nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Let’s try this out by installing Snort on your system. Enter 
apt-get

42
Chapter 4
--
snip--
Do you want to continue [Y/n]?
Listing 4-4: Removing Snort and the accompanying configuration files with apt-get purge
Simply enter
Y
at the prompt to continue the purge of the software
package and the configuration files.
You may have noticed the line
The following packages were automatically
installed and are no longer required
in the output. To keep things small and
modular, many Linux packages are broken into software units that many
different programs might use. When you installed Snort, you installed sev-
eral dependencies or libraries with it that Snort requires in order to run.
Now that you’re removing Snort, those other libraries or dependencies are
no longer required, so they can be removed by running
apt autoremove
.
kali > apt autoremove snort
Reading Package lists...Done
Building dependency tree
Reading state information ...done
--
snip--
Removing snort-common-libaries (2.9.7.0-5)...
Removing libdaq2 (2.04-3+b1) …
Removing oikmaster (2.0-4)
--
snip--
Chapter 3
kali >ifconfig - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

|
L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t hBog'liq linuxbasicsforhackers30
Chapter 3
kali >ifconfig
u
eth0: flags=4163 mtu 1500
v
inet addr:192.168.181.131 netmask 255.255.255.0
Bcast:192.168.181.255
--snip--
lo Linkencap:Local Loopback
inet addr:127.0.0.1 Mask:255.0.0.0
--snip--
wlan0 Link encap:EthernetHWaddr 00:c0:ca:3f:ee:02
Listing 3-1: Using ifconfig to get network information
As you can see, the command
ifconfig
shows some useful informa-
tion about the active network interfaces on the system. At the top of the
output is the name of the first detected interface,
eth0
u, which is short for
Ethernet0 (Linux starts counting at 0 rather than 1). This is the first wired
network connection. If there were more wired Ethernet interfaces, they
would show up in the output using the same format (
eth1
,
eth2
, and so on).
The type of network being used (
Ethernet
) is listed next, followed by
HWaddr
and an address; this is the globally unique address stamped on every
piece of network hardware—in this case, the network interface card (NIC),
usually referred to as the media access control (MAC) address.
The second line contains information on the IP address currently
assigned to that network interface (in this case, 192.168.181.131 v); the
Bcast
, or broadcast address, which is the address used to send out informa-
tion to all IPs on the subnet; and finally the network mask (
netmask
), which is
used to determine what part of the IP address is connected to the local net-
work. You’ll also find more technical info in this section of the output, but
it’s beyond the scope of this Linux networking basics chapter.
The next section of the output shows another network connection
called
lo
, which is short for loopback address and is sometimes called
localhost. This is a special software address that connects you to your own
system. Software and services not running on your system can’t use it. You
would use
lo
to test something on your system, such as your own web server.
The localhost is generally represented with the IP address 127.0.0.1.
The third connection is the interface
wlan0
. This appears only if you
have a wireless interface or adapter, as I do here. Note that it also displays
the MAC address of that device (
HWaddr
).
This information from
ifconfig
enables you to connect to and manipu-
late your local area network (LAN) settings, an essential skill for hacking.
|
| |
E XERCISES - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

94
Chapter 9
storage capacity and making the data easier to transmit. For your purposes
as a beginning hacker, it will suffice to categorize compression as either
lossy or lossless.
Lossy compression is very effective in reducing the size of files, but the
integrity of the information is lost. In other words, the file after compres-
sion is not exactly the same as the original. This type of compression works
great for graphics, video, and audio files, where a small difference in the
file is hardly noticeable—
.mp3,
.mp4, and
.jpg are all lossy compression algo-
rithms. If a pixel in a
.jpg file or a single note in an
.mp3 file is changed, your
eye or ear is unlikely to notice the difference—though, of course, music
aficionados will say that they can definitely tell the difference between an
.mp3 and an uncompressed
.flac file. The strengths of lossy compression are
its efficiency and effectiveness. The compression ratio is very high, meaning
that the resulting file is significantly smaller than the original.
However, lossy compression is unacceptable when you’re sending files
or software and data integrity is crucial. For example, if you are sending a
script or document, the integrity of the original file must be retained when
it is decompressed. This chapter focuses on this
lossless type of compression,
which is available from a number of utilities and algorithms. Unfortunately,
lossless compression is not as efficient as lossy compression, as you might
imagine, but for the hacker, integrity is often far more important than com-
pression ratio.
A Sample Run - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

Bash Scripting
91
Command
Function
fg
Brings a job to the foreground
getopts
Parses arguments to the shell script
jobs
Lists background (bg) jobs
pwd
Displays the current directory
read
Reads a line from standard input
readonly
Declares as variable as read-only
set
Lists all variables
shift
Moves the script's input parameters to the left, dropping the first
parameter (useful for consuming all parameters one at a time)
test
Evaluates arguments
[[
Performs a conditional test
times
Prints the user and system times
trap
Traps a signal so the script can handle it (untrapped signals terminate
the script)
type
Displays how each argument would be interpreted as a command
umask
Changes the default permissions for a new file
unset
Deletes values from a variable or function
wait
Waits for a background process to complete
Summary
Scripting is an essential skill for any hacker or system administrator. It
enables you to automate tasks that would normally take hours of your time,
and once the script is saved, it can be used over and over again. Bash script-
ing is the most basic form of scripting, and you will advance to Python
scripting with even more capabilities in Chapter 17.
Spoofing Your MAC Address - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

Analyzing and Managing Networks
33
get a new DHCP-assigned IP address. To do this, you can always reboot your
system, but I’ll show you how to retrieve a new DHCP without having to shut
your system down and restart it.
To request an IP address from DHCP, simply call the DHCP server
with the command
dhclient
followed by the interface you want the address
assigned to. Different Linux distributions use different DHCP clients, but
Kali is built on Debian, which uses
dhclient
. Therefore, you can assign a
new address like this:
kali >
dhclient eth0
The
dhclient
command sends a
DHCPDISCOVER
request from the network
interface specified (here,
eth0
). It then receives an offer (
DHCPOFFER
) from the
DHCP server (192.168.181.131 in this case) and confirms the IP assignment
to the DHCP server with a dhcp request.
kali >
ifconfig
eth0Linkencap:EthernetHWaddr 00:0c:29:ba:82:0f
inet addr:192.168.181.131 Bcast:192.168.181.131 Mask:255.255.255.0
Depending on the configuration of the DHCP server, the IP address
assigned in each case might be different.
Now when you enter
ifconfig
, you should see that the DHCP server has
assigned a new IP address, a new broadcast address, and new netmask to
your network interface
eth0
.
A Simple Scanner - L in u X ba sics for h acke rs g e t t I n g s t a r t e d w I t h

88
Chapter 8
Now let’s use the
nmap
command to request a TCP scan w on our LAN,
looking for port 3306 x. (Note that your IP addresses may differ; in your
terminal, use the
ifconfig
command
on Linux or the
ipconfig
command on
Windows to determine your IP address.) The redirect symbol
>
tells the
standard nmap output, which usually goes to the screen, to instead go to
/dev/null, which is simply a place to send output so that it disappears y.
We’re doing this on a local machine, so it doesn’t matter so much, but if you
were
to use the script remotely, you’d want to hide the nmap output. We then
send the output of the scan to a file named
MySQLscan in a grep-able format
z
, meaning a format that grep can work on.
The next line displays the
MySQLscan file
we stored the output in and
then pipes that output to
grep
to filter for lines that include the keyword
open
{. Then we put those lines into a file named
MySQLscan2 |.
Finally, you display the contents of the file
MySQLscan2.
This final file
should only include lines of output from nmap with hosts that have port 3306
open. Save this file as
MySQLscanner.sh and give yourself execute permissions
with
chmod 755
.
Execute the script, like so:
kali >
./MySQLscanner.sh
Host: 192.168.181.69 () Ports: 3306/open/tcp//mysql///
As we can see, this script was able to identify
the only IP address on my
LAN with MySQL running. Your results may differ, depending on whether
any ports are running MySQL installations on your local network, of course.
Ta'siri
  
Ta'sirni aniqlash - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik...

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 26/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Ta'siri
|
Ta'sirni aniqlash
|
Yuqori (100)
|
Maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish AT-ning ishlashiga va uning aktivlariga ta'sir qiladigan jiddiy yoki halokatli salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Izoh- jiddiy yoki halokatli salbiy oqibatlar maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish degan ma'noni anglatadi:
maqsadlarning inkor etilmaydigan degradatsiyasiga olib keladi, natijada AT o'z vazifalarini bajarishga qodir emas;
aktivlarga zarar yetkazmaslik
|
O'rtacha (50)
|
Maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish AT-ning ishlashiga va uning aktivlariga ta'sir qiladigan jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Izoh- jiddiy salbiy oqibatlar maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish degan ma'noni anglatadi:
- AT maqsadlarining sezilarli darajada degradatsiyasini keltirib chiqaradi, AT esa asosiy funktsiyalarini bajaradi, ammo bu funksiyalarning samaradorligi
sezilarli darajada kamayadi;
- aktivlarga jiddiy zarar yetkazishga olib keladi
|
Past (10)
|
Maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish AT-ning ishlashiga va uning aktivlariga ta'sir qiladigan cheklangan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Izoh-cheklangan salbiy oqibatlar maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotish AT maqsadlarining tanazzulga olib kelishi mumkinligini anglatadi, AT esa asosiy funktsiyalarini bajarishi mumkin, ammo bu funktsiyalarning samaradorligi sezilarli darajada kamayadi
|
Bosqichning natijasi tahdidlarning xavfsizlikka ta'sirini aniqlashdir.
Mumkin bo'lgan oqibatlarni baholash natijalari 11.2-jadvalda keltirilgan shaklga muvofiq hujjatlashtiriladi.
Risklarning yakuniy ta'rifi 11.3-jadvalda keltirilgan risklarni hisoblash matritsasidan foydalanib, amalga oshirish ehtimoli va mumkin bo'lgan oqibatlar darajasini ko'paytirish orqali amalga oshiriladi.
11.3-jadval. Risk darajasini hisoblash matritsasi
|
| |
Topshiriq - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 24/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Topshiriq
Ushbu ishda har bir talaba individual tanlagan predmet sohasi bo’yicha sifat va son bo’yicha baholangan va qayta ishlangan axborot xavfsizligi riskini qabul qilishni amalga oshirishi lozim hamda berilgan nazorat savollariga javob yozadilar.
Nazorat savollari
1. Risk qabul qilish deganda nimani tushunasiz?.
2. Risklarni qabul qilishning qanday mezonlari mavjud?
3. Risklarni qabul qilish mezonlarini shakllantirishda asosan nimalarga e’tibor qaratish lozim?
4. Risklarni qabul qilishning tashkiliy strukturasiga xos bo’lgan vazifalar?
11- amaliy ish
Mavzu: Tashkilot risklarini baholash va tahlil qilish
Ishdan maqsad: Korxona va tashkilotlarda axborot xavfsizligi risklarini baholash va tahlil qilish bo’yicha bilim va ko’nikmalarini shakllantirishdan iborat.
Qisqacha nazariy ma’lumotlar
AXBTga qо‘yiladigan talablarni ta’minlagan holda, tashkilotda axborot xavfsizligi risklarini boshqarish bо‘yicha tavsiyalarni о‘z ichiga oladi. Biroq, bu standart axborot xavfsizligi risklarini boshqarishning muayyan metodologiyasini ichiga olmaydi. Tashkilotning о‘zi, masalan, AXBT ta’sir etish sohasiga, risklarni boshqarishning qо‘llanish sohasiga yoki faoliyat sohasiga asoslangan holda, risklarni boshqarishga bо‘lgan yondashuvni belgilashi kerak. AXBT talablarini amalga oshirish uchun, ushbu standartda tavsiflangan struktura doirasidagi mavjud metodologiyalardan foydalanilishi mumkin. Ushbu standart tashkilotlarda axborot xavfsizligi risklarini boshqarish masalalariga aloqasi bо‘lgan rahbarlar va xodimlar uchun, shuningdek, zarur hollarda, faoliyatning bu turiga aloqasi bо‘lgan chet tashkilotlar uchun mо‘ljallangan.
Amaliy qism
Tahdidlarni amalga oshirish ehtimolini baholash tahdidlarning tabiati va turli tahdid guruhlariga xos xususiyatlarni hisobga olish kerak. Tahdidlarni amalga oshirish ehtimolini aniqlash natijalar asosida amalga oshirilishi mumkin:
AX AT buzilganligi to'g'risidagi mavjud statistik ma'lumotlarni tahlil qilish prehistoriya);
analitik yoki simulyatsiya usullarini qo'llash;
ekspertlarning fikrlarini qayta ishlash.
Yuqoridagi yondashuvlar natijalarning ishonchliligi darajasini oshirish uchun alohida va birgalikda ishlatilishi mumkin.
Tahdidlarni amalga oshirish ehtimolini aniqlash mezonlari 11.1-jadvalda keltirilgan.
11.1-jadval. "Tahdidni amalga oshirish ehtimoli" indikatorini aniqlash mezonlari
|
| |
Amalga oshirish ehtimoli - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkеnt axborot tеxnologiyalari univеrsitеti kiberxavfsizlik fakultеti
|
bet | 25/35 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,57 Mb. | | #238854 |
Bog'liq AXXBK metodichka-15-01 (1)Amalga oshirish ehtimoli
|
Tavsif
|
Yuqori (1,0)
|
Tahdid, katta ehtimol bilan amalga oshiriladi. Tahdidning amalga oshishi ehtimoli borligini ko'rsatadigan hodisalar, statistika yoki boshqa ma'lumotlar mavjud yoki bunday xatti-harakatlarni amalga oshirish uchun tajovuzkor uchun jiddiy sabablar yoki sabablar bo'lishi mumkin. Tahdidni amalga oshirishning kutilayotgan chastotasi haftalik yoki tez-tez uchraydi
|
O'rtacha (0,5)
|
Ehtimol, bu tahdid (o'tmishda sodir bo'lgan hodisalar) sodir bo'lishi mumkin, yoki bunday yoki shunga o'xshash tahdidlar ba'zan ilgari amalga oshirilganligini ko'rsatadigan statistika yoki boshqa ma'lumotlar mavjud yoki bunday xatti-harakatlarni amalga oshirish uchun tajovuzkorning aniq sabablari bo'lishi mumkin. Tahdidni amalga oshirishning kutilayotgan chastotasi yiliga bir marta
|
Past (0,1)
|
Bu tahdid amalga oshishi ehtimoldan yiroq emas, bu sodir bo'lishi mumkinligini ko'rsatadigan hodisalar, statistika, sabablar yo'q. Tahdidni amalga oshirishning kutilayotgan chastotasi 5-10 yilda bir martadan oshmaydi
|
Bosqichning natijasi har qanday tahdid uchun ehtimollik ("yuqori", "o'rta", "past") ni aniqlashdir.
Tahdidlarni amalga oshirish ehtimolini baholash natijalari 11.1-jadvalda keltirilgan shaklga muvofiq hujjatlashtiriladi.
Mumkin bo'lgan oqibatlarni baholash
Maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik, xavfsizlik va haqiqiyligini yo'qotishdan kelib chiqadigan AX buzilishining oqibatlarini baholashda quyidagi ma'lumotlardan foydalanish kerak:
ATning maqsadi (masalan, AT tomonidan bajarilgan jarayonlarni hisobga olgan holda);
AT va ma'lumotlarning tanqidiyligi (masalan, tashkilot uchun ipning qiymati va ahamiyati);
AT va ma'lumotlar maxfiyligi;
aktivlarning qiymati.
Olingan ma'lumotlarga asoslanib, ekspert tahdidlarning IP aktivlariga ta'sirini baholaydi.
Ta'sir quyidagi oraliqda bo'lishi mumkin:" yuqori"," o'rta","past".
Tahdidlarning ta'sir qiymatlari tavsifi 11.2-jadvalda keltirilgan.
11.2-jadval. “AX buzilishining oqibatlari” indikatorini aniqlash mezonlari
|
| |
Ərzaq mallarının keyfiyyətinin xarakteristikası üçün daha çox istifadə olunan göstəricilər aşağıdakılardır

|
Ərzaq mallarının keyfiyyətinin xarakteristikası üçün daha çox istifadə olunan göstəricilər aşağıdakılardır
|
bet | 3/5 | Sana | 29.11.2023 | Hajmi | 244,63 Kb. | | #107385 |
Bog'liq Layihə işi funksional yeniƏrzaq mallarının keyfiyyətinin xarakteristikası üçün daha çox istifadə olunan göstəricilər aşağıdakılardır:
təyinat göstəriciləri. Ərzaq mallarının keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində belə göstəricilər əsas rol oynayır. Onlar məhsulun ayrı-ayrı xassələrini və ya istehlak üçün səmərəli olmasını müəyyən edən xassələri xarakterizə edir. Təyinat göstəriciləri standartlarda və texniki şərtlərdə verilir. Ərzaq malları üçün təyinat göstəriciləri, malın kimyəvi tərkibini və enerjivermə qabiliyyətini xarakterizə edən göstəricilərdir.
saxlanılmağa davamlılıq göstəriciləri – malın saxlanılması və daşınması dövründə onun xassələrinin dəyişilməzliyini xarakterizə edir. Məhsulda olan fermentlərin və mühitin xarici amillərinin təsiri alıtnda ərzaq mallarında mürəkkəb fiziki-kimyəvi (quruma, köhnəlmə və s.) proseslər baş verir və bunların nəticəsində keyfiyyət aşağı düşür. Məhz buna görə də yeyinti sənayesi müəssisələrindən ticarət şəbəkəsinə daxil olan hər bir partiya ərzaq malı, onun keyfiyyətliliyini sübut edən müvafiq sənədlə müşayət edilməlidir. Bu sənəddə (sertifikat, keyfiyyət vəsiqəsi, texniki pasport, texniki qəbul aktı) müəssisə-istehsalçının yerləşdiyi yer, onun tabeçiliyi, məmulatın adı və sortu, netto kütləsi, istehsal tarixi, standart nömrəsi, satış müddəti və s. göstərilir. Istehsalçı-müəssisə malın saxlanılmasının təminatlı müddətində öz məhsulunun mövcud standartların tələblərinə uyğun olmasına məsuliyyət daşıyır.
erqonomik göstəricilərə gigiyenik, antropometrik, fizioloji, psixofizioloji və psixoloji göstəricilər aiddir.
Ərzaq mallarının müəyyən sanitar-gigiyenik normalara uyğun olmasının müəyyənləşdirilməsində gigiyenik göstəricilərdən istifadə olunur. Ticarətdə antropometrik (ölçü) göstəricilərdən, xüsusən müxtəlif həcmli taralarda olan ərzaq mallarının saxlanılması, daşınılması və satışı prosesində çox istifadə olunur. Fizioloji və psixofizioloji göstəricilərdən ərzaq mallarının insanın fizioloji tələblərinə uyğun olmasının müəyyənləşdirilməsində istifadə edilir. Məsələn, məlumdur ki, 10 ml-də ən azı 0,05 q duz olan məhlul duzlu, həmin həcmdə 0,4 q şəkər olan məhlul isə şirin dad verir. Əksəriyyət hallarda alıcı şəffaflaşdırılmış meyvə şirələrinə üstünlük verir, ancaq fizioloji baxımdan lətli şirələrin qidalılıq dəyəri daha yüksək olur.
|
| |
Qeydiyyat metodu - Malların keyfiyyəti haqqında ümumi məlumat

|
Malların keyfiyyəti haqqında ümumi məlumat
|
bet | 5/5 | Sana | 29.11.2023 | Hajmi | 244,63 Kb. | | #107385 |
Bog'liq Layihə işi funksional yeniQeydiyyat metodu müəyyən hadisələrin, əşyaların və ya xərclərin miqdarının hesablanması (qeydiyyatı) yolu ilə alınan informasiyaların istifadəsinə əsaslanır. Bu üsulla qəbul, saxlanılma və satış, eyni zamanda əmtəələrin və maddi sərvətlərin qiymətləndirilməsi zamanı partiya malda qüsurlu məmulatın olmasını müəyyən edirlər.
Hesabat metodu məhsulun keyfiyyət göstəricilərinin onun parametrlərindən nəzəri və ya empirik asılılıqlardan istifadəyə əsaslanır. Bu metodu yeni məhsul istehsalı və onu layihələndirməsi zamanı tətbiq edirlər. Çünki bu mərhələdə məhsul hələ eksperiment tədqiqat obyekti ola bilməz.
Orqanoleptiki metodla insan hiss üzvləri vasitəsilə qəbul etdiyi informasiyalar (görmə, eşitmə, dad və iybilmə, lamisə hissi) istifadə edilir. Bu metodun tətbiqi zamanı alınan nəticələrin dəqiqliyi və düzgünlüyü bu işi yerinə yetirən şəxsin peşə hazırlığından və vərdişlərindən, eləcə də xüsusi texniki vasitələrdən istifadə etmək imkanlarından asılıdır. Bu metod spirtsiz və spirtli içkilərin, çayın, qəhvənin, tütün məmulatının və bir çox qənnadı məmulatının keyfiyyətinin qiymətləndirilməsində daha çox tətbiq edilir. Orqanoleptiki metodun əsasını dequstasiya üsulu təşkil edir ki, bu üsul da dequstatorların seçilməsini və öyrədilməsini tələb edir.
Ekspert metodunda keyfiyyət göstəricilərinin qiymətləndirilməsi mütəxəssis-ekspertlər qrupu tərəfindən qəbul edilən qərara əsasən həyata keçirilir. Belə qruplara müxtəlif istiqamətlər üzrə nəzəri biliyə və ayrı-ayrı məhsullar üzrə praktiki vərdişə malik olan mütəxəssislər daxil edilirlər. Qrupun üzvlərindən hər biri həlledici səsə malik olur. Bu üsulun düzgünlüyü ekspertlərin kvalifikasiyasından, onların səriştəsindən, onların orqanizminin fizioloji xüsusiyyətlərindən, bu işin təşkili səviyyəsindən çox asılıdır.
Sosioloji metod məhsulun faktiki istehlakçılarının fikri haqqında informasiyaların toplanmasına və analizinə əsaslanır. Informasiyanın toplanması şifahi sorğu vasitəsilə və ya əhali arasında anketlərin yayılması ilə, həmçinin konfransların, sərgilərin və s. təşkili yolu ilə həyata keçirilir. Əldə olunan informasiya ümumiləşdirilir və riyazi üsulla işlənir.
ƏDƏBİYYAT
1. T.R.Osmanov, Qeyri-ərzaq mallarının əmtəəşünaslığı vı ekspertizasının əsasları, Bakı 2014.
2. Əhmədov Ə.İ.,Osmanov T.R "İstehlak mallarının keyfiyyətinin funksional və erqonomik xassələri". Dərs vəsaiti. Bakı 2019.
3. Həsənov Ə.P, T.R. Osmanov və başqaları. Əmtəəşünaslığın nəzəri əsasları, Bakı 2003.
4.Голубенко, О. А. Товароведение непродовольственных товаров,
Альфа-МИНФРА-М, 2013.
5.Калачев, С. Л. Теоретические основы товароведения и экспертизы . М, 2011
|
| |
i- va j- - $sum = 5 ($func($a) + $func($b))

i- va j-elementlarning o‘rni almashtiriladi. Agar i<=j bo‘lsa, 3-qadamga o‘tiladi.
Birinchi o‘tishdan keyin tanlangan element o‘zining joyiga kelib joylashadi.
Endi shu ko‘rilayotgan oraliqda key kalitning chap tomonida elementlar mavjud bo‘lsa, ular ustida yuqoridagi amallarni bajarish lozim, ya’ni ko‘riladigan oraliq 0 dan key-1 gacha deb belgilanadi va 2-qadamga o‘tiladi. Aks holda keyingi qadamga o‘tiladi.
Endi shu ko‘rilayotgan oraliqda key kalitning o‘ng tomonida elementlar mavjud bo‘lsa, ular ustida yuqoridagi amallarni bajarish lozim, ya’ni ko‘riladigan oraliq key+1 dan n-1 gacha deb belgilanadi va 2-qadamga o‘tiladi. Aks holda algoritm tugaydi.
Shu algoritmga misol ko‘rib chiqamiz.
Misol: Talabalar ism-sharifi va tartib raqamidan iborat jadvalni quicksort algoritmi bilan saralang va nechta o‘rinlashtirish amalga oshirilganini aniqlang.
Dastur kodi
function quickSort($array) {
$length = count($array);
if($length <= 1) {
return $array;
} else {
$pivot = $array[0];
$left = $right = [];
for($i = 1; $i < count($array); $i++) {
if($array[$i] < $pivot) {
$left[] = $array[$i];
} else {
$right[] = $array[$i];
}
}
return array_merge(quickSort($left), array($pivot), quickSort($right));
}
}
$mashinalar = array(
"BMW" => "Nigina",
"Mercedes" => "Shahzod",
"Toyota" => "Ulug'bek",
"Lada" => "Xurshid",
"Volvo" => "Yusuf"
);
asort($mashinalar);
$ismlar = array_values($mashinalar);
$ismlar = quickSort($ismlar);
$tartib = array();
foreach ($ismlar as $ism) {
foreach ($mashinalar as $mashina => $egasi) {
if ($ism == $egasi) {
$tartib[$mashina] = $egasi;
}
}
}
// Natijani chiqarish
foreach ($tartib as $mashina => $egasi) {
echo $mashina . " - " . $egasi . "\n";
}
?>
Xulosa:
Har bir saralash algoritmi o'z xususiyatlari va foydalangan sharoitlarga qarab ishlaydi. Agar ro'yxat kichik bo'lsa yoki asosan to'g'ri qatlamli bo'lsa, Bubble Sort ishlay oladi. Biroq, agar ro'yxat katta bo'lsa, vaqt xavfsiz bo'lsa, Quick Sort yoki Merge Sort ishlatish maqsadga muvofiq bo'ladi. Selection Sort esa qisqa ro'yxatlarda ishlaydi, ammo katta ro'yxatlarda yaxshi ishlamaydi. Har hafta ro'yxatlar o'z turar joyida, va shartlarga qarab eng yaxshi algoritmani tanlash juda muhimdir.
|
NATIJA:


 
  
MISOL

|
NATIJA:
MISOL
|
bet | 2/3 | Sana | 05.07.2024 | Hajmi | 5,05 Mb. | | #266715 |
Bog'liq 2-ishamaliyNATIJA:
MISOL
2-amaliy ish
Ajrat va xukmronlik qil” prinsipi bo‘yicha ishlaydigan algoritmlarni loyihalash.
Masala: O‘tgan yildan beri ta’mirlanmagan mashinalarni ularning egalari ismlari bo‘yicha alifbo tartibida joylashtiring
Zarur dasturiy ta’minot (C++ dasturlash tili kompilyatori, matn muharriri) o‘rnatilgan personal kompyuter, laboratoriya ishini bajarish bo‘yicha (ushbu) uslubiy ko‘rsatma
Zarur nazariy ma’lumotlar.
Ushbu laboratoriya ishi turli ma’lumotlarni saralashga mo‘ljallangan algoritmlarni ishlab chiqish, psevdokod va blok-sxema ko‘rinishida ifodalash, dasturlashtirish va testlash malakalarini egallashga bag‘ishlangan. Ushbu laboratoriya ishlari ma’lumotlarni saralash usullaridan foydalanish talab etiladi.
Quiksort – tez saralash algoritmi
Bu algoritm “bo‘lib ol va egalik qil” tamoyilining yaqqol misolidir. Bu algotirm rekursiv bo‘lib, o‘rtacha N*log2N ta solishtirish natijasida saralaydi. Algoritm berilgan massivni saralash uchun uni 2 taga bo‘lib oladi. Bo‘lib olish uchun ixtiyoriy elementni tanlab undan 2 ta qismga ajratiladi. Lekin o‘rtadagi elementni tanlab, massivning teng yarmidan 2 ga ajratgan ma’qul. Tanlangan kalit elementga nisbatan chapdagi va o‘ngdagi har bir element solishtiriladi. Kalit elementdan kichiklar chapga, kattalar o‘ng tomonga o‘tkaziladi (6.3-rasm). Endi massivning har ikkala tomonida xuddi yuqoridagi amallar takrorlanadi. Ya’ni bu oraliqlarning o‘rtasidagi elementlar kalit sifatida olinadi va h.k.
Misol uchun rasmdagi massivni saralash algoritmini ko‘rib chiqamiz.
Oraliq sifatida 0 dan n-1 gacha bo‘lgan massivning barcha elementlarini olamiz.
Oraliq o‘rtasidagi kalit elementni tanlaymiz, ya’ni key=(+)/2, i=, j=.
7.1-rasm. Quicksort algoritmida o‘rinlashtirish
Chapdagi i-elementni key bilan solishtiramiz. Agar key kichik bo‘lsa, keyingi qadamga o‘tamiz. Aks holda i++ va shu qadamni takrorlaymiz.
O‘ngdagi j-element bilan key solishtiriladi. Agar key katta bo‘lsa, keyingi qadamga o‘tamiz, aks holda j-- va shu qadamni takrorlaymiz.
|
| |
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

47
va ma‘lumotlar bilan ishlashda, ularni kiritishda, chop etganimizda eng ko‘p
foydalanadigan dasturimiz Microsoft Word dasturini ham o‘z ichiga oladi.
Microsoft Office dasturi ilk bor Windows 95 operatsion tizimi uchun 1995-
yilda Microsoft firmasi tomonidan yaratilgan. Microsoft Office 95 paketida asosan
Excel, Word, Publishr dasturlari joy olgan edi. Keyinchalik 1998-yilda Microsoft
yangi Office dasturini Microsoft Office 98 deb nomlanuvchi paketni ishlab chiqdi.
Bu paketga qo‘shimcha qilib, Outlook va Power Point dasturlari kiritildi. 2000,
2003, 2007, 2010, 2013 va 2016 yilda yaratilgan Office paketidagi dasturlar soni
yil sayin ko‘payib takomillashib kelmoqda.
Hozirgi kunda eng ko‘p foydalaniladigan turi bu Microsoft Office 2010 va
undan keyingi versiyadagi dasturlardir. Bu dastur nafaqat mutaxassislar balki yangi
ishlovchilar uchun ham bir muncha qulay.
Rasm 42. Sonlarni formatlash va qiymatlarni har xil formada tasvirlash

121
4. x va y funksiyaga qaytariladigan qiymatlar.Agar shart bajarilsa, u holda
qiymat x ga aks holda y ga yuboriladi.
Programming (Dasturlash) panеli yordamida shartli opеratorni kiritish uchun
quyidagi protsеdurani bajarish kеrak bo`ladi:
1. Funksiya nomini va (:=) yuborish opеratorini yozish.
2. Matеmatika vositalar panеlidan Programming (Dasturlash) panеlini ochib, u
еrdan Programming Toolbar (Dasturlash panеli) tugmasi va kеyin Add
Program Line (Dastur qatorini kiritish) tugmasi bosiladi.
3. Yuqoridagi kiritish joyiga (qora to`rtburchakli) birinchi uchastkadagi egilish
momеnti uchun ifoda yoziladi.
4. Dasturlash panеlidan If tugmasi (if opеratori) bosiladi. Natijada kiritish joyi,
qaеrga shartni yozish kеrak bo`lgan joy paydo bo`ladi, masalan x
0
5. Pastki kiritish joyiga ikkinchi uchastka uchun egilish momеnti kiritiladi va
bo`shliq tugmasi yordamida u ajratiladi.
6. Dasturlash panеlidan Otherwise tugmasi bosiladi va shart yoziladi, masalan,
x>L1.
Mantiqiy (bul) opеratorlarini ishlatishda bеrilgan qo`shiluvchi ifodalar mos
mantiqiy opеratorga ko`paytiriladi. Mantiqiy opеratorlar bul opеratorlar panеlidan
kiritiladi (Bjjlean Toolbar tugmasidan). Bul opеratorlari faqat 1 yoki 0 qiymat
qaytaradi. Agar shart to`g`ri bo`lsa, u holda opеrator qiymati 1, aks holdla 0
bo`ladi. Mantiqiy (bul) opеratorlarini ishlatishga misol 8-rasmda kеltirilgan.
Qiymatlarni - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

122
aniqlanish barcha hujjatlar uchun ta'sir qiladi, ya'ni barcha hujjatlarda bu qiymatni
ishlatish mumkin.
Sonli hisoblashlardan tashqari Mathcad bеlgili (simvolli) hisoblashlarni ham
amalga oshiradi. Bu dеgani hisoblashlar natijasini analitik ko`rinishda tasvirlash
mumkin. Masalan, aniqmas intеgral, diffеrеntsiallash va boshqa shu kabi
masalalarni yеchishda uning еchimini analitik ko`rinishda tasvirlaydi.
Simvolli hisoblashlarni bajarishda ikkita asosiy vosita mavjud:
Symbolics (Simvolli hisoblash) mеnyusi;
Matеmatika panеlidan Symbolic panеli.
Bu vositalar ancha murakkab simvolli hisoblashlarda qo`llaniniladi. Hozir esa
oddiy simvolli hisoblashni bajarishning eng sodda usuli, ya'ni tеz-tеz ishlatilib
turiladigan usullardan biri - simvolli tеnglik bеlgisi (
) usulini ko`rib chiqamiz.
Quyida bu usuldan foydalanishning kеtma-kеtlik tartibi bеrilgan:
1. Matеmatika panеlidan Calculus Toolbar (Hisoblash panеli) tugmasi bosiladi.
2. Ochilgan panеl oynasidan Calculus (Hisoblash) ni tanlab, aniqmas intеgralni
sichqonchada chiqillatiladi (misol tariqasida aniqmas intеgral qaralayapdi).
3. Kiritish joylari to`ldiriladi, ya'ni funksiya nomi va o`zgaruvchi nomi
kiritiladi.
4. Simvolli bеlgi tеngligi (
) bеlgisi kiritiladi.
Rasm 8. Word daturi sahifa parametrlarini sozlash oynasi

51
Rasm 9. Microsoft Word dasturi oynasi
Yangi hujjat yaratish
Faraz qilaylik, siz Word dasturida yangi hujjat yaratmoqchisiz. Buning
uchun Word dasturini ishga tushirib, unda ochilgan bо‗sh hujjatda ish
boshlashingiz mumkin. Agar hujjatning kо‗rinishi sizni qanoatlantirmasa boshqa
hujjat yarating.
menyusini bosing va
bо‗limini tanlang.
Paydo bо‗lgan
Sozdaniye dokumenta topshiriqlar maydonidan
Noviy
Xizmatchi dasturiy vositalarni sinflarga ajratish

45
emas. Shuning uchun ham, yuqori darajadagi ishonchlilik talab qilinadigan
hisoblash tizimlarida qo‘shimcha shunday xizmatchi dasturlardan foydalaniladi.
Kommunikatsiya vositalari (kommunikatsiya dasturlari). Elеktron aloqa va
kompyutеr tarmoqlari paydo bo‘lishi bilan bu sinf dasturlari juda katta ahamiyatga
ega bo‘lib holdi. Ular uzoq masofadagi kompyutеrlar bilan aloqa o‘rnatadi,
elеktron pochta xabarlarini uzatishga, tеlеkonfеrеntsiyalar ishiga yordam bеradi,
faksimil xabarlarni uzatishni ta'minlaydi va kompyutеr tarmoqlaridagi ko‘p
amallarni bajaradi. Kompyutеr xavfsizligini ta'minlash vositalari. Bu kеng
ko‘lamdagi katеgoriyaga ma'lumotlarni buzilishlardan himoya vositalari, va shu
bilan birga ma'lumotlarga xuquqsiz murojaat, ularni ko‘rish va o‘zgartirishdan
himoya vositalari kiradi. Bu dasturlarga, masalan, antivirus dasturiy ta'minoti
kiradi.
Jadval 18 
Simvolli hisoblash vositalari

124
4. Barcha ifodalar burchakli kursorda yoki qora ranga ajratiladi.
5. Symbolics
Evaluate
Symbolically(Simvolli
hisoblash
Baholash
Simvolli) buyruqlari bеriladi. Mathcad agar limit mavjud bo`lsa, limitning
intilish qiyMatni qaytaradi.
10.3.Tеnglamalarni sonli va simvolli yеchish
Mathcad har qanday tеnglamani, hamda ko`pgina diffеrеntsial va intеgral
tеnglamalarni yеchish imkoniyatini bеradi. Misol uchun kvadrat tеnlamanining
oldin simvolli еchimini topishni kеyin esa sonli еchimini topishni qarab chiqamiz.
Simvolli yechish. Tеnglamaning simvolli еchimini topish uchun quyidagi
protsеdurani bajarish kеrak:
1.Еchiladigan tеnglamani kiritish va tеnglama еchimi bo`lgan o`zgaruvchini
kursorning ko`k burchagida ajratish.
2.Bosh
mеnyudan
Symbolics
Variable
Solve
(Simvolli
ifoda
O`zgaruvchi
Yеchish) buyrug`ini tanlash.
Sonli yеchish. Algеbraik tеnglamalarni yеchish uchun Mathcadda bir nеcha
funksiyalar mavjud. Ulardan Root funksiyasini ko`rib chiqamiz. Bu funksiyaga
murojaat quyidagicha: Root(f(x),x). Root funksiyasi itеratsiya usuli sеkuhix bilan
еchadi va sabab boshlang`ich qiymat oldindan talab etilmaydi. Tеnglamani yеchish
uchun odlin uning grafigi quriladi va kеyin uning sonli еchimi izlanadi.
Funksiyaga murojaat qilishdan oldin еchimga yaqin qiymat bеriladi va kеyin Root
funksiya kiritilib, x0= bеriladi. Root funksiyasi yordamida tеnglamaning simvolli
еchimini ham olish mumkin. Buning uchun boshlang`ich yaqinlashish talab
etilmaydi. Root funksiya ichiga oluvchi ifodani kiritish kifoyadir (masalan,
Root(2h2+h-bb,h)). Kеyin Ctrl+. klavishasini birgalikda bosish kеrak. Agrar
simvolli еchim mavjud bo`lsa, u paydo bo`ladi.
Rasm 14. Power Point dasturida interfeysi

Rasm 14. Power Point dasturida interfeysi
Nazorat savollari
1. Microsoft Power Point dasturning interfeysi qanday elementlardan tashkil
topgan?
2. Slayd nima?
3. Power Poin dasturida slaydlar hosil qilish tartibi qanday?
57
BOB-6. MS EXCEL ELEKTRON JADVALIDA ISHLASH
6.1. Excel dasturi haqida ma‘lmot. Excelda kataklar bilan ishlash
Elektron jadvallar bilan ishlashga mo‗ljallangan dasturlarga Microsoft Excel,
Lotus, Quattro Pro kiradi. Shulardan eng keng tarqalgani Office guruhiga taalluqli
Excel jadval protsessoridir.
Elеktrоn jаdvаllаr аsоsаn iqtisоdiy mаsаlаlаrni yеchishgа mo‗ljаllаngаn
bo‗lsаdа, uning tаrkibigа kiruvchi vоsitаlаr bоshqа sоhаgа tеgishli mаsаlаlаrni
yеchishgа hаm, mаsаlаn, fоrmulаlаr bo‗yichа hisоblаsh ishlаrini оlib bоrish, grаfik vа
diаgrаmmаlаr ko‗rishgа hаm kаttа yordаm bеrаdi.
Shuning uchun Excel dаsturini o‗rgаnish muhim аhаmiyat kаsb etаdi vа hаr bir
fоydаlаnuvchidаn Excel bilаn ishlаy оlish ko‗nikmаsigа egа bo‗lish tаlаb etilаdi.
Microsoft Excel elеktrоn jаdvаli hisоblаsh vоsitаsi sifаtidа qаrаlib, iqtisоdiy vа
mоliyaviy mаsаlаlаrni yеchishdа yordаm bеribginа qоlmаy, bаlki hаr kungi xаrid
qilinаdigаn оziq-оvqаtlаr, uy-ro‗zg‗оr buyumlаri hаmdа bаnkdаgi hisоb rаqаmlаri
hisоb-kitоbini оlib bоrishdа hаm yordаm bеruvchi dаsturdir.
Excel dasturiga kirish uchun «Пуск» menyusidan «Программы» – «Microsoft
Office» «Microsoft Office Excel 2013» buyrug‗i tanlanadi. Natijada quyidagi Excel
oynasi ochiladi.
Excel elektron jadvali hisob-kitob uchun mo‗ljallangan. Excel elektron
jadvalida jadvalga formulalar yozish, diagrammalar bilan ishlash, boshqa dasturlar
bilan axborot almashish, bitta fayl (kitob)da bir nechta varaq ochib ishlatish,
makroslar yozish va ularga Visual Basicda o‗zgartirishlar kiritish, tayor hujjatlarni
printerda chop etish va shu kabi bir qancha amallarni bajarish mumkin.
Excel bosh menyusi buyruqlari va uskunalar qatori tugmalari Word matn
muharririnikiga o‗xshab ketadi va nomi bir xil menyular xuddi Word dagi kabi yoki
shunga o‗xshash vazifalarni bajaradi. Excel elektron jadvali matematik, iqtisodiy,
moliyaviy, mantiqiy va boshqa turli xildagi masalalarni hal qilish uchun mo‘ljallangan
bo‘lib, ko‘rilayotgan masalaning tahlilini olib borish uni grafik va diagrammalar
ko‘rinishida tasvirlash imkoniyatlarini beradigan universal dasturdir.
|
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

56
Slaydlar ustida amallar bajarish. Power Pointdа fаqаt bittа emаs, bаlki bir
nеchа slаyddаn ibоrаt taqdimotlаrni yarаtish mumkin. Power Point dasturi ishga
tushirilganda bitta slayddan iborat ish joyi mavjud bo‗ladi.
Taqdimot yaratish jarayonida qo‗shimcha slayd qo‗shish uchun «Вставка»
menyusidan «Создать слайд» buyrug‗i yoki «Форматирование» (Formatlash)
uskunalar qatoridagi
tugmasidan foydalaniladi.
Taqdimot yaratish jarayonida slaydlar o‗rnini almashtirish va boshqa amallarni
bajarishga to‗g‗ri keladi. Power Pointdа bu slаydlаr bilаn ishlаshning 3 ta holatlаri
mаvjud.
1. «Обычный режим» (Oddiy holat).
2. «Режим сортировщика слайдов» (Slаydlаr sаrаlоvchisi holati).
3. «Показ слайдов с текушего слайда» (Joriy slaydni namoyish qilish).
Power Point dа ish holatlаri.
Power Point dasturida slaydga obyektlar qo‘yish.
Jadval 3. 
Microsoft Office versiyasi

49
Konteks menyusi – ―sichqoncha‖ ning o‘ng tugmasi yordamida hosil
qilinadigan menyu. Tanlangan ob‘ektga mos ravishda menyu ham o‘zgarib
turadi.
Ofis 2017 dasturida sahifa parametrlarini sozlash maket meyusi yordamida
amalga oshiriladi. Custom margins bandidan sahifa parametrlari o‘rnatiladi.
Katakchagа fоrmulаlаrni kiritishning ikkitа usuli mаvjud

66
« * » - (ko‗pаytirish);
« / » - (bo‗lish);
« ^ » - (dаrаjаgа ko‗tаrish);
Formulalarga doir misol ishlab ko‗ramiz.
Misol.
)
2
(
5
)
4
(
2
2
2
x
x
x
x
x
x
y
, x=10 bo‗lsa, y ning qiyMatni hisoblang.
A1 katakchaga x ni, A4 katakchaga y ni, B1 katakchaga x ni qiyMatni va B4
katakchaga =(B1^2+(B1*(B1^2+4*B1))^(1/2))/(B1+5*(B1^2+2)^(1/2) ni kiritamiz.
Natijada B4 katakchada uning qiymati hosil bo‗ladi.
Hujjat bо‗ylab harakatlanish - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta‘lim vazirligi jizzax politexnika instituti

54
Hujjatlarni yopish
Word dasturida hujjat bilan ishlashni tugatgandan sо‗ng uni yopish zarur. Hujjatni
yopish uchun:
menyusini bosing
Paydo bо‗lgan menyudan
Zakrit amalini tanlang
Agar hujjat saqlanmagan bо‗lsa, saqlash taklifidan
iborat muloqot oynasi
paydo bо‗ladi.
U holda
Da tugmasini bosing va hujjatni saqlang
Hujjat yopilgandan sо‗ng, u avtomatik tarzda kompyuter xotirasidan yuklanadi.
Rasm 11. Vstavka bо‗liminining Risunok bandi
Buyruq bajarilgach quyidagi oyna ochiladi:
Rasm 12. Vstavka bо‗liminining Risunok bandi
Hujjatga jadval qо‗yish uchun gorizontal
menyuning Vstavka bandidan
Tablitsa bо‗limini tanlaymiz va quyidagi usullardan foydalanishimiz mumkin:
1)
Tablitsa bо‗limi yordamida quyidagicha jadval qо‗shiladi:
55
2) Tablitsa bо‗limining Vstavit tablitsu buyrug‗i tanlansa yaratilayotgan
jadvalning ustun va satrlar sonini kiritsh uchun quyidagi muloqot oyna ochiladi:
3) Foydalanuvchi xoxishiga qarab jadvalni Tablitsa bо‗limining Narisovat
tablitsu buyrug‗i yordamida sichqoncha orqali chizish mumkin. Chizilayotgan
chiziqlar punktir chiziq bilan belgilanadi:
MÜHAZİRƏ 8
8.1. Təzyiq altında işləyən qabların təhlükəsizliyi

A=
P
1
⋅
V
k−1
[
1−
(
P
2
P
1
)
k−1
k
]
, Coul (1)
burada
k – adiabatiya göstəricisidir;
P
1
– qabın daxilində mütləq təzyiqi;
P
2
– ətraf mühitin mütləq təzyiqi;
V – qazın partlayışdan əvvəl həcmidir.
Partlayış zamanı yaranan güc isə belə olacaqdır:
N=
A
τ
;
kW (2)
τ
– qazın genişlənmə (partlayış) vaxtı, (san).
Bu düsturlardan istifadə edərək hesablamaq olar ki, həcmi 1m
3
, daxili təzyiqi 1,2 MPa
hava ilə doldurulmuş qab partladıqda 0,1 san ərzində 28 W güc ayrılır.
Qeyd etmək lazımdır ki, neft emalı müəssisələrində aparat daxilində (təzyiq altında) öz-
özünə alovlanma temperaturundan yüksək temperatura qədər qızdırılmış partlayıcı və yanar neft
məhsulları olur. Belə aparatlarda partlayış baş verdikdə havaya atılan qarışıq yenidən ikinci
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 52

6.3-rasm.Toshkentdagi savdo ko‘ngilochar markazi.
4. Aholining madaniy-hordiq chiqarish faoliyati va diniy marosimlar
o‘tkazish uchun mo‘ljallangan inshootlar, binolar va xonalar.
4.1. Jismoniy tarbiya, sport va jismoniy tarbiya-hordiq chiqarish muassasalari.
125
4.2. Madaniy-ma’rifiy muassasalar va diniy tashkilotlar:
- kutubxonalar va o‘qish zallari;
- muzey va ko‘rgazmalar;
- diniy tashkilotlar va aholi uchun diniy muassasalar.
4.3. Tomosha va hordiq chiqarish-ko‘ngil ochar muassasalar:
- tomosha muassasalari;
- klublar va hordiq chiqarish-ko‘ngil ochar muassasalar;
- delfinariy, akvapark, attraksionlar komplekslari va shu kabilar.
6.4-rasm. Toshkentdagi sirk binosi.
5. Vaqtinchalik istiqomat qilish binolari va xonalari.
5.1. Mehmonxonalar, motellar va boshqalar.
5.2. Sanatoriy, pansionat, dam olish uylari, turizm muassasalari, bolalar va
yoshlar uchun yil bo‘yi ishlaydigan lagerlar va shu kabilar.
5.3. O‘quv muassasalarining yotoqxonlar va internatlarning yotoqxona
korpuslari.
126
Ushbu ro‘yxatga jamoat binolarining quyidagi guruhlarini kiritish lozim.
6.5-rasm.Toshkentdagi “Le Grande Plaza”mehmonxonasi.
6. Ilmiy-tadqiqot muassasalari, loyiha tashkilotlari va boshqarmalari.
6.1. ITI va loyiha tashkilotlarining binolari.
6.2. Arxivlar va axborot markazlarining binolari.
6.3. Boshqaruv muassalarining binolari:
- vazirliklar, idoralar, elchixonalar va konsulxonalarning binolari;
- viloyat, shahar, tuman va posyolka ma’muriyatlarining binolari;
- ishlab chiqarish korxonalari ma’muriyatining binolari.
6.4. Ishbilarmonlik markazlarining binolari:
- byuro va ofislar;
- notarial idoralar va yuridik maslahatxonalar;
- ijodiy ustaxonalar va atele binolari.
|
Mikrotuman - Toshkent arxitektura qurilish instituti

133
2. Turar-joy tumanining markazi – davriy xizmat ko‘rsatish – turar-joy
yoki rejalashtirilgan tuman darajasi – ikkinchi bosqich.
Turar-joy tumani – shaharning aholi istiqomat qiladigan hududining tuzilmaviy
elementi, odatda, 80-250 gektar maydonni egallaydi va uning doirasida xizmat
ko‘rsatish radiusi 1500 metrdan oshmaydigan muassasa va korxonalar, shuningdek
shahar ahamiyatiga ega ob’yektlarning bir qismi joylashtiriladi; tabiiy va sun’iy
to‘siqlar, magistral ko‘chalar va umumshahar ahamiyatiga ega yo‘llar bilan
chegaralandi. Turar-joy tumani markazi tarkibiga quyidagilar kiradi:
- ixtisoslashtirilgan maktablar;
- bank bo‘linmalari;
- pochta muassasalari;
- kutubxonalar;
- katta bo‘lmagan sport inshootlari;
- klublar;
- kinoteatrlar;
- universal zallar;
- kafe.
Toshkent arxitektura qurilish instituti - bet 51

124
3.3. Aholiga maishiy va kommunal xizmat ko‘rsatuvchi noishlab chiqarish
korxonalari:
- aholiga bevosita xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan kommunal xo‘jalik
muassasalari;
- fuqarolik marosimlari muassasalari.
3.4. Aholiga bevosita xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan aloqa muassasalari
va korxonalari.
3.5. Aholiga bevosita xizmat ko‘rsatish uchun mo‘ljallangan transport
muassasalari:
- transportning barcha turlari uchun vokzallari;
- yo‘lovchilarga (shu jumladan turistlarga ham) xizmat ko‘rsatish muassasalari.
3.6. Sanitariya-maishiy vazifalar uchun mo‘ljallangan inshoot, bino va xonalar.
3.7. Veterinariya muassasalari.
Umumshahar markazi – epizodik xizmat ko‘rsatish – shahar miqyosi –

134
markazlarini jamoat yo‘lovchi transport tarmog‘i bilan bog‘lanishini ko‘zda tutish
lozim. Aholiga xizmat ko‘rsatish muassasalari va korxonalari soni va sig‘imlarini
hisoblashda belgilangan tartibda amaldagi normativ hujjatlarga muvofiq yoki
loyihalash topshirig‘iga ko‘ra ishlab chiqilgan ijtimoiy normativlarga rioya qilish.
Joylashuv tizimlarining shahar-markazlaridagi xizmat ko‘rsatish muassasalari va
korxonalarining soni, tarkibi va sig‘imini belgilashda boshqa shahar va qishloq aholi
punktlaridan keluvchi aholi ham hisobga olinishi zarur. Tarixiy shaharlarda esa,
ushbu hududlarga tashrif buyuruvchi turistlar oqimi ham inobatga olishinishi kerak.
Qishloq aholi punktlaridagi xizmat ko‘rsatish muassasalari va korxonalarini qishloq
aholisini eng zarur xizmatlar bilan 30 daqiqapi piyoda yurish radiusida
ta’minlanishini hisobga olgan holda joylashtirish zarur. Xizmat ko‘rsatishning
yuqoriroq darajasi uchun mo‘ljallangan ob’yektlar bilan ta’minlash qishloq aholi
punktlarining guruhlari uchun ko‘zda tutilishi lozim. Xizmat ko‘rsatishni tashkil etish
uchun
statsionar
binolardan
tashqari
ko‘chma vositalar va mavsumiy
foydalaniladigan inshootlar va ular uchun alohida maydonchalar ham nazarda
tutiladi. Turar-joy imoratlari qurilgan hududda joylashtirilgan muassasalar va
korxonalar tomonidan aholiga xizmat ko‘rsatish radiuslari, odatda, quyidagi jadvalda
ko‘rsatilgan ko‘rsatkichlardan ko‘p bo‘lmasliklari kerak:
-jadval - Toshkent arxitektura qurilish instituti

135
Mahalliy ahamiyatga ega savdo, umumiy ovqatlanish va
maishiy xizmat ko‘rsatish korxonalari
shaharlarda
qishloq aholi punktlarida
500-800
2000
Aloqa bo‘linmalari va omonat bankining filiallari
500
Ushbu qisqacha tahlildan quyidagi xulosani chiqarish mumkin: turar-joy
imoratlari shaharning asosiy “to‘qimasini” tashkil qilib, fon vazifasini bajaradilar,
jamoat binolari esa mikrotuman, turar-joy tumani, shaharning jamoat markazini
shakllantirib, o‘ziga xos “karkas” vazifasini o‘tab, shaharsozlik dominantalarini
tashkil qiladilar. Shuning uchun ham, ularning chuqur-fazoviy, hajmiy va frontal
kompozitsiyasiga qo‘yiladigan estetik talablar ancha yuqori bo‘ladi. Rekonstruktiv
choralar ijtimoiy ahamiyatga ega kundalik va davriy xizmat ko‘rsatish
ob’yektlarining mikrotuman va turar-joy hududlarida tashkil etilgan tarmoqlarini
saqlab qolish va to‘ldirishga qaratilishi lozim. Kundalik ehtiyojlar bo‘yicha eng
asosiy korxonlar sifatida quyidagilar qayd etilgan: narxlari mo‘tadil bo‘lgan
universam turidagi universal oziq-ovqat do‘koni, umumiy ovqatlanish korxonalari –
kafe, emakxonalar, oshxona, dietik oshxonalar, kulinariya do‘konlari; maishiy
xizmat ko‘rsatish korxonalar – kir yuvish va kimyoviy tozalash korxonalarining
qabul punktlari, o‘ziga o‘zi xizmat ko‘rsatish kir yuvish korxonalar, poyafzal, metall
buyumlar, charm-galantereya va shu kabilarni ta’mirlash bo‘yicha kichik ustaxonalar,
kiyim-kechak, bosh kiyim va trikotaj mahsulotlarini tikish va ta’mirlash atelesi,
sartaroshxona, fotoatele, xizmat ko‘rsatish byurosi va h.k.
partlayış yaranmasına səbəb olur - Müasir dövrdə istehsalatda hər hansı səviyyədə qəbul edilən qərar və təlimatlar, işçilərin

qulluğuna, qeydiyyatına və quraşdırılmasına nəzarət üzrə xüsusi təhlükəsizlik tələbləri irəli
sürülür.
Təzyiq altında işləyən qabların işini idarə etmək və onların təhlükəsizlik istismarını təmin
etmək üçün, onlar təzyiq və temperatur ölçən cihazlarla, qoruyucu tərtibatlarla, bağlayıcı
armaturlarla, səviyyə göstəriciləri ilə təmin olunmalıdırlar.
Qoruyucu qurğulara membranlar və qoruyucu klapanlar aid edilir.
Qoruyucu klapanlar
qablara birləşdirilmiş boru xətti üzərində yerləşdirilir. Bunlar, qab daxilindəki təzyiqin buraxıla-
bilən təzyiqdən artıq olmasının qarşısını alır. Membranlar təzyiqin kəskin artması zamanı
tutumdan böyük miqdarda maye və qaz kənar etmək lazım gələn yerlərdə quraşdırılır.
Qoruyucu klapan elə bir mexanizmdir ki, qab daxilində təzyiq artdıqda avtomat olaraq
açılır, təzyiq işçi təzyiq səviyyəsinə endikdə isə bağlanır. Klapan normal iş şəraitini təmin
etməlidir. Yəni o, qoyulmuş təzyiqdə maneəsiz açılmalı, lazım olan miqdarda maye və qazı xaric
etməyə imkan yaratmalı, açıq olduğu zaman qab daxilində təzyiq artmasını məhdudlaşdırılmalı
və bağlandıqda qabın tam hermetikliyini təmin etməlidir. Bütün bu tələbatların klapan tərəfindən
ödənilməsi üçün mürəkkəb mühəndisi məsələlərin həlli tələb olunur.
Qoruyucu klapanın əsas hissəsi yəhərə sıxılan hissəsidir. Klapanı bağlayan qüvvənin
növündən asılı olaraq, onu bir neçə növə bölürlər. Şəkil 8.1-də və 8.2-də yüklü və yaylı qoruyucu
klapanlar göstərilmişdir.
Klapanlar aparata aşağı giriş hissələri ilə birləşdirilir. Yan hissədəki çıxış artıq təzyiqi xaric
etmək vəzifəsini yerinə yetirir. Yaylı klapanlardan fərqli olaraq, yüklü klapanlarda ştokun
qapaqdan çıxış hissəsində kipkəc yerləşdirilir və bu səbəbdən də o, lazımi hermetiklik yarada
bilmir.