XORIJ TAJRIBASI - Davlat moliyaviy nazorati sohasida xorijiy mamlakatlar

Iqtisodiyot va ta'lim / 2023-yil 4-son
344
motlar ham hisobga olinadi. Shu bilan birga, “axbo-
rot beruvchiga ham AQSh Hisob palatasining mahal-
liy siyosatida belgilangan qonuniy vositalar, ham
texnik vositalar (aloqa kanallarini shifrlash) orqali
maxfiylik kafolatlanadi” (Korf, 2009).
Amerika Qo‘shma Shtatlarining bosh nazorat-
chisi federal hukumatning qonun chiqaruvchi tar-
mog‘i tarkibidagi agentlik bo‘lgan Davlat hisob pala-
tasiga rahbarlik qiladi. Bosh nazoratchi AQSh Prezi-
denti tomonidan Senatning maslahati va roziligi
bilan tayinlanadi. Bosh nazoratchi idorasida bo‘sh
o‘rin mavjud bo‘lganda, Kongress Prezidentga nom-
zodlarni tavsiya qilish uchun ikki partiyali ikki pala-
tali komissiya tuzadi. Bosh nazoratchining vakolat
muddati qonunda 15 yil qilib belgilangan va uni
qayta tayinlash mumkin emas. Federal hukumat-
ning bosh ijrochi direktori lavozimida ishlashdan
tashqari, bosh nazoratchi davlat auditi standartlari-
ni chiqaradi va audit bilan bog‘liq xalqaro forumlar-
da qatnashadi.
AQSh Davlat hisob palatasining rejalashtirish
va boshqaruv tuzilmasi strategik maqsad va vazifa-
lar, samaradorlik maqsadlari va asosiy harakatlarga
tayanadi. Bosh nazoratchi o‘rnak ko‘rsatadi va sifat,
professional standartlar, axloqiy xulq-atvor, xarak-
ter va halollikning muhimligini sifatni ta’minlash
choralarini ko‘rish orqali tushuntiradi. Shuningdek,
u tashqi taqdimotlar, ichki uchrashuvlar va forum-
lar, savol-javob sessiyalari va chatlar, agentlik axbo-
rotnomalari va boshqa mexanizmlar orqali muloqot
qiladi. Bosh nazoratchi xodimlarning tegishli tashki-
liy tuzilmada samarali ishlashi ustidan nazorat qila-
di. Bosh operatsion direktor, bosh yuridik maslahat-
chiga va bosh ma'muriy direktor / moliya direktori
bosh nazoratchiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘ysunadi.
Bosh nazoratchi bilan birga ushbu mansabdor
shaxslar AQSh Davlat hisob palatasining Ijroiya
qo‘mitasi a’zolaridir.
Qo‘shma Shtatlar Bosh nazoratchisi har
qanday, lekin birinchi navbatda moliyaviy qonunlar
bo‘yicha o‘z fikrlarini e’lon qilish huquqiga ega. U
har yili Kongressga yil davomida boshqaruv sama-
radorligi to‘g‘risida hisobot taqdim etadi. Ushbu
hisobot jamoatchilik va ommaviy axborot vositalari
uchun ochiqdir. Bundan tashqari, rahbariyatga be-
rilgan va tasdiqlanmagan tavsiyalar bo‘yicha yillik
hisobot e’lon qilinadi (Zudilin va Axmedov, 2000).
Davlat moliyaviy nazorati standartlariga
quyidagilar kiradi:
1. Davlat tashkilotlari va davlat mablag‘larini
oluvchi tashkilotlarning auditorlari tekshiruvlarni
o‘tkazish va hisobotlarni tayyorlashda “Umumiy
qabul qilingan davlat audit standartlari” (Generally
Accepted Government Auditing Standards - Yellow
Book)[32] yoki “Sariq kitob” deb ataladigan davlat
audit standartlaridan foydalanadilar. Sariq kitob
auditorlik hisobotlariga, auditorlarning kasbiy ma-
lakasiga va auditorlik tashkilotining sifat menej-
mentiga qo‘yiladigan talablarni belgilaydi.
2. “Mablag‘lar to‘g‘risidagi federal qonunning
tamoyillari” (Principles of Federal Appropriations
Law - Red Book)[33], shuningdek, “Qizil kitob” sifa-
tida ham tanilgan, Amerika Qo‘shma Shtatlari Hisob
palatasining federal soliq qonunchiligi bo‘yicha ko‘p
jildli risolasidir. Qizil kitobda huquqiy tamoyillar,
ularning qo‘llanilishi va istisnolarini ko‘rsatish
uchun muayyan yuridik shaxslarga havola qilingan
matnli munozara mavjud. Ushbu havolalarga hisob
palatasining qarorlari va xulosalari, sud qarorlari,
qonun hujjatlari va boshqa tegishli manbalar kiradi .
3. Ichki nazorat tashkilotning samarali ishla-
shiga, uning faoliyati to‘g‘risida to‘g‘ri ma’lumotlar-
ni yetkazishiga hamda amaldagi qonun va qoidalar-
ga rioya qilishga yordam beradi. “Federal hukumat-
dagi ichki nazorat standartlari” (Standards for
Internal Control in the Federal Government - Green
Book)[34] yoki “Yashil kitob” federal idoralar uchun
samarali ichki nazorat standartlarini o‘rnatadi.
Standartlar majburiydir va davlat organlari-
dan ichki nazorat tizimini vaqti-vaqti bilan baho-
lashni va uning holati to‘g‘risida har yili hisobot be-
rishni talab qiladi. Yashil kitobdan davlat, mahalliy
va kvazi-davlat tashkilotlari, shuningdek, notijorat
tashkilotlari ichki nazorat tizimini yaratish uchun
asos sifatida foydalanishlari mumkin.
4. Moliyaviy audit bo‘yicha ko‘rsatmalar (The
Financial Audit Manual (FAM))[35] AQSh Davlat hi-
sob palatasi va Halollik va samaradorlik masalalari
bo‘yicha inspektorlar kengashi (Council of the
Inspectors General on Integrity and Efficiency
(CIGIE))ning birgalikdagi faoliyati hisoblanadi. Mo-
liyaviy audit bo‘yicha yo‘riqnoma federal tashkilot-
larning moliyaviy hisobotlarini professional stan-
dartlarga muvofiq tekshirish metodologiyasini taq-
dim etadi.
5. Davlat mablag‘laridan samarali foydalanish
uchun hukumat boshqaruvning samarali usullari va
jarayonlaridan, shu jumladan, davlat dasturlari
samaradorligini o‘lchashdan foydalanishi kerak.
Bundan tashqari, qonunchilar, hukumat amaldorlari
va jamoatchilik davlat dasturlari o‘z maqsadlariga
erishyaptimi yoki yo‘qmi, ularning dasturlari qiy-
mati qancha ekanligini bilishni istaydi. AQSh Davlat
hisob palatasi federal hukumat ustidan nazorat o‘r-
natish, shu jumladan, agentliklar tomonidan davlat
mablagʻlarini boshqarish uchun sarf-xarajat bo‘yi-
cha maʼlumotlar talab qilinishini koʻrsatdi. “Dastur
xarajatlarini ishlab chiqish va boshqarish bo‘yicha
eng yaxshi amaliyotlar” (Cost Estimating and Asses-
sment Guide: Best Practices for Developing and
Managing Program Costs)[36] nomli xarajatlarni hi-
soblash va baholash bo‘yicha qo‘llanmada ishonchli
va sifatli xarajatlar smetasini ishlab chiqish bo‘yicha
ilg‘or tajribalar, shuningdek, o‘zlashtirilgan qiymat-
ni boshqarish orqali dastur xarajatlarini samarali
boshqarish bilan bog‘liq eng yaxshi usullar taqdim
etilgan. Ushbu ilg‘or tajribalardan foydalanish dav-
lat dasturlariga loyihalarni boshqarish va amalga