Gazlamashunoslik kopi p65 - bet 23

s
h
Ê
h
=
=
(94)
bu yerda: h namuna tiklangan-
dan keyingi burmaning balandligi,
mm; 20 metall plastinkaning eni,
mm.
Ikkinchi guruhga NSTP markali
asbob kiradi. Bu asbobda uning maxsus
moslamalari yordamida namuna
silindr shakliga keltiriladi va qisqich orqali yuklanadi. Namunada tartibsiz
gijimlar paydo boladi. Yukni olgandan keyin namuna tiklanadi. Tiklangan
namunaning balandligi (h
0
) namunaning dastlabki badandligiga (h
g
) nisbati
gazlamaning gijimlanmasligini korsatadi:
0
h
g
h
Ê
h
=
(95)
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Bikrlik va uni aniqlash usuli nima?
2. Burmadorlik va uni aniqlash usulini tishuntiring.
3. Gijimlanuvchanlik nima va uni aniqlash usulini ayting.
4. Nisbiy egilishni hisoblash formulasini bering.
5. Materialning egilishi qanday aniqlanadi?
6. Gijimlanmaslik korsatkichi formulasini bering.
7. Gijimlanuvchanlik koeffitsienti formulasini aytib bering.
Eslab qoling!
Bikrlik, egilish, nisbiy egilish, gijimlanuvchanlik, gijimlanmaslik, pardoz,
tovlanuvchanlik, teksturlangan iðlar, burmadorlik, diskli usul,
burmadorlik koeffitsienti.
54-rasm. Materiallarning
gijimlanmasligini aniqlash usuli:
1asos; 2murvat;
3tenglashtirish darajasi;
4shkala; 5ustun; 6qis-qich;
7murvat; 8egilgan qirqim;
9korsatkich; 10qirqim;
11linza.
1
2
3
8
11
10
9
7
6
5
113
3-§. Tikuvchilik gazlamalarining yemirilishga
chidamliligi
Tikuvchilik gazlamalarining uzoq vaqt davomida yemiruvchi omillarga
qarshilik korsatish qobiliyati ularning yemirilishga chidamliligi deb ataladi.
Tikuvchilik gazlamalarini ishlab chiqarish va pardozlash jarayonlarida,
ulardan buyumlar tayyorlaganda, ayniqsa, buyumlarni ishlatganda
gazlamalarning tuzilishi ozgaradi va xususiyatlari asta-sekin yomonlashadi.
Bu jarayon gazlamalarning eskirishi deb ataladi. Eskirish natijasida
gazlamalar yemiriladi. Gazlamaning sirti butunlay yemirilsa, bunday
yemirilish umumiy yemirilish deb ataladi. Gazlamaning sirti qisman
yemirilsa, bu holatdagi yemirilish joydagi yemirilish deb ataladi. Umumiy
yemirilish buyumlarni butkul ishdan chiqaradi.
Yemirilish jarayonida gazlamalarga tasir etuvchi omillar quyidagi
guruhlarga bolinadi:
1. Mexanik omillar.
2. Fizik-kimyoviy omillar.
3. Biologik omillar.
4. Kompleks yoki aralashma omillar.
Mexanik omillarga ishqalanishda yeyilish va takrorlangan deformatsiyalar
natijasida charchash jarayoni kiradi. Yuqorida aytilganidek, charchash natijasida
gazlamalarning tuzilishi ozgaradi va buyumlar oz shaklini yoqotadi,
xususiyatlari yomonlashadi va ular yemiriladi. Bunday yemirilishda
gazlamalarning vazni deyarli ozgarmaydi. Ishqalanish tasirida gazlamalarning
massasi ancha ozgaradi. Bu oz navbatida ularning mustahkamligini kamayishiga
olib keladi.
Fizik-kimyoviy omillarga ob-havo tasiri, yani havo harorati, nisbiy
namligi, quyosh, ultrabinafsha nurlarning tasiri hamda buyumlar yuvilganda
yuvish eritmasining tarkibi, kimyoviy usulda tozalashda kimyoviy modda-
larning tasiri va hokazolar kiradi.
Biologik omilarga har xil bakteriyalar, mikroorganizmlar, zamburuglar,
hasharotlar (kuyalar) tasiri kiradi. Foydalanish jarayonida tasir etuvchi
omillarning turi undan tayyorlangan buyumning xiliga va foydalanish sharoitiga
bogliq. Masalan, ichki kiyimlar kop yuvilgandan song yemiriladi. Deraza
pardalarining yemirilishiga yoruglik, quyosh nurlari, havo harorati va nisbiy
namligi, havodagi chang miqdori va hokazolar tasir etadi.
Toqimachilik gazlamalarining yemirilishi, asosan, ishqalanish tasiri
natijasida boladi. Toqimachilik gazlamalarining ishqalanishga chidamliligi
ularning tola tarkibiga, sirtining tuzilishiga bogliq.
Dastlab gazlamaning sirtiga chiqib turgan tola uchlari ishqalanish
tasirida boladi. Gazlamadagi iðlarning bukilgan joylarida chiqib turgan
tolalar yemirila boshlaydi. Tola sirtining bazi joylari shikastlanadi va tolalar
uziladi. Ayrim tolalar yoki tola qismlari ið tarkibidan chiqqani tufayli
iðlar ham uziladi. Gazlamalarning sirtiga chiqib turgan iðlarning bukilgan
joylari ishqalanish tasirida birinchi bolib yemiriladi. Bu joylar
8 Gazlamashunoslik
114
gazlamaning tayanch sirti deb ataladi, yani gazlamaning tayanch sirti
qancha katta bolsa, uning yemirilishga chidamliligi ham shuncha yaxshi
boladi. Shu bilan birga trikotaj hosil qiluvchi iðlar ishqalanib uzilganda
gazlamaning orilishiga kora halqa ustunchalaridagi yoki qatoridagi halqalar
biri-biridan chiqadi va gazlamaning tuzilishi buziladi. Ishqalanish jarayonida
gazlamaning tolalar oramidagi tolalar bir-biri bilan yaxshi
biriktirilmaganligi sababli gazlama tuzilishi buziladi, tolalarni tikib
biriktirgan iðlar ishqalanadi va yemiriladi.
Gazlamaning ishqalanishdagi yemirilishi, odatda pilling paydo
bolishidan boshlanadi. Buyumning eng kop ishqalanadigan joylarida
chigallashgan tolalardan yumshoq topchalar pilling hosil boladi. Avval
tolalarning uchlari gazlama sirtiga chiqadi va ular chigallashadi.
Chigallashganda bazi tolalar gazlama tuzilishidan chiqib ketadi. Keyinchalik
pillingdagi tolalar gazlama sirtidan uzilib tushadi. Natijada, gazlamaning
qalinligi kamayadi va u osongina yemiriladi.
Gazlamaning ishqalanishga chidamliligini aniqlovchi asboblarni uch
guruhga bolish mumkin:
1. Gazlamaga faqat ishqalanish tasirini bajaruvchi asboblar.
2. Gazlamaga bir yola chozilish, egilish va ishqalanish tasirini baja-
ruvchi asboblar.
3. Gazlamaga gijimlash va ishqalanish tasirini bajaruvchi asboblar.
Gazlamaning turiga kora ishqalanish mayda tishli metall sirtlar, qayroq
toshlar, dagal junli movut, kapron yakka tolasidan tayyorlangan chotka va
hokazolar yordamida otkaziladi. Ishqalatuvchi sirt namunaning butun sirtiga
yoki uning qismiga tasir etib, ilgarilanma-qaytma yoki aylanma harakatda
boladi. Sinovlarni otkazish uchun TI-1M markali asbob keng qollaniladi.
TI-1M asbobida (55-rasm) turli tolalardan olingan trikotaj gazlama-
larning ishqalanishga chidamliligi aniqlanadi.
Ishqalatuvchi sirt sifatida qayroqtosh yoki dagal junli movut
ishlatiladi. Uning ostidagi uchta ishchi qismga namunalar mahkamlab
qoyiladi. Namunalar ishqalatuvchi sirtga tegishi uchun ishchi qismning
boshligiga siqiq havo beriladi. Uning
tasirida ishchi qismning rezinali
oraligi kotariladi va namunani
ishqalatuvchi sirtga yaqinlashtiradi.
Ishqalatish sirti va ishchi qismlar bir
tomonga aylanishi tufayli namunalarda
betartib ishqalanish yuzaga keladi.
Ishqalanish yumshoq rezina asosida
otgani uchun bu asbobdagi sinov
sharti gazlamaning odam badanida
ishqalanish shartiga yaqin boladi. Ishchi
qismlarining bitta aylanishi bitta
ishqalanish davri deb hisoblanadi.
55-rasm. TI-1M asbobining
tuzilishi:
1disk; 2boshchasi;
3namuna.
2
1
3
115
Gazlamalarning ishqalanishga chidamliligi sinov boshlanganidan
namunada teshik paydo bolgunicha ishqalanish davrlar sonining
miqdori bilan tavsiflanadi. Bu asbobda namunalarga malum miqdorda
ishqalanish davrlarni berish mumkin.
Bu holda gazlamaning ishqalanishga chidamliligini baholash uchun
uning biror xususiyatining (massasi, mustahkamligi, qalinligi va hokazo)
ozgarishi aniqlanadi.
Demak, gazlamalarning ishqalanishga chidamliligini baholash uchun
bir nechta korsatkichdan foydalanish mumkin:
1. Ishqalanishdan keyin gazlamani biror xususiyatining ozgarishi.
2. Sinov boshlangandan gazlamada teshik paydo bolguncha otgan
ishqalatish davrlarining sonli miqdori.
3. Sinov boshlangandan gazlamada teshik paydo bolguncha sarflangan
vaqt miqdori.
Nazorat savollari va topshiriqlar:
1. Tikuvchilik materiallarining yemirilishi deganda nimani tushunasiz?
2. Yemirilishga tasir etuvchi qanday omillar mavjud?
3. Tikuvchilik matolarining ishqalanishi deganda nima tushuniladi?
4. Tikuvchilik matolarining elektrlanuvchanligini pasaytiruvchi qanday
usullar mavjud?
5. Tikuvchilik matolarining ishqalanishga chidamliligini aniqlash usulini
aytib bering.
Eslab qoling!
Yemirilish, fizik-kimyoviy, mexanik, biologik, aralashma, sinash uchun
namuna tanlash, sinash sharoitini tanlash, sinash davrida kuzatish,
sinash natijalarini qayta ishlash.
4-§. Tikuvchilik gazlamalarining
fizik xossalari
Fizik xususiyatlar gazlamalarning gigroskopikligi, havo va bug
otkazuvchanligi, chang yutuvchanligi, elektrlanuvchanligi, optik va issiqni
saqlash xususiyatlaridan iborat. Ularni quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
1. Gazlamalarning shimish qobiliyatiga bogliq xususiyatlar.
2. Gazlamalarning ozidan havo, suv, bug va hokazolarni otkazish
qobiliyatiga bogliq xususiyatlar.
3. Gazlamalarning turli haroratlar tasiriga munosabatini tavsiflaydigan
xususiyatlar.
4. Gazlamalarning optik xossalari.
5. Gazlamalarning elektrlanuvchanligi.
116
4.1-§. Shimish
Gazlamalar suyuqlik, gaz yoki bug holatidagi har xil moddalarni
shimish qobiliyatiga ega. Bunda ularning massasi, olchamlari,
mustahkamligi, bikrligi va boshqa xususiyatlari ozgaradi. Toqimachilik
gazlamalaridan buyumlar ishlab chiqarish va ishlatish paytida ular doim
suv yoki bug tasirida boladi. Gazlamalarning suv yoki bugni shimish
qobiliyatini tavsiflovchi bir necha xususiyatlari bor. Bularga gazlamaning
namligi, gigroskopikligi, suv shimdiruvchanligi (kapillarligi), suvni
yutishi va hokazolar kiradi.
Namlik W
f
(foiz) havoning haqiqiy namlik sharoitida namunalardagi
namlik miqdorini korsatadi va quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
100
|