V- MODUL. TARMOQLARARO STANDARTLAShTIRISh VA

V- MODUL. TARMOQLARARO STANDARTLAShTIRISh VA
TASNIFLASh TIZIMLARI
5.1 Tarmoqlararo standartlashtirish tizimlarining maxsus jihatlari
Kompleks standartlashtirishning o‗ziga xos shakllaridan biri – bu oxirgi
vaqtlarda amalda keng qo‗llanilib kelayotgan tarmoqlararo standartlashtirish
tizimlaridir.
Tarmoqlararo standartlashtirish tizimlarini (TST) maxsus ishlab chiqish,
standartlashtirishning
erishilgan
ilmiy–texnik
darajasini
tavsiflab
uni
rivojlantirishning yangi bosqichi hisoblanadi. Standartlashtirishning ilmiy–texnik
122
darajasini oshishi obektiv zarurat bo‗lib fan va texnika taraqqiyotining talablaridan
kelib chiqadi.
Maxsulotni ishlab chiqish, uni bozor iqtisodiyoti talablariga binoan
amallashtirishning tashkiliy–uslubiy va texnik talablarining shakllanishi nafaqat shu
kun talabi, balki kelajak taraqqiyotni ko‗zlab TST qo‗llanilishining kompleks
umumtexnik tlablarini ko‗zda tutishni taqazo etadi.
Standartlashtirishning bunday tizimlarini joriy etish O‗zR standartlashtirish
sub‘ektlarining barcha amaliy faoliyatlari asoslarini uslubiy bir xilligini ta‘minlaydi.
2001 yil fevral oyida ishlab chiqilgan 2001–2010 yillarda TST qo‗llash va
shakllantirish konsepsiyasi O‗zbekiston xo‗jalik yuritayotgan sub‘ektlar va
standartlashtirish strukturalarining jaxon amaliyotchiligida yangi testni keng qo‗llash
bilan yanada integrallashuvini, uzviylashtirilgan halqaro me‘yoriy–huquqiy tizimlarni
O‗zstandart metodologik ta‘sir rolini kuchaytirish, O‗zbekistonning barcha iqtisodiy
soxasida ilmiy va ishlab chiqarish doiralarini rivojlantirishga olib keladi.
5.1.1 Konstruktorlik va texnologik hujjatlashtirishning yagona tizimi
Konstruktorlik
xujjatlashtirishning
yagona
tizimi.
Xalq–xo‗jaligining
rivojlanishi, yangi maxsulot va buyumlarning son va sifat jixatidan o‗sib borish
jarayoni
mazkur
standartlarni
takomillashtirilishi
zaruratini
konstruktorlik
xujjatlarning yagona tizimi (KXYaT) ni ishlab chiqish yo‗li bilan amalga oshirishni
taqozo etdi.
GOST 2.001–70 me‘yoriy xujjatda qayd etilishiga KXYaT barcha
mamlakatlarda konstruktorlik xujjatlarni bajarish qoida va usullariga bo‗lgan bir xil
– yagona qoida va talablarni belgilaydi.
KXYaT maqsadlari:
–
konstruktorlik xujjatlarni unifikatsiyasini kengaytirish va ulardan foydalanish,
almashtirishda qayta ishlovsiz qabul qilish imkonini yaratish;
–
konstruktorlik xujjatlashtirishda, ish xajmini kamaytirishga olib keladigan,
soddalashgan usullarni qo‗llash;
–
xujjatlarga ishlov berishda avtomatlashtirish va mexanizatsiyalashtirish
imkonlarini yaratish.
KXYaT talablari barcha asosiy va yordamchi buyumlarga bir xil tarqaladi.
KXYaT yangi maxsulot yoki buyum konstruktorlik xujjatlarini ishlab chiqishning
123
asosiy bosqichlarini hamda ishlatish va ta‘mirlash xujjatlarining talab mazmunlarini
belgilaydi.
Konstruktorlik xujjatlashtirishni unifikatsiyalash:
–
har xil soxada xujjatlari qayta ishlovsiz qabul qilish;
–
xujjatlar soni va turini ularni ishlab chiqish bosqichlarida tartibga solish;
–
chizma, sxema va matnlarni ifodalashni soddalashtirish;
–
xujjatlarni ishlab chiqish jarayonlarini avtomatlashtirish;
–
yangi maxsulot ishlab chiqish jarayoni texnologik tayyorgarliklarini tez qayta
sozlash orqali, samarali operatsiyalar qo‗llash va shu kabi istiqbolli tadbirlarni
amalga oshirish imkonlarini ta‘minlaydi.
Yangi maxsulotni ishlab chiqish chet el analoglari texnik darajasida (balki undan
ham yuqori) bo‗lishi, ya‘ni patent – litsenziya tadqiqot natijalari bilan va
maxsulotning texnik daraja kartasini ishlab chiqish isbotlanishi zarur.
Vazifalari va mazmuniga ko‗ra KXYaT standartlari 10 tavsifiy guruxlarga
bo‗linadi:
0 -
umumiy qoidalar;
1 -
asosiy qoidalar;
2 -
buyumlarning KX da tavsiflanishi va belgilanishi;
3 -
chizmalar bajarilishining umumiy qoidalari;
4 -
mashinasozlik va asbobsozlik buyumlar chizmalarining bajarilish qoidalari;
5 -
KX ga munosabatlar (xisobga olish, saqlash, nusxalashtirish, tuzatma
kiritish);
6 -
ishlatish va ta‘mirlash xujjatlarini bajarish qoidalari;
7 -
sxemalarni bajarish qoidalari;
8 -
qurilish va kemasozlik xujjatlarini bajarish qoidalari;
9 -
boshqa standartlar.
Standartlar KXYaT i ISO talablariga muvofiqlashtirilgan va ilmiy –texnik
taraqqiyot va rivojlanish yo‗nalishini xisobga olgan xolda doimiy tuzatishlar kiritish
extiyojida bo‗ladi.
KXYaT
rivojlanishning
asosiy
yo‗nalishlari zamonaviy informatsion
texnologiya takomillashuvini hisobga olagn xolda KX lar taqdimotini elektron va
mashinalashtirilgan shakl va usullari vositasida amalga oshirilmog‗i darkor.
KXYaT ning asosiy qoidalari – uning ta‘rifi, vazifasi, tarqalish doirasi,
tasniflarining tarkibi va KXYaT ning belgilanishlari GOST 2.001–70 «YeSKD.
obщie polojeniya» da belgtlangan.
124
Texnologik xujjatlashtirishning yagona tizimi. Sanoatda texnologik xujjatlarning
xilma-xilligi, rasmiylashtirish qoidalarining xar xilligi ishlab chiqarish masalalarini
murakkablashtiradi, xujjatlarni almashtirish imkonini cheklab, bir xillashtirish
standartlashtirish va avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini qo‗llashga xalaqit beradi.
1975 yildan texnologik xujjatlarni unifikatsiyalash maqsadida xalqaro butjam
standartlashtirish – texnologik xujjatlashtirishning yagona tizimi (TXYaT) yuritilgan.
Bunda butjam xalqaro standartlashtrishning o‗zaro bog‗liq me‘yor va qoidalari,
buyumni ishlab chiqishda va ta‘mirlashda butjamlash, texnologik xujjatlashtirish
munosabatlari va rasmiylashtirish ishlarini muvofiqlashtirish o‗zining butjam
ifodasini topgan.
Butjam TXYaT:
–
texnologik xujjatlarni ishlab chiqish va qo‗llashda har xil usul va vositalardan
foydalanish;
–
texnologik xujjatlarni boshqa korxonalarda minimal qayta rasmiylashtirish
bilan foydalanish;
–
texnologik xujjatlarning unifikatsiyalashgan blanklarini qo‗llash va ularni
maqsadga muvofiq ko‗paytirish;
–
ishlab chiqarish tavsifiga binoan uning turi, tarkibi, texnologik jarayonning
mohiyatiga ko‗ra yagona qoida va yozuv usullarini qo‗llash;
–
ishlab chiqarish menejmentiga jarayonlarni avtomatlashtirish sharoitini
yaratish;
–
mehnat sarfi va texnologik xujjatlarni ishlab chiqarish vaqtini kamaytirish
imkonlarini beradi.
TXYaT standartlari KXYaT butjam standartlari Bilan hisobga olish, ro‗yxatdan
qo‗nim, tuzatma kiritish va shu kabi ishlar bo‗yicha o‗zaro bog‗liqdir.
Xuddi KXYaT kabi TXYaT ham 10 ta tasnifiy guruhli tarkibdan iborat:
0 -
umumiy qoidalar
1 -
asoslashtirilgan standartlar
2 -
TX tasnifi va belgilanishi
3 -
Detal (yaroq) va yig‗ma birikmalarni buyum olishda qo‗lanilishini va
texnologik jihozlanganlik vositalarini hisobga olish
4 -
Asosiy ishlab chiqarish TX va ularni jarayonga rasmiylashtirish, ish turlari
bo‗yicha ixtisoslashtirish qoidalari shakli
5 -
Asosiy ishlab chiqarish, TX sinash va nazorat qilishga rasmiylashtirish
qoidalari shakli
125
6 -
Yordamchi ishlab chiqarish, TX shakllari va ularni rasmiylashtirish
qoidalari
7 -
TX to‗ldirish qoidalari
8 -
TXYaT ni rivojlantirish uchun rezerv TX
9 -
Informatsiya bazasi
TXYaT da TX ning tasnifli belgilash tizimi qabul qilingan bo‗lib, har bir ishlab
chiqilgan xujjatlar uchun bir xil mustaqil belgilash nazarda tutilgan, bu esa ularni
boshqa jarayonlarda qo‗llashda o‗sha belgilashlarni saqlab qolishni ta‘minlaydi.
Mahsulotga va uni ishlab chiqishni yo‗lga qo‗yishda TX turi va xilini tanlash
imkoniyati aniqlangan.
TXYaT standartlari buyumni ta‘mirlash bo‗yicha yaxlit TX lari uchun talablarni
belgilaydi.
Ishlab chiqarish taraqqiyotining dinamikasi va mahsulot sifat o‗zgarishlari
jarayonlari TX ni o‗zgartirish, tuzatmalar kiritish talablarini keltirib chiqaradi.
TXYaT standartlarining asosi bo‗la oladigan standartlarga quyidagilar kiradi:
–
GOST 3.1102-81
–
GOST 3.1108-74
–
GOST 3.1103-74
–
GOST 3.1104-81
–
GOST 3.1105-74
|