XIXasr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy siyosiy fikrlar. XX-XXI asr o‘zbek falsafasi

|
XIXasr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy siyosiy fikrlar. XX-XXI asr o‘zbek falsafasi
|
bet | 10/15 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 420,43 Kb. | | #121573 |
Bog'liq falsafa 2023yXIXasr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy siyosiy fikrlar. XX-XXI asr o‘zbek falsafasi.
XIX asr va XX asr bоshlarida Turkistоnda jadidlar harakati vujudga keldi. Ular хalqni ma’rifatli qilish, bilim saviyasini ko‘tarish, fikr dоirasini o‘stirish, milliy istiqlоlga erishishning zarur shartlaridan biri deb tushundilar va ana shu оliyjanоb niyatlarini amalga оshirish uchun tinmay harakat qildilar. Хalqimizning zukkо farzandlari Maхmudхo‘ja Beхbudiy, Munavvar Qоri, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avlоniy, Cho‘lpоn, Usmоn Nоsir, Abdulla Qоdiriy shular jumlasiga kiradilar. Turkistоnning kelajak taqdiri to‘g‘risida millatning istiqbоli haqida tinmay qayg‘urdilar, izlandilar, milliy istiqlоlimizga zamin yaratdilar. Jadidchilik harakatining yirik namoyondalari Turkistonda mustaqillik, milliy taraqqiyot uchun, xalqning manfaatlari uchun kurash olib bordilar. Jadidchilik harakatining muhim xususiyati uni milliy - ozodlik harakati bilan chambarchas bog‘liqligi edi.
O‘sha davrda jadidchilik harakatining qator vakillari yetishib chiqdi. Mahmudxo‘ja Behbudiy (1875-1919) jadidchilik harakatining asoschilaridan biri bo‘lib, yangi maktablar qurish, yosh avlodni mustaqillik ruhida tarbiyalash, ularni ilmli qilish, ma’rifat va taraqqiyot uchun kurashga katta hissa qo‘shgan mutafakkirdir. Behbudiy yangi maktablar uchun «Risolayi asbobi savod», «Amaliyoti islom» va boshqa darsliklarni yozadi. Uning asosiy asari «Padarkush» dramasidir. Bulardan tashqari, Behbudiy ko‘plab publitsistik maqolalar yozdi, matbuotda xizmat qildi, nashr ishlari bilan mashg‘ul bo‘ldi. Uning maqolalarida millat va Vatan taqdiri, mustaqillik g‘oyasi, axloq va ta’lim-tarbiya va boshqa masalalar o‘rin olgan.
Jadidchilik harakatining yana bir yirik namoyondalaridan biri Abdulla Avloniydir (1878—1934). U pedagogik faoliyat va badiiy ijodni qo‘shib olib bordi. Avloniy ochgan maktablarda dunyoviy fanlarni bolalarga o‘qitish yo‘lga qo‘yildi. Mutafakkir «Ikkinchi muallim», «Birinchi muallim», «Alifbedan so‘nggi o‘quv kitobi» kabi darsliklarni yaratdi. Ayniqsa, olimning «Turkiy guliston yoxud axloq» darsligi bolalar dunyoqarashi, milliy ongi va mafkurasining shakllanishida muhim ahamiyatga ega bo‘ldi. Unda bolalarga ilm - fan sirlarini o‘rgatish, yaxshi xulq - odob qoidalarini singdirish, Turkiston xalqini asriy qoloqlikdan qutqarish yo‘llari, iqtisod, tadbirkorlikni rivojlantirish, ma’rifat va ma’naviyatni yuksaltirish masalalari yoritilgan. Avloniy «Advokatlik osonmi», «Biz va Siz», «Portugaliya inqilobi», «Ikki sevgi» va boshqa dramatik asarlar yozib, o‘zbek teatri va dramaturgiyasi rivojiga munosib hissa qo‘shdi.
Jadidchilik harakatining yana bir yorqin vakili Abdurauf Fitrat (1884—1939) bo‘lib, ilmning ko‘p sohalarida ijod qilgan mutafakkirdir. Olim «Hind sayyohining qissasi», «Uchqun» to‘plami, «Chin sevish», «Hind ixtilochilari», «O‘zbek tili grammatikasi», «Chig‘atoy adabiyoti» va boshqa ko‘plab asarlar yozdi. Fitratning asarlarida xalqni jaholat va nodonlikdan qutqazish, ilm-ma’rifatga chorlash, milliy mustaqillikka erishish, xalqning o‘zligini tanishi, ongining o‘sishi, kuchli va rivojlangan davlat tuzish, xalqning bilimdon bo‘lib, tijorat va tadbirkorlik bilan shug‘ullanishi, Yevropaning fan va texnika yutuqlarini o‘rganish kabi g‘oyalar ilgari suriladi. Uning yuqoridagi millatparvarlik va vatanparvarlik ruhi bilan sug‘orilgan g‘oyalari hozir ham tadbirkorlik, ma’naviyat va ma’rifatni ravnaq toptirishda, milliy g‘oya va mafkurani shakllantirishda, xalqning o‘zligini anglashida muhim ahamiyatga ega.
Xullas, O‘zbekiston hududidagi ijtimoiy-falsafiy fikr tarixini qisqa yoritish shundan dalolat beradiki, u bizning davrimizgacha uzluksiz ravishda madaniyat, inson tafakkuri va aql-zakovatining yuksalishida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Lekin mustabid tuzum davrida ijtimoiy-falsafiy fikr tarixiga bir tomonlama, sinfiy nuqtayi nazardan yondashildi, faqat kommunistik partiya mafkurasi talablariga to‘g‘ri keladigan g‘oya va fikrlarga e’tibor berildi. 1917-yildagi Oktyabr to‘ntarishidan so‘ng asta-sekin o‘tmish ma’naviyati, falsafiy fikri o‘rnini markscha-lenincha mafkura egallay boshladi. Oliy o‘quv yurtlari, keng xalq ommasi orasida dialektik va tarixiy materializm va ilmiy ateizm targ‘ib qilindi, ularga to‘g‘ri kelmaydigan ta’limotlar qattiq tanqid ostiga olindi. Eng achinarlisi shuki, o‘z milliy madaniyati, urf-odati va an’analariga sodiq bo‘lgan, ularni saqlab qolishga intilgan ziyolilar, shoir va yozuvchilar quvg‘inga uchrab, qatag‘on qilindi. Lekin yuqoridan bo‘lgan tazyiqlarga qaramay, madaniy-ma’naviy va ijtimoiy-falsafiy merosimizni o‘rganish, tadqiq qilish tamoman to‘xtab qolmadi. 60-70-yillarda I.M. Mo‘minov, V.Zohidov, keyinroq esa, O.Fayzullayev, E.Yusupov, M.Xayrullayev, J.Tulenov, H.Po‘latov kabi olimlarning ijtimoiy-falsafiy tadqiqotlari o‘sha davr tafakkurini aks ettirishda ahamiyatga ega bo‘ldi.
O‘zbekistonning mustaqillikka erishuvi falsafiy merosimizni xolisona, haqqoniy va yangicha tafakkur asosida tadqiq qilish uchun keng imkoniyatlar yaratdi. Endigi vazifa sobiq mafkuraning asoratlarini bartaraf qilib, milliy mafkuramizga tayanib, boy ma’naviy va madaniy qadriyatlarni, ijtimoiy falsafiy tafakkur tarixini chuqur va har tomonlama o‘rganishdan iboratdir.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
XIXasr oxiri va XX asr boshlarida Markaziy Osiyoda ilg‘or falsafiy, ijtimoiy siyosiy fikrlar. XX-XXI asr o‘zbek falsafasi
|