Nаzоrаt uchun sаvоllаr - «ilmiy tadqiqot metodologiyasi»

|
«ilmiy tadqiqot metodologiyasi»
|
bet | 13/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgNаzоrаt uchun sаvоllаr:
1. Bаshоrаt nimа? Ilmiy bаshоrаtchi?
2. Ilmiy bаshоrаtning ilmiy bilish shаkli sifаtidаgi хislаtlаri dеgаndа nimаlаrni nаzаrdа tutаsiz?
3. Ilmiy bаshоrаt muаmmоsining fаn tаriхidа qo`yilishi hаqidа nimаlаr bilаsiz?
4. Ilmiy bаshоrаtning tаrkibiy qismlаrini tаhlil eting?
5. Prоgnоzlаsh nimа?
6. Ilmiy bаshоrаt bilаn prоgnоzning umumiyligi vа fаrqli хususiyatlаrini izоhlаng?
7. Ijtimоiy bаshоrаt nimа?
8. Ilmiy bаshоrаtnnig shаkllаri hаqidа so`zlаng.
1. Bаshоrаt. Ilmiy bаshоrаt ilmiy bilish shаkli sifаtidа.
2. Ilmiy bаshоrаtning o`zigахоs jihаtlаri. Imliy bаshоrаt shаkllаri. Ilmiy bаshоrаt tаrkibi.
3. Ilmiy bаshоrаt mеtоdlаri.
7-Mavzu: ILMIY TADQIQOTLARDA AXBOROT VA AXBOROT XAVFSIZLIGI. AXBOROTLARNI QIDIRISHNING ASOSIY METODLARI ILMIY TADQIQOTGA axborot va axborot TEXNOLOGIYALARINING TA’SIRI
Axborot, bilim, ma’lumot tushunchalarining tahlili.
Informatika, informatizastiya axborot texnikasi
Informastiya va informastion vaziyat.
Axborot texnikasi va axborotlashgan jamiyat konstepstiyasi
Axborot, bilim, ma’lumot tushunchalarining tahlili. So‘nggi yillarda «axborot», «invariantlik», «nomuayyanlik» kabi umumilmiy tushunchalar falsafiy tahlil predmetiga aylandi. Bilimning u yoki bu tarmoqlarida yuzaga kelgan va ilmiy bilishning mantiqiy-metodologik vositalari darajasiga ko‘tarilgan bu tushunchalar nafaqat ob’ektlar va jarayonlarni ko‘rishning umumiy usullari, balki rivojlanayotgan bilimni tahlil qilish shakllari hamdir.
Eng umumiy ma’noda axborot narsa va hodisalar haqidagi har qanday ma’lumotni anglatadi, biroq hozirgacha axborotning umum qabul qilingan ta’rifi yo‘q.
Axborotning eng sodda klassik ta’rifi bu – ma’lumot berishdir. N.Viner fikricha, “Axborot – tashqi olamga ko‘nikish jarayonida undan olingan mazmunni ifodalashdir”9. Bu erda axborot tashqi olamni aks ettirish (gnoseologik jihat) va adaptastiya (unga qo‘nikish) deb ifodalanadi. L.Popov “Axborot kommunikastiya va aloqa jaaryonidagi noaniqlikning bartaraf qilinishi”10 deb hisoblaydi. Bu ta’rifda asosan axborotning falsafiy -psixologik (kommunikastiya, aloqa) tomoniga e’tibor qaratiladi.
R.Eshbi “Axborot – strukturalarning me’yori, yangilik, originallik”11, S.Molь esa, “Axborot – tanlash ehtimolligi”12 deb ta’rif beradi. L.G.Svitich “Axborot tushunchasi ko‘p ma’noga ega, lekin umumiy falsafiy, metolingvistik ma’noda potenstial, keng yoritilgan real mohiyatlarning majmui”13 deb tushunadi.
Axborot– ob’ektiv reallikning muhim qismini ifodalovchi tushuncha bo‘lib, o‘zini saqlash, qayta ishlash va ta’sir natijalari (izlari)dan foydalanish uchun mo‘ljallangan moddiy tizimlarda namoyon bo‘ladi. Ob’ektivlik, moddiylashtirish va uzatish imkoniyatining mavjudligi – axborotning muhim xususiyatlari.
«Axborotni o‘rganish axborot-boshqaruv jarayonini tahlil qilish bilan uzviy bog‘liq, chunki axborot unda funkstional xossa sifatida mavjuddir»14.
«Axborot», «ma’lumot», «bilim» tushunchalari ko‘pincha bir-biriga o‘xshatiladi. Bu qisman shu bilan izohlanadiki, bir darajada axborot sifatida amal qiluvchi dalillar boshqa darajada ma’lumotlar sifatida amal qilishi mumkin. Masalan, radio yoki televidenie muxbiri intervьyu jarayonida muayyan axborot oladi. Bu axborot jamoatchilik fikrini o‘rganish markazi uchun ma’lumot bo‘lib xizmat qiladi. Mazkur markaz tomonidan e’lon qilingan axborotdan, o‘z navbatida, yuqori idora tahlil uchun ma’lumot sifatida foydalanishi mumkin.
Ma’lumotlar muayyan xulosa chiqarish yoki qaror qabul qilishga xizmat qiladi. Ular saqlanishi, uzatilishi va berilishi mumkin, ammo axborot sifatida amal qilishi mumkin emas. «Ma’lumotlar» tushunchasi o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan dalillar majmuini aks ettiradi. Ma’lumotlarni tahlil qilish, aloqalarini aniqlash, eng muhim dalillarni ajratish va ularni sintez qilish yo‘li bilan axborotga aylantirish mumkin. SHu bois axborot ma’lumotlarga qaraganda ko‘proq qimmatga ega bo‘ladi. Axborot bu oqilona foydalanish uchun muayyan shaklga solingan ma’lumotlardir. O‘z navbatida, axborot bloklarini tegishli tarzda ishlov berish yo‘li bilan yaxlit bilim korpusiga aylantirish mumkin.
Ammo har qanday axborot ham bilim bo‘la olmaydi. Xo‘sh, axborot va bilimning o‘zaro nisbati qanday? Ko‘pincha bu tushunchalar bir-biriga o‘xshatiladi, Falsafa qomusiy lug‘atida bilim «Kishilarning tabiat va jamiyat hodisalari haqida xosil qilgan ma’lumotlari»15, deb tavsiflanadi. Bizningcha, bu fikrga qo‘shilib bo‘lmaydi. Ammo bilim va axborotning o‘zaro nisbati muammosining bir xil echimi mavjud emas.
Umuman olganda, axborot tushunchasi bilim tushunchasidan kengroq. Masalan, so‘qmoqda yotgan singan daraxt shoxi axborot beradi – yo‘lovchining harakat yo‘nalishini ko‘rsatadi, ammo yo‘l haqida – uning og‘irligi, uzunligi, relьefi, so‘qmoqdan o‘tish uchun qulay kun vaqti yoki yil mavsumi va hokazolar to‘g‘risida bilim bermaydi. Bilim – bilish faoliyatining natijasi, mazkur faoliyat yordamida olingan borliq haqidagi tushunchalar tizimi. Binobarin, har qanday bilim ham axborot beravermaydi. Faqat muayyan darajada o‘zgartirilgan, tilda (ovozlar, imo-ishoralar, rasmlar va b.) qayd etilgan va ifodalangan axborotga bilim deb qarash mumkin. Bilim, ijtimoiy va tabiiy borliqning belgi shaklidagi ideal in’ikosi sifatida, axborotdan farqli o‘laroq, shaxsiy insoniy hodisa hisoblanadi, u sub’ektiv shaklda mavjud bo‘ladi. Axborot nafaqat sub’ektiv shaklda (bilim shaklida), balki ob’ektiv shaklda ham mavjuddir. U o‘zining bevosita yaratuvchisidan ajratilgan va boshqa moddiy tashuvchilarda mustahkamlangan. Axborot doim aloqa tarmoqlari orqali bilim berish xususiyatiga ega, bilim esa doim o‘z yaratuvchisining shaxsi bilan bog‘liq.
Boshqa tomondan, agar biz axborotni faqat formallashtirilgan bilim deb, bilimni esa ongning mavjudligi shakli deb tushunadigan bo‘lsak, bilim tushunchasi axborot tushunchasidan kengroq. Biron bir simvol yoki simvollar guruhi o‘zining faqat fizik xususiyatiga ko‘ra bilim bo‘la olmaydi. Ular bilimga aylanishi uchun muayyan ma’noga ega bo‘lishi va faoliyat uchun asos bo‘lib xizmat qilishi, ma’lum pragmatik munosabatlarga kirishishi lozim. Bilim jarayon yoki narsa emas, balki sub’ekt bilan ob’ekt o‘rtasidagi munosabatlarning alohida tizimidir. Bilim insonning borliqqa nisbatan amaliy munosabatda bo‘lishi jarayonida yuzaga kelgan, inson faoliyatining zarur sharti hisoblangan borliqning hissiy va mantiqiy shakllardagi in’ikosidir. Bilim tarkibida doim axborot mavjud, lekin bu «insoniy» axborot o‘z xususiyatlariga ega. Bilim – inson ongining tarkibiy qismi. Ong, bilimdan tashqari, hissiyot, kayfiyat, sezgi, iroda va hokazolarga ham ega. Bilim, ongning tarkibiy qismi sifatida, ular bilan chambarchas bog‘liq. Axborot kommunikativ jarayonga qo‘shilib, bilim muayyan shaxsning boyligiga aylanishiga imkoniyat yaratadi. Bilim – sub’ekt ongining mazmuni, bilish faoliyatining natijasi, amalda mavjud predmetlarga bog‘langan bilish obrazlari majmui. Muayyan sub’ekt bilimining mazmuni hech qachon idrok etilgan axborot mazmuni bilangina cheklanmaydi. Idrok etish bilimning alohida turi sifatida olingan axborotni anglab etish, tushunish, talqin qilishni nazarda tutadi.
Darhaqiqat, insoniyat ilgari hech qachon hozirgidek jadal sur’atlarda axborot to‘plamagan. Bu ayniqsa ilmiy bilimlarning o‘sishiga xosdir. Agar milod boshidan ilmiy bilimlarning ikki baravar o‘sishi uchun 1750 yil talab etilgan bo‘lsa, ikkinchi shunday o‘sish 1900 yilda, uchinchi o‘sish esa – 1950 yilda, ya’ni atigi 50 yil ichida sodir bo‘ldi. Bu yarim asr mobaynida axborot hajmi 8-10 baravar ko‘paydi. Agar XIX asrda ilmiy axborot hajmi har 50 yilda ikki baravar ko‘paygan bo‘lsa, hozirda har 20 oyda ikki baravar ko‘paymoqda.
Axborot ijtimoiy – iqtisodiy, texnologik va madaniy taraqqiyotning muhim resursidir; undan foydalanish masshtablari, an’anaviy resurslardan foydalanish (energiya, xom ashyo va h.k.) masshtablariga teng. Axborotga sarf qilingan mablag‘ makroiqtisodiy ahamiyatga ega. Axborotning jamiyat hayotidagi ahamiyati kundan kunga ortmoqda. Axborot bilan ishlash usullari o‘zgarmoqda, yangi axborot texnologiyalarini qo‘llash sohalari kengaymoqda.
Axborot o‘z sub’ekti va ob’ekti (manbai) o‘rtasidagi o‘zaro aloqa jarayonining mahsuli (natijasi) sifatida vujudga keladi. Aks ettirishning uzatilgan, invariant qismi sifatidagi axborot konstepstiyasi tanlash jarayonini amalga oshirishga qodir o‘zini o‘zi boshqaruvchi tizimlar faoliyatini tavsiflashi mumkin. Axborot murakkab tarkibli tizimlarda aks ettirilgan rang-baranglikning boshqaruvga xizmat ko‘rsatuvchi muhim qismi, kommunikastiya vositasi sifatida namoyon bo‘ladi. U bir qancha xossalarni o‘zida mujassamlashtiradi – nafaqat aks ettirish, boshqarish, balki aloqa vositasi sifatida ham amal qiladi. Bu erda axborotning kommunikativ jihati birinchi o‘ringa chiqadi.
Axborot–ob’ektiv reallikning muhim qismini ifodalovchi tushuncha bo‘lib, o‘zini saqlash, qayta ishlash va ta’sir natijalari (izlari)dan foydalanish uchun mo‘ljallangan moddiy tizimlarda namoyon bo‘ladi. Axborot bu tizimlarning faoliyat jarayonida o‘z mazmuniga ega. Ob’ektivlik, moddiylashtirish va uzatish imkoniyatining mavjudligi – axborotning muhim xususiyatlaridir. «Axborotni o‘rganish axborot-boshqaruv jarayonini tahlil qilish bilan uzviy bog‘liq, chunki axborot unda funkstional xossa sifatida mavjuddir»16.
Ilmiy bilimlar hajmining o‘sishi bilan bog‘liq bo‘lgan demokratik jamiyat sharoitida bilimning yangi shakllarini izlash muammosi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muammo asosan bilimni semiotika vositalari yordamida soddalashtirish yo‘li bilan shaklan o‘zgartirish bilan bog‘liq.
Axborotning evristik mazmunini o‘rganishda informastion vaziyatning quyidagi unsurlari muhim o‘rin tutadi:
1) axborot sub’ekti (axborot oluvchi, uni o‘zgartiruvchi va undan foydalanuvchi), axborot ob’ekti (axborot manbai): sub’ekt bilan o‘zaro aloqaga kirishadi;
2) ehtiyojlar: aks ettirilgan rang-baranglikning muhim qismini tanlash masalasini echadi.
Sub’ektning qizg‘in izchil faoliyati axborotning shakllanish jarayonida muhim omillardan biri sifatida amal qiladi. Tashqi ta’sirlardan axborot ob’ektining sub’ektga ta’siri, ta’sirni kodlashtirish va modellashtirish, teskari aloqa, sub’ektning bilim darajasi ta’sirida o‘zgarish va hokazolarni qayd etish mumkin.
Xullas, axborot va bilim o‘zaro nisbatining bir xil ta’rifi mavjud emas. Faqat shu narsa aniqki, ular o‘rtasida chuqur dialektik aloqa mavjud. Bu aloqa shu qadar chuqurki, ba’zan axborot va bilim tushunchalari kundalik amaliyotimizda, ayniqsa, hozirgi kunda informastion portlash deb nom olgan inson bilimining jadal o‘sishi to‘g‘risida so‘z yuritilgan hollarda bir-biriga o‘xshatiladi.
|
| |