FZT mustaqil bo‘lishi mumkinmi?

|
FZT mustaqil bo‘lishi mumkinmi?
|
bet | 10/14 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 311 Kb. | | #117405 |
Bog'liq Pul va banklar- Mustaqil ishFZT mustaqil bo‘lishi mumkinmi?
Ko‘rganimizdek, ko‘plab mamlakatlar o‘zlarining markaziy banklariga ko‘proq mustaqillik berishmoqda. Markaziy bank siyosatiga qattiq qarshi chiquvchi siyosatchilar o‘zlari xohlaganday siyosat yuritish maqsadida tez-tez o‘zlarining nazoratiga olishga harakat qilishadi. Markaziy bank mustaqil bo‘lishi lozimmi yoki prezident yoki parlament nazoratida bo‘lgani yaxshimi?154
Buyuk Britaniyaning kredit tizimi o‘zining iqtisodiy va tarixiy evolyusiyasi jihatidan dunyodagi eng rivojlangan, o‘ziga xos xususiyatga ega bo‘lgan tizimlardan hisoblanadi. U juda yuqori jihatdan ixtisoslashgan kredit instituti bo‘lib, uning bosh bo‘g‘ini Angliya banki, tijorat banklari va maxsus kredit – moliya institutlaridan tashkil topgan.
Kredit institutlari o‘rtasida yuridik va tashkiliy jihatdan juda katta cheklovlar mavjud emas, keyingi yillarda ko‘p hollarda an’anaviy bozorlar kuchayib bormoqda, buning natijasida kredit muassasalari doimiy ravishda universallashib bormoqda.
Angliya Banki (Markaziy banki) 1694 yilda xususiy aksiyadorlik kompaniyasi shaklida tashkil topgan. XVIII asr o‘rtalaridan boshlab, emissiya monopoliyasini qo‘lga olidi va hukumatning banki sifatida Markaziy bankning funksiyalarini bajara boshladi. Jumladan, Angliya Banki quyidagi asosiy funksiyalarini bajaradi:
– tijorat banklarning banki sifatida xizmat ko‘rsatadi;
– davlat byujetini barcha daromad va xarajatlari u orqali amalga oshiriladi va hukumatning banki vazifasini bajaradi;
– banklar emissiyasini amalga oshiradi;
– hukumatning qarz operatsiyalarni amalga oshiradi va hisobini yuritadi;
– valyuta operatsiyalarini amalga oshiradi va nazorat qiladi, hukumatning rasmiy oltin – valyuta zaxiralarini boshqaradi va tasarruf etadi;
– hukumatga pul kredit siyosatini amaga oshirish bo‘yicha maslaxatlar beradi va uning ijrosini ta’minlaydi.
Angliya Banki rasmiy jihatdan hukumatdan mustaqil hisoblanadi, biroq moliya vazirligining umumiy rahbarligi ostida faoliyat yuritadi.
Angliyada eng yirik tijorat banklari “katta to‘rtlik”ni tashkil etib – depozit va kredit operatsiyalari bo‘yicha mamlakatda etakchi o‘rinda turadi. “Katta to‘rtlik” banki dunyoning eng yirik tijorat banklari tarkibiga kirib, Neshnl Vestminister, Barklayz, Midlend va Lloyds banklaridan tashkil topgan.
Mamlakatda oltita etakchi banklar depozit banklari hisoblanadi, chunki ular London kliring (hisob – kitob) palatasi a’zosi hisoblanadi.
Umuman olganda, mamlakatda 14 mingdan ortiq tijorat banklari mavjud bo‘lib, ularni “chakana banklar” sifatida ham atashadi. Juda ko‘p tijorat – depozit banklari xalqaro miqyosdagi operatsiyalarni bajarishda faol ishtirok etadi va xorijiy mamlakatlarda ko‘plab filiallariga ega.
Angliya maxsus kredit – moliya institutlari tarkibiga quyidagi moliya muassasalari kiradi:
– savdo bank;
– hamkorlik banki;
– hisob (uchetnыe) uylari;
– moliyaviy uylar;
– ishonch jamg‘arma banklari;
– milliy jamg‘arma banklari;
– qurilish jamiyatlari;
– milliy jirobanklar;
– sug‘urta kompaniyalari va pension fondlar;
– investitsion trestlar;
– ishonchli pay fondlari;
– moliyaviy korporatsiyalar;
– vinchur (riskli) moliyalashshtiruvchi firmalar;
– xorijiy banklar.
Savdo banklari – bir necha o‘nta moliyaviy muassasa bo‘lib, ular asosan tashqi savdo va xalqaro kredit – moliya operatsiyalari bilan shug‘ullanadi.
Ushbu banklarning asosiy yutug‘i shundaki, ular an’anaviy ravishda ssuda kapitali va qimmatli qog‘ozlar bozorida faoliyat yuritib keladi. Savdo banklari depozit – ssuda operatsiyalarning birgalikda bajarilishi bilan ajralib turadi.
Hamkorlik banklari – rasmiy nomi sobiq britaniya kolonnalari banki deb yuiritiladi. Hozirgi kunda statistik ma’lumotlarda aks ettirilmaydi, chunki ularning ko‘pchiligi yirik banklarning tarkibiga kirib ketgan. Ushbu banklarning farqli jihati shundaki, ularning aksiyadorlari britaniya fuqarolari hisoblanadi. Bunday banklarning tinchlik vakili sifatida Stendart garted bankni aytish mumkin. Ushbu bank 1300 dan ortiq xorijiy bo‘limlarga ega bo‘lgan va Angliyaning eng yirik 10 talik banklari tarkibiga kiradigan bank hisoblanadi.
Hisob (uchet) uylari – moliya bozorida faoliyat yuritadigan, uncha yirik bo‘lmagan moliya muassasi. Ular an’anaviy tarzda talab qilib olinguncha saqlanadigan depozitlarni jalb etib, (onkol’ kredit) ushbu mablag‘larni tijorat banklariga, g‘aznachilik veksellariga, davlat obligatsiyalariga, munitsipal majburiyatlarga, muddatli depozitlar va depozit sertifikatlariga joylashtiradi. Keyingi paytlarda ularning soni juda qisqarib, 2000 yillarga kelganda 13 tadan 8 taga tushib qoldi. Yunion Diskount, Djerrord End neshenl, Keyter Allen kabi taniqli hisob uylari xozirgi kunda ham faoliyat yuritib kelmoqda.
Moliyaviy uylar – iste’mol tovarlari va ayrim sanoat mollariga to‘lovni kechiktirish tartibida kereditlar beradi. Ularning asosiy moliyaviy manbalari sanoat savdo filiallari, banklar va aholidan 3 – 6 oyga jalb etgan depozitlari hisoblanadi. Mamlakat kredit operatsiyalari hajmida ularning ulushi unchalik yuqori emas, ko‘pchilik moliyaviy uylar an’anaviy faoliyat turlari bilan emas balki, lizing operatsiyalari va kredit kartochkalari bilan shug‘ullanadi.
Ishonchli jamg‘arma banklari, milliy jamg‘arma banklari va qurilish jamiyatlari asosan axoli mayda jamg‘armalarini jalb etish orqali moliyaviy mablag‘larini shakllantiradi.
Ishonchli jamg‘arma banklari boshqaruvi tarkibida davlatning ishonchli vakili bo‘lib, tijorat banklari bajargan barcha operatsiyalarni bajaradi.
Milliy jamg‘arma banki – sobiq pochta – jamg‘arma bnki hisoblanib, barcha mablag‘lari davlatning qimmatli qog‘ozlarini moliyalashtiradi.
Qurilish jamiyatlarining moliyaviy mablag‘lari asosan uzoq muddatli uy joylarini qurish ishlariga joylashtiradi.
Milliy jirobanklar – 1968 yilda davlat tomonidan pochta bo‘limlari bazasida tashkil etilgan bo‘lib, asosan tijorat banklarida qo‘llaniladigan chek kliring tizimini tashkil etish bilan shug‘ullanadi.
Sug‘urta kompaniyalari va pension fondlar faoliyati bilan bog‘liq manbalar hisobidan shakllantirilgan mablag‘larni uzoq muddatli investsiyalarga joylashtirish bilan shug‘ullanadi. Ularning moliyaviy mablag‘lari 20 – 25 yil muddatga, asosan aksiya va qimmatli qog‘ozlarga joylashtiriladi.
Angliyaning Royal, Kommershl yunion va boshqa sug‘urta kompaniyalari dunyo sug‘urta monopoliyasi tarkibidan mustahkam o‘rin egallaydi.
Investsion trestlar – asosan qimmatli qog‘ozlar operatsiyalari bilan shug‘ullanadi. Ular o‘z aksiya va obligatsiyalarini chiqarish orqali iqtisodiyotdan moliyaviy kapitalni jalb etadi va ushbu mablag‘larni yirik kompaniyalarning qimmatli qog‘ozlariga joylashtiradi. Ushbu muassasalarning faoliyati o‘ziga xos jihatga ega bo‘lib, bozor konyukturasiga bog‘liqlik darajasi juda yuqori hisoblanadi.
Ishonchli pay fondlari – faoliyati investitsion trestlar faoliyatiga o‘xshash bo‘lib, jamg‘arilgan moliyaviy mablag‘larni kompaniyalarning qimmatli qog‘ozlariga joylashtiradi.
Boshqa davlatlar markaziy banklarining tuzilmasi va mustaqilligi. 12 okrug banklaridan tashkil topgan, markazlashtirilmagan Federal zahiraviy tizimdan farq qilgan holda, boshqa rivojlangan davlatlardagi markaziy banklar bitta yagona markazlashtirilgan bo‘linmani tashkil qilib, bu bo‘linma hukumatga bo‘ysinadi. To‘rtta eng muhim, horijiy markaziy banklarning tuzilmasini va mustaqillik darajasini ko‘rib chiqaylik, ularga Kanada Banki, Angliya Banki, Yaponiya Banki va Yevropa markaziy banki kiradi.
|
| |