Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida yetuk insonni kamolga yetkazish masalalari

Yusuf Xos Hojibning «Qutadg‘u bilig» asarida yetuk insonni kamolga yetkazish masalalari
Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilig” asarida inson kamoloti masalasi markaziy masala bo‘lib hisoblanadi. Mazkur asarda insonning jamiyat va hayotda tutgan o‘rni, burch va vazifalari haqidagi muammolar o‘ziga xos tarzda bayon etiladi.
Buyuk mutafakkir Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” kitobining an’anaviy boshlanmasidan keyinoq insonning haqiqiy baxti bilimda ekanligini bayon etadi. U ilm, zakovatning ahamiyati haqida fikr yuritish bilan birga unga alohida boblar ham bag‘ishlangan. Lekin olim faqat ilm-ma’rifatning ahamiyatini ko‘rsatibgina qolmaydi, u bilim va zakovatning amaliyotdagi o‘rnini ham yoritadi.
U bilimli buyuk, uquvni ulug‘ deb ta’riflaydi. Chunki zakovatli inson ulug‘ bo‘ladi, bilimli kishi buyuk bo‘ladi, deb ilmli kishilarni asl toifadagi kishilarga
qo‘shadi. Olim ezgu ishlarning barchasi ilm tufayli amalga oshirilishini aytadi. O‘sha davrdayoq olim “Bilim hatto osmon sari yo‘l ochur” deb bashorat qiladi.
U dunyoda odam paydo bo‘libdiki, faqat bilimli kishilargina ezgu ish qilib, adolatli siyosat yurgizib kelgan, ana shu bilim va zakovati tufayli kishilar razolatdan poklanganligini ta’riflaydi. Hatto hukmdorlar ham yurtni, davlatni aql, ilm, zakovat bilan idora etsa, el-yurt farovon bo‘ladi, to‘q va tinch hayot kechiradi, deydi. U kuch va qurolni aql va bilimdan keyingi ikkinchi o‘ringa qo‘yadi.
Sechu (ya’ni har yerda ma’lum xudo) insonni yaratdi, tanladi, Unga hunar, bilim va uquv berdi.
Unga ko‘ngil (ya’ni aql) berdi, tilini yo‘riq (ravon) qildi, Andisha, xulq hamda go‘zal fe’l ato qildi,
Bilim berdi, (shu tufayli) inson bu kun ulug‘likka erishdi. Uquv berdi, so‘ng (shu tufayli berk) tugunlar yozildi1.
Yusuf Xos Hojib ilmli, ma’rifatli kishilarni qadrlash kerak, chunki ular mash’al kabi yo‘lni yoritib, to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatadi, yaxshi-yomonni farq etishni o‘rgatadi, deydi. Shuning uchun olimlarni hurmat etish kerakligini ta’kidlab, ilm ahlini o‘ta qadrlasa, ilmsizlarni johil kishilar deb biladi. Agar shunday johillar mansab va amalga ega bo‘lsa, ular egallagan to‘rni poygak deb biladi.
Dunyoda inson bilim va zakovati tufayli orzu-tilaklarga, ulug‘likka erishishi mumkinligini aytadi.
Lekin shunday bilim va zakovatning qadriga faqat xuddi o‘zlariga o‘xshagan donolar va zakovatlilar yetadi, johil va telbalar bunday xislatlarga ega emas, deydi. Chunki jamiyatdagi barcha xatolar bilimsizlik, nodonlik, jaholat tufayli sodir bo‘lishidan u qayg‘uga tushadi, hayotda nodon va johillar ko‘payib ketganligidan afsuslanadi.
U yurtni idora etuvchilarni va xalqni boshqaruvchilarni ikki toifaga bo‘lib, birinchisi adolatli siyosatni yurituvchi beklar va ikkinchisi dono olimlar deydi. Chunki siyosatchilar yurtni boshqarsa, olimlar ma’rifiy yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi.
Olim bilimni ziyoga, tengi yo‘q javohirga o‘xshatib, u insonni yuksaltiradi, jahonning sir-asrorini bilib olishga yordam beradi, deydi. Insoniyat nimaga erishgan bo‘lsa, bilim tufayli erishganligini ta’kidlaydi. Ammo bu boylikni hech kim o‘g‘irlay olmaydi, deb bilim va zakovatni muqaddas do‘st, mehribon qarindosh, kiyim va ozuqa sifatida ta’riflaydi.
Lekin Yusuf Xos Hojib ilm-fanni anglashni targ‘ib etibgina qolmasdan, uni hayotga tadbiq etish, amalda qo‘llay bilishga ham da’vat etadi.
Yusuf Xos Hojib insonga xizmat etmagan bilimni dengiz tubida foydalanilmay yotgan injuga o‘xshatadi. Shuningdek, yer ostida yotgan oltinni ham qazib olinsa, beklar boshiga toj bo‘lganidek, ilmni ham foydali narsalarga sarf etishga da’vat etadi.
Olim bilimlilik va bilimsizlikning natijasi haqida ham fikr yuritar ekan, inson bilimsiz, nodon, johil bo‘lsa, yaramas ishlar qilishi, aksincha, bilimli, dono, zukko
1 Yusuf Хоs Hоjib. Qutаdg’u bilig (Sаоdаtgа yo’llоvchi bilim) Trоnskripsiya. Hоzirgi O’zbеk tiligа tаvsif vа nаshrgа tаyyorlоvchi Q.Kаrimоv. –Tоshkеnt, Fаn, 1971, 84-85 bеtlаr
bo‘lsa ezgu ishlarni ro‘yobga chiqarishini ta’riflash bilan kishilarni tinmay ilm olishga undaydi.
Yuqoridagi fikrlardan ko‘rinib turibdiki, buyuk alloma mamlakatning ijtimoiy-siyosiy va moddiy, ma’naviy yuksalishida, el-u xalqning boy va farovon turmushi-barchasi ilm va ma’rifatning ravnaqiga bog‘liq ekanligini to‘g‘ri va ishonarli dalillar bilan badiiy ifodasini bera olgan va o‘zi ham ana shu ezgu ishni amalga oshirish uchun tinmay faoliyat ko‘rsatgan.
Mutafakkir o‘zining axloqiy qarashlarini, ya’ni, ijtimoiy munosabatlar, jamiyat a’zolarining barcha tiplari o‘rtasidagi axloqiy munosabatlarni amaliyotga tayangan holda yoritadi. Bu axloqiy, xulq-odob tamoyillari, talab va vazifalari butun asar davomida qahramonlarning o‘zaro munosabatlari asosida ifodalangan. Unda Elig (xon), uning vakillari, ijtimoiy guruhlarning o‘zaro munosabati, axloqi, muomalasi talablari bayon etiladi, turli kasb egalariga xos xislatlar, odatlar yoritiladi.
Asarda ilgari surilgan axloqiy xislatlar mohiyatining to‘laqonli ochib berilishi olimning ta’lim-tarbiya, axloq masalalarini qay darajada chuqur bilganligidan dalolat beradi: insoniylik, rostgo‘ylik, to‘g‘rilik, soflik, mehr-muhabbat, vafo, shafqat, muruvvat, insof, adolat, ishonch, sadoqat, xushmuomalalik, shirinso‘zlik, saxovat, mardlik, himmatlilik, tavoze, hurmat va ehtirom, tadbirkorlik. Aql zakovat, halollik, ezgulik kabi xislatlar ulug‘lanadi, ularga yolg‘onchilik, noinsoflik, fisqu fasod, bevafolik, mehrsizlik, dag‘allik, qo‘pollik, baxillik, nomardlik, quvlik, hurmatsizlik, nodonlik, johillik, haromxo‘rlik, ochko‘zlik kabi xislatlarni qiyoslab, ezgu xislatlarning yaxshi oqibatlari va salbiy xususiyatlarning yomon oqibatlarini misollar vositasida ishonarli qilib bayon etadi.
Bunda dastlab, barcha yaxshi ishlarning manbaini ezgulik, yomon ishlarning asosini essizlik nomlari bilan talqin etadi. U inson hayotda qilgan ishi bilan yo yaxshi nom qoldiradi, yo yomon nom oladi, deydi. Alloma barcha ezgulikning boshi til odobi, asar uning foyda va zararlariga bag‘ishlanadi deya ta’kidlaydi.
Til insonning qadr-qimmatini oshiradi yoki shu til orqali inson yuz tuban ham ketishi mumkin. Kishi ikki narsa bilan hayotda mangu qoladi: biri xushxulqlik bo‘lsa, ikkinchisi yaxshi so‘z deyiladi.
Insoniy munosabatlarning eng oliy mezoni sanalgan hurmat va ehtiromni tarkib toptirishning barcha ko‘rinishlari asarda o‘z ifodasini topgan. Yusuf Xos Hojib jamiyat taqdirini hal etuvchi eng ulug‘ mansabdorlardan tortib, oila a’zolarigacha bir-biriga bo‘lgan muomala-munosabat masalalarini ham hayotiy misollar vositasida yoritadi. Katta yoshlilarning kichiklarga, kichiklarning ulug‘larga, amaldor va mansabdorlarning o‘z xizmatchilariga, xizmatchilarining o‘z xo‘jalariga, turli ijtimoiy guruh a’zolarining bir-birlariga, oilada oila a’zolarining bir-birlariga muomala madaniyatining eng oddiy ko‘rinishlarigacha tasvirlab, kishining ko‘z oldida yaqqol namoyon etadi. Buni biz farzand tarbiyasida uning tug‘ilganidan boshlab xulq-odob qoidalarini, bilim va hunarni o‘rgatish, buning uchun pok va bilimli muallim-murabbiy tanlash, farzandning xatti- harakatini doimo nazoratda saqlash kabi masalalarning bayon etilishidan ham bilsak bo‘ladi.
Mutafakkir ulug‘lar va kichiklar o‘rtasidagi xulq-odob qoidalari haqida gapirar ekan, shu asnoda kamtarlik, salomlashish odobi, talablari, qoidalarini ham tavsiya etadi.
Ayniqsa, Yusuf Xos Hojibning amaldorlar axloqi haqidagi o‘gitlari diqqatga sazovor va bu fikrlar hozirgi davrda ham qimmatli sanaladi. Allomaning beklar, hojiblar, vazirlar, saroyboshilar, elchilar, lashkarboshilar, devonboshilar, xazinadorlar, sarkotiblar kabi ko‘plab amaldorlarning xatti-harakatlari, ish yuritishlari, xulq-odobi haqidagi o‘gitlari va yo‘l-yo‘riqlari har bir amaldor uchun dastur sanaladi. Masalan, har bir amaldorning o‘z ishining ustasi, ilm-fanni egallagan, uning turli sohalari borasida fikr yurita oladigan, so‘zga chechan, zehnli, fahm-farosatli, himmatli, ko‘zi to‘q, ochiq qo‘l, saxiy, tadbirli, zukko, hushyor, jiddiy, qanoatli, jasur, sog‘lom, samimiy, sadoqatli, o‘z so‘zining ustidan chiqadigan, andishali, she’r bahsida ishtirok etib, o‘zi ham she’r to‘qiy oladigan, turli tillarni biladigan va yoza oladigan, nard, shatranj, chovgon o‘yinlarida o‘ynay oladigan, merganlik kabi xislatlarga ega bo‘lishi kerakligini ta’kidlaydi. Shuningdek, har bir insonning kamolga yetishida to‘sqinlik qiladigan yomon illatlar, nuqson va kamchiliklardan birinchi navbatda el-yurt xizmatida bo‘lgan amaldorlar ham xoli bo‘lishi lozimligi uqtiriladi: maishat, ishratparastlikka berilish, kek, gina, adovat, nizo, xusumat, fisqu-fasod, maishiy buzuqlik, mayparastlik, kayf-u safoga berilish, mutakabbirlik, xiyonat, davlat ketidan quvish, manfaatparastlik, xudbinlik, boshqalarning haq-huquqlarini toptash, ta’magirlik, haqorat kabilar shunday illatlardirki, buning natijasi davlatning rivojiga putur yetkazib, jamiyatni ma’naviy qashshoqlikka olib boradi, deb bunday yomon illatlardan tiyilishni maslahat beradi. Masalan:
(Agar) dunyo beklari ichimlikka (maishatga) berilsa, El va xalqning dardlari (qismati) achchiq bo‘ladi.
Jahongir kishi aysh-ishratga mahliyo bo‘lsa, Elini buzadi (xarob qiladi), o‘zi (esa) tilamchi Bo‘lib qoladi1
Yusuf Xos Hojib takabburlik, mag‘rurlanish, kekkayishga kamtarlik, xushsuxanlik, xushfe’llikni qarshi qo‘yadi. Shuningdek, amaldorlarga xoh katta, xoh kichik bo‘lsin, baland himmatlilik, muruvvatli bo‘lish, samimiylik xos fazilat ekanligini alohida ta’kidlaydi. Insonning haqiqiy boyligi uning ko‘z va ko‘ngil to‘qligi deb baho beradi. Zero, ochko‘zlik, ta’magirlik insonda poraxo‘rlik kabi yomon illatning tomir otishiga olib keladi, deydi.
Yusuf Xos Hojib oilaviy-maishiy turmush ikir-chikirlariga ham katta e’tibor beradi. U kishilarni o‘ylab oila qurishdan boshlab, farzand tarbiya etish, oilaning moddiy ta’minotini yuritishgacha bo‘lgan eng ezgu zaruriy vazifalarni birma-bir bayon etadi. Shuningdek, yigitlik va keksalik fasllari haqida ham fikr yuritib, yigitlikni ehtiyot qilish, yigitlik davrida qarilikning g‘amini yeyish, bu to‘g‘rida qayg‘urish kabi zaruriy narsalar haqida tavsiyalar beradi.
1 Yusuf Хоs Hоjib.Qutаdg’u bilig (Sаоdаtgа yo’llоvchi bilim). Hоzirgi O’zbеk tilidа bаyon qiluvchi vа so’z bоshi muаllifi B.To’хliеv. –Tоshkеnt, Yulduzchа, 1990, 350-351 bеtlаr.
Shuningdek, olim insonning turli marosimlar, yig‘inlar, uchrashuvlar, ziyofatlarda o‘zini tutishi, xulq-odob qoidalariga rioya etishi haqida ham fikr yuritib, insonning mehmon va mezbonnavozlik qoidalari, shartlari, tartib- intizomlari haqida ham muhim o‘gitlarni beradi. Masalan, “Qutadg‘u bilig”dagi elchilar (diplomatlar) huzurida, shohlar saroyida, to‘y va azalarda qilinadigan mehmondorchiliklarda kishi o‘zini qanday tutishi, xatti-harakati, odobi masalalari hozirgi davrda ham o‘ta dolzarbdir.
Yusuf Xos Hojib “Qutadg‘u bilig” asarini yozishda Sharqda keng yoyilgan o‘git-nasihat janriga tayanib ish ko‘rsa ham mulohazalarni bayon etishda ularga odamlarni to‘liq iqror qilish muayyan ishonch hosil qilish uchun hayotiy dalillarga ko‘proq murojaat etadi. Masalan, insonga yaxshilik bilan yomonlik qilishning oqibatlarini quyidagicha bayon etadi:
O‘zing ezgu bo‘lsang, oting maqtovga loyiqdir, Agar yomon bo‘lsang, tahqirga mahkumsan, ey latif. Tuban Zahhok ne tufayli tahqirga loyiq bo‘ldi, Baxtli faridun qanday qilib madhga sazovor bo‘ldi. Biri ezgu edi, uni madh qildilar,
Biri yomon edi, uni so‘kdilar.
Demak, ezgulik va essizlik bu o‘rinda qiyos etiladi.
SHunday qiyosni biz yaxshilik bilan yomonlik, rost bilan yolg‘onchilik, yorug‘lik bilan ziyo, samimiylik bilan quvlik, kamtarlik bilan takabburlik, bilimlilik bilan johillik, saxiylik bilan baxillik va boshqa juda ko‘p axloqiy xislatlarni taqqoslaganda ham ko‘ramizki, bu uslub ham ma’lum u yoki bu maqsadni amalga oshirishda muhim ahamiyatga ega.
Yusuf Xos Hojibning o‘zi kishilarga munosabatda o‘rtamiyona yo‘l tutishni tavsiya etadi. SHunda do‘st dushmanga aylanmaydi, ezgu ishlar amalga osha boradi, deb ta’lim beradi.
“Qutadg‘u bilig”da yana jumboqlarni yechish usullaridan ham foydalanilgan. Bu uslub o‘quvchini asarga qiziqtiradi, uni o‘qimishli qiladi. Hozirgi davrda bu muammoli ta’lim deb yuritiladi. Ammo tarbiya va ta’lim merosimizda jumboq- muammoli ta’lim o‘ziga xos xususiyatga ega. Masalan, asardagi Kuntug‘mish (Elig) bilan Oyto‘ldi munozarasini olaylik.
Bu munozarada olim quyidagi fikrni ilgari suradi: Elig Oyto‘ldiga o‘rin berganda o‘tirmagani, “xon yonida menga o‘rin yo‘q”, -degan edi. YErga koptok qo‘ygani va unga o‘tirgani bilan Oyto‘ldi - davlat koptok kabi barqaror emas, bir joyda turmaydi, degani. Elig boqqanda ko‘zini yumib olgani-davlat ham ko‘r kishi kabi bo‘ladi, kimga ilashsa, unga qattiq yopishib oladi, degan edi. YUzini yashirgani esa, barcha qilmishlarim - ya’ni davlat jafo, unga ishonma, degani, deb kishi davlat va baxtga quvonib ketmasligi, ulardan quvonib, ortiqcha g‘ururlanib ketmay, aksincha, o‘zini ehtiyot qilishi, yig‘ilgan narsalarni me’yorida sarflashi, bexud bo‘lib, ichkilikka berilmasligi, narsalarni sovurmasligi kerak deb ko‘rsatadi. Xulosa qilib aytganda, Yusuf Xos Hojibning mazkur asari insonni har tomonlama kamolga yetkazishda yirik ta’limiy-axloqiy asardir. SHuning uchun
ham bu asar o‘zining ilmiy, ma’rifiy, tarbiyaviy ahamiyatini shu paytgacha saqlab kelmoqda.
|