Ta’limni boshqarishga tizimli yondashuv

Ta’limni boshqarishga tizimli yondashuv - bu boshqaruvchi, ya’ni
o‘qituvchining mavjud imkoniyatlari asosida tahsil oluvchilarga kerakli
bilim, ko‘nikma va malakalarni qo‘yilgan maqsadga mos holda shakllantirish
jarayonidir. Ta’limda boshqarish jarayoni turli yo‘llar bilan amalga
oshirilishi mumkin. Hozirgi paytda ta’lim-tarbiya jarayonini boshqarishga
turli texnologiyalar joriy etilmoqda. Ta’limning harakatchan modelini tuzish
orqali boshqarish o‘zining samaradorligini ko‘rsatmoqda. Mo‘ljallangan
texnologiya tizimli yondashuvga asoslangan bo‘lib, quyidagi ketma-ketlikda
amalga oshiriladi: o‘rganilayotgan fan bo‘yicha ma’lumotlarni tayyorlash;
tayyorlangan ma’lumotlarni o‘qitish uslubi va maqsadini e’tiborga
olgan holda ma’lum ketma-ketlikka keltirish; o‘quv materiali mazmunni
qo‘llamoqchi bo‘lgan pedagogik usullar nuqtayi nazaridan tahlil qilish; PT
45
qo‘llanilishining tegishli bosqichiga oid maqsadni aniqlash; PTni qo‘llash
jarayoni ketma-ketligini ishlab chiqish; texnologiyalardan foydalanishga
oid uslubiy tavsiyalar tayyorlash; texnologiyalarni qo‘llash va erishilgan
natijalarni bilim, ko‘nikma va malaka tizimlariga ajratish; olingan natijalar
bo‘yicha sifat ko‘rsatkichlarini aniqlash; ko‘zlangan maqsadga erishilganlik
darajasini baholash; ta’limni boshqarish jarayoni to‘g‘risida tegishli xulosalar
chiqarish va boshqalar.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da belgilangan vazifalarni amalga
oshirish uchun ijodiy pedagogikaga, ijodkor o‘qituvchiga ehtiyoj nihoyatda
ortib bormoqda. Bugun ta’lim muassasalarida ijodkor o‘qituvchilarning
mavjud bo‘lishi – davr talabidir.
Pedagogik faoliyat – bu inson shaxsini, uning dunyoqarashini,
ishonchini, ongini, xulqini shakllantirishga bo‘ysundirilgan cheksiz
masalalarni yechish jarayonidir. Psixologik-pedagogik adabiyotlarda
pedagogik faoliyat turlari (ta’lim beruvchi, tarbiyalovchi, rivojlantiruvchi,
safarbarlik, tadqiqotchilik, tashkilotchilik va boshqalar) qator olimlar
tomonidan tadqiq qilingan. Shu bilan birgalikda, pedagogik faoliyat
muntazam o‘zgaruvchan, yangilanuvchan va rivojlanuvchanligi bilan ajralib
turadi, unga ijtimoiy buyurtma uzluksiz ta’sir ko‘rsatadi.
Ta’lim-tarbiya jarayonini ZPT bilan ta’minlash vazifasi pedagogdan
bevosita ijodiy faoliyatni hamda ishlab chiqarishga tegishli bo‘lgan soha
bilimlarini talab etadi. Demak, texnologiya mavjud ekan, uni ta’lim-tarbiya
jarayoniga singdirish shart ekan, bu jarayon qayerda kechishi mumkin,
degan savol tug‘ilishi tabiiy. Bu esa, shaksiz, pedagogik korxonada, ya’ni
pedagogik ishlab chiqarish jarayonida ro‘y beradi.
Tarbiyalash texnologiyasi – nisbatan yangi atama bo‘lishiga qaramay
rivojlangan mamlakatlarda keng tarqalgan. Tarbiyalash texnologiyasi
pedagogikada yangi yo‘nalish hisoblangan «ijtimoiy pedagogika» bilan
birgalikda fuqarolik g‘ururi, vatanparvarlik, ijtimoiy faollik, mas’uliyat hissi
va boshqa shaxsiy sifatlarni shakllantirishga jiddiy ta’sir qilmoqda.
Ta’kidlash joizki, tarbiyalash texnologiyasi yoshlar bilan tarbiyaviy
ishlarning g‘oyasi, mazmuni va tarkibini emas, balki bu sohadagi
respublikamiz hukumati tomonidan ishlab chiqilgan maqsad va vazifalarni
samarali amalga oshirish bilan shug‘ullanadi. Tarbiyalash texnologiyasi
mo‘ljallangan tarbiyaviy maqsadga samarali erishuvni ta’minlovchi vositalar
majmuasini ko‘rib chiqadi.
46
O‘qituvchi (pedagog)larning o‘zida muloqot, bahs olib borish
madaniyatini shakllantirish maqsadida pedagogik ta’lim mazmuniga
qo‘yiladigan talablar, ayniqsa, muhimdir. O‘zaro hamkorlik pedagogikasi
– o‘qituvchi (pedagog) va talaba o‘rtasida hamfikrlilik, bir-biriga ishonch,
o‘zaro yordam, ijodiy hamkorlik muhitini yaratadi. Bu esa, o‘z navbatida,
yoshlar tomonidan haqiqiy insoniy qadriyatlarning anglab olinishi va e’tirof
etilishini kafolatlaydi.
Milliy o‘zlikni anglashni butun olam insonparvarlik g‘oya va
madaniyati, umuminsoniy qadriyatlar, ko‘p millatli xalqimiz an’analaridan
ayrim holda tiklab bo‘lmaydi. Yoshlarning iqtidori va bilimga chanqoqligi
aynan shulardan quvvat oladi, ma’naviyatga erishish va uning rivojlanishi
shular bilan chambarchas bog‘liqdir.
Milliy mafkura, psixologik va pedagogik fanlardan foydalanib,
maqsadlar ketma-ketligini to‘g‘ri «texnologik» tanlay bilish o‘ta muhim.
Nazariya nuqtayi nazaridan tarbiya uslubiyotini ta’riflash yetarli. Lekin
texnologik jihatdan barcha tarbiya maqsadlarining qismlarini aniqlash va
ularni ro‘yobga chiqarish yo‘llarini belgilash zarur bo‘ladi.
«Oliy va o‘rta maxsus o‘quv yurtlarida bo‘lg‘usi mutaxassislarning
umumiy va kasbiy madaniyatini shakllantirish bo‘yicha jamlama tarbiyaviy
ishlar rejasi» – tarbiyaviy ishlarni dasturlashga misol bo‘la oladi. Ushbu
dastur Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tasarrufidagi oliy o‘quv
yurtlari olimlari va pedagoglarining mehnati mahsulidir. Uning asosi etib,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimovning O‘zbekistonning
daxlsizligini mustahkamlash, uning buyuk kelajagini barpo etish, har bir
talabani ko‘p qirrali, barkamol va Vatanning yuksak g‘oyalariga sodiq shaxs
sifatida tarbiyalash haqidagi ko‘rsatmalari olingan.
Dasturda asosiy tarbiyaviy yo‘nalishlar va maqsadlar keltirilgan.
Jumladan, fuqaro tarbiyasi, kasb egallash, shaxsiy mas’uliyat, yuqori
malakali bo‘lish va kasbiy mahoratni egallashga intilishni tarbiyalash,
oilaviy hayotga tayyorlash, talabani shaxs sifatida rivojlantirish kabilarga
alohida e’tibor berilgan.
O‘quv-tarbiya jarayoniga ZPTni joriy qilish pedagogdan ijodiy
ishlashni talab etadi. Pedagog o‘zida unga yordam beruvchi tashqi
imkoniyatlar, ya’ni, nazariy-amaliy materiallar, o‘quv qurollari va vositalari
47
mavjudligi haqida to‘liq ma’lumotlarga ega bo‘lishi kerak. Pedagog o‘zidagi
mavjud ma’lumotlar va imkoniyatlar asosida qaralayotgan ta’lim yo‘nalishi
bo‘yicha mavjud metodika va ilg‘or o‘qitish uslublarini ko‘zlagan maqsadga
yo‘naltirish qobiliyatiga ega bo‘lishi lozim.
Pedagogda shakllangan bilim, ko‘nikma, malaka, o‘qitish vositalari,
ZPT imkoniyatlarini maqsadga muvofiq yo‘naltira olish qobiliyatlari
mavjud bo‘lsa, u davlat ta’lim standartlari asosida ta’lim oluvchiga aniq
maqsadni belgilab bera olishi mumkin. Bu esa, o‘z navbatida, PTni
qo‘llash rejasini ishlab chiqishga, ya’ni uning vazifalarini belgilab olishga
olib keladi. Belgilangan maqsad va vazifalarni e’tiborga olgan holda
ta’limning harakatchan modeli yaratiladi. Modelni ishlab chiqish asosan
tizimli yondashuv uslubi, maqsadlar tizimini yaratish va unga erishish
ketma-ketligiga asoslangan holda olib boriladi. Ta’lim modelini yaratish –
zamonaviy ta’lim texnologiyasining asosiy talablaridan biridir.
«Kadrlar tayyorlash milliy dasturi» raqobatbardosh kadrlar tayyorlash
yuzasidan zamonaviy talablar majmuyini belgilab berdi. Bir-biriga bog‘liq
bo‘lgan talablarning majmuyi, pedagogning umumlashtirilgan modelini
tashkil etadi. Umumlashgan modelga muvofiq asosiy talablar quyidagilardan
iborat:
– pedagogning ta’lim berish mahorati;
– pedagogning tarbiyalay olish mahorati;
– ta’lim-tarbiya jarayonida inson omilini ta’minlovchi shaxs fazilati;
– ta’lim oluvchilarning bilimlarini xolisona baholay olish va nazorat
qila olish mahorati.
Bugungi kunda O‘zbekistonda jahon ta’lim maydoniga kirishga
yo‘naltirilgan yangi ta’lim tizimi qaror topmoqda. Bu jarayon bilan bir vaqtda
pedagogik o‘quv-tarbiya jarayonining nazariyasi va amaliyotida sezilarli
o‘zgarishlar sodir bo‘lmoqda. Ta’limdagi yondashuvlar tarkibi o‘zgarmoqda
va yangicha munosabatlar o‘rnatilmoqda. Ta’lim tizimida yangi axborotlar
bilan ishlash qobiliyatiga ega bo‘lgan kuchlar shakllanmoqda, yangi ijodiy
yechimlar topilmoqda va ta’lim dasturini individuallashtirishga qaratilgan
sa’y-harakatlar kuchaymoqda.
Ta’lim – PJning muhim tarkibi bo‘lib, o‘quvchi-talaba bilan o‘qituvchi
(pedagog)ning shaxsga yo‘naltirilgan o‘zaro munosabatlari hisoblanadi.
48
Ijtimoiy bilimga teng bo‘lgan PTning tashkil topishida fanning roli ortib
bormoqda.
ZPTning psixologik-pedagogik nuqtayi nazardan takomillashuvining
asosiy yo‘nalishlari quyidagilar bilan ifodalanadi:
– talabaning yodlashdan eslab qolish funksiyasiga o‘tishi, ya’ni
o‘zlashtirib olganini ishlatish imkonini beruvchi aqliy rivojlanish jarayoniga
o‘tishi;
– bilimning assotsiativ statistik modelidan aqliy harakatning dinamik
tarkibiy tizimlariga o‘tish;
– o‘rtacha o‘zlashtiradigan talabaga yo‘naltirilganlikdan o‘qitishning
tabaqalashgan va individuallashtirilgan dasturlariga o‘tish;
– talabaning tashqi motivatsiyasidan ichki ma’naviy irodali tartibga
solinishga o‘tish va h.k.
Ta’limda zamonaviy didaktika va ta’lim tarkiblarining samaradorligini
oshirish, yangi g‘oya va texnologiyalarning ilmiy ishlab chiqilishi va amaliy
asoslanishiga o‘tilmoqda. Bunda har xil pedagogik tizim bilan o‘qitish
texnologiyalari o‘rtasida bog‘liqlik, amaliyotda davlat ta’lim tizimining
yangi shakllarining aprobatsiyasi, hozirgi zamon sharoitida o‘tmishning
pedagogik tizimlarini qo‘llash muhim hisoblanadi.
PT paydo bo‘lgunga qadar boshqa masalalar qatorida murakkab qurilma
va jarayonlar o‘rganiladigan ta’lim tizimi doirasida aynan ta’lim jarayonini
yetarlicha samarali loyihalash qoidasi ishlab chiqilmadi. Bu bo‘shliqni PT
pedagogning loyihalashtirilgan o‘quv jarayoniga ijodiy yondashuvi uchun
keng o‘rin qoldirgan holda to‘ldiradi.
PTning o‘ziga xos tomoni shundan iboratki, unda o‘quv maqsadlariga
so‘zsiz erishish o‘quv jarayonida loyihalashtiriladi va amalga oshiriladi.
Texnologik yondashuv, eng avvalo, yuzakilikda emas, balki rejalashtirilgan
natijani amalga oshirish imkonini beruvchi konstruktiv, ko‘rsatmali sxemada
o‘z ifodasini topadi.
Maqsadga yo‘naltirilganlik, jarayon natijalarini tashxisli tekshiruv,
ta’limni alohida o‘rgatuvchi epizodlarga bo‘lish, o‘quv jarayonining barcha
qirralarini bugungi kunda ta’limni qayta ishlab chiqishsikli g‘oyasiga
mujassamlashtirish imkonini tug‘diradi. U, asosan, quyidagilardan iborat:
– ta’limda umumiy maqsadning qo‘yilishi;
– tuzilgan umumiy maqsaddan aniq maqsadga o‘tish;
49
– talabalarning bilim darajalarini dastlabki (tashxisli) baholash;
– bajariladigan o‘quv ishlari majmuasi (bu bosqichda teskari bog‘lanish
asosida zudlik bilan ta’lim jarayoniga tuzatish kiritish imkoniyati bo‘lishi
lozim);
– natijani baholash.
O‘quv maqsadlarining to‘liq standartlashtirilishining me’yori
quyidagicha bo‘lishi mumkin:
a) yuqori, ammo mutlaq emas:
b) mutlaq.
Birinchi holatda maqsadning murakkabligi tufayli uni to‘liq
kuzatuvchan xatti-harakatlar tipiga aylantirish imkonini bermaydi, sikl
to‘laligicha qayta ishlab chiqilmaydi.
Ikkinchi holatda konveyerli jarayon bo‘lgan ta’limning reproduktiv tipi
bilan ish yuritiladi.
O‘quv jarayonini PT asosida tashkil etishning rejalashtirish bosqichida,
yetakchi pedagog olimlar, metodist o‘qituvchilar PTning qonun-qoida va
prinsiplari asosida uslubiy materiallarni ishlab chiqish paytlarida ulardan
yuksak malaka talab etiladi. Materiallar tayyor bo‘lgach, pedagog, asosan,
tashkiliy va konsultativ (ijodiy qo‘shimchalar kiritish imkonini saqlagan
holda) vazifalarni bajaradi.
O‘quv jarayonining barcha bosqichlarida butun tizimning asosiy
texnologik jihati – o‘quv jarayonining so‘nggi natijalariga yo‘naltirilganligini
kuzatish mumkin.
Umumiy ko‘rinishda PT tarkibiga quyidagilar kiradi:
– identifikatsiyalangan o‘quv maqsadlarini ishlab chiqish;
– o‘quv maqsadlari taksonomiyasi;
– o‘quv maqsadlarini nazorat (test) topshiriqlariga aylantirish;
– maqsadga erishish usullari;
– erishilgan o‘quv maqsadlarini baholash.
PTni tushunishning asosiy yo‘li aniq belgilangan maqsadlarga
qaratilganlik, ta’lim oluvchi bilan muntazam o‘zaro aloqani o‘rnatishdir.
O‘zaro aloqa PTning asosini tashkil qilib, o‘quv jarayonini to‘liq qamrab
oladi. O‘qituvchi (pedagog) o‘z oldiga talabalar o‘quv materialining
mazmunini tushunib, o‘zlashtirib olsin, ma’lum bilimlarni egallab,
50
amaliyotga qo‘llashga o‘rgansin degan maqsadni qo‘yadi. Biroq o‘zlashtirish,
tushunish, qo‘llash nimani anglatadi? O‘qituvchi (pedagog) o‘z oldiga
qo‘ygan maqsadga erishganligini qanday biladi?
Pedagogik maqsadga erishganlik yoki erishmaganlikni bilishning aniq
vositalari bo‘lgandagina, o‘qituvchi (pedagog) o‘zining mehnati samarali
ekanligiga va tanlagan metodlarining maqsadga muvofiqligiga, yoki
aksincha, samarasiz ekanligiga ishonch hosil qilishi mumkin.
M.V.Klarin fikri bo‘yicha, o‘qituvchi (pedagog)lar tomonidan
maqsadlarni belgilashning tipik usullari quyidagicha:
1. O‘quv materialining rejasidan kelib chiqib, maqsadni belgilash.
2. Maqsadni o‘qituvchi (pedagog) faoliyati orqali aniqlash.
3. O‘quvchi-talabaning intellektual, emotsional, shaxsiy rivojlanish
ichki jarayonlari va qonuniyatlari orqali o‘quv maqsadini qo‘yish.
O‘qitishning maqsadi va ta’lim mazmunini o‘qituvchi (pedagog) yoki
talabaning faoliyati orqali belgilash ta’limda kutilayotgan natijalar haqida
aniq taassurotga ega bo‘lishga imkon bermaydi. Bu natijalar haqida talabalar
faoliyatining faqat tashqi tomondan namoyon bo‘lishini kuzatish mumkin.
Bu maqsadga erishishning juda sodda va samarasiz yo‘lidir.
Rivojlangan davlatlarda talaba va o‘qituvchi (pedagog)lar uchun
maqsadlarni alohida-alohida belgilash odat tusiga kirgan. Bu mantiqan
to‘g‘ri, chunki o‘qitish jarayoni pedagog va talabaning o‘zaro hamkorlikdagi
faoliyati hisoblanadi. Bunda maqsadlar o‘qituvchi (pedagog)ning faoliyatidan
kelib chiqqan holda qo‘yiladi (o‘rgatish, tushuntirish, ko‘rsatish, aytib berish
va h.k.), talabaning xarakterlarida ifodalanadigan natijalar esa ta’limning
vazifalari deyiladi. Bunday ma’noda ta’lim vazifalari talaba mashg‘ulotning
oxirida bilishi yoki bajara olishi mumkin bo‘lgan narsani anglatadi.
Umuman olganda, ta’lim jarayonida vazifalarni o‘lchash, aniqlash,
o‘qitishni qayta takrorlash imkoniga ega bo‘lish uchun har bir maqsadga
erishish mezonini bilish kerak, ya’ni ta’lim maqsadi shunday qo‘yilishi
kerakki, unga erishganlik haqida aniq xulosa chiqarish mumkin bo‘lsin.
|