Ispaniyada auditorlik faoliyati - Akrom abbasovich karimov, farxod rashidovich islomov, anvar ziyadullaevich avloqulov

4.6. Ispaniyada auditorlik faoliyati
Ispaniyada auditorlik faoliyatini amalga oshirishda asosiy hujjat“Auditorlik
faoliyati to’g’risida”gi 1988 yil 12 iyulda qabul qilingan qonun hisoblanadi.
Bundan tashqari auditorlik faoliyati Evropa Ittifoqining me’yoriy hujjatlari
qoidalaribilan ham tartibga solinadi.
Auditorlik faoliyatini tartibga solish Iqtisodiyot vazirligi zimmasiga kiradi.
76
Iqtisodiyot vazirligi qoshida Buxgalteriya hisobi va audit instituti ta’sis etilgan
(keyingi o’rinlarda - institut). Mazkur institutga quyidagi vakolatlar berilgan:
Auditorlar tomonidan auditorlik faoliyatni amalga oshirilishi ustidan
nazorat olib borish. Nazorat Ispaniya qonunchiligida nazarda tutilgan holatlarda
belgilangan tamoyillar va uslubiy ko’rsatmalar asosida auditorlarga va auditorlik
tashkilotlariga nisbatan sanktsiyalar ishlatishdan iborat;
auditorlarning Davlat Reestrini (keyingi o’rinlarda – reestr) yaratish va olib
borish, auditorlarni va auditorlik tashkilotlarini Reestrga kiritish va undan o’chirib
tashlash tartibini o’rnatish, Institut byulletenini yaratish va nashr etish, auditorlar
uchun malakaviy imtihonlarni o’tkazish qoidalarini belgilash;
auditorlik faoliyatini amalga oshirishga tegishli ko’rsatmalar va uslubiy
tavsiyanomalarni tasdiqlash va nashr etish;
buxgalteriya
hisobi
va
audit
sohasidame’yoriy-huquqiy
bazani
takomillashtirish uchun kerak bo’lgan hujjatlarni ishlab chiqish, o’rganish va nashr
etish bo’yicha faoliyatni amalga oshirish;
Ispaniya milliy qonunchiligini Evropa Ittifoqida amal qilayotgan
qonunchilikka muvofiqlashtirish maqsadida buxgalteriya hisobi va audit
sohasidagi amaldagi qonunchilikni o’zgartirish bo’yicha kerak bo’lgan takliflarni
va tavsiyalarni Iqtisodiyot vazirligiga taqdim etish;
buxgalteriya hisobi va audit masalasi bo’yicha uslubiy ko’rsatmalarni ishlab
chiqish sohasida xalqaro tashkilotlar va EI tashkilotlari, shuningdek uslubiy
ishlanmalar bilan shug’ullanuvchi va ro’yxatdan o’tkazilgan milliy professional
auditorlar birlashmalari bilan hamkorlik ishlarini olib borish.
Mazkur funktsiyalarnibajarish uchun Institut vakillari Ispaniyaning xalqaro
konferentsiyalar va majlislarda ishtirok etadi. Tadbirlarni shu masalalar bilan
shug’ullanuvchi xalqaro tashkilotlarning ishchi guruhlari va komissiyalari amalga
oshiradi.
Institutning
boshqaruv
organi
bo’lib
prezident
va
maslahat
qo’mitasihisoblanadi. Institutning prezidenti lavozimi bosh direktor lavozimiga
to’g’ri keladi. U Iqtisodiyot vazirligining tavsiyasi asosida Ispaniya Vazirlar
77
Mahkamasi bilan kelishilgan holda Qirol farmoni bilan lavozimga tayinlanadi va
lavozimdan bo’shatiladi.
Maslahat qo’mitasini Institut prezidenti boshqaradi. Qo’mita 11 a’zodan
iborat (prezidentni qo’shgan holda). Qo’mita a’zolari iqtisodiyot vaziri tomonidan
tayinlanadi. Shulardan 5 nafari iqtisodiyot vazirligining vakili bo’lib, Institut
prezidentining tavsiyasi bilan tayinlanadi, qolganlari esa auditorlar va buxgalteriya
hisobi bo’yicha ekspertlar manfaatini ifodalovchi auditorlarning kasbiy
birlashmalari tavsiyasi bilan tayinlanadi.
Professional auditorlik birlashmalari o’ziga xos tashkilotlar bo’lib, uning
a’zolari auditorlar va auditorlik tashkilotlari hisoblanadi. Ular Ispaniya
qonunchiligi tomonidan belgilangan quyidagi talablarga javob berishi lozim:
Birlashmaning ta’sis hujjatlarida uning a’zolari faqat auditorlik faoliyati
bilan shug’ullanishi lozim;
Davlat reestrida qayd etilgan auditorlarning kamida 10%i bevosita yoki
bilvosita ravishda birlashmaning a’zo korxonalarida faoliyat ko’rsatadi;
Davlat reestrida qayd etilgan auditorlar va amaliyot bilan shug’ullanuvchi
auditorlarning kamida 15%i birlashmada bevosita ishlaydi yoki birlashmaning a’zo
korxonalarida faoliyat ko’rsatadi.
Professional auditorlik birlashmalari quyidagi yo’nalishlarda o’z faoliyatini
olib borishadi:
o’z tashabbusi yoki Institut qarori bilan uslubiy ko’rsatmalar va
tavsiyanomalarni ishlab chiqish, qabul qilish va qayta ko’rib chiqish;
malakaviy imtihonlarni o’tkazish;
tasdiqlangan dastur asosida nazariy fanlar bo’yicha kurslar tashkil qilish;
majburiy ravishda o’tishi shart bo’lgan doimiy va vaqtinchalik malaka
oshirish kurslarini tashkil qilish va dasturlarini yaratish;
malakaviy imtihonlarni topshirishda talab qilinadigan amaliyotni tashkil
etishda va uning o’tishini hamda yakunida tegishli hujjat berilishini nazorat
qilishda ishtirok etgan birlashma a’zolarini taqdirlash;
amaldagi qonunchilik tomonidanbelgilangan talablarga o’z a’zolari
78
tomonidan rioya qilishi ustidan nazorat o’rnatish;
Ispaniya qonunchiligida ko’zda tutilgan holatda va tartibda o’z a’zolariga
nisbatan sanktsiyalar qo’llash haqida Institutga takliflar kiritish.
O’z a’zolarining kasbiy faoliyati ustidan nazorat qilish tartibi professional
auditorlik birlashmalarining ichki hujjatlarida nazarda tutilishi yoki ularning ta’sis
hujjatlarida mavjud bo’lishi lozim. Bunday nazoratni o’tkazish uchun professional
auditorlik birlashmalar auditorlik tekshiruviga oid har qanday hujjatlarni
tekshirishga haqqi bor va ular auditorlik sirini saqlashi lozim. Professional
auditorlik birlashmalari auditorlar olib borayotgan tekshiruvlarning sifati va
bunday tekshiruvlarning natijasi haqida Institutni xabardor qilib turishi lozim.
Shuningdek, nazarda tutilgan holatlarda ma’lum choralarni qo’llashni tavsiya
qilishi kerak.
Auditorlik firmasini tashkil qilish uchun quyidagilar talab qilinadi:
barcha ta’sischilar jismoniy shaxslar bo’lish lozim;
ta’sischilarning aksariyat qismi auditor bo’lishi kerak va ustav kapitalining
va ovoz berish huquqining ko’proq qismi ularga taalluqli bo’lishi lozim;
boshqaruv va ma’muriy lavozimlarning yarmidan ko’prog’i ta’sischi -
auditorlar egallashi lozim;
barcha auditorlar Reestrda qayd etilishi lozim.
Reestrda qayd etilishi uchun auditor quyidagi talablarga javob berishi lozim:
Ispaniya yoki EIning biror-bir mamlakati fuqarosi bo’lishi;
Iqtisodiyot sohasida qilingan jinoyat uchun sudlangan bo’lmasligi;
Institut tomonidan berilgan malakaviy attestatga ega bo’lishi lozim.
Institut tomonidan beriladigan malakaviy attestatni olmoqchi bo’lgan
shaxslar oliy o’quv yurti diplomiga ega bo’lishi, nazariy kursni o’tgan bo’lishi,
mazkur sohada ish stajiga ega bo’lishi, shuningdek, malakaviy imtihonni
topshirgan bo’lishi lozim.
Moliya va buxgalteriya hisobi sohasida kerak bo’lgan eng kam ish staji 3 yil
bo’lishi kerak.
Agar fuqaroning oliy ta’lim haqida diplomi bo’lmasa, lekin mazkur
79
talablarning barchasiga javob bersa, ya’nimoliya va buxgalteriya hisobi sohasida
ish staji 8 yildan oshgan bo’lsa vaularningkamida 5 yil davomida u amaliyotchi
auditor rahbarligi ostida ishlagan bo’lsa, imtihonlardan muvaffaqiyatli o’tib
o’qishni tugatgan bo’lsa u auditorlik malakaviy attestatini olishi mumkin. Talab
qilinadigan davr uchun ish joyidan berilgan ma’lumotnoma kerak bo’lgan staj
borligini tasdiqlovchi hujjat bo’lib hisoblanadi.
Auditor auditorlik faoliyatni amalga oshirishda auditorlaraudito’tkaziladigan
mijoz tashkilotlarga qaram bo’lmasligi lozim. Qaram bo’lmaslik deyilganda
auditor tekshirilayotgan mijoz tashkilotdan manfaatdor bo’lmasligi lozim.
Shumunosabatibilanagar auditor quyidagi holatlar bilan bog’liq bo’lsa, ya’ni:
Mazkur tashkilotda rahbar yoki ma’muriy lavozimda ishlasa;
Tashkilot aktsioneri yoki ishtirokchisi bo’lib, unda o’z ulushiga ega bo’lsa.
Bu ulushning nominal qiymati tashkilot ustav kapitalining 0,5 %dan oshiq bo’lsa
yoki mazkur ulush aktsionerta’sischi yoki ishtirokchining shaxsiy mulkining 10%
dan ko’pini tashkil qilsa;
Tashkilot egasi yoki unda rahbar yoki ma’muriy lavozimlarda ishlovchi
shaxslar bilan qarindoshlik yoki er-xotin tomonidan ikkinchi avlodgacha aloqalari
bo’lsa, tashkilotauditorlik tekshiruvini olib borishga haqqi bo’lmaydi.
Ko’rsatilgan holatlar bekor qilingandan so’ng uch yil davomida auditor audit
o’tkazilgan tashkilotning rahbarlik yoki ma’muriy organlar tarkibiga kirishi
mumkin emas, shuningdek, mazkur tashkilotda biror-bir lavozimda ishlashi
ta’qiqlanadi.
Auditorlar auditorlik xizmatini ko’rsatishi uchun tekshiruv o’tkazish davrdan
boshlab uch yildan to’qqiz yilgacha shartnoma tuzishi lozim. Shartnoma muddati
tugagandan so’ng ular shartnomani yangidan qayta tuzishi mumkin. Agar
auditorlik tekshiruvi majburiy bo’lmasa, unda shartnoma muddatini cheklash
qo’llanilmaydi. Audit qilinayotgan tashkilotlar faoliyatiga ko’rsatilgan cheklovlar
mazkur tashkilotlar bilan bevosita yoki bilvosita aloqada bo’lgan tashkilotlarga
ham tegishlidir. Auditorga taalluqli cheklovlar ma’lum holatlarda ularning
qarindoshlariga va ular bilan bevosita yoki bilvosita aloqada bo’lgan auditorlarga
80
hamda auditorlik tashkilotlariga ham taalluqlidir.
Institut har yili Reestrdagi quyidagi ma’lumotlarni nashr etadi:
mazkur auditorlik tashkilotining manzilini;
har bir ta’sischining ismi-sharifini va ularning qaysi rahbar yoki ma’muriy
lavozimni egallab turganligini;
mazkur auditorlik tashkiloti orqali xizmat ko’rsatuvchi auditorlarning
ismi-sharifini
Auditorlar shaxsan va birgalikda o’z vazifalarini bajarmasligi sababli
auditqilinayotgan tashkilotga va uchinchi shaxslarga zarar etkazganligi uchun
javobgardir. Agar auditorlik tashkilotida ishlovchi auditor mijoz tashkilotga zarar
etkazgan bo’lsa, unda mazkur zarar uchun faqat auditor emas, balki auditorlik
tashkiloti ham javobgar hisoblanadi. Boshqa ta’sischi - auditorlar agar ular
auditorlik xulosasiga imzo chekmagan bo’lsalar, birgalikda etkazilgan zarar uchun
javob beradi.
Reestrga kirish uchun ma’suliyat kafolatini takdim etish sharti ham mavjud.
Ispaniya qonunchiligi tomonidan auditorlar ma’suliyatini kafolatlashning turli
shakllari nazarda tutilgan: Iqtisodiyot vazirligi va Ispaniya Bankida qayd etilgan
depozit, davlat qimmatli qog’ozlari, moliyaviy tashkilotlarning veksellari hamda
fuqarolik ma’suliyatning sug’urta polisi.
Agar auditorlik tashkiloti yoki auditor o’z faoliyatini to’xtatsa, unda ular
ma’suliyat kafolati sifatida taqdim etilgan o’z pul mablag’larini qaytarib olishlari
mumkin. Sug’urta polisi yoki veksel Institut prezidenti nomiga yozilgan ariza
asosida bekor qilinadi. Mazkur ariza bilan bog’liq ravishda Institut byulletenida
auditorlik faoliyati tugatilgani va ma’suliyat kafolati tugagani haqida e’lon chiqadi.
Auditor o’zining auditorlik faoliyati davomida olingan ma’lumotlarni sir
saqlashi lozim va ularni hech qanday maqsadda ishlatishi mumkin emas. U o’zi
o’tkazgan auditorlik tekshiruviga oid auditorlik xulosani, har bir auditorlik
tekshirishga oid hujjatlarni shu jumladan, auditorlik xulosada mavjud bo’lgan
xulosalarni,takliflarni
isbotlovchi
va
tasdiqlovchi
ishchi
hujjatlarni
olgandanso’ngmazkursirniauditorlik tekshiruvi o’tkazilgan sanadan boshlab, besh
81
yil davomida sir saqlashi lozim.
Har qanday auditorlik tekshiruviga oid maxfiy hujjatlarni quyidagi shaxslar
tanishib chiqishi mumkin:
istisno tariqasida faqat uslubiy nazorat olib borish maqsadida Institut
xodimlari;
sud qarori bilan belgilangan shaxslar;
qonunga muvofiq vakolati bor shaxslar.
Reestr ikki bo’limdan iborat bo’lib, birida jismoniy shaxslar, ikkinchisida
yuridikshaxslar qayd etiladi. Auditorlar jismoniyshaxslaro’z ish faoliyatining
o’ziga xos xususiyatiga muvofiq amaliyotchi auditorlar, ular bilan shartnoma
asosida ishlayotgan xizmat ko’rsatuvchi amaliyotchi auditorlar va faoliyat
yuritmayotgan auditorlarga bo’linadi.
Yuqorida ko’rib chiqilgan “auditorlik faoliyati” tushunchasiga muvofiq
auditorlik faoliyatini olib borish huquqiga faqat amaliyotchi auditorlar sifatida
qayd etilgan auditorlar egadirlar. Amaliyot o’tmayotgan auditorlarga bevosita
auditorlik faoliyati bilan shug’ullanmayotgan auditorlar kiradi. Ammo ular dastlab
Institut ruxsatini olib auditorlik tashkiloti bilan hamkorlik qilishi mumkin. Davlat
Reestrida amaliyotchi auditorlar sifatida qayd etilgan auditorlar har yil yanvar
oyida Institutga quyidagi:
Manzili ko’rsatilgan barcha amaldagi ofislar;
Auditorlarning professional birlashmaga taalluqligi (agar shunday holat
bo’lganda);
Bajarilgan ish hajmi (soatda), auditorlik faoliyatidan olingan daromadi;
Auditorlarning professional birlashmasi mazkurauditorbilan hamkorlik
qilgan davlat Reestrida qayd etilgan auditorlar ruyxatini, shuningdek ularning
reestr raqami shartnoma asosida bajarilgan ishlar turlari;
Auditorlar davlat reestrida qayd etilmagan, ammo auditorlik faoliyati
sohasida xizmatlar ko’rsatgan mutaxassislar ro’yxatini, xizmat ko’rsatish
muddatlari va shartnoma asosida ko’rsatilgan xizmatlar turi;
Audit qilinadigan tashkilotlarning ro’yxati va bajarilgan ish turlari haqida
82
ma’lumotlarni taqdim etadi.
Auditorlik tashkilotlari sanab o’tilgan ma’lumotlardan tashqari yana
quyidagilarni taqdim etadi:
auditorlik tashkiloti va uning barcha ofislari haqida ma’lumotlarni;
auditorlik tashkiloti ta’sischilari tarkibi haqida, shuningdek reestr raqami
va auditorlarning professional birlashmasiga taalluqliligi haqidagi ma’lumotlarni;
ustav kapitalining miqdori va uning ta’sischilar o’rtasida taqsimlanishi
ko’rsatilgan holda va ovoz berish huquqiga ega bo’lmagan ustav kapitali qismini;
auditorlik tashkilotlari rahbarlarining ismi-sharifini;
ta’sis hujjatlaridagi o’zgarishlarni (agar shu holatlar mavjud bo’lsa).
Har yilgi ma’lumotni bergandan so’ng har qanday o’zgarishlar haqida mazkur
o’zgarishlar sodir bo’lgandan so’ng 15 kun ichida institutga ma’lumot etkazilishi
shart. Agar mazkur o’zgarishlar reestrga kirish uchun belgilangan talablarning
nomuvofiqligiga olib kelsa, yuqorida ko’rsatilgan muddatga rioya qilgan holda
ham davlat reestridan chiqariladi.
Auditorlar Davlat Reestridan quyidagi holatlarda chiqariladi:
sanab o’tilgan talablarga rioya qilmaganda;
o’z hoxishi bilan;
auditorlik sirini saqlamaganda va auditorlik faoliyatiga qo’yilgan boshqa
talablarga rioya qilmaganda;
sanktsiyalar qo’llanilganida.
|