Talabalar yuqorida keltirilgan nazariy ma’lumotlarni o‘qib o‘rganib qisqacha xullosa va nazorat savollariga yozma ravishda javoblar yozib hisobot tayorlaydilar

|
Talabalar yuqorida keltirilgan nazariy ma’lumotlarni o‘qib o‘rganib qisqacha xullosa va nazorat savollariga yozma ravishda javoblar yozib hisobot tayorlaydilar
|
bet | 4/11 | Sana | 21.01.2024 | Hajmi | 497,7 Kb. | | #142562 |
Bog'liq 1-6 simsizTalabalar yuqorida keltirilgan nazariy ma’lumotlarni o‘qib o‘rganib qisqacha xullosa va nazorat savollariga yozma ravishda javoblar yozib hisobot tayorlaydilar.
Xulosa: Men bu labaratoriya ishidan biz maktabda o’tilgan fizik jarayonlarni takrorlab oldim. Bugungi kunda sirt tarangligi efirlar va radio to’lqinlarni o’rganish zamon talabiga mosdir
2 - Laboratoriya mashg‘uloti.
Radio to‘lqinlarni muxitda tarqalishi o‘rganish
Ishdan maqsad: Muhitning elektrodinamik parametrlari va muhitlarning sinflanishi o‘rganish.
Nazariy qism
Istalgan modda tarkibida tashqi elektr maydon ta’sirida bir molekuladan boshqasiga siljishi mumkin bo‘lgan elektr zaryadlari mavjud bo‘lishi mumkin. Ya’ni, ular erkin zaryadlar yoki bir molekula oralig‘ida siljiydi. Birinchi holatda biz elektronlar va ionlarni metallarda, elektrolitlarda va ionlashgan gazlardagi harakati haqida ma’lumotga egamiz. Dielektrik muhitlarda biz bog‘liq zaryadlarni ko‘rib chiqamiz. Atom va molekulalardagi bog‘liq zaryadlarning aralashishi “muhitning qutblanishi” deb nomlanuvchi hodisani yuzaga keltiradi. Qutblanish tashqi maydon Ye0 ga qarama-qarshi yo‘nalgan ichki elektr maydonni hosil qiladi. Shu sababli dielektrik ichiga singigan tashqi maydon kuchsizlanadi. Kuchsizlanish darajasi - absolyut dielektrik singdiruvchanlik deb ataluvchi parametr bilan ifodalanadi. Bu parametr EMM ning ikki elektr vektorlarini o‘zaro bog‘laydi
. (2.1)
Keltirilgan tenglama elektrodinamikaning birinchi moddiy tenglamasi deb ataldi.
Moddaning erkin elektronlar bilan to‘yinishi uning o‘tkazuvchanlik tokini hosil qilish xususiyatini ifodalaydi. Bu xususiyat solishtirma elektr o‘tkazuvchanlik parametri - bilan xarakterlanadi. Ushbu parametr Jo‘tk va Ye vektorlarni quyidagi tenglik orqali bog‘laydi:
. (2.2)
Bu tenglama ham elektrodinamikaning moddiy tenglamalari qatoriga kiradi. Zanjirlar nazariyasidan ma’lumki, zanjirning bir qismi uchun Om qonuni (2.2) tenglamaning natijasi hisoblanadi. Shu sababli bu tenglama differensial shakldagi Om qonuni deb ham yuritiladi.
Har qanday moddaning tarkibida magnit maydonning manbai hisoblangan berk elementar elektr toki mavjud bo‘lib, ularni elektronlarning orbital harakati va spinli aylanishi yuzaga keltiradi. Bu elementar toklar tashqi EMM ta’sirida orientatsiyalanadigan magnit momentlariga ega. Berilgan hajmdagi magnit momentining yig‘indisi muhitning magnitlanish jarayonini belgilaydi. Magnitlanish miqdoriy jihatdan EMM ning ikki magnit vektorlarini bog‘lovchi parametr
- absolyut magnit singdiruvchanlik bilan baholanadi
. (2.3)
Bu tenglama elektrodinamikaning uchinchi moddiy tenglamasi hisoblanadi.
parametrlar berilgan moddaning fizik-kimyoviy xususiyatlariga, chastotaga, haroratga va ta’sir etuvchi maydonning bosimiga bog‘liq. Ularning mohiyati bilan kvant elektrodinamikasi shug‘ullanadi. Biz tomondan o‘rganilayotgan klassik elektrodinamikada esa muhit yaxlit, EMM xarakterlovchi miqdorlar esa fazoda uzluksiz taqsimlangan. Ya’ni, makroskopik ko‘rinishda tasvirlanadi. Makroskopik elektrodinamikada ko‘rsatilgan parametrlardan berilgan parametrlar singari foydalaniladi. Moddiy (2.1) va (2.3) tenglamalarda yozilganiga ko‘ra, parametrlar skalyar kattalik hisoblanadi. Bunday muhitlar izotrop bo‘lib, ularda E va D, H va B, J va E vektorlarning yo‘nalishlari mos keladi, muhit xususiyatlari esa vektor yo‘nalishlariga bog‘liq bo‘lmaydi (ya’ni, maydonning tarqalish yo‘nalishiga).
O‘YuCh qurilmalari texnikasida ikkita alohida turdagi materiallar qo‘llaniladi: tashqi sharoitlar ta’sirida o‘z xususiyatlarini o‘zgartiruvchi segnetoelektriklar va ferritlar. Bu hodisalarni skalyar parametrlar bo‘lmish orqali ifodalashni ilojisi yo‘q. Shu sababli parametrlar matritsasidan (tenzor) foydalaniladi
(2.4)
unga ko‘ra, masalan, V vektorni tashkil etuvchilaridan biri quyidagi ko‘rinishda yoziladi
,
ya’ni, vektorning har bir proeksiyasi N vektorning barcha tashkil etuvchilariga bog‘liq. Bu esa ushbu muhitda V va N vektorlar yo‘nalish bo‘yicha mos kelmasligidan darak beradi. Aniq qilib aytganda, muhitning xususiyatlari EMM ning to‘lqin ko‘rinishidagi yo‘nalishiga bog‘liq. Bunday muhit magnit xususiyatlariga ko‘ra anizotrop deb ataladi. Anizotrop muhitda elektrodinamik parametrlar skalyar koeffitsient bilan emas, tenzor koeffitsient bilan almashtiriladi. Segnoelektriklar elektr maydon, ya’ni parametr bo‘yicha anizotropdir.
Berilgan V hajmda parametrlar (skalyarlar va tenzorlar) o‘zgarmas bo‘lsa, bu muhit bir jinsli deb ataladi. Agar ularga koordinata funksiyalari deb qaralsa, bir jinsli bo‘lmagan muhit deb ataladi. Va nihoyat, ko‘p holatlarda muhit parametrlarini maydon vektorlariga bog‘liq emas deb hisoblash mumkin. Bunda moddiy (2.1)-(2.3) tenglamalar chiziqli. Mos keluvchi muhitlar chiziqli deb ataladi. Muhitlardagi nochiziqlilik asosan o‘ta kuchli maydonlarda kuzatiladi. Bu o‘quv qo‘llanmada faqat chiziqli, bir jinsli va izotrop muhitlar o‘rganiladi.
Muhit namunalari. Zamonaviy O‘YuCh texnikasida dielektrik yo‘qotishli, yuqori elektr mustahkamlikka ega va oson qayta ishlanadigan polietilen, polistirol, ftoroplast kabi dielektriklar qo‘llaniladi. Shuningdek, yuqori chastotali keramika, shisha, konstruksion plastmassalar va boshqalar. Dielektrik materiallar parametr bilan xarakterlanadi.
Qabul qilingan SI birlik tizimiga muvofiq uni quyidagicha ifodalash mumkin:
.
Bunda , F/m – elektr doimiysi. Solishtirma dielektrik singdiruvchanlik - o‘lchov birligiga ega bo‘lmagan ko‘paytma bo‘lib, materiallarning ushbu parametr bo‘yicha tabulyatsiya qilinishini soddalashtiradi. Ya’ni, bo‘lgan barcha dielektriklar uchun irratsional π soniga ega emas. Dielektriklardan polietilen, polistirol va ftoroplast qiymat jihatidan juda yaqin bo‘lib, 2.0...2.6 diapazon oralig‘ida. Keramika uchun =6.6 , shisha uchun =4.0 ga teng. Havo vakuumga juda yaqin bo‘lib: . Quruq yer uchun =3...6; suv uchun .
O‘YuCh qurilmalari konstruksiyalaridagi o‘tkazuvchi materiallar yuqori elektr o‘tkazuvchanlikka ega bo‘lishlari kerak. Chastotaning o‘ta yuqori qiymatlarida to‘lqin o‘tkazgichdagi toklar EMM aylangan holda faqat metallning sirtidan oqib o‘tadi. Yupqa sirt qatlami energiya uzatilishida yo‘qotishlarga uchraydi. Bu yo‘qotishlar chastota va parametr ortishi bilan ortib boradi. Shu sababli metallarda qo‘llaniluvchi absolyut magnit singdiruvchanlik magnit doimiysi Gn/m ga yaqin bo‘lishi shart. Ya’ni, nisbiy magnit singdiruvchanlik birga yaqin bo‘lishi kerak. tenglik berilgan material vakuum singari havo ham magnitlanmasligini bildiradi. Diamagnit mis uchun ( ga, paramagnit aluminiy uchun ( ga teng, har ikkala metall ham magnit xususiyatlariga ko‘ra vakuumga juda yaqin.
Elektr o‘tkazuvchanligi bo‘yicha metallar parametrning kamayib borish tartibida joylashtiriladi: kumush – [Sm/m]; mis - [Sm/m]; oltin - [Sm/m]; aluminiy - [Sm/m]. Odatda kumushdan yuqori elektrik o‘tkazuvchanlikka ega qoplamni hosil qilish uchun foydalaniladi. Biroq, nam havoda kumush (mis) katta solishtirma qarshilikka ega bo‘lgan va EMM quvvat uzatishida issiqlik yo‘qotishlarini keltirib chiqaruvchi qatlam bilan qoplanib oson oksidlanadi. Oson oksidlanuvchi metallar yuzasiga bir necha mikron qalinlikda oltin qoplansa, bu qatlamiga kislorod deyarli singmaydi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Talabalar yuqorida keltirilgan nazariy ma’lumotlarni o‘qib o‘rganib qisqacha xullosa va nazorat savollariga yozma ravishda javoblar yozib hisobot tayorlaydilar
|