Nazorat savollari - Ma’lumotlar bazasi” fani bo’yicha o‘quv-uslubiy majmua

|
Ma’lumotlar bazasi” fani bo’yicha o‘quv-uslubiy majmua
|
bet | 6/11 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 319,43 Kb. | | #237837 |
Bog'liq УМК Маълумотлар БазасиNazorat savollari
Relyatsion ma’lumotlar bazasini asosiy tushunchalari.
Munosobat xossalari
3. Munosobatlar sxemasi.
4. Relyatsion algebra amallari.
5 – mavzu.
Rеlyatsion algеbra va rеlyatsion xisobot elеmеntlari
REJA
Ma’lumotlar bazasida munosobatlar.
Munosabatlar ustida amallar.
Relyatsion ma’lumotlar bazasini asosiy tushunchalari.
Relyatsion algebra va uning amallari.
Tayanch so‘zlar: dekard, kesishuv, birlashtirish, domen, relyatsion.
Munosabatlar ustida amallar. Munosabatlar ustida xar-xil amallar bajariladi. Relyatsion ma’lumotlar modelini xususiyatlaridan biri ma’lumotlarni qayta ishlashni relyatsion algebra operatorlari (amallari) yordamida amalga oshirishdir. Relyatsion algebrada kuyidagi 8 ta operator keng ishlatiladi. Ulardan 4 tasi an’anaviy tuplamlar ustidagi amallar kiradi.
An’anaviy (qabul qilingan) amallarga quyidagilar kiradi.
Birlashtirish
Kesishuv
Ayirma
Dekart ko`paytma
Maxsus amallarga esa quyidagilari kiradi:
Tanlash (seleksiya)
Proeksiya
Qo`shish
Bo`lish
Munosabatlar ustida bajariladigan birlashtirish, kesishuv, ayiruv amallari operatorlarning tili yoki turi bo`yicha mosligini talab etadi. 2 ta munosabat tipi bo`yicha mos keladi, agarda ularda ekvivalent munosabat sxemasi bulib:
ulardagi xar bir darajasi bir xil bo`lsa yoki ular bir xil atribut to`plamiga ega bulsa;
sxema atributlarini shunday tartiblash mumkinki, bir xil o`rinda turib solishtirilayotgan atributlari bir xil domenda aniqlangan bo‘lishi kerak.
Misollar: 1. Birlashtirish amali
Familiyasi
|
Yosh
|
|
Familiyasi
|
Yoshi
|
Karimov
|
20
|
|
Eragshev
|
19
|
Odilov
|
23
|
|
Ilxomov
|
30
|
Isaev
|
35
|
|
Karimov
|
20
|
Aliev
|
49
|
|
Azizov
|
51
|
Mijoz 1 V Mijoz 2
Familiyasi
|
YOshi
|
Birlashtirish operatori
|
Karimov
|
20
|
Odilov
|
23
|
Isaev
|
35
|
Aliev
|
49
|
Ergashev
|
19
|
Ilxomov
|
30
|
Azizov
|
51
|
2.) Mijoz 1 ^ Mijoz 2
Familiyasi
|
YOshi
|
Kesishuv operatori
|
Karimov
|
20
|
Mijoz/mijoz 2
Familiyasi
|
YOshi
|
Ayirma operatori
|
Odilov
|
23
|
Isaev
|
35
|
Aliev
|
49
|
Dekart ko`paytmada munosabat operatorlari xar-xil sxemada bo`lishi mumkin.
Familiyasi
|
|
Fan
|
Sana
|
Alimov
|
|
Matem
|
09.01.2009
|
Ashurov
|
|
Tarix
|
14.01.2009
|
Oripov
|
|
|
|
Matematik munosabatlar darajasi operant munosabat darajalarining yig‘indisiga teng. Kuvvati esa operant kuvvatlarini ko‘paytmasiga teng. Kuyidagni jadvalda ularning dekart kupaytmasi keltirilgan.
Kaydnoma
Familiya
|
Fan
|
Sana
|
Alimov
|
Matem
|
02.01.09
|
Alimov
|
Tarix
|
14.01.09
|
Ashurov
|
Matem
|
09.01.09
|
Ashurov
|
Tarix
|
14.01.09
|
Oripov
|
Matem
|
09.01.09
|
Oripov
|
Tarix
|
14.01.09
|
Celeksiya (tanlash) amali 1 ta munosabat ustida bajariladi. Natija munosabatda biror shart buyicha tanlab olingan kartejlar katnashadi.
Kushish amali 2 ta operant ustida bajariladi. Xar bir munosabata kaysi atribut buyicha kushish bajarilayotgan bulsa, u ajratiladi.
Natija munosabat 1 va 2-munosabatni barcha atributlarini uz ichiga oladi.
Misol:
Gurux Talaba
Mutaxassislik
|
Talaba kodi
|
|
Talab kodi
|
Familiya
|
Kurs
|
Matematika
|
1
|
|
1
|
Dibrov
|
1
|
Fizika
|
4
|
|
2
|
Sattorov
|
1
|
Ximiya
|
5
|
|
3
|
Pulatov
|
2
|
|
|
|
4
|
|
1
|
|
|
|
5
|
Ashurov
|
3
|
|
|
|
|
|
|
Sardor
Mutaxassislik
|
Talaba kodi
|
Familiya
|
Kurs
|
Matem
|
1
|
Diyorov
|
1
|
Fizika
|
4
|
|
1
|
Ximiya
|
5
|
Ashurov
|
3
|
Normalashtirish
Har bir munosabatda kortejlar identifikator kalitiga ega bo‘lishi kerak. Kalit quyidagi ikkita xossaga ega bo‘lishi kerak:
Kartej kalit qiymati bilan bir qiymatli ifodalanishi kerak;
Kalitda ortiqchalik bo‘lmasligi kerak. Bu degani hech qanday atributni kalitdan olib tashlash mumkin emas.
Relyatsion MB da informatsiyalarni ortiqchaligini normallashtirish yo‘li bilan kamaytiriladi. Jadvallar ustida har xil amallar bajarish mumkin. Bu amallarni tartiblab ishlab chiqqan odam Kodd. Amallarga quyidagilar kiradi:
To‘plamlar ustida birlashtirish, kesishuv, ayirma, dekart ko‘paytma va bo‘lish amallari kiradi.
Maxsus relyatsion amallar, ularga: proeksiya, birlashtirish, ajratish (tanlab olish) amallari kiradi.
Munosabatlar ustida amalni bajarish uchun ishlatiladigan tillarni ikki sinfga ajratishimiz mumkin:
Relyatsion algebra tillari;
Relyatsion hisoblash tillari.
Munosabatlar o‘z mazmuniga qarab ikki sinfga ajratiladi:
Ob’ektli munosabatlar;
Bog‘lanuvchi munosabatlar;
Ob’ektli munosabatlarda ob’ektlar haqidagi munosabatlar saqlanadi. Masalan, talaba munosabati. Bog‘lanish munosabatlarida asosan, ob’ektli munosabatlarning kalitlari saqlanadi. Kalit atributlari oddiy va murakkab bo‘lishi mumkin. Agar kalit ikkita va undan ortiq atributdan tashkil topgan bo‘lsa, murakkab hisoblanadi.
Familiya
|
Kurs
|
Mutaxasislik
|
Sobirov
|
2
|
Matematika
|
Aliev
|
4
|
Fizika
|
Xabirov
|
3
|
Ximiya
|
Talaba
|
Fan
|
Sobirov
|
Algebra
|
Aliev
|
Tarix
|
Aliev
|
Algebra
|
Xabirov
|
Programmairovaniya
|
Nomi
|
Semestr
|
Algebra
|
4
|
Tarix
|
2
|
Programm.
|
1
|
Relyatsion algebra va uning amallari.
Relyatsion MBBT da ma’lumotlar bilan ishlash uchun bir qancha tillar yaratilgan. Ba’zi hollarda bu tillarni ma’lumotlarni qism tillari deb ataladi. MB bilan ishlovchilar bu tillarda avtomatlashtirishni 3 bosqichga bo‘lishadi:
Eng pastki bosqich – kortej deb ataladi. Bunda dasturchi yozuvlar yoki kartijlar bilan ishlaydi.
Relyatsion algebra deyiladi. Bunda foydalanuvchi munosabatlar ustida yuqori bosqichli amallar to‘plamini kiritadi.
Eng yuqori bosqich – hisoblash bosqichi. Bunda foydalanuvchi bevosita kompyuterga maxsus tillarda murojaat qiladi va mashina bu murojaatni qabul qiladi.
Relyatsion algebra amallarini opperandlari sifatida doimiy yoki o‘zgarmas va o‘zgaruvchan munosabatlar ishlatiladi. Relyatsion algebrada 5ta amal ishlatiladi:
Birlashtirish , R va S munosabatlarni birlashtirish RUS ko‘rinishida berilib, bu amalni natijasi R munosabatga tegishli bo‘lgan yoki S munosabatga tegishli bo‘lgan yoki ikkalasiga ham tegishli bo‘lgan kartejlar to‘plamidir. Bu amallarni bajarayotganda bir xil tartibda bo‘lishi kerak. Natijani tartibi ham operandlar tartibiga teng bo‘ladi.
Ayirma R va S munosabatlarni ayirmasi R-S ko‘rinishida yoziladi va undagi kortejlar to‘plami R munosabatga tegishli, lekin S munosabatga tegishli bo‘lmagan kortejlardir. Bu amalni bajarganda ham operandlarni tartibi bir xil bulishi kerak.
Dekart ko‘paytma. Bizda R va S munosabat berilgan bo‘lsin. R munosabatni tartibi R-R va S munosabatniki S-q ga teng bo‘lsin. Unda dekart ko‘paytma R*S ko‘rinishida yozilib, uning natijasi uzunligi R+q ga teng bo‘lgan kortejlar to‘plamidan iborat bo‘lib, bu kortejlarni birinchi R komponentasi R kortejga teng bo‘ladi, qolgan q komponentasi S kortejga teng bo‘ladi.
Proeksiya, R munosabatga bu amal tadbiq etilganda, R munosabatdan ba’zi bir komponentalar olib tashlanadi. Qolganlari esa qaytadan tartiblanadi.
Seleksiya tanlash. Bu amal bajarilganda operandlar sifatida munosabat atributlari ishtirok etadi va solishtirish arifmetik amallari: =, ≠, ≤, ≥, <, > va mantiqiy amallar: va (U), yoki (V), not amallari ishlatiladi.
Relyatsion MBBT da ma’lumotlar bilan ishlashda ishlatiladigan 2ta katta gurux tillari relyatsion hisoblash deyiladi. Relyatsion hisoblash predikatlarni hisoblashga asoslangan bo‘lib ifodalarni yozishga mo‘ljallangan qiodalar to‘plamidan iboratdir. Ular yordamida biz mavjud munosabatlardan yangi munosabatlar yaratishni ta’minlaymiz. Bunday ifodaalrni yozishda solishtirish amallari, mantiqiy amallar va mavjudlik kvanteri va umumiylik kvanteri ishlatiladi.
Hozirgi paytda relyatsion MBBT ni taraqqiyotida yangitil QBE tili ishlamoqda. Bu tilda relyatsion algebra va relyatsion hisoblashlarda ko‘zda tutilmagan bir qpncha imkoniyatlar kirgan. Bu tilni hususiyati shundan iboratki, u terminallarda ishlashga muljallangan. So‘rovlarni yaratish uchun maxsus ekran redaktoridan , munosabat va redaktorlaridan foydalanamiz. QBE tilida foydalanuvchi o‘zi olishini mo‘ljallagan natijani so‘rov ko‘rinishida tasvirlaydi va MBBT uni kerakli amallar ketma – ketligiga aylantirib beradi.
Ma’lumot modelini rivojlanish konsepsiyasi 5 ta bosqichni ko‘rsatishi mumkin:
60- yillarning 2 – yarmida, bunda asosan ierarxik modellarga e’tibor berilgan;
70- yillarni 1 – yarmi, tarmoqli modellar;
70- yillarning 2 – yarmi, relyatsion modellar;
80- yillarning 1 – yarmi, semantik modellar;
80- yillarning 2 – yarmi, ob’ektga mo‘ljallangan sistema.
|
| |