- Ma’ruza - Dori turlari texnologiyasi kafedrasi farmatsevtik texnologiya

33- Ma’ruza
MAVZU 33. Ko‘z dori turlari (ko‘z tomchilari va namlamalari), ularga qo‘yilgan talablar, tayyorlash texnologiyasi, sifatini baholash.
Ma’ruza maqsadi: Ko‘z dori turlari (ko‘z tomchilari va namlamalari), ularga qo‘yilgan talablar, tayyorlash texnologiyasi, sifatini baholash.ga oid nazariy ma’lumotlarni berish
Tayanch atama va iboralar: ko’z tomchilari, ko’z namlamalari va yuvish uchun ishlatiladigan eritmalar
Reja:
1. Ko’z tomchilari
Ko’z tomchilarini saqlash va joylash.
Ko’z namlamalari va yuvish uchun ishlatiladigan eritmalar
Ko’z kasalliklarida ishlatiladigan dori shakllari boshqa dori turlaridan o’zining tayyorlanish usuli, ishlatilishi bilan o’ziga xos o’rinni egallaydi. Kalinligi 1 mm bo’lgan yog’ to’sikli muguz parda ko’zning dori so’riladigan qismi hisoblanadi. U yog’da eruvchan dori moddalari uchun yaxshi o’tkazuvchidir. yog’ to’sigi orqasida suv bo’shligi joylashgan. Ko’z dorilarini ishlatishda kutiladigan ta’sir, dorining ko’z to’kimasiga kira olishi hamda yog’ va suv to’siklarini engib o’tishiga bog’liq.
Oftalmologiya amaliyotida har xil dorilardan mahalliy ta’sir qilib diagnostika (ko’z korachigini kengaytirish, toraytirish) va davolash (og’riqda, yallig’lanishlarda) maqsadida, yakin to’kimalarda farmakologik ta’sirni o’tkazish uchun foydalaniladi.
Ko’z pardasi va shillik qavati tananing nozik to’kimalaridan hisoblanadi. U tashqi muxitga va dori moddaga keskin ta’sirchanlik bildiradi. Ko’z shillik qismiga nafaqat yot moddalar, xatto ishlatilayotgan dorilar bilan ko’z suyuqligining osmotik bosimi,pH ko’rsatkichi orasidagi farq ham ta’sir qiladi.
Ko’z suyuqligi ko’zni mexaniq qo’shilmalardan, mikroorganizm ta’siridan ximoya qilib turadi. Soglom ko’zdagi lizotsimning bakteritsid quvvati uni mikroorganizmlar ta’siridan muxofaza kilish uchun etarli bo’ladi. Tanani kasallanishi ko’z suyuqligidagi lizotsim miqdorining kamayishiga olib keladi.
Ko’zni shox pardasi ko’zni mikroorganizm va boshqa ta’sirlardan saqlaydigan yana bir to’sik bo’lib hisoblanadi. SHu jixatdan uning jaroxatlanishi ba’zi bir mikroorganizmlarni ko’z pardasidan o’tib ko’payishiga va og’ir ko’z xastaliklariga olib kelishi mumkin.
SHunday qilib, ko’z dori shakllarini tayyorlaganda ko’zni anatomik, fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari hisobga olinishi zarur. Dori shakllarini tayyorlashda ishlatiladigan yordamchi moddalar va texnologik usullar esa dori moddani ta’sirini pasaytirmasligi, balki uni oshirishga va muayyanlashtirishga xizmat kilishi kerak.
Xozirgi vaqtda ko’z kasalliklarining oldini olishda va davolashda ko’z tomchilari, eritmalar, surtmalar, plenkalar ishlatiladi. Ulardan eng ko’p ishlatiladigani ko’z tomchilaridir.
KO’z tomchilari
Ko’z tomchilari suyuq dori shakllaridan bo’lib, ularga tomchilarda dozalanadigan suvli, moyli eritmalar, suspenziya va emulsiyalar kiradi.
Suvli eritmalar — juda nozik va sezuvchan, shu bilan birga kasallangan a’zo — ko’zga berish uchun tayyorlanib, ular quyidagi shartlarga asosan tayyorlanishi zarur.
Sterillik: ko’z tomchilari ko’z shillik pardasini infeksiya tushishidan saqlash uchun sterillangan bo’lishi lozim. Normada ko’z yoshi suyuqligi tarkibidagi lizotsim ko’z kasalliklarining oldini oladi. Ko’z kasalliklarida lizotsim odatdagidan kam bo’ladi va ko’z shillik pardasini mikroorganizmlarning ta’siridan saqlay olmaydi.
Kasal ko’zni sterillanmagan tomchilar bilan davolash og’ir oqibatlarga, ba’zan ko’rish kobliyatining yo’kolishiga ham sabab bo’ladi. Ko’z tomchilarini tayyorlash paytida ularning sterilligiga sterilizatsiya va aseptika yordamida erishiladi. Ammo ko’z tomchilarini birinchi bor ishlatishdayok (ochik sklyankalar) ularda mikroflora urug’lay boshlaydi. SHuning uchun qizdirib sterilizatsiya kilish bilan birga ko’z tomchilariga konservantlar qo’shish ham zarur. Bunday tomchilarni o’zok vaqt ishlatish davomida va saqlashda ularning sterilligi saqlanadi. Ko’z tomchilarini termik sterilizatsiya kilish usuli dori moddalari qizdirilgan vaqtda eritmada turg’unlik darajasini aniqlash bilan tanlanadi. Bug yordamida sterilizatsiya bosim ostida 120°S da 8 dak. davomida olib boriladi.
Bu usul issiqlikka chidamli modda eritmalari uchun eng ishonchli va samaralidir. qizdirishga chidamsizrok moddalar okuvchan bug bilan 100°S da 30 dak. davomida sterilizatsiya qilinadi. Bakterial filtrlash aseptik sharoitda juda mayda govakli (govak diametri 1-2 mkm) steril filtrlar yordamida korxona sharoitida olib boriladi. Sterilizatsiya kilish usulidan kat’iy nazar ko’z tomchilarini aseptik sharoitda tayyorlash kerak. Sterilizatsiya qilinmaydigan ya’ni issiqlikka chidamsiz modda eritmalaridan ko’z tomchilarini aseptik sharoitda tayyorlash o’ziga xos ahamiyatga ega.
Ko’p moddalar olimlar tomonidan ko’z tomchilarini mikroorganizmlar ta’siridan saqlashda — konservant sifatida o’rganilgan. Ayniqsa, kasallik ko’zgatuvchi bakteriyalar, stafilokkoklar, ichak tayoqchalari, ko’k-yashil yiring bakteriyasi, achitkilar va mogor zamburug’iga qarshi quyidagi antiseptiklar samarali ta’sir ko’rsatadi: mertiolat — 0,005%, xlorbutanolgidrat — 0,5%, benzalkoniy xlorid — 0,01%, setilpiridiniy xlorid — 0,01%, fenil simob nitrat (borat, atsetat) — 0,004% gacha, paragirooksi benzoy kislotasining metil va propil efirlari aralashmasi (nipagin va nipazol) 0,15% gacha, levomitsetin — 0,2 % li eritmasi 2% li borat kislotasi bilan birgalikda.
Izotoniklik: ko’z tomchilari ko’z yoshi suyuqligiga nisbatan izotoniklikni talab qiladi (quyidagi hollardan tashkari: kachonki dori modda katta konsentratsiyada yozilgan bo’lsa va kollargol, protargol eritmalaridan tashkari). Ko’zga izotonik bo’lmagan eritmalar yuborilsa og’riq paydo bo’ladi. Ammo ko’z tomchilarini izotonik kilish shart bo’lgan konunga hamma dorixonalar ham rioya kilavermaydi. Agar ko’z tomchilarida dori moddaning miqdori 3% gacha bo’lsa, natriy xloridning izotonik eritmasida yoki boshqa izotonik eritmalarda xech qanday hisob kilmasdan tayyorlashga ruxsat etiladi. Bu bilan ularning ishini birmuncha osonlashtirish mumkin. Ba’zi farmakopeyalarda (AKSH) bunga ruxsat etiladi. Ko’z tomchilari yana izogidriklik talabiga javob bersa, maqsadga muvofikdir. Adabiyotlarda berilishicha rN=7,3–9,7 bo’lgan eritmalar ko’zga tomizilganda og’riq paydo kilmaydi.
Turg’unlik: ko’z tomchilaridagi erigan dori moddaning barkarorligi ta’minlangan bo’lishi kerak. Termik sterilizatsiya va ko’z eritmalarini shisha idishda o’zok vaqt saqlash ko’p dori moddalarning (alkaloidlar, antisintetiklar va boshqalar) oksidlanishi va gidrolizlanishi natijasida buzilishiga olib keladi.
Turg’unlikni oshiruvchi moddalarga quyidagilar kiradi: konservantlar, muxit — pH ini tutib turuvchi moddalar va oksidlanishdan saqlovchi moddalar. Ko’z tomchi shaklida ishlatiladigan dori moddalar eng ko’p turg’unliklari eritmaning pH ga bog’liq holda 3 ta guruhga bo’linadi.
1. Birinchi guruhga alkaloid tuzlari va sintetik azotli asos tuzlari, kislotali muxitda oksidlanmaydigan va gidrolizlanmaydigan moddalar kiradi. Bu moddalarni turg’unlashtirish uchun 1,9-2% konsentratsiyali borat kislotasi tavsiya etiladi. Borat kislotasi atropin sulfat, pilokarpin gidroxlorid, skopolamin gidrobromid, dikain, novokain ko’z tomchilari turg’unligini oshirishda foyda beradi.
2. Ikkinchi guruhga kuchsiz kislotali va neytral muxitda barkaror bo’lgan dori moddalar: benzilpenitsillin, streptomitsin, levomitsetin tuzlari kiradi. Bu dorilarni turg’un kilish uchun har xil bufer aralashmalar, natriy sitrat va boshqalar ishlatiladi.
3. Uchinchi guruhga ishqoriy muxitda barkaror bo’lgan dorilar: sulfatsil natriy, norsulfazol-natriy va boshqalar kiradi. Ularni turg’unlashtirish uchun natriy ishqori, natriy gidrokarbonat, natriy tetraborat, pH ko’rsatkichi ishqoriy bo’lgan bufer aralashmalar qo’llaniladi. Oksidlanuvchi modda eritmalari — ko’z tomchilarini turg’unlashtirish uchun oksidlanishga qarshi moddalar: sulfit va metabisulfit natriy, ya’ni in’eksiya uchun ishlatiladigan eritmalarni oksidlanishdan to’xtatishda foydalanadigan moddalar ishlatiladi. Masalan, 30% li sulfatsil- natriy eritmasi 0,5% li metabisulfit natriy bilan, 1% li etilmorfin gidroxlorid eritmasi esa 0,1% li metabisulfit natriy bilan turg’unlashtiriladi.
Ko’z tomchilari mumkin kadar o’zok davom etadigan ta’sirga ega bo’lishi kerak. YOpishkoklikni oshirish bilan suvli eritmalar ta’sir kilish muddatini o’zaytirish mumkin. Bu maqsadda polivinil spirti, metilsellyuloza, natriy karboksimetilsellyuloza ishlatiladi. Bu moddalar ko’zning ko’rishini xiralashtirmaydi va yaxshi yopishkoklik xususiyati bilan unga nojo’ya ta’sir ko’rsatmasdan ko’z uchun zarur vazifani ta’minlaydi.
PVS, KMS (1,5%) va MSning (0,5%) li suyultirilgan eritmalari oson sterillanadi va saqlanganda tinikligicha qoladi. Ko’z tomchilari uchun 5-15 sP yopishkoklik eng kulay hisoblanadi. YOpishkoklik 40-50 sP dan oshmasligi kerak, agar bundan oshsa dozalash kiyinlashadi. Tiniklik: ko’z tomchilari juda tinik va ko’z pardasini mexaniq jaroxatlaydigan muallak zarrachalar saqlamasligi kerak. Ko’z tomchilarini oliy navli filtrlovchi kogozlar orqali filtr ostiga o’zun tolali paxta bo’lagini qo’yib filtrlanadi. Filtrlab bo’lgandan keyin eritma konsentratsiyasi va umumiy og’irligi belgilangan normadan ortib yoki kamayib ketmasligi kerak. Dorixona retsepturasida tez-tez takrorlanib turadigan tarkiblarni o’rganish asosida oldindan, ma’lum muddatga tayyorlab turadigan konsentratlarni ishlatish oz miqdordagi suyuqliklarni filtrlashdagi nokulaylikdan xalos qiladi.
Olimlar tomonidan ko’z tomchilarining sifatiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash, dorixonalarda ularni oldindan tayyorlab qo’yiladigan turlarini ko’paytirishga olib keldi.
Ma’lumki ko’pchilik ko’z dori turlari ko’p marta ishlatiladigan idishlarga qadoqlangani uchun ularni turg’unlashtirishga alohida e’tibor berish kerak.68
22.-jadval
Konservantlar
|
Oddiy konsentratsiya, %
|
Konsentratsiya oralig’ida,%
|
Maksimal konsentratsiya,%
|
Nomutanosib moddalar
|
Xlorbutanol
|
-
|
0,5
|
-
|
-
|
Ammoniy tuzlari
|
0,01
|
0,00
|
-
|
Sovunlar, anionli moddalar, salitsilatlar,
nitratlar
|
Benzalkoniya xlorid
|
-
|
-
|
0.013
|
-
|
Benzetoniya xlorid
|
-
|
-
|
0,01
|
-
|
Paragidroksibenzoat
|
-
|
-
|
0,01
|
-
|
Timerosal
|
-
|
-
|
0,1
|
Polimerlar
|
Organicheskie soli
|
-
|
0,001-0,01
|
-
|
Galogen tuzlari reaksiya
|
Fenilmerkuriya
atsetat
|
-
|
-
|
0,004
|
-
|
Fenilmerkuriya
nitrat
|
-
|
-
|
0,004
|
-
|
Ko’z dori turlarida ishlatiladigan zamonaviy konservantlar
Jumladan, vitamin saqlovchi ko’z tomchilarining polivinil spirti eritmasi asosida tayyorlash texnologiyasi ishlab chiqilgan:
Tarkibiy qismlar 1-Tarkib 2-Tarkib 3-Tarkib
Riboflavin, g 0,002 0,002 0,002
Askorbin kislotasi, g 0,02 0,02 0,02
Glyukoza, g 0,2 — —
PVS (1,5% li eritma), ml — 10 —
Suv, ml 10 — 10
Tomchilar aseptik sharoitda tayyorlanadi, natriy xlorid bilan izotonik qilinadi, zich tikinlab yopilib,bosim ostida 120°S da 8 minut davomida sterillanadi. Tozalangan suv albatta yangi xaydalgan bo’lishi kerak, ayniqsa, tarkibida oksidlanish jarayonini to’xtatuvchi moddalar bo’lmasa (askorbin kislotasi uchun). Riboflavin eritma holida (1:1000) tomchilab solinadi. Ko’zning ko’rish faoliyatini me’yorlashtirishda riboflavin muxim o’rin tutadi.
Ex temporae tayyorlanadigan bir qancha tarkiblarni ko’rib chikamiz.
Rp: Atropini sulfatis
Aethylmorphini hydrochloridi 0,1
Sol. Acidi borici 1,9% — 10 ml.
M. D. S. 2 tomchidan 2—3 mahal ishlatilsin.
Dorixatdagi tarkibiy qismlar miqdori izotonik konsentratsiyani ta’minlaydi. Bu erda izotoniklik borat kislotasi hisobiga erishilgan.
Rp: Novocaini 0,1
Zinci sulfatis 0,025
Acidi borici q. s. ut. f. sol. isotonica 10 ml
D. S. 2 tomchidan 2 — 3 mahal kuniga tomizilsin.
Dorixat bo’yicha izotonik eritma olish uchun borat kislotasining miqdorini hisoblash kerak. Bu keltirilgan tarkibni o’zgartirish mumkin. Novokain o’rniga dikain, borat kislota eritmasi o’rniga simob sianit 1:5000 eritmasi yoki 1% li rezorsin eritmasi yoziladi. Tarkibiga yana adrenalin gidroxlorid 1:1000 eritmasini kiritish mumkin.
Dorixonada ko’z tomchisini tayyorlashni tezlatish maqsadida rux sulfatning 2% li borat kislotasidagi 0,25% li konsentrlangan eritmasi oldindan tayyorlab qo’yiladi.
Ko’z davolash amaliyotida kumush preparatlari kollargol (0,5-2%), protorgol (1-5%), albargin (0,5-1%) larning kolloid eritmalari keng qo’llaniladi. Protargolning erishini yuqorida aytib o’tdik. Kollargol eritish uchun ularni hovonchada suv bilan eziladi. Keyin oldindan yuvilgan paxta bo’lakchasi orqali suziladi. Ko’z tomchisi shaklida ishlatiladigan ba’zi turg’un bo’lmagan preparatlar (masalan: intermedin, atsetilholin xlorid) kichkina shishalarda quruq modda holida chiqariladi va ishlatishdan oldin tozalangan steril suvda eritiladi.
Rp: Sol. Atropini sulfatis 1%-10 ml
D. S. 2 tomchidan kuniga 2 marta tomizilsin.
Tayyorlanishi Aseptik sharoitda yordamchi idishda 0,1 atropin sulfat va 0,08 natriy xlorid taxminan 5 ml suvda eritiladi. Eritma tanlab olingan idishga filtr kogoz va bir chimdim paxtadan iborat xo’llangan filtrdan o’tkaziladi. (SHu filtr orqali qolgan suv bilan yana 10 ml gacha etkaziladi) , qolgan 5ml suv bilan filtr yuvib o’tkaziladi, eritma hajmi 10 ml etkaziladi va sterilanilab: "Extiyotlik bilan ishlatilsin" yorligi bilan jihozlanadi.
Rp: Riboflavini 0,002
Solutionis Citrali 0,001% — 10 ml
D. S. 2 tomchidan kuniga 2 marta tomizilsin.
Ehtiyojni hisobga olgan holda bir sutkalik retsepturani bir yo’la tayyorlagan ma’kul. 10 flakon tayyorlanadigan bo’lsa, 0,02 riboflavin va 0,9 natriy xlorid 99 ml issiq suvda eritib filtrlanadi. Eritma sovigandan so’ng ustiga aseptik sharoitda 1 ml sitralni spirtdagi eritmasi solinib, so’ng 10 ta idishga 10 ml dan bo’linadi. Rezina tikin bilan maxkamlab olingach, kalpok bilan kavsharlanadi. Tayyor eritmani saqlash muddati oddiy sharoitda 2 sutka va 4°S da 5 sutka. Bu eritmani saqlanish muddati kamligiga asosiy sabab, tarkibidagi sitralni rezina tikinga shimilib kolishidir. Polietilen qopqoqli idishlardagi bunday eritmani saqlash muddati 1 oygacha.
Ilova: Xozirgi vaqtda SSVning 6.02.74 yil 90-sonli buyrug’iga asosan bu maqsadda sulfatsil natriyning 30% li eritmasi ishlatiladi. Aseptik sharoitda tayyorlangan eritma chakalok tugilgandan 2 soat o’tgach, 2 tomchidan kuniga tomiziladi.
Ko’z tomchilarini saqlash va joylash.
Ko’z tomchilarini qadoqlash uchun ishlatiladigan idishlar, tikinlar va tomizgichlar toza, kimyoviy turg’un bo’lishi va tegishli xujjatlar talablariga javob berishi kerak. Ko’z tomchilarini to’gri qadoqlash, turg’unlik muddatini o’zaytirish va saqlanish muddatini o’zaytiradigan zarur shartlardan biridir. Dorixona sharoitida ko’z tomchilarini qadoqlash uchun penitsillin va boshqa antibiotiklar uchun ishlatiladigan rezina tikinli va metall qopqoqli hajmi 10 ml li shishachalar ishlatiladi. Avvallari korxona sharoitida ko’z tomchilari shisha tomizgichlarda chiqarilgan. Xozirgi vaqtda hajmi 1,5-2 ml bo’lgan tyubik tomizgichlarda chiqariladi. Tyubik to’ldirilgandan keyin uni kavsharlab berkitiladi va u buralib yopiladigan qopqoqka kirgiziladi, qopqoqcha ichida yuqorida tirgak bo’ladi. Agar bir ko’l bilan kalpokcha tirgakchaga buralsa teshiladi. Keyin kalpokcha bo’shatib olinadi va tyubik korpusini sekin kisib eritma tomiziladi. Kimyoviy barkaror shisha yoki indifferent yuqori polimerlardan tayyorlangan zich yopiladigan idishlar ishlatish turg’unlikni ancha oshiradi. Ba’zi hollarda stabilizator ko’shmasdan kifoyalanish ham mumkin. Ayniqsa, qadoqlashga tyubik tomizgichlarni joriy kilish katta imkoniyatlar ochadi. Xakikatdan ham (ambulatoriya bemoriga) 10 ml ko’z tomchisi berish noo’rin sarfdir, chunki bemor sogayib bo’lguncha 3 ml dorini ishlatadi.
Ko’z tomchilarini saqlash muddati belgilangan bo’ladi.
Moyli eritmalar
Moyli eritmalar ahamiyati jixatidan suvli eritmalardan kolishmaydi. Ular ko’zning muguz pardasi bilan o’zok vaqt boglanib turadi, okib ketmaydi, lekin qandaydir me’yorda ko’zning ko’rishini xiralashtiradi. Moyli eritmalarning so’rilishi sekin ketadi, shuning uchun davomli ta’sirga erishish mumkin. Moyli eritmalar izotonik qilinmaydi va mikroorganizmlar uchun ozika muxit bo’lmagani uchun konservantlar qo’shilmaydi. Foydalaniladigan moylar imkoni boricha past kislota soniga ega va sterillangan bo’lishi kerak.
Suspenziyalar
Suvli hamda moyli suspenziyalar uchun asosiy talab — dori moddalar o’lchamidir. Ko’p farmakopeyalarda zarrachalar kattaligi 30 mkm dan oshmasligi kerak, deb ko’rsatiladi. Ko’z tomchilarini saqlash jarayonida kristallanish sodir bo’lishi mumkin, shuning uchun vaqti-vaqti bilan tekshirib turish kerak. Ko’pincha suspenziyalar yopishkoklikni oshirish bilan turg’unlashtiriladi.
Ko’z namlamalari va yuvish uchun ishlatiladigan eritmalar
Ko’z uchun ishlatiladigan bu eritmalar ko’z tomchilari kabi aseptik sharoitda tayyorlanadi va yaxshilab filtrlanadi. Agar namlamalar sifatida rux sulfatning izotonik eritmasi yoki kumush nitrat eritmasi yozilgan bo’lsa, unda birinchisi natriy sulfat bilan, ikkinchi eritma esa natriy nitrat bilan izotonik qilinadi.
Rp: Sol. Gramicidini S. 2% — 2,0
Sol. Natrii chloridi isotonica 200,0
M. D. S. ko’zni yuvish uchun.
Aseptik sharoitda 2% li spirtli gramitsidin S eritmasi saqlagan ampula ochiladi va u natriy xloridning sterillangan izotonik eritmasida eritiladi. Gramitsidinning suvli eritmalari turg’un emas. SHuning uchun ularni 1 kundan ortiq ishlatib bo’lmaydi. Suyultirilgan gramitsidin eritmalari — suyuq holdagi Zaharli eritma tomchilari bilan zararlanganda ko’z namlamasi sifatida qo’llanadi.
Rp: Sol. Furacillini 1:5000-100 ml
D. S. Sirtga ishlatish uchun.
Bu eritma 0,85% natriy xlor bilan osmotik bosimi tenglashtiriladi. 120°S da 8 dak. sterillanadi. Tayyor eritmani mexaniq aralashmadan holi ekanligi yana bir bor tekshirilishi kerak.
Rp: Natrii chloridi 5,30
Kalii chloridi 0,75
Calcii chloridi 10,46
Natrii acetatis 3,90
Glucosi 0,80
Acidi hydrochloridi puri diluti 0,05 ml
Aguae pro injectionibus ad 1000 ml
Ko’z shox pardasini xo’llab turish va ko’z oldi qismini yuvish uchun ko’z operatsiyasida ishlatishga tavsiya etilgan eritma. Tarkibidagi tuzlar 1 litr in’eksiya uchun yarokli suvda eritilib, membranali filtrlar orqali filtrlab 250 ml sigimdagi idishlarga solinadi.
Flakonlar IP-21 markali rezina tikin bilan maxkamlanib alyumin kalpok bilan kavsharlanadi. 120°C da — 12 dak. sterillanadi.
Asosiy adabiyotlar:
Maxmudjonova K.S., Shodmonova SH.N., Shoraximova M.M., Rizaeva N.M. Farmatsevtik texnologiya.-“Tafakkur nashriyoti”.-Toshkent.-2013.
Miralimov M.M., Mamatmusaeva Z.YA., Abdullaeva X.K., Azimova N. “Farmatsevtik texnologiya asoslari” fanidan amaliy mashg‘ulot uchun uslubiy qo‘llanma. Ibn Sino.- 2004,- 171 bet.
Yunusxo‘jaev A.N. O‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika faoliyati.- 1 (287 b.), 2 (334 b.), 3 (433 b.) tomlar.- Toshkent.- 2001, 2001, 2003.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Jones David. Pharmaceutics Dosage Form and Design.- Pharmaceutical Press.- London.-2008.-286 p.
Ллойд В. Аллен, Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология изготовления лекарственных препаратов.-«ГЭОТАР-Медиа».- Mосква.-2014.
Тихонов А.И., Ярных Т.Г. Технология лекарств.- Xарьков.- 2002.-704 с.
Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.
Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O'zbekiston” NMIU, 2017.– 47 b.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2017 y., 6-son, 70-modda
Краснюк И.И., Михайлова Г.И., Мурадова М.И. Фармацевтическая технология.- Москва.-2011.- 559 с.
Синев Д.Н., Марченко Л.Г.. Синева Д.Т. Справочное пособие по аптечной технологи лекарств.- Санкт-Петербург. - 2001. – 315 с.
Государственная фармакопея X изд.. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1968.-1079 с.
Государственная фармакопея XI изд. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1987 (333 с.), 1989 (397 с.).
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.nuph.edu.ua
www.samsmu.ru/university/chairs/pharmtechnology
www.rzgmu.ru
www.fesmu.ru/kaf/k56/j56f082.shtml
www.bsu.edu.ru/pharm/about/struct.php
34- Ma’ruza
MAVZU 34. Antibiotiklar tushunchasi, ular bilan tayyorlanadigan dori shakllari (suyuq va qattiq dori shakllari), sifatini baholash.
Ma’ruza maqsadi: Antibiotiklar tushunchasi, ular bilan tayyorlanadigan dori shakllari (suyuq va qattiq dori shakllari), sifatini baholash ga oid nazariy ma’lumotlarni berish
Tayanch atama va iboralar: antiobiotiklar, ta’sir birligi, qurbaqa ta’sir birligi, xalqaro ta’sir birligi,
Reja:
1. Antibiotiklar to’g’risida tushuncha.
2. Antibiotiklar bilan dori shakllari tayyorlash.
a)Antibiotiklar bilan poroshoklar tayyorlash.
b)Antibiotiklar bilan eritma tayyorlash.
Tibbiyotda ishlatiladigan dori moddalar ichida antibiotiklar eng kuchli ta’sir etuvchi moddalar hisoblanadi. Dori shakllarini tayyorlash texnologiyasining o’ziga xosligini hisobga olgan holda antibiotiklar bilan dori preparatlari tayyorlashni quyidagicha umumlashgan holatini hisobga olish mumkin.
Ko’p antibiotiklar tayyor (liofil) kukun holida flakonlarda, tabletka, surtma dori shaklida ishlab chiqariladi.
Dorixona sharoitida antibiotiklardan surtma, eritma (tomchi), shamchalar va kukunlar tayyorlanadi.
1. Antibiotiklarni saqlash muddatidagi qisqalik, tez parchalanib ketishi.
2. Kislotali sharoitga chidamsizligi.
3. Yarim parchalanish davrining qisqaligi.
4. Ko’pchilik yordamchi moddalar bilan o’zaro ta’sirlanish kobiliyati.
5. Ko’pchilik antibiotiklarni suvda erimasligi va suvli eritmalarini etarli darajada turg’un emasligi.
6. Antibiotiklarni haroratga chidamsizligi.
7. Boshqa dorivor moddalar bilan kimyoviy va farmakologik jixatdan nomutanosiblikni namoyon kilishi.
8. Mikroorganizmlarga o’ta ta’sirchanligi.
Antibiotiklarni ana shu ko’rsatilgan va o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda uni dori shakli texnologiyasi ishlab chiqiladi. Dori shakli tarkibidagi antibiotikni ma’lum vaqt ichida turg’unligi ta’minlanishi kerak. Dori shakli esa tanaga terapevtik konsentratsiyadagi antibiotik miqdorini ta’minlay oladigan shaklda bo’lishi zarur. Masalan: levomitsetin haroratga chidamli antibiotik; uning eritmalarini sterillash mumkin, penitsillin esa eritma shaklida o’ta chidamsiz. Gramitsidin 2% li spirtli eritma shaklida chiqarilib, ishlatilganda uni 1:100 nisbatda tozalangan suv yoki 70% li spirt bilan suyultirilib qo’llaniladi. Levomitsetin spirtda yaxshi eriydi, lekin benzilpensillinni spirtdagi eritmasi uni murakkab efir hosil kilish xususiyati bilan bog’liq bo’lib, ta’sir darajasini yo’kotib yuboradi. Penitsillinni suvdagi eritmasi xona sharoitida 4-6 soat turg’un bo’lsa pHi 6,5 bo’lgan bufer eritmada (50°S) da 15-20 kungacha saqlash mumkin. SHuni hisobga olgan holda penitsillin, levomitsetin va boshqa antibiotiklarni eritish maqsadida erituvchi sifatida har xil bufer eritmalar qo’llaniladi. Antibiotiklar bilan tayyorlanadigan hamma dori shakllari aseptik sharoitda tayyorlanadi.
Antibiotiklar bilan eritmalar tayyorlash
Antibiotiklar bilan suvli eritmalar (ko’z tomchilari, burun uchun tomchilar) aseptik sharoitda tayyorlanadi. Ko’p antibiotiklar termolabil moddalar bo’lib, ularning eritmalari sterilizatsiya qilinmaydi, faqatgina levomitsetinning eritmasini 1000S da 30 daqiqa sterillash mumkin.
Oling: Natriy benzilpenitsillin 100000 TB.
Natriy xloridning 0,9 % li eritmasidan 10 ml.
Aralashtiring. Bering. Belgilang. 2 tomchidan kuniga 3 marta ko’zga tomizish uchun.
Pasport: Natriy benzilpenitsillin 100000 TB (0,06 g)
Natriy xlorid 0,09
In’eksiya suvidan 10 ml.
Umumiy hajm 10 ml.
Aseptik sharoitda sterillangan yordamchi idishda 5 ml in’eksiya uchun suvda 0,06 g natriy benzilpenitsillin tuzi va 0,09 g natriy xlorid eritiladi. Eritmani kogoz filtr (filtr kogoz oldin in’eksiya suvi bilan yuvilgan) va paxta tamponi orqali shisha idishga filtrlanadi, so’ngra filtr kogozni qolgan in’eksiya suvi bilan shisha idish yuviladi. SHisha idish rezina tikin bilan berkitiladi. Eritmada mexaniq aralashmalar bor-yo’kligi tekshiriladi. SHisha idish metall qopqoqcha bilan berkitilib, ko’z tomchi yorligi bilan jihozlanadi.
Antibiotiklar bilan asosan suvli va spirtli eritmalar tayyorlanadi. Bunday hollarda pH sharoiti hisobga olinadi, bu esa antibiotiklarni boshqa dori moddalar bilan turg’unligini va mutanosibligini oshiradi69.
Eritmalar aseptik sharoitda eritmalarni tayyorlashning umumiy koidasiga asoslangan holda tayyorlanadi.
Antibiotiklar bilan tayyorlangan dorilarni saqlash muddati 24 soat.
Rp: Strepthomycini 250000 TB
Benzylpenicillini — natrii 100000 TB
Solutionis Natrii chloridi 0,9% — 20 ml
Misce. Da. Signa. Burun uchun tomchi.
250000 TB (0,25 g) saqlovchi streptomitsin steril idishda 20 ml natriy xloridni sterillangan eritmasida eritiladi. Tayyor eritma 100000 TB (0,06 g) saqlovchi penitsillin idishiga quyiladi va tegishli yorlik epishtiriladi.
Antibiotiklar bilan poroshoklar tayyorlash
Kukunlar tayyorlashdagi umumiy koidalarga muvofik tayyorlanadi. Antibiotik saqlovchi kukunlar asosan jarohatlarga sepishga, yoki tana bo’shliklariga purkash uchun ishlatiladi.
Rp: Benzylpenicillini natrii 250000 TB.
Streptomycini sulfatis 250000 TB.
Ephedrini hydrochloridi 0,2
Streptocidi
Sulfadimezini 2,0
M. D. S. Grippda ogiz va burun bo’shligiga har 2 soatda purkash uchun.
150° haroratda 1 soat davomida qizdirib sterillangan sulfanilamid va efedrin gidroxlorid aralashmasiga antibiotik qo’shib aralashtiriladi. Elaki dori idishga joylab, jihozlab beriladi.
Oling: Levomitsetin 0,25
Eritromitsin 0,2
Norsulfazol
Streptotsiddan teng miqdorda 2,5
Dimedrol
Efedrin gidroxloriddan teng miqdorda 0,05 dan
Aralashtiring. Bering. Belgilang. Burunga kuniga 3 marta purkalsin.
Pasport: Levomitsetin 0,25
Eritromitsin 0,2
Norsulfazol 2,5
Streptotsid 2,5
Dimedrol 0,05 g
Efedrin gidroxlorid 0,05
Umumiy og’irligi 5,55 g
Aseptik sharoitda sterillangan hovonchada 2,5 g streptotsid va 2,5 g norsulfazolni yaxshilab maydalanadi, keyin aralashmani kapsulaga olib qo’yiladi. Hovonchaga 0,05 efedrin gidroxlorid va 0,05 g dimedrol, ustiga 0,2 g eritromitsin va 0,25 g levomitsetin solib maydalanadi va kapsuladagi norsulfazol bilan streptotsidni qo’shib aralashtiriladi. Tayyor aralashmani ogzi keng bankachaga solib qopqog’i berkitiladi, so’ngra “salqin joyda saqlansin”, “sirtga qo’llash uchun” yorligi yopishtiriladi.
Antibiotiklar poroshok shaklida ko’pincha sulfanilamid preparatlari va boshqa moddalar bilan birga beriladi.
Antibiotiklar bilan poroshoklar aseptik sharoitda poroshoklarni umumiy tayyorlash texnologiyasiga asoslangan holda tayyorlanadi.
Rp: Sulfadimezini
Streptocidi
Synthomycini ana 1,0
Ephedrini hydrochloridi 0,1
Misce. Da. Signa. hidlash uchun poroshok.
Aseptik sharoitda steril hovonchada 1 g streptotsid 10 tomchi etil spirti yordamida maydalanadi. Ustiga sulfadimezin solib yana maydalash davom ettiriladi. Hovonchada aralashmadan taxminan 0,1 g qoldirilib, qolgan qismi kapsulaga olib quyiladi. So’ngra hovonchaga 0,1 g efedrin gidroxlorid solib yaxshilab maydalanadi va kapsulaga olib quyilgan kukundan oz-ozdan qo’shib bir xil massa hosil bo’lguncha aralashtiriladi. Aralashma kuritgich shkafida 150°S haroratda 1 soat davomida sterillanadi. So’ngra poroshok tayyorlash koidasiga kura 1 g sintomitsin qo’shiladi. Poroshok sterillangan shisha idishga solinib, ogzi buraladigan qopqoq bilan yopiladi va tegishli erlik epishtiriladi. Xona harorati 10°S dan yuqori bo’lmagan quruq joyda saqlanadi.
Antibiotiklar saqlanish muddati
Agar adabiyotlarda keltirilgan ma’lumotlarda antibiotiklarni turg’unligi ko’rsatilmagan bo’lsa, bunda eng kichik saqlanish muddatida eritma tayyorlab beriladi (2, 10 kun). Tayyorlangan eritma steril bo’lishi kerak. Tayyor eritma salqin qorong’i joyda past xaroratda saqlanishi lozim. Antibiotikli eritmalar kasallik belgilarini kuchaytirmay mikroorganizmlarini o’sishiga yo’l quymasligi kerak.70
Asosiy adabiyotlar:
Maxmudjonova K.S., Shodmonova SH.N., Shoraximova M.M., Rizaeva N.M. Farmatsevtik texnologiya.-“Tafakkur nashriyoti”.-Toshkent.-2013.
Miralimov M.M., Mamatmusaeva Z.YA., Abdullaeva X.K., Azimova N. “Farmatsevtik texnologiya asoslari” fanidan amaliy mashg‘ulot uchun uslubiy qo‘llanma. Ibn Sino.- 2004,- 171 bet.
Yunusxo‘jaev A.N. O‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika faoliyati.- 1 (287 b.), 2 (334 b.), 3 (433 b.) tomlar.- Toshkent.- 2001, 2001, 2003.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Jones David. Pharmaceutics Dosage Form and Design.- Pharmaceutical Press.- London.-2008.-286 p.
Ллойд В. Аллен, Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология изготовления лекарственных препаратов.-«ГЭОТАР-Медиа».- Mосква.-2014.
Тихонов А.И., Ярных Т.Г. Технология лекарств.- Xарьков.- 2002.-704 с.
Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.
Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O'zbekiston” NMIU, 2017.– 47 b.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2017 y., 6-son, 70-modda
Краснюк И.И., Михайлова Г.И., Мурадова М.И. Фармацевтическая технология.- Москва.-2011.- 559 с.
Синев Д.Н., Марченко Л.Г.. Синева Д.Т. Справочное пособие по аптечной технологи лекарств.- Санкт-Петербург. - 2001. – 315 с.
Государственная фармакопея X изд.. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1968.-1079 с.
Государственная фармакопея XI изд. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1987 (333 с.), 1989 (397 с.).
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.nuph.edu.ua
www.samsmu.ru/university/chairs/pharmtechnology
www.rzgmu.ru
www.fesmu.ru/kaf/k56/j56f082.shtml
www.bsu.edu.ru/pharm/about/struct.php
35- Ma’ruza.
MAVZU 35. Ko‘z surma dorilari, xususiy texnologiyasi. Antibiotiklar bilan tayyorlanadigan yumshoq dorilar texnologiyasi
Ma’ruza maqsadi: ko’ ‘z surma dorilari, xususiy texnologiyasi. Antibiotiklar bilan tayyorlanadigan yumshoq dorilar texnologiyasiga oid nazariy ma’lumotlarni berish
Tayanch atama va iboralar: antiobiotiklar, ta’sir birligi, qurbaqa ta’sir birligi, xalqaro ta’sir birligi, ko’z surtmalari.
Reja:
1. Ko’z surtmalarini tayyorlash
2. Antibiotiklar bilan surtmalar tayyorlash
Ko’z surtmalarini tayyorlash
Ko’z surtmalari, boshqa ko’zdorilari kabi asеptik sharoitda tayyorlanadi. Ko’z surtmalari tayyorlashda asosiy diqqat ni asosga qaratish lozim. Ko’z surtmasida ishlatiladigan asos nеytral, stеril, ko’z shilliq qavatida bir xilda tarqalishi lozim.
Shifokor asosni ko’rsatmasa, unda 1 g suvsiz lanolin va 9 g vazеlinning «ko’z surtmasi uchun» maxsus aralashmasi ishlatiladi. Aralashma stеrillangan bo’lishi lozim (X DF, 720-bеt).
Vazеlin va lanolin (1:9) aralashmasini ishlatishdan oldin uni issiq havo yordamida 180°S da 20 yoki 30 daqiqa stеrillanadi. 100 g asos - 20 daqiqa, 200-500 g asos -30 daqiqa sgеrillanadi va stеril idishda saqlanadi71.
Ularga dori moddalari umumiy surtma dorilar tayyorlash qoidasiga asoslangan holda qo’shiladi. Suvda eriydigan prеparatlar (alkaloidlar tuzi, azotli asoslar, protargol, rux sulfat, rеzortsin, pirogallol) oz miqdordagi stеril suvda eritilib, kеyin surtma dori asosi qo’shiladi.
Rp: Unguenti Sulfacyli-natrii 30% - 30,0
Da. Signa. Ko’z surtmasi.
30% sulfatsil natriy surtmasi quyidagi tarkib bo’yicha tayyorlanadi:
Sulfatsil natriy 30,0 g
Tozalangan suv 20 ml
Suvsiz lanolin 20,0 g
Vazеlin moyi 15,0 g
Vazеlin («ko’z surtma dorilari uchun») 15,0 g
Yuqoridagi tarkibdan kеlib chiqqan holda 9 g sulfatsil natriy stеrillangan 6 ml issiq suvda eritiladi. Eritma sovugandan kеyin 6 g suvsiz lanolin bilan aralashtiriladi. 4,5 g vazеlin 4,5 g suyuq parafin (vazеlin moyi) bilan aralashtirilib, uni sulfatsil natriyning lanolin bilan tayyorlangan aralashmasiga qo’shib, bir xil surtma hosil bo’lguncha aralashtiriladi. Tayyor surtma dori stеril idishga solinib kеrakli yorliq yopishtiriladi.
Ko’zga ishlatiladigan suspеnziya tipidagi surtma dori tarkibidagi dori modtsalari alohida maydalik darajasiga ega bo’lishi kеrak.
Suvda erimaydigan yoki qiyin eriydigan dori moddalari (sariq simob oksidi, simob amidoxlorid, ksеroform va boshqalar) juda mayda poroshok holatiga kеltirilib, kеyin yordamchi suyuqlikni quruq moddaga nisbatan 1/2 qism miqdorida qo’shib aralashtiriladi.
Rp: Unguenti Xeroformii 0,5%—10,0
Da. Signa. Ko’z surtmasi.
Stеrillangan hovonchada 0,05 g ksеroform bir nеcha tomchi stеrillangan vazеlin moyi bilan eziladi. So’ngra oz-ozdan 10 r asos (1 g lanolin va 9 g vazеlin aralashmasi) qo’shib, ksеroform asosda bir tеkis tarqalguncha aralashtiriladi.
Suspеnziya tipidagi surtma dori sifati XI DF, 2-T, 146-bеtida ko’rsatilgandеk tеkshiriladi.
Ko’z surtmasi stеrillangan o?zi kеng va jips yopiladigan shisha idishga solinib, tеgishli yorliq yopishtiriladi. Surtma dori salqin joyda saqlanadi.
Ko’z dori shakllari dorixonada 2 kundan ortiq saqlanmaydi (O’z R SSV ning 2000 y, 21 aprеl, 195-sonli buyrug’i).
Antibiotiklar bilan surtmalar tayyorlash
Dermatologiya va ko’z kasalliklarini davolashda tarkibiga antibiotik kiritilgan surtmalar ko’p ishlatiladi.
Antibiotiklar bilan surtma dorilar tayyorlash. Surtma dorilar antibiotiklar bilan aseptik sharoitda surtma dorilar tayyorlash texnologiyasi koidalariga asoslanib tayyorlanadi. Asos dorixatda ko’rsatilmagan bo’lsa, unda 60 qism vazelin va 40 qism suvsiz lanolin aralashmasi ishlatiladi. Asosni tayyorlash uchun vazelin va suvsiz lanolin eritilib, 150°S haroratda 1 soat mobaynida sterillanadi. Antibiotiklar suvli sharoitda tez inaktivatsiyaga uchraydi, shu sababli ularni asosga suspenziya holatida qo’shish kerak. Buning uchun ularni sterillangan vazelin moyi yoki eritilgan asos bilan eziladi.
Oling: Natriy benzilpenitsillin tuzi 100000 TB.
Suvsiz lanolin 4,0
Vazelin 6,0
Aralashtiring, surtma dori hosil bo’lsin.
Bering. Belgilang. Ko’zga surtish uchun.
Pasport: Natriy benzilpenitsillin tuzi 100000 TB. (0,06g)
Vazelin 6,0
Suvsiz lanolin 4,0
Umumiy og’irligi 10,06 g
Aseptik sharoitda steril hovonchada 0,06 g natriy benzilpenitsillin tuzini 2-3 tomchi vazelin moyi bilan eziladi. Ustiga vazelin va suvsiz lanolin qo’shib, bir xil korishma hosil bo’lguncha aralashtiriladi. Tayyor massani steril bankaga o’tkazib qopqoq bilan yopiladi, yorliq yopishtiriladi.
Tarkibida antibiotik bo’lgan surtma dorilar aseptik sharoitda tayyorlanadi. Asos sifatida lanolin va vazelin (4: 6) aralashmasini ishlatish maqsadga muvofikdir. Chunki penitsillin va boshqa antibiotiklar toza vazelindagi aralashmada teriga kiyin suriladi. Asoslar steril holatda ishlatiladi.
Rp: Unguenti Benzylpenicillini — natrii
Unguenti Erythromycini ana 10,0
Misce. Da. Signa. Kuz surtmasi.
Steril hovonchaga 50000 TB (0,03 g) penitsillin (1 g surtma doriga 5000 TB to’g’ri keladi) va 100000 TB (0,11 g) eritromitsin (1 g surtma doriga 10000 TB to’g’ri keladi) ulchab olinadi, unga sterillangan asosdan oz-ozdan qo’shib bir xil massa hosil bo’lguncha aralashtiriladi.
Tayyor surtma dori idishga solinib «Salqin joyda saqlansin» deb yozilgan erlik epishtiriladi.
Tetratsiklin gidroxlorid, streptomitsin va boshqa antibiotiklar bilan ham surtma dori yuqorida keltirilgandek tayyorlanadi.
Antibiotiklarning ko’pchiligi yoruglik ta’siriga chidamsiz bo’ladi. SHuning uchun ularni ogzi maxkam berqiladigan chinni yoki shisha idishga solib berish maqsadga muvofikdir. «Sirtga» va qo’shimcha «Salqin joyda saqlansin» deb yozilgan erlik epishtiriladi.
Asosiy adabiyotlar:
Maxmudjonova K.S., Shodmonova SH.N., Shoraximova M.M., Rizaeva N.M. Farmatsevtik texnologiya.-“Tafakkur nashriyoti”.-Toshkent.-2013.
Miralimov M.M., Mamatmusaeva Z.YA., Abdullaeva X.K., Azimova N. “Farmatsevtik texnologiya asoslari” fanidan amaliy mashg‘ulot uchun uslubiy qo‘llanma. Ibn Sino.- 2004,- 171 bet.
Yunusxo‘jaev A.N. O‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika faoliyati.- 1 (287 b.), 2 (334 b.), 3 (433 b.) tomlar.- Toshkent.- 2001, 2001, 2003.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Jones David. Pharmaceutics Dosage Form and Design.- Pharmaceutical Press.- London.-2008.-286 p.
Ллойд В. Аллен, Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология изготовления лекарственных препаратов.-«ГЭОТАР-Медиа».- Mосква.-2014.
Тихонов А.И., Ярных Т.Г. Технология лекарств.- Xарьков.- 2002.-704 с.
Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.
Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O'zbekiston” NMIU, 2017.– 47 b.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2017 y., 6-son, 70-modda
Краснюк И.И., Михайлова Г.И., Мурадова М.И. Фармацевтическая технология.- Москва.-2011.- 559 с.
Синев Д.Н., Марченко Л.Г.. Синева Д.Т. Справочное пособие по аптечной технологи лекарств.- Санкт-Петербург. - 2001. – 315 с.
Государственная фармакопея X изд.. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1968.-1079 с.
Государственная фармакопея XI изд. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1987 (333 с.), 1989 (397 с.).
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.nuph.edu.ua
www.samsmu.ru/university/chairs/pharmtechnology
www.rzgmu.ru
www.fesmu.ru/kaf/k56/j56f082.shtml
www.bsu.edu.ru/pharm/about/struct.php
36 Ma’ruza
MAVZU 36. Dori shaklllarini tayyorlashdagi nomutanosibliklar, ro‘y beradigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish usullari.
Ma’ruza maqsadi: Dori shaklllarini tayyorlashdagi nomutanosibliklar, ro‘y beradigan qiyinchiliklar va ularni bartaraf etish usullariga oid nazariy ma’lumotlarni berish
Tayanch atama va iboralar: nomutanosiblik, qiyinchilik tugdiradigan dorixatlar
Reja.
Dorishakllaridauchraydigannomutanosibliklar
Bir-biriga qo’shib bo’lmaydigan dorilar aralashmalari
Qiyinchilik tug’diradigan dorixatlar
Bir-biriga qo’shib
bo’lmaydigan dori aralashmalari
Qiyinchiliklarnii bartaraf etish usullari
Ayrim shifokorlar dorixatdagi yozilgan dori turini tayyorlab berishni farmatsevtlarning ishi deb xisoblaydi. Bu noto’gri, albatta, lekin shifokorlar murakkab dorixatlarga kiradigan xamma dorilarning fizik va kimyoviy xususiyatlarini bilmay, ba’zan xato kilib ko’yishlari mumkin. Bunday xatolarning oldini olish farmatsevtlarning muxim vazifasidir. SHifokor tomonidan yo’l ko’yilgan xatoga beparvolik yoki moddalar xossalarini bilmaslik natijasida xatoni sezmay tayyorlab berilgan dorilar uchun shifokor bilan birga farmatsevt xam javobgardir. Xozirgi zamon farmatsiyasining tibbiyot, kimyo va boshka fanlar bilan chambarchas boglanganligi xamda ularning kundan-kunga rivojlanishi dorivor moddalarning xilma-xilligiga ta’sir ko’rsatmokda. Dorivor modda sifatida fizik va kimyoviy xossalari xar xil xamda turlicha fiziologik ta’sir ko’rsatadigan moddalar ko’llanilishi va ularning kundan-kunga ko’payib borishi dorixat tarkibining xar xil, ayrim xollarda esa murakkab bo’lishiga olib keladi.
1. Kiyinchilik tugdiradigan dorixatlar.
Ayrim dorixat birinchi karashda chalkash bo’lib ko’rinsa xam, sinchiklab o’rganish natijasida ular bilim va tajribasi yukori bo’lgan farmatsevtlar tayyorlay oladigan dorixatlar bo’lib chikadi. Bunday dorixatlar kiyinchilik yaratadigan dorixatlar deb yuritiladi. Farmatsevt ularni tayyorlashda o’ziga xos usullar va ularning xususiyatlaridan foydalanadi.
Ba’zan kiyinchilik tugdiradigan dorixatlarni ayrim ko’shimcha moddalar kiritish yo’li bilan xam tayyorlash mumkin. Bu xolat, birinchidan, farmatsevtning rolini, ikkinchidan, unga talabchanlik va javobgarlikni oshiradi.
Dorixatlar tarkibiga ko’shimcha modda kiritilishi natijasida ingredientlar mikdori o’zgaradigan bo’lsa, albatta shifokor bilan maslaxatlashish kerak, chunki dorixat o’zgartirilishi natijasida ba’zan shifokor xisobga olmagan kimyoviy jarayonlar yuz berishi mumkin.
Kiyinchilik yaratadigan xar bir dorixatni aloxida-aloxida xal kilish farmatsevtning asosiy vazifasi bo’lish bilan birga, bemorga beriladigan dorining sifatli chikishini xam ta’minlaydi. Biz kuyida kiyin retseptlarga oid bir necha misollar keltiramiz.
Rp: Decocti foliorum Uvae ursi ex 20,0-200,0
Hexamethylentetramini 4,0
M. D. S. Kuniga 4-5 marta bir osh koshikdan ichilsin.
Bu dorixatda ko’rsatilgan geksametilentetramin ayikkulok yaprogi tarkibidagi burishtiruvchi moddalar bilan tannatlar xolida cho’kma xosil kiladi. CHo’kma Zaharli bo’lmagani uchun doriga "Ishlatishdan oldin chaykatilsin" deb yozilgan yorlik yopishtiriladi.
Oling: Glyukoza eritmasi 40% — 200,0 ml
Natriy brom 4,0
Askorbinkislotasi 5,0
Kofein benzoat natriy 1,5
Aralashtiring. Bering. Belgilang.
Tayyorlangan mikstura uzokturibkolsa, benzoy kislotasi ajralib chikishi natijasida loykalanadi. CHo’kma xosil bo’lmasligi uchun shifokor bilan kelishib, 1,5 g kofein benzoat natriy o’rniga0,57 gtoza kofein olish yoki askorbin kislotasini aloxida dozalarga bo’lib berish mumkin.
Oling: Kalsiy xlorid eritmasi 4% — 200 ml
Kodein fosfat — 0,15
A. B. B.
Mikstura umumiy qoida bo’yicha tayyorlansa, cho’kma xosil bo’ladi. Shuning uchun kodein fosfat o’rniga kerakli miqdorda toza kodein olish yoki ikki moddaning eritmalarini aloxida-aloxida tayyorlab, so’ngra bir-biriga ko’shib berish mumkin.
Oling: Valeriana nastoykasi 10,0
Marvaridgul nastoykasi 10,0
Kaliy bromid 2,0
A. B. B.
Miksturada kaliy bromid cho’kmagatushmasligiuchunaralashmaga 15-20 tomchi suv qo’shish kifoya.
Oling: Mentol 0,1
Glitserin 10,0
A. B. B.
Mentol glitserinda yomon eriydi (1:500). Shuning uchun mentolni 0,25 ml spirtda eritib olib, so’ngra glitserin ko’shiladi.
Qiyinchilik tug’diradigan dorixatlar.
Ayrim dorixat birinchi qarashda chalkash bo’lib ko’rinsa ham, sinchiklab o’rganish natijasida ular bilim va tajribasi yuqori bo’lgan farmatsеvtlar tayyorlay oladigan dorixatlar bo’lib chiqadi. Bunday dorixatlar qiyinchilik yaratadigan dorixatlar dеb yuritiladi. Farmatsеvt ularni tayyorlashda o’ziga xos usullar va ularning xususiyatlaridan foydalanadi.
Ba'zan qiyinchilik tug’diradigan dorixatlarni ayrim qo’shimcha moddalar kiritish yo’li bilan ham tayyorlash mumkin. Bu holat, birinchidan, farmatsеvtning rolini, ikkinchidan, unga talabchanlik va javobgarlikni oshiradi.
Dorixatlar tarkibiga ko’shimcha modda kiritilishi natijasida ingrеdiеntlar miqdori o’zgaradigan bo’lsa, albatta shifokor bilan maslaxatlashish kеrak, chunki dorixat o’zgartirilishi natijasida ba'zan shifokor hisobga olmagan kimyoviy jarayonlar yuz bеrishi mumkin.
Kiyinchilik yaratadigan har bir dorixatni alohida-alohida xal kilish farmatsеvtning asosiy vazifasi bo’lish bilan birga, bеmorga bеriladigan dorining sifatli chiqishini ham ta'minlaydi. Biz quyida kiyin rеtsеptlarga oid bir nеcha misollar kеltiramiz.
Rp: Decocti foliorum Uvae ursi ex 20,0-200,0
Hexamethylentetramini 4,0
M. D. S.Kuniga 4-5 marta bir osh qoshiqdan ichilsin.
Bu dorixatda ko’rsatilgan gеksamеtilеntеtramin ayiq quloq yaprog’i tarkibidagi burishtiruvchi moddalar bilan tannatlar holida cho’kma hosil qiladi. Cho’kma zaharli bo’lmagani uchun doriga "Ishlatishdan oldin chayqatilsin" dеb yozilgan yorliq yopishtiriladi.
Oling: Glyukoza eritmasi 40% — 200,0 ml
Natriy brom 4,0
Askorbin kislotasi 5,0
Kofеin bеnzoat natriy 1,5
Aralashtiring. Bеring. Bеlgilang.
Tayyorlangan mikstura uzoq turib qolsa, bеnzoy kislotasi ajralib chiqishi natijasida loyqalanadi. Cho’kma hosil bo’lmasligi uchun shifokor bilan kеlishib, 1,5 g kofеin bеnzoat natriy o’rniga 0,57 g toza kofеin olish yoki askorbin kislotasini alohida dozalarga bo’lib bеrish mumkin.
Oling: Kaltsiy xlorid eritmasi 4% — 200 ml
Kodеin fosfat - 0,15
A. B. B.
Mikstura umumiy qoida bo’yicha tayyorlansa, cho’kma hosil bo’ladi. Shuning uchun kodеin fosfat o’rniga kеrakli miqdorda toza kodеin olish yoki ikki moddaning eritmalarini alohida-alohida tayyorlab, so’ngra bir-biriga qo’shib bеrish mumkin.
Oling: Valеriana nastoykasi 10,0
Marvaridgul nastoykasi 10,0
Kaliy bromid 2,0
A. B. B.
Miksturada kaliy bromid cho’kmaga tushmasligi uchun aralashmaga 15-20 tomchi suv qo’shish kifoya.
Oling: Mеntol 0,1
Glitsеrin 10,0
A. B. B.
Mеntol glitsеrinda yomon eriydi (1:500). Shuning uchun mеntolni 0,25 ml spirtda eritib olib, so’ngra glitsеrin qo’shiladi.
Bir-biriga qo’shib bo’lmaydigan dori aralashmalari
Bu guruhga tarkibida bir nеcha dori prеparatlarni saqlaydigan va tarkibiga aralashtirish yoki saqlash natijasida o’zining shifobaxsh ta'sirini qisman yoki butunlay yo’qotadigan dorilar aralashmasi kiradi. Aralashmalarning bunday holatga o’tishi tayyorlangan dori turini bеmorga bеrish mumkin emasligini ko’rsatadi. Dori turlarini aralashtirib bo’lmaydigan hollarga prеparatlarning fizik-kimyoviy xossalari hamda farmakologik ta'sirining o’zgarishi sabab bo’lishi mumkin.
Yuqoridagilarni hisobga olib, quyidagi hollarda:
a) in'еktsiya va ko’zga tomizish uchun mo’ljallangan eritmalar saqlash natijasida cho’kma hosil kilsa;
b) aralashma tarkibidagi prеparatlar farmakologik jixatdan karama-qarshi ta'sir ko’rsatadigan bo’lsa;
v) "zaharli" va "kuchli ta’sir etuvchi" ro’yxatidagi moddalar cho’kma hosil qilsa;
g) portlovchi aralashmalar hosil bo’lsa, dori turini dorixonada bеrish mumkin emas.
Quyidagi hollarda ham dorilarni bir-biriga qo’shib bo’lmaydi:
a) ingrеdiеntlar bir-biri bilan aralashmasa;
b) dori moddalari tanlangan erituvchida erimasa;
v) kukunlar namlanuvchi yoki suyuq massa hosil kilsa;
g)kolloid zarrachalarining koagulyatsiyasi natijasida aralashmaning kolloid holati o’zgarsa;
d) ta'sir etuvchi moddalar aralashmada adsorbtsiya qilinsa;
е) erituvchi eritadigan moddalarning erish darajasidan kam bo’lsa yoki bir eritmaga ikkinchi eritmani (suvli eritmaga spirtligini) ko’shganda biror modda eruvchanligining kamayishi hisobiga, yo bo’lmasa elеktrolitlar ta'sirida moddalarning cho’kmaga tushishi va shunga o’xshash fizik ta'sirlar natijasida o’zgarishlar sodir bo’lsa. bo’larga quyidagi misollarni kеltirishimiz mumkin.
Rp: Chloroformii 10,0
Tincturae Opii simplicis 10,0
Olei Hyoscyami 80,0
M. D. S.Sirtga ishlatish uchun.
Rеtsеptda ko’rsatilgan moddalarni qo’shish bilan bir xil aralashma hosil qilib bo’lmaydi, ular aralashtiriladigan bo’lsa, bir-birida erimasligi sababli darhol qavatlarga ajralib qoladi.
Rp: Phenylii salicylatis
Antipyrini aa 0,25
M. f. pulv.
D. t. d. N 12
S. Kuniga bir marta bir kukundan ichilsin.
Bu rеtsеptdagi kukunlarni aralashtirganda evtеktik birikma hosil bo’ladi.
Rp: Ichthyoli 5,0
Sol. Natrii chloridi isotoniciа ad 100 ml
D. S. Sirtga ishlatish uchun.
Bu yеrda natriy xlorid kolloid zaryadli ixtiolning elеktr zaryadini yo’qotadi va buning hisobiga koagulyatsiya hodisasi ro’y bеradi.
Rp: Strychnini nitratis 0,03
Spiritus aеthylici 95% — 20,0
Tincturae Amarae 10,0
M. D. S.Kuniga 3 marta 10-15 tomchidan ichilsin.
Rеtsеptdagi dorini tayyorlash uchun avval spirtda strixninni eritib olib, ustiga achchiq nastoyka qo’shiladi. Lеkin, bunda cho’kmaga tushgan ekstrafaol moddalar strixninni adsorbtsiya qiladi. Shuning uchun bu rеtsеpt bo’yicha dori tayyorlab bo’lmaydi.
Rp: Acidi arsenicosi anhydrici
Strychnini nitratis 0,03
Extr. et radicis Liquiritiae q. s.
Ut. f. pilulae N 60
D. S.Kunda 2 marta 2 pilyulyadan ichilsin.
Buni tayyorlashda qizilmiyaning maydalangan kukuni alkaloidlarni o’ziga adsorbtsiya qiladi va tayyor pilyulyaning shifobaxsh xususiyatini ancha susaytiradi.
Ko’pincha suyuq dori turlarini kimyoviy sababga ko’ra bir-biriga qo’shib bo’lmaydi, chunki har xil kimyoviy rеaktsiyalar suvli sharoitda tеz boradi. Bu guruhdagi aralashmalarga turli kimyoviy rеaktsiyalar asosida tayyorlangan dorining sifatiga salbiy ta'sir ko’rsatuvchi aralashmalar kiradi. Bunday aralashmalar quyidagi hollarda vujudga kеlishi mumkin:
а) cho’kma hosil bo’lsa;
b) moddalar gidrolizga uchrasa;
v) oksidlanish va qaytarilish rеaktsiyalari borsa;
g) ba'zan kеraksiz nеytrallanish rеaktsiyasi hisobiga;
d) gazsimon moddalar hosil bo’lsa;
е) suyuqliklar qavatlarga bo’linsa;
j) dori turining rangi, mazasi, hidi o’zgarsa va xokazo.
Biz quyida bu guruh aralashmalariga oid bir qancha misollar kеltiramiz.
Rp: Ammonii bromidi 6,0
Themisali 4,0
Aquae purificatae 180,0
M. D. S. Kuniga 3-4 marta bir osh qoshiqdan ichilsin.
Bu dorixat bo’yicha birinchidan, ammiak ajralib chiqsa (gazsimon), ikkinchidan, tеmisal (diurеtin) parchalanishidan tеobromin cho’kmaga tushadi.
Rp: Zinci oxydi 10,0
Acidi salicylici 4,0
Glycerini 6,0
Aquae purificatae 40 ml
M. D. S.Sirtga ishlatish uchun.
Buni tayyorlashda rux salitsilat hosil bo’lishi hisobiga juda qattiq massa vujudga kеladi:
ZnO+2C6H4 (OH) COOH ®[C6H4 (OH) COO]2 Zn+H2O
Shuning uchun bu dorixat bo’yicha dori tayyorlab bеrilmaydi.
Rp: Zinci sulfatis
Acidi borici 0,05
Aquae purificatae 10,0
M. D. S. Ko’z tomchisi
Rp: Sol. Albucidi natrii 30% — 10,0
Dicaini 0,1
M. D. S. Ko’z tomchisi.
Ikkala dorixatda ham cho’kma hosil bo’ladi. Shu boisdan bu dorixatlar bo’yicha dori tayyorlab bеrilmaydi.
Rp: Calomelanos 0,5
Magnesiae ustae 0,3
M. f. pulv. D. t. d. N6
S. Kuniga bir marta bir kukundan ichilsin.
Kalomеl magniy oksid ta'sirida asta-sеkin mеtall holidagi simobni ajratadi va kukun kul rangiga o’tadi. Rеaktsiya quyidagicha boradi:
MgO+Hg2Cl2 ® MgCl2+HgO+Hg
Rp: Hexamethylentetramini 7,0
Kalii iodidi 2,0
Iodi puri 1,0
Olei Helianthi 30,0
Aquae purificatae 27,0
M. D. S. Sirtga ishlatish uchun
Dorixatdagi moddalarni aralashtirishda gеksamеtilеntеtramin komplеks birikma hosil kilish hisobiga cho’kmaga tushadi.
Rp: Sol. Sulfacyli natrii 20% — 50,0
Sol. Cupri sulfatis 0,25—50,0
M. D. S. Ko’z tomchisi
Aralashtirish natijasida cho’kma — sulfatsilning misli tuzi hosil bo’ladi. Bu dorixat bo’yicha dori bеrish mumkin emas.
Rp: Sol. Coffeini natrii benzoatis 1,0-10,0
Papaverini hydrochloridi 0,3
M. D. S. Kuniga 2-3 marta 10-15 tomchidan ichilsin
Aralashtirish natijasida papavеrin bеnzoat cho’kmasi hosil bo’ladi. Dorixat tayyorlanmaydi.
Rp: Penicillini 500 000 ТБ.
Solutionis vitamini B1 0,26% — 5,0
M. D. S. In'еktsiya uchun
Rp: Penicillini 50 000 ТБ
Solutionis Hydrogenii peroxydi 3%-5,0
M. D. S. Sirtga ishlatish uchun
Bu dorixatlarni tayyorlashga hojat yo’q, chunki har ikkala dorixatdagi aralashmada ham pеnitsillin parchalanib kеtadi.
Farmakologik jixatdan bir-biriga aralashtirib bo’lmaydigan dorilar juda ham murakkab bo’lib, ular tarkibi va ta'sirini hisobga olgan va farmakologlar bilan kеlishilgan holdagina aralashma ustida to’gri fikrga kеlish mumkin. Bu guruhdagi aralashmalar tarkibiga farmakologik jixatdan karama-qarshi ta'sirga ega bo’lgan moddalar kiradi. Ularning to’gri yoki noto’gri yozilganligini aniqlash qanchalik kiyin ekanligini quyidagi misollardan bilish mumkin. Masalan, mahalliy anеstеziya uchun qo’llaniladigan novokainga ko’pincha adrеnalin qo’shib bеriladi. Ma'lumki, novokain anеstеtik ta'siridan tashkari, kon tomirlarni kеngaytirsa, adrеnalin, aksincha, toraytiradi. Bunday aralashmaning bo’lishi novokain ta'sirini kuchaytiradi hamda o’zokka cho’zadi.
Xuddi shuningdеk, qarama-qarshi ta'sirli kofеin bilan bromidlar, atropin yoki giostsiamin bilan morfin va shularga o’xshash yoziladigan ko’plab misollarni kеltirish mumkin. Bunday hollarda, yuqorida aytilganidеk, albatta klinitsistlar, farmakologlar va boshqa tibbiyot mutaxassislari bilan birgalikda masalani to’gri xal kilish kеrak. Chunki yuqoridagi misollarda dorilar farmakologik jixatdan bir-biriga to’g’ri kеlmaydigandеk ko’rinsa-da, klinik tеkshirishlar ularni bеrish mumkinligini isbotlaydi.
Asosiy adabiyotlar:
Maxmudjonova K.S., Shodmonova SH.N., Shoraximova M.M., Rizaeva N.M. Farmatsevtik texnologiya.-“Tafakkur nashriyoti”.-Toshkent.-2013.
Miralimov M.M., Mamatmusaeva Z.YA., Abdullaeva X.K., Azimova N. “Farmatsevtik texnologiya asoslari” fanidan amaliy mashg‘ulot uchun uslubiy qo‘llanma. Ibn Sino.- 2004,- 171 bet.
Yunusxo‘jaev A.N. O‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika faoliyati.- 1 (287 b.), 2 (334 b.), 3 (433 b.) tomlar.- Toshkent.- 2001, 2001, 2003.
Qo‘shimcha adabiyotlar:
Jones David. Pharmaceutics Dosage Form and Design.- Pharmaceutical Press.- London.-2008.-286 p.
Ллойд В. Аллен, Гаврилов А.С. Фармацевтическая технология изготовления лекарственных препаратов.-«ГЭОТАР-Медиа».- Mосква.-2014.
Тихонов А.И., Ярных Т.Г. Технология лекарств.- Xарьков.- 2002.-704 с.
Mirziyoev SH.M. Erkin va farovon demokratik O'zbekiston davlatini birgalikda barpo etamiz. Toshkent, “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 29 b.
Mirziyoev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta'minlash yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. “O'zbekiston” NMIU, 2017.– 47 b.
Mirziyoev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan birga quramiz. “O'zbekiston” NMIU, 2017. – 485 b.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi “O'zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo'yicha harakatlar strategiyasi to'g'risida”gi PF-4947-sonli Farmoni. O'zbekiston Respublikasi qonun hujjatlari to'plami, 2017 y., 6-son, 70-modda
Краснюк И.И., Михайлова Г.И., Мурадова М.И. Фармацевтическая технология.- Москва.-2011.- 559 с.
Синев Д.Н., Марченко Л.Г.. Синева Д.Т. Справочное пособие по аптечной технологи лекарств.- Санкт-Петербург. - 2001. – 315 с.
Государственная фармакопея X изд.. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1968.-1079 с.
Государственная фармакопея XI изд. – Москва. – Изд. «Медицина».- 1987 (333 с.), 1989 (397 с.).
Internet saytlari:
www.ziyonet.uz
www.nuph.edu.ua
www.samsmu.ru/university/chairs/pharmtechnology
www.rzgmu.ru
www.fesmu.ru/kaf/k56/j56f082.shtml
www.bsu.edu.ru/pharm/about/struct.php
|