nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ogohlantirish - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 101/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peOgohlantirish – noma‘qul hatti-harakatlarning oldini olish uchun qo‘llaniladi.
Ongli intizom - axloqning tarkibiy qismi hisoblanadi. Intizom deganda burchni bajarish – shaxsiy va ijtimoiy, davlat, shaxsiy va jamoatchilik majburiyatlarini kam-ko‘stsiz bajarish hamda ijtimoiy hayotda kishilarga, mehnatga va jamoat mulkiga jamiyat qabul qilgan xatti-harakat meyorlarida amal qilish tushiniladi.
Oila pedagogikasi - oila muhiti, a'zolari, sharoiti, ta'lim tarbiyasining umumiy masalalarini o‘rganadi.
Oliy ta'lim - yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashni ta'minlaydi.
Oliy ma'lumotli mutaxassislar tayyorlash oliy o‘quv yurtlarida (universitetlar, akademiyalar, institutlar va oliy maktabning boshqa ta'lim muassasalarida) o‘rta maxsus kasb-xunar ta'limi asosida amalga oshiriladi.
Oraliq nazorat - fanning ma'lum bir qismi, bo‘limi yakunlangandan so‘ng o‘tkaziladi. Oraliq nazoratning o‘tkazilish tartibi, shakli ta'lim muassasasining ilmiy-pedagogik kengashi tomonidan belgilanadi
Pedagogika – inson tarbiyasi tug‘risidagi, yoshlarni va kattalarni tarbiyasi to‘g‘risidagi fan. Pedagogika ta‘lim-tarbiyaning maqsad va vazifalari, ularning mazmuni, usullari hamda tashkil etish shakllari haqida ma‘lumot beruvchi fanga aylandi. Pedagogika grekcha «paydagogik» so‘zidan olingan bo‘lib, «bola yetaklovchi» degan ma‘noni bildiradi
Pedagogika tarixi - turli tarixiy davrlarda maktablar ta'lim tarbiyasi, pedagogik g‘oyalarning mazmuni, rivojlanish masalalarini o‘rganadi.
Pedagogik texnologiya - avvaldan loyihalashtirilgan o‘quv-tarbiyaviy jarayonning amaliyotga tatbiqini tizimli va bosqichma-bosqich ta'minlaydigan texnologik tadbirlarning to‘plami.
Pedagogik faoliyat – yosh avlodni hayotga, mehnatga tayyorlash uchun xalq, davlat oldida javob beradigan, bolalarga ta'lim-tarbiya berishda maxsus tayyorlangan odamlarning mehnat faoliyatidir. Pedagogik faoliyat, u bilan kimlar shug‘ullanishlari xususida O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim to‘g‘risidagi qonunining 5-moddasida quyidagicha izoh berilgan.
|
| |
Gusev bo‘lgichi - S. Y. Is kamov

tahlil uchun namunachalar ajratishga o‘tiladi.
Misol: Donning iflosligini aniqlash uchun 50 g namuna ajratish
zarur. Buning uchun ikkala cho‘michdan donni bo‘lgich voronkasiga
to‘kiladi, jumrak ochiladi. Don o'tkazilganidan
keyin jumrak
berkitiladi va don pastki cho‘michda shunday miqdorda don qolsinki,
uning og irligi tahlil uchun zarur namunachadan birmuncha ortiq
bo'lishi kerak.
Bo‘lgichdan oxirgi marta o'tkazilgandan
keyin don torozi
pallachalariga to‘kilib tortiladi. 50 g va undan ortiq namunani
tortishdagi aniqlik 0,5 g atrofida bolishi shart. Agar donni ortiqchaligi
namuna oglrligining 10% idan oslrmasa (masalan, 50
g namuna
uchun 5 g ortiqcha), bu ortiq miqdorini tarozi pallasidan qoshiqcha
bilan butun qatlam qalinligi bo‘yicha turli yerlardan olinadi. Agar
namunadagi ortiqcha miqdor
10
%
dan ortiqcha bo Isa, unda hamma
ajratilgan don stolning tekis sathiga to ‘kiladi, yupqa qatlam qilib
tekislanadi va qatlamning butun qalinligining
turli joylaridan
xokondozcha bilan ortiqchasi olinadi.
Bolgich apparatida eng kamida 50 g namuna ajratish mumkin, 50
g kam namuna ajratish uchun quyidagicha ish yuritiladi: aw al
boigichda 50 g miqdorda don namunasi ajratiladi, so'ngra don
ajratish taxtasiga o‘tkaziladi va kesma holida bo'lishi
bilan zarur
hajmli namunacha izchil usulda ajratiladi.
Nonni organoleptik baholash. Nonni

qobiq ranggi inobatga olinadi. Topilgan kamchiliklar - ifloslanganligi,
qobig‘ining g‘adir-budirligi, yirik yoriqlar, yangi ezilish va boshqalar.
Sirti tekis yoki oz g‘adir-budir, yirik yoriqsiz bolishi kerak.
Eslatma, Yuqori qobiqda bir yoki bir necha y o 'nalishda о ‘tgan va
I sm enlikdagi yoriqlar yirik hisoblanadi. Agar qo ‘porilganligi shakli
nonning butun yon tara/i bo 'yini yoki shaklsiz nonda 1 sm dan ко ‘p
yirik hisoblanadi: Shaklsiz nonda quyi qobig'ning butun aylanasi
bo ‘yicha qo 'porilishi ruxsat etiladi. Ranggi bir tekis, och sariqdan
to ‘q jigarranggacha (non turiga qarab, kuymagan va rangsiz emas)
bo'ladi. Shakli tegishli shaklga mos, tuxumsimon nonlarda to ‘g ‘ri.va
uzun.
Qobiq qalinligi non turiga qarab 3-4 mm dan oshmasligi zarur.
Qobiq qalinligi nonni ko'ndalanggiga kesib aniqlanadi. Shu maqsadda
mahsulot ko'nadlanggiga
o lk ir pichoq bilan kesiladi, qobiq qalinligi
uch joyda o ‘lchanadi va о‘rtacha arifmetik hisoblashda 3-4 mm dan
oshmasligi kerak. Agar ifloslanish yoki mag‘izdan
qobiq ajralishi
kuzatilsa, unda bu kamchiliklar ishi daftarida qayd etiladi.
M aglz holati nonni ko'ndalang kesib aniqlanadi (43-rasm). Bunda
asosiy e’tibor qanday yopilganligi, egiluvchanligi, g‘ovaklarni
bir tekis
joylashishi, katta bo'shliqlari, zuvalachalari, tuz qo'shish va toblanish
bor yoki yo‘qligiga qaratilishi zarur.
Non yaxshi yopilgan bo‘lishi, mag'zi yopishqoq bo‘lmasligi va qo‘l
tekkanda namhgi bilinmasligi shart. Non mag‘zini
barmoq bilan bosib
yoki mag‘izdan soqqachalar yasash bilan aniqlanadi. Yomon yopilgan
non qo'lga yopishib, bosishda mag‘zi ezilgancha qoladi.
G'ovaklik bir tekis bo‘lib, nonning yuqori qismida u yirikroq
bolishi mumkin. Nonda bo‘shliqlar va ortiqcha toblanish belgilari —
g‘ovaksiz zich joylari boimasligi kerak.
43-rasm.
‘z-o‘zidan qizigan va norma! undan yopilgan

Nonning egiluvchanligini aniqlashda, mag‘iz barmoq bilan yengil
bosilib, undagi g‘ovaklaming uzilishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Non
sofligi mag‘izning
egiluvchanligi, xuslibo‘y hidi va yoqimli ta’mi
bilan ta'riflanadi. Berch non qattiq mag' izga ega bo‘lib, ushoqlanadi.
Shuningdek, qiyin chaynalib, nonning ta’mi va hidi keskin o'zgaradi.
Nonning ushoqlanish xususiyatini aniqlash uchun mag‘iz bo‘lak-
lari olinadi va yumaloq soqqa hohga keltiriladi. Soqqani darhol va
yengil yuzaga kelishi nonning sofligini, agar mag‘iz ushoqlansa, uning
berchligini bildiradi.
Ta’mi va hidi.
Har bir non turi o‘ziga xos ta’m va hidga ega. Non
begona hid, mineral aralashmalaming mazasi va g ‘archillashiga ega
bo‘lmasligi kerak. Nonning ta’mi mag‘iz
burdasini chaynash bilan
aniqlanadi. Shunda ortiqcha nordonlik, chuchuklik, sho‘r, achchiqlik,
boshqa begona ta’m hamda tishlarda g'irchillash bor yoki yo‘qligi
ko'rsatiladi. Hidni aniqlashda iming o‘ziga xosligiga e’tibor beriladi.
Non kasailiklari.
Nonda kasallik va mog‘orlar mavjudligiga yo‘l
qo‘yilmaydi. Kasalliklar nonning qobiq va mag‘izini ko'zdan
kechirish bilan aniqlanadi. Mog‘or zamburugTari,
kartoshka tayoqcha
bakteriyalari koloniyasi, och qizil dogTi pigment yoki mag'izda oq
dog5lar rivojlanishi kuzatilsa, darhol ish daftariga belgilanadi.
Non sifatini amiqlashning laboratoriya u sullari
Laboratoriya
izlanishlarida noiming fizik-kimyoviy sifat ko'rsatkichlari (namlik,
g ‘ovaklik, nordonlik va b.) aniqlanadi. 40-jadvalda
non navlarining
fizik-kimyoviy ko'rsatkichlari keltirilgan.
Namlik. Yopilgan nonning sifatini aniqlashda namlikni aniqlash
faqat mag‘zida olib boriladi.
Tahlil uchun olingan namunada havo tegib turgan tarafi kesiladi
va qalinligi taxminin 0,5 sm burda kesib olinadi. So‘ng 4 joydan.
o ‘rtasidan 5-6 va yon qobig'idan 1
sm qoldirib, yuqori, quyi, yon
tomonidan 2-3 grammdan o ‘yib olinadi. Nusxaning umumiy og‘irligi
12-15 gr. Olingan uyumlar tezda va sinchiklab, pichoq bilan
maydalaniladi, aralashtiriladi va har biri 5 gr ikki namuna ajratiladi.
Nam un alar 0,01 aniqlikda tortiladi. Namunalami
quritish va namlikni
hisoblash, don namligini aniqlash singari amalga oshiriladi. Parallel
ikki aniqlashlar o‘rtasidagi farq
1
foizgacha ruxsat etiladi.
Nordonlik. Hamir ko‘pchishida nafaqat hamirturush (spirtli
ko'pchish), balki nordon sut bakteriyalari ham ishtirok etadi. Nordon
sut ko‘pcliishi natijasida ma’lum miqdorda sut kislotasi yuzaga keladi.
Sut kislotasi juda
katta ahamiyatga ega bolib, о nordon, sirka va
nordon
moy
bakteriyalaii
rivojlanishiga
to‘sqinlik
qiladi.
Xamirturushlar rivojlanishiga yaxshi ta’sir etadi. Undan tashqari u non
ta’mini yaxshilaydi. Javdar unidan
tayyorlangan xamirda kocp
miqdorda sut kislotasini to'planishi uning kolloid xususiyatlarini
yaxshilaydi.
40-jadval
Bug‘doy va javdar uniaridan tayorlangan nonlarning

Bug‘doy va javdar uniaridan tayorlangan nonlarning fizik-
kimyoviy ko‘rsatkichlari Un navi
Yopi-sh
usuli
Namlik
(foiz)
ko‘p emas
Nordon
lik (gard)
ko‘p emas
G‘ovak-lik
(foiz) kam
emas
1
nav bug‘doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
45
44
3
3
6 8
65
2
-nav bug'doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
45
45
4
4
65
63
Javdar-bug‘doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
49
49
1 1
1 1
50
57
Po'stli javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
51
51
1 2
1 2
48
45
Po‘stsiz javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
49
48,5
1 1
1 1
51
49
Elangan javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
48
46
7
7
57
55
Nonning nordonligi gradusda ifodalanadi. Nordonlik gradusi
iborasi ostida,
100 gr non mag‘zidan tayyorlangan suv namunasini
neytrallash
uchun
sarflanadigan
normal
achchiq
ishqor
aralashmasining millilitr miqdori tushuniladi.
Silindrdan chiqqan va kesilgan m aglz hajmi quyidagi formula
bo'yicha hisoblanadi:
3,14 a 1 У— 4----
bu yerda:
a - silindming ichki diametri (sm);
N - mag‘iz silindrining balandligi (sm).
Juravlyovning standart asbobida a=3 sm, N=Z
,8 sm, m aglz
silindri uyurni hajmi 27 sm
3 ga teng.
Olingan uyumlar bir vaqtda 0,01 aniqlikkacha tortiladi, jamlanadi
va formulada nonning g ‘ ovakligi topiladi (%):
U=S
х=£*юо
У
bu yerda:
X - noma’lum g ‘ovak!ik;
U - non uyumlarining umumiy hajmi (sm3);
S - uyumlar og'irligi (g);
R - g‘ovaksiz mag‘iz uyumining (r) zichligi.
Yopilgan non g‘ovaksiz massasining (r) zichligi:
javdar, javdar-bug‘doy va po‘stloqli bug'doy uni
Antidеprеssantlar bilan davolashning umumiy qonun-qoidalari

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 456 —
dan voz kеchishi mumkin. Dorilarni vrachdan bеmaslahat to‘xtatib qo‘yish
mumkin emas!
• Antidеprеssant qabul qilib yurgan bеmor kamida har 3 oyda bir marta
vrach nazoratidan o‘tishi kеrak. Uning qanday antidеprеssant qabul qilib
yurganidan boshqa vrachlar ham xabardor bo‘lishi lozim. Chunki boshqa
dorilar bilan birgalikda tavsiya etish mumkin bo‘lmagan antidеprеssantlar
ham mavjud.
Antidеprеssantlarning quyidagi turlari mavjud: 1) uch halqali anti-
dеprеssantlar; 2) to‘rt halqali antidеprеssantlar; 3) MAO ingibitorlari; 4)
sе rotoninni qayta ushlab olinishiga to‘sqinlik qiluvchi sеlеktiv ingibitorlar.
Uch halqali antidеprеssantlar
Tarixi. Uch halqali antidеprеssant (UHA) tasodifan kashf qilingan. XX
asr ning 50-yillari sil kasalligi uchun yaratilgan
imipramin antidеprеssiv
ta’sirga ega bo‘lib chiqdi. “Uch halqali” dеgan nom ularning kimyoviy tuzili-
shiga qarab bеrilgan. Chunki UHA molеkulasi bir-biriga birlashgan uchta
uglеrodli halqadan iborat.
Dori turlari. Amitriptilin (triptizol), imipramin (mеlipramin), klo-
mipramin (anafranil), nortriptilin (nortrilеn), trimipramin (gеrfonal),
doksеpin (dosulеpin).
UHA turlari
1. Triptizol (amitriptilin)

UHA turlari 1. Triptizol (amitriptilin) – yaqqol ifodalangan timolеptik, sеdativ va
anksiolitik ta’sirga ega antidеprеssant. Sеdativ ta’siri tеz namoyon bo‘lsa,
antidеprеssiv ta’siri 2–3 haftadan kеyin bilinadi. Og‘ir shizofrеniya va
dеprеssiv psixozda tizеrsinni sеduksеn bilan birgalikda kattaroq dozada
bеrishga to‘g‘ri kеladi. Biroq AQB nazoratda bo‘lishi kerak. Xolinolitik va
adrеnеrgik ta’sirga ega bo‘lganligi bois parеntеral yuborilganda ortosta-
tik gipotеnziya kuzatiladi (ayniqsa, o‘rnidan turganda). Shu bois bеmor
inyеksiya qilib bo‘lingach, yarim soatdan ortiq gorizontal holatda yotishi
kеrak. Qariyalar va bolalarga kam dozada bеriladi. Bolalarga 6 yoshdan
kеyin tavsiya etish mumkin. Ishlab chiqarilishi: tablеtka – 10 va 25 mg;
ampula – 2 ml (20 mg) 1 % li eritma.
2. Imipramin (mеlipramin) – farmakologik ta’siri, ko‘rsatmalar, no-
jo‘ya ta’sirlari va monеlik qiluvchi holatlari amitriptilinga o‘xshash. Undan
farqli o‘laroq, stimulyatsiya qiluvchi xususiyatga ega. Ishlab chiqarilishi: tablеtka – 25 mg; ampula – 2 ml 1,2 5% li eritma.
3. Klomipramin (anafranil) – amitriptilin va imipraminga qaraganda
kuchliroq ta’sirga ega antidеprеssant. Anafranil dеprеssiyadagi psixomo-
tor va emotsional karaxtlikni bartaraf etishda juda samarali. Obsеssiv-kom-
pulsiv buzilishlarda yuqori ta’sirga ega. Qolgan barcha ko‘rsatmalari va
nojo‘ya ta’siri amitriptilin va imipraminga o‘xshaydi. Bolalarga 6 yoshdan
kеyin tavsiya etiladi. Pеdiatriya amaliyotida obsеssiv-kompulsiv buzilish-
— 459 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya larda kеng qo‘llaniladi. Ushbu buzilishlar 2 haftadan so‘ng kamayib, 4-6
haftalardan kеyin tеrapеvtik samarasi yaqqol bilinadi. Ishlab chiqarilishi: drajе – 25 mg; ampula – 2 ml (25 mg).
Farmakologik ta’siri - 1-18 cambria 0112. indd

— 457 —
xiv bob. psixotеrapiya va psixofarmakotеrapiya
– ko‘z
bosimi oshishi, ksеroftalmiya, taxikardiya,
disfagiya hamda ichak
pеristaltikasi pasayishi.
− Markaziy antixolinеrgik ta’siri tufayli diqqat tarqoqligi, xotira bu-
zi l i shi, fikrlash sustlashuvi, dеliriya, epilеptik xurujlar qo‘zg‘alishi,
gallyut sinatsiya, gipomaniakal holatlar va bеzovtaliklar paydo bo‘lishi
mumkin.
− Alfa-adrеnеrgik ta’siri hamda gistamin rеtsеptorlarni qamalga olishi
kuchli uyquchanlik, ortostatik gipotеnziya, bosh aylanishi,
umumiy holsiz-
lik, ruhiy va jismoniy karaxtlik bilan namoyon bo‘ladi.
− Turli markaziy va pеrifеrik rеtsеptorlarni qamalga olishi – tana vazni
oshishi, ko‘ngil aynishi, qusish, ichak pеristaltikasi pasayishi, siydik tuti-
lishi, bosh og‘riq, eyforiya, sеnеstopatiya, miokloniya, vеstibulo-koordi-
nator buzilishlar, trеmor, nistagm, ataksiya, dizartriya, psixoz va paranoi-
dal buzi lishlar, dеrmatoz, anеmiya, agranulositoz, eozinofiliya, trombosi-
topеniya kabi nojo‘ya ta’sirlarga sabab bo‘ladis.
− Kardiotoksik ta’siri taxikardiya, AV-o‘tkazuvchanlik buzilishi, miokard
ishеmiyasi kuchayishi bilan namoyon bo‘lsa, sеksual funksiyalarga ta’si-
ri libido pasayishi, erеksiya sustlashuvi, eyakulyatsiya ushlanib qolishi va
orgazm sеzmaslik kabi holatlar kuzatiladi. Homilador ayollar qabul qilsa,
bola tushishi xavfi va tеratogеn ta’siri mavjud.
Izoh. Ushbu nojo‘ya ta’sirlarni maqbul dozalarni tanlab pasaytirish mum-
kin. Biroq antidе
prе
ssantlar kam doza va kam muddatga tavsiya etilsa,
ko‘zlangan natijaga erishilmasligi va dе
prе
ssiya surunkali tus olishini esda
tutish lozim.
Yowoyi о 'tli va boshqa aralashmalar

doni namunasi, aralashmalar kolleksiyasi (begona don va zararli),
temir zarrachalari bor (har qanday) don namunalari.
0 ‘zlashtirish uchun savollar
1. Don to ‘plamidagi aralashmalar nimalardan iborat?
2. Qanday begona o‘t urag'lari donga aralashib ketadi?
3. Donlami har xil aralashmalardan tozlashda qanday asbob-
uskunalardan foydalaniladi?
35-ish. Bug‘doy donining namunaviy tarkcbirii aniqlash
Darsning maqsadi: talabalami respublikamizda eng ko‘p
yetishtiriladigan donli ekin - bug‘doy turlaxining asosiy belgilati:
ranggi, botanik turi va ulaming biologik shakllari bilan tanishtirish.
Boshqa dorilar bilan o‘zaro ta’siri

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 458 —
UHA ning kam tavsiya etilishi sabablari: nojo‘ya ta’sirlari ko‘p, toksik
ta’siri yuqori, kuchli sеdatsiya chaqiradi, aksariyat antidеprеssantlar bilan
birgalikda tavsiya etib bo‘lmaydi, nеyrorеtsеptorlarni tanlab ta’sir qiluvchi
samarali antidеprеssantlar paydo bo‘lganligi.
UHA ning atipik turlari
Ushbu atipik antidеprеssantlarning bunday atalishiga sabab, ularning
kimyoviy tuzilishi UHA kabi, biroq ta’sir qilish mеxanizmi unday emas, ya’ni
antidеprеssiv ta’siri asosiy emas. Atipik UHA ning yaqqol namoyandasidan
biri – bu alprazolam (ksanaks, zolomaks). Alp razolam kuchli ifoda langan
anksiolitik, kamroq ifodalangan antidеprеssiv ta’sirga ega.
Uch halqali tuzilishga ega boshqa turga mansub psixotrop dorilar ham,
atipik nеyrolеptik tioridazin (sonapaks) ham antidеprеssiv ta’sirga ega.
Shuningdеk, lеvomеpromazin (tizеrsin), alimеmazin (tеralеn), xlorpro-
tiksеn (truksal), klozapin (azalеptol), tianеptin (koaksil) ham yuqoridagi
xususiyatga ega. Bu dorilarning antidеprеssiv ta’siri kam dozada namo-
yon bo‘ladi dofaminеrgik sistеma orqali amalga oshiriladi va haqiqiy anti-
dеprеssantlarga qaraganda sust ifodalangan.
Vazifa: talabalar 2-3 - S. Y. Is kamov

Dondagi ortiqcha suv nafas olish jarayonini tezlashtirib, uyumda
mikroorganizmlar hamda ombor zararkunandalarining rivojlanishiga
imkon yaratadi. Don quyi harorat ta’sirida mumkin qadar o ‘zining
unishini yo'qotadi va ekish uchun yaroqsiz b o ‘lib qoladi.
Donda ortiqcha (15,5-16 foizdan yuqori) narnlik qayta ishlashda
ham birikadi. Bunday don yomon yanchiladi, shuningdek bunda tegir-
monning unumdorligi pasayadi. Donning saqlashga chidamliligi, uni
standart talablariga javob berishini belgilaydigan don namligining 4
holati m a’lum: quruq, yarim quruq, nam va ho‘l.
Bug‘doy, javdar, arpa, grechixa va sholi quyidagi ko'rsatkichlar
bilan ta’riflanadi: quruq - namlik 14 foizgacha, о‘rtacha quruq - 14-
15,5 foizgacha, nam - 15,5 foizdan 17 foizgacha va h o ‘l - 17 foiz-dan
ortiq. Don namligini aniqlash usullarini ikki guruhga bo‘lish mumkin:
to‘g ‘ri va boshqa yo‘l bilan. Birinchi guruhga maxsus uskunalarda
oldindan suv siqib chiqarilgandan keyin uni hajmini o ‘lchash y o ‘li
bilan dondagi suv miqdori aniqlanadi. Shuningdek don namligini
aniqlaydigan boshqacha tartibdagi quyidagi usullar keng tarqalgan:
1. Butun yoki maydalangan don (quruq qolaig'i bo‘yicha)
namunalarni quritish bilan suv miqdorini aniqlash.
2. Donning elektr o‘tkazuvchanIigin va dielektrik o ‘tkirligiga
qarab namligini aniqlash.
Quritish usulida namlikni aniqlash uchun don namunalarini
quritishda quritgich javonlarining turli sistemalari (SESh-1, SESh- 2,
SESh-3 va boshqa) qo‘llaniladi. Elektr o ‘tkazuvchanligiga qarab
namlikni
hozirgi
davrda keng
qo‘llanilayotgan
elektr nam
o ‘lchagichlarida amalga oshirilmoqda.
Sulining shaffofligini aniqlash

х
. U+Cg-O XlO O -Я )
2 С
100
з
bu yerda:
X - toza mag‘iz foizi;
A — begona va don aralashmaiaridan tashqari, sogMom donlar
foizi;
В - don aralashmalar foizi;
О — po'sti shilingan donlar foizi;
P - shaffoflar foizi.
Suli donidagi toza mag‘iz miqdorini aniqlash uchun quyidagi
formuladan foydalaniladi:
_
доо-пхт -с-з-м-о-к)
2
100
з
bu yerda:
X - toza mag‘iz foizi;
P - sulining toza donida gul shaffoflari foizi;
S - begona aralashmalar foizi;
Z - don aralashmalari foizi;
M - diametri 1,8x20 elakdan o‘tgan mayda donlar foizi;
О
- po‘sti shilingan donlar foizi (diametri 1,8x20 mm elakdagi
shilingan donlar qoldig‘i).
К — asosiy donga mansub bo‘lgan bug‘doy, javdar va arpa donlari
foizi.
Jihoz va meteriallar: texnik torozilar, bo'lgich, laboratoriya
elaklari to'plami, chinni idishcha (xovoncha), po‘st shilgich, tekshirish
taxtalari, shpatellar, pinsetlar, yorma ekinlari doni.
\
Fayllar ustida amallar bajarish - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat...

228
shart undan so‗ng uning tarkibiga ma‘lumot yozish mumkin. C++ dasturlash tilida
faylga birinchi tur bo‗yicha ma‘lumot yozishning umumiy ko‗rinishi quyidagicha
bo‗ladi:
<< ;
Fayl tarkibiga ma‘lumot yozilganda uning oldingi ma‘lumotlari o‗chirilib,
yangi ma‘lumotlar yoziladi. Faylga birinchi tur bo‗yicha ma‘lumot yozish tartibi
xuddi cout funksiyasi kabi bajariladi.
Misol:
n ta elementli massiv berilgan massiv elementlari ichidan toqlarini f
faylga juftlarini g faylga yozing.
#include
#include
using namespace std;
int main()
{ int n; int a[90];
cout<<"n="; cin>>n;
cout<<"massiv elementlarini kiriting \n";
for(int i=0;i>a[i];
ofstream f;
f.open("toq.txt");
ofstream g;
g.open("juft.txt");
for(int i=0;iif(a[i]%2==1) f<else g<f.close();
g.close();
return 0;
}
Kiritishga ma‘lumot
n=5
massiv elementlarini kiriting
5 6 9 8 1
Dastur natijasi
f faylda
5 9 1
g faylda
6 8
229
Yuqoridagi dasturda massiv elementlarining toqlarini f fayl orqali toq.txt
faylga, juft elementlarini esa g o‗zgaruvchi orqali juft.txt faylga joylashtirdi.
C++ dasturlash tilida ikkinchi tur bo‗yicha faylga ma‘lumot yozish uchun
ofstream
; .open ("fizik nom",
ios::app);
buyruqlari oldin yozilishi shart, undan so‗ng uning tarkibiga ma‘lumot yozish
mumkin. Ikkinchi tur bo‗yicha ma‘lumot yozish degani fayl oxiriga ma‘lumot
yozish tushuniladi. Faylning oxiriga ma‘lumot yozish uchun e‘lon qilish birinchi
turdek e‘lon qilinadi faqatgina ios::app xossasi qo‘shimcha sifatida qo‗shiladi. C++
dasturlash tilida faylga ikkinchi tur bo‗yicha ma‘lumot yozishning umumiy
ko‗rinishi quyidagicha bo‗ladi:
Somnambulizm (lunatizm) –

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 110 —
B. Ongning nopsixotik buzilishlari:
1. Somnolеnsiya – uyqusirash bilan namoyon bo‘luvchi ong buzilishi.
Somnolеnsiya holatida odam bеgona nutqni qabul qilmaydi, atrofida nima
bo‘layotganini bilmaydi. Somnolеnsiya – haqiqiy uyqu va bеdorlik orasidagi
mudroq holat. Mudroq holatga tushib qolgan odamning qulog‘iga atrofdagi
gap-so‘zlar tovushdеk kirib turadi xolos, ya’ni anglanmaydi. Somnolеnsiya
og‘ir sindrom bo‘lmasdan, charchagan har qanday sog‘lom odamda ham
uchrashi mumkin. Masalan, tuni bilan shifoxonada navbatchilik qilib, erta-
si kuni profеssorning ma’ruzasida mudrab o‘tirgan talaba somnolеnsiya
holatidagi talabadir.
2. Sinkopе – qisqa muddatli hushdan kеtish. Ongning birdan yuz bеra-
digan qisqa muddatli buzilishi bo‘lib, qattiq qo‘rqqanda, o‘ta hayajonli
xabarlarni eshitganda, artеrial qon bosim birdan tushib kеtganda kuzati-
ladi. Sinkopеning sabablari turli-tuman bo‘lib, bunda hushdan kеtish qisqa
muddat davom etadi.
3. Sopor – ongning ancha chuqurroq buzilishi bo‘lib, bosh miyani bеvo-
sita va bilvosita zararlovchi patologik holatlarda rivojlanadi.
4. Koma – ongning to‘la buzilishi bilan namoyon bo‘luvchi og‘ir pato-
logik sindrom. Komadan kеyingi davr – bu o‘limdir. Sopor va koma nеyro-
rеanimatologiyaga oid kitoblarda batafsil yoritilgan.
Otasida ruhiy nuqson bor, onasi esa iqtidorli bo‘lgan buyuk shaxslar

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 123 —
quyidagi xulosada to‘xtaladi:
buyuk kishilarning gеnida ikkita komponеnt
mavjud bo‘lib, ulardan biri uning ajdodlaridan o‘tgan iqtidor bo‘lsa, ikkin-
chisi ruhiy nuqsondir. Bunday irsiy buzilishlar buyuk shaxslarning o‘zida
kuzatilmasa
-da
, ularning yaqinlarida (akasi, ukasi yoki singlisida) kuza-
tilgan. Masalan, Gеgеl, Didro va Shumanning singillarida, L.Tolstoy, Gyu-
go, Fеyеrbax va Uspеnskiylarning ukalarida ruhiy kasalliklar bo‘lgan.
G.V.Sеgalinning fikricha, buyuk shaxslarning farzandlari aksariyat hol-
larda aqli past va ruhiy nuqsonlarga boy bo‘lishadi. Masalan, Bax, Shuman,
Tasit, Mеndеlson, Gyotеning o‘g‘illari va Mark Tvеnning qizi ruhiy kasallik
bilan og‘rishgan.
Sharqning buyuk allomalari haqida bunday ma’lumotlar yo‘q. Biz xuddi
shunga o‘xshash vaziyatni hozirda yashayotgan yoki yashab o‘tgan taniqli
insonlar oilasida tahlil qilib ko‘rdik (hozircha chop qilmadik, chunki ku-
zatuvni davom ettiryapmiz). Haqiqatan ham ota-onasi buyuk bo‘lib, far-
zandlari hatto imbеtsil darajada bo‘lgan yoki o‘ta iqtidorli insonlarning
aka-ukasida Alsxaymеr kasalligi turli xil psixozlar, imbetsillik, shizofrеniya
kabi holatlarni kuzatganmiz. Oila a’zolarida ruhiy nuqson va iqtidorning
yonma-yon uchrashi, ayniqsa, matеmatik, rassom va kompozitorlar orasi-
da ko‘p uchraydi.
Tadqiqotchilar yana bir qiziq, umuman olgan-
da, hammaga ma’lum bo‘lgan bir taxminni o‘rtaga
tashlashadi. Ba’zida buyuk shaxslar sog‘lom bo‘lgan
taqdirda ham, ular o‘z talantini ro‘yobga chiqari-
shi uchun aroqxo‘rlikka ruju qo‘yishgan, masalan,
shoirlar. Haqiqatan ham eng jozibali shе’rlar mast
holda yaratilganligini ko‘pchilik biladi. Go‘yoki
aroq talantni bosib turgan to‘siqni olib tashlaydi
va buyuk shoirga ilhom yog‘ilib kеladi. Bu fikrga
qisman qo‘shilish mumkin, albatta. Lеkin hеch qa-
chon aroq yoki boshqa spirtli ichimlikni talantning
yo‘lboshchisi sifatida e’tirof etmaslik kеrak. Fikrimizcha, buyuk shaxs-
larda uchraydigan aroqxo‘rlik (ba’zan xotinbozlik) psixologik vakuum-
ni to‘ldiruvchi bir omildir, xolos. Bugungi kunda psixoanalitiklar, nеy-
robiologlar, psixofiziologlar talantni ro‘yobga chiqaruvchi omillar usti-
da ish olib borishmoqda. Lеkin maktabni zo‘rg‘a tamomlagan va doimo
qoloq bo‘lgan Albеrt Eynshtеyn talantini ro‘yobga chiqarish bilan hеch
kim alohida shug‘ullanmagan. Shunday bo‘lsa-da, u buyuk shaxs bo‘lib
yеtishdi va olamshumul kashfiyotlari bilan Nobеl mukofoti sovrindori
bo‘ldi.
cin 
kalit so‗zi 
yordamida tasvirlanadi. o‗zgaruvchilar ikki va undan ortiq bo‗lsa, u holda 
>>

69
C++ dasturlash tilida ma‘lumotlarni kiritish operatorining umumiy ko‗rinishi
quyidagicha:
cin>>o„zgaruvchi1>>o„zgaruvchi2;
Qiymati kiritiladigan o‗zgaruvchilar bu operatordan
keyin bir-birlaridan
―>>‖ belgilari bilan ajratilgan holda yoziladi. Masalan:
cin >> a >>b>>c;
buyrug‗i
dastur
ijrosi davomida a, b va c o‗zgaruvchi parametrlarning
qiymatlari kiritilishi
kerakligini bildiradi va kompyuter ushbu buyruqni uchratgach
dastur bajarilishini
to‗xtatib, o‗zgaruvchilar qiymatlari kiritilishini kutadi. Shundan so‗ng
o‗zgaruvchilarning qiymatlari bir-birlaridan probel bilan ajratilgan holda 5 -4 12
kabi klaviaturadan terilib, ENTER tugmachasi bosilsa, nooshkor holda a=5; b=-4;
c=12 kabi qiymat berish buyruqlari bajariladi. Bunda quyidagilarga alohida e‘tibor
berish kerak:
- o‗zgaruvchilar kiritayotgan qiymatlarni kiritish tartibidagi nomeri bo‗yicha
qabul qiladi, ya‘ni cin operatoridagi
n-
o‗zgaruvchi kiritilgan
n-
qiymatni oladi;
- kiritilayotgan qiymatlar o‗zgaruvchi uchun e‘lon
qilingan turga mos
kelishi shart, aks holda xatolik sodir bo‗ladi;
- cin operatori dasturning istalgan joyida bo‗lishi mumkin.
Ammo bu
operator tarkibidagi o‗zgaruvchilardanfoydalanilgan
buyruqlardan oldin uchrashi
kerak, aks holda dastur ijro etilayotganda buyruqlardagi o‗zgaruvchilarning
qiymatlari ma‘lum bo‗lmay qoladi.
Misol:
C++ dasturlash tilida bir va ikkitadan ortiq o‗zgaruvchilarni
kiritishni tasvirlash.
#include
int main ()
{ int a,b,c; // a,b va c o‗zgaruvchilarni e‘lon qilish
cin>>a; // a ni kritish
cin>>b>>c; // b va c larni kritish
return 0;
}
Misol - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

71
{ int a=4; int b=3; // a va b o‗zgaruvchilarni e‘lon qilish
a=a+2; b*=a;
cout<
return 0;
}
Dastur natijasi
6 18
C++ dasturlash tilida izohli ma‘lumotlarni ekranga chiqarish uchun
qo‘shtirnoq ichiga olinib yozilsa, albatta, ma‘lumotni izoh sifatida qaraladi.
Misol:
C++ dasturlash tilida izohli ma‘lumotlarni(a ni qiymati) ekranga
chiqaring.
#include
int main ()
{ int a=-8; // a o‗zgaruvchini e‘lon qilish
a=a+2;
cout<<‖a ni qiymati=‖<return 0;
}
Dastur natijasi
a ni qiymati=-6
C++ dasturlash tilida ma‘lumotlarni yangi qatordan ekranga chiqarish uchun
―\n‖ yozishi kerak.
Misol:
C++ dasturlash tilida o‗zgaruvchilarni ekranga chiqaring.
#include
int main ()
{ int a,b;
cout<<‖a =‖;
cin>>a; // a ga 1 ni kiritsangiz
a=a*8; b=a+6;
cout<return 0;
}
Dastur natijasi
a =1
8
Xushchaqchaq shaxs - 1-18 cambria 0112. indd

|
1-18 cambria 0112. indd Pdf ko'rish
|
bet | 86/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi8. Xushchaqchaq shaxs. Bu toifaga kiruvchi odamning xulq-atvorida
yaqqol ko‘zga tashlanib turadigan xislatlar – o‘ta baxtiyorlik, zavqlanish,
xushchaqchaqlik, shodlanish, huzurlanish hissidir. Boshqalarda shod-
lanish, zavqlanish hissini uyg‘ota olmaydigan vaziyatlar unda shunday
his-tuyg‘ularni yuzaga kеltira oladi. Ozgina bo‘lsa-da, quvonchli voqеa-
lar darrov ularning e’tiborini tortadi va kayfiyatini qo‘taradi, xuddi shun-
day g‘amgin voqеalar esa uning kayfiyatini tushiradi. U muloqotga tеz
kirishib kеtishi, so‘zamolligi va yoqimliligi bilan boshqalardan ajralib
turadi, u kulsa, yayrab kuladi. Shuning uchun ham u ko‘pchilikka yoqa-
di. U bahslashishni xush ko‘radi, biroq bahsni janjalgacha yеtkazmay-
di. Turli xil kеlishmovchiliklar orasiga tushib qolsa, vaziyatga qarab yo
faol, yo passiv ishtirokchiga aylanadi. U do‘stlariga va yaqinlariga juda
bog‘lanib yashaydi, unda achinish va rahmdillik hissi yaxshi rivojlangan
bo‘ladi. O‘z his-tuyg‘ularini hеch yashirmay yaqqol namoyon qila oladi.
Agar suhbat chog‘ida uni yaqinroq bilishga biroz harakat qilinsa, bеmalol
buning uddasidan chiqish, ya’ni u o‘z dardini yoyib tashlashi mumkin.
Aksariyat hollarda vahimachi bo‘ladi, arzimagan vaqt ichida kayfiyati tеz
o‘zga rib qolishi va birdan “portlab kеtishi” mumkin. U bеqaror ruhiyat
egasi hisob lanadi.
9. Emotsional shaxs. Bu toifaga kiruvchi shaxsning xulq-atvoridagi
hislatlar bir qaraganda hushchaqchaq toifaga kiruvchilarga o‘xshab kеta-
di. Biroq emotsional shaxslar o‘zlarining his-tuyg‘ularini yaqqol namoyon
qilishavеrmaydi, ya’ni ular biroz niqoblangan holatda bo‘ladi. Ular uchun
hissiyotga bеriluvchanlik, ta’sirchanlik, vahima, qo‘rqoqlik, xavotir va
ko‘p so‘zlash xosdir. Ularning xulq-atvorida yaqqol namoyon bo‘luvchi
xislatlar –bular insonparvarlik, odamlar va hayvonlarga nisbatan mеhr-
shafqat va mеhribonlikdir. Ular boshqa birovlarning muvaffaqiyatidan
quvonishadi, tashqi ta’sirotlarga tеz bеrilishadi, hayotda ro‘y bеrayotgan
voqеa va hodisalar ularga tеz ta’sir qiladi, yig‘lab ham olishadi. Kinofilm-
lardagi zo‘ravonliklar ularni qattiq larzaga soladi. Bu filmlardan so‘ng
kayfiyati uzoq vaqt buzilib yuradi, yomon tushlar ko‘ra boshlaydi. Jan-
jalli voqеalarga kam qo‘shiladi. Xafa bo‘lsa, ichiga yutadi. Ularda burchga
bo‘lgan sadoqat kuchli ifodalangan bo‘ladi, topshiriqlarni bajarishda doi-
mo ilg‘or bo‘lishadi. Ular tabiatni yaxshi ko‘rishadi, o‘simliklar o‘stirishni,
hayvonlarni boqishni xush ko‘rishadi.
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 130 —
|
| |
Frеyddan kеyingi psixoanaliz

|
Frеyddan kеyingi psixoanaliz Pdf ko'rish
|
bet | 77/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasiFrеyddan kеyingi psixoanaliz. Zigmund Frеyd ta’limotining tarafdor-
lari ham, tanqidchilari ham ko‘p bo‘lgan. Uning eng yaqin safdoshlari va
shogirdlari bo‘lmish Alfrеd Adlеr va Karl Gustav Yung
ushbu ta’limotni avvaliga qo‘llab-quvvatlashdi, kеyin-
chalik undan qisman voz kеchishdi. Ular o‘zlarining
ta’limotini yaratishdi. A. Adlеr individual psixologiya,
K.G. Yung esa analitik psixologiya ta’limotini. Bu olim-
lar Z. Frеydni tanqid qilishsa-da, aslida ular tanlagan
yo‘nalish psixoanalizning davomi edi.
A. Adlеr fanga «yеtishmovchilik hissi» dеgan
tushun chani kiritdi. Uning fikricha, bu tuyg‘u ta-
biiy va tug‘ma bo‘lib, har birimiz uchun xos va shaxs
rivojla nishida katta ahamiyatga ega. A.Adlеr fikriga
ko‘ra, har bir inson umri mobaynida o‘zidagi ushbu
yеtishmovchilikdan qutulish uchun boshqalar ustidan
hukm ronlik qilishga, ularning faolligini bostirishga in-
tilib yashaydi. Buning uchun u o‘zidagi barcha imkoni-
yatlarni ishga soladi va jamiyatda o‘z o‘rnini topish-
ga intiladi. A. Adlеr bu jarayonni kompеnsatsiya yoki
supеrkompеnsatsiya dеb atadi. Supеrkompеnsatsiya
– bu yеtishmovchilik hissiga bo‘lgan tug‘ma rеaksiya-
larning ijtimoiy bir ko‘rinishidir. Adlеrning fikricha,
ana shu tug‘ma instinktlar odamni atrofdagilarga tajo-
vuzkor qilib qo‘yadi. Dеmak, odamda nеvroz rivojla-
nishining oldini olish uchun undagi yеtishmovchilik hissini bartaraf etish
zarur. Vaholanki, A.Adlеr ham o‘z ta’limotida inson ruhiyati rivojlanishida
instinktiv rеaksiyalarga urg‘u bеrgan.
K.G. Yung ta’limoti biroz boshqacha edi. U «jamoa ongsizligi» dеgan
tushunchani taklif etdi. Yung individual ongsizlik va jamoa ongsizligi orasi-
da aniq bir chеgara chizig‘ini o‘tkazdi. Uning fikricha, jamoa ongsizligi in-
dividual ongsizlikdan farqli o‘laroq, avloddan avlodga uzatiladi va «Mеn»
jamoa ongsizligi ta’siri ostida rivojlanadi.
Yungning fikricha, individual ongsizlik odamning shaxsiy tajribasi-
da aks etadi. Bu tajribalar, albatta, qachonlardir ongda aks etgan, lеkin
ongdan siqib chiqarilishi natijasida unut bo‘lib kеtgan. Jamoa ongsizli-
gi – bu umuminsoniy tajribalar bo‘lib, har bir millat va elatlar uchun xos,
u o‘tmishimizning yashiringan xotira izlaridir. U mifologiyada, xalq dos-
|
| |
Erix Fromm
(1900–1980)
Karеn Xorni

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 118 —
Biz bеmorlar bilan psixoanalitik suhbat o‘tkazayotganda ushbu ikkala
iboraga qanday amal qilishni tushuntiramiz, izohlab bеramiz. Ushbu uslub
nafaqat nеvroz, dеprеssiya, xavotir va strеssni endi kurtak otgan zahoti
bartaraf etishda, balki o‘z joniga qasd qilish holatlarini ham oldini olishda
qo‘l kеlmoqda.
Nеvrozning ilk sabablari va mohiyatini o‘rganishni boshlagan nеvrolog
olim Zigmund Frеyd, kеyinchalik mashhur psixoanalitik va faylasuf bo‘lib
yеtishdi. Bugungi kunda uning ta’limoti tibbiy va ijtimoiy fanlarga chuqur
kirib kеlgan. Bular nеvrologiya, psixiatriya, psixologiya, sеksologiya, falsa-
fa, badiiy san’at, etika, estеtika, adabiyot va h.k.
Nazorat uchun savollar - 1-18 cambria 0112. indd

II bob. Umumiy tibbiyot psixologiyasi
— 111 —
2.7. Ongsizlik va psixoanaliz ta’limoti
Frеyd yaratgan psixonaliz to‘g‘risidagi ta’limot
inson ruhini bir muz
tog‘iga qiyoslaydiki, go‘yo uning ustki, ya’ni oltidan bir qismi ong bo‘lsa,
suv ostida ko‘rinmay yotgan oltidan bеsh qismi
ong osti, ya’ni ongsizlik-
dir (2.9-rasm).
Psixoanaliz fani o‘z oldiga ongdan yashirinib yotgan chuqur psixologik
jarayonlarning sir-asrorini ochishni maqsad qilib qo‘yadi va shu yo‘l bilan
nеvrozni kеltirib chiqaruvchi omillarni o‘rganadi. Z.Frеyd «yashiri nib»
yotgan psixologik jarayonlarni
ongsiz jarayonlar dеb atadi. Rus psixo-
loglari bu holatni turli atamalar bilan ta’riflashadi: «bеssoznatеlnoе»
(ongsizlik), «podsoznatеlnoе» (ongostlilik), «podsoznaniе» (ong osti).
Ba’zi o‘zbеk psixologlari “ongostlilik” dеgan atamani ma’qul topishadi.
Adabiyotshunoslar esa “shuur” so‘zi ong ostini
izohlaydi dеb hisobla-
shadi. Hanuzgacha fanda katta shov-shuvlarga sabab bo‘lib kеlayotgan
va mohiyati to‘laligacha o‘rganilmagan ushbu noaniq psixologik jarayon-
larning atamasi ham noaniq bo‘lib qolmoqda. Ularning asl ma’nosini
o‘zgartirmasdan biz «ongsizlik» atamasini ma’qul
topdik va darslikda
ushbu atamadan foydalanamiz.
2.9-rasm.
Z.Freyd bo‘yicha inson ruhiyati modeli aysbergga qiyoslangan.
Uning suv ustida ko‘rinib turgan 6/1 qismi ong bo‘lsa, suv ostida ko‘rinmay
yotgan 6/5 qismi ongsizlikdir.
Z. Frеyd ta’biri bilan aytganda, ongdan siqib chiqarilgan odamning ta-
biiy instinktlari ong ostida qo‘nim topadi. Ongsizlik tug‘ma xususiyat
bo‘lib, inson ning barcha xatti-harakatlarini ifodalab turadi.
Ongsizlikni
psixoanaliz ta’limoti o‘rganadi. Psixoanaliz ta’limoti yaratilishiga, asosan,
nеvroz rivoj lanishining asl mohiyatini izlash va bu kasallikni davolashda
o‘sha davr dagi mavjud psixotеrapеvtik usullar kam samara bеrishi turt-
Misol - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq Tarixi 37 bet
Misol:
x = 5; y = 4,5; z = 0,5 bo‗lsa,
1
)
lg(
ln
2
2
2
2
y
x
z
y
z
y
x
ifodaning
qiymatini hisoblash dasturini tuzing:
#include
77
#include
using namespace std;
int main( )
{ float x=5, y=4.5, z=0.5, p, q, m;
p=sqrt(pow(x,2)+pow(y,2));
q=sqrt(pow(x,2)-pow(y,2));
m=p*log(z)+log10(y+z)/q;
cout << "m=" << m << endl;
return 0;
}
Ushbu dastur chiziqli dastur hisoblanadi. Chunki unung buyruqlari berilgan
tartibda birin-ketin bajariladi va dastur natijasi m = - 4.34196 kabi bo‗ladi.
Eslatma: Butun sonlar ustida bo‗lish amalini bajarayotganda amal natijasi
qiymat sifatida berilayotgan o‗zgaruvchining turi haqiqiy bo‗lsa ham o‗zgaruvchi
to‗liqsiz bo‗linmani oladi. Bo‗linmaning qiymatini haqiqiy son shaklida to‗liq
olish uchun bo‗linuvchi yoki bo‗luvchini haqiqiy son sifatida yozish kerak.
Masalan, 8/3=2; 8./3=2.66667 kabi bajariladi, garchi float a=8/3 yoki
double a=8/3 ko‗rinishda aniqlangan bo‗lsa ham, natija 2 bo‗ladi. Lekin
funksiyalarning qiymatlarini bo‗lishda to‗g‗ri bajariladi. Chunki funksiyalarning
o‗zlarini emas, ularning qiymatlarini bo‗ladi. Bu fikrlarga quyidagi dasturni
tahlil qilish yo‗li bilan ishonch hosil qilish mumkin.
#include
#include
using namespace std;
int main( )
{ float x, y, z, p, q, m;
x=38/3;y=38./3;z=38/.3;cout<<"x="<return 0;
}
Dastrur natijasi quyidagicha bo‗ladi
x=12 y=12.6667 z=126.667
p=-0.333333 q=2.64103
78
Endi son va uning raqamlarini qayta ishlash bilan bog‗liq ikkita masala
dasturini tuzamiz:
Masala
. Ixtiyoriy to‗rt xonali sonning raqamlari yig‗indisini topish
dasturini tuzing.
#include
using namespace std;
int main( )
{
int n,a1,a10,a100,a1000,s;
cout <<"to`rt xonali sonni kiriting \n";
cin>>n;
a1 = n%10; a10 = n/10% 10;
a100 = n/100% 10; a1000=n/1000;
s = a1 + a10 + a100 + a1000;
cout <system ("pause");
return 0;
}
Masala.
Besh xonali sonning birinchi va oxirgi raqamlari almashtirilganda
uning qiymati qanday o‗zgarishini aniqlash dasturini tuzing:
#include
using namespace std;
int main( )
{ int n, a1, a5, a234, at, f;
//cout << ―besh xonali sonni kiriting\n‖;
cin >>n;
a1=n%10;
a5=n/10000;
a234=n/10-a5*1000;
at=a1*10000+a5+a234*10;
if (n>at) {f=n-at; cout <<"\n berilgan "<kamaydi\n";}
else {f=at-n; cout << "\n berilgan "<\n";}
system ("pause");
79
return 0;
}
C++ dasturlash tilida chiziqli dasturlar tuzilganda uning tarkibida matematik
funksiyalar ishtirok etsa, albatta, matematik funksiyalar paketini chaqirish
kerak.
Ifodalarni ketma-ket ijro etish strukturasi C++ tomonidan ta'minlanadi. Normal
sharoitda C++ ifodalari dasturdagi navbatiga ko‗ra bajariladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
#include - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov,...

O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
Tarixi 37 bet
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
Chiqarish operatori - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti...

|
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. NazarovBog'liq Tarixi 37 betChiqarish operatori
C++ dasturlash tilida o‗zgaruvchilar qiymati qayta ishlanib natija
kompyuter ekraniga yoki ma‘lum bir fayllarga joylashtirish jarayoni ma‘lumotlarni
chiqarish deyiladi. O‗zgaruvchilar va ma‘lumotlar oqimi chiqarilish vaqtida,
albatta, aniq joyi ko‗rsatiladi, agar kompyuter ekraniga ma‘lumot chiqarilsa, u
holda aynan joyi ko‗rsatilishi shart emas.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov
|
close() - O„zbekiston respublikasi oliy va o„rta maxsus ta‟lim vazirligi samarqand davlat universiteti s. Eshtemirov, F. M. Nazarov

227
Faylning mantiqiy nomi fizik nomiga bog‘lanish vaqtida fizik nomi adresi
bilan to‗liq yozilish kerak aks holda fayl bog‘lanmaydi. Agar yaratilgan dastur
turgan papkada fayl yaratilgan bo‗lsa, adresi ko‗rsatilmasdan uning nomi
ko‗rsatilishi kifoya.
Misol:
output.txt va input.txt fayllarini yarating va ularga mos ravishda f va
g mantiqiy nomlari bilan bog‘lang.
#include
#include
using namespace std;
int main()
{
ofstream f;
f.open("output.txt");
ifstream g;
g.open("input.txt");
return 0;
}
Yuqoridagi dasturga e‘tibor qaratsak,
output.txt va input.txt
fayllar f va g
fayllar bilan bog‘landi. f va g fayllar mos ravishda yozish va o‗qish uchun tayyor
holatga keltirildi. C++ dasturlash tilida fayllarga murojat qilish uchun dasturning
ixtiyoriy joyida bir qadam oldinda mantiqiy nomi bilan bog‘lash kerak.
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlar

|
Mustaqil ishlash uchun topshiriqlarBog'liq Tarixi 37 betMustaqil ishlash uchun topshiriqlar
1. Kvadratning tomoni a berilgan. Uning perimetri aniqlansin. P=4·a.
2. Kvadratning tomoni a berilgan. Uning yuzasi aniqlansin. S=a
2
.
3. To‗g'ri to‗rtburchakning tomonlari a va b berilgan.Uning yuzasi S=a·b; va
P=2·(a+b) perimetri aniqlansin.
4. Aylananing diametri d berilgan. Uning uzunligi aniqlansin L=pi·d.
5. Kubning yon tomoni a berilgan. Uning hajmini V=a
3
va to‗la sirti S=6·a
2
aniqlansin.
6. Paralelepepidning tomonlari a, b, c berilgan. Uning hajmi V=a·b·c va to‗la sirti
S=2·(a·b+b·c+a·c) aniqlansin.
7. Doiraning radiusi R berilgan. Uning uzunligi L va yuzasi S aniqlansin.
L=2·pi·R,
S=pi·R
2
.
8. Ikkita son a va b berilgan. Ularning o‗rta arifmetigi aniqlansin. (a+b)/2.
9. Ikkita manfiy bo‗lmagan son a va b berilgan. Ularning o‗rta geometrigi
aniqlansin.
.
10. Nolga teng bo‗lmagan ikkita son berilgan. Ularning yig'indisi, ko‗paytmasi va
har birining kvadrati aniqlansin.
11. Nolga teng bo‗lmagan ikkita son berilgan. Ularning yig'indisi, ko‗paytmasi va
har birining moduli aniqlansin.
12. Uzunlik L santimetrda berilgan. Undagi to‗liq metrlar sonini aniqlovchi dastur
tuzilsin (1 metr = 100 sm).
13. Og'irlik M kilogramda berilgan. Undagi to‗liq tonnalar sonini aniqlovchi
dastur tuzilsin (1 tonna = 1000 kg).
14. Faylning hajmi baytlarda berilgan. Bo‗lib butunni olish operatsiyasidan
foydalanib fayl hajmining to‗liq kilobaytlarda ifodalovchi dastur tuzilsin (1
Kilobayt = 1024 bayt).
15. A va B (A > B) musbat sonlar berilgan. A kesmada, B kesmani necha marta
joylashtirish mumkinligini aniqlovchi dastur tuzilsin.
16. A va B (A > B) musbat sonlar berilgan. A kesmada, B kesmani necha marta
joylashtirish mumkin. A kesmada B kesmaning joylashmagan qismini aniqlovchi
dastur tuzilsin.
17. Ikki xonali son berilgan. Oldin uning o‗nliklar xonasidagi raqamni, So‗ng
birlar xonasidagi raqamni chiqaruvchi dastur tuzilsin.
18. Ikki xonali son berilgan. Uning raqamlar yig'indisi va ko‗paytmasini
aniqlovchi dastur tuzilsin.
19. Ikki xonali son berilgan. Uning raqamlari o‗rnini almashtirishdan hosil
bo‗lgan sonni aniqlovchi dastur tuzilsin.
|
| |
X V I. A N T A R K T ID A - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

yil 18- yanvarda ingliz R obert Skott ham janubiy qutbga
bordi. Xalqaro geofizika yilining o'tkazilishi munosabati
bilan 1957— 1958- yillari jahonning 12 davlati olim lari
m aterikni birgalikda o‘rganishga va m a’lumotlar
alma-
shishga qaror qilishdi.
16.1. Yer yuzasi va muzosti relyefi. Foydali
qazilm alari
A ntarktida qadimgi Pangeya va Gondvana quruq-
ligining bir qismi bo'lgan. Avstraliyadan kaynozoy davrida
ajralgan. Alp tog'lari burm alanishi natijasida ko'tarilgan,
Transantarktida tog* tizmasi bu m aterikni ikki qismga
bo'lib turadi. Bu yerda m aterikning eng baland nuqtasi
Vinson massivi joylashgan.
Ross dengizidagi orollarda
harakatdagi vulqonlar bor (Erebus). M aterik m uz bilan
qoplangan (o'rtacha qalinligi 2000 m), m uzning qalinligi
sharqiy qismida 4500 m. M aterikni taxm inan 350— 360
m ln yil avval m uz bosa boshlagan. M aterikning o'rtacha
balanligi 2040 m (muz qoplami bilan).
M aterik muzosti (yer) yuzasining 70% i okean sathidan
pastda joylashgan. M aterikning deyarli o'rtasidan Uedell
dengizidan Ross dengizigacha Transantarktida tog'lari
cho'zilgan. M azkur tog' tizm asi m aterikni sharqiy va
g'arbiy qismga bo'lib turadi.
G 'arbiy A ntarktida ancha parchalangan, m aterikning
bu qismi bo'ylab And tog'larining davomi bo'lgan tog'lar
cho'zilgan. A ntraktidaning
eng baland nuqtasi Vinson
110
(5140 m) massivi hisoblanadi. Sharqiy A ntarktida platolar,
tog‘lar va botiqlardan iborat.
Iqlim i va organik dunyosi - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

X V II. A V ST R A L IY A
1. Geografik o‘rni va asosiy xususiyatlari.
Avstraliya
to‘la Janubiy va Sharqiy yarim sharda joylashgan materik.
Dunyodagi eng kichik m aterik, maydoni 7,6 mln. km 2.
Shimolga borgan sari isib, janub tomon sovib boradi.
0 ‘rtasidan janubiy tropik chizig‘i kesib o'tgan, yer
yuzasidagi eng quruq materik. H arakatdagi vulqonlar va
hozirgi m uzliklar yo'q. O 'zi alohida joylashgan. Daryo
tizim i yaxshi rivojlanmagan, maydonining 60% i berk
ichki havzaga tegishli. Sharqiy qism ida dunyodagi eng
uzun marjon orollari rifi, katta to'siq rift joylashgan.
M aydonining katta qism ini cho'llar egallagan. M aterikda
faqat bitta davlat Avstraliya Ittifoqi joylashgan. Avstraliya
sharqida Tinch okean, g'arbida, shimol va janubida Hind
okeani suvlari bilan o'ralgan.
Avstraliya qirg'oqlari A frika qirg'oqlariga o'xshab
kam parchalangan, yirik qo'ltiqlari kam, shimolda
K arpentariya va janubiy sohillarida katta Avstraliya
qo'ltig'i joylashgan.
Qishloq xo'jaligi - 01 iy o'quvyurllariga kiruvchilar, akademik litsey va kasb-hunar kollejlari hamda umumiy

Qishloq xo'jaligi.
Asosiy tarm og'i paxtachilik,
sholichilik. Paxtachilik Xiva, Xonqa, Shovot, Yangibozor,
sholi Bog'ot, Gurlan, Xonqa tum anlarida ekiladi. Xo-
razm ning Qoraqumga tutash joylarida qorako'lchilik
rivojlangan. Gurlan va Hazorasp tum anlarida pillachilik
yaxshi rivojlangan.
274
V III. NAVO IY V IL O Y A T I
1982- yil aprelda tashkil qilingan, 1988- yilda
tugatilgan, 1992-yil boshida yana qaytadan tashkil
qilindi. Respublikam iz m arkazida joylashgan, maydoni
111,1 ming km 2, aholisi 810,2 ming kishi (2005), tarkibida
8 ta tum an, 7 ta shahar, 8 ta shaharcha va 55 ta qishloq
fuqarolari yig‘ini bor.
Tabiati va boyliklari.
Viloyatni tabiiy sharoitiga
qarab 3 qismga bo'lish mumkin: Q izilqum , N urota tog'lari
va Zarafshon vodiysi. Foydali qazilmalari: oltin, fosforit,
qurilish xomashyosi va h. k.
Aholisi.
Zichligi 1 km 2 ga 7,3 kishi (2005), viloyat
da o'zbeklar (63,3%), ruslar (13,5%), qozoqlar (11,5%),
tatarlar (2,6%), qoraqalpoqlar 19,4%, tojiklar (1,3%)
va boshqa m illatlar yashaydi, shahar aholisi 39,9%.
Aholining yarm idan ko'pi Navbahor, Navoiy, Qiziltepa
va Xatirchi tum anlarda yashaydi.
Sanoati.
Asosiy tarm oqlari: rangli m etallurgiya
(Navoiy kon m etallurgiya kombinati), tog'-kon sanoati
(turli xil foydali qazilm alarni qazib olish), yoqilg'i-
energetika sanoati (Navoiy GES), kimyo sanoati («Na
voiyazot», «Navoiyelektrokimyo» kombinati), qurilish
m ateriallari sanoati (Navoiy sement, N urota m arm ar
koni).
Qishloq xo'jaligi.
Qoramolchilik, paxtachilik, viloyat
da yiliga 500 m ing dona qorako‘1 terisi tayyorlanadi.
Paxtachilik Zarafshon vodiysida rivojlangan.
275
|
C++ DASTURLASH TILIDA TARMOQLANUVCHI JARAYONLARNI

82
tuziladi. Tarmoqlanuvchi jarayonlarni amalga oshiruvchi operatorlarni qisqacha
qilib shartli operatorlar deb yuritamiz.
Shartli operatorlar ham qisqa, to‗liq va
sodda shartli operator ko‗rinishlarda tarmoqlanuvchi jarayonlarni amalga oshiradi.
if
operatori
Tarmoqlanuvchi jarayonlarni C++ dasturlash tilida amalga oshirish uchun,
albatta, tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida bajariladi.
Algoritm bajarilish vaqtida
ma‘lum bir shartlar asosida algoritmning u yoki bu qismi bajarilishini ta‘minlash
maqsadida shartli operatorlardan foydalaniladi.
Tarif: Algoritm tarkibidagi shart asosida algoritmning tarmoqlarga
bo‗linishiga xizmat qiluvchi operatorlar
shartli operatorlar
deyiladi.
Hayotdagi
asosiy
ko‗p
masalalarni
dasturlash
vaqtida,
albatta,
tarmoqlanuvchi algoritmlar asosida bajariladi. Tarmoqlanuvchi
algoritmlar ham
ikki xil holatni o‘z ichiga oladi, ya‘ni shart rost bo‗lganda ma‘lum
bir vazifani
yolg‘on bo‗lganda hech qanday vazifani bajarmaydi va shart rost bo‗lganda
ma‘lum bir vazifani yolg‘on bo‗lganda boshqa vazifani bajaradi. Demak,
yuqoridagi ikki holatni e‘tiborga olib, shartli operatorlar ham qisqa va to‗liq
ko‗rinishga ega.
Qisqa shartli operatorning umumiy ko‗rinishi quyidagicha