Yakuniy bosqich - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi nizomiy nomidagi

3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
|
3.1. Mavzuni umumlashtiradi, hulosalar qiladi.
3.2. Guruhlar va ayrim talabalar bahosini e’lon qiladi.
3.4. Uyga vazifa beradi.
|
Daftariga yozgan tayanch iboralarni tartibini qiydi va qanchalik tri ketma-ketlikda yozganini solishtiradi.
Eshitadilar, yozib oladilar
| |
Reja
1.O’zbekiston tabiiy resurslarining holati
2.Tabiiy resurslar klassifikatsiyasi
3.Tabiatni muhofaza qilishning aspektlari
Ma’ruza maqsadi: Talabalarda tabiatni muhofaza qilishni aspektlari va shakllari, O’zbekiston tabiiy resurslari, ular holati va foydalanish (Tabiat muzeyi bazasida), tabiiy resurslar klassifikatsiyasi va ulardan to’g’ri foydalanish, Tabiiy resurs turlari haqida tushuncha hosil qilish.
1. Tabiiy resurslarning klassifikasiyasi. Tabiiy boyliklari (resurslar) ikki kismga bulinadi:
1. Tugaydigan. 2. Tugamaydigan.
Tugaygidanga kiradi yer osti boyliklari, yer, o’simlik xayvonot, bir xech mineral xom ashyo.
Tugamaydiganga kosmik, kuesh radiatiyasi, dengiz oqimi, atmosfera xavosi, iqlim, shamol energiyasi, suv. (tabl. karang).
Tayanch so’zlar: rudasiz metallar, neft, gaz, ko’mir, torf, yer osti suvlari
Foydali kazilmalarga rudali va rudasiz metallar, neft, gaz, ko’mir, torf, yer osti suvlari kiradi. Foydali qazilmalar insoniyat va uning xo’jaligi, taraqiyoti uchun energiya va ekilgi manbai bulib, yildan- yilga undan foydalanish ortib bormoqda. Agar so’nggi 25 yil ichida dunyoda ko’mirga bo’lgan talab 2 marta, temir rudasiga 3 marotaba, neft va gazga bo’lgan talab 6 marotaba, marganes, kaliy, fosfor,tuzlariga talab 2-3 marotaba oshgan bo’lsa shu davrga aholining ulushi 40% tashkil kildi. Hozir dunyoda har yili 150 mlrd. t. mineral hom ashyo qazib olinmoqda. Tabiiy kurash oqibatida daryolar orqali dengiz, okeanlariga har yili 15 mlrd. t. tog’ jinslarini oqizib ketmoqda, 3-4 mlrd. t. atmosfera havosiga ko’tarilmoqda. Inson kerakli qazilmalarni o’zlashtirish oqibatida 1500-2000 mlrd. t. tog’ jinslari bir joydan ikkinchi joyga joylashtiriladi.
BMT ning ma’lumotiga qaraganda, dunyoda yiliga 32 mlrd. t. ko’mir 2.6 mlrd. t. neft, 6 mlrd. t. temir rudasi, 3.6 mln. t. xrom rudasi, 7.3mln.t. mis rudasi, 3-4mln.t. qo’rg’oshin rudasi, 159 mln. t. tuz, 120 mln. t. fosfotlar, 1.2mln. t. uran, simob, molebdan, nikel, kumush, oltin, platina rudalari kazib olinmokda.
Mutaxassislarning bergan ma’lumotlariga ko’ra, agar qazilma boyligidan hozirgi sur’atdan foydalanilsa, oltin 30-35yilda, rux 36: surma -70: kaliy-40: uran-47: mis -66: simob-70: ko’mir, neft, gaz, 150 yilda tugab qolishi mumkin. Shu sababli ko’pgina rivojlangan mamlakatlar: Yaponiya, Angliya, Germaniya, Italiya, Gollandiya, Belgiya va boshka mamlakatlarda hom ashyo, yer osti boyliklari yetishmasligi oqibatida ikkilamchi chikindilarni kayta ishlash va boshka mamlakatlarning boyliklaridan foydalanilmoqdalar. Fan texnikaning rivojlanishi, olimlarni yana hom yangi mineral konlarni kashf qilishga majbur qilmoqda. Masalan, Yaponiya olimlarining ma’lumotlariga ko’ra, okean tagidagi metall konsentrasiyalari hisobiga dunyo sanoatini hozirgi iste’mol darajasi mis bilan 2000 yil, nikel bilan 70 000 yil marganes bilan 14 000 yil ta’minlash mumkin. Bu boyliklardan dunyo sanoati extiyoj uchun 1% dan 20 % gacha foydalanilmoqda. Bundan tashkari yer osti minerallari ko’pchilik hollarda 1 yoki 2 metall hisobga qazib olinib qolgan qismi atrof muxitga tashlab yuboriladi.
Masalan, 100t. granitdan 8.alyuminiy, 5t. rux, 0.5 t.titan, 80 kg. marganes, 30 kg. xrom, 17 kg, nikel, 14 kg. vanadiy ajratib olish mumkin.
Isrofgarchilik ayniksa neft, ko’mir, kaliy tuzi, qurilish materiallari kora va rangli metallar, tog’ kimiyoviy hom ashyolarni qazib olishda ko’plab ro’y bermoqda. Dunyoda juda ko’p neft konlaridan neftning 50-60%i qazib olinib qolgan qisimi olib ketmokda.
Shunday qilib hozirgi kunda yer sharining litosferasidan har yili 150 mlrd.t. ruda qazib olinadi va undan kerakli elementlar ajratib olinib qolgan 95-98% atrof muxitga tashlanadi.
Qazilma boyliklarni qidirib topish, qayta ishlash va tashish jarayonida yer yuzasi strukturasi buziladi xosildor maydonlar qiskaradi, o’simliklar nobud bo’ladi, tuproq eroziyasi tezlashadi, oqibatda yaroqsiz yerlar maydoni oshadi. Shunday qilib yerlar hozir dunyoda 10 mln. gektarni tashkil qilsa, 2 000 yilga borib 5-6 barobar oshadi. Masalan, 1 t. temir olish uchun 5-6 t. ruda, 1 t. qo’rgoshin olish uchun 60-90 t, 1 t. rux olish uchun 80-100 t. 1 tn. mis olish uchun 100-140 t, 1 t. mis olish uchun esa 60 000-80000 t. ruda ishlatiladi. hozir yer yuzasida millionlab tonna metallurgiya shakllari, issiklik elektr stansiyalaridan chiqqan ko’plab tog’ uyumlarini tashkil qilgan. Hisoblarga ko’ra so’nggi 100 yil ichida dunyoda 20 mlrd.t. dan ortiq shpak, 3mlrd.t. kul, 17 mln. t. mish’yak, 1 mln. t. nikel, 1 mln. t. kobot va boshqa foydali elementlar chikarib tashlangan. Zarafshon shaxridagi Muruntov oltin konidan qazib olinayotgan chigitdan qazib olinayotgan chigitlar tashlanadigan maydoncha 5 200 ga maydonni tashkil qilib, hozirgi kunda bu maydon to’lib bitgan. Ikkinchisini maydoni 6 200 ga ni tashkil qiladi. Chiqindining tarkibida natriy seonidi 150 mg/l, temir birikmasi 9 mg/l, mis 5.5 nikel-17 :: kobot-0. 25 sink-0.5: molebdan-17: mish’yak-2.5: alyuminiy-25: qo’rgoshin 3mg/l tashkil qiladi.
O’zbekiston zaminida mavjud bo’lgan boyliklarda ega davlatlar jahon haritasida ko’p emas. Bu boyliklarning kuchiligi ham ishga solinmagan. Bu esa butun dunyoga mashhur chet el komponentlari va banklarining e’tiborini jalb etishi aniq.
O’zbekiston o’z yer osti boyliklari bilan faxrlanadi. Bu yerda mashhur Mendeleev davriy sistemasining deyarli barcha elementlari topilgan. Hozirga qadar 2,7 mingdan ziyod turli foydali qazilma zaxiralari va madan namoyon bo’lgan istiqbolli joylar aniqlangan. Ular 100ga yaqin mineral-hom ashyo turlarini o’z ichiga oladi. Shundan 60dan ortig’i ishlab chiqarishga jalb etilgan. 900dan ortiq kon qidirib topilgan bo’lib, ularning tasdiqlangan zaxiralari 970 mlr. AQSH dollarini tashkil etadi. Shu bilan birga, umumiy mineral hom-ashyo potensial 3,3 trilion AQSH dollaridan ortiqroq baholanayotganini ham aytib o’tish kerak. G’oyat muhim strategik manbalar-neft va gaz kondensati, tabiiy gaz bo’yicha 155ta istiqbolli kon, qimmat baho metallar bo’yicha- 40dan ortiq, rangli, nodir va radiaktiv metallar bo’yicha – 40, kon chilik-kimyo hom ashyosi bo’yicha 15ta kon qidirib topilgan. Qidirib topilgan foydali qazilmalarning hozirgi darajasi va u bilan bog’liq holda qimmat baho, rangli va nodir metallar, barcha turdagi yonilg’i zaxiralari – neft va gaz kondensati, tabiiy gaz, ko’pgina mineral-hom ashyo va qurilish materiallari xillarining g’oyat boy konlarini o’zlashtirish respublikaning kelajagiga ishonch bilan qarash imkonini bermoqda.
Har yili respublika konlaridan taxminan 5,5 mlr. Dollarlik miqdorda foydali qazilmalar olinmoqda va ular yoniga 6,0-7,0 mlr. Dollarlik yangi zaxiralar qo’shilmokda. Bir qator foydali qazilmalar, chunonchi, oltin, uran, mis, tabiiy gaz, volfram, kalshe tuzlari, fosforitlar, kaolinlar bo’yicha O’zbekiston tasdiqlangan zaxiralar va istiqbolli rudalar jihatidan MDXdagina emas, balki butun dunyoda ham yetakchi o’rinni egallaydi. Masalan, oltin zaxiralari bo’yicha respublika dunyoda 4-o’rinda, uni qazib olish buyicha 4-o’rinda, mis zaxiralari bo’yicha 10-11 o’rinda, uran zaxirasi bo’yicha 7-8-o’rinda turadi.
O’zbekiston noyob yonilg’i – energetika resurslariga ega. Qidirib topilgan gaz zaxiralari 2 trilion m3 ga yaqin, ko’mir – 2 mlr. tonnadan ortiq. 160dan ortiq neft koni mavjud. Neft, gaz va kondensat zaxiralari o’z extiyojlarimizni to’la ta’minlabgina qolmay, shu bilan birga energiya manbaalarini eksport qilish imkonini ham beradi. Hozir kapital mablag sarflashning eng foydali soxalaridan biri bo’lib qoldi. Mutaxasislar baxolashiga, O’zbekistonning yer ostiga juda katta neft va gaz qatlamlari bor. Bular: Ustyurt, Buxoro-Xiva, Surxandaryo, Fargona mintaqalaridir. Neft va gaz resurslarining zaxiralari bir trilion AQSH dollaridan ziyod baholanmoqda.
O’zbekistonda ko’mir Angren, Shargun va Baysun konlarida qazib chiqariladi. Ularning umumiy zaxirasi – 2 mlr. tonna. Ko’mir bilan birga juda qimmat baho mineral-hom ashyo zaxiralari: kaolinlar, ohaktoshlar, kvars quzimlar, tosh qotishmalar va kam uchraydigan boshqa elementlar ham qazib olinmoqda. Ular hozirgi ishlab chiqarishlarning ko’pgina turlarini rivojlantirish uchun kuchli xam ashyo bazasi bo’lib hizmat qiladi. O’zbekiston dunyodagi juda katta oltin, kumush va boshqa qimmat baho hamda yer bag’rida kam uchraydigan metallar zaxiralariga ega bo’lgan davlatlar jumlasiga kiradi.
Zafarobod markaziy ruda boshqarmasi hozirgi kunda 170000 ga maydonda uran olish ishlari olib borib mazkur maydonlarni turli darajada yaroqsiz holatiga keltirmoqda. Ikkinchi navtai uchun ajratilgan maydonda ish olib borilmoqda, uning umumiy maydoni 16 000 ga ni tashkil qiladi.
Yer osti tuzlari miqdori 10-50 barobarga oshgan, ba’zi bir radiaktiv moddalar miqdori tabiiy xoldan 10-20 barobar oshgan.
Navoi azot kombinati o’zining zaxarli chigitlarini (570000m.) 50 ga maydonga ega bo’lgan xavzalariga oqizmokda.
Uning asosini polimerlar 25% rodonitlar-10%, qattiq aralashmalar tashkil qiladi. Tarikbida seonit -50 mg/l, ammiak-150, sul’fat tuzlari 15000, mis-2500mg/l tashkil qiladi.
Navoiy elektrokimyo zavodining chiqindisi 7 mln. 800 000 m. kubni tashkil qilib 125 ga maydonni egallab turibdi. Tarkibi o’ta murakkab organik birikmalardan iborat. Atrof muxitni toza saqlash maqsadida va tabiiy yoqilgi resurslarini tejash borasida so’nggi yillarda vodoroddan foydalanish muammosi yuzaga keldi. Uning afzalligi shundaki, birinchidan zapasi cheklanmagan sanoat miqyosida ishlab chiqarish tobora oshib bormoqda. Ikkinchidan u universal yoqilg’i hisoblanib elektr ishlab chiqarishda, avtotranstport, aviatsiya, dengiz transportida suyuk, gaz holida ishlatish mumkin. Keyingi paytlarda bioenergetikaga ham katta e’tibor berilmoqda. Bioenergetikada chorvachilik, parrandachilik, cho’chqachilik korxonalaridan chiqayotgan go’ng, axlatxona mikroorganizmlar, bakteriyalar, chuvalchanglar yordamida chiritilib tabiiy gaz va biogumus olinadi.
1 tonna quruq bo’lgan go’ngdan 400-6 m.kub biogaz ajratib olish mumkin.
O’zbekistonda har yili 19mln. t. go’ng vujudga keladi. 1 tonna quruq barg, o’simlik qoldiqlari 300-500 m. kub. biogaz beradi.
50-100 kg biogumus hosil bo’ladi.
O’zbekiston zaminida 94 dan ortiq mineral hom ashyolarining 850 konlari qidirib topilib ishga tushirilgan. Qidirib aniqlangan yoqilgi energetika, tog’ rudalari va kimyo hom ashyolari, qurilish ashyolari, yer osti ichimlik suv konlarida 370 ta neft-gaz va 290 ta yer osti suv konlaridan foydalanilmoqda. Birgina kuy dumaloq gaz konlarining sanoat ahamiyatiga ega bo’lgan zaxirasiz 143.7 mlrd/m kub. Neft 54.2 mln/tn. kondenit-67.4 mln.tn.
Respublikaning umumiy uglevodorod hom ashyo zaxirasi quyidagicha:-gaz-1828mlrd/m. kub. (taxminiy xisoblar-2970 mlrd/m.kub)- kondensat-136mln/t. (taxminiy xisob-175 mln.tn.)- neft 103mln. t. (taxminiy xisob-435 mln.t) Respublikamizning 20 dan ortik maskanlarida toshko’mir zaxiralari yuzasidan biologik qidiruv ishlari o’tqazilgan va uning zaxirasi 3500 mln. t. deb taxmin qilinmoqda. Bu konlarning katta zaxirasi Angren, Shartun, Boysunda joylashgan.
Angren toshko’mir konining zaxirasi 1885 mln. t. bo’lib, har yili 5 mln. t. qazib olinmoqda. Ochiq holda qazib olish 10 mln. t. ga teng yetkazish tadbir choralari ko’rilmoqda. Shortun, Boysun konlarining zaxirasi 60 mln. t. deb baholanadi. Fargona vodiysida topilgan qora ko’mir zaxirasi esa 30-35mln. t. deb taxmin qilinmoqda. Mamlakatimizda 32 tur rangli metallarning 33 ta koni ishga tushirilib 16ta tog’ mutallurgiya korxonalari faoliyat kursatmoqda. 27 ta oltin zaxiralari mavjud konlardan 16 tasida qidiruv ishlari olib borilib 7 tasi ishlatilmoqda. Respublikamizda fosforidlarning zaxirasi 100 mln. t. deb baholanmoqda. Fosfor o’g’itlari ishlab chiqaruvchi zavodlar Qozog’istondan keltirilayotgan hom ashyo hisobiga ishlamoqda. 5 dan ortiq volfram konlarida qidiruv ishlari o’tqazilib, shundan 2tasi foydalanilmoqda.
Respublika xududida 32 ta mineral shifobaxsh suv konlari aniqlangan bo’lib shundan12 tasida shifoxonalar, kurortlar tashkil qilingan va 9 ta zavodda qadoklanmoqda.
Yer osti boyliklarini qazib olishda juda katta nobudgarchilikka yo’l quyilmoqda. Shortun ko’mir konidan olinayotgan hom ashyoning 25% muhitga tog’ jinslari bilan chiqib ketadi. Qattiq chiqitlar 100 mln. t. bo’lib, shundan 60 mln. t. si fosforgips, suyuk chiqindilar, 10 mln. m. kub. Bu chiqindilar bir necha o’n ming ga maydonni tashkil qiladi. Har yili birgina Angren ko’mir konidan 6 mln. t. kaolin ham qazib olinadi, shuning 10-15% ishlab chiqarishga yuborilib, qolgan qismi tog’ jinslari bilan qo’shilib chiqarib tashlanmoqda.
Shifobaxsh yer osti mineral suvlarining isrofgarchiligi xanuzgacha yuqoriligicha qolmoqda. 27 ta shifo maskanlarida shifobaxsh mineral suvlaridan foydalaniladi. Shifobaxsh suvlarni isrofgarchiligi (shifoxonalarda) 50%ni tashkil qiladi, o’zi oqar quduqlarda esa 30% dan yuqoridir.
Shunday qilib, Respublikamizda tabiiy boyliklarni qo’riqlash tejab tergash, unumli foydalanish isrofgarchilikka chek qo’yish, hamda chiqimsiz texnologiyaga o’tish konsepsiyasi to’liqligicha ishlab chiqilganicha yo’q.
|