nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
D E V O R L A R - Toshkent arxitektura qurilish universiteti "texnologiya"

|
Toshkent arxitektura qurilish universiteti "texnologiya"
|
bet | 5/17 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 1,05 Mb. | | #260622 |
Bog'liq Diplom ishi 111111D E V O R L A R
Devor konstruksiyalari tanlash, binolarni loyihalashda enɡ asosiy masalalardan biridir, chunki devorlarninɡ qiymati, butun bino qiymatininɡ muhim qismini tashkil etadi. Binoninɡ mustahkamliɡi va ustivorliɡi: yuklar turiɡa, materiallar sifatiɡa, devorlarninɡ boshqa konstruksiyalar bilan boɡ‘lanish sistemasiɡa, binoninɡ yaratilish va ekspluatatsiya qilish shart – sharoitlariɡa boɡ‘liq.
Devor binoninɡ asosiy konstruktiv elementlaridan biri bo‘lib, u tashqi muxit ta’siridan himoyalashdan tashqari ko‘p xollarda o‘ziɡa qo‘yilɡan qavatlararo yopma va tom oɡ‘irliɡini ko‘tarish vazifasini ham bajaradi. Binoninɡ bu elementi turli-tuman tashqi kuchlar va tashqi muxit ta’siri ostida bo‘ladi. Devorlar o‘z xususiy oɡ‘irliɡini, tom va qavatlararo yopmalardan tushadiɡan doimiy va vaqtinchalik yuklarni, shamol kuchi ta’sirini, asosninɡ notekis cho‘kishidan xosil bo‘lɡan deformatsiyalarni, zilzila kuchlariva boshqalarni qabul qiladi. Devorlar tashqi tomondan quyosh radiatsiyasi, yoɡ‘in-sochin, o‘zɡaruvchan temperatura va havo namliɡi, shovqinlar, ichki tomondan esa issiqlik oqimi, suv buɡ‘i, shovqin kabi ta’sirlar ostida bo‘ladi. Shuninɡ uchun xam bino loyixasini yaratishda devorlarninɡ joyi, ularninɡ konstruktiv sxemasi va turini tanlashɡa katta e’tibor beriladi. Bino devorlari vazifasiɡa ko‘ra quyidaɡi asosiy talablarɡa javob berishi kerak, mustaxkam, turɡ‘un, fazoviy bikr bo‘lishi, bino klassiɡa to‘ɡ‘ri keluvchi olovbardoshlik darajasiɡa mos, xona ichida ma’lum temperatura va namlik rejimini ta’minlash, tovushdan yetarli darajada izolyatsiya qilishi, o‘rnatilishida texnoloɡik va industriallikka eɡa, tejamli va arzon bo‘lishi, uni qurishɡa mexnat kam sarflanadiɡan bo‘lishi, arxitektura talablariɡa javob berishi lozim. Tashqi devorlarda odatda bino ichini tabiiy yoriqlik bilan ta’minlash uchun deraza o‘rni, xonaɡa kirish va balkon hamda ayvonlarɡa chiqish uchun eshik o‘rni qoldiriladi. Deraza va eshik o‘rnatilɡan devorlar ham o‘z navbatida yuqoridaɡi talablarɡa javob berishi kerak.
Tashqi devorlari esa yuk ko‘taruvchi armaturalanɡan II –kateɡoriyaɡa kiruvchi ɡ‘ishtdan tayyorlanɡan. Devorlar o‘zaro ɡorizontal armaturalanɡan quyma temir beton belboɡ‘ bilan boɡ‘lanɡan. ɡ‘ishtin devorli binolarninɡ zilzilaɡa chidamliliɡini oshirish uchun bir necha xil tadbirlar qo‘llaniladi. Bunda binoninɡ turɡ‘unliɡi va fazoviy bikrliɡi qavatlararo yopma va tom yopmasi tekisliɡida devorlar ustidan bo‘ylama va ko‘ndalanɡ o‘rnatilɡan zilzilaɡa qarshi quyma yoki yiɡ‘ma temir-beton armatura uzluksiz bo‘lii kerak. Bu belboɡ‘lar armaturalari o‘z navbatida devorlar orasidan chiqarilɡan temir-beton ustunchalarninɡ po‘lat armaturalari yordamida o‘zaro boɡ‘lanib, fazoviy karkas hosil qiladi. Zilzilaɡa qarshi belboɡ‘ devorninɡ butun eni barovarida o‘rnatilib, balandliɡi kamida 150 mm bo‘lishi kerak. Loyixada tashqi devorlar qalinliɡi 380 mm bo‘lɡan ɡ‘isht terimidan foydalanilɡan.
|
| |
Shamol ɡ - Toshkent arxitektura qurilish universiteti "texnologiya"

|
Toshkent arxitektura qurilish universiteti "texnologiya"
|
bet | 3/17 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 1,05 Mb. | | #260622 |
Bog'liq Diplom ishi 111111Shamol ɡuli
Shamol ɡuli avvalo tuman miqyosida qurilish uchun joy ajratishda asos bo'lsa hozirda qurilish bosh tarxi uchun asos bo'lib xizmat qiladi chanɡlar , zararli moddalar harakatini shamol boshqarɡani sababli shamol ɡuli bizɡa ishchilar shaharchasi omborxona va boshqalarni qanday joylashtirishimizni bizɡa ko'rsatib beradi.
KONSTRUKTIV YECHIMLAR
Navoiy viloyatidaɡi 125 o‘rinli bolalar binosi to‘ɡ‘ri to‘rtburchak shaklda zamonaviy tarzda loyixalanɡan. Bino uzininɡ funksional yechimiɡa eɡa bo‘lib, o‘zaro yo‘laklar bilan boɡ‘lanɡan. Barcha loyixalash ishlari va qurilish yechimlari QMQ 2.01.03-19 «Zilzilaviy hududlarda qurilish». meyoriy qoidalariɡa asosan ishlab chiqilɡan.
Konstruktiv yechimlarni qabul qilish quyidaɡi bir qator omillarɡa boɡ‘liq:
shahar qurilishida joylashtirish;
qurilish uchun ajratilɡan joyninɡ shakli va o‘lchamlariɡa;
arxitekturaviy va hajmiy-tarhiy yechimlariɡa; - qurilishni tashkil qilishɡa.
Jamoat binosininɡ yuk ko‘taruvchi va to‘sib turuvchi konstruksiyalari sifatida uzoq muddatli va yonmaydiɡan temir-beton materiallari ishlatiladi.
Hozirɡi davrda jamoat binolari qurilishida panelli,karkasli, mayda elementlardan iborat yuk ko‘taruvchi devorli, aralash kabi turli xil konstruktiv sxemalar ishlatilmoqda. Ko‘pincha esa karkasli binolar yaratilmoqda. Karkaslarninɡ yuk ko‘taruvchi konstruksiyalarini 3 xil konstruktiv sxemada loyihalash mumkin:
Ramali sxema - ya’ni hamma ɡorizontal va vertikal yuklarni ramaninɡ bikr tuɡunlariga qabul qiladi.
Boɡ‘lovchili sxema - hamma ɡorizontal yuklarni bikr vertikal va ɡorizontal boɡ‘lovchilarɡa yoki diafraɡmalar va bikrlik yadrolariɡa uzatib beradi.
Ramali-boɡ‘lovchili sxema - bir yo‘nalishdaɡi ɡorizontal yuklar bikr tuɡunli ramalar bilan qabul qilinadi, boshqa yo‘nalishdaɡilari esa qavatlararo yopmalar orqali vertikal diafraɡmalarɡa uzatib beriladi.
Jamoat binolarininɡ yuk ko‘taruvchi konstruksiyalari yiɡ‘ma, yiɡ‘ma-monolit va monolit temirbetonli va po‘latdan loyihalanishi mumkin. Temirbeton konstruksiyalari yonɡ‘inɡa va korroziyaɡa chidamli bo‘lɡani uchun bino qurish talablariɡa jabob beradi.
|
| |
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi

|
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi
|
bet | 22/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар(P RT. (8.2)
Bu formula bir mol gaz uchun yozilgan bo’lib, istalgan m massali gaz uchun u quyidagi ko’rinishda yoziladi:
(P RT, (8.3)
bunda a va b lar bosim va hajm uchun bir mol hisobiga kiritilgan Van-der-Vaals tuzatmalari, Vm-bir mol gaz hajmi, V-istalgan massali gaz hajmi.
3-bo’lim.
ELEKTR VA MAGNETIZM.
KIRISH
Elektrodinamika elektr zaryadli alohida jismlar yoki zarralarni bir — biriga ta’sir ettiradigan va materiyaning maxsus turi bo’lgan elektromagnetik maydon xarakterining xossa va qonuniyatlari to’g’risidagi fandir. Elektrodinamikaning tinch holatidagi elektr zaryadlarini o’rganuvchi bo’limi elektrostatika deb ataladi.
Elektrostatikada ikki tur elektr zaryadlar — musbat va manfiy zaryadlar ko’riladi. Bir xil ishorali elektr zaryad bilan zaryadlangan jismlar bir-birlaridan itariladilar, turli ishorali elektr zaryad bilan zaryadlangan jismlar bir-birlariga tortiladilar.
Jismlarning elektrlangan yoki elektrlanmaganligini aniqlovchi asbobga elektroskop deyiladi.
Elektron eng kichik zaryadga ega bo’lgan zarracha bo’lib, elektron zaryadining qiymatini birinchi bo’lib amerikalik olim D.Milliken aniqlagan. Elektronning zaryadi manfiy bo’lib, uning qiymati qe 1,6∙10-19Kl , massasi esa me 9,1∙1O-31kg ga teng.
Elektronlar qaerdan hosil bo’ladi? Bu savolga javob berish uchun atomning tuzilishini ko’rib chiqaylik. Atomning markazida proton va neytronlardan iborat yadro, atrofida elektronlar harakatlanadi. Butun atom zaryadsiz, chunki yadroning musbat zaryadi hamma elektronlarning manfiy zaryadlari yig’indisiga teng va u elektr jihatdan neytral. Agar neytral jism biror boshqa jismdan elektronlar olsa, manfiy zaryadga ega bo’ladi. Elektronlari yetishmaydigan jism musbat zaryadlangan bo’ladi. SHunday qilib, jism elektronlarini yo’qotgan va ortiqcha elektron olgan taqdirdagina elektrlanadi. Elektr zaryadi yo’qolishi va yana paydo bo’lib turishi mumkin. Lekin doimo ikki qarama-qarshi ishorali ikki elementar zaryad bir vaqtda paydo bo’ladi va yo’qoladi. YOpiq sistemada barcha zarrachalar zaryadlarining algebraik yig’indisi o’zgarmay qolaveradi:
. (1)
|
| |
(3.6) Dalton - Механика кириш

|
Механика кириш
|
bet | 16/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар(3.6) Dalton qonunining ifodasidir,ya’ni ideal gazlarda parsial bosimlarning yig’indisi butun gaz aralashmasining bosimiga tengdir.
Molekulalarning harakat kinetik energiyasi, umuman aytganda ularning ilgarilama harakat kinetik energiyalaridangina iborat emas. U molekulalarning aylanish va tebranish kinetik energiyalarining yig’indisidan iborat bo’lishi ham mumkin. Molekulalarnig barcha tur harakatlariga to’g’ri keladigan energiyani hisoblash uchun erkinlik darajasi degan tushunchani kiritish kerak bo’ladi. Jismning fazodagi vaziyatini aniqlash uchun zarur bo’lgan erkli koordinatalarning soniga jismning erkinlik darajasi deyiladi. Masalan, moddiy nuqtaning erkinlik darajasi 3 ga teng. Gazning har bir molekulasi ma’lum erkinlik darajasiga ega bo’lib, uning ilgarilama harakatiga 3 ta erkinlik darajasi to’g’ri keladi. Gazlar molekulyar-kinetik nazariyasining asosida molekulalar harakatining butunlay tartibsizligi to’g’risidagi faraz yotadi: molekulalarning harakatidagi bunday tartibsizlik faqat ilgarilama harakatdagina emas, balki barcha tur harakatlariga (aylanma, tebranma) ham xosdir. Harakat turlarining barchasi teng qiymatlidir. SHu sababli molekulalarning har bir erkinlik darajasiga o’rtacha bir xil miqdorda energiya to’g’ri keladi, deyish tabiiydir. Bu holat energiyaning erkinlik darajalari bo’yicha birday (tekis) taqsimlanishi qonuni nomi bilan yuritiladi. Bunda bitta erkinlik darajasi (i=1) ga to’g’ri kelgan o’rtacha energiya
Ekin0 . (3.7)
bo’ladi.
Gaz molekulasining erkinlik darajasi
i iayl iteb , (3.8)
ga teng.
Tebranma harakatda ham kinetik, ham potensial energiya bo’ladi.
SHuning uchun
|
| |
X Acos - Механика кириш

X Acos Acos( ), (9.1)
bu yerda A - amplituda, - tebranish fazasi, - doiraviy yoki siklik chastota.
Tebranish amplitudasi A deb tebranayotgan nuqtaning muvozanatdan chetga maksimal siljish kattaligiga aytiladi. Tebranish fazasining fizik ma’nosi shundan iboratki, u vaqtning istalgan paytidagi siljishni, ya’ni tebranayotgan sistemaning holatini belgilaydi. Fazaning 2 rad o’zgarishiga bir davr T ga teng vaqt oraligi mos keladi. Vaqt birligidagi tebranishlar soni n ga chastota deyiladi. U T davr bilan shunday bog’langan:
. (9.2)
Tebranish chastotasining birligi 1 Gers. I Gers chastota bir sekunddagi nuqtaning tebranishlariga teng. Garmonik tebranma harakat qilayotgan jismning V tezligi (9.1) ifodadan vaqt bo’yicha olingan hosilaga teng.
V x' -A si n( ) . (9.3)
Agar (9.1) dan yana vaqt bo’yicha hosila olsak, tebranayotgan nuqtaning tezlanishini topamiz:
W x '' Acos( ) . (9.4)
YAna (9.1) ifodani sinus orqali ham yozish mumkin va tebranayotgan nuqta tezligi va tezlanishi uchun (9.2) va (9.3) ga o’xshash ifodalarni hosil qilish mumkin. Garmonik tebranma harakatning grafigi sinusoida yoki kosinusoidadan iborat bo’ladi.
Erkin garmonik tebranishlarning differensial tenglamasi quyidagicha bo’ladi:
x '' 2 x 0 . (9.5)
Bu tenglamaning yechimi shunday ko’rinishga ega:
|
atomli molekulada - Механика кириш

|
Механика кириш
|
bet | 17/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар1 atomli molekulada i 3.
2 atomli molekula (qattiq bog’lam) i 5 , tebranish yo’q .
3 atomli molekula (elastik bog’lam) i 7 , tebranish bor.
3 va undan ortik (qattiq bog’lam) i 6 , tebranish yo’q.
Gaz molekulalarining tezligi son jihatidan va yo’nalish bo’yicha ularning bir-biri bilan to’knashuvi natijasida, doimo o’zgarib turadi. Tezlikning barcha yo’nalishlari teng ehtimolli bo’lgani uchun, molekulalar har bir yo’nalish bo’yicha teng taqsimlanadi; har qanday orientirlangan d fazoviy burchak ichida har bir paytda o’rta hisobda bir xil dN sondagi molekulalarning harakat yo’nalishi yotadi. Tezliklarning son qiymatiga kelsak tezlikning 0 dan bo’lgan qiymatlari bir xil ehtimollik bilan uchramaydi. CHunki to’knashuvlarda molekulalarning tezligi tasodifiy ravishda o’zgaradi. Agar hamma molekulalar bitta molekula bilan to’qnashib unga energiya bersalar ham, bu molekulaning tezligi chekli qiymatga ega bo’ladi ( bo’lmaydi ). Bu protsess ehtimolligi kichikdir, ya’ni o’rtacha tezlikdan katta bo’lgan tezliklar ehtimoli kichikdir. Agar to’knashuvdagi 1 ta molekula to’xtab koladigan protsess bor desak, u protsess ehtimoli ham kichikdir, demak v>>0 bo’lganda ham, v>> bo’lganda ham shunday tezlikli molekulalar uchrash ehtimoli 0 ga intiladi.
Aytilganlardan xulosa qilib, molekulalarning tezliklari asosan eng katta ehtimolli biror qiymatga yaqin bo’ladi deyish mumkin. Gaz molekulalarining tezliklari bo’yicha taqsimlanishini nazariy yo’l bilan Maksvell topgan bo’lib, uning ko’rinishi
dn , (3.9)
(3.9) ga Maksvell taqsimot funksiyasi deyiladi ( bu yerda v0 - nisbiy tezlik, vo - oniy tezlik, ve – eng katta ehtimolli tezlik). Taqsimot funksiyasi gazning turiga va holat parametri T ga bog’liq ekan, lekin R va V ga bog’liq emas. Taqsimot funksiyasining maksimum qiymatiga mos keluvchi tezlikning ehtimoli ravshanki eng katta bo’ladi. Uni eng ehtimolli tezlik deyiladi.
ve . (3.10)
Maksvell taqsimot funksiyasidan foydalanib, molekulyar fizikada muhim rol o’ynaydigan kattaliklar: o’rtacha arifmetik tezlik v, o’rtacha kvadratik tezlik vkv ni topish mumkin;
v . (3.11)
vkv . (3.12)
Endi gaz tashqi maydonda masalan, og’irlik kuchi maydonida bulsin. Bu holda gazning bosimi hamma yerda har xil bo’ladi. Bu holni L. Bolsman o’rgangan va gaz molekulalarining og’irlik kuchi maydonida taqsimlanishi uchun shunday formula chiqargan:
n n0*exp(- ) . (3.13)
bu yerda: Er— potensial energiya, pa — potensial energiya nol bo’lgan nuqtadagi molekulalarning zichligi.
Bu formula Bolsman formulasi deyiladi va u gazning zichligini potensial energiya bilan o’zgarishini ko’rsatadi. Gaz bosimi molekulalar zichligidan kT o’zgarmas kattalik bilan farq qiladi.
SHuning uchun (3.13) formulani shunday yozish mumkin:
|
| |
Matematik mayatnik uchun tebranish davri

|
Matematik mayatnik uchun tebranish davri
|
bet | 12/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар
Matematik mayatnik uchun tebranish davri shunday ko’rinishga ega:
, (9.13)
bu yerda l - matematik mayatnikning uzunligi, g - erkin tushishi tezlanishi.
Fizik mayatnik uchun tebranish davri quyidagicha bo’ladi:
, (9.14)
bu yerda I- fizik mayatnikning inersiya momenti, t – massasi , L - fizik mayatnikning osilish nuqtasi bilan massa markazi orasidagi masofa.
10-§. TO’LQINLAR
Tebranishlarning fazoda tarqalishiga to’lqin deb ataladi. To’lqinlar ikki xil bo’ladi: kundalang va buylama to’lqinlar. Kundalang to’lqinlarda muhitning zarralari to’lqin tarqalayotgan yo’nalishga perpendikulyar yo’nalish bo’ylab tebranadi. To’lqin uzunligi , to’lqin tezligi v, tebranish davri T va chastotasi n orasida quyidagi boglanish bor:
v n. (10.1)
Elastik muhitda tarqalayotgan ko’ndalang to’lqin tezligi formula bilan ifodalanadi:
Ve , (10.2)
bunda G -siljish moduli (ko’ngdalang elastiklik moduli), - muhit zichligi.
Bo’ylama to’lqin tezligi quyidagi formula bilan ifodalanadi:
Vb , (10.3)
bu yerda ye - YUng moduli.
2-Bo’lim
MOLEKULYAR FIZIKA VA TERMODINAMIKA
KIRISH
Molekulyar fizika, fizikaning bir bo’limi bo’lib, moddaning tuzilishi va xossalarini molekulyar-kinetik tasavvurga asoslanib o’rganadi. Bu tasavvurga asosan qattiq, suyuq yoki gaz holatidagi har qanday modda juda mayda zarrachalardan — molekulalardan iborat. Bu zarralar tartibsiz harakatdadir. Ularning intensivligi temperaturaga bog’liqdir. Jism zarralarining to’xtovsiz harakatdaligini Broun tajribalar asosida kuzatdi.
Molekulyar - kinetik nazariyaning maqsadi jismlarning bevosita tajribada kuzatiladigan xossalarini (R,T va x.k.) molekulalar ta’sirining umumiy natijasi sifatida talqin qilishdan iborat. Bunda, bu nazariya ayrim molekulalarnig harakati bilan emas, balki zarralarning juda katta to’plami harakatini xarakterlaydigan faqat o’rtacha miqdorlar bilangina ish ko’rib, statistik metoddan foydalanadi. SHuning uchun ham molekulyar-kinetik nazariyadan farqli ravishda termodinamika jismlarning va tabiat hodisalarining makroskopik xossalarini ularning mikroskopik manzarasiga e’tibor bermay o’rganadi. Termodinamika molekula va atom tushunchalaridan foydalanmay va protsesslarni mikroskopik nuqtai nazardan tekshirmay turib ham bu protsesslarning borishi to’g’risida qator xulosalar chiqarishga imkon beradi. Termodinamikada juda ko’p tajribalardan olingan faktlarni umumiylashtirish orqali bir nechta qonunlar asos qilib olingan. SHuning uchun ham termodinamika xulosalari juda umumiy xarakterga ega. Modda holatining o’zgarishlarini tekshirishga turli xil nuqtai nazardan yondashib termodinamika bilan molekulyar-kinetik nazariya bir-birini to’ldiradi va aslida borib birlashib ketadi.
|
| |
x     Acos - Механика кириш

x Acos( ) . (9.6)
Bu tenglama yechimini kosinus orqali ham yozish mumkin.
Tebranayotgan sistema tashqaridan madad olib turmasa, vaqt o’tishi bilan so’nadi. Bunday holda so’nuvchi tebranishga ega bo’lamiz, uning differensial tenglamasi quyidagicha bo’ladi:
, (9.7)
bu yerda r — muhitning qarshilik koeffitsienti, k - kvazielastik kuch koeffitsienti, t — moddiy nuqta massasi.
Tebranayotgan sistemaga tashqi kuch davriy ravishda ta’sir etsa, majburiy tebranishlarga ega bo’lamiz. Bunday tebranishlarning differensial tenglamasi quyidagicha yoziladi:
, (9.8)
bu yerda K - elastiklik koeffitsienti, - sistemaning xususiy chastotasi, - majbur etuvchi kuch amplitudasi, - majbur etuvchi kuch chastotasi.
Majburiy tebranishlar amplitudasi majbur etuvchi kuchning chastotasiga bog’liq bo’ladi. Tebranayottan sistemaning xususiy chastotasi majbur etuvchi kuchning chastotasiga teng bo’lganda tebranishlar amplitudasi maksimal qiymatga erishadi. Bu hodisaga rezonans deyiladi.
Bir yo’nalishda bir xil davr bilan tebranayotgan ikki sistemaning tebranishining qo’shilishini ko’ramiz.
X X1 X2 A1cos( ) A2cos( ) . (9.9)
Bunday tebranishlarni qo’shilishini grafik ravishda ko’rish mumkin. Buning uchun ikkala tebranish amplitudalarini x, u da fazalarni hisobga olib chiziladi. So’ng A1 va A2 larni parallelogram qoidasi bo’yicha ko’shiladi va natijaviy tebranish amplitudasi A topiladi va umumiy tebranish tenglamasi yoziladi.
Garmonik tebranma harakat qilayotgan har qanday sistema ma’lum tebranish energiyasiga ega bo’ladi. Bu energiya quyidagicha ifodalanadi:
W , (9.10)
bu yerda A - tebranish amplitudasi, K- elastiklik koeffitsienti.
Tebranayotgan sistemalarga misol sifatida matematik va fizik mayatniklarni ko’rsatish mumkin. Ularning harakat tenglamasi quyidagicha:
, (9.11)
bu yerda - mayatnikning burilish burchagi, - ikki mayatnik uchun har xil ko’rinishga ega bo’lgan kattalik. Bu tenglamaning yechimi quyidagicha:
Acos( t 0) . (9.12)
|
-§. To’lqin-zarra dualizmi. Lui-de-Broyl gipotezasi. Kvant mexanikasi haqida tushuncha

2-§. To’lqin-zarra dualizmi. Lui-de-Broyl gipotezasi. Kvant mexanikasi haqida tushuncha
1924-yilda fransuz fizigi L.V.de-Broyl yorug’lik kabi barcha mikrozarralar korpuskulyar xususiyatga ega bo’lishi bilan birgalikda, to’lqin xususiyatga ham ega bo’ladi, degan farazni ilgari surgan. Uning g’oyasiga ko’ra, yorug’lik tezligidan ancha kichik bo’lgan tezliklar bilan harakatlanadigan zarrachalar to’lqin uzunligi
(2.1)
bilan aniqlanadi, agar zarra yorug’lik tezligiga yaqin tezlik bilan harakatlansa, uning to’lqin uzunligi
(2.2)
bilan aniqlanadi.
Mikrozarralar dunyosining o’ziga xos xususiyatlaridan biri – diskret energetik sathlarning mavjudligidir. Buni faqat kvant mexanikasi tushuntirib bera oladi. Demak, mikrozarralar dunyosini va ularning harakatlarini faqatgina kvant fizikasi asosida tushuntirish mumkin ekan. Kvant mexanikasi esa kvant fizikasining matematik apparatidiar.
Diskret holatlarning mavjudligini kvant mexanikasining asosiy tenglamasi – SHredinger tenglamasini yechib hosil qilish mumkin. SHredinger tenglamasining yechimi bo’lgan (psi) - to’lqin funksiya yordamida mikrozarralarning harakati haqida ma’lumotlarni olish mumkin. U mikrodunyodagi zarralarning holat funksiyasi hisoblanib, zarralarning kvant holatlari bo’yicha taqsimotini aks ettiradi.
3-§. Eletron spini. Atom sistemasini xarakterlovchi kvant sonlari. Pauli prinsipi
YAdro atrofida orbita bo’ylab aylanayotgan elektron impuls momentiga ega bo’lib, u orbital moment ( ) deb yuritiladi. Uning modulini
(3.1)
orqali topiladi. Buerdagi l kattalik orbital kvant soni bo’lib, u ( n – bosh kvant soni ) qiymatlarni qabul qiladi.
Elektron orbital momentini Z o’qidagi proeksiyasi uchun
(3.2)
o’rinli bo’ladi. Bu yerdagi m magnit kvant soni deb atalib, u qiymatlarni qabul qiladi.
Energetik sathlarning ajralishini tushuntirish uchun 1925-yilda Gaudsmit va Ulenbeklar elektronlar xususiy orbital moment ( spin – s )ga ega bo’lishi to’g’risidagi farazni ilgari surdilar. Keyinchalik tajribalar elektronning spini mavjudligini isbotladi. Spin
(3.3)
asosida aniqlanadi, bunda s – cpin kvant soni bo’lib, elektron uchun ga teng.
Kvant mexanikasining qonunlaridan yana biri Pauli prinsipi hisoblanadi. Bu prinsip quyidagicha ta’riflanadi: Atomda yoki biron-bir kvant sistemada to’rtta n, l, m ,s kvant sonlariga ega bo’lgan ikkita elektron bitta kvant holatida bo’lishi mumkin emas. Mendeleev davriy sistemasining to’ldirilishida Pauli prinsipi asosiy rol o’ynaydi.
|
-§. YORUG’LIK DISPERSIYASI

|
-§. YORUG’LIK DISPERSIYASI
|
bet | 39/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар7-§. YORUG’LIK DISPERSIYASI
YOrug’lik dispersiyasi deb, moddaning sindirish ko’rsatkichini yorug’lik to’lqin uzunligiga bog’liqligidan yuz beradigan hodisalarga aytiladi. YOrug’lik dispersiyasini matematik ravishda shunday yozish mumkin:
(7.1)
Bu formulada yorug’lik to’lqining chastotasi.
Agar chastota ortishi bilan absolyut sindirish ko’rsatkichi ortib borsa, bunday dispersiya normal dispersiya deyiladi, aksincha chastota ortib borishi bilan chastota kamaysa, bunday dispersiya anomal dispersiya deyiladi.
YOrug’lik dispersiyasini birinchi marta 1672 yilda ingliz olimi I.Nyuton kuzatgan. U shisha prizmadan oq yorug’lik o’tganda rangli spektr hosil bo’lishini aniqlagan. YOrug’lik dispersiyasini sindirish ko’rsatkichni aniqlaydigan har qanday usul bilan kuzatish mumkin. Masalan, prizmalardan yorug’lik o’tganda, to’la ichki qaytish hodisasi ro’y berganda va interferension asboblar yordamida. Umumiy holda, yorug’lik dispersiyasi ro’y berganda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish ko’rsatkichi orta boradi. Bunga normal dispersiya deyiladi. Lekin shunday hollar ham kuzatiladiki, bunda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish kursatkichi ham kamayadi. Bunday dispersiyaga anomal dispersiya deyiladi. Odatda anomal dispersiya yorug’likni yutilish sohasida kuzatiladi.
Dispersiya sababli oq yorug’lik sindiruvchi muhitdan o’tganda turli to’lqin uzunlikli monoxromatik nurlarga ajraladi. Agarda bu hodisani ekranda kuzatsak, turli rangdagi yo’llar - ya’ni dispersiya spektrini yoki optik spektrni ko’ramiz. Odatda, optik spektrlar maxsus asboblar - spektrometr va spektrograflarda hosil kilinadi. Spektrlarning tashqi ko’rinishi yorug’lik manbaining xossalariga bog’liq bo’ladi.
Optik spektrlar 3 turga bo’linadilar:
1. Tutash spektrlar.
2. CHiziqli spektrlar.
3. Yo’l-yo’l spektrlar.
YOrug’lik manbai cho’g’langan qattiq va suyuq jismlar, siqilgan gazlardan iborat bo’lsa, kuzatiladigan spektr tutash spektrdan iborat bo’ladi. CHiziqli spektrlarni uyg’ongan alohida atomlar, yo’l-yo’l spektrlarni uyg’ongan alohida molekulalar chiqaradi. Optik spektrlar yordamida moddalarni analiz qilish, atom va molekulalarni tuzilishini o’rganish va boshqa ko’p ilmiy ishlar qilish mumkin. Bu sohaga spektral analiz deyiladi. Hozirgi vaqtda yorug’lik dispersiyasini kvant mexanikasi asosida tushuntiriladi.
|
| |
-§. Atom yadrosining tarkibi

4-§. Atom yadrosining tarkibi
Rezerford tajribalaridan yadro atomning asosiy massasini o’zida mujassamlashtirgan musbat zaryadli zarra ekanligi aniqlandi. 1919-yilda Rezerford elektrondan keyingi elementarr zarracha - protonni kashf etdi. Proton massasi elektron massasidan 1836,1 marta katta bo’lgan, elektr zaryadi elektron zaryadiga, spini esa ga teng bo’lgan musbat zaryadli turg’un elementar zarra.
1920-yili Rezerford massasi proton massasiga teng bo’lgan neytral zarracha mavjudligini taxmin qildi va u 1932-yilda ingliz fizigi D. CHedvik tomonidan aniqlandi. Bu zarrachani neytron deb ataldi. Keyinroq atom yadrosi proton va neytronlardan tuzilgan deb, ularni birgalikda nuklonlar deb nomlandi.
YAdrodagi nuklonlar soni A yadroning massa soni bo’lib, neytronlar soni
(4.1)
dan topiladi, bunda Z - protonlar soni.
YAdroni belgilash uchun ZXA belgilash ishlatiladi.
YAdrodagi protonlar soni o’zgarmaydigan yadrolar guruhiga izotoplar deyiladi. Masalan: 1H1, 1H2, 1H3.
YAdrodagi neytronlar soni o’zgarmaydigan yadrolar guruhiga izotonlar deyiladi. Masalan: 1H3, 2He4, 3Li7, 4Be8.
Massa soni o’zgarmasdan qoladigan yadrolar guruhiga izobarlar deyiladi. Masalan: 1H3, 2He3, 18Az40, 20Ca40.
5-§. YAdroning bog’lanish va solishtirma bog’lanish energiyasi. YAdro kuchlari
YAdroning massalarini eng aniq o’lchash natijalari shuni ko’rsatadiki, yadrroning tinchlikdagi massasi M uni tashkil qilgan protonlar bilan neytronlarning tinchlikdagi massalari yig’indisidan hamisha kichik bo’ladi:
. (5.1)
YAdroni alohida nuklonlarga to’liq ajratish uchun zarur bo’lgan energiya yadroning bog’lanish energiyasi deyiladi va u quyidagi ifodadan topiladi:
(5.2)
bunda - massa defekti deb ataladi va u
(5.3)
dan topiladi. (5.3) dan foydalanib (5.2) ni ko’rinishini
(5.4)
ga o’zgartiramiz.
Bitta nuklonga to’g’ri keluvchi yadroning bog’lanish energiyasi yadroning solishtirma bog’lanish energiyasi ( ) deyiladi.
(5.5)
Nuklonlar o’rtasida ta’sir etuvchi va yadroning turg’unligini ta’minlovchi kuchlarga yadro kuchlari deyiladi. YAdro kuchlari gravitatsion va elektromagnit ta’sirlashuv kuchlaridan farqli o’laroq, o’ziga xos kuchlar bo’lib hisoblanadi.
|
-§. YORUG’LIK OQIMI. FOTOMETRIK KATTALIKLAR

6-§. YORUG’LIK OQIMI. FOTOMETRIK KATTALIKLAR
Optik diapazonga to’g’ri keladigan elektr magnit to’lqinlarining energetik parametrlarini o’lchash bilan shug’ullanadigan optikaning bo’limiga fotometriya deyiladi. Soddaroq qilib aytganda, ko’zga ko’rinadigan yorug’lik ta’sirlarini o’lchash bilan shug’ullanadigan optikaning bo’limi fotometriya deyiladi. Fotometriya – yorug’lik energiyasining oqimi, yorug’lik kuchi, yoritilganlik, ravshanlik, yorituvchanlik kabi fizik kattaliklar bilan ish ko’radi.
Ko’zga ko’rinadigan yorug’lik nurlari spektral tarkibigagina bog’liq bo’lmay, ko’zning yorug’lik spektriga bo’lgan sezgirligi (ko’rish funksiyasi U) ga ham bog’liq. SHu sababli ko’zning nisbiy spektral sezgirligi degan tushuncha kiritilib, bu tushuncha matematik shaklda
(6.1)
kabi yoziladi, bunda - ko’zning nisbiy sezgirligi, - ko’zning ma’lum to’lqin uzunligidagi nurga bo’lgan maksimal ko’rish funksiyasi. Normal ko’z uchun to’lqin uzunligida .
YOrug’lik oqimi F deb biror yuzadan vaqt birligi ichida o’tuvchi yorug’lik energiyasini ko’rsatuvchi fizik kattalikka aytiladi, ya’ni :
, (6.2)
bunda Q – yorug’lik energiyasi, t – vaqt. YOrug’lik oqimining birligi lyumen (Lm) bo’lib, u 1 kd li yorug’likning 1 steradian fazoviy burchak bo’yicha yuborilgan oqimidir:
. (6.3)
YOrug’lik kuchi
. (6.4)
YOrug’lik oqimi bir tekis tarqalgan holda
(6.5)
bo’ladi.
YOrug’lik kuchi birligi Sobiq Ittifoq metrologiya ilmiy tekshirish institutining fotometrik laboratoriyasida yasalgan yorug’lik etalonining yuzasidan normal yo’nalishda chiqayotgan yorug’lik kuchining qismiga teng. Bu birlikka kandela (kd) deyiladi. Bu yorug’lik kuchining yangi etaloni bo’lib, xalqaro bir shamning (eski etalonning) yorug’lik kuchi 1.005 kd ga teng.
YOritilganlik yuza birligiga perpendikulyar tushayotgan yorug’lik oqimi bilan xarakterlanadi, ya’ni
. (6.6)
YOritilganlik birligi lyuks (Lk) bo’lib, u 1m2 yuzaga tekis perpendikulyar tushayotgan 1 Lm oqimga mos keladigan yoritilganlikdir:
. (6.7)
Ravshanlik deb, yuza birligidan yuzaga kelgan perpendikulyar yo’nalishda har bir kvadrat metridan 1 kd yorug’lik kuchi beradigan yuzaning ravshanligi olinib, ravshanlik birligi - bo’ladi. Demak, ravshanlik
. (6.8)
Bu yerda - yorug’lik nuri yo’nalishi bilan shu yorug’lik tarqatayotgan yuzaga o’tkazilgan perpendikulyar orasidagi burchak.
SHuni ta’kidlab o’tish kerakki, yorug’lik birliklarining tajribada aniqlash va uni qayta takrorlash murakkab ish bo’lib, diqqat bilan ishlashni talab qiladi. Miqdoriy yorug’lik o’lchashlari, ayniqsa, spetrning turli sohalaridagi o’lchashlarr hozirga qadar ishlanib kelinmoqda va mukammallashtiritmoqda.
|
-Bo’lim
Atom va yadro fizikasi

5-Bo’lim
Atom va yadro fizikasi.
KIRISH
Hozirgi zamon atom fanining, texnikaning va energetikaning ulkan yutuqlari – atom va yadro fizikasining intensiv rivoshlanishi natijasidir. Hozirgi zamon atom va yadro fizikasi modda tuzilishi haqidagi ta’limotning negizi hisoblanadi. Bundan tashqari, nafaqat modda ( gazlar, suyuqliklar va qattiq jismlar ), balki materiyaning boshqa turlari ham atomistik tabiatga ega. SHuning bilan bir qatorda materiya harakati ham atomistik qonunlar bilan aniqlanadi. Aytilganlardan, materiya tuzilishi va harakati haqidagi atomistik ta’limot hozirrgi zamon fizikasida hukmron ta’limotdir, degan xulosa kelib chiqadi.
Atom va yadro fizikasi mikrodunyo ( kvant ) fizikasining boshlanishi desak ham bo’ladi. SHu tufayli atom fizikasi – atom va u bilan bog’liq hodisalar fizikasini o’rganuvchi fan ekan.
1-§. Atom tuzilishi nazariyasiga kirish
Atom tuzilishi haqidagi yangi tasavvurlar birinchi bor 1904-yilda nazariy yo’l bilan Tomson tomomidan kashf qilingan. Uning hisoblashicha atomning radiusi - 1 Angstrem tartibida ekan.
1911-yilda Rezerford -zarrachalar bilan o’tkazilgan tajriba natijalariga asoslanib, Tomson modelining noto’g’ri ekanligini isbotladi. Rezerford modeliga asosan, atom markazida musbat yadro va bu yadroning atrofida, Quyosh atrofidagi planetalar kabi, manfiy zaryadlangan elektronlar aylanadi, atomning 99 % massasi yadroda jamlangan. Bu modelni atomning planetar modeli deb atalgan. Keyinroq bu modelning ham kamchiliklari borligi aniqlangan.
Bor Rezerford modeli kamchiliklarini hisobga olib, o’zining uchta postulatlarini ta’rifladi.
Elektronlar yadro atrofida ma’lum statsionar orbitalarda aylanib, bu orbitalarga diskret energiyalar to’g’ri keladi;
Atom yoki undagi elektronlar bir statsionar m-holatdan ikkinchi n- holatga o’tganda o’zidan nur chiqaradi yoki nur yutadi. Ushbu nurning chastotasi
(1.1)
shartdan topiladi.
Orbita bo’ylab yadro atrofida harakatlanayotgan elektronning impuls momenti Plank doimiysiga karralidir:
(1.2)
bu yerda butun sonlar, - Plank doimiysi.
Bor o’z postulatlarini eng oddiy atom sistemasi – vodorod atomi nazariyasini yaratish uchun qo’llagan va uning asosida
(1.3)
kattalik – birinchi Bor orbitasining radiusi aniqlangan.
|
-§. YORUG’LIKNING KVANT NAZARIYASI. FOTONLAR

8-§. YORUG’LIKNING KVANT NAZARIYASI. FOTONLAR
Hozirgi vaqtda ko’p optik hodisalarni faqat yorug’likni kvant nazariyasi asosida tushuntirish mumkin. Masalan, absolyut qora jismning nurlanishi, fotoeffekt, Kompton effekti va boshqalar. YOrug’likni kvant nazariyasini yaratishda A.Eynshteynning «yorug’lik kvantlari» mavjud degan g’oyasi rol o’ynadi, shunga ko’ra yorug’likni elementar zarrachalar — fotonlar oqimidan iborat deb qaraldi. Eynshteynning gipotezasi qator tajribalarda tasdiqlandi. YOrug’lik zarralari — fotonlarning mavjudligi tajribalarda tasdiqlangandan so’ng yorug’likni foton nazariyasi yoki kvant nazariyasi vujudga keldi. Bu nazariya optika tarixida bo’lgan korpuskulyar nazariyani eslatadi. Bu yorug’likning kvant nazariyasiga ko’ra bitta foton quyidagi energiyaga ega bo’ladi :
(8.1)
bunda h — Plank doimiysi, - yorug’lik chastotasi.
Foton massasi uchun shunday formula mavjud:
(8.2)
bu yerda s — vakuumda yorug’likning tarqalish tezligi. |
Bu formula harakatdagi foton massasi uchun o’rinli. Demak, foton tinchlikdagi massaga ega emas. Foton yutilganda uning massasi va energiyasi moddaning zarralariga beriladi. Foton impulsi quyidagiga teng:
. (8.3)
Fotonning vakuumdagi tezligi s . Demak, yorug’likni ham to’lqin, ham zarracha sifatida ko’rish mumkin. Optikada buni dualizm deb ataladi.
9-§. LAZERLAR
Moddadan yorug’lik o’tganda u yutiladi va sochiladi. Bu hodisalar optikada juda yaxshi o’rganilgan. Hozir bu jarayonlarga teskari bo’lgan hodisa, ya’ni moddadan yorug’lik o’tganida uning kuchayishi ham ro’y berishi aniqlandi. Bunday asboblar lazerlar deb ataladi. Ushbu jarayonni amalga oshishi mumkinligini birinchi marta 1915 yilda Eynshteyn aytgan. A.Eynshteyn ( o’z-o’zidan ) spontan nurlanish bilan birga induksiyalangan yoki majburiy nurlanish bo’lishi ham mumkinligi haqida bashorat qilgan. Lazerda yorug’likning kuchayishi moddadan o’tayotgan yorug’lik tomonidan indo’ksiyalangan nurlanish ta’sirida yuz beradi. Optik lazerlar birinchi marta 1960 yilda qurilgan. Hozirgi vaqtda lazerlar juda keng chastotalar sohasida ( ko’zga ko’rinadigan sohalardan millimetr to’lqinlargacha) ishlab chiqilgan. Lazerlarda aktiv muhit sifatida yuzlab moddalar ( gazlar - geliy va neon aralashmasi, qattiq jismlar – yoqut va h.k. ) qo’llaniladi. Agarda lazerda ishchi modda sifatida yoqut ( rubin ) ishlatilsa, u impuls rejimda ishlaydi va qisqa vaqtda katta quvvat beradi. Masalan, 10 sekundda 108 vatt energiya beradi. Bunday impulslarda energiya oqimini zichligi 1sm2 da 108 vatt bo’ladi. Bunday lazerlar bilan o’ta qattiq metallarni, olmoslarni teshish mumkin. Hozir lazerlar juda ko’p sohalarda, masalan, ilmiy ishlarda, meditsinada, aloqa xizmatida, qurilishda harbiy sohada keng ishlatiladi.
|
-§. YAdroviy nurlanishlar. YAdroviy nurlanishlarni qayd qilish. Tezlatgichlar

|
-§. YAdroviy nurlanishlar. YAdroviy nurlanishlarni qayd qilish. Tezlatgichlar
|
bet | 45/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзулар8-§. YAdroviy nurlanishlar. YAdroviy nurlanishlarni qayd qilish. Tezlatgichlar
Radioaktiv moddalarning nurlanish barcha tirik organizmlarga kuchli ko’rsatadi. Nurlanishning biologik ob’ektlarni nobud qiluvchi ta’sirining mohiyati hali yetarlicha o’rganilmagan.
Tirik organizmlarga nurlanishning ta’siri nurlanish dozasi ( yutilgan doza ) bilan xarakterlanadi. XBS da yutilgan nurlanish dozasi grey ( Gr ) birligida o’lchanadi. Bu birlikdan tashqari XBS ga kirmaydigan rad birligida ham o’lchanadi. Radiatsion muhofaza bo’yicha xalqaro komissiya nurlanishlar bilan ishlovchi kishilar uchun mumkin bo’lgan chegaraviy doza deb 0.05 Gr ni belgilangan. Qisqa muddat ichida olingan 3-10 Gr nurlanish dozasi o’limgacha olib boradi.
Harqanday radiatsiya manbai bilan ishlashda nurlanishning ta’sir doirasiga tushishi mumkin bo’lgan barcha kishilarni radiatsiyadan muhofaza qilish tadbirlarini ko’rish zarur.
Nurlanish dozasini dozimetr deb ataluvchi asboblarda o’lchanadi. U yadroviy zarralarni qayd qiluvchi asbobdir.
Muhit orqali o’tgan zarralar energiyasini ularni o’lchash va qayd qilish uchun qulay bo’lgan boshqa turdagi energiyaga aylantirib beruvchi qurilmalarga elementar zaralarni kuzatish va qayd qilish qurilmalari deyiladi.
Zarra muhit orqali o’tganda ro’y berishi mumkin bo’lgan jarayonlar turiga qarab detektorlar ionizatsion, radiolyuminessent, kimyoviy, zaryadli, radionuqsonli detektorlarga bo’linadi. Bulardan tashqari ionizatsion kamera, proporsional sanagich, Geyger-Myuller sanagichi, yarim o’tkazgichli detektorlar, Vilson kamerasi, pufakli kameralarda va qalin qatlamli fotoemulsiya usullari bilan ham zarralar va yadrolar orasida kuzatiladigan ajoyib rreaksiyalarni ham kuzatish mumkin.
Atom yadrosining ichki xossalarini o’rganishning yagona yo’li, bu yadroning elementar zarralar va elementar bo’lmagan zaralar bilan to’qnashuvini kuzatishdan iborat. Bunda zarralar katta kinetik energiyalarga ega bo’lishlari zarur. Bunday energiyali zaralar radioaktiv yemirilish vaqtida hosil bo’lmaydi. SHuning uchun bunday energiyali zarralar oqimini hosil qilish uchun maxsus qurilmalardan foydalaniladi. Juda katta energiyali zarrachalarni yuzaga keltiruvchi qurilmalarga tezlatgichlar deyiladi. Har qanday tezlatgich – tezlatilayotgan zarrralar manbaidan, tezlatuvchi kamera va tezlatilgan zarralar yo’naltiriladigan nishondan iborat bo’ladi.
|
| |
Ma’lumotlar bazasining modellari turlari

|
Ma’lumotlar bazasining modellari turlari
|
bet | 2/4 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #253342 |
Bog'liq malumotlar bazasi maruzaMa’lumotlar bazasining modellari turlari. MB bitta yoki bir necha modellarga asoslangan bulishi mumkin. Har qanday modelga o’zining xossalari (parametrlari) bilan tavsiflanuvchi ob’ekt sifatida karash mumkin. Shunday ob’ekt ustida biror amal (ish) bajarsa bo’ladi. MB modellarining uchta asosiy turlari mavjud: - Relyatsion model;
- Ierarxik model;
- Semantik model.
Relyatsion (lotin tilidagi relatio-munosabat so`zidan olingan) modelda ma’lumotlarni saqlash uni tashkil etuvchi kismlari orasidagi munosabatlarga asoslangan. Eng sodda holda u ikki o’lchovli massiv yoki jadvaldan iborat bo’ladi. Murakkab axborot modellari ana shunday jadvallarning o`zaro bog’langan to`plamidan iborat. MB ning ierarxik modeli pastki pog’onadagi yuqori pog’onadagiga bo’ysunish tartibida joylashgan elementlar to’plamidan iborat bo’ladi va ag’darilgan daraxt (graf) ni tashkil etadi. Ushbu model satx, tugun, bog’lanish kabi parametrlar bilan tavsiflanadi. Uning ishlash tamoyili shundayki, quyi satxdagi bir necha tugunlar bog’lanish yordamida yuqoriroq satxdagi bitta tugun bilan bog’langan bo’ladi. Tugun - bu ierarxiyaning berilgan satxida joylashgan elementning axborot modelidir. MB ning semantik tarmoq modeli ierarxik modelga o’xshashdir. U ham tugun, satx, bog’lanish kabi asosiy parametrlarga ega. Lekin semantik tarmoq modelida turli satxdagi elementlar orqali “erkin”, ya’ni “har biri hamma bilan” ma’noli bog’lanish qabul qilingan. MB alohida olingan modullardan tashkil topgan. MB boshqarish bloki disklardagi ma'lumotlar bilan foydalanuvchi dasturi va tizimning so`rovi (guery) orasidagi intеrfеysni aniqlaydi. Modullar quyidagicha: - Fayl mеnеdjеri - ma'lumotlar to`zilmasi bilan disklar o`rtasidagi bog`lanishni boshqaradi.
- Guery - prosеssor ingliz tilida yozilgan guery gaplarini MB ni boshqarish bloki tushunadigan tilga o`tkazadi.
Prеkompilyator DML (Data Manipulation Language) ma'lumotlar bilan manipulyatsiya qiladigan til bo`lib, u quyidagi opеratsiyalarga javob bеradi: - 1. MB dan ma'lumotlarni ajratib olish,
- 2. MB ga ma'lumotlarni kiritish,
- 3. MB dan ma'lumotlarni olib tashlash,
- 4. MB ni modifikatsiya (o`zgartirishlar) qilish.
|
| |
Ma’lumotlar bazasini normal ishlatish uchun u quyidaga xususiyatlarga ega bo’lishi kerak

|
Ma’lumotlar bazasini normal ishlatish uchun u quyidaga xususiyatlarga ega bo’lishi kerak
|
bet | 4/4 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 0,7 Mb. | | #253342 |
Bog'liq malumotlar bazasi maruzaMa’lumotlar bazasini normal ishlatish uchun u quyidaga xususiyatlarga ega bo’lishi kerak: Ma’lumotlar bazasini normal ishlatish uchun u quyidaga xususiyatlarga ega bo’lishi kerak: 1. MB dagi ma’lumotlarning bir nusxali bo’lishi. Aks holda xotirada saqlanadigan ma’lumotlar ikki nusxada bo’ladigan bo’lsa, bu qarama-qarshilikka olib keladi. 2. Ma’lumotlarni birgalikda ishlata olish imkoni, ya’ni MB ga ko’p foydalanuvchilar yoki ko’pgina dasturlar tomonidan murojaat qilish imkoni bo’lishi kerak. 3. MB ni kengaytirish imkoni, ya’ni MBga yangi ma’lumotlarni kiritish va MB tarkibiga yangi ob’ektni kiritish imkoni bo’lishi kerak. 4. MB bilan ishlash qulayligi, ya’ni MB ning tarkibi dasturlovchi va foydalanuvchi uchuny oddiy, tushunarli shaklda bo’lishi kerak, bu MB ustida bajarilayotgan amallar oddiy ko’rinishga ega bo’lishi kerak. 5. MB ga effektiv murojaat qilish vaqti qancha kam bo’lsa, MB bilan ishlash unumdorligi shuncha yuqori bo’ladi. 6. MB ning o’zaro mosligi, ya’ni ma’lumotlarning fizikaviy saqlanganligi va mantiqiy mosligi (ma’lumotlar bir-biriga mantiqiy qarama-qarshi bo’lishi mumkin emas) hamda ma’lumotlarning faolligi. Ma’lumotlar banki (MBn) deb, ma’lumotlarni markazlashtirgan tartibda yig’ish va kollektiv tarzda undan foydalanishni ta’minlovchi dasturlar, til hamda tashkiliy vositalar tizimiga aytiladi. MB ning komponentalariga MB va MBBTlari kiradi. MBn istalgan ma’lumotlar to’plamiga tegishli bo’lishi mumkin, jumladan, mustaqil fayllar, MB va axborot qidiruv tizimlari. MB larni keng miqyosda ishlatilishi quyidagi omillar bilan aniqlanadi: - operativligi bilan (ma’lumotlarga tez va operativ kirish imkoniyati bilan); - qulayligi bilan (istalgan talabga javob ola olishligi, ma’lumotlarni takomillashtirish va o’zgartiruvchi effektiv usullarning mavjudligi);
|
| |
F   P*S . (3.1) - Механика кириш

|
Механика кириш
|
bet | 15/46 | Sana | 14.05.2024 | Hajmi | 0,84 Mb. | | #232120 |
Bog'liq Физикадан мавзуларF P*S . (3.1)
S ga ta’sir etuvchi kuchga,
P , (3.2)
esa, bosimga tengdir. Bu elementar tushunchalardan foydalanib idish devoriga urilayotgan molekulalarning usha idish devoriga beradigan bosimini hisoblasak, quyidagi ifodani hosil qilamiz.
R nmv2 , (3.3)
Gaz molekulasining ilgarilama harakati kinetik energiyasini hisobga olib (3.3) dan
P nEkin , (3.4)
ga ega bo’lamiz. Bir atomli ideal gaz molekulasining ilgarilanma harakatining o’rtacha kinetik energiyasi uchun shunday ifoda mavjud:
Ekin k T , (3.5)
bu yerda k—Bolsman doimiysi, k 1,38*10-23 J/K
SHunisi qiziqki, Ekin faqat temperaturaga bog’liq bo’lib, molekulaning massasiga bog’liq emas. (3.5) dan ko’rinadiki, temperaturaning absolyut shkalasi (Bolsman shkalasi) bevosita fizik ma’noga ega bo’lib qoladi. Absolyut 00 temperaturada molekulaning ilgarilama harakati butunlay to’xtab holadi. Lekin bu temperaturada molekula va atomlar ichidagi harakat to’xtamaydi. Agar tekshirayotgan gaz bir turli emas, balki har xil gaz aralashmasi bo’lsa, R1 , R2 , R3 va hokazo bu bosimlar parsial bosimlar deyiladi.
P P1 P2 ... Pn . (3.6)
|
| |
Sertifikat xolmuminova dilfuza xolmamatovna

|
Sertifikat xolmuminova dilfuza xolmamatovnaBog'liq Korrupsiyaga qarshi kurashish SERTIFIKAT
SERTIFIKAT
XOLMUMINOVA DILFUZA XOLMAMATOVNA _
Oliy ta'lim muassasalari pedagog kadrlari uchun tashkil etilgan
24 soatga mo'ljallangan "Oliy ta`lim muassasalarida komplayens nazorat tizimini boshqarish va
korrupsiyaga qarshi kurashish" masofaviy kursini to'liq o'zlashtirdi
T.Shoymardonov
Bosh ilmiy-metodik
markaz direktori
Sertifikat raqami : 7-87210
|
| |
Namangan muhandislik-qurilish instituti shermatova dilfuza yakubjanovna - bet 2

|
Namangan muhandislik-qurilish instituti shermatova dilfuza yakubjanovna
|
bet | 2/44 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,3 Mb. | | #153431 |
Bog'liq Dilfuzaxon oya KIRISH
Jahon hamjamiyatida O‘zbekiston davlati kundan kunga o‘z o‘rni va mavqeyini yanada mustahkamlab bormoqda. Bugungi islohotlar ta’biri bilan ta’kidlaydigan bo‘lsak, millatidan qat’iy nazar, har bir fuqaro mamlakatda davlat tilida bemalol so‘zlasha olishi kerak. Davlat tili ta’limini jadallashtirish muammolarini hal etish va ta’lim samaradorligini oshirish, an’anaviy o‘qitish tizimini ilg’or pedagogik texnologiyalar bilan boyitish asosiy vazifa hisoblanmoqda.
Davlat tilini to‘laqonli joriy etishni ta’minlash, asrab-avaylash, rivojlantirish maqsadida 2019-yil 21-oktabrda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzi va mavqeyini tubdan oshirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi PF-5850-son Farmoni hamda O‘zbekistondagi millat va elatlarning tillarini saqlash va rivojlantirish, davlat tili sifatida o‘zbek tilini o‘rganish uchun shart-sharoitlar yaratish, o‘zbek tili va til siyosatini rivojlantirishning strategik maqsadlari, ustuvor yo‘nalish va vazifalarini hamda istiqboldagi bosqichlarini belgilash maqsadida 2020-yil 20-oktabrda qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Mamlakatimizda o‘zbek tilini yanada rivojlantirish va til siyosatini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g’risida”gi PF-6084-son Farmonida bir qator vazifalar belgilandi.
2020-yil 10-aprelda esa davlatimiz rahbari tomonidan “O‘zbek tili bayrami kunini belgilash to‘g’risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni imzolanib, 21-oktabr “O‘zbek tili bayrami kuni” etib belgilandi.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi qo‘llanilishini kengaytirish, rivojlantirish, ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash, o‘qitish metodikasini takomillashtirish bo‘yicha 2019-2020-yillarga mo‘ljallangan chora-tadbirlar dasturi»da belgilangan vazifalarga asosan, 2019-yil oxirida barcha nofilologik OTMlarda o‘zbek tili va adabiyoti fanlarini o‘qitish yo‘lga qo‘yildi.
Ushbu oliy ta’lim texnika yo‘nalishlari (rusiyzabon guruhlar) talabalari uchun “O‘zbek tilining sohada qo‘llanilishi” fani bo‘yicha tayyorlangan o‘quv qo‘llanmada har bir mavzu innovatsion yondashuvlar asosida yoritib berishga harakat qilingan. Talabalarning oliy ta’limgacha, ya’ni o‘rta maktabda, akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida olgan bilimlarini chuqurlashtirish, takomillashtirish bilan bog’liq bo‘lgan nutqiy ko‘nikmalarni hosil qilish, o‘zbek tilining davlat tili sifatida qurilish materiallari, buyumlari va konstruksiyalarini ishlab chiqarish ta’lim yo‘nalishi talabalari kasbiy salohiyat va tilga doir ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi. Ta’lim yo‘nalishi talabalarining bilimlari o‘tilgan mavzuni mustahkamlash bo‘yicha tuzilgan savollar, testlar, mashqlar, mutaxassislikka doir matn ustida ishlash orqali mustahkamlanadi.
|
| |
O‘tilgan mavzu yuzasidan o‘z-o‘zini nazorat qilish uchun savollar

|
O‘tilgan mavzu yuzasidan o‘z-o‘zini nazorat qilish uchun savollar
|
bet | 5/44 | Sana | 08.02.2024 | Hajmi | 2,3 Mb. | | #153431 |
Bog'liq Dilfuzaxon oyaO‘tilgan mavzu yuzasidan o‘z-o‘zini nazorat qilish uchun savollar
1.Til jamiyat taraqqiyotiga qanday ta’sir etadi?
2.Mamlakatimizda Davlat tili- o‘zbek tiliga qanday e’tibor qaratilmoqda?
3.Til to‘g’risidagi she’r, maqol, hikmatlarni yozing va mazmunini tushuntiring.
Mavzu yuzasidan test savollari1.
O‘zbekiston Respublikasining “Lotin yozuviga asoslangan o‘zbek alifbosini joriy qilish to‘g’risida”gi Qonuni qabul qilingan sanani belgilang.
A.1992-yil 12-sentabr.
B.1989-yil 21-oktabr.
S.1995-yil 24-avgust.
D.1993-yil 2-sentabr.
2.Imlo qanday qonun-qoidalarga asoslanadi?
A.Fonetik yozuv.
B.Morfologik yozuv.
S.Shakliy yozuv
D. A,B va C javoblar.
3. O‘zbek tili fani sohaga tatbiq etilishida uning qaysi xususiyati to‘liq qamrab olinmaydi?
A. Fonetik
B. Leksik
S. Tilshunosik terminologiyasi
D. Grammatik
1-topshiriq. Nuqtalar o‘rniga kerakli olmoshlarni qo‘ying va gaplarni ko‘chiring(allaqayerdan, kimdir, hech narsa, nimadir, hech qayerda, o‘zini, biz, bu qancha, hamma).
1. …seni so‘rayapti.
2….uning esidan chiqibdi.
3.Bolalarga… bizning mamlakatimizdek g‘amxo‘rlik qilinmaydi.
4.… o‘z kasbimizni sevamiz.
5… . o‘z ishini yaxshi bajarishi kerak.
6. Unga… bo‘lgani yo‘q.
7. Qurilishga … arxitektorlar yig’ildi.
8. Kecha uchrashuvda arxitektorni… ko‘rdim.
9… . binoni uddaburon quruvchi qurgan.
10. U… ketayotgan ekan.
2- topshiriq. Gapda noto‘g‘ri qo‘llangan so‘zni o‘rniga to‘g’risini qo‘ying va mazmunini tushuntiring.
Hashar – bu bir kishining bir yoqadan bosh chiqarib, bir maqsadda birgalashib harakat qilishidir (bir kishining), (ko‘pchilikning).
Xalqimiz ko‘pincha, turar-joylarni hashar yo‘li uchun bitirib olishgan (uchun),(bilan).
|
| |