nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 115

240
6-Ilova
Glossariy (tayanch so‘z va iboralar)
Nomlanishi va belgilanishi
Mazmuni
Avtomatika
- Avtomatika so’zi grekcha so’zdan olingan bo’lib, o’zi xarakatlanuvchan
moslamani anglatadi.
Avtomatika elementi
-
Avtomatika elementi deb o’lchanayotgan fizik kattalikni birlamchi o’zgartiruvchi
moslamaga aytiladi.
Avtomatik nazorat
Avtomatik nazorat o’z navbatida avtomatik signalizatsiya, avtomatik o’lchash,
avtomatik saralash va avtomatik axborotni yig’ishga ajratiladi.
Avtomatik signalizatsiya
- Avtomatik signalizatsiya xizmatchilarni, texnologik jarayon ko’rsatkichlari
chegaraviy ko’rsatkichlarga yaqinlashganlik haqida axborot beradi.
Avtomatik ximoya
- Avtomatik ximoya normal va xalokat xolatlarida qo’llaniladi. Bu holda himoya
vositalari jarayonni to’xtatib yoki avtomatik ravishda ushbu xolatlarni
chetlashtirishga xizmat qiladi.
Avtomatikaning
boshqarish sxemalari
- Avtomatik tizimlar, elementlar va moslamalarning montaj, sozlash, rostlash,
ekspluatatsiya qilish kabi ish jarayonlarni bajarish maqsadida avtomatik
sxemalardan foydalinadi.
Avtomatika datchiklari
- Datchik deb nazorat qilinayotgan yoki rostlanayotgan kattalikni kerakli yoki
avtomatika tizimining keyingi elementlarida qo’llash uchun qulay qiymatga
o’zgartiradigan vositaga aytiladi.
Avtomatika relelari
- Rele deb ma’lum bir kirish signali o’zgarganda chiqish signali sakrashsimon
o’zgaruvchi moslamaga aytiladi.
Mantiq algebrasi
- Mantiq algebrasi fikrlar orasidagi turli mantiqiy bog’lanishlarni o’rganadi va faqat
ikkita qiymat xaqiqiy “I” va sohta “O” bilan ish ko’radi.
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 118

244
M U N D A R I J A
KIRISН
3
1-BOB. AVTOMATIKA ASOSLARI VA TЕXNIK
VOSITALARI
HAQIDA
UMUMIY
TUSYUNCYALAR
6
1.1.
Avtomatik nazorat qilinadigan kattaliklar haqida tushunchalar
6
1.2.
Avtomatika elementlari va ularning asosiy ko‘rsatgichlari
7
2-BOB. AVTOMATIKA DATCYIKLARI
12
2.1.
Datchiklar haqida tushuncha va ularning klassifikatsiyasi
12
2.2.
Datchiklarning asosiy parametrlari
14
2.3.
Rezistiv datchiklar
16
2.3.1
Potentsiometrik datchiklar
16
2.3.2. Ko‘mir (kontaktli) datchiklari
18
2.3.3.
Tenzometrik datchiklar
19
2.4.
Elektromagnitli va sig‘im datchiklari
20
2.4.1.
Induktiv va transformator datchiklari
20
2.4.2.
Magnitoelastik datchiklar va Xoll elementlari
23
2.4.3.
Sig‘im datchiklari va ularning qo‘llanishi
24
2.5.
Harorat datchiklari
26
2.5.1
Suyuqlik datchiklari
27
2.5.2. Dilatometrik va bimetallik datchiklar
28
2.5.3.
Manometrik datchiklar
30
2.6.
Sath, bosim va burchak tezligi datchiklari
31
2.6.1. Sath datchiklari va ularning ishlash printsiplari
31
2.6.2. Bosim datchiklari
35
2.6.3.
Sarf datchiklari
37
2.6.4. Burchak tezligi datchiklari
39
2.7.
Generator datchiklari
41
2.7.1.
Induktsion datchiklar
41
2.7.2.
Fotoelektr datchiklar
42
2.7.2.1. Fotorezistorlar
43
2.7.2.2.
Fotodiodlar
44
2.7.2.3. Optoelektron asboblar
45
2.7.3. P’ezoelektr datchiklar
46
2.7.4.
Termoelektr datchiklar
48
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 46

7.4.
Takomillashtirilgan elektr ijrochi mexanizmlar
Takomillashtirilgan elektr ijrochi mexnizmlar ko‘p aylanishli quvurli
armaturani distantsion boshqaruvi uchun qo‘llanadi. Bu ijrochi mexanizmlar
M,A,B,V,G,D rusumli elektr yuritmalari nomini olgan bo‘lib, ular
gidromelirrativ tizimlarining avtomatlashtirilgan nasos stantsiyalarida
qo‘llaniladi. Ular bir-biridan maksimal aylanish momenti, reduktorining tuzilishi,
gabarit ulanish o‘lchamlari va ba’zi konstruktiv elementlari bilan farqlanadi.
Elektr yuritmalarining barcha konstruktiv elementlari maksimal darajada
EL
ЕKTRODVIGATЕLLI
EL
ЕKTROMAGNITLI
EL
ЕKTR
IJRO
CНI MЕXANIZMLAR
Bir aylanishli
K
o‘
p aylanishli
Qadamli
Doimiy aylanishli
Solenoidli
U
z
o
q
m
udda
tli
tok
o‘
tk
a
z
u
v
c
ha
n
Q
is
q
a
m
udda
tli
tok
u
tk
a
z
u
v
c
han
Elektromagnitli mufta
84
unifiktsiyalangan, yuritma validagi ruxsat etilgan momentni chegaralovchi
maxsus qurilmalari va boshqaruv sxemalariga ega elektr yuritmalarini
ekspluatatsiya sharoitlariga ko‘ra normal holatda ishlashi uchun 7 1-jadvalda
ularni tiplariga ko‘ra texnik ma’lumotlar keltirilgan. Elektr yuritmalarining
normal holatidagi joylashtirilishi vertikal holat hisoblanadi (yuritma vali vertikal
joylashtiriladi).
7.1-jadval
Elektr
motor tipi
Joylashtirilishi
Ishchi
harorat
oralig‘i S
Tashqi muhitning
nisbiy namligi
20 Sda %
Moylash
davriyligi
M
Xonalardagi va ochiq
havodagi
statsionar
qurilmalar
-20…+35
80gacha
Uch oyda 1
marta
A
-
-40…+40
95 gacha
B,V,G,D
Bir yildan
kam emas
B,V,G,D tipli elektr yuritmalarining ishlash printsipi va tuzilishini ko‘rib
chiqamiz.
Elektr yuritmaning kenematik sxemasi 7.3-rasmda keltirilgan. Elektr
yuritma quyidagi asosiy elementlar va qismlardan tashkil topgan: chervyakli
tsilindrik reduktor, qo‘l tumbleri qismi, elektr motori, va o‘chirgichlar qutilari.
Yo‘l va moment o‘chirgichlari qutilari korpusga mahkamlanadi. Korpusga
podshipniklardagi 46-chervyakli 45 shlikli val montaj qilingan. Shirikli valda
aylantiruvchi momentni chegaralovchi mufta joylashgan. 6-maxovikli qo‘l
dublerlari sharikli valni oxiriga ulangan. Shu yerda bo‘sh qilib kulachokli 4-
tsilindirik g‘ildirak joylashtirilgan. Korpusga xuddi shunday ravishda yo‘l va
moment o‘tkazgichlari qutisiga aylanishni uzatuvchi 43-chervyakli g‘ildirakka
ega bo‘lgan va 40, 41-tsilindrik shestrnyalari bilan plita ulangan.
|
-rasm. Triggerli registr sxemasi - Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн

5.6-rasm. Triggerli registr sxemasi: T1…T4-triggerlar, LZ-kechikish liniyalari. Siljish impulsi ta’sirida esa manfiy impuls hosil bo‘ladi va L3 (kechikish
liniyasi) orqali T2 triggerni kirishiga ta’sir qiladi va uni chiqishida «1» raqamini
yozadi (endi registrda «0100» yoziladi). Keyingi etapda T1 holati o‘zgarmaydi
va kelayotgan siljish impulsi sonni bir razryad o‘ngga siljitadi, ya’ni («0010»)
3
.
Keyingi uchinchi impuls «1» T1 registrga 1 raqamini yozadi («0010»)
3
,siljish impulsi esa 1 raqamini T1 va T3 triggerlaridan T2 va T3 triggerlariga
o‘tkazadi, ya’ni («0010»)
3
. Nihoyat oxirgi impuls T1 triggerga yoziladi va
registrda kerakli son «1101»,ya’ni 13 raqami paydo bo‘ladi.
5.5. Avtomatik hisoblash uskunalari Hozirgi kunda elektromexanik va elektron hisoblash qurilmalari ishlab
chikarish jarayonlarida keng qo‘llanilmoqda. Ular asosan 2 ta guruhga bo‘linadi:
analogli va raqamli. Analogli hisoblash uskunalarida matematik kattaliklar fizik
analoglar bilan hosil qilinadi (kuchlanish orqali).
Raqamli uskunalarda matematik kattaliklar raqamli formada namoyon
etiladi. Raqamli uskunalar tuzilishi jihatidan murakkab va kam hisoblash xatolikka
ega. Avtomatikada asosan analogli hisoblash uskunalari qo‘llaniladi, ya’ni kirish
va chiqish signalidagi matematik bog‘lanishni hosil qiladi. Bu holatda hisoblash
uskunalari (ХУ) topshirish elementlari (TO) funktsiyasini bajaradi va u taqqoslash
organiga (TO) qo‘shiladi. (5.7-rasm). Bu sxema asosida programmali boshqarish
74
tizimlari ishlaydi. Boshqa holatlarda hisoblash qurilmalari (ХУ) taqqoslash organi
(TO) funktsiyala-rini bajaradi (5.8-rasm).
5.7-rasm. Topshirish funktsiyasi vazifasini bajaruvchi hisoblash uskunasining
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisн - bet 39

|
Avtomatika asoslari va ishlab cнiqarisн jarayonlarini avtomatlasнtirisнBog'liq dFc2KPzKYjzkRMlWLetGCmIRU16kCVMILzbtEBsA
5.5- rasm. Ikki qiyalik integrallash ARUsining printsipial sxemasi (a) va vaqt
diagrammasi (b).
Agar T2 birinchi intervalning davomiyligi T3 ikkinchi intervalning
davomiyligi chiqish signalning raqam qiymati quyidagicha aniqlanadi:
T
кир
U
T
T
U
2
3
/
(5.7)
Ushbu ARO‘ larning anikligi faqat tayanch kuchlanishning stabilligiga
bog‘liq.
5.4.
Avtomatik xotirani saqlash uskunalari
Avtomatik xotirani saqlash uskunalari signalni yozish, saqlash va tarqatish
uchun xizmat qiladi. xotirani saqlash qurilmalarida barcha ma’lumotlar
hisoblashning ikkilik tizimiga o‘zgartiriladi va saqlanadi.
Eng oddiy xotirani saqlash uskunalari perfokartalar va perfolentalar
hisoblanadi. Bu qurilmalar xotirani saqla qolish va yozish tezligi juda past,
72
taxminan 100 raqam/sek. Shu sababli bunday qurilmalar hozirgi kunda
qiymatlarni hisobga olish va hisoblash natijalarini olish uchungina xizmat qiladi.
Magnitli motorlarda ma’lumotlarni yozish uchun magnitli ovoz yozish
usulidan foydalaniladi. Bu usulda yozish signali magnit lentasini yaqinda
joylashadigan magnitli golovkaga uzatiladi. Lentaning bir qismi magnitlanadi va
magnitlanish holati signal to‘xtagandan keyin ham saqlanib turadi. Impulsning
qutblanish holatiga qarab turlicha qutblangan yulakcha hosil qillinadi, ya’ni «0»
va «1» sonlariga mos keladi. Magnit lentasining magnitlangan qismidagi qatori
magnit yo‘lakchasini hosil qiladi, hisoblash esa magnitli galovka orqali amalga
oshiriladi. Bu vaqtda cho‘lg‘amda e.yu.k hosil qilinadi, ya’ni «0» va «1»
sonlariga mos keladi. Bu usulning afzalliklari: katta miqdorda saqlash
qobiliyatiga ega va saqlash muddati chegaralanmagan. Kaamchiliklari:
harakatlanuvchi qismlarini mavjudligi, kerakli ma’lumotlarni olishda kutish
holati.
Katta ma’lumotlarni olish, yozish va saqlash uchun triggerlar ishlatiladi
(trigger-2ta elektron lampadan va 2ta tranzistorlardan tashkil topgan bo‘ladi.).
Trigger yordamida xotirani saqlab qolish uskunasining sxemasi 5.6-rasmda
keltirilgan.
Bu sxema (registr) 4-ta triggerlardan (T1…T4) va 3ta kechikish liniyasi (L3-
liniya zaderjka)dan va rezistorlar va kondensatorlar zanjiridan tuzilgan bo‘ladi.
Masalan registorda 13-sonini yozish kerak. Ikkilik tizimida 1101 shaklida va
o‘nlik tizimida (1*2
3
+1*2
2
+0*2
1
+1*2
0
) ko‘rinishida almashtiriladi. Registrga
sonni kiritishdan oldin registrdan oldingi yozuvlar o‘chiriladi, har bir triggerning
chiqishida «0» raqami o‘rnatiladi.
Birinchi razryad uzatilganda T1 triggerni chiqishida «1» raqami paydo
bo‘ladi, registr bo‘yicha esa «1000». So‘ng kirishga «siljish» impulsi keladi va
T1 trigger chiqishida yana «0» paydo bo‘ladi. «1» ni yozish paytida T1
chiqishida musbat impuls hosil bo‘ladi va bu impuls T2 ga ta’sir ko‘rsatmaydi.
|
| |
Ы
19.1-chizma - Ikromjon rahmonov

Misol.
1 9 .3 - c h i z m a ,
a
d a
r o lik v a l b ila n
q o ‘s h i b t a s v i r l a n g a n .
A y l a n m a h a r a k a t j a r a y o n i d a t u t a s h
d e t a l l a r d a y e y i l i s h ( y e m i r i l i s h ) h o d i s a s i
r o ‘y b e r a d i . U n i n g o l d i n i
o lis h m a q s a d i d a
t u t a s h d e t a l l a r n i n g o ‘z a r o i s h q a l a n i s h i n i
k a m a y t i r i s h y o ‘lin i i z l a b t o p i n g .
B u n i ik k i x il u s u l d a l o y i h a l a s h n i t a k l i f
q i l i s h r n u m k i n .
1. R o l i k n i n g v a lg a n i s b a t a n t a y a n c h
s i r t i n i k a m a y t i r i s h l o z i m ( 1 9 . 3 - c h i z m a ,
b
). 0 ‘y i l g a n s i l i n d r i k b o ‘s h l i q n i m o y l i
m a n j e t a b i l a n to M d ir is h r n u m k i n .
2. R o l ik t e s h i g i g a a n t i f r i k s i y a l i m a -
t e r i a l d a n y a s a l g a n a l m a s h u v c h a n v t u l k a
q o ‘y i l a d i ( 1 9 . 3 - c h i z m a , c).
Misol.
1 9 . 4 - c h i z m a ,
a
d a s a r a l a s h
19.2-chizma.
( t a q s i m l a s h ) m o s l a m a s i s x e m a s i b e r il g a n .
S h u n d a y d e t a l n i I o y i h a l a n g k i , s h a r c h a -
l a r g o h o ‘n g , g o h c h a p t u y n u k k a t u s h i s h i n i v a t a s h q a r i g a c h i q i b
k e t s h i n i t a ’m i n l a n g .
Yechish.
S a r a l a s h m o s l a m a s i k a m e r a s i g a
T
s h a k l i d a g i t o ‘s q i c h
o 'r n a t i l i s h i lo z i m . L in in g g e o m e t r i k s h a k li t a r n o v l a r n i n g k o ‘n d a l a n g
’/////<
*
777
s
____ __
a)
ham da valga 10° - 15° li faskalar qirqiladi. So‘ngra presslab 
birlashtiriladi (9.4-chizma, 
b)

10. MASHINA DETALLARINING
TEXNOLOGIYALIGI
Mashina detallarining shakli (forma)lari murakkab bo‘lmasligi,
ya’ni egri chiziqli, fasonli formalardan qochish,
iloji boricha ishlov
berishga moslanadigan aylanish va tekis sirtlardan loyihalanishi
zarur. Murakkab fomiadagi detallarga ishlov berish uchun
maxsus
dastgoh va kesuvchi asboblardan foydalanishga majbur boMinadi.
Bu esa detal tannarxini ko ‘p m arta oshirib yuboradi.
Detallarga ishlov berishda eng kam (minimal) hajmda vaqt
sarflanishi lozim. Teshik ochishga m o‘ljallangan
sirtda bobishka
(o‘sma) (10.1-chizma,
a
) yoki toretslash (10.1-chizma,
b
va c)
ko‘ndalang parma o ‘qiga tekis joy bilan taminlanishi lozim. Ishlov
berishda qirquvchi asboblarning kirishi va chiqish joyida protochka
bo‘lishi lozim (10.2-chizma,
a
va
b).
Agar
qirquvchi asbob-
ning erkin chiqishi ko‘zda
tutilmagan b o ‘lsa, u vaqtda
o‘tish joyi
kesuvchi asbob-
ning shakli va o lch am ig a
mos kelishi sh art (10.3-
chizma).
Rezbali detallarni o ‘za-
ro nominal biriktirishda fas-
kalar ochilishi lozim (10.4-
chizma,
a).
Quyma
detal-
larda burchaklari yumaloq-
langan boMishi kerak (10.4-
chizma,
b
va c).
Rezbali detallarda faska,
protochka kabi elementlari
bo‘ladi.
Ularni rezbaning
d
tashqi diametri va
P
qada-
90°
10.1-chizma.
51
(5.3) 
bu yerda 
U
et
— etalon kuchlanish

69
Raqamli boshqarish sxema RBS-hisoblagich yoki registr bo‘lib
uning
signallari ikkilamchi razryadlarga mos ravishda kontaktsiz kalitlarning SA
1
, SA
2
... Sa
n
xolatlarini topshiradi shunda kalitlarning
holati mos razryadlarning
qiymatlariga
bog‘liq. Kalitning har biri vazn rezistorini operatsion
kuchaytirgichning inventori kirishi yoki nol shinasi bilan bog‘lab turibdi. Shunday
qilib kuchaytirgichning kirishiga
kirish signallari a
i
=1 bo‘lgan razryadlarning
umumiy toki uzatiladi.
n
n
эт
a
a
a
R
U
I
2
...
2
2
(
2
2
2
1
1
0
а
Noto'g'ri
Т 
o'д 'г 
i
10.2-chizma

10.6-chizma.
10.7-chizma.
qismiga turli kanavka b o ‘rtiq, nakatka, liska kabilar yasaladi
(10.6-chizm a).
Presslash yo‘li bilan hosil qilinadigan birikmada ko‘pincha plast-
massa detallarga shtir kabi uchli detallar o‘matiladi. Bu yerda o 'm a-
tiladigan detal qismiga ariqchalar o ‘yilgan bo ‘ladi. Presslash val
diametri va teshikning diametri har xilligim hisobiga amalga oshiriladi
(10.7-chizm a).
Yupqa devorli (tunuka) detallarning uchlari bir-biriga kiriti-
ladigan qilib buklanadi va mustahkamlanadi. Shunda buklangan
shartli ajralmas birikma hosil bo ‘ladi (10.8-chizma,
BERILGAN CHIZMA-SXEMA BO ‘YICHA

|
BERILGAN CHIZMA-SXEMA BO ‘YICHABog'liq 10chizmachilik1pdf19.
BERILGAN CHIZMA-SXEMA BO ‘YICHA
KONSTRUKSIYALASHDA TEXNIK TALABLARNI
LOYIHALASH
D e t a l l a r n i t a d b i q q i l i n i s h j o y i g a q a r a b l o y i h a l a s h d a , u l a m i n g
m o s l a m a y o k i m e x a n i z m l a r d a m e ’y o r i d a i s h l a s h i t a ’m i n l a n i s h i
h is o b g a o l i n a d i .
M a s a l a n , 19.1 - c h i z m a d a m o s l a m a n i n g y i g ‘i s h c h i z m a s i b e r i l g a n
b o ‘lib , u n d a g i v a l
A
a y l a n m a h a r a k a t q i l g a n d a d e t a l
В
y u q o r i l a m a
v a q a y t m a h a r a k a t q ils in .
Yechish.
B u n i n g u c h u n v a l
A
n i n g u c h i k u l a c h o k y o k i e k s s e n t r i k
s h a k l d a l o y i h a l a n i s h i l o z i m . S h u n d a y l o y i h a l a n g a n y e c h i m 1 9 .1 -
c h i z m a ,
b
d a y ig is h c h i z m a s i d a
m u r o j a a t e t a m i z .
Misol.
1 9 . 2 - c h i z m a ,
a
d a
v a l i k n i n g t a s v i r i b e r i l g a n . U
b u t u n s i l i n d r i k s t e r j e n d a n d a s t -
g o h d a y o ‘n i b ta y y o r l a n g a n . Y o ‘-
n i l g a n j o y l a r i s h tr ix la b q o ‘y ilg a n .
V a l i k n i k a m m a t e r i a l s a r f l a b
t a y y o r l a s h y o ‘l i n i h i s o b g a o l i n -
g a n h o l d a l o y i h a l a n g .
Yechish.
M a t e r i a l n i t e j a s h
v a u n i t a y y o r l a s h u c h u n k a m
v a q t s a r f l a s h m a q s a d i d a v a l i k
n i n g a s o s i y q i s m i n i 0 2 0 m m
li d i a m e t r d a g i s t e r j e n d a n t a y
y o r l a s h l o z i m b o i a d i ( 1 9 . 2 -
c h i z m a ,
b).
V a l i k n i n g k a t t a
d i a m e t r l i q i s m i a l o h i d a t a y -
y o r l a n i b , u l a r p a y v a n d l a n a d i
y o k i r e z b a y o r d a m i d a b i r i k -
t i r i l a d i ( 1 9 . 2 - c h i z m a , c ).
8 — C h iz m a c h ilik
1
‘s a t i l g a n . Y a n a b o s h q a m i s o ll a r g a
|
| |
Ma`lumotlar bazasi xavfsizligi

MA`LUMOTLAR BAZASI XAVFSIZLIGI
MAVZU.ROLLI MODEL ASOSIDA MA’LUMOTLAR BAZASIDAN FOYDALANISHNI CHEKLASHNI TASHKIL ETISH
MA’RUZACHI: AZIZBEK YUSUFOV
Foydalanishni cheklashning rolli modeli (Role - Based Access Control) foydalanishni cheklashning diskresion siyosatining rivoji hisoblanadi. Tizim subyektlarining obyektlardan foydalanish qoidalari ulamirig o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga oigan holda guruhlanadi, ya’ni rollar hosil qilinadi. Bunda ushbu model qoidalari qat’iy aniqlangan axborot qiymati panjarasi asosida qurilgan mandatli model qoidalariga nisbatan moslashuvchanroq hisoblanadi.
Rolli modelda “subyekt” tushunchasi “foydalanuvchi” va “rol” tushunchalari bilan almashtiriladi. Foydalanuvchi - tizim bilan ishlovchi va ma’lum xizmat vazifalarini bajaruvchi inson. Rol tizimda harakatlanuvchi abstrakt tushuncha boiib, u bilan malum faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo`lgan vakolatlaming cheklangan, mantiqiy bog‘langan nabori bog`liq.
Rolli siyosatdan foydalanishni boshqarish
Rolli siyosatdan foydalanib foydalanishni boshqarish ikki bosqichda amalga oshiriladi.
Birinchi bosqichda har bir rol uchun obyektlardan foydalanish huquqlar naborini ifodalovchi vakolatlar nabori belgilanadi.
Ikkinchi bosqichda har bir foydalanuvchiga uning qoiidan keladigan rollar ro‘yxati belgilanadi.
Foydalanishni rolli cheklashli foydalanishni cheklash qism tizimida foydalanuvchilar axborotdan foydalanish huquqini boshqa foydalanuvchilarga uzata olmaydilar. Bu foydalanishni rolli cheklashning foydalanishni diskresion va mandatli cheklashlardan asosiy farqi hisoblanadi.
Foydalanishni rolli cheklash
Foydalanishni rolli cheklashda rol vakolatlarini taqsimlash (diskresion foydalanishdan farqli holda) xavfsizlik ma’muriga bog‘liq bo`lmay, tashkilotda va muayyan MBBTda qabul qilingan xavfsizlik siyosatiga bog`liq bo`ladi. Rol deganda foydalanuvchi yoki foydalanuvchilar guruhi tashkilot miqyosida bajaradigan harakatlar to'plami tushunilishi mumkin. Rol tushunchasi vazifalar, mas’uliyatlar va malakalar tavsifmi o‘z ichiga oladi. Vazifalar rollar bo‘-
yicha MBBT xavfsizlik ma’muri tomonidan taqsimlanadi. Foydalanuvchining roldan foydalanishi ham ushbu ma’mur tomonidan aniqlanadi.
-rasm. Talabalar o’quv loyihaviy faoliyati

105
Talabalarning juftlik, kichik guruhlar yoki jamoa asosida turli mavzulardagi o’quv
loyihalarni tayyorlashlari quyidagi jarayonda kechadi:
Demak, ta`lim jarayonida
“O`quv loyihasi” metodi
o’quvchi (talaba)lar tomonidan
individual, guruh yoki jamoa tarzida aniq belgilangan vaqt oralig’ida o’rganilayotgan
mavzu bo’yicha axborotlarni yig’ish va tadqiq qilinishini ta’minlashga xizmat qiladi.
Mashg’ulotlarda
“O`quv loyihasi”
metodidan foydalanish o’quvchi (talaba)larda
rejalashtirish, qaror qabul qilish,
faoliyatni amalga oshirish, ma’lumotlarni qayta
tekshirish, mavjud ma’lumotlarga tayangan holda xulosa chiqarish, natijalarni
baholash ko’nikmalarining shakllanishiga yordam beradi.
“O`quv loyihasi”
metodini
qo’llashda o’quvchi (talaba)lar mavzu bo’yicha yangi
loyihalarni yarata olishlari
lozim. Loyihalarni yaratishda taklif etilgan jarayonning mohiyati qisqa, aniq fikr,
belgi, tasvirlar yordamida ifodalanishi talab etiladi.
Loyiha
kontseptsiyasini
ishlab
chiqish
Loyihaviy
faoliyatni tashkil
etish
Loyihaviy
faoliyatni
rejalashtirish
Loyihaviy
vazifalarni hal
etish
Hisobot tuzish
Loyiha
(mahsulot)ni
rasmiylashtirish
Refleksiya
Taqdimotni
tayyorlash
Loyiha
taqdimoti,
himoyasi va
bahosi
Hisobot topshirish
17-rasm. O’quv loyihalarni tayyorlash jarayonlari
106
“O`quv loyihasi”
metodining didaktik imkoniyatlari quyidagilar bilan belgilanadi:
Tayanch tushunchalar tahlili
Tushuncha
Tushuncha mazmuni
“Keys-stadi”
ingliz tilida “case” – metod, “study” – muammoli vaziyat;
vaziyatli tahlil yoki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish-
degan ma`noni anglatadi.
“Keys-stadi”
texnologiyasi
o’quvchi (talaba)larda aniq, real yoki sun’iy yaratilgan
muammoli vaziyatni tahlil
qilish orqali eng maqbul
variantlarini topish ko’nikmalarini shakllantirishga xizmat
qiladi.
Loyiha
aniq
reja,
maqsad
asosida
uning
natijalanishini
kafolatlagan holda pedagogik faoliyat mazmunini ishlab
chiqishga qaratilgan harakat mahsuli.
Loyihalash
boshlang’ich ma’lumotlarga asoslanib,
kutiladigan natijani
taxmin qilish, bashoratlash, rejalashtirish orqali faoliyat
yoki jarayon mazmunini ishlab
chiqishga qaratilgan
amaliy harakat
Ta’lim
jarayonini
loyihalash
alohida olingan ta’lim jarayonini samarali tashkil etish
uchun barcha omillarni inobatga olgan holda uning
loyihasi (sxemasi)ni ishlab chiqish.
O’qitish
va
o’qish
strategiyasi
belgilangan
o’quv
materiallarini
talabalar
ongiga
yetkazish yo’llarini, ya’ni tanlangan ta’lim metodi,
shakllarining amalda qo’llanilishini ko’zda tutadi.
Darsning
turini
tanlash
o’qituvchining mahoratiga ko’ra
darsning didaktik
maqsadi, o’quv materialining mazmuni, dars uchun
Metodning
didaktik
imkoniyatlari
O’quvchi (talaba)larda mustaqil fikrlash
qobiliyatini
shakllantiradi, rivojlantiradi
O’quvchi (talaba)larda mavzularni mustaqil
o’rganish ehtiyojini qaror toptiradi
O’quvchi (talaba)larda hamkorlikda ishlash
ko’nikmalarini shakllantiradi
-chizma - Ikromjon rahmonov

18.49-chizma.
110
18.51-chizma.
R10
18.52-chizma.
18.54-chizma.
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . U c h t a t e s h i k b e r i l g a n ( 1 8 . 5 3 - c h i z m a ) . U l a r d a n t i g 'i z o 't a d i g a n
m o d e l n i l o y i h a l a n g .
48.
Q a n d a y r e z b a l a r y u p q a d e v o r l i d e t a l l a r d a c k y ila d i?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g z a g o t o v k a s i d a g i q i r q i l a d i g a n j o y l a r i n u q t a l a r b i l a n
b e l g i l a n g a n c h i z i q d a k o 'r s a t i l g a n ( 1 8 . 5 4 - c h i z m a ) . T a y y o r m a h s u l o t
h o l a t i d a g i c h i z m a s i n i k e r a k l i k o h i n i s h l a r d a t a s v i r l a n g .
1
18.56-chizma.
49.
H a r a k a t v a q t i d a g a y k a o ‘z - o ‘z i d a n b u r a l i b k e tr n a s li g i u c h u n
q a n d a y s t o p o r l a s h q o ‘l l a n i l a d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g i k k i ta k o 'r i n i s h i b e r i l g a n ( 1 8 . 5 5 - c h i z m a ) . U n i n g
k o ‘r s a t i l g a n y o ‘n a l i s h b o ‘y i c h a 9 0 ° g a c h a b u r i l g a n v a z i y a t d a g i
c h i z m a s i n i c h i z i n g .
50.
T e x n i k d e t a l l a r d a g i t e k i s q i r q i m y u z a l a r n i m a u c h u n
s h t r i x l a n m a y d i ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . B e r i l g a n d e t a i n i n g ( 1 8 . 5 6 - c h i z m a ) g e o m e t r i y a s i n i d i z a y n
t a l a b i d a o 'z g a r t i r i n g . U n i n g v a z n i n i y e n g i l l a s h t i r i n g , p i s h i q l i g i n i
o s h i r i n g . B u l a r n i b i r n e c h t a v a r i a n t l a r d a b a j a r i n g .
112
|
- rasm edpuzzle - Raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti

|
Raqamli texnologiyalari vazirligi muhammad al-xorazimiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti
|
bet | 7/18 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 4,32 Mb. | | #242019 |
Bog'liq 5 sinflar uchun informatika fanidan interaktiv videolar asosidagi
1.1- rasm edpuzzle
Edpuzzle-bu so'rovnomalarni yaratish yoki ko'rish yoki audio yozuvlarni kiritish, shuningdek videoning ovozini chiqarish imkonini beruvchi ta'lim veb-ilovasi. U aylantirilgan sinf metodologiyasiga asoslangan. Videolarni turli platformalardan, shu jumladan YouTube-dan ko'rish mumkin. Edpuzzle sizga videolarni tahrirlash va videolardagi muhim ma'lumotlarni ajratib ko'rsatish imkonini beradi. Talabalar tahrir qilishni tanlashlari mumkin, ular keyingi ko'rish yoki tahrirlash uchun saqlanadi. Har bir videoda tushunish darajasini tekshirish uchun savollar kiritilishi mumkin. Talabalarning javoblaridan ularning o'qituvchilari platforma tomonidan taqdim etilgan statistik ma'lumotlarni ko'rib chiqishlari va ularni o'rganishni baholash yoki talaba videoni tomosha qilgan-qilmaganligini ko'rib chiqishlari mumkin. Bundan tashqari biz boshqa ilovalardan ham foydalanishimiz mumkin
1.2-rasm
So'nggi paytlarda Interaktiv video kontseptsiyasi raqamli marketing sanoatida ajoyib tezlik bilan joy oldi.
Interaktiv video (IV) an'anaviy videoga qaraganda nafaqat 48% ko'proq trafik hosil qiladi, balki u juda qiziqarli.
O'nlab korxonalar hozirda o'zlarining ishtirokini kuchaytirish uchun interaktiv video formatlarini izlamoqda. To'g'ri vosita bilan siz keyingi videongiz uchun ajoyib video yaratishingiz mumkin marketing kampaniyasi, shuningdek.
Agar siz ushbu variantni o'rganayotgan bo'lsangiz, IV tarkibni yaratish uchun eng yaxshi o'nta dasturiy ta'minotni tekshiring.
Biroq, avvalo, interaktiv video nima ekanligi haqida gapiraylik.
|
| |
-chizma - Ikromjon rahmonov

(buyum), aytaylik klapan deb nomlansa, uni biriktirish uchun
quvurda rezbal? teshikli shtutser katta quvurda payvandlanishi lozim.
Shtutserga klapanni biriktirishdan oldin unga kran (ventil) ulangan
bo'lishi kerak.
Moslama klapanni o ‘m atish va ta ’mirlassh paytida qulay bo‘-
lishi
uchun klapan-sharik, prujina-rostlagichni korpusga qopqoq
sifatida loyihalash va uni kerakli ish rejimiga rezbasi orqali burab
rostlash uchun unga gayka kaliti uchun olti qirrali prizma ko‘zda
tutilishi lozim.
Korpusni silindrik qilib olgan m a’qul b o ‘ladi.
Uning bir tomoni
tarmoqqa rezba yordamida ulansa, ikkinchi tom onida prujinani
rostlaydigan detal (bu yerda ko‘proq qopqoq) o ‘rnatilishi lozim.
Korpus
ichiga klapan, prujina joylashadigan bo‘shliq (kamera)
o ‘yilgan boMishi kerak ham da o ‘rtiqcha bug‘ni tashqariga chiqishini
ta’minlaydigan teshiklar ochilishi darkor.
M o‘ljaldagi sharik va prujinani sotib olish mum kin. Endi
moslamaning um um iy ko‘rinishi texnik rasmda chizib ko‘riladi
(13.1-chizma). Korpus va qopqoqning eskizlari chiziladi. Shunda
detallarda qanday kamchiliklar mavjudligi ko‘zga tashlanadi. So‘ngra
m oslam aning yig ‘ilgan holdagi yig‘ish chizm asi bajariladi.
M aterialni tejash va uning k o ‘rinishini yaxshilash m aqsadida
moslamaning bir nechta variantlari izlab ko‘riladi.
Ulardan qaysi
biri m a’qul bo‘lsa, osha varianti tanlab olinadi. Masalan, 13.2-
chizmadagi varianti qulay hisoblanadi. Endi bu moslama-klapanni
ishlab chiqarishga jo riy qilish m um kinligini aniqlash uchun
konstruktorlik, texnologik va ekspluatasiya
qilish m asalalari
o ‘rganiladi, ya’ni sinovdan o ‘tkaziladi.
67
14. G EO M ETR IK JISM EA R N IN G TASYIRLARI
Mashina detallari tahlil qilinganda u turli geometrik jismlardan
tuzilganligi m adum bodadi (14.1-chizma). Shu boisdan geometrik
jismlartiing alohida tasvirlanishi bilan tanishib chiqish foydalidir.
Geometrik jism lar ikki hil: ko‘pyoqliklar
va egri sirtlardan iborat
bodadi.
Ko‘pyoqIiklar. Ham m a tom onidan tekis ko‘pburchakliklar,
ya’niy yoqlar bilan chegaralangan fazoviy geometrik shaklga ega
bodgan j ism
ko ‘pyoqlik
deyiladi. Yoqlardan biri (asosi) uchburchak
(ko‘pburchak) bodgan, qolgan yon
yoqlari um umiy uchga ega
bodgan uchburchakliklardan tuzilgan ko'pyoqlik
a).
Yoki bu 
ikkita detalni uchinchi detal bilan buklab birikma hosil qilinadi 
(10.8-chizma, 
b

y z z z z z z x
lO.lO-chizma.
10.11-chizma.
10.12-chizma.
qismlariga nisbatan qalinroq olinadi (10.11-chizma).
Vallarda bir
diametrdan ikkinchisiga o'tishda har bir zvenoni mustahkamlash
maqsadida yumaloqlash, ya’ni galtellar bajariladi (10.12-chizma).
56
11. BIRIKTIRISHNING TEXNOLOGIYALIKLIGI.
INVERSIYA
Barmoq (val)ni teshikka presslab o ‘tqazishda teshik chuqurligi
barmoqqa nisbatan biroz chuqurroq b o ‘lishi lozim.
Shundagina
ishonchli o ‘tqazish ta ’m inlanadi (1 1.1-chizma). Vtulkalami te
shikka presslab o ‘tqazishda vtulka bo‘rtig‘ining bemalol kirishi tamin-
lanishi lozim. Detaining kiritilayotgan qismida faska ochilishi tav-
siya etiladi (1 1.2-chizma). Zich o ‘tkaziladigan detallarni o'zaro
birlashtirishda ulami ajratish qulay bo ‘lishi uchun tirqish (zazo‘r)
qoldiriladi (11.3-chizma).
Tasmali transporterda uzatilayotgan tuproq, ko‘mir, shag‘al
va boshqalar manzilga yetganda, o ‘z -o ‘zidan itarilish va yuk kuchi
MASHINALARNI LOYIHALASHNING

|
MASHINALARNI LOYIHALASHNINGBog'liq 10chizmachilik1pdf13. MASHINALARNI LOYIHALASHNING
ASOSLARI
Har qanday yangi buyumning (u qanday bo'lishidan qat’iy
nazar) loyihalashdan aw al u to ‘g‘risida m a’lum bir fikrga kelish
lozim va uning tasvirini qog'ozga tushurish, uning bajaradigan
ishini hisobga olish hamda buyumning tashqi shakliga aniqlik kiritish,
so'ngra ichki tuzilishini ishlab chiqish joiz b o ‘ladi.
Barcha jarayonlarni albatta, qog‘ozga eskizlarini chizib chiqish
tavsiya etiladi.
H ar bir detaining qo‘shni detal bilan o ’zaro joylashishi, bir-
biriga nisbatan vazifasi (harakatda bo ‘lishi yoki boim asligi) aniqlab
olinadi.
M asalan, bug1 ishlab chiqariladigan m ashinadan tarm oqqa
yo‘naltiriladigan b u g ia r m e ’yoridan ortib ketsa, tarm oqdagi
buyum ortiqcha bosimga bardosh bera olmay, buzilishi mumkin.
T arm oqqa yub o rilad ig an b u g 'n in g m e ’yoridan o rtiq ch asin i
tashqariga chiqarib yuboradigan m oslam ani loyihalash lozim
bo’lsin.
Buning uchun tarm oqqa yuborilayotgan bug1 quw atida tesliik
ochib, unga bug‘ni qisman tashqariga chiqarib yuboradigan moslama
ixtiro qilinsin deylik.
Bunday moslama orqali bosim kuchayganda ortiqcha bug1
avtomatik ravishda tashqariga chiqib ketishi uchun rostlanadigan
klapan loyihalanishi zarur. Silindrik teshikdan chiqaradigan bug‘ni
to ‘sib turadigan klapan qanday bo ‘lishi lozim va u nima orqali
rostlanadi? Klapan sfera yoki konussimon ko‘rinishda bo'lishi
mumkin. Konussimon klapanga qaraganda sferasimon klapan orqali
bug‘ning oqib o ‘tishida deyarli to'sqinlikka uchramaydi.
Klapan sharik (sfera)dan yasalsa, u nima bilan rostlanadi?
Bunday vaziyatda yagona yechim prujina boiishi mumkin. Prujinani
rostlaydigan narsa — vint yoki rezbali detal tanlanadi. Klapan,
prujina, rostlagich detalni o ‘zida m ujassam laydigan k o ‘rpus
5 — Chizmachilik
65
|
| |
Salnikli birikma moslamasini loyihalash

|
Salnikli birikma moslamasini loyihalashBog'liq 10chizmachilik1pdfSalnikli birikma moslamasini loyihalash
H arakatlanuvchi detal (vallar, shtoklar, shpindellar) bilan
qo‘zg‘almas korpus orasidagi tirqishini germetik berkitib turadigan
tiqinli tuzulm a salnikli moslama hisoblanadi. Tiqin yumshoq
(asbest, kigiz, m oylangan kanop va boshqa) m ateriallardan
tashkil topadi.
7. Shpilka (vint)lar yordamida siqiladigan qopqoqli salnikli
moslamani loyihalang (12.7-chizma).
8
.
Ankerli boltlar yordam ida siqiladigan qopqoqli salnikli
moslamani bajaring (12.8-chizma).
9. Ustama gayka yordamida siqiladigan vtulkali salnikli m os
lamani bajaring (12.9-chizma).
10
.
Rezbali vtulka yordamida qisiladigan salnikli moslamani
bajaring ( 12.10-chizma).
11.
Bir butun sim bo'lagidan eshikni yopiq holatda saqlab
turuvchi ilmoq yasang. Ilmoqning bir uchi
A
va
В
teshiklardan
biriga mustahkamlangan, ikkinchi uchi kirib turadigan bo‘lsin
(12.11-chizma).
12.
T o‘g‘ri to ‘rtburchak shaklidagi taxtachaning ikkita ko‘ri-
nishi berilgan (1 2 .12-chizma). U ndan savzavot to ‘g ‘raydigan
buyurn loyihalang. Buyumda ushlaydigan sop, mixga ilib qo‘ya-
digan teshik, havfsizlikni saqlash uchun burchaklari yumaloqlang.
62
12.11-chizma.
12.12-chizma.
12.13-chizma.
Loyihada buyum ning ko'rinishi dizayn talablariga to ‘liq javob
berishi lozim.
13.
Silindrik sirtni gorizontal holatda, diam etridan 3 rnarta
uzunlikda oling. Lining o ‘ng tom onida eni silindr diametrining
chorak qismiga teng, diametri 8 mm ga teng b o ‘rtiqni qo‘shib
chizing. Silindrning chap toretsidan uning diametrining yarmiga
teng uzunlikda o ‘qidan chorak diam etr balandlikda liska (taqir)
hosil qiling. Liskaning o brtasidan ochiq silindrik teshikeha o ‘ying.
Texnikaning talabiga muvofiq faskalar bilan ta ’minlang. Silindrik
63
va bo‘rtiqni galtel bilan mustah-
kamlang. Silindrning diam etrini
ixtiyoriy tanlang.
14
.
Butun detaining ajratilgan
b o d a k lari tasv irlan g an (12.13-
chizma). Shu bo'laklardan aslini
yig‘ing va boMaklari oralig‘ida hosil
b o d ad ig an ch iziq lar stan d artg a
muvofiq bir butun detal deb qarang
hamda ortiqchalarini o^chiring.
15.
Detaining ikkita ko‘rinishi
berilgan (12.14-chizma). Detalni
bodaklarga ajratib, har bir jismni
a lo h id a kerakli k o ‘rin ish la rd a
chizing hamda yaqqol tasvirlarini
bajaring.
64
|
| |
amaliy faoliyatida ko`nikma va malakalarli shakllantirish muxim

|
amaliy faoliyatida ko`nikma va malakalarli shakllantirish muximBog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova Soxibaxon (2)amaliy faoliyatida ko`nikma va malakalarli shakllantirish muxim
axamiyatga ega.
IV.
Shaxsning yo`naltirilganlik darajasi - shaxsning ijtimoiy axamiyatga
ega bo`lgan, atrof-muxitga munosabati, shuningdek, xulq-atvorining ruxiy
asoslarini yo`naltiruvchi va boshqaruvchi sifatlarini mujassamlashtiradi
.
•
K.K.Platonov tadqiqotlari ko‘rsatadiki, shaxs tuzilmasidagi biologik va
sotsial omillar nisbati shaxs sifatlarining to‘rtta pog‘onaviy sathini
farqlashga imkoniyat beradi:
•
1.Irsiyat
bilan
bog‘langan
sifatlarni birlashtirgan
temperament
sathi.
Unga shaxsning ehtiyoj va instinkt xususiyatlari hamda jinsiy, yosh, milliy
va boshqa sifatlarini kiritadi.
•
2.Psixik jarayonlar
xususiyatlari
sathi.
Bu
sath
sezgi,
idrok,
xayol,
diqqat, xotira, tafakkur, hissiyot, irodaning individual xarakterini o‘z
ichiga oladi.
Shuningdek,
bu
sathga
olimlar
tafakkurning
mantiqiy
aks
etishi:
assotsiasiya,
qiyoslash,
abstraksiyalash,
induksiya,
deduksiyalarni ham kiritadilar.
•
3. Shaxs tajribasi sathi. Bu sath bilim, malaka, ko'nikma, odat (qillq)
kabi sifatlar bilan belgilanadi.
•
4.
Shaxsning
yo‘nalganlik
sathi.
Bu shaxsning shunday sifatiki,
unda
insonning atrof-muhitga
munosabati
aniqlanadi
va
u
uning xulqi
asosini
tashkil etadi. Bulaiga qiziqish, nuqtai nazar, e’tiqod, ijtimoiy
|
| |
Pedagogik texnologiyani joriy etish

|
Pedagogik texnologiyani joriy etishBog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova Soxibaxon (2)Pedagogik texnologiyani joriy etish
chora-tadbirlari
•
AQSH da 1961 yilda «Pedagogik texnologiya» jurnali, 1971 yilda
Komunikatsiya va texnologiya Assotsiatsiyasi tashkil etildi.
•
1971 y. Audivizualli komunikatsiya bayoni nomli jurnallar chop etila boshladi.
•
Angliyada 1964 y.«Pedagogik texnologiya va dasturli ta’lim» jurnali nashr
etila boshladi. 1967 y «Pedagogik texnologiya milliy kengashi» tashkil etildi.
1970 y. «Pedagogik texnologiya» nomli jurnal chop etila boshladi.
•
Yaponiyada 1965 y «Umumyapon pedagogik texnologiya markazi kengashi»
tashkil etildi.«Pedagogik texnologiya», «Pedagogik texnologiya tadqiqotlari»
bo‘yicha jurnallar chop etila boshladi.
•
Vengriyada 1973 y«O‘qitish texnologiyasi» nomli davlat markazi tashkil
etildi.
152
Pedagogik
texnoligiyalarning
darajalari
umum
pedagogik
xususiy
metodik
lokal
153
Falsafiy asosi
Gigienik asosi
G’oyaviy asosi
Huquqiy
me’yoriy asosi
Iqtisodiy asosi
Tarixiy asosi
Fiziologik
asosi
Psixologik
asosi
Pedagogik
asosi
Didaktik asosi
Metodologik
asosi
Ijtimoyi asosi
PT ning nazariy amaliy
asoslari
TA`LIM JARAYYONIDA TA`LIM OLUVCHI SHAXSI.
PEDAGOGIK TIZIM PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING ASOSI.
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR TASNIFI
REJA
1.O`QUVCHI SHAXSI TA`LIM JARAYONING
OB`EKTI VA SUB`EKTI SIFATIDA
|
| |
PEDAGOGIK JARAYON TIZIM SIFATIDA

|
PEDAGOGIK JARAYON TIZIM SIFATIDABog'liq Pedagogik texnologiya O\'quv qo\'llanma Mirhayitova Soxibaxon (2)2.PEDAGOGIK JARAYON TIZIM SIFATIDA,
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYANING ASOSIY
BELGILARI VA TASNIFI
3. PEDAGOGIK TEXNOLOGIYA TURLARI
Shaxs - insonning ruxiy, ma’naviy moxiyati
bo`lib, unda quyidagi sifatlar umumlashgan tizim
xolatida bo`ladi:
• Ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar majmuasi;
• Atrof-muxitga, o`ziga va dunyoga bo`lgan
munosabatlar tizimi;
• Hayot davomida turli ijtimoiy vazifalarni bajarishi
orq`ali vujudga keladigan faoliyat tizimi, xulq`-atvor
majmuasi;
• Dunyoni va unda o`zining o`rnini anglash;
• Extiyojlar tizimi;
• Q`obiliyat va ijodiy imkoiiyatlar majmuasi;
• Tashqi muxit ta’sirlariga javob berish reaktsiyasi
va x.k.
154
Shaxsda biologik va ijtimoiy sifatlarning nisbatiga ko`ra ular to`rt darajaga
bo`linadi:
I
.
Temperament darajasi insonlarning irsiyat orqali belgilangan nerv
sistsmasining xususiyatlari tushiniladi. Ular jumlasiga instinkt va
extiyojlarning o`ziga xosligi, jinsiy, yosh, milliy va boshqa xususiyatlar kiradi.
II
. Ruxiy jarayonlarning o`ziga xoslik darajasi - iroda, sezgi, tafakkur, xotira,
diqqat, tasavvur, axborotni qabul qilish va xarakterning o`ziga xos
tomonlarini o`z ichiga oladi.
Shaxsning mantiqiy fikr yuritish operatsiyalari (taqqoslash, abstrakt
tasavvur, induktsiya, dedukiya), aqliy faoliyat usullarini egallaganligi muxim
rol o`ynaydi.
III
. Shaxs tajribasi darajasi - bunga shaxs egallagan bilim, ko`nikma,
malakalar va odatlarining majmuasi kiradi. Bo`larning ichida uzluksiz
ta’lim tizimi, o`quvchilarni o`q`itish, o`quv faoliyatida bilim, mehnat va
|
| |
-bob. Sud bayonnomasi - I bo‘lim. Umumiy qoidalar 1-bob. Asosiy qoidalar

ma’lumotlar;
6) sud tomonidan alohida xonaga (maslahatxonaga) kirmasdan joyida chiqarilgan ajrimlar;
7) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning og‘zaki arzlari va iltimosnomalari;
8) ishni ko‘rish chog‘ida sudga taqdim etilgan barcha yozma va ashyoviy dalillar,
ekspertlarning yozma xulosalari haqidagi ma’lumotlar;
9) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning tushuntirishlari, guvohlarning ko‘rsatuvlari,
ekspertlarning o‘z xulosalarini og‘zaki tushuntirishlari, mutaxassislarning maslahatlari
(tushuntirishlari), ashyoviy va yozma dalillarning ko‘zdan kechirilganligi, olib qo‘yilganligi, sxemalar
tuzilganligi, video va fototasvirga olinganligi haqidagi ma’lumotlar;
10) alohida protsessual harakatlarni amalga oshirish chog‘ida olingan ma’lumotlar;
11) sud muzokaralarining mazmuni va prokurorning ﬁkri;
12) sudning hal qiluv qarori, ajrimi yoki qarori o‘qib eshittirilganligi haqidagi ma’lumotlar.
Sud majlisi bayonnomasida boshqa ma’lumotlar ham ko‘rsatilishi mumkin.
Sud majlisi audio- yoki videoyozuvga olingan taqdirda, sud majlisi bayonnomasida faqat
mazkur modda ikkinchi qismining
1 — 4
,
6 — 8
,
11-bandlarida
nazarda tutilgan masalalar yuzasidan
yozuv kiritiladi, ishda ishtirok etuvchi shaxslar bergan tushuntirishlarning boshlangan va tugagan
vaqti, guvohlarning ko‘rsatuvlari, ekspertlarning o‘z xulosalari yuzasidan bergan og‘zaki
tushuntirishlari, muzokaralar va prokurorning ﬁkri aks ettiriladi, shuningdek sud majlisini yozib
olishning texnik vositalaridan foydalanilganligi to‘g‘risida belgi qo‘yiladi. Elektron yoxud boshqa
audio- yoki videoyozuvlar jamlangan vositalar sud majlisi bayonnomasiga qo‘shib qo‘yiladi.
Sud majlisi videokonferensaloqa rejimida o‘tkazilgan taqdirda, sud majlisi bayonnomasida
ushbu moddaning
ikkinchi qismida
nazarda tutilganlardan tashqari quyidagi ma’lumotlar ham
ko‘rsatilishi kerak:
sud majlisi videokonferensaloqa rejimida o‘tkazilganligi to‘g‘risidagi;
sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazishga ko‘maklashgan sudning nomi
haqidagi;
sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazishga ko‘maklashayotgan sudga kelgan
ishda ishtirok etuvchi shaxslar va sud protsessining boshqa ishtirokchilari to‘g‘risidagi;
sud majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazishga ko‘maklashayotgan sudning hamda
ishni ko‘rayotgan sudning axborot-kommunikatsiya texnologiyalari xodimlari haqidagi.
-modda. Ajrimni ijro etish

|
-modda. Ajrimni ijro etishBog'liq MSIYtK172-modda. Ajrimni ijro etish
Agar qonunda yoki sud tomonidan boshqa muddat belgilanmagan bo‘lsa, sudning ajrimi
darhol ijro etiladi.
173-modda. Ajrim ustidan shikoyat qilish (protest keltirish) tartibi va muddatlari
Sudning ajrimi ustidan ushbu Kodeksda nazarda tutilgan hollarda, shuningdek ajrim ishning
kelgusidagi harakatiga to‘sqinlik qilgan taqdirda, sudning hal qiluv qaroridan alohida tarzda
shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Boshqa ajrimlar ustidan apellatsiya shikoyati (protesti) berilmaydi, lekin bu ajrimlarga qarshi
e’tirozlar sudning hal qiluv qarori ustidan berilgan apellatsiya shikoyatiga (protestiga) kiritilishi
mumkin.
Agar ushbu Kodeksda boshqa muddat belgilanmagan bo‘lsa, ajrim chiqarilgan kundan
e’tiboran bir oydan oshmagan muddatda uning ustidan shikoyat (protest) berilishi mumkin.
174-modda. Xususiy ajrim
Ishni ko‘rish chog‘ida davlat organining yoki boshqa organning, yuridik shaxsning,
mansabdor shaxsning yoki fuqaroning faoliyatida qonunchilik hujjatlarining buzilganligi
aniqlangan taqdirda, ularning ishda ishtirokidan qat’i nazar, sud xususiy ajrim chiqarishga haqli.
Xususiy ajrim bilan sud tegishli organdan yoki mansabdor shaxsdan qonunchilik
hujjatlarining buzilishida aybdor bo‘lgan shaxslarni javobgarlikka tortish to‘g‘risidagi masalani
o‘zlarining vakolatiga muvoﬁq ko‘rib chiqishni talab qilishi mumkin.
Xususiy ajrim tegishli davlat organlariga va boshqa organlarga, yuridik shaxslarga, mansabdor
shaxslarga yuboriladi, ular ko‘rilgan choralar to‘g‘risida bir oylik muddatda sudga xabar qilishi shart.
Xususiy ajrim ustidan shikoyat qilinishi (protest keltirilishi) mumkin.
Agar sud nizoni ko‘rayotganida shaxslarning xatti-harakatlarida jinoyat alomatlarini aniqlasa,
u jinoyat ishini qo‘zg‘atish to‘g‘risidagi masalani hal etish uchun bu haqda tegishli materiallarni
ilova qilgan holda prokurorga xabar qiladi.
|
| |
-modda. Bayonnoma yuritish

Sud majlisining bayonnomasi yuzasidan sudga besh kunlik muddatni o‘tkazib taqdim etilgan
yozma ﬁkr-mulohazalar sud tomonidan ko‘rib chiqilmaydi va ishga qo‘shib qo‘yiladi, bu haqda
yozma ﬁkr-mulohazalar bergan shaxsga ma’lum qilinadi.
Sud protsessi ishtirokchilari sud majlisining audio- yoki videoyozuvi bilan tanishish huquqiga
ega.
Sud majlisining audio- yoki videoyozuvining ko‘chirma nusxalari sud protsessi ishtirokchilariga
ishni ko‘rib chiqqan sudning ruxsati bilan beriladi.
22-bob. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ishlar
-chizma - Ikromjon rahmonov

11.5-chizma.
ta ’sirida tushayotgandagi chizgan trayektoriyasi
parabolani hosil
qiladi. Ushbu holatni hisobga olgan konstrukor himoya moslama-
sini to'g'ri loyihalashi mumkin (1 1.4-chizma).
Inversiya.
Insonning mushkulini onson qilish rnaqsadida turli
m ehanizm, avtomat, qurilmalar yaratiladi. Masalan, uylarning
yuqori qavatiga chiqish va undan tushishni
yengillashtirish maq-
sadida liftlar, esk alato rlar, sp o rtc h ila r u ch u n tren ajy o rlar,
yugurish yoMkalari, qimirlamaydigan
velosipedlar va boshqalar
bunyod etilgan. Harakat, voqealar (У rnilarining shakli va vazifalari
almashuvi
inversiya
deyiladi.
Inversiya konstruktorlik amaliyotida ko'plab uchrab turadi va
yangidan-yangi loyihalarni yaratilishiga sabab bo‘ladi. Shulardan
biri klapanli mexanizmda sferik sirtni tortuvchi (tyaga)dan zarb
beruvchi (boyek)ga o ‘tqazish orqali,
bu birikm aning doim o
moylanib turishi sharoitini yaxshilaydi (11.5-chizma).
58
12. QO‘YILGAN VAZIFANI TURLICHA YECHISH
Misol sifatida richag (katta kuchni kichik kuch bilan muvoza-
natlaydigan oddiy mexanizm (detal)) olinsin.
U tayanch nuqtasiga
ega b o ig a n qattiq jism dan iborat b o ‘lib, tayanch nuqtasidan
o'tuvchi tekislikdagi kuchlar ta'sirida bo‘ladi.
Agar kuchlar tayanch nuqtasining ikki tom onida joylashgan
bo‘lsa, muvozanatda b o lish i uchun
tayanch nuqtaga nisbatan
olingan kuchlar, m om entlar yighndisi nolga teng bo ‘lishi kerak.
Richagning
a
yelkasi uning
b
yelkasidan qancha katta
b o is a , h arak atlan u v ch i
kuch
qarshilik kuchidan
shuncha kichik bo‘ladi. Bu
rich ag q o n u n i. B unda
kuchdan qancha yutilsa,
masofadan
shuncha yut-
qaziladi.
R ichagning ta y an c h
nuqtasi
-chizma - Ikromjon rahmonov

0720
0750
44.
Q u y m a d e t a l l a r n i k o n s t r u k -
s i y a l a s h n i m a l a r d a n i b o r a t ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . V a l n i n g y a q q o l t a s v i r i b e r i l g a n
( 1 8 . 5 0 - c h i z m a ) . U n i n g b o s h k o ‘-
r i n i s h i n i c h i z i n g . K e s i m l a r i n i t u r l i
k o ‘r i n i s h l a r d a b a j a r i n g .
45.
B u y u m n i d a s t l a b k i l o y i h a l a s h
m a s a l a l a r i n i m a d a n i b o r a t ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a l n i y a q q o l ta s v ir i b e r i l g a n
( 1 8 . 5 1 - c h i z m a ) . U n i n g u c h t a k o 'i n i c h i n i c h i z i n g v a u n d a g i o h i s h
c h i z i q l a r i n i y a s a n g .
46.
I n v e r s i y a n i m a ?
a . M i s o l l a r k e l t i r i n g .
b . D e t a i n i n g z a g o to v k a s i b e r il g a n ( 1 8 .5 2 - c h i z m a ) .
U n i n g s h a k lig a
q u y i d a g i e l e m e n t l a r : f a s k a , p r o t o c h k a , l i s k a , t e s h i k , b o ' r t i q ,
s h p o n k a p a z i k a b i l a r d a n u c h t a s i n i k i r i t i n g .
47.
Q a n d a y j o i z ( q o ‘y i m ) v a o ‘t k a z i s h l a r m a v j u d ?
A?
gorizontal proyeksiyasi 
A

16. T E X N IK DETALLARDAG I 0 ‘T IS H
C H IZ IQ L A R IN I Y A SA SH
Ikkita silindrning diametrlari o ‘zaro teng bo ‘lsa,
ulam ing
kesishish chizig‘i chizm ada to ‘g‘ri chiziq ko‘rinishida tasvirlanadi
(16.1-chizma,
a).
Ularning o'qlari kesishayotgan
О
nuqtadan
yordamchi shar silindrlarga urinib o ‘tadi. Demak,
ikkala silindr
diam etrlari o ‘zaro teng ekan.
О
m arkazdan chizilgan shar
silindrlarning biriga urunib, ikkinchisini kesib o4sa (16.1-chizma,
b),
diametrlari har xil sirtlar hisoblanadi
va ularning kesishish
chizig‘i yoy shaklida bo‘ladi. Kesishish chizig‘ining qaytish nuqtasi
shar bilan silindr yasovchisining kesishayotgan nuqtasi orqali
aniqlanadi.
Texnik detaldagi ohish chizig‘ini yasash uchun (16.2-chizma,
a)
sirtlarning chetki yasovchilari kesishayotgan
bo‘yicha ish yuritish - I bo‘lim. Umumiy qoidalar 1-bob. Asosiy qoidalar

|
I bo‘lim. Umumiy qoidalar 1-bob. Asosiy qoidalarBog'liq MSIYtKbo‘yicha ish yuritish
178-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatlarni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi
ishlarni ko‘rish tartibi
Fuqarolar yoki yuridik shaxslarning huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlariga
daxldor bo‘lgan, vazirliklar va idoralar tomonidan qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlarni
(bundan buyon matnda idoraviy normativ-huquqiy hujjat deb yuritiladi) haqiqiy emas deb topish
to‘g‘risidagi ishlar ushbu Kodeksda nazarda tutilgan umumiy qoidalar bo‘yicha, mazkur bobda
belgilangan xususiyatlarni inobatga olgan holda ko‘riladi.
179-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi
ariza bilan sudga murojaat qilish huquqi
O‘ziga nisbatan idoraviy normativ-huquqiy hujjatning amal qilishi tatbiq etiladigan fuqaro
yoki yuridik shaxs mazkur hujjat O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi
va qonunlari bilan
kafolatlangan uning huquqlari va qonuniy manfaatlarini buzgan deb hisoblasa, ushbu idoraviy
normativ-huquqiy hujjatni to‘liq yoki qisman haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ariza bilan sudga
murojaat qilishga haqli.
180-modda. Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi
arizaning mazmuni
Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risidagi ariza ushbu
Kodeksning
128-moddasida
nazarda tutilgan talablarga muvoﬁq bo‘lishi kerak.
Arizada quyidagilar ham ko‘rsatilishi kerak:
1) idoraviy normativ-huquqiy hujjatni qabul qilgan organning nomi;
2) idoraviy normativ-huquqiy hujjatning nomi, raqami, qabul qilingan sanasi, e’lon qilish
manbai va u to‘g‘risidagi boshqa ma’lumotlar;
3) arizachining ﬁkriga ko‘ra, uning ushbu idoraviy normativ-huquqiy hujjat yoki uning ayrim
qismlari bilan buzilayotgan huquqlari va qonun bilan qo‘riqlanadigan manfaatlari;
4) arizachining ﬁkriga ko‘ra, idoraviy normativ-huquqiy hujjat yoki uning alohida qismlari
nisbatan yuqori yuridik kuchga ega bo‘lgan qaysi qonunchilik hujjatiga zid bo‘lsa, o‘sha qonunchilik
hujjatining nomi;
5) arizachining idoraviy normativ-huquqiy hujjatni to‘liq yoki qisman haqiqiy emas deb topish
to‘g‘risidagi talabi.
Arizaga
ushbu
Kodeksning
130-moddasida
ko‘rsatilgan
hujjatlar,
shuningdek
nizolashilayotgan normativ-huquqiy hujjatning matni ilova qilinadi.
Idoraviy normativ-huquqiy hujjatni haqiqiy emas deb topish to‘g‘risida sudga ariza
berilganligi nizolashilayotgan hujjatning yoki uning ayrim qoidalarining amal qilishini to‘xtatib
turmaydi.
|
| |