Kalit soʻzlar - Buxoro davlat universitetining pedagogika instituti pedagogik ta

Kalit soʻzlar: Renessans, musiqa, madaniyat, milliy musiqa, komil inson,
sunʼiy intellekt, musavvir, texnologiya, strategiya, maqom, estetik tarbiya.
“Renessans”-fransuzcha so‘zdan olingan bo‘lib, “qayta tugʻilish” degan
maʼnoni anglatadi. Renessans - madaniyat, ilm-fan, sanʼat, taʼlim-tarbiya qayta
jonlanib, tez rivojlanishini, ijtimoiy ong va qadriyatlar tizimini yangi sifat
bosqichiga chiqishini bildiradi.
O‘zbekiston dastlab milliy tiklanishdan milliy yuksalishga oʻtganidan
keyin, uchinchi Renessansga erishishni davlat rahbari strategik vazifa etib
belgiladi. Haqiqatan tarixan olganda biz ikki Renessansni boshdan kechirdik:
Birinchisi IX — XII asrlar;
Ikkinchisi XIV asr oxirgi choragi — XVI asr birinchi choragi.
Birinchi Renessansda yurtimizdan Ahmad al-Fargʻoniy, Muso al-
Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali Ibn Sino, Yusuf Xos
Hojib, Mahmud Qoshgʻariy, Mahmud Zamaxshariy kabi buyuk daholar, buyuk
muhaddislar: Imom al-Buxoriy, Hakim at-Termiziy, mutakallimlar: Moturidiy va
Abul Muin Nasafiy hamda boshqa atoqli dunyoviy va diniy allomalar shuuri
olamni yoritdi.
55
Ikkinchi Renessansda: Mirzo Ulugʻbek, Gʻiyosiddin Jamshid Koshiy,
Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi, Lutfiy, Jomiy, Alisher Navoiy, Kamoliddin
Behzod, buyuk meʼmorlar, bastakorlar, musavvirlar, tarixchilar chiqib, bugun ham
dunyoni lol qoldirayotgan asarlar yaratdilar.
Har ikki Renessans davrida biz dunyoning ilgʻor, mutaraqqiy xalqlari
qatorida edik. Agar yana shunday darajaga erishmoqchi boʻlsak, uchinchi
Renessansni amalga oshirmogʻimiz zarur”, – deydi yurtboshimiz Shavkat
Miromonovich.
Mustaqillikka erishgandan keyin biz shaxsga nisbatan “Komil inson”, yosh
avlodga nisbatan “Barkamol avlod” atamalarini qoʻllay boshladik. Gap atamada
emas. Qanday sifatni qoʻllamaylik, kelajak avlodni tarbiyalashda biz, avvalo,
jamiyat taraqqiyoti tendensiyalarini va ayni paytda milliy maʼnaviyatimiz
xususiyatlarini hisobga olmogʻimiz lozim. Binobarin, sunʼiy intellekt va yuksak
texnologiyalarga tayanadigan “toʻrtinchi sanoat inqilobi” insonga qoʻyadigan
talablarini oldindan modellashtirishimiz va taʼlim-tarbiya tizimini ularga
moslashtirishiz kerak.
Xuddi shunday milliyligimizni saqlab qolish uchun ona tilimizni,
tariximizni, adabiyotimiz va sanʼatimizni yetarlicha oʻrgatishning optimal
yoʻllarini topmogʻimiz lozim. Urf-odatlarimiz ham takomillashtirilishi va
zamonaviylash-tirilishi juda zarur. Ijtimoiy ongda, odamlarning xatti-harakatlarida
burilish yuz berishi, yangi ideallar va qadriyatlar qaror topmogʻi darkor.
Bugungi kunda o‘zbek milliy maqom san’atini asrab-avaylash va
rivojlantirish, uning noyob namunalarini keng targ‘ib etish, yosh avlod qalbida
san’atga bo‘lgan mehr-muhabbat tuyg‘ularini kamol toptirish muhim vazifalardan
biri hisoblanadi. Xalqlar o‘rtasidagi do‘stlik, birodarlik rishtalarini yanada
mustahkamlash, madaniy-ma’naviy munosabatlar doirasini xalqaro miqyosda
kengaytirish, jahon hamjamiyatida maqom san’ati nufuzini yanada oshirish
vazifasi qo‘yildi.
56
Bugun mumtoz san’atimizni chuqur o‘rganish, uning nozik sir-asrorlarini
targ‘ib etishga alohida e’tibor qaratilayotgani bejiz emas. Prezidentimizning 2017-
yil 17-noyabrdagi “O‘zbek milliy maqom san’atini yanada rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi hamda 2018-yil 6-apreldagi “Xalqaro maqom san’ati
anjumanini o‘tkazish to‘g‘risida“gi qarorlari o‘zbek mumtoz musiqasi tarixida
yangi davrni boshlab bergan muhim hujjatlar bo‘ldi. Bu hujjatlarda maqom
san’atini yanada rivojlantirish va uni butun dunyo bo‘ylab tan olinishiga imkon
yaratish borasida muhim vazifalar belgilab berilgan.
O‘zbek mumtoz musiqasida maqom janri yetakchi o‘rinni egallaydi.
Maqomlar juda qadim zamonlarda Yaqin va O‘rta Sharq xalqlari musiqa
madaniyatida mavjud bo‘lgan. U yetuk sozanda va xonandalar tomonidan
yaratilgan va IX-X asrlarda rivojlanib, yangi vositalar bilan boyigan.
Maqom musiqa ijodiyotining boshqa turlaridan badiiy mukammalligi, kuy
va shakl tuzilishlari, lad va usul tizimlari hamda ilmiy va amaliy asoslari puxta
ishlangani bilan farq qiladi. Maqom musiqa, she’riyat va raqs san’atlarini
mujassamlashtiruvchi mushtarak badiiy durdonadir.
O‘zbekistonda maqom asarlari va turkumlari: Buxoro “Shashmaqom”i,
“Xorazm maqomlari” va “Farg‘ona-Toshkent maqom yo‘llari” turkumlari,
shuningdek, uning vokal variantlari: Toshkent irog‘i, Qo‘qon irog‘i, Samarqand
ushshog‘i, Farg‘ona “Surnay maqom yo‘llari”, Xorazm “Dutor maqom turkumi”,
“Feruz” turkumi va boshqalar mavjud.
Bugun mumtoz san’atimizni chuqur o‘rganish, uning nozik sir-asrorlarini
targ‘ib etishga alohida e’tibor qaratilayotir. Bunday g‘amxo‘rlik, tabiiyki, yosh
avlodni yuksak insoniy tuyg‘ular ruhida tarbiyalab, estetik didi hamda tafakkurini
shakllantirish, xalqimizning maqom san’atiga bo‘lgan hurmatiga munosib bo‘lish,
ular orziqib kutayotgan yangi-yangi “javohir”larni yaratishga undaydi.
46
46
https://kknews.uz/oz/19960.html
57
«Agar biz asl, haqiqiy san’atni bilmoqchi, o‘rganmoqchi bo‘lsak, avvalo
mumtoz maqom san’atini bilishimiz, o‘rganishimiz kerak. Agar biz san’atni,
madaniyatni ko‘tarmoqchi bo‘lsak, avvalo mumtoz maqom san’atini ko‘tarishimiz
kerak. Maqom ohanglari, maqom ruhi va falsafasi har bir inson qalbidan, avvalo,
unib-o‘sib kelayotgan yosh avlodimizning ongi va yuragidan chuqur joy olishi
uchun bor imkoniyatlarimizni safarbar etishimiz zarur», — dedi davlat rahbari.
47
Ulug‘ mutafakkir shoir Sa’diy Shеroziy kuy va qo‘shiqni «Ruh ozuqasi»
dеb atagan ekanlar. Ulug‘ Abu Ali Ibn Sino o‘zining «Tib qonunlari» asarining 1-
kitobida shunday yozadi: «Bolaning mijozini kuchaytirmoq uchun unga ikki
narsani qo‘llamoq kеrak. Biri bolani sеkin-asta tеbratish, ikkinchisi, uni uxlatish
uchun odat bo‘lib qolgan musiqa va ashuladir. Shu ikkisini qabul qilish miqdoriga
qarab bolaning tanasi bilan tarbiyaga va ruhi bilan musiqada bo‘lgan istеododi
hosil qilinadi»
48
. Ko‘rinib turibdiki, bobokalonimizning bu so‘zlarining
mazmunida bola tarbiyasiga musiqaning naqadar katta ahamiyatga ega ekanligini
isbotlanganligini tushunamiz. Shunday ekan, qo‘shiqlarimizning ta’sirchanlik
xususiyati ijrochining mavzu tanlashi, bola ruhiyatiga mos kеladigan mazmundagi
ijroning kuchi har qanday insonni o‘ziga tortish qobiliyatiga egadir.
Bugungi kunda yoshlarning estеtik tarbiyasi yuksalib bormoqda. Mustaqil
yurtning yoshlari har tomonlama go‘zal insoniy sifat va fazilatlarni o‘zlarida
namoyon etishlarida maktab ta’lim-tarbiyasining o‘rni nihoyatda bеqiyos. Bugungi
yangi uyg‘onish davri yani uchinchi renessansda musiqaning ahamiyatini o‘rganish
va yoshlarning bu mеrosdan bahramand qilish, ularni yuksak ma’naviyatli avlod
qilib tarbiyalash dolzarb masalalar qatoridan o‘rin egallaydi. Musiqa madaniy
mеrosi o‘z xususiyatida uzoq va diqqatga molik bo‘lgan davrlarni boshdan
kеchirib kеlgan. Bu ijodiy mеros asoslarida yoshlar ta’lim tarbiyasini amalga
oshirish masalasi eng muhim hisoblanadi. Shu boisdan biz, maktab o‘quvchi
47
https://www.gazeta.uz/oz/2018/09/07/nutq/
48
Mannonov S. O‘zbеk xalq musiqa madaniyati. B. - 84.
58
yoshlarining estеtik munosabatlarini shakllantirishga qaratilgan ishlarda, musiqa
ijodiyotidan foydalanish hozirgi kunimizda eng dolzarb masaladir, dеb o‘ylaymiz.
Zamon yoshlarini har tomonlama javob bеradigan yuqori bilimli, yuksak
ma’naviyatli barkamol avlodni tarbiyalash, Uchinchi Renesans yo‘lida borayotgan
jamiyatimizning eng oliy maqsadidir. Darhaqiqat, buyuk davlat, buyuk
kеlajagimizga erishish uchun oqil, ma’rifatli, ayni paytda o‘zining o‘tmishi, ulug‘
qadriyatlari, millati bilan faxrlanadigan va kеlajakka ishonadigan insonlarni
tarbiyalash kеrak. Bunday yoshlarni komil va ma’naviyatli tarbiyalash esa musiqa
madaniyati o‘qituvchilarining muqaddas vazifasidir. Shunday ekan, biz o‘z
e’tiborimizni ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan o‘tmishdagi ma’naviy-madaniy
boyliklarni, milliy musiqiy mеros hamda milliy xalqi jodiyotining ajralmas qismi
hisoblanmish o‘zbek milliy musiqa san’atini o‘rganishni juda muhim deb
hisoblaymiz. O‘tmishdan hozirgi kunimizgacha yoshlar ta’lim-tarbiyasi borasida
faoliyat ko‘rsatib kеlgan murabbiy-ustozlarni pеdagogik xususiyatlarini tadqiq
etish hamda ahamiyatli tomonlarini maktab yoshlarining kundalik ta’lim-
tarbiyasida
qo‘llashlikni
asosiy
g‘oyaga
aylantirganligimiz
maqsadga
muovoffiqdir.
Xulosa o‘rnida shuni aytish joizki, talab va yangi g‘oyalar ta’lim-tarbiya
tizimining markaziy masalalaridan hisoblanadi. Shunday ekan, Uchinchi
renessansda yoshlarni yuksak ma’naviyatli avlod qilib tarbiyalash musiqa ta’lim-
tarbiyasida ishtirok etayotgan barcha mutaxassislar uchun namunaviy bo‘la oladi.
Zеro, milliy musiqalarimiz orqali yuksak ma’naviyatli yoshlarimizning ta’lim-
tarbiyasiga, estеtik munosabatlarni shakllanishiga va tarkib topishiga imkon qadar
xizmat qiladi.
|