Dastlabki sug‘urta jamiyatlarining vujudga kelishi

1.2. Dastlabki sug‘urta jamiyatlarining vujudga kelishi.
XII-XV-asrlarda Florensiya, Venetsiya, Genuyalik savdogarlar birinchi bo‘-
lib dengiz transporti bo‘yicha o‘zaro sug‘urtani yo‘lga qo‘yganlar. XIV-asrda ne-
mis savdogarlari dengiz sug‘urtasi bo‘yicha Ganza ittifoqini tuzishgan. Bu yirik
sug‘urta ittifoqi edi
4
.
1310 yilda Bryugge shahrida “Sug‘urta palatasi” tashkil etilgan bo‘lib, uning
maqsadi savdogarlar va hunarmandlarning mulkiy manfaatlarini himoya qilish va
4
Пинкин Ю.В. Справочник страховщика. Ростов на-Дону Феникс 2007 стр. 92
9
turli sug‘urta hodisalari kamroq yuz bergan yillarda olingan daromadni a’zolar
o‘rtasida taqsimlashdan iborat bo‘lgan.
O‘zaro yordam to‘g‘risidagi kelishuvlar quruqlik va dengiz orqali savdo
yuklarini tashishda ko‘p hollarda bir martalik kelishuvlardan iborat bo‘lgan.
Dengizda kemalar bilan bo‘ladigan hodisalardan ko‘rilgan zararlarni hamda kema
ekipajining hayoti va sog‘lig‘i bilan bog‘liq hodisalarni sug‘urtalashni nazarda
tutuvchi kelishuvlar o‘z kemasiga ega bo‘lgan savdogarlar va savdo yuklariga
xizmat ko‘rsatuvchi kema egalari o‘rtasida fors ko‘rfazida dastlab tuzilganligi
to‘g‘risida ma’lumotlar mavjud
5
.
Keyinchalik dengizda yuk tashish sohasida kema egasi va savdogar o‘rtasida
mohiyati sug‘urta shartnomasi kabi bo‘lgan shartnomalar tuzilgan. Unga ko‘ra
kema bilan yuz bergan hodisa natijasida yukka zarar yetsa yoki yo‘qotilsa
shartnomada kelishilgan mablag‘ni kema egasi o‘zi a’zo bo‘lgan o‘zaro
sug‘urtalash jamiyati mablag‘lari hisobidan savdogarga to‘lab bergan. Keyinchalik
bunday shartnomalar tuzish Genuya shahrida majburiylik xususiyatini olgan va bu
sug‘urta shartnomalari maklerlar vositachiligida tuzilgan.
O‘sha davrlarda faoliyat ko‘rsatgan bunday jamiyatlar ko‘p hollarda bir
martalik kelishuvlar yoki doimiylik xarakteridagi kelishuvlar bo‘lsada, badallar
asosan hodisa yuz bergandan keyin zararni qoplash uchun a’zolar tomonidan zarar
ko‘rgan shaxsga to‘plab berilgan. O‘zaro sug‘urtadagi ushbu kamchilik o‘rta
asrlarga kelib, sug‘urta fondi oldindan shakllantiriladigan tijorat sug‘urtasining
paydo bo‘lishiga olib keldi. Keyinchalik o‘zaro sug‘urta jamiyatlari ham
takomillashib, zararni qoplashni nazarda tutuvchi to‘lovlar doimiylik xususiyatini
olgan va oldindan sug‘urta fondini shakllantirib boriladigan bo‘lgan. Bunday
o‘zaro sug‘urta jamiyati sifatida 1650 yilda Fransiyada “Sug‘urta kamerasi” deb
nomlangan, yong‘indan sug‘urtalovchi jamiyatning tashkil etilganligini aytib o‘tish
mumkin. 1666 yilda Angliyaning London shahrida yuz bergan yirik yong‘in “Hand
5
Гомелля В.Б., Рубин Ю.Б., Солдаткин В.И. Страховой портфель Москва СОМИНТЕК
1994 8 стр.
10
in Hand”, “Friendly Society fire office” kabi shunday jamiyatlar tashkil etilishiga
olib keldi.
Odamlar o‘z faoliyatlari bilan bog‘liq xatarlarning oldini olish va hodisa yuz
berganda zararni qoplash maqsadida birlashganlar. Yuqorida keltirilgan turli
ko‘rinishdagi jamiyatlar a’zolik badaliga asoslangan, o‘zaro sug‘urtalash
jamiyatlarining ilk ko‘rinishlari edi
6
.
Sug‘urtaning (ko‘p hollarda hayot va sog‘liq sug‘urtasining) ilk ko‘rinishlari
a’zolarning oldindan to‘lanadigan a’zolik badallari hisobiga tashkil etilib, bunday
jamiyatlar Angliyada do‘stlik jamiyatlari yoki o‘zaro yordam jamiyati(friendly
society), AQShda birodarlik jamiyati (fraternol society) deb ataladi. AQSh
qonunchiligida bunday jamiyatlar o‘zaro yordam maqsadida tashkil etiladigan
ixtiyoriy notijorat uyushma deb e’tirof etiladi.
Angliyada o‘zaro sug‘urta yordamida hayotni sug‘urtalashning yangi davri
kapitalistik tuzumning paydo bo‘lish davrlariga to‘g‘ri keldi. 1762 yilda ushbu
mamlakatda “Equitable” o‘zaro sug‘urtalash jamiyatining tashkil etilishi, keyin esa
uning Yevropa va Amerikada tashkil etilishi va rivojlanishi yuridik va jismoniy
shaxslarning mulkiy manfaatlarini himoya qiluvchi, sug‘urtaning maxsus shakli
sifatida e’tirof etilishiga olib keldi.
XIX-asr boshida Goto (Germaniya) da Ernst Arnold tomonidan sug‘urta
banki (Gathauer Lebenversicherungs Bank) tashkil etiladi. Ushbu bank o‘zaro
sug‘urta prinsipi asosida tashkil etilgan. Uning orqasidan Germaniyada faqat vafot
etishdan emas, balki ma’lum yoshga yetishdan sug‘urtalovchi “Deutscher
Versicherunge zu Lucheck” o‘zaro sug‘urta jamiyati tashkil etiladi.
XVII-asrning ikkinchi yarmida Angliya va Fransiyada paydo bo‘la boshlagan
tijoratga asoslangan sug‘urta XIX-asrning o‘rtalariga kelib o‘zaro sug‘urtani
sezilarli darajada siqib chiqardi. Ammo XIX-asrning oxiri va XX-asrning
boshlariga kelib bu holatning aksi yuz berdi va natijada o‘zaro sug‘urtalash
jamiyatlari faoliyati rivojlandi.
6
Алексеев А.А. Страхование Ростов-на-Дону Феникс 2008
11
Yevropa mamlakatlari o‘zaro sug‘urtaning rivojlanishini doimiy ravishda
rag‘batlantirib keldi, ularga yuridik maqom berildi va soliq imtiyozlari berilib,
aholi qatlamlarini ushbu jamiyatlarga a’zo bo‘lishga da’vat qildi. Ularga homiylik
yordami ko‘rsatganlarni faxriy a’zo etib qabul qilindi.
Birinchi o‘zaro sug‘urtaga asoslangan sug‘urta puliga 1752 yilda Amerikada
Benjamin Franklin tomonidan asos solindi.
Etimologiyada sug'urtalashning ma'nosi rus tilida so'z bilan bog'liq qo'rquv
«straxovaniye» (sug'urta, xavfsizlik tarmog'i) atamasi ba'zan qo'llab-quvvatlash,
biror narsada omadga erishish kafolati va boshqalarni anglatadi, ammo hozirgi
vaqtda u jismoniy va yuridik shaxslarning mulkiy (manfaat) manfaatlarini himoya
qilish vositasi sifatida tobora ko'proq foydalanilmoqda.
Dastlabki sug'urta shakllari qadim zamonlarda paydo bo'lgan. Hatto
quldorlik jamiyatida ham sug'urta shartnomasining xususiyatlarini ko'rishingiz
mumkin bo'lgan bitimlar tuzildi. Ular ko'chmas mulk, savdo, kredit bitimlari,
shuningdek, dengiz yuklari bilan bog'liq. Ushbu bitimlarning asosiy ma'nosi ushbu
bitimga qiziqqan shaxslar o'rtasida dengiz tashish paytida kemalar va yuklarga
zarar etkazish xavfini taqsimlash edi. Misol uchun, eramizgacha bo’lgan 916 yilda
Rodos orolida bunday holatda zararni taqsimlash tizimi nazarda tutilgan farmon
qabul qilindi. Unda qo'llanilgan tamoyillar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Eng
qadimgi sug'urta qoidalari Talmud kitoblaridan birida keltirilgan: agar
eshaklarning haydovchilaridan biri hayvonni yo'qotgan bo'lsa, bu dogmatik
qoidalar to'plami boshqa haydovchilarga boshqa eshakni almashtirish uchun uni
topshirishni buyurgan, ammo hech qanday pul emas. Keyin sug'urtalashning asosiy
printsipi qo'yildi: xavfdan himoya qilish, boyitish uchun xizmat qilmasligi kerak.
Va sug'urtalashning yangi shakllari o'zaro majburiyatlar bilan ta'minlangan
jamoaviy o'zaro yordam edi.
Shaharlarning o'sishi va yirik aholi punktlari paydo bo'lishi bilan yong'in va
boshqa tabiiy ofatlardan mol-mulkka zarar etkazish yoki zarar etkazish xavfi ortdi.
Shuning uchun odamlar xavf-xatarning oqibatlarini, shu jumladan, iqtisodiy
12
choralarni oldini olish yoki bartaraf etish bo'yicha birgalikdagi harakatlar uchun
birlashishga intilishlari aniq.
Shu munosabat bilan 1310 yilda Bruges shahrida (Germaniya) sug'urta
palatasi tashkil etilib, savdogarlar va hunarmandlarning mulkiy manfaatlarini
himoya qilish bo'yicha operatsiyalar o'tkazildi. Buyuk geografik kashfiyotlar
davrida yuk tashish va xalqaro savdoning jadal o'sishi kuzatilmoqda. Yangi
bozorlarning paydo bo'lishi zarar (yo'qotish) xavfini oshiradi, shuning uchun
mulkiy manfaatlarni himoya qilish zarurati ortadi. Savdogarlar yoki kema
egalarining alohida guruhlari tomonidan mol-mulkni o'zaro sug'urta qilish asosida
qurilgan sug'urta tashkilotlarining o'xshashligi mavjud. Er savdo karvonini yoki
dengizni tashish, qo'shma qurilish yoki ishlab chiqarishni jo'natishda odamlar
ushbu qo'shma korxona ishtirokchilaridan birining mol-mulki nobud bo'lgan yoki
zarar ko'rgan taqdirda, zarar har bir kishi o'rtasida mutanosib ravishda
taqsimlanadi. Bu o'zaro sug'urta tamoyili (o'zaro hamjihatlik) edi.
Mulkni tadbirkorlik faoliyati ob'ekti sifatida sug'urtalashdan tashqari,
yong'in sug'urtasi ham rivojlanmoqda. Uning eng oddiy shakli mol-mulki yoqib
yuborilgan yoki zarar ko'rganlarga yordam berish uchun maxsus mablag' yig'ish
edi. Shunday qilib, deyarli butun shahar markazini vayron qilgan London 1666
yong'inidan so'ng, uylar va boshqa inshootlarni sug'urtalash uchun "olov siyosati"
va 1667da xristian (Oslo) - Norvegiya markasi kassasi tashkil etildi. Evropada bir
necha yillar davomida sug'urta kompaniyalari paydo bo'ldi.
Shuni ta'kidlash kerakki, o'zaro sug'urtalashda bunday Hamdo'stlik
ishtirokchilari ushbu turdagi faoliyatdan foyda olishni maqsad qilmaganlar: ular
faqat mumkin bo'lgan zararni kamaytirishga e'tibor qaratdilar. Vaqt o'tishi bilan
(pul muomalasini rivojlantirish bilan) ushbu tashkilotlar tadbirkorlik tamoyillari
asosida professional tijorat sug'urta kompaniyalariga aylantirildi va bunday
operatsiyalardan foyda oldi. Ularning daromadlari sug'urta to'lovining maxsus
taqdim etilgan qismidan va ishni tugatmaslik imkoniyatidan iborat edi. Masalan,
qadimgi Rimda Diana va Antoni sug'urta jamiyati faoliyat yuritdi, u erda shahar
(savdogar) aristokratiyasi (patritsiev) va oddiy odamlar (plebeyev) — kirish haqini
13
to'lashi mumkin bo'lgan har bir kishi. Jamiyat nafaqat o'z a'zolarining bu badalini
ko'mibgina qolmay, balki pulning bir qismini merosxo'rlarga topshirdi. Va Rim
legionerlari davlat bizning davlatimiz harbiy xizmatchilarni sug'urta qilganidek
sug'urta qildi. Iqtisodiyotning rivojlanishi bilan, mulk manfaatlarini kengaytirish
soni o'sdi va sug'urta kompaniyalari aylanma kapitalini oshdi, iqtisodiyotning
boshqa sohalariga investitsiyalar o'sdi. 60-larning boshiga. G'arbda 100 turdagi
mulk va shaxsiy sug'urta turlari mavjud edi. Rivojlanayotgan iqtisodiyotning
ehtiyojlariga to'liq javob beradigan g'oya, sug'urtalashning inson faoliyatining
barcha sohalariga tez tarqalishini rag'batlantirdi. Shakllar va usullar vaqti-vaqti
bilan faqat vaqt ehtiyojlariga qarab o'zgartirildi. Masalan, 1706 yilda birinchi
hayotni sug'urtalash jamiyati tashkil etildi va XVIII-XIX asrlarda hayvonlarni
sug'urtalash, o'g'irlik, moliyaviy yo'qotishlar, baxtsiz hodisalar va boshqa sug'urta
turlari kabi yangi xizmatlar mavjud.
|