nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Potentsial tahdidlarni aniqlashning kelishuv ko‘rsatkichlari asosidagi ma’lumot oqimlari

|
Potentsial tahdidlarni aniqlashning kelishuv ko‘rsatkichlari asosidagi ma’lumot oqimlari
|
bet | 37/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari7.1 Potentsial tahdidlarni aniqlashning kelishuv ko‘rsatkichlari asosidagi ma’lumot oqimlari:
zararli fayllar heshlari;
Jinoiy faoliyat bilan bog‘liq IP-manzillar va domenlar.
Jarayonni avtomatlashtirish xodimlarni ortiqcha yuklamadan ozod qiladi, hamda, tahdidlarga tez va aniq javob berish, real vaqtda tahlil qilish uchun aniq vositalarni taqdim etadi.
Xavf razvedkasi tezkor platformalari axborot xavfsizligining joriy va yangi paydo bo‘layotgan tahdidlari to‘g‘risida – ham ichki, ham tashqi ma’lumotlarning miqdori ko‘pligi tufayli paydo bo‘ldi.
Antivirus mahsulotlarini yangilash kabi tahdidlarni kuzatuvchi kompaniyalar ko‘p yillar davomida millionlab mijoz kompyuterlari va boshqa qurilmalarda ishlaydigan dasturiy ta'minot agentlarining global tahdidlar bazasini saqlab kelmoqda. Bu ma’lumotlar boshqa manbalardan olingan ma’lumotlar bilan birgalikda platforma vositalarini tashkil qiladi. Platformaning afzalligi, boshqa idoralar va tashqi xavfsizlik mutaxassislari bilan korporativ kiberxavfsizlik ma’lumotlarini xavfsiz ravishda almashish imkoniyatini o‘z ichiga oladi.
Tizim tahdid ma’lumotlarini to‘playdi va tahlil qiladi, manfaatdor tomonlarning taktikasi va harakatlarini muvofiqlashtiradi. Xavfsizlik guruhi tahdidni aniqlaganda, barcha tegishli bo‘limlar tergovga jalb qilinadi. Harakatlarni sinxronlashtirish va harakatlarni boshqarish qobiliyati bilan platforma juda muhim daqiqalarda ajralib turadi.
Tahdid razvedka platformasi (Threat Intelligence Platform, TIP) — axborot xavfsizligi tahdidlarini aniqlash, blokirovkalash va bartaraf qilish uchun tashkilotlar tomonidan qo‘llaniladigan dasturiy yechim.
Ushbu platforma bir nechta tahdidlarni to‘plash kanallarini birlashtiradi, oldingi voqealar bilan taqqoslaydi va xavfsizlik guruhi uchun ogohlantirishlar ishlab chiqaradi.
TIP mavjud xavfsizlik ma’lumotlarini va hodisalarni boshqarish (SIEM) yechimlari bilan birlashadi va ular orasida zudlik bilan tartibga soluvchi ustuvorliklarni belgilash orqali ogohlantirish qiymatlarini belgilaydi.
Threat Intelligence jarayoni Threat Hunting jarayoni bilan uzviy bog‘liqdir — mavjud himoya vositalarini chetlab o‘tadigan tahdidlarni qidirish, aniqlash va lokalizatsiya qilish bo‘yicha proaktiv faoliyat. Threat Hunting, asosan, qo‘lda ishlov berish jarayonidir, unda tahlilchi murosaga kelish belgilarini qidirishda katta hajmdagi ma’lumotlarni qayta ishlaydi. Bu “tahdid ovi” ma’lum namunalarga amal qiladigan an’anaviy himoya vositalaridan farq qiladi. Threat Hunting ham noma'lum, ammo tahlilchi gipotezasiga ko‘ra sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni bir xil manbalardan qidirishni maqsad qilgan. Threat Hunting platformasi - bu kiber razvedkani o‘z ichiga olgan turli xil yechimlar va texnologiyalar to‘plamidir.
|
| |
Ishlab chiqarish zahiralarini rejalashtirish

|
Ishlab chiqarish zahiralarini rejalashtirish
|
bet | 21/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #113510 |
Bog'liq 30 03 услубий қўлланма Йўл хўжалиги иқтисодиёти 2Ishlab chiqarish zahiralarini rejalashtirish. Ishlab chiqarish jarayonining bir maromliligi va uzluksizligini ta’minlash uchun yo‘l xo‘jaligi bo‘limlari ish sharoitiga to‘g‘ri keladigan ishlab chiqarish zahiralari bilan ta’minlangan bo‘lishlari kerak. Zahiralar tashkil etish zaruriyati shundaki, alohida turdagi asosiy materiallar turlari bo‘yicha yetkazib berishlar miqdori, u materiallarni iste’mol qilish muddatlari bilan mos kelmaydi.
Davrdan davrga o‘tuvchi zahiralar - bu yo‘l tashkiloti uchun zaruriy bo‘lgan rejadagi material resurslardir.
Davrdan davrga o‘tuvchi materiallarning umumiy zahirasi quyidagilarni ko‘zda tutadi:
-materiallarning yetkazib berilishlari orasidagi omborxonada bo‘lish vaqtlari;
-ya’ni joriy zahira Ntek (Mjoriy);
-materiallarni texnologik jihatdan ishlab chiqarishga tayyorlash vaqti, tayyorgarchilik zahirasi Npodg (Ntayyorg.);
-to‘lov hujjatlarining yetib kelishi bilan moddiy boyliklar yetib kelishi bilan moddiy boyliklar yetib kelishi orasidagi vaqt farqi- transport zahirasi Ntr.;
-materiallarning qurilish tashkiloti omborxonasida kafolatlangan zahira sifatida bo‘lish vaqti, Ngar (Nkafolat);
Np.z. Ntek + Npodg + Ntr + Ngar
Joriy zahiraning miqdori materiallarning yetib kelish vaqti va ularni to‘xtovsiz iste’mol etilishlari bilan bog‘liq. U yetkazib berishlarning vaqti bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liq, chunki materiallar qanchalik tez-tez keltirilib turilsa, shunchalik joriy zahira miqdori kamroq bo‘ladi. Joriy zahira me’yori odatda ikkita yetkazib berishlar orasidagi vaqt intervalining 50 foiz miqdorida qabul qilinadi.
Tayyorgarchilik zahirasi komplektlanish, materiallar sifatini laboratoriyada tekshirish, materialni qabul qilish va omborxonadan yetkazib olib kelish vaqtlarini hisobga oladi.
Transport zahirasi moddiy boyliklarning temir yo‘l orqali yetib kelishi vaqti bilan to‘lov hujjatlarini pochta orqali yetib kelish vaqtlari orasidagi farqdan iborat.
Kafolat zahirasi yetkazib berishlardagi bir maromlilikni kutilmagan holda buzishlarini oldini olish uchun kerak. Uning miqdori joriy zahira me’yorining 50 foiz miqdorida qabul qilinadi.
Korxonaning o‘ziga tegishli bo‘lgan aylanma mablag‘lar me’yori, ya’ni yonilg‘i va boshqa materiallar zahirasini hosil qilish uchun zarur bo‘lgan mablag‘lar me’yori ham, rejalashtirilayotgan davrdan oldingi yilda amalda mavjud bo‘lgan o‘rtacha ma’lumotlarga asoslanib, kunlarda belgilanadi.
Kam qiymatli va tez yeyilib ketadigan predmetlar zahirasini hosil qilish uchun kerak bo‘ladigan aylanma mablag‘lar me’yori ham rejalashtirilayotgan yildan avvalgi yil hisobotlari asosida aniqlanadi va bir ishlovchiga nisbatan pul ko‘rinishida belgilanadi.
|
| |
Firibgarlikni aniqlash tizimining umumiy arxitekturasi

|
Firibgarlikni aniqlash tizimining umumiy arxitekturasi
|
bet | 39/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalariFiribgarlikni aniqlash tizimining umumiy arxitekturasi
Firibgarlikni aniqlash tizimining ishlash sxemasi
Real vaqtda deyarli har bir operatsiya uchun firibgarlik xavfini baholash navigatsiya va ilovalarga kirishdan tortib foydalanuvchi profilidagi har qanday o‘zgarishga, to‘lov yoki maxfiy ma’lumotlarni qidirishgacha korporativ ilovalar firibgarlikni aniqlash mexanizmi bilan birlashtirilgan bo‘lishi lozim.
1. Potentsial tahdidlarni aniqlashning kelishuv ko‘rsatkichlari asosidagi ma’lumot oqimlari?
2. Jinoiy faoliyat bilan bog‘liq IP-manzillar va domenlar?
3. Firibgarlikni aniqlash tizimining umumiy arxitekturasi?
8. ZAIFLIKNI BAHOLASH VA TAHLIL QILISH. 8.1 Zaiflikni tahlil qilish.
Zaiflikni tahlil qilish har qanday tahdidlarni, zaifliklarni va buzg‘unchilarning AT (axborot tizimi)ga ruxsatsiz kirishi xavfini qidirishga qaratilgan jarayonlarni anglatadi.
Zaiflik tashkilot AT ning eng zaif komponentidir.
Tahdid—tajovuzkorlar tomonidan tijorat va boshqa maxfiy ma’lumotlarning buzilishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan salbiy ta'sir qilish imkoniyati. Bunday tahlilda uchinchi tomon tahdidlarni amalga oshirish uchun zaifliklardan foydalanadigan tajovuzkor hisoblanadi.
Zaifliklar mavjudligi, bu butun korxona faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi, chunki u vijdonsiz raqobatchilardan kamroq himoyalangan bo‘ladi, bu tajovuzkorlarga zarar yetkazishni osonlashtiradi va uchinchi shaxslarga maxfiy ma’lumotlarga kirish imkonini beradi.
Tahdid manbai tasodifiy yoki qasddan bo‘lishi mumkin. Uchinchi variant - texnogen va tabiiy omillar bo‘lib, ularni hech qachon chiqarib tashlamaslik kerak. Har bir tahdid tajovuzkor o‘z rejalarini amalga oshirish uchun foydalanishi mumkin bo‘lgan zaifliklarning o‘ziga xos ro‘yxatiga ega
Samarali axborot xavfsizligi nafaqat korxona tarmog‘idan har qanday ma’lumotlarni o‘g‘irlashdan himoya qilishni, balki butun biznesni moliyaviy himoya qilishni ham ta’minlaydi.
Yuqori sifatli axborot xavfsizligi bilan ajralib turishni istagan korxonalar doimiy ravishda quyidagilarning oldini olish ustida ishlamoqda:
Tahdidlar bir nechta manbalarga ega bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni o‘z vaqtida tasniflash va ularni tahlil qilish sxemasini yaratish juda muhimdir. Bu korxonaning biznes-jarayonlarida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan zaifliklarning eng keng qamrovini ta’minlaydi.
Axborot xavfsizligini ta’minlashda to‘rtta tamoyilga amal qilish juda muhim:
Konfidensiallik
Butunlik
Ishonchlilik
Foydalanuvchanlik
|
| |
Jurnal bo‘yicha nomerilarni aniqlab shu mavzular asosida mustaqil ish tayyorlab ppt va doc fayl qilinadi va zip papka qilib tizimga yuklanadi

|
Jurnal bo‘yicha nomerilarni aniqlab shu mavzular asosida mustaqil ish tayyorlab ppt va doc fayl qilinadi va zip papka qilib tizimga yuklanadi
|
bet | 1/3 | Sana | 07.01.2024 | Hajmi | 20,06 Kb. | | #131450 |
Bog'liq O'rnatilgan tizim Mustaqil ish
Jurnal bo‘yicha nomerilarni aniqlab shu mavzular asosida mustaqil ish tayyorlab PPT va DOC fayl qilinadi va ZIP papka qilib tizimga yuklanadi
Mustaqil ta’lim(MT)
1
|
O‘rnatilgan tizimlar faniga kirish.O‘rnatiladigan tizimlar haqida asosiy tushunchalar. O‘rnatilgan tizimlarning turlari va ko‘rsatgichlari. Real vaqt o‘lchamida ishlash.
|
2
|
O‘rnatilgan tizimlarga qo‘yiladigan asosiy talablar. Boshqariluvchi obyekt datchiklari. Analog-raqam, raqam – analog o‘zgartiruvchi qurilmalar. Signallarni uzatish interfeysi.
|
3
|
O‘rnatilgan tizim qurilmalarini boshqarish obyekti bilan ulash vositalari. Mikrokontrollerni umumiy tarkibi va vazifasi. O‘rnatilgan tizim protsessorlarining turlari. Mikrokontroller tarkibi.
|
4
|
Mikrokontrollerni tashkillashtirish. Signallarga ishlov berish protsessorlari. Katta uzunlikdagi buyruq so‘zlariga ishlov berish. Ko‘p yadroli protsessorlar.
|
5
|
Axborotlarga parallel ishlov berish vositalari. Ishlov berishning vaqt ko‘rsatgichlarini ta’minlash. Uzilish ish tartibini joriy etish. Tashqi qurilmalardan kelgan uzilishlarga ishlov berish. Hotiraga bevosita ega bo‘lish kontrolleri.
|
6
|
O‘rnatilgan tizimlarga uzilish ish tartibini joriy etish. Ishlov berishning vaqt ko‘rsatgichlarini ta’minlash. Uzilish ish tartibini joriy etish. Tashqi qurilmalardan kelgan uzilishlarga ishlov berish.
|
|
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Jurnal bo‘yicha nomerilarni aniqlab shu mavzular asosida mustaqil ish tayyorlab ppt va doc fayl qilinadi va zip papka qilib tizimga yuklanadi
|
Konseptual daraja - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

22
Ikkinchi yondashuv
berilganlar bazasiga so„rovlar jarayonining
barqarorligiga asoslangan va bajarilishning samaradorligiga qat‟iy
talablar qo„yilgan hollarda samarali hisoblanadi (asosan tezkorlikka
taalluqlidir).
Berilganlar
bazasini
loyihalashtirishda
muhim
masala
ma‟lumotlarni jamlash va taqsimlash hisoblanadi. Ishlatilish joyi
bo„yicha ma‟lumotlarni taqsimlash turli usullarda amalga oshiriladi:
Nusxalanuvchi ma’lumotlar
. Ma‟lumotlarning bir xil nusxalari
turli foydalanish joylarida saqlanadi, bu ma‟lumotlar uzatishni
arzonlashtiradi. Ma‟lumotlarni modifikatsiyalash
markazlashtirilgan holda nazorat qilinadi.
Ma’lumotlar to‘plamostilari
. Boshlang„ich berilganlar bazasi
bilan mos keluvchi berilganlar guruhi bo„lib, mahalliy ishlov
berish uchun alohida saqlanadi.
Qayta tashkillashtirilgan ma’lumotlar
. Tizimda ma‟lumotlarni
yuqori darajaga uzatish jarayonida shakllanadi.
Seksiyalashtirilgan ma’lumotlar
. Turli obyektlarda bir xil tarkib
ishlatiladi, ammo turli ma‟lumotlar saqlanadi.
Alohida sxemaostili ma’lumotlar
. Turli obyektlarda
integrallashtirilgan tizimga birlashtirilgan turli ma‟lumotlar
tarkibi qo„llaniladi.
Mos kelmaydigan ma’lumotlar
. Birlashtirishni talab qiluvchi,
koordinatsiyasiz loyihalashtirilgan, mos kelmaydigan berilganlar
bazari.
Berilganlar bazasi bilan ishlash uchun
BBBT
(berilganlar bazasini
boshqarish tizimi)
,
BBM
(bedrilganlar bazasi modeli)
ko„rinishidagi,
berilganlar
bazasini
boshqarish
va
foydalanuvchi
interfeysini
ta‟minlashga mo„ljallangan, maxsus anjom qo„llaniladi.
Hozirgi kunda berilganlar bazasini loyihalashtirishda chegaralarni
tanlash noaniq bo„lib qolmoqda. Bu ko„p sonli qarorlarni aniqlash va
tavsiflashning murakkabligi bilan bog„liq. Bunda optimallikning o„lchab
bo„lmaydigan ko„p belgilari ma‟lum bo„lib, ularga son bahosini berish
yoki maqsad funksiya sifatida ifodalashning murakkabligini nazarda
tutish zarur. Shu sababli, baholash chegaralarini son va sifat bo„yicha
ajratish qabul qilingan.
Son chegaralari - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

23
boshqa tizimlar bilan mosligi; boshqa hisoblash sohasiga jo„natish
imkoniyati; tiklash imkoniyati; taqsimlash va kengaytirish imkoniyati.
Berilganlar omborining vazifasi ma‟lumotlarga tezkor ishlov berish
emas, balki, qaror qabul qilishni axborot manbalari bilan qo„llab-
quvvatlashdir. Shu sababli, berilganlar bazasi (
BB
) va berilganlar ombori
(
BO
) bir xil tushuncha emas.
Ma‟lumotlarni saqlashni tashkillashtirishning asosiy prinsiplari
quyidagilardan iborat: predmet oriyentatsiyasi, integratsiya vositalari,
ma‟lumotlarning doimiyligi va ma‟lumotlar xronologiyasi.
Predmet oriyentatsiyasi
. Tezkor berilganlar bazasida odatda bir
necha predmet muhitlari qo„llanadi va ularning har biri berilganlarni
saqlash uchun manba bo„lishi mumkin. Masalan, video va musiqa
vositalari bilan shug„ullanuvchi magazinni quyidagilar qiziqtiradi:
mijozlar, videokassetalar, CD-disklar va audiokassetalar, xizmatchilar,
tovar yetkazib beruvchilar.
Integratsiya vositalari
. Bir mohiyatli biror bir umumiy turi bo„yicha
turli tasvirlanishlarni keltirish.
Ma’lumotlarning doimiyligi
. Berilganlar bazasi nuqtai nazaridan
ma‟lumotlarni saqlagichda modifikatsiyalash amali bajarilmaydi.
Ma‟lumotlarni saqlagichda o„rnatilgan qoidalar bo„yicha belgilangan
vaqtda ma‟lumotlarni «ommaviy yuklash» qo„llaniladi.
Ma’lumotlar xronologiyasi
. Ma‟lumotlar saqlagich mazmuniga
taalluqli bo„lgan, integratsiya vositalari yordamida xronoligik vaqtli
aspekt amalga oshiriladi.
Axborot tizimlari klassifikatsiyasi

31
va
Microsoft
Access
ko„proq taniqlilari hisoblanadi.
Guruhli axborot tizimlari
ishchi guruhlar a‟zolari tomonidan
axborotlardan jamoaviy foydalanishga yo„naltirilgan va asosan lokal
hisoblash tarmoqlari negizida quriladi. Bunday ilovalarni ishlab
chiqishda ishchi guruhlar uchun berilganlar bazasi serverlaridan
foydalaniladi (
SQL
-server deb nomlanadi). Ko„plab
SQL
-serverlar
mavjud: tijorat va erkin tarqatiluvchi. Ularning ichida quyidagi
berilganlar bazasi serverlari:
Oracle
,
DB2
,
Microsoft
SQL
Server
,
InterBase
,
Sybase
,
Inforqix
keng tarqalgan hisoblanadi.
Korporativ axborot tizimlari
ishchi guruhlar uchun tizimlarning
rivojlantirilgani bo„lib, katta kompaniyalarga yo„naltirilgan. Ular
masofaviy taqsimlangan bo„g„inlar va tarmoqlarni ta‟minlashi mumkin.
Ular asosan bir necha darajali iyerarxik tarkibga ega. Bunday
tizimlar uchun mijoz-server yoli ko„p darajali arxitektura xarakterli.
Bunday tizimlarni ishlab chiqishda guruhli axborot tizimlarini ishlab
chiqishda foydalanilgan berilganlar bazasi serverlaridan foydalanish
mumkin. Katta axborot tizimlarida
Oracle
,
DB2
va
Microsoft
SQL
Server
keng tarqalgan.
Guruhli va korporativ tizimlar uchun ma‟lumotlarning bajarilishi va
himoyalanganligiga talablar ortadi. Bu xossalar berilganlar bazasi
serverlarida ma‟lumotlar, muloqotlar va jo„natmalarning yaxlitligini
qo„llash orqali ta‟minlanadi.
Axborot tizimlarini tadbiq qiish sohasi bo„yicha ham guruhlash
mumkin. Shuni ta‟kidlab o„tish lozim-ki, bunday guruhlash yetarlicha
shartlidir. Ko„pincha katta axborot tizimlari yuqorida keltirib o„tilgan
barcha tizimlarni o„z ichiga oladi. Bundan tashqari, korporativ axborot
tizimlari odatda bir necha turli sohalarda tadbiq qilishga mo„ljallangan
tizimostilaridan tashkil topadi.
-MAVZU. YO‘L XO‘JALIGI KORXONALARINING AYLANMA KAPITALLARI

|
-MAVZU. YO‘L XO‘JALIGI KORXONALARINING AYLANMA KAPITALLARI
|
bet | 19/30 | Sana | 07.12.2023 | Hajmi | 4,89 Mb. | | #113510 |
Bog'liq 30 03 услубий қўлланма Йўл хўжалиги иқтисодиёти 29-MAVZU. YO‘L XO‘JALIGI KORXONALARINING AYLANMA KAPITALLARI
Reja:
1.Yo‘l xo‘jaligida aylanma mablag‘lar va kapitalning iqtisodiy hususiyatlari va vazifalari.
2. Aylanma mablag‘larni me’yorlashtirish va rejalashtirish.
3. Aylanma mablag‘lardan foydalanish ko‘rsatkichlari.
Yo‘l xo‘jaligida aylanma mablag‘lar va kapitalning iqtisodiy hususiyatlari va vazifalari
Aylanma mablag‘lar iqtisodiy kategoriya sifatida kengaytirilgan qayta ishlab chiqarish jarayonini ta’minlaydilar va ikki xil - ishlab chiqarish aylanma fondlari va muomala fondlari ko‘rinishida bo‘ladi. Ishlab chiqarishning aylanma fondlari bitta ishlab chiqarish siklida ishtirok etib, o‘zining buyum ko‘rinishini o‘zgartiradi va o‘z qiymatlarini tayyorlagan mahsulot qiymatiga to‘liq o‘tkazadi.
Muomala mablag‘lari (hisob-kitoblardagi mablag‘lar, kassadagi va schetlardagi pul mablag‘lari) to‘xtovsiz ravishda doimo aylanma fondlarning tovar ko‘rinishidagi pul ko‘rinishiga, pul ko‘rinishidagi tovar ko‘rinishiga aylanib turishlarini, ya’ni qayta ishlab chiqarish jarayonining uzluksizligini ta’minlaydilar.
Aylanma mablag‘lar harakati hisobi butun tarmoqlar va alohida korxonalar bo‘yicha olib boriladi. Aylanma mablag‘larni quyidagi elementlar bo‘yicha taqsimlanishini ko‘zda tutadi: tovar-material boyliklar, jo‘natilgan tovarlar va ko‘rsatilgan xizmatlar, pul mablag‘lari, debitorlar, boshqa aylanma mablag‘lar.
O‘z navbatida, tovar-material boyliklar ishlab chiqarish zahiralari, tugallanmagan ishlab chiqarish, kelgusi davr xarajatlari, tayyor mahsulot, tovarlar va hokazolardan tashkil topadi.
Aylanma mablag‘larning doimiy ravishda ishlab chiqarish sferasidan muomala sferasiga, so‘ngra yana ishlab chiqarish sferasiga o‘tib turishi, mablag‘larning aylanishi, deb nomlanadigan iqtisodiy jarayonni harakterlaydi. Aylanish tezligi qanchalik yuqori bo‘lsa, yo‘l xo‘jaligida ishlab chiqarish jarayonini normal kechishligi uchun shunchalik kamroq mablag‘ kerak bo‘ladi.
|
| |
Ishlov berish va qo‘llash (Рrocessing and Exploitation)

|
Ishlov berish va qo‘llash (Рrocessing and Exploitation)
|
bet | 35/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari6.3 Ishlov berish va qo‘llash (Рrocessing and Exploitation)
Ushbu bosqichgacha ma’lumotlar noformal va dastlabki qayta ishlanmagan shaklida taqdim etiladi. Avvalgi bosqichlarda olingan ma’lumotlar foydalanish uchun qayta ishlanadi va iste’molchilarga tushunarli bo‘lgan foydali ma’lumotlarga aylanadi. Qayta ishlanmagan ma’lumotlar murakkab texnologiya va vositalardan foydalangan holda yuqori malakali mutaxassislar tomonidan mazmunli ma’lumotlarga aylanadi. Ushbu talqin qilingan ma’lumotlar ma’lumotlarni tahlil qilish bosqichida bevosita ishlatilishi mumkin bo‘lgan mos formatga aylanadi.
Qayta ishlashning samarali bo‘lishi uchun ma’lumotlarni to‘plash rejasi, iste'molchi talablari, analitik strategiya va qayta ishlangan ma’lumotlar turlarini to‘g‘ri tushunish kerak. Ko‘pgina avtomatlashtirilgan vositalar strukturalash, deshifrlash, til bo‘yicha tarjima qilish, siktaktik tahlil, ma’lumotlarni qisqartirish, filtrlash, ma’lumotlar korrelyatsiyasi va to‘plash kabi ma’lumotlarni qayta ishlash funktsiyalarini qo‘llash uchun ishlatiladi.
6.4 Tahlil va ishlab chiqish (Аnalysis and Production)
Intelektni to‘g‘ri formatga aylantirgandan so‘ng, ushbu bosqichda aniq ma’lumot olish Intelektni tahlil qilish amalga oshiriladi. Tahlillar hujum va natijalarni baholash va bashoratlash imkonini beradigan faktlar, xulosalar va bashoratlarni o‘z ichiga oladi. Tahlil ob'ektiv, o‘z vaqtida, aniq va samarali bo‘lishi kerak. O‘z vaqtida va aniq ma’lumotni olish uchun tahlilchilar to‘rtta fikrlash uslubini, jumladan, deduktsiya, induksiyon, abduksiya va ishonchga asoslangan ilmiy usulni qo‘llashlari kerak. Ma’lumotlar turli manbalardan kelib chiqqanligi sababli, tahlilchilar ushbu bosqichda turli manbalarni bir butunga birlashtirishga harakat qiladilar.
Qayta ishlanmagan ma’lumotlar sifatli va miqdoriy tahlil, mashinali o‘qitish usullari va statistik usullar kabi ma’lumotlarni tahlil qilishning turli usullarini qo‘llagan holda axborotga aylanadi. Tahlil qilingan ma’lumotlar tahdidni aniqlash uchun yetarli kontekstni taqdim etganda, u razvedka darajasiga ko‘tariladi. Ushbu bosqichda tashkilot uchun potentsial tahdidlar aniqlanib, kelgusida aniqlangan tahdidlarga qarshi kurashish bo‘yicha tegishli chora-tadbirlarni ishlab chiqishga yordam beradi.
3 – Bosqichdagi asosiy fikrlar
|
| |
Rejalashtirish va boshqaruv (Planning and Direction)

|
Rejalashtirish va boshqaruv (Planning and Direction)
|
bet | 34/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari6.1 Rejalashtirish va boshqaruv (Planning and Direction)
1 – Bosqichdagi asosiy fikrlar
Ushbu bosqichda strategik razvedka talablari asosida tegishli reja ishlab chiqiladi.
Masalan:
tahdid tahlillarini ishlab chiqish talablari qanday?
qaysi razvedka ma’lumotlarini birinchi o‘ringa qo‘yish kerak va hokazo.
Shu bilan birga, butun razvedka dasturi ma’lumotlarni yig‘ishdan tortib yakuniy razvedka mahsulotini yetkazib berishga qadar belgilanadi va butun razvedka jarayoni uchun asos bo‘lib xizmat qiladi. Bundan tashqari, ma’lumotlar talablari, ma’lumotlarni to‘plash uchun ishlatiladigan usullar va yig‘ish rejasini tuzish dastur tarkibiga kiradi.
Talablar samarali va ishonchli razvedka ma’lumotlarini turli xil ochiq axborot manbalaridan (OSINT) doimiy resurslar yordamida to‘planishi mumkin bo‘lgan tarzda o‘rnatiladi. Ushbu bosqichda razvedchiklar guruhi va ularning asosiy roli, vazifalari shakllntiriladi. Bundan tashqari, rejalashtirish va talablar siklning keying bosqichlarida uning ishlashiga to‘g‘ri yordam beradigan qilib o‘rnatiladi.
6.2 Ma’lumotlarni yig‘ish (Сollection)
Ushbu bosqichda biz birinchi bosqichda aniqlangan kerakli ma’lumotlarni to‘plashga ko‘proq e’tibor qaratishimiz kerak. Ma’lumotlar texnik yoki insoniy vositalar yordamida turli yo‘llar bilan to‘planishi mumkin. Axborot to‘plash axborotning maxfiyligiga asoslangan holda bevosita yoki yashirin tarzda amalga oshirilishi mumkin. Ma’lumotlar inson intelekti (HUMINT), tasvir zakovati (IMINT), o‘lchov intelekti va signatura (MASINT), signallarni tahlil qilish (SIGNT), ochiq manba razvedkasi (OSINT), mahalliy tarmoqlar va boshqa uchinchi tomonlar kabi manbalar orqali to‘planadi.
Razvedka ma'lumotlari to'plami ma'lumotlaringiz miqdori va turi, jumladan, fishing, buzilgan hisob ma'lumotlari, tarmoq jurnallari, keng tarqalgan zaifliklar va ekspluatatsiya (CVE), informatsion sirqish, zararli dasturiy ta'minot imkoniyatlari va boshqalar kabi turli xil tahdid turlarini o'z ichiga oladi.
(64-bet)2-bosqichdagi asosiy fikrlar
|
| |
Ma’lumotlarning tarqalishi

|
Ma’lumotlarning tarqalishi
|
bet | 41/77 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 18,03 Mb. | | #122434 |
Bog'liq Muallif famililiya ism sharif taxdid razvedkasi texnologiyalari8.5 Ma’lumotlarning tarqalishi.
Texnik kanallar orqali (himoyalangan) axborotning chiqib ketishi - himoyalangan axborot tashuvchisidan ma’lumotni ushlab turadigan texnik vositalarga jismoniy tashuvchidan nazoratsiz tarqalishi.
Zaiflik - bu tizimni yoki undagi ma’lumotlarni buzish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan bardoshsizlik turi.
Maxfiy ma’lumotlar manbalari
Odamlar (xodimlar, mijozlar, tashrif buyuruvchilar, xizmat ko‘rsatuvchi xodimlar).
Hujjatlar moddiy va elektron shaklda taqdim etiladi.
Axborot tashuvchilarning texnik vositalari va ularni qayta ishlash.
Ishlab chiqarilgan mahsulotlar.Sanoat va ishlab chiqarish chiqindilari va boshqalar.
Maxfiy ma’lumotlarga tahdidlar
Ma’lumotlarning chiqib ketishi.
Axborotni buzish.
Axborotni yo‘qotish.
Axborotga kirishdagi ruxsatsizlik.
Maxfiy ma’lumotlarning chiqib ketish kanallari
(faoliyatni tashkil etish orqali)
Fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida kontragentlar bilan faoliyat.
Hukumat so‘rovlari.
Potentsial pudratchilar bilan muzokaralar olib borish.
Korxona hududiga tashriflar.
Hujjatlar oqimi.
Reklama, ko‘rgazmalar, matbuotda nashrlar, matbuot uchun intervyu
Maxfiy ma’lumotlarning chiqib ketish kanallari (texnik vositalar orqali)
Infowatch tadqiqotiga ko‘ra, ma’lumotlar sizib chiqishining taxminan 70% tarmoq orqali sodir bo‘ladi.
Axborot oqishining akustik kanali.
Vizual kanal.
Kompyuter tarmog‘iga kirish.
Soxta elektromagnit nurlanish va shovqin.
Maxfiy ma’lumotlarning chiqib ketish kanallari(inson omili orqali)
Kompaniya xodimlari orqali (niyat, beparvolik, ijtimoiy muhandislik usullari va boshqalar).
Ishdan chetlashtirilgan xodimlar orqali.
Korporativ ma’lumotlarni sizib chiqishidan himoya qilish bo‘yicha ishning yettita asosiy yo‘nalishi:
Huquqiy choralar (tijorat sirlari, patentlar, mualliflik huquqi va boshqalar kabi rejimlarni yaratish).
Kadrlar ishi bilan bog‘liq chora-tadbirlar (tanlash, o‘qitish, ishdan bo‘shatish, nazorat qilish, favqulodda vaziyatlarda harakat qilish, IT mutaxassisini tanlash va boshqalar).
Maxfiy ish yuritishni yaratish (hujjatlarni yaratish, saqlash, yo‘q qilish, uzatish va boshqalar).
Rejim choralari (kirishni nazorat qilish, hujjatlarni olib kirish va olib chiqish, hududda gadjetlardan foydalanish, masofaviy kirish, xavfsizlik, ma’lumotlarga kirish va boshqalar).
Tashkiliy faoliyat (axborotni qismlarga bo‘lish, asosiy nuqtalarda takrorlash, bulutli saqlash tizimlaridan foydalanish, bank xujayralari, zaxira, audit va boshqalar).
Muhandislik va texnik himoya choralari (binolarni, saqlash joylarini, signalizatsiya, video kuzatuv va boshqalarni himoya qilish).
Axborotni himoya qilishning texnik vositalaridan foydalanish bo‘yicha chora-tadbirlar (DLP - tizimlar, shifrlash, uskunalarning to‘g‘ri konfiguratsiyasi, himoyalangan dasturiy ta'minot va boshqalar).
|
| |
Hujayraning plazm oliz holati

Hugayraning deplazmoliz holati
9-LABORATORIYA M ASHG‘ULOTI
MAVZU: PLASTIDALARNI 0 ‘RGANISH
Ish tartib i: Xloroplastlarni o‘rganish uchun y o ‘sin bargidan foy-
dalaniladi.
Yo'sin (mox) bargi yupqa po'stli hujayralaming bir qator joylash-
ishidantuzilgan va hujayra po‘sti uning ichki tuzilishini ko‘rishiga
xalaqit bermaydi.
Buning uchun y o ‘sin poyasidan kichikroq bargchasi pintsent bilan
uzib olinadi.Uni
suvda chayqab, buyum oynasidagi suv tomchisiga
botirib qo'yiladi. Mikroskopningkichik ob’ektivida
barg plastinkasi,
shakli cho‘ziq hujayradan iborat bargtomiri, hamda parenxima hu
jayralarining asosiy qismi aniqlanadi. Bargning asosiyqismi
yumaloq
yoki ko‘p qirrali parenxima hujayralaridan tuzilganligi ko‘riladi.
Bargda ichi xlorofill donachalari bilan to'lgan cho‘ziq prozenxima
hujayralar zichjoylashadi. Yo‘sin barg hujayralarini tekshixib ichida
xloroplast b o clgan bir nechahujayraning rasmi daftarga chizib olinadi.
Qizil qalampir mevasidagi xromoplastlarini o'rganish.
Ish tartibi: Preparat tayyorlash uchun yaxshi
pishgan qizil qalam-
pirmevasidan lantsent uchida meva etidan ozgina olib suvda yuviladi,
196
ya’ni hujayralam id£zaro biriktirib turadigan hujayralararo modda yo‘q
qiiinadi. Shundanso‘ng, buyum oynasidagi suv tomchisiga qo£yiIadi
va usti qoplageich oyna bilanyopiladi. Mikroskopning kichik va katta
qilib ko ‘rsatadigan ob ’ektivi orqali tekshirib,undagi hujayra po£sti,
tsitoplazmasi, yadrosi hamda har hil shakldagi ayrimxromoplastlarni
ko‘rish mumkin Ulami rasm daftarga chizib olinadi.
10-LABORATORIYA M ASHG‘ULOTI
MAVZU: QORONG‘I MAYDON YORDAMIDA 0 ‘SIMLIK
Axborotlarni taqdim etish va undan foydalanish

24
mehnat samaradorligi).
Axborot tizimlari muhitida ishlashda inson obyektning o„zini emas,
balki uning umumlashtirilgan axborot modelini qabul qiladi. Axborot
tizimlarini ishlab chiqish va tadbiq etish jarayonida insonning axborotga
zaruratini e‟tiborga olish lozim. Olinayatgan axborot
passiv
(axborot
foydalanuvchiga qat‟iy algoritmda taqdim etiladi) yoki
aktiv
(foydalanuvchi o„ziga zarur bo„lgan ma‟lumotlarni yaratadi) bo„lishi
mumkin. Axborotlarni taqdim etish amalining asosiy vazifasi «inson-
kompyuter» tizimida samarali interfeys yaratishdir. Bunda axborotni
foydalanuvchi qabul qilishi uchun qulay bo„lgan shakl (forma)ga
almashtirish amalga oshiriladi. «Inson-kompyuter» tizimida mavjud
bo„lgan interfeyslar ichida ikkita asosiy turni ajratish mumkin:
menyu
asosida («qara va tanla») va
buyruqlar tili
asosida («eslab qol va ter»).
Peroksisoma - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

Peroksisomalarning biokimyoviy vazifasi ulardagi oksidlanish
reaksiyalarining fermentlari (katalaza) b o 4lishi bilan bogMiq bo‘lib
moddalaming parchalanishi natijasida hosil boMgan vodorod peroksi-
dini (H202) suv va kislorodgacha parchalaydi.
Vodorod peroksidi
hujayrada boradigan reaksiyalar natijasida hosil boMib, juda toksik
zararlidir va hujayradan chiqarilishi kerak.
Bu vazifani peroksisoma-
lar tarkibidagi katalaza fermenti bajarib uni suv va kislorodga par
chalaydi.
Umumhujayraviy vazifasi hujayraga oziq moddalar tarkibi bilan
kiradigan uzun zanjirli yoge kislotalarini parchalashdan iborat. Jigar
hujayralari peroksisomalarga boy boMib
organizmga tushayotgan etil
spirtining 50% bu yyerda asetildegid va sirka kislotasigacha parcha
laydi. Alkogolni (arabcha- al-kuhl-ingichka kukun) uzoq muddat va
katta dozalarda iste’mol qilish, jigar hujayralari tarkibida sirka kislo-
tasi miqdorining ko‘payishiga va undan yog‘
kislotalari sintezlanish-
iga olib keladi. Natijada, lipidlar miqdori ko ‘payib sirroz (yunoncha-
sariq) kasali rivojlanadi.
0 ‘simliklarda uchraydigan peroksisomalar 3 guruhni tashkil qila
di:
1 .Glioksisomalar-yogMarga boy urugMarda lipidlarning saxaro-
zaga parchalanishida ishtirok etadi.
2.Barglarda uchraydigan peroksisomalar
mitoxondriya va plas-
tidalar bilan bogMiq boMib nafas olishda ishtirok etadi.
3.Boshqa turdagi to ‘qimalarda uchraydigan differensiatsiyalan-
magan peroksisomalar.
Sferosoma
O 'sim lik hujayralarida uchraydigan membranaii pufakchalar.
EPT sistemalari ustida osmiofil material to ‘planib, mayda pufakcha
yuzaga kelib endopalazmatik to‘rdan ajrala boshlaydi. Bu 100-150
nm kattalikdagi bir qavat membrana bilan o‘ralgan prosferosoma.
Sferosomaning o ‘sishi ularda yogMaming to‘planishi
bilan bogMiq
boMib, sekinlik bilan u katta yog‘ tomchisiga aylanadi. YogMardan
tashqari sferosomalar tarkibida turli oqsillar, jumladan lipaza fermen
ti topilgan.
66
M itoxondrial matriks - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

5.3 rasnLMitoxondriyaning strukturasi. (a) Skaner elektron
mikroskopda mitoxondriyalarni ко ‘rinishi. (b) Yog ‘ to ‘qomasidagi
uch о ‘Ichamli mitoxondrianing modelii. (c) mitoxondriyani sxem atik
chizmasi (Ho ‘kiz yuragi to ‘qimasida olingan yupqa kesima).
Mitoxondriyalarning ultrastrukturasi
Mitoxondriyalar ikki qavat membrana bilan chegaralangan bo ‘lib,
tashqi membrana uni gialoplazmadan ajratib turib o ‘z-o‘zida
birik-
ish hosil qiladi, ichki membranasi mitoxondriya ichki matriksi yoki
mitoplazmasini ajratadi, mem bran alararo bo‘shliq 10-20 nm tashkil
qiladi. Ichki membrana mitoxondriya matriksi
tomonga ichki burma-
lami kristalarni (cmfcr-lot.”taroqcha”) hosil qi!adi(13rasm).
Kristalar mitoxondriya uzunligiga ko'ndalang yoki perpendiku-
lyar ravishda joylashishi mumkin. Kristalaming shoxlanish va egilish
hosil qilish turiga qarab: plastinkasimon, perforatsiyali,
naysimon va
toMqinsimon turlari farqlanadi. Kristalar ichki membrana maydonini
kattal ashtiradi (13 rasm).
Tashqi va ichki membranalarida mayda donachalar bo‘lib, tashqi
mem branada silindr shaklida, ichki membranada- qo‘ziqorin shakii-
dagi - oksiosomalar yoki ATF- somalardir.
200
Mitoxondriyalar matriksi gomogen tuzilishga ega bo4lib unda
2-3nm kattalikdagi ipsimon DNK molekulasi va 15-20nm
kattalik-
dagi ribosomalar va turli kiritinalar uchraydi.
Kristalarning soni va rivojlanish darajasi hujayraning funksional
holatiga bogMiq. O 'sim liklar mitoxondriyalarida kristalar soni kam
bo‘ladi, lekin o ‘sirnliklarning sekretor hujayralarida ulaming soni
hayvonlarnikidek ko ‘p bo'Iadi. Mitoxondriyalar adaptatsiya hosil
qilish xususiyatiga ega. Masalan, kalamushlarni gipodinamiya (каш
harakatlanish)
sharoitiga joylashtirganda, mitoxondriyalardagi krista
lar va ko^ndalang targ‘il muskul tolasidagi mitoxondriyalar soni ke-
skin kamaya borganligi kuzatiladi. Lekin, hayvonlar aktiv harakatga
keltirilganda (suzdirilganda), mitoxondriyalar o ‘z sonini va holatini
tezda tiklaganlar.
Mitoxondriyalarning tashqi va ichki membranari tarkibi va fizik
xususiyatlari bilan farq qiladi. Osmotik
bosimning ortishi yoki ka-
mayishidan ichki membrana burishib yig‘ilib qoladi, lekin key-
inchalik to'g'irlanishi mumkin. Tashqi membrana cho‘zila olmasligi
tufayli uziladi. Tashqi membranada lipidlar bilipid qatlamni hosil
qilsa, ichki membranada faqat bir qism lipidlar bilipid hosil qilishda
ishtirok etadi. Tashqi membrana endoplazmatik to‘r
membranalari
bilan o ‘xshash bo‘ladi. Ichki membrana va mitoxondriya matriksi
oksidlanish va fosforlanish ferrrientlariga boy bo'ladi
[2] ( 49 bet).
13-rasm. M itoxondriyaning tuzilishi
201
Tadbiq qilish sohasi bo‘yicha - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

33
Axborot-ma’lumot tizimlari
keng sinfi gipermatnli hujjatlar va
mul‟timediaga asoslangan. Bunday axborot tizimlari Internet tarmog„ida
keng rivojlangan.
Ofis axborot tizimlari
sinfi qog„ozli hujjatlarni elektron ko„rinishga
o„tkazishga, ish yuritishni avtomatlashtirish va hujjat almashinuvini
boshqarishga asoslangan.
Katta axborot tizimlari, ko„pincha, barcha guruhni o„z ichiga oladi.
Bundan tashqari, korxona doirasidagi korporativ axborot tizimlari
odatda turli sohalarda tadbiq qilinadigan bir qator sistema ostlaridan
tashkil topadi.
Axborot tizimi tushunchasi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

30
matematik usul, intellektual tizim va h.k.ni tadbiq qilish natijasida
boshqaruv masalalarining ratsional qarori usullarini olish;
avtomatlashtirish hisobiga ishchilarni og„ir mehnatdan ozod
qilish; axborotning ishonchliligini ta‟minlash;
ma‟lumot tashuvchilarni magnit lenta yoki diskli tashuvchilarga
almashtirish hisobiga axborotlarga kompyuterda ishlov berishni
tashkillashtirish. Bu qog„ozli hujjatlar hajmining kamayishiga
olib keladi;
korxonada hujjat almashinuvi tizimi va axborot oqimi tarkibini
rivojlantirish;
xizmat ko„rsatish va mahsulot ishlab chiqarish harajatlarini
kamaytirish;
yangi bozor tarmoqlarini (yo„nalishlarini) qidirib topish; turli
chegirma va xizmatlar taqdim etish hisobiga korxonaga xaridorlar
va mahsulot yetkazib beruvchilarni bog„lash.
Axborot og„zaki va yozma, elektr signallar va radioto„lqinlar
yordamida uzatiladi va sezgi organlari, foto-, videokameralarning elektr
datchiklari yordamida qabul qilinadi. Axborot almashinuvi nafaqat
insonlar muhitida, balki hayvonot va o„simlik olamida ham yuzaga
keladi. Agar axborot tizimining ishtirokchisi inson bo„lsa, u holda
ma‟noviy axborot, ya‟ni inson tomonidan ifodalanayotgan axborot
haqida so„z yuritiladi. Axborot oluvchi uni bu axborot qanday masala
uchun qo„llanilishiga qarab baholaydi. Bundan kelib chiqadiki, axborot
nisbiylik xossasiga ham ega. Ayni bir axborot biror bir oluvchi uchun
chuqur ma‟no kasb etishi, boshqasi uchun esa avvaldan ma‟lum va
foydasiz bo„lishi mumkin. Masalan, fizikada yuqori quvvat chastotalari
eng so„nggi yutuqlari yadrochi-fizik uchun juda muhim bo„lsa, agronom
uchun hech qanday qiymatga ega emas.
Tashqi a p p a ra tn in g m e m b ra n a u sti tu z ilm a la r i

Bakteriya hujayralarining tashqi yuzasi polimer modda murein-
dan iborat. Bulami hosil qiluvchilar ham hujayra ichida sintezlanib
hujayra tashqarisida shakllanadi.
Shunday xuiosaga kelish mumkinki, eukariot va prokariot hu
jayralar tashqi yuzasida hosil bo‘ladigan tuzilmalar kimyoviy tuz
ilishi va vazifasi jihatidan bir-biriga yaqindir: ulaming tarkibi aso-
san polisaxaridlar, ular hujayraning faoliyati natijasida hosil bo‘lib,
ulaming tashqariga chiqarilishida membrananing tuzilmalari ishtirok
etadi. Bu belgilar glikokaliks, o ‘siralik va bakteriya hujayralaridagi
hujayra devori kabi tuzilmalarini yaqinlashtiradi, bulaming vazifasi
ham bir xil: hujayra atrofida maxsus muhitni hosil qilish, yuzasida
turli fermentlar joylashadi, retseptorlik vazifasini bajaradi. Lekin,
hayvon hujayrasidan farq qilib, o ‘simlik va bakteriya hujayra devori
qo‘shimcha ravishda osmoregulyatorlik vazifasini bajaradi.
Hujayra ichidagi plazmatik membrana bilan o ‘ralgan borliq pro-
toplazmadir. Hujayrani o ‘rganish tarixida ko‘proq e ’tibor hujayra
qobiqiga qaratilgan. Lekin 1835 yilda F. Dyujarden bir hujayrali or
ganizmlar ichidagi suyuqlikni o'rganib unga sarkoda ya’ni go‘shtga
o‘xshash deb nom beradi. Uning fikricha bu suyuqlik tirikiikning
hamma xossasini namoyon qiladi. M.Shleyden ham 1838 yilda
obsimlik hujayrasidagi suyuqlikni o ‘simlik shilimshigci deb ataydi.
Sakkiz yildan so‘ng G.fon Mol protoplazma terminini ishlatadi. Un-
dan oldin bu atama 1840 yilda Ya.Purkinye tomonidan ishlatilgan
bo‘lib, u hayvon embrioni rivojlanadigan substansiyaga shunday nom
beradi.
Lekin protoplazma kimyoviy tarkibi, fimktsional holati jihatidan
bir xil emasligi ma’lum bo‘lgandan keyin oxirgi yillarda shu atama
ishlatilmaydi. Hozirda hujayraning asosiy tashkil etuvchilari: yadro,
sitoplazma va organoidlardir.
Hujayra ichi butun borlig‘i yadrodan tashqari sitoplazmadir. Ya’ni
hujayra ikki komponentdan sitoplazma va yadrodan tarkib topgan.
Sitoplazma atamasini fanga Z.Strastburger 1882 yilda kiritgan. Sito
plazma: gialoplazmadan, membranali (vakuolyar tizim organoidlari,
mitoxondriya, plastida) va membranasiz komponentlardan (sentriola,
ribosoma, mikronaycha, mikrofilamentlar) va kiritmalardan iborat.
10-amaliy mashg‘ulot mavzu: ot xavfsizlik komponentalari: Brandmauer va Antiviruslar. Ishdan maqsad

10-amaliy mashg‘ulot mavzu: ot xavfsizlik komponentalari: Brandmauer va Antiviruslar. Ishdan maqsad
Download
3,41 Mb.
Matnni ko'rish
Sana
21.05.2024
Hajmi
3,41 Mb.
#247890
Download
3,41 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
10-amaliy mashg‘ulot mavzu: ot xavfsizlik komponentalari: Brandmauer va Antiviruslar. Ishdan maqsad
Download
3,41 Mb.
Matnni ko'rish
ektoplazma - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

Sitozol-sitoplazmaning bir qismi bo* lib, membranali organoid-
lar orasidagi bo'shliqda joylashadi. Uning hajmi hujayra umumiy
hajmining 50%ni tashkil etadi. Sitozol tarkibida oraliq almashinuv
fermentlari va ribosomalar uchraydi. Ribosomalarda sintezlangan
oqsillaming deyarli yarmisi sitozolda uning doimiy komponenti si-
fatida qoladi. Sitozol biomolekulalar to ‘planadigan joy boMib, shun
ingdek bu yyerda turli metabolik jarayonlar, jum ladan glikoliz, yog‘
kislotalari, aminokislotalar, nukleotidlar sintezi sodir boMadi.
Sitoplazmaning va aynan gialoplazmaning asosiy vazifasi: hujayra
ichidagi tuzilmalami o lzaro birlashtirib, ular orasidagi kimyoviy mu-
nosabatlami belgilab berishdir. Gialoplazma orqali ko£pgina hujayra
ichi transport jarayonlari amalga oshadi: aminokislotalar, nukleotidlar,
yog1 kislotalari tashiladi. Gialoplazmada doimiy ravishda plazmatik
membrana va undan hujayra organoidlariga yo ‘nalgan ionlar oqimi
amalga oshadi. Gialoplazma ATF molekulalari to'planadigan va ha-
rakat qiladigan joy. Gialoplazmada turli mahsulotlarning, masalan
glikogen, yog4 tomchilarining to ‘planishi kuzatiladi. Gialoplazma
turli fermentlarga ega boMib ular glikoliz, aminokislotalarning oqsili
sintezidagi faollashishi, reaksiyalarini katalizlashda ishtirok etadi.
Gialoplazma - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

gomogen tuzilishga ega boMgan kolloid sistema. Tarkibi turli polim-
erlardan: oqsil, nuklein kislotalar va polisaxaridlardan iborat. Suyuq
holatdan gel holatiga o‘tib turish xossasiga ega. Bunday oetib yur-
ishlar aktin oqsili ishtirokida boradi. 0 ‘zgarish hujayraning turli joy-
ida amalga oshgani uchun sitoplazmaning harakati kuzatiladi. Turli
hujayraning hayot tarzi o ‘zgarib turishi bilan gialoplazmada oqsil
molekulalarining turli fibrillyar ipsimon tuzilmalari hosil boMib tu
radi. Gialoplazmada shuningdek, turli globulyar oqsillar va ferment
lar uchraydi. Ular hujayradagi barcha oqsillaming 25% tashkil etadi.
Oqsillaming katta qismi globulyar oqsillar, qolgani fibrillyar. Fibril
lyar oqsillarga aylanuvchi globulyar oqsillar - strukturaviy oqsillar
deyiladi.
Anorganik moddalardan gialoplazmada ko ‘p miqdorda suv
uchraydi (-80% ), shuningdek, qolgan anorganik moddalar tuzlar
koMinishida yoki aminokislotalar, uglevod, oqsillar bilan bogMangan
holda uchraydi.
Eukariot hujayralar tarkibidagi filamentlar va mikronaychalar
yigMndisi hujayraning tayanch-harakat tizimini y a’ni sitoskeletini
tashkil etadi. Sitoskelet hujayra shaklining o'zgarishi va hujayra ichi-
dagi tuzilmalarning harakatini ta ’minlaydi. Sitoplazmada hujayra me-
tabolizmining hamma jarayonlari amalga oshadi, nuklein kislotalar
sintezidan tashqari. Bu jarayon yadroda amalga oshadi.
Plazmatik membrana orqali sitoplazma tashqi muhit bilan modda
almashinadi, yadro membranasi orqali yadro va sitoplazma o‘rtasida
moddalar almashinuvi jarayoni sodir boMadi. Yadro nazorati ostida
sitoplazma o'sish, qayta tiklanish xususiyatiga egadir.
Sitoplazma uzoq avtonom hayot kechirish xossasiga ega emas
- yadrosiz hujayralarda u degeneratsiyaga (nobud boMadi) uchraydi.
Hay von hujayralarida sitoplazmaning ikki qavati farqlanadi:
tashqi —
Axborot tizimlari tarkibi - Axborot tizimlari nazariy asoslari magistratura mutaxassisliklari uchun o

39
Hujjatlarni uch guruhga bo„lish mumkin:
1.
Texnik ta‟minotning davlat va tarmoq standartlari.
2.
Texnik ta‟minotni yaratish bo„yicha usullar majmui.
3.
Texnik ta‟minot bo„yicha moliyaviy hisobotlarda qo„llaniladigan
hujjatlar.
Hozirgi kunda texnik ta‟minotni yaratish bo„yicha ikkita asosiy tur
mavjud: markazlashgan va markazlashmagan texnik ta‟minot.
Markazlashgan texnik ta‟minot axborot tizimlarini katta EHM larda
va hisoblash markazlarida qo„llashga asoslangan.
Markazlashmagan texnik ta‟minot shaxsiy kompyuterlar asosidagi
ishchi o„rinlarida tadbiq etishga asoslangan.
Matematik va dasturiy ta’minot
Matematik va dasturiy ta‟minot – axborot tizimi maqsad va
vazifalarini amalga oshirish bo„yicha matematik usullar, modellar,
algoritmlar va dasturlar mosligi bo„lib, texnik vositalar kompleksining
normal ishlashini ta‟minlaydi.
Matematik
ta‟minot
vositalariga
boshqaruv
jarayonlarini
modellashtirish vositalari, boshqaruvning o„ziga xos masalalari,
matematik dasturlash usullari, matematik statistika, ommaviy xizmat
ko„rsatish nazariyasi va boshqalar kiradi.
Dasturiy ta‟minot tarkibiga umumtizim va maxsus dasturiy
mahsulotlar hamda texnik hujjatlar kiradi.
Umumtizim dasturiy ta‟minotiga foydalanuvchilarga qaratilgan va
axborotga ishlov berishning o„ziga xos masalalarni yechish uchun
mo„ljallangan dasturlar to„plami kiradi. Ular kompyuterning funksional
imkoniyatlarini kengaytirish, ma‟lumotlarga ishlov berish jarayonini
boshqarish va nazorat qilish uchun xizmat qiladi.
Maxsus dasturiy ta‟minot aniq bir axborot tizimini yaratishda ishlab
chiqilgan dasturlarning o„zaro mosligini ifodalaydi. Uning tarkibiga real
obyekt bajarilishini ifoda etuvchi amaliy dasturlar paketlari kiradi.
Dasturiy vositalarning texnik hujjatlari masalalar, nazorat
namunalari, masalaning iqtisodiy-matematik modeli, algoritmlash
masalalarining bayonlarini o„z ichiga olishi lozim.
Membrananing kimyoviy tarkibi1

chisi oddoy difluziya lipid bi qatlamdan; Oddiy diffuziya suvli yoki
oqsilli kanaldan; Oqsil yordamida obson o ‘tadigan diffuziya; va aktiv
transport. Bunda oqsilli “nasos” bo‘lishi shar va bu jarayon konsen-
tratsiya gradiyentiga qarshi bo‘radigan jaaryon (4.33
).rasm
.
Passwe
Actwe
l
Desmosomalar- - Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekova

|
Hujayra biologiyasi I. A. AbduIov X. U. X albekovaBog'liq NamDU-ARM-1159-Hujayra biologiyasiDesmosomalar-
zich plastinkalar bo4lib, ulardan sitoplazmaga
qarab fibrill tolaiari o ‘tgan boMadi. Ikkita hujayraning plazmatik
membranalari orasi desmoglein moddasi bilan toMgan boMib, u
hujayralami bir-biri bilan birikishini ta ’minlaydi. Yurak mushaklari,
qon tomirlari devori hujayralarida uchraydi.
Tirqishli aloqa. Membranalar orasidagi bo‘shliq 2-3nm ni tash
kil etadi. Membrana bo‘ylab har 1-3 mkm da uchraydi. Ikkita mem
brananing bir-biriga yaqinlashgan joyida maxsus tuzilmalar yuzaga
kelib ulaming o‘rtasida kanalchalari boMadi. Bu tuzilmalar konnektin
oqsilidan iborat boMgani uchun konneksonlar deb, aloqaning o ‘zi esa
neksus deb nom olgan. Ulardagi kanallar orqali bir hujayradan ikk-
inchisiga ionlar va quyi molekulali moddalar harakat qiladi. Bunday
aloqa yurak miokardi mushak hujayralarida ko‘p uchraydi.
Sinaptik aloqa. Neyronlar orasida hosil boMadi, nerv impulslarini
oMkazish vazifasini bajaradi, nerv hujayralarining o bsimtalari orasida
yuzaga keladi. Membranalar orasidagi bo‘shliq sinaptik bo‘shliq dey
iladi va 20-30 nm tashkil etadi. Hujayralarning biri presinaptik, im-
pulsni qabul qiluvchisi postsinaptik deyiladi.
Plazmodesma. O'simlik hujayralarida uchraydi. Ingichka kanal-
chalar bo4lib 2ta hujayrani biriktirib turadi. Kanalchalar diametri 40-
50 nm. Plazmodesmalar orqali bir hujayradan ikkinchisiga moddalar
harakat qiladi.
44
Zich aloqa
m e m b ra n a la ra ro m e m b ra n a la r
b o ’shliq
15-20mv
Desmosoma
katgeriyalar
zich aloqani hosil
qiluvchi oqsillar
birinchi
neyran
aksoni
Dendrlt,
Sinaps
lararo
bo*shliq
konneksonlar
keratinli oraliq filamentiar
Neksus
ikkita
h ujayraning
m e m bra na la n
7-rasm. Hujayralararo aloqa turlarining k o ‘rinishL
45
|
| |
Kalit soʻzlar - Cover ict stb indd

127
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
2mashg‘ulot
1 Yangi xat kelganini bilish uchun email pochtangni tekshiring.
2 Doʻstingizdan hikoyaning boshidagi ikkita gap yozilgan matnli xatni qabul qiling,
uni oching va oʻqing.
3 Email xabarga javob qaytaring.
4 Hikoyaning keyingi qismi uchun yangi gap(lar) yozing.
5 Oʻqituvchingizni “cc” sifatida qoʻshing.
6 Xatni yuboring.
3mashg‘ulot
1 Yangi xat kelganini bilish uchun email pochtangizni tekshiring.
2 Doʻstingizdan javob kelsa, uni oching va oʻqing.
3 Bu safar xatni boshqa do‘stingizga uzating.
4 Hikoyaning keyingi qismi uchun yangi gap(lar) yozing.
5 Boshqa doʻstingizning email manzilini qoʻshing.
To maydonini tanlang.
Oʻng qo‘l tomondagi 
CC

123
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
Xobbilaringiz haqida xat yozing
Oʻqituvchingiz sevimli xobbingiz va maktabdan tashqarida vaqtlarda nima
bilan shug‘ullanishni yoqtishingizni bilmoqchi.
1mashg‘ulot
Oʻqituvchingizga yangi elektron xat yuboring.
Xobbingiz (masalan, oʻqish yoki sport oʻyinlarini oʻynash) haqida unga xabar
yozing.
Oʻqituvchingizga kasbiga oid biror savol yuboring, masalan, “Qaysi mavzularni
oʻqitishni yoqtirasiz?”
Xatni yuborishdan avval quyidagilarni tekshiring:
1 xatga mos mavzu qo‘yilganligi;
2 email xabaringizning boshi va oxirida mos salomlashish va xayrlashish
so‘zlarining mavjud ekanligi;
3 imlo va grammatik xatolarning yo‘qligi;
4 oʻqituvchingizning email manzilini xatosiz kiritganingiz (yoki manzillar
kitobidan foydalaning);
2mashg‘ulot
Oʻqituvchigiz email xabaringizga javob yozadi.
Email pochtangizni tekshirib koʻring.
2

124
3mashg‘ulot
1 Elektron pochta akkauntingizdagi papkalarning roʻyxatini Word matn
muharririda ochilgan hujjatga yozing.
2 Har bir papka nega kerakligini yozing.
4mashg‘ulot
Oʻqituvchingiz sizga yuborgan email xabarini doʻstingiz oʻqishni xohlaydi. Bu
xatni doʻstlaringizdan biriga uzating.
Xatdagi “cc” maydoniga oʻqituvchingizni
kiriting, chunki u bu xatni kimga
yuborganingiznini bilishi kerak.
Bir nechta qabul qiluvchini qoʻshish
1mashg‘ulot
Bitta xatni bir nechta qabul qiluvchilarga yuborish mumkin. Yangi xat yozing.
To maydonchasiga bir nechta email manzilini kiriting (yoki
ularni manzil
kitobidan tanlang)
Masala
125
6
Elektron pochtada ishlashni boshlash
Email xabarini formatlash
2mashg‘ulot
Siz email xabariga
joylashtiriladigan matn
formatini oʻzgartirishingiz mumkin.
Koʻpgina narsalarni, masalan,
shrift turi, o‘lchami va rangini oʻzgartirsangiz
bo‘ladi.
Oʻzgartirish lozim boʻlgan matn ustida kursorni surish orqali belgilang.
A
tugmasini bosing.
Uskunalar paneli shrift turi, o‘lchami va rangini oʻzgartirish imkonini beradi.
Shuningdek, ro‘yxat bandlarini ham qoʻshishingiz mumkin.
Format:
matnning
koʻrinishini
oʻzgartirish
Masalan,
shrift
formatini
oʻzgartirilsa, uning
rangi
va hajmi
ham oʻzgartirishi
mumkin.
Shrift:
kompyuterda
ishlatiladigan
matn turi,
masalan, Arial,
Times New
Roman, Calibri.