Oilaning ijtimoiy funksiyalari - Qarshi davlat universiteti psixologiya kafedrasi oilaviy nizolar psixologiyasi

|
Qarshi davlat universiteti psixologiya kafedrasi oilaviy nizolar psixologiyasi
|
bet | 10/97 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 3,74 Mb. | | #246640 |
Bog'liq Оилавий низолар психолгиясиOilaning ijtimoiy funksiyalari
Oila psixologiyasiga oid ilmiy adabiyotlarda oilaning quyidagi funksiyalari – jamiyat oldidagi vazifalari farqlanadi:
Oilaning hissiy-emotsional funksiyasi – bu uning o‘z a’zolari o‘rtasida muayyan iliq munosabatlarni saqlash, ular o‘rtasida mehr-oqibat, o‘zaro g‘amxo‘rlik, bir-birini qo‘llab-quvvatlash, sevish, sevilish kabi qobiliyatini namoyon etishidir. Bu oila uchun juda muhim bo‘lib, insonning ruhiy salomatligi aynan shu vazifani qanday bajarayotganligiga bog‘liqdir. Oilaning ma’naviy-psixologik muhiti sog‘lom deganda, aslida ana shu a’zolar o‘rtasidagi iliqlik, samimiyat, o‘zaro bag‘rikenglikning mavjudligi, mehr-oqibat kabi insoniy hissiyotlarning ijobiyligi tushuniladi.
Jismoniy quvvatni ta’minlash funksiyasi – oila a’zolarining jismonan sog‘, tetik va o‘zini yaxshi his qilishlarini ta’minlashga bog‘liq bo‘lgan sharoitlarni nazarda tutadi, masalan, har birimiz oilada boshpanamizga egamiz, bundan tashqari, mana shu o‘z hududimizda, ya’ni, xonadonimizda dam olish, yaxshi sifatli, to‘yimli taomlardan bahramand bo‘lish, ijod qilish va o‘qishimiz uchun zarur, qulay imkoniyatlarga ega bo‘lishimiz shart. Zero, agar shulardan birortasi ta’minlanmagan bo‘lsa, bunday oila o‘zini baxtli deb hisoblay olmaydi va qator noqulayliklarni his qiladi. Masalan, uysiz, boshpanasiz qolgan odamlarning nafaqat ruhiy, balki jismoniy azoblarga duchor bo‘lganliklarini tasdiqlovchi psixologik tadqiqotlar mavjud.
Ma’naviy muloqotni ta’minlash funksiyasi – odamning o‘z nasl-nasabi, ma’naviy-madaniy an’analari bo‘lishiga intilishidan kelib chiqadi, har bir shaxs o‘zini kimning avlodi, qanday an’analarning vorisi ekanligidan cheksiz faxrlanadi, u qanday oila bo‘lishidan qat’iy nazar, albatta, o‘z a’zolarini muayyan yaxshi urf-odatlar, muomala maromlari doirasida birlashtirishga qodir bo‘lgandagina mustahkam va baxtiyor bo‘ladi. Yangi tug‘ilgan farzand teta-poya qilib yura boshlagan onlardanoq oilaning kattalari uni erkalatishlar orqali shirin muomalaga o‘rgatadi, kattalarga xurmat, kichiklarka g‘amxo‘rlik, izzat tushunchalari xam oilada tarbiyalanadi. Shu funksiyani ado eta olmagan oilada hamisha ko‘ngilxiraliklar, janjal, ziddiyatlar bo‘lishi ehtimoli kattadir.
Jinsiy-hirsiy muloqot funksiyasi – er va xotin o‘rtasidagi ikkalasigagina taalluqli bo‘lgan seksual ehtiyojlarni qondirish, shu orqali avlodlar bardavomligini ta’minlashga xizmat qiladi. Ushbu funksiyaning bajarilishi er-xotin munosabatlariga bevosita ta’sir qiladi, ularning bir-birlariga vafo-sadoqatda bo‘lishlarini, salomatliklari va to‘g‘ri turmush tarzini barqaror etishlariga xizmat qiladi.
Baxt va tinchlik-xotirjamlikni barqarorlashtirish funksiyasi ham o‘ta muhim bo‘lib, aynan oila har bir a’zosining muammolarini yechish, uni tashqi turli ta’sirotlardan himoyalash, kerak bo‘lsa, unda himoya immunitetini shakllantirishga yordam beradi. O‘zbeklarda “O‘z uyim – o‘lan to‘shagim” degan ibora bor, har kim o‘z uyida chinakam xotirjam bo‘lishi mumkin. Uzoq safarlarda, yuksak servis mavjud mehmonxonalarda dam olib kelgach, o‘z uyida, oyog‘ini uzatib, “shukur” deyishi uning eng katta baxtidir. Shu nuqtai nazardan farzandlarning ham sog‘-omon katta bo‘lishi, ular ongini turli tashqi ta’sirotlardan, yot g‘oyalardan himoya qilishda ham oilaning roli benazirdir. Oila tinch va xavfsiz bo‘lsa, demak, jamiyat ham, davlat ham tinch va undagi osoyishtalik barqaror bo‘ladi.
Reproduktiv funksiya – bu oilaning nafaqat avlodlar, vorislarni yaratishga aloqador vazifasi, balki, shu orqali ota va ona bo‘lishdek baxtga muyassar bo‘lish, davlatning esa tub aholi sonini muayyan miqdorda ushlab turishiga ham xizmat qiladi. Ayniqsa, o‘zbeklarda nikohning dastlabki onlaridanoq, “uvali-juvali bo‘linglar, qo‘sha qaringlar” deb duo qilinadi va kelinchakning homilador bo‘lishi intiqlik bilan kutiladi. Chunki aynan shu omil yosh oilaning mustahkamligida katta ahamiyatga molik bo‘ladi. “Farzandli oila” tushunchasi oila psixologiyasida ham, oila sotsiologiyasida ham muhim bo‘lib, u oilada turmush tarzining deyarli barcha jabhalaridagi ko‘rsatkichlarning mezonidir. Chunonchi, o‘zbeklarda “Bolali uy – bozor, bolasiz uy – mozor” degan naklning ma’nosi ham farzand tug‘ilgan uyga farishtalar yog‘iladi, yaxshilik va xursandchiliklar, to‘ylar uchun yo‘l ochiladi, demakdir.
Oila sotsiologiyasi va demografiyasida oiladagi farzandlar soniga ko‘ra guruhlarga bo‘linadi. Masalan, ijtimoiy-psixologik nuqtai nazardan “kam sonli oila” – bu 1-2 nafar bola bor oiladir. Bu raqam umuman demografik jihatdan baholansa, aholining o‘sishi va tabiiy yo‘qotishlarning urnini qoplash uchun kamdir. Sotsiolog A.Antonovning fikricha (2005), jamiyatda aholi balansini saqlash uchun o‘rtacha farzandlar soni 2,5 nafardan kam bo‘lmasligi lozim. Yoki jami oilalarning to‘rtdan biri ikkita, uchdan biri uchta, 14 % – befarzand yoki yolg‘iz, 7 %i ko‘p bolali, ya’ni beshtagacha bolasi bor oilalardan iborat bo‘lsa, avlodlar vorisligi ta’minlanadi. Lekin Rossiya misolida bu masalaga e’tibor beriladigan bo‘lsa, aholining reproduktiv o‘sishida jiddiy pastlashish kuzatilmoqda. U yerda jami oilalar nisbatida kam bolalilar, ya’ni, 1ta yoki 2ta bolaga ega bo‘lgan oilalar soni keskin oshib, bugun ularning ulushi 95 %ni tashkil etmoqda. Xalqaro YUNISEF tashkilotining 2004 yili e’lon qilgan monitoringi natijalariga ko‘ra, Yevropa mamlakatlarida ham Markaziy Osiyo davlatlarida ham tug‘ilishning kamayishi holatlari kuzatilmoqda (1-jadval).
1-jadval.
|
| |