O’zbekistonning 1992 yilgi konstitutsiyasining vujudga kelishi

|
O’zbekistonning 1992 yilgi konstitutsiyasining vujudga kelishi
|
Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 73 Kb. | | #102848 |
Bog'liq O\'zbekiston respublikasi konstitutsiyasining rivojlanishi
O'zbekiston respublikasi konstitutsiyasi
Reja:
1.O’zbekistonning Konstitutsiyaviy rivojlanish bosqichlari.
2.O’zbekistonda davlat mustaqilligining e`lon qilinishi va yangi Konstitutsiyani qabul qilish zaruriyati.
3.O’zbekistonda Konstitutsiyaviy islohotning asosiy xususiyatlari va bosqichlari.
4.Konstitutsiyaning tuzilishi.
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy rivojalanishining yangi boskichi O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan 1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan Konstitutsiya bilan boshlanadi. Mazkur sana davlatimiz tarixida abadiy unutilmas voqea bo’lib qoladi. Chunki bu Konstitutsiya O’zbekiston Respublikasining mustaqil, suveren davlat sifatida, o’z xalqining xohish-irodasi asosida qabul qilingan birinchi Konstitutsiyasi hisoblanadi. O’zbekiston Respublikasi hududida ilgari qabul qilingan barcha Konstitutsiyalar, avvallari, Rossiya imperiyasi, keyinchalik esa Sobiq Sovet Ittifoqi imperiyasi tazyiqi ostida, ularning maqomida to’zilgan, qabul qilingan edi.
O’zbekistonning Konstitutsiyaviy rivojlanish tarixi uni o’zoq vaqt davomida (70 yildan ortiq) mustamlaka qilib turgan Sovet Ittifoqining Konstitutsiyaviy rivojlanishi bilan bog’liq va o’sha Konstitutsiyaviy rivojalanishga mos keladi. Chunki Turkiston Avtonom Respublikasi 1917 yilgi Oktyabr inqilobi natijasida Rossiya Federatsiyasi tuzilishi bilan uning tarkibiga kirgan edi.
O’sha davrda O’rta Osiyoda vujudga kelgan Buxoro va Xorazm Xalq Sovet Respublikalari ham Rossiya Federatsiyasiga qaram bo’lgan va 1920 yillardagi soxta inqilob natijasida Sovet Respublikalari deb e`lon qilingan.
1924 yilda O’rta Osiyoda o’tkazilgan milliy davlat chegaralanishi natijasida bu uch Respublika (Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm ) dan O’zbekiston SSR, Turkmaniston SSR va Tojikiston ASSR to’zilib, ularning hammasi Sobiq Sovet Ittifoqi tarkibiga kiritilgan. Ittifoqdosh Respublikalar uchun Ittifoq Konstitutsiyasi taalluqli bo’lib, respublikalar o’z Konstitutsiyasi va qonunarini Sovet Ittifoqi Konstitutsiyasi va qonunari asosida hamda unga to’la mos keladigan holda qabul qilishlari shart edi. Agar respublikada chiqadigan huquqiy hujjatlar Sovet Ittifoqi qonunariga mos kelmasa, bekor qilinishi kerak edi. Shuning uchun ham Ittifoq tarkibiga kiradigan barcha respublikalar, shu jumladan, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy rivojlanishi bosqichlari Sobiq Sovet Ittifoqi Konstitutsiyaviy rivojlanishi bosqichlariga butunlay mos keladi.
Shunga asosan, O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy rivojlanishining tarixiy bosqichlarini quyidagicha ko’rsatish mumkin:
Birinchi bosqich hisoblangan kapitalizmdan sotsializmga o’tish deb nomlangan va 1917 yildan 30-yillarning o’rtalarigacha davom etgan davrga RSFSRning 1918 yilgi Konstitutsiyasi va boshqa respublikalar, shu jumladan o’sha davrda RSFSRning tarkibiga kiruvchi Turkiston Avtonom Respublikasining 1918 yilgi Konstitutsiyasi, Buxoro XSR, Xorazm XSR ning shu davrda qabul qilgan Konstitutsiyalari kiradi. Bu davr Konstitutsiyalariga, shuningdek O’zbekiston SSR ning Sobiq Sovet Ittifoqining 1924 yilgi Konstitutsiyasi asosida qabul qilgan 1927 yilgi Konstitutsiyasi kiradi.
Ikkinchi bosqich- sotsializmni qurish va uning g’alabasini mustahkamlash deb nomlangan va 30-yillarning o’rtalaridan 80-yillarning o’rtalarigacha davom etgan davr Konstitutsiyalariga –Sobiq Sovet Ittifoqining 1936 yilgi Konstitutsiyasi asosida qabul qilingan O’zbekiston SSRning 1937 yilgi Konstitutsiyasi, O’zbekiston tarkibiga kiruvchi Qoraqalpog’iston ASSRning 1937 yilda qabul qilingan konstitutsiyasi kiradi.
Uchinchi bosqich- bu sotsializmning o’zil-kesil g’alabasi va uni qayta qurish deb nomlangan va 80-yillarning o’rtalaridan Sovet Ittifoqining parchalanishigacha bo’lgan davr Konstitutsiyalariga –Sobiq Sovet Ittifoqining 1977 yilgi Konstitutsiyasi asosida qabul qilingan O’zbekiston SSRning 1978 yilgi Konstitutsiyasi va Qoraqalpog’iston ASSRning o’sha yilgi Konstitutsiyasi kiradi.
1918 yil 15 oktyabrda bolsheviklarning hokimiyatini Turkiston ASSR hududida amalga oshirishni belgilab beruvchi TASSR ning birinchi Konstitutsiyasi 1918 yil 10 iyunda qabul qilingan RSFSR Konstitutsiyasi asosida qabul qilindi. Unga binoan Turkiston ASSR RSFSRning bir tarkibiy qismi hisoblangan.
Turkiston ASSRning yangi tahrirdagi Konstitutsiyasi 1920 yil 24 sentyabrda Turkiston o’lkasi sovetlarining IX s`ezdida qabul qilindi va u Turkistonning mustamlaka davlat sifatidagi «Huquq»ini aniq belgilab berdi. Bu yangi Konstitutsiya 20 bob, 109 ta moddadan iborat bo’lib, unda xon va uning qarindoshlariga tegishli bo’lgan mulklar davlatniki deb belgilandi va Moskvaga olib ketildi. Lekin ishlab chiqarish qurollari va vositlaridan xususiy mulk sifatida foydalanishga ruxsat berildi.
O’rta Osiyodagi yana bir bol`sheviklar hokimiyati o’rnatilgan Xorazm Sovet Respublikasida ham 1920 yida Konstitutsiya qabul qilindi va unga ko’ra XXSR hududida ishlab chiqarish vositalari Sovet hokimiyati o’rnatilgunga qadar kimga tegishli bo’lgan bo’lsa, xususiy mulkligicha qoldirildi va yerga shaxsiy egalik qilish, uni sotish, har kim o’z boyliklaridan erkin foydalanishi e`lon qilindi.
1923 yil 20 oktyabrda IV Butun Xorazm Sovetlarining s`ezdida yangi Konstitutsiya qabul qilindi. Bu Konstitutsiya ham oldingilardan farq qilib, bolsheviklarning O’rta Osiyodagi hokimiyatini yanada mustahkamlashga xizmat qildi.
Konstitutsiyaga binoan boylar, dallollar, ruhoniylar saylash va saylanish huquqidan mahrum etilib, «Butun Hokimiyat Sovetlarniki» deb e`lon qilindi.
O’rta Osiyodagi yana bir davlat Buxoro amirligida ham 1920 yil sentyabr` oyida Sovet hokimiyati o’rnatilib, Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tashkil etildi. 1921 yil 23 sentyabrda II Butun Buxoro Sovetlarining s`ezdi o’tkazilib, unda RSFSR Konstitutsiyasiga mos ravishda BXSR Konstitutsiyasi qabul qilindi.
1924 yil Lenin tomonidan ishlab chiqilgan reja asosida RSFSR Markaziy Ijroiya qo’mitasi qarori bilan O’rta Osiyoda milliy davlat chegaralanishi o’tkazildi. Natijada Turkiston ASSR, BXSR va XXSRning o’rnida O’zbekiston va Turkmaniston SSR, Tojikiston ASSR, Qirg’iziston va Qoraqalpogiston avtonom viloyatlari tashkil etildi.
1924 yil 31 yanvarda qabul qilingan SSSR Konstitutsiyasi asosida 1927 yil 30 martda O’zbekiston SSR Konstitutsiyasi qabul qilinib, uning tarkibiga Tojikiston Avtonom Respublikasi kiritildi. 1936 yil 5 dekabrda qabul qilingan SSSR Konstitutsiyasiga muvofiq ishlab chiqilgan 1937 yilgi O’zbekiston SSR Konstitutsiyasida davlat boshqaruvini amalga oshirish shakllari joylarda Sovetlarni tashkil etish tartibi, ularning vakolat muddatlari, saylash va saylanish tartiblarining ayrim holatlari oldingi Konstitutsiyaga nisbatan qisman o’zgartiriladi, Oliy Sovet va boshqaruv organi Ministrlar Sovetining vakolatlari, tashkil etilish tartibi ko’rsatib berildi va ma`muriy- hududiy tuzilishi, prokuratura, sud tuzilishi va Konstitutsiyaga o’zgartirishlar kiritish tartiblari belgilandi. O’zbekiston SSR Xalq Nozirlari Sovetining qonunchilik vakolati doirasi bekor qilinib, O’zbekiston SSRning Oliy Soveti yagona qonunchilik organi deb belgilandi. 1978 yil 19 mart kuni O’zbekiston SSRning yangi Konstitutsiyasi loyihasi matbuotda e`lon qilindi. O’zbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi tomonidan 15 aprel kuni Oliy Sovet sessiyasida O’zbekiston SSR Konstitutsiyasi loyihasi SSSRning 1977 yil 7 oktyabrda amalga kiritilgan Konstitutsiyasiga monand ravishda muhokama qilinib, ayrim moddalariga o’zgartirishlar kiritildi va 16 aprel kuni qabul qilindi.
O’zbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti I.A.Karimov tashabbusi bilan 1990 yil 20 iyunda Oliy Kengash yig’ilishi chaqirilib, «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi to’g’risidagi Deklaratsiya» qabul qilindi. Bu tarixiy hujjatning ahamiyati shundan iboratki, u o’zbek davlatchiligi tarixida birinchi tinch yo’l bilan o’z taqdirini o’zi belgilash huquqi to’g’risidagi hujjat edi. Bundan buyon O’zbekiston o’zining tashqi munosabatlarida, davlat hokimiyati masalalarini hal etishda tanho hokimligini, uning chegaralari va hududi daxlsiz ekanligi, o’z taraqqiyot yo’lini, o’z nomini, davlat ramzlarini o’zi ta`sis etishi va demokratik huquqiy davlat tashkil topganligini butun dunyoga ma`lum qildi.
1991 yil 31 avgust kuni O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining sessiyasi chaqirilib, «Davlat mustaqilligi to’g’risida Oliy Kengash Bayonoti» qabul qilindi.
Shu kuni O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi O’zbekiston Respublikasining «Davlat mustaqilligi to’g’risidagi Deklaratsiya» va «Davlat mustaqilligi to’g’risidagi Oliy Kengash Bayonoti»ga asoslanib, «O’zbekiston Respublikasining Davlat mustaqilligi asoslari to’grisida»gi Konstitutsiyaviy qonunni qabul qildi. Ushbu qonun O’zbekistonning davlat mustaqilligiga erishilganligini o’zil-kesil mustahkamladi. Unda, jumladan O’zbekiston Respublikasi o’z tarkibidagi Qoraqalpog’iston Respublikasi bilan birga, mustaqil demokratik davlatdir deyiladi.
O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi dunyoga kelishiga asosan ikkita omil sabab bo’ldi. Shulardan biri jamiyatning bozor munosabatlari tomon tutgan yo’li, yangi taraqqiyotdagi umumiy qonuniyatlar va yo’nalishlariga muvofiq ravishda O’zbekistonning jahon hamjamiyatiga kirib borishi bo’ldi. O’zbekistonda davlat mustaqilligi O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining ishlab chiqilishi va qabul qilinishinii taqozo etgan ikkinchi omil bo’ldi.
Agar amaldagi Konstitutsiya o’z mohiyati talablariga javob bermay qo’ysa, Konstitutsiyaviy islohot uchun zarurat tug’iladi. O’zbekistonning 1978 yilgi Konstitutsiyasi ham davlatimizning hozirgi zamon maqomiga, shaxs bilan davlat va jamiyat o’rtasidagi o’zaro munosabatlari xalqaro huquq talab va me`yorlariga javob bermay qo’ygan edi. Chunki u jahon Konstitutsiyaviy amaliyotida e`tirof etilgan Konstitutsiyaviy talablarga javob bermas edi. Shuning uchun ham 1990 yilning iyunida Respublika Oliy Kengashining ikkinchi sessiyasida yangi asosiy qonun loyihasini tayyorlash uchun Konstitutsiyaviy komissiya to’zildi.
Yangi asosiy qonun loyihasini tayyorlash faol amaliy Konstitutsiyaviy islohot jarayoni bilan o’zviy bog’liqlikda olib borildi. 1990-1992 yillarda O’zbekistonning 1978 yilgi Konstitutsiyasiga 100 dan ortiq o’ta muhim o’zgartirish va qo’shimchalar kiritildi.
Konstitutsiyaviy komissiya taraqqiyotimizning talablariga javob beradigan, hayot sinovidan o’tgan, 1990-1991 yillarda joriy qilingan qator yangi Konstitutsiyaviy qoidalarni Asosiy qonun loyihasiga kiritdi. Bular Konstitutsiyaviy islohotning birinchi bosqichi mazmunini tashkil etdi. Konstitutsiyaviy islohotning ikkinchi bosqichi 1991 yil 31 avgustdan to 1992 yil 8 dekabrgacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu bosqichning o’ziga xos xususiyati «O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida»gi Konstitutsiyaviy qonun bilan belgilanadi. Bu hajmi bo’yicha 17 moddadan tashkil topgan, nihoyatda ixcham va kichik hujjat O’zbekistonning mustaqil davlat sifatida qo’ygan ilk qadamlarining Konstitutsiyaviy huquqiy asosini tashkil etadi, o’z mazmun –mohiyati bo’yicha uni muvaqqat kichik Konstitutsiya deb ta`riflash mumkin. Shu bosqich mobaynida Konstitutsiya loyihasi tayyorlanib, umumxalq muhokamasi uchun e`lon qilindi. Loyiha ikki yarim oy mobaynida matbuotda, barcha ommaviy axborot vositalarida, shuningdek Qoraqalpog’iston Respublikasi, viloyatlar, shaharlar, tumanlar faollarining yig’ilishlarida, ming –minglab mehnat jamoalarida chuqur va atroflicha muhokama qilindi. Umumxalq muhokamasi davomida loyihani yaxshilashga doir ko’plab taklif va mulohazalar bildirildi. Konstitutsiyaviy komissiyaning o’ziga 6 mingdan ortiq taklif va mulohaza tushdi, tushgan taklif va mulohazalarning hammasi atroflicha puxta o’rganildi hamda loyiha ustidagi ishlarni davom ettirish chog’ida ulardan foydalanildi. Natijada 60 dan ortiq moddaga aniqlik va to’zatishlar kiritildi. Tushgan taklif va mulohazalarni inobatga olgan holda Konstitutsiya loyixasi matbuotda ikkinchi marta e`lon qilindi. Konstitutsiyaviy komissiya umumxalq muhokamasi yakunlarini ko’rib, loyihani ma`qulladi. Loyiha Oliy Kengash sessiyasida moddama-modda qizg’in muhokama etildi va qabul qilindi.
Konstitutsiyaning yaratilishida, muhokama qilinishida va qabul qilinishida Konstitutsiyaviy komissiyaning raisi, O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning rolini alohida ta`kidlash lozim. U kishi nafaqat Konstitutsiyani ishlab chiqish tashabbuskori, nafaqat loyiha tayyorlash ishlariga rahbar, balki Asosiy Qomusning tub mohiyati, falsafasi, asosiy g’oyalarining muallifidir.
O’zbekistondagi Konstitutsiyaviy islohotning va taraqqiyotning uchinchi bosqichi respublikamizning birinchi Konstitutsiyasi qabul qilinishi bilan boshlanadi.
Yangi Konstitutsiyani ishlab chiqish zarurligi haqidagi g’oya Respublikamizning 1990 yil mart oyida bo’lib o’tgan o’n ikkinchi chaqiriq Oliy Kengashning o’n birinchi sessiyasidayoq aytilgan edi.
O’zbekiston Oliy Kengashining 1990 yil 20 iyunda e`lon qilgan mustaqillik to’g’risidagi deklaratsiyasi respublikaning yangi Konstitutsiyasini ishlab chiqishga asos bo’lishi ta`kidlangan edi.
1991 yil 31 avgustda O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi e`lon qilindi va «O’zbekiston Respublikasining davlat mustaqilligi asoslari to’g’risida»gi Konstitutsiyaviy qonun qabul qilindi. Unda belgilangan qoidalar amaliyotda bir yarim yil mobaynida sinovdan o’tdi, so’ngra O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining loyihasiga kiritildi. Konstitutsiya loyihasini tayyorlash borasidagi barcha ishlar I.Karimovning bevosita rahbarligida amalga oshirildi. Prezident Konstitutsiya loyihasini birinchi marta e`lon qilguncha ikki marta, keyingi e`lon qilguncha esa yana ikki marta tahrir qildi. Fuqarolarning aniq takliflari va mulohazalarini o’rganib chiqib, Oliy Kengash sessiyasidan avval loyihani qo’lda qalam bilan yana bir bor ko’rib chiqdi va shundan keyin Oliy Kengash sessiyasiga so’nggi muhokama uchun taqdim etildi. 1992 yil 8 dekabrda O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan moddama-modda ovoz berish yo’li bilan Konstitutsiya qabul qilindi.
Bu Konstitutsiya muqaddima va olti bo’limdan iborat bo’lib, ular 26 bob, 128 moddani o’z ichiga oladi. Konstitutsiyaning muqaddimasida O’zbekiston xalqi nomidan uning nima maqsadda, qanday xalqaro g’oyalarga, Konstitutsiyaviy tajribalarga asoslanib qabul qilinayotganligi ko’rsatilgan.
Konstitutsiyaning birinchi bo’limida Konstitutsiyaviy to’zumning asosiy prinsiplari-davlat suvereniteti, xalq hokimiyatchiligi, Konstitutsiya va qonunarning boshqa huquqiy normalardan ustunligi, O’zbekiston tashqi siyosatining asoslari e`lon qilingan.
Konstitutsiyaning ikkinchi bo’limida gap inson va fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va burchlari to’g’risida boradi. 5-bobda barcha fuqarolarning teng huquqliligi, ijtimoiy adolat prinsipi, huquq va burchlarning bir-biriga bog’liqligi, huquq va erkinliklarning daxlsizligi, huquqni amalga oshirayotganda boshqa fuqarolar huquqlariga zarar yetkazmaslik, respublikada yagona fuqarolik o’rnatilganligi, fuqarolarning tengligi, fuqarolar huquq va erkinliklarining kafolatlanganligi, O’zbekiston hududida chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar huquqlarining ta`minlanishi belgilab qo’yilgan.
Ushbu bo’limda fuqarolarning huquqlari, erkinliklari va burchlari alohida boblar tarzida berilgan,ya’ni shaxsiy huquq va erkinliklar (6-bob) , siyosiy huquqlar (8-bob), iqtisodiy va ijtimoiy huquqlar (9-bob), inson huquqlari va erkinliklarining kafolatlari (10-bob) hamda fuqarolarning burchlari (11-bob) ko’rsatilgan.
Konstitutsiyaning uchinchi-«Jamiyat va shaxs» bo’limida jamiyatning iqtisodiy negizlari (12-bob) , jamoat birlashmalari (13-bob), oila (14-bob) va ommaviy axborot vositalari to’g’risida gap boradi (15-bob).
Asosiy Qonunning to’rtinchi bo’limi «Ma`muriy –hududiy va davlat tuzilishi» deb nomlangan bo’lib, uning 16-bobi Respublikaning ma`muriy-hududiy tuzilishiga, 17-bob Qoraqalpog’iston Respublikasiga bag’ishlangan.
Konstitutsiyaning «Davlat hokimiyatining tashkil etilishi» nomli beshinchi bo’limida O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi (18-bob), O’zbekiston Respublikasi Prezidenti (19-bob), O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi (20-bob), Mahalliy davlat hokimiyati asoslari (21-bob), Saylov tizimi (22-bob), Sud hokimiyati (23-bob), Prokuratura (24-bob), Moliya va kredit (25-bob), Mudofaa va xavfsizlik (26-bob) masalalari ko’rsatilgan.
Konstitutsiyaning oltinchi bo’limida Konstitutsiyani o’zgartirish tartibi 127-va 128- moddalarda keltirilgan.
Adabiyotlar:
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. T.2003.
2. I.A.Karimov «Buyuk kelajagimizning huquqiy kafolati».T.93.
3. R.Qayumov «O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy huquqi» T. «Adolat» 1998.
4. H.Odilqoriyev «O’zbekistonning yangi Konstitutsiyasi va hokimiyatlar bo’linishi prinsipi» T.93.
5. A.Saidov. «Mustaqillik qomusi» T.93.
6. Mustaqillik Deklaratsiyasi. Xrestomatiya. T.2000.
7. www.ziyonet.uz
|
| |