ERTAK HAQIDA TUSHUNCHA - Adabiyot so'z san'ati uvchi! -~ ildan boshlab «Adabiyot»

ERTAK HAQIDA TUSHUNCHA
Qadrli bolalar, shu kungacha maqollar, ibratli hikoyatlar, hadislar, sharqona hikmatlar bilan oshno bo'ldingiz. Maqol-u hadislar, hikmatlarning kishi hayotidagi tutgan o'rni benihoya muhimligini angladingiz. Xalq og'zaki ijodida yana shunday ajoyib jam mavjudki, u ertak deb ataladi.
Ertak aytuvchilarni qadimda «ertakchi», «mata1chi» deb atashgan. Ertaklaming xarakterli xususiyati shundaki, ularda fantaziyaga keng o'rin beriladi, mubolag' a, giperbola kabi tasviriy vositalardan foydalaniladi. E'tibor bersangiz, ertaklarda ijobiy qahramon albatta yovuzlik, adolatsizlik, zulm ustidan g'alaba qozonadi, yaxshilik tantana qiladi. Chunki ertak qahramonlari xalq orzu-umidlarini, manfaatini ifodalaydilar. ,.
Ert,aklar azaldan xalqni, ayniqsa, yosh avlodni insonparvarlik, vatanga muhabbat, rostgo'ylik va halollik, mehnatsevarlik, xushmuomalalik va kamtarlik ruhida tarbiyalab kelgan.
Ertaklar turli mavzularda bo'lishi mumkin. Ular shartli ravishda hayvonlar haqidagi ertaklar, sehrli ertaklar, hayotiy-maishiy ertaklar, hajviy ertaklarga bo'linadi.
Hayvonlar haqidagi ertaklar barcha qiziqadigan fantastik hikoyalardir. Ulardagi asosiy mazmun majoziy, ya'ni ko'chma ma'noga ega. Masalan, ayyorlik va munofiqlik tulki, qonxo'rlik, laqmalik bo'ri orqali
...
ifoda etiladi. «}io'ri bilan tulki», «Eehkining o'eh olishi», «Oehko'z bo'ri», «Ayiqpolvon» kabi ertaklar ana shunday asarlardir.
Sehrli ertaklar ham Siz sevib va qiziqib o'qiydigan fantastik hikoyalardir. Ularda voqealar sehr-jodu, fantastik uydirmalar asosiga qurilgan, asar qahramonlari har narsa qo'lidan keladigan mo'jizakor kimsalar «
johillik, ikkiyuzlamaehilikni la' natlash, aql- farosatlilik, tadbirkorlik, jasurlik, rahmdillik, ahillik kabi chin insoniy xislatlarni targ'ib qilishdir.
Xalqimiz yaratgan xayoliy hikoyalar orasida shunday turkum ertaklar borki, ularni biz hayotiy-maishiy ertaklar deb ataymiz. Bunday ertaklardagi voqealaming aksariyati hayotga yaqin, hayotdan olingan. «Zumrad va Qimmat», «Oygul bilan Baxtiyor», «Ziyod botir», «Tohir va Zuhra», «Ozodaehehra», «Farhod va Shirin», «Malikayi Husnobod», «Ueh og'a-ini botirlar» ana shunday ertaklar sirasidandir. Biz yuqorida
tilga olgan hayotiy-maishiy ertaklar kishida jiddiy fikr-mulohazalar'
uyg'otadigan, muayyan tarbiyaviy yo'nalishga ega bo'lganasarlardir. Siz ular bilan tanishgaeh, botirlik, yurtga fidoyilik, odamgarehilik, vafodorlik, himmat va saxovat haqida aniq tasavvurga ega bo'lasiz, o'zingizda ham ertaklar qahramonlaridagi yaxshi fazilatlami bo'lishini xohlab qolasiz, shunga intilasiz.
Ertaklarni ham tinglaymiz, ham o'qiymiz dedik. Tinglaydigan ertaklarimiz professional ertak aytuvehilar, ya'niertakehilar tomonidan qiziqarli tarzda hikoya qilinadi. Ertakehilar shunehaki hikoya qilmaydilar. Har bir ertakehi u yoki bu ertakni qayta yaratadi desak, xato bo'lmaydi. Chunki ularning har biri o'zining hikoya qilish uslubi, didi, dunyoqarashiga ko'ra ajralib turadi. Bundan tashqari, ertakehi tinglovehilarning saviyasi va talabiga ko'ra ertakni o'zgartirishi mumkin. O'zbek xalq og'zaki ijodi tarixida ertaklaming badiiy asar darajasiga ko'tarilishi va bugungi kungaeha saqlanib qolishida Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi o'g'li, Haydar Bayehi o'g'li, Nurali Nurmat o'g'li, Husanboy Rasul o'g'li kabi ertakehi, matalchilarimiz katta xizmat qilganlar. Ular og'zidan yozib olingan 0' zbek xalq ertaklarining bebaho namunalari bizga hanuzgaeha ma'naviy zavq berib kelyapti. O'zbek adabiyotida xalq ertaklari asosida yaratilgan she'riy, nasriy asarlar teatr va kinoda ham o'z aksini
topgan. Qiziqarli ertaklar sujeti asosida sahna asarlari, kinofilmlar 1".multfllmlarni sevib tomosha qilmoqdasiz.
Bolalar, ertaklaming yaratilishiga ko'ra yana bir turi - yozma ertaklar ham mavjudki, ujahon adabiyoti, xususan, o'zbek yozma adabiyotining katta qismini tashkil etadi. Keyingi ikki - uch yuz yillikda fransuz ertakchisi Sharl Perro (1628-1703), nemis ertaknavislari Emst Teodor Amadey Gofman (1776-1822), aka-uka Yakob Grimm (1785-1863) va VelgelmKarl Grimm (l786-1859)lar, Vilgelm Gauf (1802-1877), daniyalik Hans Kristian Andersen (1805-1875), angliyalik Oskar Uayld (18541900), rus ertakchilari A. S. Pushkin (1799-1837) ijodining roppa-rosa o'n yilini faqat bolalar uchun hikmatli hikoyalar va ertaklar yaratishga bag'ishlagan L. N. Tolstoy (1828-1910), K. D. Ushinskiy (1824-1870) yozma ertakchilikni rivojlantirishga katta hissa qo'shdilar. O'zbek yozma ertakchiligi ham katta tarixga ega. Jadid bobolarimiz Mahmudxo'ja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Siddiqiy-Ajziy o'zlari tuzgan maktab darsliklari uchun ko'plab ibratli ertaklar yaratdilar.
| Hamza Hakimzoda Niyoziy (1889-1929) Hamza jadid adabiyoti namoyandasi, shoir, dramaturg, adib va muallim. |
O'tgan asr o'rtalarida Hamid Olimjonning «Oygul bilan Baxtiyor», «Semurg'», Sulton Jo'raning «Zangori gilam», Shukur Sa'duUaning «Ayyor chumchuq», «No'xat polvon», «Laqma it» she'riy ertaklari, «Yoriltosh», «Afsona yaratgan qiz» ertak-pyesalari, «Kachal polvon» ertak-qissasi mashhur bo'ldi. Adiblarimizning ertakchilik sohasidagi an'analarini keyinchalik X. To'xtaboyev, A. Obidjon, T. Adashboyev, 0'. Imonberdiyev kabi ertaknavis mualliflarimiz davom ettirdilar.
«Ertaklar - yaxshilikka yetaklar» degan naql bar xalqimizda. Ular shunchaki ko'ngil ochish vositasi, ermak emas, balki ajoyib suhbatdosh, bizni faqat ezgulikka undovchi, zavq-shavq bag'ishlovchi ma'naviy manbadir.
XX asr o'zbek she'riyatining yorqin vakillaridan biri Hamid Olimjon bor-yo'g'i 34 yil umr ko'rgan bo'lsa-da, o'zidan juda boy adabiy meros qoldirib ulgurgan. Shoir tomonidan yaratilgan asarlar o'n jild (yirik kitob )ni tashkil qilishi ham uning naqadar sermahsul ijodkor bo'lganidan darak beradi. Hamid Olimjon qobiliyatli rah\Jar va olim ham bo'lgan edi. U o'ttiz yoshga yetar-yetmas O'zbekiston Yozuvchilar uyushmasini boshqardi, o'ttiz uch yoshida akademik unvonini oldi.
Hamid Olimjon 1909-yiI12-dekabrda Jizzax shahrida tug'ildi. Jizzax ham yurtimizning Surxondaryo, Qashqadaryo, Xorazm vohalari singari ko'plab xalq baxshilarining vatani hisoblanadi. Bu yerdagi xalq sayillari, to'ylar, turli yig'inlar hozir ham baxshilar ishtirokisiz o'tmaydi. O'tgan asrning boshlarida, odamlaming uyida radio-televizor tugul oddiygina elektr chirog'i bo'lmagan zamonlarda kishilar sham va qora chiroq yorug'ida kun kechirardilar. Ayniqsa, uzoq qish kechalari xalq kitoblari, turli dostonlar o'qilar, bir uy bolalar ham bu ma'rifat nuridan bahramand bo'lib o'sardilar.
Hamid Olimjonning onasi Komila aya juda ko'p doston va ertaklarni yod bilardi, ularni eshitgan yosh Hamid tasavvurida qadimgi asarlar qahramonlari qayta jonlanardi. Dostonlarning shirali tili, birbiridan qiziq voqealari uning butun xayolini egallab olardi. Hamid Olimjon bu zavqli tunlarni bir umr yodda saqlab qoldi va o'zi yozgan dostonlardan biri «Oygul bilan Baxtiyor»da bu sehrli tunlarni shunday esga oldi:
Bolalik kunlarimda, Uyqusiz tunlarimda Ko'p ertak eshitgandim, So 'ylab berardi buvim. Esimda o'sha damlar: O'zi uchar gilamlar,
, Tohir-Zuhra, Yoriltosh, Oyni uyaltirgan qosh... Buvimning har qissasi, Har bir qilgan hissasi Fikrimni tortar edi, Havasim ortar edi.
Hamid Olimjondagi tug'ma iste'dodning ko'z ochishida, uning keyinchalik mashhur shoir bo'lib yetishuvida mana shu ezgu havas, albatta, katta rol o'ynagan.
Hamid Olimjon Jizzaxdagi Narimonov nomli boshlang'ich maktabni tugallab, o'sha davrda (l932-yilga qadat) O'zbekistonning poytaxti bo'lgan Samarqand shahriga bordi. U yerda avval pedagogika bilim yurtida (1923-1926), keyin Pedagogika akademiyasida (1926
1931) tahsil oldi. Ko'plab ijodkor yoshlar to'plangan bu o'quv dargohlarida Abdulhamid yozgan she'rlar do'stlari tomonidan qizg'in kutib olinardi. Ilk mashqlaridanoq tug'ma iste'dodi yarq etib ko'ringan talaba shoirning dastlabki she'rlari Samarqandda chop etiladigan «Zarafshon» gazetasida 1926-yildanoq chiqa boshlagan bo'lsa, «Ko'klam» nomli birinchi she'rlar to'plami 1929-yilda o'z o'quvchilarini topdi. Shu tariqa o'zbek adabiyotida yana bir umidli ijodkor dunyoga keldi.
Hamid Olimjon ham zamonaviy, ham tarixiy mavzularda birdek samarali ijod qilardi. Uning «Muqanna» nomli tarixiy, <
Hamid Olimjon onasidan eshitgan dostonlari hamda xalq tarixini
o'rganish jarayonida orttirgan hayotiy tajribalarini umumlashtirib, 1937 - yilda «Oygul bilan Baxtiyof» nomli mashhur dostonini yaratadi.
OYGUL BILAN BAXTIYOR
( Ertak-doston)
- .
Doston, hikoyamiz boshida aytganimizdek, shoiming bolalik davri esdaliklari bilan boshlanadi. Uzun tunlar jim yotib onasidan tinglagan ertaklami eslar ekan, shoir ulaming kuchini o'zida sezganini aytadi.
Aziz bolalar, shu o'rinda bir muhim masalaga e'tiboringizni tortmoqchimiz.
Dunyoda kattalardan ertag-u doston eshitmagan bola bo'lmasa kerak, to'g'rimi? Lekin nima uchun barcha bolalar katta bo'lishgach shoir yoki yozuvchi bo'lmaydi? Nima uchun minglab tengdoshlari orasidan faqat Hamid Olimjongina mashhur ijodkor bo'lib yetishdi?
Gap shundaki, dunyodagi barcha insonlarda qandaydir iste'dod, qobiliyat yashiringan bo'ladi. Kimdir yerni yaxshi ko'rsa, boshqa bolani osmondagi yulduzlar qiziqtiradi. Bir bola. eshitgan qo'shig'ini darrov yod olib, borayotgan yo'lida xirgoyi qilib yursa, yana bir bola o'yinchoq kubiklardan chiroyli imoratlami yasab zerikmaydi. Hamma gap o'.sha qobiliyatni tinimsiz rivojlantirib borishdadir. Buning uchun esa har bir odam, birinchi navbatda, o'zi harakat qilmog'i, qiziqqan narsasini oxiriga qadar bilib olmaguncha tinib-tinchimasligi kerak. Agar shunday qilinmasa, qobiliyat so'nishi yoki o'smay qolishi mumkin.
Demak, yosh Abdulhamidda tug'ma shoirlik iste'dodi bo'lgan, u o'zidagi iste'dodga jiddiy qarab, uni doimiy rivojlantirishdan charchamagan ekan-da. Onasining ertaklari, maktab va o'quv yurtlarida mutolaa qilgan kitoblari esa bu iste'dodning yanada charxlanib, o'tkirlashib borishiga zamin yaratgan. Shuning uchun, garchi shoir «Oygul bilan Baxtiyor» ertagini onasidan eshitganini aytsa-da, bugun Siz o'qiyotgan ertak-dostonning chuqur mazmun-mohiyati, go'zal satrIari uni badiiy qayta ishlagan shoir mahoratining mevasi ekanini unutmasligimiz kerak.
Endi yana dostonning o'ziga qaytamiz.
Juda qadim zamonda, Jambil degan yurtda nihoyatda og'ir ahvolga tushgan xalq o'zini quI qilgan xon zulmiga qarshi bosh ko'taradi. Bunday qo'zg'alonlar dunyo xalqlari tarixida ham, bizning yurtimiz o'tmishida ham ko'p marotaba bo'lgan. Agar Siz 2000-yilda chop etilgan «Bolalar ensiklopediyasi» kitobining 469-sahifasini ochsangiz, unda miloddan
-"'
l1li
avvalgi 329- J,28-yillarda qadimgi So'g'diyonada makedon bosqinchilariga qarshi ko'tarilgan xaIq qo'zg'alonining rahbari jasur bobomiz Spitamen to'g'risidagi ma'lumotga duch keIasiz. Demak, ozodlikka, hur va erkin yashashga bo'lgan intilish bizning xaIqimiz ruhini hech qachon tark etgan emas.
Jambildagi qo'zg'alonga esa keksa quI Darxon va uning mardona qizi Oygul boshchilik qilardi. KuchIar teng bo'lmagani tufayli qo'zg'alonchiIar mag'lubiyatga uchrab, Darxon, qizining ko'z o'ngida, zolim xon tomonidan qat! etiladi.
Saroyda xizmat qiladigan, xondan juda ko'p jabr-u jafo ko'rgan Tarlon ismli keksa quI zindonda yotgan OyguIni qutqarishgajazm etadi. Qizni sandiqqa solib daryoga oqizib yuboradi. Sandiqqa Oygul uchun yetadigan non ham solib qo'ygan edi.
Bolalar, bundan oldingi darsIarda Siz ertaklaming sehrli olamiga sayohat uyushtirgan edingiz. Hamid Olimjon ham onasi aytib bergan ertaklar ichida «Tohirva Zuhro»ni esIaydi. Yodingizda bo'lsa, o'sha ertakda
ham bosh qahramonlardan biri Tohir Amudaryoda sandiqda oqib ketadi. Bundan ko'rinadiki, ertaklar orasida o'xshash manzaraIar tez-tez uchrab turar ekan.
Daryoda uzoq oqqan sandiq nihoyat Jmjon degan yurt qirg'oqIariga kelib qoladi. Daryo qirg'og'iga o'tin tergani kelgan bir kambag'al chol sandiqni tutib, suvdan olib chiqadi. O'rog'i yordamida sandiqning bir chetini zo'rg'a ochgach, uning ichidan odam tovushi keIayotganidan cho'chib ketgan sodda chol, odamlar orasida ochay deb, sandiqni
bozorga olib boradi va boshi baIoga qoladi. OdamIar uni o'g'ri gumon qilib ushIashadi va podsho saroyiga olib kelishadi. Oddiy odamlar taqdiriga befarq, bag'ritosh podsho esa sandiq ichidagi narsa nima ekanini oxirigacha surishtirmay, sho'rlik cholning tanini boshidan judo qiladi. Oygul endi bir zolimdan qutulib, ikkinchisining qo'liga tushadi. . .
Shu o'rinda, bolalar, biz xuddi o'tinchi cholga nisbatan ishlatganimizdek, Oygulga nisbatan ham «sho'rlik», «bechora» degan so'zlarni
ishlatsak bo'lar edimi?
Bizningcha, bo'lmas edi.
Gap shundaki, agar Oygul o'z hurligi yo'lida eng qaltis choralardan
ham cho'chimay, qiz bola boshi bilan maqsad sari dadil va ongli intilsa,
o'tinchi chol xarakterida boshqalarga mutelik, o'z haq-huquqini himoya qila olmaslik qusurlari uchraydi. U o'zining «peshonasi sho'r»ligiga ko'ngan, o'z hayotini yaxshi tomonga o'zgartirish imkoniyati tug'ilgan paytda ham undan foydalana olmaydigan kishilar sirasidandir.
Qari podshohning xotini bo'lib, ko'ngli yo'q odam bilan bir umr zarga ko'milib yashashdan o'z ozodligini afzal bilgan bizning Oygul saroyning qirq kanizagi bilan cho'milish bahona daryoga boradi va ko'zini chirt yumib o'zini suvga otadi. Daryodagi bahaybat Jayhun baliq esa Oygulni bir hamla bilan yutib yuboradi...
Ana endi dostonning davomini Hamid Olimjonning o'zidan eshitamiz:
XI
Go'zal yurt Susambilda
Bir podachi bor edi. U mashhur edi elda, N omi Baxtiyor edi.
Go'zal edi va chinor Qomatiga edi zor. Ko'kraklari butun bir Oftobni yashirardi. Tanlarida bir umr
O't lovullab turardi. Qilichday o'tkir edi, Rustam kabi zo'r edi. Ammo elda xor edi, Kambag'al, nochor edi... Har tomonga qararkan, Baliq ovlab daryoda
Y'Urganlarga yo'liqdi.
Shu choqda uning sodda Ko'ngli juda toliqdi: «Jinday non bormi?» dedi. Baliqchi tanti edi: «Yo'qdir berar nonimiz, Lekin kuyar jonimiz. Mayli shu safar to'rga
Chiqqanin 01 o'zingga. Uzun umring bor bo'lsin, Bola, baxting yor bo'lsin». Rozi bo'ldi Baxtiyor
Va toleyiga shu bor
J ayhun ilinib qoldi, Ulkan baliqni oldi.
Ikki ho'kizga ortib, Oldindan o'zi tortib, Uyga tomon yo'l soldi, Baliqchi kulib qoldi. Hovliqib tolib keldi, Uyiga olib keldi.
XII
«Ota», dedi u, darhol Hozir bo'ldi qari chol
Va ota-bola ikkov
Baliqqa soldilar dov.
Otasi pichoq soldi,
O'g'li oybolta soldi.
Baliq qornin yorganda, Pichoq belga borganda, Chol birdan cho'chib qochdi, Baxtiyor g'azab sochdi.
Baliq qo,JJJida shu on Tebranib u yon-bu yon, Oygul ko'zini ochdi
Va Baxtiyomi ko'rdi. Boshiga qon yugurdi.
Qora ko'zlari yonib,
Bir muhabbat uyg'onib, Qalbi jizillab qoldi, Qizardi, begap qoldi. Cholga gapi ko'p edi:
«Ota, qabul qilsangiz, O'g'lingizga tegayin,
Siz har narsa desangiz, Men bo'ynimni egayin». Chol dovdirab hang-u mang, Javobiga qoldi tang:
«Qizim, bizda hech pul yo'q, Mol-u dunyo butkul yo'q. Qandayin to'y qilamiz? Seni nima bilamiz?»
«Men dunyo so'ramayman, Boy odamga bormayman. Siz xohlasangiz agar, Boshingizga to'kay zar...»
XIV
... Oygul daryoda baliq Qornida yotganida,
Ikki katta halqalik Gavhar topuvdi unda. Qadrini bilgan edi, Ehtiyot qilgan edi. Tongda u yo'qlab cholni, Arz etdi ushbu holni. Chol o'zini unutdi, «Mana buning birini
Bozorga sotib keling. Bilib uning sirini, Oltinga botib keling». U bozorgajo'nadi, Yursa yo'li unadi.
Chol ushlagancha gavhar Bozorda yurar ekan, Xaridor so'rar ekan, Bitta katta savdogar Xabardor bo'lib qoldi, Cholga yopishib oldi, Gavharga changal soldi. Bir sandiq oltin berib, Cholni jo'natib qoldi...
XV
Oltinni otga ortib,
O'zi kuchanib tortib, Susambilga boshladi, Devday qadam tashladi. 0 ltinlarning barini To'plab yosh-u qarini Chaqirib go'zal Oygul, Yashnab misoli bir gul, Baxtiyori yonida,
Otash yonib qonida Kattakon kengash ochdi, Lablaridan dur sochdi... Ertasi to'da-to'da, Guras-guras bo'lib el, Kela berdi bog'lab bel. Xotinlar, yosh bolalar, Barcha amma-xolalar Kela berdilar ishga. Oygul yangi turmushga Boshlab, osh-u non berdi,
Jonsizlargajon berdi...
Y ori Baxtiyor bilan S usambilni jannatmisol yurtga aylantirgan Oygulning yodidan o'z eli Jambil, uning ezilib yotgan xalqi, nohaq o'ldirilgan otasining xotirasi ketmas edi. Xalqini xon zulmidan xalos qilish niyatida u katta qo'shin bilan Jambilga hujum qiladi va g'alabaga erishadi. Qonxo'r xondan qutulgan elga Tarlon otani rahbar etib tayinlaydi, o'zi esa kelin bo'lib borgani Susambilga - suygan yori Baxtiyor yurtiga qaytadi:
QuI Tarlon shodligidan To'xtolmadi yig'idan, Barcha hayron edilar.
Ular kelib Oygulga: «Bizlami Susambilga
Olib ketgin, - dedilar. Bu xonlardan kuydik ko'p, Beklardan o'rtandik xo'p, Biz Jambilda turmaymiz, Bu yerlarda yurmaymiz. Bizni qo'sh o'z elingga,
El bo'lamiz biz senga...» Oygulga alamini,
Barcha chekkan g'amini
El aytib yig'lar edi.
Oygul nazar tashladi, Shunday bir so'z boshladi: «Zolim xon quchdi o'lim, Endi sizga yo' q zulm.
El, osoyish yasharsiz,
Va bekoyish yashm;:$iz. Susambilni qo'yinglar Va Jambilni suyinglar, Siznikidir tuprog'i,
Sizniki tosh-u tog'i,
Xon bo'lmasa Jambilda, Qayg'u ham bo'lmas dilda. Mana bu ota Tarlon Rammangizga bosh bo'lur, Sizlar uchun berar jon,
Rar yerda yo'ldosh bo'lur». Oyguldan jahon-jahon
El barcha rozi bo'ldi,
Qalbi shodlikka to'ldi.
Qirq kecha-yu qirq kunduz, Barcha erkak, xotin-qiz O'ynab bayram etdilar; Zolim xonni yo'qotib, Qayg'ularini otib,
Murodiga yetdilar.
Shundan so'ng bizning Oygul,
Yashnab misoli bir gul,
O'z Baxtiyori sari,
O'z sevgan yori sari Susambilga yo'l oldi.
El kamay-sumay chalib, Zambaraklar bo'shatib,
U ni uzatib qoldi.
Ko'ryapsizki, aksariyat ertaklarda bo'lgani singari bu asarda ham razolat ustidan ezgulik, zulm va nohaqIik ustidan esa adolat g'alaba qildi. Biroq bu g'alaba boshqa ertak-afsonalardagi singari osonIikcha, afsonaviy sehrgarning sirli tayoqchasi yordamida qo'lga kiritilgani yo'q. Balki tinimsiz qilingan harakat, qullik va xo'rlikka bo'y bermaslik
kabi xalqimj"z.,ruhiyatiga xos bo'lgan mardona kurash oxir-oqibat Oygul va uning yurtdoshlarini ozodlikka olib chiqdi. E'tibor bersangiz, garchi asarning bosil qahramonlari Oygul bilan Baxtiyor hisoblansa-da, tadbirkor, erksevar Oygulning oqilona harakatlarigina voqealarning aynan shu tarzda xotimalanishiga zamin yaratadi. Siz avvalgi darslarda jasur momomiz To'maris haqidagi tarixiy afsonani o'rgangan edingiz. Ko'ryapsizki, To'maris bilan Oygul tabiatida o'zbek qiz
juvonlariga xos mardonalik, tantilik, tadbirkorlik fazilatlari bo'rtib ko'rinadi. Ularning har ikkisidagi bu sifatlar ba'zi erkaklarga ham ibrat bo'lishi mumkin. Shu ma'noda bu qahramonlar ruhiyati, yurt ozodligi yo'lida olib borgan kurashi o'rtasidagi o'xshashlikka jiddiy ahamiyat bering.
«Oygul bilan Baxtiyor» ertak-dostoni, agar e'tibor bergan bo'lsangiz, juda ravon, qiyinchiliksiz o'qiladi. Buning sababi, asar 7 bo'g'inli
she'r yo'lida yozilgani bilangina izohlanmaydi, albatta. Hamma gap
Hamid Olimjon qalami kuchi bilan qayta yaratilgan badiiy tilning xalq tiliga juda yaqinligi, bu til o'xshatish, jonlantirish, qiyoslash va y.ana boshqa juda ko'plab she'riy san'atlar ila mohirona bezalgani, boyitilganidadir.
Masalan, misralar oxirida keladigan ohangdosh so'zlar - qofiyalardagi bir tovush o'zgarishi orqali mazmun rang-barangligiga erishishni qator misollarda yaqqol ko'ramiz. Jambil elining qonxo'r xoni zulmga qarshi bosh ko'targan xalqqa rahbarlik qilgan keksa Darxonning boshini tanasidan judo qilib, uning go'zal qizi Oygulga tikilishi:
Qizning oldida bu xirs
Ko'rsatib yovvoyi hirs,
deya tasvirlanadi. «Xirs» fors-tojik tilida «ayiq» degani bo'lsa, «hirs» '
insonning qo'pol nafsini ifodalaydigan tushunchadir. Demak, xon o'ziningjism-ujoni bilan qo'pol, hissiz, yirtqich maxluqqa qiyos qilinsa, uning bokira Oygulga qarashida shunday tabiatli kimsalarga xos bo'lgan
pastkash nazar mujassam etiladi. .
Shu o'rinda bir muhim narsaga diqqat qilishingiz foydalidir.
H. Olimjon yuqoridagi usuldan faqat misraning jozibadorligi, she'r bezagi uchungina foydalanmaydi. Balki asardagi har bir tashbeh ostida kuchli mantiq yotadi. Shoir o'z qahramonlari xarakteriga mos sifatlarni,
tasvirlanayotgan manzara yoki holatga uyg'un o'xshatishlarni topadi. Jumladan, yovuz xonning; insoniy qiyofani yo'qotib, hayvonsifat kimsaga aylanib borishi butun asar davomida ko'z oldimizda yaqqol gavdalanadi. Muallifbu qarashni boyita borib, xonning qo'lga olinishini ham aynan hayvon saqlanadigan joyda «amalga oshiradi»:
Soqchilar zolim xonni, Bu ajoyib hayvonni Og'ilda ushladilar, O'lguday mushtladilar...
Dostondagi shunga o'xshash yana bir badiiy topilmaga e'tibor bering. Oygulning baliq qornidan topib olgan gavharini sotish uchun bozorga tushgan Baxtiyorning otasini ustomon savdogar «Cholni qo'ymay
holiga, Olib chiqib xoliga» gaplashadi... .
Hamid Olimjon xalq iboralari, maqollarini asari bag'riga tabiiy
singdirib yuborgan. Masalan:
«Faryod chekkan jonini Qo'ymoqqa topmadi joy»,
«Men ham qulman, qanotim Senikiday qirqilgan»,
«Oy deganda yuzi bor, Kun deganda ko'zi bor»,
«Yuzi gul, sochi sumbul - Bizning qayg'uli Oygul» va boshqalar.
Shoir bosh qahramonlar qiyofasini chizishda ham xalq og'zaki ijodi
an'analariga sodiq qoladi, ularni yana-da sayqallaydi.
Mana, birgina misol. Siz bilan bizga doston voqealariga endi kirib
kelayotgan cho'pon yigit Baxtiyor «tanishtirilmoqda».
Shoir avval boshdan yigitni «go'zal edi» deb ta'riflaydi. Lekin, bilasizki, «go'zal» sifati ko'proq qizlarga nisbatan ishlatilib, uni yigitlar ta'rifida qo'llash g'a:latiroq tuyuladi. Xo'sh, unda Baxtiyorning «go'zaltigi» nimada edi? Shoir, o'z qahramonini bejiz bunday atamaganini o'sha misraning o'zidan boshlaboq asoslaydi. Baxtiyorning go'zalligi - uning metinday tanasiga chinorlar ham havas qilishida, bu yigit alpday tik turganida quyoshni ham o'zining zabardast gavdasi bilan to'sib qo'ya olishida, butun vujudida kuch va g'ayrat olovday lovullab turishida, so'zi va qarashlarida, qilayotgan mehnatida keskir qilichday irodaning kuchi yaqqol sezilib turishida. Shoir o'z qahramoniga bergan barcha ta'riflarini jamlab, uni Sharqning buyuk afsonaviy qahramoni
l1li
«Rustam i zo'r edi» deydi. Mana, Baxtiyorning chin go'zalligi nimada!
Biroq shunday pahlavon yigit zamonasi zayli bilan «xor edi, kambag'al, nochor edi». Mana shu adolatsizlik, hayotning shu «teskariligi» tufayli ham uni 0' zgartirish, Baxtiyordek aslida baxt uchun tug'ilgan yigitlar va Oyguldek oy qizlarni chinakam baxtiyor yashashiga to'sqinlik qiladigan yovuz kuchlarga qarshi kurashish lozim edi. Qahramonlarimiz Oygul bilan Baxtiyor nafaqat o'zlarining, balki butun xalqning ozodlik va hurlik sari harakat qilishida rahnamolik ko'rsatadilar hamda shu yorug' niyatlariga yetishadilar.
Hamid Olimjonning «Oygul bilan Baxtiyor» dostonini yaratish
jarayonida orttirgan tajribalari uning keyinchalik bitgan «Zaynab va Omon», «Semurg'», «Roksananing ko'z yoshlari» singari doston va balladalarida juda qo'l keldi. Shoir bu asarlarida ham bir-biriga o'xshamaydigan, turli xarakter va taqdir egalari bo'lgan inson qiyofalarini
jonlantirdiki, ular bilan yuqori sinf adabiyot darslarida, albata, tanishasiz.
Iste'dodli ijodkor Hamid Olimjon, afsuski, juda qisqa umr ko'rdi.
U 1944-yil 3-iyul kuni Toshkent viloyatining Do'rmon qishlog'ida joylashgan «Y ozuvchilar bog'i»dan shaharga qaytayotganda avtomobil halokatiga uchrab, vafot etdi. Shoirdan uning o'lmas she'r-u dostonlari, drama va ilmiy maqolalari bizga meros bo'lib qoldi.
ERTAK-DOSTON HAQIDA TUSHUNCHA
Biz avvalgi darslardan ertaklarning nima ekanligi, ularning qanday turlari borligini bilib olgan edik. Siz «doston» degan so'zni eshitgan, ularni o'qigan ham bo'lsangiz kerak, albatta. Voqealarni ma'lum bir sujet asosida bayon qilib beruvchi yirik she'riy asarlar doston deb ataladi. Dostonlar yaratilishiga ko'ra ikki xiI bo'ladi: xalq dostonlari va adabiy dostonlar. Xalq dostonlarining muallifi aniq bo'lmaydi. U baxshilar tomonidan kuylanadi va og'izdan og'izga, avloddan avlodga o'tganda ba'zi bir o'zgarishlarga uchrashi mumkin. Adabiy ertaklaming muallifi aniq bo'ladi, ya'ni ular shoirlar tomonidan ijod qilinadi.
Badiiy adabiyotda, xususan bolalar adabiyotida ertak -doston degan janrga ham duch kelamiz. Xo'sh, ertak-doston nima?
Nomidan ham ko'rinib turibdiki, ertak-doston o'zida ham ertaklarning, ham dostonlarning xususiyatlarini mujassam etadi. Ertakdostonlar asosan shoirlar tomonidan yaratiladi. U mazmunan ertakka, sh9k1an esa dostonici yaqin turadi. Ya'ni voqealar xuddi ertakdagi kabi boshlama, voqealar rivoji, tugallanmadan tashkil topadi. Ammo bu voqealar nasriy usulda emas, balki she'riy usulda bayon etiladi.
Ertak-dostonlar qanday ehtiyojdan kelib chiqib yaratiladi? Shoirlar har qanday ertakni ham she'rga solavermaydilar. Avvalo, bu ertakning sujeti juda qiziqarli, voqealar rivoji tarang bo'lishi kerak. Shoir uni o'z iste'dodi, dunyoqarashidan kelib chiqib, o'z davrining muammolariga moslashtiradi. Shuningdek, ijodkor ertak -doston yaratar ekan, unga asos bo'lgan ertak voqealarini she'riy usulda aynan bayon etib bermaydi.
-
Ertakdagi eaga o'zidan nimadir qo'shishi, nimanidir o'zgartirishi, nimanidir tus1}irib qoldirishi mumkin.
Shuni ta'kidlab o'tish kerakki, barcha ertak-dostonlar ham xalq ertak va afsonalari asosida yaratilavermaydi. Bu voqealarni shoirning o'zi o'ylab topishi, ya'ni hali xalq og'zaki ijodi yoki yozma adabiyotda ma'lum bo'lmagan mutlaqo yangi asar yaratishi ham mumkin. Ertakdostonlar ba'zan she'riy ertaklar deb ham ataladi.
Jahon adabiyotida Ubayd Zokoniy, Aleksandr Sergeyevich Pushkin, Korney Chukovskiy, Samuil Marshak ertak-dostonlarning ajoyib namunalarini yaratganlar. O'zbek adabiyotida Abdulla Avloniy, Qudrat Hikmat, Zafar Diyor, Hamid Olimjon, Maqsud Shayxzoda, Quddus Muhammadiy, Po'lat Mo'min kabi ijodkorlar ertak-doston janrining rivojiga munosib hissa qo'shdilar. Bugungi kunda ham ijodkorlar tomonidan diqqatga sazovor ertak -dostonlar yaratilmoqda.
O'zbek adabiyotining xx asrdagi ulkan vakillaridan biri Maqsud Mas'um o'g'li Shayxzodadir. U 1908-yili Ozarbayjonning Agdash (Oqtosh) shahrida ziyoli oilada tug'ilgan. Otasining kasbi shifokorlik bo'lib, she'riyatni nihoyatda sevgan, farzandlariga ham adabiyotga muhabbat tuyg'usini singdirgan inson edi. Shayxzoda tug'ilgan shahrida maktab ta'limini olgach, Ozarbayjon poytaxti Bokudagi Oliy pedagogika institutiga sirtdan o'qishga kiradi. 1925-yildan muallimlik qila boshlaydi. 1928-yili u hurflkrliligi, ya'ni Ozarbayjonni mustaqil davlatga aylantirish haqidagi erkin flkrlari uchun ayblanib, Toshkentga badarg'a qilinadi. Ayni shu davrdan boshlab to umrining so'ngiga qadar Shayx
zodaning butun hayoti O'zbekiston bilan bog'lanadi. U awal turli gazeta :
va jumallar tahririyatlarida muharrir, 1935-1938-yillarda O'zbekiston Fanlar komiteti qoshidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim, 1938yildan hayoti so'ngigacha Nizomiy nomli Toshkent davlat pedagogika instituti o'zbek mumtoz adabiyoti kafedrasi o'qituvchisi bo'lib ishladi.
.. Shayxzodaningrdastlabki ijod namunalari 1929-yildan e'lon qilina boshlandi. 3O-yillarda shoiming «O'n she'r», «Undoshlarim», «Uchinchi kitob», «Jumhuriyat» nomli to'plamlari dunyo yuzini ko'radi. Ana shu to'plamlari bilan Shayxzoda o'zbek adabiyotida o'ziga xos shoir sifatida tanildi va tan olindi.
Uning ijodi 40-yillarda, Ikkinchi jahon urushi davrlarida ayniqsa avj pardalarga ko'tarildi.
| Ikkinchi jahon urushi (1939- 45) - Olmoniya, Italiya va Yaponiyaning aybi bilan boshlangan jahon tarixidagi eng yirik urush. 20-a. fojiasi sifatida insoniyat tarixiga kirdi. Bu urushning kelib chiqishida asosiy rolni fashistlar Olmoniyasi oʻynadi. |
Butun insoniyatga tahdid solayotgan fashizmni yo'q qilish, hayotni, tiriklikni, shon-u sharafni saqlash, xalqni ruhan yengilmaslikka, matonatga da'vat etish shoiming o'sha yillari chop etilgan «Ku
rash nechun»,-«Tang va qo'shiq», «Kapitan Gastello», «Ko'ngil deydiki»
kabi to'plamlarinipg bosh mavzusi bo'ldi. Shu yillarda Shayxzoda ijodining yana bir mumtoz namunasi
Siz tariximiz to'g'risidagi hikoyalardan yaxshi bilasizki, o'lkamizni XIII asrlarda Chingizxon qo'shinlari bosib olmoqchi bo'lganida, xalqimizning mard o'g'lonlaridan Jaloliddin Manguberdi dushmanga qarshi qattiq kurash olib boradi. O'z vat ani mustaqilligini saqlash uchun mardonavor turib jang qiladi. Mana shu tarixiy shaxs siymosi va shonli o'tmish sahifalarini badiiy haqqoniylik bilan tasvirlash «Jalolid din Manguberdi» dramasining muvaffaqiyatini ta'minlaydi. Pyesa Hamza nomidagi o'zbek davlat akademik drama teatrida (hozirgi O'zbek Milliy akademik drama teatri) sahnalashtiriladi. Botir lashkarboshi Jaloliddin siymosini sahnaga buyuk aktyor Shukur Burhonov olib chiqadi.
Shayxzoda urushdan keyingi yillar tinch hayot va yaratuvchilik zavqini tarannum etgan she'rlardan iborat «O'n besh yilning daftari», «Olqishlarim», «Zamon torlari», «Shu'la», «Chorak asr devoni» kabi to'plamlarini nashr ettiradi. 1957-yili qadim poytaxtimiz Toshkent haqida teran falsafiy va nihoyatda ehtirosli tuyg'ularga boy «Toshkentnoma»
dostonini yozadi. Tarixiy mavzulardagi izlanishlarini davom ettirib, 1960yilda «Mirzo Ulug'bek» tragediyasini yaratadi. Bu asar o'zbek dramaturgiyasi rivojida juda katta o'rin tutadigan pyesadir. Buyuk bobokalonimiz, dunyo falakshunos olimlari ichida e'tirof topgan, ulug' Amir Temurdan so'ng temuriylar nasabini olamga tanitgan Mirzo Ulug'bek siymosi asarda muhabbat va ulug'vorlik bilan tasvir etiladi. U ning inson va shoh, shoh va olim, ota sifatidagi siymosi falsafiy teranlikda, badiiy baquvvat she'riy satrlarda ochib beriladi. Bu obrazni
ham Shukur Burhonov katta mahorat bilan ijro etgan. .
Mazkur asarlar yaratilishidan avvalroq, 50-yillarning boshlarida Maqsud Shayxzoda ham «qatag'on» siyosatining qurboni bo'lib, «xalq dushmani» degan tuhmatlar bilan qamaladi. 50-yillarning o'rtalarida qatag'onchilik qoralanib, ko'p halol insonlar qatori Shayxzoda ham ozod etilgach, u irodasini bukmay, qizg'in ijod bilan mashg'ul bo'ldi. She'rlar, doston va dramatik asarlar bilan birga Shekspir, Pushkin, Lermontov, Mayakovskiy, Nozim Hikmat kabi jahon adabiyoti namoyandalari ijodidan taljimalar qildi. Olim sifatida Alisher Navoiy she'riyati haqida chuqur ilmiy tadqiqotlar yaratdi.
Shoir 1967-yilning 19-fevralida xastalikdan vafot etadi. Uning vafotidan so'ng olti jildlik «Asarlar»i nashr etiladi. Mustaqillik yillarida marhum Maqsud Shayxzoda ijodi va qilgan xizmatlari haqiqiy qadr topib, 2001-yili «Buyuk xizmatIari uchun» ordeni bilan taqdirlandi.
«ISKANDAR ZULQARNAYN» ERTAK-DOSTONI HAQIDA
O'zbek adabiyotida she'riy ertak-dostonlar yaratish tajribasi boy tarixga ega. Folklor asarlarini, ya'ni xaIq orasida og'izdan og'izga o'tib, keng tarqalgan ijod namunalarini shoirlarimiz tomonidan o'z dunyoqarashi va zamonasiga mos ravishda qayta isWab, she'riy shaklga solish an'anasi Furqat, Abdulla Avloniy, EIbek, Qudrat Hikmat, Zafar Diyor kabi shoirlar ijodida uchraydi. Bu adabiy janrda, ayniqsa, Hamid Olimjon yuksak mahorat ko'rsatgan. Uning 30-yillarda yaratilgan «Oygul bilan Baxtiyor», <
Milodgacha, ya'ni yangi kaIendar bo'yicha hisoblangan hozirgi ikki ming yillik tarixga qadar bo'lgan davrlarda qadim Yunonistonda Aleksandr Makedonskiy nomli buyuk bir shoh-fotih o'tgan. U juda ko'p mamlakatlarni bosib olib, u yerdagi barcha moddiy va ma'naviy boyliklarni talagan, odamlarni quI qilgan. U uzoq jangIar qilib, hozirgi O'rta Osiyo yerlarini ham o'ziga bo'ysundirgan.
Uni, Yunonistondan bo'lgani uchun, O'rta Osiyo xaIqIari Iskandar Rumiy deb ham ataganlar. Bu jahongir haqida turli rivoyat va ertaklar
to'qiganlar. O'sha ertak va rivoyatlar Nizomiy Ganjaviy, Xisrav DeWaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy kabi ulug' Sharq shoirlari ijodiga haI].1 o'ziga xos ta'sif ko'rsatganki, u haqda og'zaki afsonalar qatori mazkur adiblaming teran falsafiy dostonlari ham yaratilgan.
Maqsud Shayxzoda aynan xalq tomonidan berilgan sifat - «Iskandar Zulqarnayn», ya'ni shoxli Iskandar haqidagi rivoyatni o'rganib, uni g'oyaviy va badiiy jihatdan boyitib she'riy doston yaratadi.
Unga ko'ra Iskandaming boshida shoxi bor ekan. Uni hech kim bilmas ekan. Qaysi sartarosh sochini olsa, ertasiga gumdon qilinar ekan. Oxiri ish shungacha boribdiki, mamlakatda sartarosh qolmabdi. Oxirgisini olib kelibdilar.. .
Iskandar UDga debdi:
- «U starangnt tayyorla, Sochlarimni qirq - tashla, Ehtiyot bo'l ham jiddiy!» So'ngra ochsa qalpoqni Sartarosh nima ko'rdi: Yorilib ketdi o'ti Boshda ko'rdi qo'sh shoxni. Iskandar unga dedi:
- «O'ldirmayman seni man, Y olg'iz qolding yurtda san, (Rostakam u toq edi), Biroq tiling tiymasang,
Ayta ko'rsang sirimni, Go'rda ko'rgin yeringni,
Tez juvonmarg bo'lasan! Nima qilsin bechora, Qo'lida bormi chora? Ko'nib qoldi noiloj...
Rar kun, har kun kelardi, Shu edi uning ishi, Dunyoda ikki kishi
Mudhish simi bilardi. Sartaroshning dilida
Bu - bir dard, bu - yuk edi, Tog'lardan buyuk edi Rostni ko'msang yurakka, Parchalab chiqar yana,
T opib bir kun bahona, Qovushajak u erkka.
Bir tun sho'rlik sartarosh Bir dalaga chiqipti,
Rar tomonga boqipti.
Xilvat ekan tog'-u tosh, Bor edi bunda bir choh, Qadim chog'dan yodgor,
Q'tmish, keksa asrlar Karvonlarga qo'nimgoh. Atroflarin o't tutgan,
Tubi suvsiz va quruq,
Shunday qadim bir quduq Ki, ajal ham unutgan.
U sta 0' zin shodlanib
Choh labiga yiqipti.
Boshin chohga suqipti,
Dilida hasrat yonib Chohga bir so'z aytipti:
- «Voydod, dunyolar shohi Iskandarning bor shoxi!» So'ngra tinchib qaytipti. Qo'rg'on qarab chopipti,
Asta qochgan nomard deb, Q'chdi dildan bu dard deb,. Ko'ngli orom topipti.
Q'tib ketmish u chog'dan Ming yilliklar qush kabi, Q'smir ko'rgan tush kabi. Chohni bosib tuproq-qum Bunda o'sgan g'arovzor, Qamishlar qator-qator
Go 'yoki lashkari Rum...
Bir kun oshiq bir cho'pon Poda haydab yo'l bosib
(Shu ekan taqdir-nasib!) Qamishlarga qiziqqan.
Bir nozik va sarvqomat Qamishni yoqtiripti,
Pichoq bilan qiripti,
Nay qilay deb nihoyat,
Uni kuyga moslapti,
Xullas, xo'p nay sozlapti.
N ayni labga olipti,
Endi chalay deb g'azal, Eshitsin dildor go' zal, ? Hayhot, garang qolipti: Bosilganda panjasi
N aydagi pardalarga, Zo'r berib o'pkalarga Chiqmapti natijasi. Faqat naydan bir ovoz: «Voydod, dunyolar shohi Iskandarning bor shoxi!» Hadeb qilibdi parvoz...
Cho'pon hayron qolipti: Iskandar emas ho'kiz, Negadir boshda mo'giz?! Gap har yon tarqalipti. Shunday xizmat qilib nay Ochilipti shoh siri, Laqabning yana biri To'qilipti ko'p o'tmay. Iskandarni - «Zulqamayn» O'sha chog'dan hamma der, Ya'niki - qo'sh shoxli er.
Asar muallifi mashhur rivoyatni she'riy shaklga solarkan, dunyod: hech bir yomonlik jazosiz qolmaydi, tuban ishlarni qanchaliJ yashirmang, u baribir bir kuni oshkor bo'ladi, degan ibratli g'oyan ilgari suradi. Bu fikmi biz ertakda sirni oshkor etgan nay misolida uning mohiyatidagi ramziy ma'nodan anglaymiz. Nafaqat bu g'oya yana o'z haddini bilmay, nafs balosiga berilgan, zulm, zo'rlik bilm ezgulikni mahv etib, o'z maqsadiga erishmoqchi bo'lgan yovuz kishila pirovardida xalq la'natiga uchrab, avloddan avlodlarga yomon nom bilm o'tadi, har xil xunuk laqab orttirib mazax bo'ladi, degan fikr han ertak -dostonning ibratli xulosasidir.
|