nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Dastur sarlavhasi - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tоshkеnt dаvlаt iqtisоdiyot universitеti

O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tоshkеnt dаvlаt iqtisоdiyot universitеti
Algoritmlashtirish va dasturlash asoslari
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tоshkеnt dаvlаt iqtisоdiyot universitеti
|
From Beginning - Cover ict stb indd

220
Taqdimotdagi boshqa slaydga oʻtkazadigan giperhavolani yaratish uchun matn
yoki shakldan foydalanish mumkin.
Giperhavola sifatida matndan foydalanish
Giperhavola sifatida matndan foydalanish uchun oʻzingiz ishlatmoqchi boʻlgan
matnni belgilang.
Buni kursorni soʻzning oxiriga surish va sichqonchaning chap tugmasini bosib
ushlab turish orqali bajarish mumkin. Keyin kursorni soʻzning boshiga tortish
va sichqonchaning chap tugmasini qoʻyib yuborish mumkin.
Shunda matn belgilanadi.
Insert_menyusi_ustiga_va_Link_tugmasini_bosing._Keyin_menyu_paydo_boʻladi._Menyuning_chap_tomonidagi_Place_in_this_document'>Insert
menyusi ustiga va
Link
tugmasini bosing.
Keyin menyu paydo boʻladi.
Menyuning chap tomonidagi
Place in this document yozuvi ustiga bosing.
Keyin oʻzingiz matnga bogʻlamoqchi boʻlgan slaydni tanlang va OK tugmasini
bosing.
Giperhavola sifatida shakldan foydalanish
Shakldan ham xuddi shu usulda havola tarzida foydalanish mumkin.
Insert
menyusi va keyin
Shapes
tugmasini bosing. Shaklni tanlang va slaydga
joylashtiring.
Shaklni belgilash uchun atrofida katakcha hosil boʻladigan qilib ustiga bosing.
Keyin shaklni taqdimotdagi boshqa slaydga bogʻlash uchun
Ssenariy
     
223 - Cover ict stb indd

224
Multimediali taqdimotni yaratganingizda toʻgʻri ishlashiga ishonch hosil qilish
uchun oʻzingiz qoʻshgan hamma narsa sinab koʻrilishi kerak. Sinov jadvalida bu
sinov yozuvini saqlash mumkin.
1-mashg‘ulot
Oʻqituvchi beradigan “Testing_Table.docx” nomli faylni oching.
Namunaviy testni koʻrib chiqing.
Har bir maydonchada nima boʻlishi kerak deb oʻylashingizni sherigingiz bilan
muhokama qiling.
2-mashg‘ulot
Boshqa navigatsiya tugmasi uchun boshqa test qoʻshing.
3-mashg‘ulot
Ovoz uchun test qoʻshing.
4-mashg‘ulot
Taqdimotdagi barcha boshqa navigatsiya tugmalari uchun test qoʻshing.
Masala
Har bir havola
toʻgʻri ekanini
koʻrish uchun
barcha
navigatsiya
havolalari kabi
narsalarni sinab
ko‘rishingiz
mumkin.
Shuningdek, ovoz
toʻgʻri ijro etilishini
sinab ko‘rishingiz
mumkin.
Link
tugmasini 
bosing.
     
221

222
Aql bovar qilmaydi!
Endi taqdimot yaratish boʻyicha bu amaliy koʻnikmalarni oʻrgandingiz. Siz
koinot haqida
multimediali taqdimot yaratmoqchisiz.
Auditoriya 4 va 8 yosh orasidagi bolalardan iborat.
Oʻqituvchi taqdimotda foydalanish uchun sizga biroz matn, tasvirlar va ovozlar
taqdim etadi. Ularni koʻrib chiqasiz va qaysi biri auditoriyangiz uchun eng mos
ekani haqida qaror qilasiz.
Taqdimotga navigatsiyalar qoʻshish kerak boʻladi.
1-mashg‘ulot
Oʻqituvchi “All_About_Space.docx” nomli fayl beradi. Matnni koʻrib chiqing.
Qaysi matn auditoriyangiz uchun mos ekani haqida qaror qabul qiling. Siz yosh
auditoriya uchun moslashtirish uchun uning ayrim qismlarini oʻzgartirishni
xohlashingiz mumkin.
2-mashg‘ulot
Yangi taqdimot hujjatini ochib, dizayn va uslubni tanlang.
Mavzu slaydini qoʻshing va unga “Koinot” deb nom bering.
Taglavhaga ismingizni kiriting.
Oʻzingiz tanlagan matnni taqdimotga nusxalang.
Har bir slaydga juda koʻp matn kiritmaslik kerak.
Har bir slaydga munosib sarlavha bering.
Sarlavha va asosiy matn uchun mos shriftni tanlang.
Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang

Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang. Superqahramonlar uchun siz aniqlagan barcha maydonlarni yozing. Keyin bu
maʼlumotlarni saqlash uchun mos keluvchi maʼlumot turini belgilang. Iltimos,
javoblaringizni daftaringizga yozing. Darsligingizga yozmang.
3.2-mashgʻulot
Javoblaringizni sinfdoshingizniki bilan solishtiring. Ular bir xilmi? Agar unday
boʻlmasa, nega aynan shu maʼlumot turini tanlaganingizni tushuntirib bering.
Sinfdoshingiz ham nega bu maʼlumot turini tanlaganini tushuntirib bersin.
Qaysi biri eng mos kelishini aniqlang.
Mantiqiy (Boolean) oʻz
nomini matematik
olim Jorj Buldan
olgan.
U bir yoki
boshqa ekanini
bildiradi, yaʼni
ROST yoki
YOLGʻON, ha yoki
yoʻq.
Bilasizmi? Maʼlumotlar bazasida harakatlanish Oʻqituvchingiz sizga superqahramonlar maʼlumotlar bazasini taqdim qiladi.
Maʼlumotlar bazasini, keyin superqahramonlarni koʻrish uchun jadvalni
ochishingiz kerak.
4.1-mashgʻulot
“superheroes.accdb” nomli maʼlumotlar bazasi faylini oching.
4-amaliy koʻnikma
91 4 Ma’lumotlar bazasiga qayta ishlov berish
Koʻrinib turgan “Superqahramonlar” ustiga ikki marta bosing:
Jadval ochiladi va avval maʼlumotlar bazasiga kiritilgan superqahramonlar
haqidagi maʼlumotlarni namoyish etadi.
4.2-mashgʻulot
Siz
2-amaliy koʻnikma, 2.3 mashgʻulotda aniqlagan maydonlarga qarang.
Ularni jadvaldagilar bilan solishtiring va nimani unutganingizni aniqlang.
92 Yangi yozuv kiriting Superqahramon maʼlumotlar bazasi oʻn ikki maydondan iborat. Maydon
nomlari va maʼlumot turlari quyidagicha:
Ilmiy kuzatishlar - Axmamat jumayev, surayyo sharipova

|
Axmamat jumayev, surayyo sharipova
|
bet | 41/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaIlmiy kuzatishlar muayyan nazariya yoki farazni tasdiqlash, to‘ldirishni, yoki bo‘lmasa rad etishni maqsad qilgan holda olib boriladi.
Kuzatish usulining fanda qo‘llanishidagi yana bir muhim jihati uning oldindan rejalashtirilishi va muntazamligidir. Ana shu rejalashtirish jarayonida tadqiqotchi qay maqsadni ko‘zlab, qaysi nazariya va farazlar asosida, qanday vositalardan foydalangan holda kuzatish olib borishini aniqlab oladi.
Ijtimoiy fanlarda kuzatish usulining qo‘llanilishi uning tabiiy fanlarda qo‘llanishidan ancha farq qiladi. Tabiatda tadqiqotchining kuchli his-tuyg‘ularini uyg‘otadigan voqealar yuz bermaydi. Jamiyatda yuz berayotgan hodisalarni kuzatayotganda esa tadqiqotchi his-tuyg‘ularga berilib ketishi, bo‘layotgan hodisalarga ijobiy yoki salbiy munosabatda bo‘lishi va bu hol tadqiqot natijalariga, xulosalarning ilmiy va ob’yektiv bo‘lishiga ta’sir o‘tkazishi mumkin. Shuning uchun ijtimoiy hodisalarni kuzatishga harakat qilayotgan tadqiqotchi o‘z his-tuyg‘ularini tizginlay olishi, xulosa chiqarish paytida shu his-tuyg‘ulardan yuqoriroqqa ko‘tarila olish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim.
Ilmiy tadqiqotning tiplari. F. Bekon fanda o‘z – o‘zicha foyda keltirmaydigan, lekin “sabablar va aksiomalar”ni bilishga ko‘maklashadigan tajribalar hamda foydali kashfiyotlar va ixtirolarga eltadigan tajribalar borligini ta’kidlagan edi. Yangi davrdan boshlab, fan o‘zining birinchi toifadagi tajribalari ikkinchi toifadagi tajribalarga yo‘l ochishga qarab ko‘proq mo‘ljal oladi. Hozirgi zamon fanining amaliyotga qarab mo‘ljal olishi mazkur fanga xos bo‘lgan xususiyat va shu bilan bir vaqtda jamiyat fanga qo‘yuvchi muhim talablardan biridir. O‘z navbatida, amaliyot ham fanga tobora tayanmoqda. Fanning amaliyot sari harakatining turli bosqichlariga ilmiy tadqiqotlarning bir-biri bilan bog‘langan, lekin shunga qaramay turli uch tipi muvofiq keladi: 1) fundamental tadqiqotlar. 2) amaliy tadqiqotlar. 3) tadqiqotchilik loyiha –konstruktorlik ishlanmalari.
|
| |
4 - Cover ict stb indd

90
Shaxsning ismi harflardan iborat. Harflardan foydalanish
imkonini beruvchi
yagona maʼlumot turi bu
Matn. “Ismi” maydoni uchun maʼlumot turi –
Matn.
Shaxsning yoshi raqamlarda yoziladi.
Raqamlar bilan
hisob-kitoblar qilishni
xohlashingiz mumkin. Masalan, unga oʻnni qoʻshish. “Yosh” maydoni uchun
maʼlumot turi –
Raqam.
Faqatgina ikkita
javobdan iborat savol
Mantiqiy sifatida saqlanishi mumkin.
Masalan: Televizoringiz bormi? Ha yoki Yoʻq.
3.1-mashgʻulot
Tugmani chizib boʻlganingizda menyu paydo boʻladi.
Tugma avtomatik tarzda 
Hyperlink to: Previous slide

219
8
Multimedia hujjatiga qayta ishlov berish
Sinov: biror
narsani
risoladagidek
ishlashini koʻrib
olish.
Kalit soʻz
7-amaliy koʻnikma
Harakat tugmalarini sinovdan oʻtkazish
Tugmalar ishlashini
sinash uchun
Slide Show rejimida boʻlishingiz lozim.
Buning uchun
Slide Show
menyusidan
From Beginning
buyrug‘ini tanlang.
Taqdimot Slayd namoyishi rejimiga oʻtadi va tugmalar taqdimotni
boshqarishga imkon berishi lozim.
Slide Show rejimidan
Edit rejimiga klaviaturadagi
Esc tugmasini bosish orqali
qaytish mumkin.
7.1-mashgʻulot
“Birds.pptx” nomli taqdimotni yana oching.
Slide Show
menyusi ustiga bosing va
4 - Cover ict stb indd

104
AND soʻrovlar
Siz bittadan koʻp shartli soʻrov yaratishingiz ham mumkin. Masalan, barcha
ucha oladigan va niqob taquvchi superqahramonlarning nomini topishingiz
mumkin.
Bular AND soʻrovlar deb ataladi. Chunki har ikki element haqiqiy boʻlishi kerak
8.1-mashgʻulot
Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
Agar erkak boʻlsangiz va sevimli rangingiz yashil boʻlsa, qarsak chaling.
a Agar erkak boʻlsangiz va sevimli rangingiz koʻk boʻlsa, qarsak chalasizmi?
b Agar ayol boʻlsangiz va sevimli rangingiz yashil boʻlsa, qarsak chalasizmi?
c Agar erkak boʻlsangiz va sevimli rangingiz yashil boʻlsa, qarsak chalasizmi?
AND: maʼlumotlar
bazasi buyrugʻi. U
AND buyrugʻining
har ikki tomoniga
mos keluvchi
maʼlumotlarni
qidiradi.
Ijtimoiy tadqiqot usullari

|
Ijtimoiy tadqiqot usullari
|
bet | 39/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaIjtimoiy tadqiqot usullari:
So‘rov usuli.
Hujjatlarni o‘rganish usuli.
Intervyu usuli.
Kuzatish usuli.
Sosiologik tadqiqot usullari ichida hozirgi kunda eng keng tarqalgani so‘rov usulidir. So‘rov usulining qulayligi shunda namoyon bo‘ladiki, tadqiqotning kuzatish va eksperiment usullarini faqat mutaxassis sosiologlar qo‘llashi mumkin bo‘lsa, so‘rov usulida tadqiqot o‘tkazishga qisqa muddatli tayyorgarlikdan o‘tgan yordamchilarni ham jalb qilish va ular yordamida respondentlarning katta miqdorini qamrab olish mumkin.
So‘rov usuli boshqarish uchun qulay usuldir. Bundan tashqari, tadqiqot ko‘lamini kengaytirishda so‘rov usulining imkoniyatlari juda katta.
Bu usul qo‘llanilganda katta korxona va muassasalar, sohalar, mintaqalar va hatto, mamlakat miqyosida ham tadqiqot o‘tkazish mumkin.
Kuzatish usuli faqat hozirgi davrda yuz berayotgan hodisalar haqida ma’lumot bersa, so‘rov usuli respondentga bevosita murojaat qilib, uning xulq-atvori, harakatdan ko‘zlagan niyatlari o‘tgan davrda qilgan va hozir qilayotgan ishlari, kelajakka mo‘ljallangan rejalari to‘g‘risida batafsil ma’lumot olish imkonini beradi. Ayniqsa, kishining his-tuyg‘ulari, kechinmalari, harakat motivlari to‘g‘risida ma’lumot to‘plash kerak bo‘lganda, bu usul qo‘l keladi. Chunki bu hodisalar kuzatuvchi nigohidan yashirin bo‘lib, ularni kuzatish usuli bilan aniqlab bo‘lmaydi.
Lekin, so‘rov usuli faqat afzallik va qulayliklardan iborat ekan, deb xulosa chiqarish noto‘g‘ri bo‘lur edi. Bu usulning ham bir qator kamchiliklari mavjud. Masalan, bu usul yordamida olingan ma’lumotlarning haqiqatga qanchalik mos kelishini sinchiklab tekshirish kerak. Chunki, bu usul qo‘llanganda ma’lumot manbai faqat respondent bo‘ladi. Respondentlar esa o‘z xarakteri, dunyoqarashi, xulqi, ma’lumoti bo‘yicha turli kishilar bo‘lib, ular har doim ham haqiqatni gapiravermaydilar. Respondentning javoblariga qay darajada ishonish mumkinligi masalasi juda murakkabdir. Respondent javoblarining to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri ekanini tekshirishning bir qancha usullari mavjud bo‘lib, ulardan qanchalik ustalik bilan foydalana olishi pedagogning mahoratini ko‘rsatadi. Bu usullar anketa savollarining qay darajada o‘ylab va puxta tuzilgani, ularning paydarpayligi, savollarda respondent ruhiyati hisobga olinganligi bilan bog‘liq.
So‘rov usulining mohiyati shundan iboratki, tadqiqot olib boruvchi savol beradi va respondent o‘zining dunyoqarashi, ma’lumoti, bilimi va xohishidan kelib chiqib, savollarga javob beradi. Tadqiqotchi respondentga savol berishdan avval o‘zi bir necha savollarga javob topishi kerak. Bu savollar quyidagilar:
Savolni kimga yoki kimlarga bermoqchi?
Respondent savollarga javob berishni xoqlaydimi yoki yo‘qmi?
Respondent qo‘yilgan savollarga javob bera oladimi, yo‘qmi?
Respondent haqqoniy javob berishi uchun savollarni qay yo‘sinda, qay tarzda va qay shaklda berish kerak?
Mana shu savollarga javob topa olgan sosiolog tadqiqotning muvaffaqiyatli chiqishini ko‘p jihatdan ta’minlagan bo‘ladi.
|
| |
O‘qituvchining yechimi - Axmamat jumayev, surayyo sharipova

|
Axmamat jumayev, surayyo sharipova
|
bet | 36/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaO‘qituvchining yechimi
1. Birinchi o‘qituvchi tomonidan garchi pedagogik talab qo‘yilayotgan bo‘lsa-da, biroq, bu talabning yuqoridagi kabi ifodalash mumkin emas. Aslida o‘qituvchining yondashuvi pedagogik talabni ifodalashi lozim. Ammo qo‘pollik, qo‘rslik bilan qo‘yilgan pedagogik talab hech qanday tarbiyaviy ahamiyat kasb etmaydi, aksincha, ta’sir ko‘rsatadi. Qolaversa, o‘qituvchining yondashuvi bilan o‘quvchilarda bir-birlariga nisbatan ishonchsizlik, bir-birini hurmat qilmaslik kabi sifatlar qaror topishiga zamin yaratib beradi.
2. Bir qaraganda ikkinchi o‘qituvchi tomonidan pedagogik talab buzilmoqda. Ammo, o‘quvchilarga nisbatan xayrixohlik, samimiylik o‘quvchilarga aksincha ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchining o‘zlariga nisbatan
xayrixohligini his etgan o‘quvchilar pedagogik talabga zid ish qilmaslikka harakat qilishadi.
Назорат учун саволлар.
1. Боланинг илк ижтимоийлашув даврига изоҳ беринг?
2. Социум (яқин муҳит) тушунчасига кенг қамровли изоҳ беринг?
3. Ижтимоий педагогика фанининг амалий вазифаларига нималар киради?
4. Ижтимоий мақомнинг мазмун-моҳиятини айтиб беринг?
5. Позитив роллар ҳақида тушунча беринг?
6. Боланинг ижтимоийлашувида оила, таълим-тарбия муассасалари, маданият, дин, маҳалланинг ўрни ҳақида нималарга эътибор берилган?
Asosiy va qo‘shimcha o‘quv adabiyotlar hamda axborot manbaalari
Asosiy adabiyotlar
1. Egamberdiyeva N.M. «Ijtimoiy pedagogika» - T.: Alisher Navoiy nomidagi O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2009 y.
2. Mavlonova R. va boshqalar “Ijtimoiy pedagogika” T.: Istiqlol, 2009 y.
3. Galoguzova M. A. Sosialьnaya pedagogika – M.: Vlados, 2000 g.
4. Istoriya sosialьnoy pedagogiki / Pod. red. M.A. Galoguzovoy – M.: Vlados, 2003 g.
5. Andreyeva G.M. “Sosialnaya psixologiya”. SP. Rech. 2002 g.
6. Berger P., Lukman T. Sosialnoye konsultirovaniye realnosti. M.: “MGU”, 1995 g.
|
| |
Qo‘shimcha adabiyotlar - Axmamat jumayev, surayyo sharipova

|
Axmamat jumayev, surayyo sharipova
|
bet | 37/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipovaQo‘shimcha adabiyotlar
1. Mirziyoyev Sh.M. Erkin va farovon demokratik O‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.
2. Mirziyoyev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash
yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O‘zbekiston” NMIU,
2017. – 47 b.
3. Mirziyoyev Sh.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. “O‘zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b.
4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi
“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida” gi PF-4947-sonli Farmoni. O‘zbekiston
Respublikasi qonun hujjatlari to‘plami, 2017 y., 6-son, 70 modda.
5. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. Toshkent, “Ma’naviyat”,
2008. – 148 b.
6. Ibragimov X. Abdullayeva Sh. Istoriya pedagogiki i obrazovaniya. – T.: Fan
va texnologiya nashriyoti, 2008. – 224 b.
7. Ziyomuhamedov B. Pedagogik mahorat asoslari. –T.: TIB-KITOB. 2009 y.
8. Atayeva N. Va boshqalar. Umumiy pedagogika.-T.: 2015 y. 799 b.
9. Ishmuhamedov R. va boshqalar. Ta’limda innovasion texnologiyalar. .-T.:
2008 y. 180 b.
10. Podlasыy.I.P. Pedagogika. Uchebnik dlya vuzov. -M.: Vlados. 2005 g. 573 st.
Internet saytlari
11. www.gov.uz – O‘zbekiston Respublikasi hukumat portali.
12. www.lex.uz – O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari ma’lumotlari
milliy bazasi.
13.www.ziyonet.uz– O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali.
14.www.pedagog.uz - O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali
15.www.yedu.uz- O‘zbekiston Respublikasi ta’lim portali
4 - МАВЗУ: ИЖТИМОИЙ ПЕДАГОГИК ТАДҚИҚОТЛАР
Asosiy tayanch tushunchalar: ijtimoiy pedagogik tadqiqotlar, tadqiqot ob’yekti, ijtimoiy buyurtma, ilmiy maqsad, ijtimoiy tadqiqot usullari, ilmiy kuzatishlar, ilmiy tadqiqot tiplari, ijtimoiy pedagogika va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotning vazifalari.
|
| |
-мавзу. Ижтимоий педагогик тадқиқотлар

|
-мавзу. Ижтимоий педагогик тадқиқотлар
|
bet | 46/118 | Sana | 03.02.2024 | Hajmi | 464,23 Kb. | | #151051 |
Bog'liq Axmamat jumayev, surayyo sharipova4-мавзу. Ижтимоий педагогик тадқиқотлар
(Семинар машғулоти ишланмаси)
Reja:
1. Ilmiy tadqiqotning mohiyati.
2. Ijtimoiy pedagogika va pedagogik sosiologiyada ilmiy tadqiqotning vazifalari.
3. Ijtimoiy pedagogik tadqiqotning bosqichlari.
4. Ijtimoiy pedagogik tadqiqotning metodlari.
5. Fan va ishlab chiqarishda fundamental va amaliy tadqiqotlarning ahamiyati.
AMALIY MASHGʻULOT UChUN TOPSHIRIQLAR:
1–topshiriq. Aqliy hujum metodi orqali ilmiy – ijtimoiy tadqiqotlarning mazmun – mohiyatini tushuntirib beradilar.
2– topshiriq. Ilm, fan, ishlab chiqarish mavzusini va ilmiy tadqiqotning vazifalarini klaster tuzish yordamida izohlang.
Klaster
ИЛМ, ФАН
ИШЛАБ ЧИҚАРИШ
“Ijtimoiy pedagogik tadqiqotlar” mavzusi yuzasidan talabalar tomonidan shakllantirilgan klaster
3– topshiriq. Keys bayoni
Har qanday tushuncha kabi “ilmiy-ijtimoiy tadqiqotlar” atamasi ham mazmunan muayyan ta’lim qonuniyatlarini ifodalashga xizmat qiladi. Pedagogik adabiyotlarda bu tushunchaga ko‘plab ta’riflar berilgan.
Keys topshirig‘i
“Ijtimoiy pedagogik tadqiqotlar mohiyati” tushunchasiga berilgan quyidagi ta’riflar orasidan to‘g‘ri javoblarni aniqlang.
|
| |
5-laboratoriya mashg’uloti Sarfni o’lchash va avtomatlashtirish vositalarining tipik montaji va sozlanishini o’rganish Laboratoriya mashg’ulotining maqsadi

5-laboratoriya mashg’uloti Sarfni o’lchash va avtomatlashtirish vositalarining tipik montaji va sozlanishini o’rganish Laboratoriya mashg’ulotining maqsadi
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa 5-laboratoriya mashg’uloti Sarfni o’lchash va avtomatlashtirish vositalarining tipik montaji va sozlanishini o’rganish Laboratoriya mashg’ulotining maqsadi
|
O‘tish xarakteristikasini olish usullari

|
O‘tish xarakteristikasini olish usullari
|
bet | 26/71 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 5,68 Mb. | | #260470 |
Bog'liq 0 2023 TJA Ma\'ruzalar matniO‘tish xarakteristikasini olish usullari quyidagi asosiy shartlarni bajarilishigaorqali amalga oshiriladi:
- birlik pog‘onali ta’sir berilishidan oldin o‘tish xarakteristikasi olinayotgan rostlanuvchi parametrga ko‘ra rostlash ob’ektining ish rejimi stabillashtiriladi;
- rostlash ob’ekti va rostlanayotgan parametr rostlagichi oraisdagi asosiy teskari bog‘lanish uziladi;
- ta’sirning kattaligi rostlash ob’ekti ish rejimini buzish davomiyligining ishlab chiqarishdagi imkoniyatlaridan kelib chiqqan holda belgilanadi.
Rostlash ob’ektiga berilayotgan ta’sir tajriba vaqtida mavjud bo‘lgan tasodifiy g‘alayonlardan ancha katta bo‘lishi lozim (odatda bunday ta’sir maksimal mumkin bo‘lgan ta’sirning 10% dan kam bo‘lmasligi lozim). Murakkab rostlash ob’ektlari xar xil ta’sir turlarida turlicha dinamik xususiyatga ega bo‘lganliklari uchun o‘tish xarakteristikalari boshqaruvchi va g‘alayonlai ta’sirlarda olinadi. Tajriba aniqlik darajasi yetarli bo‘lishi uchun kamida ikki marotaba o‘tkaziladi.
Rostlanuvchi obyektning chastotali xarakteristikasi deb, obyekt kirish kattaligining o‘zgarishi, uning turg‘unlashgan garmonik tebranish chastotasiga bog‘liligiga aytiladi. Chiziqli turg‘unlashgan obyekt kirishiga doimiy chastotaning garmonik tebranishlari ta’sir qilib tursa, o‘tish jarayonining tugashiga kadar obyektning rostlanuvi qiymati garmonik o‘zgarib boradi. Lekin chiqish kattaligining tebranish amplitudasi va fazasi kirish kattaligining tebranish chastotasi hamda obyektning dinamik xususiyatlariga bog‘liq.
Obyekt kirishiga beriladigan davriy g‘alayonlanish sinusoidal qonun bo‘yicha o‘zgaradi deb faraz qilaylik:
bu yerda, - kirish ta’sirining tebranish amplitudasi, - tebranishlarning burchak chastotasi, 1/s.
O‘tish jarayoni tugagandan so‘ng, obyekt chiqishida majburiy tebranishlar o‘rnatiladi, ya’ni:
bu yerda, - chiqish kattaligining tebranish amplitudasi; - faza bo‘yicha kechikish burchagi.
nisbat bilan faza bo‘yicha kechikish burchagi tebranish burchak chastotasi o‘zgarishi bilan o‘zgarib boradi. Kirish kattaligining tebranish chastotasi qancha ko‘p bo‘lsa rostlanuvchi kattalikning tebranish amplitudasi shuncha kichik bo‘ladi. Amplitudalar nisbati va faza bo‘yicha kechikish qiymatlari obyektning dinamik xususiyatlariga bog‘liq. Boshqacha qilib aytganda, bu parametrlar obyekt dinamikasini ifodalaydi.
Har bir obyekt uchun kesish chastotasi mavjud bo‘lib, bu chastotadan yuqorida obyekt «filtr»ga aylanib, yuqori chastotali tebranishlarni o‘tkazmaydi. Shuning uchun, chastotali xarakteristika rostlanuvchi obyekt tebranish xususiyatiga ega bo‘lgandagi chastota diapazonida eksperimental aniqlanadi. Chastotali xarakteristikalarni eksperimental aniqlash usuli yuqorida keltirilgan hollarga o‘xshash bo‘lib, unga faqat qo‘shimcha ravishda tebranishlar generatori ulanadi. Bu generator kirishning sinov ta’sirlariga sinusoidal xarakter beradi. Bu usul orqali rostlanuvchi obyektlarning dinamik xususiyatlari ishonchliroq aniqlanadi.
|
| |
Kalit soʻz
8-amaliy koʻnikma

105 4 Ma’lumotlar bazasiga qayta ishlov berish
8.2-mashgʻulot
“Superqahramon nomi”, “Uchadimi?” va “Niqoblimi?” maydonlari bilan soʻrov
yarating.
Shart qatorida, “Uchadimi?” maydoni ostiga “Ha (Yes)” yozing. Shuningdek,
“Niqob?” maydoni ostiga ham “Ha (Yes)” yozing. Har ikki shart ayni bir qatorda
boʻlishi kerak.
8.3-mashgʻulot
Erkak va ucha oladigan superqahramonlarning mamlakatini topish uchun
soʻrov yarating.
8.4-mashgʻulot
Koʻrinmas boʻla oladigan va ucha oladigan superqahramonlarning kiyimi
rangini topish uchun soʻrov yarating.
Sizga “Mamlakat”,
“Uchadimi?” va
“Jinsi” maydonlari
kerak boʻladi.
“Uchadimi?”
uchun shart “Ha”
boʻladi. “Jinsi”
uchun shart
“Erkak” boʻladi.
Maslahat Sizga “Kiyimi
rangi”,
“Koʻrinmas?”
va “Uchadimi?”
maydonlari kerak
boʻladi. Har ikki
“Koʻrinmas?”
va “Uchadimi?”
maydonlari uchun
shart “Ha” boʻladi.
Maslahat OR soʻrovlar OR qatnashgan buyruq bir yoki ikkala variantni anglatadi. Masalan, barcha
ucha oladigan yoki niqob taquvchi superqahramonlarni topishni xohlashingiz
mumkin.
OR soʻrovi barcha ucha oluvchi superqahramonlarni, shuningdek, barcha
niqob taquvchi superqahramonlarni ham koʻrsatishi mumkin.
9-amaliy koʻnikma OR: maʼlumotlar
bazasi buyrugʻi. U
OR buyrugʻining
bir yoki har
ikki tomoniga
mos keluvchi
maʼlumotlarni
qidiradi.
Kalit soʻz
106 9.1-mashgʻulot
Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang. Agar ayol boʻlsangiz yoki sevimli rangingiz sariq boʻlsa, yuqoriga va pastga
sakrang.
Maslahat
Savolni soʻrov sifatida qayta shakllantirish va natijalarni

|
Maslahat
Savolni soʻrov sifatida qayta shakllantirish va natijalarniBog'liq 6-sinfMaslahat
Savolni soʻrov sifatida qayta shakllantirish va natijalarni
tahlil qilish
Sizdan yaratish talab qilingan barcha soʻrovlar juda tartibli edi (sizga
maydon nomlari, shartlar va shu kabilar berilgan). Ayrim hollarda, axborot
qidirganingizda sizga bunday tuzilmalar berilmaydi – bularni oʻzingiz
topishingiz kerak boʻladi.
12-amaliy ko‘nikma
113
4
Ma’lumotlar bazasiga qayta ishlov berish
12.1-mashgʻulot
Key shahri Doktor Darkli tomonidan xavf
ostida qolgan! Bu vaziyatni faqatgina ucha
oladigan superqahramon qutqara oladi. Biz
kimni yordamga chaqira olamiz?
Bu savolni soʻrovga aylantirish kerak.
1-qadam: sizga qaysi maydonlar kerak
boʻlishini aniqlang. Superqahramon nomi,
ularning ismi yoki sharifini va shu kabilarni
bilishingiz kerakmi? Har bir maydon ustida
ishlang va qaysi maydonlar kerakligini
aniqlang.
2-qadam: bu yerga biror shart yozishingiz
kerakmi? Sizga qaysi maydon kerak? Shart
qanday boʻlishi kerak?
3-qadam: natijalarni biror maxsus ketma ketlikda tartiblashingiz kerakmi?
Ushbu soʻrov uchun bizga quyidagilar kerak boʻladi:
• Superqahramon nomi;
• Ucha oladimi?
“Uchadimi?” uchun shart “Ha” boʻladi. Siz yana boshqa maydonlarni ham
muhim deb oʻylashingiz mumkin – bu yaxshi! Agar ularni muhim deb
hisoblasangiz, qoldiring.
Soʻrov yarating.
Soʻrovni ishga tushirganingizdan keyin natijalarni tahlil qilishingiz mumkin.
Tahlil natijalarga qarash ular nimani anglatishini tushunish yoki ular nimani aks
ettirishi degani. Bu savolga javob berish uchun maʼlumotlardan foydalanishni
anglatishi mumkin.
Qaysi superqahramonlar Key shahriga yordam bera oladi? Maʼlumotni tahlil
qilish uchun savolga javob bering.
114
12.2-mashgʻulot
Key shahriga qayta hujum qilinmoqda. Bu
safar Sendi Sem tomonidan. Key shahri
aholisi koʻrinmas boʻla oladigan va boʻyi
kamida 168 sm boʻlgan superqahramonga
muhtoj. Ularga kim yordam bera oladi?
Savolni soʻrovga aylantiring va keyin unga
javob bering.
12.3-mashgʻulot
Ulkan toʻfon Key shahrini vayron
qilishi mumkin. Ularga uchmaydigan
superqahramon kerak (aks holda
shamol uchirib ketishi mumkin). Aholi
eng keksa superqahramondan birinchi
boʻlib yordam berishini soʻramoqchi.
Qaysi superqahramonlar Key shahriga
yordam bera oladi? Ular birinchi qaysi
superqahramondan soʻrashi kerak?
Savolni soʻrovga aylantiring va keyin unga javob bering.
|
| |
Soʻrov maʼlumotlarning 
ichki qismini

96
Siz ikki marta bosgan maydonlar quyida aks etadi.
Tasvirda qoʻshimcha maydon bor: “Ismi” Uni oʻchirish uchun qizil to‘rtburchak
shakli bilan belgilangan joyda shunchaki “Ismi” matnini oʻchiring.
Endi shart kiritish kerak.
Jadvaldagi qatorlar quyidagilar:
Qator nomi
Tavsif
Maydon (Field)
So‘rovda kerakli maydonlarning nomi
Jadval (Table)
Maydonlar keltirilgan jadval nomi
Saralash (Sort)
Natijalarni shakllantirish imkonini beradi
Ko‘rsatish (Show)
Qaysi maydonlar koʻrinadigan va qaysilari
koʻrinmasligini aniqlashga imkon beradi
Mezon (Criteria)
Soʻrovga qanday natijalar kerakligini aytishga
imkon beradi
Yoki (or)
Boshqa mezonlarni kiritishga imkon beradi
Siz ishlatayotgan shart ayol superqahramonlar uchundir. Jinsi ayol boʻlishini
xohlaysiz.
Juda koʻp yoki
xato maydonlarni
kiritib
yuborishdan
xavotir olmang.
Ularni olib
tashlash mumkin.
Raqamli: 
raqamlardan 
iborat maʼlumot. 
Masalan, 12, 2.4.
Kalit soʻz

Raqamli:
raqamlardan
iborat maʼlumot.
Masalan, 12, 2.4.
Kalit soʻz
Maydonlar
“Ismi”, “Sharifi”
va “Boʻyi(sm)”
boʻladi.
“Boʻyi(sm)”
uchun shart “164”
boʻladi.
Maslahat
Maydonlar
“Superqahramon
nomi”, “Boʻyi(sm)”
va “Tavallud
sanasi” boʻladi.
“Tavallud sanasi”
uchun shart
05/03/1983
boʻladi.
Maslahat
Maydonlar
“Kiyim rangi”
va “Uchadimi?”
boʻladi.
“Uchadimi?”
uchun shart “Ha”
boʻladi.
Maslahat
101
4
Ma’lumotlar bazasiga qayta ishlov berish
Qidiruvlarda < va > belgilaridan foydalanish
Maʼlumot turi raqam boʻlgan maydonlardagi soʻrovlarda < va > belgilaridan
shart yaratishda foydalanish mumkin.
Ular matematikada qanday amal bajarsa, bu yerda ham xuddi shunday.
< dan kichik degani.
> dan katta degani.
7.1-mashgʻulot
10 < 20 bu rost, chunki 10 raqami 20 dan kichik.
15 < 10 bu yolgʻon, chunki 15 raqami 10 dan kichik emas.
3 < 3 bu yolgʻon, chunki 3 raqami 3 dan kichik emas, u 3 bilan bir xil.
Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
a 9 < 10?
b 100 < 200?
c 29 < 22?
d 55 < 55?
7.2-mashgʻulot
40 > 30 bu rost, chunki 40 raqami 30 dan katta.
101 > 100 bu rost, chunki 101 raqami 100 dan katta.
5 > 5 bu yolgʻon, chunki 5 raqami 5 dan katta emas, u 5 bilan bir xil.
Daftaringizda quyidagi savollarga javob yozing. Darsligingizga yozmang.
a 66 > 3?
b 999 > 3?
7-amaliy koʻnikma
102
c 13 > 15?
d 999 > 999?
7.3-mashgʻulot
Raqamli maydonlarda shart sifatida nisbatan katta yoki kichik yozuvlarni
topish uchun < va > belgilardan foydalanishimiz mumkin.
Masalan, boʻyi 170 sm dan kichik boʻlgan barcha superqahramonlarni topish
uchun shart “< 170” boʻladi.
Boʻyi 170 sm dan katta boʻlgan barcha superqahramonlarni topish uchun shart
“> 170” boʻladi.
Boʻyi 170 sm dan kichik boʻlgan barcha superqahramonlarning nomini topish
uchun soʻrov yarating.
Yuqorida bajargan usulingizda TENG uchun ham soʻrov yarating.
“Superqahramon nomi” va “Boʻyi(sm)” maydonlarini qoʻshing.
“Boʻyi(sm)” uchun shart katagida “<170” kiriting. Harflardan iborat belgilar
boʻlmaydi, chunki bu raqamli maydon.
|
Maydon nomi
Ma’lumot turi

|
Maydon nomi
Ma’lumot turiBog'liq 6-sinfMaydon nomi
Ma’lumot turi
Super Qahramon nomi
Matn
Ismi
Matn
Familiyasi
Matn
Jinsi
Matn
Uchadimi?
Mantiqiy
Ko‘rinmasmi?
Mantiqiy
Niqoblimi?
Mantiqiy
Tug‘ilgan kuni
Sana
Kiyimining rangi
Matn
Maxsus qobiliyati
Matn
Davlat
Matn
Bo‘yi
Matn
Allaqachon bilib olganingizdek, yozuv - bu maʼlumotlar qatori.
Yozuv kiritish uchun har bir ustundagi jadvalni bosish va maʼlumotni kiritish
mumkin.
5-amaliy koʻnikma
93
4
Ma’lumotlar bazasiga qayta ishlov berish
5.1-mashgʻulot
Maʼlumotlar bazangizga ikki yangi superqahramon qoʻshing.
Agar maydon superqahramonlaringizga mos kelmasa, uni boʻsh qoldirish
mumkin.
“Superqahramon nomi” maydonini boʻsh qoldira olmaysiz.
5.2-mashgʻulot
Doʻstlaringizdan superqahramonlari haqida soʻrang.
Maʼlumotlar bazasiga ularning superqahramonlarini qoʻshing.
Maʼlumotlar bazasiga kamida beshta yangi superqahramon qoʻshilishi kerak.
TENG sharti bilan soʻrov yaratish
Maʼlumotlar bazasidan muayyan kerakli axborotni qidirish mumkin.
Buni
soʻrov yordamida bajarasiz.
Qidiruv doirasini qisqartirish uchun qidiruv
shartini kiritish mumkin. Masalan,
siz barcha ayollarni topmoqchi boʻlsangiz, Jinsi maydoni uchun qidiruv sharti
“ayol” boʻladi.
6-amaliy koʻnikma
Kalit soʻzlar
Soʻrov: koʻplab
ortiqcha
maʼlumotlarni
qoldirib, aniq
maʼlumotni
qidirish imkonini
beruvchi
maʼlumotlar
bazasi vositasi.
Shart: qidiruv
jarayonida siz
kiritadigan
talab. Masalan,
Yosh = 20.
|
| |
Nazorat savollari - 1 mavzu. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishning asosiy tushuncha va qoidalari

|
1 mavzu. Texnologik jarayonlarni avtomatlashtirishning asosiy tushuncha va qoidalari
|
bet | 31/71 | Sana | 05.06.2024 | Hajmi | 5,68 Mb. | | #260470 |
Bog'liq 0 2023 TJA Ma\'ruzalar matniNazorat savollari.
2-Modul. Avtomatik rostlagichlar
7-mavzu. Avtomatik rostlagichlar tuzilishi va sinflanishi.
Reja.
Avtomatik rostlash sistemasi funksional sxemasi va uning tavsifi.
Ko’p konturli ARS turlari.
Bir va ko’p kanalli rostlagichlar.
Avtomatik rostlash sistemasi funksional sxemasi va uning tavsifi.
ARS tarkibiga rostlagich deb ataluvchi boshqaruvchi uskuna kirdi va bu uskuna xatolikga (chetlashish) bog‘liq holda boshqaruvchi ta’sirni ishlab chiqish orqali asosiy boshqarish vazifasini bajaradi. Demak rostlash qonuni deb rostlovchi signal xrost (rostlash organining tutgan joyi) bilan rostlagich kirishiga berilayotgan xkir (farq signali) signallar orasidagi matematik bog‘liqlikka aytiladi, ya’ni
Rostlash qonunlarining chiziqli va nochiziq turlari mavjud. Biz odatda chiziqli rostlash qonunlari bilan ishlaymiz.
Rostlagichning funksional sxemasi 30-rasmda ko‘rsatilgan va u quyidagi elementlardan tashkil topgan bo‘ladi
xкир
Xчик
К
ТБ
СЭ
ВБ
30-rasm. Rostlagichning funksional sxemasi. D – datchik;V-vazifa beruvchi; S-solishtirish elementi; K-kuchaytirgich; IM –ijro mexanizmi; TB- teskari bog‘lanishi uskunasi; RO – rostlash organi.
Rostlash qonunlarining shakillanishi rostlagichning uch elementi – K, TB va IM larning statik va dinamik xususiyatlari asosida amalga oshiriladi.
Rostlashning quyidagi asosiy qonunlari mavjud:
- proporsional rostlash qonuni, P –qonun;
- integral rostlash qonuni, I –qonun;
- proporsional - -integral rostlash qonuni, PI –qonun;
- proporsional– differensial rostlash qonuni, PD –qonun;
- proporsional – integral – differensial rostlash qonuni, PID –qonun;
|
| |
-rasm. To’rt juft olish trubkalari bilan jihozlangan kamerali diaftagmani quvuryo’lning

Difmanometrga ulangan ikkala (musbat va manfiy ishorali) quchvuryo’l bir xil temperaturali
sharoitda bo’lishi lozim. Bu quvuryo’llar vertikal yoki gorizontalga nisbatan kamida 1:10 qiyalatib
yotqiziladi. Bunda nishablik quvuryo’lning boshidan oxirgacha bir tomonga yo’nalgan bo’lishi
lozim. Quvurlar ravon, o’tkir burchaksizva ezilmasdan egilishi krak.
Birlashtiruvchi quvuryo’llardagi ventillarning o’tish teshiklarining kesim yuzasi
trubalarning kesim yuzasidan kam bo’lmasligi kerak.
-rasm. Difmanometrlar-safo’lchagichlarni toraytirish qurilmasidan pastroqda (a) va

|
-rasm. Difmanometrlar-safo’lchagichlarni toraytirish qurilmasidan pastroqda (a) vaBog'liq 5-tajriba
169-rasm. Difmanometrlar-safo’lchagichlarni toraytirish qurilmasidan pastroqda (a) va
yuqoriroqda (b) o’rnatish sxemasi: 1-toraytirish qurilmasi, 2,3-ventillar, 4-tindirish
idishlari, 5-difmanometr, 6-gazto’plagich
Difmanometrlar-safo’lchagichlar suyuqlik sarfini o’lchashda toraytirish qurimasi 1 dan
(169-rasm, a) pastroqda joylashtiriladi. Difmanometr 5 bilan toraytirish qurilmasi o’rtasidagi
birlashtirish quvuryo’li bir tomonga qiyalatib yotqiziladi. Difmanometr oldida havo bilan tozalash
ventillari 3 bilan jihozlangan tindirish idishlari 4 o’rnatiladi. Olish qurilmasining bevosita oldida
har bir quvuryo’l ventil 2 bilan jihozlanadi. Difmanometrni ta’mirlashda olish qurilmasi shu ventil
bilan berkitib qoyiladi. Difmanometr shunday joylashtirilganda suyuqlikdan ajraladigan kondensat
yoki gaz suyuqlik sarfi o’lchanadigan texnologik quvuryo’lga ketadi. Natijada gaz to’plash
idishlari (havo to’plagichlarni) va gazlarni havoga (tashqari)ga chiqarib yuborish qurilmalarini
o’rnatishga hoat qolmaydi.
agar texnologik quvuryo’llarni joylashtirish sharoitlariga ko’ra toraytirish qurilmasi
o’rnatilgan joyda impuls trubalarini bir tomonga qiyalatib o’rnatish va difsmanometrni impulsni
olish joyidan pastroqda joylashtirish imkoni bo’lmasa, uni toraytirish qurilmasidan yuqoriroqda
(169-rasm, b) o’rnatishga ruxsat etiladi, lekin bunda impuls trubalarining eng yuqori nuqtalarida
gaz to’plagichlar 6 o’rnatiladi.
Difmanometr-sarfo’lchagichlar 4 (170-rasm, a) gaz sarfini o’lchashda odatda toraytirish
qurilmasi 1 dan yuqoriroqda joylashtiriladi. Agar texnologik quvuryo’llarni joylashtirish
sharoitlariga ko’ra buning iloji bo’lmasa, birlashtiruvchi yo’llarning eng qoyi nuqtalarida
kondensatni tutish uchun tindirish idishlari 5 (170-rasm, b) o’rnatiladi. Birlashtiruvchi yo’llarini
havo bilan tozalash uchun ventillar 3 dan foydalaniladi.
|
| |
-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4-

|
-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4-Bog'liq 5-tajriba
174-rasm. Rotametrni o’rnatish 1-quvuryo’l, 2 - uch yo’llik, 3 - berkitish armaturasi, 4-
rotametr, 5 - aylanib o’tish quvuryo’li
Tezlik va hajm o’lchagichlar. O’lchagichlarning to’g’ri ishlashini ta’minlaydigan asosiy
shart quvuryo’lni suyuqlikka to’liq to’ldirishdan iborat.
O’lchagichlar bosim quvuryo’llariga o’rnatilganda o’lchagich orqali o’tuvchi suyuqlik
oqimining yo’nalishi korpusidagi strelkaning yo’nalishiga mos ekanligi tekshiriladi. O’lchagichni
o’rnatish joyini shunday tanlash kerakki, quvuryo’lning asbobgacha bo’lgan to’g’ri qismi
quvuryo’lning kamida 8-10 diametriga teng, asbobdan keyin esa 6-8 diametriga teng bo’lsin (175-
rasm, a). O’lchagichlar quvuryo’llarni o’rnatish tugallanib, ular tozalangandan keyin o’rnatiladi.
Quvuryo’llarni o’lchagichlar o’rnatilgandan keyin sinash kerak.
O’lchagichlardan foydalanish qulay bo’lsin uchun berkitish ventillari bilan jihozlangan
aylanma (qo’shimcha parallel) quvuryo’llar qurilgan bo’lishi lozim. O’lchagichning kalibridan
kattaroq diametrli quvuryo’lda ulchagich ikkita konussimon o’tishli qisqa quvurlar o’rtasida
o’rnatiladi. Bunda berkitish ventillari qisqa quvurlardan oldin va keiyn joylashtiriladi.
Nazorat savollari:
1. Sarfni o’lchash uchun mo’ljallangan toraytiruvchi qurilmalar montaji
2. Sarf va miqdor o’lchashning ikkimlamchi asboblar montaji
3. Sarf o’lchashda toraytirish qurilmalari nima uchun quvul yo’lning to’g’ri chiziqli qismida
o’rnatiladi?
|
| |
-rasm. Gaz (a, b) va bug’ (v) sarfini o’lchash uchun difmanometrlarni o’rnatish sxemasi

Agressiv suyuqliklar va gazlarning sarfini o’lchashda har bir birlashtiruvchi quvuryo’lga
bittadan ajratib turuvchi idish ulanadi. Difmanometr-sarfo’lchagichlar devorga yoki polga
o’rnatiladi, buning uchun yirik bog’lash qismlarining namunaviy konsturksiyalari ishlab chiqilgan.
Bunday konsturksiyalavr zavodlarda tayyorlanadigan birxillashtirilgan detallardan tuzilgan. Bu
hol barcha montaj tashkilotlarini birxillashhtirilgan detallar bilan markazlashtirilganu sulda
ta’minlashga, shuningdek loyihalarning hajmini va bajarilish muddatlarini qisqartirishga imkon
beradi.
Suyuqlik sarfini o’lchashga mo’ljallangan, devorda impuls olish joyidan pastroqda
o’rnatiladigan impuls trubalari yuqori tomondan keltirilgan DP difmanometrining (bir-biriga
bog’lash) yiriklashtirilgan bog’lash qismi quyidagi birxillashtirilgan detallardan (171-rasm, a):
difmanometr o’rnatiladigan kronshteyn 1 va taglik 2, qisqichlar 3, birlashtirgichlar 4, ventillar 5,
burab kiritildigan birlashtirgichli ulamalar 6 dan tuzilgan. Bunday qismni o’rnatish uchun devorga
shpilkalar bilan mahkamlanadigan yoki ustunlarning metall konstruksiyalariga payvandlanadigan
kronshteyn 8 yoki plita 9 ishlatiladi. Kronshteyn 1 bevosita metallkonstruksiyaga payvandlanishi
ham mumkin. Agar plita ishlatiladigan bo’lsa, unga yiriklashtirilgan bog’lash qismining
kronshteyni 1 mahkamlanadi, buning uchun kronshteynda plitaning o’rnatish shpilkalariga moslab
teshiklar ochiladi. So’ngra ventillar va oqim yo’nalishini o’zgartirgichlar o’rtasida oldindan
o’rnatilgan panjalar 7 yordamida difmanometrning bog’lash qismi kronshteyn 8 ga
mahkamalanadi.
Suyuqlik sarfini o’lchashga mo’ljallangan, impulsni olish joyidan yuqoriroqda
o’rnatiladigan, impuls trubalari pastdan keltiriladigan DP difmanometrining yiriklashtirilgan
bog’lash qismi ham shu usulda mahkamlanadi (171-rasm, b).
SADT (sanoat asboblari davlat tizimi)dagi yakka difmanometrlar polda bir oyoqli
tayanchlarda taglikka o’rnatiladi. DSP silfonli difmanometrni (SADT tizimi) bir oyoqli tayanchda
taglikka o’rnatish va bog’lash namunasi 172-rasmda ko’rsatilgan.
-rasm. DSP turidagi silfonli difmanomertni bir ustunli tayanchga taglik qoyib o’rnatish

|
-rasm. DSP turidagi silfonli difmanomertni bir ustunli tayanchga taglik qoyib o’rnatishBog'liq 5-tajriba172-rasm. DSP turidagi silfonli difmanomertni bir ustunli tayanchga taglik qoyib o’rnatish
va
bog’lash:
1-qismlarni o’zaro bog’lash trubalari, 2-tayanch, 3-havoni tayyorlash qismi, 4-taglik, 5-
difranometr.
Montaj ishlarini to’liq yig’ish usulida bajarganda tayyorlash-o’rnatish ustaxonalariga
qoyiladigan asosiy talab ob’ektlarga yiriklashtirilgan yig’ma qismlarni va bloklarni etkazib
berishdan iborat. Shu bois asboblarni guruhlab o’rnatish ancha afzal. Ushbu maqsadda
perforasiyalangan profildan tayyorlangan birxillashtirilgan ramalar (stativlar) ishlatiladi.
Stativning tashqi o’lchamlari va shakli asboblarni tejamli joylashtirish, ularni bog’lash va
ob’ektdagi asosiy quvuryo’lga ulanadigan impuls trubalarini oson mahkamlshaga imkon beradi.
Stativlar ob’ektga to’liq yig’ilgan qismlarni jo’natishga imkoniyat yaratadi. Bular ob’ektda
o’rnatiladi va kerakli (impuls, ta’minlash, to’kish va h. boshqa) quvuryo’llarga ulanadi.
SADT tizimidagi DM-P turdagi membranali difmanometrlarni guruhlab o’rnatish 173-
rasmda ko’rsatilgan.
173-rasm. DM-P turidagi membranali difmanometrlarni stativga guruhlab o’rnatish: 1-
stativ, 2 - KS-7 turdagi birlashtirish qutisi, 3 -, 4 - havo va tukish kollektorlari, 5 - filtrli
bosim reduktori, 6 - taglik, 7 - diametri 14x2 choksiz po’lat truba, 8 - difmanometr
Difmanometrlarni o’rnatishdagi umumiy talablardan boshqa maxsus talablar ham qoyiladi.
Jumladan, DM-P membranali difmanometrlarni o’rnatishda asbobga 80 S dan yuqri temperaturalri
muhitning kirishiga yo’l qoyilmaydi, bu membranali blokni to’latgan suyuqlikning qaynashiga
sabab bo’ladi, natijada membranali qutilar shishib, ishdan chiqadi.
PPE o’zgarmas farqli sarfo’lchagichlar aniq tik (vertikal) holatda va quvuryo’lning faqat
gorizontal qismida o’rnatladi. Agar quvuryo’lning diametri sarfo’lchagichdagi birlashtirish qisqa
quvurining diametridan katta yoki kichik bo’lsa, yana ikkita o’tish yo’lari o’rnatilib, bular o’rtasiga
asbob joylashtiriladi.
Barcha hollarda quvuryo’lning asbobgacha bo’lgan to’g’ri gorizontal qismining uzunligi
kamida 0,5 m, asbobdan keyin esa kamida 0,4 m bo’lishi lozim. Ko’zdan kechirish va tekshirish
kulay bo’lsin uchun PPE sarfo’lchagichlar poldan kamida 0,5 m balandda joylashtiriladi. Bundan
tashqari, asbobni ta’mirlash yoki almashtirishda o’lchanayotgan modda oqimini boshqa tomonga
yo’naltirish uchun berkitish qurilmasi bilan jihozlangan bo’sh truba sarfo’lchagichga parallel
o’rnatiladi.
Rotametrlar quvuryo’l 1 ning (174-rasm) o’lchanadigan modda oqimi pastdan yuqoriga
yo’nalgan tik qismida o’rnatiladi. Tekshirish va ta’mirlash uchun rotametrga parallel tarzda
aylanib o’tgan quvuryo’l 5 ulanadi. Bu quvuryo’l kerakli berkitish qurilmalari 3 bilan jihozlanadi.
Rotametrlarni titraydigan quvuryo’llarga o’rnatishga ruxsat etilmaydi.
|
| |
Ko‘p sig‘imli rostlash obyektlarining o‘tish xarakteristikalari

Ko‘p sig‘imli rostlash obyektlarining o‘tish xarakteristikalari.
Ko‘plab ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirishda ikki, uch va undan ko‘p sig‘imli ob’etlarga duch kelinadi. Bundayo ko‘p sig‘imli ob’ektlar ketma-ket bog‘langan bir sig‘imli zvenolar zanjiridan iboratdir. Masalan ikki sig‘imli ob’ektga misol tariqasida haroratni rostlash ob’ekti bo‘lgan burma isitgichli issiqlik almashtirgichini ko‘rib chiqish mumkin. Bu ob’ekt ketma-ket ulangan ikki zvenodan iborat. Birinchi zveno bu isituvchi burmalar, ikkinchi zveno esa issiqlik almashtirgichning o‘zi. Haroratni rostlashda birinchi zvenoning dinamik xossalari bursalarning issiqlik sig‘imi orqali aniqlanadi, ikkinchi zvenoning xossasi esa isitilayotgan modda issiqlik sig‘imi orqali baholanadi. Ko‘p sig‘imli ob’ektlar ham o‘z-o‘zini tshg‘irlovchi yoki astatik xossalarga ega bo‘lishi mumkin. Agar ketma-ket ulangan zvenolar zanjirida birgina zveno o‘z-o‘zini to‘g‘irlash xususiyatiga ega bo‘lmasa, u holda butun ob’ekt astatik ob’ekt hisoblanadi.
Yчиқ
Yчиқ
9-rasm. Ko‘p sig‘imli rotlash ob’ektlarining o‘tish xarakteristikalari
a) astatik ob’ekt b) statik ob’ekt (o‘z-o‘zini to‘g‘irovsi).
Bunday ob’ektlarning o‘ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, ularga ta’sir berilgandan so‘ng rostlanayotgan parametr sezilarli o‘zgarmaydi. Bunday ob’ektlarning chiqishidagi parametrlar vaqt bo‘yicha orqada qoladi. Bu orqada qolish ob’ektning kechikishi deyiladi va orqali belgilanadi.
Yчиқ
10-rasm. Transport kechikishli rostlash ob’ektining o‘tish xarakteristikalari.
Rostlash ob’yektining impuls xarakteristikalari.
Ishlab chiqarish jarayonlarining ishlayotgan uskunalarida uzoq ta’sir etuvchi birlik pog‘onali ta’sirning berilishi doim ham mumkin emas. Agar ishlab chiqarish sharoitiga ko‘ra ish rejimini uzoq buzilishi mumkin bo‘lmasa u holda ob’ektning dinamik xususiyatlari o‘tish xarakteristikalari orqali emas, balki impuls xarakteristikalar orqali aniqlanadi.
Boshlang‘ich shartlar nolga teng bo‘lganda kirishiga beriladigan birlik impuls signalga ob’ektning ko‘rsatadigan reaksiyasiga impulsli xarakteristikasi deyiladi.
Bir sig‘imli rostlash ob’ekti o‘z-o‘zini to‘g‘irlash xususiyatiga ega bo‘lmasa impuls xarakteristika quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi (11- rasm, a)
Bu xoldaob’ektning faqat birgina parametri – tezlab ketish tezligi ni aniqlash lozim.
( agar k=1 bo‘lsa).
Lekin , shuning uchun ,
Yoki , bu yerda , - ta’sir impulsi egallagan yuza.
O‘z-o‘zini to‘g‘irlovchi rostlash ob’ekti uchun impuls xarakteristika 11-rasm b da keltirilgan. Bu holda tezlab ketish tezligi , tezlab ketish vaqti va o‘z-o‘zini to‘g‘irlash darajasi (uzatish koeffitsienti ) ham aniqlanadi.
Yчиқ
Yчиқ
11-rasm. Bir sig‘imli rostlash ob’ektining impuls xarakteristikalari: a) o‘z-o‘zini to‘g‘irlamaydigan, b) o‘z-o‘zini to‘g‘irlaydigan.
|
Dastur kompilyatsiyasi - Программное обеспечение (ПО)

|
Программное обеспечение (ПО)
|
bet | 15/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Dastur kompilyatsiyasi Shunday qilib, klient, yani siz tomondagi web saytni kodlarini kompyuteringizga tushuntirib beradigan tarjimon bu – Brauzer, server tomonidagi web saytni sizning brauzeringiz tushunmaydigan joylarini unga tarjima qilib jo'natadigan tarjimon bu – Web Server hisoblanadi.
Bunday dasturlar esa sayt joylashgan serverlarda turadi, qachonki unga so'rov yuborganingizda (istalgan biror ssilkani bosganingizda, birinchi marta saytni ochganingizda va hokazo ...) shu sayt joylashgan serverdagi Web server dasturlari sizning brauzeringizga saytni brauzer tushunmaydigan tillarda yozilgan joylarini tarjima qilib jo'natadi.
Dastur kompilyatsiyasi - Bu yerda Klient, yani siz tomonda sizning Brauzer va u tushunadigan web dasturlash tillari (HTML, CSS, Java Script) turgan bo'lsa, server tomonda Apache -> Web server, PHP -> PHP tili uchun interpretator hamda ma`lumotlar ombori bilan ishlash uchun vosita (MYSQL, Oracle va boshqalar) turibdi. Bundan tashqari server tomonida yana boshqa tillar ham bo'lishi mumkin.
- Brauzerdan kerakli sayt nomini kiritganingizda bu so'rovingiz DNS serverdan saytga mos IP bo'yicha kerakli serverga boradi, so'rovingiz Brauzerda kiritilgani uchun ham ko'pincha standart HTTP protokoli bo'yicha yuborilgani uchun uni Web server kutib oladi va so'rovingizga mos papkadan index faylni qidirib topadi. Undagi bog'lanishlardan kelib chiqib kerakli fayllarni yuklaydi, bu fayllarni kengaytmasiga qaraydi, agar kengaytmasi .html bo'lsa uni shundoq, aks holda masalan .php bo'lsa PHP serverdagi interpretator orqali brauzer tushunadigan tilga tarjima qiladi.
Dunyo bo’yicha dasturlash tillarining foydalanuvchilar bo’yicha ko’rsatkichi
C++ dasturlash tili 1979 yil Bell Labsda Biyarne Stroustrup tomonidan C dasturlash tilining imkoniyatlarini kengaytirish va OOP (Object Oriented Programming) xususiyatini kiritish maqsadida ishlab chiqarilgan. Boshida "C with Classes" deb atalgan, 1983 yil hozirgi nom bilan yaʼni C++ deb oʻzgartirilgan. C++ C da yozilgan dasturlarni kompilyatsiya qila oladi, ammo C kompilyatori bu xususiyatga ega emas. C++ tili operatsiyon tizimlarga aloqador qisimlarni, klient-server dasturlarni, EHM oʻyinlarini, kundalik ehtiyojda qoʻllaniladigan dasturlarni va shu kabi turli maqsadlarda ishlatiladigan dasturlarni ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.
|
| |
Misоl 4. Quyidаgi ifоdаni hisоblаshning blоk-chizmаsini tuzing

|
Misоl 4. Quyidаgi ifоdаni hisоblаshning blоk-chizmаsini tuzing
|
bet | 11/21 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #150283 |
Bog'liq 9-mavzu Misоl 4. Quyidаgi ifоdаni hisоblаshning blоk-chizmаsini tuzing.
x > 0 bo`lgаndа, x+5,
x 0 bo`lgаndа, x-5.
y =
Bоshlаndi
kiritish
x
x>0
Y=x-5
chiqarish
y
Tamom
Y=x+5
Kеltirilgаn blоk-chizmаdа hisоblаsh jаrаyonining tаrmоqlаngаn аlgоritmi kеltirilgаn. Аgаr х>0 shаrti bаjаrilsа, u hоldа 2,4,5 blоklаrning bаjаrilish jаrаyoni bo`lаdi, аks hоldа esа 2,3,5 blоklаr bаjаrilаdi. Shundаy qilib, mаsаlаning аlgоritmidаn kеlib chiqib ikkitа blоkdаn bittаsi yoki 3-blоk, yoki 4-blоk bаjаrilishi mumkin.
Blоklаr rаqаmi chiziqlаr tаsvirini uzgаn hоldа blоkning chаp yuqоri qismigа qo`yilаdi.
1
2
3
ha
Аgаr blоkning mаzmunini ifоdа etuvchi so`zlаr blоkkа sig`mаsа, u hоldа «izоhlаr»dаn fоydаlаnilаdi
izоhlаr
izоhlаr
Даврий (циклик) ҳисоблаш жараёнлари. Ҳисоблаш босқичларини кўп марта қайтариши мумкин бўлган ҳисоблаш жараёнлари даврий дейилади. Даврлар шахсий компьютерда масалаларни алгоритмлаштириш ва дастурлаштиришнинг асосини ташкил қилади.
Takrorlanuvchi (siklik) hisoblash jarayonlari Amaliyotda murakkab jarayonlarni dasturlashda ma'lum buyruqlar kеtma-kеtligini ma'lum shartlar asosida qayta-qayta bajarish zaruriyati tug’iladi. Ma'lum bir o’zgaruvchining turli qiymatlarida ma'lum buyruqlar tizimining biron-bir qonuniyatga asosan qayta-qayta bajarilishi takrorlanuvchi hisoblash jarayoni - sikl dеb ataladi. Takrorlanuvchi turdagi algoritmni yozish va chizish o’lchamlarini sezilarli darajada qisqartirish takrorlanadigan qismlarni ixcham ifodalash imkonini beradi. - Takrorlanuvchi turdagi algoritmni yozish va chizish o’lchamlarini sezilarli darajada qisqartirish takrorlanadigan qismlarni ixcham ifodalash imkonini beradi.
S
Hа
Yo’q
P
Hisoblash bosqichlarini ko’p marta qaytarishi mumkin bo’lgan hisoblash jarayonlari takrorlanuvchi deyiladi.
|
| |