nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Tebranish konturidagi kondensatordagi elektr zaryadi

|
Tebranish konturidagi kondensatordagi elektr zaryadi
|
bet | 38/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarTebranish konturidagi kondensatordagi elektr zaryadi q = 10–3 · cos100πt (C) qonuniyat bo‘yicha o‘zgarmoqda. Konturda hosil bo‘layotgan elektromagnit tebranishlari chastotasini toping.
A) 100 Hz; B) 100π Hz; C) 50 Hz; D) 50π Hz.
(C) qonuniyat bo‘yicha o‘zgarmoqda. Konturda hosil bo‘layotgan tok kuchining amplitudasini toping.
A) 10–3 A; B) 1 A; C) 10 A; D) πA.
Ideal tebranish konturida kondensator sig‘imini 9 marta kamay- tirilsa, konturning tebranish chastotasi qanday o‘zgaradi?
3 marta kamayadi; B) 3 marta ortadi;
C) 9 marta kamayadi; D) 9 marta ortadi.
Ideal tebranish konturida elektromagnit tebranishlar hosil bo‘l- moqda. Bunda kondensatordagi elektr maydon energiyasining mak- simal qiymati 2 mJ ga, g‘altakdagi magnit maydon energiyasining maksimal qiymati ham 2 mJ ga teng bo‘ldi. Tebranish konturidagi to‘la energiya nimaga teng?
0 dan 2 mJ gacha o‘zgaradi; B) 0 dan 4 mJ gacha o‘zgaradi;
C) o‘zgarmaydi va 2 mJ ga teng; D) o‘zgarmaydi va 4 mJ ga teng.
Quyida keltirilgan grafiklardan qaysi birida o‘zgaruvchan elektr zanjirlaridagi sig‘im qarshilikning chastotaga bog‘liqligi keltirilgan?
XC
0 v
B) C) D)
Quyida keltirilgan grafiklardan qaysi birida o‘zgaruvchan elektr zan- jirlaridagi induktiv qarshilikning chastotaga bog‘liqligi keltirilgan?
XC
0
B) C) D)
|
| |
Mustaqil ish mavzu: Vaqt va daraja bo’yicha signallarni ifodalash Guruh

|
Mustaqil ish mavzu: Vaqt va daraja bo’yicha signallarni ifodalash Guruh
|
bet | 1/6 | Sana | 17.12.2023 | Hajmi | 232,33 Kb. | | #121809 |
Bog'liq Mustaqil ish mavzu Vaqt va daraja bo’yicha signallarni ifodalas
O’zbekiston Respublikasi Raqamli Texnologiyalar Vazirligi
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
MUSTAQIL ISH
Mavzu: Vaqt va daraja bo’yicha signallarni ifodalash
Guruh: 043-20
Bajardi: Komilov Botir Bahodir o’g’li
Tekshirdi: Azimova U
Toshkent 2023
Mavzu: Vaqt va daraja bo’yicha signallarni ifodalash
Reja:
Kirish
1. Vaqt doirasidagi asosiy operantlar 3. Signallarni spektr orqali ifodalash
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Kirish
Radiotexnika sohasida signallarning spektral va vaqtinchalik tasviri keng qo'llaniladi. Garchi signallar o'z-o'zidan tasodifiy jarayonlar bo'lsa-da, individual dasturlar tasodifiy jarayon va ba'zi bir maxsus (masalan, o'lchov) signallarini deterministik (ya'ni ma'lum) funktsiyalar deb hisoblash mumkin.
Ikkinchisi odatda davriy va davriy bo'lmaganlarga bo'linadi, ammo qat'iy davriy signallar mavjud emas. Agar signal shartni qondiradigan bo'lsa, davriy deb nomlanadi vaqt oralig'ida, bu erda T - nuqta deb nomlangan doimiy va k - har qanday butun son.
Davriy signalning eng oddiy misoli - bu garmonik tebranish (yoki qisqasi uchun garmonik). Bu erda amplituda, \u003d chastota, burchak chastota, harmonikaning boshlang'ich fazasi.
Radiotexnika nazariyasi va amaliyoti uchun harmonika tushunchasining ahamiyati bir qator sabablar bilan izohlanadi: harmonik signallar statsionar chiziqli elektr zanjirlari (masalan, filtrlar) orqali o'tayotganda o'zlarining shakli va chastotasini saqlab qoladi, faqat amplituda va fazani o'zgartiradi; harmonik signallarni osongina yaratish mumkin (masalan, LC avtomatik generatorlari bilan).
|
| |
1- laboratoriya ishi texnik voltmetrlarni qiyoslash ishdan maqsad

|
1- laboratoriya ishi texnik voltmetrlarni qiyoslash ishdan maqsad
|
bet | 1/5 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 431,73 Kb. | | #109846 |
Bog'liq 1-lab metrologiya
1- LABORATORIYA ISHI
TEXNIK VOLTMETRLARNI QIYOSLASH
Ishdan maqsad: texnik voltmetrlarni namunaviy voltmetr bilan solishtirish usuli yordamida qiyoslashni o‘rganish.
Vazifa: Laboratoriya qurilmasi maketi bilan tanishish.
Asboblar va qurilmalar
1. Tok manbai (laboratoriyaga oid).
2. Qiyoslanayotgan voltmetr (ixtiyoriy tanlash).
3. Namunaviy voltmetr (ixtiyoriy tanlash).
Nazariy qism
Elektr o‘lchashlar - elektrik kattaliklarni masalan, tok kuchi, kuchlanish, quvvatlar hamda noelektrik bo‘lgan kattaliklar, masalan harorat, bosim, suyuqliklar va gaz, rN va shunga o‘xshash boshqa kattaliklarni sarf-xarajatlarini o‘lchash uchun qo‘llaniladi. Elektr o‘lchashlar quyidagilarni: bitta asbobda o‘lchanadigan o‘lchashni yuqori aniqligini; yuqori sezuvchanlikni; qiymatlarni katta diapazonini; o‘lchash natijalarini katta masofalarga uzatish imkoniyatini; tezda bo‘lib o‘tuvchi jarayonlarning parametrlarini o‘lchash imkoniyatlarini; o‘lchash natijalarini elektron hisoblash mashinalari (EHM)ga kiritish qulayligini ta’minlaydi.
Elektr o‘lchash vositalari na faqat o‘lchash ma’lumotlarini olish uchun qo‘llaniladi, balki maxsus moslamalardan (ko‘rsatgichlar) foydalangan holda, texnologik jarayonlarning asosiy parametrlarini boshqarib turish uchun ham ishlatiladi.
Elektr o‘lchash asboblarining tasnifi
Elektr o‘lchash asboblari deganda, ularning yordamida ma’lum bir elektrik kattaliklarni kuzatish, qabul qilish asosida ma’lumotlar signali ishlab chiqiladigan o‘lchash vositalari nazarda tutiladi. Ma’lumotlarni olish va qayd qilish uslublariga ko‘ra elektr o‘lchash asboblari ikki guruhga ajratiladi: shkalali va elektron (raqamli) o‘lchash asboblariga bo‘linadi.
Shkalali o‘lchash asboblari — ko‘rsatish miliga ega bo‘lib, o‘lchangan elektrik kattaliklarning qiymati asbobning shkalasi bo‘yicha aniqlanadi.
Elektron (raqamli) o‘lchash asboblarida o‘lchanadigan kattalik, raqamli tabloda son ko‘rinishida chiqarib beriladi va shu asosda aniqlanadi. Elektr o‘lchash asboblari o‘zining tuzilishi va ishlash prinsiplariga ko‘ra quyidagi asosiy turlarga bo‘linadilar:
1. Magnitoelektrik tizimdagi o‘lchash asboblari;
2. Elektromagnit tizimdagi o‘lchash asboblari;
3. Elektrodinamik tizimdagi o‘lchash asboblari;
4. Elektrostatik tizimdagi o‘lchash asboblari.
|
| |
Yangi mavzuni mustahkamlash

|
Yangi mavzuni mustahkamlash
|
bet | 3/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 306,85 Kb. | | #240917 |
Bog'liq 5-sinf ona tili 04.Sifat so’z turkumini takrorlash 2Yangi mavzuni mustahkamlash
Yangi mavzu “Mosini top”o`yini orqali mustahkamlanadi.Bunda o`quvchilarga 340-mashqdagi gaplar asosida tayyorlangan kartochkalar beriladi.Ular kartochkalarda berilgan gaplardagi nuqtalar o`rniga mos qo`shimchalarni yozishi kerak bo`ladi.
1.Otinbibi qari,jiddiy,(bo-,ser-,no-)…savlat xotin.
2.O`ymakor…(-gar,-li,-kor)gullari bilinmaydigan darjada o`chgan,qo`sh tabaqa…(-siz,-li,-dor)eski eshikka kiramiz.
Mashq shu tariqa bajariladi.Mashqni to`g`ri va aniq bajargan o`quvchilar rag`batlantiriladi.
So`ng 341-mashq “Kim chaqqon”usulidan foydalanib bajariladi.O`qituvchi har bir guruh uchun mashqni plakatlarga yozib kelgan bo`lishi kerak.Har bir guruhdan bittadan o`quvchi chiqib gaplarni o`qib sifat so`z turkumini topib tagiga chizadi va keyingi guruh a`zosiga qo`l berishi kerak bo`ladi.Mashqni birinchi bo`lib bajargan guruh kiktobchalar bilan rag`batlantiriladi.Bu usul orqali o`quvchilarning bilimi va chaqqonligi sinovdan o`tkaziladi.
Namuna:Hindubek turkiy,forsiy tillarni mukamaml o`rgangan ilmli ,ma`rifatli,dilkash kishi bo`lganligi uchun Boburning eng yaqin beklari qatoriga kirgan edi.
Baholash va rag`batlantirish:o`quvchilar javoblariga ko`ra rag`batlantiriladi.
Uyga vazifa:342-mashq
|
| |
Otilgan mavzuni mustahkamlash

|
Otilgan mavzuni mustahkamlash
|
bet | 2/3 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 306,85 Kb. | | #240917 |
Bog'liq 5-sinf ona tili 04.Sifat so’z turkumini takrorlash 2Otilgan mavzuni mustahkamlash uchun har bir guruhga Alisher Navoiyning”Mahbub-ul qulub” asaridan parcha yozilgan audio yozuvni eshittiriladi .Guruh a`zolari hikoyani eshitib unda ishtirok etgan sifat so`z turkumlarini topib aytadilar.Bu usul orqali o`quvchilarning xotirasi,salohiyati,eshitish qobiliyati va o`tilgan mavzu yuzasidan olgan bilimi sinovdan o`tkaziladi.
1-guruh uchun matn
Saxovatli insoniyat bog`ining hosildor daraxti,balki u daraxtning foydali mevasidir.Saxovat odamiylik mulkining mavj urib turgan dengizidir,balki u to`lqinli dengizning bebaho gavharidir.Saxovatsiz odam yog`insiz bahor bulutiga va hidi yo`q mushki-anbarga o`xshaydi.
2-guruh uchun matn
Mevasiz daraxt ham bir-u,o`tin ham bir;yog`insiz bulut ham bir-u,tutun ham bir.Saxovatsiz odamdan ichida gavhari bo`lmagan sadafning farqi yo`q;dursiz sadaf bilan qurib qolgan toshbaqa chanog`ining farqi yo`q…
Saxiy bulutdir ,xirmon-xirmon don hosili ,balki xazina beradi;baxil chumolidir,don-dun,mashoq teradi.
3-guruh uchun
Himmat ahlining ixtisosi saxovatdir;bu ulug` sifat pokiza kishilarga xosdir.Odam bir badan bo`lsa ,himmat uning jonidir;himmatlilardan olam ahli uchun yuz mimg sharaf va shukuh yetishadi.Himmatsiz kishi er sonida turmas;jonsiz badanni hech kim tirik demas.
Yangi mavzu bayoni
Dastlab o`qituvchi yangi mavzu yuzasidan inglizcha-o`zbekcha lug`at so`zlar bilan o`quvchilarni tanishtiradi.
Shirin-
Chiroyli-beatiful
Katta-
Yaxshi-
Oq-
Yangi mavzuni boshlashdan oldin o`quvchilarning sifat yasalishi bo`yicha olgan bilimlarini yodga solish uchun slaydlar namoyish etiladi.
Sifatlar tarkibiga ko`ra tub va yasama sifatlarga bo`linadi.
Asoa va so`z yasovchi qismdan iborat sifatlar yasama sifat sanaladi.Masalan,
foydali,achchiq
Tarkibida so`z yasovchi qo`shimcha ishtirok etmagan bo`lsa tub sifat sanaladi.Masalan,shirin,yaxshi,qora
Yasama sifatlar so`zga so`z yasovchi qo`shimcha qo`shish orqali yoki so`zga so`z qo`shish orqali hosil qilinadi
Dastlab darslikdagi kirish topshiriqlari bajartiriladi.Berilgan so`zlarni tarkibiy qismlarga ajratib,sifatlarni qanday yasalganligiga e`tibor beradilar.
Shirin,oq,katta,shirali,mazmundor,serunum,kamhosil,ko`ylakbop,xushfe`l
Qo`shma
sifatlar
kamhosil,ko`ylak-
bop,xushfe`l
Sodda yasama
sifatlar
shirali,mazmun-
dor,serunum
Tub sifatlar
shirin,oq,
katta
|
| |
mavzu. O‘ZGARUVCHAN TOK ZANJIRIDAGI AKTIV QARSHILIK

Biz yuqorida ayrim fizik kattaliklarning vaqtga bog‘liq holda o‘zgarishini grafik ravishda tasvirlashni ko‘rgan edik. Ularni tasvirlash uchun vektor dia- grammalar usuli ham keng qo‘llaniladi. Aytaylik, zanjirdagi tokning o‘zgarishi
i = Im cos (ω0t + φ0) tenglama bilan berilgan bo‘lsin.
Uzunligi Im ga teng bo‘lgan vektorni olib, uni soat strelkasiga teskari
yo‘nalishda aylanma harakatga keltiraylik. Bunda uning bir marta aylanishi
uchun ketgan vaqti, i kattalikning o‘zgarish davriga teng bo‘lsin. U holda
m vektorning vertikal o‘qdagi proyeksiyasi, i kattalikning oniy qiymatiga teng bo‘ladi.
3.8-rasm.
Kundalik turmushda va texnikada o‘zgaruvchan tok zanjirlariga turli iste’molchilar ulanadi. Dazmol, elektr lampochkasi, ventilator va h.k. Ularda elektr energiyasi issiqlik, yorug‘lik, mexanik va boshqa energiyalarga aylanadi. Bu iste’molchilar kuchlanish manbayiga ulanganda elektr toki o‘tishiga tabiatan turlicha qarshilik ko‘rsatar ekan. Ularning tabiatini o‘rganish uchun o‘zgaruvchan tok zanjiriga turli xarakterdagi iste’molchilarni ulab ko‘ramiz.
R
3.9-rasm.
Dastlab, o‘zgaruvchan tok zanjirida bizga oldindan ma’lum bo‘lgan R qarshilik ulangan holni qaraylik (3.9- rasm). Bu qarshilik aktiv qarshilik bo‘lsin. Aktiv qar- shilik deb atalishiga sabab undan tok o‘tganda elektr energiyasi boshqa turdagi (issiqlik, yorug‘lik va boshqa) energiyaga to‘liq aylanadi.
O‘tkazgich simlar orqali R qarshilik U kuchlanishga
ega bo‘lgan o‘zgaruvchan tok manbayiga ulangan bo‘lsin. U kuchlanish
u = Um cosωt (3–6)
qonuniyat bo‘yicha o‘zgarsin. Zanjirning bir qismi uchun Om qonunidan
foydalanib, R qarshilikdan o‘tayotgan tok kuchining oniy qiymatini topamiz
R
=
i = u
Um cos t R
= Im
cosω t.
Bunda: Im
= Um – tok kuchining amplituda qiymati. Shunday qilib, faqat aktiv
R
qarshilikdan iborat zanjirdagi tok kuchining o‘zgarishi
i = Im cosω t (3–7)
ko‘rinishda bo‘lar ekan.
Kuchlanishning (3–6) o‘zgarish tenglamasini tok kuchi uchun olingan (3–7) tenglama bilan solishtirilsa, aktiv qarshilikdagi kuchlanish va tok kuchining tebranishlari bir xil fazada bo‘ladi degan xulosaga kelinadi. Kuch- lanish va tok kuchi tebranishlarining grafiklari 3.10-rasmda keltirilgan.
I, u
Umax Imax
0
3.10-rasm.
Kuchlanish va tok kuchi tebranishlarining fazalari orasidagi munosabatni
vektor diagramma orqali ko‘rsatish mumkin (3.11-rasm).
Diagrammada o‘zgaruvchan tok kuchi amplitudasi bilan o‘zgaruvchan kuchlanish amplitudasi parallel vektor- lar ko‘rinishida tasvirlanadi, ular ora-
I
3.11-rasm.
Um = ImR
sidagi burchak, ya’ni tebranish fazalarining farqi nolga teng.
Kundalik turmushda iste’mol qilinadigan elektr kuchlanishining chasto- tasi 50 Hz ga teng. Bu degan so‘z cho‘g‘lama tolali elektr lampochkasi bir sekundda 100 marta o‘chib-yonadi. Lekin bizninig ko‘zimiz bir sekundda o‘rtacha 16 – 20 marta o‘zgargan jarayonni ilg‘amaganligi sababli biz lam- pochkaning o‘chib-yonganligini sezmaymiz. Shuning uchun o‘zgaruvchan tokning quvvatini bilish katta ahamiyatga ega.
|
Radioaktiv aylanishlar - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 96/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarRadioaktiv aylanishlar. Yuqoridagi reaksiyalardan ko‘rinib turibdiki, ular yordamida bir kimoviy elementlarni boshqasiga aylantirish va shu yo‘l bilan sun’iy ravishda radioaktiv elementlarni hosil qilish mumkin. Bunday reaksiyalarga radioaktiv aylanishlar deyiladi.
Umuman olganda, sun’iy va tabiiy radioaktivlik o‘rtasida hech qanday farq yo‘q. Chunki, izotopning xossalari uning hosil bo‘lish usuliga mutlaqo bog‘liq emas va sun’iy izotop tabiiy izotopdan hech qanday farq qilmaydi.
Gamma-nurlanish. Fransuz fizigi P. Villar 1900-yilda qo‘rg‘oshinni α va β-zarralar bilan nurlantirilganda qandaydir qoldiq nurlanish bo‘lishini aniqlagan. Bu nurlanish magnit maydon ta’sirida o‘z yo‘nalishidan og‘magan. Ionlashtirish qobiliyati ancha kichik, singish qobiliyati esa rentgen nurlarinikidan ham ancha kuchli bo‘lgan. Uni γ-nurlanish deb ataganlar.
γ-nurlanish ham rentgen nurlari kabi elektromagnit to‘lqinlardir. Ular faqat hosil bo‘lishi va energiyalari bilan bir-biridan farq qiladi. Agar rentgen nurlari orbital elektronlarning g‘alayonlanishi va tez elektronlarning tormozlanishining natijasi bo‘lsa, γ-nurlanish yadrolarning bir-biriga aylanishida hosil bo‘ladi.
Umuman olganda, yadro radioaktiv yemirilish yoki sun’iy ravishda yadrolarning bir-biriga aylanishi natijasida g‘alayonlangan holatga o‘tadi. U g‘alayonlangan holatdan asosiy holatga o‘tganida γ-nurlanish chiqaradi. Uning energiyasi bir necha kiloelektron-voltdan, bir necha million elektron-voltgacha bo‘lishi mumkin. γ-nurlanish moddadan o‘tganda uning dastlabki intensivligi ancha kamayadi. Bunga sabab – fotoeffekt, kompton effekti va elektron- pozitron juftligining hosil bo‘lishi.
Yadro reaksiyalarida qanday saqlanish qonunlari bajariladi?
Alfa-nurlanish deb nimaga aytiladi?
β-nurlanish deb nimaga aytiladi?
γ-nurlar qanday nurlar? U rentgen nurlaridan nimasi bilan farq qiladi?
|
| |
Giperonlar - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

|
Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar
|
bet | 98/111 | Sana | 12.01.2024 | Hajmi | 0,52 Mb. | | #135922 |
Bog'liq Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlarGiperonlar. Keyingi zarralar guruhi giperonlar deyiladi. Ularning
massalari 2180 me dan 3278 me gacha oraliqda bo‘ladi.
Rezonanslar. Keyingi paytlarda yashash davrlari juda kichik bo‘lgan
rezonanslar deb ataluvchi zarralar kashf qilindi. Ularni bevosita qayd qilishning iloji bo‘lmay, vujudga kelganini parchalanishida hosil bo‘lgan mahsulotlarga qarab aniqlanadi.
Umuman olganda, dastlabki paytlarda bor-yo‘g‘i bir nechtagina va materiyaning eng jajji g‘ishtchalari deb hisoblangan elementar zarralar keyinchalik, shu qadar xilma-xil va shu qadar murakkab bo‘lib chiqdi.
Antizarralar. Birinchi antizarra – elektronning antizarrasi (qarama- qarshi zarrasi) – pozitron kashf qilingandan so‘ng, boshqa zarralarning ham antizarrasi yo‘qmikan, degan savol tug‘ildi. Antiproton 1955-yilda mis nishonni protonlar bilan bombardimon qilish natijasida hosil qilindi. 1956-yilda esa antineytron kashf qilindi. Hozirgi paytda har bir zarraning o‘z antizarrasi, ya’ni massasi va spini teng, zaryadi esa qarama-qarshi bo‘lgan zarra mavjudligi aniqlangan.
Elektron va protonlarning antizarralari zaryadining ishorasi bilan farq qilsa, neytron va antineytron xususiy magnit momentlarining ishorasi bilan farq qiladi. Zaryadsiz zarralar foton, π0-mezonlarning o‘zlari va antizarralarining fizik xossalari bir xil.
Antizarralar to‘g‘risida ma’lumotga ega bo‘lgandan keyin o‘quvchida zarra va antizarra uchrashib qolsa, nima bo‘ladi, degan savol tug‘ilishi tabiiy. Ushbu savolga javobni keyingi satrlarda topasiz.
Modda va maydonning bir-biriga aylanishi. Elektronning o‘z antizarrasi – pozitron bilan uchrashuvi ularning elektromagnit nurlanish kvantiga aylanishiga va energiya ajralishiga olib keladi. Bu hodisa annigilatsiya deyiladi:
e– + e + → 2γ.
Nafaqat elektron va pozitron, balki barcha zarralar ham o‘z antizarralari bilan uchrashganda annigilatsiyaga kirishadi. Boshqacha aytganda, ular elektromagnit maydon kvantlariga (fotonlarga) aylanadi.
Ushbu holda annigilatsiya so‘zi uncha qulay tanlanmagan. Chunki u lotincha «yo‘qolish» degan ma’noni anglatadi. Aslida esa zarra va antizarra
uchrashganda hech qanday yo‘qolish ro‘y bermaydi. Barcha saqlanish qonunlari to‘la bajariladi. Materiya modda ko‘rinishidan elektromagnit maydon kvantlari ko‘rinishiga o‘tadi, xolos.
0
Energiyasi elektron va pozitronning tinchlikdagi energiyalari yig‘indisidan katta bo‘lgan γ-kvant Eγ > 2m c2 =1,02 MeV yadroning yonidan o‘tganida elektron-pozitron juftligiga aylanishi mumkin:
γ → e– + e +.
Elektron-pozitron juftligining paydo bo‘lishi va ularning annigilatsiyasi materiyaning ikki shakli (modda va maydon) o‘zaro bir-biriga aylanishlarini ko‘rsatadi.
|
| |
Masala yechish namunasi - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Quyidagi reaksiyada noma’lum mahsulot X ni toping.
Elementar zarralar. «Elementar» so‘zining lug‘aviy ma’nosi «eng sodda» demakdir. Garchi bugungi kungacha ma’lum zarralarni elementar deb atash uncha to‘g‘ri bo‘lmasa-da, dastlabki paytlarda kiritilgan bu iboradan hamon foydalaniladi.
Umuman olganda, zarralar endigina kashf qilina boshlanganda materiyaning eng kichik bo‘lakchasi sifatida qabul qilingan va chindan ham elementar deb hisoblangan. Lekin ularning ba’zilarining (jumladan, nuklonlarning) murakkab tuzilishga ega ekanligi keyinroq ma’lum bo‘lib qolgan. Hozirgi paytda 300 dan ortiq elementar zarralar mavjud. Ularning ko‘pchiligi nostabil bo‘lib, asta-sekin yengil zarralarga aylanadi.
Elektron. Birinchi kashf qilingan elementar zarra elektron hisoblanadi. Katod nurlarining xossalarini o‘rganayotgan J. Tomson, bu manfiy zaryadlangan zarra elektronlar oqimidan iborat ekanligini aniqladi. Bu voqea 1897-yil 29-aprelda ro‘y bergan edi va shu sana birinchi elementar zarra kashf qilingan kun hisoblanadi.
Foton. 1900-yilda M.Plank yorug‘likning foton deb ataluvchi zarralar oqimidan iborat ekanligini ko‘rsatdi. Foton
elektr zaryadiga ega emas, tinchlikdagi
massasi nolga teng, ya’ni foton yorug‘lik tezligiga teng tezlik bilan harakat holatidagina mavjud bo‘lishi mumkin.
Proton. 1919-yilda E.
Rezerford tajribalarida, azotning α-zarralar bilan bombardimon
qilinishi natijasida, vodorod atomining yadrosi proton kashf qilingan. U zaryadining miqdori elektronning zaryadiga teng bo‘lgan, musbat zaryadlangan zarradir. Massasi elektronning massasidan 1836 marta katta.
K-mezonlar. 1950-yillardan boshlab kashf qilinadigan zarralarning soni keskin ortib bordi. Bular qatoriga K-mezonlar ham kiradi.
Ularning zaryadi musbat, manfiy, nol bo‘lishi mumkin. Massalari esa 966–974 m
e atrofida.
X ortacha = x ortacha / x

|
X ortacha = x ortacha / x
|
Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 1,23 Mb. | | #244624 |
Bog'liq 2amaliyishsignal
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR VAZIRLIGI MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI
TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Kompyuter injiniringi fakulteti
Sun’iy intellekt kafedrasi
Tizimlar va signallar fanidan
2-TOPSHIRIQ
Mavzu: 3-4- amaliy mashg‘ulotlar yuzasidan Natijaviy signallar, diskret cosinus koeffisenti (DCT) jarayonlarini o‘rganish
Bajardi: 040-21-guruh talabasi
Komilov Ilhomjon
Tekshirdi: Mo’minov Elyor
Baho:_____
TOSHKENT 2024
public class SecondPdf {
public static void main(String[] args) {
int[] x = {2,5,7,8,9};
int[] y = {1,3,5,7,10};
double x_ortacha = 0, y_ortacha = 0;
for (int i = 0; i < x.length; i++) {
x_ortacha += x[i];
y_ortacha += y[i];
}
x_ortacha = x_ortacha / x.length;
y_ortacha = y_ortacha / y.length;
for (int i = 0; i < x.length; i++) {
System.out.println(((x[i] - x_ortacha) * (y[i] - y_ortacha)) / Math.sqrt(Math.pow((x[i] - x_ortacha), 2) * Math.pow((y[i] - y_ortacha), 2)));
}
}
}
|
| |
Alfa-nurlanish - Magnit maydon elektromagnit induksiya elektromagnit tebranishlar elektromagnit to‘lqinlar

Alfa-nurlanish. Atom yadrosidagi nuklonlar doimo harakatda va o‘zaro aylanishda bo‘ladi. Yadro ichida hosil bo‘ladigan eng barqaror mahsulot ikkita proton va ikkita neytrondan iborat bo‘lgan mahsulotdir. Yadro ichidagi energiya taqsimotida aynan shu zarra yadroning asosiy energiyasini o‘ziga olishi va ma’lum sharoitlarda α-zarra sifatida uni tark etishi mumkin.
Atom yadrosining α-zarra chiqarish bilan boshqa yadroga aylanishi alfa- nurlanish (yemirilish) deyiladi.
Z
Agar AX ona yadro bo‘lsa, α-nurlanish natijasida bu yadroning boshqa
yadroga aylanishi quyidagi sxema asosida ro‘y beradi:
AX → A4 Y + 4 α + (hv), (7–18)
Z Z2 2
bu yerda:
A4 Y – bola yadroning belgisi, 4 α – geliy ( 4 He) atomining yadrosi
Z2 2 2
Z2
(α-zarra), hv – g‘alayonlangan A4 Y – yadro chiqaradigan kvant.
(7–18) dan ko‘rinib turibdiki, α-nurlanish natijasida yadroning massa soni 4 ga, zaryadi esa 2 ta elementar musbat zaryadga kamayadi. Boshqacha aytganda, α-nurlanish natijasida kimyoviy elementning Mendeleyev elementlar davriy sistemasidagi o‘rni ikki katak chapga siljiydi. Bu hol siljish qoidasi deyiladi. U elektr zaryadi va massa soni saqlanish qonunlarining natijasidir.
Beta-nurlanish. Yadroda nuklonlarning bir-birlariga aylanishi bilan bog‘liq bo‘lgan boshqa o‘zgarishlar ham ro‘y beradi. Masalan, yadro elektronlar oqimini chiqarishi mumkin. Bu hol β-nurlanish (yemirilish) deb nomlanadi.
Siljish qoidasiga muvofiq, β-nurlanishda yadroning massa soni o‘zgar-
maydi:
Z Z+1 1
Ushbu ifodadan ko‘rinib turibdiki, β-nurlanish natijasida kimyoviy
element Mendeleyev davriy sistemasida bir katakka o‘ngga siljiydi.
|
Real vaqt operatsion tizimlari

Real vaqt operatsion tizimlari. Bu operativ tizim umumiy vazifali operativ tizimdan birinchi
navbatda shu bilan farq qiladiki, tizimga kelayotgan informatsiya albatta berilgan vaqt int
ervali
davomida ishlab bo„linishi kerak (bu vaqt intervallarini oshirish mumkin emas). Vazifasi
umumiy
bo„lgan OT ishining real vaqt OT ishidan yana bir farqi shundaki, birinchi OTda foydalan
uvchilar
masalalarining oqimi rejalashtirilgan va EHM operatori tomonidan sozlanadi, ikkinchi OTd
a esa
ishlov berishga so„rovlar istalgan vaqtda kelishi mumkin. Shuning uchun real vaqt operati
v tizimi
ba‟zi qo„shimcha imkoniyatlarni ta‟minlashi lozim, masalan doimiy masalalar yaratiladi.
Vazifasi
umumiy bo„lgan OTlarda qo„shimcha sarflarning salmoqli qismini initsiirlangan etapidagi vaqt s
arfi
tashkil qiladi; buni bajarishda OT masala yechilishi bo„yicha foydalanuvchining hamma is
taklarini
aniqlab (tanib) oladi, OXga zarur bo„lgan dasturni yuklaydi hamda uni bajarish uchun zarur bo„l
gan
resurslarni ajratadi. Real vaqt OTda esa bunday sarflarning oldini olishi mumkin, chunki
ularda
masalalar to„plami doim muayyan belgilangan, ya‟ni kelayotgan informatsiyaga ishlov berish uc
hun
zarur bo„lgan dasturlar, tashqi qurilmalar, ma‟lumotlar oldindan aniqlangan va ular so„rov
lar
tushgunigacha tayyorlab qo„yilishi mumkin. Bunday bir marta initsiirlangan masalalar real vaqt
OT
EHM OXda doim mavjud bo„ladi (ularni ishlashga so„rov tushdimi yoki yo„qmi, bundan
qat‟iy
nazar). Doimiy masalalardan tashqari real vaqt OT boshqa, doimiy bo„lmagan, masalalarni yarati
sh
imkonini beradi, lekin doimiy bo„lmagan masalalar pastroq ustuvorlikda bajariladi.
Real vaqt rejimida ishlayotgan HTlariga ishonchlilik bo„yicha yuqori talablar qo„yiladi. M
os
ravishda OT to„xtab qolish (сбой) yoki avariyali vaziyatlarni tezda topish va ulardan chiqish, no
soz
qurilmalarni uzish va rezervdagilarni ulash (bu haqda EHM operatoriga xabar berib)ni
ta‟minlaydigan vositalarga ega bo„lishi kerak.
Real rejim vaqtida ishlayotganda so„rovlar ishlov olish uchun navbat kutib qolishlari mumkin,
shu sababli OT bunday navbatlarni tashkil qilishi va belgilangan tartibga muvofiq ularga
xizmat
ko„rsatishi lozim.
EHM yuki katta bo„lganda shunday vaziyat sodir bo„lishi mumkinki, bitta yoki bir necht
a
masala berilgan vaqt oralig„ida realizatsiya qilina olmaydi. Bu holda OT «avariyali masal
alar»
ustuvorliklarini dinamik o„zgartirish imkoniyatiga ega bo„lishi kerak. Bu masalalar yechilg
andan
so„ng ustuvorliklarning dastlabki qiymatlari qayta o„rnatiladi.
|
Zamonaviy elektronika elementlarini tigel yordamida o‘stirish usullari

|
Zamonaviy elektronika elementlarini tigel yordamida o‘stirish usullari
|
bet | 21/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi mZamonaviy elektronika elementlarini tigel yordamida o‘stirish usullari
O‘stirish usullari ko‘p bo‘lib ulardan asosiylari jumlasiga quyidagilar kiradi:
toza moddalardan va legirlangan kirishmali o‘ta to‘yingan eritmalardan o‘stirish;
eritmalardan o‘stirish;
bug‘ fazasidan o‘stirish.
2.7. Asosiy va asosiy bo‘lmagan tashuvchilarning konsentratsiyasi
Agar elektronlarni gaz molekulalariga o‘xshatsak, u holda energiyaga ega bo‘lgan intervalda harakat qiluvchi birlik hajmda elektronlar soni:
(2.27) ga teng bo‘ladi.
Bundan ko‘rinadiki, Fermi energiyasi qattiq jismlardagi erkin elektronlarning konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘lar ekan.
Harorat absolyut noldan farqli bo‘lganda, elektronlar dan yuqori energetik holatlarda ham bo‘la oladilar. Chunki, ular issiqlik energiyasi hisobiga past energetik holatdan yuqori energetik holatlardan biriga ko‘tarila oladi. Bunday hollarda, elektronning Fermi energetik satxida bo‘lish ehtimoli 1/2 ga teng, undan yuqori energetik holatlarda bo‘lish ehtimoli esa noldan farqlidir. berilgan energetik holatda elektronning turish ehtimolini ifodalagani sababli:
(2.28)
shu energetik holatning elektrondan holi bo‘lish ehtimolini beradi. ( uchun quyidagi ifodani olamiz:
(2.29)
Bu funksiya energiyasi bo‘lgan energetik holatda teshiklarning bo‘lish ehtimolini ko‘rsatadi. Yarim o‘tkazgichlardagi harakatchan teshiklar ana shu taqsimot funksiyasiga bo‘ysunadilar.
Endi ba’zi xususiy holatlarni ko‘rib chiqaylik. bo‘lsin. U holda, deb hisoblash mumkin. Natijada Fermi — Dirak taqsimoti:
(2.30)
Maksvell — Bolsman agar kristallardagi harakatchan elektronlarning kvant nazariyasiga bo‘ysunishini hisobga olsak, dn soni quyidagi ifoda bilan aniqlanadi:
(2.31)
Haqiqatan, birlik hajmdagi barcha elektronlar soni (2.31) ga asosan:
(2.32)
Agar deb hisoblasak, va 2.32) ifodada:
ekanligini e’tiborga olsak,
(2.33)
Bundan,
(2.34)
|
| |
– MA’RUZA. MAVZU: AVTOMATLASHTIRILGAN LOYIHALASHNING TEXNIK

5 – MA’RUZA. MAVZU: AVTOMATLASHTIRILGAN LOYIHALASHNING TEXNIK VOSITALARI. PROTSESSORLAR ........................................................................................................................ .......................... 29 5.1.
U
MUMIY HOLATLAR
......................................................................................................................................... 29
5.2.
A
VTOMATLASHTIRILGAN LOYIHALASHDA FOYDALANILADIGAN
HT
HAQIDA UMUMIY MA
‟
LUMOTLAR
........... 31
5.3.
EHM
APPARAT VOSITALARI VA TIZIMLARI
....................................................................................................... 32
6 – MA’RUZA. MAVZU: AVTOMATLASHTIRILGAN LOYIHALASHNING TEXNIKA VIY VOSITALARI. XOTIRADA SAQLOVCHI QURILMALAR ................................................... ........................... 46
6.1.
X
OTIRADA SAQLOVCHI QURILMA
(XQ) ............................................................................................................ 46
6.2.
K
ESH
-
XOTIRA
................................................................................................................................................... 47
6.3.
O
PERATIV XOTIRA
............................................................................................................................................ 48
6.4.
O
PERATIV XOTIRA TEZKORLIGI
......................................................................................................................... 49
ALTning texnikaviy ta’minoti

|
ALTning texnikaviy ta’minotiBog'liq Toshkent davlat texnika universiteti-fayllar.org2.4. ALTning texnikaviy ta’minoti
ALTning texnikaviy ta‟minoti – avtomatlashtirilgan loyihalashni bajarish uchun mo„ljallangan
o„zaro bog„langan va o„zaro ta‟sir qiluvchi texnikaviy vositalar majmuidir.
ALTning istalgan hisoblash komplektlari quyidagilarni yetarli miqdorda o„z ichiga olishi
kerak: informatsiyani kiritish va chiqarish periferiya qurilmalari, grafik klanshetali va elektron pe
roli
grafikli va alfavitli-
raqamli displeylar (GD va ARD), har xil formatli yuqori aniqli rulonli va
planshetali grafquruvchilar, grafik informatsiyani kodlovchilar, skanerlar, printerlar, magnitl
i
disklarda to„plovchi (накопител)lar (MDT), lazerli disklarda to„plovchilar, 200...500 Gbay
t hajmli
«Vinchester» tipidagi disklardagi to„plovchilar (2003 yilgi holat), funktsional klaviaturalar,
informatsiyani mikrofilm va mikrofishlarga chiqaruvchi qurilmalar, yuqori darajadagi EHM
bilan
bog„lanish qurilmalari.
2.5. ALTning lingvistik ta’minoti
ALT lingvistik ta‟minoti asosini maxsus til vositalari (loyihalash tillari) tashkil qiladi; ula
r
avtomatlashtirilgan loyihalash protseduralarini va loyihaviy yechimlarni bayon qilish uchun
mo„ljallangan. Lingvistik ta‟minotning asosiy qismi – insonning EHM bilan muloqot qilis
h tillari.
Loyihalashning muammoli-
yo„nalgan tillari (MYT) loyihalashning algoritmik tillariga (Visual Basic,
Visual C++, Delphi, Java, Visual Fox Pro va sh.k.) o„xshash. Ba‟zi masalani yechish to
pshirig„i
asosan fizikaviy va funktsional mazmundagi original atamalarni o„z ichiga oladi. Masalani
ng
fizikaviy va funktsional bayonidani EHM uchun dasturlarga o„tish so„ngra translyator yor
damida
avtomatik ravishda amalga oshadi. Boshqa hollarda masalan, muhandislik tipidagi masalala
rni
yechishda, DT o„zida hisobiy matematik masalalarni yechish uchun yuqori darajali algorit
mik til
vositalarini va geometrik ob‟yektlarni modellashning maxsus til vositalarini birlashtiradi.
Yuqori
darajali algoritmik til translyatori zarur bo„lgan maxsus dasturlar bilan to„ldiriladi.
DTlar tillar deb nomlansa ham, amalda lingvistik va dasturaviy vositalar kompleksini ifod
a
etadi. Ular quyidagi vositalarni o„z ichiga olishi kerak: MYT terminal simvollarining to„p
lami;
MYTdan interpretatsiya qiluvchi; sintaksistik tahlil vositalari; direktivalarni paketlash vosit
alari;
MYT bazaviy funktsiyalarining kutubxonalari; MBBT bilan bog„lanish interfeysi.
Savollar
1. ALT matematik ta‟minotining asosini bayon qiling.
2. ALT dasturaviy ta‟minoti majmuini bayon qiling.
3. ALT informatsion ta‟minoti strukturasi va tarkibini bayon qiling.
4. ALT texnikaviy ta‟minotini izhor qiling.
5. ALT lingvistik ta‟minoti mohiyatini bayon qiling.
18
|
| |
Savollar - Toshkent davlat texnika universiteti

Savollar
1. ALT klassifikatsiyasining asosiy belgilarini bayon qiling.
2. Loyihalash ob‟yekti asosiy tushunchalarini bayon qiling.
3. Texnikaviy ta‟minot strukturasidagi darajalar haqida aytib bering.
4. ALTning boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar bilan o„zaro ta‟siri printsiplarini ta‟riflang.
22
4 – Ma’ruza. Mavzu: Loyihalash jarayonini formallashtirish
Ma’ruza rejasi:
1. Loyihalashning darajalari, aspektlari va bosqichlari
1.1. Loyihalash jarayoniga blokli-ierarxik yondoshuv
1.2. Loyihalash aspektlari
1.3. Loyihalash jarayonining tarkibiy qismlari
1.4. Pasayuvchi va ko„tariluvchi loyihalash
1.5. Tashqi va ichki loyihalash
1.6. Loyihaviy yechimlar va protseduralarni unifikatsiyalash
1.7. Loyihalanayotgan ob‟yektlar bayonlarining turlari va ular parametrlarining
klassifikatsiyasi
2. Namunaviy loyihaviy protseduralar
2.1. Loyihalashning namunaviy protsedura (masala, vazifa)larining klassifikatsiyasi
2.2. ALTda loyihalash rejimlari
Tayanch so‘zlar va iboralar
Ob‟yekt obrazi, tizim, nimtizim, elementlar, ierarxik darajalar, loyihalash ob‟yektlarini
abstraktsiyalash darajalari, pasayuvchi loyihalash, ko„tariluvchi loyihalash, texnikaviy ob‟y
ektning
matematik modeli, solinganlik (vlojennost).
4.1. Loyihalashning darajalari, aspektlari va bosqichlari
Texnikaviy ob‟yektni loyihalash qabul qilingan shaklida ushbu ob‟yekt obrazini yaratish, qayta
o„zgartirish va taqdim etish bilan bog„liq. Ob’yekt obrazi yoki uning tarkibiy qismlarining
obrazi
ijodiy jarayon natijasida inson tasavvurida yaratilishi yoki inson va EHMlarning o„zaro ta
‟siri
jarayonida qandaydir algoritmlar bo„yicha paydo bo„lishi mumkin. Istalgan holda, qandayd
ir
texnikaviy buyumni olish uchun jamiyat ehtiyojini aks ettiruvchi loyihalash uchun topshiri
q
mavjudligida loyihalash boshlanadi. Topshiriq u yoki bu ko„rinishda taqdim etiladi. Loyih
alash
natijasi vazifasini, odatda, berilgan sharoitlarda ob‟yektni tayyorlash uchun yetarli ma‟lum
otlarga
ega bo„lgan hujjatlarning to„la komplekti bajaradi. Bu hujjatnoma ob‟yektning natijaviy b
ayonini
ifodalaydi.
Birlamchi bayon natijaviy o„zgartirish oraliq bayonlarni tug„diradi, oraliq bayon – bu
loyihalashni tugatishni yoki uni davom ettirish yo„lini tanlash maqsadida ko„riladigan narsadir.
Informatsiya nuqtai nazaridan loyihalash – bu loyihalash ob‟yekti, ko„rilayotgan jabhadagi
bilimlarning holati, maqsadi (vazifasi) o„xshash bo„lgan ob‟yektlarni loyihalash tajribasi h
aqidagi
kiruvchi informatsiyani ma‟lum shaklda bajarilgan va ob‟yektni buyumda realizatsiya qilis
h uchun
uning bayoni keltirilgan loyihaviy-konstruktorlik yoki texnologik hujjatnoma ko„rinishidagi
chiquvchi informatsiyaga aylantirish jarayonidir.
|
Toshkent davlat texnika universiteti - bet 10

yaratilgan fayllardan shunday ma‟lumotlarni almashtirishga nisbatan, ko„proq vaqt talab
qilinadi.
Ma‟lumotlarni manipulyatsiya qiluvchi tillar yaratilgan; ular relyatsion algebraning hamma
operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. Ular orasida eng ko„p tarqalganlari – S
QL
(Structured Query Language –
so‘rovlarning strukturlangan tili) va QBE (Quere-By-
Example –
Operatsion tizimlar strukturasi va generatsiyasi

bo„lmaydi.
75
Turli HTlarida uzilishlarga ishlov berish turlicha va odatda apparat vositalari yordamida
amalga oshiriladi. Masalan, ba‟zi HTlarida buning uchun dastur holatining eski va yangi so„zi o
„rnini
almashtirish mexanizmidan, boshqalarida esa xotira va uzilishlar vektorini stekli tashkil qil
ishdan
foydalaniladi.
Masalalarni yechishni boshqarish asosiy funktsiya – uzilishlarga ishlov berishdan tashqari
boshqa: operativ xotirani dinamik taqsimlash, kiritish-
chiqarish operatsiyalarida ishtirok qilish;
masalalarni yuklash, vaqt xizmatini tashkil qilishni ham o„z ichiga oladi.
Operativ xotirani dinamik taqsimlash bo„yicha OTning asosiy vazifasi – uning bo„sh va band
bo„lgan zonalarini doimo hisoblab borish va fragmentatsiyani bartaraf qilishga intilishdadir
.
– MA’RUZA. MAVZU: ALT TA’MINOTI TURLARINING KOMPONENTLARI

3.2.
ALT
NING BOSHQA AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLAR BILAN O
„
ZARO TA
‟
SIRI
................................................ 20
4 – MA’RUZA. MAVZU: LOYIHALASH JARAYONINI
FORMALLASHTIRISH ....................................... 22
4.1.
L
OYIHALASHNING DARAJALARI
,
ASPEKTLARI VA BOSQICHLARI
....................................................................... 22
4.2.
N
AMUNAVIY LOYIHAVIY PROTSEDURALAR
...................................................................................................... 26
-rasm. Erkin elektronlar uchun holatlar zichligining energiyaga bog’liqligi

|
-rasm. Erkin elektronlar uchun holatlar zichligining energiyaga bog’liqligi
|
bet | 19/52 | Sana | 19.02.2024 | Hajmi | 1,96 Mb. | | #158642 |
Bog'liq O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi m16-rasm. Erkin elektronlar uchun holatlar zichligining energiyaga bog’liqligi.
Elektronning energiyasi bo‘lgan holatda bo‘lish ehtimolini bilan belgilaylik.(Ehtimollar nazariyasiga asosan bo‘ladi). U holda, energiyasi intervalda yotgan birlik hajmdagi elektronlar soni:
(2.17)
ga teng bo‘ladi. Bundagi Fermi — Dirak taqsimoti funksiyasidir. Shu funksiyaning analitik ifodasini topaylik.
Fermi — Dirak taqsimoti
Har bir energetik satxda gt energetik holat bo‘lsin. Bulardan tasi elektronlar bilan band qilingan bo‘lsa, u holda energiyasi bo‘lgan holatda elektronning bo‘lish ehtimolini beradi. Agar sistemadagi energetik satxlar soni t ga teng bo‘lsa, sistemaning to‘liq energiyasi quyidagiga teng bo‘ladi:
(2. 18)
Sistemadagi to‘liq elektronlar soni esa:
(2.19)
I- energetik satxda ni ta elektronning bo‘lish ehtimolini bilan belgilaylik: o‘z navbatida o‘ringa ta elektronni nechta usul bilan joylashtirishga bog‘liq bo‘ladi, ya’ni:
hamma energetik satxlar bo‘yicha elektronlarnnng taqsimlanish ehtimoli:
(2.20)
ga teng bo‘ladi.
Sistemaning erkin energiyasi:
F=E-TS (2.21)
muvozanat holatda minimum bo‘lish shartidan foydalanaylik. Ma’lumki, Bolsman formulasi ;
yoki,
(2.22)
Bunda, Bolsman doimiysi. (2.18) va (2.22) ni
(2.21) ga qo‘ysak:
(2.23)
Sterling formulasi:
dan foydalansak,
(2.24)
Bu ifodani orqli o‘zgaruvchi deb ko‘rib, differensiallasak,
(2.25)
ga ega bo‘lamiz. Endi, (2.19) ni differensiallab ixtiyoriy songa ko‘paytiramiz, so‘ngra uni (2.25) ga qo‘shib nolga tenglaymiz, ya’ni:
(2.26)
Bundan ko‘rinadiki, Fermi energiyasi qattiq jismlardagi erkin elektronlarning konsentratsiyasiga bog‘liq bo‘lar ekan.
Yarim o‘tkazgichlarda elektronlar va teshiklar konsentratsiyasi dan kam bo‘lsa, Maksvell Bolsman taqsimot funksiyasiga bo‘ysunadi. Bunda, elektronlar aynimagan holatda bo‘lib, ularning konsentratsiyasi haroratga kuchli bog‘langan bo‘ladi. Elektronlarning o‘rtacha energiyasi harorat ortishi bilan ortib boradi.
Yarim o‘tkazgichlardagi elektronlarning konsentratsiyasi dan ortib ketsa, Fermi — Dirak taqsimotini qullash zarur. Qattiq jismlardagi elektronlar aynigan holatda bo‘lsa, ularning konsentratsisi haroratga juda, bo‘sh bog‘langan bo‘lib, harorat ta’sirini hisobga olmasa ham bo‘ladi. Haqiqatan ham, metallarda elektronlar konsentratsiyasi haroratga bog‘liq emas. Yuqori chegirlangan yarim o‘tkazgichlarda ham shu hodisa kuzatiladi.
|
| |
Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar

|
Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar
|
bet | 1/3 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 12,28 Kb. | | #126862 |
Bog'liq Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar-fayllar.org
Toshkent-2023 Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar
MAVZU: Maydon tranzistori asosidagi kuchaytirgichlar
TOSHKENT-2023
Maydon tranzistori asosida kuchaytirgichlar
Sanoatda va elektr transportlarida xuddi yarim o’tkazgichli diod va tranzistorlar singari maydonli tranzistorlar ham elektr sxemalarda ko’p qo’llaniladi. Bipolyar tranzistorlardan farqli, maydonli tranzistorlar unipolyar shaklda ishlaydi, ya’ni kanal deb ataluvchi asosiy tok o’tkazadigan bir turdagi asosiy zaryad tashuvchi elektronlar oqimidan hosil bo’ladi.
Maydonli tranzistorlarda ham uchta elektrod S - stok, Z - zatvor va I –
Is tok bor. Kanal p – tipda stok va istokdan ibort bo’lsa, zatvor xuddi bazaga o’xshab n – tip bo’lib, boshqarish elektrodi kabi kanalni ochib, yopish vazifasini bajaradi (2.46,a -rasm).
Maydonli tranzistorlarning yana bir turi MDP va MOP tranzistorlardir. MDP – ma’nosi metall-dielektrik-poluprovodnik (yarim o’tkazgich) so’zidan va MOP – ma’nosi metall-oksid-poluprovodnik (Yarim o’tkazgich) so’zidan olingan (2.46, b-rasm).
Bunday turdagi tranzistorlarda asos sifatida yarim o’tkazgich, masalan p – tipdagi material olinadi. Rasmda ko’rsatilgandek I - istok va S – stok o’rtasida oraliq joy kanal xosil qilinadi va kanalni kengayishini Z – zatvor orqali boshqariladi. Bunday tranzistor turlari radiotexnikada kuchaytirgich sxemalarida ko’p ishlatiladi.
|
| |
Hisoblash tarmoqlari ishini tashkil qilish uchun mo‘ljallangan operatsion tizimlar

74
* Izoh. Ma‟lumotlar bloki ichida xizmat informatsiyasi bo„lgan
sarlavha va matndan ibor
at bo„lishi kerak.
Xizmat informatsiyasi o„z
ichiga masala idenfikatorini,
foydalanuvchi idenfikatorini, ma‟lu
motlar
blokining
tarmoqdan o„tishi tartibini belgilaydigan ustuvorlikni, ma‟lumotlar bloki boradigan EHM (yoki t
erminal) adresini va
sh.k.larni oladi.
Har xil mashinalar va terminallardan yagona hisoblash tarmog„ini yaratishga yo„nalgan
OTning hamma protseduralari protokollar yordamida amalga oshiriladi.
Loyihaviy yechimlar va protseduralarni unifikatsiyalash

Loyihaviy yechimlar va protseduralarni unifikatsiyalash. Ob‟yektlarni unifikatsiyalashdan
maqsad – odatda ishlab chiqarishning texnikaviy-iqtisodiy ko„rsatkichlarini va buyum
ekspluatatsiyasini yaxshilashdir. Namunaviy va unifikatsiyalangan loyihaviy yechimlardan
foydalanish loyihalashni soddalashtirishga va tezlashtirishga ham olib keladi: masalan, nam
unaviy
elementlar bir marta ishlanadi, lekin turli loyihalarda qayta-qayta ishlatiladi.
Loyihalanayotgan ob’yektlar bayonlarining turlari va ular parametrlarining klassifikatsiyasi. Loyihalanayotgan ob‟yektning natijaviy bayoni konstruktorlik hujjatlarinin
g
yagona tizimi (KHYaT) bo„yicha shakllantirilgan sxemaviy, konstruktorlik va texnologik
25
hujjatlarining to„liq komplektidan iborat bo„lib, ushbu ob‟yektni tayyorlash va ekspluatatsiya qil
ish
jarayonida foydalanish uchun mo„ljallanadi. Ba‟zi oraliq loyihaviy yechimlar ham THYaT
ga
muvofiq shakllantiriladi. Lekin loyihalashning o„zida foydalanishga mo„ljallangan oraliq yechi
mlar
uchun ularni ushbu loyihalash tizimida qabul qilingan maxsus shaklda ifoda etish xarakter
lidir.
Xususan, bayonlar turli til shaklini qabul qilishi va ALTning turli xotirani saqlovchi quril
malarida
joylashishi mumkin. Bu bayonlarda loyihalash ob‟yektlarining matematik modellarining sal
ohiyati
katta, chunki avtomatlashtirilgan loyihalashda loyihaviy protseduralarni bajarish matematik mod
ellar
bilan ish ko„rishga asoslangan.
Texnikaviy ob’yektning matematik modeli (MM) – texnikaviy ob‟yektning ba‟zi xossalarini aks
ettiruvchi matematik ob‟yektlar (sonlar, o„zgaruvchilar, matritsalar, ko„pchiliklar va sh.k.) tizim
i va
ular orasidagi munosabatlardir. Loyihalashda ob‟yektning muhandis nuqtai nazaridan aham
iyatli
hisoblangan xossalarini aks ettiruvchi matematik modellardan foydalanishadi.
Ob‟yektning ma‟lum ierarxik darajadagi, jumladan MMdagi, bayonlarida aks ettiriladigan
xossalari orasida tizimlar, tizimlar elementlari va ob‟yekt funktsiyasini bajarishi lozim bo„lgan t
ashqi
muhitlarni farqlashadi. Ushbu xossalarning miqdoriy ifodasi parametrlar deb nomlanuvchi
kattaliklar yordamida amalga oshiriladi. Tizim, tizim elementlari va tashqi muhit xossalari
ni
tavsiflovchi kattaliklar mos ravishda chiquvchi, ichki va tashqi parametrlar deb ataladi.
– Ma’ruza. Mavzu: ALT klassifikatsiyasi

3 – Ma’ruza. Mavzu: ALT klassifikatsiyasi Ma’ruza rejasi: 1. ALT klassifikatsiyasi
1.1. Loyihalash ob‟yektining turi
1.2. Loyihalash ob‟yektlarining hillari
1.3. Loyihalash ob‟yektining murakkabligi
1.4. Loyihalashni avtomatlashtirish darajasi
1.5. Loyihalashni avtomatlashtirishning kompleksliligi
1.6. Chiqarilayotgan loyihaviy hujjatlarning tavsifi
1.7. Chiqarilayotgan loyihaviy hujjatlarning soni
1.8. Texnikaviy ta‟minot strukturasidagi darajalar soni
2. ALTning boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar bilan o„zaro ta‟siri
Tayanch so‘zlar va iboralar ALT klassifikatsiyasi, avtomatlashtirilgan ish joyi, loyihalash ob‟yekti, loyihalashni
avtomatlashtirish darajasi, loyihalashni avtomatlashtirishning kompleksliligi
3.1. ALT klassifikatsiyasi ALTni klassifikatsiyalash asosida quyidagi asosiy masalalar yig„iladi:
− o„rnatilgan klassifikatsiya belgilari majmui bo„yicha ALTning yiriklashgan formallashgan
bayonini shakllantirish;
− sanoat va qurilish tarmoqlarining tashkilotlarida yaratilayotgan ALTlarni belgilash;
− ALTni yaratish va rivojlantirish jarayonida loyihalashni avtomatlashtirish darajasi,
loyihalashning avtomatlashtirilishi kompleksliligi va ALTning boshqa ko„rsatkichlari qiyma
tlarini
oshirishni rejalashtirish;
− ALTni yaratish, funktsiya qilishi va rivojlanishi jarayonini mutaxassislar, texnikaviy
vositalar, energiya, informatsiya, moliya va boshqa resurslar bilan ta‟minlashning texnikav
iy
asoslangan me‟yorlarini ishlab chiqish uchun shartlarni berish.
GOST 23501.108-85 ga muvofiq ALTning formallashgan bayonini
− standart o„rnatgan klassifikatsiya belgilari bo„yicha ALT klassifikatsion guruhlarining
kodlarini;
− klassifikatsion guruhlar nomlarini (keltirilgan kodlarga muvofiqligini);
− har bir klassifikatsion guruh kodi qaysi klassifikator, standart yoki metodikaga muvofiq
aniйlanganligi bo„yicha ko„rsatmalarni o„z ichiga oladi.
ALTni quyidagi belgilar tavsiflaydi: turi, xili (raznovidnost), loyihalash ob‟yektining
murakkabligi; loyihalashni avtomatlashtirishning kompleksliligi; tayyorlanadigan loyihaviy
hujjatlarning xarakteri va soni ALT texnikaviy ta‟minoti turidagi darajalar soni.
Uchta birinchi belgilar loyihalash ob‟yektining xususiyatlarini aks ettiradi, keyingi to„rttasi
tizimning imkoniyatlarini, sakkizinchi belgi esa – ALT texnikaviy bazasining xususiyatlari
ni
ifodalaydi. Muayyan ALT haqida umumiy tushunchaga ega bo„lish uchun u sanalgan belg
ilar
bo„yicha baholangan bo„lishi kerak. Ularni batafsil ko„rib chiqamiz.
ALTning boshqa avtomatlashtirilgan tizimlar bilan o‘zaro ta’siri

yechimlar esa ishlab chiqarishga mashinali olib yuruvchilarda uzatiladi.
Loyihalash texnologiyasining takomillashtirilishi ALT texnikaviy vositalarining tarkibi,
dasturaviy va tashkiliy ta‟minotini sezilarli o„zgartirishni talab qiladi.
ALT rivojlanishi avtomatlashtirilgan loyihalash ishlarining mazmuniga ta‟sir qiladi. Eng
takomillashgan ALTlar qaror qabul qilish, ularni ham ijrochilar bilan muvofiqlashtirish, tushuntir
ish
xatlarini tuzish va sh.k. ishlardan boshqa hamma loyihaviy operatsiyalarni avtomatlashtiradi.
Hattoki,
ba‟zi holatlarda qarorni tizimning o„zi shakllantiradi va loyihalovchi ixtiyoriga bu qarorga
rozi
bo„lish yoki loyihaning bir qismini qayta ishashni talab qilish qoladi.
21