Ishlab chiqarish jarayoni

|
Ishlab chiqarish jarayoni
|
bet | 3/9 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 107,01 Kb. | | #110029 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASINING FAN SIFATIDA SHAKLLANISHI VA UNDAGI ASOSIY TA’LIMOTLAR
Taqsimot jarayoni
Ayirboshlash jarayoni
Iste’mol jarayoni
1-rasm Tovarlar, xizmatlar va resurslarning takror ishlab chiqarish fazalaridagi harakati8. Jadval talaba tomonidan tayyorlandi.
Nonvoy tayyorlagan nonning odamlar tomonidan sotib olinib, iste’mol qilinishi shaxsiy iste’molni anglatadi. Mahsulot va xizmatlar shaxsiy iste’molidan so’ng, ular o’rniga yana yangisini ishlab chiqarish zarurati paydo bo’ladi. Bu o’z navbatida iqtisodiy zanjir xisoblanadi. Quydagi muammolar kelib chiqishida iqtisodiyot nazariyasini zarurligini talab qilgan xolda.
ishlab chiqarish va xizmat ko’rsatishning optimal variantlarini (eng zarur va tejamli turlarini) tanlab olish va resurslarni ko’proq ishlab chiqarishga jalb qilish;
mavjud resurslarning har bir birligidan tejab-tergab, samarali foydalanish;
fan-texnika yutuqlarini va yangi texnologiyalarni joriy qilib, yangi energiya, material, xomashyo turlari, ularning manbalarini topib, foydalanishga jalb qilish, resurslar unumdorligining oshishiga erishish.
Bu muammolarni hal qilish zaruriyati kishilardan chuqur iqtisodiy boshqa bilimlarga ega bo’lib, doimo izlanish va yuksalishda bo’lishini taqozo qiladi.
2. Iqtisodiyot nazariyasining fan sifatida shakllanishida G’arb va Sharq olimlarining fikrlari.
Iqtisodiy bilimlarni vujudga kelishi bilan Iqtisodiyot fani ham o’z-o’zidan vujudga keldi9. Iqtisodiy hayot sirlarini bilish va shu yo’ldagi faoliyatning asosiy yo’nalishlarini aniqlashga intilish juda qadim zamonlardan mavjud bo’lib, bu intilish iqtisodiy faoliyatni tartibga solish, uni kishilarga kerak bo’lgan tomonga yo’naltirishga ijobiy ta’sir etish zaruriyatidan kelib chiqqan. Iqtisodiyotga oid bilimlarga dastlab, antik dunyoning ko’zga ko’ringan olimlari Ksenofont, Platon, Aristotel asarlarida, shuningdek qadimgi Misr, Xitoy, Hindiston va Markaziy Osiyo olimlarining asarlarida e’tibor qaratilgan edi. Biz ming yillar osha bizgacha yetib kelgan muqaddas Qur’oni Karim, hadislar, Qobusnoma, Ibn Xoldun asarlari, bobolarimiz Abu Ali Ibn Sino, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayxon Beruniy, Alisher Navoiy, Mirzo Ulug'bek, Zaxiriddin Muxammad Bobur asarlarini o’qir ekanmiz, ularda insonning yashashi uchun tabiat ehsonlari yetarli emasligi, ijodiy mehnat qilish kerakligi qayta-qayta uqtirilganligiga yana bir karra amin bo’lamiz. Jumladan, arab mutafakkiri Ibn Xoldun Abdurahmon Abu Zayd (1332-1406) ning iqtisodiyot bilimlarini rivojlantirishdagi hissasi juda kattadir. U o’zining 1370-yilda yozilgan “Kitob-ul-ibar” (“Ibratli misollar kitobi”) asarida dunyoda birinchi 22 bo’lib tovaming ikki xil xususiyatini - iste’mol qiymati va qiymat tushunchalarini, oddiy va murakkab mehnatni, zaruriy va qo’shimcha mehnat hamda zaruriy va qo’shimcha mahsulot tushunchalarini ajrata bildi. Qadimgi Xitoy mutafakkirlari xususan Konfutsiy (bizning eramizgacha 551-479 y.y.) asarlarida aqliy va jismoniy mehnatning farqlari ko’rsatiladi, bunda birinchisi jamiyat ―yuqori qatlamlari, ikkinchisi asosiy qismi qullardan iborat bo’lgan “oddiy kishilar” ga tegishli bo’lishi qo’rsatilgan.
Bunday iqtisodiy oqimlardan dastlabkisi “merkantilizm”, (italyancha merkante - savdogar) deb atalgan. Bu oqim tarafdorlari odamlarning, jamiyatning boyligi (pul, oltin) savdoda, asosan tashqi savdoda paydo bo’ladi, ko’payadi, faqat savdoda band bo’lgan mehnat unumli mehnat, boshqalari esa unumsizdir, deb tushuntiradi10.
Alisher Navoiyning iqtisodiy masalalarga oid g’oyalari “Vaqfiya” (1482) va “Mahbub-ul-qulub” (1500) asarlarida bayon etilgan. U mahsulotni uch qismga bo’lib, birinchi qismini ketgan xarajatga, ikkinchi qismini o’zining va oilasining ehtiyojlariga, uchinchi qismini esa aholining ijtimoiy manfaatlari uchun sarflashga chaqiradi. Bundan tashqari mahsulotni yaratishda mehnatning roliga va ishlab chiqarish vositalarining ishtirokiga alohida e’tibor beradi. Shu bilan birga boylikni halol mehnat bilan topish, to’plash va foydalanish zarurligini ta’kidlaydi11. Siyosiy iqtisod grekcha so’zdan olingan bo’lib “politikos” - ijtimoiy, “oykos” - uy, uy xo’jaligi, “nomos” - qonun degani. Ya’ni uy yoki ijtimoiy xo’jalik qonunlari ma’nosini beradi. 1575-1621-yillarda yashab, ijod qilgan fransuz iqtisodchisi Antuan Monkreten birinchi marta 1615-yilda “Siyosiy iqtisod traktati” nomli kichik ilmiy asar yozib, bu fanni mamlakat miqyosida iqtisodiyotni boshqarish fani sifatida asosladi. Iqtisodiyot nazariyasi fani shakllanishi jarayonida bir qancha g’oyaviy oqimlar, maktablar vujudga kelgan. Ular
Merkantalizim
Fiziokratlar
Klassik maktabi
Marksizim
Marjinalizim
Neoklassik
Keynschilik
Monetarizim
|
| |