Atom – kimyoviy elementning eng kichik zarrachasi bo’lib, uzida usha elementning barcha kimyoviy hossalarini mujassamlashtiradi

|
Atom – kimyoviy elementning eng kichik zarrachasi bo’lib, uzida usha elementning barcha kimyoviy hossalarini mujassamlashtiradi
|
bet | 2/5 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 282,5 Kb. | | #146480 |
Bog'liq Atom tuzilishi Atom – kimyoviy elementning eng kichik zarrachasi bo’lib, uzida usha elementning barcha kimyoviy hossalarini mujassamlashtiradi.
Atom elektrneytral zarracha bo’lib, u musbat zaryadli yadro va manfiy zaryadli elektronlardan iborat. Atomning deyarli barcha massasini yadro massasi tashkil etadi. Atom yadrosi nuklonlardan, ya‘ni proton va neytronlardan tuzilgan. Bu nazariya dastlab 1932 yilda D.D.Ivanenko va Ye.N. Gapon tomonidan takdif etilgan.
Atomning radiusi juda kichik: 10 –10 m (yoki 10–9 nm). Masalan, vodorod atomining radiusi 0,053 nm (nanometr) bo’lsa, kumush atomining radiusi 0,144 nm ga teng. Yadro radiusi esa 10– 4 – 10– 5 nm chamasida bo’ladi, ya‘ni atomnikidan taxminan 105 marta (100000) kichikdir. Atom tuzilishi nazariyasi yaratilishida kimyoviy elementlarning optik spektrlarini tekshirish katta ahamiyatga ega bo’ldi.
Elektr zaryadi qiymatini 1909 yilda R. Malliken aniqladi. Protonning massasini esa Ye. Golshteyn aniqlagan edi. Proton massasi vodorod atomi massasiga teng bo’lib chiqdi. Neytron massasi (1,6747 · 10– 27 kg) 1932 yilda J.CHedvik tomonidan aniqlandi.
Atom tuzilishi haqidagi zamonaviy ta‘limot to’lqin mexanikasi g’oyalariga asoslanadi. To’lqin mexanika mikroob‘ektlarning kuch maydoni ta‘siridagi harakatini o’rganadi. To’lqin mexanikasi XX asrning 20- yillaridan boshlab rivojlandi. Uning rivojlanishida Lui de Broyl, V.K.Geyzenberg, P.Dirak, E.SHredinger, V.A.Fok va boshka olimlar katta xissa qo’shdilar.
Kishi ko’zi yordamida ko’rish mumkin bo’lgan barcha zarrachalar makroolamni tashkil qiladi. Makroolam ob‘ektlari esa, ko’z bilan ham, mikroskop yordami bilan ham ko’rinmaydi. Ular jumlasiga molekula, atom, elektron, proton, neytronlar kabi elementar zarrachalar kiradi. Mikroob‘ektlarni eng muhim xususiyatlari shundaki, ular ham zarracha, ham to’lkin xossalarini namoyon qiladi. Masalan, yoruglik kvantlari – fotonlarda zarracha (korpuskulyar) xossalar borligini Stoletov kashf etgan fotoeffekt hodisasi va Komptonning yoruglikning yoyilishi effekti nomli tajribalari asosida isbot qilingan, lekin interferentsiya va difraktsiya hodisalari yorug’likning to’lqin tabiatga ega ekanligini ko’rsatdi. Makroolam ob‘ektlarining hossalari klassik mexanika qonunlari asosida ham izoxlanadi, chunki ular aniq o’lchamli radius, aniq o’lchamli tezlik va boshqa xossalarga ega bo’lib, fazoda aniq o’rinni egallaydi. Mikroolam ob‘ektlarining jismlari, masalan, elektron harakat tezligi, radiuslarining katta – kichikligi va holatlarining koordinatlari ma‘lum darajada ehtimollik bilangina tavsiflanishi mumkin. to’lqin mexanika asosida ikki printsip yotadi. Birinchisi – «mikroolam zarrachagina emas ular to’lqin hamdir», bu printsip de Broyl formulasi
λ =
bilan ifodlanadi (bu yerda: m – zarracha massasi; v – uning tezligi; h – plank doimiyligi; h – 6,624 . 10–34 j · sek; λ – zarrachaga mos keluvchi to’lqin uzunligi).
To’lqinsimon harakat makrosistema jismlari uchun ham taaluqli, lekin ular harakatining to’lqin uzunligi juda katta va chastotasi kichik bo’lishi tufayli bunday harakatni inobatga olmasa ham bo’ladi. Mikroolam zarrachalarining to’lqin o’lchamlari makroolam zarrachalarinikiga teskari bo’lib, ularni xisobga olmasa bo’lmaydi. Chastota katta bo’lishi ularning energiyasi ham katta bo’lishiga olib keladi.
De Broyl formulasi, olib borilgan tadqiqotlar natijasida isbot etildi. Professor P.S.Tartakovskiy elektronlarning difraktsiyaga uchrashi misolida de Broyl formulasining to’g’ri ekanligini tasdiqladi. Keyinchalik, neytron, proton, geliy atomi, vodorod molekulasi ham difraktsiya xodisasiga uchrashi kuzatildi. Hozirda mikroolam zarrachalarining to’lqin xususiyatlaridan elektronografiya, neytronografiya va boshqa sohalarda keng foydalanilmokda. Ikkinchi printsip – Geyzenbergning noaniqlik printsipi bo’lib, bu printsipga muvofiq, elektronning impulsi yoki tezligi kanchalik aniqlik bilan topilsa uning koordinatlari (fazodagi o’rni ) shunchalik noaniqlik bilan o’lchanadi:
РХ . х ≥ ; Р У . у ≥ ; РZ . Z ≥
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Atom – kimyoviy elementning eng kichik zarrachasi bo’lib, uzida usha elementning barcha kimyoviy hossalarini mujassamlashtiradi
|