Avtomatlashtirish - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

Avtomatlashtirish
- suv ta’minoti tizimlarining turli ob’ektlarida texnologik
jarayonlarni boshqaruvchi va boshqariluvchi maxsus texnik vositalar, qurilmalar,
moslamalar va tizimlardan foydalanish.
Avtomatlashtirish vositalari suv ta’minoti tizimi inshootlarining ishlashi davomida
yuzaga keladigan turli muammolarni hal qiladi.
1.
U turli texnologik parametrlarning belgilangan darajasida xizmat ko‘rsatishni
ta’minlaydi: miqdoriy (bosim, sarf, sath, harorat va boshqalar.) va sifat
jihatidan (pH, xlorning qoldiq konsentratsiyasi, ishqoriyligi, loyqaligi, rangi
va boshqalar.).
2.
O’rnatilgan jarayon parametrlari (suv havzalaridagi suv sathi, quvurdagi
bosim, sarf va boshqalar.) nasos agregatlari yoqib-o‘chiriladi.
3.
Operatsiyalarning belgilangan ketma-ketligi (ishga tushirish va o‘chirish
moslamalarni yoqish va o‘chirish, zadvijkalar va zatvorlarni ochish va
yopish, podshipniklarga sovituvchi suv berish va boshqalar.) nasos
agregatlarini ishga tushirish va to‘xtatishda filtrlar yoki aylanuvchi panjaralar
va boshqa qurilmalar va mexanizmlar kuzatiladi.
4.
Shikastlangan agregatlar o‘chiriladi va zaxira agregatlari avariya holatida
yoki uskunaning nosozligida yoqiladi.
249
5.
Rezervuarlardagi suv sarfi yoki suv sathi o‘zgarganda ishchi nasoslar soni
o‘zgaradi va ularning ta’minoti rostlanadi.
6.
Quvur liniyasi tizimidagi kerakli bosim va rezervuarlardagi suv sathi
saqlanadi.
7.
Yordamchi qurilmalar, mexanizmlar va tizimlar (sanoat suv nasoslari, drenaj
nasoslari, isitish va ventilyatsiya tizimlari, yoritish va boshqalar.) yoqiladi
yoki o‘chiriladi.
Suv ta’minotida boshqaruv shkafi qo‘llanilishi
Dispetcherlik
- umumiy texnologik jarayon bilan bog‘langan geografik ajratilgan
suv ta’minoti ob’ektlarini markazlashtirilgan nazorat qilish va boshqarish.
Dispetcherlik tizimi iste’molchilar o‘rtasida suv olish, suv tozalash, suv ta’minoti va
suv tarqatish tizimlari bilan ta’minlanishi lozim.
Avtomatlashtirilmagan ob’ektlarni (kichik nasos stansiyalari va navbatchi xodimlar
bilan tozalash shahobchalarida) dispetcherlash telefon orqali amalga oshirilishi
mumkin.
Kattaroq va avtomatlashgan ob’ektlarni dispetcherlik qilish, odatda, telemexanika
vositasida amalga oshiriladi. Telemexanika tizimlari (TT) o‘z vazifalari xarakteriga
ko‘ra telesignalizatsiya (TS), tele-o‘lchash (TO’) va masofadan boshqarish (MB) ga
bo‘linadi.
250
4.13-rasm. Suv ta’minoti korxonasida dispetcherlik tizimining
umumiy tuzilishi
Telesignalizatsiya tizimlari (TT) uskunalar va tizimlarning holati va holati haqida
dispetcherlik punktiga (DP) quyidagi signallarni: agregat ishlaydimi yoki
ishlamaydimi, klapan yopiqmi yoki ochiqmi, filtr ishlaydimi yoki yuvishdami yoki
ishlamaydigan holatdami (ta’mirda) uzatadi.
Tele-o‘lchash tizimlari o‘lchanayotgan parametrlar haqidagi ma’lumotlarni DP ga
uzatadi: nasos stansiyalari kolleksioneridagi bosim, suv quvurlari va magistral
yo‘llaridagi suv sarfi tezligi, rezervuarlardagi suv sathi, suvning loyqaligi yoki rangi,
koagulyant va xlor dozasi va boshqalar.
Masofadan boshqarish tizimlari boshqarish xonasidan moslamalarga (nasos
stansiyalari, kanalizatsiya tozalash inshootlariga) buyruqlarni uzatadi: nasos agregatini
to‘xtatish yoki ishga tushirish, zadvijkani ochish yoki yopish, yuvish uchun filtrni
yoqish va hokazo.
Suv ta’minoti ob’ektlarida axborot to‘plash va uni DP ga uzatish, shuningdek DP
dan ob’ektga buyruq uzatish uchun dimpetcher punktlari jihozlanadi. Axborot aloqa
kanallari orqali uzatiladi. Aloqa kanallari maxsus nazorat kabellari, simlarning telefon
juftlari hamda radioto‘lqinlar bo‘lishi mumkin.
Ko‘p simli aloqa kanali har bir boshqarish
obyekt
ini (nasos agregati, zadvijka
klapani) boshqarish organi (tugma, kalit) yoki axborot qabul qiluvchi qurilma (tablo,
signal lampasi, o‘lchash qurilmasi) bilan bog‘laydi. Ko‘p simli aloqa tizimi noshud
bo‘lib, dispetcherlik punktidan qisqa masofada joylashgan kichik miqdordagi
dispetcherlik ob’ektlari bilan ishlatiladi.
Dispertcherlik punktida ancha masofada joylashgan ko‘p sonli nazorat
obyekt
lari
bilan simlar yoki telefon juftliklari orqali amalga oshiriladigan axborotni uzatish uchun
kam simli tizimdan foydalangan ma’qul. Bu holda telemexanika tizimi signallarni
ajratish qurilmalari (kodli kodlovchi va dekodlovchi, filtrlovchi, signal tarqatuvchilar)
251
bilan jihozlangan. Shunga o‘xshash qurilmalar radio kanallardan foydalanishda talab
qilinadi.
Hozirgi vaqtda avtomatlashtirish va dispetcherlik tizimlarida mikroprotsessor va
kompyuter texnologiyasidan keng foydalanilmoqda, bu dispetcherlik uskunalari sonini
sezilarli darajada kamaytirish imkonini beradi (uzatish, aylantirish va signalizatsiya
qurilmalari, shu jumladan katta mnemonik mikrosxemalar, displey platalari va
boshqalar.), nazorat xonalari maydonini kamaytiradi.
Mikroprotsessorlar va kompyuterlardan foydalanish alohida ob’ektlarning ish
rejimlarini o‘zgartirish va boshqaruv tizimlari tuzilmasini qayta dasturlash orqali yangi
ob’ektlarni ishga tushirishda nazorat tizimlarining yuqori moslashuvchanligini
ta’minlaydi, boshqaruv tizimlari va operatsion boshqaruv ishonchliligini oshiradi,
ob’ekt sxemalari va jarayon parametrlarini aniqroq tasavvur qiladi.
4.14-rasm. Suv ta’minotida TJABT boshqarish shit pulti
Avtomatlashtirish va dispetcherlik tizimlarini yaratishda bosqichma-bosqich
iyerarxiya kuzatiladi:
•
Mahalliy ahamiyatga ega bo‘lgan avtomatlashtirish tizimlari va alohida
mexanizmlar va qurilmalar uchun avtomatlashtirish sxemalari (drenaj
nasoslari, aylanuvchi panjaralar, shamollatish, isitish va boshqalar.)
Mahalliy, bir-biridan mustaqil va umumiy ahamiyatga ega bo‘lgan tizimlar
sifatida quriladi. Ba’zi hollarda axborot signallari mahalliy tizimlardan
yuqori darajadagi avtomatlashtirish tizimlariga yuboriladi;
•
Asosiy nasos agregatlari, tozalash inshootlari va umuman suv ta’minoti
jarayoniga ta’sir etuvchi
boshqa inshootlarning avtomatlashtirish tizimlari
mustaqil ishlaydigan mahalliy tizimlar sifatida quriladi, biroq ayni paytda
252
ular korxonaning avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish tizimi (tjabt)
tarkibiga kiradi, masalan, suv ta’minoti stansiyasi.
Avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish tizimi avtomatlashtirishning eng
yuqori bosqichini ifodalaydi va u korxonaning optimal ishlashini ta’minlaydi.
TJABTlar tarkibiga kiruvchi lokal avtomatlashtirish tizimlari TJABTlarga kerakli
axborot signallarini chiqaradi va TJABTlardan tegishli buyruqlarni qabul qiladi.
Buyruqlar ma’lum texnik parametrlarni (reagent dozasi, bosimi, darajasi va
boshqalarni) belgilash shaklida berilishi mumkin.) yoki turli xil agregat yoki
mexanizmlarni (asosiy nasoslar, klapanlar va klapanlar va boshqalarni)
yoqish/o‘chirish buyruqlari.), shuningdek, muayyan harakat dasturlari yoqish uchun
(filtrlar, qaytib panjara, va hokazo yuvish.).
Bir necha suv ta’minoti stansiyalari, rostlanuvchi agregatlar, nasos stansiyalari, suv
quvurlari, magistral yo‘llari va suv ta’minoti tarmoqlarining murakkab tizimidan iborat
yirik suv ta’minoti tizimlarida shaharning avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari
(sanoat korxonalari) yaratilgan bo‘lib, ularga suv ta’minoti stansiyalari va boshqa suv
kommunal xizmatlarining avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari kiradi. Suv
ta’minotini nazorat qilish tizimi-dispetcher suv ta’minoti jarayonini nazorat qilish
uchun maxsus texnik vositalardan foydalanadigan tizim.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining ishlashi sharoitida muayyan suv
ta’minoti tizimining o‘ziga xos jihatlariga qarab
|