Tuproqshunoslikning rivojlanish tarixi

|
Tuproqshunoslikning rivojlanish tarixi
|
bet | 3/3 | Sana | 22.11.2023 | Hajmi | 50,5 Kb. | | #103526 |
Bog'liq 1Muhandislik geologiyasi fanini tuproqshunoslik bilan bog‘liqligiTuproqshunoslikning rivojlanish tarixi
Insoniyat tarixida dehqonchilikni boshlanishi bilan tuproqning tarkibi va xossalariga qiziqish boshlangan. Tuproq haqidagi dastlabki ma'lumotlar 3-4 ming yil ilgari to`plana boshlangan.
A.Beruniyning (973-1048) «Javoxirlarni bilishga oid ma'lumotlar to`plami» nomli asarida tuproq haqidagi ilk tushunchalar mavjud. Bundan tashqari Albert Teyerning (1752-1828) «Gumusdan oziqlanish» (nemis agronomi. Berlin Universiteti professori. 1810 1818), Yustus Libixning (1803-1873) «Mineral moddalardan oziqlanish» kabi nazariyalari mavjud. (Nemis kimyogari anronomiya fani asoschilaridan biri).
M.V.Lomonosov (1711-1765) «Yer qatlamlari haqida» (1763) asarida qora tuproq davr o`tishi bilan xayvon va o`simliklar tanasining chirishidan hosil bo`lganligini birinchi bo`lib to`g`ri aniqlagan. V.I.Vernadskiy uni «Rus tuproqshunosi bo`libgina qolmay, jahon tuproqshunosi hamdir», deb ta'riflaydi. V.V.Dokuchayevninng o`zi «Lomonosov juda ilgari (1763) o`z asarida men bajarib doktorlik unvonini olgan g`oyalarni ancha kengroq va ancha umumlashtirilgan holda bayon qilgan» deb tan olgan. Shu sababli V.I.Vernadskiy «Lomonosov nafaqat birinchi rus tuproqshunosi, balki u birinchi tuproqshunosdir» deb yozgan edi. M.Lomonosov va V.V.Dokuchayev vaqtni tuproq hosil bo`lish omili, deb baholaydilar. Lomonosov qiyoslash (sravnitelnыy) va tarixiy usullarning asoschisi hamdir.
XIX asr O`rtalarida agrogeologiya fani rivojlanib, tog` jinslarini, nurash mahsulotlari to`plangan qalin qatlamni tuproq deb, geologlar qabul qiladi. Ayni davrda Rossiya bozorga don chiqarishda birinchi o`rinda turgan. XIX asrning oxiriga kelib don unumdorligi kamayib ketgan. Tuproqqa e'tibor kuchayadi va tuproqni rivojlanishiga turtki bo`ladi. Bunda XVIII asrda Sank - Peterburg tashkil etilgan «Erkin iqtisodiy jamiyat» tashkilotining o`rni katta bo`lgan. V.V.Dokuchayev unda faol ishtirok etadi.
V.V.Dokuchayev 1883 yilda «Rus qora tuprog`i» asarini yozadi. Tuproqqa tabiiy jism deb qaraydi va uni jonli va jonsiz deb e'tirof qiladi. U tuproqlarni ilmiy – genetik klassifikatsiyasini ishlab chiqadi. «Dashtlarimiz o`tmishda va hozirda» (1892) asarida dasht zonasini o`zgartirishining amaliy rejalarini ishlab chiqadi.
Uning shogirdi A.M. Sibirsev (1860-1900) birgalikda avval tuproqning, so`ngra tabiatning zonallik qonuni ta'limotini yaratadi. A.M.Sibirsev Rossiyada birinchi bo`lib tuproqshunoslik kafedrasini boshqaradi va birinchi bo`lib genetik tuproqshunoslik darsligini yozadi. A.I.Voyeykov (1842-1916) esa V.V.Dokuchayevning g`oyasini tuproq hosil bo`lishidagi iqlimiy g`oyani bir yo`nalish deb baxolaydi. Tuproq – iqlim hosilasi, deydi A.I.Voyeykov. Tuproq – barcha omillar (jumladan vaqt ham) ning hosilasi, deb ta'kidlaydi. V.V. Dokuchayev.
P.A.Kostichev (1845-1895) tuproqni o`simliklarning mahsuli deb qaraydi. Unumdorlik tuproqning fizik, biologik xossalariga bog`liq deb biladi.
G.N. Visotskiy (1865-1940) tuproqning suv rejimini o`rganadi. Uning fikricha, tirik tanaga qon qanchalik muhim bo`lsa, tuproqda suv ham shunchalik zarur.
P.S.Kossovich (1862-1915) tuproqlar fizikasi va kimyosi bilan shug`ullangan.
K.D.Glinka (1867-1927) tuproqning mineral tarkibi, tuproq hosil qiluvchi jinslar bilan shug`ullanadi. Minerallarning nurashini o`rganadi. Shu bilan bir qatorda Osiyo bo`ylab yirik safarlarni tashkil qiladi.
K.K.Gedroys (1872-1932) tuproqlar fizikasi va kimyosi bilan shug`ullanadi. Tuproq kolloidlarining o`rnini o`rganadi.
S.S.Neustruyev (1874-1928) avtomorf va gidromorf tuproqlarni ajratadi. O`rta Osiyo uchun «Bo`z tus tuproq» atamasini fanga kiritadi.
L.I.Prosalov (1875-1954) tuproq kartog`rafiyasini rivojlantirdi. Tuproqlar geografiyasi bilan shug`ullanadi.
V.R.Vilyams (1863-1939) tuproqdagi kichik biologoik aylanma harakatni o`rgandi, tuproq paydo bo`lish nazariyasini yaratadi, tuproq unumdorligini oshirish yo`llarini ishlab chiqadi. U – tuproqshunos agronom.
V.I.Vernadskiy (1863-1945) – Dokuchayevning shogirdi, minerolog, geoximik. U jonli tanalar ta'sirini o`rgandi. Eng ko`p tarqalgan silikat, alyumosilikatlarni o`rgandi. 1926 yilda «Biosfera» asarini yozdi va biosfera nazariyasini yaratadi.
B.B. Polinov (1877-1952) nurash ta'limotiga asos soldi. Nurash po`stida kimyoviy elementlar o`rnini o`rgandi va «Landshaftlar kimyosi» fanini boshlab beradi..
O`rta Osiyo tuproqlarini o`rganilishida N.A.Dimo, M.A.Orlov, S.N.Rijov, N.V.Kimberg, B.V.Gorbunov, M.A.Pankov, M.Baxodirov, M.Umarov, A.Z.Genusov, N.N.Felisiant, A.Rasulovlarning xizmatlari katta.
O`rta Osiyo tuproqlarining dastlabki tadqiqotshilari L.I.Prosalov, S.S.Neustruyev, N.A.Dimolar edi.
V.V.Dokuchayev qurg`oqchilik (zasuxa) va qarshi o`rmon yo`laklarini taklif qiladi, qor to`plash maqsadida (1892) ihotazorlar yaratishni taklif qiladi.
Sug`oriladigan tuproqlarni o`rganishda M.A.Orlovning (1937) xizmatlari katta. Uning fikricha vohalarda madaniy tuproqlar shakllangan.
N.V.Kimberg O`zbekistonning cho`l zonasi tuproqlarini batafsil organadi. (1974). U cho`l zonasida 6 ta tuproq tipini (o`tloq, botqoq, sho`rxok, taqirli, cho`l qumli, sur qo`ng`ir), vohalarda esa 3 ta tuproq tipini (cho`l zonasining o`tloq voha, cho`l zonasining botqoqli voha, taqirli voha tuproqlari) ajratadi.
Adabiyotlar:
1. Abdullayev A., Maqsudov A. Tuproqshunoslik asoslari va tuproqlar geografiyasi. Toshkent “O`qituvchi”, 1988, 144 b.
2. Dobrovolskiy V.V. Geografiya pochv. Moskva. «Prosveщenie», 1968, 350 str.
3. Klimberg N.V. Pochvы pustыnnoy zonы Uzbekistana. Tashkent, “Fan”, 1974, 298 str.
4. Miraxmedov X., Mirsuyunov M. Tuproqshunoslikdan amaliy mashg`ulotlar. Toshkent “O`qituvchi”, 1976, 156 b.
5. Pankov M.A. Pochvovedenie. Tashkent. “Ukituvchi”, 1970, 512 str.
6. Tursunov L. Tuproq fizikasi, Toshkent “Mehnat”, 1988, 224 b. .
|
| |