Energiya resurslaridan foydalanish

|
Energiya resurslaridan foydalanish
|
bet | 2/7 | Sana | 01.12.2023 | Hajmi | 293,92 Kb. | | #109197 |
Bog'liq Elektr energiyani ishlab chiqarish, uzatish va taqsimlash 1.2. Energiya resurslaridan foydalanish
Energiya – tabiat hodisalari, madaniyat va insoniyat hayotining umumiy asosidir. Shu bilan bir qatorda energiya materiya harakati turli ko‘rinishlarining miqdoriy ko‘rsatkichidir. Turi bo‘yicha energiya kimyoviy, mexanik, elektrik, yadro va h.k. larga bo‘linadi. Inson tomonidan foydalanish mumkin bo‘lgan energiya energiya resurslari deb ataluvchi moddiy obyektlarda mavjuddir.
Barcha turdagi energiya resurslaridan amaliy ehtiyojlarda juda ko‘p miqdorda foydalanuvchilari asosiy energiya resurslari deb yuritiladi. Ularga ko‘mir, neft, gaz kabi organik yoqilg‘ilar, shuningdek, daryolar, dengizlar va okeanlar, quyosh, shamol, yer tubining issiqlik (geotermal) energiyalari kiradi.
Energiya resurslari qayta tiklanuvchi va qayta tiklanmaydigan turlarga bo‘linadi. Yangilanuvchi energiya resurslariga uzluksiz ravishda tabiat tomonidan tiklanib turuvchi energiya resurslari (suv, shamol va h.k.) kiradi. Yangilanmas energiya resurslariga oldindan tabiatda jamlangan, ammo hozirgi geologik sharoitlarda paydo bo‘lmaydigan energiya resurslari (masalan, ko‘mir) kiradi.
Tabiatda bevosita olinuvchi energiya (yoqilg‘i, suv, shamol, yerning issiqlik energiyasi, yadro energiyasi va h.k.) birlamchi energiya, uni inson tomonidan maxsus qurilmalarda o‘zgartirish natijasida paydo bo‘lgan energiya ikkilamchi energiya deyiladi.
O‘z nomlanishida elektr stansiyalari foydalanuvchi birlamchi energiya turini ifodalaydi. Masalan, issiqlik elektr stansiyasi (IES) issiqlik energiyasi (birlamchi energiya)ni elektr energiyasi (ikkilamchi energiya)ga aylantiradi, shuningdek, gidroelektr stansiyasi (GES) suv energiyasini elektr energiyasiga, atom elektr stansiyasi (AES) atom energiyasini elektr energiyasiga aylantiradi.
Lozim bo‘lgan turdagi energiyani olish va u bilan iste’molchilarni ta’minlash energetik ishlab chiqarish jarayonida amalga oshiriladi. Bu jarayonni besh bosqichga ajratish mumkin.
Energiya resurslarini olish va konsentratsiyalash: yoqilg‘ini qazib olish va tayyorlash, gidrotexnik inshootlar yordamida naporni vujudga keltirish va h.k.
Energiya resurslarini o‘zgartiruvchi qurilmalarga uzatish: bu quruqlikda va suvda tashish orqali yoki suv, gaz va h.k.larni trubalarda haydash orqali amalga oshiriladi.
Birlamchi energiyani ikkilamchi mavjud sharoitlarda taqsimlash va iste’mol qilish uchun qulay bo‘lgan energiya turiga (odatda elektr va issiqlik energiyalariga) o‘zgartirish.
O‘zgartirilgan energiyani uzatish va taqsimlash.
Energiyani uzatilgan va o‘zgartirilgan ko‘rinishlarda iste’mol qilish.
Agar qo‘llaniluvchi birlamchi energiya resurslari energiyasini 100% deb qabul qilsak, unda foydali ish bajaruvchi energiya faqat 3540% ni tashkil etadi, qolgan qismi isrof bo‘ladi. Isrofning asosiy qismi issiqlik energiyasiga to‘g‘ri keladi.
Energiya isrofi hozirgi davrda mavjud bo‘lgan energetik mashinalarning texnik xarakteristikalari bilan belgilanadi.
Turli energiya resurslari Yer sharining mintaqalari va davlatlarida nojinsli joylashgan. Ularning ko‘p mavjud bo‘lgan joylari ko‘p iste’mol qilish joylari bilan mos kelmaydi. Jahonda mavjud neft zaxiralarining yarmidan ko‘pi Yaqin va O‘rta Sharq mintaqalarida joylashgan bo‘lib, u yerdagi iste’mol jahondagi o‘rtacha ko‘rsatkichga nisbatan 4-5 baravar pastdir.
O‘zbekiston Respublikasi hududining 60% qismi neft va gaz zaxiralari va ulardan foydalanish bo‘yicha istiqbolli hisoblanadi. Uzoq yillardan buyon olib borilgan qidiruvlar hamda geologiya-geofizika izlanishlari asosida Respublika hududi beshta neft-gazlilik mintaqalarga (Ustyurt, Buxoro-Xiva, Janubiy-G‘arbiy Hisor, Surxondaryo va Farg‘ona) bo‘lingan bo‘lib, ularda neft va kondensatning umumiy resursi 5780 mln. tonnani tashkil etadi.
O‘zbekiston Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi orasida uglevo-
dorodli yoqilg‘i mahsulotlarini qazib olish suratini pasaytirmagan, balki ularni ishlab chiqarish hajmini mustaqillik yillarida yanada oshirgan yagona davlatdir.
1991-yilgacha Respublikaning neft mahsulotlariga bo‘lgan talabining 75% qismi import hisobiga qoplangan bo‘lsa, 1995-yilga kelib neft va kondensatni yillik qazib olish 1,5 mln. tonnadan 7,6 mln. tonnagacha oshirilgan.
Respublika bo‘yicha qazib olinayotgan neftning 90% qismi Buxoro-Xiva mintaqasiga to‘g‘ri kelmoqda.
|
| |