nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Bob bo„yicha xulosalar - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

152
Geografik tamoyil orqali bozorni joylashuvi, aholining soni va zichligi, tijorat
faoliyatining tuzilishi, hududni rivojlani dinamikasi, inflyasiya darajasi, huquqiy
cheklashlar hisobga olinadi.
Psixografik tamoyil natijasida hayot tarzi, shaxsning tipi, jamoat holati kabi
hisobga olinib, turmush tarzi shaxsning o‗z faoliyatida, qiziqishlarida, kat‘iyatida
va e‘tiqodlarida o‗z aksini topadi. SHaxsning turi esa hayotdan mamnun,
melanholik, o‗zgalardek ish kuruvchi, o‗zbilarmon va boshqa hislatlarda bo‗lishi
mumkin.
Demografik tamoyillarda oilani soni va sifat tarkibi, oilaning hayotiylik sikli
bosqichi, daromadlilik darajasi, mashg‗ulot turi, ma‘lumoti, millati kabilar
inobatga olinadi hamda bozor segmentasiyasining asosiy tamoyillaridan biri
hisoblanadi.
Xulq-atvor tamoyili orqali xarid qilishga yo‗l, foydalanuvchi maqomi,
iste‘mol jadalligi, bog‗lanib qolish darajasi, tovar haqida ma‘lumot berish, tovarga
bo‗lgan munosabati hisobga olinadi.
Diversifikatsiya - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

332
harakatlarni tashkil tatbiq kommunikativ vositalar (kommunikativ miks)
majmuasidan foydalanish strategiyasining mavjudli. 2) rag‗batlantirish majmuasini
ishlab chiqish, ya‘ni biznes - hamkorliklarning o‗zaro aloqalari samarali bo‗lishini
ta‘minlash bo‗yicha, tadbirlar, reklamani tashkil etish, savdoni rag‗batlantirish
usullari, jamoatchilik bilan aloqa va shu kabilar.
Konglomerat diversifikatsiya - firma assortimentini na firmada
qo‗llanayotgan texnologiyalarga, na ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarga, na
hozirgi bozorga hech qanday aloqasi bo‗lmagan mahsulotlar bilan to‗ldirish.
Konsyumerizm - iste‘molchilar huquqi va manfaatlarini himoya qilish
bo‗yicha tashkil qilingan harakat, iste‘molchilar xavfligi, ularning iqtisodiy
manfaatlarini muxofaza qilish, sifatsiz tovar ishlab chiqarish g‗irrom
raqobatchilikkka
va qarshi kurash bilan bog‗liq bo‗ladi.
Bozorni segmentlash - Ergashxodjaeva Sh. Dj., Qosimova M. S

331
imkonini beruvchi raqobatchilar ulushini taqsimlash. Aniq tovar bozorlarida
raqobatchilarning o‗rnini tahlil qilish natijasida aniqlanadi.
Brending - marketing kommunikatsiyalari tizimining firma stili va uning
elementlarini ishlab chiqish, firmani raqobatchilardan ajratib turuvchi o‗ziga xos
imijini yaratish sohasi
Gorizontal diversifikatsiya - firma assortimentini ayni paytda ishlab
chiqarilayotgan mahsulotlar bilan bog‗liq bo‗lmagan, biroq mijozlarning
qiziqishini uyg‗otishi mumkin bo‗lgan mahsulotlar bilan to‗ldirish.
Demping - tovarni o‗rtacha bozor narxidan arzon, ba‘zida hatto o‗z
tannarxidan arzon narxda sotish. Ko‗pchilik g‗arb mamlakatlarida milliy ishlab
chiqaruvchilar
foydasini
himoya
qiluvchi
va
aksari
hollarda
boshqa
mamlakatlardan raqobatning kuchli emasligi sababli arzon narxda tovar olib
kirishni ta‘qiqlovchi antidemping qonunlar amal qiladi.
Raqobat evolyusiyasi va unga ta‟sir etuvchi omillar

|
Raqobat evolyusiyasi va unga ta‟sir etuvchi omillarBog'liq 1 Ergashxodjaeva Sh J , Qosimova M S , Yusupov M A Marketing
8.3. Raqobat evolyusiyasi va unga ta‟sir etuvchi omillar
Raqobat kurashiga quyidagi asosiy omillar ta‘sir etadi:
Bozor o‗lchami - qancha ko‗p bo‗lsa, raqobatchilar kuchli bo‗ladi;
Bozorning o‗sish sur‘ati - tez o‗sishi bozorga kirishni engillashtiradi ;
Quvvati - ortiqcha quvvatlilik narxni pasayishiga olib keladi;
Bozordan chiqish yoki kirish uchun sharoitlar firma pozitsiyasini himoya
163
qiladi;
Narx;
Xaridor tovarlarni standartlashtirish darajasi ustunlikka ega chunki ularga
bir tovardan ikkinchi tovarga o‗tish osondir;
Mobil texnologik modullar;
Zarur kapital qo‗yilmalar razmeriga talablar – qattiq talab
tavakkalchilikni oshiradi, kirish va chiqishning qo‗shimcha to‗siqlarini yaratadi;
8.4-rasm. Raqobat sur‟atlariga ta‟sir etuvchi omillar
20
Vertikal
integratsiya
kapital
razmeriga
talabni
oshiradi,
integratsiyalashgan va qisman integratsiyalashmagan firmalarning ishlab chiqarish
xarajatlari va raqobatbardoshligidagi kuchli farqlanishga olib keladi;
Miqyosdagi iqtisod - zaruriy tovar,raqobatbardoshligiga erishish uchun
bozor ulushini oshiradi,
Mahsulot assortimentini tez yangilash.
20
Эргашходжаева Ш.Д. Халқаро рақобат. Ўқув қўлланма. Т.: ТДИУ, 2013 й. 252 бет.
Raqobat
sur‘atlari
Narxni pasaytirish
imkoniyatlari
Iste‘molchilarning
egallash xarajatlari
miqdori
Raqobat
strategiyalarining
turlilik darajasi
Egallab turgan mavqedan
qanoatlanish darajasi
Tarmoqning jalb etuvchanlik
darajasi
Raqiblar ishlab chiqarish
quvvatlarining nisbati
Talab dinamikasi
Raqobat strategiyasining
naflilik darajasi
Raqiblar soni
Chiqish to‘siqlarining
balandligi
|
| |
Nazorat va mulohaza uchun savollar

153
Adabiyotlar ro„yxati
1. Котлер Ф., Келлер К.Л. Маркетинг. Менежмент. 14-с издание. -СПБ.:
2015. 800 с.
2. Котлер Ф. Маркетинг от А до Я: 80 конценций,
которые должен
знать каждый менеджер. –М.: АЛЬПИНА ПАЛИШЕР, 2013.-211 с.
3. Чувакова С.Г. Стратегический маркетинг. Учеб. пос. – М.: Дашков и
К. 2012. – 272 с.
4. Котлер Ф., Армстронг Г., Вонг В., Сондерс Дж.
Основы
маркетинга.–М.: ООО ―И.Д.Вильямс‖, 2012.- 752 с.
5. Soliyev A., Buzrukxonov S. Marketing. Bozorshunoslik. Darslik. –T.:
Iqtisod-Moliya, 2010. -424 b.
6. Ergashxodjaeva Sh.J. Strategik marketing. Darslik. -T.:
Ozbekiston
faylasuflari milliy jamiyati, 2014. - 240b.
7. Эргашходжаева Ш.Дж., Самадов А.Н., Шарипов И.Б. Маркетинг.
Дарслик. - Т.: Иқтисодиѐт, 2013. -346 б.
8. Юсупов М.А., Абдурахмонова М.М. Маркетинг. – Т.: Иқтисодиѐт,
2012.-190 б.
9. Розова Н.К. Маркетинг. СПб.: Питер.-2008. -182 с.
Tizimdagi transaksiyalar bo‘yicha ko‘chirma

CyberPlat tizimining afzalliklari quyidagilarda namoyon bo‘ladi.
O‘zaro to‘lovlarni o‘tkazish tezligi: Xaridor, Magazin va Bank ish-
tirok etuvchi barcha operatsiyalarning on-line shaklida o‘tkazilishi.
Soddaligi:
1) tizimga ulanishning yetarlicha soddaligi;
2) moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirish
texnologiyasining muay-
yan soddaligi;
Mijoz hisob raqamining xavfsizligi va konfidensialligi quyidagilar-
ga asosan ta’minlanadi:
1) o‘zaro munosabatda bo‘lgan tomonlar Elektron-raqam imzolar-
dan foydalanadi (ERI);
2) mijoz xavfsizligining tegishli darajasi 512-bitli yopiq kalitni qo‘l-
lash orqali ta’minlanadi;
3) operatsiyani o‘tkazuvchi tomonlarning haqiqiyligini
tasdiqlovchi
tizimning mukammalligi.
Real vaqtda amalga oshirilayotgan to‘lovlar bilan bog‘liq operatsi-
yalar va ularni tegishli hujjatlar bilan tasdiqlash ustidan nazorat quyida-
gilarga asosan ta’minlanadi:
1) to‘lov operatsiyalarining har bir bosqichi
rasmiy hujjatlar bilan
tasdiqlangan;
2) hujjatlar ERI bilan imzolanadi.
Hisob raqamni Internet orqali boshqarishdagi qulaylik CyberPlat ti-
zimida ochilgan hisob raqami orqali to‘lovni tashqi to‘lov tizimlar orqali
har qanday bankning har qanday hisob raqamiga o‘tkazish imkoniyati-
ning mavjudligi bilan kafolatlanadi.
CyberPlat tizimining kamchiliklari boshqa qator to‘lov tizimlari sin-
gari o‘z mijoziga tegishli axborot va transaksiyalari xavfsizligini mutlaq
tarzda ta’minlab bera olmasligidir.
Tovarni bozorda pozitsiyalashtirish

150
Tovarni bozorda pozitsiyalashtirishni to‗g‗ri tashkil etilishi marketing rejasi
va kompleksini samarali ishlab chiqarish shart-sharoiti bo‗lib hisoblanadi.
Pozitsiyalashtirish differensiatsiya strategiyasini amalga oshirish vositasi
bo‗lib hisoblanadi. D.Traut va E.Raislar tomonidan 1979 yilda pozitsiyalashtirish
konsepsiyasi taklif etilgan. Aniq pozitsiyalashtirish uchun firma pozitsiyalashtirish
belgisini o‗rnatish kerak.
Pozitsiyalashtirish belgisi – xarid motivatsiyasi manbasi yoki asosiy tovarning
iste‘molchi nuqtai nazaridan foydaliligidir.
Raqobatchiga nisbatan tovar pozitsiyalashtirish belgisi ikkita usuldan biri
bo‗lishi mumkin:
1) raqobatchiga o‗xshash – bu holatda firma bozordagi raqobatchini siqib
chiqarish vazifasini hal qiladi.
2) Noyob.
Birinchi strategiyada quyidagi uch xil sharoitdan bittasini qo‗llab –
quvvatlash maqsadga muvofiq:
- Firma raqobatchi tovaridan ustun tovarlarni yaratish mumkin;
- Bozor bir necha raqobatchilarni yig‗dirish holatidadir;
- Firma pozitsiyalashtirayotgan tovar bo‗yicha resurs va imijga ega bo‗ladi.
Ikkinchi strategiya esa:
-firma noyob tovarlarni ishlab chiqarish uchun moliyaviy va texnik
imkoniyatga ega bo‗ladi;
-noyob tovarning potensial iste‘molchilarining etarli soni mavjud bo‗ladi.
Generatorli datchiklar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

57
22-rasm. Termojuft: 23-rasm. Pezoelektrik
1,2-turli jinsli о‘tkazgichlar. datchik.
Pezoelektrik datchiklar
pezoeffektga ega bо‘lgan materiallardan (masalan,
kvars, fosfat ammoniydan) tayyorlangan plastinalar yig‘indisidan tashkil topadi.
Dielektrikning
yuza
qismini
mexanik
deformatsiyalanishidan
(masalan,
plastinalarga F kuch qо‘yilganda) ularning sirtida elektr zaryadlari paydo bо‘ladi
(23-rasm). Bunda zaryadlar yig‘indisi kuch miqdorini, uning belgisi esa kuch
yо‘nalishini bildiradi. Pezoelektrik datchik qoplamalari orasidagi kuchlanish
quyidagi ifoda bо‘yicha aniqlanadi:
U
chiq
= (
a
F)/C,
bu yerda C - datchik va ulovchi simlar sig‘imlarining yig‘indisi;
a
-mutanosiblik
koeffitsiyenti.
Pezoelektrik datchiklar inertsionlik xususiyatiga ega emas. Ular asosan kuch,
bosim va vibratsiyani о‘lchashda qо‘llaniladi.
Bozor segmentasiyasining asosiy tamoyillari

144
Demografik tamoyil;
Xulq-atvor tamoyili;
Xolat tamoyili.
Quyidagi – rasmda xaridorlarga farab bozorni segmentasiyalash mezonlari
keltirilmoqda.
7.2-rasm. Xaridorlarga qarab bozorni segmentasiyalash mezonlari
Geografik tamoyil orqali bozorni joylashuvi, aholining soni va zichligi, tijorat
faoliyatining tuzilishi, hududni rivojlanish dinamikasi, inflyasiya darajasi, huquqiy
cheklashlar hisobga olinadi.
Psixografik tamoyil natijasida hayot tarzi, shaxsning tipi kabi hisobga olinib,
turmush - tarzi shaxsning o‗z faoliyatida, qiziqishlarida, qat‘iyatida va
e‘tiqodlarida o‗z aksini topadi. SHaxsning turi esa, hayotdan mamnun, melanxolik,
o‗zgalardek ish kuruvchi, o‗zbilarmon va boshqa hislatlarda bo‗lishi mumkin.
Demografik tamoyillarda oilani soni va sifat tarkibi, oilaning hayotiylik davri
bosqichi, millati kabilar inobatga olinadi hamda bozor segmentasiyasining asosiy
tamoyillaridan biri hisoblanadi.
Ijtimoiy-iqtisodiy:
daromad
ma‘lumoti
mutaxassisligi va
boshqalar
Psixografik:
hayot tarzi (stil)
innovatsiyaga
(yangilikka)intilish
guruh
motivatsiyasi
va
boshqalar
Geografik:
hudud
shaxar
qishloq
iqlim va
boshqalar
Xulq-atvori:
firmaga nisbatan ishonchi
prestij darajasi
tovarga nisbatan
ixlosi
tez-tez iste‘mol qilinishi
va boshqalar
Bozor segmentasiyasi turlari

143
Makrosegmentlash bozorlarni hududlar, mamlakatlar bo‗yicha
ularning
sanoatlashuviga qarab bo‗lishni ko‗zda tutadi.
Mikrosegmentlash esa, bir mamlakat iste‘molchilarini yanada batafsilroq
mezonlar bo‗yicha guruhlarga bo‗ladi.
Ichkarida segmentlashda segmentlash jarayoni keng iste‘molchi
guruhlari
bilan
boshlab,
keyin
tovar
yoki
xizmatlarni
oxirgi
iste‘molchilari
klassifikatsiyasiga bog‗liqligiga qarab bosqichma-bosqich chuqurlashadi.
Chuqurda segmentlash tor iste‘molchi guruhlari (segmentlari) bilan boshlanib,
keyin tovarni ishlatish va qo‗llanish sohasidan bog‗liqligiga qarab kengaytirishni
nazarda tutadi.
Avvaldan segmentlash maksimal bozor segmentini o‗rganishga mo‗ljallangan
marketing tadqiqotining boshlang‗ich bosqichidir.
Yakuniy segmentlash – bozor muhiti sharoitlari va firmaning o‗z
imkoniyatlarini tartibga solib o‗tkazishdagi bozor tahlilini yakunlovchi bosqichidir.
U iste‘molchilar talabiga va firma imkoniyatiga
javob beruvchi segmentga
tovarlarni pozitsiyalashtirish maqsadida bozorni optimal segmentini qidirish bilan
bog‗liq.
Iste‘molchilar turiga ko‗ra, iste‘mol talabdagi tovarlari iste‘molchilarni
segmentlash va ishlab chiqarish, texnik maqsadidagi tovar iste‘molchilari bo‗yicha
farq qiladi.
Tegishli mahsulot ishlab chiqaruvchilar nazarga
ilmagan segment bozor
darchasi deb ataladi. Bozor darchasi xech ham mahsulot tanqisligini bildirmaydi.
Bozor uyachasi shunday bozor segmentiki, uning uchun ushbu firma tovarlari
va ularni etkazib berish imkoniyatlari eng qulay va munosibdir.
Pnevmtik o‘gartkichlar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

Pnevmtik o‘gartkichlar. O‘lchanayotgan kattalikni pnevmatik chiqish
signaliga o‘zgartirish va ko‘rsatishlarni masofaga uzatish uchun qo‘llaniladigan
pnevmatik o‘zgartkichlar ichida kuch kompensatsiyali va siljish kompensatsiyali
o‘zgartkichlar yong‘in va portlash xavfi bor korxonalarda keng ishlatiladi.
Kuch kompensatsiyali pnevmatik o‘zgartkichlar o‘lchash blokidan sezgir
elementining kuchini 20-100 kPa (0,2-1 kgk/sm
2
) qiymatda bir xillashtirilgan
pnevmatik chiqish signalni o‘zgartirish uchun mo‘ljallangan.
Pnevmatik kuch o‘zgartkichlarining ishlash prinsipi pnevmatik kuch
kompensatsiyasidan foydalanishga asoslangan.
Kuch kompensatsiyasiga ega pnevmatik o‘zgartkichning prinsipial sxemasi
30-rasmda ko‘rsatilgan. O‘lchanayotgan parametr o‘lchash blokining sezgir
elementiga ta’sir ko‘rsatadi va
F mutanosib kuchga aylanadi. F kuch ta’sir
qilayotgan richag
1 orqali to‘siq
2 soplo
3 ga nisbatan siljiydi. Soplo
1
va to‘siq
orasidagi tirqishning o‘zgarishi natijasida o‘zgarmas kesimli drossel
2
7 orqali
keladigan havo bosimi o‘zgaradi. Shu bilan birga, kuchaytirish pnevmorelesining
a kamerasidagi bosim ta’sirida membranalar
8 va
9 ning egilishi natijasida kirish
10 1
Soplo – konus naycha (masalan, havo chiqadigan soplo – konus nay).
2
Drossel – yonilg‘i, gaz, bug‘ o‘tishini tartibga solib turuvchi klapan.
66
va chiqish
11 soqqali klapanlarning holati o‘zgaradi. Natijada
b va
с kameralarda
bosim o‘zgaradi. To‘siq
2 silfon
4 ta’sirida soploga nisbatan shunday holatni
egallaydiki, silfondagi kuch o‘lchash blokining
F kuchiga tenglashib,
b va
с kameralardagi bosim shunga qarab o‘zgaradi. O‘zgartkich berilgan o‘lchash
chegarasiga silfonni richag 5 bo‘ylab siljitish orqali sozlanadi. O‘zgartkichning
chiqish signali 20 kPa (0,2 kGk/sm
2
) – boshlang‘ich bosim nol korrektorning
prujinasi
6 yordamida o‘rnatiladi. O‘zgartkich chang, nam va yog‘dan tozalangan
havo bilan ta’minlanadi. Havoning nominal bosimi 140±14 kPa. Chiqish signalini
300 metr masofaga uzatish mumkin. O‘zgartkichning aniqlik sinfi 1,0.
30-rasm. Kuchkompensatsiyali pnematik o‘zgartkich sxemasi.
Siljish kompensatsiyali o‘zgartkichlar o‘lchash bloki sezgir elementining
siljishini 20-100 kPa qiymatda pnevmatik chiqish signaliga o‘zgartirish uchun
mo‘ljallangan.
31-rasmda siljish kompensatsiyali sxema bo‘yicha ishlaydigan pnevmatik
o‘zgartkichning prinsipial sxemasi ko‘rsatilgan. Ta’minlovchi havo bosimi hamda
o‘zgartkich chiqishidagi havo bosimi
M 1
va
M 2 manometrlar orqali nazorat
qilinadi. Birlamchi rele tarkibiga o‘zgarmas kesimli drossel 7, soplo
3 va o‘lchash
bloki
1 ning sezgir elementi bilan bog‘langan to‘siq
2 kiradi. Kuchaytirgich ikkita
ketma-ket ulangan drossel va silfon turidagi yuritmadan iborat. Drossel tizimi
67
soplo
9 va
11 larni o‘z ichiga oladi. Birinchi soplodan
P
O‘lchash asboblarining klassifikatsiyasi

74
Standartlashtirilgan o‘lchash vositalarining texnik ko‘rsatkichlari davlat
stnadarti talablariga mos kelishi zarur.
Standartlashtirilmagan o‘lchash vositalarining texnik xarakteristikalari
davlat standarti talablariga mos kelmaydi, bunday asboblar ishlab chiqarishning
ichki ehtiyojlari uchun qo‘llanilishi mumkin.
Avtomatik o‘lchash vositalari bevosita o‘lchash hamda o‘lchash natijalarini
baholash, qayd qilish, ma’lumotlarni uzatish va boshqaruvchi signallarni ishlab
chiqarish kabi barcha ishlarni avtomatik tarzda o‘zi bajaradigan intellektual
o‘lchash vositalari bo‘lib, ular ma’lumotlarni saqlash xotirasiga ega hamda
o‘lchash vaqtida berilgan dastur bo‘yicha tanlashni, o‘lchash natijalariga ishlov
berishni, ularni baholashni va boshqa vazifalarni mustaqil ravishda avtomatik
tarzda bajaradi.
O‘lchash asboblari vazifasi, funksional xususiyatlari, o‘lchash usuli,
o‘lchanuvchi miqdorning turi, ishlatish sharoitlari, tashqi magnit va elektr
maydonlaridan himoya qilinganligi, mexanik ta’sirlarga bo‘lgan mustahkamligi,
o‘lchash aniqligi, ishlash prinsipi va boshqa belgilarga qarab klassifikatsiyalanadi
(34-rasm).
3.3. O‘lchash asboblarida ishlatiladigan shartli belgilar
O‘lchash asboblarining shkalasida, korpuslarida turli shartli belgilar
qo‘yilgan bo‘ladi. Bu belgilarga ko‘pchiligimiz e’tibor bermaymiz. Bu belgilar
nimani ifodalaydi va nima uchun qo‘yiladi?
O‘lchash asboblariga qo‘yilgan shartli belgilar haqida quyida ayrim
ma’lumotlarni berib o‘tamiz. Shratli belgilar har biri o‘ziga xos ma’noga ega
bo‘lib, quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
A.
Asosiy o‘lchash birliklari va ularning karrali va ulushli qiymatlarini
ifodalaydigan belgilar.
Masalan, mA, A, kA; mV,V, kV; N, kN; W, MW; Hz,kHz,
MHz va boshqalar.
B.
O‘lchash zanjiridagi tokning turi:
Elektr o‘zgartkichlar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

Elektr o‘zgartkichlar. Noelektr kattaliklarni elektr chiqish signaliga
o‘zgartirish va ko‘rsatishlarni masofaga uzatish uchun kuch kompensatsiyali
o‘zgartkichlar, siljish kompensatsiyali o‘zgartkichlar va chastotali o‘zgartkichlar
qo‘llaniladi.
Kuch kompensatsiyali o‘zgartkichlar birlamchi asbob sezgir elementining
kuchni 0-5 yoki 0-20 mA li o‘zgarmas tokning bir xillashtirilgan signaliga
o‘zgartirishga mo‘ljallangan.
Elektr-kuch o‘zgartkichlarning ishlashi kuchni kompensatsiyalash prinsipiga
asoslangan: sezgir element tomonidan o‘lchanayotgan kattalik ta’sirida hosil
qilingan kuch shu sezgir elementga teskari aloqa qurilmasi tomondan ta’sir
etadigan kuch bilan muvozanatlashadi.
58
O‘lchash tizimi analog shoxobchasining elektr o‘zgartkichlarida elektr-kuch
o‘zgartkichlarning ikki turidan foydalaniladi: kuch va chiqish signal orasida to‘g‘ri
mutanosiblik (chiziqli munosabat) ni ta’minlaydigan chiziqli o‘zgartkichlar va
chiqish signali kuch qiymatidan olingan kvadrat ildiziga mutanosib bo‘lgan
kvadratik o‘zgartkichlar. Kvadratik o‘zgartkichlardan difmanometrlarda - sarf
o‘lchagichlarda foydalaniladi. Ular chiqish signalini o‘lchanayotgan suyuqlik va
gaz sarfiga to‘g‘ri mutanosib o‘zgaradigan o‘zgarmas tok ko‘rinishida olishni
ta’minlaydi. O‘zgartkichlar alohida blok ko‘rinishida yasaladigan UP-20 turli
kuchaytirgich bilan jamlanadi.
Chiziqli va kvadratik o‘zgartkichlar faqat kuch mexanizmi qurilmasi bilan
farq qiladi.
Kuch kompensatsiyali, elektr analog o‘zgartkichining prinsipial sxemasi 24-
rasmda ko‘rsatilgan. O‘lchanayotgan parametr o‘lchash bloki 1 ning sezgir
elementiga (masalan, manometr membranasiga) ta’sir ko‘rsatadi va F mutanosib
kuchga aylanadi, bu signal richag 2 ga uzatiladi. Richagning surgich 3, oraliq
richag 4 va lenta(tasma)li tortqi 5 orqali burilishi kompensatsion richag 6 ga
uzatiladi. Kompensatsion richagda differensial transformatorli indikatorning o‘zagi
7 va magnitoelektr kuch mexanizmining g‘altagi 8 o‘rnatilgan. Yarmo 9
ikkilamchi chulg‘amlarining bir-biriga qarab ulanishi natijasida hosil bo‘lgan
zanjirdagi muvozanat o‘rtacha holatdan chetga chiqadi, sanoat chastotali,
o‘zgaruvchan tok signali paydo bo‘ladi. Bu signal elektron kuchaytirgich 10 ga
keladi. Kuchaygan va to‘g‘rilangan signal masofaga uzatish aloqasiga va shu bilan
birga, aloqa bilan ketma-ket bog‘langan muvozanat indikatorining g‘altagi 8 ga
(teskari bog‘lanish) keladi. G‘altak 8 dagi tok hosil qilgan magnit maydon bilan
doimiy magnit 11 o‘rtasidan o‘zaro ta‘sir natijasida richag 6 da kuch paydo
bo‘ladi, bu kuch o‘lchanayotgan kirish (masalan, bosim o‘zgarishi natijasida)
kuchini muvozanatlaydi. Asbobning nol nuqtasi prujina 12 orqali sozlanadi.
Asbobni o‘zgartkichning berilgan o‘lchash chegarasiga sozlash uchun surgich 3 va
lentali tortqi 5 ni siljitiladi.
59
24 - rasm. Kuch kompensatsiyali elektr analog o‘zgartirgichi.
-rasm. Magnitoelektrik o‘lchash asbobining tuzilish sxemasi va xossalari

220
Elektrostarik asboblarning afzalliklari: o‘zgarmas va o‘zgaruvchan tok
(chastota diapazoni 20 Hz dan 35 MHz gacha) zanjirlarida foydalanishning
mumkunligi: quvvat iste’molining kamligi (o‘zgarmas tok zanjilarida nolga teng);
chastota, temperatura va kuchlanish shaklining o‘zgarishi va tashqi maydonga
sezgirligining juda pastligi.
Elektrostarik asboblarining kamchiliklari: sezgirligi pastligi; shkalasining
notekisligi va namlikka sezgirligi.
C75 rusumli Elektrostarik voltmetr o‘zgarmas va o‘zgaruvchan
kuchlanishlarni o‘lchashga mo‘ljallangan bo‘lib, o‘lchash diapazoni 20…3000 V,
chastota diapazoni 20 Hz dan 3 MHz gacha.
Elektrodinamik o‘lchash asboblari.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 90

211
Bu asboblarning bir qancha tuzilishlari bor. Ular bir-biridan sezgir elementni
sovitish, kondensatsiya paytini qayd etish, shudring paydo bo‘lish temperaturaini
o‘lchash usullari bilan farq qiladi. Lekin deyarli barcha namlik o‘lchagichlar
murakkab tuzilishga ega bo‘lib, ishlatishda katta malaka va e’tiborni talab qiladi.
Shuning uchun bu asboblar boshqa usullarni qo‘llab bo‘lmagan hollardagina
ishlatiladi.
141-rasm. Kondensatsion namlik o‘lchagichning tuzilish sxemasi.
Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning - bet 31

62
r
o
p
r
l
B
w
E
'
2
,
bu yerda:
w —
tokning burchak chastotasi;
В —
magnit induksiyasi;
l -
ramkachaning magnit maydoni kesib o‘tgan o‘tkazgichi uzunligi; r
o‘r
-
ramkachaning o‘rtacha radiusi; ц - ramkachaning burilish burchagi.
Ramkacha o‘ramlari soni va magnit induksiyasi o‘zgarmas bo‘lganda,
ferrodinamik o‘zgartkich kattaligi
E
r
burilish burchagi yoki o‘lchanayotgan
parametr qiymatiga mutanosib, ya’ni
Е
р
= К·ц
bu yerda: 
К 
— o‘zgartirish koeffitsiyenti

65
magnit qutblari
4
orasida joylashgan torli elementda kichik (mikronlarda
o‘lchanadigan) deformatsiya hosil qiladi, natijada torning ko‘ndalang tebranishlar
chastotasi o‘zgaradi. 29-rasmda torli chastota o‘zgartkichning prinsipial sxemasi
ko‘rsatilgan.
29-rasm. Torli chastota o‘zgartkichning prinsipial sxemasi.
O‘lchash qurilmalari va mashinalari

212
ИЗМ rusumli bir koordinatli o‘lchash mashinasi chiziqli o‘lchamlarni asbob
ichiga o‘rnatilgan qo‘zg‘almas shkala bilan qiyoslash usulida,
kasrli qismini
o‘lchovchi uchliklardan biri bilan harakatlanuvchi qo‘shimcha shkala va optimetr
naychasidan sanaladigan o‘lchash asbobidir. O‘lchash mashinasi (142-rasm) bikr
stanina (9), uni yo‘naltiruvchilari bo‘ylab harakatlanuvchi pinolli (1) va o‘lchovchi
(5) babkalardan tarkib topgan o‘lchash asbobidir. Naycha (1) o‘rnatilgan pinolli
babka (2) stanina yo‘naltiruvchilarining butun uzunligi bo‘yicha
yurishi mumkin,
optimetr (6) va hisob mikroskopi (7) o‘rnatilgan babka (5) esa faqat 100 mm ga
siljiydi. O‘lchovchi babkani dastlabki o‘rnatilishi reykali uzatma, anig‘i esa
mikrometrik murvat (8) yordamida amalga oshiriladi.
Har ikki babkaga kronshteynlar (11) va (17) orqali babkalar bilan
birga
harakatlanuvchi prizmalar (12), (16) hamda obyektivlar (13), (15)
dan tarkib
topgan ikkita bir xil optik tizimlar qo‘shilgan. Stanina (9) da har bir 100 mm da
alohida raqamli, qo‘shaloq chiziqli shisha plastinkalar (14) bilan jihozlangan
detsimetrli shkalalar o‘rnatilgan. Agar mashinaning yuqori o‘lchash chegarasi 1000
mm bo‘lsa, bunday detsimetrli intervallar to‘qqizta bo‘ladi, ya’ni to‘la
yuqori
o‘lchash chegarasiga bir detsimetr yetmaydi. Yetishmaydigan detsimetr o‘rnini
uzunligi 100 mm va bo‘linmalari qiymati 0,1 mm ga teng bo‘lgan shisha shkala
(10) bosadi.
Ustida babka turgan shisha plastinkalarni yoritish uchun pinol babka (1)
ichida chiroq (18) o‘rnatilgan. Bo‘linmali plastinkani yorituvchi yorug‘lik nurlari
prizma (16) dan gorizontal yo‘nalishda qaytadi va obyektiv (15) dan o‘tib, parallel
nur tarami shaklida bo‘ladi. Ob’yektiv (13) parallel nur taramini yig‘adi va u
prizma (12)
dan qaytib, shisha shkala (10) tekisligida shisha plastinka (14) ning
qo‘shaloq chizig‘i raqamining tasviri shkala (10) bo‘linmalari bilan birga
mikroskop orqali kuzatiladi. Mashinaga o‘lchanuvchi obyektni joylash uchun
boshqariluvchi lyunetlar (3) (uzun detallar uchun) va universal stolcha (4) (kalta
detallar uchun) xizmat qiladi. O‘lchash oldidan pinol babkasi o‘lcham
qiymati
tarkibidagi to‘la mm lar soniga to‘g‘ri keladigan shisha plastinka ustiga qo‘yiladi.
O‘lchovchi pinol o‘ng tomonga suriladi va lyunetlar yoki universal stolchaga
213
o‘lchanuvchi obyekt joylashtiriladi. Undan keyin, o‘lchovchi babka optimetrning
uchligi o‘lchanuvchi obyektga taqalguncha suriladi.
O‘lchanuvchi obyekt o‘lchash chizig‘i bo‘yicha to‘g‘rilangandan keyin,
o‘lchovchi babka mikrometrik murvat (8) yordamida shkala (10)
ning eng yaqin
chizig‘i bilan qo‘shaloq chiziq tasviri birlashguncha suriladi. Mashina nolga
qo‘yilgan holda mikroskop va optimetr shkalalari 142 d - rasmda ko‘rsatilgan.
O‘lchangan qiymat qo‘shaloq chiziq bo‘yicha yuz millimetrlar, o‘nlar, millimetrlar
va millimetr o‘nlilari - yuz millimetrli shkala bo‘yicha, millimetrni yuzli va
minglilari optimetr shkalasidan (ishorasini hisobga olgan holda) olingan qiymatlar
soniga teng. 69e-rasmdagi qiymat 562,195 mm gateng.
Reklama qanday bo‟lishi kerak?

329
A) Marketing taftishini korxonaning o‘z kuchi bilan amalga oshirish
B) Tashqaridan tajribali-taxlilchi va maslaxatchi mutaxasisslarni jalb qilish
orqali taftishni amalga oshirish
C) Korxona ichki faoliyatini tashqi taftishchilar yordamida taftish qilish
D) Marketing taftishini korxonaning o‘z kuchi bilan hamda tashqi
taftishchilar yordamida o‘tkazish
197. Marketingni tashqi auditi nima?
A) Tashqaridan tajribali-taxlilchi va maslaxatchi mutaxasisslarni jalb qilish
orqali taftishni amalga oshirish
B) Korxona auditorlari tomonidan taftishni o‘tkazish
C) Korxona auditorlari va chetdan taklif etilgan auditorlar tomonidan taftish
o‘tkazish
D) Raqobatchi korxona auditori tomonidan taftish o‘tkazish
Go‘shtni tuzlash - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 52/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Go‘shtni tuzlash
Tuzlangan go‘shtlar, birinchidan, o‘zok vakt saklansa, ikkinchidan, ayrim kasallik (brutsellyoz, finnoz, yukumli sarik kasali) vaktida zararsizlantirish maksadida ko‘riladigan tadbir xisoblanadi. Tuzlangan go‘shtning xazm bo‘lishi xususiyati birmuncha tuban bo‘ladi. Agar vetenariya, sanitariya, gigena va texnologiya koidalariga rioya kilinmasa, bunday go‘shtni iste’mol kilgan kishilarda oshkozon-ichak faoliyati bo‘ziladi.
Go‘shtni asosan 3 xil (xul, quruq va aralash) usulida tuzlash qo‘llaniladi.
Xul usuldan, asosan, chuchka go‘shtini tuzlash foydalaniladi. Buning uchun kaynatilgan, shurlik darajasi 18, 5-22 foizli eritmaga 2-3, 5 foiz kaliy selitrasi kushilgan aralashmadan foydalaniladi. Quruq usuldan, asosan, chuchka yog‘i, soni va tush go‘shtlarini tuzlashda foylaniladi. Issik vaktlarda shu usulda koramol va kuy go‘shtlari xam tuzlanadi. Tuzlashda maxsus aralashma tayyorlanadi. Uning tarkibida osh tuzidan tashkari 1,5-2 foiz kaliy selitrasi va ba’zan 1,5-2,5 foiz shakar bo‘ladi. Agar shakar ko‘prok ko‘shilsa, tuz kamrok bo‘ladi va aksincha. Tuz aralashmasi go‘shtning massasiga nisbatan 8-18 foiz olinishi mumkin. go‘sht tuzlar aralashmasi bilan yaxshilab ishkalanadi, keyin ular zichlab taxlanadi. tuzlash jarayoni 12-25 kun davom etadi. Bu jarayon davomida go‘sht yana 1-2 marta tuz aralashmasi bilan ishkalanadi.
Aralash usuldan barcha turdagi xayvon go‘shtlarini tuzlashda foydalaniladi. Bunda tuzlanadigan go‘sht mikdorining o‘rtacha 5-6 foizga teng mikdorda tuz aralashmasiga ishkalanaib, biror idishga solinadi va ularni taxlab, ustidan namakob kuyiladi.
Koramol va kuy go‘shti aralash usulda kuchsiz va kuchli tuzlanadi. Kuchsiz tuzlashda 100 kism osh tuzi, 1,5 kism shakar va 0,8 ksm kaliy selitrasi olinib, undan tuzlar aralashmasi tayyorlanadi. Kuchli tuzlash uchun esa 100 kism osh tuziga bir kism kaliy selitrasi olinadi. Tuzlangan go‘shtlar biror togora yoki yog‘och idishlarga zichlab taxlab kuyiladi. Kuchsiz tuzlashda tuz mikdori go‘shtning 6-7 foiziga, kuchli tuzlashda uning 10 foiziga teng bo‘lishi tavsiya etiladi. 3-4 kundan keyin tuzlangan go‘shtdan sel (namakob) ajralib chikadi. Shundan keyin zichligi 15-180S li kilib tayyorlangan namakob kuyiladi va uni 4-60S xaroratda 20-30 kun davomida saqlash mumkin. Tuzlashdan oldin yirik suyaklar maydalaniladi.
|
| |
Marketing tadqiqоtlari tushunchasi nima?

330
ATAMALAR LUG„ATI
Axborot - 1) ishlarning ahvoli haqida xabardor qilish; 2) tadbirkor-lik,
marketing va boshqa faoliyat turlari oldida to‗rgan vazifalarni bajarishda yordam
berishi mumkin bo‗lgan turli xil bilim va ma‘lumotlar; 3) marketing tizimi
sub‘ektlarining o‗zaro munosabatlar jarayonidagi bevosita va teskari aloqa
natijalari tavsifnomasi; 4) turli xil energiyalarning o‗zaro aloqalari natijasi.
Bozor - 1) talab va taklif uchrashadigan joy, bu erda ishlab chiqarilgan
mahsulotning jamoatchilik sezayotgan ehtiyojga mos kelish darajasi aniqlanadi,
mazkur tovarning
boshqa
raqobatchi
tovarlar bilan
raqobatbardoshligi
taqqoslanadi; 2) tovar, xizmat va boshqa mulk turlari bilan almashish sohasi; 3)
iste‘molchilar guruhi; 4) mazkur tovarning barcha xaridorlari; 5) tashkillashtirilgan
savdo joyi; 6) tovar va xizmatlarni olish manbai; 7) qandaydir mahsulot yoki
xizmatlarning virtual yoki tabiiy aks ettirilgan mavjud yoki potensial xaridorlari va
sotuvchilari majmui; 8) birja.
Bozor segmenti - taklif etilayotgan bitta mahsulot turi va marketing
kompleksiga bir xilda munosabatda bo‗luvchi iste‘molchilar guruhi majmui.
«Qarorlar shajarasi» («Qarorlar qabul qilish texnologiyasi»)

111
3.
Qarorni qabul qilish jarayonida guruhlarning har bir a’zosi
tomonidan bildirilayotgan variantlarning maqbullik hamda nomaqbullik
darajalari batafsil muhokama qilinadi. Har bir variantning afzallik va
noafzallik jihatlari yozib boriladi. Bildirilgan variantlar asosida
muammoni ijobiy hal etishga xizmat qiluvchi usul xususida guruh
a’zolari bir to‘xtamga kelib oladilar.
4.
Munozara uchun ajratilgan vaqt nihoyasiga yetgach, har bir guruh
a’zolari o‘z guruhi qarori borasida axborot beradilar. Zarur hollarda
o‘qituvchi rahbarligidabarcha o‘quvchilar bildirilgan xulosalarni bir- biri
bilan qiyoslaydilar. Agarda barcha guruhlar tomonidan bir xil qarorga
kelingan bo‘lsa, o‘qituvchi buning sababini izohlaydi.
Datchiklar - Sanoat korxonalarining barchasida bugungi kunda texnologik jarayonlarning

51
О‘lchanadigan qiymatning kо‘rinishiga nisbatan datchiklar quyidagicha
bо‘lishi mumkin:
temperatura datchigi, namlik datchigi, sath datchigi,
bosim
datchiki, sarf datchigi va boshqalar.
Datchiklarni ishlash prinsipi bо‘yicha ikki guruhga bо‘lish mumkin:
parametrli (masalan, termoqarshilik);
generatorli (msalan, termopara).
Parametrli datchiklarda nazorat qilinadigan noelektrik qiymatlar elektr
zanjirning parametrlariga aylantiriladi: qarshilikka, induktivlikka, sig‘imga.
Parametrli datchiklar aktiv qarshilikli (kontakli,
reostatli, potensiametrli,
tenzodatchikli, termorezistorli) va reaktiv qarshilikli (induktiv va sig‘imli) bо‘ladi.
Aktiv qarshilikli (reostatli) parametrik datchiklar.
Bu datchiklar tizimdagi
chiziqli
va burchak siljishlarni, kuch momentlarini, tebranishlarni va titrashni,
tezlanishni va boshqa elektromagnit kattaliklarni о‘lchash uchun qо‘llaniladi.
Ularning ishlash prinsipi о‘lchanadigan kirish kattaliga ta’siri
natijasida
maxsus elementlarning qarshiligi о‘zgarishiga asoslangan.
Datchik qarshiligi quyidagi formula orqali aniqlanadi:
s
l
R
bu yerda
- о‘tkazgich solishtirma qarshiligi;
l
- datchik о‘tkazgichi
uzunligi;
s
- о‘tkazgich kо‘ndalang kesim yuzasi.
Reostatli datchik
– harakatlanuvchi kontakti о‘lchanayotgan
noelektrik
kattalik
х
ning ta’sirida kо‘chib yuradigan datchik. Bunda, reostatning qarshiligi
r
о‘lchanayotgan noelektrik kattalik
х
ga bog‘lik bо‘ladi
)
(
x
f
r
.
Reostatli datchik б burchak siljishini chiqishdagi 0 va 1 klemmalar orasidagi
R
б
–elektrik qarshilikka aylantiradi (17-rasm, a).
Potensiometrik datchiklar
– reostatli datchiklar kо‘pincha
potensiometrik
sxema bо‘yicha ulanadi va chiziqli siljishlarni о‘lchaydi. Kontaktning kо‘chishi X
datchikning kirish kattaligi hisoblanadi, R
yu
yukning qarshiligidagi U
yu
kuchlanish
esa chiqish kattaligi bо‘ladi (17-rasm, b).
52
17-rasm. Aktiv qarshilikli parametrik datchik: a-reostatli datchik kontruksiyasi;
b - datchikni potensiometr sxemasida ulanishi; R-datchikning tо‘liq qarshiligi,
R
x
- datchikning kontaktning kо‘chishiga mos keladigan bir qism qarshiligi
Salt ishlash rejimida, ya’ni
O‘qitishning tarmoq usullaridan foydalanish

|
O‘qitishning tarmoq usullaridan foydalanishBog'liq Inf metO‘qitishning tarmoq usullaridan foydalanish.
O‘qitishning
tarmoq usuli o‘quvchilarning fikrlarining tarmoqlanishiga va ularni
jamlash, to‘g‘ri xulosa chiqarishga undaydi.
O‘quvchilar fikrlarining tarmoqlanish - bu pedogogik strategiye
bo‘lib, o‘quvchilarni biron bir mavzuni chuqur o‘rganishlariga yordam
beradi bu esa mavzuga taluqli tushuncha yoki aniq fikrni erkin va ochiq
ravisgda bayon etishlariga olib keladi.
O‘quvchilarni tarmoq usulida o‘qitishning yana bir afzalligi
shundab iboratki bunda o‘quvchi o‘tilgan mavzuni mustahkamlash bilan
birgalikda uni turli chizma ko‘rinishida shakllantirishga olib keladi.
O‘quvchilarning fikrlarini tarmoqlash quyidagicha tashkil etiladi:
✓
Mavzuga oid bo‘lgan fikrlar hayolga kelgan ko‘rinisgda ketma
ket yozib boriladi.
✓
Fikrlar tugamaguncha yozishni davom ettirish kerak bo‘ladi,
agar shu mavzuga taluqli bo‘lgan fikrlar tugab qoladigan bo‘lsa bunday
holatda fikrni yanada takomillashtirshga harakat qilish kerak bo‘ladi.
✓
Iloji boricha fikrlarning ketma ketligi va o‘z aro bog‘liqligini
ko‘paytirish kerak.
Zamonaviy axborot- kommunikasiya texnologiyalari – o‘qitish
vositalari sifatida.
O‘qitishning texnik vositalari - didaktik
ta’minlangan barcha texnik qurilmalar, optimalik bilan axborotlarni
qayta ishlashga mo‘ljallangan va o‘quvtarbiya jarayonida foydalanish
uchun qo‘llaniladi.
O‘qitishning texnik vositalari - ikkita tushunchaga ega: texnik
qurilmalar (apparat) va o‘qitishning didaktik vositalari (axborotlarni
ifodalash),
Ingliz tili manbalarida O‘TV nomi audiovizual vositalar, ba’zan
qattiq (hardvare) va yumshoq (softvare) ifodalanadi.
Rasm 8. Zamonaviy axborot- kommunikasiya texnologiyalari – o‘qitish
vositalari
126
Rasm 9. O‘TVlarini shartli tasniflanish
Rasm 10 Audiovizual vositalar. Qattiq (hardvare)
|
| |
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 214

386
Informatika o‘qitish metodikasi fani oliy o‘quv yurti talabalari
uchun umumiy o‘rta ta’lim maktablarida, akademik litsey va kasb- hunar
kollejlarida informatika fanidan ta’lim berish, fanning tuzilishi va
mazmunini ilmiy va psixologik- pedagogik nuqtai nazardan chuqur
o‘rganishlarini ta’minlovchi kurs hisoblanadi.
Informatika o‘qitish metodikasi ta’lim va tarbiya bilan bog‘langan
quyidagi 3 ta asosiy savolga javob berishga yo‘naltirilgan:
➢
Informatikani nima uchun o‘qitish kerak?
➢
Informatikadan nimani o‘rganish kerak?
➢
Informatikani qanday o‘qitish kerak?
Informatika o‘qitish metodikasi kursi 2 qismdan tashkil topadi: 1.
O‘qitishning umumiy metodikasi. 2. O‘qitishning xususiy (maxsus)
metodikasi.
Informatika o‘qitishning umumiy metodikasida
: informatika
o‘qitish metodikasi fanining predmeti, informatikaning fan va o‘quv
predmeti sifatidagi tavsiflari, informatika metodikasining tavsiflari,
informatikani
umumta’lim
maktablarida
o‘qitish
maqsadlari,
O‘zbekistonda informatika fanini o‘qitish islohotining muammolari,
umumiy o‘rta ta’lim Davlat ta’lim standarti, informatika o‘qitishning
uzluksiz tizimi, informatika kursining o‘quv- uslubiy va dasturiy
ta’minoti, informatika ta’limining shakl va usullari, informatika ta’limini
tashkil etish, hisoblash texnikasi xonasining jihozlanishi, dars va uni
tashkil etish masalalari, o‘qituvchining darsga tayyorlanish tizimi,
o‘quvchilar bilim va ko‘nikmalarini nazorat qilishning turlari,
tekshirishning funktsiyalari va tamoyillari, tekshirishning usul va
shakllari, tekshirish vositalari, informatika kursi bo‘yicha o‘quv
jarayonini rejalashtirish, informatika bo‘yicha qo‘shimcha mashg‘ulotlar
va uning o‘qitishdagi ahamiyati.
Amaliy o‘yinlar - M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi

116
1.O‘qituvchi baxs – munozara mashg‘uloti uchun muammoli mavzu
tanlaydi va o‘quvchilari taklif etaldi.
2.
O‘qituvchi qatnashuvchilarga muammoni «Aqliy hujum» usuli
bilan yechishni vazifa qilib yuklaydi va uni o‘tkazish tartibini belgilaydi.
3.
O‘qituvchi «Aqliy hujum» vaqtida bildirilgan g‘oya va fikrlarni
yozma ravishda yozishni taklif etadi yoki ularni yozish uchun kotib
tayinlaydi.
4.
O‘qituvchi o‘quvchilarni ikki guruhga ajratadi va sinfni ikii
tomoniga qator qo‘yilgan stolar yoniga o‘tqazadi va har bir guruh
qatnashchilari qaysi nuqtai nazarni himoya qilishlarini belgilaydi.
Shundan so‘ng 1- guruh o‘quvchilariga numerlangan varaqlar tarqatiladi
va 5 – minut davomida o‘zlari ma’qullayotgan nuqtai nazar foydasiga
bitta dalilni yozish topshiriladi.
5.
1- guruh a’zolari tomonidan yozilgan varaqlar qarshi guruhlari
shuriklariga beriladi. Ular sheriklarining dalillariga qarshi javob topishi
va yozishi uchun hamda o‘z qarshi dalililarini bayon qilishlari uchun 10
minut vaqt ajratiladi.
6.
O‘quvchilar bilimlarini aniqlash uchun dalillar almashtirishni 2- 3
marta takrorlash yetarlidir.
7.
Baxslarga yakun chiqarishning yaxshi shakli ikkala tomonga
qaratilgan savodir: qarshi tomonnning eng yaxshi dalil isbotlari qaysilari
bo‘ldi?
8.
O‘qituvchi tomonidan munozara qatrnashchilarini baholash.
Ammo bu haqda o‘quvchilarni darsning boshidayoq ogohlantirishi
kerak.
Metallurgiya shlaki. YOqilg‘i shlaki

119
Metallurgiya sanoatida chiqindi omborlariga xar yili katta miqdorda domna
shlaklari tashlanadi. YA’ni po‘lat etishda asosiy maxsulotdan tashqari 0,5-1 t shlak
chiqadi. Bunda massa bo‘yicha emas balki hajm bo‘yicha 2-3 barobar ko‘p
miqdorda shlak chiqadi. SHu sababli shlaklarni shartli ravishda chiqindi deyiladi.
Aslida bu qimmatli ikkilamchi mahsulot hisoblanadi.
Metallurgiya shlaklaridan noto‘g‘ri foydalanishda asosiy olinadigan
maxsulot narxiga xam tasir etadi, ya’ni shlaklarni olib kelish, chiqindi omborlariga
ko‘mish ortiqcha harajatga olib keladi. Metallurgiya shlaklarining kimyoviy tarkibi
turlichadir. Domna shlaklari asosan quyidagi oksidlardan iborat bo‘ladi: SaO - 3O-
50%; SiO
2
- 30-40%; Al
2
O
3
- 10-30%; temir, magnit va marganets birikmalari.
Kimyoviy tarkibi bo‘yicha shlaklarning ikki turi mavjud:
SaO+MgO
1 . Asosiy, asosiy modul -M
0
=─────── >1;
SiO
2
+Al
2
O
3
2 . Nordon , M
0
<1
Domna shlaki sement sanoatida ishlatiladi. Uning bir qismi shlakli tola va
quyma buyumlar olishda ishlatiladi. Asosan shlakning ko‘p miqdori to‘ldiruvchilar
ishlab chiqarishda ishlatiladi.
Eski chiqindi omborlaridan olinadigan shlaklarni maydalash va saralash
natijasida beton uchun yaroqli shag‘al ishlab chiqariladi. CHiqindi omborlaridagi
shlaklarning tarkibi va fizik, mexanik xususiyatlari bo‘yicha bir jinsli emas.
Ularning sovish darajasiga qarab kristallanishi turlicha kechadi. Mustahkamligi va
g‘ovakligi xam turlicha bo‘ladi. SHu sababli tanlagan holda eski chiqindi
omborlarini ochish va olingan shag‘alni boyitish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
12-AMALIY MASHG’ULOT: KERAMZITNING ISHLAB
1>
Nazorat savollari - «kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi

|
«kimyo texnologiya» fakulteti «oziq-ovqat texnologiyasi» kafedrasi
|
bet | 53/79 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 1,07 Mb. | | #104161 |
Bog'liq гушт сут маъруза 2021 (3)Nazorat savollari:
Konservalash nima?
Konservalash usullari necha xil bo‘ladi?
Pasterlash yog‘anda nimani tushunasiz?
Pasterlash bilan sterillash farki nimada?
Konservalashda tuzlashning axamiyati nimada?
Konservalashda kanday jarayonlar boradi?
Mavzu – 10. Chorva mollarni qo‘shimcha mahsulotlaridan tibbiyotda va xalk xo‘jaligida foydalanish
Reja:
Chorva mollarni qo‘shimcha mahsulotlaridan tibbiyotda foydalanish.
Ozik uchun yaroksiz chikindilarni kayta ishlash va ulardan foydalanish
Chikindilarga ishlov berish
Extiyotkorlik va xavfsizlik texnikasi koidalari
Tibbiyotda (dorishunoslikda) va xalk xo‘jaligida nisbatan ko‘prok foydalanib kelinayotgan mollarning qo‘shimcha mahsulotlaridan biri kon xisoblanadi. Kondan davolash maksadida ayrim dorilar (gematogen, gemostimulin, fibrin plyonkasi) tayyorlansa, ozik-ovkat sanoati uchun vitaminli kon uni va texnika mahsulotlari (elim, buyok va ugitlar) xam ishlab chikariladi.
Suyilgan xayvonlardan olingan konning ivib kolishi oldini olishi uchun ayrim chora-tadbirlarni talab etiladi.
Buning uchun turli xildagi antikoagulyantlar (konning ivishini tuxtatuvchi moddalar) dan foydalaniladi. Ular kuyidagilardan iborat:
Natriy pirofosfat - 1 l kon uchun 2, 5 g.
Fibrizol - 1 l kon uchun 10 g.
Sanitarin - 1 l kon uchun 20 ml 2 foizli eritmasi.
Osh tuzi - 1 l kon uchun 30 g.
Ammoniy oksalat - 1 l kon uchun 1 g.
Geparin - 20 l kon uchun 1 g.
Tibbiyotda foydalaniladigan dorilarni tayyorlash uchun konning ivib kolishi oldini olish va uning sifatini saqlashda nairiy sitratning 10 foizili eritmasidan foydalaniladi. Buning uchun kon xajmiga ko‘ra 0, 3-0, 5 foizi etarlidir.
Kon kolbasalari va xayvonlar uchun kon uni tayyorlash maksadida olingan kon 80-900S li issik xaroratda kuyiltiriladi (koagulyasiya kilinadi). Buning natijasida kon tarkibidagi oksil moddalar cho‘qadi.
Kondan ozik-ovkat sanoati uchun va texnik maksadlarida albumin olish uchun kon kuritiladi.
Konni kuritish uchun maxsus kuritgich shkaf va maxsulot sachratgichlardan foydalaniladi. Shuningdek, gorizontal vakuum kozonlarida xam foydalaniladi.
Kon kolbasasi tayyorlash uchun kon massasini minus 150S da bloklar shaklidan muzlatish va minus 100S li xarotda ‘yarim yil davomida saqlash tavsiya etiladi. Undan keyinchalik foydalanish uchun bloklar 10-120S xaroratda isitiladi.
|
| |
-– AMALIY MASHG‘ULOT:MAVZU: SHAG’AL ISHLAB

|
-– AMALIY MASHG‘ULOT:MAVZU: SHAG’AL ISHLABBog'liq BETON TOLDIRUVCHILARI TEXNOLOGIYASI UM Хайдаролв НK
13-– AMALIY MASHG‘ULOT:MAVZU: SHAG’AL ISHLAB
CHIQARISH TEXNOLOGIYASI.
Chaqiq tosh tog‘ jinslarini maydalash asosida olinadi. Chaqiq tosh yuqori
mustahkamlikdagi betonlar uchun sifatli yirik to‘ldiruvchi sifatida ishlatiladi.
U shag‘aldan qimmat, biroq O‘zbekistonda chaqiq tosh ishlab chiqarish
hajmi shag‘aldan bir necha bor ortadi. Bu shu bilan tushuntiriladi: shag‘al
Respublikamizning
barcha
tumanlarida
ham
uchramaydi
va
yuqori
mustahkamlikdagi beton olish uchun ishlatib bo‘lmaydi.
Chaqiq tosh olishda asosiy xomashyo sifatida otqindi tog‘ jinslari-granit,
gabro, diabaz, bazalt va karbonat cho‘kindi jinslari ohaktosh va dolomitlar
ishlatiladi. Sanoatda qumtosh va metamorfik tog‘ jinslari kam ishlatiladi.
Keltirilgan talablar zichligi-1800 kg/m
3
dan katta tog‘ jinslarini maydalashda
olingan shag‘alga mos keladi.
Zich tog‘ jinslaridan olingan shag‘al va chaqiq toshning donadorlik tarkibi
ularning chegaraviy yirikligi turli (20, 40, 60, 70 mm) bo‘lganligi uchun eng kichik
va eng yirik o‘lchamlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Chaqiq toshga qo‘yiladigan O‘zRST 8267-93 “Qurilish ishlari uchun zich
tog‘ jinsli chaqiq tosh va shag‘al” bo‘yicha talablar uning keltirilgan fraksiya yoki
aralashmasi tarkibida, donalari nisbatiga ko‘ra yuqorida keltirilgan shag‘al
singaridir.
Chaqiq tosh donalari shakliga ko‘ra uchta guruhga bo‘linadi: oddiy, bunda
plastinkali va ninasimon shakldagi donalar 35% gacha (massa bo‘yicha);
yaxshilangan, bunda plastinkali va ninasimon shakldagi donalar 25% dan ko‘p
emas; kubsimon, bunda plastinkali va ninasimon shakldagi donalar 15% dan ko‘p
emas.
6.1-jadval
|
| |
Nazorat savollari - 2 O‘quv uslubiy majmua O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta'lim vazirligi tomonidan...

128
1. Agloporit ishlab chiqarishda qanday xomashyolar ishlatiladi?
2. Agloporit ishlab chiqarish texnologik sxemasini keltiring?
3. Agloporit ishlab chiqarish texnologiyasi xisob – kitob ishlari orqali qanday
loyihalanadi?
4. Agloporit qumi ishlab chiqarish texnologiyasini keltiring?
5.Aglomeratsion mashinaning ishash prinsipini tushuntiring?
6.Agloporit to‘ldiruvchisiga qanday talablar qo‘yiladi?
Kichik guruhlarda ishlash qoidalari:
• Har kim o‘z o‘rtoqlarini tinglashi, hurmat bildirishi kerak.
• Har kim faol, berilgan topshiriqga mas'uliyat bilan qaragan holda ishlashi
kerak.
• Har kim zarur holda ѐrdam so‘rashi lozim.
• Har kim undan ѐrdam so‘ralganda albatta ѐrdam berishi kerak. ? Har kim
guruh ishi natijasini baholashda ishtirok etishi shart.
Kichik guruhlar uchun topshiriqlar:
1-guruh uchun topshiriq
Agloporit qumi ishlab chiqarish texnologiyasi va sxemasini izohlab bering.
Agloporit qumi ishlab chiqarishda ishlatiladigan aglomeoatsion mashinaning
ishlash prinsipini tushuntiring. Agloporit qumiga qo‘yiladigan texnik talablar.
2-guruh uchun topshiriq
Agloporit shag‘ali ishlab chiqarish texnologiyasi va sxemasini keltiring.
Agloporit shag‘ali va chaqiq toshi ishlab chiqarishda ishlatiladigan aglomeratsion
mashinaning ishlash prinsipini tushuntiring. Agloporit shag‘ali va chaqiq toshiga
qo‘yiladigan texnik talablar.
M. E. Mamarajabov, D. E. Toshtemirov, O‘. A. Yuldashev informatika o‘qitish metodikasi - bet 81

132
5. Diagrammalar.
Diagrammalar yordamida bir necha parametrlarning o‘zaro
nisbatini grafik tasvirlashimiz mumkin bo‘lib, ular turli ko‘rinishda
tasvirlanishi mumkin: doiraviy, ustunli, chiziqli, uch o‘lchamli va h.zo.
Masalan, biror korxona ishlab chiqarayotgan mahsulotning turli
yillardagi hajmi va undan keladigan daromad miqdorini uch o‘lchamli
ustunli diagramma yordamida tasvirlash mumkin.(misol keltirilsin)
6. Plakatlar.
Plakatlar ko‘rgazmali materiallarning eng universal turi bo‘lib, ular
o‘zida yuqorida keltirilgan barcha turdagi ko‘rgazmali materiallar
(rasmlar, sxemalar, chizmalar, jadvallar, diagrammalar)ni o‘zida
mujassamlashtirgan bo‘lishi mumkin. Ma’lumki, yuqorida sanab
o‘tilgan ko‘rgazmali materialla(rasmlar, sxemalar, chizmalar, jadvallar,
diagrammalar) yordamida o‘quv materiallarining alohida bir qismi
to‘g‘risida ma’lumot berilsa, plakatlardan, butun bir mavzuga oid barcha
ma’lumotlarni berishda foydalanish mumkin.
Masalan tokarlik dastgohi to‘g‘risidagi plakatda dastgohning rasmi,
uning kinematik sxemasi, uzatmalar qutisining ish chizmasi, tezliklar va
uzatish nisbatlari jadvali, ish unumdorligi grafigi kabi axborotlarning
bari joylashgan bo‘ladi. Shuning uchun ham ta’lim jarayonida
ko‘rgazmali materiallarning bu turidan juda keng foydalaniladi.
Zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalari

381
shakldagi materiallarda o‘z ifodasini topadi.
Zamonaviy pedagogik texnologiyalar tizimiga asosan o‘tkaziladigan
ma’ruza mashg‘ulotlarining asosiy jihati o‘quv jarayonining so‘nggida
ta’lim oluvchilar o‘z imkoniyatlari darajasiga mos kafolatlangan bilim
olishga qaratilgan. Ma’ruza mashg‘ulotlarini zamonaviy pedagogik
texnologiyalarda ko‘zda tutilgan texnologik yondashuv asosida tashkil
qilish uchun quyidagi masalalar hal qilinishi kerak:
- Fanning har bir ma’ruza mashg‘uloti bo‘yicha maqsad va
vazifalarni belgilash;
- O‘quv maqsadlarini nazorat topshiriqlariga aylantirish;
- Maqsadlarga erishish usullarini ishlab chiqish;
- Erishilgan o‘quv maqsadlarini baholash.
Ma’ruza mashg‘ulotlaridagi pedagogik yondashuvlarning asosiy
mohiyati o‘qituvchilar o‘z oldiga o‘quvchilar o‘quv materialining
mazmunini, mohiyatini tushunishi, o‘zlashtirishi, olgan bilimlarini
amaliyotda qo‘llashga o‘rgatishlarini maqsad qilib qo‘yadi. Pedagogik
maqsadlarga erishganlik darajasini bilish uchun turli xildagi nazorat
topshiriqlarining qay holatda bajarilishi kuzatiladi.