Yalpi talab va yalpi taklif - I. Kirish II. Asosiy qism 1-Bob. Yalpi talabning nazariy jihatlari

1.3 Yalpi talab va yalpi taklif
“AD - AS” makroiqtisodiy modeli klassik va Keynscha iqtisodiy nazariyalarning asosi hisoblanadi. Yalpi taklif va yalpi taklif talqinlarini solishtirish nazariyalarning uslubiy yondashuvlaridagi farqlarni aniqlash va ulardan xulosalar chiqarish imkonini beradi.
Guruch. 2 “AD - AS” modelining klassik versiyasi Say qonuniga asoslanadi
Say qonuni:
Tovar ishlab chiqarish jarayoni ishlab chiqarilgan mahsulot qiymatiga to'liq teng bo'lgan daromadning paydo bo'lishiga olib keladi, shuning uchun taklif o'z talabini yaratishga olib keladi yoki biron bir mahsulotga bo'lgan talab etarli bo'lishga qodir emas.
Klassik AD/AS varianti quyidagilarni nazarda tutadi:
. Narxlar va ish haqining mutlaq elastikligi.
. Yalpi taklif iqtisodiy o'sish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
. Sof raqobatbardosh bozorning mavjudligi va bozor mexanizmining to'liq bandlikda AS va ADni muvozanatlash qobiliyati.
. Yalpi taklifning iqtisodiyotdagi ishlab chiqarish hajmiga to‘g‘ri kelish istagi, bu potentsial bo‘lishi mumkin (shuning uchun AS egri chizig‘i vertikal chiziq sifatida tasvirlangan bo‘lib, u narx darajasidagi o‘zgarishlarni va ishlab chiqarishning doimiyligini aks ettiradi).
Formal nuqtai nazardan klassiklar (A. Smit, D. Rikardo va boshqalar) makroiqtisodiyot kategoriyalari bilan ishlamadilar. Ular mikroiqtisodiy turdagi tahlil bilan tavsiflangan. Ammo ularning yondashuvlari va qarashlarida mukammal turdagi raqobatning butun bozor tizimining ishlashi haqidagi g'oyalarning ravshanligini etarlicha aniqlik bilan kuzatish mumkin. Shunday qilib, A.Smit iste'molchilar va ishlab chiqaruvchilarning erkin o'zaro ta'siri bilan betartiblik emas, balki shaxsiy manfaatlarni ko'zlagan shaxslarning iqtisodiy tabiatining tartibi amal qiladi, bu umumiy muvozanatning o'rnatilishiga olib keladi, degan fikrni bildirdi. bu hamma uchun foydalidir.
Mukammal turdagi raqobat sharoitida umumiy muvozanatga erishishning fundamental imkoniyati birinchi marta L. Valras tomonidan matematik shaklda isbotlangan.
Valrasning fikricha, muvozanatga erishish nafaqat mukammal raqobat sharoitlarining mavjudligini, balki narxlardan tashqari talab va taklifning barcha omillarining doimiy holatini ham nazarda tutadi. Albatta, real iqtisodiyotda bunday shartlar bajarilmaydi. Shu sababli, umumiy muvozanat tipik emas, balki raqobatbardosh iqtisodiyotning ideal holatini tavsiflovchi o'tkinchi momentni ifodalaydi.
Ko'pgina mualliflar L. Valrasning modelini tanqidiy tahlilga duchor qildilar.
L. Valrasning umumiy muvozanat modeli iqtisodiyotning fan sifatida rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi. Ammo u ko'p jihatdan burjua jamiyatining haqiqiy holatidan ajralib turadi. Ishsizlik darajasi nolga teng bo'lishi, ishlab chiqarish apparatidan to'liq foydalanish imkoniyatini berishiga, ishlab chiqarishning tsiklik tebranishlarining yo'qligiga, texnik taraqqiyotning kapital to'planishi hisobga olinmasligiga e'tibor berish kifoya. L.Valras ham o‘zidan oldingilar singari, narxlar talab va taklifga, ikkinchisi esa narxlarga bog‘liq bo‘lgan ayovsiz doirada harakatlanib, narxlarning mohiyatini tushuntira olmadi.
L.Valras modeli uchun narxlar va pul harakati amaliyotiga xos qarama-qarshilik mavjud. Shunday qilib, L.Valrasning fikricha, agar har bir bozorda muvozanat mavjud bo'lsa, nisbiy narxlar bir xil bo'lib qolsa va barcha tovarlar uchun mutlaq narxlar oshib borsa, tovarlarga talab va taklifda hech qanday o'zgarish bo'lmaydi. Shu bilan birga, mutlaq narxlarning oshishi pulga bo'lgan talabning oshishiga olib kelishini ko'rsatmaydi.
Bu qarama-qarshilikni amerikalik olim D. Patinkin «Pul, foiz va narxlar» (1965) kitobida hal qilgan. U L.Valras modeliga pul bozori va real pul qoldiqlari kabi qo‘shimcha komponentni kiritdi, ular xaridorlar va sotuvchilar qo‘lida qoladigan pul summalarining real qiymatini ifodalaydi.
D. Patinkin umumiy muvozanatning makroiqtisodiy modelini yaratdi , u nafaqat tovar bozorlarini, balki real pul mablag'lari qoldig'iga ega bo'lgan pul bozorini ham o'z ichiga oladi. Shu bilan birga, D. Patinkin naqd pul qoldiqlarining real qiymati nafaqat tovar tipidagi talabga, balki pul talabiga ham ta'sir etishidan kelib chiqdi. Sotuvchilar va xaridorlarning qo'lida qolgan pul miqdori nominal ko'rinishda o'zgarmagan deb taxmin qiladi. Ammo narxlarning umumiy o'sishi ularning xarid qobiliyatining pasayishiga olib keldi va shu sababli barcha bozorlarda tovarlarga talab pasaydi. Shu sababli muvozanat buziladi, bu esa tovar taklifining ortiqcha bo'lishiga olib keladi, bu esa L.Valras qonuniga muvofiq pulga bo'lgan ortiqcha talabni keltirib chiqaradi. Ikkinchisi bozorda mablag'lar taklifi talabdan kam degani emas. Ma'lum miqdordagi tovarlarni sotib olish uchun etarli bo'lmagan pul tanqisligi yuzaga kelganda, nisbiy turdagi narxlar o'zgarmagan holda mutlaq turdagi narxlar pasayadi. Mutlaq narxlarning pasayishi hisobiga naqd pul qoldiqlarining real qiymati ortadi. Umumiy muvozanat tiklanadi, bu tizimning o'zini o'zi boshqarish qobiliyatini ko'rsatadi.
Makroiqtisodiyotdagi muvozanat modellari
-
Makroiqtisodiyotdagi muvozanat modellari
|
Marshall va Valras modeli
|
Tanqislik tahlili o'tkaziladi va ishlab chiqarish ishlab chiqaruvchilar tomonidan cheklanadi. Ortiqcha talab (taqchillik) mavjud. Iste'molchilar tovarlar uchun raqobat qila boshlaydilar, shuning uchun narxlarning ko'tarilishi. Muhim narx ishlab chiqarishni rag'batlantiradi, bu esa tanqislikning yo'qolishiga olib keladi
|
Klassik model
|
1. bozor iqtisodiyotida uni muvozanatga keltiruvchi mexanizmlar mavjud; 2. real ishlab chiqarish hajmini oshirish uchun umumiy xarajatlar yetarli bo'lmagan vaziyat yuzaga kelishi mumkin emas; 3. agar xarajatlar hali ham etarli bo'lmasa, bu narxlar va ish haqining pasayishiga olib keladi; 4. narxlar, ish haqi va foizlar tez o'zgarib turadi va moslashuvchan bo'lib, iqtisodiyotga davlat aralashuviga ehtiyoj yo'q.
|
Keyns modeli
|
1. narxlar, ish haqi va foizlar moslashuvchan emas va sekin o'zgaradi; 2. ular asta-sekin yalpi taklif va yalpi talabning muvozanat nuqtasiga o'tadilar; 3. to‘liq bandlikni kafolatlovchi mexanizm mavjud emas; 4. davlat iqtisodiyotni tartibga solish imkoniyatiga ega , yalpi talabga (talabning etishmasligi inqirozlarning asosiy sababi hisoblanadi) "kengayish" siyosati orqali ta'sir qiladi: a) davlat xarajatlarining o'sishi; b) kapital qo'yilmalarni rag'batlantirish; v) inflyatsiyadan foydalanish; d) kredit va pul sohasidagi faol siyosat; e) investitsiya multiplikatorini qo'llash;
|
Fridman modeli - monetarizm
|
1. «tutib turish» siyosati amalga oshirilmoqda, uning mohiyati aholi daromadlarining cheklangan o'sishi (ya'ni yalpi talabning pasayishi); u inflyatsiya zarur darajaga tushgunga qadar va shuning uchun ishlab chiqarish xarajatlari kamayguncha amalga oshirilishi kerak; 2. "liberalizm" siyosatining navbati keladi - bozor omillariga sezilarli erkinlik beriladi, ya'ni ishlab chiqarish avvalgi darajasini tiklaydi, ishlab chiqarish kamayadi.
|
Makroiqtisodiy muvozanat - bu yalpi turdagi talab yalpi turdagi taklifga teng bo'lgan mamlakat iqtisodiyotining holati. Makroiqtisodiy tabiatdagi muvozanat holatiga amalda erishib bo'lmaydi va uning nazariy modeli rasmda ko'rsatilgan, bu erda AD yalpi talab egri chizig'i, AS - yalpi taklif egri chizig'i.
|