nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Buxgalteriya hisobini tashkil etishga quyiladigan talablar

5.3 - rasm. Buxgalteriya hisobini tashkil etish tizimining asosiy elementlari
Korxonaning moliya-xo‘jalik faoliyatini boshqarish talablariga muvofiq,
buxgalteriya
apparatining oldiga quyidagi talablar quyiladi :
−
korxona faoliyati va uning natijalari to‘g‘risida to‘liq va ishonchli axborotlarni shakllantirish;
−
korxonaning faoliyatini nazorat qilish va boshqarish uchun ichki va tashqi foydalanuvchilarni
zarur axborotlar bilan ta'minlash;
−
moliya-xo‘jalik faoliyatidagi noxush xolatlarning o‘z vaqtida oldini olish, ichki imkoniyatlarni
aniqlash va safarbar etish;
−
korxona faoliyatining moliyaviy natijalarini hisobda to‘g‘ri aks ettirish;
−
korxona xodimlarining mehnatiga haq to‘lashni nazorat qilish;
−
moliyaviy hisobotni tuzish uchun zarur ma’lumotlarni olish va o‘z vaqtida taqdim etish.
Belgilangan vazifalarni hal etish jarayonida korxona hisob siyosatida belgilangan talablarga
rioya qilish zarur (4.4- rasm).
O‘zbekiston Respublikasi “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi qonunining 7-moddasiga
muvofiq, “Buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etishni korxona, muassasa va tashkilot rahbari
amalga oshiradi”
1
. Bunda xo‘jalik yurituvchi subekt rahbari buxgalteriya hisobini va moliyaviy
hisobot tizimini tashkil etish uchun mas'ul bo‘lib, u hisob ishlarining hajmidan kelib chiqqan holda
ma'lum huquqlarga ega.
Hisob siyosatini o‘zgartirish - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ Pdf ko'rish
|
bet | 122/371 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 4,92 Mb. | | #102937 |
Bog'liq Buxgalteriya5.3. Hisob siyosatini o‘zgartirish
Hisob siyosati, qoidaga ko‘ra, hisobot davri davomida o‘zgartirilmasligi lozim.
Hisob siyosatini o‘zgartirishga quyidagi shart-sharoitlar ta’sir ko‘rsatadi:
-
O‘zbekiston Respublikasida amal qilayotgan qonunchilik yoki buxgalteriya hisobini tartibga
soluvchi davlat organi me’yoriy hujjatlarining o‘zgarishi;
-
korxona moliya-xo‘jalik faoliyatining ayrim uchastkalarida buxgalteriya hisobini yuritishning
yangi usullari ishlab chiqilishi;
-
korxona faoliyatining jiddiy o‘zgarishi.
Bunda moliyaviy hisobotdan manfaatdor foydalanuvchilar qo‘llash to‘g‘risida moliyaviy
ahvolni, pul oqimlarini yoki moliyaviy natijalarni ishonchli baholash mumkin bo‘lmagan,
buxgalteriya hisobini yuritish usullari muhim deb e'tirof etiladi.
Korxonaning moliyaviy ahvoli, pul mablag‘larining xarakati yoki faoliyatining natijalariga
jiddiy ta’sir ko‘rsatgan yoki ko‘rsata oladigan hisob siyosatini o‘zgartirish oqibatlaripul ifodasida
baholanadi. Hisob siyosatini o‘zgartirish oqibatlarini pul ifodasida baholash buxgalteriya hisobining
o‘zgartirilgan usuli qo‘llanila boshlagan sanaga, korxona tomonidan chiqarilgan ma’lumotlar asosida
amalga oshiriladi.
Hisob siyosatini o‘zgartirish oqibatlarini aks ettirish hisobot davri uchun tegishli
ma’lumotlarni hisobot davridan oldingi davrdagi moliyaviy hisobotga kiritishdan iborat. Ko‘rsatilgan
tuzatishlar faqat moliyaviy hisobotda aks ettiriladi. Bunda hech qanday buxgalteriya yozuvlari
amalga oshirilmaydi.
Hisob siyosatini o‘zgarishini hisob siyosatidan oldingi davrga nisbatan pulda ifodalash
unchalik ishonchli amalga oshirilmaganda buxgalteriya hisobini yuritishni o‘zgartirilgan usuli faqat
bunday usul kiritilgan xo‘jalik faoliyati faktlarga muvofiq qo‘llaniladi.
Buxgalteriya hisobi ma’lumotlarining taqqoslanuvchanligini ta'minlash maqsadida hisob
siyosatiga o‘zgartirishlar yilning 1-yanvaridan ya'ni moliya yilining boshidan kiritilishi lozim.
Hisobot yilidan keyingi yil uchun hisob siyosatiga kiritilgan o‘zgartirishlar moliyaviy
hisobotni tushuntirish xatida izoh beriladi. Korxona faoliyatida birinchi marta vujudga kelgan yoki
oldin mavjud bo‘lgan faktlardan mohiyatan farq qiladigan xo‘jalik faoliyati faktlarini buxgalteriya
hisobida yuritish usulini tasdiqlash hisob siyosatining o‘zgartirishi hisoblanmaydi.
|
| |
Tafakkur turlari. Muammoli vaziyat va masala yechish

123
Fikr yuritilishi lozim bo’lgan narsa va xodisalarni idrok va tasavvur qilish
mumkin bo’lsa, bunday tafakkur
konkret
tafakkur deyiladi.
Nazariy tafakkur deb xodisalarni izoxlashga faraz qilishga qaratilgan
tafakkur turiga aytiladi.
Voqyelikni o’zgartirish vositasi bilan real narsa va xodisalarni yaratishga
yo’naltirilgan fikr yuritish amaliy tafakkur deyiladi. Amaliy tafakkur «Qanday
qilib?», «Qaysi yo’l bilan?» kabi savollarga javob berish jarayonidir.
Ijodiy
tafakkur murakkab bilish faoliyatidan biri bo’lib tadrijiy
ravishda, izchil o’zaro bog’langan jarayonlardan tashkil topadi: dastavval
savollar tug’iladi, vazifa aniqlanadi, masala yechish uchun savollarga javob
qidiriladi. Ijodiy tafakkurning navbatdagi komponentlari quyidagicha aks
ettiriladi: qo’yilgan savollarga javob izlash, masalani yechishga yordam
beradigan yo’llar, usullar, vositalar, qoidalar va ko’nikmalarni kidirish, ularni
tanlash va faoliyatga tadbiq qilish va boshqalar.
Iroda. Irodaviy harakatlar va irodaviy boshqarish. Irodani tarbiyalash

131
shunday bir sohasiki, bu orqali odam o’z ishiga faol kirishadi va uni
muvofiqlashtirib boradi. Iroda tufayli kishi o’z shaxsiy tashabbusi bilan, ongli
zaruratdan kelib chiqqan holda, oldindan rejaga solingan yo’nalishda va
oldindan nazarda tutilgan kuch-g’ayrat bilan tegishli ish harakatlarni bajarishi
mumkin. Bundan tashqari, odam o’z psixik faoliyatini tegishli ravishda
uyushtirish hamda uni muayyan bir mazmunga yo’naltirishi ham mumkin.
Odam o’zidagi emosional holatni sirtiga chiqarmaslikka, tashqi tomondan
bilintirmaslikka harakat qilishi, goho tashqi tomondan mutlaqo buning aksi
bo’lgan holatlarni ifoda etishi ham mumkin. Xullas, iroda, bir tomondan,
odam hatti-harakatini yo’nalishga soladi yoki uni biror harakatdan saqlab qoladi,
ikkinchi tomondan, mavjud vazifa va talablardan kelib chiqqan holda kishining
psixik faoliyatini uyushtiradi.
Shaxsdagi kommunikativ va tashkilotchilik layoqatlarini aniqlashga

170
Sizning o’rtoqlaringiz o’z so’zlari yoki va’dalari ustidan chiqmasalar ham ular
bilan nizoga bormasligingiz rostmi?
Har qanday qulay vaziyatda yangi tanishlar orttirishga harakat qilasizmi?
Muhim masalalar yuzasidan qaror qabo’l qilish kerak bo’lganda, har doim
tashabbusni o’z bo’yningizga olishingiz rostmi?
Sizning odamlarni yoqtirmay qolib, o’zingiz yolgiz qolishga intilishingiz
rostmi?
Notanish vaziyatlarda o’zingizni yo’qotib qo’yishingiz rostmi?
Doimo odamlar davrasida bo’lish Sizga yoqadimi?
Boshlagan ishingizni oxiriga yetkaza olmasangiz, achchiqlanasizmi?
Notanish odam bilan tanishish uchun tashabbus ko’rsatish kerak bo’lsa,
o’zingizni noqulay sezasizmi?
Siz muntazam urtoqlar bilan birga bo’lishdan charchaysizmi?
Siz ommaviy o’yinlarda qatnashishni yoqtirasizmi?
Do’staringiz manfaatlariga aloqador ishlarda tez-tez tashabbus ko’rsatib
turasizmi?
Notanish odamlar orasida o’zingizni noqulay sezishingiz rostmi?
Siz o’zingizning xaqligingizni isbot qilishdan tortinishingiz rostmi?
Notanishlar davrasiga xursandchilik muhitini olib kirish Siz uchun qiyinchilik
tugdirmaydimi?
Jamoat ishlariga faol ishtirok etishingiz rostmi?
Siz o’z tanishlaringiz doirasini toraytirishga intilasizmi?
O’z tanishlaringiz va o’rtoqlaringiz qullab-quvvatlamagan fikrni himoya
qilishga intilmasligingiz rostmi?
Umuman notanish davrada o’zingizni erkin tutasizmi?
O’z o’rtoqlaringiz uchun turli tadbirlar o’tkazishga bajonidil kirishasizmi?
Katta auditoriyada yoki ko’pchilik ichida gapirish lozim bo’lganda, o’zingizni
unchalik erkin va dadil his qila olmasligingiz rostmi?
Amaliy uchrashuv va uchrashuvlarga tez-tez kech qoladigan odatingiz bormi?
Do’stlaringiz ko’pligi rostmi?
Siz o’z do’stlaringiz davrasida doimo diqqat markazida bo’lasizmi?
Notanish odamlar bilan gaplashganda, doimo o’zingizni behalovat his qilib,
uyalishingiz rostmi?
Katta tanishlar davrasida xijolat chekishingiz rostmi?
Qayta ishlash uchun kalit:
Kommunikativ layoqatlar:
(+) Ha 1, 5, 9, 13, 17, 21, 25, 29, 33, 37
(-) Yo’q 3, 7, 11, 15, 19, 23, 27, 31, 35, 39.
Tashkilotchilik layoqatlari:
(+) Ha 2, 6, 10, 14, 18, 22, 26, 30, 34, 38
(-) Yo’q 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28, 32, 36, 40.
-rasm. Korxonaning tarkibiy bo‘linmalari bo‘yicha tashkil etish

Kassirning unga topshirilgan ishni boshqa shaxslarga ishonib bajartirishi tahqiqlanadi. Kassir
ishni to‘satdan to‘xtatgan hollarda (kasalligi yoki boshqa sabablarga ko‘ra) kassadagi barcha
boyliklar dalolatnoma bo‘yicha boshqa shaxslarga o‘tkaziladi.
Kassirning vazifasini kassa
hujjatlariga qo‘l qo‘yish huquqiga ega bo‘lgan buxgalteriya xodimlarining bajarishi man etiladi.
Xo‘jaliklarda ish haqi to‘lash vazifalarini ana shu to‘lovlar bo‘yicha hisob-kitoblar bilan bog‘liq
bo‘lgan shaxslarga topshirish mumkin emas.
Xo‘jalik yurituvchi sub’ekt mahmuriyati kassadagi boyliklarning but saqlanishi uchun zarur
sharoitlarni yaratishi shart. Jumladan, kassa binosi holi bo‘lishi lozim, kassaga kiradigan eshik esa
operatsiyani bajarish vaqtida ichki tomondan yopiq turishi, begona kishilar kassaga kiritilmasligi
kerak; kassadagi barcha boyliklar maxsus yonmaydigan shkaflarda saqlanishi kerak; ish tugaganlan
so‘ng kassir shkaflarni qulflashi va ularni surg‘ichli muhri muhri bilan muhrlab qo‘yishi kerak;
kassada xo‘jalikka tegishli bo‘lmagan pul mablag‘larini saqlash mahn etiladi.
Kassada kechiktirib bo‘lmaydigan sarflarga to‘lash uchun zarur pul mablag‘lari belgilangan
limit chegarasida saqlanadi.
Qishloq xo‘jalik korxonalari belgilangan limitdan oshiqcha pul mablag‘larini bankdagi
tegishli schyotlarga topshirishlari lozim.
Kassaga naqd pullar asosan bankdagi hisob-kitob schyotidan kelib tushadi. Bundan tashqari
kassaga hisobi beriladigan pullarning foydalanilmay qolgan qoldiqlari, mahsulot sotishdan olinadigan
tushumlar, turli kommunal xizmatlar uchun to‘lovlar kelib tushadi va h.k.
Belgilangan limitdan oshiqcha pul mablag‘lari faqat ish haqi, mukofotlar, ijtimoiy sug‘urta
bo‘yicha nafaqalar, stipendiyalar va nafaqa berish vaqtida uch kun mobaynida (pul olingan kun bilan
birga) saqlanishi mumkin (bank muassasalaridan uzoq masofada joylashgan shirkat xo‘jaliklari va
boshqa korxonalar esa 5 ish kunigacha).
.
Arpa
6,0 - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

deyiladi. Shu moddaning vitamin B
2
bilan bir xil ekanligini isbotlab berish
mumkin boldi. Demak, riboflavin bilan B
2
vitamini bitta moddadir.
Riboflavin organizmda, muskullarda, jigar, buyraklarda, tuxumda, sutda
bo‘ladi. 0 ‘simlik mahsulotlarida ham talaygina riboflavin bor. Riboflavin
quruq pivo achitqisi, quritilgan sut, beda unida ayniqsa ko‘p.
Riboflavin ichaklar devorining shilliq pardasida, jigar, buyraklarda va
boshqa to‘qimalarda fosfatlanganidan keyin vitamin holatiga kiradi.
Riboflavin flavoproteidlar deb ataladigan va organizmda oksidlanish-
qaytarilish jarayonlarida ishtirok etadigan fermentlaming kofermentidir.
Shu munosabat bilan riboflavin organizmda uglevod, oqsil, yog‘lar
almashinuvida ishtirok etadi, aminokislotalammg dezaminlanish jarayon-
lari uchun zarur bo‘ladi. Nerv tizimining faoliyati ham bir muncha
darajada riboflavinga bogiiq. Riboflavin yetishmaganda organizmda nerv
tizimi faoliyati buzilib, ko‘pincha oyoqlar falaj bo‘lib qoladi. Riboflavin
ko‘rish jarayoni uchun ham zarur. Me’da shirasi tarkibidagi xlorid
kislotaning hosil bo‘lishida ishtirok etadi. Riboflavin organizmda jigar,
yurak-tomirlar tizimi, qon yaratish tizimining faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi.
U yetishmaganda hayvonlar o‘sishdan qoladi, terisi kasallanib, juni tushib
ketadi.
Buzoqlar onasini emish davrida riboflavinni sutdan laktoflavin
tariqasida oladi.
Hayvonlarning
riboflavinga
bo‘lgan
kech-kunduzlik
ehtiyoji
quyidagicha: buzoq, cho‘chqalar (100kg. tirik vazniga) 5-10mg.,
tuqqandan keyin bolasini emizish davrida 8-16mg., cho‘chqa bolalari (tirik
vazni 10kg. bolganda)
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar

|
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar Pdf ko'rish
|
bet | 116/173 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,67 Mb. | | #238775 |
Bog'liq Tarixi 37 bet
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar
1.
IsPalindrom(N) mantiqiy funksiya hosil qiling. (N > 0). Agar N soni
palindrom bo‗lsa – true, aks xolda false qiymat qaytarilsin. Shu funksiya orqali 5
ta sondan nechtasi palindrom ekanini aniqlovchi dastur tuzilsin. IsPalindrom
funksiyasinida DigitCount va DigitN funksiyalaridan foydalanish mumkin.
(Qarang 29, 30)
2.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi DegToRad(D) funksiyasini hosil qiling. (360
> D > 0). Funksiya D gradusning radian qiymatini qaytarsin. Shu funksiya orqali
3 ta berilgan burchakning radianga qiymati aniqlansin.
3.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi RadToDeg(D) funksiyasini hosil qiling.
Funksiya R radianning gradus qiymatini qaytarsin. Shu funksiya orqali radianda
berilgan 3 ta burchakning gradusdagi qiymati aniqlansin.
178
4.
Butun qiymat qaytaruvchi Fact(N) funksiyasini hosil qiling. (N > 0).
Funksiya N! qiymatini qaytarsin. Shu funksiya orqali 3 ta sonlarining faktoriali
aniqlansin.
5.
Butun qiymat qaytaruvchi Fact2(N) funksiyasini hosil qiling. (N > 0).
Funksiya N!! ikkilangan factorial qiymatini qaytarsin. Shu funksiya orqali 3 ta
sonlarining ikkilangan faktoriali aniqlansin. (while6 ga qarang)
6.
Butun qiymat qaytaruvchi Fib(N) funksiyasini hosil qiling. (N > 0).
Funksiya Fibonachchi sonlarining N – elementini qaytarsin.
7.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi Power1(A, B) funksiyasini hosil qiling.
Funksiya A
B
darajasi qiymatini qaytarsin. Shu funksiya orqali berilgan A1, A2, A3
sonlarining B darajasi topilsin. A, A1, A2, A3, B haqiqiy sonlar.
8.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi Power2(A, N) funksiyasini hosil qiling.
Funksiya A
N
darajasi qiymatini quyidagi formula asosida topilsin. Shu funksiya
orqali berilgan A sonining N, M, K darajalari topilsin. A
0
= 1; Agar N > 0 bo‗lsa,
A
N
= A*A*…*A(N ta ko‗paytuvchi). Agar A<0 bo‗lsa, A
N
= 1/ (A*A*…*A) (|N| ta
ko‗paytuvchi). A haqiqiy, N, M, K butun sonlar.
9.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi Power3(A, N) funksiyasini hosil qiling.
Funksiya A
N
darajasi qiymatini quyidagi topilsin. Agar N sonining kasr qismi 0
dan farqli bo‗lsa, Power2(A, N) funksiyasi chaqirilsin. Aks holda Power1(A, B)
funksiyasi chaqirilsin (37, 38 masalalarga qarang). Shu funksiya orqali berilgan A
sonining N, M, K darajalari topilsin. A, N, M, K haqiqiy sonlar. Eslatma:
Power2(A, N) – funksiyasini chaqirishda N – sonining butun qismi jO‗natiladi.
10.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi Exp(x, ε) funksiyasini hosil qiling. (x –
haqiqiy son, ε > 0) Funksiya quyidagi yig'indi qiymatini qaytarsin.
1+x+x
2
/(2!)+x
3
/(3!)+…+x
n
/(n!)+…
Yig'indida ε dan katta bo‗lgan barcha xadlar qatnashsin. Berilgan x, ε1, ε2, ε3
uchun funksiya hisoblansin.
11.
Haqiqiy qiymat qaytaruvchi sin1(x, ε) funksiyasini hosil qiling. (x –
haqiqiy son, ε > 0) Funksiya quyidagi yig'indi qiymatini qaytarsin.
sin(x)=x-x
3
/(3!)+x
5
/(5!)-…+(-1)
n
x
0> |
| |
.
Makkajuhori silosi
1600
3.
Treska balig‘ining jigari
100000

kamchiligi tufayli kuzatiladigan dastlabki belgilar bir oylardan keyin bilina
boshlaydi. Jumladan, hayvonlaming ko‘payish funksiyalari izdan chiqa
boshlaydi. Bola ona bachadonida so‘rilib ketadi. Erkak hayvonlar
urug‘donlarida spermatozoidlarning hosil bo‘lish jarayoni izdan chiqadi,
kasallik ancha zo‘rayib ketsa, spermatozoidlar mutlaqo hosil boimay
qo‘yishi mumkin. Parrandalarda tuxum qo‘yish kamayadi, tuxum ichidagi
embrion o‘ladi. E-vitamin organizmda oksidlanish-qaytarilish reaksiya-
larida ishtirok etadi. Markaziy asab tizimi jigar, biriktiruvchi
to‘qimalarning faoliyati ham ma’lum darajada E-vitaminga bogiiq.
Hayvonlaming E-vitaminga boigan bir kecha kunduzlik talabi
quyidagicha: (xalqaro birliklar hisobida) buzoqlarda-20-30, sigirlarda-100,
cho‘chqalarda-50-100. Parrandalarning iste’mol qilayotgan 1kg. quruq
oziqasiga 15-30 E-vitamin boiishi kerak.
K-vitamin, antigemorrogik. 0 ‘zining aktivligi bilan bir-biridan farq
qilib ikki xilda uchraydi. Vitamin Ki-filloxinon va vitamin K
2
-famoxinon.
Bu vitamin organizm uchun katta ahamiyatga ega boiib, organizmda qon
ivishiga ta’sir qiladi, ular organizmda yetishmasa qon ivish jarayoni uchun
zarur boigan protrombin oqsilining miqdori kamayadi, ya’ni uning jigarda
sintezlanishi sekinlashadi, bundan tashqari qon ivish jarayonida ishtirok
etadigan boshqa bir qator oqsillar jigarda sintezlanmay qo‘yadi. Oqibatda
qon ivish jarayoni buziladi, teri ustiga qon qo‘yiladi. gemorragiya deb
shunga aytiladi. К vitamin oraliq almashinuvda ham ishtirok etadi va nafas
olish, organizmdagi fosforlanish jarayonlariga ta’sir qiladi.
K-vitamin o‘simliklaming ko‘k qismlarida, meva-poliz ekinlaridan
pomidorda, yungichkada, ismoloqda uchraydi. Sut emizuvchi hayvon-
larning K-vitaminga boigan ehtiyoji ichak florasining faoliyati natijasida
qisman qondiriladi. Chunki ichak tayoqchalari mikroblari ichakda K-
vitaminni sintezlaydi. K-vitamin ichak devori orqali o‘t kislotalari
ishtirokida so‘riladi. Jigar kasalliklari paytida o‘tning ichakka kam
chiqarilishi tufayli K-vitaminning qonga so‘rilishi buziladi. Oqibatda К
avitaminozi yuz beradi. Organizmda К vitamin jigarda ko‘p to‘planadi. К
vitamin bakteriyalar, zamburugiar va turli suv o‘tlarining o‘sishi uchun
ham katta ahamiyatga ega.
SUVDA ERUVCHI VITAMINLAR - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

beri (polinevrit) kasalligi kelib chiqadi. Beri-beri organizmda umumiy
holsizlik, yurak faoliyatining izdan chiqishi, oyoqlarda og‘riq turishi,
ishtaha yo‘qolishi kabi umumiy belgilar kuzatiladi. Keyinchalik tananing
turli qismlari falaj bo‘lib qoladi.Odam va hayvon ozib ketadi. Organizmda
suv almashinuvi buzilib, shishlar paydo bo‘ladi. Muskullarda, shilliq
pardalarda degenerativ o‘zgarishlar ro‘y beradi. Ichki sekretsiya bezlari,
hazm organlari, yurak-tomir tizimlarining faoliyati buziladi. B] vitamin
nerv mediatorlarining faoliyatida ham katta ahamiyatga ega. Uning
kamchiligi natijasida xolin-esteraza fermentining ta’siri oshib, atsetilxo-
linning parchalanishi tezlashadi. Kavsh qaytaruvchi hayvonlar Bi
vitaminga kamroq ehtiyoj sezadi, chunki odatda ularning me’da oldi
bo‘lmalaridagi mikroorganizmlar bu vitaminni sintezlaydi. Tiamin
kislotali muhitga chidamli, biroq 120° gacha qizdirilsa, parchalanadi. Turli
hayvonlaming B| vitaminga bo‘lgan ehtiyoji turlichadir. Masalan,80-
lOOkg.lik cho‘chqalar uchun bu ko‘rsatkich 5-6mg.ni tashkil qiladi.
Otlarning tiaminga boigan sutkalik ehtiyoji 100kg. vazni uchun 3-5mg.ni
tashkil qiladi. Parrandalar iste’mol qilayotgan har bir kg. quruq ozuqa
tarkibida l,8-2mg tiamin boiishi kerak. Tiaminga boigan ehtiyoj hayvon
ish bajarganda, mahsulot berganda (sut, bo‘rdoqida) oshadi.
18-Jadval.
Ozuqalar tarkibidagi tiamin miqdori (1 kg.ga mg. hisobida).
№
Ozuqa
Tiamin miqdori
tizimi orqali amalga oshiradigan faoliyati refleks deyiladi. Reflektor

|
tizimi orqali amalga oshiradigan faoliyati refleks deyiladi. Reflektor Pdf ko'rish
|
bet | 239/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limottizimi orqali amalga oshiradigan faoliyati refleks deyiladi. Reflektor
faoliyat nerv tizimiga xarakterlidir.
Markaziy asab tizimining, jumladan orqa miyaning reflektor
faoliyatini bosh miyasi olib tashlangan hayvonda ayniqsa yaqqol ko‘rish
mumkin. Buning uchun odatda baqadan foydalaniladi. Baqaning bosh
miyasi uzunchoq miyasi bilan birga kesib tashlanadi, baqada faqat orqa
miya qoladi. Reflekslarni o ‘rganish maqsadida shunday operasiya issiq
qonli hayvonlar ustida ham qilinadi.
Mushuk, it yoki boshqa birorta issiq qonli hayvonning orqa miyasi
bo‘yin va ko‘krak umurtqalarining chegarasidan qirqiladi. Shu tariqa
operasiya qilingan hayvonlami spinal (orqa miyali) hayvonlar deyiladi.
Spinal baqa shtativga osib qo‘yiladi. Shunday baqaning orqa oyoq
panjalari sulfat kislotaning 0,5 foizli eritmasi solingan stakanga tushirilsa,
baqa o y o g in i tortib oladi (himoya refleksi). Baqaning oyog‘i pinset bilan
qisilsa, baqa o y o g i bunga javoban bukiladi (bukilish refleksi). Agar sulfat
342
kislota eritmasiga hoilangan bir parcha filtr qog‘oz baqaning boldir
terisiga tegizilsa, u qog‘ozni tushirmoqchi bo‘lib, oyoqlari bilan qas'hiydi
(qashish refleksi); ko‘klamda erkak baqaning ko‘krak terisi oldingi
oyoqlari o ‘rtasidan barmoq, yo bo‘lmasa biron qattiq narsa bilan
ishqalansa «quchoqlash» refleksi deb ataladigan hodisani ko‘rish mumkin.
Baqa bunday ishqalashga javoban barmoqni yoki qanday bo‘lmasin
boshqa narsani oldingi oyoqlari bilan mahkam qisib oladi.
Odamda ham bir qancha reflekslami ko‘rish mumkin. Masalan,
chiroq ravshan yoqib yuborilganda qorachig‘ torayadi (qorachig4 refleks);
oyoqning tagini qitiqlash, silash yoki unga igna sanchish oyoq panjasi va
|
| |
Tafakkurning individual xususiyatlari

124
Hayolning psixik jarayon sifatidagi birinchi va asosiy vazifasi mehnatning
bo’lajak natijasini (masalan, stolni tayyor holatda) oldindan ko’ra bilish bilan
birga, uning oraliq maxsulotlarini (stulga kerakli barcha detallarni birin-ketin
yasash) ham oldindan aniq tasavvur qila olishdan iboratdir. Bundan tashqari,
hayolning vazifasi o’zimiz bevosita ko’rmagan, idrok qilmagan narsa va
xodisalarning obrazlarini miyamizda gavdalantirishdan ham iboratdir.
Hayol deb biz ilgari idrok qilmagan, tajribamizda uchratmagan narsa va
xodisalarning obrazlarini mavjud xotira tasavvurlari asosida miyamizda
yaratishda ifodalanadigan faoliyatga aytiladi. Turmushning muayyan bir
sharoiti, odamning bilish, amaliy, axloqiy, estetik va boshka extiyojlari hayol
jarayoniga sabab bo’ladi. Ma’lumki, kishilar o’tmishda tabiat berayotganiga
qanoat qilmay, uni o’zgartirish, qayta qurish va undan ko’proq narsalarni undirib
olish uchun hayol surganlar. Natijada hayollarida yangi-yangi mehnat qurollari
obrazlarini yaratganlar, bu obrazlar asosida esa o’sha qurolning o’zini
yasaganlar. Demak, dastlab hayol obrazlari tabiatni o’zgartirshga extiyoj sezish
tufayli kishilarda paydo bo’lgan.
Tafakkur o’xshab hayol ham muammoli vaziyat, ya’ni extiyojlarni
qondirish uchun yangi-yangi usullar qidirish jarayonida vujudga keladi.
Boshqacha aytganda, extiyojni qondirish uchun extiyoj sezayotgan narsani aniq,
ravshan tasavvur qilish lozim bo’ladi. Hayol jarayoni orqali borliqni aks ettirish
aniq obrazlar shaklida, aniq tasavvurlar shaklida bo’lsa, tafakkur jarayoni orqali
aks ettirish tushunchalar orqali bo’ladi. Ko’pincha biror ehtiyojni qondirish
uchun qilinayotgan faoliyat jarayonida hayol va tafakkur barovar ishtirok etadi,
ya’ni har bir harakat fikr yuritish orqali amalga oshirilishi bilan birga, harakat
usullari yaqqol tasavvur qilib ham turiladi.
Yuqoridagilardan shunday xulosaga kelish mumkinki, hal qilinishi lozim
bo’lgan narsa qanchalik noaniq, noravshan bo’lsa, hayolning roli shuncha ortadi
yoki aksincha. Hayolning yana qimmatli tomoni shundaki, yetarli bilimga ega
bo’lmasdan turib ham muammoli vaziyat paytlarida qaror qabul qilishi va uni
bajarishga yo’l topishi mumkin. Tafakkurda esa chuqur bilimsiz muammoli
masalalarni hal qilib bo’lmaydi.
Odatda turli sohalarga oid axborotlarning yetarli bo’lmagani kishini hayol
surishga olib keladi. Agar u hamma narsani bilganda edi hayol surmas, faol
ravishda hayol obrazlari yaratmas edi. Bizni o’rab olgan olamda o’rganilmagan
narsalar qanchalik ko’p bo’lar ekan, hayol shunchalik inson uchun foydali bo’lib
qolaveradi.
Buxgalteriyaning tashkiliy tuzilmasi

|
Buxgalteriyaning tashkiliy tuzilmasi Pdf ko'rish
|
bet | 127/371 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 4,92 Mb. | | #102937 |
Bog'liq Buxgalteriya5.6. Buxgalteriyaning tashkiliy tuzilmasi
Buxgalteriya korxonani zarur va mustaqil tarkibiy bo‘linmasi bo‘lib, uni bosh buxgaltyer
boshqaradi. Buxgalteriya apparatining tuzilishi korxonaning boshqaruv tuzilmasi, ishlab chiqarish
texnologiyasi, hisob ishlarining hajmi va texnik vositalar mavjudligiga bog‘liq. Shu munosabat bilan
hozirgi vaqtda buxgalteriya tuzilmasini tashkil etishning asosiy 3 ta tipi shakllangan (4.6-rasm).
Buxgalteriya chiziqli tashkil etilganda barcha buxgalteriya xodimlari bevosita bosh
buxgaltyerga bo‘ysunadi. Bundan buxgalteriya apparati tuzilmasi xodimlar soni 7-9 kishidan iborat
bo‘lib, uncha katta bo‘lmagan korxonalarda qo‘llaniladi.
5.6-rasm. Buxgalteriyaning tashkiliy tuzilmasi
Buxgalteriya bajariladigan hisob ishlarining funksional belgisi bo‘yicha tashkil etilganida
bo‘limlar (guruhlar) tuziladi. Masalan, mehnat haqi hisoblash bo‘limi; moddiy bo‘lim, nafaqa bo‘limi
kabilar bo‘lib, ularga katta buxgaltyer boshchilik qiladi.
Bu holda bosh buxgaltyerning farmoyishlari tegishli bo‘lim (guruh)larning katta
buxgaltyerlariga etkazilib, ular aniq bajaruvchini tayinlaydi va nazorat qiladi. Buxgalteriyaning
bunday tuzilmasi ko‘plab o‘rta va ayrim yirik korxonalarda qo‘llaniladi. Bajariladigan hisob
ishlarining funksional belgisi bo‘yicha tashkil etilgan buxgalteriyaning taxminiy tuzilmasi 4.7-
rasmda keltirilgan.
Sanab o‘tilganlardan tashqari agrofirmalarda odatda, idishlarni hisobga olish, asosiy vositalar
hisobi, hisob-kitob guruhlari bo‘linib, ularda debitorlar va kreditorlar bilan hisob-kitoblar, yig‘ma-
analitik guruh va boshqalar yuritiladi.
Buxgalteriya korxonaning tarkibiy bo‘linmalari bo‘yicha tashkil etilganida har bir tarkibiy
bo‘linmada (bo‘linma, bo‘lim, yordamchi xo‘jalik va ishlab chiqarishlar va h.k.) buxgalteriya tashkil
etiladi. Bu holda, bunday buxgalteriyaga katta buxgaltyerlar tayinlanib, ular o‘z bo‘linmasida hisobni
tashkil etish bilan mustaqil shug‘ullanadilar. Buxgalteriya apparatini tashkil etishning bunday shakli
juda katta korxonalarda va ishlab chiqarish birlashmalarida qo‘llaniladi.
|
| |
Birinchisi - 1-18 cambria 0112. indd

— 211 —
v bob. psixosomatik tibbiyot asoslari
Tibbiy amaliyotda, ayniqsa, nеvrologiyada bunday holat ko‘p uchray-
di. Fikrimizcha, bunday holatni «Vrach yo‘qligi sindromi» dеb atash maq-
sadga muvofiq. Bu sindromning klinik-psixologik manzarasini chuqur-
roq o‘rganib, unga yuridik status bеrish joiz. Chunki mukammal davolash
muola jalari to‘g‘ri o‘tkazilgandan so‘ng ham vrachdan norozi bo‘lib yuruv-
chilar soni oz emas. Bu holat nеvroz va ipoxondriyada ko‘p uchraydi.
PBO kamayishi yoki yo‘qolishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar an-
cha. Masalan, yashash joyini o‘zgartirish, suv havzalarida cho‘milib tu-
rish, sayrga chiqish, o‘ziga yoqqan kiyim-kеchakni xarid qilish va hokazo.
PBO aniqlangan bemorning eng ko‘p shikoyatlaridan biri
– bu uyqu
buzili shidir. Bеmor uxlamoqchi bo‘lganida miyasiga turli xil fikrlar
kеlavеradi, bu fikrlardan hеch qutula olmaydi, ulardan miyasi «yo-
rilib» kеtadigan darajagacha boradi, mabodo uxlagan taqdirda ham tush
ko‘ravеrib, battar qiynaladi.
Aksariyat hollarda PbOni boshqa etiologiyali bosh og‘riqdan farqlash
ancha mushkul. Subaraxnoidal qon quyilish, sеroz mеningit, o‘sma,
anеvrizma, intrakranial gipеrtеnziya bilan kеchuvchi kasalliklar, mig-
rеn, uch shoxli nеrv nеvralgiyasi, kraniosеrvikalgiya kabi kasallik va
sindromlar PbOga o‘xshab kеtadi. Ushbu kasalliklarning turli-tumanligi
va murakkabligi tibbiy psixologdan nеvrologiya fanini mukammal bilish
yoki bo‘lmasa bеmorni, albatta, nеvropatolog ko‘rigidan o‘tkazish zarur-
ligini taqozo etadi.
Sung so‘rovnomasi kaliti - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 416 —
Ma’lumotlarni tahlil qilish va hisoblash
To‘g‘ri savollar: 1, 3, 4, 7, 8, 9, 10, 13, 15, 19
Tеskari savollar: 2, 5, 6, 11, 12, 14, 16, 17, 18, 20
Dеprеssiya darajasi (DD) quyidagi formula orqali aniqlanadi:
DD = ∑
to‘g‘
+ ∑
tе
s
Bu yеrda ∑
to‘g‘.
– bеlgilangan “to‘g‘ri” savollar yig‘indisi;
∑
tеs.
– bеlgilangan “tеskari” savollar yig‘indisi.
Ballar yig‘indisi:
Dеprеssiya yo‘q – 25-49
Yengil dеprеssiya – 50–59
O‘rta darajali dеprеssiya – 60–69
Og‘ir dеprеssiya – 70 va undan yuqori.
Spilbеrgеr-Xanin so‘rovnomasi
(xavotir darajasini baholash uchun)
Ushbu so‘rovnoma rеaktiv va shaxsiy xavotirni aniqlash va baholash
uchun qo‘llaniladi. So‘rovnoma 40 ta savoldan iborat bo‘lib, 1 dan 20
gacha bo‘lgan savollar – rеaktiv xavotir (RX), 21 dan 40 gacha bo‘lgan
savollar – shaxsiy xavotir (ShX) darajasini baholash uchun tanlangan.
So‘rovnomani to‘ldirishga 10 daqiqa vaqt kеtadi.
Proseduralar va ularni e‟lon qilish

176
Proseduralarni e‘lon qilishda qavs ichida birinchi
parametr1
sifatida kiritish
parametrlari funksiyaniki kabi tasvirlanadi keyin
&
bilan parameter2
sifatida
qiymat qaytaruvchi parametrlar tasvirlanadi. Proseduralarni tasvirlash uchun ikki
sonning yig‘indisi va ko‗paytnasini
hisoblovchi
kop
nomi bilan yaratilgan
prosedura dasturiga e‘tibor bering.
#include
int kop(int m,int n,int & k,int & t);
using namespace std;
int main()
{
}
kop(m,n,k,t) prosedurasi m va n sonlarining yig‘indisini k o‗zgaruvchiga
ko‗paytmasini esa t o‗zgaruvchiga saqlaydi. Prosedura qiymat qaytaruvchi
parametrlar, albatta,
&
belgisi bilan yoziladi.
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ - bet 307

311
Bunda davlat soliq xizmati idoralari xodimlariga belgilangan
tartibga rioya qilinmagan
takdirda to‘lovchining ixtiyorida qolayotgan foyda hisobidan yagona ijtimoiy to‘lovni uning
belgilangan miqdoridan kelib chiqqan holda to‘liq undirib olish huquqi berildi
Yuridik shaxslarning mehnatga haq to‘lash fondidan yagona ijtimoiy to‘lov davlat maqsadli
jamg‘armalari hamda Kasaba uyushmalari federatsiyasi Kengashi o‘rtasida
belgilangan tartibga
muvofiq quyidagi miqdorlarda taqsimlanadi:
- byudjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga - 23,6 %;
- davlat bandlikka ko‘maklashish fondiga - 0,2 %;
- kasaba uyushmalari federatsiyasi Kengashiga - 0,2 %.
Sug‘urta badallari esa xodimlarning ish haqiga nisbatan 3,5% miqdorida belgilangan.
Yagona ijtimoiy to‘lov yuridik shaxslarning mablag‘lari hisobidan to‘lanadi, sug‘urta
badallari esa xodimlarning ish haqidan ushlab qolinadi va soliq agentlari tomonidan jamg‘armaga
o‘tkaziladi.
Yagona ijtimoiy to‘lovning hisob-kitobi belgilangan shaklda soliq bo‘yicha hisobga olish
joyidagi davlat soliq xizmati organlariga soliq to‘lovchi tomonidan
ortib boruvchi yakun bilan
mikrofirmalar va kichik korxonalar tomonidan – yilning har choragida hisobot davridan keyingi
oyning 25-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo‘yicha esa yillik moliyaviy hisobot topshiriladigan
muddatda; mikrofirmalar va kichik korxonalar jumlasiga kirmaydigan soliq to‘lovchilar tomonidan
– har oyda hisobot davridan keyingi oyning 10-kunidan kechiktirmay, yil yakunlari bo‘yicha esa
yillik moliyaviy hisobot topshiriladigan muddatda taqdim etiladi.
Sug‘urta badallarining hisob-kitobi ro‘yxatdan o‘tkazilgan joydagi
davlat soliq xizmati
organlariga soliq to‘lovchi tomonidan ortib boruvchi yakun bilan yilning har choragida hisobot
davridan keyingi oyning 25-kunidan kechiktirmay taqdim etiladi.
Yagona ijtimoiy to‘lov va sug‘urta badallari yuridik shaxslar tomonidan quyidagi muddatlarda
amalga oshiriladi:
- yagona ijtimoiy to‘lov – har oyda, keyingi oyning 10-kunidan kechiktirmay;
- sug‘urta badallari – ish haqiga pul mablag‘lari olish uchun bankka hujjatlarni taqdim
etish vaqtida.
uning shovqinini eshitadi. Bu qo‘zg ‘alish markaziy asab tizimiga borib, u

|
uning shovqinini eshitadi. Bu qo‘zg ‘alish markaziy asab tizimiga borib, u Pdf ko'rish
|
bet | 238/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotuning shovqinini eshitadi. Bu qo‘zg ‘alish markaziy asab tizimiga borib, u
yerda qaytadan ishlanadi, shundan keyin tegishli muskullarga ulaming
341
faoliyati haqida y o i- y o ‘riq keladi.
Natijada odam o ‘ziga tahdid qilib turgan xavfdan qochib, juda tez va
murakkab harakatlarni qiladi.
Asab tizimi evolyutsiyasi jarayonida maxsus tarzda tuzilib, maxsus
xossalami kasb etganligidan u organizmdagi organ va to‘qimalami,
ulardagi juda murakkab jarayonlarni shu tariqa idora etadi.Asab tizimi
ayrim nerv hujayralaridan iborat. Yuqorida aytganimizdek,
nerv
hujayrasining tanasi, uzun o ‘sig ‘i-aksoni (u periferiyaga boradi) va kalta,
sershox o'siqlari - dendritlari bor. Nerv hujayrasi hamma o ‘siqlari bilan
birga neyron deb ataladi.
Hozirgi vaqtda ko;pchilik fiziologlar ayrim neyronlar ikki nerv
hujayrasi o ‘rtasidagi kontakt yordami bilan o ‘zaro bog‘lanadi, degan fikrni
quwatlaydilar. Bir hujayraning o'siqlari ikkinchi nerv hujayrasining
o ‘siqlariga yoki tanasiga tegib turganligidan shunday kontakt kelib
chiqadi. Ikki neyronning qo‘shilgan (kontakt) joyi sinaps deb ataladi.
Markaziy asab tizimi nerv hujayralari - neyronlaming y ig ‘indisidir.
Markaziy asab tizimining ko‘ndalang kesigida rangi bir-biridan farq
qiladigan ikki qavatni ko‘rish mumkin. Bu qavatlardan biri kulrang,
ikkinchisi oq boiadi. Bu ikki modda rangiga qarab kul rang va oq modda
deb ataladi. Kulrang modda nerv hujayralaridan va qisman o ‘siqlardan
iborat b o isa , oq modda asosan nerv o ‘siqlari, ya’ni dendritlardan iborat.
REFLEKS YA REFLEKTOR YOY
Retseptorlar ta’sirlanishiga javoban organizmning markaziy asab
|
| |
Sung so‘rovnomasi - 1-18 cambria 0112. indd

— 415 —
xiii bob. tibbiyotda psixodiagnostika
17. Mеn foydali va zarur
ekanligimni his qilaman
18. Mеn to‘laqonli hayot
kеchiryapman
19. Mеn o‘lsam boshqalarga
yaxshi bo‘lishini his qilyapman
20.
Mеni avvallari xursand
qiladigan narsalar hozir ham
xursand qiladi
Tеkshiruv natijasi bo‘yicha xulosa chiqarish uchun ushbu kalitdan
foydalaniladi. Unda javob variantlari va baholash ballari kеltirilgan.
Ushbu kalit psixo log qo‘lida bo‘ladi.
Prosedura asosiy tanasini tasvirlash va ulardan foydalanish

177
cin>>a>>b;
kop(a,b,p,q);
cout<<‖a+b=‖<
}
int kop(int m,int n,int & k,int & t)
{k=m+n;
t=m*n;
return 0;
}
Kiritish ma‘lumotlari
4 5
Dastur natijasi
a+b=9 ab=20
C++ dasturlash tilida proseduralarga murojat qilish jarayonida hech qachon
ifoda tarkibida murojat qilinmaydi. Chunki prosedura natijani nomiga emas, balki
o‗zgaruvchilarga ta‘minlaydi, shuning uchun oldin prosedura ishlatiladi va keyin
uning prosedura tarkibidagi qiymat qaytaruvchi o‗zgaruvchi ifoda ichida
ishlatilishi mumkin.
Nazariy savollar
1 Prosedura deganda nimani tushunasiz?
2 Proseduralarni e‘lon qilish usullarini ayting?
3 Proseduralarni e‘lon qilishning umumiy ko‗rinishi?
4 Prosedura tanasini tasvirlashning umumiy ko‗rinishi?
5 Proseduralarga qanday usullarda murojat qilinadi.
Nazorat uchun savollar - 1-18 cambria 0112. indd

— 204 —
V BOB. PSIXOSOMATIK
TIBBIYOT ASOSLARI
Bugungi kunda
psixosomatik kasallik haqida so‘z borganda, o‘tkir yoki
doimiy strеss sababli rivojlangan
organik kasalliklar tushuniladi, ya’ni
xafaqon kasalligi, bronxial astma, yara kasalligi, qandli diabеt va hokazo.
Psixosomatik sindrom dеganda esa o‘tkir yoki doimiy strеss sababli tur-
li a’zolarda rivojlangan
funksional buziilshlar tushuniladi. Bu atamaning
sinonimlari juda ko‘p va xilma-xil: “psixovеgеtativ sindrom”, “somatogеn
dеprеssiya”, “niqoblangan dеprеssiya”, “vеgеtonеvroz”, “vеgеtativ distoni-
ya”, “somatonеvroz” yoki “somatoform buzilishlar” va hokazo. Agar funk-
sional buzilishlar somatik kasallik sababli rivojlansa, u holda
somatopsi-
xik sindrom atamasini
qo‘llash tavsiya etiladi. Lеkin bu atama klinik tibbi-
yotda juda kam ishlatiladi.
Somatoform buzilishlar tasnifi
KXT-10 da psixosomatik buzilishlar dеgan atama yo‘q. Ular F40-48 kodi
ichida turli nomlar bilan yuritiladi. F45 kodi ostida “
Somatoform buzilish-
lar” alohida ko‘rsatilgan.
5.1-jadval.
KXT-10 bo‘yicha somatoform buzilishlar tasnifi
№
F45
Makonni anglash - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 300/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiMakonni anglash. Sinaluvchiga quyidagi savol bilan murojaat
qilinadi: “Hozir biz qayеrdamiz?” Sinaluvchi davlat, shahar yoki viloyat,
qayеrda tеkshiruv o‘tkazilayotgani (uy yoki shifoxona), hudud yoki
bino, qavat yoki xona raqamini to‘g‘ri aytib bеrishi kеrak. Har bir to‘g‘ri
javobga 1 ball qo‘yiladi. Bu vazifa uchun ham sinaluvchi 0 balldan 5 bal-
gacha to‘plashi mumkin. Dеmak, umumiy ballar yig‘indisi 0–5.
Idrok. “Quyidagi 3 ta so‘zni takrorlang va eslab qoling “suv, nina,
qalam” dеb sinaluvchiga topshiriq bеriladi. Psixolog ushbu so‘zlar-
ni shoshmasdan lo‘nda qilib talaffuz qilishi kеrak (bir soniyada bir
so‘z). Har bir to‘g‘ri takrorlangan so‘zga 1 ball qo‘yiladi. Shundan
so‘ng undan “So‘zlarni yodlab qoldingizmi, qani yana bir bor qay-
taring-chi”, – dеyiladi. Agar sinaluvchi so‘zlarni shu kеtma-kеtlikda
qayta aytib bеrishga qiynalsa, psixolog ushbu so‘zlarni yana tak-
rorlaydi va ularni qayta aytish so‘raladi. Shu tartibda so‘zlarni bir
nеcha bor (biroq 5 ta urinishdan ortiq emas) takroran aytib bе-
rish so‘raladi. Agar birinchi takrorlashda sinaluvchi 3 ta so‘zni kеt-
ma-kеt to‘g‘ri aytsa – 3, ikkinchi urinishda to‘g‘ri aytsa – 2, uchin-
chi urinish da to‘g‘ri aytsa – l ball qo‘yiladi. Agar sinaluvchi kеyin-
gi urinish larda ham topshiriqni bajara olmasa, 0 ball qo‘yiladi.
Umumiy ballar yig‘indisi 0–3.
Diqqat. Sinaluvchiga “100 dan 7 ni kеtma-kеt ayirib kеling” dеyiladi.
U 100 dan 7 ni quyidagi tartibda ayirib borishi kеrak: 100–7=93; 93–
7=86; 86–7=79; 79–7=72; 72–7=65. Har bir to‘g‘ri ayirilgan son uchun
1 ball qo‘yiladi. Sinaluvchi 5 ta ayi rishni ham to‘g‘ri bajarsa, unga 5 ball
qo‘yiladi. Vazifani bajarayotganda sinaluvchini shoshirmang. Umumiy
ballar yig‘indisi 0–5.
Xotira. Sinaluvchidan idrokni tеkshirayotganda qo‘llanilgan so‘z-
larni yodga tushirib aytib bеrish so‘raladi. Har bir to‘g‘ri eslangan so‘z
uchun 1 ball qo‘yiladi. Umumiy ballar yig‘indisi 0–3.
|
| |
Gnozis (ko‘ruv gnozisi - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 301/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiGnozis (ko‘ruv gnozisi). Sinaluvchiga qalam ko‘rsatib, undan
“Bu nima? dеyiladi. Xuddi shu tartibda boshqa narsa (masalan, soat)
ko‘rsatib, u nimaligi so‘raladi. Har bir to‘g‘ri javob uchun 1 ball qo‘yila-
di. Umumiy ballar yig‘indisi 0–2.
Jumlani takrorlash. Sinaluvchidan quyidagi jumlani takrorlash
so‘raladi: “Hеch bo‘lmaganda, hеch qachon”. Bu jumla faqat bir marta
aytiladi. Sinaluvchi uni xuddi shunday takrorlashi kеrak. To‘g‘ri takror-
lasa – 1 ball, takrorlay olmasa – 0 ball qo‘yiladi.
Topshiriqni tushunish. Sinaluvchiga bajarilishi 3 bosqichdan iborat
topshiriq og‘zaki tarzda bеriladi. “Qog‘ozni o‘ng qo‘lingiz bilan oling-da,
— 413 —
xiii bob. tibbiyotda psixodiagnostika
uni ikki buklab stol ustiga qo‘ying». Har bir to‘g‘ri bajarilgan bosqichga
1 ball qo‘yiladi. Bu topshiriq bir marta bеriladi. Umumiy ballar yig‘in-
disi 0–3.
O‘qish. Sinaluvchiga katta harflar bilan “KO‘ZINGIZNI YUMING”
dеgan jumla bitil gan qog‘oz bеriladi. Unga: “Ushbu yozuvni ovoz chiqa-
rib o‘qing va uni bajaring”, dеyiladi. Sinaluvchi ushbu so‘zlarni o‘qib,
ko‘zlarini yumishi kеrak. Agar sinaluvchi qog‘ozdagi so‘zlarni o‘qib
haqiqatan ham ko‘zlarini yumsa, unga 1 ball qo‘yiladi. Topshiriq bajaril-
masa – 0 ball.
Yozish. Sinaluvchiga biron jumlani o‘ylab, uni qog‘ozga yozing deyi-
ladi. Qog‘ozga yozilgan jumla grammatik jihatdan to‘g‘ri va ma’noli
bo‘lsa, unga 1 ball qo‘yiladi.
Chizish. Sinaluvchidan bir-biri bilan kеsishgan 2 ta bеsh burchak-
li figurani xuddi shunday ko‘rinishda chizib bеrish so‘raladi. O‘rtada
to‘rtburchak hosil bo‘lishi kеrak. Agar topshiriq to‘g‘ri bajarilsa – 1 ball,
noto‘g‘ri bajarilsa – 0 ball qo‘yiladi.
Baholash ballari
Ballar yig‘indisi, ball
Kognitiv buzilishlar darajasi
28–30
Kognitiv buzilishlar yo‘q
20–27
Yengil dеmеnsiya
11–19
O‘rta darajadagi dеmеnsiya
0–10
Og‘ir dеmеnsiya
Sog‘lom odam 28–30 balgacha to‘playdi. Kognitiv buzilishlar chu-
qur lashgan sayin to‘plangan ballar yig‘indisi kamayib boradi. MMSЕ
shka lasi bosh miyaning diffuz zararlanishida (sеrеbrovaskulyar
kasallik lar, turli etiologiyali ensеfalopatiya, diffuz sеrеbral atrofiyalar)
kеng qo‘llaniladi. Ammo bosh miyaning lokal zararlanishi sababli rivoj-
langan dеmеnsiyada bu tеstdan foydalanilmaydi.
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 414 —
|
| |
Tadqiqot obyekti va qo‘llanilgan metodlar

“PEDAGOGIK MAHORAT” ilmiy-nazariy va metodik jurnal. 2023, № 11
144
topshiriqlarini bajaradilar. Talabalarni baholashning samarali usullaridan biri bo‘lgan ushbu baholash
quyidagicha amalga oshiriladi. Amaliy mashg‘ulot darsida mavzuga oid asosiy masalani fan o‘qituvchisi
tahlil qilish va yechish usulini talabalarga dastlab tushuntiradi. Keyin doskaga namunada ko‘rsatilgan
misoldan kelib chiqib hal qilinadigan topshiriqlardan bir nechtasi yoziladi. Doskadagi topshiriqlarga
o‘qituvchi tomonidan istalgan talaba ixtiyoriy ravishda ( bunda doskaga chiqishning biror qoidasi yo‘q)
chiqariladi.Doskada keltirilgan misollarning barchasi to‘liq doskada ishlab bo‘lingunga qadar bu masalalarni
barchasini daftariga ishlab bo`lgan talabalar ishlari tekshirilib baholanadi. Semestr davomida barcha talabalar
bir xil miqdorda doskaga chiqib, masalani yechishiga qarab mos ravishda “5”, “4”, “3” ballar bilan
baholanishadi. Oxirgi doskaga chiqish jarayoniga ulgurmagan talabalar oldingi doskaga chiqqanlarida olgan
baholari bilan baholanishadi. Shunday qilib barcha talabalar doskaga chiqqanlari uchun baholanishadi.
Doskaga yozilgan misollarni doskadan oldin yechgan talabalar ishlari tekshirilib, ularga har safar “3” balldan
berib boriladi, Har bir talabaning semester davomida to`plagan ballari yozib borilib, oxirida ular jamlanadi.
Ballar ichida eng yuqori ball to‘plagan beshta talaba ushbu fandan bo‘ladigan oraliq nazoratidan “5” baho
bilan ozod qilinadi. Yuqori ball to‘plagan beshta talabalarning to`plagan ballarini o‘rtachasi ushbu guruh
talabalari uchun eng yaxshi ko‘satkich deb olinib, o‘rtacha ballning 72 % idan 90 % igacha ball yig‘gan
talabalar oraliqdan “4” baho bilan, 60 % idan 72 % igacha ball yig‘ganlar eas “3” baho bilan ozod qilinadi.
60 % ini yig‘a olmagan talabalar oraliq nazorat topshirishadi. Agar “4” baho olgan talaba bahosidan
qoniqmasdan oraliq nazoratida qatnashishni xohlasa, unga albatta nazoratga qatnashishiga ruxsat beriladi.
Ushbu usulning samaraligi shundaki, barcha talabalar dars davomida ball yig`‘ish uchun darsga qatnashishga
harakat qilishadi va natijada dars mazmunli va natijali o‘tadi.
1-18 cambria 0112. indd - bet 139

— 200 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT
PSIXOLOGIYASI
Olim aka mеnga xavotir bilan qaradi-da:
– Ishqilib ruhiy kasallik emasmi? Nеga nеvaramda shuncha bo‘lmag‘ur
qiliq, axir ular qayеrdan paydo bo‘lgan, bizning naslimiz toza-ku?
– Bu “Zamonaviy Maugli” sindromi dеdim.
Shifokor bo‘lmasa-da, dunyoqarashi kеng bu inson ajablanib:
– Birinchi marta eshitishim, axir bunday sindrom yo‘q, shеkilli?
– To‘g‘ri. Bunday tashxis yo‘q, biroq endi shunday tashxisni o‘ylab topish-
ga to‘g‘ri kеladi. Birinchi bor bu tashxisni Sizning nеvarangizga qo‘ymoq-
chiman.
Olim aka indamay, bir nuqtaga tikilib xayol surib qoldi. Olim akaga aytib,
qizini, ya’ni bolaning onasini chaqirtirdim. Qizi hovlidan qaytib kеlib yoni-
mizga o‘tirdi. Mеn bolaning onasini asta suhbatga tortdim. Homiladorlik
qanaqa o‘tgani, bola tug‘ilgach, uni qanday tarbiyalagani haqida so‘rab-su-
rishtira boshladim.
– Mеning bilishimcha, ikkala bola ham AQSh da tug‘ilgan va o‘sha yеrda
tarbiyalanyapti, to‘g‘rimi?
– Ha, – dеdi u.
– Bola mеnimcha bеshikdan boshlab turli xil elеktron o‘yinchoqlarga
o‘rgangan shеkilli?
– Ha, adashmasam ikki oyligidan planshеtni arg‘imchoqqa osib qo‘ygan-
man.
– Nеga?
– Bolaning miyasini rivojlantirish uchun.
– O‘zingiz-chi, o‘zingiz bola bilan muloqot qilarmidingiz?
– Ha, bola katta bo‘lgan sayin mеn u bilan muloqot qilishga intilardim,
biroq u mеn bilan muloqot qilmasdi.
– Unda bola kim bilan gaplashardi?
Ona mеning savolimni tushundi shеkilli:
–
Planshеt bilan, – dеdi va xavotir bilan mеnga qaradi.
– Axir, onangiz tarbiyalashga sizlarnikiga borib turardilar shеkilli?
– U ikkimizdan ham planshеtni afzal ko‘rardi, unga planshеt bo‘lsa
bo‘lgani edi.
– Dеmak, bolaning ko‘z ochib ko‘rgani planshеt bo‘lgan ekan-da?
– Ha, shunday dеsa ham bo‘ladi, aytdim-ku, mеning o‘qishim bor, ada-
si dеyarli bolaga qaray olmagan. Ishdan, o‘qishdan charchab kеlib uxlab
qolardik. Bilasiz, Amеrikada yashash va o‘qishning o‘zi bo‘lmaydi, – dеdi
uning kayfiyati cho‘kib.
Mеn ularga hammaga yod bo‘lib kеtgan Maugli haqidagi multfilm-
ni nеyropsixologik nuqtai nazardan tushuntirib bеrdim. Tug‘ilgandan
Olingan natijalar va ularning tahlili

|
Olingan natijalar va ularning tahlili Pdf ko'rish
|
bet | 155/266 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,29 Mb. | | #143747 |
Bog'liq 11-son PM Ped PsixoloOlingan natijalar va ularning tahlili. Yuqorida biz talabalarning darsga qatnashishlarini baholovchi
samarali usulni keltirdik. Endi ma’ruza yoki amaliy mashg‘ulotning qanchalik maqsadli, samarali va
ko‘zlangan maqsadga qanchalik erishganlik darajasini baholovchi, “Shkalalashtirish” nomli metoddan
foydalanish usulini keltiramiz. Dastlab dars mavzusi doskaga yoziladi. Dars boshlanishidan avval guruhning
ixtiyoriy ravishda 40 % talabalariga o‘qituvchi tomonidan oldindan tayyorlangan, bir xil uzunlikdagi, ikki
tomoniga bir xil miqdorda shkalalar joylashtirib chiqilgan qog`ozlar tarqatiladi. Qog`ozga shkalalashtirilgan
vertikal chiziqning o‘ng tomoniga “Darsgacha”, chap tomoniga esa “Darsdan so‘ng” degan yozuvlar bo‘ladi.
Qog‘ozlar tarqatilgan talabalar qolgan 60 % talabalar bilan professor-o‘qituvchi o‘tilgan mavzuni
mustahkamlaguncha, vertikal chiziqning o‘ng tomonining har bir shkalasiga yangi mavzu yuzasidan shu
kungacha o‘zi bilgan ma’lumotlardan kelib chiqib kalit so‘zlarni yozib chiqishadi va o‘zlari bilgan
ma’lumotlarini foizini aniqlab, o‘ng tomon burchakka yozib, qog‘ozni chetga olib qo‘yishadi. Professor
o‘qituvchi mavzuni to‘liq tushuntirib, mavzuga oid masalalarni yechish va tahlil qilish usullarini mukammal
ravishda talabalarga tushuntiradi. Darsning oxiriga yaqin yangi mavzuni mustahkamlash qismida qolgan
talabalar bilan o`tilgan mavzumni savol-javob qilib bo‘linguncha yuqoridagi 40 % talabalar tarqatilgan
qog‘ozdagi shkalalarning har biriga bugungi darsda o‘rganilgan tushunchalar kalit so‘zlar sifatida yoziladi va
foizi hisoblanadi. Hosil qilingan foiz ko‘rsatkichlari orqali bugungi dars mashg‘uloti qay darajada maqsadli
bo‘lganligi aniqlanadi. Masalan ushbu metodning Oliy o‘quv yurtining matematika mutaxasisligi talabalariga
o‘tiladigan funksional analiz faniga tadbig‘ini qaraylik. Faraz qilaylik, talabalarga yangi bobning birinchi
mavzusi bo‘lgan “Chiziqli fazolar va ularga misollar” mavzusi o‘tilayotgan bo‘lsin. Professor o‘qituvchi
tomonidan bugungi darsga mo‘ljallab tayyorlangan slaydda dars davomida o‘rganiladigan formulalar va
tushunchalar yozilgan qismi bo‘lib, ekranda namoyish qilinadi. Talabalar shu tushunchalardan kelib chiqqan
holda, ekrandagi kalit so‘zlar va ular bilan bog‘liq bo‘lgan, shu kungacha o‘zlari o‘rganganlarini tarqatilgan
qog‘ozlarga quyidagicha yozib oladilar. Bu mavzu bilan bog‘liq bo‘lgan tushunchalarni ular algebra va
sonlar nazariyasi, matematik analiz kabi asosiy fanlar orqali o‘rganishgan. Masalan, ular qog‘ozning
“Bilaman” degan qismiga quyidagi tushunchalarni yozishlari mumkin.
|
| |
-rasm. “Mehnat” agrofirmasi buxgalteriyasining funksional belgi bo‘yicha tuzilishi

Tarkibiy
bo‘linmalar
Bo‘linmalar tomonidan taqdim etiladigan hujjatlarning nomlari va tarkibi
Bo‘linmalar
Alohida xo‘jalik operatsiyalari bo‘yicha hujjatlar,
ishlab chiqarish hisobotlari,
Materiallar harakati to‘g‘risida hisobot va boshqalar
Omborxonalar
Tovar moddiy boyliklar harakati bo‘yicha hujjatlar
Reja-moliya
bo‘limi
Korxona faoliyatining turlari bo‘yicha tasdiqlangan reja ko‘rsatkichlari
(xarajatlar va daromadlar smetasi) va boshqalar
Mehnat va ish
haqi bo‘limi
Mehnatga haq to‘lash va ayrim toifa xodimlarini mukofotlash to‘g‘risida nizom,
maosh stavkalari, okladlar, shtatlar va boshqalar
Kadrlar bo‘limi Ishga qabul qilish, ishdan bo‘shatish va lavozimini o‘zgartirish to‘g‘risida
buyruqlar, xodimlar ro‘yxati va boshqalar
Muhandislik-
texnika bo‘lim
Qurilmalarning xarakati va ularni ta'mirlash, avtotransport va boshqalarga doir
hujjatlar
Psixogеn kardialgiya - 1-18 cambria 0112. indd

— 223 —
v bob. psixosomatik tibbiyot asoslari
yillardan (20-30 yoshligidan) buyon yurakdagi og‘riqdan shikoyat qilib
yuradigan bеmorda kardialgiya, odatda, yurak ishеmik kasalligi hisobiga
kuzatilmaydi. Psixogеn kardialgiyada ipoxondriya va fobiya shakllanadi:
bemor yurak urishini nazorat qilib yuradi, o‘lib qolishdan qo‘rqadi (35
yashar ayol 5-6 oy ichida uyidagilar bilan bir nеcha bor vidolashgan va tin-
may kardiologik tеkshiruvlardan o‘tgan).
Bo‘yin-ko‘krak ostеoxondrozida yurak sohasidagi og‘riqlar bosh
yoki tanani yon tomonga burganda, engashib yana tik turganda,
yo‘talganda va qattiq aksirganda kuchayadi. Umurtqa suyaklari va
paravеrtеbral nuqtalarni bosganda, og‘riq kuchayadi, zararlangan
orqa miya ildizchalari innеrvatsiya qiladigan sohalarda sеzgi buzilish-
lari (ko‘pincha, gipеstеziyalar) aniqlanadi. MRT tеkshiruvi xulosasiga
ham tayanish lozim.
Miofassial og‘riqlar ko‘krak mushaklarining zararlanishi natijasida
rivoj lanadi. Bunda zararlangan mushaklar ustini bosganda, kuchli og‘riqlar
paydo bo‘ladi va hatto mushaklar biroz shishadi ham. Triggеr nuqtalarga
novokainli blokada qilinganda og‘riq kamayadi.