«ilmiy tadqiqot metodologiyasi» - bet 14

|
«ilmiy tadqiqot metodologiyasi»
|
bet | 14/76 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #99123 |
Bog'liq Oâquv uslubiy majmua magistratura barcha taâlim yoânalishlari uc-fayllar.orgBilimning informativligibilish faoliyatining barcha sohalari, kommunikativ jarayonlarda muhim ahamiyatga ega. Bunda «kundalik amaliyot, ishlab chiqarish faoliyati, odamlar o‘rtasidagi munosabatlarda aloqa texnikasi ma’nosidagi axborot miqdori emas, balki avvalo axborotning mazmuni yoki boshqacha aytganda informativlik muhimdir. Zotan, axborot miqdori qancha ko‘p bo‘lmasin, agar u idrok etilmasa, tushunib etilmasa, undan zarracha naf bo‘lmaydi»17.
Bilimning informativligi borliq qonunlarini aniq aks ettiruvchi va insonga uning amaliy-o‘zgartirish va bilish faoliyatida xizmat qiluvchi tushunchalar, mulohazalar, konstepstiyalar, nazariyalar va bilimning boshqa shakllarida ifodalangan muhim axborot majmuidir.
Bilim informativligining mazmunini quyidagilar tavsiflaydi:
1) yoritilayotgan masalalarning muammoliligi;
2) o‘rganilayotgan ob’ektning xossalari, aloqalari va munosabatlarini aniq aks ettiruvchi bilimning muhimligi va o‘ziga xosligi;
3) axborotning yangiligi, agar u amalda ijtimoiy ahamiyatga ega va o‘zlashtirilganidan so‘ng foydalanuvchining munosabatini o‘zgartirishi mumkin bo‘lsa;
4) axborotdan faoliyat jarayonida foydalanayotgan sub’ekt maqsadlari va vazifalariga muvofiqligi;
5) bilimning tushuntiruvchi, bashorat qiluvchi va uyushtiruvchi kuchi;
6) bilim mazmuni mantiqiy-gnoseologik o‘zagining xususiyati sifatidagi bilimning invariantligi;
7) bilimning nomuayyanlik darajasi.
Ilmiy bilimning informativligi fanning hozirgi davrdagi rivojlanish qonuniyatlari, avvalo uning samaradorligini oshirishga ko‘maklashuvchi bilishdagi integrastiya jarayonlari bilan belgilanadi. Fanning integrastiyalashuvi informativlikning muhim xususiyatlaridan biri – bilimning tushuntiruvchi va bashorat qiluvchi kuchini oshiradi. Ilmiy bilishga informativlikni invariantlik orqali tahlil qilish xos. Informativlik invariantlik ma’nosida ko‘p jihatdan konsteptual tizimlarning tushuntiruvchi kuchi yordamida ifodalanadi.
Hozirgi zamon fanining mantiqiy-gnoseologik asoslaridan biri bo‘lgan integrastiya ilmiy bilimning informativlik darajasi va asosiy informastion imkoniyatlarini o‘zgartiradi. Bu bilimning bir darajasidan boshqa darajasiga, narsalar va hodisalar mazmunini yanada teranroq aks ettiruvchi bilimga o‘tishi bilan bog‘liq. Integrativ jarayonlar nazariy tizimlarning teranlik darajasini oshirib, nazariya va empirik ma’lumotlarning qo‘llanish doirasini kengaytiradi. Nazariya mazmunining yanada teranlashuvi informativlik darajasining oshishiga, tushunchalar haqidagi axborotning integrativ jarayonlarga ta’sir ko‘rsatish imkoniyatini ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashadi.
SHunday qilib, fanning integrastiyalashuvi tushunchalar tizimlarining informativligini ularning o‘zaro aloqasi asosida ro‘yobga chiqarish mexanizmi hisoblanadi.
Bilimning informativligi ilmiy faoliyatni o‘zgartirish, bilish, ijtimoiy-kommunikativ va psixologik jihatlarini qayd etishni taqozo qiladi. Ilmiy axborot kommunikativ jarayonga qo‘shilib, bilish faoliyatining samaradorligini oshirish vositasiga aylanadi. Bu bilimning informativligiga nisbatan gnoseologik va sostiologik yondashuvlarning birligi bilan belgilanadi. Sostiologik yondashuv shuni ko‘rsatadiki, bilimning informativlik darajasini moddiy ishlab chiqarishning o‘sishi, moddiy-o‘zgartirish faoliyati asosiy vazifalari kompleks, integrativ xususiyatining kuchayishi ham, ilmiy kommunikastiyalarning rivojlanishi ham oshiradi. Bilimning yangi unsurlari vujudga kelishida ijtimoiy-kommunikativ jarayonga qo‘shilgan, o‘zlashtirilgan ijtimoiy muhim unsurlar faol ishtirok etadi.
Ijtimoiyaxborot – bilimning shunday bir qismiki, u muayyan moddiy jismlarda qayd etilgan va belgilar tizimida ifodalangan holda ijtimoiy-kommunikativ, sub’ektlararo jarayonga qo‘shilib idrok etiladi va insonning bilim darajasini o‘zgartiradi, shuningdek uning o‘zi ham o‘zgartirilib, undan faoliyatning turli jabhalarida foydalaniladi. SHu ma’noda bilim tushunchasi olimning bilim jarayonini gnoseologik tomondan, axborot tushunchasi esa, asosan kommunikativ tomondan tavsiflaydi, deb aytish mumkin.
Inson faoliyatining o‘ziga xos tomoni axborotni talqin qilish imkoniyatidan etarli foydalana olishida. Biroq bilish faoliyatining gnoseologik (aks ettirish) va kommunikativ jihatlarining farqlanishi (tegishli ravishda bilim va axborotning farqlanishi) ularning mushtarakligini tushunish bilan to‘ldirilishi lozim. «Axborot kommunikativ jarayonga qo‘shilib, bilim muayyan olimning qadriyatlari jabhasida rivojlanishiga ko‘maklashadi»18. Ijtimoiy axborotni o‘zlashtirish uchun uni anglab etish va talqin qilish lozim.
Ijtimoiy axborot jarayoni ikki faoliyat turi – interiorizastiya va eksteriorizastiyaga asoslanadi. Interiorizastiyainsonning ijtimoiy-kommunikativ jarayonlarda moddiylashgan ijtimoiy (shu jumladan ilmiy) axborotni anglab etish, uni ijodiy o‘zgartirish borasidagi faoliyati, eksteriorizastiyayangi axborot yaratish borasidagi faoliyatdir. SHu sababli inson bilish faoliyatida gnoseologik, ijtimoiy-kommunikativ va psixologik jihatlar mushtarakdir. Tabiat, jamiyat va tafakkur haqidagi mavjud axborotni o‘zlashtirish jarayonida insonda anglab etilmagan ob’ektlar va jarayonlarni bilishga ehtiyoj tug‘iladi. U sub’ektlararo kommunikativ jarayonga qo‘shilib, bilish ehtiyoji ob’ektiga aylanadi va ijtimoiy merosning funkstional-genetik tarkibiga «o‘rnashib», yana interiorizastiyani keltirib chiqaradi.
Insonning faoliyatida bilim til, hujjat, texnika va boshqa tizimlar ko‘rinishida moddiylashadi (ob’ektivlashadi) va rivojlanib, ijtimoiy axborotdan keng foydalanish mumkin bo‘lgan yaxlit izchil amaliyotda mujassamlashadi. Faoliyat vositalari sifatida nafaqat moddiy vositalar (mehnat qurollari, asboblar va h.k.), balki ob’ektivlashgan bilim, axborotning texnik va operastional-metodik unsurlari, bevosita va teskari aloqa yo‘llari, axborot tanlashni belgilovchi «mezonlar tizimi»dan ham foydalaniladi.
Bilimni rivojlantirish individual va ijtimoiy shakllarining o‘zaro aloqasi inson faoliyatining kommunikativ jihatini aks ettiradi. Ijtimoiy axborot faoliyat predmeti, vositasi va mahsuli sifatida amal qiladi. Ijtimoiy axborot ijtimoiy-kommunikativ jarayon bilan uzviy bog‘liq, chunki bilish mahsuli (natijasi) va bilish jarayoni bilan mushtarakdir. Ijtimoiy axborot axborot oqimlarida moddiy omillar (so‘z, matn va h.k.) yordamida ro‘yobga chiqariladi. Statik ko‘rinishda ijtimoiy axborot ijtimoiy ma’no kasb etmaydi. Ijtimoiy axborotning muhim belgilaridan biri uning insonning o‘zini qurshagan dunyo haqidagi bilim darajasini o‘zgartirish qobiliyatidir. Ijtimoiy axborot inson ongida aks etgan oddiy bilim emas, balki bizning ongimizda o‘zgarishlar yasaydigan, ruhiyatimiz darajasida faol amal qiladigan, o‘zligimizdan mustahkam o‘rin oladigan bilimdir. Ijtimoiy axborotning bilish faoliyatida foydalaniladigan alohida turi -ilmiy axborotdir.
Ilmiy axborot – ilmiy bilish jarayonida olingan, tushunchalar, mulohazalar, xulosalar, nazariyalar va gipotezalar tizimida qayd etilgan, tabiiy yoki sun’iy belgilar tizimi yordamida ifodalangan, ob’ektiv borliqni olimning ma’naviy faoliyati natijalari orqali aniq aks ettiradigan va ijtimoiy-tarixiy amaliyotda foydalaniladigan ijtimoiy ahamiyatga molik va mantiqiy jihatdan (shaklan) umumiylashtirilgan axborot.
Insonning ilmiy bilish faoliyati o‘zini qurshagan dunyo haqida yangi bilim olishga qaratiladi. Bilimning yangilik darajasini tekshirish uchun uni ayrim shaxs emas, balki butun jamiyat rivojlanishining muayyan tarixiy bosqichida shakllangan bilim bilan solishtirish lozim, chunki bir shaxs uchun yangi hisoblangan axborot boshqa shaxs uchun doim ham yangi bo‘lavermaydi.
SHu sababli ilmiylik talabiga javob beruvchi, ilgari aniqlangan ilmiy bilimlar ro‘yxatida bo‘lmagan bilimning u yoki bu birligi «yangi» deb ataladi. SHu munosabat bilan moddiy va ma’naviy dunyo faoliyati va rivojlanish qonuniyatlari haqida jamiyatga ilgari ma’lum bo‘lmagan axborot ifodalangan bilim yangi deb hisoblanishini qayd etish ayniqsa muhimdir. Ayni vaqtda, ijtimoiy muhim bilimlarning yangilik darajasini berilayotgan axborotning nafaqat mazmuni, balki shakli nuqtai nazaridan ham baholash lozimligini hisobga olish kerak. Ilmiy bilimlar hajmining o‘sishi natijasida fanda amal qilayotgan bilimning yangi shakllarini izlash muammosi muhim ahamiyat kasb etadi. Bu muammo asosan bilimni semantik soddalashtirish orqali shaklan o‘zgartirish bilan bog‘liq.
Ob’ektiv hodisalar va jarayonlarni aks ettiruvchi ilmiy axborot ularga xos bo‘lgan muayyanlikni ham, nomuayyanlikni ham qayd etishi lozim. Axborotning bunday xossalari birligi A.D.Ursul tomonidan asooslangan: «Ilmiy axborotning nomuayyanligini, ayniqsa kelajakni aks ettirish bilan bog‘liq noaniqlikni hisobga olishi kelajakni bashorat qilish metodlarini o‘rganuvchi shakllanayotgan ilmiy yo‘nalishlarni ilmiy-texnik prognoz qilishning «aksiomalari»dan biridir»19. Ilmiy bilimning turli sohalarida ilmiy tafakkur uslubining shakllanishiga semantik axborotning nomuayyanligi haqidagi g‘oyalar ham ta’sir ko‘rsatmoqda. Bilishning rivojlanishi noto‘liq va nomuayyan axborotdan to‘liqroq va muayyanroq axborotga o‘tishni taqozo etadi. Olimga kerak bo‘lgan bilim mavjud bilimning nomuayyanligini kamaytirishi, undan ko‘proq axborot berishi lozim.
Ilmiy axborot hajmi ijtimoiy axborot hajmidan ancha ko‘p, ularning mazmuni esa rang-barangdir. Ilmiy axborotda emostiyalar, kechinmalar, dunyoni idrok etishning o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog‘liq individual-ruhiy unsurlar namoyon bo‘lishi mumkin. Ilmiy axborot kompleks tuzilma sifatida murakkab bo‘lib, olim ilmiy faoliyatining ko‘pgina tomonlari bilan belgilanadi.
|
| |