RESPUBLIKASIDA TO‘LDIRUVCHILARNI TUTGAN O‘RNI. BETON

RESPUBLIKASIDA TO‘LDIRUVCHILARNI TUTGAN O‘RNI. BETON
TO‘LDIRUVCHILARINING MAQSAD VA VAZIFALARI. BETON
TO‘LDIRUVCHILARINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Reja:
1.Beton to‘ldiruvchilar texnologiyasining mohiyati.
2. O‘zbekiston Respublikasida to‘ldiruvchilarni tutgan o‘rni.
Mustaqillik yillari davomida qo‘llanilib kelayotgan bosqichma-bosqich
islohotlar siyosati O‘zbekiston aholisi hayotida faravonlikni oshirishda anchagina
ijtimoiy-iqtisodiy yangiliklar olib keldi. Shu bilan birga rivojlanib kelayotgan
Respublika jaxon hamjamiyati tomonidan tan olindi va o‘z mavqyeiga ega bo‘ldi.
Demak, faol investitsion siyosat yuritish va mavjud barcha moliyaviy
intellektual va boshqa resurslarni import o‘rnini bosuvchi va eksportga chiqarish
mumkin bo‘lgan qo‘l ostimizdagi o‘z zaminimiz xomashyosini qayta ishlash,
ishlab chiqarish sohasini yaratishda ahamiyati kattadir.
Iqtisodiy asoslangan investitsion rejalarni bajarish va O‘zbekiston
iqtisodiyotining ustuvor tarmoqlariga tashqi davlatlar sarmoyasi va kreditlarni jalb
etish, amalda xalq xo‘jaligida tarkibiy o‘zgarishlarni rivojlantirish maqsadida
belgilangan eng muhim va ustuvor vazifa deb qaralmoqda.
Respublikamizda bu vazifani samarali bajarish uchun investitsion faoliyat
yuritilishiga qulay muhit va zarur bo‘lgan shart-sharoitlar, huquqiy me'yorlar
yaratildi, anchagina yetakchi donor-davlatlar va xalqaro moliyaviy va sanoat
tashkilot va o‘z investitsiyalari, kreditlarini ajratishmoqda. Ular kattagina
miqdordagi investitsiya va kreditlarni ajratishga tayyor ekanligini bildirishdi.
Yuzaga kelgan barcha imtiyozlardan unumli va oqilona foydalanish uchun
samarali ishlab chiqarish turlarini loyihalashtirish va ularni tadbiq etish talab
qilinadi.
Respublika xalq xo‘jaligining asosiy tarmoqlari orasida qurilish materiallari
salmoqli o‘rin egallaydi. Bu esa o‘z xomashyo bazasiga egaligimiz, sanoat,
qurilish materiallari va uy joy konstruksiyalariga bo‘lgan yuqori ehtiyoj va
malakali mutaxassislarning borligi bilan belgilanadi.
Beton to‘ldiruvchilarini ishlab chiqarishni rivojlantirishda asosiy
yo‘llanmalar qo‘yidagilar bo‘lishi kerak: to‘ldiruvchilar sifat darajasi va samarasini
oshirish; ishlab chiqarishda mehnat sarfini kamaytirish, yuqori sifatli
to‘ldiruvchilarni ko‘plab ishlab chiqarishni tashkil etish, beton to‘ldiruvchilarini
ishlab chiqarish texnologiyasini tubdan yaxshilash uchun eng zamonaviy
texnologik jarayonlarni keng ko‘lamda tadbiq qilish; yuqori unumdor avtomatik
uskunalarni ishlatish; to‘ldiruvchilar hossalarini aniqlashda xomashyo
mahsulotlarning sifatini boshqarish va nazorat sistemasini eng sifatlisini qo‘llash;
hisoblash texnikasidan keng foydalanish; chiqindiga chiqarmaydigan va resurslarni
5
tejamlash texnologiyasini qo‘llash; sanoat chiqindilari va ikkilamchi mahsulotlarni
keng ko‘lamda qo‘llash; ishchi, energiya va material resurslarini tejamkorligini
oshirish maqsadida ishlab chiqarish rezervlaridan foydalanish darkor.
Beton to‘ldiruvchilari asosiy qurilish materiallari hisoblanadi. Ularni ishlab
chiqarish kun sayin o‘sib bormoqda. Kapital va umuman qurilishdagi asosiy
masala, bu to‘ldiruvchilarni ishlab chiqarish va qo‘llashni takomillashtirish, sifatini
yaxshilash hamda ilmiy-texnik yutuqlarni qurilishda qo‘llash.
Beton deb bog‘lovchi moddalar, suv, mayda va yirik to‘ldiruvchilarning
ma'lum proporsional miqdorlarda olingan qorishmani yaxshilab aralashtirish,
zichlashtirish va qotishi natijasida olingan sun'iy tosh materialiga aytiladi.
Sement va to‘ldiruvchi orasida kimyoviy ta'sirlashuv yuzaga kelmaydi
(avtoklav ishlov berish orqali olinadigan silikat betonlardan boshqa). Shuning
uchun to‘ldiruvchilarni inert ashyolar deb ataydilar. Biroq, ular beton xususiyati va
tarkibiga ta'sir qiladi va bu ta'sirni beton tarkibini loyihalashda hisobga olish
taqazo etiladi.
To‘ldiruvchi sifatida asosan maxalliy tog‘ jinslari va ishlab chiqarish
chiqindilari
(shlaklar
va
boshqalar)dan
foydalaniladi.
Bunday
arzon
to‘ldiruvchilardan foydalanish betonning narxini arzonlashtiradi, chunki
to‘ldiruvchi betonning 85-90% ni, sement esa 10-15% hajmini tashkil etadi.
Keyingi yillarda qurilishda g‘ovak sun'iy to‘ldiruvchilardan tayyorlangan yengil
beton keng ko‘lamda qo‘llanilmoqda. G‘ovakli to‘ldiruvchilar beton zichligini
pasaytiradi, bu esa uning issiqlikni tutib qolish xususiyatini yaxshilaydi.
O'zbekitonda bunyodkorlik ishlari kun sayin keng rivojlanib, yangi bino va
inshootlar, ko‘p kavatli turar joylar, madaniy-maishiy ob’ektlar, yo‘llar ko‘priklar
va boshqa ob’ektlar jadal sur’atlarda qurilishi bilan birga, zamonaviy ishlab
chikarish korxonalari ham keng ko’lamda qurilib, ishga tushirilmoqda. Qurilish
qancha ko‘p boisa, qurilish materiallariga bolgan talab va ektiyoj ham shunchalik
ko‘payaveradi.
O‘zbekiton Respublikasi Prezidentining 2019 yil, 23 maydagi "Qurilish
materiallari sanoatini jadal rivojlantirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar
tug‘risida"gi PQ 4335-sonli qaroriga muvofik Respublikamizda raqobatbardosh
mahsulotlarni ishlab chiqarish va eksport qilish bo‘yicha barqaror o‘sish
sur’atlarini ta’minlash, shuningdek, korxonalami modemizatsiya qilish, texnik va
texnologik yangilashga qaratilgan qurilish materiallari sanoatidagi tarkibiy
uzgartirishlarni yanada chuqurlashtirish yuzasidan tizimli ishlar amalga
oshirilmoqda. Qarorda 2019-2025 yillarda diversifikatsiya qilish va mahsulot
turlarini kengaytirish hisobiga qurilish materiallarini ishlab chiqarishning
maqsadli ko‘rsatkichiga asosan to‘ldiruvchilar, g‘isht, sement, ohak, gips va
boshqa qurilish materiallari hajmini oshirish bo‘yicha ko‘rsatkichlar belgilangan.
Beton to‘ldiruvchilari asosiy qurilish materiallari hisoblanadi. Ulami ishlab
chiqarish hajmi yildan-yilga oshib bormoqda. Tto’ldiruvchilar - bu ma’lum
zarrachalar tarkibiga ega tabiy yoki sun’iy materiallar bo‘lib, bog‘lovchilar va suv
ratsional aralashmasi bilan beton xosil qiluvchi materialdir. Tto’ldiruvchi sifatida
6
asosan maxalliy tog‘ jinslari va ishlab chiqarish chiqindilari (shlaklar va
boshqalar)dan foydalaniladi. Keyingi yillarda qurilishda g‘ovak sun’iy
tto’ldiruvchikardan tayyorlangan engil beton keng ko’lamda qo’lanilmoqda.
G‘ovakli to‘ldiruvchilar beton zichligini pasaytiradi, bu esa uning issiqlikni tutib
qolish xususiyatini yaxshilaydi.
Tto’ldiruvchikar beton va temir-beton konstruksiyalaming 30....50 % narhini,
80-85% hajmini tashkil qiladi. Kapital va umuman qurilishdagi asosiy masala, bu
to‘ldiruvchilami ishlab chiqarish va qo‘llashni takomillashtirish, sifatini yaxshilash
hamda to‘ldiruvchilar ishlab chiqarish texnologiyasida ilmiy-texnik yutuqlarni
qo‘llash dir. Tosh materiallar va ular asosida olinadigan toidiruvchilar qadim
zamondan bino va inshootlami tiklashda keng qo’llanilgan. Misrdagi hashamatli
yodgorliklardan fir’avn qabrlari, Xeops piramidasi, Karnakedagi Amona
ibodatxonasi noyob kabi ulkan yodgorliklar eramizdan ikki~to‘rt ming yil avval
xarsang tosh elementlari vositasida qurilgan. Vatanimizda tosh materiallami bino
va inshootlarda keng qo‘llab kelinganligi tarixiy manbalardan ma’lum. Masalan
shahar devorlari, minoralar, masjid va qasrlar, Buxoro, Samarqand, Xiva
yodgorliklari kabi inshootlarda tosh materiallardan keng foydalanilgan.
Asrlar osha tosh materiallami qo‘llash ahamiyati osha borgan, ulardan
foydalanib ko‘plab binolar, to‘g‘onlar hamda turli muhandislik inshootlari
qurilgan. Keyingi yillarda qurilishda beton va temir-betonlarni qo‘llash hajmi
oshdi va beton uchun ishlatiladigan to’ldiruvchilami ishlab chiqarish hajmi ham bir
necha marta ortdi. To‘ldiruvchilarning sifati yaxshilandi, assortimenti ko‘paydi va
yangi texnologik usullar ishga tushirildi.
Xozirgi qurilish materiallari korxonalari Vatanimizda ishlab chiqarilgan yuqori
unumli mashinalar bilan ta’minlangan. Ishlab chiqarishdagi deyarli hamma
texnologik bosqichlar mexanizatsiyalashtirilgan. Beton toldiruvchilari ishlab
chiqarish sanoatining eng muhim vazifalari mahalliy xom ashyodan, shu jumladan
sanoat chiqindilaridan
keng foydalanish va ishlab chiqarishni rivojlantirish, ularning sifatini oshirish va
qurilishning tannarxini kamaytirishdir. O‘zbekistondagi beton to‘ldiruvehilar
ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirishda ko‘pgina ilmiy tekshirish
institutlari va tajribaxonalari hamda markaziy institutlarining o‘rni juda ham katta.
Beton to‘ldiruvchilari texnologiyasini rivojlantirishda Respublika olimlaridan
M.O‘razboev, K.Axmedov, A.Ashrabov, YU.Toshpulatov, B.A.Asqarov,
E.Qosimov,
N.A.Samig‘ov,
A.Tulaganov,
L.M.Botvina
X.A.Akramov,
B.X.Raximov, X.N.Nuritdinov, M.T.Turupov, U.A.G‘oziev, N.Maxmudova,
S.J.Razzaqov, M.Akbarov, X.Quldashev,
SH.T.Raximov va boshqa olimlar o‘z hissalarini qo‘shdilar. Akademiklar
X.A.Abdullaev, D.S.Belyankina, B.A.Krilov, G.O.Mavlonov va boshqa olimlar
juda ko‘p yangi tabiiy qurilish materiallarini topishga muyassar bo‘ldilar. Beton
to‘ldiruvchilar tayyorlash texnologiyasini takomillashtirishda ko‘pgina olimlar:
YU.M.Bajenov, I.I.Axverdov, S.M.Itskovich, L.D.CHumakov, B.N.Vinogradov,
I.A.Ivanov, YU.P.Gorlova va boshqalar olib borgan ishlari salmoqli o‘rin tutadi.
7
Shuningdek, oliy ta'lim tizimi oldida turgan dolzarb vazifalardan biri o‘qitishda
zamonaviy pedagogik texnologiyalar yutuqlaridan keng foydalanish, ta'lim
jarayonining shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish texnologiyalari asosida tashkil
etilishini ta'minlash hamda rivojlangan davlatlaring kasbiy ta'lim tajribalarini
mamlakatimiz ta'lim tizimiga tadbiq etish hisoblanadi. Bugungi kunda o‘qituvchi
faqat bilim berish va amaliy ko‘nikmani shakliantirish bilan chegaralanmasdan
o‘quvchilami mustaqil bilim olish, izlanish va qarorlar qabul qilishga o‘rgatishi
kerak .Shuning uchun pedagog turli zamonaviy o‘qitish metodlaridan foydalanib
o‘quvchilarni bilim olish jarayonini faollashtirishi juda muhimdir. O‘qitish
metodini tanlashda quyidagilar asos boladi:
•Dars mashg‘ulotlarining didaktik maqsadlari va vazifalari.•Bayon etiladigan
o‘quv materialining tavsifi.•Talabalarning rivojlanganlik va bilim darajasi.• O‘quv
jarayonining mazkur bosqichida o‘rganilayotgan fan metodlari.• O‘quv
muassasasida
o‘qitish
sharoitlari
va
moddiy-texnik
ta'minlanganligi.•
O‘quvchining pedagogik mahorati, uning darsga tayyorgarligi va o‘quv jarayonini
tashkil etishi darajasi, dars berishning zamonaviy metod va texnologiyalarini
bilishi. Beton uchun ishlatiladigan toidiruvchilarning turlari ko‘pligi, ularning
xossalari va ishlatish xususiyatlarini o‘rganishda bir qator muammolarni keltirib
chiqaradi.
Biroq ularning umumiyligi materiallarning xossalarini material tarkib topgan
moddalarning tuzilish xususiyatlariga bog‘liqligidadir. Shuning uchun fanni
o‘rganishda, birinchi navbatda, materialning xossalari, tarkibi va tuzilishidagi
bogiiqligiga jiddiy e'tibor qaratish lozim. G‘ovakli toidiruvchilar xomashyoga turli
usullarda ishlov berish natijasida turli tuzilishdagi va turli xossalarga ega
materiallar olinadi. Bu vaziyatda, fanni o‘rganish jarayonida, ushbu ishlab
chiqarish va ishlov berish usullarini shunday o‘rganish kerakki, ularning material
tuzilishi va xossasiga ta'sir etishini baholash imkoni boisin. Materiallarning
xossalarini, uning tarkibi va tuzilishiga bog‘liqligini va asosiy texnologik
jarayonlarini chuqur o‘rganish natijasida talaba materiallar sifatini to‘g‘ri baholay
olishi va ulardan qurilishda samarali foydalanish sohalarini aniqlay olishi kerak.
Beton to‘ldiruvchilar texnologiyasi fanini o‘qitishda birinchi navbatda
to‘ldimvchilarning betonlar uchun ahamiyati, ajdodlarimizning boy me'morchilik
merosi va undan faxrlanish to‘yg‘usi, O‘zbekistonda toldiruvchilar ishlab chiqarish
tarixi va istiqboli, fanning vazifasi, uning o‘rganishda interfaol strategiyalardan va
axborot texnologiyalaridan foydalanish, mustaqil ish bajarish va uni baholash
mezonlari haqida tushuncha berish lozim. Shuningdek, fanni o‘rganish jarayonida
uning tarbiyaviy ahamiyatiga ham e'tibor qaratish lozim. Buning uchun qurilish
sanoatidagi ulkan yutuqlar, ishlab chiqarish rivoji, bu sohada olimlarimiz olib
borayotgan izlanishlari, qurilish materiallari sohasidagi chet el tajribasi, fan va
texnika rivoji haqida misollar keltirish kerak.Ma'ruzalarda fanning murakkab
masalalari bo‘yicha tushunchalar berish va tavsiya etiladigan adabiyotlar bilan
ishlash bo‘yicha maslahatlar berish lozim.
Ma'ruzalar tashkil etishda axborot texnologiyalaridan keng foydalanish tavsiya
etiladi. Ma'ruzalar o‘tishda interfaol metodlar (kichik guruhlarga uyushtirish,
8
klaster tuzish, “aqliy hujum”, insert jadvali, sinkveyn, davra suhbati, bahs-
munozara, muammoli vaziyat, loyiha, yo‘naltiruvchi matn va b.) dan foydalanish
ta'lim oluvchilami faollashtiruvchi va mustaqil fikrlashga urtdovchi imkoniyatlami
yaratadi. Nazariy o‘quv materialini kichik-kichik bo’laklarga bo‘lib har 20 daqiqa
davomida turli ta'lim metodlaridan foydalanib uzatish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
Ta'lim metodlaridan bunday uyg‘unlikda va ketma-ketlikda foydalanish natijasida
nafaqat ta'lim oluvchilarning diqqatini jalb etish darajasini oshirish, balki ta'lim
samaradorligini oshirishga ham erishish mumkin. Ma'ruza so‘ngida, albatta, 3-4
daqiqali vaqtni talabalar bilimini tekshirishga ajratish lozim. Talabalar bilimini
o‘tilgan mavzu bo‘yicha testlar, nazorat savollari, tarqatma materiallar, mavzu
bo‘yicha ESSE yozish va shu kabilar orqali baholash mumkin.
Oliy o‘quv yurti talablaridan kelib chiqib, fanni amaliy (tajribalarda,
ustaxonalarda, ekskursiyalarda) mashg‘ulotlarda o‘rganishga alohida e'tibor
qaratmoq lozim. Bu mashg‘ulotlarda nazariy darslarda va tavsiya etilgan
adabiyotlar asosida mustaqil ish bajarishda olingan bilimlar mustahkamlanadi.
Amaliy mashg‘ulotlarda beton toidiruvchilarni samarali ishlatish masalalarini
yechish metodlari bo‘yicha ko‘nikma va mahorat shakllanadi va rivojlanadi.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda turli masalalarni yechish bo‘yicha mustaqil yechim
qabul qilish, mavzu bo‘yicha mustaqil likr yuritish, o‘z fikrini erkin bayon etish,
kompetentlik kabi fazilatlar shakllanadi. Masala va misollami shunday tanlash
kerakki, ularda minimal hisob-grafik ishlari bajarilib, metod g‘oyasini aks ettirsin.
Amaliy mashg‘ulotlarda o'quvchilar me'yoriy (davlat standartlari, qurilish
me'yorlari va qoidalari va b) hujjatlardan, ko‘rgazmali vositalar (tarqatma material,
maketlar, plakatlar, namunalar va sh.k.) dan keng foydalansinlar. Amaliy dars
boshlanishidan oldin pedagog o‘quvchilaming tayyorgarlik darajasini tekshiradi
(nazorat savollarini beradi, uy vazifalarining bajarilishini tekshiradi, aniqlangan
kamchiliklami bartaraf etish yo‘llarini ko‘rsatadi). Fan bo‘yicha o‘tkaziladigan
tajriba ishlariga alohida e'tibor qaratmoq lozim. Tajriba mashg‘ulotlarida talabalar
nazariya’ni amaliyot bilan bog‘lash imkoniyatiga ega bo‘ladilar, ilmiy-tekshirish
ishlarini o‘tkazish malakasini oladilar, eksperimental apparatura bilan ishlash
malakasini egallaydilar, kuzatuvchanlik, aniqlik kabi xislatlari rivojlanadi.
Tajriba ishlarini tashkil etishda talabalarning mustaqil ishlashlariga e'tibor
berish lozim. Ular tajriba ishlarini bajarish rejalari bilan tanish bolishlari va albatta
shu rejada ko‘rsatilgan adabiyotlarga asosan unga tayyorgarlik ko‘rishlari lozim.
Tajriba ishlari samaradorligini oshirish uchun har bir ishga metodik ko‘rsatmalar
tayyorlash va unda ish bajarish uchun zarur bo‘lgan materiallar va asbob-
uskunalar, qisqacha ish bajarish tartibi, asbob-uskunalar sxemalari va rasmlari va
shu kabilar bayon etilishi va bajarilgan ishlar natijalarini kiritish uchun ishchi
daftar (metodika ta'rifi, hisob usullari, xulosalar va b.) yuritilishi tavsiya etiladi.
Har bir tajriba ishni bajarishdan oldin pedagog o‘quvchilami nazariy tayyorgarlik
darajasini tekshiradi, ishni bajarish metodikasini aniqlashtiradi, so‘ngra ishning
bajarilishini nazorat qiladi, maslahatlar beradi va har bir o‘quvchining ishini
baholaydi.
9
Beton to‘ldiruvchilar texnologiyasi fanini o‘zlashtirishda ilg‘or qurilish
ob'ektlari va to‘ldiruvchilar ishlab chiqarish korxonalariga ekskursiyalar tashkil
etish katta ahamiyatga ega. Ekskursiya jarayonida talabalar to‘ldiruvchilar ishlab
chiqarish texnologiyalari va ularni real ob'ektlarda betonlar uchun qo’lash, sifat
nazorati, mehnat muhofazasi bilan tanishadilar. Har bir ekskursiyadan oldin
o‘qituvchi talabalarni ekskursiya ob'ekti bilan tanishtiradi va undan ko‘zlangan
maqsadni tushuntiradi. Ekskursiya o‘tkazilgandan so‘ng o‘quvchilar o‘rtasida
so‘rovnoma o‘tkazadi, hisobotlarini tah\lil etadi va savollarga javob beradi.
Beton to‘ldiruvchilar texnologiyasi fanini o‘zlashtirish jarayonida talabalar
turli to‘ldiravchilar bilan tanishadilar, ulaming xomashyosi, ishlab chiqarish
texnologiyasi, xossalari, qo‘llash sohalarini o‘rganadilar. Bu ish talabalardan
ko‘plab ma'lumotlarni eslab qolishlarini talab etadi. Amaliyotdagi oddiy qoida shu
xaqda guvohlik beradiki, yangi bilimlar berishni nazariy darsning 20 daqiqasida
amalga oshirish, keyin esa bahs- munozara, kichik guruhlarda ishlash va boshqa
shu kabi interfaol metodlarni amalga oshirib, ta'lim oluvchilarning bilimlarini
mustahkamlash mumkin. Shuningdek, mashg‘ulotlarda o‘qitishning texnik
vositalaridan keng foydalanish tavsiya etiladi.
Talabalaming mustaqil ishlarni bajarishlarini (referatlar, kurs ishi va b.)
muntazam nazorat qilish ularning fanni o‘zlashtirishlarini muhim metodik
elementidir. Nazoratning so‘ngi bosqichi yakuniy nazoratdir. Pedagoglar yakuniy
nazorat qanday tartibda o‘tkazilishi (og‘zaki, test, yoki yozma), savolnomalarni
oldindan ma lum qilish tavsiya etiladi.
Toldiruvchilar haqida umumiy ma’lumotlar: to’ldiruvchilar - bu ma’lum
zarrachalar tarkibiga ega tabiiy yoki sun’iy materiallar bo‘lib, bog‘lovchilar va
suvning ratsional aralashmasi bilan beton xosil qiluvchi materialdir. Narxi beton va
temir-beton konstruksiyalarning 30....50 % ni tashkil qiladi, shuning uchun ulami
o‘rganish, to’ldiruvchikarni to‘g‘ri tanlash, ularni meyorida ishlab chiqarish va
qo‘llash xalq xo‘jaligida katta ahamiyatga ega. Betonning asosiy bogiovchi faol
qismi bu - sement. Bog‘lovchi suv bilan aralashib xamir xosil qilishi, tishlashish va
qotib qattiq xolatga o‘tishi va betonga aylanish xususiyati ega.
Beton to‘ldiruvchilari texnologiyasi fani mayda va yirik to‘ldiruvchilar, beton
to‘ldiruvchilarning turlari, klassifikatsiyasi, shuningdek beton to‘ldiruvchilar
texnologiyasi va beton to‘ldiruvchilar asosida yengil betonlar tayyorlash bo‘yicha
talabalarga nazariy-amaliy bilimlarni o‘rgatishdan iborat.
Yuzaga kelgan barcha imtiyozlardan unumli va oqilona foydalanish uchun
samarali ishlab chiqarish turlarini loyihalashtirish va ularni tadbiq etish talab
qilinadi.
Respublikamizda temirbeton konstruksiyalarini g‘ovak to‘ldiruvchilar
asosidagi yengil betonlardan tayyorlash talab qilinadi. Toshkent arxitektura
qurilish instituti professori L.M.Botvina va uning shogirdlari tomonidan
Respublika xom ashyo bazasi asosida sun'iy g‘ovak to‘ldiruvchilar (keramporit,
barxan qumlari asosida olinadigan yengil to‘ldiruvchilar, kamporit, karboporit va
boshqalar)ni ishlab chiqarish texnologiyalari ishlab chiqilgan. Bu sun'iy g‘ovak
to‘ldiruvchilarni ishlab chiqarish va ulardan samarali beton va konstruksiyalarini
10
olish dolzarb vazifadir. Bular ma'lum miqdorda binolarni yengillashtirish
masalalarini hal qiladi. Konstruksiyalarini yengillashtirish armatura va sement
miqdorini tejashga, konstruksiyalarni ko‘ndalang kesimini kamayishiga va
ularning oralig‘ini uzaytirishga olib keladi[2].
|