I. A. Filipova - bet 45

148
ta'kidlamoqdalar, uni xususiy huquq bilan bolash mumkin. Zero,
bank huquqini
tartibga solish sohasi bank ishi bo’lib, bu kredit tashkilotlari tomonidan amalga
oshiriladigan tadbirkorlik faoliyatining bir turidir.
Bank munosabatlarida, banklar mijozlarga xizmat ko’rsatishda, har xil turdagi
ma'lumotlarni qayta ishlashda sun'iy intellekt texnologiyalaridan foydalanish mumkin.
Qanday qilib sun'iy intellektni bank sohasida qo’llash mumkin? Masalan, qarorlarni
qo’llab-quvvatlash tizimlari orqali - ular kredit berish masalasini hal qilish uchun
ishlatiladi. Intellektual tizim kreditga layoqatlilikni yuqori darajadagi aniqlik bilan
baholaydi (taxminan 95% gacha) va kreditni tasdiqlash uchun talab qilinadigan vaqtni
qisqartiradi. 2020 yilda allaqachon Sberbank chakana kreditlash bo’yicha qarorlarning
100 foizini sun'iy intellektdan foydalangan holda qabul qildi va ularning 95
foizi
avtomatik ravishda inson aralashuvisiz shakllantirildi. Kredit shartnomasini tuzish va
amalga oshirishda sun'iy intellektdan foydalanish "bank kreditlashning asosiy
tendentsiyasi,
393
.
Ba'zi faoliyatlar, masalan, Sberbankda muddati o’tgan qarzlarni undirish
bo’yicha standart da'vo arizalarini tayyorlash deyarli to’liq avtomatlashtirilgan va faqat
ishlab chiqarish jarayonini nazorat qiluvchi inson ma'muri va asosan "yordamchi"
funktsiyani bajaradigan xodimlarni talab qiladi. (masalan, da'vo summasi to’risidagi
ma'lumotlarni
kiritish, hujjatlar rekvizitlarini to’ldirish, bitimlar uchun limitlarni
belgilash uchun javobgardir)
394
.
Investitsiyalarni
avtomatlashtirilgan
boshqarish
(robo-maslahat)
ham
rivojlanmoqda
395
. Mavjud ma'lumotlarni tahlil qilish asosida sun'iy intellekt tizimlari
ma'lum bir mijoz uchun eng mos bank mahsulotini taklif qila oladi. Chatbotlar va
virtual yordamchilar banklarga qo’niroq markazlari hal qila olmaydigan so’rovlarning
ko’payishi bilan kurashishga imkon beradi. Va nihoyat, sun'iy
intellekt firibgarlikni
aniqlashga yordam beradi, uni real vaqtda aniqlash imkonini beradi.
Bank ishida sun’iy intellektdan foydalanishga misol tariqasida dunyoning
yigirmaga yaqin davlatida bank xizmatlari ko’rsatuvchi va Singapurning o’zida 100
dan ortiq filiallariga ega bo’lgan Singapurning eng yirik banki DBS Bank tajribasini
keltirish mumkin. Jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi nazoratning operativ
samaradorligi va samaradorligini oshirish uchun bank sun’iy intellekt tizimini – Pul
yuvishga qarshi kurash (AML) filtri modelini ishlab chiqdi va joriy qildi. Bunday filtr
shubhali operatsiyalarni aniqlaydi va qo’lda tekshirishni talab qiladigan
ogohlantirishlar sonini kamaytiradi.
396
.
393
Kamalyan V.M. Kredit shartnomasini tuzish va bajarishda sun'iy intellektdan foydalanish //
Yuridik fan. 2021. No 6. 45-b.
394
Gavrilin A.V., Filatov A.A. Sun'iy intellekt bo'limi huquq sub'ekti sifatida:
raqamli bank
kontekstida g'oyani rivojlantirishning maqsadga muvofiqligi va istiqbollari // Ijtimoiy rivojlanish
nazariyasi va amaliyoti. 2021 yil. 11-son (165). S. 128.
395
Robo-maslahatchi - bu minimal inson aralashuvi bilan investitsiya portfelini yaratish va boshqarish
bo'yicha moliyaviy maslahat va xizmatlarni taqdim etadigan avtomatlashtirilgan platforma.
396
Goryan E.V. Moliyaviy va bank sektorida sun'iy intellektdan foydalanish istiqbollari: Singapur
tajribasi // Yangi imkoniyatlar hududi. Vladivostok davlat iqtisodiyot va servis universiteti
axborotnomasi. 2020. V. 12. No 3. S. 86–99.
149
2021 yil holatiga ko’ra, dunyoda bank sektorida sun'iy intellekt bilan boliq 40
dan ortiq startaplar mavjud edi. Mutaxassislar ularning har birini taxminan 1 milliard
dollarga baholadilar, ularning umumiy qiymati taxminan 150 milliard dollarni tashkil
etdi.
Shu bilan birga, so’nggi 5 yil ichida moliyaviy texnologiyalar sohasiga
investitsiyalar hajmi 8,34 milliard dollardan 39,58 milliard dollargacha o’sdi, bu esa
ushbu ko’rsatkichning o’rtacha yillik o’sishi 37 foizni tashkil etadi.
397
.
Eng yirik McKinsey konsalting kompaniyalaridan biri ekspertlarining fikricha,
kelajakda anʼanaviy banklar oʻz faoliyatiga sunʼiy intellektni joriy qilmasa, sunʼiy
intellekt texnologiyalari asosida qurilgan yangi subʼyektlarga (shartli “neo-banklar”)
yutqazadi.
398
. Bu mijozlarning so’rovlari ortib borayotgani, ular bir vaqtning o’zida
barcha bank hisoblari va moliyaviy xizmatlarga kirish
uchun ularga taqdim etilgan
interfeyslarni afzal ko’rishlari sababli sodir bo’ladi. Ovozli interfeyslar mijozlar bilan
muloqot qilishning yangi standartiga aylanmoqda, keyingi qadam video interfeyslar
bo’ladi. Banklar “aqlli” mijozlarga xizmat ko’rsatishni yo’lga qo’yishi yoki raqobatda
yutqazishi kerak bo’ladi. Agar hozir mijozlar uchun takliflar odatda universal bo’lsa,
ular qanchalik uzoqqa borsa, ular shunchalik shaxsiylashtiriladi
va klassik bank
xizmatlaridan tashqariga chiqadi.
Bank sektoriga sun'iy intellektni joriy etishning ijobiy ta'siridan tashqari,
ekspertlar yangi muammolarni qayd etishmoqda. Birinchidan, kamsitish va inson
huquqlari buzilishining yangi xavflari mavjud. Misol uchun, kredit berish to’risidagi
qaror algoritmlar tomonidan tasdiqlanadi yoki rad etiladi, ammo agar algoritm ishlab
chiquvchi tomonidan ataylab yoki beparvolik tufayli noto’ri algoritm yaratilgan bo’lsa,
u jinsi, irqi, millati va boshqa belgilarga ko’ra kamsitishi mumkin. Yana bir muammo
- ma'lumotlarni himoya qilish. AI samarali ishlashi uchun zarur bo’lgan ma'lumotlar
miqdori maxfiylik bilan boliq muammolarni keltirib chiqaradi va bu ma'lumotlarning
sizib chiqishi firibgarlik xavfini oshiradi.
Shunday qilib, bank sohasida sun'iy intellektning yanada keng tarqalishi bilan
bank qonunchiligi tomonidan tartibga solishni yangilash zarur. Bank sektorida sun’iy
intellekt texnologiyalaridan foydalanish shartlarini “tartibga soluvchi sandbox”
rejimida – eksperimental huquqiy rejimda sinovdan o’tkazish imkoniyati mavjud.
399
.
Ehtimol, ushbu rejim bank sektorida ma'lumotlarni qayta ishlashga umumiy tartibga
solishdan tashqari, sun'iy intellekt ekspert tizimlariga qo’yiladigan maxsus talablarga
va hokazolarga qo’shimcha cheklovlar qo’yadi.