Reja: Triggerlar

Reja: Triggerlar
17-mavzu: Diskret elementlar
Reja:
Triggerlar.
Hisoblash qurilmalari.
Mantiqiy raqamli qurilmalar.
Eslab qoluvchi qurilmalar (EQ).
Ishchi mashina va mexanizmlari ishlarini kompleks avtomatlashtirishdan kelib chiqqan holda, ularning EYu lariga qo‘yiladigan ko‘pgina talablarni raqamli boshqarish sxemalarigina bajara oladi. Raqamli boshqarish sxemalari, EYu ishining tezkor va yuksak aniqlikda bajarilishi hamda ishonchli va kam energiya iste’mol qilishi bilan xarakterlidir. EYu ning raqamli boshqarish sxemasi tabiiy ravishda texnologik jarayonlarni boshqarishda qo‘llaniladigan EHM bilan uyg‘unlashib yagona avtomatlashtirilgan boshqarish tizimini tashkil etadi.
Ko‘pgina hollarda EYu larni boshqarishda aralash, raqamli – uzluksiz boshqarish sxemalarini qo‘llash maqsadga muvofiq bo‘ladi.
EYu larda foydalaniladigan raqamli boshqarish vositalari quyidagi guruhlarga bo‘linadi:
sodda mantiqiy amallarni bajaruvchi mantiqiy elementlar va triggerlar;
mantiqiy elementlar majmuasidan iborat bo‘lgan va signallarni bir muncha murakkab funksional o‘zgartiruvchi raqamli majmualar;
EYu ni murakkab funksiyalar asosida boshqarishni amalga oshiruvchi raqamli qurilmalar;
EYu ni barcha boshqariluvchi koordinatalari asosida boshqarishni amalga oshiruvchi yuqori ko‘rinishdagi jamlangan raqamli qurilmalar majmuasi.
Asosiy diskret elementlar va ular asosidagi qurilmalarning ishlash asoslarini ko‘rib chiqamiz.
Trigger. Bu qurilma raqamli qurilmalar ichida eng ko‘p tarqalgan qurilma bo‘lib, ikkita turg‘un holatga ega va uning bir holatdan ikkinchi holatga sakrab o‘tishi tashqi boshqaruv signal ta’sirida amalga oshadi. Triggerlardan foydalanilgan holda turli mantiqiy va hisoblash qurilmalari, generatorlar va xotira qurilmalari yaratish mumkin.
Trigger ikkita HAM – YoKI mantiqiy elementlaridan iborat bo‘lib (14.1a – rasm), quyidagi ravishda ishlaydi. Uning kirish qismiga X1 = 1 signalini berilishi va X2 = 0 signalining bo‘lmasligi elementning yuqori chiqishida holat hosil bo‘ladi, pastki chiqishida esa Y = 1 holat yuzaga keladi. (O‘zgaruvchan kattalik ustidagi chiziqcha kattalikning inversiya holatini anglatadi). Sxemaning bu holati X1 (X1 = 0) signalni o‘chirishgacha saqlanib turadi. Endi X2 = 1 signalni berganimizda trigger boshqa turg‘un holat Y = 0 ga o‘tadi va shuningdek bo‘ladi.
1 – rasm. Triggerlarning sxemalari
XS
XC
1b – rasmda R – S triggerning sxemasi keltirilgan va uning ishlashi statik asinxron trigger deb ataluvchi triggerning ishlashiga mos keladi. Ingliz tilida Set – o‘rnatishni anglatuvchi so‘zning bosh xarfi bilan belgilangan S kirishiga kirish signali X1 = XS = 1 beriladi va shundan so‘ng triggerning to‘g‘ridan – to‘g‘ri chiqish qismida birlik signal Y = 1 paydo bo‘ladi (o‘rnatiladi), inversorli chiqish qismida esa hosil bo‘ladi. Ingliz tilida Reset – ag‘darishni anglatuvchi so‘zning bosh xarfi bilan belgilangan R kirishiga birlik signali X2 = XR berilganida triggerning Y chiqishida nol signal, ya’ni Y = 0 paydo bo‘ladi inversorli chiqish qismida esa hosil bo‘ladi.
Agar triggerning har ikkala kirishida signal bo‘lmasa, ya’ni XS = XR = 0 bo‘lsa, u holda trigger bundan oldingi holatini «esda saqlab» qoladi va bu uning asosiy xususiyatidir. XS = XR = 1 bo‘lishi taqiqlanadi, chunki bunday holatda triggerning chiqishidagi signallar noaniq holatga tushib qoladi.
«Statik» tushunchasi kirish signallari manbalari triggerning chiqishi bilan to‘g‘ridan – to‘g‘ri kuchlanish bo‘yicha bog‘langan bo‘lishini va ularning qiymatlari darajasi ta’sirida bo‘lishini bildiradi. Agar triggerning kirshi signallar manbailari bilan to‘g‘ridan – to‘g‘ri bog‘lanmasdan, balki impuls transformatorlari, RC – zanjirlari va b. vositalar orqali bog‘langan bo‘lsa, u holda u kirish kuchlanishlari o‘zgarishi ta’sirida bo‘ladi va signallarning qiymatlari darajasi ta’sirida bo‘lmaydi. Bunday boshqariladigan triggerlar dinamik boshqariladigan triggerlar deb ataladi. Agar triggerning ishlashi kirish signalining 0 dan 1 gacha o‘zgarganda amalga oshsa, u holda triggerning kirishi bevositali deb ataladi va uning sxemasi 1v – rasmdagi ko‘rinishga ega bo‘ladi. Aks holda, triggerning ishlab ketishi kirish signalining 1 dan 0 gacha o‘zgarganida amalga oshsa, u holda triggerning kirishi inversiyali deb ataladi va uning sxemasi 1g – rasmdagi ko‘rinishdagidek tasvirlanadi.
«Asinxron» tushunchasi, vaqtning istalgan momentida kirish signallari majmuasi ta’sirida triggerning qayta ulanish rejimiga o‘tishini bildiradi. Agar triggerning qayta ulanish rejimida ishlashi vaqtning ma’lum momentlarida amalga oshirilishi kerak bo‘lsa, u holda trigger qo‘shimcha yana bir kirish S bilan to‘ldiriladi va bu kirishga ma’lum chastota taktiga ega XS signali beriladi. XS = 0 bo‘lishi triggerning oldingi holatini saqlanganligini bildiradi va XS = 1 bo‘lishi esa triggerning qayta ulanish rejimiga ruxsat etilganini bildiradi. Sinxron R – S – triggerning shartli belgilanishi 1d – rasmda keltirilgan.
D – trigger sinxron triggerning turlaridan biridir.Uning kirishiga birgina signal XD signal beriladi. Bu trigger R – S – triggerning S kirishiga XD hamda R kirishiga inversion signal berish natijasida hosil qilinadi. D – triggerning shartli belgilanish 1e – rasmda keltirilgan.
T – trigger faqatgina hisoblash kirishiga ega va u shu signal impulsi vositasida boshqariladi. Navbatdagi kirish signali impulsi berilishi bilan triggerning chiqishidagi signalning darajasi teskarisiga o‘zgaradi. Bunday triggerlar asosan impuls hisoblagichlar va impuls bo‘lgichlarni yaratishda qo‘llaniladi. T – triggerning shartli belgilanishi 1j – rasmda keltirilgan.
Ikki pog‘onali sinxron R – S – trigger ikki kirish va chiqish triggerlardan iborat bo‘lgani sababli ham uning funksional imkoniyatlari sezilarli darajada kattadir. Tashqi chorrahali bog‘lanishlardan foydalanilgan holda JK – triggerlar deb ataladigan universal triggerlarni hosil qilish mumkin va ular R – S – trigger, D – trigger va T – trigger rejimlarida ishlay oladi.
Raqamlm qurilmalar o‘zining bajaradigan vazifalariga ko‘ra hisoblash, mantiqiy, eslab qolish, moslashtirish, vaqt, raqamli – uzluksiz o‘zgartkich, signallarni kiritish va qabul qilib olish, raqamli o‘lchov o‘zgartgichlari kabi qurilmalarga bo‘linadi. Endi bularning ichida eng ko‘p qo‘llaniladiganlarini ko‘rib chiqamiz.
Hisoblash qurilmalari. Bu qurilmalar turli arifmetik amallarni bajarish uchun xizmat qiladi. Hisoblash amallari, hisoblash qurilmasining raqamli elementlarida hisoblashning ikkilik tizimi asosida bajariladi.
Hisoblash qurilmalariga, shuningdek hisoblagichlar, jamlagichlar va komparatorlar (taqqoslash qurilmalari) kiradi.
Hisoblagich. Bu raqamli qurilma kirish signallari sonini hisoblash uchun xizmat qiladi. Hisoblagichlar jamlovchi, ayiruvchi va reversiv turlarga bo‘linadi.
Ketma – ket harakatlanuvchi jamlovchi hisoblagich to‘rtta ikki pog‘onali T – triggerdan iborat bo‘ladi (2a – rasm).
Birinchi triggerning ulanishi va o‘chirilishi (chiqish Y1) kirish signali Xkir ning orqa fronti bilan amalga oshiriladi (2b – rasm). Qolgan triggerlarning ulanishi va o‘chirilishi o‘zidan oldingi triggerning bevosita chiqish impulsi orqa fronti bilan amalga oshiriladi.
Triggerlarning Y1 – Y4 chiqish signalari to‘plami impulslar hisoblagichiga ikkilik sanoq tizimida berilayotgan impulslar soniga to‘g‘ri keladi. Triggerning tartib nomeri ikkilik sanoq tizimi sonining razryadini bildiradi. 2b – rasmdagi tavsifdan ko‘rinib turibdiki, hisoblagichning kirishiga 6 impuls berilgan bo‘lsa, u holda triggerlarning chiqishida Y4 = 0, Y3 = 1, Y2 = 1, Y1 = 0 cignallar hosil bo‘ladi, ya’ni impulslar soni m = (0110)2 = (110)2 = (6)10 ga teng bo‘ladi. Hisoblagichning sig‘imi N triggerlar soni n bilan quyidagi formula yordamida aniqlanadi:
(N)10 = 24 – 1 = (15)10 = (1111)2.
t
2 – rasm. Hisoblagichning sxemasi (a) va ishlash diagrammasi (b)
Chastota bo‘lgich. 2a – rasmda keltirrilgan sxemani chastotani bo‘luvchi sifatida ham ishlatish mumkin. 2b – rasmdagi diagrammadan ham ko‘rinib turibdiki, har bir ketma – ketlikdagi triggerning chiqishidagi impulslar soni bir donaga va shu bilan bir qatorda ikki martaga kamayadi va bu esa impulslar chastotasining ikki marta kamayganligini bildiradi.
Hisoblagichda nol boshlang‘ich holatini o‘rnatish barcha triggerlarning R – kirishlariga birlik signal XR berilishi bilan amalga oshiriladi.
Reversiv hisoblagichlarda sonlarni qo‘shish va ayirish amallari bajarilsa, ayiruvchi hisoblagichlarda faqat ayirish amali bajariladi.
Jamlagichlar. Bu raqamli qurilmada ikki sonni qo‘shish amali bajariladi. Odatda jamlagichlar ikkilik sonlari jadvali bo‘yicha ishlaydigan bir razryadli jamlovchi sxemalar yig‘ilmasidan iborat bo‘ladi.
3 – rasm. Bir razryadli (a) va to‘rt razryadli jamlagich
3a – rasmda bir razryadli jamlagichning sxemasi keltirilgan. O‘zining tarkibiga ko‘ra bir razryadli jamlagich ikki bir razryadli a va b sonlarni ikkilik sanoq tizimi bo‘yicha quyidagicha qo‘shadi:
0 + 0 = 0, S = 0, P = 0,
0 + 1 = 1, S = 1, P = 0,
a + b =
1 + 0 = 1, S = 1, P = 0,
1 + 1 = 10, S = 0, P = 1.
Ikkita birni qo‘shishdan hosil bo‘lgan natija ikki razryadli ko‘rinishga ega bo‘ldi: S = 0 – o‘sha razryadli bo‘lgan holda, R = 1 – keyingi yuqoriroq razryadga ko‘chirilgan. Shunday qilib, ixtiyoriy i – razryadli qo‘shish amalini bajarish, oldingi razryaddan ko‘chirilgan natijalar ai, bi va Pi – uch qo‘shiluvchilarni hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Misol tariqasida 3b – rasmda to‘rt razryadli jamlovchining sxemasi keltirilgan.
Jamlovchilarda ayirish amallarini ham bajarish mumkin. Bunday jamlovchilarda ayirish amali ayiriluvchiga razryad bo‘yicha kamayuvchi qo‘shimcha qo‘shish bilan almashtiriladi.
Komparator. Bu raqamli qurilmada ikki son An va Bn larni taqqoslash funksiyasi bajariladi. Taqqoslash natijasida quyidagi solishtirishlardan birining haqiqiyligi aniqlanadi: An = Bn; An > Bn; An < Bn va ularning har biri mos chiqishlarda birlik signal bilan qayd qilinadi.
Bir razryadli komparatorning ishlash asosini, ikki bir razryadli a va b sonlarni taqqoslash bo‘yicha quyidagi 1 – jadval orqali tushuntirish mumkin.
1 – jadval
a
|
b
|
Y1(a = b)
|
Y2(a > b)
|
Y3(a < b)
|
1
1
0
0
|
1
0
1
0
|
1
0
0
1
|
0
1
0
0
|
0
0
1
0
|
n – razryadli sonlarni taqqoslash ularning razryadlari bo‘yicha amalga oshiriladi, shundan so‘ng qo‘shimcha mantiqiy sxema yordamida yuqori razryadidan boshlab natijalar tahlil qilinadi.
Mantiqiy raqamli qurilmalar. Bu qurilmalarda diskret elektr signallar bilan turli mantiqiy amallar bajariladi. Bunday qurilmalarga impulslarni taqsimlovchilar, shifratorlar, deshifratorlar va multpleksorlar kiradi.
Impulslarni taqsimlovchi qurilma deb bir kanalli ketma– ketlikdagi impulslarni bir necha chiqishlarga taqsimlovchi qurilmaga aytiladi. Uning i – chiqishidagi birlik Yi signal, taqsimlovchining oldingi (i – 1) chiqishidagi Yi -1 signal o‘chganidan keyin paydo bo‘ladi, signal Yi esa kirish (taktli) impuls sifatida olinadi. To‘rtta D – trigerdan tashkil topgan impuls taqsimlagichning sxemasi 4a – rasmda keltirilgan.
Boshlang‘ich holatda birinchi triggerning chiqishida birlik signal Y1 = 1 bor deb faraz qilamiz. Birinchi kirish (taktli) signali XS ning berilishi (4 b – rasmga qarang) birinchi triggerning chiqishida signal yo‘qolishiga (Y1 = 0) va ikkinchi triggerning chiqishida signalning paydo bo‘lishiga olib keladi (Y2 = 0). Keyingi impuls berilganidan so‘ng Y2 signali nolga teng bo‘ladi, signal Y3 = 1 bo‘ladi va h.k. To‘rtinchi triggerning chiqishida signal paydo bo‘lganidan keyin bu signal teskari bog‘lanish zanjiri bo‘yicha birinchi triggerning kirishiga beriladi va sikl qaytariladi. Impuls taqsimlagichning har bir chiqishidagi Y1 – Y4 signallarning chastotasi quyidagi formula bilan aniqlanadi
f = fT/ n, (1)
bu yerda n – taqsimlagich triggerlarining soni, fT – taktli impulslarning chastotasi.
Deshifrator (dekoder). Bu raqamli qurilmada n – kirishidagi signallarni birgina chiqishida 1 signalga o‘zgartirib, qolgan barcha chiqishlardagi signalarni 0 ga tengligi saqlanib qoladi. Bunga teskari bo‘lgan amalni shifrator amalga oshiradi, ya’ni kirishlardan biridagi berilayotgan birlik signalni bir necha chiqishlaridagi ikkilik tizimidagi sonlarga o‘zgartiradi.
Multipleksor. Bu qurilma, bir necha kirish liniyalaridagi signallarni bir chiqish liniyalarga uzatishni ta’minlovchi qurilmadir. Kirish liniyasini tanlash, multipleksor kirishilarini boshqarish uchun beriladigan boshqaruvchi impuls (kod) yordamida amalga oshiriladi. Multipleksor asosini sxemasi bir oz o‘zgartirilgan deshifrator tashkil etadi.
Xotira qurilmasi. Bu qurilma informatsiyalarni eslab qolish, saqlash va uzatish uchun xizmat qiladi. Registrlar, yig‘uvchi – matrisalar va eslab qolish qurilmalari (EQ): tezkor eslab qolish qurilmalari (TEQ) va doimiy eslab qolish qurilmalari (DEQ) kiradi.
Ikkilik tizimidagi ko‘p razryadli sonlarni yozib olish, eslab qolish va uzatish hamda ular bilan murakkab bo‘lmagan mantiqiy amallarni bajarish uchun registrlar qo‘laniladi. 5 – rasmda uch razryadli A sonini saqlashga xizmat qiluvchi registrning sxemasi keltirilgnan. Sxemaning asosini uchta trigger va olti mantiqiy element HAM tashkil etadi.
4 – rasm. Impuls taqsimlagichning sxemasi (a) va ishlash diagrammasi
5 – rasm. Uch razryadli registrning sxemasi
Yozishdan oldin XR = 1 signali beriladi va bu signal triggerlarning chiqishlarida nol signallarni yuzaga keltiradi, ya’ni Y0 = Y1 = Y2 = 0 bo‘ladi, bu esa hozirgacha bo‘lgan registrdagi barcha sonlarni o‘chirilganini va registrni yangi yozishga tayyor ekanligini bildiradi. Ikkilik tizimdagi a0, a1, a2 razryadli sonlarni yozish X3 = 1 signal berilganidan so‘ng, ya’ni triggerlarning kirishlari sonli informatsiyani qabul qilib olishga tayyor bo‘ladi. Yozib olingan son X3 = 0 bo‘lganida ham eslab qolinadi va saqlanadi. Eslab qolingan sonni sanash uchun XSU = 1 signal beriladi va yozib olingan A ning razryadini Y0, Y1, Y2 chiqishlarga uzatiladi. 5 – rasmdagi registrning ishlashi, sonlarni parallel kod bo‘yicha kiritiishiga mos keladi, ya’ni registrda informatsiyaning hamma razryadlari bir paytda yoziladi. Sonlarni parallel yozish bilan bir qatorda, n takt bo‘yicha bir kirish orqali n razryadli saqlanishi kerak bo‘lgan sonlarni kiritishga mo‘ljallangan ketma – ketlik kodi ham qo‘llaniladi.
Registrga qo‘shimcha bog‘lanishlarni hamda mantiqiy elementlarni kiritish natijasida, kodni invertirlash, sonlarning kerakli razryadli qilish uchun o‘nga yoki chapga surish, sonlarni boshqa razryadli qilib uzatish va boshqa bir qancha shu kabi mantiqiy amallarni bajarish mumkin bo‘ladi.
Saqlanayotgan informatsiyalar alohida bit va bayt o‘lchov birliklarida o‘lchanadi. Bit – bu bir razryadli ikkilik tizimidagi 1 yoki 0 qiymatli son. Bit guruhlari (razryadlar) so‘zni tashkil etadi va ular 4, 8, 12 va 16 bitdan tashkil topgan bo‘ladi. 8 bit uzunlikka ega bo‘lgan so‘z bayt deyiladi.
Yig‘uvchi – matrisa. Bu qurilma registrga nisbatan xotirasi bir muncha yuqori bo‘lgan qurilmadir. Matrisaning asosini 1 bit informatsiyani (bir razryadli ikkilik tizimidagi sonni) esda saqlovchi triggerlar tashkil etadi. Ko‘p razryadli matrisalar bir razryadli matrisalarni parallel ulash natijasida hosil qilinadi. Informatsiyalarni matrisaga kiritish va undan olish barcha yacheykalarini o‘zaro bog‘lab turuvchi shinalarga mos signallar berilganidan so‘ng amalga oshiriladi. Yacheykalarga bu signallar boshqarish shinalari (BSh) vositasida maxsus kommutatsiyalovchi qurilmalardan uzatiladi.
Yig‘uvchi – matrisalarning funksional imkoniyatlari nisbatan yuqoriroq darajada bo‘lgan turlaridan biri bu dasturiy mantiqiy matrisadir (DMM). Uning vazifasi EYu larni boshqarishda talab etiladigan mantiqiy funksiyalarni shaklashtirishdan iboratdir. DMM ning kirish qismiga zarur bo‘lgan moslashtiruvchi bloklar vositasida elektr yuritmani boshqarish va himoyalash tashqi qurilmalaridan informatsiya beriladi. Talab qilinayotgan dasturga mos ravishda olingan informatsiyalar qayta ishlanadi va mantiqiy signalga o‘zgartirilib, moslashtiruvchi bloklar vositasida EYu ning ijrochi elementlariga uzatiladi. DMM kontaktsiz sxemalar asosida elektr yuritmalarni boshqarish imkonini beradi.
Eslab qoluvchi qurilmalar (EQ) katta sig‘imdagi informatsiyalarni saqlash imkonini beradi. Informatsiyalarni ko‘p marta yozib oluvchi va sanovchi eslab qoluvchi qurilmalar tezkor eslab qoluvchi qurilmalar (TEQ) deb ataladi. Bu qurilmalarning asosiy kamchiligi undagi informatsiyalar ta’minlovchi manbada kuchlanish bo‘lgandagina mavjud bo‘lib, kuchlanishning o‘chishi esa barcha informatsiyalarning yo‘qolishiga olib keladi.
Yozilgan informatsiyalarni doimiy xotirada saqlash uchun xizmat qiluvchi eslab qoluvchi qurilmalar doimiy eslab qoluvchi qurilmalar (DEQ) deb ataladi. Bu qurilmalar, ularga yozilgan informatsiyalarni ta’minlovchi manbaning kuchlanishi o‘chib qolganida ham benuqson saqlab qolishga qodirdir. DEQ larning informatsiyalarni saqlash sig‘imi TEQ larnikidan katta, sxemasi nisbatan sodda va kam energiya iste’mol qiladi.
Vaqt qurilmalari. Bu qurilmalarga chastotasi 100 – 500 kGs (1 – ijro) yoki 1 – 5 mGs (2 – ijro) bo‘lgan takt impulslarini hosil qilishga xizmat qiluvchi etalon chastota generatori, shuningdek chiqish signali chastotasi 200 kGs gacha bo‘lgan universal multvibratorlar kiradi.
Raqamli – analog qurilmalar. Bu qurilmalar tarkibiga quyidagi o‘zgartgichlar kiradi: kod – kuchlanish o‘zgartgichi (KKO‘), ikkilik yoki ikkilik – o‘nlik tizimli kodlarni o‘zgarmas tok kuchlanishiga o‘zgartiruvchi qurilmalar; impulslar ketma – ketligi chastotasini o‘zgarmas tok kuchlanishiga o‘zgartiruvchi va shuningdek teskari o‘zgartirishlarni amalga oshiruvchi chastota – kuchlanish o‘zgartgichlar (ChKO‘) va kuchlanish – chastota o‘zgartgichlar (KChO‘).
Moslashtiruvchi qurilmalar. Bu qurilmalar, raqamli qurilmalarning signalarini EYu ning boshqarish apparaturalari bilan o‘zaro moslashtirish, mantiqiy qurilmalarning signallarini kuchaytirish va elektr zanjirlardagi mavjud bo‘lgan galvanik (potensial) bog‘lanishlarni bartaraf etish uchun xizmat qiladi.
Nazorat savollari
1. Elektr yuritmalarni boshqarishda asosan qanday turdagi raqamli qurilmalar qo‘llaniladi va ularning vazifalari nimalardan iborat?
2. Mantiqiy raqamli qurilmalarga qanday qurilmalar kiradi?
3. Triggerlar qanday vazifani bajaradi?
http://fayllar.org
|