Birinshiden - No`kis 2023 mazmuni

|
No`kis 2023 mazmuni
|
bet | 53/55 | Sana | 16.09.2024 | Hajmi | 0,79 Mb. | | #271336 |
Bog'liq 3.Лекция умумий психологияBirinshiden, uqipliliq degen bir adamdi ekinshisinen o`zgeshelendiretug`in jeke-psixologiyaliq ayirmashiliqlar ko`zde tutiladi, barliq adamlar ten`dey bolg`an qatnasta, qa`siyetler haqqinda is ju`rgen jerde hesh kim uqipliliq haqqinda so`z aytpaydi. Ekinshiden, uliwma barliq jeke o`zgesheliklerdi uqipliliq dep atamaydi, al tek qanday da bir is-ha`reketti yamasa ko`plegen is-ha`reketlerdi orinlawda tabisliliqqa qatnasi barlarin na`zerde tutadi. Qizbaliq, uyan`liq, asiqpay ha`reket etiw siyaqli ayirim adamlardin` jeke o`zgesheligi bolg`an qa`siyetler uqipliliq dep atalmaydi, sebebi qanday-da bir is-ha`rekettin` orinlaniwinin` tabislilig`i sha`rti dep qaralmaydi.
U`shinshiden, G`uqipliliqG` tu`sinigi sol adamda burinnan islep shig`ilg`an bilim, ko`nlikpe yamasa bilimnen ibarat emes. Biraz waqitlari ustaz oqiwshisinin` jumisina kewli tolmaydi, al bul oqiwshinin` bilimi basqa oqiwshilardikinen kem emes, biraq ustaz basqa balalardin` usinsha bilimine de qanaatlanadi. O`z narazilig`in ustaz bilayinsha tu`sindiredi, oqiwshi jeterlishe shug`illanbay atir, eger ol ko`birek shug`illansa G`usinday uqiplarin diqqatqa alipG` ol bunnanda ko`birek bilimge iye bolar edi.
Bul misal, turmista uqipliliq degenimizde a`dette bar ko`nlikpe, bilim ha`m uqiplardan ibarat bolmag`an, biraq bul bilim ha`m ko`plikpelerdi iyelewdin` an`sat ha`m tezligin ko`rsetedi.
Bizler uqipti individtin` (jeke shaxstin`) tuwma mu`mkinshilikleri sipatinda tu`sine almaymiz, sebebi uqipti biz G`adamnin` jeke-psixologiyaliq o`zgesheligiG` dep aniqlama berdik, al bul keyingisi bolsa o`z-o`zinen tuwma bola almaydi. Tek anatomo-fiziologiyaliq o`zgeshelikler g`ana yag`niy uqiplardin` rawajlaniwi tiykarinda jatirg`an tuwma bola aladi, uqiplardin` o`zi bolsa barliq waqitta rawajlaniw na`tiyjesi boladi.
Solay etip, uqipti adamnin` tuwma o`zgesheligi sipatinda tu`sinigi biykar etildi, biraq uqipti rawajlandiriwdin` ko`pshilik jag`daylarinda bir neshe tuwma o`zgeshelikler bar ekenligin biz biykarlamaymiz.
Ayirim waqitlari G`ta`biyg`iyG`, G`ta`biyattan berilgenG` h.t.b so`zler menen bildiriletug`in G`tuwmaG` tu`sinigi-jiyi praktikaliq analizde uqip penen baylanistiriladi.
Barliq jag`daylarda bizler uqiplardin` o`zinin` tuwmalig`in emes, al olardin` rawajlaniwinin` tiykarinda jatirg`an zeyinlerdi na`zerde tutamiz. Tuwma zeyinler haqqinda so`z ete otirip bizler na`silden o`tetug`in zeyinler haqqinda aytpaymiz. Bul eki tu`sinikti uqsasliqta bar bolg`an ka`teshilikler ju`da` ken` tarqalg`an. G`TuwmaG` so`zin aytiw, G`na`silden o`tkenG` degen so`zdi aytqan menen ten` dep shamalaydi. Bul a`lbette qa`te. O`ytkeni tuwiliwdan aldin jatirda rawajlaniw da`wiri bar. G`TuwmaliqG` ha`m G`tuwmaG` so`zleri psixologiyaliq a`debiyatta usi belgi qa`siyet na`silden o`tiw joli menen ata-babalarinan o`tken ekenligine haqiyqiy tiykar bolg`an jag`dayda, bunda da tek g`ana bul qa`siyet ta`rbiya yamasa u`yretiw na`tiyjesi emes ekenligin ko`rsetiwdi qa`legende yamasa bul qa`siyet organizmnin` ayirim biologiyaliq ha`m fiziologiyaliq o`zgesheliklerine barip taqalatug`inlig`in ko`rsetiwdi qa`legende qollaniladi. Solay etip, G`na`silden o`tkenG` so`zi tek g`ana G`tuwmaG` emes, al G`biologiyaliqG`, G`fiziologiyaliqG` h.t.b. so`zlerdin` sinonimi boladi.
G`Tuwma zeyinlerG` tu`sinigi hesh bir jag`dayda da G`na`silden o`tken zeyinlerG` tu`sinigi menen bir ma`niste emes. Uqipliliq o`z negizi boyinsha dinamikaliq tu`sinik. Uqipliliq tek ha`rekette, tek rawajlaniwda bar. Psixologiyaliq planda uqipliliq haqqinda, ol o`z rawajlaniwina shekem qalay jasawi haqqinda, sonday-aq, o`z rawajlaniwin toqtatqan, o`zinin` toliq rawajlaniwina jetkenligi haqqinda aytip bolmaydi.
Absolyut esitiw balada dawis ba`lentligin biliw ma`selesine shekem uqip sipatinda bolmag`an. Bug`an shekem tek anatomo-fiziologiyaliq fakt sipatinda zeyin bolg`an.
O`zine ta`n muzika uqiplilig`i- absolyut esitiw dep ataladi, yag`niy bunday uqipqa iye adam ba`lentliligi belgili bolg`an basqa dawislar menen salistirmay-aq, ayirim dawislardin` ba`lentliligin bile aladi. Absolyut esitiwde G`tuwma uqipliliqG` yag`niy tiykarinda tuwma zeyinler jatirg`an tipik misalin ko`riw ko`riwge tiykarlar bar. Biraq absolyut esitiw bolmag`anda, basqa uqiplarg`a-salistirmali esitiw, tembrli esitiw h.t.b su`yene otirip basqa jag`daylarda absolyut esitiw tiykarinda a`melge asirilatug`in sonday bir uqipti islep shig`iwdi an`latadi. Dawis ba`lentligin biliwdin` psixologiyaliq mexanizmi eki jag`dayda eki tu`rli boladi, biraq praktikaliq na`tiyjeleri ayirim jag`daylarda birdey boliwi itimal.
Sol waqit yamasa da`wir de bul tu`siniklerge biraz o`zgerisler kiritedi. Misali G`muzikali talantliliqG` tu`sinigi bir dawisli muzikadan basqasin bilmegen xaliqlardikine salistirg`anda bizler ushin basqasha ma`nige iye. Tariyxiy rawajlaniw muzikaliq talantliliqti o`zgertiwdi de ko`rsetedi.
Demek G`talantliliqG` tu`sinigi oni ja`miyetlik-miynet praktikasinin` konkret, tariyxiy rawajlanip atirg`an formasi menen o`z-ara baylanispay ma`nige iye emes.
Ja`ne bir en` a`hmiyetli jag`daydi atap o`temiz. Talantliliqtan tabis emes, al usi tabisqa erisiw mu`mkinshiligi g`a`rezli. Ha`tteki ma`selenin` psixologiyaliq ta`repi menen sheklene otirip soni aytip o`tiwimiz kerek, qa`legen is-ha`reketti tabisli orinlaw ushin tek g`ana talantliliq emes, al tiyisli ko`nlikpe ha`m uqiplilqlarg`a iye boliw talap etiledi. Adam qanshelli fenomenal ha`m muzikaliq talantqa iye bolmasin, eger ol muzikag`a oqimasa ha`m muzikali is-ha`reket penen turaqli tu`rde shug`illanbasa, ol opera dirijeri yamasa estrada pianisti funktsiyasin atqara almaydi.
To`mendegi eki jag`day arasinda u`lken ayirmashiliq bar G`bul adam o`z talanti menen minanday is-ha`reket tu`rlerin tabisliraq atqariw mu`mkinshiligine iyeG` ha`m G`bul adam o`z talanti menen minanday is-ha`reketke beyimG`. Talant is-ha`reketti tan`lawdin` aniqlawshi belgilewshi birden-bir faktori esaplanbaydi (al klassliq ja`miyette ol ko`pshilikte uliwma saylag`a ta`sir etpeydi), sonday-aq is-ha`reketti orinlawda tabisliliqti belgilewshi birden-bir faktor bolip ta esaplanbaydi.
|
| |