II BOB. HAYVONOT OLAMINING XILMA XILLIGI, TUZILISHI, HAYVONLARNING KO'PAYISHI, RIVOJLANISHI, GEOGRAFIK TARQALISHI VA KELIB CHIQISHI MAVZUSINING METODIK ASOSLARI

|
II BOB. HAYVONOT OLAMINING XILMA XILLIGI, TUZILISHI, HAYVONLARNING KO'PAYISHI, RIVOJLANISHI, GEOGRAFIK TARQALISHI VA KELIB CHIQISHI MAVZUSINING METODIK ASOSLARI
|
bet | 4/5 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 42,21 Kb. | | #234018 |
Bog'liq Abduvohid Kurs ishiII BOB. HAYVONOT OLAMINING XILMA XILLIGI, TUZILISHI, HAYVONLARNING KO'PAYISHI, RIVOJLANISHI, GEOGRAFIK TARQALISHI VA KELIB CHIQISHI MAVZUSINING METODIK ASOSLARI
2.1 Tabiiy fan darsligidagi “ Hayvonlarning xilma-xilligini o’rgatishda inter faol metdlardan foydalanish
Baliqlar chiqaradigan tovushlar ba'zan g'o'ng'irlash, g'ichirlash, qichqirish, xirillash va xirillashga o'xshaydi (xususan, fanlarda), baliqlarda esa cinglossus - bu organ basslarini, qurbaqa xirillashini, qo'ng'iroq chalinishi va arfa tovushlarini eslatuvchi favqulodda tovushlar to'plami. Ular chiqaradigan signallar baliqning holatiga, atrof-muhitga va ularning harakatlariga qarab o'zgaradi. Olimlar baliqning yo'talishi, aksirishi va xirillashi, agar suv harorati ular bo'lishi kerak bo'lgan shartlarga mos kelmasa, aniqladi.. Hamma e'tiborini hayvonlar bir-birlari bilan uchrashganda darhol bir-birlarini hidlashga intilishlariga qaratdi. Aslida, bu erda g'ayrioddiy narsa yo'q, chunki bu birinchi qarashda ko'rinishi mumkin. Masalan, itlarda maxsus tarkibning hidini (sekretini) chiqaradigan maxsus bez mavjud. Biror kishi buni taniy olmaydi, chunki bizning hid spektrini aniqlash bo'yicha chegaralarimiz juda zaif, ammo itlar uchun bu qiyin emas. Aynan mana shu bezning hidi itning identifikatsiya "kartasi" bo'lib, xuddi barmoq izlari kabi.
Shunday qilib, itlar uchrashganda, ular bir-birlarini hidlashadi va sekretsiya hidi bilan kim bilan munosabatda bo'lishlarini aniqlaydilar. It bu hidni eslab qoladi va keyingi uchrashuvda u allaqachon hayvonlarning ilgari uchrashganini eslaydi. Itlar eng mashhur hayvonlardir, ular o'z mulklarini belgilaydilar va ular orqali o'tganlarning "avtograflari" ni tekshiradilar. Mushuklar ham hid signallarini qoldiradilar, lekin biz ular qachon paydo bo'lishini ko'rmaymiz. Begemot o'z qarindoshlariga o'zining mavjudligi haqida juda o'ziga xos tarzda xabar beradi: u dumini u yoqdan-bu yoqqa silkitadi, axlatni ancha katta maydonga sepadi, shunda u begemotning burun teshigi balandligida atrofdagi o'simliklarga tushadi.
Atrofimizdagi hayvonlar doimo muloqot qilishadi. Qarg'aning boshi bir tomonga egilib, qarindoshlarini u olib kelgan narsalarni tekshirishga taklif qiladi. Bulbulning trili ayolni juftlashish va keyingi ko'payish uchun jalb qiladi. Shamol olib kelgan hid, kimdir egallab olgan hududga kirib ketgan yirtqich yoki qarindoshni qo'rqitadi. So'zlar va ogohlantiruvchi belgilarsiz, hayvon hamma narsani tushunadi. Ba'zida hayvonlar o'qiy olmaydigan odamlarga qaraganda ancha aqlli bo'lib tuyuladi ... Ko'rish, eshitish, odamning hidi hayvonlarda ma'lumot olish uchun shunga o'xshash organlardan sezilarli darajada past! Biroq, biz "qiyshayish"da eng zo'rmiz - hayvonlar dunyosidagi odamlar uchun mavjud bo'lgan yuz ifodalari faqat buyuk maymunlarda uchraydi. Hayvonlar odamlarga juda o'xshash - ular aqlli, ularning his-tuyg'ulari va istaklari ham bor. Va ular biz bilan turli yo'llar bilan muloqot qilishadi, lekin biz ularni eshitish uchun o'zimiz bilan bandmiz. Ular har xil - har xil shakl, har xil o'lcham, boshqa til, lekin ular umuman ahmoq emas. Ehtimol, biz odamlar juda aqlli emasmiz, chunki biz ularni tushunishga deyarli harakat qilmaymiz. Mushuk it bilan do'stlashadi, it o'rdak bolasiga g'amxo'rlik qiladi, karkidon zebrani botqoqdan qutqaradi - dunyodagi hamma narsa "yirtqich - o'lja" tushunchalari bilan o'lchanmaydi. Hayvonlarning tilini tushunib, siz bizning yovvoyi tabiatdagi o'rnimizni yaxshiroq tushunishni o'rganishingiz mumkin.
Hayvonlarning muloqot tilini qanday tushunish mumkin? Nima uchun silovsinlar o'sadi? Chig'anoqlar nima haqida qichqiradi? Oq kitlar nima hushtak chaladi? Nega qarg'alar yig'laydi? Hayvonlar doimo bir-birlari bilan muloqot qiladilar, quvonch yoki tashvishlarini bildiradilar, niyatlarini baham ko'radilar. Ular qo'shnilarini xavf haqida ogohlantiradilar va kimdir suruvdan adashganligini tekshiradilar. Lekin hayvonlar nima haqida gapirayotganini qanday tushunish mumkin? Ularning tili biznikiga o‘xshayaptimi, inson? Hayvonlar qanday gapiradi? Odamlar hayvonlarning tilini hali tushunmaydilar, lekin agar siz diqqat bilan qarasangiz, hayvon bizga nimani aytmoqchi ekanligini tushunishingiz va taxmin qilishingiz mumkin. Hayvonlar gapira oladi lekin haqiqat bizga o'xshamaydi. Agar inson dunyosida 6000 ga yaqin til ishlatilsa, hayvonot dunyosida yana ko'p tillar mavjud. Muhim va foydali narsalarni etkazish uchun hayvonlar eng kutilmagan hiyla-nayranglardan foydalanadilar: dumlarini chayqash, tishli tabassumni namoyish qilish. Duruş va tana tili Pozitsiya va tana harakatlarining tili, ehtimol, biz uchun hayvonlar o'rtasidagi eng tushunarli aloqa vositasidir. Ular chiqaradigan tovushlarni dekodlash ancha qiyin va qiziqarli. Tuyalar eng xushmuomala hayvonlar emas, lekin juftlashish davrida hamma narsa o'zgaradi. Erkak ayol bilan ovora bo'lsa, u tinmay gapiradi. Tuyaning ta'sirchan kattaligiga qaramay, u chiqaradigan tovushlar ko'proq qush hushtaklariga o'xshaydi. Uzoq vaqt davomida bunga ishonishgan tovushlar erkak chiqaradigan hushtak emas, balki tish g'ichirlashi.
Ammo hozir biologlar bunga shubha qilmoqdalar. Tuyaning repertuarini va ular bilan qanday muloqot qilishini tushunish uchun hayvonlarni tomosha qilish emas, balki ularni diqqat bilan tinglash kerak. Rutting vaqti, ya'ni er-xotin uchrashish, ularni biologlar, bioakustikani o'rganish uchun eng muhim vaqt. Ularning vazifasi hayvonlarning tovushlarini yozib olishdir. Ba'zan ovoz yozish uchun mikrofon bilan soatlab turishga to'g'ri keladi. Yozuvni qayta ishlash ham shuncha vaqt va sabr-toqatni talab qiladi. Hayvonning vokal repertuarini yaratish uchun tovushlarni raqamlashtirish va tartiblash kerak. Zamonaviy dasturlar nafaqat yozuvni keraksiz shovqinlardan tozalashga, balki so'zlar hayvonlar alifbosida bo'lganidek, g'ichirlash, hushtak yoki o'pirishni ham ko'rishga imkon beradi. Grafik tasvirdan siz hayvon qanday tovushlar chiqarishini, qarindoshlariga nimani aytmoqchi ekanligini tushunishingiz mumkin
Geterotroflar karbonat angidriddan oʻzlari uchun kerakli ozuqalarni hosil qilish uchun quyosh nuri yoki kimyoviy energiyadan foydalanmaydi va ular boshqa organizmlarni isteʼmol qiluvchilar hisoblanadi. Odam geterotrof organizmdir. Geterotroflar boshqa organizmlarni yoki ularning mahsulotlarini isteʼmol qilish orqali organik molekulalarni oʻzlashtiradi. Hayvonlar, zamburugʻlar va koʻplab bakteriyalar ham geterotrof organizmlarga kiradi. Oziq zanjiri haqida gap borganda geterotroflarni konsumentlar deb ataymiz. Qisqacha aytib oʻtadigan boʻlsak, tabiatda oʻsimlikxoʻr hasharotlardan tortib goʻshtxoʻr hayvonlargacha hamda qoldiq va chiqindilar bilan oziqlanuvchi zamburugʻlargacha turli ekologik ahamiyatga ega boʻlgan har xil konsumentlar mavjud.
Oziq zanjirlari
Endi esa ekologik jamoada energiya va ozuqa moddalarining qanday harakatlanishi bilan tanishib oʻtsak. Keling, oziq zanjiriga qarab, kim kimni yeyishiga eʼtibor beramiz.
Bir organizm boshqasi bilan oziqlanishi natijasida oziq moddalar va energiyaning biridan ikkinchisiga oʻtuvchi chiziqli ketma-ketligi oziq zanjiri deyiladi. Dastlab quyida produtsentlardan boshlanib, yuqoriga qarab davom etuvchi tipik oziq zanjiri bilan tanishib oʻtamiz.
• Oziq zanjiri asosida produtsentlar joylashadi. Produtsentlar avtotrof organizmlardir va ularning asosiy qismini oʻsimliklar, suvoʻtlar va sianobakteriyalar kabi fotosintez qiluvchi organizmlar tashkil etadi.
• Produtsentlar bilan oziqlanuvchilar birinchi tartib konsumentlar deb ataladi. Birinchi tartib konsumentlar odatda oʻsimliklar bilan oziqlanuvchi oʻtxoʻrlardan iborat, shu bilan birga, suvoʻtlar va bakteriyalar bilan ham oziqlanishi mumkin.
• Birinchi tartib konsumentlar bilan oziqlanuvchi organizmlar ikkinchi tartib konsumentlar deb nomlanadi. Ikkinchi tartib konsumentlar asosan goʻsht bilan oziqlanuvchi yirtqich hayvonlardan iborat.
• Ikkinchi tartib konsumentlar bilan oziqlanuvchi organizmlar uchinchi tartib konsumentlar deb nomlanadi. Bular burgut yoki katta baliq kabi yirtqichlar bilan oziqlanuvchi yirtqichlarni oʻz ichiga oladi.
• Baʼzi oziq zanjirlarida toʻrtinchi tartib konsumentlar kabi qoʻshimcha darajalar ham mavjud, yaʼni uchinchi tartib konsumentlar bilan oziqlanuvchi yirtqich hayvonlar. Oziq zanjirining eng yuqorisidagi organizmlar yuqori konsumentlar deb nomlanadi
Redutsentlar
Oziq zanjirlari chizmalarida har doim ham namoyon boʻlmaydigan yana bir konsumentlar guruhini eslatib oʻtishimiz joizdir. Bu guruh organik mahsulotlarni va chiqindilarni parchalovchi organizmlar redutsentlardan tashkil topgan.
Redutsentlar (destruktorlar) baʼzida oʻzlarining alohida trofik darajalarida koʻriladi. Bu organizmlar oʻziga xos guruh sifatida turli boshqa trofik darajalardagi organizmlardan ajralgan oʻlik va chiqindi mahsulotlar bilan oziqlanadi; masalan, ular chirigan oʻsimlik qismlari, qisman yeyilgan olmaxon yoki kasal boʻlib oʻlgan burgut qoldiqlarini mamnunlik bilan isteʼmol qilishi mumkin. Boshqacha aytganda, redutsentlar darajasi iyerarxiyadagi birinchi, ikkinchi va uchinchi tartibli konsumentlar iyerarxik standartlariga parallel mos keladi.
Koʻplab ekotizimlarning asosiy redutsentlari zamburugʻ va bakteriyalar hisoblanadi; ular metabolik jarayonlarni amalga oshirish uchun oʻlik mahsulotlar va chiqindilardagi kimyoviy energiyadan foydalanadi. Redutsentlarning boshqa bir guruhi detrit va qoldiqlar bilan oziqlanuvchi detritofaglar hisoblanadi. Ular odatda yomgʻir chuvalchangi, qisqichbaqa, shilliqqurt yoki tasqara kabi koʻp hujayrali hayvonlardir. Ular faqat oʻlik mahsulotlar isteʼmoli bilan cheklanib qolmaydi, balki bu mahsulotlarni chirituvchi bakteriya va zamburugʻlar tomonidan oʻzlashtirilishiga tayyorlab beradi.
Hayvonlar hujayraviy tuzilishga binoan bir hujayra va koʻp hujayralilarga ajratiladi. Bir hujayralilarda bitta hujayraning oʻzi tirik organizm uchun xos boʻlgan deyarli barcha xususiyatlarga ega. Tuban koʻp hujayralilar — plastinkasimonlar tanasi bir necha funksiyani (harakatlanish, qoplash, oziqlanish) bajaradigan, kam ixtisoslashgan hujayralardan iborat. Gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, taroqlilar tanasi 2 qavat (ektoderma va entoderma) boʻlib joylashgan nisbatan ixtisoslashgan hujayralardan iborat, lekin toʻqima va haqiqiy organlar shakllanmagan; birmuncha murakkab tuzilgan. Hayvonlar toʻqima va organlari ontogenezda 3 ta murtak varaqlari (ektoderma, endoderma va mezoderma) hisobidan hosil boʻladi. Mas, ektodermadan nerv sistemasi. sezgi organlari, teri va uning hosilalari; endodermadan ichak, nafas organlari, sekretsiya bezlari; mezodermadan suyak, muskul, qon aylanish, ayirish sistemasi organlari shakllanadi.
Uch qavatli hayvonlar birlamchi ogʻizlilar (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyokdilar) va ikkilamchi ogʻizlilar (ignatanalilar, xordalilar)ga ajratiladi. Anʼanaga koʻra barcha hayvonlar umurtqasizlar (koʻpchilik hayvonlar) va umurtqalilar (xordalilar)ga boʻlinadi. Tuzilishi va oʻzaro filogenetik bogʻlanishiga binoan hayvonot dunyosi kenja dunyo, tip, sinf va boshqa taksonlarga ajratiladi. Odatda, hayvonot dunyosi 16—25 (baʼzan 10—33 ta) tipga ajratiladi.
Ayniqsa tuban tuzilgan umurtqasizlarni sistemaga solishda koʻp chalkashliklar mavjud. Masalan, 20-asrning 60-yillarigacha bir hujayralilar faqat bitta tip sifatida oʻrganilgan boʻlsa, hozirgi davrda bir necha (5—7 ta) tipga ajratiladi. Barcha koʻp hujayralilar tiplari (qarang Tip) bitta koʻp hujayralilar kenja dunyosiga, bir hujayralilar esa bir hujayralilar kenja dunyosiga kiritiladi. Hayvonlarning 1,5 million (boshqa maʼlumotlarga koʻra 3—4,5 million) turi maʼlum. Yer yuzida hayvonlar yaxshi oʻrganilmagan. Har yili toʻgarak chuvalchanglar, hasharotlardan yuzlab yangi turlar koʻrsatib berilmoqda. Aniqlangan hayvonlarning 2/3qismini hasharotlar tashkil etadi.
Tabiatda va odam hayotida hayvonlar katta ahamiyatga ega. Hayvonlar — barcha ekosistemalarda oziqlanish zanjirining asosiy tarkibiy qismi. Hayvonlar oʻsimliklar bilan oziqlanib, oʻzlashtirgan moddalarining yana tuproqqa qaytarilishiga, binobarin oʻsimliklarning oʻsishiga imkon beradi. Oʻsimlik va hayvonlar qoldigʻi bilan oziqlanadigan hayvonlar Yer yuzini organik qoldiqlardan tozalab, tabiiy sanitarlik vazifasini bajaradi. Yirtqich hayvonlar tabiatda zararkunanda hayvonlarning sonini cheklab turishga yordam beradi. Hayvonlar odam hayotida ham katta ahamiyatga ega. Ulardan bir qancha turlari ovlanadi; uy hayvonlari goʻsht, sut, jun, teri va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari olish maqsadida va transport vositasi sifatida boqiladi. Hayvonlar orasida qishloq xoʻjaligi, odam va hayvonlarga ziyon keltiradigan parazit turlari ham koʻp. Odam faoliyatining tabiatga taʼsiri tobora kuchayib borishi bir xil turlar sonining keskin qisqarib ketishiga olib keldi. Ayrim maʼlumotlarga koʻra hozirgi davrda har kuni hayvonlarning bitta turi yoʻqolib bormoqda. Hayvonlarni muhofaza qilish va ulardan foydalanish maqsadida deyarli barcha mamlakatlarda qonunlar qabul qilingan; maxsus qoʻriqxonalar tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga 184 hayvon turi kiritilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
II BOB. HAYVONOT OLAMINING XILMA XILLIGI, TUZILISHI, HAYVONLARNING KO'PAYISHI, RIVOJLANISHI, GEOGRAFIK TARQALISHI VA KELIB CHIQISHI MAVZUSINING METODIK ASOSLARI
|