Korxona moliyaviy salohiyati holatini ifodalovchi ko‘rsat-

8. Korxona moliyaviy salohiyati holatini ifodalovchi ko‘rsat-
kichlar qaysi javobda to‘liq berilgan?
a) o‘z mablag‘lari bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar; chetdan jalb qilingan
mablag‘lar bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar;
b) o‘z mablag‘lari bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar, ya’ni o‘z
mablag‘ining to‘planish koeffitsiyenti, umumiy qaramlik koeffitsiyenti,
o‘z mablag‘ining qisqa muddatli qarzlarga qaramlik koeffitsiyenti, o‘z
mablag‘larining uzoq muddatli qarzlarga qaramlik koeffitsiyenti;
chetdan jalb qilingan mablag‘lar bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar, ya’ni
chetdan jalb qilingan mablag‘larning to‘planish koeffitsiyenti, qisqa
muddatli chetdan jalb qilingan mablag‘lar kontsentratsiyasi, qisqa
muddatli chetdan jalb qilingan mablag‘ning zaxira va xarajatlardagi
tarkibi, uzoq muddatli chetdan jalb qilingan mablag‘larning asosiy
vositalardagi hissasi;
d) o‘z mablag‘lari bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar, ya’ni o‘z
mablag‘ining to‘planish koeffitsiyenti, umumiy qaramlik koeffitsiyenti,
o‘z mablag‘ining qisqa muddatli qarzlarga qaramlik koeffitsiyenti;
chetdan jalb qilingan mablag‘lar bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar, ya’ni
chetdan jalb qilingan mablag‘larning to‘planish koeffitsiyenti, uzoq
muddatli chetdan jalb qilingan mablag‘larning asosiy vositalardagi
hissasi;
e) o‘z mablag‘lari bilan bog‘liq ko‘rsatkichlar.
571
XVI BOB. XO‘JALIK YURITUVCHI SUBYEKTNING
TASHQI IQTISODIY FAOLIYATI TAHLILI
16.1. Tashqi iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yishning iqtisodiy
va huquqiy negizlari va uni O‘zbekiston Respublikasida
rivojlantirish istiqbollari
Tashqi iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yish va rivojlantirish iqtisodiy
harakatda asosiy yo‘nalishlardan biri sifatida olinadi. Negaki, tashqi
iqtisodiy faoliyat bilan shug‘ullanish va jahon bozorining aktiv
ishtirokchisiga aylanish korxonalar faoliyatining muhim va samarali
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Shu jihatdan, tashqi iqtisodiy
faoliyatni yo‘lga qo‘yish va uning rivojlanish istiqbollarini belgilashga
davlat dasturini tuzib chiqishda va bu borada iqtisodiy va huquqiy
negizlarni belgilashga muhim ahamiyat qaratiladi.
Mamlakatni iqtisodiy-ijtimoiy rivojlantirishni tashqi iqtisodiy
faoliyatsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Bu esa, o‘z navbatida faoliyatning
turli sohalarida xorij bilan aloqada va hamkorlikda bo‘lishni, mahsulot,
ish va xizmatlar bo‘yicha jahon bozori arenasiga chiqish va unda muqim
o‘rin egallashning imkon shartlarini belgilab olishni ham talab etadi.
Eksport hajmi sezilarli ravishda, ya’ni 11,6 foizga o‘sdi, eksport
qilinayotgan mahsulotlar tarkibi va sifati yaxshilanib bormoqda. Buning
natijasida xomashyo bo‘lmagan tayyor tovarlarning ulushi 70 foizdan
ziyodni tashkil etmoqda. Tashqi savdo aylanmasidagi ijobiy saldo 1
milliard 120 million dollardan oshdi.
2012-yilda mamlakatimizning yuqori sur’atlar bilan barqaror
o‘sishini ta’kidlar ekanmiz, buning boisi va omilini avvalambor
iqtisodiyotimizga yo‘naltirilgan kapital mablag‘lar, investitsiyalar tobora
o‘sib borayotganida, bu ko‘rsatkich yalpi ichki mahsulotga nisbatan 22,9
foizni tashkil etganida, deb hisoblashimiz zarur.
2012-yilda iqtisodiyotimizga 11 milliard 700 million dollar
miqdorida ichki va xorijiy investitsiyalar jalb etildi yoki bu boradagi
ko‘rsatkich 2011 yilga nisbatan 14 foizga o‘sdi. Jami investitsiyalarning
572
22 foizdan yoki 2 milliard 500 million dollardan ortig‘ini xorijiy inves-
titsiyalar tashkil etdi, ularning 79 foizdan ko‘prog‘i to‘g‘ridan to‘g‘ri
xorijiy investitsiyalardir.
E’tiborga sazovor tomoni shuki, jami investitsiyalarning qariyb 74
foizi ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va yangilashga qaratilgan
dastur va loyihalarni amalga oshirishga yo‘naltirildi.
Hozirgi kunda respublikamizda xorij bilan iqtisodiy aloqalarning
rivojini va istiqbolini ijobiy baholash mumkin. Mustaqillik yillarida turli
mulk shaklidagi 3500 dan ortiq qo‘shma va hamkorlikdagi korxonalar
tashkil etildi. Bugungi kunda ularning 2000 dan ortig‘i faol ish olib
bormoqda.
Ushbu korxonalar asosan respublikaning ichki iste’moliga qaratil-
gan. Lekin iqtisodiy imkoniyatlarning va huquqiy mezonlarning imkon
shartlaridan to‘la foydalana olayotganimiz yo‘q. Negaki, tashkil etilgan
va ro‘yxatga olingan mavjud 3500 dan ortiq qo‘shma korxonalarning 40
foizidan ortig‘i hali to‘la ishga tushirilganicha yo‘q yoki amalda
umuman faoliyat olib bormayapti. Ularning ayrimlari qayta rasmiy-
lashtirish va faoliyat shaklini o‘zgartirish harakatida bo‘lsa, ayrimlari
hali o‘z faoliyatlarini yo‘lga qo‘ya olganlari yo‘q.
Respublikamiz tashqi iqtisodiy faoliyatini yo‘lga qo‘yish yuzasidan
to‘la iqtisodiy asosga ega. Lekin bu iqtisodiy asosda maqsadli va
kelajakni ko‘zlab foydalana olayotganimiz yo‘q. Negaki, respublika-
mizda tashkil etilayotgan asosiy qo‘shma korxonalarni to‘la quvvat
darajasida ishlata olmayapmiz.
Avvalo, iqtisodiy imkoniyatlar, deganda qo‘shma va hamkorlikdagi
faoliyatni yo‘lga qo‘yishning moliyaviy, moddiy va mehnat resurslariga
to‘la egalik, moliyaviy imkoniyat, respublika har qanday foydali va
maqsadli loyiha uchun mablag‘lar topa olishi (shu jumladan, korxonalar
ham) tushuniladi. Ular faoliyatini yo‘lga qo‘yishda avvalo, davlat bosh
hamkor va kafolat subyekti sifatida maydonga chiqadi. Respublikamizga
manfaati tegadigan har qanday maqsadli loyiha biz uchun maqbul va
foydali sanaladi. Shu jihatdan, biz chet ellik hamkorlarga tabiiy
qazilmalarni, xomashyolarimizni qayta ishlashga, og‘ir sanoatni
rivojlantirishga birgalikda hamkorlik qilishga izn berdik.
Ma’lumki, Respublikamiz agrar-industrial mamlakat hisoblanadi.
Unda bevosita sanoatda qayta ishlanadigan o‘ta muhim va qimmatli
mahsulotlar yaratiladi. Mustaqil respublikamiz oltin qazib olish bo‘yicha
dunyoda 5-o‘rinda, paxta xomashyosi bo‘yicha 3-o‘rinda turadi. Paxta
573
bo‘yicha yillik yalpi hosili 3.0 - 3.4 mln tonnani tashkil etadi. Bundan
bevosita tola shaklida 1.2-1.5 mln tonna tola ajratiladi. Bugungi kunda
qayta ishlangan paxta tolasining asosiy qismi chet elga sotilmoqda.
Respublikani iqtisodiy rivojlantirish istiqbollarida paxtani xomashyo
sifatida sotish emas, balki uni sekin-asta tayyor mahsulotlar sifatida
sotishga o‘tish shartlari belgilangan.
Qishloq xo‘jaligi bilan bog‘liq bo‘lgan qorako‘l teri va pillaning
sotilishida ham bevosita shu jihatlarni ko‘rish mumkin. Yaratilgan
asosiy mahsulot natural shaklda chet elga sotilmoqda. Uni qayta ishlash
va jahon andozalaridagi mahsulotlarni ishlab chiqarish imkoni bo‘lma-
yapti. Buning albatta obyektiv va subyektiv sabablarini sanab o‘tish
mumkin.
Respublikamiz zaminida mavjud bo‘lgan tabiiy resurslar bo‘yicha
shuni ta’kidlash lozim. Mavjud alyuminiy zaxiralari, qimmatbaho tosh-
lar va metallar zaxiralari, tabiy gaz va ma’danli rudalarning mavjudligi
ham bizni tashqi iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yishimizda moddiy,
iqtisodiy asos sifatida olinishi mumkin.
Mehnat resurslari bo‘yicha. Respublikamizda hozirda mehnat qilish
layoqatiga ega bo‘lgan 8 mln ga yaqin aholi mavjud. Ularning ham
asosiy qismi qishloq xo‘jaligida band. Mavjud mehnat resurslarining
deyarli 60 foizga yaqini qishloq xo‘jaligi va unga xizmat ko‘rsatuvchi
sohalarda band.
Mehnat resurslarining nisbiy ortiqchaligi nihoyatda yuqori. Bu esa
ulardan samarali foydalanishga katta ta’sir o‘tkazmoqda.
Mehnat resurslarining nisbiy ortiqchaligi shuni xarakterlaydiki,
Respublikamizda xalq xo‘jaligida keragidan ortiqcha bandlik mavjud.
Bu bandlik esa ularning sifatiga va qayta tiklanishiga faol ta’sir
etmoqda.
Mavjud mehnat resurslarining ortiqchaligi esa ularga to‘lanadigan
mehnat haqining yoki ishchi kuchining bozor qiymatini nihoyatda
tushirib yuborgan. Tashqi iqtisodiy faoliyatda esa mehnat resurslarining
arzonligi muhim faktor sifatida olinadi.
Huquqiy negizlar bo‘yicha ham albatta, ibratli ishlar amalga
oshirildi va amalga oshirilmoqda. Jumladan, Respublika Oliy Majlisi
tomonidan tashqi iqtisodiy faoliyat bilan bog‘liq bo‘lgan qator huquqiy
aktlar qabul qilingan. Tashqi iqtisodiy faoliyat to‘g‘risidagi qonunning
qabul qilinishi va uning xalqaro huquqiy normalarga mosligini alohida
ta’kidlash lozim. Ushbu qonunda korxonalarning tashqi iqtisodiy
574
faoliyat bilan shug‘ullanish shartlari, holati va tartibi belgilangan. Shu
bilan birga, har bir korxona albatta mustaqil tashqi iqtisodiy faoliyat
bilan qonun chegarasida shug‘ullanishi mumkin.
Respublikamiz hukumati tomonidan tashqi iqtisodiy faoliyatni
rag‘batlantirish va rivojlantirish maqsadida belgilangan chora-tadbirlar
maqsadi ham, avvalo respublikamizning tashqi savdo aylanmasini
yaxshilashga, unda ijobiy saldoga erishishga qaratilgan.
Respublikamiz Prezidenti tomonidan tashqi faoliyatni rivojlantirish
chora-tadbirlari bo‘yicha farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qaror-
larining maqsadi ham shunga qaratilgan. Shuningdek, soliq qonunchiligi
bo‘yicha ham tashqi iqtisodiy faoliyatdan olingan daromadlarga imti-
yozli soliq stavkalarini qo‘llash, mahsulotlarning nazoratdagi qatorlari
bo‘yicha imtiyoz shartlari va ko‘plab imtiyozlarning belgilanishi ham
tashqi iqtisodiy faoliyatni yo‘lga qo‘yishda qo‘l kelmoqda.
Respublika tashqi iqtisodiy faoliyatini yo‘lga qo‘yishning bosh
shartlaridan biri sifatida bevosita mamlakatimizdagi osoyishtalikni ham
olishimiz mumkin.
Albatta, tashqi iqtisodiy faoliyatda bo‘lish va hamkorlikni yo‘lga
qo‘yish tavakkalchilik hissi bilan emas, balki oldindan puxta o‘ylangan
holda amalga oshiriladi. Bu borada albatta, xalqaro biznes tili bo‘lgan
buxgalteriya hisobi ma’lumotlariga alohida ahamiyat beriladi.
Buxgalteriya hisobi va hisoboti ma’lumotlarini faqat chuqur tahliliy
yechimlar asosidagina o‘qish va o‘rganish mumkin. Shu jihatdan tashqi
iqtisodiy harakatni belgilashda va yo‘lga qo‘yishda tahlil bizning asosiy
amaliy qurolimiz sifatida qaraladi.
|