- ja d va l - Bino va inshootlar qurilishi tem iryo

11.3 - ja d va l
Turli tipdagi sm olalarda tayyorlangan shishapiastiklarning
ko‘rsatkichiari
№
t/r
Smola tipi va
shishaplastiklar
turi
So
lishtir
m a
o g ‘irli
g i,g /
sm3
M ustahkamlik
chegarasi, MPa
Solish tir-
m a zarbiy
qovush
qoqligi kg
sm /sm 2
Kiri-
shi
shi,
%
C ho‘zi
lishga
Egi
lish
ga
Siqi
lish
ga
1 Fenol smolasi
1,3
50
70
75
10
5
2
Fenolli shishap-
lastiklari
1,8
28
390
300
48-55
y°q
3
Epoksid smolasi
1,12
80
130
120
17
165
4
Epoksidli shish
aplastiklar
1,9
390
500
380
156
yoq
5
Poliefir smolasi
1,2
50
100
100
8
7
178
T
Poliefirli sh ish -
aplastiklar'
1,85
180-
350
210-
350
80-
320
56-65
y°q
t
Sllikon sm olasi
1,8
-
55
-
-
-
1
Sllikonli sh ish -’*
aplastiklar
1,95
lb
250
250
230
-
-
Tekstolit
- fe n o lfo rm a ld e g id sm olasi bilan shim d irilgan to ‘g ‘ri
qatlamlangan
p ax tad a n tayyorlangan (x/b) mato polotnosini, 140-160°S
Vi
8-10 MPa bo sim bilan presslash y o ‘li bilan olinadigan qatlamli plastik.
U qalinligi
0,5 - 7 0 ,0 mm. b o ‘lgan listlar, quvur va sterjenlar ko‘rinishida
ishlab chiqariladi.
Tekstolit
k o n s tru k tiv v a elek tro te x n ik b o ‘ladi. K o n stru k tiv -
oho'zilishga
m ustah k am lig i yuqori 85-100
MPa,
siqilishga 250 - 220
MPa.
E lektrotexn ik - ch o ‘zilishga 50 - 65
MPa,
siqilishga 220 - 270.
Smola,
shim diriladigan mato o g ‘irligining 48 - 55 foizini tashkil qiladi.
Mllhinasozlik,
elektrotexnika,radiotexnikava boshqa sohalarda tayyorlash
VS
konstruktiv m aterial sifatida qo ‘llanadi. Tekstolitdan shestem a (tishli
g'U dlrak), p o d sh ip n ik , v tu lk a va shovqinsiz antifriksion m ateriallar
toyyorlanadi.
T em ir y o ‘llar uchun relslarni tem irbeton shpallarga boltli
mehkamiashda
izolyatsiyalovchi vtulkalar tayyorlanadi.
Getinaks
(b u m a lit) va q a tla m li d ek o ra tiv q o g ‘o zli p la s tik
-
fcnolformaldegid sm olasi bilan shim dirilib (45 foizgacha), 140 - 160°S
haroratda
10 M Pa bosim ostida qog‘oz asosida olinadi.
Dekorativ
q atlam li plastiklar getinaksdan ustki qatlami bilan farq qila
di. Uning ustki
q atlam i rangli qog‘oz b o ‘lib, rangsiz m ochevinoformaldegid
imolasi bilan
shim diriladi. M aterial issiq va sovuq suvning qisqa vaqtli
ta'siriga chidamli.
Devorlam i va panellami qoplashda, ship, oshxona ichki
jihozlari,
savdo p esh tax ta la ri va boshqalam i pardozlashda q o ‘llanadi.
Shuningdek,
m etro p o liten vagonlari va tem ir y o ‘l y o ‘lovchi vagonlari
uchun g'oyat
sam arali qoplam a sifatida q o ‘llanadi.
Getinaks
0,2 — 50,0 mm. qalinlikda ishlab chiqariladi. 0 ‘m atuvchi
panellar, shayba
v a prokladkalar uchun qo ‘llaniluvchi elektrotexnikaviy
material.
C ho‘zilish g a mustahkamligi 80 - 100 MPa. Yuqori mustahkamli
qog‘oz asosidagi
getinaks konstruksion m aterial sifatida q o ‘llanadi va
mustahkamligi
- c h o ‘zilishga 245 MPa, siqilishga 280 va egilishga 223.
DSP
- y o g ‘o c h qatlam li plitalar. F enolform aldegid sm olasi bilan
ihimdirilgan
5 = 0 ,3 5 mm. b o ‘lgan y o g ‘och shpon. Suv yuq tirm aslik
179
xossasiga ega. Bunday shimdirilgan shpon qatlamlari 150-160°S haroratda
12 M Pa bosim ostida presslanadi.
DSP yuqori m exanik xossalari bilan ifodalanadi. C ho‘zilishga m ustah
kam ligi 1 1 0 -2 6 0 MPa, siqilishga 100 - 180, egilishga - 260; suv shim uv
chanligi 0,5 foiz, hajm o g ‘irligi 1,3 g /sm 3. U ndan tishli g ‘ildiraklar,
podshipniklar, vtulkalar va boshqa detallar tayyorlanadi. Temir y o ‘l
transportida DSP dan y o ‘l x o ‘jaligi uchun izolyatsiyalovchi prokladkalar,
deraza romlari, y o ‘lovchi vagonlari uchun o ‘rindiqlar, unitaz qopqoqlari
tayyorlanadi.
Agar qayin daraxti shponi ishlatilsa, u holda material delta yo g‘och
deyilib, temiryoM daamortizatsiyali rels osti prokladkasi sifatida qo ‘llanadi.
DSP ning markalanishi.
DSP - A - barcha tolalar parallel joylashtirilgan.
DSP -B - 10:1 listlam ing o ‘ntasi parallel va bittasi perpendikulyar.
DSP - V - 1:1 listlar navbatm anavbat, bittasi uzunasiga, keyingisi
ko'ndalang.
DSP —Г 30° shesternaning har bir keyingi listi 30° burchak ostida
joylashgan va boshqa ishqalanuvchi detallar DSP - G dan tayyorlanadi.
Sifati yaxshilangan y o g ‘och (lignoston) fenolform aldegid sm olasi
bilan bosim ostida shim dirilgan y o g ‘och, m ustahkam ligi va nam likka
chidam liligi oshadi. Tashqi pardozlash ishlarida q o ‘llanishi m um kin.
M etroda shunday yo g‘ochdan rels prokladkasi tayyorlanadi. Lignoston
to ‘sinchalaridan podshipniklar, turli m ashinalar uchun vtulkalar ishlab
chiqariladi.
11.4.4. Polim erbetonlar
Polim erbetonlar -
kompozitsion material b o ‘lib, polimer bog‘lovchi,
kukun, m ayda va yirik to‘ldirgichlar, qoturuvchi va turli m odifikatorlar
aralashm asi qotishidan hosil bo‘ladi.
Termoreaktiv polimerlar - fenolformaldegidlar, epoksidlar, poliefirlar,
furanlar, karbam id-fonnaldegidlar term oplastlardan metil m etakrilatlar,
stirol polim eri polim erbetonlar uchun bogT ovchi sifatida ishlatiladi.
ToMdirgichlar polim erbetonlarning ishlatilish m uhitiga qarab tanlanadi.
P olim erbeton kislotali m uhitda ishlatilsa unga chidam li to ‘ldirgichlar
- kvars, bazalt, g ranit qum i va kv arsit chaqiqtoshi va shu k ab ilar
ishlatiladi. Aksincha, ishqoriy m uhitda qotadi-gan atseton-form aldegid
va epoksid sm olasi tarkibiga kalsit, dolom it va shu kabi to ‘ldirgichlar
180
k iritiladi. P o lim erb eto n lar optim al stru k tu rasin in g hosil boM ishida
kukun toMdirgichlaming tarkibi, xossalari katta ahamiyatga ega. Kukun
toMdirgich sifatida andezit, diabaz, kvars, koks, shamot, antrasit, marshalit,
shlak, kullar, fosfogips va boshqalar ishlatiladi. F enol-form aldegid,
karbamid-fojmaldegid sm olalari asosidagi polimerbetonlar tannarxi arzon
va keng tarqalgan. Bu polimerbetonlar kislotali qotiruvchi ishtirokida xona
haroratida qotadi. Furan polimerlari va ulaming epoksid, fenol-formaldegid
va boshqa polim erlar bilan aralashm alari yuqori konsentratsiyadagi
kislotalarga chidam li polim erbetonlar olishda bogM ovchilar sifatid a
ishlatiladi. Furanli polim erlar benzolsulfo-kislota, Petrov kontakti kabi
kuchli kislotalar m uhitida qotadi.
Epoksid sm olalari asosidagi polim erbetonlar yuqori m ustahkam lik,
kimyoviy muhitlarga universal chidamlilik xususiyatlariga ega.
Polimerbetonlar tarkibini tanlashm urakkab boMib, ko‘p la b o ‘tkazilgan
tajribalar asosida keltirib chiqarilgan emperik formulalar yordam ida am alga
oshiriladi. Polim erbeton uchun bogMovchi sarfi 100-240 kg/m 3boMib,
polimer-kukun toMdirgich nisbati 1:2-1:4 boMadi. Polimerbeton qotishini
tezlashtirish uchun 4 0 -9 0 ° S haroratda 6 -24 soat ishlov berish m aqsadga
muvofiqdir. Karbamid- form aldegid singari kuchsiz kislotalar va nordon
tuzlar ta ’sirida tezlikda qotadigan polimerlar asosidagi polimerbetonlam i
xona haroratida qotiriladi. Ulam ing siqilishdagi mustahkam lik chegarasi
6 0 -1 3 0 M Pa, ch o ‘zilish d ag i m ustahkam ligi 6 -2 2 M Pa, egilish dag i
mustahkamligi 1 5 ^ 2 MPa. Ulam ing sovuqqa chidamliligi F200-F500 va
yuqori, issiqqa bardoshliligi 100-200°S.
Polim erbetonlarning m ortligini kam aytirish uchun plastifikatorlar,
qotayotganda ichki zo ‘riqishini kam aytirish m aqsadida kvars kukuni va
galogen (sulfat) tuzlar asosidagi binar toM dirgichlar kiritish m um kin.
U ning ch o ‘zilishdagi m ustahkam ligini oshirish uchun, y oriq lar hosil
boMishigi bardoshli boMishi uchun tarkibiga asbest, shisha, bazalt tolasi,
boshqa sintetik tolalar q o ‘shiladi.
Polim erbetonlar boshqa kom pozitsion m ateriallar (sem entli beton,
asphaltbeton va b.) bardosh bera olmaydigan muhitlarda ishlatiladi. Ular
asosida kimyoviy m uhitlarga (kislota, ishqor, tuzli va boshqa m uhitlar)
bardoshli buyum, qism va konstruksiyalar tayyorlanadi. Furanli, fenol-for-
maldegidli polimerbetonlar kislotalar, m ineralo‘gMtlar ishlab chiqariladigan
korxonalarda, epoksidli, poliefirli polim erbetonlar kislotali va ishqorli
muhitlarda, sanitariya-texnika buyumlari va qismlari tayyorlashda ishlati-
181
ladi. Polim erbetonlar biologik aktiv m uhitlarga (achitqilar, bakteriyalar)
chidam li bo‘lgani uchun biotexnologiya korxonalari, meva- sabzavotlar
saqlanadigan omborxonalar va m olxonalar qurilishida ishlatiladi.
11.4.5. Polim er pardozlash-bezak m ateriallari
Pardozlash-bezak materiallariga polimerlardan tayyorlangan binolami
ichki tom ondan bezashda ishlatiladigan, issiqlik va tovush izolyatsiyasi
b u y u m lari k irad i. B undan ta sh q a ri, k o ‘p ch ilik to ‘suvchi p olim er
m ateriallardan ham pardozlash-bezak ishlarida foydalaniladi. Pardozlash
list m ateriallariga q o g ‘oz qatlam li m anzarali plastiklar, «poliform »,
«polidekor» panellar va boshqalar kiradi.
Q o g ‘oz qatlam li m anzarali plastiklar a w a ld a n fenol-form aldegid,
karbam id-form aldegid polim erlari shim dirilgan m axsus qo g‘ozni issiq
ho latd a presslab tayyorlanadi. P lastik uzunligi 1000-3000 mm, eni
6 0 0 -1 6 0 0 mm., qalinligi 1-5 mm. list k o ‘rinishida ishlab chiqariladi.
Plastikning ustki qatlami turli rangda, gulli, bo ‘rtma gulli, relyefli matbaa
usulida tayyorlangan qog‘ozdan yasaladi. Odatda, rasm y o g ‘och (eman,
yong‘oq, yasen, buk) teksturasini, qim matbaho toshlar (marmar, malaxit,
yantar va sh. k.) ko‘ rinishini ifodalaydi. Qalinligi 1,6 mm. bo‘ Igan plastiklar
asosga bitum-rezinali, epoksidli, rezortsin-formaldegidli yelim va mastika
bundan qalin plastiklar mix, shurup bilan mahkamlanadi. Q og‘oz qatlamli
plastiklar madaniy, maishiy, savdo, jam oat binolarining ichini pardozlash
va mebel tayyorlashda ishlatiladi.
Yog‘och-tolali pardozlash p litalari
- karbamid, fenolform aldegid
smolalari bilan shimdirilgan yog‘och tolalari issiq holatda presslab olinadi.
P litalam ing o ‘ng yuzasi silliq, bitta yoki ikkita o ‘zaro perpendikulyar
y o ‘nalishlarda rustlangan b o ‘lib, sintetik em ulsiya, em allarga b o ‘yab,
yaltiram aydigan, yarim yaltiroq va oyna jilo li qilib ishlab chiqariladi.
Ularning uzunligi 1200-2700 mm., eni 1200 - 1700 mm. va qalinligi 3 -6
mm. P litalar turar jo y va jam oat binolari devorlarini ham da shiftlarini
bezashda va m ebel tayyorlashda ishlatiladi. U lar m ix va shuruplar
yordam ida o ‘matiladi.
Yog‘och-payrahali pardozlash plitalari -
term oreaktiv polimerlar
v a y o g ‘och payrahalari aralashm asini issiq holatda presslab olingan
material. Plitalar uzunligi 2500-3500 mm., eni 1250-1750 mm., qalinligi
10-25 m m., o ‘rtacha zichligi 600-700 kg/m3. Ular o ‘ng yuzasi lok, emal
va bo‘yoq bilan bo‘yaladi hamda shpon, faner, list plastiklar va shu kabilar
bilan qoplanadi.
182
Uch qatlam li yog‘och-payrahali plitalar karbam id sm olasi asosida
tayyorlanadi. M ustahkam ligi va suvga chidam liligini oshirish uchun
tarkibiga 1,5 foiz parafin qo'shiladi. Ularning o'rtacha zichligi 750-850 kg/
m3, egilishdagi mustahkamligi 24 M Pa va suv shimuvchanligi 15% gacha.
Plitalar u z u n l ^ 1440-5500 mm., eni 1220-2440 mm., qalinligi 16-24
mm. Ular turar jo y qurilishida pol, eshik qoplamalari, osm a shifllar, mebel
tayyorlashda ishlatiladi.
11.4.6. Polbop polim er m ateriallar
Polimer asosidagi polbop o ‘ram a va plitka buyumlari yog‘och, kerami-
ka va boshqa materiallardan tayyorlangan pollardan mustahkamligi, biotur-
g ‘unligi, chiroyi, yengilligi, suvga chidam liligi va oson o ‘rntilishi bilan
farqlanadi. Polbop o ‘rama materiallar - linoleumlar sintetik polimerlarga
kukun to ‘ldirgichlar, dispers arm aturalar, plastifikatorlar, qotirgichlar,
stabilizatorlar va pigmentlar aralashtirib turli usullarda tayyorlanadi.
Linoleum lar bog‘lovchining turiga nisbatan polivinilxlorid, gliftal,
kolloksilinli, rezina (relin) va boshqa linoleumlarga bo‘linadi. Ular asosli
va asossiz, issiqlik ham da tovush izolyatsiyasi, bir va k o ‘p qatlam li,
silliq ham da taram -taram (tukli, gilam qoplam ali) va rangli b o ‘Iadi.
Linoleum ning o ‘ng yuzasi silliq, nuqsonlarsiz, rangi tiniq, rasm lari esa
chuqur solingan bo ‘lishi kerak. Linoleum rangi nur, havo va suv ta ’sirida
o ‘zgarmasligi, vaqt davom ida zararli kim yoviy moddalarni ajratmasligi,
yotqiziladigan asos toza, tekis va quruq b o ‘lishi zarur.
Polivinilxlorid linoleum
- asosli va asossiz, bir, ikki va k o ‘p
qatlamli tayyorlanadi. Linoleumning uzunligi kam ida 12 m., eni 1,2-1,6
m., qalinligi 1,-26 mm., rangli, abstrakt gulli
va
sidirg‘a turlarda islilab
chiqariladi. Linoleum bitum-rezinali, kum aron-kauchukli va boshqa sovuq
m astikalar va yelim lar bilan asosga yelim lanadi. To‘shalgan linoleumlami
yaxlitlash uchun choklari maxsus asbob yordam ida payvandlanadi. Ular
turar joy, m a’muriy va maishiy binolar ham da sanoat korxonalari binolari
xonalarining pollarini qoplashda ishlatiladi.
Gliftal (alkid) linoleum
- matoli asosda uzunligi kamida 20 m., eni
1,8-2,0 m. va qalinligi 2,5-5 mm. ishlab chiqariladi. Gliftal linoleumlar
rangli yoki bosma rasmli bo‘ladi. Ular, asosan, yordamchi binolar pollari
uchun ishlatiladi. K olloksilin (nitroselluloza) linoleum i asossiz holda,
uzunligi 20 m., eni 1-1,6 m. va qalinligi 2 -4 mm. qizil va jigarrangida
tayyorlanadi. K olloksilin linoleum i nurga, nam ga, sovuqqa chidam li,
183
elastikligi va eg ilu v ch an lig i yuqori, yed irilish ga bardo shli b o ‘ladi,
ek sp lu ata siy a ja ra y o n id a zararli birikm alarni ajra tib chiqarm aydi.
U lar yonuvchan b o ‘lgani uchun b o g ‘cha, maktab, teatr kabi binolarda
ishlatilmaydi.
Rezinali linoleum (relin)
- ikki qatlamli o ‘rama material bo‘lib, pastki
qatlami avval ishlatilgan rezina kukuni va neft bitumi, asbest va ip-gazlama
dispers armaturalardan ozgina m iqdorda qo‘shilgan, vulkanizatsiyalangan
aralashm asi q otishm asidan iborat. R elinning yupq a (1—1,5 m m .) va
mustahkam ustki qismi sintetik kauchuk asosida kukun toMdirgich q o ‘shib
tayyorlangan rangli rezinadan tashkil topgan. Relin uzunligi kamida 12 m.,
eni 1-1,6 m. va qalinligi 3 va 5 mm. o ‘rama holda chiqariladi. Relin issiq
va tovush izolyatsiyasi xususiyatiga ega boMishi uchun qalinligi 4-6 mm
li yacheykali g ‘ovak asosda tayyorlanadi. Relin jam oat va sanoat binolari,
yordam chi xonalar ham da boshqa agressiv m uhit ta ’sirida boMadigan
xonalam ing pollari ustiga qoplanadi.
Tukli sintetik gilam
- ikki qatlam li o ‘ram a m aterial boMib, ustki
qatlami k o ‘pirtirilgan issiqlik izolyatsiyasi tabiiy va sintetik polim erlar
(poliuretan) ham da latekslardan iborat. G ilam qoplam aning um um iy
qalinligi 8 mm., kapron tukning balandligi 3 mm ., ko'p irtirilg an asos
balandligi 5 -6 mm. G ilam uzunligi 12 m. gacha, eni 1-4 m. gacha va
qalinligi 8 mm. boMgan holda turli rangda tayyorlanadi.
T ukli sin tetik gilam issiq lik izolyatsiyasi va tovush yutuvchi,
yedirilishga bardoshli, m ustahkam , nam lab tozalash m um kin boMgan
m aterial. A sosiy xususiyatlaridan biri, olov ta ’sirida yonm asdan, faqat
eriydi. Sintetik gilam xonaga quruqlayin to ‘shaladi va har tom onidan m ax
sus profilli plintuslar bilan mahkamlanadi. Ular asosida, mehmonxonalar,
auditoriyalar, kinokonsert zallari, teatr binolarining pollari qoplanadi.
Tnkli-tikm a
( ta f tin g ) - n o to ‘qim agilam lar eni 450 sm. gacha boMgan
ilmoq yoki qirqm a tukli m ato yoki poyandozdan iborat boMib, m a’muriy,
turar jo y va boshqa binolar pollarini qoplashda ishlatiladi. Igna-nam at
gilam lar sintetik tolalarning bitta yoki bir necha qatlam laridan iborat
o ‘ram a materialdir, qalinligi 2 -6 mm.ni tashkil etadi.
Vorsalin
- (tukli linoleum) noto‘qima ikki qatlamli o ‘rama material
boMib, yuzaki qatlamli eshilgan polipropilendan qilingan sirtmoq tukdan,
ostki qatlami esa polivinilxlorid polimeri o ‘ramasidan iborat. Vorsalinning
uzunligi 12-20 m., eni 1 m. va qalinligi 4 -6 mm., o ‘ram a material sifatida
tayyorlanadi. S irtm oq tukning rangiga qarab vorsolin turli ranglarda
boMadi. Vorsalin yuqori sifatli issiqlik izolyatsiyasi va tovush yutuvchi,
184
yedirilishga chidam li, gigiyena talablariga javob beruvchi m ahsulot. U
xona asosiga quruq holda yotqiziladi va har tomondan maxsus plintuslar
bilan mahkamlanadi.
P lita m a te r ia lla r
- P o lim e r bogM ovchilar, to M d irg ich lar,
plastifikatorlar, ^igm entlar va modifikatorlar (stabilizatorlar, qotirgichlar
v a shu kabi lar J ^ s o s id a g i k o m pozitsion m ateriallardan turli polbop
plitalar tayyorlanadi. Polim er plitkalar asosida turli bezakli, rasmli, rangli
pollar yaratish, jo riy ta ’m irlashda oson almashtirish, tashish, saqlashda
qulayliklar boMadi. Lekin plitkalar asosidagi yig‘ma pollarda choklaming
k o ‘p boMishi gigiyena qoidalarining buzilishiga olib keladi, pollarning
xizm at m uddatini kam aytiradi. P litkalar polivinilxlorid, indenkum aron,
rezina kabi term oplastlar va furan, karbamid, epoksid va shu kabilar
asosida ishlab chiqariladi.
Polivinilxlorid plitkalar rangli v a gulli, 300x300 mm. va 200x200
mm. oMchamlarda ham da 1,5-3 mm. qalinlikda tayyorlanadi. Ular suv,
kuchsiz kislotalar va m oylar m uhitiga bardoshli, egiluvchan, olovbardosh,
yedirilishga chidamli. P litkalar turar jo y va jam oat-sanoat binolarining
pollarini qoplashga ishlatiladi.
Indenkum aron plitkalar suv va boshqa kuchsiz agressiv m uhitlarga
chidamli, yedirilishga ham da zarbga bardoshli, mustahkam. Ular 300*300
mm va
|