nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Erkin konveksiya jarayoni

|
Erkin konveksiya jarayoni
|
bet | 19/58 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #144341 |
Bog'liq Щзбекистон республикаси олий8.2. Erkin konveksiya jarayoni.
15.1 rasm.Havoning deraza ichida aylanishi
O’xshashlik nazariyasi konkret ustanovkada olingan tajriba natijalarini boshqa shunga o’xshash hodisalarga kachon tadbiq etish mumkinligini, ya’ni protsesslarning o’xshashligini aniqlashga imkon beradi. Bundan tashqari, o’xshashlik nazariyasidan Issiqlik almashinuvi protsesslarini nazariy jihatdan analiz qilishda ham foydalanish mumkin.
O’xshashlik metodi protsessning matematikaviy bayoni, ya’ni protsessning differensial tenglamalari va ularning chegara shartlari ma’lum bo’lgan hollardagina qo’llaniladi. Barcha erkin va bog’liq o’zgaruvchilarni ularning ba’zi o’ziga xos qiymatlariga (masshtablariga) bo’lish yo’li bilan o’lchamsiz kattaliklarga utiladi. Natijada protsessning matematikaviy bayoni o’lchamsiz holga keladi. Bunda masshtablar, shutsingdek, masalaga kiruvchi fizikaviy konstantalar o’xshashlik sonlara yoki kriteriylari deyiladigan o’lchamsiz komplekslar holida birlashtiriladi. quyida eng ko’p ishlatiladigan o’xshashlik sonlari keltirilgan.
Nusselg’t soni, qattiq jism bilan suyuqlik chegarasidagi Issiqlik almashinuvini xarakterlaydi:
"TN4q°^ (15-4)
y 'l
^-^bu erda X—o’ziga xos chizig’iy o’lchami /o bo’lgan qattiq jism• ' ni yuvib o’tadigan Issiqlik o’tkazuvchanlik koeffitsienti;
' ; a—Issiqlik berish koeffitsienti.
Reynolьds soni. (III bob, 4-§ga qarang), inersiya kuchlari bilan qovushoqlik nisbatini xarakterlaydi:
/?e^^, (15-5)
bu erda ch—suyuqlikning kinematik qovushoqligi;
/o—jismning o’ziga xos chizig’iy o’lchami (masalan, truba uchun diametr);
'g»d—suyuqlikning o’ziga xos tezligi.
Pekle soni, Issiqlikning konveksiya va Issiqlik o’tkazuvchanlik yo’li bilan tarqalish tezliklari nisbatini xarakterlaydi:
Req^, (15-6) a
bu erda a — suyuqlikning temperatura o’tkazuvchanlik koeffitsienti
(a qq X/sr).
Eyler soni, bosim kuchlari bilan inersiya kuchlarining nisbatini xarakterlaydi:
Eiq-^, (15-7)
ro8 bu erda r — bosim.
Grasgof soni, zichliklarning farqi tufayli suyuqlikda paydo bo’ladigan ko’tarish kuchlarining qovushoqlik kuchlariga nisbatini xarakterlaydi:
|
| |
Nazorat uchun savollar - Щзбекистон республикаси олий

|
Щзбекистон республикаси олий
|
bet | 24/58 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #144341 |
Bog'liq Щзбекистон республикаси олийNazorat uchun savollar:
Issiqlik nurlari deb nimani tushunasiz?
Issiqlik nurlanish balansining formulasini tushuntiring.
Nurlanish Issiqlik almashinuvining jarayonini aytib bering.
Qanday jismlar absolyut qora deb ataladi.
Stefan-Bolьsman qonunining formulasini tushuntiring.
Plank qonuning formulasini tushuntiring?
Vina qonunining formulasini tushuntiring?
Issiqlik nurlanish qaysi uskunalarda qo’llaniladi?
Issiqlik nurlanish miqdori qanday topiladi?
Ekran qurilmasi qaysi vazifani bajaradi?
10 - Ma’ruza
Issiqlik almashinish apparatlari. Issiqlik uzatish
Reja:
1. Issiqlik almashinuv apparatlar.
2. Issiqlik balans va Issiqlik uzatish tenglamalari.
Tayanch so’z va iboralar:
Regenerativ, rekuperativ, aralashma, Issiqlik almashinuv apparatlari, issiliq berish koeffitsient, Issiqlik yuklama, Issiqlik yuza, Issiqlik uzatish koeffitsienti.
10.1. Issiqlik almashinuv apparatlar
Issiqlik eltuvchi modda (suv, bug’, havo, antifriz, moylar va sh.k.) ni isitish yoki sovitishda turli xil qurilma (moslamalar) dan foydalaniladi. Bunday qurilmaga radiator (lat. Radio – nur tarqataman), kondensator (lat. Condenso – zichlayman, suyuqlantiraman), har xil trubalar to’plami va sh. k. lar misol bo’la oladi. Issiqlik tashuvchi moddaning issiqligi Issiqlik almashinuv asboblari devori yoki issiq moddaning sovuq moddaga aralashishi bilan ikkinchi modda (sovutkich)ga uzatiladi. Bunda Issiqlik tashuvchining tamperaturasi pasayadi, Issiqlik qabul qiluvchi (sovutkich)ning temperaturasi esa ortadi.
Moddalar orasida Issiqlik almashinuv usuliga qarab Issiqlik almashinuv asboblari quyidagi turlarga bo’linadi: aralashtirgichli, rekuperativli, (lat. Rekuperator-qayta olinadigan), regenerativli (lat. Regeneratio-tiklanish) va oraliq Issiqlik tashuvchili. Aralashtirgichli Issiqlik almashinuv jarayonida Issiqlik tashuvchi (eltuvchi) modda temperaturasi pastroq modda bilan aralashtiriladi. Masalan, qozon qurilmadan chiqadigan yuqori temperaturali bug’ yo suv sovuq yoki iliq suv bilan aralashtiriladi, so’ngra iste’molchilarga uzatiladi. Aralashtirgichli Issiqlik almashinuvida asosiy agent (Issiqlik tashuvchi) sifatida bir – biriga aralashmaydigan modda va materiallar ishlatiladi: bug’ – suv, gaz – qattiq material, suv – moy va x.k.
Rekuperativ Issiqlik almashtirgichda atmosferaga chiqib ketadigan gazlar issiqligidan foydalaniladi. Bunda Issiqlik miqdori sovutkich ga oraliq qattiq devor orqali uzatiladi. Issiqlik tashuvchi va sovutkich yo’nalishiga qarab to’g’ri, teskari, kesishgan, aralash oqimli va sirtlarning geometrik shakliga ko’ra yassi, yumaloq, qovurg’ali rekuperatorlar bo’ladi.
Regenerativ Issiqlik almashinuvida atmosferaga (siklga qaytarilayotgan bug’) chiqarilib yuboriladigan gaz (Yonish mahsuloti) tarkibidagi Issiqlik miqdoridan yangitdan kiritilayotgan gaz, bug’, suv, Yoqilg’i, yonilg’i va havo aralashmasini isitishda qo’llaniladi. Bu asbob r e g e n e r a t o r deyiladi.
|
| |
-rasm. Isituvchi muhitdai isitiladigan muhitga yassi devor orqali Issiqlikning uzatilishi

7-rasm. Isituvchi muhitdai isitiladigan muhitga yassi devor orqali Issiqlikning uzatilishi
8-rasm. a) Tabiiy konveksiyada Issiqlik tashuvchining tezlik va temperatura bo’yicha laminar va turbulet harakatidagi taqsimoti; b) Issiqlik borish koeffitsentining laminar va turbulet oqimlaridagi o’zgarish I-laminar, II-o’tish, III- turbuletzonalar.
Suyuqlik (gaz) massasi past temperaturali, hajmdan nasos, ventilyator yoki birorta boshqa mashina yordamida so’rib chiqarilib isitgichga yo’naltirilsa, ya’ni harakat majburiy (ochiq yoki berk kontur bo’yicha); hosil qilinsa, bunday konveksiya majburiy konveksiya deyiladi. Tashqi ta’sir hisobiga suyuqlik (gaz) zarralari bir tekis harakatlanmasdan uyurma harakat turiga o’tadi. Suyuqlik to’liq aralashishi jarayonida o’zaro va qattiq devor (truba, panjara va h.k) bilan kontaktlanishish vaqtida Issiqlik almashadi. Majburiy konveksiyada Issiqlikning uzatilishi, asosan Issiqlik energiyasi eltuvchisining muhitga tekkan vaqtda, Issiqlik o’tkazuvchanlik bo’yicha sodir bo’ladi.
Nazorat uchun savollar:
1.Nyuton-Rixman tenglamasining formulasini yozib bering.
2.Issiqlik berish koeffitsienti vazifasi nimadan iborat?
3.Issiqlik berish koeffitsientining birligi qanday?
4.Issiqlik oqimining formulasini yozib bering.
5.Temperaturalar farqining formulasini aniqlang.
6.Issiqlik yuza qanday topiladi?
7.Issiqlik berish koeffitsient tyozlikka bog’ligini aytib o’ting?
8.Issiqlik miqdori va Issiqlik oqim farqini tushuntiring?
9. Nyuton-Rixman tenglamasining formulasi va isssiqlik miqdori formulasi qanday farqlanadi?
10. Temperaturalar farqi birligini aytib bering?
9 - Ma’ruza
Nuriy issiqlik almashinuvi
Reja:
1. Nurlanish issiqlik almashinuv jarayoni.
2. Nurlanishning asosiy qonunlari.
Tayanch so’z va iboralar:
Nur vosita, Issiqlik almashuvi, Issiqlik nurlari, Issiqlik balansi, effektiv nurlanish, absolyut qora jism, nurlanish qonunlari, Stefan-Bolьsman, Plank, Vina.
|
Moddiy va Issiqlik balansi

|
Moddiy va Issiqlik balansi
|
bet | 30/58 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #144341 |
Bog'liq Щзбекистон республикаси олий11.3. Moddiy va Issiqlik balansi
Yoqilg’i yonganda ma’lum miqdordagi Issiqlik energiyasi ajraladi va tutun gazlari hamda qoldiq kul hosil bo’ladi. Tutun gazlari (soddaroq qilib aytganda tutun) va kul Yonish mahsulotlari deyiladi.
Yonish mahsulotining tarkibi va uning miqdori Yoqilg’i turiga va sifatiga qarab turlicha bo’lishi mumkin.
Amalda Yonish kamerasi (o’txona)ga kiritilgan Yoqilg’i massasi bilan havo (oksidlovchi) massasining yig’indisi Yonish mahsuloti massasiga teng bo’lishi kerak.
Yonish mahsulotlaridagi tutun qismining hajmi Vt.r. quruq gazlar hajmi Vk.g. bilan Yoqilg’i tarkibidagi vodorodning reaksiyaga kirishi va namlikning bug’lanishidan hosil bo’lgan suv bug’ning hajmi Vs.b yig’indisiga teng, ya’ni
Vt.g. q Vk.g Q Vs.b. (11.11)
Quruq gazlarga SO2QSOQSO2QO2QN2 kiradi va ularning yig’indisi 100 foiz deb qabul qilinadi. SO2QSO2qRO2 uch atomli gazlar yig’indisi deb belgilanadi.
YUqorida aytib o’tganimizdek, Yoqilg’ining to’liq Yonishi ta’minlash uchun nazariy hisoblab topilgan havoning Vx.n hajmi haqiqiy zarur bo’lgan Vx hajmidan kichik bo’ladi. SHuning uchun ham Vxn>Vx sharti asosida ayrim hisob – kitoblarni 10–25% xatolik bilan amalga oshirish mumkin.
Demak, Vt.g. hajmini quyidagicha yozish mumkin:
(11.12)
bunda - atmosfera havosi tarkibidagi, reaksiyaga kirmagan «tranzit» - o’tkinchi, azot miqdori; - ortiqcha havo koeffitsienti , Vx – haqiqiy havo miqdoring hajmi; 0,79 – azotning havodagi ulushi; 0,23 – quruq havoning hajm birligidagi kislorod ulushi; 0,23(αx-1) Vx – reaksiyaga kirmasdan tutunga qo’shilib atmosfera chiqib ketadigan havodagi ortiqcha o’tkinchi kislorod miqdori.
Normal sharoitda ideal gazning 22,4 m3 hajmini 1 kmolь gaz egallaydi. Uch atomli gazlar VRO2 hajmi quyidagi ifodadan hisoblab topiladi:
(11.13)
bunda SoQk – yonuvchi oltingugutning organik va kolchedon qismi;
12 va 32 – ugrerod va oltingugutnig molyar massalari.
Suv bug’ining ideal gazga yaqinroq deb qabul qilinsa, unig zichligi (normal sharoitda) ρq18/22,4q0,805 kg/m3 bo’ladi. Agarda atmosfera havosidagi suvbug’i zichligi (normal sharoitda) ρs.bq0,01 kg/m3 ham hisobga olinsa, Yoqilg’ining Yonishda hosil bo’lgan suv bug’i hijmini quyidagi ifodadan hisoblab topish mumkin:
(11.14)
Demak, Yonish mahsulot tarkibini nazariy hisoblab aniqlash ham mumkin. Lekin amalda RO2, O2, SO, SN4, N2 hajm birligidagi miqdorlari maxsus gaz analizatorlari yordamida o’lchanadi.
Ichki yonuv dvigatellarissiklidagi Yonish jarayonining normal o’tayotganligini SO, SO2, SO2 va boshqa gazlarning miqdorlarini o’lchash yo’li bilan baholash va ularni, zarur bo’lganda, rostlash mumkin. Masalan, Infralit-1100 asbobi yordamida SO miqdorini yuqori aniqlikda o’lchash mumkin.
|
| |
Binarssikli bug’-kuch qurilmasi

|
Binarssikli bug’-kuch qurilmasi
|
bet | 47/58 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #144341 |
Bog'liq Щзбекистон республикаси олий16.2. Binarssikli bug’-kuch qurilmasi
Ish jismli sifatida ikkita moddadan foydalaniladigan va ular mutlaqo bir-biriga aralashmaydigan hamda mustaqilssikllarga ega bo’lgan Issiqlik - kuch qurilmasi binarssikli kuch qurilmasi deyiladi. Simob - suv binar kuch qurilmasi bunga misol bo’la oladi (16.2-rasm).
Qurilmaning birlamchi berk konturida ish jismi sifatida simob olingan va maxsus konstruksiyadagi turbina-kondensator qo’llanilgan. Simob zaharli modda, uning kritik nuqtasining temperaturasi Tq1673,15 K, shu nuqtadagi bosim Rq980.105 Pa.
Issiqlik almashtirigichda (kondensator) simob yuqori temperaturada ham to’yinish holatiga ( Tq498,35 K) o’ta oladi. Suv bunday xossaga past temperaturada (Tq306,03 K) o’tadi. Suv bug’ini qaytadan qizdirish temperaturasi Tq873,15 K bundan yuqori temperaturalarga qizdirishga qo’llanilgan o’tga chidamli materiallar bardosh bera olmaydi. Oqibatda suv bug’ining yuqori temperaturalaridan foydalanib bo’lmaydi. Bu kamchilikni tugatish maqsadida binarssiklli kuch qurilmalaridann foydalanishadi. Sxemadan ko’rinib turibdiki, Issiqlik birlamchi berk konturdan (ish jismi-simob) ikkilamchisiga (ish jismi suv bug’i) maxsus qurilma-simob turbinasining kondensatorida regenerativ Issiqlik almashinuvi orqali keltiriladi. Simobli kondensator to’yingan suv bug’ining qozoni vazifasini bajaradi. To’yingan suv bug’i simobli kondensatorda hosil bo’lgandan so’ng, yana qo’shimcha simobli turbina konturidagi qozon qurilmasining bug’izdirgichida issiq gaz temperaturasi kerakli qiymatlarga etkaziladi. SHundan keyin ikkinchi berk konturdagi bug’ turbinasiga uzatiladi. Turbinada, bug’ kengayib ish bajarishsh jarayonida, Issiqlik almashinuv hisobiga suyuqlikka aylanadi.
16.2-rasm. Simob-suv binar kuch qurilmasi.
Ushbu binarssikl uchun karnolashtirish koeffitsient kiritiladi.
(16.2)
Binarssiklda bajarilgan ishni simob turbinasida va bug’ turbinasida ish jismlarining adiabatik kengayishidagi Entalьpiyalari o’zgarishlarining yig’indisi ko’rinishida ifodalash mumkin.
(16.3)
Binarssiklning termik F. I. K. boshqassikllarnikidan katta:
|
| |
ADABIYOTLAR - 1. Fuqarolarni himoya qilishning asosiy tamoyillari Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida “ogohlantirish” tartibi

|
1. Fuqarolarni himoya qilishning asosiy tamoyillari Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida “ogohlantirish” tartibi
|
bet | 14/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #145640 |
Bog'liq FUQOROLARNI XAFLI HUDUDDAN XAVFSIZ XUDUDGA KO\'CHIRISHNI TASHKIL ETISH ADABIYOTLAR
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, T., O‘zbekiston, 1992.
Karimov I.A. “O‘zbekiston XXI asr bo‘sag‘asida: Xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari”, T., O‘zbekiston, 1997.
Karimov I.A. “O‘zbekiston XXI asrga intilmoqda, T., O‘zbekiston, 1999.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni: “Aholini va xududlarni tabiiy va texnogen xususiyatli favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilish to‘g‘risida”, 20.08.1999.
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni: “Fuqaro muhofazasi to‘g‘risida”,
O‘zbekiston Respublikasi Qonuni: “Radiatsiyaviy xavfsizlik to‘g‘risida”,
31.08.2000.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni: “O‘zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlar vazirligini tashkil etish to‘g‘risida”, 4.03.1996.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: “O‘zbekiston Respublikasi favqulodda vaziyatlarda ularni oldini olish va harakat qilish davlat tizimi to‘g‘risida”, 23.12.1997, № 558.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: “O‘zbekiston Respublikasi aholini favqulodda vaziyatlardan muhofaza qilishga tayyorlash tartibi to‘g‘risida”, 7.10.1998. № 427.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: “Texnogen – tabiiy va ekologik tusdagi favqulodda vaziyatlarning tasnifi to‘g‘risida”, 27.10.1998, № 455.
M.Tojiev, I.Ne’matov, M.Ilxomov “Favqulodda vaziyatlar va fuqaro muhofazasi” darsligi, T., 2002.
O‘zbekiston Respublikasining Qonuni: “Mehnat muhofazasi to‘g‘risida”,
6.05.1993.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarori: “Ishlab chiqa-rishdagi baxtsiz hodisalarni va xodimlar salomatligini boshqa xil zararlanishini tekshirish va hisobga olish to‘g‘risidagi” nizom 6.06.1997, № 286.
|
| |
Radioaktiv va kimyoviy shikastlangan joylarda fuqarolarni saqlash qoidalari

|
Radioaktiv va kimyoviy shikastlangan joylarda fuqarolarni saqlash qoidalari
|
bet | 4/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #145640 |
Bog'liq FUQOROLARNI XAFLI HUDUDDAN XAVFSIZ XUDUDGA KO\'CHIRISHNI TASHKIL ETISHRadioaktiv va kimyoviy shikastlangan joylarda fuqarolarni saqlash qoidalari.
1. Radioaktiv shikastlangan hududda fuqarolarni saqlash.
Radioaktiv shikastlangan hududlarda xalqni saqlashning asosiy qoidalari quyidagilardan iborat:
radioaktiv shikastlanish xususida ogohlantirish;
himoya inshoatlarida saqlash (boshpana, radiatsiyadan saqlovchi boshpana - RSB);
shaxsiy saqlovchi vositalardan foydalanish;
radiatsiyadan saqlovchi preparatlardan (SHD-2) foydalanish;
zararlangan suv va emishlardan saqlanish;
zararlingan joylarda fuqarolarni saqlash rejimlariga rioya qilish;
zararlangan joylardan fuqarolarning evakuatsiya qilish;
zararlangan hududlarga odamlarni kiritmaslik;
fuqarolarni sanitar qayta ishlovdan o‘tkazish, kiyim kechak, texnika, inshoatlarni dezaktivatsiya qilish.
Radioaktiv moddalar bilan zararlangan joylarda odamlarni hattiharakatlari, radiatsiyaviy holatdan kelib chiqib aniqlanadi, bunda:
muayyan zararlangan joylarda, odamlar, RSBda bir necha soatdangacha
saqlanishlari va so‘ngra oddiy inshoatlarda bo‘lishlari tavsiya etiladi.
Ammo korxonalar va yashash maskanlar ishlarini oddiy rejim asosida amalga oshiradilar.
kuchli zararlangan joylardagi fuqarolar himoya inshoatlarda uch kungacha saqlanishlari va keyingi to‘rtinchi kunda oddiy inshoatlarda bo‘lishlari mumkin. Bunday holatlarda korxona va maskanlar alohida rejimda ishlashlari, ochiq joyda ishlovchilar esa bir necha soatdan, bir necha kungacha ishni to‘xtatishlari zarur.
v) xavfli va juda xavfli shikastlanishda fuqarolar himoya inshoatlarida uch kundan kam bo‘lmasliklari, hamda oddiy inshoatlarda ham tashqariga chiqmasdan saqlashlari kerak. Bunday korxonalarda hamma oziq-ovqat mahsulotlari germetik idishlarda saklanishi (shkaflarda, shishali yoki emalli idishlarda, polietilen qopchalarda) hamda ovqat tayyorlashda faqat zararlanmagan suvlardan foydalanish lozim.
|
| |
Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida “ogohlantirish” tartibi

|
Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida “ogohlantirish” tartibi
|
bet | 2/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #145640 |
Bog'liq FUQOROLARNI XAFLI HUDUDDAN XAVFSIZ XUDUDGA KO\'CHIRISHNI TASHKIL ETISH 2. Fuqarolarni favqulodda vaziyat haqida “ogohlantirish” tartibi
Favqulodda vaziyatlarda fuqarolarni himoya qilishning har tomonlama omillarida alohida o‘rin tutadigan uslubi - bu fuqarolarni o‘z vaqtida ogohlantirish hisoblanadi.
Ogohlantirish radio, televizor vositalari orqali amalga oshiriladi. Bunda fuqarolarni ogohlantirishdan oldin sirena, ishlab chiqarish gudogi, transport vositalarining signallari va boshqa belgilar orqali ogoh etiladi. Ya’ni bu belgilar «DIQQAT HAMMAGA» degan ma’noni anglatadi.
Shu belgilarni eshitgan har bir fuqaro radio, televizorlarni qo‘yishlari zarur. Har bir ofat yuz berganda, ularni fuqarolarga hamda xalq xo‘jaligiga ko‘rsatadigan ta’sir xususiyatlarini hisobga olgan holda ogohlantirish matnlari tuziladi.
Masala, a) atom elektr stantsiyasida yuz bergan avariya haqida fuqarolar muhofazasi quyidagi tartibda xalqni ogoh qiladi: «DIQQAT», Fuqaro Muhofazasi shtabidan gapiramiz, Fuqarolar! Atom elektr stantsiyasida avariya sodir bo‘ldi. Shu AES atrofida joylashgan «UzBAT» korxonasi, Xamza aloqa uzatish tarmog‘i, yangi qurilayotgan metro stantsiyasi, Toshkent mineral suv quyish zavodi va uy-joylar, mahallalarga radioaktiv changlarning tushishi kutilmoqda.
Shu hududda yashovchi hamma fuqarolar o‘zlarining, yashovchi uylari germetikligini (zichligini) mustahkamlashlari, uy xayvonlarini pana joyga kiritishlari, oziq-ovqat mahsulotlarini, suvlarni radioaktiv chang tushishidan saqlashlari, o‘zlari esa yodli preparatdan qabul qilishlari kerak. Keyingi xatti harakatlar fuqarolar muhofazasi shtabi yo‘riqnomalari asosida boradi».
b) xavfli kimyo zavodidagi avariyada:
«Diqqat! Fuqarolar muhofazasi shtabidan gapiramiz, Fuqarolar! Chirchiq kimyo kombinatida odamga kuchli ta’sir etuvchi zaharli modda (KTZM) - ammiakning to‘kilishi oqibatida avariya sodir bo‘ldi. Zaharlangan havo Toshkent shahri tomon tarqalmoqda. Kimyoviy zaharlanish zonasiga o‘sha atrofdagi korxonalar va aholi yashash joylari (korxona, mahalla yashash joylari nomlari ko‘rsatiladi) kiradi. Kimyo korxonasiga yaqin bo‘lgan ishlab chikarish tarmoqlaridagi ishchi xizmatchilar, mahallalardagi yashovchilar o‘z uylarini, ish joylarini xavfsiz holatda qoldirishlari (gaz, suv, elektrni o‘chirishlari) va Toshkentga evakuatsiyaga tayyorlansinlar. Kimyo korxonasidan uzoqdagi korxonalar, mahallalardagi (nomlari ko‘rsatiladi) yashovchilar o‘z ish joylarida, uylarida qo‘shimcha germetikligini ta’minlab saqlanishlari lozim.
Eshitganlaringizni qo‘ni-qo‘shnilarga etkazing!»
|
| |
– Ma’ruza - Щзбекистон республикаси олий

|
Щзбекистон республикаси олий
|
bet | 46/58 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 1,9 Mb. | | #144341 |
Bog'liq Щзбекистон республикаси олий16 – Ma’ruza
Bug’ - kuch qurilmaning unumdorligini oshirish usullari
Reja:
1. Oraliq bug’ qizdirish.
2. Binarssikli bug’-kuch qurilmasi.
3. Bug’ turbinasidagi isroflar.
4. Bug’ turbinasining F. I. K, sarfi, quvvati.
Tayanch so’z va iboralar.
Bug’ turbinasi, isroflar, F. I. K, quvvat, sarfi, qayta qizdirish, termik F. I. K, binarssikli karnollashtirish koeffitsient, oraliq bug’izdirish, bug’izdirgich, to’yingan bug’, nam bug’i, qizdirilgan bug’.
16.1. Oraliq, bug’izdirish
Bir necha turbinada yo uning bosqichida ish bajarib bo’lgan bug’ning namligi ortib ketganida, bug’ning parametrlarini rostlash maqsadida, oraliq bug’izdirgichli usul qo’llaniladi.Bug’ namligining ortib ketishi turbinaning yomon ishlashiga va uning qismlarini tezroq zanglab idishdan chiqishiga sabab bo’ladi. Bu kamchilikni tuzatish maqsadidaa birinchi turbinada ish bajarib bo’lgan, ammo namligi yuqori bo’lgan bug’aytadan qozon agregatida joylashgan bug’izdirgichda qizdiriladi, uning quruqlik darajasi orttiriladi va shu bilan bug’ning ish bajarish parametrlari yaxshilanadi. Bunday turdagi bug’-kuch qurilmasi (16.1-rasm) asosan bitta o’qda joylashgan ikkita mustaqil bug’ turbinasi, ikkilamchi bug’izdirgichdan tashkil topgan bo’lib, boshqa turdagi bug’-kuch qurilmalaridan farq, qiladi.
16.1-rasm. Oraliq bug’izdirgichli bug’-kuch qurilmasi.
Bunday uslubda kechadiganssiklning termik F.I.K quyidagicha topiladi:
(16.1)
Bunda q1’q(i1-i5)Q(i3-i2) - bir 1kg bug’ olish uchun ikkinchi marotaba qizdirish davrida sarflanadigan Issiqlik miqdori;
AuI -ssiklning bajargan ishi.
Tenglamadann ko’rinib turibdiki, bu adiabatik kengayishda va kondensat siqilganda sistemaga tashqaridan Issiqlikk miqdori keltirilmagan bo’lsa ham turbinalarda musbat, nasosda manfiy ishorali ish bajarilar ekan. SHuning uchun ikkala (II va III) turbinada adiabatik kengayib o’tgan bug’ Entalьpiyalari o’zgarishlarining yig’indisi nasosdan o’tadigann kondensat Entalьpiyalari o’zgarishidan katta bo’ladi.
|
| |
Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB)

|
Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB)
|
bet | 7/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #145640 |
Bog'liq FUQOROLARNI XAFLI HUDUDDAN XAVFSIZ XUDUDGA KO\'CHIRISHNI TASHKIL ETISHRadiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB). Radiatsiyadan saqlovchi boshpana (RSB) - germetik bo‘lmagan himoya inshoatlari bo‘lib, favqulotda vaziyatlarda fuqarolar o‘sha erda saqlanadilar.
RSBlarga alohida qurilgan, tez jihozlab quriladigan xillaridan tashqari, xo‘jalik maqsadlarida foydalaniladigan chuqurliklar, sabzavot saqlanadigan qurilmalar va oddiy yashovchi qurilmalar kiradi.
RSBlarning saqlash xususiyati - radiatsiya nurini (γ) susay-tirish koeffitsienti (Kγ) bilan aniqlanadi va u qanday material-dan qurilganligiga va uning qalinligiga bog‘liq (10-jadval).
Masalan, yog‘ochdan tayyorlangan uylarning erto‘lalari radiatsiya nurini 712 marta, g‘ishtli uylar esa 200-300 marta kamaytiradi. 50 nafar odamdan ko‘p bo‘lgan RSB lada kamida ikkita qarama-qarshi tomonda eshiklar bo‘lishi kerak, RSBlarda havo ta’minoti jihozlari bo‘lmasligidan o‘sha joylarda fuqarolar uzoq vaqt saqlana olmaydilar va uzog‘i bilan 4-6 soat bo‘lishlari mumkin. RSBlarga odamlar kirishdan avval, eshik, romlar yaxshilab o‘rnatiladi. Oziq-ovqatlar, suvlar iloji boricha germetik idishlarda saqlanadi. RSBda ham ikkita vazifali xonalar bo‘ladi. Asosiy xonada odamlar saqlanadi, qo‘shimcha xonada esa sanitar-gigienik jihozlari va havo almashtirgich joylashgan bo‘ladi. RSBning saqlash xonasida ham bir odamga 0,4-0,5 m2 hajmda joy to‘g‘ri kelishi kerak.
10-jadval
-
Material
|
a
|
K
|
suv
|
1
|
13
|
Yog‘och
|
0,7
|
19
|
tuproq
|
1,8
|
7,2
|
g‘isht blok
|
1,6
|
8,4
|
shisha
|
1,4
|
9,3
|
beton
|
2,3
|
5,6
|
temir
|
7,8
|
1,8
|
qo‘rg‘oshin
|
4,3
|
1,3
|
RSBlar ham 2,3 yarusli o‘tirgichlar bilan jihozlanadi.
Shaharlar tashqarisidagi RSBlar, uylarning erto‘lalari, sabzavot saqlanadigan omborlar, erto‘lalar, g‘ishtli, betonli, tuproqli, yog‘ochli uylar va boshqa chuqurliklar moslashtiriladi.
RSBlarning saqlash xususiyatni oshirish uchun ularning devorlarini qalin qilish, eshik, oynalar germetikligini oshirish va ularning yon berini tuproq bilan to‘ldirish orqali erishiladi.
Radioaktiv shikastlangan hududlardan kelgan odamlar RSBlarga kirishlardan oldin tamburda kiyim-kechaklardagi, oyoq-kiyimlardagi radioaktiv changlarni yo‘q qilib (silkitish orqali, tozalovchi vositalar orqali), so‘ngra ehtiyotlik bilan kiyim-kechaklarni (himoya kiyimlari, oyoq kiyimi) echib, keyin boshpana ichiga kirishlari kerak.
Radioaktiv zararlanishning boshlang‘ich 3-5 soatlarida, boshpananing chiqish eshiklarini va havo almashtirish teshiklari yaxshilab berkitiladi. Bu vaqt oralig‘ida radiatsiya darajasi tezda kamayib, radioaktiv changlar esa asosan erga tushib bo‘ladi. 4-6 soatlardan keyin boshpana (RSB) shamollatiladi. Himoyalanuvchi odamlar tashqariga chiqqanda, albatta, himoya vositalarini kiyib 15-20 minut RSB dan tashqarida bo‘lishlari mumkin. Agar tashqarida radiatsiya darajasi juda yuqori bo‘lsa, u holda boshpana shamollatilayotganda odamlar nafas organlariga himoyalovchi vositalarni kiyib o‘tirishlari zarur.
|
| |
REFERENCES - Progress volume 2 ǀ issue 6

|
Progress volume 2 ǀ issue 6
|
bet | 3/3 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 24,69 Kb. | | #136402 |
Bog'liq zamonaviy-media-makonda-internet-va-unda-axborot-almashinuvining-o-ziga-xosligi REFERENCES
Nozima Muratova, Nargis Qosimova, Gulnoza Alimova, A’zam Dadaxonov, Azizaxon Ilyosxonova, Sitora Xolmatova, Nigina Xakimova: Jurnalistika “Onlayn jurnalistika va mediada yangi trendlar” –T.: O’zbekiston, 2019. 135-b.
Nesterenko F.P., Irnazarov K.T., Mamatova Y.M. Lug‘at-ma’lumotnoma: jurnalistika, reklama, pablik rileyshnz. - T., Zar qalam, 2003. 48-b.
Принципы международной журналистики и международный обмен информацией. –М., 1999. С.5.
http://xs.uz/uzkr/post/prezident-tabrigi-matbuot-va-ommavij-akhborot-vositalari- khodimlariga
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlariga tabrigi. “Xalq so’zi”, 2018 yil 28-iyun
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page
|
| |
Kimyoviy shikastlanishda fuqarolarni saqlash

|
Kimyoviy shikastlanishda fuqarolarni saqlash
|
bet | 5/14 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 1,25 Mb. | | #145640 |
Bog'liq FUQOROLARNI XAFLI HUDUDDAN XAVFSIZ XUDUDGA KO\'CHIRISHNI TASHKIL ETISHKimyoviy shikastlanishda fuqarolarni saqlash.
Xavfli kimyoviy korxonalarda fuqarolarni saqlashning asosiy uslublari quyidagilari quyidagilardan iborat:
kimyoviy shikastlanish xavfi haqida ogohlantirish;
himoya inshootlarida (boshpanada) saqlanish;
shaxsiy himoya vositalaridan foydalanish;
antidod va SHKP-8 ni qo‘llash;
shikastlangan joylarda yurish-turish rejimlariga rioya qilish;
zararlangan hududlardagi odamlarni evakuatsiya qilish;
fuqarolarni sanitar-qayta ishlash, kiyim-kechak, inshoatlarni, transport va texnikalarni degazatsiya qilish.
Kimyoviy zararlanishda birinchi navbatda razvedka o‘tkaziladi: bunda avariyaning aniq joyini, KTZM turi, xududning shikastlanish darajasi, odamlarning zararlangan o‘choqdan yaqin-uzoqligi, shamolning kuchi va yo‘nalishini va boshqa ko‘rsatkichlar aniqlanadi.
Zaharlangan fuqarolarga birinchi yordam berilib, tibbiy yordam ko‘rsatish shaxobchalariga yotqiziladi. Zararlangan oziq-ovqatlar, suv tekshirilib, degazatsiya qilinadi yoki yo‘q qilib yuboriladi. Zararlangan hududda chekish, ichish, himoya vositalarisiz yurish taqiqlanadi. Zararlangan hududdan chiqqanda, ochiq qolgan terilar, shaxsiy himoya vositalari, kiyim kechaklar ShXP-8 bilan zararsizlantiriladi va so‘ngra o‘zlari to‘liq sanitar ishlovdan o‘tkazilib, kiyimkechaklar almashtiriladi.
Fuqarolarni va fuqaro muhofazasi tizimlarini RQ va KTQ omillari bilan ta’minlash.
Har bir ob’ektning fuqaro muhofazasi shtabi va uning xizmatli bo‘limlari shaxsiy saqlovchi (terini hamda nafas organlarini saqlovchi) va tibbiy vositalar bilan ta’minlashni, saqlashni, hamda ularni doimiy texnik tayyor holda bo‘lishligini tashkil etadi.
Shaxsiy saqlovchi vositalarning saqlanishi ish joylariga yaqin bo‘lgan erlarda (tsex, bo‘lim va boshqalarda) tashkillashtiriladi, agar sharoit bo‘lmasa, u holda ish joylarining zaxiradagi binolarida, xonalarida saqlanadi. Tinchlik davrlarida ushbu vositalar vaqti-vaqti bilan laborotoriya ko‘rigidan o‘tkazilib turiladi.
Shaxsiy saqlovchi va tibbiy vositalar birinchi navbatda favqulodda vaziyatlarda ish bilan mashg‘ul bo‘ladigan fuqarolarga beriladi. Bulardan tashqari FM-tizimlariga kiruvchi fuqarolar resperatorlar bilan ham ta’minlanadilar. Ishlamaydigan fuqarolar, nafas organlarini saqlovchi oddiy vositalar - paxta dokali taqqichlar va changdan saqlovchi matoli niqoblar bilan ta’minlanadilar. Terini saqlovchi vositalar bilan faqat zararlangan o‘choqlarda (radioaktiv moddalar, zaharli birikmalar, biologik ta’sirlar va odamga kuchli ta’sir etuvchi moddalar, KTZM bilan shikastlangan hududlar) xizmat ko‘rsatuvchi fuqarolar muhofazasi tizimlari ta’minlanadi.
Favqulodda vaziyatlarda xalq xo‘jaligi tarmoqlarida xizmat qiladigan fuqarolar shaxsiy saqlovchi vositalarini o‘z ish joylaridan, ish bilan mashg‘ul bo‘lmaganlar esa turar joy massivlaridan oladilar.
|
| |
Tuzilmalar - Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti akt sohasida kasb ta’limi fakulteti

|
Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti akt sohasida kasb ta’limi fakulteti
|
bet | 3/4 | Sana | 25.07.2024 | Hajmi | 28,52 Kb. | | #268571 |
Bog'liq MUS ISHTuzilmalar
Metadata (metakontent) yoki to'g'rirog'i, metama'lumotlar (metakontent) bayonotlarini yig'ish uchun foydalaniladigan lug'atlar odatda metadata standartlari va metama'lumotlar modellarini o'z ichiga olgan yaxshi belgilangan metama'lumotlar sxemasidan foydalangan holda standartlashtirilgan kontseptsiyaga muvofiq tuzilgan . Boshqariladigan lug'atlar , taksonomiyalar , tezaurilar , ma'lumotlar lug'atlari va metama'lumotlar registrlari kabi vositalardan metama'lumotlarga keyingi standartlashtirishni qo'llash uchun foydalanish mumkin. Strukturaviy metama'lumotlar umumiyligi ma'lumotlar modelini ishlab chiqishda va ma'lumotlar bazasini loyihalashda ham katta ahamiyatga ega .
Sintaksis
Metadata (metakontent) sintaksisi metadata (metakontent) maydonlari yoki elementlarini tuzish uchun yaratilgan qoidalarni anglatadi. Yagona metamaʼlumotlar sxemasi bir qancha turli belgilash yoki dasturlash tillarida ifodalanishi mumkin, ularning har biri boshqa sintaksisni talab qiladi. Masalan, Dublin Core oddiy matn, HTML , XML va RDFda ifodalanishi mumkin .
Dublin Core - bu eng keng manbalarni tavsiflash uchun metama'lumotlarni birlashtirish uchun mo'ljallangan asosiy ingliz tili tushunchalari lug'ati. 2005 yildan beri lug'at RDF formatida ham taqdim etilgan va Semantik Internetdagi resurslarni tavsiflash uchun mashhur asosdir.
Dublin Core (DC, Dublin Core) - resurslarni (videolar, tasvirlar, veb-sahifalar va boshqalar) tavsiflash uchun ma'lumotlar elementlari to'plami. "Dublin" nomi Dublin, Ogayo (Dublin, Ogayo) shahrida bo'lib o'tgan seminarning joylashgan joyiga ko'ra berilgan; "yadro" bu elementlarning umumiy ekanligini va keng ko'lamli resurslarni tavsiflash uchun ishlatilishi mumkinligini anglatadi. DC Dublin Core Metadata Initiative (DCMI) tomonidan qo'llab-quvvatlanadi.
Dastlab DC 2 darajani o'z ichiga oldi: oddiy (asosiy) va malakali. Dublin asosiy metamaʼlumotlar elementlari toʻplami (DCMES) deb nomlanuvchi oddiy DC toʻplami obʼyektlarni tavsiflash uchun 15 ta klassik metadata atamalaridan iborat – sarlavha, yaratuvchi, tavsif, nashriyotchi, sana va boshqalar
|
| |
DC ning asosiy afzalliklari - Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti akt sohasida...

|
Muhammad al xorazmiy nomidagi toshkent axborot texnologiyalari universiteti akt sohasida kasb ta’limi fakulteti
|
bet | 4/4 | Sana | 25.07.2024 | Hajmi | 28,52 Kb. | | #268571 |
Bog'liq MUS ISHDC ning asosiy afzalliklari - soddaligi, majburiy elementlarning yo'qligi, elementlarning takrorlanishiga cheklovlarning yo'qligi, elementlarning belgilangan tartibining yo'qligi, ma'lumotlar to'plamining kengaytirilishi, keng amaliy taqsimlanishi, boshqa sxemalar bilan semantik o'zaro muvofiqligi. Uning ixchamligi va soddaligi tufayli sxema juda keng tarqalgan. DC ma'lumotlar elementlari va boshqa metama'lumotlar tizimlari (xususan, RUSMARC) o'rtasidagi yozishmalar jadvallari ishlab chiqilgan.
Muayyan muammolar guruhini hal qilish uchun - ma'lum bir mavzu sohasida DC dan foydalanish yoki ma'lum turdagi resurslarni tavsiflash, ma'lum bir foydalanuvchilar guruhining axborot ehtiyojlarini qondirish va boshqalar - Dublin Core dastur profillari yaratiladi.
Xulosa
Studiyada MXF fayllardagi metama'lumotlarni ishonchli kodlash, saqlash va tashish imkonini beradi. ANC paketlari HD-SDI oqimlari bo'ylab metama'lumotlarni uzatishi mumkin; ammo, qayta ishlash uskunalari orqali uzatiladigan video bilan bir qatorda metama'lumotlar bilan qanday ishlashga oid umumiy, keng qo'llaniladigan amaliyotlar mavjud emas. MXF fayllari va HD-SDI ANC metama'lumotlaridan tashqari, studiya uskunasida ishonchli metama'lumotlar tizimi mavjud emas .
Faylga asoslangan ish oqimlariga o'tish ishonchli metama'lumotlarni qayta ishlash imkonini beradi. Biroq, metama'lumotlarning kontseptual muammolari (yuqoridagi 0 dan 5 gacha bo'lgan misollarimda aniq) saqlanib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. "Introduction to Metadata" by Murtha Baca
- This book provides a comprehensive introduction to metadata, covering various types and their applications. It's a valuable resource for those new to the field.
- [Link to Book](https://www.getty.edu/publications/intrometadata/)
2. "Metadata: Shaping Knowledge from Antiquity to the Semantic Web" by Richard J. P. Smiraglia
- Smiraglia's book offers an extensive overview of metadata throughout history, examining its role in different cultural and technological contexts.
- [Link to Book](https://www.amazon.com/Metadata-Shaping-Antiquity-Semantic-Approaches/dp/184334548X)
3. "Metadata for Information Management and Retrieval" by David Haynes
- Haynes' book focuses on the practical aspects of metadata, including its use in information management and retrieval systems. It's suitable for both beginners and professionals.
http://kompy.info
|
| |
Zamonaviy media makonda internet va unda axborot

SCIENTIFIC PROGRESS
VOLUME 2 ǀ ISSUE 6 ǀ 2021
ISSN: 2181-1601
Uzbekistan
www.scientificprogress.uz
Page 1362
ZAMONAVIY MEDIA MAKONDA INTERNET VA UNDA AXBOROT
ALMASHINUVINING O’ZIGA XOSLIGI
Yulduz Asqar qizi Hakimboyeva
Maktabgacha ta'lim vazirligi Axborot xizmati yetakchi mutaxassisi
ANNOTATSIYA
Axborot bu - insonni, uning harakatlarini, jamoat tashkilotlari faoliyatini, davlat
hokimiyati organlarini, texnik tizimlarni boshqarish vositasidir. Axborot muloqoti
shaxsni tarbiyalash, ta’lim berish va shakllantirishning asosini hosil qiladi. Axborot
insonga ijtimoiy va texnik me’yorlarning mazmunini yetkazish, uni ushbu me’yorlarga
amal qilmaslikning bo‘lg‘usi salbiy oqibatlari haqida ogohlantirishning yagona
vositasi hisoblanadi. jahonda sodir bo‘layotgan dolzarb mavzular, hodisalar,
voqealarni eng birinchi OAV orqali kuzatamiz. Bu borada auditoriyaga tezkorlik,
xolislik, aniqlik kabi tamoyillar birlamchi ahamiyatga ega. Hozirgi kunda axborot
olish va axborot tarqatish maydoni sifatida internetning hayotimizning ajralmas
qismiga aylanib ulgurdi. Global tarmoq, globallashuv axborot va ommaviy axborot
vositalari tushunchasini ham tubdan o‘zgartirib yubordi.
Kalit so'zlari: Raqamli texnologiyalar, media,fuqarolik jamiyati, Universal
jurnalist, Internet jurnalisti, globallashuv jarayonlari, “informatsiya” tushunchasi.
INTERNET IN MODERN MEDIA SPACE AND THE SPECIFICITY OF
INFORMATION EXCHANGE
ABSTRACT
Information is a person, his actions, the activities of management of public
authorities, technical systems. The information dialog is based on the basis for the
identification, education and formation of the person. The information is the only
means of the person to convey the meaning of social and technical standards, warning
the future negotiations of non-compliance with these standards. We observe topical
issues, events in the world through the first media. In this regard, the principles such
as the promotion, impartial, accuracy, is of the absence. Currently, the field of
information and the distribution of the information has become an integral part of the
Internet. Global Networks, Globalization The Compracts and Mass Media also
changed radically.
|
Fan bo’yicha talabalar bilimini baholash va nazorat qilish mezonlari

|
Fan bo’yicha talabalar bilimini baholash va nazorat qilish mezonlari
|
bet | 3/4 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 75,18 Kb. | | #139605 |
Bog'liq 1-kurs kech ESKIZ sillabus 2023-2024Fan bo’yicha talabalar bilimini baholash va nazorat qilish mezonlari
Baholash usullari
|
Ekspress testlar, yozma ishlar, og‘zaki so’rov, prezentatsiyalar
|
Baholash mezonlari
|
5 baho “a’lo”
Fanga oid atama va tushunchalarni to’liq bilish va izohlay olish;
Fan doirasida o’rgangan bilimlarni amaliyotda qo’llay olish;
kasbiy sohalarida fanning amaliy imkoniyatlaridan foydalana olishi
|
4-baho “yaxshi”
Fanga oid atama va tushunchalarni yaxshi bilish va izohlay olish;
Fan doirasida o’rgangan bilimlarni amaliyotda qo’llay olish;
kasbiy sohalarida fanning amaliy imkoniyatlaridan foydalana haqida tushunchaga yega bo’lishi
|
3 baho “qoniqarli”
Fanga oid atama va tushunchalarni qisman bilish va izohlay olish;
Fan doirasida o’rgangan bilimlarni amaliyotda qisman qo’llay olish;
kasbiy sohalarida fanning amaliy imkoniyatlaridan foydalana olmaslik
|
baho “qoniqarsiz”
o’tilgan fanning nazariy va uslubiy asoslarini bilmaslik;
Fan doirasida o’rgangan bilimlarni amaliyotda qisman qo’llay olish;
talaba dasturiy materiallarni bilmaydi.
|
|
|
|
| |
-76- - Kafedrasi dotsenti Z. R. Muradova

alohida topshiriq yaratiladi. Topshiriqning mazmuni – gap uchun soʻzlarni, soʻz uchun esa harflarni yoki boʻgʻinlarni toʻgʻri tartibda joylashtirish.
Topshiriqni yaratish
Dasturni ishga tushirish uchun
Hot Potatoes ishga tushiriladi,
Potatoes
menyusida
JMix tanlanadi yoki ekranda mos kartoshka tanlanadi.
80-rasm
Имя maydonida topshiriq nomi yoki tapshiriqning oʻzini kiritish lozim.
Основное предложение maydonida soʻz, soʻz birikmasi yoki gap kiritiladi. Zarur tartibni yaratish lozim tanlanadigan har bir qism alohida satrda kiritilishi lozim.
Qoʻsh - Kafedrasi dotsenti Z. R. Muradova

81-rasm
Ishchi oynada bu muqobil gaplar uchun
Настройки
альтернативного предложения boʻlimida qoʻshimcha sozlanishlar
oʻrnatiladi:
✓ berilgan gapning barcha soʻzlari va tinish belgilari ishtirok
etmaydigan gaplardan foydalanishga ruxsat;
✓ agar variantda berilgan gapning barcha soʻzlari va tinish belgilaridan foydalanilmasa, ogohlantirilsin.
Gapdagi birinchi soʻz (bosh harf bilan boshlangan) mashqni bajarish jarayonida koʻrsatma boʻlib qolmasligi uchun quyidagilarni bajarish lozim:
Файл конфигурации muloqot oynasida
Подсказки/Комментарни qoʻyilmasi tanlanadi va
Заглавные буквы всегда прописью satrida bayroqcha oʻrnatiladi;
82-rasm
✓ Topshiriqni HTML-sahifa koʻrinishida chop qilishda birinchi
soʻzni, gapda qayerda kelishidan qatʼiy nazar, katta harf bilan yozishdan voz kechish lozim. Bu haqida xabar beruvchi muloqot oynasida
83-rasm
Нет(Yoʻq) javobini tanlang.
Izoh. Agar gapda birinchi soʻz ot (masalan, ism, shahar nomi
va h.k.) boʻlsa Yes (Da) javobi tanlanadi.
Topshiriqni HTML-sahifa koʻrinishida chop qilish
21-maruza. Sinov turlari. Sinovni rejalashtirish

|
21-maruza. Sinov turlari. Sinovni rejalashtirish
|
bet | 1/4 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 17,63 Kb. | | #126333 |
Bog'liq 14-ameliy (1)
21-maruza.
Sinov turlari. Sinovni rejalashtirish
Test - ishlab chiqilgan dasturiy ta'minotning to'g'riligi, to'liqligi va sifatini baholashga qaratilgan jarayon.
Sinovni juda ko'p sonli xususiyatlarga ko'ra tasniflash mumkin. Quyida turli sabablarga ko'ra test turlarining umumlashtirilgan ro'yxati keltirilgan.
Qoplash testlarining turlari (chuqurlik bo'yicha)
Tutun testi - batafsil ma'lumot bermasdan, umuman dasturning asosiy funktsiyalarining to'g'ri ishlashini aniqlash uchun tizimni sinovdan o'tkazish. Sinov jarayonida yig'ilishning keyingi sinov uchun yaroqliligi aniqlanadi.
Minimal qabul qilish testi (MAT, ijobiy test): tizimni yoki uning bir qismini faqat haqiqiy ma'lumotlarda sinab ko'rish (to'g'ri ma'lumotlar modul/funksiya to'g'ri ishlashi uchun ishlatilishi kerak bo'lgan ma'lumotlar). Sinov paytida barcha funktsiyalar va modullarning to'g'ri ishlashi tekshiriladi.
Katta va murakkab ilovalar uchun cheklangan stsenariylar va funktsiyalar to'plami qo'llaniladi.
Qabul qilish testi (AT): tizimni yoki uning bir qismini to'g'ri va noto'g'ri ma'lumotlar/stsenariylar bo'yicha to'liq sinovdan o'tkazish. Ilovadan barcha sharoitlarda o'z maqsadiga muvofiq foydalanish mumkinligini tasdiqlashga qaratilgan test turi.
Ushbu darajadagi test barcha mumkin bo'lgan test stsenariylarini qamrab oladi: to'g'ri qiymatlarni kiritishda modullarning funksionalligini tekshirish; noto'g'ri qiymatlarni kiritishda tekshirish; talablarda ko'rsatilganidan boshqa ma'lumotlar formatlaridan foydalanish; istisno vaziyatlarni, xato xabarlarini tekshirish; kirish parametrlarining turli kombinatsiyalarida sinovdan o'tkazish; barcha ekvivalentlik sinflarini tekshirish; intervallarning chegaraviy qiymatlarini sinash; spetsifikatsiyada taqdim etilmagan stsenariylar va boshqalar.
Sinov faoliyati (qamrovi bo'yicha test turlari (kengligi bo'yicha)):
Defect Validation - nuqsonlarni tuzatish natijasini tekshirish. Mahsulotning yangi konstruktsiyasida tuzatilgan nuqsonlarning takrorlanishini tekshirish, shuningdek, tuzatish ilgari ishlagan funksionallikka ta'sir qilmasligini tekshirishni o'z ichiga oladi.
|
| |
Konf - Kafedrasi dotsenti Z. R. Muradova

Bundan tashqari, foydalanuvchilar javobning toʻgʻrilik darajasini baholash; testlash rejimini qoʻshgan holda qisman toʻgʻri javoblar hisobini yuritish imkoniyatidan foydalanishlari mumkin. Qoʻshimcha imkoniyatlardan foydalanish uchun topshiriqlar sozlamasining Выбор menyusi Составитель punktining Бывалый rejimini (malakali foydalanuvchi rejimi) tanlash zarur.
42-rasm
Savolning vazni
Malakali foydalanuvchilar (
Бывалый) uchun rejimni oʻrnatishda savolning nisbiy muhimligini berishingiz mumkin(42-rasm). Bu
Вес (Vazn) muloqoti ѐrdamida amalga oshiriladi. Siz savolning vaznini 0 dan 100 gacha diapozonda (oraliqda) oʻrnatishingiz mumkin. Bunda savolga toʻgʻri javobda olingan ochkolar vaznning qiymatiga teng marta kattalashadi.
43-rasm
Testning boshlanishida vazni nolga teng boʻlgan va umumiy holda
test natijalarida hisobga olinmaydigan ikki-uchta savol yaratishingiz mumkin.
JCross dasturi   krossvordlarni   tezda   yaratish   uchun   moʻljallangan. Topshiriqning bu turi maktabda juda ommaviy hisoblanadi. 
Krossvord tuzish

создание tugmasini bosish yoki
Управление сеткой – Автоматическое создание menyu punktini tanlash zarur(50-rasm).
51-rasm
Soʻzlarni avtomatik joylashtirishda ochilgan muloqot oynasida barcha soʻzlar soʻzni kiritish maydoniga roʻyxat koʻrinishida kiritiladi. Bunda har bir soʻz alohida
satrda kiritiladi. Soʻngra dastur ularni joylashtirish variantlarini tanlaydi.
Максимальный размер maydonida krossvorddagi maksimal
katakchalar soni koʻrsatiladi.
Создать сетку tugmasida sichqoncha
tugmasini bosish krossvordning yaratilishiga olib keladi.
52-rasm
Izoh. Ekranning chap quyi qismida yoʻnalish-tugmalar ѐrdamida yaratilgan krossvordni maydon ramkalarida koʻchirish mumkin.
Navbatdagi qadamda soʻzlarga aniqlanishlar kiritish kerak boʻladi. Bu aniqlanishlar koʻrsatilgan soʻzni baѐn qiladi. Aniqlashlarni kiritish uchun
Определения tugmasini bosish zarur. Natijada
Определения muloqot oynasi ochiladi.
53-rasm
Ekranning yuqori qismida krossvordda gorizontal joylashtirilgan
soʻzlar chiqariladi, quyi qismida esa – vertikal boʻyicha. Aniqlanishini kiritish uchun roʻyxatdan zarur soʻz tanlanadi, roʻyxat ostidagi maydonga aniqlanish yoziladi va tasdiqlash uchun
OK tugmasi bosiladi. Aniqlanishlarni kiritish ketma-ketligi ahamiyatsiz, yaʼni ixtiyoriy tartibda.
Aniqlanishlar kiritib boʻlinganidan soʻng, setkaga (toʻrga) ixtiyoriy oʻzgartirishlar kiritish mumkin. Soʻzlar koʻchirilganda dastur unga mos aniqlanishlarni saqlab qoladi.
JMix dasturi yordamida yaratilgan topshiriqlar ikki xil formatda taqdim etilishi mumkin: 
✓ elementlarni sichqoncha chap tugmasini bosib tanlash (Фа

84-rasm
Soʻzda (harfda) sichqoncha chap tugmasini bosish uni natija satriga
koʻchirilishini taʼminlaydi(85-rasm).
85-rasm
Elementlar ketma-ketligini sichqoncha yordamida koʻchirish
mumkin boʻlgan topshiriqlarni yaratish uchun menyudan
Файл – Создать вебстраницу – Drag/Drop для вебстраниц punkti tanlanadi.
86-rasm
Talabalar harf yoki soʻzni sichqoncha chap tugmasini bosib tanlashi
va shunchaki uni natijalar satriga koʻchirib oʻtkazishi mumkin.
TheMasher. Biz yuqorida Hot Potatoes beshta sinov mashqlarini yaratuvchi
dasturdan iborat deb aytib o‘tgan edik. Lekin oltinchi dastur ham bor. Unda sinov mashqlari yaratilmaydi. Uning vazifasi mashqlar to‘plamlarini bir yaxlit ro‘yxat shaklini tashkil qilib, bir faylga jamlash(14-rasm).
87-rasm
Bir faylni yuklab, barcha sinov mashqlarini bajarish imkoni paydo bo‘ladi.
Ro‘yxatni o‘qituvchi shakllantiradi. Ya’ni ma’lum bob yoki paragrafga tegishli bo‘lgan sinov mashqlarini bir faylga jamlab, uni ta’lim oluvchiga taqdim qilishi yoki elektron darsliklarning sinov qismiga joylashi mumkin. Yaratilgan fayllar HTML formati ko‘rinishda bo‘lganligi va aksariyat elektron darsliklar shu tilda yaratilayotganligi sababli, mashqlarni biriktirishda hech qanday muammo tug‘ilmaydi.[7.B.72]
Jquiz, Jcloze, Jcross, Jmix, Jmatch dasturlarida topshiriqlar yaratish jarayoni har biror bir tilni o’rgatayotgan pedagogning ijodiy fikrlashini rivojlantiradi.Yaratilgan topshiriqlar o’quvchilar bilimini mustahkamlab, ularning faolligini oshiradi.
Верно maydonida toʻgʻri javoblar belgilanadi (bayroqcha qoʻyiladi). 
Izoh

strelkadan (koʻrsatkichdan) foydalaniladi.
Gibrid sinov mashqida alternativ savol bilan qisqa javobni yozish mashqi kombinatsiyalashadi. Ya’ni ta’lim oluvchi bir necha Hint yordamchi tugma urinishlardan so‘ng ham javobni yozishda qiynalsa(4-rasm), Check tugmasini bosishi bilan savol alternativ ko‘rinishda namoyon bo‘ladi. Albatta bunda ham baholash mos ravishda murojaatlar soniga bog‘liq bo‘ladi.
37-rasm
Multi tanlovli sinov mashqi tashkil qilinganda javob variantlaridan bir nechtasi
to‘g‘ri bo‘lishi mumkinligi nazarda tutilishi lozim. Ta’lim oluvchi to‘g‘ri javoblarni barchasini tanlamaguncha baho e’lon qilinmaydi(1-rasm va ). Bu sinov mashqi an’anaviy alternativ
test sinovidan farq qilib, ta’lim oluvchi fikrlash doirasini kengaytiradi.
Topshiriqlarni/testlarni tahrirlash
Topshiriqni tahrirlash Управление вопросами menyusi yordamida bajariladi. Menyuning bu punkti bir nechta punkt ostilarga ega:
• topshiriqdagi savollar tartibini oʻzgartirish,
• savolni oʻchirish,
• yangi savol qoʻshish,
• savolni nusxalash yoki koʻchirish,
• topshiriqda/testdasavollarni aralashtirish.
38-rasm
Menyuning
Автоответ punkt ostisi oʻquvchining toʻgʻri va notoʻgʻri
javoblariga
sharh
39-rasm
(tushuntirish) kiritish imkonini beradi(39-rasm).
Savol nomeri maydonida zarur savolni tanlab, unga, zarur maydo Savollarni kiritgandan soʻng,
loyihani saqlashni va
web-sahifayaratishni unutmang(40-rasm).
40-rasm
Soʻngra,
Файл-Новый menyusidan foydalanib yoki bu dasturni
Topshiriqn - Kafedrasi dotsenti Z. R. Muradova

topshiriqlarni yaratish uchun
Файл menyusida
Создать Веб страницу- Drag/Drop для web
страниц punktini yoki anjomlar panelidan mos tugmani tanlash zarur
71-rasm
Moslik oʻrnatish varianti ochiluvchi roʻyxat orqali tanlanadigan topshiriq yaratish uchun
Файл menyusining
Создать веб-страницу punktida
Веб-страница punkt ostisi yoki anjomlar panelidan mos tugma tanlanadi.
Soʻz va ifodalarni saqlash uchun kartochkalar faqat menyu yordamida yaratiladi:
Файл – Создать веб-страницу – Flashcards для webстраниц.
72-rasm
Drag&Drop mexanizmidan foydalanishga asoslanga topshiriqning tashqi koʻrinishi quyidagi rasmda keltirib oʻtilgan:
73-rasm
Oʻquvchi moslikni oʻrnatishi uchun oʻng tomondagi ihtiyoriy elementda sichqoncha chap tugmasini bosadi va uni chap tomondagi ustunga koʻchiradi.
Ochiluvchi roʻyxatdan foydalanilgan topshiriq quyidagi rasmda keltirilgan
74-rasm
Moslik oʻrnatish uchun ochiluvchi roʻyxatdan zarur punkt tanlanadi. Kartochkalardan foydalanishga asoslangan topshiriqlarni bajarishda
ekranda avval topshiriqning bitta maydoni matni bilan kartochka paydo boʻladi.
Следующая карточкаtugmasi bosilganidan soʻng, moslikning toʻgʻri varianti bilan ikkinchi kartochka ochiladi.
Javoblarning - Kafedrasi dotsenti Z. R. Muradova

45-rasm
46-rasm.
JCross dasturida krossvordlar yaratish mumkin. Setkani xohlagan o‘lchamda
tashkil qilish mumkin. YUqoridagi dasturlarda aytib o‘tilganidek, yordamchi Hint yordamchi tugma imkoniyati bunda ham mavjud(7-rasm).[4.B.65] Sinov mashqini krossvord ko‘rinishida
tashkil qilish, sinovni qiziqarli mashg‘ulotga aylantiradi. Bunda ta’lim oluvchi savollarga
javob berish jarayonida, so‘zlarni orfografik yozilishini ham o‘rganadi(8-rasm).
47-rasm