Elektr toki va uning asosiy xarakteristikalari

Elektr toki va uning asosiy xarakteristikalari.
O‘zgarmas tok
Zanjirning bir qismi uchun Om qonuni
Qarshilik va uning birligi.
Joul – Lens qonuni.
Kirxgof qoidalari. O‘tkazgichlarni ulash.
Tayanch iboralar:
Elektr toki
Tok kuchi
Tok zichligi
Om qonuni
Qarshilik
Joul – Lens qonuni
Kirxgof qoidasi.
“Tok ” so‘zining tarjimasi “oqim” bo‘lib, elektr toki elektr zaryadlarining oqimidir.Elektr zaryadlarining tartibli harakatiga yoki zaryadlarning qo‘chishi bilan bog‘liq bo‘lgan elektr maydoning tarqalishiga elektr toki deb ataladi. Elektr toki metallarda erkin elektronlarni, elektrolitlarda musbat va manfiy ionlarni, gazlarda musbat va manfiy hamda elektronlarning tartibli harakati hosil qiladi. Elektr toki kompensatsiyalanmagan ortiqcha musbat yoki manfiy zaryadlarning tartibli harakatidan iborat. O‘tkazgichlardagi erkin elektronlarning elektr maydon ta’siridagi tartibli harakatiga o‘tkazuvchanlik toki deyiladi.
Elektr tokining yo‘nalishi qilib, shartli ravishda musbat zaryadlarni tartibli harakat yo‘nalishi qabul qilingan. O‘tkazgichdagi tokning mavjudligi uning ta’siri yoki hosil qilgan hodisalarga qarab quyidagicha aniqlash mumkin:
Tok o‘tayotganda o‘tkazgich qiziydi.
Tokning atrofida magnit maydoni hosil bo‘ladi.
Elektr toki o‘tganda moddaning kimyoviy tarkibi o‘zgaradi.
Elektr tokini miqdor jihatdan xarakterlash uchun tok kuchi deb ataluvchi fizik kattalik kiritiladi.
O‘tkazgichning ko‘ndalang kesimi yuzasidan vaqt birligi ichida o‘tgan zaryad miqdoriga – tok kuchi deb ataladi.
(1) Bunda: tok kuchi, - vaqt, - zaryad miqdori.
Vaqt o‘tishi bilan tokning yo‘nalishi va kuch o‘zgarmaydigan tokka- o‘zgarmas tok deyiladi.
O‘zgarmas tok uchun tok kuchi: (2) ko‘rinishda yoziladi.
Tok kuchi birligi qilib, XBS – sistemasida – 1 Amper (1A) qabul qilingan. . 1A =3*109 SGSEI ga teng.
Tok kuchi Ampermetr deb ataluvchi qurilma yordamida o‘lchanadi.
Ampermetr doimo elektr zanjiriga ketma – ket o‘lanadi .
O‘tkazgichning ko‘ndalang kesimining xar hil nuqtalaridagi taqsimlanishini ifodalash uchun tok zichligi deb ataluvchi kattalik kiritiladi va u j – harfi bilan belgilanib
(3) ko‘rinishda yoziladi.
Zaryad tushuvchilarning harakat yo‘nalishiga perpendikulyar bo‘lgan birlik yuzaga to‘g‘ri keluvchi tok kuchiga – tok zichligi deb ataladi.
O‘tkazgichdagi elektr toki elektronlarning tartibli harakatidan iborat ekanligini tasdiqlovchi tajribani birinchi bo‘lib, rus fiziklari L.I.Mandelshtam va N.D.Papaleksi 1913 – 1914 yilda kuzatishgan.
Om qonuni zanjirning bir qismidan o‘tayotgan tok kuchini shu qism uchlaridagi kuchlanishga bog‘liqligini ifodalaydi. Zanjirni tok manbai yoki E.YU.K. ta’sir etmaydigan qismi zanijirni bir qismi deb yuritiladi.
Zanjir qismidan o‘tayotgan tok kuchini shu qism uchlaridagi kuchlanishga (potensiallar ayirmasiga) bog‘lanishi, ya’ni o‘tkazgichning vol’t - amper xarakteristikasini 1826 – yili nemis fizigi Georg Simon Om tajriba yo‘li bilan aniqlagan. Om qonuniga asosan o‘tkazgichdan o‘tayotgan tok kuchi kuchlanishga proparsionaldir.
(4) k - proporsionallik koeffitsienti bo‘lib, o‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi deyiladi. U o‘tkazgichning materialiga va geometrik o‘lchamlariga bog‘liq.
(5) teng bo‘lib,
SI – sistemasida o‘tkazuvchanlik birligi qilib – 1 simens (1sm) qabul qilingan. ga teng. Odatda, amaliy hisoblashlarda elektr o‘tkazuvchanlikni teskari ifodasi bo‘lgan kattalikdan foydalaniladi. Bu kattalik o‘tkazgichning elektr qarshiligi deb atalib, (6) ko‘rinishda yoziladi. Bunda R – o‘tkazgichni elektr qarshiligi bo‘lib, u o‘tkazgichdagi zaryadlarni tartibli harakatiga o‘tkazgichni ko‘rsatadigan ta’sirini ko‘rsatadi va elektr energiyani o‘tkazgich ichki energiyasiga aylanishini belgilaydi. (6) ifodaga asosan (4) ifodani
(7) ko‘rinishda yozish mumkin.
Bu ifodaga asosan zanjir qismi uchun Om qonuni quyidagicha ta’riflanadi: Zanjir qismidan o‘tayotgan tok kuchi o‘tkazgich uchlarida kuchlanishga to‘g‘ri, o‘tkazgichning elektr qarshiligiga teskari proporsionaldir. (7) ifodadan (8) bo‘ladi.
XBS- sistemasida elektr qarshiligi birligi kilib- 1 Om qabul qilingan
O‘tkazgichning elektr qarshligini o‘tkazgichning qanday moddadan tayyorlanganligi va uning geometrik o‘lchamlariga bog‘liqligini
(9) ifoda bilan aniqlanadi.
Bunda l – o‘tkazgich uzunligi, s –o‘tkazgichning ko‘ndalang kesim yuzasi, – o‘tkazgich moddasining turiga bog‘liq bo‘lgan kattalik bo‘lib, u o‘tkazgichning solishtirma qarshiligi deb ataladi.
Elektr zanjiri tarkibida tok manbai, ya’ni E.YU.K. mavjud bo‘lsa, bunday zanjir uchun Om qonuni quyidagicha yoziladi.
(10)
Bunda: r – tok manbaini ichki qarshiligi
R – tashqi qarshilik
R+r - to‘la qarshilik
EAB - tok manbai E.YU.K qarshilik
Zanjirning bir qismi, ya’ni bir jinsli qismi uchun Om qonunining differensial ko‘rinishi:
(11) ko‘rinishda yoziladi.
Bunda: - materialning elektr o‘tkazuvchanligi bo‘lib,
(12) ga teng.
E – elektr maydon kuchlanganligi.
j - tok zichligi.
Berk elektr zanjiri, ya’ni zajirning bir jinsli bo‘lmagan qismi uchun Om qonunining differensial ko‘rinishi
(13) ko‘rinishda yozilib, bunda Et – tashqi kuchlar maydonining kuchlanganligi.
O‘tkazgichda zaryadlar elektr maydon ta’sirida tartibli harakat qilib, o‘tkazgichning qarshiligini engish uchun ish bajaradi. Bu ish o‘tkazgichlarda shu o‘tkazgichning ichki energiyasini orttirishga, ya’ni issiqlik energiyasiga aylanadi. Joul’ – Lens aniqlagan qonunga asosan o‘tkazgichda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori o‘tkazgichning qarshiligiga, tok kuchining kvadratiga va tokning o‘tish vaqtiga proporsional bo‘lib, u
(14) ko‘rinishida yoziladi.
Bunda: Q – o‘tkazgichdan tok o‘tganda ajralib chiqadigan issiqlik miqdori
t – tokning o‘tish vaqti
R- o‘tkazgich qarshiligi
Joul’ – Lens qonunining differensial ko‘rinishi:
(15) ga teng bo‘lib, bunda
- tok issiqlik quvvatining zichligi.
Kirxgoff qoidalari tarmoqlangan murakkab zanjir qismlarini hisoblashda qo‘llaniladi. Elektr zanjirni kamida uchta o‘tkazgich tutashgan nuqtasi – tugun deyiladi. Odatda, tugunga kelayotgan toklarni musbat, ketuvchi toklarni manfiy ishora bilan olinadi.
Kirxgoffning I – qoidasiga asosan, tugunda uchrashuvchi toklarning algebraik yig‘indisi 0 ga teng, yoki tugunga keluvchi toklarning arifmetik yig‘indisi tugundan chiquvchi toklarning arifmetik yig‘indisiga teng bo‘ladi.
(16) yoki (17)
K irxgoffning II- qoidasi tarmoqlangan zanjirning ixtiyoriy yopiq konturi uchun taalluqli bo‘lib, zanjirning berk qismi uchun Om qonuni ifodasidan foydalanib uning matematik ifodasini yozish mumkin. Om qonunini yopiq zanjirning quyidagi qismlari uchun yozamiz:
AV–qismi uchun:
VS–qismi uchun: (18)
SD–qismi uchun:
DA–qismi uchun:
Bu ifodadan
+ + + - + - (19)
hosil bo‘ladi, buni umumiy ko‘rinishda
(20) shaklida yozish mumkin.
Bu ifoda Kirxgoffning 2 – qoidasi formulasi bo‘lib, u quyidagicha ta’riflanadi: Tarmoqlangan elektr zanjirning yopiq konturi qismlaridagi tok kuchlarini qarshiliklariga ko‘paytmasining algebraik yig‘indisi shu konturdagi E.YU.K larning algebraik yig‘indisiga teng bo‘ladi.
O‘tkazgichlar bir- biriga ikki xil usulda ulanadi:
Ketma – ket ulash
Parallel ulash
Ketma – ket ulash deb, oldingi o‘tkazgichning oxiriga keyingi o‘tkazgichning boshini ulash usuliga aytiladi. Ketma – ket ulashda zanjirning barcha qismlaridan o‘tadigan tok kuchi bir xil, kuchlanish xar xil bo‘ladi.
(21)
U=U1+U2+U3+….+Un (22)
Ketma – ket ulangan zanjirning umumiy qarshiligi (22) ifodaga asosan
(23) bundan
R=R1+R2+R3+….RN (24) ga teng ekanligi kelib chiqadi.
Bu ifoda asosan ketma – ket ulangan zanjirning umumiy qarshiligi alohida o‘tkazgichlar qarshiliklarining algebrik yig‘indisiga tengligi kelib chiqadi.
O‘tkazgichlarni parallel ulash deb, o‘tkazgichlarning bir uchi bir tugunga, ikkinchi uchi ikkinchi tugunga ulangan o‘tkazgichlar sistemasiga aytiladi.
Parallel ulashda xar bir tarmoqdagi va butun tarmoqdagi kuchlanish bir xil, tok kuchlari esa xar xil bo‘ladi
U=U1=U2=U3=….=Un (25)
(26)
Om qonuniga asosan (26) ifodani
(27) ko‘rinishida yozib, bundan
(28) ifoda hosil bo‘ladi. Bu ifodaga asosan parallel ulangan zanjirning umumiy qarshiligi alohida o‘tkazgichlarni qarshiligidan kichik ekanligi kelib chiqadi.
Qarshilikni oshirish uchun o‘tkazgichlar ketma – ket kamaytirish uchun esa parallel ulanadi.
TURLI MUHITLARDA ELEKTR TOKI
Mavzu: Suyuqliklarda elektr toki.
Reja:
|