Kattalikning o’lchamligi - Metrologiya va standartlashtirish

|
Metrologiya va standartlashtirish
|
bet | 14/58 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 0,93 Mb. | | #238909 |
Bog'liq “METROLOGIYA VA STANDARTLASHTIRISH” MA\'ruzalar matni SIRTQI Kattalikning o’lchamligi deb, shu kattalikning tizimdagi asosiy kattaliklar bilan bog’liqligini ko’rsatadigan va proportsionallik koeffitsienti 1 ga teng bo’lgan ifodaga aytiladi.
Kattaliklarning o’lchamligini dimension - o’lcham, o’lchamlik ma’nosini bildiradigan (ingl.) so’zga asoslangan holda dim simvoli bilan belgilanadi.
Odatda, asosiy kattaliklarning o’lchamligi mos holdagi bosh harflar bilan belgilanadi, masalan,
dim l q L; dim m q M; dim t q T.
Hosilaviy kattaliklarning o’lchamligini aniqlashda quyidagi qoidalarga
amal qilish lozim:
Tenglamaning o’ng va chap tomonlarining o’lchamligi mos kelmasligi mumkin emas, chunki, faqat bir xil xossalargina o’zaro solishtirilishi mumkin. Bundan xulosa qilib aytadigan bo’lsak, faqat bir xil o’lchamlikka ega bo’lgan kattaliklarnigina algebraik qo’shishimiz mumkin.
O’lchamliklarning algebrasi ko’payuvchandir, ya’ni faqatgina ko’paytirish amalidan iboratdir.
Bir nechta kattaliklar ko’paytmasining o’lchamligi ularning o’lchamliklarining ko’paytmasiga teng, ya’ni: A, B, C, Q kattaliklarining qiymatlari orasidagi bog’lanish Q q ABC ko’rinishda berilgan bo’lsa, u holda
dim Q q (dim A)(dim B)(dim C).
Bir kattalikni boshqasiga bo’lishdagi bo’linmaning o’lchamligi ularning o’lchamliklarining nisbatiga teng, ya’ni Q q AG’B bo’lsa, u holda
dim Q q dim A G’ dim B.
Darajaga ko’tarilgan ihtiyoriy kattalikning o’lchamligi uning o’lchamligini shu darajaga oshirilganligiga tengdir, ya’ni, Q q An bo’lsa, u holda,
dim Q q dim An.
Masalan, agar tezlik v q lG’t bo’lsa, u holda
dim v q dim l G’ dim t q LG’T q LT-1.
Shunday qilib, hosilaviy kattalikning o’lchamligini ifodalashda quyidagi formuladan foydalanishimiz mumkin:
dim Q q LnMmTk....,
bunda, L, M, T..., - mos ravishda asosiy kattaliklarning o’lchamligi; n, m, k..., - o’lchamlikning daraja ko’rsatkichi.
Har bir o’lchamlikning daraja ko’rsatkichi musbat yoki manfiy, butun yoki kasr songa yoxud nolga teng bo’lishi mumkin. Agar barcha daraja ko’rsatkichlari nolga teng bo’lsa, u holda bunday kattalikni o’lchamsiz kattalik deyiladi. Bu kattalik bir nomdagi kattaliklarning nisbati bilan aniqlanadigan nisbiy (masalan, dielektrik o’tkazuvchanlik), logarifmik (masalan, elektr quvvati va kuchlanishining logarifmik nisbati) bo’lishi mumkin.
O’lchamliklarning nazariyasi odatda hosil qilingan ifoda (formula)larni tezdan tekshirish uchun juda qo’l keladi. Ba’zan esa bu tekshiruv noma’lum bo’lgan kattaliklarni topish imkonini beradi.
SI ning o’nli karrali va ulushli birliklarining nomlari va belgilanishi 2.4-jadvalda keltirilgan ko’paytuvchi va old qo’shimchalar yordamida hosil qilinadi.
2.4-jadval - SI ning o’nli karrali va ulushli birliklarning nomlari va belgilanishini hosil qilish uchun foydalaniladigan ko’paytuvchi va old qo’shimchalar.
Birlikning nomiga yoki belgisiga ikki yoki undan ko’proq old ko’shimchalarni ketma-ket qo’shishga yo’l qo’yilmaydi. Masalan, birlik nomi mikromikrofarad o’rniga pikofarad yozilishi kerak.
Izohlar:
1. Asosiy birlikning nomi - kilogramm "kilo" old qo’shimchasiga ega bo’lganligi sababli massani karrali va ulushli birliklarini hosil qilish uchun massaning ulushli birligi – gramm (0,001 kg) ishlatiladi va old qo’shimchalar "gramm" so’ziga qo’shilib yozilishi lozim, masalan, mikrokilogramm (µkg) o’rniga milligramm (mg).
2. Massaning ulushli birligi - grammni old qo’shimchasiz ishlatish ruxsat etiladi (birlikning belgisi - g).
Old qo’shimcha yoki uning belgisi birlikning nomiga, yoki mos holda, belgisiga qo’shib yozilishi lozim.
Agar birlik birliklar ko’paytmasi yoki nisbati ko’rinishida tuzilgan bo’lsa, u holda old qo’shimchani yoki uning belgisini ko’paytma yoki nisbatga kiruvchi birinchi birlik nomiga yoki belgisiga ko’shib yozish lozim.
|
| |