Yevropa Tiklanish va Taraqqiyot banki (YTTB)

262
YTTBning ta’sischilari 40 mamlakat – Albaniyadan tashqari hamma
Yevropa mamlakatlari, AQSh, Kanada, Meksika, Marokko, Misr, Isroil,
Yaponiya, Yangi Zelandiya, Avstraliya, Janubiy Koreya, shuningdek, EIK
va Yevropa Investitsiya Banki hisoblanadi. SSSR, Chexoslovakiya va
Yugoslaviya parchalanganidan keyin paydo bo‘lgan yangi davlatlar uning
a’zolari bo‘lishdi. Uning a’zolari sifatida XVF a’zosi bo‘lgan har qanday
mamlakat bo‘lishi mumkin. 2010 yil holatiga ko‘ra, YTTB aksionerlari
bo‘lib 60 dan ortiq mamlakat hisoblanadi.
YTTB kreditlarining muddati, odatda, 5-10 yilni kreditning minimal
miqdori esa 5 mln. yevroni tashkil etadi. Agar loyiha mamlakat uchun
muhim ahamiyatga ega bo‘lsa, bank kamroq miqdorda ham kredit berishi
mumkin. Kreditlash hoxlagan erkin almashinuvchi valyutada amalga
oshiriladi, amalda ko‘proq AQSh dollari va yevrodan foydalaniladi.
Loyihani moliyalashtirish uning qiymatini 35 %dan ko‘p bo‘lmagan
miqdorini tashkil etadi.
YTTB tijorat asosida faoliyat ko‘rsatadi va o‘zining
kreditlarini
risklarni hisobga olgan holda bozor stavkalari bo‘yicha beradi. Tartibga
ko‘ra tijorat korxonalarini kreditlashda bank mablag‘larni qaytarishga doir
hukumat kafolatini talab etmaydi, lekin bunday hollarda, odatda loyiha
aktivlari (masalan, garovga oid asosiy fondlar, garovga oid mol-mulk va
hokazolar) bilan kreditning garov ta’minoti qo‘llaniladi. Kreditlar qa’tiy
belgilangan yoki suzub yuruvchi stavkalar bo‘yicha bo‘lishi mumkin,
shuningdek, xejirlashning turli instrumentlaridan ham foydalaniladi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, YTTB kreditlarining asosiy obyektlari
bo‘lib, xususiy firmalar yoki xususiylashtirilayotgan davlat korxonalari va
shuningdek, xorijiy investitsiyali qo‘shma korxonalar kiritilgan yangidan
tuzilayotgan kompaniyalar hisoblanadi. Bankning hozirgi davrdagi asosiy
maqsadi mintaqalarda investitsiyalarni rag‘batlantirishdir.
YTTB o‘z faoliyati doirasida quyidagilarni amalga oshiradi:
–
rivojlangan mamlakatlarda qabul qilingan bank ishi standartlari
asosida moslanuvchan kreditlash uchun
turli xil instrumentlardan
foydalanadi;
–
xususiy sektor tashabbusini qo‘llab-quvvatlaydigan sektorlar
bo‘yicha ko‘zda tutilgan va tutilmagan operatsiyalar strategiyasidagi
vazifalarni amalga oshirishni o‘zida mujassamlashtiradi;
–
xususiy investorlar, ularning maslahatchilari va tijorat banklari
bilan hamkorlik qiladi;
–
hukumat bilan rivojlanishning uzoq muddatli rejalarini amalga
oshirishda hamkorlik qiladi;
263
–
xalqaro valyuta-kredit va moliya tashkilotlari bilan o‘zaro
harakatlarni bajaradi;
–
davlatlararo va mintaqaviy manfaatlardan
kelib chiqqan holda
ishlaydi;
–
atrof-muhitni saqlashni va yaxshilashni ta’minlashga harakat qiladi.
YTTB faoliyatiga rahbarlikni boshqaruvchilar Kengashi, direktorlar
kengashi va prezident amalga oshiradi. Boshqaruvchilar Kengashi –
YTTB
oliy
farmoyish
beradigan
organi
bankning
har
bir
qatnashuvchisidan 2 tadan vakilni (boshqaruvchi va uning o‘rinbosarini)
o‘z ichiga oladi (mamlakat yoki xalqaro tashkilotning). A’zo
mamlakatning xohishiga qarab uning YTTBdagi vakili (boshqaruvchi
yoki uning o‘rinbosari) xohlangan paytda chaqirib olinishi mumkin.
O‘rinbosar ovoz berishda faqat boshqaruvchi bo‘lmagan paytdagina
ishtirok etishi mumkin. Yilda bir marta bo‘ladigan yig‘ilishda kengash
boshqaruvchilardan birini keyingi rais saylangunga qadar rais sifatida
saylaydi.
Boshqaruvchilar kengashining vakolatlariga quyidagi masalalarni hal
qilish kiradi:
– YTTB yangi a’zolarini qabul qilish, ularni qabul qilish shartlarini
aniqlash, bank a’zoligini to‘xtatish;
– YTTB prezidenti va direktorini saylash,
direktorlar yoki ularning
o‘rinbosarlari haqi o‘lchamini va shuningdek, prezident bilan
shartnomaning boshqa shartlarini belgilash;
– YTTB chiqarishga ruxsat etilgan nizom kapitalini ko‘paytirish yoki
kamaytirish;
– boshqa xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik to‘g‘risida bosh
kelishuvlar (bitimlar) tuzishga vakolatlar berish;
–
YTTB foydasi va zararlari hisobini va umumiy balansini (auditorlar
hisobotini ko‘rib chiqqandan keyin) tasdiqlash; rezervlar o‘lchamini
aniqlash, foydani taqsimlash, YTTB faoliyatining batamom to‘xtalishi va
uning aktivlari taqsimoti haqida qaror qabul qilish;
–
YTTB ta’sis etish to‘g‘risidagi bitimga o‘zgartirishlar kiritish,
Bitimni tushunish yoki Direktorlar kengashi tomonidan uning qo‘llanishi
bilan bog‘liq apellyatsiyalar bo‘yicha qarorlar qabul qilish.
Yevropa ittifoqi, Yevropa investitsiya banki a’zo
mamlakatlari va
Yevropa ittifoqining o‘zi YTTB nizom kapitalida 51 % kvotasiga
egadirlar, Markaziy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari – 13 %, qolgan
Yevropa mamlakatlari – 11 %, noyevropa mamlakatlari –24 %. Kapitalda
ko‘proq hissa bilan AQSh – 10 %, Italiya, GFR, Fransiya, Buyuk
264
Britaniya va Yaponiya – 8,5 %dan. Nizom kapitalining o‘lchami har 5-
yildabir marta ko‘rib chiqiladi
68
.
YTTB o‘z faoliyati davomida xo‘jalik yuritishning bozor usullariga
o‘tayotgan davlat va xususiy sektor korxonalariga nisbatan
operatsiyalarning quyidagi shakllaridan foydalanadi:
1) ishlab chiqarishni rivojlantirishga kredit berish (qo‘shma
moliyalashtirishni qo‘shgan holda);
2) kapitalga investitsiya kiritish;
3) qimmatbaho qog‘ozlarni kafolatlangan shaklda joylashtirish;
4) kafolatlar berish va ko‘mak berishning boshqa shakllari yordamida
kapital bozoriga
kirishni yengillashtirish;
5) foydalanishni belgilovchi bitimlarga muvofiq ravishda maxsus
fondlar resurslarini joylashtirish;
6) qarzlar berish (qo‘shma moliyalashtirishni qo‘shgan holda) va
infratuzilmani tiklash va rivojlantirish uchun texnik yordam ko‘rsatish
(shu jumladan, tabiatni muhofaza qilish dasturlari uchun).
YTTB eksport kreditlar bo‘yicha kafolatlar bermaydi va sug‘urtalash
bilan shug‘ullanmaydi.
Shuningdek, YTTB quyidagi faoliyat turlarini moliyalashtirmaydi:
1.
Mudofaa sanoati.
2.
Tamaki sanoati.
3.
Xalqaro huquqiy me’yorlarda taqiqlangan vositalarni ishlab
chiqarish.
4.
Qimor biznesi.
5.
Atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi ishlab chiqarishlar va
jarayonlar.
YTTB kredit-moliya siyosatining muhim yo‘nalishlaridan moliyaviy
sektor, energetika, telekommunikatsiya infratuzilmasi, transport va
agrobiznesni ajratib ko‘rsatish mumkin. Alohida
holda xususiylashtirish
sohasi ham muhim o‘rin egallaydi.
Hozirgi kunda YTTB kredit liniyalaridan dunyodagi ko‘pchilik
mamlakatlar o‘z iqtisodiyotini rivojlantirishda foydalanib kelmoqda.
Ushbu tashkilot tomonidan ajratilayotgan mablag‘lar jahon iqtisodiy
holatining yaxshilanishiga ta’sir ko‘rsatmoqda.