-jadval - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

10.2-jadval
O’zbekiston Respublikasida asosiy kapitalni moliyalashtirish manbalari tarkibiy
tuzilmasi, foizda
Moliyalashtirish
manbalari
Yillar
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008
Jami
100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0
SHu jumladan:
-
budjet
mablag’lari
30,3
21,5
25,0
17,7
14,9
12,8
10,7
9,0
9,0
- korxona va aholi
mablag’lari
39,1
41,3
52,0
52,9
55,6
60,3
60,0
59,0
53,9
- bank kreditlari
7,5
8,1
1,6
1,9
2,3
2,9
3,4
3,1
5,0
-
chet
el
investitsiya-
lari va kreditlari
21,7
28,0
20,4
26,3
24,5
19,2
19,0
22,8
25,9
- nobudjet fondlar
va boshqa qarz
mablag’lari
1,4
1,1
1,0
1,2
2,7
4,8
6,9
6,1
6,3
Manba: O’zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
Korxonalar va aholining o’z mablag’lari hissasi dastlab 1994 yildagi 58,4% dan
2000 yilga kelib 39,1% ga qadar pasaygan. Chunki bu davrda korxonalarning
moliyaviy mustaqillik darajasi ancha past edi. 2008 yilga kelib bu ko’rsatkich 53,9%
ni tashkil etishi ularning moliyaviy mustaqilligi oshib borayotganligini ko’rsatadi.
Keyingi yillarda kapitalni ko’paytirish manbalarida qarz mablag’lari ishtirokining
roli keskin oshsada, lekin kreditning solishtirma hissasi ko’tarilmayapti. 2000-2008
yillarda qarz mablag’larining hissasi 30,6% dan 37,2% gacha tebranib turgan bo’lsa,
bank kreditining hissasi 7,5% dan 5,0% gacha pasayib bordi. Buning sababi – 2002
yildan boshlab markazlashgan kreditlarning to’xtatilib, kreditlashning faqat tijorat
banklari tomonidan amalga oshirilishidir. Biroq, bu tadbirkorlikni rivojlantirishda
tijorat banklari rolining ortib borayotganligini anglatmaydi.
Hozirgi vaqtda tijorat banklari aktivlari va jami kapitalining hajmlari 2000 yilga
nisbatan tegishli ravishda 7,6 va 7,4 baravar ko’paydi. Aholining omonat qo’yilmalari
hajmi 38 baravar, bank kassalariga naqd pul mablag’larining tushumlari – 8,1 baravar,
iqtisodiyotning real sektoriga kredit qo’yilmalari – 5 baravar ko’paydi. Shu bilan
birga, tijorat banklari hamon samarali investitsiya markazlariga aylangani yo’q,
korxonalarni modernizatsiya qilish va texnologik qayta jihozlashda o’z kapitali bilan
sust qatnashmoqda. Banklarning kapitallashuv darajasini keskin oshirish, bank tizimi
217
barqarorligi, ishonchli pul muomalasi, banklar tomonidan naqd mablag’lar to’siqsiz va
to’liq berilishi kafolatlarini yaratish vazifalari dolzarbligicha qolmoqda
53
.
Tahlillar ko’rsatadiki, tadbirkorlik kapitalini ko’paytirish manbalarida qarz
mablag’lari rolining oshishi asosan xorijiy kreditlarining ko’payishi hisobiga yuz
bergan. Bu esa respublikada chet el kreditlari bo’yicha kafolatlarning yuqori darajasi
va tijorat banklari kreditlari bo’yicha foiz stavkalarining beqarorligi bilan izohlanadi.
Respublika hukumati tadbirkorlik kapitalini ko’paytirishda to’g’ridan-to’g’ri
xorijiy investitsiyalarni jalb etish va qo’shma korxonalarni rivojlantirishga katta
e’tibor bermoqda. 2008 yilda iqtisodiyotga kiritilgan xorijiy investitsiyalar hajmi 1,7
mlrd. AQSH doll.ni tashkil etib, bu 2007 yilga nisbatan 46 foiz ko’p. Mazkur
investitsiyalarning 74 foizini to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar tashkil etadi. Zamonaviy
texnologiyalarni tatbiq qilish zaruriyati, tadbirkorlik bo’yicha ilg’or xorijiy tajribalarni
o’zlashtirish va investitsiya muhitining yaxshilanishi borasida amalga oshirilgan
chora-tadbirlar natijasida mamlakatga bevosita chet el investitsiyalarini olib kirish
faollashib, kapital qo’yilmalarning umumiy hajmida chet el investitsiyasi tarkibi
sezilarli darajada o’zgardi. Agar chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar soni
1992 yilda 120 taga yaqin bo’lgan bo’lsa, 2007 yil boshiga bu miqdor 2919 taga yetdi,
ya’ni 24 baravar ortdi. Chet el investitsiyalari uchun yoqilg’i-energetika kompleksi,
avtomobilsozlik va maishiy elektronika, oltin qazib olish asosiy tarmoqlarga aylandi
54
.
Asosiy kapitalni shakllantirishda chet el investitsiyalarining ishtirokini
barqarorlashtirish tashqi iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirish, investitsiya muhitini
rivojlantirish va investitsiya faoliyatini davlat tomonidan tartibga solishda quyidagi
o’zgarishlarni taqozo etadi:
- ishlab chiqarish texnologiyalarini sotib olish, global ilmlarni egallash,
soliqlarning tartiblovchi rolini takomillashtirish, ularning rag’batlantiruvchilik rolini
kuchaytirish;
- to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarni jalb etishni uzoq muddatli hududiy,
maqsadli dasturlarga muvofiq olib borish;
- importga cheklovlarni iqtisodiyotda import o’rnini bosuvchi ishlab chiqarish
tarmoqlarini rivojlantirish bilan mutanosib ravishda kiritib borish, mazkur tarmoqlarni
asosan xorijiy investitsiyalari hisobidan moliyalashtirish;
- mamlakatga xorijiy kapitalni keng miqyosda jalb qilishda kreditlar hissasini
kamaytirish va bevosita xorijiy investitsiyalar hissasini o’stirishga erishish lozim
55
.
Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish o’zaro bog’langan ikki jarayonga: asosiy
kapitalning eskirishi, ya’ni amortizatsiya jarayoni va amortizatsiya fondidan mehnat
vositalarini jismoniy shaklda tiklash uchun foydalanishga tayanadi.
53
O’zbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining Qarori. Bank tizimini yanada rivojlantirish va bo’sh pul mablag’larini bank
aylanmasiga jalb etish chora-tadbirlari to’g’risida. 2007 yil 7 noyabr // Хalq so’zi, №221 (4374), 2007 yil 8 noyabr, 1-b.
54
O’zbеkiston Rеspublikasi Davlat statistika qo’mitasi ma’lumotlari.
55
Хajiyev B.D. Tadbirkorlik kapitali va uning samarali amal qilishi. I.f.n. ilmiy darajasini olish uchun taqdim etilgan
diss. avtorеf. – T., 2008, 17-20-b.
218
Mehnat vositalari jismoniy eskirishining ikki shakli mavjud: 1) ulardan bevosita
foydalanish natijasidagi jismoniy eskirish; 2) harakatsiz turish natijasida, tabiiy
kuchlarning ta’sirida jismoniy eskirish.
Mehnat vositalari ishlab chiqarish jarayonida foydalanish natijasida jismoniy
eskirganda, ular texnik, ishlab chiqarish xossasini va iste’mol qiymatini asta-sekin
yo’qotib boradi. Ayni vaqtda asosiy kapital tabiiy kuchlarning ta’sirida jismoniy
eskirishi ham mumkin. Bunday eskirish qiymati qoplanmaydi va u yo’qotishni
bildiradi. Bu yo’qotish asosiy kapitalning harakatsiz turish natijasidagi eskirishiga
teng bo’ladi.
Mehnat vositalari jismoniy eskirish bilan birga ma’naviy jihatdan ham eskiradi.
Ma’naviy eskirishning ham ikki xil turi mavjud bo’lib, ular bir-biridan farq qiladi.
Ma’naviy eskirishning birinchi turi mehnat vositalari tayyorlanadigan
tarmoqlarda mehnat unumdorligi oshganligi natijasida ular qiymatining pasayishida
ifodalanadi. Bu ishlab turgan uskunalarni yangilari bilan almashtirishni zarur qilib
qo’ymaydi, chunki ishlab turgan va yangi uskunalarning texnika darajasi bir xil bo’lib
qolaveradi. Biroq, ancha past qiymatga ega bo’lgan mehnat vositalarining keng
qo’llanishi shunga olib keladiki, ilgari sotib olingan mehnat vositalari qiymatining bir
qismi yo’qoladi.
Ma’naviy eskirishning ikkinchi turida ancha mukammal, arzon va unumli
mashinalarning ishlab chiqarishga kirib kelishi bilan ilgari o’rnatilgan mehnat
vositalaridan foydalanish maqsadga muvofiq bo’lmay qoladi va natijada ular yangilari
bilan almashtiriladi. Ma’naviy eskirishdan ko’riladigan zararning oldini olishning
asosiy yo’li mehnat qurollaridan ancha samarali foydalanish hisoblanadi.
Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish uchun qilingan xarajatlarning bir qismi
amortizatsiya fondi yordamida qoplanadi.
|