TENGLAMA TUZISHGA OID MASALALARNI YECHISHNI O’RGATISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNI O’RGATISH

|
TENGLAMA TUZISHGA OID MASALALARNI YECHISHNI O’RGATISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNI O’RGATISH
|
bet | 71/80 | Sana | 12.12.2023 | Hajmi | 1,93 Mb. | | #117182 |
Bog'liq Axborot texnologiyaTENGLAMA TUZISHGA OID MASALALARNI YECHISHNI O’RGATISHDA AXBOROT TEXNOLOGIYALARIDAN FOYDALANISHNI O’RGATISH
REJA:
1.Zamonaviy boshlang’ich ta’lim amaliyotda tenglamalar yechishga o’rgatish jarayoni 2ki yo’nalishda olib boriladi.
2.O’quvchiarda ifoda tuzish malakasi shakillantirgandan so’ng ifoda tuzish biroz murakkablashtiriladi.
3.Sonlar bir qavatdagi darajalarda yashashadi sonning qo’shnisini nomini aytish kerak bo’ladi.
4.Yechishda qandaydir sonni 8ga ko’partiganda 8hosil bo’ladi.
KIRISH
Boshlang’ich sinf matematika kursida tenglamalar amallar natijalari va komponentlari orasidagi bog’lanishlar asosida yechiladigan hamda sonni tashkil etadigan tenglik shaklida ko’riladi.Zamonaviy boshlang’ich ta’lim amaliyotda tenglamalar yechishga o’rgatish jarayoni 2ki yo’nalishda olib boriladi.Birinchi yo’nalish taraftorlari fikricha bolalarni qanchalik vaqtli tenglamalar va ularning yechilishi usullarini tanishtirsalar, shunchalik matematik atamalarni va amallarni puxta o’zlashiradilar amalda qo’llaydilar.Ikkinchi tarafdorlari esa qachonki o’quvchi amal o’rtasidagi bog’lanish va amallarni o’zlashtirib tegishli atamalarni hamda tenglamalarni arifmeti usulda qo’llaydigan qonunlarni ongli ravishda bir qolibga sola olsagina tenglamalarni yechishga o’rgatish jarayoniga o’tish mumkin. Boshlang’ich sinf o’quvchilarning algebraik bilimlarni va tushunchalarni shakllantirishda ifoda, tenglama va tengsizlik tushunchalarni o’rnini nihoyatda kattadir. O’quvchilar tomonidan tenglamalarni tuzish va ularni bajarishga oid topshiriqlar tafakkurga yo’naltirilgan ijodiy mazmundagi topshiriq ko’rinishlardan biridir. Bunday turga mansub topshiriqlarni.ifoda tuzish tenglama tuzish tengsizlik tuzish shularga ajratib tahlil qilinadi. O’quvchiarda ifoda tuzish malakasi shakillantirgandan so’ng ifoda tuzish biroz murakkablashtiriladi. Endi ularda ifoda tuzish emas balki “noma’lum qo’shiluvchini topish”, noma’lum kamayuvchini topish, noma’lum ayriluvchini topish kabi murakkablashtirilgan ifodalarni tuzish masalasi turadi. Hozirgi zamon uslubiyatida tenglamalar yechishni o’rgatishda III bosqichda ish olib boriladi. Tayyorgarlik bosqichi.II.x harfi bilan x+2=5, x-3=4 kabi eng sodda tenglamalarda ma’lumsonni belgilash uchu qabul qilingan. III.Tenglamalarni amallaning va natijalari orsidagi bog’lanish asosida yechish. ishi 1dan 10gacha bo’lgan son bilan tanishtirish darslarda boshlanadi. 1-sinf matematika darsligida quyidagi mavzulardagi misollar orqali tanishi oladilar.
3 + * =4 * + 2 = 5 misollar ham rasmlar orqali ifodalanadi.
Sonlar bir qavatdagi darajalarda yashashadi sonning qo’shnisini nomini aytish kerak bo’ladi. Agar o’quvchilar topshiriqning uddasidan chiqa olmasalar, u holda quyidagi savollar orqali o’quvchilarga yengillik beriladi. 9sonini hosil qilish uchun 7ga qanday sonni qo’shish kerak? 0,1,2 sonlarinidan qaysilikini bilib olishimiz kerak. 7+0 ni qo’shsak 7 hosil bo’ladi, 0 bo’lmaydi. 7+2=9 bo’ladi demak javob 2ga teng hisoblanadi. Oquvchilarga tez –tez shuday misollar yordamida ko’plab misollar yechtirsa birin- ketin shunday ko’rinishdagi misollar bian tanishib boraveradilar. O’quvchilarga mustahkamlash uchun topshiriqlar beriladi.Masalan x-4, x+3=11, 5>3, 8+x=12 O’qituvchi bolalardan asoslab berishni so’raydi.“Nega x+3=11, 8+x=12 yozuvlarinitanladingiz? Tenglamalarni yechishnimani bildiradi? Tenglama yechish, demak, shunday sonni topish degan so’zki, uni berilgan tenglamaga qo’yilganida to’g’ri tenglik hosil bo’ladi. Masalan: x+3=7 yechadigan o’quvchi bunday mulohaza yuritadi: 1soni tenglamaning yechimi emas, chunki 1+3=4 tenglamada esa 7 berilgan; 2+5=7 teng degan fikrga keladi. 3-sinfda rivojlantiruvchi ta’lim maqsadlarini nazarda tutib, 8*x=8, 7+x=7 ko’rinishdagi tenglamalar yechiladi. Yechishda qandaydir sonni 8ga ko’partiganda 8hosil bo’ladi. Bu son 1 sonni hisoblanadi, chunki har qanday sonni 1ga ko’ytirsak o’sha sonni o’ziga tengdir.Tenglamalarni yechishning III bosqichi shakllantiriadi.Bu vaqtda kelib o’quvchilar noma’lum qo’shiluvchi, ayriluvchi, kamayuvcgi,bo’linuvchi, bo’linmalar bilan tanishgan bo’ladilar. Amallarning komponentlari va natijasi orasida bog’lanishni bilishlariga tayanib tenglamalar yechayotganlarida, bolalar 3ta qoida haqidagi bilimlarini qo’llay olishlari kerak. Shu sababli tenglamalarni yechishda bunday xatoliklarga yo’l qo’yiladi: Noma’lum qo’shiluvchini topishda yig’idiga ma’lum qo’shiluvchini qo’shib yuboradilar. x+20=37; x=37+20; x=57 Kamayuvchini topishda ayirmadan ayriluvchini ayiradilar. x-30=54, x=54-30, x=24 Ayiriluvchini topishda ayirmaga kamayuvchini qo’shadilar.20-x=14, x=14+20, x=34 Tenglamalarning ildizlarini topishga doir topshiriqlar beriladi:
Hisoblashlarni bajarmasdan turib tenglamlarning ildizini toping.
5000+600+x+4=5674
4000+x+30+2=4032
10000+200+x+9=10269
30000+x+10+7=30517
Topshiriqlarning mazmunidan ko’rinib turibdiki, o’quvchilar tenglama “ildizi” degan yangi tushunchani o’zlashtirishga qaratilgan.Hisolashlarni bajarmasdan turib tenglamlarning ildizini toping.
147+147+147+147+x=147*5
3021*5+3021*2+3021=3021*x
O’tilganlarni takrorlashda shakli yuqoidagi kabi topshiriqlarga o’xshash mashqlarni ham qo’llash mumkin. Masalan, 10,100,1000ga ko’paytirishda quyidagilar tavsiya etiladi.
73*x=7300
x*100=2700
x*10=530
Ko’paytirishning taqsimlanish xossasini takrorlash uchun mashqlar. (142-x)*3=142*3-x*3 203*x+197*x=(203+197)*x O’tilganlarni takrorlashga doir quyidagi mashqlar foydalidir.Hisolashlarni bajarmasdan turib tenglamlarning ildizini toping.(145+719)-x=719 x*2553=0 x:7013=0 Ko’rsatilgan tenglama juftliklarining har birida ildizlarining to’g’riligini isbotlang.
1-usul 2-usul
x+(90+30)=180 (x+90)+30=180
x+120=180 x+90=180-30
x=180-120 x=150-90
x=60 x=60
Quyida keltirilgan tenglamalarda “x” o’rniga istalgan son qo’yilsa, ifodaning ikkala tomoni ham teng chiqadi.
x*(27-8)=19*x
7*x+8*x=(7+8)*x
17*x-8*x=(17-8)*x
Bu kabiy topshirqlani muhokama qilish hamda bajarish jaroyonida “+”, ko’paytirish xossalarini va tenglamalarini bajarish qoidalariga rioya qilishni takrorlaydilar.18484:6=3080(4q) qoldiqli bo’lishga doir misoldan foydalanib,tenglamalarni ildizlari topiladi.18484=3080*x+4
(18484-x):6=3080
18484-3080*x=4
O’quvchilar namunada berilgan misol b-n har bir tenglamani taqqoslaydilar, kompanentilar orasidagi bog’lanishlar hamda qoldiqli bo’lishdagi natija haqidagi bilimlarini qo’llab “x” o’rniga qo’yiladiga sonni oson ravishda belgilab oladilar. Masalan, 18484=3080*x+4 tenglamada x=6, chunki bo’luvchi qoldiqqa ortirilgan noto’liq bo’linma va bo’linuchining ko’paytmasiga teng.Berilgan misollarda qoldiqni “x” harfi b-n belgilaymiz
1345:74=18(qoldiq)
10838:342=31(qoldiq)
Yuqoridagi kabi mashqlar orqali o’quvchilarning komponentilar orasidagi bog’lanishlar va qoldiqli bo’lishdan chiqqan natijalar haqidagi bilimlari takrorlanadi. Masalan, qoldiq (“x”) ni topib ayirib, hosil bo’lgan ifodaning qiymatini bo’linuvchiga bo’lamiz.Ustun b-n yechiladigan misolda foydalanib, tenglamalarning ildizlarini toping.
375*x=9000 375*x=1500 Bu kabi tenglamalarda “x”ni topish u-n qo’shish amali ayirish amali b-n,ko’paytirish amali bo’lish amali b-n yechib topiladi. 9000|375 750 24 1500 1500 375*x=9000 tenglamaning ildizini topish uchu ustun b-n yechiladigan misolni tahlil qiladilar. Agar bu misolda 375- birinchi ko’paytuvchi , 9000 esa uning qiymati bo’lsa, u holda 2-chi ko’paytuvchi x=24 bo’ladi. Tenglama tuzib yechiladigan masalalar va ularni o’rganish metodikasi. Dasturning asosiy talablariga xatto eng sodda tenglamalarning yecha olish uquvlari ham kiritilgan.Masalalarni tenglamalar usuli bilan yechish ham shu maqsadlarni ko’zda tutadi.O’quvchilarga tenglamalar tuzish va uni yechish o’rgatish metodikasi ayrim masalalarni tenglamalarni tuzish yordamida yechish imkonini beradi. Masalalarni tenglamalar usuli bilan yechish masalaning mazmunini o’zlashtirishga, uni puxta tahlil qilishga yordam beradi. O’quvchilar berilgan va izlanayogan miqdorlar qaysi amalning qanday komponentlari ekanligini aniqlashni o‘rganadilar. Dastlabki, vaqtlarda o’quvchilar masalaning ma’nosi b’yicha tenglamalar tuzadilar, tuzilgan tenglama bo’yicha amallarning koponentilar nomlarini aniqlaydilar, amallarning qaysi koponenti ma’lum ekani va masalada qaysi koponenti noma’lum ekanligini aniqlaydilar .Tenglamalar tuzish usuli b-n yechiladigan dastlabki masalalar mana bunday ko’rinishda bo’ladi. Quyida siz b-n birgalikda 4-sinf Matematika darsligida berilgan misol va masalalarni ko’rib chiqamiz. Masalani tenglama tuzib yeching Agar noma’lum songa 420 soni qo’shilsa , 600 soni hosil bo’ladi. Shu noma’lum sonni toping. Noma’lum sonni x harfi b-n belgilaymiz. Noma’lumni belgilab olganimizdan keyin mana bunday ko’rinishga ega bo’lgan tenglama hosil bo’ladi.
|
| |