nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
P = Pm + P * - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

Shunday qilib, dvigatelni salt yurishda ishga tushirilganda
tarmoqdan
yuritma
inersiya massalari
kinetik
energiyasi
zaxirasiga ikki baravar ko‘p bo‘lgan energiya iste’mol qilinar
ekan.
Ta’minlanayotgan energiyaning yarmi kinetik energiya
ko‘rinishida o‘qqa beriladi, ikkinchi yarmi esa yakor zanjiridagi
qarshiliklarda yo‘qotilar ekan. Demak, dvigatel - mexanizm
tizimida o ‘tkinchi jarayonlarni tezlatish va isroflami kamaytirish
maqsadida iloji boricha kichik inersiya momentiga ega bo‘lish
lozim ekan. Shuning uchun yuritmalarda inersiya momenti kichik
bo‘lgan dvigatel o ‘matish, yoki bitta dvigatel o‘miga ikkita kichik
quvvatli bir-biri bilan mexanik bog‘langan dvigatellami o‘rnatish
maqsadga muvofiqdir.
Shuni hisobga olish kerakki, isroflar nafaqat dvigatel
chulg‘amlarida, balki ketma-ket ulangan qarshiliklarda ham
ajralib chiqadi. Demak, qo‘shimcha qarshiliklar kiritib sarflarning
bir qismini dvigateldan tashqariga olib chiqish mumkin.
Agarda dvigatelni tezlatish uchun bir nechta pog‘ona
qarshiliklari qo‘llanilsa va kuchlanish asta-sekin oshirilsa, ishga
tushirish isroflarini birmuncha kamaytirish mumkin.
Dvigatel yuklama ostida ishga tushirilayotganda u ham
tezlatish uchun kerak bo‘lgan momentni, ham statik (qarshilik)
momentini yenga oladigan momentni hosil qilishi kerak. Bu esa
yakordagi isroflami ko‘paytiradi.
Mustaqil qo‘zg‘atishli o ‘zgarmas tok dvigatelining o‘qida
o ‘zgarmas
statik
moment
Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma - bet 39

afzalliklar
BT-D
tizimining hozirgi kunda keng ko‘lamda qo‘lla-
nilishiga asosiy omil bo‘lib xizmat qilib kelmoqda.
Ventil o‘zgartgichlarining boshqarish tizim larini yaratish
prinsiplari va tasnifi. Bir fazali boshqariluvchi to‘g‘rilagichlar-
ning ishlash prinsipini 3.1-rasmdan tushuntirish mumkin. Sinx-
ronlashtiruvchi qurilma SQ arrasimon kuchlanish generatori AKG
ni boshqaradi. Bu generator faza bo‘yicha tarmoq kuchlanishi
U,
bilan sinxronlashtirilgan davomiyligi 180° elektr gradusiga teng
bo‘lgan ustun kuchlanishi
Ullsl
ni shakllantiradi.
Mq =
const 
bo‘lganda 
ishga 
tushirilayotgandagi ifodani aniqlaymiz. Harakat tenglamasiga 
Md = KMI

- Кеа»а J
\tis>+^-
f
dt
Л М
J
Л М
J
О
О
bu yerda: ю? - mexanik tavsif bo‘yicha
Mq
ga mos keladigan
burchak tezlik,
tp
= t„ - ishga tushirish vaqti
K& - KM
deb qabul
qilib, quyidagini olamiz:
A
= J(Oo(Oq + MqCOo
t
(7.20)
Energiyaning mexanik energiyaga aylanadigan tashkil
etuvchisini aniqlaymiz:
0q
J m '
' >
=
— 1— \rMq
I
adt
2
°
(7.21)
Olingan tenglikdagi integral yuritmaning vaqt mobaynida
o ‘tgan a
и
yoMini ko‘rsatadi. Harakatni tekis tezlanuvchan deb
qabul qilib, quyidagini aniqlash mumkin:
« i t=
2,
0
(7.22)
bu holda,
/4M
=*/
(7 23)
Keltirilgan (7.23) tenglikning birinchi tashkil etuvchisi
yuritma va mexanizm inersiya massalarida to‘plangan energiya;
ikkinchisi esa, harakatlanayotgan vaqtda (ishga tushirish vaqtida)
mexanizm foydali ishiga sarf bo‘lgan energiyadir.
Dvigateldagi energiya sarfi
Лй-А- 4 « -J eW
A,qeoti-
^
■
(7.24)
Soddalashtirish uchun <в0 * ш
q
deb qabul qilib, quyidagini
aniqlaymiz:
Demak, olingan natija shuni ko‘rsatadiki, o‘zgarmas qarshilik
momenti mavjud bo‘lganda ishga tushirish paytida dvigatel
yakorida sarf bo‘lgan energiya ikki qismdan iborat: birinchisi
elektr yuritma inersiya massalarining tezlanishidan hosil bo‘Igan
isrof va ikkinchisi dvigatel o‘qidagi statik (qarshilik) momenti
hisobiga hosil bo‘lgan isroflar. Bu yerda shuni e ’tirof etish
kerakki, dvigatel o‘qida statik moment mavjudligida uni ishga
tushirilganda energiya sarfi ishga tushirish vaqti (davomiyligi
ortgan sari), ya’ni dvigatel momenti kamaygan sari ortaveradi.
Endi assinxron dvigateldagi isroflami qarab chiqamiz. Salt
yurishda ishga tushirish paytida uning ikkilamchi zanjiridagi
energiya sarfi quyidagicha aniqlanadi:
Demak, assinxron dvigatel uchun rotor zanjiridagi energiya
sarfi xuddi mustaqil qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok dvigatelidagi
omillar bilan aniqlanar ekan. Lekin shuni ta’kidlash joizki, qisqa
tutashgan rotorli assinxron dvigatelda barcha isroflar bevosita
dvigatelning chulg‘atnlarida ajralib chiqadi. Bu holat dvigatelni
bir soatda ishga tushirish yoki reverslash sonini chegaralab
qo‘yadi, aks holda, dvigatel chulg‘amlari qizib ishdan chiqib
qolishi mumkin.
Assinxron mashinalarda rotor zanjiridagi energiya sarfidan
tashqari stator chulg‘amlarida ham energiya sarfi mavjud.
Magnitlovchi tokni hisobga olmagan holda quyidagini yozish
mumkin:
bu yerda:
Uv-rJya)K - Xoshimov, S. Saidaxmedov elektr yuritma

1. Yakor toki yo‘nalishi o ‘zgarmas bo‘lganda dvigatel magnit
oqimi yo‘nalishini o‘zgartirib (3.5-rasm,
a).
2. Yakordagi kuchlanish qutblarini o‘zgartirib (3.5-rasm,
b)
maxsus avtomatik ulagich qurilmasi - reversor yordamida.
3. Ikkita qarama-qarshi ulangan o'zgartgichlar yordamida dvi
gatel yakoriga qo‘yilgan kuchlanish qutblarini o‘zgartirib (3.5-
rasm,
d).
Birinchi ikkita usulning afzalliklari bitta ventil o ‘zgartgichni
qo‘llashdan iborat.
Birinchi usulning kamchiligi revers operatsiyasining cho‘zilib
ketishidir. Chunki qo‘zg‘atish chulg‘amining doimiyligi katta
(1,5 s gacha) bo‘lganligi bois revers jarayonida yakordagi kuch-
lanishni pasaytirish kerak. Bunda yakor zanjirida tokning sakrash-
lari sodir bo‘lmasligi lozim.
-mavzu. Dunyo hamjamiyatining ekstremizm va terrorizmga qarshi kurash

204
tajribasi. O‘zbekistonda diniy terrorizmga qarshi «Jaholatga qarshi ma’rifat»
g’oyasining ahamiyati. geosiyosiy jarayonlarda diniy omilning aks etishi.
15-mavzu. Duyoviy bilimlar va diniy e’tiqod birligiga erishishning
ahamiyati
Yangi O‘zbekistonda dunyoviy va diniy ta`lim-tarbiyaga munosabat,
diniy
ta`limning yo`nalishlari. Yangi O`zbekiston oliy ta`lim muassasalarida diniy
ta`limni tashkil etishning yoshlar tarbiyasidagi ahamiyati. O`z o`zini
boshqarish
organlarida (mahalla) diniy ta`lim va tarbiyani tashkil etishning ahamiyati. Diniy
ta’limning g’oyalari va usullari. Ibodat va diniy marosimlarning shaxs komolotiga
ta’siri. Duoning inson ongiga ta’siri va duoalar orqali
siyosiy tilning shaxs
dunyoqarashiga ta`siri. Insonning diniy jamoaga qo‘shilishining psixologik jihatlari.
Dinga estetik yondashish, diniy axloq, axloqiy qadryatlar va meyorlar dialektikasi.
Iymon va e’tiqodning shakillanishiga ijtimoiy muhitning ta`siri. Diniy poklaninsh -
katarsisning ijtimoiy psixololgik mohiyati. Texnogen sivilizatsiya davrida diniy
e’tiqodni tarbiyalash va diniy matnlarni o`qishda hushyorlikni oshirishning zarurati.
Diniy
plyuralizm, diniy tolerantlik, bag’rikenglikning shaxs kamoloti va e’tiqod
erkinligini taminlashdagi roli. O‘zbekiston yoshlarining diniy manbalardagi axloqiy
tarbiyaga oid g`oyalarni o`rganishning ahamiyati.
Dunyoviy hayot va diniy
qadryatlarning mutanosibligi.
Shialik - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

98
Imomiylar shariat qonunlarini Qur’onga, o‘z olimlaridan naql qilingan
ko‘rsatmalarga asosan tuzadilar. Sunniylikda fatvo (diniy hukm) chiqarish uchun
qo‘llaniladigan ijmo masalasida faqatgina ahli bayt (Ali avlodlari) ijmosini qabul
qiladilar va boshqalarini rad etadilar.
Isno ashariya firqasi sunniylik mazhablaridan nafaqat e’tiqod masalalarida,
balki ibodat masalalarida farqlanadi. Bunga bir necha misol keltirib o‘tish mumkin:
-
Quroni karimning zohiri (tashqi tomoni) va botini (ichki tomoni) bor
bo‘lib, insonlar faqat zohirinigina biladilar, botinini esa, imomlardan boshqa hech
kim bilmaydi;
-
mut’a nikohi (vaqtincha nikoh) qonuniy;
-
taloq ikki guvoh oldidagina qabul bo‘ladi;
-
ohod xabarlar (faqat bir kishidangina naql qilingan hadislar) qabul
qilinmaydi;
-
qaytish haq (Alloh o‘lganlarning ba’zilarini avvalgi suratda dunyoga
qaytaradi, buning uchun imon darajasi o‘ta kuchli yoki o‘ta buzg‘unchi inson
bo‘lishi kerak);
-
taqiya halol (taqiya – aziyat yetish mumkin bo‘lganda o‘z e’tiqodini
maxfiy tutish).
Bu firqaning ta’limotini asoslab beruvchi ko‘plab kitoblar mavjud. Misol
tariqasida Ja’far ibn Hasan Halabiyning «Sharoi al-islom», Muhammad ibn Hasan
Najdiyning «Javohir al-kalom», Muhammad ibn Yusufning «Tazkirat al-fuqaho» va
boshqalarni keltirish mumkin.
Isno ashariya imomlari quyidagilardir:
1.
Ali ibn Abi Tolib (al-Murtado);
2.
Al-Hasan ibn Ali (al-Mujtabo);
3.
Al-Husayn ibn Ali (ash-Shahid);
4.
Ali Zayn al-Abidin ibn al-Husayn (As-Sajjod);
5.
Muhammad al-Boqir ibn Ali Zayn al-Abidin (al-Boqir);
6.
Ja’far as-Sodiq ibn Muhammad al-Boqir (as-Sodiq);
7.
Muso al-Kozim ibn Ja’far as-Sodiq (Al-Kozim);
8.
Ali ar-Rido ibn Muso al-Kozim (Ar-Rido);
9.
Muhammad al-Javod ibn Ali ar-Rido (At-Taqiy);
10.
Ali al-Hodi Muhammad al-Javod (An-Naqiy);
11.
Al-Hasan al-Askariy ibn Ali al-Xodi (Az-Zakiy);
12.
Muhammad al-Mahdiy ibn al-Hasan al-Askariy (al-Hujjatul qoimul
Muntazir).
Imomiy shialar asosan Eronda istiqomat qiladilar. Undan tashqari Suriya,
Livan, Hindiston, Pokistonda ham Isno ashariya oqimi vakillarini uchratish mumkin.
Ayni damda imomiylar ham bir necha firqalarga bo‘linadi.
Islom dini ta’limoti - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

88
3.
Ilohiy kitoblarga imon keltirish: Alloh taolo Muhammad (a.s.)ga
Qur’onni yuborganidek, boshqa payg‘ambarlarga ham kitoblar yuborgan. Ulardan
bizga ma’lum bo‘lganlari: Ibrohim (a.s.) «Sahifalari», Muso payg‘ambarga berilgan
«Tavrot», Dovud payg‘ambarga berilgan «Zabur» va Iso payg‘ambarga berilgan
«Injil» kitoblaridir;
4.
Payg‘ambarlar – Alloh taolo tomonidan insonlarga to‘g‘ri yo‘lni
ko‘rsatish uchun yuborgan elchilari, deb imon keltirish. Barcha payg‘ambarlar bir-
birlarining ishlarini davom ettirgan bir zanjirning bo‘g‘inlari hisoblanadilar.
Qur’onda 25 payg‘ambarning nomlari zikr etilgan. Hadislarda payg‘ambarlarning
umumiy soni 124 ming ekani bayon qilingan;
5.
Oxirat kuniga ishonish: dunyoning ibtidosi bo‘lgani kabi uning intihosi
ham bor, bu dunyo – insonlar uchun sinov maydoni, bu dunyoda qilingan savob
ishlar uchun mukofot, gunoh ishlar uchun jazo beriladigan oxirat hayoti mavjud deb
ishonish;
6.
Taqdirga – insonga yetadigan yaxshilik va yomonlik Allohdan deb
e’tiqod qilish;
7.
O‘lgandan keyin qayta tirilishga ishonish. Islom ta’limotiga ko‘ra,
qiyomat kuni bo‘lganda barcha insonlar qabrlaridan turadilar va mahshargoh
maydoniga yig‘iladilar. U yerda barcha odamlar dunyodagi amallariga qarab
mukofot (jannat) yoki jazo (do‘zax)ga mahkum etiladilar.
Islom dinining besh asosiy rukni bor: 1. Imon, ya’ni shahodat (arabcha–
guvohlik berish); 2. Namoz o‘qish; 3. Zakot (arabcha – poklash, o‘sish, ortib borish);
4. Ro‘za tutish; 5. Haj – qodir bo‘lgan kishi uchun umrida bir marta Makka
shahridagi Ka’bani ziyorat qilish va ushbu ibodat o‘z ichiga oladigan arkonlarni ado
etish.
Nazorat topshiriqlari - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 38/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiNazorat topshiriqlari:
1.Alisher Navoiyning « Layli va Majnun » dostoni boshqa shoirlarnikidan nimasi bilan farqlanadi.
2.Ushbu mavzuning Navoiydan keyingi takomili haqida nima deya olasiz.
2- asosiy masala bo’yicha darsning maqsadi: «Layli va Majnun» dostoninig g’oyasini o’quvchilarga singdirish.
Identiv o’quv maqsadlari:
1.Dostonning g’oyasi haqida to’liq ma’lumotga ega bo’la oladi.
2. Davrning ijtimoiy muhiti haqida umumiy tushunchaga ega bo’ladi.
2 - asosiy masalaning bayoni:
«Layli va Majnun» dostonida Navoiy ishq haqida, ishqning inson jismiga soladigan g’alayonlari haqida, bu yo’lga kirgan kishining hayoti iztirob, ruhiy qiynoqlarga to’la bo’lishini Layli va Majnun obrazlari orqali bayon etadi. Dostonda Layli va Majnunning alamli, fojeali kechinmalari tasvirlangan. Dostonda haqiqiy ishq bilan majoziy ishq uyg’unlashib ketadi. Asardagi Majnun - oshiq, fidokorlikning ramzi bo’lsa, Layli go’zallik va poklikning timsolidir. Sharq mumtoz adabiyotida o’ziga xos an`ana mavjud. Unga ko’ra har qanday asar Xudoning madhi-hamd, undan iltijo-munojot, Muhammad payg’ambar ta`rifi-na`t kabi maxsus boblar bilan boshlanadi.
Navoiyning «Layli va Majnun» dostonining 1- bobi ham xuddi shu an`anaga muvofiq Xudo madhiga bag’ishlangandir. Unda shoir faylasuf olim sifatida olamning yaratilishi, tun, kun, oy, quyosh, yulduzlarning, bahor, kuz, qish fasllari, insonning yaratilishi - Xudoning beqiyos qudrati ifodasi ekanligini ta`kidlab, unga hamdu sanolar o’qiydi. Majnun otasining befarzandligi, Qaysning tug’ilishi, uning Layli bilan uchrashishi, Layliga bo’lgan ishqi, shu ishq tufayli boshiga tushgan musibatlari, bir necha marta hushidan ketishi, el orasida «Majnun» deb nom chiqarishi, sahro kezishi, Ibn Salomning Layliga sovchi yuborishi, Majnunning hayvonlar bilan do’stlashishi, Navfal bilan uchrashuvi, jang bo’lishi, Layli va Majnunning Zayd tufayli xat orqali bir-birlaridan xabardor bo’lishlari, Majnunning Navfal yurtidan qochib ketishi, Laylining esa Ibn Salomning zolim changalidan qutilishi, ikki sevishganlarning bir-birining vasliga yetishishi va jon berishlari dostonning asosiy syujetini tashkil qiladi.
Navoiyning boshqa asarlari, ayniqsa dostonlari qatori «Layli va Majnun» ham bugungi kunda yangicha qarashlar bilan tadqiq etish ko’zga tashlanmoqda.
«Layli va Majnun» dostoni haqida ko’plab ilmiy tadqiqotlar yaratilgan. Sho’ro mafkurasi ta`siri ostida «Layli va Majnun» tahliliga bag’ishlangan ayrim tadqiqotlar asarni «kerakli» va «keraksiz» qismlarga ajratib o’rganish ko’zga tashlanadi. Asardagi ilohiy muhabbat, umuman doston obrazlarini tasavvufiy jihatdan talqin etish, Navoiy kuylagan ishqni-ilohiy ishq, haqiqiy ishq sifatida keng tahlil etish N.Komilov tadqiqotida mavjud. Ko’pincha darsliklarda esa «Layli va Majnun»dagi ishq insoniy ishq sifatida izohlanadi.
|
| |
G’aznaviylar va qoraxoniylar davri adabiyotining asosiy xususiyatlari

|
G’aznaviylar va qoraxoniylar davri adabiyotining asosiy xususiyatlari
|
bet | 141/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiG’aznaviylar va qoraxoniylar davri adabiyotining asosiy xususiyatlari
Mumtoz didaktik badiiy ijod, dostonchilik va qissachilikning vujudga kelish davri ( XI-XIII asrlar). XI-XIII asrlarda Markaziy Osiyoda madaniy hayot. Turkiy tilning yangi adabiy bosqichga ko’tarilishi. Qoraxonlilar davrida turkiy madaniyatning taraqqiyoti. Bolasog’un va Koshg’ardagi madaniy hayot. Turkiy dostonchilik maktabining vujudga kelishi. Badiiy asarlarda Qur’oni karim va Hadisi sharif sharhlari.
Mahmud Koshg’ariy va uning “Devoni lug’atit turk” asari
Mahmud Koshg’ariy va uning “Devonu lug’oti-t-turk” asari. “Devonu lug’oti-t-turk” – adabiy manba sifatida.
Yusuf Xos Hojib hayoti va ijodining manbalari
Yusuf Xos Hojib hayoti va ijodining manbalari. “Qutadg’u bilig” hamda ijtimoiy-siyosiy va falsafiy masalalar. Dostonda axloqiy va estetik qarashlar. Doston janrlari: masnaviy, qasida, to’rtlik va g’azal unsurlari. Asarning ahamiyati.
Ahmad Yugnakiy hayoti va ijodining manbalari
Ahmad Yugnakiy hayoti va ijodining manbalari. Adib Ahmad Yugnakiy hayoti va ijodining o’rganilish tarixi. “Hibatu-l-haqoyiq” asari. Asar mavzui va tarkibi. Hadislar asosida badiiy asar yaratish an’anasi. Asarning badiiy xususiyatlari.
Oltin O’rda o’zbek adabiyoti
Sayfi Saroyi ijodi. “Gulistoni bit turkiy” asari
Sayfi Saroyi ijodi. Shoir lirikasining mundarijasi va badiiy xususiyatlari. “Suhayl va Guldursun” dostoni. “Gulistoni bi-t-turkiy” asari. Ma’rifiy-ta’limiy adabiyot.
Agiografik asarlar – badiiy nasr namunasi sifatida
Haydar Xorazmiy ijodi. Shoir hayoti va ijodining manbalari. “Maxzanu-l-asror” dostoni va Nizomiy ijodiga munosabat. Dostonning kompozitsion qurilishi va syujeti.
Durbek ijodi. “Yusuf va Zulayho” dostoni. Doston muallifligi masalasi. Badiiy adabiyotda “Qissayi Yusuf” syujeti.
Qutbning “Xusrav va Shirin” asari
Qutb hayoti va ijodining manbalari. “Xisrav va Shirin” dostonining yaratilish tarixi, nusxalari. Asar syujeti, voqealar silsilasi va asosiy qahramonlari.
|
| |
O’zbek adabiyotida noma janri

|
O’zbek adabiyotida noma janri
|
bet | 142/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiO’zbek adabiyotida noma janri
Xorazmiy va uning “Muhabbatnoma”si. Asar tarkibi va janr xususiyatlari
Temuriylar davri adabiyoti
Gadoiy hayoti va ijodining o’rganilish tarixi. Gadoiyning ijodiy merosi. Gadoiy she’riyatining mavzulari, mundarijasi va janr xususiyatlari
Alisher Navoiyning hayoti va ijodiy faoliyati. Shoir hayoti va ijodining manbalari. Navoiy haqida shoirning o’z asarlaridagi ma’lumotlar. Xondamirning “Makorimu-l-axloq”, Husayn Voiz Koshifiyning “Badoyi’u-l-vaqoe’” asarlari. Zamondoshlarining asarlarida, XVI-XIX asrlardagi tazkira, lug’at, tarixiy va badiiy asarlarda keltirilgan ma’lumotlar.
“Yusuf va Zulayxo” turkumidagi dostonlar
Atoyi va Sakkokiy ijodi
Atoyi ijodiy merosining o’rganilish tarixidan. Atoyining lirik merosi. Lirikasining mavzular ko’lami va timsollar olami. Atoyi she’riyatida majoz va haqiqat.
Sakkokiy hayoti va ijodining o’rganilish tarixi. Adabiy merosi. Turkiy qasidachilik taraqqiyotida Sakkokiyning o’rni. Sakkokiy lirikasining mavzulari va timsollar tizimi.
Lutfiy va Husayniy ijodi
Lutfiyning ijodiy faoliyati. Lutfiy va Navoiy munosabatlari. Lutfiy lirikasi, janr xususiyatlari. Turkiy she’riyatda tuyuq janrining takomili. Lutfiy she’riyatida badiiy mahorat. Lutfiyga nisbat berilgan asarlar.
Husayniy lirikasining manbalari. Husayniy va Alisher Navoiy munosabatlariga doir. “Risola” asari va uning mundarijasi. Husayniy lirikasining badiiy xususiyatlari. Alisher Navoiy Husayn Boyqaro haqida.
Zahiriddin Muhammad Boburning hayoti va adabiy merosi
Bobur hayoti va ijodining o’rganilish tarixi. Shoirning hayoti va ijodiy faoliyati aks etgan manbalar. Bobur she’riyati. Devonining janr xususiyatlari. Badiiy mahorati.
«Boburnoma»ning janr xususiyatlari. Uning adabiy-ilmiy qimmati. Asardagi timsollar. Badiiy xususiyatlari. Asarning ahamiyati.
Ilmiy va falsafiy merosi. “Aruz risolasi”da turkiy aruz masalalari. “Mubayyin” ta’limiy-tasavvufiy asar sifatida. “Volidiyya” asarida Xoja Ahror Valiy ta’limoti.
|
| |
Binolarni o`zbek milliy uslubida bezash

57
Milliy binolarning shift qismlari hovuzak deb ataladigan yarim
silindrsimon tayoqchalarning tеrib chiqilishiga aytiladi. Hovuzaklar
islimiy naqsh namunalari bilan bezaladi.
Xalq ustalari o`z naqqoshlik maktablari an'analarini davom
ettirgan holda ijod etganlar. Ular Toshkent, Qo`qon, Samarqand,
Buxoro, Farg‘ona kabi shaharlarga borib naqqoshlik ishlarini bajarar
edilar. Naqqosh ustalar qaysi joylarga ishga taklif etilishmasin o`z ish
usullarini rivojlantirgan holda ijod etganlar. O`zbek xonadonlarining
zebu – ziynati qisoblangan bezakli namoyonlar, bolorli shiftlar,
tokcha, kitoba, izora qismlari murakkab, islimiy naqsh namunalari
bilan bezalgan. Ganch va naqsh namunalari bilan bezatilgan milliy
xonadonlar baland va sеrhasham qurilgan bo`lib, ularni naqshinkor
ustunlar ko`tarib turgan.
Qaysiranglar «Xromatikranglar» deyiladi?

Qaysiranglar «Xromatikranglar» deyiladi? Spektrranglari va shunga yaqin ranglar
Oq, kulrang, qora
Sariq, qora, yashil
Spektr ranglarning to‘g‘ri tartibda yozilganini aniqlang Qizil, zarg‘aldoq, sariq, yashil, havorang, ko‘krang, binafsha
Zarg‘aldoq, sariq, yashil, ko‘k, zangori, binafsha, qizil,
Oqsariq, zarg‘aldoq, qizil, jigarrang, binafsha, qora
Barcha issiq ranglar
Eng toza ranglar qaysilar? Spektr ranglar
69
Axromatik ranglar
Barcha sovuq ranglar
Barcha issiq ranglar
Qora rang qaysi rang turkumiga kiradi? Axromatik ranglar
Spektr ranglar
Xromatik ranglar
Barcha issiq ranglar
Rang kontrasti nima? Rangning qarama-qarshiligi
Ranglar to‘yinganligi
Ranglar doirasi
Ranglar uyg‘unligi
«Garmoniya» so‘ziga berilgan to‘g‘ri ta’rifni aniqlang Ranglar uyg‘unligi
Ranglarning mutanosibligi
Ranglarning nomutanosibligi
Ranglar to‘plami
«Kolorit» so‘ziga berilgan to‘g‘ri tarifni toping Badiiy asardagi yetakchi rang,
Ranglar uyg‘unligi
Ikki xil rangdan uchinchi xil rangni hosil qilish
Ranglar to‘plami
Aktiv ranglarga qaysi ranglar kiradi? Ruhni tetiklashtiruvchi ilk ranglar
bir-biriga mos ranglar
Sovuq ranglar
Issiq ranglar
«Dekor» so‘zi qanday ma’noni anglatadi? Bezatmoq
70
Buzmoq
Qurmoq
Bo‘yamoq
Bezak san’ati turlari to‘g‘ri ko‘rsatilgan qatorni ko‘rsating Mahobatli bezak san’ati, badiiy bezak san’ati, amaliy san’at, dizayn
Rang tasvir, qalamtasvir, grafika,
Haykaltaroshlik, miniatyura, mozayka,
Amaliy san`at, grafika, multiplikatsiya
Islomdan oldin Arabistonda ijtimoiy-siyosiy holat

82
bu yerdagi shaharlarni o‘zlashtirish maqsadida Bobildan talaygina aholini
ko‘chirgan. Ular orasida ko‘pchilikni yahudiylar tashkil qilgan. Ma’lumki, bundan
oldinroq (mil. av. 586 y.) Navuxodonosor II Quddusni zabt qilganida salkam 30
ming yahudiyni asir qilib, Bobilga keltirgan va «Bobil asirligi» 50 yil davom etgan.
Shundan so‘ng ham ba’zi yahudiylar Falastinga qaytmay Bobilda qolib ketganlar.
Arabiston yarim orolida yahudiylik bilan bir qatorda xristianlik dini ham
tarqalgan edi. Xristianlar bu yerda keng targ‘ibotchilik ishlarini olib borar edilar.
Ular Arabistonga qachon kirib kelganligi noma’lum. Tarixiy manbalarda xabar
berilishicha, qul savdosi bu yerga xristianlarning kirib kelishida asosiy omillardan
biri bo‘lgan. Vizantiya viloyatlari va O‘rta yer dengizi orollaridan keltiriladigan oq
tanli erkak-ayol qullar odatda uy ishlari va hunarmandchilik ishlariga jalb qilinar
edi. Shahar boylari chiroyli xristian qizlarni o‘zlariga joriyalikka olar, ular ona
bo‘lganlaridan keyin ozod qilar edilar. Masalan, Makkadagi Banu Maxzum
urug‘ining boylari qo‘l ostida yunonistonlik joriyalar ko‘p bo‘lgan.
Johiliya jamiyatida o‘zlarining katta bobolari Ibrohim (a.s.) dinini saqlab
qolgan bir jamoa kishilar «haniflar» deb atalar edilar. Ular sanamlarga sig‘inmas,
balki yagona xudoga ibodat qilar edilar. Haniflar ochiqdan-ochiq butparastlarni
tanqid qilar edilar. Bu tanqidlar, tabiiyki, zodagonlarga yoqmas edi. Shuning uchun
ham ular bir yerda muqim turmay, o‘lka bo‘ylab ko‘chib yurishga va qalandarona
hayot kechirishga majbur bo‘ldilar. Ushbu toifa kishilardan Zayd ibn Amr, Varaqa
ibn Navfal, Ubaydulloh ibn Jahsh, Usmon ibn Huvayris, Quss ibn Sayidolarni
keltirish mumkin.
III. Seminar mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar

III. Seminar mashg‘ulotlar bo‘yicha ko‘rsatma va tavsiyalar
Seminar mashg‘ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:
1. Dinshunoslik fanining predmeti va funksiyalari.
2. Dinshunoslik metodologiyasi va dinlarning tasnifi
3. Din psixologiyasi ijtimoiy ahamiyati
4. Milliy dinlarning ijtimoiy taraqqiyot va shaxs e’tiqodini ta’minlashadagiroli
5. Buddaviylik va xristianlik dining jamiyat taraqqiyotiga ta’siri
6. Islom tafakkuri va madaniyatining shakillaninsh bosqichlari.
7. Qurʼon, hadis, fiqh, aqida ilmlarining shakllanish tarixi
205
8. Islom huquqi va manbalari
9. Tasavvuf va hozirgi zamon
10. Islom inson ma’naviy madaniyatini tarbiyalash omillari haqida
11. O‘zbekistonda diniy tashkilotlar va konfessiyalar faoliyati dinamikasi
12. Missionerlik va prozelitizmning diniy etiqodni tanlashga salbiy ta’siri.
13. Diniy fundamentalizm, radikalizm va terrorizm xavfsizlikka tahdid
14. Xalqaro tashkilotlarning terrorizmga qarshi kurashining ahamiyati
15. Diniy plyuralizm, diniy tolerantlik, bag’rikenglikning jamiyat hayotidagi
o‘rni.
IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan topshiriqlar:
1. Din, dinshunoslik, din falsafasi, teologiya, teosofiya, xudojoʻylik, diniy eʼtiqod,
aqida, ilohiyot tushunchalarining mohiyati.
2. Dinshunoslikning fan sifatida shakllanishi, predmeti, funksiyalari, kategoriyalari.
3. Dinlarni tadqiq etish metodologiyasi: tipologik, qiyosiy, tarkibiy-funksional,
genetik tahlil. Qiyosiy dinshunosliklikning metodlari.
4. Yahudiylik ta'limoti, an'ana va marosimlari.
5. Konfutsiylik ta'limotida ijtimoiy-axloqiy masalalar.
6. Zardushtiylikning teologik tizimi va diniy marosimlari.
7. Zardushtiylikda tabiatning ulug’lanishi.
8. Zardushtiylikning diniy iyerarxiyasi.
9. Buddaviylik dinining paydo bo‘lish tarixi, asosiy ta'limotlari, oqimlari va
manbalari.
10. O‘zbekistonda buddaviylik dinining tarixiy ildizlari (Qaratepa, Fayoztepa,
Dalvarzintepa) va hozirgi zamon.
11. Xristianlikning paydo bo‘lishi, aqidalari, asosiy yo‘nalishlari, taʼlimotlari va
manbalari.
12. Islom dinining paydo bo‘lishidagi ijtimoiy-siyosiy va madaniy sharoitlar.
13. Roshid xalifalar hukumronligi davridagi islohotlarning mohiyati. Ummaviylar
206
va abbosiylar hukumronligi davrida dinga munosabat.
14. Movarounnahrda islom dinining tarqalishi va madrasa ta`limi
shakllanishining ijtimoiy madaniy hayotga ta`siri.
15. Esxatologiyaning mohgiyati: qiyomat va oxirat dunyosi.
16. Islom oqimlari va yo‘nalishlarining paydo bo‘lishi sabablari, eʼtiqodidagi
bo‘linishlarning sabablari va oqibatlari.
17. Hanafiy mazhabi rivojida Markaziy Osiyo faqihlarining roli va hissasi.
|
Qadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari

|
Qadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari
|
bet | 140/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiQadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari
Qadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari. Ieroglifik va piktografik yozuvlar. Mixxatlar va runiy yozuvdagi ilk manbalar. Urxun yozuvidagi yodgorliklar va ularning tarqalishi.
O’rxun-Enasoy obidalari (VI-VIII asrlar) adabiy manba sifatida. Yodgorliklarning yaratilish tarixi va tarqalish o’rni. Ularning kashf etilishiga oid ma’lumotlar. Bilga xoqon yodgorligida Vatan daxlsizligi uchun kurashning aks etganligi. Kul Tegin yodgorligi. O’rxun-Enasoy toshbitiklari adabiy manba sifatida. Toshbitiklarning til xususiyatlari, adabiy qimmati. O’rxun-Enasoy yodgorliklarining janr xususiyatlari: tarixiy-qahramonlik dostonlari, qo’shiq va yig’i janrlari. Toshbitiklar va turkiy xalqlar og’zaki ijodi o’rtasidagi munosabat. O’rxun-Enasoy yodgorliklarida mifologik tasavvurlar. To’nyuquq bitigi. Unda shaxs va millat erki. Irq bitigi (Ta’birnoma) adabiy manba sifatida.
Islom madaniyatining shakllanishi va ilk musulmon Uyg’onish (Renessansi) davri
Islom madaniyatining shakllanishi va ilk musulmon Uyg’onish (Renessansi) davrida badiiy adabiyotning o’zigka xos jihatlari. Bu davr adabiyotiga xos jihatlar.
Xoja Ahmad Yassaviy ijodi. Turkiy she’riyatda hikmat janrining shakllanishi. “Devoni hikmat” asari va uning tarkibi. Yassaviy izdoshlari. Sulaymon Boqirg’oniy asarlari. “Boqirg’on kitobi” mundarijasi.
Tasavvufiy talqinlar va badiiy tafakkurning yuksalish davri (XIV-XVI – asrlar). Davr madaniy hayotiga sharh. Turkistonda tasavvufning vujudga kelishi va tarqalishi. Tasavvuf tarixida irfon bosqichi. Ibrohim Adham, Shaqiq Balxiy va Imom G’azzoliy asarlari. Ilk turk mutasavviflari ijodi. Yassaviylik tariqati va uning adabiy manbalari. Kubroviyya tariqati va bu tariqatning badiiy ijodda aks etishi. Adabiy janrlar va ularning taraqqiyoti.
Nosiriddin Rabg’uziy hayoti va ijodining manbalari. Adib ijodining o’rganilish tarixidan. Payg’ambarlar tarixi asosida yaratilgan asarlar. “Qisasi Rabg’uziy” (“Qisasu-l-anbiyo”) asarining tarkibi. Asar tarkibidagi hikoya va mumtoz she’riy janrlar.
|
| |
Tayanch tushunchalar - Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий вa ўртa мaxсус тaълим вaзирлиги

40
yo`nalishda davom etib keladi. Tabiatning bu qonuni naqshlarda ham
o`z aksini topgandir. Usta chizadigan naqsh shunchaki qog`oz bеtini
to`ldirish emas, balki ongli ravishda
tabiat va badiiylik qonun-
qoidalariga amal qilgan holda manzara tasvirini chizishdan iborat”.
Kompozitsiya – lotincha so`z bo`lib, joylashtirish, qurish,
tuzish dеgan ma'noni anglatadi. Bunda tanlangan naqsh namunasiga
ko`ra uning elеmеntlari qog`oz yuzasida bir-biriga boqliq holda
joylashib, yaxlit kompozitsiyani hosil qiladi.
Istalgan
mavzu
mazmuniga
mos
keladigan
naqsh
kompozitsiyalarini tuzishda avval ko`plab
xomaki ishlar, eskizlar
ishlanadi va ulardan eng chiroyli namunalar tanlab olinadi. Naqsh
kompozitsiyalarini
tuzishda
elеmеntlar
o`rnini
almashtirish,
qo`shimcha elеmеntlar kiritish orqali uning mazmunini yanada
boyitish kabilar ham muhim axamiyatga egadir.
Naqsh mazmunini
ifodalashda kompozitsiyaning asosiy qonuniyatlariga rioya qilish
lozim. Bular kompozitsiyaning bir butunligi, elеmеntlar,
shakllar,
ranglarning takrorlanishi va ular o`rtasidagi o`zaro bog‘liqlik,
kompozitsiyaning tarkibiy qismi bo`lgan rang tuslarining ma'lum bir
koloritga bo`ysundirishdan iborat.
Kompozitsiyada
naqsh
yaratishning
shunday
qoidasini
simmеtriya,
assimеtriya,
ritm,
markazni
topish,
stilizatsiya,
muvozanat, elеmеntlarning o`lchovi, shakli, rangi kabilarga rioya
qilishni tashkil etadi va bunga qat'iy amal qilinadi.
Foydalaniladigan adabiyotlar - Mavzu: Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar Reja: Harakat tayanch a’zolari haqida ma’lumot

|
Mavzu: Harakat-tayanch a’zolari jarohatlangan bolalar Reja: Harakat tayanch a’zolari haqida ma’lumot
|
bet | 3/3 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 359,78 Kb. | | #123006 |
Bog'liq harakatFoydalaniladigan adabiyotlar:
Asosiy adabiyotlar
1. Ayupova M.Yu. Logopediya. T.: «O’zbekiston faylasuflar milliy jamiyati» 2007 y.
2. Raxmanova V.S. “Korreksion pedagogika va logopediya”.-“Moliya-iqtisod”, -T.,2007
3. Raxmanova V.S. “Defektologiya asoslari”. -“VORIS-NAShRIYoT”. T., 2012. CENTRAL ASIAN RESEARCH JOURNAL FOR INTERDISCIPLINARY STUDIES 34(CARJIS) ilmiy jurnali bilan hamkorlikda.“YANGI O’ZBEKISTONNING UMIDLI YOSHLARI” 1(1)-SON 2022-YIL 28-FEVRAL
4. “Ta’lim hamma uchun” milliy dasturini joriy qilish bosqichlari. O‘RXTV, Yunisef, RTM, - T., 2005.
Qo`shimcha adabiyotlar
1. Raxmanova V.S. “Maxsus pedagogika”.-T.,”G‘afur G‘ulom”, 2004.
2. Engagig Deaf and Hard of Hearing Students in the School Librury: A Handbook for Teacher- Librarians NADENE EISNER. 2012 5-10.
3. Embracing Diversity: Toolkit for Creating Inclusive, Learning-Friendly Environments Specialized Booklet 3 Teaching Children with Disabilities in Inclusive Settings Published in 2015 by the United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization 7, place de Fontenoy, 75352 Paris 07 SP, France
4. Saloydinov, S. Q. (2021). Paxta tozalash zavodlarida energiya sarfini kamaytirishning texnik-iqtisodiy mexanizmini yaratish. “Academic research in educational sciences”, 2(9), 886-889. https://doi.org/10.24412/2181-1385-2021-9-886-889
5. Saloydinov, S. Q. (2021). Creation of feasibility studies to reduce energy costs in ginneries. "Экономика и социум", 9(88), 147-149.
6. Caлойдинов, C. К. (2021). Образовательные кредиты в Узбекистане."Экономика и социум", 12(91), 470-472.
7. Caлойдинов, C. К. (2021). Спрос на рынке дифференцированных продуктов. "Экономика и социум", 12(91), 473-476
|
| |
Ubaydiy eshik elementlari qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?

85
Ubaydiy eshik elementlari qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Qubba, zulfin, taqtaqa, bindigi
Mix cho‘p, taqa, shurub,
Chaspak, mix, zulfin, gardish
Bosha, vassa, ustun
Ayvonlarda ishlatiladigan konstruktiv elementlarni ko‘rsating
ustun, bosha, yo‘g‘i, bolor, vassa, kovza.
Paxsa, g‘isht, DVP, DSP,
Armatura, ugolniklardan yasalgan metal konstruksiyalar
Paxsa, DSP, metal konstruksiyalar
Naqsh qanday ma’noni anglatadi?
Arabcha tasvir, gul degan ma’noni bildiradi, turli shakllarning ma’lum
tartibda takrorlanishidan hosil qilingan bezak
Lotincha - geometrik shakllardan tuzilgan naqsh degan ma’noni
bildiradi,
O‘zbekcha- yo‘l ichidagi naqsh degan ma’noni bildiradi,
Lotincha «ornament» - bezak degan ma’noni anglatadi
Daraxt yoshi qanday aniqlanadi?
Yog‘och ko‘ndalang kesimidagi halqalar soniga qarab
Daraxt shoxalarining soniga qarab
Yog‘och uzunligiga qarab
Yog‘och diametri uzunligiga qarab
Kovza iskana qanday vazifani bajaradi ?
O‘yilgan naqsh chiziqlarni ustiga uch qirrali qavariq yo‘llar chizishda
Chakichlash, naqsh o‘yish
Lo‘la pardoz uchun
Choka pardoz uchun
Iskana qanday vazifani bajaradi ?
86
Yo‘nish, tekislash, teshish.
Chakichlash, naqsh o‘yish
Choka pardoz uchun
Lo‘la pardoz uchun
Morpech iskana qanday vazifani bajaradi ?
Zanjira, yarim doiralar, nuqtalar chiqarishda
Chakichlash, naqsh o‘yish
O‘yilgan naqsh chiziqlarni ustiga uch qirrali qavariq yo‘llar chizishda
Choka pardoz uchun
Nova iskana qanday vazifani bajaradi ?
Naqsh bandlari, gullari konturlarini kesib chiqish
Chakichlash uchun
Choka pardoz uchun
Naqsh zaminini tekislash uchun
|
Tayanch tushunchalar - Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий вa ўртa мaxсус тaълим вaзирлиги

58
Intеryеrning devor qismi uchun naqsh kompozitsiyalarini tuzish.
Intеryеr devorlarini
bezashda xonaning balandligi, umumiy
ko`rinishi, yorug‘lik tushishi va xonaning turmushdagi o`rni hisobga
olinadi. Intеryеrning qaysi rang tusiga xos ravishda
naqshlanishi ham
muhim ahamiyatga ega.
Qadimiy va zamonaviy qurilgan binolarning naqshlanish usullari
o`ziga xosdir. Avvallari binolar dеvori milliy uslubda tokchalar,
taxmon, kosamon, la'li, kitobat, mehrob kabi sharqona an'analarga
xos qurilgan bo`lsa, hozirgi zamonaviy binolar
yaxlit bir-butunligini
saqlagan holda qurilmoqda.
Intеryеrni naqshlashda har bir devorning yuqori, o`rta va
pastki (izora) qismlariga qanday bezak namunalarini bеrish aniqlab
chiqiladi. Intеryеrning reja va o`lchamlari to`g‘ri tanlanilishi zarur.
Dastavval kompozitsiyalarning haqiqiy kattalikdagi xomaki nusxasini
bir bo`lagi – rapporti chiziladi. So`ngra
namuna eskizining axtasi
tayyorlanadi. Devor yuzalariga gurupt yordamida boshlang‘ich rang
qorishmasi bеrilgach naqsh axtasini devor yuzasiga tushirib,
ranglanib, pardoz bеriladi.
Intеryеr devorining pastki qismi uchun girix,
gulli girix,
kompozitsiyalari tuziladi. Devorning o`rta qismlari uchun namoyon,
mexrob, osma, murakkab singari naqsh turlari chiziladi. Tepa
59
qismlarga esa turli shakllar ko`rinishidagi islimiy friz naqsh
kompozitsiyalari tuziladi.
Ma'lumki, naqqosh ijodida eng mas'uliyatli ishlardan biri naqsh
kompozitsiyalarini yaratishdir. Naqsh
kompozitsiyalarini tuzish,
ma'lum qonun-qoidalarni o`z ichiga oladi:
naqsh elеmеntlarini nisbatini saqlash;
b) tanob bilan novdani farqlab tasvirlash;
v) tanobdan gul barg va boshqa naqsh elеmеntlarini o`sib
chiqmasligi;
g) o`lchamga mos naqsh kompozitsiyasini tuzish va hokazo.
Tabiat, atrof olamni rangsiz tasavvur etib bo`lmaganidek,
naqqoshlik san'atini ham rang tuslarisiz to`laqonli tasvirlash qiyin.
Shuningdek Intеryеrni naqsh bezaklari bilan
bezashda rangshunoslik
qoidalariga amal qilish albatta muhimdir.
Tayanch tushunchalar - Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий вa ўртa мaxсус тaълим вaзирлиги

60
Intеryеrning shift qismi uchun naqsh kompozitsiyalarini
tuzish.
Intеryеr shiftlari o`tmishda va bugungi kunimizda ham o`ziga
xos milliylik asosida bezaladi. Intеryеr shiftlarini ko`pincha burchak
islimi, aylana qo`shband, turunj, davra turunj, girix, murakkab singari
naqsh namunalari ishlanadi.
Qadimda xona shiftlarini hashamatli sеrviqor muqarnas va
boshqali ustunlar ko`tarib turgan. Shift yuzalaridagi to`sinlar
oralig‘iga aylana slindrsimon yog‘och bo`laklari tеrilib ular vassa jufta
yoki bolor deb ham atalgan. Bolorlar to`lqinsimon yuza ko`rinishini
eslatib, islimiy naqshlar bilan bezatilgan. O`zbek
milliy xonadonlari
shiftlari tekis ganch suvoqlari bilan ham suvalib bezalgan. Devor va
shift oralig‘iga sharafa ganch quymalari o`rnatilib,
shift yuzalari
bo`rtma xandasiy (girix) va bir necha turdagi naqsh kompozitsiyalari
bir necha turdagi naqsh kompozitsiyalari bilan naqshlangan.
Shift yuzalarini karniz, hovuz, nimhovuz, gumbaz, qubba
ko`rinishlaridan.
Yog‘och fanеrdan yasab bezatilib kelinmoqda.
Shift yuzalarini
naqshlashdan avval erimay naqsh kompozitsiyasi uchun o`lcham
olinadi. O`lchamga mos ravishda axta qog`ozi kesiladi. So`ngra,
61
chiziladigan naqshning rapporti va tuzilish bo`laklariga qarab ikki,
to`rt, olti buklab kompozitsiyaning yarmi yoki chorak qismi chiziladi.
Chizilgan naqsh namunasini igna bilan teshib chiqiladi.
Tayyor
bo`lgan naqsh axtasini xoka yordamida yuzaga tushiriladi. Intеryеr
shiftlarini
bezashda, dastavval naqshning zamini (tagi) ranglanadi.
Rang tuslari xona devor bezaklariga hamohang ravishda olinadi.
So`ngra oraliq shakl yuzalari gul, novda, shkufta,
barg elеmеntlariga
rang bеriladi. Naqsh kompozitsiyalari ranglab olingandan so`ng,
Siyoh-qalam, targ`il usulida pardoz bеriladi.
Og‘axoniylar - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

Bog'liq Dinshunoslik majmua 2023-2024-o\'quv yili pdf
Og‘axoniylar. XIX asrning birinchi yarmida Eronda paydo bo‘lgan diniy-
siyosiy oqim. Mazkur firqa Hasan Ali Shoh (1804-1881) faoliyati bilan bog‘lanadi.
Hasan Ali Shoh Eronda o‘z atrofiga bir qancha qo‘shin yig‘ib, davlatga qarshi
isyon ko‘tardi. Natijada Eronda davlat to‘ntarishi boshlandi. Inglizlar Fors yurtlariga
bo‘lgan qiziqishlari tufayli ushbu to‘ntarishga homiylik qildilar. Lekin, bu to‘ntarish
1840 yilga kelib samarasiz yakunlandi. Hasan Ali Shoh va uning qo‘shinlari asirga
olindi. Keyinchalik inglizlar asirga olinganlarni katta pul evaziga hamda Erondan
olib chiqib ketish sharti bilan ozod qildilar. Natijada ular Bombey shahrida o‘zlariga
qarorgoh barpo qilib, o‘z faoliyatlarini davom ettirdilar.
Bu vaqtga kelib Hasan o‘zini ismoiliy-nizoriylarning imomi deb e’lon qilib,
Og‘axon laqabini oladi. Uning atrofiga Hindiston ismoiliylari qo‘shildi, natijada
og‘axoniylar oilasi barpo qilindi. Hasan Ali vafot etgach, o‘g‘li Ali Shoh (vaf. 1885
y., Ikkinchi Og‘axon nomi bilan tanilgan) otasining ishlarini davom ettirdi. Ikkinchi
Og‘axon vafotidan so‘ng yakka hokimlik uning o‘g‘li Muhammad Shoh al-
Husayniy (vaf. 1957 y.) Uchinchi Og‘axonga o‘tdi. Uchinchi Og‘axon o‘z vafotidan
oldin ismoiliylar an’anasiga xilof ravishda hokimlikni katta o‘g‘liga emas, balki
nevarasi
Karimxon
al-Husaynga
vasiyat
qildi.
Karimxon
Amerika
universitetlarining birida tahsil olgan va u hozirgi kunda ismoiliylarning 48-imomi,
To‘rtinchi Og‘axon hisoblanadi.
Og‘axonlar Fotima (r.a.) naslidan bo‘lib, ular barcha gunohlardan pok va
muqaddas hisoblanib, iloh darajasiga ko‘tariladilar. Og‘axoniy imomlari Yevropa
mamlakatlarida badavlat hayot kechirayotgan bo‘lsalarda, ularning tarafdorlari
imomlarini ulug‘lashda davom etib, topgan boyliklarini beshdan birini berib
turganliklari sababli Uchinchi Og‘axon dunyoning eng boy kishilaridan biriga
aylangan edi.
Hozirgi kunda Og‘axoniylar Karachida o‘z markazlarini bunyod etganlar,
uning tarafdorlari Afrikaning sharqiy qismi Nayrobi, Dorus-Salom, Madagaskar,
Zanjibar, Kongo, Hindiston va Pokistonda o‘z ta’limotlarini yoyishda davom
103
etmoqdalar. Shuningdek, Suriya va Livanda ham uning tarafdorlari mavjud. Hozirgi
kunda bu aqida tarafdorlarining soni taxminan 20 millionga yaqindir.
Chekma iskana qanday vazifani bajaradi ?

87
Doira shaklidagi
naqsh
Rang tusi
Tesha
Islomov
qaysi
yog‘och
o‘ymakorlik maktabining
namoyondasi?
Andijon
Buxoro
Rishton
Toshkent
Interyer so‘zi nimani anglatadi?
Binoning ichki qism ko‘rinishi
Ma’lum tartibda joylashtirish
Mos degan ma’noni
anglatadi
Ranglash degan ma’noni anglatadi
Tanob nima?
Naqsh kompozitsiyasining asosiy yo‘l chizig‘i
Naqsh kompozitsiyasining tuzilishi
Naqshning ramziy ma’nolari nomi
Naqshning gul
elementlari
Xatkash (resmus) asbobi qanday vazifani bajaradi ?
Yog‘ochning tekis qirrasiga paralel chiziqlar chizish uchun
Zanjira, yarim doiralar, nuqtalar chiqarishda
Lo‘la pardoz uchun
Naqsh zaminini chakichlab pardozlash uchun
Yog‘och o‘ymakorligida ishlatiladigan o‘lchov asboblari qaysilar.
Chizg‘ich, pargor, reysfeder, reysshina, transportyor,
Iskana, ruletka, tesha
Randa, arra, chizg‘ich, qalam,
O‘chirg‘ich
Reja - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

95
ikki guruhning ajralib chiqishiga sabab bo‘ldi. Bu guruhlar keyinchalik islomdagi
ikki katta oqim – xavorij va shialarga aylandi.
Bu jangda Ali ibn Abu Tolib ortiqcha qon to‘kilishini istamay, qarshi tomon
bilan o‘zaro bitim tuzib, urushni to‘xtatishga rozi bo‘ldi. Alining tutgan bunday
murosasozlik siyosatidan uning qo‘shini orasidagi bir guruh kishilar norozi bo‘lib,
ajralib chiqdilar.
Xuddi shu vaqtda yangi diniy oqim yuzaga keldi. Ya’ni Aliga itoat etishdan
bosh tortganlar «Xavorij» deb, Muoviyaga qo‘shilmay Ali atrofiga to‘planganlar esa
keyinchalik «Shia» deb nomlana boshlandi. Bu ikki toifaning yonida esa «jumhur»
ya’ni qolgan musulmonlar jamoati turardi. Har bir toifaning o‘ziga
xos diniy nuqtai
nazari va «fiqhi» paydo bo‘ldi.
Mumtoz adabiyotda an’anaviy mavzu va obrazlar

|
Mumtoz adabiyotda an’anaviy mavzu va obrazlar
|
bet | 139/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiMumtoz adabiyotda an’anaviy mavzu va obrazlar
Mumtoz adabiyotda an’anaviy mavzular. Mumtoz adabiyotda obrazlilik. Oshiq, ma’shuqa va raqib obrazlaridagi o’ziga xos jihatlar. Ularning asar badiiy xususiyatlariga daxldorligi.
Mumtoz adabiyotda badiiy uslub tushunchasi
Mumtoz adabiyotda badiiy uslub tushunchasi haqida ma’lumot. Uslubning o’ziga xosligida ijodkorlarning individualligi masalasi. Xuroson va Turkiston uslubidagi o’ziga xosliklar.
Mumtoz o’zbek adabiy tilidagi filologik asarlar va ularning badiiy adabiyotni o’rganishda muhim manbalar ekanligi
Mumtoz o’zbek adabiy tilidagi filologik asarlar va ularning badiiy adabiyotni o’rganishda muhim manbalar ekanligi masalasi. “Muntahab ul lug’at”, “Abushqa”, “Kelurnoma”larning o’ziga xos xususiyatlari.
Islomgacha bo’lgan davr adabiyoti
Moniylik mazmunidagi turkiy adabiyot. Moniy va uning ta’limoti xususiyatlari. Moniylik – zardushtiylikning mahsuli sifatida. Moniylik she’rlarining mavzui. «Xuastuanift» (Moniylarning tavbanomasi) asarining o’ziga xos xususiyatlari.
Budda mazmunidagi turkiy adabiyot. Markaziy Osiyoda buddaviylikning xos xususiyatlari. «Oltun yoruq», «Shahzoda va bars» afsonalari.
Uyg’ur yozuvidagi yodgorliklar
Uyg’ur yozuvidagi yodgorliklar. «Devonu lug’otit turk» asari orqali bizgacha etib kelgan badiiyat namunalari. Alp Erto’nga marsiyasi. Qadimgi afsona va qo’shiqlar poetikasi. «Devonu lug’otit turk»da munozara janrining ilk ildizlari. «Devon»dagi xalq maqollari poetikasi.
Yozma yodgorliklar
Qadimgi yodgorliklarning yozuv xususiyatlari. Ieroglifik va piktografik yozuvlar. Mixxatlar va runiy yozuvdagi ilk manbalar.
«Avesto» yodgorligi (er.av.VII asr) zardushtiylikning muqaddas kitobi ekanligi. «Avesto» qadimgi mif va afsonalar majmui sifatida. Zardusht shaxsi haqidagi ma’lumotlar. Uning tarkibiy tuzilishi. Asosiy qism va Zandlar. «Avesto»ning ilmiy-tarixiy qimmati. «Avesto»ning o’rganilishi tarixidan. «Avesto» adabiy manba sifatida. Asardagi etakchi qahramonlar va timsollar. “Avesto”ning badiiy xususiyatlariga doir.
|
| |
Yog‘och o‘ymakorligida ishlatiladigan asbob-uskunalar qaysi

82
Axta (ulgi) nima?
Nusxani yuzaga ko‘chirish uchun ishlatiladigan, naqsh yo‘llari
teshilgan shaffof qog‘oz.
Yelimli bo‘yoq turi.
Doira shaklidagi naqsh
Naqshni tushirish uchun qora yog‘och kukuni
Qanday naqsh kompozitsiyalarini bilasiz?
Pargori, turunj, namoyon, ruta, girix, islimi, murakkab
Ofort, batal
Shobarg, oygul, mehrob
Zardo‘zlik, ganchkorlik,kashtachilik,kandakorlik
Ritm iborasining ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Naqsh, bezak elementlarining bir qismi ma’lum
tartibda bir tekisda
takrorlanishi
O‘lchovlarning bir-biriga mos kelishi (mutanosiblik)
Ranglar qarama-qarshiligi
Rang tusi
Toshkent yog‘och o‘ymakorligi ustalari qaysi qatorda to‘g‘ri
ko‘rsatilgan?
S.Xo‘jaev, M.Qosimov,
Usta Sh. Murodov, A.Ilhomov, M.To‘rayev, K.Karimov
Usta Sh. Murodov, Z.Bositxonov, A.Ilhomov
O. Fayzullayev
A.Boltayev, O.Yoqubov, R.Masharipov
Yog‘och o‘ymakorligi usullari qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Bag‘dodi, islimi, pargori.
Iroqi, girix, naboti.
Mexrob, zaminsiz o‘yma, pargori
Pargori, zaminli o‘yma, naboti
83
Amaliy san’at turlari qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Naqqoshlik,
Yog‘och o‘ymakorligi, kashtachilik, ganch o‘ymakorligi,
Yog‘och o‘ymakorligi, haykaltaroshlik, kulolchilik,
Ganch o‘ymakorligi, grafika, zargarlik.
Kashtachilik, zardo‘zlik,
naqqoshlik, dastgohli rangtasvir
Madoxil naqshi qanday ko‘rinishga ega?

84
Stilizatsiya so‘zining ma’nosini aniqlang
Tabiatdagi gul, novda, barg, qush va hayvonlarni oddiylashtirilgan
tasviri.
Naqshga shakl beruvchi chiziq
Nomutanosiblik
Naqsh elementlarining takrorlanishi
O‘ymakorlikda ishlatiladigan yog‘och turlari qaysi qatorda
to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Yong‘oq, chinor, tut, dub, qoraqayin, o‘rik, qarag‘ay,
Tol, qoraqayin, o‘rik, qarag‘ay, olcha
Terak, tol, dub, shaftoli
Archa, shumtol, terak, baqaterak
O‘simliksimon naqsh elementlari-dan tuzilgan kompozitsiya
qanday ataladi?
Islimiy naqsh
Pargori naqsh
Geometrik naqsh
Zanjira naqshi
Yog‘och o‘ymakorlikda ishlatiladigan mahalliy xom-ashyolar
qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
Yong‘oq, chinor, tut, o‘rik, qarag‘ay, nok
Arg‘uvon, tillog‘och
Buk, zirk, zarang
Dub, qoraqayin
“Bindigi” eshik va darvozalardan qanday maqsadda ishlatiladi ?
Ikki tabaqa orasidagi tarqishni yopish va zeb berish
Zeb berish uchun
Eshik qiyshaymasligi uchun
Eshikni namgarchilikdan saqlash uchun
Əlvan metallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

3.6. Əlvan metallar
Metallar qara və əlvan metallar olmaqla iki qrupa
bölünür. Qara metallar dəmir və onun ərintiləri olan polad və
çuqundan ibarətdir. Qalan metallar isə əlvan metallar qrupunu
103
təşkil edir. Əlvan metallar, öz növbəsində,
yüngül,
ağır
,
nadir
və
nəcib
metallar qrupuna ayrılır. Əlvan metallar və bunların
ərintiləri əlavə olaraq bir sıra xüsusi xassələrə malikdir.
Məsələn: yüksək elektrik və istilik keçiriciliyinə,
korroziyaya
,
sürtünmə və mexaniki yeyilməyə qarşı davamlılığa malik
olmaları ilə fərqlənirlər.
Sıxlığı 5 q/sm
3
-dən böyük olan metallar
ağır
metallar
(Zn, Fe, Cu, Hg, Ag, Pt), kiçik olanlar isə
yüngül metallar
(Li,
Na, Mg, Al) adlanır.
Alüminium, maqnezium
və s. kimi yüngül metalların
əsasında yaradılan ərintilər yüngül olduqlarından
təyyarə,
kos-
mik gəmilər,
süni peyklər
və raket istehsalında geniş tətbiq
edilməkdədir.
Molibden, volfram, vanadium, titan, niobium, kobalt
və
s. kimi metallardan korroziyaya və odadavamlı olan
polad
və
xüsusi ərinti növlərinin alınmasında geniş istifadə edilir.
Polad (dəmir) özünün bir sıra üstün xüsusiyyətlərinə
(yüksək mexaniki möhkəmlik) baxmayaraq, xüsusi müqaviməti
həddən çox və korrozoyaya qarşı davamsız oluğundan geniş
tədbiq oluna bilmir.
Qara metal
Əlvan metallar
Metallar
|
Yüksək müqavimətli materiallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

3.3. Yüksək müqavimətli materiallar
Yüksək müqavimətli materialların təsnifatı və əsas
xassələri
Yüksək müqavimətli materiallara bərk vəziyyətdə olan
metal ərintiləri, bir sıra oksidlər, karbidlər və olduqca nazik
təbəqə şəklində olan təmiz metallar aiddir. Yüksək
müqavimətli materiallar yüksək stabil olmaqla, xüsusi
95
müqavimətləri 0,3 mkOm∙m-dən az olmamalı, aşağı xüsusi
müqavimətin temperatur əmsalına və kiçik termo e.h.q-nə
malik olmalıdırlar.
Yüksək müqavimətli materiallar müxtəlif termocütlərin,
nümunəvi
rezistorların
(müqavimətlərin),
şuntların,
reostatların,
elektrik
qızdırıcı
elementlərin
və
s.
hazırlanmasında geniş tətbiq olunur.
Elektrik qızdırıcı elementlərin hazırlanmasında istifadə
olunan, materiallara əlavə tələblər irəli sürülür. Belə ki, onlar
yüksək qızmaya davamlığa malik olmalı, 1000
0
S - yə kimi
temperaturda uzun müddət xassələri dəyişilmədən işləyə
bilməlidirlər.
Məlumdur ki, metalların xüsusi müqaviməti onlardan
hazırlanan nazik təbəqələrdə həddən çox yüksəlir. Bu zaman
təbəqənin qalınlığı nə qədər az olarsa, xüsusi müqavimət də bir
o qədər çox və xüsusi müqavimətin temperatur əmsalı az olur.
Bu təsir lentşəkilli rezistorlarda istifadə olunur.
Yüksək müqavimətli ərintilərə ölçü cihazları, reostat və
qızdırıcı cihazlar üçün olan ərintilər aiddir.
Reostat ərintiləri rezistor, şunt, reostat, termocüt və s. -
lərin istehsalında geniş istifadə olunur. Ən geniş yayılmış belə
ərintilərə mis-nikel ərintiləri olan manqanın, konstantan və s.
auddir.
Manqanin
85 - 89% Cu, 2,5 - 3,5% Ni, və 11,5 - 13,5%
kalium permanqanatdan ibarət ərintidir. Əlavə qarışıq 0,9%-
dən çox olmamalıdır. Bu ərinti öz adını tərkibində olan və buna
sarı rəng verən kalium permanqanatdan alır. Manqaninin
xüsusi müqaviməti buraxılabilən temperatur 200
0
S olmaqla
0,42-0,48 mkOm∙m-dir. Manqanindən d=0,02 - 6 mm-də
izolyasiyasız naqil hazırlanılır. Manqanindən həm də qalınlığı
96
0,01 - 1 mm, eni 10 - 300 mm olan lentlər də istehsal olunur.
Manqanin naqilinin müqavimətini stabilləşdirmək və xüsusi
müqavimətin temperatur əmsalını azaltmaq üçün onu 1-2 saat
müddətində 400
0
S-də vakuumda (və ya neytral qazlarda-arqan
və ya azotda) yandırıb, sonra yavaş-yavaş soyudurlar. Alınan
naqil 140
0
S-də 10 saat və otaq tempeaturunda bir il saxlanılır.
Manqanın nümunəvi rezistor, şunt və bir sıra ölçü cihazlarının,
termocüt və vericilərin hazırlanmasında tətbiq olunur.
|