Alisher Navoiy - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi toshkent moliya instituti

Alisher Navoiy
PEDAGOGIK TEXNOLOGIYADA QO‘LLANILADIGAN
USUL VA VOSITALAR
Jamiyat hayotining jadal tarzda rivojlanishi, taraqqiyot ehtiyojlari va
imkoniyatlarining kengayishi, turli-tuman axborotlar oqimining tezlashishini
hisobga olib, zamonaviy PT fani pedagogik bashoratning yangi shakl, vosita
va usullaridan foydalanish mexanizmini yaratishni talab etadi. Bugungi
kunda turli tipdagi ta’lim muassasalarida amalga oshirilayotgan ta’limning
o‘rni va darajasini aniqlashga yo‘naltirilgan tadqiqotlarda pedagogik
bashoratning imkoniyatlaridan keng foydalanishni taqozo qiladi. Shundagina
ta’lim jarayonining natijalari fan, ishlab chiqarish, madaniyat, iqtisod hamda
jamiyat hayotining barcha sohalarini rivojlantirishga xizmat qila oladi.
Pedagogik bashoratga tayangan holda yaratilgan nazariyalargina uzluksiz
ta’lim jarayonini uning bosqichlari va komponentlarining mazmuni, shakli
va vositalarini, ta’lim natijalarining jamiyat hayotiga ko‘rsatadigan ta’sir
darajasini oldindan loyihalashtirishga asos bo‘la oladi. Demak, shundagina
o‘quv-tarbiya jarayonini yangi prinsiplar va yangi mafkuraviy negizda qayta
qurish, ta’lim sohasida islohotlarni amalga oshirish mumkin.
70
Shuningdek, PTda ta’lim jarayonini tashxis qilish va yaratilgan
nazariyalar, o‘quv-metodik majmualar tajriba-sinov asosida amaliyotga
joriy qilishning metodologik asoslari, aniq mexanizmlari, usul va vositalari
ishlab chiqilishi lozim. Ta’lim jarayonining tashxis qilish mexanizmi shu
jarayonning yutuq va kamchiliklari, ta’lim natijasining sifat ko‘rsatkichlari,
ta’lim jarayoniga tatbiq qilinadigan pedagogik nazariyalar, zamonaviy
texnologiyalarning ta’lim amaliyotini rivojlantira olish yoki ta’limning
taraqqiyotiga to‘sqinlik qilish darajasini aniqlashga yo‘naltirilishi kerak.
Pedagogik tajriba-sinov esa amalga oshirilgan tadqiqot natijalarining
samaradorlik darajasini aniqlashda alohida ahamiyatga ega. O‘tkazilayotgan
tajriba-sinovning xarakteri bilan bog‘liq tarzda o‘quv dasturlari, darslik va
dars ishlanmalari, metodik qo‘llanmalar, didaktik ishlanmalar yaratilishi va
tajriba-sinov jarayoniga taqdim etilishi zarur. Agar o‘quv dasturi tajribadan
o‘tkazilayotgan bo‘lsa, kuzatilayotgan ta’lim jarayonini, ya’ni darslik yoki
dars ishlanmalari, texnik vositalar, ko‘rgazmali qurollar, o‘quv qo‘llanmalari
bilan ta’minlashga erishish talab etiladi. Bunda asosiy e’tibor o‘qituvchining
qaysi metod yoki PTni qo‘llaganligiga emas, balki o‘quv dasturi doirasida
taqdim etilayotgan o‘quv materiallarining samaradorligini aniqlashga
qaratiladi. Chunonchi, tajriba-sinov jarayoniga jalb etilgan nazariyalar
hamda tajriba sinflaridan olingan natijalar statistik jihatdan ishlanishi
talab etiladi. Amalga oshiriladigan tajriba-sinov jarayoni va ularning
natijasi ekspertizasiga nufuzli ilmiy-pedagogik jamoalar hamda yetakchi
mutaxassislar jalb etilishi talab qilinadi. Keng ko‘lamli tajriba-sinovlarning
amalga oshirilish jarayoni va natijalarining ekspertizasi ilmiy-pedagogik
jamoalar tomonidan oldindan tasdiqlangan nizom talablari asosida amalga
oshirilishi kerak.
Bugungi kunda jamiyatimiz rivojlanishida pedagogik bashorat o‘zining
aniq belgilab olingan maqsad va vazifalari, obyekti va predmeti, tadqiq
etayotgan muammolarning mantiqiy asoslari, rivojlanish qonuniyatlari,
o‘zining tayanch metodologiyasiga ega bo‘lgan pedagogika fanining muhim
tarmog‘i sifatida namoyon bo‘ladi. Pedagogik bashorat ilmning ustuvor
sohasi sifatida davlat va jamiyat taraqqiyotiga xizmat qiladigan uzluksiz
ta’lim tizimini yangidan-yangi pedagogik nazariyalar negizida vujudga
kelgan ta’lim modellari va texnologiyalari bilan qurollantirish asosida
kadrlar tayyorlash sifatini oshirishga yo‘naltirilgan.
71
Pedagogik bashorat o‘quvchi shaxsining yosh xususiyatlari va
rivojlanish dinamikasini hisobga olgan holda ta’lim texnologiyalarini
tanlaydi. Tanlab olingan muayyan ta’lim texnologiyalari doirasida talabalarga
turli darajadagi tushunchalarni hamda mujassamlashgan bilimlarni taqdim
etish yo‘llarini, shakl va vositalarini taklif qiladi. Muayyan bir PTni nazariy
jihatdan asoslaganda pedagogik bashorat o‘quvchi hamda o‘qituvchining
jonli faoliyat ko‘rsatishini ta’minlashga, uning erkin fikrlash, ijodkorlik
qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltirilgan ta’lim jarayonini tashkil etishni
nazarda tutishi lozim.
Ta’lim jarayoniga tatbiq qilinadigan har qanday PT, uning
komponentlari xoh ta’lim mazmuni, xoh o‘quv dasturi yoki darslik, xoh
o‘qituvchi faoliyati orqali o‘tishidan qat’iy nazar, o‘quvchining jonli
tarzdagi erkin va ijodiy faoliyatini jadal rivojlantirishga xizmat qilishiga
erishish talab qilinadi. Bunda PT, birinchi navbatda, har bir talabaning
boshqa talabalar, dars materiallari hamda o‘qituvchi (pedagog) bilan erkin
tarzda muloqot qilishini, fikr almashishini ta’minlaydi. ZPT pedagogik
amaliyotning o‘quvchi yoki talaba shaxsiga qonunlar majmuyini, tabiat va
jamiyat hodisalarini, kishilik madaniyati va axloq-odobini, muayyan fan
asoslarini tanituvchi shakli sifatida namoyon bo‘lishi lozim. Bu sohada
nazariy jihatdan qat’iy asoslangan, har tomonlama sinovdan o‘tgan hamda
aniq amal qiluvchi qonuniyatlarga tayanish maqsadga muvofiqdir.
PTning asosiy mohiyati har bir shaxsda mavjud bo‘lgan uning ehtiyoji,
qiziqishi, iqtidori va imkoniyatlari asosida unda ijobiy xislat va fazilatlarni
shakllantirish, rivojlantirish sanaladi. Bu o‘rinda ta’lim mazmuni shaxsning
shakllanishi va rivojlanishi uchun muhim sanaladi. Shuning uchun ta’lim
mazmuni insonparvarlikka yo‘naltirilgan gumanistik g‘oya va me’yorlarni
o‘zida mujassamlashtirgan bo‘lishi lozim.
Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirish
asosidagi PT yakka hokimlik texnologiyasiga tubdan qarshi bo‘lib, PJda
hamkorlik, g‘amxo‘rlik, talabalar shaxsini hurmat qilish, e’zozlash orqali
shaxsni rivojlantirish va ijod qilishga qulay muhit yaratadi. An’anaviy
ta’limda o‘qituvchi (pedagog) ta’lim mazmunining subyekt, talabalar PJning
obyekti deb qaralsa, hamkorlik pedagogikasida talaba o‘z o‘quv faoliyatining
subyekt sanaladi. Shu sababli hamkorlik pedagogikasida yagona ta’lim
jarayonining ikkita subyekt hamkorlikda o‘quv-tarbiya vazifalarini hal etadi.
72
Ushbu PTda ta’lim tizimi markazida barkamol inson shaxsini shakllantirish
va rivojlantirishga qaratilgan insonparvarlik g‘oyasi muhim o‘rin tutadi. Bu
g‘oya qay darajada amalga oshirilganligi ta’lim jarayonining asosiy natijasi
pedagogik jamoa mehnatining sifatiga berilgan baho asosida aniqlanadi.
Pedagogik munosabatlarni insonparvarlashtirish va demokratlashtirishda
o‘quv-tarbiyaviy jarayonning asosiy natijasini aniqlovchi muhim omil
shaxsga bo‘lgan munosabat hisoblanadi.
Insonning boshqa mavjudotlardan farqi – o‘z oldiga ma’lum bir maqsad
qo‘yib, so‘ng unga tomon harakat qilishidadir. Kishi maqsadi sari qiladigan
harakati davomida, ya’ni faoliyati jarayonida muayyan tabiiy va sun’iy
to‘siqlarni yengib o‘tadi. Bu to‘siqlarni bartaraf etish uchun u bir qator tadbir
va choralardan foydalanadi. Maqsadga yetishda muayyan to‘siqni yengib
o‘tish uchun qo‘llanadigan tadbir va choralar majmuyi usul deb ataladi.
Inson maqsadga yetishda bir necha, ba’zan esa o‘nlab-yuzlab to‘siqlarni
yengishiga to‘g‘ri keladi. Bu to‘siqlarni yengish uchun tegishli usullar
ma’lum bir tizimda qo‘llanadi. Maqsadga yetishda qo‘llanadigan usullar
tizimi uslub deb ataladi.
Usullarni ma’lum bir uslubda qo‘llash jarayonida har bir harakat
maqomi muayyan maqsad ko‘rsatkichlariga bo‘ysundiriladi. Undan tashqari,
inson maqsadga etish jarayonida bir qator qonuniyatlarga ham tamoyil
sifatida amal qiladi.
Ta’lim uslubi – o‘qituvchi (pedagog) bilan talabalar orasida bilim
berish va uni o‘zlashtirish maqsadida amalga oshiriladigan o‘zaro aloqalarni
tizimga soluvchi pedagogik tadbirdir. O‘qitish uslublari o‘quv jarayonining
asosiy qismi hisoblanadi. Tegishli uslublarsiz pedagogik faoliyatni amalga
oshirib bo‘lmaydi.
Uslublar bilimlarni uzatish va qabul qilish xarakteriga qarab so‘z
orqali ifodalash, ko‘rgazmali va amaliyga bo‘linadi. Ta’lim mazmunini
o‘zlashtirishda talabalarning ta’lim faoliyatiga munosib ravishda tushuntirish,
illyustrativ, reproduktiv, muammoli bayon, xususiy qidirish yoki evristik
hamda yarim tadqiqot uslublari qo‘llaniladi.
Ta’limning og‘zaki uslublariga – hikoya, ma’ruza, suhbat va boshqalar
kiradi. Bu uslublarni qo‘llashda o‘qituvchi (pedagog) so‘z vositasida o‘quv
materialini bayon qiladi, tushuntiradi, talabalar esa tinglash, eslab qolish
orqali uni faol qabul qiladi.
73
Hikoya uslubida talabalarga beriladigan ta’lim mazmunini og‘zaki
bayon qilish ko‘zda tutiladi. Bu uslubni qo‘llashda muayyan pedagogik
usullardan foydalaniladi. Masalan, diqqatni faollashtirish, bayon qilish,
taqqoslash, asosiylarini ajratish, yakunlash kabi mantiqiy tadbirlar shular
jumlasidandir. Hikoya samaradorligining shartlari: rejani qunt bilan o‘ylab
tuzish, mavzuning izchil yoritilishini ta’minlash, ko‘rgazmali qurollarni
muvaffaqiyatli tanlash, bayonda kerakli emotsionallikka erishish.
Ma’ruza – bilimni so‘z bilan ifodalash uslublaridan biri sifatida
beriladigan bilimlarni og‘zaki bayon qilishni ko‘zda tutib, o‘z hajmining
kattaligi, mantiqiy qurilishi, obrazli isbotlash va umumlashtirishning
murakkabligi bilan hikoyadan ajralib turadi.
Ma’ruza davomida beriladigan bilimni og‘zaki bayon qilish, uzoq
vaqt davomida talabalarning diqqatini tutib turish hamda ularning fikrlarini
faollashtirish, isbotlash, ta’rif berish, bir tizimga keltirish, umumlashtirish
kabi pedagogik usullardan foydalaniladi.
Suhbat uslubi atroflicha o‘ylangan savollar yordamida o‘qituvchi
(pedagog) bilan talabalar orasidagi suhbat orqali amalga oshiriladi.
Talabalarning fikrlash tizimini, yangi tushunchalar va qonuniyatlarni
o‘zlashtirishga olib keladi.
Suhbat uslubini qo‘llashda savollarni qo‘yish (asosiy, qo‘shimcha,
yo‘llovchi va b.), talabalarning javob va mulohazalarini muhokama qilish,
suhbatdan xulosalarni shakllantirish, javoblarni tuzatish usullarini qollashda
e’tibor qaratiladi.
Ta’limning ko‘rgazmali uslubini shartli ravishda ikki katta guruhga
bo‘lish mumkin: ko‘rgazmali va namoyish qilish uslublari.
Ko‘rgazmali uslub talabalarga namoyish etiladigan qo‘llanmalar,
jumladan, xarita, plakat, doskadagi chizma va rasmlar, suratlar va boshqalarni
ko‘rsatishni ko‘zda tutadi. Namoyish qilish uslubida, odatda, qurilma,
asboblar, tajribalar, turli tipdagi preparatlardan foydalaniladi.
Ta’limning ko‘rgazmali uslubining o‘ziga xos xususiyati shundaki,
so‘z bilan ifodalash uslubi bilan u yoki bu darajada uyg‘unlashib ketadi.
So‘z va ko‘rgazmalilikning chambarchas bog‘liqligi shundaki, obyektiv
borliqdagi qonuniyatlar amaliyotda birgalikda qo‘llanishni taqozo etadi.
Demak, so‘z va ko‘rgazmalilik aloqasining xilma-xil shakllari mavjud.
Ta’lim vazifasining o‘ziga xos xususiyati, mavzuning mazmuni, mavjud
74
ko‘rgazmali vositalarning xarakteri, talabalar tayyorgarligi darajasidan kelib
chiqib, aniq bir holatda ular oqilona uyg‘unlashtiriladi.
Amaliy uslublar tarbiya faoliyatining xilma-xil turlari keng doirasini
qamrab oladi. Amalda quyidagi usullar qo‘llaniladi: vazifa (maqsad)ni
qo‘yish, uni bajarish uslubini rejalashtirish, bajarish jarayonini boshqarish,
tahlil qilish, kamchiliklar sababini aniqlash, maqsadga to‘liq erishish uchun
ta’lim jarayoniga tuzatish kiritish.
Amaliy mashqlarning aniq turlaridan biri mashqni sharhlash
hisoblanadi. Uni bajarishda talaba xatti-harakatini faol mushohada qiladi,
o‘ziga o‘zi eshittirib gapiradi hamda ma’lum bir voqeani sharhlaydi.
Harakatni sharhlash talabaga o‘zining tipik xatosini anglashga va harakatiga
tuzatishlar kiritishiga ko‘maklashadi.
Amaliy tarbiya uslublarining ikkinchi guruhini laboratoriya tajribalari
tashkil qiladi. Keyingi yillarda maktab, o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi
muassasalari va oliy o‘quv yurtlarida frontal laboratoriya ishlari mustahkam
o‘rin oldi.
Amaliy uslublar tarbiyani so‘z orqali ifodalash va uni ko‘rgazmali
uslub yordamida mustahkamlash jarayoni bilan chambarchas bog‘liqlikda
qo‘llaniladi, bunda mashq, tarbiya, mehnat operatsiyasini bajarishdan oldin
o‘qituvchi (pedagog) tushuntirish beradi, ko‘rsatadi. Og‘zaki tushuntirish
va ko‘rgazmali namoyish, odatda, mashqni bajarish jarayonining o‘zi bilan
bir vaqtda olib boriladi.
Muammoli-qidiruv uslublari muammoli ta’lim jarayonida qo‘llanadi. Bu
uslublardan foydalanishda o‘qituvchi (pedagog), avvalo, muammoli vaziyat
yaratadi, savollar qo‘yadi, masalalarni, topshiriqlarni taklif qiladi, muammoli
vaziyatni yechishga qaratilgan muhokamani uyushtiradi, xulosalarining
to‘g‘riligini tasdiqlaydi. Talabalar oldingi bilim va tajribalariga asoslanib,
muammoli vaziyatni hal qilish yo‘llari to‘g‘risidagi takliflarini aytadi va
oldin olgan bilimlarini umumlashtiradi, muammoli vaziyatni yechishning
eng oqilona variantini tanlaydi. Bu uslub talabalarning bilimga qiziqishlarini
oshiribgina qolmay, ularda fikrlash qobiliyatini ham rivojlantiradi.
O‘quv materialini muammoli uslub yordamida o‘tish muammoli
tuzilgan ma’ruza uslubi orqali bilim bayoni davomida mulohaza yuritish,
isbotlash, umumlashtirish, faktlarni tahlil qilish, o‘quvchi-talaba fikrini o‘z
ortidan ergashtirish, uni faolroq qilish kabi usullardan foydalanishni ko‘zda
tutadi.
75
Muammoli-qidiruv uslublari ko‘proq ijodiy bilim faoliyati
ko‘nikmalarini rivojlantirish maqsadida qo‘llanadi. Ular talabalarning
bilimni chuqur o‘zlashtirishiga, mustaqil ravishda egallashiga yordam
beradi. Bu uslublar ta’lim jarayonida tushuncha, qonun va nazariya kabilarni
shakllantirish ko‘zda tutilganda, faktik axborotni ma’lum qilish, mehnat
faoliyatining laboratoriya, tajriba-o‘quv ko‘nikmalarini hosil qilishda,
o‘quv materialining mazmuni prinsipial jihatdan yangi bo‘lmasdan, ilgari
o‘rganilganining mantiqiy davomi bo‘lsa, uning asosida talabalar yangi
bilimni qidirish uchun mustaqil qadam tashlasa, mazmun hodisadagi sabab-
oqibat va boshqalarga olib kelsa, samarali qo‘llanadi. Muammoli-qidiruv
uslublari ko‘proq o‘qituvchi (pedagog)lar talabalarni muammoli vaziyatni
yechish faoliyatiga tayyorlagan hollarda qo‘llanadi. Shuning uchun bu uslub
o‘zini ilmiy-tadqiqot ishlariga bag‘ishlagan talaba yoshlarga asqotadi.
Pedagog, odatda, o‘z oldiga talabalar materialning mazmunini tushunib,
o‘zlashtirib olishsin, ma’lum bilimlarni egallab amaliyotda qo‘llashga
o‘rgansin, degan maqsadni qo‘yadi. Lekin o‘zlashtirish, tushunish, qo‘llash
nimani anglatadi? Pedagog o‘z oldiga qo‘ygan maqsadga erishganligini
qanday biladi?
Pedagogik maqsadlarga erishganlik yoki erishmaganlikni bilishning
aniq vositalari bo‘lgandagina, pedagog o‘zining mehnati samarali ekanligiga
va tanlagan metodlari maqsadga muvofiqligiga yoki, aksincha, samarasiz
ekanligiga ishonch hosil qilishi mumkin. O‘qitish uslubini tadqiq qilishda
PT tarafdorlari aynan shu narsani nazarda tutishgan edi.
Pedagog jamiyatdan buyurtmani umumiy ko‘rinishda oladi. Hattoki,
o‘quv dasturlarida belgilangan maqsadlar ham bir nechta tushuntirishlar
bilan cheklangan. Bu yerda maqsadlarni aniqlashtirishning quyidagi o‘ziga
xos pillapoyasini tuzish mumkin: jamiyatning umumiy talablaridan – ta’lim
tizimi vazifalariga, ulardan–ma’lum o‘quv yurti, o‘quv predmeti, uning
mavzuli bo‘limlari va alohida o‘quv maqsadlariga o‘tish.
M.V.Klarin ta’limoti bo‘yicha pedagoglar tomonidan maqsadlarni
belgilashning an’anaviy usullari quyidagilar sanaladi:
1. O‘quv materialining rejasidan kelib chiqib, maqsadni belgilash.
2. Maqsadni pedagog faoliyati orqali ifodalash.
3. Talabaning intellektual, emotsional, shaxsiy rivojlanishi ichki
jarayonlari va qonununiyatlari orqali o‘quv jarayonlarni tashkil etish.
76
4. O‘quv maqsadlarini talabalar faoliyati orqali joriy etish.
Shu munosabat bilan o‘qitishning maqsadlarini ta’lim mazmuni,
pedagog yoki talabaning faoliyati orqali belgilash ta’limda kutilayotgan
natijalar haqida aniq tasavvurga ega bo‘lishga imkon bermaydi. Bu natijalar
haqida talabalar faoliyatining faqat tashqi namoyon bo‘lishidan xulosa
chiqarish mumkin. Pedagog o‘qitish natijasini aniqlashtira borib, uning
kuzatish mumkin bo‘lgan tashqi belgilarini, ya’ni so‘zlashish, harakatlanish
jarayonini to‘la tasvirlashga intiladi. Ba’zida, tasvirlash jarayoni tashqi
belgilarini sanab chiqishga olib keladi va ushbu jarayon orqali natijani
sezilarli darajada soddalashtirish mumkin.
Zamonaviy PTda nazarda tutiladigan maqsadlarni qo‘yish uslubi
o‘zining ashyoviy xususiyatiga ega. Bu shundan iboratki, o‘qitish maqsadlari
talabalar harakatida ifodalanadigan, aniq ko‘rinadigan va o‘lchanadigan
natijalar orqali belgilanadi. Demak, an’anaviy o‘quv jarayonida asosiy
omil bu pedagogning faoliyati hisoblansa, PTda birinchi o‘ringa ta’lim
jarayonidagi talabalarning faoliyati qo‘yiladi.
Ilg‘or ijodkor pedagoglar, an’anaviy ta’lim texnologiyasidagi
kamchiliklarga javob topish, talabaning aqliy mehnatini amalga oshirish
usullarini izlanishlari orqali o‘ziga xos ta’lim usuli vositalarini yaratadilarki,
buning oqibatida yangicha pedagogik fikrlash tarzi vujudga keladi. Mana
shu izlanishlar zamirida zamonaviy PTga asos solgan PT yaratila boshlandi.
Qo‘llanadigan PTni bir tizimga solish, unga maqsadli yo‘nalish berish
ta’limni amalga oshirishdagi shakl va mazmun yaxlitligi ta’minlangan
holdagina kutilgan zarur natijani berishi mumkin. Ta’limga testlar, diagnoz
va diagnostik tahlilning olib kirilishi, bilimlarni ko‘p balli baholash
tizimida aniqlashga o‘tish, bo‘lim mazmunini yaxlit holda o‘zlashtirishni
modellashtirish, tizimga solingan nazorat turlarida, talabalarning ishlashi
va an’anaviy dars shakllarining vujudga kelishi, shu paytgacha o‘rganib
qolingan an’anaviy ta’lim o‘rniga vujudga kelgan PT bo‘lib, ular yangicha
fikrlash tizimidagi ta’limga o‘tishni taqozo qiladi.
Ta’limni amalga oshirish jarayoniga ZPTni kiritish quyidagilarga
asoslanadi:
– ta’lim jarayonida ishtirok etuvchi talaba shaxsi ustuvorligini
ta’minlash;
– ta’lim maqsadining natijaga erishuvini amalga oshirish;
77
– ta’lim jarayoni boshqariluvchi jarayon ekanligidan kelib chiqqan
holda uning maqsadli boshqariluviga erishish;
– ta’lim mazmunini ta’minlovchi vosita, usul shakllari texnologiyasini
yagona bir tizimga keltirish.
Hozirgi vaqtda ZPTning asosiy tamoyillari quyidagilardir:
– muntazam tahlil qilib borish;
– loyihalashtiruvchi vositalarning eng zarurini tanlash;
– metod va usullarning maqsadga muvofiqligini aniqlay bilish;
– olinishi zarur bo‘lgan natijasini oldindan taxmin qilish, ya’ni
maqsadlarning amalga oshishiga erishish;
– ta’lim jarayonining yaxlitligini ta’minlash.
Zamonaviy PT ta’lim jarayoniga bir qator yangi elementlarni olib
kirishni taqozo qiladi. Bular quyidagilar:
1. Diagnoz.
2. O‘quv birliklarini (mezonlarini) belgilash.
3. Diagnostik tahlil.
4. Tuzatish kiritish (korreksiya).
5. Qayta to‘latish (ketma-ketlikni yo‘qotish).
6. Kutilishi lozim bo‘lgan natijani olish.
7. Reyting.
Yuqorida keltirilgan tamoyillar va elementlarga asoslangan holda ZPTni
ta’lim jarayoniga joriy qilish, xorijiy hamda hamdo‘stlik davlatlaridagi
PTdan foydalanib, o‘zimizning zamonaviy PT tizimini vujudga keltirish
borasida amalga oshirilayotgan ishlarni umumlashtirish va amalda qo‘llash
uchun quyidagilarni amalga oshirish maqsadga muvofiq bo‘ladi:
1. Ta’lim jarayonining ishtirokchilari pedagog va talaba o‘rtasida o‘quv
mehnati rejasini ishlab chiqish, ya’ni pedagog bo‘lim yoki bobni o‘rganish
rejasini tuzar ekan, ushbu rejada talaba faoliyati o‘z aksini topishi lozim.
2. Fanning ichki bog‘lanishi yoki fanlararo bog‘lanish imkoniyatlaridan
maqsadli foydalanish. Ma’lumki, har bir o‘rganiladigan kichik yoki yirik
o‘quv birliklari oldin o‘rganilganlariga tayanadi. Demak, talabani yangi
bo‘lim, bobni o‘rganishga olib kirishda undagi mavjud bilimlarga tayanish,
agar mavjud bilimlar yangi bobni, bo‘limni o‘rganishga yetarli bo‘lmasa,
oraliq tayyorgarlik olib borish va shundan keyingina talabani bilimlarni
o‘rganishning navbatdagi bosqichiga olib kirish lozim. Bunday ishlash
zamonaviy PTning asosiy elementlaridan biri diagnoz (tashxis) hisoblanib,
78
talabalarning yangi bilimlarni o‘zlashtirishga qanchalik darajada tayyor
ekanliklarini aniqlashdan iborat.
3. O‘quv birliklari mezonlarini belgilash. O‘quv birliklari talaba
tomonidan o‘rganilishi lozim bo‘lgan tushuncha, ta’rif, qoida, qonunlar,
hodisa va voqealardan iborat bo‘lib, ular orasidagi mantiqiy bog‘lanishning
ta’minlanishini shu bob yoki bo‘limning o‘zlashtirilishiga olib keladi.
Pedagog bob, bo‘lim uchun ajratilgan soatlarda talabalar o‘rganishi kerak
bo‘lgan o‘quv birliklarini aniqlaydi, u uchun ajratilgan vaqtni ham belgilaydi.
O‘quv birliklari o‘zlashtirilishi zarur bo‘lgan mezonlar hisoblanib, talabalar
bilimini baholashning chegaraviy qiymati bilan o‘lchanadi, ya’ni talaba
ushbu ko‘rsatilgan mezonlarni bilsagina baholanadi. Pedagog shu paytda
guruhga nisbatan o‘rtacha baho bilan ishlamaydi, balki aniq o‘lchovlarga
asoslangan holda ish olib boradi. O‘quv rejasini tuzishda pedagog talabalar
bilishi lozim bo‘lgan o‘quv birliklarini bo‘lim, bob va semestrlar bo‘yicha
aniqlaydi hamda talabalarga topshiriq sifatida bo‘limni o‘rganishdan oldin
vazifa qilib beradi. Berilgan topshiriqlar o‘zlashtirish reytingini aniqlashda
nazorat topshirig‘iga o‘tkaziladi.
4. Diagnostik tahlil. Bilim, ko‘nikma va malakadagi kamchilikni
aniqlash, ularni to‘ldirish va navbatdagi o‘zlashtirish bosqichiga ko‘tarilish
maqsadida quyidagi diagnostika tadbirlari amalga oshiriladi:
– talabalar o‘zlashtirish darajasini diagnostikalashtirish;
– bo‘limlardagi yetishmovchiliklarning oldini olish;
– aniqlangan yetishmovchiliklarni to‘ldirish maqsadida maxsus
topshiriqlar ishlab chiqish;
– maxsus topshiriqlar bilan ishlash soatlarini belgilash;
– yakuniy diagnostik tahlil qilish.
Diagnostika ta’lim texnologiyasining navbatdagi bosqichi bo‘lib, uning
asosiy elementlaridan hisoblanadi. O‘zlashtirishdagi kamchiliklar sababini,
har bir talabaning bilim darajasini aniqlash, rejaning borishida tuzatishlar
kiritish yo‘li bilan ta’lim jarayonining kafolatlanganligi ta’minlanadi.
Diagnostik tahlil nazorat turining test so‘rovi yordamida amalga oshiriladi.
5. Qayta to‘ldirish (nuqsonlarni yo‘qotish). Qayta tuzatish kiritishdan
maqsad, olingan bilimlardagi kamchiliklarni bartaraf etishdan iborat.
Kamchiliklarni bartaraf etish to‘ldirish asosida amalga oshiriladi. Qayta
to‘ldirish asosan amaliy-tadbiqiy mashg‘ulotlarda amalga oshiriladi. Shu
maqsadda pedagog talabalar o‘zlashtirish darajasidagi to‘ldirishni amalga
79
oshirishi lozim. Bunda pedagog tanlayotgan o‘quv vazifasining darajasini
talabalarda mavjud bo‘lgan real bilimlarga moslashtirish zarur.
6. Kutilishi lozim bo‘lgan natijalarni olish. Bu element PTning markaziy
g‘oyasi hisoblanadi. PT ta’lim jarayoni natijasida kafolatli bo‘lishini talab
qilar ekan, pedagog oldiga jarayonning borishini ko‘zda tutilgan maqsadda
amalga oshirish va aniq natijani mo‘ljallab rejalashtirishni maqsad qilib
qo‘yadi. Jarayon borishi davomida shu jarayon tahlil qilib boriladi,
tuzatishlar kiritiladi, qayta to‘ldirishlar amalga oshiriladi va oldindan
kutilishi rejalashtirilgan natija olinishiga erishiladi. Demak, zamonaviy PT
deb ilgari surilgan g‘oyaning maqsadi ana shundan iborat.
Jahon pedagogika fani ilmiy-texnika taraqqiyoti ta’sirini boshidan
kechirib, psixologiya, kibernetika, tizimlar nazariyasi, boshqaruv nazariyasi
va boshqa fanlar yutuqlarini birlashtirib, bugungi kunda faol yangilanish
jarayonlari bosqichiga o‘tdi va inson imkoniyatlarini samarali rivojlantirish
amaliyotiga boy mahsul bermoqda.
PT uslublari dastlab ta’lim berishning namunaviy vaziyatdagi
o‘zlashtirish talab etiladigan mahsuldor, ya’ni reproduktiv darajasi uchun
ishlab chiqilgandi. Reproduktiv ta’lim har qanday ta’limning zarur tarkibiy
qismi hisoblanadi, u insoniyat jamg‘argan tajribani aniq o‘quv fani doirasida
o‘zlashtirish bilan bog‘liq. Ta’lim oluvchilarda bilim va ko‘nikmalarning
ma’lum «poydevori» hosil qilingandan keyingina, ta’limning natijali, ya’ni
produktiv va ijodiy yondashish uslublariga o‘tish mumkin.
|