nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Almashtirish usullari - Informatsion texnologiyalar

|
Informatsion texnologiyalar
|
bet | 76/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgAlmashtirish usullari
Almashtirish usullari sifatida quyidagi usullarni keltirish mumkin:
— Sezar usuli;
— Affin tizimidagi Sezar usuli;
— Тayanch so‘zli Sezar usuli va boshqalar.
Sezar usulida almashtiruvchi harflar k ta siljish bilan aniqlanadi. Yuliy Sezar
bevosita k=3 bo‘lganda ushbu usuldan foydalangan.
Affin tizimidagi Sezar usulida har bir harfga almashtiriluvchi harflar maxsus
formula bo‘yicha aniqlanadi: at+b (mod m), bu yerda a,b — butun sonlar, 0≤a,
b
Тayanch so‘zli Sezar usulida siljitish bilan birgalikda tayanch so‘z
qo‘llaniladi. Тayanch so‘zni qo‘llashdan maqsad hosil qilinadigan alifboda
harflar ketma-ketligini o‘zgartirishdir.
Kundalik jarayonda foydalanuvchilar ofis dasturlari va arxivatorlarni qo‘llab
kelishadi. Arxivatorlar, masalan RkZir dasturida ma’lumotlarni parol yordamida
shifrlash mumkin. Ushbu fayllarni ochishda ikkita, ya’ni lug‘atli va to‘g‘ridan-
to‘g‘ri usuldan foydalanishadi. Lug‘atli usulda bevosita maxsus fayldan so‘zlar
parol o‘rniga qo‘yib tekshiriladi, to‘g‘ridan-to‘g‘ri usulda esa bevosita belgilar
kombinatsiyasi tuzilib, parol o‘rniga qo‘yib tekshiriladi.
5.Kompyuter tarmoqlarida himoyani taminlash usullari
131
Kompyuter tarmoqlarida axborotni himoyalash deb foydalanuvchilarni
ruxsatsiz tarmoq elementlari va zaxiralariga egalik qilishni man etishdagi texnik,
dasturiy va kriptografik usul va vositalar, hamda tashkiliy tadbirlarga aytiladi.
Bevosita telekommunikatsiya kanallarida axborot xavfsizligini ta’minlash
usul va vositalarini quyidagilar: to‘sqinlik; egalikni boshqarish; niqoblash;
tartiblash; majburlash; undamoq.
Yuqorida keltirilgan usullarni quyidagicha ta’riflash qabul qilingan.
Тo‘sqinlik apparatlarga, ma’lumot tashuvchilarga va boshqalarga kirishga
fizikaviy usullar bilan qarshilik ko‘rsatish deb aytiladi.
|
| |
Simmetriyali kriptotizim asoslari

|
Simmetriyali kriptotizim asoslari
|
bet | 75/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgSimmetriyali kriptotizim asoslari.
Kriptografiya nuqtai-nazaridan shifr — bu
kalit demakdir va ochiq ma’lumotlar to‘plamini yopiq (shifrlangan)
129
ma’lumotlarga
o‘zgartirish
kriptografiya
o‘zgartirishlar
algoritmlari
majmuasi hisoblanadi.
Kalit
—
kriptografiya
o‘zgartirishlar
algoritmining
ba’zi-bir
parametrlarining maxfiy holati bo‘lib, barcha algoritmlardan yagona variantini
tanlaydi. Kalitlarga nisbatan ishlatiladigan asosiy ko‘rsatkich bo‘lib
kriptomustahkamlik hisoblanadi.
Kriptografiya himoyasida shifrlarga nisbatan quyidagi talablar qo‘yiladi:
•yetarli darajada kriptomustahkamlik;
•shifrlash va qaytarish jarayonining oddiyligi;
•axborotlarni shifrlash oqibatida ular hajmining ortib ketmasligi;
•shifrlashdagi kichik xatolarga ta’sirchan bo‘lmasligi.
Ushbu talablarga quyidagi tizimlar javob beradi:
• o‘rinlarini almashtirish;
• almashtirish;
• gammalashtirish;
•analitik o‘zgartirish.
O‘rinlarini almashtirish shifrlash usuli bo‘yichi boshlang‘ich matn
belgilarining matnning ma’lum bir qismi doirasida maxsus qoidalar yordamida
o‘rinlari almashtiriladi.
Almashtirish shifrlash usuli bo‘yicha boshlang‘ich matn belgilari
foydalanilayotgan yoki boshqa bir alifbo belgilariga almashtiriladi.
Gammalashtirish usuli bo‘yicha boshlang‘ich matn belgilari shifrlash
gammasi belgilari, ya’ni tasodifiy belgilar ketma-ketligi bilan birlashtiriladi.
Тahliliy o‘zgartirish usuli bo‘yicha boshlang‘ich matn belgilari analitik
formulalar yordamida o‘zgartiriladi, masalan, vektorni matritsaga ko‘paytirish
yordamida. Bu yerda vektor matndagi belgilar ketma-ketligi bo‘lsa, matritsa
esa kalit sifatida xizmat qiladi.
O‘rinlarni almashtirish usullari
130
Ushbu usul eng oddiy va eng qadimiy usuldir. O‘rinlarni almashtirish
usullariga misol sifatida quyidagilarni keltirish mumkin:
shifrlovchi jadval;
sehrli kvadrat.
Shifrlovchi jadval usulida kalit sifatida quyidagilar qo‘llaniladi:
jadval o‘lchovlari;
so‘z yoki so‘zlar ketma-ketligi;
jadval tarkibi xususiyatlari.
|
| |
Avtomatlashtirilgan axborot tizimining hayotiy sikli

|
Avtomatlashtirilgan axborot tizimining hayotiy sikli
|
bet | 18/87 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 184,87 Kb. | | #143131 |
Bog'liq Informatsion texnologiyalar-fayllar.orgAvtomatlashtirilgan axborot tizimining hayotiy sikli
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish, rivojlantirish mohiyati
vaqtga nisbatan «hayotiy sikl» kabi iqtisodiy kategoriyani aks ettiradi. Ya’ni,
uning yaratilishi to undan foydalanishni to‘xtatishgacha bo‘lgan oraliqdagi
hayot siklini anglatadi. AAT ning hayot siklida quyidagi bosqichlar ajralib
turadi:
Loyiha oldi bosqichi (rejalashtirish va talablar tahliliy-tizimli tahlil).
Mavjud boshqaruv tizimini, birinchi galda axborot tizimini tadqiq va tahlil etish,
yaratiladigan AAT ga nisbatan qo‘yiladigan talablarni belgilash, texnik-iqtisodiy
asos (TIA) va texnik vazifalarni AAT ishlab chiqishda rasmiylashtirish.
Texnik loyihalashtirish (mantiqiy loyihalashtirish). Ta’riflangan talablarga
40
muvofiq avtomatlashtiriladigan funksiyalar tarkibini (funksional arxitektura) va
ta’minlovchi kenja tizim tarkibini (tizimli arxitektura) ishlab chiqish, AAT ning
texnik loyihasini rasmiylashtirish.
Qo‘llanma loyihalashtirish (jismoniy loyihalashtirish). Dasturlarni ishlab
chiqish va tizim, ma’lumotlarni qayta ishlashning texnologik jarayonini ishlab
chiqish, xodimlar uchun qo‘llanma yo‘riqnomalarni yaratish, qo‘llanma loyihani
rasmiylashtirish.
Tadbiq etish (testlash, tajriba Ekspluatatsiyasi). AAT kenja tizimlarini
kompleks tuzatish, xodimni o‘qitish, AAT ni bosqichma-bosqich joriy etish,
Ekspluatatsiyaga topshirish.
Ekspluatatsiya (kuzatib qo‘yish, modernizatsiyalashtirish). Kundalik
Ekspluatatsiya, dasturiy va texnik vositalar, shuningdek butun loyihani kuzatib
borish, AAT ning ishi to‘g‘risida statistik ma’lumotlar yig‘ish, xato va
kamchiliklarni to‘g‘rilash, AATni modernizatsiyalashga nisbatan talablarni
rasmiylashtirish va uni bajarish.
Axborot tizimining hayotiy sikli interaktiv mazmun kasb etadi: hayotiy
siklning amalga oshirilgan bosqichlari vaqti-vaqti bilan yangi talablar va tashqi
muhitgacha o‘zgarishlarga muvofiq qaytarilib turiladi. Hayot siklining har bir
bosqichi va pallasida navbatdagi qarorlar uchun asos sanaluvchi texnik qarorlar
va hujjatlar to‘plami shakllanadi.
|
| |
Mashgʻulot turi: ma’ruza Mavzu: Yuzabiliti-taqriz va yuzabiliti-testlash. Ekspert yuzabiliti-taqrizga kombinator yondoshuv. Reja

|
Mashgʻulot turi: ma’ruza Mavzu: Yuzabiliti-taqriz va yuzabiliti-testlash. Ekspert yuzabiliti-taqrizga kombinator yondoshuv. Reja
|
bet | 1/6 | Sana | 20.01.2024 | Hajmi | 484,19 Kb. | | #141832 |
Bog'liq 5-ma\'ruza (2)
Fan: Inson-kompyuter oʻzaro ta’siri
Mashgʻulot turi: ma’ruza
Mavzu: Yuzabiliti-taqriz va yuzabiliti-testlash. Ekspert yuzabiliti-taqrizga kombinator yondoshuv.
Reja:
Yuzabiliti-taqriz;
Yuzabilitini testlash.
1. Yuzabiliti-taqriz
Internet muhitidagi yuqori raqobat web-loyiha egalari doimiy ravishda yangi g'oyalar yaratish, mavjudligi yaxshilash va web-saytiga turli xil chiptalarni kiritish kerak. Shu bilan birga, innovatsiyalarni joriy etish xarajatlarini minimallashtirish, ularning real samaradorligini nazorat qilish va o'z biznesining foydasini hisobga olish kerak. Qaysi g'oyadan ko'proq foyda olishini tushunish uchun test o'tkazish kerak.
Sayt yuzabilitisini tekshirish uchun ko'plab variantlar mavjud.
Bu yerda biz 3 ta asosiyni ko'rib chiqamiz:
"Yo'lak" yuzabiliti sinovi. Javob beruvchi moderatordan olgan kompyuterda vazifani bajaradi. Chunki u sessiyalarni o'tkazish uchun uskunalar bilan maxsus dasturiy ta'minotdan foydalanadi. Viktorina, jihozlangan laboratoriyada va foydalanuvchining ish joyida kuzatuvi sifatida amalga oshirilishi mumkin.
Ekspert baholash. Maxsus jalb qilingan ekspertlar ushbu saytning qulayligini oldindan belgilangan stsenariyga muvofiq baholashadi. Mutaxassislar testdan o'tgandan so'ng foydalanish muammolarini ta'kidlab, tavsiyalar ro'yxatini tuzadilar.
A / B sinovlari. Ushbu turdagi testlar konvertatsiya o'sishiga olib kelishi mumkin bo'lgan amaliy marketing harakati. Bu foydalanuvchilar uchun tavsiya etilgan ikki variantning eng samarali web-sahifasini (yoki individual elementini) aniqlashning oddiy usuli hisoblanadi.
Sayt yuzabilitisi uchun samarali vositalar
Saytdagi xatti-harakatlar omillarini baholash va kuzatib borish uchun qanday vositalar mavjudligi haqida Internetda boy ma'lumot bor.
Ulardan eng mashhurlari:
Yandex.Metrica
Google Analytics
Liveinternet
Mail.ru
WebVizorning asosiy afzalligi, o'zingizning saytingizda qanday tashrif qiluvchi va o'zini qanchalik tez o'zlashtirayotganini o'zingiz bilan ko'rish imkoniyatidir. Ushbu ma'lumot yordamida saytni yoki ba'zi elementlarni yaxshilashingiz mumkin, bu esa ayirboshlashni oshiradi. Web-konsultantni qanday yoqish bo'yicha ko'rsatmalar Yandex.Metrica yordamida mavjud.
E'tiborga sazovor jihatlar
Saytning interfeysini loyihalashtirish bilan mashg'ul bo'lasizmi yoki professionallar bilan bog'lanasizmi, nima bo'lishidan qat'iy nazar, men quyidagi maslahatlarni tinglashni maslahat beraman:
Matnlarning soddaligi;
Murakkab interfeysning yo'qligi;
Ma'lumotni to'g'ri joylashtirish;
Bo’sh joy ajratish;
Tasvirlarga e'tibor berish;
Estetik ko'rinish;
Aniq dalillar;
Interfeys haqida eslatma;
Keling, har bir fikrni ko'rib chiqaylik.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mashgʻulot turi: ma’ruza Mavzu: Yuzabiliti-taqriz va yuzabiliti-testlash. Ekspert yuzabiliti-taqrizga kombinator yondoshuv. Reja
|
Kompyuter dasturlar - Axborot- kommunikatsiya texnologiyalari va tizimlari

Kompyuter dasturlar
(Foydalanuvchi ishini
avtomatlashtirish)
Qurilmalar uchun
dasturlar
(Robotatexnika,
bankomatlar va
boshqalar)
Mobil qurilmalar
uchun dasturlar
(Telefon, planshet
va boshqa mini
kompyuterlar
uchun)
Apparat ta’minoti
Аpparat taʼminoti ─ bu, birinchi navbatda kompьyuterning asosiy texnik
qismlari va qoʼshimcha (atrof) qurilmalaridir. Yaʼni, kompyuterning asosiy
qurilmalariga tizimli blok, monitor, klaviatura va sichqoncha kiradigan
boʼlsa, qoʼshimcha qurilmalariga printer, skaner, kalonka, mikrafon,
proektor va boshqalarni misol qilishimiz mumkin.
BRAINWARE
Brainware ─ bu, kompyuterni boshqaradigan odam - miya yoki
foydalanuvchi deb nomlangan dastur. Miya dasturisiz, kompyuter ishlamaydi.
Shuning uchun foydalanuvchining roli miya dasturlari deb ataladi.
Demak yuqoridagilardan kelib chiqib shuni aytishimiz mumkinki
Brainware Software va Hardwareni oʼz ichiga oladi. Sababi inson qurilmani
ham dasturiy maxsulotni ham ishlab chiqaruvchisi hisoblanadi.
Savol va javoblar
|
EBCSO Publishing, SpringerLink, Oxford University Press, The Royal Society of London

|
EBCSO Publishing, SpringerLink, Oxford University Press, The Royal Society of London
|
bet | 14/15 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 62,48 Kb. | | #111209 |
Bog'liq Mavzu Elektron o’quv metodik va dasturiy ta’minot. Reja-fayllar.orgEBCSO Publishing, SpringerLink, Oxford University Press, The Royal Society of London va Integrum (Russia Online) elektron jurnallarning to`liq matnli ma`lumotlar bazasi ingliz, rus va boshqa tillarda bo`lgan 18.000 chet el jurnallar va gazetalarni o`zida qamrab olgan;
Kitoblarning to`liq matnli ma`lumotlar ombori Internet tizimi orqali yig`ilgan (955 nom) (dasturlash, ma`lumotlar ombori, tarmoqlar va x. k., badiiy adabiyotlar), hamda ba`zi bir ko`p so`raladigan kitoblarning elektron nusxasi (99 nom). Ularga kirish Web-sahifa orqali bajariladi;
Virtual mavzuli ko`rgazmalar, kutubxonada mavjud bo`lgan dolzarb yo`nalishlardan bo`lgan pedogogika, psixologiya, masofadan o`qitish, uyali va sputnik aloqa mavzulari bo`yicha adabiotlarni tashkil etadi. Virtual ko`rgazmada o`quvchilar tanlangan mavzularidagi yangi kitoblarni yaqqol ko`rishlari mumkin.
Internet. Qiroatxonalardagi barcha kompyuterlarda Internetga kirish imkoniyati bor (tezlik 512 kb/s). Kutubxonachilar tomonidan O`zbekistonning, hamda boshqa davlatlarning foydali manzillar web-manbalari tayyorlangan va saytga kiritilgan.
Disketalarni, CD- va DVD-disk o`quvchilar o`z uylariga olib, o`zlarining shaxsiy kompyuterlarida foydalanishlari mumkin.
Kutubxona saytida barcha ma`lumotlar bo`limlarga bo`lingan, ular uchun qidiruv tizimi ishlamoqda.
Universitet resurslarining katta qismi Internet foydalanuvchilar uchun quyidagi manzilda mavjud: http://library.tuit.uz.
Har yili kutubxona va uning resurslari xaqida 1-kurs talabalari uchun (1 para) dars o`tiladi. Dars rejasi:
ARM ning umumiy ma`lumotlari
Foydalnish qoidalari
Elektron katalog
To`liq matnli manbalar (kitoblar, jurnallar, ma`ruzalar matni va metodik qo`llanmalar)
Zamonaviy AKT muhitida o‘qitishni internet resurslaridan foydalanishsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. Internet tarmog‘i ta’lim xizmatlarining juda katta potensialiga ega. Elektron pochta, virtual kutubxona va muzeylar, ta’limiy portal va saytlar, mavzuli blog va forumlar, telekonferensiyalar, elektron olimpiadalar va viktorinalar, zamonaviy ta’limning tarkibiy qismiga aylanmoqda. Ushbu ta’lim xizmatlaridan, ham darsda, ham darsdan tashqari faoliyatda foydalanish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Internet ta’lim resurslaridan foydalanish o‘qituvchini ta’lim jarayonining menedjeriga aylanishga undaydi.
|
| |
Mana bular esa, ha, ELEKTRON KUTUBXONA

|
Mana bular esa, ha, ELEKTRON KUTUBXONA
|
bet | 7/15 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 62,48 Kb. | | #111209 |
Bog'liq Mavzu Elektron o’quv metodik va dasturiy ta’minot. Reja-fayllar.orgMana bular esa, ha, ELEKTRON KUTUBXONA..
Elektron kutubxona imkoniyatlari
Elektron kutubxona odatdagi kutubxonaga qaraganda bir qancha qulayliklarga ega:
Demak, elektron kutubxona - turli ma'lumotlar jamlangan Internet sahifalaridir. Bu sahifa kutubxonalardagi maxsus markaz mutaxassislari tomonidan ma'lumotlarni muntazam ravishda kompyuterga kiritish va yig`ish orqali tayyorlanadi. Ya'ni ma'lumotlar doimo yangilanib turiladi va kutubxona xajmi kengayib boradi.
Kutubxona bilan qanday ishlash mumkin. Buning uchun kutubxona manzilini Adres maydoniga yozishingiz zarur. Odatdagi kutubxona singari elektron kutubxona ma'lumotlari xam mavzu yoki alfavit bo`yicha tartiblanadi. Shuning uchun zarur ma'lumotlarni shu tartibda topish mumkin. Virtual kutubxona haqida batafsil ma'lumot bilan quyidagi http://vlibrary.freenet.uz saxifasida tanishishingiz mumkin.
Hozirgi kunda elektron kutubxonalar son sanoqsizdir. Kutubxonalar, universitetlar, ba'zi tashkilotlar o`z elektron kutubxonalariga ega. O`zbekistonda ham shunday kutubxonalar mavjud. Quyida ba'zi elektron kutubxona manzillari va tavsifini keltiramiz.
Kongress virtual kutubxonasi. http://Icweb.lok.gov - Kongress kutuvxonasining elektron kurinishi bo`lib, u dunyodagi eng yirik virtual kutubxonalardan biridir. Kongress kutubxonasi 1800 yili 24 aprelda tashkil etilgan. Unda 115 milliondan ziyod kitob va xujjatlar yigilgan. Virtual kutubxonada tarixga oid ma'lumotlar, turli kollektsiyalar, rasmlar axborotlar, yangiliklar mavjud. Bu kutubxona bo`ylab sayr qilganingizda, unga mujassamlashgan obidalarning uzoq tarixiga safar qilgandek bo`lasiz.
|
| |
Vegetativ nerv tizimi - bet 4

|
Vegetativ nerv tizimi
|
bet | 4/4 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 2,55 Mb. | | #132941 |
Bog'liq Vegetativ nerv tizimiParasimpatik nervlar esa aksincha koʻz qorachigʻini siqib toraytiradi, sulak bezlari ishini kuchaytiradi, yurak faoliyatini pasaytiradi, ichak harakatini tezlashtiradi, oʻpka, bronxlarni toraytiradi. V.n.s. somatik nerv sistemasi bilan bir butun hamjihat boʻlib ishlaydi, uni markaziy nerv sistemasining oliy boʻlimlari, asosan bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi nazorat qilib turadi. Mas., organizmga sovuq taʼsir qilganda simpatik nervlar qoʻzgʻalib, qon tomirlar torayadi. Gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez faoliyati kuchayadi, natijada bir talay adrenalin ajralib, organizmda issiqlik saqlanishini taʼminlaydi. Aksincha, organizmda issiqlik koʻpayishi tufayli parasimpatik nervlar qoʻzgʻaladi. V.n.s.ning faoliyati turli kasalliklar davrida, obhavoning oʻzgarishi, tashqi va ichki taʼsirlar orqali oʻzgaradi
|
| |
Vegetativ nerv tizimi - bet 3

|
Vegetativ nerv tizimi
|
bet | 3/4 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 2,55 Mb. | | #132941 |
Bog'liq Vegetativ nerv tizimiV.n.s. faoliyatiga koʻra simpatik va parasimpatik nerv sistemasiga ajratiladi. Simpatik nerv sistemasi adrenalinga oʻxshaydigan simpatii, parasimpatik nerv sistemasi esa atsetilxolin vositasi taʼsirida qoʻzgʻaladi. Bu moddalar qonga va limfa suyukligiga shimilib, ular orkali nervlar qoʻzgʻaladi. Markaziy nerv sistemasi tashqi va ichki muhit taʼsirlariga V.n.s. orqali javob beradi va organizmni doim oʻzgarib turadigan muhitga moslashtiradi. Odatda simpatik nervlar funksiyasi jihatidan parasimpatik nervlarga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Simpatik nervlar koʻz qorachigʻini kengaytiradi, soʻlak va b. ajralishini kamaytiradi, yurak qisqarishini kuchaytiradi, meʼda va ichak harakati (peristaltika)ni susaytirib, ularning shira chiqarish faoliyatini pasaytiradi, oʻpka, bronxlarni kengaytiradi. V.n.s. faoliyatiga koʻra simpatik va parasimpatik nerv sistemasiga ajratiladi. Simpatik nerv sistemasi adrenalinga oʻxshaydigan simpatii, parasimpatik nerv sistemasi esa atsetilxolin vositasi taʼsirida qoʻzgʻaladi. Bu moddalar qonga va limfa suyukligiga shimilib, ular orkali nervlar qoʻzgʻaladi. Markaziy nerv sistemasi tashqi va ichki muhit taʼsirlariga V.n.s. orqali javob beradi va organizmni doim oʻzgarib turadigan muhitga moslashtiradi. Odatda simpatik nervlar funksiyasi jihatidan parasimpatik nervlarga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Simpatik nervlar koʻz qorachigʻini kengaytiradi, soʻlak va b. ajralishini kamaytiradi, yurak qisqarishini kuchaytiradi, meʼda va ichak harakati (peristaltika)ni susaytirib, ularning shira chiqarish faoliyatini pasaytiradi, oʻpka, bronxlarni kengaytiradi. Parasimpatik nervlar esa aksincha koʻz qorachigʻini siqib toraytiradi, sulak bezlari ishini kuchaytiradi, yurak faoliyatini pasaytiradi, ichak harakatini tezlashtiradi, oʻpka, bronxlarni toraytiradi. V.n.s. somatik nerv sistemasi bilan bir butun hamjihat boʻlib ishlaydi, uni markaziy nerv sistemasining oliy boʻlimlari, asosan bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi nazorat qilib turadi. Mas., organizmga sovuq taʼsir qilganda simpatik nervlar qoʻzgʻalib, qon tomirlar torayadi. Gipofiz, buyrak usti bezi, qalqonsimon bez faoliyati kuchayadi, natijada bir talay adrenalin ajralib, organizmda issiqlik saqlanishini taʼminlaydi. Aksincha, organizmda issiqlik koʻpayishi tufayli parasimpatik nervlar qoʻzgʻaladi. V.n.s.ning faoliyati turli kasalliklar davrida, obhavoning oʻzgarishi, tashqi va ichki taʼsirlar orqali oʻzgaradi
|
| |
Vegetativ nerv tizimi - bet 2

|
Vegetativ nerv tizimi
|
bet | 2/4 | Sana | 09.01.2024 | Hajmi | 2,55 Mb. | | #132941 |
Bog'liq Vegetativ nerv tizimiV.n.s. moddalar almashinuvi jarayonida qatnashadigan barcha aʼzolarning (yurak-qon tomir, nafas, hazm qilish, ajratish, koʻpayish) toʻqima va muskullar trofikasini (trophe — ovqat) bevosita yoki gumoral (suyuqlik muhit vositasida) yoʻl bilan idora etadi. V.n.s. joylanishi va faoliyatiga koʻra animal nerv sistemasidan birmuncha farq qiladi. Animal nerv sistemasi faqat koʻndalang-targʻil (skelet) muskullarni idora qilsa, V.n.s. hujayralar, toʻqimalar va silliq muskullarni nerv bilan taʼminlaydi. Animal nervlar miya stvoli (ustuni) va orqa miyaning barcha segmentlaridan bir tekisda chiqadi, vegetativ nervlar esa markaziy nerv sistemasining maʼlum qismlaridan (oʻrta va uzunchoq miyadan, orqa miyaning barcha koʻkrak va uchta bel segmentlarida oʻziga tegishli umurtqalar oraligʻidan, shuningdek dumgʻaza sohasidan ikkinchi — toʻrtinchi dumgʻaza umurtqalari oraligʻidan) tarqaladi. Animal nervlar orqa miyadan chiqib uzilmasdan ishchi aʼzolarga boradi. Vegetativ nervlar miya sohasidan chiqqandan soʻng yoʻl-yoʻlakay vegetativ tugunlarda toʻxtab, keyin ishchi aʼzolarga tarqaladi. Bundan tashqari, tugundan oldingi tolalarning har biri tugundan keyingi bir qancha tolalarga oʻz taʼsirini oʻtkazadi. Animal nervlar miyelin (yogʻ) pardaga oʻralgan va yoʻgʻonroq, vegetativ nervlar esa miyelinsiz va ingichka boʻladi. Vegetativ nervlar asosan animal nervlar tarkibida, qon tomirlar devorida chigallar hosil qilib tarqaladi. Vegetativ nervlarning har biri ham sezuvchi, ham harakatlanuvchi tolalar vazifasini bajaradi. Ularda impuls (taʼsir)lar sekundiga 10 m tezlikka yetadi. Somatik nervlar tarkibidagi tolalar (sezuvchi va harakatlanuvchi) esa alohida, miyelin pardali boʻlgani uchun ularda impuls sekundiga 100 m tezlikka yetadi. ikkinchi — toʻrtinchi dumgʻaza umurtqalari oraligʻidan) tarqaladi. Animal nervlar orqa miyadan chiqib uzilmasdan ishchi aʼzolarga boradi. Vegetativ nervlar miya sohasidan chiqqandan soʻng yoʻl-yoʻlakay vegetativ tugunlarda toʻxtab, keyin ishchi aʼzolarga tarqaladi. Bundan tashqari, tugundan oldingi tolalarning har biri tugundan keyingi bir qancha tolalarga oʻz taʼsirini oʻtkazadi. Animal nervlar miyelin (yogʻ) pardaga oʻralgan va yoʻgʻonroq, vegetativ nervlar esa miyelinsiz va ingichka boʻladi. Vegetativ nervlar asosan animal nervlar tarkibida, qon tomirlar devorida chigallar hosil qilib tarqaladi. Vegetativ nervlarning har biri ham sezuvchi, ham harakatlanuvchi tolalar vazifasini bajaradi. Ularda impuls (taʼsir)lar sekundiga 10 m tezlikka yetadi. Somatik nervlar tarkibidagi tolalar (sezuvchi va harakatlanuvchi) esa alohida, miyelin pardali boʻlgani uchun ularda impuls sekundiga 100 m tezlikka yetadi.
|
| |
Rossiya Milliy Elektron kutubxonasi

|
Rossiya Milliy Elektron kutubxonasi
|
bet | 9/15 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 62,48 Kb. | | #111209 |
Bog'liq Mavzu Elektron o’quv metodik va dasturiy ta’minot. Reja-fayllar.orgRossiya Milliy Elektron kutubxonasi. http://www.nnc.ru - Dunyodagi eng yirik ommaviy axborot vositalarining rus tilidagi elektron to`plamidir. Unda matbuotdagi nashrlar, turli xil ma'lumotlar keltirilgan. Ma'lumotlar 2.500 dan ko`p Moskva, Rossiya mintaqalari, MDX va Boltiq bo’yi davlatlari axborot manbalaridan olinadi va doimo yangilanib turiladi. Kutubxonaga kuniga 6.500 dan ortiq xujjatlar kelib tushadi va ular to`la xajmda kutubxonaga kiritiladi. Kutubxonada 4.000.000 dan ortiq xujjatlar yigilgan. Kutubxonada qidiruv tizimi mavjud, u ma'lumotlarni so`z va iboralar bo`yicha topish imkoniyatiga ega. Kutubxona bilan istalgan vaqtda shug’ullanish mumkin. Kutubxona manbalaridan tijoriy usulda foydalanish mumkin. Kutubxona Rossiyadagi eng yirik ommaviy, siyosiy va yangiliklar serveri hisoblanadi.
Moliyaviy axborotlar Agentligi Virtual Kutubxonasi 2000 yilda Yivroosiyo fondining moliyaviy ko`magi yordamida tashkil etildi. Virtual Kutubxona biznes-jurnalistlar va ommaviy axborot vositalari mutaxassislarini axborot bilan ta'minlash uchun yaratilgan. Kutubxona axborot olish, yig`ish va uzatish uchun zamonaviy kompyuter va axborot vositalari bilan ta'minlangan. Virtual kutubxona kitobxonlariga respublikamizda va xorijda yuz berayotgan zamonaviy texnologiyalar, xamda iktisodiy jarayonlar haqida ma'lumotlar olish uchun maxsus to`plamlar yaratilgan.
Kutubxona bilan qanday ishlash mumkin?
Demak, yuqorida aytib o’tganimizdek elektron kutubxona resurslari kompyuter xotirasiga joylangan bo‘ladi. Bu kutubxona ma’lumotlari elektron ko‘rinishda bo‘lib, kompyuterda raqamli formatda, maxsus kompyuterlar — Serverlarda joylashadi. Elektron kutubxonadan foydalanish uchun kompyuter, modem va internet tarmog‘i bo‘lishi yetarli. Biz esa shu kutubxona joylashgan internet manzilini bilsak kifoya. Elektron kutubxonada mas’ul mutaxassislar ma’lumotlarni muntazam ravishda kompyuterga kiritadi va yig‘adi. Ya’ni ma’lumotlar doimo yangilanib turiladi va kutubxona hajmi kengayib boradi. Elektron kutubxonada kutubxonachi bo‘lmaydi, shuning uchun zarur kitob yoki ma’lumotni kompyuter javonlaridan o‘zingiz qidirasiz.
|
| |
Kurs ishi mavzusining maqsadi

|
Kurs ishi mavzusining maqsadi
|
bet | 2/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishiKurs ishi mavzusining maqsadi: Kurs ishimizdan maqsad bu yorug`likning sochilishi turlari, ularning kelib chiqishi, uni xossalarini ko’rib chiqishdan iborat.
Kurs ishi mavzusining vazifalari: O‘zbekistondagi barcha ta‘lim muassasalarida “Yorug`lik to‘lqinlarining sochilishi va unga doir mavzularning mazmuni ” mavzusida dars mashg’ulotlarini tashkil etish, ta’lim oluvchilar ongida uni tasavvur qilishlarini ta’minlash.
Kurs ishining hajmi:Kurs ishi asosan murakkab reja asosida yoziladi.Unda kirish qism,asosiy qism va xulosadan iborat bo’ladi. Kirish qismida esa mavzuni yoritib berish kerak. Asosiy qismni uzi ham sodda reja asosida yoziladi. Bunda xar bir rejani ketma-ket yoritib berish kerak. Xulosada esa mavzuni yozish mobaynida nimalarni tushunganini bayon qilish kerak.
Asosan kurs ishi eng minimali 20 betdan, eng maksimali 30 betdan iborat bo’lishi kerak. Qo’l yozmada esa betlar soni eng minimali 15 bet, eng maksimali 23 betdan iborat bo’lishi mumkin.
II ASOSIY QISM
1. Yorug‘likning sochilish hodisasi va Tindal tajribasi Muhitga tushgan yorug‘lik qaytish, sinish va yutilishdan tashqari sochiladi ham. Bu hodisani kundalik hayotimizda har kuni kuzatamiz. Yorug‘likning atmosferada sochilishi natijasida osmon ko‘m-ko‘k bo‘lib ko‘rinadi. Agar yorug‘lik atmosferada sochilimaganda edi, kunduz kuni ham biz quyosh va yulduzlarni qorong‘i osmonlarda kuzatgan bo‘lar edik. Yorug‘lik maydoni ta’sirida tebranayotgan elektronlarning majburiy tebranishlari tufayli paydo bo‘ladigan ikkilamchi to‘lqinlar yorug‘lik to‘lqini olib kelayotgan energiyaning bir qismini chetga sochib yuboradi. Boshqacha qilib aytganda moddadan yorug‘lik tarqalayotganda yorug‘lik sochilishi kerak. Bunday hodisa yuz berishi uchun yorug‘lik to‘lqinining o‘zgaruvchi maydoni ta’siri ostida tebrana oladigan elektronlarning bo‘lishi etarlidir. Bunday elektronlar esa har qanday moddiy muhitda etarli miqdorda bor. Agar muhit optik jihatdan bir jinsli bo‘lsa ya’ni uning sindirish ko‘rsatkichi nuqtadan nuqtaga o‘tilganda o‘zgarmasa u holda to‘lqin frontida bir biridan masofada joylashgan tengdosh hajmlarning ixtiyoriy ikkitasi chiqarayotgan ikkilamchi to‘lqinlar bir birini so‘ndiradi. Muhitning bir jinsli va ikkilamchi to‘lqinlarning kogerent bo‘lishi yorug‘lik sochilmasligining zaruriy va etarli shartidir. Xaqiqatda esa ideal bir jinsli muhitlar bo‘lmaydi. Real muhitlarda turli sababdan paydo bo‘lgan optik bir jinslimasliklar hamisha bo‘ladi bu esa yorug‘likning ba’zi hollarda juda intensiv, ba’zi hollarda juda zaif sochilishini bildiradi.
|
| |
Fizika fakulteti - bet 8

|
Fizika fakulteti
|
bet | 8/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi 1910 yilda Eynshteyn yorug‘likning kritik nuqtadan uzoqda molekulyar sochilishining miqdoriy nazariyasini yaratdi: bu nazariya dielektrik singdiruvchanlikning fluktuatsiyalari tufayli muhitda optik bir jinslimaslik paydo bo‘lish g‘oyasiga asoslanadi. Bu holda sochilgan yorug‘likning intensivligi fluktuatsiyalar tufayli paydo bo‘lgan optik birjinslimaslik bilan aniqlanadi. Sochilgan yorug‘likning intensivligi ning ishorasiga bog‘liq bo‘lmagani uchun intensivlik ga proporsional bo‘ladi. Oddiy elektrodinamik hisob intensivlikning quyidagicha bo‘lishini ko‘rsatadi: Bunda V*- fluktuatsiya yuz bergan hajm bo‘lib, yorug‘lik to‘lqinining uzunligiga nisbatan kichik, lekin ichida molekulalar ko‘p. Boshqa belgilar (1.5) formuladagidek olingan. Endi yorug‘likning molekulyar sochilishida optik bir jinslimaslikning o‘lchovi miqdor bo‘ladi. Agar fluktuatsiyalar zichlik va temperatura yoki p bosim va S entropiyadan iborat faqat ikki erkli termodinamik o‘zgaruvchi bilan aniqlanadi deb hisoblasak, u holda bu yerda - bosim va entropiyaning fluktuatsion o‘zgarishlari, hosilalardagi indekslar differensial olayotganda qanday miqdor o‘zgartirilmay turishini ko‘rsatadi. Bu yerda va fluktuatsiyalar statistik jihatdan mustaqil ekanligi va demak, ekanligi e’tiborga olingan. Fluktuatsiyalar nazariyasi ва miqdorlarni moddaning termodinamik xarakteristikalari orqali ifodalashga va (1.6) munosabatni
|
| |
Fizika fakulteti - bet 17

|
Fizika fakulteti
|
bet | 17/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Fotonlarning elastik bo‘lmagan sochilishi ularning atomlar bilan qiladigan o‘zaro ta’siriga asoslanib nazariy ravishda oldindan aytilgan edi (A.Smekal 1923 yil). Biroq bu hodisa tajribada molekulyar kombinatsion sochilishdan ancha keyin topildi. Ionlarning kombinatsion sochish hodisasi 1963 yilda, atomlarning kombinatsion sochilish hodisasi 1967 yilda topildi. Yorug‘likning kombinatsion sochilishi hodisasini klassik fizika doirasida turib tushuntirib berish mumkin, lekin uning kvant talqini yorug‘likni kvant tabiatini mohiyatan tasdiqlaydi. Molekulalar strukturasini, ichki molekulalar va malekulalararo kuchlarini o‘rganishda, murakkab aralashmalarni tahlil qilish va u yoki bu birikmalarni identifikatsiyalash (ajratish) da kombinatsion sochilish usuli muhim anjomdir.
III. Xulosa
Biz bu mavzuyimiz orqali yorug`likning sochilishi, uning sochlish turlari, yorug`lik to`lqining sochilish turlari, yorug`lik to`lqinlari haqidagi ilmiy tajribalarni bilib oldik. Va bu kurs ishimiz orqali quyidagi xulosalarni olishimiz mumkin. Muhitning har xil jinsliligi va yorug’likning modda zarralari bilan o’zaro ta’siri yorug’likning sochilishiga sabab bo’ladi. Bunda yorug’likning intensivligi, spektri va qutblanishi o’zgaradi. Yorug’likning sochilishi asosida molekulalar, suyukliklar va hokazolarning tuzilishi o’rganiladi. Yorug’likning Reley sochilishi (Reley qonuni), yorug’likning molekulyar sochilishi, yorug’likning kombinasion sochilishi va boshqa xillari mavjud. Yorug’likning sochilishi hodisasidan fizika, kimyo va texnikaning turli sohalarida, turli-tuman tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Yorug’likning sochilishi spektri yordamida moddalarning atom va molekulyar xarakteristikalari, ularning elastiklik, relaksasion va boshqa doimiylari aniqlanadi. Zarralarning o’lchamlari va shakllarini aniqlashning ko’pgina usullari Yorug’likning sochilishi hodisasiga asoslangan. Lazer spektroskopiya asosida yorug’likning majburiy sochilish jarayoni yotadi va undan lazerlarsa keng foydalaniladi.
IV.Foydalanilganadabiyotlar
Matveev A.N.”Elektrodinamika”
Raximov. U.A. , Otaqulov V.O. “Elektrodinamika va nisbiylik nazariyasi”
G.S.Landsberg “Optika” Toshkent “O’qituvchi” nashriyoti 1980 y.
O.Axmadjonov ”Fizika kursi” 3-qism, Toshkent “O’qituvchi” nashriyoti 1987-1988 y.
O. Q. Quvondiqov. Elektromagnetizm. Ma’ruzalar matni. Samarqand. 2000.
www.referat.uz
www.gov.uz
www.ziyonet.uz
|
| |
Fizika fakulteti - bet 14

|
Fizika fakulteti
|
bet | 14/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Agar yorug‘lik tebranish holatida turgan molekulaga, ya’ni - energiyaga ega bo‘lgan molekulaga ta’sir qilsa, u holda yorug‘lik molekuladan bu energiyani tortib olib, yoki tenglamaga muvofiq ravishda katta chastotali nurga (Binafsha yo‘ldosh, antistoks chizig‘iga) aylanadi. Buni 1.3-rasmdan osongina tushunish mumkin. Yuqorida aytilganlardan kelib chiqib kombinatsion sochilishga quyidagicha ta’rif berish mumkin: Sochilgan yorug‘likning chastotasi tushayotgan yorug‘likning chastotasi bilan molekulalar ichida bo‘ladigan tebranishlar chastotasining kombinatsiyasidan tarkib topadi. Shuning uchun bu sochilish kombinatsion sochilish deb ataladi. 1.3 - rasm. Reley (0) va kombinatsion (0-tеб va 0+tеб) sochilish spektrlarini hosil bo‘lishiga olib keladigan energetik sathlar orasidagi o‘tishlar
Tebranish holatida bo‘lgan molekulalar soni o‘yg‘otilmagan molekulalar sonidan ancha kam bo‘ladi, shuning uchun binafsha yo‘ldoshning intensivligi qizil yo‘ldosh intensivligidan beqiyos darajada kam bo‘lishi kerak; tajribada ham xuddi shunday bo‘ladi. Temperatura ko‘tarilgan sari uyg‘otilgan molekulalar soni tez ko‘payadi, shunga yarasha binafsha yo‘ldoshlarning intensivligi tez ortishi kerak; bu ham tajribada tasdiklanmoqda. Stoks va antistoks chiziqlarining intensivligi temperaturaga bog‘liq. Misol uchun stoks chiziqlarining ikki xil temperaturada intensivliklarining qiymati quyidagi nisbatda bo‘ladi: . (1.11) Bundan ko‘rinadiki, stoks chiziqlarining intensivligi temperaturaga teskari proporsional ekan. Antistoks chiziqlariniki esa temperaturaga to‘g‘ri proporsional bo‘ladi:
|
| |
Fizika fakulteti - bet 3

|
Fizika fakulteti
|
bet | 3/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Bir jinslimasliklar tufayli bo‘ladigan difraksiya yorug‘likning diffuziyasi yoki sochilishi deyiladi. Demak, muhitning bir jinsliligini buzish uchun sindirish ko‘rsatkichini doimiyligini buzish kerak. Sindirish ko‘rsatkichi n esa muhitning dielektrik singdiruvchanligiga (1.1) munosabat orqali bog‘langan. Muxitning qutblanishi, ya’ni muhitning birlik hajmining tashqi E maydon ta’siri ostida oladigan elektr momenti ga teng, bu yerda N – birlik hajmdagi molekulalar soni, p – bu har bir molekulaning elektr momenti. Bu moment kattaligi tashqi elektr maydon kuchlanganligiga to‘g‘ri proporsional. Bunda qutblanuvchanlik koeffitsiyenti deb atalib, molekulaning tuzilishini xarakterlaydi. Birlik hajm uchun yozsak:
` (1.2)
Elektrostatikadan ma’lumki
yoki
Sindirish ko‘rsatkichining o‘zgarmas bo‘lishi chiziqli o‘lchamlari to‘lqin uzunligiga nisbatan uncha kichik bo‘lmagan teng hajmlar uchun N ko‘paytma muhitning turli joylarida bir xil bo‘lishini bildiradi. Agar optik jihatdan bir jinsli bo‘lgan muhit mutlaqo bir xil molekulalardan tashkil topgan ( o‘zgarmas) bo‘lsa, u holda N ham o‘zgarmas bo‘lishi, ya’ni muhitning zichligi hamma yerda bir xil bo‘lishi kerak; agar muhit har xil molekula yoki guruhlardan tashkil topgan bo‘lsa, u holda sindirish ko‘rsatkichini o‘zgarmaydigan qilish uchun N bilan ni tegishlicha tanlab olish kerak. Masalan, benzol bilan uglerod sulfidning keraklicha qilib olingan aralashmasiga shisha parchalari botirilganda bu aralashma bir jinsli muhit bo‘ladi: shisha bilan suyuqlik orasidagi bo‘linish chegarasi sezilarli bo‘lmay qoladi.
|
| |
(1.7) - Fizika fakulteti

|
Fizika fakulteti
|
bet | 9/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi (1.7) ko‘rinishda tasvirlashga imkon beradi, bu yerda - muhitning zichligi (g/sm3), T - absolyut temperatura, S - adiabatik siqiluvchanlik, - issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti, sp - 1 g moddaning o‘zgarmas bosim sharoitidagi issiqlik sig‘imi, V -yorug‘likni sochib yuborayotgan hajm. (1.7) formulada katta qavs ichidagi birinchi had zichlikning adiabatik fluktuatsiyalari (bosim fluktuatsiyalari) tufayli sochilgan yorug‘lik intensivligini bildiradi, ikkinchi had esa zichlikning izobarik fluktuatsiyalari (entropiya fluktuatsiyalari) tufayli sochilgan yorug‘lik intensivligini bildiradi. Quyidagi taqribiy tenglikni yozish mumkin: Agar mashhur termodinamik munosabatdan foydalansak (bu yerda T - izotermik siqiluvchanlik), (1.7) formula (1.8) ko‘rinishga keladi; bu formulani birinchi bo‘lib Eynshteyn topgan va shuning uchun u Eynshteyn formulasi deyiladi. (1.5) va (1.6) formulalardan Releyning I1/4 qonuni kelib chiqadi. Shunday qilib, osmonning zangori bo‘lishiga yorug‘likning molekulyar sochilishi sabab bo‘ladi.
Reley sochilishida sochilgan yorug‘lik chastotasi tushuvchi yorug‘lik chastotasiga mos keladi. Sochilishning bunday turini birinchi bo‘lib Reley aniqlagani uchun bunday sochilish Reley sochilishi deb yuritiladi. Bu sochilish kogerent tarzda yuz beradi. Shu sababli ham Reley sochilishi - yorug‘likning kogerent sochilishidir (1.3-rasm). Biroq sinchiklab o‘tkazilgan tekshirishlarning ko‘rsatishicha, sochilgan yorug‘lik spektrida tushayotgan yorug‘likni xarakterlaydigan chiziqlardan tashqari qo‘shimcha chiziqlar (yo‘ldoshlar) borligi, bular tushayotgan yorug‘likning har bir chizig‘i yonida turishi ma’lum bo‘ldi (1.3-rasm).
|
| |
Fizika fakulteti - bet 4

|
Fizika fakulteti
|
bet | 4/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Ko‘zga ko‘rinadigan yorug‘lik to‘lqinining uzunligiga nisbatan kichik bo‘lgan zarralarda yorug‘likning sochilishini laboratoriya sharoitida birinchi bo‘lib Tindal kuzatgan (1869 yil). Turli burchaklar hosil qilib sochilgan yorug‘lik dastlabki oq yorug‘likdan ko‘k bo‘lishi bilan farq qilishini to‘shayotgan yorug‘lik yo‘nalishiga nisbatan burchak hosil qilib sochilgan yorug‘lik to‘liq yoki deyarli to‘liq chiziqli qutblanishini ham Tindal payqagan. Tindal osmonning zangori bo‘lib ko‘rinishiga Quyosh yorug‘ligining er atmosferasida chang zarralarida sochilishi sabab bo‘lsa kerak, deb taxmin qilgan. Ko‘p hollarda tabiiy ravishda paydo bo‘lgan optik bir jinslimasliklar tufayli yorug‘lik intensiv ravishda sochiladi. Optik bir jinslimasligi oshkor bo‘lgan muhitlar xirа muhitlаr deyiladi. Xira muhitlar jumlasiga tutun (gazdagi qattiq zarralar) yoki tuman (havodagi suyuqlik tomchilari, masalan, suv tomchilari) kiradi. Bu hollarning hammasida xira muhit yorug‘likni birmuncha ko‘p sochib yuboradi, bu hodisa odatda Tindal hodisasi deyiladi. Zarralarining o‘lchami to‘lqin uzunligiga nisbatan kichik bo‘lgan xira muhitlarda yorug‘likning sochilishini o‘rganish natijasida Tindal va undan keyingi tadqiqotchilar tajribada kashf etgan va nazariy jihatdan Reley asoslab bergan ba’zi umumiy qonuniyatlar topildi. Bu qonuniyatlar to‘g‘risida quyidagi tajribada tasavvur hosil qilish mumkin. To‘g‘ri burchakli kyuveta to‘la suvga bir necha tomchi sut tomizib suv xiralashtiriladida, unga intensiv yorug‘lik dastasi yuboriladi. Suvda yorug‘lik dastasining izi aniq ko‘rinib turadi. Yon tomonidan turib A yo‘nalishda kuzatganda sochilgan yorug‘lik S manbadan kelayotgan yorug‘likka qaraganda zangoriroq bo‘ladi, qalinligi etarlicha bo‘lgan kyuveta orqali В yo‘nalishda o‘tib uzun to‘lqinli nurlarga boyigan yorug‘lik qizg‘ish bo‘ladi. Sochilgan yorug‘likni dastlabki dastaga nisbatan 90 burchak ostida N qutblovchi orqali kuzatganda S dan kelayotgan dastlabki yorug‘lik tabiiy yorug‘lik bo‘lsa ham sochilgan yorug‘lik chiziqli qutblangan ekanligi ko‘rinadi. Turli yo‘nalishlar bo‘ylab sochilgan yorug‘likning intensivligi taqsimotini ko‘rsatuvchi grafik sochilish indikatrisasi deyiladi. Tushayotgan yorug‘lik tabiiy yorug‘lik bo‘lganda sochilish indikatrisasi 11.2-rasmda ko‘rsatilgandek bo‘lib,
|
| |
Fizika fakulteti - bet 6

|
Fizika fakulteti
|
bet | 6/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Agar yorug‘likni sochib yuboruvchi zarralarning o‘lchamlari to‘lqin uzunligi bilan taqqoslasa bo‘ladigan bo‘lsa, u holda yorug‘lik sochilishining biz muhokama qilgan qonuniyatlari yaramay qoladi; kolloid eritmalarida ko‘pincha shunday bo‘ladi. Bunday yirikroq zarralarda sochilgan yorug‘likning to‘lqin uzunligiga bog‘lanishi kamroq sezilarli bo‘ladi, ya’ni sochilgan yorug‘lik zarralari mayda bo‘lgan holdagidan kamroq zangori bo‘ladi. Sochilgan yorug‘lik faqat qisman qutblangan bo‘ladi, bunda qutblanish darajasi zarralarning o‘lchami va shakliga bog‘liq bo‘ladi. Sochilgan yorug‘lik intensivligining burchaklar bo‘yicha taqsimoti ham murakkablashadi: sochilish diogrammasi AA chiziqqa nisbatan (1.2-rasm) simmetrik bo‘lmay zarralarning o‘lchami, shakli va tabiatiga hamda atrofdagi muhitga qarab juda murakkab ko‘rinishda bo‘ladi, faqat dastlabki dasta yo‘nalishiga nisbatan simmetrik bo‘ladi. Bu murakkabroq qonuniyatlar yirik zarrali xira muhitlarda yorug‘likning sochilishini nazariy tomondan talqin etishni juda qiyinlashtiradi. Shunga qaramasdan bunday hollar ancha katta qiziqish uyg‘otadi, chunki ular odatda ko‘p ximiyaviy reaksiyalarning maxsuli bo‘lgan kolloid eritmalar va xira muhitlarni tadqiq etishda yuz beradi. Shuning uchun bunday o‘lchash ishlari kolloid ximiya, analitik ximiya va biologiyada keng qo‘llanilib, tadqiq etishning nefelometrik usullarining mavzui hisoblanadi. Osmonning zangori bo‘lib ko‘rinishiga yorug‘likning chang zarralarida sochilishi sabab bo‘ladigandek ko‘rinar edi, biroq tajribalar bunday emasligini ko‘rsatdi, chunki chang bo‘lmagan toza atmosferada (baland tog‘lardagi observatoriyalarda) osmon yanada to‘q, zangori bo‘lib ko‘rinadi va uning yorug‘ligi qutblanadi. Keyingi nazariy va eksperimental tadqiqotlar bu hodisalarning hammasiga yorug‘likning havoda molekulyar sochilishi sabab bo‘lishini ko‘rsatdi.
|
| |
Fizika fakulteti - bet 7

|
Fizika fakulteti
|
bet | 7/17 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 280,05 Kb. | | #139256 |
Bog'liq Lazer kurs ishi Biz yuqorida aytgan ma’noda xira deb atash mumkin bo‘lmaydigan muhitlar bilan ish ko‘riladigan hollar, ya’ni muhit aralashma yoki boshqa jinslardan yaxshilab tozalangan suyuqlik (yoki gaz) dan iborat bo‘lgan hollar ancha katta qiziqish uyg‘otadi. Bunday muhitlarda yorug‘lik sochiladi, optik jihatdan bir jinslimaslik paydo bo‘lishiga olib keladigan fizik sabab bor (L.I.Mandelshtam, 1907 yil). Ideal toza muhitlarda optik bir jinslimaslik yuzaga kelishining fizik sababi birdaniga topilgani yo‘q. Juda muhim bo‘lgan bir xususiy holda bir jinsllilikni buzilishiga olib keladigan sababni M.Smoluxovskiy (1908 yil) ko‘rsatib berdi. Gaz yoki suyuqlikning kritik temperaturasida yorug‘lik intensiv ravishda sochilishi (kritik opalessensiya) ko‘pdan beri ma’lum edi. Smoluxovskiy kritik temperaturada muhitning siqiluvchanligi juda katta ekanligiga diqqat qildi (kritik nuqtada nazariy tomondan ifoda cheksizlikka intiladi). Bunday sharoitlarda kichikroq hajmlarda o‘rtacha zichlikdan sezilarli chetlanishlar paydo bo‘lishi mumkin, chunki siqiluvchanlikning katta bo‘lishi issiqlik harakati kichik hajmlardan zichlikning sezilarli variatsiyalarini (zichlik fluktatsiyalari) yuzaga keltirishga qodir ekanligini bildiradi. Optik bir jinslilikning buning oqibatida bo‘ladigan buzilishi yorug‘likning ko‘p sochilishiga sabab bo‘ladi. Smoluxovskiy kritik opalessensiya hodisasini izohlab berib, shu bilan yorug‘likning umuman sochilishiga olib keladigan bir jinslilikning buzilish sababini qayerdan izlash kerakligiga ko‘rsatma berdi, u quyidagicha: muhit molekulalarining issiqlik harakati statistik harakterda bo‘lgani tufayli muhitda zichlik fluktuatsiyalari paydo bo‘ladi, bu fluktuatsiyalar ayniqsa kritik nuqta sohasida katta bo‘ladi. Zichlikning fluktuatsiyasi sindirish ko‘rsatkichining fluktuatsiyasiga yoki dielektrik singdiruvchanlikning fluktuatsiyasiga sabab bo‘ladi, bu esa aslida optik bir jinslimaslikdan iborat. Kritik nuqtadan uzoqda fluktuatsiyalar kritik nuqta sohasidagidek uncha katta bo‘lmasada har qalay bo‘ladi va toza moddada yorug‘lik o‘sha fluktuatsiyalar tufayli sochiladi.
|
| |
стандарти WiFi технологияси -симсиз локал тармоқларининг икки хил топологиси мавжуд:(5 ва 6-расмлар)

|
стандарти WiFi технологияси -симсиз локал тармоқларининг икки хил топологиси мавжуд:(5 ва 6-расмлар)
|
bet | 6/6 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #118746 |
Bog'liq 5emuqbLovD6qiX0nvKVumqm3HuhRUmz7zPXzLptf 802.11 стандарти WiFi технологияси -симсиз локал тармоқларининг икки хил топологиси мавжуд:(5 ва 6-расмлар) 1. BSS – базавий ёки асосий хизматлар тўплами кўрсатиладиган тармоқ (Basic Servis Set - BSS). 2. ЕSS – кенгайтирилган (қўшимча) хизматлар тўплами қўрсатадиган тармоқ (Extended Servis Set – ЕSS). Базавий хизматлар тўпламига эга тармоқ - BSS тармоқ (5-расм) Кенгайтирилган хизматлар тўпламига эга тармоқ - ЕSS тармоқ (6-расм) STA1, STA2 – станциялар (компьютерлар, яъни фойдаланувчилар, сервер, коммутатор ёки маршрутизаторлар). STA1, STA2 – станциялар (компьютерлар, яъни фойдаланувчилар, сервер, коммутатор ёки маршрутизаторлар). AP (Access Point) – уланиш нуқтаси. DS (Distribution System) – тақсимланган тизим. DSS (Distribution System Service) – тақсимланган тизим хизмати. 1.BSS тармоқда базавий станция, барча фойдаланувчилар учун мўлжалланган станция (уланиш нуқтаси, антенна ёки коммутатор) бўлмайди. Фойдаланувчилар, яъни тармоқдаги компьютерлар ўзаро бевосита ахборот алмашинадилар, ўзларида ўрнатилган симсиз тармоқ адаптерлари ёрдамида. 1.BSS тармоқда базавий станция, барча фойдаланувчилар учун мўлжалланган станция (уланиш нуқтаси, антенна ёки коммутатор) бўлмайди. Фойдаланувчилар, яъни тармоқдаги компьютерлар ўзаро бевосита ахборот алмашинадилар, ўзларида ўрнатилган симсиз тармоқ адаптерлари ёрдамида. IBSS режимида ишловчи симсиз тармоқ 2. ЕSS – тармоқ тақсимланган муҳит - DS (Distribution System) билан бирлаштирилган бир нечта BSS тармоқлардан иборат бўлади. (5-расм каралсин) 2. ЕSS – тармоқ тақсимланган муҳит - DS (Distribution System) билан бирлаштирилган бир нечта BSS тармоқлардан иборат бўлади. (5-расм каралсин) ESS режимида ишловчи симсиз тармоқ
|
| |
Структура стандартов ieee 802. X - bet 3

|
Структура стандартов ieee 802. X
|
bet | 3/6 | Sana | 14.12.2023 | Hajmi | 1,17 Mb. | | #118746 |
Bog'liq 5emuqbLovD6qiX0nvKVumqm3HuhRUmz7zPXzLptf Хозирги симли локал тармоқ технологиялари қандай тузилишга эга эканлигини, IEEE 802.3 стандартлари ҳисобланган Ethernet технологиясининг 10Base-T ва Fast Ethernet технологияси таркибига кирган 100Base-TХ стандартлари мисолида кўриб чиқамиз. Бунга сабаб анча юқори тезликларда ишлайдиган, кейинчалик ишлаб чиқилган Gigabit Ethernet технологиясига, ушбу стандартларнинг тузилишлари ва ишлаш алгоритмлари асос қилиб олинганлигидир. Хозирги симли локал тармоқ технологиялари қандай тузилишга эга эканлигини, IEEE 802.3 стандартлари ҳисобланган Ethernet технологиясининг 10Base-T ва Fast Ethernet технологияси таркибига кирган 100Base-TХ стандартлари мисолида кўриб чиқамиз. Бунга сабаб анча юқори тезликларда ишлайдиган, кейинчалик ишлаб чиқилган Gigabit Ethernet технологиясига, ушбу стандартларнинг тузилишлари ва ишлаш алгоритмлари асос қилиб олинганлигидир. 10Base-T тармоғининг узунлиги кўпи билан 500 м ни ташкил қилади. Яъни 5-та сегмент ҳар бири 100 м дан бўлганда тармоқнинг диаметри 500 м бўлади. Тармоққа кўпи билан 1024 та компьютер улашга рухсат берилади. Бунга концентра-торларни икки сатҳли иерархик кўринишда улаш билан эришиш мумкин бўлади (2-расм). 10Base-T тармоғининг узунлиги кўпи билан 500 м ни ташкил қилади. Яъни 5-та сегмент ҳар бири 100 м дан бўлганда тармоқнинг диаметри 500 м бўлади. Тармоққа кўпи билан 1024 та компьютер улашга рухсат берилади. Бунга концентра-торларни икки сатҳли иерархик кўринишда улаш билан эришиш мумкин бўлади (2-расм). Ethernet концентраторларини иерархик кўринишда улаш (2-расм). Тармоқ концентратори Ethernet технологияси 10Base-Т стандарти (2-расм, тармокнинг реал куриниши) Fast Ethernet тармоқларида коаксиал кабель ишлатилмайди, шунинг учун уларнинг тузилиши ҳар доим концен-траторлар ва коммутаторлар асосида қурилган иерархик юлдуз топологиясига эга бўлади, 10Base-T ва 10Base-F стандартларига ўхшаб. (3-расм).
|
| |