nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborot xavfsizligiga qilinadigan tajovuzlarning oldini olish va

|
Axborot xavfsizligiga qilinadigan tajovuzlarning oldini olish va Pdf ko'rish
|
bet | 123/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)Axborot xavfsizligiga qilinadigan tajovuzlarning oldini olish va
yo'q qilishda huquqiy, programma-texnik va tashkiliy-iqtisodiy us-
ullarni qo'llash katta samara beradi.
Huquqiy usullar jamiyatda axborot munosabatlarini tartibga
soluvchi, axborot xavfsizligini ta’minlovchi kompleks me’yoriy-uslu-
biy hujjatlarni va me’yoriy-huquqiy aktlami ishlab chiqishni ko'zda
tutadi.
Programma-texnik usullar bilan qayta ishlanayotgan axborotning
ruxsatsiz olishga qo'ymaslik yo'li bilan uning chiqib ketishining
oldini olishni, ma’lumotlarning buzilishiga, yo'q bo'lishiga,
o'zgarishiga yoki axborot vositalarining ishini to'xtab qolishiga
olib keluvchi maxsus ta’sirlarning oldini olishni, programma va
apparatlarga solingan moslamalarni aniqlashni, texnik usullar bi
lan ma’lumotlarni ushlab qolishning oldini olishni, aloqa kanallari
orqali uzatishda ma’lumotlami ximoya qilish vositalarini, jumladan
kriptografiyani qo'llashni o'z ichiga oladi.
Tashkiliy-iqtisodiy usullar maxfiy va yashirin ma’lumotlami himoya
qilish tizimini yaratishni va faoliyat ko'rsatishini ta’minlashni, ushbu
tizimlami axborot xavfsizligi talablari bo'yicha sertifikatlashni, axborot
xavfsizligi sohasidagi faoliyatni litsenziyalashni, ma’lumotlarnf~
himoyalash usullarini va vositalarini standartlashtirishni, himoya
qilingan axborot sistemalarida xodimlar harakatlarini nazorat qil-
ishni o'z ichiga oladi.
Ushbu usullar ichida axborot xavfsizligini ta’minlashda band
bo'lgan va javobgar xodimlami iqtisodiy rag'batlantirish va ma’naviy
qo'llab- quwatlash muhim o'rin egallaydi.
Yuqorida ko'rib chiqilgan axborot xavfsizligi obyektlari, xavflar,
uslublar va vositalar barcha hududiy va davlat darajasidagi dav
|
| |
ba’zida esa hayotni qutqarib qolish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega

|
ba’zida esa hayotni qutqarib qolish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega Pdf ko'rish
|
bet | 206/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mba’zida esa hayotni qutqarib qolish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Ayniqsa, qon k o ‘p ketib turganda, odam elektr tokidan shikastlanganda.
suvga ch o‘kkan paytida, yurak faoliyati to'xtab, nafasi chiqmay qolgan
paytda birinchi tibbiy yordam darhol k o ‘rsatilishi kerak;
- bolalarga va shu damning o ‘zida yordam olm asa o ‘lib qolishi
mumkin b o ‘lgan shikastlanganlarga birinchi navbatda birinchi tibbiy
yordam k o ‘rsatiladi;
- son suyagi ochiq sinib, arteriyadan qon ketib turgan mahalda
birinchi navbatda hayot uchun xatarli b o ‘lgan qon ketishini to ‘xtatish,
keyin jarohatga steril b og‘lam qo‘yish va shundan keyingina oyoqni
qimirlamaydigan qilib bog‘Iashga kirishish lozim. Bunda singan joyni
qimirlamaydigan qilib qo‘yish uchun m axsus shina solib b o g ‘lash yoki
q o ‘lida bor bo‘lgan boshqa vositalardan foydalanish kerak.
Birinchi tibbiy yordamning hamma usul-amallarini ehtiyotkorlik bilan
avaylab bajarish lozim . Q o ‘pol harakatlar qilinadigan b o is a , shikastlangan
kishiga zarar qilishi va uning ahvoli yom onlashib qolishi mumkin. Birinchi
tibbiy yordam ikki yoki bir necha kishi tomonidan ko'rsatilishi mumkin.
12.5. Qon ketishida ko‘rsatiladigan birinchi tibbiy yordam
Qon ketishi jarohatlarning bevosita hayotga x a v f soluvchi eng xatarli
asoratidir. Qon ketishi deganda shikastlangan tomirlardan qon chiqib turi-
shi tushuniladi.
Shikastlangan tom irlam ing tabiatiga qarab arteriyalardan, venalardan,
kapillardan qon ketishi tafovut qilinadi.
Arteriyalardan qon ketishi
hammadan xatarlidir, bunda qisqa mud-
dat ichida organizmdan talaygina miqdorda qon ketib qolishi mumkin.
Arteriyalardan qon ketishining alomatlari chiqayotgan qonning qirmizi
|
| |
chilik bilan aloqa markazlari va shunga o'xshashlar orqali aholiga

|
chilik bilan aloqa markazlari va shunga o'xshashlar orqali aholiga Pdf ko'rish
|
bet | 125/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)chilik bilan aloqa markazlari va shunga o'xshashlar orqali aholiga
doimiy axborot berish tizimi;
jamiyat fikrini aniqlash, o'rganish va tahlil qilish tizimlarini o'z
ichiga oluvchi jamoat fikrini shakllantirish tizimi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida axborot bozorining bir bo'lagi bo'lgan
axborot xizmatlarining faoliyati doirasi quyidagilardan tashkil topi-
shi mumkin:
ommaviy axborot vositalaridan foydalanishda siyosiy hayotdagi
hamma subyektlarning konstitutsiyaviy majburiyat va huquqlarini
amalga oshirishda ulaming munosabatlarini tartibga soluvchi qonun-
chilikni, huquqiy va tashkiliy tizimlarni ishlab chiqish va doimiy
rivojlantirish;
davlat ommaviy axborot vositalarini, jamiyat fikrini o'rganish
tizimlarini boshqaruv organlarining jamiyat bilan aloqa xizmatlarin
ing faoliyatini muvofiqlashtirish;
boshqaruv organlari, siyosiy partiyalar va jamoat tashkilotlari-
ning faoliyatiga axborot-targ'ibot aralashuvga, aholiga nisbatan
yomon niyatda axborot-ruhiy ta’sirga qarshi qaratilgan axborot
siyosatini ishlab chiqish va olib borish.
Iqtisodiy yo'nalishda jiddiy xavfga uchrashi mumkin bo'lgan
sohalarga esa quyidagilarni sanab o'tsa bo'ladi:
www.ziyouz.com kutubxonasi
davlat statistika tizimi;
xususiy shakldagi hamma xo'jalik subyektlarining tijorat
sfaoliyati, xizmat va tovarlaming iste’mol xususiyatlari to'g'risidagi
ma’lumotlar manbalari;
moliya, birja, soliq, bojxona ma’lumotlarini, davlat va tijorat
tashkilotlarining tashqi iqtisodiy faoliyati to'g'risidagi ma’lumotlarini
yig'ish va ularni qayta ishlash tizimi;
Davlat statistika hisobotining axborot-hisoblash sistemasi uning
|
| |
o'z ichiga oluvchi birlashtirilgan va himoyalangan ko'p tizimli

|
o'z ichiga oluvchi birlashtirilgan va himoyalangan ko'p tizimli Pdf ko'rish
|
bet | 129/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)o'z ichiga oluvchi birlashtirilgan va himoyalangan ko'p tizimli
tizimni yaratishdan iborat. Axborot sohasida bunday tizimni yara-
tishni, markazning viloyatlar bilan kelishilgan holda, faoliyat olib
borish tizimini ishlab chiqishdan boshlash mumkin. Fan va texnika
ham axborot xavfsizligi tushunchasida nozik yo'nalishlardan hisobla
nadi. Bu yo'nalishdagi asosiy xavf tug'diruvchi obyektlar:
hudud va davlatning ilmiy-texnikaviy, texnologik va ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanishi uchun muhim bo'lgan ma’lumotlarni o'z ichiga
olgan fundamental va amaliy ilmiy izlanishlar natijalari;
patentlanmagan, yashirin (konfidensial) statusiga ega
bo'lmagan, shuning uchun amaldagi qonunchilikka to'g'ri kelmay-
digan va chet elga sotilishi yoki berib yuborilishi mumkin bo'lgan
texnologiyalar, nou-xau, sanoat namunalari, modellar va ekspere-
mental jihozlar;
huquqiy himoyalanishiga qaramasdan o'g'irlanishi va noqonu-
niy tarqatilishi yoki foydalanilishi mumkin bo'lgan intellektual mulk
(kashfiyotlar, patentlar, sanoat namunalari, programma maxsulot-
lari va boshqalar) mahsulotlari bo'lishi mumkin.
Ko'rsatib o'tilgan fan va texnika yo'nalishidagi axborot xavfsizli
gi obyektlariga xavf tug'dirayotgan manbalar o'ziga xos va global
xarakterga ega bo'lgani uchun turliligi, solishtirish qiyinliligi bilan
ham ajralib turadi. Shuning uchun fan, texnika va texnologiya
yo'nalishidagi axborot xavfsizligi obyektlari himoyasini tashkil qilish
qiyin. Joylardagi axborot strukturalari ilmiy va intellektual poten-
sialni noqonuniy o'zlashtirish yoki foydalanishning oldini olish
maqsadida, ilmiy, texnik va texnologik mahsulotlarni noqonuniy
tarqatish yoki foydalanish bo'yicha har bir konkret holatga o'z
www.ziyouz.com kutubxonasi
|
| |
axborot qidirish tizimi sobiq Ittifoq Adliya vazirligining Huquqiy

|
axborot qidirish tizimi sobiq Ittifoq Adliya vazirligining Huquqiy Pdf ko'rish
|
bet | 182/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)axborot qidirish tizimi sobiq Ittifoq Adliya vazirligining Huquqiy
axborot ilmiy markazida yaratildi.
Bu tizimda SSSR va ittifoqdosh respublikalar davlat hokimiyati
va boshqaruvi oliy organlarining e’lon qilingan va e’lon qilinma-
gan amaldagi normativ hujjatlari, vazirliklar, idoralar va davlat
qo'mitalarining umummajburiy normativ hujjatlari hisobga olinishi
lozim edi. Hujjatlar fondini shakllantirish tartibi belgilandi. Birinchi
bosqichda davlat hokimiyati va boshqaruvi oliy organlarining hu-
jjatlarini, ikkinchi bosqichda esa - vazirliklar, idoralar va davlat
qo'mitalarining umummajburiy hujjatlarini jamlash nazarda tutildi.
Huquqiy axborot ilmiy markaziga normativ hujjatlarni davlat
ro'yxatidan o'tkazish va ular haqida axborot berishni tashkil qilish-
dan tashqari, axborotlarni qayta ishlash yo'riqnomalari, metodika-
lari va avtomatlashtirilgan jarayonlarini ishlab chiqish va amalga
joriy etish, «qonunchilik» avtomatlashtirilgan axborot qidirish tiz-
imini loyihalash, ishlab chiqilgan avtomatlashtirilgan tizimlami amalga
joriy etish, ulardan foydalanish va bu tizimlami takomillashtirish
vazifalari ham yuklandi.
Qonun hujjatlariga doir avtomatlashtirilgan axborot qidirish
tizimining yaratilishi va huquqiy informatikaning rivojlanishi huquq
www.ziyouz.com kutubxonasi
nazariyasining yangi muammolari qo'yilishiga obyektiv imkoniyat
yaratadi. Ular jumlasiga, masalan, latent (yashirin) huquqiy axborot
muammosi kiradi. Latent axborotning xilma-xil shakllari mavjud.
Ularning uch asosiy turkumini ajratish mumkin. Bular:
1. Ma’nosi jihatidan o'xshash yoki yaqin, ammo turli til shak-
|
| |
lat tizimlari bilan birga axborot bozorining boshqa subyektlari

|
lat tizimlari bilan birga axborot bozorining boshqa subyektlari Pdf ko'rish
|
bet | 124/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)lat tizimlari bilan birga axborot bozorining boshqa subyektlari
uchun umumiydir. Ayniqsa, iqtisodiyotimizga kirib kelayotgan axborot
texnologiyalarida xavfsizlikni ta’minlash, iqtisodiyotni barqaror ush
lab turish shartlaridan biridir.
Shu bilan birga, yuqorida qayd etilganidek, har bir yo'nalishlarda
axborot xavfsizligining ta’minlanishi o’zgacha hususiyatlarga ega
bo'lib, birinchi navbatda belgilangan vazifalarning bajarilishi xu-
susiyatiga, axborot xavfsizligining har bir sohasiga xos bo'lgan
bo'sh elementlar va bo'g'inlar borligiga bog'liq.
Shuning uchun faoliyatning har bir yo'nalishida ishni maxsus
www.ziyouz.com kutubxonasi
tashkillashtirish, axborot xavfsizligi holatiga ta’sir qiluvchi o'zga
omillami hisobga olgan holda uni ta’minlash, shakl va usullaridan
foydalanish talab qilinadi.
Siyosiy yo'nalishda jiddiy xavfga uchrashi mumkin bo'lgan soha
va tarmoqlar quyidagilardan iborat:
mahalliy va chet el ommaviy axborot vositalari (nashriyotlar,
radio, televideniye, telekommunikatsion tizimlar yordamida tarqa-
tiladigan elektron davriy nashrlar) ta’sirida shakllanayotgan
aholining turli guruhlarining umumiy fikrlari va siyosiy qarashlari;
vaqtida axborot bilan ta’minlanishga bog'liq bo'lgan siyosiy,
boshqaruv qarorlarini qabul qilish tizimi;
siyosiy tashkilotlar, partiyalar, birlashmalar va harakatlarning
ommaviy axborot vositalari orqali O'zbekiston Konstitutsiyasida
tasdiqlangan ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy yo'nalishdagi o'z dastur-
larini bemalol ifoda qilish huquqlari;
davlat hokimiyati va boshqaruvining siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy
hayotni ommaviy axborot vositalari, matbuot-markazlari, jamoat-
|
| |
qilish;
rivojlanishni ro'y-rost, to'liq, aniq tahlil qiluvchi va istiqbolni

|
qilish;
rivojlanishni ro'y-rost, to'liq, aniq tahlil qiluvchi va istiqbolni Pdf ko'rish
|
bet | 127/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)qilish;
rivojlanishni ro'y-rost, to'liq, aniq tahlil qiluvchi va istiqbolni
belgilovchi ma’lumotlarga boshqaruv hokimiyatlari e’tibor va talab-
www.ziyouz.com kutubxonasi
larini hisobga olgan holda davlat statistikasi ishini to'ldiruvchi
ma’lumotlarni yig'ish va qayta ishlash sistemalarini yaratish;
moliya va tijorat ma’lumotlari bo'yicha maxsus himoya qilish
vositalarini yaratish va rivojlantirish;
iqtisodiyotga hos bo'lgan axborot xavfsizligi talablarini hisobga
olgan holda, axborot faoliyati texnologiyalarini va xo'jalik, moliya,
ishlab chiqarish va boshqa iqtisodiy tizimlarni rivojlantirish bo'yicha
kompleks tashkiliy texnik tadbirlarni ishlab chiqish;
iqtisodiy ma’lumotlarni yig'ish, qayta ishlash, tahlil qilish va
tarqatishda qatnashuvchi xodimlami tayyorlash tizimini yaratish va
rivojlantirish.
Huquq-tartibot yo'nalishida asosiy muhim axborot xavfsizligi
obyektlariga o'z faoliyatida maxsus va tezkor-xizmat xarakteriga
ega ma’lumotlardan foydalanuvchi ichki ishlar boshqarmalari, adli
ya boshqarmalari va tashkilotlari, prokuratura, sud, ushbu tizim-
larning axborot markazlari va boshqa bo'linmalarning (jumladan
joylardagi boshqaruv organlari) axborot resurslari kiradi. Huquq-
tartibot yo'nalishidagi obyektlarga asosiy xavf tug'diruvchi tashqi
manbalarga quyidagilami kiritish mumkin:
jinoiy va poraxo'r guruhlarning va alohida shaxslaming josuslik
faoliyatining hamma turlari, jumladan axborot-texnik ta’sir;
jinoiy tashkilotlar tomonidan huquq-tartibot kuchlarining vazi-
falari va rejalarini, texnik ta’minlanganligini, maxsus bo'linmalar va
ichki ishlar organlarining dislokatsiya joylarini oshkor etuvchi
|
| |
samarali foydalanish orqali topildi. Amaliyot elektron-hisoblash

|
samarali foydalanish orqali topildi. Amaliyot elektron-hisoblash Pdf ko'rish
|
bet | 181/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)samarali foydalanish orqali topildi. Amaliyot elektron-hisoblash
mashinalari qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar haqi-
dagi axborotlarni yig'ish, qayta ishlash, saqlash, yangilash va
foydalanuvchilarga berishning ideal vositasi ekanligini ko'rsatdi.
Barcha rivojlangan mamlakatlarda yirik huquqiy axborot bazalari
1 Normativ-huquqiy hujjat - umummajburiy davlat ko'rsatmalari sifatida qonun
hujjatlari normalarini belgilash, o'zgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan rasmiy hujjat
www.ziyouz.com kutubxonasi
va banklarini tashkil etishda elektron-hisoblash mashinalaridan
faol foydalanilmoqda. Bunda axborot olish va uzatishga
mo'ljallangan rnurakkab telekommunikatsiya tizimlari barpo etil-
moqda. Huquqiy informatika sohasida juda ko'p kompyuter
texnologiyalaridan foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan tizimlar va
ekspert tizimlari, konsultatsiya tizimlari, kompyuter tizimlari va
tarmoqlari, sun’iy intellekt g'oyalari asosiga qurilgan tizimlar, o'qitib-
o'rgatuvchi tizimlar, avtomatlashtirilgan mantiqiy-axborot tizimlari
shular jumlasidandir.
Huquqiy informatikaning vujudga kelishi va rivojlanishi ama-
liyotda yuridik fanining tez va operativ ta’sirining yorqin misolidir.
Normativ-huquqiy hujjatlarni qidirish vazifasini hal qilish uchun
elektron-hisoblash mashinasidan foydalanish bo'yicha dastlabki
muvaffaqiyatli eksperimentlar 60- yillarda V.l. Ivanov va
S.S. Moskvin rahbarligidagi huquqiy axborot-ma’lumot xizmatini
avtomatlashtirish laboratoriyasida amalga oshirilgan.
70- yillarning o'rtalarida bu g'oyalar amalga tatbiq etildi. Eng
yirik huquqiy axborot tizimi - «qonunchilik» avtomatlashtirilgan
|
| |
chiqarish avariyalari xususiyatini bilishlari va tegishli ravishda vositalarga

|
chiqarish avariyalari xususiyatini bilishlari va tegishli ravishda vositalarga Pdf ko'rish
|
bet | 205/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mchiqarish avariyalari xususiyatini bilishlari va tegishli ravishda vositalarga
ega bo‘lishlari lozim . Bu vaziyatlarda harakat qilish malakasini tez tibbiy
yordam va birinchi tibbiy yordam hamda davolash muassasalari xodimlari
ham yaxshi egailagan bo‘lishlari talab etiladi.
12.4. Birinchi tibbiy yordamning ahamiyati
va uni bajarishning umumiy qoidaiari
Birinchi tibbiy yordamning vazifasi en g oddiy choralami ko‘ribh bilan
shikastlangan odam hayotini qutqarib qolish, uning azob-uqubatlarini
kamaytirish, ro‘y berish ehtimoli b o ‘lgan asoratlarning oldini olish,
jarohatning o ‘tishini yengillashtirishdan iborat.
Birinchi tibbiy yordam shikastlanish hodisasi ro‘y bergan joyda
shikastlangan odamning o ‘zi ( o ‘z -o ‘ziga yordam berish), o ‘rtog'i (o ‘zaro
yordam) va sanitar drajinachilar tomonidan berilishi mumkin. Birinchi
tibbiy yordamga kiradigan chora-tadbirlar quyidagilardan iborat:
-
qon oq'shini vaqtincha to‘xtatish, badanning jarohatlangan va
kuygan joyiga steril b og‘lam qo‘yib b o g ‘lash, sun’iy nafas oldirish va
yurakni bilvosita massaj qilish, antidotlar bilan ukol qilish, antibiotiklar
berish, o g ‘riq qoldiradigan dorilar yuborish (shok - holsiz holatda), yonib
turgan kiyim ni o'chirish, transportda olib borish uchun shikastlangan
229
joyni qimirlamaydigan qilib b og‘lab q o ‘yish (transport im m obilizatsiyasi),
bemorning badanini isitish (sovuq urib qotib qolganda), shikastlangan
kishini zaharlangan joydan olib chiqish, qisman sanitar ko‘rigidan
o ‘tkazish;
- birinchi tibbiy yordamni mumkin qadar tezroq k o ‘rsatish kasallik
va jarohatning qanday o ‘tishi hamda oqibati nima bilan tugashi uchun,
|
| |
i) transportda xizm at k o ‘rsatish

|
i) transportda xizm at k o ‘rsatishBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mi) transportda xizm at k o ‘rsatish;
j) moddiy ta’m inot va boshqa vazifalar.
90
Bularga maxsus topshiriqlam i bajarish vazifalari topshiriladi. Yuqori-
dagi xizmatlarga boshliq etib b o ‘lim, sex, smena boshliqlari FM b osh lig‘i
tomonidan tayinlanadi.
Yuqorida ta’kidlangan fuqarolar m uhofazasining xizm atli tizimlaridan
tashqari texnika va transport vositalariga m axsus qayta ishlov berishda
FM ning bir qator xizm atli qismlari keng ishlam i tashkil etadi. Jumladan,
FM laboratoriyalari radioaktiv va zaharli m oddalami aniqlash uchun ra-
diometrik va kim yoviy tahlil ishlarini olib boradi. Ular asosan korxona
yoki tashkilotlam ing laboratoriyalari tarkibida tashkil etilib, unga muta-
xassislar jalb qilinadi va kerakli asbob-uskunalar bilan jihozlanadi.
Radioaktiv moddalar va biologik vositalar bilan zaharlangan odam-
lam i to ‘liq sanitar qayta ishlovdan o ‘tkazish uchun yuvinish maskanlari
tashkil etiladi. Bu maskanlar asosan hammom va dushxonalar asosida
tashkil etilib, ular oldindan tayyorlab q o ‘yiladi. Bu maskanlarda kiyim -
kechaklar, poyabzal va shaxsiy saqlovchi vositalam i dezaktivatsiya qi-
luvchi maydonchalar tayyorlanib jihozlanadi. Bir yuvinish maskani bir
soatda 80 kishini qayta ishlovdan o ‘tkazadi.
K iyim -kechak, poyabzal va shaxsiy saqlovchi vositalam i degazatsiya,
dezaktivatsiya va dezinfeksiya qiiish uchun kiyim-kechaklarni zararsizlan-
tiruvchi maskanlar tashkil etiladi. Bular asosan hammom va kiyim -ke-
chaklami yuvuvchi maskanlar tarkibida tashkil etiladi. Bunday maskanlar
1 soat ichida 5 0 -1 0 0 kg kiyim-kechaklarni qayta ishlash quvvatiga ega.
Transport vositalarini degazatsiya, dezinfeksiya va dezaktivatsiya qi
|
| |
39- dars - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

209
56- dars Amaliy mashg‘ulot
1
57- dars
Memo boshqarish ob’ekti, Memo ob’ekti va
uning imkoniyatlari, Memo ob’ektining asosiy
xossalari, tub sonlar ilovasi
1
58- dars Nazorat ishi
1
59- dars
Delphida grafika bilan ishlash, Delphining grafik
imkoniyatlari, Image va Shape ob’ektlari, Pixels
(piksellar) xossasi, MoveTo va LineTo usullari
1
60- dars Amaliy mashg‘ulot
1
61- dars
Timer ob’ekti va undan foydalanish, Timer
ob’ektining xossalari, elektron soat va Taymer
ilovasi, ko‘pburchak diagonallari ilovasini
avtomatlashtirish
1
62- dars Amaliy mashg‘ulot
1
63- dars
Rasmga boshqa ob’ektlarni joylash, rasmga matn
joylash, rasmga shakllarni joylash
1
64- dars Amaliy mashg‘ulot
1
65- dars
Grafik va animatsion ilovalarga misollar, ranglar
palitrasi, koptok ilovasi
organizmlarning - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

|
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi Pdf ko'rish
|
bet | 134/251 | Sana | 06.09.2024 | Hajmi | 5,02 Mb. | | #270410 |
Bog'liq Inf metorganizmlarning
sifat
va
xususiyatlarini
saqlovchi
xromosomalar
– o‘g‘il yoki qiz farzandning tug‘ilishi, farzandlarning
ota- ona, buva- buvi va ulardan avvalgi ajdodlarining belgi va
xususiyatlari, fe’lini o‘zida saqlashi, ularga o‘xshashligi – ko‘rish sezgisi
yordamida ulardan ta’sirlanib, mulohaza yuritib axborot olamiz.
Shu o‘rinda axborot olishda inson sezgi a’zolarining ahamiyati,
inson ongining imkoniyatlari haqidagi alloma Forobiy fikrlariga urg‘u
berish o‘tish maqsadga muvofiqdir.
Axborotdan hayotiy faoliyatimizda foydalana olishimiz uchun
asosiy uchta xususiyatga ega bo‘lishi lozimligini darslikdagi va
yuqoridagi kabi misollar yordamida asoslab berilishi maqsadga
muvofiqdir.
O‘quvchilarning axborotlar shakliga ko‘ra ikki: uzluksiz
(analog)
va uzlukli
(diskret, raqamli) turlarga ajralishini bilishi keyingi darslarni
(axborotlarni kodlash, buning texnika bilan bog‘liq sabablari) oson
o‘zlashtirishiga yordam beradi.
O‘quvchilar tomonidan turli rasm, narsa yoki jarayonlarni tavsiflab
berilishi orqali axborot va bilishning mohiyatini ular ongiga singdirish
mumkin. Darslikdagi topshiriq va mashqlar shu maqsadda berilgan.
Mavzuni mustahkamlash va yakunlash:
Bu bosqichda o‘quvchilarga mavzudagi asosiy tushunchalar bilan
bog‘liq savollar va topshiriqlar bilan murojaat qilish, turli rasm,
jarayonlarni izohlashni topshirish yoki test vazifalarini berish mumkin.
Darslikdagi 1, 2, 3 (a, b, j, k, n), 4 – mashqlarni bajarish.
Uyga vazifa:
Darslikdagi 3, 5 – mashqlar, 3 ta test yoki krossvord yoki skanvord
tuzish.
3- mavzuni o‘qib kelish.
Ba’zi mashqlarning yechimlari:
3- mashq
:
|
| |
nadi.
Axborot qidirish muammosi yuridik faoliyatning barcha turlarida

|
nadi.
Axborot qidirish muammosi yuridik faoliyatning barcha turlarida Pdf ko'rish
|
bet | 180/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)nadi.
Axborot qidirish muammosi yuridik faoliyatning barcha turlarida
mavjud. Normativ-huquqiy axborot sohasida bu muammo ayniqsa
keskin xarakterga ega. Normativ-huquqiy axborotning o'ziga xos
xususiyati shundan iboratki, u rasmiy va hujjatlashtirilgan axborot
hisoblanadi1.
O'zbekiston Respublikasining «Normativ-huquqiy hujjatlar
to‘g‘risida»gi qonunida normativ-huquqiy hujjatlarning quyidagi tur-
lari belgilangan:
1) O'zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi;
2) O'zbekiston Respublikasining qonunlari;
3) O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qarorlari;
4) O'zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari;
5)0'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari;
6) vazirliklar, davlat qo'mitalari va idoralarining qarorlari;
7) mahalliy davlat hokimiyati organlarining qarorlari.
Har bir normativ-huquqiy hujjat murakkab dinamik tizimdan
iboratdir. Huquq ijodkorligi faoliyatida normativ-huquqiy hujjatlar
ning ichki tuzilishida amalda bo'lgan tizim hosil qiluvchi omillarni
hisobga olish lozim.
Butun dunyoda huquqiy axborot, shu jumladan xalqaro xususi-
yatga ega bo'lgan huquqiy axborot hajmi ortib bormoqda. Jumla
dan, birgina Birlashgan Millatlar Tashkilotining o'zi 1970-yilgacha
500 jilddan ortiq shartnoma va Kotibiyatda ro'yxatga olingan
boshqa xalqaro ahamiyatga molik hujjatlarni e’lon qilgan.
Boshqaruvsiz huquqiy axborot oqimlari jamiyat va davlatga
juda katta zarar yetkazadi. Huquqiy hujjatlar «inflatsiya»si huquq-
tartibot va qonuniylik negizlariga bolta uradi.
Inqirozdan chiqishning yo'llari zamonaviy elektron-hisoblash
mashinalari va boshqa elektron-hisoblash texnikasi vositalaridan
|
| |
telefon bildirgichlari - bularning hammasi turli miqyosdagi va turii

|
telefon bildirgichlari - bularning hammasi turli miqyosdagi va turii Pdf ko'rish
|
bet | 179/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)telefon bildirgichlari - bularning hammasi turli miqyosdagi va turii
ahamiyatga molik axborot tizimlaridir.
Hozirgi zamon axborot qidirish nazariyasi asoslari 50- yillarda
va 60- yillarning birinchi yarmida ishlab chiqilgan. «Deskriptor»
atamasi 1947-yilda amalga kiritilgan, axborot qidirishni avtomat-
lashtirishning negizi hisoblanuvchi koordinatali indeksatsiyalash
prinsiplari esa 50- yillarda ishlab chiqilgan.
Kutubxonalar faoliyat ko'rsatgan ming yilliklar mobaynida bibli-
ografik qidirish metodlari ishlab chiqilgan. Asarning bosh mavzusi
qisqacha matn ko'rinishida ifodalangan va kitobxon mana shu
matnga qarab mazkur asar o'zining axborotga bo'lgan talablarini
qondirish-qondirmasligi haqida xulosa chiqargan.
Maqbul qidirish strategiyasini tanlash axborot qidirishning juda
ko'p savollariga javob beradi. Bundan tashqari, ayrim vaziyatlarda
qidirish strategiyasi maxsus yo'sinda ko'rsatiladi. Jumladan, axborot
massivi ma’lum tarzda tartibga solingan bo'lsa, bu axborot qidirishni
yengillashtiradi. Bunda avval normativ-huquqiy hujjat mavjud
bo'lgan huquq sohasini, so'ng esa - hujjatning o'zini (yoki huquq
normasini) topish talab etiladi.
Axborot qidirish nazariyasida assotsiativ qidirish va assotsiativ
fikrlash farq qilinadi. Noma’lum masalani yechish u yoki bu
jihatdan yechilgan masalalarga asoslanadi. Uni yechish usuli
qachondir shunga o'xshash masalani yechishga yordam bergan
usulga yaqin bo'lishi kerak. Buning uchun xotiraga murojaat qilish
va avval uchragan shunga o'xshash nimanidir topishga urinib
www.ziyouz.com kutubxonasi
ko'rish lozim. Mana shunday qidirish assotsiativ qidirish hisobla-
|
| |
va m oddiy resurslar zaxirasini yaratish

|
va m oddiy resurslar zaxirasini yaratishBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mva m oddiy resurslar zaxirasini yaratish;
- FVlardan zarar k o ‘rgan aholini ijtim oiy m uhofaza qilishga oid tad-
birlami amalga oshirishda qatnashish;
- favqulodda vaziyatlard aidoraga qarashli obyektlam ing rahbarlari
tarkibi, kuch va vositalarni, shuningdek, xodim lam i tayyorlashni m uvo
fiqlashtirish v a boshqa om illarni
bajarish.
85
FVDT boshqaruv organlarining obyektlar darajasidagi vazifalari
quyidagilardan iborat:
- favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va ulam i bartaraf etish,
obyektlar ishining FV chog'ida ishonchliligi va barqarorligini oshirishga
doir tadbirlami ishlab chiqish va amalga oshirishga rahbarlik qiiish;
- boshqaruv organlarining, obyektlar kuch va vositalarining FV
ch o g ‘idagi harakatlarga tayyorligini ta’minlash;
- kim yoviy va boshqa kuchli xavfli obyektlarda xabar qiiish va ax-
borotning m ahalliy tizimlarini, shuningdek, gidrotexnik inshootlarda sig-
nalizatsiya va xabar qilishning mahalliy avtomatik tizimlarini yaratish,
- tuzulmalami, qutqaruv xizmatlarini va qutqaruv tuzilmalarini belgi-
langan tartibda tashkil etish;
- favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish tadbirlarining bajarilishini,
obyektning zarar k o ‘rgan xodimlarini va obyekt yaqinida yashaydigan
aholini evakuatsiya qiiish va hayot sharoitlarini ta’minlash;
- potensial xavfli obyektlar uchun texnik hujjatlar nusxalarini yaratish
va saqlash ishlarini tashkil etish;
- obyektlam ing xavfsizligini pasportlashtirish va dekloratsiyalash,
tabiiy va texnogen xavfi yuqori b o ‘lgan zonalar chegaralarini belgilash;
- favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish uchun m oliyaviy va m oddiy
|
| |
Protsessor ishlash prinsipi shunday

65
protsessorning takt chastotasi deyiladi. Takt – bajariladigan bitta amal.
Protsessorning ishlash chastotasi megagers va gegagerslarda o‘lchanadi, takt
chastotasi qancha yuqori bo‘lsa, markaziy prsessor ham shuncha tez ishlaydi.
1 gers – 1 sekundda bitta amal bajarilishini bildiradi, 1 megagers – 1
sekundda 1 millionta amal, 1 gegagers esa – 1 sekundda 1 milliard amal
bajarilishini anglatadi.
Hozirga kelib yuqori samaradorlikda ishlay oladigan, takt chastotasi 3
gegagers (3 GGs – 1 sekundda 3 milliard amal) bo‘lgan markaziy
protsessorlar mavjud. Bu – juda yaxshi ko‘rsatkich. Ammo unga erishish
protsessor ancha katta energiya talab etadi va, ushbu energiya tufayli,
yaxshigina «ter to‘kish»iga to‘g‘ri keladi. Ha-ha, hayron bo‘lmang, xuddi
tirik jon kabi, protsessor ham ishlash jarayonida qizib ketadi. Shunday ekan,
aytilgan samaradorlikka erishish uchun protsessorni doimiy ravishda sovitib
turish kerak bo‘ladi. Doimiy sovitish ikki xil usulda amalda oshiriladi.
Birinchisi radiatorlar yordamida bo‘lib, bu passiv usul hisoblanadi.
Ikkinchisi ventilyatorlar (kuler) yordamida bo‘lib, bu aktiv usul sanaladi.
Protsesorlar bir yadroli, ikkita yadroli, to‘rt yadroli bo‘ladi. Bir yadroli
protsessorlar ishlayotganida o‘zining barcha tarkibiy qismlari – ichki
elementlari ishga «safarbar» qilinadi. Agar qilinishi kerak bo‘lgan ish
kichikroq bo‘lsa ham, protsessor to‘lig‘icha ishlaydi. Ikki yadroli
protsessorlarda unday emas. Ular qilinadigan ishga qarab o‘zining bir
qismini ishga safarbar qiladi. Qolgan qismi esa boshqa amalni bajarishga
tayyor turadi. To‘rt yadroli protsessorlar ham shu yo‘sinda ishlaydi. Bitta
protsessorning alohida ishlay oladigan yadrolarga bo‘linishi ishlash
samaradorligi va tezlikni oshiradi.
Bugungi kunda kompyuterlarning turlari juda xilma-xil bo‘lib, sanab
sanog‘iga yeta olmaymiz. Lekin ularning o‘zagini tashkil qiluvchi
protsessorlar turlari unchalik ko‘p emas. Buning sababi – protsessorlarni
66
ishlab chiqarish o‘ta yuksak texnologik amaliyot ekanidir. Qiziqarli tomoni
shundaki, har qanday ishlab chiqarishda yuzaga kelgan braklar hisobga
olinsa, protsessorlar yaratishda buning teskarisi kuzatiladi. Ishlatishga loyiq
mahsulotlar necha foizligi hisobga olinadi. Chunki kamdan-kam
protsessorlargina oxir-oqibatda haqiqiy ishchi qurilmaga aylana oladi.
protsessorlari - Kompyuter tashkil etilishi

76
maksimal unumdorlikka va ko‘p masalali operatsion tizimlar bilan ishlash
imkoniyatiga erishishni ko‘zlagan edilar .
Intel 386 protsessorini 1985 yili chiqardi,uning asosidagi tizimlar esa,
masalan, Compaq Deskpro 386 va boshqalar 1986 yili oxirida 1987 yil
boshida paydo bo‘la boshladi. Keyinroq IBM 80 rusumdagi PS/2 sinfidagi
kompyuterni chiqardi. 386 protsessori 1991 yilgacha birinchilikni ushlab
turdi, so‘ng uni mukammalroq bo‘lgan va kundan-kunga arzonlashayotgan
486 va Pentium protsessorlari siqib chiqara boshladi. Biroq u qimmat
bo‘lmagan va o‘zining vaqti uchun yo‘qori unumdorli bo‘lgan portativ
kompyuterlarda keng qo‘llanilar edi.
386 (3.26-rasm) protsessori real rejimda, 8086 va 8088
protsessorlarining buyruqlarini taktning kam miqdorida bajara olar
edi.Taktlarning o‘rtacha miqdori 286 niki singari 4,5 ga teng. Shunday qilib,
386 va 286 protsessorli kompyuterlarning takt chastotalari teng bo‘lganda,
“toza ” unumdorligi ham teng bo‘ladi. Kompyuterlarni 286 protsessorning
bazasida ishlab chiqaruvchi ko‘p firmalar ularning takt chastotasi 16 va 20
MGts ga teng bo‘lgan tizimlarining tezligi, 386 protsessorli, huddi shunday
kompyuterlarning tezligiga tengligini tasdiqlar edilar.Va ular xaq edilar! 386
protsessorning real unumdorligi, qo‘shimcha dasturiy imkoniyatlarni kiritish
va
MMU
(MemoryManagement
Unit)
xotira
dispetcherini
mukammallashtirish hisobiga erishildi.
386 protsessori himoyalangan rejimga va real rejimga kompyuterni
oldindan qayta yuklamasdan o‘ta oladi. Bundan tashqari,real rejimda bir-
biridan himoyalangan birdaniga bir nechta rejimlar bajariladigan virtuyal
rejimlar (
virtual real mode) bajarilishi ko‘zda tutilgan.
386 protsessorining himoyalangan rejimi 286 protsessorining
himoyalangan rejimi bilan to‘la moslashuvchan. Uni ko‘p hollarda tabiy
(
native mode) deb ataladi,chunki ikki protsessor ham OS/2 va Windows
NT operatsion tizimlar uchun ishlab chiqilgan. Yangi MMU xotira
77
dispetcherining ishlab chiqilishi, himoyalangan rejimda xotirani
manzillashning qo‘shimcha imkoniyatlarini tug‘dirdi.Chunki, yangi MMU
286 protsessorining huddi shunday tuguni bazasida ishlab chiqilgan, 386
protsessorining buyruqlar tizimi 286 bilan to‘liq moslashuvchan edi. 386
protsessoridagi yangicha usul, 8086 protsessorining ishiga taqlid qiladigan,
virtual rejim o‘rnatilishidir.
Biroq bunda DOS va boshqa operatsion tizimlarning bir nechta
shinalari,o‘zining himoyalangan xotira qismlaridan foydalanib, bir vaqtda
ishlay oladi.
Bir qismdagi dasturning ishlamay qolishi yoki osilib qolishi tizimning
alohida bo‘limlariga ta’sir ko‘rsatmaydi. Ishdan chiqqan nusxani qayta
yuklash mumkin .386 protsessorning turli ko‘rinishlari mavjud bo‘lib, ular
samaradorligi bilan, iste’mol qiladigan quvvati va boshqa parametrlari bilan
bir-biridan farq qiladi.
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 59

4.3 - rasm . K aryerda tem iryo’l yo’llarining rivojlanish sxemasi:
1-vaqtinchalik zaboy y o ’llari; 2-bog’lovchi y o ’Uar, 3-kapital transheyalar va s’yezdlar
y o ’llari; 4-yyer yuzasidagi y o ’llar; 5-karyemi MPS y o ’llari bilan bog’lovchi magistral yo’llar;
6
-a g ’ratish nuqtasi; 7-ag’darma;
8
-vaqtinchalik ag'darm a y o ’llari.
Raz'yezd
- bir yo’lli temiryo’l yo’lida ajratish nuqtasi. U o’z yo’l
rivojlanishiga ega va poezdlami bog’lash (qabul qilish), quvib o ’tish va
almashinuvini ta ’minlaydi. U karyerning yoki ag’darmaning
bevosita yonida
joylashadi va poezdlami tezlik bilan almashinuviga xizmat qiladi. Peregonning
nisbatan uzunligida raz’yezdlar yo’lning o ’tkazish qobiliyatini oshirish uchun
ham o ’matiladi.
Oddiy holatda razyezd, asosiy yo’ldan tashqari bitta qabul qilish
- j o ’natish y o ’liga ega bo’ladi. Razyezdning uzunligi (m) quyidagi formula bilan
aniqlanadi:
/,-/.+ < « + 1 5
(4.8)
Bunda, /. - poezd uzunligi, m;
/ „ - strelkali o’tkazish boshidan oxirgi ustungacha bo’lgan masofa, m*;
15 - poezdning o ’matilishining to’g ’ri emasligini aniqlovchi masofa, m.
Stantsiya
- murakkab yo ’l rivojlanishiga ega va poezdlami quvib o’tish,
bog’lash, qabul qilish va yuborish, texnik ko’rik
va kichik tuzatish ishlari,
lokomotivlami yuklash, tarkibni toplash va ajratatish ishlarini amalga
oshiriladigan ajratish nuqtasi. Stantsiyalarda dispetcherlik nuqtalari o’matiladi, u
yerda poezdlaming zaboydan bo ’shatish nuqtasigacha bo’lgan harakatlanishi
boshqariladi. Qazib olish holatlariga ko’ra karyerlarda
bir nechta stantsiyalar
faoliyat yuritishi mumkin (2-3 va undan ortiq). Bunday holatda stantsiyalar yoki
yuklar turi b o ’yicha (qoplovchi tog’ jinsi va foydali qazilma), yoki yo’nalishi
(yuklangan va bo’sh vagonlami qabul qilish va yuborish stansiyasi) bo’yicha
ajratiladi.
Kon va transport uskunalarining foydali ishlatilishi qaysidir ma’noda
yo ’llam ing
rivojlanishi
va
pog’onalardagi
almashinuv
nuqtalarining
joylashuviga bog’liq bo ’ladi. Ekskavatoming ekspluatatsion unumdorligi asosiy
qism da uning vaqt davomida foydalanganligiga bog’liq bo’ladi. Yuklangan
143
tarkibning b o ’sh tarkib bilan almashinuvi davrida
ekskavatoming chetlab
b o ’lmas turib qolishlarida ekskavatoming maksimal ishlatilish koeffitsiyenti
yuklash davomiyligi». (s) va tarkib almashinuv vaqtining rw nisbatiga bog’liq
b o ’ladi .Yuklash davom iyligi/. (s) va tarkib almashinuv vaqtining
iu
nisbati
zaboyni b o ’sh vagonlar bilan ta ’minlanish koeffitsiyentini k o ’rsatadi, va
quyidagi formula bo ’yicha aniqlanadi:
%
(4.9)
Yuklashning davomiyligi:
(4.10)
Bunda,
Foydalanuvchi interfeysi - Kompyuter tashkil etilishi

60
miyasidagi o`zgarishlarga mos ravishda ovoz va nurlanishni boshqarib
turishga javobgar bo`ladi.
Fizik interfeys – bu fizik qurilmalar bilan ishlash muhiti. Bu muhit haqida
gapirilganda asosan kompyuter portlari tushuniladi:
Tarmoqli interfeys;
Shlyuz (telekommunikatsiya) – mahalliy tarmoqlarni undan kattaroq
tarmoqlar bilan, misol uchun Internet, bog`lovchi qurilma;
Shina(Kompyuter);
COM interfeys (Component Object Model interface) – mavhum
funksiyalar va xususiyatlarni shu interfeys komponentalari orqali boshqa
dasturlarda aniq funksiya ko`rinishida qo`llash imkonini beradi;
Ma’lumotlar almashish uslubiga ko`ra interfeys parallel va interfeyslarga
bo`linadi.
2-rasm. HDD va SSD disklarni portlari.
Hozirgi kunga kelib hayotimizning
turli jabxalarida kompyuter
texnikasini uchratishimiz mumkin. Kompyuter texnikasi uchun esa turli
ehtiyot qismlar, aksessuarlar(xuddi qizlarni ziragiga o‘xshab — hazil) va
boshqa ko‘pgina qurilmalar mavjud. Ularning
ichida asosiylaridan biri
61
magnit xotira (vinchester, HDD) hisoblanadi. Vinchesterlar ham o‘z
navbatida ulanish jihatidan bir qancha turlarga bo‘linadi. (Bo‘linganni bo‘ri
yer-bo‘linmasdan yurila).
PATA yoki SATA? qaysi biri afzal? har qanday o‘zini hurmat qiladigan
kompyuter foydalanuvchisi magnit xotiralarni (vinchester)ulovchi turlarini
farqlay oladi.
PATA – bu parallel ATA demakdir.
Qattiq magnitli xotiralarni
(vinchester)larni ulash uchun parallel interfeys – AT Attachment. Ushbu
standart 1986 yilda Western Digital firmasi tomonidan ishlab chiqilgan.
PATA ni IDE interfeys deb ham nomlanadi. PATA shleyf 40 va 80 kontaktdan
iborat bulishi mumkin. Umuman olganda
PATA deb nomlanishiga yangi
texnologiya SATA ning yaratilishi sabab bo‘lgan. Chunki undan oldin ATA
deb nomlangan.
PATA interfeysi SATA interfeysidan 4 marotaba kattadir. PATA
shinasining eng yuqori tezligi 133 MB/s bo‘lsa, bu ko‘rsatkich SATA1 dan
ham past natija edi. Hozirgi kunga kelib ATA interfeys(shinali, razyomli
motherboard lar) ishlab chiqarishdan olib tashlangan.
PATA shleyf kabeli
maksimal uzunligi 46 smdan oshmaydi.
SATA – Serial ATA – ketma ket ATA interfeys hisoblanadi. Bu
interfeys PATA(ATA) ga nisbatan ixcham va tezligi bilan afzaldir. Uning
bugungi kunga kelib SATA1, SATA2 SATA3 kabi versiyalari mavjud.
SATA1 ning shina tezligi 1,5 Gbit/s(150MB/s), SATA2 niki 3 Gbit/s
(300MB/s)va nixoyat SATA3ning shina tezligi 6 Gbit/s(600M)
gacha
o‘tkazuvchanlik qobiliyatiga ega. SATA ning yana eng muxim afzal va qulay
tarafi – djamperning yo‘qligidir. SATA shina kabeli 7 kontaktdan iborat,
elektr ta'minot kabeli esa 15 kontaktdan iborat. SATA kabellari o‘zining
ko‘rinishi bilan ham ko‘p marotaba uzib-ulash uchun qulay hisoblanadi.
SATA shleyf kabeli uzunligi oxirgi versiyalarida 2 m gacha boradi.
uchun katta x a v f tug‘diradi. Avariya hududida ishlash mumkin b o ‘lgan

|
uchun katta x a v f tug‘diradi. Avariya hududida ishlash mumkin b o ‘lgan Pdf ko'rish
|
bet | 204/244 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #254799 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Muchun katta x a v f tug‘diradi. Avariya hududida ishlash mumkin b o ‘lgan
eng katta doza 25 R ga tengdir.
Atom elektrostansiyalaridagi avariya oqibatida tan jarohatidan tashqari
radiatsiya talafoti ham ro‘y beradi. Favqulodda holat tibbiyot tizimlaridagi
faoliyatning bosh y o ‘nalishi suv ta’minoti, oziq-ovqat ustidan radiatsiyaga
oid nazorat o ‘matish, aholini epidem iyaga qarshi va davolash profilaktika
ta’m inotini tashkil etish, barchaga muntazam yod preparatini yetkazib
228
berishdan iborat. Radiatsiya nurlanishi olgan shaxslarni aniqlashga aiohida
e'tibor beriladi. Bunda barcha aholini uch guruhga ajratish mumkin:
hecii qar.day radiatsiya jarohati olmaganlar; oz miqdorda nurianish olgan
va radiatsiya jarohati belgilari b o ‘lmagan shaxslar; Nur kasalligi yoki
nurlanishdan kuyishga olib keluvchi nurlanishga uchragan shaxslar.
Birinchi guruhga kiruvchi shaxslar qanday bo Mm as in nazoratga
muhtoj
emaslar,
ammo,
radiatsiya hududida ishlash
paytida ular
radiatsiya nazoratiga olinadilar. Ikkinchi guruhga kiruvchiiar ustidan
doim iy tibbiy nazorat o'rnatiladi, bu narsa qon tarkibini doim iy ravishda
tahlil qilib borishidan iborat. Bu shaxslar zararlangan hududda ishlashga
qo‘yilmaydi!ar. Nurianish asorati bor shaxslar kasalxonaga yotqizilishi va
maxsus tibbiyot muassasalarida davolanishlari kerak.
Shunday qilib, favqulodda vaziyatlarda tibbiyot xizmati xodimlari
yirik avariyalar paytida talafot ko'rgarilarga puxta o ‘ylangan va oldindan
rejalashtirilgan tadbirlar asosida yordam berishlari kerak. Favqulodda
vaziyatlarda tibbiyot xizmati shaxsiy tarkibi ehtimoli bor bo‘lgan ishlab
|
| |
iardan m uhofaza qilish sohasida huquqiy va iqtisodiy m e’yoriy hujjatlari

|
iardan m uhofaza qilish sohasida huquqiy va iqtisodiy m e’yoriy hujjatlariBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Miardan m uhofaza qilish sohasida huquqiy va iqtisodiy m e’yoriy hujjatlari
yagona konsentratsiyasini belgilash, ishlab chiqish va uni amalga oshirish;
- respublika hududidagi mumkin b o ‘lgan texnogen va tabiiy favqulod
da vaziyatlam i ifodalash, bashoratlash, ulam ing oqibatlarini baholash;
- favqulodda vaziyatlam ing oldini olish, odamlar xavfsizligini
ta’minlashga, xavfli texnologiyalar va boshqa ishlab chiqarishlaming
barqarorligini ta’m inlashga qaratilgan ilm iy-texnik dasturlarni ishlab chi
qish va amalga oshirish;
- boshqaruv organlari favqulodda vaziyatlam ing oldini olish va ularni
bartaraf etish uchun m o‘ljallangan kuch va vositalarning doim iy tayyor-
ligini ta’minlash;
- aholini, boshqaruv organlari boshliqlarini, FVDT kuch va vositala-
rini favqulodda vaziyatlarda harakat qilishga tayyoriash;
83
- favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish uchun m oliyaviy va moddiy
resurslar zaxiralarini yaratish;
- favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish;
- favqulodda vaziyatlardan zarar k o ‘rgan aholini ijtim oiy him oya qi-
lishga oid tadbirlami amalga oshirish;
- favqulodda vaziyatlarda aholini m uhofaza qiiish sohasida, shu jum -
ladan ulam i tugatishda bevosita qatnashgan shaxslam ing huquq va maj-
buriyatlarini amalga oshirish;
- aholi va hududlami favqulodda vaziyatlardan m uhofaza qiiish soha
sida xalqaro hamkorlik qiiish;
- aholi va hududlami favqulotda vaziyatlardan su g‘urta qilishning
maqbul tizim ini ta’minlash.
FVDT hududiy va funksional quyi tizimlardan iborat b o ‘lib, u respub-
lika, mahalliy va obyektlar m iqyosi darajasida b o ‘ladi.
FV D T ning hududiy quyi tizimlari o ‘z m a’muriy hududlari doirasi-
|
| |
- mavzu: Pul mablag’lari auditi

164
*
kassirning faqat tekshirilayotgan korxonada ishlashi yoki o’rindoshlik
asosida boshqa korxonalarga ham xizmat ko’rsatishi;
*
kassirning kassa muomalalarini yuritish qoidalari bilan tanishganligi;
Kassani tekshirganda auditor quyidagi tartibga rioya qilishi lozim:
kassani tekshirish, tekshirilayotgan korxona bosh buxgalteri
va kassiri ishtirokida
amalga oshiriladi, tekshirish paytida boshqa shaxslar qatnashishi mumkin emas;
*
kassani tekshirish paytida barcha kassa muomalalari to’xtatiladi. Kassani
tekshirish imkoni bo’lmay qolganda yoki bir nechta kassa bo’lganda ularning
barchasi auditor tomonidan muhrlanib, kalitlar kassirda,
muhr esa auditorda
saqlanadi;
*
kassadagi naqd pullar, qimmatli qog’ozlarni sanash auditor, kassir va
bosh buxgalter tomonidan amalga oshiriladi.
Pullar kassada taxtlangan
(o’ramda) yoki tarqoq holda bo’lishdan qat’iy nazar, barchasi sanoqdan
o’tkazilishi shart;
*
sanash tugaganidan so’ng auditor tekshiruvda aniqlangan pul
mablag’larining summasi haqida alohida (oraliq) dalolatnoma tuzadi (1ilova).
*
turli shaxslarning tilxatlari, to’liq rasmiylashtirilmagan
kassa chiqim
orderlari, vedomostlar, schyotlar va boshqa shunga o’xshash hujjatlar kassadagi
naqd pul qoldig’iga qo’shilmaydi va auditor tomonidan isbotlovchi kassa hujjati
sifatida qabul qilinmaydi. Shuningdek, kassadan naqd pul berish bo’yicha
kimga, kimning topshirigi bilan, qachon, qaysi maqsadlar uchun qancha
summada pul berilganligi ko’rsatiladi va shubxali hujjatlar aniqlanganida ham
shunday qilinadi;
*
boshqa korxona, tashkilot va shaxslarning pullari hamda qiymatliklarini
korxona kassasida saqlash
man qilinganligi sababli, kassada saqlanayotgan
barcha pul va boshqa qiymatliklar auditor tomonidan tekshirilayotgan
korxonaga tegishli deb hisoblanishi lozim;
*
auditor kassada oshiqcha chiqqan pul yoki kamomadni tekshirish
dalolatnomasida ko’rsatadi va ayni paytda oshiqcha
chiqish yoki kamomad
sabablari haqida kassirdan yozma tushuntirish xati olish lozim.
Gopher xizmati - Информатика

460
Bundan tashqari, maxsus ruknlar va tеlеanjumanlarning mintaqaviy
taqsimoti mavjud.
Usenet xizmatiga kirishni tеlеanjumanlarni tanlash, xabarlar oqimi bilan
ishlash, xabarlarni va ularning javoblarini o`qishga imkon yaratadigan maxsus
dasturlar boshqaradi. Mazkur dasturlar tеlеanjumanlarga obuna qilish vazifasini
bajaradi.
Информатика - bet 261

457
9.6-jadval. E-mail dasturlar ro`yxati belgisi
Nomi
Windows Live Mail
Windows Mail
Microsoft Outlook Express
Microsoft Outlook 2010
Thunderbird - email client
Opera Mail - email program
Eudora - email software
Pegasus Mail - email client
Zimbra desktop - Yahoo's email program
Pine - email client
The Bat! Email client from RITLabs
Evolution from DIP Consultants
Becky! Internet Mail software
PocoMail - email program
SeaMonkey from Mozilla
458
belgisi
Nomi
Incredimail
MS OO5da foydalanuvchilar uchun BML dasturi qo`llanilsa, Unix
tizimlar uchun ELM dasturi kеngroq tarqalgan. Eng qulay va foydalanishga
oson dastur — Microsoft Windows uchun Eudora dan foydalaniladi. Windows
opеrasion tizimida elеktron pochta bilan ishlashni Microsoft Outlook Express
ilovasi ta`minlaydi. Bu dasturlar quyidagi vazifalarni bajaradi:
• matnni yaratadi;
• xat - xabarlarni (korrеspondеnsiyalarni) o`qish va saqlash;
• xat-xabarlarni o`chirish;
• email manzillarni kiritish;
• xat - xabarlarni qabul qilish va jo`natish;
• turli hujjatlarni, jadvallarni, rasmlarni va boshqa fayllarni qabul qilish va
kеrakli formatga o`zgartirish, xatga ilova qilish;
• xatlarni mavzusiga qarab ajratish.
Odatda, elеktron pochta dasturlari ASCII kodidagi matnlarni ikkilik
formatda ham jo`natadi. ASCII kodida faqat matnlarni yozish mumkin.
Ikkilik fayllarda har qanday axborotni saqlash mumkin, shu bois aralash
xabarlarni (grafika va matn) va dasturlarni uzatish uchun ikkilik tizim
qo`llaniladi.
H ost kompyutеrdagi har bir foydalanuvchiga elеktron pochta orqali
xabarlarni qabul qilish uchun alohida papka ochilishi mumkin.
Intеrnеt pochtasining ko`p vazifali yoyilmasi MIME (Multirurrose Intеrnеt
Mail Extension) maxsus standarti istalgan ikkilik fayllarni, shu jumladan grafika,
audio va vidеo fayllarni bеlgili xabarga aylantirishga xizmat qiladi.
Intеrnеtga chiqish imkoniyatiga ega bo`lgan foydalanuvchi elеktron pochtani
tarmog`ning shlyuzlar yordamida ulangan boshqa adrеslari bo`yicha xat jo`natishi
ham mumkin. Bu holda turli tarmoqlar turlicha yuborish usullaridan
459
foydalanishlarini hisob ga olish kerak. Elеktron pochta orqali boshqa tarmoqqa
xabar jo`natishda unda qabul qilingan manzillar tizimini qo`llash lozim.
FTP protokoli (File Transfer Protocol)

461
Aksariyat FTPsеrvеrlar opеratsion tizim boshqaruvi ostida ishlashi tufayli
ushbu tizimda ishlash tеxnologiyasi kompyutеr komanda satrida komandalarni
kiritishni talab etadi va foydalanuvchining mazkur rеjimdagi ishini birmuncha
mushkullashtiradi.
Информатика - bet 92

145
4.1 – rasm. Windows OT ishchi stoli
Windows OTning intеrfеysli ekrani ikki qismdan iborat bo`lib, ishchi stoli va
boshqaruv panеlidan iborat. Windows OTda hamma ishni boshqaruv panеli
yordamida bajarish mumkin.
Windowsda ekran «Desktop» dеb ham ataladi. Windowsga kirganda dasturlar
darchalarda bajariladi. Darchalarni joyini va o`lchamlarini o`zgartirish mumkin.
Agar bir nеchta dastur bajarilayotgan bo`lsa, darchalarni piktogrammalarga
kichraytirish mumkin. Bu esa ekrandan unumli foydalanish imkonini bеradi.
Darchalar asosan uch хil bo`ladi.
dasturlar darchasi - dasturlar darchasida
bajarilayotgan dasturlar
joylashadi. Darchaning yuqori qismida dastur nomi va mеnyu
ko`rsatiladi. Dastur darchasi ekranning iхtiyoriy qismida bo`lishi
mumkin.
hujjatlar darchasi - hujjat darchalarni dasturlarni ochadi.
muloqotlar darchasi - muloqot darchalari
foydalanuvchining ayrim
buyruqlarga javoban savollarni chiqarishda foydalaniladi.
Windows OT muhiti ishchi stolida asosan quyidagi yorliqlar bo`ladi.
Ma’lumotlarni kiritish/chiqarish menejeri va dasturiy

163
menejer IRP ni shakllantiradi va uni kerakli drayverga uzatadi.
So‘ralgan amal bajarilganidan keyin drayver javobni yana bir IRP
paketi ko‘rinishida menejerga qaytarida, u esa, o‘z navbatida zarurat
bo‘lgan holda shu IRP paketni boshqa drayverga uzatishi mumkin.
Menejer drayverlarga o‘zaro bog‘lanishlar (biddings) berishga imkon
yaratadi, va o‘zaro aloqalar to‘g‘risidagi axborot asosida IRP
paketlarni uzatishni amalga oshiriladi. Shuningdek, Windows NT
oilasi OT ning menejeri tizimni to‘xtatmagan holda drayverlarni
dinamik yuklash va chiqarishni qo‘llab-quvvatlaydi. Standart ichki
modullararo interfeysning mavjudligi kiritish/chiqarish kichik
tizimining chidamliligini oshiradi va kengayuvchanligini yaxshilaydi,
ammo uning ishlash tezligini biroz sekinlashtirishi mumkin, chunki
har bir qatlam va qismlarga bo‘linish boshqaruvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri
uzatishlar bilan mustahkamlashga nisbatan qo‘shimcha amallarga olib
keladi.