Kompyuter haqida umumiy ma lumot

O’zbekiston Respublikasi Хalq talim vazirligi
Respublika bolalar kutubхonasi
Fan: Informatika
Kompyuter haqida umumiy ma’lumot
Kompyuter— inglizcha so'z bo'Iib, u hisoblovchi demakdir. U hozirda faqat hisoblovchi bo'lmasdan, matnlar, tovush, video va boshqa ma'lumotlar ustida ham amallar bajaradi. SHunga qaramasdan, hozirda uning eski nomi -kompyuter saqlangan. Uning asosiy vazifasi turli ma'lumotlarni qayta ishlashdan iborat. Avallo shuni aytish lozimki, ko'pchilikning tushunchasida go'yoki biz kundalikda foydalanadigan faqat shaxsiy kompyuter bor, xolos. Bunga, albatta, sabablar ko'p. SHulardan biri hozirgi zamon shaxsiy kompyuterlari, ilgari universal deb hisoblangan kompyuterlardan tezligi va xotira hajmi jihatidan ancha oshib ketganligida bo'lsa, ikkinchi tomondan, ko'p masalalarni echish uchun bu kompyuterlar foydalanuvchilarni qanoatlantirishidadir. Xozirda kompyuter termini ko'p uchrasa-da, shu bilan birga kompyuter (elektron hisoblash mashinalari), XM (xisoblash mashinalari) terminlari ham hayotda ko'p ishlatib turiladi. Ammo biz soddalik uchun faqat kompyuter terminidan foydalanamiz. Kompyuterlarning amalda turli xillari mavjud; raqamli, analogli (uzluksiz), raqamli-analogli, maxsuslashtirilgan. Ammo, raqamli kompyuterlar foydalanilishi, bajaradigan amallarning universalligi, hisoblash amallarining aniqligi va boshqa ko'rsatkichlari yuqori bo'lgani uchun ulardan ko'proq foydalanilmoqda. Amalda esa hozir rivojlangan mamlakatlarda kompyuter laming besh guruhi keng qo'llanilmoqda.
Kompyuterlarni sinflash
Kompyuterlarni xotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi, ma'lumotlarning razryad turida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab besh guruhga bo'lish mumkin:
— super kompyuterlar (Super Computer);
— katta kompyuterlar (Manframe Computer);
— mini kompyuterlar (Minicomputer);
— shaxsiy kompyuterlar (PC-Personal Computer);
— bloknot(Notebook ) kompyuterlar.
Super kompyuterlar (TOR 500 kompyuterlar) — juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni echish uchun mo'ljallangan bo'ladi. Sunday masalalar sifatida ob-havoning global prognoziga oid masalalami, uch oMchovli fazoda turli oqimlarning kechishini o'rganish masalalari, global informatsion sistemalar va hokazolarni keltirish mumkin. Bu kompyuterlar bir sekundda 10 trilliardlab amal bajaradi. Superkompyuterlarbahsida AQSH energetika vazirligining Sandia laboratoriyasida o'rnatilgan 9472 protsessorli Intel ASCI Red kompyuter sistemasi karvonboshlik qilmokda. U kompyuterlar tezligini o'lchovchi Linpacr parallel testida 1 TFLOPS (1 TFLOPS-lOOOGFLOPSgateng, IGFLOPSesa 1000000 FLOPS, I FLOPS—sekundiga 1000 amalgateng). Xususan, bu kompyuter yadro sinovlarini va eskirayotgan yadro qurollarini modellashtirishda qo'llaniladi. E'tiborlisi shuki, Tokio universiteta dunyoda to'rtinchi o'rinda turadigan, sekundiga 873GFLOPS amal bajaradigan 128 protsessorli SGI ASCI Blue kompyuteriga ega. Quyidagi jadvalda Tor kompyuterlar haqida ma'Iumot keltirilgan:
Reyting rusumi Ishl.chiq.dav. Firma nomi Protsessor soni Tezligi (GFLOPS)
1 Intel ASCI Red AQSH Intel (AQSH) 9472 1338
2 SGI ASCI Blue AQSH SGI (AQSH) 6144 634
3 SGIT3E1200 AQSH SGI (AQSH) 1084 430
4 Hitachi SR8000 japan Hitachi 128 368
5 SGI T3E900 AQSH SGI (AQSH) 1324 264
SHuni qayd qilish lozimki, superkompyuterlaming ma'lum yo'nalish masalalarini echishga qaratilgan turlari ham mavjud.
Katta kompyuterlar (Manframe Computer) — fan va texnikaning turli sohalariga oid masalalarni yechishga mo'ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va xotira hajmi superkompyuterlarnikiga qaraganda bir-ikki pog'ona past. Bularga misol sifatida AKGLning CRAY (krey), IBM 390, 4300, IBM ES/9000, Fransiyaning Borrous 6000, Yaponiyaning M1800 rusumli kompyuterlarini va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin. Minikompyuterlar (kichik kompyuterlar) xajmi va bajaradigan amallar tezligi jixatidan katta kompyuterlardan kamida bir pog'ona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning ulchamlari tobora ixchamlashib, xatto shaxsiy kompyuterdek kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda. Bunday kompyuterlar turkumiga ilk bor yaratilgan PDP-11 (Programm Driver Processor - dasturiy boshqaruv protsessori) turkumini, ilgari xarbiy maqsadlar uchun ishlatilgan (maxfiy xisoblangan) VAX, SUN turkumii kompyuterlar, IBM 4381, Hewlett Packard firmasining HP 9000 va boshqa minikompyuterlar misol bo'la oladi. Shuni aytish joizki, minikompyuterlar o'zlarining ,,katta og'alari" Manframe
Shaxsiy kompyuterlar xozirda korxonalar, muassasalar, oliy o'kuv yurtlarida keng tarkalgan bo'lib, ularning aksariyati IBM rusumiga mos kompyuterlardir, IBM rusumiga mos kompyuterlar deganda, ularning turli kompaniyalar ishlab chiqarishiga qaramay, ham texnik, ham dasturiy ta'minoti mosligi, ya'ni bir-biriga to'g'ri kelishi nazarda tutiladi. Bunday kompyuterlar xajmi jixatidan kichik (bir sto! ustiga joylashadi), amal bajarish tezligi, masalan PENTIUM-3 MMX protsessori urnatilgan kompyuterlarida xozirgi kunda 750-1000 megagertsni, xotira xajmi esa, 64-128 megabaytni tashkil qiladi. Bu ko'rsatkichlar tez o'zgarib, bar ikki yilda kompyuterlar imkoniyati ikki baravar oshishi, ularning narxi esa shunchaga arzonlashish yo'nalishi kuzatilmoqda. Bugungi kunda Pentium IV kompyuterlari xam jaxon bozorida keng tarkalmoqda. IBM PC kompyuterlarini yuzlab firmalar ishlab chiqarmoqda. Bular IBM, Compaq, Hewlett-Packard, Packard Bell, Toshiba, Apple, Siemens Nixdors, Acer, Olivetti, Gateway, SUN va boshka firmalardir. (Shuni aytish joizki, yuqorida nomlari zikr etilgan firmalar ishlab chikargan kompyuterlar (bradename) - ,,Oq yig'ilgan", Janubiy-sharqiy mamlakatlarda: Malayziya, Xitoy, Tailand, Koreya va boshqa mamlakatlarda yuqorida nomlari keltirilgan firmalar litsenziyasi asosida ishlab chiqarilgan kompyuterlar ,,Sariq yig'ilgan" nomga ega. Firma nomlari ko'rsatilmagan kompyuterlar esa ,,nomsiz kompyuterlar" (noname)deb yuritiladi. Ayniqsa, keyingi guruh kompyuterlarni sotib olinsa ular yaxshi tekshiruvdan (testlar yordamida) o'tkazilishi lozim.) Shaxsiy kompyuterlar uchun uning muxim kursatkichi ishlash kafolatining (kamida uch yil) bo'lishi muxim. Shu bilan birga, bunday kompyuterlarni sotib olganda litsenzion dastur ta'minoti va tegishli adabiyotlar bilan birga berilish imkoniyati mavjudligi nazarda tutilishi kerak. Noutbuk kompyuterlar. Noutbuk kompyuterlar xajmi ancha ixcham bo'lib, ammo bajaradigan amallar soni, xotira xadjmi shaxsiy kompyuterlar darajasiga kutarilib bormokda. Ularning kulaylik tomonlaridan biri xam elektr energiyasidan va ichiga urnatilgan batareyalar (akkumulyator)da xam uzluksiz (batareyani xar safar almash-tirmasdan) ishlash mumkinligidir. Bunda batareya kuvvati energiyaga ulanishi bilan o'zi zaryad ola boshlaydi va u batareya bir necha yillarga muljallangan bo'ladi. X,ozirda bunday noutbuklarni IBM, Compaq, Acer, Toshiba va boshka firmalar ishlab chikarmokda. Tabiiyki, bunday kompyuterlar o'z imkoniyatlari nuktai nazaridan shaxsiy kompyuterlarga tenglashayotganini nazarda tutilsa, uning narxi baland bo'lishini sezish qiyin emas. Bundan tashkari, bunday rusumli kompyuterlar 8-10 yii mobaynida buzilmasdan ishlash ko'ritiyatiga ega. Ular shaxsiy kompyuterlar uchun yaratilgan operatsion sistemalar MS DOS, qo'biq dasturlar, Windows ning oxirgi versiyalarida va boshka operatsion sistemalar boshkaruvida ishlaydi. Xozirda noutbuk kompyuterlaridan xam ixcham chuntak kompyu-terlari ishlab chikdlmokda. Ular xam, tabiiyki, operatsion sistema boshkdruvida ishlaydi va ular turli soxa masalalarini echishga qodir.
Kompyuterning ishlash printsipi va tashkil etuvchilari
Kompyuteming ishlash printsipini birinchi bo'lib ingliz olimi CHarlz Bebich va uning goyasini mukammallashgan kurinishini Djon Fon Neyman taklif kshggan. Uning printsipi dastur asosida boshkd-riladigan avlomatik ravishda ketma-ket ishlash goyasidan iborat. XAozirda kup rusumli kompyuterlar shu goya asosida ishlaydi. Lekin keyingi paytlarda kup protsessorli kompyuterlar, ya'ni bir vaktda dasturning bo'laklarini ketma-ket emas, parallel bajaradigan kompyuterlar xam yaratilganligini eslatib utish joizdir. SHunday kmlib, kompyuter avvaldan tuzilgan dastur asosida ishlaydi. O'z navbatida, dastur kuyilgan masalani kompyuterda echish uchun kdndaydir dasturiash tilida yozilgan buyruklar (operatorlar) ketma-ketligidir. Dasturlash tilida tuzilgan dasturlar maxsus tarjimon dasturlar yordamida kompyuter tiliga utkaziladi. Kompyuter tili O va 1 lardan tashkil topgan, ma'lum kridalar asosida yoziladigan ketma-ketliklardan iborat. Djon Fon Neyman printsipi buyicha avtomatik ravishda bajariladigan dastur avval kompyuterning xotirasiga kiritiladi (yuklanadi). Xotirada turgan dastur asosida dasturni tashkil etuvcht xar bir operator ishni ketma-ket bajaradi. Boshkaruv kurilmasi deb ataluvchi maxsus kurilma xrzir kanday operator bajarilishi va undan keyin kayei operator bajarilishi ustidan nazorat urnatadi va uning bajarilishini ta'minlaydi. Amal (arifmetik-mantiqiy) esa protsessor deb ataluvchi kurilmada bajariladi. Dastur ishiash natijasi turridan-tugri ekranda yoki tashki kurilma (chop kiluvchi mexanizm, grafik chizuvchi kurilma, video kurilma va botsmalar) deb ataluvchi kurilmada kurilishi mumkin. Odatda kompyuter ikki kismdan: Hardware (kompyuterni tashkil etuvchilari — kompyuterning tsattm tsismlari) va Software (kompyuterning dastur ta'minoti — kompyuterning yumshok kisklaridan) tashkil topgan deyiladi.
|