KIBERXAVFSIZLIK - Respublikasi axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi muhammad...

9
o’zgartirishdan) himoyalash yoki kamida o’zgartirilganligini aniqlash bilan
shug’ullanadi. AOB ssenariysida Alisaning banki qayd yozuvi butunligini Trididan
himoyalashi shart. Masalan, Bob akkauntida balansning o’zgarishi
yoki Alisa
akkauntida balansning oshishidan himoyalashi shart.
Shu o’rinda konfidensiallik va yaxlitlik bir narsa emasligiga e’tibor berish
kerak. Masalan, Tridi biror ma’lumotni o’qiy olmagan taqdirda ham uni
sezilmaydigan darajada o’zgartirishi mumkin.
Foydaluvchanlik
- avtorizasiyalangan mantiqiy obyekt so’rovi bo’yicha uning
tayyorlik va foydalanuvchanlik holatida bo’lishi xususiyati. Foydalanuvchanlik
axborotni (yoki tizimni) ruxsatsiz “bajarmaslik”dan himoyalash bilan shug’ullanadi.
AOB ssenariysida AOB veb saytidan Bobning foydalana olmasligi Alisaning banki
va Bob uchun foydalanuvchanlik muammosi hisoblanadi. Sababi,
mazkur holda
Alisa pul o’tkazmalaridan daromad ola olmaydi va Bob esa o’z biznesini amalga
oshira olmaydi. Foydalanuvchanlikni buzishga qaratilgan hujumlardan eng keng
tarqalgani – xizmat ko’rsatishdan voz kechishga undovchi hujum (Denial of service,
DOS) [11].
Risk
– potensial foyda yoki zarar bo’lib, umumiy holda har qanday vaziyatga
biror bir hodisani yuzaga kelish ehtimoli qo’shilganida risk paydo
bo’ladi. ISO “
risk
– bu noaniqlikning maqsadlarga ta’siri” sifatida ta’rif bergan [14].
Masalan, universitetga o’qishga kirish jarayonini ko’raylik. Umumiy holda bu
jarayonni o’zi risk hisoblanmaydi. Faqatgina abituriyent
hujjatlarini va kirish
imtihonlarini topshirganda, u o’qishga kirishi yoki kira olmasligi mumkin. Bu o’z
navbatida qabul qilinish yoki qabul qilinmaslik riskini yuzaga kelishiga olib keladi.
Kiberxavfsizlik yoki axborot xavfsizligida risklar salbiy ko’rinishda qaraladi.
Hujumchi kabi fikrlash
- bo’lishi mumkin bo’lgan xavfni oldini olish uchun
qonuniy foydalanuvchini hujumchi kabi fikrlash jarayoni.
Tizimli fikrlash
- kafolatlangan amallarni ta’minlash uchun ijtimoiy va texnik
cheklovlarning o’zaro ta’sirini hisobga oladigan fikrlash jarayoni.
Bundan tashqari quyidagi tushunchalar ham kiberxavfsizlik sohasini chuqur
o’rganishda muhim hisoblanadi.
10
Axborot xavfsizligi
- axborotning holati bo’lib, unga binoan axborotga
tasodifan yoki atayin ruxsatsiz ta’sir etishga yoki ruxsatsiz undan foydalanishga yo’l
qo’yilmaydi. Yoki, axborotni texnik vositalar yordamida ishlanishida uning
maxfiylik (konfidensiallik), yaxlitlik va foydalanuvchanlik kabi xarakteristikalarini
(xususiyatlarini) saqlanishini ta’minlovchi axborotning himoyalanish sathi holati.
Axborotni himoyalash
– axborot xavfsizligini ta’minlashga yo’naltirilgan
choralar kompleksi. Amalda axborotni himoyalash deganda ma’lumotlarni kiritish,
saqlash, ishlash va uzatishda uning yaxlitligini, foydalanuvchanligini va agar, kerak
bo’lsa, axborot va resurslarning konfidensialligini madadlash tushuniladi.
Aktiv
- himoyalanuvchi axborot yoki resurslar. Yoki, tashkilot uchun qimmatli
barcha narsalar.
Tahdid
– tizim yoki tashkilotga zarar yetkazishi mumkin bo’lgan istalmagan
hodisa. Yoki, tahdid - axborot xavfsizligini buzuvchi potensial yoki real mavjud
xavfni tug’diruvchi sharoit va omillar majmui. Tahdid tashkilotning aktivlariga
qaratilgan bo’ladi. Masalan, aktiv sifatida korxonaga tegishli biror bir saqlanuvchi
hujjat bo’lsa, u holda ushbu hujjat saqlanadigan xonaga nisbatan tahdid amalga
oshirilish mumkin.
Zaiflik
– bir yoki bir nechta tahdidlarni amalga
oshirishga imkon beruvchi
tashkilot aktivi yoki boshqaruv tizimidagi kamchilik hisoblanadi. Masalan, xonada
saqlanayotgan tashkilot hujjati qo’g’oz ko’rinishda bo’lganligi sababli, yonib ketishi
mumkin.
Boshqarish vositasi
– riskni o’zgartiradigan harakatlar bo’lib, boshqarish
natijasi zaiflik yoki tahdidlarni o’zgarishiga ta’sir qiladi. Bundan tashqari boshqarish
vositasining o’zi turli tahdidlar foydalanishi mumkin bo’lgan zaiflikka ega bo’lishi
mumkin. Masalan, tashkilotda saqlanayotgan qog’oz ko’rinishidagi axborotni
yong’indan himoyalash uchun o’chirish vositalari boshqarish
vositasi sifatida
ko’rilishi mumkin. Bundan tashqari, yong’in bo’lganda xodimlarning xatti-
xarakatlari va yong’inni oldini olish bo’yicha ko’rilgan chora-tadbirlar ham
boshqarish vositasi hisoblanishi mumkin. Yong’inga
qarshi kurashish tizimining
11
ishlamay qolish holatiga esa boshqarish vositasidagi kamchilik sifatida qarash
mumkin.
Download