Sana tasdiqlayman O’ibdo’ Informatika 1 – dars. Mavzu: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari - bet 8

Bu yerda parametr sanagich kabi qaralayotgani uchun u B va O dan farqli ixtiyoriy harf bo’lishi mumkin.
9–masala. “O’zbekiston – kelajagi buyuk davlat!” iborasini shu o’quv yilida Vatanimiz mustaqilligining nishonlangan sonicha yozdirish algoritmini tuzing.
Endi yuqorida keltirilgan tuzilmalar yordamida avvalgi darslarda berilgan masalalarni osongina tasvirlash mumkin.
IV. Mustahkamlash uchuun savol va topshiriqlar
Chiziqli algoritmga mos tuzilmaga misol keltiring.
Tarmoqlanuvchi tuzilmalarning qanday ko’rinishlari bor?
Tarmoqlanish tuzilmlarini qulay ko’rinishi qo’llanishiga oid misol keltiring.
Takrorlanuvchi tuzilmalari haqida ma’lumot bering.
Qanday holatli masalalarda toki tuzilmasini qo’llash maqsadga muvofiq?
Mashqlar
1. Tezligi V km/soat bo‘lgan mashinaning T soatda bosib o‘tgan yo‘lini hisoblash algoritmini tuzing.
2. Radiuslari, mos ravishda, R1, R2, R3 ga teng doiralarning umumiy yuzini kvadratini hisoblash algoritmini tuzing.
3. Tomonlari, mos ravishda, a va b bo‘lgan kvadratlarning yuzalari farqini modulini topuvchi algoritm tuzing.
4. Ikkita a va b sonlar berilgan. Agar b son a dan kichik bo’lsa, u holda b ni nol bilan almashtiruvchi, aks holda b o’zgarishsiz qoldiruvchi algoritm tuzing.
5. a, b, c sonlar berilgan. Agar a+b+c<0 shart bajarilsa, u holda y=a2b2 ni, aks y=a2+c2 ni hisoblash algoritmini tuzing.
1. boshlansin;
2. a,b,c larning qiymatlari kiritilsin;
3. agar a+b+c<0 bo`lsa y:=a2b2 aks holda y:=a2+c2;
4. y ning qiymati chiqarilsin;
5. tamom
10. 100 dan 50 gacha bo’lgan sonlar oralig’idagi oqt sonlar ko`paytmasini hisoblash algoritmini tuzing.
IV. Uyga vazifa
4-mashq
SANA___________________ Tasdiqlayman O’IBDO’
Informatika-9. 12 – dars.
Mavzu: Dastur va dasturlash tillari
Maqsad:
1) Ta’limiy: o`quvchilarga dasturlash tillari haqida ma’lumot berish;
2) Tarbiyaviy: O`quvchilarga vatanparvarlik tarbiyasi berish;
3) Rivojlantiruvchi: o`quvchilarning ilmiy-texnik dunyoqarashlarini rivojlantirish.
DTS: Dasturlash tililari haqida ma;lumotga ega bo`lish.
Kompetensiya:
TK3 - doimiy ravishda o’z-o’zini intelektual va kreativ rivojlantirish, hayot davomida mustaqil kognitivlik ko’nikmalarini mustaqil ravishda rivojlantirib boradi;
FK1 - axborotlarni izlash va elektron vositalarda yig‘ish ko’nikmasiga ega bo’ladi
I. Tashkiliy qism:
a) salomlashish;
b) davomatni aniqlash;
d) sinfni darsga tayyorlash
II. Takrorlash
Qanday algoritmlar chiziqli algoritm deb ataladi?
Qanday algoritmlar tarmoqlanuvchi algoritm deb ataladi?
Qanday algoritmlar takrorlanuvchi algoritm deb ataladi?
III. Yangi mavzuni o`rganish
Ma’lumki, kompyuter texnikasidan samarali foydalanish ikki qismning – texnik va dasturiy ta’minotning uzviyligini talab etadi. Bu uzviylik kompyuter texnik ta’minotining jadal sur’atlar bilan takomillashib borishiga mos dasturiy ta’minotni ham keskin sur’atlar bilan rivojlanishiga sabab bo‘ladi, va aksincha. Buning sababi ma’lum, mos dasturiy ta’minotsiz har qanday kompyuter «qimmatbaho o‘yinchoq» bo‘lib qolaveradi.
Avvalgi darslarda masalalarni kompyuterda hal qilishda kerak bo‘ladigan obyekt, model va algoritm tushunchalari haqida ma’lumot oldingiz. Ma’lumki, kompyuterda biror masalani hal qilish uchun avval uning modeli va algoritmi tuziladi, so‘ng mazkur algoritm ma’lum bir qonun-qoidalar asosida kompyuter tushunadigan tilda ko‘rsatma va buyruqlar shaklida yoziladi. Hosil bo‘lgan kompyuter tushunadigan tildagi matn dastur matni, algoritm esa dastur deb ataladi.
Kompyuter uchun dastur tuzish jarayoni dasturlash va dastur tuzadigan kishi dasturchi deyiladi. Kompyuter tushunadigan til esa dasturlash tili deb ataladi.
Dasturlash tillarini shartli ravishda quyidagi uch guruhga ajratish mumkin:
Quyi darajadagi dasturlash tillari;
O`rta darajadagi dasturlash tillari;
Yuqori darajadagi dasturlash tillari.
Quyi darajadagi dasturlash tillari kompyuter qurilmalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, buyruqlar maxsus raqamlar (kodlar) yordamida yoziladi. Bu kabi buyruqlardan tashkil topgan dasturlar katta hajmli bo‘lib, ularni tahrir qilish ancha mushkul ish hisoblanadi. Dastlabki elektron hisoblash mashinalariga («ENIAC», «MESM» va boshqalar) masalalarni yechish uchun ana shunday buyruqlar yordamida dasturlar tuzilgan.
Dasturlash tillari tarixidan. Dasturlash tillari, asosan, ikkinchi jahon urushidan keyin yaratila boshlandi. Ammo uning boshlanishi tarixi ancha olis yillarga borib taqaladi.
Arxeologik qazilmalarda topilgan sopol taxtachada bundan 3800 yil oldin (eramizdan avvalgi 1800-yillar) Bobilda foiz bilan bog‘liq murakkab amallar algoritmi keltirilgan. Unda aniq masala ishlangan bo‘lib, agar bug‘doy hosili yiliga 20% dan oshib borsa, uning miqdori ikki marta o‘sishi uchun necha yil va oy kerak bo‘lishi algoritmi tuzilgan.
XIX asrda fransuz Jozef Mari Jakkard 1804 - yilda yupqa mato ishlab chiqish jarayonida to‘quv dastgohlari uchun perfokartani eslatuvchi tasma ishlatgan va shu bilan perfokartaga asos solgan edi.
1836 - yilda ingliz olimi Charlz Bebbij hozirgi kompyuterlarning bevosita ajdodi bo‘lmish analitik mashina ishlab chiqishga kirishdi va bu masalani nazariy hal qildi. Bu mashinaning asosiy xususiyati uning dastur asosida ishlashi va hisob-kitob natijalarini «eslab» qolishida edi.
1843 yilda ingliz matematigi Ogasta Ada Bayron (Lavleys) - shoir lord Bayronning qizi analitik mashina buyruqlar asosida ishlashi lozimligini ta’kidladi. U berilgan shartlar bajarilmagunga qadar qadamlar ketma-ketligini ta’minlovchi buyruqlarni yozdi. Ana shu holat bilan u dasturlash tiliga asos soldi. Mazkur va boshqa kashfiyotlar kompyuter yaratilgach, ularni ishlatish uchun zarur bo‘lgan til yaratilishini talab etdi.
Dastur tuzishni osonlashtirish maqsadida inson tiliga yaqin bo‘lgan buyruqlar tizimini qo‘llash masalasi qo‘yildi va hal etildi. Bu kabi dasturlash tillari o‘rta darajadagi dasturlash tillari (ba’zan assemblerlar) deb yuritila boshlandi. Bunday tillarga AVTOKOD-BEMSH, AVTOKOD-MADLEN va boshqalar kiradi. Ular BESM-6, Minsk-22, Minsk-32, IBM-360 elektron hisoblash mashinalarida ishlatildi. Masalan, ST 5, BSUM ifoda 5 raqamini BSUM deb nomlangan yacheykaga joylashtirilsin (ST-store—joylashtirish) degan buyruqni beradi.
Yuqori darajali dasturlash tillaridagi ko‘rsatmalar inson tiliga yaqin bo‘lgan so‘zlar majmuidan iborat. Ular yordamida amallarni bajarish quyi darajadagi tillardan ko‘ra yengil bo‘lib, dasturchidan deyarli adreslar va qurilmalar bilan bevosita bog‘liq axborotlarni bilish talab etilmaydi. Bu tilda tuzilgan dasturlarni kompyuterlar bajara olishi uchun translyatorlar deb nomlanuvchi maxsus dasturlar raqamli ko‘rinishga o‘tkazib beradi.
Keyingi yillarda juda ko‘p yuqori darajadagi dasturlash tillari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular qatoriga Paskal, Ada, KARAT, C++, Delphi, Visual Basic Application kabi tillarni qo‘shish mumkin. Hozirgi kunda ishlab chiqilayotgan dasturlash tillari biror yo‘nalishdagi masalalarni hal qilishga mo‘ljallangan bo’lib, ularni obyektga yo’naltirilgan dasturlash tillari deb atashadi.
Quyidagi jadvalda dasturlash tili rivojlanishi tarixidan qisqacha ma’lumot berilgan.
Dasturlash tili
|
Ishlab chiqilgan yil
|
|
Dasturlash tili
| |
Plankalkyul
|
1946
|
|
PL/1,Beysik
|
1964
|
Qisqa kod
|
1949
|
|
Algol W
|
1965
|
Assembler «Edsak» , AO
|
1950
|
|
Logo
|
1967
|
Avtokod «Madlen»
|
1953
|
|
Algol 68
|
1968
|
Tezkor kodlash
|
1955
|
|
APL
|
1969
|
A-2, Flou-metik
|
1956
|
|
Paskal
|
1970
|
IPL-1, Mat-metik
|
1957
|
|
Fort
|
1971
|
Fortran
|
1958
|
|
Prolog, Si
|
1972
|
Algol 58
|
1959
|
|
Ada
|
1972
|
APT, LISP, Kobol, Algol-60
|
1960
|
|
Smoltok
|
1980
|
Bugungacha ishlab chiqarilgan dasturlash tillaridan keng tarqalgani Paskal (Pascal) dasturlash tilidir. Paskal dasturlash tili 1969-yil Nikalas Virt tomonidan ishlab chiqildi. Paskal tili dasturlashni o‘rgatish maqsadida ishlab chiqilgan bo‘lsa-da yuqori malakali dasturchilar orasida keng tarqaldi. Albatta samarali dasturlash tillari o‘zgarishsiz qolmaydi. Shu sababli ham turli rusumdagi kompyuterlar uchun Paskal tilining ularga moslashtirilgan naqllari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular Paskal tilining boshlang‘ich naqlidan farq qilishi mumkin.
IV. Musahkamlsh uchun savol va topshiriqlar.
Dastur deb nimaga aytiladi ?
Dasturlash tili deganda nimani tushunasiz?
Quyi va yuqori darajali tillar qanday xususiyatlari bilan o‘zaro farqlanadi?
Dasturlash tillari elektron hisoblash mashinalarining turlariga bog‘liq bo‘ladimi? Javobingizni asoslang.
Yuqori darajadagi dasturlash tillaridan bir nechtasini ishlab chiqilgan yili bilan aytib bering.
V. Uyga vazifa
II bob,12-mazuni o`rganish.29-31-betlar0>
|