Shtrix kodlash tizimi - “Metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash asoslari”

112
Tizimni O‗zbekistonda joriy etish respublikani dunyo bozoriga faol chiqishi bilan bog‗liqdir.
Dunyo bozorida raqobat keskindir va unda muvaffaqiyatli qatnashish uchun to‗g‗ri
boshqaruv
qarorlarini qabul qilishda menejerga yordam beradigan axborotga ega bo‗lish kerak. Endi bizning
tijorat tashkilotlarimizga bevosita O‗zbekistonda u yoki bu tovarni ishlab chiqaruvchi xorijiy
korxonalar
to‗g‗risida
ishonchli
axborotni
olish
imkoniyati
paydo
bo‗lmoqda.
Xorijiy
tijoratchilarning so‗rovi bo‗yicha ham O‗zbekiston korxonalari to‗g‗risidagi o‗xshash axborotlarni
berish mumkin. Ya‘ni shtrixli kod ishchan sherikchilikni yengillashtiradigan tashrif kartochkasidir.
Tovarlarning raqamlash bilan mashg‗ul bo‗lgan qator xorijiy tashkilotlar bilan kelishilgan
holda ma‘lumotlar banklarini ayirboshlash rejalashtirilmoqda, bu esa O‗zbekiston tovarlarini import
qilishni mo‗ljallagan mamlakatlarda bizning korxonalar uchun mahsulotlarini
manzilli reklamasini
ta‘minlaydi. Bunday xizmatlar dunyo bozorida keng qo‗llaniladi.
Bu muhim ishga «O‗zstandart agentligi‖ bo‗linmalaridan tashqari Tashqi Iqtisodiy Aloqalar
Vazirligi (TIAV), respublika tovarlar ishlab chiqaruvchilari va tadbirkorlari palatasi jalb qilingan.
Natijada tovarni bojxonadan olib o‗tish uchun TIAV da kontraktni ro‗yxatdan o‗tkazishda shtrixli
kodni borligi talab qilinadigan tartib joriy qilinadi. Ichki bozorda ham ko‗p ishlarni bajarish lozim
bo‗ladi. Xususan shtrixli kodlarni o‗qib oladigan kassa apparatlarini joriy qilish bo‗yicha, hozir bizda
faqat ikkita shunday supermarketlar mavjud. Vaqt o‗tishi bilan savdo korxonalarini texnik tomondan
jihozlanishi bilan faqat eksport qilish uchun mo‗ljallangan tovarlarni emas,
balki ichki bozor uchun
mo‗ljallangan tovarlarni ham shtrixli kodlar bilan markalash zarurati kelib chiqadi. «O‗zstandart
agentligi‖ da O‗zbekiston Respublikasining qonun hujjatlariga muvofiq, shtrixli kodlash tizimini
qo‗llash tartibini aniq belgilaydigan meyoriy hujjatlar va usuliyatli materiallar ishlab chiqildi. Shtrixli
kodlash bo‗yicha uchta asosiy davlat standartlari tasdiqlandi, shtrixli kodning to‗g‗ri ishlatilishi
ustidan nazorat yo‗lga qo‗yilmoqda. Begona belgilashlarni o‗zlashtirish uchun jinoiy jazo beriladi.
Shunday qilib shtrixli kodni foydalanuvchilarini va uni bosmaxonada nashr qilish uchun asl nusxa
maketini tayyorlovchisining javobgarligi oshadi. Hozir ushbu to‗lqinda har xil ―bosmaxonachilar‖
paydo bo‗lishi mumkinligini eslatib qo‗yish o‗rinli bo‗ladi. Shtrixli kodni
asl nusxa maketi faqat
«O‗zstandart agentligi‖ ning SMSITI da amal qilayotgan shtrixli kodlash Markazida shakllanadi,
tayyorlanadi va Davlat reestrining kompyuterida ro‗yxatga olinadi. Shunday qilib shtrixli kodlash
lozim bo‗lgan tovarlarni barcha tavsiflarini hisobga olib boradi. Bizning va xorijiy tadbirkorlar
o‗zlarining maxsulotlarini realizatsiya qilinishini haqida to‗la axborot olishi va uni sotib olishda
tanlash imkoniyatiga ega bo‗lishadi.
Hozirgi paytda respublikaning o‗ndan ortiq korxonalari yuzdan ortiq buyumlarga asl nusxa
maketlarini olishdi. Shtrix kodni avval olish ancha qiyin bo‗ldi, chunki maslahatlashadigan hech kim
yo‗q edi. Endi hammasi texnik tomondan to‗g‗rilandi, ikki kun ichida buyumning tavsiflari bo‗yicha
tuzilgan shtrixli kodini olish mumkin. Ko‗pchilik ishlab chiqaruvchilar hozircha bu ―pasport‖
ma‘lumotlarini aniqlashmoqda.
Tovarni bir turiga ham, bir nechta o‗nliklariga ham buyurtmachilar
bor. Shtrixli kodni tushirishga joyi kam bo‗lgan buyumlar ham uchraydi. Bu holda qisqartirilgan
sakkiz raqamli asl nusxa maketi tayyorlanadi, lekin davlat kodi qoldiriladi.
Shtrixli kod buyicha meyoriy hujjatlarni xalqaro talablar bilan uyg‗unlashtirish bo‗yicha
tadqiqotlar olib borilmoqda, ushbu muhim sohada mutaxassislar tayyorlash bo‗yicha kurslar amal
qilmoqda.
Xullas, O‗zbekiston tovarlarining raqobat qila olish imkonini oshirish,
ularning tovarlarni
raqamlash
xalqaro tizimiga kirishi, iste‘molchilar huquqlarini himoya qilish, ―O‗zbekistonda
tayyorlangan‖ nomli markali mahsulot ishlab chiqarishning avtomatlashtirilgan hisobini ta‘minlash
uchun maqsadga qaratilgan ish olib borilmoqda.
113
Ko‗pgina iqtisodiy rivojlangan davlatlarda mahsulotning o‗ramida (upakovkasida) shtrix-
kodning bo‗lishi majburiy sanaladi. Aks holda savdo tashkilotlari mahsulotdan voz kechishlari
mumkin. Bu xalqaro savdoga ham tegishlidir. Ushbu tizimning iqtisodiy jihatdan samaraliligi
mahsulotning 85 foizidan ko‗pi kodlashtirilganda yaqqol namoyon bo‗ladi. Bundan tashqari,
mahsulotga nisbatan bo‗lgan talab
va ehtiyojlarni shakllantirish, jamlash, hisobga olish, mahsulotni
kelish-ketishini hisob qilib borish, muxosiblik hisoblarida va hujjatlarni rasmiylashtirishda hamda
mahsulotlarni saqlash va sotuvidagi nazoratlarni amalga oshirishda alohida o‗rin tutadi.
YeAN assotsiatsiyasi turli davlatlar uchun kodlar ishlab chiqqan bo‗lib, ushbu kodlardan
foydalanish uchun markazlashgan tarzda litsenziya lar tavsiya etadi. Masalan, Fransiya uchun davlat
kodi sifatida 30-37, Italiya uchun 80-87 oraliqlari tavsiya etilgan. Ba‘zi
davlatlarning kodlari uch
xonali sondan iborat. Masalan, Gretsiya -520, Rossiya - 460, Braziliya - 789. Quyiroqda keltirilgan
16.1-jadvalda ba‘zi bir davlatlarning litsenziya asosida olingan kodlari keltirilgan.
Asosan YeAN ning ikki kodidan ko‗proq foydalaniladi: 13 razryadli va 8 razryadli raqamli
kodlar. Bunda eng ingichka shtrix birlik sifatida olinadi. Har bir raqam (yoki razryad) ikki shtrix va
ikki probeldan iborat bo‗ladi (16.1 va 16.2- rasmlar). 13 razryadli kodning tarkibida quyidagi kodlar
ko‗rsatiladi:
- davlat kodi ("davlat bayrog‗i");
- korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
- mahsulotning kodi;
- nazorat soni.
Tayyorlovchi korxonaning kodi har bir davlatda tegishli organlar tomonidan tuziladi. Odatda,
bu kod beshta raqamdan iborat bo‗lib, davlat kodidan keyin keladi.
Mahsulot kodi tayyorlovchi tomonidan tuziladi va u ham beshta raqamdan iborat bo‗ladi. Bu
kodning rasshifrovkasi standart emas, u mahsulotga taalluqli bo‗lgan
muayyan hususiyatlarni
(belgilarni) yoki faqat tayyorlovchining o‗zigagina ma‘lum bo‗lgan va shu mahsulotning qayd etish
tartib raqamini ifodalashi ham mumkin.
YeAN-8 kodi uzun kodlarni belgilab bo‗lmaydigan kichik o‗ramlar (upakovkalar) uchun
mo‗ljallangan. YeAN-8 kodi quyidagi kodlar tartibidan iborat:
- davlat kodi (―davlat bayrog‗i‖);
- korxona (firma) - tayyorlovchi kodi;
- nazorat soni.
Ba‘zan, tayyorlovchi korhona kodining o‗rniga mahsulotning qayd etish tartib raqami
keltirilishi ham mumkin.
Raqamlar qatori skaner uchun emas, balki xaridorlar uchun mo‗ljallangan. Talabgor (xaridor)
uchun ma‘lumot faqat mahsulot tayyorlangan davlatni bildirish bilan chegaralanadi,
chunki davlat
kodi maxsus nashrlarda va ma‘lumotnomalarda keltirilib turadi yoki ma‘lumot bazalarida va
banklarida saqlanishi mumkin. To‗liq shtrixli kod tashqi savdo tashkilotlariga yoki savdo obektlariga
mahsulotning aniq kelib chiqish rekvizitlarini bilish va kerak bo‗lsa mahsulotning kontrakt
(shartnoma) talablariga mos kelmaydigan parametrlari va ko‗rsatkichlari borasida aniq manzilga
raddiya yoki norozilik bildirish imkoniyatini yaratadi.
Nazorat soni YeAN algoritmi bo‗yicha kodni skaner vositasida to‗g‗ri o‗qilganligini tekshirish
uchun xizmat qiladi.
16.1-jadval