Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo'llaniladigan jazo

147
1) davlat majburlov chorasining alohida turlaridan tashkil topgan;
2) jazo tizimi elementlari o'zaro bog'liq bo'lib, biri ikkinchisiga bog'lanib va to'ldirib keladi;
3) davlatning majburlov choralari ro'yxati qat'iy bo'lib, ken-gaytirib talqin qilinishi mumkin emas. Shuning uchun
voyaga yetmaganlarga nisbatan Jinoyat kodeksining «Maxsus» qismi tegishli moddasi sanksiyasida ko'rsatilgan bo'lsa-
da, lekin 84-modda ko'rsatilmagan jazo choralari qo'llanilmaydi;
4) belgilangan jazo choralari yengilidan og'iriga qarab joylashtirilgan.
Jinoyat kodeksining 81-moddasida ko'rsatilgan jazolar voyaga yetmaganlarga nisbatan
tayinlanishi mumkin
bo'lgan jazo turlarining qat'iy ro'yxatidir. Ushbu moddada jazo tizimi eng yengilidan og'iriga qarab joylashtirilgan, ya'ni:
1) jarima;
2) axloq tuzatish ishlari;
3) qamoq;
4) ozodlikdan mahram qilish.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jazo tayinlashda Jinoyat kodeksining «Maxsus» qismi moddasi sanksiyasi
doirasida emas balki, 82—85-moddalarda belgilangan doirada jazo tayinlanadi. Voyaga yetmaganlarga nisbatan
qo'shimcha jazo chorasi qo'lla-nilmaydi.
Jarima jazosi
— voyaga yetmaganlarga nisbatan Jinoyat kodeksining 82-moddasiga muvofiq, eng
kam oylik ish
haqining ikki barobaridan yigirma baravarigacha belgilanadi.
Sud voyaga yetmaganlarga nisbatan jarima jazosini tayinlashda jazoni qo'llash uchun asoslar bor yoki yo'qligi
aniqlanishi lozim. Jarima jazosini tayinlashda voyaga yetmagan shaxsning mustaqil daromadga, ish haqi yoki mol-
mulkka ega ekanligi e'tiborga olinadi. Jarima jazosi miqdorini belgilashda sud bu jazo miqdori voyaga yetmagan
javobgarning normal yashashi uchun zarur bo'lgan sharoitdan mahrum qilib qo'ymasligi lozimligi e'tiborga olinishi
kerak
Jarima jazosi tayinlangandan keyin aybdor olti oy mobaynida uni to'lashdan bo'yin tovlasa, sud to'lanmagan
jarima miqdorini axloq tuzatish ishlari bilan almashtiradi. Eng kam oylik ish haqining ikki
barobari miqdoridagi jarima
axloq tuzatish ishlarining bir oyiga tenglashtirib hisoblanadi. Lekin axloq tuzatish ishlarining muddati bir yildan ortiq
bo'lmasligi kerak.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan jarima jazosi 2000-yilning birinchi yarmida 54 marotaba qo'llanilgan bo'lib, shu
davr mobaynida voyaga yetmaganlar umuman sudlanganlarning 4,7 % ni tashkil etgan. To'qqiz oyi davomida esa bu
ko'rsatkich 90 taga yetdi
1
.
Axloq tuzatish ishlari —
bu mahkumni sud hukmi bilan belgilangan muddatga majburiy
ravishda mehnatga jalb
qilib, uning ish haqidan davlat foydasiga muayyan miqdordagi foiz undirish tariqasidagi jazo chorasi. Bu jazo voyaga
yetmaganlarni mehnatga jalb qilish bilan tuzatish va qayta tarbiyalashga qaratilgandir.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan axloq tuzatish ishlarini qo'l-lashning quyidagi shartlari mavjud:
1) subyektiv tarkibning qat'iy cheklanganligi;
2) jazoni qo'llash muddati.
Axloq tuzatish ishlari faqat mehnatga layoqatli shaxslarga nisbatan qo'llaniladi.
Mehnat layoqati —
bu
shaxsning mehnat qila olish qobiliyatiga ega ekanligidir. Umumiy qoidaga ko'ra, shaxs 16 yoshga to'lgandan so'ng
mehnatga layoqatli hisoblanadi. 16 yoshga to'lmaganlar quyidagi hollarda mehnat shartnomasi asosida mehnatga jalb
qilinishi mumkin:
l) o'n besh yoshga to'lgan shaxlar ota-onasidan birini yoki ular o'rnini bosuvchi shaxsning yozma roziligi
bilan ishga
qabul qilinishi;
2) yoshlarni mehnatga tayyorlash maqsadida umumta'lim maktablari, hunar-texnika bilim yurtlari va o'rta maxsus
o'quv yurtlarining o'quvchilarini o'n to'rt yoshga to'lganlaridan keyin ota-onasidan birining yoki ular o'rnini bosuvchi
shaxsning roziligi bilan bolalarning sog'lig'iga ziyon yetkazmaydigan va ta'lim olish jarayonini
buzmaydigan yengil
ishlarni o'qishdan bo'sh vaqtlarida bajarish uchun ishga qabul qilinishiga yo'l qo'yiladi.
Jinoyat kodeksining 83-moddasiga muvofiq, axloq tuzatish ishlari faqat 16 yoshga to'lgan mehnatga layoqatli
voyaga yetmaganlarga nisbatan bir oydan bir yilgacha muddatga tayinlanadi. Jazoni o'tash muddatiga dam olish,
bayram, shuningdek, mahkumning kasal bo'lgan kunlari ham kiradi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo'llaniladigan axloq tuzatish ishlarining o'ziga xosligi quyidagilarda ko'rinadi:
1. Axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan shaxs ish haqining bir qismi davlat budjetiga o'tkaziladi;
2. Axloq tuzatish ishlari tayinlangan shaxsning ishlagan vaqti mehnat stajiga kiritilmaydi.
3. Axloq tuzatish ishini o'tash davrida uzluksiz mehnat uchun beriladigan qo'shimcha ish haqi to'lanmaydi.
Voyaga yetmaganlarga nisbatan qo'llanadigan axloq tuzatish jazosi jazoni o'tash joyiga ko'ra:
l) voyaga yetmagan mahkumning ish joyida;
2) jazoning ijrosini nazorat qiluvchi organ belgilab beradigan lekin voyaga yetmagan mahkum yashaydigan joyda
o'taladi.
Qoidaga ko'ra, voyaga yetmagan shaxsga axloq tuzatish ishini o'zi ishlab turgan joyda o'tash belgilanadi.
Voyaga yetmagan mahkumni tarbiyalash nuqtayi nazaridan axloq tuzatish ishini u ishlab turgan joyda o'tashni
belgilash
maqsadga muvofiqdir.