- rasm. Matritsa tashkiliy tuzilma (matritsa guruhlari)

75
- barcha darajadagi rahbarlar va mutaxassislarni ishlab chiqarish (tijorat)ni
takomillashtirish bо‗yicha faol ijodiy faoliyatga jalb qilish;
- qarorlar qabul qilish bо‗yicha vakolatlarni о‗rtacha
darajaga topshirish
natijasida yukori darajadagi rahbarlarga yuklamani pasaytirish. Bunda asosiy
qarorlarni bajarilishini muvofiqlashtirish va uni nazorat qilish yuqori darajada
saqlanib qoladi; bir necha dasturlarni bajarishda resurslar bilan manevr qilishning
egiluvchanligi va operativligi ta‘minlanadi.
Matritsa tuzilmalarida yangi texnoligik jarayonlar va unumli uskunalarni tatbiq
etish bilan bog‗lik qayta qurishlarni tez tez о‗tkazish mumkin.
Matritsa tuzilmalariga о‗tishda murakkab mahsulotlarni
ishlab chiqarishda
yirik tashkilotlarda eng katta samaraga erishiladi.
Shu bilan birga guruhlardan tashkilotning matritsasini qurish elementlari
sifatida foydalanish salbiy tomonlarga ham ega: bunday guruhlar barqaror tuzilmalar
bо‗lmaydilar.Ulardan intensiv ravishda foydalanishda xodimlar ―tashkiliy bino‖dagi
о‗z joylaridan mahrum bо‗ladilar, ular doimiy ravishda guruhdan guruhga kо‗chib
yuradilar va butun tashkilot vaqtinchaga о‗xshab qoladi. Agar tashkilot bunday
guruhlardan foydalanishga borgan sari kо‗proq murojaat qilsa,
unda guruhlar va
loyihalardagi rahbarlar va mutaxassislarni tez-tez о‗zgarishi nazoratni yо‗qligiga olib
keladi va tashkilot osongina barbod bо‗ladi. Bu holda tо‗liqligicha matritsa
tuzilmasini tashkil qilishga tо‗g‗ri keladi, bu salbiy samarani pasaytiradi. Bundan
tashqari matritsa tuzilmalari uchun nizolarning yuqori darajasi xosdir.
Divizional (yoki bо‗limli) tashkiliy tuzilma yakuniy natija (mahsulot,
is‘temolchi yoki bozor)ga asoslanadi. Bu tuzilmada
yuqori darajadagi bir qator
vazifalarni markazlashuvi va ishlab chiqarish (tijorat) bо‗linmalarining faoliyatini
markalashtirilmaganligi birlashtiriladi. Tashkilotning yuqori darajasi asosiy
resurslarni rejalashtiradi va taqsimlaydi, strategik
qarorlarni qabul qiladi, shu bilan
birga bо‗linmalar operativ qarorlarni qabul qiladilar,‖foydaning markazlari‖ bо‗lgan
holda,
foyda
olish
uchun
ma‘suldirlar. Divizional tuzilmani ba‘zida
―muvofiqlashtirilgan markazlashtirmaslik‖ sifatida belgilaydilar. Undan kо‗p
mahsulotli ishlab chiqarish(tijorat) yoki kо‗p millatli kompaniyalarda keng
76
foydalanadilar,
ulardagi
xududiy
tarqoqlikda
mamlakatli
bо‗limlarni
avtonomlashtirish zarur. Ayniqs, u bozor holatining о‗zgarishlari kamroq ta‘sir
kо‗rsatuvchi va amalda texnoligik yangiliklarga bog‗lik bо‗lmagan sohalarda
samarali qо‗llaniladi.
Tashkilotning divizional tuzilmasida har xil bozorlardagi faoliyatning turlarini
ratsional boshqarish mumkin. Ishlab chiqarish bо‗limlari rahbarlari о‗zlari
tomonidan ishlab
chiqarilayotgan mahsulot, kо‗rsatilayotgan xizmatlar va о‗zlariga
biriktirilgan xududga kо‗ra faoliyatni nafaqat ―daraja bо‗yicha‖, balki ―vazifalar
bо‗yicha‖ ham muvofiqlashtiradilar. Natijada qarorlar qabul qilish jarayoni tezlashadi
va uni amalga oshirishning sifati oshadi.
Ammo ishlab chiqarish bо‗limlarida maqsadlarni ―qisqartirish‖ tendensiyasi
kuzatiladi. Bо‗limlarni tashkil qilish natijasida boshqaruv apparatini о‗sishi
qо‗shimcha xarajatlarni oshishiga olib keladi. Asosiy resurslarni markazlashtirgan
holda taqsimlanishda ular yetishmagan holda bо‗limlar о‗rtasida nizolar vujudga
kelishi mumkin. Divizional tashkilotlarda yana bо‗limlararo karyera qiyinlashadi.
Mintaqaviy, mahsulotli va iste‘molchilik tuzilmalari
divizional tuzilmaning
turli-tumanligini kо‗rsatadi, unga kо‗ra tashkilot tovarlar yoki xizmatlarning turlari,
xaridorlarning guruhlari yoki geografik alomatlari bо‗yicha elementlar va bloklarga
bо‗linadi.
Masalan, agar tashkilot faoliyati kattaroq goyegrafik xududlarni qamrab olsa,
unda uning tashkiliy tuzilmasini xududiy tamoyil bо‗yicha, ya‘ni uning bо‗limlari
joylashgan joy bо‗yicha qurish maqsadga muvofiqdir.
Mintaqaviy
tuzilmada mahalliy qonunlar, odatlar va iste‘molchilarning
zaruriyatlari bilan bog‗lik muammolar tezroq va osonroq hal qilinadi, chunki
tashkilotning mijozlar bilan, hamda tashkilot a‘zolari о‗rtasidagi aloqalari yо‗lga
qо‗yiladi. Yirik firmalarning keng geografik xududlarni qamrab oluvchi, о‗zlari ham,
о‗z navbatida kichikroqlarga bо‗linuvchi bо‗linmalarga
ega sotish tashkilotlari
mintaqaviy tashkiliy tuzilmalarga misol bо‗la oladi. Boshqa firmalar asosan (dori-
darmon va iste‘mol tovarlari ishlab chiqarish bо‗yicha) har xil mamlakatlarda maxsus
shо‗ba kompaniyalarini tashkil qiladilar (1.16-rasm).