O‘qitish metodlarining tasnifi

|
O‘qitish metodlarining tasnifi
|
bet | 33/89 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 458,85 Kb. | | #158634 |
Bog'liq “tasdiqlayman” O‘quv ishlari bo‘yicha prorektor-fayllar.orgO‘qitish metodlarining tasnifi.
Pedagogikada o'qitish metodlarini tasniflashga yagona yondoshish mavjud emas. Hozirgi didaktikada o'qitish metodlarini bilimlar manbai bo'yicha (S.O.Lordkipanidze, YE.Y.Golant), didaktik maqsadlar bo'yicha (B.P.Yesip), bilish faoliyatining saviyasi bo'yicha (I.Y.Lemer, M.N.Skatkin, M.I.Maxmutov) farqlash eng ko'p tarqalgan.
Metodlarning binar sxemalari, ularni uch o'lchovli va hatto strategik farqlash ham uchraydi. Ana shu tasniflarning har birida afzalliklar va kamchiliklar mavjud bo'lib, ular adabiyotlarda yetarlicha tahlil qilingan. O'qitish metodlarini bilish manbalari bo'yicha tasniflash ancha oddiy bo'lib, ular maktab amaliyotida keng tarqalgan. Bu belgi bo'yicha metodlar quyidagi uch guruhga bo'linadi:
1. Og‘zaki metodlar (bilimlarni so'z bilan bayon qilish, suhbat, darslik ma’lumotnoma va ilmiy adabiyotlar bilan ishlash).
2. Ko'rsatmali metodlar rasmlar, namoyishlar, kuzatishlar.
3. Amaliy metodlar (mashqlar, laboratoriyadagi amaliy ishlar).
Bular ma’lum darajada shartlidir, chunki mazkur metodlarning hammasi o'zaro chambarchas bog'liq bo’lib, ularni doim ham aniq chegaralab bo'lmaydi. Har bir o'qitish metodining o'z vazifasi bor. Adabiyotlarda o'qitish metodlarining rag'batlantiruvchi (motivlashgan), ta’limiy, tarbiyaviy va kamol toptiruvchi umumpedagogik vazifalari ifodalangan. O'qituvchi darsga tayyorlanishda va uning uchun eng muvofiq metodlarni tanlashda aynan shu metodlarning bajarilishi mumkinligini va ularning strukturasini hisobga olib, shu asosda, masalan, rag'batlantirish, tarbiyaviy va kamol toptirish vazifalarini kuchaytiruvchi murabbiydir.
Tasniflash ta’limning nazariy asoslarini ko'rishda yordam beradi, pedagogik
fikrni chuqurlashtiradi va shunga ko'ra ijod uchun asos bo'ladi. O'qitish metodlarini
tasniflash o'qituvchilar faoliyati o'rtasida taqsimlanadi. Birinchi guruhga o'qitish usullari va ikkinchi guruhga esa o'qish usullari kiradi. Quyida o'qitish metodlarining taniqli olimlar tavsiya etgan tasniflarni ko'rib chiqamiz. Xorazmiy, Beruniy, Yusuf Xos Xojib, Ibn Sino, Burxoniddin Zarkujiylarning metodlari tasarruflarida asosan mantiqiy bilish faoliyatini kuchaytirish nazarda tutilgan bo'lib, ular ko'nikma va malakalarni shakllantirish hamda mustahkamlash, ko'rsatmalilik - tajriba, amaliy, nazariya bilan amaliyotni o'zaro bog'lash, izlanish metodlaridan iboratdir. I.Y.Lemer va M.N.Skatkin o'qitish metodlarini quyidagilarga ajratadilar:
- tushuntirish - rasmlar metodi;
- reproduktiv metod;
- muammoli bayon qilish metodi;
- qisman izlanish metodi;
- tadqiqot metodi.
M.A.Danilov va B.P.Yesipovning tasnifi ma’lum turdagi darslarda qo'yiladigan vazifalarga bog'liqdir.
1. Bilimlarni bayon qilishda: hikoya - tushuntirish, ma’ruza, suhbatlar, ko'rsatmali qo'llanmalarni namoyish etish.
2. O'quvchilarda ko'nikma va malakalarni shakllantirish: mashqlarni shaklllantirish va amaliy ishlar.
3. Bilim, ko'nikma va malakalarni tekshirish - joriy kuzatishlar, og'zaki so'rash, yozma va amaliy nazorat ishlari.
S.I.Petrovskiy va YE.Y.Goland tasnifi: faol va passiv metodlarga bo'lish:
- agar o'quvchilar mustaqil ishlasa, faol metodlar (laboratoriya metodi, kitob bilan ishlash);
- agar o'quvchilar faqat tinglasa va eshitsa, passiv metodlar (hikoya, ma’ruza, tushuntirish, namoyish qilish metodi, ekskursiya). Bunday tasniflar ma’qul emas, chunki u o'quvchilarning ongliligi va faolligi prinsipini buzadi. Y.K.Babanskiyning tasnifi. Metodlarni uchta katta guruhga bo'lish:
- o'quv-tarbiya ishlarini tashkil etish va amalga oshirish;
- ularni rag‘batlantirish va motivlashtirish;
- nazorat va o'zini-o‘zi nazorat qilish metodlari (ikkinchi guruhda ishning qator yangi metodlari va usullari mavjud). Muallif quyidagilarni tavsiya etadi:
- bilishga doir o‘yinlar, o‘quv munozaralari, qiziq vaziyatlarni vujudga keltirish, rag'batlantirish, tanbeh berish va nazorat metodlari.
T.A.Ilina olimlarning tasniflarini umumlashtirib, Y.K.Babanskiyning tasnifini ma’qullagan va tasniflashning quyidagi tartibini tavsiya etgan:
- yangi bilimlarni (o'qituvchining so’zlariga tayangan holda berish uchun foydalanilgan tushuntirish, hikoya, maktab ma’ruza metodlari);
- yangi bilimlar o‘zlashtirilish, mustahkam malakalar shakllanishi uchun foydalaniladigan metodlar: suhbat, ekskursiya, eksperiment va laboratoriya ishi, darslik va kitob bilan ishlash, o‘yinlar, mashqlar;
- darsning har bir bosqichida foydalansa bo’ladigan texnik vositalar bilan ishlash metodlari;
- mustaqil ish.
S.P.Baranov o'z tasnifini guruhlar bo'yicha taqsimlaydi. Birinchi guruhga o'qitishning o'qituvchi eng asosiy rol o'naydigan hikoya, suhbat, tasniflash, tushuntirish va hokazolarni kiritadi. Bunda o'quvchining asosiy vazifasi o'qituvchi mulohazalarining mantiqiga ergashish, bayon qilinayotgan mazmunni tushunish, eslab qolish va keyinchalik o'rganilgan materialni qayta gapirib bera olishdan iborat bo'ladi. Uning fikri o'qituvchi mulohazalarining tizimiga qanchalik yaqin bo'lsa, o'quv materialini o'rganishning tavsiya etilgan yo'li shunchalik ishonchli bo'ladi. O'quvchining asosiy vazifasi - o'qituvchining gaplarini tinglash va ularni tushunib olishdir. Ikkinchi guruhga o'qishning yo'llari: mashqlar, mustaqil, laboratoriya, amaliy va kontrol ishlar kiradi. O'quvchi faoliyatining xarakteri tavsiya etilgan metodning samaradorligini belgilaydi. O'qituvchining roli bolalarning o'qishiga mohirona rahbarlik qilishdan iborat bo'ladi. Tasniflashning shunday turlari ham mavjudki, ularda o'qitish metodlari o'qishning tegishli metodlariga: axborot - umumlashtirish va ijrochilik tushuntirish va reproduktiv, instruktiv - amaliy va mahsulli - amaliy, tushuntirish - da’vat va qisman izlanishli, undovchi va izlanish tarziga mos keladi. (L.N.Maxmutov). Amalda o'qitish metodlarini tasniflashga bilimlar manbai mantiqan asoslar bo'yicha (N.M.Verzilin) bilimlar manbai va o'quvchilaming o'quv faoliyatidagi mustaqillik darajasi bo'yicha (A N.Aleksyuk, I.D.Zverev va boshqalar) baravar yondoshish eng ko'p uchraydi. S.G.Shapovalenko metodlaming to'rt jihatini: mantiqiy - mazmuniy, prosessual va tashkiliy boshqarilishi jihatlarini ko'rib chiqadi. Metodlarni tasniflash muammosiga turlicha qarashlar ular haqidagi bilimlar tabaqalanishi va birlashishining tabiiy jarayonini aks ettiradi.
|
| |