8 Mavzu. Dinamikani statistik o`rganish usullari reja ijtimoiy iqtisodiy hodisalar dinamikasi to’g’risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari

|
8 Mavzu. Dinamikani statistik o`rganish usullari reja ijtimoiy iqtisodiy hodisalar dinamikasi to’g’risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari
|
bet | 1/6 | Sana | 25.05.2024 | Hajmi | 58,28 Kb. | | #253184 |
Bog'liq 8-MAVZU (2)
8 - Mavzu. DINAMIKANI STATISTIK O`RGANISH USULLARI
REJA
1. Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasi to’g’risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari
2. Dinamika qatorlarining o’rtacha darajasini hisoblash va tahlil ko’rsatkichlari
3. Dinamika qatorlari tahlil ko’rsatkichlarini hisoblash usullari
4. Dinamika qatorlarda taraqqiyotning umumiy (asosiy) qonuniyatlarini aniqlashning statistik usullari
5. Mavsumiylik, interpolyasiya va ekstrapolyasiya tushunchalari mohiyati
1. Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamikasi to’g’risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari
Ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dialektika nuqtai-nazaridan doimo o’zgarishda, rivojlanishda va taraqqiyotda hisoblanadi. SHuning uchun ham statistikada ijtimoiy - iqtisodiy hodisalarning vaqt ichida (ma’lum muddat, davr ichida) o’zgarishini, hamda bu o’zgarishlarning umumiy qonuniyatlarini aniqlashmaqsadida, statistikaning o’ziga xos usuli bo’lgan dinamika qatorlaridan foydalanadi. Dinamika qatorlari deb ommaviy ijtimoiy - iqtisodiy hodisalarni ma’lum davr (vaqt) ichida tavsiflovchi raqamlardan tashkil topgan qatorlarga aytiladi. Har qanday dinamika qatorlarida ikki element: vaqtni bildiruvchi payt sanalar yoki davrlar (yillar, oylar va shu kabilar); o’rganilayotgan hodisani ifodalovchi miqdorlar (soni, hajmi va hokazo) bo’lishi shart.
Dinamika qatorlarni ifodalovchi raqam miqdorlar daraja (D) deyiladi. Ularda boshlang’ich daraja (bazis davr darajasi-Do), oxirgi daraja yoki joriy davr (-D1) va rejalashtirilgan davr (Dr) mavjuddir.
Dinamika qatorlarini tuzishda eng avvalo miqdorlarning taqqoslama bo’lishiga e’tibor berish lozim.
Dinamika qatorlari taqqoslama bo’lishi uchun, ular darajasi xududiy jihatdan, vaqt birligi bo’yicha, hisoblash usuli, narx - navo va aniqlik jihatdan bir xil bo’lishi lozim. agarda dinamika qatorlari darajasi qaysi bir jihatidan taqqoslab bo’lmaydigan bo’lsa, ularni tegishli usullarni qo’llab taqqoslama holatga keltirish lozim. SHundagina bu ijtimoiy - iqtisodiy hodisalar dinamika qatorlarini statistik o’rganishdan to’g’ri xulosalar chiqarish mumkin.
Dinamika qatorlar darajalari mutloq, nisbiy va o’rtacha miqdorlardan tuzilgan bo’lishi mumkin. Dinamika qatorlarida keltirilgan darajalar o’rganilayotgan hodisaning ma’lum bir davr oralig’idagi holatini yoki ma’lum bir paytdagi holatini aks ettirishi mumkin. Hodisa, jarayonlarning ma’lum davr ichidagi holatini ifodalovchi darajalardan tuzilgan dinamika qatorlar davriy dinamika qatorlar deyiladi. Ma’lum davrda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi, tayyorlangan paxta, g’alla va boshqa mahsulotlar hosili, qazib olingan oltin, ko’mir va boshqa tabiiy boyliklar to’g’risidagi ma’lumotlar qatori davriy dinamika qatorlarga misol bo’lishi mumkin. Davriy dinamik qatorlar miqdorlarini qo’shib, davrlar mudati uzaytirilgan holdagi (oylar ma’lumotlarini qo’shib yil, yillarni qo’shib-besh yillik va hokazo) ma’lumotlarni olish mumkin.
Hodisalarning ma’lum bir sanadagi, paytdagi holatini ifodalovchi darajalardan tashkil topgan dinamika qatorlari payt (momentli) dinamika qatorlari deyiladi. Ma’lum sanadagi aholi soni, tovar - moddiy boyliklar qoldiqlari, mavjud korxonalar soni va shu kabilar payt dinamika qatorlariga misol bo’la oladi. Demak, payt dinamika qatorlarda o’rganilayotgan hodisaning ma’lum bir sanaga, paytga holatini (miqdorini) ifodalaydi, ularning darajalarini qo’shib bo’lmaydi, chunki takroriy hisob bo’ladi, ya’ni keyingi sanadagi miqdor to’liq bo’lmasa ham oldingi sanadagi miqdorni o’z ichiga oladi. Demak, dinamika qatorlarni davriy yoki payt holatda tuzish ixtiyoriy emas, balki raqamlar tavsiflaydigan hodisalar mohiyatidan kelib chiqadi.
Ko’pincha mutloq miqdorlardan tashkil topgan dinamika qatorlari asosida, o’rtacha va nisbiy miqdorlar hisoblanib, ularning dinamika qatorlari tuziladi. Bunday mutloq miqdorlar asosida hisoblab topilgan o’rtacha va nisbiy miqdorlar qatorlari hosilaviy dinamika qatorlari deyiladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
8 Mavzu. Dinamikani statistik o`rganish usullari reja ijtimoiy iqtisodiy hodisalar dinamikasi to’g’risida tushuncha. Dinamika qatorlari, ularning ahamiyati va turlari
|