nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Atmosferaning tarkibi - Buxoro davlat universiteti

Atmosferaning tarkibi.
Atmosfera yer sharini o’rab turgan havo qobig’idir. Uning massasi 5,27x1015t bo’lib, yer shari og’irligining milliondan bir kismini tashkil etadi. Atmosferaning asosiy qismi yer yuzasiga tutashgan qatlamda joylashgan bo’lib, balandlik ortishi bilan atmosferaning bosimi va zichligi kamayib boradi. Atmosfera butun massasining 50% dan ortiq qismi yer yuzasidan 5 km balandlikkacha, qolgan qismi esa 35 - 40 km balandlikkacha bo’lgan qatlamda to’plangan. Yer yuzasida atmosferaning zichligi 10~3g/sm3 bo’lsa, 700 km balandda esa 10~16 g /sm3 ga teng. Atmosferaning tarkibi 78,09% azot, 20,95% kislorod, 0,93% argon, 0,03% karbonat angidriddan iborat.
Atmosferaning qolgan qismini vodorod, geliy, neon va boshqa gazlar tashkil etadi. Atmosfera tarkibida gazlardan tashqari suv bug’lari, muz kristali, chang va boshqa zarralar ham bordir. Suv bug’larining miqdori 0,1-4,0% miqdorida o’zgarib turadi. Tropik kenglikdagi atmosfera tarkibida suv bug’larinnng miqdori ko’proq, o’rtacha va qutb kengliklarida esa kamroq bo’ladi.
Atmosfera bir necha qatlamlardan tuzilgan, uning yer yuzasiga tutashib turgan quyi qismi troposfera deyiladi. Troposfera zich qatlam bo’lib atmosfera umumiy massasining qariyb 80% ini tashkil etadi. Uning qalinligi ekvatorda 16 km, o’rta kengliklarda 10-11 km, qutblarda esa 8 km ga teng. Troposferada yuqoriga ko’tarilgan sari havoning temperaturasi har 100 m da 0,6° ga pasayib boradi. Yerning landshaft qobig’i uchun troposferaning ahamiyati juda katta. Bu qatlamda havoning gorizontal va vertikal harakatlari bo’lib turadi. Buning natijasida havoda namlik darajasi o’zgarib, yog’ingarchilik bo’ladi.
Troposferadan yuqorida stratosfera qatlami joylashgan. Troposfera bilan stratosfera qatlami orasida o’tish qatlami tropapauza bor. Stratosferada havoning gorizontal harakati kuchli bo’lib, 25 km balandlikkacha g’arbdan sharqqa, undan yuqorida esa sharqdan g’arbga yo’nalgan bo’ladi. Stratosferaning 22-55 km qalinlikdagi qatlamida ozon gazi bo’lib, quyoshdan keluvchi ultrabinafsha nurlar va yashin zaryadining kislorod molekulalariga ta’siri natijasida vujudga keladi. Ozon miqdori oz bo’lishiga qaramasdan, quyoshdan keluvchi ultrabinafsha nurlarning bir qismini yutib, tirik organizmlarni uning zararli ta’siridan saqlab turadi.
Stratosferadan yuqorida 80-600 km qalinlikda ionosfera qatlami joylashgan, bu qatlam ionlar bilan zaryadlangan shuning uchun radio to’lqinlari istalgan masofaga tarqaladi.
Shunday qilib, atmosferaning yer landshaft qobig’i va undagi hayot uchun ahamiyati kattadir. U tirik organizmlar uchun nafas olishda kislorod manbai bo’lish bilan birga, ularni quyoshning qisqa to’lqinli nurlarining zararli ta’siridan muhofaza qilib turadi. Shuning uchun o’rta maktablarda atmosferaning fizikaviy holatini o’rganish muhim ahamiyatga egadir. Buning uchun atmosfera hodisalari va mateorologik elementlarni maktabda kuzatib, o’rganib borishga o’quvchilarni o’rgatish va ularda ko’nikma hosil qilish zarur.
|
Xufyona iqtisodiyot tarkibi - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

53
harakatining dinamikasi xufyona iqtisodiyotning o`lchamlari haqida fikr yuritish
imkonini beradi);
- xarajatlar va daromadlar balanslari usuli, unda deklaratsiya qilinadigan
daromadlar xarajatlar summasi, tovarlar va xizmatlar iste’molining real hajmlari
bilan taqqoslanadi;
- bandlikni tahlil qilish, u shuni nazarda tutadiki, uzoq vaqt mobaynida
saqlanib kelayotgan ro`yxatga olinmagan ishsizlikning yuqori darajasi xufyona
sektorda bandlik uchun keng imkoniyatlar mavjudligidan dalolat beradi (ro`yxatga
olinmagan ishsizlar soni xufyona iqtisodiyotning o`lchamlaridan bilvosita dalolat
beradi);
- texnologik koeffitsiyentlar usuli, u xarajatlarning ma’lum texnologik
koeffitsiyentlari asosida mahsulot ishlab chiqarishning real hajmi haqidagi
ma’lumotlarni olish imkonini beradi (masalan, iste’mol qilinadigan elektr
energiyasining dinamikasi va deklaratsiya qilinadigan mahsulot ishlab chiqarish
dinamikasi to`g`risidagi ma’lumotlar taqqoslanadi);
- uy xo`jaliklari va korxonalar rahbarlari o`rtasida so`rov o`tkazish usuli, u
xufyona iqtisodiyotning o`lchamiga ekspert baholarini beradi;
- sotsiologik usul, u xufyona bitimlar amalga oshiriladigan alohida
me’yorlarni, ularning jamiyatda tarqalganligini, bitimlarni tuzishda qanchalik
qo`llanishini tahlil qilishdan iborat.
Yoritilgan yondashuvlarning turli xilligi sababli olinadigan natijalarni
ko`pincha taqqoslash qiyin bo`lsa-da, xufyona iqtisodiyot miqdorining ayrim
baholarini keltirish mumkin: (YaIMga nisbatan foiz hisobida): Italiya - 15-30,
Belgiya - 4-13, Shvetsiya - 0,5-17, Buyuk Britaniya - 2-16, Fransiya - 15, SShA -
3-28, Peru -27-28. Rossiyada 80-yillarning oxirida YaIMning 20 foizga yaqini,
1996 yilda 23 foiz.
Yuqorida aytib o`tilganidek, qonunga bo`ysunishning yuqori narxi va
xufyona iqtisodiyotning katta o`lchamlari o`rtasida to`g`ridan-to`g`ri bog`liqlik
mavjud. Biroq xufyona rejimda almashuvlarni amalga oshirish ham xarajatlar bilan
bog`liq. Xarajatlarning bir turida tejalishga erishgan xufyona iqtisodiyotda faoliyat
yurituvchi sub’ektlar boshqa xarajatlarni ko`proq amalga oshirishadi – ular
«xufyonalik narxi»ni to`lashga majburdirlar. Xufyonalik narxi bir necha
unsurlardan tarkib topadi.
O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional iqtisodiyot» - bet 45

55
Chunki uzoq muddatli loyihaga mablag`lar qo`yishga undovchi omil bo`lib unda
ishtirok etuvchi insonlarning shaxsiy nufuzi emas, balki nima bo`lishidan qat’i
nazar sarmoyadorlarning huquqlari himoyalanishiga ishonch hisoblanadi.
Haqiqatdan ham, shartnomani qayta ko`rib chiqish zarurati tug`ilgan hollarda
ishtirokchilar bitimning tomonlarning hech biri undan manfaatdor bo`lmagan
barcha ikir-chikirlariga e’tibor qaratishi lozim bo`lgan sud yoki arbitrajga murojaat
eta olishmaydi.
Xufyona bitimning mutlaq ikki tomonlama xususiyati bilan bog`liq
xarajatlar
. Faoliyatni va uning natijalarini qonundan yashirishga urinish xufyona
bitim ishtirokchilari doirasini mumkin qadar cheklashga undaydi. Xufyona bitim
ko`proq ikki tomonlama xususiyatga ega. Bitimdan manfaatdor bo`lgan uchinchi
shaxslar (masalan, stixiyali yuzaga keladigan bozorlar yaqinidagi mavzelar aholisi)
uning ishtirokchilari doirasidan chiqarilgan va, demak, ularning manfaatlari
bitimda hisobga olinmaydi. Boshqacha aytganda, zararli foydalanish huquqi,
odatda, xufyona huquqni tartibga solish sohasidan tashqarida qoladi.
Nizolarni hal etishning xufyona tartibotlaridan foydalanish xarajatlari
.
Oshkora sud-huquq tizimi nizolarni hal etishning qator substitutlariga – oilaviy-
qarindoshchilik va mafiya mexanizmlariga ega. Yuzaga kelgan nizolarni hal etish
uchun ikkala muqobil variantdan ham foydalanish xarajatlar bilan bog`liq.
Birinchidan, ko`p sonli qarindoshlar, yurtdoshlar va boshqa «o`zinikilar» bilan
yaxshi munosabatlarni ushlab turish e’tibor belgilarini qaratish uchun vaqt va
xizmatlar almashish uchun mablag`lar talab qiladi. Ikkinchidan, sud va kuch
tuzilmalari funksiyasini bajaruvchi mafiya xizmatlariga murojaat etish o`ziga xos
soliqni to`lash zarurati bilan shartlangan. Hatto Italiyada ushbu soliq alohida–
pizzo nomiga ega bo`lgan. Ushbu soliqning miqdori yo korxona aylanmasiga
nisbatan foizlarda, yoki mafiya tomonidan biznesni himoyalash va nizolarni hal
etish bo`yicha ko`rsatilgan xizmatlarga ekvivalnt hisobida hisoblab chiqiladi.
Bunda davlatdan farqli ravishda mafiya o`z xizmatlarining har bir
foydalanuvchisiga «soliqning» alohida miqdorini belgilagan holda monopolchini
kamsituvchi siyosatni olib borishga qodir bo`ladi. Oshkora tuzilmaga qaraganda
mafiya faoliyatining lokal xususiyati axborot manbalarining ancha keng doirasidan
foydalanishidir.
Namunali chizma - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

|
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim
|
bet | 49/81 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 40,48 Mb. | | #143055 |
Bog'liq CHIZMACHILIK.2020.Valiyev (1)Namunali chizma. Grafik vazifa sharti: O‘zaro ustma-ust vaziyatda o‘rnatilgan ikkita list yarim yumaloq kallakli parchin mix bilan biriktirilsin va uning ishchi chizmasi bajarilsin (7.33-rasm). Bu yerda listlarning qalinligi б=10 mm ga teng va ularning chetlari asosiga nisbatan 150 dagi qiyalik bilan chegaralangan. Mazkur birikma ikki qatorli bo‘lib, undagi parchin mixlar o‘zaro shaxmat tartibida joylashtirilgan.
Ushbu parchin mixli birikmaning ishchi chizmasi quyidagi tartibda bajariladi. Avvalo, parchin mix diametri d=б+8=10+8=18 mm va parchin mixni o‘rnatish uchun listda ochiladigan silindrik ochiq teshik diametri d0=1,1d=1,1×18=19,8 mm aniqlanadi. Keyin parchin mixning parchinlanmagan holatdagi uzunligi L=2б+1,5d0=2×10+1,5×19,8= =20+29,7=49,7 mm aniqlanadi.
Parchin mixning yarim yumaloq kallagini balandligi H=0,65d=0,65×18=11,7 mm va radiusi R=0,9d=0,9×18=16,2 mm aniqlanadi.
Silindrik teshiklarlar ikki qatorli qilib ochilishi uchun qo‘shni qatorlar orasidagi 2d0=2×19,8=39,6 mm va qatordagi parchin mixlar orasidagi 4d0=4×19,8=79,2 mm, shuningdek, list chetidan birinchi parchin mix o‘qigacha bo‘lgan 2,5d0=2,5×19,8=49,5 mm masofalar aniqlanadi.
bosqich. Birikuvchi detallar o‘zining berilgan va aniqlangan o‘lchamlari asosida, silindrik ochiq teshiklari bir-biriga mos qilib o‘rnatiladi va ko‘rinishlari bajariladi (7.33-rasm, a).
bosqich. Parchin mix o‘z o‘lchami bo‘yicha silindrik teshikka o‘rnatiladi va birikmaning yig‘ish chizmasi chiziladi (7.33-rasm, b). Parchin mixning parchinlanmagan butun holati yig‘ish chizmada ikki nuqtali shtix-punktir chiziqda chiziladi.
bosqich. Songgi bosqichda parchin mixli birikmaning yig‘ish chizmasi taxt qilinadi (7.33-rasm, c).
7.4-jadvalda parchik mixli birikmalarga oid variantlar keltirilgan.
7.33-rasm
7.4-jadval
|
| |
partiyaviy, ham ma’muriy (vazirliklar, yuqori tashkilotlar) byurokratiya qo`lida

51
kunining uzunligi, eng kam ish haqi, ijtimoiy kafolatlar); oshkora sud tizimi
doirasida nizolarni hal etishda sud xarajatlarini to`lash).
Ta’kidlash joizki, qonunga bo`ysunish narxi nafaqat to`g`ridan-to`g`ri
xarajatlarni, balki u yoki bu tadbirlarni bajarish uchun vaqt sarflarini ham o`z
ichiga oladi. Bunda uning aynan ushbu tarkibiy qismi qator holatlarda juda katta
bo`ladi. Masalan, Lima shahrida uy-joyni qurish uchun ruxsat olish tadbiri
taxminan 4 yilu 1 oy, mayda ulgurji bozorini tashkil qilish uchun ruxsat olish 17
yil, kichik do`konni ochish uchun ruxsat olish 43 kun vaqtni olgan. «Uchinchi
dunyo» ayrim mamlakatlarida yuridik shaxsni ro`yxatga olish uchun talab
etiladigan xarajatlar 6.1-jadvalda keltirilgan.
Tayach tushunchalar va iboralar - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

60
sanksiyalardan bosh tortish bilan bog`liq xarajatlar, daromadlar transferti bilan
bog`liq xarajatlar, soliqlar va ish haqiga hisoblab yozishlardan bosh tortish bilan
bog`liq xarajatlar, qonuniy qayd etilgan mulkchilik huquqlarining mavjud emasligi
bilan bog`liq xarajatlar, shartnoma tizimidan foydalanishning imkonsizligi bilan
bog`liq xarajatlar, xufyona bitimning mutlaq ikki tomonlama xususiyati bilan
bog`liq xarajatlar, nizolarni hal etishning xufyona tartibotlaridan foydalanish
xarajatlari. «Mafiya» atamasi, «sha’n odami», hamkorlikning «o`ziniki» va
«begona» toifasi.
Takrorlash uchun savollar
1. Faqat iqtisodiyotning xufyona sektori sub’ektlariga nisbatan repressiya
choralarini qat’iylashtirish yordamida ushbu sektorning o`lchamlarini
qisqartirishga erishish mumkinmi?
2. Xufyona sektor yalpi ichki mahsulotida yuqori ulushga bilan
tavsiflanadigan mamlakatda bozor islohotlarining dastlabki bosqichlari qanday
bo`lishi kerak?
3. Bozor islohotlari siyosatining standart dasturiga qanday tuzatishlar
kiritilishi lozim?
4. Xufyona iqtisodiyotning qanday unsurlari mavjud?
5. Xufyona iqtisodiyot o`lchamlarini baholash yondashuvlarini izohlang.
6. Xufyonalik narxining unsurlari nimalardan iborat?
7. «Mafiya» atamasining kelib chiqishini sharhlang.
-jadval - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional iqtisodiyot»

O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional iqtisodiyot»
institutsional iqtisodiyot 1 1 1
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional iqtisodiyot»
|
-BOB. ShARTNOMALAR NAZARIYASI - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

61
Shartnoma
– belgalangan institutsional doiralarda shaxslarning ongli
ravishda va erkin tanlashi natijasi hisoblangan mulkchilik huquqlari bilan
almashish va ularni himoyalash to`g`risidagi kelishuv.
Shunday qilib, institutsional tahlil oqilona tanlov modelining umumiy emas,
balki xususiy holatini ko`rib chiqish uchun zamin yaratadi. Ushbu model universal
emas, u alohida institutsional doiralarda shaxslarning xatti-harakatni yoritish bilan
chegaralanadi, bunda shaxslar ushbu doiralarga cheklangan darajada ta’sir
ko`rsatadi. Oqilona tanlov modelini institutsional doiralarga joylashtirish «doira
samarasi» deb nom oldi. Biroq oqilona tanlov institutsional doiralarini faqat
chegaralash (giyohvondlik moddalari, qurol-aslaha, boshqa ijtimoiy xavfli tovarlar
va xizmatlar oldi-sotdisi to`g`risida shartnomalar tuzish uchun qonuniy taqiq)
sifatida talqin etish noto`g`ri bo`ladi. Institutsional doiralar nafaqat cheklaydi,
balki oqilona tanlovni amalga oshirish uchun zamin yaratishi mumkin. Shu tariqa,
ishonchning norasmiy me’yori ham, tomonlarning shartnomadan kelib chiquvchi
majburiyatlarining
paydo bo`lishi to`g`risidagi rasmiy qoida ham, hatto shartnoma
tuzish va uni bajarish lahzasi o`rtasida ancha vaqt o`tgan taqdirda ham huquqlar
bilan almashish imkonini beradi. Bunday institutsional doiralarda amal qiluvchi
«munosabatli» odam, o`z xususiyatlariga ko`ra homo oeconomicusdan farq qiladi
– birinchi tushuncha ikkinchisiga qaraganda ancha keng.
«Munosabatli» odam oqilona maqsadli harakat me’yoriga amal qiladi, lekin
shu bilan birga u o`z xatti-harakatini ishonch, empatiya va bozor konstitutsiyasini
tashkil qiluvchi boshqa me’yorlar asosida ham quradi.
Uni tuzish va bajarish lahzalarining vaqt bo`yicha mos kelmasligini nazarda
tutuvchi shartnoma odatiy holatni o`zida namoyon etadi.
Bozor konstitutsiyasiga ko`ra, shaxs xatti-harakatiga «tabiiy» omillarning ta’sirini
aniq oldindan aytishning iloji yo`q. Chunki bozor konstitutsiyasi
shaxs
va
«tabiat»
o`rtasidagi emas, balki
shaxslar o`rtasidagi
o`zaro hamkorlikni tartibga soluvchi
me’yorlar yig`indisini o`zida namoyon etadi. Shaxslar o`rtasidagi o`zaro hamkorlik
natijalariga «Tabiat» ta’sirining uchta varianti mavjud.
1. «Tabiat» o`zaro hamkorlik natijalariga ta’sir ko`rsatmaydi, shaxslar ushbu
holatda
aniqlik
sharoitida bo`ladi
«Munosabatli»
odam
Homo economicus
Shartnoma shartlarini bajarmaganlik uchun sanksiya

68
munosabatlarga taalluqli. Yollash to`g`risidagi shartnoma bir necha «agent»ga
amal qilingan hollarda ular o`rtasidagi munosabatlar «prinsipal»ga murojaat etish
orqali tartibga solinadi va shuning uchun simmetrik barqarorlikka erishishga
yo`naltirilmagan.
Va nihoyat, qonunga bo`ysunish me’yoriga zarurat yo`q, chunki
shartnomani amalga oshirish yuzasidan kelib chiqadigan nizolar umuman qonunga
bo`ysunish orqali hal etilmaydi. Yollash to`g`risidagi shartnomaning bajarilishi
bilan bog`liq barcha masalalar «ichki hakam» - «prinsipal» tomonidan hal etiladi.
Shu tariqa «prinsipal» va «agent»ning yoritilgan o`zaro munosabatlarini
tartibga soluvchi me’yorlar yig`indisi buyruqbozlik iqtisodiyoti konstitutsiyasini
eslatadi. Lekin, bu tasodif emas. Neoinstitutsional nazariya asoschisi, Nobel
mukofotining lauriyati Ronald Kouz o`zining «Firma tabiati» maqolasida
buyruqbozlik asosiga ega bo`lgan iqtisodiy munosabatlar bozor tizimining ichida
ham mavjud, degan xulosaga keladi. «Bizning iqtisodiyotda rejalashtirish
mavjud... Firma ichida... bozor transaksiyalariga barham berilgan, almashuv
transaksiyalariga ega bo`lgan murakkab bozor tuzilmasining rolini esa tadbirkor-
muvofiqlashtruvchi o`ynaydi, u ishlab chiqarishni ham boshqaradi».
Boshqacha aytganda, buyruqbozlik iqtisodiyoti konstitutsiyasi nafaqat
tarixiy jihatdan qiziqish uyg`otadi, balki u alohida tuzilmalar - yollash to`g`risidagi
shartnoma asosida yuzaga keladigan
tashkilotlar
doirasida munosabatlarni tartibga
soladi. Tashkilot deganda biz «ta’riflanadigan chegaralarga ega bo`lgan va
maqsadlarga yoki ishtirokchi a’zolar tomonidan taqsimlanadigan maqsadlar
yig`indisiga erishish uchun faoliyat ko`rsatuvchi muvofiqlashtirish birligi»ni
tushunamiz. Firmalar (muvofiqlashtirishning iqtisodiy birliklari), kasaba
uyushmalari, siyosiy partiyalar, universitetlar, foyda ko`rmay ishlovchi tashkilotlar
va ko`plab boshqa «muvofiqlashtirish birliklari» tashkilotlar hisoblanadi. Ushbu
ta’rifdan tashkilotning uchta asosiy xususiyati kelib chiqadi.
1.
Ishtirokchilar yig`indisi.
2.
Barcha ishtirokchilarni «prinsipal» manfaatlaridan hosil bo`lgan
tashkilot maqadlariga moslashuv darajasi.
3.
Hukmronlik munosabatlarining rasmiy tuzilmasi, ma’lum darajadagi
murakkablik bilan tavsiflanuvchi ko`p pog`onalilik.
Me’yorlanadigan sifat ko’rsatkichlari

|
Me’yorlanadigan sifat ko’rsatkichlari
|
bet | 27/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod Me’yorlanadigan sifat ko’rsatkichlari.
Motor moylari, dvigatellarning belgilangan quvvat va tejamkorligini, sifat ko’rsatkichlarini yo’qotmasdan, ishonchli va uzoq vaqt ishlashini ta’minlashi uchun, ular standartlar va texnik shartlarda belgilangan talablarga javob berishi lozim.
Kinematik qovushqoqlik. Motor moyining suyuq ishqalanishini ishonchli ta’minlay olish xususiyatini xarakterlovchi muxim sifat bo’lsa, ishqalanuvchi sirtlardagi moy pardasi ham shuncha mustahkam bo’lib, ŝilindrlardagi porshen xalqalarining zichligi shuncha yaxshi va moy ham shuncha kam kuyadi. Moyning qovushqoqligi harorat pasayishi bilan keskin ortadi, shuning uchun uning qiymati qizigan dvigatel uzoq muddat ishlaganda ham past haroratlarda sovuq holatdagi dvigatelni ishga tushirganda ham suyuq ishqalanishi ta’minlaydigan darajada optimal bo’lishi kerak.
Avtomobil dvigatellarining moylash tizimlarida qo’llaniladigan motor moylarining kinematik qovushqoqligi 1000C da 6-14 mm2/c ga teng. Harorat pasayishi bilan, bu ko’rsatkich tez kattalashadi, minus 200C da 1000 mm2/c ga etishi va undan xam oshib ketishi mumkin. Kinematik qovushqoqligi 6-3 mm2/c bo’lgan moy qishda, qovushqoligi 10-14 mm2/c bo’lganlari yozda ishlatiladi.
Qotish harorati. Bu moy oquvchanligini yo’qotadigan haroratdir. Bu ko’rsatkich, ma’lum darajada moyning xaydaluvchanligini va dvigatelni ishga tushirish xossalarini, uning ta’sirini xarakterlaydi. Yozgi moylarda qotish harorati minus 150C dan minus 200C gacha, qishki moylarniki minus 25 dan minus 300C gacha, barcha mavsumda foydalaniladigan moylarning qotish harorati minus 450C gacha etadi.
Korrozionlik. Avtomobil dvigatellarining korroziya ta’siridan eyilishga sabab bo’luvchi moyning potentsial xossasi korrozionlik bilan tariflanadi. KaMAZ va VAZ avtomobillarida ishlatiladigan motor moylarining yuqori sifatli rusmlarida korrozionlik yo’q, boshqa markadagi moylarda 20 g/m2 dan oshmasligi lozim.
|
| |
jadval - 1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i va moylar olish texnologiyalari

|
1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i va moylar olish texnologiyalari
|
bet | 26/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod5 jadval.
Ko’rsatkichlar
|
Neft moylari
|
Su’niy moylar
|
Dièfirli
|
polialken-glikolli
|
polisiloksanli
|
Ftorug-lerodli
|
1000C dagi qovushqoqligi, mm2/s
|
2,5
|
3,2
|
3,2
|
3,5
|
-
|
qovushqoqlik indeksi
|
70
|
140-150
|
135-180
|
270
|
500
|
Muzlash harorati,0C
|
-40…-73
|
-43…-63
|
-58…-63
|
-63…100
|
-3…-23
|
Yonish harorati, 0C
|
119
|
232
|
193
|
315
|
400-500
|
Chegaraviy ishlash harorati,0C
|
220
|
220
|
260-300
|
250
|
-
|
1000C da 22 soat davomida buglanish,%
|
8
|
0,1
|
0,1
|
0,1
|
0
|
Sun’iy moylarni neft moylariga qaraganda o’rtacha tannarxi 2-3 marta kamroqdir. Èkspluatatsion xossalari yaxshiligi bilan birgalikda tejamkorliroqdir, chunki dvigatelda ishlash davri katta va ular kamroq xarajat sarflanadi.
Neksiya, Tiko va Damas turidagi avtomobillar uchun zavod ko’rsatmasiga muvofiq SG 5W30, SAE 25W30, SAE 10W40, SAE 15W40, SFCC turidagi moytor moylaridan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Xar qanday moyning asosiy vazifasi belgilangan motoresurs davomida dvigatelning ishonchli va tejamli ishlashini ta’minlash bo’lgani sababli, motor moylari qo’yidagi èkspluatatsion talablarga javob berishi kerak.
1. Dvigatel detallarining eyilishini, ishqalanishni engishga kam quvvat sarflanishini, shuningdek detallarning tozaligini ta’minlashi kerak.
2. Ishqalanuvchi sirtlarini korroziyalanishdan saqlashi.
3. Ishqalanish joylardagi zazorlar va tutashmalardan oson o’tishi, sovuq vaqtda dvigatel qismlarining oson aylanishini ta’minlashi kerak.
4. Quyishga bo’ladigan sarf minimal darajada bo’lishini ta’minlaydigan optimal tarkibga èga bo’lishi kerak.
5. Tashish va uzoq vaqt saqlash davomida èkspluatatsion xossalarini saqlab qolishi kerak.
Ichki yonuv dvigatellarining moylash tizimlarida foydalaniladigan moylar-motor moylari deb ataladi. Ularning asosiy vazifasi, ishqalanuvchi qismlar sirtida mustahkam moy pardasi hosil qilish hisobiga dvigatel detallarining eyilishini kamaytirishdir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i va moylar olish texnologiyalari
|
Neftni haydash usullari - 1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i...

|
1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i va moylar olish texnologiyalari
|
bet | 29/48 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 388,07 Kb. | | #148167 |
Bog'liq 1 mavzu Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorodNeftni haydash usullari
Odatda neftdan quyidaga temperaturalar oraligʻida qaynab bugʻlanadigan distillyatlar olinadi:
benzin 28—180°C,
ligroin 110—230°C,
kerosin 120—315°C;
gazoyil 230—330°C;
solyar 280—380°C;
moy 320—500°C.
Neftni qayta ishlab yonilgʻi va moylar olishda uni toʻgʻri haydash birlamchi va asosiy jarayon hisoblanadi (sxema). Toʻgʻri haydash pech quvurlarida harakatda boʻlgan neftni qattiq qizdirib bugʻlatish, bugʻni rektifikatsiya ustuni (kolonnasi)da fraksiyalarga boʻlish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Quvurli pechlarda neft 330—350°C gacha qizdirilib, keyin rektifikatsiya ustunining oʻrta qismiga yuboriladi. Neftning suyuq qoldiqlari ustunning devorlaridan pastga sizib tushadi, yengil uglevodorod bugʻlari esa ustunning tepa qismiga qarab intiladi va rektifikatsiya tarelkalariga urilib, kondensatga (suyuqlikka) aylanadi. Tarelkalar ustunning har xil balandliklarida joylashgan boʻlib, pastki tarelkalarda ogʻir uglevodorodlar, yuqoriroqdagi tarelkalarda yengilroq uglevodorodlar kondensatga aylanadi.
Neftni toʻgʻri haydashda rektifikatsiya ustunlaridagi bosim atmosfera bosimiga teng boʻladi. Rektifikatsiya ustunining tagida yigʻilgan mazut kreking qurilmalarida qayta haydalishi yoki yoqilgʻi mazuti sifatida ishlatilishi mumkin. Mazutlarning ikkilamchi qayta ishlanishi vakuum qurilmalarida bajariladi. Vakuum ustunlarining yuqori qismidan solyar frakiyalari kondensatlari, quyiroqda moy fraksiyalari, ustunning pastki qismida esa gudron yoki yarim gudron yigʻiladi.
Suv va tuzlarni yoʻqotish
Neft tarkibida, odatda, minerallashgan burgʻi suvi, suvli 1 m3 neftda 30-50 g gacha tuz boʻladi. Ularni yoʻqotish uchun Neftni qayta ishlash zavodlarida elektr yordamida tuzsizlantirish qurilmalari ishlatiladi. Neftga deemulgator qoʻshilib, chuchuk suv bilan yuviladi. Hosil boʻlgan emulsiyani 100—140°C gacha qizdiriladi va uzluksiz ishlaydigan elektr degidratoriga uzatiladi. Yuqori kuchlanishli elektr maydoni, deemulgator va qizdirish taʼsirida emulsiya tezda parchalanadi, suv va unda erigan tuzlar cho'kadi va chiqarib tashlanadi. Suv va tuzlardan tozalangan neft tarkibida 0,2% gacha suv va 0,5 mg/l gacha xloridlar (tuzlar) bo'ladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1-mavzu. Neft xom ashyosi, uning kimyoviy tarkibi va uglevodorod guruhi. Neftdan yoqilg‘i va moylar olish texnologiyalari
|
Ichki ilashishlar - Oliy va o‘rta maxsus ta’lim

Ichki ilashishlar. Konstruktiv nuqtayi nazardan tashqi ilashishli tishli uzatmalarni ishlatishning iloji bo‘lmasa, ular ichki ilashishli tishli uzatmalar bilan almashtiriladi (8.19-rasm).
Katta g‘ildirak ichida joylashgan kichik tishli g‘ildirak tishlari oddiy tishli g‘ildirak tishlariga o‘xshash bo‘ladi. Katta g‘ildirak o‘yiqlari ichki g‘ildirak tishlarining profiliga mos kelishi lozim. Bunday g‘ildiraklarda tishning qalinligi va o‘yiqlarining kengligi tashqi ilashishli tishli g‘ildiraklarnikiga o‘xshash bo‘ladi.
Odatda, ichki g‘ildirak yetaklovchi bo‘ladi.
8.19-rasm
Vintli (vint-gayka) va xrapovikli (to‘sqichli) mexanizmlar. “Vint-gayka” tipidagi kinematik vintli juftlik quyidagi xususiyatlarga ega:
vint harakatlanmaganda gayka bir marta to‘liq aylansa u vint o‘qi bo‘ylab, vint qadami kattaligiga siljiydi;
agar gaykani harakatlantirmasdan vint bir marta to‘liq aylantirilsa, bu paytda vint o‘z o‘qi bo‘ylab qadam kattaligida siljiydi;
“Vint-gayka” turidagi uzatmaning vazifasi aylanma harakatni ilgarilanma harakatga aylantirishdan iborat;
bu uzatma shovqinsiz ishlaydi va foydalanishda yuqori ravonlikda ilashishga erishiladi;
tuzilishi va uni tayyorlash oddiy, kuchni tejashga katta imkon beradi (8.20- rasm).
8.21-rasm
8.20-rasm
Uzatma kamchiliklari: foydali ish koeffitsienti nisbatan past, yeyilishga, sekin ishlashga moyil.
“Vint-gayka” tipidagi uzatma ko‘tarish mexanizmlarida, stanoklarda, o‘lchash asboblarida, prokat qilish stanoklarida, vintli presslarda ishlatiladi.
Vintli uzatmaning konstruktiv tuzilishi uning qanday maqsadga mo‘ljallanganiga bog‘liq.
8.21-rasmda oddiy vintli mexanizm, ya’ni domkrat misolida ko‘rsatilgan.Vintli domkrat korpusga burab kirgiziladigan harakatlantiruvchi kuch vinti, dasta, tish (sobachka) bilan (sobachka ortogonal proyeksiyada
ko‘rsatilmagan) va domkrat vintining yuqori qismida yuk ko‘taradigan kallak biriktirilgan. Kallak har xil konstruktiv tuzilishga ega bo‘lishi mumkin.
Avtomobillarning rul mexanizmida, stanoklarning yurgizuvchi vintlarida sharikli vintlardan foydalaniladi (8.22-rasm).
Sharikli vint (3) va gayka (2) ariqchalarining o‘q bo‘ylab kesimi yarim yumaloq shaklda bo‘ladi. Shariklarning (4) uzluksiz yopiq oqimi gaykaning butun uzunligi bo‘ylab tarnovlar orasidagi vintli bo‘shliqni to‘ldiradi. Shariklar bu bo‘shliqni bosib o‘tib, yumaloq trubkasimon kanal orqali harakatlanadi va yana vintli juftlikning ishchi zonasiga qaytadi.
8.22-rasm
Sharikli vintli uzatmaning foydali ish koeffitsienti odatdagi vintli uzatmaning foydali ish koeffitsientidan ancha yuqori. “Vint-gayka” sharikli juftlikning zazor (vint gayka o‘rtasidagi juda tor tirqish)larining to‘liq bartaraf qilish uchun vintga bir vaqtning o‘zida oralarida po‘lat prujina (5) joylashtirilgan ikkita sharikli gayka
(2) o‘rnatiladi. Prujina vint (3), sharik va gaykalar orasida taranglik hosil qilib, uzatmadagi barcha zazorlarni bartaraf qiladi.
|
O.Uilyamson. Marketolog - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional...

99
7.4. Firmalar tipologiyasi. Firmani rivojlantirish trayektoriyasi
Firma ichki tuzilishi u yoki bu modellarining paydo bo`lishi va tarqalishini
faqat
ularning «prinsipal-agent» muammosini hal etishdagi qiyosiy samaradorligi
bilan izohlab bo`lmaydi. Firmaning yangi ichki tuzilishini rivojlantirishga nisbatan
ehtiyoj paydo bo`lib, biroq bu amalga oshirilmay qoladigan holat bo`lib turishi
tabiiy. Alfred Chandler elektrotexnika sanoatida asr boshida yuzaga kelgan
vaziyatni misol tariqasida keltiradi. Buyuk Britaniya, Germaniya va AQShda
dastlabki elektrotexnika korxonalari deyarli bir vaqtda paydo bo`lganiga qaramay,
jahon bozorida yetakchilik mavqeini faqat Germaniya (AEG) va Amerika
(“General Elektrik”) elektrotexnika ishlab chiqaruvchilari egallashdi. Boz ustiga,
Britaniya firmalari hatto o`zlarining milliy bozoridan ham siqib chiqarildi: AEG
ushbu davrda Britaniyada o`z mahsulotlarini har qanday ingliz firmalariga
qaraganda ko`proq sotdi. Britaniya ishlab chiqaruvchilari «germaniya va amerika
firmalari bilan teng raqobatlashish uchun zarur bo`lgan tashkiliy xususiyatlarni
rivojlantira olishmadi», degan xulosaga keldi, Chandler.
Demak, firmaning ichki tuzilishini tahlil qilishda nafaqat transaksiya
xarajatlari dinamikasini (birinchi navbatda monitoring xarajatlari va opportunizmni
oldini olish), balki institutlar dinamikasidagi «tarixiy shartlanganlik samarasi» kabi
tashkiliy rivojlanishning undan avvalgi trayektoriyaga bog`liqligini ham hisobga
olish lozim. Firmaning tashkiliy rivojlanishini tarkibiy o`zgarishlarning alohida
trayektoriyasi
bo`yicha harakat sifatida talqin etish mumkin. Tashkilot
rivojlanishidagi «tarixiy shartlanganlik samarasi»ning tahlili institutlar
dinamikasini o`rganishda ifodalangan dalillarni to`ldirishni va qisman qayta ko`rib
chiqishni talab qiladi.
Birinchidan, tashkilot doirasida institutsional darajada mafkura bajaradigan
funksiyalarga o`xshash funksiyalar tashkiliy madaniyatga o`tadi. «Har qanday
tashkilotda: korxonada, kasaba uyushmasida yoki siyosiy partiyada umumiy
kognitiv tarkibiy qism – tashkiliy bilim mavjud». Tashkiliy madaniyat, «prinsipal»
bilan «agent» o`rtasidagi o`zaro munosabatlar ular asosida quriladigan me’yorlar,
qoidalar va an’analarda moddiylashtiriladi. Tashkiliy madaniyatning interpretativ
funksiyasi u yoki bu kutilmagan holatlar sodir bo`lganida «prinsipal» qarorlarning
asosliligini baholash uchun uning «agentlar» tomonidan foydalanilishidan iborat.
«Tashkiliy madaniyat
ex antega
bo`ysunuvchilarga tashkilot u yoki bu kutilmagan
holatga qanday munosabat bildirishi haqida tasavvur beradi. Qat’iyroq aytadigan
bo`lsak, u tufayli tashkilot o`zining birxilligiga ega bo`ladi».
Firmaning ichki tuzilmasi - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova...

98
2.
Xolding tuzilmasi
qarorlar qabul qilish va «agentlar» harakatlari ustidan
nazorat qilish jarayonini imkon qadar markazlashgan tizimdan chiqarishni o`zida
namoyon etadi. Amalda «prinsipal» faqat moliyaviy oqimlarni va «agentlar»
faoliyatining moliyaviy natijalarini nazorat qilish vakolatini o`zida saqlab qoladi.
«Agentlar» barcha qarorlarni qabul qilishda chetda qoladi, foydani taqsimlash
to`g`risidagi qaror bundan mustasno. Boshqacha aytganda, «prinsipal» «agentlar»
faoliyatini bevosita emas, balki «agentlar» musobaqasini tashkil etish orqali
nazorat qiladi.
Xolding tuzilmasi hatto bir firmaning bo`linmalari o`rtasida to`g`ridan
to`g`ri raqobatni ham istisno etmaydi. Ta’kidlash lozimki, xolding bo`linmalari
darajasida «prinsipal» (bir vaqtning o`zida firma rahbariyati uchun «agent»
hisoblangan bo`linma boshlig`i) va «agent» o`rtasidagi munosabatlarning unitar
xilini ham uchratish mumkin.
Multidivizional tuzilma.
XX asrning eng ahamiyatli tashkiliy-boshqaruv
innovatsiyasi bo`lib 20-yillarda Per Dyupon («Du Pont» rahbari) va Alfred Sloun
(«General Motors» rahbari) tomonidan multidivizional tuzilmaning tashkil etilishi
hisoblanadi.
Multidivizional tuzilma unitar va xolding tuzilmalarining o`ziga xos sintezi
hisoblanadi. Haqiqatdan ham, unda (masalan, yangi mahsulot ishlab chiqarish
to`g`risida)
strategik
qarorlarni qabul qilishning markazlashtirish tamoyili saqlanib
qolgan va ayni paytda
tezkor
nazorat va boshqaruv markazlashmagan. Shu tariqa
divizionlar («agentlar»)ning o`z moliyaviy xarajatini qoplash tamoyili ularga o`z
faoliyatidan olinadigan daromadlarda ishtirok etish imkonini beradi, lekin firma
rahbariyati («prinsipal») bunda firmaning maqsadlari va vazifalariga muvofiq
bo`linmalar foydasining bir qismini qayta taqsimlash huquqini saqlab qoladi.
Konglomeratlar va transmilliy kompaniyalar multidivizional tuzilma tamoyillarini
amalda qo`llovchi korxonalarga misol bo`ladi.
4.
Aralash tuzilma,
agar bo`linmalardan biri huddi unitar korxonadagi kabi
firma rahbariyati tomonidan to`liq nazorat qilinsa, ikkinchi bo`linma xoldingdagi
kabi firma rahbariyatiga moliyaviy jihatdan qaram bo`lsa, uchinchi bo`linma esa
operatsion mustaqillikka ega bo`lib, multidivizional tuzilmadagi kabi o`z xarajatini
qoplash tamoyili asosida faoliyat ko`rsatgan taqdirda, yuzaga keladi.
Xoldingda rahbariyat ular faoliyatini strategik nazorat
qilish bilan band bo`lmagan ko`plab bo`linmalardan iborat
firma.
Tashkiliy madaniyat - O`zbekiston respublikasi davlat soliq qo`mitasi soliq akademiyasi m. I. Kutbitdinova «institutsional...

100
qobiliyatining asosida yotadi. Har bir tashkilot o`zining tashkiliy «dialektiga» ega,
hech bir tashkilotda «sof» o`zbek tilida ham, «sof» rus tilida ham gaplashilmaydi.
Bundan
tashqari, agar nazorat tadbiri mutaassiblik xususiyatiga ega bo`lsa,
nazoratni amalga oshirish ancha yengillashadi. Universitet hayotidan misol
keltirgan holda ta’kidlash mumkinki, talabalar
davomatining mutaassiblik
xususiyati (seminar boshida yoki oxirida) faqat
shu gal
davomatni tekshirishni
eslaridan chiqarishiga umid qilish bilan asoslangan dars qoldirishlarning oldini
oladi. Demak, tashkilot ichida axborot asimmetriyasini pasaytirish
va nazoratni
osonlashtirish orqali «prinsipal-agent» muammosini hal etishga ko`maklashgan
holda mutaassiblik ayni paytda uning a’zolari o`rtasida yuzaga kelgan o`zaro
munosabatlarning takrorlanishiga olib keladi.
Berilgan trayektoriya bo`yicha harakat tashkiliy madaniyat va
mutaassibliklar asosida «prinsipal» va «agent» o`rtasidagi o`zaro
munosabatlarning ma’lum xiliga ega bo`linishi va mustahkamlanishini nazarda
tutadi. Shuning uchun tashkiliy rivojlanishning boshlang`ich
nuqtasi hisoblangan
vaziyatni bilish lozim – u boshda keyingi evolyutsiyaning barcha variantlarini
o`zida mujassamlantiradi. Chunki «beqaror muhitda unitar firma transaksiya
xarajatlarini tejash nuqtai nazaridan juda yomon ko`rsatkichlarga ega, lekin u
barqaror sharoitdagi moslashuvchan tashkiliy tuzilmaga ega bo`lgan firmaga
nisbatan samarali va chidamli» bo`lishi mumkin. Demak,
beqarorlik sharoitida
shakllangan va firmaning keyingi rivojlanishini belgilab bergan firmaning ichki
tuzilishi tashqi muhit barqarorlashadigan kelajakdagi yo`qotishlarni belgilab
beradi. Parodoks shundan iboratki, uzoq muddatli
istiqbolda qisqa muddatli
istiqbolda optimal bo`lmagan tuzilma foydali bo`lib chiqishi mumkin. Aynan
ushbu holatni dastlabki bosqichda yo`qotishlarga olib kelgan va keyingi
bosqichlarda ustunlikni ta’minlagan o`z evolyutsiyasini integratsiyaning yuqori
darajasi va tuzilmani markazlashtirishdan boshlagan Yaponiya
firmalarining
urushdan keyingi rivojlanishi misolida ko`rsatish mumkin.
bilim — shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma'lum obrazlar ko'rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma'lumotlar majmui; bilim olish

|
bilim — shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma'lum obrazlar ko'rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma'lumotlar majmui; bilim olish
|
bet | 25/66 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 200,13 Kb. | | #114466 |
Bog'liq 1-Mavzu Pedagoglik kasbining jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rnibilim — shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma'lum obrazlar ko'rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma'lumotlar majmui; bilim olish - idrok etish, o'rganish, mashq qilish va muayyan tajriba asosida xulq-atvor hamda faoliyat ko'nikma, malakalarining mustahkamlanib, mavjud bilimlarning takomillashib, boyibborish jarayoni;
ko'nikma - olingan bilimlarga asoslanib qo'yilgan vazifalar va shartlarga binoan bajariladigan harakatlar yig'indisi;
malaka - ongli xatti-harakatning avtomatlashtirilgan tarkibiy qismi;
ta'lim - o'quvchilarga nazariy bilimlarni berish asosida ularda amaliy ko'nikma va malakalarni shakllantirish, ularning bilish qobiliyatlarini o'stirish va dunyoqarashlarini tarbiyalashga yo'naltirilgan jarayon;
ta'lim metodlari - ta'lim jarayonida qo'llanilib, uning samarasini ta'minlovchi usullar majmui;
ta'lim mazmuni - shaxsning aqliy va jismoniy qobiliyatini har tomonlama rivojlantirish, dunyoqarashi, odobi, xulqi, ijtimoiy hayot va mehnatga tayyorlik darajasini shakllantirish jarayonining mohiyati;
ta'lim vositalari - ta'lim samaradorligini ta'minlovchi obyektiv (darslik, o'quv qoilanmalari, o'quv qurollari, xarita, diagramma, plakat, rasm, chizma, dioproektor, magnitafon, videomagnitafon, uskuna, televizor, radio, komputer va boshqalar) va subyektiv (o'qituvchining nutqi, namunasi, muayyan shaxs hayoti va faoliyatiga oid misollar va hokazolar) omillar;
ta'lim iarayoni - o'qituvchi va o'quvchilar o'rtasida tashkil etiluvchi hamda ilmiy bilimlarni o'zlashtirishga yo'naltirilgan pedagogic jarayon;
ta'lim mazmuni - davlat ta'lim standartlari asosida belgilab berilgan hamda ma'lum sharoitda muayyan fanlar bo'yicha o'zlashtirilishi nazarda tutilgan ilmiy bilimlar mohiyati;
ta'lim maqsadi (o'qish. bilim olish maqsadi) - ta'limning aniq yo'nalishini belgilab beruvchi yetakchi g'oya;
ta'lim natijasi (ta'lim mahsuli) - ta'lim yakunining mohiyatini qayd etuvchi tushuncha; o'quv jarayonining oqibati; belgilangan maqsadni amalga oshirish darajasi;
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
bilim — shaxsning ongida tushunchalar, sxemalar, ma'lum obrazlar ko'rinishida aks etuvchi borliq haqidagi tizimlashtirilgan ilmiy ma'lumotlar majmui; bilim olish
|
A
B - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy...

A
B
C
D
E
F
G
Ҳак
.
67-rasm. RAID 0 disklari
RAID 1: diskni akslantirish.
RAID 1 sathida bir ma’lumotning nusxalari ikki
yoki undan ko’p disklarda nusxalanadi. RAID 1 sathida bir vaqtda ko’plab disklarda
va nusxalanuvchi disklarda ma’lumotlar yoziladi. Bir diskning buzilishi
qolganlariga ta’sir qilmaydi. RAID 0 daga kabi, RAID 1 sathida ham ma’lumotni
181
to’g’riligini nazoratlash ta’minlanmaydi. RAID 1 texnologiyasidan asosan
moliyaviy, to’lov va qayd yozuvi ilovalari ma’lumotlarini saqlashda foydalaniladi.
Ushbu sathda kamida ikkita diskni bo’lishi talab etilsada, ushbu texnologiya disk
hajmidan to’liq foydalanish ta’minlamaydi. Masalan, agar RAID 1 server ikkita 4
GBaytli diskdan iborat bo’lsa, ma’lumotni saqlash hajmi 8 GBayt emas, balki, 4
GBaytni tashkil qiladi (68-rasm).
RAID 1 sathi yuqori o’qish unumdorligiga egaligi, qurilma va dasturiy RAID
tizimlari uchun bir xil mosligi va ishonchligi kabi afzalliklarga ega bo’lsa, “qaynoq
almashtirish”ning imkonsizligi va hajmdan unumli foydalana olmaslik kabi
kamchiliklarga ham ega.
A
E
B
F
C
G
D
H
A
B
C
D
E
F
G
H
=
=
68-rasm. RAID 1 disklari
RAID 3: diskni navbatlanishi va xatolikni nazoratlash.
RAID 3 sathida asosiy
vazifa diskni navbatlash va xatolik mavjud bo’lganda uni nazoratlashdan iborat
bo’lib, buning uchun RAID 3 sathida kamida 3 ta disk talab etiladi. Ma’lumotlar bir
qancha disklarga bayt sathida saqlanadi. RAID 3 sathida bir disk qolgan disklardagi
ma’lumotlarni xatoligini tuzatish uchun nazorat bitini saqlaydi. RAID 3 sathi
ma’lumotni yoqish va yozish uchun yuqori tezlikga egaligi va buzulishga qarshi
ishonchligi bilan ajralib turadi. Shunga qaramay, o’rnatishdagi va sozlashdagi
murakkablikka va kam unumdorlikka ega (69-rasm).
|
A0
A1 - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy...

185
RAID 0
A’lo 100%
Ha
Juda yaxshi
Juda
yaxshi
Diskning past
MTBF davri
Disk buzilsa,
ma’lumot
yo’qoladi
RAID 1
O’rtacha
50%
Ha
Yaxshi
Yaxshi
Yaxshi
Disk hajmidan
2 marta kam
foydalanish
RAID 3
Yaxshi-juda
yaxshi
Ha
Juda yaxshi
Yaxshi
Yaxshi
Disk buzilsa,
ma’lumot
yo’qoladi
RAID 5
Yaxshi-juda
yaxshi
Ha
Yaxshi-juda
yaxshi
Yaxshi
Yaxshi
Disk buzilsa,
kam
o’tkazuvchanlik
RAID
0+1
O’rtacha
50%
Ha
Yaxshi
Juda
yaxshi
Yaxshi
Disk hajmidan
2 marta kam
foydalanish
RAID
1+0
O’rtacha
50%
Ha
Juda yaxshi
Juda
yaxshi
Juda yaxshi
Juda qimmat,
keng ko’lamli
emas
RAID
30
Yaxshi-juda
yaxshi
Ha
Juda yaxshi
A’lo
A’lo
Juda qimmat
RAID
50
Yaxshi-juda
yaxshi
Ha
Yaxshi-juda
yaxshi
A’lo
A’lo
Juda qimmat
Izoh:
MTBF – Mean Time Between Failures.
Mos zaxira nusxalash usulini tanlash.
Tashkilot o’zining moliyaviy ahvoli va
AT infratuzilmasidan kelib chiqqan holda zaxira nusxalash usulini tanlashi mumkin.
Ma’lumotlarni zaxira nusxalashning turli usullari mavjud:
Issiq zaxiralash.
Ma’lumotlarni zaxira nusxalashning mazkur usuli amalga
keng tarqalgan bo’lib, dinamik yoki aktiv zaxira nusxalash usuli deb ham ataladi.
Ushbu usulda foydalanuvchi tizimni boshqarayotgan vaqtda ham zaxira nusxalash
jarayoni amalga oshirilishi mumkin. Mazkur zaxiralash usulini amalga oshirish
tizimni harakatsiz vaqtini kamaytiradi. Biroq, zaxiralash davomida ma’lumotga
bo’lgan o’zgarish yakuniy zaxira nusxasida ta’sir qilmaydi. Shuningdek, zaxiralash
amalga oshirilgani bois, tizimni ishlash jarayoni sekinlashadi va ushbu jarayonni
amalga oshirish qimmat hisoblanadi.
Download
Didaktikaning asosiy kategoriyalari va didaktik tushunchalar tizimi

|
Didaktikaning asosiy kategoriyalari va didaktik tushunchalar tizimi
|
bet | 24/66 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 200,13 Kb. | | #114466 |
Bog'liq 1-Mavzu Pedagoglik kasbining jamiyat taraqqiyotida tutgan o‘rniDidaktikaning asosiy kategoriyalari va didaktik tushunchalar tizimi.
Muayyan fanga xos bo’lgan tushunchalarda insoniyat tomonidan ijtimoiy taraqqiyot jarayonida to'plangan bilimlar aks etadi. Mavjud ilmiy tushunchalar ikki asosiy guruhga ajratiladi:
falsafiy tushunchalar;
xususiy ilmiy, ya'ni, muayyan fangagina xos bo'lgan tushunchalar. Didaktika uchun «umumiy va alohida», «mohiyati va hodisa», «qarama-qarshilik», «bog'liqlik» kabi falsafiy tushunchalar ham muhim ahamiyatga ega. Didaktikada qo'llaniladigan umumiy-ilmiy tushunchalar orasida «tizim», «tuzilma», «vazifa», «element» kabilar alohida o'rin tutadi. Pedagogikaga xos didaktik tushunchalar sirasiga quyidagilar kiradi:
ta'lim — o'quvchilarga nazariy bilimlarni berish asosida ularda amaliy ko'nikma va malakalarni shakllantirish, ularning bilish qobiliyatlarini o'stirish va dunyoqarashlarini tarbiyalashga yo'naltirilgan jarayon;
dars — bevosita o'qituvchi rahbarligida muayyan o'quvchilar guruhi bilan olib boriladigan ta'lim jarayonining asosiy shakli;
bilim olish — idrok etish, o'rganish, mashq qilish va muayyan tajriba asosida xulq-atvor hamda faoliyat ko'nikma, malakalarining mustahkamlanib, mavjud bilimlarning takomillashib, boyib borish jarayoni;
ta'lim jarayoni — o'qituvchi va o'quvchilar o'rtasida tashkil etiluvchi hamda ilmiy bilimlarni o'zlashtirishga yo'naltirilgan pedagogik jarayon.
o'quv fani - ta'lim muassasalarida o'qitilishi yo'lga qo'yilgan hamda o'zida muayyan fan sohasi bo'yicha umumiy yoki mutaxassislik bilim asoslarini jamlagan manba.
ta'lim mazmuni — davlat ta'lim standartlari asosida belgilab berilgan hamda ma'lum sharoitda muayyan fanlar bo'yicha o'zlashtirilishi nazarda tutilgan ilmiy bilimlar mohiyati.
Didaktikada «idrok etish», «o'zlashtirish», «mahorat», «rivojlanish» va boshqalar (psixologiya) hamda «boshqarish», «qayta aloqa» (kibernetika) kabi turdosh fanlarga xos bo'lgan tushunchalar ham qo'llaniladi.
Didaktikaning tushunchali-terminologik tizimi muntazam yangilanib va to'ldirilib borilmoqda. Didaktikaning asosiy kategoriyalari quyidagilardan iborat: dars, bilim olish, ta'lim, bilim, ko'nikma, malaka, ta'lim maqsadi, ta'lim mazmuni, ta'lim jarayoni, ta'lim jarayonini tashkil etish, ta'lim turlari, shakllari, metodlari va vositalari, ta'lim natijasi.
So'nggi paytlarda asosiy didaktik kategoriyalar sirasiga ta'limning didaktik tizimi va ta'lim texnologiyasi kabi tushunchalarni ham kiritish taklifi ilgari surilmoqda.
|
| |
-Mavzu: G’ildirak va shinalar - Mavzu: Kirish Xavfsizlik texnikasi o’rganish. Avtomobil tuzulishi xaqida umumiy ma’lumot

Vaqt: 80 daqiqa
|
O’quvchilar soni: ________nafar.
|
O’quv mashg’ulotining shakli va turi:
|
Aqliy hujum, ikkiyoqlama tahlil usuli, grafik organayzeridan foydalangan holda.
|
O’quv mashg’ulot rejasi:
| 1. Avtomobil shinalarining belgilanilishi to’g’risida tushuncha |
2 Shinalarda havo bosimining me’yorlari
|
Shinalarda havo bosimining me’yorlarining harakat xavfsizligiga ta’siri |
|
O’quv mashg’ulot maqsadi:a) ta’limiy:mavzuga oid nazariy bilimlarni egallash va mustahkalmlash. O’zlashtirgan bilim va ko’nikmalarni amaliy faoliyatda qo’llash.
b) tarbiyaviy:milliy g’oya va mafkurani o’quvchilar ongida shakllantirish: o’quvchilarda insonparvarlik, mehr-shavqat tuyg’ularini shakllantirish.
|
Pedagogik vazifalar:
|
O’quv faoliyati natijalari:
|
1) Reja №1 Avtomobil shinalarining belgilanilishi to’g’risida tushunchao’quvchilarga tushuntiriladi
|
1)Reja №1 Avtomobil shinalarining belgilanilishi to’g’risida tushunchao’quvchilar tushunadilar va amaliyotda qo’llaydilar
|
2)Reja №2 Shinalarda havo bosimining me’yorlari o’quvchilarga tushuntiriladi
|
2)Reja №2 Shinalarda havo bosimining me’yorlario’quvchilar tushunadilar va BKMga ega bo’ladilar
|
3)Reja №3 Shinalarda havo bosimining me’yorlarining harakat xavfsizligiga ta’sirio’quvchilarga tushuntiriladi
|
3)Reja №3 Shinalarda havo bosimining me’yorlarining harakat xavfsizligiga ta’sirio’quvchilar tushunadilar va mustaxkamlaydilar
|
| |
A0
B0 - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy...

|
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot |
bet | 83/149 | Sana | 10.09.2024 | Hajmi | | | #270811 |
Bog'liq kiberxavfsizlik-asoslariA0
B0
C0
D0
A1
B1
C1
D1
A Naz
B Naz
С
Naz
D Naz
A2
B2
C2
D2
A3
B3
C3
D4
Nazorat bitini
hosil qilish
69-rasm. RAID 3 disklari
RAID 5: blokni vaqti-vaqti bilan taqsimlangan nazoratini boshqarish.
RAID
5 blokni vaqti-vaqti bilan taqsimlangan nazoratini boshqarishini amalga oshiradi va
taqsimlangan nazoratli blok sathida navbatlashni o’z ichiga oladi. Xatolikni
nazoratlash ma’lumotlari barcha disklar bo’ylab tarqatilgani bois, RAID 5 da
ma’lumotni yozish jarayoni sekin. Ushbu sathda kamida 3 ta diskdan foydalanish
talab etiladi (70-rasm).
Diskdagi buzilishdan keyin yo’qolgan ma’lumotlar taqsimlangan disklar
yordamida qayta tiklanadi. RAID 5 tizimda yozish amallari uchun yaxshi tanlov
hisoblansada, disklardan biri buzilgan taqdirda, uni qayta tiklash ko’p vaqt talab
etadi. RAID 5 tizimidan fayl, ilova serverlarida, ma’lumotlar bazasi serverlarida,
veb, e-mail va yangilik serverlarida keng foydalaniladi.
RAID 5 sathi qolgan sathlar ichida eng yuqori malumotni o’qish darajasiga
egaligi, bir diskni buzilishi xavfi mavjudligi va ”qaynoq almashtirish” imkoniyatiga
egaligi bilan ajralib turadi. Biroq, yozish jarayoni past tezlikda amalga oshiriladi.
0 Naz
E1
E2
E3
D0
1 Naz
D2
D3
A0
A1
A2
A3
C0
C1
Naz
С
3
B0
B1
B2
3 Naz
Nazorat bitini
hosil qilish
E4
D4
C4
Download |
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot
|