Yoʻlovchilarni koʻplab tashuvchi transportning boshqa turlariga nisbatan yoʻlovchilar tashuvchi avtomobil transportining bir qancha afzalliklari bor

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
BUXORO DAVLAT UNIVERSITETI
«IQTISODIYOT» KAFEDRASI
« Logistika » FANIDAN
MUSTAQIL ISHI
O’qituvchi: QUDRАTOV A.
Tuzuvchi: 9-1 Iqt S-20 guruh talabasi
Rahimova Nigina
Buxoro-2023
Mavzu: Yo‘lovchi transport tizimlarining mintaqaviy logistikasi
Reja:
1. Yoʻlovchilarni tashish texnologiyasida logistik yondashuv
2. Yengil avtomobillarda yoʻlovchilar tashish
Transport turlaridan qat’iy nazar yoʻlovchilar tashishni tashkil etishda ularga bir xil talablar qoʻyilgan boʻlib, unda yoʻlovchilarni qisqa vaqt ichida manzillariga yetkazib qoʻyish, transport vositalarining butun marshrut davomida aniq harakati, transport vositalaridan yaxshi foydalanish, toʻla xavfsizlik bilan tashishni tashkil etish, yoʻlovchilarga yuqori madaniyat bilan xizmat etish, iloji boricha harajatlarni tejamli sarflash talablari qoʻyiladi.
Yoʻlovchilarni koʻplab tashuvchi transportning boshqa turlariga nisbatan yoʻlovchilar tashuvchi avtomobil transportining bir qancha afzalliklari bor.
Bunday afzalliklarga eng avvalo, yoʻlovchilar tashuvchi avtomobil transportining yuqori darajali manevrliligi, yani yoʻlovchilarni ish va yashash joylariga yetkazib borish xususiyati, takomillashtirilgan va qattiq qoplamali yoʻllarda yer usti yoʻlovchilar tashuvchi boshqa transportlarga nisbatan yuqori harakat tezligiyu, zarur boʻlganda shahar ichi marshrutlarning bir qismini dam olish (shanba va yakshanba) kunlari shahar atrofida xordiq chiqarish joylariga boruvchi, shahardan tashqarilarini esa uning aksi, kerak boʻlganda shahar ichi va atrofi marshrutlaridagi bir qism avtobuslarni ekspress harakatiga oʻtkaza olinishini kiritish mumkin.
Avtobuslarda yoʻlovchilar tashishning yana bir asosiy afzalligi bu zarur boʻlganda yangi marshrutlarni tez ishga tushura olinishidir. Me‘yordagi yoʻl sharoitlari bor joylarda yangi avtobus marshrutlariga qoʻshimcha ishlar qilinmasdan, masalan, yakka inshootlar, elektr podsantsiyasi (yordamchi elektr bekati), kontakt shahobchalari kabilarsiz ishga tushirish mumkin. Bunday qurilmalar tramvay va trolleybus marshrutlari uchungina zarurdir. Yangi ochilgan avtobus marshrutlariga qilingan katta xarajatlarni nisbatan qisqa davr ichida qoplanishi mumkin.
Yoʻlovchilar zichligi quvvatiga katta boʻlgan marshrutlarga ertalabki va kechki «tashish choʻqqisi» soatlarida 15 dan koʻp avtobuslar chiqarilishi lozim. Harakat chastotasi harakat intervaliga bogʻliq boʻlib, u ma’lum joy (bekatdan) qancha vaqt ichida navbatdagi avtobus oʻtish vaqti minutda oʻlchanadi.
Harakat intervallari shahar marshrutlarida odatda 4-6 min va kamdan-kam paytda 12-15 min boʻladi.
Avtobuslar harkatini muntazam tashkil etish uchun ular harakat jadvallari va chizmalari boʻlishi zarur. Harakat chizmasi har bir marshrutdagi avtobus uchun alohida tuziladi. Bunday chizmalarni tuzilishlikda marshrut, avtobus va haydovchilarning ish rejimlari asos qilib olinadi. Harakat chizmalarini belgilashda sutka ichi soatlaridagi, hafta kunlaridagi va yil fasllaridagi yoʻlovchilar oqimining oʻzgarishini hisobga olishlik zarur.
Bir guruh marshrutlar uchun harakat chizmalarini tuzishda, marshrutlarning har birining alohida xarakteri hisobga olinadi. Bunda turli marshrutlardagi yoʻlovchilar zichligi oʻzgarishi hisobga olinib bir marshrutdan boshqasiga ayrim miqdordagi avtobuslarni oʻtkazishlik imkoniyatlari koʻrsatilgan boʻlishi kerak. Bunday oʻtkazishlarda, avtobuslar kamaytirilayotgan marshrutdagi yoʻlovchilar tashish ishi jiddiy susaymaydigan boʻlishi nazarda tutilishi lozim. Bundan tashqari, iqtisodiyotni nazarda tutib, oʻtkaziluvchi avtobuslar qatnovini oshirib yubormaslikka ham e’tibor berilishi lozim.
Harakat chizmalari asosida harakat jadvali tuziladi. Tuzilgan jadvallar esa aholiga eng yaxshi xizmat koʻrsatish bilan birga avtobusdan oqilona foydalanishlikni hisobga olgan boʻlishi zarur. Jadvalda oxirgi punktlaridan joʻnash va ularga kelish hamda yoʻlovchilar oboroti koʻp boʻlgan uzellardan oʻtish vaqtlari koʻrsatilgan boʻladi. Bunday jadvallarni tuzishda sutka soatlari ichi ekspluatatsion harkat tezliklarini hisob qilishni belgilanishi maqsadga muvofiq va bu narsa yoʻllarning yuklanganligiga, avtobuslarni toʻlganligi va boshqa sharoitlar bilan bogʻliqdir.
Yengil avtomobillarda yoʻlovchi tashish avtobuslar bilan tashishga nisbatan foydalanilayotgan transport vositalari va tashish ishlarni tashkil etish tamoyillarga koʻra tubdan farqlanadi. Yengil avtomobillarda yoʻlovchilarni tashish asosan quyidagilarga boʻlinadi:
- maxsus taksi avtomombillarda yoʻlovchilarni tashish;
- xizmat yuzasidan yoʻlovchilarni yengil avtomobillarda tashish. Keyingi tashishlar qatoriga aholi buyurtmasiga binoan tantanalarga xizmat etuvchi yengil avtomobillar ishlari ham kiradi. Bundan tashqari aholining shaxsiy mulklari boʻlgan yengil avtomobillarda tashishlar ham bordir. Yengil avtomobillarda yoʻlovchilar tashish ishlarining aksariyati yengil taksi va shaxsiy mulk egalari avtomobillari zimmasidadir.
Taksi yengil avtomobillarda shahardagi yoʻlovchilarni eng qulay tashish turlariga kiradi. Ammo, taksi yengil avtomobillardagi yoʻlovchilarni tashish shahar marshrut transporti almashtirolmay, ularga qoʻshimcha transport turi boʻlib, aksariyat hollarda vaqti ziq boʻlgan yoʻlovchilarni tashishlarda, yoʻlovchining talabiga binoan u aytgan ―eshikdan-eshikgacha‖ boʻlgan tashishlarda, yukli yoʻlovchilar qatnovida, shahar yoʻlovchilar transportning boshqa turi boʻlmagan hududlardagi tashishlarda yoki shahar yoʻlovchilar transporti ishlamaydigan tungi soatlardagi tashishlarda ishlovchi yoʻlovchilar transporti hisoblanadi. Ayrim hollarda yengil avtomombillardan shahar atrofi, qishloq joylardagi va shaharlararo yoʻlovchilar tashishda ham foydalaniladi.
Yengil taksi avtomobillarni ishlatishlikda ulardan jadal foydalanish xarakterlidir. Sutka davomida bunday avtomobillar 13-14 soat ishda boʻlib, oʻrtacha bosib oʻtish masofasi 200-250 km ni tashkil etadi. Aksariyat hollarda yengil taksi avtomobillardan foydalanuvchi yoʻlovchilar yuk bilan qatnovchi yoʻlovchilardir.
Shuning uchun ham taksidan foydalaniladigan avtomobillarga texnik jihatdan yuqori darajada ishonchli, dinamik sifati yuqori, yoʻlovchilarni oʻtirish va ular yuklarini joylashtirish qulay boʻlishi talablari qoʻyiladi.
Barcha yengil taksi avtomobillarida kira haqini oʻlchab boruvchi asbob-taksometr hamda chiroqli signal qurilmalari boʻlishi lozim. Bunda koʻk chiroqli signal taksi boʻshligini, qizil chiroqli signal uning aksi, ya‗ni bandligini koʻrsatadi. Taksometrning bir necha xil kira haqini hisoblovchilari boʻlib, avtomobil harakatiga uzatmalar qutisi orqali ishlaydi, agar buyurtmachi talabiga binoan kutib turilsa yoki harakat tezligi 15 km/soatdan kichik boʻlsa, asbob ichiga oʻrnatilgan soat mexanizm bilan avtomobildan foydalanish haqi hisoblanib boriladi. Taksometrlar Davlat standarti talabiga binoan va avtomobil spidometri (harakat tezligi koʻrsatuvchi asbob) kabi plombalanishi shart.
Shahar mikrotumanlari yoki yoʻlovchilar oqimi koʻp boʻlgan yirik uzellardagi korrespondentlar (ya‗ni yoʻlovchilar) tashuvchi yoʻllarni yoki marshrutlarni tashkil etish asoslari boʻlib, ularning yigʻindisi shahar transport shahobchalarini tashkil etadi.
Aytilgan shahobchalarni shahar xududlariga oqilona joylashtirish va turli xildagi shahar transportlari orasida yoʻlovchilar tashish ishini muvofiqlashtirishda marshrutlarni iloji boricha yoʻlovchilar qatnovi uchun zarur boʻlgan vaqtni tejash, ya‗ni uni minimal boʻlishi, harakat muntazamligi va tekisligini hisobga olib, marshrutlarni toʻgʻri chiziqli boʻlishi maqsadga muvofiqdir. Bunday talablarni bajarishlik uchun harakatni eng qisqa yoʻnalish boʻyicha (amalda bor yoʻl va koʻchalarni hisobga olib), aholi zich yashaydigan va markazni chetki tumanlar bilan birlashtiruvchi hamda turli xil, eng avvalo bor metropoliten transportlari bilan (agar bunday transport boʻlsa) tutashuvchi marshrutlar tashkil etilishi tavsiya etiladi.
Marshrutlar yoʻnalishi va transport shahobchalarining joylashuvi (konfiguratsiyasi) yoʻlovchilar hosil etuvchi va yoʻlovchilarni koʻplab
qabul qiluvchi tugunlar shahar hududidagi joylashuvigi bogʻliq boʻlmay, shaharning transport harakatlari kommunikatsiyalarini joylashuvi, koʻchalarning alohida xususiyatlari, ulardagi harakat zichligi va jadalligi kabilarga ham bogʻliqdir.
Amalda bor yirik shaharlardagi yoʻlovchilarga xizmat etish shahar transporti turlari (metro, tramvay, trolleybus va avtobus) ichida eng koʻp tarqalgani avtobus transportidir. Avtobus transporti koʻpchilik kichik va oʻrta shaharlarda yagona yoʻlovchilar tashuvchi transport turidir.
Trolleybus
Boshlangʻich kapital xarajatlarni kamligi (ammo avtobusdan koʻp), harakatning tinchligi, jadal tezlana olishligi, aloqa tezligining kattaligi, havodagi kontakt-sim qurilmalarining murakkabligi (ayniqsa kesishish joylari, strelkasi), manevrchanligini avtobusga nisbatan kamligi sababli)
Tramvay
- Tashish qobiliyatining kattaligi
- Yoʻlovchilar oqimi koʻp boʻlganda joylarda tashish tannarxining arzonligi;
- Boshqarishni soddaligi;
- Manevrchanlikning kamligi;
- Harakatdagi shovqinni koʻpligi;
- Boshlangʻich kapital harajatlarning juda kattaligi.
Metro
- Tashish qobiliyatining eng kattaligi;
- Aloqa tezligining eng kattaligi;
-Harakat muntazamligining yuqoriligi (toʻsiqlar yoʻqligi) harakat xavsizligining eng kattaligi;
- Boshlangʻich kapital xarajatlarning juda kattaligi.
Texnik-ekspluatatsion koʻrsatgichlariga binoan yoʻlovchilar transportning har bir turining eng oqilona ishlatish joylari bor.
Juda katta quvvatli yoʻlovchilar oqimiga, ayniqsa markaziy joylarda yer usti transporti ishini yengillashtirishda metroning xizmati beqiyosdir; metroning bir yoʻnalishi soatiga 50-60 ming kishi tashish quvvatga ega boʻlgan yoʻlovchilar oqimiga xizmat qila oladi.
Tramvay muhim ahamiyatli katta quvvatli yoʻlovchilar oqimiga xizmat qiladi; metro yoʻnalishining davomi sifati shahar tumanlarini shahar atrofi bilan bogʻlashda koʻpincha tramvaydan foydalaniladi; Bir tramvay yoʻli, undagi vagonlar soniga koʻra soatiga 15-18 ming yoʻlovchilar oqimi quvvatiga ega yoʻnalishga xizmat qila oladi. Sutkasiga kamida 5 ming yoʻlovchilar oqimi boʻlgandagina tramvay yoʻllarini qurishik maqsadga muvofiqdir.
Trolleybus tramvayni shaharning asosiy yoʻnalishlarida almashtirishda hamda yoʻlovchilar oqimi kam boʻlmagan hollarda shaharni uning atrofi bilan birlashtirishda qoʻllaniladi; bir trolleybus yoʻli soatiga 5-9 ning yoʻlovchilar oqimiga xizmat etishi mumkin. Trolleybus yoʻnalishini ochishlik uchun ayni yoʻnalishda sutkasiga kamida 2 ming yoʻlovchilar oqimi boʻlishligi maqsadga muvofiq deb topilgan.
Avtobuslar shaharning markaziy hududlaridagi qisqa masofali qatnovlarda metro, tramvay va trolleybus yoʻnalishlariga paralel qoʻshimcha, ya‗ni ular marshrutlarini yanada toʻldirish maqsadida ishlatiladi. Yoʻlovchilar transportining boshqa turlari boʻlmagan yoki yoʻlovchilar oqimi kichik joylarda musaqil ravishda avtobus marshrutlari xizmati tashkil etiladi; shahar bilan shahar atrofi yoʻlovchilar aloqalarini oʻrnatishda avtobus xizmatining alohida oʻrni bor. Bir harakat yoʻnalishidagi bir avtobus yoʻli soatiga 5-7 ming yoʻlovchilar oqimiga va parallel lentali harakatlarda esa 10 ming yoʻlovchilar oqimiga xizmat etish qobiliyatiga ega.
Yoʻlovchilarni tashish quyidagi turlarga boʻlinadi:
a) shaharda tashish;
b) shahar atrofida tashish;
v) shaharlararo tashish;
g) xalqaro tashish.
Yoʻlovchilar:
a) yoʻnalishli avtobuslarda;
b) yuridik va jismoniy shaxslarga ularning buyurtmanomalari (buyurtmalari)ga yoki tashishning boshqa shartnomalari boʻyicha beriladigan avtobus va yengil avtomobillarda;
v) yoʻnalishsiz taksilarda;
g) yoʻnalishli taksilarda tashiladi.
Yoʻnalishli avtobuslar va yoʻnalish taksilari harakati:
a) shahardagi yoʻnalishlarda — shaharlarning hokimliklari yoki shaharlar hokimliklari tomonidan tashkil etiladigan shahar yoʻlovchilar tashish transportini boshqarish organlari tomonidan;
b) shaharlar atrofidagi va viloyatlar ichidagi shaharlararo yoʻnalishlarda — viloyatlar hokimliklari yoki Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi hamda viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari tomonidan tashkil etiladigan yoʻlovchilar tashish transporini boshqarish organlari tomonidan;
Yangi yoʻnalishlarni tashkil etish (ochish) qonun hujjatlarida belgilangan tartibda:
a) shaharlarda — shaharlar hokimliklari yoki shahar yoʻlovchilar tashish transportini boshqarish organlari tomonidan Toshkent shahar ichki ishlar bosh boshqarmasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va viloyatlar ichki ishlar boshqarmalarining hududiy yoʻl harakati xavfsizligi boshqarmalari bilan yoʻnalishlar sxemalarini kelishgan holda;
b) shahar atrofidagi va viloyatlar ichidagi shaharlararo yoʻnalishlarda —
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi hamda viloyatlar va Toshkent shahar hokimliklari yoki yoʻlovchilar
tashish transportini boshqarish organlari tomonidan Toshkent shahar ichki ishlar bosh boshqarmasi, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi va viloyatlar ichki ishlar boshqarmalarining hududiy yoʻl harakati xavfsizligi boshqarmalari bilan yoʻnalishlar sxemalarini kelishgan holda;
v) viloyatlararo, shaharlararo va xalqaro yoʻnalishlarda — Oʻzbekiston
Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Yoʻl harakati xavfsizligi bosh boshqarmasi bilan yoʻnalishlar sxemalarini kelishgan holda Oʻzbekiston avtomobil va daryo transporti agentligi tomonidan amalga oshiriladi.
Shahar yoʻlovchilar tashish transporti oʻnalishlari quyidagi turlarga boʻlinadi:
a) shahardagi oddiy, tezkor, ekspress va tigʻiz paytlardagi qoʻshimcha yoʻnalishlar;
b) shahar chetidan koʻpi bilan 2 km chetga chiquvchi shaharda qatnovchi yoʻnalishlar;
v) yoʻnalishli taksilar.
Shahardagi yoʻnalishlar shahar (shaharcha)dagi turar joy va sanoat hududlarini madaniy-maishiy va sport-sogʻlomlashtirish tashkilotlari, vokzallar, aeroportlar, avtostansiyalar, metro stansiyalari, temir yoʻl platformalari, pristanlar va shu kabilar bilan transport aloqasini ta‗minlashi kerak.
Aholiga xizmat koʻrsatish xususiyatiga muvofiq shahardagi yoʻnalishlar bir nechta ish rejimiga ega boʻlishi mumkin:
a) sutka, hafta kunlari, oyning belgilangan davri mobaynida amal qiladigan doimiy yoʻnalishlar;
b) dam olish hududlari, sport-sogʻlomlashtirish komplekslari, yarmarkalar va shu kabilar faoliyat koʻrsatadigan davrda tashkil etiladigan mavsumiy yoʻnalishlar;
v) maxsus yoʻnalishlar;
g) koʻcha–yoʻl shohobchalarida favqulodda vaziyatlar paydo boʻlganda, ayrim uchastkalar, transport yoʻllari va maydonlar yopilganda joriy etiladigan vaqtinchalik yoʻnalishlar.
Boshqarish sistemasi transport jarayoʻnini bajarish jarayoʻnida toʻliq va toʻgʻri informatsiyalarni egallashi kerak.
|