Jismoniy mashqlar jismoniy rivojlantirish tadbirlarining vositalari

|
Jismoniy mashqlar jismoniy rivojlantirish tadbirlarining vositalari
|
bet | 10/24 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 267,86 Kb. | | #156459 |
Bog'liq O‘rta maxsus kasb xunar kollej talabalari o‘rasida ma’naviy va jismoniy sog\'lom muhitni shakllantirish yo‘llari 2.2.Jismoniy mashqlar jismoniy rivojlantirish tadbirlarining vositalari.
Jismoniy mashqlar insonni dunyoqarashini, psixik ruhiy faoliyatini kengaytiradi va takomillashtiradi. Uning his tuyg‘ulari va irodasini hamda harakterini shakllantiradi. Jismoniy mashqlar, tabiatdagi sog‘lomlashtiruvchi kuchlar va gigienik omillar jismoniy tarbiya vositalarini tashkil etadi.
Jismoniy mashqlar jismoniy tarbiya qonuniyatlariga muvofiq ravishda foydalaniladigan harakatlarni, insonni jismoniy tarbiyalash vositasidir. Jismoniy mashqlar tarixiy jixatdan tarkib topib, uslubiy jixatdan gimnastika, o‘yin, sport va turizm sifatida shakllangandir. Jismoniy tarbiya vositasi sifatida jismoniy mashqlar mashg‘ul bo‘luvchining aktiv harakat faoliyatini ko‘zda tutadi. Jismoniy mashqlarning o‘ziga xos xususiyatlari harakatlarni shakllantirish va takomillashtirishga bo‘lgan ishtiyoq, harakatlarning maqsadi va unga erishish vositalari haqidagi tasavvur hamda harakatlarni bajarish niyati va iroda urinishlarida
ifodalanadi.
Jismoniy mashqlarning kelib chiqishi inson jamiyatining uzoq o‘tmishiga borib taqaladi. Jismoniy mashqlarning paydo bo‘lishida moddiy xayot sharoitlaridastavval butun mehnat faoliyati hal qiluvchi rol o‘ynagan. Mehnat, jangovar va turmush faoliyatidan tarixiy jixatdan olingan mashqlardan tashqari (yurish, yugurish, tirmashib chiqish, sakrash, biror narsani irg‘itish, og‘ir narsani bir joydan ikkinchi joyga ko‘tarib o‘tish, suzish va h.k.), mashqlardan tashqari, jismoniy tarbiya nazariyasi va amaliyotini rivojlantirish jarayonida mahsus yaratigan va analitik mashqlar deb atalgan mashqlar paydo bo‘ldi. Bu mashqlar harakat sifatlarini rivojlantirish uchun shuningdek alohida pedagogik yoki davolash vazifalarini hal etish uchun qo‘llaniladi.
Jismoniy mashqlar insonning ongli harakati natijasidir. Ular shakli va ta’siri hamda bajaradigan vazifalariga muvofiq bir qator turlarga bo‘linadi. Bizga malumki, jismoniy harakatlar siklik-harakatlar takrorlanuvchi va atsiklik harakatlar-harakatlar takrorlanmaydigan harakatlarga bo‘linadi. Demak jismoniy mashqlar ham shunday harakatlarga bo‘linadi. Yugurish, gimnastika, suzish mashqlarini siklik mashqlar yoki harakatlar, sport o‘yinlari, yakkakurash usullari, suv polosi, shu kabilar – atsiklik mashqlar yoki harakatlar deyish mumkin.
Shunindek jismoniy mashqlarni Umurivojlantiruvchi mashqlar, maxsus mashqlar, yordamchi mashqlar turlariga ajratish mumkin. Umumrivojlantiruvchi mashqlar ertalabki badan tarbiya, jismoniy tarbiya darslari va sport trenirovkalari tayyorlov qismida shug‘ullanuvchilarning mashg‘ulotning asosiy qismiga va jismoniy yuklamalar ta’siriga tayyorlash, davolovchi jismoniy mashqlar sifatida foydalaniladi. Maxsus mashqlar bir sport turiga xos bo‘lgan jismoniy harakatlar yoki mashqlardir. Yengil atletikachining yugurish, sakrash, uloqtirish mashqlari yoki futbolchining to‘p surishi, tup chiqarishi, qabul qilishi, to‘pni bosh bilan o‘ynashi, gimnastikachining jihozlardagi mashqlari, erkin va saf mashqlari va h.k. yordamchi mashqlar esa maxsus mashqlar texnikasini egallashga yordam beruvchi mashqlar to‘plami: trenajerlardagi mashqlar, soxta raqib bilan harakatlar, aldov harakatlari va h.k.
Jismoniy mashqlar ular jismoniy tarbiya qonuniyatlari negizida qo‘llanilmaydigan bo‘lsa, salbiy natija berishi, zarar keltirish mumkin.
Mashg‘ulotlarga pedagogik jixatdan to‘g‘ri rahbarlik qilish, o‘rgatish va tarbiyaning maqbul uslubiyoti jismoniy mashqlarning ratsional ta’sirini belgilaydigan omildir.
Shu bilan birga quyidagi omillarni ham hisobga olish zarur:
Shug‘ullanuvchining o‘ziga hos hususiyatlari (yoshi, jinsi, sog‘ligi, tayyorgarlik darajasi, mehnat, o‘qish, dam olish, turmush rejimi).
Jismoniy mashqlarning o‘ziga hos hususiyatlari, ularning murakkabligi, yangiligi, yuklamasi, emotsiya berishi va boshqalar.
Tashqi sharoitning alohida hususiyatlari (meteorologik, mahalliy hususiyatlar, jihozlar va snaryadlarning sifati, mashg‘ulot joyining gigienik holati va boshqalar).
Jismoniy mashqlar barcha hodisalar va jarayonlarga o‘xshash o‘zining mazmuni va shakliga ega. Jismoniy mashqlar mazmuni tushunchasiga bir butun qilib jamlangan qator jarayonlar kiradi, bu jarayonlar ta’siri ostida harakat faoliyati rivojlana boradi. Jismoniy mashqlarning mazmuniga ana shu harakat faoliyatlari qismlarining jami ham kiradi (masalan, yugurib kelib turib uzunlikka sakrash tushunchasiga yugurib kelish, sakrash, parvoz, yerga tushish tushunchasiga ham kiradi), shuningdek, harakat mashqlarini bajarish vaktida organizmda sodir bo‘ladigan barcha funksional o‘zgarishlar ham shunga kiradi. Bu elementlarning hammasi jismoniy mashqlarning umumiy mazmunini tashkil etadi.
Jismoniy mashqlarning shakli ularning ichki va tashqi strukturasi va tashkil etilishdan iboratdir. Jismoniy mashqlarning ichki strukturasi harakatlarni bajarish vaqtida asosiy funksiyalarni ta’minlaydigan o‘zaro aloqalar, o‘zaro muvofiqlik jarayonlari qandayligi bilan harakterlanadi. Jarayonlarning aloqasi, bir-biriga muvofiqligi, masalan, shtanga ko‘tarishdagiga nisbatan yugurish chog‘ida boshqacha bo‘ladi, shuning uchun ana shu mashqlarning ichki strukturasi ham har xil bo‘ladi. Mashqlarning tashqi shakli ko‘zga ko‘rinib turadi. Shu ko‘zga tashlanib turadigan jarayon harakat jarayonida masofa, vaqt, kuchga nisbatan harakterlanadi.
Jismoniy mashqlarning mazmuni bilan shakli o‘zaro aloqada. Mazmun mashqlarning ancha serharakat, to‘xtovsiz o‘zgarib turadigan tomonidir. Mazmun shaklga nisbatan yetakchi rol uynaydi; mazmunning o‘zgarishi bilan shakl o‘zgaradi, masalan, turli masofaga yugurishda tezlik sifatlari har xil bo‘ladi va yugurish texnikasining komponentlari: qadamning kattaligi, gavdani tutish holati va boshqalar ham har xil bo‘ladi.
Odam necha yoshda bo‘lsa ham jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanib turishi mumkin. Inson juda yosh chog‘idan boshlab, to juda keksayib qolgunga qadar organizmidagi har qanday organ va sistemalarga xilma-xil ta’sir ko‘rsata oluvchi mashqlarni bajarishga qodirdir.
Bizning gavdamiz yoshligimizdan to keksayib qolgunimizga qadar organ va to‘qimalarimizni mustahkam, tetik va bardam qiluvchi harakatlarni; jismoniy rohat, tetiklik hamda sportning biron turi bilan muntazam shug‘ullanuvchi har bir kishiga ma’lum bo‘lgan alohida quvnoqlik tuyg‘ularini keltirib chiqaruvchi mashqlarni bajara oladi.
Jismoniy mashqlar odam organizmiga har taraflama ta’sir ko‘rsatadi va bironta ham hujayrani mashq maqsadida qilinadigan harakatlar ta’siridan chetda qoldirmaydi. Bu, har bir xujayraga, har bir to‘qimaga, shu jumladan suyak to‘qimasiga ham bir xilda taaluqlidir. Jismoniy mashqlar muskul to‘qimasi singari, suyak to‘qimasiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Bu vaqtni ayrim muskul guruhlariga boruvchi nervlarni qirqib qo‘yish yo‘li bilan o‘tkaziladigan qiziq tajriba orqali isbotlash mumkin. Bunday holat bir necha oy davom etganidan keyin suyaklar ochilib, tekshirib ko‘rilganda quyidagi o‘zgarishlar yuz berganligi aniqlangan. Hayvonlarning qirqilgan nervli muskullar birikkan suyaklari eniga va bo‘yiga o‘sishdan to‘xtab qolgan, chunki muskullar paralichlangan holatda bo‘lib, suyaklarni harakatlantira olmas edi. Bu suyaklar harakatsizlik natijasida nimjon va mo‘rt bo‘lib qolgan. Nervlari qirqilmagan va shu tufayli muskullari me’yoriy ishlab turgan boshqa hayvonlarning suyaklari esa, eniga ham, bo‘yiga ham to‘g‘ri rivojlana bergan.
Suyaklardagi muskul paylari kelib birikadigan bo‘rtma va o‘siqlar jismoniy mehnat qiluvchi kishilarda hamda jismoniy mashqlar bilan ko‘pdan buyon shug‘ullanuvchi sportchilarda ayniqsa yaxshi rivojlanganini anatomlar allaqachon qayd qilganlar. Faqat jismoniy mahnat va sport bilan shug‘ullanuvchi kishilardagina qo‘l va oyoqlarning rentgen suratida bo‘rtma va o‘siqlar aniq ko‘rinib turadi, bu esa muskullarning qisqarish kuchi ta’siriga duchor bo‘lib turadigan joylarning yaxshi rivojlangani, o‘sgani mustahkamlanganidan dalolat beradi. Sport bilan shug‘ullanmaydigan kam harakat kishilarda ana shu bo‘rtmalar rentgen suratida zo‘r-bazo‘r ko‘zga ilinadi.
Jismoniy mashqlarning ta’siri ostida muskullarda kattagina o‘zgarishlar ro‘y beradi. Agar gavdamiz muskullari uzoq vaqt harakatsiz turib qolsa, bo‘shashib, bequvvatlashadi va kichraya boshlaydi. Bunday holatni sinish-chiqish natijasida qo‘l yoki oyog‘i gipslab qo‘yilgan bemorlarda uchratish mumkin.
Sport bilan muntazam shug‘ullanish, muskul sistemasiga jismoniy mashqlarning doimo ta’sir etishi-bu sistemaning mustahkamlanishiga, rivojlanishiga va hajmining kattalashuviga yordam beradi. Binobarin, agar sport bilan shug‘ullanishni juda keksayib qolgunga qadar ham to‘xtatilmasa, gavdaning tashqi ko‘rinishi o‘zining go‘zalligini saqlab qoladi.
Muntazam jismoniy mashqlar natijasida muskullar bo‘yiga emas, balki muskul tolalarining yo‘g‘onlashishi hisobiga, eniga qarab ham o‘sadi. Muskullarning hajmi ko‘pincha juda ham kattalashib ketadi.
Muskullarning kuchi faqat ularning yo‘g‘onligigagina emas, balki markaziy nerv sistemasidan muskullarga kelib turadigan nerv impulslarining kuchiga ham bog‘liqdir. Doimo jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi odamda markaziy nerv sistemasidan muskullarga kelib turuvchi nerv impullari muskullari mashq qilinmagan kishilardagiga nisbatan zo‘rroq kuch bilan qisqarishga majbur etadi.
Muskullarning jismoniy mashqlar ta’sirida vujuduga keladigan yana bir xususiyati-cho‘ziluvchanligining kuchayishidir. Bu esa ish faoliyatining xususiyatiga kura, uzoq vaqt bir xil vaziyatda o‘tirishga majbur bo‘ladigan, masalan, stolda o‘tirib yozuv-chizuv bilan, rasm chizish va hokazo ishlar bilan band bo‘ladigan va shu sababli gavda hamda bo‘g‘imlarining harakatchanligi yo‘qola boradi va yoshi ulg‘aygan kishilar uchun ayniqsa muhimdir. Uzoq vaqt mana shunday bir xil vaziyatda bo‘lish gavdaning to‘g‘ri shaklini, qo‘l va oyoqlarning chaqqonligini yo‘qotishga olib keladi. Bo‘g‘imlar harakatchanligining kamayishi va gavdaning bukrisimon bo‘lib qolishi-hayotimizda tez-tez uchrab turadigan voqeadir.
Bu holatlar ayrim muskul guruhlarida cho‘ziluvchanlikning yo‘qolishi natijasida kelib chiqadi. Juda kam cho‘ziladigan pay bog‘lamlarining aksicha, muskullar juda yaxshi cho‘ziluvchan bo‘lib, hatto o‘rta va keksa yoshdagi odamlarda ham bu xususiyatini saqlab qoladi.
Jismoniy mashqlar ta’sirida muskullar faqat cho‘zilibgina qolmay, shu bilan birga qattiqlashadi ham. Muskullarning qattiqlanishiga bir tomondan, muskul xujayralari protoplazmasining va hujayralar tomon biriktiruvchi to‘qimaning o‘sib ketishi, ikkinchi tomondan-muskullar tonusining holati sabab bo‘ladi.
Har bir muskul ma’lum taranglikka yoki tonusga ega bo‘lib, uni muskullarni oddiygina ushlab ko‘rish yo‘li bilan aniqlash mumkin: sport bilan
shug‘ullanmaydigan kishilarda muskullar yumshoq va shalviragan, tonusi nihoyatda pasaygan bo‘ladi, vaholanki, tonus muskullarni ishga tayyorlaydi; jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi kishilarda esa muskullarning tonusi birmuncha yuqori bo‘lib, to‘g‘ri qaddi-qomatni saqlab qolishda katta rol o‘ynaydi.
Nerv sistemasi qo‘zg‘otilganda, ayniqsa jismoniy mashqlardan keyin, umumiy tonus qo‘tariladi. Toliqqanda muskullar tonusi pasayadi. Muskul tonusini markaziy nerv sistemasi tartibga solib turadi, shu sababli tonusning har qanday pasayishi markaziy nerv sistemasining ham toliqqanidan darak beradi. Bu toliqishni esa jismoniy mashqlar va sport yordamida yo‘qotish mumkin.
Jismoniy mashqlar ta’sirida muskullarning oziqlanishi, ya’ni ularning qon bilan ta’minlashnishi kuchayadi. Ma’lumki, jismoniy harakat natijasida faqat muskullarning orasidan o‘tuvchi behisob mayda qon tomirlaning oralig‘i kengayibgina qolmay, shu bilan birga ularning miqdori ham ko‘payadi.
Jismoniy tarbiya va sport bilan shug‘ullanuvchi kishilarning muskullarida kapillyarlarning miqdori mashq qilmagan kishilardagiga nisbatan ancha ko‘p bo‘ladi, binobarin, to‘qimalarda va bosh miyada qon aylanishi ham mashq qilmagan kishilardagiga nisbatan ancha yaxshi bo‘ladi. Jismoniy mashqlar bilan harakatga keltirilgan muskullar markaziy nerv sistemasining ta’siri ostida yuz beradigan murakkab kimyoviy o‘zgarishlar natijasida tetiklik, yengillik va quvnoqlik tuyg‘ularini hosil qiladi.
Jismoniy mashqlarni bajarayotganda kislorod nihoyatda ko‘p talab qilinadi, mana shuning uchun ham muskul sistemasi qanchalik ko‘p ishlasa o‘pka bilan yurak shunchalik shiddatli ishlaydigan bo‘ladi.
Jismoniy mashqlar bilan shug‘ullanuvchi odamning yuragi tejamli ishlaydi. Uning qisqarishlari mashq qilmagan odamning yuragiga nisbatan ancha chuqur bo‘lib, mashq qilib kelgan odamning yuragi har qisqarganida mashq qilmagan odamning yuragi qisqargandagiga nisbatan aortaga ancha ko‘p qon oqib o‘tadi.
Mashq qilib chiniqqan yurak zo‘r kuch sarflanadigan jismoniy harakatlar vaqtida, o‘zi hech qancha zararlanmay turib, ancha tez qisqara boshlashi va tezda o‘zining asli holatiga qaytishi mumkin.
Shuni unutmaslik kerakki, to‘g‘ri va muntazam ravishda o‘tkaziladigan jismoniy mashqlar dastlab shunga olib keladiki, yurak ana shunday zo‘r berib ishlashga moslashib qoladi, buning natijasida yurak faoliyatining sekinlashishi bilan birga uning hajmi, ya’ni yurakning muskul massasi kattalasha boradi. Bunday
“sportchi yurak” juda katta kuch-quvvatga ega bo‘lib, bu kuch uning ish qobiliyatini uzoq yillar davomida ta’minlab turishga qodirdir.
Jismoniy mashqlar nafas olish organlari uchun ham muhim ahamiyatiga ega. Agar o‘pka pufakchalarini bir tekislik ustida yonma-yon joylashtirib chiqilsa, ular
64 kvadrat metrga teng maydonni egallagan bo‘lur edi.
O‘pkada ichi qon bilan to‘lgan juda ingichka naychalar bilan qoplangan 3 millionga yaqin pufakchalar bor. Agar hamma pufakchalarning devorlarini yoyib, ularni yonma-yon joylashtirilsa, 100 kvadrat metr maydonni egallaydi.
Taqqoslash uchun shuni aytish mumkinki, agar odamning butun terisini teptekis qilib yoyilsa, u bor-yo‘g‘i 2 kvadrat metr joyni egallaydi, xolos.
Chuqur va bir tekisda nafas olish qonning to‘g‘ri aylanishiga yordam beradi. Shuning uchun ham jismoniy mashqlar, masalan, yugurish vaqtida toliqish hollari yuz berganda bir necha marta chuqur nafas olish va chiqarish yuguruvchining ahvolini ancha yaxshilashi mumkin.
Jismoniy mashqlar ta’siri ostida o‘pkaning tiriklik sig‘imi kattalashadi, qobirg‘a tog‘aylari ko‘proq elastiklashadi, nafas olish muskullari mustahkamlanadi va ularning tonusi kuchayadi. Bularning hammasi, ayniqsa aqliy mehnat xodimlarida nafas olish apparatining ishiga ijobiy ta’sir etadi.
Jismoniy tarbiya bilan shug‘ullanish odamning ruhiy holatiga ham katta ta’sir ko‘rsatadi. Jismoniy mashqlar, sport, sport o‘yinlari, sevimli ish ijodiy emotsional ko‘tarinkilikni keltirib chiqaradi, odam hayoti uchun nihoyatda zarur bo‘lgan umumiy mehnat qobiliyatini, quvonch va mamnuniyat hislarini oshiradi.
Jismoniy mashqlar va sport erkaklar uchun ham, ayollar uchun ham salomatlik va go‘zallik manbaidir.
|
| |