nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- CPU barqarorligini tekshirish

|
- CPU barqarorligini tekshirish
|
bet | 12/15 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 210,15 Kb. | | #147883 |
Bog'liq Kompyuter diagnostikasi va xatolarni tuzatish. Kompyuter sinovla- CPU barqarorligini tekshirish;
- CPU Hi-t Professional Edition;
- Bionic CPU Keeper;
- Issiq CPU sinov qurilmasi;
- DiskSpeed \u200b\u200b32;
Bugungi maqolani yakunlar ekanman - "Kompyuter diagnostikasi dasturi" shuni ta'kidlashni istardimki, har qanday muammo va nosozlikni oldindan oldini olish mumkin va bu keyinchalik uni tuzatishga qaraganda ancha oson. Shu sababli siz doimiy ravishda (har ikki haftada bir marta) quvvat manbai parametrlarini kuzatishingiz, qattiq diskning SMART parametrlarini ko'rishingiz, protsessor haroratini kuzatishingiz va begona tovushlarning yo'qligini kuzatishingiz kerak. Keyingi sonda biz siz bilan \u003d\u003e ni bilib olamiz
Va qanday diagnostika dasturlaridan foydalanishingiz kerak edi, aziz o'quvchilar. Izohlarda istaklaringizni qo'shsangiz xursand bo'laman. Xo'sh, bugungi kun uchun barchasi shu, hammaga xayr!
Hurmatli foydalanuvchilar, agar ushbu maqolani o'qib bo'lgandan keyin sizda biron bir savol bo'lsa yoki ushbu maqola mavzusi yoki umuman butun Internet-resurs haqida biror narsa qo'shishni xohlasangiz, sharhlar formasidan foydalanishingiz mumkin, shuningdek, o'z savollaringizni, takliflaringizni, istaklaringizni so'rang ..
Shunday qilib, bugungi kunda bu bugungi sonda sizga aytmoqchi bo'lgan hamma narsa. Umid qilamanki siz ushbu maqolada o'zingiz uchun qiziqarli va foydali ma'lumotlarni topdingiz. Xo'sh, men ham o'z navbatida ushbu maqola yoki umuman butun sayt bilan bog'liq savollaringiz, istaklaringiz yoki takliflaringizni kutaman.
Ko'pgina zamonaviy foydalanuvchilar bir zumda, to'satdan, ular uchun kompyuter abadiy o'chib ketishi mumkinligini bilishmaydi va bu har qanday shaxsiy kompyuter bilan sodir bo'lishi mumkin. Shunisi e'tiborga loyiqki, ko'pincha yangi kompyuter ham normal ishlashini to'xtatishi bilan bog'liq turli xil muammolar mavjud.
Eng yomoni, bunday muammolar foydalanuvchi uchun umuman kutilmagan tarzda yuzaga kelganda. Bunday vaziyatlarda, avvalambor, muammoni to'g'ri aniqlash juda muhim, chunki ko'pincha siz jismoniy ta'mirlanmasdan hamma narsani o'zingiz hal qilishingiz mumkin. Bunday holda, foydalanuvchi kompyuterni qanday diagnostika qilishni bilishi juda muhimdir. Oddiy odam uchun bu muammo sizga kerakli diagnostika turiga qarab tanlangan ixtisoslashgan kommunal xizmatlar yordamida hal qilinadi.
Ushbu maqolada biz foydalanuvchi qaysi dastur kompyuterni noto'g'ri ishlashiga tashxis qo'yish uchun mos ekanligini mustaqil ravishda aniqlashi uchun bir nechta yordam dasturlarini ko'rib chiqishga harakat qilamiz. Shu bilan birga, agar kerak bo'lsa, siz bir nechta dasturlarni tanlashingiz mumkinligini darhol aytish kerak.
|
| |
- kontaktlarning oksidlanishi

|
- kontaktlarning oksidlanishi
|
bet | 10/15 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 210,15 Kb. | | #147883 |
Bog'liq Kompyuter diagnostikasi va xatolarni tuzatish. Kompyuter sinovla- kontaktlarning oksidlanishi;
- ulagichlar va mikrosxemalarga chang tushishi va ularning haddan tashqari qizishi;
- yomon sovutish tufayli qizib ketish;
- kuchlanish kuchayishi;
- elektr ta'minotining beqarorligi;
- noto'g'ri topraklama.
Avvalgi maqolalardan birida men yuqorida sanab o'tilgan nosozliklar, ularni qanday tuzatish kerakligi, nima qilish kerakligi va hokazolarni batafsil ko'rib chiqdim. Quyida keltirilgan maqolalarni o'qishni unutmang:
Kompyuter diagnostikasi dasturi
Birinchi yo'l tashxis juda oddiy, ammo samarali. Isitishini tekshirish uchun qo'lingiz bilan tegizib, alohida bloklarning ishlashini tekshirishingiz mumkin. Shaxsiy kompyuterni yoqgandan so'ng, protsessor, chipset, video karta bloklari va xotira chiplari 60 soniya davomida qizib ketishi kerak. Agar ular iliq bo'lsa, unda bu indikator ushbu elementlarga quvvat beriladi degan xulosaga kelish uchun etarli. Ehtimol, ular ishchilar bo'lishi kerak.
Agar ichingizda nima borligini umuman bilmasangiz tizim birligi, unda bu holda siz yuqoridagi usulni tekshirishingizni qat'iyan tavsiya qilmayman. Va men kompyuter komponentlari sohasida umumiy nuqtai nazar uchun maqolani o'qishni tavsiya etaman.
Ikkinchi yo'l apparat diagnostikasi ko'proq ilmiy va ba'zi muhandislik ko'nikmalarini talab qiladi. U turli xil elementlar bo'yicha potentsiallarni o'lchashdan iborat. Buning uchun osiloskop va sinov qurilmasi kerak bo'ladi. Eng yaxshisi, telefon kartangiz qulay bo'lishi kerak anakart Kompyuter, chunki u juda ko'p qatlamlarga ega va ba'zi signallar unchalik aniq emas.
O'lchovlar kirish zanjirlarining quvvat elementlaridan, shuningdek, manevr va stabillashadigan kondensatorlardan boshlanadi, +5 va +3.3 V mavjudligi tekshiriladi va soat generatorlarining ishlashi tekshiriladi. Keyin protsessor soketida standart signallarning mavjudligini tekshirishingiz kerak. Keyin portlar va uyalardagi signallarni tekshiring. Mantiqiy elementlarga qarshi kurashish yaxshidir, chunki ularni tuzatish ko'pincha aqlga sig'maydi. Umuman olganda, bu sohadagi bilimlar siz uchun albatta ortiqcha bo'lmaydi.
Oxirgi usul apparat diagnostikasi - bu professional vositalar. Bularga DP-1 diagnostika kartalari va ROSK kompaniyasi tomonidan yaratilgan PC-3000 kompleksi kiradi. Bepul "ona" uyasiga diagnostika uchun maxsus taxta o'rnatilgan. Kompyuterni yoqgandan so'ng, indikator o'n oltinchi raqamda noto'g'ri kodni ko'rsatadi. Kengashdan foydalanish muammoni lokalizatsiya qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. DP-1 dan foydalanish protsessor protsessorining normal ishlashi uchun mo'ljallangan bo'lib, u kamdan-kam hollarda ishlamay qoladi.
|
| |
Iqtisodiy tahlilda qo‘llaniladigan usullar va ularni

2.3. Iqtisodiy tahlilda qo‘llaniladigan usullar va ularni
guruhlarga ajratish
Iqtisodiy tahlil jarayonida turli usullar va metodikalar qo‘llaniladi.
Bu usul va metodikalardan foydalanish jarayonida tahlil metodining
asosiy jihatlarini kompleksligi va tizimlashganligi yaqqol ko‘rinadi.
Xo‘jalik jarayonlarining umumiy birligi, o‘ziga xos tuzilish va tarkibga
egaligi hamda murakkab tavsifdagi o‘zaro bog‘liqligi tahlil usullari va
metodikalarini qo‘llashda asosiy e’tiborda turadi.
Tahlilning usul va metodikalarini qo‘llashda korxonaning xo‘jalik
58
va boshqa turdagi faoliyatini bir butun tizim ekanligi, uning umumiy
yakuniy natijasi mavjudligi nazarda tutilgan holda faoliyatning turli
tomonlari va elementlari ham alohida, ham birgalikda o‘rganilib,
ularning o‘zaro bog‘liqligi, biri ikkinchisining ta’siridan kelib chiqishi,
ya’ni ketma-ketligi aniqlanib, barcha omillar asosiy hamda asosiy
bo‘lmagan guruhlarga bo‘linadi va ular o‘zaro uyg‘unlashtirilgan hamda
tizimga solingan holda yakuniy natijaga omillarning birgalikdagi
bevosita va bilvosita ta’siri hisoblanadi.
Tahlil usullarini qo‘llash o‘rganilayotgan jarayonlarning bir-biriga
bog‘liqligi, o‘zgarish sababi, ta’sir ko‘rsatgan omillar va qo‘shimcha
sabablarni aniqlashga yordam beradi.
Hozirgi raqobatdosh iqtisodiyotda aksariyat yetuk iqtisodchi
olimlarimiz tahlilning usullarini iqtisodiy adabiyotlarda shartli ravishda
ikki guruhga ajratib ko‘rsatishmoqda. Iqtisodiy tahlilning usullarini
quyidagi ikki guruhga ajratish mumkin:
1. Oddiy-an’anaviy (odatdagi) usullar guruhi.
2. Iqtisodiy - matematik (omilli tahlil) usullar guruhi.
Oddiy-an’anaviy (odatdagi) usullar guruhiga iqgisodiy tahlil paydo
bo‘lgandan buyon an’anaga aylanib, amaliy tajribada keng qo‘llanilib
kelayotgan usullar kiritiladi. Ularning tarkibiga mutlaq va nisbiy farqlar-
ni aniqlash, taqqoslash, guruhlashtirish, balansli bog‘lanish, zanjirli
bog‘lanish, indeks, foizlar va hokazo usullarni kiritishimiz mumkin
bo‘ladi.
Iqtisodiy-matematik usullarni yuzaga kelishi esa iqtisodiy axborot-
larni qayta ishlovchi kompyuterlar hamda axborot texnologiyalarini
rivojlanishi bilan bog‘liq. Ushbu usullar iqtisodiy axborotlarni hisoblash
va qayta ishlash jarayonini tezlashtirib, ularni qisqa muddatda boshqaruv
xodimlariga uzatish hamda murakkab masalalarni tez va aniq hal qi-
lishda muhim ahamiyat kasb etadi. Korrelatsiya, regressiya, integral,
nazariy o‘yin, matematik dasturlash va shu kabilar iqtisodiy-matematik
usullarga misol bo‘ladi.
Xo‘jalik jarayonlarini o‘rganish, tahlil etishda yangi usul va vosita-
lardan foydalanish iqtisodiy tahlilni takomillashtirishning muhim yo‘na-
lishlaridan biri hisoblanadi. Shu ma’noda tahlilda qo‘llaniladigan iqtiso-
diy-matematik usullarni ham ushbu qatorga kiritish mumkin (3-jadval).
|
bajarilishi 
Mahsulot - Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv doc

bajarilishi Mahsulot turi Ishlab chiqarish hajmi, mln so‘m. Rejadan og‘ishish (+;-) reja haqiqatda mutlaq, mln so‘m. nisbiy, % A 300
327
+27
+9,0
B 250
225
-25
-10,0
va hokazo J AMI : 550
552
+2
+0,4
O‘tgan davr haqiqatdagi ma’lumotlari reja ko‘rsatkichlarining
asoslanganligini tekshirish uchunfoydalaniladi. Buning uchun o‘tgan 5-
6 yil haqiqatdagi ma’lumotlarining o‘rtachasi joriy yilning reja
ma’lumotlari bilan qiyoslanadi.
5-jadvalda keltirilgan ma’lumotlar shundan darak beradiki, reja
bo‘yicha A turdagi mahsulot ishlab chiqarish yetarlicha asoslangan
hisoblanadi. B turdagi mahsulot esa to‘rt davr o‘rtachasidan oshiqcha
bo‘lib, bozor talabiga ham mos tushmagan. Shuning uchun mazkur
ko‘rsatkich +39 (250-211) mln.so‘mga ko‘p belgilangan. Joriy yil
rejaviy ko‘rsatkichlarini bajarilish holatini 6-jadvaldan bilib olsa bo‘ladi.
6-jadval Mahsulot ishlab chiqarish (taqqoslama narxlarda,) mln so‘m Mahsulot TURI O‘tgan yillar To‘rt davr uchun o‘rtachasi Reja (kelgusi davr) 1
2
3
4
A 280
300
300
320
300
300
B 200
205
218
221
211
250
va hokazo Jami: 480
505
518
541
511
550
Ko‘rsatkichlarning haqiqatdagi darajasini rejadagi bilan qiyoslash
korxona faoliyati samaradorligini oshirishda foydalanilmagan rezerv-
larni aniqlash uchun ham zarur. Agar reja bo‘yicha qandaydir tadbir ba-
jarilmagan bo‘lsa, u holda buni mahsulot ishlab chiqarish o‘sishida,
uning tannarxini pasaytirish, foyda va rentabelligi o‘sishini foydalanil-
63
magan rezervlari sifatida ko‘rib chiqish mumkin. Misol uchun, aniq B
mahsulot bo‘yicha innovatsion chora-tadbirlar rejasining bajarilishi (7-
jadval).
7-jadval
Innovatsion chora-tadbirlar rejasining bajarilishi, mln so‘m

|
Innovatsion chora-tadbirlar rejasining bajarilishi, mln so‘mBog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docInnovatsion chora-tadbirlar rejasining bajarilishi, mln so‘m
Tadbirlar
Reja
bo‘yicha
Haqiqatdagi
Rejadan
mutlaq
og‘ishish (+;-)
Reja
bajarilishi (+;-
), %
Uskunalar
modernizatsiyasi
30
22
-8
- 26
O‘rganilayotgan holatga yangi texnologiyalar joriy etish va usku-
nalar modernizatsiyasi bo‘yicha reja bajarilmagan. Ushbu omillarning
mehnat unumdorligi o‘sishiga ta’sirini bilgan holda, shunga bog‘liq ra-
vishda mahsulotlar hajmi qanchalik kamayganini hisoblash qiyin emas.
Iqtisodiy tahlilda u yoki bu ko‘rsatkichlar bo‘yicha erishilgan
darajasini istiqbolli reja-prognoz ma’lumotlari bilan taqqoslash ham
muhim ahamiyatga ega. Bunday taqqoslash istiqbolli reja bajarilishi
jarayonini, haqiqatdagi natijalarning kutilgandan og‘ishini va kelgusi
davr vazifalarini oldindan ko‘rishga imkon beradi.
Analitik ishlar amaliyotida haqiqatdagi natijalarni tasdiqlangan
norma va standartlar bilan taqqoslashda keng foydalaniladi (8-jadval), u
mahsulot ishlab chiqarish resurslarini tejalishi yoki sarfi oshganligini
aniqlash, ulardan ishlab chiqarish jarayonida foydalanish samarador-
ligini baholash va mahsulot ishlab chiqarish o‘sishi va uning tannarxini
pasaytirishda foydalanilmagan imkoniyatlarni aniqlash uchun zarur.
8-jadval
Korxonaning material resurslaridan foydalanilishiga oid
ma’lumotlar
Resurs xarajatlari, t
Me’yordan og‘ishish (+;-)
Resurslar
turi
me’yor
bo‘yicha
haqiqatda
mutlaq
foizda
Neft mahsu-
lotlari
600
615
+15
+2,5
xomashyo
1200
1176
-24
-2,0
|
| |
Sut sifatini uni ishlab chiqarish hajmi va tannarxga

|
Sut sifatini uni ishlab chiqarish hajmi va tannarxgaBog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docSut sifatini uni ishlab chiqarish hajmi va tannarxga
ta’sirini neytrallash
Ko‘rsatkichlar
O‘tgan
davr
Hisobot davri
O‘tgan davrga
nisbatan hisobot
davrida, %
Sut ishlab chiqarish xarajatlari, ming so‘m.
15 000
19 800
132
Sut yog‘liligi, %
3,5
3,3
94,3
Bazis yog‘lilik, %
3,4
3,4
100
Sut ishlab chiqarish hajmi, s:
• haqiqatdagi yog‘lilik bo‘yicha
• bazis yog‘lilik bo‘yicha
25 000
25 735
30 000
29 117
120
113,1
1 s sut tannarxi, so‘m.:
• haqiqatdagi yog‘lilik bo‘yicha
• bazis yog‘lilik bo‘yicha
600
583
660
680
110
116,6
Iqtisodiy tahlilda mahsulotlarning jami mahsulot hajmi tarkibidagi
salmog‘i yoki strukturasini o‘zgarishi ham mazkur ko‘rsatkichlarni
o‘zaro taqqoslashda ayrim noaniqliklarni keltirib chiqaradi. Shuning
uchun taqqoslanayotgan ko‘rsatkichlarni bir xil strukturaga keltirish
uchun, haqiqatdagi mahsulot ishlab chiqarish hajmi bazis davr
strukturasiga qayta hisoblanishi zarur.
14-jadval
Mahsulot ishlab chiqarish hajmi va strukturasi
M
ah
su
lo
t
is
h
la
b
ch
iq
ar
is
h
h
aj
m
i,
d
on
a.
M
ah
su
lo
t-
n
in
g
eg
al
la
ga
n
sa
|
| |
Tahlilda qo‘llaniladigan iqtisodiy-matematik usullar

|
Tahlilda qo‘llaniladigan iqtisodiy-matematik usullarBog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docTahlilda qo‘llaniladigan iqtisodiy-matematik usullar
va ularni qo‘llash o‘rni
T/R
Usullarning nomi
Izoh
1
2
3
1
Korrelatsion-regratsion
tahlil usuli
O‘zgaruvchi birlikka ta’sir etuvchi, o‘zaro aloqa-
dorlik va bog‘lanishdagi alohida belgining boshqa
belgilar ta’sirida o‘zgarishlarini aniqlash
2
Logorifmlar usuli
Natijaviy ko‘rsatkichga ta’sir etuvchi ko‘plab omil-
larning ta’sirini aniqlashning matematik ifodaga
solinishi
3
Determinantlar usuli
Yakuniy ifodaga ta’sir etuvchi bir omilning ikkinchi
omilni tug‘diruvchi va ularning alohida tarkiblanishi
4
Matritsalar usuli
Yakuniy ifoda va natijaviy ko‘rsatkichlarga ta’sir
etuvchi omillarni juftlik, birlik va ko‘plik koefitsi-
yentlarda aniqlash
5
Chiziqli programma-
lashtirish usuli
Xo‘jalik jarayonlarini funksiya va cheklanishlarda
qatorli tarzda programmalashtirish va ularni
boshqarish bo‘yicha muqobil qatorlardan eng
optimal variantini aniqlash
6
Nazariy o‘yin usuli
Ijtimoiy, ekologik, texnologik shartlarni hisobga ol-
gan holda boshqarishni bir xil darajada saqlashning
shartlarini belgilash
7
va hokazo usullar...
Iqtisodiy-matematik usullarni qo‘llash asosida:
- tahlilni bajarish muddati tezlashadi;
- o‘zgarishlar va ularning ta’sirini aniq hisoblash mumkin bo‘ladi;
- oddiy-an’anaviy usullar bilan hisoblab bo‘lmaydigan murakkab
omillar va ko‘p omilli ko‘rsatkichlarni to‘liq o‘rganish imkoni tug‘iladi;
- har bir ta’sir etuvchi omilning miqdor va sifat jihatlarini aniq
ko‘rsatib berish imkoniyati tug‘iladi;
- hisoblash texnikalaridan foydalanish osonlashadi va hokazolar.
|
| |
Iqtisodiy tahlilda taqqoslash usuli

60
qo‘llaniladigan har bir ko‘rsatkich, har bir raqam, nazorat va prognoz
xuddi shunday boshqalar bilan taqqoslashdagina ahamiyatlidir.
Taqqoslash mohiyati
– turdosh obyektlar o‘rtasidagi o‘xshashlik yo-
ki farqlarni aniqlash maqsadida qiyoslashdir.
Ular yordamida umumiy
va xususiy iqtisodiy hodisalarni taqqoslash ishlari bajariladi, o‘rganila-
yotgan obyektlar darajasida o‘zgarishlar, tendensiyalar va ularning rivoj-
lanishi qonuniyatlari, ular o‘rtasidagi sabab-oqibat aloqalari o‘rnatiladi.
Texnologik taqqoslash bir nechta bosqichdan iborat: taqqos-
lanadigan
obyektlarni tanlash, taqqoslash shaklini tanlash (dinamik,
makoniy va b.), taqqoslash ishlari bazasini tanlash (o‘tgan davr, hisobot
davr rejasi, etalon korxona va boshqalar), obyektlarni qiyoslash amalga
oshiriladigan ko‘rsatkichlar sonini tanlash, taqqoslash shkalasini tanlash.
Iqtisodiy tahlilda qiyosiy tahlilning quyidagi shakllari farqlanadi:
gorizontal va vertikal, dinamik va statik, bir o‘lchovli va ko‘p o‘lchovli.
Gorizontal qiyosiy tahlil
o‘rganilayotgan ko‘rsatkichlarning
haqiqatdagi darajasini bazaviydan (reja, o‘tgan davr, o‘rtacha daraja, fan
va ilg‘or tajriba yutuqlari) absolut va nisbiy og‘ishlarini aniqlash uchun
foydalaniladi.
Vertikal qiyosiy tahlil
yordamida iqtisodiy hodisalarning strukturasi
va jarayonlarning qismlari hamda umumiy solishtirma salmog‘ini
hisoblash yo‘li bilan (o‘z kapitalining umumiy kapitaldagi solishtirma
salmog‘i), butun va qism nisbatlari (masalan, o‘z va qarz kapitali, asosiy
va aylanma kapital),
shuningdek, omillarning natijaviy ko‘rsatkich-
larning darajasiga ta’sirini mutanosib omilning oldingi va keyingi
o‘zgarishlari miqdorlariga taqqoslash yo‘li bilan o‘rganiladi.
Trend tahlil
o‘rganishda bazis yil darajasiga nisbatan qator yillar
uchun nisbiy o‘sish sur’ati va ko‘rsatkichlarning o‘sishini o‘rganishda
qo‘llaniladi, ya’ni ko‘rsatkichlar dinamikasining
asosiy tendensiyalari
tadqiq qilinadi.
Dinamik taqqoslash
o‘rganilayotgan ko‘rsatkichlarning davriy o‘zga-
rishini o‘rganish uchun qo‘llaniladi, statik taqqoslash
– turli xo‘jalik
subyektlari bir davr bo‘yicha ko‘rsatkichlar darajasini baholash uchun.
Bir o‘lchovli tahlilda bir obyektning bir yoki bir nechta
ko‘rsatkichlari bo‘yicha yoki bir nechta obyektlarni bir ko‘rsatkich
bo‘yicha taqqoslash ishlari bajariladi.
Ko‘p o‘lchamli qiyosiy tahlil yordamida
bir nechta korxonalar
(bo‘linmalar) keng spektrli ko‘rsatkichlar bo‘yicha faoliyat natijalari
taqqoslanadi.
61
Taqqoslash bazasiga bog‘liqligiga ko‘ra u quyidagi turlarga
ajratiladi (4-jadval).
4-jadval
DUNYOVIYLIK VA MUTAASSIB OQIMLAR - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

135
Islom ta’li
motiga ko‘ra,
salom berish va
alik olish katta
savobli amallar
dan hisoblanadi.
Hadisi sharifda
shunday deyi
ladi: «Salom
Allohning yerda
gi ismlaridan
biridir. Birbir
laringiz bilan
salomlashib
yuring lar».
liklarni ochgan kashfiyot chilarning turli jazolarga tor-
tilishi, olimlarning ta’qib qili nishini keltirish mumkin.
Boshqa dinlar doirasida ham bunday holatlar kuzatilib
turadi.
Mamlakatimiz aholisining qariyb 90 foizi e’tiqod qi-
ladigan islom dinida dunyoviylik va diniylik chegarala-
ri belgilanmagan. Islom ta’limotiga ko‘ra, insonlar ning
dini, joni, nasabi, aqli va moliga foyda keltiradigan har
qanday amal diniy jihatdan ham ma’qullangan, savobli
ish hisoblanadi. Ma salan, kishilarning og‘irini yengil qi-
lish maqsadida texnik vositalarni, tibbiy yoki kimyoviy
moddalarni kashf etish, dehqonchilikda yangi uslublarni
qo‘llash kabi ishlar uchun ham kishi ikki dunyoda ajr va
mukofotlar oladi. Ayni damda, insonlar zarariga xizmat
qiladigan, g‘arazli maqsadlarda kashfi yotlarni amalga
oshirish gunoh deb topiladi.
Mazkur tamoyillarga asoslangan holda o‘rta asrlar-
da islom olamidan fanlarning barcha sohalari bo‘yicha
yetuk, qomusiy allomalar yetishib chiqqan. Din olimlari
ham ularni «kufr» yoki dinbuzarlikda ayblamaganlar.
ISLOM DINI VA DUNYOVIYLIK - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

136
Shular bilan birga Qur’onda ko‘plab oyatlar dunyoviy masalalarni ham
qamrab oladi. Misol tariqasida, Qur’ondagi eng katta oyat — «Baqara» surasi-
ning 282-oyati ham aynan dunyoviy masala — qarz oldi-berdisi haqida bo‘lib,
unda masalaning moddiy va ma’naviy jihatlariga e’tibor qaratilgan.
Islom dinining payg‘ambari Muhammad (s.a.v.) diniy masalalarda barchaga
muallim bo‘lsa ham, dunyoviy ishlarda mutaxassislarning fikrlariga quloq tutar
edi. Mashhur hadisi sharifda shunday deyiladi:
«Payg‘ambar (s.a.v.) (xurmo) changlatayotgan bir qavmning oldidan o‘tayo-
tib, buni qilmasangiz ham bo‘lave radi, dedilar. O‘sha yili hosil yomon chiqdi.
U zot yana o‘shalarning oldilaridan o‘tayotib, xurmoingizga nima bo‘ldi? —
deb so‘radilar. Ular, shundoq, shundoq, degan edingiz, deb aytdilar. U zot:
«Sizlar dunyoyingiz ishini biluvchiroqsiz» dedilar».
Ya’ni Rasulullohning ba’zi gaplari diniydan ko‘ra tajribaviy asosga yoki
shaxsiy fikrga tayangan. Shuning uchun ham sahobalar Rasulullohning ba’zi
buyruqlari borasida «Shaxsiy fikringizmi yoki Allohning amrimi?», deb so‘rar
edilar. Shaxsiy fikri bo‘lsa, unda ba’zan boshqa afzalroq taklif ayta olardilar.
Rasululloh (a.s.) yaxshi taklifni qabul qilib, o‘z fikrini o‘zgartirar, ya’ni shu
dunyoviy soha mutaxassisining fikrini albatta inobatga olar edi.
Rasululloh (a.s.)dan keyin chahoryorlar ham shu yo‘lni tutdilar. Hazra-
ti Umar (r.a.): «Sizlarning yax shlaringiz u dunyo va bu dunyo uchun harakat
IJODIY FAOLIYAT
Matnni o‘qing, din va diniy e’tiqod butunlay rad etilsa, jamiyat uchun
uning oqibati qanday bo‘lishi mumkinligi haqida xulosa qiling.
«Dunyoviylik — bu dahriylik degani emas. Din va diniy e’tiqod butunlay
rad etiladigan hayot qanday g‘ayriinsoniy ko‘rinishga ega ekanini biz ke
chagi tariximiz misolida yaxshi bilamiz. Bunday mafkuraning xatarli tomoni
shundaki, u necha asrlar davomida din negizida shakllangan, xalq hayotining
ajralmas qismiga aylanib ketgan qadriyatlar — bu yozma yoki og‘zaki, mod
diy yoki ma’naviy meros bo‘ladimi, axloq yoki an’analar bo‘ladimi, milliy du
nyoqarash yoki turmush tarzi bo‘ladimi — bularning barchasini rad etadi».
Islom Karimov, «Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch»

137
qilganlaringizdir» deb alohida ta’kidlagan. Ali (r.a.) esa:
«Bu dunyo
uchun abadiy yashaydigandek, oxirating
uchun ertaga vafot etadigandek harakat qil», deb marha-
mat qilgan.
Bugungi kunda ayrim buzg‘unchi kuchlar tomonidan
zamonaviy dunyoviy qonunchilik asosida hayot kechi-
rish musulmonlar uchun maqbul
emasligi haqida soxta
da’volar tarqatilmoqda. Vaholanki, dunyoviy qonun-
lar haqida islom ulamolarining fikrlarini quyidagicha
umumlashtirish mumkin: zamonaviy
jamiyat talablari-
ga muvofiq chiqarilgan qonunlar shariatga zid kelmasa,
unday qonunlar shariatdandir. Zero, har bir shariat inson
manfaati uchun yuborilgan, jamiyatlarning o‘z
manfaat-
larini ko‘zlab chiqargan qoidalari garchi shariatdan olin-
magan bo‘lsa-da, lekin shariatga zid kelmasa, ular ham
shariatga muvofiq (shar’iy) hisoblanaveradi.
Yuqoridagi misollardan ko‘rinadiki, islom dinida
dunyo viylikka dinsizlik sifatida baho berilmagan. Dun-
yoviy ishlar shaxs va jamiyat manfaatini ko‘zlar ekan,
ular din ta’limotlarida doim qo‘llab-quvvatlangan. Din
dunyoviy ishlarning ma’naviy jihatlarini tartibga solib
turgan. Masalan,
bu ishning savob yoki gunoh, ma’na-
viy jihatdan mumkin yoki mumkin emasligi kabi.
Dunyoviylik tamoyili O‘zbekiston Respublikasining
Konstitutsiyasi va «Vijdon erkinligi va diniy tashkilot-
lar to‘g‘risida»gi Qonuni bilan huquqiy kafolatlangan.
O‘zbekiston tanlagan taraqqiyot yo‘li —
dunyoviy de-
mokratik yo‘ldir. Xalqimiz diniy e’tiqodni chuqur hur-
mat qilgan holda dunyoviy taraqqiyot yo‘lidan bor-
moqda.
Istiqlolning dastlabki kunlaridanoq mamlakatimizda
diniy-milliy qadriyatlarning tiklanishi, barcha din va-
killari uchun keng imkoniyatlar yaratilishi yo‘lida islo-
hotlar boshlandi. O‘zbekiston
Respublikasining Konsti-
«Tarix va hayot
tajribasi shun
dan dalolat be
radiki, dunyoviy
va diniy qad
riyatlar birbi
rini to‘ldirmas
ekan, bugungi
kunning og‘ir va
murakkab savol
lariga to‘laqonli
javob topish
oson bo‘lmaydi».
DINIY ATAMALARNING IZOHLI LUG‘ATI

140
DINIY TASHKILOT — fuqarolarning dinga e’tiqod qilish, ibodat, rasm–ru-
sumlar va marosimlarni birgalikda ado etish maqsadida tuzilgan ko‘ngilli
birlashmalari (diniy jamiyatlar, diniy o‘quv
yurtlari, masjidlar, cherkovlar,
sinagogalar, monastirlar va boshqalar).
Islom 
Karimov - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

138
tutsiyasida barcha fuqarolar uchun vijdon erkinligi
kafolatlandi. Yurtimizda diniy
tashkilotlar faoliyatining
huquqiy asoslari bilan birga davlat va dinning muno-
sabatlari ham belgilab berildi.
Shu bilan O‘zbekiston tarixida birinchi marta fuqa-
rolarning dinga o‘z
munosabatlarini, shunga muvofiq
ravishda e’tiqodini erkin belgilash va ifodalash, dinga
hech qanday to‘sqinliksiz
amal qilish va diniy maro-
simlarni bajarish huquqlarini kafolatlaydigan qonun qa-
bul qilindi. «Musulmonlarning Saudiya Arabistoniga haj
qilish uchun borishi to‘g‘risida», «Diniy bayram «Qur-
bon hayit»ni dam olish kuni deb e’lon qilish haqida»,
«Ro‘za hayitini dam olish kuni deb e’lon qilish to‘g‘risi-
da», «Toshkent islom universitetini tashkil etish to‘g‘ri-
sida», «O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkama-
si huzuridagi Imom Buxoriy xalqaro ilmiy-tadqiqot
markazi faoliyatini tashkil etish to‘g‘risida», «O‘zbekis-
ton Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi
O‘zbekistondagi Islom madaniyati markazi faoliyatini
tashkil etish to‘g‘risida» va boshqa bir qator Prezident
Farmonlari va Vazirlar Mahkamasining
qarorlari bu so-
haga katta e’tibor berilayotganini ko‘rsatib turibdi.
MUSTAHKAMLASH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Dunyoviylik so‘zining mazmunini tushuntirib bering.
2. «Sekulyarizatsiya» tushunchasi qanday ma’noni anglatadi?
3. Mutaassib oqimlar tomonidan dunyoviylikning inkor etilishi sababi ni-
mada, deb o‘ylaysiz?
4. Islom dini manbalarida dunyoviylikka qanday munosabat bildirilgan?
5. O‘zbekiston Respublikasining Birinchi Prezidenti Islom
Karimovning
bugungi kunda diniy qadriyatlarni e’tiborga olmay ish tutish mumkin
emasligi haqidagi fikrlarini sharhlang.
1991-yil
14-iyunda va
1998-yil
1-mayda
yangi
tahrirdagi
«Vijdon
erkinligi va
diniy tashkilotlar
to‘g‘risida»gi
Qonun
qabul
qilindi.
MURID – (arab. «xohlovchi») so‘fiylik yo‘liga kirib, murshidga qo‘l bergan 
shogird.
MURSHID

142
Mundarija
So‘zboshi............................................................................................................ 3
1-§. Dinning jamiyatdagi o‘rni va vazifalari ...................................................... 5
2-§. Fan va din ................................................................................................... 9
3–4-§. Dinning paydo bo‘lishi va shakllari ...................................................... 13
5-§. Yahudiylik ................................................................................................. 20
6–7-§. Yahudiylik marosimlari va oqimlari ..................................................... 26
8-§. Buddaviylik .............................................................................................. 37
9-§. Buddaviylik ta’limoti ............................................................................... 42
10-§. Xristianlik ............................................................................................... 48
11–12-§. Xristianlik ta’limoti .......................................................................... 55
13-§. Markaziy Osiyoda islom ......................................................................... 62
14-§. Islomdagi mazhablar va aqidaviy ta’limotlar ......................................... 66
15-§. Tasavvuf va tariqatlar ............................................................................. 72
16-§. O‘zbekistonda diniy bag‘rikenglik va ijtimoiy barqarorlik .................... 77
17–18-§. Yurtimiz mutafakkirlarining jahon ilm-fan rivojiga qo‘shgan hissasi .... 82
19-§. Din va «ommaviy madaniyat» ................................................................ 91
20-§. Ksenofobiya va din ................................................................................. 96
21-§. Dunyo dinlarida tinchlik g‘oyasi .......................................................... 100
22-§. Missionerlik — yoshlar kelajagiga tahdid ............................................ 105
23-§. «Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi Qonunning
mazmun-mohiyati .....................................................................................111
24-§. O‘zbekistonning din niqobidagi ekstremizm
va terrorizmga qarshi
kurashdagi o‘rni ....................................................................................... 116
25-§. Kibermakonda din va axborot iste’moli madaniyati ............................ 123
26-§. Dinlarda hayot qadri ............................................................................. 128
27-§. Dunyoviylik — dahriylik emas ............................................................ 133
Diniy atamalarning izohli lug‘ati ................................................................... 139
Zohidjon Mahmudovich ISLOMOV,
Durbek Obidjonovich RAHIMJONOV,
Jasur
Xotamjonovich NAJMIDDINOV
Metodist
Nargiza Kamaritdinovna Ismatova
O‘quv nashri
DINLARNI TASNIFLASH - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
Dunyo dinlari tarixi. 10-sinf (2017, Z.Islomov, D.Rahimjonov)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari uchun darslik
|
TARIXGA 
NAZAR - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

28
Ibodat vaqtidagi eng
muhim lahza va uning asosiy
shartlaridan biri «Tavrot» o‘ramalarining tugunlar ichi-
dan chiqarilishi va ruhoniy tomonidan baland ovozda
o‘qilishidir. Yahudiylarda faqatgina sinagogada emas,
uyda ham ibodat qilinadi.
Uylarda kirish eshigining yuqorisida «mezuza» deb
nomlangan, uzun bir quvur ichiga o‘rama holida qo‘yil-
gan «Tavrot» jumlalari yozilgan bo‘ladi. Uyga
kirish
va chiqishda yahudiylar «mezuza»ga qo‘l tekkizib, bar-
moqlarini o‘padilar. Yahudiylar «mezuza» ularni yo-
vuz ruhlar yomonligidan saqlaydi, deb e’tiqod qiladilar.
Uyda olib boriladigan ibodat vaqtida bosh kiyim kiyilib,
yelkaga esa chakmon (tales) tashlanadi. Duolarning eng
muhimi sanalgan 16 tasi tik turgan holda aytiladi. Bosh-
qalarini o‘qiyotganda tiz cho‘kish, vujudni tebratib turi-
sh kabi harakatlar qilinadi.
Sinagogalarda, albatta, uch unsur joy olishi shart. Bu
Aron Kodesh, Ner Tamid va Bimadir. Quddusga yo‘nal-
gan muqaddas sandiq (shkaf) — Aron
Kodesh ichida
«Tavrot» tumorlari saqlanuvchi maxsus joy bo‘lib, u
masjiddagi «mehrob»ga o‘xshash vazifani bajaradi va
kirish eshigining to‘g‘risida bo‘ladi.
«Mezuza»
Sinagoga (yun. «jamlanish»; ibr. — «beyt kneset» — «jamla-
nish uyi»)da ibodatlar kamida o‘nta balog‘atga yetgan erkak kishi
to‘planganda o‘tkaziladi.
«Tavrot»da jannat «Adan»
nomi bilan atalib, uning sifatlari bayon
qilingan.
Yahudiylikda ibodat — «avoda she-ba-lev» ibroniycha «Qalb
xizmati» degan ma’noni anglatadi.
29
Ner Tamid — (ibr. «abadiy shamchiroq») sinagogada «Tavrot»
solingan sandiq ro‘parasida joylashgan bo‘lib, doimo yonib turuv-
chi shamchiroqdir. Singogalarda Ner Tamid
Menorani eslatib turuv-
chi ramz sifatida qo‘yiladi.
Fridrix Maks - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi...

17
Fetishizm. Zamonaviy dinlarda fetishizm tabarruk
buyumlarni tavof qilish tarzida, jumladan, xristianlar-
da — xoch, ikonalar, mayitga sig‘inish, buddizmda –
tabarruk o‘g‘ir yoki hovoncha tarzida saqlanib qolgan.
Irim-sirimga ishonadigan
odamlar orasida tumor baxt
keltiradi, ko‘zmunchoq esa yomon ko‘zdan asraydi, de-
gan ishonch mavjud bo‘lgan. Taqa, tumor, bo‘yin taqin-
IJODIY FAOLIYAT
O‘zbekiston milliy ensiklopediyasidan animizm, totemizm, fetishizm,
shomonlik, sehrgarlik tushunchalarining lug‘aviy mazmunini toping. Ular-
ning har biriga misollar keltiring.
TARIXGA NAZAR
Farg‘ona vodiysining So‘x qishlog‘idan
topilgan va miloddan avval-
gi II mingyillikka oid tashqi ko‘rinishidan o‘qilonga o‘xshash tosh tumor
O‘zbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanmoqda.
Ho‘kizga
qadimdan kuch-qudrat, mahsuldorlik timsoli sifatida qaralgan.
Ba’zi arxeologik yodgorliklardan tutqichi qo‘y shaklida ishlangan idishlar
topilgan. Qadimgi mahalliy xalqlarda yuqoridagi hayvonlarni ulug‘lash odati
ancha keng tarqalgan.
18
chog‘i (kulon) kabi narsalar
zamonaviy fetishlarga mi-
sol bo‘ladi.
Shamanizm (shomonlik). Boshqa millatlarda
bo‘lgani singari, Markaziy
Osiyo xalqlarida ham sha-
manizm turli ko‘rinishlarda kuzatiladi. Folbinlik, rom
ochish, issiq-sovuq qilish, ilgirlik kabilarni shamanizm
belgilari sifatida keltiriladi.
Bugungi kunda ham ba’zan biror narsasini yo‘qot-
gan kishi folbinga borish holatlari uchraydi. Shuning-
dek, sehr yo‘li bilan birovga foyda yoki zarar yetkazish-
ga urinish amaliyoti ham kuzatiladi. Markaziy
Osiyo
xalqlarida ba’zan biror kimsa uzoq vaqt kasal bo‘lsa,
unga sog‘ayishning birdan-bir yo‘li – ruhlar bilan mu-
loqotga
kirishish, deb uqtiradilar. Bunday kishilar xalq
orasida «odamli» deyiladi. Ammo
unutmaslik kerakki,
ko‘pincha, bunday hollar sodda odamlarni aldash uchun
o‘ylab chiqarilgan bo‘ladi.
Jonivorlar va o‘simliklarga sig‘inish

Jonivorlar va o‘simliklarga sig‘inish. Markaziy
Osiyo xalqlari orasida, asosan, quyidagi jonzotlar va
o‘simliklar muqaddaslashtirilgan:
Bo‘ri. Qadimgi turk afsonalariga qaraganda, Ashi-
na qabilasidan bo‘lgan yosh go‘dakni bo‘ri emizib kat-
ta qilgan. Shuning uchun ham Yevroosiyo vohalaridagi
turklarning ko‘k bayrog‘ini bo‘rining oltindan yasalgan
boshi bezab turgan. Bo‘rining mo‘jizaviy ilohiy kuchiga
ishonch shu kunlargacha qisman saqlanib qolgan.
Ot. Otni ulug‘lash turkiy xalqlar orasida qadimdan
mavjud bo‘lgan. Buni Janubiy Qirg‘iziston tog‘larida-
gi (Aravon, Ayirmoch-Tog‘) qoyalarga bitilgan otlar
tasvirida ko‘rishimiz mumkin. Tasvirlar tagida hayvon-
larni qurbonlikka keltirib, sham yoqish uchun tokcha-
lar yasalgan. Otning muqaddasligi haqidagi tushuncha
nafaqat dashtlarda yashovchi qabila va elatlarda, balki
dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi o‘troq aholi orasida
ham keng tarqalgan.
Odamlar! Eng
avvalo, ezgu
axloqqa ega
bo‘lishga hara-
kat qiling,
zero, axloq qo-
nunning asosi-
dir.
Pifagor
19
MUSTAHKAMLASH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Animizm, totemizm, fetishizm, shomonlik, sehrgarlik kabi dastlabki
diniy tasavvurlar o‘rtasida qanday umumiylik bor? Ularning bugungi
kundagi ko‘rinishlari haqida ma’lumot bering.
2. Ilk diniy tasavvurlarning bugungi kundagi ko‘rinishlari haqida ko‘rgaz-
mali slayd tayyorlang (MS Power Point).
3. Qadimgi Markaziy Osiyo xalqlari hayotida animistik, totemistik, feti-
shistik va shamanistik tasavvurlarning o‘rni nimalarda aks etgan?
4. Tarix fanidan milliy va jahon dinlarining qanday paydo bo‘lganligi
haqida ma’lumot to‘plang.
Qushlar. Rivoyatlarga ko‘ra, o‘zlarini O‘g‘izxon avlodlari deb hisoblagan
turkiy o‘g‘izlar bobolar timsolini yomonliklardan asrovchi qushlarda ko‘rish-
gan. Qirg‘iy, burgut, lochin, qarchig‘ay kabi qushlar qabila a’zolariga baraka
va baxt olib keluvchi muqaddas jonzotlar hisoblanib, ularni otish qat’iyan man
etilgan.
O‘zbek, qozoq, qirg‘iz, turkman xalqlari qadimda ukki, boyo‘g‘li, burgut va
lochin patlarining muqaddas kuchiga ishonganlar. Bugunga qadar ham kichik
yoshdagi o‘g‘il bolalar va qizchalarning bosh kiyimlari, beshik va belanchakla-
rini qushlar pati bilan bezaydilar. Markaziy Osiyo xalqlari orasida qirg‘ovul,
tovus, xo‘roz muqaddas qushlar deb sanalgan.
Daraxtlar. Markaziy Osiyoda chinor va sarv daraxtlari (archa) qadimdan
muqaddas kuchga ega obyekt sifatida e’zozlangan. Ularga qizlar o‘z qalb sir-
larini aytib, daraxt shoxlariga nishona bog‘lab, armonlarining ushalishiga umid
qilganlar. Janubiy Turkmaniston, O‘zbekiston va Tojikistonda chinor darax-
ti g‘oyat e’zozlanadi. Turkmanlar chinorning qurigan shoxlarini o‘tin sifatida
yoqib, istifoda etishga ham qo‘rqadilar.
Turkmanistondagi Feruza vohasi uzunligi qirq metr keladigan «Yetti aka-
uka» chinori bilan mashhur. Sayrob qishlog‘idagi bahaybat chinorning to‘rt
metrli kavagida bir vaqtlar hatto madrasa joylashgan. Toshkent yaqinidagi
Burchmulla qishlog‘ida odatdan tashqari katta chinorni ziyorat qilishga keluv-
chilarning keti uzilmaydi.
|
YAHUDIYLIK TA’LIMOTI - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

27
5. Ota-onani hurmat qilish.
6. Qotillik qilmaslik.
7. Zino qilmaslik.
8. O‘g‘rilik qilmaslik.
9. O‘z yaqinlari (yahudiylar) haqqiga yolg‘on gu-
vohlik bermaslik.
10. O‘z yaqinlari uyiga, ayoliga, quliga, hayvonla-
riga, umuman, unga tegishli bo‘lgan narsalarga
ko‘z olaytirmaslik.
Mazkur amrlar yahudiylarning
muqaddas manbasi
hisoblangan Tavrot (Tora) kitobida keltirilgan. Tavrot
Musoga tegishli bo‘lgan besh kitobni o‘z ichiga oladi:
1) «Borliq» yoki «Ibtido»;
2) «Chiqish»;
3) «Levit»;
4) «Sonlar»;
5) «Ikkinchi qonun».
Tavrot matni ibriy va aramey (eski yahudiy) tillarida
yozilgan. Unda Isroil xalqining tarixi bayon qilingan.
IBODAT VA MAROSIMLAR
Yahudiylikda
ibodat tong, peshin va shom paytida
qilinadigan kundalik hamda
shanba kuni sinagogada
bo‘lib o‘tadigan haftalik ibodat shakllariga bo‘linadi.
Haftalik ibodat (Shabat-Sabt) juma kuni Quyoshning
botishi bilan boshlanadi
va shanba kuni nihoyasiga
yetadi.
Shanba kuni olov yoqish, ishlash,
hatto transport-
dan foydalanish ham taqiqlanadi. Yahudiylik ta’limo-
tiga ko‘ra, Xudo olamni olti kunda yaratib, yettinchi
kuni dam olgan.
Shuning uchun ham, yahudiylar hafta-
ning yettinchi kuni — shanbani
dam olish va ibodatga
bag‘ishlaydilar.
Talmud
«Tafsir at­Tabariy» kitobidan - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus,...

15
miz, maz kur kuch harakat qiluvchi har bir narsa: daryo,
quyosh, oy, daraxt kabi mavjudotlarda bor deb tasavvur
qilganlar. Natijada inson qo‘rquvi, hurmati, ehtiyoji va
zarurati darajasida ularga sig‘ina boshlagan.
Materialistik qarash tarafdorlari fikriga ko‘ra,
qo‘rquv dinlarning kelib chiqishida asosiy rol o‘ynagan
hissiy holatdir.
Ingliz faylasufi Xerbert Spenser (1820–1903) ham
ibtidoiy qabila dinlarining kelib chiqishiga qo‘rquv na-
tijasida «ajdodlarga sig‘inish» sabab bo‘lganligini
ta’kidlaydi. Spenser ijtimoiy hisob-kitoblarga suyan-
gan holda, hayot qo‘rquvining dinlardagi o‘rniga
alohida diqqatni tortadi.
Bu qo‘rquvning ajdodlarga nisbatan ibodatning
barcha ko‘rinishlari shakllantirganligini va tangrilar-
ning ustun yoki qahramon bo‘lgan ajdodlardan tan-
langanligini alohida ko‘rsatadi;
har bir dinda ajdodlarga
alohida e’tibor qaratilganligiga ishora qiladi.
Maks Myuller (1823–1900) fikriga ko‘ra, dinning ke-
lib chiqishi tabiat hodisalarining insonga bergan dahsha-
tiga borib taqaladi va u «naturalizm» deyiladi.
Maks Myuller hinduiylik ning muqaddas kitobi Ve-
dalarga suyangan holda, deyarli
barcha dinlarda xudo
nomlari tabiat hodisalarini bildirishini ta’kidlagan. Maz-
kur ta’limot tarafdorlari dinlarning yuzaga kelishi va
IJODIY FAOLIYAT
1. Urug‘-qabila dinlarining qanday shakllarini bilasiz?
2. Bugungi kunda urug‘-qabila dinlarining qanday unsurlari saqlanib
qolgan?
3. Urug‘-qabila dinlarining o‘ziga xos va o‘xshashlik
tomonlarini aytib
bering.
Xerbert Spenser
(1820–1903)
16
shakllanishi animizm, totemizm, fetishizm va shama-
nizm kabi bosqichlarda yuzaga kelganini ta’kidlaydilar.
Animizm. Qadimgi odamlar atrofdagi dunyoda hay-
vonlar, o‘simliklar, tabiat hodisalari
kabi har narsaning
joni, ya’ni ruhi mavjud deb tasavvur qilganlar. Qadim-
gi Markaziy Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan af-
sonaviy ko‘rinishga ega bo‘lgan yer, olov, o‘rmon, suv,
tog‘ va uyning odamsimon «ruhlari» ham shundan
kelib
chiqqan.
Jumladan, daraxtga sig‘inish ham animizmning bir
turi hisoblanadi. Shu sababli bo‘lsa kerak, «Hayot da-
raxti» mavzusi O‘zbekiston xalq hunarmandchiligi-
da muhim o‘rin tutadi. Xalqlarda insonning
jismoniy
o‘limidan so‘ng uning ruhi yashab qolishiga bo‘lgan
ishonch va e’tiqod dafn etish bilan bog‘liq qator maro-
simlar paydo bo‘lishiga olib kelgan.
Totemizm. Ibtidoiy jamoalar qavm-qarindoshlik aso-
siga qurilgan. Odam ijtimoiy munosabatlarning ushbu
ko‘rinishini tashqi muhitga – tabiatga ham ko‘chirgan.
Urug‘ning jonivorlar va o‘simliklar olami bilan aloqasi-
ni ular bilan qondoshlik alomati deb tushunilgan.
1938-yili Surxondaryo viloyati Boysuntog‘ tog‘lari-
dagi Teshiktosh g‘oridan topilgan neandertal bola qabri
hozirgi O‘zbekiston hududidagi totemizm e’tiqodiga
aloqador eng qadimiy yodgorliklardan biridir.
Bolani
ko‘mishdan avval uning atrofi tog‘ echkisi – arxarning
shoxlari bilan o‘ralgan, bu uning totem jonivor bilan
bog‘liqligi to‘g‘risidagi taxminni ilgari surish imkonini
beradi.
IJODIY FAOLIYAT - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

25
Buxorodagi yahu
diy oilasi
(XX asrning
boshlari)
Yahudiylar teatri
li, ular qayerda yashashmasin, biri ikkinchisidan qan-
cha uzoqda bo‘lmasin, o‘z dini
va muqaddas kitoblariga
e’tiqod qilishni davom ettiraverganlar.
1991-yilda O‘zbekiston mustaqillikka erishgandan
so‘ng barcha dinlar, shu jumladan,
yahudiy diniga ham
erkin e’tiqod qilish uchun keng sharoitlar yara tib berildi.
MUSTAHKAMLASH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Bugungi kunda mamlakatimizda boshqa diniy konfessiyalar qatorida
ro‘yxatdan o‘tgan «Yahudiylar jamoasi» faoliyat ko‘rsatadi.
Ushbu jum-
lani diniy va milliy bag‘rikenglik tamoyili bilan bog‘lab tushuntiring.
2. «1170-yilda birgina Samarqandda 30 ming yahudiy yashagan». Mazkur
jumla asosida yurtimizdagi diniy bag‘rikenglik tamoyillari azaliy qad-
riyat ekanligi yuzasidan fikr bildiring.
3. Isroil davlati qachon tashkil topganligini va tashkil topish shart-sharoit-
larini aniqlang.
26
6–7-§
FAOLLASHTIRISH UCHUN
SAVOL VA TOPSHIRIQLAR
1. Yahudiylikdagi O‘n amr haqida eshitganmisiz?
2. Geografiya fanidan
olgan bilimlaringizga tayanib, Sinay (Tur) tog‘i-
ning joy lashgan hududini aniq lang.
3. Tur tog‘i bilan bog‘liq qanday rivoyatlarni bilasiz yoki eshitgansiz?
YAHUDIYLIK MAROSIMLARI
VA OQIMLARI
BUDDAVIYLIK
8-§ - Dunyo dinlari tarixi o‘rta umumta’lim muassasalarining 10-sinflari va o‘rta maxsus, kasb-hunar...

38
MARKAZIY OSIYOGA BUDDAVIYLIKNING
KIRIB KELISHI
Buddaviylik O‘zbekiston janubining qadimgi va ilk
o‘rta asrlar tarixida chuqur iz qoldirgan din hisoblana-
di. Mamlakatimiz hududida
buddaviylik madaniyatiga
oid yodgorliklarning ochilgani va o‘rganilgani, yuksak
darajali ko‘rinishdagi badiiy asarlar va buyumlarning to-
pilgani ham bundan dalolat berishini siz tarix darslarida
o‘qigansiz.
Buddaviylikning eng mashhur
qadimgi yodgorliklari
milodning III–I asrlariga mansub. VII asrning boshlari-
da Termizda 10 ta buddaviylik monastiri (sangarama) va
mingta rohib bo‘lgan. Markaziy Osiyoda V–VIII asrlar-
da buddaviylik o‘rnini islom dini egallay boshladi.
1927-yilda qadimiy Termizda buddaviylikka oid
noyob yodgorliklar mavjudligi aniqlandi. Termiz arxeo-
logik kompleks ekspeditsiyasining (TAKE) ishlari na-
ShriLankaning
qadimiy poytaxti
Anuradxapuradagi
stupa
Yer osti va yer usti
ibodatxonasi. II–IV
asrlar. Qoratepa
39
Ayritom topilmasi
tijasida Qoratepa va Chingiztepa balandliklarida ikki-
ta yirik buddaviylik monastiri bo‘lganligi aniqlandi va
grek-buddaviylik me’morchiligi va
haykallarining par-
chalari topilgan o‘nlab joylar qayd etildi.
Iqtisodiy tahlilda o‘rtacha miqdorlardan foydalanish

|
Iqtisodiy tahlilda o‘rtacha miqdorlardan foydalanish
|
bet | 34/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49Iqtisodiy tahlilda o‘rtacha miqdorlardan foydalanish
Iqtisodiy tahlilda xususiydan umumiyga, tasodifdan qonuniyatga o‘tishda mutlaq, nisbiy ko‘rsatkichlar bilan birgalikda o‘rtacha miqdorlar asosida voqeliklarni o‘rganish ham muhim rol o‘ynaydi, chunki, ushbu usulda bir xil turdagi yalpi ya’ni ko‘p sonli iqtisodiy voqeliklar matematik hisob-kitoblar bilan yagona o‘rtacha miqdorga keltiriladi. Bu jarayonda bir turdagi yalpi voqeliklarni o‘ziga xos xususiyati hamda jihatlariga jiddiy e’tibor qaratiladi, chunki, voqeliklarni har tomondan bir xil bo‘lishi bu borada kelib chiqishi mumkin bo‘lgan tasodifiy holatlarni oldini oladi. Natijada o‘rtacha miqdorlarning aniqligi yanada oshadi. O‘rtacha miqdorlarni keltirib chiqarishda zaruriyat yoki talabga ko‘ra turli xil hisob-kitob shakllari – o‘rtacha arifmetik, o‘rtacha kvadratik, o‘rtacha xronologik, o‘rtacha geometrik va shu kabilardan foydalaniladi. Bir turdagi ko‘p sonli voqealarni o‘rtacha miqdori va ularni o‘zgarishini bilish o‘rganilayotgan iqtisodiy jarayonlar rivojlanishining umumiy yo‘nalishi hamda qonuniyligini aniqlashda muhim ahamiyatga ega.
IT da turli o‘rtacha miqdorlar qo‘llaniladi. Ular quyidagilardir (16- jadval):
jadval
Iqtisodiy tahlilda qo‘llaniladigan o‘rtacha miqdorlar
O‘rtacha arifmetik
(Oddiy)
|
X X ... X X X 1 2 n
N N
|
X voqeliklar bir yoki teng marta takrorlangan paytda qo‘llaniladi. Misol uchun, ishchilarning (N)
o‘rtacha ish haqini (X) topish.
|
|
X F X F ... X F
X 1 1 2 2 n n
F1 F2 ... Fn
|
XF
F
|
X1 voqelik bir necha marta (F1)
|
|
takrorlansa, ular o‘zaro shuncha
|
|
marta qo‘shib hisoblanmay, tak-
|
|
rorlanish miqdoriga (X1F1) ko‘-
|
|
paytirilib topiladi. Natija esa tak-
|
|
|
| |
Xo‘jalik yurituvchi subyekt tashqi savdo aylanma rejasining

579
6000-5000•120=+12,0 ming so‘m.
Har ikki omil yig‘indisi =10,0+12,0=+22,0 ming so‘m.
«B»mahsulot turi bo‘yicha mahsulot hajmining o‘zgarishiga
ta’sir etuvchi omillar:
1. «B»mahsulot miqdorining o‘zgarishi hisobi
100-80∙3000=+6,0 ming so‘m.
2. «B»mahsulot bahosining o‘zgarishi hisobiga
3500-300∙100=5,0 ming so‘m.
Ikkala omil yig‘indisi =+6,0+5,0=11,0 ming so‘m.
Yuqoridagi bog‘lanishlarni jami mahsulot qatori bo‘yicha ham
hisoblash mumkin.
Eksport operatsiyalari tahlilida korxona tashqi iqtisodiy faoliyati
bo‘yicha savdo aylanmasi yoki ish hajmi o‘zgarishlariga tarkibli va
umumiy asosda baho beriladi.
Kapital qo‘yilmaning hisobot yili bo‘yicha rentabellik darajasi tahlili

|
Kapital qo‘yilmaning hisobot yili bo‘yicha rentabellik darajasi tahlili
|
bet | 298/316 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 1,74 Mb. | | #262678 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili Vahabov A V va boshq ЮЛДАШ 61e49 Kapital qo‘yilmaning hisobot yili bo‘yicha rentabellik darajasi tahlili
Ko‘rsatkichlar
|
Hisobot yili
xarajatlari
|
Foyda
|
Rentabellik
|
Farqi (+,)
|
Reja
|
Haqi-
qatda
|
Reja
|
Haqiqat-
da
|
Reja
|
Haqi-
qatda
|
|
Jami xarajatlar
|
|
|
|
|
|
|
|
shu jumladan:
|
859
|
893
|
304
|
311
|
35.4
|
34.8
|
-0.6
|
Asosiy vositalarning
|
|
|
|
|
|
|
|
joriy xarajatlari
|
165
|
165
|
x
|
x
|
|
|
|
Aylanma aktivlari
|
694
|
728
|
x
|
x
|
|
|
|
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, korxonada rentabellik darajasi aytarli darajada keskin o‘zgarmagan. Biroq +0.6 miqdordagi nisbiy daraja ham ma’lum ma’noda ijobiy holat deb bo‘lmaydi. Buning asosiy sababi oborot aktivlaridan foydalanishda yo‘l qo‘yilgan kamchiliklardir (sababi – jadvalda aytib o‘tilgan).
Kapital qo‘yilma bo‘yicha rentabellik darajasi dinamikasi.
2008
|
2009
|
2010
|
2011
|
34,8
|
28
|
23
|
18
|
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinadiki kapital qo‘yilma bo‘yicha rentabellik darajasi yildan yilga pasayib borgan. Buning asosiy sababi mahsulot bahosi oshmagan holda, unga sarflanuvchi materiallar hamda mehnat haqi qiymati oshib borganligidir. Bu korxonada mazkur yo‘nalishga mablag‘ saflanayotganda yoki investitsiya qilinayotganda loyihani va unga muvofiq keluvchi rejani ishlab chiqishda bozor holatini keskin o‘zgarishini oldindan ko‘ra olmaganligidir. Biroq loyiha va rejaning ijobiy tomoni, dastlabki yillardayoq kapital qo‘yilmaning 60% dan oshiq qiymatini qaytarib olmoqda hamda ularni reinvestitsiya qilmoqda. Biroq. keyingi ikki yilda bu jarayon keskin pasaydi. Eng asosiy kapital qo‘yilma inflyatsiya sur’atini ham hisobga olgan holda o‘z qiymatini to‘rt yil ichida qoplamoqda.
Ishlab chiqarishga sarflangan investitsiyalarni tahlil qilishda ular- ning moliyalashtirish manbalarini ham alohida o‘rganib chiqish talab etiladi. Chunki, majburiyat asosida moliyalashtirish, o‘z qiymati bilan
birgalikda ma’lum bir foiz to‘lovini ham keltirib chiqaradi. Bu esa, erishilgan foydani pirovard natijada kamayishiga ta’sir etadi.
Muayyan faoliyatni investitsiyalash jarayonida uzoq muddatli aktivlarni jalb etishda o‘z mablag‘lariga sotib olish, kredit, lizing yo‘li yoki ijara munosabatlari bilan olish variantlari ham o‘zaro taqqoslanib eng yaxshi deb topilgan tadbir tanlab olinadi. Bunda qiymat jihatdan eng arzon, qaytimi o‘z o‘simiga ega, moliyalashtirishning qulayligi kabi jihatlariga e’tibor beriladi.
Aylanma mablag‘lardan unumli foydalanishda ham yuqorida aytib o‘tilgan tomonlar chuqur tahlil talab qilinadi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, investitsiya yo‘nalishini ishlab chiqarishga burish eng avvalo alohida jamoa hamda davlat manfaatlariga mos tushadi. Chunki moddiy ne’matlar ko‘payadi hamda iste’mol qililadi.
Investorlarga esa ishlab chiqarishni rivojlantirganligi uchun soliq qonunchiligi bo‘yicha ko‘plab imtiyozlar beriladi.
|
| |