan ajralib turadi. Masalan alifbogacha bo’lgan davr turli xil rasmlardan, chizmalardan, nuqtalardan, va boshqa vositalardan keng foydalanadi.
Shuningdek bolalar O’qituvchining savollariga javob berishga rasmlarga qarab fikrlashga va o’zlari ko’rgan, eshitgan narsalar voqealar haqida erkin so’zlashga odatlana boradilar.
Savod o’rgatishda ta’ lim – tarbiyaning zamonaviy tamoillariga xalq pedagogikasi an’ analariga milliy qadriyat va ahloqning odob mezonlariga qat’iy rioya qilish o’quvchilarning ruhiy holatlari va o’qish o’rganishga qiziqish darajalarini hisobga olish yozuvga o’rgatishda ularning tovush – harflarni aniq farqlay olishga e’ tabor beriladi.
Savod ta’limidagi asosiy maqsad va vazifa bolalarga yozish va o’qishni o’rganishga ishonchhosil qilishdan iborat.
Ma’lumki, savod o’rgatish jaroyonidagi o’qish darslarining asosiy vazifasi o’quvchilarga tovush va harfni tushuntirish, ularning to’g’ri tallaffuzini o’rgatish orqali bolalarda to’g’ri, ongli, ifodali o’qish ko’nikmalarini shakillantirishdan iborat. Shuningdek oquvchilar lug;atini boyitish tafakkurini shakllantirish, eshitish, qabul qilish sezgisini o’stirishda ham bu davr mas’uliyatliligi bilan muhim o’rin tutadi .
Tayyorgarlik davri o’qishga o’rgatish uchun zamin hozirlaydi. Bu davrda bolalarda ozgalar nutqini eshitish diqqatni to’plash, til birliklarini (tovush bo’g’in so’z, gap) farqlash, ajratish, ularning vazifalarini anglash kabi vazifalar ini anglash kabi xususiyatlar shakllantiradi. Bular o’quvchilarning o’qishini muvaffaqiyatli egallashlariga yordam beradi.
O’qishga o’rgatish uchun, avvlo, o’quvchi tovush va harf bilan tanishtirilishi lozim. Tovush va harf bilan tanishtirishda bo’g’indan tovushni Ajratiish tamoyiliga amal qilionadi. Harf bilan tanishtirish quyidagi yo’nalishlarda amalga oshirilishi mumkin:
1.Mazmunli rasm yuzasidan savol-javob usuli bilan bog’lanishli hikoya tuzdiriladi. Undan kerakli gap, so’ng so’z ustida yuqoridagi kabi tahlil ishlari uyushtiriladi.
2.So`z asos qilinib , analitik mashqlar yordamida o’rganiladigan tovush ajratib olinadi. Masalan: oy. O’qituvchi oy rasmini ko’rsatadi, o’quvchilar uning nomini ayadi. O’quvchi o tovushini cho’zib (o-o-o-y) aytadi va qaysi tovushni cho’zib aytayotganini o’quvchilardan so’raydi. Oquvchilar o tovushini aytgach, uning xususiyatlari haqida savol-javob o’tkaziladi.
3.O’rganilgan harflar ichiga bugun o’rganiladigan harf arashlashtirib qo’yiladi, bolalar uning ichidan notanish harfni ajratadilar, so’ng o’qituvchi bu harf ifodlaydigan tovushni aytadi. O’quvchilar tovushning xususiyatlrini aytadilar. Shu harfni kesma harflar ichidan topib, kitob sahifasidan , rasmli alaifbodan ko’rsatadilar . shu tariqa tovush-harf bilan tanishtirilgach, o’qishga o’rgatish ustida ishlanadi.
O’qishga o’rgatishda bo’g’in asos qilinib olinadi. Buning uchun o’qituvchida bo’g’in jadvali bo’lishi kerak. Bo’g’in jadvali asosida o’qish namunasi ko’rsatiladi, ya’ni harflab emas ichida, birinchi harfni ko’z bilan ko’rib uning nomini dilda saqlab, ikkinchi harfni ko’rish va ikkalasini bog’lab unlini mo’ljallab ulab aytish tushuntiriladi. Bo’gin o’qish oqituvchining namunasi asosida doimiy izchil olib boriladi. Bunda quyidagi kabi chizmalardan foydalanish mumkin:
“Alifbe” sahifalaridagi so’zlarni oldin bo’ginlarga bo’lish, so’ng o’qishni mashqqilish yaxshi samara beradi. O’qituvchining namunali o’qishidan so’ng birlikda ovoz chiqarib o’qish, yakka-yakka oqish, shivirlab o’qishdan foydalaniladi. Ayniqsa, sekin o’qiydigan o’quvchilar bolgan sinflarda xor bilan o’qitish o’qishni tezlshtiriladi. Sinf o’quvchilarining o’qish ko’nikmalaridan kelib chiqib matndagi so’zlarni xttaxtada bo’g’inlarga bo’lib yoish o’rganilgan harflarni hisobga olgan holda qo’shimcha so’z birikmalari, gaplar tuzib yozish va o’qitish usulidan ham foydalaniladi.
|
| |