TIBBIY BIOTEXNOLOGIYA, UNING VAZIFALARI VA YUTUQLARI

TIBBIY BIOTEXNOLOGIYA, UNING VAZIFALARI VA YUTUQLARI
Biotexnologiya - bu mikrobiologiya, molekulyar biologiya, gen injeneriyasi, kimyoviy texnologiya
va boshqa bir qator fanlarning rivojlanishidan paydo bo'lgan va shakllangan fan. Biotexnologiyaning
rivojalanishi, arzon mahsulotlarga, shu jumladan tibbiyot va veterinariyaga, shuningdek, printsipial yangi
texnologiyalarga bo'lgan ehtiyojlari bilan bog'liq. Biotexnologiya - biologik ob'ektlardan yoki biologik
ob'ektlardan foydalangan holda mahsulot ishlab chiqarish. Hayvonlarning va odamlarning organizmlari
biologik ob'ektlar sifatida ishlatilishi mumkin (masalan, emlangan otlar yoki odamlarning zardobidan
immunoglobulinlarni olish; donorlardan qon mahsulotlarini olish), ayrim organlar (qoramol va
cho'chqalarning oshqozon osti bezi insulin gormonini olish) yoki to'qima madaniyat (dorivor preparatlarni
olish). Biroq, bir hujayrali mikroorganizmlar, shuningdek, hayvonlar va o'simliklar hujayralari ko'pincha
biologik ob'ekt sifatida ishlatiladi.
Biotexnologiya zamonaviy biologiya va amaliyot o'rtasidagi aloqaning muhim shakllaridan biridir.
Bu, avvalambor, uning amaliy imkoniyatlarining oshishi, qishloq xo'jaligi, tibbiyot, atrof-muhit va
boshqa sohalardagi dasturlash roli, inson hayotining eng muhim muammolarini hal qilish, oxir-oqibat, hatto
insoniyat taqdirini belgilash qobiliyati ( biotexnologiya, gen injeneriyasi istiqbollari bilan bog'liqlik) va
boshqalar.
Biotexnologiya - biologik tizimlar - tirik organizmlar va tirik hujayraning tarkibiy qismlari
yordamida amalga oshiriladigan texnologik jarayonlar. Boshqacha qilib aytganda, biotexnologiya biogen
paydo bo'lgan narsalar bilan bog'liq.
Biotexnologiyalar zamonaviy ilm-fanning ko'plab sohalari: biokimyo va biofizika, virusologiya,
fermentlar fizik-kimyosi, mikrobiologiya, molekulyar biologiya, gen injeneriyasi, naslchilik genetikasi,
antibiotiklar kimyosi, immunologiya va boshqalarning so'nggi yutuqlariga asoslanadi.
Mikroorganizmlardan foydalanishga asoslangan ba'zi biotexnologik jarayonlar odamlar tomonidan
qadimgi davrlardan beri qo'llanilgan: non tayyorlashda, vino va pivo, sirka, pishloq tayyorlashda, terini,
o'simlik tolalarini qayta ishlashning turli usullari. Zamonaviy biotexnologiya asosan mikroorganizmlarni
(bakteriyalar va mikroskopik zamburug'lar), hayvon va o'simlik hujayralarini etishtirishga, gen muhandislik
usullariga asoslangan.
Zamonaviy
biotexnologiya
rivojlanishining
asosiy
yo'nalishlari
tibbiy
biotexnologiya,
agrobioteknologiya va atrof-muhit biotexnologiyalari. Biotexnologiyaning eng yangi va eng muhim sohasi
gen muhandisligi.
Tibbiy biotexnologiya diagnostik va terapevtik deb tasniflanadi. Diagnostik tibbiy biotexnologiyalar,
o'z navbatida, kimyoviy (diagnostik moddalarni aniqlash va ularning metabolizm parametrlarini aniqlash)
va fizik (organizmning fizik jarayonlarining xususiyatlarini aniqlash) ga bo'linadi.
Tibbiyotda kimyoviy diagnostik biotexnologiyalar qadimdan beri qo'llanilib kelinmoqda. Ammo
ilgari ular to'qimalarda va organlarda diagnostik ahamiyatga ega bo'lgan moddalarni aniqlashga
qisqartirilgan bo'lsa (statik yondashuv), endi dinamik yondashuv ham rivojlanib bormoqda, bu esa qiziqqan
moddalarning paydo bo'lishi va parchalanish tezligini aniqlashga imkon beradi. bu moddalarning sintezi
yoki parchalanishini amalga oshiradigan fermentlarning faolligi va bundan tashqari zamonaviy diagnostika
funktsional yondashuv usullarini ishlab chiqmoqda, ularning yordamida diagnostik moddalar o'zgarishiga
funktsional ta'sirlarning ta'sirini baholash mumkin va , natijada, organizmning zaxira imkoniyatlarini
aniqlash.
Kelajakda fizik diagnostikaning roli oshadi, bu kimyoviy diagnostikaga qaraganda arzonroq va
tezroq bo'lib, hujayraning hayotiy faoliyati asosida fizik-kimyoviy jarayonlarni, shuningdek fizik
jarayonlarni (termal, akustik, elektromagnit va boshqalarni) aniqlashdan iborat. ) to'qima darajasida,
organlar darajasida va umuman tanada. Ushbu turdagi tahlillar asosida murakkab biologik tizimlar
biofizikasi doirasida fizioterapiyaning yangi usullari ishlab chiqiladi, ko'plab noan'anaviy davolash usullari,
an'anaviy tibbiyot usullari va hk. aniqlik kiritish.
Biotexnologiya farmakologiyada keng qo'llaniladi. Qadimgi davrlarda hayvonlar, o'simlik va
mineral moddalar bemorlarni davolash uchun ishlatilgan. 19-asrdan beri. farmakologiyada sintetik
kimyoviy preparatlar tarqalmoqda va 20-asr o'rtalaridan boshlab. va antibiotiklar - mikroorganizmlar
tomonidan ishlab chiqariladigan va boshqa mikroorganizmlarga selektiv toksik ta'sir ko'rsatishi mumkin
bo'lgan maxsus kimyoviy moddalar. XX asr oxirida. farmakologlar individual biologik faol birikmalarga
murojaat qilishdi va ularning optimal tarkibini tuzishni boshladilar, shuningdek, ba'zi fermentlarning o'ziga
xos aktivatorlari va inhibitorlarini ishlatishni boshladilar, ularning mohiyati patogen mikroflorani inson
salomatligi uchun zararsiz mikrofloralar bilan almashtirishdan iborat (mikrobial antagonizmdan
foydalanish) ).
Biotexnologiya zamonaviy tibbiyotga yurak-qon tomir kasalliklari (birinchi navbatda ateroskleroz),
saraton kasalligi, immunitetning patologik buzilishi (organizmning yaxlitligi va biologik o'ziga xosligini
himoya qilish qobiliyati) sifatida allergiya, qarish va virusli infektsiyalarga (shu jumladan OITS) qarshi
kurashishda yordam beradi. Demak, immunologiyaning rivojlanishi (organizmning himoya xususiyatlarini
o'rganadigan fan) allergiyani davolashga yordam beradi. Allergiya bo'lsa, organizm ba'zi o'ziga xos alerjen
ta'siriga shish, yallig'lanish, spazm, mikrosirkulyatsiya buzilishi, gemodinamika va boshqalar natijasida o'z
hujayralari va to'qimalariga zarar etkazadigan haddan tashqari reaktsiya bilan javob beradi. immun
reaktsiyasini (immunotsitlar) chiqarib, immunologik, onkologik yuqumli kasalliklarni davolashda yangi
yondashuvlarni yaratishga imkon beradi.
Odam hali OITSni qanday davolashni bilmaydi va virusli infektsiyalarni yomon davolaydi. Bakterial
infektsiyalarga qarshi samarali bo'lgan kimyoviy terapiya va antibiotiklar viruslarga (masalan, SARS)
qarshi samarali emas. Immunologiya, viruslarning molekulyar biologiyasi, xususan, viruslarning o'ziga xos
uyali retseptorlari bilan o'zaro ta'sirini o'rganish tufayli bu erda sezilarli yutuqlarga erishiladi deb taxmin
qilinadi.
Biotexnologik usullar vitaminlar, klinik tadqiqotlar uchun diagnostika vositalari (dorilar, dorilar,
gormonlar uchun test tizimlari), biologik, parchalanadigan plastmassalar, antibiotiklar, biologik mos
materiallar ishlab chiqaradi. Bioindustriyaning yangi yo'nalishi oziq-ovqat qo'shimchalarini ishlab
chiqarishdir.
Biofizik, biokimyoviy, fiziologik, molekulyar genetik tadqiqotlarning tibbiyot amaliyotidagi o’rni
va vazifalariga to’htalib o’tamiz.
Biofizika (yunoncha bios - hayot va fizika yoki physis - tabiat so'zidan olingan) - tirik organizmlarda
fizik-kimyoviy va fizik jarayonlarni o'rganadigan fan. Sinonimlari - biologik fizika, tibbiy fizika. An'anaviy
ravishda biologik tibbiy fizika molekulyarlarga bo'linadi, ularning o'rganilish ob'ekti biologik
makromolekulalar, tirik hujayraning supermolekulyar tuzilmalarini o'rganadigan biologik hujayra fizikasi.
Tibbiy biofizika bir vaqtning o'zida uchta fanning yutuqlari: fizika, biologiya va tibbiyotning
yutuqlarini odamlarga xizmat qiladigan qiziqarli va zamonaviy fan sohasidir. Biologiya tirik organizm
qanday ishlashi, fizik texnologiyalarni yaratishi va tibbiyot ularni qo'llash usullari haqida bilim beradi.
Biofizika o'z tadqiqotlarida kimyoviy, fizikaviy va yaqinda elektron hisoblash usullaridan keng
foydalanadi.
Biologik hodisalar ko'plab diagnostika va terapevtik usullar asosida yotadi. Tirik tizimlarni fizikaviy
va biofizik tadqiq qilishda o'ziga xoslik, ularni yaratishda genetik ma'lumotlarning ishtirok etishi bilan
belgilanadi, natijada hujayradagi energiya muvozanatini minimallashtirishga qaratilgan hujayra ichidagi
jarayonlarning o’rganadi.
Hujayraning o’rganishining o'zi to'g'ridan-to'g'ri va teskari aloqa tizimlarini o'z ichiga olgan biofizik
tartibga solish mexanizmlari bilan muvofiqlashtirilgan va tirik organizmning ichki ritmlarini atrof-muhit
ritmlari bilan sinxronlashtiradigan gomeostazni ta'minlaydi.
Bifizikaning zamonaviy yondashuvi doirasida tirik organizm - bu o'zini o'zi boshqaradigan va faol
muhitni o'z ichiga olgan noyob, ochiq, ko'p maqsadli tizim.
Faol vositalar - bu har biri avtonom energiya manbai bo'lgan ko'p sonli individual elementlardan
(hujayralardan) iborat tizim: asab tolalari va tarmoqlari, yurakning mushak tuzilmalari, qon tomirlarining
silliq mushak tolalari, shuningdek boshqa to'qimalarda avto to'lqinlar paydo bo'ladi va tarqaladi.
Tirik tizimlarni tahlil qilish uchun turli xil biofizik yondashuvlar qo'llaniladi: termodinamik, kinetik,
tizim tahlili, boshqarish nazariyasi, sinergetika, infodinamika, modellashtirish va boshqalar.
Ba'zan bioenergetika, biomexanika, bioakustika va matematik biofizika biofizikaning mustaqil
bo'limlari sifatida ajralib turadi.
Bioenergetika tirik organizmdagi energiyani konversiya jarayonlarining umumiyligini o'rganadi, shu
jumladan. tashqi muhitdan energiyani o’zlashtirish, uni to'plash va hayot jarayonlari uchun ishlatish.
Biyomekhanika uch qismdan iborat:
-organizmning makroskopik harakatlari mexanikasi tirik to'qimalar, organlar va organizmning
mexanik xususiyatlarini o'rganadi;
-qon aylanishi va tashqi nafas olishning gidrodinamikasi;
-mushaklarning qisqarishi mexanikasi.
Ushbu sohalardagi tadqiqotlar natijalari tibbiyotda, ortopediyada, fizioterapiya mashqlarida, mehnat
fiziologiyasida va boshqalarda qo'llaniladi.
Bioakustika - biologik ob'ektlar tomonidan tovushni qabul qilish va chiqarishni biofizikasi.
Matematik biofizika tirik tizimlarni matematik modellashtirish usullari bilan o'rganadi. Modellarni yaratish
uchun barcha darajadagi - molekulyardan turlarga va biosferagacha bo'lgan murakkab biosistemalarning
ishlashini belgilaydigan sabab-oqibat hodisalarini tavsiflovchi differentsial va integral tenglamalar
tizimidan foydalaniladi.
Matematik modellar tibbiy muammolarni hal qilish uchun ishlatiladi, shu jumladan.
immunologiyada, epidemiya yoki yuqumli kasalliklarning rivojlanishini tahlil qilishda, farmakologiyada,
klinik davolanishni boshqarishda, nojo'ya ta'sirlarning rivojlanishiga yo'l qo'ymaslik va hk.
Biologik fizikadagi amaliy masalalarni hal qilish uchun tibbiy fizikaning boshqa matematik usullari
ham qo'llaniladi, xususan, bunday masalalarni differentsial tenglamalarni ishlatmasdan, molekulyar
mexanika usuli bilan modellashtirish va shu kabilarni echishga imkon beradigan grafikalar nazariyasi.
Biologik fizikadagi sun'iy modellar membranalar tuzilishi va ularning hujayra hayotidagi o'rni
to'g'risida g'oyalarni rivojlantirishda muhim rol o'ynadi.
Turli xil lipidlardan, fosfolipidlardan oqsillarni har xil tarkibiy birikmalar tarkibiga kiritgan holda
qurilgan namunali membranalarda selektiv o'tkazuvchanlik hodisasini o'rganish, turli dorilar (dorilar,
giyohvand moddalar, zaharli va boshqalar) ta'sir mexanizmlarini aniqlash mumkin edi). Membrana
potentsialini aniqlash bilan tibbiy fizikaning ishlab chiqilgan usullari va membrana potentsialini lokal
fiksatsiya qilish usuli uyg'un ta'limotni yaratishga yo'l qo'ymaslik uchun aniqlandi.
Biofizika, boshqa fanlar singari, turli xil tadqiqot usullarini qo'llaydi, ammo ularning barchasi oxir-
oqibat nazariya va amaliyotning birligiga mos keladi va atrofdagi haqiqatni anglash uchun umumiy ilmiy
yondashuvni aks ettiradi: kuzatish, mulohaza yuritish, tajriba va boshqalar. Kuzatishlar asosida nazariyalar
yaratiladi, qonunlar va gipotezalar shakllantiriladi, ular sinovdan o'tkaziladi va amalda qo'llaniladi.
Amaliyot nazariyalarning mezonidir, ularni takomillashtirishga imkon beradi. Yangi nazariyalar va
qonunlar shakllantirildi, ular yana amaliyot tomonidan sinovdan o'tkazildi. Shunday qilib, inson atrofdagi
dunyoni to'liqroq anglashga intiladi.
Inson tanasidagi turli jarayonlarning murakkabligi va o'zaro bog'liqligiga qaramay, ko'pincha ular
orasida jismoniy jarayonlarga yaqin jarayonlarni ajratish mumkin. Masalan, qon aylanishi kabi murakkab
fiziologik jarayon tubdan jismoniy, chunki u suyuqlik oqimi (gidrodinamika), elastik tebranishlarning
tomirlar orqali tarqalishi (tebranishlar va to'lqinlar), yurakning mexanik ishi (mexanika)), biopotentsiallarni
(elektr energiyasini) va boshqalarni hosil qilish Nafas olish gazning harakatlanishi (aerodinamika), issiqlik
uzatish (termodinamika), bug'lanish (o'zgarishlar o'zgarishi) va boshqalar bilan bog'liq.
Bu barcha masalalarda fizika biologiya bilan shunchalik bog'liqki, u mustaqil fan - biofizika
(biologik fizika) ni tashkil qiladi, u tirik organizmlarda fizik va fizik-kimyoviy jarayonlarni, shuningdek
tashkilotning barcha darajalarida biologik tizimlarning ultrastrukturasini submolekulyarlardan o'rganadi.
hujayralar va butun organizm uchun molekulyar.
Kasalliklarni aniqlash va biologik tizimlarni o'rganish uchun fizik usullar. Ko'pgina
diagnostika va tadqiqot usullari jismoniy printsiplar va g'oyalardan foydalanishga asoslangan bo'lib,
zamonaviy tibbiy asboblarning aksariyati tarkibiy fizik vositalardir. Buni ko'rsatish uchun o'rta maktab
kursidan o'quvchiga ma'lum bo'lgan ma'lumotlar doirasida ba'zi misollarni ko'rib chiqish kifoya.
Mexanik miqdor, qon bosimi, bir qator kasalliklarni baholash uchun ishlatiladigan o'lchovdir.
Tana ichidan tovushlarni tinglash organlarning odatdagi yoki g'ayritabiiy harakati haqida ma'lumot beradi.
Simobning issiqlik kengayishiga asoslangan tibbiy termometr juda keng tarqalgan diagnostika vositasidir.
So'nggi o'n yillikda elektron qurilmalarning rivojlanishi bilan bog'liq holda, tirik organizmda paydo
bo'ladigan biopotentsiallarni ro'yxatga olishga asoslangan diagnostika usuli keng tarqaldi.
Elektrokardiografiyaning eng mashxur usuli bu yurak faoliyatini aks ettiruvchi biopotentsiallarni
qayd etishdir. Biyomedikal tadqiqotlar uchun mikroskopning o'rni yaxshi ma'lum. Optik tolali optikaga
asoslangan zamonaviy tibbiy asboblar tananing ichki bo'shliqlarini tekshirishga imkon beradi. Spektral
tahlil sud tibbiyoti, gigiena, farmakologiya va biologiyada qo'llaniladi; atom va yadro fizikasining yutuqlari
- taniqli diagnostika usullari uchun: rentgen diagnostikasi va etiketli atomlar usuli.
Davolash maqsadida jismoniy omillarning organizmga ta'siri. Tibbiyotda qo'llaniladigan turli
xil davolash usullarining umumiy kompleksida fizik omillar ham o'z o'rnini topadi. Mana ulardan ba'zilari.
Singan paytida qo'llaniladigan gipsli gips bu shikastlangan organlarning holatini mexanik ravishda
aniqlashdir. Davolash maqsadida sovutish (muz) va isitish (isitish pechi) issiqlik ta'siriga asoslangan. Elektr
va elektromagnit ta'sirlar fizioterapiyada keng qo'llaniladi. Terapevtik maqsadlarda ko'rinadigan va
ko'rinmaydigan yorug'lik (ultrabinafsha va infraqizil nurlanish), rentgen va gamma nurlanish ishlatiladi.
Tibbiyotda ishlatiladigan materiallarning fizik xususiyatlari. Biologik tizimlarning fizik
xususiyatlari. Tibbiyotda ishlatiladigan choyshablar, asboblar, elektrodlar, protezlar va boshqalar atrof-
muhit sharoitida, shu jumladan biologik muhitning bevosita muhitida ishlaydi. Bunday mahsulotlarni real
sharoitda ishlatish imkoniyatini baholash uchun ular ishlab chiqarilgan materiallarning fizik xususiyatlari
to'g'risida ma'lumotga ega bo'lish kerak. Masalan, protezlar (tishlar, tomirlar, klapanlar va boshqalar) ishlab
chiqarish uchun mexanik quvvatni, takroriy yuklarga chidamliligini, elastiklik, issiqlik o'tkazuvchanligi,
elektr o'tkazuvchanligi va boshqa xususiyatlar. Ba'zi hollarda biologik tizimlarning hayotiyligini yoki
ma'lum tashqi ta'sirlarga qarshi turish qobiliyatini baholash uchun ularning fizik xususiyatlarini bilish
muhimdir. Biologik ob'ektlarning fizik xususiyatlarini o'zgartirib, kasalliklarni aniqlash mumkin.
Atrof muhitning fizik xususiyatlari. Tirik organizm faqat atrof-muhit bilan o'zaro aloqada
bo'lganda normal ishlaydi. U atrof-muhitning harorat, namlik, havo bosimi va boshqalar kabi jismoniy
xususiyatlarining o'zgarishiga keskin ta'sir ko'rsatadi, tashqi muhitning tanaga ta'siri nafaqat tashqi omil
sifatida hisobga olinadi, balki uni davolash uchun ham foydalanish mumkin: klimatoterapiya va
baroterapiya. Ushbu misollar shuni ko'rsatadiki, shifokor atrof-muhitning fizik xususiyatlari va
xususiyatlarini baholay olishi kerak.
Yuqorida sanab o'tilgan fizikaning tibbiyotda qo'llanishi tibbiy fizikani tashkil etadi - bu fizik
qonunlar, hodisalar, jarayonlar va xususiyatlar tibbiy muammolarni hal qilish bilan bog'liq holda ko'rib
chiqiladigan amaliy fizika va biofizika sohalari majmuasi.
"Tibbiy biofizika" yo'nalishi tibbiyotda membrana jarayonlari, fotobiologiya, hujayra biofizikasi
sohasidagi fundamental tadqiqotlar natijalaridan foydalanishga qaratilgan. Tibbiyot ushbu natijalardan
kasallikning paydo bo'lish mexanizmlarini molekulyar darajada tushunish, erta tashxis qo'yish, patologik
jarayonlarga ta'sir etish usullarini ishlab chiqish uchun foydalanadi.
Tibbiy ahamiyatga ega bo'lgan hujayra biofizikasi sohasidagi tadqiqotlarning muhim yo'nalishi
eritrotsitlarning funktsional xususiyatlarini va hujayraning shakli va hajmining o'zgarishi, shuningdek
yopishqoqligi va o'tkazuvchanligini o'zaro bog'liqligini o'rganishdir. gemoporfirin gemoglobin
konformatsiyasi va kislorod uzatish samaradorligi bilan hujayra membranasining.
Arteriyel gipertenziya va yurak ishemik kasalligi bo'lgan bemorlarda eritrositlar plazma
membranasining yopishqoqligi va o'tkazuvchanligi va O2 va NO ga gemoglobin yaqinligi o'zgarganligi
aniqlandi. Ushbu kasalliklarda plazma membranasining turli mintaqalarida lipidlarning yopishqoqligi
oshishi, Na+/H+ - almashinish darajasi, Ca2+ ga bog'liq K+ - kanallarining faolligi va Ca2 ning past faolligi
aniqlandi. + - ATPase. Plazma membranasining yopishqoqligi va o'tkazuvchanligidagi aniqlangan
o'zgarishlar arterial gipertenziya va koroner yurak kasalliklarida gemoglobin bilan kislorod o'tkazish
samaradorligini pasaytiradi deb taxmin qilinadi. Eritrositning plazma membranasi yopishqoqligi va baland
tog'larda yashovchi sog'lom donorlarda gemoglobinning O2 va NO ga yaqinligi o'zgarishlarining tabiati
aniqlandi. Balki baland tog'larda yashovchi donorlarda gemoglobin - ligand va gemoglobin - NO
komplekslarining tarkibidagi o'zgarishlar gemoglobin bilan kislorodni uzatish samaradorligini oshiradi.
Kosmik parvoz omillarining (a-zarralar va deytronlar, magnit maydon, optik, lazer nurlanishi) asab
hujayrasi va eritrotsitlar faoliyatiga ta'siri o'rganildi. Birinchi marta kosmik parvoz paytida odamning
eritrotsitlarida kislorod bilan bog'lanish xususiyatlari aniqlandi. Viskozitenin ortishi va xolesterin
miqdorining fosfolipid tarkibiga nisbati, shuningdek, Na+ va H+ ionlari uchun plazma membranasining
o'ziga xos o'tkazuvchanligi oshishi va gemoporfirin gemoglobin konformatsiyasining o'zgarishi aniqlandi.
Kosmik parvozdan so'ng gemoglobin va uning komplekslari tarkibi teskari darajada kamayishi aniqlandi.
Kosmik parvoz paytida diskotsitlar sonining kamayishi transformatsiyalangan eritrotsitlar (knizotsitlar va
ovalotsitlar) sonining ko'payishi bilan amalga oshiriladi. Ko'rinib turibdiki, kosmik parvoz sharoitida
kislorodning bog'lanishi va gemoglobin komplekslarining tarkibi hujayra shakliga, plazma
membranasining yopishqoqligi va o'tkazuvchanligiga bog'liq.
Dori vositalari va genetik materialni hujayralarga maqsadli etkazib berish usullari
Ushbu tadqiqotlar biofizika, molekulyar biologiya, bioinjiniring, nanobiologik texnologiya,
farmakologiya va onkologiya chorrahasida. Usullardan biri bu membrana retseptorlari vositachiligidagi
endotsitoz (qopqoqning oxirgi sahifasidagi rasmga qarang), plazmalemmada o'ziga xos ichki retseptorlari
mavjud bo'lgan moddalarni selektiv konsentratsiyasi va yutish jarayoni.
Ushbu ishlarda saratonga qarshi dorilarni hujayra ichidagi etkazib berish muammosi muhim o'rin
tutadi. Fotosensitizatorlar - yorug'lik ostida reaktiv kislorod turlarini hosil qiluvchi molekulalar - saraton
va boshqa bir qator kasalliklarni fotodinamik davolash uchun ishlatiladi; afsuski, ular sog'lom hujayralar
va to'qimalarga zarar etkazadi va boshqa nojo'ya ta'sirlarni keltirib chiqaradi va ularning sitotoksik ta'siri
asosan plazma membranasi bilan cheklanadi.
Konjugatlarning yadro orqali etkazib berilishini yaxshilash uchun endosomalar membranalarida
teshik hosil qilish qobiliyatiga ega bo'lgan susaytirilgan (kuchsizlangan) adenoviruslardan foydalaniladi.
Eng samarali modulli konjugatlar bepul, konjuge bo'lmagan fotosensitizatorlarga qaraganda bir necha
daraja samaradorligi aniqlandi. Transport vositalaridan mahalliy ta'sir ko'rsatadigan boshqa dorilar - alfa
zarralarini chiqaradigan va saraton kasalligi uchun ishlatiladigan radionuklidlarni etkazib berish uchun
samarali foydalanish mumkin. Ko'rsatilganidek, transportyorlar alfa-emitr manbai astatin-211 ning
sitotoksik ta'sirini o'n baravar oshirishi mumkin.
Tibbiy biokimyo turli xil patologik sharoitlarda inson organizmining suyuq muhitida, organlari va
to'qimalarida kimyoviy tarkibi va metabolizmidagi o'zgarishlarni o'rganadigan biologik kimyo bo'limi
Tibbiyotda biokimyo ayni paytda, biz allaqachon aytib o'tganimizdek, biokimyoviy tadqiqotlar
uchun dastlabki turtki tibbiyotdan kelib chiqqan. Fiziologik kimyo sifatida ushbu tadqiqotlar yigirmanchi
asrda katta ahamiyatga ega bo'ldi, chunki ular XIX asrda Pasterning ishi bilan boshlangan tibbiyotdagi
buyuk inqilobning ikkinchi bosqichini belgilab berdi. Birinchi bakteriologlar terapevtik vositalar sifatida
bakteriyalarning o'zlaridan tayyorlangan emlash yoki antiseradan foydalangan holda, faqat biologik ish
usullaridan mamnun edilar. Keyinchalik aniq natijalarga intilish keyinchalik ushbu vositalarning kimyoviy
mexanizmini chuqurroq o'rganishga olib keldi. Ushbu tendentsiya vitamin etishmovchiligi va metabolik
kasalliklarni o'rganishga asoslangan yana bir tadqiqot yo'nalishi bilan birlashdi, bu esa, ma'lum bo'lishicha,
kimyoviy asosga ham ega edi. Biokimyo bularning hammasini bir-biriga bog'lab turadigan umumiy havola
edi.
Kasallikni o'rganishga qanchalik ilmiy yondoshilsa, u hujayralar va to'qima suyuqliklarining
g'ayritabiiy biokimyoviy xatti-harakatlari bilan, biz hayot deb ataydigan molekulyar transformatsiyalarning
uyg'un muvozanatining buzilishi bilan bog'liqligi shunchalik aniq bo'ladi. Bezovta qo'pol bo'lishi mumkin,
chunki yara yoki o'sma hayotiy aloqani uzganda va har qanday ta'minotni to'liq to'xtatganda, masalan,
gangrena va pnevmoniya holatlarida yoki diabetga olib keladigan degenerativ o'zgarishlarda bo'lgani kabi,
asta-sekin bo'lishi mumkin. Ularning aytishicha, organizm yoki uning biron bir qismi zarur kimyoviy
moddalardan mahrum bo'lsa yoki uning ishlashini buzadigan moddaga ega bo'lsa, kasal bo'lib qoladi.
Faqatgina ruhiy kasalliklardan tashqari barcha kasalliklar oxir-oqibat ochlik yoki zaharlanishdan
kelib chiqadi. Ular zaharning tanaga qanday kirishi yoki nima uchun kerakli moddalar etishmasligiga qarab
guruhlarga bo'linadi. Ushbu guruhlar - ularning to'rttasi - boshqa guruhlarning ham mavjudligini istisno
etmaydi. Bular:
1) yuqumli yoki parazitar kasalliklar;
2) tashqi yoki ichki etishmovchilik kasalliklari;
3) xavfli to'qimalarning o'sishi bilan bog'liq kasalliklar yoki biz ularni yaxshiroq bilsak, saraton
kasalliklari, 2-guruhga kirishi mumkin va nihoyat,
4) ijtimoiy kelib chiqadigan ruhiy buzilishlar organizmning kimyoviy muvozanatini buzishi mumkin
bo'lgan kasalliklar. Ushbu guruhlarning barchasiga tegishli bo'lgan kasalliklarning oldini olish va
davolashda, ayniqsa dastlabki ikki yilda, ushbu asrda katta yutuqlarga erishildi, ularning aksariyati so'nggi
yigirma yillarga to'g'ri keladi.
Kasalliklarning bunday tasnifi bu erda shartli ravishda 20-asrning biokimyo yordamida ushbu
kasalliklarni tushunish va yo'q qilishdagi yutuqlarini aniq ko'rsatish uchun berilgan. Ammo, biz bu kasallik
tanadagi oddiy kimyoviy muvozanatni buzadigan narsa bo'lib, uni ba'zi bir o'ziga xos kimyoviy terapevtik
moddalar yordamida yoki sodda qilib aytganda, "shishadan" yangi dori yordamida tiklash mumkin degan
taassurot qoldirmoqchi emas edik. . Shunga qaramay, bu muhim yutuq. U shifokorga yangi taktik qurolni
berib, kasalliklarga qarshi kurashda juda katta yordam berdi; ammo, inson salomatligi uchun uzoq muddatli
kurashning umumiy strategiyasini o'rnini bosa olmaydi. Buning uchun u butun insonni, shuningdek, uning
hayotidagi iqtisodiy va ijtimoiy sharoitlarni qamrab oladi. Yaxshi ovqat, toza ish, boshqa odamlar bilan
muloqot va kelajakka faol, oqilona ishonch - bu uning asosiy, muhim xususiyatlari. Bu holda, biokimyo
fanining barcha g'alabalari shunchaki palyatiflar bo'ladi; biokimyo ularning yordami bilan insoniyatni
tashqi infektsiya yoki ichki etishmovchilik baxtsiz hodisalaridan tobora muvaffaqiyatli kafolatlaydi.
Laboratoriya tibbiyotining eng muhim bo'limi - bu inson tanasining biologik suyuqliklari kabi
murakkab biologik tizimlarning tarkibini ob'ektiv baholash va tavsiflashga imkon beradigan biokimyoviy
usullar.
Biokimyoviy analizlar tibbiyotda kasalliklarni differentsial diagnostikasi, prognozi, monitoringi va
skriningi uchun keng qo'llaniladi. Biyokimyasal tadqiqotlar tashxisni tasdiqlash yoki rad etish, kasallikning
preklinik bosqichini aniqlash, kasallikning kechishi va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan asoratlarni aniqlash
va terapiya samaradorligini baholashga yordam beradi.
Klinik biokimyoning asosiy vazifasi tirik tizimlarning faoliyatini hujayralar va uyali tuzilmalarda
sodir bo'ladigan jarayonlar nuqtai nazaridan o'rganishdir. Shu bilan birga, olingan natijalar organlar,
to'qimalar, butun organizm darajasida va butun organizmning atrof-muhit bilan munosabatlarida hisobga
olinishi kerak.
Har qanday biologik tizimni o'rganish uning tarkibiy qismlarini o'rganishdan boshlanadi. Klinik
diagnostika uchun quyidagilar qiziqadi: biologik suyuqlik va tana to'qimalarining kimyoviy tarkibi,
suyuqlik va kimyoviy tarkibiy qismlarning organlar va to'qimalar o'rtasida taqsimlanishi, butun tanadagi va
uning turli organlaridagi moddalarning o'zgarishi jarayonlari, shuningdek fermentlar, gormonlar va boshqa
biologik faol birikmalar yordamida metabolizmni tartibga solish ...
Laboratoriya tadqiqotlarining sifat nazorati - bu laboratoriya tahlilining sifatini uni amalga
oshirishning barcha bosqichlarida - bemorlarni biologik suyuqlikni qabul qilish protsedurasiga tayyorlash
davridan tortib klinikada olingan natijalardan foydalanishgacha nazorat qilish bo'yicha chora-tadbirlar
tizimidir. U har kuni o'tkaziladi va quyidagi klinik va biokimyoviy tadqiqotlarning asosiy bosqichlarini o'z
ichiga oladi:
1) preanalitik;
2) tahliliy;
3) tahlildan keyingi.
Ushbu bosqichlarning har birida keyinchalik laboratoriya tekshiruvlari, diagnostika va davolash
parametrlarini aniqlashda xatolarga olib keladigan vaziyatlar paydo bo'lishi mumkin. Ma'lumotlarga ko'ra,
laboratoriya tibbiyotidagi xatolarning 70% gacha tadqiqotning laboratoriyadan tashqari bosqichlarida sodir
bo'ladi.
Klinik va biokimyoviy tadqiqotlarning barcha bosqichlarida sifatni nazorat qilish choralari
qo'llaniladi, biz ularni keyingi amaliy mashg'ulotlarda o'tkazamiz va batafsil o'rganamiz.
Laboratoriya tadqiqotlari jarayonida quyi, o'rta va yuqori darajadagi tibbiyot xodimlari jalb qilingan.
Ushbu jarayon ishtirokchilarining har biri Sog'liqni saqlash vazirligining buyruqlari va tavsiyalarida
ko'rsatilgan o'z funktsional majburiyatlariga ega. Davlat ta'lim standarti tibbiy laboratoriya texnikasi
mutaxassisligi bo'yicha bitiruvchini tayyorlash darajasiga qo'yiladigan talablarni belgilaydi.
Tibbiy laboratoriya mutaxassisi :
• biologik suyuqliklarni tahlil qilishning yagona usullariga ega bo'lishi;
• fotokolorimetrlar, biokimyoviy va koagulogik analizatorlar va boshqa uskunalarda ishlash,
avtomatik pipetkalar, dispenserlar va boshqa kichik mexanizatsiyadan foydalanish;
• klinik va biokimyoviy tadqiqotlar natijalarini "norma", "patologiya" darajasida talqin qilish.
2-ilova
Mavzu bo‘yicha nazorat savollari.
1. Tibbiyot biotexnologiya xaqida nimalarni bilasiz?
2. Genetika tibbiyot biotexnologiyada qanday vazifalarni amalga oshiradi?
3. Tibbiyot biotexnologiya xalq xo’jaligidagi ahamiyati
4 Tibbioyot biotexnologiyani maqsad vazifalari nimalardan iborat?
5. Tibbiy biokimyo xaqida nimalarbilasiz?
3-ilova
Mavzu bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar.
1. Mirxamidova R., Vaxobov A.X., Davronov Q., Tursunboeva G.S. Mikrobiologiya va
biotexnologiya asoslari. Darslik.Ilm ziyo.Toshkent-2014. 336 b.
2. С.И.Колесников. Обшая биология. Учебного пособия. Москва. 2020 г. Стр 287.
3. Н.В.Чебишев. Биология. Учебник для студентов высших учебник заведений. 2016 г. Стр.
640.
|