nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Loyihani amalga oshirish sxemasi

226
Aylanma kapital
Asosiy omborxonadagi xom ashyo
Omborxonadagi xom ashyo
Omborxonadagi ehtiyot qismlar
Investitsion chegirmalar
10.2. Loyihani moliyalashtirish: moliyalashtirish manbai va mexanizmi.
Loyihani umumiy qiymati
451 238 AQSh dollari
12-jadval
Loyihani qiymati
№
Moliyalashtirish manbai
Xarajatlar qiymati,
AQSh dollari
Foizlar
1 O‘z mablaglari
144 173
32%
2 Kredit summasi
307 065
68%
Jami
451 238
100%
10.3. Iqtisodiy samaradorlikni baholash.
Loyihani moliyaviy ko‘rsatkichlari
1. Daromadni ichki me'yori (IRR) – % (5 yil)
2. Sof diskont daromad (NPV) – USD
3. Loyiha rentabelligi yuqori.
4. Uskuna ishlab chiqarish kuvvati 16% darjasida loyiha bo‘yicha zarasizlik ta'minlanadi.
Xulosa
Topshiriq 2.
Chorvachilik mahsulotlarini ishlab chikarish uchun olinadigan kreditdan foydalanish biznes
Axborot texnologiyalari. O’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishlari zarur

|
Axborot texnologiyalari. O’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishlari zarur
|
bet | 147/225 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 1,49 Mb. | | #105226 |
Bog'liq 3 02 Informatika fanini o\'qitish metodikasi(1) (2)Axborot texnologiyalari. O’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishlari zarur: Dasturiy ta’minot va uning turlari. Operatsion sistema va uning vazifalari. Fayl va kataloglar. Interfeys va uning turlari. Qobiq dasturlar va ularning vazifalari.
Quyidagi ko’nikmalarni egallashlari zarur: Fayllar va kataloglar bilan ishlash. Kompyuterning tashqi xotira qurilmalari bilan ishlash. Windows operatsion sistemasida ishlash. Quyidagi malakalarga ega bo’lishlari lozim: Operatsion sistemasidan foydalanish.
Elektron jadvallar.
O’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishlari zarur: elektron jadval va uning vazifalari. Satr, ustun, yacheyka va yacheykalar bloki. Elektron jadvalni ishga tushirish va undan chiqish. Jadvalga arifmetik formulalarni kiritish. Ma’lumotlarni saralash. Gistogramma va diagrammalarni hosil qilish.
Quyidagi ko’nikmalarni egallashlari zarur: elektron jadval yacheykalariga sonli va matnli ma’lumotlar yozish. Elektron jadvaldagi ma’lumotlardan nusxa olish va ularni o’chirish. Elektron jadvalning satr va ustunlaridagi elementlar bilan ishlay olish, jadvalda arifmetik formulalar va saralashga oid amallarni bajara olish, jadvaldagi ma’lumotlar asosida gistogramma va diagrammalarni hosil qilish. Elektron jadvalda mantiqiy elementlarni qo’llay olish.
Quyidagi malakalarga ega bo’lishlari lozim: elektron jadvaldan foydalanish. Jadvaldagi ma’lumotlar asosida gistogramma va diagrammalar hosil qilish. 9-sinf 1 Algoritmlash asoslari .
O’quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo’lishlari zarur: Masalalarni kompyuterda yechish bosqichlari. Model va uning turlari. Algoritm va ijrochi tushunchasi. Algoritmning asosiy xossalari.
Quyidagi ko’nikmalarni egallashlari zarur: Sodda masalalarning matematik modelini tuzish. Algoritmni turli usullarda tasvirlash. Sodda masalalar uchun algoritm tuza olish.
Quyidagi malakalarga ega bo’lishlari lozim: Sodda hayotiy masalalarga algoritm tuza bilish.
|
| |
Ko‘rsatkichlar bo‘yicha - Microsoft Word 04 Kishlok xujaligida investitsion jarayonlar

Ko‘rsatkichlar bo‘yicha 1-yil 2-yil 3-yil Kreditning asosiy summasini qaytarilishi ming
so‘m
Foizlar belgilanadigan summa ming so‘m.
To‘lanadigan foizlar miqdori ming. so‘m
Jami to‘lanadigan summa.ming so‘m
I. INVESTITSION REJA 2-jadval Birinchi moliya yili
Jami
Ko‘rsatkich
2009 yil
I
II
III
IV
Kreditning asosiy summasini kaytarish ming
so‘m
Foizlarni to‘lash ming so‘m
Jami to‘lanishi lozim bo‘lgan summa ming
so‘m
INVESTITSION REJA 3-jadval davomi Ikkinchi moliya yili
Jami
2011
yil
Ko‘rsatkich
2010 yil
I
II
III
IV
Kreditning asosiy summasini
kaytarish ming so‘m
Foizlarni to‘lash ming so‘m
Jami to‘lanishi lozim bo‘lgan
summa ming so‘m
II. Ishlab chiqarish rejasi Biznes rejaga ko‘ra fermer xo‘jaligida chorvachilik faoliyati bilan shug‘ullanish ko‘zda
tutilgan.
Buning uchun quyidagilar sotib olinadi:
4-jadval. (ming.so‘m)
Sotib olinadigan mahsulot turi
Soni
Narxi (1 dona) Qiymati
1.
Buqachalar
2.
yem-xashak
Kreditning bir qismiga - mln so‘mlik buqachalar sotib olish ko‘zda tutilgan.
Har bir buqa yaxshi boqilganda bir oyda ---kg gacha semiradi (tirik vazni), jami ---ta buqa bir
oyda ---- kg ga semiradi.
228
5-jadval. (ming.so‘m)
Ko‘rsatkichlar 1 yil 2 yil 3 yil Bir yilda bir buqa go‘shtining og‘irligi
Boshlar soni, dona
Qora molning umumiy vazni
Kreditning ikkinchi qismiga --- mln so‘mlik yem-xashak sotib olish rejalashtirilmoqda.
Imtiyozli aksiyalar qiymatini hisoblash modeli

Imtiyozli aksiyalar qiymatini hisoblash modeli
Ushbu model juda ham oddiy, chunki imtiyozli aksiyalar daromadini aniqlash juda ham oson.
Imtiyozli aksiyalar bo‘yicha o‘rnatilgan dividend miqdori to‘lanadi, va foyda darajasi qanchalik
218
bo‘lishidan qat'i nazar boshqa hyech qanday to‘lovlar to‘lanmaydi. Shuning uchun ham, imtiyozli
aksiyalar bo‘yicha foydalilik quyidagi formula bo‘yicha hisoblanadi:
, (4.7)
Bu yerda: D – bitta aksiyaga bo‘lgan yillik dividend kattaligi;
R – bitta aksiyaning bozor narxi.
Oddiy aksiyalardagi singari, yangi imtiyozli aksiyalarni chiqarish xarajati ularning qiymatidan
yuqori bo‘ladi. Bunday baholashni (6.6)dan gq0 deb, chunki imtiyozli aksiyalar odatda o‘smaydi,
qabul qilgan holda amalga oshirish mumkin:
, (4.8)
Qarz kapitali qiymatini aniqlash modellari
O‘z faoliyati davomida, korxona quyidagi ko‘rinishga ega qarz mablag‘lari bilan ish yuritadi:
- tijorat banklari va boshqa korxonalarning uzoq muddatli kreditlari;
- berilgan qoplanish muddati va nominal foiz stavkasiga ega obligatsiyalar chiqarish.
Birinchi vaziyatda, qarz kapitalining qiymati kreditning foiz stavkasiga teng va kreditor hamda
qarz oluvchi o‘rtasidagi shartnoma bilan, har bir holat uchun alohida, belgilanadi.
Ikkinchi vaziyatda, kapital qiymati obligatsiya nominal qiymatiga nisbatan foizlarda
ifodalanadigan, obligatsiyaning nominal foiz stavkasi kattaligi bilan belgilanadi. Nominal qiymat – bu
obligatsiya chiqargan korxona, obligatsiyani sotib olgan korxonaga, obligatsiyani qoplash kuni
kelganda to‘lanadigan narxdir. Tabiiyki, obliatsiyani qoplanish muddati obligatsiya chiqarilgan paytda
ko‘rsatiladi.
Obligatsiyalar yangi chiqqan vaqtda ular o‘z nominal qiymati bo‘yicha sotiladi. Demak bunda,
qarz kapitali qiymati S
d
obligatsiyaning nominal foiz stavkasi i
k
bilan aniqlanadi
, (4.9)
Obligatsiyaning real foydaliligini (qarz kapitali qiymatini) hisoblash uchun, obligatsiyalar hozirgi
qiymatini aniqlash modelidan ofydalanamiz:
, (4.10)
Bu yerda: INT – obligatsiya bo‘yicha yillik foiz to‘lovi;
M – obligatsiyaning nominal qiymati;
V
v
– obligatsiyaning hozirgi qiymati;
N – obligatsiya qoplanishigacha qolgan davrlar (yillar);
r
v
– obligatsiya bo‘yicha foiz stavkasi.
(4.11) formula belgilarida C
d
qarz kapitali qiymatini hisoblash uchun quyidagi tenglamadan
foydalaniladi:
, (4.11)
Bu yerda: V
M
– obligatsiyaning joriy bozor narxi;
N – obligatsiya qoplanishigacha qolgan yillar.
(4.11) tenglamani EHM yoki moliyaviy elektron hisoblagichda sonli uslublardan foydalanib
keltirilgan holdagina yechish mumkin.Quyidagi keltirilgan (4.12) formula natijasi ham tenglamadan
foydalanishga ancha yaqin:
, (4.12)
Obligatsiyaning yakuniy daromadliligi – bu mablag‘larni investitsiyalash to‘g‘risidagi qarorning
muqobil qiymatidir. Shunday qilib, korxonada ortiqcha mablag‘lar mavjudligi, yoki u mablag‘lar kirib
kelishiga muhtojligidan qat'iy nazar, mavjud obligatsiyalar bo‘yicha yakuniy daromadlilik qarz
mablag‘lari qiymatini ifodalaydi.
|
транзитные узлы - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms and...

182
контроллеры
сигнализации
,
выполняющие
функции
обработки
информации сигнализации, управления вызовами и соединениями;
шлюзы
, обеспечивающие подключение традиционных сетей связи (ССПС,
СПДОП).
Рисунок 1.1. Архитектура сети следующего поколения (NGN)
Контроллеры сигнализации могут быть вынесены в отдельные устройства,
предназначенные для обслуживания нескольких узлов коммутации.
Список использованной литературы
1. Гаодщгейн A. Зарубин А. А, Саморезов В.В., Шурыгина СБ. Программные
коммутаторы и современные ТфОП. Технологии и средства связи. №2.2002.-96-99 с.
2. Кучпрпмн A. Пакетная сеть связи общего пользования. Спб- Наука и техника,
2004. — 272 с.
3. Семенов Ю.В. Проектирование сетей связи следующего поколения. С-Л6.: Наука
и Технша, 2005. — 240с.
4. Рослжов АД.Сети следующего поколения NGN. М.: Эко-Трендз,2008.-424 с
5. Бакланов ИГ. NGN: принципы построения и организации М: Эко-Трендз. 2008. —
400 с
6. Замарацкая С. П. Интернет как современный и очень действенный инструмент
PR // Реклама. Теория и практика. 2007. № 6.
7. Будко П. А., Кулешов И. А., Курносов В. И., Мирошников В. И.
Инфокоммуникационные сети: энциклопедия. Книга
8. Гетерогенные сети связи: принципы построения, методы синтеза,
эффективность, цена, качество /под ред. проф. В. И. Мирошникова. - М.: Наука, 2020. -
683 с.
Киямов Р.Р., Специфические особенности эксплуатации телекоммуникационных
сетей связи
rejasini tuzish - Microsoft Word 04 Kishlok xujaligida investitsion jarayonlar

rejasini tuzish. Rezyume 1. Kredit oluvchi haqida qisqacha ma'lumot. 2. Loyihaning asosiy maqsadi. Loyiha maqsadi fermer xo‘jaligini faoliyatini kengaytirish uchun kredit mablag‘larni jalb qilish,
asosan chorvachilikni rivojlantirish uchun.
Biznes rejani tayyorlash davriga talab qilininadigan investitsiyalar miqdori ----- mln so‘mni tashkil
etadi.
Loyiha uch yilda o‘zini oqlaydi.
Loyihani amalga oshishi O‘rta chirchik tumanida aholini go‘sht va sut mahsulotlariga bo‘lgan
talabini qondirishga yordam beradi.
Hozirda mavjud sanitar meyorlarga nisbatan taqdim etilayotgan biznes reja hamma sanitar
meyorlarga javob beradi. Loyihada ekologik toza ishlab chiqarish ko‘zda tutilgan bo‘lib, atrof muhitga
hyech qanday ziyoni yo‘q.
I. Investitsion loyiha 1.Biznes rejaning maqsadi
Biznes rejaning maqsadi chorvachilikni rivojlantirish uchun kredit mablag‘larini olish.
2.Zarur bo‘lgan kredit miqdori.
Biznes rejani amalga oshirish uchun ----- mln so‘m miqdorida pul mablag‘lari zarur bo‘ladi.
3. Ishlatiladigan kreditning yo‘nalishi.
Kredit quyidagi maqsadlarda ishlatiladi.
-buzoqchalarni naqd pulga sotib olish(---mln sum)
-Pul o‘tkazish yo‘li bilan yem-xashak sotib olish(--- mln sum).
4. kreditni qaytarish grafigi.
kreditni qaytarish grafigi kuyidagi chegaralanish bo‘yicha hisoblangan.
227
-kreditning foiz stavkasi yiliga ---% tashkil etib u yilning oxirida kreditning umumiy summasiga
qo‘shiladi.
-kreditni qaytarish muddati ---- yil
- kreditning asosiy summasi har yilning oxirida uchga bo‘linib qaytariladi.
- foizlar birinchi va ikinchi yili har kvartalda va uchinchi yili yillik qilib to‘lanadi.
To‘lovlar hajmi jadvalda keltirish lozim.
1-jadval
To‘lovlar hajmi
IEEE 802.16d va IEEE 802.16e standartlarini taqqoslash

401
1. WiMAX tizimi arxitekturasi bevosita IEEE 802.16 standarti,
shuningdek, IETF va Ethernet standartlari aniqlagan kommutat-
siya jarayoni qo‘shilganda paketni kommutatsiya asosida qurilishi
kerak.
2. Arxitektura kommutatsiya darajasidan ulanish darajasini
ajratish kerak. Ya’ni, tarmoqning kommutatsiya darajasi element-
lari IEEE standartlarining qo‘llanilgan radioulanish texnologi-
yalariga bog‘liq bo‘lmasligi kerak.
3. Tizimning arxitekturasi tarmoqlarni qurish va kengaytirish-
ning turli variantlarini qo‘llab-quvvatlash uchun modulli va ix-
cham bo‘lishi kerak. Xususan, ularga quyidagilar kiradi:
• Kichik o‘lchamlardagi tarmoqlardan katta o‘lchamli tarmoq
larga o‘tish;
• Shahar, shahar atrofi va qishloq sharoitlaridagi radio-
to‘lqinlarni tarqalishida ishlash;
• Litsenziyalangan litsenziyalanmagan ishchi chastotalardan
foydalanish;
• Iyerarxik, bir darajali va o‘zi shakllanadigan tarmoqlar to-
pologiyalari va ularning kombinatsiyalari;
• Turg‘un ko‘chma, portativ va mobil terminallarda birgalikda
ishlash.
WiMAX Forumi qatnashchilari tizim arxitekturasining mantiqiy
taqdim etilishi hisoblangan NRM
(ingl. Network Reference Model)
WiMAX tarmog‘ining tayanch modelini aniqladi. NRM modeli
funksional tizimlar orasida o‘zaro ta’sirlashishi amalga oshiriladi-
gan va tayanch nuqtalar
(ingl. Reference Points) deyiladigan tar-
moqning funksional tugunlarini tavsiflaydi. WiMAX tarmog‘ining
tayanch modeli umumiy ko‘rinishda 28.1-rasmda keltirilgan.
Tizimning bunday arxitekturasi turli tarmoqlarni qurish mo-
dullarini va terminallarning ish rejimlarini qoniqtiradigan funk-
sionallikni ta’minlash maqsadida taklif etilgan. WiMAX Forumi
WiMAX tarmoqlar ishlashining ko‘plab aspektlarini aniqlaydigan
arxitekturani ishlab chiqdi:
Система электросвязи (телекоммуникационная система)

184
2) формирование и распознавание сообщений – функции оконечного
оборудования.
Трактом передачи
называют совокупность приборов и линий, обеспечивающих
передачу сообщений между пользователями.
Канал передачи (связи)
– часть тракта передачи между двумя любыми точками.
В канал передачи не входят оконечные устройства.
Рисунок 1.1 – Структурная схема системы электросвязи (телекоммуникационной
системы)
Принцип передачи сигналов электросвязи показан на рисунке 1.2.
Рисунок 1.2 – Принцип передачи сигналов электросвязи
На входе и на выходе тракта передачи сообщений включаются оконечные
устройства, обеспечивающие преобразование сообщений в электрические сигналы и
обратное преобразование.
Сеть электросвязи (телекоммуникационная сеть) -
совокупность
линий
(каналов) связи коммутационных станций, оконечных устройств, на определенной
территории, обеспечивающая передачу и распределение сообщений (рисунок 1.3).
Рисунок 1.3 – Обобщенная структурная схема сети электросвязи
(телекоммуникационной сети)
На входе и на выходе сети связи включаются оконечные устройства,
обеспечивающие преобразование сообщений в электрические сигналы и обратное
преобразование. Оконечные устройства соединяются с коммутационной станцией
абонентскими линиями. Коммутационные
станции между собой связаны
соединительными линиями. Коммутационные станции осуществляют соединение
входящих линий с исходящими линиями по соответствующему адресу.
185
Этапы развития сетей и их классификация. Уже в начале 1960-х гг. стало ясно, что
перспективным направлением развития сетей должно было стать объединение
сетей. Было принято решение о создании ЕАСС (Единая
автоматизированная сеть
связи). ЕАСС базировалась на объединении разрозненных и многочисленных мелких
сетей в общегосударственные сети каждого вида электросвязи, а затем в единую
сеть с целью совместного использования определенных
технических средств, и, в
первую очередь, систем передачи и систем коммутации.
При создании ЕАСС было учтено, что определенные технические средства
участвуют в процессе передачи
независимо от вида сообщений, т. е. являются
общими. В связи с этим вся сеть страны стала подразделяться на две
взаимосвязанные составляющие:
1)
первичную сеть
–
совокупность сетевых станций, сетевых узлов и
соединяющих их линий передачи, которая позволяет организовывать сеть каналов
передачи и групповых трактов.
местные первичные сети
–
часть сети, ограниченная территорией города или
сельского района;
зоновые первичные сети –
Key words - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms and current...

188
билан давлат-хусусий сектор ҳамкорлиги асосида иқтисодий ва инновацион
ривожланиш сармояси шакллантирилади. Фикримизча, рақамли
тизимлар учун
технологиялар ва хизматларни ўз ичига қуйидагиларни олиши керак:
Рақамли тизимлар ва технологиялар хизматларнинг кетма-кетлиги.
Дастурий
таъминотни
фаоллаштиришга
қаратилган
оммавий
ахборотлаштиришни
ривожлантириш,
аппаратни
янгилаш,
тармоқ
технологияларини ривожлантириш, транзакцион секторнинг ўсиши ҳисобланади.
Ушбу ёндашув бир қатор мамлакатларда ахборот индустриясининг устунлигини
кучайтиради, ишлаб чиқариш ва хизматлар соҳаси борган сари билимга асосланган
ва инновацион асосида ривожланади. Шунингдек, рақамли иқтисодиётни
ривожланиши оқибатида миллий рақамли иқтисодий хавфсизлик тизимини яратиш
лозим. Институицонал ёндашиш нуқтаи назаридан “Миллий рақамли иқтисодий
хавфсизлик тизими” тушунчаси мураккаб сиёсий-ҳуқуқий, ташкилий, техник,
ижтимоий-маданий тизим бўлиб, у миллий рақамли иқтисодий
хавфсизликни
таъминловчи объект ва субъектлар мажмуасидан иборат, бу рақамли иқтисодиёт
субъектларининг миллий манфаатларини, амалдаги миллий қонунчиликни етарли
даражада ҳимоя қилиш учун фойдаланилиши мумкин. Бу эса давлат сиёсати, миллий
рақамли иқтисодий хавфсизлик, норасмий норма ва ижтимоий хулқ-қоидаларини
тартибга туширувчи меъёрий-ҳуқуқий тизимни яратиш кераклигини билдиради.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference...

189
Исмаилов О.М., Мирзахалилов С.С. Исследования
методов интелектуализации
диагностики и лечения сердечно-сосудистых заболевании
ИССЛЕДОВАНИЯ МЕТОДОВ ИНТЕЛЕКТУАЛИЗАЦИИ ДИАГНОСТИКИ И
ЛЕЧЕНИЯ СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТЫХ ЗАБОЛЕВАНИИ
О.М.Исмаилов, С.С.Мирзахалилов
Ташкентский университет
информационных технологий
имени Мухаммада ал-Хоразмий.
Номер Orcid: 0000-0002-3642-8813; e-mail: mirzaxalilov86@tuit.uz
Abstract.
Cardiovascular disease is one of the most deadly diseases in the world today.
Therefore, the early detection of these diseases, the study of their causes and monitoring
are among the important studies. Recent studies show that when determining blood
pressure
and heart rate in athletes, the individual physiology of each athlete should be
taken into account. This article describes the analysis of technologies used in the detection
of cardiovascular diseases and the stages of the disease detection model, an algorithm, as
well as a program based on machine learning technology.
СПЕЦИФИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ЭКСПЛУАТАЦИИ

183
Annotatsiya:
maqolada telekommunikatsiya tarmoqlarining ishlash xususiyatlari va
yo‘nalishlari ko‘rib chiqiladi.
Износ оборудования
— это потеря его стоимости и производительности. Износ
может возникать вследствие многих причин: старения оборудования, потери его
конкурентоспособности и т.д.
Сеть электросвязи (телекоммуникационная сеть) -
совокупность линий
(каналов)
связи коммутационных станций, оконечных устройств, на определенной
территории, обеспечивающая передачу и распределение сообщений
Современное телекоммуникационное оборудование в основном работает без
участия
человека, т.е. его вначале нужно ввести в эксплуатацию (настроить и
запустить), а потом только периодически проверять параметры (проводить
профилактические работы). На этом принципе работы основаны все сети
электросвязи, иначе нужно было бы к каждому мультиплексору прикреплять
инженера, который бы им управлял круглосуточно (как например токарь у
токарного станка).
Уровень качества связи напрямую зависит от эффективности использования
аппаратуры связи и функционирования службы эксплуатации компании.
Для понимания сути поставленного вопроса его можно
разбить условно на две
части: экономическую и технологическую. Для раскрытия экономической
составляющей вопроса нужно обратиться к понятию износа. Износ оборудования —
это потеря его стоимости и производительности. Износ может возникать вследствие
многих причин: старения оборудования, потери его конкурентоспособности и т.д.
Износ в экономическом смысле означает потерю стоимости оборудования в
процессе его эксплуатации. Если стоимость снизилась вследствие старения
оборудования и частичной потери его работоспособности, то говорят о физическом
износе. Если
стоимость понизилась от того, что оборудование потеряло
конкурентоспособность на рынке в сравнении с другими аналогичными объектами
и стало пользоваться меньшим спросом, то говорят о моральном износе. Для
телекоммуникационного оборудования моральный износ имеет преимущественное
значение, так как такое оборудование очень быстро усовершенствуется
производителем, при этом старые модели аппаратуры могут работать еще очень
долго.
В соответствии с ГОСТ Р 5348-2009 "Надежность в технике. Термины и
определения", наработкой называется "интервал времени, в
течение которого
изделие находится в состоянии функционирования"[2]. В нашем случае, это время
непрерывной
работы
оборудования
в
часах.
Для
современного
телекоммуникационного оборудования, это время достаточно велико. Например, в
документации
Bellcore
Technical
Report
TR-NWT-000332
Выпуск
№6
(Прогнозирование надежности для электронного оборудования), приведенное
время наработки на отказ (в англоязычной литературе —
Hardware MeanTime
Between Failure (MTBF)) для компонент коммутатора Passport 8600 составляет от
322 тыс. часов до 1,2 млн. часов. Если перевести в годы, то минимальное время
безотказной работы составит 36 лет!
Перенос сообщений из одной точки пространства в другую осуществляет система
электросвязи.
-mavzu. Zamonaviy informatika xonasini jihozlash

|
-mavzu. Zamonaviy informatika xonasini jihozlash
|
bet | 152/225 | Sana | 25.11.2023 | Hajmi | 1,49 Mb. | | #105226 |
Bog'liq 3 02 Informatika fanini o\'qitish metodikasi(1) (2)14-mavzu. Zamonaviy informatika xonasini jihozlash (4 soat amaliy).
Darsning maqsadi
|
|
Tinglovchilarga Zamonaviy informatika xonasi vazifalari va maqsadi. Zamonaviy informatika xonasini jihozlash.
O’qituvchi va o’quvchi ish joylari haqida bilim berish va ko`nikmalarini rivojlantirish, mustahkamlash, amaliy topshiriqlar berish va ularni baholash.
|
Darsning rejasi
|
|
Reja
Zamonaviy informatika xonasi vazifalari va maqsadi. Zamonaviy informatika xonasini jihozlash.
O’qituvchi va o’quvchi ish joylari. Texnika xavfsizligi talablari.
Zamonaviy informatika xonasida o’quv-tarbiya ishlarini tashkil etish usullari.
|
Dars turi
|
|
Ma’ruza, bahs-munozara.
|
Dars bosqichlari
dars taqsimoti
|
va
|
Tashkiliy qism
Yang mavzu bayoni
III.Mavzuni mustahkamlash
IV. Darsga yakun yasash
|
O`quv jarayonining mazmuni
|
Metod: hamkorlikda o`rganish, jamoada, guruhlarda.
Jihoz : Kompyuterlar, proyektor, tarqatma materiallar, flipchat.
|
|
| |
4-amaliy mashg’ulot mavzusi: Shaxsning individual xususiyatlari

162
4-amaliy mashg’ulot mavzusi: Shaxsning individual xususiyatlari.
Temperament. Xarakter. Qobiliyatlar.
Reja:
1. Shaxsning individual xususiyatlari so’zlarini eshitganingizda fikringizga
qanday so’zlar, iboralar keladi. (Aqliy xujum) - 5 daqiqa
2. Temperament tiplari va ularning psixologik xarakteristikasi.
(«Charxpalak» pedagogik texnologiyasi asosida) -15 daqiqa
3. Temperament tiplarini aniqlash testi orqali amaliy mashq -15 daqiqa
4. Xarakter. Qobiliyatlar (Kichik guruhlarda ishlash metodi orqali) 25 daqiqa
5. Kommunikativ va tashkilotchilik qobiliyatlarini aniqlash testi orqali amaliy
mashq - 15 daqiqa
6. Darsga yakun yasash - 5 daqiqa
Mashg’ulot uchun zaruriy uslubiy tavsiyalar va o’quv didaktik
tarqatma materiallar
1. Shaxsning individual xususiyatlari so’zlarini eshitganingizda fikringizga
qanday so’zlar, iboralar keladi. (Aqliy xujum) - 10 daqiqa
2. Temperament tiplari va ularning psixologik xususiyatlarini o’rganish, bu
haqida olingan ma’lumotlarni mustahkamlash va ushbu masala bo’yicha
talabalar o’zlashtirishi saviyasini aniqlash uchun «Charxpalak» pedagogik
texnologiyasini qo’llash mumkin. Buning uchun guruh 3 ta kichik guruhga
bo’linadi. Xar bir guruhga oldindan tayyorlangan quyidagi didaktik tarqatma
material beriladi. Uning yuqori qismiga chap tomonga guruh nomeri yoki
shartli nomi, o’ng tomonga guruh a’zoloari belgilash uchun tanlagan belgi
qo’yilishi va guruh muhokama qilib, jadvalning chap qismidagi 2 ustunda
ifodalangan 12 ta xulq atvor ko’rinishlari qaysi temperament tiplariga mos
kelishini belgilash taklif etiladi. Bu belgilar qo’yilgan qog’ozni (soat strelkasi
yo’nalishi bo’yicha) keyingi guruhlarga uzatish talab etiladi. Keyingi guruh esa
yana guruh fikri bo’yicha tegishli belgilar bilan to’ldirishi va keyingi guruhga
uzatishi lozim. Shu tarzda davom etib, guruxlar fikrlari belgilangan qog’ozlar
charxpalak singari guruhlar orasida aylanib bo’lgach, natijalar muhokamasi
tashkil etiladi. Bunda jadvalning chap qismidagi 2 ustunda ifodalangan 12 ta
xulq atvor ko’rinishlari qaysi temperament tiplariga mos kelishi bo’yicha
belgilashlarda qanday bandlarda farqlar mavjud bo’lsa, shu banddagi xulq atvor
ko’rinishining muayan temperament tipiga mansubligi muhokama etilib,
umumiy bir to’g’ri xulosaga kelinadi.
«Charxpalak» pedagogik texnologiyasi uchun didaktik tarqatma material
Quyidagi xulq atvor xususiyatlari qaysi temperament tiplariga mos keladi?
Temperament tiplari
Xole-
rik
Sang-
vinik
Fleg-
Matik
Melan
-
xolik
|
‘simliklari - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

0 ‘simliklari burgan, boyalish, keyroviq, qirqbo'g'im va sorsazan, qum li yerlarda saksovul va iloq o'sadi.
Hayvonot dunyosi. 30 tur sutemizuvchi, 51 tur qush,
20 tur sudralib yuruvchilar bor. Ilonlar, kaltakesaklar va toshbaqalar keng tarqalgan. TXiyoqlilardan sayg'oq tarqalgan. Qushlardan qirg'ovul, baliqchi qush, o'rdaklar, to'rg'ay, xo'jasavdogar, kaklik tarqalgan. II. IQTISODIY VA IJTIM OIY GEOGRAFIYA ASOSLARI «Iqtisodiy va ijtimoiy geografiya» asoslari fani—-
umumiy, tarm oqlar va m intaqaviy (regional) qism larga
bo'linadi. Um um iy iqtisodiy va ijtimoiy geografiya ishlab
chiqarishning va uning tarm oqlarining joylashishidagi
qonuniyatlarini bir butun holda o'rganadi. Tarmoqlar
iqtisodiy va ijtimoiy geografiyasi xalq xo'jaligi ayrim
tarm oqlarining joylashishi va rivojlanishining muhim
xususiyatlarini o'rganadi (tabiiy resurslar, aholi, sanoat,
qishloq xo'jaligi, transport, xalqaro iqtisodiy aloqalar,
xizm at ko'rsatish, siyosiy va harbiy geografiya).
M intaqaviy (regional) iqtisodiy geografiya alohida
m am lakatlar va m intaqalarni o'rganadi.
2.1. G eografik joylashish G eografik joylashish deganda, quyidagi tushunchalar
ko'zda tutiladi: umuman geografik joylashish; matematik- 216
geografik joylashish; tabiiy-geografik joylashish; iqti- sodiy-geografik joylashish. Geografik joylashish - bu yer yuzasidagi ayrim
nuqtaning yoki joyning shu nuqta yoki joydan tashqarida
joylashgan hudud yoki borliqqa (obyektga) nisbatan
joylashishidir. Matematik-geografik
yer kadastri - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Biologik resurslar bu
tabiat tarkibidagi inson va
jam iyat uchun zarur bo'lgan moddiy va ma’naviy boyliklar
manbayidir.
Hozirgi paytda o'sim lik va hayvonot dunyosini
qo'riqlash va qayta
tiklash maqsadida buyurtmalar,
qo'riqxonalar, m illiy va xalq bog'lari tashkil qilingan.
Buyurtm alar qonun yo'li bilan tabiiy majmualarning bir
qismi qo'riqlanadigan hududdir.
B uyurtm alar doimiy,
vaqtincha, uzoq muddatli, rezervatlar
va
saqlanish
joylariga
bo'linadi. Barcha tabiat m ajmualari tabiiy holda
saqlanadigan hudud
qo'riqxona
deb ataladi.
U lar ilm iy
ishlar olib boriladigan joylar hisoblanadi.
Juda
ham
xushm anzara
hududda joylashgan,
inson faoliyati ta’sirida kam o'zgargan
y irik kompleks
qo'riqxonalar,
milliy bog'lar
deb ataladi. U larda tabiiy
resurslardan foydalanish chegaralangan. Xalq bog'lari —
dam olish va sayyohlik
uchun foydalaniladigan, ilm iy
ahamiyatga ega bo'lgan,
tabiatning inson faoliyati
kam ta’sir etgan bir qismi. Xalq bog'larining to'la
qo'riqlanadigan qismi
tabiiy rezervatlar
deb ataladi.
UNESCO dasturi asosida qo'riqlanadigan joylar
biosfera
qo'riqxonasi
deb ataladi.
Suv resursiari
quyidagi tarkibiy qism lardan iborat:
daryo, ko'l, botqoq, muz,
doimiy
va vaqtincha qorlar,
ko'p yillik
muzloq
yerlar,
Dunyo okeani
suvlari. M a’lum 
bir m am lakatning suvlari haqidagi m a’lumotlar shu 
m am lakatning suv kadastri

yuqori darajada bo'lgan suvlar
mineral suvlar
deb ataladi.
Yuqori haroratga ega bo'lgan yerosti suvlari
termal suvlar
deb ataladi.
Foydalanish uchun yaroqli bo'lgan
litosferaning
moddiy qismi m ineral-resurslar deb ataladi.
2.3. Aholi soni, ko'payishi, migratsiyasi
Aholini, aholi manzilgohlari tarkibini va hududiy
joylashishini iqtisodiy geografiya
fanining asosiy tar-
m oqlaridan biri bo'lgan
aholi geografiyasi
o'rganadi.
A holining taraqqiyotida turli xil birliklar bo'lgan:
qabila,
elat, millat, xalq.
Ibtidoiy jam oa tuzum i uchun xos bo'lgan
aholining
etnik birligi va jam oa tashkiloti q ab ila deb ataladi.
Q abilaning rivojlanishi natijasida
elatlar
paydo bo'lgan,
elatlardan keyin
millatlar
shakllana borgan.
A holining
soni deganda, m a’lum bir paytda Yer sha-
rida, m a’lum m am lakatda yoki rayonda yashayotgan bar
cha kishilar tushuniladi. Aholi to'g'risidagi m a’lumotlar-
ning aosiy manbayi aholi ro'yxati natijalaridir.
Aholi
ro'yxati deganda aniq bir dastur asosida m a’lum bir
vaqtda butun m am lakat aholisining sonini hisobga olish
tushuniladi. Yer yuzasidagi ham m a odam lar yig'indisi
yoki m a’lum bir hududda
yashaydigan odam lar shu
joyning aholisi deb ataladi.
A holining tabiiy o'sishi deganda, muayyan bir
m am lakat, hudud yoki shahar miqyosida m a’lum bir
2 2 0
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 127/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 149
an
zaharli chiqindi (siydik kislotasi) moddalarni, ortiqcha suv va tuzlarni ajratish
organlari (buyrak, ter bezlari va hokazo) orqali organizmdan chiqarib yuborilishida
vositachilik rolini o‘ynaydi. Shunday qilib, organizmda tuz va suv miqdorini
normal holatda saqlaydi.
Plazmadagi barcha tuzlar konsentratsiyasiga muvofiq qilib tayyorlangan
eritma fiziologik eritma deyiladi. Issiqqonli hayvonlar uchun 0,9% va sovuqqonli
hayvonlar uchun 0,6% li NaCL eritmasi fiziologik eritmaga misol bo‘ladi.
Qon aylanish sistemasi (tizimi) haqida umumiy ma’lumot.
Qon aylanish tizimiga yurak va qon tomirlari kiradi.
Qon aylanish tizimi organizmda boshqa organlar tizimi singari muhim
ahamiyatga egadir. Tomirlar tizimi qon tomirlar, limfa tizimi va qo‘shimcha
tuzilmalardan (limfa tugunlari va limfoid to‘qimalardan) tashkil topgan.
Qon aylanish tizimidagi qon tomirlari uch xil: yurakdan qon olib ketadigan
tomirlar –arteriyalar, yurakka qon olib keladigan tomirlar –venalar, arteriya bilan
vena o‘rtasidagi mayda qil tomirlar –kapillyarlar bo‘ladi. Yurak va qon tomirlari
ikkita uzluksiz, yopiq qon aylanish doirasini hosil qiladi. Qon shu doiralar ic
hida doim aylanib yuradi. Bunda qon o‘ziga xos funksiyalarni bajaradi. Qon
aylanishida yurakning ritmik qisqarishi rol o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Axmedov N.K. “Normal va potologik anatomiya bilan fiziologiya” Ibn Sino
nomli nashr. Toshkent, 1990.
2. Gariev B. Mikrobiologiya, Toshkent. «Mehnat» 1990 y.
3.
Sodiqov Q. «O’quvchilar fiziologiyasi va gigiеnasi» Toshkеnt.
«O’qituvchi», 1992.
4. Xudoyberdiev O.E., Axmedov N.K. va boshqalar. “Odam anatomiyasi”
Toshkent, meditsina. Ibn Sino nomidagi nashr 1993.
5. Alavi P.A., Asomov S.A. va boshqalar. “Odam anatomiyasi” Toshkent,
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 123/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 145
rivоjlаnish vа ko’pаyish qоnuniyatlаrini bilishi zаrur. Shuningdеk, bаrchа tiri
k mаvjudоtlаr kаbi, оdаmgа hаm хоs bo’lgаn bu biоlоgik хususiyatlаrni аsrаsh
vа tоbоrа tаkоmillаshtirish uchun zаrur bo’lgаn shаrt-shаrоitni mukаmmаl bilish
vа yarаtish tаlаb etilаdi. Оdаm оrgаnizmining tuzilishini аnаtоmiya, uning ish
fаоliyatini fiziоlоgiya, yashаshi, nоrmаl o’sishi, rivоjlаnishi, o’qishi, mеhnаt
qilishi uchun zаrur shаrоit yarаtishni gigiеnа fаni аsоsidа o’rgаnilаdi.
Оdаm оrgаnizmining tuzilishi vа funktsiyasi bоshqа bаrchа tirik
mаvjudоtlаrnikigа nisbаtаn nihоyatdа murаkkаb vа yuqоri dаrаjаdа
tаkоmillаshgаndir. Mа’lumki, оdаmning hаyvоnоt оlаmidаn pаydо bo’lishidа
uning yashаsh uchun kurаshi, o’zigа shаrоit yarаtishi, bir-biri bilаn munоsаbаtdа
bo’lish zаrurаti muhim rоl o’ynаgаn. Binоbаrin, оdаm bir nеchа milliоn yillаr
ilgаri hаyvоnоt оlаmidа evоlyutsiоn rivоjlаnish jаrаyonidа sоdir bo’lgаn biоlоgik
vа ijtimоiy o’zgаrishlаr, rivоjlаnishlаr mаhsulidir.
Оdаm оrgаnizmining bаrchа to’qimа vа оrgаnlаri bir-
biri bilаn chаmbаrchаs bоg’liqdir. Shuningdеk, u tеvаrаk аtrоf-muhiti bilаn hаm
dоimiy аlоqаdаdir. Bu ikkаlа bоg’lаnish nеrv vа endоkrin sistеmаlаri оrqаli
bоshqаrilаdi.Оdаmning sоg’ligi uning o’zi, оilа а’zоlаri vа jаmiyat bоyligi
hisоblаnаdi.
Shungа ko’rа,
o’z
sоg’lig’ini
sаqlаsh
vа mustаhkаmlаshgа hаmdа jаmiyat а’zоlаri
sоg’ligini
muhоfаzа qilishgа qаrаtilgаn bаrchа chоrа-tаdbirlаrdа fаоl ishtirоk etish hаr bir
insоnning yuksаk burchidir.
Hаr bir jаmiyatdа yashоvchi insоn o’z sаlоmаtligi uchun o’zi qаyg’urishi,
оrgаnizmdа kеlib chiishi mumkin bo’lgаn kаsаlliklаrni оldini оlishgа hаrаkаt
qilishi, prоvаrd nаtijаdа аtrоfdаgilаr sаlоmаtligi uchun hаm bеfаrq bo’lmаsliklаri
lоzim.
Оdаm hаyvоnоt оlаmining uzоq yillik evоlyutsiya jаrаyoni mаhsulidir.
Shuning uchun hаm оdаm vа yuqоri tаbаqаli hаyvоnlаr оrgаnizmining tuzilishidа
bа’zi o’хshаshliklаr bоr. Jumlаdаn, аnаtоmiya vа fiziоlоgiya fаnlаrining ilmiy
tаdqiqоtlаri nаtijаsidа оdаm vа yuksаk hаyvоnlаrning skеlеti, miyasi, yurаgi,
o’pkаsi, оvqаt hаzm qilish vа аyirish kаbi оrgаnlаrning tuzilishi vа funktsiyasidа
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 150
meditsina. Ibn Sino nomidagi nashr 1993.
6. Ismoilov M.N., Bolalar va o’smirlar gigiеnasi. Toshkеnt. «Ibn Sino» 1994
7. U.Z.Kodirov «Odam fiziologiyasi» Toshkent Abu Ali Ibn Sino. 1996
8. Qodirov U.Z., Odam fiziologiyasi. “Ibn sino” Toshkent. 1996 yil.
9. So’zmer A.M.,Odam va uning salomatligi Toshkent. 1996 yil.
10. Axmedov N.K. “Odam anatomiyasi” Toshkent, medisina nashr. 1997.
11. Ahmedov A. Odam anatomiyasidan atlas.Toshkent.2003 yil
12. Axmedov N.K. «Odam anatomiyasi». Toshkent, 2004
www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 151
Ona tili o’qitish didaktikasi va uning umumiy asoslari
Toʻxtasheva Xurshidaxon Fozilovna - Farg’ona viloyati O’zbekiston tumani
20 - umumiy o'rta ta'lim maktabi ona tili va adabiyot fani o'qituvchisi
Annotatsiya: Tilning jamiyatda tutgan o‘rni, til va tafakkur hamda til va nutqning
o‘zaro bog‘liqligi to’g‘risidagi g‘oyalar maktabda ona tili ta’limining nazariy
asoslari sanaladi. Binobarin, ona tili didaktikasi davlatimizning til to‘g‘risidagi
siyosatini amalga oshirish yo‘llari, vositalari, tashkiliy shakllarini ishlab chiqish,
ularni maktab o'qituvchilari faoliyatiga tatbiq etishda til va jamiyat, til va tafakkur,
til va nutqning o‘zaro daxldorligi, aloqadorligi xususidagi qarashlar hamda
tamoyillarga asoslanadi.
Kalit so’zlar: fikrlashuv, til, jamiyat, faoliyat, ijtimoiy hayot
Til va jamiyat. Til — ijtimoiy hodisa. U kishilarning eng muhim aloqalashuv va
fikrlashuv qurolidir. Til jamiyat a’zolarining tabiiy-biologik tuzilishlari, ijtimoiy
kelib chiqishlaridan qat’i nazar, ularning barchasi uchun teppa-teng xizmat qiladi.
Jamiyat rivojlangan sari, til ham rivojlanib, takomillashib boradi. Til kishilik
jamiyati bilan bir paytda paydo bo'lgan. Tilsiz jamiyat, jamiyatsiz til bo‘lmaydi. Til
bo‘lmaganda, jamiyat a ’zolari o‘rtasida o‘zaro aloqa bo‘lmas edi. Kishilar
o‘rtasida o‘zaro aloqa b o‘lm aganda, jamiyat a’zolari uchun yetarli miqdorda
moddiy ne’matlar ishlab chiqara olmasdi. Til inson faoliyatini jamiyatning moddiy
negizini yaratish vositasi — ishlab chiqarish qurollari bilan uyg‘unlashtiradi. Inson
— ijtimoiy mavjudot. Jamiyat til vositasida boshqariladi. Inson o‘z maqsad va
orzularini tabiatdagi narsa-hodisalarga nisbatan belgilaydi. Shu maqsadni amalga
oshirishda, ishlab chiqarish qurollaridan foydalanadi. Ishlab chiqarishni
boshqarishga oid tajriba bir avloddan ikkinchi avlodga til vositasida meros bo‘lib
qoladi. Bilim, tajriba til tufayli keyingi avlodning mulkiga aylanadi. Til jamiyatni
rivojlantirish qurolidir. Til insonning har qanday faoliyati bilan bevosita
bog‘langan. U shunday zaruriy aloqa qurolidirki, bu qurolni puxta egallamasdan
turib, ijtimoiy hayot va jamiyat to‘g‘risida to‘la tasavvur hosil qilib bo‘lmaydi.
Shunday ekan, til yoshlarni ijtimoiy hayotning faol ishtirokchisi, jamiyatning ongli
fuqarosi qilib tarbiyalash vositasidir. Maktabda ona tilini o‘quv predmeti sifatida
|
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 143
Xuddi o‘quvchi ishtiyoqini oʻlchaydigan uslub kabi, uning tadqiqotchilik
qobiliyatini ham kompyuterlashgan testdagi xatti-harakatini kuzatishdan olingan
(telemetriya) maʼlumotlar asosida tahlil qilish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Gafforov Ya. X. (2020). Methods for developing a system of teaching history
and increasing the effectiveness of history teaching. Индия. EPRA International
Journal of Multidisciplinary Research. 2020, 108.
2. Ғаффоров. Я.Х. Мактаб ислоҳати ва ўқитиш методларини такомиллаштири
ш. Science and education. Sgientific Journal. 2020, 482.
3. Toshtemirova S. A. (2020). Ta'lim sifati va uni demokratlashtirish ilmiy
muammo sifatida // Uzluksiz ta'lim. № 1 (86). - S.5
4. Gafforov Ya.X. Toshtemirova. S. (2020). Ways to increase the effectiveness of
education in an integrated environment. International Journal of Current Research
and Review. India.
www.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 144
Odam va uning salomatligi fani. Qon aylanish sistemasi haqida umumiy
tushuncha
Xudoynazarova Maktubaxon Vohidovna – Farg’ona viloyati O’zbekiston
tumani 20 - umumiy o’rta talim maktabi biologiya fani o’qituvchisi
Annotatsiya: ushbu maqolada maktablarda odam va uning salomatligi fanining
o’qitilishi, qon aylanish sistemasi haqida umumiy tushunchalar keltirilgan.
Kalit so’zlar: botanika, zoologiya, biologiya, sitologiya, muskul, tayanch-harakat
Umumta’lim maktablarida tabiiy fanlarning, odam va uning salomatligi fanining
mazmuni. Umumta’lim maktablarining boshlang`ich sinflarda Tabiiy fanlar
dan
“Atrof
muhit bilan tanishtirish”
va
“Tabiatshunoslik”
fanlari orqali amalga oshiriladi.
Yuqori sinflarda
esa “Botanika”, “Zoologiya”, “Odam va uning salomatligi”,
“Biologiya
va sitologiya asoslar” fanlari orqali hayot haqidagi bilimlar o`quvchilarga
yetkaziladi .
Botanika
5-6
sinflarda, Zoologiya 7-sinfda, Odam va uning salomatligi
8
sinflarda, biologiya va sitologiya asoslari esa 9-sinfda haftasiga 2 soatdan o’tiladi.
Odаm va uning salomatligi fanini o`qitishda qo`yidagi tayanch bilimlarga
asoslanadi: аnаtоmiyaning biоlоgik fаnlаr tizimidаgi o’rni, аnаtоmik tеkshirish
usullаri. Skеlеt, tаyanch-hаrаkаt аppаrаti, suyaklar, ularning o’sishi, rivоjlаnishi
hаmdа tаkоmillаshuvi, suyaklаrning birlаshuvi. Gаvdа vа bo’yin muskullаri.
Оdаm tаyanch-hаrаkаt аppаrаtining qismi. Muskullаrning оrgаnizmdаgi аhаmiyati.
Richаglаrаrо hаrаkаt. Muskullаrning rivоjlаnishi. Gаvdа bo’yin muskullаri. Оdаm
tаyanch-hаrаkаt аppаrаtining аsоslаri. Skеlеtning shаkllаnishidа vistsеrаl
оrgаnlаrning jоylаshuvi. Nаfаs, оvqаt hаzm qilish, siydik tаnоsil sistеmаlаrining
tuzulishini аnаtоmik vа funksiоnаl o’rgаnish. Tоmirlаr sistеmаsining аhаmiyati.
Yurаkning tuzilishi. Qоn аylаnishi. Tоmirlаr. Limfа sistеmаsi. Ichki sеkrеtsiya
bеzlаrining tuzilishi. Nеrv sistеmаsi.
Sаlоmаtlikni sаqlаsh vа mustаhkаmlаsh uchun аvvаlо оdаm o’z tаnаsining
tuzilishini, hаr qаysi to’qimа vа а’zоlаrining nоrmаl ish fаоliyatini, o’sish,
|
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 124/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 146
o’хshаshliklаr bоrligi аniqlаngаn. Оdаmning shаkllаnishidа mеhnаt muhim rоl
o’ynаydi.
Mеhnаt
qilish
tufаyli
ibtidоiy оdаmlаr аvvаl tik turishgа, so’ngrа qo’l bаrmоqlаri bilаn mеhnаt
qurоllаrini ushlаshgа o’rgаngаn. Mеhnаt qilish jаrаyonidа ulаrdа bir biri bilаn
hаmkоrlikdа bo’lish zаrurаti tug’ilgаn vа nаtijаdа nutq yuzаgа kеlgаn. Mеhnаt
vа nutq tufаyli ulаrdа fikrlаsh qоbiliyati rivоjlаngаn. Bu o’z nаvbаtidа bоsh miya
vа sеzuv оrgаnlаrining hаmdа mеhnаt qilish оrgаni bo’lgаn qo’lning yuksаk
dаrаjаdа rivоjlаnishigа sаbаb bo’lgаn. Оdаm tаshqi muhim tа’sirlаrini sеzishi, ulаr
hаqidа fikrlаshi vа o’zаrо munоsаbаtdа bo’lishi kаbi bаrchа ruhiy хususiyatlаr
bоsh
miyaning fаоliyati ekаnligi fiziоlоgiya fаnidаgi ilmiy tаdqiqоtlаr tufаyli аniqlа
ngаn. Bu qo’yidаgi misоldа yaqqоl ko’rinаdi. Spirtli ichimliklаr vа nаrkоtik
mоddаlаr bоsh miyaning nеrv hujаyrаlаri fаоliyati buzаdi. Shuning uchun hаm
spirtli ichimlik ichib mаst bo’lgаn оdаmning fikrlаsh qоbiliyati pаsаyadi. Nаrkоtik
mоddа istе’mоl qiluvchilаr hаm хuddi shundаy bo’lаdi.
QON VA QON AYLANISH SISTEMASI
Qon va qon aylanish sistemasi organizmda g`oyat muhim vazifani bajarib, uning
ichida qon va limfa suyuqliklari oqadi. Mazkur suyuqliklar inson tanasidagi
hujayra va to`qimalar uchun zarur bo`lgan organik, anorganik va miner
al moddalarni etkazib beradi. Hujayra va to`qimalardagi chiqindi mahsulotlarini
esa ayirish organlariga olib boradi.
Inson tanasidagi tomirlar tizimi grekcha “angeion” tomir so`zidan olingan
bo`lib,
bu
tizim
haqidagi
fan.
Qon
tomirlari sistemasi yurak, arteriya, vena va kapelyarlar singari murakkab
tuzilmalardan iborat.
Qon
haqida
umumiy
tushuncha.
Organizmning ichki muhiti qon va limfa to‘qimalaridan tashkil topgan bo‘lib,
organizmni himoya qilish va trofik (oziqlantirish) vazifasini bajaradi. Ular
organizmga kirgan mikroblar va yot oqsillar bilan kurashda beqiyos ahamiyat kasb
etadi.
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 129/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 152
o‘rgatish — uning tarbiyaviy rolini oshirish, uni tarbiya quroliga aylan tirish
demakdir. Tilning ijtimoiy vazifalari va tarbiyaviy ahamiyatini faqat
o‘qituvchigina emas, balki o‘quvchi ham sezsin, his qilsin. Kishining o‘zi uchun
gapirib, o‘zi uchun yozmasligini, aksincha, kishilar uchun gapirib, kishilar uchun
yozishni o‘quvchilar ijtimoiy zaruriyat deb anglamoqlari shart.
Til — jamiyatni boshqarish va rivojlantirish quroli. Tilni atroflicha bilish tufayli
o‘quvchilar jamiyat a ’zolarining ishlab chiqarish qurollarini boshqarishga oid
tajribalarini, moddiy ne’matlarni ishlab chiqarish usullarini atroflicha bilib oladilar.
Til insonning faoliyati bilan uzviy bog‘langan. Tilni o‘rganish vositasida
o‘quvchilar oddiy va ma’naviy hayotning faol ishtirokchilari bo‘lib yetishadilar.
Til — jamiyat a’zolarini tarbiyalash vositasi. Uning qonuniyatlari va grammatik
qurilishini anglash bolalarda nutq qobiliyati va nutq madaniyatini shakllantirishda,
estetik did va fahm-farosatni takomillashtirishga xizmat qiladi. Til va tafakkur. Til
va tafakkurning o‘zaro munosabati masalasi fanda uzoq tarixga ega.
Qadim zamonlardan toki hozirgi kunlarga qadar olimlar shu savollar ustida bosh
qotiradilar. Antik faylasuflar o‘zlarining logos-koinot to‘g‘risidagi ta’limotlarida
«so‘z va fikr borliqni birgalikda ifodalaydi» degan xulosani chiqarishgan edi.
Yunon faylasufi Aristotel «til va tafakkur o‘zaro aloqador ikki narsa» deb talqin
qiladi. So‘z narsalarni tasavvur etish ramzi, yozuvni so‘zlarning ramzi shaklida
qayd etadi. Ammo u tafakkur qonda paydo bo‘ladi deb, tafakkum ing fiziologik
zaminini noto‘g‘ri tushuntiradi. Gippokrat tafakkurni bosh miya bilan bog’laydi,
o‘zaro so‘zlashuv jarayonida nafas olishni e’tiborga olib, «fikr kishi ongiga havo
orqali kiradi», deb yozadi. Rus olimi A.A.Potebnya so‘z va tafakkuming o‘zaro
munosabatini tahlil qilib, shunday xulosa chiqaradi: til tayyor fikrlarni ifodalash
vositasigina emas, balki u fikrni tug‘diruvchi hamdir. A.A.Potebnya fikrlash
jarayonida so'zning rolini juda to ‘g‘ri ko‘rsatadi. Inson so‘z vositasida fikrlaydi.
Fikr so‘z vositasida olg‘a siljiydi. Til tafakkur bilan bevosita bog’langan. Tilni
tafakkursiz, tafakkurni tilsiz rivojlantirib bo‘lmaydi. Binobarin, ona tili
mashg'ulotlarida o'quvchilaming nutqini o‘stirish uchun. qilingan har bir ish
bolalarning tafakkurini o‘stirish omili ham sanaladi. Shu tufayli, ona tili ta’limida
|
| |
www.pedagoglar.uz - 26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab

|
26 may 2022 3-to’plam 16-bet Kichik maktab Pdf ko'rish
|
bet | 134/210 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #145888 |
Bog'liq 26-11-PBwww.pedagoglar.uz
26-son 3 –to’plam may 2022
Sahifa: 158
pedagogik texnologiyalardir. Zamonaviy pedagogik texnologiya – hozirgi zamon
didaktikasi va pedagogikasi taraqqiyotining mahsuli. Har bir zamonaviy pedagog
mavjud pedagogik texnologiyalarni o’z darslarida qo’llasa, albatta ijobiy natijaga
erishadi. Umumiy o'rta ta'limda ona tili va adabiyot fanining o'rni beqiyosdir.
Shuni ta'kidlash muhimki, «Ona tili va adabiyot» darslariga noan'anaviy
darslarni olib kirish va uni ta'lim mazmuniga singdirish, dars o'tishning yangi-
yangi usullarini topish Davlat ta'lim standartlari talablarini bajarishga zamin
yaratadi. Inson shaxsini har tomonlama kamol toptirish, o'sib kelayotgan yosh
avlodda umuminsoniy va milliy qadriyatlarga hurmat tuyg'usini uyg'otishda, milliy
tilga, o'z xalqining an'analariga iftixor hissini kamol toptirishda «Ona tili va
adabiyot» darslarining o'rni beqiyosdir. Shuningdek,hozirgi davrda XXI asr
pedagogidan nafaqat nazariy bilim balki shu bor bilimni o'quvchilar ongiga
samaraliroq usullar orqali yetkazish, berilgan bilimning oson, puxta va tez
o'zlashtirilishiga zamin yaratish, o'quvchilar ongida mantiqiy fikrlash, ijodkorlik va
ravonlikni shakllantirish ham talab etilmoqda. Albatta bunday vazifalar
innovatsion texnologiyalar, turli xil interaktiv o'yinlar orqali amalga oshiriladi.
Demak, endi o'qituvchidan an'anaviy darsdan noan'anviy darsga o'tish talab etiladi:
Noan'anaviy darsning asosiy yo'nalishlari:
a) o'quvchilarga mustaqil fikr yuritishni o'rgatish;
b) o'quvchi fikrini bir nuqtaga jamlash;
d) o'quvchilarda fan asoslari, yutuqlari to'g'risida aniq tushuncha hosil qilish;
e) olgan bilimlarini amaliyotda qo'llash va boshqalarga o'rgatish va hokazo.
Noan'anaviy darslarni esa interaktive metodlar va o'yinlarsiz tasavvur etish
qiyin, zero bular darsning o'zagini tashkil etadi,Misol uchun, murakkab mavzuni
o'quvchilar ongiga osongina etkazish uchun «Aqliy hujum», «Zakovat», «Zigzak»,
«Interfaol», «O'yin dars», «Munozarali-bahsli dars», «Sayohat dars», «Musobaqa
dars», «FSMU», «Baliq skeleti», «Charxpalak» kabilarning o'quv jarayonida
qo'llash alohida ahamiyatga ega. Darslarda qo'llanadigan interaktiv usullar
o'quvchilarda o'z ona tili va yurtiga mehr-muhabbat tuyg'ularini uyg'otish, ularni
mukammal savodxonlik darajasiga ko'tarish, mantiqiy aniq va to'liq nutq sohibi
|
| |