Kristall panjarada - Mashinasozlik materiallari

|
Mashinasozlik materiallari
|
bet | 7/11 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 1 Mb. | | #103601 |
Bog'liq Engineering materials - lecture 7Kristall panjarada bir tekisda joylashgan mis atomlarining qotishmadan ajralib chiqishi bir necha bosqichda sodir bo'ladi. Tabiiy eskirtirishda (+200C) yoki sun'iy eskirtirishda (T<+100...1500C) qattiq eritma parchalanmaydi (oraliq faza ajralib chiqmaydi), qotishma kristall panjarasidagi mis atomlarining joylashish tartibi o'zgaradi, xolos. Agar eskirtirish harorati yuqoriroq (T<+150. . .2000C) bo'lsa, kristall panjaradagi mis atomlari qayta tartiblanadi. Bunda korroziyabardoshlik va plastiklik yaxshilanadi.
Deformatsiyalanadigan alyuminiy qotishmalarini tamg’alash(markalash) quyidagicha belgilangan: «Д» harfi duralyuminiy turidagi alyuminiy qotishmasiga ishora undan keyingi sonlar tartib raqamini belgilaydi «A» harfi belgisi bilan boshlanadigan tamg' alar (AД, AД)- texnik alyuminiy ekanligini bildiradi; «AK»- bolg'alanadigan (kovochniy) alyuminiy qotishmasi; agar tamg'ada alohida «B» yoki «A» harfi bilan birgalikda «B» harfi ham kelsa qotishma yuqori mustahkamlikka ega qotishma holatini bildiruvchi belgilar quyiladi.
Masalan «M» qo'yilsa qotishma yumshoq (yumshatilgan)ligini bildiradi (Masalan Д16M); «T»-termik ishlanganligi (toblab, eskirtirilgan); «H» -plastik deformatsiyalangan (nagartovka o'tkazilgan, masalan Д16H) va h.k 7.3-jadvalda deformatsiyalanadigan alyuminli qotishmalariga misollar keltirilgan.
Duralyuminiylar samolyotsozlikda keng qo'llaniladi, masalan, Д1 qotishmadan samolyot vintellarining paraklari, Д16 dan esa fyuzelyajlarning yuk ko'taruvchi qismlari yasaladi.
Yuqori mustahkamlikka ega bo'lgan alyuminiy qotishmasi (B95, B96) murakkab tarkibli qotishma bo'lib, Al-Zn-Mg-Cu turkumga kiradi. Qo'shimcha ravishda ular yana marganets va xrom bilan legirlanadi. Bunday qotishmalar 460...4800C ga qizdirilib, so'ngra sun'iy eskirtiriladi (120...1400C).
Bunda mustahkamlik ϭb 600...700 MPa ga yetadi. Bu qotishmalarning mustahkamligi duralyuminiyga qaraganda yuqori bo’lsa ham, plastikligi ancha kam, ichki kuchlanishning yigilishi va korroziyaga moyilligi ham bor.
Alyuminiy - eng egiluvchan va yumshoq oq-kumush rangdagi metall, u nisbatan engil zichligi 2699 kg/m3 va erish temperaturasi past (660 °C). Alyuminiy yerda eng ko'p tarqalgan metall (yer qobig'i massasidan 7,45 %). Kimiyoviy aktiv bo'lgani uchun bu metall asosan oksid ko'rinishda uchraydi (glinozyom AL203), uni ishlab chiqarish uch esa juda ko'p elektr energiya talab qilinadi. Aluminiy ishlab chiqarish uch etabdan iborat: aluminiy rudasidan glinozyom chiqarish; glinozyomni elekrolizlash; birlamchi aluminiyni rafmasiya qilish. Aluminiyni yuqori elektr va issiq o'tqazuvchanlik xususiyatiga ega, hamda korroziyaga bardoshlik bilan farqlanadi. Undan elektr simlari va uy uchun har xil jihozlar tayyorlanadi. Nisbatan mexanik ko'rsatkichlari past bo'lgani uchun aluminiyni mashinasozlikda uning o'zidan ko'ra uning qotishmalari ishlatiladi. Aluminiy eng ko’p tarqalgan legirlovchi qo’shilmalardan biri. Texnikadagi ko’pchilik metallar alyuminotermiya usulida olinadi. Aluminiyning turli birikmalari ham keng ishlatiladi; masalan, alyuminiyli achchiq tosh qadimdan gazmollarni bo’yashda, teri oshlashda, bo’yoqni mustahkamlashda foydalaniladi.
|
| |