y = x1 - Elementar mantiqiy funksiyalar. Mantiqiy elementlar

y = x1 . x2 ko’rinishda ifodalanadi. Bu funksiya logik elementning kirishdagi x1 va
x2 signallari faqat bir vaqtda paydo bo’lgandagina, chiqishdagi y signali hosil bo’lishini anglatadi.
х1
y
х 2
Prinsipial sxemada belgilanish
Rele ekvivalenti
Хaqiqiylik jadvali
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
9 12
Sxemali yechimli:
4
3- rasm
“ YoKI ”
13 y HL
“YoKI” funksiyasi logik qo’shish yoki dizyunksiya deyiladi va matematik ifodalanishi quydagachi: y= x1 , v, x2. Bu ifoda logik elementning kirishda hech bo’lmaganda x1 yoki x2 mavjud bo’lsa, chiqishdagi y signali paydo bo’lishini anglatadi.
х1 y
х 2
Prinsipial sxemada belgilanishi
Rele ekvivalenti
Хaqiqiylik jadvali
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
Sxemali yechimi
9 12
4 13
4- rasm
“VA-EMAS”
“VA-EMAS” funksiyasi Sheffer shtrixi yoki operatsiyasi deyiladi va matematik y= x1* x2 ko’rinishida ifodalanadi. U logik elementning chiqishdagi y signali, kirishdagi x1 va x2 signali faqat bir vaqtda paydo bo’lgandagina hosil bo’lmasligini anglatadi.
Prinsipial sxema bo’yicha belgilanishi.
Rele ekvivalent
Хakikiylik jadvali
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
9 10
Sxemali yechimi
14 13
5- rasm
“YОKI-EMAS”
“YoKI-EMAS” funksiyasi Pirs strelkasi yoki jarayoni deyiladi va matematik ifodalanishi: y= x1 v x2.
Prinsipial sxema bo’yicha belgilanishi.
Rele ekvivalent.
Хakikiylik jadvali.
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
0
|
0
|
x1 1 10
Sxemali yechimi.
14
6- rasm
“UShLAB ТURISh”
“UShLAB ТURISh” funksiyasi matematik y= (t-r) ko’rinishida ifodalanadi. Bu funksiya logik elementning chiqishdagi y signali ko’rinishida x ga signal berilganda r vaqt o’tgandan keyin hosil bo’lishini anglatadi.
Prinsipial sxemadagi belgilanishi
Rele ekvivalent
Sxemali yechimi
7- rasm
“MAN QILMOQ”
“MAN QILMOQ” funksiyasi matematik y=x1 * x2 ko’rinishida ifodalanadi va u logik elementning chiqishdagi y signali faqat kirishdagi x2 signalining mavjudligi va man qiluvchi x1 signalining yo’qligi paytida hosil bo’lishini anglatadi.
х1
y
х2
Prinsipial sxemada belgilanishi.
x1 х2
Реле эквиваленти
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
|
0
|
0
|
Sxemali yechimi
x1 2 8
.8- rasm
“IMPLIKATSIYA”
“IMPLIKATSIYA” funksiyasi matematik y=x1 *x2 ko’rinishida ifodalanadi. U logik elementning chiqishidagi y signali kirishdagi x2 signali yo’q bo’lsa yoki x1 signali bor bo’lsa mavjud ekanligini anglatadi.
х1
y
х 2
Prinsipial sxemada belgilanishi
Rele ekvivalenti
Хaqiqiylik jadvali.
Х1
|
Х2
|
Y
|
1
|
1
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
1
|
0
|
0
|
0
|
Sxemali yechimi:
“ХOТIRA”
“ХOТIRA” funksiyasi matematik y2 = (x1 v y1) x2 ko’rinishida ifodalanadi. Bu funksiya quyidagini anglatadi: logik elementning kirishdagi x1 ga signal berilsa (xotirani ulash), to’g’ridagi chiqishda signal hosil bo’ladi. Bu holat kirishdagi x2 ga signal berguncha (xotirani o’chirish), saqlanadi va kirishdagi x1 ning holatiga bog’liq emas.
Rele ekvivalenti
Sxemali yechimi
10 - rasm.
«VA-YОKI»
“VA-YoKI” funksiyasi y= x1 x2, v, x3 x4. matematik ko’rinishida ifodalanadi va u quyidagini anglatadi: mantiq elementining chiqishida signal kirishdagi signallar x va x yoki x va x bir vaqtning o’zida bo’lganda paydo bo’ladi.
х1
y
х 2
Prinsipial sxemada belgilanishi
«EKVIVALENТLIK»
“EKVIVALENТLIK” funksiyasi y= x1 x2, v, x3 x4. matematik ko’rinishida ifodalanadi va u quydagini anglatadi: mantiqiy elementining kirishida ikkala x va x da bir xil paytda signal bo’lganda yoki bo’lmaganda chiqish signali paydo bo’ladi.
х1
y
х 2
Prinsipial sxemada belgilanishi
Asosiy mantiqiy elementlar
Т seriyasi 19 ta elementdan iborat bo’lib, 4 ta guruhga bo’lingan: 7 ta logik element, 3 ta funksional element, 4 ta vaqt elementi, 5 ta kirish kuchaytirgichlari.
Umumiy texnik ko’rsatkichlar. 40 ming soatlik xizmat muddati, nuqsonsiz ishlash ehtimolligi r = 0,9 li ulanishlar soniga bog’liq emas.
Elementlar quyidagi shartlarda normal ishni ta’minlaydi:
iste’moldagi kuchlanish xatoligi nominal qiymatdan 10-15% bo’lganda:
tashqi muhit harorati - 40° dan + 50° S gacha bo’lganda:
atrof muhitning nisbiy namligi 90% gacha va harorati 250 S bo’lganda:
4d gacha tezlanish chastotasi 5-200 Gs diapazonadagi tebranishlar.
Тranzistorli elementlar ishi ishonchli, sozlanishga va tayyorlanayotganida, ishlayotganida rostlanishga muhtoj emas, kuzatib turishni talab qilmaydi, atrof muhitning no’maqul sharoitida ham ishlay oladi. Ko’pchilik elementlar diskretli
signallardan oladigan ikkita darajadagi kuchlanishlarda ishlash uchun xizmat qiladi (shartli “0” bilan belgilangan kichik daraja “1” bilan belgilangan katta daraja). “0” signali o’zgarmas tokda 1 voltdan oshmasligi, “1” signali o’zgarmas tokda 4 voltdan kam bo’lmasligi zarur. Signallarning qutbiyligi manfiy. Т seriyali elementlar kontaktsiz va kontaktli datchiklar bilan ishlashi mumkin. Elementlarning iste’mollaydigan kuchlanishi -minus 12 va 24 volt. Siljish kuchlanishi - plyus 6V. Kirish signali “1” -4...12 V, kirish signali “0” -0..1 V.
Т-101 mantiqiy elementi
Т-101 elementi logikaning asosiy elementi bo’lib, u yordamida istalgan logik funksiyalarni bajarish mumkin.
Т-101 elementi o’z ichiga ikkita bog’liq bo’lmagan “YoKI-EMAS” sxemasini oladi. O’z navbatida ularning har biri “EMAS” inventorini tashkil qiladi. Ular esa uchta diodli “YoKI” kirishidan iborat. Bu element Pirs operatsiyasi deb nomlangan y = x 1v x2 v x3 funksiyasini ham bajaradi.
Hamma kirishlarda signal bo’lmaganda, tranzistor yopiq bo’ladi va uning chiqishida “1” deb qabul qilingan manfiy potensial mavjud bo’ladi. Hech bo’lmaganda biron bir kirishga “1” berilganda, tranzistor ochiladi va chiqishda signal yo’qoladi.
Birinchi sxemaning kirishlari-1, 2, 5, 7 chiziqlari, kirishi esa 9 chizig’i, ikkinchi sxemaning kirishlari-2, 4, 6 chiziqlari, chiqishi- 8 chizig’i hisoblanadi. Elementning ish paytida boshqa elementlarning (Т-107 elementidan tashqari) kirishiga 9 va 11, 8 va10 chiziqlarini ulash zarur. Bunda Т-101 elementning chiqishiga “YoKI-EMAS” sxemasidan uchtadan ortig’ini ulamaslik ma’qul.
Т-107 mantiqiy elementi
Т-107 elementi “VA” funksiyani bajarish uchun xizmat qiladi. Тashqi kommutatsiyasiz Т-107 elementi ikkita “VA”sxemasini bajaradi: bitta 10 chiqishi bilan 4 ta kirishga (2, 4, 6, 8 chiqishlari), ikkinchisi 11
dagi chiqish bilan 2 ta kirishga (5, 7 chiqishlari). V5 va V6 diodlirining tashqi kommutatsiya yordamida 4ta kirish bilan ikkita “VA” sxemasi yoki 6 ta kirish bilan bitta “VA” sxemasi va 2 ta kirish bilan “VA” sxemasini bajarish mumkin. 9 va 13 chiziqlari o’rtasiga ulangan tashqi rezistor yordamida 4 ta kirish bilan bitta “VA” sxemasiga, 2 ta kirish bilan ikkita “VA” sxemasini bajarish mumkin.
11-rasm. Т-101 rusumli yarim o’tkazgichli mantiy elementning sxemasi.
Т-303 mantiqiy elementi
Т-303 elementi istalgan bir kirishga (1, 7, 5) signal bergandan so’ng chiqish signalini (r vaqt ushlab turish bilan) hosil bo’lishini ta’minlaydi. Kirish signali yo’qolishi bilan chiqishdagi signal ham yo’qolib ketadi. Sxemaning ishini ko’rib chiqamiz. Chekka kaskad ikkita kirish bilan YoKI-EMAS elementi rolini bajaradi: bir kirish diodli, ikkinchisi-rezistorli.
Rezistorli kirish zanjiri: tranzistor kollektori V1, R4 rezistori, V4 tranzistor bazasi. Diodli kirishning zanjiri: tranzistor V3 kollektori, V8 diodi, V4 tranzistor bazasi. Chekka kaskal chiqishdagi signal ikkala kirishdagi signallar yo’qolganida paydo bo’ladi, ya’ni V1 va V3 tranzistorlari bir vaqtda to’yinadi.
Elementning ishga tushirish vaqtining stabillashuvini oshirish uchun R5 va R6 rezistorlari orqali oldindan zaryadlab qo’yilgan C1 kondensatorni qaytadan zaryadlash prinsipi qo’llanilgan. Kirish signali bo’lmagan taqdirda V1 tranzistorni kolletoridagi kuchlanish iste’moldagi kuchlanishga yaqin bo’ladi, chunki
R4<< Rn= R12 * R (4.1)
R12 +R3
V2 tranzistori bazasidagi kuchlanish nolga yaqin, chunki V2 tranzistori to’yingan bo’lib, emitter o’tishida kuchlanishning kamayishi past. Bu holda kondensatorning qutblaridagi kuchlanish manbadagi kuchlanishga yaqin bo’ladi ( 6 chiziqdagi potensial chiziq 2 dagi potensialga nisbatan musbat).
V2 va V3 tranzistorlari kuchaytirish koeffitsiyentini oshirish maqsadida tashkiliy tranzistor rolini bajarishadi.
12-расм. Т-107 русумли ярим утказгичли мантий элементнинг схемаси
http://fayllar.org
|