u 
kamolotni ertaroq egallaydi, taraqqiyotni jadallashtirishga munosib hissa qo‘shadi

u
kamolotni ertaroq egallaydi, taraqqiyotni jadallashtirishga munosib hissa qo‘shadi.
2-MAVZU: ILMIY BILISH TURLARINING TARIXIY TARQQIYOTI
REJA:
1.
T
а
ri
х
iy r
е
k
о
nstruktsiya ilmiy bilishning p
а
yd
о
bulishi krnuniyatl
а
ri v
а
riv
о
jl
а
nishini
а
ngl
а
sh yulidir. Ilmiy bilish v
а
bilishning b
о
p
ща
sh
а
kll
аrining «dе
m
а
rk
аtsiya» muа
mm
о
si k
о
tib
krlg
а
n n
а
z
а
riy f
а
n
х
ususiy ilmiy bilishning birl
а
mshi sh
а
kli sif
а
tid
а
. K
а
dimgi Gr
е
tsiyad
а
biliml
а
rning
а
l
ох
id
а
b
о
rlikk
а
а
yl
а
ntirilishi. Id
еа
l
оb’е
ktl
а
r v
а
m
а
ntiqiy d
а
lill
а
r ilmiy bilish
tizimining tizilm
а
si, j
а
bh
а
si sif
а
tid
а
q
о
tib q
о
lg
а
n n
а
z
а
riy f
а
nl
а
rning
а
s
о
siy m
а
qs
а
dl
а
ri v
а
q
а
driyatl
а
ri.
Nаturаlistik аnglаsh idеаllаrining yuzаgа kеlishi vа rivоjlаnishi.
2.
Hоzirgi zаmоn fаni: Ilmiy empirik bоrliq ilmiy tаsvirning аlоhidа ishki tаrkibi (jаbхаsi)
sifаtidа. Оmillаr vа tаlqinlаr. Idеаl оb’еktlаriing yangi tоifаlаri vа ulаr bilаn ishlаsh usullаri.
Tаdqiqоt ustаnоvkаlаri vа mumtоz tаbiаtshunоslik yo`nаlishi хususiyatlаri. Mumtоz
tаbiаtshunоslikdа bоrliqning ilmiy tаsviri.
3.
Еvrоpа rаsiоnаlizmi. Dеfinitsiya mаdаniyati, sillоgizmlаr tехnikаsi. Rеflеksiya,
fikrlаshning qоidаlаri vа ulаr o`zgаrmаsligigа tаlаb
-
rаtsiоnаlizmning аsоsiy bеlgisi ekаnligi.
4.
Ilmiy bilish shаkllаri, vоsitаlаri, etаlоnlаri, idеаl vа nоrmаlаrning tаriхiy nisbiyligi.
5.
XX аsr
ilmiy rеvоlyutsiyasi. Nоmumtоz tаbiаtshunоslikning rivоjlаnishi. Ilmiy bilishning
idеаllаri, nоrmаsi vа etаlоnlаrining kеskin o`zgаrishi. Оlаmning yangi tаsviri vа yangi ilmiy bilish
fаоliyatining оb’еkti vа mеtоdlаrining yangishа tushunilishi. Ilmiy bilish fаоliyatining tаdqiqоt
prеdmеtigа tааlluqliligi.
6.
Kuzаtish vоsitаlаrigа nisbаtаn nisbiylik printsipi оb’еktining o`rgаnilishini
yaqqоllаshtirish sifаtidа. Yangi оntоlоgiya vа eski rеаlizm inkirоzi. Ilmiy bilish оb’еktivligining
yangi idеаli
-
tаbiаtni insоn bilаn uyg’unlаshtirib o`rgаnishdir.
7.
O`zidа o`zini mujаssаmlаshtirgаn nоmumtоz, nоyob tаriхiy tizimlаr tаdqiqоti
-ilmiy
bilishning yangi bo`g’ini. Qаdriyatlаr eksplikаtsiyasi tаlаblаr vа bilish mаqsаdlаri dunyo hаqidаgi
оb’еktiv bilimlаr shаrоiti sifаtidа.
Jahon fanlarining muayyan qonuniyatlarga asoslanib turkumlarga kiritilishiga ko‘ra,
psixologiya fani bu tizimda nufuzli o‘rin egallashiga barcha ob’ektiv shart va sharoitlar yetarlidir.
Qatiy ishonch bilan aytilgan fikrning zamirida bir qator muhim ham tabiiy, ham ijtimoiy omillar
yotishi shakshubhasizdir. Chunki psixologiya fani insoniyattomonidan kashf qilingan fanlarning
ichida eng murakkabi bo‘lib, biosferikta’limotdan kelib chiqqan holda psixika yuksak darajada
tashkil topgan materiyaning xususiyatini
aks ettiruvchi kategoriya sifatida o‘rganilib kelingan.
Lekin bugungi kunda neosferik ta’limotga binoan fazoviy munosabatlar, sayyoralararo aloqalar,
o‘zaro ta’sirlar, moddalar, zarrachalar, nurlar harakati, almashinishi, qo‘shilishi to‘g‘risida
mulohazal
ar, faraziy asosda bo‘lsa ham, yuritilmoqda. Ayniqsa, biosferaga kirib kelayotgan
moddalarning o‘zaro birikuvi, muayyan fazoviy maydonning hosil qilishi, to‘planishi inson tana
a’zolariga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi, natijada favquloddagi holatlar sodir bo‘l
ishi, kashfiyotlar yuz
berishi, intuitiv shakldagi ruhiy holatlarning kuchayishi namoyon bo‘lishi mumkin. Bo‘lar
qatoriga telepatik (yunoncha
—
te1e uzoqni, ratio sezaman degan ma’no anglatadi) samaralar, o‘ta
sezgirlik, ekstrasenzitivlik (lotincha yextga
—
o‘ta, senzitiv —
sezgirlik degani), ekstrasenslik
(lotincha yextga
—
o‘ta, zeshsh —
his qilaman ma’nosini bildiradi) kabi psixologik holatlarning
kechishi sabablarini kiritsa bo‘ladi. Shuningdek, omadsizlik, ichiqishlik, kasalning intizor kutishi,
nasib
etmaslik, ishqiy kechinmalar, tushda ayon bo‘lish kabi ruhiy holatlar, hodisalar hano‘zgacha
ishonchli dalillar bilan tushuntirib berilgani yo‘q. Ammo bu borada bilish ob’ekti (lotincha
ouestjism demakdir) bilan sub’ektining (lotincha siuest —
tashqi olamni biluvchi inson) birikuvida
psixologiyaning qulay imkoniyatga ega ekanligini ta’kidlab o‘tish o‘rinlidir.
Ushbu fikrni yaqqollashtirish maqsadida ayrim misollar va talqinlarni qaytadan tahlil qilib
o‘tamiz. Jumladan, chaqaloq dunyo yuzini ko‘rishdan e’tib
oran idrokida tevarakatrofni va unga
mehrigiyosi bilan termilayotgan kishilar muhitini aks ettira boshlaydi, dastavval ob’ektiv (tashqi)
va sub’ektiv (ichki, odamlar o‘rtasidagi) muhitga moslashish sodda instinktlar (lotincha —
tabiiy
qo‘zgatuvchi, tug‘ma
xususiyat demakdir), shartsiz reflekslar (lotincha
—
aks ettirish) yordamida
oddiy ta’sirlanish va taassurot tarzida namoyon bo‘ladi. Taraqqiyotning mazkur davrida u o‘zligini
tushuna va anglay olmaydi, hatto buning yuzaga kelishi haqida mulohaza yuritishi ham aslo
mumkin emas. Bola bir yoshgacha davrda tez sur’atlar bilan rivojlanadi, yil davomida uning
jismoniy a’zolari 50 foizgacha takomillashishi mumkin. Jismoniy o‘sish psixik (ruhiy)
taraqqiyotni tezlashtirishga puxta zamin hozirlaydi, natijada ko‘rish
, ushlash, yurish, talpinish,
g‘azablanish va quvonish, samimiylik ham beg‘uborliq singari insoniy tuyg‘ulari vujudga keladi,
nutqfaoliyati paydo bo‘lishi uningtushunish darajasini yangi bir sifat bosqichiga ko‘taradi.
Psixikaning muayyan xususiyatlari, holatlari, hodisalari, xossalari, sifatlari, fazilatlari,
qonuniyatlari orqali moddiy dunyoni tushuna boradi va unda o‘z faoliyatining mazmunida barcha
ob’ektlarni amalga oshira boshlaydi. Bolalik dunyosining ichki murakkab qatlamlaridan astasekin
«o‘zlik»ni, shaxsiy «men»likni tushunish tuyg‘usi, sezish, his qilish jarayonlari shakllana
boshlaydi hamda u yoki bu har xil xususiyatli to‘siqlarni yengish imkoniyati ro‘yobga chiqadi.
Mazkur taraqqiyot bosqichi psixologiya fanida «men» davri yoki «o‘zlik»ni angla
sh davri deb
yuritiladi, u bolada nutq paydo bo‘lganidan boshlanib, bir necha rivojlanish bosqichlarini o‘z
ichiga qamrab oladi. «Men» davrining anglashilgan shakllari va ko‘rinishlarining namoyon
bo‘lishi o‘smirlik davriga to‘g‘ri keladi. O‘smirlik davrida o‘g‘il va qizlarning ruhiyatida o‘zlikni
anglashga bog‘liq bir talay muammoli savollar va ularning turmushda qaror toptirish tuyg‘ulari,
istaklari, orzulari paydo bo‘lib, ko‘pincha bu narsalar yakka shaxsning «kimligi», «qandayligi»,
«kimga va nima uchun
kerakligi»ga yo‘naltiriladi. Bolaning psixik xususiyatlari, funksiyalari
(lotincha GipsIo
—
ijro etish, bajarish degan ma’no anglatadi) uni qurshab to‘rgan jonli va jonsiz
tabiat ajoyibotlarini jismoniy va ijtimoiy vositalar orqali egallash uchun xizmat qiladi.
Xuddi shunga o‘xshash o‘zligini anglash jarayoni insoniyatning barcha tarixiy va evolyusion
(lotincha
—
tabiiy ravishda o‘zgarish) taraqqiyoti davrlariga xos xususiyat sanaladi. Ibtidoiy
jamiyatda kishilarning kuchquvvati yashash uchun kurashga va tashqi dunyoni egallashga
sarflangan, ana shu tariqa tabiat haqidagi dastlabki bilimlar tajriba saboqlari orqali o‘zlashtirilgan.
Yarim yirtqich holatdagi ajdodlarimiz olovni kashf qilganlar, yovvoyi hayvonlar ni ovlaganlar,
tabiat ne’matlaridan bahramand bo‘lganlar va xuddi shu qabilda tabiat bilan tanisha boshlaganlar,
moddiy dunyoning saxiyligi, tabiatning ehsonlari va ofatlari, hayvonot olamini madaniylashtirish
(xonakilashtirish), yer ilmini o‘rganish bo‘yicha bilimlarning to‘planishi natijasida inson
t
abiatning qulligidan qutila borgan soniyadan e’tiboran o‘zligini (kimligini) anglash imkoniyati
tug‘ila boshlagan. Lekin u davrning odamlari bolaga o‘xshab o‘zligini oqilona, odilona, omilkorlik
bilan tasavvur eta olmaganlar. Insoniyat taraqqiyotining tarixiy davrlarida kishilarda ichki ruhiy
imkoniyatlar yuzaga chiqa boshlagan, tug‘ma mayl va layoqatlar alomatlari astasekin iste’dodga,
qobiliyatga aylana borgan. Ammo bu jarayon birining o‘rniga ikkinchisini mexaniq (yunoncha
qurol yoki sodda tarzda demakdir) ravishda yuzaga kelganligini bildirmaydi, balki, aksincha,
murakkab sifat o‘zgarishlari, organlarning takomillashuvi, tajribalarda to‘plangan tatbiqiy bilimlar
tartibga solinayotganligini ifodalaydi. Insonning jismoniy (biologik), ruhiy (psixik), ijtimoiy
(sotsial) rivojlanishi natijasida yer kurrasida moddiy dunyo, ma’naviyat, yozuv, san’at, adabiyot,
fan, texnika yaratilgan. Bo‘larning zamirida inson tafakkuri, ongi, akdzakovati, kuchli irodasi,
mustahkam xarakteri (yunoncha qiyofa, xislat degani), ijodiyoti, xayoloti yotadi. Insoniyat
taraqqiyotining muayyan bosqichida odam o‘zini hayajonlantirgan, taajjubga solgan savollariga
javob izlash imkoniyati vujudga kelgan. Buning natijasida «Inson qanday fikrlaydi?», «Odam
qanday yangilik yaratishi mumkin?», «Ijod qilish qay yo‘sinda paydo bo‘ladi?», «Moddiy dunyoni
qay tariqa bo‘ysundirish mumkin?», «Akdzakovatning o‘zi nima?», «Insonga uning ichki ruhiy
dunyosi qaysi qonunlar asosida bo‘ysunadi?», «Inson o‘ziga o‘zi ta’sir o‘tkaza oladimi?»,
«O‘zgalargachi?»
kabi turlituman muammolar yechimini qidirishga harakat qiladi. Mana buning
barchasi psixologik bilimlar tug‘ilish nuqtasini vujudga keltiradi va ana shu daqiqadan boshlab
inson o‘zini o‘zi anglaydi. Binobarin, psixologik bilimlar namoyon bo‘lishi o‘zini o‘zi anglashning
omiliga aylanadi, ular borgan sari tobora uyg‘unlashib, mutanosiblashib borib, izchil, uzluksiz
aloqaga o‘sib o‘tadi.
Bebaho ahamiyatga ega bo‘lgan insoniyatning buyuk yutug‘i —
bu tafakkurning kashf
qilinishiga olib keldi. Avvallari uning
fikri, xayoli tashqi dunyoni egallashga qaratilgan bo‘lsa,
tafakkur kashf qilingan davrdan boshlab sub’ektob’ekt (inson fikrlashi tashqi olamga qaratilgan)
munosabati o‘rnini sub’ekt (insonning fikri o‘zini o‘zi anglashga yo‘naltirilgan) munosabati
egallay
boradi. Demak, inson ob’ektiv dunyoni sub’ektiv tarzda aks ettirish orqali o‘zini o‘zi
tadqiq qilishdek murakkab, qaltis ishni amalga oshirishga qaror qiladi. Ana shu boisdan
psixologiya fanining vazifalari ko‘lami kengaydi, murakkablashdi, ichki tarkibid
a keskin burilish
yasab, o‘z predmetiga insonni ilmiy jihatdan o‘rganishdan tashqari o‘zini o‘zi anglashni ham
kiritdi.
Psixologiya faninig boshqa fan sohalaridan farqli tomoni shundan iboratki, uning amaliy,
tatbiqiy jihatlari mavjud bo‘lib, ijtimoiy turm
ushning barcha jabhalarida bevosita qatnashadi,
muayyan darajada ta’sir o‘tkazadi. Psixologiya boshqa fanlardan farqli o‘laroq o‘ztatbiqiy
ma’lumotlari, natijalarining ko‘pqirra, ko‘pyoklama ekanligi bilan tubdan ajralib turadi va mutlaqo
boshqa sifat ko‘rsatkichiga ega. Ayniqsa, bu borada o‘zini o‘zi boshqarish alohida ahamiyat kasb
etadi, shuning uchun u tabiatni o‘rganish ilmidan tafovutlanib, o‘zining psixik jarayonlari,
funksiyalari, holatlari, hissiyoti, irodasi, xarakteri, temperamenti kabilarni bosh
qarishda o‘z aksini
topadi. Inson o‘zini anglay borib, o‘z insoniy xislati, xususiyati, sifati, xulqini o‘zgartirish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Hozirgi kunda jahon psixologiyasi fani o‘zini o‘zi boshqarish va takomillashtirish, o‘zini
o‘zi qo‘lga olish, o‘ziga o‘zi buyruq berish, o‘zini o‘zi tarbiyalash bo‘yicha boy materiallar
to‘plagan, bu esa o‘z navbatida inson munosabati, maqsadi, holati, kechinmalari o‘zgarishi va
yangidan yaralishi haqida ilmiytatbiqiy ma’lumotlar beradi, kundalik turmush psixologiyas
i
rangbarangligini ta’minlab turadi. Psixologiya inson psixikasini aniqlash, shakllantirish, yangi
sharoitga ko‘chirish, takomillashtirish, rivojlanish dinamikasini ta’minlash, yangi sifat bosqichiga
o‘tishini qayd qilish imqoniyati borligi bilan o‘ta amal
iy, tatbiqiy fanga aylangandir. Psixologiya
fanining sohalari uning amaliyot uchun muhim ahamiyat kasb etishidan dalolat beradi
(chiqqanshunoslik psixologiyasi, klinik psixologiya, mehnat psixologiyasi, savdo psixologiyasi,
sotsial psixologiya, pedagogik psixologiya, maxsus psixologiya, sport psixologiyasi va hokazo).
Psixologiya amaliy, tatbiqiy jihatdan o‘z predmetiga ega bo‘lib, amaliy sotsial psixolog, injener
(muhandis) psiholog, oilaviy psixoterapevt, tibbiyot psixologi, maktab psixologi kabi sohalarni
o‘z ichiga qamrab olgandir.
Yuqorida bildirilgan fikrlarga yakun yasab, shu narsani alohida ta’kidlab o‘tish kerakki,
psixologiya fani ko‘hna tarixga ega bo‘lishiga qaramay, u juda navqiron fandir, chunki ilmiy
psixologiya nemis psixologi V. Vundt tomonidan 1879 yilda Leypsig (Germaniya) universitetida
asos solingan birinchi eksperimental laboratoriya ochilishidan boshlanadi. Shuning uchun
endigina refleksiyani (lotincha gepexiz o‘zining ruhiy holatini tahlil qilish degani) ilmiy jihatdan
o‘rganishni psix
ologiya fani predmeti tarkibiga kiritish davri (mavridi) keldi.
Psixologiya fani tabiatshunoslik fanlari va falsafa negizida paydo bo‘lgan bo‘lib, to
hano‘zgacha uning na gumanitar, na tabiiy fanlar qatoriga kiritilishi aniqdangani yo‘q, lekin
shunga qaram
asdan, uni har ikkala yo‘nalishdagi sohalar bo‘yicha to‘plangan ma’lumotlar,
qonuniyatlar birlashuvining mahsuli deb atash mumkin. Ammo psihologiyaning tarkibida ham
gumanitar, ham ijtimoiy bilimlar mavjud bo‘lishidan qat’i nazar, u alohida xususiyatga ega
bo‘lgan
mustaqil fandir. Bizningcha,
|