Mavzu 4 Taʻlimni dasturiy vositalari yordamida rivojlantirish

Mavzu 4 Taʻlimni dasturiy vositalari yordamida rivojlantirish
Reja
1. Taʻlimning rivojlanish yo`li
2. Oʻquv fanlari boʻyicha elektron oʻquv vositalarining yaratilishi
3. Multimedia vositalari taʻlim berishning samarali
Taʻlimning rivojlanish yo`li fanlar sonining va oʻrganiladigan mavzularning ortishi hisobiga olinadigan bilimlar bilan kengayishi mumkin. Fanlar sonini kengaytirish, talabalarga yuklamalarni koʻpaytirish bilangina emas, balki oʻqituvchi-pedagoglarning oʻzlari taʻlim berayotgan fanlariga har tomonlama va zamonaviy axborot texnologiyalariga tayangan holda saboq berishlari uchun ularning malakalarini oshirib borish ham muhim omildir.
Taʻlimni rivojlantirishning — intensiv yoʻli, birinchidan, taʻlim metodini oʻzgartirishni, qoʻshimcha bilim berish yoʻllarini izlashni talab etadi. Axborotlar bilan mustaqil ishlashni bilish, topish, anglab yetish va nihoyat mavjud axborotlar asosida yangi bilimlarni uygʻunlashtirishni bilish, mana shu oʻquv jarayonini rivojlantirishning eng istiqbolli yoʻli boʻlishi mumkin.
Mana shunday yondashuvda taʻlim olish jarayoni markazining tayyor, toʻgʻri maʻlumotlar olish va ularni yodlab olishdan axborotni izlash, qayta ishlab chiqish va bir shakldan boshqa shaklga aylantirish koʻnikmalarini egallashga yoʻnalish sodir boʻladi. Zamonaviy talabalarning bilim olish manbalarini kuzatadigan boʻlsak, unda oʻqituvchi eng muhim manba boʻlib qolayotganligi yaqqol koʻzga tashlanadi. Aynan ungagina muhim rol — oʻquvchiga aniq bir fan boʻyicha bilim berish, klassifikatsiyalash, oʻzgartirish tizimini berish roli yuklatiladi. Har bir fan boʻyicha mazmunli qadriyatli yoʻnalishlar tizimini yaratish va oʻquvchiga yetkazish — oʻqituvchining eng asosiy funksiyasi hisoblanadi va shunday boʻlib qolmoqda.
Agar darsliklar va oʻquv qoʻllanmalarida maktab dasturi boʻyicha tegishli minimum bilimlar jamlangan holda berilganligini va nazorat hamda imtihon biletlari savollari bilan uzviy bogʻliqligini eʻtiborga oladigan boʻlsak, unda talabalar darsliklar hamda qoʻllanmalar materiallariga tayanib, bilim olishga intilganlar. Bilimlarini baholashda tortishuvlarda ular mana shunday manbalarga asoslanishlari osonroq, mustaqil ifodalar, umumlashtirishlar va shunga oʻxshash koʻp mehnat talab qiluvchi harakatlarga xojat boʻlmagan.
Keyingi vaqtda, shaxsiy kompyuterlardan keng foydalanish bilan internet va maxsus oʻquv kompyuter dasturlari orqali bilim olish keng
rivojlanmoqda. Internet manbaidan olingan bilimlar ishonchliligini baholashni talab qiladi. Axborot olish manbalariga ishonch masalasi oʻqitishning anʻanaviy
metodlarida umuman muhokama qilinmaydi. Internet va ommaviy axborot vositalarining taʻlim tizimi, oʻquvchi va oʻqituvchilar dunyoqarashiga taʻsiri haqida koʻplab fikrlar mavjud. Darslik va dasturlar mualliflarining, muxbirlar hamda sharhlovchilar va boshqalarning bilib yoki bilmay yoʻl qoʻygan kamchiliklari borliqni toʻgʻri anglashda taʻsir koʻrsata oladi.
Turli axborot olish manbalarini haqiqiy oʻquv jarayoniga kiritish, ushbu bilim manbalariga ishonchni baholash, boshqa, yanada ishonchli manbalarni topa bilish talabalarning mustaqil ishlashga qiziqishlarining oʻsishiga olib kelishi kerak. Turli manbalardan olingan bilimlarni solishtirish va umumlashtirish, ularni ijodiy qayta ishlab chiqishni bilish ham juda muhim boʻlib hisoblanadi. Baʻzan bilimlar sinovi sifatida taklif etiladigan oʻquvchining tanlangan mavzu boʻyicha referat tayyorlash oʻrniga (referat nima, uni yozish qoidalari, referatlar bilan toʻgʻri ishlash uchun boshqa zarur maʻlumotlar maktab dasturi doirasida oʻrganilmaydi) va oqibatda, odatda internetdan topilgan tayyor referatlarni oddiy koʻchirib olish sodir boʻladi. Oʻz fikrini ifoda etish va bayon etish oʻrniga oʻquvchi boshqalarning fikrlarini koʻchirib olib va anglab yetmagan holda oʻzinikidek koʻrsatish bilan almashtiriladi.
Faqat turli axborot manbalari bilan ishlash sohasida maxsus metodik ishlanmalar, shu jumladan, texnik vositalar (kompyuter, televizor va boshqalar)da taqdim etilgan materiallar yordamida mana shu kabi muammolar-ning oldini olish mumkin. Ushbu yoʻnalishda taʻlim bilan birlashtirilgan mediataʻlim sohasida tadqiqotlar olib borilmoqda.
Turli maktab fanlari bilan birlashtirilgan mediataʻlim standartini ishlab chiqish — katta axborot muhitida pedagoglar va talabalarni hayotga tayyorlashda katta, ahamiyatli hissa hisoblanadi. Mediataʻlim maqsadlari quyidagi koʻrinishda ifoda etiladi:
ommaviy axborot vositalari (OAV) orqali beriladigan axborotlarni tushunish va qayta ishlash, keng talqin etishga oʻrgatish;
ijodiy fikrlashni, u yoki bu xabarning yashirin mazmunini tushunishni,
salbiy mazmunli axborotlardagi yoshlarning ongini oʻzgartirishga harakatlariga qarshilik qilishni bilishni rivojlantirish;
• maktabdan tashqari axborotlarni umumiy tayanch taʻlim mazmunida fan sohasidagi bilim va malakalarda shakllantiriladigan tizimga kiritish;
• talab etiladigan axborotni topish, tayyorlash, yetkazish va qabul qilish malakasini shakllantirish.
Ushbu vazifalar ikki oʻzaro bogʻliq boʻlgan sohalarda tadqiqotchilik va amaliy ishlar: bir tomondan, maktab dasturi fanlarini oʻqitish sohasidagi metodik ishlar, axborot va kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) sohasidagi metodik ishlar olib borilishini koʻzda tutadi. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish bilan bogʻliq vazifalar guruhi maktab dasturi tayanch fanlaridan alohida ekanligi va texnik vositalardan toʻgʻri foydalanish malakasini talab etishi tushunarli holdir. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini ishlab chiqish va qoʻllash zamonaviy maktabda taʻlim samaradorligini oshirish muhim yoʻllaridan biri boʻlib qolmoqda. Shu bilan birga, axborot texnologiyalarining va demak, ularni taʻminlash texnik vositalarining ahamiyatli roli, zamonaviy jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi omili sifatida tan olingan va bunga shubha yoʻq.
Oʻqituvchi va oʻquvchi zamonaviy axborot texnik va texnologik imkoniyatlarini qayerda va qanday oʻrganishi kerak? Ushbu masalalarni hal etishda «Informatika» fani asos boʻlib qolmoqda. Zamonaviy informatikaning roli va oʻrnini faqat hisoblash texnikasi vositalari bilan maʻlumotlarni qayta ishlash texnik vositalari va metodlarini oʻzlashtirishdan iborat deb hisoblab boʻlmaydi. Umuman, informatikani texnik taʻminlashni faqat kompyuterlar bilan chegaralash toʻgʻri emas. Zamonaviy dunyoning axborot muhiti boshqa texnik vositalardan, masalan, televizorlar va videomagnitofonlar, foto va videokameralar, telefon apparatlari va koʻplab boshqalar ham foydalanadi. Texnika bilan ishlash qoidalarini, turli qurilmalarning oʻzaro bogʻliqliklarini va kompleks foydalanishni oʻrganish, axborot bilan va uni qayta ishlash texnik vositalari bilan ishlashda huquqiy maydonini bilish - «Informatika» fanining ajralmas qismi hisoblanadi.
Informatikaning rivojlanishi va uning metodlari hamda modellarining deyarli barcha maktab fanlariga asta-sekin uzviy kirib borishi anʻanaviy kurslar tuzilishining oʻzgarishiga olib keladi. Oʻqituvchining fan haqida tizimli tasavvurining «loyihachisi» sifatidagi roli qoladi va yanada ortib boradi, lekin shu bilan birga, talabalarning mustaqil ishlari hajmi ham ortib borishi kerak, bunda oʻqituvchi yoʻnaltiruvchi va maslahatchi sifatida ishtirok etadi. Talabalarning mustaqil ishlari texnika va tegishli texnologiyalardan ommaviy foydalanishni koʻzda tutadi. Shunda agar oʻquvchi informatika mashgʻulotlarida turli manbalar va maʻlumotlarni qayta ishlash texnologik qoidalari bilan ishlash tayanch koʻnikmalarini olsalar, fan oʻqituvchisi ushbu masalalarni hal etishga eʻtiborni kuchaytirishi kerak, «Pedagogik dasturiy vositalar» mashgʻulotida talabalarning olgan bilim va malakalarini oʻz predmeti sohasida qoʻllashi mumkin.
Shu tariqa, oʻquvchi axborotni izlaydi, anglab yetadi, oʻzgartiradi; koʻplab texnika manbalaridan foydalanib, shunday ishlarni tez, sifatli bajarish imkonini beradi; oʻqituvchi talabalarning olgan bilimlarini umumlashtiradi, tizimlashtiradi, ularning ishlarini boshqaradi, yoʻnaltiradi, yordam koʻrsatadi, tuzatib boradi.
Xulosa qilib aytganda, taʻlim jarayoni shunday tashkil etilganda, texnik vositalar mustaqil ahamiyatga ega boʻladi, texnik vositalar uning toʻla huquqli tarkibiy qismi boʻlib qoladi. Texnik vositalardan foydalanish har bir oʻquvchiga individual yondashuvni taʻminlashi va turli darajadagi murakkablikka ega topshiriqlarni ishlab chiqish, individual qobiliyati hamda tayyorgarligiga qarab bir mashgʻulot doirasida turli talabalarga taklif etishni taʻminlashi mumkin boʻladi.
Oʻquv fanlari boʻyicha elektron oʻquv vositalarining yaratilishi mazkur fanlarni oʻqitishda zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish imkoniyatini yanada kengaytiradi. Bu oʻz navbatida, talabalarning
mazkur fanlar boʻyicha bilimlarini chuqur oʻzlashtirishlarining asosiy omili boʻlib, taʻlim-tarbiya sifati va samaradorligini oshiradi. Ayni shunday saʻy-harakatlar amalga oshirilishi taʻlim jarayoniga zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini keng tadbiq etishni yanada jadallashtirish, professor-oʻqituvchilarni ilgʻor pedagogik bilimlar va texnologiyalar bilan qurollantirish, ularning mahoratini oshirish, xorijiy oliy taʻlim muassasalari tajribasini chuqur oʻrganish hamda ulardagi samarali usul va vositalarni milliy taʻlim tizimimizga joriy etish imkonini yaratadi. Multimedia - gurkirab rivojlanayotgan zamonaviy axborotlar texnologiyasidir. Uning ajralib turuvchi belgilariga quyidagilar kiradi: axborotning xilma-xil turlari: anʻanaviy (matn, jadvallar, bezaklar va boshqalar), original (nutq, musiqa, videofilmlardan parchalar, telekadrlar, animasiya va boshqalar), turlarini bir dasturiy maxsulotda integrasiyalaydi. Bunday integratsiya axborotni ruyxatdan utkazish va aks ettirishning turli qurilmalari, muayyan vaqtdagi ish, oʻz tabiatiga koʻra statik boʻlgan matn va grafikadan farqli ravishda, audio va videosignallar faqat vaqtning maʻlum oraligʻida koʻrib chiqiladi. Video va audio axborotlarni kompyuterda qayta ishlash va aks ettirish uchun markaziy prosessor tez xarakatchanligi, maʻlumotlarni uzatish shinasining oʻtkazish qobiliyati operativ va video-xotira, katta sigimli tashqi xotira, xajm va kompyuter kirish-chiqish kanallari boʻyicha almashuvi tezligini taxminan ikki barovar oshirilishi talab etiladi, “inson-kompyuter” interaktiv muloqotining yangi darajasi, bunda muloqot jarayonida foydalanuvchi ancha keng va xar tomonlama axborotlarni oladiki, mazkur xolat taʻlim, ishlash yoki dam olish sharoitlarini yaxshilashga imkon beradi. Multimedia vositalari asosida talabalarga taʻlim berish va kadrlarni qayta tayorlashni yoʻlga qoʻyish xozirgi kunning dolzarb masalasidir. Multimedia tushunchasi 90-yillar boshida xayotimizga kirib keldi. Uning oʻzi nima degan savol tugʻladi? Koʻpgina mutaxasislar bu atamani turlicha tahlil qilishmoqda. Bizning fikrimizcha, mulʻtimedia bu informatikaning dasturiy va texnikaviy vositalari asosida audio, video matn, grafika va animasiya effektlari asosida oʻquv materiallarini talabalarga yetkazib berishning mujassamlangan holdagi
koʻrinishidir. Rivojlangan mamlakatlarda oʻqitishning usuli hozirgi kunda taʻlim sohasi yoʻnalishlari boʻyicha tadbiq qilinmoqda. Hatto har bir oila multimedia vositalarisiz xordiq chiqarmaydigan boʻlib qoldi. Multimedia vositalarining 81-yildagi yalpi oboroti 4 miliard AQSh dollarini tashkil qilgan boʻlsa 94-yil esa 16 milliard AQSh dollarini tashkil qildi. Hozirgi kunda esa sotilayotgan har bir kompyuterni mulʻtimedia vositalarisiz tasavvur qilib bolmaydi. Kompyuterlarning 70-yillarda taʻlim sohasida keng qoʻllash yoʻlida urinishlar zoye ketganligi avvalambor ular unumdorligining nihoyatda pastligi bilan bogʻliq edi. Amaliyot shuni kursatmoqdaki, multimedia vositalari asosida talabalarni oʻqitish ikki barobar unumli va vaqtdan yutish mumkun. Multimedia vositalari asosida bilim olishda 30% gacha vaqtni tejash mumkin boʻlib, olingan bilimlar esa xotirada uzoq muddat saqlanib qoladi. Agar talabalar berilayetgan materiallarni kurish asosida qabul qilsa, axborotni xotirada saqlash 25-30%oshadi. Bunga qushimcha sifatida oʻquv materiallari audio, video va grafika kurinishda mujassamlashgan xolda berilsa, materiallarni xotirada saqlab qolish 75% ortadi. Multimedia vositalari asosida talabalarni oʻqitish quyidagi afzalliklarga ega: a) berilayotgan materiallarni chuqurroq va mukammalroq oʻzlashtirish imkoniyati bor; b) taʻlim olishning yangi sohalari bilan yaqindan aloqa qilish ishtiyoqi yanada ortadi: v) taʻlim olish vaqtining qisqarish natijasida, vaqtni tejash imkoniyatiga erishish; g) olingan bilimlar kishi xotirasida uzoq saqlanib, kerak bulganda amaliyotda qoʻllash imkoniyatiga erishiladi. Informatika va axborot texnologiyalari fundamental fan sifatida kompyuter axborot tizimlari negizida istalgan obʻektlar bilan boshqaruv jarayonlarini axborot jihatidan taʻminlashni barpo etish metodologiyasini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Shunday fikr ham mavjudki, fanning asosiy vazifalaridan biri — axborot tizimlari nima, ular qanday oʻrinni egallaydi, qanday tuzilmaga ega boʻlishi lozim, qanday ishlaydi, uning uchun qanday qonuniyatlar xos ekanligini aniqlashdir. Yevropada informatika sohasida quyidagi asosiy ilmiy yoʻnalishlarni ajratib koʻrsatish mumkin: tarmoq tuzilmasini ishlab chiqish, kompyuterli integratsiyalashgan jarayonni ishlab chiqarish, iqtisodiy va tibbiy informatika, ijtimoiy sugʻurta va atrof-muhit informatikasi, professional axborot tizimlari.
Multimedia tizimining paydo boʻlishi taʻlim, fan, sanʻat, kompyuter treninglari, reklama, texnika, tibbiyot, matematika, biznes, ilmiy tadqiqot kabi bir qancha kasbiy sohalarda revolyutsion oʻzgarishlar yuzaga kelishiga olib keldi. Multimedia vositalarini taʻlimda qoʻllash quyidagilarga imkoniyat yaratadi:
|