Xalqaro buxgalterlar federatsiyasi (IFAC) qo’mitalari

Xalqaro buxgalterlar federatsiyasi (IFAC) qo’mitalari
Auditorlik amaliyoti bo’yicha qo’mita
O’qitish bo’yicha qo’mita
Etika (axloq) bo’yicha qo’mita
Moliyaviy hisob va boshqaruv hisobi bo’yicha qo’mita
Rejalashtirish bo’yicha qo’mita
Jamoat sektori bo’yicha qo’mita
43
standartlarning loyihasini ko’rib chiqishda ishtirok etadi. Mazkur tashkilot 1976
yilda tuzilgan bo’lib, unga Avstraliya, Avstriya, Belgiya, Kanada, Daniya,
Finlandiya, Frantsiya, Germaniya, Gretsiya, Islandiya, Irlandiya, Italiya, Yaponiya,
Lyuksemburg, Niderlandiya, Yangi Zelandiya, Norvegiya, Portugaliya, Ispaniya,
Shvetsiya, Shveytsariya, Turkiya, Buyuk Britaniya va AQSh davlatlari a’zo
hisoblanishadi.
Auditning xalqaro standartlarini ishlab chiqishda xalqaro tash-kilotlardan
tashqari mintaqaviy tashkilotlar ham ishtirok etishi mumkin. Buxgalteriya hisobi
va auditning xalqaro standartlarini ishlab chiqishda eng faol ishtirok etadigan
mintaqaviy tashkilot Evropa iqtisodiy hamjamiyati hisoblanadi. Ushbu tashkilot
1957 yilda tuzilgan bo’lib, uning tarkibiga Belgiya, Daniya, Frantsiya, Germaniya,
Gretsiya, Irlandiya, Italiya, Lyuksemburg, Niderlandiya, Buyuk Britaniya, Ispaniya
va Portugaliya kiradi.
Evropa iqtisodiy hamjamiyati unga a’zo mamlakatlarning hisob va audit
tizimlarini standartlashtirish maqsadida 5 ta direktiva ishlab chiqqan. Bu
direktivalardan
ko’zlangan
asosiy
maqsad
mazkur
tashkilotga
a’zo
mamlakatlarning milliy hisob va audit tizimlarini bir-biriga yaqinlashtirishdan
iborat. Chunki, Evropa iqtisodiy hamjamiyatiga a’zo mamlakatlarning milliy hisob
va audit tizimlari bir-biridan farq qiladi. Masalan, Niderlandiya, Buyuk Britaniya
va Irlandiyada buxgalteriya hisobi va audit ma’lumotlari asosan investorlar uchun
mo’ljallanadi hamda hisob va audit ma’lumotlari boshqaruv qarorlarini qabul
qilishda qo’llaniladi. Germaniya, Lyuksemburg va Belgiyada esa hisob va audit
ma’lumotlari, asosan, bank muassasalariga yo’naltirilgan. Frantsiyada esa yagona
unifikatsiyalangan hisob va audit tizimi mavjud bo’lib, u davlat rejalashtirish
tashkilotlarini ma’lumot bilan ta’minlashga xizmat qiladi.
Mazkur
muammolarni
bartaraf
etish
maqsadida
Evropa
iqtisodiy
hamjamiyatining direktivalari ishlab chiqilgan. Masalan, 1984 yil 10 aprelda qabul
qilingan 8-direktivada Evropa iqtisodiy hamjamiyatiga a’zo mamlakatlar
auditorlariga qo’yiladigan malakaviy talablar belgilangan bo’lib, barcha mamlakat
auditorlariga qo’yiladigan talablar unifikatsiyalashtirilgan.
44
1979 yilda tuzilgan Buxgalteriya hisobi va audit bo’yicha Afrika Kengashi
ushbu qit’a mamlakatlarida mavjud milliy hisob va audit tizimlarini bir xil asosga
keltirishga xizmat qiladi. Ushbu tashkilotga Afrika qit’asidagi 27 mamlakat
birlashtirilgan.
Lotin Amerikasidagi mamlakatlarning milliy hisob va audit tizimlarini
standartlashtirish maqsadida Amerika mamlakatlari buxgalterlari assotsiatsiyasi
tuzilgan bo’lib, uning tarkibiga 21 ta davlat kiradi. Ushbu tashkilot har 2-3 yilda
yirik anjumanlar o’tkazadi hamda uning natijasiga ko’ra, ilmiy uslubiy
qo’llanmalar chop etadi.
Janubiy-Sharqiy Osiyo mamlakatlari buxgalterlari assotsiatsiyasi Indoneziya,
Malayziya, Filippin, Singapur va Tailand davlatlari a’zolaridan tashkil topgan.
Ushbu tashkilot faqatgina buxgalterlarning malakasini oshirish bilan cheklanib
qolmasdan, balki milliy hisob tizimlarini bir-biriga muvofiqlashtirish bo’yicha ham
ishlar olib boradi.
Osiyo va Tinch okeani mamlakatlari buxgalterlari konfederatsiyasi tarkibiga
20 dan ortiq davlat kiradi. Ushbu tashkilotning maqsadi mintaqada buxgalteriya
hisobi va auditorlik kasbini rivojlantirishni muvofiqlashtirishdan iboratdir.
Tashkilot endilikda milliy hisob va audit tizimlarini uyg’unlashtirishga asosiy
e’tiborini qaratmoqda.
3.2. Mustaqil auditorlarning xalqaro tashkilotlari
Evropada buxgalterlar va auditorlarning ikkita professional tashkiloti
salmoqli o’rin egallaydi. Bu buxgalteriya hisobi standartlari bo’yicha xalqaro
komitet – BHSXK (International Accounting Standarts Committie – IASC) va
Evropa ekspert buxgalterlarining federatsiyasi EEBF (Federation des Experts
Somptables Europeen - FEE). FEE 1987 yil 1 yanvarda tashkil topgan va shtab-
kvartirasi Bryusselda joylashgan.
Milliy an’analar, shuningdek auditorlar jamoat tashkilotlari ham auditorlik
faoliyatining barpo bo’lishi va rivojlanishida juda katta rol o’ynaydi. Masalan,
Amerikadagi qasamyod qilgan buxgalterlar instituti – AQBI (American Institute of
45
Certified Public Accountants – AICPA) AQShda auditorlik faoliyatining
rivojlanishiga ulkan ta’sir ko’rsatgan. Unga quyidagi majburiyatlar yuklangan:
qasamyod qilgan buxgalterlar uchun professional talablarni belgilash;
buxgalteriya hisobi va audit bilan bog’liq mavzularda tadqiqotlar
o’tkazish va asarlar chop qilish;
ma’muriyat uchun maslahat xizmatlari;
soliqqa tortish sohasidagi maslahat xizmatlari va boshqalar.
Auditorlik faoliyatining rivojlanishiga ko’plab boshqa muassasalar,
assotsiatsiyalar va institutlar ham ta’sir ko’rsatgan. Ulardan har biri ma’lum
vazifalarni bajarish uchun yaratilgan bo’lib, ularda auditorlik faoliyatiga juda ham
xilma-xil yondoshuvlar mavjud. Shubhasiz, eng muhimlaridan biri qimmatli
qog’ozlar va birja operatsiyalari bo’yicha komissiya - QQBOK (Securities and
Exchange Comission – SEC) bo’lib, u moliya bozorining rivojlanishi uchun mas’ul
hisoblanadi.
Bulardan tashqari, AQShda markaziy hisob boshqarmasi (yoki umumiy
buxgalteriya hisoboti boshqarmasi) – MHB (General Accounting Office - GAO)
ham mavjud. Bu federal hukumat qonunchilik shohobchasining idoradan tashqari
xizmati bo’lib hisoblanadi. O’zbekistonda bu borada Hisob Palatasi tashkil etilgan.
GAO faqat AQSh Kongressi oldidagina mas’ul hisoblanadi. Unga bosh nazoratchi
rahbarlik qiladi, u Kongress oldida hisobot beradi. GAO auditor xodimlarining
asosiy majburiyati – aynan Kongress uchun auditor-larni tasdiqlash funktsiyasini
bajarishdir. AQShning har xil hukumat muassasalari Kongress uchun moliyaviy
axborotlarning ayrim turlarini (shu jumladan, byudjet mablag’larining sarflanishi,
davlat buyurtmalarining bajarilishi haqida ham) vaqti-vaqti bilan taqdim qilib
turadi. Ular tomonidan tayyorlangan axborotlarning katta qismi Kongressga
taqdim qilinishidan oldin GAO mutaxassislari tomonidan auditorlik tekshiruvidan
o’tkaziladi. Hukumat muassasalarining xarajat va daromadlari qonun hujjatlari
bilan belgilanganligi sababli, ushbu auditorlik tekshiruvlar mazmuni – buxgalteriya
hisoboti bilan yakunlangan an’anaviy audit emas, balki muvofiqlik auditidir. GAO
auditorlarining boshqa maj-buriyatlari ham, asosan, mustaqil auditorlik firmalari
46
mutaxassislariniki kabi bajariladi.
AQShdagi auditorlarni birlashtirib turgan, yuqorida sanab o’tilgan
tashkilotlardan tashqari, quyidagilarni ham keltirish mumkin:
1.
Buxgalterlarning Amerika Assotsiatsiyasi – BAA (American
Accounting Association – AAA). Bu tashkilot asosan buxgalteriya hisobi, audit va
moliyaviy tahlil o’qituvchilarini birlashtiradi.
2.
AQSh buxgalterlarining milliy assotsiatsiyasi – ABMA (National
Association of Accountants – NAA). Bu moddiy ishlab chiqarishning turli
tarmoqlarida, notijorat tashkilotlarda, banklarda, sug’urta kompaniyalarida va
boshqalarda ishlaydigan buxgalterlarning idoradan tashqari assotsiatsiyasidir.
3.
Moliya xodimlari instituti – MXI (Financial Executives Institute –
FEI). U asosan moliyaviy direktorlar va bosh buxgalterlarni birlashtiradi.
4.
Davlat muassasalari buxgalterlarining assotsiatsiyasi – DMBA
(Association of Government Accountants – AGA). Ushbu assotsiatsiyada davlat
(federal, ayrim hollarda munitsipial) muassasalari, xizmatlar va agentliklarning
buxgalterlari birlashadilar.
5.
Kompyuterlashtirilgan audit bo’yicha mutaxassislar asso-tsiatsiyasi –
KAMA(EDP Auditors Association) va boshqalar.
Angliyada qasamyod qilgan buxgalterlarni birlashtiruvchi, quyidagi asosiy
tashkilotlar mavjud:
1. Angliya va Uels qasamyod qilgan buxgalterlarining instituti –
AUQBI(The Institute Chartered Accountants in England and Wales – ICAEW,
yoki ACA, yoki FCA);
2. Diplomli buxgalterlarning jamoat assotsiatsiyasi – DBJA (The Chartered
Association of Certified Accountants – CACA yoki ACCA, FCCA);
3. Buxgalter-tahlilchilarning jamoat instituti – DBJA (The Chartered
Institute of Management Accountants – CIMA, yoki ACMA, FCMA);
4. Milliy moliya va buxgalteriya hisobi jamoat instituti – MMBHJI (The
Chartered Institute of Public Finance and Accountancy- CIPFA, yoki IPFA);
5. Shotlandiya qasamyod qilgan buxgalterlar instituti (The Institute of
47
Chartered Accountants of Scotland–ICAS, yoki CA);
6. Irlandiya qasamyod qilgan buxgalterlari institut (The Institute of
Chartered Accountants of Ireland –ICAI, yoki FCA).
|