Kimyoviy avariya - Hayot faoliyati

Kimyoviy avariya – bu ishlab chiqarishdagi texnologik jarayonlarning
buzilishi, quvur o‘tkazgichlar, sig‘imlar, qo‘riqlanadigan
omborxonalar, transport vositalarining shikastlanishi
109
natijasida odamlarning sog‘lig‘i va hayoti, biosfera faoliyati
uchun zararli bo‘lgan kimyoviy xavfli moddalarning chiqib
ketishidir.
Avariya tug‘diruvchi kimyoviy xavfli moddalar - asosan
xlor, ammiak, fosgen, sinil kislotasi, qo‘rg‘oshinli angidrid va
boshqalarning yirik zaxiralari kimyo, sellyuloza-qog‘oz vaqayta
ishlash kombinatlari, mineral o‘g‘itlar, qora va rangli metallurgiya
zavodlari, shuningdek, muzlatuvchi kombinatlar, pivo
zavodlari, qandolatchilik fabrikalari, sabzavot bazalari va suv
stansiyalarida mavjud.
Kimyoviy avariyaning insonlar va hayvonlar uchun xavfi,
organizm me’yoriy hayot faoliyatining buzilishi va kelgusida
genetik oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligi bilan belgilanadi.
Ma’lum sharoitlarda esa organizmga kimyoviy moddalarning
nafas yo‘llari, teri, shilliq pardalari yaralar orqali va
oziq-ovqat bilan birga tushishi hatto o‘limgacha olib kelishi
mumkin.
Kimyoviy moddalarni saqlash va ishlab chiqarish sharoitida
ularning havo yoki suv bilan, shuningdek, kimyoviy moddalar
o‘zaro bir-biri bilan ta’sirlashib yong‘in yoki boshqa og‘ir
oqibatlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ochiq havoda turgan
o‘z-o‘zidan alangalanuvchi va o‘z-o‘zidan yonuvchi moddalarga
o‘simlik yog‘lari, hayvon yog‘lari, tosh va pista ko‘mirni,
temirning oltingugurt birikmasini, kukunli moddalarni, alif va
erituvchilarni, shuningdek, o‘z-o‘zidan yonib ketish xususiyatiga
ega moddalarni kimyoviy xavfli moddalar qatoriga kiritish
mumkin.
Kimyoviy moddalarni o‘zaro bir-biri bilan aloqada bo‘lishi
natijasida reaksiyaga kirishishi va alangalanishi ishlab chiqarishda
ko‘p uchraydigan hodisadir. Bunday hodisalar asosan oksidlovchilarning
organik moddalarga ta’siri orqali sodir bo‘ladi.
Oksidlovchilar sifatida xlor, ftor, brom va shunga o‘xshash
moddalarni misol tariqasida keltirishimiz mumkin. Oksidlovchilar
organik moddalar bilan to‘qnashib yoki aralashib ketganda
ularning alangalanishini keltirib chiqaradi. O‘z tabiatiga
ko‘ra mustahkam bo‘lmagan ayrim kimyoviy moddalar vaqt
110
o‘tishi bilan harorat, ishqalanish, urilish va boshqa ta’sirlarning
natijasida yemirilishi mumkin.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalar bilan bog‘liq
obyektlarning mavjudligi ham texnogen tusdagi favqulodda
vaziyatlarni keltirib chiqarishi xavfni saqlab turadi. Jumladan,
O‘zbekiston Respublikasida ammiak, xlor, sulfat va azot
kislotasi kabi xavfli kimyoviy moddalarning (kuchli ta’sir
qiladigan zaharli moddalarning - KTEZM) katta zaxiralariga
ega bo‘lgan 279 xo‘jalik obyekti faoliyat yuritadi. Korxonalardagi
ushbu moddalar umumiy zaxirasi qariyb 400 ming
tonnaga yetadi. Kimyo sanoatida falokatlar hali ham yuqori
darajada saqlanib qolmoqda. Falokatlar va ifloslanishlar
KTEZM ni tashishda ko‘proq ro‘y bermoqda.
Qishloq xo‘jaligida kemiruvchi va zararkunandalarga qarshi
kurashish, o‘simliklarning kasallanishining oldini olish, begona
o‘tlarga qarshi kurashda turli zaharli ximikatlar, kimyoviy
moddalardan foydalaniladi. Bularga pestitsidlar, gerbitsidlar,
defoliantlar va boshqalarni kiritish mumkin. Bu kimyoviy
moddalar yordam berish bilan birgalikda inson organizmiga
juda katta xavf tug‘diradi. Masalan, turuvchan pestitsidlar inson
organizmining yog‘ qatlamlarida va boshqa ichki a’zolarida
to‘planib ichak, siydik pufagi, jigar, bosh miya va tanosil
a’zolarida o‘simtalar paydo qilish xususiyatiga ega. Bunda
surunkali bosh og‘rig‘i, charchash va holsizlanish kabi belgilar
kuzatiladi. Ammo eng asosiysi hayot sifati va muddatining
qisqarishidir. Ba’zi zaharli ximikatlar inson genetik apparatiga
radiatsiyadanda kuchliroq ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa yosh bolalar
va qariyalar zaharli ximikatlardan kuchli ta’sirlanadi.
Sobiq ittifoq davrida respublikamiz hududida zaharli
kimyoviy moddalarni saqlashga xo‘jasizlarcha munosabatda
bo‘linganligini katta achinish bilan ta’kidlash joiz. Masalan
1988-1989-yillarda qishloq xo‘jalik aerodromlari va paxta
dalalarida 2,7 ming tonna atrofida egasiz pestitsidlar, mineral
o‘g‘itlar hamda 200 ming dona zaharli moddalar idishlari
mavjudligi aniqlangan. O‘zbekiston Respublikasi tabiatni
muhofaza qilish davlat qo‘mitasi harakatlari bilan bugungi
kunda mazkur pestitsidlar va zaharli ximikatlar hududlardagi 13
111
ta zaharli ximikatlar qabristonida saqlanmoqda. Zaharli moddalarni
ko‘mish joylari ustidan davlat kadastri olib borilmoqda.
Respublika bo‘yicha, zaharli moddalar ko‘mish joylarida utilizatsiya
qilish masalalari hal etilmagan 14,3 ming tonna ta’qiqlangan
va foydalanish muddati tugagan zaharli ximikatlar, shuningdek,
176,2 ming dona zaharli moddalar idishlari saqlanmoqda.
Respublikada 1989-yildan boshlab ifloslantiruvchi moddalarning
atmosferaga chiqarilishi 2,1 barobarga pasaydi, ifloslangan
oqava suvlarning tashlanishi ikki baravar kamaydi. Pestitsidlardan
foydalanish keyingi 5 yil davomida 4 baravarga qisqardi.
Kimyoviy zaharli moddalardan muhofazalanish
Ogohlantirish tadbirlari. Yashash joyingiz yoki ishxonangiz
yaqinida kimyoviy xavfli obyekt bor-yo‘qligini aniqlang. Agar
bo‘lsa, mazkur obyektdagi KXMning potensial xavfi va alohida
belgilari, xususiyatlari bilan tanishib chiqing. Aholini avariyadan
ogohlantiruvchi «Diqqat, barchaga!» signalining xarakterli
xususiyatlarini (sirena ovozi va korxonalarning qisqa gudoklari),
xabar berilganda harakat qilish tartiblari, xonalarni germetik
yopish, suv va oziq-ovqat muhofazasi qoidalarini eslab qoling.
O‘zingiz va oilangiz uchun paxta-dokali bog‘lamlarni tayyorlab,
ma’lum joyda saqlang. Shuningdek, kimyoviy xavfli
hududlardagi avariyalar vaqtida aholining harakati bo‘yicha
eslatmani ham saqlab qo‘ying. Imkoni bo‘lganda KXMning
tegishli turlaridan muhofaza qiladigan gazga qarshi gazniqoblar
olib qo‘ying.
Kimyoviy avariyalarda qanday harakat qilish lozim? «Diqqat,
barchaga!» signali berilganda avariya to‘g‘risida aniq
ma’lumot va to‘g‘ri harakat qilishga doir tavsiyalarni olish
uchun radiopriyomnik va televizorni ishlatib qo‘ying.
Derazalarni berkitib, elektr va gaz tarmog‘ini o‘chiring.
Rezinali etik, plash kiyib, hujjatlar, kerakli kiyim-kechak, uch
kecha-kunduzlik oziq-ovqat olib, qo‘shnilarni ogohlantirib,
tezda vahima ko‘tarmasdan, zararlangan hududdan shamol
yo‘nalishiga perpendikulyar yo‘nalishda harakatlanib, kamida
1,5 km masofa nariga borib oling. Nafas yo‘llarini asrash uchun
gazniqobdan, agar u yo‘q bo‘lsa 2-5 %li ichimlik soda
112
eritmasida (xlordan saqlanish uchun), 2 foizli limon yoki uksus
kislotasi eritmasida (ammiakdan saqlanish uchun) namlangan
paxta-dokali bog‘lamdan yoki matolardan tayyorlangan qo‘lbola
muhofaza vositasidan foydalaning.
Zaharli hududni tark etish imkoni bo‘lmaganda eshikderazalar,
shamollatish tuynuklari va dudbo‘ronlarni zichlab
yoping. Ularda yoriqlar bo‘lsa qog‘oz yoki skotch bilan
yopishtiring. Binolarning yerto‘la, yarim yerto‘lalari va birinchi
qavatlariga berkinmang.
Temir yo‘llar va avtomagistrallarda AKXM bilan bog‘liq
avariyalar sodir bo‘lganida xavfli hudud avariya joyidan 200 m
radiusida belgilanadi. Bu hududga yaqinlashish va kirish
qat’iyan taqiqlanadi.
Kimyoviy avariyadan keyin qanday harakat qilish lozim?
AKXMdan zaharlanishda barcha jismoniy ishlarni chetga surib
ko‘p miqdorda ichimlik (choy, sut) iching va zudlik bilan
shifokorga murojaat qiling. Binoga kirish uchun faqatgina unda
AKXMning mavjudligi borasida nazorat tekshiruvi o‘tkazilgandan
so‘nggina ruxsat beriladi. Agar siz AKXMning bevosita
ta’siriga tushib qolgan bo‘lsangiz birinchi navbatda dush qabul
qiling. Kiyim-kechaklarni yuving, yuvishning iloji bo‘lmasa
tashlab yuboring. Xonalarni tez-tez nam lattada tozalab turing.
Suv quvurlari (quduqlar)dagi suvdan ichmang, tomorqa ekinlari
va mevalari, shuningdek, kimyoviy avariyadan keyin so‘yilgan
chorva mollari va qushlar go‘shtlarini ularning xavfsiz ekanligi
rasman aniqlanmagunicha iste’mol qilmang.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalarning zaharlovchi
xususiyatlari
Is gazi - rangsiz va hidsiz gaz. Is gazining asosiy xavfli tomoni
shundaki, u o‘pka orqali qon hujayralariga tez kirib olib,
unda mavjud bo‘lgan kislorod o‘rnini egallaydi. Buning natijasida
organizmda kislorod yetishmovchiligi (gipoksiya) kelib
chiqadi.
Is gazi bilan zaharlanishni keltirib chiqaruvchi sabablar
Zaharlanish benzinli dvigatellar ishlashi (ishlangan gazlar)
dan, tabiiy gaz yonishidan, yong‘in paytida hamda ba’zi sanoat
obyektlarida ro‘y berishi mumkin. Yaxshi shamollatilmaydigan
113
yopiq xonalarda, masalan, garajlarda is gazi bilan zaharlanish
ko‘p sodir bo‘ladi. Avtomobil dvigatelini doim ochiq havoda
qizdirish lozim. Uni hech qachon cheklangan yopiq joyda
qizdirmaslik kerak.
Is gazi bilan zaharlanishning belgilari va alomatlari
Bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi.
Nafas chalg‘ishi.
Teri olcha rangini kasb etishi.
Is gazining uzoq vaqt va bevosita ta’siri o‘limga olib
kelishi mumkin.
Ammiak– odatdagi sharoitda o‘tkir nashatir spirt hidi bor
rangsiz gaz, havodan yengil. 33°C haroratda yoki yuqori
bosimlarda osongina suyuq holatga o‘tadi. Suvda yaxshi eriydi
va kislorodli muhitda yonadi. Ammiak bilan havoning quruq
aralashmasining portlash xususiyati mavjud (harorat 18°C
bo‘lib, aralashma tarkibida 16–28 % atrofida ammiak bo‘lsa).
Bo‘g‘uvchan va nervotrop ta’sirga ega.
Ammiak gazining odamlar yashaydigan hududda havodagi
mumkin bo‘lgan miqdori 0,04 mg/m3, eng ko‘pi bilan 0,2
mg/m3 ga teng. Agar gazning miqdori 40,0 mg/m3 bo‘lsa, ko‘z
achishib yoshlanadi hamda nafas olish yo‘llari qattiq achishadi.
Gazning o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan miqdori
1500–2700 mg/m3. ga teng. Gazning suvdagi 10 %li eritmasi
nashatir spirt, 18–20 % eritmasi esa ammiakli suv, deb ataladi.
Suyuq ammiak gazi sanoat miqyosidagi sovutgichlarda,
sovutgich modda sifatida (go‘sht kombinati, sabzavotlar bazasi,
baliq-konserva zavodlari) ishlatiladi. Ammiak gazi saqlash va
ma’lum masofaga tashish uchun siqilgan holda 6–18 kgs/m3
bosimga ega holda metall idishlarda olib boriladi. Ammiak nafas
olish yo‘llarini qichishtiradi, miya to‘qimasi faoliyatiga ta’sir
ko‘rsatadi, qon quyulishini buzadi, xotirani pasaytiradi, ko‘z
ko‘rish jarayoniga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ko‘p miqdorda ta’sir
etsa, odam vafot etadi.
Ammiakdan zaharlanish belgilari: burun bitishi, yo‘tal, nafas
qaytishi, ko‘zdan yosh oqishi, yurakning tez urishi.
Xlor – odatdagi sharoitda qo‘lansa hidli, sarg‘ish-yashil gaz,
havodan 2,5 baravar og‘ir. 34°C haroratda suyuq holatga o‘tadi.
114
Suv (20°C haroratda bir hajm suvda ikki hajm xlor eriydi)
hamda organik erituvchilarda ham yaxshi eriydi. Kuchli oksidlovchi
modda, mineral bilan, ko‘pchilik nomineral moddalar va
organik moddalar bilan o‘zaro yaxshi ta’sirga ega. Bo‘g‘uvchi
ta’siri bor. Havodagi mumkin bo‘lgan miqdori 0,03 mg/m3,
agar moddaning miqdori 10 mg/m3 bo‘lsa, inson organizmiga
salbiy ta’sir etadi, miqdori 2500 mg/m3 ni tashkil etsa, o‘limga
olib kelishi mumkin. Xlor nafas olish yo‘llarini qichishtiradi,
o‘pkani shishiradi, yuqori darajada quyuqlashgani esa o‘ldiradi.
Zaharlanganlik belgilari – ko‘z jildi shilliq pardasining yallig‘lanishi,
tanglay va tomoqning qizarishi, nafas qisishi, ovoz bo‘g‘ilishi,
ko‘z yoshlanishi, azob beradigan quruq yo‘tal, shilimshiq
va qon aralash balg‘am ajralishi, badan ko‘karishi, ko‘krakdagi
og‘riq, hushdan ketish. Teriga ta’sir qilganda – qizarish va
ekzema yuzaga keladi.
Xlor odatda paxta-qog‘oz kombinatlarida, qog‘oz ishlab
chiqarishda, rezina tayyorlashda, suvni tozalash stansiyalarida
ishlatiladi.
Simob – bu suyuq, kumushsimon metall, ma’lumki barcha
suyuqliklardan og‘ir. Tez bug‘lanuvchi, suvda yerimaydi, har
qanday yuzaga osonlik bilan singib ketadi. Simob bug‘lari
havodan og‘irroq. Zichligi – 13,52 g/sm3. Erish temperaturasi
– 390C, +357 gradusda qaynaydi. Tibbiy amaliyotda, ishlab
chiqarishda nazorat o‘lchov asboblarida (termometr, barometr
va manometr) ishlatiladi. Simob hayot uchun juda xavfli.
Bug‘lanish maydoni qancha katta bo‘lsa xavf ham shuncha o‘sib
boradi.
Simob bilan zaharlangandaodamda umumiy holsizlik, og‘-
riqli yutinish, og‘izda metal ta’mi, ko‘ngil aynishi, qusish,so‘lak
oqishi, tana haroratini ko‘tarilishi,qorinda va oshqozonda
og‘riqning paydo bo‘lishi, bosh aylanishi, oyoq-qo‘llarning
qaltirashi, chayqalib yurish, ongning chalkashishi, gapirish
qobiliyatining buzilishi, hushdan ketish kabi holatlar kuzatiladi.
Yuqorida keltirilganlardan tashqari sanoatda sianid kislota,
serovodorod, fosgen kabi zaharli kimyoviy moddalar ham
ishlatiladi.
115
Sianid kislota – rangsiz suyuqlik bo‘lib, asosan plastmassa,
organik shisha, sun’iy tola ishlab chiqaruvchi korxonalarda
ishlatiladi. U qishloq xo‘jaligida zararkunandalarga qarshi
kurashish vositasi sifatida ham qo‘llaniladi.
Serovodorod – o‘tkir yoqimsiz hidli rangsiz gaz. U ham
xlor kabi havodan og‘irroq shuning uchun ham avariya vaqtida
chuqurlik, yerto‘la va binolarning birinchi qavatlarini to‘ldirib
yerga to‘shaladi. Serovodorod neft-kimyoviy va gazni qayta
ishlash zavodlarida, oltingugurt kislotasini ishlab chiqarish
natijasida hosil bo‘ladi.
Fosgen – juda zaharli rangsiz gaz. Bo‘g‘uvchanlik
xususiyatiga ega. Har xil bo‘yoqlar, eritgichlar va dori-darmon
ishlab chiqarish sanoatida ishlatiladi.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalardan muhofazalanish
usullari va vositalari
Gazga qarshi niqob yoki suv bilan namlangan, shuningdek,
ammaiakda 5%li limon kislotasi aralashmasi va xlorda, 2%li
ichimlik sodsi aralashmasi bilan namlangan bog‘ichni ishlatish
kerak. So‘ngra zaharlangan hududdan zarar ko‘rganlarni olib
chiqib, ularning ustki va oyoq kiyimlarini tashqarida yechib,
tana qismidagi zaharli moddalarni yo‘qotish kerak. Zarar
ko‘rganlarga ko‘p miqdorda suv berib, ko‘zini va yuz qismini
suv bilan yuvib tashlash zarur. Agar zaharli moddalar kishining
oshqozoniga tushgan bo‘lsa, uni qayd qildirish yoki oshqozonini
yuvish kerak bo‘ladi. Ba’zi hollarda odam nafas olmay qo‘ysa
«Og‘izdan og‘izga» sun’iy usulda yoki kislorod yordamida nafas
oldirish lozim. Zarar ko‘rgan odamlarni shifoxonaga olib borish
uchun transport vositasidan foydalanganda uni faqat yotgan
holda shifoxonaga yetkazish zarur. Odamlarni vaziyatdan kelib
chiqib, xavf oldida dovdirab qolmaslikka, o‘z vaqtida aniq, tez
harakat qilishga, qutqarish ishlarini unumli o‘tkazishga o‘rgatish
kerak bo‘ladi.
Jabrlanuvchidan kimyoviy modda tekkan kiyimini yechishni
iltimos qiling.
Jabrlanuvchining ko‘zini e’tibordan chetda qoldirmang.
Ko‘zga kimyoviy modda tushgan bo‘lsa, 20 minut davomida
yoki tez yordam yetib kelgunga qadar yuving. Kimyoviy modda
116
sog‘ ko‘zga tushmasligi uchun jarohatlangan ko‘zni pastroq
tutish lozim. Zararlangan ko‘zni bog‘lab qo‘ying.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli moddalar tarqalganda aholi
harakati
Simob to‘kilgandagi harakat
SIMOB (Hg) – suyuq kumishsimon metall, barcha suyuqliklardan
og‘ir. Zichligi – 13,52g/sm3. Erish temperaturasi –
30°C. Qaynash temperaturasi - +357°C. Tibbiy amaliyotda,
ishlab chiqarishda, o‘lchov asboblarida (termometr, barometr,
manometr) ishlatiladi.
Simob hayot uchun xavfli. Bug‘lanish maydoni kattalangani
sari hafv ham o‘sadi (ishqalanish, tomchilarga maydalanishi).
Simob to‘kilganligi aniqlanishi bilan:
1. Zudlik bilan xabar berish :
a) DSENM- SES boshlig‘i, shahar (tuman) sanitar
shifokoriga;
b) Favqulodda vaziyatlar boshqarmasi boshlig‘iga;
v) Sog‘liqni saqlash tashkilotlariga;
g) Shahar (tuman) militsiyasiga.
2. Darhol xonani tark etish. Shamollatirish uchun eshik va
oynalarni ochish. Zaharlanganlarga tibbiy yordam ko‘rsatish
(oshqozonni yuvish). To‘kilgan simobni yig‘ib olish. Tomchilarini
mis plastinkasi bilan olib tashlash. Simob to‘kilgan
joyni 20%li xlorli temir aralashmasi bilan arting.
Tozalash ishlarni «G» markali yutuvchi–filtrovchi (GP-5,
GP-7) gazga qarshi niqobida yoki (RU-60M, RPG-67) respiratorlarida
olib boring.
Xlor to‘kilishi bilan bog‘liq avariyalardagi harakatlar
Xlor – o‘ziga xos o‘tkir hidli sarg‘ish-yashil tusdagi gaz.
Havodan taxminan 2,5 marta og‘ir. Shuning uchun past joylarda
to‘planadi, atmosferaning yeryuzi qatlamida harakat
qiladi, yerto‘la, tonellarga oqib kiradi.
Suvda kam eruvchan. Kuchli yemiruvchi. Atmosferaga
chiqqanda tutaydi, suv havzalarini zaharlaydi.
Bug‘lari ko‘z, havo yo‘llari, teri, so‘lak pardasiga kuchli
qaqshatuvchi ta’sir etadi. Teriga tegsa kuydiradi.
117
Organizmga ta’sir qilganda keskin ko‘krak og‘rig‘i, quruq
yo‘tal, qayt qilish, muvozanat yo‘qolishi, nafas siqilishi, ko‘z
achishi, yoshlanishi kabi holatlar kuzatiladi.
Uzoq muddat nafas olganda o‘limga olib kelishi mumkin.
Xlor buluti harakati haqida ogohlantirish olgandan so‘ng
quyidagilarini bajarish lozim:
Himoya inshootida panoh topish. Baland binolarning tepa
qavatlaridan foydalaning. Uyni xlor bug‘lari kirishidan
himoyalashga tayyorlash (ventilyatsiya teshiklarini, oynalarni
yopish, eshiklar teshiklarini berkitish).
Gazga qarshi niqobni kiyish. Kattalar uchun – GP-5, GP-
7. Bolalar uchun-PDF-7, PDF- III(D), PDF-2III(D) markalilari
ma’qul.
«V» markali yutuvchi patronli RPG-67 gazga qarshi niqob
va respiratordan ham foydalanish mumkin.
Hech bo‘lmasa suv bilan namlangan, undan yaxshisi 2%li
ichimlik sodasi aralashmasi bilan namlangan bog‘ichni taqib olish
zarur.
YODINGDA TUT! Zaharlangan tumandan shamol yo‘nalishiga
perpendikulyar ravishda, pastlik, chuqurlik, jarliklardan
chetlangan holda chiqish kerak.
Xlor bilan zaharlanganda birinchi tibbiy yordam:
1. Ko‘z, nafas yo‘llari, badanning ochiq joylarini ko‘p
miqdordagi suv bilan yuving.
2. Xalqum achishsa, bo‘yinga xantalli yoki isituvchi kompress
qo‘ying va oyoqqa issiq vanna qiling.
Ammiak to‘kilishi bilan bog‘liq avariyadagi harakatlar
Ammiak – suvda yaxshi yeruvchi, taxminan havodan ikki
barobar yengil, rangsiz gaz. Atmosferaga chiqqanda tutovchi,
yonuvchan. Uning bug‘lari havo bilan qo‘shilib portlovchan
aralashma hosil qiladi.
Suyuq ammiak ishchi modda sifatida muzlatgich mashinalarda
va qurilmalarda keng qo‘llaniladi.
Nafas olinganda xavfli. Kuchli yo‘tal, bo‘g‘ilish, yurak
urishi, tomir urish me’yorining buzilishi, burun namlanishi, nafas
olishning qiyinlashuvi, jig‘ildon qaynashi, terining qizarishi
va achishi, ko‘zlarning achishi va yoshlanishi kuuzatiladi. Suyuq
118
ammiakning teriga tegishi sovuq urish holatiga olib keladi. Ko‘p
miqtordagisi o‘limga olib kelishi mumkin.
Ammiakning 10%li aralashmasi savdoga «Nashatir spirti»
nomi bilan savdoga chiqariladi. 18-20%li aralashma ammiakli
suv deb nomlanadi va o‘g‘itsifatida foydalaniladi.
Odamlarning ammiak bilan jarohatlanishi uni ishlab
chiqaruvchi yoki go‘sht-, baliq va sut kombinatlarida, qandolat
fabrikalarida, hamda temir yo‘l orqali yetkazilganda sodir
bo‘lgan nosozliklar natijasida vujudga kelishi mumkin.
Ammiak buluti harakati haqida ogohlantirish olgandan
so‘ng, quyidagilar bajarishi lozim:
Xonani tark etishda isitish asboblarini o‘chiring, oynalarni
yoping, hujjatlar va kerakli narsalarni o‘zingiz bilan oling.
Zararlangan joydan shamol yo‘nalishiga perpendikulyar
ravishda chiqish kerak.
Agar zararlangan joydan chiqishning iloji bo‘lmasa,
yaqinroqda berkitish mumkin bo‘lsa – u yerda panoh top.
Shaxsiy himoya vositalarini kiying. Yodda tut! Fuqaro gazga
qarshi niqoblari hamda respiratorlarning poklovchi-yutuvchi
qutilari ammiak bug‘laridan himoya qilmaydi.
Bunday vaziyatlarda: - gazga qarshi niqoblarga qo‘shimcha
DPG-3 patroni ulanadi. – suv bilan 5%li limon kislotasi
aralashmasi bilan namlangan bog‘ichni takib olish shart.
Ammiak bilan zaharlanganda birinchi tibbiy yordam:
1. Fuqaro gazniqoblariga qo‘shimcha DPG-3 patronni
ulang.
2. Zudlik bilan zararlanish maydonidan chiqing.
3. Ko‘z, nafas yo‘llari va badanning ochiq joylarini ichimlik
sodasining 2%li eritmasida yuving.
4. Zaharlanuvchiga issiq sut berib, yotqizib qo‘ying.
5. Zaruriyat tug‘ilsa, novshadil spirti hidlatib, «og‘zidan
og‘izga» usulida sun’iy nafas oldiring va yurakni bilvosita
uqalang.
Kimyoviy zararlanish xavfi tug‘ilganda aholining harakati
Odamlarning kimyoviy zaharlanishi kimyoviy xavfli obyekt
(KXO)larda kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda (KTZM)ning
tashqariga chiqib ketishi bilan bog‘liq avariyalar sodir bo‘lganda
119
yoki zaharli moddalar (ZM) qo‘llanilishi oqibatida qisqa vaqt
ichida ro‘y beradi.
Kimyoviy xavfli obyekt – hududida avariya yuz berganida
odamlar, hayvonlar va o‘simliklar yalpi kivyoviy zaharlanishi
mumkin bo‘lgan korxona.
Kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda–ishlab chiqarish
maqsadlarida qo‘llaniladigan, tashqariga chiqib ketgani (to‘kilib
ketgani)da havoning xavfli miqdorda zararlanishiga, odam, hayvon
va o‘simliklar dunyosining zaharlanishiga sababchi bo‘lishi
mumkin bo‘lgan kimyoviy modda.
Hamma bajara olishi zarur:
1. Shaxsiy muhofaza vositalaridan foydalana olish.
2. Birinchi tibbiy yordam ko‘rsatish.
3. Kimyoviy zararlanish vaqtida to‘g‘ri harakat qilish
qoidalarini bilish.
4. Turar joyda KTZMdan muhofaza qiluvchi pana joy
qurish.
|