nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Sunniylik yo‘nalishi - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

|
Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslikBog'liq Dinshunoslik majmua 2023-2024-o\'quv yili pdf4. Sunniylik yo‘nalishi
657 yilgi voqealar va ularning natijasida kelib chiqqan firqabozlik sharoitida
ham o‘rta yo‘lni tutgan, davlat rahbarlariga qarshi bormagan, o‘zlarini sunnatga
amal qiladigan va jamoatdan ajralmaydiganlar guruhi sunniylar yoki «ahli sunna val
jamoa» deb ataldi. Bugungi kunda sunniylar dunyo musulmonlarining 92,5 foizini
tashkil etadi.
Sunniylik doirasida 4 fiqhiy mazhab (arab. «yo‘l») va 2 aqidaviy ta’limot
mavjud bo‘lib, xorijiy va shia firqalaridan farqli ravishda ular bir-birlarini rad
etmaydilar. Bugungi kunga qadar ham, sunniy ulamolar to‘rttala fiqhiy va ikkala
aqidaviy mazhablarning to‘g‘ri ekani, ularning bir-birini to‘ldirishi, bunday farqlilik
tarixiy, ijtimoiy omillar mahsuli ekani va bu musulmonlar uchun osonlik yaratishiga
ittifoq qilishgan.
«Ahli sunna val jamoa» tarkibiga kiruvchi fiqhiy mazhablar quyidagilardir:
Hanafiylik mazhabi. Hanafiya mazhabining asoschisi al-Imom al-A’zam
Abu Hanifa an-Nu’mon ibn Sobit al-Kufiy (80-150/699-767) – forslardan bo‘lib,
Umaviylar (661-750) va Abbosiylar (750-1258) davlati ayni avj olgan davrda
yashagan tobiinlardandir. Abu Hanifa Anas ibn Molik bilan uchrashgan va undan
«Ilm talab qilish har bir muslim uchun farzdir» hadisini rivoyat qilgan. Uni «ahli
ra’y Imomi», «ahli Iroq faqihi», «Hanafiy mazhabi sohibi» kabi nomlar bilan
manbalarda keltiriladi. Kasbi gazlama savdosi bilan shug‘ullanish edi. Yoshlik
chog‘idayoq Qur’onni yod olgan. 18 yil ustozi Hammod ibn Abi Sulaymondan tahsil
olgan. Fiqh ilmini Ibrohim an-Naxaiy va ash-Sha’biydan olgan. Abu Hanifaning
yetuk talabalaridan Abu Yusuf (113-182/731-769) va Muhammad ibn al-Hasan ash-
Shayboniylarni (132-189/709-805) alohida aytib o‘tish zarur.
Hanafiy mazhabi «nass»lardan (ya’ni Qur’on va hadis) tashqari hadislarni
qabul qilishda alohida shartlarni belgilaganligi, qiyos (analogiya), istehson
prinsiplaridan foydalanishi, Movarounnahr maktabi mahalliy urf-odatlarni huquq
manbai sifatida qabul qilishi bilan ajralib turadi. Boshqa mazhablardan farqli jihatlar
mazkur xususiyatlar negizida yuzaga keladi.
Hanafiya mazhabi asosan Albaniya, Bosniya va Gersegovina, Turkiya,
Suriya, Iroq, Afg‘oniston, Pokiston, Hindiston, Bangladesh, Turkmaniston,
O‘zbekiston, Qirg‘iziston, Qozog‘iston, Tojikiston, Rossiya, Jibuti, Eritreya
mamlakatlarida keng tarqalgan.
|
| |
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI - O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti

|
O‘zbek tili va adabiyoti kafedrasi o`zbek adabiyoti
|
bet | 136/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiO’ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
GULISTON DAVLAT UNIVERSITETI
O’ZBEK TILI VA ADABIYOTI KAFEDRASI
“TASDIQLAYMAN”
GulDU prorektori
F.Sharipov
________________
«___» ________2020 y.
O’ZBEK ADABIYOTI TARIXI
fani bo’yicha
Bilim sohasi: 1200000 – Gumanitar fanlar va san’at
Ta’lim sohasi: 5220000 – Gumanitar fanlar
Ta’lim yo‘nalishi: 5120100 – Filologiya va tillarni o‘qitish (o‘zbek tili)
ishchi o’quv dasturi
(2-курсларда 3,4-семестр ўтилади)
Umumiy o‘quv soati ─ 292 soat
Shu jumladan:
Ma’ruza ─ 40 soat
Amaliy mashg‘ulot ─ 60 soat
Seminar mashg‘uloti ─ 60 soat
Mustaqil ta’lim ─ 132 soat
GULISTON – 2020 y.
Fanning ishchi o’quv dasturi namunaviy o’quv dasturi va o’quv rejasiga muvofiq ishlab chiqildi.
Tuzuvchi: N.Rahmonov – “O’zbek tili va adabiyoti” kafedrasi professori, filologiya fanlari doktori. __________ (imzo)
O.Fayzullayeva – “O’zbek tili va adabiyoti” kafedrasi dotsenti, filologiya fanlari nomzodi, __________ (imzo)
Taqrizchi: V.Rahmonov. – “O’zbek tili va adabiyoti” kafedrasi dotsenti, filologiya fanlari nomzodi __________ (imzo)
Fanning ishchi o’quv dasturi “O’zbek tili va adabiyoti” kafedrasining 2020 yil “___” _________ dagi ___ - sonli majlisida ko’rib chiqilib, fakultet Ilmiy-uslubiy Kengashida ko’rib chiqish uchun tavsiya qilindi.
Kafedra mudiri v.b.: O.Fayzullayeva
Fanning ishchi o’quv dasturi fakultet Ilmiy-uslubiy Kengashining 2020 yil “___” _______ dagi “____” - sonli majlisida tasdiqlandi.
Fakultet Ilmiy-uslubiy
kengashi raisi: М.Маматқулов
Ўқув-методик бўлим бошлиғи: И.Худойбердиев
|
| |
Assimetriya bu… - Ўзбeкистoн Рeспубликaси Oлий вa ўртa мaxсус тaълим вaзирлиги

78
Chapu-rost takrorlanuvchi lolasimon
Yarim oy va yulduz shaklidagi naqsh
Handasaviy va islimiy xoshiya naqsh
Doira shaklidagi naqsh
Marom bu…....
Kompozitsiyadagi bezak elementlarining ma’lum tartibda bir tekisda
takrorlanishi
Kompozitsiyadagi bezak elementlari o‘lchovlarining bir-biriga mos
kelishi
Kompozitsiyadagi bezak elementlarining ranglarini bir-biriga o‘zaro
uyg‘unligi
Kompozitsiyada ranglarning ma’lum tartibda bir tekisda takrorlanishi
Yog‘och o‘ymakorlikda necha xil naqsh turi mavjudligi qaysi

81
Munabbat naqsh
O‘zbek halq Amaliy san’at turlarini sanab bering?
Naqqoshlik, ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, kulolchilik,
zardo‘zlik
Rangtasvir, qalamtasvir, grafika,
Haykaltaroshlik, miniatura, mazaika,
Ganchkorlik, yog‘och o‘ymakorligi, grafika, sgraffito
«Yog‘och o‘ymakorligi» san’atida ishlatiladigan atamalar qaysi
qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
pargori naqsh, iskana, axta, bofta,
Kundal, mehrob, axta, bofta, namoyon, sangina, pastel
Etyud, natura, molbert
sangina, pastel, retush, sous
Girix naqshining ta’rifi qaysi qatorda to‘g‘ri ko‘rsatilgan?
«Tugun» degan ma’noni anglatib, xandasiy (geometrik) naqshdir.
Oddiy elementlardan tuzilgan islimiy naqsh
Navo naqsh kompozitsiyasi
Ruta naqsh kompozitsiyasi
Dasturning axborot-usuliy ta’minoti

|
Dasturning axborot-usuliy ta’minoti
|
bet | 135/155 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #133618 |
Bog'liq portal.guldu.uz-O`zbek adabiyotiDasturning axborot-usuliy ta’minoti
“Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti” fanini o’qitishda ta’limning zamonaviy usullaridan foydalanish ko’zda tutilgan.
ta’lim metodlari mavzusini o’tishda “fikriy hujumi” interfaol usulidan foydalaniladi;
asar tahlilini o’rgatishda “kichik guruh bo’linib ishlash” usuli qo’llaniladi;
amaliy mashg’ulotlarning ko’pchiligida klaster, bumerang metodlari qo’llaniladi;
barcha seminar mashg’ulotlarida “kichik guruhlarga bo’linib ishlash” usulidan foydalaniladi. Lekin bular maqsad emas, vosita. Asosiysi, ma’ruzalarning nazariy jihatdan chuqur, amaliy jihatdan samarali bo’lishiga e’tibor qaratiladi.
Foydalaniladigan asosiy dasrliklar va o’quv
qo’llanmalar ro’yxati
Asosiy darsliklar va o’quv qo’llanmalar
Milliy uyg’onish va o’zbek filologiyasi masalalari. -T.: Universitet, 1993.
Qosimov B., Dolimov U. Ma’rifat darg’alari. T.: O’qituvchi, 1990.
Qosimov B. Milliy uyg’onish. –T.: Ma’naviyat, 2002.
Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. –T.: Ma’naviyat, 2004.
O’zbek milliy uyg’onish adabiyotiga materillar. T.: Universitet, 2004
Qo’shimcha adabiyotlar
Yusupov Sh. Furqat yo’llarida. –T.: Adabiyot va san’at, 1984.
Yusupov Sh. Xufiya qatlamlar. –T., 1999.
Yusupov Sh. Tarix va adab bo’stoni. –T., 2003.
Yunusov M. Komil Xorazmiy. –T., O’zadabiynashr. 1960.
Jumaxo’ja Nusratullo. Feruz - madaniyat va san’at homiysi. –T.: Fan, 1995.
G’anixo’jaev F. Ahmad Tabibiy (hayoti va ijodi). –T.: Fan, 1970.
To’laboev O., Karimbek Kamiy, O’zbek tili va adabiyoti, 1993, 4-son.
Karimov G’.O’zbek adabiyoti. 3-kitob. –T., 1975.
Yusupov Sh. Xudoyorxon va Furqat. –T.: Sharq, 1997.
Jabborov N. Furqat merosi va Xitoy manbalari. G’G’ Sharq yulduzi. 2001. Ikkinchi fasl, 121-127-betlar.
Jabborov N. Vatan ishtiyoqin tortaram. G’G’ Tafakkur, 2002, 1-son, 48-57-betlar.
Jabborov N. Ma’rifat nadir. T.: Ma’naviyat, 2010.
Dolimov U. Ishoqxon Ibrat. Istiqlol fidoyilari. –T.: Sharq, 1994.
Sh. Rizaev, Jadid dramasi. –T.: Sharq, 1997.
B. Qosimov. Izlay-izlay topganim. –T.: Adabiyot va san’at, 1983.
A. Jalolov. “XIX asr oxiri va XX asr boshlaridagi o’zbek adabiyoti”. –T., 1991.
I. G’aniev. Fitrat. E’tiqod, Ijod. –T., 1994.
H. Boltaboev XIX asrning oxiri XX asrning boshlarida dramaturgiya. –T., 1993.
M. Qo’shjonov. O’zbekning o’zligi. –T., 1994.
H. Qodiriy. Otam haqida. –T.: Adabiyot va san’at, 1983.
U. Normatov. Qodiriy bog’i. –T., 1995.
H. Boltaboev. Fitrat va jadidchilik. -T., 2007.
B. Karimov. Abdulla Qodiriy. -T., Fan, 2006.
U. Dolimov. Turkistonda jadid maktablari. -T.: Universitet, 2006.
Milliy uyg’onish davri o’zbek adabiyoti. O’UM, O’zMU 2011. O’zbek filologiyasi fakulteti kutubxonasi.
www.literature.uz, www.ziyonet.uz
|
| |
İstiliyə davamlılıq və onun təyini

İstiliyə davamlılıq və onun təyini. İzolyasiya
materiallarının eyni zamanda həm yüksək temperaturun, həm
də mexaniki qüvvənin təsirinə davam gətirmək qabiliyyəti
istiliyə davamlılıq kimi başa düşülür və bu xarakteristika
Martens aparatı ilə təyin edilir. İstiliyə davamlılıq bu aparatla
şəkil 3.5-də göstərilən sxem üzrə təyin edilir.
Şəkil 3.5. Martens aparatının sxemi 1,2 - polad çubuqlu göstərici; 3 - xətkeş; 4 - termometr; 5 - ştok (polad çubuq); 6,9 - sıxac; 7 - izolyasiya nümunəsi; 8 - aparatın gövdəsi; 10 - qızdırıcı; 11 - yük.
108
Verilən qurğu ilə nümunənin istiliyə davamlılığı olaraq
nümunə istilik və mexaniki yük təsirindən deformasiyaya
uğrayıb göstəricinin xətkeş üzrə 5-6 mm aşağı düşməsinə
uyğun gələn termometrin göstərişi qəbul olunur. Bərk
dielektriklər üçün istismar prosesində bu xarakteristika ən
vacib xüsusiyyətlərdəndir. Belə ki, istismar prosesində bərk
dielektriklər eyni zamanda həm istilik və həm də mexaniki
təsirlərə məruz qalırsa, bu halda bərk dielektrik istiliyə
davamlılıq temperaturunda tətbiq olunmalıdır.
Martens üzrə polistrol üçün istiliyə davamlılıq 75-80
0
S,
getinaks üçün 150 -170
0
S - dir.
İzolyasiya materiallarının istilikdən köhnəlməsi. Arrenius qanunu və Montzinqer qaydası. İzolyasiyanın
keyfiyyəti uzun müddət yüksək temperatur təsirindən tədricən
davam edən kimyəvi proseslər nəticəsində pisləşərsə, belə
hadisə izolyasiyanın köhnəlməsi adlanır.
İzolyasiya köhnəlmə nəticəsində elastikliyini itirir,
yumşalır və bərkiyir. Hər hansı səbəbdən tez çatlayır və
sıradan çıxır.
İzolyasiyanın istilikdən köhnəlməsi kimyəvi reaksiyanın
sürətinin
temperaturdan
asılı
dəyişməsinin
ümumi
qanunauyğunluğuna tabe olur və riyazi olaraq Arrenius
qanunu ilə ifadə edilir:
İzolyasiyanın
xidmət
müddətinin
temperaturdan
asılılığına miqdarı cəhətdən qiymət vermək üçün Montzinqer
qaydasından istifadə olunur. Bu qaydaya əsasən izolyasiyanın
temperaturunun normadan 8 - 10
0
S artması onun xidmət
müddətinin 2 dəfəyə qədər azalmasına səbəb olur.
İstehsalat prosesində bu vəziyyətin yaranmasına yol
verilməyərək izolyasiyanın qızmasına ciddi nəzarət olunur.
109
Nəticədə
elektrik
qurğuları
etibarlı
olaraq
artıq
yüklənmələrdən və qəza rejimlərindən mühafizə olunurlar. Bu
məqsədlə praktikada qoruyucu, istilik releləri, temperatur
mühafizəsi, rele mühafizəsi və s. istifadə edilir.
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 58

Şəkil 3.4
Metalların təsnifat sxemi
Nəcib metallar
təbiətdə sərbəst şəkildə tapılır.
Nəcib
metallar, o cümlədən
platin, qızıl, gümüş
saf və ya ərintilər
şəklində işlədilir. Bunlardan həssas, dəqiq və paslanmayan
cihazların hazırlanmasında istifadə edilir.
Elektrotexnikada nəcib metallar xüsusi məsuliyyətli
qurğularda tətbiq olunur.
Platin
(P)
insana hələ qədimdən (Misir, Həbəşistan və
s.) məlum idi. Külçə platin nümunələri XVIII əsrin ortalarında
Avropaya gətirilmiş, saf platin metalı isə ancaq XIX əsrin
birinci yarısında alınmışdır. Platin çox nadir elementdir. Yer
qabığında miqdarı 10
−6
%-dir. Təbiətdə, əsasən, dəmir,
palladium, iridium, rodium, mis və ya nikellə birlikdə tapılır,
onlarda platinin miqdarı 65-dən 94%-ə qədərdir. Ən çox
yayılmış mineralları poliksen, ferroplatin və palladiumlu
platindir.
105
Saf platin gümüşü - ağ (narın platin boz) rəngdə, çətin
əriyən, ağır metaldır.
Platin mikroelektronika, avtomatika, radioelektronika,
dəqiq cihazqayırma obyeklərində, istiliyə davamlı konstruksiya
materiallarının hazırlanmasında, təbabətdə və s. tətbiq edilir.
Qızıl
(Au) nəcib metal qrupuna aiddir. Qızıl və gümüş
yüksək temperaturda ərisələr də, qızdırıldıqda heç bir kimyəvi
reaksiyaya girmirlər. Bu xüsusiyyəti isə ondan rahat istifadə
etməyə imkan verir. Qızıl yumşaq, asan deformasiyaya
uğrayan metal olduğu üçün zərgərlərin diqqətini hələ qədim
zamanlardan cəlb edib. Zaman keçdikcə bu qiymətli metaldan
pul, sikkə kəsildi. Hələ qədim zamanlardan Yunanıstanda,
İngiltərədə qızıl çıxarılırdı. Romalı yazar Böyük Pliniyin
məlumatına görə, hər il İspaniyanın çay sahillərindən quma
qarışmış halda 4-5 ton qızıl çıxarılırmış. Bunun üçün xüsusi
istedad tələb olunmurdu. Qumu yuyub, küləkdə sovurar və
qızıl əldə edərlərmiş. Qızıl yüksək sıxlığa malik olduğu üçün
qum dənələrindən asanlıqla ayrılır. Təbii şəkildə qızıl bir
qramdan artıq olarsa, bu külçə sayılır. Ən böyük qızıl
külçələrinə ad verilir və onlar kolleksiya kimi muzeylərdə
saxlanır.
Gümüş
(Pb) nəcib metallar arasında yayılmasına görə
ikinci yerdədir. Ən yüksək elektrik keçirmə qabiliyyətinə malik
metaldır. Hidrogen sulfid məhluluna saldıqda gümüş qaralır. O
da qızıl kimi yaxşı döyülür, rahat formaya düşür. Gümüşə
təbiətdə qızıl və kükürdlə qarışıq təbii birləşmə şəklində və
sərbəst şəkildə rast gəlinir. Çəkisinə görə qızıldan iki dəfə
yüngüldür. Əsasən, vulkan püskürməsindən əmələ gələn
süxurların tərkibində gümüş tapılır. Qızıldan fərqli olaraq, ona
səpinti şəklində çox az rast gəlinir. Hələ Tunc dövründə gümüş
106
insanlara məlum metal idi. Antik dövrdə Yunanıstanda gümüşü
qızıldan üstün tuturdular. XX əsrin ortalarına qədər gümüşdən
yalnız sikkə kəsilirdi. Kino və fotonun inkişafı gümüşə olan
tələbatı artırdı və gümüş pul dövriyyəsindən çıxarıldı. 1992-ci
ildə hasil edilən gümüşün üçdə bir hissəsi foto sənayesində
işlənib. Hesablamalara görə, indiyədək Yer qatlarından 700
min ton gümüş çıxarılıb.
|
Yarımkeçirici materiallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

113
müvafiq olaraq termorezistor (termistor), fotorezistor, qeyri-
xətti rezistor (varistor), tenzorezistorların və s. iş prinsipinin
əsasını təşkil edir.
Yarımkeçiricilər qızdırıcı element kimi
maqnit
sahələrinin gərginliyinin ölçülməsində (Hool çevricisi)
radioaktiv indikator kimi istifadə edilir.
Təcrübədə istifadə olunan yarımkeçiricilər sadə
yarımkeçirici (element), yarımkeçirici kimyəvi birləşmələr və
yarımkeçirici komplekslər (keramik yarımkeçiricilər) qrupuna
aiddir.
Son zamanlar şüşəşəkilli və maye yarımkeçiricilər tətbiq
olunmaqdadır. Sadə yarımkeçiricilərin sayı 10 ədəddən
artıqdır. Müasir texnikada silisium, germanium və selen
yarımkeçiriciləri xüsusi əhəmiyyətə malikdir.
Yarımkeçiricilərdə iki tip-elektron (n) və elektron-deşik
(p) keçiriciliyinə malik olması p-n keçidli yarımkeçirici
məmulatlar hazırlamağa imkan verir.
Şəkil 3.6.
n- tip elektron və p-tip elektron deşik keçiriciliyi
Yarımkeçirici sistemlər müxtəlif növ enerjinin elektrik
enerjisinə çevrilməsində də tətbiq olunur. Buna misal olaraq,
günəş batareyalarını və termoelektrik generatorlarını
göstərmək olar. Son vaxtlar yarımkeçiricilərdən işıq siqnalı
müsbət ion
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 70

125
Temperatur artdıqca yarımkeçiricinin keçiriciliyi artır,
metallarda isə əksinə olaraq azalır. Yarımkeçiricilər tərəfindən
udulan işıq enerjisi onlarda yükdaşıyıcılarının miqdarını xeyli
artırır. Buna görə də, işığın təsirindən yarımkeçiricilərin
elektrik keçiriciliyinin qiyməti böyüyür. Elektromaqnit
şüalanmasının təsirindən maddənin elektrik keçiriciliyinin
artması fotokeçiricilik adlanır. Fotokeçiriciliyin meydana
çıxmasına kifayət edən kvant enerjisində şüalanmanın
intensivliyi artdıqca keçiriciliyin qiyməti böyüyür. Belə ki,
şüalanmanın intensivliyi artdıqca keçiriciliyə təsir göstərən bir-
birinə əks iki proses baş verir, bir tərəfdən yükdaşıyıcıların
sayı artır, digər tərəfdən isə hər iki işarəli yükdaşıyıcıların
konsentrasiyası çoxaldıqca rekombinasiya hadisəsi güclənir.
Müsbət ionların bir hissəsi mənfi hissəciklərlə birləşərək
neytral molekullar əmələ gətirir. Bu proses
Odadavamlı materiallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

107
Cədvəldə göstərilən hər bir qızma sinfinə uyğun hazırlanan
izolyasiya materialları göstərilən müvafiq temperatura qədər
müəyyən olunmuş xidmət müddətində işləyə bilirlər. Hər bir
qızma sinfinə müəyyən qrup dielektrik materialları daxildir.
Misal üçün, Y sinfinə ağac (sellüloz) və ipək əsasında olan
hopdurulmayan materiallar, saplar, lentlər, parçalar, kağızlar,
kartonlar və s. aiddir ki, bunlar 90
0
S-yə qədər temperaturda
müəyyən müddət işləyirlər.
(p) 
keçiriciliyinin olması, onlardan 
p-n

116
Ən geniş yayılmış yarımkeçirici materiallar dövri sis-
temin IV qrupuna aid olan germanium (Ge) və silisiumdur (Si).
Bunlardan əlavə, selen (Se), qallium arsenid (GaAs), qallium
fosfid (Gaf), silisium karbid (SiC) və başqalarından geniş isti-
fadə olunur. Fizika kursundan məlum olduğu kimi, keçirici ma-
teriallarda sərbəst elektronlar öz hərəkətləri ilə elektron keçiri-
ciliyi yaradır, yarımkeçiricilərdə isə biri-birinin əksinə
yönəlmiş iki keçiricilik növü mövcuddur. Bunlardan biri
sərbəst elektronların hərəkətinin yaratdığı elektron keciriciliyi,
digəri isə müsbət elektrik yüklərinin hərəkətindən yaranan
deşik keçiriciliyidir. Təmiz yarımkeçiricidə elektronların sayı
deşiklərin sayına bərabərdir, ancaq elektronların hərəkət sürəti
yüksək olduğu üçün yarımkeçiricilərin çoxu elektron keçiricili-
yinə malikdir. Yarımkeçirici cihazların işi, bir qayda olaraq,
aşqar keçiriciliyi hadisəsinə əsaslanır. Təmiz yarımkeçirici ma-
terialın tərkibinə azacıq da olsa, aşqar əlavə edildikdə onun
deşiklərinin sayı elektronlara nisbətən, və ya əksinə elektron-
ların sayı deşiklərə nisbətən kəskin arta bilər. Bu halda,
yarımkeçiricinin keçiriciliyi də böyük həddə artır. Məsələn,
germanium kristalına 10-5 % arsen əlavə edildikdə, onun
muqaviməti 200 dəfə azalır, keçiriciliyi isə artır. Deşik keçiri-
ciliyi çox olan yarımkeçiricilərə
Qrafit əsaslı materiallar - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

110
zaman slüda laylara ayrılması nəticəsində qabarır (şişir),
şəffaflığını itirir, elektrik və mexaniki xassələri pisləşir. Slüda
1260-1330
o
S-də əriməyə başlayır.
Elektrik izolyasiya texnikasında təbii slüdadan başqa
ftorflaqopit adlanan sintetik slüdadan da istifadə olunur. Bu
slüda daha yüksək qızmaya davamlılığa (1000
o
S), elektrik
xüsusiyyətlərinə və kimyəvi dayanıqlığa malikdir.
Slüdanın energetik xüsusiyyətləri cədvəldə göstərilir
(cədvəl 3.4).
Aşqarlı yarımkeçiricilər - - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

122
yarımkeçiricinin elektrik, dərin səviyyələr isə optik və
fotoelektrik xassələrinə təsir göstərir.
Şəkil 3.10-da ən çox praktiki əhəmiyyətə malik olan iki
hal göstərilir.
ΔW
d
W
F
x x
Şəkil 3.10.
1 Elektron (n) və deşik (p) tipli yarımkeçiricilərin
energetik dioqramı (T>0 olduqda)
Burada W
d
- donorların ionlaşma enerjisi;
W
a
- akseptorların ionlaşma enerjisi;
X- fəza koordinatıdır.
Yarımkeçiricinin valent zonasından elektronları qəbul
edən aşqarlara
akseptor
deyilir.
rekombinasiya - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

126
yürüklüyü dəyişir. Bu da, öz növbəsində, kristalın
elektrik
keçiriciliyinin dəyişməsinə səbəb olur.
Şəkil 3.12.
Yarımkeçiricilərin fotokeçiriciliyinin şüalanmanın
intensivliyindən asılılıq qrafiki
Deformasiyasının müəyyən olunmuş növündə xüsusi
keçiriciliyin (xüsusi müqavimətin) ədədi qiymətcə dəyişməsini
xarakterizə edən kəmiyyət tenzohəssaslıq adlanır.
Deformasiya
hər hansı obyektin xarici və
daxili
qüvvələrin təsiri nəticəsində konfiqurasiyasının dəyişməsidir.
Deformasiyaya bərk cisimlər (kristal, amorf, üzvi mənşəli
mayelər, qazlar, fiziki sahə, canlı orqanizmlər və s.) məruz
qalır.
Deformasiya - maddi mühit (bərk, maye, qazabənzər)
hissəcikləri çoxluğunun qarşılıqlı yerləşməsinin dəyişməsidir;
bu isə cismin və ya onun hissəciklərinin forma və ölçülərinin
dəyişməsinə səbəb olur, hissəciklər arasında qarşılıqlı təsir
qüvvələrini dəyişir, yəni gərginlik yaradır. Bütün maddələr
deformasiyaya uğraya bilər.
See discussions, stats, and author profiles for this publication at - bet 69

124
Bunlardan birincisi yükdaşıyıcıların ionlar şəklində
yayılmasıdır və o, nisbətən aşağı temperatur oblastına aiddir.
Вurаdа еlеktrоnlаrın sürətinin artması ilə yayılmanın effektliyi
azalır, yürüklük artır.
İkinci mexanizm yayılmanın istilik mexanizmidir, bu da
nisbətən yüksək temperaturlarda asas rоl oynayır. Belə ki,
yüksək temperaturlarda qəfəsin hərəkəti çoxalır və bununla
atomlar ətrafındakı еlеktrоnlаrın onlardan uzaqlaşması və
kristal daxilində yayılması baş vеrir.
mənfi ion 
elektron - See discussions, stats, and author profiles for this publication at

|
See discussions, stats, and author profiles for this publication atBog'liq Elektrotexnikimateriallar-drsvsaiti20201mənfi ion
elektron
deşik
n-tip
p-tip
114
mənbələrinin yaradılmasında və hesablama maşınlarından
inforsiyaları vermək üçün istifadə edilir.
Yarımkeçirici materiallardan hazırlanan cihazların
aşağıdakı üstünlükləri vardır:
►Xidmət müddətinin böyük olması;
►Kiçik qabarit və az kütləyə malik olması;
►Konstruksiyasının sadə və etibarlı olması;
►
Elektron lampalarını əvəz edərkən qızdırma dövrəsinin
olmaması, az güc tələb etməsi, az ətalətə malik olması;
►Kütləvi istehsal zamanı qənaətli olması.
Bərk
cismin
eklektronikasının
inkişafı
diskret
yarımkeçirici cihazlar hazırlanmasından elektron aparatlarının
qurğu və sxemlərin yaradılmasına keçirmişdir.
Texnikanın bu mütərəqqi istiqaməti mikroelektronika
adını almışdır. Mikroelektronikanın köməyi ilə həll edilən elmi
məsələlər təsərrüfatda, kosmosun tətqiqində, biologiya və
təbabətdəki
tədqiqatlarda,
kompüter
və
informasiya
texnologiyalarının yaradılmasında istifadə olunur.
3.10.
Yarımkeçiricilərin elektrik keçiriciliyi
Yarımkeçiricilərə
elektrik
keçiriciliyi
normal
temperaturda keçiricilərə nisbətən az, dielektriklərə nisbətən isə
çox olan böyük miqdarda maddələr daxildir. Yarımkeçiricilərin
əsas xüsusiyyəti onların xassələrinin müxtəlif xarici təsir
(temperatur, işıqlanma, elektrik və maqnit sahəsi, təzyiq və s.)
nəticəsində dəyişmə qabiliyyətidir. Metallardan fərqli olaraq,
yarımkeçiricilərin temperatur əmsalı mənfidir.
115
Yarımkeçiricilərdə
elektron
(n)
və
deşik
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

188
13.
Jumayev
M.
Maktabgacha
yoshdagi
bolalarda
matematik
tasavvurlarni shakllantirish metodikasi va nazariyasi. – T, 2007.
14.Roziqova M,Umarova K,Murodova N.Maktabgacha ta’lim
muasasalarining tarbiyalanuvchilari uchun rivojlantiruvchi o’yinlar majmuasi.-
Toshkent,2013y.
15. Sodiqova SH.A. Maktabgacha pedagogika. – T, 2018.
Uchburchak
– uchta burchakka ega bo‘lgan, uchta tomoni ham bir-biriga 
o‘zaro teng bo‘lgan geometrik shakl. 
Umumiy o‘rta ta’lim

172
Universitet
– kadrlar tayyorlash va bilimlarning keng sohalari bo‘yicha oliy
va oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim dasturlarini amalga oshiruvchi, yuridik
maqomga ega ta’lim muassasasi.
Usul
– muayyan o‘quv materialini o‘zlashtirishda qo‘llanilayotgan asosiy
ta’lim metodi bilan birga ikkinchi bir ta’lim metodining ayrim elementlaridan
foydalanish.
Vaqt xususiyatlari –
bu vaqtning bir tomonga yo‘nalib o‘tishi, u tabiat va
jamiyatning chiqishi yo‘nalishini ifodalaydi.
Vaziyat – (lotinchadagi situation -ahvol)
– muayyan vaziy at, ahvolni hosil
qiladigan shartsharoitlar va holatlar uyushmasi
Verbal ifoda
– bilim (ma’lumot, axborot)larni so‘z yordamida (og‘zaki)
yetkazib berish, ifoda etish.
Zij –
yil hisobi jadvallari, trigonometrik jadvallar, sayyoralar harakati
jadvali va yulduzlar ro‘yxatini aks ettiruvchi jadval.
Shaxs
- psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shaxsiy xususiyatlari va xatti-
harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi, muayyan xulq-atvor va
dunyoqarashga ega bo‘lgan jamiyat a’zosi.
Shartli o‘lchov –
uzunlikni o‘lchash, og‘irlikni o‘lchash.
Shkalalash
- aniq jarayonlarni raqamlar tizimi yordamida modellashtirish.
Sinf –
yoshi va bilimi jihatidan bir xil bo‘lgan ma’lum o‘quvchilar guruhi. 
Tamoyil

171
Tarbiya
jarayoni
– o‘qituvchi va o‘quvchi (tarbiyachi va
tarbiyalanuvchi)lar o‘rtasida tashkil etiluvchi hamda aniq maqsadga yo‘naltirilgan
samarali hamkorlik jarayoni.
Ta’lim jarayoni
– o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida tashkil etiluvchi
hamda ilmiy bilimlarni o‘zlashtirishga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon.
Ta’lim muassasasi Ustavi
- ta’lim muassasasiga rahbarlik mohiyatini
yorituvchi hamda uning faoliyatini boshqarish tizimini aniqlovchi hujjat.
Ta’lim konsepsiyalari (lotin tilidan «conceptio» – tizim)
– ta’lim-tarbiya
mazmuni, istiqbolini yorituvchi yaxlit qarashlar tizimi; uzluksiz ta’lim tizimining
turli bosqichlarida ta’lim muassasalari faoliyati yo‘nalishi, maqsad va vazifalarini
belgilashning alohida usuli.
Tevarak-atrof –
chamalash, mo’ljal olish, o‘zi turgan nuqta, yon atrofdagi
obyektning o‘ng, chap, oldi, orqa, yuqori, past, yonma-yon, yaqin tomoni.
To‘plam
–
ta’riflanmaydigan tushuncha bo‘lib, misollar asosida izohlanadi,
masalan, bog‘chadagi bolalar to‘plami, qo‘ldagi barmoqlar to‘plami yoki gapdagi
so‘zlar to‘plami kabi.
To‘rtburchak –
to‘rtta burchakka ega bo‘lgan va har bir tomoni o‘zaro teng
bo‘lgan geometrik shakl.
To‘g‘ri to‘rtburchak
– to‘rtta burchakka ega bo‘lgan va ikki tomoni o‘zaro
teng bo‘lgan geometrik shakl .
Katta-kichiklik – - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

167
Kompozitsiya
- tuzilish, birlashish, bog‘lanish degan ma’noni bildiruvchi
tushuncha.
Keys-stadi – Case study –
(inglizcha case - to‘plam, aniq v aziyat, stadi –ta’
lim) keysda bayon qilingan va ta’lim oluvchilarni muammoni ifodalash hamda
uning maqsadga muvofiq tarzdagi yechimi variantlarini izlashga yo‘ naltiradigan
aniq, real yoki sun’iy ravishda yaratilgan muammoli vaziyatning tahlil
etilishiga asoslanadigan ta’lim uslubi.
Konsepsiya –
umumiy g‘oya yoki biror narsa to‘ g‘risida tasavvur,
tushuncha, fikrlar tizimi. Matematik model – matematik timsollar, belgilar
va hodisalar sinfining taxminiy namunasi, bayoni.
Loyihalashtirish (rejalashtirish)
- o‘quvchilarning o‘quv faoliyatini
boshqarish dasturini yaratish.
Ma’ruza
– o‘quv materialini o‘quvchilarning idrok etish faoliyatlarini
faollashtirish uslublari biian birgalikda davomli og‘zaki bayon etish (80—90
daqiqa), berilayotgan materialning sxematik modelini tuzish (asosiy fikrni tezis
yoki loyiha ko‘rinishida yozib olish) va boshqalar.
“O‘rnini top” - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti asqarova...

45
uning elementi o‘rtasidagi nisbatni aniqlashlari kerak. Bolalarni guruhlarga
birlashtirilgan predmetlarning umumiy belgilarini ko‘ra bilishga va atay olishga,
guruhni yaxlit bir butun narsa deb idrok etishga o‘rgatish davom ettiriladi.
Yig‘indidagi hamma predmetlarning 1-2 umumiy belgisini ajratib ko‘rsatish bilan
birga bolalar shu guruhdagi predmetlarning faqat biror qismi uchungina umumiy
bo‘lgan belgilarni, ya’ni boshqa qismlarning belgisidan farq qiluvchi belgilarni
ham ko‘rishga o‘rganadilar. Ular guruhni bir necha guruhchaga bo‘ladilar, ya’ni
to‘plamni to‘plamchalarga ajratadilar. Masalan: guldastada ko‘p gul borligini,
ularning ba’zilari qizil, ba’zilari esa oq ekanligini, qizil gullar ham, oq gullar ham
ko‘pligini aniqlaydilar. Bolalar ana shunday qilib to‘plamlardagi sonlar bilan
to‘plamchalardagi sonlarni taqqoslashga, ular o‘rtasidagi miqdoriy nisbatni
aniqlashga tayyorlanadilar. Ikkinchi kichik guruhda matematik tushunchalarni
rivojlantirish yuzasidan maxsus ishlar o‘tkaza boshlanadi. Bolalarni komil inson
qilib tarbiyalash aniq fanlarning miqdoriy munosabatlari va fazoviy shakllarini
birinchi marta idrok etishning qay darajada muvaffaqiyatli tashkil etilishiga
bog‘liqdir.
Zamonaviy matematikada ,,son”, ,,figura” va boshqa tushunchalarni
asoslashda to‘plamlar nazariyasidan foydalaniladi. Bu o‘z navbatida bolalarda
miqdoriy munosabatlarni shakllantirishga va natural son haqidagi tushunchani
paydo qilishga sharoit yaratadi.
Oliy o‘quv yurtidan keyingi ta’lim

170
shuningdek, mustaqil tadqiqotchilik faoliyatini tashkil etish asosida amalga
oshiriladigan ta’lim bosqichi.
Oraliq nazorat
– o‘quvchilar tomonidan o‘quv materialining muayyan bob
yoki bo‘limlari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va malakalar darajasini
aniqlash, baholash shakli.
Pedagog kadrlar tarkibi
- o‘qituvchi, metodist, tarbiyachi, psixolog,
defektolog, logoped, sport instruktori, musiqa, badiiy ijodiyot, radiotexnika, sport
va boshqa yo‘nalishlarda faoliyat ko‘rsatuvchi to‘garaklarning rahbarlaridan iborat
mutaxassislar.
Pedagogik talab
- turli harakatlarni bajarish, muayyan faoliyat jarayonida
ishtirok etishda o‘quvchi amal qilishi zarur bo‘lgan ijtimoiy xulq-atvor
me'yorlarini ifodalovchi vazifa; tarbiyaning eng muhim usuli.
Rag‘batlantirish
– tarbiyalanuvchining xatti-harakati va faoliyatiga ijobiy
baho berish asosida unga ishonch bildirish, ko‘nglini ko‘tarish va uni qo‘llab-
quvvatlash usuli.
Rivojlanish
– shaxsning fiziologik va intellektual o‘sishida namoyon
boiadigan miqdor va sifat o‘zgarishlar mohiyatini ifoda etuvchi murakkab jarayon.
Rivojlantiruvchi vazifa
– o‘qitish jarayonida shaxsning aqliy, hissiy va
irodaviy rivojlanishi, bilishga bo‘lgan intilishlarini va ijodiy faollikni shakllantirish
va rivojlantirishni ta’ minlashdan iborat bo‘lgan vazifa.
Reyting (baholash, tartibga keltirish, klassifikatsiyalash)
– muayyan
hodisani oldindan belgilangan shkala bo‘yicha baholash.
sistemalilik - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti asqarova...

33
hisobga olib, uni qayta ishlab chiqdi. Dastur tug‘ilgandan to yetti yoshgacha
bo‘lgan bolalar egallashi lozim bo‘lgan bilim va malakalar hajmini o‘z ichiga
oladi. U maktabgacha ta`lim yoshidagi bolalarning psixologik-fiziologik va o‘ziga
xos xususiyatlarni hisobga olgan holda ularni har tomonlama kamol toptirishni
nazarda tutadi.
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida ta’lim-tarbiyani pedagog-tarbiyachi
amalga oshiradi. U pedagogik jarayonda markaziy o‘rinni egallaydi. Shuning
uchun tarbiyachi o‘z sohasini chuqur bilishi, har xil metodik vositalarni yaxshi
egallagan, puxta pedagogik-psixologik tayyorgarlikka ega bo‘lishi kerak. Shu bilan
bir qatorda, mutaxassislik bo‘yicha fanlarni, jumladan, «Ta’lim to‘g‘risida»gi
Qonun, Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturini, maktabgacha ta’lim pedagogikasi,
«Ilk qadam»davlat dasturini, Davlat ta’lim standartlarini, bolalarni maktabga
tayyorlash metodikasi fani va boshqalarni puxta egallagan bo‘lishi lozimdir
Maktabga borish davriga kelib bolalar to‘plam va son, shakl va kattalik
haqida o‘zaro bog‘langan bilimlarni nisbatan ko‘proq egallagan bo‘lishlari zarur.
Yakuniy nazorat - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti asqarova...

Yakuniy nazorat
– ta’lim oluvchilarning chorak yoki yarim yillik uchun
belgilangan o‘quv materiallari bo‘yicha o‘zlashtirilgan bilim, ko‘nikma va
malakalari darajasini aniqlash, baholash shakli.
O‘z-o‘zini baholash
– mavjud fazilatlari, xatti-harakati, xulq-atvorini tahlil
qilish asosida o‘z shaxsiga baho berishga yo‘naltirilgan faoliyat usuli.
O‘z-o‘zini tahlil (nazorat) qilish
– o‘z shaxsi, mavjud fazilatlari, xatti-
harakati, xulq-atvorini tahlil qilish, mavjud sifatlarni boyitish yoki salbiy odatlarni
bartaraf etishga qaratilgan faoliyat usuli.
O‘zlashtirish
– ta’lim jarayonida ustuvor o‘rin tutuvchi ijtimoiy talablarga
muvofiq shaxs tomonidan muayyan xatti-harakat va xulq usullarining egallanishi.
173
O‘rgatish
– tarbiyalanuvchilar ijtimoiy xulq-atvor ko‘nikmalari, odatlarini
shakllantirish maqsadida rejali va izchil tashkil qilinadigan turli harakatlar, amaliy
ishlar.
O‘quv dasturi
– muayyan o‘quv fani bo‘yicha bilim, ko‘nikma va
malakalar mazmuni, umumiy vaqtning mavzular o‘rganilishi bo‘yicha
taqsimlanishi, mavzularning ketma-ketligini belgilash hamda ularning o‘rganilish
darajasini yorituvchi me’yoriy hujjat.
O‘quv rejasi
- ta’lim muassasasida o‘qitiladigan o‘quv fanlarining tartibi,
ularning o‘quv yili bo‘yicha taqsimlanishi, har bir o‘quv faniga ajratiladigan
haftalik va yillik o‘quv soatlari, shuningdek, o‘quv yili tuzilishini belgilovchi
me’yoriy hujjat.
O‘quv fani
- ta’lim muassasalarida o‘quvchilarning yosh, idrok etish
imkoniyatlariga muvofiq ularga muayyan fan sohasi bo‘yicha umumiy yoki
mutaxassislik bilimlarini berish, ko‘nikma va malakalarni shakllantirishni
ta’minlovchi manba.
O‘quv qollanmasi
- 1) ma’lum o‘quv fanlari bo‘yicha metodik materiallar,
tushuntirishlar, tavsiyalarni yorituvchi hamda o‘qituvchi yoki o‘quvchilar uchun
mo‘ljallangan manba; 2) muayyan fan bo‘yicha tayyorlangan hamda metodik
jihatidan o‘quv-tarbiyaviy jarayonda bevosita foydalanish imkonini beruvchi
qo‘shimcha o‘quv materiallari.
174
ILOVALAR
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
|
Nazorat savollari - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

30
3. Jumayev M. Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni
shakllantirish metodikasi va nazariyasi. – T., 2007.
4. Михайлова А., Носова Э. Д., Столяр А. А., Полякова М. Н.,
Вербенец А. М.Теории и технологии математического развития детей
дошкольного возраста. – Издателство «Детсво-пресс». Санкт-петербург ,
2008.
MAKTABGACHA YOSHDLAGI BOLALARDA MATEMATIK
TASAVVURLARNI SHAKLLANTIRISH TA’LIMINING ASOSIY
DIDAKTIK TAMOYILLARI
Tayanch so‘z va iboralar:
matematik tasavvurlar, didaktik tamoyillar,
maktabgacha ta’lim muassasasi, turli yosh guruhlari, ilmiylik tamoyili, nazariya va
amaliyotning birligi tamoyili, ko‘rsatmalilik tamoyili, sistemalilik, ketma-ketlik va
mustahkamlilik tamoyili, individual yondashish tamoyili, mashg‘ulot, didaktik
talablar.
Bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirishning umumiy didaktik
tamoyillari.
Bolalarning elementar matematik tasavvurlarini shakllantirishda
quyidagi didaktik tamoyillarga asoslaniladi:
Maktabdan tashqari ta’lim - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

169
Metodika
(fan sifatida) – xususiy fanlarni o‘qitishning o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganadi.
Munozara
(tarbiya metodi sifatida) – tarbiyalanuvchilarga hissiy-og‘zaki
ta’sir ko‘rsatish asosida ularda ma’naviy-axloqiy sifatlarni shakllantirishga
yo‘naltirilgan bahs-munozara usuli.
Nazorat (ta’lim jarayonida)
– ta’lim
oluvchining bilim, ko‘nikma va
malakalari darajasini aniqlash, o‘lchash va baholash jarayoni.
Nazariya va amaliyotning birligi tamoyili –
nazariy bilimlarning hayotga,
amaliyotga bog‘lanishini kengaytira borishni talab qiluvchi tamoyil.
Natural son
– qancha degan savolga javob beradi. Sonlarning tarkibi
birikmalardan iborat ekanligini, sonlar o‘rtasidagi munosabatlarni ko‘rsatadi.
Olam haqida shartli tasavvur –
dunyoning
yaxlit manzarasi, bolaning
olingan bilimlarga shaxsiy munosabati, shuningdek, ularnni o‘z amaliy faoliyatida
qo‘llash malakalarini shakllantirish.
Oila tarbiyasi
– ota-onalar (yoki bola kamoloti uchun mas’ul shaxslar)
tomonidan tashkil etiluvchi hamda farzandlarni har tomonlama yetuk, sog‘lom etib
tarbiyalashga yo‘naltirilgan pedagogik jarayon.
Oligofreniya
(yunoncha «olygos» - kam, «phren» - aql) - bu natal (tug‘ilish
payti) yoki postnatal (hayotiy rivojlanishning erta bosqichi) davrlarda markaziy
nerv tizimining zararlanishi natijasida yuzaga
keladigan aqliy yoki psixik
rivojlanmaslik.
Oliy ta’lim
- o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi negiziga asoslanib, ikki
bosqich (bakalavriat hamda magistratura)
da tashkil etiladigan hamda
mutaxassisliklar yo‘nalishlari bo‘yicha xalq xo‘jaligining turli sohalariga oliy
ma’lumotli mutaxassislarni tayyorlab beruvchi ta’lim bosqichi. ,
Me’yor
– lotincha so‘z bolib, o‘lchov mayor so‘zlaridan olinga bo‘lib, 
namuna degan ma’noni bildiradi. 
Modulli o‘qitish –

168
Magistratura
- aniq mutaxassislik bo‘yicha fundamental va amaliy bilim
beradigan, bakalavriat negizida ta’lim muddati kamida ikki yil davom etadigan oliy
ta’lim.
Madaniyat («cultura»
so‘zidan olingan boiib, parvarish qilish, ishlov
berish ma’nosini bildiradi) – ijtimoiy taraqqiyot davomida insonlarning faoliyati
tufayli qo‘lga kiritilib, ularning ijtimoiy ehtiyojlarini qondirishga xizmat qiluvchi
moddiy va ma’naviy boyliklar tizimi.
Mazmun
(ta’lim (bilim olish) mazmuni) – ta’lim jarayonida shaxs
tomonidan o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan ilmiy bilim, amaliy ko‘nikma, malaka,
fikrlash hamda faoliyat usullari tizimi.
Maktabgacha ta’lim
– bolaning sog‘lom, har tomonlama kamol topib
shakllanishini ta’minlovchi, unda o‘qishga intilish hissini uyg‘otuvchi, uni
muntazam ta’lim olishga tayyorlovchi hamda bola olti-yetti yoshga yetguncha
davlat va nodavlat maktabgacha ta’lim tashkilotlari hamda oilalarda amalga
oshiriluvchi ta’lim bosqichi.
Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash va ularning malakasini

|
Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash va ularning malakasini
|
bet | 1/108 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #135443 |
Bog'liq 30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislash
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
PEDAGOGIK INNOVATSIYALAR, PROFESSIONAL TA’LIMI BOSHQARUV HAMDA PEDAGOG KADRLARNI QAYTA TAYYОRLASH VA ULARNING MALAKASINI OSHIRISH INSTITUTI
BOSHLANG‘ICH PROFESSIONAL TA’LIMNING
30711401 - Avtomobil dvigatellarini tashxislash va ta'mirlash kasbi bo‘yicha
Texnikaviy chizmachilik fanidan
O‘QUV DASTURI
|
|
Kvalifikatsiya(lar) nomi:
|
1. Avtomobil dvigatellarini tashxislash va ta'mirlash.
2.Yonilg‘I ta'minlash tizimini tashxislash va ta'mirlash chilangari.
3.“B” yoki “BC” toifali avtomobil haydovchisi.
|
O‘quv rejadagi tartib raqami:
|
2.01
|
Ajratilgan soat:
|
40
|
Toshkent – 2022
O‘quv dasturi pedagogik innovatsiyalar, professional ta’lim boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Yer usti transport tizimlari va ularning ekspluatatsiyasi (transport turlari bo‘yicha) yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv-metodik birlashmasining 2022-yil 24-avgustdagi 4-sonli majlis bayoni bilan ma’qullangan.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi huzuridagi Oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi yo‘nalishlari bo‘yicha o‘quv-uslubiy birlashmalar faoliyatini Muvofiqlashtiruvchi kengashning 2022-yil 29-avgustdagi 5-son yig‘ilishida ma’qullangan va Vazirlikning 2022-yil 30-avgustdagi 295-son buyrug‘i bilan TASDIQLANDI VA JORIY ETILDI.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Pedagogik innovatsiyalar, professional ta’limi boshqaruv hamda pedagog kadrlarni qayta tayyоrlash va ularning malakasini
|
Ilmiylik tamoyili - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti...

31
berish lozim, chunki bu bolalarning tez tushinib olishiga, o‘zlashtirishiga yordam
beradi.
3.
Ko‘rsatmalilik tamoyili.
Bolalar tafakkurining aniqlikdan abstraktlikka
qarab rivojlanish xususiyatlariga bog‘liqdir. Matematikani o‘qitishdan asosiy
maqsad – mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdan iboratdir; biroq matematikani
o‘qitish aniq fakt va obrazlardan ajralmasligi, aksincha, har qanday masalani
o‘rganishi shu aniq fakt va obrazlarni tekshirishdan boshlash kerak.
Ko‘rgazmalilik o‘quv materialini o‘zlashtirishni osonlashtiradi va bilimning
mustahkam bo‘lishiga yordam beradi. Masalan, doira haqida gapirganimizda
bolaning har biriga doirachalardan berib qo‘yib bolalar ikki qo‘llari orasida ushlab
ko‘rishlari kerak. Uning dumaloq ekanini, tekis ekanini qo‘l uchidagi bolaning
hamma analizatorlari qatnashgan holda eslarida yaxshiroq qol adi.
4.
Bilimlarni
o‘zlashtirishda
Fan/modul kodi - Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik

|
Andijon davlat universiteti falsafa kafedrasi dinshunoslik Pdf ko'rish
|
bet | 101/132 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 1,47 Mb. | | #139490 |
Bog'liq Dinshunoslik majmua 2023-2024-o\'quv yili pdf
Fan/modul kodi
DINB204
O‘quv yili
2023-2024
Semestr
4
ECTS –
Kreditlar
4
Fan/modul turi
Majburiy
Ta’lim tili
O‘zbek/rus
Haftadagi dars
soatlari
4
1.
Fanning
nomi
Auditoriya
mashg‘ulotlari
(soat)
Mustaqil ta’lim (soat)
Jami
yuklama
(soat)
Dinshunoslik
60
60
120
I.Fanning mazmuni
Fanni o‘qitishdan maqsad – talaba-yoshlar tafakkurida dinning mazmun-
mohiyati, dunyoning diniy manzarasi, diniy va falsafiy qarashlarning oʼzaro
bogʻliqligi, globallashuv va diniy jaryonlari hamda zamonaviy diniy harakatlar,
diniy aqidaparastlik, ekstremizm va terrorizmning davlat va jamiyat xavfsizligaga
salbiy taʼsirini bilish va unga qarshi kurashishda nazariy bilimlar va amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirishdan iborat.
Fanning vazifasi – diniy ta’limotlarning tarixi va rivojlanish bosqishlarini
oʻrganish, dinning asl mazmuni bilan uning soxta talqinlarini farqlash malakasini
shakllantirish;
- ekstremizm va terroizmning paydo boʻlish sabablarini aniqlash, va uning
oqibatlarini ijtimoiy-falsafiy jihatdan tahlil qilish;
- diniy va dunyoviy jarayonlarga nisbatan mantiqiy va tanqidiy fikrlash
ko‘nikmalarini shakllantirish,
- diniy aqidaparastlikning profilaktikasi va unga qarshi kurashda egallangan
nazariy bilimlarni amaliy hayotda qo`llash, - talabaning mustaqil ta’lim olishda
egallangan bilimlardan foydalanish koʻnikmalarini shakllantirishdan iborat.
199
II. Аsosiy nazariy qism (maʼruza mashgʼulotlari)
|
| |
По щелчку  (sichqoncha belgisi). Animatsiya effekti slaydda sichqoncha bosilganda boshlanadi. 
 
С предыдущим

|
По щелчку (sichqoncha belgisi). Animatsiya effekti slaydda sichqoncha bosilganda boshlanadi.
С предыдущим
|
bet | 36/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1По щелчку (sichqoncha belgisi). Animatsiya effekti slaydda sichqoncha bosilganda boshlanadi.
С предыдущим (belgi yo‘q). Effekt oldingi effekt bilan birga harakatlanadi. Bu parametr bir necha effektlarni birlashtiradi.
После предыдущего (soat belgisi). Bunda effekt oldingi effekt tugashi bilan boshlanadi.
Animatsiya effektini takshirish
Bir yoki bir necha effektlarni slaydga qo‘shgandan so‘ng ularning to‘g‘ri ishlashini tekshirish mumkin. Buning uchun Анимация menyusidagi Просмотр bo‘limidan Просмотр buyrug‘ini tanlaymiz.
Taqdimotlar yaratishda ko‘pgina hollarda obyektlardan nusxa ko‘chirishga to‘g‘ri keladi. Slaydlardagi obyektlarni nusxalash uchun «Ctrl» tugmasini bosgan holda sichqoncha ko‘rsatkichi bilan obyektni yangi joyga ko‘qirish kerak bo‘ladi.
INTERNET TEXNOLOGIYALARI. INTERNET XIZMATLARI BILAN ISHLASH
Internet tarmog‘i va uning asosiy xizmatlari
Internet (Internet) - bu butun jahon kompyuter tarmoqlari majmuidir, ya’ni yagona standart asosida faoliyat ko‘rsatuvchi jahon global kompyuter tarmog‘idir.
WWW – World Wide Web – butun dunyo o‘rgamchak to‘ri hisoblanib, Internet resurslarini tashkil etish va undan foydalanishni ta’minlab beradi.
Veb sayt – biror bir sohaga, faoliyatga, voqea va xodisaga bag‘ishlangan ma’lumotlarni o‘zida jamlagan Internet sahifalar majmui
Internet va asosiy tushunchalar
• Internet provayder – Internet tarmog‘i xizmatlaridan foydalanishni ta’minlab beruvchi yuridik shaxs.
• Elektron pochta – Internet tarmog‘i orqali tezkor ma’lumotlar va xabarlar almashish tizimi
• Internet manzil (URL) – Internet tarmog‘ida joylashtirilgan axborot resurslarining murojaat manzillari.
• Proxy – lokal tarmoqqa ulangan kompyuterlarni bitta aloqa kanali orqali Internet xizmatidan foydalanishni tashkil etish xizmati
• Veb server – veb sahifalarni joylashtirish, boshqarish va ulardan foydalanishni tashkil etish hamda foydalanuvchilar so‘rovlariga ishlov berish xizmati
|
| |
Дополнительные эффекты входа Дополнительные эффекты выделения

|
Дополнительные эффекты входа Дополнительные эффекты выделения
|
bet | 35/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1Дополнительные эффекты входа Дополнительные эффекты выделения
Дополнительные эффекты выхода Другие пути перемещения
bo‘limlaridan birini tanlaymiz.
Obyekt yoki tekstga animatsiya tanlangandan so‘ng slaydda animatsiyalangan elekent yonida chop etidmaydigan teg paydo bo‘ladi. Teg faqat oddiy rejimda Анимация menyusi tanlanganda ko‘rinadi.
Bir obyektga bir necha animatsiya effektlarini qo‘llash.
Bitta obyektga bir necha effektni qo‘llash uchun quyidagi amallarni bajarish kerak:
1. Animatsif effekti qo‘yilishi kerak bo‘lgan obyekt yoki tekstni tanlaymiz.
2. Анимации menyusidagi Расширенная анимация bo‘limidan Добавить анимацию buyurug‘ini tanlaymiz.
Slaydda ishlatilagn animatsiya effektlari ro‘yxatini ko‘rish.
Slayddagi barcha animatsiya effektlarini области анимации buyurug‘i orqagi ko‘rish mumkin. Unda animatsiyalar haqidagi muhim ma’lumotlar joylashadi, masalan, effekt turi, bir necha animatsiya effektlarining bir-biriga nisbatan harakatlanish tartibi, effekt qo‘llanilgan obyektning nomi va effekt davomiyligi. Области анимации buyrug‘ini tanlash uchun Анимация menyusining Расширенная анимация bo‘limiga kiramiz.
Bu bo‘limda:
1. Panelda effektning namoyish etilish tartib nomeri ko‘rsatiladi. Bu nomer slayddadagi chop etilmaydigan nomer bilan mos bo‘ladi.
2. Vaqt intervalida effekt davomiyligi ko‘rsatiladi.
3. Efeyekt turining belgisi ko‘rsatiladi. Ushbu misolda сhiqish effektni ko‘rsatilgan.
4. Ro‘yxatdan elementni tanlab, utiga sichqoncha chap tugmasini ikki marta (yoki
Enter ni) bisish orqali animatsiyani tahrirlash oynasini ochishimiz mumkin.
Effektlar Область анимации bo‘limida slaydga qo‘shilgan ketmaketligida joylashadi.
Animatsiya effekti bishlanish vaqtini ko‘rsatishning bir necha xil belgilari mavjud:
|
| |
Masofali o‘qitishningnazariy va didaktik asoslari

|
Masofali o‘qitishningnazariy va didaktik asoslari
|
bet | 57/77 | Sana | 31.05.2024 | Hajmi | 6,73 Mb. | | #258613 |
Bog'liq Kitob. 1Masofali o‘qitishningnazariy va didaktik asoslari
Internet texnologiyalarining kirib kelishi bir necha asrlar davomida o‘zgarmay kelgan holatlarni o‘zgrtirib yubordi. Bu odatdagi xat yozishmalari elektron pochta bilan, kutubxonalar esa web-saytlar bilan almashinishida namoyon bo‘ldi. Endilikda esa ta’lim tizimida ta’lim olishning an’anaviy shakllari o‘rniga masofaviy ta’lim elementlari kirib keldi. Zamonaviy axborot va kommunikatsiya texnologiyalari vositalarini ta’lim jarayoniga kirib kelishi an’anaviy o‘qitish usullariga qo‘shimcha ravishda yangi o‘qitish shakli - masofaviy o‘qitish yaratilishiga omil bo‘ldi. Masofaviy ta’limda talaba va o‘qituvchi fazoviy bir-biridan ajralgan holda o‘zaro maxsus yaratilgan o‘quv kurslari, nazorat shakllari, elektron aloqa va Internetning boshqa texnologiyalari yordamida doimiy muloqotda bo‘ladilar. Internet texnologiyasini qo‘llashga asoslangan masofaviy o‘qitish jahon axborot ta’lim tarmog‘iga kirish imkonini beradi, integratsiya va o‘zaro aloqa tamoyiliga ega bo‘lgan muhim bir turkum yangi funksiyalarni bajaradi. Masofaviy o‘qitish barcha ta’lim olish istagi bo‘lganlarga o‘z malakasini uzluksiz oshirish imkonini yaratadi. Bunday o‘qitish jarayonida talaba interaktiv rejimda mustaqil o‘quv-uslubiy materiallarni o‘zlashtiradi, nazoratdan o‘tadi, o‘qituvchining bevosita rahbarligida nazorat ishlarini bajaradi va guruhdagi boshqa «vertikal o‘quv guruhi» talabalari bilan muloqotda bo‘ladi. Ma’lum sabablarga ko‘ra, ta’lim muassasalarining kunduzgi bo‘limlarida tahsil olish imkoniyati bo‘lmagan, masalan, sog‘ligi taqoza etmaydigan, mutaxassicligini o‘zgartirish niyati bo‘lgan yoki yoshi katta, malakasini oshirish niyati bo‘lgan kishilar uchun masofaviy o‘qitish qulay o‘qitish shakli hisoblanadi. Masofaviy o‘qitishda turli xil axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalaniladi, ya’ni har bir texnologiya maqsad va masala mohiyatiga bog‘liq. Masalan, an’anaviy bosma usuliga asoslangan o‘qitish vositalari (o‘quv qo‘llanma, darsliklar) talabalarni yangi material bilan tanishtirishga asoslansa, interaktiv audio va video konferensiyalar ma’lum vaqt orasida o‘zaro muloqotda bo‘lishga, elektron pochta to‘g‘ri va teskari aloqa o‘rnatishga, ya’ni xabarlarni jo‘natish va qabul qilishga mo‘ljallangan. Oldindan tasmaga muhrlangan videoma’ruzalar talabalarga ma’ruzalarni tinglash va ko‘rish imkonini bersa, faksimal aloqa, xabarlar, topshiriqlarni tarmoq orqali tezkor almashinish talabalarga o‘zaro teskari aloqa orqali o‘qitish imkonini beradi. Yuqoridagilarga asoslanib, ta’lim jarayonida ayni vaqtda qayta-qayta tilga olinayotgan ayrim terminlar tavsifi va ta’riflarni keltirib o‘tamiz.
|
| |