Reja: Quyosh shamoli

Koinot nurlari xarakteristikalari
Reja:
1. Quyosh shamoli.
2. Quyosh koinot nurlari tarkibi.
3. Arximed spirali.
4. Astronomik birlik.
5. Yorug’lik.
6. Parsek.
7. Variatsiya turlari.
8. Forbush effekti.
9. Nurlanish dozalari.
Koinot nurlarining muhim xaraktyeristikalaridan biri uning intyensivligidir. Intyensivlik deganida ma’lum yo’nalishga perpendikulyar bo’lgan birlik yuzadan vaqt va jism burchagi birligida o’tgan Ye dan Ye + dYe gacha energiyali zarralar soni t ushuniladi.
Bu yerda yuza, jism burchagi va vaqt elementlari. Intyensivlikdan tashqari zarrachalar oqimi tushunchasi ishlatiladi va u gorizontal birlik yuza orqali vaqt birligida o’tgan zarralar soniga teng bo’ladi.
.
Bundan tashkari, birlik energiya intyervalidagi zarralar intyensivligiga differensial energetik spektr deyiladi, ya’ni Shunga o’xshash, differensial impuls spektrni kabi aniqlanadi. Koinot nurlanishining muhim xaraktyeristikalaridan biri — anizatropiya darajasidir. Agar biror \2\ yo’nalishda intyensivlik maksimumi, , boshqasida ega minimum kuzatilsa, u holda anizotropiya darajasi
kabi aniqlanadi. Har bir zarracha fazoda 6 ta parametr bilan aniqlanadi . Ma’lum hajmdagi zarralar zichligi esa o’zgarmasdir. Bu tasdiq Luivill teoremasi deyiladi, ya’ni Izotrop nurlanishda zarralar konsentrasiyasi intyensivlik bilan quyidagicha bog’langan .
1. Koinot nurlari qanday xaraktyeristikalarga ega?
2. Luivill teoremasini tushuntiring
3. Koinot nurlari anizotropiyasini tushuntiring.
Quyosh shamoli va sayyoralararo muhit fizikasi. Quyosh koinot nurlari .
Quyosh o’z faoliyatida atmosferaga protonlar, turli yadro va elektronlarni chiqaradi. Bu elementlar ionlashgan (plazma shaklida) bo’ladi va ular oqimi umuman olganda neytral bo’ladi. 1958 yili bunday ionlashagan plazma oqimi nazariyasini amerikalik astrofizik Parker yaratdi va Quyosh plazmasining harakatini Quyosh shamoli deb atadi. Quyosh shamoli tezligi ga etadi, lekin zarralar zichligi oz bo’lib, miqdorda bo’ladi. Quyosh shamoli tyezligi va zichligi doimiy emas. Uning o’rtacha tyezligi, , o’rtacha zichligi esa ga tyeng. Lekin ayrim paytlar 10 barabar kam bo’lishi yoki gacha yetishi mumkin. Yer sirtida esa protonlar oqimi ga tyeng bo’ladi. Zarralar zichligi Quyoshdan uzoqlashgan sayin kabi kamayadi, tyezligi esa deyarli o’zgarmaydi. Quyosh shamoli kinetik energiyasi umumiy oqimi га teng. Quyosh shamoli tarkibida Quyosh
sirtidagi barcha element lar bor, masalan, Quyosh shamoli o’zi bilan Quyosh magnit maydoni kuch chiziqlarini «olib ketadi», Quyoshning o’z uqi at rofida aylanishi sababli kuch chiziqlari ham spiral ko’rinishda bo’ladi. Bu spiralga Arximed spirali deyiladi. Quyosh magnit maydon kuchlanganligi ga teng, Magnit maydon energiyasi zichligi uning plazmasi energiyasi zichligidan juda kam bo’lganligi uchun uning magnit maydoni
Quyosh harakatiga sezilarli ta’sir qila olmaydi. Bu o’rinda ayrim astronomik tushunchalarini keltiramiz. Yerdan Quyoshtacha bo’lgan masofa astronomik birlik deyiladi.
Yorug’lik yili deb, tezlikdagi yorug’lik nurining bir yil mobaynida bosib o’tgan yo’li tushiniladi.
1 parsek(ps) shunday masofaki, u yerdan Yer orbitasi radiusi 1 sekundga tyeng burchakli yoy bo’lib ko’rinadi.
Quyoshning magnit maydoni yuqori va pastki yarim sferalarida qarama — qarshi tomonga yo’nalgan bo’ladi. Har 22 yilda maydon o’z yo’nalishini o’zgartirib turadi. Masalan, 1979 yili yuqori yarim sferada magnit maydon Quyoshdan yuqoriga qarab yo’nalgan edi.
Quyosh plazmasi yulduzlararo muhit bilan ta’sirlashishi sababli cheksiz kengaya olmaydi. Yulduzlararo muhit esa kosmik nurlar, magnit maydonlari, neytral va ionlashgan gazlardan iborat bo’ladi. Quyoshdan uzoqlashgan sayin plazma konsentratsiyasi kamayadi va uning kengayishi ga yetadi. Galaktika plazmasi oqimi esa tezlikka ega. Shu sababli bu ikkala oqim o’zaro ta’sirlashadi. Ichki qismda Quyosh plazmasi, tashqi qismda
esa Galaktika oqimi tormozlanadi. Quyoshdan shu plazma tormozlanguncha bo’lgan masofa bilan chegaralangan fazoga geliosfera deyiladi. Geliosfera taxminan 25a.b. masofagacha davom etishi kosmik tadqiqotlarda aniqlangan. Geliosferadagi koinot nurlari intensivligi o’zgarib turadi. Bu hodisa 1926 yili aniqlangan va koinot nurlari variatsiyasi deyiladi. Umuman har bir konkret vaqtda geliosferadagi koinot nurlari intensivligi ma’lum qiymatga ega bo’ladi. Koinot nurlarining 22 —va 11—yillik, 27 kunlik, va sutkalik variatsiyalari, magnit bo’ronlari ta’sirlari hamda ikkilamchi nurlarning ham atmosferadagi variatsiyalari aniqlangan. Bunday variatsiyalar asosan birlamchi galaktik nurlanishning Quyosh shamoli bilan o’zaro ta’siridan hosil bo’ladi. Aniqroq aytsak, birlamchi galaktik nurlanishning anizotropiyasi sababli koinot nurlari variatsiyasi kuzatiladi. Kosmik nurlar variatsiyasi Yer yuzida joylashagn 100 dan ortiq stansiyalarda to’xtovsiz kuzatish orqali o’rganiladi. Bundan tashqari, havo sharlari va kosmik stansiyalar yordamida ham o’rganiladi. Lekin, Yer yuzida koinot nurlari variatsiyasi kuchsiz o’zgarishi sababli, yuqori aniqlik va sezgirlikka ega bo’lgan asboblar ishlatiladi. Bunga ionizatsion kamera, azimutal teleskop va neytron monitoringi kiradi. Ionizatsion kamera 1,5 m diametrga ega sferik kamera bo’lib, 10 atm bosimda argon bilan to’ldirilgan bo’ladi. Bu sfera nurlanishning «qattiq» komponentasini 0,7% aniqlikda o’lchashga imkon beradi. Azimutal teleskop ikkita bir xil teleskopdan iborat bo’lib, «qattiq» va «yumshoq» komponentalar intyensivligini qayd qiladi. «Qattiq» komponenta qalin qo’rg’oshin to’siq yordamida ajratib olinadi. Teleskoplardan biri sharqdan g’arbga, ikkinchisi janubdan shimolga yo’nalt iriladi. Neytron monitoringida neytron sanagich bo’lib, unda 10B izotopi mavjud. Shu sababli neytronlar 10B yadrosiga yutilib, jarayonni yuzaga keltiradi. neitronlarni qayd qilishga sabab, 1 GeV dan yuqori energiyaga ega bo’lgan birlamchi nuklon va yadrolar atmosfera atom yadrolarini parchalashi natijasida neytronlar hosil bo’ladi. Shu sababli, neytronlarni o’rganish birlamchi nurlarni aniqlashga imkon beradi.
Havo sharlari va kosmik stansiyalar yordamida esa juda kam energiyali birlamchi zarralar variatsiyasini o’rganish mumkin. Yer sirtidagi koinot zarralari variatsiyasi asosan ikkilamchi, ya’ni atmosferada hosil bo’lgan zarralar variatsiyasi orqali aniqlanadi. Lekin birlamchi zarralar variatsiyasi Quyosh yoki Galaktikadagi ayrim zarralarning ko’p miqdordagi hosil bo’lishi hisobidan ham bo’lishi mumkin.
Variatsiyalar davriy va nodavriy turlarga ajraladi. Davriy variatsiyalarga 22 va 11—yillik, sutkalik variatsiyalar misol bo’ladi. 22 —yillik variatsiya Quyosh magnit maydoni yo’nalishining 22 —yillik o’zgarishi davri bilan bog’langan. 11— yillik variatsiya esa Quyoshning 11 — yillik aktivligi bilan bog’liq. Quyosh aktivligi uning ko’rinadigan sirtidagi dog’lar soni, ular yuzasi, ma’lum diapazondagi radionurlanish oqimi kabi kattaliklar bilan belgilanadi. Quyosh aktivligi yilida Yerdagi kosmik nurlar intyensivligi past bo’ladi, yani Quyosh aktivligi bilan koinot nurlari intensivligi orasida manfiy korrelyatsiya mavjud. Bu esa 11—yillik variatsiya Quyoshda elementlar generatsiyasi bilan emas, balkim geliosferada zarrachalar harakatlanish sharotining o’zgarishi — kosmik nurlar modulyatsiyasi bilan bog’liqligini ko’rsatadi. 27 —kunlik variatsiya Quyoshning o’z uqi atrofida aylanishi bilan bog’liq va yuqori energiyali zarrachalar mavjudligi bilan xarakterlanadi. Sutkalik variatsiya davri esa Yerdagi sutkaga tyeng. Bunda amplituda 0,15--0,2% oraliqda tebranadi. Sutkalik variatsiya 27 — kunlik variatsiya bilan bog’lanishga ega. Chunki sutkalik variatsiya 27 —kunlik takrorlanishga ega. Sutkalik variatsiya Quyosh magnit maydonining Yer atrofidagi anizotropiyasi hisobidan yuzaga keladi. Chunki Quyosh magnit maydoni Arximed spirali kabi aylanma bo’ladi. Quyoshning aylanishi sababli, koinot nurlari ham anizotropiyaga ega bo’ladi. Kosmik nurlar oqimini radial va tangensial tashkil etuvchilarga ajratsak, radial tashkil etuvchi galaktik nurlar radial tashkil etuvchisi bilan kompensatsiyalashadi. Tangensial tashkil etuvchi esa boshqa oqim bilan muvozanatlashmaydi va Yerning aylanishi hisobidan sutkalik variatsiyaga olib keladi. Nat ijada,- mahallii vaqt bilan 1800 da maksimum intensivlik kuzatiladi.
Nodavriy variatsiyaga Forbush effekti misol bo’ladi. Forbush effekti to’satdan sodir bo’lib, bunda koinot
nurlari intensivligi keng diapazonda pasayib ketadi, Bu effekt davri 10 kungacha bo’lib, Quyosh aktivligi vaqtida tez —tez sodir bo’ladi, Bu davrda Yer magnit maydonining keskin buzilishi (magnit bo’ronlari) sodir bo’ladi. Magnit bo’ronlari va intensivlikning bunday keskin pasayishi orasidagi bog’lanish (bu hodisani birinchi bo’lib kuzatgan amerikalik fizik Forbush sharafiga) Forbush effekti deyiladi, Quyoshdagi portlashlar ham nodavriy variatsiyaga misol bo’la oladi. Quyosh aktivligi paytida Quyosh diskining elektr va magnit maydonlari keskin o’zgargan qismlarida portlashlar yuzaga keladi. Kuchsiz portlashlar tez —tez, kuchlilari juda kam sodir bo’ladi, Kuchli portlashda ultrafiolet , rentgen, radionurlanish, — nurlanish bilan birga ko’p miqdorda protonlar, turli yadrolar, neytronlar va neytrino ajralib chiqadi. Portlashdan 8—12 soat o’t gach hosil bo’lgan nurlar Yer orbit asiga yet ib keladi. Quyosh koinot nurlari tarkibida portlashlar natijasida protonlar, — zarralar, o’rta va og’ir yadrolar uchraydi. Protonlar miqdori esa portlashdan portlashgacha o’n marotabagacha o’zgarib turadi. Portlash natijasida hosil bo’lgan zarralar ulushi umumiy ulushga qaraganda juda kam hisoblanadi. Portlashdan hosil bo’lgan 100 MeV va undan yuqori energiyali zarralar kosmik kema ekipaji uchun ham xavf tug’diradi. Chunki ular kema qobig’ida elektron —foton kaskadlar hamda rentgen nurlanishi hosil qilishadi. Aviatsiya rivoji uchun ham 18 — 20 km balandlikdagi radiatsion holat o’rganib chiqilgan. Biologik ob’ektlarning radiatsiya ta’siridagi buzilishi yutilgan energiya va nurlanishning biologik effektivligi bilan aniqlanadi. Yutilgan energiya birligi (yoki doza birligi) Di grey deb ataladi.
ga teng (yani 1 kg miqdoridagi moddaga 1j energiya yutilsa 1Gr ga teng bo’ladi). Biologik effektivlik (yoki ekvivalent doza) Dekv nurlanish sifat koeffitsiyentiga (KK)i bog’liq, ya’ni va zivert larda o’lchanadi. ber
Nurlanish bilan ishlovchilar uchun xavfsiz hisoblangan ekvivalent doza- yiliga . 18 — 20 km balandlikda ekvivalent doza ga teng va nurlanish dozasi asosan neytronlar hisobiga to’g’ri keladi.
Adabiyotlar:
Мурзин В.С. Введение в физику космических лучей М:, Наука, 1989.
Хаякова С. Физика космических лучей М:, Наука, 1975.
Физика космоса. Энциклопедия. М:, Мир, 1986.
Астрофизика космических лучей. М:, Наука 1984. Ginzburg V.L. tahriri ostida.
Лонгрей М. Астрофизика высоких энергий М:, Мир, 1984.
www.ref.uz
|