Kitabxanaların kompüterləşdirilməsinin

Kitabxanaların kompüterləşdirilməsinin
proqram-texniki təminatı.
Ədəbiyyat
1.Qurbanov A.İ., Abdullayeva R.A. Fərdi kompüterlərin proqram təminatı: dərs vəsaiti, 2-ci cild .-Bakı:,Çaşıoğlu, 2006, 183 s., (şəkilli).
2.Xəliilov M.S., Qurbanov A.İ. İnformatika: dərslik. - Bakı:,Bakı Universiteti, 2003, 383 s., (şəkilli).
3.Kazımov R. İnformasiyalaşmış cəmiyyət və kitabxanaların vəzifələri // Müasir informasiya - kommunikasiya texnologiyası jurnalı,- 2005,- N2 5,- s. 42-46.
4.Musayeva N.N. Elektron ehtiyatların biblioqrafik təsviri //"İnformatika texnologiyası və tətbiqi proqramlar" mövzusunda aspirant və tələbələr üçün respublika elmi konfransının materialları,- Bakı., 2000,- səh.6-8.
Azərbaycanda bir çox iri kitabxanalar artıq 10 ilə yaxmdır ki, modemləşməyə hazırlıq dövrünü yaşayır, elektron kataloq sistemini qurur, elektron kitabxana yaradır, müxtəlif elektron məlumat bazaları formalaşdırır. Buna baxmayaraq, yaxm gələcəkdə kitabxanalanmızda elektronlaşma proseslərinin daha mütərəqqi istiqamətlərini müəyyənləşdirmək üçün bir sıra yeniliklərə ehtiyac duyulur. Bu ehtiyacı nəzərə alaraq, Azərbaycan kitabxanalarmda yaradılan elektron kataloq sistemlərinin yaxm 5 il ərzində inkışafı üzrə təklif etdiyimiz yeniliklər aşağıdakılardan ibarətdir.
-Azərbaycan kitabxanalarında elektron kataloqu inkişaf etdirmək üçün İlk növbədə MAKİS yaradılmalıdır.
- Kitabxanalardakı elektron kataloq sistemi RFID (radiotezliklə identifıkasiya) texnologiyaları ilə uzlaşdırıl- malıdır.
- Veb kataloq sistemi genişləndirilməli, Respublika kitabxanaları üzrə vahid, toplu elektron kataloq sistemi istifadəçilərin ixtiyarına verilməlidir.
- Veb kataloq sistemi elektron sənədlərin göndəril- məsi mexanizmi ilə təchiz edilməlidir.
- Elektron kataloqa əlyetərliyin səviyyəsini yüksəlt- mək üçün 3G və Web 3.0 texnologiyalarından istifadə olunmalıdır.
- Elektron kataloq sisteminin təhlükəsizlik məsələləri həll olunmalı, kibertəhlükəyə qarşı önləyici tədbirlər gö- rülməlidir.
- Nitqin tanınması sistemi ilə elektron kataloqun ya- radılması işi uzlaşdırılmalıdır.
- Mətnin nitqə çevrilməsi üsulu ilə kor və görmə qa- biliyyəti zəif olan oxucuların elektron kataloqa əlyetərliyi təmin olunmalıdır.
Təklif etdiyimiz yeniliklərin (Azərbaycan kitabxana- lan üçün nou-hau olduğundan) bir qədər geniş izahatma ehtiyac duyulur:
Kitabxana-inormasiya xidmətirıdə elektrorı kataloq |
Milli Avtomatlaşdırılmış Kitabxana-İnformasiya Sistemi (MAKİS). Monoqrafiyanm əvvəlki fəsillərində məlumat verdiyimiz kimi, Azərbaycan kitabxanalannda əsasən Rusiya və ABŞ istehsalı olan “İRBİS-64” və “VTLS” AKIS-lərdən istifadə olunur. Bu proqram vasitələri digər ənənəvi kitabxana proseslərini (kitab verilişi, oxucu qeydiyyatı, komplektləşdirmə və s.) avtomatlaşdırmaqla bərabər, elektron kataloqun yaradılmasma da şərait yaradır. MAKİS-in tətbiqi ilə bağlı təkliflərimiz haqqmda danışarkən bir haşiyə çıxmaq istərdik: Bəzən MARC siste- mi ilə AKİS eyniləşdirilir. Halbuki, MARC AKİS-in yazı dilidir, yazı formatıdır və bu iki anlayışı eyniləşdirmək doğru deyil. Məsələn, “İRBİS-64” Avtomatlaşdırılmış Ki- tabxana-İnformasiya Sistemidir və biblioqrafik yazıları MARC formatmın digər variantları olan-UNIMARC və ya RUSMARC formatı ilə emal edir. Milli AZMARC forma- tının yaradılmasmm zəruriliyi isə ondadır ki, milli-mənəvi irsimizə, ədəbiyyatımıza, sənətimizə, musiqi və folkloru- muza biblioqrafik istinadlar, milli altbölmə (9-cu bölmə) vasitəsilə deyil, məhz əsas bölmələr vasitəsilə qeyd olun- sun. AZMARC formatımn yaradılması bizə məsələn, mu- ğama, milli folklorumuza, incəsənətimizə dair biblioqrafik yazıları altbölmə rəqəmlərindən əsas bölmə rəqəmləri sis- teminə inteqrasiya etməyə imkan verər. Lakin nə AZ- MARC formatmm mövcudluğu, nə də UNIMARC-m Azərbaycan dilinə tərcüməsi Milli Avtomatlaşdırılmış Ki- tabxana-İnformasiya Sisteminin yaradılması deməkdir.
MAKİS bütövlükdə (yalnız interfeysi deyil) Azərbaycan dilində, milli göstəricilərə müvafiq, idarəetmə sistemi mil- li kitabxana proseslərinin idarəedilmə prinsiplərinə uyğun bir proqram təminatı olmahdır. Əlbəttə belə bir sistemin yaradılması gərgin əmək, güclü kadr potensialı (kitabxanaçılar, proqramçılar, dilçi- lər, digər zəruri mütəxəssislər) texnoloji və maddi vəsait- lər tələb edir. Bu sahədə nəticə əldə etmək üçün AR Rabi- tə və İnformasiya Texnologiyalan nazirliyi, iri kitabxana- larımız (AMEA MEK, Milli Kitabxana, Prezident Kitabxanası, BDU-nun Elmi kitabxanası və Naxçıvan Dövlət Universitetinin kitabxanası) və AMEA-nm bir sıra Elmi Tədqiqat İnstitutları, o cümlədən İnformasiya Texnologi- yaları İnstitutu və Dilçilik İnstitutu birgə fəaliyyət göstər- məlidir. Yalmz belə olan təqdirdə, milli əhəmiyyətli Avto- matlaşmış Kitabxana Sistemi qurmaq, onun elmi əsaslarmı işləyib hazırlamaq, linqvistik və hüquqi təminatını bərqərar etmək mümkündür. Doğrudur, son zamanlar İT sahə- sində ixtisaslaşmış bir sıra yerli müəssisələr bu sahədə il- kin addımlar atıblar. Məsələn, Meqa İT şirkəti bir neçə il öncə elektron kataloq və elektron kitabxana sistemi yara- dıb. Bu sistem kartoçkalarm elektron formada kataloqlaş- dırılmasmı, reyestrinin aparılmasmı, sistemləşdirilməsini təmin edən bir proqram vasitəsidir. Proqramm "Elektron kataloq" adlanan platformanm köməyilə kitabxanadakı sənəd kütlələri bir neçə parametr (qeydiyyat nömrəsi, sərlövhə, müəllif, nəşr tarixi, annotasiya və s.) üzrə elektron kataloqa daxil edilir. "Elektron kitabxana" platforması isə elektron kataloqu olan kitablann tam mətnini veribnlər bazasına yükləməyə imkan yaradır. Həmin proqram təminatı aşağıdakı imkanlara malikdir:
• Kitab haqqmda məlumatm kataloqa daxil edilməsi; o Unikal identifıkasiya nömrəsinin (UİN) təyin edilməsi (reyestrin apanlması); o Kitabm adı; o Müəllif haqqmda məlumat; o Nəşrili; o Qısa annotasiya;
• Kataloqda olan mövcud məlumatlarm redaktə edil- məsi;
• Məlumatlann strukturlaşdırılması və qruplaşdırıl- ması;
• Məlumatlann kataloqdan silinməsi;
• Axtanş sistemi (müxtəlif parametrlər üzrə); o Identifıkasiya nömrəsinə görə; o "Açar sözlər”ə görə; o Kateqoriya üzrə. Məlumatlann düzgünlüyü və saxlanmasınm təmin edilməsi baxımından proqramm aşağıdakı imkanlan möv- cuddur:
• Avtomatik back-up (serverdəki bazanm ehtiyat nüsxəsinin çıxarılması);
160 | C.A.Cəfərov
• Kataloqda aparılmış redaktə əməliyyatlarmm tarix- çəsinin saxlanması;
• Kitabxanaçılar üçün ikipilləli səlahiyyət bölgüsü;
Əlbəttə ki, belə kimi təşəbbüslər təqdirəlayiqdir, la- kin göründüyü kimi sistem kitabxana proseslərinin avto- matlaşdırılması işinin yalnız bir hissəsini yerinə yetirməyə, elmi-nəzəri əsaslara söykənmədən məhdud proqram- mexanizm funksiyasmı icra etməyə hesablanıb. Çünki proqram təminatı linqvistik məsələləri, müxtəlif nəşr tiplə- rinin (notlar, xəritələr, əlyazmalar) mövcudluğunu və xü- susiyyətlərini nəzərə almayıb. Başqa sözlə, kitabxana fondlan təkcə kitablardan ibarət olmadığmdan və müasir kitabxana prosesləri sadəcə elektron kataloq yaratmaqla məhdudlaşmadığmdan bu və buna bənzər təşəbbüslər, hələlik milli, vahid AKİS konsepsiyasma cavab vermir. Təklif etdiyimiz kimi Azərbaycanda MAKİS yaradı- larsa bir sıra məsələlər öz həllini tapmış olar:
1. Milli elektron kataloqun tezaurus/linqvistik təmi- nat məsələsi həll olunar, mətnləri avtomatik olaraq dilimizin orfoqrafık qaydalarına uyğunlaşdırmaq, biblioqrafık yazılann, məlumatlann latm qrafıkalı Azərbaycan əlifbası üzrə avtomatik sıralanmasmı həyata keçirmək asanlaşar. Çünki hazırda kitabxanalarımızda tətbiq olunan AKİS-lər- də bu əməliyyatı yalnız rus və ingilis dilində yazılmış biblioqrafık yazıları sistemləşdirərkən aparmaq mümkündür.
2. Müəllif işarələrinin latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasma uyğun sıralanması mümkün olar. Məsələn, adı və ya soyadı “Ə”, “Ö”, “Ü” ilə başlanan müəlliflərimizin əsərlərinin elektron biblioqrafik təsvirini yaradarkən, sistem, onlan ingilis və ya rus dilinin əlifbasma uyğun deyil, avtomatik olaraq Azərbaycan əlifbasmm qaydalarına uy- ğun düzər;
3. Avtomatlaşdırma, o cümlədən elektronlaşdırma prosesləri üzrə tədrisin və tədrisi mənimsəmənin keyfıyyəti yüksələr. Belə ki, xaricdən alman “VTLS” və “İRBİS- 64” AKIS-lərin təlimatları həddindən artıq texniki infor- masiya ilə yükləndiyindən onu tam mənimsəmək hələ heç bir kitabxanamıza müəssər olmayıb. Bu səbəbdən, kitab- xanalanmız əlavə xərc çəkərək təlimatları hissə-hissə (təli- matlar yeniləndikcə) dilimizə tərcümə edir, bir çox hallarda isə həmin AKİS-lərin tətbiqi sahəsində təcrübə toplamış kənar mütəxəssislərin köməyinə ehtiyac duyur. Belə mütəxəssislərin sayı isə ölkəmizdə olduqca azdır. Bəzən bir mütəxəssis respublikamızın bir neçə kitabxanasmda çalışmalı, problemləri aradan qaldırmalı olur. Bu proble- min səbəbi təkcə kadr çatışmazlığı deyil, tətbiq olunan av- tomatlaşdınlmış sistemlərin xarici dillərdə olması, texniki məlumatlandırmanm humanitar ixtisas sahibi olan kitab- xanaçıların bilikləri ilə üst-üstə düşməməsidir. Məsələn, Qərb kitabxanalarmda çalışan proqramçılar, İT mütəxəssislər ixtisasca əsasən kitabxanaçı olurlar. Və yaxud əksi- nə, kitabxanaçılar bir neçə illik təcrübədən sonra asanlıqla AKİS-lərin idarə olunması, tətbiqi məsələləri üzrə İT mü- təxəssisə çevrilə bilirlər. Bu isə dil baryerinin olmaması, AKIS-in kitabxanaçı üçün tam açıq və anlaşılan olması ilə əlaqədardır. 4. Bütün növ avtomatlaşdırılmış kitabxana əməliy- yatlannm yerinə yetirilməsində Dövlət dili haqqmda AR Qanununun müddəaları təmin edilmiş olar. Bundan əlavə, Azərbaycanda yaradılacaq MAKİS bütün kitabxanalarımızın (sahəvi, universal, kütləvi, elmi və s.) ümumi iş prinsiplərinə uyğunlaşdırılmalı, həm ki- tabxanalararası abonoment, həm korporativ-toplu elektron kataloq, həm də milli elektron kitabxana üçün zəmin yaratmahdır. Hazırda kitabxanalarımızda istifadə olunan “İRBİS- 64” və “VTLS” AKİS-ləri qapalı proqram kodlaşmasına malik olduğundan müştəri-kitabxanaların onlann arxitekturasma əlavələr, dəyişikliklər etmək imkanı yoxdur. Bu səbəbdən kitabxanalarımız istifadə etdikləri xarici sistem- lərin istehsalçılarma, hər yenilənmiş versiya və ya dəyişilmiş modul üçün əlavə pul ödəyirlər. Bu kimi halların da aradan qaldmlması üçün MAKİS-in yaradılması olduqca vacibdir. Məsələn, 2010-cu ildə Qazaxıstanda “KABİS” MAKİS-i yaradılarkən bu sistemə münasibət birmənalı deyildi. Belə ki, ölkə kitabxanalarmm böyük əksəriyyətin Kitabxana-informasiya xidmətindd elektron kataloq | də tətbiq olunan “İRBİS-64” AKİS-in asanlıqla öz yerini yeni sistemə verəcəyi inandırıcı göriinmürdü. Lakin “KA-BİS” MAKİS-in yaradılmasından bir müddət sonra Qazaxıstan Universitetləri Assosiasiyasımn qərarı ilə, yeni sistemin ali məktəb kitabxanalarmda tətbiqi icbariləşdirildi. Bu məqam Qazaxıstan kitabxanalarmm fəaliyyətində dönüş nöqtəsi oldu. Belə ki, bu ölkənin toplu elektron kataloqu gözlənildiyindən daha tez istifadəçilərin ixtiyarma verildi, milli elektron kataloqun yaradılması işində əsaslı də- yişikliklər baş verdi . 2009-cu ildə eyni təcrübədən Özbəkistan da yararla- naraq “KARMAT-M” MAKİS-ini yaratdı və sistemi uğur- la tətbiq etdi [125, s 163]. Həm qloballaşmanm, həm də müstəqilliyimizin tələblərinə müvafıq olaraq ölkəmizdə də bu sahədə addımlarm atılmasma ciddi zərurət yaranıb.
Elektron kataloq sistemi və RFID texnologiyaları. RFID (ingiliscə: Radio Frequency IDentification) dilimizə tərcümədə “Radiotezliklə eyniləşdirmə” mənası verir. Texnologiya vasitəsilə obyektləri, daha dəqiq desək, trans- porder və ya RFID nişanlarmı avtomatik eyniləşdirmək, onlarm yerini müəyyənləşdirmək, hərəkətini izləmək mümkündür. Həmin obyektlərdə mühafizə olunan məlu- matlar radiosiqnal vasitəsilə oxunduğundan və ya yazıldı- ğmdan onları hətta böyük məsafələrdən, pult vasitəsilə də idarə etmək, izləmək mümkündür. “Hacking Exposed Linux: Linux Security Secrets & Solutions” adlı əsərdə rus ixtiraçısı Lev Serqeyeviç Termenin (1896-1993) 1945-ci ildə ixtira etdiyi qurğu (audio- informasiyanı təsadüfı radiodalğalara yükləyən cihaz) RFID texnologiyasmm ilk nümunəsi kimi qələmə verilsə də Bxuptani və Moradpur kimi tədqiqatçılar bununla razılaşmır və texnologiyanm yaranma tarixini bir qədər də əwəlki illərdə axtanrlar. Müəlliflərə görə, müasir RFID texnologiyasmm əsasmı 1937-ci ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüwələrinin Tədqiqatlar laboratoriya- sında hazırlanan “özümüzkü-özgə” (ingliscə, FFI- Identifi- cation Friend or Foe) prinsipli aşkarlayıcı qurğu təşkil edir. Yeri gəlmişkən, həmin sistem indiyədək həm hərbi, həm də mülki aviasiyada (səmadakı təyyarələrin kimə məxsus olduğunu müəyyən etmək məqsədilə) istifadə olu- nur. Bütün bu iddialara baxmayaraq, “RFID” termini ilə bağlı ilk patent 1983-cü ildə ABŞ alimi Çarlz Uoltona təq- dim olunub və elmi ictimaiyyət texnologiyanm yaranması- nı məhz bu şəxsin adı ilə bağlayır. Lakin genişimkanlı, yüksək texnologiyalara təchiz olunmuş RFID-lərin yaran- ması bir neçə il bundan öncəyə təsadüf edir. Müasir döv- rümüzdə bu texnologiyanm ən mükəmməl nümunələri hət- ta inkişaf etmiş ölkələrdə belə məhdud şəkildə tətbiq olunur. Azərbaycanda da müasir RFID texnologiyaları hələlik istismar mərhələsinə qədəm qoymayıb. Ölkəmizdə bu tex- nologiya ilk dəfə 2010-cu ildə “Bakutel-2010” İnformasi- ya Texnologiyalan sərgisi çərçivəsində Prezident cənab İlham Əliyevin iştirakı ilə “Azercell Telekom” Şirkəti tərəfmdən nümayiş olunub. Hazırda şirkət RFID texnologiyasının tətbiqi istiqamətində işlərini davam etdirir. Sənayedə, nəqliyyatda, tibbdə, kənd təsərrüfatında, şəxsiyyəti təsdiq edən sənədlərdə, ticarətdə olduğu kimi kitabxana işi sahəsində də RFID texnologiyalarmm tətbiqi və onlann elektron kataloq sistemi ilə uzlaşdmlması mümkündür və zəruridir. Kitabxanada sistemin iş prinsipini nəzərdən keçirək: Əwəlcə kitabxanadakı hər bir sənəd vahidinə (kitab, jur- nal, xəritə, not və s.) radiotezlikləri qəbul edən və ötürən xüsusi RFID nişanı yapışdmlır. Beləliklə, bütün nəşr vahidləri unikal elektron eyniləşdirmə nömrəsi qazanmış olur. Xüsusi cihaz (Oxuyucu) həmin nişanı kitabm qəbulu, verilişi, çeşidlənməsi, inven- tarlaşdırılması, yerinin müəyyənləşdirilməsi zamam istifa- də edir. Ilk növbədə, bu sistem kitabxanadan kitabm oğurlan- masmın, icazəsiz apanlmasmm qarşısmı alır. Belə ki, nişanlanmış istənilən nəşr vahidi RFID darvazadan keçərək kənara çıxanlarkən həyəcan siqnalı eşidilir və icazəsiz daşmma halı aşkarlamr. RFID texnologiyasmm köməyi ilə kitabxanalarımız- da aşağıdakı proseləri həyata keçirmək mümkündür: - Kitabxana daxilində kitabm hərəkətini və yolunu izləmək; - Nəşrlərin verilişini və qəbulunu asanlaşdırmaq;
- İnventarlaşdırma proseslərini sürətləndirmək; - Ədəbiyyatın oğurlanmasınm və dəyişdirilməsinin qarşısını almaq;
- Kitablarm çeşidlənməsində, seçimində, axtanşmda insan faktorunun rolunu azaltmaq;
- Kitab verilişini və qəbulunu kitabxanaçımn iştirakı olmadan həyata keçirmək. Həm yuxarıda qeyd etdiklərimizdən, həm də şəkillər- dən belə qənaətə gəlmək olar ki, bütün bunlar bizim üçün atipik olmayan, hər gün yeni tipli ticarət mərkəzlərində rastlaşdığımız texnologiyadır. Məsələn, indi Bakınm bir çox ticarət mərkəzlərində müştəri satıcmm iştirakı olmadan lazimi malı seçərək kassaya yaxmlaşır, satıcı əlindəki xüsusi cihaz vasitəsilə malın üzərində əks olunmuş ştrix- koddan həmin məhsulun adını, qiymətini “alaraq” kompyuterə ötürür və yekunda bizə alman mallarm çeşidi və qiyməti qeyd olunmuş kassa çeki təqdim olunur. Və yaxud geyim dükanlarmda quraşdmlan siqnal aparatları isə ey- nilə RFID darvazalarmı xatırladır və oğurluğu aşkar edir. Lakin bizim rastlaşdığımız həmin texnologiyalar ştrix- kodla eyniləşdirmə mexanizmi olduğundan RFID-dən əv- vəlki yeniliklər hesab olunur. Azərbaycan kitabxanalanndan fərqli olaraq, dünya kitabxanalarınm əksəriyyəti ştrix-kodla eyniləşdirmə, radi- odalğa vasitəsilə bar-kodu oxuma texnologiyalanndan isti- fadə edib və ya istifadə etməkdədir. Kitabxanalarımızda ştrix-kodla eyniləşdirmə texnologiyalarından istifadənin zəruriliyi məsələsini illər öncə qaldınlsa da, yekunda heç bir kitabxanamız bu yenilikdən bəhrələnməyib. Halbuki, kitabxanalarımızda istifadə edilən AKİS-lər buna imkan verir. Məsələn, kitabxanalarımız “İRBİS-64” AKİS-dən istifadə edərək elektron kataloq yaradarkən “Kitabm ştrix kodu” bölməsini həmişə boş buraxır, əvəzində “Kitabm inventar nömrəsi”ni daxil edirlər. Belə ki, birinci əməliy- yatı yerinə yetirmək üçün fonddakı bütün kitablara xüsusi ştrix-kod yapışdınlmalıdır. Kitabxanalanmız isə, həmişə vaxt qıtlığım önə çəkib bunu etməkdən yaymıblar. Mövcud texnologiyalara yiyələnəndən indiyədək kitabxanalan- mız əks xronologiya üzrə əsasən milli ədəbiyyatm elektron kataloqunu yaratdıqlarmdan və elektronlaşdırma pro- sesi gündəlik daxilolmaları, çox ləng şəkildə isə retrospektiv milli və xarici ədəbiyyatı əhatə etdiyindən kitabxanala- nmız heç olmasa yeni daxil olan ədəbiyyatı ştrix-kodla tə- min edə bilərlər. Hazırda kitabxanalanmızda 1 kitabxanaçı gün ərzin- də ən yaxşı halda 50-70 ədəbiyyatın elektron kataloqunu yarada bilir. Yuxarıda da qeyd etdiyimiz kimi, bu zaman o, retrospektiv əməliyyat aparmadığmdan, başqa sözlə, kitabm kartotekadakı kartoçkasmdan istifadə edib elektron təsvir yaratmadığından, elektronlaşdırdığı biblioqrafık yazılan əsasən kitabla bilavasitə təmasdan alır. Demək, biblioqrafık təsviri elektron kataloqa daxil ediləcək nəşr, hardasa fondun bir küncündə-uzaqda deyil, kitabxanaçmm əlindədir və belə olan halda kitaba ştrix-kod yapışdırmaq və həmin ştrix-kodun unikal nömrəsini “İRBİS-64” AKİS-in müvafıq böləsinə yerləşdirmək olduqca asandır. Kitabxanaçılarımız isə bunun əvəzinə köhnə qaydalara müvafıq olaraq, yenə də kitaba inventar nömrəsi yazırlar. İnventar nömrəsini elektron kataloqa daxil etməkdə məqsəd
MÜHAZİRƏ 6.
|