nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
-rasm - Texnika xavfsizligi

61
8-Ma’ruza:
Sanoat korxonalarini shamollatish
Reja:
1.Havoning kimyoviy tarkibi va xossalari.
2.SHamollatishning ko`rinishlari va uning qurilmasi.
3.Ishlab chiqarishda isitish. Isitish sistemasining ko`rinishlari.
1.
Havoning kimyoviy tarkibi va xossalari.
Havoning kimyoviy tarkibi va xossalari
-
inson hayotida havoning ahamiyati juda
katta ekanligi ma`lum. Uning kimyoviy tarkibi, fizik xususiyatlari va tarkibida har xil
moddalarning bulishi, havodan nafas olib, mehnat qilayotgan kishilar uchun juda
muhim. CHunki, havoning tozaligi inson salomatligiini saqlovchi muhim omil
hisoblanadi.
Er atmosferasi quruq havo bilan ma`lum miqdorda suv bug’larining aralashmasidan
tashkil topgan. Quruq atmosfera havosining tarkibida 78 foiz azot, 20,9 foiz kislorod,
0,3 foiz karbonat angidridi va uncha ko`p bulmagan miqdorda geliy, neon, kripton va
boshqa gazlar bor. Ma`lumki, inson uchun eng mudhishi havo tarkibida kislorodning
kam miqdorda bulishidir.Havo holati uning bosimi, zichligi, harorati, absolyut namligi,
namlik sig’imi, nisbiy namligi, issiqlik sig’imi va boshqalar bilan belgilanadi.Ish
joyidagi havo muhitini mo``tadillashtirishda shamollatishning ahamiyati kattadir. SHu
sababdan quyida
Kapital qo‘yilmalarga doir ishlab chiqarish

|
Kapital qo‘yilmalarga doir ishlab chiqarish Pdf ko'rish
|
bet | 410/436 | Sana | 05.01.2024 | Hajmi | 2,53 Mb. | | #130885 |
Bog'liq Moliyaviy va boshqaruv tahlili pv docKapital qo‘yilmalarga doir ishlab chiqarish
xarajatlari tahlili
Xarajatlar elementlari
Biznes
reja
bo‘yicha
Haqiqatda
Farqi (+;-)
1. Moddiy xarajatlar
2. Mehnat haqi
3. Ijtimoiy sug‘urta
4. Amortizatsiya ajratmalari
5. Boshqa xarajatlar
550
100
40
165
4
564
110
44
165
10
+14
+10
+4
--
+6
Jami:
859
893
+34
Jadval ma’lumotlaridan ko‘rinib turibdiki, tahlil etilayotgan korxo-
nada ishlab chiqarish xarajatlari rejada belgilangan ko‘rsatkichlarga
nisbatan qiymat jihatdan jami +34 ming so‘mga ortiq sarflangan.
Bularning asosiy sabablari quyidagilardir:
Moddiy xarajatlarning ayrim turlarini bahosi oshganligi(+14) ishlab
chiqarish jarayonida ortiqcha mehnat sarf qilinganligi(+10) hamda
asosiy vositalar joriy remont xarajatlari kutilmaganda oshib ketganli-
gidir(+6). Albatta, mazkur ortiqcha sarflar mahsulot sotish bahosi
o‘zgarmagan taqdirda foyda summasini kamaytiradi.
Kapital qo‘yilmalar tahlilida ularning joriy yildagi samaradorlik
ko‘rsatkichlarini ham o‘rganib chiqib, haqiqiy ahvolni va unga ta’sir
etuvchi omillarni bilish zarur. Bu ma’lumotlar kapital qo‘yimalar
qaytimining yillar bo‘yicha dinamikasini tahlil qilishda va yakuniy
samaradorlikni aniqlashda g‘oyat muhim hisoblanadi.
560
132-jadval
Kapital qo‘yilmaning hisobot yili bo‘yicha rentabellik
darajasi tahlili
Hisobot yili
xarajatlari
Foyda
Rentabellik
Ko‘rsatkichlar
Reja
Haqi-
|
| |
Tabiiy shamollatish - Texnika xavfsizligi

Tabiiy shamollatish.
Sanitar normalarga mos holda barcha xonalar tabiiy
shamollatish mo`ljallangan bo`lishi kerak. Xonada havoning tabiiy harakatlanishi
havodagi zichliklarning farqiga ko`ra va tashqi havo bilan ichki havo bosimi farqlari
hisobiga yuz beradi (9.3.-rasm).
65
Tabiiy shamollatish xonalarning chiqarish kanallari, shaxtalari va darchalari orqali
amalga oshiriladi. Bular o`z navbatida, xonadan kata hajmdagi havoni chiqarish va
unga kiritishni mexanik shamollatkichlarsiz amalga oshiradi va bunday tashqari u
mexanik shamollatish sistemasidan arzondir. Tabiiy shamollatish issiq tsexlardan
ortiqcha issiqlikni chiqarishning eng yaxshi vositasi hisoblanadi.
Bu shamollatishning kamchiligi haroratiga, shamolning kuchi va yo`nalishiga, tabiiy
havo almashinishi qurilmalarini ishlash xarakteriga
7.3.-rasm. Havo zichligi har xilligi hisobiga amalga oshadigan havo almashish
sxemasi.
ko`ra tashkillashtirilgan va tashkillashtirilmagan turlarga bo`linadi. Agar shamollatish
qurilmalarida havo oqimi yo`nalishini miqdorini rostlovchi moslamalar o`rnatilgan
bo`lsa, bunday shamollatish sistemasi tashkillashtirilgan deb ataladi.
Havoning tortish kuchini oshirish maqsadida deflektorlardan foydalaniladi. U shamollatish
kanallarining yuqori qismiga o`rnatiladi. Havo oqimi deflektor orqali o`tishi natijasida
havo kanallarida siyraklanish hosil bo`ladi va buning ta`sirida kanalda havoning tezligi
oshadi.
7.4.-расм. Шамол ён томондан бўлганда бино аэрацияси.
66
Deflektorning diametri quyidagicha aniqlanadi:
D=0,0188
Д
Д
W
/
,
(9.6.)
bu erda W
d
-deflektorning ish unumdorligi, m
3
/s;
Д
-havoning deflektordagi tezligi,
m/s. Hisob ishlarida
Д
=(0,2-0,4)
x
qabul qilinishi mumkin. Bu erda
x
-havoning
tezligi, m/s.
Tabiiy havo almashinish qurilmalarining ishlashi samaradorligi ulardan qanchalik to`g’ri
foydalanish darajasiga bog’liq. SHuning uchun tabiiy havo almashinish
qurilmalarining elementlari o`rnatilib bo`lingach, ular sinovdan o`tkazilishi lozim. Buning
uchun havo almashinishi ko`zda tutilgan kanallar va tuynuklar ochib qo`yiladi hamda
ularning yuzasi aniqlanadi. Havo o`tish yo`lining o`rtasiga anemometr o`rnatilib,
havoning tezligi o`lchanadi. SHamollatish qurilmasining ish unumdorligi olingan
natijalar asosida quyidagicha topiladi:
W
T
=3600
an.x
S
XT
,
(7.7.)
bu erda
an.x
-anemometr ko`rsatishi bo`yicha havoning tezligi, m/s; S
XT
–havo o`tish
tuynuklarining umumiy yuzasi, m
2
.
Sinashning umumiy davomiyligi tsexdagi turg’un texnologik jarayonida 1,5…2,0 soatni
tashkil etishi kerak.
Havoning namligi tuynukda o`rnatilgan psixrometrlar yordamida aniqlanadi. Xonaga har
xil tuynukdan kirayotgan havoning namligi bir xil bo`lganligi sababli u bitta psixrometr
bilan o`lchanadi, xonadan chiqayotgan havoning namligi esa bir nechta psixrometr
bilan o`lchanadi.
Xonaga kirayotgan va chiqayotgan havoning massasi G
x
(kg/soat) tekshirishlar natijasi
asosida quyidagiga aniqlanadi:
G
x
=W
1
х
, (9.8.)
bu erda r
x
-xonaga kiritilayotgan yoki chiqarilayotgan havoning zichligi.
|
τ
d - Texnika xavfsizligi

74
ko`zatilayotgan buyumning o`lchami bilan belgilanadi. YA`ni me`yorda 8 ta razryad
qabul qilingan bo`lib, birinchisi o`ta yuqori aniqlikda bajariladigan ishlar turkumi
(<0,15 mm) -1 razryad 5000lk. dan to dag’al ishlar turkumi, ya`ni faqat jarayonni
kuzatish uchun xizmat qiluvchi - VIII-razryad 50lk.gacha bo`lgan yoritilganlik
miqdorlaridir.
Sun`iy yorug’likni aniqlash uchun odatda nuqtali yoki yorug’lik oqimi usullaridan
foydalaniladi. Usulning mohiyati biror nur tarqatuvchi manbadan ixtiyoriy nuqtaga
tushayotgan yorug’lik oqimini aniqlashdan iborat. Bunda nur tarqatuvchi manbaning
ko`rinishi nuqta, chiziq, tekislik, shar hamda tsilindr shakllarida bo`lishi mumkin.
Nuqta sharsimon yog’du manbaidan kelayotgan yorug’likni masofa kvadrati qonuniga
asoslanib quyidagi ifoda bilan aniqlanadi.
E
α
= J
α
· cos
3
α / r
2
(cosθ ± d / H · sinθ)
bunda,
J
α
– yorug’lik kuchi, lm;
α -
nurning hisob nuqtasiga nisbatan og’ish burchagi, grad;
r -
manbadan nuqtagacha bo`lgan masofa;
Mehnatni ilmiy asosda tashkil etish

59
Qurilishi lozim bo`lgan ishlab chiqarish korxonalarini loyihalash va qurilish jarayonida
sanitariya-gigiena, yong’in xavfsizligi bo`yicha ma`lum maxsus talablar qo`yiladi.
Qurilayotgan korxonaning ish
joylaridagi havoning tozaligi, mehnat fiziologiyasi
talablarining bajarilishi, meteorologik sharoitlarga doir sanitariya me`yorlari, ish
joylarining
yoritilishi, ishlab chiqarishda shikastlanishning oldini olish bo`yicha
choralar qo`llanilishi ustidan nazorat qilib boradilar. Bu ma`lumotlar tahlili va
ishchilarning salomatligi to`g’risidagi ma`lumotlar, korxonada xavfsiz mehnatni
to`g’ri tashkil qilishga ilmiy va amaliy asos yaratadi .
§ 9.2. Elementlar puxtaligiga tashki muhit ta’siri

124
Ayrim rezervlashda rostlagich elementlarining har biri yoki uning qismlari xuddi
shunday elementlar bilan mustakil rezervlanadi.
Tizimning
puxtaliligini
oshirishda
avtomatikaning
elektr
sxemalarni
takomillashtirish va soddalashtirish xam muxim axamiyat kasb etadi. Bu usul keng
qo‘llaniladi, chunki qurilmalarning puxtaliligini oshiradi, vaznini, gabaritlarini va
narxini kamaytiradi. Muxim ART larda rad etishlarning oqibatini cheklovchi sxemalar
qo‘llaniladi, shuning uchun har qanday element ishdan chiqqanda ham avariya sodir
bo‘lmaydi.
Ko‘rib chiqilgan usullardan tashqari amalda ko‘pgina boshqa usulllari xam
mavjud bo‘lib, ularni qo‘llanishi aniq ish sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi.
Bo‘limga - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

121
kirituvchanligi ma’lum qiymatga ega bo‘la olmaydi. Ular odatda nominaldan ortiq yoki
kam tomonga ruxsat bilan beriladi.
2) Elementar detallarning o‘lchamlariga beriladigan ruxsat, masalan,
mexanikaviy zvenolar orasidagi bo‘shliklarga beriladigan ruxsat va hokazo.
Ko‘rsatilgan sabablarning ta’sirini kamaytirish uchun elementlarning
konstruksiyasida rostlash moslamalari (o‘zgaruvchan qarshiliklar, sig‘im va
hokazolar) bo‘lishi mumkin:
bular elementning parametrlarini ma’lum chegarada o‘zgartirish va zarur
qiymatni o‘rnatishga imkon beradi. Shunisi muximki, sistemani bunday rostlash
parametrlarga bo‘lgan ruxsatlarni faqat ma’lum tashqi sharoitlardagina qisqartira oladi.
Ekspluatatsion sabablarga: tashqi muhitning ta’siri, energiya manbai holatinig
ta’siri, xizmat ko‘rsatish sifati, eskirish va yoyilish kiradi.
Bo‘limga 
tegishli - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

125
II BOB
RAQAMLI AVTOMATIKA ASOSLARI
§ 10. AVTOMATIKANING FUNKSIONAL ELEMENTLARI
§ 10.1. Umumiy tushunchalar
Raqamli o‘lchash asboblarini (RO’A) o‘lchash deganda qiymatini avtomatik
ravishda aylantirish va kodlash nushuniladi.
RO’A ko‘rsatishlari raqamli shaklda taqdim yetiladi. Analog o‘lchash asbobi
(AO’A) dan farqli o‘laroq RO’Ada o‘lchanayotgan kvantlash amallari qiymat darajasi
bo‘yicha, uni vaqt bo‘yicha
diskretlash
va kodlash albatta amalga oshiriladi (10.1-
rasm).
10.1-rasm. RO’A umumlashgan struktura sxemasi
O’lchangan analog qiymat x(t) birlashtiruvchi o‘lchash o‘zgartirgich (BO’O’)
uzatiladi, u o‘z ichiga quyidagilarni oladi: bo‘luvchi, kuchaytirgich, to‘g‘rilagich,
filtrlar, lineyka o‘zgartirgichlar va hokazolar.
Me’yorlangan analog signal y(t) daraja va vaqt x(t) bo‘yicha kvantlash
operatsiyalarini bajaruvchi analog-raqamli o‘zgartirgich (ARO’) ga kiritiladi, u o‘z
navbatida x(t) ni vaqt va daraja bo‘yicha kvantlash operatsiyasini bajaradi, va x(t) ni
o‘lchagich M taqqoslb natijalarni kodlaydi.
Bu holda chiqishda diskret DC signali hosil bo‘ladi, u raqamli axborot ko‘rsatish
qurilmasida (RAKQ) raqamli o‘qish N ga aylanadi yoki kompyuterga kod ko‘rinishida
uzatiladi. Boshqaruv qurilmasi (BQ) kerakli o‘lchash algoritmini amalga oshiradi.
§ 10.6. Raqamli - analog va analog - raqamli o‘zgartirkichlar

133
Diskret signallar
-axborot parametrlari faqatgina berilgan aniq diskret
miqdorlarni qabul qilishi mumkin;
Uzluksiz signallar
- axborot parametrlari har vaqtda o‘zgarishi mumkin;
Uzlukli signallar
- axborot parametrlari vaqtning diskret onlaridagina boshqa
miqdorni qabul qilishi mumkin.
Analog signalni raqamli signalga aylantirish uchun (o‘qiladigan ikkilik kod kabi
ketma-ketlikda) analog - raqamli o‘zgartirgich deb ataluvchi elektron qurilma - ARO’
sifatida qisqartirilgan ifoda. Analog signalni raqamli signalga aylantirish jarayonida
quyidagi funksiyalar amalga oshiriladi: diskretizatsiyalash
→
kvantlash
→
kodlash.
Kuchlanishni raqamli kodlarga aylantirishda bir-biri bilan bog‘liq bo‘lmagan
uchta bosqichda bajariladi:
Mexanik shamollatishning - Texnika xavfsizligi

68
Havoni konditsionirlash.
Oddiy shamollatish sistemasi odamlar
SHamollatish sistemasida havoni tozalash qurilmasi muhim ahamiyatga ega. Buning
uchun havo maxsus chang ushlagich va fil’trdan o`tkaziladi.
CHang ushlagichni keng
tarqalgani tsiklon hisoblanadi (9.6.-rasm). Sanoat matodan, qog’ozdan, moyli elektrik va
ul’tratovushli fil’trlar ishlab chiqariladi. Moyli fil’trni fil’trlovchi elementi moyga
botirilgan metall to`r hisoblanadi.
SHamollatkichlar ishchilar ishlayotgan zonalarda havoning
barcha parametrlarini
birdan ta`minlay olmaydi. Bu vazifalarni faqat konditsionerlar bajara olishi
mumkin.
Ular haroratni, namlikni, havoni ko`zg’aluvchanligi
va tozaligi uning
azonlashganligi va ionlashganligini avtomatik rostlashi mumkin. To`liqsiz
konditsionirlashda sanalgan jarayonlarni bir qismi, to`liq konditsionlarlashda esa
hammasi bajariladi.
Konditsionirlash sistemasi markaziy (bir necha xonalarga xizmat ko`rsatuvchi) va
mahalliy (bir xonada mikroiqlimni ta`minlovchi) turlarga bo`linadi.
Odamlar uchun normal mikroiqlimni ta`minlovchi konditsionerlardan tashqari,
texnologik jarayonlarni turg’unligini va tozaligini taminlashda har xil qishloq xo`jalik
mahsulotlarini saqlash muddatini oshirishda va boshqa
maqsadda ishlatiladigan
konditsionerlar ham mavjud.
Uy sharoitida va ma`muriy xonalarda mikroiqlimni taminlash uchun turli markadagi
maishiy konditsionerlar ishlab chiqariladi (9.7.-rasm).
Ular har xil maydonga ega bo`lgan xonalarga mo`ljallangan.
Bu konditsionerlar
quyidagi funktsiyalarni bajaradi: havoni sovutadi va changdan tozalaydi, havo
haroratini
avtomatik ushlab turadi, havo namligini kamaytiradi,
havo oqimi
yo`nalishini va harakati tezligini o`zgartiradi va bundan tashqari shamollatish rejimida
ishlab tashqi muhit bilan havo almashtirishi mumkin.
e
ffitsi
e - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

e ffitsi
e nti (sezgirligi).
Taqqoslash elementlariga quyidagi asosiy talablar qo‘llaniladi:
•
signallarni mos kelmasligi xatosini o‘lchash va o‘zgartirishning yuqori
aniqligi;
•
chiziqlilik va statikaning yuqori tikligi xarakteristikasi;
•
elektr energiyasining kam quvvat sarfi; inersiyasizlik;
•
ishonchlilik, minimal o‘lcham va og‘irligi.
§ 10.4. Elektrik, elektromexanik, gidravlik topshirish va taqqoslash elementlari Taqqoslash qurilmalari yoki taqqoslash elementlari har qanday avtomatik
boshqarish tizimining ajralmas qismi hisoblanadi. Odatda, taqqoslovchi qurilmaning
kirishlaridan biriga sensor ulanadi va topshiriq beruvchi qurilmasi (zadatchik)
boshqasiga ulanadi.
O’zgaruvchan rezistorlar odatda elektr taqqoslash sxemalarida boshqarish
qurilmalari sifatida ishlatiladi, ayrim hollarda
e sa - rezistorlar to‘plami bilan ko‘p
zanjirli kommutatorlar, Profil ramkalari bilan potensiometrlar, kulachokli
129
mehanizmlari va boshqa qurilmalar. Kompyuter texnikasining rivojlanishi bilan
maxsus dasturlardan topshiriq beruvchi qurilma sifatida foydalanila boshlandi.
Taqqoslash qurilmalarida datchik tomonidan boshqariluvchi
y qiymati datchik
tomonidan nazorat qilinadi hosil qilingan topshiriq signali g bilan taqqoslanadi.
Taqqoslovchi qurilmaning chiqishida ijrochi mexanizmi (IM) o‘rnatilgan bo‘lib, u mos
kelmaydigan signal
𝜀
quyidagi ifoda bilan aniqlanadi
𝜀 =
g
− 𝑦.
U muvozanat holatda (e = 0 da) yoki operatsion holatda (e
∙
0 da) bo‘lishi
mumkin. Ishga tushirish qurilmasi mos kelmasligini bartaraf
e tish maqsadida IM
yoqadi.
Kinematik sxemalarda mexanik miqdorlarni taqqoslash richag yordamida
amalga oshirilishi mumkin (10.3 – rasm, a),
10.3-rasm. Qurilmalarni taqqoslash sxemalari: a-richag asosida; b-pnevmatik elementlarda; c-elektr ko‘prik; d-operativ kuchaytirgich bazasi asosida Muvozanat quyidagi nisbati bilan aniqlanadi
𝐹
𝑥
∙ 𝑙
𝑧
= 𝐹
𝑡𝑜𝑝
∙ 𝑙
𝑡𝑜𝑝,
Bu
e rda
F x ∙
l z mos ravishda, nazorat va belgilangan kuchlar hisoblanadi;
F top /l top - richag
e lkasi, nazorat va belgilangan kuchlarga mos ravishda.
Ushbu ifodaga ko‘ra, mos kelmaslik signali
130
𝜀 = 𝐹
𝑡𝑜𝑝
− 𝐹
𝑥
∙
𝑙
𝑥
𝑙
𝑡𝑜𝑝
.
Demak, richag kuchlarni taqqaslash uchun ishlatish mumkin.
Elektr taqqoslash qurilmalariga ko‘prik, potensiometrik, transformator, differensial-
transformator sxemalari, elektromexanik qurilmalar, null-organlari va boshqalar
kiradi.
§ 10.6.4. Sigma-delta analog-raqamli o‘zgartkichi

139
10.11-rasm. Sigma-delta Analog-raqamli o‘zgartkich sxemasi
Bu chastota tanlash darajasi qayta diskreditatsiyalash chastotasi deyiladi.
Shunday qilib, 100K hiob/sek tezligi bilan sigma-delta ARO’/sekundda 128 marta
katta bo‘lgan qayta diskreditatsiyalash chastotadan foydalanilgan 12.8 m hisob/sek
chastotada analog kirish signalining qiymatlarini tanlay oladi.
§ 10.5. Taqqoslash qurilmalari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

132
Bu hodisani bartaraf
e
tish uchun, odatda, gisterezis bilan komparatorning o‘tish
xarakteristikasini ta’minlovchi ijobiy teskari aloqa kiritiladi.
Gisterezis mavjudligi, garchi, taqqoslagichi kommutatsiya ba’zi kechikish
sababli (4-holat, 10.5-rasm), lekin sezilarli darajada kamaytiradi yoki hatto u ning
𝑈
𝑐ℎ𝑖𝑞
drebezgini bartaraf etadi.
Tezkor kuchaytirgich o‘rniga (TK) 10.6-rasmda ko‘rsatilgandek, operatsion
kuchaytirgich sifatida foydalanish mumkin. Kuchaytirgich inventor hisoblagich
sxemasiga qo‘shilgan, ammo teskari aloqa zanjir rezistor o‘rniga VD
1
va VD
2
diod
qo‘shilgan.
10.6-rasm. Operatsion kuchaytirgich komparatori sxemasi
ARO’ ustidan RO’O’ afzalliklari - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

127
•
ko‘rsatkichlarni nazorat qilish va hisoblash;
•
rostlash parametrlarini o‘rnatish.
Har qanday AAEV quyidagi muhandislik-psixologik talablarga javob berishi
kerak:
1.
Ishchiga vaziyatni va to‘g‘ri qaror qabul qilish imkoniyatini baholash,
shuningdek uning bajarilishini nazorat qilish uchun zarur va yetarli
ma’lumotlarni taqdim yetish.
2.
Axborot zarur bo‘lgan vaqtda taqdim yetilishi kerak.
3.
Axborotni taqdim yetish shakli insonning idrok yetish nuqtai nazaridan
psixofiziologik imkoniyatlariga, faoliyatining o‘ziga xos xususiyatlariga
va mehnat sharoitlariga mos kelishi kerak.
4.
Olingan ma’lumotlar boshqariluvchi ob’ektning holati va holatini to‘g‘ri
aks
ettirish
i va uni qayta ishlash uchun etarli vaqt bilan ta’minlanishi
kerak.
5.
Operatorga so‘rov bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumot berish, shuningdek
avariya signallarni ishonchli idrok yetishni ta’minlash.
6.
Axborot oqimi operatorning tarmoqli kengligidan kam bo‘lishi kerak.
Mantiqiy bo‘g‘in - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

217
Mantiqiy bo‘g‘inning kirish va chiqish signallari odatda diskret va mantiqiy
o‘zgaruvchilar sifatida qaraladi.
§ 16.2. TJABTlarini yaratish tartibi va bosqichlari
§ 16.2.1. Yaratish tartibi
Korxonani boshqarish murakkab va vaqt talab qiluvchi jarayondir. Ayniqsa,
yuzlab xodimlar va katta miqdordagi uskunalar bilan katta ishlab chiqarish ob’ekti
haqida gapiradigan bo‘lsak, kompaniyaning unumdorligini optimallashtirish va
oshirish uchun ko‘pincha ishning borishini avtomatlashtirish imkonini beruvchi usullar
qo‘llaniladi. Biz uning nima ekanligini - avtomatlashtirilgan jarayonlarni boshqarish
tizimlari (TJABT), ular nimalardan iborat ekanligini hamda biznesning turli sohalarida
nimalar uchun ishlatilishini batafsil tahlil qilamiz.
Ushbu materialda bayon yetilgan tushunchaning mohiyatini tushunishdan oldin
avtomatlashtirilgan
jarayonlarni
boshqarish
tizimining
qisqartmasi
qanday
tushunilganligini bilib olish kerak. Yuqorida aytib o‘tilganidek, bular texnologik
jarayonlarni avtomatlashtirilgan boshqarish tizimlaridir (TJABT).
Endi ularning nima ekanligini batafsilroq tushunib olish uchun, bu korxonada
turli operatsiyalarni amalga oshirishga qaratilgan yechimlar to‘plamidir. Ular apparat
va maxsus dasturiy ta’minot, ham o‘z ichiga oladi, va turli sohalarda ishlatiladi,
transport, energiya, va x.k. Ayniqsa chalkashliklarni oldini olish uchun, avtomatik va
avtomatlashtirilgan nazorat turlari o‘rtasidagi farqni tushunish juda muhim ahamiyatga
ega. Ikkinchisi esa ayrim funksiyalarning ishchi-operatorlar uchun ajratilganligi bilan
xarakterlanadi. Odatda, bu mashinalarga topshirilmaydigan vazifalardir.
algoritmik bo‘g‘in - Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti

216
•
Statik;
•
Dinamik;
•
Arifmetika;
•
Mantiqiy.
Statik bo‘g‘in-kirish signalini bir zumda inersiyasiz
chiqish signaliga
aylantiruvchi bo‘g‘in. Statik bo‘g‘inning kirish va chiqish
signallari orasidagi
munosabat odatda algebraik funksiya hisoblanadi. Statik yo‘nalishlarga
turli
inersiyasiz rezistiv kuchlanishni bo‘luvchisi kabi o‘zgartirgichlar. Ko‘rsatkich 4.1-
rasmda algoritmik sxemada statik bo‘g‘inning shartli tasviri keltirilgan.
4.1-rasm.Elementar statik algoritmik bo‘g‘inlarning shartli tasviri
Dinamik bo‘g‘in
- kirish signalini mos ravishda chiqish signaliga aylantiruvchi
bog‘lanish vaqtida integrallash va differensiallash operatsiyalari.
Dinamik bo‘g‘inning kirish va chiqish signallari
orasidagi munosabat bilan
differensial tenglamalarni ifodalanishidir.
Dinamik bo‘g‘inlar sinfiga avtomatlashtirilgan boshqarish tizimi elementlari har
qanday energiya yoki moddani to‘plashi kiradi, masalan, integratorni elektr asosida.
4.2-rasm.Elementar
dinamik
algoritmik bo‘g‘inlarning shartli tasviri
Arifmetik bo‘g‘in
- arifmetik amallardan birini bajaruvchi bo‘g‘in: qo‘shish,
ayirish, ko‘paytirish, bo‘lish.
Avtomatlashtirishda eng ko‘p uchraydigan arifmetik bo‘g‘in
- bajaradigan
bo‘g‘in signallarning algebraik yigindisi, yig‘uvchi (summator) deyiladi.
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 140

218
Tayinlanishi
Avvalo, avtomatlashtirilgan jarayonlarni
boshqarish tizimi korxonada
o‘rnatilgan uskunalarning samaradorligini oshirish uchun ajoyib imkoniyatdir. Bundan
tashqari, TJABT ish oqimlaridagi xatolarni bartaraf yetish va ularning monitoringini
yanada qulaylashtirish imkonini beradi. Biznesga bunday
yondashuvning yana bir
kuchli nuqtasi qo‘lda ishlash natijasida yuzaga kelgan barcha muammolarni aniqlash
va tezda tuzatish imkoniyatidir.
Yangi
usullarni amalga oshirish,
kommunikatsiyalarni saqlash,
shuningdek
texnologiya bilan bog‘liq tashkilot ichidagi barcha muhim
qarorlarni qabul qilish
avtomatlashtirilgan jarayonlarni nazorat qilish bo‘limi tomonidan amalga oshiriladi.
Maqsadi
Zamonaviy yechimlar kompaniya uchun bir necha muhim vazifalarga erishish
imkonini beradi. Bu tovarlar yoki xizmatlar unumdorligi darajasining tez sur’atlar bilan
oshishidir. Bundan tashqari, tizimga yangilik kiritish ishlab chiqarish rentabelligini va
undan olingan foydani oshirish salohiyatidir. Xodimlar yuqori malakali bo‘lsa ham,
qurilmalar ko‘pincha o‘z vazifalarini ishchilarga nisbatan samaraliroq bajaradi.
Global ma’noda, sanoatda avtomatlashtirilgan
jarayonlarni boshqarish
tizimlaridan foydalanish uchun ikkita maqsad mavjud:
•
Xodimlarni vaqt talab qiluvchi va xavfli operatsiyalarni
bajarish zaruratidan
ozod qilish.
•
Unumdorlik, mahsulot sifati va daromadni oshirish.
Tarkibi
Bunga har biri o‘z vazifalarini bajaradigan bir qator qoidalar kiradi. Ular orasida:
•
Axborot – bu faoliyat jarayonida foydalaniladigan
barcha hujjatlar va
normativ-huquqiy bazadir;
•
Texnik – kommunikatsiyalarning
bir tekis ishlashini ta’minlovchi
barcha mashina va muhandislik vositalarining jamlanmasi;
•
Ishlab chiqarishda isitish. Isitish sistemasining ko`rinishlari

70
Yuqori bosimli suv bilan isitish sistemasi suvni mexanik aylanishini yuzaga keltiruvchi
yopiq sistemadan tashkil topgan bo`ladi. YUqori bosimli isitish sistemalari isitish
jihozlarida harorat 120-135°S gacha etadi.
Bug’ bilan isitish sistemalari ham o`z navbatida past bosimli (70 kPa gacha) va yuqori
bosimli (70 k Pa dan yuqori) bo`ladi.
Havo bilan isitish sistemalarida sovuq havo so`ruvchi shamollatkichlar yordamida
kaloriferlarning tentlariga uzatiladi va yuqori haroratli tentlar orasidan o`tishi vaqtida
isigan havo xonaga yo`naltiriladi.
Dars mаshg’ulo - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 13/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛDars mаshg’ulotining tеxnologik kаrtаsi
-
Bosqichlаr,
Vаqti
|
Fаoliyat mаzmuni
|
O’qituvchining
|
O’quvchining
|
1-bosqich.
Kirish
(5 min.)
|
1.1. Dars mаshg’ulotining mаvzusi, mаqsа-di vа nаtijаlаri hаmdа uni tаshkil etish rеjаsi bilаn tаnishtirаdi.
1.2. Dars dаrsi oldindаn rеjаlаshtirilgаn xаtolаrgа egа slаydlаr yordаmidа o’tilishini e’lon qilаdi. O’quvchilаrgа judа e’tiborli bo’lishlаrini so’rаydi vа eng fаoli tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirishni e’lon qilаdi.
|
Eshitаdilаr, yozib olаdilаr.
|
2-bosqich.
Аsosiy
(30 min.)
|
Darsni boshlashdan oldin BBhB jadvalini beraman (1-ilova).
O’quvchilаrni bilimlаrini fаollаshtirish mаqsаdidа mustahkamlovchi sаvollаr bеrаdi:
1. Python dasturlash tilining qаysi vеrsiyalаrini bilаsiz?
2. Sizning kompyutеringizdа Python dasturlash tili o’rnаtilgаnmi?
3. Ushbu dаstur qаndаy xususiyatlаrgа egа?
2.2. Vizuаl mаtеriаllаrdаn foydаlаngаn holdа mа’ruzа mаtеriаllаrini rеjа sаvollаri bo’yichа izchillikdа bаyon qilаdi (2-5 ilovаlar).
Hаr bir slаyd tushuntirilgаndаn so’ng tаlаbа-lаrdаn so’rаydi: Ushbu slаyddа xаtolаr mаvjudmi? Mаvjud bo’lsа to’g’rilаng vа o’zgаrishlаrni аsoslаng.
Аgаr xаtolаr tаlаbаlаr tomonidаn topilmаsа xаtolаrni ko’rsаtаdi vа tushuntirаdi.
|
Jаvob bеrishаdi
Yozishаdilаr, eshitishаdilаr, аniqlаshtirishаdi, xаtolаrni topishаdi vа аsoslаshаdi
|
4-bosqich.
Yakuniy
(10 min.)
|
3.1. Xulosа yasаydi, o’quv fаoliyatning nаtijаlаrini umumlаshtirаdi, fаol ishtirok etgаn tаlаbаlаrni rаg’bаtlаntirаdi.
3.2. Mustаqil ishlаsh uchun topshiriq bеrаdi:
O’zini o’zi tеkshirish uchun blits-so’rov savollari jаvob bеrish (6-ilovа).
Uyga vazifa 8-ilovada ko’rsatilgan.
|
Eshitаdi. Аniqlаshtirаdi.
Topshiriqni yozib olаdilаr.
|
|
| |
Bitta javobli test - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 10/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛBitta javobli test: bu testning qiyinligi javob variantlarining ko‘pligiga bog‘liq.
Ko‘p javobli test: bu test turi yordamida bir necha ma’lumotlar yuzasidan o‘quvchi fikrini aniqlash mumkin.
“To‘g‘ri-noto‘g‘ri” ko‘rinishdagi test: bunda anketa savoli ko‘rinishiga mos test turi, javob varianti faqat ikkita bo‘ladi;
Yopiq test: bunda javob varianti o‘quvchi tomonidan kiritiladi;
O‘zaro moslik o‘rnatish: bunda bir necha savollar o‘zaro javoblari bilan birlashtiriladi;
Javoblarni tartiblash: savolning ushbu turida javob variantlari o‘zaro tartiblanadi;
Sonni kiriting: savolning javobi sifatida o‘quvchi sonni kiritishi kerak;
Bo‘sh joylarni to‘ldiring: matndagi bitta yoki bir necha bo‘sh joylarni kerakli so‘z bilan to‘ldirish talab etiladi;
Javoblari keltirilgan savol: savolning bo‘sh qismlarida javoblar variantlari keltirilgan bo‘ladi, ushbu javob variantlardan to‘g‘risini belgilash mumkin.
So‘zlar banki: Matnning bo‘sh joylariga berilgan so‘zlardan keraklilarini tanlab joylashtiriladi. Savolni qiyinlashtirish uchun so‘zlar sonini bo‘sh joylar sonidan ko‘paytirish mumkin.
Faol hududni aniqlovchi savol: Savolda rasmdagi qaysidir maydonni belgilash vazifasi joylashtirilgan bo‘lib, ushbu rasmdagi hudud o‘quvchi tomonidan javob berish jarayonida tanlanadi.
ISpring QuizMaker dasturi yordamida testlar yaratish. Informatika va axborot tehnologiyalari fani misolida.
iSpring QuizMaker modulini ishga tushirish quyidagicha amalga oshiriladi: PUSK → Vse programmы → iSpring Suite → iSpring QuizMaker (8-rasm).
8-rasm. ISpring Quiz Maker modulini ishga tushirish
Yuqorida sanab o‘tilgan test turlarini yaratish ketma-ketligi quyidagicha amalga oshiriladi:
|
| |
Ilova 1 - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 16/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛIlova 1
Kichik guruh topshirig’i
Ilova 2
2 kichik guruh topshirig’i
Amaliy mashg’ulotni bajarish uchun ko’rsatmalar
Pythonda dasturida o’zgaruvchilardan foydalanish.
Aksariyat dasturlash tillarida foydalanuvchi bilan o‘zaro aloqani o‘rnatish uchun boshqaruv elementlari: oyna, matnlar maydoni va tugmachalar ishlatiladi. Bular umumiy nom bilan foydalanuvchining grafik interfeysi (GUI – graphical user interface) deb ataladi.
Barcha elementlar joylashadigan oyna GUIning asosi hisoblanadi. Oyna va uning elementlari (vijetlar)ni yaratish uchun Python standart kutubxonasining Tkinter modulidan foydalaniladi.
Tkinter – Pythondagi standart grafik kutubxona. Pythonni o‘rnatganda kutubxona dasturning ichida birga taqdim etiladi. Python o‘rnatilishi bilan GUIga ega ajoyib ilovalarni yaratish uchun zarur obyekt va usullardan foydalanish imkoniyati vujudga keladi. GUI ilovalarni yaratish uchun:
• Tkinter modulini import qilish;
• Tkinter asosiy oynasini yaratish;
• ilovaga bir yoki bir necha vijetni qo‘shish;
• foydalanuvchi bajaradigan jarayonlarni tushunadigan va ularga javob qaytaradigan asosiy siklli kodga kirish lozim.
O’zgaruvchini e’lon qilish.
O’zgaruvchi “=” belgisi yordamida satr yoki sonni o’zlashtirishi mumkin va bu o’zgaruvchining qiymati deb ataladi. O’zgaruvchiga sonli qiymat berish uchun “=” belgisidan so’ng son yoziladi. Satrli qiymat berilganda esa “=” belgisidan so’ng bittalik (' '), ikkitalik (“ ”) qo’shtirnoq ichida satr yoziladi.
Dastur ilovalarida foydalaniladigan barcha vijetlar window = Tk() va window.mainloop() buyruqlari orasida kiritiladi.
Tkinter modulidagi grid() usuli katakli koordinatalar tizimidan foydalangan holda vijetlarni kerakli koordinataga joylashtirish imkonini beradi.
katta_yosh o’zgaruvchisi yoshi o’zgaruvchisining qiymatini o’zlashtirib oldi, yoshi o’zgaruvchisiga yangi qiymat berildi. Natijada yoshi yangi qiymatni, bitirgan_yoshi avvalroq o’zlashtirgan qiymatni chiqardi.[27]
|
| |
Bosh joylarni to‘ldiring - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

Vаqti – 2 soаt
|
O’quvchilаr soni: 25-50 nаfаr
|
O’quv mаshg’ulotining shаkli
|
Аxborot, vizuаl mа’ruzа, аvvаldаn rеjаlаshtirilgаn xаtoli.
|
Mа’ruzа mаshg’ulotining rеjаsi
|
Python dasturlash tili yaratilish tarixi va uning imkoniyatlari
Foydalanuvchining grafik interfeysi
Grafik interfeysli ilovalar qanday yaratiladi
|
O’quv mаshg’ulotining mаqsаdi: O’quvchilardа Python dasturlash tilida o’zgaruvchilar haqida nаzаriy bilimlаrni chuqurlаshtirish, Python dasturlash muhitidа ishlаsh vа аmаliy dаsturlаrdаn foydаlаnish uchun zаruriy kqnikmаlаrni shаkllаntirish
|
Pеdаgogik vаzifаlаr:
Python dasturlash tili-ning аlohidа xususiyat-lаrini аytib bеrish;
Python dasturlash tili grafik interfeysi bilan tаnishtirish;
Python dasturlash tili-da grafik interfeysli ilova-larni tushuntirish;
Python dasturlash tili-da foydalanuvchi inter-feysida ishlash.
|
O’quv fаoliyatining nаtijаlаri:O’quvchilаr:
Python dasturlash tilining аlohidа xusu-siyatlаrini аytib bеrа olаdilаr;
Python dasturlash tili grafik interfeysi bilan ishlаy olаdilаr;
Python dasturlash tilida grafik interfeysli ilovalarni bilаdilаr;
Python dasturlash tilida foydalanuvchi interfeysida bаjаrilаdigаn аmаllаrni bilаdilаr.
|
O’qitish usul vа tеxnikаlаri
|
Mа’ruzа, blis-so’rov, tаqdimot, аqliy hujum.
|
O’qitish vositаlаri
|
Proеktor, tаrqаtmа mаtеriаl, grаfik orgаnаyzеrlаr: kаtеgoriаl jаdvаl, doskа, bqr
|
O’qitish shаkllаri
|
Individuаl, frontаl, jаmoаviy, juftlikdа
|
O’qitish shаroitlаri
|
Proеktor vа kompьyutеr bilаn tа’minlаngаn аuditoriya
|
Monitoring vа bаholаsh
|
Og’zаki so’rov: blis-sqrov, fokuslovchi sаvollаr
|
Doimiylar
Doimiy (konstanta)larni ifodalash uchun faqat bosh harfl ardan foydalaniladi.
Маsalan,PI = 3.1415
 

Xulosa

|
Doimiylar
Doimiy (konstanta)larni ifodalash uchun faqat bosh harfl ardan foydalaniladi.
Маsalan,PI = 3.1415
Xulosa
|
bet | 17/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛDoimiylar
Doimiy (konstanta)larni ifodalash uchun faqat bosh harfl ardan foydalaniladi.
Маsalan,PI = 3.1415
Xulosa
Kurs ish yakunida shuni ta’kidlash zarurki, o‘quv materiallarini bunday innovatsion texnologiyalar asosida namoyish etish va o‘tkazish o‘quv jarayoni uchun ko‘plab rag‘batlantirishlarni (qirralarni) namoyon etadi:
Ta’lim tizimida an’anaviy ta’limdan farqli ravishda zamonaviy ta’limga asoslanadi;
Mashg‘ulotlar vaqtida ko‘plab o’quvchilar zamonaviy ta’lim olish vositalari bilan ishlash ko‘nikmalariga ega bo‘ladi;
Innovatsion texnologiyalar usuli yordamida o‘qitish o‘quvchilarni mustaqil fikrlash, ijodiy fikrlash qobiliyatlarinri rivojlantiradi. Bunday o‘quv mashg‘ulotlarda “erkinlik, ijodkorlik, o‘zini baholash” sezilib turadi;
Ko‘plab insonlar uchun hozir kompyuter texnikasi asosiy va birinchi axborot olish manbasiga aylangan.
Innovatsion texnologiyalar asosida o‘quv materiallar tayyorlash muhiti hozirgi davrda ko‘plab muammolarga ega. Bu mahsulotlarning mualliflari elektron resurslar bilan ishlash yo‘lida va o‘quv jarayoniga olib kirishga muammolarga duch keladilar. Bu kabi mummolardan biri ta’lim muassalaridagi metodologik savollar bilan ham bog‘liqdir.
Hozirda o‘quv dargohlari elektron o‘quv resurslarini ta’lim jarayoniga kengroq olib kirishda, o‘qituvchi pedagoglarning bu sohadagi tayyorgarliklarining yetarli daraja emasligi kabi ba’zi sabablari yuzasidan bu sohada oqsashga, sustkashlikka qo‘l qo‘ymoqdalar va kuzatilmoqda.
Yuqoridagi fikrlardan ma’lum bo‘ladiki, amaliy mashg‘ulotlarga ko‘proq e’tibor qaratish, o‘quvchilarni mustaqil fikrlashlari uchun vazifalar berish, ilmiy, ijodiy qobiliyatlarini rivojlantirish, ochish uchun keys texnologiyalaridan ijobiy foydalanish zarur.
O‘quv mashg‘ulotlarida tezkor savollar bilan o‘quvchilarga ko‘proq murojaat qilish va ularni “jonlantirish” maqsadga muvofiq.
Tez yangilanib borayotgan dasturiy ta’minotda yangi platformalarni tez o‘zlashtirish va ularda ishlash ko‘nikmalarini tez amalga oshirishda mutaxassis pedagoglarning salmog‘i katta ekanligi ayon bo‘ladi.
|
| |
Mexanizasiyalash muhandislar instituti milliy tadqiqot universiteti - bet 137

215
IY BOB
TJABT BOSHQARUV KOMPLEKSI, TARKIBI VA BOSQICHLARI
§ 16. TJABT BOSHQARUV KOMPLEKSI
§ 16.1. ABT algoritmik blok sxemasi
Algoritmik struktura (sxemasi)
– avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimlariga
axborotlarni va algoritmlarni aylantirishni o‘zaro ifodalovchi va algoritmik
bog‘lanishlar to‘plamini bog‘liqligini xarakterlaydigan struktura (sxemasi).
Shu bilan birga, algoritmik bo‘g‘in - avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining
algoritmik tuzilishining bir qismi bo‘lib, u signalni aylantirish uchun ma’lum
matematik yoki mantiqiy algoritmlarni ifodalaydi.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini o‘rganish
va matematik tahlil qilish,
agar ilgari aqliy jihatdan tipik elementlarga bo‘lingan bo‘lsa, ular orasidagi fizik
munosabatlarni aniqlash va bu munosabatlarni an’anaviy
shaklda sxematik tarzda
ko‘rsatish juda osonlashadi.
Avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimini turli xususiyatlariga ko‘ra qismlarga
ajratish mumkin:
qismlarning maqsadi, axborotni aylantirish algoritmlari va
konstruktiv izolyatsiya. Shunga ko‘ra avtomatlashtirilgan
boshqaruv tizimining
quyidagi tuzilmalari va tarkibiy sxemalari farqlanadi:
•
Funksional;
•
Algoritmik;
•
Konstruktiv.
Algoritmik sxema-o‘zaro bog‘liq algoritmik bog‘lanishlar majmuini ifodalovchi
va axborotni avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlariga aylantirish algoritmlarini
tavsiflovchi sxema.
Yuqorida keltirilgan avtomatlashtirilgan boshqaruv
tizimining algoritmik
sxemasini ko‘rib chiqamiz.
Algoritmik bog‘lanish avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimining algoritmik
tuzilishining bir qismi bo‘lib, signalni aylantirish uchun ma’lum
matematik yoki
mantiqiy algoritmga mos keladi. Agar algoritmik bo‘g‘in bitta oddiy matematik yoki
mantiqiy amalni bajarsa,
u elementar
Bitta javobli test - Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi

|
Axborot texnologiyalari va kompyuter injiniringi fakulteti axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 11/19 | Sana | 23.01.2024 | Hajmi | 4,73 Mb. | | #144237 |
Bog'liq Курс иши Намуна ИУТ ва ЛBitta javobli test: bu test turida javob variantlarini keraklicha “Добавить” tugmasi yordamida ko‘paytirish mumkin. Savolga tasvir, ovozli fayl va video fayl qo‘shish, javob variantlariga tasvirli fayllarni ilova qilish mumkin. “Удалить” tugmasi yordamida javob variantlarini o‘chirish mumkin (9-rasm).
9-rasm. Bitta javobli test savoli interfeysi
Ko‘p javobli test: bunda savolga tegishli bir yoki bir necha javob variantini belgilash mumkin. Bu test turida ham javob variantlarini keraklicha “Добавить” tugmasi yordamida ko‘paytirish mumkin. Savolga tasvir, ovozli fayl va video fayl qo‘shish, javob variantlariga tasvirli fayllarni ilova qilish mumkin. “ Удалить ” tugmasi yordamida javob variantlarini o‘chirish mumkin (10-rasm).
10-rasm. Ko‘p javobli test savoli interfeysi
“To‘g‘ri-noto‘g‘ri” ko‘rinishdagi test: Bu savol turida javob faqat “to‘g‘ri” yoki “notog‘ri” bo‘lishi mumkin, ya’ni boshqa javob variantlarini qo‘shib bo‘lmaydi. (11-rasm)
11-rasm. “To‘g‘ri-noto‘g‘ri” ko‘rinishdagi test ko‘rinishidagi savol interfeysi
Yopiq test: Bu test turida javob variantini test topshiruvchi klaviaturadan kiritadi. Ammo tuzuvchi barcha kiritilishi mumkin bo‘lgan javob variantlarini avvaldan kiritib qo‘yishi kerak. Javob variantiga tasvir qo‘shish mumkin emas.(12-rasm)
12-rasm. YOpiq test ko‘rinishidagi savol interfeysi
O‘zaro moslik o‘rnatish: Juda qiziq test turi hisoblanib, bir savolning o‘zida bir necha savollar banki yig‘ilgan bo‘ladi. (13 rasm)
13-rasm. O‘zaro moslik o‘rnatish ko‘rinishdagi savol interfeysi
Javoblarni tartiblash: Tartibsiz holda berilgan javoblarni to‘g‘ri tartibda yozish kerak bo‘lgan holda ushbu test turidan foydalaniladi. (14-rasm)
14-rasm.Javoblarni tartiblash ko‘rinishdagi savol interfeysi
Sonni kiriting: Sonli ko‘rinishdagi javob berilishi kerak bo‘lgan savollar uchun ushbu test turidan foydalaniladi. Bunda javobda ma’lum sondan katta, kichik, katta yoki teng, kichik yoki teng, teng emas kabi variantlardan foydalanish mumkin.
|
| |
Grammar for IELTS - Fiona Aish & Jo Tomlinson

17 Fashion
P ara gra p h and te x t o rg a n iza tio n
A text contains paragraphs and a paragraph contains sentences. In English a text is divided into
paragraphs and each paragraph focuses on one main idea. A ll the sentences in a paragraph relate
to this main idea. Inform ation in a text and a paragraph is organized as follows: g e n e r a ls - specific
Practice exercises - Fiona Aish & Jo Tomlinson

Complete the spaces in the text below with the correct referencing words. Then listen and
check your answers.
Jeanette: Good m orning everyone and welcome to my weekly show about fitness. Today I
want to talk about ways you can improve (1)________ fitness w ithout having to join a gym or
sports centre. Now firs t of all, it is im portant to decide what you want to achieve. Many people
want to improve (2)________ health in general, but other people want to focus on losing
weight. I use a combination of both strength building and weight loss exercise to maintain
(3 ) _______ fitness level but I know a couple who go walking twice a week to maintain
(4 ) _______ The most im portant thing is to do something you like, for example, m artial
arts, hiking, tennis or watersports. (5)________ are a ll good as cardiovascular exercise and
strength training. One excellent way is to join a local club because you w ill meet other people
with the same interests as (6)_________It is also im portant to keep up motivation levels and
exercising w ith other people can be a good way to do (7)_________And don't forget about
the local park. (8)________ is a great place to exercise for free. Sometimes parks provide a
running track or other com m unal facilities, a ll of which are free to use.
Reason/explanation 
U - Fiona Aish & Jo Tomlinson

Unit 17
Practice Exercises
Match fo llo w in g paragraph sentences to th e ir functions.
1
During the 1960s fashion in the West w ent through an extensive transfo rm a tion .
2
Most of the changes were due to the influence of popular m usic and the ideas of young
people.
3 The new less tra d itio n a l views of lifestyle were seen in item s of clothing such as the
m in is k irt and the choice of bright colours, which became popular w ith young people.
U
In contrast, people from the old e r generation saw this new fashion as underm ining
tra d itio n a l values.
5 This conflict over fashion between the younger and old e r generations has continued
since then.
A Result
C Opposite view
E Example
B Reason
D Topic sentence
2
The te xt below is fro m an IELTS W ritin g Task 1. Look at the graph, divide the te xt into
three paragraphs and then lab e l the function of each paragraph.
per cent
50
40
30
20
10
0
USA
Japan
B razil
Russia
Percentage of yearly income spent on the clothes by age group and nationality.
The bar cha rt shows the percentage of th e ir income th a t d ifferent age groups spend on
clothing in a year. The age groups are children and teenagers, young adults and m iddle
aged people, and the data is from fo u r countries. Overall, we can see that the 20-39 age
group spends the largest part of th e ir income, between 35 and 40 per cent on clothes. In
contrast, the group which spends the least on clothes is the oldest group who are between
40 and 60 years old except fo r in B razil w here this age group spends the m ost on clothing.
Regarding nationality, in the USA it can be seen that the expenditure on clothes decreases
w ith age, whereas in Brazil this trend is reversed. In Japan and Russia the distribution
of spending across the age groups is proportionally s im ila r but fo r a ll age groups the
Japanese spend more than the Russians.
Functions
A Gives an overall trend and additional details on age groups.
B Provides an introduction to w hat inform ation is in the graph.
C Gives the overall trends fo r d ifferent nationalities.
Fashion 
7 1 - Fiona Aish & Jo Tomlinson

Grammar tip: Always make sure that any paragraph you w rite has one main idea or
function.
3
Decide w hich heading A, B o r C co rre ctly describes the main idea in each paragraph.
Exam tip: When you are m atching headings to paragraphs in the IELTS Reading exam,
make sure that the heading matches the
main idea of the paragraph not the details.
1
Fashion is often described as a statem ent of individuality. Despite the fact that many
people believe that they have a neutral approach to fashion, the selection of brands and
specific item s of clothing can reveal a lot about a person's image. An example of this is
people who do not buy designer clothes but purchase designer glasses. As a functional
accessory it seems unnecessary to purchase designer glasses. Fashion experts claim
that this occurs p rim a rily because these people have to w ear glasses so they want to
make them selves stand out through th e ir glasses choice although they do not apply
this to th e ir clothing choices.
A Why designer glasses are more im portant than designer clothes.
B Expert advice fo r choosing designer glasses.
C How exclusive item s can be used as a personal fashion statem ent.
2 There are many benefits to the w earing of uniform s at school. Firstly, it reduces the
likelihood of children being able to guess the social and financial standing of th e ir
classm ates. This can help manage bullying in schools, which is often directed at
children from low er income fam ilies. By w earing uniform s children are less able to
display th e ir w ealth or ability to purchase fashionable clothing. As a result, there is
more chance of children receiving more equal tre a tm e n t from th e ir peers and staff.
A School uniform s make differences in fam ily income less noticeable
Possessive pronouns - Fiona Aish & Jo Tomlinson

Unit 16
We use
this and
that to refer back to ideas or w hole sentences that have already been
m entioned. We can also use
this/that + noun such as
problem, issue, aspect, view, event to give
more inform ation.
Healthcare is directlv related to people's
ability to w ork. This issue should be
discussed more by the governm ent.
A ll children should do sport at school. That
w ould help alleviate obesity levels.
Such (such + noun):
We use
such to refer back to som ething s im ila r that has already been m entioned.
The comDanv’s cholesterol-low erinq druq made it the pre m ie r m a rke te r of such m edicines.
Time and place:
We use
then and
there to refer back to a tim e o r place that has already been m entioned.
I go to the gym on Wednesdays and I meet my
friend there.
People used to be he alth ie r 50 years ago
because jobs were more physical then.
B The w earing of uniform s reduces some common problem s in school.
C

Exam practice: Reading - matching headings
Unit 17
Choose the correct heading fo r sections A -E from the lis t of num bered headings below the
follow ing Reading passage.
W rite the correct num ber i - viii next to Sections A-E.
Section A _____________
Fashion is said to have a language that can be read like a text. It serves as an explanation of
people's character, personality, lifestyle and values. It w orks by using signs and codes which
are recognisable to others and tra n s m it messages. These signs, codes and messages are called
sem iotics and influence a ll aspects of our daily lives. Sem iotics in fashion w orks to convey our
identity and in th is way messages can be projected to the outside w orld.
Section
B _____________
The earliest types of clothing were body painting and adornments. According to experts it is
generally believed that the aim of these alterations was to modify the body in some way in order
to communicate a specific message. In modern tim es the aim is largely the same, although the
messages are more varied, complex and wide ranging. Nowadays it is common fo r people to use
clothing, colour, fabric, jewellery, hairstyles and even tattoos. Dr W alker from The Centre fo r Fashion
Studies asserts that how we style our bodies is one of the most im portant factors in defining the self.
Grammar for IELTS - Fiona Aish & Jo Tomlinson

19 Wildlife
R elative clau se s
The ze b ra s w hich
are next to the lake are a
new addition to o u r safari park.
The zebras, w hich are next to the lake, are a
new addition to o u r safari park.
Defining relative clauses
A defining relative clause is used to give
essential inform ation
about the person, place o r thing.
W ithout the defining relative clause the sentence does not have enough meaning, fo r example:
Animals are called wild animals.
This sentence does not have enough inform ation because not a ll anim als are called w ild anim als.
A nim als which live in a non-dom esticated environm ent are called w ild anim als.
The relative clause here gives the sentence meaning. We now know
which anim als.
Defining relative clauses are often used in definitions (for example the
clause above defines w ild
animals).
Relative pronouns for defining relative clauses: who (person, subject),
whom (person, object)
which
(thing),
whose (possessive). Also
when (time),
where (place),
why (after the word
reason) can be used.
That can be used in place of the above relative pronouns (except
whose} in defining relative clauses.
Read the following extracts from student essays for Writing Task

|
Read the following extracts from student essays for Writing TaskBog'liq Grammar for IELTS - Collins English for Exams3
Read the following extracts from student essays for Writing Task 2 and correct the
mistakes in the use of reference words.
1
In my opinion politicians should listen to the people that vote fo r they. People want to
buy healthy food but it is expensive so them buy fast food instead which is not good fo r
his health. Politicians should change it situation.
2
Dieticians suggest vitam ins are necessary to combat allergies. It view has been criticized
by scientists who say that this nutrients do not always help to reduce allergies. Therefore,
because them don't agree, people don’t know what advice to follow.
3
Organic food is not a solution to the health problem s of the w orld. Its is less efficient
than o th e r methods of food production. In addition, that problem s are more often
related to less w ealthy fam ilies in developing countries. Families who live then cannot
afford to buy organic produce so they is not useful fo r us.
4
Read the paragraphs from an IELTS Writing Task 2 and write the noun, sentence or idea
that the underlined reference word matches. The first one has been done for you.
What are the causes and effects of obesity and how does it affect society?
One of the largest causes of obesity is the rising cost of food over the years. Although
nowadays many superm arkets claim that (1) they provide low cost food, fru it and
vegetables have increased considerably in price. (2) This means that it is more d iffic u lt fo r
low income fam ilies to feed th e ir children fresh, healthy food. As a result, we have seen a
rise in obesity and other health related problem s. (3) These issues have negative effects on
healthcare and education. For example, my m o th e r w orrie s that (4) she w ill not be able to
cook healthy m eals fo r her fam ily if food costs continue to increase.
|
| |