АXBOROT TIZIMLARI VA TARMOQLARI TUSHUNCHALARI

АXBOROT TIZIMLARI VA TARMOQLARI TUSHUNCHALARI,
ULARNING NAZARIY-METODOLOGIK ASOSLARI.
Gafurov Yusufbek Ikramovich
O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalar vazirligi Farg‘ona viloyati
hududiy boshqarmasi boshlig‘i
Oxunov Tohirjon Ma’murjon o‘g‘li
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti Farg‘ona filiali “Dasturiy
injiniringi va raqamli iqtisodiyot” fakulteti yoshlar bilan ishlash bo‘yicha dekan
o‘rinbosari
Axborot tizimi(AT)
— axborotni saqlash, qidirish va qayta ishlash uchun
moʻljallangan, axborotni taʼminlovchi va tarqatuvchi hamda tegishli tashkiliy
resurslar (inson, texnik, moliyaviy va boshqalar) tizimidir
Axborot tizimi tushunchasi kontestga qarab turlicha talqin qilinadi.
Axborot tizimini yetarlicha keng tushunish uning ajralmas tarkibiy qismlari
Muqobil energiya manbaalari va telekommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishing yangi bosqichilari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
125
maʼlumotlar, apparat va dasturiy taʼminot, shuningdek, xodimlar va tashkiliy
yordam ekanligini anglatadi. Axborot tizimini tor doirada tushunish uning
tarkibini maʼlumotlar, dasturlar va texnik vositalar bilan cheklaydi. Ushbu
komponentlarning integratsiyasi axborotni boshqarish jarayonlarini va oxirgi
foydalanuvchilarning axborotni olish, oʻzgartirish va saqlashga qaratilgan
maqsadli faoliyatini avtomatlashtirish imkonini beradi.
„Axborot tizimlari“ shuningdek, odamlar va tashkilotlar maʼlumotlarni
toʻplash, filtrlash, qayta ishlash, yaratish va tarqatish uchun foydalanadigan
maʼlumotlarga va kompyuter texnikasi hamda dasturiy taʼminotining
qoʻshimcha tarmoqlariga tegishli tizimlar haqidagi akademik sohaviy
tadqiqotdir. Asosiy eʼtibor aniq chegaraga ega boʻlgan axborot tizimiga,
foydalanuvchilar, protsessorlar, saqlash, kirish, chiqish va yuqorida aytib
oʻtilgan aloqa tarmoqlariga qaratiladi. Koʻpgina tashkilotlarda axborot tizimlari
va maʼlumotlarni qayta ishlash uchun mas’ul boʻlgan boʻlim yoki funksional
soha „axborot xizmatlari“ deb nomlanadi. Har qanday maxsus axborot tizimi
operatsiyalarni, boshqaruvni va qaror qabul qilishni qoʻllab-quvvatlashga
qaratilgan.
Axborot tizimini yaratish uchun quyidagi olti komponent birlashishi
kerak:
Uskuna.
Uskuna atamasi mashina va jihozlarni anglatadi. Zamonaviy
axborot tizimida ushbu turkumga kompyuterning oʻzi va uning barcha
yordamchi uskunalari kiradi. Yordamchi uskunalarga kirish va chiqish
qurilmalari, saqlash qurilmalari va aloqa qurilmalari kiradi. Kompyuterdan
oldingi axborot tizimlari apparat daftar kitoblari va siyohni oʻz ichiga olishi
mumkin.
Dasturiy taʼminot.
Dasturiy taʼminot atamasi kompyuter dasturlari va
ularni qoʻllab-quvvatlaydigan qoʻllanmalarni (agar mavjud boʻlsa) anglatadi.
Kompyuter dasturlari - bu mashina tomonidan oʻqiladigan koʻrsatmalar boʻlib,
Новые этапы развития альтернативных источников энергии и телекоммуникационных технологий
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
126
ular tizimning apparat qismlari ichidagi kontaktlarning zanglashini oldini olib,
maʼlumotlardan foydali maʼlumotlarni ishlab chiqaradigan usullarda ishlaydi.
Maʼlumotlar.
Maʼlumotlar tizimlar tomonidan foydali maʼlumotlarni
ishlab chiqarish uchun foydalaniladigan faktlardir. Zamonaviy axborot
tizimlarida maʼlumotlar odatda kompyuterga kerak boʻlgunga qadar diskda yoki
lentada mashina oʻqiy oladigan shaklda saqlanadi. Kompyuterdan oldingi
axborot tizimlarida maʼlumotlar odatda odam oʻqiy oladigan shaklda saqlanadi.
Protseduralar.
Protseduralar axborot tizimining ishlashini tartibga
soluvchi siyosatdir.
Odamlar.
Har bir tizim foydali boʻlishi uchun odamlarga muhtoj.
Koʻpincha tizimning eng koʻp eʼtibordan chetda qoladigan elementi odamlardir,
ehtimol axborot tizimlarining muvaffaqiyati yoki muvaffaqiyatsizligiga eng
koʻp taʼsir qiladigan komponent ham shu boʻlsa kerak. Bunga „nafaqat
foydalanuvchilar, balki kompyuterlarni boshqaradigan va ularga xizmat
koʻrsatuvchilar, maʼlumotlarni saqlaydiganlar va kompyuterlar tarmogʻini
qoʻllab-quvvatlovchilar“ ham kiradi.
Internet.
Internet maʼlumotlar va odamlarning kombinatsiyasi. (Bu
komponent ishlash uchun zarur boʻlmasa ham).
Maʼlumotlar apparat va odamlar oʻrtasidagi koʻprikdir.
Bundan shuni
anglash mumkinki, biz toʻplaydigan
maʻlumotlar insonlarni jalb qilmagunga
qadar faqat maʼlumot hisoblanadi.
Insonni
jalb
qilgan
har
qanday
maʼlumotlar axborotdir.
Bunday
tizimlarning
ayrim
misollari:
aqlli tizim
hisoblash platformasi
Muqobil energiya manbaalari va telekommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishing yangi bosqichilari
Международная научно-техническая конференция «Практическое применение технических и
цифровых технологий и их инновационных решений», ТАТУФФ, Фергана, 4 мая 2023 г.
127
maʼlumotlar omborlari
qarorlarni qoʻllab-quvvatlash tizimi
korporativ tizimlar
korxona manbalari rejasi
ekspert tizimlari
geografik axborot tizimi
global axborot tizimi
boshqaruv axborot tizimi
multimedia axborot tizimi
jarayonni boshqarish tizimi
ijtimoiy axborot tizimlari
qidiruv tizimlari
iqtisodiy axborot tizimlari
ofisni avtomatlashtirish.
|