Xususiy hosilali differensial tenglamalar va ularni yechish usullari

|
Xususiy hosilali differensial tenglamalar va ularni yechish usullari
|
bet | 2/3 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 104,4 Kb. | | #113457 | Turi | Referat |
Bog'liq matlab-dasturida-xususiy-hosilali-differensial-tenglamalarni-yechishXususiy hosilali differensial tenglamalar va ularni yechish usullari
Agar differensial tenglamadagi noma’lum funksiya ikki va undan ortiq ko’p argumentlarga bog’liq bo’lsa, u xususiy hosilali differensial tenglama deyiladi. Bunday tenglamalarning nomidan ko’rinib turubdiki, ularda funksiyaning erkli argumentlari bo’yicha xususiy hosilalari qatnashadi.
Oddiy differensial tenglamalardagi kabi xususiy hosilali differensial tenglamalar ham cheksiz ko’p yechimlarga ega. Bu yechimlarga umumiy yechimlar deyiladi. Xususiy yechimlar umumiy yechimlardan ma’lum shartlar asosida ajratiladi. Bu qo’shimcha shartlar tenglama qaralayotgan sohaning odatda chegarasida beriladi.
Xususiy hosiladagi erkli o’zgaruvchilardan biri vaqt bo’lishi ham mumkin. Bunday fizik va texnik masalalar amalda ko’p uchraydi. Qo’shimcha shartlar sifatida bunday tenglamalar uchun vaqtning biror belgilangan qiymatida izlanuvchi funksiyaning qiymatlari ishlatiladi. Masalan,shart boshlang’ich vaqt t=0 da (yoki umuman t=t ,t =const) berilishi mumkin. Bunday shartga biz boshlang’ich shart deymiz.
Qo’shimcha shartlar soha chegarasida berilsa, bunday masalaga chegaraviy masala deyiladi.
Agar chegaraviy shartlar berilmasdan faqat boshlang’ich shart berilsa,bunday masalaga xususiy hosilali differensial tenglamalar uchun Koshi masalasi deyiladi. Bunda masala cheksiz sohada qaraladi.
Masalada ham boshlang’ich, ham chegaraviy shartlar qatnashsa,bunday masalaga aralash masalalar deyiladi.
Bu yerda xususiy hosilali differensial tenglamalarning xususiy holi bo’lgan chiziqli tenglamalarni qaraymiz. Umumiy ko’rinishda ikkinchi tartibli hosilalarga nisbatan chiziqli tenglama
auxx+2bu +cuyy+dux+euy+ fu=g (3.1)
kabi yoziladi.Bunda u=u (x, y ) izlanuvchi funksiya, erkli
o’zgaruvchilar,indeksdagi x va y lar u funksiyaning x vay bo’yicha hosilalarini anglatadi. a,b,c,d,e, f,g koeffitsientlar umuman x,y va u ga bog’liq funksiyalar bo’lishi mumkin. Agar ular o’zgarmas sonlardan iborat bo’lsa, (3.1) tenglama o'zgarmas koeffisiyentli, x va y ga bog'liq funksiyalar bo'lsa - o'zgaruvchi koeffisiyentli va, nihoyat, x, y va u ga bog'liq funksiyalar bo'lsa - kvazichiziqli deyiladi.
(3.1) tenglamaning tipi (turi) D = b2 -4ac diskriminantning ishorasi bilan aniqlanadi. Agar D > 0 bo'lsa, tenglama giperbolik, D = 0 bo'lsa parabolik va D < 0 bo'lsa, elliptik tipga tegishli bo'ladi.
Tenglamaning tipini aniqlash muhim ahamiyatga ega, chunki bir xil tipdagi har xil tenglamalar juda ko'p umumiy xususiyatlarga ega bo'ladi. Har xil tipga tegishli tenglamalarning xususiyatlari bir-biridan keskin farq qiladi. Tenglama o'zgaruvchi koeffisiyentli bo'lsa, qaralayotgan sohada uning tipi o'zgarishi mumkin. Masalan, sohaning bir bo'lagida parabolik tipga ega bo'lgan tenglama uning ikkinchi bo'lagida giperbolik tipga aylanadi. Bunday tenglamalarga o'zgaruvchi tipli tenglamalar deyiladi. Matematik masalalarning qo'yilishi ham har xil tipdagi tenglamalar uchun har xil bo'ladi.
Giperbolik tipga tegishli eng soda tenglama to'lqin tenglamasidir. U
REJA: 2
Kirish 3
2.Differensial tenglamalar haqida umumiy tushuncha 4
ko'rinishga ega. Bunda u(t, x) izlanuvchi funksiya, u har xil masalalarda har xil fizik ma'noga ega, t - vaqt, x - chiziqli koordinata, a2 -o'zgarmas koeffisiyent. Bu tenglama yordamida ingichga torlar, har xil materiallardan ishlangan tayoqlar va boshqa xildagi narsalarning ko'ndalang va bo'lama tebranishlari jarayonlarini o'rganish mumkin.
Quvurlarda qovushqoq suyuqliklarning nostatsionar harakati suyuqlik zichligi o'zgarmas bo'lganda
REJA: 2
Kirish 3
2.Differensial tenglamalar haqida umumiy tushuncha 4
3x3t
tenglamalar sistemasi bilan aniqlanadi. Bunda W - quvur ko'ndalang kesimi bo'yicha o'rtacha suyuqlik tezligi, p -bosim, t -vaqt, x - quvur o'qi bo'yicha
yo'nalgan koordinata, c - suyuqlikda tovush tarqalishi tezligi, p - suyuqlik
qovushiqligi, d - quvur diametri, 2 a = 32—. pd
(3.3) sistemadan W ni istisno qilib (yo'qotib)
" + 2ad-P- = c2 ' (3.4)
|
| |