TÜrk xalqlari folkloru IV kitab altay dastanlari və ƏfsanəLƏRİ baki – 2016 Redaktoru: fil. ü. f d. Əfzələddin ƏSGƏR

AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI
FOLKLOR İNSTİTUTU
______________________________________________
TÜRK XALQLARI FOLKLORU
IV KİTAB
ALTAY
DASTANLARI
VƏ ƏFSANƏLƏRİ
BAKI – 2016
Redaktoru: fil. ü.f.d. Əfzələddin ƏSGƏR
Tərcümə edəni: fil. ü.f.d. Səkinə Qaybalıyeva
Türk xalqları folkloru, IV kitab, Altay dastanları və əfsanələri, Bakı, Elm və təhsil, 2016, 312 səh.
Kitabda Qərbi Sibirin cənub-şərqində yaşayan altaylıların şifahi xalq yaradıcılığında geniş yayılmış qəhrəmanlıq dastanları, eləcə də Monqolustan Altayı türklərinin monqol dilinə keçmiş bəzi nağılları və şərhlər yer alır. Bu folklor nümunələrində Sibir xalqlarının adət-ənənələri, zəngin təbiəti, geniş coğrafiyası, adlar sistemi və s. öz əksini tapmışdır. Kitabda yer alan “Altay Buçıy”, “Maday-Kara”, “Altun-Mize”, “Boko bain Sartıktay”, “Xuşandra xan”, “Noyan-Xulaxay” və s. dastanlar və əfsanələr Altay folklorunun səciyyəvi nümunələrindəndir.
folklor.az
A 3202050000 Грифли няшр
098 - 2016
© Фолклор Институту, 2016.
ÖN SÖZ
Nikolay Yakovleviç Nikiforov bu dastan toplusunu Anos çayının 6 verstliyində Katun çayının sol sahilində yerləşən Askat kəndində yaşayan altaylı “Kayçi” – söyləyici Çoltoşdan qeydə almışdır. Bu dastanları, demək olar ki, təkcə Çoltoş söyləmişdir.
N.Y.Nikiforov Anos kəndinin sakinidir, əslən altaylıdır, Ulala kəndində ruhani missiyasının nəzdindəki katexizator məktəbində təhsil almışdır. O, rus dilini çox mükəmməl bilir. Bu, ona qəzetdə müxbir işləmək imkanı yaratmışdır. “Sibirskaya jizn” qəzetində onun “Sincab ovçuluğu” və “Sidr istehsalı” adlı iki məqaləsi çap olunmuşdur.
N.Y.Nikiforov nağılları tatar dilində qeydə almışdır. Bunun üçün o, Anosdan Askata getmiş, 2-3 gün Çoltoşun yurdunda qalmışdır. Bəzən də Çoltoş Anosa gəlmiş və bir neçə gün N.Y.Nikiforovun evində yaşamışdır.
N.Y.Nikiforov nağılları tatar dilində qeydə aldıqdan sonra rus dilinə tərcümə etmişdir. O, səhər tezdən mənim yanıma gəldi (mən həmin vaxt Anosda yaşayırdım). Biz onunla gecədən keçənədək nağılları tərcümə etdik; o, cümlənin mənasını rus dilində ifadə edirdi, mən isə üslubu düzəldirdim.
Bu topluya mən öz şərhlərimi də əlavə etmişəm.
Qriqori Nikolayeviç Potanin
Tomsk, 15 mart 1914
TƏRCÜMƏÇİDƏN
Altay diyarı Qərbi Sibirin cənub-şərqində yerləşir. Altaylılar tarixən formalaşmış altı avtoxton türkdilli etnosun özünəməxsus birliyinin ümumi adıdır. Avrasiyanın böyük səhraları ilə Mərkəzi Asiyanın geniş çöllərinin qovuşuğunda yerləşən Dağlıq Altayın etnosları əsrlər boyu yaxın ərazilərdə qaynayıb-qarışmış, dil və adət-ənənələri qorunub saxlanmışdır. Bununla belə müxtəlif dini və dünyagörüşü sistemləri ilə əhatə olunması onların mədəniyyətinə digər etnomədəni elementlərin qarışmasına gətirib çıxarmışdır.
Altaylılarda belə bir təsəvvür mövcud olmuşdur ki, dünya iki allahın hökm etdiyi xeyir və şər qüvvələri tərəfindən idarə olunur. Onlar elliklə dua etməyə çox böyük əhəmiyyət verir, səmaya, suya, dağlara, müqəddəs qayınağacına sitayiş edirdilər.
Altay folklorunda ən mühüm və geniş yayılmış janr qəhrəmanlıq dastanlarıdır. Dastan nağıl, bahadırlıq nağılları, qəhrəmanlıq nağılları, qəhrəmanlıq poemaları və s. kimi də adlandırılır. Hazırda xalq arasında bu ad “kay çörçök”, yəni “boğaz mahnıları ilə ifa olunan nağıl” termini ilə yaşadılır. İlkin dövrlərdə qəhrəmanlıq dastanları “ov dastanları” kimi yayılmışdır.
Altay ovçuları arasında belə bir adət vardı: onlar ovqabağı və ov zamanı nağıl danışırdılar. Bunun üçün onlar özləri ilə xüsusi nağılçı götürürdülər. Həmin nağılçı-söyləyici üçün ümumi qənimətdən pay ayrılırdı. Nağıl danışmaqda fövqəladə bacarığa, eləcə də nağıl mətnlərindən ibarət ayrıca repertuara malik olan bu nağılçı-söyləyicilər vəhşi heyvanlara, quşlara və onların hamisi olan ruh sahiblərinə müəyyən mənada təsir edə bilirdilər. Ovçuluqla bağlı rəvayətlərdə, bir tərəfdən ruhların nağıl və dastanlar dinləməyi sevdikləri və bunun müqabilində ovçuların uğurlu ova “icazə” aldıqları, digər tərəfdən isə onların bu ifanı necə qəbul etdikləri və buna əsasən özlərini necə apardıqları deyilir. Bununla belə, ruhları yalnız bəsirəti açıq olan nağılçılar görə bilirdilər. Belə söyləyiciyə “eelə kayçı”, yəni ruhlarla əlaqə qura bilən nağılçı deyirdilər.
Altay qəhrəmanlıq dastanları “Altay Buuçıy”, “Maday Kara”, “Altın Mize”, “Oçı bala” və b. dastanlarla təmsil olunur.
Altay dastan və nağıllarının toplanması və nəşrinə XIX əsrdən başlanmışdır. 1860-61-ci illərdə V.V.Radlov Altayın ən ucqar dağ bölgələrindən çox zəngin folklor materialları toplamışdır. Altay folklorunun ilk dəfə elmi əsaslarla öyrənilməsində də V.V.Radlovun böyük rolu olmuşdur. O, 12 il Barnaulda dağ-mədən məktəbində alman və latın dillərindən dərs demiş, Altay etnoslarının maddi-mənəvi irsini öyrənmiş, dili mənimsəmişdir.V.V. Radlovun “Cənubi Sibirdə və Dzunqar çölündə yaşayan türk tayfalarının xalq ədəbiyyatından nümunələr”ində ilk dəfə Altayın etnik qruplarının dilində 10-dan çox dastan nəşr olunmuşdur. Onun bu kitabı dil və ləhcə xüsusiyyətlərini özündə əks etdirməsi baxımından da böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Altay xalq dastanlarının toplanması işində, həmçinin ilk altay yazıçısı M.V.Çevalkov V.V.Radlov, Q.N.Potanin, V.İ.Verbitski ilə fəal əməkdaşlıq etmiş, bu əməkdaşlıq sayəsində çox zəngin materiallar toplanmışdır.
Altay dastanlarının toplanması və nəşri işi XX əsrin əvvəllərində də davam etdirilmişdi. Bu istiqamətdə görülən işlərin uğurlu dövrünü XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq izləmək mümkündür. 1952-ci ildə folklorşünas S.S.Surazakovun rəhbərliyi ilə yaradılmış Qorno-Altay Tarix, Dil və Ədəbiyyat Elmi-Tədqiqat İnstitutu müxtəlif janrlı folklor materiallarının məqsədyönlü toplanması işinə başlamışdır. Altay qəhrəmanlıq dastanlarının toplanması və nəşri işi S.S.Surazakovun fəaliyyəti ilə məhsuldar bir dövr yaşamışdır. 1958-1980-ci illərdə çoxcildli “Altay baatırlar” xalq eposları seriyasının (10 cilddə) nəşri bu gərgin əməyin bariz nümunəsidir. S.S.Surazakov Altay qəhrəmanlıq eposunun inkişaf mərhələləri və tarixi poetikasının öyrənilməsinin əsasını qoymuş, hələ 1948-ci ildə aspirant olarkən ilk dəfə “Maaday Kara” dastanını gənc kayçı A.Kalkindən 5720 misrada, 267 dəftər səhifəsində qeydə almış (həmçinin 1951-ci ildə A.Kalkindən topladığı “Oçi bala” (1008 misra) və “Maaday Kara” (270 misra) dastanları ayrıca kitab halında nəşr olunmuşdur), 1964-cü ildə dastanı maqnitofon lentinə köçürmüş, dastan mətnini hazırlamış, tərcümə, söyləyici, onun repertuarı, dastanın variantları, bənzər süjetlərini göstərmiş, şərhlər vermişdir. 1973-cü ildə ikidilli “SSRİ xalqlarının eposu” akademik toplusunda ümumi həcmi 7738 misra olan “Maaday Kara” dastanı nəşr olunmuşdur. O, həmçinin “Altay Buuçay” dastanının tam 17 variantını qeydə almış, 1958-ci ildə dastanın maqnitofon lentində tam qeydlərini başa çatdırmış, söyləyici E.Taştamışovadan “Altın Bize” dastanının səsyazmasını həyata keçirmişdir. Onun tərtib etdiyi göstəricidə altay qəhrəmanlıq dastanlarının 222 mətni və 51 söyləyicinin adı qeyd olunmuşdur.
Hazırda S.S.Surazakov adına Altayşünaslıq İnstitutunun folklor arxivində əlyazma, səsyazma və başqa videogörüntülər şəklində dastanlardan ibarət böyük fond yaradılmışdır.
Altay qəhrəmanlıq dastanlarının toplanması və nəşri işində “Anos toplusu”nun da özünəməxsus yeri vardır. Bu topluda yer alan nağıl və dastanları altay folklorunun toplayıcısı N.Y. Nikiforov tərtib etmişdir. Toplu 1915-ci ildə Q.N.Potaninin redaktəsi ilə çapdan çıxmışdı. Q.N.Potanin topluya yazdığı ön sözdə bu gərgin iş prosesini qısa şəkildə şərh etmişdir. Lakin bu cəfakeş toplayıcının faciəli taleyi ilə bağlı bir məqamı diqqətə çatdırmaq istərdik. N.Y. Nikiforov V.V.Radlova altay dilini öyrədən Yakov Nikiforovun oğlu, keşiş və yazıçı M.V.Çevalkovun nəvəsi olmuşdur. O, 20-ci illərin əvvəllərində, Altayda vətəndaş müharibəsi zamanı əks tərəfə keçmiş və öldürülmüşdür. Onun doğmaları repressiya qurbanları olmuş, arxivi isə saxlanmamışdır.
Bu topluda yer alan dastan və nağılların rus dilində verilməsi tərcümə zamanı bizim də qarşımızda bir çox problemlər yaratdı. Bu problemlər, ilk növbədə, yazı dili ilə bağlıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, altaylıların yazı dilində bir çox dəyişikliklər baş vermişdi. Hələ XIX əsrin ortalarında pravoslav missionerləri tərəfindən kirill əlifbası əsasında işlənib hazırlanmış yazı dili 1928-ci ildə latın qrafikalı əlifba, 1938-ci ildə isə yenidən rus əlifbası ilə əvəz olunmuşdur. Bu əlifbada isə bəzi dilarxası (k, ğ)hərflərinin, eləcə də sağır nq və s. hərflərin olmaması, altayca sözün heç vaxt “y” hərfi ilə başlamaması (sözün əvvəlində “y-c” hərf paralelliyinə bəzən teleut şifahi nitqində rast gəlinir) və başqa səbəblər bir çox sözlərin (tasma – taspa, irqe – irgi, bi – biy, kiçu – keçü, tebiş – tepşi, kendık – kindik, tayqa – tayğa və s.), həmçinin şəxs adlarının (Altın-Ustyuk – Altın Cüstük, Sokor-Kara-Soqor-Qara, Sarı Elbeqen – Sarı Celbegen və b.), toponimlərin (Yelezin Böröl – Elesin Böröl, Tilar-Tilbas – Cılar-Cılbas, Umar-Timar – Umar-Cımar, Soqon-tu – Soğondu və s.) düzgün tələffüzündə problemlər yaratmışdır. Biz tərcümə zamanı şəxs adları, eləcə də heyvan və coğrafi adların göstəricisini tərtib etmişdik. Çox təəssüf ki, yuxarıda qeyd etdiyimiz problemlər səbəbindən burada həmin göstəricini vermək istəyimiz baş tutmadı. Çünki dastanların bu topluda yer alan təsviri mətnləri birbaşa orijinal mətndən (altayca) deyil, rus dilinə tərcümə olunmuş variantından Azərbaycan türkcəsinə çevrilmişdir. Bu isə adların tərəfimizdən olduğu kimi saxlanılması zərurətini doğurur.
Q.N.Potanin kitaba yazdığı şərhlərlə birgə bir neçə monqol nağılını (və ya Monqolustan Altayı türklərinin monqol dilinə keçmiş nağılları) da topluya daxil etmişdir. Həmin nağıllar “Boko bain Sartıktay”, “Təpəgöz-adamyeyən”, “Xuşandra xan”, “İrın Tyumin Xayrxan” və “Noyan Xulaxay” olmaqla beş nağılı əhatə edir. Burada göstərilən adlar və toponimlər də altaycadan deyil.
Toplunun rus dilindəki variantı bəzi nöqsanlardan da xali deyil. Belə ki, bəzi sözlərin və adların müxtəlif və eyni mətnlərdə fərqli şəkildə verilməsi (Cidu-tas -Yudu-tas, Cetı-Cabar -Yetı-Cabar, Uçkur-Konqur – Uçkur-Kara və s.), eləcə də bəzi ifadələrin təhrif olunaraq mənalarının dəyişdirilməsi (bala-sus– bala-su və s.) müəyyən anlaşılmazlıqlara səbəb olmuş, tərəfimizdən həmin sözlərin açıqlanmasına müdaxilə etmək zərurəti yaratmışdır.
Yuxarıda da qeyd olunduğu kimi, “Altay dastanları” adı ilə təqdim olunan bu kitab 1915-ci ildə Omsk vilayətinin Qorno-Altaysk şəhərində Rus İmperator Coğrafiya Cəmiyyətinin Şərqi Sibir Şöbəsinin Qeydləri başlığı altında XXXVII cild “Anos toplusu” kimi rus dilində çap olunmuşdur.
Sonda əslən altaylı olan tarix elmləri namizədi Qriqori Petroviç Samayevə dərin təşəkkürümüzü bildirmək istərdik. Bu cəfakeş tədqiqatçı ilə uzun elektron yazışmalarımız nəticəsində bir çox məqamlara aydınlıq gətirdik, ona göndərdiyimiz göstəriciyə əsasən bizə ünvanladığı təxminən 20 səhifəlik şərhi müasir dövrdə Altay folkloru və dilinin vəziyyəti ilə bağlı informasiya zənginliyi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
DASTANLAR
ALTAY BUÇIY
(Söyləyici Çoltoşdan1 qeydə alınıb)
Bahadır Altay Buçıyın arvadı Temene-Koo2, bacısı Ermen-Çeçen3, qonaqları gəzdirməyə ağ xallı atı, göy xallı dəmir rəngli ov atı, dəmir kimi möhkəm dırnaqlı kürən Temiçi-Eren4 atı, iki böyük talalı tayqası5, biri süsən6, o biri ağgilli7 iki çəmənliyi, iki Umar-Timar çayı, bir-birindən fərqlənməyən iki qara qartalı, iki qoşa qara tayqıl iti, ilxılarının erdinesi, yelini borbıya8 bənzəyən boz madyanı vardı.
Bir gün Altay Buçıy dedi:
– Yeddi gün ovda olacağam, Altay dağlarının zirvələrini gəzəcəyəm. Qara tayqıllarımı zəncirdən açmayın, iki qara qartalımı havaya buraxmayın!
Bahadır Altay Buçıyın adamları onun əmrinə itaət edib qara qartalların başına-burnuna qara qalpaq keçirtdilər, qara tayqılları da zəncirlədilər. O, ağ şahini də götürüb dedi:
– Gecə-gündüz yanımda olacaq. Mənsiz obanızdan ayrılmayın, evlərinizdə qalın.
O, bunu deyib Altay dağlarına doğru üz tutdu. Dağ heyvanlarını dağda öldürürdü, su heyvanlarını suda. Maralla-
rın1, eliklərin2 dərisini ata yükləyib3 qiymətli dəriləri4 qançığa qayışı ilə bağlayırdılar5.
Bacısı Ermen-Çeçen dedi:
– Bu nədir? Qardaşım bizə əmr edir ki, evdən çıxmayaq. Mən indi gedirəm.
O, biri süsənli, digəri ağgilli olan iki çəmənlə dövrələnmiş şiş təpəyə çıxdı, yüksəklikdən Altayı seyr edib oradan bütün ətrafa göz gəzdirdi. Umar-Timar çayında iki ördək üzürdü, ondan bir az aşağıda iki xanlıq6 yerləşirdi. Bir az da yaxından baxdı: orada Aranay ilə Şaranay qardaşları yaşayırdı.
Ermen-Çeçen ovuclarını bir-birinə sürtdü; göydən atın başına qədər ağappaq qar düşdü7 bərk şaxta oldu8. O, bir də ovuclarını sürtdü; günəş çıxdı9; böyük qardaşının (yəni Altay Buçıyın) ağ şahini əlinin içinə qondu.
Qız ağ şahinə əmr etdi:
– Çayda üzən iki ördəyi10 mənə gətir; lələyi sınmasın, yumşaq tükü əzilməsin.
O, ağ şahini buraxdı. Ağ şahin ağ buludlardan yüksəkdə, ay-
dın səmadan alçaqda uçurdu1, gördü ki, Umar-Timar çayında iki
boz ördək üzür. Onun qanadları şaqqıldadı2, aypara caynaqları pərələnib açıldı. Ördəklərə fürsət verməyib onları caynağına aldı, Ermen-Çeçenə gətirdi; lələyi qırılmadı, yumşaq tükü əzilmədi.
Ermen-Çeçen ördəklərin qanadı altına məktub yazdı:
– Arvad ərsiz, sürü sahibsiz, camaat xansız qalıb. Aranay, Şaranay, gəlin!
Aranay-Şaranay qardaşlarının su nohurunda3 iki ördək4 üzürdü. Qulluqçu dedi:
– Mən suya getmişdim, tutmaq istədim, tuta bilmədim, qovdum getmədilər, iki uçan ördək var, qanadlarının altında da məktub var.
Aranay ilə Şaranay tutanda tutulmayan, qovanda getməyən həmin ördəkləri tutdular, qanadının altında məktubu görüb dedilər:
– Altay Buçıy ölüb. Arvad ərsiz, sürü sahibsiz, camaat xansız qalıb.
Onlar məktubu oxuyub dedilər:
– Gedək, hamısını ələ keçirək.
Aranay ilə Şaranay qardaşları atlarını yəhərləyib məşvərət etdilər:
– Nə olur-olsun, ağsaqqallardan soruşaq. Atalarımız Altan ilə Şaltana deyək.
Atalarının yanına gəldilər, atdan düşmədən çığır-bağır salıb soruşdular. Altan ilə Şaltan onları qarşıladı:
– Altay Buçıyın bacısı Ermen-Çeçen ilə arvadı Temene-Koodan məktub gəlib ki, gedib onları gətirək.
Onların ataları Altan ilə Şaltan dedilər:
– Altay Buçıy niyə ölsün ki..? Hər şeydən uca Kuday onu yaradıb, ölümünü də bildirməyib; onun işkəncə ilə ölməyə belə ürəyi, axmağa, qızarmağa belə qanı yoxdur. Bacısı Ermen-Çeçen ilə arvadı Temene-Koo, hər ikisi sizi aldadır. Siz indi sağsınız, amma öləcəksiniz, indi burdasınız, yox olacaqsınız. Umar-Timar çayının mənbəyi Altay Buçıyın, mənsəbi də bizimdir. Dayanın, uşaqlar! Əl çəkin bu işdən!
– Sizin dişləriniz qaralıb, qara başlarınız ağarıb, siz nə bilirsiniz? Niyə? Bəs Altay Buçıyın hazır sürüsünü, arvadını, aşağıdakı obasını1 ələ keçirməyək?
Onlar Altay Buçıyın qızıl at axurunun yanına gəlib atdan düşdülər. Bir-birinin dalınca alaçığa girdilər, “ezen mendu”2 deyib hal-əhval tutdular.
Onların qarşısına altmış altı bucaqlı qızıl masa, masanın üstünə “alman-çikir”3 yeməyi qoydular. Qardaşlar “alman-çikir” yeməyini yedilər, koron arakını(tünd içki) içib dedilər:
– Altay Buçıy bəlkə də sağ qalar.
– Qorxursunuzsa, özümüz bir yol taparıq, acı xıltdan çaxır düzəldib Altay Buçıya verərik, o zaman siz də gəlib onu öldürərsiniz.
Aranay ilə Şaranay “Je” deyib aşağıya, öz obalarına yollandılar4.
Bacısı Ermen-Çeçen ilə arvadı Temene-Koo ilxını bir yerə yığdılar, çeqen1 düzəltdilər, bir də arakı çəkdilər, zəhər (korop) hazırladılar. Yeddi gündən sonra Altay Buçıy gəldi; marallar, eliklər yüklənib, bahalı dərilər yəhərə bağlanıb, o qədər yükü var ki, atın təkcə quyruğu görünür. Altay Buçıy qızıl at axurunun yanında atdan düşüb alaçığa girdi. Arvadı qızıl masa qoyub alman çikir yeməyi gətirdi. Altay Buçıy tikələri seçib yedi; ac idi, artıq doydu, yorulmuşdu, gümrahlaşdı. Çeqen içdi, “ezen yaqşı” deyib hal-əhval tutdu.
Arvadı oğlan doğmuşdu2. Uşaq beşikdə idi. Altay Buçıy dedi:
– Yeddi ay ovda olacağam; tək oğluma tilik-pörök3 gətirəcəyəm. İndi bu qədər!
O, belə deyib Temiçi-Eren atını yəhərlədi; “İndi”, “bu qədər” deyə-deyə4 Altay Buçıy Ezer-Bazar itlərini zəncirdən açdı, qartallarını havaya buraxdı, altmış altı düyməli qızıl çümünü5, üstündən doxsan doqquz düyməli his kimi qapqara zirehini6 əyninə geydi, ağ xaçşəkilli almaz polad qılıncını7 bağladı, yanıb kül olmuş meşəyə bənzər oxları qurşağına keçirdiyi oxdana düzdü, qupquru ağac kimi nizəsini götürdü, ayağını üzəngiyə basan kimi iki-üç dəfə əyilib-qalxdı8, budur9 artıq o, Altay dağlarına çatıb qovaqların kölgəsində10 özünə düşərgə salırdı. Bacısı Ermen-Çeçen dedi:
– Ay-hay, mən nə edirəm!
O, dəmir qəfəsdən boz şahini1 açıb havaya buraxdı, dedi:
– Bax, gör, Altay Buçıy hardadır? Sonra qayıt!
Boz şahin “Je” deyib havaya qalxdı, səmada, göyün yeddinci qatında2 Ak-Çolmona3 çevrildi. Şahin gördü ki, Altay Buçıy Altay dağlarında, qovaqların kölgəsində düşərgə salıb; iki yüz maral iki addımlıqda (eki tış) qovrulub bişirilir. Altay Buçıy yəhəri başının altına qoyub üstünə də kedim-tokumu4 örtüb yatıb. Temiçi-Eren atı dayanıb, iki tayqıl Ezer-Bazar bir-birinin yanında yatıb, iki qoşa qara qartal qovaqların başında oturub mürgüləyir.
Birdən yatmış iki tayqıl hürküb yerindən sıçradı, onlar səmadakı5 Ak Çolmona dönmüş ağ şahini görmədilər. Temiçi-Erenin qulaqları həmin tərəfə şəkləndi, o da göyün qatında Ak Çolmona dönmüş ağ şahinə baxmadı. Ezer-Bazar Ak Çolmonla görüşə yüyürdü. Qoşa6 qara qartallar da qanadlarını şaqqıldadıb Çolmona sarı üz tutdular. Ak Çolmonu harda görmüşdülərsə, ora uçdular.
Tayqıllar, qartallar soruşdu:
– Evdə nə olub?
Ağ şahin dedi:
– Bacısı Ermen-Çeçen dedi ki, bax, gör, böyük qardaşım Altay Buçıy hardadır, sonra qayıt. Siz Altay Buçıya deməyin ki, bacısı məni göndərib.
Qara tayqıllar geri dönüb yerdə uzandılar. Qartallar da qayıdıb mürgülədilər.
Ermen-Çeçen ağ şahindən soruşdu:
– Nə gördün, ağ şahinim?
Ağ şahin cavab verdi:
– Özünə qovaqların altında düşərgə salıb, iki addımlıqda iki yüz maralın cəmdəyini düzüb, kedim-tokumunu üstünə örtüb yatır Altay Buçıy. Bunları gördüm.
Altay Buçıyın yurda dönmək vədəsi yetişdi. İndi Altay Buçıy gedə-gedə deyirdi:
– Ət-çilik yığdım; tək oğlumu yedirtməyə bir şey olacaq.
Evə gedirdi; qara tayqıllar qabaqda gedir, qara qartallar başının üstündə uçurdu.
Aranay ilə Şaranay qardaşları Umar-Timar çayının bərəsində iki qara kötük kimi oturmuşdular. Qoşa qartallar bu iki qara kötüyün yanından pərvaz edib iki dəfə döndülər, onlara baxdılar. Qara tayqıllar da bu iki qara kötüyün yanından ötüb iki dəfə döndülər, onlara baxdılar. Qara tayqıllar gəlib dəmir astanada yerə uzandı, qara qartallar uçub alaçığın üstündə oturdu, mürgülədilər. Temiçi-Eren dayandı; qabaq ayaqlarını qaldırmadı, arxa ayaqlarını uzatmadı. Altay Buçıy soruşdu:
– Ya ölümümü, ya da dinc həyatımı görürsən, Temiçi-Eren atım?
Temiçi-Eren at cavab verdi:
– Evə çatanda məni qızıl axura bağlama. Bacın Ermen-Çeçen, arvadın Temene-Koo yəqin ki, arakı düzəldiblər. Arakını içmə, yemək bəsindi.
Sonra Altay Buçıy bir az da getdi, Umar-Timar çayını keçdi, qızıl axurun yanında atdan düşdü. Bacısı Ermen-Çeçen çıxdı ki, atın başını tutsun. Altay Buçıy ona imkan verməyib dəmir dırnaqlı kürən Temiçini açıb buraxdı, bacısı Ermen– Çeçenə baxıb dedi:
– Salam, mənim balam!
O, alaçığa girib “Ezen mendu” dedi, arvadı ilə də salamlaşdı, körpə oğlunu qucağına alıb başını sığalladı.
Temene-Koo altmış altı bucaqlı qızıl masanı gətirib yemək qoydu, dedi:
– Ye, yeməkdir! Acmısan. Bunu da iç, yorulmusan.
O, qızıl taxtın1 baş tərəfindən dar boğazlı ağ dəri tajuur2 çıxartdı, qızıl çöqöçöy3 götürdü. Yüz tajuur çaxırdan bir tajuur düzəldib dedi:
– Sən ömür dostumsan. Ac, yorğun qayıdacağını bilirdim. Bu içkini hazırladım.
Arvadı arakla dolu qızıl çöqöçöyü ona uzatdı.
Altay Buçıy heç ona baxmadı, bir söz də demədi.
Temene-Koo öz-özünə dedi:
– Nə etməli?
Bacısı Ermen-Çeçen qızıl çöqöçöyü götürüb özündən böyük qardaşı Altay Buçıya uzatdı. Qız oxumağa başladı:
– Münbit yerdə ot bitər, quru yerdə ağac yarpağını tökər. Niyə arvadın Temene-Koonun istəyini rədd edirsən?
– Oho, mən bəyəm bilmirəm ki, içim, yoxsa içməyim, yeyim, yoxsa yeməyim?
Ermen-Çeçen qızıl çöqöçöyü arvadı Temene-Kooya verdi. Temene-Koo qızıl çöqöçöyü aldı, oğlu Erke-Möndürü qucağına götürüb dedi:
– Tək oğlunun xatirinə bir çöqöçöy iç.
Altay Buçıy çöqöçöyü götürüb başına çəkdi:
– Düzəltdiyiniz bu içkidən daha yoxdurmu?
Temene-Koo qırmızı tajuuru gətirdi, bir çöqöçöy də verdi. O içməyə başladı; bu bir çöqöçöy iki yüz tajuur arak kimi təsir etdi. Sonra kefləndi; bədəni, sümükləri alışıb yanmağa başladı. O, acı arakı1 hey içirdi, qıpqırmızı qızarırdı. Altay Buçıy dilləndi:
– Temiçi-Eren atımı buraxın. Qara tayqıllarımı buraxın, qartallarımı azad edin!
Bacısı Ermen-Çeçen evdən çıxdı, Temiçi-Eren atın ayaqlarına dəmir buxov vurdu, atı qızıl axura bərk-bərk bağladı, qara tayqılları zəncirə vurdu, qara qartalları da bağlayıb geri qayıtdı. Altay Buçıy soruşdu:
– Temiçi-Eren atı buraxdınmı?
Qız dedi:
– Buraxdım.
– Tayqılları buraxdınmı?
– Buraxdım.
– Qara qartalları buraxdınmı?
Qız cavab verdi:
– Buraxdım.
– Bayaqkı içkidən daha yoxdurmu? Varsa, verin. Bir dəfə içdimsə, içəcəyəm. Bir dəfə yedimsə, yeyəcəyəm. Yenə varsa, xəsislik etməyin, heyfiniz gəlməsin, verin.
Temene-Koo öz ərinə arakıdan düzəldilmiş elə bir zəhər vermişdi ki, kim içsə, od tutub yanacaqdı. Onun içdiyi zəhər ağzında alova dönüb közərmiş qığılcım kimi burnundan tökülürdü. Bacısı Ermen-Çeçen bu alovu ayaqları ilə tapdalamağa başladı. Bu alovdan divarlar od tutub yanırdı; tayqa bu alovdan alışıb yanmağa başladı. Alov qamışlı dərədən çay boyu yayılıb gedirdi. Aranay ilə Şaranay bu alovu görən kimi atlarına minib Altay Buçıyın yurduna yollandılar. Ermen-Çeçen onları qarşıladı. Onlar soruşdu:
– Altay Buçıyın vəziyyəti necədir?
Bacısı dedi:
– İndi onun boynunu vurun!
Aranay ilə Şaranay atdan düşüb əllərində üçillik inəyin dişləri taxılmış şallaqla alaçığa girdilər. Altay Buçıy odda közərmiş daş kimi, ölümcül halda oturmuşdu. Aranay ilə Şaranay onun hörüyündən tutub alaçıqdan çıxartdılar. Qardaşlar şallaqla onun başına, bədəninə döyməyə başladılar.
Altay Buçıy yalvarırdı:
– Onsuz da acı zəhərlə keflənmişəm. İçim od tutub yanır. İlxımı, adamlarımı1 alın, aparın, bircə ömrümə qıymayın!
Qardaşlar susurdu, elə susa-susa da onu şallaqlayırdılar.
Altay Buçıy arvadı Temene-Kooya qışqırdı:
– Məni bu həmlədən qoruyun! Ermen-Çeçen, bacım, məni onların əlindən al! Ağ qılıncımı gətir, məni qorusun! İndi bunların boynunu vuraram!
Arvadı Temene-Koo ilə bacısı Ermen-Çeçen ağ qılıncı gətirib Altay Buçıya yox, qardaşlara verdilər. Aranay ilə Şaranay ağ qılıncı götürüb Altay Buçıyı ortadan böldülər. Qan çay kimi axırdı, ağ sümükləri tayqanı xatırladırdı. Birdən oğlu Erke-Möndür gözdən itdi; görmədilər yuxarı qalxdı, yoxsa aşağı düşdü. Arvadı Temene-Koo alaçıqdan bayıra qaçıb ətrafa baxmağa başladı. O, uzaqdan gördü ki, oğlu sürünə-sürünə Sumer-Ulan tayqasına qalxır. Anası onun ardınca qaçıb dedi:
– Məni tərk etsən də, südümü əm.
Oğlu anasını eşitdi, sürünə-sürünə geri döndü. Ana oturdu, oğlunu döşünə saldı, qara polad qayçı ilə oğlunun ayaqlarını kəsdi. Ayağını itirən oğlu iki əli üstündə Sumer-Ulan tayqasına tərəf sürünməyə başladı. Temene-Koo Altay Buçıyın əlinin iki baş barmağını2 kəsib bir ata, uşağın ayaqlarını da o biri ata yüklədi. Yezelərlə bəzənmiş yurdu dağıtdılar, yurdun peyinli torpağını alt-üst etdilər1. İlxını pərən-pərən saldılar, camaatı dərbədər etdilər. Qara qartalları, tayqılları özləri ilə apardılar. Dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren atında Aranay, dəmir rəngli, göy xallı ov atında Şaranay, ağ xallı qonaq atında da Ermen-Çeçen oturdu. Onlar ağ ilxını, camaatı qabaqlarına qatıb yola düşdülər.
İlxının başında gedən çuval boyda yelinli boz madyan ilxıdan ayrılıb geriyə, öz Altayına doğru qaçdı. Temiçi-Ereni minən Aranay atın ardınca çapdı. O, Sumer-Ulan tayqasının başına dolananda Temiçi-Eren tutuldu, yıxılıb boynunu sındırdı. At öldü. Aranay qışqırdı:
– Tərifli at budurmu? Tez olun, tələsin! Göy xallı dəmir at hardadır?
Göy xallı dəmir atı minmiş Şaranay boz madyanın ardınca çapdı, Temir tayqaya çatmağa imkan tapmadı; at ayaqlarını dirəyib yerə uzandı. Şaranay dedi:
– Sən atanın sürekey atı ol!2
Belə deyib atı söyməyə, onun baş-gözünə döyməyə başladı, göy xallı atın yüyənini, tərliyini çıxartdı, soruşdu:
– Ağ xallı at hardadır?
Şaranay bir də ağ xallı ata minib boz madyanın ardınca çapdı. Ağ xallı at yorulub yerə yıxıldı. Qardaşlar öz atlarını mindilər; Ermen-Çeçenlə Temene-Koo onlara yaxınlaşıb soruşdular:
– Altay Buçıyın dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren atı hardadır?
Onlara cavab verdilər ki, iki qoşa xallı at yorulub dayandı, Temiçi-Eren at da boynunu sındırdı. Qadınlar heyfsləndilər:
– Təəssüf, təəssüf3!
Temene-Koo dedi:
– Biz getməməliydik, gedirik, ölməməliydik, əfsus öləcəyik. Temiçi-Eren ölməyib, əslində o, sizi aldadıb. Bir də qaçıb baxın, Temiçi-Eren yerində olmasa, axırımız çatıb. Sizin də boynunuz vurulacaq.
Aranay ilə Şaranay atlarını geriyə çapdılar, baxıb gördülər ki, xallı atlar yerlərində yoxdu. Qadınlar dizlərinə döyməyə başladılar. Onlar gözlərindən leysan kimi yaş axıdıb ağı deyirdilər:
– Yəqin nə biz arvadınız olacağıq, nə də siz ərimiz. Bəs öləndə necə öləcəyik? Yaxşı olardı ki, əzabsız-işgəncəsiz öldürəydi, onda canımız da rahat olardı.
Sonra onlar camaatı, ağ ilxını özlərindən uzağa qovdular. Beləcə gedirdilər ki, birdən qara tayqadan qızılı-sarı yunlu bir ayı çıxıb kənara hoppandı. Qardaşlar bağırdı:
– Qara tayqılları buraxın!
Buraxdılar. Sarı ayının arxasınca yüyürən itlər kırlanı1 aşdılar. Qardaşlar onların ardınca qaçıb gördülər ki, sarı ayı da, itlər də yoxdu. Bundan çox təəccüblənən Aranay ilə Şaranay geri qayıtdılar.
Onların qabağından at boyda qara maral2 qaçdı. Qoşa qartalları onun ardınca buraxdılar. At boyda qara maralın ardınca şığıyan qara qartallar qara kırlanı aşdılar. Onların ardınca yüyürən qardaşlar yenə baxıb gördülər ki, nə qara maral, nə də qartallar var.
Onlar geri dönəndə Ağ Altaydan3 qırmızı bir tülkü çıxıb qaçdı. Ağ qalpaqlı şahini4 buraxdılar. Ağ şahin qırmızı tülkünü caynaqları ilə vura-vura qara kırlanı aşdı. Ardınca gedib baxdılar; nə tülküdən, nə də şahindən əsər-əlamət yoxdu. Temiçi-Eren quyruğu, yalı ilə yada etdi; göydən atın başı ucalığında qar yağdırdı. Aranay ilə Şaranay dayandılar, düşərgə saldılar. Altay Buçıyın baş barmaqları, Erke-Möndürün baldırları ilə tapaş1 düzəldib içinə sığındılar. Onların düşərgəsinə iki siçan gəldi, Altay Buçıyın barmaqlarını, Erke-Möndürün baldırlarını çeynəməyə başladı. Ermen-Çeçen güddü:
– Yəni bunlar doğrudanmı siçandır? Bunlar Altay Buçıyın qoşa tayqıllarına necə də oxşayırlar. Bu, nə deməkdir?
Ona dedilər:
– Onlar niyə bura gəlsin? Bəyəm siçan görməmisən?
Komaya sarı iki boz qarğa uçub yem axtarmağa başladı. Temene-Koo dedi:
– Bunlar qoşa qartallara bənzəyir. Bunlar niyə qarğa olsun ki?
Ona dedilər:
– Təəccüblü nə var ki? Tutqun havada qarğalar komaya yem axtarmağa gəlib.
İki boz qarğa qoşa qartallara çevrilib səmaya uçdu. Dağa bənzəyən qanadları çırpıldı, aypara caynaqları şaqqıldadı. Onlar Erke-Möndürün baldırlarını caynaqlarına alıb uçdular. İki boz siçan qara tayqıllara çevrildi, Altay Buçıyın baş barmaqlarını dişlərinə alıb ağaclığa doğru yüyürdülər. Göz yaşları selə, burnundan axan su buza döndü.
Qardaşlar ilə qadınlar dedilər:
– Tez olun, öz yerimizə çatmalıyıq. Nə qədər ki ölməmişik, gərək yaşayaq.
Qara qartallar ilə qara tayqıllar Altay Buçıyın sümüklərini gətirib çatdırdılar. Onlar Altay Buçıyı dirildə, Erke-Möndürü sağalda bilmirdilər.
Temiçi-Eren at dedi:
– Altay Buçıyın doğulduğu yeri axtarmaq lazımdır. Deyəsən, mən getməliyəm. Qara qartallar, qara tayqıllar, Erke-Möndürü yedizdirin.
Sonra ağ şahinə tapşırdı:
– Qurd-quşu Altay Buçıyın sümüklərinə yaxın buraxma, gözün üstündə olsun.
Altay sıra dağları – ağ tayqa, Ağ tayqanın eezi ağ emeqen; axı Altay Buçıyın anası elə odur.
Temiçi-Eren at uzun yola çıxdı. Qarşısına nəhəng çaylar, sular çıxdı, dərin-dayazına baxmadı, uca-alçaq dağlar çıxdı, uca-alçaqlığına məhəl qoymadı. Göydə uçan quşlar kimi, güllədən də iti qaçdı. Beləcə, gəlib Altay dağlarına, Ağ tayqaya yetişdi. Ağ tayqanın başına dolandı, yel kimi yürüyüb kişnədi; üç il Ağ tayqanın başına dolandı, üç ilin tamamında həmin yerdə bir qapı açıldı. Ağ paltarda, ağ saçlı Ağ emeqen bayıra çıxdı. O, qızıl əsasına söykənmişdi. Soruşdu:
– Dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren, niyə gəlmisən?
– Altay Buçıy ölüb. Onu diriltmək imkanımız yoxdur. Sənin belə imkanın varmı?
O dedi:
– Tenere kaanın, Kün kaanın Ak Burxanı var; onun üç qızı var. Bunu tapsa, tapsa, onlar taparlar. Ak Burxanın qızı Ak Taci getmək istəsə, onu o dirildər.
Temiçi-Eren at Ağ emeqenə dedi:
– Gəlin gedək, baxın, kömək edin!
Qarı dedi:
– Deyəsən, getməli olacağam. Ak Burxanın qapılarını hələ açmamışam, gedib baxaram, görüm nə olur?
O, Temiçi-Eren ata minib yola düşdü.
Ağ Altayın ruhu, Ak emeqen yuxarı qata (üstüqi oron) qalxdı. Temiçi-Eren atın qabaq ayaqları sanki rəqs edirdi, arxa ayaqları yorğalayırdı. Qarı o qədər yuxarı qalxdı ki, arxasınca yalnız qara toz qaldı. Göy xanının qızı (Tenere kaanıy balazı) Altın Taci göy-bozumtul dəmir rəngli atın üstündə oturmuş, soruşdu:
– Ağ tayqanın ruhu Ak Emeqen, siz hara gedirsiniz?
Qarı dedi:
– Ak Burxana qonaq gedirəm.
Altın Taci dedi:
– Mavi Altayın içində atların yorğasına baxaq?
Onlar öz yorğa atlarını irəli sürdülər. Ağ qarı Temiçi-Eren atın başını ora-bura döndərdi. Onun dayandığı yerdə ancaq tozanaq qalmışdı. Ora-bura boylandı, Ağ qarı artıq bir aylıq məsafədə gedirdi. Qarı gəlib çatdığı yerdə dayanıb Altın Tacini gözləməyə başladı. Altın Taci baxdı, çox təəccübləndi, dedi:
– Mən belə bir at sürməliyəm.
Sonra onlar bir az da getdilər; qabaqlarına burum-burum qalxan nazik toz qatı çıxdı. Gün xanının qızı Kümüş Tacı gedirdi, soruşdu:
– Ağ Altayın ruhu, Ak Emeqen, hara gedirsiniz?
Ak Emeqen cavab verdi:
– Burxana qonaq gedirəm.
Kümüş Tacı dedi:
– Bir az yorğasına baxaq?
Ak Emeqen Temiçi-eren atın başını ora-bura döndərdi. Onun durduğu yerdə yalnız tozanaq qalmışdı. O tərəf-bu tərəfə boylanıb baxdılar; Ak Emeqen iki aylıq məsafədə gedirdi.
Onlar dedilər:
– Kaş ki, belə bir atı biz sürəydik.
Ak Emeqen çatdığı yerdə qızları gözləyirdi. Bir az da getdilər. Ağ Altayın içində yenə də toz burumları qalxırdı. Ak Burxanın qızı Ak Taci gəldi, soruşdu:
– Ağ Altayın ruhu, Ak Emeqen, hara gedirsiniz?
Ak Emeqen cavab verdi:
– Ak Burxana qonaq gedirəm.
Ak Taci dedi:
– Bir az yorğasına baxaq?
Ak Emeqen Temiçi-eren atın ağzını ora-bura döndərdi. Həmin yerdə ancaq tozanaq qalmışdı. O tərəf-bu tərəfə boylanıb baxdılar; Ak Emeqen üç aylıq məsafədə gedirdi. Üçaylıq aralığın tamamında Ak Emeqen üç qızı gözləyirdi. Qızlar gələ-gələ məşvərətə başlamışdılar:
– Bu qarı öz atını üç günlüyə sürməyə versə necə olar? Verərmi?
Ak Burxanın qapısına gəldilər, altmış qollu qızıl axurun yanında atdan düşdülər.
Ak Emeqen qızılı-gümüşü örqöyə daxil oldu, Ak Burxanın əlini sıxıb görüşdü, altmış qatlı ağ xalının üstündə oturdu.
Ak Burxan dedi:
– Ağ Altayın ruhu, Ak Emeqen, sən qapılarımı hələ açmamışdın.
Ak Emeqen dedi:
– Qonaq gəlmişəm.
Ak Burxan:
– Qonaq gəlmisən, yaxşı eləmisən, əzizim.
Altmış bucaqlı masa qoydular, aliman-çikir yeməyi gətirdilər. Onlar olub-keçənləri xatırlayıb söhbət etməyə başladılar. Tenere xanın qızı Altın Tacı Ak Emeqen qarıya dedi:
– Atınızı mənə verin, bir az çapım, yorğasına baxım.
Ak Emeqen razı oldu:
– A,a, at yorulub. Amma nə etməli, çapın.
Üç qız bir-birinin dalınca qaçdı. Tenere xanın qızı Altın Tacı dedi:
– Mən sizdən bir az böyüyəm. Birinci gedib baxacağam.
Tenere xanın qızı ata mindi, “tap” edib atı yorğa çapdı. Elə təzəcə baxmışdılar ki, gördülər qız artıq üç aylıq yoldadır. Qız atı yel kimi çapıb geri qayıtdı, dedi:
– Bir dəfə oturursan, sonra atdan düşmək istəmirsən.
Gün xanın qızı Kümüş Tacı dedi:
– Dayanın, oturum, baxım.
O da “tap” eləyib atı yorğa çapdı. Bir nəfəs çəkib baxdılar ki, o, artıq altı aylıq yolu qət edib.
– Niyə Ak Burxan bizə belə bir at yaratmayıb?
Ak Burxanın qızı Ak Taci dedi:
– Mən sürüm, baxım.
Ak Burxanın qızı Ak Taci atın üstündə əyləşdi. Temiçi-Eren atın qabaq ayaqları sanki rəqs edirdi; arxa ayaqları yorğa çapırdı. Gözləri oynayır, başını yırğalayıb qabırğasına çatdırırdı. Ak Taci sanki ney səsi çıxarıb oxuyurdu. Bir azdan o, artıq yeddi aylıq yolu qət etmişdi. Temiçi-Eren at yüyəni yeddi dişinin altında bərk sıxıb başını qabaq ayaqlarının arasına sıxdı; vücudunu irəli verib Altayın zirvəsinə qalxdı1. Qız heç nə hiss etmirdi. At güllədən iti qaçır, quş kimi uçurdu. O, gəlib Altay Buçıyın sümüklərinin yanında dayandı. Ak Taci özünə gəldi. O, Altay Buçıyın sümüklərini gördü, yaxına gəldi. Temiçi-Eren at dedi:
– Yalnız Altay Buçıyın ruhu xatirinə səni gətirdim.
Ak Burxanın qızı Ak Taci qızıl yaylığını götürdü, dedi:
– Günah nədir bilməmişəm.
O, Altay Buçıyın sümükləri üstündən o yana-bu yana var-gəl etməyə başladı. Ölmüş Altay Buçıy ayağa qalxdı, ovuclarını bir-birinə sürtə-sürtə dedi:
– Adanın2...! Yaman yatmışam haa!
Ak Burxanın qızı Ak Taci Altay Buçıya əl verib görüşdü. Sonra Ağ Altayın ruhu Ak Emeqen onların ardınca göydən enib dedi:
– Sönmüş alov alışdı, ölmüş cisim dirildi. Sənin xatirinə çox çalışdım, sənə görə Ak Burxanın qapısına elçi düşdüm. Amma bundan sonra özün köməyim olmadan yaşamağı öyrən. Bir müharibəyə getsən, ya da hansısa bir xoşagəlməz hadisə ilə qarşılaşsan1, adımı tutma (yəni məni çağırma).
Sonra Altay Buçıy oğlu Erke-Möndürün iki baldırını sağaltdı. Yarım gün keçmədi, bir nəsil dəyişmədi ki, ayaqlarına “tomın” dərmanı qoydu. Erke-Möndür sağaldı. Amma onun sürməyə atı yox idi.
Altay Buçıy dedi:
– Sən dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren atı sürəcəksən.
Temiçi-Eren atın durduğu yer vardı, özü yox idi. Üç gündən sonra səmada (Tenerenin koynında) qara duman göründü. Göy guruldadı, dəmir səsi verdi, dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren at körpə Erke-Möndürün yanına qaçıb dayandı. Uç-Kurbustan tanrının yanına qaçan at cavan dördillik at kimi yenidən doğulmuşdu; qapqapa yəhərdə; Erke-Möndür altmış düyməli qızıl kurmeni2, üstdən doxsan doqquz düyməli qara çumu geyindi, ağ almaz qılıncını asdı, oxdanı qurşağına keçirtdi, ağ ağac kimi qupquru nizəni əlinə aldı, ayağını üzəngiyə qoyan kimi üç cəhdlə gövdəsini əyib oturdu, irəli çapdı. Qara araqay çiynində idi. Oxdandakı oxlar Aba-tişə3 bənzəyirdi. Qarşı tərəfdən baxanda bahadır sıldırım qayaya bənzəyirdi. Qızılı-gümüşü Altay yaxşı görünürdü. O, atla tayqanı yel kimi dolandı. Umar-Timar çayının o tay, bu tayına da dolanıb gəldi.
Altay Buçıy öz qızıl örqösünü əvvəlki halına saldı, boz madyanı yelinlə doydurdu. Arxıtda1 çeqen2 saxlamışdı, arakı çəkmişdi, dedi:
– Erke-Möndür, oğlum! Mən gələnədək burda qal! Borcum var, qisas almalıyam.
O, göy xallı dəmir atına gümüşü yüyən bağladı, belinə yelan3 boyda tərlik keçirdi, bürünc artaşı atın üstünə qoydu, otuz qarınaltını çəkib bərkitdi. Özü altmış altı düyməli qızıl çum, üstündən doxsan doqquz düyməli qara zireh geyindi, çiyninə qara ox-yayı keçirtdi, ağ almaz qılıncı bağladı, atı minib yola düşdü. Çaylar keçdi, dağlar aşdı, Umar-Timarın qovuşuğuna çatdı. Buralar Aranayla Şaranayın idi. Altay Buçıy iki çayın kəsişdiyi yerdə, dəmir axurun yanında atdan düşdü. Dəmir qapını açıb içəri girdi, gördü ki, arvadı Temene-Koo oturub. Altay Buçıy soruşdu:
– Natəmiz torpaqda tapılmış xeyirxah ərin hara gedib?
Qadın cavab verdi:
– Bilmirəm, dedi ki, ova gedirəm.
Altay Buçıy oturanda doqquz qat yorğan-döşəyin altından çəkmələrin altını gördü. O, Aranayın ayaqlarından tutdu, dartıb yorğan-döşəyin altından çıxartdı. Aranay coşan suya düşmüş söyüd yarpağı kimi əsirdi, çox qorxmuşdu. Aranay durduğu yerdə çuxura düşmüşdü. Altay Buçıy onun ayaqlarından tutub başıaşağı torpağa basdırdı. Aranayın alaçığından çıxıb Şaranayın alaçığına qaçdı. Altay Buçıy soruşdu:
– Tək bacım, xeyirxah ərin hardadır?
Qadın cavab verdi:
– Heyvan, quş ovuna gedib.
Altay Buçıy baxdı, doqquz qat yorğan-döşəyin altından çəkmələrin altını gördü. Şaranayı dartıb ordan çıxartdı, ayaqlarından tutub başıaşağı torpağa basdırdı.
O, arvadı Temene-Koonu tutub soruşdu:
– Nəyin üstündə oturmaq istəyirsən: kınırakın1, yoxsa doğmamış madyanın?
Qadın cavab verdi:
– Qoca adama “kaarqış”2 etmək gərəkdir, ona xəncər yarıyar.
Altay Buçıy xəncərlə arvadını doğramağa başladı; ətini aşıqca, qanını qaşıqca etdi. Bacısı Ermen-Çeçendən soruşdu:
– Sənə nə lazımdır – xəncər yoxsa doğmamış madyan?
Qadın cavab verdi:
– Sürməyə madyan gərəkdir.
Altay Buçıy onun əl-qolunu dörd madyanın quyruğuna bağladı. Atlar onu dörd şaqqa etdi. Xəzə bürünmüş yurd dağılıb yerlə bir oldu. O, sürüləri, ilxını qovub çölə dağıtdı, camaatı pərən-pərən saldı. Altay Buçıy Altanla Şaltanın obasına gəldi. Qocalar baş əyib dedilər:
– İkimiz də onlara dedik, bizi eşitmədilər.
Altay Buçıy dedi:
– İlxınızı da çəkib gedin, ölsəniz, sümüklərinizi basdıraram.
İlxı irəliyə, öz doğma yurduna tələsirdi; artıq yolun yarısını qət edib obasına qayıdırdı. Altay Buçıy ilxını otluğa, camaatı öz yurduna buraxdı. İlxı öz Altayında dayandı, camaat öz yerini rahatladı (tokunab).
Erke-Möndür dedi:
– Ak Taci, anam, sənin bilmədiyin bir şey, görmədiyin yer yoxdur. Elə bir qız yoxdurmu ki, onunla evlənim? Eşitməmisən, harda var belə qız?
Ak Taci qızılı-gümüşü mücrüsünü (kayrı çaq) açıb baxmağa başladı; üç gün, üç gecə gözünü çəkmədən qızıl kitabda yazılanlara baxıb dedi:
– Kişi tərəfdə1 səksən səkkiz bucaqlı qızıl tayqa var. Qapının qarşısında (yəni şərqdə) yetmiş yeddi bucaqlı gümüş tayqadır. Yerlə göyün (töz) birləşdiyi yerdə Altın xanın yurdu var. Artıq yeddi ildir, sən ora getməli, Altın xanın qızı Altın Çaçakı almalıydın.
O, bu sözləri eşidəndə hər şeyi gözə almışdı.
– Qoy xalqım firavan yaşasın, ilxım salamat olsun. Ak Taci, anam, Altay Buçıy, atam, mənə xeyir-dua verin.
Erke-Möndür bu sözləri deyib Altay Buçıyın qarşısında baş əydi, icazə istədi, Temiçi-Eren atın gümüş yüyənini, yelan kimi böyük tərliklərini keçirtdi, bürünc artaş yəhəri qoydu, qarınaltısını bərkitdi; özü altmış altı düyməli qızıl kurmeni, üstdən qapqara çum geyindi, çiyninə araqay saldı, almaz kimi möhkəm ağ polad qılıncını bağladı, oxdanı qurşağına keçirtdi, qupquru ağaca oxşar nizəni əlinə aldı, ayağını üzəngiyə qoydu, cəld sıçrayıb ata mindi, yola düzəldi. Üstünə qalın qar yağmış çayı keçdi2, qalın tayqanı aşdı. Neçə yay yola saldı, neçə qış qarşıladı. Uca-uca dağları yorulmadan aşdı, dərin-dərin çayları dərinliyinə baxmayıb keçdi, getdikcə getdi. Qapqara zirehin səsi göy gurultusuna bənzəyirdi. Qapqara ox-yayın səsi Altay-Xanqayda əks-səda verirdi. Uca-uca dağlar silkələnir, nəhəng çaylar şaqqıldayırdı. Temiçi-Eren atın arxa dırnaqlarının zərbəsindən dənizlər, göllər təlatümə gəlir, qabaq dırnaqlarının altında təpələr (mejelik) titrəyirdi; atın dırnaqları qayalardan od-alov qoparırdı.
Sizə deyim, Altın xanın sürüsündən. Onun sürüsü hələ Altaydan çox-çox qabaqlar vardı; camaatı da bütün Altaya yayılmışdı. İti caynaqlılardan heç kim onu qorxutmurdu, canlı varlıqlardan heç kim yamanlıq etmirdi; insanlar arasında müharibə istəyən yox idi, otlaqlarda ölüm olmurdu. Sən demə bu, mərhəmətli xan, çox imkanlı erdine bəy imiş. Altın xanın atı qızılı yunlu Ak Sarı qızıl axurun yanında dayanmışdı. Erke-Möndür gəlib atından düşdü. Qızılı yunlu Ak Sarı atı gördü. At öz dövranını sürmüşdü. Artıq yarıməsr yaşamışdı, gözyuvası (kabaqa) bərkimişdi; əvvəllər qoçaq at olub, indi də görünür ki, qocalıb. Erke-Möndür dəmir dırnaqlı Temiçi-Eren atını yanaşı qoydu, baxdı. Göz gəzdirib gördü ki, Temiçi-Erenin boyu bir çərək ucadır, çiyni bir qulac uzundur. Çaxır tajuurunu götürdü, qaba yemək qoydu, qızıl dəbilqə-papağını qoltuğuna keçirtdi, ikilaylı qızıl qapını açıb içəri girdi, qapının yanında ocağa yaxın oturdu. Əlində qızıl çöqöçöyü tutub Altın xanın qabağına çıxdı, bir dizi üstə çöküb (çöqödö) dedi:
– Sənin olacağam..., tutağan itin (tukurqajıy it), dara düşsən, qalan, yüksəyə çıxsan, dayağın olacağam.
Altın xan dedi:
– Hər şeydən uca Tanrı göyləri yaradanda göbəyinizi kəsdi, kirpiklərinizi də dartıb uzatdı. Yeddi il də ona oynamaq azadlığı verdi1.
Çaylar boyda çaxır çəkdilər, dağlar boyda ət doğradılar. Astanada itlər yedi, cavanlar o ki var içdilər. Doqquz il toy etdilər, yeddi il çalıb-oynadılar. Arıq adamlar o qədər kökəldi ki, qulaqları görünmədi, arıq itlər o qədər piyləndi ki, quyruqları dimdik qaldı. Doqquz il toy oldu, yeddi il çalıb-oynadılar, tamam oldu.
Toy qurtaranda Altın xanın, qayınatanın elçisi gəlib dedi:
– Buyurdu ki, gələsən.
Erke-Möndür Temiçi-Eren atını mindi, düşündü: “Altın xan niyə məni istəyir?”.
Qızıl axurun yanına gəldi, altmış igid onu atdan götürdü, yetmiş igid qolundan tutdu. Qızıl örqöyə girib qabaq küncə (tor) keçdi, altmış qatlı ağ xalının üstündə oturdu. Qızıl masa qoydular, aliman çikir yeməyi gətirdilər, dedi:
– Nə ehtiyac vardı, niyə çağırmısınız?
Altın xan dedi:
– Tək qızımı ərə verəndə kürəkənimin qulluğunu görməyi arzuladım. Qızıl-gümüş örqöm bir az çürüyüb. Yeddi Altayın o tayında vəhşi Karakul var. İki dişini gətir, örqömü düzəlt.
Atılan ox daşdan geri dönməz, yolçu yolundan qalmaz. Erke-Möndür ordan çıxıb Temiçi-Eren atına mindi, örqöyə gəldi.
Arvadı Altın Çaçak soruşdu:
– Xan atam nə istəyirdi?
Dedi:
– Deyir, qızıl-gümüş örqöm çürüyüb, vəhşi Karakulun dişini gətir, örqömü düzəlt.
– Getməyə söz verdin, yoxsa imtina etdin?
Atılan ox geri dönməz, yolçu yolundan qalmaz.
– Qocalıb da qəlbiqaralığından əl çəkmir?
Arvadı Altın Çaçak dedi:
– Ora gedənlərin izi qalır, özü qayıtmır. Hələ qismətində ölüm yoxdur, ölərsən, bu dünyadan getməli olmasan da, gedərsən. Getmə.
Erke-Möndür dedi:
– İndi ki, söz vermişəm gərək gedəm! At qızıl deyil ki, çürüməsin; igid əbədi deyil ki, ölməsin. Bəyəm atın sümüklərini Altay, igidin sümüklərini torpaq seçir? Qismətim yaxşı olsa, qayıdacağam, pis olsa, öləcəyəm.
O, altmış altı düyməli qızıl kurmeni, üstdən qapqara çum, doxsan doqquz düyməli qapqara zirehini geyindi, çiyninə araqay saldı, möhkəm ağ almaz polad qılıncını bağladı, oxdanı qurşağına keçirtdi, qupquru ağaca oxşar nizəni əlinə aldı, ayağını üzəngiyə qoydu, cəld sıçrayıb ata mindi, dedi:
– Salamat qal, aldığım. Ölsəm, altıqi tolbuda1 görüşərik, sağ qalsam, gələcəyəm.
Arvadı Altın Çaçakın gözündən axan yaş selə, burnundan axan su buza dönürdü.
Erke-Möndür yola düşdü. Qapqara zirehin səsi göy gurultusuna bənzəyirdi. Qara yəhər qaşı araqayın səsi Altay-Xanqayda əks-səda verirdi. Yeddi gün, gecə-gündüz dayanmadı, qapqara zirehin səsi zınqırov kimi qulaqlarda eşidildi. Çaylar-sular sahillərə sığmadı, tayqa-dağlar titrəyib əsdi. Budur artıq o, yeddi Altayı keçirdi. Uzaqdan Temir Tayqa görünürdü. Dəmir dağlara yeddi gün ərzində çatdı. Altayın ətrafına baxıb hər yerə göz gəzdirdi. Heç bir canlı varlıq özünü göstərmir, nəfəs alan bir məxluq görünmürdü. Yeddi tayqanın arxasından yeddi çölün sonunda qapqara dağlar (Koo kara tayka) görünürdü; sərt ağaclar, parıldayan daşlar görünmürdü. Qapqara dağların sonunda iki yumru qara göl, göllərin arasında da kiçik qara təpə görünürdü. Qapqara təpələrin başında duman dolaşırdı.
Temiçi-Eren at soruşdu:
– Baxanda nə gördün?
Erke-Möndür dedi:
– Gözlərimə heç nə görünmür. Qapqara dağlar görünür, həm də iki yumru qara göl görünür. Qəribə dağlardır, göl də adi göl deyil. Bu, necə olacaq?
– Deyirsən, qəribə dağlardır? Bu, elə üstünə getdiyin həmin vəhşi heyvandır. Dediyin iki yumru qara göl onun gözləridir, qara təpə də onun burnu olacaq. Qara duman təpələrin qabağında dolaşırsa, onda bu, onun nəfəsidir.
Heç nədən qorxmayan Erke-Möndür qorxdu: onun ürəyi sanki dondu, suya düşmüş söyüd kimi əsməyə başladı:
– Bunu bilsəydim bura gəlməzdim.
Karakul bir aylıq yoldan iyi aldı, ayağa qalxdı, elə nərildədi ki, lap yuxarı qatlarda eşidildi. Uç-Kurbustan da onun nəriltisini eşitdi. Uzanıb nərildədi, lap aşağı qatlarda nəriltisi eşidildi. Altmış xanlığın camaatı, hamı eşitdi.
Altayın ruhu yerin üstündən dedi:
– O, niyə nərildədi? Bu Altayda onu qorxuda bilən bir kimsə doğulubmu?
Falçılar fal, kitabçılar kitab açdı, dedilər:
– Altay Buçıyın tək oğlu Erke-Möndür bacarar. Başqa heç kim ora gedə bilməz.
Erke-Möndür ağzını açıb dişlərini qıcamış Karakulun qarşısına çıxdı; onun bir ovurdunda yetmiş igidin, o biri ovurdunda altmış atın qurumuş sümükləri dişlərinin dibinə yapışmışdı.
Temiçi-Eren at dedi:
– Tez ol, düş! Özünü gözlə ki, ölməyəsən.
Başqa yol yox idi, Erke-Möndür düşüb Temiçi-Eren atı buraxdı. Temiçi-Eren Ağ Çolmona çevrilib göyə qalxdı. Erke-Möndür yerdən bir təpə qopardıb əlində saxladı, o biri əli ilə alaçıq boyda qara daş götürüb gözlədi. Karakul Temir-Tayqanın yanından Erke-Möndürə tərəf qaçdı. Erke-Möndür dedi:
– Ağzını yum!
O, alaçıq boyda qara daşı onun ağzının içinə atdı, kiçik təpə ilə gözlərini vurub kor etdi. Karakul üç dövrə vurdu. Erke-Möndür Temir-Tayqa dağlarından Karakulun çiyninə oturub qulaqlarından tutdu. Karakul fırlanıb istəyirdi ki, Erke-Möndürü tutsun, üzüstə yıxılırdı; tutmaq istəyəndə başı qatlanırdı. Tayqaya toxunanda ancaq yeri qalırdı, çaylara toxunanda dibinə qədər gedirdilər. Onların yaxınlığında yaşayan xanlar uzağa köçürdülər. Mülayim Erke-Möndür hirslənməyə başladı, qəzəbli olmasa da indi qəzəblənirdi, dedi:
– Sayılıb-seçilən vəhşi heyvan olsan da, döyüşdə səni ikiillik buzov bilirəm.
O, bir əli ilə onun quyruğundan, o biri əli ilə qulaqlarından tutdu. Üç nəfəsə Karakulu yuxarı qaldırdı, Temir-Tayqanın yaxınlığında, dəmir çölün ortasında arxası üstə yerə çırpdı. Karakulun nəriltisi bir dəfə yuxarı qatda, bir dəfə də aşağı qatda eşidildi, dedi:
– Qırmızı canıma qıyma! Öldürsən əlinə nə keçəcək? Kimsən? Hardan gəlib hara gedirsən? Adın nədir? Sən hardan gəlib məni tutursan?
Erke-Möndür dedi:
– Mən Temiçi-Eren atlı Erke-Möndürəm. Atılan ox geri qayıtmaz, yolçu yolundan qalmaz. Qayınatam Altın xanın xahişi ilə gəlmişəm; öz istəyimlə ziyan vurmağa gəlməmişəm. Altın xan mənə deyib ki, Karakulun dişlərini çıxart, gətir, qızıl-gümüş örqömü düzəlt.
Karakul dedi:
– Öldürməyə ehtiyac yoxdur! Mən anadan yox, torpaqdan doğulan yeganə insanam. And içib iki dost olaq: öldüyün yerə mütləq gəlməliyəm, öləcəyim yerə də sən gəlməlisən. Dalınca gəldiyin dişimi götür. Dörd dişi götür, dördü də mənə qalsın.
Onlar nizələrin başını iyləyib qılıncların ağzını yaladılar. Erke-Möndür dörd dişi götürüb Temiçi-Eren ata yüklədi. Temiçi-Erenə iki yüz maral yüklənən vaxtlarda beli əyilmirdi, bu dörd dişi yükləyəndə atın beli əyildi. Erke-Möndür qızıl-gümüş Altaya tez çatmağı düşünüb gecə-gündüz at çapdı. Altın xanın yurduna çatıb qızıl axurun yanında atdan düşdü. Dişlərin dördünü də doğrayıb aşıladı, qızıl-gümüş örqönü düzəltdi. İnsan yaşadıqca çürüməyəcək, bir daha heç kimi əziyyətə salmayacaq örqönü düzəldib qurtardı. Erke-Möndür dedi:
– Ata-anam qocalıb. Torpaqlı torpağına, yurdlu yurduna dönməlidir.
Altın xan dedi:
– Gözümün odu, ürəyimin1 qanı Altın Çaçak, tək qızım, sürümün, camaatımın yarısını apar.
Altın Çaçak dedi:
– Mal-qara, çörək nəyimə lazımdır? Balıncın altındakı tutqun-ağ tulunu2 versəydin, götürərdim. Talkan3 ələyəndə lazım olacaq.
Qoca Altın xan ilə arvadı üzlərini çevirib ağladılar, onlara baxıb gülümsədilər.
Tutqun-ağ tulunu verdilər, “Ezen mendu” deyib sağollaşdılar.
Erke-Möndür qızıl yunlu ağ dişi atı Altın Çaçaka yəhərlədi. Sağ-salamat yola düşdülər. İlxı kişnədi, Altın xanın yanında heç bir canlı qalmadı, bütün heyvanlar Erke-Möndürün arxasınca getdilər. Camaat başını aşağı salıb getdi; heç biri qalmadı; hamı dəstə-dəstə getdi. Qızıl örqödə qoca ilə qarı ikisi qaldı.
Altın xanın arvadı alaçıqdan çıxıb yanıqlı səslə qışqırdı:
– Bizi ata-anan hesab edirsənsə, bir dəfə olsun dön!
Altın Çaçak üzünü geri çevirdi; ilxının yarısı, camaatın yarısı dayandı. Gecə-gündüz bilmədən çapıb getdilər. Erke-Möndür bir dəfə silkinib yel kimi çapdı; ikinci dəfə qara maral kimi çapdı; üçüncü dəfə silkinib qara qartal kimi səmada süzməyə başladı. Arvadı bir dəfə silkindi, qızıl yaylığa dönüb Erke-Möndürün boynuna-çiyninə dolandı; ikinci dəfə silkinib qırmızı tülküyə döndü, cəld qaçdı; üçüncü dəfə silkinib qızıl ququ quşuna döndü, atın başı üstündə, hər iki tərəfdə oxumağa başladı. Artıq Umar-Timar çaylarını görürdülər. Onlar öz yer-yurdlarına gəldilər: ilxı öz yerində, camaat sağ-salamatdır. Altay Buçıy qızıl-gümüş örqö1 tikib. Çaylar boyda çaxır çəkilib, dağlar boyda ət doğranıb. Altay Buçıy dedi:
– Qoy doqquz il toy olsun, yeddi il çalıb-oynasınlar.
Artıq arıq adamlar uzandıqları yerdə söyürdülər, arıq itlər uzandıqları yerdə hürüyürdülər, kökəlmişdilər, ayağa qalxa bilmirdilər. Doqquz il toy oldu, yeddi il çalıb-oynadılar. Otlaqlarda fəlakət olmadı, müharibələr terqeyə yaxın düşmədi. Özü zalımlıq edib müharibəyə yaxın getmədi, müharibə də zalım olub ona yaxın gəlmədi. Sakit, dinc ömür sürdü.
|