-jadval - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

24.3-jadval
O’zbekistonda aholi pul daromadlari va xarajatlari balansi tarkibi
Ko’rsatkich
lar
2004
2005
2006
2007
2008
mlrd
.
so’m
foiz mlrd
.
so’m
foiz mlrd.
so’m
foiz mlrd.
so’m
foiz mlrd.
so’m
foiz
Jami
daromadlar
7634,
4
100,
0
9728,
6
100,
0
12954
,9
100,
0
16872
,7
100,
0
22626
,3
100,
0
shu
jumladan:
-mehnatga
haq to’lash
va
korxonalard
an olingan
boshqa
2057,
0
26,9 2860,
2
29,4 3857,
1
29,7 5417,
5
32,1 7534,
6
33,3
466
daromadlar
-mol-mulk,
tadbirkorlik,
qishloq
xo’jalik
mahsulotlari
ni sotishdan
olingan
daromadlar
4593,
7
60,2 5448,
0
56,0 7135,
8
55,1 8786,
9
52,1 11290
,5
49,9
-ijtimoiy
transfertlar
983,7 12,9 1420,
4
14,6 1962,
0
15,2 2668,
3
15,8 3801,
2
16,8
Jami
xarajatlar
va
jamg’armal
ar
7561,
1
100,
0
9533,
0
100,
0
12680
,7
100,
0
16572
,8
100,
0
22240
,7
100,
0
shu
jumladan:
-iste’mol
sarflari
5871,
8
77,7 6911,
4
72,5 9538,
9
73,6 12409
,8
73,5 16613
,8
74,7
-majburiy
to’lov
va
badallar
598,7 7,9
667,3 7,0
895,8 6,9
1123,
1
6,7
1445,
6
6,5
-
jamg’armala
r-ning
o’sishi
1090,
6
14,4 1954,
3
20,5 2246,
0
17,4 3039,
9
18,0 3803,
2
17,1
Manba: O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
2008 yilda aholining iste’mol sarflari 2007 yilga nisbatan 36,1 foizga o’sib,
16613,8 mlrd. so’mni tashkil etdi. Iste’mol sarflarining pul daromadlari umumiy
hajmidagi ulushi 74,7 foizni tashkil qildi.
Aholi pul daromadlari qo’shimcha o’sishining omillari tahlili shuni ko’rsatadiki,
agar 2000 yilda bu o’sishning 20,8 foizi tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan va boshqa
daromadlar hisobiga ta’minlangan bo’lsa, 2007 yilga kelib bu manzara butunlay
o’zgardi: pul daromadlari qo’shimcha o’sishining 13,4 foizi mehnatga haq to’lash, 9,9
foizi tadbirkorlik faoliyatidan olinadigan va boshqa daromadlar, 4 foizi ijtimoiy
transfertlar hisobiga ro’y berdi (24.1-diagramma).
Aholining yollanib ishlovchi qismi oladigan daromadlarining asosiy ulushini
ish
haqi
tashkil etadi. Daromadning bu turi istiqbolda ham pul daromadlari umumiy
hajmining shakllanishida o’zining yetakchi rolini saqlab qoladi. Jumladan,
O’zbekistonda 2001 yilda mehnatga layoqatli aholining o’rtacha ish haqi kun
467
kechirish uchun minimum darajada zarur bo’lgan mablag’ning 99 foizini tashkil etgan
bo’lsa, 2007
24.1-diagramma
Aholi pul daromadlari qo’shimcha o’sishining omillari
Manba: O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
Aholi pul daromadlari darajasiga davlat yordam dasturlari bo’yicha to’lovlar
sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Bu manbalar hisobiga pensiya ta’minoti amalga oshiriladi va
turli xil nafaqalar to’lanadi.
Aholining
moliya-kredit tizimi
orqali olinadigan pul daromadlari quyidagilardan
iborat:
- davlat sug’urtasi bo’yicha to’lovlar;
- shaxsiy uy qurilishiga va matlubot jamiyati a’zolariga bank ssudalari;
- jamg’arma bankidagi omonatlar bo’yicha foizlar;
- aktsiya, obligatsiya qiymatining o’sishidan olinadigan daromad va zayom
bo’yicha to’lovlar;
- lotereya bo’yicha yutuqlar;
- tovarlarni kreditga sotib olish natijasida paydo bo’ladigan vaqtincha bo’sh
mablag’lar;
- har xil turdagi kompensatsiya to’lovlar va h.k.
O’zbekistonda aholi jon boshiga real pul daromadlari 2008 yilda 23 foizga o’sdi
(24.2-diagramma).
24.2-diagramma
Manba: O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
Aholi daromadlari ularning turmush darajasiga bevosita ta’sir ko’rsatadi.
Aholi turmush darajasi – aholining hayot kechirishi uchun zarur bo’lgan
moddiy va ma’naviy ne’matlar bilan ta’minlanishi hamda ular ehtiyojining bu
ne’matlar bilan qondirilishi darajasi.
Aholi turmush darajasining BMT tomonidan tavsiya etilgan ko’rsatkichlari tizimi
o’z ichiga quyidagi guruhlarni oladi:
1) tug’ilish va o’lish darajasi hamda boshqa demografik ko’rsatkichlar;
2) hayot kechirishning sanitar-gigiena jihatidan sharoitlari;
3) oziq-ovqat tovarlarini iste’mol qilish;
4) turar joy sharoitlari;
5) ma’lumot va madaniyat;
6) mehnat qilish va bandlik sharoitlari;
7) aholining daromadlari va xarajatlari;
8) hayot kechirish qiymati va iste’mol narxlari;
9) transport vositalari;
10) dam olishni tashkil etish;
11) ijtimoiy ta’minot;
12) inson erkinligi.
Bu asosiy ko’rsatkichlardan tashqari yana ba’zi bir axborotga oid ko’rsatkichlar
ham ajratib ko’rsatiladi: aholi jon boshiga to’g’ri keluvchi YAIM, aholi jon boshiga
468
to’g’ri keluvchi milliy daromad, aholi jon boshiga to’g’ri keluvchi iste’mol hajmi va
boshqalar.
Kishilar hayot faoliyati uchun zarur ne’matlar to’plami mehnat sharoiti, ta’lim,
sog’liqni saqlash, oziq-ovqat va uy-joy sifati kabi xilma-xil ehtiyojlarni o’z ichiga
oladi. Kishilar ehtiyojlarini qondirish darajasi jamiyat a’zolarining alohida olgan va
oilaviy daromadlari darajasiga bog’liq. Turmush darajasini mamlakat darajasida
(butun aholi uchun) va tabaqalashgan mikrodarajada (aholining alohida guruhi uchun)
qarab chiqish mumkin. Birinchi yondashuv turli mamlakatlarda aholining turmush
darajasini aholi jon boshiga to’g’ri keladigan yalpi ichki mahsulot ko’rsatkichi
bo’yicha aniqlab, qiyosiy tahlil qilish imkonini beradi.
Aholi guruhlari bo’yicha daromadlar taqsimlanishi dinamikasini taqqoslash
|