DNK ning kashf etilishi va uning biokimyodagi ahamiyati

|
DNK ning kashf etilishi va uning biokimyodagi ahamiyati
|
bet | 8/19 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 74,48 Kb. | | #154063 |
Bog'liq Dnk ni ajratish usullari-fayllar.org1.3.DNK ning kashf etilishi va uning biokimyodagi ahamiyati
Asrimiz o’rtalari biokimyo tarixida o’zgarish yasalgan bosqich bo’ldi. Molekulyar darajadagi tekshirishlarning so’ngi 30-40 yil mobaynida tarqqiyoti nafaqat bokimyo balki butun biologiya strukturasini uning metodlarini ,emperik asoslarini qayta ko’rib chiqishga olib keldi. .
Asrimizning 50-60 yillarida genlar replikatsiyasi mexanizmini tushuntirib berishga imkon ochgan. DNK tuzilishini aniqlagan mahallarda tekshirishlarning shu yo’nalishini belgilash uchun yangi nom molekulyar biologiya fani vujudga keldi. Molekulyar biologiya deb, avvaliga biokimyoviy umumbiologik hodisalar – irsiyat, o’zgaruvchanlik, biologik evolyutsiyaning molekuyar asoslarini o’rganadigan bir sohasini atashdi. Lekin juda ham tez orada bu termining ma’nosi o’zgarib qoldi va buni bir muncha keng ma’noda ishlata boshlashdi. Hattoki gap shunga bordiki “molekulyar biologiya” va “biokimyo” degan terminlarni ba’zi bioximiklar sinonimlar deb hisoblashdi. Biokimyo umuman tuzilishi jihatidan barcha darajadagi tirik sistemalarning rivojlanish va vazifalarini ado etib borishga sabab bo’luvchi kimyoviy va fizik – kimyoviy bo’limlari bir-biri bilan mahkam bog’lagan va keskin qo’yilishi mumkin bo’lmagan sertarmoq bilimlar sohasidir.
Biokimyoni hozirgi vaqtda juda taraqqiy etib kelayotgan bo’limlaridan biri bu nuklein kislotalardir. Nuklein kislotalar haqida dastlabki ma’lumotlar 1868 - yilda Fredrix Misher tomonidan kashf etilgan bo’lsada,lekin ularning ajoyib biologik xossalari XVIII asr o’ratalariga kelib chuqur o’rganila boshlandi .
Nuklein kislotalarning aniq tuzilishi 50- yillardan keyin, ularning biologik vazifasi, biosintezi va boshqa xusiyatlarini tadqiq etish jarayonidagina to’la tushunila boshlandi. Hozirgi kunda ham bu ishlar davom etadi. Nulein kislotalarning hujayra ichida tarqalishi va biologik roli haqida muhim ma’lumot sitologiyaning sitokimyo usuli yordamida va klassik genetikada xromosoma nazariyasining qabul qilinishi bilan to’plana bordi. Natijada bu yo’nalishda olib borilgan izlanishlar 40- yillarda ulug` kashfiyotga olib keldi.
Yigirmanchi yillarning oxirida hujayra yadrosidagi xromosomada dezoksiribonuklein ko’p miqdorda topilishga e’tibor bera boshladilar. Avvalo gistokimyoviy felgen reaksiyasi (fuksin sulfit kislota bilan qizil rang hosil qilinishi)dan foydalanib DNKning xromosomalarda va RNKning sitoplazmada joylashishi aniqlandi. Xuddi shu yillarda nasliy belgilarning avloddan - avlodga o’tishi xromosomalarda joylashgan genlarga bog’liq ekanligini tasdiqlovchi faktlar irsiyatning xromosoma nazariyasini uzil-kesil qabul qilishga olib keldi.
Shuningdek, genlarning fermentlarni idora qilishi, yangi biokimyoviy jara-yonlarni boshqarilishi haqida ko`plab ma`lumotlar to`plana boshlandi. 1928 yilda ingliz olimi Fred Griffits pnevmakoklarning kasal qo`zg`atmaydigan turli hujayra-larni ularning kasal qo`zg`atadigan, lekin yuqori tempraturada qaynatish bilan to`ldirilgan (kasal qo`zg`atish qobiliyatini yo`qotgan) hujayralari bilan qo`shib kalamushning tanasiga kiritib, unda kasallikning paydo bo`lganini kuzatdi.
Bu tajriba bakteriyaning bir turiga xos xususiyatni (kasallikni qo’zatish) uning (o`ldirilgan hujayrasidan) ikkinchi turga o`tib uning tirik hujayralarini o’zgartirishini tasdiqlanadi. Bu hodisa mikroblar transfomatsiyasi deb ataslib, o`ldirilgan hujarada tirik hujayrani o`zgartira oladigan qandaydir omil (transfor-matsiya chiqaruvchi) ning mavjud bo`lishiga bog`liq deb qabul qilindi.
Bu faraz keng tadqiqot qilinsa ham transfirlovchi agentning kimyoviy tarkibi deyarli yana 10 yil mobaynida noaniq bo`lib turdi Bu omilni tozalash va uni kimyoviy tabatini aniqlash ustida olib borilgan tadqiqotlar 1944 - yilda ulug` kashfiyotga sabab bo`ldi. Mana shu yili amerikalik olim Everi o`zining kasbdoshlari Mak Leod va Mak Kartilar bilan 10 yillik ishlari yakunini e’lon qildi. Bu mashhur maqolada pnevmakoklarning bir turini ikkinchi turga aylantiradigan modda bu DNK ekanligi tasdiqlandi. DNK nasliy belgilarni tashuvchi molekula, chunki o`ldirilgan pnevmakoklarning kasallik chiqarish qobiliyatini DNK molekulasiga bog`liq va DNK ta`sirida bu qobiliyat tirik, lekin kasal chaqirish qobiliyatidan mahrum bo`lgan bakteriyalarga uzatiladi va hujayra ko`payganda avloddan - avlodga o`tadi. Shubhasiz bu kashfiyot molekulyar biologiyaning poydevoriga salmoqli hissa qo`shdi. Bu yillar asosiy tadqiqotlar bakteriyalar va viruslarda o`tkazilib ularning nasliy xususuiyatini saqlanishi, uzatilishi transformatsiyasining molekulyar mexanizmini aniqlashda qator-qator muhim kashfiyotlarga olib keldi. 1941-yilda ”bir gen - bir oqsil” formulasi fanda umumiy qoida sifatida qabul qilindi. Bidl va Tatum tasdiqlagan bu qoidaning ma’nosi genlar oqsil (ferment)lar sintezini idora qilishi prinsipini aniqlab berishdadir.
Bakteriyalarni yemiruvchi bakterial deb ataluvchi eng mayda mikroorga-nizmlarning nasliy materiali ham DNK ekanligi isbotlanadi .
Biokimyoni keyingi vaqtlarda ko’p olimlarning diqqatini o`ziga jalb qilayotgan yana bir bo`limi biokimyoviy genetika juda tez rivojlanib ,qisqa muddat ichida tabiatning ajoyib sirlarini ochib berdi. Hozirgacha olingan ma’lumotlar DNK xromosomalardagi genlarni saqlovchi, irsiyatni tashuvchi modda ekanligini to`la tasdiqlanadi. Avvalo mikroorgaizmlarning bir tipi ikkinchi tipidan olingan DNK bilan ishlanganda uning xususiyatlari birinchi tip mikroorganizmlarga o’tishining kuzatilishiga asoslangan DNKning genetik roli haqidagi tushuncha to`xtovsiz rivojlanmoqda.
Eksperimental tekshirishlar irsiy belgilarning bir avloddan ikkichi avlodaga o`tishini belgilaydigan genlar DNK molekulasining alohida segmentlardan (chegaralangan qismlardan) iborat ekanligini tasdiqladi. Ana shu segmentlar maxsus RNK sintezqilish orqali hujayra sitoplazmasida o`ziga xos oqsilni vujudga keltirish bilan DNK molekulasidagi axborotni amalga oshiradi. Hujayra va umuman organizmning o`ziga xos xususiyatlari esa ma’lum vaqtda, tegishli o’rinda kerakli miqdorda o`ziga xos oqsilning paydo bo’lishi bilan belgilanadi. Endilikda oqsil molekulasining o`ziga xos sintezi jarayoni va bu jarayonning xrromoso-malarda joylashgan DNK molekulalari tomonidan idora qilinishi yo`llari kashf etilib irsiy belgilaring bir avloddan ikkinchisiga o`tish va molekulalarning strukturasi bilan ularning biologik vazifasi orasidagi bog`lanishning aniqlanishi, birinchi navbatda biologiya fanining biokimyoviy ma’lumotlarga asoslangan eng yosh sohasi – molekulyar biologiyaning dastlabki, ammo eng muhim yutuq-laridandir.
Hozirgi zamon biokimyosi hayotiy jarayonlarning eng chuqur sirlarini ochish , oqsil sintezi, moddalar almashinuvi va naslni idora qilish mammolarini hal qilish arafasida turibdi. Bu muhim vazifalarnig hal etilishi qilshloq xo’jaligi o`simliklari hosildorligini va hayvonlar mahsuldorligini oshirish odamlar uchun eng og`ir ofat bo`lgan rak , virus kasalliklari, irsiy kasalliklar va yurak – qon tomir kasalliklarini yengish ,umrni uzaytirish kabi muammolarni hal qilishning asosini yaratadi. .
DNK biokimyosini tushunishda keyingi yillarda ajoyib muvaffaqiyatlarga erishilgan, bu ma’lumotlar asosida organizmlar genini o`zgartirish, tuzatish, yangi genlar kompleksi, yangi sun’iy yo`l bilan organizmlarni yaratish davri ham ochildi.
Nuklein kislotalarning biologik roli cheksiz buyukdir. Barcha nuklein kislotalar yuksak molekulyar birikmadir. Ularni eng kichik vakillarini molekulyar masasi 25 ming atrofida bo`lsa, eng kattalariniki bir mliardga yetadi. DNK molekulalari hujayradagi eng katta molekulalar qatoriga kiradi.
Odam hujayralaridagi DNK molekulalarining uzunligi bir necha sm ga boradi. Har bir xromosoma DNK si nihoyat darajada katta bitta molekuladan yoki kattagina sondagi shunday molekuladan iborat bo`lsa ajab emas. Odamning 23 juft xromosomalaridagi DNKning umumiy uzunligi taxminan 1.5 metrga teng.
|
| |