Predmetleriň görnüşleriniň gurulmagy we kabul edilişiň

3.Predmetleriň görnüşleriniň gurulmagy we kabul edilişiň
esasy düzgünleri Görnüşleriň suratda ulanylmagy
Suratyň düýpli mekdebini geçmedik adam mehaniki ýagdaýda suraty
kopiýalamaga, hakykatdan ýönekeý predmeti göçürmäge ukyply bolýar, şonda
ol birnäçe grafiki ýalňyşlyklary göýberýär, ýöne çylşyrymly görnüşdäki
obýektleriň şekillendirilmeginde ýalňyşýar. Suraty ynamly eýelemek üçin
hakykatyň “görüşiniň” akylly goýulyşy we ony kagyzyň ýüzünde logiki
yzygider görkezilmegi gerek bolýarýar.
Okuw suraty birnäçe soraglary we meseleleri öz içine alýar, olar, tebigat
ýa-da adamzat tarapyndan döredilen çylşyrymly görnüşler şekillendirilende,
baglanşykly çözülmeli: gurluşyň soraglary, hereketiň, proporsiýalaryň,
perspektiwanyň, ýagtylyk-kölegäniň, reňkiň we fakturanyň, kompozisiýanyň
soraglary, olar okuw döwründe we hünär döredijiliginde belli-bir meseläniň
çözülişine boýun bolmaly.
19
Geometriýa boýunça mekdepde alnan bilimler we düşünjeler suratda
ulanylan bolmaly: nokatlar, çyzyklar, tekiz geometriki figuralar we giňişleýin
görnüşler baradaky düşünjeler – predmetleriň gurluşynyň we grafiki
şekillendirilişiniň düşünilmeginiň esasy.
Şekillendiriliş sungatynda esasy meseleleriniň biri hereketiň geçirilmegi
bolup durýar. Göz bilen görülýän hereket giňişlikde ýagdaýlaryň baýlygy we
dürliligi, ugurlaryň, ýapgytlaryň we jisimleriň öwrümleriniň ýa-da olaryň
bölekleriniň biri-birine görä dürlüligi bilen tapawutlanýar. Asudalyk ýa-da deň
agramlylyk hereketiň bellenilen pursady bolup durýar.
Bir suratda şekillendiriş serişdeleri bilen, wagtyň bir pursadynda başdan
ahyryna çenli geçýän, giňişlikde belli-bir hereketi görkezmek bolmaýar, hereketi
düzýän umumy pursatlardan diňe bir pursady görkezmek bolýar. Şonuň üçin bir
häsiýetli pursady tapmak gerek bolýar, ol bu hereketi doly açardy, onuň ahyry
we başy barada pikir dörederdi. Şekillendiriş sungatlaryň dürli ugurlary
hereketiň dürli taraplarynyň we görnüşleriniň geçirilmegini talap edýärler.
Şekillendiriş sungatynda hereketiň dürli taraplarynyň we görnüşleriniň
geçirilmegini talap edýärler.
Şekillendiriş sungatynda hereketiň dürli görnüşleriniň geçirilmegi ýokary
şekillendiriş we umumy medeniýetleri talap edýär. Okuw suratynyň maksady
bolsa – hereketiň esasy ýönekeý düşünjelerini bermek we ony şekillendirmäge
öwretmek.
Ähli jisimler we olaryň bölekleri deňeşdirilen ýa-da ölçenilen bolup
bilýärler, ýa-da aýdylmagyna görä, “biri-biri üçin gatnaşykda alnan” bolup
bilerler. Görkezilen ölçeglilik – predmetleriň belli alamatlar boýunça ýa-da
predmetiň özünde onuň bölekleriniň gatnaşygy – proporsional gatnaşyklar ýa-da
proporsiýalar diýip atlandyrylýarlar. Proporsiýalar çyzykly ölçeg, meýdan,
göwrüm, agram, reňk, güýç, berklik, ýagtylandyrma we ş. m. boýunça seredilip
bilnerler.
Proporsiýalary bilmek we olary ulanyp bilmek niýetlenen işiň üstünligini
kesgitleýär. Mysal üçin, himiýada takyk agram proporsiýalar dürli maddalarda,
birleşmeginde täze maddanyň alynmagynyň mümkinçiligini şertlendirýärler.
Gurluşyk işinde gurluşyk materiallaryň düzüminde proporsiýalaryň bozulmagy
desganyň dargamagyna getirip biler.
20
Ortogonal we aksonometriki proýeksiýalar
Amatly “tapylan” proporsiýalarda, ähli taraplary göz öňüne tutýan: wezipe,
ykdysady, ýeriň belli şertlerini, gurluşyň çözülişinde materialyň dogry
ulanylmagy, estetiki-desga sungatyň hakyky eseri bolup çykyş edýär.
Ortogonal we aksonometriki proýeksiýalar şekiliň ýene-de bir görnüşiniň
gurnama usulynyň öwrenilmegi üçin gerek bolýar,ol perspektiwadyr. Adam,
görüşiniň gurluşyna görä, göwrüm predmetleri ortogonal we aksonometriki
çyzgylarynda görüp bilmeýär. Giňişligiň tekizliginde biziň hakykatda görýän
görnüşlerimizi şekillendirmek üçin, perspektiwa gurmagyň usuly bar bolýar.
Perspektiwa şekili ortogonaldan we aksonometriki şekillerden aşakdaky
aýratynlyklar boýunça tapawutlanýar: proýeksiýa parallel şöhleler bilen däl-de,
bir nokada barýan şöhleleriň boguny bilen gurulýar. Predmetlerden serpikdirilen
21
ýagtylygyň boguny “görüş nokady” diýip atlandyrylýan, depesi gözüň
garasynda bolan “görüş konusy” döredýär. “Görüş konusyň” esasy “görüş
meýdanyny” düzýär. Gözden daşlaşma derejesi boýunça görüş meýdanyň
ululygy ulanyp gidýär.
Adamyň bir we iki gözüniň görüş meýdany görkezilen
Çyzgyjyň we sirkulyň kömegi bilen perspektiwanyň çyzgysyny gurmak
üçin, perspektiwanyň ýörite kitaplarynda görkezilýän, nazary düzgünleri we
tejribe usullary ulanýarlar: plan we fasadlar alynýarlar, görüş nokady saýlanýar,
suratyň tekizligi kesgitlenýär we grafiki usullaryň biri bilen perspektiwa şekili
gurulýar. Surat çekilende perspektiwa gurulma akylda, hakykaty görmegiň
esasynda, perspektiwa gurulmanyň esasy kanunlarynyň bilinmeginde we
predmetiň görnüşiniň aýdyň we giňişlik göz öňüne getirilmeginde ýerine
ýetirilip bilner. Kagyzyň ýüzüne bu çylşyrymly seljermäniň eýýam taýýar
netijeleri geçirilýärler, şonuň üçin tejribede suraty çekmek üçin şekili almagyň
22
logikasyny we şekiliň düzgün esaslaryny aýdyň göz öňüne getirmek ähmiýetli
bolýar.
Suratyň tejribesinde çyzyklaryň ähli dürlüliginden kese we dik çyzyklary
ähmiýetli bolýarlar. Dik çyzyk – bu asma. Asma boýunça jaýlaryň diwarlary
dikeldýärler, agaçlar dik ösmäge ymtylýarlar, dik çyzyga görä adam bedeniniň
hereketi kesgitlenýär. Kese çyzyk – bu jaýyň depesi we karnizleri, jaýda poly we
stoluň üsti. Kese we dik ugurlar biziň daşymyzdaky tebigatda esasy bolup
durýarlar, olara görä beýleki ugurlaryň dürlüligi kesgitlenýär. Şonuň üçin
perspektiwada kese we dik çyzyklary gurup bilmegine ähmiýetli orun berilýär.
Refleks – beýleki üstlerden serpikdirilen, ýagtylygyň şöhleleriniň üste täsir
etmegi. Göni ýagtylykdan başga-da predmetleriň üstüne, beýleki predmetlerden
gelýän ýa-da predmetiň bir bölekleriniň onuň beýleki böleklerine serpikdirilen
ýagtylygyň şöhleleri düşýärler .Predmetde ýagtylyk kölegäniň ähli
elementleriniň ýerleşişi: iň ýagty ýeriniň, ýagtylygyň, ýarymýagtylygyň,
ýarymkölegäniň, hususy kölegäniň çyzgynyň, hususy kölegäniň, refleksiň we
geçýän kölegäniň – predmetiň özüniň görnüşi, ýagtylygyň çeşmesiniň häsiýeti
we onuň predmete görä ýagdaýy bilen şertlenen.
Göz görüjisinden pesde ýerleşen görnüşi şekillendirmek
23
Kagyz ýüzüni tuşowkanyň kömegi esasynda bir syhly ton bilen örtmek usullary
24
Geometrik formalaryň gurnama usulynda şekillendirilişi
25
Geometrik formalary şekillendirmekde gurnama usullaryň ullanylyşy
26
Kükürt gutularynyň we tagta gutylarynyň şekilleri
27
Gaplaryň göwrimini we formasyny kölegeleriň, blikleriň hem-de gurnama çyzyklaryň
esasynda şekillendirmek
28
Ýagtylyk kölegäniň paýlanylyşynyň obýektiw düzgünleri we onuň
subýektiw kabul edilişiň aýratynlyklaryny, ak üste eýe bolan we ýagtylygyň bir
çeşmesi bilen ýagtylandyrylan, ýönekeý geometriki jisimlerde yzarlamak we
kabul etmek aňsat bolýar. Şardan başga, esasy geometriki jisimleri özüňe, berk
ak kagyzyndan etmek aňsat bolýar.
Ýagtylyk kölegesi barada has aýdyň pikir almak üçin onuň gurluşyny diňe
daşky däl-de, eýsem içki üstlerde, şol bir geometriki jisimlerde görmek bolýar .
Kölegeleri ähli ýerlerde gurmagyň düzgüni meňzeş, ýöne bellemek gerek bolýar
– biri-birine seredip duran üstleriň predmetleriniň suratlarynda görkezilen,
şonuň üçin refleksiň täsiri olarda güýçli ýüze çykyp biler.
Plastiki taýdan çylşyrymly görnüşler şekillendirilende, mysal üçin adam
bedeniniň ýa-da binagärlik desganyň şekillendirilmeginde, ýagtylykkölegesi
geometriki jisimleri üçin bellenen düzgünler boýunça gurulmaly. Bu
görnüşlerde çylşyrymly häsiýete eýe bolan ýagtylykkölegäni ynamly ulanmak
üçin, görnüşi döredýän egrileriň häsiýetine düşünmek we seretmek gerek bolýar.
Bu kesikleriň düşünilmegi ýagtylykkölegäniň elementleriniň ornuny tapmaga
mümkinçilik berýär – öz kölegesiniň çyzygyny, iň ýagty ýerini, gaçýan
kölegäni, bu göz öňüne getirme boýunça ähmiýetli bolýar.
Taslamanyň döwründe grafiki şekillendirmekde binagärden bu häsiýetleriň
ähli taraplaýyn geçirilişi talap edilmeýär. Binagäriň grafikasy ýeterlik derejede
şertli bolup biler. Ýöne surata öwretmegiň dowamynda, has çuň düşünmek üçin,
soňra tejribede ulanmak üçin, işleriň birnäçesini dürli ýagtylyk şertlerde
ýagtylygy we fakturany doly geçirilmegi bilen ýerine ýetirmeli.
Tejribede aýnaly üstlerde predmetleriň serpikdirilişini çyzmak bilen duş
gelmeli bolýar. Interýer taslananda binagär görüş täsirine görä aýnaly üstleri
ulanmaly bolýar, şonuň üçin ol, iň bolmanda, umumy häsiýetlerde aýnaly
serpikdirmeleriň gurulmagynyň maksadyny göz öňüne getirmeli. Aýnaly
serpikdirmäniň gurulmagynyň düzgüni örän ýönekeý we düşnükli (95, 96 sur.).
Predmetiň islendik nokatlaryndan gelýän ýapgytlygyň şöhleleri aýnaly üstden
serpikdirilýärler we seredýäniň gözüne düşýärler. Ýagtylygyň bir şöhlesiniň
serpikdirilýän aýnasynyň nokady, predmetden gelýän şöhläniň gaçýan
burçunyň, seredýäniň gözüne bu şöhläniň serpikdirme burçuna deň bolan
ýerinde ýerleşer.
“Kompozisiýa” we “komponowka” sözleri bir many bilen birleşen, ýöne
döredijiligiň dürli pursatlarynda ulanylýarlar. “Kompozisiýa” sözi “düzme” latin
sözünden gelip çykýar. Bu adalga sungatda giň hem-de inçe mana eýe bolýar.
Giň manyda bu adalga sazda, edebiýatda, teatrda, kinoda, binagärlikde we
şekillendiriş sungatynda ulanylýar. Döredijilik taýdan – bu umumy pikir,
29
sungatyň eseriniň gurluşyny, onuň pikirini doly görkezýär. Tehniki gatnaşykda –
bölekleriň ýerleşişi we olaryň bir umuma birleşmegi.
Inçe manyda kompozisiýa sözi okuw suratynda – bu ölçegiň dogry saýlawy
we kagyz listiniň alnan formasynda dogry ýerleşdirilmegi. Nädogry ýerleşdirme
(nädogry kompozisiýa) predmetiň ýerine ýetirilen suratyň, tehniki taýdan gowy
ýerine ýetirilen, hilini peseldýär, şonuň bilen bilelikde umumy işe bolan täsir
hem peselýär. Köpsanly eskiz – garamalarda (kiçi formatda) we gutarnykly
çyzgy-suratlarda binagärlikkompozisiýalaryň pikirleriniň döredilmeginiň
tassyklanylmagynyň hadysasyny belli binagärlik-taslama ussahanalaryň
işlerinde yzygider yzarlamak bolýar. Şonuň üçin surata bolan gatnaşygy
döretmek üçin talyplaryň beýik binagärleri bilen duşuşyklar peýdaly bolýarlar.
|