MUNDARIJA 
I. NAZARIY QISM

MUNDARIJA
I. NAZARIY QISM
1.1 Noelektrik kattaliklar va elektrik kattaliklar umumiy ma’lumot..……….….4
1.2. Noelektrik kattaliklarni elektrik kattaliklarga o’zgartirish ...…………….…
1.3. Chiqish kattaligi o’zgarishining kirish kattaligi o’zgarishi……………….….
II. Asosiy qism
2.1. Induksion o’zgartgichlar…………………………………….…………….
2.2. Induksion o’zgartgichlar turlari………………………….…………….….
2.3. Selsinlar va taxogeneratorlar ………………………………………….…..
Xulosa…………………………………………………………………….…...…
Foydanilgan adabiyotlar……………………………………………..…...…....
4
1.1 Noelektrik kattaliklar va elektrik kattaliklar umumiy ma’lumot
Noelektrik kattaliklarni elektrik kattaliklarga aylantirish deganda fizik
miqdorlar va o’tish jarayonlarini elektr chiqish signallariga o’lchash jarayoni
tushuniladi. Bunday holda, kirish va chiqish signallari o’rtasidagi, shuningdek, chiqish
signali va vaqt o’rtasidagi bog’liqlikni muayyan muhit sharoitida ma’lum darajada
aniqlik bilan taxmin qilish mumkin.
Atrof-muhitni muhofaza qilish, resurslarni tejash va inson faoliyati jarayonida
xavfsizlik sohasida eng yaxshi natijalarni ta’minlash uchun texnik obyektlarni elektron
nazorat qilish jarayonlarini ishlab chiqish bilan noelektrik kattaliklarni elektr
kattaliklariga (datchiklarga) o’zgartiruvchilarning roli ham ortadi.
Elektrik kattaliklariga aylantirishni talab qiladigan nazorat obyektlarining eng
muhim noelektrik kattalik parametrlari va ularning qiymatlari (parametrlari)
quyidagilardan iborat:
• vallar yoki tebranishlarning aylanish chastotasi;
• bosim va kamayishi;
• jismning harakat tezligi;
• suyuqlik yoki gaz oqimi tezligi;
• qismlar yoki qismlar va obyektning o’zi harakatining tezlashishi;
• tashqi yuk ta’sirida qismning deformatsiyasi;
• muhit yoki obyektning harorati;
• turli gazlar va suyuqliklarning konsentratsiyasi;
• burchak va chiziqli harakatlar;
• sensorlarning sezgir elementlarining analog signallarini raqamli shaklga o’tkazish.
Konvertorlarning ishlash printsipi uning chiqish elektr parametrlarini -
qarshilik, sig’im, indüktans qiymatlarini yoki ushbu parametrlarning murakkab
kombinatsiyasini oldindan belgilaydi.
5
Shuni ta’kidlash kerakki, avtomobil harakatining bir qator parametrlarini,
masalan, harakat trayektoriyasining keskin o’zgarishi bilan transport vositasining
barqarorligini,
yo’l-transport
hodisalari
paytida
qismlarda
tezlashuv
va
deformatsiyalarni o’lchashni o’zgartirish qiyin.
Avtomobil elektron boshqaruv tizimlarining funktsiyalarining oshishi bilan
ESAU sensorlarini loyihalash va ishlab chiqarish texnologiyasining murakkabligi
oshdi, shuning uchun ularning dizaynini takomillashtirish va tartibga solish
qonunlarini bajarish uchun zarur bo’lgan parametrlarni o’lchash aniqligini oshirish
uchun. , datchiklarning sezgir elementlarini ishlab chiqarish uchun integratsiyalashgan
texnologiyalar keng qo’llaniladi. Elektron boshqaruv tizimlarida tartibga solish
jarayoni uchun dasturiy ta’minotning tuzilishi ham sezilarli darajada o’zgardi.
Masalan, to’satdan tormozlash va harakat traektoriyasini o’zgartirish vaqtida
avtomobilning barqarorligini ta’minlash uchun Coriolis tezlashtirish datchiklari paydo
bo’ldi, bu elektron boshqaruv bloklarida yangi dasturiy ta’minotdan foydalanishga va
yuqori darajadagi mikrokompyuterdan foydalanishga olib keldi.
ESAUni real vaqt rejimida boshqarish uchun ma’lum sharoitlarda
ta’minlanmagan sensorlar ma’lumotlariga ko’ra boshqaruv dasturini tuzatish zarurati
paydo bo’ldi. Bu, ayniqsa, avtomobilning vaqtinchalik ish rejimlarida aralashmaning
tarkibini sozlash tizimlarida yaqqol namoyon bo’ldi, ular ishlayotgan vaqtda 30 dan
56% gacha. Ushbu kamchilikni bartaraf etish uchun “virtual” sensorlardan
foydalanishning nazariy asoslari ishlab chiqilgan. ESAU ni yanada takomillashtirish
elektron boshqaruv blokiga (kontrolörga) o’rnatilgan tartibga solish dasturiga
qo’shimcha ravishda, tartibga solinadigan obyektning parametrlariga muvofiq
o’rnatilgan sozlashga ega bo’lgan “Aqlli” sensorlarning paydo bo’lishiga olib keldi,
masalan, qish sharoitida batareyaning kuchlanishini tartibga solish.
6
Chiqish kattaligi o’zgarishining kirish kattaligi o’zgarishiga nisbatiga
o’zgartgichning sezgirligi deyiladi.
S = ; (2.2)
O’zgartgichning xatoligi - bu uning chiqish kattaligi bilan nominal qiymat
o’rtasidagi farqdir.
Kirish kattaligining chiqish kattaligini o’zgartira oladigan eng kichik qiymatiga
o’zgartgichning sezgirlik chegarasi deyiladi.
Inersionlik deb kirish kattaligining o’zgarishi bilan rostlashning kechikishiga
aytiladi.
Chiziqli va burchakli ko’chishning o’lchash o’zgartgichlari.
Chiziqli va burchakli ko’chishlar kuch, kuchlanish va boshqa noelektrik
kattaliklarni o’lchash uchun potensiometrik, induktiv, sig’imli va boshqa o’lchash
o’zgartgichlari ishlatilib, ularda ko’chish (harakat) bevosita R, L, C elektrik
qarshiliklarga hamda induksion aylanish tezligi va burilish burchagi elektr yurituvchi
kuchga aylantiriladi.
Potensiometrik (reostatli) o’zgartgichlar.
Bu o’zgartgichlarda kirish signali bo’lib, surgichning chiziqli va burchakli
harakati, chiqish signali esa reostatning aktiv qarshiligi - R bo’lib hisoblanadi.
Potensiometr surgichi bilan bog’langan detal harakati elektrik zanjirning qarshiligini
o’zgartiradi.
Potensiometrik o’zgartgichning xarakteristikasi o’zgaradigan kuchlanish bilan
so’rg’ich harakati o’rtasidagi bog’lanishdir, ya’ni
Uchiq = f(x); (2.3)
a b v
7
1- rasm. Potensiometrik o’zgartgichning sxemasi.
a - to’g’ri karkasli
b - potensiometrik o’zgartgichning ctatik xarakteristikasi
v - aylana karakasli
1 - rasmda to’g’ri karkasli va aylana karkasli potensiometrik o’zgartgichlar
ko’rsatilgan. Ularda surgichning harakati reostatning aktiv qarshiligini o’zgartiradi. 1.a
rasmda tasvirlangan sxema uchun o’zgartgichning chiqish kuchlanishi quyidagi
formula bilan hisoblanadi:
Uchiq = ; (2.4.)
Bu yerda Um - manba kuchlanishi;
K q XG`L - potensiometr surgichning nisbiy ko’chishi;
L - potensiometrning umumiy uzunligi;
X - surgichning ko’chish uzunligi;
- RH G` R - yuk koeffitsenti;
R - yuk qarshiligi.
1 (b) -rasmdagi grafikda potensiometrning chiqish kuchlanishining surgich
harakati X bilan bog’lanishi ko’rsatilgan.
Potensiometr nagruzkasi Rn q bo’lsa, uning statik xarakteristikasi Uchiq q f(x)
- to’g’ri chiziqli (1 chiziq). Bu holda chiqish kuchlanishining formulasi Uchiq q UMK
ko’rinishiga keladi. Potensiometrning yukli holatida xarakteristikasining chiziqligi
shuncha kamayadi.
8
Burchakli ko’chishlarni o’lchash uchun aylana karkasli potensiometrik
o’zgartgichlar ishlatiladi. Uning karkasi izolyatsiyalangan materialdan (plastmassa,
tekstolit, keramik va boshqalar) yarim aylana shaklida yasalib, katta solishtirma
qarshilikka va kichik issiqlikdan qarshilikning o’zarish koeffitsentiga ega sim bilan
o’ralgan bo’ladi. Ularda simli reostat qarshiligining o’zgarishi burchakli ko’chishga
mos keladi.
Potensiometrik o’zgartgichlarning afzalligi ular konstruksiyasining oddiyligi,
signalni kuchaytirish kerak emasligidir.
Reostat kontaktlarining sirg’anishi-ularning kamchiligidir.
Ko’chishning sig’imli o’zgartgichlari.
Sig’imli o’zgartgichlarda plastinalar o’rtasidagi masofani o’zgarishi bilan
elektrik sig’im o’zgaradi. Sig’imli o’zgartgich - kondensator bo’lib, ikki plastinadan
tuzilgan. Plastinalardan biri qo’zg’aluvchan (2 - rasm) kirish kattaligi o’zgarishi P bilan
qo’zg’aluvchan plastina harakatlanadi va plastinalar o’rtasida masofa o’zgaradi. Bu esa
kondensatorning elektrik sig’imini o’zgartiradi. Kondensatorning elektrik sig’imi
quyidagi formula bilan aniqlanadi.
S = (2.5)
bu yerda,
- muhitning dielektrik o’tkazuvchanligi;
S - plastina yuzasi;
- kondensator plastinalari o’rtasidagi masofa.
9
Kondensator sig’imini o’zgarishi bilan plastinalar orasidagi bog’lanish grafigi
chiziqli bo’lmagan xarakterga ega bo’ladi.
2-rasm. Kondensator sig’imi o’zgarishi bilan plastinalar orasidagi bog’lanish
grafigi.
a) Ishchi cho’lg’amlar induktivligini magnitlanish turiga bog’liqligi;
b) Boshqarish toki bilan nagruzka toki o’rtasidagi bog’lanish.
Sig’im S ning o’zgarishi o’zgartgichning sig’imi qarshiligini o’zgartiradi,
(2.6.)
Bu yerda f - tok chastotasi;
Natijada zanjirda hosil bo’lgan tok o’zgarishini asbob ko’rsatadi. Asbob
shkalasi o’lchanayotgan kattalik birliklarida darajalangan.
Differensial sig’imli o’zgartgich (3. rasm) elektrodlar (1 va 2) o’rtasida metall
qo’zg’aluvchan plastina o’rnatilgan kondensatordan iborat. Bu plastinaga
o’lchanadigan kattalik R ta’sir etadi.
Kichik burchakli 0 dan 180 gradus ko’chishlarni o’lchash uchun (3.rasm)
plastinalar yuzasi o’zgaradigan o’zgartgichlar ishlatiladi.
3- rasm. Sig’imli o’zgartgichlarning sxemalari.
Plastinalardan biri qo’zg’almas, ikkinchisi burchak ostida aylanadi. Aylanish
burchagini o’zgarishi bilan qo’zg’aluvchan plastina yuzasi S o’zgaradi va plastinalar
orasidagi sig’im S o’zgaradi. Aylanish burchagiga bog’liq o’zgaradigan elektrik sig’im
quyidagicha topiladi:
S = E (1- ) 4 (2.7.)
10
Sig’imli o’zgartgichlar o’zining yuqori sezgirligi, yuqori aniqligi, kichik
inersionligi va konstruksiyasining oddiyligi bilan xarakterlanadi. Tashqi elektr
maydon, tasodifiy sig’imlar va temperatura ularning ishiga salbiy ta’sir ko’rsatadi.
Elektromagnit oichash o ‘zgartkichlarida о ‘lchanayotgan noelektrik kattaliklar
materialning magnit xossalari hisobiga unga proporsional bo’Igan elektrik kattalik
(e.yu.k. yoki tok) ka va R, L, С, M parametrlariga aylantiriladi. Qo’llaniladigan
elektromagnit 0’lchash o ‘zgartkichlaridan induksion, induktiv, transformator va
magnit qisiluvchi О ‘О ‘ keng tarqalgan.
|