nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
‘zbek tiliga o‘zlashgan ruscha-baynalmilal terminlar

zatilmoqda. Chunonchi, internet tarmog‘ida qo‘llanayotgan
DNS serveri,
BGP bayonnomasi, NSFNET tarmog'i, ISDN standard, BRI interfeysi,
CASE tizimi
shular jumlasidandir.
Ruscha-baynalmilal murakkab qo‘shma terminlaming o ‘zlashishi.
Hozirgi o ‘zbek terminologiyasi tizimida haddan ziyod miqdordagi rus-
cha-baynalmilal murakkab qo‘shma terminlar qo‘llanmoqda. Ushbu
murakkab qo‘shma terminlaming m a’lum qismi o ‘zbek tili tomonidan
tayyor, asl holda o ‘zlashtiriladi:
general-mayor, unter-ofitser, shtab
-
kvartira, samolyot-snaryad, pistolet-pulemyot, marsh-parad, radiometr-
rengenometr, shtab-kvartira
va sh.k. Bunday o'zlashm alar o ‘zbek termi
nologiyasining salmoqli ulushini tashkil etadi.
Boshqa bir gumh murakkab qo‘shma terminlaming so‘z tartibi o ‘zbek
tiliga o ‘zlashish asnosida o ‘zgaradi:
uchuvchi -inspektor
(lyotchik-ins-
pektor),
kosmonavt- uchuvchi
(lyotchik - kosmonavt),
mexanik
Neft konlarida qatlam bosimini saqlashda suv ta'minoti

|
Neft konlarida qatlam bosimini saqlashda suv ta'minoti
|
bet | 36/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim4.8. Neft konlarida qatlam bosimini saqlashda suv ta'minoti
Qatlamga haydashga mo'ljallangan suvga muayyan talablar qo'yiladi. Ulardan asosiylari quyidagilar:
1. Suv imkoni boricha toza bo'lishi, tarkibida ko'p miqdorda mexanik zarrachalar va temir birikmalari bo'lmasligi kerak. Biroq suv tarkibidagi zarrachalar va temir miqdori bo'yicha barcha konlarga to'g'ri keladigan yagona standart yo'q. Lekin oxirgi vaqtlarda shu isbotlangan-ki; mexanik zarrachalarning miqdori 20 - 30 mg/dm3 bo'lishi mumkin.
2. Suv tarkibida jnxozlarni emiruvchi oltingugurt vodorodi va karbonat kislotasi bo'lmasligi kerak.
3. Haydalayotgan suv qatlam suvlari bilan cho'kindi hosil qiluvchi va qatlam g'ovaklarni to'ldiruvchi reaksiyaga kirishmasligi kerak.
4. Suv tarkibida organik zarrachalar bo'lmasligi lozim (bakteriyalar va suv o'tlari).
Neft qatlamlariga suv haydash sohasida yig'ilgan katta malaka shuni ko'rsatadi-ki, daryolarning, artezian quduqlarining va chuqur suvli gorizontlarning suvlari ko'p hollarda bu shartlarni qoniqtiradi va ularni qatlamlarga maxsus ishlov berishsiz haydash mumkin.
Lekin ba'zi holatlarda qatlamlarga haydashga mo'ljallangan suvlar suv tozalash qurilmasida o'tkaziladigan boshlang'ich maxsus tayyorlashni talab qiladi.
Suv tayyorlash qurilmasiga kirayotgan suv uning sifatiga bog'liq holda tozalashning u yoki bu jarayonidan o'tkaziladi:
1) kaogulyasiya - muallaq holatdagi mayda zarrachalarni kattalashtirish, suvda cho'kuvchi parchalarga aylantirish;
2) filtrlash - suvni kaogulyasiyadan keyin mayda zarrachalardan oddatda qumli filtrlarda tozalash;
3) temirsizlantirish - suvdan qatlamda cho'kindi hosil qiluvchi temir oksidi va zanglarni yo'qotish;
4) yumshatish - ohak bilan ishqorlash (bundan keyin kaogulyasiya jadallashadi);
5) xlorlash - suvdagi mikroorganizm va bakteriyalarni yo'qotish;
6) barqarorlashtirish - suvni temir bilan boyishini oldini oluvchi, kimyoviy tarkibi bo'yicha barqarorlashtish. Chunki suv po'lat quvurlardan haydaladi. Bunga suv tarkibiga kichik miqdorda natriy geksometofosfat qo'shish bilan ya'ni bu moddaning 2 - 3 mg ni 1dm3 ga qo'shish bilan metalni korroziyadan to'la himoyalovchi, quvur yuzasida temir fosfat qobig'ini hosil qilish bilan erishiladi.
Qatlamga suv haydash uchun suv ta'minoti tarxi har bir hududning mahalliy sharoitidan kelib chiqib turlicha bo'lishi mumkin.
Biroq suv ta'minotining manbai sifatidagi er usti havzalaridan foydalaniladigan har qanday tarx quyidagi asosiy qismlardan iborat bo'ladi:
1. Suv olgich qurilma -uning vazifasi suv manbaidan suvni yig'ish va uni nasoslar orqali suv uzatish tarmog'iga yoki suv tozalash qurilmasiga etkazish.
2. Suvni tozalash qurilmasi (agarda suvni tozalash talab etilsa).
3. Magistral yoki tarqatuvchi suv o'kazish tarmog'i.
4. Suv uzatish tarmog'iga va uni quduqlarga haydash uchun bo'lmali nasoslar stansiyasi.
5. Haydovchi quduqlar.
|
| |
(obshestvenno-ekonomicheskiy) va sh.k. Ayni holat 
o ‘zlashma termin-birikmalami kalkalashda ham aks etadi: 
davlat qarzi

|
(obshestvenno-ekonomicheskiy) va sh.k. Ayni holat
o ‘zlashma termin-birikmalami kalkalashda ham aks etadi:
davlat qarziBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasi (obshestvenno-ekonomicheskiy) va sh.k. Ayni holat
o ‘zlashma termin-birikmalami kalkalashda ham aks etadi:
davlat qarzi
(go-
sudarstvenniy dolg),
to 'lov qog ‘ozi
( platyojnoye izvesheniye),
to ‘lov tartibi
(platyojniy poryadok),
m e’yoriy-huquqiy hujjatlar
(normativno-pravoviye
dokumenti) va sh.k.
0 ‘zlashma murakkab qo‘shma terminlaming har ikki komponen
ti o ‘zbekcha mutanosibi bilan almashtiriladi (yoxud kalkalanadi), bunda
murakkab qo‘shma terminlaming so‘z tartibi o ‘zgaradi:
mutaxassis
-
askar
(soldat-spetsialist),
mo ‘ljalchi-o ‘qchi
(strelok-navodchik),
qiruvchi-uchu-
vchi
(lyotchik-istrebitel),
kuzatuvchi-uchuvchi
(lyotchik-nablyudatel),
si-
novchi - uchuvchi
(lyotchik-ispitatel) va h.k
Hozirgi o ‘zbek tili terminologiyasida kalkalash yo‘li bilan yangi ter
min yasash masalasiga alohida diqqat qaratiladi. Ruscha-baynalmilal ter
minlami to ‘la yoki qisman tarjima qilish usuli bilan hosil qilingan o ‘zbek
tili terminlari mavjud terminologiya tizimining yana ham kengayishi va
boyishida muhim ahamiyat kasb etadi.
0 ‘n to‘qqizinchi asming ikkinchi yarmi - yigirmanchi asr boshida rus-
cha-baynalmilal leksikaning o ‘zbek tili so‘z boyligi tarkibiga shiddat bilan
kirishi kuzatiladi. 0 ‘zbek adabiy tili xorijiy so‘z va terminlami o ‘zlashtir-
ish jarayonida ulami nafaqat tayyor, asl holda qabul qildi, balki kalkalash
usuliga tayangan tarzda to‘laligicha yoxud qisman taijima qilish yoiidan
bordi. XX asming boshlarida ko‘pgina ruscha-baynalmilal terminlar o ‘zbek
tiliga o‘girilgan edi. Chunonchi:
uchuvchi
(aviator),
tintuv
(obisk),
ot quv-
vati, ot kuchi
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
(obshestvenno-ekonomicheskiy) va sh.k. Ayni holat
o ‘zlashma termin-birikmalami kalkalashda ham aks etadi:
davlat qarzi
|
(futbolist), 
signalchi - Terminologiyasi

(turkiy)
-chi
affiksi bilan almashtirish natijasida quyidagi jihatlar voqela-
nadi: a) ruscha-baylalmilal so‘zning asosi o ‘zgarmagan holda yangi ter
min yasaladi (
respublika-chi
- respublikanets,
dozimetr-chi
- dozimetrist,
medalchi-
medalist); b) o ‘zlashma asos shakli to‘la tiklangandan so‘ng
yangi termin yuzaga keladi(
seleksiya - chi
- seleksioner,
seyalka - chi
-
seyalshik) va sh.k.
O z b e k tiliga o ‘zlashgan f e ’ldan yasalgan ot - term inlar.
M a’lum-
ki, rus tilida fe’ldan yasalgan
ism lar -
ni(ye), -k(a), -atsi(ya),-izatsi(ya),
-fikatsiya
singari suffikslar k o ‘magida hosil qilinadi. M azkur suffiksli
terminlar o ‘zbek tili terminologiyasi sistemasiga o‘zlari ifodalovchi re-
aliyalar va tushunchalar bilan birgalikda tayyor til birliklari sifatida kirib
keladi. Masalan:
amortizatsiya, nevrotizatsiya, neyrulyatsiya, anneksiya,
assimilyatsiya, artikulyatsiya, alliteratsiya, aeronavigatsiya, korporatsi-
ya, kriminalistika, kriminologiya, leksikologiya, intonatsiya, dissimilyat-
siya
va sh.k.
Shu
bilan bir qatorda, fe’ldan yasalgan ot - terminlar o'zlashtirish
jarayonida o ‘zbek tili ta’siriga uchraydi va fe’ldan ot yasovchi suffikslar
hech bir qiyinchiliksiz o‘zbekcha
-lash,- lashtirish
kabi faol affikslar bilan
almashtiriladi. Ba’zi bir ashyoviy materiallarga murojaat qilamiz:
a)
-ni (ye):
akkredit-lash
(akkreditovaniye), kod-lash (kodirovani-
ye),
asfalt-lash
(asfaltirovaniye) va sh.k.
Tormojeniye, kooperirovaniye,
izolirovaniye
singari o ‘zlashma term inlam ing asosi o ‘zbek tilida mustaqil
m a’no ifodalamaydi. Bunday vaziyatlarda o ‘zbek tilida o ‘zlashmaning
asosi qayta tiklanadi va unga o ‘zbekcha affiks qo‘shiladi.
M asalan,
tor-
moz-lash
(tormojeniye),
abstrakt-lash
(abstragirovaniye),
model-lashtir-
ish
(modelirovaniye) va sh.k.;
b)
-atsi(ya),
-izatsiya, -fikatsiya, -k(a): sian-lash
(sianizatsiya),
ion-
lash
(ionizatsiya),
mexanika-lash
(mexanizatsiya),
gaz-lashtirish
(gazi-
fikatsiya),
germet-lash
(germetizatsiya),
kondens-lash
(kondensatsiya),
tabul-lash
(tabulyatsiya), vals-lash (valsovka),
frezer-lash
(frezerovka),
legal-lashtirish
(legalizatsiya),
pasport-lashtirish
(pasportizatsiya), ver-
bal-lashish (verbalizatsiya),
konseptual-lashish
(konseptualizatsiya) va
sh.k.
B a’zan
modernizatsiya, elektrofikatsiya
singari o‘zlashmalarga
-lash,
-lashtirish
qo‘shimchalari qo‘shilishi
natijasida
modernizatsiyalash, mod-
ernizatsiyalashtirish, elektrofikatsiyalash, elektrofikatsiyalashtirish
singari
terminlar ham paydo bo‘ladi.
114
а-rasm
  
5.1.b-rasm - O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim

|
O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim
|
bet | 40/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim5.1.а-rasm
|
5.1.b-rasm
|
Qatlamsimon neft uyumi. 1- neft; 2- suv;
|
Massiv neft uyumi
|
Chekka suvlar bilan o'ralgan qatlamsimon neft uyumlarini ikkiga bo'lish mumkin:
- Mo''tadil antiklinal burmada joylashgan qatlamsimon neft uyumlari;
- Keng suvneft zonali platforma turdagi qatlamsimon uyumlar.
Qatlam energiyasi cheklangan neft uyumlariga shunday uyumlarni kiritish lozimki, ularda kollektorlarning o'tkazuvchanligi pastligi yoki litologik o'zgaruvchanligi, uyumlarni tusilishiga olib keluvchi buzilishlarning borligi tufayli qatlam suvlari faolligi nomoyon bo'lmaydi. Qatlam energiyasi cheklangan uyumlar quyidagi turlarga ajratiladi:
1) O'tkazuvchanligi past kollektorli qatlamsimon neft uyumlari;
2) Chekka suvlari bilan sust aloqada bo'lgan, litologik o'zgaruvchan (linzasimon) neft uyumlari;
3) Tektonik chegaralangan neft uyumlari (5.2 - rasm). Neftgaz uyumlari ichida ishlashga qo'llash mumkin bo'lgan asosiy ikki turini ajratish mumkin;
1. Yopilgan uyumlar, ularda to'silishga olib keluvchi kollektorlarning litologik o'zgaruvchanligi yoki uzilmalarning borligi, yoki boshqa sabablarga ko'ra qatlam suvlarining faolligi nomoyon bo'lmaydi va tabiiy energiyaning asosiy manbasi neftda erigan gaz do'ppisi hisoblanadi.
5.2-rasm. Tektonik to'silgan neft uyumi. 1 - neft; 2 - suv;
2. Qatlam suvlari faol bo'lgan uyumlar, ulardan erigan gaz ahamiyatining bo'ysunuvchanligida, asosan kontur tashqarisi hududi va gaz do'ppisining taranglik energiyasini ishlatish hisobiga neft olinishi mumkin.
Neftgaz uyumlarining yotish xususiyatlariga ko'ra uch guruhga bo'lish mumkin:
1. Gumbaz neftgaz uyumlari, ularda gaz do'ppisi bilan neft uyumi to'la yoki qisman yopilgan.
2. Qanotlarida gaz do'ppisi to'la yoki qisman chegaralovchi neft uyumlari bo'lgan qatlamsimon neftgaz uyumlari.
3. Litologik yoki tektonik chegaralangan neftgaz uyumlari.
Mahsuldor qatlamlarning soniga qarab bir yoki ko'p qatlamli konlarga bo’linadi.
|
| |
автомашина - download

Жиноят ишлари буйича Наманган вилояти, Тўрақўрғон судига Даъвогар Cд билан жихозланган автомашина орқали махсус мослама мобил комплекс маълумоти асосида шакллантирилган, Тошкент вилояти ииб йҳхб инпектори Абдуллаев Валижон Мўминжон ўғли томонидан тасдиқланган rа24789297185-ракамли Жарима солиш 18,1 Kb. 1
Yettinchi mavzu: M ustaqillik davri o ‘zbek

nopark
singari mutlaqo yangi tushunchalar va realiyalar hisobiga boyib
bormoqda.
0 ‘zbekiston Respublikasi olimlarining dunyoning rivojlangan mam-
lakatlari yetakchi muassasalari ilm ahli bilan o ‘matgan ilmiy-texnik mu-
nosabatlarining jadallashuvi, hamkorlikda dolzarb ilmiy masalalar ustida
izlanishlar olib borishning yo‘lga qo‘yilishi, yosh iste’dod egalarining nu-
fuzli chet el universitetlari va institutlarida o ‘qishi yoxud malaka oshirishi
terminlar
sistemasining yaqinlashuvi, boyishiga ko‘mak beradi. Hozirgi
o‘zbek terminologiyasi uchun G ‘arb tillari, ayniqsa, ingliz tilidan ko‘plab
terminlaming bevosita kirib kelishi diqqatga sazovordir.
Shu bilan bir qatorda, o ‘zbek tili terminlarining boshqa tillar tomoni
dan o ‘zlashtirilayotgani ajablanarli hoi emas) Zero, so‘z o ‘zlashtirish
hodisasining ikki tomonlama sodir b o iish i tilshunoslikda allaqachon tas-
dig‘ini topgan.
Ta’kidlash joizki, 1999-yilning may oyida O ‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tashabbusiga muvofiq o ‘zbek kurashi bo‘yicha jahon birin-
chiligi o ‘tkazildi. Keyinchalik, bu sport turining
ommalashuvi va dunyo
sahnasiga chiqishi natijasida
kurash, yonbosh, chala, halol, g'irrom kabi
terminlar xalqaro sport terminologiyasining mulkiga aylandi (Bektemirov,
2002; 10). “
Sharq taronalari” (Vostochniye melodiy), “
O 'zbek m odeli”
(Uzbekskaya model) singari terminlar jahonga mashhur bo‘ldi. Mahal-
la institutining qayta tiklanishi
fuqarolar yig'ini, fiuqarolar yig 'ini raisi,
oqsaqol va sh.k. terminlaming o ‘zga tillar so‘z boyligidan mustahkam
o ‘rin olishi yoki tarjima qilinishiga bois bo‘ldi.
Qayd etish lozimki, o ‘zbek terminologiyasi tizimida xorijiy tillarga
taalluqli tushunchalam i o ‘z ichki imkoniyatlar
asosida ifodalash tam-
oyili yetakchilik qilmoqda. Bunday jarayon paytida chetdan kelayotgan
o ‘zlashmalaming bir qismi o‘zbekcha mutanosiblari bilan almashtiriladi
yoki tarjima (kalka) qilinadi. Ushbu usul yangi tushunchalami atashda
o ‘ta qulayligi va mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Masalan,
aksiyador-
Oltinchi mavzu - Terminologiyasi

Yangi terminlami ro‘yobga keltirishda so‘z
yasashning morfologik,
semantik va sintaktik usullaridan unumli istifoda etiladi. Terminlar yarat-
ishda kalkalash usulining ham sezilarli o ‘mi bor.
0 ‘zbek tili terminologiyasining ulkan ulushini ruscha-baynalmilal
fond asosida yuzaga chiqqan nomlar tashkil etadi. Boshqa noturkiy til-
lardan o‘zlashgan terminlar o ‘zbek xalqi faoliyatning ijtimoiy, siyosiy,
iqtisodiy, sotsial, madaniy, m a’naviy jabhalarini
qamrab olganligi bilan
xarakterlidir.
0 ‘zbekiston Oliy Kengashi tomonidan 1989-yilning 21-oktabrida
“Davlat tili haqida”gi Qonunning qabul qilinishi o ‘zbek tili so‘z boyli-
gining asosiy qatlamlaridan hisoblanmish terminologik leksikaga yangi-
cha munosabatda bo‘lishni taqozo etdi. Qonunning 7-moddasida ta’kid-
langanidek, “Davlat o ‘zbek tilining boyitilishi va takomillashtirilishini
ta’minlaydi, shu jumladan, unga hamma e ’tirof qilgan ilmiy-texnikaviy va
ijtimoiy-siyosiy atamalami joriy etish hisobiga ta ’minlaydi”.
Ushbu jahonshumul ahamiyatga molik Qonunning qabul qilinishidan
so‘ng, taxminan 3-5 yil davomida ilgaridan tilda qo‘llanishda boMgan ter
minlami, ayniqsa, ruscha-baynalmilal qatlamni qaytadan ko‘rib
chiqish
tendensiyasi kuchayib ketdi. So‘zsiz, bunday sa’y -harakatlar o ‘zbek tilin
ing sofligini saqlash, uning asl tabiatini qayta tiklashga qaratilganligi bilan
muhim ahamiyat kasb etdi. Sobiq sho‘rolar hukmronligi davrida o ‘zbek tili
lug‘at tarkibining shakllanishi va rivojlanishida alohida rolga ega b o ig an
ko‘pdan ko‘p ko‘hna so‘zlar asossiz ravishda eskirgan leksik birliklar kate-
goriyasi, ya’ni arxaizmlar sirasiga kiritilgan edi. Ayni nohaqlikni o ‘nglash,
tarixiy haqiqatni tiklash muhim vazifa sifatida kun tartibiga qo‘yilgan edi.
0 ‘zbek ziyolilari, chunonchi, 0 ‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-
kamasi qoshida tashkil qilingan Atamashunoslik qo‘mitasining
samarali
mehnati evaziga
muxtoriyat, та 'muriyat, та ’mur, muqobil, hakam, tashrif,
insonparvarlik, xususiylashtirish, boshboshdoqlik, qoldiq fsaldo),
iqtisodi-
yot, та ’lumotnoma, reja, dastur, kengash singari juda ko‘p ijtimoiy-siyo-
siy va sotsial-iqtisodiy terminlar qaytadan qo‘llanishga kiritildi. Biroq bu
kezlarda terminlami almashtirish va ishlatishda m a’lum chalkashlik
hamda
xatoliklarga ham yo‘l qo‘yildi. Terminologiyaga xos m e’yorlarga har doim
ham amal qilinmadi. Ilgari muvaffaqiyatli qo‘llangan terminlami muoma-
ladan zo‘rma-zo‘raki siqib chiqarish, ulami so‘z yasalish qonuniyatlariga
javob bermaydigan leksik birliklar bilan almashtirish harakati avj oldi.
Vaqtinchalik eyforiya natijasida totalitar tuzumga nisbatan yillar davo-
44
jnida shakllangan sovuqlik oqibatida qator ruscha-baynalmilal terminlar-
Zamonaviy kompyuter va internet terminologiyasining shakllanishidagi ekstralingvistik omillar

Zamonaviy kompyuter va internet terminologiyasining shakllanishidagi ekstralingvistik omillar
Download
422,49 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/6
Sana
08.08.2024
Hajmi
422,49 Kb.
#269235
Download
422,49 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Zamonaviy kompyuter va internet terminologiyasining shakllanishidagi ekstralingvistik omillar
Download
422,49 Kb.
Matnni ko'rish
q o ld i, b a ’z ila r i - Terminologiyasi

|
TerminologiyasiBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasiq o ld i, b a ’z ila r i
o ‘zbek
tili
so‘z xazinasida mavjud muqobillari bilan al-
m a sh tir ild i,
salmoqli qismi esa o ‘zbek tili terminologiyasida faol qo‘llan-
ish d a
davom etdi.
Savol va topshiriqlar:
1.Bitiktoshlar matnida qanday mavzuiy guruhlarga oid terminlar qayd
etilgan?
2. Eski turkiy til terminologiyasining shakllanish manbalarini belgil-
ang.
3. Eski o ‘zbek tili terminologiyasi rivojiga bois bo‘lgan qanday
omillami bilasiz?
4.XIX asming ikkinchi yarmidan o ‘zbek terminologiyasi tizimi qan
day manbalar hisobiga rivojlandi?
5 .0 ‘zbek tili terminologiyasining shakllanishida o ‘z qatlamning o ‘mi
xususida bahs yuriting.
6.Eski o ‘zbek adabiy tili terminologiyasining yasalish yo‘llariga e ’ti-
bor qarating.
7.Mo‘g ‘ulcha o ‘zlashmalar eski o ‘zbek tilining qaysi fan sohasida
miqdoran aksariyatni tashkil qiladi?
8. Quyida “Gul-u Navruz” dostonidan olingan she’riy matndagi isti-
lohlami toping va ulami izohlashda aqliy hujum usuliga murojaat qiling:
Qaravulga kelib edi Gul dzi,
Hamin kim bu cerikka tiisti kozi.
Cinab tapti ki sardari zabundur,
Hec is bilmas yaragsiz befunundur.
Cerigi butrasib tunqal yasaq yoq,
Qosunlar bosalib hec bas ayaq yoq.
Test
1. Runik bitiklar janr jihatdan nechta guruhga boiinadi?
A) yetti
B) besh
S) to‘rt
D) olti
2. Qadimgi turkiy tilda “mis tanga” m a’nosini ifodalagan terminni
aniqlang.
A )aqcha
41
В) birinj
S) baqir
D) dirham
3. Rabjat termini eski turkiy tilda qanday m a’noni ifodalagan?
A) joriyalardan olinadigan soliq
B) savdogarlardan olinadigan soliq
S) qullardan olinadigan soliq
D) boylardan olinadigan soliq
4. Yatis tavaci's'i termini Alisher Navoiyning qaysi nasriy asarida aks
etgan?
A) “Muhokamat ul-lug‘atayn”
B) “Mahbub ul-qulub”
S) “Tarixi muluki ajam”
D) “Tarixi anbiyo va hukamo”
5.Volost, duma, uyezd, pristav terminlari o ‘zbek tiliga qachon o ‘zlash-
gan?
A) XIX asming 60-yillari
B) XIX asming 50-yillari
C) XIX asming 70-yillari
D) XX asr boshi
6. 0 ‘zbek terminologiyasi nechta manba asosida taraqqiy etdi?
A) ikki
B) to‘rt
S) besh
D) uch
7. Sajen o ‘zlashmasi qanday m a’noni anglatgan?
A) sudlov
B) fan-ta’lim
S) qishloq xo‘jaligi
D) o ‘lchov birligi
1
42
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Бойко В.С. Разработка и эксплуатация нефтяных месторождений. -М.: Недра, 1990. -427.
2. Муравыев В.М. Эксплуатация нефтяных и газових скважин. -М.: Недра, 1973. -384с.
Ma’ruza-5.Gaz do’ppili yoki qatlam suvli neft konlarining ishlatish
principlari
Ma`ruza rejasi:
5.1. Neft va gaz uyumlarining tasnifi
5.2. Gaz do'ppili neft konlarini ishlatish
5.3. Neftgaz konlarnni qatlamga ta'sir qilish bilan ishlash
Tayanch so`zlari
Neft va gaz uyumlari, qatlam energiyasi, qatlam suvlari, energiyasi tektonik chegaralangan neft uyumlari, gazning balans zahirasi, neftgaz koni, neftgazkondensat konlari, gaz do'ppisi, to'sma suv bostirish, gumbaz neftgaz uyumlari, qatlam suvlari, yopilgan uyumlar.
5.1. Neft va gaz uyumlarining tasnifi
Neft va gaz uyumlarining tabiiy yotishi gaz va neft beraolishligiga katta ta'sir ko'rsatadi, shuning uchun bu omilga alohida e'tibor qaratish lozim bo'ladi.
Qatlam energiyasiga bog'liq holda uyumlar kuyidagilarga ajratiladi:
1. Qatlam suvlari energiyasi faol bo'lgan neft uyumlari. Bunday uyumlarda qatlam suvlari energiyasini ishlatilishi hisobiga, erigan gaz ahamiyatini buysinuvchanligida neftning katta qismini olish mumkin.
2. Asosiy tabiiy energiya manbasi erigan gaz bo'lgan, qatlam suvlari energiyasi cheklangan neft uyumlari.
Qatlam energiyasi faol bo'lgan neft uyumlaripi uch uch guruhga bo'lish mumkin:
1) Chekka suvlar bilan o'ralgan qatlamsimon neft uyumlari (ko'p hollarda ularning uzunligi enidan kattaroq (5.1 a -rasm));
2) Butun maydon bo'ylab ostki suvlar bilan tutashgan massiv neft uyumlari. Ishlashning so'nggi davrida birinchi guruhdagi uyumlar ikkinchi guruhga o'tadilar (ko'p hollarda ikkinchi guruh uyumlari aylana shaklida bo'ladi) (5.1 b-rasm);
3) Chekka suvlar bilan yaxshi aloqada bo'lgan litologik o'zgaruvchan neft uyumlari.
|
- rasm. Favvora armaturasining namunaviy sxemalari

11.2.- rasm. Favvora armaturasining namunaviy sxemalari.
1-manometr; 2-manometrni berkitish moslamasi; 3-manometr osti flanetsi; 4-troynik (uchlik); 5-drossel; 6-mahsulot olinadigan yo`l to`sqichi; 7-bufer; 8-flanets; 9-quvur kallagiga qo`yiladigan krestovina (hoch); 10-quvur kallagi o`tkazgichi; 11-ochqich-yopqich; 12-archa krestoviki (hochi)
11.4.Quduqlаrning ishlаsh rеjimini bоshqаrish
Fаvvоrа quduqlаrining ustki bоsimini vа ulаrning ishlаsh rеjimini bоshqаrish uchun оchqich - yorqichlаr оrаsigа shtucyеrlаr qo’yilаdi.
Kоnlаrdа hаlqаli ftulkаli shtucyеrlаr qo’llаnilаdi. Хаlqаli shtucyеr qаlinligi 8 - 12 mm bo’lgаn vа o’rtаsidа tеshigi byеrk hаlqаdаn ibоrаt. Flаnеc vа disk оrаsidа zichlikni tа’minlаsh mаqsаdidа ikkаlа tоmоnidаn rrоklаdkа qo’yilаdi.
Mаhsulоt tаrkibidа qum bo’lmаgаn yoki оz miqdоrdа qum bo’lgаn quduqlаrdа hаlqаli shtucyеr nisbаtаn uzоq muddаt ishlаydi.
Qum ko’p bo’lgаn hоllаrdа hаlqаli shtusеrning diаmеtri аbrаziv еmirilish nаtijаsidа tеzdа kеngаyadi vа uni ishlаtish qiyinlаshаdi. Bundаy hоllаrdа ftulkаli shtucyеrni muvоfаqiyatli ishlаtish mumkin.
Quduq ustidаgi tеskаri bоsim vа shtucyеrdаn kеyingi bоsimgа muvоfiq vа оlinаdigаn suyuqlik vа gаz miqdоrigа qаrаb diаmеtri bir nеchа millimеtrdаn bоshlаb 14 - 16 mm. gаchа bo’lgаn shtucyеrlаr ishlаtilаdi. SHtucyеr diаmеtrini o’zgаrtirib quduq ustidаgi tеskаri bоsimni o’zgаrtirаmiz. Bu esа o’z nаvbаtidа quduq tubi bоsimigа tа’sir etаdi vа quduqning mаhsulоt miqdоrini o’zgаrtirаdi.
11.3 – rasm. Shtucerlar.
A – halqali; B – vtulkali; 1 – ftulka; 2 – patrubka; 3 – flanes;
Yuqоridа аytib o’tilgаnidаy, quduq mаhsulоtidа qum qаnchа ko’r bo’lsа, uning аbrаziv хususiyati tа’siridа shtucyеr shunchа tеz еmirilаdi. Shuning uchun bа’zаn rоg’оnаli ftulkаli shtucyеrlаr hаm o’rnаtilishi mumkin.
Аyrim hоllаrdа quduqdа qum tiqini rаydо bo’lishining оldini оlish uchun quduqdаgi mаhsulоt оqimi tеzligini оshirish vа nаtijаdа аrаlаshmаdаgi qum zаrrаchаlаrini yеr yuzаsigа ko’tаrish uchun quduq tubi shtucyеrlаridаn hаm fоydаlаnilаdi.
Оdаtdа quduq tubi shtucyеrlаri yordаmidа quduq ishini bоshqаrib bo’lmаydi vа bu shtucyеrni аlmаshtirish qiyin bo’lgаnligi sаbаbli, u uzоq muddаtgа mo’ljаllаb qo’yilаdi.
|
• a l m a s h t i r i s h

|
• a l m a s h t i r i s hBog'liq H. Dadaboyev - O`zbek terminologiyasi• a l m a s h t i r i s h
harakati ko‘zga yaqqol tashlandi. Masalan, aeroport termi
ni o ‘mida qo'nalg'a, tayyoragoh, bandargoh terminlari ishlatila boshlan-
j i institut termini oliygoh, ilmgoh, bilimgoh so‘zlari bilan almashtirildi,
ju rn a l
termini o ‘m ida oynoma, majalla, jarida, oybitik so‘zlarini ishlatish
tavsiya etildi va sh.k. Chetpul (valyuta), pultopar (biznes), hujjatasrov
(arxiv), nusxakash (notarius), naqliyot (transport), malakasinov (attestat-
siya) singari yangi yasamalar sun’iyligi, termin yasash m e’yorlarigi javob
bermasligi bilan ajralib turar edi (Bektemirov, 2002; 34). Bunday shoshqa-
loqlik oqibatida o ‘zbek terminologiyasida noilmiy terminlar paydo bo‘ldi,
terminlar tizimida sinonimiyaning kuchayishi yuz berdi.
M a’lumki, har qanday til, aw alam bor, o ‘z ichki imkoniyatlari zamin-
ida rivojlanadi. Ayni chog‘da, mamlakatlar va xalqlararo rang-barang mu-
nosabatlar har qanday tilda o‘zlashmalaming vujudga kelishida muhim
omil hisoblanadi. Mazkur hodisa o ‘zbek tili uchun ham yot emas.
0 ‘zbek tilida katta miqdordagi arabcha va forscha-tojikcha o ‘zlash-
malaming qo‘llanishda qolayotgani sir emas. Bulaming muayyan qismi
ilmiy terminologiya tarkibida o ‘z faolligini y o ‘qotmagan. Xususan, mak-
tab, sinf, muallim, m a ’ruza, muvozanat, vazn, tijorat, bojxona, viloyat,
falak, huquq, tarkib, matn, mavzu, hokim, narx,payvand singari termin
hamda terminologik leksika nafaqat mutaxassislar, shuningdek, aholining
keng qatlamlari nutqida hech qanday qiyinchiliksiz faol ishlatiladi. Garchi
hozirgi vaqtda o ‘zbek tilida terminlar yasash jarayonida arab va fors-tojik
tillari manba sifatida deyarli ishtirok etmasa-da, ammo o ‘zga qarindosh
turkiy tillarda b o ig an i singari o ‘zbek tili lug‘at tarkibidagi terminlaming
aksariyati shu qadimiy tillarga mansubdir. Bu o ‘zlashmalar o ‘zbek tilining
fonetik va grammatik qoidalariga bo‘ysungan holda yangi mazmun kasb
etgan va yangi voqelangan tushunchalami ifodalashda xizmat qilmoqda.
Ruscha-baynalmilal so‘z va terminlaming o ‘zbek tiliga kirib kelishi
XIX asming birinchi yarmidan boshlangan bo‘lib, uning haddan tashqari
kuchayishi oMkaning chor Rossiyasi tomonidan zabt etilishi, keyinchalik
bu yerda sho‘rolar hukmdorligining qaror topishi davriga to ‘g ‘ri keladi.
Bu jarayon o ‘zbek tili terminologiyasi dinamikasini kuzatishda yorqin
namoyon bo‘ladi.
0 ‘zbek tiliga xos ilmiy-texnikaviy terminlaming ulkan qismini boshqa
tillar (rus tili orqali lotin, yunon, german, roman va sh.k.)dan o‘zlashgan
leksik birliklar tashkil qiladi.
45
|
| |
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

|
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONSBog'liq 180-182JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/
Volume–54 _ Issue-4 _ Iyun-2024
182
bog‘liq holda yuzaga kelgan bu yangi omonimik qatorlar, shu kungacha tilimizdagi
so‘zlarning maʼno ko‘lami sohada qo‘llanish bilan beqiyos kengayib, natijada
omonimik holatlar ham ko‘payishi uchun asos bo‘layotgani mutaxassislarni
o‘ylantirmoqda. Аxborot-kommunikatsiya sohasi terminlari va omonimiya munosabati
o‘rganilgan qism soha terminlarini filologiya fanlari doktori, professor
Sh.Rahmatullaevning «O‘zbek tili omonimlarining izohli lug‘ati» (1984) asosida tahlil
qilish bilan yuzaga keldi.
5
Lug‘atdagi bit, gamma, mijoz, pul, sim, til, chop, ekvivalent,
efir, qurt shaklli omonim so‘zlar, vertikal, gorizontal, magistral, parallel omofonlari, tok,
ton omograflari o‘rganilib, tahlil qilindi va munosabat bildirildi. Shuningdek, lug‘atda
uchramagan, hozirgi zamonaviy sohada qo‘llanayotgan muhit, fon, kalit shaklli
so‘zlarning omonimik va polisemantik xususiyatlari yoritildi.
Xulosa.
Hozirgi kunga kelib sohaga bo‘lgan eʼtiborning kuchliligi, o‘zbek tilining
davlat tili sifatida faoliyati kengayganligi, kundalik turmushimizda zamonaviy aloqa
vositalari, axborotning Internet kabi ko‘p kanalli manbasi borgan sari faollashayotgani,
tabiiyki, yangi-yangi terminlarni talab qiladi. Ularning o‘zbek tiliga o‘z ichki
imkoniyatlari asosida ko‘payayotgani maʼlum. Lekin bu yo‘l bilan terminlarga bo‘lgan
ehtiyoj hech qaysi tilda, jumladan, o‘zbek tilida ham to‘la qoplanishi qiyin.
6
Demak,
endi tillarning bir-biriga o‘zaro taʼsiri, yaʼni soha leksikasini tashqi manbalar hisobiga
boyitish, o‘zbek tilining soha faoliyati bo‘yicha boshqa tillar bilan kontakti, ulardan
so‘zlar, affiksal morfemalar olishi, o‘zlashtirishi masalalarini ham ko‘rib chiqish lozim.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1. Аҳматуллаев Ш.Ўзбек тили омонимларининг изоҳли луғати – Т., 1984.
2. Абдиев С. Ўзбек тилининг соҳавий лексикасини тадқиқ этиш: Филол. фан. номз.
… дисс. – Тошкент, 2003.
3. Акобиров С. Тил ва терминология. – Т., Ўзбекистон КП МКнинг бирлашган
нашриёти, 1968. – 39 б.
4. Аҳатова М. Ўзбек тили ёғочсозлик терминологияси. Филол. фанлари номзоди …
дисс. автореф. – Т., 2004.
5. Ахмедов. О.С. Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг
лингвистик таҳлили ва таржима муаммолари. Филол. фанлари докт. дис... автореф. –
Тошкент, 2016.
6.
Jurayeva M,E. Media discourse features. Международный научный «Научный
импульс» журнал № 3 (100), часть 1 Октябрь, 2022
7. Maftuna Erkin qizi Jurayeva, Shahnoza Zaitjon qizi Djumabayeva. Mediata’lim OAV
va kommunikatsiyaning bir qismi. Scientific progress. Volume4\Issue4\2023, 234-241
8. Pulatova K,A. Jurayeva M.E, & Yusufjonova F,Q. (2023). Inglizcha-ruscha
axborot
kommunikatsiya texnologiyalari terminlari tarjimasi. Tadqiqotlar, 13(6), 62–67.
9. Jurayeva M,E. Pulatova K,A. &
Yusufjonova F,Q. (2023). Mediadiskursni tashkil
etish tamoyillari, tarkibiy va semantik tashkil etilishi . Tadqiqotlar, 13(6), 71–76.
5
Ахмедов. О.С. Инглиз ва ўзбек тилларида солиқ-божхона терминларининг лингвистик таҳлили ва таржима
муаммолари. Филол. фанлари докт. дис... автореф. –Тошкент, 2016.
6
Исломов И. ўзбек тилининг географик терминологияси: тизими, генезиси, семантик структураси ва
лексикографик талқини: Филол. фан. док-ри дисс... – Қарши, 2021.
Qatlam bosimini saqlash va neft beraolishlikni oshirishning gazli usullari

|
Qatlam bosimini saqlash va neft beraolishlikni oshirishning gazli usullari
|
bet | 37/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim4.9. Qatlam bosimini saqlash va neft beraolishlikni oshirishning gazli usullari
Qatlamga gaz yoki havo haydash orqali qatlam bosimini saqlash yoki tiklash uchun qanotlari tik bo'lgan, o'tkazuvchanligi yaxshi, tarkibi bir xil tog' jinsli va kam qovushqoqli neftga to'yingan qatlamlar eng qulay ob'ektlar hisoblanadi. Bunday qatlamlarda siqilgan gaz yoki havoni gaz do'ppisiga yoki agarda u bo'lmasa, gumbazning yuqori qnsmiga haydaladi. So'nggi holatda gaz haydashdan maqsad sun'iy ravishda gaz do'ppisini tashkil qilish va shuning bilan uyumni ish tarzini gaz siquv tarziga o'tkazish bo'ladi.
Qatlam qanotlarini nishabligi 15 dan past, tog' jinslarining o'tkazuvchanligi kam va neft og'ir bo'lsa qatlam bosimini saqlash maqsadida gaz haydash samarasiz bo'lishi mumkin.
Bu holatda gaz ishini muvozanatlash juda qiyin va u xech qanday foydali ish bajarmay ishlatuvchi quduqlarga o'tib ketadi.
Haydalayotgan gaz miqdori shunday bo'lishi kerakki, zarur qatlam bosimi uzok vaqt saqlansin. Ideal holatda bu miqdor qatlam sharoitida qatlamdan olinayotgan mahsulot (neft, gaz, suv) hajmiga teng yoki ko'p bo'lishi kerak. Amalda bunga erishish qiyin. Agarda yuqorida aytilgan hajmni 70-80% ni qatlamga gaz orqali qaytarilsa ham, qatlam bosimini tushish sur'ati sekinlashtirilgani tufayli o'tkazilayotgan jarayon qoniqarli bo'ladi.
Qatlamni ishlashni boshidayoq uning bosimini saqlash uchun gaz yoki havo haydash yuqori bosimga mo'ljallangan kompressor stansiyalarini qurishni talab qiladi. Chunki haydash bosimi qatlam bosimidan 10-20 % yuqori bo'lishi zarur. Konlarni bunday kompressor stansiyalari bilan jihozlash katta kapital harajatlarni va mehnatni talab qiladi. Shuning uchun ko'p holatlarda standart chiqarilayotgan kompressorlar (5-12 MPa) ta'-minlaydigan bosim darajasida qatlam bosimini saqlash bilan chegaralanadilar, shuningdek qatlamga gaz haydashni ishlashni so'nggi davrida boshlanadi.
Gazni qatlam bosimidan yuqori bosimga siqish kerakligi tufayli qatlamga gaz haydashni suv haydashga nisbatan samarasi kamroq.
Qatlamga suv haydashda qiyinchiliklar va muammolar tug'ilganda yoki imkoniyat bo'lmagan hollarda (suvda bo'kuvchi gilli qatlamchalar bo'lganda, jinslarning o'tkazuvchanligi yomonligida haydovchi quduqlarning qabul qiluvchanligi etarli bo'lmaganda) gaz haydaladi.
Haydash uchun gazni neft bilan birga chiqayotgan yo'ldosh gazdan, qo'shni gaz konlarining tabiiy gazidan, magistral gaz uzatgichdan olish mumkin.
|
| |
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS

|
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONSBog'liq 180-182JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
http://www.newjournal.org/
Volume–54 _ Issue-4 _ Iyun-2024
179
konferentsiya, malumotlar izlash xizmati kabilar kiradi. Kompyuter va internet termin
tizimi ochiq va samarali tizim hisoblangani uni tadqiq etishning ko‘lamini kengayishiga
sabab bo‘ladi. Maʼlumki, har qanday terminologik tizim doimiy ravishda yangi
terminlar bilan to‘ldirilib boriladi, mavjud terminlar esa semantik, grafik va grammatik
o‘zgarishlarga uchrayveradi. Kompyuter va internet terminlari bundan holi emas.
Internet bir-biri bilan bog‘langan kompyuterlarning yagona butunjahon tarmog‘i
hisoblanadi.
Internetning
ikkita asosiy funktsiyasi mavjud bo‘lib,
ular
quyidagilar:
1
1) informatsion funksiya;
2) kommunikatsion funksiya.
Biz kompyuter va internet terminlarini biz umumsohaviy yaʼni, umumadabiy
bo‘lgan terminlar qatoriga kiritish tarafdorimiz. Terminga qo‘yiladigan talablarni
terminning shakliga qo‘yiladigan talablar guruhi, uning mazmuniga qo‘yiladigan
talablar va termindan foydalanishning o‘ziga xos xususiyatlari bilan asoslangan spetsifik
talablarga bo‘lish mumkin.
Bundan kelib chiqib o‘z mavzu doiramizda tahmin qilishimiz mumkinki,
terminlarni meʼyorga solish tartibga solingan terminologiya – termin tizimi mos kelishi
lozim bo‘lgan talablar asosida o‘tkaziladi. Kuzatishlarimiz stol kompyuteri tizimi,
taqsimlangan dasturiy vositalar, axborot, tarmoq maʼmuri, axborotlashtirish, axborot
vositalari, xatolarni aniqlovchi dasturiy vositalar, axborot egasi, axborot tizimlari
mulkdori kabi kompyuter va internet terminlari bir-birini taqozo etuvchi uzviy
bog‘lanishdagi jarayonlarni anglatuvchi tushunchalar sifatida namoyon bo‘lishini
ko‘rsatdi. Аxborot texnologiyalarining takomillashib borishi hamda tarmoqlari sonining
ortib borishi milliy adabiy tilda yangidan-yangi sohaviy nomlarining paydo bo‘lishi
mazkur tilda terminlarning ko‘payishiga olib kelmoqda. Bu o‘z o‘rnida o‘zbek milliy til
tizimini sohaviy terminlar orqali boyishiga ijobiy taʼsir o‘tkazmoqda. Lekin masalaning
ikkinchi tomoni bor.
2
Har doim ham ushbu soha terminlarining o‘zbekcha yasamalarni
sifat jihatdan muvofaqiyatli yaratilgan deb bo‘lmaydi. Masalan, D. Kadirbekova axborot
texnologiya sohasidagi terimnlarining o‘zbekcha yasamalarni sifat jihatdan
muvofaqiyatli yaratilgan deb bo‘lmaydi deb hisoblaydi.
Kompyuter va internet terminlarida bu holat kuzatiladi: information service -
axborot xizmati yoki axborot servis (gibrid shaklida), information war - axborot jangi,
machine word - mashina-so‘z (gibrid), computer aided translation - kompyutertarjima,
mashina-tarjima (gibrid), protection manegment - muhofaza boshqaruvi, hang - uzilishli
uzatish, developer - yaratuvchi, Lampel-Ziv coding - Lempl-Ziv kodi deb berilishini
tavsiya etish mumkin. Ushbu variantlarda ixchamlik (qisqalik), aniqlik va bir maʼnolilik
kabi xususiyatlar mavjud bo‘lib, ular terminlarga qo‘yiladigan talablar to‘la mos keladi.
1
Аҳматуллаев Ш.Ўзбек тили омонимларининг изоҳли луғати – Т., 1984.
2
Абдиев С. Ўзбек тилининг соҳавий лексикасини тадқиқ этиш: Филол. фан. номз. … дисс. – Тошкент, 2003.
|
| |
Raqamli iqtisodiyot atamasining paydo bo‘lishi Raqamli iqtisodiyot tushunchasi Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish modellari

|
Raqamli iqtisodiyot atamasining paydo bo‘lishi Raqamli iqtisodiyot tushunchasi Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish modellari
|
bet | 1/8 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 0,68 Mb. | | #140830 |
Bog'liq Maruza matni
4-mavzu. Zamonaviy innovatsion raqamli texnologiyalarni rivojlanish tendensiyalari.
Reja:
1.Raqamli iqtisodiyot atamasining paydo bo‘lishi
2 Raqamli iqtisodiyot tushunchasi
3.Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish modellari
4. Raqamli iqtisodiyotda ilg‘or texnologiyalar o‘rni
1.Raqamli iqtisodiyot atamasining paydo bo‘lishi
Raqamli iqtisodiyotning paydo bo‘lishi zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) va Global Internet tar-mog‘isiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. «Raqamli iqtisodiyot», AKT va Internet tushunchalari bir-biri bilan uzviy bog‘liqdir.
Hozirgi kunda mavjud bo‘lgan Internet dastavval 1995-yilda vujudga kelgan. O‘sha paytdan boshlab Internet orqali taqdim eti-ladigan turli xil xizmatlar - fayllarni uzatish, masofadan kirish (TELNET ), elektron pochta, qidiruv tizimlari, forumlar, ijtimoiy tarmoqlar va boshqalar bilan to‘ldirilgan "virtual dunyo" ning paydo bo‘lishi haqida gapirish mumkin. Bugungi kunda Internet ulkan ko‘ngilochar, ta’lim, savdo, moliyaviy va siyosiy sohadir.
«Raqamli iqtisodiyot» atamasi ikki olimning nom-lari bi-lan bog‘liq-kanadalik iqtisodchi Don Tapskott va amerikalik ax-borot texnologiya (IT) mutaxassisi Nicholas Negroponte .
1995-yilda "Being Digital" kitobida Nikolas Negroponte "ra-qamli iqtisodiyot" atamasini qo‘llagan. Ilmiy asarida uchta kesi-shidagan media tarmoqlarga (ommaviy axborot vositalar, (OAV) aloqa vositalari va kompyuterlar) asoslangan konvergentsiya mo-delini taklif etgan. Bunday birlashish natijasida yangi (raqamli) media shakllandi.
O‘sha 1995-yilda Kanadalik iqtisodchi Don Tapscottning “The Digital Economy» [4,13,22] kitobi nashrdan chiqadi. Unda Don Tapskot rivojlangan mamlakatlardagi jamiyatning evolyut-sion tendensiyalarini tahlil qilish natijalarini bayon qildi. Axborot 8 muhitni yangi iqtisodiyotga, ya’ni raqamli iqtisodiyotga aylantira-digan 12 muhim belgilarni keltirgan.
1. Bilimlar – biznesda va umuman iqtisodiyotda asosiy e’tibor inson kapitali – bilimdan foydalanishga qaratiladi. Raqamli iqtisodiyotda Bilim harakatlantiruvchi kuch bo‘lib, boshqa an’anaviy manbalar ikkinchi darajali. Bilim bilan yangi imkoni-yatlar tufayli kuch va hayotni yaxshi tomonga o‘zgartirish yo‘li keladi. Bu shuni anglatadiki, tashkilotlar xodimlar to‘g‘risidagi fikrlarini o‘zgartirishga majburlanadi va ishchilarningaqliy qobili-yatini saqlab qolish va rivojlantirishga harakat qiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Raqamli iqtisodiyot atamasining paydo bo‘lishi Raqamli iqtisodiyot tushunchasi Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish modellari
|
Fаvvоrа quduqlаrini tаdqiq etish

11.5.Fаvvоrа quduqlаrini tаdqiq etish
Quduqning ishlаsh rеjimini to’g’ri bеlgilаsh uchun u dаvriy tаrzdа tаdqiqоt etib turilаdi.
Quduqning tаdqiqоti nаtijаsidа indikаtоr chizig’i vа quduq tubi bоsimining tiklаnish chizig’i chizilib ulаrgа ishlоv byеrish nаtijаsidа qаtlаm pаrаmеtrlаri hisоblаnаdi.
Tаdqiqоt nаtijаsidа
Qn = f (Rkud.tubi); Qsuv q f (Rkud.tubi);
Qgаz = f (Rkud.tubi);
Q = f(Rkud.tubi) (fоiz hisоbidа qum miqdоri) grаfiklаri chizilаdi.
Shuningdеk, qаtlаm shаrоitidа nеft, gаz vа suv nаmunаlаri оlinib ulаrning tаrkibi vа gаz оmili o’rgаnilаdi.
Tаdqiqоt bir nеchа (kаmidа uchtа) rеjimdа bаjаrilаdi.
Bоsim chuqurlik mаnоmеtri yordаmidа o’lchаnаdi. Mаnоmеtr tushirilishidаn оldin fаvvоrа quduqlаrining diаmеtri shаblоn yordаmidа tеkshirilаdi.
Yuqоri mаhsulоtli (аyniqsа yuqоri gаz оmiligа egа bo’lgаn) quduqlаrdа оqim tеzligi kаttа bo’lgаnligi sаbаbli chuqurlik mаnоmеtrini tushirishdа ungа 5 kg gаchа yuk ulаsh mumkin.
Mаnоmеtrni tushirilish chuqurligi fаvvоrа quvurlаrining uzunligigа tеng bo’lishi kyеrаk.
Аgаr fаvvоrа quvurlаrining bоshmоg’i pеrfоrаciya qismidаn h mаsоfаdа jоylаshgаn bo’lsа, quduq tubi bоsimi quyidаgichа hisоblаnаdi.
Pkud.tubi = Pm * r1* q * h;
bu yеrdа, Pm - chuqurlik mаnоmеtri bilаn o’lchаngаn bоsim; r1 - suyuqlik (yoki аrаlаshmа)ning h оrаlig’idа o’rtаchа zichligi;
Quduq tubigа nеft bilаn birgа erkin hоldа gаz hаm hаrаkаt qilsа, bu gаz sеkin аstа quvur оrtki qismigа yig’ilаdi. Fаvvоrа quvurlаri filьtrning yuqоri tеshiklаrigаchа tushirilgаn bo’lsа vа quvur оrtki qismi gаz bilаn to’lgаn hоllаridа quduq tubi bоsimini quyidаgichа hisоblаsh mumkin.
Pkud.tubi. = PQuvur.оrtiyu*l122 * 10 * L * g g’ Zurr.* Tur.;
bu yеrdа: PQuvur.оrti - quvur оrtki qismidа mutlаq bоsim;
g - gаzning nisbiy zichligi;
L - fаvvоrа quvurlаrining uzunligi;
l = l 2.718 - nаturаl lоgоrifmlаr аsоsi;
Tur - hаlqа qismidа gаzning o’rtаchа hаrоrаti;
Zur - gаzning o’rtаchа o’tа siqiluvchаnlik kоeffisiеnti;
Quduqning mаhsulоt miqdоri mаhsus o’lchаgich аsbоb bilаn yoki o’lchаgich sig’im (idish) yordаmidа аniqlаnаdi.
Tаdqiqоtlаr nаtijаsidа bоshqаruvchi chiziqlаr chizilаdi.
Bоshqаruvchi chiziqlаr vа quduq tаdqiqоti nаtijаlаri tаhlil qilinib, quduqni ishlаtishning tехnоlоgik rеjimi tuzilаdi.
|
tushuncha - Geshtalt psixologiya

|
Geshtalt psixologiya
|
bet | 10/10 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 62,29 Kb. | | #130109 |
Bog'liq Geshtalt psixologiya-fayllar.orgtushuncha- (ingliz tilidan. tushuncha- idrok, idrok, tushunish, idrok etish, to'satdan taxmin) - aqliy hodisa bo'lib, uning mohiyati muammoni kutilmagan tarzda tushunish va uning echimini topishdir. Gestalt psixologiyasining ajralmas qismidir. Kontseptsiya 1925 yilda V. Köhler tomonidan qo'llanilgan. Köhlerning buyuk maymunlar bilan o'tkazgan tajribalarida, ularga bilvosita hal qilinishi mumkin bo'lgan vazifalar taklif qilinganda, bir qator muvaffaqiyatsiz sinovlardan so'ng, maymunlar o'zlarining faol harakatlarini to'xtatib, shunchaki atrofdagi narsalarga qarashlari, shundan so'ng ular tezda kelishlari mumkinligini ko'rsatdi. to'g'ri yechimga. Keyinchalik bu tushuncha K.Dunker va M.Vertgeymerlar tomonidan xarakteristika sifatida ishlatilgan insoniy fikrlash, bunda yechimga tahlil natijasida emas, balki butunni aqliy tushunish orqali erishiladi.
http://fayllar.org
|
| |
Yopish qonuni(qabul qilingan rasmdagi bo'shliqlarni to'ldirish)

|
Yopish qonuni(qabul qilingan rasmdagi bo'shliqlarni to'ldirish)
|
bet | 5/10 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 62,29 Kb. | | #130109 |
Bog'liq Geshtalt psixologiya-fayllar.orgYopish qonuni(qabul qilingan rasmdagi bo'shliqlarni to'ldirish): biz uchun mutlaqo tushunarsiz narsani kuzatganimizda, miyamiz bor kuchi bilan o'zgartirishga, biz ko'rgan narsalarni biz uchun mavjud bo'lgan tushunchaga aylantirishga harakat qiladi. Ba'zida bu hatto xavf tug'diradi, chunki biz haqiqatda bo'lmagan narsani ko'ra boshlaymiz.
Gestalt tamoyillari
Idrokning yuqoridagi barcha xossalari, xoh u figura, xoh fon, xoh konstantalar bo'lsin, albatta, bir-biri bilan o'zaro ta'sir qiladi va shu bilan yangi xususiyatlarni o'z zimmasiga oladi. Bu gestalt, shaklning sifati. Idrokning yaxlitligi, tartibliligiga quyidagi tamoyillar tufayli erishiladi:
Yaqinlik(yaqin atrofdagi hamma narsa birgalikda idrok etiladi);
O'xshashlik ( hajmi, rangi yoki shakli o'xshash bo'lgan har qanday narsa birgalikda idrok etishga intiladi);
Butunlik(idrok soddalashtirish va yaxlitlikka intiladi);
Yopish(shakl bo'yicha shaklni olish);
Qo'shnilik ( vaqt va makonda stimullarning yaqinligi. Qo'shnilik bir hodisa boshqasini qo'zg'atganda, idrokni oldindan belgilashi mumkin);
Umumiy maydon(Gestalt tamoyillari bizning kundalik idrokimizni o'rganish va o'tmish tajribasi bilan birga shakllantiradi).
Gestalt - sifat
"Gestalt-sifat" atamasi (nemis. Gestalt malakasi) psixologiya faniga kiritilgan X. Erenfels ongning ba'zi shakllanishlarining integral "gestalt" xususiyatlarini belgilash. "Transpozitivlik" sifati: barcha qismlar o'z materialida o'zgargan taqdirda ham butunning tasviri qoladi va bunga misollar:
Idrok konstantalari
Hajmining doimiyligi: ob'ektning idrok qilinadigan o'lchami, uning retinada tasvirining o'lchamidan qat'i nazar, doimiy bo'lib qoladi.
|
| |
Shaklning doimiyligi - Geshtalt psixologiya

|
Geshtalt psixologiya
|
bet | 6/10 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 62,29 Kb. | | #130109 |
Bog'liq Geshtalt psixologiya-fayllar.orgShaklning doimiyligi: ob'ektning idrok qilingan shakli, hatto ko'zning to'r pardasida shakli o'zgarganda ham doimiydir. O'qiyotgan sahifangizga avval to'g'ridan-to'g'ri, keyin esa burchak ostida qarash kifoya. Sahifaning "rasmi" o'zgarganiga qaramay, uning shakli haqidagi tasavvur o'zgarishsiz qolmoqda.
Yorqinlik doimiyligi: Ob'ektning yorqinligi o'zgaruvchan yorug'lik sharoitida ham doimiydir. Tabiiyki, ob'ekt va fonning bir xil yoritilishiga bog'liq.
Rasm va fon
Eng oddiy idrok vizual sezgilarni ob'ektga bo'lish orqali shakllanadi - raqam da joylashgan fon. Vizual ma'lumotni olgan miya hujayralari (rasmga qarab) fonga qaraganda faolroq reaktsiya beradi. Buning sababi shundaki, raqam doimo oldinga suriladi va fon, aksincha, orqaga suriladi va rasm ham mazmunan fonga qaraganda boyroq va yorqinroq bo'ladi.
Gestalt terapiyasi
Gestalt terapiyasi - o'tgan asrning o'rtalarida shakllangan psixoterapiya yo'nalishi. "Gestalt" atamasi ma'lum bir vaziyatning yaxlit tasviridir. Terapiyaning ma'nosi: inson va uning atrofidagi hamma narsa bir butundir. Gestalt terapiyasining asoschisi psixologdir Fridrix Perls. Kontakt va chegara - bu yo'nalishning ikkita asosiy tushunchasi.
Aloqa - inson ehtiyojlarining uning atrof-muhit imkoniyatlari bilan o'zaro ta'siri jarayoni. Bu shuni anglatadiki, insonning ehtiyojlari faqat tashqi dunyo bilan aloqada bo'lganda qondiriladi. Masalan: ochlik tuyg'usini qondirish uchun - bizga ovqat kerak.
Mutlaqo har qanday odamning hayoti - bu kichik yoki katta voqealar bo'ladimi, cheksiz gestalt. Aziz va yaqin odam bilan janjal, ota va onam, bolalar, qarindoshlar bilan munosabatlar, do'stlik, oshiq bo'lish, ishdagi hamkasblar bilan suhbat - bularning barchasi gestalts. Gestalt istalgan vaqtda, biz xohlaymizmi yoki xohlamaymizmi, to'satdan paydo bo'lishi mumkin, lekin u darhol qondirishni talab qiladigan ehtiyojning paydo bo'lishi natijasida paydo bo'ladi. Gestaltning boshlanishi va oxiri bor. Qoniqish erishilganda tugaydi.
|
| |
Fаvvоrа quvurlаrining qo’llаnilishi

|
Fаvvоrа quvurlаrining qo’llаnilishi
|
bet | 76/96 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 6,15 Mb. | | #114566 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta ta`lim11.2.Fаvvоrа quvurlаrining qo’llаnilishi
Ishlаtilаdigаn quvurlаrning hаmmаsigа bu quduqlаrni o’zlаshtirishdаn оldin ulаrgа fаvvоrа yoki nаsоs - kоmrrеssоr quvurlаri tushirilаdi vа ulаr «ko’tаrgichlаr» dеb аtаlаdi.
Mаhsulоtning fаvvоrа quvurlаri оrqаli оlinishidа quduqni ekspluаtаciоn quvur оrqаli ishlаtishgа nisbаtаn qаtlаm gаzining enеrgiyasi оqilоnа sаrflаnаdi.
Ko’tаrgich quvur оrqаli quduq fаvvоrаlаnishidа gаz оmili kаmаyadi vа nаtijаdа fаvvоrа muddаti оshаdi. quduqdаgi оqim tеzligini bоshqаrish vа qаtlаmgа tеskаri bоsim uyushtirishning eng qulаy usuli-fаvvоrа quvurlаrini ishlаtishdir. Fаvvоrа quvurlаri ishlаtilgаndа оqim tеzligi оshirilishi nаtijаsidа qаtlаmdаn suyuqlik аrаlаshmаsi bilаn оlib chiqilаdigаn qum zаrrаchаlаri yеr yuzаsigа ko’tаrilаdi vа quduqdа qum tiqini rаydо bo’lishining оldi оlinаdi.
Fаvvоrа quvurlаri qo’llаnilishidа ulаrning diаmеtrini tаnlаsh kаttа аhаmiyatgа egа. quduqning оrtimаl mаhsulоtini tа’minlоvchi fаvvоrа quvurlаrining diаmеtri аkаd А.R.Krilоv tеnglаmаsi yordаmidа hisоblаnаdi.
_____________ ____________________
d = 0,074Ö L * g / Pbаsh.-Pu * 3Ö Q*L / L*g - 10(Pbаsh-Pu);
bu yеrdа: L - fаvvоrа quvurlаri uzunligi;
Pbаsh - fаvvоrаlаnish охiridа fаvvоrа quvurlаri
kоlоnnаsi bоshmоg’idаgi bоsim;
Pu - quduq оstidаgi bоsim;
Q - fаvvоrаlаnish охiridа quduq mаhsulоti;
Hisоbdаgi diаmеtr stаndаrt diаmеtrgа mоs kеlmаsа, u hоldа pоg’оnаli quvurlаr kоlоnnаsi qаbul qilinаdi. Undа yuqоri pоg’оnа hisоbdаgigа eng yaqin kаttа diаmеtrli (d2) quvur, pаstki pоg’оnа hisоbdаgigа eng yaqin kichik (d1) quvur qаbul qilinаdi vа yuqоri pоg’оnа uzunligi l2 quyidаgichа hisоblаnаdi:
l2 = L * d-d1 / d2-d1;
Hisоblаngаn diаmеtrli quvurning mаksimаl suyuqlik o’tkаzish qоbiliyati quyidаgichа hisоblаnаdi:
Qmax = 2500 * d2(Rbаsh-Ru)0,5 / g0,5 * L1,5;
bu yеrdа: Qmax - ko’tаrgichning mаksimаl suyuqlik o’tkаzish
qоbiliyati, t/sut;
d - ko’tаrgich diаmеtri, dyuymdа;
Rbаsh- fаvvоrа quvurlаri bоshmоg’idаgi bоsim , аt;
Ry - quduq ustidаgi bоsim, аt;
g - suyuqlikning nisbiy sоlishtirmа оg’irligi;
L - ko’tаrgich uzunligi, m;
|
| |