-rasm. Milliy kompaniyaning xalqaro kompaniya darajasiga o‘tish

8.1-rasm. Milliy kompaniyaning xalqaro kompaniya darajasiga o‘tish
evolyutsiyasi
Ikkinchi bosqichda har xil davlatlardan bo‘lgan hamkorlar orasidagi
munosabatlarning navbatdagi kengayishi va takomillashuvi ko‘rsatkichi
bo‘lib, ikki
yil va undan ortiq muddatga mo‘ljallangan uzoq muddatli
shartnomalar xizmat qilishi mumkin. Bir qator hollarda bunday
Transmilliy kompaniya
Qo‘shma korxonalar
Bevosita xorijiy
investitsiyalar
Кonsorsiumlar
Litsenzion
bitimlar
Eksport-import
bitimi
Eksport-import
bitimi
Eksport-import bitimi
IV bosqich
III bosqich
II bosqich
I bosqich
167
shartnomalar kapitalning kredit shaklida olib chiqilishi, asbob-uskunalar-
ning yetkazib berilishi, texnologiyalarning o‘tkazilishi, shuningdek, fan-
texnikaviy hamkorlikni ko‘zda tutadi.
Uzoq muddatli shartnomalar eksporter uchun sifati sotib oluvchiga
ayon bo‘lgan tovarlar va xizmatlarning savdo bozorlari barqarorligini
ta’minlash nuqtayi nazaridan jozibali hisoblanadi. Bundan tashqari
eksporterlar transport kompaniyalari bilan uzoq muddatli doimiy
kelishuvlar tuzish yo‘li bilan transport xarajatlarini qisqartirish hisobiga
o‘z mablag‘larini tejaydilar. Bularning hammasi reklama, xaridorlarni
qidirish, ko‘p sonli bir martalik shartnomalarni tayyorlash xarajatlarisiz
tijorat xarajatlarini pasaytirish imkonini beradi.
Import qiluvchilar uchun uzoq muddatli shartnomalar yaxshi ma’lum
bo‘lgan va o‘zini yaxshi tomondan tavsiya qilgan tovarlar va xizmatlar
yetkazib
berilishi
barqarorligini
ta’minlaydi.
Rivojlanayotgan
mamlakatlardan xomashyo tovarlari import qilingan holatda importerlar
eksporterlarga kapitalni ssudaga berish, so‘ngra esa ma’lum darajadagi
foizlar bilan uzoq muddat mobaynida o‘zining yoqilg‘i, xomashyo
materiallariga bo‘lgan talablarini barqaror ta’minlash uchun uni mahsulot
shaklida qaytarish imkoniyatiga egadir.
Hamkorlikning keyingi bosqichida to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsi-
yalar, litsenziyaviy kelishuvlar, konsorsiumlar (ma’lum bir maqsadlarni
amalga oshirish, ko‘pincha tashqi bozorga birgalikda kirish uchun o‘zaro
konfidensial kelishuvlar bilan bog‘langan hamkor-ishtirokchilarning
vaqtinchalik birlashuvidir) tuzish amalga oshiriladi. Bu bosqichda har xil
mamlakatlardan bo‘lgan hamkorlar bir-birlariga baho berishgan, bir-
birlarining ishonchliligiga va ish yuzasidan shartnomalarni tuzishni davom
ettirishning maqsadga muvofiqligiga ishonch xosil qilishgan.
O‘zbekistonda Vazirlar Mahkamasining 2000-yil 12-dekabrdagi 473-
sonli “Xalqaro shartnomalar loyihalarini tayyorlash va O‘zbekiston
Respublikasining xalqaro shartnomalar bo‘yicha majburiyatlarini bajarish
tartibi to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq xalqaro shartnomalar loyihalarini
ekspertlar darajasida ishlab chiqish va xalqaro shartnomalar bo‘yicha
majburiyatlarning bajarilishini ta’minlash O‘zbekiston Respublikasining
quyidagi vazirlik va idoralari zimmasiga yuklangan:
–
tashqi iqtisodiy faoliyat, shu jumladan savdo-iqtisodiy hamkorlik,
investitsiyalarni rag‘batlantirish va o‘zaro himoya qilish hamda texnik
yordam ko‘rsatish masalalari bo‘yicha – Tashqi iqtisodiy aloqalar,
investitsiyalar va savdo vazirligi, Iqtisodiyot vazirligiga;
168
–
investitsiya va valyuta-moliya hamkorligi masalalari bo‘yicha -
Moliya vazirligi, Tashqi iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo
vazirligi, Markaziy Bank, Iqtisodiyot vazirligi, Davlat soliq qo‘mitasiga;
–
soliqqa tortish va soliq qonunchiligiga rioya qilishdagi hamkorlik
masalalari bo‘yicha – Davlat soliq qo‘mitasi, Moliya vazirligi, Tashqi
iqtisodiy aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligiga;
–
davlat mulkini begonalashtirish va ulardan foydalanish, huquqlarni
e’tirof etish va mulkiy munosabatlarni tartibga solish masalalari bo‘yicha -
Davlat mulk qo‘mitasi, Adliya vazirligiga;
–
fan-texnikaviy hamkorligi, shuningdek, huquqiy muhofaza va
intellektual mulk obyektlaridan foydalanish shartlari masalalari bo‘yicha -
Fan va texnika davlat qo‘mitasi, Fanlar akademiyasi, Tashqi iqtisodiy
aloqalar, investitsiyalar va savdo vazirligi, Adliya vazirligiga.
Jahon amaliyotida litsenzion bitimlarning imzolanishi, texnologiyalar
bilan almashinuv, xalqaro fan–texnika kooperatsiyasi bir-birlarining
sanoat, tijorat, tadqiqot salohiyatlaridan to‘liqroq foydalanish imkonini
beradi. Bunda litsenzion bitimlar texnologiyalar bilan almashinish, barter
va kompensatsiya bitimlari uchun qurol sifatida keng ishlatiladi.
Uchinchi davlatlar bozorlarida konsorsium tarkibida birgalikda o‘z
tovar va xizmatlari bilan ishtirok etish hamkorlarga turli buyumlar va
komplekt uskunalarning birmuncha keng assortimentini taklif etish,
qaltisliklarni o‘zaro taqsimlash, yangi bozorlarni o‘zlashtirish bo‘yicha,
texnologiyalar
va
nou-xaular
bilan
o‘zaro almashuv bo‘yicha
imkoniyatlarni
kengaytirish,
shuningdek,
moliyaviy
resurslarni
birlashtirish hisobiga o‘z faoliyati uchun zaruriy moliyalashtirishni
ta’minlash imkonini beradi.
Ko‘pincha konsorsiumlarga yakka o‘zi tashqi bozorga chiqish
imkoniyatiga ega bo‘lmagan yoki eksport sanoati uchun zarur uskunalar
bilan jihozlanmagan katta bo‘lmagan kompaniyalar birlashadi. Bu
muammolarni ular birgalikda tashqi iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish
uchun mamlakat ichki bozorida o‘ziga o‘xshash kompaniyalarning kuchi
va resurslarini birlashtirish yo‘li bilan hal etadilar. Ba’zan o‘z tovarlari
sotilishi uchun birlashgan marketing guruhini ham tuzadilar. Hozirgi
vaqtda meva, go‘sht, sut mahsulotlari savdosi bo‘yicha agrar sektor
korxonalari uyushmalari eng keng tarqalgan.
Uchinchi bosqich qo‘shma korxonalarni tuzish bosqichidir. Ular har
xil davlatlarga mansub hamkorlarni faoliyat ko‘rsatayotgan sanoat yoki
tijorat firmalariga ega bo‘lgan hamkorning mamlakatida zarur bo‘lgan
binolarni qurmasdan va ularda uskunalarni o‘rnatmasdan tezda
169
birgalikdagi faoliyatni boshlash mumkinligi bilan jalb etadi. Lekin
qo‘shma xalqaro tadbirkorlikning ko‘pchilik ustunliklari va ochilayotgan
imkoniyatlariga qaramasdan hamkorlar o‘z mustaqilligining bir qismini
yo‘qotadi va barcha xatti-harakatlarini bir-birlari bilan kelishib amalga
oshirishlariga to‘g‘ri keladi. Bu esa qaror qabul qilish jarayonini
qiyinlashtiradi va cho‘zib yuboradi. Bundan tashqari qo‘shma korxona
xalqaro hamkorlikning vaqtinchalik shakli hisoblanadi. Qo‘shma
tadbirkorlik sohasida ish yurituvchi maslahatchi firmalarning izlanishlari
qo‘shma korxona faoliyatining o‘rtacha muddati to‘rt yil ekanligini
ko‘rsatadi.
Qo‘shma korxonalar faoliyati jarayonida, odatda, bir hamkor nisbatan
kuchliroq bo‘lib boradi va kuchsizini o‘ziga qo‘shib oladi. Rasmiy
hujjatlarda bu “firmalar qo‘shilishi” deb ta’riflanadi. Bir qator maslahatchi
firmalarning fikriga ko‘ra, kompaniyalarning birlashuvini sanoatdan emas,
balki injiniring, marketing va tijorat munosabatlaridan boshlash maqsadga
muvofiq. Chunki bu sohalar qo‘shilishining samaradorligi sanoat
quvvatlari qo‘shilishi samaradorligiga nisbatan ikki barobar oshishi
mumkin.
Firmalar qo‘shilishi haqidagi qaror oylab davom etadigan puxta
hisob-kitoblar va muzokaralardan so‘ng qabul qilinadi. Birlashishni o‘zaro
kelishib olish quyidagi ketma-ketlikda amalga oshiriladi:
1. Harakatlarning strategik rejasini aniqlash.
2. Rahbariyatdagi o‘rinlarning muvozanatli taqsimotini, shtab-kvartira
va ITTKI markazlarining qayerda joylashishini aniqlash bilan boshqaruv
tizimini o‘zaro kelishib olish.
3. Yagona kompaniyaga birlashayotgan hamkorlarning aktivlarini
baholash.
4. Birlashayotgan kompaniyalar shtati bilan qo‘shilishni kelishib
olish.
Firmalar qo‘shilishining muvaffaqiyatli ko‘rsatkichi bo‘lib ishlab
chiqarish va tijorat operatsiyalari hajmining 10-20 foizga o‘sishi, mahsulot
ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining 10-20 foizga kamayishi
hisoblanadi.
Har xil davlatlardan bo‘lgan hamkorlarning yagona kompaniyaga
birlashish natijasi transmilliy kompaniyaning (TMK) shakllanishidir.
Kompaniyaning transmilliylashtirish darajasi quyidagi transmilliylash-
tirish indeksi bilan ifodalanadi.
I = (XA/UA + XC/US + XSh/USh) : 3
170
bu yerda: I – transmilliylashtirish indeksi;
XA – xorijiy aktivlar;
UA – umumiy aktivlar;
XS – xorijiy filiallarining tovar va xizmatlar savdosi hajmi;
US – umumiy tovar va xizmatlar savdosi hajmi;
XSh – xorijiy shtat;
USh – umumiy shtat.
|