-rasm. Parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok motorda

66
ishga tushirish tokining va (10) ifodaga ko‘ra bu tokka mutanosib bo‘lgan
ishga tushirish momentining kamayishini ko‘rsatadi (chunki qo‘zg‘atish
toki I
qoz
= const bo‘lganda qo‘zg‘atish magnit oqimi ham Ф
qoz
=
const
bo‘ladi va bitta «A» egri chizig‘i orqali har xil masshtabda ifodalangan
ishga tushirish toki I
i.t
va ishga tushirish momenti M
i.t
ko‘rsatilgan).
Ishga tushirish toki I
i.t.min
qiymatgacha kamayganda reostatining «
T»
tutqichi kontakt «2» ga ko‘chiriladi (bunda 1-pog‘onaning qarshiligi r
1
keyingi jarayonda qatnashmaydi). Bu holda tok yana I
i.t.max
gacha yetadi va
O‘TM ning aylanish chastotasi ham «v» egri chizig‘i bo‘ylab o‘sadi,
bunda ishga tushirish toki va momenti «V» egri chizig‘i bo‘ylab kamayadi.
Bu jarayon 7.5,
b-rasmda ko‘rsatilganidek
quyidagi tartibda boradi, ya’ni
aylanish chastotasining o‘zgarishini ifodalovchi egri chiziqlar a
-b-c-d; tok
va momentniki esa – A-B-C-D. Bu jarayon reostatning tutqichi 5-kontakt
bilan ulangunga qadar davom qiladi va bundan keyin O‘TM, yakor toki I
a
va aylanish chastotasi
n bo‘lgan barqaror ish rejimda ishlaydi.
O‘TM ni tarmoqdan uzishda yakor tokini kamaytirish maqsadida reostat
tutqichini kontakt 5 dan kontakt 0 ga qadar birin-ketin ko‘chiriladi; bunda
ishga tushirish reostatining to‘la qarshiligi yakor zanjiriga ulangan bo‘ladi
va yakor toki kamayadi. Bundan keyin ulab-uzgich «U
l» yordamida O‘TM
tarmoqdan uziladi (7.5,
b-rasm).
Kontakt 1 va mis yoyi «
M» orasidagi
tutashmaning mavjudligi katta
ahamiyatga ega bo‘lib, u qo‘zg‘atish chulg‘ami, yakor chulg‘ami va
reostatlardan iborat bo‘lgan berk konturni hosil qiladi. Bu konturda
tarmoqdan uzilgan O‘TM qo‘zg‘atish chulg‘amining
elektromagnit
energiyasi issiqlik energiyaga aylanadi. Agar bu tutashma bunday,
qo‘zg‘atish chulg‘ami birdaniga tarmoqdan uzilganda, bu chulg‘amda
haddan tashqari o‘zinduksiya EYK hosil bo‘lib, bu esa, chulg‘am
izolyatsiyasini ishdan chiqarishi mumkin.
Ishga tushirish vositalari odatda ishga tushirish toki maksimal
qiymatining qisqa vaqt ichida o‘tishiga mo‘ljallangan,
shu sababli ularni
O‘TM ning normal ish jarayonidagi aylanish chastotasini rostlash
maqsadida ishlatib bo‘lmaydi, hamda O‘TM ni ishga tushirgandan keyin
ishga tushirish reostatining pog‘onalari kuyib qolmasligi uchun oxirgi
pog‘onalarini ulangan holda qoldirib bo‘lmaydi.
Avtomatlashtirilgan elektr yuritmasida O‘TM
ni ishga tushirish uchun
bir nechta pog‘onaga bo‘lingan qarshiliklar (R
1
, R
2
, R
3
)dan
foydalanadilar (7.6-rasm) bunda ishga tushirish kontaktlari (K
1
, K
2
va
K
3
) vositasida ular navbatma-navbat shunt qilinadi.
67
g) Ketma-ket va aralash qo‘zg‘atishli motorlarni ish-ga tushirishning
o‘ziga xos xususiyatlari.
Bunday motorlarni ishga tushirish parallel qo‘zg‘atishli motordagi kabi,
ishga tushirish reostati vositasida amalga oshiriladi, lekin o‘ziga xos
xususiyatlarga ega.
Ketma-ket qo‘zg‘atishli motorda ishga tushirish momenti parallel
qo‘zg‘atishlinikiga nisbatan katta bo‘ladi va (7.10) ifoda bilan aniqlanadi:
Bu momentning katta bo‘lishiga sabab, yakor chulg‘amidan o‘tuvchi
ishga tushirish tokining oshishi bilan, bu chulg‘amda ketma-ket ulangan
qo‘zg‘atish chulg‘amining magnit oqimi ham o‘sadi. Ketma-ket
qo‘zg‘atishli
motorlarning bu xossasi ayrim elektr yuritmalarda, masalan,
yuk ko‘taradigan moslamalarda, tortish qurilmalarida va boshqa hollarda
katta ahamiyatga ega bo‘ladi.
Ketma-ket
qo‘zg‘atishli
motorlarning
quyidagi
o‘ziga
xos
xususiyatlarini, ya’ni bu motorlarni salt ishlash holatida (valiga yuk
ulanmagan holatda)
va shuningdek, yuklamaning miqdori nominalga
nisbatan 25% dan kam bo‘lgan hollarda, ishga tushirish qat’iyan mumkin
emasligini esda tutish lozim bo‘ladi. Chunki bunday hollarda mashina
magnit zanjiri to‘yinmagan bo‘lib, magnit oqimi Ф yakor toki I
a
ga to‘g‘ri
mutanosib (Ф I
a
) ravishda o‘zgarganligi sababli aylantiruvchi momenti
M
em
yakor tokining kvadrati (I
a
2
) ga to‘g‘ri mutanosib ravishda o‘zgaradi,
ya’ni:
M=С
m
I
a
2
. (7.11)
(7.5) va (7.6) ifodalardan aniqlangan quyidagi
n = (U − I
a
R
a
)/ (C
E
Ф) (7.12)
tenglamadan ko‘rinishicha, ketma-ket qo‘zg‘atishli
motor mexanik
jihatdan zararli (me’yordan katta) bo‘lgan aylanish chastotasini hosil
qiladi.