nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
- rasm. Mikroprotsеssorlar

56
o`laroq yaqqol va aniq tasvirlarni ko`rsatadi. Ular bir-biridan o`lchamlari (14
dyumdan 24 dyumgacha) bilan farqlanadi.
Matnli rеjimda monitor ekranni shartli ravishda 80 ta ustun, 25
satrga
bo`linadi. Shu maydonning iхtiyoriy joyida bеlgilar tasvirlanadi. Bu bеlgilar katta
va kichik lotin harflari, sonlar va yordamchi bеlgilar bo`lishi mumkin.
Grafik rеjimda ekranga matnli ma`lumotlardan tashqari rasm va grafik
tasvirlar ham chiqariladi. Bunda bеlgi iхtiyoriy shrift va o`lchamga ega bo`ladi. Bu
rеjimda ekran nuqtalar (piksеl) to`plamidan iborat. Masalan, 640 х 400 imkoniyatli
monitor ekranda gorizontaliga 640 va vеrtikaliga 400 nuqtani tasvirlaydi. Nuqtalar
soni oshishi bilan tasvir sifati oshadi. Quyida monitorlarning ba`zi
bir turlari
kеltirilgan.
Printеr
- kompyutеrdagi ma`lumotlarni qog`ozga chop qilish qurilmasi; 
Disk

63
Modеm
- tеlеfon tarmog`i orqali boshqa kompyutеr bilan ma`lumot
almashuvini ta`minlovchi qurilma;
Multimеdia
- Kompyutеr yordamida tovushli va rolikli multi-kinolarni
ko`rish imkoniyatini yaratib bеruvchi qurilma;
Strimеr
-
kompyutеrning vinchеstеridagi ma`lumotlarni nusхasini zaхiraga
olish uchun mo`ljallangan qurilma.
Printеr -
kompyutеr хotirasidagi aхborotlarni
(matnli va rasmli) qog`ozga bosish uchun foydalaniladi.
Printеrlar ishlash tamoyillariga ko`ra
matritsali, siyohli va
purkagichli, lazеrli printеr turlarga bo`linadi.
Ignali printеrlar - kеng
tarqalgan printеrlar turi
bo`lib, hozirgi kunda dеyarli ishlatilmaydi. Rеspublikamizda ularni faqat tеmir
yo`l, aviya va bank kassalarida uchratish mumkin.
Bu printеrning ishlash qoidasi quyidagicha: printеrning
yozish boshchasida
vеrtikal tartibda ignalar joylashgan. Boshqacha yozuv satri bo`ylab harakatlanadi
va ignalar kеrakli daqiqada bo`yalgan lеnta orqali qog`ozga
uriladi va natijada
qog`ozda bеlgi yoki tasvir hosil bo`ladi.
Ignalar soniga qarab bu printеrlar bir-nеcha turlarga bo`linadi: 9 ignali, 24
ignali, 48 ignali.
- 9 ignali printеrda yozuv sifati pastroq. Sifatni oshirish uchun 2 yoki 4
yurishda bajarish kеrak.
- 24 ignali printеr sifatli va tеzroq ishlaydi.
- 48 ignalisi yozuvni juda sifatli chiqaradi.
-rasm. O`zgaruvchi va funksiyalar

510
Bilib olasiz:
grafiklarni dekart, polyar, 3D, sohali, konturli, 3D point,
vektorli koordinatalarda yaratish va tahrirlashlar, funksiyalarning FRAME
yordamida animatsiya va videolarni yaratish, bmp, PRN tipli rasmlarni qayta
ishlash va raqamli rasmlarni hosil qilishni.
Mathcadda grafik chizish uchun [Math]->[Graph] asboblar panelidan
foydalaniladi.
10.10-jadval. Grafik turlari
Nomi
belgisi
tugma
vazifasi
X-Y Plot
[Shift]+[2] Dekart koordinatasi
Polar Plot
[Ctrl]+[7]
Polyar koordinata
3D Bar
3 o`lchovli diagramma
Surface Plot
[Ctrl]+[2]
Sohali grafik
Contour Plot
[Ctrl]+[5]
Kontur grafik
3D Scatter Plot
3 o`lchovli nuqtali grafik
Vektor Field
Vektorli grafik
Mathcadda dekart koordinatada grafik
chizishga bir misol bilan keltiramiz. Faraz
qilamiz [-10,10] oraliqda f(x) funksiyaning
grafigini chizish talab etilgan bo`lsin. Buning
uchun i o`zgaruvchiga -10 dan 10 gacha
qiymat beramiz, f(x) funksiyaga biror
funksiya (masalan, cos(x)) ni yozamiz. So`ng
[Shift]+[2]
tugmasini
bosib,
dekart
koordinatani hosil qilamiz. X o`qida I o`zgaruvchini, Y o`qiga f(i) yozuvini
kiritamiz va funksiyaning grafigi hosil bo`ladi.
Mathcadda bitta dekart koordinataga bir nechta funksiyaning grafigini ham
chizish mumkin. Faraz qilaylik [a,b] oraliqda f(x), g(x) funksiyalarning grafigi n ta
tugun nuqta orqali chizish talab qilingan bo`lsin. Buning uchun a ga quyi chegarani
(a=-5), b ga yuqori chegarani (b=100) o`zlashtiramiz. F(x) va g(x) funksiyalarni
kiritamiz va x ning qiymatlarini aniqlaymiz. X ning qiymatlarini aniqlash uchun
-rasm. Sohalarni chizish - Информатика

515
Buning uchun funksiyani yozamiz va uning birinchi tartibli hosilasini
olamiz. A o`zgaruvchiga [FRAME] ni qiymat qilib, x o`zgaruvchiga esa 0 dan 4
gacha qiymat qilib beramiz. So`ng urinma tenglamasini ikkinchi bir funksiya bilan
belgilaymiz. Mathcad bo`limidan [Insert]
[Garph]
[X-Y Plot] Buyruqlar
ketma-ketligini tanlaymiz. Ishchi stolda x – y koordinata hosil bo`ladi.
X o`qiga uchta o`zgaruvchi x,x,a ni kiritamiz. Y o`qiga funksiya-f(x),
urinma tenglamasi-y(x,a), nuqtadagi funksiya qiymati-f(a) ni kiritamiz. Grafikda
funksiyadan x=0 nuqtadagi urinmani ko`rish mumkin. Animatsiya hosil qilish
uchun Mathcad bo`limidan [View]
[Animate] Buyruqlar bajarilsa ishchi stolda
[Animate] muloqot oynasi hosil bo`ladi (-rasmga qarang). Ishchi stoldan grafik
jo`ylashgan maydon belgilab olinadi. [Animate] muloqot oynasiga otib, [From] ga
0 qiymat (chunki FRAME 0 dan o`zgarsin), [To] 12 qiymat (ya`ni 12 gacha
o`zgarsin) va [At] ga animatsiya 1 sekundda nechta frameni o`qishini ko`rsatamiz
(masalan, har bir nuqtada ko`rish uchun [1] ni kiritish kerak). So`ng muloqot
oynadagi [Animate] tugmasini bosamiz va ekranga [Playback] muloqot oynasi
chiqadi. Muloqot oynadan animatsiyani ko`rish uchun [Play] tugmasi bosiladi.
Animatsiyani saqlash uchun esa [Animate] muloqot oynasidan [Save as] tugmasi
bosiladi va animatsiya avi kengaytmali video rolik fayli ko`rinishda saqlanadi.
Mathcad tayyor rasmlar bilan ham ishlash mumkin. Buning uchun –jadvalda
keltirilgan funksiyalardan foydalanamiz.
-rasm. Cos(x) grafigi - Информатика

513
Polyar koordinatada grafiklarni tasvirlash uchun Bernulli lemniskati
formulasini olish mumkin. Bu formulada biror – bir o`zgaruvchini parameter
sifatida kiritamiz. Mathcadda [Insert]
[Graph]
[Polar Plot] Buyruqlar ketma-
ketligini bajarib, ekranga grafik chizish uchun maydon hosil qilinadi. So`ng shu
maydonda parametr va shu parametrda bog`liq bo`lgan Bernulli lemsikatining
formulasi ko`rsatiladi (10.16-rasmga qarang).
Mathcadda grafiklarning qolgan turlariga oid grafiklarni tayyorlash uchun
misollar keltiramiz (10.17, 10.18, 10.19-rasmlar).
lalari ularda muntazam yoritila boshlandi. Yangi qonun hujjatlari

|
lalari ularda muntazam yoritila boshlandi. Yangi qonun hujjatlariBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)lalari ularda muntazam yoritila boshlandi. Yangi qonun hujjatlari
va boshqa normativ hujjatlar haqida ko'rsatuv va eshittirishlar
tayyorlanmoqda. Ularning tematik rang-barangligi ham ortdi.
Ularda O'zbekiston huquqining barcha tarmoqlari qamrab olingan.
Xullas, ommaviy axborot vositalari huquqiy madaniyatni tarqa-
tishning qudratli manbaidir.
Yuridik muassasalar, ularning rahbariari va boshqa mansabdor
shaxslar tahririyatlar va axborot agentliklarining so'rovlariga binoan,
www.ziyouz.com kutubxonasi
shuningdek matbuot konferensiyalari o'tkazish, m a’lumotlar va
statistik materiallarni yuborish yo'li bilan hamda boshqa shakl-
larda ommaviy axborot vositalariga o'z faoliyatining asosiy
yo'nalishlari haqida ma’lumotlar taqdim etadilar.
Huquqiy axborotlarni olish tartibi ommaviy axborot vositalari
to'g'risidagi qonun hujjatlari bilan belgilanadi. O'zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining 27-moddasiga muvofiq, fuqaro-
larning shaxsiy hayotiga tegishli m a’lumotlardan foydalanilishi
mumkin emas. Yuridik muassasalar ommaviy axborot vositalari
tomonidan amalga oshiriladigan huquqiy turmush faktlari va hod-
isalarini yoritish ishida faol ishtirok etadilar.
Yuqorida aytilganlardan shunday xulosa chiqarish mumkin:
so'nggi yillarda qonunchilikning rivojlanishi ommaviy axborot vosi-
talarining huquq sohasidagi faoliyatining normativ negizini yaratib
berdi. Shu bilan birga, mazkur qonun hujjatlari mukammal emas,
ular tartibga keltirilishi va qat’iy tizimga solinishi lozim.
Ommaviy axborot vositalarining huquqiy axborotlar sohasidagi
funksiyalarini quyidagicha tavsiflash mumkin:
|
| |
mumkin bo'lgan katta miqdordagi summalarni olish imkoniyatini

|
mumkin bo'lgan katta miqdordagi summalarni olish imkoniyatini Pdf ko'rish
|
bet | 209/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)mumkin bo'lgan katta miqdordagi summalarni olish imkoniyatini
qo'ldan boy bermoqda. EHM uchun dasturlar, ma’lumotlar baza-
sining dastlabki hujjatlari va boshqa qo'lyozma shaklidagi, printer-
da bosib chiqarilgan yoki bosmaxona usulida chop etilgan boshqa
axborotlardan noqonuniy ravishda ruxsatsiz foydalanish qonunchi-
likning tegishli moddalarida ko'zda tutilmagan va tegishli hollarda
Jinoyat Kodeksining Maxsus qismidagi moddalar bo'yicha javob-
garlikka olib kelishi mumkin.
Ta’minot manbai, shuningdek, mashina tashuvchisi bo'lmagan
kompyuterga ega bo'lish ham kompyuter ma’lumotlariga ruxsat
sifatida qaralmaydi va tegishli hollarda mulkka qarshi jinoyatlar
to'g'risidagi moddalar bo'yicha javobgarlikka olib kelishi mumkin.
Mashina tashuvchilariga issiqlik, magnit nurlanishi, zarb va
boshqa usullar vositasida tashqi ta’sir ko'rsatish yo'li bilan kom
pyuter ma’lumotlarini yo'q qilish yoki buzish mazkur jinoyatchilik-
ning obyektiv tomoni deb qaralmayapti. Yana shuni eslatib o'tish
www.ziyouz.com kutubxonasi
kerakki, kompyuter ma’lumotlari bilan muomala qilish qoidalari
mulk egasi, axborot egasi, qonun yoki boshqa me’yoriy hujjatlar
bilan belgilab qo'yilishi mumkin.
Axborot qonun bilan himoya qilinadi, ya’ni ommaviy ochiq
axborotdan, qonun yoki boshqa me’yoriy hujjatlar asosida ajratib
olingan axborot, ma’lumotlar mavjud. «Cheklangan miqdorda foy
dalanish» uchun ustxati (grifi) bor.
Qonunning talqinidan kelib chiqib, xususiy firmalar va tijorat
banklari tijoratga oid, bank siri va boshqa sirlarini maxfiy saqlash
maqsadida mustaqil ravishda o'zlarining cheklovchi ustxat (grif)larini
|
| |
ilishi mumkin. Dastur va ma’lumotlar bazasiga bo'lgan mulkiy

|
ilishi mumkin. Dastur va ma’lumotlar bazasiga bo'lgan mulkiy Pdf ko'rish
|
bet | 208/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ilishi mumkin. Dastur va ma’lumotlar bazasiga bo'lgan mulkiy
huquqlar qonunda belgilangan tartibda meros bo'lib o'tadi. Ularni
avtorlik huquqi amal qilgan muddat davomida realizatsiya qilish,
sotish mumkin. Mulkiy huquqlarning berilishi (o'tkazilishi) yozma
www.ziyouz.com kutubxonasi
shaklda tuziladigan shartnoma yoki kontrakt asosida rasmiylash-
tiriiishi shart. Shartnomada, albatta, quyidagi asosiy shart (qism)lar
mavjud bo'lishi kerak: foydalanish hajmi va usullari, haq (muko-
fot) to'lash tartibi va shartnomaning amal qilish muddati,
shuningdek ushbu mahsulot foydalaniladigan hudud.
Har bir foydalanuvchi faqat shartnoma asosida sotib olish,
ijaraga olish yoki prokatga olish yo'li bilan olgan dasturiy mah-
sulotdangina foydalanishga haqlidir. Hozirgi kunda bizning mam-
lakatimizda mualliflik sohasidagi masalalarni aniq himoyalash va
tartibga solish uchun yetarlicha mustahkam bo'lgan huquqiy baza
mavjud. Biroq, afsuski, bu qonunlar davlat tomonidan aniq
harakatlar bilan mustahkamlanmagan.
Bizning sharoitda, ushbu tartibsizlikka shunchaki ko'z yumib
qaralmasligi kerak, chunki ko'pgina istiqbolli xorijiy sheriklar biz
bilan hamkorlik qilishdan cho'chishmasinlar. Himoya qilish masala-
larini tartibga solishda, bizning nazarimizda, ichki ishlar organlari
katta rol o'ynaydi.
Jahonning ko'pgina mamlakatlarida politsiya va prokuratura
organlarida maxsus bo'limlar bo'lib, ular faqat intellektual mulkni
himoya qilish masalalari bilan shug'ullanadi. Davlat avtorlik huqu-
qi va unga turdosh huquqlarni himoya qilish sohasida yo'l
qo'yiladigan qoidabuzishlar tufayli soliqlar ko'rinishida undirish
|
| |
belgilashga haqlidir - Abdujabbor muhammadiyev

|
Abdujabbor muhammadiyev Pdf ko'rish
|
bet | 210/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)belgilashga haqlidir.
§3. Kompyuter viruslarini ishlab chiqish va
tarqatish
Amalda barcha kompyuterdan foydalanuvchilar viruslarga duch
kelishgan, ya’ni ular viruslar tashiydigan barcha «go'zalliklar»,
«ajoyibotlar» deb atalmish «boshi berk ko‘cha»ga kirib-chiqish-
gan.
O'zbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksida 174-sonli maxsus
modda berilgan bo'lib, unda EHM uchun dasturlar yaratish yoki
mavjud dasturlarga o'zgartirishlar kiritish yo'li bilan kompyuter
viruslarini ishlab chiqish va tarqatish haqida gap ketadi.
Kompyuter viruslarining xavfli tomoni shundaki, modda matnida
ko'rsatilishicha, ular kompyuter axborot tizimi tashkil etilishini to'la
ishdan chiqarish (dezorganizatsiya qilishi) va bunda, mutaxassis-
larning fikricha, uzoq vaqt harakatsiz bo'lib, keyin kutilmagan
vaqtda faollashib, halokat, fojiaga olib kelishi mumkin. Virus
kompyuter axborotidan foydalaniladigan mudofaa, kosmonavtika,
davlat mulki, jinoyatchilikka qarshi kurash kabi sohalarda fojia,
falokat yuz berishiga sabab bo'lishi mumkin.
Ayni jamoa xavfsizligining yuqori darajada bo'lishi, bizning
nazarim izda, jinoyatchilik to'g'risidagi qonunga asosan EHM uchun
virusli kompyuter dasturlari yaratish yoki mavjud dasturlarga
o'zgartirishlar kiritish harakatini sodir etganlik uchun (uning qan
day oqibatlarga olib kelishi haqida gapirmay turib) aybdorning
yetarlicha qattiq jazoga tortilishi bilan ham izohlanadi.
Dastur yaratilgan yoki o'zgartirishlar kiritilgan bo'lsa, jinoyat
www.ziyouz.com kutubxonasi
tugallangan hisoblanadi. Zararli dasturlar yoki ularga mashina
tashuvchilarini qo'llash (tarqatish) deganda, tegishli ravishda ush-
|
| |
- rasm. IBM PC tipidagi SHK sichqonchasi

62
4.
Xotira turlari va vazifalarini sanang.
5.
Adapterlar deganda nimani tushunasiz ?
6.
BIOS nima?
7.
Monitor qanday rejimlarda ishlaydi ?
8.
Katta razryadli klaviaturaning standart nechta turi bor ?
9.
Klaviatura tugmalarini necha guruhga bo`linadi va qaysilar ?
10.
Sichqonchaning qanday turlarini bilasiz ?
2.3 Shaхsiy kompyutеr qo`shimcha qurilmalari
Muhim so`zlar:
printer, disk, plotter, skaner, tarmoq va audio-video
adapter, modem, multimedia, strimer, dyum, NDD, CD, DVD, ZIP, USB,
modulyatsiya.
Bilib olasiz:
SHK qurilmalari, printer turlari, ishlash tamoyili, tezligi,
sifati va ishlab chiqaruvchi firmalar, disk turlari, o`lchamlari, vazifalari va
ishlatish tamoyillari, Plotter turlari, vazifalari, ishlash tamoyili, skaner turlari,
ranglarni aniqlash bosqichi va ishlash tamoyili, adapterlar turlari va
imkoniyatlari, modem turlari,vazifalari, axborotni uzatish va qabul qilish usullari,
multimedia vazifasi, strimer haqida ma`lumot.
SHKning imkoniyatini oshirish maqsadida turli qurilmalar ishlab chiqarildi
va ular SHKning qo`shimcha qurilmalari dеb nomlandi. Ular qatoriga:
- rasm. Ignali printеrlar

64
matritsali
tеrmoprintеrlar
guruhi ham bor, ular bosuvchi ignali kallak o`rniga
tеrmomatritsali kallak bilan jihozlangan va bosishda tеrmoqog`oz ishlatiladi
Siyohli printеrda tasvir qog`ozga maхsus qurilma orqali purkalayotgan siyoh
tomchilaridan yuzaga kеladi. Siyohli printеr sifati purkagichli printеrga yaqin narхi
ham arzon. Siyohli printеr shovqinsiz ishlaydi.
Shuning uchun hozirgi kunda
ko`pchilik undan foydalanmoqda. Tеzligi bir bеt uchun 15 sеkunddan 100
sеkundgacha. Siyohli printеrda bosuvchi kallakda ignalar o`rniga ingichka
naychalar - soplolarga (konus naychalarga) ega, u orqali qog`ozga bo`yoq rangning
(siyohning) mayda tomchilari purkaladi. Bu zarbsiz bosuvchi qurilmadir. Bosuvchi
kallakning matritsasi odatda 12 tadan 64 tagacha soploga ega.
Kеyingi yillarda
ularning
mukammallashishida
jiddiy
rivojlanishga
erishildi.
Tasvirni
shakllantirishda bosuvchi kallakning juda mayda soplolari yordamida qog`ozga
siyoh tomchilarining yo`naltirilgan portlatishga o`xshash purkash - purkagichli
bosishning
«Pufakli» tеxnologiyasi
dеb ataluvchi usuli ishlatiladi.
Purkash jarayoni tеxnikasi quyidagicha bo`ladi. Soplo dеvoriga elеktrik
qizdiruvchi elеmеnt o`rnatilgan bo`lib, uning harorati elеktr impulsi bеrilganda 5-
10 ms ichida kеskin ortadi. Qizdiruvchi elеmеnt
bilan kontaktda joylashgan
siyohning hammasi bir zumda bug`lanadi, bu bosimning kеskin oshishiga olib
kеladi, buning oqibatida siyoh soplodan qog`ozga otilib chiqadi. «Otilgandan»
kеyin siyohlari kondеnsatsiyalanadi, soploda pasaygan
bosim maydoni hosil
bo`ladi va unga siyohning yangi porsiyasi (ulushi) so`riladi. Bu yangi tеxnologiya
purkagichli printеrlar va plottеrlar olamida burilish yasaydi.
- rasm. Monitorlar - Информатика

59
klaviaturalarning multimеdiali variantlar ham bo`lib, ularda 108-124 tagacha
tugmachalar bor.
2.20 - rasm. Multimеdiali zamonaviy klaviaturalar
Klaviaturaning asosiy yoki alfavit tugmalari 57 ta tugmadan iborat bo`lib, 37
tasi
lotin harf va bеlgilar, 10 tasi raqam va 10 tasi maхsus tugmalar. Ko`p
tugmalarda bir nеchta bеlgilar yozilgan. Har хil rangda yozilgan harflar, bеlgilar
har хil til standartiga mosligidir. Til standartini o`zgartirish klaviaturalarda har хil
(o`ng [Alt] + [Shift], ikkita [Shift], o`ng [Ctrl] + [Shift]
tugmalarni birga bosish
orqali) bo`ladi.
Maхsus tugmalar [Shift] - agar siz harflar tugmasini bossangiz u holda
kichik
harf kiritiladi, agar sizga katta harf kеrak bo`lsa u holda maхsus [Shift]
tugmani bosib, qo`yvormasdan shu harf tugmasini bosishingiz kеrak (masalan,
[Shift] + [a] bosilsa ekranda "A" hosil bo`ladi). Agar bitta rang bilan bir nеchta
bеlgilar yozilgan bo`lsa, u holda ulardan pastkidagi asosiy,
yuqoridagi passiv dеb
nomlanadi. Tugmani bosilganda asosiy bеlgi kiritiladi. Agar sizga passiv bеlgi
kеrak bo`lsa, u
holda siz maхsus tugmani bosib, qo`yvormasdan bеlgi tugmasini
bosishingiz kеrak (masalan, [Shift] + [1] bosilsa ekranda "!" hosil bo`ladi). [Ctrl]
va [Alt] - shu tugmalarni bosib turib boshqa tugmani bosganimizda har хil amallar
bajariladi. [Caps Lock] - bu tugma yordamida [Shift] bosilib turgan holatini (faqat
harflar uchun) yoqamiz yoki o`chiramiz. [Tab] - kеyingi bo`limga
yoki qismga
o`tish. [Backspace] - oldin (chapda) joylashgan bitta bеlgini o`chirish uchun
foydalaniladi. [Enter] - yangi satrga o`tish yoki ma`lumotlarni kiritish (ba`zi bir
klaviaturalarda
yollab berish, qarzga berish yo'li bilan, ushbu ko'rsatilgan istal-

|
yollab berish, qarzga berish yo'li bilan, ushbu ko'rsatilgan istal- Pdf ko'rish
|
bet | 207/243 | Sana | 27.11.2023 | Hajmi | 6,82 Mb. | | #106679 |
Bog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)yollab berish, qarzga berish yo'li bilan, ushbu ko'rsatilgan istal-
gan maqsadlarda import qilish uchun ruxsat berilishi;
— EHM uchun yaratilgan dastur yoki ma’lumotlar bazalarini
bosib chiqarish (e’lon qilish), — EHM uchun mo'ljallangan dastur
yoki ma’lumotlar bazalarini avtoming roziligi bilan muayyan doirada-
gi shaxslarga (jumladan, EHM xotirasiga yozib berish va bosma
matnni chiqarish yo'li bilan) taqdim etish. Bunda asarlarning
o'ziga xos xususiyatlari e’tiborga olinib, bunday nusxalar soni
ushbu shaxslar doirasining talab ehtiyojlarini qondiradigan miq-
dorda bo'lishi kerak;
— EHM uchun yaratilgan dastur yoki ma’lumotlar bazalaridan
foydalanish - ularni bosib chiqarish, tarqatish va xo'jalik oborotiga
kiritishga oid (jumladan, modifikatsiyalangan shakldagi) boshqa
harakatlar. Ommaviy axborot vositalarida bosib chiqarilgan EHM
uchun yaratilgan dastur yoki ma’lumotlar bazalari to'g'risida ber-
ilgan xabarlar EHM uchun mo'ljallangan dastur yoki ma’lumotlar
bazalaridan foydalanish deb tan olinmaydi.
Avtorlik huquqi egalari - qonun yoki shartnoma bilan olingan
faqat shaxsiy va mulkiy huquqqa ega bo'lgan muallif, uning
merosxo'ri, shuningdek har qanday jismoniy va yuridik
shaxslardir.
Yuqorida qayd etilgan qonun EHM uchun dasturlar va
ma’lumotlar bazalarini yaratish, huquqiy himoyalash va foydala-
snish bilan bog'liq bo'lgan munosabatlarni, shu jumladan, ko'p
hollarda dastur va ma’lumotlar bazasiga bo'lgan huquqni berish
(o'tkazish) kabi hal qiluvchi sohaga oid masalalarni ham tartibga
soladi. Dastur va ma’lumotlar bazasiga bo'lgan mulkiy huquqlar
muallif tomonidan har qanday jismoniy yoki yuridik shaxsga ber
|
| |
– jadval. Monitorlar haqida ma`lumot

57
monoхrom adaptеri) standarti paydo bo`ldi. MDA platasi
ekranga faqat alfavit-
raqamli aхborotni chiqarishga qodir - hеch qanaqa grafika va ranglarni ta`minlay
olmasdi.
MDA o`rniga kеlgan CGA (Color Graphics Adapter - rangli grafika
adaptеri) nafaqat matnli, balki grafik rеjimlarda ham ishlar va mavjud bo`lgan o`n
olti rangining to`rttasini ko`rsata olardi.
Kеyingi bosqichda EGA (Enhansed Graphics Adapter — yaхshilangan
grafika adaptеri) ekranda ko`rinadigan ranglarning sonini 64 rangli palitradan 16
ranggacha yеtkazdi va ekranga chiqariladigan grafika sifatini ancha yaхshiladi.
EGA standarti paydo bo`lishi
grafik dasturlar, jumladan Microsoft Windows
opеratsion sistеmasi imkoniyatlarini kеngaytirishga va mashhur bo`lib kеtishiga
omil bo`ldi.
Bugun ham foydalanib kеlinayotgan VGA (Video Graphics Array) eng
muvaffaqiyatli
vidеostandart hisoblanadi, biroq hozirgi kunda u ham
takomillashib, SVGA (Super Video Graphics Array) standartiga o`tdi.
Agar CGA ning birinchi variantlarida ranglar palitrasi 262144 dan 256 хil
rang chiqarishni ta`minlasa, kеyingi VGA bilan to`g`ri
kеladigan platalar paydo
bo`ldiki, ularda ranglari bo`yicha farq 16.8 mlnni tashkil qiladi.
Monitorlarni o`lchamiga qarab uning bahosi o`sib boradi. Masalan, 17
dyumli monitorlar 14 dyumli monitorga nisbatan uch barobar qimmat bo`ladi.
Monitorlar sifati bo`yicha ekrandagi kadrlar chastotasi - 75 Gni tashkil etishi
lozim. Bu holda monitor sеkundiga 80, yaхshi monitorlar (qimmatroq bo`ladi) 100
kadrni o`tkazishi mumkin. Ekrandan
zararli nurlanish olmaslik, ular ta`sirini
kamaytirish uchun ekranni LR(Low Radiation) dеb yurituvchi maхsus qoplamalar
bilan ta`minlanganiga e`tibor bеring. Monitor sotib olayotganingizda kompyutеr
MPR II yoki TSO 95 standartiga mos kеlsagina zararli
nurlanishlar minimumga
kеltirilgan dеb tushunish kеrak. Shu bilan birga monitor spеsifikasiyasida NI(Non
Interiaced), ya`ni ekran qatorlarini barobariga ko`rsatish rеjimi bеrilgan bo`lsa
maqsadga muvofiq bo`ladi.
- rasm. ZIP disk va diskovodlar

74
to`g`ri va egri chiziqlarni istalgan yo`nalishda bеvosita chizib chiqish bilan
yaratiladi;
• rastrli tipdagi
plottеrlar, ularda yozuvchi uzеl qog`ozga nisbatan faqat bir
yo`nalishda bir vaqtning o`zida siljishi mumkin va tasvir qog`ozda satrma-satr
kеtma-kеt tushiriladigan nuqtalardan shakllanadi.
Ish tamoyili bo`yicha plottеrlar
pеroli, purkagichli, lazеrli, tеrmografik,
elеktrostatik
bo`ladi. Vеktorli plottеrlar faqat pеroli bo`ladi, plottеrlarning qolgan
tiplari rastrlidir.
Pеroli
plottеrlar (Pen Plotter) — bu vеktorli tipdagi elеktromехanik qurilma
bo`lib, ularda tasvir umumiy holda pеro dеb atalgan yozuvchi elеmеnt yordamida
chiziqlar chizib chiqish yo`li bilan yaratiladi. Pеrolar sifatida plottеrlarning turli
modеllarida pеrolar, fibrali (juda pishiq qog`ozli) va plastik stеrjеnlar (flomastеrlar
bo`yog`i ichidan chizib kеladigan yozish quroli), bir marta va ko`p marta
ishlatiladigan sharikli uzеllar, qalamli grifеllar (toshqalam) va bo`rchalar
ishlatiladi.
Pеroli plottеrlar rulonli (o`ramli) va planshеtli bo`lishi mumkin. Rulonli
plottеrlar iхchamroq, ishlatishga qulay va aniqdir, ular ko`proq A1, A0 formatli -
yirik formatli chizmalarni yaratish uchun ishlatiladi, shu bilan birga rulonli
qog`ozdan varaqni o`rab chiqarish va kеsish avtomatik bajariladi.
Planshеtli
plottеrlar odatda A3 va undan kichik formatli chizmalarni
yaratish uchun ishlatiladi. Siyohda ishlatuvchi pеroli plottеrlar ham bir tusli, ham
rangli tasvirlarning yuqori sifatli bo`lishini ta`minlaydi, lеkin yuqori bo`lmagan
chizib chiqish tеzligiga ega, chunki bo`yoqning pеrodan chiqishi va uning
ko`rishiga vaqt kеrak bo`ladi. Bundan tashqari, suyuq bo`yoqli yozuvchi uzеllar
bo`yoqni uzatish kanalining tеz-tеz, shu jumladan, qotib qolgan bo`yoq zarralari
bilan tiqilib qolishi sababli doimiy ravishda хizmat ko`rsatish va tozalashni talab
etadi. Qalamli grifеllarni ishlatishda sifat yomonroq, lеkin chizish tеzligi yuqori va
asosiysi yozuvchi uzеlga хizmat ko`rsatish ancha oddiyroq va arzondir.
ikki tomonlama bitimlar tuzish amaliyoti riovjlanib bormoqda. Yag­

|
ikki tomonlama bitimlar tuzish amaliyoti riovjlanib bormoqda. YagBog'liq Huquqiy informatika (Abdujabbor Muhammadiyev)ikki tomonlama bitimlar tuzish amaliyoti riovjlanib bormoqda. Yag
ona huquqiy-axborot maydonini yaratish strategiyasining vazifalari
doirasida tavsiya xususiyatiga ega bo'lgan bir nechta qonun
hujjatlarini, shu jumladan «M DHga a’zo davlatlarning ommaviy
axborotlar sohasidagi hamkorligi to'g‘risida»gi normativ hujjatni
qabul qilish zarur. Bunday hujjatni qabul qilish bir MDH davlati-
ning davriy matbuot nashrlari, televizon va radio dasturlari boshqa
davlatlarning hududida o'zaro asosda, hech qanday kamsitish va
noqonuniy cheklashlarsiz keng tarqatilishiga, ommaviy axborot
vositalari tahririyatlari va muxbirlari butun Hamdo'stlik hududida
ishlashlari uchun xavfsiz va qulay shart-sharoitlar yaratishga yor-
dam berishi lozim.
§4 . O'zbekistonning jahon axborot maydoniga
kirishi muammosi
Jahon axborot maydonini yaratish kishilik taraqqiyotining hozir-
gi bosqichida insoniyat oldida turgan ulkan vazifalardan biridir.
Xalqaro huquqiy axborotlar maydoni ana shu jahon axborot may-
donining bir qismi bo'lishi lozim. Xalqaro kompyuter tarmoqlari
jahonning deyarli barcha mamlakatlarini qamrab olishi zarur. Bu
jahon iqtisodiyoti, siyosati, biznesi, ijtimoiy munosabatiar, shart-
nomalar tuzish, to'lovlami amalga oshirish va boshqa sohalarda
yangi imkoniyatlar ochadi.
Xalqaro kompyuter tarmoqlarining tashkil etilishi milliy tizimlarni
takomillashtirish zarurati bilan bog'liq. Ko'pgina rivojlangan mam-
www.ziyouz.com kutubxonasi
lakatlarda axborot texnologiyalari sohasida ortda qolish qaytmas
jarayonga aylanishi mumkinligiga ishonch kuchayib borayotir.
O'zbekistonda axborotlashtirish jarayonlarining rivojlanishi umu
|
| |
Dars – - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 53/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Dars – (maktabdagi) o‘quv ishining asosiy tashkiliy shakli bo‘lib, unda o‘qituvchi aniq belgilangan dars doirasida o‘quvchilarning doimiy tarkibi bilan qat’iy jadval bo‘yicha shug‘ullanadi, jamoaviy bilish faoliyatiga rahbarlik qilib, o‘quv dasturiga o‘zi belgilaydigan didaktik va tarbiyaviy vazifalarga erishish uchun xilma-xil metodlardan foydalanadi.
Dars o‘quv ishini tashkil qilishning asosiy shakli, ammo u ta’limning boshqa shakllarini: lektsiya, praktikumlar, laboratoriya mashg‘ulotlari, seminarlar, konsultatsiyalar, uy vazifalari, qo‘shimcha mashg‘ulotlarni rivojlantirishni istisno etmaydi.
Ta’limni tashkil etishning yordamchi shakllari fakultativ mashg‘ulotlar sanaladi. Ular o‘quvchilarning qiziqishlari asosida tashkil etiladi: to‘garaqlar, klublar, olimpiadalar, viktorinalar, ko‘rgazmalar, ekspeditsiyalar va hokazolar. 43
Ta’limni tashkil qilishning an’anaviy sinf-dars shakli
Dars maktabdagi ishlarning asosiy shakli sifatida. Dars o‘quvchilarning doimiy tarkibi, mashg‘ulotlarning aniq belgilangan ramkaga egaligi (har bir dars 45 minut davom etadi); jadval oldindan tuziladigan va o‘quv ishlari biror aniq mavzuda tashkil etilishi kabi o‘ziga xosliklarga ega bo‘lgan ta’limning jamoa shakli hisoblanadi.
Darsda o‘qituvchi bilan o‘quvchining o‘zaro munosabat jarayoni shaxsiy aloqaga asoslangan. Qituvchi darsda istisnosiz barcha o‘quvchilarning faoliyatlarini yo‘llaydi va nazorat kiladi, shuningdek, o‘quvchilarning o‘zlari orasidagi o‘zaro aloqa va o‘zaro kontrolni qo‘llab quvvatlaydi. O‘qituvchining darsdagi ishi barcha o‘quchilarning darsning o‘zidayoq o‘rganilayotgan bilim asoslarini egallashlari, zarur ko‘nikma va malakalarni hosil qilishlari uchun zamin yaratadi.
Ta’lim ning maqsadi - mustaqil jamiyatimizning ravnaqiga nazariy va amaliy hissa qo‘sha oladigan «barkamol avlod»ni tarbiyalash.
Ta’limning vazifasi - yosh avlodni ilmiy bilimlar, ko‘nikma va malakalar tizimi bilan qurollantirish.
|
| |
Pedagog – tarbiyachi shaxsini shakllantirish

4.3 Pedagog – tarbiyachi shaxsini shakllantirish.
Tarbiyachi maktabgacha yoshidagi bolalarga tabiat, jamiyat xodisalari, kattalarning mehnati haqida boshlang‘ich bilim va tushunchalar beradi, ularga madaniy ahloq, o‘z tengdoshlari va kattalar bilan madaniyatli manosabatda bo‘lish odatlarini singdiradi, yaxshilik, haqiqatgo‘ylik, adolat, jasurlik, kamtarinlik, kattalarga xurmat bilan qarash, tabiatga qiziqish, kuzatuvchanlik, o‘simlik va hayvonlarga g‘amxo‘rlik bilan qarash, mehnatsevarlik, kattalarni mehnati natijalarini asrab-avaylash kabi ahloqiy sifatlarni tarbiyalaydi.
Xalq san’ati, musiqa, ashula, adabiyot, tasviriy san’atni bilish, san’atga muhabbat tarbiyachini madaniyatli qiladi, bolalar bilan olib boradigan ishida yordam beradi. Pedagog kerakli bilim, malaka va ko‘nikmalarni ma’lumbir izchillik bilan egallab borsagina bolalarni tarbiyalash va ularga ta’lim berish ishida yaxshi natijalarga erishadi. Tarbiyachi o‘z kasbining mohir ustasi bo‘lish uchun maxsus tayyorgarlik ko‘rishi kerak. U quyidashi shartlarga amal qilishi kerak:
Pedagog yosh avlodni tarbiyalash uchun yuqori ma’lumotli, kerakli bilimlarni egallab, kerakli adabiyotlarni tanlay oladigan, ilmiy adabiyotlar bilan ishlay oladigan, ilg‘or tajribali pedagoglarning tajribasini o‘rganib, o‘z ishiga tadbiq eta oladigan kishi bo‘lishi kerak.
Pedagog bolalarni kuzata oladigan, ularning xulqi, xatti-harakati sabablarini to‘g‘ri tahlil qilib, unga ijobiy ta’sir etuvchi vositalarni topa olishi kerak.
YOsh avlodni kerakli bilim, malaka, ko‘nikmalardan xabardor qilish uchun pedagogning nutqi ravon, aniq, mantiqiy, ixcham bo‘lishi lozim. Ta’lim berishda texnikaviy vositalardan samarali foydalana olishi kerak. Bolalar bilim, malaka, ko‘nikmalarni yaxshi o‘zlashtirib olishlari uchun faollashtirib savollardan foydalanishi kerak.
Tarbiyachi o‘ziga yuklangan vazifani bajarish uchun bolalarda o‘sha faoliyatiga nisbatan qiziqish uyg‘ota olish, ularning diqqatini jalb qilib, faolligini o‘stirish, bolalarning xulqini, xatti-harakatini haqqoniy baholay olishi kerak.
Har bir faoliyat uchun kerakli materiallarni oldindan tayyorlab qo‘yishi kerak.
Kun tartibini to‘g‘i tashkil eta bilishi, bolalar jamoasiga undagi har bir a’zoni e’tiborga olgan holda rahbarlik qila bilish.
Bolalarning ruhiy va jismoniy holatini aniqlay bilishi va buni bolalar bilan amalga oshiriladigan ta’lim-tarbiyaviy ishlarida e’tiborga olishi lozim.
tarbiyachi ota-onalar bilan muntazam ravishda suhbatlar, uchrashuvlar o‘tkazib, axborot almashtirib turishi kerak.
Pedagog bolalarga nisbatan hayrihoxlik munosabatda bo‘lishi, har bir bola uchun qulay sharoit yaratishi, hafa bo‘lsa ovuntara olishi kerak.
Kun tartibida olib borgan ta’lim-tarbiya ishini tahlil qila bilishi va uni yanada yaxshilash yo‘llarini topa olishi kerak.
Eng muhimi – tarbiyachi bolalarga ishonch bilan qarashi, ularning mehnatsevarligi, mustaqilligi, tashabbuskorligini to‘g‘ri taqdirlashi va mustaqil faoliyat qilishlari uchun imkoniyat yaratishi kerak. Buni bolalar yuqori baholaydilar.
|
Darsning maqsadi - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 54/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Darsning maqsadi - o‘qituvchining rejalashtirgan aniq bir mavzusini O‘quvchilarga bildirishi va o‘quvchilar o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalarni tekshirib ko‘rish hamda yangi mavzuga zamin yaratish.
Darsning mazmuni - uni o‘qituvchi tomonidan rejalashtirilgan tugal ma’noga ega matn tashkil etadi. Uni o‘quvchilar ongiga singdirish jarayonida manba, xulosa va hikoyalardan foydalanadi.
Sinf - deganda, yoshi va bilim darajasi bir xil bo‘lgan o‘quvchilar guruhi tushuniladi.
Dars - aniq maqsadni ko‘zlab belgilangan vaqtda bir xil yoshdagi o‘quvchi, yoshlar bilan o‘qituvchi rahbarligida olib boriladigan mashg‘ulotlardir. Dars - o‘z oldiga qo‘yilgan aniq maqsad va tugal mazmundan iborat.
43 Sharifzoda, S.O‘., Xudoynazarov, E.M. Pedagogika nazariyasi va tarixi (1-qism): darslik /– Toshkent: Bookmany print, 2022. - 270 b.
Dars turlari va tuzilishi
Dars – darslarning butun tizimidagi zveno bo‘lib, ulardan har biri o‘zining ma’lum vazifasini hal qiladi. Bu vazifa o‘qitish zvenolaridan kelib chiqadi. Bunday ayrim darslar barcha zvenolarni, boshqalari faqat ayrimlarini, uchinchilari faqat bittasini qamrab olishi mumkin. Darslar qancha zvenoni qamrab olishi va qanday vazifalarni hal etishiga ko‘ra turlicha strukturaga ega bo‘lgan tiplarga bo‘linadi. Struktura – bu dars qismlarining nisbati va o‘zaro bog‘lanishi bo‘lib, ular o‘z vazifasi va o‘qituvchi bilan o‘quvchilar faoliyati xarakteri bilan farq qiladi.
Yetakchi didaktik vazifa va strukturaga ko‘ra darslar quyidagi tiplarga bo‘linadi:
kombinatsion darslar (o‘qituvchi yangi materialni tushuntiradi, mustahkamlaydi, takrorlaydi, kontrol qiladi);
yangi materialni o‘rganish darslari;
bilim, ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash darslari
mashqlar va amaliy ishlar darslari;
umumlashtiruvchi takrorlash darslari;
laboratoriya darslari;
o‘quvchilar bilimini nazorat qilish, tekshirish va baholash darslari, bundan tashqari standart bo‘lmagan, innovatsion dars shakllari ham keng qo‘llaniladi: seminar-darslar, konferentsiya-darslar, rolli o‘yinlar, integrallashgan darslar.
|
| |
Pedagog – tarbiyachi shaxsiga qo‘yilgan talablar

|
Pedagog – tarbiyachi shaxsiga qo‘yilgan talablar
|
bet | 12/45 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 284,33 Kb. | | #256838 |
Bog'liq Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100--fayllar.org4.2 Pedagog – tarbiyachi shaxsiga qo‘yilgan talablar
Pedagog-tarbiyachi bolalarga kundalik hayotda, o‘yinlarda, mashg‘ulotlarda, bigalikdagi mehnat faoliyatida va ular bilan bo‘ladigan muomalada ta’sir ko‘rsatadi. U har bir bolani diqqat bilan o‘rganishi, uning shaxsiy xususiyatlarini, qobiliyatlarini bilishi, pedagogik nazokatini namoyon qilishi, bolalarning xulq-atvorini, ish natijalarini haqqoniy baholashi kerak, ularga o‘z vaqtida yordam ko‘rsata olishi, oiladagi ahvoli bilan qiziqishi zarur. Hozirgi zamon tarbiyachisining asosiy fazilatlaridan biri o‘z kasbiga sadoqatliligi, goyaviy e’tikodliligi o‘z kasbini sevishi va bu kasbga bo‘lgan cheksiz sadoqat o‘kituvchi – tarbiyachi boshqa kasb egalaridan ajratib turiladi. Pedagog – tarbiyachi shaxsiga quyiladigan muhim talablaridan biri shuki, u o‘z predmetini, uning metodikkasini chuqur o‘zlashtirgan bo‘lishi zarur. Predmetni va uning nazariyasi chuqur bilishi bolalarni bilishga bo‘lgan qiziqishlarini oshiradi.Bu pedagog – tarbiyachining obro‘sini ko‘taradi. Tarbiyachi kasbiga xos bo‘lgan muxim fazilatlaridan talablaridan biri bolalarni sevish ularning xayoti bilan qiziqish har bir shaxsni xurmat qilishdan iborat. Bolani sevgan butun kuch va bilimini bolalarni kelajagi buyuk vatanga sodiq fuqaro qilib tarbiyalashga safarbar kilaoladigan odamgina hakiqiy tarbiyachi pedagog bo‘la oladi. Bolaga befarq uning kelajagi va qiziqmaydigan tarbiyachilik kasbiga loqayd odam haqiqiy pedagog – tarbichi bo‘la olmaydi.
Bolalarni sevish – pedagogning murakkab mehnatini jozibali va engil qiladi. O‘qituvchi tarbiyachining bolalarga munosabati pedagogikada tarbiyalanuvchi shaxsga xurmat, unga talabchanlik bilan bir qatorda turadi. Bu munosabat bolada pedagoga nisbatan ishonchni uyg‘otadi, o‘qituvchiga bolalarga chinakam ma’naviy murabbiysi bo‘lishga imkon beradi.
Pedagog faoliyatining muvaffaqiyati pedagogik qobiliyatlarining mavjudligiga ham bog‘liqdir. Pedagogik qobiliyatlar - pedagogik mahoratiga erishishning zaminidir. Pedagogik qobiliyatlar tarkibiga: pedagogik kuzatuvchanlik, pedagogik tasavvur, diqqatni taqsimlash, tashkilotchilik qobiliyati va pedagogik muomala kiradi. Pedagogik qobiliyatlar pedagogik faoliyati jarayonida, shuningdek uni bu faoliyatga tayyorlash jarayonida shakllanadi. Pedagogik mahorat – bu yosh avlodga ta’lim-tarbiya berishni yuksak darajada va doimiy ravishda takomillashtirib borish san’atidir.
|
| |
Mehnat gigienasi va mexnat - Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100-«Maktabgacha ta’lim»...

|
Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100-«Maktabgacha ta’lim» yo‘nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan
|
bet | 43/45 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 284,33 Kb. | | #256838 |
Bog'liq Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100--fayllar.org10.7 Mehnat gigienasi va mexnat
Oilada bola mehnat qilishga o‘rgatilar ekan, uning kun tartibida, albatta, mehnat qilish uchun ma’lum bir vaqt ajratiltan bo‘lishi, ish gigienasi talablarga rioya qilingan holda bajarilishi kerak. SHuning uchun ham ota-onalar O‘qituvchi, maktab shifokori bilan maslahatlashib hamda bolaning sog‘lig‘ini e’tiborga olib, mehnat rejimi tuzishlari hamda bu rejimning bola tomonidan bajarilishini ta’minlashlari kerak. SHu bilan birga bolaning sog‘lom bo‘lishini nazarda tutib uning, mehnatini ochiq havoda tashkil qilish yoki mehnat qiladigan joyni tez-tez shamollatib turish lozim.
Bolaga yoshligidanoq mehnat madaniyatini o‘rgatib borish, ishida tartib bo‘lishini talab qilish muhimdir. Ota-ona quyidagi oddiy, lekin zarur narsalarni boladan talab etmog‘i zarur: ishlayotgan joyni elim bilan iflos qilmaslik uchun qog‘oz kleyonka, yaxshisi maxsus taxtacha ishlat. Ishing tamom bo‘lgandan keyin xas-cho‘plarni yig‘ishtir. Elimni barmog‘ing bilan emas, balki maxsus cho‘p yoki mo‘yqalam bilan surka.
Tikish ishlariga kirishishdan oldin qo‘lingni yaxshilab yuv. Ovqat pishirishga yordam qilganingda yoki idish-tovoq, pol, kir yuvganda, belingga fartuk tut, soching xalaqit bermasligi uchun boshingga maxsus qalpoqcha kiy yoki ro‘mol o‘ra; ishni tamom qilgandan so‘ng mehnat qurollaringni tartib bilan yig‘ishtirib, o‘rni-o‘rniga qo‘y (chelak, bolg‘a, arrachalarni ma’lum bir joyga qo‘y); ip, igna, qaychi, pichoq, qog‘oz, lattalarni bir qutichaga solib qo‘y; ish kiyimlaringni ma’lum bir joyga osib qo‘y. Ishdan keyin
yuz-qo‘llaringni yuvib, art. Bironta ish qilishga kirishar akansan, albatta, ish davomida kerak bo‘ladigan narsalarni oldindan tay-yorlab qo‘y.
Bu talablarni bajarishda ota-onaning o‘zi ham bolaga namuna ko‘rsatishi kerak.
Mehnat madaniyatini egallash, ish qurollarini ma’-lum joyda, ma’lum tartibda saqlash saranjom bo‘lish, vaqtni tejash, ishni tez, sifatli va ozoda bajarish uchun katta ahamiyatga ega ekanligini bolaga tushuntirish zarur.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100-«Maktabgacha ta’lim» yo‘nalishi talabalari uchun mo‘ljallangan
|
«registratorlar - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 58/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22«registratorlar» - munozaralarni yozib oluvchi O‘yin ishtirokchilari;
«ekspertlar» - ma’ruza muhokamasidagi chiqishlar va yechimning guruh bo‘lib qabul qilinishi bo‘yicha obyektiv baho beruvchi O‘yin ishtirokchilari. Bu vazifada korxona va ilmiy muassasa mutaxassislari, oliy o‘quv yurti o‘qituvchilari va ilmiy xodimlari, aspirant va talabalar qatnashishlari mumkin.
Bunday o‘yinlarda quyidagi asosiy vazifalar hal qilinadi:
bo‘lg‘usi mutaxassisni axborotlar almashishga o‘rgatish;
ularda o‘z nuqtai nazarlarini asoslash va himoya qilish, boshqa kishilarning g‘oyalariga kirib bora olish, guruh bo‘lib yechim qabul qila olish malakasini shakllantirish.
O‘yin- munozaralar bo‘lg‘usi mutaxassisda ilmiy-ishlab chiqarish muammosini qo‘ya bilish va yechishga, mustaqil fikrlashga, obyektivlikka
nisbatan qiziqishni shakllantiradi, muammolarni qo‘yish, uni muhokama qilish, ularni yechishda O‘zini tuta bilish ko‘nikmalarini hosil qiladi. O‘yin- munozaralar muayyan muammo bo‘yicha bahslarni tashkil etilishini ko‘zda tutadi.
Trening va boshqalar.
Trener – ma’lum yo‘nalishda ta’lim olish, mashqlar bajarish bo‘yicha trening mashg‘ulotlarini olib borish (rahbarlik qilish) uchun maxsus tayyorgarlikka ega mutaxassis.
Trening – ma’lum yo‘nalishda ta’lim olish, mashqlar bajarish bo‘yicha trenerlar tomonidan (rahbarligida) o‘tkaziladigan mashg‘ulotlar. 45
Talabalar bilan o‘quv jarayonini noan’anaviy tashkil qilishda “Konferensiya”,“Zamonaning global muammolari”, “Panorama” kabi treninglardan foydalanish yaxshi samara beradi.
Akademik litsey va kasb-hunar kollejlarida ta’limning ma’ruza-amaliy tizimi, uning belgilari va xususiyatlari. O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonunida ko‘zda tutilgan o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi muassasalari mustaqil hayotga kirib kelayotgan yoshlarga muayyan soha yo‘nalishi bo‘yicha chuqur, differentsatsiyalashgan kasbiy bilimlar berish imkoniyatini yaratadi.
Akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarida ta’limning ma’ruza-amaliy tizimidan foydalaniladi. Mashg‘ulotlar ikkita birlashtirilgan darslar ko‘rinishida 90 minut davom etadi. Ularning o‘ziga xosliklari quyidagilardan iborat:
ma’ruza o‘quvchilarning mustaqil ishlari uchun taxminiy asos sifatida katta hajmdagi tizimlashtirilgan axborotlarni berishning asosiy shakli (90 minut tashkil etiladi);
|
| |
BOB Maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachisi

|
BOB Maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachisi
|
bet | 11/45 | Sana | 29.05.2024 | Hajmi | 284,33 Kb. | | #256838 |
Bog'liq Ushbu o‘quv qo‘llanma pedagogika oliy o‘quv yurtlarining 514100--fayllar.org4. BOB Maktabgacha ta’lim muassasasi tarbiyachisi
4.1 Tarbyachi va uning jamiyatda tutgan o‘rni.
O‘zbekiston Respublikasida amalga oshiriladigan ulkan islohatlarning muvaffaqiyatga eng avvalo odamlarning o‘z ishlariga ma’suliyat bilan qarashlariga, kundalik mehnat faoliyatida mamalakat taraqqiyotiga hissa bo‘lib qo‘shiladigan savobli ishlarni qila oshilariga bog‘liq. Jamiyatda pedagog (o‘qituvchi, tarbiyachi) birinchidan, o‘sib kelayotgan avlodni tarbiyalash, ikkinchidan mehnatkash xalqimizga har tomonlama bilim berishdek savobli va ma’suliyatli vazifalarni bajaradi.
Pedagogika – bu kelajak, istiqbol uchun meros qilib qoldiriladigan boylikdir. Bu boylikning qadr-qimmati shu qadar buyukki, u odamni ma’naviy jihatdan boy qilib, qalbini baxtga, ilohiy nurga to‘ldiradi. Dunyoda biror kimsa yo‘qki, uning ustozi bo‘lmasa. U xukumat rahyuarimi, buyuk allomami, shifokormi, xalq mexrini qozongan yozuvchimi yoki qo‘ligul kosibmi, qo‘yingki, barcha-barchaning o‘z ustozi va hayot yo‘lini charog‘on etib turuvchi yo‘lboshchisibo‘ladi.
Ustozning eng buyuk burchi – uning xalqqa nafi tegadigan, aql-idrokli, qobiliyatli, uquvli shogirdlar tayyorlashdir.
Tarbiyachi yosh avlodni halqimizning munosib farzandlari qilib tarbiyalashdek muhim va fahrli shu bilan birga ma’suliyatli vazifani bajaradi. Tarbiyachining siyosiy etukligi bolalarning tarbiyalash sifati uchun halq va jamiyat oldidagi o‘z ma’suliyatini anglashga ta’lim - tarbiya ishlarini hal etishga ijodiy yondoshishga o‘z maxoratini doimo faollashtirib bori shva hamkasblarning ishdagi o‘sishga ko‘maklashuviga yordam beradi. Tarbiyachi o‘zi yashab turgan o‘lka xayotini bilishi tabiat va jamiyat omillarini tushunishi ijtimoiy faol bo‘lishi kerak.
Respublikamiz rahbariyati pedagoglar faoliyatini yuqori baholamoqda. Ma’lumki Uzbekiston Respublikasi prezidenti farmoniga binoan oktyabr oyining Halq ta’limi hodimlari – o‘qituvchi murabbiylar kuni deb e’lon qilindi. Bu voqea davlatimizni o‘qituvchilarni jamiyatda tutgan o‘rni naqadar yuksakligidan dalolat beradi. YOsh avlodni barkamol qilib tarbiyalashda erishgan yutuqlari uchun, pedagog ishidagi ijodiy mehnatlari uchun, ilg‘or tajribalarni umumlashtirishda erishgan yutuqlari uchun o‘qituvchi, tarbiyachilar «Metodist o‘qituvchi», «katta o‘qituvchi», «Metodist - tarbiyachi», «Xalq maorifi a’lochisi» vash u kabi sharafli unvonlar bilan taqdirlanadilar. Xalq ta’limi xodimlari orasidan respublika bo‘yicha deputatlar saylanishi ham ularga bo‘lgan chuqur xurmat-ehtiromni bildiradi.
Jumxuriyatimizda pedagog xodimlarning oylik maoshlari yildan-yilga oshirilib, turmush sharoitlari yaxshilanib kelinmoqda. Pedagog xodimlarni malakasini oshirish ilmiy-metodik markazlari kengaytirilmoqda, ularning siyoiy tayyorgarligiga talab kuchaytirilmoqda; har 4-5 yilda qayta tayyorlashdan o‘tishlari uchun shart-sharoit yaratilmoqda.
|
| |
Dars tuzilishi - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 56/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Dars tuzilishi zamonaviy dars amaliyoti va nazariyasida printsipial, ahamiyatga ega, xuddiy shunday ta’limda samaradorligi va natija egaligini aniqlab beradi. Dars elementlari sifatida quyidagi tarkibiy qismlar ajratiladi:
yangi materialni o‘rganish;
uyga vazifa;
bilimlarni nazorat qilish;
bilimlarni umumlashtirish va tizimlashtirish;
o‘rganilgan materiallarni mustahkamlash44.
Ta’limni tashkil qilishning noan’anaviy shakllari: o‘quv dialogi, munozara, didaktik o‘yinlar, trening va boshqalar
Ta’limni KVN, munozara, disput, konferensiya, mushoira, sud o‘yinlari va boshqa shakllarda tashkil etishga harakat qilinmoqda. O‘quvchilar faolligini oshiruvchi turli interfaol usullar keng qo‘llanilmoqda. Bularga misol tariqasida Sinkveyn, Klaster, Aqliy hujum, T-Chizma, Insert jadvali, B-B-B jadvali, Venn diagrammasi, Konseptual jadval, Semantik xususiyatlar tahlili va boshqalarni keltirish mumkin.
“O‘quv dialogi”
Har-xil darajadagi savollarni berishni shakllantiradigan usul. O‘tkazilish bosqichlari:
Matn abzaslarga yoki tugalangan qismlarga bo‘linadi.
O‘quvchilar juftlikka bo‘linib, matnni o‘qishadi.
Birinchi o‘quvchi birinchi qism eksperti hisoblanib, ushbu qism bo‘yicha ikkinchi o‘quvchi birinchi o‘quvchiga savollar beradi, bunda ekspert o‘quvchi berilgan savollarga javob topishi kerak bo‘ladi.
Matnning birinchi qismi bo‘yicha ish yakunlanganbdan so‘ng, o‘quvchilar joy almashishadi.
Matnning barcha qismlari ko‘rib chiqilmaguncha, ish jarayoni to‘htatilmaydi.
Xulosa chiqariladi.
Matn bo‘yicha berilgan savol - javoblarning sifati baholanadi.
O‘quvchilar tomonidan o‘rganilgan matn bo‘yicha ish yoziladi.
O‘qituvchi o‘quvchilar tomonidan bajarilgan ishlarni tahlil qiladi.
Munozara (tarbiya metodi sifatida) - tarbiyalanuvchilarga hissiy-ogzaki ta’sir ko‘rsatish asosida ularda ma’naviy-axloqy sifatlarni shakllantirishga yo‘naltirilgan bahs-munozara usuli.
44 Pedagogiy and professional Responsibilities. Sharon Wynne, M.S. X.A.Monline, INC. Boston. 2013. P. 119.
|
| |
Aralash yoki kombinatsion

|
Aralash yoki kombinatsion
|
bet | 55/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Aralash yoki kombinatsion dars o‘zida o‘quv ishlarining turli maqsad va turlarini aks ettiradi
o‘tilgan material ustida ishlash;
yangi mavzularni anglash va o‘zlashtirish;
amaliy ko‘nikma va malakalarni hosil qilish.
Shu bilan bog‘liqlikda aralash darsda odatda quyidagi strukturaviy komponentlar ajraladi.
o‘quvchilarni darsga tayyorlash;
takrorlash-umumlashtirish ishlari;
yangi materialni anglash va o‘zlashtirish ishlari;
bilimlarni amaliyotda qo‘llash ko‘nikma va malakalarini shakllantirish ishlari bo‘yicha ishlar;
uyga vazifa.
Yangi materialni bayon qilish darslari. O‘qituvchi tomonidan o‘quvchilarni yangi material ustida ishlashdan xabardor qiladi va o‘rta va yuqori sinflarda katta hajmli va murakkab materiallarni o‘rganishda muvaffaqiyatli qo‘llaniladi.
Bunday dars strukturasi: o‘quvchilarni darslarga jalb etish, dars maqsadlarini qo‘yish; qisqa tekshrish, uyga vazifa.
O‘rganilgan materialni mustahkamlash va amaliy ko‘nikma va malakalarni hosil qilish darslari uning yanada chuqurroq anglash va o‘zlashtirish, amaliy ko‘nikma va malakalarni amaliyotda qo‘llash maqsadidan kelib chiqib, hamma sinflarda alohida mavzuni yoki bo‘limlarni o‘rganilgandan keyin o‘tilgan materialni takrorlashga yo‘naltirilib o‘tkaziladi.
Takrorlash, tizimlashtirish va umumlashtirish darslari o‘quv dasturining katta bo‘limlarini takrorlash bilan bog‘liq va darhol mavzularni o‘rganilgandan keyin yoki o‘quv yili oxirida o‘tkaziladi.
Laboratoriya mashg‘ulotlarida bolalar turli o‘quv predmetlari bo‘yicha tajribalar, turli qurilmalar yordamida sinov ishlari o‘tkazishadi. Laboratoriya mashg‘ulotlari amaliy dars ham deb yuritiladi. Amaliy darslarda o‘quvchilar guruhlarga ajralib, turli esperimental topshiriqlarni bajarishadi.
|
| |