Keys echimi uchun taklif etilgan g‘oyalar taqdimoti

KEYS: ZAMONAVIY PEDAGOGIK ATAMALAR
2011 yilning mart oyida “Pedagogika” kafedrasida “Zamonaviy pedagogik atamalar” mavzusiga bag‘ishlangan seminar-trening o‘tkazildi. Seminar-treningda hozirgi vaqtda ta’lim jarayonida qo‘llanilayotgan “metodika”, “texnologiya”, “interfaol metod”, “strategiya”, “grafik organayzerlar” kabi atamalar tahliliga alohida e’tibor qaratildi. Seminar-treningda pedagogik texnologiyalar sohasiga doir qator izlanishlar olib borgan mutaxassis olimlar taklif etildi.
Moderator birinchi bo‘lib so‘z navbatini “metodika” va “texnologiya” tushunchalari mohiyatini aniqlashtirib berish uchun pedagogika fanlari doktori, professor I.Jo‘raevga berdi. Olim o‘z nutqida “Metodika – qat’iy ketma-ketlikka (algoritmik xarakterga), ilgari o‘rnatilgan reja (qoida), tizimga aniq rioya qilish bo‘lib, biror bir ishni maqsadga muvofiq o‘tkazish metodlari, yo‘llari majmuasi”ni, “texnologiya – bu rejalashtirilgan o‘qitish natijalariga erishish jarayoni tavsifi”ni ifoda etadi, degan umumiy fikrni berdi. SHundan so‘ng, “Pedagogika” kafedrasi katta o‘qituvchisi M.Alieva I.Jo‘raevga shunday savol bilan murojaat etdi: “Domla, kechirasiz, sizningcha, metodika va texnologiyaning bir-biridan farqi nimada?”. I.Jo‘raev qisqa qilib “Metodika o‘rgatadi, texnologiya o‘ynatadi” degan javobni berdi. M.Alieva javobni tushunmasdan hayron bo‘lib, indamay qo‘ydi. Olim unga “Nega siz javobdan qoniqmadingizmi?” savol nazari bilan qaradi, M.Alieva esa indamadi. Kafedra o‘qituvchisi G.Qo‘ldosheva M.Alievaga “Nimaga tushunmaysiz, domla aytmoqchilarki, o‘qitish metodikasi talabalarni faollashtira olmaydi, texnologiya esa ta’lim oluvchini faollashtirib, o‘yin asosida mashg‘ulotlarni qiziqarli o‘tishini ta’minlaydi” deb tushuntirgan bo‘ldi.
I.Jo‘raev o‘z chiqishini yakunlagach, moderator so‘zni pedagogika fanlari doktori, professor D.Abdullaevaga berdi va “zamonaviy pedagogik texnologiyalar” haqida ma’lumot berishni so‘radi. D.Abdullaeva bugungi kunda ko‘plab zamonaviy pedagogik texnologiyalar mavjudligi, ularga Aqliy hujum, B-B-B, kaskad, pinbord, klaster, zigzag, tarmoqlar, o‘yinli texnologiyalar kabilar borligini aytib, ularga qisqa-qisqa izoh berdi. D.Abdullaeva so‘zini yakunlagach, dotsent A.Ikromov unga quyidagi savol bilan murojaat etdi: “Ustoz, meni bir savol ko‘p vaqtdan beri qiziqtiradi: “Texnologiya bilan interaktiv metod” tushunchasi bir narsami? Har doim ularni aralashtirib qo‘llayveramiz, shu to‘g‘rimi?”. D.Abdullaeva savolga quyidagicha javob berdi: “Siz manimcha, savolni man yuqorida bir nechta texnologiyani sanab o‘tganimdan kelib chiqib beryapsiz. Ularni “texnologiya” deb aytish ham, “interfaol metodlar” deb nomlash ham mumkin” degan javobni berdi. Javobni eshitgach, A.Ikromov “unda birini qo‘llayversak bo‘lmaydimi?” degan savol nazari bilan qaradi. Unga javoban olima “Istaganigizni ishlatavering” deb javob berdi. SHu bilan D.Abdullaeva ham chiqishini yakunladi.
Uchinchi bo‘lib so‘z navbati L.Vasiljonovaga berildi. U “Nutq so‘zlashdan avval men sizlarni qiziqtirgan savollarni eshitmoqchiman” degan fikr bildirdi. SHunda qolganlar indamasdan turganda, A.Ikromov “man savol bersam, maylimi?” deb ruxsat so‘radi. Bering, degan ishora qilingach, u “Men hali professor D.Abdullaevaga ham shunga o‘xshash savolni bergandim, sizning ham fikringizni bilmoqchiman: Metod bilan texnologiyani bir-biridan nima farqi bor? Sizni pedagogik texnologiyaga doir kitobingizda keys-stadi, o‘quv loyihasi haqida ma’lumot berilganda, ularga nisbatan ham metod, ham texnologiya so‘zlari qo‘llanilavergan. O‘zi bu tushunchalarni qanday qo‘llash o‘rinli bo‘ladi?”. L.Vasiljonova: “Menimcha, siz D.Abdullaevaning fikrlariga yaxshi e’tibor qaratmabsiz, ular bu tushunchalarning ikalasini ham qo‘llayverish mumkin, deb aytdilar. Men sizga osonroq tushuntirib beraman. Mana e’tibor qarating: men ishxonada Vasiljonova Latofat Abdurashidovnaman, farzandim uchun onaman, turmush o‘rtog‘im uchun ayoliman, baribir o‘sha Latofatman” degan javobni berdi. Hamma miyig‘ida kulib, bir-biriga qarab qo‘ydi.
A.Ikromov yana savol berishga ruxsat so‘radi. Uzr so‘ragan holda, L.Vasiljonovaga “Siz kitobingizda grafik organayzerlarni “ta’lim vositalari” deb bergansiz. Men bu fikrga qo‘shilmadim. CHunki biz didaktik vositalar deganda kitob, chizma, rasm, jadval, nutq, laboratoriya jihozlari, o‘quv qurollarini tushunamiz. Grafik organayzerlarni vosita deb aytish to‘g‘rimi?” L.Vasiljonova savolga quyidagicha javob berdi: “Grafik organayzerlar tuzilishiga ko‘ra chizma, jadval ko‘rinishiga ega bo‘lganligi uchun ularni “vosita” deb talqin qilganmiz”. So‘ng A.Ikromovga savol bilan murojaat qildi: “Siz grafik organayzerlarni qanday xarakterga ega deb hisoblaysiz?” A.Ikromov “Grafik organayzerlarni vosita emas, metod deb qo‘llash o‘rinli bo‘ladi” degan javobni berdi. Unga javoban L.Vasiljonova “Siz istasangiz shunday qo‘llashingiz mumkin” deb aytdi.
L.Vasiljonova chiqishini tugallaganidan so‘ng, moderator umumiy tarzda seminar-treningga yakun yasadi. Kafedra-o‘qituvchilarining ko‘pchiligi seminar-trening davomida zamonaviy sharoitda keng qo‘llanilayotgan tushunchalar haqida aniq ma’lumot olishmaganini o‘zaro bir-birlariga sekin-sekin shivirlab qo‘yishdi...
Siz nima deb o‘ylaysiz, seminar-trening oldiga qo‘yilgan maqsad to‘liq amalga oshdimi? Zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayoni bilan bog‘liq holda qo‘llanilayotgan tushunchalarning mohiyati etarlicha aniqlashtirildimi? Siz mazkur tushunchalarni qanday izohlagan bo‘lar edingiz? Seminar-treningda qaysi tushuncha mohiyatiga umuman e’tibor qaratilmadi? “Metodika” va “texnologiya” tushunchalarini farqlashga doir I.Jo‘raev tomonidan berilgan javobga siz qanday munosabat bildirasiz? D.Abdullaevaning o‘z nutqida Aqliy hujum, B-B-B, kaskad, pinbord kabilarni texnologiya deb ishlatishi to‘g‘rimi? L.Vasiljonovaning “metod” va “texnologiya” tushunchalariga nisbatan aytan fikrini qanday baholaysiz? Grafik organayzerlarni “ta’lim vositasi”mi yoki “metod” sifatida talqin etish maqsadga muvofiqmi?
KEYS-STADI: OLIY TA’LIMDA ILG‘OR PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALARNI TATBIQ ETISH
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi Hay’ati tomonidan 2010 yilning 17 aprelida “Ilg‘or pedagogik texnologiyalarni oliy ta’lim ta’lim muassasalarida joriy etishni tashkil etish” to‘g‘risidagi 3/1 sonli qarori qabul qilindi. Barcha oliy ta’lim muassasalari kabi Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika universitetida ham mazkur qaror ijrosini ta’minlashga doir qator ishlar amalga oshirilmoqda. Dastlab Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida universitetning 10 nafar o‘qituvchisi (uch nafar pedagog, bir nafar psixolog, ikki nafar matematik, bir nafar kasb ta’limi o‘qituvchisi, bir nafar tarixchi, bir nafar rassom, bir nafar biolog) to‘rt kunlik trening-ceminarda ishtirok etib kelishdi. Keyin malaka oshirib kelgan o‘qituvchilardan guruhlar tashkil etilib, har bir fakultetda to‘rt kunlik dastur bo‘yicha o‘qish tashkil etildi. So‘ngra o‘qituvchilarga barcha fanlar bo‘yicha ikki oy ichida ta’lim texnologiyalarini yaratish vazifasi yuklatildi. Kafedralarda o‘qishlar tashkil etilib, o‘qituvchilarga ta’lim texnologiyasini yaratish o‘rgatildi. Qaysidir kafedralarda o‘qitish tizimli tashkil etilgan bo‘lsa, ba’zi kafedralarda bir-ikki marotaba trening o‘tkazish bilan ish yakunlab qo‘yildi. So‘ng kafedrada o‘qitiladigan fanlar o‘qituvchilarga taqsimlanib, universitet o‘quv bo‘limi tomonidan ko‘rsatib berilgan vaqt davomida ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlardan ta’lim texnologiyasini yaratish shart ekanligi haqida ko‘rsatma berildi. Kimdir vazifani o‘zi xohlagan holda, kimdir o‘zi tushunmay turib majburan ishga kirishishdi. Belgilangan vaqt o‘tib bo‘lgandan so‘ng, kafedra mudirlari o‘qituvchilardan ta’lim texnologiyalarini olib kelib topshirishni talab qilisha boshlashdi. Biroq o‘qituvchilar belgilangan vaqt tugab bo‘lgan bo‘lsa ham ta’lim texnologiyasini tugallay olishmadi. Ayrim fan o‘qituvchilari yarim-yorti tarzda yaratishgan bo‘lsa, ayrimlari umuman topshiriqni bajarishmagan edi. Kafedra mudirlari o‘qituvchilardan bajarishni qattiq talab qila boshlashdi. Kafedra mudirlari o‘qituvchilar uchun har majlisda gap eshitib yurmasligini, kimki o‘z vaqtida bajarmasa, o‘sha o‘qituvchini biriktirilgan fandan dars berishdan mahrum qilishlarini aytib, ularga bosim o‘tkaza boshlashdi. Turli ta’na-dashnomlar ostida o‘qituvchilarning ko‘pchiligi ta’lim texnologiyasini yaratishni jadallashtirdi, ayrimlar esa fandan dars o‘tmaslikka ham rozi bo‘ldilar. Bu orada o‘quv-metodik boshqarmadan ta’lim texnologiyalarini to‘plashga mutaxassisligi fizik-matematik bo‘lgan mas’ul tayinlandi. Mas’ul rahbar yaratilgan texnologik ishlanmalarni olib kelib topshirishni talab qila boshlashdi. Avvaliga ta’lim texnologiyalarini elektron va qog‘oz variantda kafedra mudirlarining o‘zlari o‘quv-metodik boshqarmaga olib borishdi. Xato bajarilgan deb qabul qilimay boshlangandan so‘ng, har bir fan o‘qituvchisi o‘zi ishni topshirishga harakat qila boshlashdi. O‘qituvchilar ta’lim texnologiyalarini qabul qilishda universitet bo‘yicha mas’ulning oldiga borganlarida topshira olmasdan qayta boshladilar. Ularning deyarli barchasiga “Ta’lim texnologiyasi modeli”ning uchinchi bandi - “o‘quv mashg‘ulotining tuzilishi” (1-rasm)ni noto‘g‘ri bajargansiz degan ayb qo‘yildi. O‘qituvchilar mas’ulga ularga berilgan namunada shunday yozilganligini aytishganda, “yo‘q, u bandda mashg‘ulot rejasini kiritasizlar” (2-rasm) degan talab qo‘yildi.
O‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
O‘quv kursi va mashg‘ulot mavzusiga kirish.
Avval egallangan bilimlarni mustahkamlash.
Ma’ruza matnini tarqatish.
Taqdimot texnologiyasi asosida ma’ruzani taqdim etish.
Mavzuning asosiy tushunchalarini aniqlashtirish.
Mavzuni yakunlash.
|
1-rasm. O‘qituvchilar tomonidan bayon qilingan o‘quv mashg‘ulotining tuzilishiga doir ko‘rsatma
Mashg‘ulotning rejasi
|
Pedagogika fanining ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalari.
Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari.
Pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqadorligi.
Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari.
|
2-rasm. Ta’lim texnologiyasini qabul qilishga doir mas’ul tomonidan taklif etilgan variant
O‘qituvchilarning hammasi shu tariqa qaytadan ta’lim texnologiyasini ishlashga kirishishdi. SHu bilan barobar ular trening mashg‘ulotlarini o‘tkazgan o‘qituvchilarga mas’ul tomonidan ko‘rsatilgan kamchilik yuzasidan arz qilib, “Siz bizga bunaqa deb tushuntirmagan ediz-ku?!” degan savolni ham berib ulgurishdi. Xullas, hamma mashg‘ulotning tuzilishini o‘rniga mavzu rejasini qo‘yib chiqishdi.
O‘qituvchilarga mas’ul tomonidan ko‘rsatilgan ikkinchi kamchilik mashg‘ulot rejasi nechta bo‘lsa, pedagogik vazifalar va kutiladigan natijalar ham shuncha miqdorda (mashg‘ulot rejasida to‘rtta masala mavjud bo‘lsa, pedagogik vazifalar miqdori to‘rtta bo‘lishi) yozilishi haqida bo‘ldi (3-4 rasmlar).
Mashg‘ulotning rejasi
|
Pedagogika fanining ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalari.
Pedagogika fanining asosiy kategoriyalari.
Pedagogikaning boshqa fanlar bilan aloqadorligi.
Pedagogikaning ilmiy-tadqiqot metodlari.
|
Pedagogik vazifalar:
pedagogika fanining ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalarini aniqlashtirish;
pedagogika fanining asosiy kategoriyalarini ajratib ko‘rsatish;
pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligini bayon etish;
pedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlarini ajratib ko‘rsatish.
|
O‘quv faoliyati natijalari:
pedagogika fanining ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalarini bilib oladilar;
pedagogika fanining asosiy kategoriyalarini o‘zlashtiradilar;
pedagogika fanining boshqa fanlar bilan aloqadorligini taqqoslaydilar;
pedagogika fanining ilmiy-tadqiqot metodlariga doir tasavvurlarga ega bo‘ladilar.
| 3-rasm. Kirish ma’ruzasi bo‘yicha mas’ul tomonidan taklif etilgan pedagogik vazifalar va o‘quv faoliyati natijalari
O‘quv mashg‘ulotining tuzilishi
|
O‘quv kursi va mashg‘ulot mavzusiga kirish.
Avval egallangan bilimlarni mustahkamlash.
Ma’ruza matnini tarqatish.
taqdimot texnologiyasi asosida ma’ruzani taqdim etish.
Mavzuning asosiy tushunchalarini aniqlashtirish.
Mavzuni yakunlash.
|
Pedagogik vazifalar:
fanning tuzilishini sharhlash;
fan miqyosidagi metodik va tashkiliy ishlarning xususiyatlari, muddati va baholash mezonlari bilan tanishtirish;
fanning ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalarini aniqlashtirish;
fanning asosiy kategoriyalarini ajratib ko‘rsatish;
fanning metodologik asoslarini ochib berish;
6) fanning boshqa fanlar bilan aloqadorligini bayon etish;
|
O‘quv faoliyati natijalari:
fanga ajratilgan umumiy soatlar, ularning auditoriya va auditoriyadan tashqari vaqtda taqsimlanishi, fanning modul-bloklari haqida tushunchaga ega bo‘linadi;
fan bo‘yicha mashg‘ulotlarning borishi, BKMlarni nazorat qilish turlari, shakl, metod va vositalari, nazoratlarni o‘tkazish vaqti va baholash mezonlari haqida aniq tasavvurlar shakllantiriladi;
fanning ob’ekti, predmeti, maqsad va vazifalarini bilib oladilar;
fanning asosiy kategoriyalarini o‘zlashtiradilar;
fanning metodologik asoslariga doir tasavvurlar hosil qilinadi;
fanning boshqa fanlar bilan aloqadorligini taqqoslaydilar.
|
4-rasm. Kirish ma’ruzasi bo‘yicha o‘qituvchilar tomonidan loyihalangan pedagogik vazifalar va o‘quv faoliyati natijalari
Mas’ul tomonidan berilgan keyingi kamchilik ma’ruza matnini ta’lim vositasi bo‘la olmasligi bilan bog‘liq bo‘ldi. O‘qituvchilar texnologik model va kartadan so‘ng mavzuga doir tayanch konspektni berishgan edi. Ana shu sababli vosita sifatida “ma’ruza matni”ni ko‘rsatishgan edi. Mas’ulga esa buni hech qanasiga tushuntira olishmadi. Hatto tayanch konspektli ma’ruzani ilovadan olib tashlab, slaydlarni berish taklif etildi. O‘qituvchilar endi bu topshiriqni ham bajara boshlashdi.
Mas’ul tomonidan berilgan navbatdagi taklif o‘qituvchilarni butunlay hayron qoldirdi. Ma’ruza mashg‘ulotlari ishlanmalarida talabalarni baholash mezonlarini ishlab chiqish shart deb aytildi. O‘qituvchilar ma’ruza mashg‘ulotlarida talabalar baholanmasligini aytishganda, pedagogik texnologiya asosida dars o‘tilsa, baholanishi kerak degan javobni eshitdilar. Kimdir bu fikrni inobatga olib, texnologik ishlanmalarda ma’ruza mashg‘ulotlarida talabalarni baholash mezonlarini ishlab chiqdi, ayrim o‘qituvchilar esa, bunday qilmaslikni lozim deb topishdi.
Mas’ul tomonidan har safar kamchilik ko‘rsatilavergandan so‘ng, o‘qituvchilar undan bitta u “ideal” deb bilgan namunani olishdi va shunga o‘zlarining ishlanmalarini moslashtirishga harakat qilishdi. Endi hamma ma’ruza mashg‘ulotlari ishlanmalarida “vizual ma’ruza” so‘zini, “Qanday” diagrammassi, “Baliq skeleti” chizmalarini qo‘llanilishi odatiy holga aylandi. Eng asosiysi, ko‘pchilik o‘qituvchilar “vizual ma’ruza” o‘zi nima ekanligini, “Qanday” diagrammassi, “Baliq skeleti” chizmalari qanday qo‘llanilishini bilmagan holda, ta’lim texnologiyalarini yaratishdi. Maqsad: qanday qilib bo‘lsa ham ta’lim texnologiyasini topshirib, vazifadan ozod bo‘lish edi.
Ta’lim texnologiyalarini yaratish bunday yo‘l bilan ham oxiriga etmadi. Hozir ham ularni yaratish va qabul qilish davom etmoqda...
Siz nima deb o‘ylaysiz, yuqorida bayon etilgan holatda yaratilgan ta’lim texnologiyalarini amaliyotda qo‘llab samaradorlikka erishish mumkinmi? Ta’lim texnologiyalarini yaratishda o‘qituvchida qanday kasbiy kompetentlik shakllangan bo‘lishi lozim? Ta’limni texnologizatsiyalashda asosiy e’tibor nimaga qaratilishi zarur? Pedagogik vazifalar va kutiladigan natijalarni aniqlashtirish qanday yo‘l bilan amalga oshirilishi maqsadga muvofiq?
|