nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Uchinchidan - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot...

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasiBog'liq portal.guldu.uz-Kompyuter ta`minotiUchinchidan,
zamonaviy
tizimlar
ishlab
chiqishning
turli
turlarini
qo’llabquvvatlashga qobil: zaxiraga tayyorlash, buyurtmaga yig’ma holga
keltirish,mayda va yirik seriyali ishlab chiqarish, uzluksiz ravishda ishlab chiqarish,
shuningdek, aralash tur va boshqalar shular jumlasidandir.
Ishlab chiqarish iqtisodiy faoliyatini avtomatlashtirish tizimi bo’yicha g’arb
bozori yuzlab ADP komplekslariga ega. Ularning shartli ravishda to’rt guruhga bo’lish
mumkin:
1.
Yirik va o’rta korxonalar (korporattsiyalar) butun faoliyatini
avtomatlashtirish uchun umumiy vazifadagi integrattsiyalashgan ilovalarning
kompleks ADPlari. Oliy narxli sinf ko’p vazifali mahsulotlari: RG’3 (SAP), Oracle,
Mac-Pac Open (A.Andersen) va boshqalar bunga kiradi. Odatda bunday mahsulotlar
turli turdagi mahsulotlarni qo’llab-quvvatlaydi.
2.
Muayyan turdagi ishlab chiqarishni boshqarish uchun mo’ljallangan
ilovalar komplektlari ikkinchi guruhga kiradi. Quydagilarni ular safiga kiritish
mumkin: Genesic Manufacturing Suite (Edwards) – buyurma uchun yig’ish, Trition
(Baan) - diskret ishlab chiqarishining turli shakllari , PRISM (Macam) – uzluksiz holda
ishlab chiqarish va boshqalar.
3.
Ixtisoslashtirilgan dasturiy mahsulotlar: MMPS (12 Technologies), MES
(Fast System) bulib, ishlab chiqarishning ancha moslashuvchan bo’lishiga imkon
beradi, bozor talablariga moslashishini tezlashtiradi, materiallar, ishlab chiqarish
quvvtlari va hokozolarni dinamik rivojlantirishni amalga oshiradi.
4.
Mahsulot ishlab chiqarilishining loyihalashtirilishidan boshlab to
is’temolchi qo’liga tayyor holda etib borguncha bo’lgan butun jarayonlar zanjirini ADP
boshqarish. ERP-tizimlar (Manugistics Numetrix) va boshqalar bunga kiradi.
Ko’pgina kompleks muammoli yo’naltirilgan ADPlar narxi yuqori (ba’zan 1 mln.
dollordan oshadi), biroq ko’pgina g’arb firmalari o’z faoliyatini avtomatlashtirish
uchun ulardan foydalanish yo’lidan boradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari kafedrasi - bet 58

69
3.
Muammoli – yo’naltirilgan ADP
Iqtisodiy va ijtimoiy sohada axborotni qayta ishlash vositalariga doimiy o’sib
boruvchi talablar mantiq va mutaxassislar tajribasiga asosan ―nima bo’ladi, agar
turdagi
evristik
(noformallashgan)
vazifalarni
hal
etish
jarayonlarini
komp’yuterlashtirishni rag’batlantiradi. Bunda asosiy g’oya
qanday hal etish kerak
degan vazifani beruvchi eski formallashgan algoritmlar predmetli soha mutaxassislari
tomonidan jamlangan bilimlar bazasi
nimani hal etish kerak
ko’rsatilgan mantikiy
dasturlashtirishga o’tishdir.
Ekspert tizimlar asosini predmet sohasi ma’lumotlari haqidagi axborot kiritilgan
bilimlar bazasi
tashkil etadi. Bilimlarni ETga taqdim etishning ikki asosiy shakli:
dalillar va qoidalar
bor.
Dalillar h
odisa va jarayonlarning miqdoriy va sifat
kursatkichlarini qayd etadi.
Qoidalar
odatda sabab va oqibatlarni bog’lovchi mantiqiy
sharoitlar ko’rinishidagi dalillararo nibatlarni bayon etadi.
Bunday sinfdagi vazifalarni hal etish uchun ekspert tizimlardan foydalaniladi.
Ekspert tizim (ET) –
bu malakaliy ekspertlar darajasida foydalanuvchilar
qarorlarini tayyorlashning tor ixtisoslashtirilgan sohasida bilimlarni qayta ishlash
tizimlaridir.
Ekspert tizimlar quyidagi maqsadlar uchun foydalaniladi:
-
tizimlar holatining interpretatsiyasi;
-
tizimlardagi vaziyatlarni oldindan bilish;
-
tizimlar holatining diagnostikasi;
-
maksadli rejalashtirish;
-
tizimlar ishlashidagi buzilishlarni bartaraf etish;
-
funktsiyalash jarayonlarni boshqarish va hokazolar.
EXMda ekspert tizimlarni amalga oshirish vositalari sifatida ekspert tizimlar
qobqolari degan narsadan foydalaniladi. Iqtisodiyotda qo’llaniladgan ekspert tizimlar
qobiqlariga SHedl (Diolog), Expert – Ease va boshqalar misol bo’lla oladi.
-mashg‘ulot - Maktabgacha va

137
Glossariy
Shartli qisqartmalar
qsq. Qisqartma, abbreviatura
jrg. Axborot texnologiyalari sohasidagi keng
qo‘llanadigan so‘z/jargon
xlq. Xalqaro qabul qilingan atama
atm. Atama, nom, so‘z birikmasi, dastur interfeysi
elementlarining nomi
mb. Maʼlumotlar bazasi
diz. Dizayn, matn, tasvir, audio, video,
taqdimotlar bilan ishlash
das. Dasturlash
tar. Tarmoq
e-jad. Elektron jadval
mad. Raqamli madaniyat
xavf. Axborot xavfsizligi
int. Internet, elektron pochta
3G
tar.
3G
3G – uchinchi avlod. Uyali aloqa vositasi yordamida
internetga ulanishni taʼminlaydigan texnologik
standart.
4G
tar.
4G
4G – to‘rtinchi avlod. Internetga ulanishda 3G dan
ancha tez bo‘lgan standart.
PhotoShopning uskunalar satri

o’chib turuvchi kursor chap tomonda paydo bo’ladi.
Blokli matnlarni kirinish paytida dastur o’zi avtomatik ravishda kelasi satrga o’tgazadi
foydalanuvchi faxat abzats oxirida
tugmasini bosishi kifoiya.
Dastur tomonidan matnning xojmiga va parametrlariga qaray balandligini tanadi.
Bu rejimga utish uchun Абзацный текст (Paragraph Text) bulimidagi Параметры
(Options) oynasida matnningh xajmiga qaray to’griturtburchakni katta yoki kichkina qilish
(Expand And Shrink Paragraph Text Frames To Fit Text) da belgi qo’yish orqali amalga
oshiriladi.
Sarlovha ko’rinishida ezilgan matnni abzats ko’rinishiga yoki teskari abzats
ko’rinishida ezilgan matnni sarlovha ko’rinishiga ezishga to’gri kelib qoladi. Bu hollarda
dastur tomonidan bir turidan ekkinchi turiga utgazich imkoniyatlari bor.
Sarlovha matini ajratgan holda Текст (Text) menusida abzats matnga ugirish (Convert to
Paragraph Text), abzats matini ajratilganda esa sarlovhz matniga ugirish (Convert К Artistic
Text) suzlari chiqariladi.
Photoshopda matn va shriftlar bilan ishlashni o'rganish nafaqat yangi boshlanuvchilar
uchun kelajakda chiroyli maketlarni yaratish uchun foydali bo'ladi. Bu mahorat, shuningdek,
rasm va sarlavha bilan chiroyli post qilishni, tabriknomani yaratishni yoki shunchaki tasvirga
yozuv yozishni istaganlar uchun foydalidir.
Ushbu maqolada men Photoshopda matn yaratish haqida gapiraman, matnlarni bezash
uchun turli effektlar va texnikalarni ko'rsataman. Men har bir misolni batafsil ko'rsataman.
Vada qilamanki, bu hatto yangi boshlanuvchilar uchun ham oson bo'ladi. Birinchi
qadamlarni qo'yish vaqti keldi: keling, oq fonda matn qo'shishga harakat qilaylik. Yangi
hujjat yarating sukut bo'yicha bizda fon qatlami mavjud. Ekranning chap tomonidagi
asboblar panelidagi "Matn" vositasini bosing (shunchaki T tugmachasini bosishingiz
mumkin). Endi siz tuvalning istalgan joyini bosishingiz mumkin u erda gorizontal matn
kiritish uchun maydon paydo bo'ladi.
Agar siz matn vertikal bo'lishini istasangiz, "Matn" vositasini o'ng tugmasini bosishingiz
kerak keyin "Vertikal matn" vositasini tanlashingiz mumkin bo'lgan menyu tushadi. Ushbu
usullar sarlavhalar yaratish uchun juda yaxshi. Biroq, agar siz xat yozishingiz kerak bo'lsa,
uni biroz boshqacha qilishingiz mumkin. Tuval ustiga sichqonchaning chap tugmachasini
bosing va sudrab boring endi paragrafni kiritish uchun ramka mavjudligini ko'rasiz.
Sinov savollari - Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari

20-MAVZU
Matn yaratish va tahrirlash.
O`quv mashg`ulotining ta`lim texnologiyasi modeli
O’quv sоаti: 2 sоаt
O’quvchilar sоni: 25-30 gacha
O`quv mashg`uloti shakli va
turi
Amaliy–yangi bilimlаrni egаllаsh bo’yichа o’quv
mаshg’ulоt
O’quv mаshg’ulоt rеjаsi
1. Matn muharriridagi barcha funksiyalar bilan
tanishish.
2. Форматирование текста (Format Text...)
tugmasi bilan ishlash.
3. Imloni tekshirish.
O`quv mashg`uloti maqsadi: O`quvchilarda
matn yaratish va tahrirlash
tushunchalarni shakllantirish.
O’qitish natijasi: Matn yaratish va tahrirlash bo`yicha mavzuni o’zlashtirish
natijasida o’quvchida shakllanadigan bilim, ko’nikma yoki kompetentsiyaga ega bo’ladi.
Pedagogik vazifalar:
1. Matn muharriridagi barcha
funksiyalar
bilan tanishish, roli va
o’rni haqida ma’lumot berish.
2.
Форматирование
текста
(Format Text...)
tugmasi bilan
ishlash, mazmuni va vazifalarini
yoritib berish.
3. Imloni
tekshirishning asosiy
elementlari
va
usullari
xususiyatlarini ochib berish.
O`quv faoliyatining natijalari:
1. Matn muharriridagi barcha funksiyalar bilan
tanishish, roli va o’rni haqida aytib beradilar.
2. Форматирование текста (Format Text...)
tugmasi
bilan ishlash, mazmuni va vazifalarini ko’rsatib
beradilar.
3. Imloni tekshirishning asosiy elementlari va
usullarini sanab beradilar.
O’qitish metodlari:
Vizual ma’ruza, tushuntirish, blis-so’rоv, klaster.
O’qitish vositalari:
O’quv
materiali, slaydlar, kompyuter tizimi.
O’quv faoliyatini tashkil etish
shakllari:
Jamoaviy, ommaviy.
O’qitish shart-sharoiti:
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan auditoriya.
Qaytar aloqaning yo’l va
vositalari:
Og`zaki nazorat: savol-javob.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 58

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I.
Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri mа’lum
qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
Diqqat qiladilar.
II.
Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini fаоllаshtirish mаqsаdidа blis-
so’rоv o’tkаzаdi:
1. Uskunalar satri haqida nimalar bilasiz?
2.Matnlarni qanday kattalaashtirish mumkin?
3.Sarlavha matni haqida so’zlab berish?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn
fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv
jаrаyonidа fаоl
ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi:
kompyuter
grafikasi turlari (rastrli,
vektorli, fraktal) bo’yicha
klaster tuzish. O’qituvchining bоshlаng’ich nаzоrаt
vаriаnti 3-ilоvаdа kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
19. Mavzu: Adobe Photoshopda matnlar bilan ishlash.
Reja:
1.
Adobe Photoshop dasturida matn ko’rinishi.
2.
Sarlovha matni.
-mashg‘ulot - Maktabgacha va

|
Maktabgacha vaBog'liq 7-sinf Informatika va axborot texnologiyalari yangi darslik kitob 20235-mashg‘ulot
Jadvalingiz uchun foydalanuvchi ma’lumot kiritadigan shakl yarating.
6-mashg‘ulot
Ma’lumotlar bazasiga kamida oʻnta kitob haqida yozuv qoʻshish uchun
foydalanuvchi ma’lumot kiritadigan shakldan foydalaning.
7-mashg‘ulot
Kutubxonadagi barcha kitoblarning nomi, muallifi va janrining roʻyxati aks etgan
matnli hujjat yarating.
8-mashg‘ulot
Har bir kitobning nomi va oʻquvchilar tomonidan necha marta olingani yozilgan
elektron jadvaldan foydalanib grafik yarating.
9-mashg‘ulot
Maktab kutubxonachisiga ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlashning ahamiyati va
usullari toʻgʻrisida hisobot yozing.
10-mashg‘ulot
Ma’lumotlar bazasi yaxshi ishlashini tekshirishning uchta usulini tasvirlab bering.
@edurtm_uz
126
Validatsiya:
ma’lumotlarning
mosligini tekshirish.
Kalit so‘zlar
1-masala
Validatsiya qoidalari
Ma’lumotlar bazasiga kiritiladigan ma’lumotlar uchun cheklov oʻrnatsa boʻladi. Bu
validatsiya deb ataladi. U foydalanuvchilar tomonidan mos kelmaydigan axborot
kiritilishini taqiqlash maqsadida ishlatiladi. Masalan, ism kiritish kerak boʻlgan maydonga
“123456!” koʻrinishidagi ma’lumotni kiritmaslik kerak.
Ochiluvchi roʻyxat orqali ma’lumotlar bazasiga joylanadigan boshqa har qanday
ma’lumotni ta’qiqlash mumkin.
1. Jadval ochiladi.
View
tugmasi tanlanib,
Design tanlovi bosiladi.
2. Validatsiya qoidasi kiritiladigan maydon belgilanadi.
3. Validation Rule maydoniga har bir tanlov orasida qoʻshtirnoq (“ ”) va “Or” soʻzi
bilan yoziladi. Masalan, “8–12” Or “13–17” Or “18+”.
Demak, faqat 8–12, 13–17 yoki 18+ tanlovini kiritish mumkin. Boshqa har qanday
ma’lumot kiritilganda xato yuz bergani haqida xabar chiqadi.
Validation Text maydonida xato boʻlganini bildiruvchi xabarni foydalanuvchining oʻzi
yozsa ham boʻladi.
@edurtm_uz
|
| |
Sinov savollari - Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari

21-MAVZU
Oddiy va shaklli matnlar yaratish va tahrirlash.
1. O`quv mashg`ulotining ta`lim texnologiyasi modeli
O’quv sоаti: 2 sоаt
O’quvchilar sоni: 25-30 gacha
O`quv mashg`uloti shakli va
turi
Amaliy–yangi bilimlаrni egаllаsh bo’yichа o’quv
mаshg’ulоt
O’quv mаshg’ulоt rеjаsi
1. Matnni konteynerga joylashtirish.
2. Текст (Text), asbobi.
3. Obyekt bilan boglangan matn
O`quv mashg`uloti maqsadi: O`quvchilarda oddiy va
shaklli matnlar yaratish va
tahrirlash tushunchalarni shakllantirish
O’qitish natijasi: Oddiy va shaklli matnlar yaratish va tahrirlash bo`yicha
mavzuni
o’zlashtirish
natijasida
o’quvchida
shakllanadigan
bilim,
ko’nikma
yoki
kompetentsiyaga ega bo’ladi.
Pedagogik vazifalar:
1.
Matnni
konteynerga
joylashtirish
haqida
ma’lumot
berish.
2. Текст (Text), asbobining,
mazmuni
va vazifalarini yoritib
berish.
3. Obyekt bilan boglangan matn
asosiy
elementlari va usullari
xususiyatlarini ochib berish.
O`quv faoliyatining natijalari:
1. Matnni konteynerga joylashtirish haqida aytib
beradilar.
2. Текст (Text), asbobining
mazmuni va vazifalarini
ko’rsatib beradilar.
3. Obyekt bilan boglangan matn asosiy elementlari va
usullarini sanab beradilar.
O’qitish metodlari:
Vizual ma’ruza, tushuntirish, blis-so’rоv,
nilufar
guli metodi.
O’qitish vositalari:
O’quv materiali,
slaydlar, kompyuter tizimi,
proektor.
O’quv faoliyatini tashkil etish
shakllari:
Jamoaviy, ommaviy.
O’qitish shart-sharoiti:
Maxsus texnika vositalari bilan jihozlangan auditoriya.
Qaytar aloqaning yo’l va
vositalari:
Og`zaki nazorat: savol-javob.
Belgilangan - Maktabgacha va

140
Biometrik maʼlumotlar
xavf.
Biometric data
insonlarni o‘zgarmaydigan biometrik belgilariga ko‘ra
identifikatsiya qilish uchun foydalaniladigan yozuvlar.
Biometriya
xavf.
Biometrics
biometriya – barmoq izlari, ko‘zning to‘r va rangdor
pardasi, ovoz va yuz shablonlari, qo‘l o‘lchovlari kabi
takrorlanmas biometrik maʼlumotlarni tahlil qiluvchi
texnologiyalar.
-mashg‘ulot - Maktabgacha va

5-mashg‘ulot Yoshi 18 dan yuqori boʻlgan barcha oʻyinchilarni topish uchun soʻrov yarating.
6-mashg‘ulot 100 dan oshiq ball jamlagan barcha oʻyinchilarni topish uchun soʻrov yarating.
@edurtm_uz
131 Ma’lumotlar bazasidan maqsadli foydalanish
4-masala Hisobot yaratish Ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotni chop etish yoki boshqa joyda foydalanish uchun
hujjat koʻrinishiga keltirish mumkin. Ma’lumotlarni jadvalda emas,
report shaklida
koʻrish qulayroq.
1. Ma’lumotlar bazasi ochiladi.
2. Create buyrugʻi tanlanadi.
3. Report Wizard tugmasi bosiladi.
4. Ochiluvchi menyuni bosib, ma’lumotlar olinadigan jadval yoki soʻrov belgilanadi.
5. Hisobotga kiritmoqchi boʻlgan maydonlar ustiga bosiladi va ularni oʻng tomonga
oʻtkazish uchun bittalik strelka belgilanadi.
6. Finish buyrugʻi tanlanadi.
7. Hisobotni tahrirlash uchun Close Print Preview buyrugʻi tanlanadi.
Report: ma’lumotlarni chop
etish uchun qulay
shaklga keltiruvchi
uskuna.
Kalit so‘z @edurtm_uz
132 Matn maydonlarini surish va hisobotni oʻzgartirish uchun ekranning yuqori qismidagi
tahrirlash buyruqlaridan foydalaniladi.
Maydonlar belgilanadi va sariq qism tashqi chetlarga tortiladi. Shunda ularning hajmi
kattalashadi.
@edurtm_uz
133 Ma’lumotlar bazasidan maqsadli foydalanish
View buyrugʻi Tanlanadi.
Report tanlovi ma’lumotlarni koʻrish, Design esa hisobotni
tahrirlash imkonini beradi.
Yakuniy loyiha. Maktab pyesasi

134
1-mashg‘ulot
Maktab uchun kerakli ma’lumotlar bazasini tasvirlang. Quyidagilarni aniqlang:
• ma’lumotlar bazasining maqsadi;
• maktab ma’muriyati ma’lumotlar bazasidan nimalarni aniqlashda
foydalanmoqchi;
• ma’lumotlar bazasidan kimlar foydalanadi;
• har bir kishi ma’lumotlar bazasidagi qaysi amaldan foydalanadi.
2-mashg‘ulot
Ma’lumotlar bazasi talab qiluvchi maydonlar roʻyxatini tuzing. Maydonlar uchun
mos ma’lumot turini tanlang. Aniqlagan maydonlaringizdan foydalanib yangi
ma’lumotlar bazasi va jadval yarating.
Kamida bitta maydonda ochiluvchi roʻyxat boʻlsin.
Jadvalingizga kamida bitta validatsiya qoidasini kiriting.
3-mashg‘ulot
Yangi jadvalingiz uchun ma’lumot kiritish shaklini yarating. Ma’lumotlar bazasiga
kamida oʻn dona chipta sotuvini kiritishda
formdan foydalaning.
Ma’lumot kiritish shaklini yanada chiroyli va qiziqarli boʻlishi uchun tahrirlang.
4-mashg‘ulot
Chipta xaridorlariga xat yozish uchun matn bilan ishlash dasturidan foydalaning.
Ularga pyesaning vaqti va sanasi, shuningdek, sotib olgan chiptalari sonini
eslating.
5-mashg‘ulot
Ma’lumotlarni xavfsiz saqlashning ahamiyati va usullari boʻyicha maktabingizga
hisobot yozing. Ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlar uchun avtomatlashtirilgan
elektron xabarni yarating.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 61

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I.
Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri mа’lum
qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
Diqqat qiladilar.
II.
Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini
fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1. Photoshopda matnni qanday qilib 72 dan
kattaroq qilish mumkin?
2. Adobe Illustratorda
imloni qanday tekshirish
mumkin?
3. Dizaynda imloni qanday tekshirish mumkin?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn
fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Matn yaratish va tahrirlash.
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv jаrаyonidа fаоl
ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi:
kompyuter
grafikasi turlari (rastrli,
vektorli, fraktal) bo’yicha
klaster tuzish. O’qituvchining bоshlаng’ich nаzоrаt
vаriаnti 3-ilоvаdа kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 64

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I.
Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri mа’lum
qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
Diqqat qiladilar.
II.
Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini
fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1. Photoshopda mavjud
tasvirni ochish qanday
amalga oshiriladi?
2. Photoshopda joriy tasvirni saqlab qo’yish
qanday bajariladi?
3. Matn bilan ishlashning
kamchiliklari va
afzalliklarini aytib bering?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn
fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Matn yaratish va tahrirlash.
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv jаrаyonidа fаоl
ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi:
kompyuter
grafikasi turlari (rastrli,
vektorli, fraktal) bo’yicha
klaster tuzish. O’qituvchining bоshlаng’ich nаzоrаt
vаriаnti 3-ilоvаdа kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
Innovatsiyalar vazirligi rastr va vektor grafikasi asoslari - bet 70

Mavzu bo’yicha o`quv mashg`ulotining texnologik xaritasi
Faoliyat
bosqichlari
Faoliyat mazmuni
O’qituvchining
O’quvchilarning
I.
Kirish
bosqichi
(10 daqiqa)
1.1. Mаvzu, mаqsаd vа rеjаlаshtirilgаn o’quv
nаtijаlаrini e’lоn qilаdi.
1.2. Rеjа sаvоllаrini ekrаngа chiqаrаdi.
1.3. O’quv fаоliyatini bаhоlаsh mеzоnlаri mа’lum
qilinаdi.
Eshitаdilаr,
yozib
оlаdilаr.
Diqqat qiladilar.
Diqqat qiladilar.
II.
Аsosiy
bosqich
(60 daqiqа)
2.1. Tаlаbаlаr bilimini
fаоllаshtirish mаqsаdidа
blis-so’rоv o’tkаzаdi:
1. Gistogrammani qanday ishlatamiz?
2. Gistogrammani qanday o'qish kerak?
3. Gistogrammani qachon ishlatish kerak?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn
fоydаlаngаn hоldа
mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvоllаri bo’yichа
izchillikdа bаyon qilаdi (1-ilоvа).
Savollarga javob
beradilar.
Tinglаydilаr,
yozаdilаr.
III. Yakuniy
bosqich
(10daqiqa).
3.1. Mаvzugа хulоsа yasаydi. O’quv
jаrаyonidа
fаоl ishtirоk etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Klаstеr tuzish qоidаlаrini eslаtаdi (2-ilоvа).
Mustаqil ish uchun vаzifа bеrаdi:
kompyuter
grafikasi turlari (rastrli,
vektorli, fraktal) bo’yicha
klaster
tuzish.
O’qituvchining
bоshlаng’ich
nаzоrаt vаriаnti 3-ilоvаdа kеltirilgаn.
Diqqat qiladilar.
Vazifani yozib
oladilar.
23. Mavzu: Gistogramma palitrasi.
Reja;
1.
Gistogramma nima uchun ishlatiladi.
M
ICT_STB_G10-11_c02_p023-053_NT_R6_2023.indd 46
31.10.2023 9:51:24
     
47

47
2-bob: Apparat va dasturiy ta’minot
Nazorat
elementi
Tavsiﬁ
Misol
orliqlar
orliqlar maʼlumot kiritish uchun koʻrsatma yoki qoʻllanma
sifatida ishlatiladi Ular matn sanaladi va foydalanuvchi
tomonidan tahrir qilinishi mumkin emas
2.23-rasm. orliq.
Matn
maydonlari
Matn maydonlari
foydalanuvchi matn, masalan, familiyasi
yoki kredit karta raqamini kiritishi mumkin boʻlgan maydon
Foydalanuvchi matn maydoniga maʼlumot kiritishda
xatolarga tez-tez yoʻl qoʻyishi, masalan, soʻzlarni notoʻgʻri
yozishi mumkin
Text box
_
×
Text
2.24-rasm. Matn maydoni.
Belgilash
kataklari
Belgilash kataklari (check box deb ham ataladi) foydalanuvchiga
bir qator variantlar toʻplamidan birini tanlashga imkon beradi
Foydalanuvchi mos keladigan variantlarni istaganicha tanlashi
mumkin Masalan, printerdan chiqarishda foydalanuvchi
hujjatlarni saralashi, qogʻozning ikkala tomoniga ham chop
etishni tanlashi mumkin
2.25-rasm. Belgilash katagi.
V
ariant tanlash
tugmalari
Variant tanlash tugmalari (
radiobutton
deb ham ataladi)
belgilash katagidan farqli, bunda bitta variant faqat bir marta
tanlanishi mumkin
2.26-rasm. ariant tanlash
tugmasi.
Ochiluvchi
roʻyxatlar
Ochiluvchi roʻyxatlar foydalanuvchiga ekranda ochiladigan
maydon paydo boʻlganda chiqadigan roʻyxatni tanlash
imkonini beradi Faqat bitta variantni tanlash mumkin
Foydalanuvchi variantni yozishni boshlasa, u tezroq topiladi
Tanlash uchun juda koʻp variantlar mavjud boʻlganda
ochiladigan maydonlar variant tanlash tugmalaridan koʻra
koʻproq mos keladi Chunki ochiluvchi roʻyxat ekranda
unchalik koʻp joy egallamaydi
2.27-rasm. Ochiluvchi roʻy at.
Tugmalar
Tugmalardan harakatlanish (oldinga va orqaga), ma’lumot
kiritish tugaganini tasdiqlash, kiritilgan maʼlumotlarni tozalash,
yordam olish va interfeysning istalgan boshqa maydoniga
kirish uchun foydalanish mumkin
2.2 -rasm. Tasdiqlash
tugmasi.
2.05-jadval. Nazorat elementlari.
ICT_STB_G10-11_c02_p023-053_NT_R6_2023.indd 47
31.10.2023 9:51:24
Foydalanuvchi interfeysi dizaynidagi rang

|
Foydalanuvchi interfeysi dizaynidagi rang Pdf ko'rish
|
bet | 66/510 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 14,88 Mb. | | #245028 |
Bog'liq 10-11-sinf Informatika va AT @E BAZA ISHREJAFoydalanuvchi interfeysi dizaynidagi rang,
ma t shri oʻlchami maʼlumot ha mi va
boshqaruv elementlari
Foydalanuvchi interfeysini loyihalashda uning
foydalanish uchun qulay va samarali boʻlishini
taʼminlash juda muhimdir Shuning uchun interfeysni
loyihalashda rang, maket, shri oʻlchami, maʼlumot
hajmi va boshqaruv elementlari hisobga olinadi
an
Matn tushunarli boʻlishi kerak Bu toʻq rangli fonda
och rangli shri ni yoki och rangli fonda toʻq rangli
shri ni ishlatishni anglatadi
Masalan, oq fonda qora matn yaxshi koʻrinadi, ammo
kulrang fonda qora matnni oʻqish juda qiyin Bundan
tashqari, daltonizmga chalinganlar uchun ular farqlay
olmaydigan qizil hamda yashil kabi bir-biriga zid
old va orqa fon ranglarini ishlatishdan saqlaning
Interfeysning chiroyli koʻrinishiga emas, qulayligiga
eʼtibor qaratish zarur iddiyatli ranglar tufayli
interfeysni oʻqish qiyin boʻlsa, foydalanuvchi vazifalarni
bajarishi uchun koʻproq vaqt sar aydi
Agar tashkilot oʻz stiliga ega boʻlsa, interfeysda
korporativ ranglar ishlatilsin, shunda u tashkilotga
tegishli ekani koʻrinadi Foydalanuvchilar linklar koʻk
rangda boʻlishini taxmin qilishadi, shuning uchun
unga boshqa rangdan koʻra koʻk rang ishlatilishi
afzal Foydalanuvchilar yashil rang tayyor yoki
yaxshi degan maʼnoni anglatishini taxmin qilishadi,
shuning uchun tasdiqlash tugmalari va OK
tugmalari yashil rangda, bekor qilish va yoʻq
tugmalari qizil rangda boʻlishi mumkin Daltonizmga
chalingan foydalanuvchilar ham interfeysdan erkin
foydalanishlari uchun matndan foydalanish muhimdir
Rang muhim xabar yoki koʻrsatma kabi maʼlumotlarni
ajratib koʻrsatish uchun ishlatilishi mumkin
Mak t
Ekrandagi maʼlumotlarning joylashuvi, ikonkalar va
kiritiladigan maʼlumotlarni diqqat bilan koʻrib chiqing
Oʻxshash maʼlumotlar, ikonkalar yoki kiritiladigan
maʼlumotlar guruhlashtirilishi zarur Masalan,
formatlash funksiyasini bajaradigan ikonkalar yonma-
ICT_STB_G10-11_c02_p023-053_NT_R6_2023.indd 45
31.10.2023 9:51:24
|
| |
Operatsion tizimning ikkita funksiyasini 
taʼri ang
9

49
2-bob: Apparat va dasturiy ta’minot
. tilit asturlar
qoʻysa, zaxira nusxasi avtomatik ravishda amalga
oshiriladi Odatda foydalanuvchi qaysi papka va
fayllarning zaxira nusxasini yaratishni tanlashi va zaxira
nusxasi qayerda saqlanishini oʻzi hal qilishi mumkin
Maʼlumotlarni si ish
Maʼlumotlarni siqish utilitlari fayllarning asl hajmini
kamaytiradi, shunda ular kamroq xotirani egallaydi
Buni faylma-fayl yoki fayllar toʻplami va hatto papkalar
toʻplami bilan bajarish mumkin Siqilgan faylni ochish
sekinroq boʻladi, ammo kichikroq boʻlgani uchun u
kamroq xotirani egallaydi va uni bir joydan boshqasiga
tezroq oʻtkazish mumkin
isk fra m ntatsiyasi
Qattiq disk ishlaganda fayllar bir silindrda birga
yoki yonma-yon silindrlarda saqlanadi Fayllar hajmi
kattalashgani sayin ular diskda koʻproq joy egallaydi va
u endi oldingi joyida bir silindrda yoki yonma-yon
silindrlarda boʻlmasligi mumkin Muammo shundaki,
faylni ochishda qattiq diskning golovkasi har xil
joylarga muntazam borib-kelishi kerak, bu esa faylni
ochishni sekinlashtiradi
Fayllar oʻchirilganda diskda boʻshliqlar qoladi Barcha
silindrlardan foydalanib boʻlingach, fayllarni saqlash
uchun yagona joy ana shu boʻshliqlar boʻladi
Agar boʻshliqlar yetarlicha katta boʻlmasa, fayllar
boshqa boʻshliqlarga taqsimlab tashlanadi Bu
fayllarning parchalanishiga, ya’ni diskdagi joylarda
fragmentlanishiga olib keladi
2 30-rasmda fayllar diskda ketma-ketlikda A fayli,
B fayli, C fayli tarzida tartib bilan saqlangan
A
A
A
B
B
B
C
C
2.30-rasm. Fragmentlanmagan fayllar.
Keyingi chizmada fayllarning har biri qanday
kattalashgani koʻrsatilgan Dastlab A fayli
qoʻshimcha ikkita sektorga kattalashdi, soʻngra
yangi D fayli qoʻshildi, keyin B fayli sektor
tomonidan, soʻngra A fayl va C fayl yana bitta
sektorga kattalashdi
A
A
A
B
B
B
C
C
C
A
A
D
B
A
2.31-rasm. Fragmentlangan fayllar.
Fayllar fragmentlangan va shuning uchun ularni
2 32-rasmdagi kabi defragmentatsiya qiling
A
A
A
B
B
B
C
C
C
A
A
D
B
A
2.32-rasm. efragmentatsiya qilingan fayllar.
azorat l m ntlari - Ict stb g10-11 pre p00i-0viii nt r6 2023. indd

|
Ict stb g10-11 pre p00i-0viii nt r6 2023. indd Pdf ko'rish
|
bet | 68/510 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 14,88 Mb. | | #245028 |
Bog'liq 10-11-sinf Informatika va AT @E BAZA ISHREJAazorat l m ntlari
Shakllarda nazorat elementlari qoʻllanadi 2 05-jadvalda
baʼzi nazorat elementlari koʻrsatilgan
Aqliy modellar
Aqliy model odamning biron-bir narsa qanday
ishlashini tushunishidir Ushbu tushuncha har bir
kishida turlicha boʻlishi mumkin Bunga turli hayotiy
tajribalar va biror narsaning qanday ishlashiga oid
farazlari taʼsir koʻrsatadi
Hamma yuqori ligadagi professional futbolchi
juda koʻp pul ishlashini tushunadi Shuning
uchun ular yuqori ligadagi barcha sportchilar
katta pul olishadi, deb oʻylashi mumkin
Kriketchilar va bouling oʻyinchilari esa juda kam
maosh olishi mumkin
M
Interfeysni loyihalash haqida gap ketganda, inson
foydalanuvchi hisoblanadi Foydalanuvchi kompyuter
tizimi va uning interfeysi qanday ishlashi toʻgʻrisida
oʻz tushunchasiga ega va oʻz tajribasiga asoslanib
taxmin qiladi Foydalanuvchi kompyuter bilan
ishlashda qanchalik koʻp tajribaga ega boʻlsa,
yangi interfeyslarni va yangi tizimlarni shunchalik
oson oʻzlashtiradi Bu jarayonda kompyuterda
ishlash tajribasidan koʻra hayotiy tajriba koʻproq rol
oʻynaydi
Qogʻoz hujjatdan foydalanishning aqliy modeli
quyidagicha boʻlishi mumkin
1 Tegishli hujjatlar javonini toping
2 Alifbo tartibida saqlangan papkalardan tegishli
papkani toping
3 Hujjat topilmaguncha papkalarni koʻrib chiqing
Shu bois ushbu tamoyil kompyuter tizimidagi
hujjatlardan foydalanish uchun ham qoʻllangan
1 Tegishli saqlash joyini toping (masalan,
My
ocuments, My ictures, hared ocuments
)
2 Tegishli papkani toping (odatda alifbo tartibida
saqlanadi, lekin uni oʻzgartirish mumkin)
3 Hujjat (fayl) topilmaguncha papkani koʻrib chiqing
(izlash tartibi xuddi qogʻoz papkadan qidirgandagi
kabi foydalanuvchining xohishiga ham bogʻliq)
|
| |
/11-sinf Informatika va axborot texnologiyalari

|
/11-sinf Informatika va axborot texnologiyalari Pdf ko'rish
|
bet | 67/510 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 14,88 Mb. | | #245028 |
Bog'liq 10-11-sinf Informatika va AT @E BAZA ISHREJA10/11-sinf Informatika va axborot texnologiyalari
46
yon boʻlishi va aloqa tafsilotlari haqidagi kiritiladigan
maʼlumotlar birga turishi kerak Ekranda obyektlarni
ajratib turadigan boʻsh joy yetarli boʻlsin, shunda
foydalanuvchi ushbu obyektlarni aniq topa oladi Shu
bilan birga, ekrandagi barcha oʻzaro bogʻliq obyektlarni
birga joylashtirishga harakat qiling
Matn oynalari yoki boshqa kiritiladigan maʼlumotlar
uchun koʻrsatmalar chapdan oʻngga oʻqiladigan tillar
bilan ishlashda ushbu kiritiladigan maʼlumotlardan biroz
yuqorida yoki chapda boʻlishi kerak uddi shu kabi
matn chap tomonga, raqamlar oʻngga va oʻnli kasrlar
oʻnli kasr verguliga toʻgʻrilanishi kerak Qoʻllanmalar
har doim shaklning boshida yoki har bir kiritiladigan
maʼlumotdan oldin boʻlishi, tasdiqlash va bekor qilish
tugmachalari esa shaklning oxirida boʻlishi kerak
Muhim maʼlumotlar har doim koʻrinarli joyda aks
ettiriladi Qoʻshimcha maʼlumot, masalan, yordam link
yoki qalquvchi xabar orqali berilishi mumkin U asosiy
interfeysdagi kerakli boʻsh joyni egallamasligi zarur
hri o l hami
Oʻqish uchun shri ning standart oʻlchami 11 yoki 12
punktdan iborat, koʻpchilik foydalanuvchilar uni oʻqiy
oladi Undan imkoni boʻlsa har yerda foydalaning,
sarlavhalar shri i esa kattaroq boʻlsin Shri oʻlchamlari
butun interfeysda oʻzaro mos boʻlishi muhim, shunda
u foydalanuvchilarni chalgʻitmaydi osh bolalar
uchun shri ning kattaroq oʻlchamidan foydalaning
Interfeyslardagi eng katta muammolardan biri ular
ekran oʻlchamiga qarab oʻzgarishi mumkin Shaxsiy
kompyuter monitorida yaxshi koʻrinadigan narsa mobil
telefonda yaxshi koʻrinmasligi mumkin Shu sababli
interfeysni ekranning turli oʻlchamlarida sinab koʻrish
zarur Shunda bu uning aniqligiga qanday taʼsir qilishi
koʻrinadi Oʻta katta shri lar ekranda juda koʻp joy
egallaydi, bu esa barcha maʼlumotlarni birdaniga koʻrish
imkonini yoʻqqa chiqaradi Oʻta kichik shri lar oʻqishni
qiyinlashtiradi va unumdorlikni pasaytiradi
Agar barcha kerakli maʼlumotlar bitta ekranga
sigʻmasa, u holda maʼlumotlarni birdan ortiq
sahifalarga ajrating
borot ha mi
Foydalanuvchiga haddan tashqari koʻp axborot
taqdim etilsa, bu charchoqqa sabab boʻlishi mumkin
Natijada uning aksariyat qismi eʼtiborsiz oʻtkazib
yuborilishi mumkin Odatda foydalanuvchi yettita
maʼlumot elementini eslab qola oladi Shuning
uchun siz guruhlashtirilgan ikonkalar va kiritiladigan
maʼlumotlarni maksimal yettitadan oshirmaslikka
harakat qiling arur boʻlsa, oldinga va orqaga
tugmalari yordamida birdan ortiq sahifa/maʼlumot
ekranidan foydalaning
|
| |
Kursor
Cursor
matn oynasida o‘chib-yonuvchi belgi, u matn qayerga 
kiritilishini ko‘rsatadi.
Kursor qurilma

154
LAN
qsq. tar.
LAN
Local Area Network
bitta bino yoki yonma-yon binolarga o‘rnatilgan
qurilmalarni bog‘lovchi tarmoq.
Lazer
Laser
maʼlumotlarni uzatish uchun qo‘llanadigan kuchli
yorug‘lik nuri.
Legenda/Ramz
e-jad.
Legend
diagramma yoki grafikda belgi yoki rang va naqshlar
mazmunini ko‘rsatadigan belgi.
Line
atm. diz.
Line
chiziq va mo‘yqalam uskunalaridan foydalanib hosil
qilingan geometrik shakl.
Line spacing
atm. diz.
Line spacing
matnning to‘liq yoki belgilangan qismidagi har bir
qator oralig‘iga o‘rnatilgan bo‘shliq miqdori.
Link
int.
Link
raqamli sahifadagi element bo‘lib, uni tanlab ochish
mumkin;
belgilangan so‘z yoki rasm bosilganda muayyan
manzilga olib boruvchi gipermatnli hujjat linki.
Link/Giperlink
int.
Hyperlink
veb sayt yoki elektron xatdagi biror so‘z yoki tasvir.
Uning ustiga bosilsa, boshqa veb sahifaga olib o‘tadi.
Linker dastur
dast.
Linker
kompilyator tomonidan yaratilgan fayllarni qabul qilib,
ular ijro etilishi uchun yagona faylga birlashtiradigan
kompyuter dasturi.
Lokal saqlash
Local storage
fayl va maʼlumotlarni kompyuterning diskida saqlash.
Loyiha xususiyati
Design specification
taqdimotning mazmuni, dizayni, linklari, o‘tishlari,
formatlash va animatsiyalari ko‘rsatilgan reja;
mahsulot yoki xizmatni ishlab chiqish uchun zarur
bo‘lgan jarayonlarning batafsil taʼrifi;
tizim ko‘rinishi, maʼlumot tuzilmasi hamda tizim
ishlashini ko‘rsatuvchi xususiyat;
texnik topshiriq.
Ma’lumotlar bazasidan maqsadli foydalanish
1-mashg‘ulot

128
Date view:
ma’lumotlarni
kompyuterda
koʻrish imkonini
beruvchi sozlama.
Kalit so‘z
Design view:
kontent koʻrinishini
oʻzgartirish
imkonini beruvchi
sozlama.
Kalit so‘z
3-mashg‘ulot
• Ultimate League ma’lumotlar bazasidagi foydalanuvchi ma’lumot kiritadigan
Form dizaynini oʻzgartiring.
• Shrift turi, oʻlchami va rangini oʻzgartiring.
• Formning fon rangini oʻzgartiring.
2-masala
Form elementi dizaynini o‘zgartirish
Ma’lumot kiritish shaklining koʻrinishini chiroyli, shuningdek, foydalanuvchi va
tarkibidagi ma’lumotlarga muvofiqligini ta’minlash uchun dizayni oʻzgartiriladi.
1. Form Design view sozlamasi bilan ochiladi.
View
menyu boʻlimi, keyin
Design
tugmasi bosiladi.
2. Maydonni oʻzgartirish uchun matnli maydon yoki shaklning orqa fon qismi bosiladi.
3.
Home
menyu boʻlimida joylashgan formatlash buyruqlaridan foydalanib shrift
formati hamda fon rangi oʻzgartiriladi.
100>
Sug‘urta qoplamasi - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot...

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti sug’urta nazariyasi va amaliyoti
Sug`urta nazariyasi va amaliyoti (3)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti sug’urta nazariyasi va amaliyoti
|
Retrotsessionariy - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot...

143
hodisa bo‘lib, uning ro‘y berishi inson ongiga yoki irodasiga bog‘liq emas.
Sug‘urta risklarining ro‘yxati sug‘urtalovchining sug‘urta javobgarligi hajmini
tashkil etadi. Risk bahosining puldagi ifodasi sug‘urta tarif stavkasini tashkil etadi;
2) sug‘urta ob’ekti: 3) sug‘urta javobgarligining turi.
Risk menejmenti - riskni kamaytirish yoki chegaralash bo‘yicha sug‘urta
kompaniyasining maqsadli yo‘naltirilgan harakati. Risk menejmentining tarkibiy
elementiga quyidagilar kiradi: riskni aniqlash, riskni baholash, riskni nazorat qilish
va riskni moliyalashtirish.
Riskli holatlar - risk darajasiga ta’sir qiluvchi omillar. Sug‘urtalanuvchiga
ma’lum bo‘lgan barcha riskli holatlar sug‘urta kompaniyasiga xabar qilinadi. Bu
riskni baholashda muhim ahamiyatga ega. Riskli holatlarni tahlil etish syurveyer
yoki adjasterning funksiyasiga kiradi. Bu sug‘urta kompaniyasini sug‘urta
shartnomasini tuzish yoki tuzmaslik masalasi bo‘yicha qaror qabul qilishida hamda
sug‘urta qoplamalari va summalarini to‘lashda muhim o‘rin tutadi. Riskli holatlar:
shaxsiy va ashyoviy; to‘g‘ri va egri; tasdiqlanadigan va inkor qilinadigan: ob’ektiv
va sub’ektiv turlarga bo‘linadi.
Proporsional qayta sug‘urtalash - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot...

142
Bir qancha sug‘urta kompaniyalari tarkibidan bittasi yetakchi sifatida ajralib
chiqadi va u sug‘urta shartnomasidagi shartlarni ma’qullab, riskning tegishli
qismini o‘z javobgarligiga oladi. Keyin, broker boshqa sug‘urta kompaniyalariga
murojaat qilib, riskning qolgan qismini ham joylashtiradi.
Raqobat - sug‘urta kompaniyalarining sug‘urta bozoridagi o‘z ulushini
egallashi uchun o‘zaro iqtisodiy musobaqasi. Raqobat sug‘urtalanuvchi uchun
sug‘urta kompaniyalarini tanlab olishlarida ko‘mak beradi. Raqobat sug‘urta
xizmatini kengayishida va ularning sifatini oshishida muhim ahamiyatga ega. Bir
sug‘urta xizmatini ko‘rsatayotgan bir necha sug‘urta kompaniyalari raqobat
sharoitida mijozlarni jalb etish uchun ularga sug‘urta shartnomalarini tuzishda,
sug‘urta mukofotlarini to‘lashda va sug‘urta qoplamalarini qisqa muddatlarda
to‘lashda imkoniyat yaratadi.
Retrotsedent- qabul qilib olingan qayta sug‘urtalash riskini retrotsessiyaga
(ikkinchi qayta sug‘urtalash) beruvchi sug‘urta yoki qayta sug‘urtalovchi
kompaniya.
Notijorat tashkilotlar - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 87/277 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 7,72 Mb. | | #121222 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlatNotijorat tashkilotlar
Bozor iqtisodiyoti sharoitida foyda olishga intilmaydigan, faol iqtisodiy faoliyat bilan shug‘ullanadigan bir nechta korxonalar mavjud. Bunday notijorat tashkilotlari tarkibiga iste’mol kooperativlari, jamoat va diniy tashkilotlar, jamg‘armalar, uyushmalar va boshqalar kiradi.
Iste’mol kooperativlari o‘z a’zolarining moddiy ehtiyojlarini qondirish maqsadida aksiyaviy badallarni birlashtirish orqali tashkil etiladi. Kooperativ tomonidan olingan daromad ustavga muvofiq taqsimlanadi, kooperativ a’zolari qo‘shimcha aktsiyalar orqali qo‘shimcha yordam berishadi. Bunday kooperativning nomi uning faoliyatining asosiy maqsadi, shuningdek "kooperativ" yoki "iste’molchilar jamiyati" so‘zlarini o‘z ichiga olishi kerak.
Jamoat va diniy tashkilotlar umumiy manfaatlar, ilmiy va diniy qarashlar asosida tuziladi. Ular tadbirkorlik faoliyatini faqat o‘zi yaratgan maqsadga erishish uchun amalga oshirish huquqiga egadirlar. Ishtirokchilar berilgan mulkka va a’zolik badallariga bo‘lgan mulk huquqlarini saqlab qolmaydilar va jamoat va diniy tashkilotlarning majburiyatlari bo‘yicha javob bermaydilar.
Jamg‘armalar - bu fuqarolar, yuridik shaxslar tomonidan ijtimoiy, madaniy, xayriya, ma’rifiy va boshqa maqsadlarni amalga oshirish uchun ixtiyoriy mulkiy badallar asosida tuzilgan, a’zoligi bo‘lmagan notijorat tashkilotlari. Korxonalar tomonidan fondga berilgan mol-mulk fondning mulki hisoblanadi. Ta’sischilar fondning majburiyatlari bo‘yicha va fond o‘z ta’sischilari majburiyatlari bo‘yicha javob bermaydi. Jamg‘arma maqsadga erishish uchun zarur bo‘lgan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanish, shuningdek tadbirkorlik subektlarini tashkil etish va ularda ishtirok etish huquqiga ega. Jamg‘arma o‘z mol-mulkidan foydalanish to‘g‘risida yillik hisobotlarni e’lon qilishga majburdir.
Uyushmalar (yoki birlashmalar) tijorat tashkilotlari tomonidan ularning biznes faoliyatini muvofiqlashtirish, umumiy mulkiy manfaatlarning vakili va himoyasi uchun tuziladi. Uyushma a’zolari o‘z mustaqilligini va yuridik shaxs huquqlarini saqlab qoladilar, garchi ular o‘z majburiyatlari uchun ta’sis hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda yordamchi javobgar bo‘ladilar. Uyushma nomi "uyushma" yoki "birlashma" so‘zini o‘z ichiga olgan holda uning a’zolari faoliyatining asosiy mavzusini ko‘rsatishi kerak.
Tijorat tashkilotlarining jamg‘armalar va birlashmalarda ishtirok etishining samaradorligi shundan iboratki, ular uchun qulay asoslar mavjud. Iqtisodiyotda firmalar bilvosita reklama, o‘qitish va boshqalarni amalga oshiradilar.
|
| |
Karyera 
mad.
Career
kasbiy sohadagi o‘sish, lavozimda ko‘tarilish.
Katak

|
Karyera
mad.
Career
kasbiy sohadagi o‘sish, lavozimda ko‘tarilish.
Katak Pdf ko'rish
|
bet | 115/159 | Sana | 01.02.2024 | Hajmi | 6,45 Mb. | | #149906 |
Bog'liq 7-sinf Informatika va axborot texnologiyalari yangi darslik kitob 2023Karyera
mad.
Career
kasbiy sohadagi o‘sish, lavozimda ko‘tarilish.
Katak
e-jad.
Cell
elektron jadvaldagi bitta to‘rtburchak;
matn, raqam yoki belgilar kabi maʼlumotlarni kiritish,
formula va funksiyalar yordamida hisob-kitoblarni
amalga oshirish uchun qo‘llanadigan elektron
jadvallardagi kichik to‘rtburchak bloklar.
Katak manzili
e-jad.
Cell reference
bitta katak uchun ustun harfi va qator raqamidan iborat
nom. Masalan, C3.
Keng polosa
tar.
Broadband
bir nechta maʼlumotlarni bir vaqtning o‘zida maʼlumot
kanallari orqali uzatishning tezkor usuli.
Kesh xotira
jrg. dast.
Cache
maʼlumot qidirishni tezlashtirish maqsadida
foydalaniladigan yordamchi xotira turi.
Ketma-ket
Linear
slaydlarning tartib bo‘yicha ketma-ket bog‘langan
bo‘lishi.
Ketma-ketlik
dast.
Sequence
yozilgan tartibda bajariluvchi qadamlar yoki harakatlar
to‘plami;
algoritm yoki dasturlarning asosiy mantiqiy tuzilishi.
Keyfreym
diz.
Key frame
animatsiyada o‘zgaruvchi kadr, masalan, o‘zgaruvchi
chizma yoki harakat, animatsiyaning boshi yoki oxirgi
kadri.
Kibertahqirlash
mad.
Cyberbullying
internetdagi taʼqiblarning bir turi — nomaʼqul kontent,
elektron xat yoki xabarlarni yuborish va h.k.
Kiritish qurilmasi
Input device
maʼlumotlarni kompyuterga kiritishga imkon beruvchi
qurilma.
Klass
xlq. dast.
Class
stil tatbiq etilishi mumkin bo‘lgan elementlar guruhi.
Klaviatura
Keyboard
kompyuterning harf, raqam va belgilardan iborat
kiritish qurilmasi, kompyuter bilan aloqa qilish uchun
asosiy qurilmalardan biri.
|
| |
Sug‘urta ob’ekti - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot...

O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti sug’urta nazariyasi va amaliyoti
Sug`urta nazariyasi va amaliyoti (3)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti sug’urta nazariyasi va amaliyoti
|
To‘liq sheriklik - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 83/277 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 7,72 Mb. | | #121222 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlatTo‘liq sheriklik
To‘liq sheriklik bu sherikchilik nomidan tadbirkorlik faoliyati bilan shug‘ullanuvchi va o‘z majburiyatlari uchun tegishli bo‘lgan mulkka nisbatan javobgar bo‘lgan ular o‘rtasida tuzilgan shartnomaga muvofiq bir nechta fuqarolarning birgalikdagi faoliyat uchun birlashmasidir.
To‘liq sheriklik ishtirokchilarining soni cheklanmagan. Ammo odatda bu kichik korxona (2-4 ishtirokchi). Ular to‘liq sheriklar deb ataladi va shartnomaga muvofiq shaxsan sheriklikda ishtirok etishlari kerak. Foyda va zararlar qatnashchilar o‘rtasida ularning qo‘shma kapitaldagi ulushiga mutanosib ravishda yoki shartnomaning boshqa shartlariga muvofiq taqsimlanadi.
To‘liq sheriklik yuridik shaxs emas, shuning uchun har bir to‘liq sherik umumiy maqsadga erishish uchun boshqalar bilan kelishgan holda mustaqil huquq sub’ekti sifatida ishlaydi. Kreditorlarning da’volari nafaqat ishda investitsiya qilingan mol-mulkka, balki uning barcha ishtirokchilarining shaxsiy mulkiga ham taalluqli bo‘lib, ular har qanday ishtirokchiga taqdim etilishi va uning barcha mulkiga murojaat qilinishi mumkin.
To‘liq sheriklikning ishlashi uchun bunday sharoitlar, bir tomondan, biznes sheriklariga bitimning puxtaligiga ishonchni kuchaytiradi, boshqa tomondan esa bozorga kirishga yordam beradi.
To‘liq shirkatning firma nomi uning barcha qatnashchilarining ismlarini (ismlarini) va "to‘liq sheriklik" so‘zlarini yoki "va kompaniya" va "to‘liq sheriklik" so‘zlarini qo‘shgan holda bir (yoki bir nechta) nomini o‘z ichiga olishi kerak.
Xorijiy mamlakatlarda to‘liq sheriklik quyidagi nomlarga ega: umumiy hamkorlik (AQSH); CHeksiz hamkorlik (Buyuk Britaniya); Offen Handelsgeselschaft (Germaniya); Sosiete en nom kollektivi (Fransiya).
Kommandit shirkat (buyruq shirkati) shunday shartnoma munosabatlari bilan tavsiflanadi, bunda ba’zilar sheriklik nomidan tadbirkorlik faoliyatida qatnashadilar va o‘z mol-mulklari (to‘liq sheriklar) bilan birgalikda va bir nechta javobgar bo‘ladilar, boshqalari (komanditlar) esa faqat o‘z mol-mulklari bilan qatnashadilar, tavakkal qiladilar va javobgar bo‘ladilar. omonatlaridagi yo’qotishlar va sheriklikda qatnashmaslik.
Kommandit sheriklik tuzilib, barcha to‘liq sheriklar tomonidan imzolangan assotsiatsiya to‘g‘risidagi memorandum asosida ishlaydi. Unda sheriklikning ustav kapitalini shakllantirish va o‘zgartirish shartlari, shuningdek foyda va zarar taqsimoti bo‘lishi kerak.
Kompaniyaning nomi to‘liq sheriklik nomi bilan bir xil tarzda, "imonda sheriklik" yoki "buyruq sheriklik" so‘zlari qo‘shilgan holda shakllantirilgan.
AQSH va Buyuk Britaniyada bunday korxonalar to‘liq sheriklik deb nomlanadi, Germaniyada - Kommandit-geselschaft, Fransiyada - Sosiete en comandite oddiy.
To‘liq va buyruqli sheriklik odatda kichik kompaniyalar bo‘lib, ularning moliyaviy faoliyati to‘g‘risidagi ma’lumotlarni e’lon qilish talab etilmaydi.
|
| |
Mas’uliyati cheklangan jamiyat - Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti

|
Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlat konchilik instituti
|
bet | 84/277 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 7,72 Mb. | | #121222 |
Bog'liq Navoiy kon-metallurgiya kombinati davlat korxonasi navoiy davlatMas’uliyati cheklangan jamiyat
Mas’uliyati cheklangan jamiyat bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonalarning eng keng tarqalgan huquqiy shakllaridan biridir. Bu fuqarolar va (yoki) yuridik shaxslarning birgalikdagi iqtisodiy faoliyat uchun birlashmasi. Jamiyatning ta’sis hujjatlari uning ta’sischilari tomonidan imzolangan ta’sis shartnomasi va tasdiqlangan nizomdir.
Mas’uliyati cheklangan jamiyat - bu yuridik shaxs, ya’ni. u o‘z mulki, iqtisodiy yurisdiksiyasi yoki garovga qo‘yilgan mol-mulkni tezkor boshqarish huquqiga ega bo‘lgan va ushbu mol-mulk bilan bog‘liq majburiyatlari uchun javobgar bo‘lgan, o‘z nomidan mulkiy va boshqa huquqlarni amalga oshiradigan, sudda da’vogar va javobgar bo‘lishi mumkin bo‘lgan tashkilot. U mustaqil balansga ega bo‘lishi kerak.
Jamiyatning ustav kapitali uning ishtirokchilari badallari qiymatidan tuziladi. SHu bilan birga, ma’suliyati cheklangan jamiyat qatnashchilari uning majburiyatlari bo‘yicha javob bermaydilar va jamiyat faoliyati bilan bog‘liq yo’qotishlarni o‘z hissalari summasi doirasida ko‘taradilar. Jamiyat qatnashchisi ustav kapitalidagi o‘z ulushini kompaniyaning bir yoki bir nechta ishtirokchisiga sotish (yoki berish) huquqiga ega. U boshqa ishtirokchilarning roziligidan qat’iy nazar istalgan vaqtda kompaniyani tark etish huquqiga ega, shu bilan birga unga kompaniyaning mulkidagi ulushining qiymati to‘lanadi. Kompaniyaning yuqori boshqaruv organi uning ishtirokchilarining umumiy yig‘ilishi hisoblanadi. Uning vakolatiga kompaniya ustavini o‘zgartirish, ustav kapitali hajmini o‘zgartirish, ijroiya organlarini shakllantirish, yillik hisobotlarni tasdiqlash, buxgalteriya balansi, foyda va zararlarni taqsimlash, taftish komissiyasini saylash va h.k. kiradi.
Kompaniyani tezkor boshqarish uchun ijro etuvchi organ - bir kishilik yoki jamoaviy tuziladi. Ijroiya organ jamiyat a’zosi bo‘lmagan odamlardan iborat bo‘lishi mumkin.
Kommandit sheriklik shartnomalari asosida tashkil etilgan korxonalar o‘zboshimchalik bilan chaqirilgan bo‘lishi mumkin, lekin "cheklangan javobgarlik" havolasi majburiy tarzda kiritilishi shart. Bu jahon amaliyotiga mos keladi.
AQSHda bunday tashkilotlar "Close Corporation" (Corp.), Buyuk Britaniyada - Limited kompaniyasi (Ltd), Germaniyada - "Geselschaft mit Beschrankter Xaftung" (Gmb.H), Fransiyada - "Sosiete" mas’uliyati cheklangan (S.A.R.L.).
Ushbu korxonalar o‘zlarining ishlarining natijalari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni e’lon qilishlari shart emas, lekin ko‘pchilik ularni reklama maqsadida nashr etadi.
|
| |