Ommaviy marketing - I. N. Ismanov, J. X. Kambarov, M. M. Turdaliyeva korxonalarda inqirozga qarshi boshqaruvni tashkil etish

Ommaviy marketing hamma iste’molchilarning umumiy ehtiyojlarini afzal ko‘rgan holda butun bozor ahvolidan xabardorlikni uyushtiradi va bu borada kuchini ommaviy talabli bo‘lgan tovarlar sotish hajmini ko‘paytirishga qaratadi. Bu yerda potensial iste’molchilarning ahamiyatli sonini jalb qilishga qaratilgan marketing strategiyalari ishlab chiqiladi. CHuqur marketing izlanishlarini olib borish zarurati yo‘qolgani sababli marketingga bo‘lgan xarajatlar ham nisbatan kam bo‘ladi.
Differensiallashgan marketing ayrim segmentlarda, ayrim vaqtda har xil talablar va tavsiflarga ega bo‘lgan ularning majmuilarida qo‘llaniladi. Bu yerda iste’molchilarning talablarini to‘laroq qondirish, bozordagi o‘rinni kelajakda mustahkamlash maqsadida korxona tomonidan turli iste’molchilar guruhining ehtiyojlarini chuqurroq o‘rganishga to‘g‘ri keladi, ya’ni chuqur marketing izlanishlarini olib borish, ayniqsa tovar assortimentini kengaytirish, reklama faoliyati, rag‘batlantirish va sotish yo‘nalishlarida. Bularning hammasi marketingga sarflangan xarajatlarni ko‘paytiradi.
Konsentrlashgan marketing alohida iste’molchilar guruhlarining (segmentlarining) o‘ziga xos talablarini hisobga oladi, ularga maksimal ravishda moslashadi, yangi iste’molchilarni jalb qilish maqsadida bozorga kirib borishini davom etadi. Korxonaning vazifasi mahsulot sotilishini maksimallashtirish emas, balki barqarorlik, doimiy xarajatlar, bozor ulushining yetarligi va iste’molchilarning e’tiborini qozonishga erishishdan iborat.
-
Korxona hayotiyligida marketing tadqiqotlarini samarali tadbiq etish yo‘nalishlari
Iqtisodiy adabiyotlarda shu vaqtgacha ilg‘or marketing qurollarini keng va har tomonlama hisobga oladigan marketing tadqiqotlarini olib borishning to‘liq chizmasi chop etilmagan. Bu nuqsonni quyidagicha izohlash mumkin:
Birinchidan, marketing tadqiqotini olib borish algoritmi uning maqsadi va vazifalariga ko‘p darajada bog‘liq.
Ikkinchidan, marketing tadqiqotlarini rejalashtirish chizmasini amaldagi maqsadga muvofiqligidan kelib chiqqan holda ongli ravishda soddalashtirish.
Uchinchidan, tadqiqotlarni olib borish usullari va metodlarining doimiy ravishda yangi ishlanmalar bilan to‘ldirilib borishi.
Marketing tadqiqotlari marketing ehtiyojlarini ta’minlashga yo‘naltirilgan ixtiyoriy marketing faoliyatidan boshqa narsa emas, ya’ni muayyan marketing faoliyati uchun ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish va prognozlash tizimidir. Demak, marketing tadqiqoti bu yerda korxonaning marketing faoliyati har qandaysiklning boshlanishi va mantiqiy yakuni sifatida namoyon bo‘ladi. Savol kelib chiqadi: bunday tadqiqotning maqsadi nima? Tabiiyki, marketing qarorlarini qabul qilishda duch keladigan noaniqliklarni kamaytirish.
Qayd etish kerakki, adabiyotda har qanday marketing tadqiqoti o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ikki qism: muayyan bozorlarni va firmalarning bozorga chiqishi va o‘z o‘rnini mustahkamlab olishi uchun o‘zining imkoniyatlarini o‘rganishdan iborat, degan tasavvur paydo bo‘lgan. Bundan kelib chiqadiki, bozorni o‘rganish — kompleksli marketing tadqiqotining bir qismi. Marketing tadqiqotining majburiy shartlari quyidagilar:
-
tadqiqotlar tizimli haraktyerda bo‘lishi kerak, shu holdagina samaradorlikni kutsa bo‘ladi;
-
marketing tadqiqotlarini olib borishda obyektivlik va aniqlikka asoslangan ilmiy yondashishga rioya etilishi kerak;
-
marketing tadqiqotlari qaror qabul qilish uchun axborot talab etadigan marketingning har qanday tomoniga nisbatan qo‘llanilishi mumkin;
-
tadqiqot — ma’lumotlarni to‘plash, materiallarni qayd qilish va tahlil qilishni o‘z ichiga oladigan ko‘p bosqichli jarayon;
-
ma’lumotlar korxonaning o‘zidan, betaraf tashkilot yoki mutaxassistadqiqotchilardan kelib tushishi mumkin.
SHu bilan birga keyingi paytlarda marketing tadqiqotlarida keng ma’noda jamoat fikrini baholash, ijtimoiy tadqiqotlar keng qo‘llanila boshladi. Xalqaro savdo palatasi ESOMAR (Jamoatchilik fikri va marketingni o‘rganish bo‘yicha Evropa hamjamiyati)ning 1976 -yilda qabul qilingan marketing va ijtimoiy tadqiqotlar amaliyotiga doir Xalqaro kodeksiga ko‘ra marketing tadqiqotlarini olib borishning muayyan yondashish (qoida)lari mavjud. Mazkur holda marketing tadqiqotlari deganda alohida shaxslar va tashkilotlarning iqtisodiy, jamoat, siyosiy va har kunlik faoliyatida ularning xulqatvori, ehtiyojlari, munosabatlari, fikrlariga tegishli ma’lumotlarni tizimli to‘plash va obyektiv yozib olish, tasniflash, tahlil qilish va taqdim etish tushuniladi.
Bundan kelib chiqib marketing tadqiqotlarini olib borishning asosiy tamoyillari quyidagicha talqin etilishi mumkin:
1. Marketing tadqiqotlari jamoatchilik ishonchiga bog‘liq, ya’ni bu tadqiqotlar haqqoniy, obyektiv, noo‘rin aralashuvlarsiz va so‘roqqa tutiluvchi shaxslarga zarar etkazmasdan olib borilishi, jamoatchilik bilan ixtiyoriylikka asoslangan hamkorlikda olib borilishi haqida ishonch bo‘lishi kerak.
2. Marketing tadqiqotlari shaxs huquklarini buzmasligi kerak.
3. Marketing tadqiqotlari hamma joyda amal qilinadigan yuqori andozalar darajasida halol raqobat tamoyillariga mos holda olib borilishi kerak.
4. Tadqiqotlarni olib boruvchi mutaxassislar ishning sifati va xulosalarning asoslanganligini baholash uchun kerak bo‘ladigan axborotlarni taqdim etishga tayyor bo‘lishi kerak.
Marketing tadqiqotlarining hozirgi holati doimiy e’tibor va muhokamaga sazovor bo‘lgan uchta tendensiya bilan tavsiflanadi. Bular — tijorat ma’lumotlar bazasining tobora ochiq bo‘layotganligi, yangi texnologayalardan foydalanishning o‘sishi va so‘raluvchilar o‘rtasida so‘rov haqidagi fikrning yomonlashuvi. Bu tendensiyalar marketing tadqiqotining ikki yo‘nalishga: kabinetli va dala tadqiqotlariga bo‘linishini taqozo etdi.
Kabinetli tadqiqotlar — allaqachon mavjud bo‘lgan ikkilamchi axborotga («yozuv stolidagi tadqiqot») ishlov berish. Ikkilamchi axborot — hozirgi vaqtdagi maqsaddan farqli bo‘lgan maqsadlar uchun oldindan to‘plangan ma’lumotlar. Ikkilamchi axborotning afzalliklari: ishlar qiymatining pastligi, chunki yangi ma’lumotlarni to‘plash kerak emas; materialni to‘plash tezligi; bir nechta axborot manbalarining mavjudligi; muammoni oldindan tahlil qilish imkoniyati. Kamchiliklari: o‘tkaziladigan tadqiqotning maqsadlariga umumiy harakteri jihatidan hamma vaqt ham to‘g‘ri kelmaydi; ma’lumot eskirgan bo‘lishi mumkin; ma’lumotlar to‘plangan uslubiyat mazkur tadqiqotning maqsadlariga mos tushmasligi mumkin.
Dala tadqiqoti — muayyan marketing tahlili uchun ma’lumotlarni maxsus to‘plash va ishlov berish. Dala tadqiqoti birlamchi axborotga, ya’ni muayyan tadqiqot qilinayotgan muammoni hal qilish uchun hozirgina olingan ma’lumotlarga asoslanadi. Birlamchi axborotning afzalliklari: ma’lumotlar tadqiqotchilik vazifasining aniq maqsadlariga ko‘ra to‘planadi; ma’lumotlarni to‘plash uslubiyati nazorat qilinadi; hamma natijalar korxona uchun ochiq va sir saqlanishi mumkin. Kamchiliklari: moddiy va mexnat xarajatlarining ko‘pligi.
Odatda, dala va kabinetli tadqiqotlar amaliyotda bir-birini to‘ldiradi. Marketing tadqiqotlarining bir qismi bo‘lib bozor konyunkturasini, ya’ni shu paytda mazkur bozorda turli xil sharoitlar yig‘indisi ta’sirida vujudga kelgan holatni tahlil qilish hisoblanadi.
Marketing jarayonlarining rivojlanish variantlarini baholashda immitatsion modellash metodlari qo‘llaniladi. Ularning mohiyati marketing muhitining nazorat qilinadigan va nazorat qilinmaydigan omillarining matematik modelini tuzishdan iborat. Ko‘pgina hollarda marketing tizimi ta’siri natijalarining marketing muhiti omillariga analitik bog‘liqligini aniqlash mumkin. Va, albatta, marketing tadqiqotlari natijasida olingan ma’lumotlar korxonaning marketing axborot tizimida to‘planishi kerak.
An’anaga ko‘ra marketingning dala tadqiqotlarida zaruriy axborotni olish uchun asosan so‘rov usuli qo‘llaniladi. So‘rov og‘zaki yoki yozma shaklda bo‘lishi mumkin. Dala tadqiqotlarining 90 %ga yaqinida shu usuldan foydalaniladi. Kuzatish axborotni olish usuli sifatida bozor tadqiqotlarida so‘rovga qaraganda kamroq ishlatiladi. Sinov bir omilning boshqa omilga ta’siri bir vaqtning o‘zida begona omillarni nazorat qilish bilan birga o‘rganilishidan iborat.
Tashqi bozorlarni o‘rganish. Bu o‘rinda xalqaro marketingning metodologik yondashuvlarini qo‘llash nazarda tutiladi, chunki korxonaga nisbatan tashqi bo‘lgan har qanday bozor o‘ziga xos xususiyatlarga, o‘zining ijtimoiy-madaniy farqlariga, o‘zining raqobat muhitiga ega bo‘ladi. Shuning uchun tashqi bozorlarni o‘rganishning xususiyatlarini va xalqaro marketing tadqiqotlarining uslublarini ko‘rib chiqish zaruriyati paydo bo‘ladi.
Imitatsion modellashtirish. Ishning natijalariga qarab marketingning imitatsion modellarini tasniflashning asosiy mezonlari ajratilib ko‘rsatiladi. Bunday holda ko‘pgina modellarni qanday maqsadlarda ishlab chiqilganligiga qarab uchta sinfga bo‘lish mumkin:
1) iste’molchilar xatti-harakatlarining modeli;
2) javob qaytarish modeli;
3) siyosatni ishlab chiqish modeli.
Modellarning har bir sinfini model asosida yotgan takliflar, boshqa kichik sinfchalar bilan bo‘lgan munosabatlari, o‘zgaruvchilarning optimal qiymatlarini hisoblash usullariga ko‘ra kichik sinfchalarga bo‘lish mumkin. Qayd qilish kerakki, birlamchi marketing tadqiqotlarida ko‘pincha korxonaning marketing faoliyati oqibatlarini hisobga olmaydigan iste’molchilar xatti-harakatlarining modellari ishlatiladi.
Marketing axborot tizimini shakllantirish. Marketing tadqiqotlarining natijalari almashish va tahlil qilishning integratsiyalashgan axborot jarayoniga kiritilgan bo‘lsa, muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Shu sababli marketing axborot tizimini shakllantirish zaruriyati tadbirkorlik uchun zaruriy bo‘lgan rentabellik, shuningdek, mavjud birlamchi va ikkilamchi marketing ma’lumotlarining ko‘p marotaba va maqsadli ishlatilishi talabidan kelib chiqadi. Asoslangan boshqaruvchilik qarorlarini qabul qilish uchun korxonada marketing axborot tizimini — marketing ma’lumotlarini doimiy yig‘ish, saklash va ishlov berish tizimini yaratish maqsadga muvofiqdir. U boshqaruvchilik qarorlarini ishlab chiqish uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlar bazasini shakllantiradi.
Aytish kerakki, iqtisodiy adabiyotlarda marketing axborot tizimini shakllantirishga yagona yondashuv vujudga keldi. Bunday marketing tizimi asosiy marketing ma’lumotlari — marketing tadqiqotlari natijalari, tashqi va ichki marketing axborotlari, shuningdek, marketingning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha faoliyat haqidagi ma’lumotlar — reklama, sotishni rag‘batlantirish, korxonaning sotish va narx siyosati bo‘yicha ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Marketing axborot tizmining ma’lumotlari, odatda, konfidensial harakterga ega, chunki ular tijorat siridir. Demak, tizim ma’lumotlarini va ular asosida qabul qilinadigan boshqarish qarorlarini himoyalash jarayoni ishlab chiqilishi kerak.
Muammo bo‘yicha boshqaruvchilik qarori. Marketing faoliyatining asosiy determinantlariga omillarning ikki guruhi kiradi: firmaning nazorat qilinmaydigan, yoki tashqi va nazorat qilinadigan, yoki ichki omillari. Nazorat qilinmaydigan omillarga firma bozorda duch keladigan cheklovlar kiradi. Nazorat qilinadigan omillarni to‘rtta keng kategoriyalarga birlashtirish mumkin. Xaridor nazari bilan qarasak, ular quyidagilarga mos keladi:
-
tovar yoki xaridorning muammosini «hal qilishga», ya’ni yaratilgan boyliklar to‘plamiga;
-
narxga, tanlangan qarordan foydalanish uchun xaridor qiladigan xarajatlarga;
-
joy yoki tovarlarni xaridorlar uchun qulayroq ko‘rinishda taqdim etishga;
-
siljitishga yoki taklif etiladigan tovarning ijobiy xususiyatlari haqida xabar beruvchi kommunikatsiyalarga.
Shunday qilib, marketingning butun kompleksi bo‘yicha boshqaruvchilik qarorlari korxona muhitining ham nazorat qilinadigan, ham nazorat qilinmaydigan omilari bo‘yicha integrallashishi kerak.
-
Marketingni boshqarish
Marketingni boshqarish jarayoni keng ma’noda qaraganda to‘rtta komponentni o‘z ichiga oladi:
-
korxona bozor imkoniyatlarining tahlili;
-
maqsadli bozorlarni tanlash;
-
marketing kompleksini ishlab chiqish;
-
marketing tadbirlarini hayotga tadbiq etish.
Marketing boshqaruvida korxonaning vazifasi shundan iboratki, bozorning tanlab olingan istiqbolli segmentlariga nisbatan marketing kompleksini (tovar, narx, tarqatish va siljitish) ishlab chiqish va marketing axborotini tahlil qilish, marketingni rejalashtirish va marketing nazorati yordamida uni harakatga keltirishdan iborat.
Korxonaning bozor imkoniyatlari — bu korxonaning foyda olish maqsadida bozordagi faoliyatining jozibali yo‘nalishlari. Marketing qarorlarini qabul qilish va ularni amalda tadbiq qilish bo‘yicha xatti-harakatlarni rejalashtirish uchun korxonaning bozor imkoniyatlarini tahlil qilish zarur. Buning uchun tahlilning quyidagi usullari qo‘llaniladi: Vaziyatli tahlil; SWOT-tahlil; STEP-tahpil; CAP-tahlil.
Vaziyatli tahlilning ahamiyati shundan iboratki, marketing tashqi va ichki muhitining asosiy elementlari ketma-ket ko‘rib chiqiladi va ulardan har birining korxonaning bozor imkoniyatlariga ta’siri darajasi aniqlanadi. Natijada iste’molchilarning xatti-harakatlarini hisobga olish, bozor vaziyatini bilish, raqobatchilarning xatti-harakatlariga korxonaning javob reaksiyalarini baholash, ta’minotchilar va vositachilarga nisbatan olib borilayotgan siyosat aniqlanib olinadi. Korxonaning bozor imkoniyatlarini tahlil qilish bo‘yicha chuqurroq va batafsilroq ma’lumotlarni SWOT-tahlil asosida olish mumkin.
STEP-tahlil (ingliz atamalarining bosh harflarining abbreviaturasi) korxona tashqi muhitining eng muhim elementlari tahliliga asoslanadi. Ya’ni: iqtisodiy, texnik-texnologik, ijtimoiy-demografik, ekologik, siyosiy, etik va huquqiy. Bunda makro-muhitni shakllantirish va muayyan korxona bilan aloqa qilishda o‘zgarishlar va tendensiyalarga tegishli bo‘lgan axborot to‘planadigan ma’lumotlar banki yaratiladi.
CAP-tahlil korxona faoliyatida xohlaydigan va haqiqiy voqealar o‘rtasidagi strategik uzilish va farqlarni aniqlashga imkon beradi. Korxona faoliyatidagi kutiladigan natijalar sifatida ko‘pincha muayyan korxona erishmoqchi bo‘lgan «balandlik» chiqadi. Haqiqatga kelsak, korxonaning vaziyati o‘zgarmaganda, haqiqatan erishishi mumkin bo‘lgan yoki erishgan natijalar hisoblanadi.
Maqsadli bozorlarni tanlash — bu korxona o‘zining marketing xatti-harakatlarini yo‘naltirmoqchi bo‘lgan jozibali bozorni aniqlashdir. Bu yerdagi qabul qilingan qarorlar yo‘nalishlarni, segmentatsiyaning mezonlarini va ko‘rsatkichlarini tanlash, shuningdek, segmentatsiyalash usullari va bozorning maqsadli segmentlarini tanlash kabi jarayonlar bilan bog‘liq.
Marketing kompleksini ishlab chiqish qo‘yilgan maqsadlarga erishishni eng yaxshi tarzda ta’minlay oladigan marketing qurollarining kombinatsiyasini qo‘llashdan iborat. Marketing kompleksini shakllantirishga, birinchi navbatda, bozorning tanlangan maqsadli segmentidagi talabning ahvoli (rivojlanayotgan, salbiy, irratsional va hokazo) ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun vaziyatning xususiyatiga qarab marketing vositalarining muayyan kombinatsiyasi ustuvor yo‘nalishlar va strategik qarorlar ko‘rsatilgan holda tuziladi.
Marketing tadbirlarini hayotga tadbiq qilish — bu korxonaning maqsadli bozordagi marketing xatti-harakatlarining aniq rejasidir. U qabul qilingan qarorlarga muvofiq barcha marketing vositalarini o‘z ichiga oladi (marketing-miks). Reja quyidagi tuzilmaga ega:
1) tadbirning nomi;
2) bajarilish muddatlari;
3) tadbirni bajarish uchun mas’ul shaxs;
4) tadbirni o‘tkazish qiymati;
5) kutilayotgan natijalar.
Marketingni boshqarishning usul va shakllari namoyon bo‘lish xususiyatlari va natijalariga ko‘ra nihoyatda xilma-xildir. Ularning xilma-xilligi marketing vazifalarini hal qilishning ko‘pgina strategik usullarining mavjudligi, iste’molchilarning ehtiyojlari o‘zgarishi, raqobat usullarining xilma-xilligi va boshqalardan kelib chiqadi. Korxonalar tomonidan marketingni qo‘llash bo‘yicha kasb etgan tajribasi, shu jumladan, uni boshqarish tajribasi ham, bu jarayonda firmaning bosh direktori va uning lavozimi darajasidagi boshqa shaxslar hal qiluvchi rol o‘ynashidan dalolat beradi. Ularning marketing, imkoniyatlar to‘g‘risidagi bilimlarining chuqurligiga, asosiysi esa, qo‘yilgan maqsadlarga erisha olishiga korxonada marketingdan ijodiy foydalanishning muvaffaqiyati yoki mag‘lubiyati bog‘liq bo‘ladi. Bosh direktor marketing sohasida chuqur bilimga ega bo‘libgina qolmay, marketingni korxonaga joriy etish va bu ishni shaxsan boshqarishga qat’iy bel bog‘lashi kerak.
SWOT — korxona faoliyatining tahlili (quyidagi so‘zlarning bosh harflaridan olingan qisqa nom: Afzalliklar va Kamchiliklar, korxona uchun Imkoniyatlar va Tahdidlar) tavsiya etilishi mumkin. U chizma shaklida 8.2-rasmda ko‘rsatilgan.
Afzalliklar va Kamchiliklarni baholashda asosiy e’tibor korxonaning ichki omillariga, Imkoniyatlar va Tahdidlarni baholaganda esa tashqi muhitni belgilaydigan omillarga qaratiladi.
Korxonaning ichki omillari undan tashqarida yuzaga keladigan iste’molchilar, ta’minotchilar, raqobatchilar, aloqador auditoriyalar va jamoatchilik fikri bilan bog‘liq bo‘lgan muammolarga qaraganda osonroq aniqlanadi.
Ta’sirining kuchsizlanishi
Afzalikka aylanish
SWOT-таҳлил
O’stirish
O’stirish
Imkoniyatlar
Kamchiliklar
(Kuchsiz tomonlar)
Afzalliklar
(Kuchli tomonlar)
Bozordagi tahdidlar
8.2-rasm. Korxona faoliyati va rivojlanishining SWOT-tahlili
Afzallik va Kamchiliklarni aniqlashga resurslar va imkoniyatlarning tavsifi yordam beradi. Bunday deyilganda korxona uchun ijobiy deb baholashimiz mumkin bo‘lgan har qanday turli ko‘rsatkichlar va kattaliklar tushuniladi. Masalan, korxona darajasida bu ilg‘or yoki eng yangi texnologiyalar va «nou-xau»lar, ishlab chiqarish va boshqaruv xodimlarining tegishli tayyorgarligi, boshqarish va rag‘batlantirish usullarini ishlab chiqish yoki zamonaviylashtirish.
Korxona faoliyatining kuchli va kuchsiz tomonlarini tahlil qilishda jismoniy aktivlar (binolar, inshootlar, asbob-uskunalar, transport vositalari, tovar-moddiy boyliklar, qimmatli qog‘ozlar, pul mablag‘lari), bozordagi imiji (obro‘-e’tibor, maqsadli bozorda korxonaning obro‘si) va mehnat resurslari (oliy va o‘rta boshqaruv xodimlari, malakali ishchilar) kabi ko‘rsatkichlar audit qilinishi mumkin.
Korxonaning kamchiliklariga qandaydir resurslar va imkoniyatlarning etishmasligi kirishi mumkin, ayniqsa, raqobatchilar bilan taqqoslaganda kuchli namoyon bo‘ladigan kamchiliklar. Korxonaning imkoniyatlarini korxona uchun umumiy va muayyan tovar bozoriga nisbatan olib qaraladigan ixtisoslashgan holda tasavvur qilish mumkin.
Tayanch so‘zlar: marketing-miks, strategik marketing, 4”P” , 5”P” , mahsulot, narxtaqsimlash, globalizm tamoyili, zamonaviy marketing innovatsiyalashuvi, integratsiyalashuv, bozor tadqiqotlari, portfelli strategiya, bozor o’sishining sur’atlari, investitsion vaziyat, strategik vaziyat,
o’sish strategiyasi,raqobatchilar strategiyasi,cabinet tadqiqoti, dala tadqiqoti, imitatsion modellashtirish, bozor imkoniyati,SWOT, CAP, CTEP,
Mustahkamlash uchun savollar
-
Marketing strategiyasi deganda nimani tushunasiz?
-
Korxona nima uchun marketing strategiyasini yaratishi kerak?
-
Marketing-miks mohiyatani izohlab bering va u qanday qilib marketing maqsad va strategiyalarini tanlashda ta’sir ko‘rsatishi mumkin?
-
Portfelli strategiyalarning instrumental strategiyalardan farqlanishi nimalardan iborat?
-
BKG tahlili qanday maqsadni ko‘zlaydi?
-
Marketing strategiyasini samarali joriy etishda qaysi omillar eng katta ta’sir ko‘rsatadi?
-
Maqsadli bozorni aniqlash uchun qanday yondoshuvlar ma’lum?
-
Nima uchun «diversifikatsiya strategiyasi»ni ko‘p firmalar afzal ko‘radi? Diversifikatsiyalashgan firmalardan misol keltiring.
-
Tasavvur qiling, siz «Kiyim», «Poyabzal» va «Mebel» do‘konlarining boshlig‘i (menejeri)siz. Har bir do‘kon uchun alohida yuqori va past daromadli iste’molchilarga mo‘ljallangan jozibali strategayalarni yarating. Javobni isbotlang.
9. KORXONALARNI MOLIYAVIY SOG‘LOMLASHTIRISH JARAYONINI REJALASHTIRISH VA STRATEGIYA
9.1.Biznes-reja haqida tushuncha
Tadbirkorlik faoliyatini rejalashtirish biznes-reja ishlab chiqish jarayonidan iborat bo‘ladi. Adabiyotlarda ta’kidlanishicha, biznes-reja faoliyatning barcha turdagi rejalarini - strategik va operativ rejalar, umumiy, xususiy va alohida rejalar, qisqa, o‘rta va uzoq muddatli rejalarni o‘z ichiga oladigan rejalar majmuyidir.
Bizne-reja tadbirkorlik subyektining o‘sib borish istiqbollarini ta’minlash, bozordagi mavqeyini ko‘tarish, yangi mahsulotni o‘zlashtirish va ishlab chiqarish, yuksak natijalarga erishish yo‘llarini aniqlash va tanlashga xizmat qiladi. U tadbirkorga quyidagi masalalarda yordam beradi:
-
tadbirkorlik faoliyatining aniq yo‘nalishi va turlari, maqsadli bozori va uyerda o‘rnini aniqlash;
-
qisqa va uzoq muddatli maqsadlarini belgilash hamda ularni ro‘yobga chiqarish strategiyasi va taktikasini ishlab chiqish;
-
mo‘ljallangan maqsad va vazifalarni amalga oshiradigan xodimlar, ularning salohiyati va taqdirlash tartibini aniqlash;
-
ishlab chiqariladigan tovar (yaratiladigan xizmat) turlarini tanlash hamda taklif tarkibini belgilash;
-
ishlab chiqarish va sotish harajatlarini aniqlash;
-
talab va bozorni o‘rganish, reklama va taqdimotlar o‘tkazish, mahsulot sotishni tashkil qilish chora-tadbirlarini belgilash;
-
maqsadga erishish uchun kerakli moddiy-moliyaviy resurslarni
-
baholash;
-
uchrashi mumkin bo‘lgan xavf-xatarlarni oldindan aniqlash va ularga tayyor bo‘lish;
-
o‘z ishining borishini nazorat qilib borish.
Tadbirkor biznes-rejadan ko‘proq bozordagi vaziyatni baholash va unga mos strategiyani aniqlash, investorlarni topish va jalb etish uchun foydalanadi. Shuning uchun sifatli tuzilgan biznes-reja tadbirkorlik faoliyatining samaradorligini ta’minlovchi vosita hisoblanadi. Biznes-rejaning muayyan vaqt mobaynida amal qilishi va bajarilishi investorlar va boshqa hamkorlar uchun juda muhimdir. Bizne-reja tadbirkorning biznes maqsadlarini belgilash va shu yo‘nalishda rivojlanishini barqarorlashtirishga yordam beradi. U biznesni butunsikl davomida yo‘naltirib turadi, tahlil qilib borish va kerakli o‘zgartirishlar kiritib borish uchun asosiy vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Biznes-reja tuzishning maqsadlari quyidagilardan iborat:
-
korxona imkoniyatlarini va bozor talabiga mos ravishda uning xo‘jalik faoliyatini yaqin va uzoq muddatlarga rejalashtrish;
-
ko‘zda tutilgan natijalarga erishishning reallik darajasini aniqlash;
-
yangi ishni tashkil etish yoki mavjud ishni qayta tashkil etishning maqsadga muvofiqligini isbotlab berish;
-
mavjud yoki bo‘lajak xodimlarni mo‘ljallangan ko‘rsatkichlarga erishish mumkinligiga ishontirish.
Bizne-reja tashqi foydalanuvchilar uchun ham muhim hujjat hisoblanadi. Ular tadbirkorning biznes-rejasi bilan tanishib. ishning istiqbolli, tadbirkorning esa ishonchli ekanligini baholashlari va undan so‘ng bir qarorga kelishlari mumkin. Shuning uchun ularning tadbirkorni moliyaviy va strategik qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha qarorlari bizne-reja va uning tayyorlanishiga ham bog‘liqdir.
|