Kalit so‘zlar - Международный научный журнал №7 (100), часть 1 «Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г

Kalit so‘zlar: Maktabgacha ta’lim, innovatsiya, boshqaruv, tajriba, mexanizm, jahon
hamjamiyati, ilm-fan, taraqqiyot. Research Focus (ReFocus) 12 ilmiy jurnali bilan
hamkorlikda.
Ключевые слова: Дошкольное образование, инновации, менеджмент, опыт,
механизм, мировое сообщество, наука, прогресс.
Key words: Preschool education, innovation, management, experience, mechanism,
world community, science, progress.
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
900
Ta'lim-tarbiya – biz uchun hayot-mamot masalasidir, dedi prezident. Qaysi sohani
olmaylik, biz zamonaviy yetuk kadrlarni tarbiyalamasdan turib biron-bir o‘zgarishga,
farovon hayotga erisha olmaymiz. Bunday kadrlarni, millatning sog‘lom genofondini
tayyorlash, avvalo, maktabgacha ta'lim tizimidan boshlanadi. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Har bir mamlakatning iqtisodiy qudrati, ijtimoiy-ma’naviy
hayot darajasining yuksalishi ta’lim tizimining raqobatbardoshligi, ilm-fan taraqqiyoti bilan
belgilanadi. Shu bois, O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasida ta’lim sohasini tubdan takomillashtirish, ta’lim sifatini oshirish, intellektual
salohiyatli, jismoniy barkamol avlodni shakllantirish, aniq fanlarni chuqurlashtirib o‘qitish
va iqtisodiyotning turli sohalari uchun malakali kadrlarni tayyorlash ustuvor vazifalar
sifatida belgilangan bo‘lib, pirovardida bugungi davr talabiga javob bera oladigan ta’lim
tizimni yaratish ko‘zda tutildi. Sohadagi islohotlar natijasida maktabgacha ta’lim tizimida
boshqaruv mexanizmi tubdan takomillashtirildi, nodavlat ta’lim xizmatlari ko‘rsatish tizimi
isloh qilindi, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’lim tizimi qayta ko‘rib chiqildi, oliy ma’lumotli
mutaxassislar tayyorlash sifatini oshirish choralari kuchaytirildi, oliy o‘quv yurtidan keyingi
ta’limning ikki pog‘onali tizimi joriy etildi. Maktabgacha ta’lim. Uzluksiz ta’lim tizimining
birlamchi bo‘g‘ini hisoblangan ushbu soha har tomonlama sog‘lom va barkamol bola
shaxsini tarbiyalash va maktabga tayyorlashda g‘oyat muhim ahamiyat kasb etadi. Lekin,
tahlillar shuni ko‘rsatdiki, oxirgi yillarda turli omillar ta’sirida maktabgacha ta’lim tizimida
bolalarni maktab ta’limiga tayyorlash borasida rivojlanish o‘rniga, orqaga ketish holatlari,
yil davomida maktabgacha yoshdagi bolalarni maktabgacha ta’lim muassasalariga qamrab
olish ko‘rsatkichlari o‘sishi tendensiyasi kuzatilmadi. Aksincha, so‘nggi 20 yil davomida
davlat tasarrufidagi maktabgacha ta’lim muassasalari soni 45 foizdan ziyodroq kamayib,
bugungi kunda respublika bo‘yicha bolalarning maktabgacha ta’lim bilan qamrab olinishi 30
foizni tashkil etdi. Bunga mavjud maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnika
bazasi zamonaviy talablarga javob bermasligi, tizimda variativ dasturlar, bolalarni
maktabga tayyorlash bo‘yicha muqobil shakllarning ishlab chiqilmaganligi, rivojlangan
mamlakatlarning tajribasi yetarli darajada o‘rganilmaganligi, faoliyat yuritayotgan pedagog
kadrlarning aksariyati oliy ma’lumotli emasligi, ta’lim sifati monitoringi yuritilmaganligi kabi
omillar sabab bo‘ldi. Research Focus (ReFocus) 13 ilmiy jurnali bilan hamkorlikda. “
Davlatimiz rahbari O‘zbekiston Respublikasi Davlat mustaqilligining 26 yilligiga
bag‘ishlangan tantanali marosimdagi nutqida: “Maqsadimiz kelgusi 3-4 yilda
mamlakatimizdagi bog‘cha yoshidagi bolalarni maktabgacha ta’lim muassasalariga to‘liq
qamrab olishdan iborat va biz bunga albatta erishamiz”, - deb ta’kidlagan edi.
Maktabgacha ta’lim tizimini yaxlit uzluksiz ta’lim tizimining muhim bo‘g‘ini sifatida yanada
takomillashtirish, maktabgacha ta’lim muassasalari tarmog‘ini kengaytirish hamda moddiy-
texnika bazasini mustahkamlash, ularni malakali pedagog kadrlar bilan ta’minlash, bolalarni
har tomonlama intellektual, ma’naviy-estetik va jismoniy rivojlantiruvchi zamonaviy ta’lim
dasturlari va texnologiyalarini ta’limtarbiya jarayoniga joriy etish, ularning maktabga
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
901
tayyorgarlik darajasini tubdan oshirish maqsadida ko‘plab amaliy ishlar qilinmoqda.
Jumladan muhtaram prezidentimizning 2018-yil 30-sentabrdagi “Maktabgacha ta’lim
tizimini boshqarishni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-3955 qarorida ham
qator ustuvor vazifalar belgilab berildi. Jumladan: - Maktabgacha ta’lim muassasalari uchun
o‘quv-metodik va didaktik adabiyotlar tayyorlash, tanlash va ekspertizadan o‘tkazish,
shuningdek, ularni nashr qilishni takomillashtirish bo‘yicha mexanizmlarni joriy etish. -
Ilg‘or xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida maktabgacha ta’limning muqobil shakllarini
ishlab chiqish. - Davlat maktabgacha ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini
yaxshilash va xodimlarni moddiy rag‘batlantirish uchun ularni qo‘shimcha pullik xizmatlar
ko‘rsatishga rag‘batlantirish tartibini ishlab chiqish. - Davlat maktabgacha ta’lim
muassasalarida boshqaruvning zamonaviy shakllarini joriy etish orqali shaffoflikni
ta’minlash. - Maktabgacha ta’lim muassasalari rahbarlari malakasini oshirish tizimini
takomillashtirish. - Maktabgacha ta’lim pedagoglarini zarur metodistik materiallar bilan
ta’minlash. *1+ Maktabgacha ta’lim tizimi boshqaruvini zamonaviy talablar asosida
shakllantirishda va bolalalarni bugungi zamon ruhiga mos qilib tarbiyalashda xorij
tajribasining o‘rni katta hisoblanadi. Ushbu tizimda samarali ishlarni olib brogan va
muvaffaqqiyatga erishgan xorij davlatlari juda ko‘p albatta. Mana shunday yutuqlarga
erishgan davlatlardan biri bu Fransiya. Mamlakatimiz uzoq yillarda buyon ushbu davlat
bilan keng hamkorlik aloqalarini yo‘lga qo‘ygan. Joriy yilning 24-fevral kuni maktabgacha
ta’lim va iqtidorli o‘quvchilar bilan ishlash sohasida xorijiy hamkorlikni rivojlantirish
maqsadida mamlakatimizning Fransiyadagi elchixonasi delegatsiyasi Parij akademiyasining
rektori Kristof Kerrero bilan uchrashuv o‘tkazdi. Uchrashuvda O‘zbekiston diplomatiya
vakolatxonasi rahbari Sardor Rustambayev Fransiya tomoniga mamlakatimizda
maktabgacha ta’lim sohasini rivojlantirishga qaratilayotgan Research Focus (ReFocus) 14
ilmiy jurnali bilan hamkorlikda e’tibor va amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli ishlarning
tafsilotlariga atroflicha to‘xtaldi. Shu o‘rinda O‘zbekistonda iqtidorli bolalar bilan ishlash va
ular uchun ijtimoiy lift vazifasini bajaradigan mexanizmlar yo‘lga qo‘yilayotgani qayd
etilgani barobarida Prezident maktablari, ijod va ixtisoslashtirilgan maktablarning faoliyati
to‘g‘risidagi batafsil ma’lumotlar ham o‘rtoqlashildi. Iqtidorli bolalar bilan ishlashda
Fransiya tajribasini ham o‘rganishga qiziqish borligi alohida ta’kidlandi. Suhbat chog‘ida
maktabgacha ta’lim va iqtidorli o‘quvchilar bilan ishlash sohasidagi xorijiy tajribani,
jumladan, Fransiyaning maktabgacha ta’lim tizimini har tomonlama o‘rganish muhimligi
qayd etildi. Rektor Kristof Kerrero o‘zaro hamkorlik yuzasidan bildirilayotgan qiziqish uchun
minnatdorlik bildirar ekan, mamlakatimizda maktabgacha ta’lim va iqtidorli bolalar bilan
ishlash tizimini yanada takomillashtirishga o‘z tashkilotining vakolati doirasida
ko‘maklashishga tayyor ekanligini ma’lum qildi. U Fransiyada maktabgacha ta’lim sohasida
olib borilayotgan tizimli ishlar yuzasidan qisqacha ma’lumot berar ekan, Fransiya Prezidenti
jamiyatning intellektual rivojlanishini tezlashtirish va tengsizlikka barham berish maqsadida
maktabgacha ta’lim tizimiga katta e’tibor berayotganini aytdi. Amaldagi tartibga ko‘ra,
Fransiyada maktabgacha ta’lim 3 yoshdan boshlanishi va barcha uchun majburiy ekanligi
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
902
qayd etildi. U, shuningdek, poytaxt mintaqasidagi maktabgacha ta’lim muassasalari butun
mamlakat bo‘ylab namuna bo‘lishi maqsadida “21-asrning mukammal maktabgacha ta’lim
muassasi” loyihasi amalga oshirilayotganini ma’lum qildi. Mazkur loyihadan ko‘zlangan
asosiy maqsad barchani ta’lim bilan qamrab olish tizimni yaratishdir. Masalan, “Paris Ecole
Numerique” raqamli tizimi maktabga borish uchun imkoniyati bo‘lmagan o‘quvchilarning
onlayn ta’lim olishlari imkonini beradi. Mazkur loyihadan yana bir maqsad – ota-onalarni
ham maktabgacha ta’lim tizimining sub’ekti sifatida ko‘rish va ularni shu jamiyatga
integratsiya qilish. Iqtidorli bolalar bilan ishlash va ularni qanday oiladan kelib chiqqanligiga
qaramay, kuchli ta’lim muassasalarida ta’lim olishlariga teng imkoniyat berish Fransiya
hukumatining so‘nggi 5 yillikda amalga oshirayotgan siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri ekani ham bildirildi. Bu yo‘nalishda Fransiyaning mashhur maktablari va litseylari katta
tajribaga ega ekanligi alohida ta’kidlandi. Fransiya tomoni O‘zbekistonning ta’lim
sohasidagi tegishli tashkilotlari bilan yuqorida zikr etilgan yo‘nalishlarda hamkorlik qilishga
tayyor ekanligini ma’lum qildi. O‘zbekistondan keladigan delegatsiyalar uchun ta’lim
muassasalariga maxsus safarlarni tashkil etish imkoniyati ham mavjudligi bildirildi.
Ma’lumot tariqasida qayd etish joizki, Parij akademiyasi – Il-de-Frans poytaxt mintaqasida
joylashgan maktabgacha ta’lim, o‘rta va oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini
muvofiqlashtiruvchi davlat organi hisoblanadi. [2] Research Focus (ReFocus) 15 ilmiy jurnali
bilan hamkorlikda. Ta'lim sifati ustuvorligi ta'lim siyosatining yadrosi sifatida maktabgacha
ta'lim muassasasidan boshlab, ta'lim tizimining barcha bosqichlarida boshqaruvning
samarali mexanizmlarini yaratish muammosini nihoyatda dolzarb qilib qo'yadi.
Maktabgacha yoshdagi bolaning har tomonlama rivojlanishi, unda "komil inson" asoslarini
shakllanishi va yuzaga kelish davri - noyob davr deb belgilanganligi tufayli maktabgacha
ta'lim, ayniqsa muhim rol o'ynaydi. Ta'lim sifati muammosi umumiy o'rta ta'lim, o'rta
maxsus, kasb-hunar ta'limi va oliy ta'limga muvofiq nazariy tahlil qilingan bo'lib
(R.Sh.Axlidinov, N.I.Bulinskiy, U.I.Inoyatov, V.A.Kalney, Sh.E.Kurbanov, V.P.Panasyuk,
M.M.Potashnik, X.F.Rashidov, E.A.Seytxalilov, N. A. Selezneva, A.I.Subetto, U.Q.Tolipov,
P.I.Tretyakov, S.T.Turg'unov, T.I.Shamova, S.E.Shishov va boshqalar tomonidan) bunday
boshqaruv, uning texnologiyalarining nazariy, tashkiliy-metodik asoslari ishlab chiqilgan.
Maktabgacha
ta'lim
muassasasi
sharoitida
ta'lim
sifati
va
samaradorligini
takomillashtirishning o'ziga xos xususiyatlarini aniqlash, uning bazaviy komponentlarining
o'ziga singdirish jiddiy nazariy eksperimental tadqiqotlarga muhtoj. Maktabgacha ta'lim
muassasasi bozor munosabatlari sharoitida sifatni ta'minlovchi ta'lim tashkiloti sifatida
namoyon bo'lishi ham o'rganilmagan. Shunday vaqtda o'ziga xos xususiyatlarini bilmasdan
bunday sharoitda ta'lim sifatini takomillashtirish konsepsiyasini yaratish mumkin emas.
Maktabgacha ta'lim tizimini uning sifatiga muvofiq modemizatsiyalashning tahlili
quyidagilar o'rtasidagi bir qator ziddiyatlami namoyon qildi: - maktabgacha ta'lim
muassasalarining ijtimoiy belgilangan maqsadlarga erishish usul va vositalarini tanlash
doirasidagi bir talay huquq va vakolatlari hamda ulami amalga oshirishning ilmiy-
asoslangan mexanizmi mavjud emasligi; - maktabgacha ta'lim muassasasida shaxs va
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
903
jamiyatning sifatli ta'lim olishga ehtiyoji va kutayotgan natijasi, talablarini qondirish uchun
sharoit yaratishga qo'yiladigan talablar hamda real amaliyotning haqiqiy holati; - ta'lim
sifatini boshqarishga ijodiy yondashuvdan foydalanish zaruriyati hamda maktabgacha
ta'lim muassasalari rahbarlarida sifatni boshqarish obyektini tizimli ko'ra bilish mavjud
emasligi tufayli ta'lim jarayonining alohida tomonlariga lokal ta'sir amaliyoti; [3. 8 b.] Xorij
tajribasiga yuzlanganimizda asosan uning amalga oshirilgan mexanizmlariga o‘z
e’tiborimizni qaratamiz. Rivojlanish prinsipi. Ushbu prinsip har qanday obyektni paydo
bo'lish, shakllanish va o'zgarish jarayonida ko'rib chiqishni; uning ziddiyatli xususiyatini
ochib tashlashni, miqdor va sifat o'zgarishlarini hisobga olishni, bir holatdan boshqa
holatlarga o'tish imkoniyatini talab etadi. Maktabgacha ta'lim muassasalarida ta'lim
jarayoni sifati va samaradorligiga tatbiqan bu prinsip quyidagilarni taqozo qiladi: Research
Focus (ReFocus) 16 ilmiy jurnali bilan hamkorlikda - boshqarish obyektidagi miqdor va sifat
o'zgarishlarini ko'rishga, bu o'zgarishlarning xarakterini (progressiv yoki regressiv)
aniqlashga imkon beruvchi ta'lim sifatining tizimli monitoringini o'tkazish; - boshqariladigan
obyektning real sifatdan potensial sifatga o'tishining sabablarini va vositalarini aniqlash; -
boshqaruvni nafaqat boshqaruv jarayonining belgilangan doirada faoliyat ko'rsatishiga,
balki uning rivojlanishiga ham yo'naltirish, buning natijasida u yangi sifat holatiga erishadi;
Hozirgi kunda ta’lim jarayonida interaktiv metodlar, innovatsion texnologiyalar, pedagogik
va axborot texnologiyalarini o'quv jarayonida qo‘llashga bo‘lgan qiziqish hamda e’tibor
kundan-kunga kuchayib bormoqda, bunday bo'lishining sabablaridan biri, shu vaqtgacha
an’anaviy ta’limda o‘quvchi-talabalarni faqat tayyor bilimlami egallashga o'rgatilgan bo‘lsa,
zamonaviy texnologiyalar ularni egallayotgan bilimlarini o'zlari qidirib topishlariga, mustaqil
o‘rganib, tahlil qilishlariga, hatto xulosalarni ham o'zlari keltirib chiqarishlariga o'rgatadi.
Tarbiyachi-pedagog bu jarayonda shaxsni rivojlanishi, shakllanishi, bilim olishi va
tarbiyalanishiga sharoit yaratadi va shu bilan bir qatorda boshqaruvchilik, yo'naltiruvchilik
funksiyasini bajaradi. Ta’lim jarayonida o‘quvchi-talaba asosiy figuraga aylanadi. Shuning
uchun oliy o‘quv yurtlari va fakultetlarida malakali kasb egallarini tayyorlashda zamonaviy
o‘qitish metodlariinteraktiv metodlar, innovatsion texnologiyalarning o‘rni va roli benihoya
kattadir. Pedagogik texnologiya va pedagog mahoratiga oid bilim, tajriba va interaktiv
metodlar o'quvchi-talabalarni bilimli, yetuk malakaga ega bo‘lishlarini ta’minlaydi.
Innovatsiya (inglizcha innovation) - yangilik kiritish, yangilikdir. Innovatsion texnologiyalar
pedagogik jarayon hamda o‘qituvchi va talaba faoliyatiga yangilik, o'zgarishlar kiritish
bo‘lib, uni amalga oshirishda asosan interaktiv metodlardan to‘liq foydalaniladi. Interaktiv
metodlar - bu jamoa bo‘lib fikrlash deb yuritiladi, ya’ni pedagogik ta’sir etish usullari bo'lib
ta’lim mazmunining tarkibiy qismi hisoblanadi. Bu metodlaming o‘ziga xosligi shundaki, ular
faqat pedagog va o'quvchi-talabalarmng birgalikda faoliyat ko'rsatishi orqali amalga
oshiriladi. Bunday pedagogik hamkorlik jarayoni o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo'lib, ularga
quyidagilar kiradi. - o'quvchi -talabaning dars davomida befarq bo'lmaslikka, mustaqil
fikrlash, ijod etish va izlanishga majbur etishi; - o'quvchi -talabalami o‘quv jarayonida
bilimga bo'lgan qiziqishlarini doimiy ravishda bo'lishini ta’minlashi; - o‘quvchi -talabaning
Международный научный журнал № 7 (100), часть 1
«Новости образования: исследование в XXI веке» февраль, 2023 г
904
bilimga bo'lgan qiziqishini mustaqil ravishda har bir masalaga ijodiy yondoshgan holda
kuchaytirishi; [4, 51 b.] Xulosa qilib aytganda, maktabgacha ta'lim tizimi boshqaruvida xorij
tajribasini o‘rganish va mavjud muammolarga bag'ishlangan tadqiqot natijalarini o'rganish
shuni aniqlashga imkon berdiki, maktabgacha ta'lim muassasalarida ta'lim jarayoni sifati va
Research Focus (ReFocus) 17 ilmiy jurnali bilan hamkorlikda samaradorligini
takomillashtirish borasida hali ko‘plab amaliy izlanishlar olib borish zarur. Shu munosabat
bilan maktabgacha ta'lim muassasalarida ta'lim, zamonaviy boshqaruv prinsiplarini joriy
etish jarayoni, sifati va samaradorligini takomillashtirishning pedagogik tizimini ishlab
chiqish va amaliyotga tatbiq etish alohida ahamiyatga ega hisoblanadi. Bunday tizim
fanlararo asosda, falsafa, sotsiologiya, pedagogika, sistemologiya, boshqaruv nazariyasi,
psixologiya, kabi fanlar sohasidagi bilimlarni jalb qilgan holda ishlab chiqilishi kerak.
Boshqaruv obyekti sifatida maktabgacha ta'lim muassasasi sifatining mohiyati va
maktabgacha ta'lim muassasani uni shakllantirishning alohida sohasi haqidagi bilimlarsiz
sifatga yo'naltirilgan boshqaruv tizimini yaratish mumkin emas. Shu sababli, eng avvalo,
maktabgacha ta'lim jarayoni sifatini tahlil qilish va sifatni ta'minlaydigan ta'lim tashkiloti
sifatida maktabgacha ta'lim muassasasining o'ziga xosliklarini o'rganish kerak. Buning
uchun "sifat" kategoriyasi kontekstida maktabgacha ta'limning metodologik va nazariy
asoslarini aniqlash hamda ularning asosida o'rganiladigan boshqaruvning dastlabki asosi
bo'luvchi integral modelni ishlab chiqish lozim.
|