Drama - «sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati

Drama. Bu so‘z harakat ma’nosini bildiradi. Dramatik
asarlar sahna bilan bog‘liq bo‘ladi. Bu asarlarning ijrochilari
faqat gaplari bilangina emas nutqlaridagi intonatsiyalar,
yuz, bosh, qo‘l harakatlari bilan obrazga kiradilar. Oqibatda
tomoshabin tinglovchilarni o‘ziga jalb qiladigan teatrlashgan
tomosha ko‘rinishi vujudga keladi. Ana shunday
xususiyatlarni o‘zida mujassam etgan janrlar dramatik janr
hisoblanadi. Xalqimiz og‘zaki ijodidagi xalq dramasi va
askiya janrlarini ana shunday asarlar namunasi sifatida
baholash mumkin. Chunki xalq dramasida tomosha
ishtirokchilari asar mazmuniga ko‘ra qozi, jinoyatchi, jabrlanuvchi,
sho‘rpeshona ona, baxtsiz ota, landovur farzand
kabi rollarni bajaradilar, ularning xarakteriga mos ohangda
so‘zlaydilar, atrofdagilarni kuldirish uchun turli harakatlar
o‘ylab topadilar. Askiyada esa mazkur so‘z o‘yini
musobaqasida qatnashadigan askiyabozlar to‘y, sayilga kelgan
odam larning davrasida ko‘zga ko‘rinarli e’tiborni egallaydilar.
Ular bir-birlariga gap tashlar ekanlar, nutqlaridagi
alohida ma’noga ega bo‘lgan so‘zlarni maxsus urg‘u bilan,
nozik intonatsiya bilan talaffuz qiladilar. Natijada,
askiyabozlar o‘z-o‘zidan jonli sahna ishtirokchilariga
aylanib qoladilar. Qizig‘i shundaki, jonli ijro bilan yashaydigan
og‘zaki drama va askiya asarlarini yozma matnlari
hech qachon jonli ijro kabi taassurot qodirgan emas.
Shuning uchun ham yuqorida qayd etilgan janrlarni dramatik
asarlar majmuasi deb qabul qilish mumkin.
Xalq og‘zaki ijodidagi asarlarni yana ularning mazmuniga
ko‘ra tasnif qilish mumkin. Masalan: mif, afsona,
naql, ayrim doston va ertaklarda o‘zbeklar ning o‘tmish
30
hayotiga oid voqealar uchraydi. Bunday asarlar ko‘pincha
To‘maris, Shiroq, Alp Ertunga, Jaloliddin Manguberdi,
Amir Temur kabi yorqin ta rixiy shaxslar nomi bilan bog‘liq
bo‘ladi. Shuningdek, ba’zi asarlarda yurtimiz hududida joylashgan
va el orasida shuhrat topgan geografik joylar bilan
ham aloqada bo‘ladi. Masalan, Andijon, Qonqus, Shohi -
mardon piri, Zangiota, Yassi kabi hudud nomlari haqidagi
asarlar fikrimizning dalilidir.
Folklor janri uchun bir qator an’anaviy mavzular ham
umumiy hisoblanadi. Masalan, Vatan mavzui ≪Alpomish≫,
≪Ravshan≫ kabi dostonlar va ≪Ona yurting omon bo‘lsa,
rangi ro‘ying somon bo‘lmas≫ kabi maqollarni birlashtirib
turadi. Rostgo‘ylik, mehnatsevarlik, adolat, ilm-hunar egallash
kabi mavzular ham o‘z navbatida bir qator dostonlar,
ertaklar, maqollarni jamlaydi.
Xalq og‘zaki ijodida an’anaviy estetik jihatlar ham umumiy
hisoblanadi. Jumladan, deyarli hamma janrlardagi asarlar
tilining soddaligi, ba’zan boshqa-boshqa janrlar namunalarining
bir mavzuga bag‘ishlanishi (≪Tohir va Zuhra≫
ertagi va dostoni), epik asarlar syujeti va kompozitsiyasidagi
yaqinliklar va, hatto, bir necha janrlarga oid namunalarda
o‘xshatish, sifatlash, mubolag‘a kabi tasvir vositalarining
o‘xshashligi fikrimizning dalilidir. Xalq og‘zaki ijodi janrlari,
ularning tarkibi haqida gap borar ekan, janrlarning o‘zaro
munosabatlarini ham hisobga olish lozimdir. Avvalo, janrlararo
munosabatlar o‘ta murakkab jarayon ekanini nazarda
tutish kerak. Ma’lumki, o‘zbek xalq og‘zaki ijodi xalqning
eng qadimiy so‘z san’ati namunasiga oid asarlardan tashkil
topgan. Hech ikkilanmay aytish mumkinki, eramizdan
keyingi ikkinchi ming yillikning o‘zida og‘zaki ijodimiz
mahorat jihatdan juda ko‘p hayotiy sinovlarga duch kelgan.
Natijada, kichik janrlar deb atalmish maqol, matal, topishmoqlardan
birikkan epik asarlar maydonga kelgan bo‘lishi
mumkin. Ayni paytda, doston, ertak, qo‘shiq kabi janrlarni
o‘rganish bu turga mansub asarlarning ma’lum taraqqiyot
bosqichi natijasi sifatida baholashga asos bermoqda.
Jumladan, dostonning shakllanishi va rivojlanishida mifo -
logik dunyo qarash elementlari, afsona va rivoyat kabi
qadimiy turlarning ta’siri aniq seziladi.
Xalq og‘zaki ijodidagi asarlarda bir janrga mansub
namunalarning boshqa — hajm jihatdan katta asarlarda
uchrashi tabiiy hisoblanadi. Masalan, ≪Alpomish≫ dostoni-
31
da o‘nlab maqol va matallar qayd etilgan. Shuningdek, bir
qator ertaklar borki, ularda turmushga chiqadigan qizning
shart qo‘yishi bahonasi bilan topishmoq namunalari o‘rin
oladi. Ba’zan esa qolip lash san’ati qo‘llangan ertaklarda
turli naql va afso nalar uchraydi. Hatto, ayrim ertak
matnlarida lirik qo‘shiq namunalari keltirilganiga guvoh
bo‘lamiz. Bu o‘rinda ≪Yoriltosh≫ ertagini esga olish
maqsadga muvofiqdir.
Xalq og‘zaki ijodi bevosita bu san’at namunalarini
yaratgan xalqning ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy hayoti bilan
uzviy aloqadadir. Halqimiz tarixidagi muhim voqealar
ayrim janrlarning rivojlanishiga, ayrimlarining yo‘qolib bo -
rishiga sabab bo‘lgan. Bu o‘rinda og‘zakilik xususiyati juda
ko‘p janrlarga oid asarlarning el xotirasidan o‘chib ketishiga
olib kelgan. Taxmin qilib aytish mumkinki, Chingizxon
istilosi davrida xalqni ozodlikka da’vat etuvchi qo‘shiqlar,
Amir Temur zamonida binokorlik, bunyodkorlik bilan
bog‘liq rivoyatlar yaratilgan bo‘lishi mumkin. Yuzlab yillik
tarixiy jarayon o‘zbek xalqi tomonidan yaratilgan so‘z
san’ati namunalarini alohida-alohida janrlarga ajratdi va
bizning zamonimizga kelib har bir namuna o‘zi ning shakli
va mazmuniga xos ravishda og‘zaki ijod xazinasidan o‘rin
egalladi. Binobarin, o‘zbek xalq og‘zaki ijodini o‘rganish
jarayonida mazkur asarlar ning g‘oyasi, tarbiyaviy ahami -
yati, estetik jihatlari bilan bir qatorda janr xususiyatlariga
ham e’tibor berish maqsadga muvofiqdir.
|