-12-mavzular: Tarjimaning stilistik muammolari. (4 soat)

11-12-mavzular: Tarjimaning stilistik muammolari. (4 soat)
Reja:
Stilistik ma`no va uni tarjimada aks etishi.
Leksik stilistik vositalarni tarjima qilish muammolari.
Mеtafora. Mеtonimiya. Kinoya (Ironiya)
Badiiy asar stili (nasr-proza, nazm-poeziya)
Tarjimaning uslubiy masalalari
Badiiy va ilmiy tarjima xususiyatlari
Uslub tilning referensial turlaridan bo’lib, o’ziga xos lug’ati, turg’un birikmalari, jumla va sintaktik qurilmalarga ega, boshqa turlardan o’z ichki unsurlari, asosan, ekspressiv xususiyatlari bilan farq qiluvchi lisoniy tafovut qiluvchi lioniy tizimdir. Muayyan bir uslubdagi unsurlar bilan boshqa uslub elementlaridan farq qilganda ularni aniqlash oson bo’ladi. Aytaylik, masal uslubi, xalq dostonlari uslubi, so’zlashuv uslubi, gazeta tili uslubi, rasmiy-idoraviy uslub, kitobiy uslub, adabiy uslub, ilmiy uslub, ilmiy-texnikaviy uslub, ijtimoiy-publitsitik uslub, notiqlik uslubi, yozma nutq uslubi, she’riy uslub va h.k. Uslub yozuvchi ijodining uning asarlarida takrorlanib turadigan asosiy, tipik g’oyaviy-badiiy xususiyatlari majmuasidir. Bularning barchasi tarjimada o’zining muqobil nusxalariga ega bo’lishi zarur. Birini ikkinchisi bilan o’zgartirib yoki almashtirib bo’lmaydi.
Bir tildagi asarni ikkinchi tilga o’girish usuli mutarjimning badiiy tarjima an’analari, adabiy savodxonlik va davrning hukmron adabiy qonun-qoidalari hamda estetik tamoillariga shaxsiy munosabati natijasida yaratiladi. Bunda adabiy-tarixiy an’ana, lisoniy-uslubiy zamin, material va sharoitning ham ta’siri bor. Ko’p asrlik tarjima amaliyoti, amaaniy hayotda tomir oygan turli tarjima maktablari to’plagan boy, rang-barang tajribalar ma’lum usullar yaratdi.
Mubolag’a. Bu metonimiya (ko’chim, kinoya) va sinekdoxa (majoz: qismni yaxlit, yaxlitni qism, bo’lak bilan ifodalash)ning bir turi bo’lib, voqea-hodisalarni bo’rttirib ifodalaydi. Mubolag’a ma’lum bir maqsadda ishlatiladi va u aynan tushunilmaydi. Masalan, ular dunyoni ag’dar-to’ntar qilib yuborishdi deyish mubolag’a. Rus tilida Я очень хочу есть ва я умираю от голода; мне очень холодно ва я до смерти замерз; он поступил глупо ва он сошел с ума o’zaro sinonim hisoblanadi va birini ikkinchisi o’rnida qo’llash mumkin. Tarjimada ham shunday. Masalan, kofe juda shirin ekan jumlasini rus tiliga Кажется, в этот кофе положили весь сахар мира, deb o’girish qonunga g’ilof bo’lmaydi.
Emfaza. Gapdagi u yoki bu qismni ohang-talaffuz, qaytarish, o’rinlarini almashtirish yo’li bilan ajratib ko’rsatuvchi uslubiy unsur. Tarjimada ba’zan 1-shaxs olmoshi (men) o’rniga uning vazifasini bajaruvchi shaxsning o’zi kelishi mumkin. Masalan, direktor biror yig’ilishda: “Men sizlardan shuni talab qilamanki …” deyish o’rniga “Direktor sizlardan shuni talab qiladiki …” deyishi mumkin.
Agar tarjima tilida shaxsni bildiruvchi so’zni aytish noqulay, yoki odatda bo’lmasa, unda bo’lmasa, unda kerakli ma’no olmosh yordamida ifodalanadi. O’zbek xalqi so’zlashuv odobiga ko’ra, yonida turgan kishi haqida u aytdi qabilida gapirilsa, odobsizlik sanaladi. Shuning uchun “aytgan” kishining ismini ishlatish lozim.
Ba’zida vaqtincha bajarilayotgan ish nomiga qarab ham chaqiriladi: oshpaz, haydovchi, bozorda aravakash deb chaqirmay, predmet nomi bilan arava deb ham chaqiriladi.
Idioma. Bu bir tilga hos, boshqa tillarga aynan o’girib bo’lmaydigan turg’un ifoda yoki ibora. U ma’no jihatidan yahlit, tuzilishiga ko’ra esa ikki yoki bir necha so’zdan iborat bo’ladi. U ma’no jihatdan yahlit, tuzilishiga ko’ra esa ikki yoki bir necha so’zdan iborat bo’ladi. O’zbeklar soat mili, rus tilida strelka chasov, inglizlar soat qo’li desa braziliyaliklar soat tili deyishadi.
Istiora (metafora) va o’hshatish. Yozma va og’zaki nutqdagi faol ko’chim. Ular barcha tillarga xos bo’lib, tuchunchalarni qiyoslashga asoslangan. O’zbek tilida o’hshatishni ifodalashda – day, -dek, qo’shimchalari, xuddi, bamisoli so’zlari qo’llanilsa, rus tilida kak, budto, slovno, podobno so’zlari ishlatiladi. Ingliz tilida asosan as yoki like faol (He ran like the wind ...). Istioralarda bu so’zlar bo’lmaydi, lekin baribir ular qo’llanilgan jumlalar ham qiyos asosiga quriladi. Kerak bo’lgan hollarda istiorani osonlikcha o’hshatishga aylantirish mumkin.
Metafora va o’hshatish ma’no jihatidan ikkita propositsiyadan tashkil topgan grammatik shakl. Jon novcha bola propositsiyasi mavzu Jon va uning novcha bola izohidan tashkil topgan. Bill to’p tepdi propositsiyasi mavzu Bill va to’p tepdi izohidan iborat. Agar matnda metafora yoki o’hshatish uchraydigan bo’lsa, ularni tahlil qilish va timsol ortidagi propositsiyalarni belgilash tarjimonga yahshi natija beradi. Bu propositsiyalar o’zaro qiyos, taqqoslash munosabatida bo’ladi. Qiyos esa izohga asoslanadi. Har ikkala propozitsiyaning izohi qisman yoki to’la o’hshash bo’lishi kerak.
Tarjimada matnning janr xususiyatlaridan kelib chiqib, ikki xil tarjima turini e’tirof etish zarur:
1) nasriy tarjima
2) nazmiy tarjima (Xoshimov G`. M. 2008, 206-207 HZTDM)
Bu tarjimaning ikki asosiy turi bo’lib, har qanday tarjima shu turlardan biriga aloqador bo’lishi tabiiy.
Tarjimaning birinchi turi nasriy ya’ni proza janrida yozilgan mantlar tarjimasi bo’lib, u nazmiy tarjimadan, ya’ni she’riy tarjimadan tubdan farq qiladi.
1. Nasriy tarjima mohiyati, ya’ni uning lisoniy jihatlari quyidagicha:
1) u keng tarqalgan tarjima turi bo’lib, boshqa turlar orasida alohida o’rin tutadi
2) nasriy matnlar bilan ish ko’riladi
3) nasriy tarjimada o’ziga xos grammatik, leksik, stilistik va frazeologik jihatlar mavjud
4) erkin tarjima yoki boshqa tarjima turlarini qo’llash mumkin
5) ushbu tarjima uchun cheklashlar (ma’lum shakl va mazmunni uyg’unlashtirish va ohang qolipiga tushish kabi talablar yo’q)
2. Nazmiy tarjimaning lisoniy jihatlari quyidagicha:
1) tarjimada nazmiy matn, ya’ni she’riy matn bilan ish ko’riladi
2) tarjimada o’ziga xos nazmiy ohangdorlik ta’minlanishi shart
3) tarjimada vaznni tanlash va unga rioya qilish mas’uliyati mavjud
4) she’riy o’lchovlarni tarjima tilida tanlash va ularni muvaffaqiyatli qo’llash
5) tarjima tiliga assonans, alliteratsiya kabi va boshqa fonetik stilistik vositalarni tarjima qilish va ulardan kuzatilgan maqsadga tarjima tilida kam erishilish
6) nazmiy asar satrlar soni va ularga mujassamlashtirilgan fikr va g’oyalarni saqlab qola bilishlik mas’uliyati
7) nazmiy leksik, Grammatik va stilistik vositalarga murojaat qilish va ulardan muvaffaqiyatli foydalanishga erishish
Yuqoridagi tarjima turlari ulardagi o’ziga xoslik (xususiylik) va o’xshash jihatlar (umumiylik) bo’lajak tarjimonlar uchun muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ushbu tarjima turlarini ular butun faoliyat davomida qo’llashlarga to’g’ri keladi. Vaholanki, barcha tarjimalar mana shu ikki janrda amalga oshirilishi lozim, bundan boshqa yo’l yo’q.
Nazmiy asarning ohangdorligi va vazniga rioya qilish usullari masalasi nazmiy (she’riy) tarjima nazariyasi va amaliyotining eng muhim muammolaridan biridir. Bu borada o’zbekcha tarjimada ingliz (yoki boshqa xorijiy tillarda yozilgan) she’r tuzilishining u yoki bu vazniga rioya qilishning muayyan qonun-qoidalarini aniqlash lozim.
Nazmiy tarjimada tarjimon oldida eng asosiy “vazifa”, asl nusxa tilidagi ohangdorlikni tarjima tilida ta’minlash ko’ndalang bo’lib turadi, bu esa oson ish emas. Buning ustiga ohangdorlik mazmunni to’la o’girishdek vazifa ustiga qo’yilishi kerak, aks holda mazmuni asl nusxa tilidagi matndan yiroq bo’lgan, lekin ohangdorligi yaxshi ta’minlangan nazmiy tarjimaning hech qanday ahamiyati yo’q.
Nazmiy tarjimada ohangdorlik ba’zida asosiy mezon sanalishi ham mumkin, ya’ni tarjimada ohangdorlikni ta’minlash birinchi darajali ahamiyatga ega bo’lib qoladiki, unda mazmun ohangdorlik ustiga qo’yiladi. Bunday holatni so’z o’yinlari, askiyalar, tuyuqlar tarjimasida kuzatish mumkin, chunki yuqoridagi janrlarda asosiy e’tibor ohangdorlikka qaratilgan bo’lib, ohangdorlik orqali mazmun butunligi ta’minlanadi.
Uslub, yoki ilmiy atamashunoslikda – stilistika – tilshunoslik fanining bir bo’limi. U tilning tasviriy vositalari: istiora, o’hshatish, metonimiya, sinekdoxa, sifatlash kabi ko’chimlar va ulardan qanday foydalanish kerakligini o’rgatuvchi ta’limot yig’indisi. Ularning barchasi tilda, ayniqsa badiiy asar tilida faol qo’llaniladi. Badiiy asar tili deganda tarjima qilinayotgan asarning ham tilini nazarda tutish lozimligini unutmaslik kerak.
Tarjima qilinayotgan matndagi so’z, so’z birikmasi, gap, abzatslarning tuzilishi, ulardagi barcha komponentlar (qo’shimcha, affikslar)ning o’zaro me’yorga ko’ra birikuvi – bu ham uslub, aniqrog’i, uslubiy me’yor.
Til unsurlarining (tovush, harfdan tortib to yaxlit matngacha) inson faoliyatining u yoki bu sohasi bilan bog’liq vazifalariga ko’ra qo’llanilishi - bu ham uslub, aniqrog’i uslub turlari: rasmiy-ish uslubi, ilmiy yoki akademik uslub, publitsistik uslub, badiiy yoki kitobiy uslub, so’zlashuv uslubi.
Til vositalaridan foydalanishda va ma’lum bir yozuvchi, asar, janr uchun harakterli (yoki ularga xos) ifoda yo’sini – bu ham uslub. Shunga ko’ra Oybek uslubi, “Shum bola” uslubi, feleton uslubi kabi turlarga ajratiladi.
Tilimizdagi juda ko’p so’zlar yuqorida ko’rsatilgan barcha uslub turlarida bemalol ishlatilaveradi. Shuning uchun ular umumbadiiy yoki uslubiy neytral – betaraf so’zlar deyiladi. Bu so’zlar ishtirokida tuzilgan nutq yoki matn neytral uslubda bo’ladi.
So’zlashuv uslubida taklif qildi, sobiq, masalan so’zlari o’rniga chaqirdi, oldingi yoki burungi, misol uchun kabi uslubiy “bo’yoqsiz” so’zlar, ismlardan keyin aka, opa so’zlari, erkalash-kichraytirish qo’shimchalari, og’zi qulog’ida, joni chiqib ketdi kabi turg’un birikmalar, maqol va matallar qo’llaniladi. Unli tovushlarni cho’zish (bo:r, ke:l kabi), ayrim undosh tovushlarni ham cho’zib aytish (mazza, haqqi kabi) ham so’zlashuv uslubining belgisi. Gapda so’zlarning erkin tartibi, dialog, sodda, to’liqsiz, undalmali gaplar ham shu uslubga hos.
Kitobiy uslubda nutq monologik shaklda bo’ladi. Bunda nutq monologik nutq deyiladi. Bu uslub turlari: ilmiy uslub (monografiyalar, darsliklar faktlarga asoslangan ma’lumotlar, qoida va ta’riflar, o’ziga hos atamalar. Bu ulubda so’zlar o’z ma’nosida (ko’chma ma’noda emas) qo’llaniladi), rasmiy uslub (qarorlar, qonunlar, nizomlar, ariza, tilxat, shartnoma va boshqa ish qog’ozlari), publitsitik uslub (OAV laridagi maqolalar, dokladlar. Kesim buyruq, xabar maylida keladi, darak, undov, ritorik so’roq gaplar ko’proq qo’llaniladi.)
Tarjimaviy transformatsiyalarning alohida turi tarjima uslublari bo’lib, ular yordamida asliyat tili matnidagi ham lеksik, ham sintaktik strukturalar o’zgartiriladi. Tarjimada eng ko’p qo’llaniladigan lеksik-grammatik transformatsiyalar jumlasiga antonimli tarjima, tavsifli tarjima va kompеnsatsiya (o’rnini to’ldirish) kiradi.
Tavsifli tarjima - lеksik–grammatik transformatsiya bo’lib, unda asliyat tilidagi lеksik birlik tarjima tilida uning ma'nosini izohlab bеradigan so’z birikmasi bilan almashtiriladi. Tavsifli tarjima ko’p so’zlilik xususiyatiga ega: conservationist – tabiatni muhofaza qilish uchun kurashuvchi shaxs; whistle-stop speech – nomzodning saylov oldi agitatsiyasi davridagi chiqishi; Shariat - Sha-ria (also Sha-riah) – the system of religious laws that Muslims follow; Halol - Halal 1. (of meat) from an animal that has been slaughtered according to Muslim law; halal money; halal meat; a halal butcher - one who sells halal meat; 2. any thing that is obtained according to Muslim law; U halol odam – He is a halal (one who earns his living honestly) person; halol pul – halal money (money earned honestly); Oshing halol bo’lsa, ko’chada ich - If you get your food honestly you may enjoy it anywhere.
Tarjima – bu ijod turi. Ijod esa sinov va tajribalardan iborat. Tarjimaning bunday uslubiy xususiyati haqida Beruniy va Farobiylardan boshlab, M. V. Lomonosov va A. S. Pushkin, B. G. Belinskiy va S. Siddiqqacha, G’aybulloh as-Salomu Jumaniyoz Sharipovgacha barcha tarjimashunos olimlar o’z fikrlarini bildirganlar. She’riy asarlar tarjimasi to’g’risida S. Siddiq alohida to’xtalgan. U yozadi: “She’r tarjima qilishda ma’no va mazmunni to’la berih bilan birga she’rning shakliy sifatini ham o’tkazish nazarda tutiladi. She’rning misralari, ohangi, vazni, qofiyalarining qaysi xilda kelishi, shoirning uslub, ya’ni badiiy xususiyati tarjimada aks etishi lozim.. She’r tarjimachiligi ayrim masala talab qiladi, she’rni tarjima qilish uchun shoir bo’lish - shart bo’lmaganda ham – zarur.
Har qanday matn tarjimasida – u hoh ilmiy matn bo’lsin, hoh badiiy yoki publitsitik – undagi turg’un birikmalar va adabiy san’at turi sanaluvchi istiora, kinoya, majozlar aynan, so’zma-so’z tarjima qilinadigan bo’lsa, bunday amalda hech qanday ma’no chiqmaydi. E’tibor qiling:
Родиться в сорочке (рубашке) – juda baxtli, omadi bor, baxt kulib boqqan, toleli kishi, peshonasi yaraqlagan – to be born with the silver spoon in one’s mouth.
Седьмая (десятая) вода на киселе (очень дальний родственник) – oftoba qatiq ichgan – second cousin twice in removed.
Гусь лапчатый (хитрый, ловкий человек, плут, пройдоха) – ilonni yog’ini yalagan – never at a lose smart fellow.
Odatda, ularning hech biri hijjaviy o’girilmaydi. Masalan, rus tilidagi “нет оснований вешать нос” iborasining ma’nosini boshni ham qilmoq, bo’ynini qismoq – at full split mayus, g’amgin bo’lmoq deb talqin qilish mumkin. Yakkama-yakka, yuzma-yuz – face to face – holi, yolg’iz turib iboralarini mazmunan vazifadosh vat eng qiymatli litsom k litsu, in private, just our two selves, hand to hand muqobil variantlari bilan almashtiramiz.
|