II-bob. Korxonalarning moliyaviy holatini taxlil va bashorat qilishning zamonaviy texnologiyalari va algoritmlari

II-bob. Korxonalarning moliyaviy holatini taxlil va bashorat qilishning zamonaviy texnologiyalari va algoritmlari
2.1. Korxonalarning moliyaviy holatini taxlil va bashorat qilishning komputer texnologiyalari va vositalari
Axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida iqtisodiy tahlilni tashkil qilish tizimdagi barcha umumiy tamoyillarga asoslanadi. Bu bilan axborot, matematik, texnik va tashkiliy masalalar metodik jihatdan to‘g‘ri hal qilinadi hamda tizim elementlarining o‘zaro aloqasi va boshqa kichik tizimlar bilan bog‘liqligi ta’minlanadi.
Ularga quyidagi tamoyillarni misol qilib ko‘rsatishimiz mumkin:
Tizimli yondashish. Iqtisodiy tahlil tizimi axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimining muhim tarkibiy qismi, ayni paytda o‘z elementlaridan tashkil topgan mustaqil faoliyat ko‘rsatib tahlil funksiyasini maqbul shaklda bajaruvchi tizim deb qaraladi.
To‘xtovsiz rivojlanish tamoyili. Mazkur tamoyil an’anaviy usuldagi barcha nazariy va amaliy tomonlar (matematik, mantiqiy, texnik, texnologik, tashkiliy, uslubiy jihatlar va boshqa shu kabilar)ga tinimsiz yangi sifat jihatdan takomillashgan o‘zgarishlarni tatbiq etib borilishga asoslanadi.
Ma’lumotlarni kiritish va chiqarishni minimallashtirish tamoyili. Uning mohiyati ma’lumotlarni ortiqcha kiritish, qayta ishlash va chiqarish masalasidagi kamchiliklarni bartaraf etishdir. Iqtisodiy tahlil tizimining boshqa tizimlardan farqi tahlil uchun zarur bo‘lgan ma’lumotlarni oladi, qayta ishlaydi va foydalanishga tahlil natijalarini chiqarib beradi, bunda ular asosida boshqaruv qarorlari qabul qilinadi.
Funksional va dasturiy yondashishning bog‘liqligi. Mazkur tamoyilga amal qilish faqatgina tahlilning funksional vazifalarini hal qilib qolmasdan, balki kompleks dasturlarni bajarishni ham nazarda tutilishini ta’minlaydi.
Iqtisodiy tahlilni tashkil etishda sanab o‘tilgan asosiy umum-tizim tamoyillar bilan birgalikda uning axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida tutgan o‘rnidan, vazifasidan kelib chiqadigan o‘ziga xos tamoyillarini ham hisobga olish zarur. Ulardan eng muhimlarini ko‘rib chiqamiz:
Axborot texnologiyalarga asoslangan analitik hisob-kitoblarning maqsadga muvofiqligi. Mazkur tamoyil mehnat talab qiladigan hisob-kitoblarni, ularni shakllantirilish ishlarini kompyuterlarga yuklatilishi, qolgan barcha ijodiy jarayonlar inson tomonidan amalga oshirilishiga asoslanadi.
Tahlilning kompleksliligi. Xo‘jalik faoliyatida boshqariladigan obyektni tadqiq etishda har tomonlama yondashishni bildiradi.
Tahlilning metodik ta’minotini rivojlantirish tamoyili. Analitik vazifalarni axborot texnologiyalarga asoslanishini hal qilish ularni oldindan uslubiy jihatdan hamda boshqaruv maqsadiga ko‘ra tekshirishni talab etadi. Bundan tashqari, ko‘p xo‘jalik faoliyati turi paydo bo‘lish bosqichida turadi, shu sababli mazkur tamoyilga amal qilish tizimning uzluksiz ishlashini ta’minlaydi.
Axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida kichik tizimlarning parallel rivojlanish tamoyili Iqtisodiy tahlilda analitik masalalarning yechimi boshqa tizimlar ma’lumotlariga asoslanadi. Shunga ko‘ra mazkur tizim masalalarni qayta ishlash va joriy etish avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimidagi boshqa tizimlar faoliyatiga muvofiq tarzda belgilangan bosqichlar bo‘yicha tashkil etiladi.
Uslubiy birlik tamoyili. Tizimning turli kompleks yoki bloklarda bir turdagi analitik masalalarning bajarilishi va amalga oshirilishining yagona uslubini talab etadi. U analitik ma’lumotlarni qayta ishlashning tartibi hamda ro‘yxatini bir me’yorga keltirish imkonini yaratadi.
Aniq foydalanuvchiga mo‘ljallangan natijaviy analitik ma’lumotlar tamoyili. Mazkur tamoyil tizimda qayta ishlanib tayyor bo‘lgan ma’lumotlar miqdori, shakli, turi bo‘yicha aniq foydalanuvchiga boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun yetkazib berishni ta’minlashga asoslangan.
Iqtisodiy tahlil tizimini tashkil etishda yuqoridagi tamoyillariga amal qilish, uning turli elementlari, qismlarini boshqa tizimlar bilan aloqasini tartibga solish va samarali ishlashida o‘z natijasini beradi.
O‘rganilayotgan kichik tizimning tarkibiy qismlarini boshqaruv tizimining turi bo‘yicha bir-biridan farqlangan xo‘jalik faoliyatini tahlili tashkil etadi.
Ular:
– tahlil turlarida yechiladigan alohida va o‘zaro bog‘langan obyektlar;
– kompleks yoki analitik masalalarning darajasi va masshtabi;
– uslubiy, matematik, texnik va tashkiliy elementlardan iborat bo‘ladi.
Axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida analitik masalalarning samarali hal etilishi ko‘p jihatdan tahlil metodikasining takomillashganligiga, ya’ni turli darajadagi ijtimoiy ishlab chiqarishning boshqarishni zamon talablariga javob berishiga bog‘liq.
Xo‘jalik faoliyat tahlili bo‘yicha metodik materiallar analitik masalalarni kompyuterlarda qayta ishlashda foydalaniladigan quyidagi jihatlarni o‘zida aks ettirishi zarur:
– analitik va boshqa ko‘rsatkichlar tushunchasiga aniq mazmunli ta’rif berilishi;
– shartli belgilarning bir xil bo‘lishi;
– analitik ko‘rsatkichlar hisoblarini amalga oshirishda eng maqbul usullarni ko‘llash, kiritiladigan va chiqariladigan informatsiyalarning aniq ro‘yxati, shuningdek, analitik jadvallar shakli va shu kabilar.
Mazkur talablar ma’lumotlarni axborot texnologiyalarga asoslangan tarzda qayta ishlash shartlaridan kelib chiqadi. Noaniq yoki mazmuni to‘liq ochib berilmagan ko‘rsatkichlar analitik masalalarni hisob-kitob qilishda, dasturlarni ishlab chiqishda murakkabliklarni keltirib chiqaradi. Agar ko‘rsatkichlarni shartli belgilari birligi hamda masalalarni eng maqbul yechish usullari qo‘llanilmas ekan,bu ham analitik masalalarni ishlash algoritmlarini tuzishda ko‘plab qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi.
Ko‘rsatkichlarni belgilashda birlikni ta’minlash maqsadida ularni tavfislovchi so‘zlarning bosh harfi olinishi maqsadga muvofiqdir. Misol uchun, Yalpi mahsulot – YaM, Tovar mahsuloti – TM.
Bazis, reja, me’yoriy va haqiqatdagi ko‘rsatkichlarni ifodalash uchun so‘zlarni kichik bosh harflarini olish kerak va shartli belgini ifodalovchi bosh harflar yuqori qismining o‘ng tomoniga yoziladi. Misol uchun, TMr, TMx rejadagi va haqiqatdagi tovar mahsuloti.
Ko‘rsatkichlarga ta’sir etuvchi omillarni belgilash uchun ham so‘zlarning bosh harfi kichik ko‘rinishda ifodalaniladi va asosiy shartli shartli belgining pastki qismi o‘ng tomoniga yozilishi kerak. Masalan, haqiqatdagi tovar mahsulotining ko‘payishi mehnat unumdorligining oshishi hisobiga bo‘lishi:
+TMxmu.
Uslubiy belgilarning to‘la va aniq ifodalanishi analitik masalalarni algoritmlash tamoyilini bajarilishida muhim rol o‘ynaydi. U bilan hisoblash ishlari ro‘yxati, mantiqiylik va bir-biriga bog‘liqlik, ularning bajarilishi, matematik izohlanishlari ta’minlanadi.
Axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida Iqtisodiy tahlil kichik tizimining matematik ta’minoti ko‘p tomondan uning samaradorligini aniqlaydi. U til va dastur vositalari kompleksini qamrab olib masalalar yechimi algoritmlarni amalga oshirishni ta’minlaydi.
Algoritmlash jarayonini tayyorlash ko‘p mehnat talab qiladigan faoliyat jumlasiga kiradi. Analitik masalalar algoritmlari kichik tizimdagi algoritm kompleksga birlashadi, u esa boshqaruv algoritmi bilan bir qatorda ishchi va standart algoritmlardan iborat bo‘ladi.
Ishchi algoritmlar turli variantdagi masalalarni bajarishda qo‘llansa, standart algoritmlar esa – zaruriy to‘ldirishlar bilan aniq turdagi masalalarni hal qilishga tayinlangan bo‘ladi.
Mazkur tizimning matematik ta’minotining dastur qismi ma’lumotlarni ishlashni struktura (tahlil turi bo‘yicha) va bosqichlari(kiritish, nazorat, turlarga ajratish va hokazo) bo‘yicha bo‘linadi.
Uslubiy ko‘rsatmalar bilan o‘zaro bog‘langan dasturlar birgalikda kichik tizimning matematik ta’minotini tashkil etadi. Uning tarkibida:
– analitik masalalarning matematik algoritmlari;
– mashina algoritmi;
– namunaviy dasturlar;
– ko‘rsatmalar va boshqa ta’minot qismlari bo‘ladi.
Mazkur kichik tizimni tashkil etishda informatsiya ta’minoti muhim o‘rin egallaydi. Uning asosini tahlil ma’lumotlari modeli tashkil etadi. Unda ma’lumotlar jalb etilishi, tartibi, uni rasmiylashtirish kabi vazifalar ko‘rsatib beriladi. Tahlil masalalari tartibidan kelib chiqib boshlang‘ich massivlar aniqlanadi: ma’lumotlar to‘plash tartibi, rasmiylashtirish, oqimi va hajmi, yangilanish davri, saqlanish muddati chiqariladigan hujjatlar, ularni taqdim etish tartibi va davri alohida mujassamlanadi. Axborot ta’minot boshqa axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimidagi kichik tizimlar ma’lumotlar bazasini hamda massivlarini o‘ziga qamrab oladi va tahlil turi bo‘yicha kerakli ma’lumotlarni saqlaydi. Reja, hisob ma’lumotlari bilan birgalikda kiritilgan axborotlar asosida kichik tizimning analitik masalalarini yechadigan funksional massivlar tuziladi. Faoliyat natijasida chiqariladigan informatsiyalar shakllantirilib boshqaruv ehtiyojlari uchun yetkazib beriladi yoki ularning ma’lumotlar bazasini to‘ldiradi.
Iqtisodiy tahlil tizimida ma’lumotlar ta’minotining qurilishi quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
– axborot texnologiyalarga asoslangan ma’lumotlarni tashkil etishda uslubiy va tashkiliy birlik bo‘lishi;
– bir marta ma’lumotlarni kiritish va undan ko‘p marta foydalanish;
– ma’lumotlarni markazlashgan tarzda saqlash;
– ma’lumotlarning kod va shifrlarini bir tizimga keltirish;
– boshqa tizim massivlari bilan aloqasini ta’minlash;
– savol-javob rejimida ishlash;
–ma’lumotlar massivlarini tizimda saqlashni ta’minlash.
Kichik tizimda ma’lumotlar ta’minotini loyihalashtirilishida foydalanish talabiga ko‘ra ma’lumotlarni tayyorlashga katta e’tibor beriladi. U faqat zaruriy ma’lumotlarni emas, balki uning muddatini ham nazarda tutadi. Bu jihat esa boshqaruv funksiyalarining to‘liq bajarilishi uchun asos hisoblanadi.
Kichik tizimning samarali ishlashida texnik ta’minot ham muhim o‘rin tutadi. U bir necha turdagi texnik vositalar yig‘indisidan iborat bo‘lib, analitik masalalar uning yordamida o‘z vaqtida yechiladi.
Texnik vositalarning qulayligi, ish bajarish hajmi, tezligi va arzonligi, zamonaviyligi tizim tashkil etilayotganda e’tibor beradigan muhim jihatidir.
Shuningdek, tizimning zaruriy bo‘limlaridan biri tashkiliy ta’minotdir. U o‘zida alohida shaxslar va bo‘limlar, ularda qo‘llaniladigan usullar va vositalarni aks ettirib, kichik tizimni tashkil etishni va samarali funksiyani ta’minlaydi. Tashkiliy ta’minotda quyidagi masalalar hal qilinadi:
– korxona tarkibiy bo‘linmalarga bo‘linadi;
– bo‘linmadagi aniq analitik ishga javobgar shaxs tayinlanadi;
– bo‘limlardagi shaxslarga tahlil ishlarini amalga oshirish topshiriladi va javobgarlik yuklatiladi;
– analitik ishlarni bajarishga mutaxassislar tanlanadi va kiritiladi;
– bo‘linmalar o‘rtasidagi o‘zaro aloqa va birgalikda harakat tashkil qilinadi.
Axborot texnologiyalarga asoslangan tahlil ishlarini yanada yuqori darajaga ko‘tarish uchun axborot texnologiyalarga asoslangan boshqaruv tizimida xo‘jalik faoliyatini tahlil qiluvchi maxsus kengash tashkil etilishi zarur. Mazkur kengash tashkiliy metodologik funksiyalarni takomillashtirish bilan shug‘ullanib, kichik tizimni yanada samarali ishlashini ta’minlaydi.
Tashkiliy ta’minot usullariga: huquqiy, iqtisodiy, ma’naviy, xodimlar va texnik vositalar aloqasini tartibga solish kabilar kiradi.
Tashkiliy ta’minot vositalari kichik tizimning yaratilishiga hamda uning amalga oshirilishiga ko‘ra ikki guruhga bo‘linadi:
|