nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Xomashyoni ishlatishga tayyorlash

Xomashyoni ishlatishga tayyorlash
Un toza, yorug‘, quruq va yaxshi shamollatib turiladigan un
omborlarida saqlanmog‘i lozim.
167
Un solinadigan qoplar yog‘och panjaralar (podtovamik) ustiga
har qatori uch qopdan yoki besh qopdan ustma-ust (shtabel)
taxlanishi kerak. Yog‘och panjara yerdan kamida 15 sm baland
o ‘matilgan b o iish i kerak. Har qaysi guruhda keltirilgan bir xil
navli unlar boshqa guruhda keltirilgan boshqa navdagi unlardan
alohida taxlanadi. Shtabelning balandligi 8 qator boiishi, shtabellar
orasidan odam o ‘ta oladigan yo ‘1 qoldirilishi kerak. Har qaysi guruh
unda uning sifatini k o ‘rsatuvchi guvoxnoma (sertifikat) b o iad i.
Sertifikatda quyidagilar k o ‘rsatiladi: 1) unning tegirmonda tortilgan
vaqti (kun, oy, yil), mayda yirikligi, o g irlig i va qoplar soni; 2)
unning namlik va x o ilik darajasi, mayda yoki yirik tortilganligi
(tegishli nomerdagi elakda elanganda qanchasi qolishi va qanchasi
elakdan o ‘tishi); 3) xom kleykovina miqdori va sifati; 4) qattiq
bug‘doy uni va boshqa boshoqli ekinlar uni, shuningdek, k o ‘kara
boshlagan bug‘doy uni aralashganligi.
Un pishiq, toza, quruq, boshqa bir narsani hidi kelmaydigan
qoplarga solinishi kerak. Har qaysi qopda unning kategoriyasi
ko ‘rsatilgan belgi b o iish i lozim.
Unlarni ag‘darish. Har xil guruhda keltirilgan unlar garchi
navi bir b o is a ham, ikkinchi guruhdan sifatiga va non pishirish
xususiyatlariga qarab farq qiladi. Shuning uchun unning sifatini
ko ‘rsatuvchi belgilarga, y a ’ni sertifikatda (sifat guvoxnomasida)
yozilgan m aium otlarga yoki laboratoriyada analiz qilish natijasida
olingan m aium otlarga qarab har xil guruh unlar novvoyxonalarga
m a iu m tartibda j o ‘natiladi.
Biror guruhdagi unning kamchiligini ikkinchi guruhdagi yuqori
sifatli un bilan qoplash uchun unning xususiyatlari hisobga olingan
ho Ida, har xil guruhdagi bir xil navli unlar aralashtirilib ishlatiladi.
Masalan, kleykovinasi yaxshi sifatli un past kleykovinali un
bilan, qand hosil qilish xususiyati past b o ig a n (issiqqa chidamli) un
esa qand hosil qilish xususiyati yuqori b o ig a n (issiqqa chidamsiz)
un bilan aralashtiriladi. Bu usul unni aralashtirish deyiladi.
Un guruhlarini oddiy nisbatda aralashtirish ancha qulay. Masa-
168
Ian, bir guruhdagi bir qop un boshqa guruhdagi bir qop un bilan
aralashtiriladi.
|
melaninlar hosil qilishiga sabab b o iu v c h i polifenoloksidaza

|
melaninlar hosil qilishiga sabab b o iu v c h i polifenoloksidazaBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.melaninlar hosil qilishiga sabab b o iu v c h i polifenoloksidaza
(tirozinaza) fermentining faolligiga b o g iiq . Xamirda m elaninlam ing
hosil b o iis h i, xamirning va non m ag‘zi rangining to ‘qlashishiga
sabab b o ia d i.
Un rangining t o ‘qlashish xususiyatiga polifenoloksidazaga
qaraganda tirozinning miqdori k o ‘proq ta ’sir qiladi. Unning rangini
organoleptik usulda etalon rang bilan solishtirib yoki m axsus as-
boblar - rang o ich a g ich la r yordamida aniqlanadi. Buning uchun
FRM -1, FR M -56M fotometrlari va Karl Seys-Y ena (Germaniya)
firmasining leykometrlaridan foydalanish mumkin.
Un zarrachalarining oicham i.
U n zarrachalarining o ic h a m i
xamirda yu z beradigan biokim yoviy va kolloid jarayonlarning
tezligiga, xamirning xossalariga, nonning sifatiga va chiqishiga
b o g iiq .
Oliy va birinchi navli un zarrachalarining o ic h a m i bir necha
162
mikxometrdan (mkm ) 180-190 mkm. gacha o ‘zgarib turadi. N o v-
veylik unida zarrachalaming taxminan yarmisining o ‘lchamlari 4 0 -
50 mkm. dan kichik, qolganlari esa 40-50 dan 190 mkm oralig‘ida
b o ia d i. Yumshoq bug‘doydan olingan un zarrachalar! qattiq
b ug‘doydan olingan un zarrachalariga qaraganda o ic h a m i kicbik-
dir.
Unning keragidan kam yoki ortiqcha maydalanishi uning nov-
voylik xossalarini yom onlashtiradi. Juda katta zarrachali undan
tayyorlangan nonning hajmi kichik, g ‘ovaklarining pardalari qalin,
q ob ig‘i oq rangda va aksincha. Keragidan ortiqcha m aydalangan un
nonning hajmi kichik, q o b ig i qoraygan, m ag‘zi qora b o iib , bunday
undan tayyorlangan tagdonli non yoyilgan b o ia d i.
|
| |
surkaluvchan b o iib qoladi. Natijada, xamir bo ia k la ri dumalatish va

|
surkaluvchan b o iib qoladi. Natijada, xamir bo ia k la ri dumalatish vaBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.surkaluvchan b o iib qoladi. Natijada, xamir bo ia k la ri dumalatish va
shakl berish mashinalarining ishchi organlariga yopishib, ulaming
ishini qiyinlashtiradi. Tagdonli nonni tindirish va pishirish vaqtida
xamir b o ia k la ri tezda yoyilib, gaz saqlab qolish qobiliyati pasaya-di.
Shuning uchun kuchsiz undan tayyorlangan nonning hajmi kichik,
tagdonda pishirilgan mahsulotlar esa yoyilgan b o ia d i. Kuchi
o ‘rtacha b o ig a n unning xususiyatlari oraliq holatni egallaydi.
Unning kuchini belgilovchi omillar.
Unning kuchini, asosan,
uning oqsil-proteinaza kom pleksi belgilaydi. Shu bilan birga
unning kuchi kamroq darajada b o ‘lsa-da, undagi kraxmal, amilaza,
elimlar, lipidlar va ularga ta’sir qiluvchi fermentlar miqdori, holati
va xususiyatiga bogiiq d ir. «Oqsil-proteinaza kom pleksi» tushun-
chasi, oqsil moddalari, proteolitik fermentlari va proteolizni
faollantiruvchilari yoki ingibitorlarini (pasaytiruvchilarini) qamrab
oladi.
Unning oqsil moddalari miqdori, tarkibi, holati va xususiyatlari
birinchi darajadagi ahamiyatga egadir. B u g ‘doy xamirining elastikli
gi, plastikligi va qovushqoqligini belgilovchi strukturaviy-mexanik
xossalari aynan unning oqsillari bilan belgilanadi.
159
Undagi oqsil moddalarning miqdori 8 dan 18 %gacha o ‘zgarib
turishi mumkin. B u g ‘doy uni oqsili tarkibiga, asosan, proteinlar
kiradi. Ularda katta b oim agan miqdorda oqsillam ing oqsilm as
moddalar bilan birikmalari (lipoproteidlar, glikoproteidlar va nukle-
oproteidlar) ham mavjud b o ‘ladi.
B u g ‘doy donidan tayyorlangan unning oqsilini 2/3 dan 3/4
qism igacha miqdorini uning gliadin va glyutam in fraksiyalari tashkil
|
| |
qandlar va lipidlar tashkil qiladi. B u g ‘doy unida kleykovina miqdori

|
qandlar va lipidlar tashkil qiladi. B u g ‘doy unida kleykovina miqdoriBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.qandlar va lipidlar tashkil qiladi. B u g ‘doy unida kleykovina miqdori
qanchalik k o ‘p b o ‘lsa, un shunchalik kuchli b o ‘ladi.
Un kuchining texnologik ahamiyati.
Unning kuchi normal
konsistensiyadagi xamir olish uchun kerak b o ‘ladigan suvning
miqdori, b ijg‘ishdagi strukturaviy-mexanik holatining o ‘zgarishi va
shu bilan b o g ‘liq b o ‘lgan xamirni b o ‘laklashdagi hamda tindirishdagi
holatini aniqlaydi. Unning kuchi xam irning gaz saqlash qobiliyati,
161
nonning hajmi, m a g ‘zi g ‘ovakligining o ic h a m i va strukturasini
belgilaydi. В undan tashqari, un kuchi xamirning shaklini saqlab
qolish qobiliyatini,
shundan kelib chiqib tagdonli nonning
yoyiluvchanligini belgilaydi. Shuning uchun b ug‘doy unining kuchi
- non sifatini ta’m inlovchi omillardan biri hisoblanadi.
Unning rangi va xamir tayyorlash jarayonida to‘qlashish
xususiyati.
Iste’molchilar, odatda, navli bug‘doy unidan tayyorlangan non
m a g‘zining rangiga k o ‘proq ahamiyat berishadi. M ag‘zining rangi
unning rangi bilan b o g iiq . To‘q rangli undan m ag‘zi to ‘q rangli non
hosil b o ia d i. Am m o oq rangli undan ba’zi holatlarda to ‘q, rangli non
hosil b o iis h i mumkin. Shuning uchun unning n ovvoylik xossalarini
baholanganda uning nafaqat rangi, balki rangining t o ‘qlashishini
ham inobatga olish kerak.
U nning rangi, asosan, un tortilgan don endospermsining rangi,
shu bilan birga undagi don q o b ig i zarrachalarining rangi va miqdori
bilan ham aniqlanadi. Qayta ishlash jarayonida unrangini to ‘qlashishi
esa undagi erkin tirozin miqdori va tirozinni oksidlab, to ‘q rangli
|
| |
uziladi.
160
     
Proteinazaning kleykovina va xamirga ta’siri ulam ing kuchli

|
uziladi.
160
Proteinazaning kleykovina va xamirga ta’siri ulam ing kuchliBog'liq Donni saqlash va dastlabki ishlash texnologiyasi. Tursunov S. Muqimov Z. Norinboyev B.uziladi.
160
Proteinazaning kleykovina va xamirga ta’siri ulam ing kuchli
suyuqlanishiga, qayishqoqligining pasayishi va oquvchanligining
oshishiga olib keladi. Proteinaza ta’sir qilishining eng qulay muhiti
b o ‘lib, rN 4 -5 ,5 orasidagi muhit va 4 5 °C harorat hisoblanadi.
Shunday qilib, b ug‘doy unining kuchini belgilovchi asosiy
om il b o ‘lib, oqsil-proteinaza kom pleksi hisoblanadi. Unda oqsil
qancha-lik k o ‘p b o ‘lib, uning strukturasi shunchalik zich va mus-
tahkam b o ‘lsa, u proteinaza ta’siriga beriluvchan b o ‘lmaydi. Unda
proteinaza va proteoliz faollantiruvchilarining miqdori hamda faol-
ligi qanchalik kam b o ‘Isa, un shunchalik kuchli b o ‘lib, bunday un-
dan tayyorlangan xam im ing strukturaviy-mexanik xossalari turg‘un
b o ‘ladi.
Unning kuchiga uning tarkibida mavjud b o ‘lgan y o g ‘lar, to ‘yin-
magan m oy kislotalari, fosfatidlar, lipoproteidlarga boy b o‘lgan
lipidlar ham sezilarli ta’sir k o ‘rsatadi. Suvda eruvchi pentozanlar
(elimlar), kraxmal donlarining o ‘lcham i va holati ham xam im ing
tarkibiga ta’sir qilishi mumkin.
Xamir qorilganda bijg‘ish hamda tindirish jarayonlarida unning
oqsil moddalari suvni singdirib, jadal b o ‘kadi. Bunda oqsil mod-
dalarning suvda erimaydigan fraksiyalari - gliadin va glyutenin,
kleykovina deb nom lanuvchi qayishqoqlik va ch o ‘ziluvchan xossa-
ga ega b o g ‘lanuvchan massani hosil qiladi.
K leykovinaning asosi oqsil moddalardan iborat b o ‘lsa-da, uning
quruq moddalari tarkibiga oqsilm as moddalar ham kiradi. Oddiy
usul bilan yuvib olingan kleykovina quruq moddalarining 7 5 -9 0 %ni
oqsillar, qolgan 1 0 -25 %ni esa kraxmal, kletchatka, kul elementlari,
|
| |
-rasm. Suli donining - Donni saqlash va dastlabki ishlash

-
gul qobig‘i (qovuz) 30-35 %; murtak 4,0 % ni tashkil qiladi.
Suli donining o ‘lchamlari va 1000 dona donining og‘irligi 29-
jadvalda berilgan.
Suli donlarining oicham iga ko'ra saralashda uzunchoq ko‘zli
elaklarda elanadi, chunki ular qalinligiga asoslanib saralanadi.
30-jadval
Yormabop
don
U zunligi, mm
Eni, mm
Qalinligi,mm
lOOOdona don
ning o g ‘irligi, g
suli
13-19,0
1 ,4 - 4 0
1,2-4,0
15^15, o ‘rtachasi
2 6 -2 8
Makkajo‘xori donidan (73-rasm) yorma zavodlarida oqlangan
yorma, yirik yonnasidan makkajo‘xori bodroqlari va maydasidan
esa qalamchalar ishlab chiqariladi.
Makkajo‘xori doni shakli, rangi, endospermining konsisten-
siyasiga ko‘ra farqlanadi.
Standartga mos yorma ishlab chiqarish uchun III, IV, VI, va VIII
tipdagi makkajo‘xori donlaridan foydalaniladi.
III tip - och sariq; sariq
IV tip - och sariq oq rangli
VI tip - yarim tipsimon oq rangli
VII tip - bodroqbop oq rangli
31-jadval
M a k k a jo ‘xori donining o ‘lcham lari va texnologik
ко ‘rsatkichlari
Yormabop
don
Uzunligi,
mm
Eni, mm
Qalinligi,
mm
1000 dona doni
ning o g ‘irligi, g
Natura
o g ‘irligi, g/1
SEMINAR MASHGʻULOTLARI - Bolalar jismoniy tarbiya nazaryasi va texnologiyalari

Mavzu rejasi
1. Bolalarning kundalik sport mashg‘ulotlari.
2.
Bolalarning kundalik hayotida jismoniy tarbiya bo‘yicha ishni tashkil etish
6- Mavzu:
.
Jismoniy mashqlar bilan birga amalga oshiriladigan chiniqish
tadbirlari
Mavzu rejasi:
1.
Havo vannalari
2.
Suv tadbirlari
3.
Quyosh vannalari
7- Mavzu: Jismoniy tarbiya bo‟yicha yo‟riqchining ish faoliyati.
Mavzu rejasi:
1.Maktabgacha ta‘lim muassalarida jismoniy tarbiya bo‘yicha yo‘riqchiga
qo‘yiladigan malaka talablar.
2.Jismoniy tarbiya bo‘yicha yo‘riqchining kasbiya vazifalariga haqida
8-9-Mavzu: Maktabgacha ta‟lim tashkilotlarida jismoniy tarbiya bo‟yicha
-rasm. Sholi donining - Donni saqlash va dastlabki ishlash

I
tip - shakli cho‘zinchoq va konsistensiyasi
shishasimon yoki
yarim shishasimondir.
II tip -
shakli yumaloq,
konsistensiyasi shishasimon, yarim shi
shasimon va unsimon.
Donining tipidan qatiy nazar sholi qiltiriqli va qiltiriqsiz b o iad i,
oq rangdan to ‘q jigarranggacha b o iad i.
Sholi
donidan samarali foydalanib,
yuqori sifatli yorma olish
uchun uning texnologik xususiyatlarini aniqlash talab etiladi.
Sholi donidan yuqori sifatli yorma
mahsulotlari olish uchun
donning gul qobig‘i kam b o iib , m a iu m
namlikda, bir xil yiriklikda,
t o i a pishgan va m ag‘zi bir xil konsistensiyada b o iish i kerak.
Sholi donining texnologik xususiyatlaridan
biri - uning endos-
permida mikrodarzlaming hosil boiishidir.
Nam, issiqlik va boshqa omillar ta ’sirida sholi doni endospermida
hosil b o ig a n mikrodarzlar texnologik jarayonlarga salbiy ta ’sir etib,
butun m ag‘izning kamayishiga olib keladi.
Sholining gul qobig‘i miqdori 20
%
ni tashkil etadi.
29-jadval
O qlanmagan va oqlangan sholi donining sifati.
sholi
uzunligi, mm
eni, mm
qalinligi,
mm
1000 dona don ning
o g ‘irlish, g
Oqlanmagan
sholi
6,8 + 7,5
3,2-3,5
1,4-2,2
25,0-43,0-45,0
Oqlangan
yorma
5,25 - 5,5
2,3- 3,0
1,75-1,85
-
Arpa donining shakli tuxumsimonga o‘xshash, uchlangan, yuzasi
esa burmali b o iib , m ag‘izga mustahkam yopishgan (71-rasm).
184
-jadval
G rechixa donining о ‘Ichamlari

69-rasm. Tariq donining ko‘ndalang kesimi:
1-murtak; 2-kortik;
3-endospenn; 4-aleyron qatlam; 5-m eva va urug ‘ qobiqlari.
Sholi doni gul qobiqlari bilan o ‘ralgan bo‘lib, uning m ag‘zi m o‘rt
bo‘ladi (70-rasm). Gul qobig‘i donning yuzasini qamrab olgan, lekin
u bilan birga o‘smagan. Sholi suv va issiqlikni ko‘p talab qiladigan
donli o'simlik. U shakl jihatidan uzunchoq (ingichka va yo ‘g ‘on) va
dumaloq b o iad i. Endosperm
shishasimon, yarim
shisha-
simon va unli b oiishi mum
kin. Sholi donining I tipdagi
shishasimon turi texnologik
jihatdan yuqori qimmatga ega,
uni g jarayonida maydalan-
masdan bir necha xil yorma
mahsulotlari olinadi.
-rasm. Arpa donining uzunasiga kesimi

Yuqori sifatli arpa donidan yorma mahsulotlari va pivo sanoatida
solod, past sifati arpa donidan esa omuxta-yem ishlab chiqariladi.
Suli doni. Bu suvni yaxshi ko'radigan. ko‘p
issiqlik talab
qiladigan o ‘simlik. Deyarli hamma yerda yetishtiriladi, bahorgi,
tezpishar ekin. Suli doni tuxumsimon
b o iib ,
uning uchlari uchli,
m ag‘izi qayishqoqdir (72-rasm).
Gul q o b ig i m agizni mahkam qamrab olgan b o iib , u bilan
birga o ‘smagan. Bu esa ishlov berish jarayonida gul
qobiqni ajratish
jarayonini yengillashtiradi.
Donlar shakli va gul qobiqlarining rangiga qarab tip va pod
tiplarga boiinadi.
Yorma mahsulotlari ishlab chiqarishda I tipli (toiapishgan, yirik,
silindr yoki nok shakldagi, serhosil o ‘rtacha hosildor botanik tipdagi)
donlardan foydalaniladi. Suli doni usti parda bilan qoplangan,
uzunchoq,
ichki
tomonida
borozdka (chuqur) b o iib , usti
butunlay tuk bilan qoplangan.
Yormabop sulining tuzilishi:
- m ag‘zining endospermi
55,5-65 % ni tashkil qilib, u oq
rangli g ‘ovak unsimon konsis-
tensiyadan iborat;
-
meva qobigining aleyron
qatlami va urug‘ qobiqlari 9 % ni
tashkil qiladi;
Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari Asosiy adabiyotlar

|
Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari Asosiy adabiyotlar
|
Sana | 23.06.2024 | Hajmi | 18,21 Kb. | | #265298 |
Bog'liq 8-seminar 4-semestr - копия
8-Mavzu: Finlyandiya ta’lim tizimi.
1. Finlandiya ta’lim tizimi
2. Ta’limdagi afzalliklar va kamchilik
3. PISA tadqiqotlarida Finlandiya
4. O‘zbekistonda Finlandiya ta’lim tizimini tadbiqi
Asosiy va qo‘shimcha adabiyotlar hamda axborot manbaalari
Asosiy adabiyotlar
1.B.Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. 2017.
2.R.A.Mavlonova, N.H.Vohidova, N.H.Raxmonqulova. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Darslik T:. Fan va texnologiyalar. 2010-yil
3. Xoshimov K, Nishanova S. Pedagogika tarixi. Darslik – A. Navoiy nomidagi O’zbekiston Milliy kutubxonasi
4.Axmedov M.E. Pedagogika nazariyasi va tarixi (o’quv qo’llanma)- T. Tafakkur bo’stoni, 2011..
5.Salayeva M.S. Umumiy edagogika. Darslik.- Toshkent “Nodirabegim” 2021
Qo‘shimcha adabiyotlar
1. Mirziyoev SH M. Tanqidiy tahlil, qat’iy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik – har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. Mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga mо‘ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim ustuvor yо‘nalishlariga bag‘ishlangan Vazirlar Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’ruza, 2017 yil 14 yanvar / SH.M. Mirziyoev. – Toshkent : О‘zbekiston, 2017. – 104 b.
2. Mirziyoev SH. M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti va xalq farovonligining garovi. О‘zbe
3.DjumayevaS. Ishtimoiy va edagogik nizolar: mohiyati va bartaraf etish yo’llari // Metodik qo’llanma,-T. Nizomiy nomidagi TDPU, 2011 82-bet
4. Mahmudov N.M. O’qituvchi nutqi madaniyati. Darslik.- O’zbekiston milliy kutbxonasi 2007-185 bet.
5. Musurmonova O. Ma’naviy qadryatlar va yoshlar tarbiyasi. T O’qituvchi, 196-192 bet
6.Ortiqov A. Nutq madaniyati va notiqlik san’ati. –T.”Dono hamro” ilmiy marzaki 2002- 78b
http://www.edu.uz–O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta`lim,fan va innavatsiyalar vazirligi sayti.
http:www.uzedu.uz – O‘zbekiston Respublikasi maktabgacha va maktab ta`limi vazirligi sayti.
http://www.gov.uz– O‘zbekiston Respublikasi xukumati portali.
www.pedagog.uz
5. www. tdpu. Uz
6. www. Ziyonet. uz
|
| |
YUridik shaxslarning metrologik xizmati

53
Қонунлаштирувчи
метрология
Метрологик таъминот
bajarish yordamida erishiladi. Bu bosqichda o‘lchash vositalari va usullari aniqlanib
va o‘lchash nazorati va o‘lchash jarayonlarini avtomatlashtirish bo‘yicha ishlar
bajariladi, o‘lchashlarni bajarish usuliyati ishlab chiqiladi va attestatsiyalanadi,
agarda me’yoriy hujjatlarga muvofiqligi nazarda tutilgan bo‘lsa, texnologik
jarayonlar va texnikaviy hujjatlar metrologik ekspertizadan o‘tkaziladi.
O‘lchash informatsiyasiga nafaqat miqdor bo‘yicha talablar, balki sifat
bo‘yicha ham talablar qo‘yiladi. Bunga uning (o‘lchashning) aniqligi, ishonchliligi,
tan narxi va samaradorligi kabi tavsiflar kiradi.
Ishlab chiqarish tarmoqlarida metrologik xizmat

52
namunalarini
chiqarish
va
qo‘llanish
tartibi
bo‘yicha
faoliyatlarini
muvofiqlashtiradi, mamlakatimizda chiqariladigan davlat standart namunalarini
ekspertiza qilish va attestatlashni amalga oshiradi.
Metrologik xizmatlarni ko‘rsatish bo‘yicha Markaz, hududiy SSM ning
metrologik laboratoriyalari, hududiy SMB o‘lchashlar birliligini ta’minlash
bo‘yicha ishlarni muvofiqlashtiradi, davlat metrologik tekshiruvi va nazorati
qo‘llaniladigan sohada metrologik tekshiruv va nazoratni O’z DSt 8.002:2002 “O‘z
O‘DT. Metrologik tekshiruv va nazorat. Asosiy nizomlar” bo‘yicha o‘tkazadi.
Axborot-ma’lumotnoma markazi me’yoriy hujjatlar jamg‘armasini saqlaydi
va O‘z O‘BTT qatnashchilarini axborotlar bilan ta’minlaydi.
Qizilgurdagi nikel’ tipidagi katalizator

Qizilgurdagi nikel’ tipidagi katalizator. Ozuqaviy salomasni olish uchun yog’larni gidrogenlashda, asosiy katalizator
bo’lib, qizilgur yuzasiga cho’ktirilgan kukunsimon nikel’ hisoblanadi. Bu
katalizatorni ishlab chiqarish quyidagi bosqichlardan iborat bo’ladi.
Zarrachalarini o’lchami 5*10
-5
m (50mkm)gacha maydalangan, qizilgurdan
8-12% solib suspenziyalangan, 5-8%li nikel’-sul’fatni suvli eritmasini tayyorlash;
10-20%li sodani suvli eritmasi bilan 20-30% ortiqcha olib nikel’ karbonatni
qizilgur yuzasiga cho’ktirish va cho’kmani yuvish, quritish, hamda maydalash;
Nikel’ – karbonatni 250-300º C da nikel’ oksidigacha parchalash va nikel’
oksidini 400-450 ºC da metall nikelgacha vodorod bilan qaytarish (vosstanovleniye)
Nikel’ – mis katalizatorlari. Yog’larni gidrogenlashda ishlatiladigan nikel’ – mis katalizatorlari 2 xil usul
bilan olinadi. Nikel’ – mis karbonatlarini soda bilan birgalikda chuktirish yoki nekil’
– mis karbonatlarining mexanik aralashmasini ammiakning suvli eritmasi bilan
qayta ishlash yo’li bilan.
200
Nikel’mis katalizatorlarini birgalikda chuktirilgan asosiy karbonatlarini olish
uchun nikel’ va mis sul’fatning 3:1 nisbatda suvli eritmasi tayyoorlanadi. 40 – 80
0
C da unga 10 % li soda eritmasi 20 – 30 % ortig’i bilan solinadi. Zaruriyat
tug’ilganda shu eritmaga eltuvchi (yoyuvchi)lar – kizilgur, perling, aktivlangan
kumir solinadi. Chuktirish yakunida chukma filtrlanadi va soda va sulfat
qoldiklaridan yuviladi. Sung chukma 120 º C haroratda quritiladi va maydalanadi.
Cho’ktirilgan karbonatning tarkibi cho’ktirish va so’nggi quritish sharoitiga
bog’liq. Qayta tiklanmagan cho’ktirilgan katalizatorlarning komponentlari bo’lib,
metallarning karbonatlari aralashmasi hisoblanadi.
Masalan, 2:1 nisbatdagi nikel’ – mis karbonatining struktura formulasi
qo’yidagicha ifodalanishi mumkin.
O
O = C
O
Cu
O
O=C
O
NiOH
Agar chuktirish jarayonida yoyuvchi ishtirok etsa qayta tiklanmagan
katalizator tarkibida yoyuvchidan tashqari nikel’ – mis silikatlari bo’ladi.
Bundan tashqari unda har doim nikel’ va mis sul’fatlarning oz miqdori qoladi.
Agar sul’fatning qoldiq miqdori 1% dan oshib ketsa katalizatorning faolligi tezda
pasayadi.
Keyingi vaqtlarda olimlar gidrogenlash katalizatorlarning xossalarini, ayniqsa
ularning aktivligini oshirish ustida ko’pgina tekshirishlar olib bordilar.
Metall qotishmalaridan tayyorlangan katalizatorlar yuqori darajadagi aktivligi
bilan ajralib turadi. Bunday katalizatorlar skelet holatidagi katalizatorlar deyilib,
ularni tayyorlash usuli birinchi marta Reyen tomonidan 1924-1925 yillarda ishlab
chiqilgan. Bu olim katalitik aktiv bo’lgan nikel, kobalt kabi metallarning alyuminiy
201
yoki kremniy bilan qotishmasini tayyorlab, so’ngra oxirgi elementlarni ishqorlar
ta’sirida batamom yo’qotib, skelet holatidagi katalizatorlar rayyorlashni taklif etdi.
Metrologiya bo‘yicha me’yoriy talablar buzilganligi ustidan yuridik

60
bo‘yicha va buzilishga yo‘l qo‘ygan shaxslarni javobgarlikka tortish to‘g‘risida
ko‘rsatma yozish;
-
o‘lchash vositalarining tasdiqlanmagan turini yoki tasdiqlangan turiga
nomuvofiq turlarini chiqarishni va qo‘llanishni taqiqlash;
-
o‘lchash vositalariga tamg‘alangan qiyoslash (kalibrlash) belgilarini
o‘chirish va (yoki) qiyoslash va kalibrlanganlik to‘g‘risidagi guvohnomani bekor
qilish; attestatlanmagan o‘lchashlar uslubiyotidan foydalanishni man etish;
-
turini tasdiqlash maqsadida sinovlardan yoki metrologik attestatlashdan
o‘tmagan, qiyoslanmagan (kalibrlashdan o‘tmagan), shu jumladan qiyoslash
muddati tugagan (kalibrlanganlik muddati tugagan) yoki texnik nosoz o‘lchash
vositalaridan foydalanishni taqiqlash;
-
o‘lchash vositalarini tayyorlash, ta’mirlash, sotish, ijaraga berish
huquqining ro‘yxatga olinganligi to‘g‘risidagi guvohnomani bekor qilish;
-
o‘lchash vositalarini sinash, qiyoslash, kalibrlash, o‘lchash vositalari va
o‘lchashlarni bajarish uslubiyotlarini metrologik attestatlash huquqiga
akkreditlanganlik sertifikalarini (attestatlarini) bekor qilish bo‘yicha takliflar berish;
-
metrologik talablarga mos kelmaydigan qadoqlangan mollarni tayyorlash
va sotishni man etish;
-
metrologik me’yorlar va qoidalarni buzuvchilarga nisbatan amaldagi
qonunlarga ma’muriy ta’sir choralarini qo‘llanish.
Davlat va xo‘jalik boshqaruv metrologik xizmatlarining idoralari o‘z
tuzilmalariga kirgan tadbirkorlik sub’ektlariga, metrologik nazorat natijalari
bo‘yicha metrologik me’yorlar va qoidalarning buzilishlarini bartaraf etish bo‘yicha
ko‘rstamalar berishga huquqlidir.
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

14.4-jadval
Soya moyini Ni:Cu katalizatori ishtirokida gidrogenlash jarayonida yog’
kislota tarkibining o’zgarishi
Namuna
t.r
Yog’ kislotalari miqdori, %
C
16:0
C
18:0
C
18:1
C
18:2
C
18:3
10,1
4,2
22,8
54,1
8,8
1
10,1
4,2
32,4
47,9
5,4
2
10,1
4,2
41,8
40,2
3,7
3
10,1
4,2
48,7
34,6
2,4
4
10,1
4,3
54,9
29,1
1,6
5
10,1
4,8
60,0
25,3
0,8
6
10,1
5,2
63,8
20,8
0,06
14.4-jadvaldagi yog’ kislotalari miqdorining vaqt bo’yicha o’zgarishiga e’tibor
berilsa, unda linolen kislotasining 8,8% dan 0,06% gacha kamayganligi va stearin
kislotasining 4,2% dan 5,2% gacha oshganligi ko’rinadi. Kutilayotgan
ko’rsatkichlarga ega gidrogenizat, gidrogenlashning 40-50 minutlari oralig’ida
179
olinganligi uchun shu oraliqdagi stearin va linolen kislotalarining miqdori mos
ravishda 4,3-4,8 va1,6-0,8% ni tashkil etadi.
14.5-jadval
Soya moyini N-210 katalizatori ishtirokida gidrogenlash jarayonida yog’
kislota tarkibining o’zgarishi
Namuna
t.r
Yog’ kislotalari miqdori, %
S
16:0
S
18:0
S
18:1
S
18:2
S
18:3
10,1
4,2
22,8
54,1
8,8
1
10,1
4,2
28,8
50,4
6,5
2
10,1
4,3
35,6
45,7
4,3
3
10,1
4,5
44,7
37,5
3,2
4
10,1
5,6
52,0
30,2
2,1
5
10,1
6,4
58,2
24,0
1,1
6
10,1
7,7
64,1
17,6
0,5
14.5-jadvalda esa linolen kislotasi miqdorini 8,8% dan 0,1% gacha
kamayganligini va stearin kislotasini 4,2% dan 7,7% gacha oshganligini ko’rish
mumkin. Gidrogenlashning 40-50 minutlari oralig’ida esa ularning miqdori mos
ravishda 5,6-6,4 va 2,1-1,1%ni tashkil etadi.
Yuqoridagi xar ikki jadvaldagi ma’lumotlarni tahlil qiladigan bo’lsak, soya
moyini Ni:Cu va N-210 katalizatorlari ishtirokida gidrogenlab, yod soni deyarli bir
xil bo’lgan gidrogenizatlar olinganda, N-210 ishtirokida olingan gidrogenizat
tarkibidagi
linolen
kislotasining
miqdori
Ni:Cu
ishtirokida
olingan
gidrogenizatnikidan ko’p bo’lishini ko’rishimiz mumkin. Bu, yuqorida ta’kidlab
o’tganimizdek, misli katalizatorning linolen selektivligini yuqoriligi bilan
izohlanadi.
Odatda gidrogenlash jarayoni xom ashyoning sifati va olinadigan mahsulot
turiga qarab 160-220
0
C oralig’ida olib boriladi. Biroq jarayon selektiv olib
boriladigan bo’lsa, harorat optimal bo’lishi talab etiladi. Haroratning jarayon
selektivligi, gidrogenlash tezligi va izomerlanishga ta’sirini o’rganishga doir ko’plab
tadqiqot ishlari mavjud[115,116].
Soya moyini qisman gidrogenlash jarayonida haroratning ta’sirini o’rganish va
optimal haroratni aniqlash uchun soya moyini yuqorida qayd etilgan sharoitlarda
180
160-220
0
C oralig’ida gidrogenlash tajribalari olib borildi. Gidrogenlash
davomiyligi 50 minut. Tajriba natijalari, gidrogenizat yog’ kislota tarkibini
o’zgarishiga qarab, jarayon selektivligini hisoblash orqali tahlil etildi.
Ma’lumki, selektivlik koeffisiyenti S bosqichma-bosqich to’yinish sxemasi
bo’yicha hisoblanadi[110].
k
3
k
2
k
1
Triyen --→ Diyen --→ Monoyen --→ To’yingan
б
о
о
б
Ле
Ол
Ол
Ле
Ле
k
k
S
−
−
=
=
2
3
/
(4.3) va
б
о
о
б
Л
С
С
Л
Л
k
k
S
−
−
=
=
1
2
/
(4.4)
Tajriba natijalari asosida hisoblab topilgan selektivlik koeffisiyentlarining
jarayon haroratiga bog’liqlik grafiklari 14.1 va 14.2-rasmlarda ko’rsatilgan.
|
Nazorat savollari - Jizzax-2024 M. N. Eshonqulova

|
Jizzax-2024 M. N. EshonqulovaBog'liq Monografiya - Eshonqulova 2Nazorat savollari
1.
O‘lchash deb nimaga aytiladi? O‘lchash jarayoni, o‘lchash ob’ekti,
o‘lchash usuli deganda nimani tushunasiz?
2.
Kattalik nima? Qanday guruhlari mavjud?
61
3.
Kattalikning sifat va miqdor tavsiflari nima asosida izohlanadi?
4.
Kattalikning sifat tavsifi nimani bildiradi, miqdor tavsifi deganda nimani
tushunasiz?
5.
Kattaliklar qanday guruhlarga bo‘linadi, ularni ta’riflang?
6.
Xalqaro birliklar tizimi (SI) haqida nimalar bilasiz?
7.
O‘lchash birliklariga qo‘shimchalar deganda nimani tushunasiz?
8.
Birliklar va o‘lchashlarni belgilash va yozishda nimalarga e’tibor berish
kerak?
9.
O‘lchash amalini bajarishda qanday usullar ishlatiladi?
10.
Diskret o‘lchash usuli nima?
11.
Xatolik deganda nimani tushunasiz? Uni keltirib chiqaruvchi sabablar
nimalardan iborat?
12.
Muntazam xatolik nima va u qanday tashkil etuvchilardan iborat?
13.
Muntazam xatolikni qanday kamaytirish usullari mavjud?
14.
Tasodifiy xatolik deganda qanday xatolikni tushunasiz?
15.
Nima sababdan faqat tasodifiy xatoliklar baholanadi?
16.
Ko‘p marotaba o‘lchash natijalarini qayta ishlash qanday ketma-ketlikda
amalga oshiriladi?
17.
Metrologik ta’minot deganda nimani tushunasiz?
18.
Metrologik ta’minotning vazifasi nimalardan iborat?
19.
Metrologik ta’minotning nechta tashkil etuvchisi mavjud? Ularning
faoliyati nimalardan iborat?
20.
Metrologik ta’minotning asosiy maqsadi nimadan iborat?
21.
O‘lchashlarning bajarish usuliyati qanday hujjatlarni o‘z ichiga oladi?
62
II-Bob. QURILISHDA SERTIFIKATLASHTIRISH VA
|
| |
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

216
ishlashi uchun barqaror transportli rejim(tashqi diffuzion omil bo’lmaganda) hosil
qilish mumkin, ya’ni salomasning erish harorati oshadi, kislota soni bir necha
birlikka kamayadi.
17.3-jadvaldan yana shuni ko’rish mumkinki, xom ashyo berishning hajmiy
tezligi 1,0 soat
-1
bo’lganda haroratning 180
0
C dan 220
0
C gacha ortishi
gidrogenizatning kislota soni va erish haroratlariga yuqoridagi kabi ta’sir ko’rsatadi.
Demak, yuqoridagilardan kelib chiqib shunday xulosa qilishimiz mumkinki,
erish harorati 52
0
C dan kichik bo’lmagan past yodli salomas olish maqsadida paxta
moyini 7-katalizatorda girogenlaganda, optimal harorat N:D nisbati 14 ga teng
bo’lganda 220
0
C ni tashkil etadi.
Stearin va yuvuvchi vositalar ishlab chiqarish talablariga javob beradigan
xossalarga ega gidrogenizatlar yuqori aktivlik va barqarorlikka ega katalizatorlar
ishtirokida olinishi mumkin. Shu sababli 7-katalizatordan foydalanib salomasning
fizik-kimyoviy ko’rsatkichlariga turli omillarning ta’sirini o’rganilgan(17.4-jadval).
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

215
Yuqorida o’simlik moylarini chuqur gidrogenlash uchun asosiy katalizatorlar
tarkibi berilgan. Biroq, promotorlovchi qo’shimchalarni tanlash va ularning
miqdoriy ko’rsatkichi yog’larni katalitik gidrogenlash texnologiyasini baholash
uchun muhim belgi hisoblanmaydi. Shu sababli kerakli fizik-kimyoviy
ko’rsatkichlarga ega gidrogenizat olish imkonini beruvchi texnologik omillarni,
yog’larni gidrogenlashning kinetik qonuniyatlariga ta’sirini o’rganish zarur bo’ladi.
Adabiyotlar tahlilini ko’rsatishicha, mustaqil texnologik omillarni
gidrogenizatning sifat ko’rsatkichlariga ta’siri to’g’risida biroz qarama-qarshi fikrlar
va noaniqliklar mavjud. Bundan tashqari, xar bir omilning optimal qiymatini
aniqlash lozim bo’ladi.
Gidrogenlash tezligi va gidrogenizatlarning fizik-kimyoviy ko’rsatkichlariga
texnologik parametrlar, jumladan jarayon harorati, vodorod bosimi, ortiqcha
vodorod berishning hajmiy tezligi, berilayotgan xom ashyoning hajmiy tezligi,
kolonna rusumidagi gidrogenlash reaktoridagi katalizator qatlamining balandligi va
uning diametri nisbati (N:D) katta ta’sir ko’rsatadi(17.3-jadval).
-jadval - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash...

|
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalashBog'liq YOG’LARNI RAFINATSIYALASH VA KATALITIK MODIFIKASIYALASH darslik17.1-jadval
Katalizator tarkibini uning aktivligiga ta’siri
(harorat 200
0
C, vodorod bosimi 300 kPa va ortiqcha vodorod berishning
hajmiy tezligi 60 soat
-1
va moyni berishning hajmiy tezligi 1,0 soat
-1
)
Kataliza-
torni t.r.
Katalizator tarkibi, %
Salomasning
yod soni,% J
2
Katalizator
aktivligi, ∆.y.s.
Al
Ni
Cu
Pd
Ti
2
50 37,5 12,45 0,05
0,0
66,8
42,4
3
50 37,5 11,45 0,05
1,0
63,2
46,0
4
50 37,5 10,95 0,05
1,5
57,5
51,7
5
50 37,5 10,45 0,05
2,0
53,6
55,6
6
50 35,5 9,45
0,05
5,0
51,8
57,4
Tarkibiga 0,05% miqdorida palladiy qo’shilgan, nikel-mis-alyuminiyli
katalizator yuqori aktivlik, selektivlik va izomerlash xususiyatini namoyon etishi
ma’lum[130]. 17.1-jadvaldagi ma’lumotlardan ko’rinadiki, nikel-mis-palladiy-
alyuminiyli katalizatorga titanni qo’shish uning aktivligini oshiradi.
Ma’lumki, nikel-alyuminiyli katalizator tarkibiga bitta promotorni kiritish
kerakli kompleks xossalarga ega katalizator olish imkonini bermaydi.
Qo’shimchalardan kompleks foydalanilganda, katalizatorlar, nafaqat aktivlikni
oshish darajasi bilan, balki boshqa muhim xossalari bilan baholanadi. Masalan,
nikel-alyuminiyli katalizatorga xrom qo’shilsa, katalizatorning termik barqarorligi
va xizmat ko’rsatish muddati ko’payadi, titan qo’shilsa katalizatorni mustahkamligi
oshadi. Ma’lumki, nikelli katalizatorda, mis katalizatorni qaytarilish haroratini
pasaytiradi va bu katalizatorni regenerasiyalashda katta ahamiyat kasb etadi.
Yog’larni gidrogenlash katalizatorini tanlash murakkabligi nafaqat uning
yuqori aktivlik, balki yuqori selektivlik, trans-izomerlash, zaharlanishga
chidamlilik, regenerasiyalanganda o’zgarmas aktivlikka ega bo’lish, gidrogenlangan
214
mahsulotning barcha nomenklaturasini olish imkoniyati va boshqa xususiyatlariga
qarab ham belgilanadi.
Yuqorida keltirilgan talablardan kelib chiqqan holda, kompleks xususiyatlarga
ega bo’lgan shunday katalizator nikel-alyuminiyli katalizatorga uch va undan ortiq
promotorlarni kiritish yo’li bilan ishlab chiqilgan(17.2-jadval).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov yog’larni rafinatsiyalash va katalitik modifikasiyalash
|
14§. Yog’larning gidrogenlashdagi selektivlik. Selektivlikni aniqlash

173
to’yingan gliseridlar miqdori kam bo’ladi. Bu yog’larning erish harorati past, deyarli
bir jinsli, qatlamlarga ajralmaydigan konsistensiyali, past harorat (0....35 ºC)da
eriydi va yuqori haroratda eruvchi trigliseridlarga xos bo’lgan ta’mga ega bo’lmaydi.
14.1-jadvalda moyni selektiv (S
L
=26)va noselektiv (S
L
=13) gidrogenlash
yo’li bilan olingan, yod soni bir xil bo’lgan, gidrogenlangan yog’larning gliserid
tarkibi taqqoslab ko’rsatilgan.
14.1-jadval
Gidrogenlangan yog’larning gliserid tarkibi
Ko’rsatkichlar
-rasm. Linolen selektivlik - Toshkent kimyo-texnologiya instituti y. Q. Qodirov, A. T. Ruziboyev, A. A. Abdurahimov...

181
trigliseridlarning termik parchala-nishi ham tezlashib boradi. Buni termik
parchalanish oqibatida hosil bo’ladigan erkin yog’ kislotalari miqdoridan
ko’rishimiz mumkin (14.3-rasm).
14.3-rasmdan ko’rinadiki, jarayon
harorati 160 dan 220
0
C gacha oshib
borishi bilan gidrogenizatning kislota
soni
0,22
dan
0,36
mg
KOH
gacha(Ni:Cu)oshib
boradi.
Bu,
gidrogenizatni keyingi qayta ishlash
jarayonlarida, masalan rafinatsiyalashda
mahsulot unumdorligining pasayishiga
olib keladi. Shuning uchun gidrogenlash
jarayonini optimal haroratlarda (180-200
0
C) olib borish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
Virusdan himoyalanish dasturiy vositalarining tavsifi

7.4 Virusdan himoyalanish dasturiy vositalarining tavsifi
Hozirgi vaqtda viruslarni yo’qotish uchun ko’pgina usullar ishlab chiqilgan va
bu usullar bilan ishlaydigan dasturlar antivirus dasturlar deb ataladi. Antiviruslarni,
qo’llanish usuliga ko’ra, quyidagilarga ajratishimiz mumkin: detektorlar, faglar,
vaqtsinalar, privivkalar, revizorlar, monitorlar.
110
Detektorlar — virusning signaturasi (virusga taalluqli baytlar ketma-ketligi)
bo’yicha tezkor xotira va fayllarni ko’rish natijasida ma’lum viruslarni topadi va
xabar beradi. YAngi viruslarni aniqlay olmasligi detektorlarning kamchiligi
hisoblanadi.
Privivka — fayllarda xuddi virus zararlagandek iz qoldiradi. Buning natijasida
viruslar «privivka qilingan» faylga yopishmaydi.
Filьtrlar — qo’riqlovchi dasturlar ko’rinishida bo’lib, rezident holatda ishlab
turadi va viruslarga xos jarayonlar bajarilganda, bu haqda foydalanuvchiga xabar
beradi.
Revizorlar — eng ishonchli himoyalovchi vosita bo’lib, diskning birinchi
holatini xotirasida saqlab, undagi keyingi o’zgarishlarni doimiy ravishda nazorat qilib
boradi.
Detektor dasturlar kompyuter xotirasidan, fayllardan viruslarni qidiradi va
aniqlangan viruslar haqida xabar beradi.
Doktor dasturlari nafaqat virus bilan kasallangan fayllarni topadi, balki ularni
davolab, dastlabki holatiga qaytaradi. Bunday dasturlarga Aidstest, DrWeb
dasturlarini misol qilib keltirish mumkin. YAngi viruslarning to’xtovsiz paydo bo’lib
turishini hisobga olib, doktor dasturlarini ham yangi versiyalari bilan almashtirib
turish lozim.
Filьtr dasturlar kompyuter ishlash jarayonida viruslarga xos bo’lgan shubhali
harakatlarni topish uchun ishlatiladi.
Bu harakatlar quyidagicha bo’lishi mumkin:
fayllar atributlarining o’zgarishi;
disklarga doimiy manzillarda ma’lumotlarni yozish;
diskning ishga yuklovchi sektorlariga ma’lumotlarni yozib yuborish.
Kompyuterni viruslar bilan zararlanishidan saqlash va axborotni ishonchli
saqlash uchun quyidagi qoidalarga amal qilish lozim:
- kompyuterni zamonaviy antivirus dasturlar bilan ta’minlash;
- disketalarni ishlatishdan oldin har doim virusga qarshi tekshirish;
- qimmatli axborotning nusxasini har doim arxiv fayl ko’rinishida saqlash.
Kompyuter viruslariga qarshi kurashning quyidagi turlari mavjud:
viruslar kompyuterga kirib buzgan fayllarni o’z holiga qaytaruvchi
dasturlarning mavjudligi;
kompyuterga parol bilan kirish, disk yurituvchilarning yopiq turishi;
disklarni yozishdan himoyalash;
litsenzion dasturiy ta’minotlardan foydalanish va o’g’irlangan dasturlarni
qo’llamaslik;
kompyuterga kiritilayotgan dasturlarda viruslarning mavjudligini tekshirish;
antivirus dasturlaridan keng foydalanish;
davriy ravishda komp’yuterlarni antivirus dasturlari yordamida viruslarga
qarshi tekshirish.
|
Birinchi yondoshishda - Axborot tizimlari

187
- buxgalteriya yozuvlari bilan bog’liq ma’lumotnomalar (schyotlar rejasi,
provodkalar);
- taxliliy hisob bilan bog’liq ma’lumotnomalar (korxona ob’ektlari,
bo’linmalar);
- valyuta kurslari bo’yicha ma’lumotnomalar.
Tuzilishi bo’yicha ma’lumotnomalar oddiy va murakkablarga bo’linadi.
Gidrogenlash jarayoniga turli omillarning ta’siriga oid tadqiqot

171
yuzasidagi yupqa moy qatlamida sodir bo’lganda, ya’ni bu yog’larni turg’un
katalizatorlarda yoki suspenziyalangan katalizatorlarda jadal aralashtirish bilan
gidrogenlaganda, amalga oshadi.
Agar yog’larni gidrogenlash diffuzion sohada borsa, reaksiya tezligi harorat
ortganda ma’lum darajagacha oshadi va haroratning keyingi ortishi reaksiya
tezligiga ta’sir etmaydi. Kinetik sohada esa reaksiya tezligining harorat ortishi bilan
oshishi Arrenius tenglamasiga muvofiq boradi.
Vodorod bosimi gidrogenizatning miqdor va sifat ko’rsatkichlariga sezilarli
ta’sir ko’rsatadi. Xom ashyoni berish tezligi yuqori bo’lgan holatda to’yinish tezligi
vodorod bosimiga to’g’ri proporsional bo’ladi, kichik bo’lganda esa – vodorod
bosimining kvadrat ildiziga teng bo’ladi.
Aralashtirish jadalligining gidrogenizat sifat ko’rsatkichlariga ta’siri bo’yicha
ko’plab qarama-qarshi mulohazalar bayon etilgan. Xuddi shunday xulosalarni
o’simlik moylarini gidrogenlash tezligiga katalizator miqdorining ta’siri haqida ham
aytish mumkin. Biroq, moylarni kolonnali qurilmalarda, turg’un katalizatorlarda
gidrogenlaganda bu ko’rsatkich amalda o’zgarmay qoladi. Yog’ va moylarni
gidrogenlash jarayonini imkon qadar qisqa vaqt oralig’ida olib borish maqsadga
muvofiq deb hisoblanadi.
Oddiy ma’lumotnomalar - Axborot tizimlari

189
2. Modellarni amalga oshirishni ta’minlash uchun texnik, dasturiy,
axborotlashtirilgan va boshqa vositalar.
SHu tasavvurlardan kelib chiqqan holda kompyuter tizimi funktsional va
ta’minlovchi qismlardan tashkil topishini aytish mumkin. Funktsional qism
uslubiyatlar, auditni bajarish usul va xollari majmuidan tashkil topadi hamda ular
axborotlashgan va matematik modellar, standartlar, normalar va h.k.larda
ta’minlanadi. Ta’minlovchi qism esa audit funktsiyalarini amalga oshirish uchun
mo’ljallangan bo’lib, u axborotlashgan, dasturiy, texnik va boshqa ta’minotlardan
tashkil topishi kerak.
Auditorlik faoliyatini kompyuterlashtirish tizimini qurishning tashkiliy formalari
erishiladigan
maqsadlarga
bogliq,
chunki
auditorlik
masalalarining
klassifikatsiyasidan ko’rinadiki, barcha tizimlar ikki sinfga bo’linishi mumkin:
- tashqi audit auditorlik faoliyatini kompyuterlashtirish uchun tizimlar;
- ichki auditni kompyuterlashtirish tizimi.
Axborotlashgan bazani tashkil qilish usullariga bog’liq holda bu sinflarni
kompyuterlashtirish turli xil formalarda bo’lishi mumkin. Axborotlashgan baza
quyidagi ko’rinishda amalga oshirilishi mumkin:
- lokal fayllar yig’indisi – bir turdagi hisobot hujjatlari va ishlab chiqilgan
standart vositalarning operatsion tizim va amaliy dasturda ifodalanishi;
- ma’lumotlar bazasi, maxsus kriteriy va MBBT ishlab chiqilgan dasturlarga
asoslangan birlamchi hujjatlarda ifodalanishi;
- qoidalar bazasi, ekspert – auditorni qoidalar va mantiqiy dasturlash vositalari
yordamida ishlab chiqarilgan bilimlarni ifodalanishi.
Bank faoliyatida avtomatlashtirilgan axborot tizimlari va texnologiyalari

190
Mujassamlashgan BAAT bank vazifalari aloqalarining butun murakkabligini o’zida
aks ettirilgan holda majmuaviy qamrab oladi. Bu mukammal avtomatlashtirilgan
vazifalar majmuasi emas, balki murakkab tizimning xususiyalari: ierarxik
tuzilishining murakkabligi, emerjmentlik, vazifaviy maqsadlarning ko’pligi; stoxastik
(ehtimollik) harakteriga ega jarayonlarni boshqarishni ta’minlashda ishning
o’zgaruvchanligi va ko’p vazifalikka xos bo’lgan dasturlar majmuasidir. SHuning
uchun ham mujassamlashgan BAAT ni ishlab chiqishda uning tarkibiy tuzilishi va
mazmuniga ta’sir qiluvchi ko’p sonli omillar:
- bankning umumiy ta’riflari, hozirgi va kelgusidagi maqsadlari va uni
rivojlanishining strategik yo’nalishlarini, boshqaruvning vujudga kelgan tuzilishining
xususiyatlari;
- tizimning arxitekturasi va avtomatlashtirish kerak bo’lgan vazifalarining
tarkibi;
- kiruvchi va chiquvchi hujjatlarning miqdori;
- axborot xavfsizligiga talablarni tahlil qilish talab qilinadi.
Bunday tahlil asosida bo’lg’usi tizimning asosiy tamoyillari ishlab chiqiladi.
Axborot tizimlari - bet 75

106
Uzilish — tashqi harakatlar (ishlar, jarayonlar)ni bajarish uchun hozirgi
shilarni vaqtincha markaziy protsessor qurilmasi yordamida to’xtatish, ularni
bajargandan so’ng protsessor oldingi holatga qaytadi va to’xtatib qo’yilgan ishni
davom ettiradi. Har bir uzilish tartib raqamiga ega, unga asosan markaziy protsessor
qurilmasi qayta ishlash uchun qism-dasturni qidirib topadi. Protsessorlar ikki turdagi
uzilishlar bilan ishlashni vujudga keltirishi mumkin: dasturiy va texnik. Biror qurilma
favqulodda xizmat ko’rsatilishiga muhtoj bo’lsa, unda texnik uzilish paydo bo’ladi.
Odatda bunday uzilish markaziy protsessor uchun kutilmagan hodisadir. Dasturiy
uzilishlar asosiy dasturlar ichida protsessorning maxsus buyruqliari yordamida
bajariladi. Dasturiy uzilishda dastur o’z-o’zini vaqtincha to’xtatib, uzilishga taalluqli
jarayonni bajaradi.
Tutib olish – bu jarayon oqibatida g’arazli shaxslar dasturiy vositalar va
axborotning turli magnitli tashuvchilariga kirishni yo’lga qo’yadi. Dastur va
ma’lumotlardan noqonuniy nusxa olish, kompyuter tarmoqlari aloqa kanallaridan
ruxsatsiz o’qishlar va hokazo harakatlar tutib olish jarayonlariga misol bo’la oladi.
O’zgartirish — ushbu jarayon yovuz niyatli shaxs nafaqat kompyuter tizimi
komponentlariga (ma’lumotlar to’plamlari, dasturlar, texnik elementlari) kirishni
yo’lga qo’yadi, balki ular tarkibini (ko’rinishini) o’zgartiradi. Masalan, o’zgartirish
sifatida g’arazli shaxsning ma’lumotlar to’plamidagi ma’lumotlarni o’zgartirishi,
yoki umuman kompyuter tizimi fayllarini o’zgartirishi, yoki qandaydir qo’shimcha
noqonuniy qayta ishlashni amalga oshirish maqsadida foydalanilayotgan dasturning
kodini o’zgartirishi tushuniladi.
Soxtalashtirish — bu jarayon yordamida g’arazli shaxslar tizimda hisobga
olinmagan vaziyatlarni o’rganib, undagi kamchiliklarni aniqlab, keyinchalik o’ziga
kerakli harakatlarni bajarish maqsadida tizimga qandaydir soxta jarayonni yoki tizim
va boshqa foydalanuvchilarga soxta yozuvlarni yuboradi.
Axborot tizimlari - bet 79

114
7-bob bo’yicha xulosalar
Hozirgi kunga kelib maxfiy va qimmatbaho axborotga ruxsatsiz kirishdan
himoyalash eng muhim vazifalardan biri sanaladi. Kompyuter egalari va
foydalanuvchilarning mulkiy huquqlarini himoyalash — bu ishlab chiqarilayotgan
axborotni jiddiy iqtisodiy va boshqa moddiy hamda nomoddiy zararlar keltirishi
mumkin bo’lgan turli kirishlar va o’g’irlashlardan himoyalashdir.
Axborot xavfsizligi deb ma’lumotlarni yo’qotish va o’zgartirishga
yunaltirilgan tabiiy yoki sun’iy xossali, tasodifiy ta’sirlardan har qanday
tashuvchilarda axborotning himoyalanganligiga aytiladi.
Hozirgi kunda kompyuter viruslari g’arazli maqsadlarda ishlatiluvchi turli xil
dasturlarni olib kelib tatbiq etishda eng samarali vositalardan biri hisoblanadi.
Kompyuter viruslarini dasturli viruslar deb atash to’g’riroq bo’ladi.
Virus
deganda avtonom ravishda ishlash, boshqa dastur tarkibiga o’z-o’zidan
qo’shilish, kompyuter tarmoqlari va alohida kompyuterlarda zararli jarayonlarni
vujudga keltirish maqsadida tuzilgan dastur tushuniladi. Ushbu dasturlar o’z-o’zidan
nusxa olish xususiyatiga ega.
Hozirda axborotni himoyalashning biometrik usullari rivojlanib bormoqda.
Biometriya – bu insonning o’zgarmaydigan biologik belgilariga asosan aynan
o’xshashlikka tekshirishdir (identifikatsiya). Hozirda biometrik tizimlar eng ishonchli
himoya vositasi hisoblanadi va turli xil maxfiy ob’ektlarda, muhim tijorat
axborotlarini himoyalashda samarali qo’llanilmoqda.
Kompyuter viruslari va ularning turlari

109
Rezident virus norezident virusdan farqliroq tezkor xotirada saqlanadi.
Rezident viruslarning yana bir ko’rinishi but viruslar bo’lib, bu virusning
vazifasi vinchester va egiluvchan magnitli disklarning yuklovchi sektorini ishdan
chiqarishdan iborat. But viruslarning boshi diskning yuklovchi but sektorida va dumi
disklarning ixtiyoriy boshqa sektorlarida joylashgan bo’ladi.
Paketli virusning bosh qismi paketli faylda joylashgan bo’lib, u operatsion tizim
topshiriqlaridan iborat.
Gibridli viruslarning boshi paketli faylda joylashadi. Bu virus ham faylli, ham
but sektorli bo’ladi. Tarmoq viruslar kompyuter tarmoqlarida tarqalishga
moslashtirilgan,
ya’ni
tarmoqli
viruslar
deb
axborot almashishda tarqaladigan viruslarga aytiladi.
Viruslarning turlari:
1.
Fayl viruslari.
2.
Yuklovchi viruslar.
3.
Drayverlarni zararlovchi viruslar.
4.
DIR viruslari. G’AT tarkibini zararlaydi.
5.
Sstels-viruslari. Bu viruslar o’zining tarkibini o’zgartirib, tasodifiy kod
o’zgarishi bo’yicha tarqaladi. Uni aniqlash juda qiyin, chunki fayllarnning o’zlari
o’zgarmaydi.
6.
Windows viruslari. Windows operatsion tizimi fayllarini zararlaydi.
Asoslangan algoritmlar bo’yicha dasturli viruslarni quyidagicha tasniflash
mumkin:
parazitli virus — fayllarning tarkibini va diskning sektorini o’zgartiruvchi
virus. Bu virus oddiy viruslar turkumidan bo’dib osonlik bilan aniqdanadi va o’chirib
tashlanadi;
replikatorli virus — «chuvalchang» deb nomlanadi, (kompyuter tarmoqlari
bo’yicha tarqalib, komp’yuterlarning tarmoqdagi manzilini aniqlaydi va u erda
o’zining nusxasini qoldiradi;
ko’rinmas virus — stels-virus deb nom olib, zararlangan fayllarga va
sektorlarga operatsion tizim tomonidan murojaat qilinsa, avtomatik ravishda
zararlangan qismlar o’rniga diskning toza qismini takdim etadi. Natijada ushbu
viruslarni aniqlash va tozalash juda katta qiyinchiliklarga olib keladi;
mutant virus — shifrlash va deshifrlash algoritmlaridan iborat bo’lib,
natijada virus nusxalari umuman bir-biriga o’xshamaydi.
Ushbu
viruslarni
aniqlash
juda
qiyin
muammo.
SHu
bois
ham
ular
o’zlarida
mukammallashtirilgan
algoritmlarni
to’siqsiz bajarib, qo’yilgan maqsaddariga erishishlari mumkin.