Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi - bet 3

|
Mavzu: boshlang’ich sinf o’quvchilarida hajm tushunchasini shakllantirish metodikasi
|
bet | 3/5 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 116,5 Kb. | | #238478 |
Bog'liq BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA HAJM TUSHUNCHASINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI3.Massa, hajm va ularning birliklari bilan tanishtirish metodikasi
Massani jismning yerga tortilish xossasidan kelib chiqadi, deb o’rgatish osondir. Boshlang’ich sinflarda faqat jismning massasi o’rganiladi, shu sababli, “og’irlik”, “og’irlikni tortish”, “og’irlik toshlari”, “og’irlikni tenglashtirish”, so’zlarini iloji boricha ishlatmay, “massa”, “jismlarning massasini o’lchash”, “massani o’lchash asboblari” kabi so’zlardan foydalanish kerak.
Narsalarni massasiga ko’ra “og’ir”, “yengil” so’zlari bilan farqlaymiz. Massa birliklari qilib, kg, g, s, t lar qabul qilingan.
Shulardan keyin massa o’lchovlari jadvali kiritiladi, daftar orqasidan massa jadvalini tushuntiradi, uni bilish va yodda saqlash tavsiya qilinadi.
1 t = 10 s, 1 s = 100 kg, 1 kg = 1000 g.
Maktabgacha bo’lgan yoshdayoq bolalar, “yengil”, “og’ir”, “bir xil og’irlikda” kabi so’zlarni eshitib, shug’ullanib massa haqida boshlang’ich tushunchalarni egallaganlar. 1-sinfda massa birligi 1 kg bilan tanishadilar. Tarozilar yordamida tortish bilan turli xil predmetlardan 1 kg haqida tushunchani amaliy ko’rsatish mumkin. Navbatdagi darsda hajm (sig’im) o’lchov birligi litr bilan tanishadilar. Bunda litrning har xil namunalarda bo’lishi, ya’ni 1 litrli banka, krujka, shuningdek ular yordamida chelak, kastryulka, bidon kabilarni o’lchab to’ldirish ishlari amalga oshiriladi.
O’qituvchi amaliyotdan misollar keltiradi. Masalan, suvni, yog’ni, kerosinni nima bilan o’lchab, nimaga solib olib kelamiz, degan suhbatni tashkil qiladi.
“Idishlarning sig’imi”, va “litr” tushunchalarining kiritilishi narsalarning xossalari haqida fazoviy tasavvurlarning rivojlanishiga yordam beradi.
“Litr” darsiga o’quvchilarni tayyorlash uchun hajmga ega bo’lgan jismlar haqida tushuncha berish maqsadida quyidagi mashqlarni berish mumkin.
1.Qaysisi, ya’ni shar yoki kub kattami?
2.G’isht quyadigan qoliplardan qaysi biri kattaq
3.Choy qoshiq va osh qoshiq bilan suvni o’lchab stakanni to’ldir, qaysi qoshiq bilan ko’p miqdordagi suv quyiladiq
O’qituvchi 1 litr yozuvli metall krujkani ko’rsatadi va umum qabul qilingan o’lchovning nomini aytadi. Suyuqliklar yoki sochiluvchan jismlar sig’imini o’lchash zarur bo’lgan holatlar sig’imlarni o’lchash yoki hajmlarni o’lchash deb ataladi. So’ngra 1 l li krujka bilan suvni bankaga quyamiz. Banka to’ladi. Nima uchun banka 1 l li deb atalishini endi tushunadilar, keyin o’quvchilarga topshiriq beradi: 1 l li krujka va 1 l li banka bilan paqir va bidon kabi boshqa idishlarning sig’imini aniqlash topshiriladi.
O’qituvchi amaliy ish sifatida quyidagilarni uyushtirishi mumkin.
1)magazin o’yini. Sotuvchi va oluvchi sifatida sut, kerosin, yog’ kabilar o’lchashni bilib olishadi;
2)banka, kostryulka, chelakka suyuqliklarni litrlab o’lchab solish;
3)bir chelakda 5 l, 2-chelakda 3 l suv bo’lsa, ularni tenglashtirish uchun nima qilish kerak, degan masalalar berish.
2-sinfda o’quvchilari gramm bilan tanishadilar. Bolalarga bir tiyinning massasi 1 g, 2 tiyinniki 2 g, 3 tiyinniki 3 g deb tangalarni o’lchab, ularning qanday og’irlikka ega ekanligini amaliy ko’rsatadi.
Shulardan keyin savdo tarozisi va katta tarozi bilan tanishtiriladi. Buning uchun yaqin oraga ekskursiya o’tkazish maqsadga muvofiqdir.
3-sinfda “sentner”, “tonna” kabi massa o’lchovlari tushunchalari bilan tanishadilar.
1. Kesma uzunligi tushunchasi predmetlarni uzunligi bo`yicha taqqoslash asosida kiritiladi. Masalan, o`qituvchi bolalarga ikki bo`lak lentani ihtiyoriy uzunlikdagi ikkita qog`oz poloskani va hokazolarni ustma-ust qo`yish yo`li bilan taqqoslashni (qaysi lenta uzun, qaysinisi qisqa ekanini bilishni) taklif qilishi mumkin. Amaliy ishlar bunda ular-ning so`zlar yordamidagi ifodalari bilan kuzatiladi. "Uzun-liklari bo`yicha teng", "Uzunliklari bo`yicha teng emas" so`zla-rining mazmunlari "bir xil", "uzunroq", "qisqarog" kabi tushunarliroq so`zlar orqali aniqlanadi.
shundan keyin, yana amaliy ishlar asosida, masalan, poloskalar yordamida bolalar kesmalarni taqqoslashni, kesmalardan birini ikkinchisi ustiga bevosita Qo`yib Bo`lmaydigan hollarda, o`rganadilar. Shu. maqsadda o`quvchilar qog`oz poloskaning chetiga qalam bilan bir kesmaning boshi va oxirini belgilaydilar, so`ngra poloskani boshqa kesma yoniga qo`yadilar. Ko`pburchak tomonlarini taqqoslashni shunday usul bilan bajarish maqsadga muvofiq
Shunday mashqlarni bajarish natijasida bolalarda kesmalarni taqqoslashning amaliy tajribasi to`planadi. Shunga asoslanib o`qituvchi konkret g`ayotiy misollar asosida masalan, ma`lum uzunlikda lenta sotib olish kerak bo`lganda va shunga o`hshash holatlarda kesmalarni taqqoslash uchun ma`lum uzunlikdagi o`lchov birligidan foydalanish kerak, degan fikrga olib keladi. Bu erda o`qituvchi rahbarligida amaliy ish o`tqazish foydali: har bir o`quvchiga, masalan, sanoq cho`pi uzunligini o`lchashni taklif qilish mumkin. Buning uchun oldin o`lchov (birlik kesma) - qog`oz poloskani (bir bo`lajak kanop, tasma va h. k.) tanlab olish kerak. har qaysi o`quvchi o`zida bor poloskalardan o`z o`lchovini tanlaydi. Natijada har hil sonlar hosil bo`ladi, chunki o`quvchilar bir miqdor qiymatini topish uchun har hil .o`lchov tanlab oldilar. Bunday ishlar o`z-o`zidan foydali, chunki bolalarga o`lchash protsessi haqida dastlabki tasavvurlarni beradi va ularni uzunlik birligi sifatida har qanday kesma uzunligini olish mumkin, degan hulosaga olib keladi. Shunga asoslanib o`qituvchi kesmalarni taqqoslash uchun aniq o`lchov yordamida o`lchashlardan foydalanilishini aytadi.
Oldin uncha katta bo`lmagan predmetlarning masalan, cho`plarning, qalamning va boshqa narsalarning uzunliklarini topishni o`rganib olamiz. Buning uchun aniq, umumiyat tomonidan qabul qilingan uzunlik birligi - santimetrdan foydalanilishini o`qituvchi aytadi.
2. O’quvchilar santimetr haqida ayoniy tasavvur olishlari uchun, ular o`qituvchi rahbarligida santimetrning bir qancha modelini tayyorlashlari lozim. Buning uchun katakli qog`oz varag`idan eni bir katakka teng bo`lgan uzun poloska qirqishlari va so`ngra undan 1 sm li poloska qirqishlari kerak. Poloskalarni ustma-ust qo`yib, bolalar ular o`zaro teng ekaniga ishonch hosil qiladilar. Bunday poloskalarning har biri santimetrning modeli ekanini o`qituvchi aytadi.
Santimetr modeli yordamida o`quvchilar: 1) berilgan kesmani o`lchash; 2) berilgan uzunlikdagi kesmani yasash (chizish) masalasini hal qilishni o`rganib olishlari kerak, Bu masalalarni echishning ikkita usulini ajratish mumkin. Birinchi usul ustiga qo`yish usuli. Bu usulning mohiyati shundan iboratki, o`lchanayotgan yoki ajratib o`lchab olinayotgan kesma santimetrning modellari bilan qoplanadi va so`ngra ularning soni sanab chiqiladi. Bunday ish bolalarning har bir santi-metrni "payqashlariga", "sezishlariga" yordam beradi. Bu metodni kiritishdan oldin ushbu ko`rinishdagi mashqlarni bajartirish mumkin: santimetrning ikkita modelini ketma-ket qo`ying. qanday uzunlikda poloska hosil bo`ldi.
Ikkinchi usul - qo`yib borish usuli. Yuqoridagi ikki masalani echishda bu usuldan qanday foydalanilishini ko`ramiz 1. O’qituvchi bolalarga berilgan kesmani o`lchashni o`rgatar ekan, ularning har biri santimetr modeli oxirini o`lchanayotgan kesmalardan biriga aniq qo`yilishini; o`lchanayotgan kesmaga qalam bilan modelning ikkinchi uchini belgilashlarini; hosil bo`lgan nuqtaga model` oxirlaridan birini yana qo`yish-
larini va kesmaga yanqa bitta belgi qo`yishlarini (ikkinchi uchida) kuzatib boradi. Ikkinchi belgi 2 sm ajratib sanalganini bildiradi. Shunga o`xshash ish (har gal belgi qo`yib) qo`yilayotgan belgilardan oxirgisi o`lchanayotgan kesmaning keyingi uchi bilan ustma-ust tushmaguncha bajarilaveradi. Bu holda o`quvchi kesmaga qo`yilgan santimetrlar sonini sanab, santimetrlarning butun sonini topadi. Agar belgilar ustma-ust tushmasa, o`lchash natijasi taqriban ifodalanadi: 5 sm cha, 5 sm dan biroz kam yoki biroz ortiq Berilgan uzunlikdagi kesmani santimetr modeli yordamida yasashda, shuni kuzatib borish kerakki, har qaysi o`quvchi oldin to`g`ri chiziq o`tkazsin; to`g`ri chiziqda nuqta (kesma uchlaridan biri) belgilasin va bu nuqtadan boshdab biror yo`nalishda santimetrlarni keragicha sonda qo`yib chiqsin (har gal qalam bilan belgilab); qalam bilan kesmaning ikkinchi uchini belgilasin.
Shuni ta`kidlash kerakki, berilgan kesmani o`lchashda (1-masala) har doim ozmi-ko`pmi sezilarli qoldiqlar chiqadi. Bu bajarilayotgan ish mohiyatini tushunishni qiyinlashtiradi. Shu sababli, ishni berilgan uzunlikdagi kesmani ko`rsatilgan ikki usul bilan yasashdan boshlash maqsadga muvofiq (2- ma-sala). Kesmalarni o`lchashning puxta ko`nikmalarini shakllantirish maqsadida bolalarni faqat qog`ozga chizilgan kesmalarni o`lchash bo`yicha mashq qildirib qolmay, balki bu maqsadda boshqa obektlarni, masalan, qalamdon, daftar va boshqa uncha katta bo`lmagan predmetlarni o`lchash bo`yicha ham mashq qildirish kerak. Ko`pburchakning tomonlari o`lchash obektlari bo`lishi ham juda muhimdir.
Bundam keyin yuqorida aytib o`tilgan ikki masalani yechishda santimetr modelidan foydalanishdan chizg’ichdan foydalanishga o`tish tavsiya etiladi, chizg`ichni o`quvchilar katakli qog`oz varag`idan yasashadi. Bunday chizg`ich hosil qilish uchun o`qituvchi katak daftarning bir necha varag`ini poloskalar shaklida qirqadi va o`quvchilarga tarqatadi va poloskalarda santi-metrlarni qanday belgilashni ko`rsatadi (bunda u qog`oz kataklarini bitta oralatib sanaydi yoki santimetr modelidan shu maqsadda foydalanadi).
Bir santimetrli kesma bu poloskaga hammasi bo`lib 10 marta ketma-ket qo`yiladi. Uzunligi 1 dm bo`lgan poloskaning oxirlari kesilishidan hosil bo`lgan qog`oz polosa chizg`ichning modeli bo`ladi. Bunday chizg`ichning santimetrli shkalasi bo`linishlarini raqamlar bilan belgilash tavsiya etilmaydi. Bu sanoq va o`lchash protsesslarini birlashtirish uchun ham, bolalarning kesma uzunligi bilan son orasidagi moslikni tushunishlari uchun ham foydali.
Tajriba shuni ko`rsatmoqdaki, o`lchashga oid birinchi mashqlarni raqamlar qo`yilmagan chizg`ich yordamida ham, santimetr modeli yordamida ham bajarish foydali ekan. Bu bolalarga amalda chizg`ichdan foydalanishning afzalligini ko`rsatish imkonini beradi, bir xil modeldan foydalanishda boshqa modeldan foydalanishga uzluksiz va to`la qonuniy o`tishni amalga oshirish imkonini beradi.
Shuni ta`kidlab o`tamizki, raqamlangan shkalali lineykadan foydalanib o`lchamga o`tishga shoshilmaslik kerak. Bu shunday kam uchraydigan hatoga yo`l qo`yishga olib keladiki, bunda kesma yasash yoki o`lchashda sanoq boshini chizg`ichda noldan emasg birdan boshlaydilar. Bundan keyin shkalasi raqamlangan chizg`ich bilan ishlashda o`lchashda hatolarga yo`l qo`yuvchi o`quvchilarga individual yaqinlashish maqsadida santimetr modelidan yoki santimetr shkalali qog`oz poloskadan foydalanish zarurligini ham ta`kidlab o`tamiz.
O’quvchilar o`lchashda chizg`ichdagi chiziqchalarni emas, balki kesmaga o`lchov necha marta joylashishini aniqlashni o`rganib olganlaridan keyin santimetrli bo`limlarni raqamlar bilan belgilash mumkin. Uqituvchi o`quvchilarning e`tiborini har gal o`lchashda santimetrlarni sanash juda noqulay ekaniga qaratadi va ularga bunday savol beradi: "o’lchashni tezlatish va oson-lashtirish uchun nima qilish kerak`". Bolalar odatda to`g`ri javob beradilar: bo`linishlarni raqamlar bilan belgilash kerak. O’qituvchi chiziqchalarni emas, balki kesmalarni-santimetrlarni sanash kerakligini yana bir marta ta`kidlaydi. Sanoq boshlanadigan chiziqcha 0 raqami bilan belgilanadi. Ba`zi mamlakatlarda, masalan, Chexoslovakiyada santimetrlar shkalasining boshlang`ich chiziqchasini nol` bilan belgilanmaydigan maxsus chizg`ichdan foydalanilishini aytib o`tish bolalar uchun qiziqarlidir.
Uqituvchining muhim vazifalaridan biri bu bolalarga chizg`ichdan foydalanish qoidasini tushuntirishdir: chizg`ichning bo`linishlari tushirilgan qirrasi faqat o`lchashlar uchun hizmat qiladi, to`g`ri chiziq kesmalarini chizishda shkalali qirrasiga qarama-qarshi qirrasidan foydalaniladi. Chizg`ich kir-bo`lib qolmasligi, o`tkaziladigan kesma aniq bo`lishi uchun chi-zishni faqat qalamda bajarish kerak. Chizg`ich qog`ozga shunday joylanishi kerakki, o`lchanayotgan yoki chizilayotgan kesma uning yoritilgan qirrasi tomonida bo`lsin. Uqituvchi o`quvchilarga chizmachilik asboblarini tartibli saqlash kerakligini tushuntirishi kerak: chizg`ich va go’niya toza bo`lishi kerak, chizqichning bo`linmalari aniq ko`rinib turadigan bo`lishi, qalamlarning uchlari o`tkir qilib chiqarilgan bo`lishi lozim.
O’quvchilarni uzunlikning yangi birligi - dedsimetr bilan tanishtirish ikkinchi o`nlikni o`rganish munosabati bilan boshlanadi. Yuqorida qaralgan chizg`ich (qog`oz poloska) aslida dedsimetrning raqamlanmagan qog`oz modelidir. har bir o`quvchi shunday modellardan bir qanchasini yasashi muhimdir. O’quvchilar detsimetr modeli bilan ham santimetr modeli yordamida bajarganlaridek ishlarni ya`ni o`lchashlar va yasashlarni bajarishadi.
Dedsimetr modeli yordamida o`lchashlarga doyr ba`zi mashqlarni keltiramiz:
1. Detsimetrning uchta modelini bir qatorga qo`ying. qanday uzunlikda poloska hosil bo`ldi.
2. Qog`oz lenta (ip yoki kanop) dan uzunligi 3 dm (yoki bosh-qa songa teng) bo`lgan bir bo`lak o`lchang va poloskaning shu qismini qirqib oling. / i
3. To`g`ri chiziqda berilgan nuqtadan boshlab ikki marta dedsimetr qo`ying va boshqa bir nuqta qo`ying, hosil bo`lgan kesma uzunligini ayting.
4. Partaning, stolning eni va bo`yini,, portfel` uzunligini toping.
Agar o`lchashda dedsimetr butun son marta joylashmasa, o`l-chash natijasi taqriban ifodalanadi: 3 dm cha, 5 dm dan ozgina ortiq, yoki ozgina kam.
Ishda navbatdagi qadam - kesmalarni santimetr dedsimetr modellari yordamida yasashlar va o`lchash. Bu erda ushbu mashqlar o`rinli bo`ladi:
1. 2 dm 4 sm necha santimetrga teng
2. Uzunligi 7 dm (2 dm) bo`lgan kesma necha santimetr bo`ladi
3. Uzunligi 86 sm bo`lgan kesma necha detsimetr va santimetr bo`ladi va hokazo.
100 ichida nomerlash o`rganilayotganda yangi chizigqli birlik - metr o`rganiladi. Bu o`lchov bilan tanishtirishning etarlicha ma`lum bo`lgan usuli ushbudan iborat. O`qituvchi sinfga bunday savol bilan murojaat qiladi: sinf xonasining bo`yi va enini santimetr yoki dedsimetr modeli bilan o`lchash qulaymi Nega noqulay? U bunday hollarda yirikroq chiziqli birlikdan foydalaniladi, buni metr deb ataladi, deydi. O`qituvchi bir metrli yog`och chizg`ichni ko`rsatadi va bu chizg`ich metrning modeli ekanini aytadi. Metr bilan tanishtirishda bolalarga bir metrli yog`och chizg`ichni ko`rsatibgina qolmay, u bilan qanday o`lchashni ko`rsatishni, bunda bolalarning o`zlari sinfning, doskaning, eshikning va hokazolarning eni va bo`yini mustaqil topa oladigan bo`lishi muhimdir. Buning uchun ularning har birida o`zlari (mehnat darsida) yasagan bir metrli qog`oz lineyka bo`lishi kerak. Metrning modelini hosil qilish uchun o`quvchilar o`qituvchi boshchiligida uzunligi 10 dm bo`lgan qog`oz lenta oladilar va dedsimetrlarga, bo`ladilar. Detsimetrga teng bo`limlar chizig`chalar bilan belgilanadiL Bu chizig`chalar bo`yicha poloska buklanadi va "garmoshka" kilib tahlab qo`yiladi. Yig`ma qog`oz metr hosil bo`ladi. Shundan ke-yin o`quvchilarga ushbu ma`lumotlarni aytish foydali: qo`llar ikki yon tomonga cho`zib turilganda bir qo`lning panjasidan boshqa qo`l tirsagigacha bo`lgan masofa bir metrga teng; poldan 8-9 yoshdagi o`quvchining ko`kragicha bo`lgan masofa bir metrga teng. Shundan keyin ish santimetr va dedsimetrlar bilan tanishtirilgandagidek davom ettiriladi. Bunda ushbu ko`-rinishdagi mashqlar o`rinli bo`ladi: metrning qog`oz modeli yordamida uzunligi 3 m (4 m) bo`lgan kanop (lenta va h. k.) o`lchang, sinf polining plintusiga ko`ra uning bo`yini topiig, bunda har bir o`lchashdan keyin bo`r bilan belgi qo`ying.
Bu ish o`quvchilarni qizig`tirishi uchun metr bilan o`lchamlarni ko`zda chamalab o`lchashga oid mashqlar bilan qo`shib olib borish kerak. Bolalar berilgan masofani ko`zda chamalab o`l-chaydilar, so`ngra haqiqatda masofa qanchaligi metrda o`lchab ko`radilar. Shu yo`l bilan bolalar masofani ko`zda chamalash malakasinigina egallab qolmay, balki metr bilan o`lchash bo`yicha ham mashq qiladilar. Bunday savollar ham foydali: "Ovqatlanish stoli bir metrdan balandmi yoki pastmig`", "Utiriladigan stullar yoki kursilar poldan qancha baland (bir metrdan yuqori yoki past) qilib yasaladi", "Oddiy karavotning uzunligi qancha va hokazo.
II sinfda uzunlik o`lchov birliklari bilan tanishish davom ettiriladi: bolalar millimetr bilan, keyinrog` esa kilometr bilan tanishadilar. Uquvchilarni millimetr bilan tanishtirish o`quvchilarni uzunlik o`lchovlari bilan tanishtiripg ishining eng qiyin qismidir. Tanishtirshnni santimetrga Qaraganda ancha mayda bo`lgan yangi o`lchov birligini kiritish amaliyotning talabi ekanini ko`rsatishdan boshlash kerak. Buni o`quvchilarga santimetrlarga bo`lingan qog`oz poloskalar yordamida oldindan qog`oz. varag`lariga chizilgan, masalan, uzunliklari .8 sm 7 mm va 9 sm 2 mm bo`lgan kesmalarni o`lchashni taklif qilb amalga oshirish mumkin. Kesmalar tagma-tag chizilgan bo`lib, bir xil emasligi yaxshi ko`rinib turadi. Buning ustiga santimetrlarda hisoblangan uzunlik bir sonning o`zi bilan ifodalanadi, bu son taxminan 9 ga teng (bunda o`quvchilar hali millimetr bilan tanishmagan bo`lishadi). Bundan ushbu xulosa chiqariladi: aniqroq o`lchashlar uchun santimetrga qaraganda kichikroq o`lchov zarur.
Odatda masshtabli chizg`ichdagi bo`linishlarni qarab, o`qituvchi, bitta mayda bo`linish, ya`ni chizg`ichning ikkita chiziqchasi orasidagi bitta kesma millimetr deb atalishini aytadi. Bolalar 1 sm da 10 ta mm borligiga ayoniy ishonch hosil qiladilar. Shundan keyin o`quvchilar o`lchamlarga o`tishadi. Ular darslikda berilgan kesmalarni va shu darslikda chizilgan fi-guralarning tomonlarini o`lchashadi. Oldin bitta asosiy operatsiya - bo`linishlarni hisoblash uzlashtiriladi. O`qituvchi, bir metrli chizg`ichdagi kabi (bu chizg`ichda hisoblash qulay bo`lsin uchun har 5 sm dan keyin uzunroq shtrix o`tkazilgan) o`quvchilar chizg`ichida har 5 mm dan keyin kattaroq chiziqcha qo`yilishini tushuntiradi.
Eng muhim narsa shuki, o`quvchilar sanash vaqtida ko`z to`g`ri joylashtirish malakasini egallab olishlari kerak. Nol belgili nuqtani kesma oxiri bilan ustma-ust tushurishda va millimetrli bo`linishlarni hisobga olishda parallaks hodisasi ta`sirini yo`qotish uchun ko`z bilan shunday qarash kerakki, u holda qam, bu holda ham ko`zni o`lchanayotgan kesmaga shu. kesma oxiridan o`tkazilgan perpendikulyarga tikib turish kerak. Bu ishning muhim va tushuntirish uchun qiyin bo`lgan elementidir. Buning qanchalik muhim ekanini shundan ham bilsa bo`ladiki, millimetrli chizg`ichlar bilan o`lchashda ko`zning perpendikulyardan 5 sm gina chetlashishi 0,6 mm hatoga yo`l qo`yishga sabab bo`ladi. Tushuntirish g`iyinligi shundan iboratki, o`quvchilar hali perpendikulyar tushunchasi bilan tanishmagan bo`ladilar. Shu sababli o`quvchi bir muncha "hirarog`", tarqoq ko`rsatmalar berishga to`g`ri keladi. Masalan, "kesma oxiriga qarayotgan ko`zingizni shu nuqta ustiga aniq tiking", "Millimetrli bo`linishlarni hisoblayotganda yon tomondan qaramang", va h. k.
Uzunlik o`lchovining yangi birligi - kilometr bilan tanishtirilayotganda uzunlik o`lchovining bu birligi haqidagi tasavvurni shakllantirish maqsadida yer ustida amaliy ishlar o`tkazish tavsiya etiladi. Bu maqsadda o`quvchilar o`qituvchi boshchiligida 1 km ga (500 m ga teng) masofani o`tishlari va bu masofani qancha vaqtda o`tganlyaklarini aniqlashlari foydalidir. O`tilgan masofani, yo qadamlar bilan (taxminan 2 qadam 1 m ga teng), yoki ruletka, yoki o`lchov lentasi bilan o`lchaydilar.
Yo`lma-yo`lakay o`quvchilar ba`zi masofalarni ko`zda chamalab mashq qiladilar. Agar imkoniyati bo`lsa, yaqindagi aholi yashaydigan punkt va shaharlargacha bo`lgan masofalarga oid ma`lumotlarni bilish maqsadida avtobus vokzaliga yoki temir yo`l vokzaliga ekskursiyalar o`tkaziladi. Bu materialdan keyinchalik darslarda masalalar tuzishda foydalaniladi,
III sinfda o`quvchilarning uzunlik o`lchovlari birliklari orasidagi munosabatlarga oid byumlari mustahkamlanadi va uzunlik o`lchovlari jadvali kiritiladi:
1 km = 1000 m 1 dm =10 sm
1 m = 10 dm 1 sm = 10 mm.
1 m = 100 sm = 1000 mm.
Bu jadvalni o`quvchilar eslab qolishlari kerak.
Uzunlik o`lchovlari jadvaliga oid bilimlaridan bolalar har xil mashqlarni bajarishlarida foydalanishlari kerak. Bunda quyidagidek mashqlar o`rinli bo`ladi:
a) 1 m 1 sm dan necha marta katta 1 dm 1 m dan necha marta
kam va h. k.
b) 1 mm santimetrning qanday qismini tashkil qiladi
1 dm (1 sm, 1 mm) metrning qanday qismini tashkil qiladi
va hokazo.
v) Sonlarni kilometr va metrlarda ifodalang: 36647 m; 3807 m va hokazo.
Oxirgi mash1ni bajarishda bolalar taxminan bunday mulohaza yuritadilar: "36647 sonida nechta minglik va birlik 'borligini bilish kerak. Bu sonda 36 ta minglik va 647 ta birlik bor, 1 km bu 1000 m, demak, 36 ming metr bu 36 km; 36647 m esa 36 km647 m ga teng" va hokazo.
|
| |