Dzen buddaviylik ta'limoti - Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари

|
Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари
|
bet | 23/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммол Dzen buddaviylik ta'limoti. Dzen, Dzen (yapon tilidan - “tafakkur”) — Xitoy va butun Sharqiy Osiyo buddizmining eng muhim maktablaridan biri nihoyat V-VI-asrlarda Xitoyda Daosizmning katta taʼsirida shakllangan va Xitoy, Vyetnam va Koreyada maxayana buddizmining hukmron monastir shaklidir. Keng maʼnoda Dzen — tasavvufiy tafakkur maktabi yoki buddist tasavvufdan vujudga kelgan maʼrifat taʼlimoti. Tor ma'noda, Dzen ba'zan Yaponiyadagi buddizmning eng nufuzli maktablaridan biri sifatida qaraladi, o'ziga xos milliy xususiyatlarga ega va XII-asr oxirida Xitoydan kirib kelgan. Bundan tashqari, Dzen "dhyana" deb ham ataladigan Dzen maktablarining amaliyoti sifatida tushuniladi.
Chan buddizmi.Xitoycha "chan" so'zi sanskritcha "dhyana" (xitoycha channa) atamasidan kelib chiqqan bo'lib, "ajralish" yoki "najot" degan ma'noni anglatadi. Chan izdoshlari mamlakat bo'ylab sayr qilib, xattotlik va jang san'ati bilan shug'ullanib, yerni haydab, adabiyotdan dars berishgan, hayotning o'rtasida ichki sukunatni saqlab qolishgan. Asta-sekin Chan Xitoy buddizmining eng yirik monastir bo'lmagan tarmog'iga aylandi. Ta'limot birinchi marta Xitoyga Hindistondan miloddan avvalgi II asrda kirib kelgan. Xitoyda rivojlanib, ildiz otgan Chan qo'shni davlatlar - Koreya, Yaponiya va Vyetnamga kuchli ta'sir ko'rsatdi. Chan buddizmning asosiy tamoyillari quyidagilardan iborat: hech qanday muqaddas bitiklarga tayanmang, so'zdan tashqari uzatishni ishlatmang, insonning ruhiy mohiyati bilan bevosita aloqada bo'ling va o'zining asl tabiatini o'ylab, Buddaning mukammalligiga erishing. Tarixiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, bu tamoyillar qachon shakllanganligini aniq aniqlash mumkin emas, ammo Bodxidxarma ta'limoti ularning asosiga aylanganligi umumiy qabul qilinadi.
Modern buddaviylik. Modern buddaviylik (zamonaviy buddizm, modernistik buddizm va neo-buddizm deb ham yuritiladi) buddizmning zamonaviy davrdagi qayta talqinlariga asoslangan yangi oqimidir. Devid Makmexanning ta'kidlashicha, buddizmdagi modernizm boshqa dinlarda mavjud bo'lganlarga o'xshaydi. Ta'sir manbalari turlicha buddist jamoalar va o'qituvchilarning "G'arb monoteizmi; ratsionalizm va ilmiy naturalizm; va romantik ekspressivizm" kabi yangi madaniyat va metodologiyalar bilan shug'ullanishi bo'lgan.
Neo-buddizm harakatlari tarixiy, asosiy Teravada, Maxayana va Vajrayana buddist an'analaridan o'z ta'limotlari va amaliyotlari bilan farq qiladi. Gʻarb sharqshunoslari va islohotchi osiyolik buddistlarning birgalikda yaratgan buddist modernizmi anʼanaviy buddist taʼlimotlari, kosmologiya, marosimlar, monastirizm, klerikal ierarxiya va ikonaga sigʻinishni taʼkidlagan buddistlik tushunchalarining islohoti boʻldi. Bu atama Osiyo dinlarini mustamlakachilik va mustamlakachilikdan keyingi davrda oʻrganish jarayonida modaga kirdi va Lui de La Valle-Poussinning 1910 yilgi maqolasi kabi manbalarda uchraydi.
Globall buddaviylik. "Global buddist sammiti" - bu bir necha xalqlarning buddist rohiblari ishtirok etadigan konferentsiya. Anjumanda dunyoning turli burchaklaridan olimlar, Sangha yetakchilari va Dxarma amaliyotchilari ishtirok etishadi. 2023 yilgi sammitda 173 nafar ishtirokchi, jumladan, Sanghaning 84 a'zosi va 151 Hindiston delegati bor edi. Hindistonlik ishtirokchilar orasida 46 Sangha a'zosi, 40 rohiba va Dehli tashqarisidagi mintaqalardan 65 oddiy odam bor edi. Sammitning asosiy mavzusi “Zamonaviy muammolarga javoblar: falsafadan praxisga”. 2023-yil 20-21 aprel kunlari xorijiy davlatlardan 171 nafar va Hindiston buddist tashkilotlaridan 150 nafar delegat ishtirok etdi.
4. Hozirgi davrda buddaviylikning rivojlanishi. Tibetning buddaviylik maktabi va rohib Dalay Lamaning faoliyati.
Bir necha bor ta'kidlanganidek, zamonaviy dunyoda qiziqarli tendensiya kuzatilmoqda: an'anaviy e'tiqodlar o'zlarining asl "yashash joyini" butunlay yangi hududlarga o'zgartirib ketmoqda. Dunyoga nafaqat bu ta’limot asoschisi, balki ko‘plab buddizm maktablarini ham bergan buddizmning vatani Hindiston endi sevilmagan o‘gay o‘g‘il bo‘lgani uchun undan yuz o‘giradi, deb kim o‘ylabdi. Shu bilan birga, Sharqning o'ziga xos xususiyatlaridan butunlay uzoqda bo'lgan Qo'shma Shtatlar Buddaning ta'limotini juda aniq idrok etadi. Darhaqiqat, buddizm paradoksal dindir. Keling, ushbu qadimiy ta'limot zamonaviy dunyoda qanday his qilishini aniqlashga harakat qilaylik. Bir vaqtlar yagona din birdan ko'p yo'nalishlarga bo'linib ketgan vaziyat nafaqat buddizmga xosdir. Xristianlikda xuddi shu manzara kuzatiladi: katoliklik, pravoslavlik, protestantizm, o'z navbatida, o'nlab mazhablarni sanab o'tadi bu, xristian ta'limoti o'ta dogmatik bo'lib, bitta kanonik kitob - Yangi Ahdga asoslangan va har xil talqinlarni umuman qabul qilmaydi. Buddizm haqida nima deyishimiz mumkin, bu yerda "sekta" tushunchasi salbiy emas, balki ijobiy ma'noga ega edi, bu yerda yangi falsafiy yo'nalishlarning paydo bo'lishi mamnuniyat bilan qabul qilindi.
XXI-asrda 488 million kishi (dunyo aholisining 9-10 foizi) buddizmga eʼtiqod qiladi, deb hisoblanmoqda. Taxminan yarmi Xitoydagi Mahayana maktablarining amaliyotchilari va u rivojlanishda davom etmoqda. Hozirgi vaqtda buddizmga e'tiqod qiluvchi asosiy davlatlar Xitoy, Yaponiya, Koreya va Vetnamdir. Xitoyning Tibetni bosib olganligi sababli, Tibet buddizmi turli mamlakatlarda xalqaro amaliyotchilar, xususan, g'arbliklar tomonidan qabul qilingan.
1963-yilda urush vayron bo'lgan Vyetnamda paydo bo'lgan "Ijtimoiy shug'ullangan buddizm", xalqaro tinchlik faoli Tchich Nhat Xan tomonidan ishlab chiqilgan atama, ijtimoiy, siyosiy va ekologik global muammolarga Buddist yechimlarini ishlab chiqish bilan shug'ullanadigan zamonaviy harakatdir. Bu harakat monastir va oddiy a'zolar o'rtasida bo'linmaydi va buddist mamlakatlardan kelgan buddistlarni, shuningdek, g'arbiy o'zgarganlarni o'z ichiga oladi. Kambodja, Tailand, Myanma, Butan va Shri-Lanka asosiy buddist mamlakatlar (aholining 70% dan ortig'i), Yaponiya, Laos, Tayvan, Singapur, Janubiy Koreya va Vyetnam esa kichikroq, ammo kuchli ozchilik maqomiga ega.
Zamonaviy dunyoga moslashish uchun yangi harakatlar rivojlanishda davom etmoqda. Ehtimol, eng diqqatga sazovorlari Dalit Buddist Harakatidir (Dalitlar - bu "tegib bo'lmaydiganlar" deb nomlanuvchi hindular guruhi, chunki ular qattiq kasta tizimidan tashqarida bo'lgan, ammo hozirda BMT tomonidan qo'llab-quvvatlanadigan hurmat va maqomga ega bo'lmoqdalar); Tibetlik rohib Gyatso Kelsang boshchiligidagi yangi Kadampa an'anasi, bu o'zini zamonaviy buddizm deb da'vo qilib, oddiy amaliyotchilarga qaratilgan; va Vipassana harakati zamonaviy Teravada buddizmining monastirlardan tashqariga ko'chib o'tgan bir qancha bo'limlaridan iborat bo'lib, asosiy e'tiborni meditatsiyasiga qaratadi.
Buddist ruhiy yo'lining eng muhim tarkibiy qismlari donolik va rahm-shafqatdir. “Qush ikki qanot yordamida osmonda bemalol uchib yurganidek, amaliyotchi ham ma’naviy yo‘lni donolik va rahm-shafqatga tayanib bosib o‘tadi”, deb o‘tgan buddist mutafakkirlardan iqtibos keltiradi hazratlari Tenzin Gyatso.
Tibetning buddaviylik maktabi va rohib Dalay Lamaning faoliyati. Dalay Lama Tibet buddist rohiblarining eng oliy ruhiy rahbaridir. Tibet e'tiqodiga ko'ra, Dalay Lama Buddaning o'zi mujassamlangan. Dalay Lama nafaqat Tibetning diniy va ma'naviy rahbari, balki Tibet boshqaruvining prezidenti va qirollik maqomiga ega shaxsdir.
Tibetning asosiy buddist dini - Guru Dalay Lama sifatida joriy qilingan. Mo'g'ul tilidagi Dalay so'zi dengiz, sanskrit tilidagi Lama so'zi guru yoki ruhiy o'qituvchi degan ma'noni anglatadi. Keyin Dalay Lama so'zi bilimi yoki ma'naviyati okeandek chuqur bo'lgan ustoz degan ma'noni anglatadi. Bundan tashqari, Dalay Lama etib saylanganidan beri gyatso so'zi uning nomi bilan bog'liq. Hozirgi Dalay Lamaning ismi Tenzin Gyatso. Ilgari Dalay Lamaning ismi Thubten gyatso edi. Tibet tilidagi gyatso so'zi dengiz degan ma'noni ham anglatadi. Lhasa, Tibetning poytaxti. Lassa so'zi xudoning yurti yoki xudolar uyi degan ma'noni anglatadi.
Ushbu shaharda joylashgan hashamatli Potala saroyi an'anaviy ravishda Dalay Lamaning qarorgohi sifatida ishlatilgan. Tibetliklar Dalay Lamaga so'zsiz sadoqat va sadoqatga ega. Hatto bir vaqtlar, Dalay Lamaning quruq shifosidan, kasal tibetliklar uchun dori-darmonlar ishlab chiqarilgan. Tibetliklar xavfsizligi uchun doimo Dalay Lamaning suratlarini o'zlari bilan olib yurishgan. 1996- yildan beri Xitoy hukumati Dalay Lamaning fotosuratlarini taqiqlagan.
Ilgari tibetliklar Bon degan dinga ergashgan. Birinchi buddist ta'limoti V asrda Tibetda boshlangan. Tibet qiroli Trisong Detsen VIII asrda buddizmga qiziqa boshlagan. Unga Rajadxarma maqomini bering. Qirolning taklifiga binoan, Xitoy va Hindistondan kelgan rohiblar qirollik homiyligida Tibetda buddizmni targ'ib qila boshladilar. Keyin Tibetning Bon dinining ruhoniylari va izdoshlari qattiq g'azablanishdi. Bir vaqtlar Tibetda fuqarolar urushi boshlandi. Bu urush natijasida Tibet parchalanib, kichik qirollikka aylandi. Bundan tashqari, buddizm Tibetda keng tarqaldi. Tibet buddizmi tarqalishining boshida Lxasada ko'plab buddist ibodatxonalari qurilgan.
O'sha paytda mintaqani boshqaruvchi hokimiyat eng yuqori buddist rohiblar yoki bosh lamalar qo'liga o'tdi. Keyinchalik Tibet Yuan sulolasiga qoʻshildi. Birlashgandan so'ng, 1577 yilda o'sha paytdagi bosh lama Sonam Gyatso Yuan imperatori Altan Xonning taklifi bilan qirollik saroyiga tashrif buyurdi. O'shanda Altan Xon Sonam Gyatsoning ruhiy bilimidan hayratga tushdi va unga Dalay Lama unvonini berdi. Dalay Lama unvonini olishdan tashqari, Tibetning hukmronlik kuchi ham Dalay Lamaga beriladi. Tibet buddistlarining e'tiqodiga ko'ra, Dalay Lama o'lsa ham, ular qayta tug'iladi. Hozirgacha Tibet tarixida 14 ta Dalay Lama bo'lgan. Dalay Lamaning o'limi bilan Tibetning ikkinchi bosh ruhiy o'qituvchisi panchen lama boshchiligidagi Tibet bosh Lama yangi chaqaloq Dalay Lamani topadi. Katta Lamalardan biri Dalay Lama vafotidan so'ng, tush yangi Dalay Lamaning kashfiyoti haqida signal berdi. Agar bosh lamaning tushida hech kimga ko'rsatma berilmagan bo'lsa, chaqaloq avvalgi Dalay Lamaning dafn marosimi paytida chiqarilgan tutun yo'lidan boradi. Keyin lamalar yangi tug'ilgan chaqaloq Dalay Lamani tanlab, Tutunga ergashadilar. Agar chaqaloq Dalay Lamani topa olmasa ham, boshqa barcha Lamalar balandligi taxminan 17500 fut bo'lgan Lhamo La-tso deb nomlangan ko'lda meditatsiya qiladi. 1935- yilda 13-Dalay Lama vafotidan so'ng, boshqa Dalay Lama 4 yil davomida hozirgi Dalay Lama tenzin gyatsoni topish ustida meditatsiya qilishdi. 4 yildan keyin lamalar Dalay Lama haqida bilib, uni topadilar. Bola Dalay Lamani topgandan so'ng, unga avvalgi Dalay Lamaning boshqa buyumlari, taqdim etiladi. Agar bu bola oldingi Dalay Lamada ishlatilgan ba'zi narsalarni olib keta olsa, u keyingi Dalay Lama hisoblanadi. Hozirda 14-Dalay Lamaning haqiqiy ismi Lhamo Thundup. U 1935 yil 6 iyulda Tibet shimoli-sharqidagi Taktser qishlog'ida tug'ilgan. Uning ota-onasi qishloq xo'jaligida ishlagan. Uning yana ikkita ukasi bor edi. U juda erta yoshda Dalay Lama nomi bilan tanilgan. 1940 yil 2 fevralda atigi 4 yoshu 7 oyligida u Lxasa hukmronligini qabul qildi. Dalay Lamaga saylanganidan keyin u Tenzin Gyatso nomini oldi. Tibet poytaxti Lxasadagi Lamalar davrida Dalay Lamaning hozirgi ta'lim faoliyati 6 yoshida boshlangan. 1959 yilda u Buddist falsafasi bo'yicha eng yuqori ta'limni tamomlagan. Garchi u o'zini oddiy buddist rohib deb da'vo qilsa-da, u hozirgi dunyodagi eng nufuzli shaxslardan biridir. Uning izdoshlari uni Bodxisattva deb hisoblashadi. Tinchlik va bag'rikenglik xabarchisi bo'lgan bu buddist rohib Tibetning mustaqillik harakatining timsolidir. Mintaqani nazorat qilish orqali xitoylar tinch Tibetga bir necha bor bostirib kirishdi. Xitoyliklar Tibetning boyliklarini talon-taroj qilishdi va Lxasaning ko'plab ibodatxonalarini vayron qilishdi. Keyin 1950 -yilda Xitoy butun Tibetni bosib oldi. 1954 yilda Dalay Lama Tibet muxtoriyatini himoya qilish uchun Xitoy rahbari Mao Zedong bilan uchrashdi. Garchi xitoylar ularni separatistlar deb atasa-da, u faqat dinni saqlab qolish uchun muxtoriyat istashini da'vo qilmoqda.
5. O‘zbekistonda buddaviylik dinining tarixiy ildizlari (Qoratepa, Fayoztepa, Dalvarzintepa) va hozirgi zamon.
Qoratepa nomi bilan mashhur bo‘lgan tepalik buddizmning eng katta ruhoniylar markazi hisoblangan va u kushan davridagi Termizning tashqi devori himoyasi ostida shahar tashqarisida joylashgan. Doimiy tadqiqot ekspeditsiyasi 1961-yilda moskvalik arxeolog B.Ya.Staviskiy rahbarligi ostida boshlangan. Qoratepa binolarining uch qavati qumliklardan topilgan. Asosiy majmuaning uch qismi g‘arbdan sharqqa qarab deyarli to‘g‘ri tortilgan. Stupa maxsus hovliga o‘rnatilgan. Qora-tepaning g‘orlik binolari kare2 shaklida bo‘lib, juda oqilona tarzda, issiq iqlimni hisobga olgan holda joylashtirilgan. Bunday binolar yozda salqin, qishda esa yopiq eshiklar ortida iliq bo‘lgan. G’ordan chiqish yo‘llari janub tomonga yo‘nalgan bo‘lib, ularni janubi-sharqdan esadigan afg‘on shamolidan saqlagan. G’or devorlari oqlanib, gul-nAQSHlar solib bezatilgan.Buddizm tarqalgan davrda qadimiy e’tiqodlar ta’sirining barqarorligi haqida qo‘sh alanga qurshovida o‘tirgan Budda tasviri guvohlik beradi. Uning yonida IV-V asrlarga tegishli bo‘lgan va tirnab yozilgan baqtriya yozuvida «buddamazda» so‘zi ifodalangan.
|
| |