Birinchi bosqich – Shariat

|
Birinchi bosqich – Shariat
|
bet | 179/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Birinchi bosqich – Shariat. Diniy marosim va shariat aqidalari (taqvolar)ni aynan, izchil bajarish. CHunki shariat-qonun bo‘lib, bu qonun vujud va qalbni tarbiyalaydi.
Ikkinchi bosqich –Tariqat. Nafsni tiyish, xushnudlik, xilvat, ma’naviy muhabbatni takomillashtirib, xudo to‘g‘risida o‘ylash, ya’ni, o‘zdan kechish, ko‘ngilni poklab, ruhni nurlantiruvchi faoliyat shakli.
Uchinchi bosqich – Ma’rifat. Hamma narsa, butun borliqning asosi - xudo ekanini, o‘zlikning mohiyati xudoning mohiyati bilan uyg‘un ekanligini bilish va anglash. Mazkur holatda odam uchun kibru havo, manmanlik hamda shon-shuhrat be’mani bo‘lib ko‘rinadi. SHunda u orif, ya’ni, bilimli va xudoni tanigan inson bo‘ladi.
To‘rtinchi bosqich - Haqiqat. Mazkur bosqichda so‘fiy xudoning dargohiga yetishadi, vasliga vosil bo‘ladi, u bilan birlashadi, vahdat (tavahhud) tashkil etadi va shu asosida inson foniy, ya’ni “anal-haq” bo‘la oladi.
Mazkur oqim tarafdorlaridan birinchi so‘fiy eronlik Abu Yazdit Tayfur al- Bistamiydir (875 yilda vafot etgan). So‘fiy Husayn ibn Mansur Halloj esa o‘zining xudo bilan “qo‘shilganini” isbotlash uchun “Anal-haq” (“Men haqman”, “Men xudoman”) deb da’vo qiladi hamda o‘z ta’limotini ilgari suradi. U Qur’onning muqaddasligi va Muhammad Alayhissalomning payg‘ambar ekanligini inkor etishga uringanlikda ayblanib, xurofotchilar tomonidan qatl etildi. Zero, ushbu ta’limot saroy ahli va jaholat bilan yaqinlashgan ba’zi kalom va falsafa ilmi ulamolariga yoqmadi, oqibatda qalbni oliy haqiqatga erishish yo‘lida poklash maqsadini ilgari surgan ezgu ta’limot bid’at deya baholandi.
So‘fiylikning ikkinchi oqimiga mansub bo‘lgan so‘fiylar birinchi oqim namoyandalari tomonidan ilgari surilgan qarashlarni qabul qilganlar, biroq mazkur qarashlarni islom ta’limotida targ‘ib etilgan tartib-qoidalarga moslashtirganlar. Bu oqimning eng mashhur nazariyotchisi Zayniddin binni Muhammad Imom G‘azzoliy (1058-1111 yillar) hamda Ahmad YAssaviylar sanaladilar.
Imom G‘azzoliy So‘fiylik ta’limotining asoschilaridan biri bo‘lib, “Hujjat-ul- islom” laqabini olgan. Alloma to‘g‘risida so‘z yuritilganda hatto “Qur’on yo‘qolib qolsa, uni G‘azzoliyning asarlari bo‘yicha tiklash mumkin” degan fikrlarni bildirganlar. Imom G‘azzoliy tomonidan yaratilgan “Tahofut al-falosifa” (“Faylasuflarni rad etish”), “Kimyoi saodat” (“Saodat kimyosi”), “Ixya ulum ad- din” (“Diniy ilmlarni tiriltirish”) kabi islom ilohiyoti tizimining shakllanishiga zamin hozirlagan asarlar alloma faoliyatiga nisbatan shunday yuksak baho berilishiga sabab bo‘lgan.
Imom G‘azzoliy inson kamolga yetishi, ya’ni, xudo “vasli”ga yetishi uchun ma’lum shartlarni bajarib, muayyan yo‘lni bosib o‘tishi kerak, deydi. Har bir so‘fiy islom talablari – qonun-qoidalari, aqidalari hamda Qur’onni haqiqat deb bilib, unga tobe bo‘lishi va ularga so‘zsiz amal qilishi yuqorida qayd etilgan yo‘lning bosib o‘tish shartlaridir deya uqtiradi.
Alloma so‘fiylik nazariyasining mohiyati xususida so‘z yuritib, ular haqiqatni mantiqiy mulohazalar asosida emas, balki ichki kechinmalar vositasida bevosita hissiy tarzda anglaydi, deb ko‘rsatadi. So‘fiylarning ichki holatini nazariy bilimlarni egallash, suhbatlar tashkil etish, manbalarni o‘qish orqali emas, balki ularning turmush tarzini qabul qilish orqaligina anglash mumkin. Mazkur yo‘l ko‘ngilni his bilan yaratilgan ma’lumotlardan ozod etadi va ana shunda ma’rifat manbai paydo bo‘ladi, dunyo ravshan bo‘ladi. o‘rganish yo‘li bilan emas, balki o‘zdan chekinish, ma’naviy vujudning qaytadan yaralishi tufayligina oxirgi chegaraga erishish mumkinligi alloma qarashlarining asoslari sifatida namoyon bo‘ladi.
So‘fiylikning uchinchi oqimi Naqshbandiya ta’limotining yaratilishi bilan bog‘liqdir. Mazkur oqim XIII asrning oxirlarida shakllana bordi. XIV-XV asrlarda esa Markaziy Osiyoda ustuvor mavqega ega bo‘lgan ta’limotga aylandi. Naqshbandiya tariqati rivojlangunga qadar, Markaziy Osiyoda Ahmad Yassaviy tomonidan asos solingan Yassaviya tariqati hukmron ta’limot edi. 113
113Sharifzoda, S.O va boshqalar. Pedagogika tarixi : O‘quv qo‘llanma /– Toshkent: Bookmany print, 2022. - 172 b
|
| |