Етакчи хорижий мамлакатларнинг давлат молия тизими

|
Етакчи хорижий мамлакатларнинг давлат молия тизими
|
bet | 2/4 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 42,11 Kb. | | #238268 |
Bog'liq Ф.Пардаев-Моливий тизимлар2. Етакчи хорижий мамлакатларнинг давлат молия тизими
Ривожланган хорижий мамлакатларнинг давлат молия тизими молиявий муносабатларнинг қуйидаги бўғинларидан иборат:
• Давлат бюджети тизими;
• давлат кредити ва маҳаллий ҳокимият органлари кредитлари, федератив давлатларда эса – федерация аъзоларининг кредити;
• махсус нобюджет фондлар;
• давлат корпорациялари молияси.
Бу давлатларда бюджет тизимининг таркибий тузилиши (тузилмаси), энг аввало, давлат тузилишига (қурилмасига) боғлиқ. Унитар (ягона) давлатларда бюджет тизими қуйидаги икки бўғиндан иборат:
• Давлат бюджети;
• кўп сонли маҳаллий бюджетлар (шаҳарлар, округлар, қишлоқ округлари бюджети).
Маҳаллий бюджетлар унитар давлатларда ўзларининг даромадлари ва харажатлари билан Давлат бюджетининг таркибига кирмайди.
Федератив давлатларда бюджет тизими уч бўғиндан таркиб топган:
• Давлат бюджети, ёки федераль бюджет, ёки марказий ҳукумат бюджети;
• федерация аъзолари бюджетлари (АҚШда – штатлар бюджети,
Канадада – провинциялар бюджети, ГФРда – ерлар бюджети, Швейцарияда – кантонлар бюджети ва ҳ.к.);
• маҳаллий бюджетлар.
Маҳаллий бюджетлар ўзларининг даромадлари ва харажатлари билан федерация аъзоларининг бюджетларига ва улар ҳам, ўз навбатида, давлат федераль бюджетининг таркибига кирмайди.
Ривожланган етакчи хорижий мамлакатлар молия тизимининг етакчи бўғинларидан бири Давлат бюджетидир. У давлат ва ўз-ўзини бошқариш ҳудудий органларининг функциялари ва вазифаларини молиявий таъминлашга мўлжалланган марказлаштирилган пул маблағлари фондини шакллантириш ва ундай фойдаланишнинг шаклидан иборатдир.
Давлат бюджети мамлакатнинг жорий йилдаги асосий молиявий режаси ҳисобланиб, қонун кучига эгадир. У ҳар йили мамлакатнинг қонунчилик ҳокимият органи – парламент томонидан тасдиқланади.
Фавқулодда вазиятларда (урушлар, иқтисодий таназзуллар ва ҳ.к.лар даврида) ҳукумат Давлат бюджетининг маблағларига таянади ва улар ёрдамида ўсиб борувчи давлат харажатларини қоплайди.
Етакчи хорижий мамлакатларнинг Давлат бюджети улар МДини қайта тақсимлашнинг асосий инструментидир. Молия тизимининг бу бўғини орқали мамлакат МДининг 40% гача бўлган қисми қайта тақсимланади.
Давлат бюджетининг асосий даромадлари солиқлардан иборат бўлиб, улар ёрдамида бюджет даромадларининг 70% дан 90% гача ва айрим даврларда ундан ҳам кўпроқ қисми шакллантирилади. Бозор иқтисодиёти ривожланган хорижий мамлакатларда асосий солиқлар ҳисобланган жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи, корпорацияларнинг фойдасидан олинадиган солиқ, акцизлар, қўшилган қиймат солиғи ва божхона божлари Давлат бюджетига бириктирилган.
Давлат бюджетидан ҳарбий мақсадларга мўлжалланган харажатлар, иқтисодиётга аралашув харажатлари, давлат аппаратини сақлаш харажатлари, социал харажатлар, субсидиялар амалга оширилади ва ривожланаётган мамлакатларга кредитлар тақдим этилади. Бир вақтнинг ўзида, Давлат бюджети маҳаллий ҳокимият органларига, ҳукумат махсус фондларига ва давлат корхоналарига субсидиялар ва кредитлар бериш орқали мамлакат молия тизимининг барча бўғинларига ўз таъсирини кўрсатади.
Етакчи хорижий мамлакатлар кўпчилигининг Давлат бюджетлари учун доимий равишдаги бюджет дефицити хос бўлиб, у давлат заёмлари ҳисобидан қопланади. Давлат заёмларининг муомалага чиқарилиши давлат қарзининг ўсишига олиб келади. Давлат қарзи олдин чиқарилган ва ҳозирги пайтга қадар қайтарилмаган (узилмаган) барча давлат заёмларининг фоизлари билан қўшиб ҳисоблагандаги умумий суммасидан иборат.
Ҳудудий молия етакчи хорижий мамлакатлар молия тизимининг иккинчи бўғинидир. Бу федератив давлатларда федерация аъзоларининг молияси ва федерация аъзолари ҳамда муниципалитетларга тегишли бўлган маҳаллий бюджетлар, корхоналар молиясидан иборат.
Федерация аъзоларининг даромадлари тўғрисидаги масала ҳар бир мамлакатда ўзига хос тарзда ечилади. Масалан, АҚШда штатлар бюджетларига эгри (билвосита) солиқлар ва энг аввало, сотувдан олинадиган солиқлар бириктирилган бўлса, ГФРда асосий тўғри (бевосита) солиқлар бўйича тушумлар – аҳолидан олинадиган даромад солиғи ва корпорациялардан олинадиган фойда солиғи 50%:50% нисбатда федерал бюджет ва ерларнинг бюджети ўртасида бўлинади.
Етакчи хорижий мамлакатлар молия тизимининг учинчи бўғини давлат кредити ҳисобланади. Бу бир томондан, давлат ва иккинчи томондан, юридик ва жисмоний шахслар ўртасидаги кредит муносабатларидан иборат бўлиб, унга кўра давлат ва бошқарувнинг маҳаллий органлари, асосан, маблағларни қарзга олувчилар сифатида майдонга чиқади. Давлат заёмлари ва маҳаллий заёмлар, одатда, бюджет дефицити мавжуд бўлса, яъни одатдаги даромадлар давлатнинг харажатларини қопламаса муомалага чиқарилади.
Маҳаллий бюджетларга иккинчи даражали аҳамият касб этувчи солиқлар (асосан, мулкий солиқлар) бириктирилган. Социал мақсадларга йўналтириладиган маблағларнинг салмоғи маҳаллий бюджетларда Давлат бюджетига нисбатан анча юқори. Бу бюджетлар ҳам доимий равишда дефицитли бўлиб, улар Давлат бюджетидан ҳукумат кафолати остида субсидия ва кредитлар йўли билан керакли маблағларни олади.
Етакчи хорижий мамлакатлар давлат молиясининг муҳим бўғинларидан яна бири бу махсус нобюджет фондлардир. Бозор иқтисодиёти ривожланган мамлакатларда энг йиирик махсус нобюджет фондларнинг орасида миллий муғурта фондлари алоҳида ўринни эгаллайди. Бу фондлар корхона ишчилари ва тадбиркорларнинг суғурта бадаллари ҳамда Давлат бюджетидан бериладиган дотациялар ҳисобидан ташкил топади. Миллий суғурта фондларининг маблағлари ёш, ногиронлик ва боқувчисини юқотган ҳоллар бўйича пенсияларни тўлашга, вақтинчалик меҳнат қобилиятини юқотгани, ҳомиладорлиги, ишсизлиги ва ҳ.к.лар бўйича нафақалар беришга сарфланади. Бунда маблағларнинг асосий қисми ёш бўйича пенсияларни тўлашга йўналтирилади. Барча ривожланган хорижий мамлакатларда пенсиянинг миқдори иш ҳақи ва тўланган суғурта бадалларининг миқдорига нисбатан белгиланади.
Масалан, АҚШда пенсия таъминоти тизими 1935 қабул қилинганқонунга биноан жорий этилган ва бу тизим баъзи бир ўзгаришлар билан ҳозиргача амал қилиб келаяпти. Пенсия таъминоти тизими доимий банд бўлган ёлланма ишчилар ва ўз-ўзи билан банд бўлган шахсларга нисбатан қўлланилади. Темир йўл тизимида, федерал хизматда, штатлар ва маҳаллий ҳокимият органларида хизмат қилганлар учун пенсия таъминотининг махсус тизими амал қилади.
Пенсия таъминоти тизимини молиялаштириш манбаи миллий суғурта фонди бўлиб, бу фонд АҚШ федерал бюджетининг таркибига киради.
Қарилик бўйича пенсия 65 ёшдан (қисқартирилган миқдорда – 62-64 ёшдан) бошлаб тўланади. Пенсияни олиш учун минимал даражадаги суғурта стажига эга бўлмоқ лозим, яъни 40 чорак – 10 йил давомида суғурта бадалларини тўлаш керак.
Пенсиянинг миқдори 22 ёшдан 62 ёшгача суғурта қилинган шахс томонидан олинган иш ҳақининг ўртача миқдорига нисбатан ҳисобланади (энг кам иш ҳақи олинган 5 йилни чегирган ҳолда). Пенсиянинг ўртача миқдори ўртача маошнинг 40% ини, паст даражадаги даромадга эга бўлган шахслар учун эса 60% ни ташкил этади. 65-69 ёшларда пенсия учун мурожаат қилинганда, ана шу нарсани рағбатлантириш учун, пенсиянинг миқдори ҳар ойига 0,5% га , яъни йилига 6% га оширилади. Ҳаёт қийматининг даражасига мувофиқ равишда пенсия автоматик равишда инденсация қилинади. Пенсионернинг қарамоғидагилар учун қарилик пенсиясининг 50% и миқдорида қўшимча тўланади.
АҚШда пенсионерлар текин тиббий ёрдам, текин доридармон,озиқ-овқатнинг йирик пакети, 100 доллар чегарасигача паст квартира ҳақи каби қўшимча имтиёзларга эга.
ГФРда янги пенсия тизими 1992 йилнинг 1 январидан жорий этилган. Бошқа етакчи хорижий мамлакатлар сингари бу ерда ҳам пенсиянинг миқдори ўртача иш ҳақи ва тўланган суғурта бадалларнинг миқдорига боғлиқ. Бу ерда давлат пенсия таъминоти тизими етакчи рол ўйнайди.
Италияда пенсия ислоҳоти 1995 йилда ўтказилган. Унга мувофиқ ўзгарувчан пенсия ёши жорий этилган.
Испанияда расмий равишдаги пенсия ёши 65 йил бўлса-да, ҳақиқатда унинг даражаси 63 йилга тенг. Чунки испанларнинг 70%и қонунда кўзда тутилган муддатдан олдинроқ пенсияга чиқади.
Пенсия таъминоти харажатлари ЯИМга нисбатан Испанияда -7,5%, Австрияда - 14,8%, Францияда – 11,8%, ГФРда - 10,8%, Буюк Британияда – 9,5%ни ташкил этади.
Давлат корхоналари молияси етакчи хорижий давлатлар молия тизимининг бўғинларидан бири ҳисобланади. Бу корхоналар Ғарбий Европа мамлакатларида Иккинчи жаҳон урушидан сўнг ва 1945-1950 йилларда темир йўл ва ҳаво транспорти, энергетика тармоғи ва бошқа тармоқлар корхоналарининг миллийлаш-тирилиши муносабати билан анча ривожлана бошлади. Ўша пайтларда бу тармоқлар техникавий жиҳатдан ўта қолоқ ва норақобатбардошли эди. Уларни қайта қуроллантириш жуда катта миқдордаги маблағларни талаб этдики, бу маблағлар Давлат бюджети, яъни солиқ тўловчилар ҳисобидан ажратилди. Бу тармоқлар модернизация қилинганлиги ва техникавий жиҳатдан илғор бўлишига қарамасдан, молиявий жиҳатдан, улар ҳамон паст рентабелли ёки зарарга (зиёнга) ишлайдиган бўлиб қолаверишди. Давлат корхоналари молиявий ҳолати оғирлигининг асосий сабабчиси улар маҳсулотларига нисбатан паст баҳолар сиёсатининг юргизилаётганлигидир.
Ўтган асрнинг 80-йилларида етакчи хорижий мамлакатлар ҳукмрон доираларининг янги иқтисодий ва молиявий сиёсатига кўра кўпгина давлат тармоқлари ва корхоналари хусусийлаштирилди ва бу нарса давлат мулкининг миқдорини кескин камайтирди.
|
| |