nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm. Individual tadqiqot topshiriqlarining turlari

|
-rasm. Individual tadqiqot topshiriqlarining turlari
|
bet | 7/7 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 93,37 Kb. | | #242799 |
Bog'liq 2.2 12 bet (2)2.7-rasm. Individual tadqiqot topshiriqlarining turlari
Individual tadqiqot topshiriqlarni tayyorlashda amaliyot o’qituvchisi muhim o’rin egallaydi. Uning zimmasiga bir qator vazifalar yuklatiladi. Ular:
- Individual tadqiqot topshiriqlari uchun muayyan mavzu, muammoni belgilash;
- Individual tadqiqot topshiriqlarini ishlab chiqarish;
- Individual tadqiqot topshiriqlarini o’quv jadvaliga kiritishi;
- Individual tadqiqot topshiriqlarni amalga oshirish jarayonini modelini avvaldan ishlab chiqish, topshiriqlarni talabalarning imkoniyatlariga moslashtirish;
- talabalarni Individual tadqiqot topshiriqlar bilan tanishtirish, ularning amaliy faoliyatlari nazorat qilib turish;
Amaliyot o’qituvchisi avvaldan quyidagi material va hujjatlarni tayyorlab olishi lozim:
- Individual tadqiqot topshiriqlar (chizma, elektrosxema)lar;
- Individual tadqiqot topshiriqqa taalluqli topshiriqlar bayoni;
- ma’lumot yig’ishga oid yo’naltiruvchi savollar;
- o’quv maqsadlarni yoriuvchi ma’lumotlar;
Amaliyot o’qituvchisi ta’lim jarayonida talabalarning individual faoliyatlarini nazorat qilib boradi va nazorat natijalarini “Kasbiy o’sish skalasi” jadvaliga qayd etadi. “Kasbiy o’sish shkalasi” talabalarning individual faoliyatini baholashga doir mezonlarga ega bo’lishi lozim.
|
| |
Individual tadqiqot topshiriqlari

|
Individual tadqiqot topshiriqlari
|
bet | 6/7 | Sana | 18.05.2024 | Hajmi | 93,37 Kb. | | #242799 |
Bog'liq 2.2 12 bet (2)Individual tadqiqot topshiriqlari. Kredit-modul tizimi jarayonida talabalarning individual faoliyatini tashkil etishni takomillashtirish bo’yicha yuqorida keltirilgan didaktik shart-sharoitlar asosida “Transport vositalari texnik ekspluatatsiyasi va servisi” fanidan talabalar uchun Individual tadqiqot topshiriqlari ishlab chiqildi va “Kredit-modul tizimi jarayonida talabalarning individual ishlashini tashkil etish metodikasini takomillashtirish veb dasturidan foydalanish uchun elektron o’quv qo’llanma dasturi tarkibiga kiritildi (?-ilova).
Individual tadqiqot topshiriqlari, bu -
1) talablarning muammolarni izlash, tadqiqot qilish va yechish, natija (yechim)ni mahsulot ko’rinishida rasmiylashtirishga qaratilgan individual o’quv faoliyatini tashkil etish usuli;
2) nazariy bilimlar asosida amaliy topshiriqlarni yechishga qaratilgan o’quv harakati vositasi;
3) talabalarda individual faoliyatni rivojlantirish, tarbiyalash, ta’lim berish, bilimlarni boyitish, mustahkamlash va malakalarni shakllantirishga yo’naltirilgan didaktik vositadir.
Individual tadqiqot topshiriqlari – o’quv maqsadiga erishish yoki muammo, muammoli vaziyatni hal qilish yo’lida talabalar tomonidan izchil amalga oshiriladigan harakatlari majmuasi sanaladi. Talabalarning individual tadqiqot topshiriqlari muayyan bosqichlarda tashkil etiladi. Ular quyidagilardir (2.5-rasm):
2.5-rasm. Talabalar Individual tadqiqot topshiriqlarini tayyorlash bosqichlari
Talabalar tomonidan juftlik, kichik guruhlar yoki jamoa asosida turli mavzularda Individual tadqiqot topshiriqlarni tayyorlash quyidagi bosqichlarda kechadi (2.6-rasm):
2.6-rasm. Talabalar tomonidan individual tadqiqot topshiriqlarni tayyorlash bosqichlari
Individual tadqiqot topshiriqlari muayyan topshiriq bo’lib, uning natijasi oddiy bir mahsulotni tayyorlash masalan: avtomobillarning texnik ekspluatatsiyasi yoki servsi bo’yicha texnologik xaritani tayyorlash, amaliy vazifalarni amalga oshirish, nazariy yechimlarni asoslash; kabi topshiriqlardan iborat bo’ladi. Biroq, ayni o’rinda shuni ham qayd etish kerakki, bunda hamisha ham amaliy harakatlar natijasia tayyorlangan biror-bir mahsulot tushunilmaydi. Chunki Individual tadqiqot topshiriqlari doirasida nazariy, amaliy va metodik xarakterdagi g’oyalarni yaratish negizida mahsulotni yaratishga to’g’ri keladi.
Individual tadqiqot topshiriqlari faoliyat mazmuni, bilim sohasi (fanlar) bo’yicha tayyorlanishiga, maqsadi va kutiladigan natijasiga ko’ra muayyan turga mansub bo’ladi (2.7-rasm):
|
| |
Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors
Download
1,39 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/11
Sana
10.01.2024
Hajmi
1,39 Mb.
#134167
Download
1,39 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors
Download
1,39 Mb.
Matnni ko'rish
Fraktal grafikasi - Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

6
Fraktal grafikasining qo’llanish printsipi proektiv geometriyaning
qonuniyatlariga asoslangan bo’lib, oddiy geometrik elementni o’ziga o’xshash
akslantirishdan iborat. Aytaylik qish sovug’ida deraza oynasidagi naqshlar yoki
kristal panjaralarning hosil bo’lishi insonni ajablantiradi. Bunday hodisa va
jarayonlrni
kompyuterda
modellashtirish,
ularning
formula
asosida
qonuniyatlarini topish bir qarashda matematik echimga ega emasday ko’rinadi,
lekin echimi oddiydan murakkablikka printsipi asosida yaratiladi. YUqorida
keltirilgan misollarda agar diqqat bilan e’tibor qaratsangiz oddiy bir element,
aytaylik bir dona qor parchasi xuddi shunga o’xshash (katta yoki kichik,
holati,rangi o’zgargan) boshqa bir element bilan takrorlanadi. Bunday o’xshash
to’plamlar fraktal to’plamlar deb nomlanadi.
Fraktallar bizga oddiy geometriyadan ma’lum bo’lgan figuralarga
o’xshamaydi va ma’lum bir algoritmlar asosida quriladi. Fraktal grafikasida
asosiy ob’ekt bu geometrik figura emas, balki matematik formuladir. Formuladagi
koeffitsientlarni o’zgartirish asosida mutlaqo boshqa bir kompozitsiyalarni
yaratish mumkin bo’ladi.
Umuman oddiy qilib aytganda fraktallar – bu dastlabki figuraga nisbattan
ko’p marta qo’llanilgan ma’lum bir almashtirish va o’zgartirishlar demakdir.
Dastlabki fraktal geometriyasi g’oyalari XIX asrlarda vujudga kelgan.
Kantor oddiy rekursiv (qaytariladigan) funktsiya orqali chiziqni chiziqlar
to’plamiga olib
keldi, keyinchalik esa
Benua Mandel’brot fraktal geometriyasiga asos soldi
va fraktal iborasini kiritdi.
Fraktal - Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

|
Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authorsBog'liq YusupovaDurdonaFraktal – lat. fractal bo’lingan (qismlarga ajratilgan) ma’nosini bildiradi.
Fraktalning yana bir izoh-tushunchalaridan biri bu – qismlardan iborat va har bir
qismi yana bo’linadigan geometrik figuradir. Har bir bo’linadigan figura yaxlit
figuraning kichraygan yoki o’xshash nusxasidir. Fraktallarning asosiy xususiyati
bo’ o’ziga o’xshashlikdir.
7
Oddiy figurani doimo kichraytirish va unga o’xshatish asosida fraktallar
tuzish mumkin. Misol uchun: Oddiy kesma teng uchga bo’linadi (Rasm 1.3-a).
O’rtadagi qismga teng bo’lgan yangi bir kesma bo’lagi qo’shiladi va to’rt
bo’lakdan iborat siniq chiziq hosil qilinadi (Rasm 1.3-b). Keyingi etapda to’rtta
kesmaning har biri yana uchga bo’linadi va o’rta qismiga teng yangi bo’laklar
qo’shiladi (Rasm 1.3-c). Bu holat yana takrorlanganda bejirim bir naqsh
kompozitsiyasi kelib chiqadi (Rasm 1.3-d). Agarda har bir etapda bo’laklarni
kichraytirish bilan birga ularni yo’nalishini ham o’zgartirilsa yanada boshqaroq
kompozitsiya kelib chiqadi.
Rasm 1.2
Fraktal grafikasi fayllari asosan *.fif kengaytmasiga ega bo’lib, kompyuter
xotirasida juda kam joy egallaydi. Ya’ni ular xotirada faqat formula yozuvlari
ko’rinishida saqlanadi.
8
Fraktal grafikasining keng tarqalgan formatlari: *.frp; *.frs; *.fri; *.fro;
*.fr3, *.fr4 va h.
Afzalligi:
Original va bejirim, fantastik tasvirlarni hosil qilish mumkinligi;
Real hodisa va jarayonlarni (ilmiy grafikaviy) modellashtirishda
qo’llash mumkinligi.
8
Kamchiliklari:
Dasturlash tilining murakkabligi. Turli dasturlash tillari (C, Delphi,
Pascal va h.) ni bilish talab etiladi;
Natijani oldindan baholashning qiyinligi.
Qo’llanish sohasi:
Ko’ngilochar dastur va video o’yinlar yaratishda (oddiy va murakkab
teksturalar, turli landshaft va fonlarni yaratishda);
Kino va video industriyada (noananaviy hodisa va jarayonlarni hosil
qilishda, fantastik syujetlar yaratishda).
9
|
| |
KOMPYUTER GRAFIKASI VA UNING TURLARI

3
Kompyuter grafikasi deganda odatda grafik ma’lumotlarni kompyuter
vositasida tayyorlash, qayta ishlash (qurish), saqlash va namoyish etish
jarayonlarini avtomatlashtirish tushunilsa, grafik ma’lumot deganda ob’ekt
modellari va tasvirlari tushuniladi.
Kompyuter grafikasi jahonda yangi fundamental fan hisoblanib, o’tgan
asrning 90-chi yillarida paydo bo’ldi hamda fan va ishlab chikarishning barcha
sohasida kadrlar tayyorlab berishda uziga xos mustaqil ahamiyat kasb etdi.
Maxsus dasturlar yordamida xuddi bir varoq oq qog’ozga qalam yoki ruchka bilan
har xil rasmlarni solish singari kompyuter ekranida sichqoncha yordamida rasm
chizish, ya’ni tasvir yaratish, tuzatish va ularni harakatlantirish imkonini yaratdi.
Bu dasturlar rasm solish programmalari yoki grafik redaktorlar bo’lib, ular
yordamida rasmning elementlari boshqarib boriladi. Kompyuter grafikasining
juda tez rivojlanib borishi va uning texnikaviy va dasturiy vositalarining
yangilanib turishi ushbu kursni hamisha takomillashtirishga, bu sohadagi yangi
yo’nalishlarni tinmay o’rganib borishni taqozo etadi. So’nggi yillarda bu
sohada juda katta uzgarishlar (siljishlar) yuz berdi, ya’ni 16 mln.dan ortiq rang va
rang turlarini uzida aks ettira oladigan displeylar, grafik axborotlarni kirituvchi
moslama – skanerlar, dasturiy vositalar sohasida esa haqiqiy kompyuter
dunyosini kashf qila oladigan amaliy dasturlar vujudga keldi.
1.2Kompyuter grafikasining turlari
Kompyuter grafikasining uch turi mavjud bo’lib, bular:
rastrli,
fraktal va
Ris. 1.6 Vektorli grafikaning dizayn va animatsiyada qo’llanilishi

12
Qo’llanish sohasi:
Kompyuterda loyihalash tizimlarida;
Elektron va poligrafik nashriyotlarda, Web dizaynda;
Kompyuter dizayni va reklamada.
2. Paint grafik muxarriri.
Kompyuter ekrani har qanday tasvirni mayda nuqtalarning majmui sifatida
aks ettiradi. Ekranning har bir shunday nuqtasi
piksel deb ataladi. Ekrandagi
tasvirning biror qismi kattalashtirilsa, piksel rangli to’g’ri to’rtburchak shakliga
egaligini ko’rish mumkin. Piksellarning ekranda joylashishini shaxmat
doskasidagi kataklarning joylashishiga yoki rangli jadvalga o’xshatish mumkin.
Demak, piksellar majmui ekranda tasvirni hosil qiluvchi
jadval (matritsa)ni
tashkil etar ekan. Monitor turiga qarab matritsa o’lchamlari piksellarda 640x480,
800x600, 1024x768, 1600x1200… kabi bo’lishi mumkin.
Matritsa o’lchami ekran o`lchamiga bog’liq bo’lmaydi. Bir xil o`lchamli
ekranda matritsa o`lchami qancha katta bo`lsa, uni tashkil etuvchi nuqtalarning
o’lchami shuncha kichik bo`ladi. Ya’ni, ekrandagi tasvirning sifati ham yaxshi
bo’ladi.
Kompyuter grafikasida ekran imkoniyati va tasvir imkoniyati
tushunchalarini bir-biridan farqlash lozim.
Ekran imkoniyati - Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

13
Agar tasvirni qog’ozga chop etish kerak bo’lsa, uning o’lchamini uzunlik
o’lchov birliklarida ifodalash qulay. Chunki bu holda tasvir qog’ozning qanday
qismini egallashini aniqlash oson bo’ladi.
Tasvirning yana bir xususiyati, unda qo’llanilishi mumkin bo’lgan ranglar
miqdoridir. Ya’ni, har xil tasvirlar turli rang ko’lamiga ega bo’ishi mumkin: oq-
qora shtrixli, nimrang (kulrangning oqdan qoragacha asta o’tib boruvchi tuslari)
indekslangan rangli, to’liq rangli.
Oq-qora shtrixli tasvir. Tasvirning har bir pikseliga bir bit axborot
ajratiladi. Ma’lumki, bir bit yordamida ikki holatni kodlash mumkin:
oq va
qora
rang. Tasvirning bunday turi
Bitmap deb ataladi. Bunday tasvirnng rang ko’lami
bir bit bo’ladi.
Nimrang tasvir. Nimrang (grayscale) tasvir pikseli 8 bit bilan kodlanadi,
ya’ni uning rang ko’lami 8 bit. Tasvirning har bir pikseli 256 xil qiymat qabul
qilishi mumkin. Bu qiymatlar
kulrang shkala deyiladi. Bu shkala kulrangning
256 gradatsiyasiga ega bo’lib, ularning har biri 0 (qora) dan 255 (oq) gacha
oraliqdagi yorug`lik qiymati bilan ifodalanadi. Bu oq-qora fotosuratni aniq
tasvirlash uchun etarlidir.
Hozirgi kunda tasvirni 16 bitli kodlash imkoniga ega dasturlar mavjud
bo’lib, ular yordamida kulrangning 256 xil emas, balki 65536 xil tusi ishtirok
etgan tasvirlar hosil qilish mumkin. Ammo bunday tasvirlarni saqlashda fayl
hajmi 8 bitliga nisbatan 2 marta katta bo`ladi.
Rasm 1.3 Fraktal grafikasi asosida yaratilgan kompozitsiyalar

|
Rasm 1.3 Fraktal grafikasi asosida yaratilgan kompozitsiyalarBog'liq YusupovaDurdonaRasm 1.3 Fraktal grafikasi asosida yaratilgan kompozitsiyalar.
Vektorli grafika. Vektor grafikasida tasvir vektor deb nomlanuvchi
chiziqlar asosida qurilib, ularga turli parametrlar – rang, chiziq qalinligi va
joylashuvi (vaziyati) xususiyatlari beriladi.
Vektor grafikasida primitivlar deb nomlanuvchi ob’ektlar bilan ishlanadi.
Primitivlarga ikki va uch o’lchamli oddiy geometrik figuralar kiradi. Ikki
o’lchamli geometrik figuralarga – nuqta, to’g’ri chiziq, egri chiziq, aylana,
ko’pburchak kabi tekis shakllar kirsa, uch o’lchamli geometrik figuralarga – kub,
prizma, piramida, sfera, konus, tsilindr kabi jismlar kiradi. Ushbu oddiy geometrik
figuralar asosida murakkab bo’lgan geometrik figuralar – ob’ektlar
yaratiladi.
Vektorli grafika odatda ob’ektga qaratilgan grafika yoki chizma grafikasi
deb ham nomlanadi. Vektor grafikasida asosiy mantiqiy element primitivlar
bo’lganligi uchun, asosiy e’tibor primitivlarni qurishda ularning parametrlariga
qaratiladi. Misol uchun yopiq ko’pburchak tomonlari teng yonli yoki ixtiyoriy
bo’lishi, yopiq hududlar aylana, ellips yoki ixtiyoriy egri chiziq asosida qurilishi
mumkin bo’lib (Rasm 1.4-a), ushbu yopiq ko’pburchak yoki hudud ichini
ranglash (Rasm 1.4-b), gradientlash (Rasm 1.4-c) yoki shtrixlash (Rasm 1.4-d)
mumkin.
a) Konturli b) Hududi bo’yalg
10
c) Hududi gradientlangan d) Hududi shtrixlangan
Ris. 1.4 Vektor grafikasining asosiy imkoniyatlari
Vektorli grafikaning imoniyatlari uni muhandislik sohasida qo’llashga
imkon beradi (Rasm 1.5)
a) Ikki o’lchamli chizma b) Uch o’lchamli detal modeli
Ris. 1.5 Vektor grafikasining muhandislik amaliyotida qo’llanishi
Agar rastr grafikasida bazaviy element nuqta bo’lsa, vektor grafikasida
chiziq hisoblanadi. Chiziq to’g’ri yoki egri (splayn) bo’lishi mumkin. Chiziq bir
butun ob’ekt hisoblanib, u matematik ifodaga ega. SHuning uchun ham vektor
grafikasi fayl hajmi rastr grafikasiga nisbatan ancha kam joy egallaydi. Vektor
grafikasi bilan ishlaganda biron bir ob’ekt tahrirlanganda boshqa ob’ektlar
tahrirlanmaydi. Ya’ni tasvirda biron bir geometrik ob’ektga osongina o’zgartirish
kiritish mumkin bo’lib, shu ob’ekt ustida yoki ostida joylashgan boshqa geometrik
ob’ektlar tahrirlanmasligi imkoniyatlari mavjud.
Vektor grafikasi aniq va tiniq tasvirlar yaratishga imkon beradi. Tasvirlar
masshtablashtirilganda ularning sifati saqlanib qoladi. SHuning uchun ham undan
dizayn, poligrafiya, reklama va animatsiyada keng foydalaniladi (Rasm 1.6).
|
| |
Indekslangan rangli tasvir - Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

14
Oynaning asosiy qismini ish soxasi egallaydi. Uning chap yonida uskunalar
paneli joylashgan (1.2-rasm). Unda tasvir yaratishda
ishlatiladigan uskunalar
tugmachalari (ramziy belgilari) joylashtirilgan.
Ayrim uskunalar tanlanganda
panelning pastida ushbu uskunaning xossalarini qo`shimcha sozlash uchun darcha
paydo bo`ladi.
2.1-Rasm
15
2.2-Rasm.
Ish soxasining pastida ranglar palitrasi joylashgan.
U rasm chizishda
ishlatiladigan ranglar to’plamini o`z ichiga olgan (2.3-rasm).
2.3-Rasm.
Ranglar palitrasi ranglari o’zgarib turuvchi kvadratchalardan iborat. Rangni
o;zgartirish uchun sichqoncha belgisini tanlangan
rang ustiga olib kelib,
tugmachasini bosish kerak. Agar chap tugmacha bosilsa asosiy rang (yuqori
kvadratcha rangi), o’ng tugmacha bosilsa fon rangi (quyi kvadratcha rangi)
o`zgaradi (2.3-rasm).
Dastur oynasining umumiy ko’rinishi bilan yuqorida tanishib chiqqan edik
(1.1-rasm). Endi muxarrirning asosiy menyusi bilan tanishamiz.
Paint grafik muxarririning meнyusi quyidagi bo’limlardan iborat:
«Файл» (Fayl),
«Правка» (To’g’rilash),
«Вид» (Ko’rinish),
«Рисунок»
(Tasvir),
«Палитра» (Ranglar),
«Справка» (Ma’lumot).
Menyuninng dastlabki ikki bo’lim bandlari WINDOWS-98 amaliy dasturlari
uchun umumiy bo’lgan vazifalarni bajaradi.
«Fayl» (F ayl) bo`limi bandlari quyidagi
vazifalarni bajarish uchun
mo’ljallangan.
16
-Yangi tasvir
yaratish;
-Joriy tasvirni ochish;
-Tasvirni saqlash;
-Yangi nom bilan saqlash;
-Skanerdan
yoki kameradan
tasvir olish;
-Tasvirni umumiy ko’rish;
-Sahifa
o’lchamlarini
o’rnatish;
-Tasvirni chop etish;
-Tasvirni jo’natish;
-tasvirni
ishchi
stolga
o’rnatish;
-Tasvirni
ishchi
stol
markaziga o’rnatish;
-Oxirgi fayl;
-Fayldan chiqish.
vektorli grafikadir. 
Rastrli grafika

4
Rastr – bu nuqtalarning tartibli joylashuvidir.
Rasm 1.1 da elementlari to’g’ri to’rtburchakdan iborat bo’lgan
rastr
tasvirlangan. Bunday rastrlar to’g’ri burchakli rastrlar deyiladi. Asosan shu
turdagi rastrlar ko’p uchraydi.
SHuningdek, boshqa geometrik shakllardagi rastrlar ham qo’llanilishi
mumkin. Masalan:
uchburchak, oltiburchak (rasm 1.2). Faqat ular quydagi
talablarga javob berishi lozim:
− hamma geometrik shakllar bir xil bo’lishi kerak;
− geometrik shakllar tekislik yuzasini ochiq joy qoldirmasdan va bir-birini
to’smasdan to’liq qoplashi lozim.
Rasm 1.1 To’g’ri to’rtburchakli rastr.
Rastrli tasvirlar har bir katagi ranglangan katakli qog’ozni eslatadi. Piksel
(inglizcha pixel –
picture
element) – rastrli tavirlarning
asosiy elementi
hisoblanib, tasvir aynan shu elementlardan tashkil topadi.
Rastrli grafikani tahrirlaganda biz piksellarni tahrirlaymiz, ya’ni
ularning
rangini o’zgartiramiz. Rastrli grafika asosan sifat sig’imi (razreshenie)ga bog’liq,
chunki tasvirni ifodalovchi ma’lumot ma’lum bir o’lchamdagi to’rga bog’langan
bo’ladi. Rastrli tasvir tahrirlanganda uning sifati o’zgarishi (odatda pasayishi),
ya’ni tasvirni o’zini mas, balki u joylashgan to’rning o’lchamlari o’zgartirilib
tasvirning aniqlik, tiniqlik darajasi o’zgartiriladi va fayl egallagan hajmi
kamaytiriladi. Rastrli grafikani tasvirning sifat sig’imiga nisbatan past bo’lgan
qurilma (printer)da chop ettirish rasm sifatini pasaytishiga olib keladi.
Demak
5
rastrli grafikani chop etish qurilmasining sifat sig’imi tasvir sifat sig’imiga
nisbatan yuqori bo’lishi tavsiya etiladi.
Rastrli grafikaning keng tarqalgan formatlari:
*.tif, *.gif, *.jpg, *.png,
*.bmp, *.pcx va b.
Afzalligi:
Rastr grafikasi real obrazlarni effektiv namoish eta oladi. Sifatli rastr
tasvirlari foto surat darajasidagi yuqori aniqlikda real va haqqoniy aks
ettirilishi mumkin.
Rastr tasvirlar chiqarish qurilmalari – asosan lazer printerlarida juda
yaxshi chop etiladi. Ya’ni rastr grafikasining
sifati chop etishda
o’zgarmaydi.
Kamchiliklari:
Rastr tasvirlari saqlash qurilmalari (qattiq disk, SD-DVD, fleshka va
h.) da ko’p joy egallaydi;
Rastr tasvirlarni tahrirlashda kompyuterning xotira resurslari –
xususan tezkor xotirada ko’proq joy talab etiladi;
Rastr tasvirlarni tahrirlash mehnat talab va mashaqqatli;
Rastr tasvir masshtablashtirilganda tasvir sifati o’zgaradi.
Qo’llanish sohasi:
Elektron va poligrafik nashriyotlar, Web dizaynda;
Foto tasvirlarni tahrirlash va
restavratsiya qilishda;
Badiiy grafika va skaner bilan ishlashda.
Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors - bet 11

20
REFERENCES:
1. Ахмедов, Б. А. (2021). Задачи обеспечения надежности кластерных систем в
непрерывной образовательной среде. Eurasian Education Science and Innovation Journal,
1(22), 15-19.
2. Akhmedov, B. A., Xalmetova, M. X., Rahmonova, G. S., Khasanova, S. Kh. (2020). Cluster
method for the development of creative thinking of students of higher educational
institutions. Экономика и социум, 12(79), 588-591.
3. Akhmedov, B. A., Makhkamova, M. U., Aydarov, E. B., Rizayev, O. B. (2020). Trends in the use
of the pedagogical cluster to improve the quality of information technology lessons.
Экономика и социум, 12(79), 802-804.
4. Akhmedov, B. A., Majidov, J. M., Narimbetova, Z. A., Kuralov, Yu. A. (2020). Active interactive
and distance forms of the cluster method of learning in development of higher education.
Экономика и социум, 12(79), 805-808.
5. Akhmedov, B. A., Eshnazarova, M. Yu., Rustamov, U. R., Xudoyberdiyev, R. F. (2020). Cluster
method of using mobile applications in the education process. Экономика и социум, 12(79),
809-811.
6. Akhmedov, B. A., Kuchkarov, Sh. F., (2020). Cluster methods of learning english using
information technology. Scientific Progress, 1(2), 40-43.
7. Akhmedov, B. A. (2021). Development of network shell for organization of processes of safe
communication of data in pedagogical institutions. Scientific progress, 1(3), 113-117.
8. Ахмедов, Б. А., Шайхисламов, Н., Мадалимов, Т., Махмудов, Қ. (2021). Smart
технологияси ва ундан таълимда тизимида кластерли фойдаланиш имкониятлари.
Scientific progress, 1(3), 102-112.
9. Akhmedov, B. A., Majidov, J. M. (2021). Practical ways to learn and use the educational
cluster. Экономика и социум, 2(81).
View publication stats
|
«Правка» - Kompyuter grafikasi,turlari va tasniFİ Article · February 021 citations reads 918 authors

17
- Oldingi buyruqni bekor qilish;
- Oldingi buyruqni takrorlash;
- Belgilangan ob’ektni qirqib olish;
- Belgilangan ob’ektdan nusha
olish;
- Belgilangan ob’ektni o’rnatish;
- Belgilangan qismni tozalash;
- Barcha qismni belgilash.
- Faylga
nushalash;
- Fayldan tasvir olish.
«Вид» (Ko’rinish) bo`limida
«Набор инструментов» (Uskunalar
majmuasi),
«Палитра» (Ranglar palitrasi),
«Строка состояния» (Holat satri),
«Панел атрибутов текста» (Matn atributlari paneli) va
«Посмотрет
рисунок» (Tasvirni ekranda ko`rish) qismlari mavjud bo;lib,ularning yordamida
turli amallarni bajarish mumkin. Masalan, matn xarflarini tanlash va o’lchamlarini
o’zgartirish uchun
«Панел атрибутов текста» (Matn atributlari paneli)ga
murojaat etiladi (2.4-rasm).
«Рисунок» (Tasvir) bo’limi ko’magida tasvirni akslantirish, 90°, 180°
va 270° ga rasmni burish (aylantirish) va og’dirish amallari bajariladi. Tasvirning
o’lchamlari va ranglanishi
«Атрибуты» (Atributlar)
bandi yordamida
bajariladi.Palitra bo’limida tasvirlarning ranglanishida qizg’ishlik, ko’kishlik,
yashillik darajasi va yorqinligi belgilanib,
«Добавить в набор» (Tuplamga
18
qo’shish) tugmasi yordamida yaratilgan yangi rang
ranglar palitrasi tarkibiga
qo`shiladi.
19
Xulosa
Men bu kurs ishimni yozish monoyinda shuni xulos qildimki, zamonaviy
axborot kommunikatsiyalarining rivojlanishi va inson faoliyatining barcha
saohlariga kirib borishi axborotlashgan jamiyatning barpo bo’lishidan
darak
beradi. Bunday jamiyat inson faoliyatining hamma sohalarida mehnat
qilayotganlarning mutloq ko’pchiligi axborotlarni ishlab chiqarish, saqlash, qayta
ishlash va uni eng yuqori shakli – bilimlarni tarqatish bilan shug`ullanadi.
Axborotlarni qayta ishlashda asosan grafik ko’rinishida
qayta ishlash bilan
kompyuter garafikasi fani shug’ullanadi. Kompyuter grafikasi fani yutuqlaridan
rassomchilik,kino texnologiyalari, multiplikatsiya va shu kabi boshqa bir qancha
san’at sohalarida keng foydalanilmoqda. Kompyuter garafikasi mahsuli sifatida
virtual
muzeylarni,
kompyuterda
ishlov
berilgan
chiroyli
har
xil
rasmlarni,galagram-malarni, kompyuter effektlariga boy video filmlarni va
boshqa bir qancha san’nat asarlarini keltirish mumkin. Shunday ekan, biz yoshlar
axborotlashgan jamiyatda o’z o’rnimizni topishida kompyuter grafikasi fanining
o’rni alohida bo’lib, hozir-gi kunning dolzarb fani hisoblanmoqda.
Maktab o’quv dasturlariga ham kompyuter
grafikasi bilan ishlovchi
dasturlarni kiritish lozim. Masalan: Photoshop, Corel DRAW X7,
CorolPhotoPaint kabi dasturlarni o’quvchilarga tushuntirish va ular bilan qanday
ishlar qila olish mumkinligini o’rgatish kerak deb hisoblayman.
Ikkinchi - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 21/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgIkkinchi darajali urg’u ham bo‘lib, bu ikkinchi elementning birinchi bo‘g’iniga tushadi. Uch o‘zakdan tashkil topgan qo‘shma so‘zlarda ikkita ikkinchi darajali va bitta bosh urg’u bo‘ladi. Ingliz tilida farq bo‘lib, ba’zan biz ikkita bosh urg’uli so‘zlarni ham uchratishimiz mumkin, masalan, costume–built, government–owned.
Qo‘shma so‘zlar fonetikasiga yanada chuqurroq o‘rgangan sari biz arajtuvchi pauza bo‘lmasligi, jaranglilanish va jarangsizlanish hodisasi, tovushlarning tushib qolish yoki almashinish kabi ichki jarayonlarini kuzatishimiz mumkin.
Orfografik nuqtai–nazaridan qiyoslanayotgan tillarda uch xil yasalish usullarini kuzatishimiz mumkin.
1. Qo‘shib yoziladigan qo‘shma so‘zlar. Bunda qo‘shma so‘z tarkibidagi elementlar qo‘shib, ya’ni ajratmasdan yoziladi.
Ingliz tilida: cowboy, cheekbone, lawsuit.
O‘zbek tilida: oqsoqol, meshqorin, gultuvak.
2. Chiziqcha bilan yoziladigan qo‘shma so‘zlar. Odatda qo‘shma so‘z tarkibidagi elementlar chiziqcha bilan ajratib yoziladi. Biroq biz ba’zi hollarda bir nechta chiziq bilan ajratib yozilgan qo‘shma so‘zlarni ham uchratishimiz mumkin.
Ingliz tilida: self–righteous, demi–rep, mother–of–pearl, salt–and–pepper.
O‘zbek tilida: Amu–Buxoro (kanal nomi).
Biz izlanishlar natijasida shuni kuzatdikki, o‘zbek tilida chiziq bilan ajratilib yoziladigan so‘zlar juda ham kamchilikni tashkil qiladi va bular o‘zbek tilshunosligida juft yoki takror so‘zlar tarikibiga kiritiladi.
3. Alohida tarkiblari ajratilib yoziladigan qo‘shma so‘zlar.
Ingliz tilida: good looks.
O‘zbek tilida: sotib oldi.
Shunday qilib, qo‘shma so‘zlar shunday murakkab va tilshunoslikdagi dolzarb muammo sanaladiki, ularni tilshunoslikning deyarli har bir jabhalari o‘rganib chiqadi.
Qo‘shma so‘zlar ham boshqa so‘z yasash hodisalari kabi bir qancha o‘ziga xos munosabatlarga ega deb doimo hisoblanib kelingandir .21
2.3. Ingliz va o‘zbek tillarida qo‘shma so‘zlar tarkibidagi komponentlarning o‘zaro munosabatlari.
Qo‘shma so‘zlar tarkibidagi komponentlarning o‘zaro munosabatlariga ko‘ra uch guruhga bo ‘linadi:22
|
| |
Abbrivatura - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 18/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgAbbrivatura. So‘z va so‘z guruhlarining qisqarishi hisoblanadi. Bu qisqarishning sababi lingvistik va ekstra–lingvistik tusga egadir. Ekstra–lingvistik sababida odamlar hayotining o‘zgarishi va bu o‘zgarishlar ko‘pgina qisqarishlarga duch kelishini ko‘rishimiz mumkin.
Zamonaviy ingliz tilida bir qancha yangi abbrivatura formalari mavjud bo‘lib, bu hayot tarzi jadallik bilan o‘sib ketmoqda va imkon darajasida ko‘p ma’lumotga ega bo‘lishimiz kerak degani.
Qisqartma so‘zlarning asosiy 2 ta turi bo‘lib, ular grafik va leksik jihatdan farqlanadi. Grafik jihatdan ular yozma matnda joylarni kamroq egallash uchun ishlatiladi. Ular ham o‘z o‘rnida bir nechta semantic guruhlarga bo‘linib ketadi. Biz bu yerda misollar berish bilan kifoyalansak maqsadga muvofiq bo‘ladi. Masalan: days of weeks – Mon., names of month – Apr., names of countries – UK.
Leksik tomondan so‘zning bir qismini qisqartirish orqali yasaladi va leksik nuqtai–nazaridan apokoplar deyiladi. Masalan: disco (dicotheque), expo (exposition), intro (introduction).
Shuni ta’kidlash joizki, abbrivatsiya tarixdan hozirgacha eng mahsuldor va qiziqarli so‘z yasalish usuli hisoblanadi. Shu sababga ko‘ra, zamonaviy ingliz tilida keng tarqalgan.
Kompozitsion usul, ya’ni ikki mustaqil asosdan tashkil topgan so‘z yasalish hodisasi. Ya’ni qo‘shma so‘zlar hosil bo‘linishi demakdir. Ular bir necha mustaqil ma’noli morfemalarning qo‘shilishidan yasaladi. Bu odatda sintaktik usul ham deyiladi, yanada ochiqroq aytadigan bo‘lsak qo‘shma so‘zlardir: bel+bog’, havo+rang, olib+sotar, atir+gul, olib+bormoq, taklif+qilmoq, har+doim. Kompozitsiya usuli bilan qo‘shma so‘zlar yasalishi murakkab hodisadir.
Yuqorida ta’kidlaganimizdek, qo‘shma so‘z birdan ortiq mustaqil ma’noli morfеmadan tashkil topgan bir so‘zdir. U shu xususiyati bilan sodda so‘z va so‘z birikmasidan farqlanadi. Agar ikki yoki undan ortiq mustaqil asosning birikishi orqali yangi so‘z yasalgan bo‘lsay–u, ammo hozirgi kunga kelib ulardan birortasi mustaqillik xususiyatini yo‘qotgan bo‘lsa, u qo‘shma so‘z hisoblanmaydi. Masalan, “kechqurun” so‘zidagi ikkinchi qism o‘z mustaqilligini yo‘qotgan va bugungi kunga kelib u sodda so‘z tarkibiga kiradi. Qo‘shma so‘zning sodda so‘zdan farqi shundaki, sodda so‘zda mustaqil ma’noli morfеma bitta, qo‘shma so‘zda esa birdan ortiq bo‘ladi, masalan, sodda so‘z: tеrimchi, ko‘kalamzorlashtir, eslatma, tortinchoq;qo‘shma so‘z: erksеvar, bеlbog’, tomorqa, asalari. Bunday usulda yasaladigan qo‘shma so‘zlar – qo‘shimchasi bo‘lmagan, ikkita oddiy so‘zdan iborat bo‘lgan so‘zlardir.
Quyidagi jadvalda shunday turdagi qo‘shma so‘zlar berilgan.
|
| |
Qarama – qarshi qo‘shma so‘zlar

|
Qarama – qarshi qo‘shma so‘zlar
|
bet | 32/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgQarama – qarshi qo‘shma so‘zlar.
Bu so‘zlar ikkita elementdan iborat bo‘lib, ularning hech biri bevosita ma’noga ega bo‘lmaydi. Ikkala tarkibiy qismniing ma’nosini taxmin qilish, kontekstda joylashgan bo‘lsa taxmin qilish qiyin bo‘ladi.39 Misol uchun, ingliz tilidagi qo‘shma so‘zlar: smell fungus, glasscliff va boshqalar. Gaslighted misolini olsak, quyidagicha tahlil qilish mumkin.
Bu narsa gaz kabi yengil ekanligini anglatish mumkin.
Bu so‘z odam ruhi kuyganligini anglatishi mumkin.
Gaz yoqilgan
Lekin olimlar tomonidan berilgan ma’noga ko‘ra (kimdirni psixologik vositalr bilan shubha ostiga qo‘yish) deganidir. Samarali analogiya orqali intuitive ma’no bloklanadi va foydalanuvchi ma’noni taxmin qila olmaydi. Boshqa misolda, glass cliff - bu shisha jar ya’ni ma’nosi( ayol yoki ozchilik guruhi a ‘zosi muvaffaqiyatsizlik xavfi yuqori bo ‘lgan qiyin vaziyatlarda yetakchilik lavozimiga ko ‘tarilgan vaziyatga nisbatan qo ‘llaniladi). Masalan: “ biz bilmaymizki ayollar boshqa sanoatlarga qaraganda ko ‘proq dars berishda sing jarlik ( class cliff)lariga duch kelishadi”. Shunga o‘xshash yana bir misolni olsak, glasceilling bu -shisha shift emas balki ayollarni erkaklar singari boshliq lavozimga ko‘tarilishida bo‘lgan to‘siqlarni bildiradi. Smell fungus so‘zida qanday qilib haqiqiy ekanligini kuzatish mumkin.
4- rasmda ko‘rsatilgandek, ma’noni oldindan aytib bo ‘lmaydi.
Bildirilgan ma’no: yomon hid ( smelling bad ).
Haqiqiy ma’no ifodalanmagan.
Kodlangan ma’no: pessimist.
3. 5-rasm
Smelfungus – bu doimo hamma insondan shikoyoat qiladigan inson ma’nosida , ya’ni shikoyachi va ayb qidiruvchi ma’nosini bildiradi. Lekin birinchi marotaba inson tomonida eshitilganda biron bir o‘simlik yoki zaamburug‘ degan fikr paydo bo‘ladi.
O‘zbek tilida ham bunday so‘zlar uchrab turadi ,masalan ayiqtovon- bu so‘zning haqiqiy ma’nosini bilish oson bo‘lmaydi chunki bu ayiqning tovoni emas balki o‘simlik nomini bildiradi, yana boshqa misolni ko‘radigan bo‘lsak, bilakuzuk ko‘pchilik bu so‘zni eshitganida taqinchoq deb o‘ylashi mumkin, lekin bu- kaltakesakka o‘xshagan hayvon turi hisoblanadi. Bo‘tako‘z so‘zida inson bu so‘zni birinchi bor eshitganda ko‘zni yani bo‘taga o‘xshagan ko‘zni tushunadi lekin buning ma’nosi kontekstdan anglash qiyin bo‘ladi. Bo‘tako‘z – bu murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yillik o‘simlikdir . undan tashqari, Chingiz Aytmatovning “Bo‘tako‘z” qissasini olsak bu qissani nima haqidagiligini bilish mushul kechadi. Uning o‘simlikmi , ko‘z manosidami bilmaymiz , shoir bu qissasida buloqni bo‘tako‘z deb nomlaydi. Bo‘tako‘z juda ham chiroyli degan gap berilsa , uning qaysi ma’nodaa kelayotganini bilish o‘rganuvchiga qiyinchilik olib keladi.
Haqiqiy ma’no ifodalanmagan.
Kodlanga ma’no: o ‘simlik yoki buloq
Bildirilgan ma’no: ko ‘zni bo ‘taga o ‘xshatish.
|
| |
Qo‘shma ot kategoriyasi - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 23/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org1.Qo‘shma ot kategoriyasi - qo‘shma ot bo‘lib ikki yoki undan ortiq so‘zlar birlashib ot so ‘z turkumining vazifasini bajaradi.25 Ingliz tilida ko ‘p qo‘shma otlar ba’zi hollarda boshqa so‘z turkumlaridan yasaladi. Quyida qo‘shma ot birikmasiga berilgan ingliz va o‘zbek tilidagi birikmalar berilgan.
A) Ot B) Ot V) Ot
Ot Ot Sifat Ot Fe’l Ot
Chair peson Blue pencil Swimming pool
Ot quloq Sho‘r danak - -
2.5-rasm
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, A va B strukturada ikki tilda o‘xshashlik bor, lekin V structure [ fe ‘l + ot] shakli faqat ingliz tilida uchraydi o‘zbek tilida
[ ot + fe’l] ( kelintushdi, go‘shtkuyar, kitobsevar) ko ‘rinishidagilarini uchratish mumkin. Lekin ingliz tilida bunday tuzilish (train-spotting) ham mavjud. Chair person ( insonlarni boshqaruvchi) , blue pencil ( ko ‘k rangli qalam), swimming pool ( suzish ko ‘lmagi) ma’nosini bildiradi.
2.Qo‘shma fe’l kategoriyasi - qo‘shma fe’l bo ‘lib kamida ikkita so‘zdan yasalib fe’l vazifasini bajaradi. Bunday qo‘shma so‘zlar fe’l, ot , sifat so ‘z turkumi va predloglardan yasaladi.26
A) Fe’l B) Fe’l V) Fe’l
Fe’l Fe’l Sifat Fe’l Ot Fe’l
Break dance Dry clean Spoon feed
Sotib olmoq Yaxshi ko ‘rmoq Dam olmoq
2.6-rasm
Diagrammadan ko‘rinib turibdiki, A, B va V jadvalda ikki tilda ham qo‘shma so‘zlarning shakli bir xil , lekin O‘zbek tilida hamma [fe’l + fe’l] shaklidan yasalgan qo‘shma fe’llar qo‘shma so‘z hisoblanmaydi: o‘qib chiqdi, ko‘rib bo‘ldi. Bu so‘zlarda yangi leksik ma’no yo‘q. Ingliz tilidagi dry-clean ( kiyimlarni suv o‘rniga kimyoviy moddalar bilan tozalash), spoon-feed ( insonlarni ular o‘ylagandek emas yordam berish yo ‘li bilan o‘qitish), break-dance ( akrobatik harakatlar) ma’nosini bildiradi.
3.Qo‘shma sifat kategoriyasi - Qo‘shm sifatlar ot singari ikki yoki ko‘proq sifatlarning birikuvidan hosil bo‘ladi.27 Quyida ingliz va o‘zbek tilida qo‘shma sifatlarning birikuvining formasi berilgan .
|
| |
Metafora va metonomiyaga asoslangan qo‘shma so‘zlar

|
Metafora va metonomiyaga asoslangan qo‘shma so‘zlar
|
bet | 31/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgMetafora va metonomiyaga asoslangan qo‘shma so‘zlar.
Louis Goossens ushbu qo‘shma so‘zlar uchun “metaftonimiya” so‘zini yaratdi.37 Ushbu qo ‘shma so‘zlar ma’noga ega bo‘lgan tarkibiy qismlarga ega ularning metaforik ma’nosi bilan aniqlab bo‘lmaydi, ularni kontekstda tushunishimiz mumkin. Misol uchun jellybean ( ahmoq odam ) ma’nosini bildiradi va bu qo‘shma so‘zda ham bir ijodkorlik uchun misol hisoblanadi. Ular shoir va yozuvchilar tomonidan keng qo‘llaniladi va kontekstga joylashtirilganda yaxshiroq tushuniladi. Masalan , bell bottom, muffintop. Bell- bottom ( pastki qismi juda ham keng bo ‘lgan shim), muffintop ( qattiq kiyingan shimlarning ustida osilgan yog‘li go‘sht). O‘zbek tilida bunday so‘zlarni uchratishimizmumkin. Masalan, qizilshapkacha buning ma’nosi kontekstda anqlanadi ,, Qizilshapkacha buvisiga ovqat olib bordi” bu yerda qizil rangli shapka emas qizcha haqida gap ketmoqda. Qizilishton – bu qush nomi, qizil rangli matodan tikilgan kiyim emas. Hozirgi tadqiqotlar davomida, noaniq qo‘shma so‘zlaning boshqa turlari ham bor bu proper ot asosli qo‘shma so‘zlar deyiladi va bu atama faol leksikaga kirib kelmoqda.
To‘g’ri otga asoslangan qo‘shma so‘zlar.
Bunday so ‘zlarning bosh yoki o ‘zgartiruvchisi ot hisoblanadi. O‘zgartiruvchining xususiyatlari, to‘g‘ri ot xussiyatlaridan kelib chiqib ya’ni to‘g‘ri ot haqida bilish orqali aniqlanadi. Ular odatda mashhur ismlar, taniqli va dunyoda o‘zgarishlarga sabab bo‘lgan odamlar, joy yoki narsalar, odamlarning hayotini ifodalaydi.38 Ular ta’sir davom etguncha mavjud bo‘ladi. Masalan, Ingliz tilidagi Byronic hero, Trump’s filter, Lutyen’s media, grammar Nazi,Franken food, va boshqalar. O‘zbek tilidagi Akbarobod, Mirzaobod, Kumushkon, O‘zbekiston qahramoni, Prezident archasi va boshqalar.
So‘nggi paytlarda qo‘shma so‘zlarning ayrimlari yuqorida keltirilgan sinflarning har ikkisiga ham o ‘xshamaydi. Shunday qilib bunday so ‘zlarga IKM asosida yangi tasnif beriladi. Ularni sezgi bilan anglab bo‘lmaydi, bu so‘zlar qarama- qarshi so‘zlar deb ataladi.
|
| |
-rasm - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 33/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.org3.6-rasm .
Flipp .B.Gouf (1984) fikroga ko‘ra, matndagi so‘zlarni aniqlashda konteks muhim rol o‘ynaydi. Pol Nation va Jeyms Kodi( (1988) tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki kotekstda taqdim etilgan ma’lumotlarning ko‘pligi yoki boyligi o‘quvchiga noma’lum so‘zni ” oldindan o‘ylangan tushunchalar” bilan bilmasdan muvaffaqiyatli taxmin qilish imkonini berishi mumkin. Shashi Tharoor (2019), so‘z boyligi bo‘yicha, ma’no va foydalanishni tushunish uchun bitta lug‘atga murojaat qilish shart emas, balki u ishlatilgan kontekstni izlash kerak. Bu degani so‘zni kontekstga bog‘liq holda tushunish mumkin. Masalan: paper clipping, trickle, ghostingva cause playing, bu so ‘zlar no‘aniq ma’noni bildirsada, maxsus jargonni bilgan odamlar ularni tushunishi mumkin.
Bizga ma’lumki, morfologiyaning vazifasi mavjud so‘zlar to‘plamini kengaytirishdir. Qachon so‘z hosil bo‘ladi va bir nechta ona tilida so‘zlashuvchilar tomonidan ishlatiladi va turli holatlarda foydalanuvchi o‘zi oldin duch kelgan so‘zni va o‘rnatilgan so‘zni tan oladi, bu esa tilning leksik normasi yoki leksik konvensiyasi vazifasini bajaradi. So‘z o‘rnatilganda leksiklashgan deymiz. Qo‘shma so‘zlarning leksiklashuvining muhim ta’siri shundan iboratki, “ biri birikmaning elementlariining ma’nosini o‘zgartirishi mumkin. Boshqa har qanday so‘z tufayli saqlanib qolgan so‘z tufayli saqlanib qolgan so‘z leksikada qoladi va foydalanuvchi tomonidan tan olinadi. Bu ulanish qo‘shma so‘zlarning yangisini shakllanishiga turtki beradi. Ushbu so‘zlarni “ omon qolgan “ so‘z asosida tushunish mumkinligi bilish orqali leksikada allaqachon mavjuddir. Shuning uchun Ideallashgan kognitiv model (IKM) juda muhim hisoblanadi.
3.2 Ingliz va o‘zbek tillaridagi qo‘shma so‘zlarning konseptual xilma–xilligi
Qo‘shma so‘zlarning kognitiv xususiyatini ochib berishda ularni til va ong bog’liqligini o‘rganishda kognitiv modellar muhim rol o‘ynaydi. Ularni bunday tahlil qilishimizda semantik ma’no katta ahamiyatga egadir. Semantik jihatdan qo‘shma so‘zlar ma’noviy komponentlardan iborat bo‘lib, bu komponentlar uchta guruhga kiradi:
1) arxisemalar;
2) integral semalar (umulashtiruvchi);
3) differensial semalar (farq qiluvchi).
Arxisemalar – qo‘shma so‘zlarni u yoki bu semantik guruhlarga birlashishini ta’minlaydi. Masalan, yuqoridagi kognitiv modellarimizdan paydo bo‘lgan guruhlar birlashishidan yuzaga kelgan o‘simlik nomi, tashqi ko‘rinishni ifodalovchi so‘z va qushlar nomlari kabi arxisemalar shular jumlasidandir.
|
| |
Integral semalar - Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi

|
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi
|
bet | 34/43 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 194,69 Kb. | | #157115 |
Bog'liq Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi-fayllar.orgIntegral semalar arxisemalar tarkibidagi umumlashtiruvchi xarakterga ega u yoki bu turlardir. Masalan, o‘simlik nomi arxisemasi gul, daraxt, o‘t, bo‘ta va boshqa integral semalar tashkil etadi.
Differensial semalar – yuqorida paydo bo‘lgan qo‘shma so‘zni ma’no jihatidan farqlash uchun xizmat qiladigan semalardir. Masalan, o‘zbek tilidagi ayiqtovon o‘simligi –gemisiklar oilasiga mansub gul integral semasiga kiruvchi differensial sema hisoblansa, ingliz tilidagi redwood– o‘simligi aynan daraxt integral semasiga kiradi. 40
Ingliz va o‘zbek tillaridagi kognitiv tahlil natijasida aniqlangan kognitiv modellarni o‘rganish natijasida, ushbu modellar yordamida qaysi semantik guruhga
Xos qo‘shma so‘zlar yasalishini aniqladik. Ingliz va o‘zbek tillarida qo‘shma so‘zlar asosan quyidagi arxisemalarni tashkil etadi:
1. O‘simlik nomi – (ho‘kiz tili, bo‘ta ko‘z), (tiger’s jaw, dragonhead);
2. Tashqi ko‘rinishni ifodalovchi so‘z – (echki soqol, qorako‘z), (goat–forehead, sheep–eyed);
3. Qushlar nomi – (Ilon burgut, tuya qaldirg’och), (blue–winged Kookaburra, grey– head Albatross;
4. Kasb nomi –(otboqar, molboqar), (frogman, fisherman);
5. Xarakterni ifodalovchi so‘z – (sofko‘ngil, darveshtabiat), (free–handed, heart–whole);
6. Joy nomi – (Toshqo‘rg’on, Oqtepa), (Newcastle, Three oaks).
Qiyoslanayotgan har ikki tillarda yuqorida ko‘rsatilgan arxisemalardan eng produktivlariga o‘simlik nomi, tashqi ko‘rinishni ifodalovchi so‘zlar va qushlar nomi kirganligi sababli, ushbu arxisemalarni tahliliga batafsil to‘xtalamiz. Ushbu model yaratilishiga eng birinchi sabab bu ong hisoblanadi va uni tilshunoslikda bog’liqligini o‘rganayotgan hodisa bu kognitiv modeldir. Chunki bunday modellardan va ularning qaysi konsept kognitiv asos bo‘la olishini kognitiv tilshunoslik o‘rganadi.
O‘simlik nomi – bunday turkumga kiruvchi qo‘shma so‘zlar kognitiv modelining ba’zilari ingliz va o‘zbek tillarida mavjud bo‘lsa, ba’zilari faqat bitta tilda mavjud hisoblanadi.
Ingliz va o‘zbek tilida o‘simlik nomi kognitiv modeliga quyidagilar kirdi:
1. Hayvon+tana qismi= o‘simlik nomi
2. Ekin+dala//ekinzor=o‘simlik nomi.
3. Hayvon+yeydigan narsa=o‘simlik nomi
4. Tana qismi+o‘simlik=o‘simlik nomi
5. Son+tana qismi=o‘simlik nomi
6. Rang+narsa=o‘simlik nomi
Ushbu kognitiv modellari integral semalar hisoblanadi. Chunki aynan ularning umumlashmasidan o‘simlik nomi arxisemasi paydo bo‘ldi. Ingliz tilida ularning holatini quyidagi sxemada ko‘rsak (qarang: chizma 3.7):
|
| |
3-kichik guruhning a’zolari

TERMIZ DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI "TABIIY FANLAR’’ FAKULTETI ‘’BIOLOGIYA’’ TA’LIM YO’NALISHI 102-GURUHINING 3-KICHIK GURUHI TALABALARINING Botanika FANI O’QUV-DALA AMALIYOTIDAN TAYYORLAGAN
3-kichik guruhning a’zolari
1.Yusupov Botir
2.To’xtamurodova Feruza
3.Xolto’rayeva Laylo
4.Amonova Mastura
5.Alloqulova Mahina
Botanika fanidan o’quv-dala amaliyotini 19-may kuni boshladik 8-00 da amaliyot rahbarimiz Abdullayeva Gulnoza ustoz yig’ilish qildi yig’ilishda texnika xavfsizligiga rioya qilishimizni hamdaumurtqasiz hayvonlarni ushlayotganimizda ehtiyot bo’lishimizni aytdi.Bugun ‘’Amu Sohil” bo’yida harakatlandik yoʻlda yurish jarayonimizda Abdullayeva ustozimiz yoʻlimizda uchragan oʻsimliklarni oʻrganib ulardan namuna olib ketayverdik. Bu yerdagi oʻsimliklar qoplami bizni xayratlantirdi. Chunki oʻziga xos tabiat, ob-havo, suvlarning shildirashi, qushlarning sayrashi va hayvonot olamining oʻziga xosligi bizni xayron qoldirdi.
20-may kuni barcha tabiiy fanlar oʻquvchilari uchun yigʻilish qildilar va bu yigʻilishda Vaxshivor oromgohiga borishimiz haqida aytdilar.
21-may kuni ertalab soat 12:00 da biz 8 ta avtobus boʻlib Oltinsoy tumani Vaxshivor lageriga yoʻlga chiqdik . Va legerga 16:00 ga yetib bordik , narsalarimizni joylashtirdik va lager hududini oʻrganib aylanib chiqdik.
22-may kuni ertalab 8:00da yo’lga chiqdik Vahshivor qishlog’ning SHimoliy G’arbiy qismi bo’ylab harakatlandik yo’lda uchragan boʻyimadoron oʻsimligini uchratdik. Kuchala oʻsimligini ham oʻrgandik bu oʻsimlikdan namunalar oldik.Ustozimiz bu oʻsimlikning oʻziga xos xususiyatlari, morfologiyasi va anatomiyasi haqida gaplashib oldik. Yaxshilab o’rgandik va kolleksiya yaratdik.
23-may kuni ertalab Vaxshivor qishlog’ining Janubiy qismi bo’ylab harakatlandik Tomchi buloqa bordik o’sha joydagi oʻsimliklar olamni o’rgandik. Bu yerdagi oʻsimliklar qoplami ham oʻxiga xos.Bu yerdagi oʻsimliklar qoplamidan namunalar oldik.Olib kelgan oʻsimliklardan gerbariylar tayyorlab joylab kolleksiya yaratdik.
24-may kuni 3-kichik guruhimiz bilan birgalikda vaxshivor qishlog’ining sharqiy qismi bo’ylab KEYR tog’lari bo’ylab harakatlandik o’sha joydagi oʻsimliklar olami bilan yaqindan tanishdik. Bu yerda ham boshqa joylarda uchramaydigan oʻsimliklar qoplamiga koʻzimiz tushdi.
25- may kuni oʻsimliklarning tip, sinf, turkum, turlarni aniqladik. Gerbariy tayyorlash uchun namunalarni yigʻdik. Kolleksiyani yaratdik.
Xulosa o’rnida shuni aytish keraki nazariy bilimlarmizni yanada mustahkamlab yanada bilimizni oshirdik.
|
Question 1: A CONSTRUCTION WITH DICE

PISA 2012 Released Items
CLIMBING MOUNT FUJI
Mount Fuji is a famous dormant volcano in Japan.
Translation Note: Please do not change the names of locations or people in this unit:
retain “Mount Fuji”, “Gotemba” and “Toshi”.
Question 1: CLIMBING MOUNT FUJI
PM942Q01
Mount Fuji is only open to the public for climbing from 1 July to 27 August each year.
About 200 000 people climb Mount Fuji during this time.
On average, about how many people climb Mount Fuji each day?
A. 340
B. 710
C. 3400
D. 7100
E. 7400
CLIMBING MOUNT FUJI SCORING 1
QUESTION INTENT:
Description: Identify an average daily rate given a
total number and a specific
time period (dates provided)
Mathematical content area: Quantity
Context: Societal
Process: Formulate
Full Credit
Code 1: C. 3400
No Credit
Code 0: Other responses.
Code 9: Missing.
Full Credit - Pisa 2012 Released Items memory stick

PISA 2012 Released
Items
HOLIDAY APARTMENT
Christina finds this holiday apartment for sale on the internet. She
is thinking about
buying the holiday apartment so that she can rent it out to holiday guests.
Number of rooms:
1 x living and dining room
1 x bedroom
1 x bathroom
Price: 200 000 zeds
Size:
60 square metres (m²)
Parking spot:
yes
Travel time to town centre:
10
minutes
Distance to the beach:
350 metres (m) in a direct line
Average usage
by holiday
guests in the last 10 years:
315 days per year
PISA 2012 Released Items
Question 1: HOLIDAY APARTMENT
PM962Q01 – 0 1 9
To assess the price of the
holiday apartment, Christina has asked for an expert’s
evaluation. To estimate the value of a holiday apartment, the
expert uses the
following criteria:
Price per m²
Base price:
2500 zeds per
m²
Additional
value
criteria
Travel time to
town centre:
More than 15
minutes:
+0 zeds
From 5 to 15
minutes:
+10 000 zeds
Less than 5
minutes:
+20 000 zeds
Distance to
beach (in a
direct line):
More than 2
km:
+0 zeds
From 1 to 2 km:
+5000 zeds
From 0.5 to 1
km:
+10 000 zeds
Less than 0.5
km:
+15 000 zeds
Parking spot:
No:
+0 zeds
Yes:
+35 000 zeds
If the value estimated by the expert is greater than the advertised
selling price, the
price is considered to be "very good" for Christina as the potential buyer.
Show that based on the expert’s criteria, the selling price on offer is "very good" for
Christina.
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
CLIMBING MOUNT FUJI SCORING 3

PISA 2012 Released
Items
HELEN THE CYCLIST
Helen has just got a new bike. It has a speedometer which sits on the handlebar.
The speedometer can tell Helen the distance she travels and
her average speed for
a trip.
Question 1: HELEN THE CYCLIST
PM957Q01
On one trip, Helen rode 4 km in the first 10 minutes and then 2 km in the next 5
minutes.
Which one of the following statements is correct?
A. Helen’s average speed was greater in the first 10 minutes than in the next 5
minutes.
B. Helen’s average speed was the same in the first 10 minutes and in the next 5
minutes.
C. Helen’s average speed was less in the first 10 minutes than in the next 5
minutes.
D. It is not possible to tell anything about Helen’s average
speed from the
information given.
Translation Note: Throughout this Unit please retain metric units.
HELEN THE CYCLIST SCORING 1
QUESTION INTENT:
Description: Compare average speeds given distances travelled
and times
taken
Mathematical content area: Change
and relationships
Context: Personal
Process: Employ