‘n ikkinchi mavzu: 0 ‘zbek term inologiyasini

0 ‘n ikkinchi mavzu: 0 ‘zbek term inologiyasini
takom illashtirish borasida am alga oshirilayotgan ishlar
Reja:
1.0 ‘zbek terminologiyasi tizimida arxaizmlaming o ‘mi.
2. Soha terminologiyasida ro‘y berayotgan o ‘zgarishlar.
3. Terminlami unifikasiyalash va tartibga solish.
A sosiy tushunchalar:
arxaizm, eskirgan s o ‘z, istiloh, motivlangan,
motivlanmagan, semantik ко ‘chim, kalkalash, s o ‘z yasovchi affiks, suffiks,
tushuncha, element, almashtirish, fe 'Idan yasalgan ot-terminlar.
Arxaizmlar ostida o ‘tmishda faol qo‘llangan, biroq vaqt-zamon o‘ti-
shi bilan ishlatilish chastotasi o ‘ta susaygan yoxud o‘mini tub yoki o ‘zlash-
malarga bo‘shatib berishga majbur bo‘lgan leksik birliklar nazarda tutiladi.
Arxaizmlar o ‘zbek tili so‘z boyligining shakllanish va rivojlanishining biz-
ga m a’lum barcha davrlarida mavjud bo‘lgan. Sobiq sho‘rolar hukmronligi
davrida o ‘zbek tili leksikasida qadimdan faol qo'llanib kelgan ko‘pdan-
ko‘p tub hamda arab va fors-tojik tilidan turli omillar oqibatida o ‘zlash-
gan so‘z va iboralar mscha yoki ras tili orqali G ‘arbiy Yevropa tillaridan
kirib kelgan leksik birliklar bilan almashtirilgan edi. Buning natijasida,
eski turkiy til va eski o‘zbek adabiy tilida ishlatilgan minglab so‘zlar, ter
minlar eskirgan, ya’ni arxaizmlar sirasiga kirib qolgan edi. 0 ‘zbek tilining
1980-yilda Moskvada nashr qilingan ikki tomdan iborat izohli lug‘atida
talaygina so'zlarga eskirgan belgisi qo‘yilgani m a’lum.
0 ‘zbekiston Respublikasi 1991-yilda o ‘z mustaqilligini qo‘lga kirit-
gach, mamlakat rahbariyati va hukumati oldida yuqoridagi nohaqlikka
barham berish, moziyda ajdodlar tilida keng ko‘lamda ishlatilgan so‘z va
terminlarga qayta jon ato etib, ularga til so‘z boyligidan munosib o ‘rin ber
ish, ya’ni eskirgan tam g‘asi bosilgan leksik birliklami mscha va u orqali
tilimizga zo‘rma-zo‘raki olib kirilgan g ‘arbiy yevropacha so‘z va istilohlar
110
o ‘mida qo‘llash borasida jiddiy harakatlar amalga oshirildi. Buning natijasi
o ‘laroq, o ‘zbek tilining leksik tarkibi, xususan, terminlar tizimida sezilarli
o ‘zgarishlar yuz berdi. Ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini qamrab olgan
ushbu hodisa oqibatida ko‘pdan-ko‘p eskirgan so‘zlar qaytadan muomala-
ga olib kirildi, va aksincha, totalitar tuzum va kommunizm qurish g ‘oya-
si, mafkurasi bilan bog‘liq tushunchalar insonlar turmush tarzidan chiqib
ketgach, ulami ifodalovi ko‘pgina so‘z va terminlami ishlatishga ortiqcha
hojat qolmadi. Chunonchi,
demokratik sentralizm, sotsializm, tarixiy mate-
rializm, dmiy kommunizm
kabi termin va birikmalar tarix sahifasidan o‘rin
oldi. Aksincha, tom m a’nodagi erkin va ozod davlat barpo etish mafkurasi
ostida o ‘z yo‘lini tanlab olgan o ‘zbek xalqi turmish tarzida paydo bo‘lgan
mutlaqo yangi tushunchalar va realiyalar eski so‘zlar qatoriga kiritilgan lek
semalar yordamida ifodalandi. Bunday holat ayniqsa, ijtimoiy-siyosiy va
sotsial-iqtisodiy terminlar tizimida ravshan ko‘zga tashlandi. Davlat boshqa-
rav strukturasining ijrochi, qonun chiqamvchi va nazorat qiluvchi organlar-
iga taqsimlanishi shu sohalarga oid terminlar tizimining sof o‘zbekcha yoki
arabcha va forscha-tojikcha so‘zlar hisobiga kengayishiga olib keldi. 0 ‘zbek
tili ijtimoiy-siyosiy terminlar tizimidan
vazir, bosh vazir, vazirlik, viloyat,
tuman, qo 'rg 'on, hokim, viloyat hokimi, tuman hokimi, hokimlik// hokimiyat,
oqsaqol, qishloq oqsoqoli
.singari arxaizmlar mustahkam o‘rin oldi.
Jaray-
on, m a’ruza, mavzu, hujum, hamla, ilg'or, soqchi, malham, shifokor, bosh
shifokor, saraton, qorason, hay 'at, bo ‘hron, muhr, yorliq, taftish
singari turfa
sohalarga oid terminlar bugungi kunda millat vakillari tilida faol ishlatilmo-
qda. Xullas, istiqlol tufayli anchagina eskirgan so‘z va istilohlar o ‘zbek tili
lug‘at tarkibidan qayta o ‘rin egalladi va ular millat vakillarining kundalik
muloqati uchun zamr vazifani bajarishda xizmat qilmoqda.
Terminologiyaga doir adabiyotlarda ta ’kidlanishicha, motivlanmagan,
ya’ni belgili terminlar o ‘z tarkibiga tilda mavjud tub leksik birliklar,boshqa
tillardan kirgan o ‘zlashmalar, kalkalar, shuningdek, o ‘z so'zlardan seman
tik (metonimik) ko‘chim orqali hosil bo‘lgan terminlami qamrab oladi.
0 ‘zlashmalaming har qanday til taraqqiyoti va boyishi qonuniyatin-
ing manbalaridan biri ekanligi sir emas) 0 ‘zlashtirish jarayoni murakkab
hodisa bo ‘lib, lingvistik hamda ekstralingvistik omillar bilan chambar-
chas bog‘langan. Ijtimoiy - siyosiy, tijoriy-iqtisodiy, diniy munosabatlar,
madaniy aloqalar, bir tildan boshqa tilga qilinadigan adabiy tarjimalar va
sh.k. natijasida u yoki bu til lug‘at tarkibida o‘zlashmalar paydo bo‘ladi.
Tabiiy, ushbu hodisa boshqa qarindosh bo‘lmagan tillardan kirgan katta
111
miqdordagi o ‘zlashmalarga ega o ‘zbek adabiy tili uchun ham taalluqlidir.
Uzoq muddatli tarixiy taraqqiyot davomida o ‘zbek xalqi o ‘zga xalq
va millatlar bilan mustahkam siyosiy, iqtisodiy, madaniy, ilmiy va lisoniy
munosabatlarda boMgan. Bunday aloqlar natijasida o ‘zbek adabiy tilining
lug‘at tarkibi yangi tushunchalar hamda realiyalar hisobiga yanada boyidi
va boyib bormoqda. 0 ‘zbek adabiy tiliga kelib chiqishi nuqtai nazaridan
turfa va rang-bararang so'zlar o ‘zlashgan.
Kalkalash so‘z o ‘zlashtirishning oliy shakli bo‘lib, tilning bugungi
kundagi lug‘at tarkibi kengayishi va boyishida juda faolligi allaqachon
aniqlangan.
Kalkalash jarayoni o ‘zbek tilining barcha terminologik sistemalariga
xos b o iib (Shaaxmedov, 1974), asosan ikki m a’lum, ya’ni: a) sturuktur
(so‘z yasash), b) semantik kalka turi orqali reallashadi. Bu tizimda, shub-
hasiz, struktur kalkalar yetakchilik qiladi. Struktur (so‘z yasash) kalkalar
sirasiga o ‘zbek adabiy tili vositalari yordamida boshqa tillarga oid mod-
ellardan, ulaming morfologik qismlarini tarjima qilish bilan yasalgan ter
minlar kiradi. Muayyan tilning leksik - so‘z yasash materiallari negizida
hosil qilingan struktur kalkalar tom m a’nodagi o ‘zlashma hisoblanmaydi
(Tixonov 1991; 136).
Hozirgi o ‘zbek terminologiyasi tizimida chet tillarga xos elementlam-
ing alohida miqdori mavjud b o ‘lib, ulami kalkalashga hech qanday hojat
yo‘q. Masalan,
telefon, telegraf, traktor, tank, izotop, indikator, orden, bolt,
arfa, ring, xokkey, departament, parlament, mina, import, eksport, anten
na, armatura, prokuror, aerobus, avtobus, metro, ampermetr, motor, di-
zel, astronavt, mexanik, radiotexnik, proton, neytron, elektron, radioaktiv,
distributiv, audiovizual, identifikatsiya, autentifikatsiya, retranslyatsiya,-
divergensiya, dissimilyatsiya, iyeroglif, diftong
kabi ruscha-baynalmilal
xarakterdagi ko‘pgina terminlar tarkiban o ‘ta rang -barang bo ‘lib, texnika,
ilm-fan, madaniyat, san’atning hamma sohalarini qamrab olgan. Bunday
yuzaga kelishni ifodalovchi hamda muttasil rivojlanuvchi terminlar qatla-
mi o ‘zbek tilining mulkiga aylangan. Hozirgi paytda ham tayyor terminlar-
ni о ‘zlashtirish jarayoni o ‘z faolligini saqlab qolmoqda.
Ayni chog‘da, o‘zbek tili ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy
va sh.k. sohalari terminologiyasi tizimida o ‘zbek tili qonunlariga bo‘ysun-
gan holda muayyan qismi o ‘zbek tilining so‘z yasovchi elementlari bilan
almashtirilgan ulkan miqdordagi ruscha-baynalmilal terminlar qo‘llanmo-
qda.
112
So‘z yasovchi suffiksi o ‘zbek tili affiksi bilan almashtirilgan o‘zlash-
ma - terminlar.
Rus tili terminologiyasi tarkibining salmoqli ulushini so‘z yasovchi
suffikslar bilan yasalgan, motivlangan terminlar tashkil qiladi (Istoriya
leksiki russkogo literatumogo yazika 1981; 152-166).
So‘z o ‘zlashtirish jarayonida kam miqdordagi terminlar so‘z yasovchi
suffikslari bilan birga o‘zlashtiriladi (
metallist, militarist, motorist, nig-
ilist, sotsialist, oportunist, kommunist
va sh.k.). Biroq aksariyat hollar-
da terminlar yasashda qatnashgan suffikslar o ‘zbek tilining aynan bir xil,
o ‘xshash affikslari bilan almashtiriladi.
So‘z yasovchi suffikslari -chi affiksi bilan almashtirilgan terminlar
a)
-ist:
tank-chi
(tankist),
traktor-chi
(taktorist),
shtanga -chi
(shtangist),
parashyut-chi
(parashyutist),
roman-chi
(romanist),
torpe-
da-chi
(torpedist),
radiometr-chi
(radiometrist),
monarxiya-chi
(monarx-
ist
),futbol-chi
|