Kichik biznes korxonalarida mahsulot raqobatbardoshligini

m a’lumotlar olish; - to id iru v ch i tovarlar va o ‘mini bosuvchi tovarlar
to ‘g ‘risida axborotlar y ig ‘ish. Tovarlarga talabni istiqbollash, ulam i
amalga oshirishni nazorat qilishdan iborat.
G.L. Bagiyev va boshqalar “Zamonaviy marketing tadqiqotlari,
tadbirkorlik tizimidagi axborot topish, to ‘plash, qayta ishlash va joriy
hamda strategik qarorlar qabul qilish jarayoni”7- deb ta ’rif bergan.
M arketing axborotlarini tizimli tahlil qilish, talab va taklifning
taxminiy hisobini ishlab chiqishga imkon beradi.
Busiz esa sotishning
maqbul darajasini belgilash mumkin emas. Bunday darajada odatda,
minimum,
maksimum oralig‘ida hisoblab chiqiladi.
M arketing
maqsadiga erishishda reklama ham muhimdir. Reklamaning vazifasi
mavjud bozor segmentini mustahkamlash, yangi xaridorlami jalb etish,
yangi bozorlar tashkil qilishdir. Marketing tizimida reklamaning asosiy
xususiyati - uzluksiz ta ’sir va doimiy yangilanishdir. Shu bilan birga
xaridor psixologiyasi tovar va firma markasiga b o g ian ib qolish
xususiyati (imidj)ga ham egadir. Marketing tadqiqotlarining eng
muhim bosqichlaridan biri tadqiqot rejasini ishlab chiqish hisoblanadi.
Bunda tadqiqot uchun zarur m a’lumotlar va axborotlami to‘plash
manbalari, uslublari, qurollari, tanlov o‘tkazish
tartiboti va rejalari
tuziladi. Tadqiqot asoslanadigan m a’lumot va manbalardan bir necha
marotaba tegishli sohalarda foydalanish, ulami qayta ishlash mumkin.
M arketing tadqiqotida kuzatish, eksperiment, so‘rov, guruhli bahs eng
k o ‘p q oilaniladigan uslublar hisoblanadi. Har bir uslub tadqiqotning
tegishli bosqichlarida samarali axborot to‘plash, uni qayta ishlash,
texnika vositalaridan samarali foydalanishni nazarda tutadi. Masalan,
uyali telefon qurilmasi va bort-kompyuterli avtomobilga boshlang‘ich
talabni baholash tadqiqotini olib ko‘raylik. Kuzatish uslubi vositasida
xaridorlaming joriy davrda va avtomobil bozoridagi munosabatlari,
ko‘nikmalarini baholash mumkin. So‘rov
uslubida esa aniq bir
xaridom ing «yangi jihozlarga» qiziqishlari, ularga q o ‘yadigan talab va
istaklami baholash mumkin. Eksperiment uslubida esa sinov tarzida
avtomobillaming kichik partiyasini bozorda sotib, xaridorlar holatlarini
kuzatish mumkin. M arketing tadqiqotlari rejasini ishlab chiqishda
uslubiy jihatdan o ‘zaro b o g iiq lik , aniqlik, takrorlanmaslik, davriy
uzluksizlik ta’minlanishi lozim. Tuzilgan
reja mohiyatan quyidagi
savollarga javob berishi lozim.
134
1. Qanday m a’lumotlar to ‘planishi kerak?
2. M a’lumotlami kim to ‘playdi?
3. Kim va nima xususida izlanish olib borishi lozim?
4. M a’lumotlami to‘plashda qanday uslublar qo‘llaniladi?
5. M a’lumotlar qanday shaklda va qanday muddatlarda taqdim
etiladi?
6. M a’lumotlami to‘plash qachon va qayerda amalga oshiriladi?
7. M a’lumotlami to‘plash uchun qanday xarajatlar ko‘zda tutiladi?
Ushbu savollarga javob topish asosida tadqiqot rejasining izchilligi,
mazmunan va mantiqan bog‘liqIigi ta’minlanadi. Bu, o ‘z navbatida,
tadqiqotning keyingi bosqichlarida sodir boMishi mumkin bo ‘lgan
kamchilik va xatoliklaming vujudga kelishiga y o ‘l q o ‘ymaydi.
M a’lumotlam i to ‘plash bosqichi tasdiqlangan reja asosida amalga
oshirilishi bilan bir qatorda texnik vositalar yordam ida ulami qayta
ishlash, tayinli tartibga solish vazifasini ham bajaradi. Chunki
jam lanadigan m a’lumotlar qayerda va qachon amalga oshirilishiga,
ulardan samarali foydalanish imkoniyatlarini kengaytirishga katta
e ’tibor beriladi. Tor m a’noda marketing dasturi (biznes reja) hujjat
bo‘lib, korxonaning bozorda aniq faoliyat ko‘rsatish
tamoyilini
ifodalaydi.
Marketing
dasturi
kengroq
m a’noda esa korxona
imkoniyatlarini bozor talablariga moslashtirishga y o ‘naltirilgan tahlil,
rejalashtirish va nazorat qilish jarayoni deb qaraladi. Marketing
dasturlari qisqa muddatli(bir yilgacha), o ‘rta muddatli (5 yilgacha) va
uzoq muddatli (10 yilgacha va undan ko‘proq) bo‘ladi. Ular umumiy
shaklda yoki korxonaning maxsus faoliyatlariga moMjallangan bo‘lishi
mumkin. M arketing dasturi bu korxonani um umxo‘jalik faoliyatini
direktiv rejasini tuzish uchun strategik tavsiyanomadir va yuqori
boshqarish bo‘g‘ini uchun qaror qabul qilish asosidir. M arketing
dasturining asosiy mazmuni korxonani o ‘tgan davrdagi faoliyat
natijalari bo‘lib, unda maqsadli bozor rivojlanishining qisqa tahlili va
bashorati, firma rivojlanishining asosiy maqsadi,
bozordagi xulq-
atvorining strategik y o ‘li, tovar, narx, sotish va rag‘batlantirish
siyosatlarining chora-tadbirlarini, marketing tadqiqotlari mazmuni,
xarajatlar smetasi, marketing harakatlari samaradorligini oldindan
baholash, marketing dasturini amalga oshirish bo‘yicha nazorat chora-
tadbirlari va harakatlari beriladi. Marketing dasturi marketing
135
kompleksi tadqiqotlari va firmaning imkoniyatlarini baholash asosida
tuziladi. Dastur tavsiyali xarakterga ega b oisa-da, kompaniyani
strategik rejalashtirishda zarur bosqich sifatida ko'riladi. Firmalar
faoliyatining zamonaviy sharoitda marketing
dasturi kompaniyaning
yuqori boshqaruv bo ‘g‘ini (joriy rejalashtirish, direktiv rejalar,
strategik
dasturlar,
strategiyani
tanlash)
darajasida
asoslanib,
boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarurdir.
Marketing
dasturining strategik y o ‘nalishi bozordagi mavqeyi va korxona
holatining bog‘lig‘iga ko‘ra, o ‘z ichiga turli variantlami oladi.
Strategiyalar diversifikatsiyasi, tadbirkorlik faoliyatini segmentlash,
hujum va ximoya strategiyalari boMishi mumkin.
136