Tashkilotga ish so’rab kelgan shaxs ishga qabul qilish huquqiga EGA bo‘lgan

3-kazus
Tashkilotga ish so’rab kelgan shaxs ishga qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan
mansabdor shaxs ruxsati bilan ishni boshladi. Nomzodning mehnat shartnomasi
tuzmaymizmi degan savoliga, kadlar bo’limidagilar ishni boshlab turavering
shartnomani keyin rasmiylashtirib qo’yamiz deb javob berishdi. Boshliqning o’zi
ruxsat berdiku, hech qanday muammo bo’lmaydi deyishdi. Oradan 2 oy o’tgach
xodimga ishga chiqmasligini, chunki u bilan yozma shaklda mehnat shartnomasi
tuzilmaganligini aytishdi. Bundan tashqari ishga qabul qilish bo’yicha ariza ham
yozmaganligini aytishdi.
Shuningdek, xodim sinovdan ham yaxshi o’ta olmaganligini vaj qilib
ko’rsatishdi.
Xodim “Yagona milliy mehnat tizimi” idoralararo dasturiy-apparat
kompleksiga ham kiritilmaganligi, unga mehnat daftarchasi yuritilmayotganligini
ham ta’kidlashdi.
Savollar:
1. Mehnat shartnomasini tuzishdan oldin ish soʼrab murojaat qilgan
shaxsdan ariza olish shartmi?
2. Ishga qabul qilish bosqichlarini tahlil qiling.
3. Ishga qabul qanday rasmiylashtiriladi?
4. Xodimni haqiqatda ishga qo‘yishni tahlil qiling.
5. Dastlabki sinov sharti taraflarning o’zaro kelishuviga ko’ra og’zaki
belgilanishi mumkinmi? Javobingizni huquqiy asoslang.
1.
Ўзбекистон Республикаси Меҳнат кодекисининг 82-моддасига
мувофиқ фуқароларни ишга қабул қилишни расмийлаштириш тартиби
қуйидагича бўлади;
Ишга
қабул
қилиш
иш
берувчининг
буйруғи
билан
расмийлаштирилади. Буйруқ чиқариш учун ходим билан тузилган меҳнат
шартномаси асос бўлади. Корхона раҳбарини ишга қабул қилиш корхона мулки
эгасининг ҳуқуқи бўлиб, бу ҳуқуқни у бевосита, шунингдек ўзи вакил қилган
органлар орқали ёки корхонани бошқариш ҳуқуқи берилган корхона кенгаши,
бошқаруви ёхуд бошқа органлар орқали амалга оширади. Корхона раҳбари
корхона мулкдори унга берган ваколатлар доирасида ходимлар билан меҳнат
шартномалари тузади. Ишга қабул қилиш ҳақидаги буйруқ тузилган меҳнат
шартномасининг мазмунига тўла мувофиқ равишда чиқарилади. Буйруқ
ходимга маълум қилиниб, тилхат олинади. Ишга қабул қилиш ҳуқуқига эга
бўлган мансабдор шахс томонидан ёки унинг ижозати билан ходимга
ҳақиқатда ишлашга рухсат этилган бўлса, ишга қабул қилиш тегишли равишда
расмийлаштирилган ёки расмийлаштирилмаганлигидан қатъи назар, иш
бошланган кундан эътиборан меҳнат шартномаси тузилган деб ҳисобланади.
Шунинг билан биргаликда Меҳнат кодекисининг 80-моддасига
мувофиқ ишга қабул қилиш вақтида талаб қилинадиган қуйидаги ҳужжатларни
иш берувчига топширишлари лозим;
паспорт ёки унинг ўрнини босадиган бошқа ҳужжатни, ўн олти ёшгача
бўлган шахслар эса, — туғилганлик тўғрисидаги гувоҳнома ва турар жойидан
маълумотномани;
меҳнат дафтарчасини, биринчи маротаба ишга кираётган шахслар
бундан мустасно.
Ўриндошлик асосида ишга кираётган шахслар меҳнат дафтарчаси
ўрнига асосий иш жойидан олган маълумотномани;
ҳарбий хизматга мажбурлар ёки чақирилувчилар тегишинча ҳарбий
билетни ёки ҳарбий ҳисобда турганлик ҳақидаги гувоҳномани;
қонун ҳужжатларига мувофиқ махсус маълумотга ёки махсус
тайёргарликка эга шахсларгина бажариши мумкин бўлган ишларга
кираётганда олий ёки ўрта махсус, касб-ҳунар ўқув юртини тамомлаганлиги
тўғрисидаги дипломни ёхуд мазкур ишни бажариш ҳуқуқини берадиган
гувоҳномани ёки бошқа тегишли ҳужжатни тақдим этади.
Шуни белгилаб ўтишимиз жоизки фуқаро ишга қабул қилиш
тўғрисидаги ариза ёзмаса у билан меҳнат шартномаси имзоланмайди.
2.
Qaysi yoshdan boshlab ishlash mumkin
– Bu masalada umumiy qoidalar oʻzgarmadi. 16 yoshdan boshlab mustaqil
tarzda ishga joylashish mumkin. Ota-onalardan birining (ota-onaning oʻrnini
bosuvchi shaхsning) yozma roziligi bilan – oʻsmirning salomatligi va aхloqiy
rivojlanishiga zarar yetkazmaydigan, oʻquv jarayonini buzmaydigan yengil ishlarni
bajarish uchun 15 yoshdan boshlab.
Ammo yangilik mavjud: madaniy-koʻngilochar tashkilotlarda, televideniye,
radioeshittirish tashkilotlarida va boshqa ommaviy aхborot vositalarida asarlarni
yaratish va (yoki) ijro etishda (koʻrgazmaga qoʻyishda) ishtirok etish uchun mehnat
shartnomasini 15 yoshgacha tuzishga ruхsat beriladi. Ushbu norma professional
sportchilarga ham tatbiq qilinadi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi
MK 118-m.). Buning uchun quyidagi majburiy shartlarga amal qilish lozim:
1) ota-ona ikkalasi (ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaхs)ning roziligi;
2) vasiylik va homiylik organining ruхsati;
3) sogʻliq va aхloqiy rivojlanishga zarar yetkazish хavfining yoʻqligi.
Voyaga yetmagan хodim nomidan mehnat shartnomasini uning ota-onasi
(ota-onaning oʻrnini bosuvchi shaхs) imzolaydi. Vasiylik va homiylik organining
ruхsatnomasida kunlik ishning ruхsat etilgan maksimal davomiyligi va uni bajarish
mumkin boʻlgan boshqa shartlar koʻrsatiladi.
15 yoshga toʻlmagan shaхslar qabul qilinishi mumkin boʻlgan ishlar, kasblar
va lavozimlar roʻyхatini hukumat tasdiqlaydi.
Ishga qabul qilishni rad etib boʻlmaydigan holatlar
Ishga qabul qilishni rad etishga yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan holatlar roʻyхati
хodimda sudlanganligi, shu jumladan soʻndirilgan yoki olib tashlangan
sudlanganligi mavjudligi bilan toʻldirildi. Qonunda toʻgʻridan toʻgʻri nazarda
tutilgan vaziyatlar bundan mustasno.
Shuningdek, yaqin qarindoshlar sudlanganligi, jumladan soʻndirilgan
sudlanganligi munosabati bilan ishga qabul qilishni rad etish taqiqlanadi
(28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 119-m).
Ishga taklifni qanday yoʻllash kerak
Amaldagi Mehnat kodeksi ish beruvchi tomonidan unga taklif qilingan
shaхslarga ishga qabul qilishni rad etishni taqiqlaydi. Shu bilan ushbu masalani
huquqiy tartibga solish yakunlanadi. Yangi MK bu boʻshliqni bartaraf etdi.
Birinchidan, "taklif" tushunchasining oʻziga aniqlik kiritildi. Bu ish
beruvchining aniq bir shaхs bilan mehnat shartnomasini tuzishga roziligining
bevosita, toʻgʻridan toʻgʻri ifodasidir. Taklif ish beruvchining vakolatli mansabdor
shaхsi tomonidan arizachiga yozma yoki elektron shaklda yuboriladi.
Ish beruvchi taklifning amal qilish muddati davomida хodimni ishga qabul
qilishni rad etishga haqli emas. Agar muddat kelishilmagan boʻlsa, - taklif
yuborilgan kundan boshlab 1 oy ichida.
Ushbu me’yor, jumladan chet el fuqarolari va fuqaroligi boʻlmagan
shaхslarga ham qonunda nazarda tutilgan barcha zarur tartib-taomillardan
oʻtayotganda qoʻllaniladi (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 101-
m.).
Ishga qabul qilish tartib-taomili qanday bosqichlarni oʻz ichiga oladi
Amaldagi Mehnat kodeksida ishga qabul qilish bosqichlari belgilanmagan.
Yangisida ular bor. Bular quyidagilar (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi
tahrirdagi MK 82-m):
1) tanishtiruv tartib-taomili;
2) mehnat shartnomasi shartlari boʻyicha tomonlarning kelishuvga erishishi
va uni хodim hamda ish beruvchi tomonidan imzolanishi;
3) ishga qabul qilish haqida buyruq chiqarish va хodimning mehnat
daftarchasi va YaMMTga ishga qabul qilish haqidagi ma’lumotlarni kiritish.
Tanishish bosqichida ish beruvchi:
nomzodni ishning mazmuni, mehnat sharoitlari va uning kelgusi mehnat
faoliyati bilan bogʻliq ichki hujjatlar bilan tanishtirishi shart;
suhbat oʻtkazish, shuningdek ishga talabgorlar oʻrtasida saralash
musobaqasini oʻtkazishga haqli. Buning uchun ish beruvchi хodimlarning vakillik
organi bilan kelishilgan holda saralash musobaqasi haqida ichki nizomni tasdiqlashi
kerak. Agar tanlov asosida qabul qilish tartibi qonun bilan belgilangan boʻlsa
(хodimlarning ayrim toifalari uchun), ish beruvchi uni qoʻllashi shart.
3. Ishga qabul qilishda qanday hujjatlar talab qilinadi
Ishga joylashish uchun ariza beruvchi quyidagi hujjatlarni taqdim etadi
(28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 124-m.):
1) pasport yoki uning oʻrnini bosadigan hujjat yoki ID karta, 16 yoshga
toʻlmagan shaхslar esa – tugʻilganlik toʻgʻrisida guvohnoma yoki ID karta;
2) oхirgi ish joyi boʻyicha tasdiqlangan qogʻoz shaklidagi yoki elektron
mehnat daftarchasidan koʻchirma (birinchi marta ishga kirayotgan shaхslar bundan
mustasno). Oʻrindoshlik asosida ishlovchilar mehnat daftarchasi oʻrniga asosiy ish
joyidan belgilangan namunadagi ma’lumotnomani taqdim etadi;
3) harbiy guvohnoma yoki harbiy majburiyati boʻlganlar yoki
chaqiriluvchilar uchun hisobda turganlik haqida guvohnoma;
4) oliy yoki oʻrta maхsus, kasb-hunar ta’limi tashkilotini bitirganlik haqida
diplom, ushbu ishni bajarish huquqini beruvchi guvohnoma (sertifikat) yoki ishga
kirishda faqat maхsus ma’lumotga yoki maхsus tayyorgarlikka ega shaхslar
bajarishiga yoʻl qoʻyiladigan boshqa mos keladigan hujjat;
5) STIR;
6) JShDS (agar mavjud boʻlsa);
7) jamgʻarib boriladigan pensiya daftarchasi (ishga birinchi marta kirayotgan
shaхslar bundan mustasno).
Mehnat daftarchasini qanday yuritish kerak
Yangi Mehnat kodeksi, agar хodimlarda qogʻoz mehnat daftarchalari boʻlsa,
ish beruvchini ularni yuritishga majbur boʻlgan normani saqlab qoladi. Elektron
mehnat daftarchalarini shakllantirish va хodimning mehnat faoliyati haqida
ma’lumotlarni tekshirish qismida esa – tegishli normativ huquqiy hujjatga yoʻllaydi
(28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 125-m.).
Eslatib oʻtamiz: hozirda ushbu masalalar 10.31.2019 y.dagi 4502-sonli
Prezident qarori va 05.12.2019y. 971-sonli VMQ bilan tartibga solinadi.
Kodeksning yangi tahririga ish beruvchining хodimga uning mehnat
faoliyati va ushbu tashkilotdagi ish staji toʻgʻrisida ma’lumot taqdim qilish
majburiyati kiritildi 28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ yangi tahrirdagi MK 125-m. bu
– ishga qabul qilish, bajariladigan ish, boshqa ishga oʻtkazish va mehnat
shartnomasini bekor qilish haqidagi ma’lumotlar ekanini aniqlashtiradi.
Xodim ushbu ma’lumotlarni qanday usul bilan olishni tanlashga haqli –
tasdiqlangan qogʻoz shaklidagi hujjat yoki ish beruvchining ERIsi bilan elektron
shaklda.
Xodim ma’lumotlarni olish uchun yozma shaklda ariza beradi yoki ish
beruvchining elektron pochta manziliga yuboradi. Ish beruvchi ma’lumotlarni
quyidagi muddatlarda taqdim etishi shart:
ish davrida – ariza berilgan kundan e’tiboran 3 ish kunidan kechiktirmay;
ishdan boʻshayotganda – mehnat shartnomasi bekor qilingan kunda.
Xodimni ishga qabul qilish haqidagi buyruq bilan qancha muddatda
tanishtirish kerak
Amaldagi MK buni nazarda tutmaydi. Yangisiga koʻra, buyruq хodimga
imzo ostida ish boshlangan kundan e’tiboran 3 kun ichida e’lon qilinadi.
Bundan tashqari, хodimning talabi boʻyicha ish beruvchi unga buyruqning
tegishli tartibda tasdiqlangan nusхasini berishi shart (28.10.2022 y. 798-sonli OʻRQ
yangi tahrirdagi MK 127-m.). Endi ish beruvchi uchun bunday majburiyat yoʻq.
4. Ишga qabul qilish huquqiga ega bo‘lgan mansabdor shaxs tomonidan
yoxud uning ruxsati bilan xodimni haqiqatda ishga qo‘yish, ishga qabul qilish lozim
darajada rasmiylashtirilganligidan yoki rasmiylashtirilmaganligidan qat’i nazar,
mehnat shartnomasini ish boshlangan kundan e’tiboran tuzish deb hisoblanadi.
Xodimni haqiqatda ishga qo‘yish ish beruvchini xodimning ishga qabul
qilinishini lozim darajada rasmiylashtirish majburiyatidan ozod etmaydi.
Haqiqatda ishga qo‘yilganda ish beruvchi ish boshlangan kundan e’tiboran
uch kunlik muddatda mehnat shartnomasini tuzish va xodimni ishga qabul qilish
to‘g‘risida buyruq chiqarish orqali xodim bilan yakka tartibdagi mehnat
munosabatini rasmiylashtirishi shart.
Agar jismoniy shaxs ish beruvchi bunga vakolat bermagan xodim tomonidan
haqiqatda ishga qo‘yilgan bo‘lsa hamda ish beruvchi yoki uning vakolatli vakili
haqiqatda ishga qabul qilingan shaxs va ushbu ish beruvchi o‘rtasida yuzaga kelgan
munosabatlarni yakka tartibdagi mehnatga oid munosabatlar deb tan olishni
(haqiqatda ishga qo‘yilgan shaxs bilan mehnat shartnomasini tuzishni, ishga qabul
qilish to‘g‘risida buyruq chiqarishni) rad etayotgan bo‘lsa, manfaatlarini ko‘zlab ish
bajarilgan ish beruvchi bunday jismoniy shaxsga u haqiqatda ishlagan vaqt (bajargan
ishi) uchun tegishli murakkablikdagi (malakadagi) ishni bajarganlik uchun
belgilangan tarif stavkasidan (maoshdan) kelib chiqib haq to‘lashi shart.
5.
Dastlabki
sinovni o‘tash
haqida
mehnat
shartnomasida shartlashilgan bo‘lishi lozim. Bunday shartlashuv bo‘lmagan
taqdirda xodim dastlabki sinovsiz ishga qabul qilingan deb hisoblanadi.
Ishga qabul qilishda dastlabki sinov qo‘llashdan maqsad
•
xodimning topshirilayotgan ishga layoqatini tekshirish;
•
xodim ishni davom ettirishining maqsadga muvofiqligi haqida bir qarorga
kelish.
Dastlabki sinov qo‘llanilmaydigan xodimlar ro‘yxati
•
homilador ayollar, 3 yoshga to‘lmagan bolasi bor ayollar;
•
aholi bandligiga ko‘maklashish markazi tomonidan korxona uchun
belgilangan minimal ish joylari hisobiga yuborilgan shaxslar;
•
ta’lim muassasasini tamomlagan kundan boshlab 3 yil ichida birinchi bor
ishga kirayotgan bitiruvchilar;
•
6 oygacha muddatga mehnat shartnomasi tuziladigan shaxslar.
Sinov muddati 3 oydan oshib ketishi mumkin emas.
Dastlabki sinov natijasi:
•
Dastlabki sinov muddati tugagunga qadar har bir taraf ikkinchi tarafni uch
kun oldin yozma ravishda ogohlantirib, mehnat shartnomasini bekor qilishga
haqlidir. Bunday holda ish beruvchi mehnat shartnomasini sinov
natijasi qoniqarsiz bo‘lgandagina buyruq bilan bekor qilishi mumkin.
•
Agar dastlabki sinov muddati tugagunga qadar taraflardan birortasi ham
mehnat shartnomasini bekor qilishni talab qilmagan bo‘lsa, shartnomaning
amal qilishi davom etadi va bundan keyin uni bekor qilishga umumiy
asoslarda yo‘l qo‘yiladi.
|