§2.4. DETALLARNI QAYTA TIKLASH (TA`MIRLASH)

§2.4. DETALLARNI QAYTA TIKLASH (TA`MIRLASH).
DETALLARNI MUSTAHKAMLASH VA KORROZIYAGA CHIDAMLI QILISH
2.4.1. Detallarni qayta tiklash (ta`mirlash)
Ishlash paytida yeyilish natijasida o`lchami o`zgargan detallarni ko`p hollarda qayta tiklash mumkin. Detallarni qayta tiklash usullarining asosiylari quyidagilar:
-
Qo`shimcha detallar bilan ta`mirlash. Detalning yeyilgan yuzasiga tokarlik stanogida mexanik ishlov beriladi va bu yuzaga maxsus tayyorlangan qo`shimcha detal yelim bilan, payvadlash yo`li bilan qo`ndiril yoki press yordamida tarang qo’ndirish (посадка с натягом) yo’li bilan kiydiriladi (2.4.1-rasm). Qo`shimcha detal tariqasida vtulka, tishli chambara va boshqalar ishlatiladi. Po`lat vtulkalar qalinligi val detali diametri Ø 20 - 30 mm bo`lganda 2 - 2,5 mm ni, diametr Ø 120 mm gacha bo`lganda - vtulka qalinligi 3 - 3,5 mm ni tashkil qiladi. Cho`yan vtulkalar devori qalinligi ikki barobar katta bo`ladi. Bu usul juda oddiy va kam xarajatli bo’lib, asosan uncha mas’uliyatli bo’lmagan detallarni ta’mirlashda
qo’llaniladi.
11.1- rasm. Vtulka qo`ndirish sxemasi
a - val bo`yinchasiga; b - podshipnik xalqasiga
1- val; 2 - vtulka; 3- podshipnik xalqasi.
-
Elektr-yoy va gazli payvandlash. Singan, yorilgan detallar (asosan stanina va rama detallari) payvandlash bilan tuzatiladi. Payvandlash ishlari turli sharoitlarda tez bajarish va unumdorligi katta bo`lganligi uchun ta`mirlashda keng qo`llaniladi. Shu bilan birga payvandlashning o`ziga yarasha kamchiliklari bor: issiqlik ta`sir qilish zonasida hududiy kuchlanish paydo bo`lib, metall strukturasi buziladi.
Bunda elektr-yoy payvandlash (Э42, Э42A, Э46 elektrodlar, TС- 300, TС-500 transformatorlar) va atsitelen-kislorodli gaz payvandlash (gorelka ГС- 2, "Маква") ishlatiladi.
Detalning darz ketgan yoki yeyilgan yuzasiga elektr payvandlash bilan metall quyilib, keyin tokarlik stanogida qoralama va oqlama mexanik ishlov beriladi. Bu usul metall quyish yo`li bilan qayta tiklash deyiladi. Bu usul bilan o`qlar, val-vtulka birikmasi, podshipniklar o`rnashadigan joylar qayta tiklanadi. Metall quyishda detallarning yeyilishga turg`unligini oshiradigan OЗН-250, OЗН-300 elektrodlar ishlatiladi.
-
Metallizatsiyalash yo`li bilan ta`mirlash. Eritilgan metallni changsimon holatda detalning yeyilgan yuzasiga qisilgan havo yordamida qo`ndirish jarayoni metallizatsiyalash deyiladi. Boshqa usullarga nisbatan bu usul qator afzalliklarga ega: qatlam quyilish unumdorligi katta (45 kg/soat gacha); 0,1 mm dan bir necha mm gacha yeyilishga turg`un qatlam hosil qilishi; jarayon nisbatan past haroratda 100-1200С olib boriladi (bu issiqlikdan deformatsiyalash oldini oladi); metallizatsiyalashtirilgan yuzalar ancha vaqtgacha yog`lovchi materialsiz ishlashi mumkin. Masalan, qalinligi 0,5 mm qatlami bo`lgan val bo`yinchasi yog`lash materiali berilishi to`xtatilgandan keyin metallizitsiya qilinmagan toblangan po`lat bo`yinchaga nisbatan yeyilishgacha 14 marta ko`proq vaqt ishlaydi; metallizatsiyalangan val bo`yinchasi toblangan po`latdan tayyorlangan bo`yinchasining yeyilishga olib keladigan yuklanishdan 3-4 marta ko`proq yuklanishda ishlay oladi. Buni shunday izohlash mumkin: metallizatsiyalangan qatlamning bikrlik moduli (модуль упругости) kichik - 7·104 MPa, yaxlit po`latniki bo`lsa - 20·104 MPa.
Elektr-yoy metallizatsiyalash usulini silindrik va yassi, cho`yandan, uglerodli va legirlangan po`latdan, rangli metalldan tayyorlangan detallar uchun qo’llash mumkin. Sirpanish ishqalanishida ishlaydigan va qo`zg`almas posadkali detallarni qayta tiklashda, darz hamda boshqa nuqsonlarni yo`qotishda qo`llaniladi.
Metallizatsiyalashdan oldin detal yuzasi tozalanadi va yuzasida metall zarachalari yaxshi qo`nishi uchun kichik g`adir-budurlik paydo qilinadi.
Diametri Ø 1-3 mm bo`lgan metall sim metallizatsiya apparatiga beriladi (2.4.2-rasm) va elektrometallizator (ЭM-12 va ЭM-15- statsionar, ЭM-14 - dastagi) elektr yoyi bilan eritiladi. Metallning 15-20 mkm o`lchamli zarrachalari qisilgan havo ta`sirida 140-300 m/s tezlik bilan metallizatordan chiqib, detall yuzasiga sochiladi, detal yuzasi bilan hamda o`zaro mustahkam birikib, tutash qatlam hosil qiladi.
Metallizatsiya ikki bosqichda amalga oshiriladi. Birinchi bosqichda birlamchi qatlam yotqiziladi, undan keyin esa – asosiy qatlam yotqiziladi. Birlamchi qatlam uchun molibden, volfram, nikel, xrom va ularning qorishmalaridan (masalan, X20Н80) tayyorlangan simlar, ba`zan uglerodli po`lat yoki rux simlar ishlatiladi). Asosiy qatlam uchun ishlatiladigan simlar materiali detal ishlash sharoitiga qarab tanlanadi va u 2.4.1-jadvalda keltirilgan. Qo`zg`almas birikmada turadigan po`lat detallarni metallizatsiyalashda Ст 8, Ст 10, Ст 20 po`lat simlarni, qo`zg`aluvchan birikmalarda ishlaydigan po`lat detallar uchun yuqori uglerodli У7, У7A, У8, У8A po`lat simlar ishlatish mumkin.
2.4.2- rasm. Elektr-yoy metallizatsiya qurilmasi va jarayoni sxemasi
1- elektrod simi; 2- haydovchi qisilgan havo; 3- qisuvchi plastina;
4- elektr toki olib keladigan poshna; 5- qalpoq; 6-diffuzor;
7- yorug`likdan himoyalovchi ekran; 8- changsimon metall zarrachalari
oqimi; 9- zarrachalar qo`nadigan sirt; 10- detal.
2.4.1- jadval. Detallni qayta tiklashda ishlatiladigan po`lat markalari
Po`lat markasi
|
Mustahkamlik, MPa
|
Qo`llash sharoiti
|
Св08Г2С
|
2500-3000
|
Darz ketgan, teshilgan joylarni yopish, eyilgan yuzalarni tiklash
|
Нп40
|
2500-3000
|
O`rta me`yor yuklama ostida ishlaydigan podshipniklarni, vallarni, rotorlarni tiklash
|
Нп105Х
|
2700-3700
|
Yuqori yuklama ostida ishlaydigan, vallarni, rotorlarni tiklash
|
40Х13
|
2200-2700
|
Korroziya kuchli sharoitlarda ishlaydigan detallar: nasos vallari va boshqalarni tiklash
|
Х18Н10Т
|
2200-3000
|
Issiqqa chidamli qilish
|
-
Gaz-alangali metall quyish. Bu usulda yeyilgan yuzalarni qayta tiklab, ularga kerakli fizik-mexanik xossalarni berish uchun metall kukunlarni gaz-termik yo`l bilan eritib quyiladi.
Kukunli materiallarni "sovuq" usulda (detal kukunini eritib quyish jarayonida temperatura 2000С dan oshmaydi) va "issiq" usulda (ya`ni, kukunni eritib quyish jarayonida detal va kukunning o`zi 900-11000С gacha isib ketadi) bajarish mumkin.
Bu usulni bajarish uchun maxsus uskunalar ishlatiladi. Shulardan biri – gaz-alangali metal quyish uskunasi 021-4 "Ремдеталь'" hisoblanadi. Bu uskuna Г-3 rusumli gaz gorelkasiga biriktirilgan bo`lib, metall kukuni alanga zonasiga tashqaridan beriladi (2.4.3-rasm).
Gorelka asosiga ko`p soploli munshtuk 1 ulangan va shu asosga zajim orqali kukun solinadigan bunkerchani ushlab turadigan kronshteyn 2 mahkamlangan. Alanga zonasiga kukun berishni to`xtatish uchun kukun tushadigan uskunada zaslonka 3 o`rnatilgan. Kukunning alanga zonasining markaziga tushishini bunkerli kronshteynni asos o`qi bo`ylab harakatlantirish bilan to`g`rilash mumkin. Gazning alanga zonasiga berilishini ikkita ventil 4 bilan rostlanadi.
2.4.3- rasm. 021-4 “Ремдеталь” tipidagi gaz-alangali metal quyish uskunasi
1- ko`p soploli mundshtuk; 2- metall kukun bunkerchali kronshteyn; 3- yopqich (zaslonka); 4- ventillar.
Bu uskuna valga o`xshash, yassi va shaklli detallarni qayta tiklash hamda mustahkamlash uchun qo`llaniladi. Uning texnik xarakteristikasi quyidagicha:
- qo`llaniladigan gaz ……………………. atsitelen, kislorod;
- bosim, MPa
atsitelenniki……………………….0,01 gacha
kislorodniki……………………….0,5 gacha
- Gaz sarfi, m3/soat
atsitelenniki ………………………0,6-1,7
kislorodniki ………………………0,8-1,9
- kukun eritib quyish bo`yicha
unumdorligi, kg/soat …………………….1,6-2,6;
- Kukun solinadigan bunker sig`imi, sm3 …280
- Massasi (kukunsiz), kg …………………3
Metall quyish uchun tayyorlanayotgan detallar yog` moddalaridan, smoladan va boshqalardan tozalanadi. Metall zarrachalari yuzaga yaxshi yopishishi uchun bu yuzada korund bilan ozgina g`adir-budurlik paydo qilinadi.
Metall quyib paydo bo`lgan qatlamlar qattiqligi 50 НRС gacha bo`lsa, metall yonish bilan ishlov beriladi, 50 НRС dan katta bo`lsa – metallni silliqlash (shlifovkalash) bilan ishlov beriladi. Bu usul bilan ham kichik, ham katta gabaritli detallar ta’mirlanadi.
-
Chilangarlik (slesarlik) ishlov berish yo`li bilan ta`mirlashga quyidagi operatsiyalar kiradi: metallni kesish va yorish, parmalash, rezba ochish, egovlash, silliqlash (shlifovka qilish), shtiftovka qilish, yamoq quyish. Bu hamma operatsiyalar sex chilangarlari tomonidan oddiy asboblarni ishlatgan holda (egov, zubilo, metchik, plashka, parma va boshqalar) korpus detallarini, kichik deformatsiyalanib oval bo`lib qolgan, rezbasi yoki teshigi yeyilgan vallarni va boshqalarni ta`mirlashda qo`llaniladi.
Jihoz staninasi yoki korpusiga yamoq qo`yish uchun parchinlash ishlari bajariladi. Parchinli birikmalar turi 2.4.4- rasmda ko`rsatilgan.
2.4.4- rasm. Parchin mixli birikmalar.
a- bir qatorli ustma-ust, b-bitta ustquymali bir qatorli uchma-uch, с- ikkita ustquymali bir qatorli uchma-uch, d- bitta ustquymali ikki qatorli uchma-uch.
-
Plastik deformatsiyalash yo`li bilan ta`mirlash. Nuqsonga uchragan detallarni birlamchi o`lchamiga qaytarish uchun plastik deformatsiyalash ( sovuq va issiq holda) qo`llanishi mumkin. Bu usul metallning yuklama ostida o`z shakl va o`lchamlarini sinmasdan, qoldiq deformatsiya natijasida o`zgartirishiga asoslangan. Plastik deformatsiyaga metall temperaturasi katta ta`sir ko`rsatadi: sovuq detallar issiq detallarga qaraganda ko`proq kuch talab qiladi. Harakat kuchi P va deformatsiya δ yo`nalishiga qarab plastik deformatsiyalash quyidagi turlarga ajratiladi (2.4.5 -rasm):
Egilgan detalni rostlash usuli bilan vallar, tyagalar, richaglar uglerodi 3 % gacha bo’lgan po’latdan va rangli metalldan yasalgan bo’lsa isitmasdan rostlanadi, boshqalari dastlab 100-5000С gacha qizdirilib keyin rostlanadi.
Bosish usuli yeliyish natijasida detalning 1 % birlamchi o’lchami o’zgargan bo’lsa presslarda amalgam oshiriladi. Bunda detalning birlamchi balandligining 8-12 % gacha bosish mumkin.
Tarqatish detal tashqi diametri yeyilganda ichkisini oirish hisobiga amalga oshiriladi.
2.4.5- rasm. Plastik deformatsiyalash yo`li bilan ta`mirlash sxemalari.
a) egilgan detalni rostlash; b) burama deformatsiyaga uchragan detalni rostlash; c) bosish (осадка); d) tarqatish (раздача); e) siqish (обжатие); j) tortish (вытяжка).
-
Kavsharlash bilan ta`mirlash. Bu ta`mirlash usuli bilan tunukadan yasalgan detallarni birlashtirish, devori yupqa bo`lgan sig`imlarning darzini yopish, metall kesuvchi kesgich (резец)larga qattiq qorishmali plastinalarini yopishtirish va h.k.lar bajariladi.
Kavsharlanayotgan birikmalarda mustahkamlik talab qilinmasdan faqat germetiklik talab qilinsa ПОС-4 dan ПОС-90 gacha markali yengil pripoylar ishlatiladi (ПОС- припой олово-свинцовый). Ular tez eriydigan metallar (ruх, qo`rg`oshin) va surma, vismut va mishyak qorishmasidan tarkib topgan. Qattiq pripoylar kavsharlanayotgan joylar katta yuklama ostida ishlayotganda ishlatiladi. Ularga mis-ruхli ПМЦ-36, ПМЦ-18 va kumushli ПСр70, ПСр72 pripoylar kiradi. Asosiy metallning pripoy bilan birikishini yaxshilash va zanglashdan himoya qilish maqsadida kavsharlash ishlarida har xil flyuslar (xlorli, ruxli, ftorli, natriyli) ishlatiladi. Issiqlik man`bai sifatida har xil kavsharlash lampalari qo`llaniladi.
-
Mexanik ishlov berish yo`li bilan ta`mirlash. Bu usul alohida (yangi ta`mir o`lchamigacha ta`mirlash) yoki boshqa ta`mir usullariga (metall quyish, metallizatsiya, qo`shimcha detallar bilan ta`mirlash va h.k.) qo`shimcha usul sifatida qo`llaniladi.
Yangi ta`mir o`lchovigacha ta`mirlashda yeyilgan detal sirti metall kesish stanoklarida qorama va oqlama yonib ishlov berilib, detal yuzi tekislanadi. Lekin uning o`lchami hali ruxsat etilgan o`lcham chegarasida bo`ladi. Detalni mexanik ishlov berish T5K10 (qoralama ishlov uchun) va T15K6 (oqlama ishlov uchun) markali qattiq plastina o`rnatilgan kesgich (резец)lar yordamida tokarlik stanogida bajariladi.
Bundan tashqari metall kesish stanogida frezerlash, parmalash, rezba kesish ham shu usulga kiradi.
Jihoz detallarini qayta tiklashda ta`mirlash turini tanlash uchun uning texnik-iqtisodiy ko`rsatgichlari inobatga olinadi. Detalning foydalanish-texnik xarakteristikasini butunlay qayta tiklagan holda shu qayta tiklash narxi va uning o`tkazish muddati yangi detalni tayyorlash narxi va muddatidan kichik bo`lsa, unda detal qayta tiklanadi.
2.4.2. Detallarni mustahkamlash va korroziyaga chidamli qilish
Detallarni mustahkamlash. Detallarning xizmat muddatini uzaytirish maqsadida mustahkamlash uchun ularga pechlarda termik va kimyoviy-termik usulda, lazer qurilmalarida termik ishlov beriladi, detal yuzasiga yeyilishga va korroziyaga turg`un metall quyiladi.
Detallarni "charchashlikka" chidamligini oshirish, korroziyadan himoyalash va yeyilishga chidamligini oshirish uchun sementatsiya, xromlash va boshqa kimyoviy-termik usullar amalga oshiriladi. Bular orasida sementatsiya ko`p qo`llaniladi. Sementatsiya – bu katta harorat ostida karbyurizatordagi (sementatsiyalovchi moddadagi) uglerod detal sirt yuzasidagi qatlamga diffuziyalanib 1-1,2 mm qalinlikdagi yuza hosil qiladi. Bu yuza katta qattiqlikka va yeyilishga turg`unlikka ega bo`ladi. Odatda 0,2 % gacha uglerod tarkibida bo`lgan po`lat hamda xromli, xromnikelli va boshqa legirlangan po`lat sementatsiyalanadi.
Detallarning mustahkamlashning termik usullardan toblash va chiniqtirish ko`p qo`llaniladi. Tobla shda detal pechlarda 550-6000C harorat ostida qizdiriladi va detal sovitiladi. Chiniqtirishda detal ma`lum tezlikda qizdiriladi va suv, havo muhitida yoki kislota, ishqor, tuzlarning suvli eritmalarida mahlum tezlik bilan sovitiladi. Sovitish tezligini o`zgartirib detal sirt qismining xossasini o`zgartirish mumkin. Chiniqtirish atsitelen-kislorodli alanga, yuqori chastotali tok yordamida bajariladi.
Lekin bu usullar orasida lazer qurilmalar bilan ishlov berish katta samara beradi. Lazer termik ishlov berishda detalning termik deformatsiyaga uchrash holati bo`lmaydi. Shuning uchun ham bu usul yordamida murakkab shaklga ega bo`lgan detallarga ham ishlov berish mumkin. Bunda detal yuzasi harakatlanayotgan lazer nuri bilan qisqa vaqtda isitiladi. Bu usul bilan barcha markadagi po`lat, cho`yan va boshqa materiallardan tayyorlangan detallarni ЛГН-702, ЛТ1-2, "Иглан" va boshqa rusumli lazer qurilmalarida mustahkamlash mumkin. Lazer nuri bilan mustahkamlangan cho`yan detallar yeyilishga turg`unligi 8-10 marotaba, po`lat detallarniki –3-5 marotaba oshadi (2.4.2-jadval ).
Lazer nuri bilan mustahkamlangan detallarning ishlash muddati 3-4 barobar oshsa, oddiy usul (termik va ximik-termik) usulda mustahkamlangan detallar xizmat muddati faqat 2-2,5 marotaba oshadi.
24.2- jadval. Lazer qurilmasida mustahkamlangandan keyin materiallar mustahkamligining o`zgarishi
-
Material
|
Qattiqlik, НRС
|
Boshlang`ich holati
|
Lazer qurilmasida mustahkamlangandan keyin
|
Cho`yan CЧ 18-36
|
18-20
|
65-68
|
Cho`yan СЧ 24-44
|
24-26
|
62-63
|
Cho`yan ХНМЧ
|
22-25
|
65-68
|
Cho`yan КЧ 35-10
|
10-14
|
50-60
|
Po`lat Ст 35
|
18-22
|
53-55
|
Po`lat Ст 45
|
18-20
|
60-65
|
Po`lat Ст 40Х
|
18-20
|
59-60
|
Po`lat
У8,У9,У10
|
21-29
|
72 гача
|
Detallarni korroziyaga chidamli qilish. Detallarni korroziyadan himoyalash uchun quyidagi usullari mavjud:
-
Metallizatsiyalash;
-
Ishlab chiqarish sexida kerakli meteorologik sharoitni yaratish;
-
Detallarni nometall qatlam bilan qoplash.
Detallarni, trubalar yuzasini, har xil sig`imlarni, payvandlangan metall konstruktsiyalarni korroziyadan himoyalash uchun ularni alyuminiy, rux va kadmiy bilan metallizatsiya qilinadi. Buning uchun metallizatorda alyuminiy, rux simlaridan foydalaniladi. Metallizatsiyalashda ularning detal yuzasi ustidagi qatlami qalinligi 0,3-0,5 mm atrofida bo`lishi kerak.
Ishlab chiqarish sexida kerakli meteorologik sharoitni yaratish. Jihoz va quvurlash ishlab chiqarish xonasining namligi va jihoz, quvur ustida namlikni kondensatsiyalanishiga olib keluvchi issiq haroratdan keskin sovuq haroratga o`tish (yoki aksincha) jihoz va quvurlar uchun xavf tug`diradi, chunki bu nam muhit korroziyani keltirib chiqaradi. Bu uchun sexda havo namligi va haroratni ruhsat etilgan darajada saqlash va sovuq haroratli sexlarni issiq haroratli sexlardan issiqlik himoya qilinishi kerak.
Detallarni nometall qatlam bilan qoplash. Quyidagi turlari mavjud: jihoz va konstruktsiyalar ust qismini moyli bo`yoq va laklar bilan bo`yash, yuzalarni moylash (texnik vazelin, universal yog`lar moddasi bilan) va detallar yuzasini rezina bilan qoplash (гуммирование).
ASOSIY TAYANCH IBORALAR:
-
Qo`shimcha material;
2. Elektr-yoy va gazli payvandlash;
-
Elektr-yoy metallizatsiya;
-
Metall eritib quyish;
-
Tokarlik dastgohi;
-
Plastik deformatsiyalash;
-
Kavsharlash;
| -
Sementatsiya;
-
Xromlash;
-
Qishdirish va chiniqtirish;
-
Lazer nuri;
-
Detallarni mustahkamlash;
-
Korroziya;
-
Meteorologik sharoit.
|
ASOSIY TAYANCH TUSHUNCHALAR:
*Detallarni qayta tiklash usullari: qo`shimcha materiallar bilan ta`mirlash, elektr-yoy va gazli payvandlash, qayta tiklovchi metall quyish bilan ta`mirlash, elektr-yoy metallizatsiya, metall eritib quyish, plastik deformatsiyalsh, chilangarlik yoli bilan, kavsharlash va mexanik ishlov berish yo`li bilan ta`mirlash bilan ta’mirlash.
*Detallarning xizmat muddatini uzaytirish maqsadida mustahkamlash uchun ularga pechlarda termik va kimyoviy-termik usulda, lazer qurilmalarida termik ishlov beriladi, detal yuzasiga yeyilishga va korroziyaga turg`un metall quyiladi.
*Detallarni korroziyadan himoyalash uchun quyidagi usullari mavjud: metallizatsiyalash; ishlab chiqarish sexida kerakli meteorologik sharoitni yaratish; detallarni nometall qatlam bilan qoplash.
TAKRORLASH VA MUNOZARA UCHUN SAVOLLAR
-
Qo`shimcha materiallar, elektr-yoy va gazli payvandlash usullarini tushuntiring.
-
Elektr-yoy metallizatsiyalash va metall eritib quyish usullarini aytib bering.
-
Plastik deformatsiyalash va chilangarlik usulari bilan qayta tiklash usullariga tushuncha bering.
-
Kavsharlash va mexanik ishlov berish usullarini tushuntiring.
-
Detal mustahkamlashning kimyoviy-termik usularini tushuntiring.
-
Detal mustahkamlashning termik usularini ayib bering.
-
Lazer nuri bilan mustahkamlash.
-
Detallarni korroziyaga chidamli qilish usullari.
O`QUV-USLUBIY TARQATMA MATERIALLARIGA MISOLLAR:
-
Tayanch ibora va tushunchalar.
-
Mavzu bo`yicha asosiy formulalar va jadvallar yozuvi.
-
Mavzu bo`yicha asosiy rasmlar.
§ 2.4. JIHOZ QISM VA DETALLARINI MOYLASH TEXNOLOGIYASI
2.4.1. Moylash materiallari turlari va ularning fizik xossalari
Ishqalanayotgan sirtlarni moylash asosan quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:
-
ishqalanish natijasida yo`qoladigan energiyani tejash;
-
yeyilish jadalligi va tezligini kamaytirish;
-
sirtlarni chirish (korroziya)dan, xastaliklar va darz ketishdan himoyalash;
-
ushbu sirtlarni isib ketishini oldini olish (moy o`ziga issiqlikni qabul qilib olish evaziga).
Moylashning o`z vaqtida va aniq bajarilishi mashinaning uzoq vaqt avariyaga uchramasdan benuqson ishlashini ta`minlaydi va detallarining ishlash "umrini" uzaytiradi.
Moylash materiallarini fizik holatiga ko`ra uch guruhga bo`lish mumkin:
-
suyuq (neftli va sintetik) moylar;
-
plastik (konsistent) moylovchi moddalar;
-
qattiq yog`lar.
Oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan texnologik jihozlar uchun suyuq moylar nomenklaturasi va asosiy fizik xossalari industrial moylar uchun DSt 20779-81 da, kompressorli moylar uchun DSt 1861-73 da, silindrli moylar uchun DSt 6411-76 da ko`rsatilgan.
Suyuq moylarning asosiy xususiyatlari quyidagilardan iborat:
-
ishqalanish yuzasida turg`un, yopishqoq va qurimaydigan qatlam hosil qilish;
-
moyning ichki xususiyatini xarakterlaydigan moy qovushqoqligi. Moyning muhim xossalaridan biri - kinematik qovushqoqlik koeffitsienti νt (m2/s) hisoblanadi. U t (0С) temperaturadagi moyning dinamik qovushqoqligining μt (Pa·s) shu temperaturadagi moyning zichligi ρ (kg/m3) nisbatiga teng, ya`ni
νt = μt / ρ (2.4.1)
Moyning temperaturasi oshgan sari kinematik qovushqoqligi pasayadi va moyning harakatchanligi oshadi, moyning temperaturasi tushgan sari aksincha moyning harakatchanligi pasayadi va moyning ishqalanish yuzalari orasidagi tirqishga kirishi kamayadi. Bu past temperaturadagi hali "qizimagan" jihozni maksimal ishga tushirish jihozni yuqori yuklama ostida qolishiga olib keladi ;
-
moyning qotib qolish, ya`ni harakatchanligini yo`qotish temperaturasi. Bu temperatura - probirkadagi moyni 450 burchakka pastga og`dirilganda moy ustunining 1 daqiqa ichida o`z shaklida o`zgarmay turish temperaturasidir;
-
xossalarini o`zgartirmaslik – bu moyning ma`lum sharoitda ishlaganda yoki uzoq vaqt saqlanganda o`zining xossalarini saqlay olish xususiyati;
-
tarkibida zararli moddalarning (masalan, suv, oltingugurt, suvda eriydigan ishqor va kislotalar) va mexanik qo`shimchalar borligi.
Suyuq mineral moylarning ishlatish xususiyatlarini yaxshilash uchun ularga bir va ko`p funktsiyasi qo`shimchalar qo`shish mumkin. Bu qo`shimchalar moyning qovushqoqligini oshirib, qovushqoqlik-temperatura xossalarini yaxshilaydi, qotib qolish temperaturasini tushiradi, ko`pik paydo bo`lishini kamaytiradi, yopishqoqligini oshiradi, metallar korroziyasini oldini oladi. Masalan, moyning moddalarning yeyilishiga qarshilik xususiyatlarini yaxshilaydigan qo`shilma ЭФО (DSt 14625-78) hisoblanadi.
Plastik (konsistentli) moylovchi moddalar ikki turga bo`linadi:
-
antifriktsion;
-
jihozlarni saqlash va transportlashda metall sirtlarni korroziyadan himoyalash va jihozlarni konservatsiyalash uchun ishlatiladigan.
Antifriktsion plastik (konsistent) moylar (namga chidamli solidol, namga sezgir konstalin) - yog`li kislotalarning kaltsiyli va natriyli sovunlari, parafin va boshqa quyuqlashtiruvchi moddalar qo`shilib quyuqlashtirilgan mineral moylardir.
Solidol podshipniklar temperaturasi 800С gacha bo`lgan sharoitda, eritilgan konstalin esa 1500С gacha temperaturada ishlatiladi.
Plastik moylovchi moddalar texnik xossalariga quyidagilar kiradi:
-
moyning issiqlikka va namga chidamligini xarakterlaydigan tomchi tushish temperaturasi (moyni isitganda birinchi tomchi tushish temperaturasi);
-
metallni korroziyalashi (ma`lum temperatura va vaqt ichida sinalayotgan moyning ichida turgan metall namunasi massaning o`zgarishga qarab aniqlanadi);
-
tirqishga kirib borish, xossalarini o`zgartirmaslik va ishqalanish yuzasiga yopishish xossalari.
Konsistent moylar nomenklaturasi va asosiy fizik xossalari yog`li solidol uchun DSt 1033-79 da, sintetik solidol uchun DSt 4366-76 da, konstalin uchun DSt 1957-73 da ko`rsatilgan.
2.5.2. Moylash materiallarini tanlash. Jihozlarni moylash usullari
Moylovchi moddalarni tanlash. Jihoz yoki uning detallarining ishonchliligi va uzoq vaqt ishlashi kop jihatdan moyni to`g`ri tanlashga, moyning tozaligiga, o`z vaqtida moylash va eskirgan moylarni yangisiga almashtirishga bog`liq.
Jihoz texnik pasportining "Mashinani ishlatish va unga xizmat ko`rsatish yo`riqnomasi"da mashinani moylash sxemasi va kartasi albatta bo`lishi kerak. Bu yo`riqnoma mashinani yaratish davrida tuziladi. Moylash sxemasida uncha katta bo`lmagan formatda mashina kinematik sxemasida belgilar bilan barcha mexanizm va ishqalanuvchi detallarni moylash joylari ko`rsatiladi. Moylash kartasi jadval tariqasida tuziladi: unda moylanadigan tugunlar nomi, moylash materialining markasi, moylash materialining moylash kartasida ko`rsatilgan shartli belgisi, moylash davriyligi va moyni uzatish tartibi ko`rsatilgan bo`lishi lozim.
Agar mashina zavodning o`zida tayorlansa, keltirilgan mashinaning hujjati bo`lmasa, mashinaning ish rejimi o`zgarsa, mashina takomillashtirilsa moylash materialini mustaqil tanlashga to`g`ri keladi. Moylash materialini tanlashda quyidagilarga e`tibor berish lozim:
-
yuklama qancha katta bo`lsa, qovushqoqlik shuncha yuqori bo`lishi lozim;
-
tashqi muhit ta`siri: chang, namlik, agressiv muhitlar mavjudligi hisobga olinishi lozim;
-
tezlik katta bo`lsa, tanlanadigan moyning qovushqoqligi kichik bo`lishi kerak.
Tebranish podshipniklarining normal ishlashi uchun kam moy talab qilinadi. Ularda bo`sh hajmning 1/3 qismiga moy solinadi. Keragidan ko`p moy solinsa, podshipnik temperaturasi va elektr energiya sarfi oshadi, moylash materiali parchalanib, o`z xususiyatini yo`qotadi. Podshipniklardagi suyuq moylar har oyda kamida bir marta, quyuq moylar esa 1-2 oyda bir marta almashtiriladi.
Moylash materiali mashina ishiga va uning vazifasiga bog`liq holda tanlanadi. Tebranish podshipnigi uchun eng yaxshi moylash materiali bo`lib suyuq moy hisoblanadi. Ammo, ko`p hollarda ularni moylashda ishlatish qulay, qovushqoqligi katta bo`lgan moylardan foydaniladi. Temperatura 650С gacha bo`lgan sharoitda ishlaydigan kam yuklatilgan tebranish podshipnigi uchun qovushqoqligi katta bo`lgan moy tariqasida solidol – УС-2, ko`p yuklatilgani uchun – УС-3 ishlatiladi. Temperaturasi 900С gacha ishlaydigan tugunlar uchun yuklanishidan qat`iy nazar konstalin УТВ yoki УТ1 moylari ishlatiladi. Tishli va chervyakli uzatmalar suyuq moyga qisman botirish yo`li bilan moylanadi. Moylar qovushqoqligi tishli juftliklarning materiali va aylanma tezligiga qarab tanlanadi. Ko`p bosqichli reduktorlar uchun moylash materiali kichik aylanma tezlik va katta yuklanish bilan ishlaydigan tishli juftliklarga qarab tanlanadi.
Qo`l yuritmali uzatmalar uchun qovushqoqligi katta bo`lgan moylar ishlatiladi. Ochiq tishli uzatgichlar uchun grafit maz ishlatiladi. Zanjirli uzatmalar uchun moy aylanma tezlik, ishchi temperaturasi va moylash sistemasiga qarab tanlanadi. Asosan silindr 11 moyi yoki industrial 45 moyi ishlatiladi. Ochiq zanjirli uzatmalar grafit aralashtirilgan qovushqoqligi katta bo`lgan moy bilan moylanadi. Moylash davriyligi quyidagi normativlarga qarab aniqlanadi:
1) normal sharoitda tebranish podshipnigi qovushqoqligi katta bo`lgan moy bilan 6 oyda bir marta; og`ir sharoitlarda (notekis kuchlanish, reversiv harakat, tez-tez ishlatish, chang muhit va boshqalar) ishlaydiganlar uchun - 3 oyda bir marta; suyuq moylar ishlatganda podshipnik asosiga 2-3 kunda bir marta moy quyiladi;
2) sirpanish podshipnigi va vtulkalar suyuq moy bilan har smenada qo`lda bir-ikki marta moylanadi;
3) sirpanish podshipniki qovushqoqligi katta bo`lgan moy balan 1 oyda bir marta moylanadi;
4) tishli, chervyakli va vintli uzatgichlar suyuq moy bilan qo`lda smenada bir marta; qovushqoqligi katta bo`lgan moy bilan 2-3 kunda bir marta; karterni moylashda korpusiga qovushqoqligi katta bo`lgan moy bir oyda bir marta qo`shiladi; suyuq moylash materiali 3-4 kunda bir marta;
5) zanjirli uzatgichlar qovushqoqligi katta bo`lgan moy bilan 1 oyda 1 marta; suyuq moy bilan - smenada bir marta;
6) yo`naltiruvchi parallellar smenada ikki-uch marta moylanadi.
Sirpanish podshipniklari va vtulkalarni moylashda 8 soat ish davomida val diametri va moylashda sarflanadigan qovushqoqligi katta bo`lgan moy miqdori 5 grammga teng.
Qo`l bilan surtiladigan parallel yo`nalishlar (yassi sirtlar) moylanganda sarf bo`ladigan moy miqdori quyidagicha aniqlanadi:
Q = 0,01· k· F (2.5.2)
bu yerda: Q - bir marta sarf bo`ladigan moy miqdori, kg; k - tuzatish koeffitsienti, masalan, moylanadigan yuza 0,05 m2 dan kam bo`lsa, k=12; F - moylanadigan parallellar yuzasi, m2.
Grafit moyning tishli uzatgichlarini moylashda bir martada sarf bo`ladigan moy miqdori tishli g`ildirak diametrining har bir sm ga 0,5 g qilib olinadi. Vint va chervyaklarni moylashdagi sarf bo`ladigan moy miqdori uning diametriga qarab olinadi.
Diametr, mm ............................................. 60 50 40 30 20
Sarf, gr ...................................................... 6 5 4 3 2
Sharning 8 soat ishi davomida sarf bo`ladigan moy miqdori - 0,5 g.
Zanjirni qovushqoqligi katta bo`lgan moy УС-1 bilan moylashda sarf bo`ladigan moy miqdori soatiga 0,4 g qilib, suyuq moy miqdoriga esa 1 m ga 1,0 g qilib olinadi.
Jihozlarni moylash usullari. Moylash materiallari moylash nuqtalariga individual yoki markazlashtirilgan moylash sistemalar yordamida uzatiladi. Individual moylash qurilmalari quyidagilardan iborat:
A. Rezervuarli maslyonka ichiga uvada yoki jun iplardan tayyorlangan filtr joylashtirilgan korpusdan iborat. Filtr moylash sirtlariga chang zarrachalarini tushishdan asraydi. Fitilli maslyonka rezervuar va ichiga pilik o`rnatilgan kanaldan iborat. Moy pilik orqali o`tib tozalanadi va moylash sirtiga tushadi. Pilikni moyga botib turish chuqurligi ip mo`ylovchalar yordamida rostlanadi. Bu maslyonkalar har ikkalasining qopqoqlarida teshikchalar bo`lib, ular kamera ichiga havo kirishini ta`minlaydi.
В. Qalpoqchali maslyonka quyuq moylarni uzatishda ishlatiladi. Qopqoqni burash yo`li bilan kamera ichida bosim hosil qilinadi. Sharikli press-maslyonka ham quyuq moylarni uzatishda ishlatiladi. Tomchili maslyonka ma`lum miqdordagi moyni vaqt birligi ichida etkazish uchun ishlatiladi. Markazlashtirilgan moylash qurilmalariga moy vannasi, karter misol bo`ladi.
Moylash materiallarning sarf normalari ma`lumotnomalarda berilgan. Sarf normasi bir smenali ish rejim (1 yilda 2000 soat) uchun berilgan. Zavod, sex yoki bo`limning yillik moylash materialiga bo`lgan talabi quyidagicha aniqlanadi.
P = (Fr ·Nr· K) / 2000 (2.5.3)
bu yerda: P - bir yillik materialga bo`lgan talab miqdori, kg; Fr - jihozning yillik ish vaqti fondi, soat; Nr - material sarf normasi; K - ushbu tipdagi jihozlar soni.
ASOSIY TAYANCH IBORALAR:
1. Suyuq moylar;
2. Kinematik yopishqoqlik;
3. Dinamik yopishqoqlik;
|
4. Konsistent moylash materiali;
5. Press-maslyonka.
|
ASOSIY TAYANCH TUSHUNCHALAR:
*Ishqalanayotgan sirtlarni moylashdan maqsad: ishqalanish natijasida yo`qoladigan energiyani tejash; yeyilish jadalligi va tezligini kamaytirish; sirtlarni chirish (korroziya)dan, xastaliklar va darz ketishdan himoyalash; ushbu sirtlarni isib ketishini oldini olish (issiqlikni moy o`ziga qabul qilib olish evaziga).
*Moylash materiallarining fizik holatiga ko`ra guruhlari: suyuq (neftli va sintetik) moylar; plastik (konsistent) moylovchi moddalar; qattiq yog`lar.
*Moylash materialini tanlashda quyidagilarga e`tibor berish lozim: yuklama qancha katta bo`lsa, qovushqoqlik shuncha yuqori bo`lishi lozim; tashqi muhit ta`siri: chang, namlik, agressiv muhitlar mavjudligi hisobga olinishi lozim; tezlik katta bo`lsa, tanlanadigan moyning qovushqoqligi kichik bo`lishi kerak.
TAKRORLASH VA MUNOZARA UCHUN SAVOLLAR
-
Moylovchi moddalar turlarini aytib bering.
-
Suyuq moylarning asosiy xossalarini tushuntiring.
-
Konsitent moylarning asosiy xossalari.
-
Moylovchi moddalarni tanlashda nimaga e’tibor berish kerak?
-
Moylash usullarini tushuntiring.
O`QUV-USLUBIY TARQATMA MATERIALLARIGA MISOLLAR:
-
Tayanch ibora va tushunchalar.
-
Mavzu bo`yicha asosiy formulalar va jadvallar yozuvi.
|