nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
O‘quvchilarni baholash - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 60/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
O‘quvchilarni baholash: O‘quvchilar darsdagi ishtirokiga ko‘ra belgilangan baholash mezonlari asosida baholanadilar. Baholar o‘quvchilarning kundalik daftarlarida va sinf jurnalida aks ettiriladi. Darsda faol ishtirok etmagan o‘quvchilar bilan ishlanadi.
Uyga vazifa: o‘quvchilarga uyga vazifa sifatida mazkur mavzuni o‘qib-o‘rganish, qo‘shimcha materiallar izlab topish va tushunchalarini boyitish topshiriq qilib beriladi.
O‘TIBDO‘: _______ A.Azizov
Sana: “__” ___________ 201__-yil. Sinflar: 11-“_____”. O‘qituvchi: S.Nuriddinov
|
| |
MAVZU: Insho tahlili - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 70/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
MAVZU: Insho tahlili
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: insho ustida ishlash;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilarda yurtimizda ro‘y berayotgan o‘zgarishlarga shaxsiy munosabat bildirish malakasini shakllantirish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
MAVZU: “Saddi Iskandariy” dostonining ma’rifiy va adabiy ahamiyati

|
MAVZU: “Saddi Iskandariy” dostonining ma’rifiy va adabiy ahamiyati
|
bet | 61/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
MAVZU: “Saddi Iskandariy” dostonining ma’rifiy va adabiy ahamiyati
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga Alisher Navoiy lirikasi haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilarda badiiy va san’at asrlarini tushunishga o‘rgatish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
Darsning tarkibiy qismi - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

Darsning tarkibiy qismi
(bosqichlari)
|
Ajratiladigan vaqt (reglament)
|
1
|
Tashkiliy qism
|
5 daqiqa
|
2
|
Ma’naviyat daqiqasi
|
3
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
5 daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuni tushuntirish
|
25 daqiqa
|
5
|
Mustahkamlash
|
5 daqiqa
|
6
|
O‘quvchilarni baholash
|
5 daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa berish
|
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashib, sinf xonasining darsga tayyorlik darajasini tekshirish, davomatni aniqlash.
Ma’naviyat daqiqasi: O‘quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o‘quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish.
O‘tilgan mavzuni takrorlash: O‘quvchilar bilan quyi sinflarda olingan bilimlarni og‘zaki yoki tarqatmali materiallar asosida takrorlash – savol-javob o‘tkaziladi. Mustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqlar o‘quvchilardan so‘raladi.
Yangi mavzu bayoni: O‘quvchilarga yangi mavzu yuzasidan quyidagi tushunchalar beriladi.
«Saddi Iskandariy» «Xamsa» dostonlarining yakunlovchisi. U hajmiga ko‘ra ham eng yirik dostondir. U 89 bobdan iborat. Shundan 1–14-boblar kirishni, 15–87-boblar asosiy
qismni, 88–89-boblar xotima qismini tashkil etadi. Asosiy qism o‘zaro yaxlitlikni tashkil etadigan 18 ta mavzuni yori tadi. Ularda himmat, adolat, qish, bahor, to‘g‘rilik,
mehmondorchilik, yoshlik, safar qilish, o‘lim va aza singari mavzular yoritilgan.
. Yaxlitlikning uchinchi qismini ayni mana shu sarguzasht va mulohazalar mazmuniga ishora qiluvchi hikoyatlar tashkil etadi.
U barcha fanlarni puxta egallagach, harbiy san’atni ham o‘rganadi. Aql va tafakkurni o‘stiradigan mashg‘ulotlar bilan jiddiy shug‘ullanadi. Faylaqus vafot etadi. Iskandar taxtga o‘tirishdan voz kechishni o‘ylab turganida, otasiing vasiyati esga tushadi. U: «Bu dunyo bilan xayrlashsam, mening o‘rnimga o‘tirsang-da, mening nomus-orim, shon-shuhratim yellarga uchmasa, degan umidda seni topgan edim», – degan edi.
Mustahkamlash: Darsning ushbu qismida o‘quvchilar dars yakunida quyida berilgan topshiriqlar va savollarga javob beradilar:
1. Dostonda olimlarga qanday munosabat bildirilgani haqida o‘z mulohazalaringizni bildiring.
2. Dostondan olingan hikmatli so‘zlar orasida siz o‘rgangan parchalar bilan bevosita bog‘lanadiganlari bor. Ularni toping va fikringizni asoslang.
|
mexanika” fanini elektron ta’lim resurslaridan foydalanib o‘qitish bo‘yicha

|
mexanika” fanini elektron ta’lim resurslaridan foydalanib o‘qitish bo‘yichaBog'liq 1685441947426117daraja (1)mexanika” fanini elektron ta’lim resurslaridan foydalanib o‘qitish bo‘yicha
tajriba-sinov ishlari” deb nomlangan bo‘lib, unda oliy ta’lim muassasalarida
«Amaliy mexanika» fanini o‘qitish bo‘yicha tajriba-sinov ishlarini tashkil etish,
o‘tkazish hamda talabalarning bilimi, ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarini
baholash, ularning ijodiy bilish faolligini aniqlash bo‘yicha tajriba-sinov natijalari
va ularning tahlili bayon qilingan.
“Amaliy mexanika” fanini o‘qitishda ETRlarini ishlab chiqish va undan
foydalanish samaradorligini tajribaviy tekshirish va baholash Buxoro muhandislik-
texnologiya instituti (BuxMTI), Namangan muhandislik–texnologiya instituti
(NamMTI), Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti (TDTU)
kabi oliy ta’lim muassasalarida amalga oshirildi. Tajribada jami barcha oliy ta’lim
muassasalaridan 436 nafar talaba ishtirok etdi.
Tajriba 2019-2022 o‘quv yillari oralig‘ida uch bosqichda (aniqlovchi,
shakllantiruvchi va nazorat) o‘tkazildi.
Dastlabki asoslovchi bosqichda talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida so‘rov va
suhbat o‘tkazish orqali OTMning ETRlari holati, ularning o‘quv jarayonidagi o‘rni
tahlil qilindi. Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, o‘qitishning an’anaviy shakllari endilikda
zamonaviy ta’lim jarayonini tashkil etish masalalarini to‘la hal eta olmaydi. Ta’lim
jarayoni samaradorligini oshirish uchun ETRlarini ishlab chiqish va undan
foydalanish metodikasini takomillashtirish zarur.
Shuningdek ushbu bosqichda talabalarning boshlang‘ich fundamental va
umumtexnik bilim darajasini bilish va uni keyingi olinadigan natijalar bilan
solishtirish uchun kirish nazorat testi o‘tkazildi va tajriba guruhidan 216 va nazorat
guruhidan 220 nafar talabaning boshlang‘ich tayyorgarlik darajasi aniqlandi. Unga
ko‘ra, har ikki guruh talabalarining boshlang‘ich tayyorgarligi darajasi deyarli bir
xil bo‘ldi.
Shundan so‘ng “Amaliy mexanika” fani bo‘yicha mashg‘ulotlar tajriba
guruhlarida biz ishlab chiqqan metodika asosida, nazorat guruhlarida esa amaldagi
an’anaviy shaklda tashkil etildi. “Amaliy mexanika” fanini elektron resurslar
asosida o‘qitish bo‘yicha elektron resurslar ishlab chiqildi va ular yordamida o‘quv
jarayonini tashkil etish va o‘tkazishda innovatsion ta’lim texnologiyalari va interfaol
metodlardan foydalanildi.
Nazariy va amaliy mashg‘ulotlarni o‘tkazish uchun o‘quv materiallari,
talabalar bilimini baholash uchun topshiriqlar to‘plami (test savollari, muammoli va
mantiqiy masalalar to‘plami, amaliy topshiriqlar) ishlab chiqildi va talabalarning
o‘zlashtirish darajalarini aniqlashda foydalanildi. Ishlab chiqilgan metodika va
o‘quv-metodik ta’minotni joriy etish asosida tashkil etilgan tajriba-sinov natijalari
ularning bilim darajasi, o‘rtacha bahoni ortganligini ko‘rsatdi (1-jadval).
|
| |
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi

|
Tadqiqot natijalarining joriy qilinishiBog'liq 1685441947426117daraja (1)Tadqiqot natijalarining joriy qilinishi. Umumkasbiy fanlarni o’qitishda
elektron ta’lim resurslarini ishlab chiqish va foydalanish metodikasini
takomillashtirish bo’yicha ishlab chiqilgan metodik, amaliy taklif va tavsiyalar
asosida:
elektron ta’lim resurslarini ishlab chiqishda raqamli ta’lim texnologiyalaridan
foydalanib o‘quv dasturlarini o‘zlashtirish individual va jamoaviy ehtiyojlar asosida
o‘qitishga yo‘naltirishga oid metodik tavsiyalar “Amaliy mexanika” hamda “Texnik
mexanika” o‘quv qo‘llanmalari mazmuniga singdirilgan (Oliy va o‘rta maxsus
ta’lim vazirligining 2022 yil 7 noyabrdagi 89-05-151-son ma’lumotnoma). Mazkur
o‘quv qo‘llanmalar OTM o‘quv-metodik ta’minotini takomillashtirishga xizmat
qilgan;
axborot-ta’lim muhitida elektron ta’lim resurslaridan foydalanib “Amaliy
mexanika” fanidan talabalarning yangi o‘quv materialini o‘rganishi, bilimlarini
umumlashtirishi va tizimlashtirishi, shuningdek malaka va ko‘nikmalarni
shakllantirish metodikasini aralash ta’limning (Blended Learning) “Online Driver”,
“Flipped learning” va “Online Lab” modellariga ustuvorlik berish orqali
takomillashtirish bo‘yicha ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar “AIF 2/20-Shaxsga
yo‘naltirilgan innovatsion texnologiyalar asosida texnik yo‘nalishlar bo‘yicha
malakali muhandis kadrlar tayyorlash va o‘qituvchilar malakasini oshirish sifatini
yaxshilash” (2019-2021 yy.) mavzusidagi xalqaro loyihasini amalga oshirishda
foydalanilgan (Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2022 yil 7 noyabrdagi 89-
05-151-son ma’lumotnoma). Mazkur taklif va tavsiyalar OTM uchun o‘qitish
mazmunini takomillashtirishga yordam bergan;
bulutli texnologiyalar, Web 2.0 servis xizmatlari va H5P tizimining
multimediali axborot tizimida yaratilgan elektron ta’lim resurslaridan foydalanish
bilan bog‘liq metodik tavsiyalar va takliflaridan 610170-EPP-1-2019-1-ES-
EPPKA2-CBFIEJP ELBA – “Markaziy Osiyoda “BigData Intelligent Analysis”
bo‘yicha o‘quv va ilmiy markazlarni tashkil qilish va kurslarni ishlab chiqish”
(2019-2022 yy.) mavzusidagi xalqaro amaliy tadqiqot loyihasini amalga oshirishda
foydalanilgan (Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining 2022 yil 7 noyabrdagi 89-
05-151-son ma’lumotnoma). Mazkur materiallar talabalarning mustaqil ta’limini
samarali tashkil qilishga xizmat qilgan.
|
| |
K
q - Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh

91
ishlab chiqarishni mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish;
yangi uskunalarni tadbiq etish;
yangi texnologik jarayonlarni tadbiq etish;
mahsulotlarning konstruktiv xususiyatlarini oshirish;
xom-ashyo va yangi konstruktiv materiallarning sifatini oshirish;
2. Ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etishni yaxshilash:
xizmat ko’rsatish me’yori va hududini oshirish;
me’yorlarni bajarmaydigan xodimlar soni kamaytirish;
boshqaruv strukturasini soddalashtirish;
hisob-kitob ishlarini mexanizatsiyalash;
ish vaqtini o’zgartirish;
ishlab chiqarishning ixtisoslashganlik darajasini oshirish;
3. Тashqi tabiiy sharoitlarni o’zgartirish:
xom ashyolarni yaratish, yer osti boyliklarini qazib olishni shart-sharoitlari;
foydali qazilmalarni saqlashni o’zgartirish;
4. Ishlab chiqarishdagi tuzilmaviy o’zgarishlar:
mahsulotlar alohida turlarining hissasini o’zgartirish;
ishlab chiqarish dasturining mehnat sig’imini o’zgartirish - eng qulay
darajasini aniqlash;
sotib olingan yarim fabrikatlar va komplektlaydigan mahsulotlar hissasini
o’zgartirish;
yangi mahsulotlar hissasini o’zgartirish.
Тayanch iboralar - Navoiy davlat konchilik instituti ashurova n. B. Atamuradov sh

Тayanch iboralar:
Kadrlar salohiyati, kadrlar, mehnat resurslari, korxona personalii, ishchi
kuchi, mehnat uchun ijtimoiy sharoitlar, mehnat yuklamasiga ta’sir ko’rsatuvchi
omillar, sanoat-ishlab chiqarish personali, noishlab chiqarish personali, rahbarlar,
xizmatchilar, o’rtacha ro’yxat soni, ko’rsatkichlar, korxona personalining sifat
tavsifi, kasb, malaka, kadrlar siyosati, ish haqi, xodimlar mehnatiga haq to’lash,
nominal ish haqi, real ish haqi, mehnatga ishbay haq to’lash, mehnatga ishbay-
101
mukofotli haq to’lash, mehnatga vaqtbay haq to’lash, vaqtbay-mukofotli haq
to’lash, mehnatga akkord haq to’lash tizimi, tarif stavkasi.
Takrorlash uchun savollar
1. Bozor munosabatlari sharoitlarida korxonaning kadrlar siyosatini qay
tarzda tasavvur qilasiz?
2. Kadrlar tuzilmasi deganda nima tushuniladi va uni belgilab beruvchi
omillar qanday?
3. Real ish haqi nominal ish haqidan nimasi bilan farq qiladi?
4. Mehnatga haq to’lashning qanday tizim va shakllarini bilasiz?
5. Qaysi hollarda vaqtbay va ishbay haq to’lashdan foydalanish maqsadga
muvofiq hisoblanadi?
6. Kadrlar qo’nimsizligi deganda nimani tushunasiz?
7. Mehnat unumdorligi nima va korxona boshqaruvida qanday ahamiyatga
ega?
8. Tashkilot xodimlariga qo‘shimcha imtiyozlar (ish haqiga nisbatan) tizimini
yaratishning ma'nosi nimada?
9. Jamoaga beriladigan imtiyozlar to‘plamini aniqlashda omillarni hisobga
olish kerak?
10. Sizning fikringizcha, qayerda imtiyozlar ko‘p rivojlangan? – AQSHdami?
Niderlandiya yoki Daniyadami? Nima uchun?
Mavzuni mustahkamlash uchun test savollari
1. Mehnat resurslarini boshqarish nima?
A) Bu chiqimdagi mahsulot birligini kirimdagi mahsulot birligiga nisbati
B) Resurslarni rejalashtirish, xodimlarni to’plash, tanlov, ish haqi va imtiyozlarni
aniqlash, korxonaga moslashtirish, o’qitish, baholash, mansabdan kutarish,
tushirish, rahbar xodimlar tayyorlash.
C) Samaradorlik, ilg’orlik, istiqbollilik, kompelekslilik, tezkorlik, maqbullik,
oddiylik, ilmiylik, ko’p bo’g’inlilik, avtonomlilik, rejalilik, barqarorlik.
102
D) Rag’batlantirish, ma’lumotlanish, ishontirish, majburlash usuli.
|
Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti huzuridagi ds - bet 9

13
Web 2.0 xizmatlarini o‘z ichiga oladi. Web 2.0 - bu Internet foydalanuvchilariga
axborotni qabul qiluvchi va uning yaratuvchisi bo‘lish imkonini beruvchi xizmatlar
platformasidir. Ilmiy-uslubiy adabiyotlar va Internet manbalarini tahlili ETRni
loyihalash bo‘yicha eng istiqbolli xizmatlarni aniqlash imkonini berdi (2-rasm).
2-rasm. ETRni loyihalash uchun Web 2.0 servis xizmatlari
Tadqiqot ishimizda
ushbu xizmatlardan foydalanib, o’quv mashg’ulotlarini
loyihalashga alohida e’tibor berildi.
Interfaol plakatlar, sxemalar - bu interfaol navigatsiyaga ega bo’lgan,
grafika, matn, ovoz va video kabi ko’rgazmali ko’rinishlardan
foydalanish orqali
turli idrok organlariga yuqori darajadagi ta’sirni ta’minlaydigan yangi avlod
EТRlardir. Darsda va mustaqil ishlarda interfaol plakatlar va sxemalardan
foydalanish turli faoliyat shakllarini tashkil etish imkonini berdi.
Vaqt tasmalari - bu vaqt-hodisalar qatorini yaratish uchun ishlatiladigan
xizmatlar. Har qanday hodisaning xronologik tartibini taqdim etish zarur bo’lsa, turli
fanlarni o’rganishda foydalanish mumkin bo’lgan qonuniyatlar vaqt shkalasiga
joylashtitiladi. Bunday tasmalarga
nafaqat matnli sharhlar, balki rasmlar,
fotosuratlar va videolar ham qo’shilishi mumkin. Olingan vaqt tasmalarini HTML
kod yordamida veb-sayt yoki blog sahifasiga joylashtirish mumkin. Vaqt tasmasini
yaratishda bir nechta manbalardan foydalanish mumkin. Ularga misol sifatida
TimeRime, Timeline onlan servislarini keltirishimiz mumkin.
Kadrlarni boshqarish nima?

103
B) ommaviy axborot vositalari, ishchi o’rinlari;
C) ishlab chiqarish dasturi, mexnat sig’imi;
D) xamma javoblar to’g’ri.
7. Ishlab chiqarish tuzilmalarining va ishlab chiqarishni tashkil qilishning
turlari?
A) ommaviy, seriyalab, yakkalab;
B) moliyaviy, mexnat, mahsulot;
C) texnologik, buyumlashgan, aralash;
D) A va B javoblar to’g’ri.
Tadqiqotning amaliy natijalari - Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish...

9
rivojlantirish, ta’lim jarayonida zamonaviy raqamli va pedagogik texnologiyalarni
joriy etish va umumkasbiy fanlarni elektron ta’lim resurslaridan foydalanib o‘qitish
metodikasi va axborot-metodik ta’minotini takomillashtirish bilan izohlanadi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, muallif tomonidan “Amaliy
mexanika" fanini o‘rganish bo‘yicha elektron darsliklar, interfaol o‘quv dasturlari,
laboratoriya ishlarini bajarish
uchun virtual stendlar, elektron bilimlar bazasi,
kompyuterli sinovdan o‘tkazish dasturi, o‘qitish vositalaridan
foydalangan holda
texnik muammolarni modellashtirish texnikasi, elektron masalalar to‘plami ishlab
chiqilgan va joriy etilgan.
-rasm. Paketli kommutatsiyada paketlarni yig‘ish va o‘tkazish

70
navbatda kutib turadilar.
Agar
A
va
B
birdan paketlarni yuborsa, nima bo‘lishini ko‘rib
chiqamiz. Xostlar o‘rtasida sinxronizatsiya yo‘q, paketlarni uzatish
tartibini oldindan aytib bo‘lmaydi, bu usul statik multipleksorlash deb
aytiladi. Xostlar o‘rtasida paketlar uzatish vaqti qo‘yidagisiga teng:
T
p
=Q*L/R
bu yerda
L
– paket uzunligi bit,
R
– chiqish aloqa liniyaning tezligi
bit/s
,
Q
– xostlar o‘rtasida aloqa liniyalarning soni.
2.2.4-rasm. Paketli kommutatsiya bilan oddiy tarmoqning strukturasi.
Paketlar tarmoqqa manba bergan tezligi bo‘yicha aloqa liniya
oldindan zahiralanmagan paytida kiradi. Paketli tarmoq kommutatsiyali
tarmoqdan asosiy farqi u xar doim paketlarni oxirgi tugundan qabul
qilishga tayyor.
Paketli kommutatsiya real vaqt ilovalarni telefoniya, videochaqiruv,
konferens aloqa sifatli xizmat ko‘rsatishni ta’minlab bermaydi, lekin
aloqa liniya o‘tkazuvchanligini samarali bo‘linishni ta’minlab beradi.
Tadqiqotning usullari - Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti huzuridagi ds

8
“Amaliy mexanika” fanidan elektron ta’lim resurslarini yaratish va foydalanish
modeli o‘quv jarayonini individuallashtirish, axborot-ta’lim muhitini hamda
talabalarning kasbiy bilim va ko‘nikmalarini
shakllantirish, protsessual-metodik,
texnologik hamda mezonli baholovchi bloklarni virtual muhit sharoitiga mazmunli-
maqsadli moslashtirish asosida takomillashtirilgan;
axborot-ta’lim muhitida elektron ta’lim resurslaridan foydalanib “Amaliy
mexanika” fanidan talabalarning yangi o‘quv materialini o‘rganishi,
bilimlarini
umumlashtirishi va tizimlashtirishi, shuningdek malaka va ko‘nikmalarni
shakllantirish metodikasi aralash ta’limning (Blended Learning) “Online Driver”,
“Flipped learning” va “Online Lab” modellariga ustuvorlik berish orqali
takomillashtirilgan;
“Amaliy mexanika” fanining amaliy va tajriba ishlarini
bajarishda virtual
borliq muhitida H5P, learningapps pedagogik vositalar, immitatsion va bulutli
texnologiyalardan maqsadli foydalanish asosida sub’ektlarning interfaol muloqotini
va talabalarning axborot o‘quv faoliyatini ta’minlaydigan elektron ta’lim resurslari
ishlab chiqilgan.
Aksiyadorlik jamiyati – bu

|
Aksiyadorlik jamiyati – buBog'liq Korxonalar iqtisodiyoti va menejmenti-ASHUROVA N.B8. Aksiyadorlik jamiyati – bu:
A. jismoniy shaxslar kapitallarining birlashuvi bo’libu aktsiyalar chiqarish yo’li
bilan tashkil etiladi
B. mulk egalari tomonidan bir nechta mustaqil aktsiyadorlik jamiyatlari faoliyatini
nazorat qilishi maqsadida tashkil etilgan xissadorlik jamiyatidir
C. davlat mulki va uning nazorati ostida ishlovchi korxona
D. yuridik shaxslar kapitallarining birlashuvi bo’lib u aktsiyalar chiqarish yo’li bilan
tashkil etiladi
9. Tadbirkorning xususiy kapitali qanday shakllanadi?
A. korxona foydasi evaziga
B. bankdan olinadigan kreditlar evaziga
C. amortizatsiya ajratmalari evaziga
D. chiqariladigan obligatsiyalar evaziga
10. Kichik (biznes) tadbirkorlik sub'ektlari qaysi javobda to’g’ri keltirilgan?
A. yakka tartibdagi tadbirkorlar, mikrofirmalar, kichik korxonalar
B. mikrofirmalar, fermer xo’jaliklari
C. mikrofirmalar, uy mehnati sharoitida ishlovchi fuqorolar, yakka tadbirkorlar
kichik korxonalar
D. mikrofirmalar, yakka tartibdagi tadbirkorlar
86
Mavzuga oid ko’rgazmali materiallar
Klaster tuzish
4.1-rasm. Ivestitsion loyiha hayot davrining asosiy bosqichlari
Konsensiya
(g’oya)
3%
Rejalashtiris
h
5%
Loyihalash
20%
Yaratish
60%
Yakunlash
12%
Korxonalarda aylanma
mablag‘lardan oqilona
foydalanish darajasini
oshirish
Aylanma ishlab chiqarish
fondlari
Muomala fondlari
87
Investitsiya loyihasining hayot davri grafigi
4.2-rasm. Ishlab chiqarish korxonasining aylanma aktivlari
N
P
t
I
P
|
| |
ISO - (International Organization and

67
19.
Yuqori bosqich osti deganda nimani tushunasiz?
20.
Quyi bosqich osti nima?
21.
IEEE Project 802 modeli aniqlashtirgan standartlar (802 –
spesifikasiya) nechta toifaga boʻlinadi?
22.
TCP/IP etalon modeli nima?
23.
TCP/IP etalon modelida kanalli daraja?
24.
TCP/IP etalon modelida tarmoqlararo daraja?
25.
TCP/IP etalon modelida Transport darajasi?
26.
Amaliy darajaning TCP/IP etalon modelidagi o’rni?
“Kinoteleyoritish” fani bo‘yicha

ishlash mahorati. Nurli shoular uchun asbob-uskunalar va ularning imkoniyatlari.
Kinofilmlar yaratishda grafik proektorlardan foydalanish. Televidenieda ko‘rsatuvlarni
yoritishda yoritishni boshqarish pultlaridan foydalanish. Yoritishni boshqarishda
foydalaniladigan dasturiy vositalar. Badiiy yoritishda foydalaniladigan qo‘shimcha
vositalar
“Yoritish uskunalarining texnologiyalari” fani bo‘yicha

yaratish, uskunalarni joylashtirish, suratga olish maydonchasidagi, shoularni, musiqiy
dasturlarni badiiy yoritish. Turli tungi va mos yorug‘lik yechimlari ustida ishlash. Sport
majmualaridagi tadbirlarni yorug‘lik yechimini izlash. Musobaqalar o‘tkazish uchun
maxsus yoritish uskunalar, ularning sifati, quvvati, loyixashtirish, ishlatish va badiiy
yechimlar topish. Rang balansini sozlashning badiiy ahamiyati. Bu borada svetofiltrlarni
o‘rni. Yorug‘lik yordamida kayfiyatni yoki sahna atmosferasini yaratish. Mavzularning
badiiy yechimini izlash jarayonlarida tasviriy muhit, kayfiyat, xarakterlar yaratish ustida
ishlash. Asosiy klassik usullar va zamonaviy yondashuvlar. Maxsus effektlar yaratishda
zamonaviy yorug‘lik tizimi. Maxsus effektlar yaratishda yoritish – kuesh botishda,
olovdan yoruglikdan, suvning xarakatlikdan, yemgir va qor yegish paytida badiiy
yorug‘lik effektini yaratish. Boshqarish pultlari, qurilish konstruksiyalari bilan badiiy
shaklda ishlash. Badiiy ijodda maxsus yorug‘lik filtrlarining ahamiyati. Tasvirga olish va
yoritish kurilmalarining filtrlar bilan badiiy yechimlar izlash. Jelatinli, plastik, shisha
filtrlar, ularning xususiyatlari, kamchiliklari. Yorug‘lik filtrlaridan foydalanilayottganda
yorug‘lik kuchining susayishi.
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor

|
Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvorBog'liq 1685441947426117daraja (1)Tadqiqotning respublika fan va texnologiyalari rivojlanishining ustuvor
yo‘nalishlariga mosligi. Mazkur tadqiqot Respublika fan va texnologiyalar
rivojlanishining I. “Axborotlashgan jamiyat va demokratik davlatni ijtimoiy,
huquqiy, iqtisodiy, madaniy, ma’naviy ma’rifiy rivojlantirishda innovatsion
g‘oyalar tizimini shakllantirish va ularni amalga oshirish yo‘llari” ustuvor
yo‘nalishiga muvofiq bajarilgan.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. Oliy ta’lim muassasalarida
umumkasbiy fanlarni o‘qitishda elektron ta’lim resurslarini ishlab chiqish va
foydalanish bo‘yicha amalga oshirilayotgan ilmiy ishlari tahlillari shuni
ko‘rsatadiki, respublikamiz oliy ta’lim muassasalarida muhandislik sohasi bo‘yicha
bo‘lajak mutaxassislarni tayyorlash jarayoniga axborot va kommunikatsion
texnologiyalarni
qo‘llash bo‘yicha A.A.Abduqodirov, U.Sh.Begimqulov,
M.M.Aripov, N.I.Tayloqov, F.M.Zokirova, N.A.Muslimov, O.X.To‘raqulov,
J.A.Hamidov, X.Sh.Kadirov, A.X.Abdullayev, Sh.S.Ahrarov, M.Lutfullayev,
S.Rahmonqulova, S.S.G‘ulomov va boshqalar, elektron ta’lim nazariyasi va
metodikasi bo‘yicha T.T.Shoymardonov, I.A.Eshmuhamedov, G‘.Otamurodov,
L.X.Aripjanova, D.N.Mamatov, elektron darsliklar yaratish bo‘yicha, Q.T.Olimov,
Sh.Hamidov, A.A.Abduqodirov va boshqa olimlar tomonidan ilmiy tadqiqotlar
o‘tkazilgan.
Umumkasbiy fanlarni, jumladan amaliy mexanika fanini o‘qitish jarayonida
talabalarning innovatsion muhandislik faoliyati qobiliyatini shakllantirishning
uslubiy tizimi bo‘yicha L.N.Milovanova, N.I.Naumkin, G.S. Altshullera,
N.M.Anisimova, A.M. Doroshkevicha, M.M.Zinovkinoy, A.I. Polovinkina, xususan
amaliy mexanikani o‘qitish metodikasi bo‘yicha N.N. Buxgols, N.Ye. Jukovskiy,
N.N. Luzin, V. Lebedev, A.P. Minakov va boshqalar ilmiy tadqiqotlar olib
borishgan.
O‘qituvchilarning elektron ta’lim resurslarini loyihalashtirish bo‘yicha
kompetensiyalarini shakllantirishda O.V.Nass, I.V.Robert, Ye.S.Polat V.V.Gura,
S.R.Xabliyeva, N.V.Aleksandrova J.J.Karbozova larni o‘rnini alohida
ta’kidlashimiz mumkin. Elektron ta’lim resurslarini ishlab chiqish va foydalanish
metodikasi bo‘yicha I.P.Tomina, A.S.Chirsov, E.A.Pervezenseva I.V.Morozova,
M.V.Lapenok, A.V.Kartuzov, I.V.Voronina, V.V.Dovgan, Ye.S.Peskova ishlarini
alohida aytish zarur.
Xalqaro miqyosda rivojlangan chet el mamlakatlarida pedagogika sohasida
elektron ta’lim resurslari bilan bog‘liq ilmiy izlanishlardan Ronald Ekyalimpa,
Jangmi Hong, Simaan M. AbouRizk Woratat Makasiranondh, S. Paul Maj, David
Veal, J.M.Spector, J.Locard, F.Raymond, M.Rosenberg, D.Kegan, G.Kulanthaivel,
7
R. Atkinson, Dj. Bersin, F. Djordj, N. Krauder, M. Linard, R. Morrou kabi
olimlarning ishlarini namuna sifatida keltirish mumkin.
|
| |
Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti huzuridagi ds

Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti huzuridagi ds
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Boshqaruv hamda pedagog kadrlarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti huzuridagi ds
|
-Kompyuter injiniringi (Kompyuter injiniringi, Multimediya

KIRISH
5330500 - Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-Servis”,
“Multimedia texnologiyalari”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan va texnika sohasidagi
yo‘nalish bo‘lib, u axborotlarni o‘zgartirish, uzatish, taqsimlash, qayta ishlash va
ma’lumotlarga ishlov berish soha istiqbolini belgilashga, kasbiy ko‘nikma, mutasaddilik
qobiliyatiga yo‘naltirilgan inson faoliyatining vositalari, usullari, metodlari va
uslublarining majmuasini qamrab oladi.
Ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassisliklarning vazifasi - talabalar bilimlarini
chuqurlashtirish va − axborot kommunikatsiya texnologiyalari, kompyuter tizimlari va
tarmoqlarining matematik, texnik-dasturiy ta’minoti, geoaxborot texnologiyalarining
asosiy tushunchalari, geoaxborot tizimlarini modellashtirish, geoaxborot texnologiyalari
asosida dasturiy vosita va ilovalar ishlab chiqish; masofadan zondlash asosida hududlarni
(yerni) monitoring qilish dasturiy vositalarni ishlab chiqish; kompyuter ko‘rishi asoslari;
sun’iy yo‘ldosh qurilmalaridan olingan tasvirlarni qayta ishlash, ularni sinflashtirish va
intellektual tahlil qilish, geoprotal va geoxizmatlar uchun veb dasturlash texnologiyalari,
algoritmlash va matematik ta’minotni yaratish, texnologik yechimlarni ishlab chiqish
bo‘yicha hamda ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda bilimlarini
oshirish va ko‘nikma hosil qilishdan iboratdir.
5330500 - Kompyuter injiniringi (“Kompyuter injiniringi”, “AT-Servis”,
“Multimedia texnologiyalari”) ta’lim yo‘nalishi negizidagi 5A330205 Geoaxborot
tizimlari va texnologiyalari magistratura mutaxassisliklariga kiruvchi talabalar uchun
ta’lim yo‘nalishi o‘quv rejasiga asosan 3 ta ixtisoslik fanlari bo‘yicha: “Geoaxborot
tizimlar”,
“Kompyuter tarmoqlari”, “Ma’lumotlar bazasi” bo‘yicha savollari
shakillantirilgan. Bu fanlar o‘z negizida qamrab olingan ma’lumotlar quyida batafsil
keltirilgan.
yopiq va ochiq qism tarmoqlarni alohida himoyalovchi sxemalar. 
Virtual himoyalangan tarmoqlar

|
yopiq va ochiq qism tarmoqlarni alohida himoyalovchi sxemalar.
Virtual himoyalangan tarmoqlarBog'liq ¡çáåêèñòîí àëî à âà àõáîðîòëàøòèðèø àãåíòëèãè (2)
yopiq va ochiq qism tarmoqlarni alohida himoyalovchi sxemalar.
Virtual himoyalangan tarmoqlar.
Himoyalangan virtual xususiy tarmoqlarni qurish
konsepsiyasi, VPN konsepsiyasi, VPN-mijoz, VPN-server, VPN xavfsizlik shlyuzi,
tunnellash, virtual himoyalangan kanallarni qurish variantlari, himoyalangan virtual
xususiy tarmoqlarning turkumlanishi, OSI modelining ish sathi bo‘yicha vpnning
turkumlanishi, texnik yechimining arxitekturasi bo‘yicha VPN ning turkumlanishi, texnik
amalga oshirish bo‘yicha VPN ning turkumlanishi, himoyalangan korporativ tarmoqlarni
qurish uchun VPN yechimlar, tarmoqlararo ekranlar asosidagi VPN, ixtisoslashtirilgan
dasturiy ta’minot asosidagi VPN.
Kompyuter viruslari va ularga qarshi kurashish mexanizmlari.
Kompyuter
virusining ko‘p ta’riflari, viruslarni asosiy alomatlari bo‘yicha turkumlashi, yashash
makoni bo‘yicha kompyuter viruslarining turkumlanishi, virusni xotiraga yuklash, zarar
keltiruvchi dasturlarning boshqa xillari, viruslar va zarar keltiruvchi dasturlarni tarqatish
kanallari, virusga qarshi dasturlar, virusga qarshi dasturlarning xillari, himoyaning
profilaktika choralari.
Axborot-kommunikatsion tizimlarda suqilib kirishlarni aniqlash.
Xavfsizlikni
adaptiv boshqarish konsepsiyasi, himoyalanishni taxlillash, xujumlarni aniqlash,
xavfsizlikka adaptiv yondashish, virusga qarshi himoya tizimini qurish, korporativ
tarmoq viruslar va boshqa zarar keltiruvchi dasturlar.
Simsiz aloqa tizimlarida axborot himoyasi. Simsiz tarmoq konsepsiyasi va
tuzilmasi, simsiz shaxsiy tarmoqlar, simsiz regional tarmoqlar, simsiz regional
tarmoqlarning xarakteristikalari, simsiz global tarmoqlar, simsiz tarmoq tuzilmasi, simsiz
tarmoqda ishlatiladigan asosiy komponentlar, simsiz tarmoqlar xavfsizligi protokollari,
simsiz qurilmalar xavfsizligi muammolari.
Xavfsizlikni boshqarish va himoya tizimini qurish.
Boshqarishning funksional
masalalari, axborot infratuzilmasini tashkil etuvchilari, tarmoqni boshqarish tizimining
umumlashtirilgan arxitekturasi, xavfsizlik vositalarini boshqarish arxitekturasi,
xavfsizlikning global va lokal siyosatlari, xavfsizlikning global va lokal siyosatlari,
Axborot xavfsizligi tizimini qurish metodologiyasi, axborot xavfsizligi modelini qurish,
axborot xavfsizligi tizimini qurish bosqichlari.
Elektromagnit
nurlanish
va
ta’sirlanishlardan himoyalanish metodlari.
Elektromagnit nurlanish va ta’sirlardan himoyalashning passiv va aktiv usullari.
|
| |
Kompyuter tarmoq qurilmalari

76
2.2.12-rasm. Switch
Kommunikasiya boʻyicha ikki sherik oʻrtasida virtual ulanishga
oʻxshash narsa paydo boʻladi. Shunday qilib, boshqa segmentlar bilan
yuklanish boʻlmaydi va tezlik oshadi. 2.2.13-rasm da Switch 4-
x/10/100/1000 Mbit/chiqishlari 4 RJ-45 Ports koʻrsatilgan.
ZigBee texnologiyasi - Tarmoq texnologiyalari

84
915 va 868 MHz chastotalarda tezlik 40 va 20 Kbit / s ni tashkil etadi.
Ushbu uch chastota diapazonini tanlash ham texnologik sabablar, ham
geografik jihatlar bilan belgilanadi. Shunday qilib, Evropada 868 MGts
tezligi, Avstraliya va AQShda 915, va deyarli hamma joyda 2,4 GGts
ruxsat beriladi. Shuni ta'kidlash kerakki, ZigBee 128 bit shifrlashni
qo'llab-quvvatlaydi.
-rasm. Logik ulanishni o‘rnatish bilan uzatish

|
-rasm. Logik ulanishni o‘rnatish bilan uzatishBog'liq Begbutayev A Yusupov RUquv qollanma tarmoq texnologiyalari Kitob2.2.9-rasm. Logik ulanishni o‘rnatish bilan uzatish.
74
2.2.6. Virtual kanalni o‘rnatish bilan uzatish
Virtual kanalni o‘rnatish bilan uzatish – logik ulanishning xususiy
misoli, unda xamma paketlar uchun marshrut qattiq aniqlangan. Bitta
ulanish chegarada uzatilayotgan xamma paketlar bitta aniq yo‘l bo‘yicha
o‘tishi kerak (2.2.10 -rasm). Paketli kommutatsiya tarmog‘ida oxirgi
tugunlarni ulaydigan bitta oldindan qo‘yilgan fiksatsiyalangan marshrut
virtual kanal deb nomlanadi (virtual circuit yoki virtual channel VC).
Virtual kanallar barqaror axborot oqimlar uchun o‘rnatiladi. Umumiy
trafikdan axborot trafigini ajratish uchun xar bitta paket maxsus belgi —
metka bilan belgilanadi [8].
Virtual kanalni o‘rnatish bilan uzatish protsedurasi qo‘yidagi
qadamlarni o‘z ichiga oladi:
1.
Virtual kanalini o‘rnatish – maxsus paketni manba tugunidan
jo‘natish - ulanishni o‘rnatish so‘rovi (qo‘yiladigan shu virtual kanal
yuboradigan adresi va oqim metkasi uchun).
2.
Tarmoq bo‘yicha o‘tish paytida so‘rov xar bitta kommutatorda
yangi yozuv shakllantiradi, bu yozuv berilgan metkaga ega bo‘lgan
paketni kommutator qanday xizmat qo‘rsatish kerakligini ko‘rsatadi.
3.
Shakllantirilgan
virtual
kanali
shu
metka
bilan
identifikatsiyalanadi.
4.
Virtual kanal o‘rnatganidan keyin tarmoq kerakli ma’lumot
oqimlarni bu kanal bo‘yicha yuborishi mumkin.
2.2.10. - rasm. Virtual kanalni o‘rnatish bilan uzatish.
Kirish interfeysga paket qabul qilinganidan keyin kommutator paket
boshidan metkani o‘qiydi va o‘zini kommutatsiya jadvalini ko‘rib
chiqadi, bu jadval bo‘yicha paketni qaysi chiqish portiga yuborishni
aniqlaydi.
|
| |
Xesh funksiya - Tarmoq texnologiyalari

310
Ta’rif.
Xesh-funksiya deb, har qanday
h: X Y
oson hisoblanuvchi va M –ma’lumot uchun h(M) = H fiksirlangan
uzunlikga ega bo‘lgan funksiyaga aytiladi.
Berilgan M-ma’lumotning h(M) –xesh
qiymatini topish uchun
avvalo ma’lumot biror «m» -uzunlikdagi bloklarga ajratilib chiqiladi.
Agar M-ma’lumot uzunligi «m» -ga karrali bo‘lmasa,
u holda oxirgi
to‘lmay qolgan blok «m»- uzunlikga olindan
kelishib olingan maxsus
usulda biror simvol yoki belgi (masalan “0” yoki “1”) bilan to‘ldirilib
chiqiladi. Natijada hosil qilingan M-ma’lumot bloklariga:
M= { M
1
, M
2
,.......M
n
)
quyidagicha siqishni (svertkani) hisoblash protsedurasi qo‘llaniladi:
H
0
= ,
H
i
= f ( M
i
, H
i-1
) , i =1,2,......n
h(M)= H
n
;
bu yerda -qandaydir fiksirlangan boshlang‘ich vektor.
Misol sifatida quyidagi keng tarqalgan:
f ( M
i
, H
i-1
) = E
k
( M
i
H
i-1
) i =1,2,......n
xesh-funksiyani keltirib o‘tish mumkin.
Bu yerda E-simmetrik shifrlash algoritmi (masalan DES, GOST
28147-87, AES –FIPS 197 va hakoza), k- esa shifrlash algoritmi maxfiy
kaliti, H
0
= 0, - XOR (mod 2 bo‘yicha mos bitlarni qo‘shish) amali.
DARSNING MAQSADI - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 169/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
DARSNING MAQSADI:
a) ta’limiy: o‘quvchilarga mustaqillik davri adabiyoti, mustaqillik davri nasrida inson ichki olamining yangicha estetik qamrovda yoritilishi haqida yangi bilim berish;
b) tarbiyaviy: o‘quvchilar nutqining chiroyli, mazmundor bo‘lishiga erishish, xushmuomalalikka o‘rgatish;
d) rivojlantiruvchi: o‘quvchilarni o‘z-o‘zini rivojlantirishga o‘rgatish, mavzu yuzasidan olgan bilimlarini hayotiy vaziyatlarga qo‘llay bilishiga erishish.
Mavzuga oid shakllantiriladigan kompetensiyalar:
a) tayanch kompetensiya(lar): TK1, TK2;
b) fanga oid kompetensiya(lar): FK1.
Dars turi: yangi tushuncha, bilimlarni shakllantiruvchi.
Dars uslubi: an’anaviy.
Dars jihozlari: darslik, adabiyotshunoslik atamalari lug‘ati, mavzuga oid ilmiy adabiyotlar, slaydlar, bukletlar, tarqatma materiallar, ko‘rgazmali qurollar (audio, video, fotolavhalar, jadvallar) jamlanmasi.
|
| |
Darsning tarkibiy qismi - Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy

|
Mavzu: Kirish. Adabiyot – ma’naviyatni yuksaltirish vositasi darsning maqsadi: a ta’limiy
|
bet | 170/200 | Sana | 01.04.2021 | Hajmi | 325,51 Kb. | | #13866 |
Darsning tarkibiy qismi
(bosqichlari)
|
Ajratiladigan vaqt (reglament)
|
1
|
Tashkiliy qism
|
5 daqiqa
|
2
|
Ma’naviyat daqiqasi
|
3
|
O‘tilgan mavzuni takrorlash
|
5 daqiqa
|
4
|
Yangi mavzuni tushuntirish
|
25 daqiqa
|
5
|
Mustahkamlash
|
5 daqiqa
|
6
|
O‘quvchilarni baholash
|
5 daqiqa
|
7
|
Uyga vazifa berish
|
DARSNING BORISHI:
Tashkiliy qism: O‘quvchilar bilan salomlashib, sinf xonasining darsga tayyorlik darajasini tekshirish, davomatni aniqlash.
Ma’naviyat daqiqasi: O‘quvchilar bilan kunning muhim iqtisodiy, ijtimoiy-siyosiy, ma’naviy-ma’rifiy, axloqiy-tarbiyaviy yangiliklari xususida qisqacha suhbat tashkil etish, ularga nisbatan o‘quvchilarning mustaqil yondashuvini tinglash, bahs-munozara uyushtirish.
O‘tilgan mavzuni takrorlash: O‘quvchilar bilan quyi sinflarda olingan bilimlarni og‘zaki yoki tarqatmali materiallar asosida takrorlash – savol-javob o‘tkaziladi. Mustaqil o‘qish uchun berilgan topshiriqlar o‘quvchilardan so‘raladi.
Yangi mavzu bayoni: O‘quvchilarga yangi mavzu yuzasidan quyidagi tushunchalar beriladi.
O’quvchilarga mustaqil o’qish uchun “TANHO QAYIQ” asari beriladi va mavzu yuzasidan savol javoblar o’tkaziladi.
Mustahkamlash: Darsning ushbu qismida o‘quvchilar dars yakunida quyida berilgan topshiriqlar va savollarga javob beradilar:
|
| |
Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim yoki ilmiy-tadqiqot

|
Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim yoki ilmiy-tadqiqotBog'liq 1685441947426117daraja (1)Tadqiqotning dissertatsiya bajarilgan oliy ta’lim yoki ilmiy-tadqiqot
muassasasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi. Tadqiqot ishi
xalqaro jahon banki tomonidan moliyalashtirilayotgan akademik innovatsiyalar
fondining AIF 2/20- “Texnik yo‘nalishdagi oliy ta’lim muassasalarida shaxsga
yo‘naltirilgan innovatsion texnologiyalar asosida malakali muhandislarni tayyorlash
sifatini va o‘qituvchilar malakasini oshirish“ mavzusidagi xalqaro loyihasi doirasida
bajarilgan.
Tadqiqotning maqsadi umumkasbiy fanlarni o’qitishda elektron resurslarini
ishlab chiqish va ulardan foydalalanish metodikasini takomillashtirishdan iborat.
Tadqiqot vazifalari:
muammoning ishlab chiqilganlik darajasi tahlili asosida elektron ta’lim
resurslarini ishlab chiqish va foydalanishni, raqamli ta’lim texnologiyalaridan
foydalanib o‘quv dasturlarini o’zlashtirishni, mashg‘ulotlarning adaptivlik
darajasini umumkasbiy bilimlarning ehtiyojlari va xususiyatlariga bosqichma-
bosqich moslashtirib borish;
“Amaliy mexanika” fanidan elektron ta’lim resurslarini yaratish va foydalanish
modeli, uning protsessual-metodik, texnologik hamda mezonli baholovchi
komponentlarini virtual muhit sharoitiga moslashtirish;
axborot-ta’lim muhitida elektron ta’lim resurslaridan foydalanib “Amaliy
mexanika” fanidan talabalarning malaka va ko’nikmalarini shakllantirish
metodikasini takomillashtirish;
“Amaliy mexanika” fanining amaliy va tajriba ishlarini bajarishda
sub’ektlarning interfaol muloqotini va talabalarning axborot o‘quv faoliyatini
ta’minlaydigan elektron ta’lim resurslari ishlab chiqish, qo’llash hamda ularning
samaradorligini tajribada aniqlash.
Tadqiqot ob’ekti umumkasbiy fanlarni ETR asosida o’qitishda bo’lajak
muhandislarni kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayoni.
Tadqiqot predmeti texnika yo‘nalishdagi oliy ta’lim muassasalarida
umumkasbiy fanlarni ETRdan foydalanib o‘qitish shakllari, metodlari va vositalari.
|
| |
f(x)
funksiyaning qiymati 
y

309
2.
Ochiq kalitning ma’lumligiga asoslanib, maxfiy kalitni
zamonaviy fan va texnika yutuqlari yordamida aniqlash uchun
bo‘ladigan sarf-xarajatlar hamda vaqt maqsadga muvofiq emas. Bunda,
shifrni ochish uchun bajarilishi kerak bo‘ladigan eng kam miqdordagi
amallar sonini aniqlash muhimdir.
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlaridan axborotlar tizimida
ma’lumotlarning maxfiyligini ta’minlashda zamonaviy ilg‘or uslub
sifatida foydalanib kelinmoqda. Ochiq kalitli kriptosistemalarni
yaratishning RSA algoritmi johon standarti sifatida qabul qilingan. Bu
haqida
keyingi
bo‘limlarda
alohida
to‘xtalamiz.
Umuman olganda, zamonaviy ochiq kalitli kriptosistemalar quyidagi
tipdagi akslantirishlarga (funksiyalarga) tayanadi:
1.
Katta sonlarni tub ko‘paytuvchilarga yoyish.
2.
Chekli sonli maydonlarda logarifmlarni hisoblash.
3.
Algebraik tenglamalarning ildizlarini hisoblash.
Shu erda ta’kidlash lozimki, ochiq kalitli kriptosistemalar
algoritmlaridanquyidagi maqsadlarda foydalaniladi:
1.
Saqlanuvchi va uzatiladigan ma’lumotlarning maxfiyligi
muhofazasini ta’minlovchi mustaqil vosita sifatida.
2.
Kalitlar taqsimotining muhofazasini ta’minlovchi vosita sifatida.
Ochiq kalitli kriptosistemalar algoritmlari an’anaviy kriptosistemalar
algoritmlariga nisbatan murakkab bo‘lib, undan ko‘proq kalitlarni
taqsimlashda foydalaniladi. So‘ngra katta hajmdagi ma’lumotlarni
uzatishda soddaroq bo‘lgan sistemalardan foydalaniladi.
3.
Autentifikatsiya, ya’ni ma’lumotlarning haqiqiyligini aniqlash
uslublari vositasi sifatida.
Simmetrik (maxfiy) kalitli shifrlash sistemasi

308
kalitli kriptosistemalar yaratish yo‘nalishi vujudga keldi. Ochiq kalitli
kriptosistemalarning mohiyatini quyidagilar tashkil etadi:
1.
Axborotlar tizimi kriptosistemasidan foydalanuvchilarning har
biri ma’lum qoida bilan bog‘langan ikkita kalitni yaratadi (tuzadi).
2.
Bu tuzilgan (yaratilgan) kalitlardan biri ochiq e’lon qilinadi,
ikkinchisi esa sir (maxfiy) saqlanadi.
3.
Dastlabki ochiq kalit bilan shifrlanib, tegishli foydalanuvchiga
uzatiladi, bunda shifrlangan matnni (kriptogrammani) bu ochiq kalit
bilan deshifrlash imkoniyati yo‘q, ya’ni shifrlangan matnni bu ochiq
kalit bilan ochish imkoniyati yo‘q.
4.
Uzatilgan (yetkazilgan) kriptogramma faqat kriptogrammaning
haqiqiy egasigagina ma’lum bo‘lgan ikkinchi maxfiy kalit bilan
deshifrlanadi.
Ochiq kalitli kriptosistemalar teskarisi mavjud bo‘lmagan yoki
teskarisini hozirgi zamonaviy fan va texnika yutuqlaridan foydalangan
holda qoplanmaydigan darajada juda katta moddiy sarf-xarajatlar bilan
hamda keragidan ko‘p vaqt sarflash bilan aniqlanadigan funksiyalarga
yoki algoritmlarga asoslanadi. Shunday funksiyalar yoki algoritmlarni
quyidagi
xossaga
ega
bo‘lishi
maqsadga
muvofiq:
berilgan
x
qiymatda
6.2.2. Simmetrik kriptosistemalar

307
tomoni uchun bir xil maxfiy va ikkovlaridan boshqa hech kimga oshkor
bo‘lmasligi shart. Bunday tizimning xavfsizligi asosan yagona maxfiy
kalitning himoya xossalariga bog‘liq. Simmetrik kriptotizimlar uzoq
o‘tmishga ega bo‘lsa-da, ular asosida olingan algoritmlar
kompyuterlardagi axborotlarni himoyalash zarurati tufayli ba’zi
davlatlarda standart maqomiga ko‘tarildilar. Masalan, AQShda
ma’lumotlarni shifrlash standarti sifatida 56 bitli kalit bilan ishlaydigan
DES(Data Encryption Standart) algoritmi 1977 yilda qabul qilingan.
Rossiya(sobiq SSSR)da unga o‘xshash standart (GOST 28147-89)
sifatida 128 bitli kalit bilan ishlaydigan algoritm 1989 yilda
tasdiqlangan. Bular dastlabki axborotni 64 bitli bloklarga bo‘lib alohida
yoki bir-biriga bog‘liq holda shifrlashga asoslanganlar.
Tarmoq texnologiyalari - bet 52

69
tarmogʻi, misol uchun, tarmoq oddiy protokoldan foydalansa qandaydir
faylni sekin ishlovchi tarmoqdan ham sekinroq uzatishi mumkin.
2.2.2. Paketli kommutatsiya
Kompyuter tarmoqlarda katta hajmli xabarlar kichik fragmentlarga
paketlarga bo‘linadi. Uzatish paytida paket ketma ket aloqa liniyalar va
marshrutizatorlar orqali o‘tadi. Marshrutizatorlar oraliq saqlash bilan
uzatish mexanizmni ishlatadi paket avval to‘liq qabul qilinadi va buferga
yoziladi,
keyin
aloqa
liniyaga
uzatiladi
(2.2.3.-
rasm).
Marshrutizatorlarda yig‘ish o‘shlanishi paydo bo‘ladi, u paket
uzunligiga proporsional: [8]
T
zn
=L/R
bu yerda
L
– paket uzunligi bit,
R
– chiqish aloqa liniyaning tezligi
bit/s
Tarmoq texnologiyalari - bet 51

Bog'liq Begbutayev A Yusupov RUquv qollanma tarmoq texnologiyalari Kitob
§ 2.2. Kompyuter tarmoqlarining tuzilishi va qo’llanilishi 2.2.1. Ma’lumotlarni almashish jarayonlarining xarakteristikalari. Tarmoqda uzatuvchi va qabul qiluvchi abonentlar oʻrtasidagi
axborot almashinishi jarayonida oʻrnatilgan tartibda axborot va
boshqarish paketlarini almashinuvi roʻy beradi, bu jarayon
almashinuv protokoli deb ataladi. Oddiy protokol 2.2.1- rasmda keltirilgan. Bu
holatda, aloqa vaqti, qabul qilish qurilmasini axborotni olishga
tayyorligini soʻrash bilan boshlanadi.
Qabul qilish qurilmasi tayyor boʻlgan holda «tayyor» boshqarish
paketini javob tariqasida qaytaradi. Agarda qabul qilish qurilmasi
aloqaga tayyor boʻlmasa rad javobini boshqa boshqarish paketi orqali
joʻnatadi. Shundan soʻng, aslida axborot uzatish boshlanadi. Bu vaqtda
har bir qabul qilingan axborot paketiga qabul qiluvchi qurilma, axborot
olinganligi haqida tasdiqlash paketi bilan javob beradi. Paket xatolik
bilan uzatilgan holda, qabul qilish qurilmasi qaytadan axborot uzatishini
soʻraydi. Axborot almashinuv vaqti boshqarish paketi bilan tugaydi,
soʻng uzatish qurilmasi aloqa uzulganlik haqida xabar beradi. Koʻp
standart
paketlar
mavjud,
axborot
uzatishni
tasdiqlash
bilan
(kafolatlangan paket uzatish), shuningdek, tasdiqsiz axborot uzatish
(kafolatlanmagan paket uzatish) paket turlari bor.
Tarmoqdan aniq almashuv olib borilganda koʻp bosqichli paketlar
ishlatiladi, ularning har birida kadr tuzilishi mavjud (oʻz manzillashi, oʻz
boshqarish axboroti, oʻz axborotlar formati va hakozo). Yuqori bosqich
protokollari fayl-server yoki ilovalar kabi tushunchalar bilan ish olib
boradi. Boshqa ilovadan soʻralayotgan axborotlar tarmoq qurilma turi
68
haqida va aloqani boshqarish usuli haqida tushunchaga ham ega
boʻlmasligi mumkin.
– Televizion texnologiyalar (“Telestudiya tizimlari va ilovalari”

KIRISH
5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual texnologiyalar”, “Telestudiya
tizimlari va ilovalari”) bakalavriat ta’lim yo‘nalishi – fan va texnika sohasidagi yo‘nalish
bo‘lib, u audio, video, kino va televizion maxsulotlari ishlab chiqarish, tasvirlarga va
kontentlarga ishlov berish, kino va TVda yoritishni boshqarish va uni amalga oshirish,
badiiy yoritipsh, teatr va ommaviy tomoshalarni badiiy yoritish bo‘yicha soha istiqbolini
belgilashga, kasbiy ko‘nikma, mutasaddilik qobiliyatiga yo‘naltirilgan inson faoliyatining
vositalari, usullari va uslublarining majmuasini qamrab oladi.
Ta’lim yo‘nalishi negizidagi mutaxassislikning vazifasi – talabalar bilimini
chuqurlashtirish va raqamli televidenieda va kinoda tasvirni yozib olish, qayta ishlash,
saqlash, chop etish, yoritishni rejalashtirish, loyihalashtirish va boshqarish, badiiy
yoritishga oid dasturlar, ularning axborot va dasturiy ta’minotiga oid muhandislik
masalalarini yechish, ilmiy jihatdan tahlil qilish, algoritmik va dasturiy ta’minotini
yaratish, yoritish bilan bog‘liq texnologik yechimlarni ishlab chiqish bo‘yicha hamda
ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalangan holda bilimlarni oshirish va ko‘nikma
hosil qilishdan iboratdir.
5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual texnologiyalar”, “Telestudiya
tizimlari va ilovalari”) hamda 5320700 – “Maxsus yoritish texnologiyalari” bakalavriat
ta’lim yo‘nalishi negizidagi 5A351101 – Maxsus yoritish texnologiyalari magistratura
mutaxassisligiga kiruvchi talabalar uchun ta’lim yo‘nalishi va 5320700 – “Maxsus
yoritish texnologiyalari” hamda 5350200 – Televizion texnologiyalar (“Audiovizual
texnologiyalar”, “Telestudiya tizimlari va ilovalari”) ta’lim yo‘nalishlarining o‘quv
rejalariga asosan 3 ta ixtisoslik fanlari: “Yoritish uskunalarining texnologiyalari”,
“Yoritishni rejalashtirish”, “Kinoteleyoritish” fanlari bo‘yicha imtihon savollari
shakllantirilgan. Bu fanlar o‘z ichiga qamrab olgan ma’lumotlar quyida batafsil
keltirilgan.