Ximiyalashtirish - Xi-bob. Korxonaning investitsion faoliyati

Ximiyalashtirish – bu ishlab chiqarishning hamma sohalarida ximiya
fanining barcha yutuqlaridan keng foydalanish. Ishlab chiqarishning barcha
jarayonlariga ximik materiallarni, xomashyo va materiallarni qayta ishlashning
ximik usullarini joriy etishdash iboratdir. Ximiyalashtirish yordami bilan oldindan
belgilangan xususiyatli xomashyo materiallarni tayyorlash mumkin. Masalan,
bo‘yoq va laklar, sintetik kauchuk, sintetik tola, plastmassalar va h.k.
O‘zbekiston Respublikasi juda katta fan-texnika salohiyatiga ega. Bu yerda
O‘zbekiston FA va 400 dan ortiq ilmiy- tadqiqot muassasasi tashkiloti bo‘lib, ularda
fan-texnika taraqqiyotining fundamental va amaliy muammolari tadqiq qilinadi,
xususan, sanoat ishlab chiqarishiga uning ilmiy-texnika bazasini mustahkamlash
borasida ilmiy va amaliy yordam ko‘rsatiladi.
Mustaqillik yillarida O‘zbekiston sanoatiga xorijiy mamlakatlarning fan va
texnika sohasidagi tajribalarini olib kelish hamda ularni joriy etish masalasiga juda
katta e’tibor berilmoqda. Keng ko‘lamda globallashuv jarayoni kechayotgan
bugungi kunda olimlarning yutuqlari tijoratlashib bormoqda va hozirgi paytda
dunyo bozoridagi eng qimmat mahsulot turlaridan biriga aylanmoqda.
12.2. Korxonada innovatsion faoliyatni tashkil etish usullari
Innovatsion strategiyaning mohiyati, uning korxona umumiy strategiyasi
bilan aloqasi. Bozor munosabatlari qanchalik keng tarqalgan bo‘lsalar, shunchalik
ravshanki, tovar ishlab chiqaruvchilarning raqobat afzalliklari ular tomonidan
tanlangan strategiya va uni amalga oshirishning muvaffaqiyatiga yaqinroq
bog‘liqlikda bo‘ladi. Shuning uchun korxona strategiyasiga borgan sari kattaroq
e’tibor qaratiladi. Uning umumiy yaxlitligida u bir necha elementlarning summasi
sifatida ko‘rib chiqilishi mumkin. Ular orasida – tadbirkorlik, ishlab chiqarish,
ilmiy-texnik, marketing va innovatsiya bor. Oxirgisining mohiyati shundan iboratki,
u strategiyaning qolgan barcha elementlarini belgilangan ma’noda “yutib yuboradi”:
Ulardan har biri sapchish bilan “ma’qullangan” yangiliklar, ya’ni innovatsiyalardan
foydalanish imkoniyatiga egalar. Ushbu nuqtai nazardan innovatsion strategiyani
tovar ishlab chiqaruvchilar tomonidan hal qilinadigan muammolarning butun doirasi
uchun tayanch sifatida ko‘rib chiqish to‘g‘ri bo‘ladi.
Korxona strategiyasi ilmiy - texnik taraqqiyotni boshqarish strategiyasini
shakllantiradi va yo‘lga soladi, ya’ni innovatsion faoliyatning roli, o‘rni, bazasi va
ma’nosini belgilab beradi. O‘z navbatida innovatsion strategiya korxona
strategiyasini chuqurlashtiradi, aniqlab beradi va amalga oshishiga ko‘maklashadi.
U yana maqsadlarga erishish va milliy iqtisodiyot nuqtai nazaridan korxona
tashqarisidagi ustuvorliklarni qo‘yishga yordam beradi, masalan:
resurslardan ratsional foydalanishga;
yuqori samarali va qulay sotsial – iqtisodiy natijalarga erishishga;
ishlab chiqarish va noishlab chiqarish tashkilotlarining barcha
tarmoqlarida va butun “Fan. Tadqiqot. Konstruktorlik ishlari – tajribaviy ishlab
chiqarish foydalanishga kiritish” davrasi bo‘yicha vaqt va ham ishlarni amalga
oshirishning ratsionalligi va sifati nuqtai nazaridan yangilik kiritishlarning
tejamkorligiga va amalga oshirilishiga erishish.
Korxonaning umumiy strategiyasi va ilmiy – texnik taraqqiyot sohasidagi
strategiya o‘rtasidagi aloqa, hammadan avvalo, yangi mahsulotni tadbiq etilishi va
ishlab chiqarish jarayonidagi o‘zgarishlarda amalga oshiriladi. Ilmiy – texnik
yangiliklar sohasidagi strategiya korxonada uning faoliyati muammolarining butun
majmuasi bilan uzluksiz bog‘liq qayta ishlab chiqarish jarayonlarini rivojlanishi
strategiyasi doirasida amalga oshiriladi. Yangi mahsulotni tadbiq etish strategiyasi
korxona nimani, qachon va qanday, qanday texnik – iqtisodiy darajada, hamda
qanday sharoitlarda ishlab chiqarishini belgilab beradi. U rezervlardan talablar
darajasini oshirib, ularni bajarishning asosiy yo‘llarini ratsionallashtirgan holda,
qachon va qanday foydalanishni ko‘rsatadi. Yangilik kiritishlar strategiyasini
umumiy strategiya konteksti bilan qanday munosabatlarda bo‘lishi, bu yangiliklar
ajratilgan holda vujudga keladilarmi, bular juda muhimdir. Bu holda ularni hayotga
iqtisodiy tadbiq etilishi ularni paydo bo‘lishi bosqichidayoq buzilish xavfi ostida
bo‘ladi.
Innovatsion strategiya korxonadagi qayta ishlab chiqarish jarayonini
rivojlanishining, uning sifatiy ta’riflari nuqta nazaridan samarali dinamikasini
ta’minlaydi. U umumiy strategiyada dvigatel rolini o‘ynagandek bo‘ladi. Bir qator
sanoati rivojlangan mamlakatlarda xuddi innovatsion strategiya korxonaning
raqiblar, iste’molchilar, yetkazib beruvchilar bilan munosabatlarini ta’riflaydi.
Korxona umumiy strategiyasining turi uncha bog‘liqdir.
Demak, innovatsion strategiya yo‘nalishlarini belgilash, istiqbolli
rivojlanishning ustuvorliklarini tanlash, korxonani rivojlanishi va sanab o‘tilgan,
maqsadlarga erishish uchun tadbirlar majmuasiga talablarni ishlab chiqish bo‘yicha
maqsadga qaratilgan faoliyatdan iborat bo‘ladi.
Korxonaning innovatsion strategiyasini shakllantirish. Innovatsion strategiya,
korxonaning strategiyasi, iqtisodiy holati, ilmiy – texnik salohiyati, ilmiy – texnik
vazifalar portfeli va bu vazifalarning o‘zlarining bir birlari bilan bog‘lovchi har xil
bog‘liqliklarni baholash va tahlil qilishning uzluksiz jarayoni natijasidan iborat
bo‘ladi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida rahbarga yaxshi mahsulotga ega bo‘lish yetarli
emas, u raqiblardan orqada qolmaslik uchun yangi texnologiyalarni paydo bo‘lishi
orqasidan e’tibor bilan kuzatishi va ularni o‘z firmasiga tadbiq etishni rejalashtirish
kerak. Qo‘yilgan maqsadlarga erishish uchun bir qator strategik vositalar mavjud.
Strategiyani qarorlar qabul qilish jarayoni sifatida belgilash mumkin. Uni
tanlash rejalarni ishlab chiqish, ilmiy tadqiqotlar va innovatsion faoliyatning boshqa
shakllarini o‘tkazishni belgilab beradi.
Strategik rejalashtirish quyidagi ikkita asosiy maqsadni ko‘zlaydi:
1. Resurslarni samarali taqsimlash va foydalanish. Bu ichki strategiya deb
ataluvchidir. Sarmoyalar, texnologiyalar, odamlar kabi cheklangan resurslardan
foydalanish rejalashtiriladi. Bundan tashqari yangi sohalardagi korxonalarni xarid
qilish, istiqbolsiz sohalardan chiqish, korxonalarning samarali “portfeli” investitsion
takliflar majmuasini shakllantirish amalga oshiriladi.
2. Tashqi muhitga moslashish. Quyidagi vazifa qo‘yiladi: tashqi omillar
(iqtisodiy o‘zgarishlar, siyosiy omillar, demografik vaziyatlar va boshqalar) ni
o‘zgarishiga samarali moslashishni ta’minlash.
Strategiyani ishlab chiqish tashkilotning umumiy maqsadini shakllantirishdan
boshlanadi. Maqsadni qo‘yilishi firmaning tashqi muhit, bozor, iste’molchi bilan
aloqalarida muhim rol o‘ynaydi.
Umumiy maqsad quyidagilarni hisobga olishi kerak:
firma faoliyatining asosiy yo‘nalishi;
tashqi muhitdagi ishchi tamoyillar (savdo iste’molchiga munosabat,
ishga doir aloqalarni olib borish tamoyillari);
tashkilotning madaniyati, uning an’analari, ishchi muhit;
“sifatni umumiy boshqarilishi” ni qamrab olish.
Keyingisi bozor munosabatlarini rivojlanishida g‘oyatda dolzarb bo‘ladi.
Tashqi muhitdagi jarayonlar va o‘zgarishlar firmaga hayotiy muhim ta’sir
ko‘rsatadi. Tashqi muhit bilan bog‘liq asosiy omillar – bu iqtisodiyot, siyosat, bozor,
texnologiya, raqobatdir. Shuning uchun asosiy raqiblarni belgilash va ularning
bozordagi o‘rinlari (bozordagi ulushi, sotishlar hajmlari maqsadlari va h.k)ni
aniqlash zarur, raqiblarning kuchli va kuchsiz tomonlarini sinchiklab o‘rganish va
ularning natijalarini shaxsiy ko‘rsatkichlar bilan solishtirish raqobat kurashi
strategiyasini yaxshiroq o‘ylab ko‘rishga imkon beradi.
Ichki muhitning tahlili firma faoliyatidagi kuchli va kuchsiz tomonlarni
aniqlash maqsadida o‘tkaziladi.
Strategiya nazariy va empirik (tajribaga asoslangan) tadqiqotlarning
boshlang‘ich nuqtasi bo‘ladi. Tashkilotlar, ularning asosiy qarorlarni qabul qiluvchi
rahbarlari o‘zlarini yangiliklardan foydalanish strategiyasi bilan qanchalik
bog‘langanlari bilan farqlanishlari mumkin. Agar yuqori rahbariyat yangilik
kiritishni amalga oshirishga harakatlarni qo‘llab quvvatlasa, unda uni tashkilotlarda
tadbiq etishga qabul qilinishi ehtimoli oshadi. Korxonaning maqsadiga muvofiq
strategiya shakllantiriladi.
Innovatsion strategiyaning turlari va tanlanishi. Firmaning bozordagi yangilik
kiritishlar strategiyasi hujumkor va himoyaviy xarakterga ega. Kompaniya odatda
muvofiqlashtirilgan bozor tomonida ta’riflanuvchi innovatsion strategiyalarning
o‘zining majmuasiga ega. Bunday majmua o‘z ichiga ham xatarli (hujumkor) va
ham xavfsiz (himoyaviy) strategiyalarni oladi.
Hujumlar strategiya bozorning belgilangan segmenti va sotish sohasidagi
innovatsiyalar nuqtai nazaridan yetakchi korxona bo‘lishga harakat qilish va
bo‘lishni bildiradi.
Kompaniya tomonidan yangilik kiritishlarni faol qidirib topish va ishlab
chiqishga
qaratilgan
hujumkor strategiyani xo‘jalik faoliyatining ham
o‘zlashtirilgan va ham uning uchun yangi sohalar sifatida qabul qilish tashkiliy
tuzilmadagi katta o‘zgarishlarni taqazo qiladi.
Innovatsiyalarning tashabbuskorlari oshirilgan xatar sharoitida ishlashdilar,
ammo ta’sis etuvchi xarakterga esa yangilik kiritishlarni muvaffaqiyatli amalga
oshirilishida ishlab chiqarishning o‘rtagacha nisbatan pastroq salmoqli harajatlariga
ega yangi raqobatbardosh mahsulot portfelini mavjudligida aks ettiriluvchi
“iqtisodiy mustahkamlik” zahirasi mavjud.
Ammo sanoati rivojlangan mamlakatlar firmalarining amaliyoti darak
berishiga, odatda hatto yirik va qudratli korxonalar ham tovarlar turlarining keng
doirasida tajovuzkor strategiyadan foydalana olmaydilar va tavakkalchilik
qilmaydilar. Qoidaga ko‘ra, faqat u tovarlarning bir yoki bir necha alohida olingan
turlariga nisbatan, uni o‘tkazish uchun qulay sharoitlar mavjud bo‘lgan holdagina
qo‘llaniladi.
Hujumkor strategiya mavqeini egallash va saqlab qolish ma’nosida judayam
murakkabdir. U o‘zini ishlab chiqarishning korxona resurslarini jamlagan munosib
istiqbolli sohasini tanlashda oqlaydi. Faoliyat sohasi (segment) ni to‘g‘ri tanlash
yangi mahsulot bilan yorib o‘tish, tor sohada innovatsiyalarni amalga oshirishga
yuqori xarajatlari to‘sig‘ini yenchib chiqishni strategik rejalashtirish imkoniyatini
beradi. Nisbatan qisqa davr (ikki – uch yil) davomida bu sohada korxona ustuvorlik
qilishi, ilg‘or o‘rinlarni ushlab turadi. Keyinchalik, raqiblik qiluvchi korxona ushbu
tovarlar iste’molchilarining keng darajasini egallashga harakat qilgan vaqtda unga
yo boshqa samarali innovatsiyalarni qayta mo‘ljallash, yoki qat’iy raqobat
sharoitlarida sotish bozorlari uchun kurashga kirishga to‘g‘ri keladi.
Firma faoliyatining tanlab olingan umumiy strategiyasidan kelib chiqqan
holda, bozorda mahsulotga nisbatan strategiya tanlanadi. Uning mohiyati firma
imkoniyatlarini bozordagi vaziyatga muvofiqlashtirishdan iborat, ya’ni ichki muhit
tashqi muhitga o‘xshash bo‘lishi kerak. Strategiyalar har xil bo‘lishlari mumkin,
asosiysi – har bir aniq bozor va tovar uchun munosibini tanlashdir.
Hujumkor – tajabbuskor yondashishning quyidagi bazaviy strategiyalarini
ajratish mumkin.
1.Xarajatlar bo‘yicha afzalliklarga erishish. Bu holda kompaniyaning siyosati
arzonroq ishlab chiqarish va mahsulotlarni sotish hisobiga raqobat afzalligiga
erishishdan iboratdir. Masalan, qimmat turuvchi birga bo‘luvchi xizmatlardan voz
kechish, ishlab chiqarishda mahsulotlarning arzonroq modellarini yaratish, arzonroq
texnologiyalardan foydalanish hisobiga. Bunday strategiyada firma keng bozor va
tovarlarning katta miqdorini ishlab chiqarishga qaratiladi. Ommaviy ishlab chiqarish
solishtirma xarajatlarni limitlashtirish va past narxlarni o‘rnatishga imkon beradi.
Bu pirovardida raqiblarga nisbatan foydaning yuqori ulushiga ega bo‘lish, tannarxni
o‘sishiga tezkor javob qaytarish narxlar darajasini mo‘ljallovchi iste’molchilarni
jalb qilish imkoniyatini beradi. Shuning bilan birga, bunday strategiya yetarlicha
moliyaviy resurslarga ega bo‘lmagan firma uchun g‘oyatda xavfli bo‘lishi mumkin,
chunki u mahsulot iste’molchilari sonini vaqtincha kamayishi va raqiblar bilan
narxli kurashga olib kelishi mumkin.
2. Bozorning aniq segmentiga mo‘ljallangan strategiya. Ushbu holda firma
bozorning o‘ziga xos segmentini ajratadi va past narxlar va noyob takliflar yo‘li
bilan o‘ziga xos iste’molchilarga mo‘ljallangan bir necha asosiy tovarlarga harakatni
jamlab va raqiblar qanoatlantira olmagan bozorga xizmat ko‘rsatishda alohida
obro‘ni yaratish bilan, xarajatlarni nazorat qiladi. Mahsulotga noyoblikni berish,
hammadan avval, raqib mahsulotlariga nisbatan uning sifati va o‘ziga xos iste’mol
xususiyatlarini oshirish hisobiga amalga oshiriladi – masalan, kompaniyaning
yetakchilik holatiga mahsulotlarni, raqiblik qiluvchi firmalar to‘liq darajada taqdim
eta olmaydigan birga bo‘luvchi xizmatlarga ega majmualarni sotish hisobiga
erishiladi. Muhim jihati o‘z mahsulotini “uni bozorda tanib olinishni ta’minlash
bilan haqiqiy ajratilishi” bo‘yicha harakatlarni birlashtirishdir. Bunda ushbu
mahsulotning sifat yo kompaniyaning o‘zining nomi bilan yoki ushbu mahsulot
uchun maxsus ishlab chiqilgan savdo markasi bilan o‘zao bog‘lanadi.
3. Yangi bozorlarni mo‘ljallash. Bir vaqtda yangi tovarlarni ishlab chiqish va
yangi mintaqalarni o‘zlashtirishni ko‘zda tutadi. Bu eng xatarli va qimmat
strategiya, ammo xuddi u korxonaning beqaror tashqi muhitdagi barqarorligini
ta’minlaydi. Firma o‘zining raqobat afzalliklaridan samarali foydalanishi mumkin
bo‘lgan faoliyat sohasini aniqlashga harakat qiladi.
Ushbu strategiya doirasida bir qator variantlar ko‘zdan kechiriladi:
Xatarning kichik ulushiga ega firma fundamental ishlovchi, aniq bir
yerga jamlangan strategiyaga suyangan holda, muvaffaqiyatga erishish
imkoniyatiga ega;
Bozorning katta ulushini nazorat qiluvchi firma umumiy xarajatlar
bo‘yicha afzalliklar natijasida raqiblardan o‘zib ketishi mumkin.
Jiddiy ilmiy – texnik salohiyat va moliyaviy imkoniyatlarga ega firma
har
tomonlama
rivojlanish
strategiyasini
qo‘llab,
o‘z
tovarlarning
raqobatbardoshligini ta’minlashi mumkin.
Innovatsion faoliyatda o‘z raqiblaridan o‘zib ketishi va bu o‘zib ketishni
o‘stirishni mo‘ljalli zamonaviy bozorda katta afzallikka erishuvchi firmalar
tajovuzlar bozor harakatlari strategiyasining asosi bo‘ladi.
O‘rtacha hujumlar strategiya “ikkinchi eng yaxshi ishlab chiqaruvchi”, ba’zi
bir hollarda bevosita yetakchi firmadan keluvchining mavqeni ta’minlaydi. Odatda
uni, yana faoliyatning ba’zi bir turlarida, qudratli va yirik firmalar qo‘llaydilar.
Bu strategiya boshqaruv nuqtai nazaridan murakkabdir, chunki doimiy
ravishda muvaffaqiyatga da’vogarlar guruhida ikkinchi o‘rinni saqlab qolish,
samarali innovatsion siyosatni o‘tkazish zarur.
O‘rtacha hujumkor strategiya keng iste’molchiga mo‘ljallangan (ommaviy
sotish, natijada katta daromad), shuning bilan bir vaqtda faol hujumkor strategiya
murakkab innovatsiyalarga haq to‘lay oladigan ilg‘orroq iste’molchilar bozorlarida
yuqori rentabellikni ta’minlashga qaratilgan.
Mudofaa strategiyasi o‘rtacha korxonaning, ba’zi bir hollarda raqobat yo‘qligi
sababi (masalan, ba’zi bir sohalardagi raqobat uchun imkoniyat bo‘lmagan yakka
hokimlik holati) bo‘yicha sotish qiyinchiliklarini yecha olmaydigan korxonaning
mavqeini saqlab qolishga qaratilgan.
Ushbu strategiyadan foydalanuvchi korxonalar odatda tadqiqotlar va
ishlamalarda ba’zi bir hollarda innovatsion faoliyatdagi ilg‘or o‘rinlarni egallash va
saqlab qolish bilan bog‘liq boshqa xarajatlarda katta darajada tejamkorlik qiladilar.
Ular ushbu sohadagi ilg‘or korxonalarning tajribasi va yutuqlarini qabul qilishning
har qanday imkoniyatlaridan foydalanadilar, buning natijasida mahsulot ishlab
chiqarishni o‘zlashtirishga o‘z harajatlarini maqsadga qaratilgan holda
pasaytiradilar.
Mudofaa strategiyasini qo‘llash odatda ishlab chiqaruvchiga bozorda
mustahkamlanib qolishga kamroq imkoniyat beradi, unda hujumkor strategiyaga ega
ishlab chiqaruvchilar to‘siqlar va kamsitishlarsiz o‘z mahsulotlarini sotishlari
mumkin. Agar hatto “himoyalanuvchi” ishlab chiqaruvchi bunday bozorga kirishga
harakat qilsa ham, u sotishning belgilangan sohasi (faraz qilamiz rivojlanayotgan
mamlakatlar bozori) tomonidan taqdim etilayotgan boshqa imkoniyatlardan
foydalanishi mumkin. Ba’zi bir korxonalar ichki bozordagi yakka hukmronlik
sharoitlarida bu strategiyadan muvaffaqiyatli foydalanadilar.
Qoldiqli strategiyaning mohiyati egallab bo‘lingan bozorda innovatsion
jihatdan o‘rtacha yoki hatto qoloq mahsulotlar bilan mustahkamlanib qolishga
intilishdan iboratdir. Odatda u ushbu bosqichda innovatsion faoliyatning ushbu
uchastkasidagi yetakchi ishlab chiqaruvchi raqobat kurashidan chiqqan vaqtda
harakat qiladi. Ba’zida, asosan kichik korxonalar uchun endi yirik ishlab
chiqaruvchilarni jalb qilmaydigan qoldiqli talabdan foydalanish bo‘ladi. Buning
uchun tadqiqotlarga va o‘zlashtirib bo‘lingan yutuqlarni tadbiq etish uchun kichik
xarajatlar zarurdir.
Qoldiqli strategiyadan foydalanish (masalan, mamlakat mahsulotlarini xorijiy
bozor tomon harakatlantirish) ko‘pgina holllarda oson ish emas. Raqobatni
yetarlicha baholay olmaslik yoki vaqtni noto‘g‘ri belgilash (oldinga chopib ketish
yoki judayam uzoq orqada qolish) sotishda yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Har
xil holda qoldiqli strategiyadan foydalanish vaqtli doiralar bilan chegaralangan va
sotish sohasidagi yuqori ehtiyojni ko‘zda tutadi (masalan, boshqa firma
mahsulotlarining o‘zlashtirib bo‘lingan navlarga ehtiyot qismlar ishlab chiqarishda
tez qayta mo‘ljallanish yoki konservativ iste’molchilar bilan ishlash).
Tabiiyki, xo‘jalik amaliyotida bayon qilingan strategiyalarning har xil
modifikatsiyalari mavjud. Ammo shubha yo‘qki, har bir alohida korxona ishlab
chiqarishning alohida sohalari va turlar va mahsulotlarning navli guruhlari uchun
har xil innovatsion strategiyalarni parallel ravishda qabul qilishlari mumkin.
Korxona rivojlanishining samarali innovatsion strategiyasini tanlash jarayoni
innovatsion faoliyatning har xil turdagi yangilik kiritishlarida namoyon bo‘luvchi
har xil shakllarini baholashni ko‘zda tutadi. Ammo amalda bu holatni amalga
oshirish katta qiyinchiliklarga duch keladi. Ulardan asosiysi – menejmentning
obyekti sifatida ko‘rib chiqilayotgan innovatsion jarayon xo‘jalik faoliyatining har
tomonini qamrab olishi va vazifaviy yoki ishlab chiqarish tizimchasining tarkibiy
qismi bo‘lishidir. Masalan, ishlab chiqarish korxonasining asosiy maqsadlariga
quyidagilar kiradi:
berilgan turdagi va belgilangan muddatlarda yuqori sifatli mahsulotlar
ishlab chiqarish;
ilmiy – texnik salohiyatdan foydalanishning samaradorligini oshirish;
faol tashqi iqtisodiy operatsiyalarni olib borish;
ishlab chiqarishning iqtisodiy xavfsizligini ta’minlash va xo‘jalik
faoliyatining jamiyat uchun salbiy bo‘lgan oqibatlarni bartaraf etish va h.k.
Tushunarliki, bularning barchasi innovatsion strategiyaga kiritilishi kerak.
Bunda aytib o‘tilgan maqsadlardan birinchisi mahsulotlar va ishlab chiqarish
texnologiyalarini takomillashtirish va yangi mahsulotlar va jarayonlarni
o‘zlashtirishni ko‘zda tutadi. Bu, kamida, asosiy faoliyatning moliyaviy natijalarini
pasaytirmaslik va buning uchun biznesning tashqi muhiti o‘zgargan holda
korxonaning bozordagi o‘rnini saqlab qolishga imkon beradi. Ko‘rsatib o‘tilgan
maqsadlarning ikkinchisi ishlab chiqarish, xizmat ko‘rsatish, boshqaruv
jarayonlarini ratsionallashtirilishiga asoslanadi. Bunga ishlab chiqarish va vazifaviy
tuzilmalarni takomillashtirib, resurslar (xodimlar, axborot, moliya, moddiy)dan
foydalanishning samaradorligini oshirib, ishlab chiqarish – texnik va muxandislik
bazasini ratsional ravishda asoslab, erishish mumkin. Tashqi iqtisodiy faoliyatda
muvaffaqiyatlarni jiddiy mo‘ljallash (uchinchi maqsadga erishish) ham jahon
bozoridagi raqobatbardoshlikning istiqbollarini ta’minlovchi tegishli boshlanishni
ko‘zda tutadi.
Ekologik xarakterdagi muammolarga kelsak (yuqorida sanab o‘tilgan
maqsadlardan to‘rtinchisi nazarda tutuiladi), unda yechimni quyidagilarda qidirish
kerak:
chiqindisiz texnologiyalarni ishlab chiqish va qo‘llash;
ham iste’molchi va ham ishlab chiqaruvchilar uchun ekologik xavfsiz
mahsulotni ishlab chiqarish;
talab qilingan holda tabiatni muhofaza qiluvchi inshoatlarni qurishdan.
Korxona asosiy faoliyatining barcha ko‘rsatib o‘tilgan jihatlari u yoki bu
darajada innovatsion jarayon doirasida bo‘ladi. Bu ularni innovatsion startegiyani
ishlab chiqishga qaratilgan menejmentning o‘ziga xos obyektlari sifatida ko‘rib
chiqishni maqsadga muvofiqligini asoslab beradi.
Innovatsion strategiya xo‘jalik yurituvchi subyektning o‘ziga xosligini aks ettiruvchi
boshqaruv qarorlari orqali amalga oshiriladi.
Tovar ishlab chiqaruvchilar innovatsion strategiyasining asosiy qoidalari
dasturda gavdalanadilar, unda uni amalga oshirishning muddatlar, resurslar,
ijrochilar bo‘yicha o‘zaro bog‘langan maqsadlar, vazifalar va bosqichlar
shakllantiriladilar, dasturga ishlab chiqilayotgan obyektni yuritishning o‘ziga
xosligini aks ettiruvchi aniq tadbirlarning ro‘yxati ilova qilinadi. Ammo,
keyinchilardan qat’iy nazar, hamma vaqt innovatsion dasturni amalga oshirilishini
borishida hal qilinadigan umumiy tartibdagi bir qator boshqaruv vazifalari mavjud.
Xususan, korxonaning yuqori rahbariyatiga quyidagilar zarur: yangi mahsulotlarni
sotishda daromadlarni ko‘paytirishning aniq maqsadlarini qo‘yishga e’tiborni
jamlash, innovatsion jarayonni jadallashtirish bo‘yicha tadbirlar majmuasini ishlab
chiqish, ITTKI sohasiga investitsiyalar kiritish hajmlarini o‘sishini ta’minlash,
hamda xodimlarning barcha kategoriyalari uchun samarali undovchi sababli
mexanizmlarni yaratish va qo‘llab quvvatlash. Faqat ko‘rsatib o‘tilgan vazifalarni
kompleks hal qilishdagina dastur, demak, umuman korxonaning innovatson
strategiyasini ham muvaffaqiyatli amalga oshirish mumkin.
Mikro va makrosohaning aniq sharoitlariga ko‘ra korxona innovatsion
strategiyaning ikkita asosiy turlari: passiv xarakterga ega moslashuvchi, yoki
hujumkor, faoldan birini tanlashi mumkin. Barqaror turli-pulli munosabatlar
sharoitida moslashuvchi startegiya kamroq samaralidir. Bu yerda, innovatsiya,
qoidaga ko‘ra, mahsulotning raqobatbardoshligini oshishi, bozordagi o‘rinlarni
kengayishi va mustahkamlanishi, mahsulotlarni qo‘llashning yangi sohalarini
o‘zlashtirishning dastlabki bazasi, boshqacha qilib aytganda bizning yangi turdagi,
ya’ni hujumkor strategiyasining mohiyatini tashkil qiluvchi faol vositasi bo‘ladi.
Hozirgi vaqtda mamlakatimiz amaliyotida yuqori ilmiy – texnik salohiyati va
qanoatli vujudga kelgan ishlab chiqarish bazasiga ega yirik tovar ishlab
chiqaruvchilar oldida innovatsion strategiyaning u yoki bu turini tanlash muammosi
keskin turibdi. bunda muammo ham ichki boxordagi kuchli raqiblar uchun va
faoliyatning o‘z sohalaridagi yakka hokimlar uchun ham bir xil darajada dolzarbdir,
chunki yakka hokimlik abadiy bo‘lmaydi. Ammo bugun bizning mamlakatimiz
sharoitlarida hujumkor innovatsion strategiyani keng tarqalishi haqida gapirishga
hali erta.
Amaliy tajribani obyektiv mavjud bo‘lgan yetishmasligi ko‘pgina tovar ishlab
chiqaruvchilar yashab qolish chegarasida muvozanatni saqlab qolayotgan vaqtdagi
sharoitda nostandart qarorlar qabul qilishning xatari va ehtimol bo‘lgan
oqibatlaridan qo‘rqish, ko‘pgina korxonalar rivojlanishning faol innovatsion
strategiyasini qo‘llashga jazm qilolmasliklariga olib keladi. Ko‘pgina xo‘jalik
yurituvchi subyektlar moslashuvchi strategiyani afzal ko‘radilar.
Innovatsiyalar va innovatsion boshqaruvga nisbatan oshirilgan e’tibor hozirgi
jamiyatning hayotining o‘zi tomonidan talab qilinadi, axir innovatsion jarayonlarni
yangi mahsulotlar va yangi texnikada ro‘yobga chiqishi uning sotsial – iqtisodiy
rivojlanishining asosi bo‘ladi.
Innovatsion jarayon innovatsion o‘zgarishlarni tayyorlash va amalga
oshirishdan iborat bo‘ladi va yagona bir butunni tashkil qiluvchi o‘zaro bog‘-langan
pallalardan tashkil topgan. Bu jarayonning natijasida amalga oshirilgan o‘zgarish
innovatsiya paydo bo‘ladi. Innovatsion jarayonni amalga oshirish uchun diffuziya –
yangi sharoitlar va qo‘llash joylarda bir marta o‘zlashtirib va foydalanib bo‘lingan
innovatsiyalarni vaqtda tarqatish juda katta ahamiyatga ega. Innovatsion jarayon
davraviy xarakterga ega, buni iqtisodiyotni tashkil qilish va boshqarishning ixcham
tizimlarini ishlab chiqishda hisobga olish zarur.
Jahon iqtisodiy adabiyotlarida “innovatsiya” salohiyatli ilmiy – texnik
taraqqiyot (ITT)ni haqiqiy, yangi mahsulotlar va texnologiyalarda ro‘yobga
chiqadiganga aylanishi sifatida talqin qilinadi. Bizning mamlakatimizda yangilik
kiritishlar muammolari ko‘p yillar davomida ilmiy – texnik taraqqiyotning iqtisodiy
tadqiqotlari doirasida ishlab chiqilgan.
“Innovatsiya” atamasidan O‘zbekistonning o‘tish iqtisodiyotida ham mustaqil
va ham bir qator o‘xshash tushunchalar: “Innovatsion faoliyat”, “innovatsion
jarayon”, “innovatsion qaror” va h.k. belgilash uchun foydalanilgan.
Har xil olimlar, ayniqsa xorijlilar (N. Monchev, I. Perlaki, V.D. Xartman, E.
Mensfild, R. Foster, B. Tviss, Y. Shumpeter, E. Rodjers va boshqalar) bu
tushunchani o‘zlarining tadqiqotlari obyekti va predmetiga ko‘ra har xil talqin
qiladilar, ammo innovatsiyalarning bu har xil ta’riflarining tahlili shunday xulosaga
olib keladiki, o‘zgarishlar innovatsiyalarning o‘ziga xos mazmunini tashkil qiladilar,
o‘zgarishlar vazifasi esa innovatsion faoliyatning asosiy vazifasi bo‘ladi.
Avstriyali olim Y. Shumpeter tomonidan beshta tipik o‘zgarishlar ajratilgan:
1) yangi texnika, yangi texnologik jarayonlar va ishlab chiqarishni yangi
bozor ta’minotidan foydalanish (oldi - sotdi);
2) yangi xususiyatlarga ega ma’lumotlarni tadbiq etish;
3) yangi xom ashyodan foydalanish;
4) ishlab chiqarish va uning moddiy – texnik ta’minotini tashkil qilishdagi
o‘zgarishlar;
5) yangi sotish bozorlarini paydo bo‘lishi.
Bu qoidalar Y. Shumpeter tomonidan 1911 yildayoq shakllantirilgan.
Keyinroq, 30 - yillarda u innovatsiya tushunchasini, uni iste’mol tovarlarining yangi
turlari yangi ishlab chiqarish va texnik vositalar, bozorlar tashkil shakllarini
sanoatga tadbiq etish va ularda foydalanish maqsadidagi o‘zgarish sifatida talqin
etgan holda kiritgan. Ba’zida innovatsiyaga jarayonli tizim sifatida qaraladi, shuning
bilan yangilik kiritishni vaqtda rivojlanishi va yaqqol aks ettirilgan bosqichliligi tan
olinadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitlarda innovatsiyalarni bayon qilish metodologiyasi
xalqaro standartlarga asoslanadi. Fan va innovatsiyalar haqidagi axborotlarni
to‘plash, ishlab chiqish va tahlil qilish bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtirish uchun
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (OESR) doirasida fan va texnika
ko‘rsatkichlari bo‘yicha milliy ekspertlar guruhi tashkil qilingan, Fraskati
qo‘llanmasi (“Tadqiqotlar va tajriba ishlamalarini tekshirishlar uchun taklif
qilinayotgan standartli amaliyot) ishlab chiqilgan. Hujjat bunday nomni
tavsiyalarning birinchi versiyasi 1963 yilda italyan shahri Fraskatida qabul
qilinganligi munosabati bilan olgan.
Fraskati qo‘llanmasidagi qoidalarga davriy ravishda aniqliklar kiritiladi, bu
milliy va xalqaro darajalardagi ilmiy – texnik siyosat strategiyasi, ilmiy tadqiqotlar
va ishlamalarni tashkil qilishdagi o‘zgarishlar bilan asoslanadi. Fraskati qo‘llanmasi
(1993 y)ning oxirgi tahrirlaridan biridan ilmiy tadqiqotlar va ishlamalar (ITTKI),
ularning tarkibi va chegaralari, hamda tadqiqotlar va ishlamalar bilan band bo‘lgan
xodimlar sonini o‘lchash uslubiyotiga tegishli asosiy tushunchalar mavjud.
Texnologik innovatsiyalar haqidagi ma’lumotlarni to‘plash uslubiyoti 1992 yilda
Oslo shahri (Norvegiya)da qabul qilingan tavsiyalarga asoslanadi. U “Oslo
qo‘llanmasi” nomini olgan.
Xalqaro standarlarga muvofiq innovatsiya bozorga tadbiq etilgan yangi yoki
takomillashtirilgan mahsulot yoki amaliy faoliyatda foydalanilayotgan yangi yoki
takomillashtirilgan texnologik jarayon yoxud sotsial xizmatlarga yangicha
yondashish ko‘rinishida ro‘yobga chiqqan innovatsion faoliyatning yakuniy natijasi
sifatida belgilanadi.
Innovatsion boshqaruv g‘oyatda murakkabdir. Innovatsion jarayonlarning
rivojlanishi qonuniyatlarini tahlil qilish uchun innvoatsion menejerlar bo‘lgan
mutaxassislar zarur, ular yangilik kiritishlarning har xil tashkiliy – iqtisodiy jihatlari
bilan shug‘ullanadilar. Ularning innovatsiyalarni boshqarishdagi asosiy vazifasi –
innovatsion jarayonni ilgari surish, ehtimol bo‘lgan to‘siqlarni bashorat qilish va
ularni bartaraf qilish yo‘llarini belgilashdir.
Bozor iqtisodiyoti uchun yangilangan mahsulotlardan mansabdor bo‘lgan
mustaqil firmalarning raqobati, raqobatlashuvchi yangiliklar bozorning mavjudligi
xosdir.
Buyuk kompaniyalar muvaffaqiyatlarining ko‘p sonli tarixi bundan darak
beradi. Shu sababli yangilik kiritishlarning bozorli tanlovi mavjud, unda innovatsion
menejerlar ishtirok etadilar.
Innovatsion menejerlar ijodiy jamoalarni tashkil qila turib, yangiliklarni
qidirib topish va tarqatish, ilmiy tadqiqotlar va ishlamalarga buyurtmalar portfelini
shakllantirish bilan shug‘ullangan holda, har xil tashkiliy tuzilmalar (fanlar
akademiyasi, OO‘Y, ilmiy jamiyatlar, tadqiqot tashkilotlari, konstruktorlik
byurolari, injiniring kompaniyalari va boshqalar)da harakat qilishlari mumkin. Ular
ilmiy jamoalarni boshqaradilar, ilmiy tadqiqotlarni muvofiqlashtiradilar. Bularni
barchasi innovatsion boshqaruvchilar malakasi oldiga yuqori talablarni qo‘yadi: ular
ilmiy texnik va iqtisodiy – psixologik salohiyatga, ham an’anaviy menejer va ham
tadqiqotchi olim sifatiga ega bo‘lishlari, yangilik kiritishlarning samaradorligini
baholash va innovatsiyalarni boshqarishga qodir malakali iqtisodchi bo‘lishlari
kerak.
Innovatsiyalar (yangiliklarni joriy etish) – menejmentning asosiy
muammolaridan biri. Fan-texnika va ijtimoiy taraqqiyotning yuqori sur’atlari faqat
boshqaruvning ilmiy-texnik revolyutsiya natijalarini tezlik bilan va samarali
o‘zlashtirishga layoqatli bo‘lgan tizimlarining amal qilishiga imkon yaratdi.
Bugungi kunda yangiliklarni joriy etish kundalik odatiy jarayonga
aylanmoqda. Shu bilan birga yangiliklarni joriy etish muammosi keng qo‘yilmoqda:
bu nafaqat yangi texnika yoki texnologiya, balki joriy etilayotgan barcha yangiliklar,
shu jumladan, iqtisodiy, tashkiliy, boshqaruvga oid yangiliklardan iborat.
Shu o‘rinda innovatsiya va innovatsion faoliyat tushunchalariga aniqlik
kiritish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
|