So’fiylik ta’limotining ma’naviy hayotga ta’siri

|
So’fiylik ta’limotining ma’naviy hayotga ta’siri
|
bet | 178/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22 So’fiylik ta’limotining ma’naviy hayotga ta’siri.
So‘fiylik ta’limoti VIII asr oxiri va IX asr boshlarida paydo bo‘lib, butun musulmon mamlakatlari, shu jumladan, Movarounnahrda ham keng tarqalgan. So‘fiylik butun Sharq ma’naviy hayotida inson kamoloti xususidagi g‘oyalarning shakllanishida muhim ro’l o‘ynaydi.
So‘fiylik musulmon sharqi xalqlarining ko‘p asrlik ma’naviy hayotining g‘oyaviy asosini belgilab bergan ta’limot bo‘lib maydonga chiqdi. U ilohiy poklik va insoniy go‘zallikni idrok etish yo‘li, haq va haqiqatni himoya qilish vositasi bo‘lib xizmat qildi. So‘fiylik ko‘p qirrali oqim bo‘lib, “so’f”, “yagona” so‘fiylik hech qachon bo‘lmagan. U turli ko‘rinishlar, oqimlar tarzida namoyon bo‘lgan. Ammo har biri ham inson takomili muammosiga turlicha yondoshib, uni o‘ziga xos yo‘l, qarash asosida talqin etgan. So‘fiylik ta’limoti g‘oyalariga e’tiqod va amal qiluvchi kishilar so‘fiylar deb nomlanadi.
So‘fiylik ta’limotida komil inson – bu dono, oqil, pok niyatli odamdir. So‘fiylar ilohiy poklik, nafosat, e’tiqod va tafakkur insoniyatni balo-qazolardan asraydi, ularni avaylab asraydi deb bilganlar. Ular mazkur g‘oyalarga muvofiq hamda ularga amal qilgan holda haqiqat uchun intilganlar. Aslida esa, komil insonning shakllanishi – bu ularning ideali, orzusi bo‘lgan. Shunday bo‘lsada, ular komil, yetuk va ma’rifatli inson idealini yaratish asosida jaholat, nodonlik, hirs va ta’maga qarshi kurashganlar.
Komillikning mezoni ikki narsa: birinchisi, axloq, ya’ni, mo‘min-musulmon, solih inson bo‘lish, ikkinchisi, o‘z-o‘zini tanishdan iboratdir.
Har qanday g‘oyaviy ta’limot mohiyatida aks etgani kabi, Islom ta’limotida ham ziddiyat va ixtiloflar paydo bo‘lib, natijada VII asrning ikkinchi yarmidan boshlab turli yo‘nalish, mahzab va oqimlar yuzaga kela boshladi.
Ulardan sunniylik yo‘nalishi VIII-XII asrlarda Arab xalifaligi tasarrufidagi hududlarda vujudga kelgan eng yirik yo‘nalishlardan biri sifatida shakllangan bo‘lib, bugungi kunda jahondagi barcha musulmonlarning to‘qson foizi sunniy mahzabining vakillari sanaladilar.
Sunniylar o‘zlarini ahli as-sunna – sunna tarafdorlari deb atab, Qur’on bilan birga sunnaga ham e’tiqod qiladilar. Ular payg‘ambar Muhammad Alayhissalom va xalifa Ali bilan bir qatorda, shialik tarafdorlari rad etadigan dastlabki xalifalar- Abu Bakr, Umar va Usmonning Islom ta’limoti g‘oyalarini mustahkamlashdagi xizmatlarini ham birdek e’tirof etiladilar. Sunniy yo‘nalishida quyidagi to‘rtta mazhab - Hanafiya, Malikiya, Shofii ya, Hanbaliya bo‘lib, mohiyatiga ko‘ra shariatga xos diniy-huquqiy tizimlar sanaladi va har biri ham huquqiy muammolarni hal etishda hadis talablariga tayanadi. Ushbu mazhablarning namoyandalari Abu Xanafa (699-767 yillar), Malik ibn Anas (713-795 yillar), Ash Shafiy (767-819 yillar) va Ibn Xanbal (780-855 yillar)lar bo‘lib, ular Islom ta’limotining diniy-huquqiy nazariyotchilari hisoblanadilar. Sunniylik yo‘nalishining mazhablari hokimiyat va uning mavjudligi borasida ham shialik yo‘nalishida ustuvor sanalgan qarashlardan farqli g‘oyalarga tayanadi. Sunniylar
xalifalik hokimiyati mavjudligining tarafdorlari bo‘lsalar, shialar imomat tarafdorlaridir.
Islom ta’limotida yana bir yo‘nalish - shialik (arabcha so‘z bo‘lib, “guruh”, “taraf” ma’nosini anglatadi) mavjud. Bu oqim mohiyati jihatidan sunniylikdan so‘ng ikkinchi o‘rinda turadi. Hozirgi davrda, jahon musulmonlarining o‘n foizi shia mazhabiga mansubdir. Shialik xalifa Ali hokimiyatining tarafdorlaridan iborat diniy-siyosiy guruh sifatida VII asr o‘rtalarida paydo bo‘lgan. Iroq va Eronda bu yo‘nalish g‘oyalari keng tarqalgan. Shialik diniy-g‘oyaviy masalalarni hal etish hamda diniy urf-odat, marosim va an’analarga amal qilish, ularni o‘tkazish borasida ilgari surilgan qarashlarga ko‘ra sun’iylikdan farq qiladi. Uning tarafdorlari xalifalik hokimiyatiga qarshi kurash olib borgan. Shialik hokimiyat uchun kurash jarayonida maydonga kelgan bo‘lsada, asosiy ixtiloflar diniy ta’limotni talqin etish borasidagi tafovutlardan iboratdir. Shialar ham sunniylar kabi Qur’onni e’tirof etadilar, ammo xalifalar davrida uning ayrim qismlari tushirib qoldirilgan, deb hisoblaydilar. Ular Qur’onning mazmunini majoziy talqin etish asosida o‘z ta’limotlarini asoslaydilar. Hadislardan faqat Ali va uning tarafdorlari nomi bilan bog‘liq bo‘lganlarini tan oladilar va ana shunday hadislarni jamlab mustaqil to‘plamlar tuzganlar. Mazkur to‘plam Axbor deb nomlanadi. Sunniylik aqidalaridan farqli ravishda, shialar tavhid, adl, nabuvvat, imomat va qiyomat kabi besh aqidaga e’tiqod qiladilar.
Tavhid - Allohning yagonaligini e’tirof etish; adl - adolat, Allohning odilligi, ya’ni taqdir; nubuvvat - payg‘ambarlik; qiyomat yoki maod – qiyomatning sodir bo‘lishi, oxiratning mavjudligi, o‘lganlarning tirilishi kabi qarashlar mohiyatiga ko‘ra sunniylik yo‘nalishida ustuvor bo‘lgan g‘oyalarga mos keladi. Shialikda beshinchi aqida - imomat (imom tomonidan boshqariladigan hokimiyatning mavjud bo‘lishi) bo‘lib, mazkur g‘oya sunniylik va ushbu yo‘nalish tomonidan e’tirof etilgan xalifalik hokimiyatining mavjud bo‘lishi xususidagi aqidaga zid keladi. Shialik yo‘nalishining tarafdorlari Ali va uning avlodlari sanalgan o‘n ikki imom tomonidan boshqarilgan hokimiyatni tan oladi.
Shialar ham muqaddas shaharlar Makka va Madinaga borib, Ka’bani ziyorat qilsalar-da, Karbalo va Najaf shaharlaridagi shialik imomlari qabrlarini ham muqaddas deb e’tirof etadilar. Shialik asosan Eronda ustuvor bo‘lgan e’tiqod hisoblanadi.
Keyinchalik, sunniylik va bir qator progressiv oqimlar doirasida, VIII asr oxiri va IX asr boshlarida so‘fiylik ta’limoti paydo bo‘ldi. Mazkur oqim butun musulmon mamlakatlari, shu jumladan, Markaziy Osiyo hududida keng tarqaldi.
So‘fiylik ta’limoti butun SHarq ma’naviy hayotida komil inson va uni shakllantirish borasidagi g‘oyalarning shakllanishida muhim rol o‘ynadi.
So‘fiylik ta’limoti va uning mohiyati xususida qator tadqiqotlar olib borilgan bo‘lib, mazkur manbalar so‘z yuritilayotgan ta’limotni o‘rganishda boy manba bo‘lib hisoblanadi. Ayniqsa, Alisher Navoiyning “Nasoyimul muhabbat” asari so‘fiylar silsilasi haqida qimmatli merosdir.
Mazkur oqim VII-VIII asrda arab mamlakatlarida paydo bo‘lib, so‘ngra boshqa musulmon mamlakatlari, xususan, Movarounnahrda ham keng yoyildi.
Lekin olimlar bu oqimning ba’zi ko‘rinishlari islomgacha ham mavjud bo‘lganligini ta’kidlaydilar.
So‘fiylik nazariyasiga ko‘ra, dunyo, mavjud borliq xudoning mujassamlanishi. Xudo barcha ko‘rinadigan narsalarda, narsalar esa xudoda mavjud. Borliq-dunyoviy ruh shaklida butun olamga tarqalgan va xudo singari yagonadir. Inson esa ana shu ruhning bir qismi, shu bois ertami-kechmi u bilan qo‘shiladi.
Amaliy qism axloqiy me’yor va xulq-atvor qoidalarining muayyan tizimidan iborat bo‘lib, bu me’yor va qoidalar xudbinlik va shaxsiy manfaatlardan o‘zini tiyishni talab etadi.
So‘fiylik musulmon Sharqi xalqlarining ko‘p asrlik ma’naviy hayotining g‘oyaviy asosini belgilab bergan ta’limot bo‘lib maydonga chiqdi. U ilohiy poklik va insoniy go‘zallikni idrok etish yo‘li, haq va haqiqatni himoya etish vositasi bo‘lib xizmat qildi. So‘fiylik asosan uch oqimga mansub:
Birinchi oqim Mansur Xalloj, Fariduddin Attor, Jaloliddin Rumiylar mansub bo‘lgan oqim. Ularning ta’lim berishicha, xudo har jihatdan komildir, eng oliy go‘zallik, shodlik, baxt uning vaslidadir, foniy bo‘lishidadir. Inson o‘zini haqiqatga,-xudoga nisbatan hech deb bilishi kerak. Inson yashayotgan hayot haqiqiy baxt-saodat bera olmasligi, asl, haqiqiy osudalik, baxt, saodat faqat xudoda, uning vaslida ekanligi, u bilan vahdat tashkil etish, ya’ni, uning vasliga yetish kerakligi xususidagi qarashni ilgari suradilar. Lekin ular taqvoni riyodan ajratib, oliy haqiqatga intilishni jannat va do‘zax haqidagi intilishlardan farq etib borishlari bilan ajralib turadilar. Insonning ichki kechinmalari holatiga ahamiyat berib, chin ixlos va sidqni birinchi o‘ringa qo‘yadilar. So‘fiylar qalbni har qanday xudbinlik, riyo, ta’magirlik, hasham va mol-dunyoga o‘chlikdan tozalab borish bilan oliy haqiqat ko‘zgusiga aylantirishni, ya’ni, poklikni asosiy maqsad qilib qo‘yadilar.
So‘fiylar inson ma’naviy-ruhiy komillikka erishish yo‘lida quyidagi to‘rt bosqichni o‘tishi kerak deb hisoblaydilar.
|
| |