G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday so'z atamaning rolini o'ynashi mumkin Bu atama emas maxsus so'z, faqat maxsus funktsiya, funktsiyadagi so'z - bet 20

|
G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday so'z atamaning rolini o'ynashi mumkin Bu atama emas maxsus so'z, faqat maxsus funktsiya, funktsiyadagi so'z
|
bet | 20/22 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 353,62 Kb. | | #99563 |
Bog'liq avtoreferatYogurt [ingl. yoghurt < turk. yogurt, t.-tat. – qatiq] leksemasi asl turkiy leksema bo‘lib, jem, meva konservasi, shokolod, kakao va boshqa qo‘shimcha (to‘ldirgich)lar aralashtirilgan, qaymoqli kremga o‘xshash sut-qatiq mahsuloti (oddiy ivitilgan qatiq, kefir va boshqalar) ma’nosida ishlatiladi. Bu ham utyuk leksemasi kabi o‘z shaklini o‘zga til xususiyatlariga mos ravishda o‘zgartirib qaytgan leksema sifatida o‘zlashma sifatida baholanadi.
O‘zlashmalarda yangilik bo‘yog‘i bo‘lganligi bois ularni manbalarda turlicha yozish holatlari ham kuzatilmoqda. Hatto O‘zbek tilining izohli lug‘atida ham noutbuk//notbuk, yogurt//yo‘g‘urt, pleyer//pleyyer, bluming//blyuming, kanistr//kanistra kabi ayrim leksemalar imlosi ikki xil shaklga ega bo‘lib qolgan. Bu kabi so‘zlar o‘z qatlam leksikasida ham ko‘plab topiladiki, ularning imlosini imkon qadar ikki xil bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaslik lozim deb o‘ylaymiz.
O‘zbek tilining izohli lug‘ati tarkibida vord elementi mavjud ikkita inglizcha o‘zlashma leksema keltirilgan. Krossvord [ingl. crossword < cross – kesishma + word – so‘z] publitsistik uslubning eng faol leksemalaridan biri bo‘lib, gazetachilikda kataklarni harflar bilan to‘ldirib, shu kataklarga yashirilgan, izlanayotgan so‘zni topish o‘yini, boshqotirma ma’nosida kelsa, chaynvord [ingl. chain – zanjir, halqa + word – so‘z] ham shu uslubda zanjir shaklida ketma-ket joylashgan kataklarni harflar bilan to‘ldirishdan iborat boshqotirma turi sifatida ishlatiladi.
Esish harakatini ifodalovchi so‘zlar sirasi uchun shamol yetakchi, uyushtiruvchi so‘z hisoblanadi. O‘zbek tilida yel-yog‘in otlarini maxsus tadqiq qilgan A.Aliqulov «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»da esish harakatini ifodalovchi 34 ta so‘z mavjudligini aniqlagan. Ulardan 21 tasi (bod, bodi sabo, bo‘ron, garmsar, garmsel, girdibod, dovul, yel, yelvizak, izg‘irin, izg‘iriq, musson, nasim, sabo, samum, tayfun, to‘fon, shabada, shabboda, quyun, g‘urg‘urak) ning leksikografik talqinida shamol so‘zidan sema ifodalovchisi sifatida foydalanilgan1.
Bu uyadoshlar qatoriga kiruvchi tayfun [ingl. typhoon < xit. taifung (tay fsh) – kuchli shamol yoki arabcha to‘fon – toshqin; suvning ko‘tarilishi] geografik atama sifatida shiddatli, nihoyatda kuchli shamolli tropik siklonlarning mahalliy nomi sifatida ishlatiladi.
Provayder [ingl. provider – ta’minlovchi, yetkazib beruvchi] leksemasi bugungi kun axborot texnologiyalari fani sohasi va publitsistik uslubda faol qo‘llanyapti. Uning lug‘atdagi ma’nosi o‘z mijozlariga internet tarmog‘idan foydalanish bo‘yicha turli xizmatlar ko‘rsatuvchi firma, vositachi tashkilot sifatida qayd etilgan.
Shou [ingl. show – ko‘rsatish, tomosha; ko‘rsatmoq, namoyish qilmoq] leksemasi ommaviy tomoshabinlar va tinglovchilarga mo‘ljallangan dabdabali, televizion yoki konsert estrada tomoshasi ma’nosiga ega. Tarkibida shou elementi mavjud: shou tashkil etish va o‘tkazish bilan bog‘liq ishbilarmonlik faoliyati, shou tashkil etish yo‘li bilan daromad topish ma’nosidagi shou-biznes [ingl. show-business], suhbat, ashula asosida tashkil etiladigan ko‘ngilochar ko‘rsatuv ma’nosidagi tok-shou [ingl. talk-shou] leksemalari juft holatda shakllanib o‘zlashgan, o‘zlashish tarixi uzoq bo‘lmagan leksemalardir.
Rekordsmen, sportsmen, biznesmen, yaxtsmen, barmen leksemalari inglizcha qo‘shma yasama so‘z bo‘lib, shaxs oti yasash qolipi hosilalaridir. Rekordsmen [ingl. recordsmen – rekordchi, rekordga erishgan kishi] hozirda ishlatilishi passivlashgan leksema bo‘lib, uning sinonimi bo‘lgan rekordchi leksemasining qo‘llanilishi unga nisbatan faollashgan. Tilimizda kalka usulida hosil qilingan rekordsmen – rekordchi, sportsmen – sportchi, biznesmen – bizneschi, barmen – bar egasi, yaxtsmen – yaxtada yelkanli sport bilan shug‘ullanuvchi kabi juftliklar mavjud.
Sport o‘yinlarida to‘p (shayba)ning maydonni chegaralovchi chiziq (devor)dan tashqariga chiqishi yoki hakamning bokschi nokautda ekanini e’lon qilishi ma’nosini ifodalovchi aut [ingl. out – tashqarida, narida] leksemasi mavjud. Leksikamizdagi inglizcha o‘zlashmalar orasida aut elementli leksemalar o‘ziga xos. Etimologik jihatdan ikkinchi qismida bu element qatnashgan leksemalarni kuzatamiz. Masalan, sport o‘yinlari qoidalariga ko‘ra, jamoa, uning ustozi yoki ayrim o‘yinchining iltimosi bilan ruxsat etiladigan qisqa muddatli tanaffus ma’nosidagi taym-aut [ingl. time out – muayyan vaqtdan tashqari(da)]; sportning boks turida ishlatiladigan nokaut [ingl. knock-out < knock – urmoq; zarba + out – chetda, tashqarida; chetlatish]; birinchi qismida bu element qatnashgan: musobaqada oxirgi o‘rinlardan birini egallab turgan sportchi yoki jamoa tushunchasini ifodalovchi autsayder [ingl. outsider – chet, begona; tashqarida qolgan]; sport o‘yinlari qoidalariga ko‘ra, jamoa, uning ustozi yoki ayrim o‘yinchining iltimosi bilan ruxsat etiladigan qisqa muddatli tanaffus ma’nosidagi taym-aut [ingl. time out – muayyan vaqtdan tashqari(da)] kabilar shular jumlasidandir. Leksikamizdagi aut elementli inglizcha o‘zlashmalar, asosan, sport sohasiga tegishli bo‘lib, korxonani yopib qo‘yish va ishchilarni yoppasiga ishdan bo‘shatish, ishchilarni o‘z talablaridan voz kechishga majbur qilish va shu yo‘l bilan ish tashlashning oldini olish yoki bostirish usullaridan biri ma’nosidagi siyosiy tushuncha ifodalovchi lokaut [ingl. lock-out – eshikni yopmoq] kabi leksemalar ham uchrab turadi.
Tilning jamiyat bilan hamnafas yuradigan, undagi o‘zgarishlarni o‘zida aks ettirishni talab qiladigan muhim bo‘limi ham leksika hisoblanadi. Leksika tildagi o‘zgarishlarni o‘zidan boshqa doiralarga qaraganda kengroq aks ettiradi.
Mustaqillikdan so‘ng ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, ma’naviy sohalarda o‘zgarishlar katta bo‘ldi. Tilimizga boshqa tillardan leksema o‘zlashish ham to‘g‘ridan to‘g‘ri amalga oshirildi. Bu holat tilimiz lug‘at boyligiga sezilarli va ijobiy ta’sir ko‘rsatdi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
G. A. Vinokur tomonidan berilgan tushunchaning asosiy xususiyatlarini aks ettiruvchi: V har qanday so'z atamaning rolini o'ynashi mumkin Bu atama emas maxsus so'z, faqat maxsus funktsiya, funktsiyadagi so'z
|