nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Rasm 32. Qiya tekislikda xarakatlanayotgan suyuqlikdagi zarrachaga ta’sir kilayotgan kuchlar sxemasi

Rasm 32. Qiya tekislikda xarakatlanayotgan suyuqlikdagi zarrachaga ta’sir kilayotgan kuchlar sxemasi
Bir maromda oqayotgan oqimda kuchlar bir-biriga tenglashadi:
Zarrachani tezligi
(41)
qiymat
ya’ni, zarrchacha erkin tushish tezligining kvadratiga teng.
Agar, apparat qiyaligi 6o bo‘lsa, u xolda sin0; cos 1 bo‘ladi va deb qabul qilsak (0 -suyuqlikda erkin tushayotgan zarrachaga ko‘rsatilayotgan qarshilik koeffitsienti), u xolda
(42) bo‘ladi.
Bu tenglamadan, agar, 0 ver bo‘lsa zarrchacha dumalab yoki sirg‘anib xarakatlanadi, agar 0 <ver bo‘lsa zarrcha suv oqimida muallaq suzib ketishi mumkin.
Qiya oqim usul bilan minerallarni saralashda og‘ir zarrachalar uchun 0 ver bo‘lishini ta’minlash kerak.
Oqimning ko‘taruvchanlik qobiliyati
Qiya oqimda zarrachaga ta’sir qilayotgan kuchlar sxemasidan ko‘rinib turibdiki, agar R0 R zarracha yuqoriga qarab, agar, RV RT bo‘lsa dumalab yoki sirg‘anib pastga qarab xarakatlanadi.
Rasm 33. Ko‘tarish kuchini paydo bo‘lishi
Ko‘tarish kuchini paydo bo‘lish sabablaridan biri, oqimning zarrachaga ko‘rsatayotgan gidrodinamik bosim qarshiligidir (R). Buni ikkiga bo‘lish mumkin. Zarrachaning oldindan ta’sir qilayotgan bosim (Rn) va ko‘tarish kuchi (Rn) (1.16 - rasm).
Bu kuchlarni
tenglamalar bilan aniqlash mumkin.
Bu erda: l va n - qarshilik koeffitsentlari;
Fl va Fn - tekislik maydoni;
d - zarracha diametriga teng balandlikdagi oqim tezligi.
= 450 bo‘lganda, plastinka uchun ko‘tarish kuchi maksimal qiymatini oladi. Ko‘tarish kuchini paydo bo‘lishiga YAna bir sabab, oqimni turbulizatsiyalantirishdir (pulsatsiyalantirishdir). Oqimda mayda va yirik quyun xarakatlarni paydo bo‘lishi zarrachani yuqoriga qarab xarakatlanishiga sabab bo‘ladi. Quyun xosil bo‘lishdan paydo bo‘lgan ko‘tarish kuchi, N.E.Jukovskiy teoremasiga binoan
Tenglamasi bilan ifodalanadi.
Bu erda: S = r - suyuqlikning o‘z o‘ki atrofida aylanma xarakat tezligi.
Bundan tashqari, ko‘tarish kuchi paydo bo‘lishga, Qatlam tubiga cho‘kib qolgan zarrachalar orasidan suvni sizib ko‘tarilishi, quyunni paydo bo‘lishi va so‘nishi, zarrachalarni o‘zaro to‘qnashishi va boshqa xodisalar sabab bo‘lishi mumkin.
|
Gidrotsiklonlarni tanlash va texnologik xisoblar

|
Gidrotsiklonlarni tanlash va texnologik xisoblar
|
bet | 24/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Gidrotsiklonlarni tanlash va texnologik xisoblar.
Texnologik xisoblar gidrotsiklonni unumdorligini aniqlash, berilgan unumdorligi bo‘yicha esa uni o‘lchamlarini va sonini xamda maxsulotning yirikligini aniqlashdan iborat .
Agarda, ishlayotgan gidrotsiklonni xajmiy unumdorligini aniqlash talab etilsa buning uchun quyidagi tenglamadan foydalaniladi .
Q = 5 KD K ; l/min (32)
Bu erda ,
d b ,d sl - butana keluvchi va slivni chiqaruvchi quvurlarni diametrlari , sm;
N - bo‘tana kirishidagi bosim , kgs / sm2;
g - erkin tushish tezlanishi,9,81m/sek.
KD va K - siklon diametrini va konuslik burchagini xisobga oluvchi empirik koefitsietlar
KD = 0,8 + ; = 20 o bo‘lsa K = 1
Agarda, berilgan unumdorligi va maxsulotni yirikligi bo‘yicha gidrotsiklon tanlash kerak bo‘lsa xisoblar quyidagicha bo‘ladi :
1. Agarda bir xil yiriklikdagi slivni ћar xil o‘lchamli gidrotsiklonlarda va ћar xil bosimda olish mumkin bo‘lsa , eng katta o‘lchamli gidrotsiklonni uchta bosim uchun
( H = 5 Pa; N2 = 105Pa ; N3=1,5 Pa )
o‘lchamlari quyidagi tenglamalardan aniqlanadi .
D=0.1 (33)
T - bo‘tanadagi qattiq zarrachalarni miqdori ;
d – zarracha diametri;
dch- zarrachaning chegara kattaligi ;
dmax - slivda o‘tadigan eng katta zarracha ;
d max = 1,8 d ch , mkm 0,3 : 0,6
2. Bosimning xar bir varianti uchun eng yaqin o‘lchamli kichik standart gidrotsiklon tanlanadi.
3. (1.41) tenglama yordamida xar bir tanlangan gidrotsiklonlarni unumdorligi aniqlanadi.
4. Xar bir variant uchun gidrotsiklonlarni soni aniqlanadi .
5. Xar bir variant uchun qum bo‘yicha solishtirma yuki (q) aniqlanadi, u 0.5 dan 2 t/ch x sm2 (qum nasadkani qirqimiga nisbatan ) bo‘lishi kerak .
Qk - qum bo‘yicha umumiy unumdorlik , t/s ;
n- gidrotsiklonlar soni .
6. Texnik – iqtisodiy taqqoslash yo‘li bilan eng optimali tanlanadi .
Gidrotsiklonlarni bir maromda ishlashini taminlash uchun, gidrotsiklonga kelayotgan bo‘tananig bosimini va zichligini bir meyorda ushlab turish uchun, qumni chiqarib tashlash tezligini nazorat qilishdan iborat.
Gidrotsiklonlarni ish davridagi (ekspluatatsion ) xarajatlari uncha katta emas. Bo‘tanani xaydovchi nasoslar uchun elektro energiya va gidrotsiklonlarni emirilgan qismlarini almashtiriladi. Elektroenergiyani solishtirma sarfi 1m3 bo‘tana uchun 0.15 kVt /soatni tashkil etadi .
Gidrotsiklonlarni kamchiliklari quyidagilar :
a) elektroenergiya nisbatan ko‘prok sarflanadi ;
b) qismlari tez emiriladi ;
v) bo‘tana kirayotgan va qum chikayotgan teshiklarining tez-tez tiqilib qolish extimoli bor .
|
| |
Boyitishning alohida sikl va bosqichlarida flotatsiya sxemalarini tuzish

|
Boyitishning alohida sikl va bosqichlarida flotatsiya sxemalarini tuzish
|
bet | 70/90 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #154290 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (2)Boyitishning alohida sikl va bosqichlarida flotatsiya sxemalarini tuzish.
Amalda ishlatiladigan flotatsiya sxemalari shuncha ko‘pki ularni alohida hol uchun ko‘rib chiqishga imkoniyat yoq.
Boyitish siklining eng oddiy misoli bitta flotatsiya operatsiyasi hisoblanadi. Lekin bunday oddiy sxema faqat bitta ohirgi mahsulot olinadigan siklda ishlatilishi mumkin. Masalan,birinchi bosqichda flotatsiyalashda tayyor konsentratning bir qismi va qaytadan yanchishga va flotatsiyaning ikkinchi bosqichiga tushuvchi boy chiqindi olinishida.
Agar boyitish siklida ikkita oxirgi mahsulot-konditsion konsentrat va tashlab yuboriladigan chiqindi olinishi kerak bo‘lsa, murakkabroq boyitish sxemalari qo‘llaniladi.
Flotatsiya sxemasining tarmoqlanish yonalishi asosan uchta shartga –rudadagi qimmatbaho mineralning miqdoriga, konsentratga qo‘yiladigan talablarga va qimmatbaho mineralning flotatsiyalanish hususiyatlariga bog‘liq.
Rudadagi qimmatbaho komponentning miqdori yuqori,konsentrat sifatiga qo‘yiladigan talablar past, puch tog‘ jinslari flotatsion aktiv emas. Bunda konsentratni tozalash operatsiyalarisiz, lekin chiqindini bir, ikki marta kontrol flotatsiyalash qo‘llanuvchi flotatsiya sxemasini ishlatish mumkin. Bunday sxemalar ko‘mir boyitish fabrikalarida, shuningdek rangli metallarning boy rudalarini boyituvchi ba’zi fabrikalarda qo‘llanadi (49-rasm)
Rasm 49. Asosiy flotatsiya chiqindisini nazorat flotatsiyalovchi
flotatsiya sxemasi
Qimmatbaho mineralning flotatsiyalanish qobiliyati past, konsentrat sifatiga qo‘yiladigan talablar ham past. YUzaga qalqib chiqib flotatsiyalangan minerallarni tozalash maqsadga muvofiq emas va ularni jarayondan tezda chiqarib olish kerak. Sxema kontrol flotatsiyalar sonini ortishi yonalishida tarmoqlanadi. Misol tariqasida mis-piritli rudalarni flotatsiyalash sxemasini keltirish mumkin (50-rasm).
Rasm 50. Nazorat flotatsiyasi sonlarining ortishi yonalishida rivojlanuvchi flotatsiya sxemasiga misol
|
| |
Foydali qazilmalarni «cho‘ktirish» usuli bilan boyitish

|
Foydali qazilmalarni «cho‘ktirish» usuli bilan boyitish
|
bet | 37/90 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #154290 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (2)1. Foydali qazilmalarni «cho‘ktirish» usuli bilan boyitish.
2. CHo‘ktirish sikli
3. CHo‘ktirish mashinalarining asosiy parametrlari va ishlash tartibi
Tayanch iboralar: amplituda, chastota, suv sarfi, zichlik, diafragma, porshen, yiriklik, texnologik sxema, boyitish maqsulotlari, komponentning miqdor, boyitish mahsulotlari, ajralish, chiqindining chiqishi, boyitilish darajasi, qisqarish darajasi
Foydali qazilmalarni «cho‘ktirish» usuli bilan boyitish
Foydali qazilmalarni «cho‘ktirish» (otsadka) usuli bilan boyitish pulsatsialanuvchi muxitda mineral zarrachalarning vertikal tekislikda xarakat tezligi farqga asoslangan. Jarayon cho‘ktirish «Otsadochnaya mashina» deb ataluvchi dastgohlarda o‘tkaziladi. Dastgoxning asosiy ishchi qismi «cho‘ktirish panjarasi» bo‘lib, unda mineral zarrachalar zichligi va yirikligi bilan qatlamlanadilar. Saralanish, muxitga yuqoriga-pastga xarakat qiluvchi okim (pulsatsiya) xosil qilish xisobiga amalga oshiriladi. Panjaraning yuzasida (pastki qismida) og‘ir va yirik, yuqori qismida engil zarrachalar qatlami xosil bo‘ladi. Panjara yuzasida xosil bo‘lgan zarrachalar qatlami tabiiy taglik (postel) deb ataladi.
Engil zarrachalar muxit oqimi bilan dastgoxdan chiqib ketadi, og‘ir zarrachalar esa panjaradan o‘tib, dastgoxning pastki qismida tuplanadi va maxsus moslama orkali chikarib turiladi.
O‘lchamlari 10 mm dan kichik bo‘lgan zarrachalar uchun panjaraga sun’iy taglik teriladi. Sun’iy taglikning (gematit, magnetit, ferrosilitsiy, metall sokkachalar va boshqalar) zichligi og‘ir mineralnikidan kichik, engil mineralnikidan katta va o‘lchami ajratilayotgan eng yirik zarrachadan 2-2,5 marta katta bo‘lishi kerak. Sun’iy taglik engil, zarrachalarni panjaradan o‘tib boyitmani ular bilan ifloslanishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Amalda bu usul o‘lchamlari 0,25 (0,5) mm dan 150 (250) mm gacha kattalikda bo‘lgan rudalarni boyitishda ishlatiladi.
Oldindan teng tushishlik koeffitsientini inobatga olgan xolda tasniflangan materiallar boyitilsa texnologik ko‘rsatgichlar yaxshi bo‘ladi. Ajratilayotgan zarrachalarni o‘lchamlari va zichliklarini farqi qancha katta bo‘lsa cho‘ktirish jarayonini samaradorligi shuncha yuqori bo‘ladi. SHuning uchun yirik va ajratilayotgan zarrachalar zichliklarining farqi katta bo‘lgan foydali qazilmalarni boyitishda cho‘ktirish usulidan keng foydalaniladi.
CHuktirish mashinalari tagligining xossalari quyidagilardan iborat: zichligi, qalinligi, bo‘shoqligi, granulometrik va fraksion tarkibi.
Taglikning bo‘shoqliligi bo‘shoqlik koeffitsienti bilan tavsiflanib, qatlamning balandligi bo‘yicha o‘zgarib turadi. Bo‘shoqlik koeffitsientining () o‘rtacha qiymati jarayon siklini ma’lum momenti uchun
(43)
ifoda bilan belgilanadi.
Bu erda: 0 – jips xoldagi taglikning bo‘shoqlik koeffitsienti;
h0 – jips xoldagi taglik qalinligi;
Sy va Sn – panjaraga nisbatan ustki va pastki qatlamlarni ko‘tarilishi.
|
| |
Jadval 20. SKP turdagi stolning texnik xarakteristikalari

|
Jadval 20. SKP turdagi stolning texnik xarakteristikalari
|
bet | 46/90 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #154290 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (2)Jadval 20. SKP turdagi stolning texnik xarakteristikalari.
Ko‘rsatkichlari
|
SKP-15
|
SKP-22
|
SKP-30
|
YUzaning umumiy maydoni, m2
|
15
|
22,5
|
30
|
YUzalar soni
|
2
|
3
|
4
|
Bitta yuzaning maydoni, m2
|
7,5
|
7,5
|
7,5
|
YUzaning tebranishlar chastotasi, min-1
|
280-350
|
280-350
|
300
|
Tebranishlar amplitudasi, mm
|
10-20
|
10-20
|
10-20
|
YUzaning qiyaligi,
|
0-2
|
0-2
|
0-2
|
°Bo‘ylama ko‘ndalang
|
0-8
|
0-8
|
0-8
|
Zarrachaning o‘lchami, mm
|
(-ZN+0,2)
|
Ishlab chiqarish unumdorligi, t/soat
|
2-7
|
3-10
|
4-14
|
Elektrodvigatel quvvati, kVt
|
2,2
|
2,2
|
2,2
|
Qo‘zg‘aluvchi qismlarining og‘irligi, t
|
1,8
|
2,1
|
2,4
|
Konsentratsion stolning ishlab chiqarish unumdorligi rudaning xossasiga, yuzaning maydoniga, stolning ishlash tartibi va boshqa omillarga bog‘liq.
Konsentratsion stolning solishtirma ishlab chiqarish quvvatini quyidagi empirik tenglamadan topish mumkin:
q= 0,2 d
bu erda:- d boyitilayotgan mahsulotning minimal o‘lchami, mm.
Stolga ortiqcha mahsulot berilsa mineral zarrachalar qatlamnaishga ulgurmaydi, chunki to‘siqchalar orasidagi bo‘shlik og‘ir minerallar bilan o‘ta to‘lgan bo‘ladi va yangidan tushayotgan mahsulot suv bilan yuvilib tushib ketadi.
Stolga mahsulot kamroq berilsa, mineral zarrachalar samaraliroq ajraladi, lekin bunda stolning imkoniyatlaridan to‘liq foydalanilmagan bo‘ladi (ishlab chiqarish quvvati nuqtai nazaridan).
Konsentratsion stolning afzalliklari: boyitishning yuqori samaradorligi, mineral zarrachalar ajralishini yaqqol kuzatish mumkinligi va uni darhol sozlash mumkinligidadir.
Stolning kamchiliklari - solishtirma ishlab chiqarish quvvatining pastliga, binoning katta maydonini egallashi, sinish oqibatida nisbatan tez-tez ishdan chiqishi, xamma uzellarni sinchiklab sozlash kerakligi.
|
| |
Gidrotsiklonlarda zarrachalarning tasniflanishi samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar

|
Gidrotsiklonlarda zarrachalarning tasniflanishi samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar
|
bet | 23/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Gidrotsiklonlarda zarrachalarning tasniflanishi samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar
Mexaniq tasniflagichlarga nisbatan gidrotsiklonlarda tasniflash samaradorligi ancha yuqori bo‘lib, 80 % ga etadi . Gidrotsiklonlarda tasniflanish samaradorligi quydigi : gidrotsiklon (D), sliv chiqaruvchi (dc), quvurlarning diametrlariga , qattiq va suyuqlikning nisbatiga ( k: c), bo‘tanani zichligiga , bo‘tanani qanday bosim ostida berilayotganiga bog‘liq .
Sikloning diametri kattalashgan sari uning unumdorligi diametrining kvadrati bo‘yicha mutanosib ravishda oshib boradi, ammo slivdagi zarrachani o‘lchamlari yiriklashib boradi.
Bo‘tana keluvchi quvurning (db) shakli va o‘lchami: quvirni o‘lchami kattalashgan sari ( bir xil bosimda ) mutanosib ravishda gidrotsikloning unumdorligi oshib boradi, sliv yiriklashadi. Bo‘tana beruvchi quvir uchining shakli to‘g‘ri turt burchak bo‘lib, balandligi – kengligiga nisbatan 2 : 1 bo‘ladi . Amalda bo‘tana keluvchi quvirning ekvivalent diametri db = ( 0,08 -0,25 ) D qabul qilinadi .
Sliv chiqib ketuvchi quvirning o‘lchami kattalashsa gidrotsiklonning unumdorligi oshadi, ammo yirik sliv olinadi. Amalda dc = ( 0,2 -0,4 ) D sliv chiqib ketuvchi quvirning o‘lchami ( dc) , bo‘tana keluvchi ( db) quvirning o‘lchamidan 20 -25 % kattaroq olinadi.Sliv chiqadigan trubani uchi gidrotsikloning slindr qismini konus qismiga ulangan erigacha tushuntirilgan bo‘ladi.
Qum chiqib ketuvchi quvurlarning o‘lchami katta bo‘lsa, tasniflanish yuz bermaydi, xamma bo‘tana shu quvurdan chiqib ketishi mumkin. Quvurning diametri kichiklashib borgan sari qumda qattiq zarrachalarning miqdori oshib boradi, sliv yiriklashadi. Amalda dr= (0.5: 0.8) dsl qabul qilinadi.
Qum chiqaruvchi quvur diametrining (dl) sliv chiqaruvchi quvir diametriga ds nisbati dl / ds «qumlik nisbati» yoki «chiqaruvchilik nisbati» deb atalib, gidrotsiklonlarni moslashda asosiy omil xisoblanadi. Bunda dq- eng yirik zarrachaning o‘lchamidan kamida 3 marta bo‘lishi; sliv quviri, bo‘tana quviridan kichik bo‘lmasligi kerak .
Tasniflashni eng yuqori samaradorligi dq/ dc = 0,3-0,5 qiymatiga to‘g‘ri keladi.
Konuslik burchagi amalda 200 bo‘ladi. Mayin sliv olish uchun konuslik burchagi = 5-100 bo‘ladi. Ammo ishqalanish kuchi yuqori bo‘lganligi sababli = 20 dan yuqori bo‘lishi kerak .
Bo‘tanani kirishdagi bosimi. Saralash natijalari qonikarli bo‘lishi uchun bo‘tananing bosimi o‘zgarmas va yuqori bo‘lishi kerak .Gidrotsiklonga kirayotgan bo‘tananing bosimi (10-30 ) x 104 Pa bo‘ladi .
Mayin sliv olish uchun yuqori (20 – 30) x104Pa bosimli bo‘tana, yirik sliv olish uchun esa past bosimli bo‘tana ishlatiladi .
Bo‘tanani zichligi. Mayin sliv olish uchun suyuqrok bo‘tana , yirik sliv olish uchun esa quyuqrok bo‘tana ishlatiladi . Bo‘tanadagi qattiq zarrachalarning miqdori (T ) 10 % dan 50 % gacha bo‘lishi mumkin .
|
| |
MA’RUZA №18
Mavzu: Magnitli saralagichlar turlari va ularni qo‘llanilish o‘rinlari

|
MA’RUZA №18
Mavzu: Magnitli saralagichlar turlari va ularni qo‘llanilish o‘rinlari
|
bet | 79/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)MA’RUZA №18
Mavzu: Magnitli saralagichlar turlari va ularni qo‘llanilish o‘rinlari
Magnit saralagichlarni turlari.
Tayanch iboralar: doimiy magnit, elektromagnit, magnit maydoni, magnit induksiyasi, magnit momenti, magnit maydoni kuchlanganligi
Magnit saralagichlarni magnit maydoning kuchlanganligi kuchiga qarab ikki turga bo‘linadi.
Kuchsiz magnit maydonli (80-120 kA/m) saralagichlar. Bunday saralagichlar kuchli magnitli rudalarni boyitishda qo‘llaniladi.
Kuchli magnit maydonli ( 800-1600 kA/m) saralagichlar. Bular kuchsiz magnitli rudalarni boyitish uchun ishlatiladi.
maxsulot
Magnitlanuvchan Magnitsizlanmagan
maxsulot maxsulot
Rasm 58. Baraban saralagichning ishchi zonasi sxemasi
Qoida bo‘yicha kuchsiz magnit maydoni ochiq ko‘p qutibli magnit tizimi bilan, kuchli maydon esa – berk magnit tizimi bilan xosil qilinadi.Bunda bir-biriga qarama-qarshi yo‘nalgan qutiblari bo‘ladi.
Ochiq magnit tizimi saralagichning sxemasi 58-rasmda keltirilgan.
Berk magnit tizimi saralagichning sxemasi 59-rasmda keltirilgan.
Saralash jarayoni olib boriladigan muxitga qarab saralagichlar –quruq ( xavoli) muxitda boyitish saralagichlari va xo‘l ( suvli) muxitda boyitish saralagichlariga bo‘linadi. Yirikligi 3 ( 6 ) mm dan katta bo‘lgan materiallari xavoli muxitda, 3 (6) mm dan kichik bo‘lgan materiallar bo‘lgan materiallar esa suvli muxitda boyitiladi. Bunda bo‘tanani tarkibidagi qattiq zarrachalarning miqdori 20-40% bo‘lishi meyoriy xisoblanadi.
Mayin zarrachalarni xavoli muxitda boyitish unchalik samara bermaydi, chunki zarrachalar bir-biriga yopishib, saralanish yaxshi o‘tmaydi, ikkinchidan chang-to‘zon bo‘lib sex ekologiyasini buzadi.
Rasm 59. Baraban magnitli saralagichda okim sxemasi
|
| |
Hayvonlarning ko’nikmalari

|
Hayvonlarning ko’nikmalari
|
bet | 25/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Hayvonlarning ko’nikmalari
Taraqqiyotning yuqori bosqichidagi hayvonlarda harakatning instinktiv shaklari bilan bir qatorda, xatti-harakatning individual o’zgaruvchan shakllari - ko’nikma va intellektual harakatlar ham mavjud. Ko’nikma - bu hayvonlarda shartli bog’lanishlar asosida yuzaga keluvchi va avtomatik ravishda sodir bo’luvchi harakatlardir, ya'ni biror faoliyatni takrorlanib turishi natijasida asta-sekin hosil qilingan xatti-harakatlardir. Nerv tizimining rivojlanishi jihatidan hayvon qanchalik yuqori o’rinni egalasa, u o’zida shunchalik murakkab ko’nikmalarini hosil qila oladi. Instinktlarga qaraganda, ko’nikma xatti-harakatlarning ancha o’zgaruvchan shakli hisoblanadi. Hayvonlarning ko’nikmalari, ota-onalaridan "o’rganish" yo’li bilan ham hosil bo’ladi. Masalan, bo’rilar bolalarini ovga o’rgatadilar, qari bo’ri qilgan harakatni yosh bo’ri takrorlaydi, bu taqlid qilish instinktiga asoslangan, xatti-harakatlar ko’nikmasidir. Uy hayvonlarini odam "o’rgatganda" ular ko’p ko’nikmalar hosil qiladi. Shuningdek, sirkda o’rgatilgan hayvonlar xilma-xil juda murakkab ko’nikmalarni namoyon etadilar. Ma'lumki, hayvonda odam tomonidan ko’nikmalar hosil qilinishi o’rgatish yoki dressirovka deyiladi. Mashhur hayvon o’rgatuvchi V. Durovning ta'kidlashicha, ma'lum narsaga o’rgatishda hayvonlar kerakli harakatni bajargan paytda ularga ovqat berib, rag’batlantirgan, shu yo’sinda murakkab ishlarni bajarishga o’rgatgan. Masalan, ayiqlarni velosipedda yurishga yoki samovarni stolga qo’yishga, fillarni uyin tushishga va shu kabi murakkab xilma-xil ko’nikmalarga o’rgatgan. Hosil bo’lgan ko’nikmalar hatto ayrim instinktlarni to’xtatib g’o’ya oladi. Jumladan, baliqlarda shartli bog’lanishlar ancha tez hosil bo’ladi. Shartli bog’lanishlarning hosil bo’lishi uchun yorug’lik, rang, narsaning shakli, shuningdek, tovush va ta'm belgilari signal bo’lib xizmat qilishi mumkin. Lekin bu bog’lanishlar tez o’zgarmaydigan bo’ladi.
Chunonchi cho’rtanbaliqda mayda baliqlarni ovlashga oid shartli refleks osongina hosil bo’ladi. Lekin bu refleksni susaytirish juda qiyin. Tadqiqotda mayda baliqlar cho’rtanbaliqdan shisha bilan ajratib qo’yilganda yirtqich yangidan vaqtinchalik bog’lanish hosil qilmagunga qadar uzoq vaqt davomida shishaga urilib turdi, shisha olib qo’yilgandan so’ng esa yangi bog’lanish o’z navbatida uzoq vaqt saqlanib turadi. Shundan keyin cho’rtanbaliq yonida suzib yurgan mayda baliqlarga umuman ahamiyat bermay qo’yadi. Bu faktlardan ma'lumki sharoit o’zgarib ketganda shartli bog’lanishlar hayvonlarning xatti-harakatlarini bir oz o’zgartirishi mumkin ekan. Shunday qilib, ko’nikmalar bir-biridan muhim jihatidan farq qilishi mumkin:bir holatda ko’nikmalar o’zlarining avtomatizmlarga ko’ra instinktlarga yaqinlashsalar, boshqa bir holatda intellektual harakatlarga yaqinlashadilar.
|
| |
Himoyalanish instinkti - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 23/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limHimoyalanish instinkti - hayvon o’z hayotini va omonligini saqlash harakatlarida ifodalanib, u ikki ko’rinishda sodir bo’ladi. Birinchisi dushmanga hujum qilish, ikkinchisi o’zini himoya qilishdir. har bir hayvon dushmandan himoya qilish uchun biror organidan shoxlari, tuyoqlari, tish-tirnoqlari, tikanlari kabi yoki zaharli-qidli suyuqlikdan foydalanadi. Masalan, Afrika kobrasi o’z zahrini 3,5 metr masofagacha ota oladi. Amerikada terisining usti qora jun bilan qoplangan uncha katta bo’lmagan bir yirtqich hayvon yashaydi. U amalda barcha turdagi yirtqich hayvonlarning hujumidan saqlangandir. hayvonlar uni orqasidagi uzun chiziqidan tanib oladi. Bu hayvon skuns deb ataladi. Tabiat skunsga bir bezni ato etganki, u benihoya zaharli, hidli suyuqlik tarqatadi. Salgina xavf tug’ilishi bilanoq, skuns dushmaniga orqasini o’girib, dumini ko’taradi va havoga suyuqlik purkaydi. Natijada eng katta yirtqichlar ham bir necha soat davomida "qushidan ketib qoladi". Amerika qit'asidagi barcha hayvonlar skunsni chetlab o’tishga harakat qiladilar. Bu hayvonni yangi iqlimga moslashtirishga qaror qilinib, yosh hayvonlarni oldiniga o’ralgan maydonda saqlashdi. Yirtqichlarni parvarish qilishda xizmatchilar qiynalmas-liklari uchun hayvonlardagi mumak bezlari olib tashlandi.
Erkinlikka qo’yib yuborilgan skunslar o’rmonlarda bemalol yurishardi. Skunslarga hujum qila boshlanganida, ular qochmasdan, orqalarini o’girib turishaverdi va dushmanlarining yengilgina o’ljasiga aylanishdi. Shundan keyin, skunslarning bezlari kesib tashlanmay, ularni boqishning boshqa usullari topildi.
Nasl qoldirish instinkti - bu ota-onalik instinkti sifatida ko’rinib, nasl - avlod uchun g’amxo’rlik qilish, uni ma'lum vaqtgacha ovqat bilan ta'min etish, xavf-xatardan saqlash o’z bolalarini parvarish qilish tug’ma mahoratiga ega bo’lib, o’z naslining kelajagi haqida g’amxo’rlik qiladi. Jumladan, o’rgimchakning ba'zi turlarida urg’ochilari o’z tuxumi uchun tolalardan pillalar yasaydi. Bu pillani urg’ochi o’rgimchak qo’riqlab va tez-tez ko’chirib yuradi, o’rgimchak bolalari paydo bo’lishi bilan urg’ochi o’rgimchak uyalarini yonidan siljimasdan qo’riqlab turadi. Nasli kattalashgani sari urg’ochi o’rgimchak ham ularga shuncha befarq bo’la boradi va so’ngra esa o’rgimchak bolalari mustaqil harakat qiladigan bo’lib, qolgandan keyin ularni tashlab ketadi.
|
| |
To’da bo’lib yashash instinkti-

|
To’da bo’lib yashash instinkti-
|
bet | 24/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'limTo’da bo’lib yashash instinkti-bu instinkt hayvonlarning turli usullar bilan o’zaro aloqa qilishida xilma-xil shaklda birgalashib, to’dalashib, poda bo’lib, gala bo’lib yashashlarida zohir bo’ladi. Bu to’dalanish ba'zi hayvonlarda doimiy xarakterga ega bo’lsa (chunonchi, chumolilar, asalarilar), ba'zilari esa o’ziga o’xshash hayvonlar bilan vaqti-vaqti bilan birgalashib yashaydi asosan yirtqich hayvonlar masalan, qoplon eng kuchli va maymun uchun eng qo’rqinchli yirtqich hisoblanadi. qoplon maymunlarga yerda doim mushukdek chaqqon hujum qiladi, Shimpanze doim kuchli hayvon, lekin qoplondan ularga doim kun yo’q. Shimpanzelar qoplonni odatda yomon ko’radilar, uni ko’rishlari bilanoq shimpanze maymunlari to’da bo’lib, vahshiyona bukchayib qo’llarini pastga tushirib, sakrab, baqirishib hayvonni hamma tomonidan qurshab oladilar. Ayrim hollarda shimpanzelar qo’llariga kaltak olib, qoplonni urib haydaydilar. Hashoratlar galasi, kushlar galasi, sut emizuvchilar podasi, yirtqichlar to’dasi, hayvonlarning doimiy to’da bo’lib yashash shaklidir.
Ma'lumki, asalarilar uyasida bitta ona ari, bir necha o’nlab erkak va bir necha yuzlab bepusht ishchi ari (jinsiy organlari yetishmagan)lar bo’ladi. Ishchi arilarning xatti -harakatlari juda ham murakkabdir. Rivojlana borgan sari har bir ishchi asalari uyadagi vazifasini o’zgartira boradi. Oldiniga u asalari bolalarini (gumaklarini) boqadi, uyani tozalaydi, so’ngra uyani qo’riqlaydi, ozuqa topib keladi, katakchalar yasaydi. Yerda yashaydigan arining instiktlari ham juda murakkab harakatlar zanjiridan iboratdir. U o’ziga uya qazib olib, uchib ketishidan oldin har gal uni og’zini tuproq bilan qoplaydi. O’ljasini olib kelganidan keyin ari uni uyaga kiraverishiga qo’yib, haligi tuproqni chetga surib, uyani tekshirib ko’radi, shundan keyingina uni uyaga olib kiradi. Instinktiv harakatlar, tug’ma va nasldan-naslga o’tadigan ongsiz harakatlardir. Ular hayvonlarning hayot uchun kurashish va muhitga eng muvaffaqiyatli uyg’unlashish jarayonida hosil qilingan holda irsiy yo’l bilan mustahkamlanib qolgan, ongsiz harakatlardir. Bular aql bilan o’ylab bajariladigan oqilona harakatlar emas. Masalan, yangi tug’ilgan sichqon bolalarini cho’miltirib, mushuk oldiga olib kelinsa, u sichqonni o’z bolalaridek mehr bilan boqadi, emizadi, himoya qiladi, ammo uni sichqon bolasi ekanligini anglamaydi. O’rdak tuxumlari tovuqqa bostirilganda, u o’rdak tuxumining farqiga
bormasdan, shu tuxumdan chiqqan o’rdak bolalarini boqadi, ular suvga tushib suzganlarida suv labida u yoq, bu yoqqa yurib ularning tovuq jo’jalari emasligini anglamaydi. Demak, instinktlar doimo bir shaklda ko’rinadigan harakatlardir, ammo instinktlar sharoitga muvofiq o’zgarishi mumkin.
|
| |
Tayanch tushunchalar - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 30/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Tayanch tushunchalar
Instinkt - (lot. instinctus uyg’onish) - murakkab shartsiz refleks, u hulq - atvorning tug’ma yig’indisi, tashqi yoki ichki ta'sirotlarga javoban hosil bo’ladi.
Ontogenez (yunon. on, ontos - asl, tub, genesis – tug’ilish, paydo bo’lish) - organizmning individual rivojlanishi. Tirik mavjudotning paydo bo’lgan davridan to oxirigacha bo’lgan davrdagi o’zgarishlar majmui.
Seskanuvchanlik - tirik organizmlarning ta'sirlarga biologik ahamiyata ega javob qaytarish qobiliyati.
Filogenez (yunon.. phyle - qabila, urug’, genesis - paydo bo’lish) - muayyan tirik mavjudot turining yerda hayot boshlanganidan keyingi evolyusion taraqqiyot jarayoni.
Qo’zg’atuvchanlik, qo’zg’aluvchanlik - tashqi qo’zg’ovchi omillar ta'sirida fiziologik holatlarin o’zgartirib yuborish qobiliyati. Barcha tirik mavjudotga xos xususiyat.
Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan mavzulari
Psixikaning filogenetik taraqqiyoti.
Seskanuvchanlik va sezuvchanlik tushunchalarining o’zaro munosabati
Tropizm tushunchasining mohiyati
Hayvonlarning xatti-harakat tiplari.
Sensor bosqich va uning xarakterli xususiyati.
Perseptiv bosqich va uning xarakterli xususiyati.
Intellektual bosqich va uning xarakterli xususiyati.
A.N.Leontev va E Fabri bo’yicha psixikaning rivojanish bosqichlari.
Instinkt tushunchasining mazmuni.
Ko’nikma va malakalarning mohiyati.
Hayvonlarning intellektual xatti-harakatlari.
Psixikaning muhit va a'zolar tuzilishiga bog’liqligi.
Inson ongining rivojlanishi.
Test topshiriqlari
1………… tirik organizmlarning biologik ahamiyatga ega bo’lgan ta'sirlarga javob qaytarish qobiliyatidir.
A) seskanuvchanlik B) sezuvchanlik V) tropism G) instinct D) sensor bosqich
|
| |
Ruhni mutloqo rad etib, mexanik harakatning yagona voqelik deb tan olib, uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini takidlagan olim qaysi qatorda ko’rsatilgan?

|
Ruhni mutloqo rad etib, mexanik harakatning yagona voqelik deb tan olib, uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini takidlagan olim qaysi qatorda ko’rsatilgan?
|
bet | 18/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Ruhni mutloqo rad etib, mexanik harakatning yagona voqelik deb tan olib, uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini takidlagan olim qaysi qatorda ko’rsatilgan?
Leybnis B) Gartli V) Spinoza G) Gobbs D) Dekart
Psixika miyaning funksiyasi haqidagi talimot qachon vujudga keldi?
XVII asrda B) XVI V) XIX asr o’rtalarida G) XVIII asrda D) XVIII asr o’rtalarida
Determinizm tamoyilini targ’ibotchisi bo’lgan psixolog olim qaysi qatorda to’g’ri ko’rsatilgan?
Gartli B )Gobbs V) Dekart G) Jon Lokk D) Spinoza
Nazorat savollari.
1.Psixologiya fanining predmeti maqsadi va vazifalarini ko’rsatib o’ting? 2.Psixologiya fanining shakllanish bosqichlari to’g’risida nimalarni bilasiz? 3.Psixologiyaning moddiy asosi nimalar bilan belgilanadi?
4.Ong tushunchasining mohiyatini izohlang? 5.Insonlarda ongsizlik holati qachon ro’y beradi?
Inson va hayvon psixikasi o’rtasidagi farqlar nimalarda ko’rinadi?
Mustaqil ishlash uchun tavsiya etilayotgan adabiyotlar
Вернадский В.И. Химическое строение биосферы Земли и ее окружения / Отв. ред. А.А.Ярошевский. — 2-е изд. — М: Наука, 1987.
Воронин Л.Г. Сравнительная физиология высшей нервной деятельности животных и человека: Избр. труды. — М: Изд-во МГУ, 1989.
Гамезо М.В, Домашенко И.А Атлас по психологии М; «Просвещение» 1986 г
Гиппенрейтер Ю.Б. Введение в общую психологию: Курс лекций: Учебное пособие для вузов. — М.: ЧеРо, 1997.
Davletshin M.G Umumiy psixologiya T-2002 y
Джемс В. Психология.- М., 1991
Karimova V.M. Psixologiya T-2002 y
Маклаков А.Г Общая психология М.; “Питер” 2003
Немов Р.С. Психология: Учебник для студ. высш. пед. учеб. заведений: В 3-х кн. Кн. 1: Общие основы психологии. — 2-е изд. — М.: Владос 1998.
Общая психология: Курс лекций/ Сост. Е.И.Рогов.-М.: Владос, 1995
Psixologiya qisqacha izohli lug’at T-1998 y
Психология: Словарь / Под общей ред. А. В. Петровского, М. Г. Ярошевского. — М.: Политиздат, 1990.
Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии.-СПб.: «Питер» 1999
Смирнов А.А. Избранные психологические труды: В 2 т. — М., 1987.
Turg’unov Q. Psixologiya terminlarining ruscha-o’zbekcha izohli lug’ati T; "O’qituvchi" nashriyoti 1975
Umumiy psixologiya (A.V.Petrovskiy tahriri ostida) T; "O’qituvchi" 1992 y
G’oziev E.G’ Umumiy psixologiya 1-2 kitob T-2002 y
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ruhni mutloqo rad etib, mexanik harakatning yagona voqelik deb tan olib, uning qonuniyatlari psixologiyaning ham qonuniyatlari ekanligini takidlagan olim qaysi qatorda ko’rsatilgan?
|
Seskanuvchanlik va tropizm

|
Seskanuvchanlik va tropizm
|
bet | 21/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim Seskanuvchanlik va tropizm
Hamma tirik organizmlar o’simliklardan tortib, hayvonlargacha aks ettirishning biologik shakli seskanuvchanlik xususiyatiga egadir.
Seskanuvchanlik - tirik organizmning biologik ahamiyatiga ega bo’lgan ta'sirlariga javob qaytarish qobiliyatidir. Biotik, ya'ni biologik ahamiyatga ega bo’lgan omillariga maxsus harakatlar bilan reaksiya qilish usullariga tropizm yoki taksislar deyiladi.
Tropizm turlari quyidagi jadvalda yaqqol aks ettirilga:
Fototropizm - bu tirik organizmning yorug’lik ta'sirida harakatga kelishidir. Masalan, yoz kuni tungi chiroq yorug’ligiga mayda chivinlarning uchib kelishi.
Termotropizm - tirik organizmning issiqlik ta'siri ostida harakat qilishga moyilligidir. Masalan, bahor kelishi bilan qashoratlarning jonlanib harakatga kelishi.
Xemotropizm - tirik organizmning fizik-ximiyaviy muhitni tanlab olishga bo’lgan moyilligidir. Masalan, achigan, qatiq, mevalarga mayda chivinlarning yig’ilishi.
Topotropizm - tirik organizmlarning mexanik qo’zg’atuvchilar ta'siri ostida harakat qilishiga moyiligidir. Masalan, chirigan olmaga tegilsa, unga yig’ilgan mayda hashoratlarning hammasi uchib ketadi. Mimoza o’simligiga tegilsa, u darhol yaproqini yopib oladi.
Gemotropizm - tirik organizmning quyosh nuri ta'siri ostida harakat qilishga moyilligidir. Masalan, kungaboqar o’simligining quyosh nuri tomon harakatlanishi.
Barotropizm - tirik organizmning havo bosimi ostida harakat qilishga moyilligidir. Masalan, havo bulut bo’lganida, havoda uchib yurgan hashoratlar yerga pastga qarab uchadilar.
Gidrotropizm - tirik organizmning namlik suv ta'siri ostida harakat qilishiga moyilligidir.
O’simliklarda aks ettirishning biologik shakli faqatgina tropizmlardan iborat bo’lib, bu harakatlar o’simliklarga o’z-o’zini boshqarishiga yordam beradi, ya'ni ular o’zlari uchun foydali bo’lgan manbaga qarab intiladi yoki o’zini himoya qilishga doir boshqacha harakat qiladi. Masalan, nomozshomgul kechki payt ochilib, kunduzi yoruqlikdan yopiladi.
Hayvonlarda aks ettirishning yangi turi - sezuvchanlik yuzaga keladi. Sezuvchanlik qobiliyati tufayli, hayvonlar, o’simliklarga nisbatan ancha ko’p ta'sirotlarni aks ettirish imkoniyatiga ega bo’ladi. hayvon nerv tizimi va miyasi qanchalik yuksak darajada taraqqiy etgan bo’lsa, uning psixikasi ham shunchalik yuqori bosqichga ko’tarilgan bo’ladi. Odamda psixikaning rivojlanishi eng yuqori bo’lib, ong darajasiga ega.
|
| |
PSIXIKA VA ONGNING TARAQQIYOTI

|
PSIXIKA VA ONGNING TARAQQIYOTI
|
bet | 19/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim
Psixikaning filogenetik taraqqiyoti.
Jamiki materiya, jonsiz anorganik materiyadan tortib, to organik materiyaning yuksak hamda murakkab shakli - inson miyasigacha moddiy olamning umumiy xususiyatiga, ya'ni turli ta'sirlarga javob qaytarish qobiliyatiga egadir. Jonsiz tabiatda harakat jism yoki moddalarning o’zaro mexanik, fizik va kimyoviy munosabatlari tarzida namoyon bo’lishi mumkin. Materiyaning aks ettirish shaklini quyidagicha ifodalash mumkin:
MATERIYANING AKS ETTIRISH SXEMASI
Voqelikdagi ta'sirni aks etish qobiliyati-materiyaning umumiy xususiyatidir. Lekin olamda tirik va o’lik tabiatni aks etishi turlichadir. Tirik materiyaning tashqaridan ta'sir etayotgan moddalar almashinuviga javob berishi ta'sirlanuvchanlik deb ataladi. Oddiy ta'sirlanuvchanlik barcha o’simliklarga xos. Evolyusiya jarayonida organizmlar tashqi muhit bilan munosabatlarining umumiy turini o’zgarishi natijasida ta'sirlanuvchanlikning sifat jihatidan yangi bosqichga o’tishi sezuvchanlikni yuzaga kelishiga sabab bo’ladi. A.N.Leontevning faraziga asosan sezuvchanlik "genetik shunday ta'sirlanuvchanlik-ki tashqi muhit ta'siriga organizmni yo’naltiradi va buning natijasida organizm tashqi muhitida signal vazifasini bajaradi.
Demak, sezuvchanlik shunday ta'sirlanuvchanlik-ki, uning natijasida hayot uchun zarur ta'sirlar signallashadi. Sezuvchanlikning namoyon bo’lishi, psixikaning paydo bo’lishiga ob'ektiv biologik belgi sifatida xizmat qiladi. Psixik ta'sirlanuvchanlikning o’ziga xos yuqori sifat o’zgarishi -sezuvchanlik-psixik aks ettirishning oddiy turi yuzaga kelganida boshlanadi. hayvonlar evolyusiyasi jarayonidagi psixikaning sifat o’zgarishlarini A.N.Leontev o’zi ifodalagan psixik rivojlanish bosqichlariga asos qilib oldi. A.N.Leontev bo’yicha psixika rivojlanish bosqichlarining jadval ko’rinishi va ularning sxematik ifodalanishi:
|
| |
Maxsulotlarni gidrotsiklonlar orqali klassifikatsiyalash

|
Maxsulotlarni gidrotsiklonlar orqali klassifikatsiyalash
|
bet | 20/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Maxsulotlarni gidrotsiklonlar orqali klassifikatsiyalash
Gidrotsiklonlar quyultirish, tasniflash va boyitish uchun ishlatiladi. Ular quyma yoki yig‘ma tuzilishga ega, ichki devori rezina yoki boshqa material bilan qoplangan bo‘ladi. Bu uni ishqalanish ћisobiga yoyilib ketishdan saqlaydi. Gidrotsiklonlar silindr yoki konussimon qismlardan iborat bo‘lib, bo‘tana keluvchi va suyuqlik chiqib ketuvchi quvurlari bor. Dastgoxning silindr qismiga nasoslar yordamida, bosim ostida R= (0,5–3x10 Pa ) Tangensal berilgan bo‘tana katta aylana tezlik bilan xarakat qiladi. Xosil bo‘lgan markazdan qochma kuch tasirida qattik og‘ir va yirik zarrachalar gidrotsiklon devorlariga borib uriladi va unga yopishib qoladi, so‘ngra sekin - asta pastga qarab sirpanib pastga tusha boshlaydi. Suyuqlik mayda zarrachalar bilan (sliv) solishtirma og‘irligi kichik bo‘lganligi sababli silindrning o‘rtasiga yig‘iladi va maxsus quvur yordamida tashqariga chiqarib yuboriladi .
Markazdan qochma kuchning qiymati, gravitatsion kuchga nisbatan o‘nlab marta katta bo‘lganligi sababli qattiq zarralarning saralash o‘lchamini kichiklashtirishga imkon beradi.
Tezlashtiruvchi kuchlar maydonini (markazdan qochma va gravitatsion) nisbati «saralash faktori» deb yuritiladi. va
Fc= (30)
tenglama bilan aniqlanadi .
bu erda R –aylanish radiusi, m ;
p - aylanish tezligi, ayl / daqiqa ;
(30) tenlamalardan saralash faktori aylanish soniga va radiusiga bog‘liq ekan .
Masalan: O‘lchami 300 mkm bo‘lgan zarraga gravitatsion kuch bilan pastga qarab qancha tezlik bilan xarakat qilsa o‘lchami 30 mkm bo‘lgan zarracha Fs= 100 li maydonda radial yo‘nalishda, shunday tezlik bilan xarakat qiladi. Sanoatda diametri 25 mm dan 1500 mm gacha bo‘lgan gidrotsiklonlar ishlatiladi. Eng keng tarqalganlari 350, 500, 700 va 1000 mm ga teng diametrli gidrotsiklonlardir.
Gidrotsiklonlarni konussimon qismi xar xil qiyalik ostida bo‘ladi:
10o bo‘lsa- quyultirish; 20o – tasniflash; 90o – boyitish uchun ishlatiladi
Gidrotsiklonlarni xilma – xil konstruksiyalari mavjud: konusli, qiska konusli, batareyali va x.k.
Gidrotsiklonlarda suyuklik va zarrachalarni xarakterlanishini kuyidagicha tasavur kilish mumkin:
|
| |
ASOSIY BOSQICHLAR - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

|
O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim
|
bet | 20/314 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #138209 |
Bog'liq O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta\'lim
intellektual bosqich – predmet- lararo aloqalarni aks ettiradi.
III
Perseptiv bosqich – predmetni idrok etish bilan bog’liq.
II
Sensor bosqich– elementar sezuvchanlik bilan belgilanadi
I
25
Elementar (sodda) sensor psixika bosqichi - A.N.Leontev ta'rificha, tashqi muhit ob'ektning u yoki bu sifatiga qarab javob beraveradi. Bu oddiy sezish bosqichidir. K.E.Fabri fikricha, oddiy sensor psixikaning ikki-past va yuqori darajasiga ajratiladi. Ko’pgina bir hujayralilar hamda ayrim ko’p hujayralilarda psixik rivojlanishning past darajasi kuzatiladi. Bunda psixik faollikning oddiy turlari namoyon bo’ladi. Elementar psixikaning yuqori bosqichida ko’p hujayrali umurtqasizlarda namoyon bo’ladi. Bu hayvonot evolyusiyasining zarur davridir. Nerv tizimi diffuz, to’rsimon ganglioz yoki zanjirsimon bo’lib, ular alohida predmetlarning sifatlarinigina aks eta oladilar. hayvonlar uchun ushbu bosqichda predmet olami mavjud bo’lmaydi, ular ob'ektni idrok eta olmaydilar. Ular psixik aks ettirishi oddiy sezgi tarzida bo’ladi.
Perseptiv bosqich bo’lib, u tashqi, ob'ektiv voqelikni yaxlit aks etishi bilan xarakterlanib, alohida oddiy sezish turi emas. K.E.Fabrining fikricha, perseptiv psixikani ham ikki darajasi mavjud. Past darajaga yuqori darajali umurtqasizlar kiradi. Perseptiv psixikaning quyi bosqichida mavjud bo’lgan hayvonlar uchun ijobiy ta'sir etuvchilarni faol izlash xususiyati xosdir.
Predmetni idrok etish-perseptiv psixikaning yuqori darajasidir. Ushbu daraja rivojlangan nerv tizimiga ega umurtqalilarga xosdir.
Intellektual bosqich - yuksak darajada rivojlangan nerv tizimiga ega bo’lganlar, ya'ni odamsimon maymunlarga xosdir.
|
| |
Rasm 25. Gidrotsiklon turlari

|
Rasm 25. Gidrotsiklon turlari
|
bet | 21/90 | Sana | 13.05.2024 | Hajmi | 13,14 Mb. | | #228770 |
Bog'liq Noyobvaradioaktivmetallarrudalariniboyitish (1)Rasm 25. Gidrotsiklon turlari:
a – quyunli; b – kompaund – siklon (Kanada); v – qisqa konusli
Tangensial yo‘naltiruvchi quvur orqali bosim ostida bo‘tana siklonning silindr qismiga yuborilganda oqim siklon devori bo‘ylab pastga (to yirik zarrachalar to‘plangan qismiga) qarab aylanma xarakat qilib boradi. Yul yo‘lakay suyuqlik uz yo‘nalishini o‘zgartirib, gidrotsiklon markazida yuqoriga qarab xarakatlanadi (mayin zarrachalar bilan) va dastgoћ yuqorisiga o‘rnatilgan quvur orqali siklondan chiqib ketadi .
SHunday qilib, gidrotsiklonda ikkita bir tomonga qarab aylanuvchi oqim xosil bo‘lib, tashqi oqim pastga, ichki oqim yukoriga qarab yo‘nalgan bo‘ladi, gidrotsiklon markazi (o‘qi) atrofida ichki oqimning qochma kuchi shu darajaga etadiki, okimning uzluksizlik sharti buzilib, u uziladi va suyuqlik chiqib ketadigan quvur diametrini 0,7 ulushga teng o‘lchamida xavo ustini paydo bo‘ladi.
Demak, gidrotsiklon konus kismining ma’lum balandligida shunday joy borki, u erda okimning yukoriga yunalgan vertikal tezligi nolga teng buladi. Bundan tashkari, gidrotsiklon ichida radial, ya’ni gidrotsiklon devoridan markazga karab xarakatlanuvchi okim buladi .
SHunday qilib, gidrotsiklondagi suyuqlik xarakatining gidrodinamik ko‘rinishi juda murakkab .
Gidrotsiklondagi oqimning xar bir elementar xajmi suyuqlik xarakati tezligini uchta tarkibiy qismi bo‘lishi mumkin :
- tangensial (aylanma) tezlik ( t), gorizantal qirqimida elementar xajm aylanish radiusiga perependikulyar yo‘nalishda ;
- radial tezlik ( ) gidrotsiklon radiusi bo‘yicha o‘qqa yo‘nalgan;
- vertikal tezlik ( ) – yuqoriga yoki pastga yo‘nalgan. Vertikal tezlik «+» yoki «-» ishoraga ega bo‘lib, suyuqlik qaysi quyunda (ichki yoki tashqi) ekanligiiga bog‘liq.
Gidrotsiklondagi suyuqlik oqimining tangensial tezligi aylanish radiusining kamayishi bilan ortib boradi. Bundan kelib chiqadiki, gidrotsiklonning balandligi bo‘yicha tangensal tezlik xar xil tezlikka ega. Umuman olganda ideal suyuqlik uchun pastga yo‘nalgan quyunning tangensal tezligi tenglamaga bo‘ysinadi.
|
| |
Kimyo texnologiyasi va materiallar muhandisligida ustuvor yo‘nalishlardan

|
Kimyo texnologiyasi va materiallar muhandisligida ustuvor yo‘nalishlardan
|
bet | 3/4 | Sana | 29.11.2023 | Hajmi | 9,31 Kb. | | #107273 |
Bog'liq Elektr texnik materiallar haqida asosiy tushunchalar va sinflar.-kompy.infoKimyo texnologiyasi va materiallar muhandisligida ustuvor yo‘nalishlardan Kimyo texnologiyasi va materiallar muhandisligida ustuvor yo‘nalishlardan korroziyabardosh metallarni va qotishmalarini yaratishga qaratilgan. tizimlar yaratish borasida faol ishlar olib borilmoqda. Hozirda materialshunoslikda yana bir dolzarb yo‘nalish sifatida nanomateriallar bo‘lib, ularni yaratish va amaliyotga tadbiq etish bo‘yicha dunyoning bir qator etakchi mamlakatlarida materialshunoslik va konstruksion materiallarni umumiy bo‘lgan sohasini vujudga keltiradi hamda ularni tarkibiy mohiyati quyidagi chizma orqali tushuntiriladi. Bunga asosan, materiallarning muhim va amaliy asoslari to‘plami konstruksion materiallar tuzilishi, xossasi, qayta ishlash va ishlab chiqaruvchanlik haqidagi ma‘lumotlar bazasini vujudga keltiradi. Ishlab chiqarishning turli sohalarida ishlatiladigan har qanday ko‘rinishdagi Ishlab chiqarishning turli sohalarida ishlatiladigan har qanday ko‘rinishdagi yoki turdagi konstruksion materiallar o‘zlarining fizik, kimyoviy, mexanik va texnologik xossalari bilan baholanadi. elementlar tuzilgan bo‘ladi va ular tarkibiga nometall birikmalar ham kirishi mumkin. Metall materiallar tarkibini tashkil etuvchi asosiy elementlar temir, mis, alyuminiy, nikel, titan va shu kabilar hisoblanadi. Nometall elementlardan uglerod, azot, kislorod va shu kabilar metall materiallar tarkibida uchraydi. Material xossasi - bu materialning tashqi faktorlar ta‘siriga ma‘lum darajada yoki shaklda sezgirlik namoyon qilish qobiliyatidir. Odatda bu xossalar 4 guruhga bo‘linadi: mexanik;
|
| |
Iqtidor


Iste'dod - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

Iqtidor
Iste'dod
Qobiliyat
Qobiliyatning rivojlanish darajasi
Faoliyat
Shaxsning mehnatga, bilishga ijtimoiy faolligi
Har qanday layoqat qobiliyat darajasiga ko’tarilishi uchun eng murakkab yo’lni bosib o’tishi kerak bo’ladi. qobiliyatlar ilk davrlardanoq rivojlana boshlab, bir necha bosqichda amalga oshadi.
Qobiliyatlarning rivojlanishi va shakllanishi birinchidan, ma'lum bir faoliyatga moyillik yoki intilish borligiga va faoliyat natijalarining sharoitga qarab tegishli tabiiy zehn, nishonalarni aniqlash yo’li bilan, ikkinchidan mutaxassis (muzikant, artist, rassom va hokazo) rahbarligida tizimli faoliyatga jalb etish orqali shaxsning tabiiy xususiyatlarini chiniqtirish va rivojlantirish yo’li, bilan uchinchidan, umumlashgan aqliy operasiyalarni shakllantirish yo’li bilan borishi kerakki, bu operasiyalar umumiy va maxsus axborotni yengil va samarali o’zlashtirishni, tanlagan faoliyat bo’yicha ko’nikma va malakalarni hosil qilishni ta'minlasin. To’rtinchidan, o’quvchining maxsus qobiliyatini kamol toptirishni jadallashtirishni ta'minlovchi shaxsni har tomonlama rivojlantirish yo’li bilan. Beshinchidan, shaxsning faollik alomatlarini tarbiyalash yo’li bilan borish kerakki?, bu alomatlari dastavval mehnatsevarlik, mustaqillik, tashabbuskorlik, puxtalik, qat'iyatlik, sinchkovlik va tanqidiylikdan iborat. Bularsiz individning potensial imkoniyatlari va qobiliyati faoliyatda maksimal ravishda rivojlana
olmaydi. Oltinchidan, maktab o’quvchilariga nisbatan individual munosabatda bo’lishni umumiy talablar bilan to’g’ri qo’shib olib borishdir. qobiliyatning muayyan izchillikda namoyon bo’lishi va rivojlanishini hayot tajribasi ko’rsatib turibdi.
Qobiliyat turli rivojlanish darajasiga ega bo’lishi mumkin. Ilmiy abstraksiyalash qobiliyatning ikki darajasini farqlash imkonini beradi; reproduktiv va ijodiy aks ettirish darajalari. o’z qobiliyatini rivojlantirishning birinchi darajasidagi kishi bilimlarni juda mohirlik bilan o’zlashtiradi. Faoliyatni o’rganib oladi va uni biror namuna orqali amalga oshiradi. Ikkinchi darajada turgan kishi esa yangilik yaratishga qodirdir. Bu darajalarni tekshirishga metafizik munosabatda bo’lish yaramaydi albatta, birinchidan har qanday reproduktiv aks ettirish, faoliyat ijodiy faoliyat elementlarini ijodiy aks ettirish faoliyati esa reproduktiv faoliyat elementlarini, o’z ichiga qamrab oladi, busiz ularni tasavvur qilib bo’lmaydi. Ikkinchidan, yuqorida aytilgan darajalar ham qandaydir o’zgarmas va qotib qolgan narsalar emas. Kishi bilimlarni o’zlashtirib, ko’nikma hosil qilish jarayonida faoliyat bir darajadan ikkinchi darajaga o’tib turadi. qobiliyatning tabiiy manbai ham mavjud bo’lib va u tabiiy zehn deb yuritiladi.
|
Tuzivchi: I.X.G’ayimnazarov

|
Tuzivchi: I.X.G’ayimnazarov
|
bet | 4/10 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 301,5 Kb. | | #109368 |
Bog'liq variyant ON -2 ishiTuzivchi: I.X.G’ayimnazarov
“TASDIQLAYMAN”
G va GI kafedrasi mudiri
__________ prof. S.S.Eshev
“______”“________” 2021 yil
5320300 - " Texnologik mashinalar va jihozlar " bakalavr ta’lim yо‘nalishi 2-bosqich talabalari uchun “Gidravlika va gidropnevmoyuritmalar” fanidan ON ishi savollari.
ВАРИАНТ №10
1. Gidravlik qarshilik koeffitsienti qanday omillarga bog’liq?
2. Gidravlik zarbaga misollar keltiring.
3. Kichik quvurcha nima va uning sarfi formulasini keltiring.
4. Uzunligi =150 metr va diametri =175 мм bo’lgan quvurda neft harakatlanayapti. Neft sarfi Q=15 . Kinematik qovushqoqligi ν = 0,7 . Neftning harakat rejimini va quvur uzunligi bo’yicha napor yo’qolishini aniqlang.
Tuzivchi: I.X.G’ayimnazarov
“TASDIQLAYMAN”
G va GI kafedrasi mudiri
__________ prof. S.S.Eshev
“______”“________” 2021 yil
5320300 - " Texnologik mashinalar va jihozlar " bakalavr ta’lim yо‘nalishi 2-bosqich talabalari uchun “Gidravlika va gidropnevmoyuritmalar” fanidan ON ishi savollari.
ВАРИАНТ №11
1. Oddiy quvurlarni gidravlik hisoblashning nechta masalasi bor?
2. Murakkab quvur deb nimaga aytiladi?
3. Nasoslarning turlari va asosiy ko‘rsatkichlari.
4. Porshenga F kuch qo`yilganda, u tezlik bilan harakatlanadi. Quvurning AB qismidagi mahalliy qarshiliklarda yo`qolgan napor, quvurning shu qismida uzunlik buyicha yo`qolgan naporning 20% -ni tashkil qiladi. F kuchni aniqlang.
Berilgan: l1=40 m, l2=20 m, d=200 mm, D=400 mm, H=1,6 m, h = 1,2m, , =0,02, =0,5, =4,0.
Tuzivchi: I.X.G’ayimnazarov
“TASDIQLAYMAN”
G va GI kafedrasi mudiri
__________ prof. S.S.Eshev
“______”“________” 2021 yil
5320300 - " Texnologik mashinalar va jihozlar " bakalavr ta’lim yо‘nalishi 2-bosqich talabalari uchun “Gidravlika va gidropnevmoyuritmalar” fanidan ON ishi savollari.
VARIANT №12
1. Gidravlik zarba uchun N.Ye.Jukovskiy formulasini keltiring.
2. Gidravlik zarbani oldini olish tadbirlarini tushuntiring.
3. Suyuqlik xarakatining laminar tartibini tushuntiring.
4. Quyidagi ma'lumotlar asosida o'tkazgich quvur orqali o'tadigan suyuqlik sarfi aniqlansin: , , , normal cho'yan quvurlar (uzoq vaqt foydalanilgan).
|
| |