INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISHDA MOLIYAVIY

14. INVESTITSIYALARNI MOLIYALASHTIRISHDA MOLIYAVIY
VOSITALAR
1.
Investitsiya institutlarining umumiy xususiyatlari.
2.
Investitsiya maslahatchilari.
3.
Investitsiya kompaniyalari.
4.
Investitsiya fondlari.
5.
Moliyaviy bozori.
1. Investitsiya institutlarining umumiy xususiyatlari
Investitsiya institutlari - qimmatli qog‘ozlar bilan o‘z faoliyatini asosiy faoliyat sifatida amalga
oshiruvchi qimmatli qog‘ozlar bozorining professional ishtirokchilari hisoblanadi.
Investitsiya instituti bo‘lgan yuridik shaxsning ustavida uning asosiy faoliyat turi albatta
ko‘rsatilishi kerak (bu - investitsiya institutlarini oddiy xo‘jalik yurituvchi sub'ektlaridan ajratib
turuvchi birinchi xususiyat). Boshqa mamlakatlarda investitsiya institutlari qimmatli qog‘ozlar
bozorida o‘z faoliyatini maxsus faoliyat sifatida amalga oshiruvchi tashkilot, deb ta'riflanadi.
1
Investitsiya institutlari uchun maxsus yoki asosiy faoliyat turi haqidagi talab tartibga soluvchi
organlarning yuqori ixtisoslashuvini ta'minlashga va shu orqali qimmatli qog‘ozlar bilan doimiy
ravishda faoliyat olib boruvchi xo‘jalik yurituvchi sub'ektlar kasbiy mahoratining yuqori darajasiga
98
erishishga intilishi bilan shartlangan. Bundan asosiy maqsad pirovardida investorlar manfaatlarini eng
yuqori darajada himoyalashga erishishdan iborat.
Biroq mamlakatimiz fond bozori endigina shakllanish bosqichida bo‘lib, qimmatli qog‘ozlarning
likvidligi yuqori bo‘lmagan hozirgi vaqtda investitsiya muassasasi maqomini olishga da'vogarlik
qiluvchi tashkilotlar uchun bunday sharoitda o‘z faoliyatini amalga oshirish juda qiyin bo‘ladi.
Shuning uchun fond bozorida ishlashga ixtisoslashgan tashkilotlar shakllanish bosqichida o‘zlarini
ular faoliyatining taqiqlanmagan boshqa aniq investitsiya institutining faoliyati bilan qo‘shib olib
borilishidan olingan daromadlar hisobidan qo‘llab- quvvatlashi havfsizdir.
Shu bilan birga, qonun hujjatlarida qimmatli qog‘ozlar bozoridagi ayrim faoliyat turlarining
birgalikda olib borilishi ta'kidlanadi. Chunonchi, investitsiya maslahatchilari, investitsiya fondlari va
boshqaruvchi kompaniyalar o‘zlariga tegishli faoliyat turini qimmatli qog‘ozlar bozoridagi
professional faoliyatning boshqa turlari bilan birgalikda olib borish huquqiga ega emas. Reestr
saqlovchilar o‘zlarining qimmatli qog‘ozlar egalari reestrini yuritish bo‘yicha faoliyatini fond
bozoridagi depozitar faoliyatdan tashqari professional faoliyatning boshqa turlari bilan birgalikda olib
borishi man etiladi. U bu cheklovlar investorlar huquqlarini himoyalash, ularning qimmatli
qog‘ozlarga investitsiya qilishdagi xatarlarni kamaytirish uchun, shuningdek, investitsiya instituti
hamda mijozlar manfaatlarining qo‘shilib ketishi va shu munosabat bilan nizoli vaziyatlarning sodir
bo‘lishi hollariga yo‘l qo‘ymaslik uchun zarur. O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozoridagi har xil
faoliyat turlarining birlashtirilishi bir shaxsning o‘ziga investitsiya muassasasining har xil turlari
sifatida faoliyat yuritish uchun bir necha litsenziyani berish yo‘li bilan amalga oshiriladi.
Investitsiya institutlari sifatida yuridik va jismoniy shaxslar qatnashishi mumkin. Yuridik shaxs
hisoblangan investitsiya muassasalarining faoliyati litsenziyalanishi lozim. Litsenziyalar 5 yil
muddatga beriladi. Investitsiya muassasalarining litsenziyalanishi ular faoliyatining davlat tomonidan
nazorat qilinishini anglatadi. Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi har bir faoliyat turiga mazkur bozorni
tartibga soluvchi organning muayyan litsenziyasi to‘g‘ri keladi. Jismoniy shaxslar qimmatli qog‘ozlar
bozorida investitsiya maslahatchisi va investitsiya vositachisi sifatida faoliyat ko‘rsatishi mumkin.
Ushbu faoliyatni amalga oshirish uchun jismoniy shaxslar mahalliy hokimiyat idoralarida tadbirkorlar
sifatida ro‘yxatga olinishi hamda fond bozorini tartibga soluvchi organ tomonidan beriladigan malaka
shahodatnomasiga va litsenziyaga ega bo‘lishi lozim. Malaka shahodatnomasi 3 yil muddatga beriladi.
Investitsiya institutlarining ikkinchi o‘ziga xos xususiyati shundaki, ularni xodimlarining asosiy
tarkibi, xususan:
investitsiya institutlarining rahbarlari;
investitsiya institutlarining qimmatli qog‘ozlar bilan investitsiya instituti nomidan bitimlar
tuzishda bevosita ishtirok etuvchi, shuningdek, mijozlar bilan ishlovchi mutaxassislari fond bozorining
ahvoli uchun mas'ul bo‘lgan organda majburiy ravishda shahodatlashdan o‘tishlari kerak.
Investitsiya institutida ishlovchi va qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarni bajarishga doir
hujjatlarga imzo chekish huquqiga ega bo‘lgan shahodatlashdan o‘tgan mutaxassislar kamida ikkita
xususiyatga ega bo‘lishi zarur.
Va nihoyat, investitsiya institutlarining uchinchi o‘ziga xos xususiyati shuki, ular yetarli
darajadagi o‘z mablag‘lariga ega bo‘lishi lozim. O‘z mablag‘lari deganda ustav, qo‘shimcha, zaxira
fondlari va bevosita foydadan tashkil topgan mablag‘lar hajmi tushuniladi. O‘z mablag‘larining yetarli
bo‘lishini ta'minlash maqsadida investitsiya institutlari ularning har biri uchun maxsus belgilangan
iqtisodiy me'yorlarga dosh berishlari kerak, bu me'yorlar qo‘yidagilardan iborat:
Ustav fondining eng kam miqdori.
Qo‘yidagi formula bo‘yicha aniqlanadigan o‘z sarmoyasi va mijozlar mablag‘lari o‘zaro
nisbatining koeffitsienti:
S
N1 = ........... ,
K
H1 - o‘z sarmoyasi va mijozlar mablag‘lari o‘zaro nisbatining koeffitsienti;
S - investitsiya institutining o‘z sarmoyasi;
99
K - mijozlarning umumiy mablag‘lari.
Bir mijoz uchun xatarning eng ko‘p miqdori investitsiya institutini o‘z mablag‘ining bir mijoz
tomonidan taqdim etilgan mablag‘larning umumiy hajmiga nisbati sifatida quyidagi formula bo‘yicha
belgilanadi:
S
N2 = ------- ,
1K
N2 - xatar koeffitsienti;
S - investitsiya institutining o‘z sarmoyasi;
1K - bir mijoz tomonidan taqdim ztilgan mablag‘lar summasi.
4.2. Investitsiya maslahatchilari
Investitsiya maslahatchisi - maslahat faoliyati bilan shug‘ullanuvchi investitsiya institutidir.
1
Maslahat faoliyati qimmatli qog‘ozlar bozori va uning ishtirokchilari ahvolini tahlil va taxmin qilish,
moliyaviy vasitalarni ekspertizadan o‘tkazish, ishlab chiqish va tavsiyalar berish bo‘yicha xizmatlar
ko‘rsatishni, qimmatli qog‘ozlarni chiqarish, jaylashtirish hamda ularning muomalada bo‘lishi,
mutaxassislarni qayta tayyorlash, shuningdek, yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan investitsiya
siyosatini amalga oshirish masalalari bo‘yicha maslahat xizmatlari ko‘rsatishni nazarda tutadi.
Investitsiya institutlarining boshqa turlaridan farqli o‘laroq, investitsiya maslahatchisi sifatida yuridik
yoki jismoniy shaxslar ishtirok etishi mumkin. O‘zbekiston qimmatli qog‘ozlar bozorida investitsiya
maslahatchisi faoliyatining o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, u imkoniyatli investorga muayyan
qimmatli qog‘ozlarni xarid qilish yoki sotish bo‘yicha tavsiyalar berish huquqiga ega emas, faqatgina
unga mustaqil qaror qabul qilish uchun zarur bo‘lgan axborotni berishi mumkin.
Investitsiya maslahatchisi ustav sarmoyasining eng kam miqdori eng kam ish haqining 100
barobariga teng bo‘lishi kerak. Investitsiya maslahatchilari uchun iqtisodiy me'yorlar sifatida N1 va
N2 koeffitsienti qo‘llanilmaydi.
Investitsiya maslahatchilari quyidagi ish turlarini amalga oshiradi:
a) aksiyadorlik jamiyatlarini tashkil etish hamda qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarish
konsensiyalarini ishlab chiqish, emissiya prospektini tayyorlash, emissiya prospektini davlat
tomonidan vakolatlangan organlarda ro‘yxatdan o‘tkazishga ko‘maklashish;
b) davlat korxonalarini aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirish bilan bog‘liq ishlarni tayyorlash
va ularni amalga oshirish, ta'sis hujjatlarining loyihalarini ishlab chiqish hamda ularni ro‘yxatdan
o‘tkazishga ko‘maklashish, qimmatli qog‘ozlar nashrini depozitariyda ro‘yxatdan o‘tkazish,
xususiylashtirilayotgan korxonaning aksiyalashtirish va shunga o‘xshash masalalar bo‘yicha
manfaatlarini davlat boshqaruvining barcha idoralarida ifoda etish;
v)
kasbga o‘qitish (qimmatli qog‘ozlar bozori sohasida mutaxassislarni tayyorlash va qayta
tayyorlash);
g) emitentlar, investorlar, investitsiya institutlari bo‘yicha ma'lumotlar bazasini yaratish,
qimmatli qog‘ozlar bozorining ishtirokchilariga axborot xizmatlarini ko‘rsatish: maxsus byulletenlar,
axborotnomalar chiqarish, buyurtma bo‘yicha emitentlarning faoliyati, ularning qimmatli qog‘ozlari
haqidagi axborotni taqdim etish, vositachini tanlash bo‘yicha tavsiyalar berish va h.k.
d) mijozning topshirig‘iga ko‘ra u yoki bu qimmatli qog‘ozlarning reklama qilinishini tashkil
etish;
ye) emitentlar, investitsiya institutlarining fond bozoridagi faoliyati bilan bolg‘iq konsalting
xizmatlari (kontragentlar, kadrlarni tanlash va joy-joyiga qo‘yish, aksiyadorlarning umumiy
yig‘ilishini o‘tkazish bo‘yicha tavsiyalar berish);
j) qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilariga ushbu bozorga: oid qonun hujjatlari bo‘yicha
maslahatlar berish;
z) qimmatli qog‘ozlarning birja savdolariga kiritilishiga, shu jumladan, listing tadbiridan o‘tish
uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni tayyorlashga yordam ko‘rsatish;
i) investitsiya loyihalarini ishlab chiqish va ularni ekspertizadan o‘tkazish;
100
k) qimmatli qog‘ozlar bozoridagi vaziyatni tahlil qilish (narxning vujudga kelishi, bozor
kon'yunkturasini taxmin qilish, qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalar qilish imkoniyati va h.k.);
l) bitimlarni tuzishda qimmatli qog‘ozlar bozori ishtirokchilarining manfaatlarini ifoda qilish,
kontragentlar o‘rtasidagi nizolarni betaraf hakam sifatida bartaraf etish;
m) investitsiyani amalga oshirish uchun emitentni va uning qimmatli qog‘ozlarini baholash;
n) sarmoyadorning loyihada ishtirok etishdan bosh tortganligi munosabati bilan investitsiya
mablag‘larini qaytarish bo‘yicha xizmatlar ko‘rsatish.
Mijoz haqida ma'lumotlar olish ham investitsiya maslahatchisining majburiyatiga kiradi. Mijoz
taqdim etmoqchi bo‘lgan axborotning to‘liq va ishonchli bo‘lishi ko‘p jihatdan uning mazkur axborot
boshqa shaxslarning qo‘liga o‘tmasligiga ishonishiga bog‘liq. Aynan shuning uchun qator
mamlakatlarning qonuniy hujjatlari maslahatchilarni mijozlarning moliyaviy ahvoli haqidagi maxfiy
axborotni oshkor etmaslikka, ulardan shaxsiy boylik orttirish maqsadida foydalanmaslikka, agar mijoz
o‘zi haqida hyech qanaqa ma'lumotlar bermasa, maslahat xizmati ko‘rsatishdan bosh tortishga, ular
oldida majburiy tartibda u yoki bu qimmatli qog‘ozlarga nisbatan shaxsiy manfaatlarini ochiq-oydin
bayon qilishga majbur etadi.
Eng avvalo investitsiya maslahatchisi mijoz investitsiyani amalga oshirish natijasida erishishni
mo‘ljallayotgan maqsadlarini, ko‘zlangan maqsadlarga erishishga undovchi sabablarni, shuningdek,
omonatchi yo‘l qo‘yishga tayyor bo‘lgan xatar darajasini to‘liq asnoda o‘ziga tasavvur qilishi kerak.
Asosiy investitsiya maqsadlari quyidagilardan iborat:
-
omonatlarni qadrsizlanishdan eng ishonchli tarzda himoyalash;
-
yuqori joriy daromadni olish;
-
uzoq kelajakni mo‘ljallagan holda mablag‘larni foydali joylashtirishga intilish;
-
qisqa muddatda qo‘yilgan mablag‘larning maksimal darajada o‘sishiga erishishga urinib
ko‘rish;
-
yuqorida sanab o‘tilgan maqsadlarga turli uyg‘unliklar bilan bir vaqtning o‘zida erishish istagi.
Mijozni ma'lum investitsiya maqsadiga erishishga intilishini ta'minlovchi sabablar turlicha va
ular bir qancha o‘ziga xos sharoitlarga bog‘liq. Biroq bu yerda, yuqorida ta'kidlanganidek,
mijozlarning yoshiga xos xususiyatlarini, ularning harakatchanligi, moddiy ahvoli, ijtimoiy maqomi
hamda boshqa bir qancha omillarni inobatga olgan holda muayyan qonuniyatni kuzatish mumkin.
Investitsiyalashning natijalari ularning xatarlilik darajasi bilan bog‘liq. Shuning uchun
investitsiya maslahatchisi mijoz o‘zi uchun mumkin, deb qabul qiladigan barcha xatarlarni inobatga
olishi zarur. Investitsiyalashdagi asosiy xatarlar quyidagilar yuz berishi ehtimoli bilan bog‘liq:
-
qo‘yilgan barcha mablag‘larning to‘liq yo‘qotilishi;
-
omonatlarning ma'lum qismining yo‘qotilishi;
-
qimmatli qog‘ozlarning nominal qiymati saqlanib qolgan holda ularga sarflangan
mablag‘larning qadrsizlanishi;
-
qo‘yilgan mablag‘lar bo‘yicha kutilayotgan daromadning to‘liq yoki qisman to‘lanmasligi;
-
daromadlarni olishning kechiktirilishi.
G‘arb mamlakatlarida o‘tkazilgan qator tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, odamlarning tavakkal
qilishga bo‘lgan istagi uchta asosiy omil bilan belgilanadi: xarakterining o‘ziga xos xususiyatlari,
yoshi va moddiy ahvoli.
Investitsiya maqsadlari aniqlab olinganidan keyin maslahatchi ularni amalga oshirishning eng
samarali yo‘lini belgilab olishi lozim. Buning uchun avvalo mijozning moliyaviy ahvoli haqida
axborot olishi kerak. Mijoz fond bozori vositalariga joylashtirish uchun ajratishi mumkin bo‘lgan
resurslarning hajmi belgilanib, summaning vaqt bo‘yicha bo‘linishi amalga oshirilganidan so‘ng
maslahatchi katta investitsion rejani tuzishga hamda omonat va jamg‘armalarni joylashtirishning mijoz
uchun maqbul bo‘lgan yo‘nalishlarni aniqlashga kirishadi.
101
Investitsiya strategiyasi va usullarini ishlab chiqishda investitsiya maslahatchilari
investitsiyalarning kelajakdagi qiymatini baholashning turli xil usullaridan foydalanishadi, fond
bozorining qaysidir sohasidagi ishlar ahvolini chuqur va har tomonlama aniqlab olish imkonini
beruvchi asosiy tahlil qilishga kirishadi, yoki bozor kon'yunkturasining o‘zgarishini ta'minlash
imkonini beruvchi texnik jihatdan tahlil qilish usullariga suyanadi. Investitsiya maslahatchisining
faoliyati mamlakatimiz fond bozorining xalqaro fond bozoriga integratsiyalashuvi sharoitlarida
alohida ahamiyat kasb etadi. Bunda mamlakatimiz investitsiya maslahatchilari turli faoliyag turlari
tutashgan joyda ish olib borishadi, bular quyidagilar: bevosita investitsiya maslahati, mol-mulkni,
qimmatli qog‘ozlar qiymatini baholash, O‘zbekiston korxonalarining buxgalterlik balansi va
moliyaviy hisobotlari ko‘rsatkichlarini xorijiy investorlar uchun tushunarli shaklga keltirish, yuridik
xususiyatli xizmatlarni ko‘rsatish.
3. Investitsiya kompaniyalari
Investitsiya kompaniyasi - qimmatli qog‘ozlarni chiqarish, qimmatli qog‘ozlarga mablag‘lar
sarflash, qimmatli qog‘ozlarni o‘z nomidan va o‘zi hisobidan olish-sotish ishlarini amalga oshiruvchi
yuridik shaxsdir.
1
Investitsiya kompaniyalari o‘z resurslarini faqat muassislarning mablag‘lari va qayta
investitsiyalangan o‘z mablag‘lari hisobidan shakllantiradi hamda yuridik va jismoniy shaxslarga
sotiladigan o‘z qimmatli qog‘ozlari emissiyasini amalga oshiradi.
Investitsiya kompaniyalarining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Qimmatli qog‘ozlarni chiqarishni tashkil etish va emitentga (muassislarga) ularning
joylashtirilishi kafolatini berish;
Qimmatli qog‘ozlarga investitsiyalar qilish;
Qimmatli qog‘ozlar bilan o‘z hisobidan va shaxsiy tavakkalchilik asosida operatsiyalar (oldi-
sotdi) qilish (dilerlik faoliyati).
O‘zbekistonda investitsiya kompaniyalari. O‘zbekistonda dastlabki investitsiya kompaniyalari
1992 yilning oxirida paydo bo‘ldi. Ulardan eng yirigi "Toshkent" respublika universal tovar-fond
birjasi bazasida tashkil etilgan "Toshkent" O‘zbekiston moliya-investitsiya kompaniyasi
("O‘zmoliyainvest") edi. Investitsiya kompaniyalari "Qimmatli qog‘ozlar bozorining faoliyat
ko‘rsatish mexanizmi to‘g‘risida"gi Qonun qabul qilingunga qadar "Korxonalar to‘g‘risida"gi Qonun
asosida ish olib borardi. Ularning investitsiya instituti sifatidagi faoliyatini tartibga soluvchi maxsus
qonun hujjati mavjud emas edi. Shuning uchun ko‘pchilik investitsiya kompaniyalari tijorat va
qimmatli qog‘ozlar bozori bilan bog‘liq bo‘lmagan boshqa faoliyat turlari bilan shug‘ullanardi. 1996
yilda investitsiya kompaniyalari faoliyatining ayrim cheklovlari qabul qilinganidan keyin (ular
o‘zlarining jalb qilingan resurslarini aholining omonatlari va mablag‘lari hisobidan shakllantirishi
mumkin emas edi) ularning ko‘pchiligi investitsiya institutlarining boshqa turlariga (odatda,
boshqaruvchi kompaniyaga) aylangan holda o‘z maqomini o‘zgartirdi.
Investitsiya kompaniyasi faoliyatining asosiy yo‘nalishlaridan biri anderrayting - qimmatli
qog‘ozlarni xarid qilish yoki ularni investorlar o‘rtasida joylashtirish kafolatini berish - hisoblanadi.
Anderraytingga quyidagilar kiradi: qimmatli qog‘ozlarni chiqarish shartlarini belgilash, ularning yangi
nashrlarini tayyorlash, qimmatli qog‘ozlarni keyin investorlarga qayta sotish uchun emitentlardan
sotib olish, ularni joylashtirish kafolatini berish, yangi nashrlarga obuna qilish bo‘yicha sindikatlar
yoki sotish bo‘yicha guruhlar tashkil etish.
Anderrayter - qimmatli qog‘ozlarga xizmat ko‘rsatuvchi va ularning birlamchi joylashtirilishiga
kafolat beruvchi, qimmatli qog‘ozlarni keyinchalik xususiy investorlarga qayta sotish uchun
emitentdan sotib oluvchi investitsiya instituti hisoblanadi.
Anderrayter sifatida investitsiya institutlarining guruhi ishtirok etishi mumkin.
Anderreytingning turlari. "Qat'iy majburiyatlar asosidagi" anderrayting. Bunday sharoitda
anderrayter aksiyalarning butun nashrini yoki uning bir qismini qat'iy narxlarda joylashtirish bo‘yicha
qat'iy majburiyatlarga ega bo‘ladi. Mazkur holatda, agar nashrning bir qismi investorlar tomonidan
sotib olinmasa, anderrayterning o‘zi ushbu qismni sotib olishga majbur. Agar belgilangan narxlar
102
bo‘yicha birlamchi joylashtirishning vaqti ikkilamchi bozorda kurslarning keskin pasayishi bilan
to‘g‘ri kelsa, u holda anderrayter katta yo‘qotishlarga duch kelishi mumkin.
"Eng yaxshi harakatlar asosidagi" anderrayting. Bunday vaziyatda anderrayter qimmatli
qog‘ozlar nashrining tarqatilmagan qismini sotib olish bo‘yicha hyech qanaqa majburiyatlarga ega
bo‘lmaydi. U faqat joylashtirishga intiladi, lekin agar u buning uddasidan chiqmasa, tarqatilmagan
qimmatli qog‘ozlar emitentga qaytariladi, anderrayter esa buning uchun javobgarlikka ega emas.
Joylashtirmaslik xatari emitentning zimmasiga tushadi. Bunday anderrayter distribyuter, deb
nomlanadi.
13
Investitsiya kompaniyalari tomonidan anderraytingning amalga oshirilishini quyidagi asosiy
bosqichlarga bo‘lish mumkin: qimmatli qog‘ozlarni muomalaga chiqarishga tayyorlash, shu jumladan,
emitent va bunga ko‘maklashuvchi boshqa tashkilotlar bilan hamkorlikda nashrlarni rejalashtirish,
muomalaga chiqariladigan qimmatli qog‘ozlarni baholash, emitent hamda nazarda tutayotgan
investorlar o‘rtasida aloqalarni o‘rnatish va h.k.; qimmatli qog‘ozlarni taqsimlash, shu jumladan,
emissiyaning bir qismini yoki butun summasini sotib olish, qimmatli qog‘ozlarni investorlarga sotish,
mazkur qimmatli qog‘ozni joylashtirish vaqtida uning bozor narxini qo‘llab-quvvatlash; sotilgandan
keyingi davrda qimmatli qog‘ozning kursini ma'lum vaqt mobaynida qo‘llab- quvvatlash (odatda bir
yil); shuningdek, qimmatli qog‘ozning kurs qiymati o‘zgarishini tahlil va nazorat qilish, unga ta'sir
etuvchi omillarni aniqlash.
Anderraytingni amalga oshirish uchun investitsiya kompaniyalari emissiya sindikatlariga -
qimmatli qog‘ozlar nashrini va uning kafolatli joylashtirilishini tashkil etuvchi anderrayterlar guruhiga
birlashishlari mumkin. Emissiya sindikatlari odatda muayyan vaqtga (joylashtirish davriga), xo‘jalik
birlashuvi va yuridik shaxs maqomini ro‘yxatdan o‘tkazmagan holda tashkil etiladi. Bozor iqtisodiyoti
rivojlangan mamlakatlarda emissiya sindikatlariga kiruvchi investitsiya kompaniyalarining soni bir
necha yuztaga yetishi mumkin. Sindikat a'zolari qandaydir bir qimmatli qog‘ozni joylashtirish
borasida muvaffaqiyatli hamkorlik qilishi va fond bozorining boshqa uchastkalarida raqobatlashishi
mumkin.28
Investitsiya kompaniyalarining o‘ziga xos xususiyati shundan iboratki, ular aholi bilan ishlash
(o‘zlarining jalb etilgan mablag‘larini aholi omonatlari va mablag‘lari hisobidan shakllantirish)
huquqiga ega. Investitsiya kompaniyasining ustav fondi eng kam ish haqining 1500 barobaridan kam
bo‘lmasligi, bunda yuqori likvidli aktivlari ustav fondining kamida 30 foizini tashkil etishi lozim.
Investitsiya kompaniyalari iqtisodiy me'yorlari ko‘rsatkichi: N1>1; N2>1.
4. Investitsiya fondlari
Investitsiya fondlari - jismoiy va yuridik shaxslar mablag‘larini to‘plovchi hamda foyda olish,
aksiyadorlar xatarini kamaytirish maqsadida ushbu mablag‘larni fond nomidan qimmatli qog‘ozlarga,
bank hisob raqamlariga va omonatlarga joylashtiruvchi tashkilotdir. Investitsiya fondi yuridik shaxs
bo‘lib, aksiyalarni chiqarish va xarid qilishni, qimmatli qog‘ozlar bilan boshqa bitimlarni amalga
oshiradi, shuningdek, u aksiyalariga egalik qilayotgan korxonalarning rivojlanishida va faoliyati
samaradorligini oshirishda aksiyador huquqlari bilan ishtirok etadi. Yuqorida sanab o‘tilgan
operatsiyalar investitsiya fondining maxsus faoliyat turiga kiradi. Investitsiya fondi faoliyatini
qimmatli qog‘ozlar bilan operatsiyalarning boshqa turlari bilan birga olib borishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Fondni sarflash bilan bog‘liq barcha xatarlar, ularning bozor narxlari o‘zgarishidan ko‘rilgan daromad
va zararlar aktivlar qiymatini yoki fond aksiyalari joriy narxlarini o‘zgartirish yo‘li bilan to‘liq hajmda
aksiyadorlarning hisob raqamlariga kiritiladi. Investitsiya fondlari faqat ochiq aksiyadorlik jamiyatlari
ko‘rinishida tashkil etilishi mumkin.
Investitsiya fondlari ikki xilga bo‘linadi: ochiq va yopiq investitsiya fondlari. Ochiq turdagi
investitsiya fondlari aksiyalarni ularni sotib olish majburiyati bilan muomalaga chiqaradi, ya'ni fond
qimmatli qog‘ozlarining egalariga ularning o‘rniga pul summasi yoki mol-mulkni olish huquqini
beradi, bu ustavda oldindan ko‘zda tutilishi lozim. Yopiq turdagi investitsiya fondlari aksiyalarni
ularni sotib olish majburiyatisiz muomalaga chiqaradi.
13
"Тошкент" Республика товар-фонд биржасининг амалиётидаги дистрибьютерлик шартномаларидан
103
Investsiya fondlarini tashkil etishning o‘ziga xos xususiyatlari. Investitsiya fondlarining
muassislari bo‘lib yuridik va jismoniy shaxslar ishtirok etishi mumkin, bunda ularning soni ikkitadan
kam bo‘lmasligi kerak. Investitsiya fondining ustav fondi eng kam ish haqining 500 barobaridan kam
bo‘lmasligi lozim. Fond aksiyalariga dastlabki obuna fond davlat ro‘yxatiga olingan kundan boshlab
30 kundan kechiktirmasdan amalga oshiriladi. Fond ustav sarmoyasining kamida 75 foizi pul
mablag‘lari bilan to‘lanishi zarur. Investitsiya fondi davlat ro‘yxatiga olinib, investitsiya muassasasi
sifatida faoliyat ko‘rsatish uchun litsenziya olganidan keyin u tashkil etilgan hisoblanadi. Investitsiya
muassasasi sifatida faoliyat ko‘rsatish uchun litsenziya 5 yil muddatga beriladi.
Fondni tashkil etishda uning aksiyalari ochiq obuna yo‘li bilan tarqatiladi, bunday obuna
boshqaruvchi kompaniya tomonidan amalga oshiriladi. Obunaning eng uzoq muddati 6 oy qilib
belgilanadi. Obunaning yakunlanishida investitsiya fondining ustav sarmoyasi u tomonidan amalda
joylashtirilgan aksiyalar bilan muvofiqlashtiriladi va adliya idoralarida ro‘yxatdan o‘tkaziladi.
Investitsiya fondini boshqarish. Investitsiya fondining oliy organi aksiyadorlarning umumiy
yig‘ilishi hisoblanadi. Umumiy yig‘ilishning maxsus vakolatiga qonun hujjatlari bilan
belgilanganlardan tashqari, fond faoliyatining chegaralanishini, depozitariy va boshqaruvchi
kompaniyalar bilan shartnomalarni ma'qullash kiradi. Aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishlari
o‘rtasidagi davr 15 oydan oshmasligi kerak. Ushbu vaqt mobaynida kuzatuvchi kengash uning oliy
organi hisoblanadi.
Investitsiya fondi investitsiyalarini boshqarish va uning qimmatli qog‘ozlari portfelini
shakllantirishni, shuningdek, fondga maslahat xizmatlarini ko‘rsatishni boqaruvchi kompaniya amalga
oshiradi. Davlat boshqaruvi idoralari tomonidan ta'sis etilgan investitsiya muassasalari yoki ustav
fondining 25 foizi davlatga tegishli bo‘lgan tashkilotlar, shuningdek, affilyasiyalangan shaxslar
investitsiya fondining boshqaruvchi kompaniyasi bo‘la olmaydi. Investitsiya fondining
affilyasiyalangan (tobe) shaxslari deganda yuridik va jismoniy shaxslar, boshqaruvchi kompaniya
hamda uning mansabdor shaxslari, muassislar va ovoz beruvchi aksiyalarning 10 foiziga egalik
qiluvchi aksiyadorlar tushuniladi. Affilyasiyalangan shaxslar tarkibiga mazkur boshqaruvchi
kompaniya bilan boshqarish to‘g‘risida shartnoma tuzgan barcha investitsiya fondlari kiradi.
Investitsiya fondining ishtirokchilari boshqaruvchi kompaniyaning muassisi va a'zosi bo‘lishi
mumkin emas, o‘z navbatida, boshqaruvchi kompaniyaning muassislari, mansabdor shaxslar,
mutaxassislar hamda ularning affilyasiyalangan shaxslari investitsiya fondining aksiyadorlari bo‘la
olmaydi. Investitsiya fondining kuzatuvchi kengashlari hamda boshqaruvchi kompaniyalar tarkibiga
davlat hokimiyati va boshqaruvchi idoralarining mansabdor shaxslari kiritilishi mumkin emas.
Boshqaruvchi kompaniya bilan investitsiya fondining aktivlarini boshqarish to‘g‘risidagi shartnomani
aksiyadorlarning umumiy yig‘ilishi tomonidan vakil etilgan fondni kuzatuvchi kengashining raisi
tuzadi. Kuzatuvchi kengash boshqaruvchi kompaniya tomonidan tuziladigan bitimlarning ro‘yxatini,
shuningdek, bitimlarning xususiyati va hajmiga ko‘ra chegaralarni belgilashi mumkin. Boshqaruvchi
kompaniya o‘z faoliyatini investitsiya fondi nomidan amalga oshiradi, aksiyalari fondga tegishli
bo‘lgach, korxonalar aksiyadorlarining umumiy yig‘ilishida aksiyador sifatida ishtirok etadi.
Boshqaruvchi kompaniya tomonidan olinadigan umumiy yillik mukofot pulining miqdori investitsiya
fondi sof aktivlari o‘rtacha yillik qiymatining 5 foizidan oshmasligi kerak.
Fond aksiyalari birinchi nashrining hisobi Markaziy depozitariyda, keyingi nashrlarining hisobi
esa, Markaziy depozitariy bilan vakillik munosabatlariga ega bo‘lgan boshqa depozitariylarda
yuritiladi. Depozitariy fond qimmatli qog‘ozlari bilan operatsiyalarni hisobga oladi va nazorat qiladi,
shu jumladan, qimmatli qog‘ozlarni almashtirish, xarid qilish va sotish bo‘yicha cheklovlarni amalga
oshiradi. Depozitariyning talabiga ko‘ra uning vakili fond kuzatuvchi kengashining majlisida maslahat
ovozi huquqi bilan ishtirok etishi mumkin. Investitsiya fondi aksiyadorlarining reestri depozitariy
tomonidan yuritiladi. Depozitariy fondning kreditori yoki kafili bo‘lish huquqiga ega emas. Fondning,
boshqaruvchi kompaniya va depozitariyning hujjatlari hamda hisobotlarini fond tomonidan
tayinlangan mustaqil auditor yillik tekshiruvdan o‘tkazadi.
Turli xildagi xatarlarni kamaytirishga erishish. Investitsiya fondiga turli xildagi xatarlarni
kamaytirish maqsadida ayrim faoliyat turlari bilan shug‘ullanish va moliyaviy yo‘qotishlarga olib
104
keluvchi, qator operatsiyalarni amalga oshirish qonun yo‘li bilan man etiladi. Masalan, investitsiya
fondi:
-
qimmatli qog‘ozlarga mablag‘lar sarflash, opsionlar, fyucherslarni xarid qilish, har xil turdagi
kafolatlarni berish va mol-mulkni garovga quyishdan tashqari investitsiyaning boshqa turlarini amalga
oshirish;
-
egalari fond tutatilganidan so‘ng aktivlarni sotib olish uchun oddiy aksiyalarning egalariga
qaraganda ustunlik huquqlariga ega bo‘lgan obligatsiyalar, imtiyozli aksiyalar va boshqa turdagi
majburiyatlar (qarz majburiyatlari)ni chiqarish;
-
agar aksiyadorlik jamiyatining oddiy aksiyalarini xarid qilgandan keyin investitsiya fondining
affilyasiyalangan shaxslariga ushbu jamiyat aksiyalarining 10 foizdan ortig‘i tegishli bo‘lsa, ularni
sotib olish;
-
o‘zining sof aktivlarining 10 foizdan ortig‘ini bir emitentning qimmatli qog‘ozlariga
investitsiya qilish, davlat qimmatli qog‘ozlari bundan mustasno;
-
fondni o‘zining affilyasiyalangan shaxslari qimmatli qog‘ozlariga mablag‘larni investitsiya
qilish, karz majburiyatlariga mablag‘larni sarflash (davlat qimmatli qog‘ozlari bundan mustasno);
-
o‘zining affilyasiyalangan shaxslaridan qimmatli qog‘ozlar va boshqa aktivlarni sotib olish
yoki ularga sotish, boshqa investitsiya fondlarining aksiyalarini xarid qilish huquqiga ega emas.
Shuningdek, investitsiya fondlari faoliyati uchun ayrim boshqa cheklovlar ham mavjud va ular
bunga og‘ishmay amal qilishlari lozim.
Investitsiya fondi foydasining soliqlar, majburiy to‘lovlar va boshqaruvchi kompaniyasining
mukofotlari to‘langanidan keyin qolgan va sarmoyani ko‘paytirishga yo‘naltirilmagan qismi
aksiyadorlar o‘rtasida dividend sifatida taqsimlanadi. Investitsiya fondi tomonidan o‘z sarmoyasi va
mijozlar mablag‘lari o‘zaro nisbatining koeffitsienti (N1), shuningdek, bir mijoz uchun xatarning eng
kam miqdori (N2) belgilanmagan.
Xususiylashtirish investitsiya fondlari. Xususiylashtirish investitsiya fond (XIF)lari investitsiya
fondlarining bir turi hisoblanadi. Ular aholining keng qatlamini xususiylashtirish jarayoniga jalb etish
maqsadida tashkil etiladi. XIFlarning vazifasi aholining pul mablag‘larini jamlab, ularni
xususiylashtirilayotgan davlat korxonalarining aksiyalarini sotib olishga yo‘naltirishdan iborat.
Xususiylashtirish investitsiya fondi o‘z aksiyalarini chiqarish hisobiga mablag‘larini jalb etish, o‘z
mablag‘larini hamda olingan maxsus davlat kreditlarini xususiylashtirilayotgan davlat korxonalarining
qimmatli qog‘ozlariga investitsiya qilish, qimmatli qog‘ozlar bilan savdo qilish, aksiyalariga ega
bo‘lgan korxonalarni rivojlantirish va samaradorligini oshirishda aksiyador sifatida ishtirok etishdan
iborat faoliyatni amalga oshiruvchi ochiq aksiyadorlik jamiyatidir.
Xususiylashtirish investitsiya fondlari quyidagi xususiyatlarga ega:
-
xususiylashtirilaetgan korxonalar tomonidan chiqariladigan aksiyalar umumiy sonining 30
foizigacha xarid qilish imkoniyati;
-
o‘zining umumiy aktivlarining 10 foizidan ko‘p bo‘lmagan qismini bir emitentning qimmatli
qog‘ozlariga investitsiya qilish imkoniyati;
-
maxsus davlat kreditini olish imkoniyati;
-
mablag‘larni faqat xususiylashtirilgan korxonalarning aksiyalariga va davlat qimmatli
qog‘ozlariga investitsiya qilish huquqi.
XIF - yopiq turdagi investitsiya fondidir, ya'ni u qimmatli qog‘ozlarni ularni sotib olish
majburiyatlarisiz chiqaradi.
Xususiylashtirish investitsiya fondining investitsiya portfelini tashkil etuvchi aksiyalarni sotish
faqat o‘z aksiyalarining professionallar tomonidan tashkil etilgan qimmatli qog‘ozlarning birja va
birjadan tashqari bozorlarida aholi o‘rtasida joylashtirilishi tugallanganidan keyin amalga oshiriladi.
XIFlar o‘z faoliyatida investitsiya fondlari uchun belgilangan cheklovlarga amal qiladi.
XIFlarini tashkil etish va ular faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlari. XIFlar muassislarining soni
kamida ikki nafar shaxsdan iborat bo‘lishi kerak. Yuridik va jismoniy shaxslar, shu jumladan, ustav
105
fondida davlatning ulushi 25 foizdan kam bo‘lgan korxonalar XIFning muassislari hamda
aksiyadorlari bo‘lishi mumkin. XIFning ustav fondi faqat pul mablag‘larini kiritish hisobiga
shakllantirilishi lozim, bunda muassislar ustav fondi qiymatining 100 foizini davlat ro‘yxatiga olingan
kundan boshlab 30 kundan kechiktirilmagan muddatda to‘lashga majbur.
Xususiylashtirish investitsiya fondlari faoliyatining muhim xususiyati shundan iboratki, hisob-
kitob raqamlari bo‘yicha bank operatsiyalari boshqaruvchi kompaniya tomonidan faqat XIFning
mablag‘laridan maqsadli foydalanganligini tasdiqlovchi Markaziy depozitariy vakilining roziligi bilan
amalga oshirilishi mumkin.
XIFlar aksiyalarining birlamchi joylashtirilishida ular fond do‘konlar va boshqa sotuv
shohobchalari orqali 100 so‘m nominal qiymat bo‘yicha sotiladi. Birlamchi joylashtirish chog‘ida
O‘zbekistonning har bir fuqarosi XIFlar aksiyalarini nominal qiymati bo‘yicha xarid qilish huquqiga
ega. Amalda to‘langan ustav sarmoyasi ro‘yxatga olinganidan keyin uning aksiyalari aholiga
joylashtirilishi yakunlariga ko‘ra har bir aksiyador (muassis) ishtirokining ulushi bir oydan ko‘p
bo‘lmagan muddatga ustav fondining 5 foizidan oshmasligi kerak.
XIFlar aksiyalarini sotish investitsiya muassasalari (fond do‘konlari), qimmatli qog‘ozlar bilan
operatsiyalar qilish huquqiga ega bo‘lgan banklar orqali amalga oshiriladi. O‘zbekiston Respublikasi
davlat-tijorat xalq banki, shuningdek, qimmatli qog‘ozlar bozori faoliyatini muvofiqlashtirish va
nazorat qilish organining talablariga javob beradigan boshqa tijorat banklari barcha ro‘yxatga olingan
XIFlar aksiyalarining muassasaviy (institutsional) tarqatuvchilaridir.
Muassasaviy tarqatuvchilarning XIFlar aksiyalarini sotish bo‘yicha xarajatlari XIFlarga aksiyalarni
sotishdan kelib tushadigan Davlat Mulki qo‘mitasining mablag‘lari hisobidan qoplanadi. Maxsus
davlat kreditining asosiy summasi qaytarilishiga qarab XIFlar Davlat mulki qo‘mitasi tomonidan
muassasaviy tarqatuvchilar xizmatlari haqlarini to‘lash uchun sarflangan, aholiga sotilgan XIFlar
aksiyalari tegishli paketlariga to‘g‘ri keladigan mablag‘larning qaytarilishini ta'minlaydi.
XIFlar aksiyalari oddiy, egasining nomi yozilgan bo‘lib, har bir aksiya aksiyadorlar umumiy
yig‘ilishida bir ovoz huquqini, shuningdek, dividendlar olish huquqini beradi.
XIF aksiyalarining birinchi nashri XIFning ta'sis etilishi chog‘ida ustav fondiga muassislar
tomonidan kiritilgan ulushlarni qoplash uchun amalga oshiriladi. Aksiyalarning ikkinchi nashri
aksiyalarni aholiga sotish uchun chiqariladi va u XIF davlat ro‘yxatiga olinganidan keyin 3 oydan
kechiktirilmasdan amalga oshirilishi lozim. XIFlar aksiyalarining ikkinchi emissiyasi ikkinchi
emissiya prospekti ro‘yxatga olingan kundan boshlab 6 oy ichida, joylashtiriladi. XIFlar aksiyalarining
keyingi emissiyasi aksiyadorlarga tegishli bo‘lgan foydani kapitalizatsiya qilish, keyinchalik
aksiyalarni aksiyadorlar o‘rtasida taqsimlash yoki aksiyalarning nominal qiymatini oshirish yo‘li bilan
ustav fondi oshirilgan taqdirda, shuningdek, unga qo‘shilayotgan boshqa XIF aksiyalariga
almashtirilgan holda amalga oshirilishi mumkin. XIFlar quyidagi huquqlarga ega:
-
investitsiya muassasasi litsenziyasini olgunga qadar aksiyalarni sotuvga taklif qilish
(muassislar o‘rtasida taqsimlanadiganlaridan tashqari);
-
o‘z aksiyalarini joylashtirish chog‘ida mo‘ljallangan daromadlar miqdorini e'lon qilish;
-
o‘z aksiyalarini yuridik shaxslarga sotish (muassislardan tashqari);
-
o‘z aksiyalarini aksiyadorlardan sotib olish.
XIF aksiyalarining nashri davlat ro‘yxatiga olinganidan so‘ng ular qimmatli qog‘ozlarning birja
va birjadan tashqari bozorlarida erkin muomalada bo‘lishi mumkin. XIFlar aksiyalari va XIFlarga
tegishli qimmatli qog‘ozlar bilan bajariladigan barcha operatsiyalar faqat Markaziy depozitariyda
hisobga olinishi kerak,
XIFlar tomonidan xususiylashtirilgan korxonalar aksiyalarining sotib olinishi mexanizmining
o‘ziga xos xususiyatlari. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yil 25 sentyabrdagi
410- sonli Qarori bilan XIFlar tomonidan kimoshdi savdolari orqali sotish uchun taqdim etiladigan
aksiyalar miqdoriga ega bo‘lgan 200 ta ochiq aksiyadorlik jamiyatining ro‘yxati tasdiqlandi. Bundan
tashqari, yuqorida qayd etilgan ro‘yxatga qo‘shimcha ravishda Davlat Mulki qo‘mitasiga
106
xususiylashtiriladigan korxonalarning davlatga tegishli aksiyalarini XIFlar uchun sotuvga qo‘yishga
ruxsat etildi.
Xususiylashtiriladigan korxonalarning aksiyalari XIFlarga nominal qiymatiga teng ravishda qayd
etilgan narxda sotilishi lozim. XIFlarning aksiyalarga ochiq obuna bo‘yicha qayd etilgan narxlarda
xarid qilish qobiliyati fond aksiyalarini aholiga sotishdan kelib tushadigan va kiritilgan ta'sis badallari
summasidan kelib chiqqan holda belgilanadi. Davlat mulki qo‘mitasi tomonidan vakolatlangan organ
savdolarning tartibini belgilab beradi. Ochiq obunani o‘tkazish sanasi u o‘tkaziladigan kundan bir
hafta oldin ommaviy axborot vositalarida e'lon qilinishi kerak.
Agar bir emitentning aksiyalarini xarid qilish uchun tushgan talabnomalar miqdori taklif
etilayotgan miqdordan yuqori bo‘lsa, u holda aksiyalarni taqsimlash (kimoshdi savdosini o‘tkazish
sanasida) har bir talabnoma bergan XIF tomonidan amalda to‘langan ustav fondini inobatga olgan
holda berilgan talabnomalarga mutanosib ravishda amalga oshiriladi. Ochiq obunaning birinchi
davrasida XIFlarga sotilmay qolgan aksiyalar birja bozorida ochiq savdoga qo‘yiladi. Shundan so‘ng,
agar ushbu aksiyalar birja savdolariga qo‘yilgandan boshlab olti taqvim kunida sotilmasa, ular keyingi
15 kun ichida ochiq obunaning ikkinchi davrasida XIFlarga taklif etiladi. Ikkinchi davrada sotuv
aksiyalarning nominal qiymatiga teng bo‘lgan narxlarda amalga oshirila boshlanadi, bordi-yu ularga
nisbatan talab bo‘lmasa, aksiyalar narxlari bosqichma-bosqich pasaytiriladi, lekin ular nominal
qiymatining 85 foizidan pastga tushirilmaydi. Ochiq obunaning ikkinchi davrasida aksiyalarni sotib
olishda XIFga davlat krediti berilmaydi. Agar mazkur aksiyalarga nisbatan ochiq obunaning ikkinchi
davrasida ham talab bo‘lmasa, ularning emitentlari XIFlarga sotish uchun mo‘ljallangan
xususiylashtirilgan korxonalarning tasdiqlangan ro‘yxatidan chiqarib tashlanadi. Aksiyalar sotilgandan
keyin Davlat Mulki qo‘mitasi aksiyalarga egalik qilish huquqini xaridorga topshiradi.
XIFlar tomonidan maxsus davlat kreditlarining olinishi. XIFlarga maxsus davlat krediti Davlat
Mulki qo‘mitasi tomonidan xususiylashtirilayotgan korxonalar aksiyalarini xarid qilish uchun to‘lovni
kechiktirish ko‘rinishida 5 yil muddatga beriladi. Kreditni rasmiylashtirish faqat Davlat Mulki
qo‘mitasidan xususiylashtirilayotgan korxonalarning aksiyalarini sotib olishda va zarur bo‘lgan garov
ta'minoti mavjud hollarda amalga oshiriladi. XIFga tegishli bo‘lgan har qanday aktivlar -
xususiylashtirilgan korxonalarning aksiyalari, qimmatli qog‘ozlar, pul mablag‘lari va hokazolar kredit
uchun garov tariqasida qabul qilinishi mumkin. Ta'minot berilayotgan kreditning to‘liq summasida
bo‘lishi kerak. XIF o‘z pul mablag‘lari bilan xususiylashtirilayotgan korxona aksiyalari paketi
qiymatining 30 foizini to‘laydi, aksiyalar paketi qiymatining qolgan 70 foizi esa, kredit hisobidan sotib
olinadi.
Kreditlarni qaytarish kredit berilgan yildan keyingi ikkinchi yildan boshlab XIF tomonidan pul
mablag‘larining Davlat Mulki qo‘mitasining maxsus hisob raqamiga o‘tkazilishi yo‘li bilan amalga
oshiriladi. Davlat krediti bo‘yicha qarzlar qaytarilganidan so‘ng XIF oddiy investitsiya fondiga
aylantirilishi mumkin. Bunda ushbu investitsiya fondi xususiylashtirilayotgan korxonalarning
aksiyalarini ularning nominal qiymati bo‘yicha xarid qilish va yangi davlat kreditini olish huquqini
yo‘qotadi.
Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda investitsiya va xususiylashtirish fondlariga
o‘xshash tashkilotlar moliyaviy jihatdan barqaror sanaladi, chunki ular mablag‘larining turli
korxonalarga sarflanishi diversifikatsiyasi qonuniy tartibda ta'minlanadi, faoliyatning cheklanishi esa
XIFlarga tijorat xususiyatidagi xatolarni qilmaslik imkonini beradi. Bunday tashkilotlarning shtatida
turli xil korxonalarning istiqbollarini, aksiyalar portfelini to‘g‘ri ta'minlay oladigan yuqori saviyali
mutaxassislarning albatta ishtirok etishi fondlar aksiyadorlariga yakuniy hisobda, hyech bo‘lmaganda,
dividendlarning o‘rtacha me'yoriga ega bo‘lish imkonini beradi.
Iqtisodiyoti o‘tish jarayonini boshidan kechirayotgan mamlakatlarda xususiylashtirish
investitsiya fondlarining zarar ko‘rib faoliyat ko‘rsatishi va bankrotlikka uchrashi ehtimol mavjud
chunki xususiylashtirilgan korxonalarning hammasi ham dividendlarning yetarli miqdorini ta'minlay
oladigan darajada daromadli emas.
O‘zbekistonning qonun hujjatlarida shu narsa ko‘zda tutilganki, agar XIF inqirozga uchrasa
bo‘lsa yoki boshqa sabablarga ko‘ra tugatilsa, uning aktivlari tugatish komissiyasi tomonidan ochiq
107
kimoshdi savdosi shaklida tarqatiladi, unda xususiylashtirilayotgan korxonalarning aksiyalarini xarid
qilish huquqiga ega bo‘lgan har qanday shaxs ishtirok etishi mumkin. O‘zbekistonda 1998 yilning
kuzidan boshlab investitsiya va xususiylashtirish investitsiya fondlarining xususiylashtirilgan
korxonalar aksiyalari bo‘yicha olgan daromadlari soliqlar, yig‘imlar va byudjetdan tashqari fondlarga
to‘lovlardan ozod qilingan. Fond tomonidan xususiylashtirilayotgan korxonalar aksiyalarini sotib
olishga yo‘naltiriladigan daromadlar ham soliqqa tortilmaydi.
6.
Moliyaviy mablag‘lar bozori
Endi investitsiya faolligini rivojlantirishga sharoit yaratish moliyaviy mablag‘lar bozorini ko‘rib
chiqamiz.
Zayom mablag‘lari va foiz stavkalari. Zayom mablag‘lari nazariyasi doirasida 2-guruh
ishtirokchilarni-tovar va xizmatlarni ishlab chiqaruvchi firmalar (korxonalar) va uy xo‘jaliklari mavjud
bo‘lgan kapital bozorining oddiy namunasini qaraydi. Firmalar kapitalni barpo qilish uchun zarur
bo‘ladigan zayom mablag‘lariga talabni izhor qiladi. Uy xo‘jaliklari joriy daromadning bir qismini
tejash orqali, moliyaviy resurslarni shakllantiradi.
Zayom mablag‘lari nazariyasiga kirish. Kapital bozori umuman moliyaviy bozor singari,
iqtisodiy nazariyada zayom mablag‘lari sifatida qaraladi. Baho sifatida zayom oluvchini kreditorga
uning mablag‘ini ma'lum vaqt mobaynida foydalangani uchun to‘laydigan foiz namoyon bo‘ladi.
Zayom mablag‘lari nazariyasida kapital bozorini tahlil qilish uchun bozorning barcha
ishtirokchilari o‘zlarini maqbul tutadilar, ya'ni ular o‘z foizlarini ko‘paytirishga harakat qiladilar degan
tushunchadan kelib chiqqan holda bozordagi talab, taklif va muvozanatni belgilovchi omillarni tadqiq
qilishdan iborat bo‘lgan bozorni tahlil qilish uslubiyatidan foydalanadi.
Talab deganda korxona va uy xo‘jaliklarini turli baho darajasida- foiz stavkasiga qaramay jami
mablag‘ miqdorini qarzga olishga rozi bo‘lgan holatni nazarda tutadi.
Taklif foiz stavkalarining har qanday darajasida investitsiyalarni qancha miqdorda mablag‘ bera
olishiga tayyor ekanligini ko‘rsatadi. Iqtisodiy nazariyaning asosiy mazmunlaridan biri shuki, agarda
bozor raqobatli bo‘lsa, ishtirokchilarni birortasi bahoga ta'sir qilish imkoniyatiga ega bo‘lmaganda,
talab va taklif omillari bahoga talab miqdori taklif miqdoriga tenglashish darajasiga ta'sir qiladi.
Ushbu miqdor va baho (foiz stavkasi) tenglashish deb ataladi.
Investitsiya talabi. Korxonalar tomonidan investitsiyaga bo‘lgan talab yagona emas, ammo
zayom mabalag‘lariga bo‘lgan talab pirovard talabning asosiy omili bo‘lib hisoblanadi. Investitsiyaga
bo‘lgan talab nima bilan begilanadi? Har qanday firma kapital yaratar (yoki yangilar) ekan, uni
muayyan manfaat ko‘rish maqsadida qiladi. Iqtisodiy nazariyaning asosiy taxminlaridan biri(o‘zini
oqlagan va tabiiy) firmaning asosiy maqsadi foydani ko‘paytirish hisoblanadi. Ushbu maqsadga
ershish uchun firma turli ishlab chiqarish omillaridan shu jumladan, kapitaldan optimal nisbatda
foydalanishga harakat qiladi. Yoki boshqacha, ishlab chiqarish omillarini nomaqbul nisbati
investitsiyalashga turtki bo‘lib, foydalanilayotgan kapitalning (yoki sifatini oshirish) miqdorini
ko‘paytirish bilan ko‘pincha foyda olish imkoniyatini beradi. Ushbu foydani miqyosini investitsiyalar
daromadliligi deb ataluvchi, investitsiya sarflaridan foiz ko‘rinishida ifodalash mumkin.
Alohida firmaning eng yuqori samaradorlik chizig‘i investitsiyalarning daromadliligini
investitsiyalarning miqdoriga bog‘liqligini ifoda qiladi. Investitsiyalar daromadliligi faoliyat turi,
firma miqyosi va omillarga bog‘liq ravishda turlicha bo‘lishi mumkin. Ammo, umumiy qonuniyat
mavjud ya'ni investitsiyalar miqdori ko‘payishi bilan daromadlilik pasayadi. Misol, har qanday firma
mablag‘larni investitsiyalash bo‘yicha, shu jumladan daromadliligini xilma-xil imkoniyatiga ega
bo‘lishi mumkin. Foydani ko‘paytirishga bo‘lgan intilishlardan kelib chiqib, firma birinchi navbatda
eng manfaatli loyihalarni amalga oshiradi. Lekin, yuqori daromad olish imkoniyatlari cheklangan va
investitsiyalar miqdorini kengaytirishda kam manfaatli loyihalarni joriy qiladi. Investitsiyalar
daromadliligining pasayishi qonuni-ishlab chiqarish omillarini yuqori unumdorligining pasayishi
qonunini o‘z ichiga oluvchi umumiy iqtisodiy qonun namoyon bo‘lishi hisoblanadi.
Ushbu egri chiziq firmani investitsiya faoliyatidan manfaat olish bo‘yicha imkoniyatlarini
ta'riflash bilan uning investitsiya talabini ham belgilaydi. Firma qanday mablag‘larni o‘zinikimi yoki
108
zayom mablag‘larini foydalanishidan qat'iy nazar xarajat bo‘lib hisoblanadi. Zayom mablag‘laridan
foydalanganlik uchun bozor foiz stavkasini bozorda to‘lashi lozim. Agar korxona jalb qilingan
mablag‘lardan foydalansa, foiz bevosita xarajat shakliga, ya'ni mablag‘lardan foydalanganlik uchun
to‘lov shakliga ega bo‘ladi. Agarda o‘zining mablag‘lari ishlatilsa, foiz stavkasi alternativ xarajat
bo‘lib hisoblanadi, ya'ni investitsiya resurslarini boshqa bozor ishtirokchilari foydalanishi uchun
taqdim qilinmagan qo‘ldan chiqarilgan manfaat hisoblanadi.
Alohida firma investitsiyalarining eng yuqori samaradorlik egri chizig‘i investitsiyalar
daromadligini miqdoriga bog‘liqligini ifodalaydi. Investitsiyalar daromadligi ishlab chiqarish
omillarini eng yuqori unumdorligini kamayish qonunining ta'siri natijasida miqdor ko‘payishi bilan
pasayadi.
14
Firmaning investitsiya miqdori to‘g‘risidagi qarori, shunday qilib bir tomondan, o‘zining
investitsiya dasturlari daromadliligi, boshqa tomondan bozorning foiz stavkasi, ya'ni zayom
mablag‘laridan foydalanganlik bahosi bilan belgilanadi.
Bozorlar va usullar. Hozirgi zamon bozor iqtisodiyotidagi moliyaviy bozorning ustuvor yo‘li
iqtisodiy agentlarning jamg‘armalarini yig‘ish va ushbu mablag‘larni yangidan kapital yaratish uchun
foydalanishdir. Moliyaviy bozor o‘ta murakkab tizim. Hozirgi zamon iqtisodiyotida moliyaviy
resurslarni yig‘ish va qayta taqsimlash tizimining investitsiya doirasini asosiy unsurlardan hisoblanadi.
Ular qatoriga moliyaviy usullar (moliyaviy aktivlar yoki qimmatli qog‘ozlar), moliyaviy institutlar
(moliyaviy vositachilar) va moliyaviy bozorlar kiradi.
Qimmatli qog‘ozlar. Qimmatli qog‘ozlar moliyaviy bozorda savdo predmeti bo‘lib hisoblanadi.
Qimmatli qog‘ozlar me'yoriy huquqiy talablarga muvofiq rasmiylashtirilgan, hujjat bo‘lib, uning
egasiga (yoki sohibiga) muayyan mulkiy huquqlarni ta'minlaydi va shu bilan birga qiymatga ega
bo‘ladi. Qimmatli qog‘ozlar ko‘rinishida bugungi qiymatni kelajak qiymatga almashish to‘g‘risidagi,
bitimlar rasmiylashtiriladi yoki qimmatli qog‘ozlarni sotib olish, pulni kelajak xarid qobiliyatiga
almashtirilishdir. Har qanday bitimda bo‘lgani singari bu yerda ikki tomon ishtirok etadi; emmitent,
qimmatli qog‘ozni chiqaruvchi va pulga qimmatli qog‘oz bilan bog‘liq mulkiy huquqni oluvchi
investor ishtirok etadi.
Qimmatli qog‘ozning ajralib turuvchi asosiy xususiyati ularni qayta sotish, ya'ni mulkiy
huquqlarni birovdan boshqasiga o‘tishi hisoblanadi.
Moliya bozorining yuqorida keltirilgan belgisi amaliy jihatdan aniq emas.
Chunki, erkin oldi-sotdi predmeti bo‘lishi mumkin bo‘lgan qimmatli qog‘ozlar ko‘rinishida
bugungi
qiymatni
kelajak
qiymatga
almashtirish
haqida
hamisha
bitimlar
ham
rasmiylashtirilavermaydi. Shuning uchun qoida sifatida kredit bozori va qimmatli qog‘ozlar bozorini
farq qilinadi.
Kredit ham bugungi qiymatni kelajak qiymatga almashtirish haqidagi bitimlarni ifoda etadi,
ammo zayom beruvchining kreditor oldidagi majburiyati erkin oldi-sotdi predmeti bo‘la olmaydi.
Qisqa muddatli majburiyatlar (bir necha kundan bir necha oygacha muddatda) yuqori likvidlikka
ega bo‘lib xissasi bo‘yicha pulga yaqin bo‘ladi. Qisqa muddatli moliyaviy qurollar bozori (qimmatli
qog‘ozlar yoki kredit kelishuvlari) qoida sifatida pul bozori tugunchasini birlashtiradi. Pul bozoridan
farqli ravishda, kapital bozori mulkiy huquqlarni qamrab oladi, ularni sotish esa nisbatan uzoq vaqt
mobaynida amalga oshadi.
Iqtisodiy nazariyada "qimmatli qog‘ozlar toifasiga moliyaviy qurollarning hamma turlari
kiritiladi, faqat bir mulkdordan boshqasiga o‘tishi mumkin bo‘lganlari va erkin oldi-sotti
qilinmaydiganlari farq qilinadi".
Zayom olish usullari. Zayom olish usullari oldi-berdi munosabatlarini rasmiylashtiradi va
qimmatli qog‘oz emmitenti uning egasiga (kreditlarga) belgilangan pul summasini qo‘llashni ifoda
qiladi. Belgilangan daromad beradigan qimmatli qog‘ozlarning asosiy turlariga veksellar, jamg‘arma
sertifikatlari va obligatsiyalar kiradi.
14
Мертенс. Инвестиции. -Киев. 1997. 187 с.
109
Veksellar. Veksel me'yoriy talablarga muvofiq rasmiylashtirilgan hujjatlarni ifoda qiladi, unga
muvofiq bir tomon boshqasiga muayyan pul summasini to‘lash majburiyatini oladi.
Oddiy va o‘tkazuvchi veksellarni farqlanadi. Oddiy veksel beruvchini veksel saqlovchiga
belgilangan pul summasini to‘lash to‘g‘risidagi majburiyatidir. O‘tkazuvchi veksel beruvchini
to‘lovchiga, belgilangan summasini uchinchi shaxsga to‘lashi kerakligi to‘g‘risidagi ko‘rsatmani
beradi.
Obligatsiyalar. Obligatsiyalar zayom oluvchilarni (emmitentini)va kreditlar (investorni)
munosabatlarini rasmiylashtiruvchi qimmatli qog‘oz bo‘lib, emmitentni belgilab pul summasini
kelishilgan vaqtda to‘lash shartini ifoda qiladi. Obligatsiyalar bo‘yicha to‘lov asosiy qog‘oz
summasidan va foizdan iborat bo‘lib, zayom mablag‘larini foydalanganligi uchun taqdirlashdir.
Obligatsiya erkin sotilishi va sotib olinishi mumkin, uning uchun yetarli darajada rivojlangan bozor
bo‘lishi lozim.
Jamg‘arma sertifikatlari. Jamg‘arma sertifikatlari (yoki depozitlar) o‘zining mazmuniga ko‘ra
obligatsiyalaridan uncha farq qilmaydi. Jamg‘arma sertifikati bank tomonidan chiqariladigan va uni
egasiga oldindan shartlashilgan vaqtda belgilangan summani olish huquqini beruvchi qimmatli
qog‘ozdir. Jamg‘arma sertifikatlarini oddiy muddatli depozitdan afzaligi shundaki, uni uchinchi
shaxsga qayta sotish imkoniyatini beradi, yohud, agar chiqarish shartlarida eslatilgan bo‘lsa,
muddatdan oldin emmitent-bankka sotilishi mumkin.
Mulkiy huquqlar. Firma kapitallarini moliyalashtirishning ikkita asosiy usuli mavjud: qarz
majburiyatlarni chiqarish va firma egalarini o‘z mablag‘laridan foydalanishi. Agar firmani barpo qilish
uchun ko‘pchilik mulkdorlarni mablag‘lari foydalaniladigan bo‘lsa, unday korxonani korporatsiya deb
ataladi. Tashkil qilishning korporativ shakli yakka kishi mulkdor bo‘lgan tadbirkorlik firmasiga
nisbatan bir qator afzalliklarga ega. Birinchidan, ko‘pchilik iqtisodiy agentlar mablag‘larini
birlashtirish katta miqyosida ishlab chiqarish imkoniyatini beradi. Ikkinchidan, korporativ shakl
ishtirokchilarni korporatsiya barpo qilishga sarflangan mablag‘i miqdorida ma'suliyatlarni cheklaydi
va nihoyat korporativ shakl investitsiyalarning likvidligini ta'minlash qobiliyatiga ega, chunki
ishtirokchilar ham o‘z ulushlarini sotishlari mumkin.
Biznesning korporativ tashkil qilishni bir qancha shakllari mavjud. Ulardan asosiylari-ma'suliyati
cheklangan jamiyat va aksionerlik jamiyati. Ma'suliyati cheklangan jamiyat bir qancha ishtirokchilar
mulki asosida tashkil qilinadi. Firmani kapitalining umumiy miqdori ularning ulushlari, badallari
miqdoriga qarab belgilanadi.
Barcha ishtirokchilarning badallari summasi firmaning ustav fondini tashkil qiladi. Ma'suliyati
cheklangan jamiyatning farqli hususiyati shundan iboratki, ishtirokchi o‘zining ulushini boshqa
ishtirokchilarni roziligi bilan uchinchi shaxsga sotishi mumkin.
Aksioner jamiyatning ustav fondi teng ulushda belgilangan miqdorda bo‘ladi va aksiya deb
ataladi.
Oddiy aksiyalar. Oddiy aksiyalar korporatsiya mulkining bir qismiga egalik qilishi va firma
foydasining bir qismini olish huquqi bilan birga, korporatsiyani boshqarishda ishtirok etish huquqini
beradi. Aksioner jamiyatini boshqarishning oliy idorasi aksionerlar majlisi hisoblanib, qarorlar
ularning ovoz berishi orqali qabul qilinadi, albatta har bir aksioner ularda mavjud bo‘lgan aksiyalar
soniga muvofiq ravishda ovozga ega bo‘ladi.
Aksionerlar soni ko‘p bo‘lgan aksionerlik jamiyatlarida odatda aksiya egalari firmani va
korxonani boshqarishda bevosita ishtirok etmaydilar, balki uning uchun ijroiya idorani direktor
(direktorlar) kengashini tashkil qiladilar. Aksionerlarga to‘lanadigan daromadni, korxonani foyda
huquqlari miqdorlari haqida qarorni aksionerlar majlisi qabul qiladi.
Dividend deb ataluvchi daromad aksionerlarga ularning qo‘lidagi aksiyalar soniga muvofiq
to‘lanadi.
Chatishgan usullar. Qimmatli qog‘ozlarning bir qancha turlari mavjud bo‘lib, ular zayom va
egalik huquqlari usullarining xususiyatlarini birlashtiradi. Ular imtiyozli aksiyalar va konvertlanadigan
(almashadigan) obligatsiyalar.
110
Imtiyozli aksiyalar. Imtiyozli aksiyalar, oddiy aksiyalar singari firmaning, korxonaning kapitalini
bir qismiga egalik qilish huquqini beradi, ammo uning egasi boshqaruvda ishtirok etish huquqini
bermaydi. Imtiyozli aksiya egalari dividend shaklida foydaning bir qismini birinchi navbatda olish
huquqiga ega bo‘ladilar va u dividentlarning eng kam miqdori oldindan e'lon qilinishi mumkin.
Pirovard holatda imtiyozli aksiya o‘z xususiyati bo‘yicha muomala muddati belgilanmagan
obligatsiyalarga yaqin turadi.
Almashadigan (konvertrlanadigan) aksiyalar. Almashadigan obligatsiyalar-uni egalariga ushbu
korporatsiyaviy aksiyalarni olish huquqini ta'minlovchi korporativ obligatsiyalarning alohida turidir.
Almashadigan obligatsiyalarning ushbu xususiyati unga qarz olish quroli emas, balki mulk quroli
belgisini beradi, obligatsiyalarni aksiyalarga almashtirish shartlari bilan belgilanadi.
Qimmatli qog‘ozlarni keltirib chiqaruvchilar. Qimmatli qog‘ozlarni keltirib chiqaruvchilar
sifatida asos deb aytiladigan ba'zi real yoki moliyaviy aktivlar bo‘yicha tuziladigan kelishuvlar,
huquqlar va majburiyatlar qabul qilingan.
Foizlar - odatda bajarish muddati uzaytirilgan oldi-sotdi bitishuvlari hisoblanadi. Keltirib
chiqarilgan moliyaviy qurollarning mavjudligining asosiy sababi kelajakdagi noaniqlik, va ular
avvalambor bozorda buyumni ko‘zda tutilmagan tebranish bilan bog‘liq tavakkal sug‘urtalash uchun
mo‘ljalangan qimmatli qog‘ozlarning asosiy turlari forvard (fyuchers) bitimlari va opsionlar
hisoblanadi.
Forvard bitimlari. Forvard bitimlari kelgusi bitimda belgilangan oldindan kelishilgan narx
bo‘yicha ma'lum miqdordagi ba'zi asosiy aktivlarni sotish, boshqa tomon esa sotib olish majburiyatiga
muvofiq tuzilgan kelishuvlardir. Haqiqatda forvard bitimlarga bajarish muddati bir oz uzaytirilgan har
qanday kelishuvlar taalluqlidir. Masalan, xonadonni ijaraga olish yoki katalog bo‘yicha mol (tovar)
olish to‘g‘risidagi kelishuvlarni forvard bitimi deb hisoblash mumkin. Valyuta olish (sotish) real
aktivlar (qishloq xo‘jaligi va xom ashyo, mollar), qimmatli qog‘ozlar olishda forvard bitimlari keng
tarqalgan. Forvard bitimlarining shartlari (yetkazib berish muddati, miqdori, sifatiga talab, narxi va
hokazolar) asosan tomonlarning kelishuvi orqali belgilanadi. Bunda asosiy kamchilik shundaki,
birinchidan likvidlikning yo‘qligi, ya'ni, bitim bo‘yicha o‘zining huquqini boshqa shaxsga sotish
imkoniyati yo‘qligi, kelishuv bo‘yicha o‘zlarining majburiyatlarini bajarmaslik xavfi mavjudligi.
Bunday kamchiliklardan fyuchers bitimi holidir.
Fyuchers bitimlari. F'yuchers bitimlarining belgisi amalda forvard kelishuvlariga o‘xshashdir.
Farq qiladigan tomoni shundaki, f'yuchers bitimlarining barcha belgilari standartlashtiriladi. Fyuchers
bitimlari bilan savdo qilish tashkil qilingan maydonlarda olib boriladi, kelishuvni bajarish kafolati
sifatida kliring palatasi deb atladigan maxsus vositachi tashkilot qatnashadi. Fyuchers bozorlarini
yuzaga kelishi XIX asrning birinchi yarmiga to‘g‘ri keladi, birinchi fyuchers kelishuvlarining asosiy
aktivlari esa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari bo‘lgan.
Hozirgi kunlarda esa real aktivlar bo‘yicha fyuchers bitimlari singari (bu dastavval, forvardlarga
nisbatan qishloq xo‘jaligi va xom ashyo mahsulotlari), va valyuta, davlat obligatsiyalari bo‘yicha (foiz
stavkalari bo‘yicha fyucherslar), qimmatli qog‘ozlar portfeli bo‘yicha (fyucherslarni fond bo‘yicha
indekslari) va boshqalar.
Opsionlar. Opsion-ma'lum muddatga qilinadigan bitishuvlarning bir turi bo‘lib, uning shartlariga
muvofiq bir tomon (opsionni sotuvchi) xaridorning talabi bo‘yicha asosiy aktivning kelishini vaqtida
oldindan belgilangan narxda sotish yoki sotib olish majburiyatini oladi. Opsionni sotib oluvchi
kelishuvni bajarish yoki bajarmaslikni tanlash huquqiga ega bo‘ladi. Chunki, narx o‘zgarishi xavfi
sotuvchining ustiga tushadi, sotib oluvchi ushbu huquqni olganligi uchun taqdirlaydi, boshqacha
ayganda mukofot to‘laydi. Shunday qilib opsion sotib oluvchiga manfaatli bo‘lganda bajariladi.
Moliyaviy institutlar turlari. Moliyaviy institutlarning moliyaviy vositachilarning asosiy turlari
bo‘lib banklar, sug‘urta kompaniyalari, investitsiya fondlari va investitsiya kompaniyalari, pensiya
fondlari hisoblanadi.
Banklar. Bank muassasalarining boshqa moliyaviy institutlaridan farqli tomoni, egasi talab
qiladigan (hisob yoki chek raqamlari) depozitlarni ochish imkoniyatlari mavjudligi hisoblanadi.
Depozit hisoblarini kreditlash imkoniyatlari bilan birgalikda olib borish banklarga haddan tashqari
111
muhim xususiyatlar beradi: bank tizimi "pul barpo qiladi", ya'ni, pul masalasini ko‘paytirish
qobiliyatiga ega bo‘ladi. Hisoblarni va qisqa muddatli kreditlarni ta'minlash bo‘yicha faoliyatdan
tashqari, banklar jamg‘arma muassasalari sifatida va qimmatli qog‘ozlar bozorida investitsiya
vositachilari sifatida ishtirok etishi mumkin.
Investitsiya fondlari va investitsiya kompaniyalari. Investitsiya fondlari va investitsiya
kompaniyalarining faoliyat predmetlari, hamkorlikda investitsiyalash, ya'ni investitsiya faoliyatini
amalga oshirish maqsadiga ko‘pchilik sub'ektlar mablag‘larini birlashtirishdir. Investitsiya fondlari va
kampaniyalari mablag‘ qo‘yuvchilarning mablag‘i o‘rniga o‘z majburiyatlarini chiqaradilar.
Sug‘urta kompaniyalari. Sug‘urta kompaniyalari faoliyati mazmunini qisqacha tavakkal bilan
savdo qilish deb tushuntirish mumkin. Sug‘urta kampaniyasi o‘zining mijozlari uchun noqulay
sug‘urta vaziyati yuzaga kelganda yo‘qotishlarni qisman yoki to‘la qoplash bo‘yicha majburiyatlar
qabul qilib haqiqatdan ularning havfini yoki tavakkalini sotib oladi. Ko‘pchilik uchun tavakkalchilik
"qarzi manfaati" hisoblanadi, shuning uchun bunday holatda sug‘urta kampaniyasiga muayyan pul
summasini-sug‘urta badalini to‘lashi lozim, va u bir yo‘la yoki bir necha muddatlarga bo‘linib
to‘lanishi mumkin. Odatda sug‘urta kompaniyalari hayotini va fuqarolar mulkini sug‘urtalashga, yoki
tijorat tavakkalchiligini sug‘urtalashga ixtisoslashishi mumkin. Mijozlari muayyan mablag‘larni
birlashtirib va ularni yaxshi foydalanishga harakat qilib, sug‘urta kampaniyalari bir yo‘la yirik
investitsiya institutlari hisoblanadilar.
Pensiya fondlari. Pensiya fondlariga investitsiya fondlarining maxsus turlari sifatida qarash
mumkin. Ular faoliyatining asosiy mazmuni pensiya dasturlarini amalga oshirish, ya'ni kishilarni faol
mehnat faoliyati davridagi jamg‘armalarining, mehnat faoliyatini to‘xtatganidan keyin pensiya
to‘lovlarini ta'minlash maqsadiga birlashtiradi. Rivojlangan mamlakatlarda xususiy pensiya fondlari
katta miqdordagi mablag‘larni boshqarish orqali qimmatli qog‘ozlar bozorida yirik investorlarga
aylanadilar.
Moliyaviy bozorlar. Hozirgi zamon tushunchasida moliyaviy bozorlar deganda moliyaviy
aktivlarni savdosi tushunilib, unda savdoni aniq qoidalari, bozor ishtirokchilarining mahorati va
rivojlangan bozor infratartibi, kamchiqim va bitishuvlarni amalga oshirishni mustahkamligi mavjud
bo‘ladi.
Birlamchi va ikkilamchi bozor. Qimmatli qog‘ozlar bozori birlamchi bozorlarga bo‘linadi.
Birlamchi bozor qimmatli qog‘ozlarni emmitenti (ya'ni, investorlarga erkin sotish uchun qimmatli
qog‘ozlarni chiqaruvchi xususiy yoki davlat muassasasi (tashkiloti) tomonidan birlamchi joylashtirish
bo‘yicha operatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Birlamchi joylashtirishning ikkita asosiy usuli mavjud, ular
anderrayter deb ataluvchi investorlarga to‘g‘ridan-to‘g‘ri sotish va moliyaviy institut vositasida
joylashtirishdir.
Anderrayterlar vazifasini rivojlangan bozorlarda odatda, yirik investitsiya kompaniyalari, broker
firmalari hamda ko‘pgina mamlakatlarda tijorat banklari ham bajaradilar. Anderrayter emmitentlangan
qimmatli qog‘ozlarning hammasini yoki uning bir qismini investorlar o‘rtasida joylashtirish
maqsadida sotib oladi. Anderraytining to‘g‘ridan-to‘g‘ri joylashtirishning asosiy afzalligi shundan
iboratki, emmitent amalda unga birdaniga zarur bo‘ladigan moliyaviy mablag‘ni oladi. Undan tashqari
anderrayter, odatda mashhur moliyaviy institut bo‘lib, uni qimmatli qog‘ozlarni chiqarishda
investorlar uchun emmitentdan moliyaviy qurollarning sifatliligi va mustahkamligi haqida xabar
hisoblanadi.
Birlamchi joylashtirish texnologiyasi aslida shartnoma asosida olib borishga asoslanishi mumkin
- joylashtirish bahosi emmitent va investorlar orasida muzokaralar yo‘li bilan belgilanadi va auksion
tamoyiliga muvofiq joylashtirish bahosi auksion natijasi bo‘yicha belgilanadi va qimmatli qog‘oz
egasi manfaatli shartlar taklif qilgan investor hisoblanadi. Ikkilamchi bozor - qimmatli qog‘ozlarni bir
investordan boshqa investorga o‘tishi hisoblanadi. Ikkilamchi bozorning asosiy roli qimmatli
qog‘ozlarning likvidliligini ta'minlashdan iborat bo‘lib, investorlar ko‘zi oldida ularni sotib olishni
jozibali qilish, bu bilan moliyaviy bozorlarni samarali amal qilishini ta'minlash, ayniqsa ularni asosiy
vazifasini bajarishga nisbatan - jamg‘armalarni investitsiyalarga aylantirishdir.
112
Ikkilamchi bozorni odatda birja va birjadan tashqari bozorga ajratish mumkin. Birjali bozor,
qimmatli qog‘ozlar bilan savdo qiladigan joy bilan bog‘liq bo‘lib, unda maxsus tashkil qilingan fond
birjasi vositasida amalga oshiriladi. Fond birjalarning ta'sischilari bo‘lib, odatda moliyaviy vositachilar
hisoblanadi. Birjada bevosita savdo qilishga faqat birja a'zolari qo‘yiladi.
Qimmatli qog‘ozlar bozorini davlat tomonidan tartibga solish. Har qanday bozorning amal
qilishi hozirgi vaqtda davlatdan ajralgan holda tasavvur qilish mumkin emas. Davlat bozor
munosabatlarini huquqiy asoslarini belgilaydi va nazorat qiladi bozor ishtirokchilarini iqtisodiy
munosabatlari qoidalari asoslarini belgilaydi va mulkka egalik huquqlarini kafolatlaydi.
O‘zbekistonda investitsiya faoliyat sohasiga tegishli bo‘lgan qonuniy me'yorlar Konstitutsiyada,
Fuqaro kodeksida, "Mulk to‘g‘risida"gi, "Tadbirkorlik to‘g‘risida"gi, "Dehqon-fermer xo‘jaliklari
to‘g‘risida"gi va boshqa qator huquqiy hujjatlarda o‘z aksini topgan.
Har qanday mamlakatda davlat to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki bilvosita u yoki bu shaklda qimmatli
qog‘ozlar bozorini tartibga soladi. Qimmatli qog‘ozlar bozorini davlat tomonidan tartibga solish
ularning qonuniyligini ta'minlashdan tashqari, qimmatli qog‘ozlar chiqarish va muomalasini yo‘lga
qo‘yish, yangi chiqarilganlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, qimmatli qog‘ozlar bozorida kasb faoliyatini
litsenziyalash, investorlar huquqini himoyalash, yakkahokimlik haqidagi qonunchilikka rioya qilishni
nazorat qilish, bahoni barpo qilish tizimini va malakali bozor ishtirokchilarini faoliyatlarini nazorat
qilishni o‘z ichiga oladi.
Bozor amal qilishining ko‘pgina muhim masalalari Milliy bank, Moliya vazirligi va Davlat soliq
idorasi ixtiyorida bo‘ladi.
Soliqqa tortish. Me'yoriy tartibga solish vazifalaridan tashqari moliyaviy bozorni amal qilishiga
davlatning ta'sir qilish omili soliqqa tortish hisoblanadi. Soliqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita moliya
bozorida narx barpo qilishga, investitsiya qarorlari qabul qilishga ta'sir qiladi va umuman bozorning
amal qilishini belgilovchi omillardan biri bo‘lib hisoblanadi. Davlatning maqsadi har doim fiskal
vazifa umumiqtisodiy samaradorlik o‘rtasida murosaga erishish hisoblanadi.
O‘zbekiston soliq tizimi hali oyoqqa turish bosqichida. Uning asosiy ta'rifi ba'zi bir tomonlari
bilan bozor iqtisodi shakllangan mamlakatlar soliq tizimlariga mos keladi, ba'zi bir tomonlari farq
qiladi. Boshqa mamlakatlarda bo‘lgani singari O‘zbekistonda ham asosiy soliq to‘lovchilar korxonalar
va alohida fuqarolar hisoblanadi. Korxonalarda soliqqa tortishga asosiy ob'ekt, qo‘shilgan qiymat
solig‘i va korxonalar foydasi hisoblanadi. Soliq stavkalari tarmoqlar bo‘yicha farq qilishi mumkin.
Fuqarolarni soliqqa tortish ob'ekti, ularning yalpi daromadi hisoblanadi, soliqqa tortish stavkasi
progressiv shkala bo‘yicha amalga oshiriladi.
Tavakkalchilik va daromad: tavakkalchilik sharoitida qarorlar nazariyasi asoslari. Tavakkalchilik
bizni har joyda o‘rab turadi bu shunchalik ob'ektivki, xuddi ob'ektivligi bizni o‘rab turgan dunyoda
ob'ektivlikning unsurlari o‘z tabiatiga ko‘ra tasodifiy va noaniq. Iqtisodiyot, jumladan moliyalar-
shunday sohaki, unda tavakkalchilik omili anchagina sezilarli. Tavakkallik shunday vaqtda yuzaga
keladiki, ba'zi qarorlar natijalarini oldindan bilish qiyin. Iqtisodiyotda qarorlar natijalari ko‘pincha
qiymat o‘lchovida baholanadi, shu nuqtai nazardan tavakkalchilikni u yoki bu iqtisodiy qarorlarning
natijasida qiymatni yo‘qotish yoki imkoniyati tasodifiy tabiatga ega sifatida qarash lozim.
Kapital bozorida tavakkalchilik omili o‘ta muhim. Aslida, tavakkalning yo‘q bo‘lishi, kapital
bozorlarini, umuman moliyaviy bozorni ularni ko‘p qirraliligi bilan yagona foiz stavkasini bir xil qarz
majburiyatlariga aylantirgan bo‘lar edi.
Noaniqlik omili, shunga muvofiq tavakkallik murakkab tizim sifatida iqtisodiyotga xosdir. Inson
qaror qabul qilar ekan doimo tavakkalchilik bilan to‘qnashadi. Oddiy haqiqat shuki - kishilar
ko‘pincha taqdirlash evaziga tavakkalchilik qilishga rozi bo‘ladilar, bu esa moliyaviy nazariyaning
asosiy tamoyillaridan hisoblanadi.
Investitsiya samaradorligini baholash mezonlari. Agarda muayyan loyiha bo‘yicha
ta'minlanadigan daromadni diskontrlangan qiymati (kelajak pul oqimlarini hozirgi qiymatda hisoblash)
ja'mi, diskontrlangan sarflar qiymatini jamidan ortiq bo‘lsa investitsiyalash manfaatli bo‘ladi. Ushbu
mezon sof keltirilgan qiymat mezoni nomini olgan.
Sof keltirilgan qiymat:
113
0, 1, 2, ................. t,.......... n vaqt mobaynida
c0, c1, c2, .................... ct ........... cn sof pul oqimlarini ko‘zda tutuvchi
investitsiya loyihasi deylik (0 vaqtni bugungi kun deb hisoblaymiz.)
Sof pul oqimi t vaqtda
Ct = loyiha bilan bog‘liq daromad o‘sishi - sarf o‘sishi sifatida aniqlanadi.
Investitsiya loyihasining sof keltirilgan qiymatini biz ushbu loyiha ta'minlaydigan sof pul
oqimlarining jami bugungi qiymati deb ataymiz:
NPV = c
0
* ∑
PV(ct)
Boshqacha so‘z bilan aytganda, sof keltirilgan qiymat - sarfni jami keltirilgan qiymati
chegaralangan jami keltirilgan daromad qiymatidir. Investitsiya qarorlarini baholash NPV mezoni
bugungi sarf va daromadlar qiymatini taqqoslashdan iboratdir: agar NPV>0 investitsiyalash manfaatli
bo‘ladi, agar NPV<0 manfaatli bo‘lmaydi.
Har qanday iqtisodiy muammo resurslarni iloji boricha yaxshi taqsimlash vazifasini talab qiladi.
Har qanday iqtisodiy sub'ekt alohida kishimi, korxonami, yoki hukumatmi ixtiyorida bo‘lgan moddiy,
moliyaviy, inson va hokazo resurslarni qanday taqsimlash masalasi bilan to‘qnashadi. Iqtisodiy
nazariya har qanday sub'ekt, qaror qabul qilar ekan ko‘proq manfaat olishga harakat qiladi. Ushbu
tamoyil yaxshi investitsiyalash qarorlari asosiga qo‘yiladi.
U yoki bu investor uchun nima manfaatli? O‘zini jamg‘armalarini qo‘lda saqlashmi, bank
depozitlariga joylashtirishmi, davlatga zayomga berishmi, korxona aksiyasini sotib olishmi. Bu haqda
mablag‘ egalari maqbul qaror qabul qilishlari lozim.
Eng yaxshi portfelni tanlash va diversifikatsiyalash.
N boylikka ega bo‘lgan investorning oldida undan qanday foydalanish vazifasi turadi.
Investorda mablag‘larning n imkoniyati mavjud, ulardan har biri sarflangan mablag‘ birligiga
muayyan daromad keltiradi. Qaror qabul qilish uchun yuzaga keladigan muammo shundan iboratki
daromad qancha bo‘lishligi oldindan noma'lum. Ushbu holatni tahlil qilganda, muqobil qarorlar qabul
qilish muhim hisoblanadi. Unda, investitsiyalarni kutilayotgan daromadliligi va daromadlilik standart
og‘ishi muhim hisoblanadi.
Korporativ moliyalar nazariyasi. Xo‘jalik yuritishning korporativ shakli bozor iqtisodiyotiga
o‘tgan har qanday mamlakatda biznesni tashkil qilishni shakllari orasida asosiy o‘rin tutadi.
Korporatsiyaning tadbirkorlik firmasidan farq qiladigan asosiy xususiyati firmani moliyalashtirish
uchun ko‘pchilik investorlarning mablag‘larini kapital barpo qilish uchun birlashtirish hisoblanadi.
Tashkil qilishning korporativ shakli - alohida uy xo‘jaliklarini jamg‘armalarini ishlab chiqarishni
investitsiyalash maqsadlari uchun foydalanish jarayonini ta'minlashni asosiy murvatlaridan biridir.
Korporativ moliyani hozirgi zamon nazariyasi - moliyaviy nazariyaning muhim va anchagina
murakkab qismlaridan biridir. Unda tadqiq qilinadigan masalalar, kapitalni barpo qilish haqidagi va
firmani qiymatini baholash masalalaridir. Korporativ moliya nazariyasida tavakkal va daromad,
hozirgi zamonda qiymatlarning o‘lchamliligi, assimetrik va buyurtmachi-agent o‘zaro munosabatlari,
shartli talablarni baholash va ko‘pincha boshqa masalalar kabi iqtisodiy nazariya muammolari o‘z
aksini topadi. (Assimetrik axborot-iqtisodiy munosabatlarning bir tomoni boshqa tomoniga qaraganda
yaxshi xabardor bo‘lishlik holatidir). Umuman, korporativ moliyalar alohida fanni ifoda qilib, unga
katta miqdorda maxsus o‘quv adabiyotlari va ko‘pgina ilmiy tadqiqotlar bag‘ishlangan.
Kapitalni moliyalashtirish chiqimlari va korporatsiya qiymati. Har qanday firmaning kapitalini
moliyalashtirish manba'larini ikki toifaga bo‘lish mumkin: o‘zining mablag‘lari (firma egalarining
mablag‘lari), va qarzga olingan mablag‘lar. Tadbirkorlik firmasida o‘zining mablag‘lari - ishlab
chiqarishni moliyalashtirish uchun foydalaniladigan egasining jamg‘armalari. Korporatsiya uning
kapitalini bir qismiga huquqini beruvchi aksiyalar-qimmatli qog‘ozlar chiqarish yo‘li bilan ko‘pgina
investorlarning mablag‘larini jalb qilish imkoniga egadir.
Qarz olish hisobiga moliyalashtirishni bank krediti bilan bir qatorda o‘zining qarz
majburiyatlarini chiqarish, ya'ni obligatsiya shaklida amalga oshirish mumkin.
114
Shunday qilib, har qanday firmaning kapitali ikki qismdan - o‘zining kapitali va qarzdan iborat
bo‘ladi. Shuning uchun firma kapitalini qiymati yoki firma qiymati - o‘zining kapitali (aksiya qiymati)
va qarz qiymati summasi hisoblanadi.
Formulada izohlansa: V=S=B
Ya'ni V-firma (korporatsiya) qiymati, S-o‘zining kapitali qiymati, B- qarz qiymati. Qarz
qiymatining asosiy kapital qiymatiga nisbati (B/S) moliya liveriji koeffitsienti deyiladi.
(liverij-1) investitsiya daromadliligini ko‘paytirish uchun zayom kapitalini foydalanish; 2) zayom
mablag‘larini korporatsiyani o‘z kapitaliga nisbati).
Firma kapitalini moliyalashtirishning har qanday shakli chiqimlar bilan bog‘liq. Chiqimlarni qarz
majburiyati holatida- bu kredit beruvchilarga asosiy qarz summasidan ortiq to‘lovidan iborat: kredit
bo‘yicha foizlar yoki obligatsiyalar bo‘yicha erishilgan daromad to‘lovlari. Asosiy kapital holatida -
mulkdorlarga ularni qo‘ygan mablag‘lariga to‘lanadigan daromadlardir. Asosiy kapitalni yaratish
chiqimlari firmani tashkil qilish shakllaridan qat'iy nazar mavjud bo‘ladi. Chiqimlarni korporativ
shakli - korporatsiyani o‘z aksionerlariga to‘lanadigan aksiyalar bo‘yicha daromad hisoblanadi.
Tadbirkorlik firmasi uchun, uning egasi o‘zining jamg‘armalaridan foydalansa chiqimlar muqobil
chiqimlar shakliga ega bo‘ladi, ya'ni tadbirkor o‘zining mablag‘larini manfaatli muqobil
foydalanganda olishi mumkin bo‘lgan yo‘qotilgan daromadlardir.
Biz chiqimlarni, kapital qiymatiga foiz nisbatda ifoda qilamiz. O‘z kapitali chiqimlarini - orqali
belgilash - o‘z kapitalining qiymat birligi hisobiga mulkdorlarga to‘lanadigan daromad. Shunga
muvofiq, qarz qiymati birligi hisobiga kreditorlarga to‘lanadigan daromad. Firma kapitalini yaratish
chiqimlarini o‘rtacha o‘lchamli - kapital chiqimlari aks ettiradi, u S/V nisbati firma kapitalining
umumiy tarkibida o‘z kapitali ulushini aks ettiradi, B/V -qarz ulushini aks ettiradi.
Mablag‘larni qarzga berish, o‘z kapitaliga qo‘yishga qaraganda tavakkalchilik darajasi ancha
kam bo‘ladi. Birinchidan, shuning uchunki, odatda qarz bo‘yicha foizlar shartlari oldindan belgilangan
bo‘ladi, aksiyalar bo‘yicha daromad esa oldindan noma'lum va u firmani faoliyat natijalariga bog‘liq
bo‘ladi. Tabiiyki, u holatda ham, bu holatda ham tavakkallik mavjud bo‘ladi, firma u yoki bu sabab
bilan qarz bo‘yicha foizlar to‘lovini ta'minlay olmaydi, xuddi shuningdek asosiy kapital daromadlari
qism bo‘yicha ham. Ammo, oxirgi holatda qarzga berish, firma aktivlariga kreditorlarning huquqi
mavjudligi oqibatida, tavakkalchilik darajasi kam bo‘ladi, bu narsa mutlaq ko‘pchilik mamlakatlarni
xo‘jalik qonuniyatlarida mustahkamlangan. Ushbu tamoyilga muvofiq; agar firma operatsiyalarni
to‘xtatganda, qarzlarni qaytarish bo‘yicha kreditorlar talablari birinchi navbatda qondiriladi.
Mulkdorlar - aksiya egalari, qoldiq talablarga ega bo‘ladilar, ular da'vo qilishi mumkin bo‘lgan
aktivlar miqdori kreditorlar oldidagi majburiyatlar qoplangandan keyingi qoldiq qiymatga teng
bo‘ladi, demak, ushbu nuqtai-nazardan ham o‘zining kapitali zayom kapitaliga qaraganda xavfli
hisoblanadi.
Keltirilgan mulohazalar kapital chiqimlar muammosiga an'anaviy yondashuv asosida yotadi,
shunga muvofiq qarz hisobiga moliyalashtirish, odatda o‘zining mablag‘lari hisobiga
moliyalashtirishga qaraganda arzon bo‘ladi. Haqiqatda, ko‘pchilik investorlarning tavakkalchilikka
moyil emasliklari tavakkalchilik investitsiyalari o‘ziga tortishi uchun ular katta daromadlilikni
ta'minlashlari lozim.
Shunga muvofiq, firma kapitalini umumiy tarkibida qarz ulushining ko‘payishi - kapitalning
umumiy chiqimlarini pasaytirish lozim. Lekin, qarz majburiyatlarini chiqarish hisobiga
moliyalashtirish imkoniyatlari cheksiz bo‘lmasligi mumkin. B/S liveriji miqdorining o‘sishi moliyaviy
qobilyatsizlik tavakkalini ko‘paytiradi. Tavakkalchilikning ko‘payishi, o‘z navbatida qarz qiymatini
pasaytiradi, oqibatda - chiqimlarni (daromadlilik) ko‘payishiga olib keladi, chunki B qiymat va rb
daromadlilik teskari bog‘liqlikka ega. Boshqacha so‘z bilan aytganda, > liverij ko‘payishi bilan
bog‘liq katta xavf, investorlarni kreditga katta to‘lovni talab qilishiga olib keladi.
Shunday qilib, firma kapitali qiymat va tarkibga an'anaviy qarashlarga muvofiq, firma kapitalini
umumiy miqdorida qarz ulushining ko‘payishi muayyan vaqtgacha kapitalning umumiy chiqimlarini
pasaytiradi, lekin keyinchalik chiqimlar liverijining (B/S) ko‘payishi qarz majburiyatlari xavfliligi
o‘sib borishi bilan o‘sib boradi.
115
Keltirilgan mulohazaga rioya qilgan holda, kapitalni moliyalashtirishni eng kam chiqimlarini
ta'minlovchi, moliyaviy liverijning maqbul darajasi mavjud va har bir firma uchun kapitalining maqbul
tarkibi mavjud va chiqimlarni pasaytirish maqsadida unga intilishi lozim.
O‘z aksionerlariga firmani to‘laydigan dividendlari, odatda soliqqa tortish ob'ekti hisoblanadi,
chunki kishining soliqqa tortiladigan umumiy daromadiga qo‘shiladi. Demak, aksioner qilingan
investitsiyalar daromadliligi davlat qog‘ozlari bo‘yicha (odatda, soliqqa tortilmaydigan) eng kamida
soliq miqdoriga xavfsiz daromadlilikdan ortiq bo‘lishi lozim.
An'anaviy nuqtai nazarga muvofiq investorlar yuqori dividendli firmalarni xohlashadi degan fikr
Modilyani-Miller nazariyasi bo‘yicha inkor qilinadi. Ammo, soliqqa tortish omili oqibatida, va ayniqsa
soliqqa tortishning progressiv stavkasini mavjudligi tufayli nazariyaning xulosalari birmuncha
tuzatiladi. Dividendlarga munosabat investorning umumiy daromad (boylik) darajasiga bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Past darajali daromadga (nisbatan yuqori bo‘lmagan soliqqa tortish stavkasiga ega
bo‘lgan) investorlar tabiiyki ularning joriy iste'molini ko‘paytiradigan dividendlashni ma'qul
ko‘radilar. Yuqori daromadga ega bo‘lgan investorlar aksiyalari qiymati yuqori sur'atda o‘sishini
ma'qul ko‘radilar, chunki, dividendlar to‘laganda ular anchagina qismi soliqlar to‘lashga ketadi,
qiymatini o‘sishidan olinadigan kapital daromad esa faqat aksiya sotgandagina soliqqa tortilishi
mumkin.
Moliyaviy qarzlarni baholash va investitsiya portfelini boshqarish.
Qarz majburiyatlari, yoki boshqacha belgilangan daromadli moliyaviy qurollarni baholash
usullari investitsiya faoliyatida muhim hisoblanadi, chunki, ular bo‘yicha qo‘llanadigan to‘lov
miqdorlari oldindan emissiya shartlari bo‘yicha e'lon qilinadi (va'da qilinadi). Bu tavakkalning
yo‘qligini anglatmaydi. Belgilangan daromadli qurollar to‘lov qobiliyatsizligi (kredit tavakkali) ega
bo‘lishi mumkin. Undan tashqari, hamma vaqt ko‘zda tutilmagan inflyasiya, foiz stavkalarining
o‘zgarishi yoki boshqa omillar bilan bog‘liq qiymatni yo‘qotish xavfi bo‘ladi. Belgilangan daromadli
moliyaviy qurollarga, avvalambor obligatsiyalar, veksellar, jamg‘arma sertifikatlari kiradi. Ba'zi
eslatmalar bilan ushbu toifaga korxonaning imtiyozli aksiyalarini ham kiritish mumkin.
Obligatsiyalarning qiymati va daromadliligi. Obligatsiyalar- qimmatli qog‘oz bo‘lib, uning
egalari, uni chiqarish shartlari bo‘yicha oldindan belgilangan muddatlarda daromad olish huquqiga
egadirlar, obligatsiya emmitenti(qimmatli qog‘ozlarni erkin investorlarga sotish uchun chiqaruvchi
davlat va xususiy muassasalari zayomchilar o‘rnida qatnashib, ushbu to‘lovlar bo‘yicha
majburiyatlarni oladi. Obligatsilarni chiqarish odatda muayyan mulk yoki kafolatlar bilan ta'minlanadi.
Obligatsiya nominal qiymatga ega bo‘ladi. Nominal- obligatsiya bo‘yicha asosiy qarz summasi bo‘lib,
uni to‘lash obligsiyani qoplash deb ataladi.
Chiqarilgan vaqti va qoplash orasidagi to‘lovlar, agar emmissiya shartlari bilan belgilangan
bo‘lsa kupon to‘lovlari yoki oddiy qilib aytganda kupon deb ataladi. Qoida sifatida kupon to‘lovlari
miqdori bo‘yicha bir xil va teng vaqt oralig‘ida amalga oshirilib kupon davri deb ataladi. Kupon
to‘lovlari miqdorini obligatsiya qiymatiga nisbati kuponli stavka deb ataladi.
Qiymati bo‘yicha qoplanadigan kuponsiz obligatsiya diskonti (qimmatli qog‘ozni nominal
qiymati va narxi orasidagi farq) obligatsiya deb ataladi.
Obligatsiya uning egasiga muayyan daromadni ta'minlashi nazarda tutiladi. Chunki nominal
qiymatdan past narxda chegirma bilan joylashtiriladi. Diskont nominal qiymat va obligatsiyani sotib
olish narxi orasidagi farq (agar narx nominaldan yuqori bo‘lsa ushbu farq mukofot deb ataladi).
Obligatsiyalar qo‘yiladigan investitsiyalar bilan bog‘liq tavakkalchilik, avvalambor kredit tavakkali va
foiz stavkasi. Obligatsiyaga nisbatan kredit tavakkali shundan iboratki, obligatsiya bo‘yicha haqiqiy
daromadlar chiqarish bo‘yicha belgilanganligi bilan muvofiq kelmasligi mumkin. Masalan,
emmitentning to‘lov qobiliyatsizligi holatida, obligatsiya sohibi ba'zi to‘lovlarga ishonishi mumkin
(agar obligatsiya emmitentning mulki bilan ta'minlangan bo‘lsa), ular miqdor bo‘yicha va'da qilingani
hamda muddati bo‘yicha farq qilishi mumkin.
To‘lovlarning noaniqligi obligatsiyalarni chiqarish shartlarining o‘zida ko‘zda tutilgan bo‘lishi
mumkin. Masalan, emmitentning, agar uning daromadliligini bozor stavkalari bo‘yicha noqulay bo‘lib
qolsa u oldindan belgilangan qiymat bo‘yicha muddatidan oldin sotib olish huquqini saqlab qolishi
116
mumkin. Bunday holatda obligatsiyalarda muddatidan oldin sotib olish xavfi paydo bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari emissiya sharti obligatsiyalar bo‘yicha kupon stavkasining oldindan belgilangan
qoidalariga muvofiq o‘zgarish imkoniyatlarini ko‘zda tutishi mumkin.
Foiz tavakkali obligatsiyalar bozoriga nisbatan tizimli (bozor) tavakkalning aks etishidir. Bu
umuman daromadlilikni bozordagi o‘zgarishidir. Agar kredit tavakkali (majburiyatlarni bajarmaslik
tavakkali) obligatsiyalarning har xil turlari uchun farqlansa, unda foiz tavakkali ularni turli
ko‘rinishlari uchun bir xildir. Foiz tavakkaliga bog‘liq inflyasiya tavakkali - inflyasiya sur'atlarini
mislsiz o‘zgarishidir. Nega foiz tavakkali aniq ma'lum bo‘lgan daromadi belgilangan investitsiyalarda
ishtirok etadi? Haqiqatda agar biz davlat obligatsiyalarini sotib olib uni qoplash muddatigacha ushlab
turishga harakat qilsak, unda biz oladigan daromad miqdori oldindan ma'lum bo‘ladi u holda
tavakkalchilik yo‘qoladi.
Lekin agar investor obligatsiyani qoplaguncha uni sotishni rejalashtirsa, daromadini oldindan
aytish mumkin emas- obligatsiyani sotish narxi, uni sotish vaqtiga daromadlilikni bozor stavkasiga
bog‘liq bo‘ladi, shuning uchun uni aniq bashoratlash mumkin emas.
Qisqa xulosalar
Investitsiya institutlari sifatida yuridik va jismoniy shaxslar qatnashishi mumkin. Yuridik shaxs
hisoblangan investitsiya muassasalarining faoliyati litsenziyalanishi lozim. Litsenziyalar 5 yil
muddatga beriladi. Investitsiya muassasalarining litsenziyalanishi ular faoliyatining davlat tomonidan
nazorat qilinishini anglatadi. Qimmatli qog‘ozlar bozoridagi har bir faoliyat turiga mazkur bozorni
tartibga soluvchi organning muayyan litsenziyasi to‘g‘ri keladi. Jismoniy shaxslar qimmatli qog‘ozlar
bozorida investitsiya maslahatchisi va investitsiya vositachisi sifatida faoliyat ko‘rsatishi mumkin.
Tayanch iboralar
Investitsiya institutlari, qimmatli qog‘ozlar, investitsiya maslahatchilari, ustav sarmoyasi,
emmitent, fond bozori, investitsiya kompaniyasi, anderrayter, depozitariy, xususiylashtirish, veksellar,
obligatsiyalar, jamg‘arma sertifikatlari, chatishgan usullar, forvard, fyuchers, opsion, birlamchi va
ikkilamchi bozorlar. tavakkallik, liverij.
Nazorat savollar
1.
Investitsiya institutlari qanday faoliyatni amalga oshiradi?
2.
Kimlar investitsiya institutlari bo‘lishi mumkin?
3.
Investitsiya maslahatchilarining bajaradigan faoliyatlari nimalardan iborat?
4.
Investitsiya kompaniyalari qanday vazifalarni bajaradi?
5.
Investitsiya fondlari va ularni amalga oshiradigan ishlari nimalardan iborat?
6.
Affilyasiyalangan shaxslar kimlar va ular qaerlarda ishtirok etadilar?
7.
Daromadlilik qanday ko‘rsatkich?
8.
Tavakkallik darajasini pasaytirish usullari?
9.
Anderreytingning turlarini ayting?
10.
Obligatsiyalarning qiymati va daromadliligini tushuntiring?
0> |