Mexanik quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga miqdor jihatdan teng bo’lgan fizik kattalikka aytiladi, ya’ni

|
Mexanik quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga miqdor jihatdan teng bo’lgan fizik kattalikka aytiladi, ya’ni
|
bet | 2/6 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 148,34 Kb. | | #123981 |
Bog'liq saqlanish qonunlariMexanik quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga miqdor jihatdan teng bo’lgan fizik kattalikka aytiladi, ya’ni:
(6.4)
Bu yerda F-harakatlantiruvchi kuch, – tekis harakat tezligi.
Tekis harakatda quvvat haraktlantiruvchi kuch bilan harakat tezligi ko’paytmasiga teng.
Kinetik energiya deb, jismning mexanik harakat energiyasi tushiniladi. Harakatlanayotgan har qanday jism kinetik energiyaga ega bo’lib, uning energiyasi tezlikka bog’liqdir. Tekis haraktlanayotgan jismning tezligi o’zgarmaganligi uchun kinetik energiyasi ham o’zgarmaydi. Kuch ta’sirda jism kinetik energiyasining o’zgarishi, shu kuchning bajargan ishiga teng:
(6.5)
Ko’rinib turibdiki, jismning harakat energiyasi jismning tezligiga bog’liq ekan.
Umuman, bajargan ishi yo’l shakliga bog’liq bo’lmagan kuchlarni konservativ yoki potentsial kuchlar deb, bu kuchlar maydonini esa potentsial maydon deb ataladi. Xususan, Yerning tortish maydoni — potentsial maydon, og’rlik kuchi esa konservativ (potentsial) kuchdir. Potentsial maydonni harakterlash uchun potentsial deb ataladigan skalyar kattalikdan foydalaniladi.
Maydon ixtiyoriy nuqtasining potentsiali deganda mazkur nuqtaga kiritilgan birlik massali «snov jism»ning ipotensial epergiyasiga teng bo’lgan kattalik tushuniladi:
(6.6)
Potentsial maydonning kuch xarakteristikasi, kuchlanganlik va energetik xarakteristikasi va potentsial orasidagi bog’lanishni
1- rasm.
topaylik. Maydon markazidan uzoqligi g radius-vektor bilan aniqlanadigan moddiy nuqtani radius boylab elementar dr masofaga siljitishda (1-rasm) bajarilgan ish Fdr ga teng. Mazkur ish moddiy nuqta potentsial energiyasini -dU ga o’zgartiradi. Demak,
(6.6)
yoki
(6.7)
Mazkur ifodaning ikkala tomonini ko’chirilayotgan moddiy nuqtaning massasi t ga bo’laylik:
(6.8)
Bu tenglikning chap tomonidagi kattalik, ifodaga asosan, maydonning ayni nuqtasining kuchlanganligi G bo’lib, o’ng tomondagi U/m esa, (3.25) ifodaga asosan, shu nuqtaning potentsiali bo’lib hisoblanadi. Shuning uchun (3.28) ni
(6.9)
ko’rinishda yozish mumkin. Bundagi gravitatsion maydon potentsialining radius vektor (r) yo’nalishidagi o’zgarish tezligini ifodalaydi. Uni vektorlar nazariyasida potentsialning gradienti ( ) deb ataladi.
(6.10)
Bu ifodanang fizik ma’nosi shuki, gravitatsion maydon potentsiali, maydon markazidan cheksiz uzoq bo’lgan nuqtalarda nolga teng. Maydon markaziga yaqinlashilgan sari (ya’ni r kichraygan sari) potentsialning qiymati kamayib boradi. Demak, gravitatsion maydon ixtiyoriy nuqtasining kuchlanganligi shu nuqtadagi potentsial gradientining teskari ishora bilan olingan qiymatiga teng.
Agar jism Yer sirtidan biror h balandlikda turgan bo’lsa potentsiali quyidagicha ifodalanadi:
(6.11)
Jism Yer sirtida bo’lsa h=0 deb qaraladi va Yer sirtida turgan jismning potentsial energiyasi quyidagi formula yordamida hisoblanadi:
(6.12)
Ko’rinib turibtiki, Yer sirtidan uzoq masofalarda turgan jismlarning potentsial energiyasi quyidagi ko’rinishda ifodalanar ekan:
(6.13)
Yer sirtidagi gorizontal tekislikka nisbatan moddiy nuqtaning potentsial energiyasi haqida mulohaza yurgizilganda U0 ni nolga teng deb olinadi va natijada masalalar yechish uchun quyidagi ifoda o’rinli bo’ladi:
(6.14)
Agar moddiy nuqtaga faqat konservativ kuchlar ta’sir etsa, bu kuchlarning elementar dr ko’chishda bajargan ishi moddiy nuqta potentsial energiyasining kamayishiga olib keladi, ya’ni
(6.15)
Ikkinchi tomondan, moddiy nuqtaning bu ko’chishida bajarilgan ish uning kinetik energiyasining ortishiga teng, ya’ni
(6.16)
Ko’rinib turibdiki, moddiy nuqta konservativ kuchlar ta’sirida ish bajarganda uning kinetik energiyasi potentsial energiyaning kamayishi hisobiga ortib borar ekan.
(6.17)
yoki
(6.18)
Bundagi moddiy nuqtaning to’la mexanik energiyasi, ya’ni kinetik va potentsial energiyalarining yig’indisi bo’lib hisoblanadi va o’zgarmas sonning differentsiali nolga teng ekanligini hisobga olsak (6.18) ifodani quyidagicha yozishimiz mumkin:
(6.19)
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mexanik quvvat deb, vaqt birligi ichida bajarilgan ishga miqdor jihatdan teng bo’lgan fizik kattalikka aytiladi, ya’ni
|