nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
я
а
(1 0 .5 ) - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

|
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va Pdf ko'rish
|
bet | 138/139 | Sana | 28.11.2023 | Hajmi | 8,39 Mb. | | #107124 |
Bog'liq ochiq kon ishlari texnologiyasi mexanizatsiyasi va kon ishlarini я
а
(1 0 .5 )
Bunda, а, - rudaning i-hajmidagi o ’rtachalashtiriladigan komponenti tarkibi;
ac-
o ’rtachalashtiriladigan kom ponent o ’rtacha tarkibi.
Foydali qazilm aning meyorlashtirilishi uning qazib olinishi va qayta ishlash
davridagi turli bosqichlarida o ’rtachalashtirish bilan am alga oshadi.foydali
qazilm a sifatining o ’rtachalashtirilishi karyerlarda asosan o ’rtachalashtirish
koeffitsiyenti bilan aniqlanadi, bu esa quyidagi form ula bilan aniqlanadi:
B unda, <
t
„, Oj- o ’rtachalashtiriladigan komponentning tarkibining mos
ravishda o ’rtachalashdan oldin va keyingi o ’rtacha tarkibdan o ’rtacha kvadrat
xatoligi.
к№
koeffitsiyenti o ’rtachalashtirishdan keyin nechi martaga o ’rtacha kvadrat
xatoligining nechi m artaga kamayishini ko ’rsatadi.
O ’rtachalashtirish
ko’p
bosqichli
jarayon
hisoblanadi.
K aryem ing
proektlashtirish davrida, yoki qayta proektlashda foydali qazilm alam i qazib
olishda, ularni tashishda va q o ’llaniladigan uskunalarga m os ravishda foydali
qazilm alam i sifati b o ’yicha va tarkibi b o ’yicha o ’rtachalashtirilishi k o ’rib
chiqilishi v a inobatga olinishi kerak. M eyorlashtirishning asosiy usullaridan bu
foydali qazilm ani qazib olish tizimini tanlash va uning elementlarini aniqlashdir
(ishlar frontining uzunligi va borish tezligi, ishchi maydon kengligi, panellar
o ’lcham lari, zaxodkalar turi va parametrlari va boshqalar), shuningdek bu
param etrlam i boshqarish, o ’rtachalashtirish texnologiyasi tanlash, ekskavatorlar
turlarini aniqlash kiradi. Zaboylardagi qazib olish hajmini nazorat qilish (zaboy
orasi o ’rtachalashtirish) alm ashinuvda va sutkada qazib olinadigan foydali
qazilm alam ing har bir qazib olinadigan turi bo yicha rejaviy k o ’rsatkichlar
bajarilishi
ta ’m inlanishi
bilan
am alga
oshirilishi
kerak.
Zaboy
orasi
|
| |
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 11

b o ’ladi (uning uncha katta b o ’lmagan uzunligida). Karyyer ostining minimal
uzunligi 70-100 m oralig’ida b o ’ladi.
Q iya va tik qiya konlam i qazib olishda katta b o ’lgan qalinlikda karyem ing
oxirgi konturlarida qazib olinadigan foydali qazilm a hajmi karyyer ostining kon
yon tom onlariga nisbatan joylashuviga bog’liq b o ’ladi, bu esa oxir oqibatda
ochiq kon ishlarining texnik-iqtisodiy k o ’rsatkichlariga ta’sir qiladi. K aryyer
ostining aniq qiym allarida qazib olinadigan foydali qazilma hajmi ( V ) quyidagi
form ula bilan aniqlanadi:
- ( $ + s >Ж
( 1ЛЗ)
Bunda,
т ,- qazilmaning gorizontal qalinligi, m;
Ld - karyer tubining kengligi, m;
kon uyumi ichida karyyer ostida joylashganda, mos ravishda foydali
qazilm aning yotgan va osilib turgan yon tomonidan qoldiriladigan maydon.
(1.8-rasm .),
m
2.
Shu tariqa, foydali qazilmani maksimal hajmda qazib olishni ta ’minlovchi
karyer tubining optimal chuqurligi quyidagi holda o ’z o ’m iga ega b o ’lishi
m umkin:
5, +
S2 —>
мин (1.14)
mini EHM - Guruh talabasining elektronika va sxemalar 1

2.1.-rasm. Multisim dasturiy ta’minoti ishchi oynasi.
Alohida ta`kidlash kerakki, Shaxsiy kompyuterning
foydalanuvchi interfeysini
yaratish sohasidagi yutuqlar shu darajada ta`sirliki, ular sxemalarni tadqiq
qilishga bo’lgan uslubiy qarashning keskin o’zgarishiga olib keldi.
Personal
kompyuterdan foydalanish an`anaviy o’quv laboratoriyalariga alternativ - virtual
laboratoriyalarning yaratilishiga olib keldi. Virtual laboratoriya,
umuman
olganda, tadqiqotchining real laboratoriyadagi harakatlarini (ishini) imitatsiya
qiluvchi interfeysga ega bo’lgan sonli hisoblash dasturidir. Yuqori tezkorlik va
katta hajmdagi xotiraga ega bo’lgan zamonaviy
shaxsiy kompyuterlarda
hisoblashlarning sonli usullari yordamida murakkab modellarni ham aniqligi real
ob`ektlarda o’tkaziladigan tajribalarda olinadigan natijalarning aniqligidan
qolishmaydigan aniqlikda tadqiq qilish mumkin.
Elektrotexnika va elektronikani o’rganish jarayoni
sxemalarni tahlil va tadqiq
qilish bilan bog`liq. Ushbu jarayonni kompyuter maksimal darajada
engillashtirishi kerak. Virtual muhit kompyuterda
elektr va elektron sxemalar
ustida tajribalar o’tkazish uchun etarli sharoitlar yaratilgan laboratoriyani amalga
oshirishi va olinadigan natijalarning aniqligi real sharoitlarda olinadigan natijalar
aniqligidan qolishmasligi kerak.
Modellash real jarayonga maksimal darajadi yaqinlashtirilgan bo’lishi, ya`ni,
sxemani tuzish, unga o’lchash asboblari va ostsillografni ulash,
sxema
elementlarining parametrlarini hamda ishlash rejimlarini o’rnatish va natijalarni
olish jarayonlarini o’z ichiga olishi kerak. Foydalanuvchiga bunday
imkoniyatlarni
beruvchi dasturlardan biri Electronics Workbench dasturi –
kompyuterda virtual elektron laboratoriya bo’lib hisoblanadi. Unga asos qilib
professional
modellash dasturi PSPICE olingan bo’lishiga qaramasdan
- 
rasm. K a r y r r - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

Qiya va tik qiya konlami qazib olishda karyeming barcha asosiy
o ’lchamlari, kon ishlari masshtabi va ulaming texnologiyasi (ochish
usuli va
qazib olish tizimi) karyeming oxirgi chuqurligi bilan aniqlanadi. Oxirgi uch o ’n
yillikda karyemi loyihalashning eng yaxshi asoslari yaratilganda, turli mualliflar
tomonidan karyeming oxirgi chuqurligini aniqlashning bir necha prinsiplari
tavsiya etilgan. Barcha taklif etilgan prinsiplari ochiq va yyer osti usulida qazib
olishning b a’zi iqtisodiy ko’rsatkichlari qo’yish tartibi bilan farqlanadi.
Oxirgi
vaqtda ko ’proq joriy va chegaraviy qoplovchi tog’ jinsi koeffitsiyentining
taqqoslanishi qo’llanilmoqda. Bu prinsip quyidagiga asoslanadi. Tik qiya
konlam i qazib oluvchi karyeming chuqurligining oshishi, qoplovchi tog’
jinsining joriy koeffitsiyentining doimiy oshib borishiga sabab bo’ladi.
H, . ning
muayyan (1.6-rasm.) chuqurlikka ega bo ’lganidan keyin, qoplovchi tog’
jinsining joriy koeffitsiyenti chegaraviy koeffitsiyentga teng bo’ladi, ya’ni
km=kv . Yuqori pog’onalardagi kon ishlari karyeming
chuqurligining oshishi
bilan ketma-ket (yuqoridan pastga) ravishda cheklanib boradi, ish olib
boriladigan bortning qiyalik burchagi
Pp doimiy
ravishda kattalashadi va
karyem ing oxirgi chuqurligi
H, . da yopilish burchagiga erishadi, bu esa
karyem ing oxirgi chuqurligiga mos keladi.
1.6 - rasm.. Karyeming oxirgi chegarasini aniqlash sxemasi.
Qiya va tik qiya konlami qazib olishda karyeming
oxirgi chuqurligini
aniqlash analitik usulda bajarilishi riumkin. Buning «JcKurfaWal Karyemmg
's
vsrkazi
oraliq chuqurligi aniqlanadi
bu joriy va chegaraviy koeffitsiyentning
tenglik holati bilan aniqlanadi (* „= *„)• ° d d iy kon-geologik
sharoitlarda joriy
qoplovchi to g ’ jin si koeffitsiyenti quyidagicha aniqlanadi. Q andaydir vaqt
oralig’ida karyer m uayyan chuqurlikka ega bo ’lsin
va I kontur bilan
chegaralangan (1.7-rasm .).
At vaqt ichida karyem ing chuqurligi ДЯ. kaltalikka
oshadi va karyer
II kontur bilan chegaralanadi, uning kon m assasining hajmi esa
AV!M =AV4 + AV
ii
kattalikka oshadi. Joriy qoplovchi to g ’ jin sig a k o ’ra
quyidagicha ifodalanishi mumkin:
* „«
AVJAV.
(1.3)
yoki
* „ = ( Д ^ - Л Г .) /Д К .
(1-4)
Akad. V.V .Rjevskiy forrnulasi bo ’yicha aniqlanadigan karyem ing kon
massasi hajm idan kelib chiqqan holda, kon massasi hajm ining kattalashishi (л*3)
quyidagicha ifodalanishi mumkin:
d l S H . * '
P H ]ctgpr + \ n H \ c t g 2p .. )
ДГ = — =-*-ДЛ = — -------- 1--------------------------------
- x
(\
•
H .
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 131

karyer bortiga yoki transport vositalariga yuklaydi. Kon massasini karyerdan
chiqarish uchun transheyasiz qazib olish universal konteynerlar bilan amalga
oshirilishi mumkin.
Konteynerlarga yuklash universal ekskavatorlar bilan
am alga oshirilish mumkin. Chiqish transheyasi mavjud bo’lganda kon massasini
chiqarish universal ekskavatorlaming avtosamosvallarga yuklash bilan amalga
oshirilish mumkin. Bloklaming pastki yuklashida derrik-kranlar, avtokranlar,
o ’qli
o ’zi
yurar
pnevmoharakatdagi
kranlardan
foydalanish
mumkin.
Karyerlardan bloklar tayyor mahsulot omborlariga tashiladi va u erda ko’prik
kranlari yordamida bo ’shatiladi.
Yordamchi ishlar (pog’onalami tozalash, but togshlar va maydalangan
toshni
pastki
gorizontlarga
tashlash,
maydalangan
toshni
va
butni
konteyenerlarga yuklash va boshqalar) maxsus ekskavator-buldozerlar, kuchli
zanjirli buldozerlar va tortgichlar, avtoyuklagichlar, lebedkalar va boshqalar
amalga oshirilish mumkin.
-jadval
Turli insulininlar A-polipeptid zanjiridagi aminokislota

38
6-jadval
Odam va har xil hayvon insulinining B-polipeptid zanjiri C-oxiridagi
aminokislotalar qoldig‘i
Turlar Aminokislotaning C-oxiri
Odam
Tre
Quyon
Ser
Cho‘chqa
Ala
Qo‘y
Ala
Ot
Ala
Oqsillarning birlamchi strukturasidagi farqi elektroforez,
xromatografiya usuli yordamida aniqlanadi. Oqsillarning fermentlar
(tripsin, ximotripsin) yordamida qisman gidroliz qilingandan so‘ng
gidrolizatdagi peptidlar avvalo, elektroforez usuli yordamida guruhlarga
ajratiladi. So‘ngra bu peptid guruhlari xromatografiya usuli bilan
individual peptidlarga ajratiladi. Elektroforez, xromatografiya kvadrat
formali filtr qog‘ozida o‘tkaziladi. Shunday qilib, «peptid kartasi»
olinadi. Filtr qog‘ozini organik erituvchidan quritiladi va ningidrinning
atsetondagi eritmasi bilan bo‘yaladi va peptidlarning binafsha rangli
dog‘lari hosil bo‘ladi. Shunday qilib, «peptid kartalari» hosil bo‘ladi.
Turli oqsil gidrolizatlaridan olingan, «peptid kartalarini» solishtirib,
ularning birlamchi strukturasidagi farqi aniqlanadi.
Turli oqsillar har xil spetsifikligiga qarab organizmda turlicha
immunologik reaksiyalarda ishtirok etadi.
T og’ jinsi
T oe’ unslarinine tabiiy qiyalik burchagi (daraja)

O ’rtacha urug’li
qum
28-32
32-35
20-25
Mayda
urug’li
qum
25-30
30-35
12-20
Suglinok
40-50
35-40
20-30
Gil
40-45
35
12-20
Shag’al
35-40
35
15-20
Ildizsiz torf
40
25
10-15
Pog’onalar qiyalik burchaklarini analitik usulda aniqlashda ulam ing
turg’unligining zaxirasi q o ’llaniladi, bu ushlab turish kuchlarining yuqori
qismlaming buzilishga moyil tom onlam ing nisbati bilan aniqlanadi (buzilish
prizmasi). T urg’unlik zaxira koeffitsiyenti mos ravishda qisqa muddatli (ish olib
boriladigan pog’onalar) va uzoq muddatli (ish olib borilmaydigan) tu rg ’unlikka
ega pog’onalar uchun 1.1-1.2 va 1.5-2 ni tashkil qiladi.
1 .6 . OCHIQ K O N ISH L A R IN IN G T A B IIY OM1LLARGA BO G ’LIQLIGI
Ochiq kon ishlarini tashkil etish va mexanizatsiyalash vositalari,
texnologiyasining zamonaviy rivojlanish darjasida ulami qo ’llash imkoniyati
qoplovchi to g ’ jinslari va foydali qazilmalarning fizik-texnik xususiyatlari bilan
ham, kon hududining iqlimiy holatlari bilan ham chegaralanmaydi. Biroq, ochiq
usulda qazib olishning iqtisodiy jihatdan muvofiqligini asoslash, kon ishlarini
tashkil etish va texnologiya, mexanizatsiyasini tanlash konning joylashish yuzasi
relyefi, kon uyum ining yyer yuzasiga nisbatan joylashishi, konning tushish
burchagi, quvvati, shakli va tuzilishi, kon hududining iqlimiy va gidrogeologik
sharoitlari bilan aniqlanadi. Yyer yuzasining relyefi tekis, qiyalikka ega,
yuqoriga k o ’tarilgan yoki suvliklarga ega b o ’lishi mumkin (1.14-rasm.). Bu kon
ishlarining y o ’nalishini belgilashga. qazish va yuklash uskunasini tanlashga,
ochish ishlariga, qoplovchi to g ’ jinslarining to ’plash joylariga va boshqalarga
ta’sir qiladi.
- rasm.Karyer tubining joylashuvini

a - pog’onaning qiyalik burchagi, gradus;
'£ h yc tg a ,^ jbn, ^ jbm,'£ b , m - mos ravishda, himoya bermalari, transport bermalari,
kapital
transheya asoslarining gorizontal joylashishi
b o ’yicha y ig ’indi
kenglikJari.
Transport bermasining kengligi (m) quyidagi form ula bilan aniqlanadi
(1.10-rasm.):
bm= z + T + k
z = hy(ctga,-ctgae)
Bunda,
z - o'pirilishi murnkin bo’lgan prizma asosi kengligi, m;
a ,- po g ’onaning tabiiy qiyalik burchagi, gradus;
a f - ishchi p o g ’onaning qiyalik burchagi, gradus;
T=4-7,5 - transport y o ’lining kengligi, m;
k=0.5-0.7 - kyuvet kengligi, m.
bm kattaligi karyer transportining turiga va harakatlanish jadalliligiga bog’liq
b o ’ladi. A vtom obil transportida bu kattalik mos ravishda bir va ikki yo’lli
harakatlanishda 5-10 va 8-20m b o ’ladi. Tem iryo’l transportida bir y o ’lli
harakatlanishda 8m ga teng, ikki y o ’llida e s a - 12-14m.
- mavzu. Elektr sxemalarni Kirxgof qonunlari asosida hisoblash

So‘nggi tenglama Kirxgrofning ikkinchi qonuni nomi Bilan mashhur: har
qanday yopiq konturda barcha EYUKlarning algebraik yig‘indisi o‘sha
konturdagi qarshiliklarda yuzaga kelgan barcha kuchlanishlar tushishlarining
algebraik yig‘indisiga teng.
Elektr yurituvchi kuchlarning va kuchlanishlar tushishlarining ishorasini
aniqlash uchun konturni aylanib chiqishda ixtiyoriy yo‘nalish tanlab olinadi.
Agar EYUK ning yoki qarshilikdan o‘tayotgan tokning yo‘nalishi konturni
aylanib chiqish yo‘nalishi Bilan bir xil bo‘lsa, u holda EYUK va kuchlanishning
tushishi I· R “+”
ishorasi bilan, agar EYUK yoki tokning yo‘nalishi konturni
aylanib chiqish yo‘nalishiga qarama-qarshi bo‘lsa, “-” ishora bilan olinadi.
Oqsillarning biologik xossasining konformatsiyasiga (ikkilamchi

39
Oqsil molekulasining funksiya bajarishiga bog‘liq bo‘lgan
konformatsion o‘zgarish
Oqsil molekulasi har xil qismlarining fazoda bir-biriga nisbatan
joylashuvi konformatsion struktura deb nomlanadi. Molekulaning bir
qismiga ta’sir etilsa shu molekulaning boshqa qismlarida ham
o‘zgarishlar kuzatiladi va bu o‘zgarishlar konformatsion o‘zgarishlar
deb nomlanadi.
Oqsillar funksiyasini bajargan vaqtida ularning molekulasida
konformatsion o‘zgarish kuzatiladi. Masalan: gemoglobin molekulasi
kislorod bilan birikkanda uning birinchi subbirligining konformatsiyasi
o‘zgaradi bu esa o‘z navbatida gemoglobin molekulasi qolgan
subbirliklarida konformatsion o‘zgarishga olib keladi. Natijada qolgan
subbirliklarning kislorodga bo‘lgan moyilligi ortadi.
Fermentlar katalitik funksiya bajarish vaqtida molekulasining
konformatsiyasi o‘zgaradi. Bunda molekulada «cho‘ntak» hosil bo‘ladi.
Natijada fermentning faol markaziga substrat birikadi va ferment-
substrat kompleksi hosil bo‘ladi. Bu cho‘ntakka S (substrat) kirib
joylashganda katalitik reaksiya tezlashadi. Muzlatilganda oqsil va
ferment konformatsiyasi o‘zgarmaydi. Bunda oqsil funksiyasi vaqtincha
to‘xtaydi. Agar oqsil asta-sekin eritilsa, oqsil molekulasi
konformatsiyasining o‘zgarishi hisobiga biologik funksiyasi qayta
tiklanadi.
a) Ion almashuv xromatografiyasi

33
b) Adsorbsion xromotografiya.
Bu usulda adsorbent sifatida faollashtirilgan ko‘mir va alyumin
oksidi ishlatiladi.
Adsorbent kolonkaga solinib, erituvchi quyiladi va
oqsil eritmasi qo‘shiladi, bunda oqsil adsorbent bilan birikadi. So‘ngra
oqsil fraksiyalari turli pH li bufer eritmalari yordamida ajratib olinadi.
Oqsillarni fraksiyalarga ajratishda taqsimlanuvchi xromatografiya
usulidan foydalaniladi. Taqsimlanish
xromatografiyasi adsorbsion
xromatografiyani turi bo‘lib, adsorbent sifatida xromatografiya qog‘ozi,
kraxmal, silikagel va boshqalar ishlatiladi.
d) Gel xromatografiyasi.
Bu usulda har xil gellar ishlatiladi, masalan: dekstrandan
tayyorlangan,
turli markadagi sefadekslar, dekstran – yuqori molekulali
glyukoza qoldiqlaridan tarkib topgan polimer moddadir,
uni ishqoriy
muhitda epixloridgidrin bilan reaksiyaga kiritilsa, gel hosil bo‘ladi.
Poliakrilamid gelini hosil qilish uchun suvda yaxshi eriydigan monomer
akrilamid olib bu funksional reagentlar ishtirokida polimerlashtiriladi.
Oqsillarni molekulalari katta
yoki kichikligiga qarab
gelxromatografiya kolonkasiga gel to‘ldirilib undan oqsillar aralashmasi
o‘tkazilsa avvalo, kichik molekulali oqsillar gel g‘ovaklari orqali, gel
zarrachasining ichiga kirib diffuziyalanadi.
Yirik molekulali oqsillar bu g‘ovakchadan o‘tolmaydi, ular
zarrachaning tashqarisida qoladi va eritma bilan kolonkadan oqib
chiqadi.
T og’
jins- - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

magmatik tog’ jinslari
Qattiq yoriqli va kam
shamollatilgan
cho’kindi,
metamorfik
va
magmatik tog’ jinslari
15-20
<75
55-60
50-55
II
C ho’kindi,
metamorfik
va
magmatik tog’ jinslari
(ohaktosh,
qum,
alevrolit va boshqa
cho’kindi
tog’
jinslari, granit, tuf)
10-15
70-75
50-55
45-50
N isbatan
yaxshi
shamollatilgan
cho’kindi,
metamorfik
va
magmatik tog’ jinslari
va qiyaliklarda yaxshi
shamollatilgan barcha
to g ’ jinslari (argillit,
alevrolit, slanest va
boshqa)
10-15
60-70
35-45
35-40
I II
Gilsimon tog’ jinslari,
to ’la
integrastiya
qilinmagan
tog’
jinslari turlari
10-15
50-60
40-45
35-40
Qum-gil tog’ jinslari
10-15
40-50
35-45
30-40
Q um -shag’al
tog’
jinslari
10-15
<40
30-40
25-35
A gar qatlamlanish yuzasi gorizontga nisbatan qandaydir burchak ostida
joylashsa, pog’ona qiyaligi turg’unligini oshirish uchun shunday qazilish
kerakki, qatlamlanish tekisligi qiyalikning qarama-qarshi tomoniga tushishi
lozim. M aydalangan tog’ jinsini qazib olishda pog’ona qiyaligi turg’unligini
oshirish uchun, uning burchagi pog’ona tabiiy burchagidan oshmasligi lozim.
T og’ jinslarida suv mavjudligida pog’ona qiyalik burchagi 10-20° ga va undan
yuqoriga kamaytirilishi kerak (1.4.-jadval).
*
1.3.
jadval
40>75>90>90>
Himoya funksiyasi - Biokimyo pmd

36
Lekin bu sanab o‘tilgan funksiyalar oqsillar bajaradigan barcha
funksiyalar emas, haqiqatda oqsillar
bajaradigan funksiyalar juda
ko‘pdir. Hayvonlar to‘qima va a’zolari oqsilga boydir. Ko‘pchilik
bu oqsillar suvda yaxshi eriydilar. Lekin tog‘ay, soch, tirnoq, suyak
to‘qimasidan ajratilgan suvda erimaydigan ba’zi organik moddalar
ham oqsillar guruhiga kiritilgan, chunki ular o‘zining
kimyoviy
tarkibi bo‘yicha mushak to‘qimasi,
qon zardobi, tuxum oqsillariga
yaqin.
Oqsillar mushak, o‘pka,
qora taloq, buyrak quruq massasining
70-80%ini, odam tanasi quruq vaznining 45%ni tashkil etadi. Hayvon
to‘qimalaridan farqli ravishda o‘simliklarda oqsillar kam saqlanadi.
Oqsillarning
kimyoviy tarkibi, tuzilishi va xususiyatlarini
o‘rganish uchun odatda ularni suyuq to‘qimalar yoki oqsilga boy
bo‘lgan hayvon a’zolaridan, masalan: qon zardobi, sut, mushak, jigar,
teri, soch, tirnoqdan ajratiladi.
Oqsillar molekula shakliga ko‘ra quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
1. Globulyar oqsillar – suvda yaxshi eruvchan.
2. Fibrillyar – suvda erimaydigan oqsillar.
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning - bet 10

|
Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning Pdf ko'rish
|
bet | 10/14 | Sana | 29.09.2024 | Hajmi | 489,68 Kb. | | #272890 |
Bog'liq 8-MA\'RUZA-
portlash jihatidan xavfli changni tutib qoladigan kameralarni binodan tashqariga
j oylashtirish maqsadga muvofiqdir;
-
yonuvchi yoki portlash jihatidan xavfli chang mavjud bo’lgan o’tkazgichlar
yong’in chiqqanda o’z-o’zidan yopiladigan klapanlar bilan ta’minlanishi kerak;
-
o’t olgan changni tezda o’chirish uchun kameralar suv sepadigan moslama bilan
jihozlanishi lozim.
Siklonlar katalog va bildirgichlardagi tegishli jadvallardan foydalanib tanlanadi.
Yong’in xavfsizligi talablariga ko’ra siklonlar yonmaydigan ashyolardan tayyorlanishi
zarur. Havoni portlash jihatidan xavfli changdan tozalaydigan siklonlar binolardan
kamida 10 m masofada joylapggiriladi. CHang qo’lda olib tashlanadigan to’r
filtrlarning yong’in xavfsizligiga nisbatan qo’yiladigan talablar chang tutqich
kameralarniki kabidir.
9.4.
Ishlab chiqarish korxonalarini shamollatish tizimi.
9.5.1.
Ishlab chiqarish xonalarini tabiiy va sun’iy shamollatish.
Sanitar me’yorlarga asosan barcha ishlab chiqarish binolarida tabiiy shamollatish
qurilmalari bo’lishi shart. Tabiiy havo almashinish xona ichi havosi bilan tashqi muhit
havosining bosimlari hamda zichliklari orasidagi farq asosida amalga oshiriladi. Ushbu
shamollatish qurilmalarining asosiy kamchiligi havo almashinish darajasini tashqi
muhit havosining haroratiga, bosimiga hamda shamolning tezligi va yo’nalishiga
bog’liqligidadir.
Tabiiy havo almashinish qurilmalari ishlash xarakteriga ko’ra tashkillashtirilgan
(aerasiya) va tashkillashtirilmagan (infiltrasiya) turlarga bo’linadi. Agar shamollatish
qurilmalarida havo oqimi yo’nalishini va miqdorini rostlovchi moslamalar o’rnatilgan
bo’lsa, bunday shamollatish sistemasi tashkillashtirilgan deb ataladi.
Havoning tortish kuchini oshirish maqsadida tabiiy havo almashinish qurilmalarida
deflektorlardan foydalaniladi. Ular shamollatish kanallarining yuqori qismiga
o’rnatiladi. Havo oqimi deflektor orqali o’tishi natijasida havo kanallarida siyraklanish
hosil bo’ladi va buning ta’sirida kanalda havoning tezligi oshadi.
|
| |
Avariya shamollatish tizimi

moddalar qo’shni xonalarga tarqalib ketishi mumkin. Bunda xonadagi havoning so’rib
olish natijasida yangilanish darajasi tarmoq bo’yicha xavfsizlik texnikasi va
promsanitariya qoida va normalarida keng chegaralarda beigilanadi. Masalan,
kaprolaktam ishlab chiqarishda havo almashtirish 15 marta, benzol hosil qilish sexida
10 marta, reaktor bo’limlarida 5 marta bo’lishi kerak.
26 - rasm. Avariya shamollatish tizimi
Havo almashtirish darajasini belgilashda avariya natijasida hosil bo’ladigan
moddaning zaharliligi va miqdoridan tashqari bu moddaning ruxsat etiladigan
miqdoriga qadar suyultirishga ketadigan vaqtni ham hisobga olish muhim. CHunki
bunday hollarda avariya rivojini bartaraf etish maqsadida bu zonaga xizmat ko’rsatish
va remont qiluvchi ishchilarni kirishga to’g’ri keladi.
Avariya ventilyatorlari analizatorlari xavfli holatni ko’rsatishi bilanoq avtomatik
ravishda ishga tushishi kerak. Bundan tashqari zonaga kirish joyida maxsus uzoqdan
turib ishga tushirish pulti o’rnatilgan bo’lishi kerak
.
Nazorat savollari
1.
Ishlab chiqarish changlari moddalarni tozalash qurilmalari
2.
Ishlab chiqarish zaharli moddalarni tozalash qurilmalari
3.
Matoli filtrlarning ishlash prinsipi
-rasm. Karyeming ish olib - O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va

Karyer bortining maksimal darajada mumkin bo’lgan qiyalik burchagi
xavfsizlik faktori b o ’yicha asosan, bortda joylashgan tog’ jinsining bir jinsliligi
va fizik-texnik xarakteristikasiga bog’liq bo’ladi. Chuqurlikning oshishi bilan
karyer bortining turg’unligi o ’zgaradi. Hisoblash yo’li bilan aniqlangan karyer
bortining qiyalik burchagi taxminiy bo’ladi va kon ishlarini olib borish vaqtida
aniqlanadi. Taxminiy hisoblashda Giproruda m a’lumotlaridan foydalanish
mumkin (jadv. 1.2).
Bort konstruksiyasi va unda joyldashgan tog’ jinsining turg’un notenglik
shartidan kelib chiqqan holda, aniqlangan qiyalik burchagi qiymatidan zarur
b o ’lgan xavfsizlik darajasi va karyerning tugal chegarasida ochish ishlarining
minimal hajmini ta’minlovchi minimal qiymat qabul qilinadi. Ta’kidlash joizki,
200m karyer chuqurligida karyer borti qiyaligining bir darajaga o ’zgarishi va
qiyalik burchagi 35-45° da, qoplovchi tog’ jinsining 1km bortga 0.8-1 mln..u3ga
oshishi mumkin.
1.1.
jadval.
T og’
jinslari
Prof.M .M .Pro-
todyakonov
shkalasi
bo’yicha tog’
jinslarining
qattiqlik
koeffitsiyenti
Karyer chuqurligida bort qiyalik burchagi
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 133

Minimal sanoat tarkibi -
hisobosti blok ichidagi sanoat ruda tanasi konturi
ichida b o ’lgan minimal mumkin bo’lgan foydali qazilma tarkibidir,
bunda
qazilm aning alohida holatlarda qazib olish rentabel hisoblanadi. Minimal sanoat
tarkibi shuningdek, zaxiralaming balans va balansusti zaxiralami aniqlash
kriteriyasi hisoblanadi.
Ruda tanasining ekspluatastion konturi -
bu topografik yuza hisoblanadi,
yuza karyem ing oxirgi konturi bilan va foydali qazilmaning minimal mumkin
b o ’lgan tarkibi bilan birlik chegara probalari bilan hosil bo’ladi.
Joriy bort tarkibi -
hisoblanadigan bosqich (davr)
chegarasidagi ruda tanasi
ekspluatastion konturidagi foydali qazilmaning minimal tarkibi.
Joriy о ’rtacha tarkib -
hisoblanadigan bosqich (davr) chegarasidagi qazib
olinadigan rudaning foydali komponenti o ’rtacha tarkibi.
Chegaraviy tarkib -
konni qazib olishda normativ rentabellikni beruvchi
rudadagi foydali qazilma komponenti (belgilangan vaqt ichida qayta ishlashga
kelib tushadigan).
Kon ishlari muayyan uchatska ichida foydali qazilmaning tabiiy sifatlarini
oshira olmaydi (muayyan hajmda). Lekin kon ishlari sifatiga (kon
ishlarining
sifati deganda texnik, texnologik va tashkiliy kon ishlab chiqarish darajasi
tushuniladi) k o ’plab yuqorida ko’rsatilgan qazib olinadigan foydali qazilma
xarakteristikalari bog’liq bo’ladi.
10.2. FOYDALI QAZILMALARNITEKSHIRISH
Tekshirish deganda foydali qazilmalami olish va uning kimyoviy tarkibi va
boshqa sifat k o ’rsatkichlarini aniqlash uchun tahlil qilish tushuniladi. Tekshirish
detalli va ekspluatastion, shuningdek konning razvedka
qilish va qazib olish
jarayonida amalga oshiriladi. Tekshirish ishi qazilma konturlarini aniqlash,
foydali qazilm a turlarining massivdagi tarkibini aniqlash, qazib olishning barcha
bosqichidagi foydali qazilmaning sifatining o ’zgarishini nazorat qilish va
boshqalam i o ’z ichiga oladi. Ekspluatastion razvedka natijasida va portlatish
skvajinalarini tekshirish natijasida kon ishlarining boshlang’ich va joriy holati
355
aniqlanadi va rejalashtiriladi. Q azib olish ishlarida am alga oshiriladigan
ekspluatastion tekshirish asosida selektiv qazib olishga
qaratilgan qazilm alami
konturlash amalga oshiriladi (har bir eksplutastion blokda har bir alohida qazib
olinadigan foydali qazilm a va to g ’ jin si qatlamalarida), har bir portlatish bloki
bo ’yicha sifat k o ’rsatkichlari o ’m atiladi, seletkiv qazib olishda yuklash-tashish
ishlarini operativ boshqarish am alga oshiriladi, iste’molchilarga tashiladigan
mahsulotning sifati nazorat qilinadi.
Tekshirishlar
-rasm. Yon tomonlama shamol holatida bino aerasiyasi

oshiriladi. Sun’iy havo almashinish qurilmalarining afzalliklari shundaki, ular
yordamida xonaning istalgan joyidan iflos havoni haydab chiqarish yoki xonaga toza
havo yuborish hamda bu qurilmalarga havoni isitish, namlash va tozalash
moslamalarini o’rnatish mumkin. Bunday shamollatish qurilmalari shamollatkichdan,
havoni yuborish yoki xaydab chiqarish qurilmasidan, havo kanallaridan va filtrdan
tashkil topgan bo’ladi. SHamollatkichlar markazdan qochma va o’qli bo’ladi.
Markazdan qochma ventilyatorlar hosil qilgan bosimlariga ko’ra 3 turga bo’linadi: past
bosimli - 1000 N/m
2
(Pa)gacha; o’rta bosimli- 1000...3000 N/m
2
(Pa); yuqori bosimli
- 3000... 15 000 N/m
2
(Pa).
Shamollatkichlarning markasida ko’rsatilgan raqam, ventilyator ish g’ildiragining
diametrini bildiradi, masalan,
N°5
shamollatkichining 5 soni shamollatkich ish g’ildiragining diametri Dig. =500 mm
ekanligini ko’rsatadi.
O’qli shamollatkichlar past bosimli havo almashinish talab etiladigan ishlab
chiqarish xonalarida o’rnatiladi. Ular 250-300 N/m
2
atrofida bosim hosil qiladi. Suniy
shamollatish sistemalarining havo quvurlari po’latdan tayyorlanadi. Agressiv
ximiyaviy moddalar bilan ifloslangan havo harakatlanuvchi quvurlar esa
zanglamaydigan po’latdan, viniplastdan yoki keramikadan tayyorlanishi mumkin.
Havo quvurlari sistemasiga xonaga kiritiladigan havoning miqdorini rostlash,
havoni tozalash, isitish, sovutish va namlash moslamalari o’rnatiladi. Havoni isitishda
kaloriferlardan foydalaniladi. Ular tuzilishi va ishlash prinsipi jihatidan
avtomobillarning radiatoriga o’xshash bo’ladi.
Havoni sovutish moslamalari esa 2 xil: sirt bo’yicha sovutish va kontaktli sovutish
qurilmalariga bo’linadi. Sirt bo’yicha sovutish qurilmalari kalorifer shaklida bo’lib,
sovutuvchi sifatida sovuq suv, ammiak yoki freondan foydalaniladi. Kontaktli sovutish
qurilmalarida havo suv kamerasida yuzaga keluvchi yomg’irli muhit orqali o’tib
soviydi.
Havoni tozalashda esa turli xil material filtrlardan, yog’ filtrlaridan, elektrik va
ultratovushli filtrlardan foydalaniladi.
.5 . POG ’ONA V A U N IN G ELEM ENTLA RI

bermalarining kengligi
transport vositalarining turiga va harakatlanish
jadalliligiga k o ’ra tanlanadi.
Qazib olingan tom oni b o ’yicha
pog’onani chegaralovchi qiya yuza
p o g ’ona qiyaligi deyiladi. Pog’ona qiyaligining uning yuqori va quyi
maydonlari bilan kesishish chizig’i mos ravishda
yuqori va pastki brovka
deyiladi. G orizontal m aydon va pog’ona qiyaligi bilan hosil b o ’ladigan burchak
(1.12.-rasm.)
p o g ’ona qiyalik burchagi deyiladi. P og’ona qiyalik burchagiga
ko ’ra pog’ona qiyaligi turg’un va noturg’un holatda b o ’lishi mumkin.
Burchaklar qisqa muddatli va uzoq muddatli turg’un b o ’lishi mumkin. Qisqa
muddatli burchaklar m uayyan vaqt ichida ishlar olib borishni ta ’minlaydi (bir
necha oy), bu esa ish olib boriladigan (doimiy harakatlanadigan) pog’onalarda
xavfsiz ishlar olib borishilishini ta ’minlaydi. Uzoq muddatli turg’un b o ’lgan
pog’ona burchagi karyem ing butun ishlash vaqtida pog’onaning xavfsiz
ishlashini ta ’m inlashi kerak (ishchi bo ’lmagan pog’onalar).
Qisqa m uddatli turg’un b o ’lgan pog’ona burchagi m uayyan vaqt davomida
yemiriladi va shu to g ’ jin si turi va joylashish sharoiti uchun uzoq muddatli
turg’unlik holatiga m os keluvchi qiyalik burchagini hosil qiladi. Zichlik,
ushlanuvchanlik va to g ’ jinslarining ishchi ishqalanishi pog’ona qiyalik
burchagini hosil qiluvchi asosiy fizik-texnik xususiyatlardir. Pog’onaning
qiyalik burchagi shuningdek uning balandligiga b og’liq (1.3. - jadval.).
1.2. ja d v a l
O c h I q kon ishlari t e X n o L o g I y a s I, m e X a n I z a t s I y a s I va - bet 136

portlatish va yumshatish turli sortli rudalami selektiv qazib olish imkonini
bermaganda qo’llaniladi. Bir vaqtdagi yumshatishda, portlatish vaqtida kon
massalarining aralashuvining minimal holatiga erishilishini ta’minlash kerak,
y a’ni tabiiy portlatiladigan blokning minimal o ’zgarishiga harakat qilish kerak.
Bu tog’ jinsi yig’imining minimal kengligida va qisilishda portlatishda
erishiladi. Aralashuv darajasi qatlamning pog’onaga nisbatan joylashish
balandligiga bog’liq b o ’ladi. Minimal aralashuvga pog’onaning pastki qismida
erishiladi (rasm. 10.4). Qisilishdagi portlatish shuningdek qatlamlaming
minimal siljishini ta ’minlaydi, bunda ruda qatlamining tog’ jinsi bilan aralashuvi
minimal b o ’ladi va selektiv qazib olishga yaxshi sharoitlar yaratiladi.
M urakkab zaboylarda qazish-yuklash ishlari shuningdek bir qancha o ’ziga
hosliklarga ega. Ular qazib olinadigan foydalp qazilmaning sifatiga oxirgi
ta ’sim i ko’rsatadi. Qoyasimon tog’ jinslari ko’rinishida bo’lgan murakkab
qatlamlami qazib olishda asosan avtomobil va temiryo’l transporti bilan
majmudagi bir cho’michli ekskavatorlardan foydalaniladi. Bunday hollarda bir
cho’michli yuklagichlar ham keng qo’llaniladi.
Murakkab zaboylarda portlatilgan tog’ jinslarini qazib olishning o ’ziga
hosliklari ularning transformastiyasi bilan (portlatish vaqtida) bog’liq, bu esa
tekshirishlar natijasini
va birlamchi geologik-marksheyder hujjatlaridan
foydalanishni murakkablashtiradi, shuningdek foydali qazilmaning tog’ jinsi
bilan qo ’shimcha aralashuviga olib keladi va rudalaming turli sortlarining
chiqishi bilan xarakterlanadi. Bunday hollarda oddiy valli qazib olish tog’
jinslari aralashuvining oshishiga olib keladi va kondistion bo’lmagan tog’
jinslari chiqishiga, shuningdek umumiy yo’qotishlami oshishiga olib keladi. Bu
mahalliy va chet el karyerlarida selektiv qazib olish va yuklashning
q o ’llanilishiga olib keladi.
Portlatilgan murakkab zaboylarda selektiv qazib olish oddiy va murakkab
b o ’lishi mumkin.
Oqsillarning strukturasi va ko‘p molekulali

40
1. Birlamchi struktura.
2. Ikkilamchi struktura: polipeptidlar qisman
α−
spiral va
β−
konformatsiyaga ega bo’lishi.
3. Fibrillyar oqsillarning uch qirrali konformatsiyasi oqsillarning
spetsifik biologik funksiyasini bajarishiga moyildir.
Oqsillarga har xil kimyoviy va fizik omillar ta’sir qilinganda (organik
erituvchilar, siydikchil, detergentlar, pH muhitni o‘zgartirish, yuqori
konsentratsiyali neytral tuzlar eritmasi, merkaptoetilen va boshqalar)
molekula tarkibidagi subbirliklarni dissotsiatsiyalaydi. Ko‘pchilik
oqsillar uchun bu jarayon qaytar bo‘lib dissotsiatsiyalovchi modda
chiqarib yuborilganda, oqsil molekulasi subbirliklari o‘zaro birikib
avvalgi holatiga qaytadi va qayta biologik faollikka ega bo‘ladi. Bu
hodisani oqsil molekulasining o‘z-o‘zidan yig‘ilib tiklanishi
(samosborka) deyiladi.
Tashqi muhit ta’sirisiz o‘z-o‘zidan yig‘ilishiga tamaki mozayika
virusi oqsilini misol qilib ko‘rsatish mumkin. U bir molekula RNK va
2130 oqsil subbirligidan tashkil topgan. Bu subbirliklar RNK zanjiri
atrofida aylanib o‘ralgan bo‘ladi. Detergentlar ta’sirida RNK va oqsil
subbirliklari ajralib ketadi. Agar detergent olib tashlansa ajralgan RNK
va oqsil subbirligi birikib yana oqsilning to‘rtlamchi strukturasi to‘liq
tiklanadi va hamma fizik xossalari, biologik funksiyalari o‘z holatiga
qaytadi.
Test sinov variant savollari - 3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni...

|
3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni xossallari. Kislota asos va tuzlarning dissosiyalanish nazariyalari. Suvning ion ko‘paytmasi. Tuzlarning gidrolizi pH
|
bet | 57/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZATest sinov variant savollari.
1. 1,5 l suvda 50g. modda eritilgan. Eritmaning foiz konsentrasiyasini aniqlang.
A. 1,55% B. 3,33% C. 5,01% D. 6,3% E. 8,5%
2. Zichligi d=1,046 g/ml ga teng bo`lgan 4% li o`yuvchi natriy eritmasining molyar konsentrasiyasini aniqlang
A. 1,046M B. 0,75M C. 0,50M D. 2,50M E. 3,0M
3. Zichligi d=1,105 g/ml ga teng bo`lgan 25% li natriy nitrat eritmasining normal konsentrasiyasini aniqlang
A. 2,04N B. 3,0N C. 3,25N D. 2,48N E. 3,70N
4. 0,1M eritma hosil qilish uchun 0,3M 800ml. eritmaga qancha suv qushish kerak
A. 1100ml. B. 1200ml. C. 1400ml D. 1500 ml. E. 1600ml.
5. Zichligi 1,08g/ml ga teng bo`lgan 12 % li 5 l. H2SO4 eritmasini tayorlash uchun shu kislotaning zichligi 1,5g/ml 60 % li eritmasidan necha ml. olish kerak
A. 500ml. B. 520ml. C. 600ml. D. 700ml. E. 720ml.
6. Konsentrasiyasi 8% li 5 l. eritma zichligi tayorlashda, necha g. Na2SO3 kerak bo`ladi
A. 430g. B. 590g. C. 880g. D. 1000g. E. 1430g.
7. Konsentrasiyasi 25% 300g. eritmaga, konsentrasiyasi 40% 400g. eritma qo`shildi. Hosil bo`lgan eritmaning foiz konsentrasiyasini aniqlang.
A. 25,5% B. 33,6% C. 52,2% D. 62,2% E. 82,2%
8. Konsentrasiyasi 0,2M bo`lgan 300ml. eritmani tayorlash uchun NaNO3 tuzidan qancha olish kerak?
A. 2,5g. B. 4,2g. C. 5,1g. D. 8.2g. E. 12,5g.
9. 8g. CuSO4 tuzi konsentrasiyasi 0,1 normal eritmada eritilgan. Shu eritmaning hajmini aniqlang.
A. 1 l. B.0,5 l. C. 8 l. D. 10 l. E. 11 l.
10. 30ml. 0,1N ishqor eritmasini neytralash uchun, konsentrasiyasi 0,2 N kislota eritmasidan sarflangan hajmini aniqlang.
A. 10ml. B. 15ml. C. 20ml. D. 30ml. E. 40ml.
11. Natriy sulfat Na2SO4ning 180Cdagi 200 ml. eritmasida 32,55g. erigan modda bor. Natriy sulfatning 180Cdagi molyar eruvchanligini aniqlang
A. 1,0 mol/litr. B. 1,15 mol/litr. C. 2,3 mol/litr. D. 0,75 mol/litr. E. 2,75 mol/litr.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni xossallari. Kislota asos va tuzlarning dissosiyalanish nazariyalari. Suvning ion ko‘paytmasi. Tuzlarning gidrolizi pH
|
Havoni mo’tadillash - Ishlab chiqarish changlari va zaharli moddalarning

muhitning berilgan parametrlari (havoning harorati, namligi, tozaligi va harakat
tezligi)ni bir xilda saqlab turadi. Buning uchun tizim o’z-o’zidan (avtomatik) rostlash
apparatlari bilan ta’minlanadi. Ular yordamida havo sharoiti nazorat qilinadi va
kirayotgan toza havoga ishlov berish jarayonlari rostlanadi.
Havoni mo’’tadillash tizimlaridagi asosiy qism markaziy namunaviy
kondisionerdir.Unda havo turli xil ishlovlardan o’tadi. Kondisionerlarni butlash talab
etiladigan ishlab berish jarayoniga bog’liq.. Kondisioner ichida suv havo bilan o’zaro
ta’sirlashganda suvning adiabatik bug’lanishi (havodagi issiqlik miqdori o’zgarmas
bo’lganda) yoki politrik sovishi natijasida havo bilan sovuq suv o’rtasida issiqlik
almashinishi tufayli havoning harorati pasayishi mumkin.
Adiabatik sovitish jarayonida «kondisioner-filtrkondisioner»dan iborat yopiq
siklda aylanib yuruvchi suv qatnashadi. Kondisionerning ho’llash kamerasida suvdan
ko’p marta foy- dalanilganda suv bakteriyalar bilan ifloslanadi. Buning oqibatida
miqroblar toza havoga o’tib ketishi mumkin. SHu
sababli kondisionerdan
foydalanayotganda suvini doi tozalab turish kerak.
Politropik sovitishda havoga ishlov berish maqsadida, oxirgi harorati ishlov
beriladigan havo uchun mo’ljallangan ho’l termometrning haroratidan past bo’lgan
sovuq suvdan foydalaniladi. Politropik sovitish jarayoni uchun suvning asosiy qismi
maxsus sovitish qurilmalarida sovitiladi, ba’zi hollarda kichikroq qurilmalar uchun
tabiiy manbalardan olingan suvdan, masalan, artezian suvidan hamda tog’ daryolari
suvidan foydalanish mumkin.
Shamollatish qurilmalari xona mikroiqlim sharoitini sanitar talablar asosida doimiy
ravishda me’yorlashtirish, ishchilarga qulay sharoit yaratish imkonini bermaydi. Shu
sababli, bu maqsadda konditsionerlardan foydalaniladi. Kondentsionerlar havoning
haroratini, namligini, harakatlanishini va tozaligini avtomatik ravishda rostlash hamda
havoni ozonlash va ionlash imkonini beradi. Konditsionerlar markaziy, ya’ni bir necha
xonaga xizmat qiluvchi yoki mahalliy - bitta xonaga xizmat qiluvchi bo’lishi mumkin.
Ma’muriy binolar va uy sharoitlarida xona mikroiqlimini rostlash uchun
konditsionerlardan foydalaniladi. Konditsionerlar xona havosini sovutish, changlardan
tozalash, haroratni avtomatik ravishda saqlash, havo namligini kamaytirish, havo
harakati tezligini va yo’nalishini o’zgartirish, shamollatkich rejimida ishlash
imkoniyatlariga ega.
To`yinmagan, to`yingan va o`ta to`yingan eritmalar

|
To`yinmagan, to`yingan va o`ta to`yingan eritmalar
|
bet | 7/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZATo`yinmagan, to`yingan va o`ta to`yingan eritmalar.
Moddalar eritilganida erigan modda erituvchi orasida tarqaladi. Agar biror erituvchiga qattiq modda solinsa qattiq moddaning sirtqi qavatidagi zarrachalari sekin-asta sirtdan uziladi va erituvchining butun hajmi bo’ylab tarqaladi. Eriyotgan modda mo’l bo’lsa, qattiq modda zarrachalarining eritmaga o’tishi bilan birga qaytar protsess-kristallizasiya protsessi ham sodir bo’ladi. Vaqt o’tishi bilan cho’kma va eritmadagi modda orasida siljuvchan muvozanat qaror topadi, bunda ma’lum vaqt ichida eritmadan qancha modda ajralib chiqsa, shuncha modda eriydi. Bu qaytar protsessni quyidagi sxema bilan ifodalash mumkin: cho’kma ↔ erigan modda
Muvozanat qaror topishi bilan eritmaning ayni temperaturadagi konsentratsiyasi o’zgarmay qoladi. Bunday eritma to’yingan eritma deyiladi, chunki unda ayni temperaturada eng miqdor erigan modda bo’ladi. To’yingan eritmaning konsentratsiyasi moddaning ayni sharoitda eruvchanligining o’lchov belgisidir. Agar muayyan temperaturada eritma tarkibidagi erigan modda miqdori eritmaning to’yinishi uchun kerakli miqdoridan kam bo’lsa, bunday eritma to’yinmagan eritma deyiladi.
Erishning issiqlik effekti. Modda eriganda hamma vaqt issiqlik chiqadi yoki yutiladi. Bir mol modda eriganda yutiladigan yoki chiqadigan issiqlik miqdori erish issiqligi deb ataladi hamda Q harfi bilan belgilanadi. Agar modda eriganda issiqlik yutilsa, Q harfi minus ishora bilan, issiqlik chiqsa plyus ishora bilan ko’rsatiladi. Masalan, NH4NO3 ning erish issiqligi –6,32 kkal (–26,5 kj)ga, KOH ning erish issiqligi esa + 13,3 kkal (+55,7 kj) ga teng.
Qattiq moddaning erish protsessi ketma-ket ikkib osqichdan iborat bo’lib, bularning har birida issiqlik effekti sodir bo’ladi:
1) Kristall panjara yemiriladi, ya’ni u ayrim zarrachalarga ajralib ketadi: bu protsessda Q1 energiya sarf qilinadi.
2) Erigan modda zarrachalarining suv molekulalari bilan o’zaro ta’siri (gidratatsiya) bu protsessda Q2 ssiqlik chiqadi.
Demak, erish issiqligi Q yuqorida aytib o’tilgan issiqlik effektlarining yig’indisidan iborat, ya’ni Q = – Q1 + Q2
Bu tenglamadan ko’rinib turibdiki, gidratlanish paytida kristall panjarani buzishga sarflanganidan ko’ra ko’proq issiqlik chiqsa, qattiq moddaning erishi ekzotermik protsess bo’ladi. Aksincha, agar gidratatsiya natijasida chiqqan issiqlik kristall panjarani buzishga sarflangan issiqlikdan kam bo’lsa, bunday protsess endotermik protsess deyiladi. (egri chiziq).
|
| |
Dispеrs sistеmаlаrning umumiy xarakteristikasi va sinflanishi. Gеtеrоgеn vа gоmоgеn dispеrps sistеmаlаr

|
Dispеrs sistеmаlаrning umumiy xarakteristikasi va sinflanishi. Gеtеrоgеn vа gоmоgеn dispеrps sistеmаlаr
|
bet | 6/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZADispеrs sistеmаlаrning umumiy xarakteristikasi va sinflanishi. Gеtеrоgеn vа gоmоgеn dispеrps sistеmаlаr.
Biri ikkinchisida juda mayda zarrachalar hamda tarqalgan ikkita moddadan iborat sistema dispers sistema deyiladi. Tarqalgan modda dispers faza, dispers modda tarqalgan modda esa dispersion muhit deyiladi. Dispers faza zarrachalarining o’lchami 10 mk dan 100 mmk (10 mkm dan 100 nm) gacha bo’lgan sistema dag’al dispers sistema deyiladi. Bularga suspenziya va emulsialar kiradi. Maydalangan qattiq modda suyuqlikda tarqalgan sistemalar suspenziyalar deyiladi. Masalan, bo’rning mayin kukuni suvda chayqatilsa suspenziya hosil bo’ladi. dispers faza ham, dispersion muhit ham suyuq moddalardan iborat bo’lgan sistema emulsiya deyiladi. emulsiyaga sut misol bo’la oladi: unda yog’ning juda mayday tomchilari muallaq holda bo’ladi. suspenziya va emulsiyalardagi dispers faza zarrachalarini mikroskop ostida, ba’zan esa hatto oddiy ko’z bilan ham ko’rish mumkin. Dispers faza zarrachalarining o’lchami 100-1 mmk (nm) orasida bo’lgan sistemalar kolloid eritmalar, boshqacha aytganda zollar deyiladi. Kolloid eritmalar zarrachalarini ultramikroskop deb ataluvchi maxsus optic asbob yordamidagina payqash mumkin. Agar tarqalgan modda molekula yoki ionlar holiday bo’lsa, dispers sistema chin eritma deyiladi. Ko’rsatilgan dispers sistemalar bir-biridan ma’lum darajada farq qilsa ham ular orasida keskin chegara yo’q. Chin eritmalar bir jinsli (gomogen) sistema bo’lib, tarqalgan modda bilan muhit orasida chegara sirti yo’q. Suvli muhitdagi eritmalar eng katta ahamiyatga ega.
Moddalarning erish protsessida odatda, issiqlik yutiladi yoki chiqadi, bu esa kimyoviy reaksiyalar uchun xosdir. D.I.Mendeleev moddalarning eritmalardagi holatini tekshirib, erish protsessining kimyoviy xususiyati to’g’risidagi tushunchani rivojlantirdi. U eritmada erigan modda va erituvchidan iborat birikmalar hosil bo’ladi, degan xulosaga keldi. Bunday birikmalar solvatlar deb ataladi. Agar erituvchi suv bo’lsa, eritmada hosil bo’lgan birikmalar gidratlar deyiladi. D.I.Mendeleevning solvatlar nazariyasi eritmalar haqidagi hozirgi zamon ta’limotining asosidir.
Suv molekulalari, ko’pincha erigan modda molekulalari bilan shunday mahkam bog’lanib qoladiki bunda erigan modda cho’kmaga tushishi natijasida kristallogidratlar ya’ni tarkibida suv bo’lgan kristall moddalar hosil bo’ladi. kristallogidratlarning tarkibi quyidagicha:
Na2CO3 · 10H2O; CuSO4 · 5H2O; MgSO4 · 7H2O va h.k.
Gidratlar hosil bo’lishini, shuningdek, moddalarning erish natijasida issiqlik yutilishi yoki chiqishini nazarda tutib eritmalarni kimyoviy birikmalardek qarash lozim edi. Biroq eritmalar tarkibining o’zgaruvchanligi, ya’ni erigan modda bilan erituvchining miqdorlari orasida ekvivalent nisbat yo’qligi ularda mexanik aralashmalarga yaqinlashtiradi. Demak, eritmalar mexanik aralashmalar bilan kimyoviy birikmalar oralig’idadir.
|
| |
Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari

|
Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari
|
bet | 2/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZA1.Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari.
Tayanch iboralar: eritma, kоnsеntrаtsiya, molyar, foiz, normal, titr, оsmоtik bоsim, dispеrs, gеtеrоgеn, gоmоgеn, muzlash va qaynash.
O’qituvchining mаqsаdi: tаlаbаlаrgа eritmаlаr hаqidа tushunchа bеrish.
Eritmalar haqida tushuncha.
Agar biz suv solingan 3 ta probirkalardan biriga shakar, ikkinchisiga NaCl va uchinchi probirkaga KMnO4 kristallarini solsak, biroz vaqtdan so‘ng suvning fizik-kimyoviy xossalarining o‘zgarishini kuzatishimiz mumkin. Masalan, shakar kristallari solingan suv shirin ta’mga, tuz kristallari solingan suv sho‘r ta’mga, KMnO4 solingan suv pushti rangga kiradi. Buning natijasida suvning rangi, ta’mi, zichligi, muzlash harorati va boshqa xossalari o‘zgaradi. Hosil bo‘lgan aralashmaning rangi suvdek shaffof bo‘lsa ham (shakar va tuz solingani) bu aralashmani suv deb bo‘lmaydi. Bu aralashmani eritma deb ataladi. Suvda shakar, tuz va KMnO4 erigani uchun bu moddalarni erigan modda deb, suvni esa erituvchi deb ataladi.
Hozirgi tajribamizda qanday jarayon yuz berganini ko‘rib chiqaylik. Dastlab bizda 3 ta probirkada suv bor edi. Birinchi probirkadagi suvga shakarni solib aralashtirsak, shakar erib ketadi va bizga shakar ko‘rinmay qoladi. Bunga sabab, erituvchini molekulalari ta’siri ostida shakar moddasi, o‘zining eng kichik zarrachasi hisoblangan molekula holigacha maydalanadi va suvning molekulalari orasida bir tekis tarqalib ketadi. Natijada moddalarni bir-biridan ajratib turadigan sirt chegarasi yo‘qoladi va bunday sistemani gomogen sistema deyiladi.
NaCl solingan ikkinchi probirkada ham shunday jarayon yuz beradi. NaCl suvga solinganda, suv molekulalari ta’siri ostida Na+ va Cl- ionlariga dissotsiatsiyalanadi. Bu ionlarni suv molekulalari o‘rab olishi natijasida gidratlangan ionlar hosil bo‘ladi va ular butun eritma sathi bo‘yicha bir tekis tarqalib gomogen sistemani, ya’ni eritmani hosil qiladi.
KMnO4 eritmasida ham shunday jarayon sodir bo‘ladi va biz bu eritmada ham erigan modda va erituvchi molekulalarini bir-biridan ko‘z bilan ajrata olmaymiz.
Gomogen sistemada erigan moddaning molekulalari yoki ionlari suvning butun sathi bo‘yicha tarqalib ketadi va eritmani istalgan qismida tarkibi va fizik xossalari bir xil bo‘ladi.
|
| |
Aralashma
  
Eritma - 3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni...

|
3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni xossallari. Kislota asos va tuzlarning dissosiyalanish nazariyalari. Suvning ion ko‘paytmasi. Tuzlarning gidrolizi pH
|
bet | 4/57 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 2,23 Mb. | | #243160 |
Bog'liq 3-MA’RUZAAralashma
|
Eritma
|
Kimyoviy birikma
|
Tarkibi bir necha xil moddadan iborat
|
Tarkibi bir necha xil moddadan iborat
|
Tarkibi bitta moddadan iborat
|
Butun sathi bo‘yicha har
xil tarqalgan
|
Butun sathi bo‘yicha har xil tarqalgan
|
Butun sathi bo‘yicha bir xil
tarqalgan
|
Fizik usullar orqali tarkibiy qismlarga ajratish mumkin
|
Fizik usullar orqali tarkibiy qismlarga ajratish mumkin
|
Kimyoviy reaksiyalar yordamida tarkibiy qismlarga
ajraladi (parchalanish reaksiyalari)
|
Hosil bo‘lishida issiqlik ajralmaydi ham, yutilmaydi ham
|
Hosil bo‘lishida issiqlik ajraladi yoki
yutiladi
|
Hosil bo‘lishida issiqlik
ajraladi yoki yutiladi
|
Eritmalar inson hayoti va amaliy faoliyatida juda katta ahamiyatga ega. Inson organizmida ovqat hazm bo‘lishi jarayonida oziq moddalarni hazm bo‘lishi ularni eritmaga o‘tishi bilan amalga oshadi. Oziq moddalar hazm fermentlari ta’sirida parchalanadi va erib, molekula holigacha o‘tadi. Molekula holidagi erigan oziq moddalarni ichaklar qonga so‘rib olishi osonlashadi.
Qon, limfa kabi inson hayotida muhim ahamiyatga ega bo‘lgan suvli eritmalar qatoriga kiradi.
Kimyoviy reaksiyalarni amalga oshishida ham eritmalarning ahamiyati kattadir. Ko‘pchilik reaksiyalar eritma holida amalga oshadi. Chunki eritma tarkibida moddalar o‘zlarining eng kichik zarrachalari hisoblangan molekulalargacha yoki ionlargacha maydalangan bo‘lib, bir-biri bilan oson ta’sirlashadilar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
3-ma’ruza mavzu: Eritmalarni xosil bo‘lishi va ularning konsentratsiyalari. Eritmalarni xossallari. Kislota asos va tuzlarning dissosiyalanish nazariyalari. Suvning ion ko‘paytmasi. Tuzlarning gidrolizi pH
|