Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti - bet 87

Elektrotexnikanın nəzəri əsasları kursundan məlumdur
ki, bu tənliyin həlli iki mürəkkəbənin cəmindən ibarətdir:
i
q
=
i
qər
+i
sər
,
(10.2)
burada
)
sin(
2
sin(
)
/
(
0
.
0
1
)
q
q
q
q
m
t
I
t
Z
U
i
−
+
=
−
+
=
гяр
гяр
–
qısaqapanmanın qərarlaşmış sinusoidal cərəyanı;
)
/
(
q
q
q
R
X
arctg
=
– qərarlaşmış rejimdə cərəyanın nomi-
nal gərginlikdən geri qalmasını nəzərə alan bucaqdır;
)
/
(
q
L
t
q
R
Ce
i
−
=
sяr
– aperiodik xarakterli sərbəst cərəyandır.
İnteqrallama sabiti
C
-nı tapmaq üçün başlanğıc şərtlə-
Şək. 10.1.Transformatorun əvəz sxemi (a) və qısaqapanma
zamanı cərəyanın və gərginliyin dəyişməsinin əyriləri (b)
U
1
R
q
L
q
ί
q
a)
ί
sər
ωt
b)
u
1
,ί
ί
qər
u
1
I
q
max
q
+
2
ί
qər
196
rdən istifadə edirik.
t = 0
olduqda, şərtə görə
i
q
=0
olma-
lıdır. Onda yaza bilərik ki,
0
)
sin(
2
0
.
=
+
−
=
+
=
C
I
i
i
i
q
q
q
гяр
гяр
sяr
,
burada
)
sin(
2
q
I
C
−
−
=
г.гяр
.
Onda qısaqapanma cərəyanı
−
−
−
−
+
=
)
/
(
0
0
)
sin(
)
sin(
2
q
L
t
q
R
q
q
q
e
t
I
i
г.гяр
(10.3)
(5.3) tənliyindən görünür ki,
α
0
= φ
q
olduqda qısaqapan-
ma cərəyanın sərbəst mürəkkəbəsi yaranmır, yəni başlan-
ğıc momentdə qısaqapanma cərəyanı qərarlaşmış qiymət
alır. Əgər
α
0
= π/2+φ
q
olarsa, bu zaman qısaqapanma cərə-
yanının sərbəst mürəkkəbəsi ən böyük qiymət alır.
Bu transformator üçün (şək. 10.1,b) ən qorxulu rejim ad-
lanır, ona görə ki, keçid prosesinin cərəyanı təxminən qı-
saqapanma baş verdikdən yarımperiod sonra, yəni
t =
olduqda maksimum qiymət alır.
α
0
= π/2+φ
q
və
t =
/
-
nın qiymətlərini (10.3) tənli-
yində yerinə yazsaq:
−
+
−
=
)
/
(
max
.
1
2
q
X
q
q
R
e
I
I
гяр
г
.
, (10.4)
burada
I
q.max
- qısaqapanmanın zərbə cərəyanıdır.
z
k
I
I
q
=
)
2
/(
max
.
яr
г.q
-nisbəti qısaqapanma cərəyanının
zərbə əmsalı adlanır. Böyük güclü transformatorlarda
R
q
/
X
q
≈
(1/10... 1/15) olduğuna görə
k
z
= 1,7...1,8 , orta
güclü transformatorlarda
k
z
= 1,2...1,3 olur. Kiçik güclü
transformatorlarda aktiv müqavimət induktiv müqavimət-
dən böyük olduğundan keçid prosesini nəzərdən atmaq
197
olar, ona görə ki,
0
)
/
(
−
q
X
q
R
e
.
Sonsuz böyük güclü şəbəkədən
nom
U
1
gərginlikli elek-
trik enerjisi ilə qidalandırılan transformatorun qərarlaşmış
qısaqapanma cərəyanını onun nominal cərəyanı ilə ifadə
etsək:
.
/
100
/
)
/
)(
/
(
1
1
.
q
nom
q
nom
nom
nom
nom
q
nom
q
q
u
I
U
U
I
I
I
Z
U
I
=
=
=
яr
(10.5)
Real iş şəraitində transformatorlar gücü məhdud olan
şəbəkələrdə qidalandırıldıqlarındann
I
q.qər
cərəyanı şəbə-
kənin reaktiv müqavimətini nəzərə alan düsturla hesab-
lanır:
)]}
/(
100
1
[
/{
100
.
q
q
nom
q
nom
q
S
u
S
u
I
I
+
=
гяр
, (10.6)
burada
S
nom
– transformatorun nominal gücü;
S
q
– şəbəkənin qısaqapanma gücüdür.
Orta və böyük güclü transformatorlarda
u
q
=5...15% ol-
duğundan qərarlaşmış qısaqapanma cərəyanı nominal cərə-
yandan 6...20 dəfə böyük olur. DÜİST-ə görə güc trans-
formatorları zədələnmədən
I
q.qər
= 25
I
nom
cərəyana davam
gətirməlidirlər. Kiçik güclü transformatorlarda
I
q.qər
/I
nom
nisbəti böyük güclü transformatorlarla müqayisədə çox
kiçik olur.
Transformatorun qısaqapanmasının, qısamüddətli olma-
sına baxmayaraq onun dolaqlarının temperaturu izolyasi-
yanın zədələnəcəyi həddə çata bilər.Dolaqların qısamüd-
dətli qızmalarına görə müəyyən edilmiş hədlər hələ ki,
yoxdur. 200…250°C temperatur buraxıla bilən sayılır,
amma 200°C kənara çıxmamaq daha yaxşı sayılır. Təx-
198
mini hesablamalara görə dolaq temperaturunun 250°C-dək
çatmasına qədər keçən müddət
t
q
(
san
) mis dolaqlar üçün
aşağıdakı düsturla təyin olunur :
2
)
/
(
5
,
2
q
q
u
t
q
. (10.7)
Alüminium dolağın temperaturunun 200°C çatmasına
qədər keçən müddət:
2
)
/
(
56
,
0
q
q
q
u
t
, (10.8)
burada Δ
q
– qısaqapanma zamanı cərəyanın sıxlığıdır.
Mis və alüminium dolaqlı yağlı transformatorlarda qısa-
qapanmanın davamiyyəti 5 sanyədən çox olmamalıdır.
Ona görə qısaqapanmalarda müasir cəldişləyən mühafizə
aparatları transformatoru şəbəkədən dolağın temperaturu-
nun qızma həddinə çatmasından çox tez açırlar.
10.2. Transformatoru şəbəkəyə yüksüz qoşduqda
yaranan keçid prosesi
İkinci tərəf dolağının sıxaclarının ucları açıq halda
transformatoru şəbəkəyə qoşduqda onun birinci tərəf dola-
ğından yüksüz işləmə cərəyanı axır, buda dolağın nominal
cərəyanın bir neçə faizini təşkil edir. Lakin transformatoru
nominala yaxın gərginlikli şəbəkəyə qoşduqda keçid pro-
sesi baş verir, bu müddət ərzində əmələ gələn cərəyanın
təkanları nominal cərəyandan bir neçə dəfə çox ola bilər.
İndi isə transformatorun ikinci tərəf dolağı açıq halda
(
I
2
=
0
) onu şəbəkəyə qoşduqda cərəyanın birdən artma-
sının səbəblərini aydınlaşdıraq.
Transformatorun yüksüz işləmə əvəz sxemindən (şəkil
5.2, a) istifadə edərək aşağıdakı differensial tənliyi tərtib
199
etmək olar:
)
sin(
/
0
0
1
0
0
0
+
=
+
t
U
i
R
dt
di
L
m
. (10.9)
Bu tənlik strukturuna görə (10.1) tənliyinə oxşardır və
ondan
L
0
və
R
0
əmsallarına görə (
L
q
və
R
q
-nın əvəzinə) fər-
qlənir. Lakin onu istifadə etmək olmaz, çünki
L
0
poladda
qapanan dəyişən maqnit seli ilə təyin olunur və dəyişən
kəmiyyətdir.
|