Blokli - iyerarxik loyihalash va m atem atik modellar

Blokli - iyerarxik loyihalash va m atem atik modellar.
Loyiha
lash obyektini blokli - iyerarxik tasvirlashda ham ulami matematik
tasvirlashdan foydalaniladi, y a’ni har bir iyerarxik darajada
loyihalash obyekti o ‘z matematik modeliga ega bo‘ladi.
Obyekt modelining murakkabligini, har bir iyerarxik darajada
kamaytirishga intilish, loyihalash obyekti haqidagi tasavvurlarni bir
qancha darajaga bo‘lishni taqozo etadi. Lekin bu holda turli dara-
jalarda olingan natijalami o ‘zaro kelishtirish masalasi murak
kablashib ketadi. Aniq obyektni loyihalashda, foydalaniladigan
iyerarxik darajalar soni ALT lami tashkil qilishda qabul qilingan
a n ’analarga, foydalaniladigan matematik va dasturli ta ’minot
imkoniyatlariga bog‘liq hisoblanadi.
K o‘pgina texnik mahsulotlami loyihalashda, makrodaraja (V
daraja), mikrodaraja (B daraja), metadaraja (A daraja) iyerarxik
darajalarida modellashtirish amalga oshiriladi.
Makrodarajada
modellashtirishda,
fazoviy
o ‘zgaruvchilar
fazoviy koordinatalar va vaqtga tegishli bir qancha mustaqil
o ‘zgaruvchilar funksiyasi kabi bo‘lib, bunday holda fazo ham vaqt
ham uzluksiz deb ko‘riladi. Bu darajadagi matematik modellar, uch
o ich o v li muhitda yuz beradigan jarayonlam i tasvirlashi kerak.
Makrodaraja elementlari bo‘lib katta hajmdagi, strukturalaminig
uchastkalari hisoblanadi, masalan, integral sxemaning rezistiv
sohasining burchakli uchastkasi bo‘lishi mumkin. Ichki parametrlari
bo‘lib esa, rezistoming qarshiligi hisoblanadi. Bu darajada
obyektlaminig tipli matematik modellari bo‘lib xususiy darajali
differensial tenglamalar hisoblanadi. Ta’sir etish xarakteriga va
fazoviy taqsimlangan fazoviy o ‘zgaruvchilarga qarab, bunday
modellami taqsimlangan modellar deb ataladi. Xususiy darajali
differensial tenglamalami yechish murakkab jarayon hisoblanadi.
Taqsimlangan modellardan, kam sonli uchastkali obyektlar uchun
foydalaniladi, uchastkalar soni va fazoviy sohalaming oshib borishi,
masalaning murakkablashib ketishiga olib keladi, bu esa keyingi
94
iyerarxik darajaga - mikrodarajaga o ‘tish zaruriyatini keltirib
chiqaradi
Mikrodarajada diskret fazodagidek muhit haqidagi tasav-
vurlardan foydalaniladi. Bunday diskretlash taqsimlangan modeldan
m a’lum bir obyektning aniqlashtirilgan modeliga o ‘tishini anglatadi.
Bu darajadagi elementlar bo‘lib, mikrodarajada tizim deb qaralgan
obyektlar (radioelektron sxemalari rezistorlari, tranzistorlari kabilar)
bo‘lishi mumkin. Bu elementlar parametrlari mikrodarajada chiqish
parametrlari hisoblangan bo‘lsa, bu yerda ichki parametrlar bo‘lib
hisoblanadi. Mikrodarajada chiqish parametrlari bo‘lib, kuchaytir-
gichning kuchaytirish koeffitsiyenti, optik qurilmaning ruxsat
etiladigan xususiyati,
dvigatel og‘irlik kuchi va boshqalar
hisoblanadi. Ommaviy fazoviy o'zgaruvchilar bo‘lib, elektrik
tizimlaridagi tok va kuchlanish hisoblanadi.
Mikrodarajada matematik modellar bo‘lib, oddiy differensial
tenglamalar hisoblanadi. Xususiy hollarda statik masalalar algebraik
tenglamalarga aylantiriladi. Lekin elementlar sonini ko‘payishi bilan
tenglamalar tizimi darajalari oshib ketishi, mikrodarajadagi mate
matik modellar asosida masalalami yechishni qiyinlashtirib yubo-
radi va keyingi iyerarxik darajada tasvirlash zaruriyatini keltirib
chiqaradi.
Metadarajada tizimlar bo‘lib murakkab qurilmalar va komp
lekslar hisoblanadi. Masalan, axborotli va hisoblash tizimlari ish-
lashlarini diskret tasavvur qilish, elementlar holatlarini xarakter
lovchi kattaliklar hisoblangan fazo o ‘zgaruvchilarini diskretligini
bildiradi.
Elementlar va ichki parametrlar vazifasini, oldingi iyerarxik
darajadagi tizimlar va chiqish parametrlari bajaradi. EHM ele
mentlari bo‘lib, arifmetik qurilma, operativ xotira va kiritish quril
malari hisoblanadi. Chiqish parametrlariga misol qilib, tizimiga
kelib tushayotgan buyurtmalarga xizmat k o ‘rsatish ehtimolligi,
xizmat ko‘rsatishga navbat kutish vaqti, qurilma tezkorligini
keltirishimiz mumkin.
Metadarajada matematik modellami yaratish uchun avtomatik
boshqarish nazariyasi uslublari, eksperimentlami rejalashtirish,
mantiqiy matematik, ommaviy xizmat ko‘rsatish nazariyasi uslub-
laridan foydalaniladi.
95
|