Ijtimoiy munosabatlar va muomalani o’rganish mezonlari

10.2. Ijtimoiy munosabatlar va muomalani o’rganish mezonlari
Ijtimoiy munosabatlarni qanday yo’l bilan, qanday mezonlarga asoslanib o’rganish masalasi ham katta ahamiyatga ega. Bunda asosan 3 ta mezon nazarda tutiladi:
sosiometrik mezon;
kommunikativ mezon;
gnostik (bilish) mezonlar.
Shunga mos holda asosan ikki toifali uslublar qo’llaniladi:
bevosita munosabatlarni baholash usullari;
munosabatlarga ta’sir ko’rsatuvchi odamning xususiyatlarini baholash metodlari.
Birinchi toifali uslublardan birini yuqorida ko’rib chiqdik, bu – sosiometrik uslub. Bu usulning o’ziga xosligi, tanlov mezonlari va savollarga qo’yiladigan barcha talablar to’g’risida ko’plab adabiyotlarda batafsil yozilgan. Shuning uchun uning imkoniyatlariga katta baho bergan tarzda unga alohida to’xtamaymiz. Alohida ta’kidlaymizki, oxirgi yillarda bu metod nafaqat konkret jamoada har bir shaxsning ijtimoiy mavqyeini aniqlash uchun emas, balki rahbarlikka zaxira shakllantirishda ham, iqtidorli talabalar yoki o’quvchilar to’g’risida birlamchi ma’lumot to’plashda ham, “Kamolot” yetakchilari zahirasini aniqlashda ham ishlatilishi mumkin.
Demak, sosiometrik mezon shunday savolni nazarda tutadiki, uning yordamida jamoadagi odamlar o’rtasidagi munosabatlar aniqlanadi.
Kommunikativ mezon esa sosiometrik tanlov sharoitlarida kimni, nima uchun tanlayotganligi to’g’risida aniq tasavvur xosil bo’lishini nazarda tutadi. Beriladigan savollar mazmuniga ko’ra kuchli yoki kuchsiz xarakterli bo’lishi mumkin. Quyida biz ana shunday kuchli-kuchsiz savollarga misol keltiramiz:
1) Kuchsiz: “Kim bilan bo’sh vaqtingizni o’tkazishni xohlardingiz?”
Kuchli: “Ish orasidagi tanaffuslarni kim bilan birga o’tkazishni xohlaysiz?”
2) Kuchsiz: “Kim bilan birga ishlashni xohlaysiz?”
Kuchli: “Yangi chiqqan Farmoyishda belgilangan vazifalarni bajarishga kimni sherik qilishni istaysiz?”
3) Kuchsiz: “Bo’lim boshlig’ilikka kimni tanlagan bo’lardingiz?”
Kuchli: “Yaqinda bo’limingizga yangi, manfaatli loyihani bajarish topshirigi beriladi. Ushbu loyihaga boshliqlik qilishga eng loyiq shaxsni belgilang”.
Demak, tanlov amalga oshiriladigan sharoitdan kelib chiqqan tarzda rasmiy va norasmiy savollar bo’lishi mumkin. Rasmiy savollar odamlarni ish-faoliyat maqsadlaridan kelib chiqqan tarzda bir-birlariga munosabatlarini izhor etishni nazarda tutsa, norasmiy savollar odamlar bo’sh vaqtlariga aloqador vaziyatlardagi munosabatlarini aniqlashga imkon beradi.
Uchinchi mezon – muloqatga kirishuvchi shaxslarning bevosita shaxsiy xususiyatlarini bilishni asos qilib olgan tarzda munosabatlarni qurishni nazarda tutadi. Ma’lumki, psixologiyada verbal-lingvistik, paralingvistik hamda noverbal muloqat vositalari farqlanadi. Odamning gapirayotgan gapining mazsuniga qarab, suhbatdosh uning niyat, maslaklarini, munosabatlarini bila olishi masalaning bir tomoni. To’g’ri aynan shu yo’l suhbatdoshlarning ijtimoiy muloqoti xarakterini ma’lum ma’noda belgilaydi. Lekin gnostik nuqtai nazardan muloqot jarayonida suhbatdoshning suzlari mazmunidan tashqari ishlatadigan belgilari katta informasion xususiyatga ega.
Muloqotning paralingvistik vositalari deganda, nutqning atrofidagi belgilar nazarda tutiladi. Bu nutqdagi intonasiya, gapirish tezligi, baladligi va tovushlarga xos xususiyatlardir.
Noverbal vositalar esa so’zsiz va umuman nutqqa aloqasi bo’lmagan, lekin har qanday muomala jarayonida bo’ladigan belgilar nazarda tutiladi. Bu – odamning qiliqlari, yuzidagi belgilari, pantomimika, suhbatdoshlarning o’zaro fazoviy joylashishlari, uchrashuv vaqti-soati, kulgi yoki yig’i kabilardir.
|