nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
DNS xizmati - Kompiyuterda saqlayotgan malumotlarniqanday xavfsizligi taminlanadi

|
Kompiyuterda saqlayotgan malumotlarniqanday xavfsizligi taminlanadi
|
bet | 9/18 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 0,53 Mb. | | #154139 |
Bog'liq innformatikaDNS xizmati domen nomlari tizimiga ega bo'lgan serverlar tarmog'idan iborat. DNS serverlari domen nomlarini IP manzillarga va aksincha tarjima qilish uchun ishlatiladi. DNS xizmatida ishlatiladigan ba'zi asosiy atamalar:
1. DNS mijozi: foydalanuvchi yoki qurilma domen nomining IP manzilini hal qilish uchun DNS serverlariga maslahat beradigan dastur yoki qurilma. Internet-brauzerlar ko'pincha DNS mijoz funktsiyasini bajaradi.
2. DNS Server: Bu DNS mijozi so'ragan DNS so'rovlariga javob beradigan va mijozga to'g'ri IP manzilini taqdim etadigan server. DNS serverlari odatda ierarxik tuzilmada tashkil etilgan va turli vakolat darajalariga ega bo'lgan DNS serverlari bo'lishi mumkin.
DNS xizmati quyidagi DNS protokollari yordamida ishlaydi:
1. DNS (UDP) protokoli: DNS odatda UDP (User Datagram Protocol) da ishlaydigan protokoldir. UDP IP-ga asoslangan tarmoqlarda ma'lumotlar paketlarini uzatish imkonini beradi. DNS mijozi DNS serveriga DNS so'rovini yuboradi va UDP orqali javob oladi. UDP tezroq, ammo xavfsiz protokol.
2. DNSSEC (DNS Security Extensions): DNSSEC DNS xavfsizligini ta'minlash uchun foydalaniladigan kengaytmadir. DNSSEC DNS yozuvlarining yaxlitligi va aniqligini ta'minlash uchun raqamli imzolardan foydalanadi. Bu DNS so'rovlari va javoblarini manipulyatsiya yoki soxtalashtirishdan himoyalanganligini ta'minlaydi.
DNS xizmati foydalanuvchi domen nomini kiritganda DNS mijozi tomonidan DNS serveriga yuborilgan so'rovlar bilan ishlaydi. DNS server tegishli domen nomining IP-manzilini o'z ichiga olgan javob yuboradi va foydalanuvchi veb-sayt yoki maqsadli qurilmaga kirish uchun ushbu IP-manzildan foydalanadi.
DNS xizmati internetning asosiy qurilish bloklaridan biri bo'lib, veb-saytlar va boshqa internet xizmatlaridan foydalanish imkoniyatini ta'minlaydi.
dns protokollari asosiy funksiyalari
DNS protokollari domen nomlari tizimining (DNS) asosiy funktsiyalarini bajarish uchun ishlatiladi. Bu erda DNS protokollarining asosiy funktsiyalari:
|
| |
Chiziqli algoritmlar - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

Chiziqli algoritmlar.Har qanday murakkab algoritmni ham uchta asosiy
struktura yordamida tasvirlash mumkin. Bo’lar ketma-ketlik, ayri va takrorlash
strukturalaridir. Bu strukturalar asosida chiziqli, tarmoqlanuvchi va
takrorlanuvchi hisoblash jarayonlarining algoritmlarini tuzish mumkin.
Umuman olganda, algoritmlarni shartli ravishda quyidagi turlarga ajratish
mumkin:
chiziqli algoritmlar;
1. tarmoqlanuvchi algoritmlar;
2. takrorlanuvchi yoki siklik algoritmlar;
3. ichma-ich joylashgan siklik algoritmlar;
4. rekurrent algoritmlar;
5. takrorlanishlar soni oldindan no’malum algoritmlar;
6. ketma-ket yaqinlashuvchi algoritmlar.
Faqat ketma-ket bajariladigan amallardan tashkil topgan algoritmlarga-
chiziqli algoritmlar deyiladi. Bunday algoritmni ifodalash uchun ketma-ketlik
strukturasi ishlatiladi. Strukturada bajariladigan amal mos keluvchi shakl bilan ko‘rsatiladi.
Chiziqli algoritmlar blok-sxemasining umumiy strukturasini quyidagi ko‘rinishda ifodalash
mumkin:
Tarmoqlanuvchi algoritmlar.Agar hisoblash jarayoni
biror bir berilgan shartning bajarilishiga qarab turli tarmoqlar
bo‘yicha davom ettirilsa va hisoblash jarayonida har bir tarmoq
faqat bir marta bajarilsa, bunday hisoblash jarayonlariga
tarmoqlanuvchi algoritmlar deyiladi. Tarmoqlanuvchi algoritmlar
uchun ayri strukturasi ishlatiladi. Tarmoqlanuvchi strukturasi
berilgan shartning bajarilishiga qarab ko‘rsatilgan tarmoqdan
faqat bittasining bajarilishini ta’minlaydi.
Berilgan shart romb orqali ifodalanadi, r-berilgan shart. Agar
shart bajarilsa, "ha" tarmoq bo‘yicha a amal, shart bajarilmasa "yo‘q" tarmoq bo‘yicha b amal
bajariladi.
Tarmoqlanuvchi algoritmga tipik misol sifatida quyidagi sodda misolni
qaraylik.
1- Misol: Berilgan x ning qiytmatiga bog‘lik holda, agar u musbat bo‘lsa «ha»
tarmoq
bo‘yicha y=x
2 funksiyaning
qiymati,
aks
holda
y=-x
2 funksiyaning qiymati hisoblanadi.
4-rasm. Interval ko‘rinishidagi funksiya qiymatini hisoblash algoritmi
Ko‘pgina masalalarni yechishda, shart asosida tarmoqlanuvchi
algoritmlarning ikkita tarmog‘idan bittasining, ya’ni yoki «ha» yoki
«yo‘q» ning bajarilishi yetarli bo‘ladi. Bu holat tarmoqlanuvchi
algoritmning xususiy holi sifatida aylanish strukturasi deb atash mumkin. Aylanish strukturasi
quyidagi ko‘rinishga ega:
5-rasm. Aylanish strukturasining umumiy ko‘rinishi
BIZGA SUPER KOMPYUTERLAR KERAKMI?

|
BIZGA SUPER KOMPYUTERLAR KERAKMI?
|
bet | 3/6 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 490,27 Kb. | | #127143 |
Bog'liq arxitek2turli xilBIZGA SUPER KOMPYUTERLAR KERAKMI?
Shunday qilib, biz bugungi kunda haqiqatan ham superkompyuterlarsiz ishlay olmasligimizni ko'ramiz. Aniqlash uchun yana bir savol bor: nega ular bunchalik tez hisoblashadi? Bu, birinchidan, elementlar bazasining rivojlanishi, ikkinchidan, kompyuterlar arxitekturasida yangi yechimlardan foydalanish bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Keling, ushbu omillarning qaysi biri rekord ko'rsatkichga erishish uchun hal qiluvchi ekanligini aniqlashga harakat qilaylik. Keling, taniqli tarixiy faktlarga murojaat qilaylik. Dunyodagi birinchi kompyuterlardan biri, 1949-yilda Kembrijda paydo boʻlgan va aylanish vaqti 2 mikrosekund (2 · 10 -6 soniya) boʻlgan EDSAC kompyuterida 18n millisekundda 2n ta arifmetik amalni bajarish mumkin edi, yaʼni soniyada o'rtacha 100 ta arifmetik amal. Zamonaviy Hewlett-Packard V2600 superkompyuterining yagona hisoblash tuguniga qiyoslash mumkin: sikl vaqti taxminan 1,8 nanosoniya (1,8 · 10 -9 soniya) va eng yuqori ko'rsatkich sekundiga 77 milliard arifmetik amalni tashkil qiladi. Xo'sh, nima bo'ladi? Yarim asr davomida kompyuterning ishlashi etti yuz million martadan ko'proq oshdi. Shu bilan birga, aylanish vaqtining 2 mikrosekunddan 1,8 nanosekundgacha kamayishi bilan bog'liq tezlikni oshirish atigi 1000 martani tashkil qiladi. Qolganlari qayerdan keldi? Javob aniq - kompyuter arxitekturasida yangi echimlardan foydalanish orqali. Ular orasida asosiy o'rinni bir vaqtning o'zida (parallel) bir nechta harakatlarni bajarish g'oyasini o'zida mujassam etgan ma'l
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
NEGA SUPER KOMPYUTERLAR TEZ O'YLASHADI?
- Taqsimlangan xotiraga ega massiv parallel kompyuterlar
- Ushbu toifadagi kompyuterlarni yaratish g'oyasi ahamiyatsiz: ketma-ket mikroprotsessorlar tarmoq uskunalari yordamida ulanadi - bu hammasi. Ushbu arxitektura juda ko'p afzalliklarga ega: agar sizga yuqori ishlash kerak bo'lsa, siz protsessorlarni qo'shishingiz mumkin va agar moliya cheklangan bo'lsa yoki kerakli hisoblash quvvati oldindan ma'lum bo'lsa, unda optimal konfiguratsiyani tanlash oson. Bu sinfga, shuningdek, bugungi kunda juda qimmat superkompyuterlarga arzon muqobil sifatida qaralayotgan oddiy kompyuter tarmoqlari ham kiradi. (To'g'ri, bunday tarmoqlar uchun samarali parallel dastur yozish juda qiyin va ba'zi hollarda bu shunchaki imkonsizdir). Massiv parallel kompyuterlar qatoriga Intel Paragon, ASCI RED, IBM SP1, Parsytec, ma'lum darajada IBM SP2 va CRAY T3D / T3E kiradi.
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
|
| |
Rossiyadagi eng kuchli kompyuter - \ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari

|
\ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari
|
bet | 6/6 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 490,27 Kb. | | #127143 |
Bog'liq arxitek2turli xilRossiyadagi eng kuchli kompyuter
Afsuski, Rossiyadagi eng kuchli kompyuter sifatida tan olingan "Lomonosov-2" rus ishlanmasi TOP500da atigi 41-o'rinda
(2016 yil iyun holatiga ko'ra). U Moskva davlat universitetining tadqiqot va hisoblash markazida joylashga
n. Mahalliy superkompyuterning quvvati 1849 petaflops, maksimal quvvati taxminan 2,5 petaflops. Yadrolar soni: 42 688.
XULOSA
Afsuski, hayotimizda mo''jizalar kamdan-kam uchraydi. Parallel kompyuterlar va superkompyuterlarning ulkan unumdorligi ulardan foydalanishning murakkabligi bilan qoplanadi. Ammo nima foyda, ba'zida superkompyuterlar atrofida paydo bo'ladigan savollar ham hayratlanarli. Sizningcha, bu gap to'g'rimi: kompyuter qanchalik kuchli bo'lsa, u bu muammoni tezroq hal qila oladimi? Albatta, yo'q ... Oddiy kundalik misol. Agar bitta qazuvchi 1 soatda teshik qazsa, ikkita qazuvchi bu vazifani 30 daqiqada uddalaydi - siz hali ham ishonishingiz mumkin. Bu ishni bajarish uchun 60 ta qazuvchi qancha vaqt ketadi? Haqiqatan ham 1 daqiqada? Albatta yo'q! Ma'lum bir daqiqadan boshlab, ular bir-biriga aralashib, jarayonni tezlashtirmaydi, balki sekinlashtiradi. Kompyuterlarda ham xuddi shunday: agar vazifa juda kichik bo'lsa, biz to'g'ridan-to'g'ri foydali faoliyatdan ko'ra ishni taqsimlash, jarayonlarni sinxronlashtirish, natijalarni yig'ish va hokazolarga ko'proq vaqt sarflaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar ro`yhati
- http://www.intuit.ru
- http://www.kgtu.runnet.ru
- http://www.myblog.uz
- https://uz.wikipediya.org
- www.linuxadictos.com
E`tiboringiz uchun rahmat
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
|
| |
Dasturlash tizimlari - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

|
Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari
|
bet | 10/10 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 35,67 Kb. | | #114979 |
Bog'liq Reja Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossal-fayllar.org7. Dasturlash tizimlari.
Dasturlash tizimlari — ma’lum bir dasturlash tilida yangi dastur yaratish tizimlari.
Zamonaviy dasturlash tizimlari foydalanuvchiga dastur tuzish uchun ko‘plab qulay
imkoniyatlar yaratadi. Bunday vosita va imkoniyatlar:
kompilyator va interpretator;
dastur matnini yaratish va tahrirlash vositalari;
standart dasturlar bibliotekasi va funksiyalar;
tuzilgan dasturga o‘zgartirish kiritish va sozlash vositalari
foydalanuvchi uchun qulay interfeys;
ko‘poynali ishlash rejimi;
grafik imkoniyatlar bibliotekasi; bibliotekalar bilan ishlash utilitalar;
assembler;
yordam fayllari;
boshqa spetsifik imkoniyatlar.
Keng tarqalgan dasturlash tizimlari – Turbo Basic, Quick Basic, Turbo Pascal, Turbo C.
Bugungi kunda Windows operatsion sistemasi muhitida ishlaydigan dasturlar tuzishga
muljallangan dasturlash tizimlariga ehtiyoj ortmokda.
http://fayllar.org
|
| |
Algoritmik til haqida qisqa ma’lumot

Ijrochi (kompyuter) berilgan buyruqlarni aniq va to‘g‘ri bajarishi uchun unga beriladigan
buyruqlar yozilishi aniq va ijrochi tomonidan bir xil tushunilishi lozim.
SHu sababli kompyuter tushunadigan til dasturlash tili, bu tilda yozilgan algoritm esa kompyuter
dasturi deyiladi
Algortimlarning ijrochisi deganda EXM ni nazarda tutadi. EXM yuqoridagi usullarda
ifodalangan algortimlarni tushunmasligi mumkin. Demak biz turli masalalarning yechish
algortimlarni EXM larga tushunarli ko‘rinishda ifodalash uchun qo‘shimcha vositaga muxtoj
bo‘lib qoldik. SHunday vosita bo‘lib algoritmik til xizmat qiladi. Ko’pincha algoritm va
algoritmik til tushunchalarini chalkashtirib qo‘yishadi yoki bir xil narsa deb qarashadi. Bu
noto‘g‘ri. Algoritmik til deb algoritmlarni ijrochiga tushunarli va bir xil ko‘rinishda ifodalash
uchun zarur bo‘lgan belgilar va qonun-qoidalar majmuasiga aytiladi. Algoritmik tillarni
ko‘pincha dasturlash tillari deb xam yuritiladi. Xozirgi vaqtda zamonaviy EXM lar uchun
ko‘plab dasturlash tillari ishlab chiqilgan bo‘lib, hammasining o‘ziga yarasha imkoniyatlari
hamda qonun-qoidalari mavjud. BEYSIK, TURBO PASKAL, FORTRAN, C, C++, Delphi
dasturlash tillari ana shular jumlasidandir. Bu tillar imkoniyatlarining turlichaligi bilan bir-
birlaridan farq qiladilar. Masalan, BEYSIK algoritmik tili o‘rganish uchun sodda va qulay bo‘lib,
unchalik murakkab bo‘lmagan injenerlik masalalari uchun mo‘ljallangan. PASKAL tili esa
dastur yozish jarayonida yo‘l qo‘yilishi mumkin bo‘lgan hatoliklarning oldini olish, yangi
tipdagi funksiyalarni aniqlash, yangi tipdagi ma’lumotlarni hosil qilish, rekursiv funksiyalar
bilan ishlash, grafik imkoniyatlarining kengligi va boshqa ko‘plab hususiyatlari bilan boshqa
tillardaq farq qiladi. Bundan tashqari bu til zamonaviy DELPHI dasturlash muhitini o‘rganish
uchun asosiy poydevor hisoblanadi. PASKAL dasturlash tiliga 1069 yilda TSyurixdagi
informatika institutining hisoblash texnikasi bo‘yicha mutaxassisi Nikolas Virt asos solgan. 1981
yilda bu tilning halqaro standart versiyasi taklif qilingan. IBM PC kompyuterlari uchun
BORLAND firmasi PASKAL tilining TURBO PASKAL versiyasi ishlab chiqildi. Hozirgacha
TURBO PASKAL ning 7 dan ortiq versiyalari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular halq xo‘jaligining
turli tarmoqlari masalalarini Yechishda keng foydalanilmoqda. Jahondagi etuk dasturchilarning
ko‘pchiligi shu tilda ijod qilishgan. TURBO PASKAL dasturlash tili EHM dasturiy ta’minotini
hamda turli amaliy xarakterdagi dasturlar dastasini yaratishda eng ko‘p qo‘llaniladigan
dasturlash tillaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Tushunarlilik - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

ham ularning umumiy mahrajlarini aniqlab beraveradi. Yoki uchburchakning yuzini topish
algoritmi, uchburchakning qanday bo‘lishidan qat’iy nazar, uning yuzini hisoblab beraveradi.
Natijaviylik. Har bir algoritm chekli sondagi qadamlardan so‘ng albatta natija berishi
shart. Bajariladigan amallar ko‘p bo‘lsa ham baribir natijaga olib kelishi kerak. Chekli qadamdan
so‘ng qo‘yilgan masala yechimga ega emasligini aniqlash ham natija hisoblanadi. Agar
ko‘rilayotgan jarayon cheksiz
davom etib natija bermasa, uni algoritm deb atay olmaymiz.
Translyator, interpretator va kompilyator

Masalan:
Turbo Basic va
Turbo Pascal 7.0 dasturlash tillari –
kompilyator hisoblanadi.
Interpretator (ingl.
interpreter — izohlovchi, og‘zaki tarjimon)
dasturni tarjima qiladi va
satrma-satr bajaradi.
Masalan:
Quick Basic dasturlash tillari – kompilyator hisoblanadi.
Dastur kompilyasiya qilingandan so‘ng dasturlash tilida yozilgan dastur va kompilyatorga
ehtiyoj qolmaydi. Masalan, info.bas fayli kompilyasiya qilingandan so‘ng info.exe fayliga
o‘zgaradi va bu fayl kompilyatorsiz xam ishlashi mumkin. Agar info.bas faylini interpretator
qayta ishlaganda har gal dastur ishini bajarilishi uchun interpretator ishga tushishi shart. SHu
sababli kompilyator va interpretatorlarning ishlash prinsipi bo‘yicha birmuncha farq qiladi.
Kompililyasiya qilingan dasturlar tezroq ishlaydi, lekin interpretatsiya qilinayotgan
dasturlarga o‘zgartirish kiritish osonroq.
Xar bir dasturlash tili qaysi maqsadda yaratilganligiga qarab kompilyasiya yoki
interpretatsiyaga muljallangan bo‘lishi mumkin. Masalan, Paskal dasturlash tili uta murakkab
masalalar dasturini tuzishga muljallangan bo‘lib, bunday masalalarni echish uchun esa dastur
bajarilishi tezligi yuqori bo‘lishi talab qilinadi.
Beysik dasturlash tili esa dasturlashni o‘rganuvchi va bu sohaga ilk qadam bosayotganlar
uchun muljallangan bo‘lib, bu tilda dasturni bajarish satrma-satr amalga oshirilganligi sababli
boshlovchilar uchun juda katta qulayliklar yaratadi.
Ba’zida bitta dasturlash tili uchun xam kompilyator, xam interpretatormavjud. Bunday
holda dasturni yaratish va sozlashda interpretatordan foydadlaniladi, so‘ng esa dastur ishini
tezlashtirish uchun esa bu fayl kompilyasiya qilinadi.
Takrorlanuvchi algoritmlar - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

yerda birinchi va ikkinchi qadamlar uchun yig‘indi hisoblandi va keyingi qadamda i parametr
i tekshirilsin va bu shart bajarilsa, 4-satrga qaytilsin, aks holda keyingi qatorga o‘tilsin,
S ning qiymati chop etilsin.
Yuqorida keltirilgan algoritm va blok sxemadan ko‘rinib turibdiki amallar ketma-ketligining
ma’lum
qismi
parametr i ga
nisbatan N marta
takrorlanayapti.
Yuqorida ko‘rilgan yig‘indi blok sxemalaridagi takrorlanuvchi qismlariga (aylana ichiga
olingan) quyidagi sharti keyin berilgan siklik struktura mos kelishini ko‘rish mumkin.
Yuqoridagi blok sxemalarda shartni oldin tekshiriladigan holatda chizish mumkin edi. Masalan,
yig‘indining algoritmini qaraylik. Bu blok sxemaning takrorlanuvchi qismiga quyidagi, sharti
oldin berilgan siklik strukturaning mos kelishini ko‘rish mumkin.
7-rasm. 1 dan n gacha bo‘lgan sonlar yig‘indisini hisoblash algoritmi
Blok sxemalarining takrorlanuvchi qismlarini, quyidagi parametrli takrorlash strukturasi
ko‘rinishida ham ifodalash mumkin.
8-rasm. Parametrli takrorlash operatorining umumiy ko‘rinishi
Parametrli
takrorlash
operatoriga misol sifatida
berilgan
x=1,2,3,.....10 larda
funksiyasining qiymatlarini hisoblash blok sxemasini qarash mumkin.
9-rasm. Parametrli takrorlash operatoriga doir algoritm
Ichma-ich joylashgan siklik algoritmlar . Ba’zan, takrorlanuvchi algoritmlar bir nechta
parametrlarga bog‘liq bo‘ladi. Odatda bunday algoritmlarni ichma-ich joylashgan algortmlar deb
ataladi.
Misol sifati berilgan nxm o‘lchovli a
ij
–matritsa elementlarining yig‘indisini hisoblash
masalasini qaraylik.
Bu yig‘indi hisoblash uchun, i ning har bir qiymatida j bo‘yicha ko‘paytmani hisoblab, avval
yig‘indi ustiga ketma-ket qo‘shib borish kerak bo‘ladi. Bu jarayon quyidagi blok–sxemada aks
ettirilgan. Bu yerda i-tashqi sikl - yig‘indi uchun, j-esa ichki sikl-ko‘paytmani hosil qilish uchun
foydalanilgan.
10-rasm. Ichma-ich joylashgan siklik algoritmga doir blok-sxema
\ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari - bet 5

|
\ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari
|
bet | 5/6 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 490,27 Kb. | | #127143 |
Bog'liq arxitek2turli xilYaguar deb nomlangan superkompyuter ikkita bo'limga - XT4 va XT5 ga bo'lingan ko'p sonli mustaqil hujayralardan iborat. Oxirgi bo'limda aniq 18688 hisoblash katakchalari mavjud. Har bir hujayrada 2,3 gigagertsli chastotali ikkita olti yadroli AMD Opteron 2356 protsessorlari, 16 GB DDR2 operativ xotira, shuningdek SeaStar 2+ routeri mavjud. O'yinlar uchun eng kuchli kompyuterni yaratish uchun ushbu bo'limdan bitta hujayra ham etarli bo'ladi. Bo'limda atigi 149504 ta hisoblash yadrolari, katta hajmdagi operativ xotira - 300 TB dan ortiq, shuningdek, 1,38 Petaflops va 6 Petabaytdan ortiq disk maydoni mavjud.
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
- Yaguar deb nomlangan superkompyuter ikkita bo'limga - XT4 va XT5 ga bo'lingan ko'p sonli mustaqil hujayralardan iborat. Oxirgi bo'limda aniq 18688 hisoblash katakchalari mavjud. Har bir hujayrada 2,3 gigagertsli chastotali ikkita olti yadroli AMD Opteron 2356 protsessorlari, 16 GB DDR2 operativ xotira, shuningdek SeaStar 2+ routeri mavjud. O'yinlar uchun eng kuchli kompyuterni yaratish uchun ushbu bo'limdan bitta hujayra ham etarli bo'ladi. Bo'limda atigi 149504 ta hisoblash yadrolari, katta hajmdagi operativ xotira - 300 TB dan ortiq, shuningdek, 1,38 Petaflops va 6 Petabaytdan ortiq disk maydoni mavjud.
Yaguar
Uzoq vaqt davomida AQShning Yaguar superkompyuteri reytingning eng yuqori pog'onasida edi. U boshqalardan qanday farq qiladi va uning texnik afzalliklari nimada?
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
Yana bir kompyuter, IBM kompaniyasining miyasi - Roadrunner, Yaguar orqasiga nafas oladi. Eng kuchli hisoblash monsteri soniyada 1 000 000 000 000 tagacha operatsiyani hisoblashga qodir. U Los-Alamosdagi Milliy Yadro xavfsizligi boshqarmasining energetika bo'limi (yoki Energetika Departamentining Yadro xavfsizligi milliy boshqarmasi) uchun maxsus ishlab chiqilgan. Ushbu superkompyuter yordamida AQShda joylashgan barcha yadroviy inshootlarning ishlashini kuzatish rejalashtirilgan edi.
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
|
| |
\ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari - bet 2

|
\ Mavzu: Turli soxalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari
|
bet | 2/6 | Sana | 22.12.2023 | Hajmi | 490,27 Kb. | | #127143 |
Bog'liq arxitek2turli xilNehalemda Intel muhandislari ilgari ishlatilgan keng tarqalgan FSB avtobusidan voz kechishdi va protsessorga o'rnatilgan RAM kontrolleri bilan yanada samaraliroq yechimga qo'shilishdi; shunga o'xshash yondashuv IBM va AMD protsessorlarida qo'llaniladi. Nehalem shuningdek, AMD Opteron-da qo'llab-quvvatlanadigan yechimga - HyperTransport avtobusiga kontseptual jihatdan o'xshash Quick Path Interconnect (QPI) seriyali avtobusini taqdim etdi. Natijada, AMD ga so'nggi besh-olti yil ichida bozor ulushini sezilarli darajada oshirish imkonini beruvchi ko'p protsessorli serverlarni qurishda Opteronning me'moriy afzalliklari tenglashtirildi. - Nehalemda Intel muhandislari ilgari ishlatilgan keng tarqalgan FSB avtobusidan voz kechishdi va protsessorga o'rnatilgan RAM kontrolleri bilan yanada samaraliroq yechimga qo'shilishdi; shunga o'xshash yondashuv IBM va AMD protsessorlarida qo'llaniladi. Nehalem shuningdek, AMD Opteron-da qo'llab-quvvatlanadigan yechimga - HyperTransport avtobusiga kontseptual jihatdan o'xshash Quick Path Interconnect (QPI) seriyali avtobusini taqdim etdi. Natijada, AMD ga so'nggi besh-olti yil ichida bozor ulushini sezilarli darajada oshirish imkonini beruvchi ko'p protsessorli serverlarni qurishda Opteronning me'moriy afzalliklari tenglashtirildi.
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
Ma'lum bo'lishicha, bir qator hayotiy muammolar mavjud bo'lib, ularni superkompyuter texnologiyalarisiz hal qilib bo'lmaydi. - Ma'lum bo'lishicha, bir qator hayotiy muammolar mavjud bo'lib, ularni superkompyuter texnologiyalarisiz hal qilib bo'lmaydi.
- Misol uchun, yiliga ikki marta halokatli tornadolar bosib o'tadigan Qo'shma Shtatlarni olaylik. Ular yo'lda shaharlarni supurib tashlaydilar, avtomashinalar va avtobuslarni havoga ko'taradilar, daryolarni qirg'oqlari ustida olib boradilar va shu bilan ulkan hududlarni suv bosadi. Tornado nazorati AQSh byudjetining muhim qismidir. Ushbu tornadolar tug'ilgan joyga yaqin bo'lgan Floridaning o'zi so'nggi yillarda favqulodda qutqaruv ishlariga 50 milliard dollardan ko'proq mablag 'sarflagan. Hukumat tornado paydo bo'lishini bashorat qiladigan va uning qayerga borishini aniqlaydigan texnologiyalarga sarmoya kiritish uchun hech qanday mablag'ni ayamadi.
KOMPYUTER TIZIMLARI KAFEDRASI
|
| |
Algoritmning tasvirlash usullari - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

Kiritish
Chiqarish
Axborotlarni kayta ishlash mumkin
bo’lgan shaklga utkazish yoki
olingan natijani tasvirlash
Displyey
EXMga ulangan displyeydan
axborotlarni kiritish yoki chiqarish
Xujjat
Axborotlarni
kogozga chiqarish yoki
kogozdan kiritish
Axborotlar
okimi chizigi
Bloklar
orasidagi
boglanishlarni
tasvirlash
Boglagich
Uzilib qolgan axborot okimlarini
ulash byelgisi
Boshlash
Tugatish
Axborotni kayta
ishlashni boshlash,
vaktincha yoki butunlay tuxtatish
Izox
Bloklarga tyegishli turli xildagi
tushuntirishlar
Blok-sxemalar bilan ishlashni yaxshilab o‘zlashtirib olish zarur, chunki
bu usul algoritmlarni
ifodalashning qulay vositalaridan biri bo‘lib programma tuzishni osonlashtiradi, programmalash
qobiliyatini mustahkamlaydi. Algoritmik tillarda blok - sxemaning asosiy strukturalariga maxsus
operatorlar
mos
keladi.
Shuni aytish kerakni, blok-sxemalardagi yozuvlar odatdagi yozuvlardan katta farq qilmaydi.
Misol sifatida
ax
2
+bx+c=0 kvadrat tenglamani yechish algoritmining blok-sxemasi quyida
keltirilgan.
1-rasm. Kvadrat tenglamani yechish algoritmi
Dasturlash tili darajalari - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

|
Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari
|
bet | 8/10 | Sana | 10.12.2023 | Hajmi | 35,67 Kb. | | #114979 |
Bog'liq Reja Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossal-fayllar.org5. Dasturlash tili darajalari
Bugungi kunda yuzlab dasturlash tillaridan foydalaniladi. Har bir dasturlash tili ma’lum bir
soha yoki yo‘nalishga oid masalalarni hal qilish uchun muljallangan.
Bizga ma’lumki, har qanday algoritm – ko‘rsatmalar ketma-ketligi, va bu ko‘rsatmalar
bajarilgandan so‘ng ma’lum bir natijaga erishiladi. Dasturlash tili darajasi buyruq va
ko‘rsatmalar … (detalizatsiya) bilan belgilanadi - qanchalik (detalizatsiya) kamroq va soddaroq
bo‘lsa, shunchalik tilning darajasi yuqoriroq bo‘ladi.
Quyi darajadagi dasturlash tillari kompyuter qurilmalari bilan bevosita bog‘liq bo‘lib,
buyruqlar ularning kodlari yordamida yoziladi. Bu kabi buyruklardan tashkil topgan dasturlar
katta hajmli bo‘lib, ularni taxrirlash ancha mushkul ish edi. Dastlabki kompyuterlar (Eniak,
MESM va boshqalar) ana shu tilda ishlar edi.
O‘rta darajadagi dasturlash tillari buyruqlarida fakat raqamlar emas, balki ba’zi inson nutqiga
yakin so‘zlar ishlatila boshlandi va ular ko‘pincha assembler tillari deb xam yuritiladi.
Mazkur tilning ijobiy xususiyati shundaki, ular yordamida tuzilgan dastur boshqa tillarda
tuzilganidan 10-15 marta tezroq ishlaydi. Unda boshqa darajadagi tillarda bo‘lmagan amallar
mavjud. Bunday tillarga AVTOKOD-BEMSH, MADLEN VA boshqalar kiradi.
Assembler tillarida buyruqlar qisqartirilgan so‘zlar yoki so‘zlar majmuidan iborat bo‘lib,
gohida ularni mnemokodlar deb ham yuritiladi.
O‘rta darajadagi dasturlash tillari ancha rivojlangan tuzilishga ega bo‘lib, unda ishlatiladigan
xizmatchi so‘zlar inson nutqiga juda yakinlashtirilgan.
Mazkur tilda foydalanuvchi amallarni ketma-ket yozib boraveradi, kompyuter esa uni kerakli
ko‘rinishga o‘tkazib oladi.
Bu darajadagi tillar kompyuter texnik ta’minotining rivojlanishi bilan bog‘liq va o‘z tarixiga
ega.
Dastlabki bu darajadagi til Plankalkyul deb nomlanib, u 1946 yilda nemis olimi Konrad Suze
tomonidan yaratildi.
YAratilish yili
Til nomi
1946
Plankalkyul
1949
Kiskacha kod
1950
“Edsak” assembler tili
1950
AO
1953
Avtokod
1955
“Tez kodlash”
1956
F-2, Flou-metik
1957
IPL-1, Mat-metik
1958
Fortran
1959
Algol 58, APT, LISP, Kobol
1960
Algol 60
1964
PL/1, Beysik
1965
Algol W
1967
Logo
1968
Algol 68
1969
APL
1970
Paskal
1971
Fort
1972
Prolog, Si
1979
Ada
1980
Smoltok
1981
Modula-2
Dasturlash tillari darajalarini quyidagi kriteriyalar bo‘yicha ajratish mumkin:
mashina tili;
assembleplar;
yuqori darajadagi dasturlash tillari;
Mashina tili va assemblerlar – quyi darajadagi dasturlash tillari hisoblanadilar. YUqori
darajadagi dasturlash tillari qo‘yidagi turlarga bo‘linadilar:
Algoritmik (Basic, Pascal, C va b.);
mantikiy (Prolog, Lisp i dr.);
Ob’ektga yunaltirilgan (Object Pascal, C++, Java i dr.);
|
| |
Dasturlash tili - Reja: Algoritm va algoritlash tushunchalari. Algoritmning xossalari

1936 g. Alan Tyuring va undan alohida E. Post
abstrakt hisoblash mashinasining
konsepsiyasi g‘oyasini ilgari surdilar va yaratdilar. Ular qar qanday masalani echish algoritmini
tuzish imkoniyati mavjud bo‘lsa, u holda avtomatlar tomonidan ularni echishning prinsipial
asoslari borligini isbot qildilar.
1941 g. Konrad Suze elektromexanik elementlar asosida ishlovchi birinchi universal
kompyuterni ixtiro qildi. Bu kompyuter ikkilik sanoq sistemasiga asoslangan sonlar bilan ishlash
imkoniyatini yaratdi.
1949 g. jahonda birinchi bo‘lib Angliyada Moris Uilks rahbarligida dasturni o‘z xotirasida
saqlay oladigan EDSAC kompyuterini ixtiro qilindi.
1955-1959 gg. Rossiyalik olimlar A.A. Lyapunov, S.S. Kamnin, E.Z. Lyubimskiy, A.P.
Ershov, L.N. Korolev, V.M. Kurochkin, M.R. SHura-Bura va boshqalar «dasturlovchi
dasturlar», ya’ni translyatorga uxshash dastur yaratdilar. V.V. Martnyuk esa dasturlarni yaratish
va otladka qilishni tezlashtirish maqsadida belgili kodlar sistemasini yaratdi.
1955-1959 gg. dasturlash nazariyasi (A.A. Lyapunov, YU.I. YAnov, A.A. Markov, L.A.
Kalujin) va sonli metodlarga (V.M. Glushkov, A.A. Samarskiy, A.N. Tixonov) asos solindi.
Fikrlash
mexanizmi
sxemasini va genetika jarayonlari
modellashtirish, kasalliklar
diagnostikasining algoritmlari ishlab chiqildi (A.A. Lyapunov, B.V. Gnedenko, N.M. Amosov,
A.G. Ivaxnenko, V.A. Kovalevskiy i dr.).
Dasturlash tillari yaratilishi bo‘yicha uch guruhdan tashkil topgan:
Ixtiyorsiz xotira - O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

gina, juda qisqa vaqt oralig‘ida idrok qilish va shu zahotiyoq qaytadan
xotirlashdan so‘ng juda ham qisqa vaqt mobaynida esda qolishi bilan
belgilanadi.
Qisqa muddatli esda olib qolish sharoitlarida hal etilishi uchun
avtomatlashtirilgan harakat usullari qo‘llaniladigan vazifalargina
mahsuldor bo‘lishi aniqlandi. Materialni o‘zlashtirishning kengaytiril-
gan usullarini qo‘llashni taqozo etadigan vazifalar qisqa muddat
mobaynida taqdim qilingan sharoitda esda olib qolishning samarador-
ligini pasaytirib yuboradi. Shunga asoslanib, qisqa muddatli esda olib
qolishni ma’lum vaqt oralig‘ida kishining material bilan ishlash
faoliyatida faqat avtomatlashtirilgan usullarni qo‘llab ishlash imkonini
beruvchi esda olib qolish deb ta’riflash mumkin.
Psixika va ongning rivojlanishi - O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

boshlanishi va qishki sovuq tushishi oldidan o‘zlarining
normal hayot
kechirishlari uchun zarur shart-sharoitlarga ancha mos keladigan
harorat saqlanadigan chuqur in qazib, yer tagiga kirib ketadi. Bu
o‘rinda instinktlar harakat qiladi. Fil o‘ziga suv sepa boshlaydi, qalin
soyaga yashirinadi, maymun ham issiqdan saqlanishi uchun imkon
beradigan joyni tanlashga va tayyorlashga urinadi. Bu o‘rinda
instinktlardan ko‘ra hayvonlar individual hayot
kechirishida orttirgan
tajriba – shartli bog‘lanishlar ta’sir qiladi.
O‘simlik va hayvonlarga mansub shakllar evolutsiyasining barcha
bosqichlarida jamiki jonli organizmlar in’ikosning alohida, biologik
shakli – ta’sirlanuvchanlikka ega bo‘ladi. Ta’sirlanuvchanlik tirik
organizmning biologik ahamiyatiga ega bo‘lgan (biotik) ta’sirga javob
berish qobiliyati demakdir.
Oddiy ta’sirlanuvchanlik sodda, bir hujayrali tirik organizmdayoq
seziladi. Ular muhitning ta’siriga harakatlanish bilan javob beradi.
Muhit biotik ta’sir o‘tkazishi mumkin bo‘lib, buning natijasida jonli
organizmda
protoplazmaning xossasi o‘zgaradi. Qo‘zg‘atish ta’siriga
uchraydigan o‘zini tartibga soluvchi tizim
sifatida tirik hujayrada
qidiruv harakatlari hosil bo‘ladi.
Biotik omillarga nisbatan o‘ziga xos harakatlar bilan javob berish
usullari
tropizmlar yoki
taksislar deb ataladi. Uning fototropizm –
jonli organizmning yorug‘lik ta’siri ostida harakatlanish tendensiyasi;
termotropizm – issiqlik ta’siri ostida harakatlanish tendensiyasi; xe-
motropizm – muayyan fizikaviy-kimyoviy muhitni tanlash tendensiya-
si; topotropizm – mexanik usul bilan qo‘zg‘atuvchining ta’siri ostida
harakatlanish tendensiyasi kabi turlari va boshqa bir qancha tropizmlar
mavjuddir. O‘simliklarning biologik in’ikos etish shakli o‘zini tartibga
solishga yordam beradigan tropizmlarning mavjudligi bilan mukam-
mallik kasb etadi.
Hayvonlarga mansub shakllarda ta’sirlanuvchanlikning yangi turi
– sezuvchanlik paydo bo‘ladi. A. N. Leontyevning faraziga ko‘ra, se-
zuvchanlik ginetik jihatdan qaraganda, muhitning organizmni boshqa
ta’sirlar bilan bog‘lovchi, singallik vazifasini o‘tovchi ta’sirlarga ja-
vob ta’siridan bo‘lak narsa emas.
Yuksak taraqqiy etgan hayvonlarda sezuvchanlik oshib, sezgi
organlari shakllanadi. Narsalarning o‘ziga (biron-bir
organik ehtiyojli,
ular yordamida qoldirib bo‘lmasligi ma’nosida) ahamiyatsiz belgilari
27
(hidi, shakli, rangi) signallik ahamiyatiga ega bo‘ladi. Shuning uchun
ham ma’lum bir sharoitlarda hatto oddiy hayvonlar ham biotik ta’sir-
lardan emas, balki mazkur muayyan vaziyatda turli xildagi biotik
ta’sirlar ro‘y berayotgani haqida signal berishi mumkin bo‘lgan biotik,
indeferent ta’sirlardan ham ta’sirlana boshlashi mumkin.
Onadan tug‘ma ravishda qolgan xatti-harakatlarga
instinktiv xatti-
Referenčna lista gospodarskega subjekta

|
Referenčna lista gospodarskega subjekta
|
bet | 10/15 | Sana | 26.03.2020 | Hajmi | 214,05 Kb. | | #8953 |
Referenčna lista gospodarskega subjekta
Naziv gospodarskega subjekta: _________________________
Zap. št
|
Referenca se nanaša na sklop
(1 / 2 )
|
Naročnik (investitor)
(naziv, naslov)
|
Predmet dobave
(podroben opis predmeta dobave)
|
Datum primopredaje
(mesec in leto)
|
Pogodbeni znesek
(brez DDV), ki se nanaša na referenčno dobavo
|
Kontaktna oseba pri naročniku
(ime in priimek ter telefon in e-mail)
|
1
|
|
|
|
|
|
|
2
|
|
|
|
|
|
|
3
|
|
|
|
|
|
|
4
|
|
|
|
|
|
|
5
|
|
|
|
|
|
|
6
|
|
|
|
|
|
|
7
|
|
|
|
|
|
|
8
|
|
|
|
|
|
|
9
|
|
|
|
|
|
|
Opomba:
V primeru več referenc se obrazec fotokopira.
Obrazec št: 7
Potrdilo o dobro opravljenem delu
Naziv in naslov potrjevalca reference: ____________________________
IZJAVA - POTRDILO REFERENCE
Pod kazensko in materialno odgovornostjo izjavljamo
da je bila v naši ustanovi dobavljena oprema (nujno navesti model, proizvajalca, kat.št. ter našteti glavne dele opreme):
_______________________________________________________________________________________
_______________________________________________________________________________________
_______________________________________________________________________________________
(opomba: referenca za sklop 1 mora obvezno zajemati 4K UHD videolinijo!)
s strani gospodarskega subjekta
|
|
po pogodbi/naročilnici (z nazivom in št.) z dne
|
|
v vrednosti brez DDV
|
|
Datum uspešne primopredaje opreme
|
|
Oprema se od primopredaje redno uporablja in so naročniki - investitorji z njenim delovanjem zadovoljni.
Kraj in datum:
|
|
|
Ime in priimek odgovorne osebe potrjevalca reference:
|
|
(žig in podpis)
|
OPOMBE:
Naročnik bo upošteval izključno že zaključene posle.
Reference, ki ne bodo vpisane v obrazec in potrjene s strani naročnikov na tem obrazcu ali na potrdilu, ki po vsebini vsebuje vse podatke iz tega obrazca, se pri ocenjevanju ne bodo upoštevale, če ne bodo predložene ali ne bodo predložene, če bo naročnik zahteval naknadno predložitev teh potrdil.
V primeru več referenčnih potrdil se obrazec fotokopira.
|
Obrazec št: 8
|
| |
Bo‘lajak muloqotni bashorat qilish

yordam beradi. Shuningdek, shaxsning shunday emotsional-psixolo-
gik sifatlari mavjudki, ular psixologik aloqa o‘rnatishga salbiy ta’sir
etadi: yuqori qo‘zg‘aluvchanlik, agressivlik, yashirin xarakter, gumon-
sirash va boshqalar.
Quyidagi keltirilgan sifatlar bashorat qilish davrida inobatga
olinishi kerak.
Aloqani yengillashtiruvchi tashqi omillarni yaratish. Muloqotda
namoyon bo‘ladigan har qanday holatda tashqi omillar ijtimoiy vazi-
yatlarga mos tushishi zarur. Suhbatdoshingizga biror-bir narsa xalaqit
berishi va uni chalg‘itmasligi kerak. Suhbat chog‘ida ishonchlilik mu-
hiti saqlab qolinishi shart.
Tashqi kommunikativ sifatlarning namoyon bo‘lishi. Nutq ma-
daniyati, mimika, tashqi ko‘rinish psixologik aloqa o‘rnatishda ijobiy
natija beradi. Suhbatdoshingizda ham shunga qarab ijobiy emotsional
holatlar yuzaga keladi, bu esa aloqa o‘rnatishda zarur omillardan biri
bo‘lib hisoblanadi. Suhbatdosh bilan muloqotning boshidan hamfikr
bo‘lishga harakat qilinishi kerak.
Umumiy va neytral qiziqish doiralarini aniqlash. Muloqotning
boshida shaxs bilan umumiy til topish muhimdir. Bu vazifani hal
etishda umumiy va shu bilan birga, neytral qiziqishlar doirasini aniq-
lash yordam beradi. Masalan, tangalar, markalarni kolleksiya qilish,
sport, sayohat va boshqa qiziqishlar. Umumiy qiziqishlar va ularni
qidirib topish ijobiy emosional holatlarga olib keladi. Bu o‘z-o‘zidan
muloqotda suhbatdoshni yaqinlashtiradi. Neytral qiziqish va qiziqish-
lar psixologik iqlimni yengillashtiradi va mavqeini tenglashtiradi.
O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov
Download
325,56 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/58
Sana
15.05.2024
Hajmi
325,56 Kb.
#233885
Download
325,56 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov
Download
325,56 Kb.
Matnni ko'rish
Muomaladagi og‘ishlarni bartaraf etish

Ularni bilish
xodim uchun nihoyatda zarur, chunki bu operativ va
xizmat vazifalarini bajarishga yordam beradi.
Xulosa qilib shuni ta’kidlashimiz mumkinki, muloqot,
avvalam-
bor, huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining faoliyatida
yetakchi o‘rinlarni egallaydi. Muloqotning verbal va noverbal turlari
shaxslararo munosabatlarda hamma vaqt ishtirok etadi.
Muloqot
murakkab jarayon sifatida inson hayotida va shaxsning shakllanishida
muhim o‘rin tutadi.
Muloqot huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining muhim
tarkibiy qismidir. Huquqni muhofaza qilish
organlari xodimlari turli
shaxslar bilan yaxshi muloqotda bo‘lishlari uchun ularning individual-
psixologik xususiyatlarini bilishlari lozim. Muloqotning vositalarini
to‘g‘ri qo‘llay bilish huquqni muhofaza
qilish organlari xodimlari
faoliyatining samaradorligini oshiradi.
134
Huquqni muhofaza qilish organlari faoliyatida

faktlarni va shaxsning bu faktlarga bo‘lgan
munosabatini aniq-
lash;
tarbiyaviy maqsad, ya’ni qonunni hurmat qilish;
ziddiyatli holatlar muloqotda, ya’ni ikkala tomonning qiziqish-
lari bir joydan chiqmasligi
natijada muloqotda formallik, yuzakilik
vujudga keladi.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimi odamlar bilan muloqot
qilishi uchun quyidagi ijtimoiy-psixologik fazilatlarga ega bo‘lishi
kerak:
– notanish shaxslar bilan tez fursat ichida aloqa o‘rnata olish va
ularga ma’qul bo‘lish;
– boshqa shaxslar gapini eshita bilish qobiliyatiga ega bo‘lish;
– odamlarga psixologik ta’sir ko‘rsata
bilish qobiliyati;
– muloqot jarayonida shaxs bilan psixologik to‘siqlarni bartaraf
etish qobiliyati.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining shaxslar bilan
psixologik aloqa o‘rnatishi o‘ziga xos psixologik xususiyatga egadir.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlari psixologik aloqa o‘rna-
tishning samarasi sifatida fuqarolarning hamjihatligi va hamkorligida
namoyon bo‘ladi. Aloqa o‘rnatishning ijobiy yakunlanishi bo‘lajak
muloqotning samarali bo‘lishiga zamin yaratadi. Aloqa o‘rnatish
subyektning
muloqotga kirishishi, uning tayyorgarlik darajasi, anglash
xususiyati, ma’lumotning qayta ishlanishi va ishonchli ma’lumotlarni
ayriboshlash natijasida namoyon bo‘ladi.
Psixologik aloqa o‘rnatishning bir necha bosqichlarini ko‘rib o‘ti-
shimiz mumkin:
1) bo‘lajak muloqotni bashorat qilish;
2) aloqani yengillashtiruvchi
tashqi omillarni yaratish;
3) tashqi kommunikativ sifatlarning namoyon bo‘lishi;
4) umumiy va neytral qiziqish doiralarini aniqlash;
5) muomaladagi og‘ishlarni bartaraf etish;
6) individual ta’sir etish.
Hozirgi zamon psixologiya fanining tuzilishi va

sonli tarmoqlarini qay tarzda tasniflash mumkin? Tasniflash imko-
niyatlaridan biri yuqorida bayon qilingan psixika va ongning faoliyat-
da rivojlanish prinsipida mujassamlashgan.
Shunga
tayangan holda, psixologiya tarmoqlarini tasniflash uchun
quyidagi psixologik jihatlar asos qilib olinishi mumkin:
– muayyan faoliyat;
– rivojlanish;
– jamiyatga nisbatan munosabat.
Inson faoliyatiga ko‘ra, hozirgi zamon psixologiyasining tuzilishi
quyidagi ko‘rinishda aks etadi:
–
mehnat psixologiyasi;
– injenerlik psixologiyasi;
– pedagogik psixologiya;
– tibbiyot psixologiyasi;
– yuridik psixologiya;
–
harbiy psixologiya;
– sport psixologiyasi;
– savdo psixologiyasi.
Agar psixologiyaning shaxobchalarini tasnif qilishda rivojlanish-
ning psixologik jihatlari asos qilib olinadigan bo‘lsa, u holda, biz
uning rivojlanish prinsipi amal qiladigan quyidagi sohalariga duch
kelamiz:
a) yosh psixologiyasi;
b) anomal (noto‘g‘ri)
taraqqiyot psixologiyasi;
c) qiyosiy psixologiya.
Shaxs bilan jamiyat o‘rtasidagi munosabatlarning psixologik jihat-
lariga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
– ijtimoiy psixologiya;
– mehnat psixologiyasi.
Mehnat psixologiyasi, ijtimoiy psixologiyadan farqli o‘laroq,
mehnat faoliyatining psixologik xususiyatlarini,
mehnatni ilmiy asos-
da tashkil qilish (MIT)ning psixologik jihatlarini o‘rganadi.
Asosan avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlarini, operatorlarning
faoliyatini o‘rganadigan, odam bilan mashina o‘rtasida vazifalarni
taqsimlash va muvofiqlashtirish hamda shu kabi boshqa muammolarni
injenerlik psixologiyasi hal etadi.
17
Kishining uchishini o‘rganish va uchish
jarayonidagi faoliyatning
psixologik qonuniyatlarini tadqiq qilish aviatsiya psixologiyasining
obyekti hisoblanadi.
Vaznsizlik va bo‘shliqda aniq mo‘ljal ola bilmaslik sharoitida, or-
ganizmga juda ko‘p ortiqcha ta’sirlar yuklangan paytda ro‘y beradigan
asab-psixik zo‘riqishi bilan bog‘liq bo‘lgan alohida holatlar tug‘ilgan-
da kishi faoliyatining psixologik xususiyatlarini tadqiq qilishni kosmik
psixologiya o‘rganadi.
Pedagogik psixologiyaning
predmeti kishiga ta’lim va tarbiya be-
rishning psixologik qonuniyatlarini o‘rganish predmeti hisoblanadi.
Pedagogik psixologiya bir necha guruhga bo‘linadi:
ta’lim psixologiyasi
(didaktikaning, xususiy metodikaning,
dasturlashtirilgan o‘qitishning, aqliy harakatlarini shakllantirishning
psixologik asoslari va boshqalar)ni o‘rganadi;
tarbiya psixologiyasi
tarbiyaning psixologik asoslarini (o‘quv-
chilar jamoasi psixologiyasi, axloq tuzatish – mehnat pedagogikasi-
ning psixologik asoslarini) o‘rganadi.
Shuningdek,
o‘qituvchi psixologiyasi, aqli zaif bolalarni o‘qitish
va tarbiyalash psixologiyasi
pedagogik psixologiyasining bo‘limlari
yoki tor sohalari hisoblanadi.
-ma’ruza 
MUOMALA QONUNIYATLARI VA IJTIMOIY IDROK

larga nisbatan munosabatlarni va odamlarning o‘ziga nisbatan muno-
sabatni o‘zida ifodalaydi.
Yuridik psixologiya fani turli guruhlar, jamoalar, har xil uyushgan
va uyushmagan kishilarning o‘zaro ijtimoiy munosabatlarga kirishishi
natijasida ular ongida vujudga keladigan ruhiy hodisalarni o‘rganadi.
Shuningdek, shaxslararo munosabatlarning turli shakllari va uning
qonuniyatlarini o‘rganadigan fandir.
Ma’ruzaning maqsadi huquqni muhofaza qilish organlarining xo-
dimlariga o‘zlarining faoliyatida uchraydigan muloqot turlari bilan ta-
nishtirish, aholi bilan bo‘ladigan muloqotda ularning talab va istaklari-
ni hisobga olgan holda muloqotga kirishish yo‘llarini o‘rgatishdan
iborat. Vazifasi esa muloqotning turlariga tavsif berish va mohiyatini
ochib berishdan iboratdir.
Ushbu ma’ruzadan ko‘zlangan maqsad, huquqni muhofaza qilish
organlari faoliyatidagi kasbiy muloqot va ijtimoiy idrokning alohida
tarkibiy qismlari bilan yaqindan tanishib chiqish hisoblanadi. Bundan
tashqari, muloqotning qonuniyatlari, mexanizmlari, turlarini o‘rganish
va psixologik jihatdan tahlil qilishdan iboratdir.
Muloqot ijtimoiy-psixologik hodisa bo‘lib, uning o‘z o‘rni va aha-
miyati mavjud. Muloqot odamlar o‘rtasida birgalikdagi faoliyat eh-
tiyojlaridan kelib chiqadigan bog‘lanishlar rivojlanishining ko‘p
qirrali jarayonidir. Muloqot birgalikda faoliyat ko‘rsatuvchilar o‘rta-
sida axborot ayriboshlanishini o‘z ichiga oladi. Shaxslar munosobat-
ga kirishar ekan, eng muhim vositalardan biri bo‘lgan tilga murojaat
qiladilar. Muloqotning ikkinchi jihati munosobatga kirishuvchilarning
o‘zaro birgalikdagi harakati nutq jarayonida faqat so‘zlar bilan emas,
Tibbiyot psixologiyasi - O‘zbekiston respublikasi ichki ishlar vazirligi a k a d e m I y a b. N. Sirliyev a. A. Beknazarov

niyasida ozodlikdan mahrum etilgan
mahkumlarning psixologiyasini,
ishontirish va majburlash usullari bilan to‘g‘ri yo‘lga solishning psi-
xologik muammolarini va shu kabi masalalarni o‘rganadigan
pe-
nitensiar
yoki
axloq tuzatish-mehnat psixologiyasiga
bo‘linadi.
Harbiy psixologiya
kishining harbiy harakatlar sharoitidagi xulq-
atvorini, boshliqlar va xodimlar o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarning
psixologik
jihatlarini, psixologik tashviqot va tashviqotga qarshi
metodlarini, harbiy texnikani boshqarishning psixologik muammolari-
ni va shu kabi boshqa masalalarni tadqiq qiladi.
Hozirgi zamon psixologiya fanining asosiy prinsiplari

– psixika va ongning faoliyatda rivojlanishi prinsipi.
Determinizm prinsipi psixikaning turmush tarzi bilan belgilanishi-
ni va turmush tarzi o‘zgarishiga qarab o‘zgarishini anglatadi. Agar
hayvonlar psixikasi haqida gapiriladigan bo‘lsa, u holda bu psixika-
ning rivojlanishi biologik qonun tarzidagi tabiiy tanlash bilan belgi-
lanadi. Agar odamning psixikasi haqida gapiriladigan bo‘lsa,
u holda
kishida ong shakllarining paydo bo‘lishi va rivojlanishi pirovard na-
tijada tirikchilikning moddiy vositalarini ishlab chiqarish usullarini ri-
vojlantirish qonunlari bilan belgilanadi. Kishi ongining ijtimoiy-ta-
rixiy xususiyatga ega ekanligini tushuntirish kishi ongining ijtimoiy
borliqqa bog‘liqligi haqidagi umumiy materialistik
prinsipdan kelib
chiqadigan eng muhim xulosadir.
Ong va faoliyat birligining psixologiyada qabul qilingan prinsipi
ong bilan faoliyat bir-biriga qarama-qarshi ham, aynan o‘xshash ham
emas, ammo birlikni tashkil etishini bildiradi. Ong faoliyatning ichki
rejasini, uning dasturini tashkil etadi. Voqelikning o‘zgaruvchan mo-
deli aynan ongda hosil bo‘ladi, odam o‘zini qurshab turgan muhitda
uning yordamida mo‘ljal oladi.
Ong va faoliyatning birligi prinsipi
psixologlarga xulq-atvorni,
faoliyatni o‘rganayotib, harakatning maqsadiga erishishning muvaf-
faqiyatini ta’minlovchi ichki psixologik mexanizmlarni aniqlash, ya’ni
psixikaning obyektiv qonuniyatlarini ochish imkonini berdi. Psixika
va ongning faoliyatda rivojlanish prinsipi shuni anglatadiki,
psixika
agar faoliyat samarasi va rivojlanish mahsuli sifatida qaraladigan
bo‘lsagina, u to‘g‘ri ta’riflangan bo‘ladi. Aynan shunday nuqtai nazar
P. P. Blonskiy, L. S. Vigotskiy, A. N. Leontyev, S. L. Rubinshteyn,
B. M. Teplov va boshqalarning ilmiy ishlarida ham o‘z aksini topgan.
Psixikaning taraqqiyotini dialektik-materialistik nuqtai nazardan
tushunish psixik taraqqiyot odamning mehnat faoliyatiga, ta’limga,
o‘yin faoliyatiga bog‘liq ekanligini aniqlab berdi. Bunda ijtimoiy
tajribani o‘zlashtirishning yuz berishi odam uchun aynan xos bo‘lgan
psixik taraqqiyotning shakli sifatida xizmat qiladi. S. L. Rubinshteyn
ong faoliyatda paydo bo‘lib,
ana shu faoliyatda shakllanadi, deb
ta’kidlagan edi.
Psixologiyaning kategoriyalari quyidagilardan iborat:
– bilish jarayonlari;
– emotsional-irodaviy holatlar;
12
– individual-psixologik xususiyatlar.
Bilish jarayonlari
Insonlarning bir-birlarini tushunish va

Signal vazifasining ko‘magida biz bo‘lib o‘tayotgan katta aha-
miyatga ega voqealar, hodisalar haqidagi
signalni qabul qilamiz va
uzatamiz.
Nazorat vazifasi ko‘magida axborotni qabul qilish va tarqatish
jarayoni nazorat qilinadi.
Tarbiya qilish vazifasi muloqot orqali shaxsni shakllantirish jara-
yoni bo‘lib, nihoyat darajada muhim omil hisoblanadi.
Huquqni muhofaza qilish organlari xodimlarining muloqotidagi
psixologik xususiyatlar:
1) muloqotning kasbiy yo‘nalganligi;
2) muloqotning huquqiy jihatdan tartibga solinishi;
3) muloqotning majburiyligi;
4) muloqot maxsus obyektining
mavjudligi;
5) muloqotda psixologik to‘siqlarning mavjudligi;
6) jinoyatchilarning maxsus tili va tatuirovkalarning ahamiyati
hamda xususiyatlarini bilish zarurligi.
Ichki ishlar organlari xodimining faoliyatida bo‘ladigan muloqot-
ning muhim xususiyatlaridan biri uning kasbiy yo‘nalganligidir. Zero-
ki, huquqni muhofaza qilish organlarining xodimlari jinoyat qilgan
shaxslarni, guvohlar va jabrlanuvchilarni aniqlash maqsadida boshqa
shaxslar bilan muloqotda bo‘ladilar. Organ xodimlari haqiqatni ochib
tashlashga harakat qilsalar,
aksincha, jinoyatchilar jinoyatni yashirish-
ga, yolg‘on ma’lumot berishga, jinoiy javobgarlikdan qutulishga hara-
kat qilishadi.
Tergovchi protsessual qonunlarning normalari asosida harakat qi-
ladi. Shaxsga nisbatan bo‘lgan salbiy munosabatiga qaramasdan, xo-
dim muloqot qilishga majbur.
Muloqotning uzoq davom etishida ziddiyatli holatlar tez-tez uch-
rab turadi. Har qanday muloqotning biron-bir maqsadi bo‘ladi. Mulo-
qotga
kirishgan har bir shaxs, uning yakuniy holatiga qarab turlicha
xulosa chiqarishi mumkin. Huquqni muhofaza qilish organlari xodi-
mida muloqotga kirishish, jinoyat sodir bo‘lgandan so‘ng boshlanadi.
Muloqot jarayonida obyektning maxsus tomonlarining borligi
ham muhim hisoblanadi. Shuni aytish joizki, ko‘p hollarda bunday
shaxslar
jamiyatdagi axloqsiz, odobsiz va vijdonsiz kishilardir. Mu-
loqot jarayonida har xil psixologik to‘siqlar mavjud. Ko‘proq ular
sun’iy ravishda vujudga keladi.
130
Muloqot jarayonida quyidagi psixologik to‘siqlar mavjud:
1) motivatsion to‘siqlar;
2) aqliy (intellektual) to‘siqlar;
3) emotsional to‘siqlar;
4) tarbiyaviy jarayondagi to‘siqlar.
Motivatsion to‘siqlar shaxslarning muloqotga kirishishdan bosh
tortishi, muomalani to‘g‘ri, aniq ko‘rinishda olib borilishini xohlamas-
ligi jarayonida namoyon bo‘ladi.
Aqliy to‘siqlar shaxsning xodimga nisbatan bilim doirasining
kengligi, mantiqiy fikrlashining chuqurligi va huquqiy savodxonligi
mazmunan boy bo‘lgan taqdirda yuzaga keladi.
Emotsional to‘siqlar muloqotga kirishuvchilarning psixologik va
emotsional-irodaviy holatlaridan kelib chiqadi (agressivlik, qo‘rquv,
asabiylashish, xo‘rlanish va boshqalar).
Tarbiyaviy jarayonlardagi to‘siqlar huquqni muhofaza qilish or-
ganlari xodimlari «tarbiyasi qiyin» o‘smirlar, nosog‘lom
oilalar va
muqaddam sudlangan shaxslar bilan profilaktik chora-tadbirlar olib
borayotgan vaqtda uchraydi.