- Ma‘ruza - Saqlash vazirligi toshkent farmatsevtika instituti dori turlari texnologiyasi kafedrasi

5. Yig‘malarning sifatini baxolash.
Tayanch atama va iboralar: Yig‘ma, brikеt, o‘simlik xom ashyosi, dozalangan Yig‘malar,
dozalanmagan Yig‘malar, oddiy va murakkab Yig‘malar, maydalash, elash, aralashtirish,
qadoqlash, jixozlash.
Dorivor yig‘malar (Species)
Qadimgi dori turlariga kiradigan, dorivor o‘simliklarning ishlatishni eng oddiy shakli bo‘lgan
dori turidir. Dorivor yig‘malarma'lum bir kasallikni davolashga mo‘ljallangan bir nеchta dorivor
o‘simliklarni yirik m aydalangan mahsulotlarining aralashmasidir. Yig‘malar-bir
nеchta
o‘simliklarning maydalangan, ba'zan butun o‘simlik maxsulotlaridan yig‘ilgan aralashmalar
bo‘lib, ba'zan o‘z tarkibida tuzlar va efir moylari saqlaydi, dorixonada
dori vositasi sifatida
ishlatiladi.
Yig‘ma ―Species‖ lotinchadan olingan so‘z bo‘lib, ―avlod‖, ―tur‖ (aniq bir turdagi o‘simlik
yoki turli xil o‘simliklar aralashmasidan ) tashkil topgan. Yig‘malar ichish va tashqi ishlatish
uchun mo‘ljallangan, turli xil kasalliklarni davolash uchun ishlatiladi.
Qadimdan ishlatilib kеlgan yig‘malar, DFning VIII sonida uchta yig‘ma tarkibi kеltirilgan: ich
yumshatuvchi yig‘ma (species laxantes), ko‘krak yig‘masi (species pectoralis), bronxial astmaga
qarshi yig‘ma (pulvis antiasthmaticus), DFning IX va X sonida faqat astmaga qarshi yig‘ma
tarkibi kiritilgan.
Oldinlari yig‘malar faqat dorixona sharoitida tayyorlangan bo‘lsa, hozirgi kunda qisman korxona
sharoitida ham ishlab chiqariladi.
Qirqilgan yoki maydalangan dorivor o‗simliklar qismlari (ildizi, ildizpoyasi, yer ustki
qismlari — poyasi, guli, mevasi va hokazolar)ning aralashmasi yig‗malar (to‗plamlar) deb
ataladi. Yig‗malar tarkibiga har xil tuzlar va efir moylari va boshqa moddalarni kiritish
maqsadga muvofiq. Disperslik tasnifiga ko‗ra, yig‗malar dispers muhitsiz, har tomonlama erkin
dispers sistemalarga kiradi, kukunlardan farqli o‗laroq, ular yirik zarrachalardan iborat.
Yig‗malar juda qadimdan qo‗llanib kelingan dori turi bo‗lib, uy sharoitida
ulardan turli xil
choylar tayyorlanishi mumkin, ular siydik haydovchi, o’t haydovchi, ich surishiga qarshi, isitma
tushiruvchi dori vositalari sifatida qo‘llash tavsiya etiladi. Yig‗malar tugallanmagan dori turiga
kiradi, chunki bemor ularni dorixonadan olgach, shifokor ko’rsatmasiga asosan ichish, chayqash
va vanna qilish uchun damlama yoki qaynatma tayyorlaydi, og’riq qoldirish maqsadida yig’mani
qizdirib qo’yadi. Yig’malar retseptda dozalarga bo’linmagan holda yoziladi. Ularni bemor uyda
dozalarga bo’lib oladi. Shuning uchun yig’malar tarkibiga zaharli va kuchli ta‘sir etuvchi
moddalar qo’shilmaydi.
8
Yig‗malar ichishga va sirtga qo’llanish uchun mo’ljallangan bo’lib, ichiladigan
yig’malar «choylar» deb ataladi. Yig’malar qo’llanilishiga ko’ra quyidagi guruhlarga ajratib
organiladi.
Qizdirib qo’yish uchun beriladigan yig’malar
(Species ad captaplasma). Bunda
yig’malarni bemor
issiq suv bilan qorishtirib, bo’tqa tayyorlaydi va toza surpga o’rab,
og’riyotgan joyga qo‘yiladi.
Quruq qizdirish yo’li bilan ishlatiladigan yig‗malar
(Sp. ad fomenta seu sacculi
medicati). Bunda yig‗malarni surp va xaltachada o’rtacha qizdirib, og‗riyotgan joyga qo‘yiladi.
Damlama va qaynatma uchun belgilangan yig‗malar
(Species ad infusum seu decoctum),
bu yig‗malardan bemor uyda shifokorlarning ko‗rsatmasi bo‗yicha damlama yoki qaynatma
tayyorlaydi. Ular ichiladi, ba‘zan og‗iz,
tomoq chayqaladi (Species pro qarqarisma);
Chekish uchun beriladigan yig‗malar
(Species fumales Cigarettae). Bunda chekish
vaqtida tutunning ajralib chiqib nafas yo‗li orqali bevosita o‗pkaga ta‘sir etishi hisobga olingan.
8
Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология. Изготовления лекарственных препаратов.-
«ГЭОТАР-Медиа».- Москва.-2016. (760 bet)
Yig‗malar tutaganda ajralib chiqqan uchuvchan dori moddalar nafas yo‗li retseptorlariga ta‘sir
ko‗rsatadi. Bu yig‗malar yupqa qog‗ozga papiros yoki sigareta shaklida o‗rab beriladi.
Yig‗malar o‗ralgan qog‗oz kraxmaldan tayyorlangan yelim bilan yopishtiriladi. Yig‗malarning
tutashini tezlatish maqsadida natriy nitrat tarkibga kiritiladi.
Yig’malar tarkibiga dorivor o‗simliklarning qismlaridan quyidagilar kiritiladi: butun
holda — mayda gullar va gul savatchalari (masalan, bo‗yimodaron, moychechak, mar- jongul va
boshqalar), ayrim urug‗lar va rezavorlar qirqib elangan holda — barcha ildiz va ildizpoyalar,
po‗stloq, o’tlar, yirik barglar va ayrim gullar (lipaguli),
yanchilgan, maydalangan mevalar,
urug‗lar va ayrim mo‗rt barglar. O‗simlik mahsulotining maydalanish darajasi qo‗llanilishiga
ko‗ra yig‗ma turiga bog‗liq. Ichish va og‗izni chayish uchun damlama va qaynatmalarni
tayyorlash uchun yig‗ma va choylar tarkibiga kiradigan o‗simlik qismlarining maydaligi, bargi,
guli va yer ustki qismlarining kattaligi — 5 mm, poyasi, po‗stlog‗I va ildizlari — 3 mm.dan
ortiq bo‗lmasligi kerak, meva urug‗lar — 0,5 mm bo‗ladi. Vanna qilish va qizdirib qo‗yish
uchun ishlatiladigan yig‗malar tarkibiga kirgan o‗simlik xom ashyolarning kesilgan
bo‗lakchalarining kattaligi 2 mm. dan oshmasligi kerak. Tayyorlanadigan yig‗malarning mayda
yirikligi XDF bo‗yicha bir necha elaklar to‗plamidan foydalanib aniqlanadi. O‗sim- lik
qismlarini maydalayotganda ma‘lum miqdori kukun bo‗lib ketadi. Shu boisdan yig‗malar
tayyorlashdan oldin mahsulot ko‗zining diametri 0,2 mm.li elakda elanadi. Yig‗malar
tayyorlashda asosiy qiyinchilik — tarkibiy qismlarni bir xilda aralashtirish bo‗lib, o‗simlik
qismlarining shakli, kattaligi va og‗irligining har xilligi ushbu qiyinchilikni tug‗diradi.
Dorixonalarda yig‗malar katta silliq qog‗oz yoki
oyna ustida kapsula turkalar, shpatellar yoki
qog‗oz kurakchalar yordamida aralashtirib tayyorlanadi. Bunda oldin o‗simlik qismlaridan
kamrog‗I olinib, qolgani asta-sekin qo‗shib boriladi. Agar yig‗malar tarkibiga efir moylari
kirsa, ularning spirtdagi (90 % li) eritmasini (1:10) tayyorlab qo‗shiladi. Yig‗mani tayyorlab,
oyna ustiga siyrak qilib yoyib, efir moyi eritmasi purkagich bilan purkab, aralashtiriladi va 40°C
dan yuqori bo‗lmagan haroratda quritiladi.