MA’RUZA №26 - Маъруза o’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi

MA’RUZA №26.
MIKROGETEROGEN DISPERS SISTEMALAR. DISPERS SISTEMALARNING REOLOGIK XOSSALARI
REJA:
Dispers sistemalar eritmalarida strukturalarning hosil bo’lishi.
Tiksotropiya hodisasi.
Dispers sistemalarning qovushoqligi.
Strukturaviy qovushoqlik.
Ba’zi bir dispers sistemalar masalan, suspenziyalar, emulsiyalar, yarim kolloidlarning kontsentrlangan eritmalari elastiklik, egiluvchanlik, mustaxkamlik hossalariga ega bo’ladilar. Ularning bu xossalari reologik xossalar deb ataladi.
Mikrogeterogen sistemalar ikki sinfga bo’linadi:
Ozod dispers sistemalar
Bog’liq dispers sistemalar
Birinchi gruppa dispers sistemalrida dispers faza zarachalari erkin holatda suyuqliklar singari harakatlanadilar va ma’lum qovushoqlikka ega bo’ladilar. Ularning qovushoqligi odatdagi suyuqliklar qovushoqligidan yuqoriroq bo’ladi.
Ikkinchi gruppa dispers sistemalarda zarrachalar orasidagi ta’sir kuchlari yuqori bo’lib, ular bog’liq ravishda harakat qiladilar. Sistema suyuqroq bo’ladi. Shunga ko’ra ular elastiklik yoki plastiklik xossalariga ega bo’ladilar.
Ular haqiqiy struktura hosil qilmagani uchun ham oquvchan sistemalar hisoblanadilar yoki boshqacha qilib aytganda strukturalanmagan sistemalar deyiladi.
Ikki gruppa sistemalari orasida turuvchi sistemalar ham ma’lum bo’lib, ularni strukturalangan suyuqliklar yoki struktura hosil qiluvchi sistemalar deb ataladi.
Strukturalangan sistemalar (masalan, kontsentrlangan suspenziya, zol, emulsiyalar, uzun zanjirli makromolekulalar eritmalari) elastiklik va plastiklik hossalarini namoyon qiladi. Bu sistemalarda dispers faza zarrachalari makromolekulalararo kuchlar hisobiga butun sistema hajmiga tarqaladigan yagona umumiy struktura hosil qiladi. Akademik P.R.Rebinder ta’limotiga ko’ra, tutunish kuchlari tabiatiga qarab, barcha strukturalar 2 turga bo’linadi:
koagulyatsion strukturalar (tiksotrop-qaytar strukturalar)
kondensatsion - kristallizatsion strukturalar (qaytmas strukturalar)
Koagulyatsion strukturalar deb atalishiga sabab, bu jarayon koagulyatsiyaga o’hshash, biroq koagulyatsiya jarayonidan avvalgi bosqichda turuvchi jarayon bo’lib, qaytar tarzda namoyon bo’ladi.
Koagulyatsion strukturalar hosil bo’lishining asosiy sharti - sirtning bir jinsli emasligi, zarrachalarning liofillangan sirtlarida oz bo’lsa ham liofob soxalarning bo’lishidir. Bunday soxalarda strukturalarning dastlabki zvenolari, ya’ni nuqtaviy kontaktlar paydo bo’ladi. Nuqtaviy kontaktlar paydo bo’lishiga ayniqsa, anizometrik shakldagi uzunchoq va zanjirsimon zarrachalar (V2O5 zoli, uzunchoq shakldagi polimer eritmalari) yaxshi sharoit yaratadi. Nuqtaviy kontaktlar o’zaro birikib struktura sirtmog’ini hosil qiladi.
Nuqtaviy kontaktlar zarrachalarning chekkalarida hosil bo’ladi, chunki zarracha chekkalarida qattiq fazaning kuch maydoni zaiflashgan bo’ladi. Strukturalar hosil qilish jarayoni dispers sistemaning barcha hajmiga tarqalsa, sistema alohida bir holatga o’tadi. Kolloid zarrachalararo yoki polimerlarning makromolekulalari orasida molekulyar tutinish kuchlari ta’sir etishi tufayli ichki strukturalar hosil qilish natijasida o’z oquvchanligini batamom yuqotgan va ichki qismiga suyuqlik tarqalgan dispers sistema iviq yoki gel deb ataladi (lotincha-gelatus-muzlagan so’zidan kelib chiqadi). Bunday strukturalarga misol kisel, xolodets, qatiq. Kristall zarrachalardan iborat dispers sistemalarda sodir bo’ladigan strukturalar kristtallizatsion strukturalar deyiladi. Agar strukturalanish ayni sistemadagi zarrachalarning bir-biri bilan bevosita ko’shilishi xisobiga sodir bo’lsa, sistemaning avvalgi va keyingi mexanik xossalarida deyarli o’zgarish yuz bermaydi.
Agar gellar bir oz chayqatilsa, ular suyuqlanadi va zolga aylanadi. Bu suyuqlik bir oz tinch qoldirilsa yana gelga aylanadi. Bu jarayon vaqtida temperatura o’zgarmaydi. Strukturalar hosil qilgan sistemaning (gelning) struktaralar hosil qilmagan sistemaga (zolga) izotermik aylanishi tiksotropiya deyiladi.
Tiksotropiya sxema tarzida quyidagicha ko’rsatilishi mumkin:
Z ol gel; gel eritma;
Tiksotropiya hodisasi zarrachalari uzunchoq va plastinkachalardan iborat (assimetrik tuzilishdagi) gellarda ko’p uchraydi. Tiksotropiyaga sistemaning rN - i, temperatura va elektrolit eritmasi qo’shilishi ta’sir etadi. Bulardan tashqari idish shakli va katta-kichikligi ahamiyatga ega. Masalan, zol tor tsilindrda keng idishdagiga qaraganda tez gelga aylanadi.
Tiksotropiya katta amaliy ahamiyatga ega. Masalan, erni bug’rilashda burgi loy, kvarts va boshqa tog’ jinslari qavatidan o’tadi. Erga toza suv quyib parmalanganda tog’ jinslari quyuq massaga aylanib burg’ilashni qiynlashtirishi mumkin. Agar suv o’rniga tiksotrop moy eritmasi (masalan, bentonit suspenziyasi) ishlatilsa, bu eritma tog’ jinsi bilan aralashib, tiksotrop sistema hosil qiladi va burg’ilashni osonlashtiradi. Ba’zi gellar bir qancha vaqt turgandan keyin hajmini kichraytirib dispersion muhitni siqib chiqara boshlaydi. Gellarnig o’z-o’zicha 2 qatlamga (suyuq eritma va zich gel qatlamlariga) ajralish jarayoni sinerezis deyiladi. Sinerezis natijasida gel qaysi idishda turgan bo’lsa, o’sha idish shaklini oladi (37-rasm).
rasm. Sinerezis hodisasi.
Bu hodisa sistemaning kontsentratsiyasiga, temperatura va ba’zi hollarda muhitning rN iga bog’liq.
Aslini olganda, ivish va sinerezis jarayonlari bir xil bo’lib kolloidlarning “eskirish” jarayonidagi ayrim-ayrim bosqichlardir. Ko’pchilik gellar sinerezis hodisasi natijasida o’z hajmini kichraytirib ksereogelga o’tadi. Eskirish jarayoni quyidagicha ko’rsatilishi mumkin:
zol ivish gel sinerezis kserogel
Agar quruq kserogelga erituvchi solinsa, suyuqlikni shimib olib, gelga gel esa peptizatsiya jarayoni natijasida qaytadan zolga aylanishi mumkin.
Buni quyidagi sxema orqali ko’rsatish mumkin:
kserogel bo’kish gel peptizatsiya zol
Sistemaga sirtni modifikatsiya qiluvchi moddalar (sirt-faol) moddalar yoki elektrolitlar qo’shish yo’li bilan sistemaning xossalarini o’zgartirib, strukturalar hosil bo’lishini kuchaytirish yoki susaytirish mumkin.
Agar dastlabki sistemadagi zarrachalar amorf tuzilishga ega bo’lsa, bunday dispers sistemalarda, kondensatsiya tufayli yangi faza ajralib chiqish hisobiga, hosil bo’ladigan strukturalar kondensatsion strukturalar deb ataladi.
Kristall zarrachadan iborat dispers sistemalarda sodir bo’ladigan strukturalar kristallizatsion strukturalar deyiladi.
Turmushda esa ishlatiladigan ko’pchilik qattiq materiallar kondensatsion-kristallizatsion strukturalariga ega. Bular qatoriga metallar, qotishmalar, kulollik buyumlari, beton va hokazolar kiradi.
Moddalar reologik xossalariga qarab suyuqsimon va qattiqsimon turlarga bo’linadi. Suyuqliklar shakl formasini tez-tez o’zgartirib turadi. Ularning deformatsiyalanishi o’z-o’zicha yoki kuch ta’sirida borishi mumkin.
Ma’lumki, suyuqlikka tashqaridan katta kuch qo’yilsa, qatlamlanib oqadi (laminar oquvchanlik) va uning qatlamlari orasida ishqalanish kuchi hosil bo’ladi.
Suyuqlikning bir qatlami harakatiga uning ikkinchi qatlamining ko’rsatadigan qarshiligi ichki ishqalanish yoki qovushoqlik deyiladi. Har qanday jismning o’z shaklini o’zgarishiga ko’rsatadigan qarshiligiga qovushoqlik deb ataladi.
Agar 2 ta bir-biriga parallel plastinka olib, orasiga suyuqlik joylashtirilsa va yuqori plastinka pastki plastinkaga nisbatan harakatga keltirilsa, bunda qatlamlar orasida ishqalanish kuchi hosil bo’ladi. Bu kuch Nyuton qonuni asosida quyidagicha ifodalanadi:
38-rasm. Suyuqlik qatlamlari orasida ishqalanish kuchining yuzaga kelishi.
Formuladagi S-kuch ta’sir etayotgan yuza;
x-plastinkalar orasidagi masofa;
U-zarrachalar tezligi;
F-ichki ishqalanish kuchi; dUdx-tezlik gradienti.
Qovushoqlikning birligi puaz yoki santipuazdir. Bir puaz deb bir-biridan 1 sm masofada joylashgan ikki plastinka orasidagi suyuqlikni 1 sm masofaga surishga aytiladi. Qovushoqlik o’zining mohiyatiga ko’ra tezlik gradienti 1 ga teng bo’lgandagi kuchlanishga teng (fizik ma’nosi):
Qovushqoqlikning o’lchamligi SGS sistemasida gsm.sek. SI sistemasida kgm.sek. Nyuton qonuniga bo’ysunadigan suyuqliklar Nyuton suyuqliklari deyiladi.
Ba’zi hollarda qovushoqlik o’rnida unga teskari kattalik oquvchanlik ishlatiladi. Oquvchanlikni laminar va turbulent turlari ma’lum.
Odatdagi “normal” suyuqliklarning qovushoqligi bosimga bog’liq emas. Lekin Ag, Au, Pt va boshqa liofob kolloid zollari kichik bosimlarda Puazel qonuniga bo’ysunadi va laminar harakatda bo’ladi:
bunda, l - kapillyar uzunligi, r - uning radiusi, t – vaqt, 3,14;
V - kapillyardan t vaqt ichida oqib chiqqan suyuqlik hajmi, r - bosim. Bosim oshirilganda laminar harakat turbulent harkatga aylanadi. Laminar harakatda qovushoqlik kapillyar uchlaridagi bosimlar farqiga va suyuqlikning oqib o’tish vaqti va kapillyar radiusiga to’g’ri proportsional bo’lib, suyuqlik hajmi va kapillyar uzunligiga teskari proportsionaldir.
Bundan suyuqlikning oqib o’tish vaqti uning kovushoqligiga bog’liq ekanligi ko’rinib turibdi.
Oquvchanlik ham, qovushoqlik ham temperaturaga bog’liq. Temperatura ortishi bilan Nyuton suyuqliklarining qovushoqligi eksponentsial qonun bo’yicha o’zgaradi:
A - temperaturaga deyarli bog’liq bo’lmagan koeffitsient.
E - molekulaning yangi holatga o’tish uchun sarflanadigan potentsial energiya.
k - Boltsman doimiyligi.
T - Absolyut temperatura.
Ko’pchilik lifob -Ag, Au, Pt, As2, S3, AgJ va boshqa kolloidlar zollarining qovushoqligi dispersion muhit qovushoqligidan kam farq qiladi.
Lekin yuqori molekulyar birikmalar eritmalarining qovushoqligi toza erituvchinikiga qaraganda bir necha mart a katta bo’ladi. Bunga sabab dispers faza zarrachalarining o’lchami kattaligi va shaklining har xilligidir.
Kolloid sistemalar qovushoqligi ularning kontsentratsiyasiga bog’liq bo’lib, Eynshteyn tenglamasi orqali ifodalanadi:
- dispers faza zarrachasining shakliga bog’liq kattalik,
- dispers fazaning kontsentratsiyasi,
0 - muxit qovushoqligi.
Agar kolloid zarrachalar orasidagi ta’sir kuchi hisobga olinmasa, sistema qovushoqligi uning kontsentratsiyasiga proportsional o’zgaradi. Zarrachalar sferik shakldagi elastik shar deb qabul qilinsa, ning qiymati 2,5 ga teng bo’ladi. Anizodiametrik shakldagi zarrachalar uchun qovushoqlik Kun tenglamasi orqali quyidagicha ifodalanadi:
l va d - ellipsoidning katta va kichik o’qlari.
Struktura hosil qiluvchi sistemalar qovushoqligini 1922 yilda Bingam tekshirgan. Uning fikricha kolloid sistemalarda hosil bo’lgan koagulyatsion strukturalar kam mustahkam va tiksotropik xossalarga ega bo’lgani uchun ular juda kichik mexanik kuch ta’sirida ham buziladilar. Hatto viskozimetrda chayqalishi, siljishi bilan struktura buzilib, oquvchanlikka ega bo’lib qoladilar. Bingam fikricha struktura buzilishi uchun R - 00 bo’lishi kerak. R - siljish kuchlanishi, 0 - oquvchanlik chegarasi. Shu shart bajarilishi bilan sistema oquvchan holatga o’tadi. Shuning uchun deb yoza olamiz.
Bundan siljish kuchlanishi ga tengdir. 1 - plastik qovushoqlik.
Odatdagi plastik sistemalar - smazkalar, kontsentrlangan suspenziyalar uchun siljish kuchlanishini qovushoqlikka bog’liqlik diagrammasini chizadigan bo’lsak, bunda R ortishi bilan 0 ning qiymati ortib sistema oquvchan holatga keladi, sistema qovushoqligi o’zgarmas qiymatga erishadi.
Rasm. dudx bilan R orasidagi bog’lanish.
1-Nyuton suyuqliklarida
2-strukturalangan sistemalarda
- to’g’ri chiziqning abtsissa o’qi bilan hosil qilgan burchagi.
Bundan plastik qovushoqlik ga teng bo’ladi.
Lekin ko’pchilik strukturalangan sistemalar uchun bu bog’liqlik egri chiziqdan iborat bo’ladi.
d udx
f B maks R
Rasm. va R orasidagi bog’lanish (plastik sistemalar uchun).
Bunga sabab, oquvchanlik chegarasiga etganda struktura birdaniga buzilmaydi, balki asta-sekinlik bilan, tezlik gradienti ortishi bilan buziladi. 3 ta siljish kuchlanishini ko’rsatish mumkin:
Ot - birinchi (minimal) oqish chegarasi, oqishning boshlanishi.
OB- oquvchanlikni Bingam sohasi.
Om - oquvchanlikning maksimal sohasi.
So’nggi yillarda akad. P.A. Rebinder va uning ilmiy maktabi, hozirda esa E.D. Hukin va uning izdoshlari struktura hosil qiluvchi plastik sistemalar qovushoqligini ancha batafsil o’rganishgan.
Ularning fikricha R ning kichik qiymatlarida struktura buzilib, qayta tiklanib turadi.
struktura tiksotropiya zol
Shu sohaga tegishli plastik sistema qovushoqligi effektiv qovushoqlik deyiladi (*).
Effektiv qovushoqlikni to’g’ri ifodalash uchun quyidagi diagrammalarni chizamiz.
41 - rasm. dudx va R orasidagi, bilan R orasidagi bog’liqlik diagrammasi.
0-sistema hali buzilmagandagi qovushoqlik
r - kuchlanish, polzuchestdan oquvchanlikka o’tishni ko’rsatadi.
maks - siljish kuchlanishi, sistema to’la buzilgandagi qovushoqlik.
Oqish sekinlik bilan borganda, struktura buzilishi juda kam bo’ladi. Buzilgan struktura ham tiksotrop tiklanishi mumkin, bunda surilish hodisasi kuzatiladi. Katta tezlik bilan oqishda struktura buziladi, bu jarayon tez borgani uchun sistema qayta tiklanishga ulgurmaydi. Siljish kuchlanishining kichik qiymatlarida effektiv qovushoqlik katta qiymatga ega bo’ladi. Siljish kuchlanishining katta qiymatlarida effektiv qovushoqlik oxirgi qiymatga erishadi. imn - qovushoqlik strukturaning to’la buzilganligini ko’rsatadi. Qovushqoqlikni bunday o’zgarishi temir (III) - gidroksidi va vanadiy besh oksidi zollarida kuzatiladi.
MA’RUZA BO’YIChA TAYaNCh SO’Z VA IBORALAR:
Reologik xossalar
| |
Dispers sistemalarning elastiklik, egiluvchanlik va mustahkamlik xossalari.
|
Koagulyatsion struktura
| |
Qaytar strukturalanish.
|
Kondensatsion strukturalar
| |
Kristallizatsion yoki qaytmas strukturalanish.
|
Tiksotropiya
| |
Mexanik kuch ta’sirida gellarning zolga aylanishi.
|
Sinerezis
| |
Gellarning o’z-o’zidan ikki qatlamga ajralish jarayoni.
|
Kserogel
| |
Dispers muhitdan ajralib, qurigan dispers faza.
|
Qovushoqlik
| |
Eritmaning o’z shaklini o’zgartirishga ko’rsatadigan qarshiligi.
|
Eynshteyn formulasi
| |
Eritma qovushoqligining zarracha shakliga bog’liqligi.
|
MA’RUZA BO’YIChA SAVOLLAR:
Dispers sistemalarda strukturalarning hosil bo’lishini tushuntiring.
Iviq yoki gel deb nimaga aytamiz?
Tiksotropiya va sinerezis hodisalar deganda nimani tushunasiz?
Tiksotropiya hodisasining ahamiyati haqida so’zlab bering.
Qovushoqlikning fizik ma’nosini izohlab bering.
Laminar va turbulent oquvchanlik nima?
Dispers sistemalarning qovushoqligiga izoh bering.
Strukturaviy qovushoqlik nima?
Bingam tenglamasini yozing.
dUdX va R orasidagi bog’lanish diagrammasini tushuntirib bering.
MA’RUZA BO’YIChA FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR:
K.S. Axmedov, H.R. Rahimov. Kolloid ximiya. T, 1992, 177-186 betlar.
Yu.G. Frolov. Kurs kolloidnoy ximii. M., Ximiya, 1982, s. 355-378.
S.S. Voyutskiy. Kurs kolloidnoy ximii. M., 1976. S.459-465.
|