nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yassaviya, Kubroviya, NAQSHbandiya tariqatlarining shakllanishi

|
Yassaviya, Kubroviya, NAQSHbandiya tariqatlarining shakllanishi
|
bet | 59/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолYassaviya, Kubroviya, NAQSHbandiya tariqatlarining shakllanishi.
XII asrda Movarounnahrda keng yoyilgan tasavvuf — Yassaviya tariqati bo‘lib, unga Ahmad Yassaviy asos soladi. Tariqatning asoslari Yassaviyning mashhur “Hikmat” asarida bayon etilgan. Yassaviy tariqatida mashaqqatli mehnat va aziyat shariat yo‘lida bo‘lmog‘i hamda tarkidunyochilik targ‘ib etilsa-da, inson zoti sharif darajasida ulug‘lanadi. Insonning har qanday mol-dunyodan va davlatdan ustun turishi ta’kidlanadi. Undagi tushkunlikning ustunligiga sabab esa mo‘g‘ullar zulmining eng kuchaygan, uning fojeali oqibatlari zo‘raygan davrga to‘g‘ri kelganligidir. “Jamiyatda kelgindilar zulmi natijasida avj olgan ma’naviy parokandalikning oldini olish, ularda Xudoga qattiq e’tiqod qo‘yish orqali kelajakka umid ko‘zi bilan qarash kayfiytini kuchaytirishga intilish Yassaviya tariqatining mohiyatini tashkil etadi”
XII asr oxirida Xorazmda yuzga kelgan mashhur tariqat Kubroviyadir. Yassaviy tariqatidan farqli o‘laroq, Kubroviya tariqati tarkidunyochilikni rad etadi. Kamolot yo‘lida olib boriladigan mashaqqatli mehnat jarayonida bu dunyo noz-ne’matlaridan bahramand bo‘lishning joizligi g‘oyasi ilgari suriladi. Kubroviya tariqatida xalqqa va Vatanga bo‘lgan muhabbat nihoyatda kuchli bo‘lib, har qanday og‘ir damlarda ham omma bilan birga bo‘lish, Vatanni mudofaa qilish va uning mustaqilligi uchun kurashga da’vat etiladi. Bu tariqat kishilarda halollik, poklik, odamiylik, o‘zgalarga yaxshilik qilish kabi fazilatlarni kamol toptiradi. Har xil shahvoniy havaslardan yiroq bo‘lishga chorlaydi.
XIV asrda Buxoroda paydo bo‘lgan navbatdagi tariqatlardan biri NAQSHbandiya hisoblanadi. Xoja Bahouddin “Hayotnoma” va “Dalil al-oshiqin” nomli asarlar yozib, o‘z tariqatini yaratadi. NAQSHbandiya tariqati Movarounnahr, Xuroson va Xorazmda keng tarqaladi. NAQSHbandiya tariqati insonlarni halol va pok bo‘lishga, o‘z mehnati bilan kun kechirishga, muhtojlarga xayr-ehson berishga, sofdil va kamtar bo‘lishga chaqiradi. Uning “Dil bayor-u dast bakor” (“ko‘ngil Allohda bo‘lsin-u, qo‘1 ish bilan band bo‘lsin”) degan hikmati NAQSHbandiya tariqatining hayotiy mohiyatini ifodalaydi. tarkidunyochilikni rad etib, mehnasevarlik, odillik va bilimdonlikni targ‘ib etadi.
Islom dinida hijriy 3-asrga kelib, so‘fiylar va tasavvuf talimotlari va tariqatchilar paydo bo‘ldi. Hozirgi kunda ham bor. Uning ahllari o‘zlarini haqiqiy Islomdagi eng to‘g‘ri yo‘ldagilar deb hisoblaydi. Agar tasavvufni taqvodorolik yo‘li desak, u Islomning o‘zginasi bo‘ladi. Ammo Quroni karim, hadisi shariflarda faqat degan ibora mavjud, tasavvuf emas.
|
| |
A) Elektrik yükü;  

B) - ##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
90/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
86
87
88
89
90
91
92
93
...
246
A)
Elektrik yükü;
B)
Potensial;
C)
Enerji;
D)
Cərəyan şiddəti;
E)
Müqavimət;
12. Dövrənin 1 - 2 hissəsində kənar və elektrostatik sahə qüvvələrinin yaradığı gərginlik necə yazilir?
A)
B)
;
;
C)
;
Download
1,9 Mb.
1
...
86
87
88
89
90
91
92
93
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
BOSH KASALXONA ISHINI VA JOYLASHISHINI

317
Qabul-saralash bo’limi quyidagi ishni tashkil etadi: zararlanganlarni olib kelgan
transportni kutib olish, ularni saralash, kechiktirilmaydigan yordamga muhtoj
zararlanganlarni transportdan tushirish, qolgan zararlanganlarni o’zining ma’muriy
tumanidagi
kasalxonalarga
ko’chirish,
yuqumli
bemorlarni
va
ruhiy
shikastlanganlarni aniqlash va chetlatish. Saralash maydonida zararlanganlar
mo’ljallanishiga qarab taqsimlanadilar. Saralash maydoni bosh kasalxonaga kelgan
ko’p sonli zararlanganlarni sig’dirishga qodir bo’lishi kerak. Saralashni saralovchi
brigada amalga oshiradi. Saralovchi brigada tarkibida shifokor-jarroh, hamshira
ro’yxatchi, dozimetrist va sanitarlar bor. Saralovchi brigada zararlanganlarni
harakter iga qarab quyidagi guruhlarga bo’ladi:
hayot ko’rsatkichiga asosan kechiktirilmaydigan tibbiy yordamga muhtoj
zararlanganlar (shu jumladan transport ta’sirini ko’tara olmaydigan zararlanganlar);
kasalxonada oxirigacha davolanuvchi og’ir ixtisosli zararlanganlar (ko’kragi,
oyog’i jarohatlanganlar v. b);
yuqumli bemorlar yoki yuqumli kasallikka ehtimolli, va ruhiy-asabiy
buzilganlar (kerakli chetlatish yoki kasalxonaga yuboriladi).
shu qishloq tumanidagi IK va KIK (ko’p ixtisosli kasalxona)ga
ko’chiriladigan transport ta’sirini ko’tara oladigan zararlanganlar, statsionar (yotib)
davolanishga muhtoj bo’lmagan yyengil zararlanganlar;
bosh kasalxonada qoladigan zararlanganlar qabul bo’limidan o’tishadi.
Oldindan o’tkaziladigan ko’chirish-

141
Cheklangan ko’chirishlar -
Favqulotda vaziyat manbai shikastlovchi
omillarning ehtimol bo’lgan ta’sir hududi shahar, kichik tuman yoki qishloq
aholisining yashash joyi chegarasi ichidan chiqmay, ko’chiriladigan aholi soni bir
necha ming kishidan oshmagan taqdirda o’tkaziladi. Bunday holda aholi yashash
joylariga yoki shaharning shikastlanmagan tumanlariga (Favqulotda vaziyat
manbaning shikastlovchi omillari ta’sir hududidan tashqarida) joylashtiriladi.
Mahalliy ko’chirishlar
- o’rtacha kattalikdagi shaharlar, yirik shaharlarning
alohida tumanlari, qishloq tumanlari
Favqulotda vaziyat hududiga tushib qolgan
hollarda o’tkaziladi. Bunda ko’chiriladigan aholi soni bir necha mingdan o’nlab
ming kishigacha etishi mumkin bo’lib, ular odatda, tumanlar
Favqulotda vaziyat
hududi bilan yondosh xavfsiz joylarga joylashtiriladi.
Qabul bo’limining vazifasi

318
Zararlanganlarni qabul qilish, ko’rikdan o’tkazish va saralash. Saralash zudlik
va ehtiyotlik bilan olib borilishi kerak. Kasallik tarixining passport qismini to’ldirish
uchun malakali, bilimli xodim belgilanishi kerak. Kasallik tarixiga birlamchi tibbiy
varaqcha(kartochka) qo’yiladi.
Bosh kasalxonaning asosiy bo’limlari:
kechiktirilmaydigan yordam bo’limi;
opyer atsiya-bog’ov bloki bilan ixtisoslashgan palatali davolash bo’limi;
karaxtlikka (shoka) qarshi bo’lim;
anayerob va to’g’riq bo’limlari.
Bosh kasalxonada o’rinlar hajmining kamida 10% karaxtlikka qarshi
bo’limga ajratiladi. Bu bo’limda mavjud:
Zararlanganlarga to’la tinch sharoit; og’riqni qoldiruvchi dorilar yuborish;
palatalarida doimiy harakat (24-25 S) va qo’shimcha isitish vositalari (paxtali
ko’rpa, grelka isitgich va boshqalar);
- qon va qon o’rnini bosuvchi eritma yuborish uchun yetarlicha sistema va
boshqalar.
Anayerob bo’limi bog’lovchi vositalarga, asboblarga va boshqa ta’minotga
ega. Tug’ruq bo’limi homiladorni qabul qilish, tug’ishni amalga oshirish va keyin
kuzatish uchun tayyorlanadi. Bo’lim kerakli xodimlarlar va vositalar bilan
ta’minlanadi.
Har qaysi ma’muriy viloyatda, tumanda ko’p ixtisosli kasalxona (KIK) va
ixtisoslashgan kasalxona (IK) joylashadi, bular orasida travmatologik, terapevtik,
ruhiy-nevrologik, yuqumli va boshqa kasalxonalar bo’lishi mumkin. Ixtisoslashgan
kasalxonalar 200-300 o’ringa mo’ljallangan.
KO’P IXTISOSLI KASALXONA(KIK) ISHINI VA JOYLASHISHINI
Kasalxona bazasi boshqarmasining vazifalari

316
Kasalxona bazasini yoyishni tashqi llashtirish. Kasalxona bazasi tibbiyot
muassasalarini joylashtirishni rejalashtirishda fuqaro muhofazasi tibbiy xizmati
kasalxonalari qayyer da joylanishi, uning sig’imi, qaysi binolarda, sog’liqni
saqlashning qaysi kuch va vositalari hisobida, qayyer dan qo’shimcha mollar
ajratilishi aniqlanadi. Kasalxona bazasi davolash muassasalari joylanishi ustidan
nazoratni va yordam ko’rsatishni fuqaro muhofazasi tibbiy xizmati shtati va
kasalxona bazasi olib borishadi. Kasalxona bazasi rahbari davolash
muassasalarining joylanishini, ajratilgan binolar bo’shatilishini, ajratilgan mollar
olinishini, davolash muassasalari joylanish vaqtini, mo’ljallangan xodimlar bilan
to’ldirilganligini nazorat qiladi va viloyat fuqaro muhofazasi tibbiy xizmati
boshlig’iga hisobot ber ib boradi.
Kasalxona bazasi boshqarmasi davolash muassasalarini joylashtirishda
qishloqdagi, hamda yirik shahardan ko’chirilib keltirilgan davolash profilaktik
muassasalarning kuch va vositalarini jalb etadi. Joylashtirishda qo’shimcha binolar
kerak bo’lsa: jamoa binolari, dastavval, sanatoriya, dam olish xonalari, pansionat
sayyohlar bazasi va boshqa muassasalardan foydalaniladi.
Davolash muassasalarida bemorga qarash uchun sanitar drujinachilar, sanitar
tayyorgarlikdan o’tgan aholi, qizlar jalb qilinadi.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 86

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
86/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
82
83
84
85
86
87
88
89
...
246
4 -
5 -
A)
1, 5
B)
1, 2
C)
3, 4
D)
1, 3
E)
2 , 3
9. Naqillərin xüsusi müqavimətinin temperatur asılılığının riyazi ifadəsi necədir?
1 -
Download
1,9 Mb.
1
...
82
83
84
85
86
87
88
89
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
THE BLACK STONE – ( - Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари

|
Мавзу: Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолари
|
bet | 108/139 | Sana | 29.01.2024 | Hajmi | 1,89 Mb. | | #148083 |
Bog'liq Мавзу Фалсафа фанининг предмети, ма=сади, вазифалари ва муаммолTHE BLACK STONE – (arabian al-Hajar al-asvad) – the stone which musulman’s pligrimages.It consist of several pieces which combining with silver wreath. It is placed on the wall of Kaba’s by out.Muslim pligrimages kiss or armed black stone. Black stone one of secred thing in Islam.In Sharia umra or haj pligrimage people should kiss or touch it with hand and then kiss their hands,this is called sunnat.
QUR’ОN – (аrаb. – o’qimоq, qirоаt qilmоq; jаmlаsh) – Аllоh tаrаfidаn 23 yilgа yaqin muddаt mоbаynidа Muhаmmаd а.s. gа оyatmа-оyat, surа-surа tаrzidа nоzil qilingаn ilоhiy kitоbdir. Bu kitоb islоm dinining muqаddаs mаnbаi hisоblаnаdi. Islоm ilоhiyot mаktаblаridаn biri аhl аs-sunnа vа-l-jаmоа tа’limоtigа ko’rа, qur’оn Аllоh tаоlоning so’zi vа uning аzаliy ilmi bo’lib, Muhаmmаd а.s. gа vаhy оrqаli nоzil bo’lgаn. Qur’оn o’zidаn оldin nоzil bo’lgаn bаrchа ilоhiy kitоblаrning mа’nо, hikmаt vа аhkоmlаrini o’zidа jаmlаgаnigа ishоrаt bоrdir. Qur’оn 114 tа surаdаn ibоrаt. Surа Qur’оndаn bir bo’lаk bo’lib, eng kаmi uchtа yoki undаn оrtiq оyatlаrni o’z ichigа оlаdi. Оyatlаr sоni esа Qur’оn mаtnlаrini tаqsimlаshning turli yo’llаrigа ko’rа, 6204 tа, 6232 tа, hаttо 6666 tаgаchа bеlgilаngаn.
KURAN – (arabian – to read,to recide,to gather) – godly book which it issid to Muhammad s.a.v. by sura and oyat in 23 years by God. This book I sacred source of religious of Islam.One of godly Islam schools ,which ahl as-sunna va-l-jamoa, show that Kuran is god’s word and his enviriable sciene, it is said to Muhammad a.s. by vahy. It consist of 114 sua.Sura is a piece of Kura,include three or more oyats.It is project dividing Kuran , it consist of from 6204,6232 to6666.
G’ОYAVIY BO’SHLIQ - dеb, eski хukmrоn mаfkurа hаlоkаtgа uchrаb, u bilаn bоg’liq tushunchаlаrning qаdrsizlаnishi, bugungi hаyot, o’tmish vа kеlаjаkkа dаhldоr qаdriyatlаr, tushunchа vа tаsаvvurlаrni to’liq аnglаb еtmаsligi оqibаtidа оdаmlаrning qаlbi vа оngidа vujudgа kеlаdigаn bo’shliqqа аytilаdi.
IDEOLOGIC EMPTINESS – the old ruling ideology crash,devaluation of the concepts associated with it,today’s life ,past and future traditions,concept and the hearts and minds of the people from the space.
|
| |
Ko’chirish hay’atining vazifasi

148
yordamida qanchalik tez jo’natilishini hisobga olib belgilanadi. Ko’chiriladigan
aholining yig’ilish joylarini joylashtirish uchun har xil jamoat binolari va
inshootlaridan foydalaniladi. Ko’chiriladigan aholining yig’ilish joylarida yoki
ularga bevosita yaqin joylarda aholini muhofaza qilish uchun mavjud muhofaza
inshootlari (pana joylar, yyer to’lalar va boshqa xandaklar) tayyorlab qo’yilib, eng
oddiy yashirinish joylari jihozlanadi.
Ko’chiriladiganlarning yig’ilish joylari transportga chiqadigan bekatning va
piyoda tartibdagi ko’chiriluvchilar yo’llarining har biri yaqinida sutkasiga 5-6 ta
poyezd jo’natishni yoki soatiga ikkita (har biri 500 kishidan ) piyodalar tarkibini
butlash va tayyorlashni ta’minlaydigan qilib tashqi l etiladi.
Ko’chiriladigan aholining yig’ilish joylari bir vaqtda baravariga kamida bitta
poyezdga (kemaga) odamlar chiqishini yoki baravariga bir guruh odam yig’ilishini
ta’minlaydigan bo’lishi kerak.
Har qaysi ko’chiriladigan aholining yig’ilish joylariga tartib raqami ber iladi.
Unga iqtisodiyot obyektlari, turar joydan foydalanish tashqi lotlari, shuningdek,
aholini transportda olib chiqish va piyoda ko’chiriladiganlarning yo’llari, tashqi l
etiladigan transportga chiqish joylari biriktirilib qo’yiladi.
Ko’chiriladiganlarning yig’ilish joylarining shahar, tuman, obyekt ko’chirish
hay’atlari bilan transportga chiqish joylari va transport tashqi lotlarining to’g’ridan-
to’g’ri aloqasi ta’minlangan bo’lishi kerak. Ko’chiriladigan aholining yig’ilish
joylari ishini ta’minlash uchun ko’chiriladigan aholining yig’ilish joylari yo’lga
qo’yiladigan hududiy ijroiya idoralari, tashqi lotlari va muassasalari hodimlari
hisobidan ishchi apparati tayinlanadi.
Ta’minotni boshqarish - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

151
tarmoqning boshqa stansiyalari tarmoqni boshqarish uchun zarur
bo‘ladigan ma’lumotlarni ko‘rishi mumkin. Ulanishni nazorat qilish
uchun har bir ulanish nuqtasiga ESSID (yoki WLAN Service Area ID)
joylashtiriladi, uni bilmasdan mobil stansiya
ulanish nuqtasiga ulana
olmaydi. Ulanish nuqtasi qo‘shimcha ravishda ulanishni nazorat qilish
ro‘yxati (Access Control List, ACL) deyiladigan ruxsat etiladigan
MAS manzillar ro‘yxatini
saqlaydi, bu bilan faqat MAS manzillari
ro‘yxatda bo‘lgan mijozlarga ruxsat etadi.
Ma’lumotlarni shifrlash uchun standart 40-bitli ajratiladigan
kalitli RC4 algoritmidan foydalaniladigan
shifrlash imkoniyatini
beradi. Bundan keyin stansiya ulanish nuqtasiga ulanishi bilan barcha
uzatiladigan ma’lumotlar bu kalitdan foydalanish bilan shifrlanishi
mumkin. Shifrlash ishlatilganidan ulanish nuqtasi unga ulanishga
urinayotgan istalgan stansiyaga shifrlangan paketni jo‘natadi.
Mijoz
o‘zini autentifikatsiyalash va tarmoqqa ulanishni olishi uchun to‘g‘ri
javobni shifrlash uchun o‘z kalitini ishlatishi kerak. Ikkinchi darajadan
yuqori 802.11b tarmoqlari boshqa 802 tarmoqlari kabi ulanishni
nazorat qilish va shifrlash uchun o‘sha standartlarni (masalan, IPSec)
ishlatadi.
Tamom bo'lgan jinoyatlar tushunchasi

|
Tamom bo'lgan jinoyatlar tushunchasiBog'liq 67. Жиноят хукуки умумий кисм
10.5. Tamom bo'lgan jinoyatlar tushunchasi
Jinoyatni tamom bo'lgan, deb topish uchun, Jinoyat kodeksining «Maxsus» qismi tegishli moddasida nazarda
tutilgan aniq bir jinoyatning barcha belgilari (obyekt, obyektiv tomon, subyekt, subyektiv tomon) sodir etilgan bo'lishi
lozim. Moddaning dispozitsiyasida ko'rsatilgan obyektiv tomonning barcha belgilari va subyektiv tomon (qasd yoki
ehtiyotsizlik) to'liq mavjud bo'l-ganda jinoyat tamom bo'lgan, deb topiladi.
Jinoyatning tamom bo'lgan vaqtini aniqlash uchun har bir holatda uning tugallangan vaqtini bilish lozim. Bu
jinoyat qonunida belgilangan aniq bir jinoyat tarkibiga bog'liq bo'ladi. Moddiy tarkibli jinoyatlarda Jinoyat kodeksining
«Maxsus» qismi moddasida ko'rsatilgan oqibat kelib chiqqan bo'lishi lozim. Ba'zi bir jinoyatlarda uning tamom bo'lgan
vaqtini aniqlash qiyin. Jinoyat belgisini tashkil qiluvchi oqibatning kelib chiqqanligi va aybdorning qasdi ayni shu
oqibatni keltirib chiqarishga qaratilganligi e'tiborga olinadi. Agar qasd qilingan oqibatdan boshqa oqibat kelib chiqqan
bo'lsa (masalan, shaxs qasddan odam o'ldirish maqsadida jinoyat sodir etsa, ammo badanga og'ir shikast yetkazsa).
Bunday holatda jinoyat sodir etishga suiqasd bo'ladi.
Formal tarkibli jinoyatlar uchun esa, jinoiy oqibat yuz bergan yoki yuz bermaganligidan qat'iy nazar, Jinoyat
kodeksining «Maxsus» qismi moddasida nazarda tutilgan, ijtimoiy xavfii qilmish sodir etilishi bilan jinoyat tamom
bo'lgan hisoblanadi. Masalan, haqorat qilish jinoyatida shaxsning sha'ni, qadr-qimmatini kamsituvchi harakatlar sodir
etilgan vaqtdan boshlab, jinoyat tamom bo'lgan hisoblanadi.
Ba'zi jinoyatlarda oqibatning yuz berishi bilan emas, balki shunday oqibatning yuz berish xavfi ostida qoldirish
bilan jinoyat tamom bo'lgan hisoblanadi. Masalan tanosil yoki OITS kasalligini tarqatish jinoyatida, bila turib boshqa
shaxsni tanosil kasalligini yuqtirish xavfi ostida qoldirilgan vaqtdan boshlab jinoyat tamom bo'lgan hisoblanadi (Jinoyat
kodeksining 113-moddasi, 1-qismi).
Ba'zan qilmishning ijtimoiy xavfliligi yuqoriligiga qarab, jinoiy guruhni tashkil etish bilan bog'liq bo'lsa, jinoyat
xuddi shu narsa tashkil etilgan vaqtdan boshlab tamom bo'lgan hisoblanadi. Masalan, jinoiy uyushma tashkil etish
(Jinoyat kodeksining 242-mod-dasi). Bu qilmish jinoiy uyushma yoki uning bo'linmalarini tuzish yoki unga rahbarlik
qilish, shuningdek, uning mavjud bo'lishi va ishlab turishiga qaratilgan faoliyatni amalga oshirish bilan tamom bo'lgan
hisoblanadi. Jinoyat huquqida bunday jinoyatlar kesik tarkibli jinoyat, deb yuritiladi.
|
| |
-GSYT 
Ma’lumotlarni to’plash - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

144
kesishmalari nuqtalari bo‘yicha o‘z koordinatalarini aniqlaydi. Vaqt
bo‘yicha kechikish qiymati sun’iy yo‘ldoshlar nurlantiradigan va
qabul qilish qurilmalari generatsiyalaydigan
signallar kodlarini
ularning mos kelishigacha vaqt bo‘yicha surilishi usuli orqali
taqqoslash bilan aniqlanadi. Vaqt bo‘yicha surilish qabullagichning
soati bo‘yicha aniqlanadi. Kenglik, uzunlik,
balandlik va xatoliklarni
bo‘lmasligini topish uchun vaqt bo‘yicha surilishni aniqlashda
foydalanuvchining qabullagichi to‘rtta sun’iy yo‘ldoshlarni ko‘rishi va
ulardan navigatsion signallarni qabul qilishi kerak.
Tezlik foydalanuvchining harakatlanishi keltirib chiqaradigan
sun’iy yo‘ldosh signali tashuvchi chastotasining
dopler surilishi
bo‘yicha aniqlanadi. Dopler surilishi sun’iy yo‘ldoshdan qabul
qilinadigan va qabullagich generatsiyalaydigan signallar chastotalarini
taqqoslashda aniqlanadi.
Navigatsion signallar L-diapazonning (L-band, 390 dan
1550 MGsgacha radiochastotalar polosasi) ikkita 1575,42 MGs (L1)
va 1227,6 MGs (L2) chastotalarida nurlantiriladi. L2 chastotada
yuqori aniq ma’lumotlarli P(Y)
harbiy kodli va imitatsion
halaqitlardan himoyalangan signallar nurlantiriladi. L1 chastotada
P(Y) harbiy kodli va ko‘pincha C/A deyiladigan umumiy
foydalanishdagi fuqaro kodli signallar nurlantiriladi. L1 va L2
chastotalardagi
signallarni
taqqoslash
ionosfera
orqali
radioto‘lqinlarning
o‘tishida
vujudga
keladigan
qo‘shimcha
kechikishni
hisoblashga imkon beradi, bu navigatsion ma’lumotlarni
o‘lchashning
aniqligini
sezilarli
oshiradi.
Avtomobilning
koordinatalari 2 dan 5 metrlargacha aniqlikda aniqlanadi.
1994 yilning 28 martida GPS tizimi 6 ta orbital tekisliklardagi
24 ta KAlardagi shtatdagi konfiguratsiyada ishlay boshladi. ESY
korpusining o‘lchamlari 1.52 m 1.93 m 1.91 mni, quyosh
batareyalarining qadami 19.3 mni, maydoni 13.4 m.
kvni tashkil
etadi. Bort elektr ta’minoti tizimining quvvati ishlatilishi muddati
tugashida 1136 Vtni tashkil etadi. Apparatning ishga tushirilishidagi
og‘irligi 2032 kg ga, ishchi orbitadagi og‘irligi 1075
kg ga teng
bo‘ladi.
24 ta ESYlardan tashkil topgan GLONASS guruhi orbitaga
chiqarilgan va fuqaro kodi uchun 50 metrdan ortiq bo‘lmagan xatolikli
koordinatalarni aniqlashga imkon beradi.
ish rejimlari - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

150
qatnashishi mumkin. IEEE 802.11 standarti tarmoq ikkita "Ad-hoc"
va mijoz/server(yoki infratuzilma rejimi – infrastructure mode) ishlash
rejimlarini aniqlaydi.
Infraqizil diapazondgia (IR) uzatish usullari.
Bu usulning
802.11
standartida
ishlatilishi
IQ
uzatkichdan
signalni
yo‘naltirilmagan nurlantirishga (diffuse IR) asoslangan. Nurlantirgich
va qabullagichning mos yo‘naltirilishini talab qiladigan yo‘naltirilgan
uzatish o‘rniga uzatiladigan IQ signal shipga nurlantiriladi.
Keyin
signalni qaytish va uni qabul qilish bo‘lib o‘tadi. Bunda usul
yo‘naltirilgan nurlantirgichlarga qaraganda juda ravshan afzalliklarga
ega, lekin sezilarli kamchiliklari ham mavjud, IQ nurlanishni berilgan
to‘lqin diapzaonida (850 – 950 nm) qaytaradigan
ship talab qilinadi,
butun tizimning ishlash radiusi 10 metrlar ilan cheklangan. Bundan
tashqari IQ nurlanishlar ob-havo sharoitlariga sezgir,
shuning uchun
usulni faqat binolarning ichida qo‘llash tavsiya etiladi.
Ikkita 1 va 2 Mbps ma’lumotlarni uzatish tezliklari qo‘llanadi. 1
Mbps tezlikda ma’lumotlar oqimi kvartetlarga bo‘linadi, ulardan har
biri keyin modulyatsiyalash vaqtida bitta 16-talik impulslarga
kodlanadi. 2 Mbps tezlikda modulyatsiyalash
usuli birmuncha
farqlanadi, ma’lumolar oqimi bitli juftliklarga bo‘linadi, ulardan har
biri bitta to‘rttalik impulslarga modulyatsiyalanadi. Uzatiladigan
signalning maksimal quvvati 2 Vtni tashkil etadi.
Jinoyat ishtirokchilarining turlari

67
Bajaruvchi quyidagi turlarga bo'linadi:
1) bevosita jinoyatni sodir etgan, ya'ni obyektiv tomonini bajargan shaxs;
2) boshqa shaxslar bilan birgalikda jinoyatni sodir etishda ishtirok etgan shaxs (birgalikda bajaruvchi);
3) kodeksga muvofiq javobgarlikka tortilishi mumkin bo'lmagan shaxslardan yoki boshqa vositalardan foydalanib,
jinoyat sodir etgan shaxs.
Dastlabki ikki holatda jinoyat ishtirokchisi hisoblangan bajaruvchi ko'rsatib o'tilgan. Uchinchi holat esa,
jinoyatda ishtirokchilikni ifodalamaydi, balki jinoyat vositasi orqali individual tartibda sodir etish hisoblanadi. Ba'zi
hollarda jinoyatning obyektiv tomonini bir nechta jinoyatchilar birgalikda bajaradi, ulaming barchasi bajaruvchi
hisoblanadi.
Jinoyat bajaruvchisi aqli raso va qonunda belgilangan yoshga to'lgan bo'lishi kerak. Ayrim holda shaxsning o'zi
jinoyatni bevosita sodir qilmasdan jinoyatning subyekti bo'la olmaydigan shaxsdan foydalanadi (masalan, o'g'rilik
jinoyatini sodir qilishda shaxs 14 yoshga to'lmagan yoki aqli noraso shaxsdan foydalanadi). Bunda jinoyatchi ham
subyekt yoshiga yetmaganning qilmishi uchun hamda voyaga yetmaganni jinoyatga jalb qilganligi uchun javobgarlikka
tortiladi. Ba'zi hollarda jinoyatchi maxsus o'rgatilgan hayvonlardan foydalanadi va hayvon yetkazgan zarar uchun
jinoyatchi javobgar bo'ladi.
Alohida hollarda bajaruvchining harakatini aniqlash uchun Jinoyat kodeksining «Maxsus» qismi moddasi
dispozitsiyasida ko'rsatilgan belgilarning bir qismi bo'lishi o'zi yetarli hisoblanadi. Masalan, nomusga tegish jinoyati bir
guruh shaxslar tomonidan sodir etilsa, ulardan biri zo'rlik ishlatgan, lekin shaxsan o'zi nomusga tekkan yoki nomusga
tegmaganligidan qat'iy nazar, bajaruvchi bo'lib hisoblanadi.
Bajaruvchi tomonidan sodir etilgan qilmish subyektiv tomon-dan to'g'ri yoki egri qasddan sodir etilishi mumkin.
Qonunga ko'ra, ishtirokchilikda sodir etilgan qilmish qasddan amalga oshirilib, ehtiyotsizlikni istisno etadi.
Ishtirokchilarning qasdi o'z qilmishning ijtimoiy xavfliligini anglash va bajaruvchining harakatini o'z ichiga olishi
kerak.
Jinoyatning tashkilotchisi jinoyat ishtirokchilaridan biridir. Jinoyatga tayyorgarlik ko'rilishiga yoki jinoyat sodir
etilishiga rahbarlik kilgan shaxs tashkilotchi, deb topiladi (28-moddaning 3-qismi), ya'ni tashkilotchi:
1) jinoyatga tayyorgarlik ko'rilishiga yoki
2) jinoyat sodir etilishiga rahbarlik qiladi.
Har ikki holatda ham u «tashkilotchi» so'zi ma'nosidan kelib chiquvchi jinoyatga tayyorgarlikni amalga
oshiradi. Jinoyat sodir etish «g'oya»si va undan so'nggi harakatlarni rejalashtirish, tashkil qilish unga tegishlidir.
Shu o'rinda jinoyat sodir etish haqidagi fikrning yuzaga kelishi faqatgina tashkilotchining o'zigagina tegishli
emasligini takidlab o'tish lozim. Ba'zi hollarda birgalikdagi bajaruvchilardan birida ham bunday fikr paydo bo'lishi
mumkin. Sud amaliyotida birgalikda bajaruvchilardan birida bunday fikrning paydo bo'lishi uchrab turadi. Masalan,
gurah bo'lib bezorilik qilish, nomusga tegish jinoyatlarini sodir etishda. Tashkilotchi ko'pincha jinoyat sodir qilishda
bevosita qatnashmaganligi sababli uni ushlash, isbotlash va javobgarlikka tortish qiyinlashadi.
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish hamda

|
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish hamdaBog'liq 67. Жиноят хукуки умумий кисм
10.6. Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish hamda
jinoyat sodir etishdan chin ko'ngildan
pushaymon bo'lish orasidagi farq
Jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytishni chin ko'ngildan pushaymon bo'lish, ya'ni shaxsni o'z aybiga iqror
bo'lib, jinoyatni fosh etishga yordamlashgan faol xatti-harakatidan farqlay olish lozim:
•
birinchidan,
bu ikki tushuncha bir-biridan yuridik tabiatiga ko'ra farq qiladi. Ya'ni, jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy
qaytishda jinoyatning ijtimoiy xavfiilik, huquqqa xiloflilik va jazoga sazovorlik belgilari mavjud emasligi sababli jinoiy
javobgarlikni istisno qiluvchi holatlardan biri hisoblanadi.
Chin ko'ngildan pushaymon bo'lish esa, jinoyatning barcha belgilariga ega bo'lib, quyidagilarda namoyon
bo'ladi:
a) jazoni yengillashtiruvchi holat (Jinoyat kodeksining 55-mod-dasi, 1-qismi);
b) shaxsni jinoiy javobgarlikdan ozod qilish uchun asos (Jinoyat kodeksining 66-moddasi);
d) shaxsni jinoiy jazodan ozod qilish uchun asos (Jinoyat kodeksining 71-moddasi).
•
Ikkinchidan,
ixtiyoriy qaytish jinoyat tamom bo'lgunga qadar amalga oshirilishi mumkin, chin ko'ngildan pushaymon
bo'lish esa, jinoyat sodir etilganidan keying! xulq-atvor hisoblanadi.
•
Uchinchidan,
jinoyat sodir etishdan ixtiyoriy qaytish ham passiv, ham aktiv shaklda sodir etilishi mumkin. Chin
ko'ngildan pushaymon bo'lish esa, faqat aktiv harakat orqali sodir etiladi.
NAZORAT SAVOLLARI
1. Jinoyat huquqida dastlabki jinoiy faoliyat deganda nimani tushunasiz?
2. Jinoyat bosqichlari nima?
3. Qanday jinoyatlarda jinoyat bosqichlari bo'lmaydi?
4. Jinoyatga tayyorgarlik ko'rish, deb nimaga aytiladi?
5. Jinoyatga suiqasd qilish, deb nimaga aytiladi?
6. Jinoyatga suiqasdning turlari?
7. Jinoyatga suiqasd qilish bilan tamom bo'lgan jinoyatlarni kvalifikatsiya qilishdagi o'ziga xos xususiyatlarni
|
| |
NAZORAT SAVOLIARI - O'zbekiston respublikasi oliy va o'rta maxsus ta'lim vazirligi o'rta maxsus kasb-hunar ta'limi markazi

112
Jinoyat qonunida qanday ijtimoiy xavfli, huquqqa xilof va aybli qilmishlarning jinoyat ekanligi aniqlanib,
ularning yana bir asosiy belgi sifatida jazoga sazovorligi ko'rsatilgan. Jinoyat qonunida jinoyat uchun jazo
belgilanmaganida, qonun jamiyat, davlat va uning fuqarolari uchun zararli bo'lgan xatti-harakatlarning oddiy sanog'idan
iborat bo'lib qolardi, xolos.
Jazoning ijtimoiy-siyosiy mohiyati davlatning jinoyatchilikka qarshi kurash siyosatiga, mazkur siyosat esa
jamiyatdagi huquqiy mafkura, siyosiy, iqtisodiy, madaniy, axloqiy va boshqa nufuzli qarashlarga va tasawurlarga
bog'liqdir.
Jinoiy javobgarlikni amalga oshirishning keng tarqalgan shakli sifatida jazoni qonunda belgilanganidek tahlil
etish jazoning alomatlari va mohiyatini nazariy tushunish maqsadga muvofiqlik doirasida vujudga keladi, deb xulosa
qilish imkonini beradi. Turli huquqiy tizimlarda jazoning nima ekanligi to'g'risidagi masalaga ikki nuqtayi-nazardan
yondashiladi. Jazoni sodir etilgan jinoyat uchun qasos, o'ch olish, deb sharhlaydigan huquqiy tizimlar
qasoskorlik
nazariyasiga
asoslanadi. Jazoni jinoyatning oldini olish, to'xtatib qolish omili, deb tushuntiradigan huquq maktablari
esa,
maqsadga muvofiqlik nazariyasiga
asoslanadilar. O'zbekiston Respublikasi Jinoyat qonunida jazoning mohiyatiga
jinoyatchilikka qarshi kurash vositalaridan, lekin bosh vosita, deb emas, balki yordamchi vosita, deb yondashuvida
namoyon bo'ladi. Bu qoida Jinoyat kodeksining 2-moddasida mustahkamlangan.
Birinchidan,
jazo jinoyat qonunida belgilangan davlatning majburlov chorasidir. Jinoyat qonunining yagona
manbayi O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi bo'lganligi bois jinoiy jazodek majburlov chorasi Jinoyat kodeksida
boshqa biron-bir hujjatda belgilanmasligi lozim.
Ikkinchidan,
jazo ommaga ta'sir etish xususiyatiga ega bo'lgan choradir. Jazo davlatning shaxs, jamiyat va
davlat huquq va manfaatlarini himoya qilish uchun qabul qilgan qonunida belgilangan taqiqlarni buzish, yo'1-
yo'riqlarini bajarmaslikdan iborat muayyan shaxsning jinoiy xulq-atvoriga qarshi qaratilgan majburiy javob chorasidir.
Davlatning normal faoliyatini ta'minlaydigan mazkur qonun-ning asosiy ijtimoiy vazifasi butun jamiyat uchun
eng muhim va qimmatli bo'lgan ijtimoiy munosabatlarni muhofaza qilishdan iboratdir. Shu bois jinoyat sodir etishda
aybdor shaxslarga nisbatan davlat tomonidan qo'llaniladigan jazo jamiyatimiz a'zolari bo'lgan barcha fuqarolarning
manfaatlarini ko'zlab amalga oshiriladi.
Sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya - Texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi

143
signallarni qabul qilishni amalga oshiradi. YSYdan beriladigan sun’iy
yo‘ldosh tomonidan nurlantiriladigan signal haqidagi, shuningdek
YSYning
harakatlanishi
orbital
parametrlari
haqidagi
kodli
ma’lumotlar bo‘yicha KSAS
EHMda qo‘yilgan algoritmlar bo‘yicha
harakatdagi ob’ektning
geografik koordinatalari, harakatlanish tezligi
va yo‘nalishi aniqlanadi.
3.8- rasm. Joyni radioaniqlash tizimini qurilish sxemasi
Harakatdagi ob’ektning koordinatalari va tezligi haqidagi
ma’lumotlar iste’molchiga vizual shaklda tabloda berilishi va o‘lchash
vaqti qayd etiladigan xotirada saqlanishi mumkin.
NAVSTAR (NAV igation System using Timing And Ranging)
yoki GPS (Global Positioning System) global sun’iy yo‘ldoshli
radionavigatsion
tizim kosmosda, havoda, yerda va suvda
harakatlanayotgan obyektlarning yuqori aniqli navigatsion-vaqt
ta’minoti uchun yaratilgan.
Uning tarkibiga navigatsion sun’iy yo‘ldoshlar,
yer usti
boshqarish
kompleksi
va
iste’molchilar
(foydalanuvchilar)
apparaturalari kiradi. Tizimda qo‘llaniladigan tamoyil shundan
iboratki, iste’molchilarda o‘rnatilgan maxsus qabullagichlar bir necha
sun’iy yo‘ldoshlargacha masofani o‘lchaydi va bir xil olisdagi sirtlar
-GSYT 
Ma’lumotlarni to’plash - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r....

144
kesishmalari nuqtalari bo‘yicha o‘z koordinatalarini aniqlaydi. Vaqt
bo‘yicha kechikish qiymati sun’iy yo‘ldoshlar nurlantiradigan va
qabul qilish qurilmalari generatsiyalaydigan
signallar kodlarini
ularning mos kelishigacha vaqt bo‘yicha surilishi usuli orqali
taqqoslash bilan aniqlanadi. Vaqt bo‘yicha surilish qabullagichning
soati bo‘yicha aniqlanadi. Kenglik, uzunlik,
balandlik va xatoliklarni
bo‘lmasligini topish uchun vaqt bo‘yicha surilishni aniqlashda
foydalanuvchining qabullagichi to‘rtta sun’iy yo‘ldoshlarni ko‘rishi va
ulardan navigatsion signallarni qabul qilishi kerak.
Tezlik foydalanuvchining harakatlanishi keltirib chiqaradigan
sun’iy yo‘ldosh signali tashuvchi chastotasining
dopler surilishi
bo‘yicha aniqlanadi. Dopler surilishi sun’iy yo‘ldoshdan qabul
qilinadigan va qabullagich generatsiyalaydigan signallar chastotalarini
taqqoslashda aniqlanadi.
Navigatsion signallar L-diapazonning (L-band, 390 dan
1550 MGsgacha radiochastotalar polosasi) ikkita 1575,42 MGs (L1)
va 1227,6 MGs (L2) chastotalarida nurlantiriladi. L2 chastotada
yuqori aniq ma’lumotlarli P(Y)
harbiy kodli va imitatsion
halaqitlardan himoyalangan signallar nurlantiriladi. L1 chastotada
P(Y) harbiy kodli va ko‘pincha C/A deyiladigan umumiy
foydalanishdagi fuqaro kodli signallar nurlantiriladi. L1 va L2
chastotalardagi
signallarni
taqqoslash
ionosfera
orqali
radioto‘lqinlarning
o‘tishida
vujudga
keladigan
qo‘shimcha
kechikishni
hisoblashga imkon beradi, bu navigatsion ma’lumotlarni
o‘lchashning
aniqligini
sezilarli
oshiradi.
Avtomobilning
koordinatalari 2 dan 5 metrlargacha aniqlikda aniqlanadi.
1994 yilning 28 martida GPS tizimi 6 ta orbital tekisliklardagi
24 ta KAlardagi shtatdagi konfiguratsiyada ishlay boshladi. ESY
korpusining o‘lchamlari 1.52 m 1.93 m 1.91 mni, quyosh
batareyalarining qadami 19.3 mni, maydoni 13.4 m.
kvni tashkil
etadi. Bort elektr ta’minoti tizimining quvvati ishlatilishi muddati
tugashida 1136 Vtni tashkil etadi. Apparatning ishga tushirilishidagi
og‘irligi 2032 kg ga, ishchi orbitadagi og‘irligi 1075
kg ga teng
bo‘ladi.
24 ta ESYlardan tashkil topgan GLONASS guruhi orbitaga
chiqarilgan va fuqaro kodi uchun 50 metrdan ortiq bo‘lmagan xatolikli
koordinatalarni aniqlashga imkon beradi.
O‘rtacha balandlikli orbita - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R....

137
O‘rtacha balandlikli sun’iy yo‘ldoshlar orqali aloqada signalning
yig‘indi kechikishi 130 msdan ortiq bo‘lmagan vaqtni tashkil etadi, bu
ularni radiotelefon aloqasi uchun ishlatishga imkon beradi.
Shunday
qilib,
o‘rtacha balandlikli sun’iy yo‘ldoshlar
geostatsionar sun’iy yo‘ldoshlardan energetik ko‘rsatkichlar bo‘yicha
yutadi, lekin ularga KAni yer stansiyalarining radio ko‘rinish zonasida
bo‘lishi davomiyligi (1,5—2 soat) bo‘yicha yutqazadi.
3.6-rasm. Van-Allen zonalaridagi radiatsiya darajalari: GN –
geografik shimol; MN – magnit shimol; R/Rz – nisbiy masofa, bu
yerda R
yer
= 6371 km (Yer radiusi), R – balandlik
Harakatdagi SYA - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D....

141
tuzilmalarida, tabiiy ofatlar hududlarida va favqulodda vaziyatlarda
aloqani tashkil etish uchun mo‘ljallangan.
HSYAning rivojlanishidagi sifatli sakrash ma’lumotlarni raqamli
uzatish usullarini joriy etilishi bilan va nogeostatsionar orbitalardagi
(past aylanishli va o‘rtacha balandlikli) KAlar asosida sun’iy
yo‘ldoshli tizimlarning birinchi loyihalarini paydo bo‘lishi tufayli
bo‘lib o‘tdi. Bunday sun’iy yo‘ldoshlarning orbitalari Yer sirtiga
yaqin, bu an’anaviy yer usti stansiyalarining o‘rniga kichik hajmli
terminallar (telefon go‘shagi) va uncha katta bo‘lmagan antennalarni
ishlatilishi imkoniyatini beradi.
Hozirgi
vaqtda
dunyoda
past
orbitalardagi
KAlardan
foydalanadigan 30 tadan ortiq milliy va xalqaro (hududiy va global)
loyihalar mavjud. Ulardan eng ma’lumi Globalstar, Iridium, Orbcomm
(AQSH), shuningdek Rossiyaning "Gonets" va "Signal" loyihalaridir.
Sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r....

143
signallarni qabul qilishni amalga oshiradi. YSYdan beriladigan sun’iy
yo‘ldosh tomonidan nurlantiriladigan signal haqidagi, shuningdek
YSYning
harakatlanishi
orbital
parametrlari
haqidagi
kodli
ma’lumotlar bo‘yicha KSAS
EHMda qo‘yilgan algoritmlar bo‘yicha
harakatdagi ob’ektning geografik koordinatalari, harakatlanish tezligi
va yo‘nalishi aniqlanadi.
3.8- rasm. Joyni radioaniqlash tizimini qurilish sxemasi
Harakatdagi ob’ektning koordinatalari va tezligi haqidagi
ma’lumotlar iste’molchiga vizual shaklda tabloda berilishi va o‘lchash
vaqti qayd etiladigan xotirada saqlanishi mumkin.
NAVSTAR (NAV igation System using Timing And Ranging)
yoki GPS (Global Positioning System) global sun’iy yo‘ldoshli
radionavigatsion tizim kosmosda, havoda, yerda va suvda
harakatlanayotgan obyektlarning yuqori aniqli navigatsion-vaqt
ta’minoti uchun yaratilgan.
Uning tarkibiga navigatsion sun’iy yo‘ldoshlar, yer usti
boshqarish
kompleksi
va
iste’molchilar
(foydalanuvchilar)
apparaturalari kiradi. Tizimda qo‘llaniladigan tamoyil shundan
iboratki, iste’molchilarda o‘rnatilgan maxsus qabullagichlar bir necha
sun’iy yo‘ldoshlargacha masofani o‘lchaydi va bir xil olisdagi sirtlar
IEEE 802.11b standartining o‘ziga xos xususiyatlari

152
ko‘zda tutgan. Keyingi IEEE 802.11b versiyada asosiy standartga
amaldagi qo‘shimcha hisoblanadigan 1, 2, 5,5 va 11 Mbit/s
uzatish
tezliklari aniqlanadi.
Fizik daraja. IEEE 802.11b standarti orqali 2,4 dan
2,4835 GGsgacha chastoatlar diapzonini ishlatish ko‘zda tutilgan
bo‘lib,
u sanoat, fan va tibbiyotda linsenziyasiz foydalanish uchun
mo‘ljallangan. Ruxsat etish ishlab
chiqaruvchiga beriladi va
buyurtmachiga
mahsulot
sotib
olinganidan
keyin
sertifikat
ko‘rinishida uzatiladi. Bu yerda ta’kidlash kerakki, O‘zRda bu
chastotalar diapazonidan foydalanish sertifikatlardan tashqari,
Radiochastotalar bo‘yicha davlat qo‘mitasida (RCHDQ)
ruxsatni
olinishi talab qilinadi.
Fizik darajada IEEE 802.11 standarti orqali ikkita radiokanallar
turlari (DSSS va FHSS) ko‘zda tutilgan bo‘lib, ular o‘sha bir spektrni
kengaytirish texnologiyaini ishlatadi.
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari» - bet 73

146
4- Bob. SIMSIZ KENG POLOSALI ULANISH
TEXNOLOGIYALARI
4.1. Wi-Fi (IEEE 802.11) standarti
Wi-Fi qisqartmasi inglizcha «Wireless Fidelity» so‘zidan kelib
chiqadi, u “simsiz aniqlik” ma’nosini bildiradi. Bu nom ancha oldin
muomalaga kirgan Hi-Fi (Hi Fidelity) atamasiga o‘xshash
ma’lumotlarni simsiz uzatish texnologiyasiga berilgan. Odatiy kabelli
tarmoqlardan farqli ravishda WLAN (Wireless Local Area Network)
simsiz aloqa tarmoqlarida ma’lumotlarni uzatish uchun yuqori
chastotali radioto‘lqinlar ishlatiladi. Wi-Fi ostida ko‘zda tutiladigan
IEEE 802.11standartlari oilasi bir necha 802.11a, 802.11b va 802.11g
varintlarni o‘z ichiga oladi, ulardan har biri ma’lumotlarni uzatish
tezliklari bilan farqlanadi [2,19,20].
Wi-Fi texnologiyasi 90-yillardan boshlangan. 1999 yilda
802.11b standartni ishlab chiqish yakunlandi, 2000 yilda esa simsiz
aloqa uchun birinchi qurilmalar paydo bo‘la boshladi. Wi-Fi
korporativ kabelli tarmoqlarga muqobil – oddiy va harajatlar bo‘yicha
tejamli texnologiya sifatida o‘ylangan, chunki kabelni yotqizilishini
talab qilmaydi, lekin samaradorligi kam emas. Lekin Wi-Fining
imkoniyatlar
korporativ
foydalanuvchilarni
oddiy
tarmoqqa
bilashtirishga qaraganda ancha keng. Shuning uchun bu texnologiyani
qo‘llaydigan qurilmalarning paydo bo‘lishi bilan jamoat joylari -
aeroportlar, mehmonxonalar, kafe va restoranlarda tezkor ulanish
nuqtalari (yoki «xot-spotlar») ham paydo bo‘ldi va bu bilan
foydalanuvchilar uchun yangi imkoniyatlar – qayd etilgan ish joyiga
bog‘liq bo‘lmasdan Internetga ulanishni ochdi.
Wi-Fi texnologiyasi yordamida xuddi ajratilgan liniya
yordamida ulanganidek Internetdan foydalanish mumkin. Yagona
farq, endi qayd etilgan ish joyiga bog‘liq bo‘lmasdan Internetda
ishlash bilan birga erkin harakatlanish mumkin.
Bazaviy stansiyadan abonentlar qurilmalariga

158
Shunga ko‘ra, IEEE instituti 802.16 standartga to‘ldirishni ishlab
chiqdi, u 2-11 GGs chastotalarga tegishli bo‘ldi va bir chastotali
uzatishdan (Single Carrier, SC) tashqari, ortogonal chastotaviy
multiplekslash (Orthogonal Frequency Division Multiplexing, OFDM)
va bunday multiplekslash asosidagi ko‘p tomonlama ulanishni (OFD
Multiple Access, OFDMA) ko‘zda tutdi.
OFDM rejimida 256 ta nimtashuvchilarni bir vaqtda uzatilishiga
ruxsat etiladi. Elementar simvolning uzunligini oshirish hisobiga
(taxminan shuncha marta) bir vaqtda to‘g‘ri va to‘siqlardan qaytgan
signallarni qabul qilish yoki umuman bazaviy stansiya to‘g‘ri
ko‘rinish chegaralaridan tashqaridagi faqat qaytgan signallarda ishlash
mumkin.
Xavfsizlik. IEEE 802.16 standartida har bir abonentlar
kompleksi X.509 raqamli sertifikat bilan imzolangan, u ishlab
chiqaruvchi tomonidan qurilmaga “tiqilgan” va hatto sertifikatning 10
yillik amal qilish muddati tugaganidan keyin ham o‘zgartirilishi
mumkin emas. Raqamli imzo asosida bazaviy stansiyada abonentlar
kompleksini autentifikatsiyalash bo‘lib o‘tadi, bunda bazaviy va
abonentlar stansiyalari shifrlangan kalitlar bilan almashadi va xavfsiz
(shifrlangan) bog‘lanishni o‘rnatadi. Shifrlash uchun kalitlar to‘plami
va 3-DES algoritmning o‘zi hatto qo‘lga kiritishda ochilishning
murakkabligini ta’minlaydi. Trafikni shifrlash mexanizmi har bir
virual bog‘lanish uchun bir vaqtda ikkita kalit bilan ishlaydi, bu
paketlarni yo‘qotilishi mumkin bo‘lgan muhitda sinxronlashtirishni,
bir-birlarini qoplaydigan kalitlar hayoti vaqtlari esa bog‘lanishning
ishonchliligini ta’minlaydi.
standartining - Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D....

|
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»Bog'liq Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari u802.16
standartining
rivojlanishi
va
uning
qisqa
xarakteristikasi. 2001 yilning dekabrida qabul qilingan standartning
dastlabki versiyasi 10 - 66 GGs chastotlar diapazonini qamrab oladi va
bitta tashuvchi chatotada (Single Carrier, SC) modulyatsiyalashni
ko‘zda tutadi. Lekin 2003 yilning yanvarida standartga 802.16a
to‘ldirish qabul qilingan bo‘lib, u 2 - 11 GGs diapazonlardagi shahar
tarmoqlari uchun KPSU qurilmalariga mo‘jallandi. Bitta tashuvchida
modulyatsiyalashdan tashqari, murakkabroq modulyatsiyalash turi –
ortogonal chastotaviy multiplekslashdan (Orthogonal Frequency
Division Multiplexing, OFDM) foydalanishga ruxsat etiladi. 802.16a
qurilmalari ADSL- va kabelli modemlar bilan muvaffaqiyatli
raqobatlashisha olishi ko‘zda tutiladi. Bunday tizimlarni qurish arzon
tushishi kerak, chunki simlarga zarurat yo‘qoladi.
802.16 standartining yangi versiyasi 2004 yilning 24 iyunida
qabul qilingan. U oldingi versiyaning nomini oldi va IEEE 802.16 –
2004 nomi ostida e’lon qilindi. Keyin yangi IEEE 802.16e to‘ldirish
ishlab chiqildi, u mobil qurilmalar qo‘llab-quvvatlanadigan 802.16
standarti qurilmalarini ta’minlashga chiqarildi.
Sinab ko‘rilgan OFDM texnologiya yaxshi natijalarni ko‘rsatdi.
Yangi texnologiyalarning o‘ziga tortishi shundan iboratki, ular zich
shahar qurilishlari sharoitlarida, ya’ni yirik shaharlar va atrofida
KPSU bozori eng tez rivojlanayotgan boshqa millionlab aholili
shaharlar ichida foydalanishga mo‘ljallangan 802.16 standarti va
uning 802.16a kengaytmasining asosiy texnik xarakteristikalari
keltirilgan.
Abonentlar qurilmalaridan bazaviy stansiyaga trafikni uzatish
(kiruvchi yo‘nalish deyiladigan uplink) ko‘p stansiyali ulanishning
ikkita DAMA (so‘rov bo‘yicha ulanish) va TDMA (kanallar vaqt
bo‘yicha ajratiladigan ulanish) usullari kombinatsiyasiga asoslanadi.
Fizik daraja paketlari tuzilmasi MAC-daraja paketining o‘zgaruvchan
uzunligini qo‘llaydi. Uzatkich randomizatsiyalash, halaqitbardosh
kodlash va QPSK, 16 QAM va 64 QAM (oxirgi ikkita
modulyatsiyalash usullari opsiyalar sifatida ko‘zda tutilgan)
algoritmlari bo‘yicha modulyatsiyalashni amalga oshiradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti r. R. Ibraimov, D. А. Davronbekov, M. O. Sultonova, E. B. Tashmanov, U. T. Aliyev «simsiz aloqa tizimlari va dasturlari»
|
F
p - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

F
p
F
yu
F
F
Н
U
F
148
9.6- rasm. Qabul qilgich chiqishidagi birlamchi signal
φ
fazasini
F
chastotaga bog‘liqligi
Har xil buzilishlar turlari har xil qabul qilinadigan signallarning turlariga
turlicha ta’sir qiladi. Masalan, telefon signallarini qabul qilishda nochiziqli
buzilishlar katta ahamiyatga ega bo‘ladi, bunda fazaviy-chastotaviy buzilishlar
sezilarli bo‘lmaydi, chunki inson qulog‘i tovush tebranishlari fazalarining
o‘zgarishlarini payqamaydi. Shu bilan bir vaqtda radioimpulsli signallarni qabul
qilishda fazaviy-chastotaviy buzilishlar chiqish videoimpulslarini juda sezilarli
buzadi.
Qabul qilgichning qayta sozlanishi vaqti radioaloqaning ishonchliligini
aniqlaydi. Hozirgi vaqtda qayta sozlanish vaqti sekundning ulushlarini tashkil
etadi.
Nazorat savollari
1. Tebranish konturi
qanday qismlardan tashkil topgan? Uning vazifasi
nima?
2. Konturning kerakli chastotani ajratishi qanday amalga oshiriladi?
3. Radioqabullash qurilmasining vazifasi nimalardan iborat?
F
φ
149
4. Radioqabul qilgichning sifat ko‘rsatkichlarini sanab o‘ting.
5. Radioqabul qilgichlarning sezgirligi.
6. Radioqabul qilgichlarning selektivligi.
7. Radioqabul qilgichlarda elektromagnit moslashuvchanlik.
8. Radioqabul qilgichlarning halaqitbardoshligi.
9. Radioqabul qilgichlarning stabilligi.
10. Radioqabul qilgichlarning tasniflanishi qanday amalga oshiriladi?
|
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 201

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
201/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
197
198
199
200
201
202
203
204
...
246
2 -
3 -
Download
1,9 Mb.
1
...
197
198
199
200
201
202
203
204
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan - bet 97

##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
bet
97/246
Sana
12.12.2020
Hajmi
1,9 Mb.
#12881
1
...
93
94
95
96
97
98
99
100
...
246
3 -
4 -
5 -
Download
1,9 Mb.
1
...
93
94
95
96
97
98
99
100
...
246
Download
1,9 Mb.
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
##Fakultənin adı: Riyaziyyat və informatika ##İxtisas: Riyaziyyat müəllimliyi ##Bölmə: Azərbaycan
Download
1,9 Mb.
Nochiziqli buzilishlarni - Teleradioeshittirishda uzatish va qabul qilish qurilmalari

147
qabul qilgich chiqishidagi birlamchi signal
U
F
amplitudasini
F
chastotaga
bog‘liqligi grafigi hisoblanadigan AChX amplitudaviy-chastotaviy xarakteristika
orqali baholanadi (9.5- rasm).
Amplitudaviy-chastotaviy buzilishlarni miqdoran baholash uchun ko‘pincha
AChX o‘rniga chastotaviy buzilishlar koeffitsientidan foydalaniladi:
𝑀
𝑁
=
𝑈
𝐹𝑚𝑎𝑥
𝑈
𝐹𝑝𝑎𝑠𝑡
va
𝑀
𝑁
=
𝑈
𝐹𝑚𝑎𝑥
𝑈
𝐹𝑦𝑢𝑞𝑜𝑟𝑖
,
bu yerda
U
Fpast
va
U
Fyuqori
– qabul qilgich chiqishidagi birlamchi signal spektrining
pastki va yuqori chastotalaridagi birlamchi signalning amplitudasi;
U
Fmax
− qabul
qilgich chiqishidagi birlamchi signal spektrining o‘rta chastotasidagi birlamchi
signal amplitudasining maksimal qiymati.
9.5- rasm. Qabul qilgich chiqishidagi birlamchi signal
U
F
amplitudasini
F
chastotaga bog‘liqligi grafigi
Fazaviy-chastotaviy
buzilishlar
qabul
qilgichning
fazaviy
xarakteristikasining
nochiziqligiga
bog‘liq,
qabul
qilgichning
fazaviy
xarakteristikasi qabul qilgich chiqishidagi birlamchi signal
φ
fazasini
F
chastotaga
bog‘liqligidan iborat (9.6- rasm).
Radioqabul qilgichning sezgirligi

145
Demak,
∆𝑓 = 𝑓 − 𝑓
0
nosozlanish chastotasiga bog‘liq ravishda so‘nishn
baholaydigan bitta signalli tanlovchanlik yoki chetki selektivlik xarakteristikasi
(9.4b- rasm) mos AChX (9.4b- rasm) teskari bo‘ladi.
Bunda PChK AChXdan farqli ravishda qabul qilgich radiotrakti rezonans
kuchaytirgichlari uchun AChXni qurishda chastotalar o‘qi bo‘yicha chastotaning
absolyut qiymatlarini emas, balki qabul qilgichning sozlanishiga nisbatan
∆𝑓 =
𝑓 − 𝑓
0
nosozlanish chastotalarining qiymatlarini qo‘yilishi qulayroq bo‘lishi
hisobga olingan.
a) b)
9.4- rasm. Bitta signalli tanlovchanlik xarakteristikalari
Qabul qilgichning real tanlovchanligini oshirish uchun quyidagilar zarur:
- qabul qilgich kirishiga tanlovchan filtr qo‘yish yo‘li bilan halaqitlar sathini
kamaytirish;
- kuchaytirish kaskadlarida o‘tish xarakteristikasining katta chiziqli oralig‘ili
kuchaytirish elementlarini qo‘llash.
Qabul qilgichning
Sotali radioaloqa tizimlari analog va raqamli abonentlar uzatkichlarining

135
OChK – ovoz chastotasi kuchaytirgichi, ARO‘ - analog-raqamli o’zgartigich, OChG – oraliq
chastota generatori, FM - fazaviy modulyator, Ar - aralashtirgich, PF - polosali filtr, QK –
O‘YuCh signal quvvat kuchaytirgichi (900 MGs), QR – quvat rostlagichi
8.17- rasm. Raqamli turdagi sotali radioaloqa tizimi abonentlar radiouzatkichining
tuzilish sxemasi
Radiouzatkich quyidagi tartibda ishlaydi. ARO‘ yordamida nutq signali
raqamli ikkilik signalga o‘zgartiriladi, mikroprotsessorda ishlov beriladi va fazaviy
modulyatorga beriladi. Sintezator chastotasi bilan aralashtirilishi va filtrlanishidan
keyin asosiy chastota signali (900 MGs) quvvat bo‘yicha kuchaytiriladi. Quvvat
bazaviy stansiyagacha masofaga bog‘liq ravishda avtomatik rostanadi. Chastotani
tanlash ham abonentga bo‘sh kanalni taqdim etadigan bazaviy stansiyadan
komanda bo‘yicha avtomatik rejimda amalga oshiriladi. Oldingi holdagi kabi
uzatkich to‘liq mikrosxemalarda bajariladi, shuning uchun u juda kichik
o‘lchamlarga ega bo‘ladi.