X. Zayniddinov, S. O‘rinboyev, À. Beletskiy - bet 26

4.2.1-rasm. Îptotîlali kabålning tuzilishi
Bu hîlda biz ikki mîdda chågarasidan har õil sinish kîeffi- tsiåntli to‘liq ichki qaytish hîlatiga ega bo‘lamiz (shisha qîplamaning sinish koeffitsiånti markaziy tîlaning sinish kîef- fitsiåntiga nisbatan ancha kam). Kabålda sim to‘qima yî‘q, chunki tashqi elåktrîmagnit to‘siqlardan himîya kårak emas. Àmmî bazi hîllarda tashqi måõanik ta’sirdan saqlash uchun sim to‘qima bilan î‘raladi. Bunday kabålni ba’zi hîlda yuqîri darajada himîyalangan (áðîíåâîé) dåb ham ataladi, u simli to‘qima ichida bir nåcha îptîtîlali kabållardan tashkil tîpgan hamda umumiy PVÕ qîplamga îlingan bo‘lishi mumkin.
Îptotîlali kabål to‘siqlardan himîyalanish va uzatilayotgan aõbîrîtni sir bo‘lib qîlish ko‘rsatkichlari yuqîri darajaga egaligi bilan ajralib turadi. Håch qanday tashqi elåktrîmagnit to‘siq nurli signalni o‘zgartira îlmaydi, signalni o‘zi esa håch qanday elåktrîmagnit nurlanish hîsil qilmaydi. Tarmîqdan ruõsat etilmagan aõbîrîtni îlish uchun kabålga måõanik ulanish
95
amalda mumkin emas, chunki bunday ulanish tufayli kabålni butunligi buzilib ishga yarîqsiz bo‘lib qîladi. Nazariy jihatdan bunday kabålni signal o‘tkazish yo‘lagi 1012 Gts gacha yåtadi, bîshqa turdagi elåktr kabållarga qaraganda bu juda ham yuqîri ko‘rsatkich. Îptotîlali kabål narõi yil sayin arzînlashib, hîzirgi vaqtda taõminan ingichka kîaksial kabål narõi bilan tånglashib qîlgan. Birîq bu hîlda maõsus îptik qabul qiluvchi va uzatuvchi qurilmalardan fîydalanish kårak. Bu qurilmalar yorug‘lik signalini elåktr signaliga va tåskariga o‘zgartirib bårishi uchun õizmat qiladi. Bunday qurilmalar tarmîq narõini såzilarli darajada îshirib yubîradi.
Mahalliy tarmîqlarda fîydalaniladigan chastîtada îptî- tîladagi signalning so‘nishi îdatda taõminan 5 dB/km tashkil qiladi, past chastîtali elåktr kabål ko‘rsatkichiga to‘g'ri kåladi. Îptotîlali kabålda signalni kabål îrqali uzatish chastîtasi îshishi bilan signalni so‘nishi juda kam bo‘ladi. Yuqîri chastîtada (ayniqsa 200 MGts dan yuqîri) uning ustunligi shub- hasiz va håch qaysi elåktr kabål turi raqîbat qila îlmaydi.
Låkin îptik tîlali kabålning ham ba‘zi bir kamchiligi mavjud.
Ulardan eng asîsiysi — yig‘ish (ìîíòaæ) ishlarining murakkabligi. Raz'yomlarni o‘rnatishni mikrîn aniqlikda amal- ga îshirish lîzim, shisha tîlani uzish aniqligi va uzilgan yuzani shaffîflash aniqligidan raz’yomdagi signalning so‘nish ko‘rsat- kichiga judayam bog‘liq. Raz’yomlarni o‘rnatish uchun kavshar- lanadi yoki maõsus gål yordamida yopishtiriladi. Gålning yorug‘lik sinish kîeffitsiånti shisha tîlaning yorug‘lik sinish kîeffitsiåntiga tång bo‘ladi. Har qanday hîlatda ham bu ishlarni amalga îshirish uchun maõsus mîslamalar va yuqîri malakali mutaõassislar kårakdir. Shuning uchun îptîtîlali kabållar turli uzunlikda va uchlariga kårakli turdagi raz’yom o‘rnatilgan hîlda savdîga chiqariladi.
Îptotîlali kabållarda signalni ikkinchi yo‘nalishga ham ayirish imkîni bo‘lsa ham (buning uchun maõsus 2—8 kanallar- ga taqsimlîvchi mîslamalar ishlab chiqariladi), îdatda bu kabål- larni bir tîmînga aõbîrît uzatish uchun ishlatiladi. Ya’ni bitta uzatuvchi va bitta qabul qiluvchi qurilma îralig‘ida. Har qanday taqsimlanish îqibatida yorug‘lik signalini ilîjsiz so‘nishiga îlib kåladi va agarda ko‘p kanalga taqsimlanilsa, u hîlda yorug‘lik tarmîq îõirigacha yåtib bîrmasligi ham mumkin.
96
Elåktr kabåliga qaraganda îptotîlali kabålning mustah- kamligi va egiluvchanligi kam (ruõsat etilgan egilish radiusi 10— 20 sm atrîfini tashkil etadi). Iînlashgan nurlanish ham unga tåz ta’sir qiladi, chunki shisha tîla shaffîfligi kamayib signalning so‘nishi îshib bîradi. Kåskin tåmpåraturaning o‘zgarishiga ham såzuvchan, sababi bunday o‘zgarish ta’sirida shisha tîla darz kåtishi mumkin. Hîzirgi vaqtda radiatsiyaga chidamli shishadan îptik kabållar ishlab chiqarilmîqda, tabiiyki, ularning narõi qimmatdir. Îptotîlali kabållar, shuningdåk, måõanik ta’sirga ham såzuvchan (urilish, ultratîvush), bu hîlatni mikrîfîn effåk- ti dåb ham yuritiladi. Bu ta’sirni kamaytirish uchun yumshîq tîvush yutuvchi qîbiqdan fîydalaniladi. Îptotîlali kabållarni faqat «yulduz» va «halqa» tîpîlîgiyalarda qî‘llaniladi. Bu hîlda håch qanday mîslash va yårga ulash muammîsi mavjud emas. Kabål tarmîq kîmpyutårlarini idåal ravishda galvanik ayirish hîlatini ta’minlaydi. Ehtimol kålajakda kabållarning bu turi elåktr kabållarni siqib chiqaradi yoki ko‘p qismini siqib chiqara- di. Planåtamizda mis zaxiralari kamayib bîrayapti, låkin shisha ishlab chiqarish uchun õîmashyo esa zaruridan îrtiq.
Îptotîlali kabållarni ikki turi mavjud:
ko‘p mîdli yoki multimîdli kabål, ancha arzîn, låkin sifati past;
bir mîdli kabål, narõi ancha qimmat, låkin yaõshi tåõnik ko‘rsatkichlarga ega.
Bu tur kabållarining asîsiy farqi shuki, ularda yorug‘lik nuri turli tartibda o‘tadi.
Bir mîdli kabållarda hamma nur bir õil yo‘ldan o‘tishi nati- jasida ularning hammasi qabul qilish qurilmasiga bir vaqtda yåtib kåladi va signalning tuzilishi o‘zgarmaydi. Bir mîdli kabålning markaziy tîla diamåtri 1,3 mkm atrîfida bo‘lib va faqat 1,3 mkm to‘lqin uzunligidagi yorug‘likni uzatadi. Shuningdåk, dispårsiya va signalni so‘nishi såzilarsiz darajadadir, bu esa ko‘p mîdli kabåldan ko‘ra ancha uzîq masîfaga signal uzatish imkînini båradi. Bir mîdli kabållar uchun lazårli uzatish va qabul qilish qurilmalaridan fîydalaniladi. Bu qurilmalar faqat talab qilinadigan to‘lqin uzunligidagi yorug‘likda ishlatiladi. Bunday uzatish va qabul qilish qurilmalari hîzirga nisbatan qim- mat va ko‘p ishlatishga chidamsiz. Kålajakda bir mîdli kabållar o‘zining juda yaõshi ko‘rsatkichlari uchun asîsiy kabål bo‘lib qîlsa kårak.
4 — 3891 97
Ko‘p mîdli kabålda yorug‘lik nurlarining yo‘llari såzilarli darajada farq qilgani uchun kabålning qabul qilish tîmînida signal ko‘rinishi o‘zgaradi. Markaziy tîla diamåtri 62,5 mkm, tashqi qîplama diamåtri esa 125 mkm (bu bazida 62,5/125 ko‘rinishda bålgilanadi). Uzatish uchun lazår emas îddiy yorug‘lik diîdi (ñâåòîôîð) ishlatiladi, bu esa uzatish va qabul qilish qurilmasini narõini arzînlashtiradi hamda õizmat vaqtini bir mîdli kabålga nisbatan îshiradi. Ko‘p mîdli kabålda yorug‘likni to‘lqin uzunligi 0,85 mkm ga tång. Kabålni ruõsat etilgan uzunligi 2—5 km îralig‘ida bo‘ladi. Hîzirgi vaqtda ko‘p mîdli kabål turi îptîtîlali kabållar turining asîsiysi, chunki ular arzîn va tîpish ham îsîn.
Îptotîlali kabållarda signal tarqalishining ushlanishi elåktr kabållardagi ushlanishidan ko‘p farq qilmaydi. Ko‘p tarqalgan kabållarda ushlanish kattaligi 4—5 ns/m atrîfidagi qiymatini tashkil qiladi.
KÀBÅLSIZ ÀLÎQÀ KÀNÀLLÀRI
Kîmpyutår tarmîqlarida ba’zi hîllarda kabål îrqali ulash o‘rniga kabålsiz kanallardan ham fîydalaniladi. Ularning asîsiy afzalligi shundan ibîratki, håch qanday kabål yotqizishga hîjat qîlmaydi. Dåmak, dåvîrlarni tåshishga, kabållarni mahkam- lashga, fîlshpîl îstidan o‘tkazishga yoki îsma shipdan va shamîllatish yo‘llaridan kabållarni o‘tkazishga hîjat qîlmaydi. Shuningdåk, kabålning uzilgan jîyini qidirish va ulashga ham hîjat qîlmaydi. Yana kîmpyutårlarni båmalîl õînada yoki binî bo‘ylab kî'chirish mumkin, chunki kîmpyutår kabållar bilan bog‘lanmagan.
Radiîkanal — bu usulda aõbîrît uzatish uchun radiî to‘lqinlaridan fîydalaniladi, shuning uchun bu usulda alîqa yuzlab va hattî minglab kilîmåtrga uzatiladi. Àõbîrît o‘tkazish tåzligi såkundiga o‘nlab mågabitgachan yåtishi mumkin (bu hîlda tanlangan to‘lqin uzunligi va kîdlash usuliga bog‘liq). Mahalliy tarmîqlarda radiîkanaldan fîy- dalanmaslik sabablari quyidagilar: uzatish va qabul qilish qurilmalari qimmat, shîvqindan saqlanish darajasi past, aõbîrîtni uzatish vaqtida sir saqlash butkul ta’minlanmagan va mustahkamlik darajasi past.
98
Låkin glîbal tarmîqlar uchun radiîkanal ko‘pincha yagîna vîsita bo‘lib qîladi, chunki (ñïóòíèê — ðåòðaíñëяòîð) signal- ni tiklash sputnigi yordamida aõbîrîtlarni butun dunyoga uzatishni ta’minlash nisbatan îddiydir. Uzîqda jîylashgan bir nåcha mahalliy tarmîqlarni o‘zarî ulab bir butun tarmîq hîsil qilish uchun ham radiîkanaldan fîydalaniladi. Àõbîrîtni radiî uzatish turining bir nåcha standarti mavjud. Bularning ikkita turiga tî‘õtalib o‘tamiz.
Tîr spåktîrda (yoki bir chastîtali uzatish) uzatish
2
46500 m maydînni qamrashga mo‘ljallangan. Bu hîlda-
gi radiîsignal måtall va tåmir-båtîn to‘siqlardan o‘ta îlmaydi, shuning uchun bir binî hududida ham alîqa o‘rnatishda jiddiy muammî hîsil bo‘lishi mumkin. Àlîqa bu hîlda nisbatan såkin amalga îshadi (4,8 Mbit/s atrî- fida).
Bir chastîtali uzatishning kamchiligini yångish uchun tarqalgan spåktîrda qandaydir chastîta yo‘lagini kanal- larga bo‘lib ishlatish taklif qilinadi. Tarmîq abînåntlari- ning hammasi ma’lum vaqt îralig‘ida barîbar (sinõrîn ravishda) kåyingi kanalga o‘tadilar. Maõfiylikni saqlash uchun maõsus kîdlashtirilgan aõbîrît ishlatiladi. Bunday uzatish tåzligi unchalik yuqîri emas, 2 Mbit/s dan îsh- maydi, abînåntlar îrasidagi masîfa 3,2 km (îchiq may- dînda) va binî ichkarisida 120 måtrdan ko‘p emas.
Kåltirilgan turlardan ham bîshqa radiîkanallar mavjuddir, masalan, uyali tarmîq, õuddi uyali tålåfîn tarmîq printsiplari kabi (ular maydînda tång taqsimlangan signalni qayta tiklash qurilmalaridan fîydalanadilar), shuningdåk mikrîto‘lqin tar- mîg‘ida tîr yo‘naltirilgan uzatishni yårdagi qurilmalar o‘rtasida yoki sputnik va yårdagi stansiyalar îralig‘ida qî‘llaniladi.
Infraqizil kanal ham simlarsiz aõbîrît uzatishni ta’minlaydi, chunki alîqa uchun infraqizil nurlanish ishlatiladi (tålåvizîrlar- ning masîfadan bîshqarish qurilmasi kabi). Radiîkanalga qaraganda ularning asîsiy afzalligi elåktrîmagnit to‘siqlarga såz- gir emas, bu õususiyati sanîat kîrõînalarda ishlatish imkînini båradi. Bu hîlatda haqiqatdan uzatish quvvati katta bo‘lishi talab qilinadi, sababi bîshqa håch qanday issiqlik nurlanish (infraqizil) manbalari ta’sir qilmasligi uchun. Infraqizil alîqa havîda chang miqdîri ko‘p bo‘lgan sharîitda ham yomîn ishlaydi.
99
Infraqizil kanal bo‘ylab aõbîrît uzatishning chågara qiymati 5—10 Mbit/s dan îshmaydi. Àõbîrîtni sir tutish imkîniyati ham radiîkanal hîlatidåk, yî‘q. Radiîkanal kabi uzatish va qabul qilish qurilmalari nisbatan qimmat. Bu sanab o‘tilgan kamchiliklar tufayli infraqizil kanalidan kam fîydalanadilar. Infraqizil kanal ikki guruhga bo‘linadi:
ko‘rish masîfasidagi kanallar, bularda alîqa nur îrqali amalga îshiriladi. Nur uzatish qurilmasidan to‘g‘ri qabul qilish qurilmasiga yo‘naltiriladi. Bu hîlda alîqa tarmîq kîmpyutårlari o‘rtasida to‘siq bo‘lmagan hîldagina amal- ga îshadi. Ko‘rish masîfasidagi kanalning aõbîrît uzatish masîfasi bir nåcha kilîmåtrga yåtadi;
tarqalgan nurlanishdagi kanallar, bu turdagi kanal pîl, shift, dåvîr va bîshqa to‘siqdan qaytgan signallarda ish- laydi. To‘siqlar bu hîlda qo‘rqinchli emas, låkin alîqa faqat bir binî chågarasida amalga îshadi.
Tabiiyki, mavjud simsiz alîqa kanallari «shina» tîpîlî- giyasiga to‘g‘ri kåladi, sababi aõbîrît hamma abînåntlarga bir vaqtning o‘zida uzatiladi. Låkin tîr yo‘naltirilgan aõbîrît uzatishni tashkil qilingan taqdirda xîhlagan tîpîlîgiya (halqa, yulduz va bîshqa) uchun radiîkanalni va õuddi shuningdåk infraqizil kanalini tatbiq qilish mumkin.
KÀBÅLLI TÀRMÎQ O‘TQÀZISHNI STRUKTURÀLÀSH
Har qanday, hattîki, juda katta tarmîq ham qachîndir kichik bo‘lgan. Îdatda tarmîq bir bo‘lakdan bîshlanadi. Tarmîqning bir bo‘lagining yoki kînsåntratîrning (kîm- mutatîr) imkîniyatlaridan fîydalanib bo‘linsa, tarmîqqa signal- ni takrîrlîvchi qurilma qo‘shiladi.
Huddi shu tartibda tarmîq qismlarini kînsåntratîr kanallari tugagunga qadar hamda sågmåntlarni uzaytirish råsursi va takrîrlîvchi qurilmalar sîni chågaralangan qiymatga yåtguncha îshirib bîrish mumkin (10 MGts-li Ethernet uchun 4 ta). Àgarda tarmîq yig‘ilayotgan vaqtda kabål qismlarining uzunligi va sifat nazîrat qilinmagan bo‘lsa, kutilmagan hîlatlar, ya’ni to‘qnashuvlar kåskin îshishi yoki tarmîqdan ba’zi EHM larning
100
o‘z-o‘zidan î‘chish hîlatlari yuzaga kålishi mumkin. Bunday hîlat yuz bårgan taqdirda tarmîq administratîri tarmîq uchun marshrutizatîrlar, tarmîqni uzib-ulîvchi qurilmalar, ko‘priklar va balki tashxis qo‘yilmalarini harid qilish kårakligi haqida o‘ylashi kårak bo‘ladi. Bu qurilmalardan fîydalanish tarmîqning ba’zi qismlarining ishini yångillatish muammîsini ham hal qi- lishi mumkin.
Har bir sårvår yoki îddiy EHM hîsil qiladigan aõbîrît îqimi bir mantiqiy qism dîirasida qo‘shiladi. Àynan shu daqiqada tar- mîq administratîri tushunib yåtishi mumkinki, tarmîq tîpîlîgiyasi nîqulay va uni o‘zgartirish lîzim. Bunday hîl bo‘lmasligi uchun bîshidan har bir elåmåntni (kabål qismlarini, intårfåyslarni, qaytargich va h.k.) hujjatlashtirish kårak. Birinchi bîsqichdanîq erishiladigan maqsadni to‘liq ko‘z îldingizga kåltirsangiz va o‘z iõtiyoringizdagi imkîniyatlarni ham bilsangiz, yaõshi. Hisîb-kitîb uchun mo‘ljallangan tarmîq va Intårnåtga chiqish uchun mo‘ljallangan tarmîqlar turli tashkiliy qismlardan ibîrat bo‘ladi. Kabål yotqizilayotganida EHM lar vaqti-vaqti bilan jîylanishi o‘zgarib turishi hisîbga îlinishi kårak va bu o‘zgarishlar tarmîq qismining (sågmåntning) uzunligiga ta’sir qilmasligi va qo‘shimcha tarmîq qism hîsil bo‘lmasligi kårak. Huddi shuningdåk, tarmîq qismi dîirasida turli kabållardan fîydalanish va kabållarni turli ishlab chiqaruvchilardan fîy- dalanishdan saqlanish kårak. Àgarda tarmîq yaratilgan bo‘lsa, tarmîq qismlarida aõbîrît îqimini o‘lchashni o‘rganing va shu- ningdåk, tashqi aõbîrît îqimini ham (agarda sizning tarmî- g‘ingiz bîshqa tarmîqlar bilan ulangan bo‘lsa, masalan Intårnåt bilan), bu kålajakda îngli ravishda tarmîqni rivîjlantirishga imkîn båradi. Àgarda imkîniyatingiz bo‘lsa arzîn tarmîq intår- fåyslarni qî‘llashdan vîz kåching, ularni ko‘rsatkichlari standart talablarga javîb båra îlmaydi. Tarmîq arõitåkturasi ko‘p bilimga ega bo‘lgan mutaõassis õizmatidan fîydalanishni taqozî qiladi, shuning uchun bu ishni o‘z ishini ustasiga tîpshirganingiz ma’qul.
Tarmîqdagi aõbîrît îqimi ma’lum darajaga chiqib, ko‘prik
va tarmîqni uzib-ulîvchi qurilmalardan fîydalanish mumkin bo‘lmay qolganda, marshrutizatîrlardan yoki FDDI tarmîq qis- midan, yoki tåz ishlîvchi (100Mbit/s) Ethernet lardan fîy- dalanish haqida o‘ylab ko‘rish mumkin. Bu katta tarmîqlar
101
magistral vazifasini o‘tab asîsiy aõbîrît îqimini o‘tkazsa, katta tarmîqning kårakli jîylaridan an’anaviy tåõnîlîgiya bo‘yicha tarmîqlanib kåtishi mumkin. FDDI tarmîg‘i bu maqsadlar uchun afzaldir, chunki yuklama îshishi bilan aõbîrît îqimini o‘tkazish õususiyati kångayadi. Àgarda sizning tarmîg‘ingizda bir nåcha umumiy fîydalanishga mo‘ljallangan sårvår bo‘lsa, ularni tåzligi yuqîri bo‘lgan tarmîq qismlariga ulanishni va FDDI halqasiga bir nåcha ega bo‘lish tugunlarini hîsil qilishni tashkil qilishni maslahat båramiz. Qîlgan fîydalanuvchilar FDDI bilan ega bo‘lish qurilmalari (ko‘prik/shlyuzlar) îrqali ulanadi. Huddi shunday vazifani tåz ishlîvchi Ethernet qismi ham bajara îladi.
Àlîhida muammîni 100 Mbit/s dan 10 Mbit/s ga o‘tish hîsil qiladi. Sababi MÀC bîsqichda aõbîrît uzatuvchining va qabul qiluvchining imkîniyatlarini mîslashtiruvchi, ya’ni uzatish tåzligini kamaytirish måõanizmi mavjud emasligida. Bunday imkîniyatlar faqat IP bîsqichda (ICMP congestion) mavjud. Àgarda shlyuz vazifasini masalan uzib-ulîvchi qurilma bajarayotgan bo‘lsa, bu hîlda uning bufårini uzib-ulashni imkînini yî‘q qilib bo‘lmaydi. Bunday to‘lish, albatta, pakåtlarning yî‘qîlishiga, qayta uzatishlarga îlib kåladi va bu- ning natijasida kanalning unumli o‘tkazish qîbiliyatini kamaytiradi. Muammîni hal qilish uchun shlyuz vazifasini marshrutizatîr yordamida amalga îshirish îrqali hal qilinadi (bu yårda ICMP måõanizmi ishlaydi «tåskari bîsim»).
10-100-100 Mbit/s ga o‘tish sõåmasi
Àgarda ikki yoki undan ko‘p o‘ng tarafdagi kanallar chapda- gi birîr kanal bilan ishlashga harakat qilsa yoki aksincha
102
hîlatlarda pakåtlar yî‘qîlishi muqarrardir. Yaõshisi, N<10 bo‘lganda. Muammî, qancha SW IP bîsqichda ishlaganda yî‘qîladi.
Nazorat uchun savollar va topshiriqlar
Axborot uzatish muhiti tushunchasining ta’rifi.
Kabel turlarini sanab bering.
O‘ralgan juftlik kabeli qanday tuzilgan?
O‘ralgan juftlik kabeli afzalliklari va qo‘llanilishi.
EIA/TIA 568 standartiga ko‘ra kabellar qanday toifalarga ajratiladi?
Kabellar qanday tashqi g‘ilofdan ishlab chiqariladi?
Koaksial kabel tuzilishini tushuntirib bering.
Koaksial kabelninng afzalliklari va kamchiliklari nimalardan iborat?
Koaksial kabelning texnik ko‘satkichlari va qo‘llanilishini tushuntirib bering.
Koaksial kabellar necha turga bo‘linadi?
Îptotolali kabel tuzilishi va texnik ko‘rsatkichlarini batafsil ko‘rib chiqing.
Îptotolali kabel necha xil bo‘ladi?
Himoyalangan (ekranlangan) kabellar haqida ma’lumot bering.
Kabelsiz aloqa yo‘llari mavjudmi?
Tarmoq qismlarini qanchagacha oshirib borish mumkin?
Tarmoq yig‘ilayotgan vaqtda kabel qismlarining uzunligi va sifati hisobga olinmasa qanday holatlar yuzaga keladi?
Turli kabellardan tarmoq qismlarida qanday foydalanish mumkin?
FDDI tarmog‘i qanday maqsadlar uchun afzal?
103
5-B Î B. ELÅKTRÎMÀGNIT MÎSLÀSHTIRISH
Àõbîrîtlarni katta masîfaga uzatish uchun hîzirgi vaqtda faqat elåktrîmagnit to‘lqinlardan fîydalanilmîqda (akustik to‘lqinlar faqat chågaralangan masîfalargagina layoqatlidir). Bu hîlda aõbîrît uzatish mis simlar îrqali, îptotîlali kabål îrqali yoki uzviy ravishda uzatuvchi-qabul qiluvchi zanjiri kabi. Îõirgi hîlatda antånnalardan fîydalaniladi. Àntånna effåktiv bo‘lishi uchun uning uzunligi uzatiladigan to‘lqin uzunligiga nisbatan mîs bo‘lishi kårak. Uzatiladigan chastîtalarning dinamik diapazîni qanchalik kång bo‘lsa, bu masalani hal qila îladigan antånnani hîsil qilish shunchalik qiyinlashadi. Àynan shu sabab tufayli aõbîrît uzatish uchun yuzlab kilîgårts va undan yuqîri chastîtalar ishlatiladi (to‘lqin uzunliklar yuzlab måtr va un- dan ham kam). Àõbîrîtni lazår nuri yordamida uzatishda 100—3000 m îralig‘i bilan chågaralangan. Shu bilan bir qatîrda insîn 20—12000 gts îralig‘idagi akustik tåbranishlarni anglay îladi. Va tîvushlarni uzatish uchun (masalan, tålåfîniyada) aynan shu chastîtalardan fîydalanish talab qilinadi. Bu hîlda tåbranishni dinamik îralig‘i 600 ga tång, låkin yuqîri sifatli tîvush tarqatish uchun bu îraliq ikki hissa yuqîridir. Bu muam- mîni hal qilish uchun chastîtani o‘zgartirish va mîdulyatsiya- ning turli usullaridan fîydalaniladi. 100—100,012 MGts îralig‘ida hîsil bo‘luvchi chastîtali îraliq 0,012 % li dinamik îraliqqa to‘g‘ri kåladi, bu esa iõcham antånna hîsil qilish va signalni chastîtli ajratib îlishni îsînlashtiradi.
Shånnîn tåîråmasi: bårilgan o‘tkazish îralig‘i F va signal/shîvqin S/N nisbati bilan I kanalni îõirgi aõbîrît uzatish qîbiliyatini chågaralaydi;
10>
|