nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Truba devori qalinligi - • Coreldraw • pho to s h o p

Shunday qilib, shaxsiy vazifa variantlari konstruksiyasi bo‘yicha 6
variantda, armatura - suyuqlik va havo tizimi uzellari korpuslariga o‘yil-
gan rezbalar bo‘yicha 7 variantda olindi, ya’ni jami 42 variantda.
Bunda kran va ventillaming korpusiga o‘yilgan truba rezbasi Gl/2
ga teng bo'lgani vazifa bajarishning namunasi sifatida olindi. Shu bois
korpusi bronzadan quyilgan silindrli va korpusi cho‘yandan quyilgan
stakan va halqali ventii detallarining namunada keltirilgan eskizlar
konstruksiyasi va undagi oichamlari namuna vazifasini o‘taydi.
Masalan, vazifa variantiga G3/4 yoki G1 truba rezbali ventii beril-
sa, uning tarkibiga kiruvchi detallarining o‘lchamlari tayanch namuna-
dagi mos detallar konstruksiyasi kabi bajarilib, o‘lchamiami 2 - jadval-
dagi 1,2 yoki 1,35 o‘lcham koeffitsientlarga ko‘paytirib aniqlanadi. 0 ‘1-
cham qiymati kasrli bo‘lib, kasri 0,5 dan kichik bo‘lsa kichik, undan kat
ta bo‘lsa, katta butun songa yaxlitlab olinadi.
Talabalarga metodik ko‘mak sifatida kranga oid vazifa variantlari
uning qisman bajarilgan yig‘ish chizmasi bilan berildi. Ventii vazifa
variantlari esa, korpuslarining bosh kocrimshini konstruksiyalash va
uning eskizini bajarishga oid tavsiyalar bilan berildi.
2 -
jadvaldagi o‘lcham koeffitsientlari, truba rezba o‘lchamlari
Gl/2, G3/4,G1, G1 1/4, G1 1/2, G1 3Л va G2 bo‘lgan turli ventii
konstruksiyalaming asosiy gabarit o‘lcham qiymatlarini solishtirish
natijasida olindi.
1-7-
armatura uzellari - • Coreldraw • pho to s h o p

IS- rasm.
16- rasm.
17- rasm.
1-
jadvalda truba rezba o‘lchamlariga mos trubalaming tashqi va
ichki shartli o‘tish diametrlari va ularga o‘yilgan rezbaning tashqi
diametri hamda 1 dyuymdagi rezba o‘ramlarining soni keltirilgan.
________ _____ _______ ________________ ________ ______ / -
jadval
Rezba
diametri,
dyuvmda
Shartli
mm
da
Tashqi
diametr,
mm
da
- rasm.
По с л о ю
0 , 3

ruksiyalash va yig‘ish chizmalarini bajarishga yoki foydalanib kelina-
yotganlami rekonstruksiyalash, ya’ni takomillashtirishga oid o‘z tajri-
balarini rivojlantiradilar va boyitib boradilar. Shu bois o‘quv jarayonida
talabalarga buyumlami dastlabki loyihalash bilimlarini o‘rgatish maqsa-
dida, 3-4 yoki 5-6 detallardan iborat bo‘lgan vazifa varianti berilacU. Bu
vazifa variantining asosiy qismini avval foydalanishda bo‘lib, yaroqsiz
holatga kelib qolgan suv va havo o‘tkazish tizimida foydalanilgan kran,
ventil va saqlagich klapanlar kabi texnikada
Автооксидланиш - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 98/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Автооксидланиш-моддаларни ҳаво кислороди таъсирида ўз-ўзидан оксидланиши. Кўпинча автокаталитик жараён хисобланади. Органик моддаларнинг, масалан алдегидлар ва олефинларнинг автооксидланиши-занжирли эркин радикал реакция бўлиб, бунда оралик боскичда пероксидлар ва гидропероксидлар ҳосил бўлади.
Азинлар- 1) битта, иккита (диазин) ёки учта (триазин) азот атоми тутувчи олти аъзоли гетеротсиклик бирикмалар. Азин халкасида бошка гетероатом бўлиши ёки бошка халка билан конденсирланган бўлиши мумкин. Битта азот атомли азинларга пиридин ва хинолинни, диазинларга пиридазин, пиримидин мисол килиш мумкин.
2) Гидразинни умумий формуласи РР`C=Н-Н=CР`Р бўлган хосилалари. Қуйи алифатик азинлар суюк моддалар, юкори алифатик ва ароматик азинлар кристалл моддалардир.
Азобўёклар-молекуласи таркибида битта ёки бир нечта азогурух -Н=Н- тутувчи органик моддалар. Азогурухлар фаол метилен гурухларига эга боълган ароматик ёки гетеротсиклик бирикмаларнинг қолдиқлари тутади. Шунингдек, молекулада электронодонор ўринбосарлар ҳам бўлади. Азобўёклар одатда азобирикиш реаксияси ёрдамида олинади. Азоксибирикмалар- Р-(О-)Н+=Н-Р` таркибли бирикмалар. Цис- ва транс- изомер шаклида мавжуд боълади. Цис-изомерлар беқарорроқ, қиздирилган транс-шаклга ўтади. Ароматик азоксибирикмалар нисбатан яхши ўрганилган.
Азобирикмаларни кучсиз оксидловчилар, масалан водород пероксид билан оксидлаб ёки нитробирикмаларни ишкорий мухитда натрий этилат, мишяк (ИИИ) оксиди ёки бошка реагентлар билан қайтариб олинади. Азоксибирикмалар боъёк моддалар сифатида ишлатилади.
Азобирикиш-ароматик диазобирикмаларни ўрин олиш қобилиятига эга бўлган водород атоми тутувчи моддалар (азот тутувчилар) билан реаксияси ёрдамида азобирикмалар олиш.
Реакция 1964 йилда И.Грисс томонидан очилган бўлиб, асосан бўёклар олишда қўлланилади.
Акаритсидлар (юнонча акари-кана ва лотинча cаедо-ўлдираман маъносида) каналарга карши ишлатиладиган кимёвий моддалар ва препаратлар. Асосан ўсимликлар зараркунандаларига карши ишлатилади.
Алкалоидлар-ўсимликлардан олинадиган, асос хоссасига эга бўлган табиий бирикмалар. Алкалоидлар асосан азот тутувчи гетеротсиклик бирикмалардан иборат. Алкалоидлар гетеротсиклик асос тузилишига караб синфланади. Масалан, пиридин алкалоидлари, пурин алкалоидлари каби. Баъзан келиб чикиши ёки биологик функсияларига караб хам синфланиши мумкин.
|
| |
Utilities (Utilitlar) - • Coreldraw • pho to s h o p

rasm.
Utilities (Utilitlar)
o ‘ramlari to‘qqizta mustaqil tugmalardan
iborat bo‘lib, ular quyidagilardir: Asset Browser (Resurslami ko‘rish
oynasi), Camera Match (Kamera gorizonti), Collapse ( 0 ‘girish), Color
Clipboard (Rang almashish buferi), Measure (Chizg‘ich), Motion
Capture (Harakatni ushlash), Reset XForm (Qayta tuzishni bekor qilish),
MAXScript va reastorlardir. Agar ish jarayonida sizga qo‘shimcha
utilitalar zarur bo‘lib qolsa, u holda о‘ram yozuvi tagidagi More
(Qo‘shimcha) tugmasini bosib, kerakli utilitani yuklash mumkin.
Biz 3d Max dasturining asosiy ko‘p ishlatiladigan buyruq va
menyu elementlari bilan tanishib chiqdik, lekin dastuming imkoniyatlari
juda ko‘p bo‘lib, ulami mustaqil o‘rganish mumkin. Bu dasturda
samarali ishlash uchun ko‘p yillik tajriba, ijodkorlik mahorati va
qo‘shimcha bir qancha vektor, rastr grafikasida ishlaydigan dasturlardan
xabardor bo'lishni taqazo etadi.
vazifa variantlari “Kran”

vazifa variantlari “Kran”
(Suv-suyuqliklar uchun, 18- rasm)
Tasvir koeffitsienti aniqlanadi: kt = LB / L0 l bu yerda:
L
b
- chizmada berilgan o‘lcham, masalan 24 yoki 33 yoki 52
kabilar;
Lo l - chizmada berilgan oichamga mos tasvirdagi
mm
larda
o‘lchangan chiziqli yoki radius yoki diametr o‘lchamning qiymati.
Buyum detallarining eskizini yig‘ish chizmasidan foydalanib tuzi-
ladi. Shu bois chizmada namuna krani uchun kt (34/24, 47/33 va 69/50)
o'rtacha 1,4 ga teng bo'lgani uchun eskizdagi o‘lchamlar, chizmadan
o‘lchab olingan elementlar o'lchamini 1,4 ga bo‘lib, kran tarkibiga ki
ruvchi detallami chizmada berilmagan elementlarining haqiqiy o‘lcham-
lari aniqlanadi.
272
2— ja d va l
Vazifa variantlari
1
2
3
4
5
6
7
Korpusga
o‘yilgan truba
rezba oicham i
GVz
G 3A
G1
G1 Vi
Tashqi diametri
mm
da
20,956
26,442
33,250
41,912
Shartli ichki
diametri
15
20
25
32
Oicham
koeffitsienti k0‘
1
1,25
1,4
1,5
1,6
2
2,1
Agar vazifadagi kranni 1- rasmdagi kranlar konstmksiyasiga mos-
lab modemizatsiya qilinsa, ya’ni takomillashtirilsa yoki korpus va uning
qopqog‘i, probka va uning dastasidan iborat boigan gaz krani kabi sod-
dalashtirilsa, yana qo‘shimcha vazifa variantlarini hosil qilish mumkin.
Bunday kranlar korpus-1, probka-3, zichlagich vtulka-4 va ustama
gayka-2 lardan iborat boiadi.
273
|
Kompyuter grafikasi fanini o‘qitishning vositalari

23-§. Foydalanish interfeysi va uning elementlari35’36,37
AutoCAD ning ishchi stoliga quyidagi elementlar kiradi, 5 4 -раем:
Правка Вид O
w m w
водит Свреис Черчение Рахоры Ими и гь Окно Сгамвкв t o m e
Я & 38 # *• - s tif e ✓
4 '.:.'-
*»
Ч * 3503S t
4
!Ш ■ «3 41
*
- И Послов
■«<
Послою
■
V
П ОСПОЮ
|t*j ■
-2: ИМ
О <£
r^-aa{
г ■
+■
0 O'
to
:Di i
О -Г ■
i
«а a|
«VUj
а ;г |
Ierarxiya (Иерархия) vkladkasi

iConeOI
Pivot
____1*
[ U nit W o
Г п т п « л п Н P n iir l
■
Morwe/Rota te,/S
с a lt
-------—
Affed Pivot Only
Atfect Object 0»*»
Aigrmcn*.
C
c ir c i
iuGlijet
Д
Alep to Object
i- +
13Ш
JBuwOI
Selection Level:
49- rasm.
P o s i t i o n A x it: I X
V I
7
1
50- rasm.
Proyeksiya oynalarining birida biror - bir obyektni belgilang.
1. Buyruqlar panelidagi (Ierarxiya) vkladkasidan Pivot (Tayanch)
qismiga o‘ting.
2. Adjust Pivot (Tayanchni sozlash) o‘ramidagi Affect Pivot Only
(Faqat tayanch) tugmasini bosing.
3. Obyektlami surish buyrug‘ini yuklang va kesishgan o‘qlar
shaklini olgach tayanch nuqtasini ko‘zlagan joyga suring.
Buymqdan chiqish uchun Affect Pivot Only tugmasini qayta
bosing.
«Сплайн» - egri chiziq chizish buymg‘ining tugmasi

«Изменить» - « 0 ‘zgartirish» panelining buyruqlari.
И з м е н и т ь
yXyj
О E D
0
\ V - - / D
U
^
r r I T
,
i I i I
i
i I
* ;
I I
i i
I I i
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11 12
13 14
15 16 1?
1. «Стереть» - tanlangan obyektni о‘chirish buyrug‘ining tugmasi;
2. «Копировать» - obyektdan nusxa olib ко‘chirish buyrug‘ining
tugmasi;
3. «Зеркальное отражение» — obyektning simmetrik tasvirini
yasash buyrug‘ining tugmasi;
4. «Подобие» - tanlangan obyektni parallel surish buyrug‘inim
tugmasi;
5. «Массив...» — obyektning tasvirini ko‘paytrib tasvirlash
-TEMA
JAQTÍLÍQTÍŃ TÁBIYIY HÁM JASALMA DEREKLERI

133
Quyash, juldızlar, shaqmaq, arqa polyus jaqtılıǵı, jaltıraq qońızlar,
ayırım balıqlar, shirindiler jaqtılıqtıń
tábiyiy dereklerine kiredi.
Insannıń aralasıwı menen payda etiletuǵın jaqtılıq dereklerine
jasalma
derekler delinedi. Olarǵa elektr lampochkası, ottıń jalını, kerosin
lampası, televizor ekranı, elektr hám
gaz kepseri, lyuminescent
lampalar, qızdırılǵan gazlar hám t.b. lar kiredi.
Jaqtılıq dereklerinen shıǵatuǵın nur hár túrli reńge iye boladı.
Denelerdiń jaqtılıq shıǵarıwınıń tiykarǵı sebebi onıń qızıwı bolıp
tabıladı. Dene temperaturasınıń joqarı yaki tómen bolıwına qarap,
onnan shıǵatuǵın nur reńi de ózgeredi. Mısalı, elektr lampochkasınan
belgilengen tok ótpese, ol qızarıp janadı hám bólmeni jaqsı
jaqtılandırmaydı.
Jaqtılıqtıń
tábiyiy
derekleri
Jaqtılıqtıń
jasalma
derekleri
Jaqtılıqtı
qabıllawshılar
102-súwret.
Jaqtılıq tásirinde isleytuǵın deneler jaqtılıqtı qabıllawshılar delinedi.
Insan kózi usı wazıypanı atqaradı. Fotoplyonkalar, foto súwret,
videokamera, Quyash batareyaları, pult penen basqarı latuǵın
televizor
hám magnitofonlar usılar qatarına kiredi. Ósimliklerde Quyash nurları
tásirinde quramalı procesler bolıp ótedi hám Jerdegi tirishilik ushın
áhmiyetli bolǵan kislorod ajıraladı hám beloklar, may payda boladı.
Ayitbayeva fotima umirbek qizi

Ushbu ruxsatnoma pasportsiz haqiqiy deb
hisoblanmaydi!
Bilimni baholash agentligining rasmiy telegram kanali:
t.me/BaholashUz
A B I T U R I Y E N T R U X S A T N O M A S I
2023/2024-o‘quv yili uchun qabul
ID
5213620
F.I.Sh.:
AYITBAYEVA FOTIMA UMIRBEK QIZI
Pasport:
AD 2017788
Tug‘ilgan sana:
23.07.2005
Test topshirish fanlari:
Ona tili va adabiyot (3.1)
Matematika (2.1)
Majburiy fanlar (1.1)
Test topshirish manzili
Test sinovi topshirish hududi va hududga kelish vaqti:
Xorazm viloyati,
9-avgust, soat 13:30
Test topshirish manzili: Urganch shahri Yoshlik ko‘chasi
Test topshirish joyi: “Yoshlik” sport majmuasi maneji
2
- smena,
18
- guruh
Ta'lim tili: o‘zbekcha. Test topshirish alifbosi: lotin
Tanlov ustuvorligi: davlat granti
TANLANGAN TA'LIM YO‘NALISHLARI
1
Kunduzgi
Nukus davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim
2
Kunduzgi
Urganch davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim
3
Kunduzgi
Toshkent davlat pedagogika universiteti
Boshlang‘ich ta’lim
4
Kunduzgi
Samarqand davlat universiteti Kattaqo‘rg‘on filiali
Boshlang‘ich ta’lim
5
Kunduzgi
Buxoro davlat pedagogika instituti
Boshlang‘ich ta’lim
IMTIYOZLAR
Sizda imtiyoz mavjud emas!
ABITURIYENTGA ESLATMA
• 2023-yil 9- avgust soat 13:30 ga qadar test topshirish hududiga yetib kelib, nazorat posti
orqali ruxsatnoma va pasportingiz (ID-karta) bilan hududga kirishingiz zarur (Shaxsi
tasdiqlanmagan va kechikib kelgan talabgorlar test sinoviga qo‘yilmaydi).
• Javoblar varaqasini buklash, belgilanmagan joylarga yozish taqiqlanadi.
• Test sinovlarini topshirish vaqtida guruhdan zarurat bilan chiqqan talabgorga qo‘shimcha
vaqt berilmaydi.
• Mikrokalkulyator, lug‘at, jadval, kitob, uyali telefon, kompyuter, telekommunikatsiya
qurilmalari va boshqa vositalar, shpargalkalar olib kirishga harakat qilgan yoki olib kirgan
talabgorlar test sinovidan chetlatiladi. Shuningdek, test materiallarini boshqa talabgorga
uzatish, yordam berish hamda bir-biri bilan gaplashish, test materiallariga ziyon yetkazish,
hududdan tashqariga olib chiqish, test sinovlari uchun ajratilgan vaqt tugaganidan so‘ng test
materiallarini topshirishdan bosh tortish sizni test sinovlaridan chetlatishga asos bo‘ladi.
Natijani ko‘rish
uchun havola
|
-TEMA
QUYASH HÁM AYDÍŃ TUTÍLÍWÍ - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
s = F - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
Fizika 6-klass
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń teńsalmaqlíLÍǴÍ
|
Tajriba. Gidroxinonning suvdagi eritmasidan efir bilan ekstraksiyalash

|
Tajriba. Gidroxinonning suvdagi eritmasidan efir bilan ekstraksiyalash
|
bet | 73/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Tajriba. Gidroxinonning suvdagi eritmasidan efir bilan ekstraksiyalash. 5 gr texnik gidroxinon 50 ml distillangan suvda eriting. Eritmani ajratgich voronkaga quyib uning ustiga 50 ml dietil efir qo‘shing. Voronkaning qopqog‘ini yopib asta sekin chayqating. Voronka ichida hosil bo‘lgan bosimni vaqti vaqti bilan chiqarib turing. So‘ng voronkani shtativga o‘rnatib biroz tindiring. Pastki suvli qavatni voronka jo‘mragi orqali biror idishga quyib oling. Yuqori efir qavatini esa voronkaning og‘zidan boshqa kolbaga quying. Yuqoridagi jarayonni yana 3 marta takrorlang. Efirli eritmalarni birlashtirib suvsiz natriy sulfat bilan quriting, so‘ngra filtrlab efirni suv hammomida haydab oling. Kolbada gidroxinonning rangsiz kristallari qoladi. Hosil bo‘lgan kristallarning suvda qayta kristallash mumkin.
Sublimatsiya
Kristall moddaning qizdirilganda suyuqlanmasdan gaz holatiga o‘tib yana kondensatlanib kristall holtga o‘tish hodisasi sublimatsiya (vozgonka) deyiladi. Ba’zi organik moddalarni, masalan, gidroxinon, naftalinni tozalashda sublimatsiya usulidan foydalanish qulay.
Moddani sublimatsiya usuli bilan tozalash uchun modda chinni kosachaga solinadi, kosacha teshikli filtr qog‘oz bilan yopiladi va ustiga voronka to‘nkarib qo‘yiladi. Chinni kosacha gaz alangasida qizdiriladi. Kosachadagi modda bug‘lanibfiltr qog‘oz teshikchalaridan o‘tadi va voronkani yuqori sovuq qismida kristallanadi. Agar modda odatdagi bosimda qiyin bug‘lansa sublimatsiya pasaytirilgan bosimda o‘tkaziladi.
T ajriba. Naftalinni sublimatsiya usuli bilan tozalash (mo‘rili shkafda bajariladi). Chinni kosachaga 1 gr texnik naftalin soling. Uning ustini teshikchali filtr qog‘oz bilan berkiting. Filtr qog‘ozga uchi paxta bilan berkitilgan voronka yopib, kosachani qum hammomida sekin qizdiring. Bunda naftalin bug‘lanib voronkaning ustki qismida krstallana boshlaydi. Sublimatlanish tugagandan keyin kosachani sovuting va voronkaning ichki sirtidagi naftalin kristallarini pichoqcha yordamida ajaritb oling.
|
| |
Ekstraksiya - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 72/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Ekstraksiya
E kstraksiya usulidan organik moddani eritmadan yoki qattiq aralshmadan ajratib olish uchun foydalaniladi. Bu usul moddalar va aralashmalarning har xil erituvchilarda turlicha erishiga asoslangan.
S uvda eriydigan organik moddalarni suv bilan aralashmaydigan erituvchilar, masalan, dietil efir, xloroform, petroley efiri kabilar bilan ajratib olish mumkin. Bu erituvchilarning ko‘pchiligini qaynash temperaturasi nisbatan past bo‘lganligi uchun ularni oson bug‘latib yoki haydab ajaratish mumkin.reaksion aralashmadan yoki tabiiy ob’ktlardan organik moddalarni ekstraksiyalab ajaratib olish uchun aralashma ajratish voronkasiga solinadi. Unga ajratilishi kerak bo‘lgan moddani erita oladigan, lekin suv bilan aralashmaydigan erituvchi quyiladi va voronkaning og‘zi o‘zining probkasi bilan berkitiladi. So‘ng voronkaning jo‘mragi yuqoriga qilib gorizontal yo‘nalishda chayqatiladi. Erituvchining bug‘lanishi natijasida hosil bo‘lgan ortiqcha yuosim jo‘mrak orqali chiqarib turiladi. Bunday jarayon bir necha marta takrorlanadi.
Ajratish voronkasi shtativga o‘rnatiladi, aralashmaning tinishi va ikki qatlamga ajralishi uchun biroz vaqt kutiladi. So‘ng voronka og‘zidagi probka olinadi va pastki qavat jo‘mrak orqali biror idishga quyib olinadi, yuqori qavat esa voronkaning og‘zidan boshqa idishga o‘tkaziladi. Ko‘pincha suvli eritmadan erigan organik moddani to‘la ekstraksiya qilish uchun eritma yaxshi eriydigan noorganik tuz bilan to‘yintiriladi.
Agar ekstraksiya qilinayotgan modda organik erituvchiga nisbatan suvda yaxshi erisa ajratish voronkasida ajratish yaxshi natija bermaydi. Bunday holatda to‘xtovsiz ekstraksiyalash uskunasidan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Laboratoriyada qattiq moddalarni yoki o‘simliklarni ekstraksiya qilish uchun ekstraktorlardan, masalan Sokslet apparatidan foydalaniladi. Bu apparat yumaloq tubli kolba, ekstraktor va qaytarma sovutkichdan iborat. Ekstraksiya qilinuvchi maydalangan qattiq modda yoki o‘simlik materiali qog‘ozdan yasalgan gizaga solinadi va ekstraktorga joylanadi. Kolbaga erituvchi quyiladi, sovutkichga ulanadi va kolba suv hammomida qizdiriladi. Erituvchining bug‘lari nay orqali yuqoriga ko‘tarilib qaytarma sovutkichda kondensatlanadi va ekstraktorga joylashtirilgan moddag tushib ma’lum balandlikka ko‘tariladi, so‘ngra erigan modda bilan birga sifon nay orqali yana kolbaga quyiladi. Kolbadagi erituvchi doimo qaynab turganligi uchun ekstraksiya to‘xtovsiz davom etadi. Ekstraksiya tugagandan keyin kolba sovutiladi, qaytarma sovutkichdan ajratiladi, erituvchi haydab ajratib olinadi.
|
| |
Kislota va ishqorlar bilan ishlash qoidalari

|
Kislota va ishqorlar bilan ishlash qoidalari
|
bet | 67/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)Kislota va ishqorlar bilan ishlash qoidalari.
Mineral (xlorid, natrat, sulfat, ftorid) kislotalar, shuningdek, kuchli organik kislotalar(poli- va monogaloid karbon kislotalar) teriga va shilliq pardalarga tegsa kimyoviy kuydiradi. Agar ko‘zga kislota sachrasa ko‘z qorachig‘i zararlanib kishi ko‘r bo‘lishi mumkin. O‘yuvchi ishqorlar va ularning eritmasi, shuningdek metall alkogolyatorlari xam teri va shilliq pardaga tegsa kimyoviy kuydiradi. Ko‘zga ishqor sachrasa kishi ko‘r bo‘ladi. Shuning uchun kislota va ishqorlar bilan ishlash qoidalarini esda saqlash kerak.
Ishqor va kislotalar bilan qilinadigan xamma ishlar ximoya ko‘zoynagi taqib bajariladi.
Kislota va ishqorlarni katta idishlardan kichik idishlarga sifon yoki voronka orqali quyishda rezina qo‘lqop, fartuk va ximoya ko‘zoynagidan foydalanish kerak.
Kislota va ishqorlarni og‘iz bilan pipetka yoki sifon orqali so‘rib olish man etiladi.
Sulfat kislotani faqat issiqqa chidamli idishlarda suyultirish mumkin, chunki bunda ko‘p issiqlik ajralib chiqadi. Bunda kislota suvga quyiladi, lekin aksincha emas. Bu ishni bajarishda ximoya ko‘zoynagi taqib olish kerak.
O‘yuvchi ishqorlarni eritishda xam ko‘zoynak taqish kerak. Bunda ishqorning kichikroq bo‘laklari asta-sekin suvga solib eritiladi. Ishqor bo‘laklarini qisqich bilan olish mumkin.
Vakuum-eksikatorlarda suvni tortib oluvchi modda sifatida sulfat kislota ishlatish mumkin emas, chunki eksikator yorilib ketsa, kislota sachrab kuydiradi.
Plavik kislota bilan ishlashda nixoyatda extiyot bo‘lish kerak. Rezina qo‘lqop, ximoya ko‘zoynagi yoki maska kiyish va ishni mo‘rili shkafda bajarish lozim.
Juda xavfli va zaxarli moddalar bilan ishlash qoidalari
Juda xavfli moddalar (natriy va kaliy metallari, portlovchi moddalar, portlovchi aralashmalar) bilan olib boriladigan xamma ishlarda, past bosim ostida va yuqori bosim ortida ishlashda, albatta, ximoya ko‘zoynagi taqish yoki maska kiyish kerak. Ish tugagandan keyingina ularni yechish lozim.
|
| |
IV
BAP - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

102
KIRISIW SÁWBETI
Siz televizorda kóp ret berilgen «Maugli» haqqındaǵı multfilmdi
kórgensiz. Onda Maugli óz dushpanı bolǵan jolbarıstı jeńiw ushın «qızıl
gúl»di (yaǵnıy jalındı) qolǵa kirgizedi. Onnan soń basqa haywanlar
onı endi haywan emes, al insan dep qabıllaydı. Al, insan barlıq janlı-
jániwarlardıń patshası esaplanadı. Haqıyqatında da adamlar ottan
paydalanıp baslaǵanlarınan soń turmıs tárizi keskin ózgergen. Awqatlardı
pisken halında jew, metallardı eritip ań, jumıs hám urıs quralların
jasaw, jılınıw hám t.b. barlıǵı ottı payda etiw hám paydalanıwdı úyreniw
menen baylanıslı boldı. Oǵan tiyisli kóplegen ápsanalar da dóretilgen.
Mısalı, grek ápsanasında alp Prometey qudaylardan ottı alıp insanlarǵa
bergen hám onnan paydalanıwdı úyretkenligi haqqında sóz baradı.
Hátteki kosmosqa bolǵan birinshi párwaz haqqındaǵı filmdi de «Ottıń
boysındırılıwı» dep ataǵan. Sebebi, insan jerde, okeanlarda háreketleniw
ushın qollanılatuǵın mashinalarda jıllılıqtan paydalanıw menen birge,
kosmosqa da jıllılıqtı (ottı) qollanıw aqıbetinde shıqtı.
Kúndelikli turmısta da siz ıssı, suwıq, qaynaǵan, jıllı, qıs,
jaz sıyaqlı sózlerdi kóp qollanasız. Biz Siz benen zat dúzilisin
úyrengenimizde puw, suw hám muz birdey molekulalardan
quralǵanlıǵın da bilip aldıq. Solay eken, onda ıssı suw hám suwıq suw
molekulaları nesi menen ózgeshelenedi? Temperatura degende neni
túsinemiz? Usı sıyaqlı sorawlarǵa kelesi temalarda juwap alamız.
MAVZU: OKSALAT KISLOTANING PARCHALANISHI. OKSALAT KISLOTANING OKSIDLANISHI. SIRKA KISLOTANI ETIL EFIRINI OLINISHI. SIRKA-IZOAMIL EFIRNING OLINISHI

|
MAVZU: OKSALAT KISLOTANING PARCHALANISHI. OKSALAT KISLOTANING OKSIDLANISHI. SIRKA KISLOTANI ETIL EFIRINI OLINISHI. SIRKA-IZOAMIL EFIRNING OLINISHI
|
bet | 96/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)MAVZU: OKSALAT KISLOTANING PARCHALANISHI. OKSALAT KISLOTANING OKSIDLANISHI. SIRKA KISLOTANI ETIL EFIRINI OLINISHI. SIRKA-IZOAMIL EFIRNING OLINISHI.
Oksalat kislotaning parchalanishi.
Quritilgan probirkaga taxminan 1 gr oksalat kislota kukunidan solib probirkaning og’zini gaz o’tkazuvchi nayli tiqin bilan berkitiladi. Probirka shtativ tutgichiga o’rnatiladi va gaz o’tkazuvchi nayning uchi ohakli suv solingan idishga tushiriladi. Probirkadagi oksalat kislota qizdirilganda oksalat kislota dekarboksillanib chumoli kislota va karbonad angdridga parchaalanadi, shuning uchun uchun ohakli suv loyqalanadi:
H2C2O4 ---- HCOOH + CO2
CO2 + Ca(OH)2 -- CaCO3 + H2O2
Oksalat kislotaning oksidlanishi.
Probirkaga 3- 4 ml kaliy permanganatning 5 % li eritmasi, 1-2 ml 10 % li sulfat kislota va 1 ml oksalat kislotaning to’yingan eritmasi solinadi. Probirkaning og’zi gaz o’tkazgich nayli tiqin bilan zich berkitiladi va nayning uchini ohakli suvga tushirilib, aralshma ohista qizdiriladi. Oksalat kislota oksidlanib karbonad angdrid va suv hosil bo’ladi. Shuning uchun ohakli suv loyqalanadi. Kaliy permanganat esa qaytariladi, buni eritmaning rangsizlanishidan ko’rishimiz mumkin:
5H2C2O4 + 2KMnO4 + 3H2SO4 --- K2SO4 +2MnSO4 +10CO2 + 8H2O
Sirka kislotani etil efirini olinishi.
Probirkaga 1 gr natriy asetat kristallaridan (yoki konsentrlangan sirka sulfat kislotasi) solib, unga 2 ml etil spirit quying. Aralashmaga 1 ml konsentrlangan sulfat kislota qo’shib, ohista qizdiring. Ko’p o’tmay sirka kislotaning etil efiriga hos hid paydo bo’ladi. Reaksiya tenglamasi:
CH3CH2OH + HOSO3H--- H2O + CH3CH2OSO3H
CH3CH2OSO3H + CH3COOH--- CH3CH2COOCH3 + H2SO4
MAVZU: O’SIMLIK MOYINING HAR XIL ERITUVCHILARDA ERISHI. YOG’LARNI SOVUNLANISHI. SOVUNDAN ERKIN YOG’ KISLOTALARINI AJRATIB OLISH. ERIMAYDIGAN KALTSIYLI TUZNING OLINISHI.
2.Yog’larni sovunlanishi.
Probirkaga 3 ml paxta yog‘i olib ustiga 5 ml etil spirti va 30— 40% ishqor eritmasidan 5 ml qo‘shing. Probirkani maxsus so- vitgich (shisha nay o‘rnatilgan probka) bilan berkitib, suv hammomida 7—8 minut qizdiriladi. Bunda sovunlanish reaksiyasi sodir bo`ladi. Aralashma taxminan 50 ml issiq suv quyilgan idishga ag‘dariladi va aralashtiriladi. Bunda tiniq eritma hosil boMadi. Shu eritmadan 2—3 ml olib, suv qo‘shib chayqatilsa, sovun ko‘piklari paydo bo‘ladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
MAVZU: OKSALAT KISLOTANING PARCHALANISHI. OKSALAT KISLOTANING OKSIDLANISHI. SIRKA KISLOTANI ETIL EFIRINI OLINISHI. SIRKA-IZOAMIL EFIRNING OLINISHI
|
Paratnetrs,
obyektlarni aniq oichamlarini 
birdaniga kiritish uchun 
Keyboard Entry

kiritish
va aniqlash uchun
Color and Name
va boshqa tushuvchi
o‘ramlarini ko‘rishimiz mumkin. Yaratilgan
obyektni qayta taxrirlash
uchun proyeksiya oynalaridan mazkur obyektni tanlab, buyruqlar
panelining
yuqorisida joylashgan
Modify
qismiga kirish va obyektlami
qayta taxrirlash mumkin. Mazkur obyektga turli modefikatorlami
qoilash uchun obyekt yoki obyektlar to‘plamini tanlab,
shu panelda
joylashgan
Modifier List
tushuvchi qatordan kerakli modefikatomi
tanlash zarur. Shuni eslatib o‘tish joizki, obyektlarga modefikatorlami
qo‘llash va natijani to liq ko‘rish uchun
obyektning tashkil etuvchi
boiimlari yoki segmentlari yetarli darajada ko‘p boiishi darkor.
Bulardan tashqari
Modifier List
qismining pastki sozlashlar tug-
malariga Pin Stack (Stekni maxkamlash), Show end result on/off toggle
(Natijani ko‘rishni yoqish, o‘chirish), Make unique (Antiqa qilish),
Remove modifier from the stack (Stekdan modefikatomi olib tashlash),
Configure Modifier Sets (Modefikatorlar to‘plamini o‘zgartirish) kiradi.
Masalan, sahna obyektlariga Bend (Bukish) modefikatorini qo‘1-
lashni ко‘rib o‘tsak.
1. Yuqorigi tartibda ko‘rsatilgandek Box (Parallelepiped)ni proyek
siya oynalarining birida quring.
2. Obyektdan belgilashni uzmasdan turib, Parameters (Parametrlar)
o‘ramida Create (Yaratish) qismidagi Heigh: Segs (Balandlik bo‘yicha
segmentlar) ni 20 ga ko‘taring.
3.
Modify
( 0 ‘zgartirish) buymqlar panelidagi
Modifier List
qismi
ning tushib keluvchi qatoridan Bend (Bukish) modefikatorini tanlang.
4. Buymqlar panelining pastida mazkur
modefikatorga tegishli
Parameters (Parametrlar), Angle (Burchak) va Direction (Yo‘nalish)
olchagichlarini kerakli miqdorda o‘zgartiring.
Bunda dastur oynasida tanlangan obyektlaming ko‘rinishi qaysi
modefikator tanlanganligiga qarab o‘z ko‘rinishini o‘zgartiradi. Eslatib
o lish joizki, hamma modefikatorlar ham obyektning ko‘rinishiga be
vosita ta‘sir ko‘rsatmasligi mumkin. Masalan
obyektni tashkil etuvchi-
lari Mesh Select (Yuzani belgilash), Poly Select (Poligonlami belgilash),
Patch Select (Patchlami belgilash), Spline Select (Splaynlami belgilash),
Volume Select (Xajmli belgilash), FFD Select (Mustaqil shakl
deformatsiyasi orqali belgilash), Select By Channel (Kanallar orqali
belgilash) (podobyekt) darajasida belgilovchi modefikatorlar obyektning
nuqta, qirra va yuzalarini belgilash ulami taxrirlashga moijallangan.
92
Modefikatorlar bu 3D
MAX obyektlari parametrlari, nuqtalari va
qirralarini fazodagi о‘mini o‘zgartirish moijallangan matematik funksi-
yalardir.
47- rasm
48- rasm
MAVZU: CHUMOLI KISLOTANING OKSALAT KISLOTADAN OLINISHI. SIRKA KISLOTANING OLINISHI. SIRKA-ETIL EFIRINING OLINISHI

|
MAVZU: CHUMOLI KISLOTANING OKSALAT KISLOTADAN OLINISHI. SIRKA KISLOTANING OLINISHI. SIRKA-ETIL EFIRINING OLINISHI
|
bet | 95/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)MAVZU: CHUMOLI KISLOTANING OKSALAT KISLOTADAN OLINISHI. SIRKA KISLOTANING OLINISHI. SIRKA-ETIL EFIRINING OLINISHI.
Chumoli kislotaning oksalat kislotadan olinishi.
Quritilgan probirkaga taxminan 1 gr oksalat kislota kukunidan solib probirkaning og’zini gaz o’tkazuvchi nayli tiqin bilan berkitiladi. Probirka shtativ tutgichiga o’rnatiladi va gaz o’tkazuvchi nayning uchi ohakli suv solingan idishga tushiriladi. Probirkadagi oksalat kislota qizdirilganda oksalat kislota dekarboksillanib chumoli kislota va karbonad angdridni hosil qiladi, shuning uchun uchun ohakli suv loyqalanadi:
H2C2O4 ---- HCOOH + CO2
CO2 + Ca(OH)2 -- CaCO3 + H2O2
Sirka kislotaning olininishi.
a) Etil spirtidan sirka kislota olish;
Probirkaga 2 ml etil spirt quyib, unga 2 ml xrom aralashmasidan qo‘shing va ohistalik bilan qizdiring. Bunda probirkadagi xrom aralashmasi yashil rangga o‘tadi va etil spirti oksidlanib, sirka aldegid, so‘ngra sirka kislota hosil bo‘ladi.
b) Asetil xloriddan sirka kislota olish;
Probirkaga 0,5 ml asetil xlorid va 1 ml suv soling. Asetil xlorid suvda erimagani uchun probirka tubiga cho‘kadi. Probirkani chayqating. Aralashmaning qizishiga va gomogen eritma hosil bo‘lishiga va sirka kislota hosil bo‘lishiga e’tibor bering.
Sirka-etil efirining olinishi.
Probirkaga 2,0 ml konsentrlangan (muz) sirka kislotasi va 2 ml etil spirit quyib, ustiga 0,5 ml konsentrlangan sulfat kislota qo’shing. Probirka og’zini gaz chiqish nayi o’rnatilgan probka bilan berkiting. Aralashmani 3-5 minut ehtiyotkorlik bilan qizdiring. Suyuqlik sovigach, ustiga osh tuzining to’yingan eritmasidan 2 ml solib chayqating. Sirka etil efiri suvda erimagani va suvdan yengil uchun eritma ustida qavat hosil qilib yig’iladi, o’ziga hos hid beradi.
Asosiy reaksiya (H2SO4 ishtirokida):
CH3COOH + C2H5OH ---- CH3COOC2H5 + H2O
Qo’shimcha reaksiyalar:
C2H5OH + HOSO3H --- C2H5OSO3H
C2H5OSO3H + C2H5OH -- C2H5OC2H5 + H2SO4
|
| |
O‘tga xavfli va portlovchi moddalar bilan ishlash qoidalari

|
O‘tga xavfli va portlovchi moddalar bilan ishlash qoidalari
|
bet | 69/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)O‘tga xavfli va portlovchi moddalar bilan ishlash qoidalari
Laboratoriyada ishlatiladigan reaktivlarning ko‘pi reaksiya natijasida xosil bo‘ladigan oraliq maxsulotlar, hamda reaksiyaning bug‘, gaz, qattiq va suyuq xolatdagi maxsulotlari tez alangalanuvchi va yonuvchan moddalardir. Ba’zi moddalar portlovchan, ba’zilari esa xavo bilan aralashganda portlovchi aralashmalar xosil qiladi.
Efir, petroley efir, atseton, uglerod sulfid, benzol va boshqa oson alangalanadigan moddalarni gorelka alangasida, elektr plitkalarda, ochiq idishda bug‘latish va qizdirish mumkin emas. Oson alangalanadigan suyuqliklar suvli sovutgich ulangan kolbada oldindan isitib qo‘yilgan suv xammomi bilan isituvchi asboblardan uzoqda isitiladi.
Oson alangalanuvchi moddalar (efir, apetroley efir, atseton, uglerod sulfid, benzol, spirt) suvli sovitgichli asbobda xaydash protsessi borayotgan joydan uzoqda isitib keltirilgan suv xammomi yordamida xaydaladi.
Oson alangalanuvchan moddalar solingan asboblarni bir-biridan ajratishdan oldin ular yaqinidagi gorelkalarni o‘chirish kerak.
Oson alangalanuvchan moddalarni kanalizatsiyaga axlat, solinadigan chelak va yashikka to‘kmaslik kerak. Ularga tasodifan chaqilgan gugurt cho‘pi tashlansa, yong‘in chiqishi mumkin.
Oson alangalanuvchan moddalarni oxirigacha xaydamaslik kerak, chunki ko‘p moddalar (dietil efir, dioksan) portlovchi peroksidlar xosil qiladi. Ular qizdirilganda va xavo ta’sirida portlaydi. Efir bug‘i xavodan og‘irroq bo‘ladi va pastga tomon tushadi. Shuning uchun sovitgich yaxshi ishlanmaganda yoki efir qattiq qaynab ketganda efir bug‘lari ko‘p miqdorda chiqib atrofga tarqaladi. Shu vaqtda atrofda ochiq gaz alangasi bo‘lsa yong‘in chiqishi va portlashi mumkin.
Natriy metallining ustidagi efir va alangalanuvchan moddalarni xaydash uchun kolba suv xammomida emas, qum xammomida qizdiriladi.
Organik erituvchi (dioksan, efirlar) larni ishlatishdan oldin ular tarkibida peroksidlar bor-yo‘qligini tekshirib ko‘rish kerak.
Vodorod bilan ishlashda shuni esda tutish lozimki, vodorod havo bilan aralashganda portlaydi. Shuning uchun quyidagilarga amal qilish kerak:
a) vodorod bilan ishlashda asbobning germetikligini tekshirib ko‘rish kerak:
b) asbobning ichidagi havo vodorod oqimi bilan siqib chiqarilganidan keyin vodorodning tozaligini tekshirib ko‘rish kerak. Probirkaga yig‘ib olingan vodorod toza bo‘lsa, yoqib ko‘rilganda ovozsiz yonadi;
v) vodorodning tozaligi aniq bo‘lgandan keyingina vodorod to‘ldirilgan asbobni qizdirish mumkin:
g) tajriba tugagach, qizdirish to‘xtatiladi va asbob vodorod oqimida sovitiladi.
|
| |
Oltingugurtni aniqlash - M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD

|
M. M. Hojimatov- andijon davlat universiteti kimyo kafedrasi dots., PhD
|
bet | 78/131 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 9,69 Mb. | | #141266 |
Bog'liq Органик кимё мажмуа.docx 2023 y (2)2. Oltingugurtni aniqlash.
Eritmaning ikkinchi qismidan organik modda tarkibida oltingugurt bor-yo‘qligini aniklash uchun foydalaniladi. Buning uchun eritmaga 0,5 ml 10 % li HCl kushib, ustiga kurgoshin nitrat Pb(NO3)2 yoki qo‘rg‘oshin atsetat eritmasidan quying. Agar qora cho‘kma xosil bo‘lsa (bu hodisa PbS hosil bo‘lganligini ko‘rsatadi), organik modda tarkibida oltingugurt borligidan dalolat beradi.
3. Galogenni aniqlash.
Galogen borligini taz aniklash uchun F. Beylshteyn usuli A.Stepanov reaksiyalaridan foydalaniladi.
1. Mis turining uchi spirt alangasida mis (II)-oksidning qora dog‘i bilan qoplanib qolguncha qizdiriladi. So‘ngra sim sovitiladi, uni analiz qilinayotgan moddaga botiriladi va yana spirt alangasiga tutiladi. Agar birikmada galogen bo‘lsa, alanga chiroyli yashil rangda yonadi.
2Cu + O2 → 2CuO
5CuO + 2CHCl3 → CuCl2 + 4CuCl + 2CO2 + H2O
2. A.Stepanov reaksiyasi. Quruq probirkaga 1-3 ml etil spirti, 1 tomchi xloroform va kichikroq natriy metalli bo‘lakchasi soling. Vodorod ajralib chiqishi to‘xtagach, aralashmaning hajmiga teng miqdorda suv qo‘shilib, unga xlorid kislota tomizing va muhitning pH ini 5-6 ga yetkazing. So‘ngra aralashmaga kumush nitrat eritmasidan 2-3 tomchi tomizing, oq cho‘kma tushishini kuzating.
2C2H5OH + 2Na → 2C2H5ONa + H2
CHCl3 + 2H2 → 3HCl + CH4
C2H5ONa + HCl → C2H5OH + NaCl
NaCl + AgNO3 → AgCl↓ + NaNO3
MAVZU: METANNI NATRIY ATSETATDAN OLINISHI VA XOSSALARINI O’RGANISH. ALYUMINIY KARBIDNI GIDROLIZLAB METAN GAZINI OLINISHI. TO’YINGAN UGLEVODORODNING KONSENTRLANGAN MINERAL KISLOTALAR BILAN O’ZARO TA’SIRI. TO’YINGAN UGLEVODORODLARNI KEROSIN VA BENZINNI ALANGALANISHIGA QARAB ANIQLASH.
Mashg`ulotning maqsadi: talabalarga metan gazining olinishi va xossalarini o`rganish bo`yicha amaliy tushunchalar berish.
Kerakli asboblar: Probirka, gaz o`tkazuvchi nayli trubka, shtativ, gaz gorelkasi yoki spirt lampasi.
Kerakli reaktivlar: CH3COONa, natron ohak (NaOH, CaO), bromli suv, Al4C3, kaliy permanganat eritmasi.
|
| |
-TEMA
JÍLLÍLÍQTÍ PAYDA ETETUǴÍN DEREKLER

103
hám t.b. Sonlıqtan da onı ólshew ushın ayırım «jıllılıq muǵdarı» degen
fizikalıq shama kirgizilgen. Mınaday tájiriybe ótkereyik. Qıstıń suwıq
kúni eki muz bólegin qalıń qolǵap penen uslap (qolımızdıń ıssılıǵı
muzǵa ótpewi ushın), olardı bir-birine ısqılap kóreyik. Sonda muzlar
erip, suw tamshılay baslaydı. Adamlar áyyemde eki aǵashtı ısqılap ottı
payda etken. Sımdı da bir jerinen bir neshe ret tez-tez búklese, sol
jeri qızıp ketedi. Awır balǵanı kóterip, metall bólegine bir neshe márte
urılsa, metall da qızadı. Bulardıń barlıǵında mexanikalıq energiya
jıllılıq energiyasına aylanadı. Usıǵan uqsas ısqılanǵan barlıq denelerdiń
qızatuǵının turmısta ushıratqansız. Olar haqqında eslep kóriń. Mine
usınday tájiriybeler, jıllılıq ta energiyanıń bir túri ekenligi haqqındaǵı
juwmaqqa alıp keledi. Onda biz biletuǵın potencial hám kinetikalıq
energiyadan qaysı biri jıllılıq energiyasına sáykes keledi? Yaki bir
waqıtta ekewi de me? Zatlardıń mayda bólekshelerden quralǵanlıǵı
hám olardıń toqtawsız qozǵalısta bolatuǵını belgili. Baqlawlar eger zat
qızdırılatuǵın bolsa, onda bólekshelerdiń qozǵalısıniń tezlesetuǵının
kórsetedi. Bunnan
jıllılıq bul zattı quraytuǵın bólekshelerdiń
Másele sheshiw úlgisi - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

95
1. Sınanı túbirge qaǵıwda da jumıs atqarıla ma?
2. Aralıqtan utıs beretuǵın blok sızılmasın sıza alasız ba?
3. Joldan utıw ushın qozǵalmas bloktan qalayınsha paydalanıw
kerek?
35-TEMA
MEXANIKANÍŃ ALTÍN QÁDESI.
MEXANIZMNIŃ PAYDALÍ JUMÍS KOEFFICIENTI
Joqarıda Siz ápiwayı mexanizmlerdiń jumıstan utıs bermey-
tuǵınlıǵı menen tanıstıńız. Bul keńirek maǵanada qaralatuǵın bolsa
«
hár qanday mexanikalıq mexanizm kúshten neshe ese utıs
beretuǵın bolsa, joldan sonsha ese uttıradı» degen juwmaqqa
kelinedi. Buǵan «
Mexanikanıń altın qádesi» delinedi.
Aldıńǵı temada qanday da bir júkti belgili bir biyiklikke
kóteriwde mexanizmniń awırlıǵın, olardaǵı súykeliwlerdi esapqa
almadıq. Bular esapqa alınatuǵın bolsa,
m massalı júkti
h biyiklikke
kóteriwde
A
p
=
mgh jumısqa salıstırǵanda ádewir kóp jumıs (
A
u
)
orınlaw zárúrligi kelip shıǵadı.
A
p
jumıs
paydalı
jumı
s dep ataladı.
A
u
– ulıwma orınlanǵan jumıs dep atalıp,
A
u
=
A
p
A
q
dan dúziledi.
A
q
súykeliwlerdi jeńiw, mexanizmniń ózin de kóteriw hám t.b. lardı
orınlaw menen baylanıslı qosımsha jumıslar.
Paydalı jumıs (A - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar...

97
9shınıǵıw
1. Rıchagtıń uzın iyini 6 m, qısqa iyini 2 m ge teń. Uzın iyinine
10 N kúsh tásir etetuǵın bolsa, qısqa tárepiniń ushı menen qanday
awırlıqtaǵı júkti kóteriw múmkin (
Juwabı: 30 N).
2. Bala qozǵalmas blokta júkti joqarıǵa shıǵarmaqta. Balanıń
massası 50 kg bolsa, bul blok járdeminde qanday maksimal awırlıqtaǵı
júkti kóteriwi múmkin?
g ≈ 10
N
kg
(
Juwabı: 500 N). Juwabıńızdı tiykarlań.
3. Qıya tegislikten júkti biyiklikke kóteriwde 20 Dj jumıs orınlandı.
Bunda PJK 80% bolǵan mexanizmnen paydalanıladı. Paydalı jumıstı
tabıń (
Juwabı: 16 Dj).
4. Deneniń uzınlıǵı 6 sm, eni 8 sm bolıp, tuwrı tórtmúyeshlik
kórinisinde. Onıń massa orayı qálegen ushınan esaplansa, neshe
santimetr uzaqlıqta boladı? Juwabıńızdı sızılmada tekserip koriń.
5*. Qudıqtan shelekke suw tartılmaqta. Shelektiń kólemi 10
l.
Arqan oralatuǵın barabannıń radiusı 10 sm, tutqası 50 sm ge teń. Suw
shıǵarıw ushın tutqaǵa qanday kúsh penen tásir etiwi tiyis?
g ≈ 10
N
kg
(
Juwabı: 20 N).
6. Dene qıya tegislikten 15 N kúsh tásirinde kóteriledi. Dene
awırlıǵı 16 N, qıya tegislik biyikligi 5 m, uzınlıǵı 6,4 m. Qıya
tegisliktiń PJK in tabıń. (
Juwabı: 83,3%).
kinetikalıq energiyası boladı - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki...

105
baǵanalarǵa jaz kú ninde biraz selpi etip ornatıladı. Qısta tarayıwı
esabınan úzilip ketpewi ushın usılay islenedi. Shiyshe stakanlarǵa ıssı
suwdı birden quyıwǵa bolmaydı. Sebebi, onıń ishki bólegi ıssılıqtan tez
keńeyedi. Al, sırtqı jaǵı keńeyip úlgermeydi. Sol sebepli stakan sınıp
ketedi.
1
. Bimetall plastina. 72-súwrette bir-birine toytarıp bekitilgen
eki – mıs hám temir plastina keltirilgen.
Bul plastinada mıs hám temir ıssılıqtan hár túrli keńeyedi. Bunday
plastina qızdırılsa, plastina temir tárepke, suwıtılǵanda mıs tárepke
iyiledi. Plastina júdá joqarı temperaturaǵa shekem ısıtılsa, yaki tómen
temperaturaǵa shekem suwıtılsa ne boladı? Bul haqqında oylap kórıń.
Onıń geypara qollanılıwları haqqında toqtap ótemiz. Úyde
qollanılatuǵın suwıtqısh yaki elektr utyuginiń islewine názer salatuǵın
bolsaq, suwıtqısh belgili bir waqıt islegennen keyin toqtaǵanın, utyug
te qızǵannan soń qızıl shıraǵınıń óshkenligin kóremiz. Sebebi, olarda
bimetall plastinkalı toktı úzip-jalǵaytuǵın qurılma bar. Onıń islew
principi 73-súwrette korsetilgen.
tok
jalǵawshı
kontakt
jıllılıq
73-súwret.
III BAPTÍ JUWMAQLAW BOYÍNSHA QADAǴALAW SORAWLARÍ

98
B) ... paydalı jumıstı ulıwma jumısqa bóliw kerek.
C) ... paydalı jumıstı, ulıwma jumısqa qosıw kerek.
D) ... ulıwma jumıstan paydalı jumıstı alıw kerek.
6. Mexanikanıń «Altın qádesi» neden ibarat?
A) Ápiwayı mexanizmler tek ǵana kúshten utıs beredi.
B) Ápiwayı mexanizmler kúshten hám joldan utıs beredi.
C) Ápiwayı mexanizmler tek ǵana joldan utıs beredi.
D) Ápiwayı mexanizmler kúshten yamasa joldan utıs beredi.
7. Rıchag qádesin kim tapqan?
A) Geron. B) Aristotel. C) Arximed. D) Nyuton.
8. Kórsetilgen bloklar sistemasında F hám P arasındaǵı qatnas qanday
boladı?
P – júktiń aw
ırlıgı.
P
F
A)
P = 4
F.
B)
P =
F.
C)
P = 2
F.
D)
P =
1
2
F.
So’z boshi - bet 44

135
vaqt kanallarini olish mumkin. O‘tkazish qobiliyatini to‘rt karra
ko‘paytirishdan foydalanib, unda 4 ta liniyaviy traktlarni bevosita
kommutatsiyalashni to‘rtta trakt bo‘yicha emas, balki bitta bog‘lovchi trakt
bo‘yicha ta’minlash mumkin bo‘lgan VKB ni qurish mumkin. Bunday
blokni qurish uchun ikkita axborot xotira qurilmasi AXQ
1
va AXQ
2
(5.14-
rasm) bloklarga bo‘linadi.
VI
BAP - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar denelerdiń...

132
KIRISIW SÁWBETI
Aldınǵı temalarda aytqanımızday, Quyash Jerdegi energiyanıń
tiykarǵı deregi bolıw menen birge, ondaǵı organikalıq tirishiliktiń
sebepshisi de bolıp tabıladı. Ósimlikler hám tereklerdiń ósiwi ushın
álbette jaqtılıq kerek. Jaqtılıq degende neni túsinemiz? Kóriw qalayınsha
júzege keledi. Jaqtılıq ne sebepten qalıń aynadan ótedi de, lekin juqa
karton qaǵazdan ótpeydı? Qanday tezlik penen tarqaladı? Bunday
sorawlarǵa adamzat áyyemgi zamanlardan juwap tabıwǵa háreket etkeń.
Biraq, jaqtılıq óz sırların basqa qubılıslarǵa qaraǵanda uzaǵıraq saqlap
keldi. Biziń kóriw arqalı qorshaǵan ortalıq haqqında alǵan bilimlerimiz
basqa sezimlerimiz aqıbetinde alǵan bilimlerimizden ádewir kóp.
Áyyemgi grekler insan kózinen qanday da bir nurlar shıǵadı hám
olar nárse, buyımlarǵa túsip, onı kóredi dep oylaǵan. Onda kózdiń
kóriwi túnde hám kúndiz birdey bolıwı kerek emes pe? Siz ne dep
oylaysız? Keyin ala inglis alımı I. Nyuton jaqtılıqtı júdá mayda
bóleksheler aǵımı dep qarawdı usınıs etti. Bul aǵım
jaqtılıq nurı dep
ataladı. Jaqtılıq nurı qanday da bir derekten, mısalı, Quyashtan shıǵıp
nárse hám buyımlarǵa túsedi. Olardan shaǵılısıp kózimizge tússe,
olardı kóremiz dep túsindiriledi. Bunday túsindiriw jaqtılıq penen
baylanıslı kóplegen qubılıslardı túsindiretuǵın bolsa da, ayrımların
túsindire almaydı. Mısalı, Quyashtan deneniń qarayıwı, gezlemelerdiń
jaqtılıq tásirinde reńiniń óńip ketiwi, ósimlikler japıraǵınıń jasıl bolıwı
hám t.b. Usınday qubılıslardı úyreniw barısında alımlar jaqtılıq tábiyatı
háqqındaǵı basqa teoriyalardı jarattı. Olar menen Siz joqarı klaslarda
tanısasız.
Vaqt kommutatsiya bloki - So’z boshi

132
qilayotgan kanallariga yoziladi. XQ ni o‘qishda murojaat adreslari
hisoblagich yordamida ishlab chiqiladi. XQ va xotiraning barcha
yacheykalarida joylashtirilgan ma’lumotlar, birinchidan boshlab ketma -
ket tarzda chiquvchi traktning nomeriga mos ravishda o‘qiladi.
k
i
va k
j
kanallari kommutatsiyasi jarayoni quyidagi tartibda o‘tadi. Yozuv
rejimida t
i
oralig‘i davomida ASH ga boshqaruv qurilmadan j –
yacheykasining adresi kelib tushadi, unga k
j
kanali axboroti yoziladi.
Shunga muvofiq t
j
oralig‘i davomida ASh ga i- yacheykasi adresi kelib
tushadi, unga k
j
kanali axboroti yoziladi. Axborotlarni o‘qishda j
yacheyka t
j
oralig‘ida, i – esa - t
i
oralig‘ida hisoblanadi. Shunday qilib,
ikkita raqamli kanallarning to‘liq dupleksli birlashuvi o‘rnatiladi.
XQ ning ikki turi mavjud: doimiy va operativ. Doimiy xotira
qurilmalarini VKB ni qurish uchun ishlatib bo‘lmaydi, chunki
kommutatsiyalanadigan kanallar bo‘yicha keladigan axborotni yozish,
saqlash va o‘qish zarur bo‘ladi. Raqamli kanallarni vaqtli
kommutatsiyasining amalga oshirish xotiraning kerakli hajmini aniqlash,
sanoat ishlab chiqarayotgan OXQ ning turini tanlash, xotirani tashkil
qilish, tez harakatlanuvchi VKB ga talablarni hisobga olish, VKB
xotirasiga axborotlarni kiritish/chiqarish usullarini tanlashdan iboratdir.
Xotiraning kerakli hajmini aniqlash traktda tashkil qilinayotgan
raqamli kanallar soni, bir kanalda uzatilayotgan kodli so‘zlarning uzunligi,
hamda VKB ish rejimidan kelib chiqqan holda bajariladi. Agar kiruvchi
va chiquvchi traktning S
1
va S
2
kanallarining soni bitta l kanali kodli
so‘zining uzunligiga teng bo‘lsa (odatda standart qayd etilgan o‘lchamlar),
unda ikkita ishlash usuli uchun uning kerakli hajmi, (
;
) rejimida -
1
*
C
V
Integratsiyalash - So’z boshi

219
(tarmoq) va boshqarish vositalari kabi komponentlarini ifodalaydi. Ushbu
tamoyillarni tarmoq va telekommunikatsiya uskunasini etakchi ishlab
chiqaruvchilari
tomonidan
amalga
oshirish
yangi
avlod
aloqa
tarmoqlarining
konsepsiyasida
(Next
Generation
Networks/New
Generation Networks, NGN) o‘z ifodasini topgan. Shu bilan birga ishlab
chiqaruvchilarning turli ochiq nashrlari
va texnik materiallaridagi
nomlarida, shu ma’noni ifodalaydigan boshqa atamalarni ko‘rish mumkin:
adaptiv tarmoq (Adaptive Networks,), intellektual tarmoq (Intelligent
Networks,) va shu kabi. NGN atamasi aloqa operatorlarining tarmoqlariga
nisbatan qo‘llaniladi, NGN konsepsiyasining asosiy g‘oyasi adaptivligi
hisoblanadi. Hozirgi vaqtda tarmoq ishlab chiqaruvchilari biznesning
zamonaviy talablariga muvofiqligi nuqtai nazarida axborot texnologiyasini
rivojlantirishda sifatli sakrash kabi ko‘rib chiqib, ushbu g‘oyani
quvvatlaydi va targ‘ibot qiladi.
NGN tarmog‘i «texnologik majburiyati»
nuqtai nazarida nimadan
iborat? Keyingi avlod tarmog‘i aloqa operatorining an’anaviy tarmog‘idan
keskin farq qiladi, asosiy vazifasi aloqa kanallarini sotishdan iborat. Yangi
avlod aloqa operatori xizmatlarining ro‘yxatiga intellektual servisni (VolP,
ilovalar ijarasi, xosting va boshqalar) taqdim etish kiradi. NGN
tarmog‘ining o‘ziga xos xususyatlariga quyidagilar kiradi:
- mijoz (foydalanuvchi) va server qismining mavjudligi, shuningdek
barcha resurslar, jumladan mijoz
resurlarini boshqarish;
- multiservis transport muhitini talab etadigan multimedia
xizmatlarini quvvatlash;
- turli protokollar va ko‘p bog‘lanishli o‘zaro ishlashni quvvatlash
(hozirda keng tarqalgan «nuqta - nuqta» o‘zaro ishlashdan farqli ravishda);
- murakkab ko‘p darajali adreslashdan foydalanish imkoniyati;
- xizmatlarning mobilligi va sifat kafolatiga qo‘yiladigan talablarning
bajarilishi.
Yangi avlod tarmog‘ining tarmoqli arxitektura
ierarxiyasi transport
daraja, axborotni kommutatsiya qilish va uzatishni boshqarish darajasi va
xizmatlarni boshqarish darajasiga bo‘lish nazarda tutiladi. Qayta sozlash
istalgan yuqori turuvchi darajadan quyi turuvchi daraja hech qanday
moslashishni talab etmagan qaror optimal bo‘ladi,
ushbu xususiyat
tizimning
moslashishi
va
universialligini
kafolatlaydi
va
shu
infratuzilmaga ega bo‘lgan kompaniyaning real kafolatli afzalligini beradi.
-TEMA
JAQTÍLÍQTÍŃ TUWRÍ SÍZÍQ - ZattíŃ DÚzilisi haqqínda dáslepki maǵLÍwmatlar mexanikalíq qubíLÍslar haqqínda...

135
104-súwrette buyımnıń artında payda bolǵan sayanı kórip shıǵayıq.
Sayanıń ortalıq bólegi tolıq qarańǵı, al shetki bólegi gúńgirt. Sonlıqtan
tolıq qarańǵı bólimi
saya, gúńgirt bólegi
yarım saya dep ataladı.
104-
a súwrette buyımǵa jaqtılıq eki derekten (
S
1
hám
S
2
) túsetuǵın
halatı kórsetilgen. Buyım artında payda bolǵan saya bólimine hesh
bir derekten jaqtılıq túspeydi. Yarım saya bólegine derektiń birewinen
jaqtılıq túsedi. Yarım sayadan sırtqa eki derekten de jaqtılıq túsedi.
Eger shamlardan birewin óshiretuǵın bolsaq, buyım artında tek ǵana
saya payda boladı.
104-
b súwrettegi kórinisti túsindiriwge háreket etiń!
Onda shar
ólshemi jaqtılıq deregi elektr lampochkasınan ádewir kishi.
Ámeliy tapsırma
Lágendi suwǵa toltırıń. Qolıńizda qálemdi uslap, onıń
sayasın lágendegi suwdıń túbinde baqlań. Soń qálemniń
yarımın suwǵa tıǵıp, jáne sayasın baqlań. Bunda sayanıń eki bólimge
ajıratılǵanına itibar beriń. Sayalar aralıǵı ádewir úlken bolıp, jaqtı
boladı. Sebebi haqqında oylap koriń.
1. Ne ushın hawa bult bolǵanda buyımlardıń sayası payda
bolmaydı?
2. Eger diywalǵa qandayda bir buyımnıń sayası túsetuǵın bolsa,
bul sayanıń ólshemi nege baylanıslı boladı?
3. Jaqtılıqtıń tuwrı sızıq boylap tarqalatuǵının jáne qanday
qubılıslar tastıyıqlaydı?