Sezgiiarning uimimiy qonuniyatlari va sezgirlik

|
Sezgiiarning uimimiy qonuniyatlari va sezgirlik
|
bet | 2/3 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 308,98 Kb. | | #122838 |
Bog'liq 1505213757 66797Sezgiiarning uimimiy qonuniyatlari va sezgirlik - Sezgilar o`zlariga adekvat mos bo`lgan qo`zg`atuvchilarni aks ettirish shakllaridan biri hisoblanuvchi bilish jarayonidir. Ko`rish sezgisining adekvat qo`zg`atuvchisi havo to`lqini uzunligi 380 dan 770 millimikron diapazondagi clektromagnit nurlanishidan iboratdir. Bu elektromagnit nurlanishlar ko`rish analizatorlarida ko`rish sezgisini vujudga keltiruvchi asab jarayoniga aylanadi. Eshitish sezgilarining tebranish chastotasi 16 dan 20000 gacha bo`lgan tovush to`Iqinlari ta`sirining retseptorlarida aks etishidir. Taktil sezgilari mexanik qo`zg`atuvchilarning teri yuzasidan ta`siri natijasida hosil bo`ladi. Karlar uchun alohida ahamiyatga ega bo`lgan tebranishni aks ettirish sezgilari narsalarning tebranishlarini in`ikos qilish orqali yuzaga keladi. Boshqa turdagi sezgilar ham o`zlarining maxsus qo`zg`atuvchilariga egadirlar.
Sezgining neyrofiziologik asoslari - Psixologiya fanida va falsafada bilishning ikki bosqichi, ya`ni uning hissiy (sezgi, idrok, tasavvur) va aqliy pog`onalari mavjud bo`lib, bu mumtoz xususiyat sifatida ma`Ium. Aqliy bosqich xotira, tafakkur, xayol jarayonlarini qamrab olgan bo`lib, o`zining mukammalligi, yuksakligi, mahsuldorligi, ijodiyligi bilan oldingi bosqichdan keskin ajralib turadi. Biroq bugungi kunda bilish bosqichlarining miqdori, tavsifi psixologiya fani oldida turgan zarur vazifalarni bajara olmay qoldi. Ong darajalari xususiyatlariga ko`ra bilishga oid qo`shimcha bosqichlarga kuchli ehtiyoj sezadi. Xuddi shu bois bilishning harakatli hissiy, aqliy, ijodiy, tarixiy bosqichlarga (tabaqalashtirish)ajratib tadqiq qilish maqsadga muvofiqdir (E.G`oziyev). Harakatli hissiy bosqich nutqqacha davrda ustuvorlik qilish bilan boshqa bilish ko`rinishlaridan keskin farq qilib turadi. Hissiy va aqliy bosqichlar barcha insonlarga xos bo`lib, ular ontogenezning turli davrlarida hukm surishi mumkin va aks ettirish imkoniyati boshqalarga qaraganda samaraliroqdir.
Sezgilarni obyektiv yo`nalishi bo`yicha Y.N.Sokolov, O.S.Vinogradovlar tekshirish ishlari olib borganlar, ular sezgilarni passiv jarayon emas, balki vegetativ elementlar fiziologik nafas olish tizimida o`zgarishga sabab bo`Iuv-chilardir deb tushuntirganlar. Ushbu vaqt reflektor o`zga-rishlarini, ya`ni sezgining obyektiv ko`rsatkichi sifatida ishlashga imkoniyat yaratadi. Ma`lumki, sezgini paydo qiluvchi liar bir qo`zg`atuvchi, ya`ni qo`zg`atgich, reflektor jihatdan yuzaga keluvchi jarayonlarni yuzaga chaqiradi, chunonchi bular tomirlarning torayishi, teri galvanik reflektorlarning paydo bo`iishi (teri qarshiligining o`zgarishi), miyaning elektr faolligining o`zgarishi, ko`z-larning qo`zg`atgich tomon burilishi kabilar. Bularning barchasi sezgi jarayoni paydo bo`layotgandagina ishga tushadi, shu sababli ular sezgilarning obyektiv ko`rsatkich-lari sifatida xizmat qila oladi. - Sezgilarni obyektiv yo`nalishi bo`yicha Y.N.Sokolov, O.S.Vinogradovlar tekshirish ishlari olib borganlar, ular sezgilarni passiv jarayon emas, balki vegetativ elementlar fiziologik nafas olish tizimida o`zgarishga sabab bo`Iuv-chilardir deb tushuntirganlar. Ushbu vaqt reflektor o`zga-rishlarini, ya`ni sezgining obyektiv ko`rsatkichi sifatida ishlashga imkoniyat yaratadi. Ma`lumki, sezgini paydo qiluvchi liar bir qo`zg`atuvchi, ya`ni qo`zg`atgich, reflektor jihatdan yuzaga keluvchi jarayonlarni yuzaga chaqiradi, chunonchi bular tomirlarning torayishi, teri galvanik reflektorlarning paydo bo`iishi (teri qarshiligining o`zgarishi), miyaning elektr faolligining o`zgarishi, ko`z-larning qo`zg`atgich tomon burilishi kabilar. Bularning barchasi sezgi jarayoni paydo bo`layotgandagina ishga tushadi, shu sababli ular sezgilarning obyektiv ko`rsatkich-lari sifatida xizmat qila oladi.
|
| |