ILM-FAN VA INNOVATSIYA - Bozor iqtisodi sharoitida rejalashtirish va bashorat qilishning ahamiyati

|
Bozor iqtisodi sharoitida rejalashtirish va bashorat qilishning ahamiyatiBog'liq ilm-fan 1819ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
82
iqtisodiy, ilmiy-texnik va hokazo) omillar ta’siri ostida u yoki bu maqsadlardan chetga chiqish
ehtimoli darajasi baholanadi.
Reja va bashorat korxona rivojlanishi istiqbollarini aniqlashga yo’naltirilgan ikkita muqobil
yondashuv emas, balki xo’jalik strategiyasini ishlab chiqishning bir-birini to’ldirib turuvchi
bosqichlari bo’lib, bunda reja korxona boshqaruvining asosiy vositasi hisoblanadi. Shu sababli
har bir holatda bashorat qilingan ko’rsatkichlardan rejalashtirilgan ko’rsatkichlarga o’tish
ta’minlanishi lozim bo’ladi.
Amaliyotda bashoratning ilmiy, texnik, iqtisodiy, ijtimoiy, demografik va boshqa turlari ajratib
ko’rsatiladi. Ko’pincha kompleks bashorat – ilmiy-texnik, ijtimoiy-siyosiy, texnik-iqtisodiy va
hokazolardan foydalaniladi. Bashorat har qanday holatda ham obyektiv jarayonlar talablariga
maksimal darajada mos kelishi kerak.
Rejalashtirish tizimining dastlabki bo’g’ini sifatida bashorat qilish korxonaning ichki
faoliyatidan tashqari keng masalalar doirasini qamrab olishi zarur. Masalan, unga hal qilib
bo’lingan, biroq amaliyotda qo’llanilmagan texnik, iqtisodiy, investitsion muammolar;
istiqbolda yangi mahsulot ishlab chiqarish uchun mo’ljallangan materiallar, texnologik
jarayonlar, asbob-uskuna va qurilmalar; ishlab chiqarish modernizatsiyasi tufayli kadrlarga
bo’lgan ehtiyojni aniqlashni kiritish mumkin. Bashorat qilishda shuningdek, kelgusida yuzaga
kelishi mumkin bo’lgan muammolar, o’tkazilayotgan tadqiqotlarni baholash ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Korxonaning kelajakda t - yildan so’nggi holatini bir maqsadli bashorat qilishni uning faoliyati
o’zgaruvchi ko’rsatkichlarida yo’l qo’yish mumkin bo’lgan qiymatlar modelini navbatma-
navbat ifodalash sifatida aks ettirish mumkin (V):
= [F x(t), y(t), z(t), t],
Bunda:
x – bashorat qilinayotgan ko’rsatkich o’zgaruvchilari (investitsiyalar, korxona personali,
taqsimlanmagan foyda va hokazo);
y – shart-sharoitlar sifatida ko’rib chiqiluvchi o’zgaruvchan ko’rsatkichlar (bozor holati,
soliqlar, tabiiy-iqlim sharoitlari va hokazo);
z –asos qilib olingan korxona faoliyatining bashorat qilinayotgan ko’rsatkichlari boshlang’ich
qiymati.
Korxonaning asosiy va aylanma kapital, ayrim mahsulot turlarini chiqarish va ularning
tannarxi, foyda, mehnat mahsuldorligi kabi muhim ko’rsatkichlarini navbatma-navbat
ifodalash natijasida bashorat qilinayotgan t - yildan so’ng yuzaga kelishi mumkin bo’lgan
korxona holatining to’liq bashoratini olish mumkin.
Bashoratning ishonchliligini ko’p jihatdan korxonalar ma’lumotlar to’plamida saqlashi va
sistemalashtirishi lozim bo’lgan axborotlarning to’liq va ishonchlilik darajasi belgilab beradi.
noaniq yoki noto’g’ri axborot bashorat qilishda xatoliklarga olib kelishi mumkin.
Erkin iqtisodiy faoliyat va tijorat rivojlanib borayotgan, biz avvalgi zavod va fabrikalarga
qaraganda ko’proq zamonaviy biznes va tadbirkorlik haqida gapirayotgan bir sharoitlarda
matematika tili bilan aytganda norma va normativlar (normativ asoslar) «bozor» tushunchasi
bilan bog’lanishi qiyin bo’ladi. Bugungi kunda ularning roli va maqomi biroz susaygan, chunki
ular tadbirkorlar fikriga ko’ra bozorga qaraganda ko’proq rejali iqtisodiyot tomon yaqinroq
turganday bo’ladi.
|
| |