nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
tajriba ishi - B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi...

|
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
bet | 25/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.orgtajriba ishi
Mavzu. Un va yorma assortimentini o'rganish hamda sifatini aniqlash. Maqsad. Un va yorma navlari, turlari bilan tanishish, ularning sifatini aniqlash bo'yicha ko'nikmalarga ega bo'lish.
Mazmuni. Standartlar, ma’lumotnomalar, uslubiy ko'rsatmalardan foydalanib un va yorma assortimentini o'rganish, laboratoriya asbob va uskunalarini qo'llab, un va yorma sifat ko'rsatkichlarini aniqlash va xulosa chiqarish.
43
bob. NON MAHSULOTLARI TEXNOLOGIYASI
Non mahsulotlari ishlab chiqarish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat: xomashyoni qabul qilish va saqlash; xomashyoni ishlab chiqarishga tayyorlash; xamir tayyorlash; xamirni bo‘laklash; pishirish, pishirilgan mahsulotlarni saqlash va savdo tarmog‘iga uzatish.
Bu bosqichlarning har biri o‘z navbatida, ketma-ket bajariluvchi alohida ishlab chiqarish jarayonlaridan iborat.
Misol tariqasida birinchi navli bug‘doy uni, suv, presslangan achitqi va tuzdan baton tayyorlash texnologik sxemasi bilan tanishamiz (2.1- rasm).
2.1-rasm. Zamonaviy novvoylik korxonasida non mahsulotlari ishlab chiqarish texnologik sxemasi.
44
Suv suv-oichagich baklar 16 da, qo‘shimcha xomashyo esa yig‘gichlar 17-20 da eritma holida tayyorlanadi. Xamir qorish uchun xamir tayyorlash agregati 29 ning xamir qorish mashinasi 26 ga dozator 25 orqali un, doimiy sathli baklar 21-24 dan dozator 27 orqali qo'shimcha xomashyo eritmalari keltiriladi. Bijg‘igan xamir ta’minlagich 28 yordamida bo‘laklagich 30 ga keltiriladi, bu yerda ma’lum massadagi boiaklarga bo‘lingach, transportyorlar 31, 32 xamirni dumalatuvchi 33 ga, keyin esa toblash mashinasi 34 ga olib keladi. Joylagich-manipulator 35 xamir mahsulotlarini tindirish shkafi 36 ning belanchaklariga joylashtiradi. Tindirilgan xamir mahsulotlari transportyor 37 bilan tunnelsimon pechning tagdoniga keltiriladi. Pishgan non transportyor 39 bilan taqsimlagich-transportyor 40 yoki aravacha 48 ga yoilanadi.
Yo‘naltiruvchi qurilmalar 41 bilan non, taxlash agregatlari 42 ga, keyin esa konteynerlar 43 ning lotoklariga keltiriladi. Komplektlovchi aravacha 45 savdo tarmoqlari buyurtmalarini navlarga ajratish uchun xizmat qiladi. Yuklangan konteynerlar to‘plagichlar 44 da yig‘iladi, bu yerdan ular konteyner-yuklovchi 46 bilan ekspeditsiya rampalarining yuklash joylariga to'qnashuvchi mexanizm bilan mahkamlanadigan avtonontashigichlarga yuklanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
SANOAT MAHSULOTLARIGA NARX BELGILASH YO`NALISHLARI VA BAHO SIYOSATINI BOSHQARISH

SANOAT MAHSULOTLARIGA NARX BELGILASH YO`NALISHLARI VA BAHO SIYOSATINI BOSHQARISH.
Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining qimmatlashganligi, chakana narxlar isloh qilinishi sababli aholiga beriladigan kompensatsiya to‘lovlari oshganligi munosabati bilan va xalq xo‘jaligi tarmoqlarining normal xo‘jalik faoliyatini ta’minlash uchun Vazirlar Mahkamasi qaror qiladi:
1. 1992-yil 1-yanvardan boshlab ko‘mir, neft, gaz qazib chiqaruvchi, gazni qayta ishlovchi sanoat, energetika tarmoqlari mahsulotlarining, yuk tashishlar, paxta ip va shtapel ip ulgurji narxlari va tariflarining cheklangan miqdorlari 1-ilovaga muvofiq belgilansin.
2. O‘zbekiston Davlat narxlar qo‘mitasi vazirliklar, idoralar, korxonalar va tashkilotlar bilan birgalikda mahsulotlarning tegishli guruhlariga yangi ulgurji narxlar va tariflar preyskurantlarini ishlab chiqsin va tasdiqlasin, ularning 1992-yil 1-yanvardan boshlab amal qilishini joriy etsin. 1992-yil 1-yanvardan boshlab ko‘rsatib o‘tilgan mahsulotlar va xizmatlarni realizatsiya qilish yangi narxlar va tariflar bo‘yicha amalga oshirilishini nazarda tutib, bu preyskurantlarning chiqarilishini hamda manfaatdor korxonalar va tashkilotlarga yetkazilishini ta’minlasin.
3. O‘zbekiston Respublikasi Davlat narxlar qo‘mitasiga respublikaga boshqa mintaqalardan mahsulotlarni rentabelli ishlab chiqarishni ta’minlamaydigan narxlar bo‘yicha xomashyo va moddiy-texnika resurslari yetkazib berilgan taqdirda tasdiqlangan narxlarga vazirliklar, idoralar, korxonalar va tashkilotlarning ta’limi bo‘yicha o‘zgartishlar kiritish yuklatilsin.
4. Vazirliklar, idoralar, konsernlar, korxonalar va tashkilotlar realizatsiya qilinadigan mahsulotlar va xizmatlarga yangi ulgurji narxlar va tariflarni 1992-yil 1-yanvardan boshlab joriy etish yuzasidan tezlik bilan chora-tadbirlar ko‘rsinlar.
5. Korxonalar, tashkilotlar, konsernlarga belgilab qo‘yilgan ulgurji narxlar va tariflar belgilangan mahsulotlar va xizmatlarni respublika tashqarisida Tomonlarning kelishuvi bo‘yicha realizatsiya qilishga ruxsat berilsin.
Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadigan ro‘yxat bo‘yicha xomashyo resurslarining respublikada qazib olinadigan va ishlab chiqariladigan muhim turlari (rangli va nodir metallar, gaz, nitron, kaprolaktam va boshqalar) respublika tashqarisiga faqat jahon narxlariga tatbiqan shartnoma narxlarida realizatsiya qilinishi kerak
|
Blanshirlash - konservalashda yuvilgan, tozalangan, maydalangan yoki qirqilgan xomashyoga odatda bug

|
Blanshirlash - konservalashda yuvilgan, tozalangan, maydalangan yoki qirqilgan xomashyoga odatda bug
|
bet | 220/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.orgBlanshirlash - konservalashda yuvilgan, tozalangan, maydalangan yoki qirqilgan xomashyoga odatda bug1, suv tuz, shakar yoki organik kislotalar eritmalari bilan fermentlar faoliyatini to'xtatish maqsadida qisqa muddatli termik (issiqlik) ishlov berish jarayoni.
Defekatsiya - diffuzion sharbatga ikki bosqichli ohak bilan ishlov berish jarayoni.
Defrostatsiya - muzlatilgan mahsulotni tabiiy va sun'iy usulda muzdan tushirish (eritish).
Deratizatsiya - kemiruvchilarni maxsus yo'llar bilan yo'qotish.
Dezinfeksiya -yuqumli kasalliklarni tarqatuvchi mikroblarni maxsus yo‘llar bilan yo‘q qilish.
Dezinseksiya - zararli hasharotlarni maxsus yo'llar bilan yo'qotish.
Diffuzion sharbat-to'g'ralgan lavlagidan issiq suv yordamida diffuziya qonuniyatiga asoslanib, ajratib olingan eruvchan moddalarni saqlovchi eritma.
Distillatsiya - erituvchini mitselladan haydash jarayoni.
Ekstraksiya - suv va turli erituvchilar yordamida obyektdan shu erituv- chida eriydigan ma’lum tarkibiy qismini ajratib olish.
Ekstrakt - ekstraksiya yoii bilan olingan mahsulot.
Endosperm - asosan, kraxmal va oqsil zarrachalaridan iborat donning mag'zi.
Essensiyalar- turli xil xushbo'y moddalarning yoki ularning aralashma- larining (sintetik xushbo'y moddalar, efir moylari, tabiiy xomashyolarning eritmalari yoki ekstraktlari) spirtli yoki suv-spirtli eritmalari.
Ferment preparatlari - mikroorganizmlar yordamida olingan fermentlarning konsentratlari bo'lib, shu bilan birgalikda ularning tarkibida fermentlardan tashqari ballast moddalar ham mavjud, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishda biokimyoviy reaksiyalar katalizatorlari sifatida ishlatiladi.
Forpresslash - dastlabki presslash (siqish).
Gomogenlash - mahsulot tarkibini bir jinsli holatga keltirish.
Granula - lotincha granulum so'zidan olingan bo'lib, «donacha» ma’nosini anglatadi.
|
| |
C. 32. D. 56 - B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi...

|
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
bet | 219/231 | Sana | 13.02.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #155970 |
Bog'liq Sapayeva, Z. J. G\'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari-fayllar.orgC. 32. D. 56.
Keltirilgan bo'yoqlardan qaysi biri qizil rangga ega?
A. Enobo'yoq B. Xlorofill.
C. Kurkuma. D. Indigo-karmin.
Quyidagi moddalardan qaysi biri kuchliroq jele hosil qilish xossa- siga ega?
A. Modifikatsiyalangan kraxmal. B. Furselaran.
C. Jelatin. D. Agar.
Mustaqil ish mavzulari
Solod va solod ekstraktlari, ularning tavsifi va qo'llanilishi.
Xamirni yetiltiruvchilarning tavsifi va qo'llanilishi.
Kraxmal va kraxmal mahsulotlarining tavsifi va qo'llanilishi.
Asal turlarining tavsifi va qo'llanilishi.
Yangi meva va sabzavotlarning tasnifi, tavsifi va qo'llanilishi.
Какао dukkaklari. Kofe. Yong'oqlarning tavsifi va qo'llanilishi.
Tuxum va tuxum mahsulotlarining tasnifi, tavsifi va qo'llanilishi.
Oziqaviy kislotalar, bo'yoqlar, xushbo'ylantiruvchilar.
Suv va osh tuzi, tavsifi va sifatiga qo'yiladigan talablar.
Yordamchi xomashyo va materiallar, ularni qo'llash sohalari.
Alkogolli ichimliklar. Tasnifi, tavsifi va qo'llanilishi.
389
DARSLIKDA QO'LLANILGAN ATAMALARNING IZOHLI LUG'ATI
Alveolalar-yelindagi bez to'qimasining nihoyatda mayda pufakchalari, yelinning asosiy qismi hisoblanadi.
Antioksidantlar-oksidlanish jarayonini sekinlashtiruvchi moddalar.
Asil - yog' kislotasi qoldig'i.
Asilglitserinlar-yog' kislotalari va glitserinning murakkab efirlari.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
B isaboyev, Z. Sh. Sapayeva, Z. J. G'Ulomova oziq-ovqat texnologiyasi asoslari o'zbekiston Respublikasi Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazir/igi tomonidan 5541100 «Oziq-ovqat texnologiyasi»
|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR - Mavzu: O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlat siyosatining asosiy...

|
Mavzu: O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlari. Reja
|
bet | 2/2 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 50,54 Kb. | | #153191 |
Bog'liq O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasidagi davlat siyosatiningFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
Prezident Shavkat Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi // https://uza.uz/uz/posts/bilimli-avlod-buyuk-kelazhakning-tadbirkor-khal-farovon-ayet08-12-2018
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun // https://lex.uz/docs/3088008
“O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” PF-5729-sonli Farmoni // https://lex.uz/docs/4355387
“O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 29-iyundagi PF-6013-sonli Farmoni // https://lex.uz/docs/4875784
“Korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatda bo‘lish muhitini yaratish, davlat va jamiyat boshqaruvida korrupsiyaviy omillarni keskin kamaytirish va bunda jamoatchilik ishtirokini kengaytirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 6-iyuldagi PF-6257-son Farmoni // https://lex.uz/docs/5495529
|
| |
β (betta funksiya) - Matematik simvollar tarixi

|
Matematik simvollar tarixi
|
bet | 17/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixiβ (betta funksiya).
Gamma funksiya butun sonlar uchun faktorialning umumlashgani bo’lsa, shunga o’xshash beta funksiya binominal koeffitsientlar umumlashgani bo’ladi.
Bu italiyalik fizik – nazariyachi Gabriele Venetsiano tomonidan 1968 yilda yozib qoldirilgan.Bu esa binomial funksiyaning boshlanishiga sababchi bo’ldi. “Beta- funksiya” deb nomlanishini va β(p,q) deb belgilanishini 1839 yilda fransuz matematigi, mexaniki va astronomi Yak Filipp Mari Bine fanga kiritgan.
2.4. MATEMATIK ANALIZGA OID SIMVOLLAR.
∑ (yig’indi belgisi).
Summa (yig’indi) 1755-yilda Leonard Eyler fanga kiritgan.
lim (limit belgisi).
Limit- matematik analizning asosiy tushunchalaridan biri bo’lib, biror bir o’zgarishi natijasida u bir doimiy aniq qiymatga yaqinlashadi degan ma’noni anglatadi. Limit tushunchasi XVII asrnning 2- yarmida Isaak Nyuton tomonidan va XVIII asrning matematiklari Leonard Eyler va Yozef Lui Lagranj tomonidan ishlatilgan. Limitni qatiy aniqlashni birinchi bo’lib 1816 yilda Bernard Bolsano va 1821 yilda Odyusten Koshilar bergan. “lim” simvoli (lotincha limez – chegara so’zining birinchi 3 harfi ) 1787 yilda shvetsarialik matematik Simon Anjuan Yan Luida paydo bo’lgan. Bizga odatiy bo’lgan ko’rinishdagi lim tushunchasini birinchi bo’lib irlandialik matematik Uilyam Gamilton 1853 yilda ishlatgan.
Limitni belgilash uchun “Limes” so`zini birinchi bo`lib I.Nyuton ishlatgan.
Limit simvolini 1787-yilda Simon Lyuilye al-Koshining yordamida paydo bo`lgan. Argumentning funksiya ifodasidan oldin aloxida “lim” simvolidan keyin ko`rsatilgan. Zamonaviy ko`rinishiga yaqin bo`lgan ko`rinishni Veyershtrass yaratgan. U strelkani o`rniga tenglik belgisini ishlatgan. Strelka belgisini 20-asrning boshiga kelib bir vaqtning o`zida bir nechta matematiklarda paydo bo`lgan.
∫ (integral belgisi).
Integral tushunchasini ya`ni belgisini Leybinits “Summa” so`zining birinchi harfidan olgan. Nyuton integralning turli xil variantlarini ishlab chiqqaniga qaramay o`zining ishlarida bularni taklif qilmagan. Nyuton ishlab chiqgan integral turlari quyidagilar: funksiya ustida chiziqcha yoki (kvadrat simvoli) funksiya oldida turuvchi kvadrat simvoli. Integral terminini Yakob Bernulli (1990) asarlarida uchraydi. Bizga odatiy tushunarli bo`lgan aniq integralning ko`rinishini Fur`ye fanga kiritgan.
|
| |
logₐb,lg ln (logarifm belgisi)

|
logₐb,lg ln (logarifm belgisi)
|
bet | 11/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixilogₐb,lg ln (logarifm belgisi).
19-asrning oxirlarida bizga tushunarli bo`lgan logarifm tushunchasi yo`q edi. Logarifmni asosi “log” simvolidan chapda va yuqorida yoki pastda ko`rsatilgan. Oxirida matematiklar kelishgan holda asosni “log” simvolidan pastdagi qatorga yozishga kelishdilar. Keng qo`llaniladigan logarifmning qisqa ko`rinishlari o`nlik va natural logarifimlar , undan sal oldinroq 19-asrning oxirlarida bir nechta matematiklar ishlarida uchray boshladi va shu holicha saqlanib qolgan. “Logarifm” termini shotlandiyalik matematik Djon Neperda tegishli. Uning 1614 yilda yozilgan “Logarifmlarning ajoyib jadvalini tuzish” asari mavjud. Logarifm Neperda ikkita sonning munosabatini o’lchashga yordamlashuvchi son hisoblangan. Lekin Neper logarifmlar bilan ishlashda hech qanday belgidan foydalanmagan.Log lg ln belgilarini Kepler, Brigge Otred ularni jiddiy farqlamasdan ishlatganlar.
Logarifmni zamonaviy aniqlashini 1742 yilda ingliz matematigi Yilyam Gardner bergan “loga b” kabi yoziladi. Tarifini shunday qilib,
m = loga b yoki am = b
Birinchi o’nli logarifmlar jadvalini 1617 yilda Oksforddagi professor matematik Genri Brigs tuzgan. Shuning uchun ham chet ellarda o’nli logarifmlarni odatda “brigsov” deb nomlanadi. “ Natural logarifm” terminini Petro Mengoli (1959) va Nikolas Mernator (1668) fanga kiritgan. Lekin undan ham avval 1619-yilda londonlik matematika o’qituvchisi Djon Spaydill natural logarifmlar jadvalini tuzgan edi.
XIX asrning oxirlarida hammaga ma’qul bo’lgan logarifmning belgilanishi yoq edi, logarifmning asosi chapda yoki “log” simvolining yuqorisida, yoki ostida ko’rsatilgan. Oxirida matematiklar asos ushun eng qulay joy “log” simvolidan keyin pastki qatorda yozilishi kerak degan qarorga kelishgan. Logarifm belgisi – “logarifm” so’zining qisqarma shaklidir.
Shvedsariyalik mexanik hamda matematik I.Byurgi (1552-1632) tomonidan kiritilgan. Byurgi logarifmlarni birinchi bo`lib topgan ammo o`z jadvalini 1620-yilda e`lon qilgan.
Koshi o`nli va natural logarifmlar uchun turli belgilar ishlatgan. Hozirgi belgilarga yaqin belgilarni nemis matematigi Pringsxeym 1893-yilda kiritgan.
Ɐ (ixtiyoriy va shundan belgilari).
Kvantorlar uchun dastlabki simvollar 1879-yilda Fregening “Tushunchalarni hisoblash” kitobidan topilgan. Bundan keyin juda ko`p simvollar taqdim etilgan, lekin umumiy ommaga kvantor mavjudligi uchun Ɐ tushunchasi 1885-yilda CHarlz Pirs taklif etgan va umumiylik kvantori uchun …ni kvantor mavjudligi simvolidan kelib chiqadi. “Kvantor” terminini Pirs ham taklif qilgan.
|
| |
U (birlashma belgisi) - Matematik simvollar tarixi

|
Matematik simvollar tarixi
|
bet | 12/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixiU (birlashma belgisi).
“U” birlashma belgisining muallifi italiyalik Djuzeppe Peanodir. Birlashma belgisi birinchi marotaba matematikada 1888-yilda ishlatgan.
ǀxǀ (modul belgisi).
“Modul” terminini ingliz matematigi va faylasufi, Nyutonning shogirdi Rodjer Kots taklif qilgan deb hisoblashadi. Godfrid Leybnits ham bu funksiyani ishlatgan va u “modul” deb nomlab “mod x” kabi belgilagan. Modulninig barcha ma’qullagan belgillanishini 1841 yilda nemis matematigi Karl Veyershtrass kiritgan. Kompleks sonlar uchun bu tushunchlarni XIX asrnning boshlariga fransuz matematiklari Odyusten Koshi va Yan Rober Arganlar fanga kiritgan.
˄˅ (konyuksiya va dizyunksiya).
Bu belgilarni Djordj Bul (1854) taklif etgan. Konyuksiya uchun I ampersand belgisi va dizyunksiya uchun ǀ vertial chiziqni ham Djordj Bul fanga kiritgan.
≡ ((mod a) Taqqoslama).
2 ta n va m sonlarning ayirmasi n-m berilgan a songa bo’linishini aniqlatuvchi 2 ta n va m butun sonlar orasidagi o’zaro munosabatga, tenglashtirish moduli deb ataladi.
Sonlar nazariasida turli xil taqqoslamalarni yechish ko’rib o’tiladi. Modul bo’yicha taqqoslashni birinchi marta 1801 yilda nemis matematigi Karl Gauss “Arifmetik tekshirishlar” kitobida ishlatgan. U matematikada taqqoslama uchun simvolni taklif qilgan.
ǁxǁ (norma belgisi).
Norma- bu vektor fazoda berilgan va vektor uzunligi haqidagi tushunchlarni umumlashtiruvchi yoki sonning modulini ifodalovchi yoki funksional “norma” belgisini 1908-yilda nemis matematigi Erxard Shmidt fanga kiritgan.
ϵ (tegishlilik belgisi).
Agar a-element A to’plamni elementi bo’lsa, u- holda aϵA kabi yozilib “a-element A to’plamga tegishli’’ deb o`qiladi. Agar a-element A to’plamning elementi bo’lmasa, aɇA deb yoziladi va “a -element A to`plamga tegishli emas” deb o’qiladi. Boshida “saqlaydi” va “tegishli” belgilarini farqlay olishmaydi. Tegishlilik belgisini birinchi bo’lib italiyalik matematik Djureppe Peano 1895-yilda ishlatgan. ϵ belgi grekcha eyфй – bor bo’lmoq so’zining birinchi harfidan
kelib chiqqan.
|
| |
Ø (Bo’sh to’plam belgisi)

|
Ø (Bo’sh to’plam belgisi)
|
bet | 13/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixiØ (Bo’sh to’plam belgisi).
Hech qanday elementni o’zida saqlamaydigan to’plamga bo’sh to’plam deyiladi. Bo’sh toplam belgisi 1939 yilda Nikolo Burbakining kitoblarida kiritilgan.
Burbaki – 1935 yilda tugilgan fransuz matematiklar guruhining jamoa taxallusidir.
Bu guruhning a’zosi Andre Veyl - Ø belgisining muallifidir.
■□ (isbotning boshlanishi va tugashi belgilari).
Isbotlash talab qilingan bo’lsin. D. Kunt (1978). Matematikada isbot ostida – ma’lum qoidalar asosida tuzilgan, tasdiqlarning to`g`riligini ko’rsatuvchi, mulohazalar ketma- ketligi tushuniladi. Davrlar o’tishi bilan isbotning tugallanishi “Q.E.D” matematik qisqartmalar orqali belgilangan. Q.E.D lotincha “Quod Erat Demonstrandum” –“isbot talab qilinqan edi” deganidir. 1978 yilda amerikalik proffessor matematik Donald Edvin Knut komputer sistemalarini yaratishda to’ldirilgan kvadrat belgisini ishlatgan. Bu belgi kelib chiqishi vengriyalik bo’lgan amerikalik matematik Pol Richard Xabmosh nomi bo’yicha “Xolmosh belgi” si deb ataladi. Bugungi kunda isbotni yakunida qoida sifatida, Xolmosh belgisi bilan belgilanadi.
2.3. GEOMETRIYA VA TRIGONOMETRIYAGA OID SIMVOLLAR.
(π) (aylana uzunligining deametrga nisbati).
3,14159…sonini birinchi bo`lib 1706-yilda Uilyam Djons grek πerifereia-aylana va πerimetpos-peremetr so`zlaridan foydalanib, aylana uzunligi deb aniqlangan. Bu qisqartirish Eylerga juda yoqqanligi sabab, bu ifoda shu ko`rinishda saqlanib qolgan.
G`iyosiddin Jamshid al-Koshiy 1424-yilda yozgan “Aylana haqida risola” asarida aylanaga ichki va tashqi chizilgan muntazam ko`pburchak tomonlari sonini ikkilantirish yo`li bilan 3*228=800335168 tomonli muntazam ko`pburchaklar peremetirini hisoblab π uchun: π=3,1415826535897932 qiymatni hosil qilgan. Bu 16 ta o`nli raqamgacha aniqdir.Ammo al-Koshiyning asari uzoq vaqtgacha Yevropada noma`lum bo`lgan Yevropaliklardan belgiyalik Van Romen 1597-yilda 230 tomonli muntazam ko`pburchakka Arximed usulini tadbiq etib π uchun 17 ta o`nli raqamlari aniq bo`lgan qiymat topgan.
Xitoy matematiklarida π=3,155…va 22∕7
Hindlarning “Sulva Sutra” (“Arqon qoidasi”) asarida π uchun 3,008 va 3,1416… yoki √10=3,162… qiymatlar uchraydi.
Gollandiyalik Rodolf San Seylon (1540-1610) bu aniqlikni 35 ta o`nli raqamlargacha olib borgan. Hozirgi davrda elektron hisoblash mashinalari yordamida π uchun milliondan ortiq o`nli raqamlari aniq bo`lgan qiymat topilgan, kundalik hisoblashlar uchun 3.14 qiymat matematik hisoblashlar uchun 3.1416 qiymat katta astronomiya va kosmanaftika uchun 3.1415826 qiymat kifoyadir.
Qadimgi Bobil va Misr qo`lyozmalari va mixxatlari π uchga teng deb olingan. Bu o`sha davrda aniqlik talabi uchun yetarli bo`lgan. Keyinchalik rimliklar uchun π=3.12 ni ishlatganlar.π son uchun Arximed bergan qiymat 3.14 bo`lib bu amaliy masalalarni hal qilishda juda ma`qul edi.
|
| |
Sh, Ch (Giperbolik sinus, giperbolik kosinus)

|
Sh, Ch (Giperbolik sinus, giperbolik kosinus)
|
bet | 16/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixiSh, Ch (Giperbolik sinus, giperbolik kosinus).
Birinchi giperbolik funksiyalar ingliz matematigi Abraxam de Unavrning (1707,1722) ishlarida qo’lga kiritishgan. Buning zamonaviy aniqlanishini , “sh, ch” kabi belginanishini 1557 yilda italiyalik Vinchenso Rikkoti ‘’ Opurculorum’’ ichida aytib o’tgan. Lobachevskey bu formulalarni oddiy trigonometriyani giperbolikga alishtirish uchun qo’llagan.
Trigonometrik sinus va kosinus koordinatari aylanadagi nuqtaning kordinatari, giperbolik sinus va kosinus giperboladagi nuqtaning kordinatalari hisoblanadi. Giperbolik funksiyalar eksponent orqali va trigonometrik funksiyalar bilan bog’liq holda ifodalaniladi.
Analitik holda giperbolik tangens va kotangensni trigonometrik funrsiyalar o’rqali aniqlangan.
γ (Gamma- funksiya).
Gamma – funksiya deb – kompleks sonlar maydonida faktorial tushunchasining kengaytirilgan matematik funksiyaga aytiladi. Odatda γ(z) kabi belgilanadi. γ- funksiya birinchi marta 1729 yilda Leonard – Eyler tomonidan kiritilgan va quyidagi formula orqali aniqlangan.
γ(z) = lim n!∙n2 (z (z+ 1)…(z+n))
“γ” funksiya orqali integrallarning katta qismi cheksiz hosilalar,qatorlar yig`indisi ifodalanadi. Sonlar nazariyasida keng qo’llanilladigan “Gamma - funksiya” deb nomlanishi va “γ(z)” orqali belgilanishini 1814-yilda fransuz matematigi Andrien Mari Lejandr tomonidan taklif qilingan.
П(α) (Parallellik burchagi).
Parallellik burchagi Labachevskiy tekisligida – o nuqtadan o`tuvchi b to`g`ri chiziq va o nuq taga ega bo`lmagan b ga parallel a to`g`ri chizig`I orasidagi burchak o nuqtadana ga perpendikulyar shu perpendikulyarninguzunligi a to`g`ri chiziqdagi o nuqtada parallelikburchagini hisoblaganda 90ﹾ dan 0ﹾga kamayadi. Parallellik burchagini N.I. Labachevskiy 1835-yilda fanga kiritgan.
ā (vektor belgisi).
Eng boshida vektor kattalik va yo`nalishga, nuqtasiga ega bo`lgan kattalik sifatida tushunishgan. Vektor hisoblash Gaussda 1831-yilda kompleks sonlarning geometrik modullari bilan birga paydo bo`lgan. Vektor bilan amallar rivojlanishni Gamilton o`zining kvaternion hisoblashlari qismi sifatida nashr ettirgan. Gamilton o`zi vektor terminini va vektor analizning ba`zi bir operatsiyalarini taklif etgan. Bu formalizmni Maksvell o`zining elektromagnetizm bo`yicha asarlarida ishlatgan. Tez orada Gibbisning 1880-yilda yozgan “Vektor analizning elementlari” kitobi chiqdi. Undan keyin Xevisayd (1903) vektor analirga zamonaviy ko’rinish berdi. Vektor belgisini o’zini fransuz matematigi Odyusten Lui Roslu 1853 yilda ishlatgan. Vektorlarni Galiley-Nyuton ham o`z asarlarida qo`llagan.
|
| |
x,y,z (noma’lumlar,o’zgaruvchilar)

|
x,y,z (noma’lumlar,o’zgaruvchilar)
|
bet | 15/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixix,y,z (noma’lumlar,o’zgaruvchilar).
Matematikada bu o`zgaruvchi kattaliklar tirli xil ifodalarni xarakterlaydi. O`zgaruvchilar haqida dastlabki tasavvurlar 17-asrda tabiatshunoslar so`rovlari ta`siri ostida yuzaga kelgan. Bu tasavvurlar o`zining ifodalanishida yangi formalarni talab qildi. Yangi formalar Reni Dekardning harfiy algebra va analitik geometriyalari hisoblandi. Birinchi marta 1637-yilda Rene Dekard o`zining asarida to`g`ri burchakli koordinatalar sistemasi va x,y,z belgilanishini kiritgan. Koordinatali usulning rivojlanishiga yana Pyer Ferma o`z hissasini qo`shgan, lekin uning ishlari o`lganidan so`ng birinchi marta chop etilgan. Dekart va Ferma koordinatali usulni faqat tekislikda qo`llashgan. Koordinatali usulni birinchi marotaba uch o`lchovli fazoda 18-asrda Leonard Eyler qo`llagan.
arcsin (Teskari trigonometrik funksiya).
Teskari trigonometrik funksiyalarni ifodalashda “arc” qo`shimchasini qo`shishni avstriyalik matematik Karl Sherfer (nemischa Scherffer) (1716-1783)yaratgan va Lagranj tomonidan saqlanib qolingan.
Arc so`zi lotinchadan olingan bo`lib, “arcus”-“yoy” degan ma`noni anglatadi. Buning ma`nosi shuki masalan:oddiy sin bilan aylana yoyi orqali uni tortib turuvchi vatarni topish mumkin, teskari funksiya esa buning qarama-qarshisini bajaradi. Ingliz va nemis matematika maktablari 19-asr oxirigacha “sinˉ¹” ifodani taklif qilishdi, lekin bular ko`p yashamadi.
(i j k) (birlik vektor belgisi).
Birlik vektorlarni odatda koordinatalar sistemasidagi koordinatalar o`qi bilan bog`lashadi (ko`p hollarda dekart koordinatalar sistemasi o`qlari sifatida ). ox o`qiga yo`nalgan birlik vektor “i” bilan, oy o`qiga yo`nalgan birlik vektorni “j” orqali, oz o’qiga yo`nalgan birlik vektorni “k” bilan ifodalanadi.i j k vektorlar ortlar deb nomlanadi va ularning moduli birga teng. “Ort” terminini ingliz matematigi, injener Oliver Xevisayd 1892-yilda fanga kiritgan. i, j, k –belgilashni esa irlandiyalik matematik Uilyam Gamilton 1853-yilda fanga kiritgan.
|
| |
[x] (butun qismi) - Matematik simvollar tarixi

|
Matematik simvollar tarixi
|
bet | 10/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixi[x] (butun qismi).
Sonning butun qism funksiyaning simvolining hozirgi ko`rinishini 1808- yilda Gauss fanga kiritgan. Ba`zi bir matematiklar bu simvolni o`rniga 1798-yilda Lejandr taklif qilgan E(x) ifodasini ishlatishni ma`qul ko`rishgan.
= (tenglik belgisi).
Tenglik belgisini 1557- yilda ingliz matematigi va tabibi Robert Rekord (1510-1558), ingliz tilidagi birinchi arifmetika va algebra bo`yicha o`quv qo`llanmalari muallifi (=) belgisini ishlatdi. Lekin bu belgining avvalgi ko`rinishi salgina uzunroq bo`lgan. Robert Rekord, bu dunyoda ikkita bir xil uzunlikdagi parallel kesmalardan boshqa tekis hech nima yo`q. Ozgina vaqt Rekordga bu belgini yozish goh vaziyatlar, goh qadimgi davrda bu belgi parallel to`g`ri chiziqlarni ifodalagani sababli xalaqit qildi.Lekin oxir oqibat parallellik simvolini vertikal ko`rinishida yozishga kelishib olishdi. Tenglik belgisini faqat 18-asrda Yevropada Leybnits va uning izdoshlari tomonidan boshlab qo`llanila boshlandi va shundan so`ng fanga kiritgan.
≡ (qat`iy teng).
“Qat`iy teng” belgisining muallifi-Bernxard Riman (1857) dir. Xuddi shu simvol Gaussning taklifiga asosan sonlar nazariyasida modullar bo`yich taqqoslash va mantiqda ekvivalentlik belgisi sifatida ishlatiladi.
˂ ˃ (taqqoslash belgilari).
Ingliz astranomi, matematigi, etnografi va tarjimoni Tomos Garriot (1560-1621) birinchi bo`lib, “˃”,”˂” belgilarini kiritgan. Bu belgilar birinchi marta uning 1631-yilda bosilib chiqqan “Analitik san`at tajribasi” nomli kitobida uchraydi. Uning fikricha, agar ikkita narsa teng bo`lmasa, tenglik belgisidagi kesmalar parallel emas, ular kesishadi: kesishish o`ngdan (˃) yoki chapdan (˂) bo`lishi mumkin. Birinchi holda tengsizlik “Katta”, ikkinchisida esa “Kichik”ni belgilaydi. Undan oldin esa bu belgilarni o`rniga katta, kichik so`zlari ishlatilgan.
≤ ≥ (qat`iy bo`lmagan tengsizlik belgisi).
Qat`iy bo`lmagan tengsizlik belgilarini 1734-yilda fransuz matematigi Per Buge (1698-1758) tomonidan ˃=, ˂= shakllarda kiritilgan. Taqqoslash belgisini 1670- yilda Vallis taklif qilgan. Boshida taqqoslash belgisining ostidagi chiziq taqqoslashning ustida bo`lgan.
٪ (foiz belgisi).
Foiz simvolini 17-asrning o`rtalarida bir nechta joyda paydo bo`lganligi sabab uning kelib chiqishi bizga ma`lum emas.
∞ (Cheksizlik belgisi).
Cheksiz simvolini Vallis o`ylab topgan va bu 1655-yilda keng ommaga taqdim etilgan. Birinchi marotaba ingliz matematigi Djon Vallisning “Konus kesimlari” asarida uchraydi.
ﬤ (saqlovchi belgisi).
Matematik mantiqning simvollari 19-asrning oxirlarida yaxshi ishlab chiqilgan edi. ”saqlovchi” va “o`zida saqlaydi” simvollarini 1890-yilda nemis mantiqshunosi Ernst Shryeoder yaratgan. Bu simvollardan tashqari ularning quyidagicha ham ishlatish mumkin. Masalan: BﬤA A B bilan bir xil ma`noni anglatadi.
∩ (kesishma belgisi).
“∩” kesishma belgisining muallifi italiyalik Djuzeppe Peanodir. Kesishma belgisi birinchi marotaba matematikada 1888-yilda ishlatgan.
|
| |
fg3 fe5
Durangga erishishni qiyinlashtirmoqda. 20…de5! teng o’yinga olib kelardi.
21.hg5

|
fg3 fe5
Durangga erishishni qiyinlashtirmoqda. 20…de5! teng o’yinga olib kelardi.
21.hg5
|
bet | 42/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 20.fg3 fe5
Durangga erishishni qiyinlashtirmoqda. 20…de5! teng o’yinga olib kelardi.
21.hg5
21…fe3?
Vaqt tig’izligidan qiynalayotgan qoralar kombinatsiyaga tushib qolishdi. Faqatgina dona qurbon qilib, qutulib qolish mumkin edi. 21 … ba7! 22.ge3 ed4 23.ce5 dd2 24.ce3 cb6 25.ef4 bd4 26.fg5 hf4 27.gc3 ab6 28.hg3 ed6 29.gf4 bc5 30.ba5 cb4 31.cd4 dc5! 32.db6 bc3 =.
22.cd4! ea5 23.cb6 hf4 24.ge5 df4 25.bh4 ab4 26.h4g3 ba3 27.ge5 ef2 28.hg3 fh4 29.ef4 ba7 30.fc7
Qoralar taslim bo’lishdi.
B.Blinder – S.Rashman
16.cb2!
Bu va keyingi yurishlar bilan oqlar markaz uchun kurash rejasini amalga oshirishmoqda. f4 xonasini to’g’ridan-to’g’ri egallashning iloji yo’q. Masalan, agar 16.gf4 yurilsa, unda …ed6 17.dc3 gf6 18.fg5 de5 19.ge7 fd6 20.df6 dc5 21.bd6 cg7 va durang.
16 … gf6 17.bc3 ed6
Qoralar vaziyatni to’g’ri hisoblab chiqishdi va hisob-kitoblarni osonlashtirish uchun raqibga yaqinlashib kelishmoqda.
18.de3!
Qoralar uchun kutilmagan yurish.Bu yurishdan maqsad 18…de5 ni oldi olinmoqda,
19.bc5 va oqlarda katta ustunlik.
Ular to’liq tenglikni saqlab turadigan, 18.bc5 db4 19.ca5 fe7 20.de3 ed6 21.dc5 db4 22.ac3 cd6 23.ed4 dc7 24.ed2 fg5 ni kutishgani aniq.
18 … fg7??
Raqibning o’ng qanotiga bosim o’tkazishga urinib, qoralar butun o’yinni barbod qilgan xatoga yo’l qo’yishdi. 18 … cb6! 19.ba5 dc5 20.ac7 db6 21.gf4 bc7! 22.ed2 fg7! 23.cb4 ca3 24.de5 fd4 25.ea7 cb6 26.ac5 ab2 ni davom ettirish kerak edi va natijada durang bo’lardi.
19.ed2!
Shu tariqa oqlar o’z rejasini amalga oshirib, f4 xonasini egallash muammosini hal qilishmoqda. Ularning vaziyati markazda katta hujumkor kuchga ega bo’ldi.
19 … gh6
Boshqa yurishlar ham qutqara olmasdi.19…de5 ni hali ham o’ynab bo’lmaydi.
20.bc5 db4 21.ca5 fe5
Donani qurbon qilish orqali vaziyatni faollashtirish rejasi ish bermaydi.
|
| |
sh ip n ig id a d in a m ik sirg‘anish

holdagi alangalanish bexosdan
tirsakli
valni impuls tarzda ayla-
nishga majburlaydi. Natijada, er-
kin yurish
muftasi rolikiari qisi-
lishdan ajraladi,
startyor salt ish-
lash holatiga o ‘tadi va yakor ay-
lanishlari chastotasi
maksimal qiy-
matga intiladi. Tirsakli valni im-
puls
tarzda aylantiruvchi kuch
ta ’siri tugash vaqtida rolikka (1)
(3.8-rasm) t a ’sir kuchlarni sxe-
matik ravishda ko‘rib chiqaniiz.
Birinchidan, prujina (2)
orqali
plunjer (3)ning t a ’sir kuchi
F, ro-
likni qisiltirishga intiladi. Ikkinchidan, mufta ishchi yuzasi tik o ‘qi
bo ylab yo‘nalgan kuch
F[ga
yotuvchi F2 kuchlar mavjud b o ‘lib,
markazdan qochm a kuch va ishchi yuza urinmasi bo‘ylab y o ‘n al-
gan kuch
F{ esa plunjer ta’sir kuchi
F, ga teskari yo‘nalgan. I m
puls ta ’sjri tugashi bilan plunjerli prujina qisman zaiflashgan h o l-
larda
F{ kuchi rolikning qisilishgacha borishiga y o ‘l q o ‘ymaydi.
Natijada, d ina m ik sirg‘anish yuzaga keladi.
Fj
kuch quyidagicha aniqlanadi:
Z .Tsirik
Ushbu vaziyatda oqlar raqibning o’ng qanotidagi donalarning noqulay joylashuvidan foydalanib, g’alaba qozonishmoqda.
1.cb4 ed6 2.ef4!cd4

|
Z .Tsirik
Ushbu vaziyatda oqlar raqibning o’ng qanotidagi donalarning noqulay joylashuvidan foydalanib, g’alaba qozonishmoqda.
1.cb4 ed6 2.ef4!cd4
|
bet | 47/139 | Sana | 13.12.2023 | Hajmi | 31,19 Mb. | | #117717 |
Bog'liq Shashka bo\'yicha o\'quv qo\'llanma 100000 Z .Tsirik
Ushbu vaziyatda oqlar raqibning o’ng qanotidagi donalarning noqulay joylashuvidan foydalanib, g’alaba qozonishmoqda.
1.cb4 ed6 2.ef4!cd4
Bu vaziyatda 2…de5 ham yordam bermaydi, chunki 3.bd6 ec7 4.ab4 ab6 5.gf2 cd6 6.ba5 bc5 7.fe3X.
3.gf2 (qora donalar o’rab olindi)
3…ab6 4.bc5 db4 5.aa7 dc3 6.ab8
Endi etyud yo’li bilan g’alaba qozonish mumkin.
6 … cb2
6…cd2 7.be5 de1 8.eb8 X
7.be5 bc1 8.fg3! cg5 9.gh4
Va har qanday javob yurishida ham raqib damkasini tutish orqali oqlar galaba qozonadi.
Z .Tsirik
Vaziyat tengga o’xshaydi, lekin ko’rinishidangina shunday, aslida esa qoralarning markazini o’rab olish mumkin.
1.bc3 gf6 2.de3
Oqlar hujumkor tuzilish hosil qilib, qoralarni majburiy yurishlarga undashmoqda.
2 … ed6 3.ef4 fe5 4.fg5 cb4
Qoralar majburan donasini qurbon qilmoqda. 4…cd4 dan keyin 5.cb4 keladi va qora donalar o’rab olinadi.
5.ca5 ed4 6.gf6 dc3 7.fg7 cb2 8.gf8 de5 9.fh6 ba1 10.ab6
Oqlar g’alaba qozonadi, chunki qoralar damkasi fg3 yurish tahdid tufayli hech narsa qila olmaydi.
Qoralar vaziyatining markazida donalar keragidan ortiqcha rivojlanib ketgan.
1.ba5!
1.gh2? bilan o’ynash xato va qoralarda durang uchun imkoniyat paydo bo’ladi, 1… cb6 2.ba5 cd4 3.ac7 db8 4.fd6 dc3=..
1…ed4
1…cd4 dan keyin 2.gf2 dc3 3.fe3X.
2.gf2 dc3 3.fe3 Markazda juda ilgarilab ketgan qora donalar to’liq o’rab olindi.
A.Neymark
1.cb4
Oqlar markazni o’rab olishni kutilmagan dona qurboni bilan yakunlashmoqda.
1…ab6
Agar 1…cd4 bo’lsa, unda 2.gh2 hg7 3.gf4 eg3 4.hf4 gh6 5.gf6. 1...cb6 yurishga oqlar 2.gf6 eg7 3.ba5 yurish orqali osonlik bilan g’alabaga erishadi.
2.gf4! eg3 3.gf6 ba5
Oqlar 4.fe7 yurish bilan tahdid qilmoqda.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z .Tsirik
Ushbu vaziyatda oqlar raqibning o’ng qanotidagi donalarning noqulay joylashuvidan foydalanib, g’alaba qozonishmoqda.
1.cb4 ed6 2.ef4!cd4
|
.2 . Y oritish va yoru g‘lik darakchilarini ish latish

olib keladi. Yoritish texnikasi asboblaridagi kuyib ketgan la m p a -
larni almashtirishda konstruksiyada k o ‘z d a tu tilg a n fonar va s h te k e r
bogMagichlarining zichligini tiklash zarur.
2 - T Q o ‘tk a z is h d a eksp luatatsiya j a r a y o n i d a buzilgan f a r a -
larni o ‘rnatish b o ‘y icha sozlash ishlarini k o ‘p r o q bajarishga t o ‘g ‘ri
keladi. N o t o ‘g ‘ri o ‘rnatilgan faralar su tkan i q o r o n g ‘i paytida y o ‘l-
transport hodisasi r o ‘y berish ehtim olligini k o ‘paytiradi. Faralarni
o ‘rn atishd a b uzilishlar m ah k a m lo v c h i e l e m e n t l a r va sozlovchi
vintlarni o ‘z - o ‘zid an buralishi, shinasi o ‘tirib qolgan avtom obil
og‘irlik m arkazining siljib qolishi y o ru g ‘lik m an b a y i o ‘zgarishlari
bilan bogMiqdir. F a r a la rn i reglosk o p y o k i Î IP A O - Ç tip id a a s -
bob yoxud m axsus belgilangan e k ra n (a v to m o b ild a g i faralarni
joylanishiga mos) y o rd am id a sozlanadi. Vertikal devorda e kran ni
belgilab olish (razm etk a) 5.1-rasm da keltirilgan.
-rasm.
 Startyor zan jirid a

Bog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1)
3.6-rasm. Startyor zan jirid a k u ch lan ish n in g p a sa y ish in i tek shirish .
3 .7-rasm. C h iq ish bolti va o ‘tk a z g ic h qisqichi o ra sid a k u ch lan ish n in g p a s a y is h in i tekshirish. babchi ekanligi aniqlanadi. Bu 3.7-rasmda
k o ‘rsatilganidek, m illivolm etr simlari
uchi qisqich va o ‘tkazgich ulagichiga tek-
kizish y o ‘li bilan amalga oshiriladi. Ko‘p-
chilik hollarda kuchlanishning pasayishi
akkum ulator batareyasi qisqichlari ula-
nish joylarida kontakt yuzalarining kor-
roziyalanishi sababli sodir b o ‘ladi. Ba’zan
tortuvchi rele yoki startyor o'chirgichi
k o n ta k t yuzalarining q ism an kuyishi
hisobiga zanjirning shu qismlarida V2
(3.6-rasm ga qarang) kuchlanish pasa
yishi katta qiymatlarga ega b o ‘lishi kuza-
tiladi. Qisman kuygan kontaktlar bir-bi-
ridan ajratiladi, yuzalari tozalanadi va
yana o ‘rniga mahkam tortib o ‘rnatiladi.
Bir yilda bir marta (ekspluatatsiya og‘ir bo‘lgan sharoitlarda bu
oraliq qisqartirilishi mum kin), avtomobilning ikkinchi texnik qa-
rovi ( 2 - T Q ) vaqtida startyorni dvigateldan yechib olib tozalash
tavsiya etiladi. Bexosdan qisqa tutashuv bo‘lishining oldini olish
m aqsad id a startyorni yechishdan avval akkumulatorlar batareya-
sining manfiy qisqichini massadan ajratib qo‘yish zarur. Startyorni
siqilgan havo bosimi ostida tozalab, cho‘tka va kollektorlarning
h o la tin i tekshiriladi. C h o ‘tkalarning yeyilish darajasi ularning
b alandligiga k o ‘ra, aniqlanadi. Agar cho'tkalar balandligi ben-
zinli dvigatellar uchun 7 m m , dizel dvigatellar uchun 14 mm.dan
kam b o ‘lsa, bunday c h o ‘tk alar almashtiriladi. C h o ‘tkalarda me-
xanik shikastlar mavjud b o ‘lsa ham ularni almashtiriladi. C h o ‘t-
kalar c h o 'tk a tutqichlarda erkin yurishi, c h o ‘tka prujinalari esa
ularni o ‘rta qismidan bosishi kerak. Prujinalarning bosim kuchi
y o ‘nalishi c h o ‘tka tutqich o ‘qi bilan mos tushishi kerak. Bu yo‘-
nalish o ‘zgargan hollarda c h o ‘tka tutqichning prujina joylashgan
asosi (oyoqchalari) to ‘g‘rilanadi. Kuchli korroziyalangan yoki bi-
kirligini y o ‘qotgan prujinalar almashtiriladi. Prujinaning bosish
k u ch in i d in a m o m e try o rd a m id a quyidagicha tekshiriladi. C h o ‘tka
ostiga q o g ‘oz bo‘lagi q o ‘yiladi. Dinam ometr ilgagi yordamida
c h o ‘tk a prujinasi k o ‘tariladi ham da qog‘oz b o ‘lagi asta-sekin
sug‘uriladi. C h o ‘tka q og‘oz b o ‘lagini b o ‘shatish onidagi dina
m o m e t r ko'rsatkichi prujinaning bosish kuchi qiymatini bildi-
radi. D in am o m etr c h o ‘tka o ‘qi bo‘ylab tortilishi kerak.
Quyidagi jadvalda Rossiyada ishlab chiqarilgan b a ’zi startyor-
larning c h o ‘tka prujinalarini bosish kuchining q iy m atlari beril-
gan (yangi, soz holdagi c h o ‘tkalar uchun).
ryadlangan yok i ish lam ayd i

|
ryadlangan yok i ish lam ayd iBog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1)ryadlangan yok i ish lam ayd i.
• S tartyor ch u lg 'a m la rid a q isq a
tutashu v.
• S tartyor tok zanjirida q arsh ilik
o sh g a n .
• T ortu vch i va startyor relesi k o n -
taktlarida korroziyalan ish b or.
• C h o ‘tkalar yeyilgan .
• C h o ‘tka prujinalari za ifla sh g a n .
• H arorat pastligi natijasida d v i
gatel m oyi q ovu sh q oq ligi o s h
gan .
• Tirsakli v a ln in g qarshilik m o -
m e n ti katta.
• S tartyor u la n g a n d a fara c h i-
roqlari xiralash m ayd i; tirsakli
val ayla n m a y d i. H ecli qanday
sezilarli to v u sh y o ‘q.
• S ta rty o r yo k i b o sh q a rish t o k
zanjirida u zilish bor.
• S tartyor u la n g a n d a fara c h i-
roqlari xiralash m ayd i; tirsakli
val aylan m ayd i. T ortuvchi rele
ishlashi o v o z i bor.
• T ortu vch i rele kontaktlari k o r -
roziyalan gan .
• C h o ‘tka va kollektorlar o ra sid a
iflo sla n ish tufayli elek tr o 't k a -
zu v ch a n lik y o ‘q.
• Startyor u langan da fara ch iroq-
lari xiralash m ayd i; tirsakli val
aylan m ayd i. Y akor vali aylani-
shi sezilad i.
• Ilashish m ex a n izm i sh estern a si
y ey ilg a n yok i m axovik tish la ri
b ilan ilashm aydi.
• E rkin yurish m u fta sin in g r o -
likli p od sh ip n igi yeyilgan.
• Startyor yakori tirsakli valn i ay-
lantirishlar ch a sto ta si ju d a kam ,
dvigatel ishga tu sh m a y d i.
• A k k u m u la to r b atareyasi raz-
|
| |
-hob.
 A X B O R O T T IZ I M L A R I, Y O R IT IS H V A Y O R U G ‘LIK

|
-hob.
A X B O R O T T IZ I M L A R I, Y O R IT IS H V A Y O R U G ‘LIKBog'liq Avtomobil elektr jihozlarini ishlatish, diagnostika qilish va ta`mirlash (1)5-hob.
A X B O R O T T IZ I M L A R I, Y O R IT IS H V A Y O R U G ‘LIK
D A R A K C H IL A R I, Y O R D A M C H I J IH O Z L A R
5 .1 . A xb orot tizim larini ishlatish va ularga
te x n ik xizm at ko‘rsatish
A xb o ro t tizimlari o ‘z ichiga n a z o ra t-o ‘lchov asboblari, dat-
chik lar, ayrim hollarda ele k tro n blok va displeylarni oigan b o ‘lib,
ularga, o datd a, profilaktik xizm atlar ko ‘rsatilmaydi. A m m o , kun-
da lik qaro vd a strelkali asb o b lar, indikatorli ta b lo la r va nazorat
xabarchilarining b e n u q s o n ishlashiga ishonch hosil qilish zarur.
S h u b h a tu g ‘ilganda, u la rn in g ish qobiliyati va e ta lo n la rg a nisba-
t a n qa n c h alik aniqlik bilan ishlashi tekshiriladi. Bularga, birinchi
n a v b a td a sp id o m e trla r, ta x o m e tr la r va o ‘tilgan y o ‘l hisoblagich-
lari kiradi.
Xalqaro qoidalarga a sosan, o ‘rinlar soni 20 d a n ortiq avtobuslar
va t o ‘liq massasi 15 t o n n a d a n ortiq yuk avtom obillarida taxograf
o ‘rnatilishi zarur. T a x o g ra fla r 2 yilda bir m a r ta sertifikatga ega
b o ‘lgan ustaxonalarda tekshiruvdan o ‘tkaziladi.
Keyingi yillarda ishlab chiqarilayotgan ВАЗ avtom obillarida
s u y u q kristall indikatorli elek tro n asboblar kom binatsiyalari o ‘r-
n a tilm o q d a , lekin sovitish suyuqligining harorati va yonilg‘i sathi
k o ‘rsatkichlari odatdagi asboblar kom binatsiyasidan iborat. Spi-
d o m e t r va t a x o m e tr s tre lk a lari qadam li e le k tro d v ig a te lla r bilan
a y la n a d i. A sboblarni u la rg a d a tc h ik la rd a n k e la d ig an signallar
kelib turuvchi elektron m o d u lla r orqali boshqariladi. Elektron as-
b o b la r n in g k o m bin atsiyasig a texnik xizm at k o ‘rsatish elektron
b o sh q a ru v tizim larinikidan farq qilmaydi.
A x borot tizim lari, n a z o r a t - o ‘lchov asboblari va ularning qa-
bu l e tu v c h ila rin in g n o s o z lik la r i, asosan, z a n jird a g i uzilishlar,
qisq a tutashuv lar, oM chovchi e le m e n tla rn i va s tre lk a m e x a n iz m -
la r i n in g u z a tm a s in i i s h d a n chiqishi yoki n a z o r a t lam p a la rin i
kuy ib qolishi bilan b o g ‘liq d ir. B unday n o s o z lik la r t u r i n i n g aso-
siy s a b a b la ri, ularn i d i a g n o s t i k a qilish va b a r t a r a f e tis h usullari
5.1 - ja d v a ld a keltirilgan.
|
| |
(determinant belgisi) - Matematik simvollar tarixi

|
Matematik simvollar tarixi
|
bet | 19/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixi(determinant belgisi)
A.Keli 1841-yilda determinantni hozirgi ko`rinishini fanga kiritgan.
(Dzeta – funksiya).
Dzeta funksiya 1737 yilda (1744 yida e’lon qilingan). L. Eyler tomonidan fanga kiritilgan va u ko’paytmalarga ajralishini ko’rsatib bergan. Bundan keyin bu funksiya nemis matematigi J.Dirixli va asosan rus matematigi va mexanigi Chebishevning tub sonlarning qonunini o’rganishda ko’rib o’tilgan.
Faqat keyinchalik nemis matematigi Georg Fridrix Bernxard Rimon (1859) ishlaridan so’ng dzeta funksiyasining judayam chuqur o’rganilgan xossalari topilgan. Bunda dzeta funksiya kompleks o’zgaruvchining funksiyasi kabi qaralgan va 1857-yilda ular tomonidan “dzeta funksiya” nomlanishi va Ж(S) kabi
belgilanishi kiritilgan.
Xulosa
Mening bitiruv malakaviy ishimning 2-bobi “matematik simvollar tarixi” deb nomlangan bo`lib, u to`rtta rejadan iborat. Birinchi reja sonlar va amallar tarixi deb nomlanib, unda 10 ta simvol haqida ma`lumotlar keltirilgan. Ikkinchi reja ba`zi bir munosabatlar haqida simvollar tarixi bu rejada 24 ta simvol tarixi haqida ma`lumot keltirilgan. Uchinchi reja geometriya va trigonometriyaga oid 17 ta simvollar haqida ma`lumotlar keltirilgan. To`rtinchi rejada esa matematik analizning ba`zi bir asosiy simvollar tarixini yig`ganman, unda 12 ta simvol haqida ma`lumot bor.
Xotima
Mening bitiruv malakaviy ishim 2 ta bob 6 ta rejadan iborat. Bitiruv malakaviy ishimning 1-bobi “matematik simvollar kiritishda o`z hissasini qo`shgan ba`zi bir matematik olimlar haqida” deb nomlangan bo`lib u ikkita rejadan iborat. Birinchi reja Ulug`bek va Al-Koshiy matematik simvollar tarixida qanday ishlar qilgan matematikani simvollar kiritishda qay darajada o`z hissalarini qo`shgani haqida ma`lumotlar keltirilgan. Ikkinchi rejasi esa “yevropa matematik olimlari haqida” deb nomlanadi, unda leybnist Gauss Dekart va boshqa ko`pgina olimlar hayoti va ijodi haqida haqida ma`lumotlar keltirilgan. Mening bitiruv malakaviy ishimning 2-bobi “matematik simvollar tarixi” deb nomlangan bo`lib, u to`rtta rejadan iborat. Birinchi reja sonlar va amallar tarixi deb nomlanib, unda 10 ta simvol haqida ma`lumotlar keltirilgan. Ikkinchi reja ba`zi bir munosabatlar haqida simvollar tarixi bu rejada 24 ta simvol tarixi haqida ma`lumot keltirilgan. Uchinchi reja geometriya va trigonometriyaga oid 17 ta simvollar haqida ma`lumotlar keltirilgan. To`rtinchi rejada esa matematik analizning ba`zi bir asosiy simvollar tarixini yig`ganman, unda 12 ta simvol haqida ma`lumot bor.
|
| |
F ′(x) (hosila belgisi) - Matematik simvollar tarixi

|
Matematik simvollar tarixi
|
bet | 18/20 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 202 Kb. | | #271690 |
Bog'liq Matematik simvollar tarixiF ′(x) (hosila belgisi).
Hosilaning shtrix orqali qisqacha ko`rinishini Jozef Lui Lagranj hosila belgilarini “yʹ,f ʹ(x)” birinchi marta qo`llagan.
Hosilani harf yuqorisiga nuqta qo`yish orqali ifodalash Nyutonning 1691-yilgi fikri edi.
F(x) (funksiya belgisi).
Funksiyaning y=f(x) ko`rinishini Leonard Eyler 1734-yilda birinchi bo`lib ishlatgan. Va fanda shu ko`rinishda saqlanib qolgan.
Uzoq vaqtlar matematiklar argumentni qavssiz ishlatib kelishgan: fx, qavslar faqat funksiyada ko`p argument kelgan holdagina ishlatilgan, yana argument qiyin ifodalar bilan ifodalansagina qavslar ishlatilgan. O`sha davrning qoldiq sarqitlarini hali ham ko`rish mumkin. Masalan: sinx, lgx va hokazo. Lekin har doim ham qavs ishlatilishi umumiy qoida bo`lib qolgan.
! (faktorial belgisi).
“Faktorial” terminini fanga fransuz matematigi va siyosiy arbob Lui Fransua Antuan Arbogart (1800), n ! belgilanishini esa fransuz matematigi Kristian Kramp (1808) fanga kiritgan.
∂ ∕ ∂x (Xususiy hosilani).
Xususiy hosilani keng qo`llash uchun oldin Karl Yakobi (1837), undan keyin Veyershtrass taqdim qigan. Lekin undan oldin bu tushuncha Lejandrning 1786-yildagi ishlarida uchragan edi.
dx (differensial belgisi).
differensial tushunchasi hosila va analizga eng ko`p ishlatiladigan “dx” simvolini Leybnist fanga kiritgan.
xₐ (indeks belgisi).
Bir jinsli o`zgaruvchilarning raqamlanishining indekslarining zamonaviy ko`rinishini Nyuton 1717- yilda kiritgan. Boshlanishida tipografik cheklashlar sababli indekslar qatordan pastda emas, balki o`sha qatorda yozilgan. Matritsa elementlari uchun ikkilangan indekslarni keng ommaga Yakobi 1835-yilda taklif qilgan.
∆x (orttirma belgisi).
Ayirma, ortirma I.Bernulli (XVII oxiri-XVIII asrning birinchi yarmi), L.Eyler (1755) Orttirma D harf bilan belgilanishini shvetsareyalik matematik Lodann Bernulli ishlatgan. Umumiy amaliyotda “ delta” beldisini ishlatish Leonard Eylerning 1755 yildagi ishlaridan so’ng ishlatilgan.
D deb belgilanishini ingliz fizigi va matematigi Robert Mo`rfi 1833-yilda fanga kiritgan.
|
| |