nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
zanat 
holatlari birgalikda

45
18-MAVZU
JISMLARNING MEXANIK HARAKATI.
TRAYEKTORIYA
Siz fizika darsida o‘qituvchingiz berayotgan saboqni tinglab
o‘tiribsiz. Bundan oldin uyingizdan chiqib maktabga kelgansiz. Siz
o‘tirgan stol, maktab binosi esa joyida turibdi. Derazadan qarasangiz
o‘tib ketayotgan kishilarni, avtomobillarni ko‘rasiz. Ularga qarab
ayrimlarini harakatda, ayrimlarini harakatsiz, degan xulosa chiqarasiz.
Bunday xulosani chiqarishda biz nimalarga e’tibor berdik? Har
bir narsa yoki predmet berilgan vaqtda ma’lum bir joyda bo‘ladi.
Masalan, sinfda siz o‘tirgan parta eshikdan 3 m uzoqlikda joylashgan.
O‘qituvchi esa sizdan 2 m uzoqlikda o‘tiribdi. O‘qituvchi o‘rnidan
turib doska oldiga bordi. Endi u sizdan 2,5 m uzoqlikda. Demak,
o‘qituvchin gizning sinfda turgan o‘rni vaqt o‘tishi bilan o‘zgardi.
Xuddi shunday mashinalarning ham sizga nisbatan o‘rni vaqt o‘tishi
bilan o‘zgarganligi tufayli ularni harakatda degan xulosaga borasiz.
Sinf devorining o‘rni esa o‘zgarmaydi. Bu harakatlarning hammasini
mexanik harakat
deb ataymiz.
Mexanik harakat
deb, jismlarning vaqt o‘tishi bilan fazoda joy-
lashgan o‘rnining boshqa jismlarga nisbatan o‘zgarishiga aytiladi.
Bu yerda biz boshqa jismlar deganda daraxtni, binoni, poyezd
vagoni o‘rindig‘ini va h.k.larni tushunamiz. Jismning turgan o‘rni
mana shu tanlan
gan jismga nisbatan vaqt davomida qaralganligidan
uni
sanoq jismi
deb ataymiz. Tanlangan sanoq jismi bir jismga
nisbatan harakatsiz bo‘lsa, boshqa jismga nisbatan harakatda bo‘lishi
mumkin. Masalan, sanoq jism sifatida Toshkent
dan Samarqandga
borayotgan poyezdni olsak, unda odam poyezd vagoniga nisbatan
harakatsiz bo‘ladi. Lekin vagonning o‘zi yerga nisbatan harakatda.
Shu sababli jismlarning harakatini o‘rganishda, albatta, sanoq jismi
tanlanishi kerak.
Amalda SG ning yuklamasi aralash xarakterli bo‘ladi. Bunda EYK E0 va yakor

|
Amalda SG ning yuklamasi aralash xarakterli bo‘ladi. Bunda EYK E0 va yakor
|
bet | 88/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovAmalda SG ning yuklamasi aralash xarakterli bo‘ladi. Bunda EYK E0 va yakor toki Ia orasidagi siljish burchagining qiymati 7t/2> 'E > 0 va -ti/2> + < 0 oralig‘ida bo‘ladi. Bunda aktiv-induktiv yuklama (orqada qoluvchi tok)da yakor reaksiyasi mashinaga magnitsizlovchi, aktiv- sig'imiy yuklama (oldinda keluvchi tok)da esa yakor reaksiyasi mashinaga magnitlovchi ta’sir ko‘rsatadi. Aralash xarakterdagi yuqlamada tokning aktiv tashkil etuvchisi esa mashinaning ko‘ndalang o‘qi bo‘yicha magnitsizlaydi.
Ayon qutbli sinxron generator magnit sistemasining to‘yinishi hisobga olinmagan hol uchun yakor reaksiyasining o'"ziga xos xususiyatlari.
Ikki reaksiya usuli. Ayon qutbli mashinada stator va rotor orasidagi havo oralig‘i har xil boMadi, bu oraliq qutb uchliklari chetida uning o‘rtasiga nisbatan katta bo‘ladi
rasm. Ayon qutbli sinxron mashinaning ko ‘ndalang (a) va bo ‘ylama (b) o ‘qlari bo ‘yicha yakor MYK larining hamda ular hosil qilgan magnit induksiyalarining taqsimlanish egri chiziqlari.
va qo‘shni qutblar oralig‘ida kattalashib ketadi. Shuning uchun yakor magnit oqimi a faqat yakor MYK Fa ning qiymatiga emas, balki rotor qutblariga nisbatan MYK F ning tarqalish egri chizig'i F = f(x) ning holatiga ham bog‘liq bo‘ladi.
19.3-rasm. Ayon qutbli sinxron generatoming: a - aktiv (y = 0°), b - induktiv (y=+Q0°) va d — sig ‘imiy (y=— 90°) xarakterli yuklamalardagi yakor reaksiyasi va vektor diagrammalari.
Masalan, agar 'F = 0 bo‘lsa, MYK Fa sinusoidal tarqalgan bo‘lsa ham, yakor magnit induksiyasining tarqalish egri chizig‘i egarsimon shaklda bo‘ladi (19.2,o-rasm).
|
| |
-rasm - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 129/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. Pirmatov29.1-rasm.
Kommutatsiyalanuvchi seksiyada tok yo ‘nalishining o ‘zgarishi.
Kommutatsiya davrida kommutatsiyalanuvchi seksiyadagi tok (+1) dan (-1) gacha to‘g‘ri chiziqli o‘zgaradi va salbiy ta’sir ko‘rsatmaydi. Bundav kommutatsiyani to<‘giri chiziqliyoki ideal kommutatsiya deyiladi
(29.2-rasm,l).
Ta'kidlash lozimki, 0‘T mashinasining real ish sharoitlarida kommutatsiya jarayoni ancha murakkab kechadi, chunki kommutatsiya davri juda qisqa, ya’ni (KLL10~5s) ni tashkil qiladi. Masalan, K =100, /;.h= 2 va n = 1500 ayl/min bo'lgan mashinada kommutatsiya davri
Tk = 60 -2/(100-1500) = 0, 0008 s.
Seksiyada tokning bunday tez o‘zgarishidan katta qiymatli o'zinduksiya EYK eL, qo‘shni seksiyada esa o‘zaro induksiya EYK eM vujudga keladi:
eL= - Ls (dl / dt) ; eM= - Ms (dl / dt), (29.4)
bunda, Ls — seksiyaning induktivligi; I — seksiyadagi tok; Ms — bir vaqtda kommutatsiyalanuvchi seksiyalarning o‘zaro induktivligi.
Ikkala EYK seksiyada natijaviy EYK enaini hosil qiladi:
enal= eL+ eM = er- (29‘5)
Bu EYK Lens qoidasiga binoan kommutatsiyalanayotgan seksiyada lokning o‘zgarishiga to‘sqinlik qiladi va, shu sababli reaktiv EYK (er) dcyiladi.
Bundan tashqari yakor reaksiyasi ta’siri (geometrik neytralda) magnit induksiya biror BK qiymatga yetadi va bu induksiya ta’sirida ham kommutatsiyalanuvchi seksiyada tashqi maydon tufayli EYK hosil bo‘ladi:
eK = 2Bk‘ h ws (29-6>
bunda: /, — seksiya aktiv tomonining uzunligi;
v( - seksiya harakatining tezligi;
|
| |
YAKUNIY SUHBAT - Kegl cc pechat indd

YAKUNIY SUHBAT
Bunda Siz I bobda o‘rganilgan mavzularning qisqacha xulosalari
bilan tanishasiz.
Fizik jismlar
Tabiatda uchraydigan turli moddalardan tashkil topgan
barcha jismlar.
Fizik
hodisalar
Moddani tashkil etgan zarralari o‘zgarmasdan qoladigan
holda sodir bo‘ladigan hodisalar.
Fizik kattalik
Jismlar yoki fizik hodisalarning o‘lchash mumkin bo‘lgan
parametrlari.
Xalqaro birliklar
sistemasi (XBS)
1960-yilda kiritilgan. Unda asosiy 7 birlik qabul qilingan:
uzunlik (metr), massa (kilogramm), vaqt (sekund), tok
kuchi (Amper), temperatura (Kelvin), yorug‘lik kuchi
(kandela), modda miqdori (mol). Qolgan fizik kattaliklar
asosiy birliklar yordamida hosil qilinadi. Masalan,
1 N = 1 kg 1 m/s
2
.
Metr (m)
Uzunlik birligi. XBS asosiy birligi. Qiymat jihatidan
yorug‘likning vakuumda 1/299792458 sekund davomida
o‘tadigan yo‘liga teng. Namunasi platina-iridiy qotish-
masidan tayyorlangan bo‘lib, Fransiyada saqlanadi.
Sekund (s)
XBS asosiy birligi. Taxminan o‘rtacha quyosh sutkasining
1/86400 qismiga teng (1 sutka = 24 soat = 86400 s).
42
Atom
Grekcha
atomos
– bo‘linmas degani. Kimyoviy element
xossalari saqlanib qola
digan eng kichik zarra. 2016-yil
dekabr oyigacha bo‘lgan ma’lumotga ko‘ra tabiiy holda 94
ta element mavjudligi aniqlangan, 24 tasi laboratoriyalarda
hosil qilingan.
Molekula
Modda xossasi saqlanib qoladigan eng kichik zarra.
Molekulalar atomlardan tashkil topadi. Moddalarda
molekulalar bir xil atomlardan yoki har xil atomlardan
tashkil topadi. Lotincha
moles
– massa degani.
Diffuziya
O‘zaro tutashgan bir modda molekulalarining ikkin-
chi moddaga, ikkinchi modda molekula
larining birin-
chi moddaga o‘zaro o‘tishiga aytiladi. Gazlarda tez,
suyuqliklarda sekin, qattiq jismlarda juda sekin bora-
di. Temperatura ortishi bilan tezlashadi. Lotincha
diffuzio
– tarqalish, sochilish degani.
Broun harakati
Suyuqlik yoki gazdagi juda kichik zarralarning to‘xtovsiz
va tartibsiz ha
ra kati. Bu harakat temperatura ortishi
bilan ortadi. Hodisa 1827-yilda ingliz bota
nigi R. Broun
tomonidan o‘rganilgan.
Molekulyar
kuchlar
Molekulalar orasidagi o‘zaro tortishish va itarishish
kuchlari. Juda qisqa maso fada namoyon bo‘ladi.
Massa
Moddaning inertlik va tortishish xossasini ifodalovchi
fizik kattalik. Massa tushunchasini birinchi bo‘lib fanga
I.
Nyuton (1687) kiritgan. Birligi kilogramm bo‘lib,
xalqaro birliklar sistemasining (XBS) asosiy birligi.
Namunasi silindr shaklida bo‘lib, balandligi va diametri
39 mm ga teng. Platina-iridiy qotishma sidan 1799-yilda
tayyorlangan.
Zichlik
Jism massasining uning hajmiga nisbati bilan
o‘lchanadigan fizik kattalik.
. Zichlik birligi kg/m
3
.
|
§ 2.9   GEOTEXNOLOGIK QUDUQLARDA TA’MIRLASH – TIKLASH ISHLARI

§ 2.9 GEOTEXNOLOGIK QUDUQLARDA TA’MIRLASH – TIKLASH ISHLARI
Majmua Geotexnologiya (2023-2024 uzb) чикаришга
Texnologik quduqlarning ishdan chiqishining barcha asosiy sabablarini uch guruhga bo'lish mumkin: • burg'ulash texnologiyasi va quduqni qurish qoidalarini buzish; • filtr va yaqin filtr zonasining tiqilib qolishi; • ekspluatatsiya jarayonida quduq uskunasining jismoniy eskirishi. Keling, har bir guruhni alohida ko'rib chiqaylik. 1. Burg'ulash texnologiyasini buzish va quduqni qurish Quduqlar avariyalar, quduq trubasining haddan tashqari egriligi, filtr va korpus trubalarining sinishi, izolyatsiyalash ishlarining noto'g'ri texnologiyasi, o'rnatish ishlarini olib borishda gilza va filtr quvurlarining shikastlanishi va boshqa sabablarga ko'ra ishdan chiqadi [1,2, 7]. 2. Filtrni va filtrga yaqin zonani kolmatatsiya qilish Tiqilib qolishning rivojlanishining asosiy sababi, birinchi navbatda, filtr qismida ko'p miqdorda loy zarralari qolsa, quduqni ishlab chiqish texnologiyasining buzilishi. Filtrlash xususiyatlarining dastlabki yomonlashuvi ish paytida kimyoviy, mexanik va gaz tiqilib qolishining kuchayishiga olib keladi. 3. Quduq uskunasining ekspluatatsiya jarayonida jismoniy eskirishi Quduqning ishdan chiqishining eng ko'p uchraydigan sababi - korpus torlarining yaxlitligini buzish. Quduqlarni tozalash va o'lchash ishlarini olib borishda metall bo'lmagan korpus torlarining eskirishi va shikastlanishi asboblar va moslamalarni tushirish va ko'tarish orqali quvurlarning ishqalanishi tufayli yuzaga keladi. Quduqning egilish va egrilik joylarida, siqish va tortish yuklari ta'sir qiladigan joylarda korpus torlari eng kuchli eskirishga duchor bo'ladi [10,11]. Eritmalarda mexanik suspenziyalarning mavjudligi, ular tayyorlangan materialdan qat'i nazar, korpus quvurlarining abraziv aşınmasını oshiradi. Polietilen quvurlar bilan jihozlangan quduqlarning ishdan chiqishi ko'pincha quvurlarning sinishi, quvur tanasi bo'ylab yorilishlar, quvurlarni maydalash natijasida yuzaga keladi. Quvurlar tanasidagi tanaffuslar asosan burg'ulash asbobining shikastlanishi tufayli yuzaga keladi. Bundan tashqari, polietilen quvurlardan tayyorlangan ustunlar bilan jihozlangan quduqlarning ishlashiga issiqlik rejimining ta'sirini ham ta'kidlash kerak. AOK qilingan eritma va rezervuar suyuqligi haroratining keskin o'zgarishi bilan, ayniqsa qishda, ishlab chiqarish ipi uzunligi bo'ylab deformatsiyaga uchraydi. Texnologik quduqning ishlamay qolishi sababiga qarab har xil turdagi ta'mirlash va tiklash ishlari qo'llaniladi.. Quduqlarda avariya va buzilishlarning oldini olishga, ularni ta’mirlamaslikka harakat qilish kerak. Shundagina tog‘-kon kompleksining ishlashi samarali bo‘ladi. Download 2,48 Mb.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa § 2.9 GEOTEXNOLOGIK QUDUQLARDA TA’MIRLASH – TIKLASH ISHLARI
|
Nazorat savollari - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 128/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovNazorat savollari:
0‘zgarmas tok mashinasida yakor reaksiyasi nima?
Cho‘tkalarning geometrik neytralga nisbatan siljishida yakor rcaksiyasining mashina ishiga ta'siri qanday bo‘ladi?
.1 Yakor reaksiyasi mashinaga qanday salbiy ta'sir ko‘rsatadi?
Kompensatsion chulg'am qanday vazifani bajaradi?
Yakor reaksiyasini qanday yo ‘llar bilan bartaraf qilish mumkin ?
BOB. KOLLEKTORLI 0‘ZGARMAS TOK
MASHINALARIDA KOMMUTATSIYA
Kommutatsiyaning fizik asoslari
Kollektorda uchqun chiqish sabablari. 0‘T mashinasining yakori aylanganida cho‘tkalar bilan kollektor sirpanuvchi kontakt hosil qiladi. Agar cho‘tka biror sababga ko‘ra kollektorga butun yuzasi bilan tegmasa tokning zichligi nihoyatda ortib ketadi va bu kollektorda uchqun chiqishiga olib keladi. Kollektorda uchqun chiqishi mexanik, potensial va kommutatsion sabablarga ko‘ra vujudga keladi.
Mexanik sabablarga cho‘tkalarning kollektorga bosimining bo‘shlig‘i, kollektor sirtining silliqmasligi va kollektoming kirlanishi kiradi. Qo‘shni kollektor plastinalari orasidagi kuchlanish normadan ortib ketganda kollektorda uchqun chiqishining potensial sabablari vujudga keladi. Potensial sababga ko‘ra uchqun chiqishi, ayniqsa xavfli, chunki u kollektorda elektr yoyiga aylanib ketishi mumkin.
Yakor chulg‘ami seksiyalarining bitta parallel shoxobchadan boshqasiga o‘tishidagi fizik jarayonlar tufayli uchqun chiqishi kommutatsion sabablarga ko‘ra vujudga keladi.
Seksiyalar bitta parallel shoxobchadan uzilib ikkinchisiga ulanganda ularda tokning o‘zgarish jarayoni kommutatsiya deyiladi (29.1-rasm). Kommutatsiya sodir bo‘ladigan seksiya kommutatsiyalanuvchi seksiya, kommutatsiya jarayoni sodir bo‘lishiga ketgan vaqt esa kommutatsiya davri T deyiladi va u quyidagiga teng bo‘ladi:
T = (bch/ bk)-60 / (Kn), (29.1)
bunda: K — kollektor plastinalar soni; n —aylanish chastotasi; bch~ cho'tkaning kengligi; bk — qo'shni kollektor platinasi o‘rtalari orasidagi masofa.
Kommutatsiya jarayonini tahlil qilishda cho'tkalar geometrik neytralda joylashgan, ularning kengligi bch= bk va kommutatsiyalanuv- chi seksiyada butun kommutatsiya' davri davomida EYK lar induksiyalanmaydi, deb faraz qilinsa, tokning o‘zgarishi quyidagi tenglik orqali ifodalanadi:
/I2 = rch2/rehI, (29.2)
bunda 12— tegishlicha, 1 va 2-plastinalardagi toklar.
Kommutatsiyalanuvchi seksiyadagi tok I quyidagi ayirmaga teng:
= I; - I2- (29.3)
|
| |
Quyidagi moddalardan qaysi bi ri ning molekulasi uchta atomdan tashkil

41
16.
Jumlani davom ettiring. «Modda
ning zichligini aniqlash uchun...
kerak».
A) ... massasini hajmiga bo‘lish...
B) ... massasini hajmiga ko‘pay tirish...
C) ... massasini hajmiga qo‘ shish...
D) ... massasini hajmidan ayi rish...
17. Rasmda keltirilgan jismning massasi va hajmi qanchaga teng? Zichligi
1500 kg/
m
3
.
A) 75000 kg; 50 m
3
.
B) 75000 kg; 100 m
3
.
C) 75000 kg; 30 m
3
.
D) 45000 kg; 30 m
3
.
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 84

rasm. Gidrogeneratorlaming konstruktiv sxemalari — osma (a) va soyabon (b) tiplari:
1 — ustki krestovina (ya ’ni rotomi yuqoridan ko ‘targich); 2 — yonbosh tayanchi; 3 — yo ‘naltiruvchi podshipniklar; 4 - rotor; 5 — stator; 6 — pastki tayanch; 7 — val flanetsi (ya'ni turbina va generator vallarini birlashtiruvchi detal); 8 — turbina; 9 — jundament (asos); 10 — turbinaning yo ‘naltiruvchi podshipniklari.
diametri taxminan 15 m, rotorining diametri 12 m, stator magnit o'tkazgichining uzunligi 2,75 m, qutblar soni 2p = 42.
Xitoyning Yanszi daryosida dunyoda eng katta GES qurilishi davom qilmoqda. Bunda har bittasining quwati 700 MW bo‘lgan 26 ta gidrogenerator qo'yiladi.
Sinxron motorlarning quwati bir nechta o‘nlab MW ga yetadi. Ularning aylanish chastotasi n = 100
* 3000 ayl/min oraliqda bo‘lib: aylanish chastotasi n £ 1500 ayl/ min. gacha bo‘lganda ayon qutbli qilib, n > 1500 ayl/ min bo‘lganda esa noayon qutbli qilib tayyorlanadi.
Ayon qutbli sinxron mashina qutblarining po‘lat o‘zagi yupqa (
katta quvvatlida qalinligi 1-2 mm bo'lgan konstruksion po‘lat tunukasimon plastinalaridan,
kam quvvatlida esa qalinligi 0,5-1 mm bo‘lgan elektrotexnik po‘lat plastinalaridan) yig'iladi. Ayon qutbli rotoming har qaysi qutb o‘zagi tashqarisiga qo‘zg‘atish chulg'ami joylashtiriladi va ular ketma-ket ulanadi. Bu chulg'amlarning
ikki uchi, valga mahkamlangan va undan izolatsiyalangan mis yoki latundan yasalgan kontakt halqalarga ulanadi. Mashinaning qo‘zg‘almas qismiga cho'tka tutqich orqali mahkamlangan cho‘tkalar halqalarning sirtiga tegib kontakt hosil qiladi. Cho'tkalar simlar yordamida mashinaning tashqi klemmasiga ulanadi.
Qo‘zg‘atish chulg‘ami (18.2,o-rasm), ya’ni induktoming uchlari 11 va 12 (yangi standart bo‘yicha — F1 va F2 lotin) harflari bilan belgilanadi.
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 130

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 130/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. Pirmatovws — seksiyadagi o‘ramlar soni.
rasm. O‘zgarmas tok mashinasida tok kommutatsiyasi: 1 ideal to ‘g‘ri chiziqli kommutatsiya; 2 — sekinlashgan kommu- tatsiya; 3 — tezlashgan kommutatsiya.
Shunday qilib, kommutatsiyalanuvchi seksiyada quyidagi umumiy EYK hosil bo'ladi:
(29.7)
Agar mashinada qo‘shimcha qutblar bo‘lmasa, enal va eK EYK lar bir-biriga mos ravishda yo‘naladi va ular ta’sirida kommutatsiyalanuvchi seksiyada qo‘shimcha kommutatsiya toki IK hosil qiladi. Bu tokning yo'nalishi shu seksiyadagi kommutatsiyaning boshlang‘ich davridagi ish toki I ning yo‘nalishi bilan mos bo‘ladi, natijada kommu- tatsiyalanayotgan seksiyada tok o ‘zgarishining kechikishiga olib keladi.
Kommutatsiyalanuvchi tokni reaktiv EYK hosil qiladi, reaktiv EyuK hosil qilgan tok esa, Lens qoidasiga binoan, elektr zanjirida tokning o‘zgarishiga to‘sqinlik qiladi.
Shu sababli cho‘tka 2 ta plastinani bir xil qoplaganda ham kommutatsiyalanuvchi seksiyadagi tok nolga teng bo‘lmaydi. Kommutatsiyaning 2-yarim davridagina 0 ga tushadi natijada kommutatsiya egri chiziqli sekinlashgan bo‘ladi (29.2-rasm, 2).
Mashina ortiqcha yuklama bilan ishlaganda cho‘tkaning tok zichligi katta bo‘lgan tomon qizib, kollektor bilan cho‘tka orasida uchqun chiqa boshlaydi.
Kommutatsiyaning asosiy tenglamasi quyidagicha yoziladi:
(29.8)
bunda r, va r,— kommutatsiyalanuvchi seksiya qarshiligi rs va tegishlicha cho‘tka bilan kollektor plastina orasidagi o‘tkinchi qarshilik (rch, rch 2)lar yig‘indisi.
Qo'shimcha kommutatsiya toki IK cho‘tkadan o‘tib kommutatsiyalanuvchi seksiya orqali tutashadi. Natijada cho‘tkaning plastina kirib kelayotgan tomonida tok zichligi ortib, kommutatsiya
davri oxirida ancha katta qiymatga erishadi. Mashina ortiqcha yuklama bilan ishlaganda cho‘tkaning tok zichligi katta bo‘lgan tomon qizib, kollektor bilan cho‘tka orasidan uchqun chiqa boshlaydi. Buning sababi qisqa tutashgan seksiya zanjirining cho‘tkadan uzilishidir. ■
Kommutatsiyalanuvchi seksiyaning qarshiligi ancha kichikligidan uni e’tiborga olmasa ham bo‘ladi, u holda (29.8) tenglama quyidagicha yoziladi:
|
| |
B 0‘ L I M - J. S. Salimov, N. B. Pirmatov

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 82/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovB 0‘ L I M.
IV.l-rasm. Suv bilan sovitiladigan turbogenerator (TBB-500-2, 500 MW, 20kV) statorining umumiy ko'rinishi («Elektrosila», Sankt-Peterburg, Rossiya).
IV.2-rasm. Suv bilan sovitiladigan gidrogenerator (190 MVA, 375 ayl/ min) statorining umumiy ko ‘rinishi («Broun~Boveri» firmasi, Shvetsariya).
BOB. SINXRON MASHINALARNING
KONSTRUKSIYALARI, ISHLASH PRINSIPI YA
QO‘ZG‘ATISH SISTEMALARI
Statorda hosil bo'lgan aylanma magnit maydonning aylanish chastotasi rotorning aylanish chastotasi bilan bir xil chastotada aylanadigan mashinaga sinxron mashina (SM) deyiladi.
Sinxron mashinalar motor, generator va kompensator rejimlarida ishlatilishi mumkin. Elektr stansiyalarda o‘zgaruvchan tok energiyasini sinxron generatorlar (turbogeneratorlar, gidrogeneratorlar) ishlab chiqaradi. s
Sinxron mashinalarning konstruksiyasiga oid umumiy
ma’Iumot
Mazkur kitobning 10.1-bandida o‘zgaruvchan tok mashinalari aktiv qismlariga oid umumiy ma'lumot berilgan edi. Quyida kam quwatli va yirik sinxron mashinalar konstruksiyalarining o'ziga xos xususiyatla- riga oid ma'lumot bilan tanishamiz.
Ayon qutbli kam quvvatli elektromagnit qo‘zg‘atgichli sinxron mashinaning tuzilishi 18.1-rasmda ko‘rsatilgan. Bunda rotorga tegishli asosiy qismlar: val (12), unga mahkamlab joylashtirilgan ostov, ya’ni rotor yarmosi (11), bunga o‘matilgan magnit qutblar, ya’ni qutb o‘zagi va qutb uchligi (7), o‘zakning tashqarisida qo‘zg‘atish chulg'ami (10),
18.1-rasm. Ayon qutbli kam quvvatli sinxron mashinaning tuzilishi: 1 — elektromagnit
qo‘zg‘atgich; 2 — tayanch tagligi
(podpyatnik); 3 — kontakt halqalar;
— cho ‘tka tutqich va cho ‘tkalar;
— podshipnik qalqoni; 6 — stator po ‘lat o ‘zagi; 7 — qutb uchligi; 8 — stanina; 9 — stator o‘zagi pazlari (chulg'ami bilan); 10 — qutb (qo‘zg‘atish chulg‘ami bilan); 11 — rotor yarmosi (ostov); 12 —val; 13
podshipnik; 14 — ventilator; 15
stator chulg'amining chiqish uchlari.
mashinani sovitgich — ventilator (14) hamda mashinaning qo‘zg‘atgich tomoniga o'rnatilgan kontakt halqalar (3)dan iborat.
Katta quwatli (yirik) sinxron mashinalarning ayrim qismlariga juda katta mexanik va elektromagnit yuklamalar kuchli ta'sir qiladi. Yuklamasining jadalligi bo‘yicha bu mashinalar boshqa hamma elektr mashinalalaridan ustun turadilar. Shuning uchun ularda katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishi tufayli ulami jadallik bilan sovitish talab qilinadi.
|
| |
SEMINAR  mashg‘ulotlari mavzulari

SEMINAR mashg‘ulotlari mavzulari:
Mavzu: Eng qadimgi manbalarda ta’lim-tarbiya masalalari.
Reja:
Eng qadimgi davrlardan VII asrgacha ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar.
Eng qadimgi yozma manbalarda ta'lim-tarbiya masalalarining yoritilishi.
“Avesto” – qadimgi tariximizni o‘rganishda noyob manbva sifatida.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
Mavzu: VII asrdan IX asrning birinchi yarmigacha
O‘rta Osiyoda tarbiya, maktab va pedagogik fikrlar.
Reja:
VII asrdan IX asrning birinchi yarmigacha O‘rta Osiyoda tarbiya, maktab va pedagogik fikrlar
Islom dinining tarqalishi va uning ta’lim-tarbiyaga ta’siri.
“Qur’oni Karim” – islom dinining muqaddas kitobi.
Musulmon maktablari va unda ta’lim-tarbiya mazmuni.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
Mavzu: Sharq Uyg‘onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalari.
Reja:
Sharq uyg‘onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalari haqida tushuncha hosil qilish.(Xorazmiy, Forobiy, Farg‘oniy, Beruniy, Ibn Sino, Javhariy, Mavriziy, Jurjoniy va hokozo)
Ijtimoiy hayotning ta’lim-tarbiya, maktab va pedagogik fikrlar rivojiga ta’siri. So‘fiylik ta’limotining ma’naviy hayotga ta’siri.
Movaraunnahrda Amir Temur tomonidan markazlashgan davlat barpo etilishi va uning fan, madaniyat va ma’rifat rivojiga qo‘shgan xissasi.
Mirzo Ulug‘bekning pedagogik g‘oyalari va ma’rifatparvarlik xizmatlari. Ulug‘bek davrida maktab islohoti.
Zahiriddin Muhammad Boburning pedagogik fikrlari.
Adabiyotlar:
A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
Mavzu: XIV asrning ikkinchi yarmi va XVI asrda Movaraunnahrda pedagogik fikrlar rivoji. XVIII asrdan XIX asrning birinchi yarmigacha tarbiya,
|
Jismlar harakatlanganda fazoda iz qoldiradi. Bu izlar ko‘zga

|
Jismlar harakatlanganda fazoda iz qoldiradi. Bu izlar ko‘zgaBog'liq 6-sinf fizika uzbJismlar harakatlanganda fazoda iz qoldiradi. Bu izlar ko‘zga
ko‘rinishi yoki ko‘rinmasligi mumkin. Ko‘rinishi yoki ko‘rin-
masligidan qat’i nazar shu izga
trayektoriya
deyiladi.
Dalada yurgan
avtomobil, traktor yoki osmonda uchayotgan samolyot qoldirgan izlar
bunga misol bo‘la oladi.
Trayektoriyaning shakliga qarab harakat
to
‘
g
‘
ri chiziqli
yoki
egri chiziqli
bo‘ladi.
46
Avtomobil g‘ildiragining o‘qi
B
yerga nisbatan to‘g‘ri chiziqli,
gardishidagi
A
nuqta g‘ildirak o‘qi
B
ga nisbatan egri chiziqli
harakatda bo‘ladi (21-rasm). Stadionda yugurayotgan sportchining
trayektoriyasi
1
va
2
oraliqda egri,
3
va
4
oraliqda to‘g‘ri chiziqli
bo‘ladi (22-rasm).
21-rasm.
22-rasm.
Trayektoriyaning shakli qaralayotgan sanoq jismiga nisbatan
turlicha bo‘lishi mumkin. Masalan, Oyning Yerga nisbatan harakati
aylana shaklida bo‘lsa, Quyoshga nisbatan murakkab shaklda bo‘ladi.
Chunki Yer Oy bilan birgalikda Quyosh atrofida harakatlanadi. Xuddi
shunday avtomobil dvigatelida sovituvchi parrak uchining harakat
trayektoriyasi dvigatelga nisbatan aylanadan iborat bo‘lsa, yerga
nisbatan vintsimon bo‘ladi.
Harakatlanayotgan jismni har doim ham rasmda ifodalash
noqulay.
Shunga ko‘ra, trayektoriya uzunligi jism o‘lchamla ridan
juda katta bo‘lgan hollarda jismni
moddiy nuqta
deb qaraladi.
Masalan,
Toshkent dan Buxoroga qarab uchayotgan samolyotni moddiy nuqta deb
qarash mumkin. Lekin ko‘prikdan o‘tayotgan poyezdni moddiy nuqta
deb qarab bo‘lmaydi. Moddiy deyi
lishiga sabab o‘lchamlari hisobga
olinmasa-da, uning massasi, tezligi va boshqa fizik kattaliklari
mavjud ligicha qoladi.
1. Mexanik harakat deb nimaga aytiladi?
2. Sanoq jismi deganda nimani tushunasiz?
3.
Yozayotganingizda ruchkangizning uchi qanday harakatda
bo‘ladi?
4. Harakatlanayotgan jismlarni moddiy nuqta deb qarash mumkin
bo‘lgan hollar uchun misollar keltiring.
|
| |
-rasm. It va qo‘yning quloq oldi so ‘lak bezlari y o ‘liga fistula

|
-rasm. It va qo‘yning quloq oldi so ‘lak bezlari y o ‘liga fistula Pdf ko'rish
|
bet | 94/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limot27-rasm. It va qo‘yning quloq oldi so ‘lak bezlari y o ‘liga fistula
o ‘matish.
B ez y o ‘lining joylashuviga qarab bu operatsiya otlar, qoramollar,
cho‘chqalar va boshqa hayvonlarda turlicha amalga oshiriladi. Masalan,
qo‘ylar quloq oldi bezining y o ‘lini tashqariga chiqarib tikish uchun lunj 3-
4 jag‘ tishlarining ro‘parasidan teshiladi. Operatsiyaning qolgan qismi
xuddi itlamikidek amalga oshiriladi. Bu usul uncha maqsadga muvofiq
emas, chunki bunda vazifa hayvonning tegishli so‘lak bezining y o i’li
tashqariga chiqarilib teriga tikib qo‘yilganidan, organizmda ishlanadigan
so'lakning bir qismidan mutlaqo maxrum boiadi. Natijada hazm
jarayonlari ozmi-ko‘pmi izdan chiqadi: Shu sababli hozir bu usulning bir
muncha
mukammallashtirilgan
ko‘rinishidan,
jumladan,
fistuladan
chiqadigan so ‘lakni lunj devorida ochilgan ikkinchi teshik orqali rezina
naycha bilan oziqa qayta quyish usulidan foydalaniladi: istalgan paytda
so ‘lak olish imkoniyati bo‘ladi-yu ammo tekshirish o ‘tkazilmaydigan
paytda u o g ‘iz bo‘shlig‘iga qayta quyilib, hazm jarayonlarida odatdagidek
ishtirok etaveradi. Barcha chorva mollarida so ‘lak ajralishini shu usul
yordamida o ‘rganish mumkin. Otlarda esa bundan tashqari ezofagotomiya
(qizilo‘ngachdan sun’iy teshik ochish) usuli ham qo‘llaniladi.
Buning uchun operatsiya qilinib, qizilo‘rigachdan sun’iy teshik
ochiladi. Hayvon davolanib, opertsiya jarohati tuzatiladi. Bunday hayvon
ozuqa yeganda yutgan luqmasi qizilo‘ngach teshigi orqali tashqariga
tushadi: Tashqariga tushgan luqmani maxsus idishlarga y ig ‘ib olib,
tarkibidagi so‘lakni tekshirish, o ‘rganish mumkin.
SO‘LAK HOSIL BO‘LISH MEXANIZMI
So‘lak hosil bo‘lishi to‘g‘risida fiziologiyada ikkita nazariya bor.
|
| |
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 95/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peO‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
XALQARO INNOVATSION UNIVERSITETI
“PEDAGOGIKA FANLARI” KAFEDRASI
Ta'lim yo‘nalishi: 60110100 – “Pedagogika va psixologiya”
“PEDAGOGIKA NAZARIYASI TARIXI”
fani bo‘yicha ma'ruzalarda keltirilgan atamalarning
G L O S S A R I Y S I
An'anaviy ta'lim - markazida o‘qituvchi turadi deb yuqorida qayd qildik, o‘quvchi esa o‘z tinglaganlarini, ta'kidlab aytamiz o‘qituvchi tomonidan bayon qilinganlarni esda saqlash va xotiralashga harakat qiladi.
Avtoritar qobiliyat – o‘quvchilarga bevosita ta'sir ko‘rsatish va shu asosda obro‘ qozona olish.
Amaliy mashg‘ulot - o‘quv ishlarining mantiqiy davomi bo‘lib, bu termin talabalarning mustaqil auditoriya ishlarining umumiy tushunchasi hisoblanadi. Agar ma‘ruzada ilmiy bilimlar asosi bayon qilinadigan bo‘lsa, amaliy mashg‘ulotlarda bilimlar chuqurlashtiriladi, kengaytiriladi va detallashtiriladi. Eng muhimi, amaliy mashg‘ulotlar talabalarning bilimini sinashga xizmat qiladi.
Amaliyot - bilimlarning haqiqiyligini ko‘rsatuvchi mezondir. Kuzatish, tajriba, o‘zgartirish, yaratish, - bular amaliyot shakllariga kiradi. Amaliyot ijtimoiy hayot va tabiatning murakkab jarayonlarini bilib olishda inson uchun asosiy qurol bo‘lib xizmat qiladi.
Amaliyot – ta‘lim shakllaridan yana biri bo‘lib, unda talaba oliy o‘quv yurtida olgan nazariy bilimlarini bevosita amaliyotga tadbiq etadi. Amaliyot talaba uchun kelajak ish faoliyatida ilk qadami bo‘lib, shu amaliyot davomida talaba oliy o‘quv yurtida olgan bilimlarini qanchalik amaliyotga qo‘llay olishini o‘z nuqtai nazaridan ham baholaydi va bu orqali unda kelajagini tasavvur qilishga imkon yaraladi.
|
| |
Umumiy pedagogika- - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 104/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peUmumiy pedagogika- insonga, shaxsga ta'lim tarbiya, ma'lumot berish shakli, mazmuni, usullari va ularni shakllantirishning, tarbiyalashning umumiy qonuniyatlarini tadqiq qiladi va amaliyotda qo‘llashga o‘rgatadi.
Uzluksiz ta'lim - malakali raqobatbardosh kadrlar tayyorlashning asosi bo‘lib, ta'limning barcha turlarini, davlat ta'lim standartlarini, kadrlar tayyorlash tizimi tuzilmasi va uning faolliyat ko‘rsatish muhitini o‘z ichiga oladi.
Fan - yuqori malakali mutaxassislar tayyorlovchi va ulardan foydalanuvchi ilgor pedagogik va axborot texnologiyasini ishlab chiquvchi.
Xalq pedagogikasi - mazkur xalqi ta'lim tarbiyasi, maktabi, ijtimoiy turmush tarzi, madaniyati, ma'naviyati, ahloq odobi singarilarni o‘rganadi.
Shaxs - deganda muayyan jamiyatning a'zosi tushuniladi. Ijtimoiy munosabatlarga kirishuvchi, ongi yuksak taraqqiy etgan, ijtimoiy taraqqiyotda ishtirok etuvchi odamgina shaxs deyiladi. Ma'lumki kishi ongi faqat jamiyatda, boshqalar bilan o‘zaro munosabatda til yordamida ijtimoiy tajribani o‘zlashtirishda shakllanadi.
Evristik suhbat – echimi ma'lum ma'noda murakkab, bosqichma – bosqich topiladigan masalalarni xal qilishda foydalaniladi. Masalan, paxta terish mashinasining ma'lum bo‘zukligini bartaraf etish kerak bo‘lsa, uning sabablari birin – ketin kurib chiqiladi va yakuniy xulosaga kelinadi.
Eksperiment – so‘zi lotincha «sinab ko‘rish», «tajriba qilib ko‘rish» ma‘nosini anglatadi. Eksperimental – tajriba ishlari asosan ta‘lim-tarbiya jarayoniga aloqador ilmiy faraz yoki amaliy ishlarning tadbiqiy jarayonlarini tekshirish aniqlash maqsadida o‘tkaziladi.
«Ekologiya» - yunoncha so‘z bo‘lib, tirik mavjudodlarning yashash sharti va tevarak atrofdagi muhit bilan o‘zaro munosabatlari hamda shu asosda yuzaga keladigan qonuniyatlarni o‘rganadigan fandir. «Ekologiya» atamasi 1866 yilda nemis zoolog olimi E.Gekkel tomonidan kashf etilgan.
Ekologik ta'lim - aholiga berilishi lozim bo‘lgan tabiat bilan inson orasidagi munosabatlarni ifodalovchi bilimlar tizimi tushuniladi.
|
| |
maktab va pedagogik fikrlar rivoji

|
maktab va pedagogik fikrlar rivoji
|
bet | 92/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pemaktab va pedagogik fikrlar rivoji.
Reja:
Alisher Navoiyning asarlarida tarbiya va insonparvarlik masalalari.
Abdurahmon Jomiyning pedagogik qarashlari.
Jaloliddin Davoniyning axloqiy qarashlari.“Axloqiy Jaloliy” asarining pedagogik fikrlar rivojidagi o‘rni.
Buxoro amirligi, Qo‘qon va Xiva xonliklarida ta’lim-tarbiya.
Maktab ва madrasalarda ta’lim mazmuni. Qizlar maktabi va unda ta’lim mazmuni.
Munis Xorazmiyning “Savodi ta’lim” asari – husnixatga doir dastlabki qo‘llanma sifatida.
Muhammad Sodiq Qoshg‘ariyning “Odob as-solihin” asari – yuksak ma’naviy-axloqiy sifatlarni yorituvchi manba.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
Mavzu: XIX asrning 2 yarmi XX asr boshlarida Turkiston o‘lkasida tarbiya,
maktab va pedagogik fikrlar.
Reja:
XIX asrning 2 yarmida Turkistonda maktablar tizimi.Chor Rossiyasining ta’lim siyosati.
Turkistonda maktablar tizimi. V.P.Nalivkinning ta’lim rivojidagi xizmati. Turkistonda rus maktablarining ochilishi. Yerlik aholi uchun rus-tuzem maktablarining tashkil etilishi.
Turkistonda jadidchilik harakati. Yangi usul maktablarining ochilishi.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
Mavzu 1917-1990 yillarda O‘zbekistonda ta’lim tizimi va pedagogik fikrlar
rivoji.
Reja:
Xalq maorifi sohasida maktab darsliklari va o‘quv qo‘llanmalar yaratish, ta’lim-tarbiya jarayonini mustabid tuzum maqsadiga muvofiq tashkil etilishi va uning salbiy oqibatlari.
Maorif sohasidagi urushdan keyingi holatlat,tahlil.
Maktab darsliklari yaratish, ta’lim-tarbiya jarayoninida maktablarning 4 yillik, 8 yillik, 9 yillik, 10 yillik islohotlarni maqsadga muvofiq tashkil etilishi va uning mazmun mohiyati.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
|
| |
Mavzu: Eng qadimgi davrlardan XIX asrning birinchi yarmigacha jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi. Hozirgi davrda jahon mamlakatlari

|
Mavzu: Eng qadimgi davrlardan XIX asrning birinchi yarmigacha jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi. Hozirgi davrda jahon mamlakatlari
|
bet | 93/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peMavzu: Eng qadimgi davrlardan XIX asrning birinchi yarmigacha jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi. Hozirgi davrda jahon mamlakatlari
ta’lim tizimi va pedagogika fani rivoji.
Reja:
Qadimgi Yunoniston, Qadimgi Rim davlatlarida maktab va tarbiya. QadimgiYunoniston faylasuflari tarbiya to‘g‘risida.
XIX asrning oxiri – XX asrda G‘arbiy Yevropa, Rossiyada reformatorlik pedagogikasi va uning asosiy yo‘nalishlari.
L.N.Tolstoyning pedagogik qarashlari.
K.D.Ushinskiy pedagogika fani va tarbiyaning ahamiyati to‘grisida. Ushinskiyning didaktik qarashlari va pedagogik merosi.
Adabiyotlar: A4,A5,A6,Q11,Q13,Q14,Q15
AMALIY mashg‘ulotlar mavzulari:
Sharq uyg‘onish davri va unda ta’lim-tarbiya masalalari. Sharq uyg‘onish davri qomusiy olimlari Ibn Sino, Beruniy asarlarida ta’lim-tarbiya.
Yusuf Xos Xojib va Kaykovus asarlarida ta’lim-tarbiya masalalarining yoritilishi.
XIV-XVI asrlarda fan va madaniyat, maorif taraqqiyoti.Temuriylar davrida ta’lim-tarbiya va pedagogik fikrlar taraqqiyoti. Mirzo Ulug‘bek va Zahiriddin Muhammad Boburning fan, madaniyati va ma’rifat taraqqiyotidagi xizmatlari.
Alisher Navoiy ta’lim-tarbiya to‘g‘risida. Abdurahmon Jomiy va Jaloliddin Davoniyning ta’limiy-axloqiy qarashlari.
Jahon Otin Uvaysiy va uning qizlar maktabi. Muhammad Sodiq Qoshgariyning ilmiy ijodi.
XIX asr oxiri va XX asr boshlarida maktab va pedagogik fikr taraqqiyoti, jadidlar harakati. Abdulla Avloniyning pedagogik faoliyati va ta’lim-tarbiya haqidagi qarashlari.
1917-1945 yillarda O‘zbekistonda maktab va pedagogika fani. Mustaqillikgacha (1945-1990) bo‘lgan yillarda O‘zbekistonda maktab va pedagogika fanining taraqqiyoti.
Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar
Mustaqil ta’lim uhun tavsiya etiladigan mavzular:
Talaba mustaqil ta’limni tayyorlashda muayyan fanning xususiyatlarini hisobga olgan holda quyidagi shakllardan foydalanish tavsiya etiladi: Darslik va o‘quv qo‘llanmalar bo‘yicha fan boblari va mavzularini o‘rganish, tarqatma materiallar bo‘yicha ma’ruzalar qismini o‘zlashtirish, maxsus adabiyotlar bo‘yicha fan bo‘limlari yoki mavzulari ustida ishlash, masofaviy ta’lim. Talabaga mustaqil ta’limning mavzulari beriladi, bu mavzular bo‘yiha egallanishi kerak bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar, muddati va topshirish shakli aytiladi. Ko‘rsatilgan muddatda nazariy material konspekti, referati ko‘riladi, test yoki savol-javob o‘tkaziladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: Eng qadimgi davrlardan XIX asrning birinchi yarmigacha jahon pedagogika fanining rivojlanish tarixi. Hozirgi davrda jahon mamlakatlari
|
-rasm - Raqamli mobil aloqa

470
ma’lumotlarni uzatish tezligi bo‘yicha yutqazishga to‘g‘ri kela-
di. Ya’ni, hatto, yomon radioaloqa sharoitlarida ham ishonchli
radioaloqa ta’minlanadi, lekin bunda kanalning o‘tkazish qobili-
yati kamayadi. Adaptiv antenna qo‘llanilmaganda bu sxema AU
BSning bevosita yaqinida bo‘lganida yoki CINR darajaning ideal
sharoitlarida ishlatilishi mumkin. Bunda BSning quvvatini oshi-
rilishi yordam bermaydi, aksincha xalaqit beradi, chunki bu yerda
qo‘shni sektorlardagi interferensiya darajasi ortadi.
33.3-rasmda keltirilgan sxemadagi AASli tizim MIMO tex-
nologiyasi qo‘llanilgan faqat antennalarni fazoviy surilishini
ta’minlaydigan o‘xshash yechim bilan taqqoslanadi. Grafik har xil
modulyatsiya va kodlash sxemalarida qamrab olinadigan hududga
bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Ko‘rinib turibdiki, AAS texnologiyasining
afzalligi yaqqol ko‘rinib turibdi. Xatto, eng ishonchli QPSK 1/2
sxema AASli tizim qamrab oladigan maydonning 80% da barqa-
ror ish qobiliyatini ta’minlaydi. Qo‘shni BSlar miqdorini o‘rnatish
vaziyatni tubdan o‘nglamaydi, chunki TS qo‘shimcha xalaqitlarni
yuzaga keltiradi.
Pedagog munosabati - Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi

|
Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pedagogika nazariyasi va tarixi
|
bet | 102/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi pePedagog munosabati – pedagogning o‘quvchi-talabalar bilan tarbiya maqsadida aloqa o‘rnatishidir. Uni ma‘lum pedagog vazifalariga ega va o‘quv-tarbiya faoliyatining optimallashga yo‘naltirilgan pedagogning o‘quvchiga kasbiy ta‘siri deb ta‘riflasa bo‘ladi.
Pedagogik qayta tayyorlash - Pedagogik faoliyatni yuritish uchun zarur va etarli bo‘lgan pedagogik tayyorgarlik talablariga muvofiqlashtirish maqsadida mutaxassislarni qayta tayyorlashdir.
Pinbord - o‘qitish metodining mohiyati shundan iboratki, unda munozara yoki o‘quv suxbati amaliy metod bilan boglanib ketadi. Mazkur metod qo‘llanilganda taxsil oluvchilarda mulokot yuritish va munozara olib borish madaniyati shakllanadi, shuningdek, o‘z fikrini fakat ogzaki emas, balki yozma ravishda bayon etish maxorati, mantiqiy va tizimli fikr yuritish ko‘nikmasi rivojlanadi.
Ratsionalizatsiya - metodlarni yoki biror ish - xarakatni takomillashtirish.
Releksatsiya - kuchli xayajon va jismoniy zuriqishdan so‘ng yengil yurish, tinchlanishning umumiy xolati.
Retrospektiv - o‘tmishga murojaat etish.
Sinf- yoshi va bilimi jihatdan bir xil bo‘lgan ma‘lum miqdordagi o‘quvchilar guruhidir.
Seminar – talabalarning ma‘ruzadan olgan ilmiy-nazariy bilimlarini kengaytirish, chuqurlashtirish maqsadida tashkil etilgan ta‘lim shakllaridan biridir. Seminar jarayonida o‘qituvchining o‘rni juda yuksak, ya‘ni o‘qituvchi talabaning o‘rniga javobni aytib bermaydi, balki muhokamalarni tashkil etadi va unga rahbarlik qiladi.
Suhbat - ta‘limning keng tarqalgan usuli bo‘lib, darsning istalgan bosqichida qo‘llanishi mumkin. Ko‘pincha, bu usul savol-javob usuli deb ham yuritiladi. Suhbatning to‘rt xil turi mavjud bo‘lib, ular: yangi bilimlar berishda, bilimlarni mustahkamlashda, olingan bilimlarni tekshirishda, o‘tilgan materiallarni takrorlashda qo‘llanadigan suhbatlardir.
Ta‘lim – maxsus tayyorlangan kishilar rahbarligida o‘tkaziladigan, o‘quvchilarni bilim, ko‘nikma va malakalar bilan qurollantiradigan, ularning bilish qobiliyatini o‘stiradigan, dunyoqarashini shakllantiradigan jarayondir.
Tarbiya – yosh avlodni ma‘lum faoliyatga tarbiyalash uchun ularga ma‘lum maqsadga qarata planli va sistemali ta‘sir etishga aytiladi. Tarbiya bola tug‘ilgandan boshlab umrining oxirigacha davom etadigan jarayondir.
|
| |
Jihoz va materiallar - S. Y. Is kamov

ifloslikni aniqlashga tushiladi.
1 -vazifa.
Bulling uchun bir qator kattalikdagi g ‘alvirlardan
foydalaniladi. Bu quyidagicha amalga oshiriladi. 1 mm g'alvir va uni
ostidan mayda donlarga moljallangan (bug'doy uchun 1,7x20, javdar
uchun 1,4x20, arpa uchun 2,2x20 mm) g‘alvirlar to‘pi ami ustidan
qopqoq bilan yopiladi. G‘alvirlami ustma-ust o'rnatishda cho'zinchoq
teshiklari bir-biriga to‘g ‘ri kelishi kerak. Elash qo‘lda yoki mexanik
usulda amalga oshiriladi.
Q olda bir tekis elash tavsiya qilinadi. Elash kengligi 10 sm dan
oshmasligi kerak. Elash vaqti har soniyada 2 marta elash tavsiya qili
nadi. Har bir el aim i aniqlash taxtasiga olinib qolda ajratiladi. Begona va
donli aralashmasiga ajratiladi. Ajratilgan fraksiyalar tortilib ulaming
miqdori quyidagi formulada aniqlanadi.
Diogonal bo‘iish usulida namuna ajratish

Xo‘jaliklardan keltirilgan avtomashinalardagi don kun davomida
uncha ko‘p miqdorda bolmasa, don to‘plamining og‘irligiga nisbatan
o‘rtacha kunlik namunasi donning asl ko‘rinisliini aniqlash uchun
yetarli emasdir, chunki donning birinchi to‘plamidan olingan о‘rtacha
kunlik namunaga asosan tahlil kilib, asl og‘irligi ko'rsatiladi.
r, 
100
% - S. Y. Is kamov

Zararli aralashmalar hammasi 1% dan oshmasligi kerak.
Oziq-ovqat, yem, texnik donlar to‘plamidagi aralashmalaming
foiz miqdoriga ifloslanish deyiladi.
Don ifloslanishiga qarab ikki turga bo‘linadi.
1
-turda o‘tlar urug‘i qo‘shilib ifloslanadi;
2
-turda boshqa donlaming urug£i qo‘shilib ifloslanadi.
Har bir partiya donning ifloslanganligi yoki ifloslanmaganhgini
aniqlash donning sifatini baholashda shartli zaruriyat hisoblanadi.
Dondan mahsulot tayyorlashda har bir to'plamning o‘t urug'i yoki
boshqa don turlari bilan ifloslanmaganhgini aniqlash uning sifatiga
ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun ifloslanishning
tarkibini bilish va turkumlashni quyidagicha tartibga solish, muhim
ahamiyatga ega.
A chizma
В chizma - S. Y. Is kamov

o'rtagi va quyida esa yer sathiga yakin joydan olinadi. Har bir
seksiyadan olinadigan namunada qismlaming umumiy og‘irligi
2
kg
atrofida bo‘lishi kerak.
Idishga joylangan don to‘plamlaridan namuna qismlari og‘zi
so'kilgan qoplardan konus shupi bilan qopning yuqori, o‘rtagi va
pastki yeridan olinadi. Og‘zi tikiigan qoplardan namuna qismlari qop
shupi bilan bir burchagidan olinadi. Namuna qismlariiting olinadigan
miqdori (qoplar) don to‘plamining hajmiga bog'liqdir. Agar unda 10
qop bo‘Isa har ikki qopning biridan, 10 dan 100 qopgacha - 5 qopdan
+5% to‘plamdagi qop miqdoridan 10 qop +5% namuna olinadi.
Dastlabki namuna tayyorlash. Olingan namuna qismlari brezent
yoki qop matosiga ko‘zdan kechirish va bir-biriga taqqoslash uchun
joylanadi. Agar barcha namuna qismlaridagi donlami organoleptik
ko'rsatkichlari bir turli bo‘Isa, ulami toza va zararkunandalar bilan
zararlanmagan idislilarga to'kiladi. Don to‘plamlaridan olinadigan
barcha namuna qismlarining yig‘indisi dastlabki namunani tashkil etadi.
Dastlabki namunali idishga yorliq qo'yilib, unda ekin turining nomi,
navi, avlodi, hosil yih, donga ega tashkilotning nomi, vagon,
avtomashina yoki omboming raqami; to‘plamning kilogrammdagi
og'irligi; namuna olgan ki shining imzosi yoziladi. Namuna qismlari-
dan tuzilgan dastlabki namuna og‘irligi yirik don to‘plamlaridan ko‘p
olingan bolsa, keragidan ortiqchalik qilishi mumkin, undan tashqari,
uning alohida qismlari turli xil bo‘lishi mumkin. Shu sabablarga qarab
dastlabki namunadan o'rtacha namuna ajratiladi.
‘rtacha namuna ajratish - S. Y. Is kamov

uyumcha yuzaga keladi (27-rasm, o‘ngda). В unday aralashtirish 3
marotaba o‘tkaziladi.
Aralashtirilgandan keyin dastlabki namuna ikkinchi marta kvadrat
shaklida (mayda urug‘lik ekinlari uchun 1,5 sm va yirik urug'liklar
uchun 5 sm dan ortiq bo‘lmagan qalinlikda) taqsimlanadi va yupqa
taxtacha yoki chizg'ich bilan dioganal bo'yicha 4 ta uchburchakka
bolinadi (28-rasm). So‘ngra ikki qarama-qarshi uchburchaklardagi
donlar yigishtiriladi, qolgan ikki uchburchakdagi donlar esabir-bniga
aralashtiriladi
va yuqorida
qayd
etilganidek,
o‘sha usulda
aralashtiriladi va yaiia 4 ta uchburchakka bo‘linadi. Ikki qarama-
qarshi uchburchaklardagi don yig‘ishtirib olinadi, qolganlari у ал a
aralashtiriladi. Bu ish ikki uchburchakdagi don og‘irligi taxminan 2 kg
gayetguncha davom etadi. Shunda о‘rtacha namuna yuzaga keladi.
28-rasm.
‘z-o‘zidan qizigan va norma! undan yopilgan

0 ‘z-o‘zidan qizigan va norma! undan yopilgan
nonlarning kesilgan ko‘rinishi
Nonning egiluvchanligini aniqlashda, mag‘iz barmoq bilan yengil
bosilib, undagi g‘ovaklaming uzilishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak. Non
sofligi mag‘izning egiluvchanligi, xuslibo‘y hidi va yoqimli ta’mi
bilan ta'riflanadi. Berch non qattiq mag' izga ega bo‘lib, ushoqlanadi.
Shuningdek, qiyin chaynalib, nonning ta’mi va hidi keskin o'zgaradi.
Nonning ushoqlanish xususiyatini aniqlash uchun mag‘iz bo‘lak-
lari olinadi va yumaloq soqqa hohga keltiriladi. Soqqani darhol va
yengil yuzaga kelishi nonning sofligini, agar mag‘iz ushoqlansa, uning
berchligini bildiradi.
Ta’mi va hidi.
Har bir non turi o‘ziga xos ta’m va hidga ega. Non
begona hid, mineral aralashmalaming mazasi va g ‘archillashiga ega
bo‘lmasligi kerak. Nonning ta’mi mag‘iz burdasini chaynash bilan
aniqlanadi. Shunda ortiqcha nordonlik, chuchuklik, sho‘r, achchiqlik,
boshqa begona ta’m hamda tishlarda g'irchillash bor yoki yo‘qligi
ko'rsatiladi. Hidni aniqlashda iming o‘ziga xosligiga e’tibor beriladi.
Non kasailiklari.
Nonda kasallik va mog‘orlar mavjudligiga yo‘l
qo‘yilmaydi. Kasalliklar nonning qobiq va mag‘izini ko'zdan
kechirish bilan aniqlanadi. Mog‘or zamburugTari, kartoshka tayoqcha
bakteriyalari koloniyasi, och qizil dogTi pigment yoki mag'izda oq
dog5lar rivojlanishi kuzatilsa, darhol ish daftariga belgilanadi.
Non sifatini amiqlashning laboratoriya u sullari
Laboratoriya
izlanishlarida noiming fizik-kimyoviy sifat ko'rsatkichlari (namlik,
g ‘ovaklik, nordonlik va b.) aniqlanadi. 40-jadvalda non navlarining
fizik-kimyoviy ko'rsatkichlari keltirilgan.
Namlik. Yopilgan nonning sifatini aniqlashda namlikni aniqlash
faqat mag‘zida olib boriladi.
Tahlil uchun olingan namunada havo tegib turgan tarafi kesiladi
va qalinligi taxminin 0,5 sm burda kesib olinadi. So‘ng 4 joydan.
o ‘rtasidan 5-6 va yon qobig'idan 1 sm qoldirib, yuqori, quyi, yon
tomonidan 2-3 grammdan o ‘yib olinadi. Nusxaning umumiy og‘irligi
12-15 gr. Olingan uyumlar tezda va sinchiklab, pichoq bilan
maydalaniladi, aralashtiriladi va har biri 5 gr ikki namuna ajratiladi.
Nam un alar 0,01 aniqlikda tortiladi. Namunalami quritish va namlikni
hisoblash, don namligini aniqlash singari amalga oshiriladi. Parallel
ikki aniqlashlar o‘rtasidagi farq
1
foizgacha ruxsat etiladi.
Nordonlik. Hamir ko‘pchishida nafaqat hamirturush (spirtli
ko'pchish), balki nordon sut bakteriyalari ham ishtirok etadi. Nordon
sut ko‘pcliishi natijasida ma’lum miqdorda sut kislotasi yuzaga keladi.
Sut kislotasi juda katta ahamiyatga ega bolib, о nordon, sirka va
nordon
moy
bakteriyalaii
rivojlanishiga
to‘sqinlik
qiladi.
Xamirturushlar rivojlanishiga yaxshi ta’sir etadi. Undan tashqari u non
ta’mini yaxshilaydi. Javdar unidan tayyorlangan xamirda kocp
miqdorda sut kislotasini to'planishi uning kolloid xususiyatlarini
yaxshilaydi.
40-jadval
|
Bug‘doy va javdar uniaridan tayorlangan nonlarning

Bug‘doy va javdar uniaridan tayorlangan nonlarning fizik-
kimyoviy ko‘rsatkichlari Un navi
Yopi-sh
usuli
Namlik
(foiz)
ko‘p emas
Nordon
lik (gard)
ko‘p emas
G‘ovak-lik
(foiz) kam
emas
1
nav bug‘doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
45
44
3
3
6 8
65
2
-nav bug'doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
45
45
4
4
65
63
Javdar-bug‘doy unidan
Shakl-li
Shakl-siz
49
49
1 1
1 1
50
57
Po'stli javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
51
51
1 2
1 2
48
45
Po‘stsiz javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
49
48,5
1 1
1 1
51
49
Elangan javdar unidan
Shakl-li
Shakl-siz
48
46
7
7
57
55
Nonning nordonligi gradusda ifodalanadi. Nordonlik gradusi
iborasi ostida,
100 gr non mag‘zidan tayyorlangan suv namunasini
neytrallash
uchun
sarflanadigan
normal
achchiq
ishqor
aralashmasining millilitr miqdori tushuniladi.
Silindrdan chiqqan va kesilgan m aglz hajmi quyidagi formula
bo'yicha hisoblanadi:
3,14
a 1 У— 4 ----
bu yerda:
a - silindming ichki diametri (sm);
N - mag‘iz silindrining balandligi (sm).
Juravlyovning standart asbobida a=3 sm, N=Z
,8 sm, m aglz
silindri uyurni hajmi 27 sm
3 ga teng.
Olingan uyumlar bir vaqtda 0,01 aniqlikkacha tortiladi, jamlanadi
va formulada nonning g ‘ ovakligi topiladi (%):
U=S
х=£*юо
У
bu yerda:
X - noma’lum g ‘ovak!ik;
U - non uyumlarining umumiy hajmi (sm3);
S - uyumlar og'irligi (g);
R - g‘ovaksiz mag‘iz uyumining (r) zichligi.
Yopilgan non g‘ovaksiz massasining (r) zichligi:
javdar, javdar-bug‘doy va po‘stloqli bug'doy uni
Nyuton - Kegl cc pechat indd

54
24-rasm.
m
= 102 g
Asbob taxtachaga o‘rna
tilgan prujina,
prujina uchiga mahkamlangan ko‘rsatkich
sim hamda o‘sha joyga ulangan shkala
bo‘ylab siljiy oladigan sterjendan iborat.
Sterjen uchida ilmog‘i bo‘lib, unga yuk
osiladi. Ilmoqqa yuk osilsa, prujina
cho‘ziladi. Yuk massasi
m
= 102 g bo‘lsa,
prujina uchidagi ko‘r
satkich sim
1 raqamida
to‘xtaydi
(24-rasm).
Bunda
prujina cho‘zilishida hosil bo‘lgan
elastiklik kuchi yukning og‘irlik kuchiga
teng bo‘ladi. Dinamo metrning strelkasi 1 N
kuchni ko‘rsatadi. Unga yana 1 N og‘ir
likdagi yukni ossak,
dinamometr prujinasi cho‘zilib, ko‘rsat
kich sim uchi pastga siljiydi. U
joyga 2 raqami qo‘yilgan bo‘lib, ta’sir etayotgan kuchning 2 N
ga
tengligini bildiradi. Yuklarni shu tarzda ko‘paytirib borib,
dinamometr bilan ularning og‘irliklarini o‘lchash mumkin. Umuman
olganda, jism massasi
m
ma’lum bo‘lsa, unga ta’sir etayotgan og‘irlik
kuchini
F
og‘ir. kuch.
(ef) bilan belgilab,
F
og‘ir. kuch.
=
m