Toshkent Kimyo texnologiyaga inistuti shaxrisabiz filiali Oziq ovqat texnologiyasi mahsulot turlari bo’yicha yo’nalishi

|
Toshkent Kimyo texnologiyaga inistuti shaxrisabiz filiali Oziq ovqat texnologiyasi mahsulot turlari bo’yicha yo’nalishi
|
bet | 1/6 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 0,86 Mb. | | #254086 |
Bog'liq S-10 guruh talabasi Jalolova Ra’noning “O’ta o’tkazuvchanlik” mavzusida slaydi Oziq ovqat texnologiyasi mahsulot turlari bo’yicha yo’nalishi S-10 guruh talabasi Jalolova Ra’noning “O’ta o’tkazuvchanlik” mavzusida slaydi O’TA O’TKAZUVCHANLIK qarshiligi ortadi, chunki yuqori haroratda elektronlar issiqlik harakat tezligining kamayadi, bu hodisa o’tkazgich qarshiligining ortishi bilan bog’liq. Agar 0̊ C dagi o’tkazgich qarshiligi R0 bo’lib, uning harorati Δt° ga ko’tarilsa, uning qarshiligi moddaning tabiatiga bog’liq holda ΔR ga ortadi. Qarshilikning haroratga bog’liqligini quyidagi matematik bog’lanish orqali yozishimiz mumkin: ΔR=α R0 Δt° (1) ΔR=R-R0 ekanligidan 1-tenglamani quyidagicha yozamiz: R= R0 +α R0 Δt° (2) R= R0 (1+α Δt°) (3) Bu yerda α-qarshilikning termik koeffitsiyenti bo’lib, tekshirilayotgan o’tkazgichni 1 K (1°C) ga isitilgandagi qarshilikning nisbiy o’zgarishiga teng. Qarshilikning termik koeffitsiyenti turli moddalar uchun turlicha qiymatlarga egadir. 3-tenglamadan ko’rinib turibdiki, harorat 0°C dan pasaya borsa, o’tkazgichning qarshiligi kamaya boradi. Quyidagi 1-jadvalda ayrim metallar qarshiligining termik koeffitsiyentining qiymatlari keltirilgan: Bu hodisa, ya’ni qarshilikning temperaturaning pasaya borishi bilan kamayib borishi bir qator olimlarni qiziqtirib qo’yadi. Agar amalda harorat Selsiy shkalasi bo’yicha noldan (273,15 K) kamaya borib, uning son qiymati grad bo’lsa, 1+αt°=0 bo’lib, qarshilik ham R=0 bo’lishi kerak. Bunday sharoitda o’tkazgichdan elektr toki o’tayotganda juda kam yoki deyarli qarshilikka uchramasdan harakat qiladi va natijada o’tkazgichdan elektr toki o’tishi natijasida o’tkazgichning qizishi (Joul-Lens qonuni) deyarli yuz bermasligi kerak edi. Mazkur hodisani tajribada kuzatish imkoniyati faqatgina 1908 yilda paydo bo‘ldi. Ya`ni, o‘ta o‘tkazuvchanlik hodisasining kashf etilishi inert geliy gazining suyultirilishi bilan chambarchas bog`liq, ushbu yutuqqa mashhur gollandiyalik fizik, Leydendagi past haroratlar fizikasi laboratoriyasining asoschisi va rahbari Gayk Kamerling Onnes 1908 yilda erishdi, ya`ni u havo tarkibida juda oz miqdorda bo‘lgan inert geliy gazini suyuq holatga aylantirishga erishdi, harorati 4,2 K) bo‘lgan suyuqlik olindi. Kamerling Onnes 1908-yilning oktyabr oyida, past haroratlar fizikasi sohasida olib borgan tadqiqotlari va erishgan yutuqlari haqida Parijda o‘tkazilgan past haroratlar fizikasi yo‘nalishidagi birinchi xalqaro kongressda ma`ruza qildi. Suyultirilgan geliyning olinishi, olimlar uchun, absolyut nolga yaqin bo‘lgan (110 K) haroratlarda ham ilmiy tadqiqot ishlarini olib borish uhun imkoniyat yaratdi. Ma`lumki, geliy gazining suyultiririlishi bu vodoroddan keyingi o‘rinda turuvchi inert gazning suyultirilishidir. Gazlarning suyulish haroratini aniq tasavvur etish maqsadida 2-jadvalda keltirilgan ma`lumotlarga e`tiborni qaratamiz. Unda moddalarning qaynash (Tqay) va erish (Terish) haroratlari keltirilgan. Ushbu jadvalda keltirilgan past haroratlarning olinishi, metallar elektr qarshiligining haroratga bog`lanishini ifodolovchi qonuniyatni tajribda aniqlash uchun juda qo‘l keldi. Ilk marotaba bunday tajribalarni amalga oshirish imkoniyatiga Kamerling Onnes ega bo‘ldi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent Kimyo texnologiyaga inistuti shaxrisabiz filiali Oziq ovqat texnologiyasi mahsulot turlari bo’yicha yo’nalishi
|