nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Didaktik jarayon - 1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va...

|
1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va ularni hal qilish usullari
|
bet | 13/54 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 1,52 Mb. | | #132670 |
Bog'liq seminar va oxirigachaDidaktik jarayon (o‘qituvchi faoliyati)ni ta’lim shakliga mos metod va vositalardan foydalanib tashkil etish loyihasini ishlab chiqadi.Ta’limning shakli o‘quv rejalarida ilgaridan belgilab qo‘yilib, ta’limning metodi va vositalari yordamida talab etilgan maqsadga erishish mumkin. Ta’limning zamonaviy metodlarining asosiy qismini bu pedagogik texnologiyalar, vositalarni asosiy qismini esa axborot texnologiyalari tashkil etadi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, metodik tizimni loyihalashda quyidagilar zarur deb hisoblaymiz:
O‘quv rejani mazmuni va tuzilishini tahlil etish. Fanga ajratilgan soatlar, o‘quv soatlari tuzilishi, fanni o‘qitish haftasiga necha soatga to‘g‘ri kelishi, ajratilgan soatlarda qanaqa mazmun yoritilishi, qaysi mavzuga necha soatdan ajratish lozimligi va hokazolar tahlil etiladi.
Masalan, 2016 yilgi 5110700 – Informatika o‘qitish metodikasi yo‘nalishi namunaviy o‘quv rejasida “Informatika o‘qitish metodikasi” fani 3-bo‘lim “Umumkasbiy fanlar” blokida 3.3 bandida bo‘lib, bu fanni 5-6 semestrlarda haftasida 6 soatdan o‘qitish lozimligi, shundan ma’ruza 80 soat, amaliy 40 soat, laboratoriya 40 soat, seminar darslari 62 soatdan, va kurs ishi bilan yakunlanishi keltirilgan. Demak, o‘quv rejasiga mos ishchi dastur tuzish, tuzilgan ishchi dastur soatlari aynan o‘quv rejasida ko‘rsatilgan soatlarga mos bo‘lishi kerak (1-ilova).
Ta’lim jarayonini tashkil etishda talablarni aniq ifodalash. Davlat ta’lim standartiga, o‘quv dasturiga mos mavzularni o‘qitish, o‘qitishda o‘quvchilarni mustahkam bilim olishga undash, hayotga tayyor bo‘lish uchun bilim ko‘nikma va malakalarni shakllantirish, tarbiyaviy, rivojlanuvchi xususiyatni, shaxsiy sifatlarni rivojlantirish, sodir bo‘ladigan muammolarga mustaqil qaror qabul qilishga, berilgan topshiriqlarni bajarishda ijodkorlik bilan yondashishga o‘rgatish, o‘qishga qiziqish, motivatsiya uyg‘otish, mustaqil o‘rganish qobiliyatlarni, ma’naviyatni, este’tik didni kamol toptirish. O‘xshashlik va bir xillikdan qochish, Sinfni darsga tayyorligi, yorug‘likning yetarliligi, temperaturaning mosligiga erishish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va ularni hal qilish usullari
|
Texnologik xarita o‘qituvchi uchun quyidagi

|
Texnologik xarita o‘qituvchi uchun quyidagi
|
bet | 15/54 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 1,52 Mb. | | #132670 |
Bog'liq seminar va oxirigachaTexnologik xarita o‘qituvchi uchun quyidagi imkoniyatlarni yaratadi:
o‘quv jarayonida fanni o‘rganish, o‘zlashtirish uchun o‘quv materiallarini bir butun, tizimli, loyiha ko‘rinishida ifodalash;
ilgaridan ko‘zlangan maqsadga erishish uchun amalga oshiriladigan faoliyatni ketma-ket ifodalash, darsning barcha qismlarini mukammal rejalashtirish;
o‘qituvchi va o‘quvchi faoliyatini muvofiqlashtirib borish;
pedagogik faoliyat subyektlarini bir vaqtdagi barcha harakatlarini moslashtirish, turli variantlaridan eng maqbulini tanlash;
ta’lim jarayonida o‘quvchilarni mustaqil ishlash faoliyatiga undash;
DTSda aks etgan rejalarni amalga oshirish;
mavzu va mavzu qismlari bo‘yicha o‘quvchilarni aniq, unumli o‘quv faoliyatiga undash;
mavzuni o‘zlashtirish jarayonida maqsaddan toki oxirgi natijagacha ish jarayoni ketma-ketligini loyihalashtirish;
mavzuni o‘zlashtirishning har bir bosqichida o‘quvchilar o‘zlashtirishini rejalashtirish va loyihalashtirish;
ta’lim natijalarini qo‘yilgan мақсадга мослигини аниқлаш;
таълим сифатини ошириш.
O‘qituvchi tomonidan tuzilgan darsning texnologik xaritasi quyidagi savollarga javob berishi lozim:
Qanday faoliyatlarni amalgan oshirish lozim;
Dars qanday bosqichlardan tashkil topadi;
Dars bosqichlariga qancha vaqt ajratish lozim;
O‘quvchilar qanday faoliyatlarni amalga oshiradilar;
Darsning har bir bosqichi qanday natija berishi lozim;
Darsda qanday vosita, qaysi pedagogik texnologiya, metod va qanaqa ta’lim texnologiyalaridan foydalaniladi va h.k.
Darsning bosqichlari dars turlariga qarab ajratiladi. Bizga ma’lumki, darsning:
Yangi mavzuni o‘zlashtirish darsi;
Mustahkamlash darsi;
Takrorlash va umumlashtirish darsi;
Nazorat va baholash darsi
Aralash dars;
Xatoliklar bilan ishlash va h.k.turlari mavjud.
Yuqoridagi dars turlariga qarab, dars bosqichlari quyidagicha bo‘lishi mumkin:
Kirish qism;
Tashkiliy qism;
O‘quvchilarni faollashtirish;
Yangi bilimlarni egallash;
O‘tilgan mavzuni mustahkamlash;
O‘rganilganlarni nazorat qilish;
O‘rganilganlarni qo‘llash;
Umumlashtirish va tizimlashtirish;
Nazorat va o‘z-o‘zini nazorat;
Kamchiliklarni tuzatish (korreksiya);
Uyga vazifa berish;
Mashg‘ulotni yakunlash va h.k
|
| |
Mustaqil ishlar - 1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va...

|
1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va ularni hal qilish usullari
|
bet | 49/54 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 1,52 Mb. | | #132670 |
Bog'liq seminar va oxirigachaMustaqil ishlar -masalalar yechish bo’yicha mashqlar bo’lishi, yangi teoremani tahlil qilish bo’yicha ish, yangi formulani chiqarish bo’yicha masalalar bo’lishi mumkin.
O’qitishda leksiya (ma’ruza) usuli- bunda o’qituvchi materialni o’zi bayon etadi. Bu usul asosan yuqori sinflarda foyda beradi.
Matematika o’qitishda muammoli ta’lim usuli - ko’pgina tushunchalarni o’rganish muammoli vaziyatni yaratishga olib kelinishi mumkin.
3. Matematik ta’lim yangi texnologiyalari.
tayanch konspektlarga asoslangan o’qitish usuli (V.F. Shatalov usuli), yiriklashgan didaktik birliklar usuli (P.M.Erdniyev usuli) va x.k.lar shular jumlasiga kiradi.
Darslarni nostandart usullarda tashkil qilish -mo’jizalar maydoni, didaktik o’yinlar
tarzida tashkil qilish mumkin.
Matematik mashq-bu o’yin ko’p sondagi o’quvchilarga bilimlarni tezlikda tekshirishga imkon beradi. Sinf qatorlar bo’yicha jamoalarga bo’linadi. Har bir qator esa ikki variantga bo’linadi. Har bir variant o’quvchilari, agar ular javob beradigan obyekt haqida so’z borganda yoki o’rnidan turadi, yoki qo’l ko’taradi.
Auksion uyini. Savdoga biror mavzu bo’yicha topshiriqlar qo’yiladi, bunda o’qituvchi oldindan o’quvchilar bilan o’yinning mavzusini kelishib olishi kerak. Masalan, 7 - sinfda “Algebraik kasrlar ustida amallar” mavzusi bo’lsin. O’yinda 4-5 jamoa qatnashadi. Kodoskop bilan ekranga 1-lot: kasrlarni qisqartirishga doir beshta topshiriq namoyish qilinadi. 1- jamoa topshiriq tanlaydi va unga 1 dan 5 ballgacha baho qo’yadi.
Agar bu jamoa bahosi boshqalarga qaraganda yuqori bo’lsa, bu topshiriqni jamoa oladi va uni bajaradi.
Ilmiylik prinsipi matematika o’qitish mazmunining ilmiy bo’lishi, matematikaning hozirgi ahvoli va uning rivojlanishini obyektiv aks ettirishni ifodalaydi. Mohiyati o’qitish mazmuni va o’qitish usullari hozirgi paytdagi matematika fani saviyasi va talablariga mos kelishini ta’minlashdan iborat.
Tarbiyaviylik prinsipi- o’quvchilarga fanga bo’lgan qiziqishni uyg’otish, yangi bilimlarni o’zlashtirishga harakatini, ularni egallash va mustaqil kengaytira olishga o’rgatishni o’z ichiga oladi, shu bilan birga ularda tafakkurni shakllantirish, matematik tushuncha va tasavvurlar bilan boyitish, xotira va diqqatni rivojlantirish, ijodiy tafakkurni tarbiyalash kabi ishlarni amalga oshirishni talab etadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
1- semunar mavzu: Umumta’lim maskanlarida matematika va informatika o’qitishdagi muammolar va ularni hal qilish usullari
|
Davlatning mohiyati va uning ta‟rifi

|
Davlatning mohiyati va uning ta‟rifi
|
bet | 3/4 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 42,04 Kb. | | #99321 |
Bog'liq DAVLAT INSTITUSIONAL TASHKILOT SIFATIDA3.Davlatning mohiyati va uning ta‟rifi
Davlat nima? Institutsional yondashuvga muvofiq uning asosiy mohiyatini
―transaksiya xarajatlari‖ kategoriyasidan foydalangan holda ochib berish mumkin.
D.Nortning ta‘riflashicha, davlat – zo’rlikni amalga oshirishda qiyosiy ustunliklarga ega bo’lgan, chegaralari uning fuqarolarga soliq solish qobiliyati bilan belgilangan jug’rofiy hududni qamrab oluvchi tashkilot. Ushbu ustunliklar nimalar bilan belgilanadi?
Haqiqatdan ham, har qanday kafolatlangan almashuv, pirovardida, mol- mulkni himoyalashni sof kuch bilan amalga oshirishga yoki kuch ishlatish tahdidini solishga olib keladi. Shu ma‘noda zo’rlik (kuch ishlatish), iqtisodiy jihatdan, xo’jalik faoliyatining boshqa ikki xilidan farq qilmavydi.
Bundan tashqari, transaksiya xarajatlari iqtisodiy tizimning samaradorligiga ta‘sir ko’satadi, ular iqtisodiy, siyosiy va ijtimoiy tuzilmalar faoliyat ko’rsatishining samaradorligini taqqoslashda bazaviy mezonlardan biri hisoblanib, jamiyat, shu jumladan, davlat tuzumi faoliyatining barcha sohalarida agentlik munosabatlari ushbu mezonga asoslanadi. Shunday qilib, u yoki bu tuzilmani tanlash va rivojlantirish minimal transaksiya xarajatlari bilan shartlangan.
Demak, suveren (davlat) hokimiyati agentlik munosabatlarining xarajatlari bilan cheklangan va unga raqobat to’sqinlik qiladi1. Endi ushbu holatga oydinlik kiritamiz. Agar jamiyatda tartibni saqlash va davlat funksiyalarini amalga oshirish o’lchamsiz yuqori narxlarda amalga oshirilsa, u holda bu davlatning ichida ham, uning tashqarisida ham (ham rasmiy, qonun doirasida faoliyat yurituvchi, ham norasmiy) raqobatlashuvchi tuzilmalarning paydo bo’lishiga olib keladi.
Soliq solish ehtimoli ham agentlik munosabatlari va o’lchash (soliq solish bazasini aniqlash va o’lchash) hamda soliqlarni yig’ish xarajatlari bilan bog’liq qator cheklovlar tufayli yuzaga keladi.
Shunday qilib, davlat – nazariy jihatdan eng samarali majbur qilish organi hisoblanib, bunda uning samaradorligi uning legitimligiga, ya‘ni ―soliq solinadigan fuqarolar tomonidan‖ davlatda kuch ishlatish huquqi mavjudligining tan olinishiga bevosita bog’liq. Chunki agar jamoat fikriga mos keladigan bunday tan olish mavjud bo’lsa, u holda davlat o’z funksiyalari va maqsadlarini amalga oshirish uchun cheklangan resurslardan oqilona foydalanuvchi tashkilot sifatida o’z imkoniyatlarini aholining ushbu funksiyalar va maqsadlar bajarilishiga qarshiligini Еngish uchun sarflamasligi mumkin2.
|
| |
Axborot texnologiyasi - Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari,...

|
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
bet | 6/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgAxborot texnologiyasi — bu ahboriy ma’lumotni bir ko’rinishdan ikkinchi, sifat jihatidan yangi ko’rinishga keltirish, axborotni yig’ish, qayta ishlash va uzatishning usul va vositalari majmuasidan foydalanish jarayonidir.
Moddiy ishlab chiqarish texnologiyasining maqsadi insonning talabini qondiradigan yangi mahsulot ishlab chiqarishdan iborat. Axborot texnologiyasining maqsadi esa insonning biror-bir ishni bajarishi uchun zarur bo’lgan, uni tahlil etish va u asosida qaror Qabul qilishi kerak bo’lgan yangi axborotni ishlab chiqarishdan iborat. Turli texnologiyalarni qo’llab, bitta moddiy resurslardan turli mahsulotlar olish mumkin. Huddi shu narsani axborot texnologiyalariga nisbatan ham aytish mumkin. Misol: matematikadan nazorat ishini bajarganda har bir o’quvchi boshlang’ich axborotni qayta ishlash uchun o’zining bilimini qo’llaydi. Masalaning echimi bo’lgan yangi axborot mahsuloti, o’quvchi tanlay olgan masalani echish texnologiyasi, usuliga bog’lik.
Moddiy ishlab chiqarishda turli mahsus jihozlar, stanoklar, uskunalar va boshqalar ishlatiladi. Axborot texnologiyalari uchun ham uzining «uskunalari», vositalari mavjud. Bo’lar kseroks, telefaks, faks, skaner va boshqa vositalardir. Bu vositalar orqali axborotga ishlov berilib, o’zgartiriladi. Hozirgi paytda axborotga ishlov berish uchun kompyuterlar va kompyuter tarmoqlari keng qo’llanilmokda. Axborot texnologiyasida kompyuterlar va kompyuter tarmoqlarining qo’llanishiga urg’u berish maqsadida ko’pincha kompyuter va kommunikatsion texnologiya haqida gapirishadi.
Axborot texnologiyasi o’zi uchun asosiy muhit bo’lgan axborot tizimlari bilan bevosita bog’likdir. Chunki axborot texnologiyasi axborot tizimlarida mavjud bo’lgan ma’lumotlar ustida bajariladigan turli hil murakkablikdagi operatsiyalar, amallar va algoritmlarni bajarishdan iborat bo’lgan tartiblashtirilgan jarayondir.
Axborot texnologiyalari jamiyat axborot resurslaridan oqilona foydalanishning eng muhim usullaridan biri bo’lib, hozirgi vaqtga kadar bir necha evolyutsion bosqichlarni bosib o’tdi.
Ana shu bosqichlarga qisqacha to’htalib o’tamiz.
1-bosqich. XIX asrning ikkinchi yarmigacha davom etgan. Bu bosqichda «qo’llik» axborot texnologiya taraqqiy etgan. Uning vositasi: pero, siyohdon, kitob. Kommunikatsiya, ya’ni aloqa odamdan odamga yoki pochta orqali hat vositasida amalga oshirilgan.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
Ishlab chiqarish sohasi - Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari,...

|
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
bet | 8/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgIshlab chiqarish sohasi
Ishlab chiqarishning deyarli barcha sohalarida kompyuterlar qo’llanilib kelmokda. Kompyuterlar ko’pgina texnologik jarayonlarni boshqarmoqda. Ular yordamida yangi mahsulotning chizmasini yaratishdan toki tayyor mahsulot bo’lib chiqqunga qadar bo’lgan barcha jarayonlarni avtomatlashtirish mumkin.
Mahsulot shaklini konstruktor kompyuter ekranida chizib, tegishli uzgartirishlar yasab, kog’ozga chop etishi mumkin.
Mahsulotni ishlab chiqarish uchun kerakli barcha qurilmaning imkoniyatlari, unga ketadigan sarf-harajatlarni hisob-kitob qilishda va boshqa ishlarni bajarishda ham kompyuter beg’araz yordamchidir.
Mahsulotni ishlab chiqarishda axborot asosiy kompyuterdan ishlab chiqarish liniyalariga etkaziladi. U erda axborotni Qabul qilishga tayyor turgan robotlar kompyuter uzatgan dastur asosida mahsulotni yig’a boshlaydi. Tayyor mahsulotlar esa robotlar yordamida tekshirilib, omborlarga jo’natiladi.
AKTni davlat boshqaruv organlariga joriy etish darajasi
Veb-sayti mavjud bo’lgan davlat boshqaruv organlari -2007%;
Markaziy apparatda kompyuter texnikasi bilan ta’minlanganlik - 90%, bo’linmalarda – 46%;
Lokal tarmoqlarni yaratish – 81%;
Idora ichida qog’ozsiz hujjat almashish ulushi – 75%;
Xodimlarning kompyuter savodxonlik darajasi – 71%;
Davlat axborot resurslari soni – 163;
Tasdiqlangan interaktiv davlat xizmatlari turlari – 94;
«.UZ» zonasi domen nomlarini ro’yxatdan o’tkazish tashkilotlar soni - 7;
ERI markazlari soni – 8;
Berilgan ERI kalitlari soni – 150 mingdan ortiq
Operator – bu o’z tarmog’iga ega va shu tarmoq orqali Internet xizmatini ko’rsatuvchi yuridik shaxs
Provayder – o’zining tarmog’i mavjud bo’lmagan boshqa korxonalarning tarmoqlari orqali Internet xizmatini ko’rsatuvchi yuridik shaxs
Davlat organlarining veb-saytlari
www.gov.uz UZR xukumat portali
www.uzngi.uz
www.uzaart.uz
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

Barkamol avlod - o’zbekiston taraqqiyotining poydevori. //O’zbekiston Respublikasining «Ta’lim to’g’risida» va «Kadrlar tayyorlash Milliy dasturi to’g’risida»gi qonunlari. -T.: «Sharq», 1998. -64 b.
Aripov M.M., Muhammadiev J.O’. Informatika, informatsion texnologiyalar //Oliy o’quv yurtlari uchun darslik. –T.: TDYI, 2004. –B. 275.
Figurnov “IBM PC dlya polzovateley” 1994 g
Kompyuter savodxonligi 1-qism. “IBM PC va MS DOS bilan tanishuv” 20 – 22 betlar T; 1994 y.
V. M. Bryabin “Programnoe obespechenie personalno’x EVM. Moskva “Nauka” 1988 g. 9-17 betlar.
Axmedov A., Tayloqov N. Informatika. Akademik litsey va kasb–µunar kollejlari uchun darslik.–T.:O’zbekiston, 2001. - 272 b.
Davlat organlarining veb-saytlari orqali interaktiv xizmatlarni ko’rsatish

|
Davlat organlarining veb-saytlari orqali interaktiv xizmatlarni ko’rsatish
|
bet | 9/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgDavlat organlarining veb-saytlari orqali interaktiv xizmatlarni ko’rsatish
www.aci.uz,
www.soliq.uz - O’zRDSQ
www.mfa.uz - O’zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi
Kalit va elektron raqamli imzo.
Elektron raqamli imzo – elektron hujjatga biriqtirilgan va mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda maxsus o’zgartirish natijasida hosil qilingan hamda elektron raqamli imzoning ochiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yo’qligini aniqlash va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan imzo;
Elektron raqamli imzoning yopiq kaliti - elektron raqamli imzo vositalaridan foydalangan holda xosil qilingan, faqat imzo qo’yuvchi shaxsning o’ziga ma’lum bo’lgan va elektron hujjatda elektron raqamli imzoni yaratish uchun mo’ljallangan belgilar ketma-ketligi;
Elektron raqamli imzoning ochiq kaliti - elektron raqamli imzo vositalaridan foydalangan holda hosil qilingan, elektron raqamli imzoning yopiq kalitiga mos keluvchi, axborot tizimining har qanday foydalanuvchisi foydalana oladigan va elektron hujjatdagi elektron raqamli imzoning haqiqiyligini tasdiqlash uchun mo’ljallangan belgilar ketma-ketligi;
Elektron raqamli imzoning haqiqiyligini tasdiqlash - elektron raqamli imzoning elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasiga tegishliligi va elektron hujjatdagi axborotda xatolik yo’qligi tekshirilgandagi ijobiy natijani beradi.
Xulosa
Axborotlashtirishni rivojlantirish, iqtisodiyot va jamiyat hayotining barcha sohalarida zamonaviy axborot texnologiyalarini, kompyuter texnikasi va telekommunikatsiya vositalarini ommaviy ravishda joriy etish hamda ulardan foydalanish, fuqarolarning axborotga ortib borayotgan talab-ehtiyojlarini yanada to’liqroq qondirish, jahon axborot resurslaridan barhamand bo’lishni kengaytirish uchun qulay shart-sharoitlarni yaratish aloqa va axborot-kommunikatsiya sohasini rivojlantirishni asosiy vazifalari hisoblanadi. Axborotlar inqilobi chegara nimaligini bilmaydi. Yangi axborot texnologiyalari darhol butun er kurrasi bo’ylab tasvir, matn va nutqni etkazib berishga imkon beradi. Internet muassasalar keng ma’lumotlar bazalarini ommaviy kutubxonalar, maktablar, shahar hokimiyatlari bilan bog’lashga imkon beradi.
|
| |
Qonunlar 
  

Prezident Farmonlari va Qarorlari

Qonunlar
|
Prezident Farmonlari va Qarorlari
|
|
Hukumat qarorlari
| | |
Axborotlashtirish to’g’risida (2003y.)
|
Telekommunikatsiyalar soha-sida boshqaruvni takomil-lashtirishga doir chora-tadbirlar to’g’risida (2000y.)
|
Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish chora-tadbirlari to’g’risida (2002y.)
|
Elektron raqamli imzo to’g’risida
(2003y.)
|
Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiya-larini joriy etish to’g’risida (2002y.)
|
Axborotlashtirish sohasida normativ-huquqiy bazani takomillashtirish to’g’risida (2005y.)
|
Elektron hujjat aylanishi to’g’risida
(2004y.)
|
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida (2005y.)
|
Davlat va xo’jalik boshqaruvi, Mahalliy davlat hokimiyati organlarining axborot-kommunikatsiya texnologiya-laridan foydalangan holda yuridik va jismoniy shaxslar bilan o’zaro aloqadorligini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to’g’risida (2007y.)
|
Elektron tijorat to’g’risida
(2004y.)
|
O’zbekiston Respublikasi-ning jamoat ta’lim axborot tarmog’ini tashkil etish to’g’risida (2005y.)
|
Internet tarmog’ida O’zbekiston Respublikasining Hukumat portalini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to’g’risida (2007y.)
|
Elektron to’lovlar to’g’risida
(2005y.)
|
Respublika aholisini axborot-kutubxona bilan ta’minlashni tashkil etish to’g’risida (2006y.)
|
Internet tarmog’ida O’zbekiston Respublikasining Hukumat portaliga axborotlarni taqdim etish va joylash-tirish tartibi to’g’risida (2009y.)
|
Axborotlashtirish to’g’risidagi qonun maqsadi

|
Axborotlashtirish to’g’risidagi qonun maqsadi
|
bet | 4/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgAxborotlashtirish to’g’risidagi qonun maqsadi axborotlashtirish, axborot resurslari va axborot tizimlaridan foydalanish sohasidagi munosabatlarni tartibga solishdan iborat.
axborotlashtirish - yuridik va jismoniy shaxslarning axborotga bo’lgan ehtiyojlarini qondirish uchun axborot resurslari, axborot texnologiyalari hamda axborot tizimlaridan foydalangan holda sharoit yaratishning tashkiliy ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-texnikaviy jarayoni;
axborot resursi - axborot tizimi tarkibidagi elektron shakldagi axborot, ma’lumotlar banki, ma’lumotlar bazasi;
O’zR Prezidentining “Kompyuterlashtirishni yanada rivojlantirish va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish to’g’risida” 2002 yil 30 maydagi PF-3080-son farmoni
Iqtisodiyotning turli tarmoqlari, boshqaruv, biznes, fan va ta’lim soha-lariga axborot texnologiyalarini keng joriy etish hamda aholining turli qatlamlariga zamonaviy kompyuter va axborot tizimlaridan keng foydalanishlari uchun qulay shart-sharoit yaratib berishda O’zR Prezidentining yuqoridagi Farmonining qabul qilinishi asosiy qadam bo’ldi. Ushbu qaror bilan quyidagi ishlar amalga oshirildi:
AKTni rivojlantirish va joriy etish masalalari belgilangan;
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Kompyuterlashtirish va AKTni rivojlantirish bo’yicha Muvofiqlashtiruvchi Kengash tashkil etildi;
Sohada tashkiliy o’zgartirishlar amalga oshirildi (O’zAAA, AKTni rivojlantirish Jamg’armasi, TATU tashkil etildi;
Tadbirkorlikni qo’llab-quvvvatlash bo’yicha bojxona va soliq imtiyozlari belgilandi;
Kompyuterlashtirish va axborot texnologiyalarini joriy etish Markazi UZINFOCOM tashkil etildi.
O’zR Prezidentining “Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada rivojlantirishga oid qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” 2005 yil 8 iyuldagi PQ-117 son qarori
|
| |
Ushbu qarorga asosan - Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari,...

|
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
bet | 5/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgUshbu qarorga asosan:
- 2010 yilgacha telekommunikatsiya tarmoqlarini rivojlantirish, ma’lumotlarni uzatish va AKTni qo’llashning maqsadli yo’nalishlari;
- 2010 yilgacha mahalliy davlat boshqaruvi va davlat hokimiyati organlari faoliyatida AKTni qo’llash dasturi;
- Milliy axborot-qidiruv tizimini shakllantirish va rivojlantirish dasturlari tasdiqlandi.
- Davlat organlarining veb-saytlarini va Hukumat portalini yanada rivojlantirish bo’yicha chora-tadbirlar belgilandi.
3. AKT sohasini texnik yo’nalishlarida tadbiq etish tamoyillari.
Texnologiya so’zi grekchadan tarjima qilinganda san’at, ustalik, malaka ma’nosini anglatadi. Texnikada texnologiya deganda ma’lum kerakli material mahsulotni hosil qilish uchun usullar, metodlar va vositalar yig’indisidan foydalanadigan jarayon tushuniladi. Texnologiya ob’ektining dastlabki, boshlang’ich holatini o’zgartirib, yangi, oldindan belgilangan talabga javob beradigan holatga keltiradi. Misol uchun sutdan turli texnologiyalar orqali qatik, tvorog, smetana, yog’ va boshqa sut mahsulotlarini olish mumkin. Agar boshlang’ich hom ashyo sifatida axborot olinsa, ushbu axborotga ishlov berish natijasida axborot mahsulotinigina olish mumkin. Ushbu holda ham «texnologiya» tushunchasining ma’nosi saqlanib qolinadi. Faqat unga «axborot» so’zini qo’shish mumkin. Bu narsa axborotni qayta ishlash natijasida moddiy mahsulotni emas, balki axborotnigina olish mumkinligini aniqlab turadi.
Texnologiyani kuyidagicha ta’riflash mumkin. Texnologiya — bu sun’iy ob’ektlarni yaratishga yunaltirilgan jarayonlarni boshqarishdir. Kerakli jarayonlarni kerakli yunalishda borishini ta’minlash uchun yaratilgan shart-sharoitlar qanchalik yahshi tashkil etilganligi texnologiyaning samaradorligini bildiradi. Bu erda tabiiy jarayonlar nafaqat moddaning tarkibi, tuzilishi va shaklini uzgartirish maqsadida, balki axborotni qayta ishlash va yangi axborot hosil qilish maqsadida ham boshqariladi. Shuning uchun axborot texnologiyasini Quyidagicha ta’riflash mumkin.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu : O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlantirishdagi asosiy yo‘nalishlari, amaldagi qonunlar, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti farmonlari va Vazirlar Maxkamasining qarorlari. Reja
|
Mavzu: Dinamik dasturlashning tamoyili

|
Mavzu: Dinamik dasturlashning tamoyili
|
Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 14,39 Kb. | | #116379 |
Bog'liq Dinamik dasturlashning tamoyili
Mavzu: Dinamik dasturlashning tamoyili
Аgar oʼzgaruvchilar vaqt oʼzgarishi bilan oʼzgarsa va oldingi bosqichdagi natija undan keyingi bosqich natijasiga taʼsir koʼrsatsa, bu holda matematik dasturlash dinamik dasturlash deyiladi.
Dinamik dasturlash — matematikaning koʻp bosqichli eng maqbul (optimal) boshqarishga oid masalalar nazariyasi va ularni yechish usullarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu yerda dasturlash tushunchasi "rejalashtirish", "qaror qabul qilish", yaʼni "bir qarorga kelish" maʼnolarida ham qoʻllaniladi. Bu prinsip dinamik dasturlashning asosiy masalasini oxiridan boshlab yechishga imkon beradi. Dinamik dasturlash chekli bosqichli jarayonlardan tashqari, uzluksiz davom etadigan jarayonlar uchun ham ishlab chiqilgan. U texnika, kosmik parvozlar, xalq xoʻjaligini rejalashtirishning turli masalalarida eng maqbul yechimlar topishga imkon beradi. Dinamik dasturlash usuli elektron hisoblash mashinalari, kompyuterlar yordamida tatbiq qilinadi.
Dinamik dasturlash - bu matematik dasturlash bo'limlaridan biri bo'lib, unda yechish jarayonini alohida bosqichlarga bo'lish mumkin. Ushbu bo'lish turli xil printsiplarga muvofiq amalga oshiriladi. Ba'zi vazifalar vaqt bo’yicha, boshqalarida boshqaruv ob'ektlari bo’yicha. Ba'zan bo'linish sun'iy ravishda amalga oshiriladi. Ushbu yondashuv bizga bitta katta o'lchovli muammoni kichik o'lchamdagi ko'plab muammolarga bo’lish imkonini beradi. Bu hisoblash hajmini sezilarli darajada kamaytiradi va boshqaruv qarorlarini qabul qilish jarayonini tezlashtiradi. Dinamik dasturlash tamoyili shundaki, eng optimal yo'lning har qanday qismi optimaldir. Bu har bir bosqichda oldingi bosqichlarda topilgan yo'lning qismlaridan foydalangan holda optimal yo'lni topishga imkon beradi.
Optimallashtirishning eng taniqli usullaridan biri bu o'tgan asrning elliginchi yillarida amerikalik olim Richard Bellman tomonidan taklif etilgan dinamik dasturlashdir. Dinamik dasturlashni ko'p bosqichli qarorlar qabul qilish jarayonlarini tahlil qilishda ishlatiladigan matematik protseduralar to'plami sifatida aniqlash mumkin. O'z navbatida, qaror qabul qilishning ko'p bosqichli jarayoni umumiy maqsadga erishishga qaratilgan izchil qarorlar qabul qilinadigan faoliyat sifatida belgilanishi mumkin. Dinamik dasturlashning mohiyati optimallashtirish tamoyiliga asoslanadi. Buni shunday tariflash mumkin – optimal strategiya shunday xususiyatga egaki, dastlabki holat va yechim qanday bo'lishidan qat'iy nazar, keyingi yechimlar dastlabki qarordan keyin yuzaga keladigan holat uchun eng optimal strategiyaga ega bo'lishi kerak.
|
| |
O‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi huzuridagi respublika ta’lim markazi

|
O‘zbekiston respublikasi xalq ta’limi vazirligi huzuridagi respublika ta’lim markazi
|
bet | 1/9 | Sana | 11.02.2024 | Hajmi | 67,66 Kb. | | #154828 |
Bog'liq ix-sinf variativ oquv dastur 102 soat (1)
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI
XALQ TA’LIMI VAZIRLIGI HUZURIDAGI
RESPUBLIKA TA’LIM MARKAZI
UMUMIIY O‘RTA TA’LIMNING
VEB-FRILANSER YO‘NALISHI BO‘YICHA
VARIATIV O‘QUV DASTURI
(9-sinf)
INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
Toshkent-2021
UQTIRISH XATI
Bugungi kunda ta’lim tizimida tarbiya va bilim olayotgan har bir yosh kelajagimiz yuksak texnologiyalar va raqamlashtirilgan axborot muhitida ulgayib o’sishi, ta’lim olishi va kasb egasi bo’lishi uchun muhim ko‘nikmalarni shakllantirish asosiy masalalardan biri bo‘lib qoldi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari so‘nggi yillarda jamiyatni o‘zgartirdi. Shu bilan birga katta mehnat migratsiyasi, rivojlanmagan ijtimoiy infratuzilma qashshoqlik va ishsizlikning yuqori darajasi, infratuzilmaning eskirganligi, kadrlar kompetensiyalarining kasbiy rivojlanish strategik maqsadlariga nomuvofiqligi, intellektual mulkni himoya qilish muammolari, oliy ma’lumot olish imkoniyatlarining, yuqori texnologiya va ilm-fanga asoslangan ishlab chiqarishning rivojlanmaganligi, malakali xodimlarning yetishmasligi, o‘rta bo‘g‘in rahbar va xodimlarning past darajadagi axborot-kommunikatsiya texnologiyalari AKTdan foydalanish malakasi, ishchilarda mehnatga nisbatan rag‘batning kamligi, ishchi va muhandis-texnik kasblar obro‘sining tushgani, eskirgan ish usullaridan foydalanish kabi muammolar o‘z yechimini kutmoqda.
Xususan, jamiyatda kutilayotgan raqamli texnologiyalar sharoitida umumta’lim maktablarida “Informatika va AT” fanini o‘qitish o‘quvchilarda kreativ axborot-kommunikatsion kompetensiya, innovatsion ko‘nikmalarni shakllantirish, ularda maktabdan keyingi ta’lim bosqichi yoki mustaqil hayotga qadam qo‘yishda zarur bo‘ladigan tayanch kompetensiyalar va dunyoqarashlarni shakllantirishda asosiy yechim bo‘lib xizmat qiladi.
“Informatika va axborot texnologiyalari” fanini o‘zlashtirgan umumta’lim maktablari bitiruvchilari mustaqil hayot va ishlab chiqarishning barcha tarmoqlarida zamonaviy axborot kommunikatsion texnologiyalar asosida innovatsion tadqiqot va hayotiy muammolarni yechish ko‘nikmalarini yanada rivojlantirish, bir so‘z bilan aytganda kreativ va innovatsion, yuqori raqobatbardosh dasturiy mahsulotlarni ishlab chiqarishda “yetakchi” rolni bajarishi zarur.
Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, AQSh, Isroil, Janubiy Koreya, Xitoy Xalq Respublikasi va boshqa rivojlangan davlatlar ta’lim tizimida ham “Informatika va axborot texnologiyalari” fani umumta’lim makablarining asosiy bo‘g‘ini hisoblanib, jahon bozoriga malakali mutaxassislar tayyorlashning muhim bosqichlari va tashkil etuvchilaridan biri deb qaraladi.
|
| |
” 20 yil (viloyat, shahar)

|
” 20 yil (viloyat, shahar)
|
bet | 1/5 | Sana | 21.02.2024 | Hajmi | 24,62 Kb. | | #160134 |
Bog'liq Tashkilot shartnoma
Tashkilot (korxona), kasb-hunar maktabi va oʼquvchilar o’rtasida ishlab chiqarish va diplom oldi amaliyotini tashkil etish toʼgʼrisida hamkorlik
SHАRTNOMАSI №__________
“___”__________20___yil ________________(viloyat, shahar)
Oltinsoy tuman 1-son kasb xunar maktabi (keyingi oʼrinlarda “Taʼlim muassasasi” deb nomlanadi), uning direktori A.Toshmuratov bir tomondan va __________________________________ (korxona, tashkilot) (keyingi oʼrinlarda “Korxona” deb nomlanadi), uning rahbari ________________________ ikkinchi tomondan, shuningdek taʼlim muassasasi ___ kurs ___ - ________ “ Raqamli axborotlarni qayta ishlash ustasi ” guruhining ____nafar oʼquvchisi uchinchi tomondan “Web kontent adminstratori” kvalifikatsiyasi bo’yicha quyidagi diplom oldi amaliyoti ( ______ soat) va ishlab chiqarish amaliyoti (___ soat) shartnomasini tuzdilar va ushbu shartnoma asosida “20___” yil ___ ____________dan “20___” yil ___ ____________gacha diplom oldi amaliyotini oʼtaydi.
I. SHАRTNOMАNING MАZMUNI
Oʼzbekiston Respublikasining “Taʼlim toʼgʼrisida”gi qonuni va Oʼzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 7-avgustdagi “O‘zbekiston Respublikasida uzluksiz boshlang‘ich, o‘rta va o‘rta maxsus professional ta’lim tizimini tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi 466-son qarorining 3 bobining 42-bandida belgilangan vazifalarni ijrosini to’la qonli ta’minlash hamda boshlangʼich professional taʼlim boʼyicha davlat taʼlim standarti hamda malaka talabida belgilangan kasbiy kompetentsiyalarini shakllantirish talablarini bajarish yuzasidan oʼzaro manfaatli aloqalarni yoʼlga qoʼyish, taʼlim muassasasida hamkor korxona (tashkilot) uchun zarur yuqori malakali o’rta bo’g’in mutaxassislar tayyorlash tizimini takomillashtirish maqsadida tomonlar oʼrtasida istiqbolli hamkorlikni oʼrnatishdan iborat.
II. TOMONLАRNING MАJBURIYATLАRI:
.
|
| |
Axborot - kommunikatsiya texnologiyalari – bu

|
Axborot - kommunikatsiya texnologiyalari – bu
|
bet | 2/10 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 25,24 Kb. | | #114709 |
Bog'liq Mavzu O‘zbekistonda axborot kommunikatsiya sohasini rivojlanti-www.fayllar.orgAxborot - kommunikatsiya texnologiyalari – bu :
1. Xususiy, umumiy va ishlab chiqarish kommunikatsiyasida axborotlar tayyorlash, qayta ishlash va eltib berish bilan bog’liq bo’lgan obektlar, harakatlar va qoidalar, shuningdek barcha texnologiyalar hamda sanab o’tilgan jarayonlarni birlashgan ravishda ta’minlovchi sohalar majmuasi. AKT tushunchasiga mikroelektronika, kompyuter va dasturiy ta’minot, telekommunikatsiyalar ishlab chiqish hamda ishlab chiqarish, Internetdan erkin foydalanishni ta’minlash, Internetning axborot resurslarini ta’minlash, shuningdek sanab o’tilgan sohalar bilan bog’liq bo’lgan turli xil hodisalar va bu faoliyat sohalarini tartibga soluvchi qoidalar (rasmiylari kabi norasmiylari ham) kiradi.
2. Axborotni yaratish, uzatish, boshqarish va unga ishlov berish bilan bog’liq bo’lgan texnologiyalar.
3. Xohlagan kommunikatsiya qurilmasi yoki qo’llanmaga nisbatan ishlatiluvchi umumiy atama, jumladan: radio, televidenie, uyali telefonlar, kompyuterlar va tarmoq uskunalari va dasturiy ta’minot, yo’ldosh tizimlari va h.k., shuningdek turli xizmatlar va ularga tegishli dasturlar, masalan, videoanjuman va masofaviy ta’lim.
AKT, shuningdek, torroq ma’noda ham ishlatiladi, masalan, AKT ta’limda, tibbiyotda, kutubxonada va h.k. Evropa Komissiyasi fikricha, AKT muhimligi texnologiyaning o’zida emas, balki AKTning aholi orasida ko’proq axborot va kommunikatsiyasidan erkin foydalanish qobiliyatidadir. Dunyoning ko’p mamlakatlari AKT rivojlanishi uchun tashkilotlar yaratgan, chunki rivojlangan mamlakatlarning texnologiya jihatidan kamroq rivojlangan mamlakatlarga nisbatan ustunligi texnologiyalar bor va texnologiyalar yo’q hududlar o’rtasidagi iqtisodiy ajralishni keskinlashtirishi mumkin. Jahon miqyosida BMT raqamli tabaqalanishga qarshi vosita sifatida «AKT rivojlanish uchun» dasturini faol ravishda olg’a surmoqda.
O’zbekistonda AKT sohasini rivojlantirishdagi davlat siyosatining asosiy yo’nalishlari, amaldagi qonunlar, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari, Respublikada kompyuterlashtirishni va AKTni rivojlantirish dasturi va undagi vazifalar.
Axborotlashtirish sohasidagi asosiy me’yoriy-huquqiy hujjatlar
O’zbekiston Respublikasining 11 ta Qonuni;
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 3 ta Farmoni;
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti va O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 40 dan ortiq qarorlari hamda 1000 ga yaqin sohaga oid me’yoriy hujjatlar ishlab chiqilgan.
1.1-jadval.
O’zbekistonda AKT sohasini rivojlantirishdagi amaldagi qonunlar, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va Vazirlar Mahkamasining qarorlari.
|
| |
Şəkil 2.3.Xüsusi müqavimətin (p) temperaturdan asılılığı: 1 - təmiz dəmir; 2 - tərkibində 4% Si olan elektro texniki polad; 3 - Fe-Ni-Cr ərintisi (ferronixrom)

|
Şəkil 2.3.Xüsusi müqavimətin (p) temperaturdan asılılığı: 1 - təmiz dəmir; 2 - tərkibində 4% Si olan elektro texniki polad; 3 - Fe-Ni-Cr ərintisi (ferronixrom)
|
bet | 5/11 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #140899 |
Bog'liq movzu 2 (2)Şəkil 2.3.Xüsusi müqavimətin (p) temperaturdan asılılığı: 1 - təmiz dəmir; 2 - tərkibində 4% Si olan elektro texniki polad; 3 - Fe-Ni-Cr ərintisi (ferronixrom)
Temperatur bir kelvin (dərəcə) dəyişdikdə xüsusi müqavimətin nisbi
dəyişməsi xüsusi müqavimətin temperatur əmsalı ilə müəyyən olunurdu kəmiyyət temperaturun funk-siyasıdır və aşağıdakı kimi tapılır:
Cədvəl 2.1. Bəzi metallar üçün xüsusi müqavimətin (p) onun temperatur əmsalının (𝛼p) və xətti genişlənmənin temperature əmsalının (𝛼l) qiymətləri
Şəkil 2.4. Mis-nikel ərintisinin xassələrinin tərkibdən asılılığı kütləyə görə faizə): a - xüsusi müqavimət; b – xüsusi m üqavimətin temperatur əmsalı; c - istiikkeçiriciliyi
Metal ərintisinin xüsusi müqaviməti. Texnikada nizamsız struktura malik metal ərintilərdən geniş istifadə olunur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, aşqarlar və metalın nizamlı strukturunun pozulması onların xüsusi müqavimətini artırır. İki metal əridildikdə bir -birilə bərk məhlul yaradırsa (yəni, soyudulduqda ümumi kristallaşma əmələ gəlir və bir metalın atomu digərinin kristallik qəfəsinə daxil olur), ərintinin xüsusi müqaviməti xeyli artır. Bir-birilə bərk məhlul yaradan iki metal ərintisinin xüsusi müqavimətinin, hər bir metalın konsentrasiyasmın, 0-dan 100 %-ə qədər intervalda dəyişməsindən asılılığı şəkil 2.4-də göstərilmişdir.
Şəkil 2.5. Termocütün sxemi
Termoelektrik hərəkət qüvvəsi və kontakt hadisəsi. İki müxtəlif metallik keçirici bir-birinə toxunduqda onlar arasında kontakt potensiallar fərqi yaranır. Bu potensiallar fərqinin yaranmasının səbəbi, müxtəlif metallardan elektronların çıxış işinin müxtəlif olması, eləcə dəelektronların
konsentrasiyasının və buna uyğun olaraq, elektron qazının təzyiqinin müxtəlif metallarda və ərintilərdə eyni olmamasıdır. Metallar üçün elektron nəzəriyyəsinə görə Аv ə В metalları arasındakı potensiallar fərqi:
Bir-birindən izoləedilmiş iki müxtəlif metal keçiricidən (ərintidən) ibarət qapalı dövrə termocüt adlanır
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Şəkil 2.3.Xüsusi müqavimətin (p) temperaturdan asılılığı: 1 - təmiz dəmir; 2 - tərkibində 4% Si olan elektro texniki polad; 3 - Fe-Ni-Cr ərintisi (ferronixrom)
|
Nəcib metallar - Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari

|
Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari
|
bet | 9/11 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #140899 |
Bog'liq movzu 2 (2) Nəcib metallar
Nəcib metallara kimyəvi dayanıqlığı ən yüksək olan metallar: qızıl, gümüş, platin və palladium aiddir. Onlara təbiətdə təbii halda külçə şəklində və müxtəlif filizlərin tərkibində rast gəlinir. Metallurji, kimyəvi və elektrolitik emal nəticəsində çox yüksək saflığa malik metal almaq müm-kündür:
qızıl - 99,998 %; gümüş - 99,999 %;
platin - 99,9998 %; palladium - 99,94 %.
Qızıl yüksək plastikliyə malik, sarı rəngli parlaq metaldır. Qızıl məftilin dartılmada mexaniki möhkəmliyi 150 МРа,qırılmada nisbi uzanması isə 40 % civarındadır. Elektrotexnika və elektron texnikasında qızıldan kontakt materialı, yüksəktezlik rezanatorlarınınvə dalğaötürücülərinin daxili səthlərində korroziyayadavamlı örtük materialı kimi istifadə edilir. Kontakt materialı kimi qızılın nəzərəçarpacaq üstünlüyü atmosfer şəraitində həm otaq temperaturunda, həm də qızdırıldıqda onun səthində sulfid və oksid pərdələrinin yaranmamasıdır. Nazik qızıl pərdələrdən fotorezistor və yarımkeçirici fotoelementlər üçün yarımşəffaf elektrodların hazırlanmasında, həmçinin pərdəşəkilli mikrosxemlərdə kontakt sahələrində və birləşdirici xətlərdə istifadə olunur. Qızılın alüminiumla kontaktında tədricən böyük xüsusi müqavimətə və kövrəkliyə malik, intermetallik birləşmələr yaranır. Buna görə də qızıldan və gümüşdən olan pərdəşəkilli kontaktlar etibarsızdır.
Gümüş parlaq metaldır, otaq temperaturunda oksidləşməyə davamlıdır; bütün metallar içərisində xüsusi müqaviməti ən kiçik olan keçiricidir (cədvəl 2.6).
Gümüş məftillərin dartılmada mexaniki möhkəmliyi 200 МРа,qırılmada nisbi uzanması isə 50 %-dir. Gümüş elektrotexnikada kontakt materialı kimi geniş tətbiq edilir. Onun xüsusi istiliktutumunun, istilikkeçiriciliyinin və elektrikkeçiriciliyinin qiymətinin böyük olması, başqa metallarla müqayisədə kontaktın az qızmasını və kontakt nöqtələrindən istiliyin tez ötürülməsini təmin edir. Gümüşdən, həmçinin keramik və slyuda kondensatorların istehsalında, dielektrikin səthinə bilavasitə elektrod çəkmək üçün istifadə olunur. Yüksək keçiricilik yaratmaq üçün dalğaötürücünün daxili səthi gümüşlə örtülür.
Platin oksigenlə praktiki olaraq birləşməyən metaldır və kimyəvi reaktivlərə çox davamlıdır; asan mexaniki emal olunur, dartma üsulu ilə çox nazik məftil və lent almaq mümkündür. Platin məftilin, tabıalındıqdan sonra, mexaniki möhkəmliyi 150 МРа-layaxındır, nisbi uzanması isə 30 - 35 % təşkil edir. Platindən əsas etibarı ilə yüksək temperaturların (1600° C-yə qədər) ölçülməsi üçün termocütlərin hazırlanmasında (platino-rodium ərintisi ilə cütlükdə) istifadə olunur.
Palladium bir çox xüsusiyyətlərinə görə platinə yaxındır və bəzi hallarda onu əvəzləyir. Palladium elektrovakuum texnikasında hidrogenin udulması üçün istifadə olunur. Palladium və onun gümüş, eləcə də mislə ərintisi kontakt materialı hesab olunur. Pahadiumun mexaniki xassələri yüksəkdir: tabıalınlmış halda era = 200 MPa,nisbi uzanması A t /t = 40 %-ə qədərdir.
|
| |
Lehimlər və flüslər - Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari

|
Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari
|
bet | 11/11 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #140899 |
Bog'liq movzu 2 (2) Lehimlər və flüslər
Lehimlər - lehimləmə prosesində istifadə olunan xüsusi ərintilərdir. Lehimləmə iki məqsədlə həyata keçirilir:
1) iki hissə arasında mexaniki möhkəm, bəzən hermetik tikişin (birləşmənin) alınması;
2) keçid müqaviməti kiçik olan daimi elektrik kontaktının (qırılmaz və ya sürüşkən kontaktlar) yaradılması.
Lehimləmə zamanı lehimlənən səth və lehim qızdırılır. Lehimlərin ərimə temperaturu lehimlənən metalların ərimə temperaturundan xeyli aşağı olduğu üçün o, əriyir, metal isə bərk halda qalır. Ərimiş lehimlə bərk metalın toxunma sərhəddində mürəkkəb fiziki-kimyəvi proseslər baş verir. Ərimiş lehim metalı isladır, onun səthilə axaraq metallar arasındakı boşluğu doldurur. Бu zaman lehim əsas metala diffuziya edir, metal lehimdə həll olur, nəticədə birləşdirilən
hissələr arasında aralıq qatı yaranır, soyuduqdan sonra bu qat lehimlənən hissələrdən bütöv bir hissə əmələ gətirir.
Bölmənin Xülasəsi
Bu bölmədə
- Keçiricilər haqqında ümumi məlumat
- Metalların əsas xassələri
- Yüksəkkeçiriciliyə malik materiallar
- Müxtəlif təyinatlı metallar
- Nəcib metallar
- Rezistor və qızdırıcı cihazlar üçün yüksək müqavimətli ərintilər
- Lehimlər və flüslər
Öyrəndiniz
Müvəffəqiyyətlər diləyirik!..
Bölmə Sualları
- Termocüt nədir?
- Nəcib metallar hansılardır?
- Yüksəkkeçiriciliyə malik materiallar hansılardır
|
| |
Metalların əsas xassələri - Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari

|
Elektron texnikasi materiallari və elementləRİn təDQİqat üsullari
|
bet | 4/11 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #140899 |
Bog'liq movzu 2 (2) Metalların əsas xassələri
Metalların elektrikkeçiriciliyi. Məlumdur ki, metal və metal ərintilərində, əksər hallarda, atomlarla əlaqədə olmayan, çoxlu sayda sərbəst elektronlar vardır. Bu elektronlar metalın kristallik qəfəsini yaradan atomlar arasında yerləşir və atomlar kimi nizamsız, xaotik rəqsi hərəkət edir. Metalın temperaturu artdıqca bu hərəkətin sürəti də böyüyür. Elektronların ölçüləri atomların ölçüləri ilə (xüsusilə də, atomlararası məsafə ilə) müqaisədə çox kiçikdir. Beləliklə, bu elektronlar qaz molekullarını xatırladır və «elektron qazı» adlanır.
Metala xarici elektrik sahəsi təsir etmədikdə, keçiricilik elektronlarının «istilik» hərəkət sürətinin (us) müxtəlif istiqamətlərdə paylanması ehtimalı eyni olur. Buna görə də metalın nisbətən böyük müəyyən bir həcmində, vahid zamanda bu sürətlərin həndəsi cəmi sıfır olur və xarici elektrik sahəsinin təsiri olmadıqda metaldan cərəyan axmır.
Metala gərginlik tətbiq edildikdə onda elektrik sahə qradiyenti (E) yaranır (şəkil 2.1) və hər bir elektrona qiyməti F =qE olan mexaniki qüvvə təsir göstərir. Sadə halda, elektrona müəyyən kütləyə malik material hissəcik kimi baxsaq və qəbul etsək ki, bu elektron atomlararası «boş» fəzada maneəsiz (mühitlə sürtünmə nəzərə alınmır) hərəkət edir, o zaman görərik ki, elektron Еsahəsi istiqamətində sa bit təcil əldə edir. Bu təcil aşağıdakı kimi hesablanır
Şəkil. Metalın, xüsusi müqaviməti üçün düsturun çıxarılışına aid
Şəkil2.2 Elektrik sahəsində metalda elektronun hərəkət sürətinin və zamandan asılı olaraq dəyişmə qrafiki
Elektrik sahəsinin təsirindən elektronun sahə istiqamətində əldə etdiyi VE sürəti sonsuz həddə qədər böyüyə bilməz, belə ki, elektron öz hərəkət yolunda kristallik qəfəsin atomları ilə toqquşur; hər toqquşmadan sonra elektronun sürəti sıfra qədər azalır; sonra yenidən əvvəlki təcillə artmağa başlayır. Beləliklə, ixtiyari elektronun sürət komponentinin (VE) zamandan (t) asılı olaraq dəyişməsi mişaraoxşar qrafik şəklində olacaqdır (şəkil 2.2). İxtiyari bir elektronun elektrik sahəsindəki sürət komponentinin atom1а toqquşaıı апа qədərki (sərbəst hərəkət yolunun uzunluğunun sonunda) maksimal qiyməti aşağıdakı kimi olacaqdır:
|
| |
№
  
Labotratoriya dərslərinin məzmunu

|
№
Labotratoriya dərslərinin məzmunu
|
bet | 2/11 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 1,59 Mb. | | #140899 |
Bog'liq movzu 2 (2)№
|
Labotratoriya dərslərinin məzmunu
|
saatlar
|
1
|
LAB. №1. TUD-310 ultrasəs defektoskopu vasitəsilə metallarda daxili qüsurların təyini
|
2
|
2
|
LAB. №2. Yarımkeçirici materialların Rentgen struktur analizinin aparılması
|
2
|
3
|
LAB. №3. Metalların və ərintilərin mikroskopik analizi
|
2
|
4
|
LAB. №4. Yarımkeçiricilərin elektrifiziki parametrlərinin təyini
|
2
|
5
|
LAB. №5. Yarımkeçirici (p-n keçidlərin) diodların VAX-n tədqiqi
|
2
|
6
|
LAB. №6. İşıq diodlarının və fototransistorun işıq və elektrik xüsusiyyətlərinin təyini
|
2
|
7
|
LAB. №7. Bərk dielektriklərdə elektrik keçiriciliyinin tədqiqi
|
2
|
8
|
LAB. №8. Yumşaq maqnit materialların maqnit xassələrinə plastik deformasiyanın təsirinin tədqiqi
|
1
|
Cəmi:
| |
30
| MÜHAZİRƏ 2. MÜHAZİRƏNİN MÖVZUSU: Keçirici materiallar MÜHAZİRƏNİN MƏQSƏDİ: Keçiricilər haqqında ümumi məlumat MÜHAZİRƏNİN PLANI: 1)Keçiricilər haqqında ümumi məlumat 2) Metalların əsas xassələri 3) Yüksəkkeçiriciliyə malik materiallar
|
| |