nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qobiliyatlarning turlari va belgilari

|
Qobiliyatlarning turlari va belgilari
|
bet | 60/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiQobiliyatlarning turlari va belgilari. Texnik qobiliyat- texnikani egallashga va texnika fanlarini o’zlashtirishga bo’lgan qobiliyat. Belgilari: texnikaga, texnika ijodiyotiga bo’lgan qiziqish, mashina va stanoklarda asboblar bilan ishlashga intilish, fizika, ximiya, matematika, chizmachilik va shu kabi muvaffaqiyat bilan o’zlashlirish. Matematik qobiliyat - fikrlashning matematik metodlarini egallash qobiliyati. Belgilari: matematikaga bo’lgan qiziqish, mantiqiy fikrlash, tahlil qilish va umumlashtirish qobiliyati, matematik bilimlarni muvaffaqiyatli egallash va shu kabilar. Tashkilotchilik qobiliyati - qandaydir bir ishni qila olish va odamlarni uyushtira olish mahorati. Belgilari: Odamlar bilan tezda til topib ketish, odam psixologiyasini tushunish, odamlar o’rtasida mehnatni to’g’ri taqsimlay olish, o’z vazifasini halol bajarish, tirishqoq bo’lish, o’z xatti-harakatlariga tanqidiy qarash va shu kabilar. O’qituvchi uchun pedagogik qobiliyat juda muhimdir.
Pedagogik qobiliyat - o’qitish va ta’lim-tarbiya berish maqsadida boshqa bir kishiga ta’sir ko’rsatish qobiliyati. Pedagogik faoliyatga qiziqish, bolalarni sevish, bolalar jamoasini uyushtira bilish mahorati, nutqning ravon va ishontira oladigan bo’lishi, talabchanlik, xushmuomalalik, adolatlilik, xolis niyatli bo’lish va shu kabilar kiradi. Shuningdek, o’qituvchida irodaviy sifatlar bo’lishi uning kompetensiyasini namoyon bo’lishida yordam beradi, ya’ni: dadillik, qat’iyatlilik, intizomlilik, o’ziga va o’z kuchiga ishonish, o’zini idora qila bilish, og’ir-vazmin bo'lish singari fazilatlarni rivojlantirishga ham harakat qilish kerak. Mana shu sifatlarning hammasi birga qo’shilib mehnatga, ya’ni kasbiga bo’lgan qobiliyatni ta’minlaydi,
Kasbiy motivatsiya - kasbga tegishli vazifalarni bajarish va kasb tanlashni belgilovchi, atrof, borliq omillari, kasbga yo’naltirishga oid faoliyat ta’sirida shakllanuvchi mayldan iborat. O’qituvchining kasbiy kompetensiyasi bazasi shundan iboratki, ta’limiy, rivojlantiruvchi muhitni tashkil qila olishi ko’nikmasiga ega bo’lish kerakki, ta’lim oluvchilarda bilim, ko’nikma malaka shakllantirish. Ta’lim jarayoni shunday tashkil etilishi lozimki, bunda ta’lim oluvchilarda qiziqish ortsin, shu bilan birga o’ylash va munozara yuritish, dolzarb savollarni qo’ya olish, mustaqil tafakkurni shakllantirish, g’oyalar yaratishga o’rgatish, turli xil nuqtai nazarlarni aytish ko’nikmasini shakllantirish.
|
| |
Kasbiy kompetentlik - Buxoro davlat pedagogika instituti

|
Buxoro davlat pedagogika instituti
|
bet | 61/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiKasbiy kompetentlik - kasbiy-pedagogik ko’nikimalarning shakllanganlik darajasi bilan baholanadi). Pedagogning kasbiy faoliyatida egallagan asosiy funksiyalaridan kelib chiqib quyidagi kasbiy-pedagogik ko’nikmalarni ajratib ko’rsatish mumkin:
- gnostik (bilish) ko’nikmalar - umumkasbiy, ishlab chiqarish va psixologik-pedagogik bilimlarni egallash jarayonida orttirilgan ko’nikmalar yangi ma'lumotlarni olish, ulardan asosiylarini ajrata olish, shaxsiy pedagogik tajribasini umumlashtirish va tizimlashtirish jarayonida qo’llanilishi nazarda tutiladi;
- didaktik ko’nikmalar - umumpedagogik ko’nikmalar aniq maqsadli o ’qitishni, o’qitishning metodlari, shakllari va vositalarini tanlashni, pedagogik vaziyatlarni loyihalashni, o’quv materiallarni tushuntirishni, texnologik va ishlab chiqarish jarayonlarini namoyish qilishni aniqlaydi;
- tashkiliy-metodik ko’nikmalar - o’quv-tarbiya jarayonini amalda qo’llay bilishi, o’qishga motivatsiyasini shakllantirishi, ta’lim oluvchilarni o'quv-kasbiy faoliyatini tashkillashtirishi;
- kommunikativ-rejissorlik ko’nikmalar - pedagogik rejissura sohasida ekspressivlik. notiqlik, har qanday vaziyatlardan chiqa olishlik umumpedagogik ko’nikmalari;
- bashorat qila olish ko’nikmalari - shaxsni va o’quvchilar jamoasini tashxis qilish, pedagogik vaziyatlarni tahlil qilish, jamoani va shaxsni rivojlantirishni loyihalash, jarayonni va natijalarni nazorat qilish kabi o’quv-tarbiya jarayonlari yutuqlarini bashoratlay olishlik;
- refleksiv ko’nikmalar - o’zini anglay bilish, kasbiy faoliyatini va kasbiy xulq-atvorini baholay olish, o’zini faollashtira olish qobiliyati;
- tashkiliy-pedagogik ko’nikmalar - tarbiya jarayonini rejalashtirish, pedagogik va o’zaro ta’sir ko’rsatishda maqbul vositalarni tanlash, o’z - o’zini tarbiyalash va boshqarishni tashkillashtirish, tahsil olayotgan shaxsiy kasbga bo’lgan qiziqishini shakllantirish kabi umumpedagogik ko’nikmalari.
Yuqorida sanab o’tilgan ko'nikmalar asosida pedagog mehnatini baholash uchun kasbiy kompetensiyaga xos uchta yo’nalish asos qilib olinishi kerak bo’ladi, ya’ni:
|
| |
O‘z-o‘zini rivojlantirish

|
O‘z-o‘zini rivojlantirish
|
bet | 65/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiO‘z-o‘zini rivojlantirish – shaxsning o‘zida kasbiy tajriba, malaka va mahoratni takomillashtirish yo‘lida aniq maqsad va
puxta o‘ylangan vazifalar asosida mustaqil ravishda amaliy harakatlarni tashkil etishi.
Individual rivojlanish dasturi (IRD) – har bir shaxs yoki mutaxassisning o‘zida ma’lum sifat, BKM, kasbiy kompetentlikni shakllantirish va rivojlantirish ehtiyojlari asosida ishlab chiqilgan shaxsiy-amaliy
xarakterdagi dastur
V.I.Volinkinning fikriga ko'ra, kasbiy kompetentsiya - bu aqliy va shaxsiy (insoniy) fazilatlarning birikmasi va bunday aqliy va shaxsiy (aqliy) holat, bu sizga mustaqil va mas'uliyatli harakat qilish imkonini beradi. Bu ma'lum mehnat funktsiyalarini bajarish qobiliyati va qobiliyati.
Kasbga xos xususiyat sifatida vakolatlar ko'pincha "kasbiy kompetensiya" iborasida, torrog'i "pedagogik kompetentsiya" iboralarida qo'llaniladi.
S.A.Drujilov, o'qituvchining kasbiy mahorati bu mutaxassislik fanining sifat jihatidir, u fan sohasida ham, pedagogika va psixologiya sohasida ham ilmiy va nazariy bilimlar tizimini o'z ichiga oladi. O'qituvchining kasbiy mahorati bu ko'p qirrali hodisadir, jumladan o'qituvchining nazariy bilimlari tizimi va ularni muayyan pedagogik vaziyatlarda qo'llash usullari, o'qituvchining qadriyat yo'nalishi, shuningdek, madaniyatining integratsion ko'rsatkichlari (nutq, muloqot uslubi, o'ziga va faoliyatiga, tegishli bilim sohalariga va boshqa sohalarga). boshqa).
N.V.Kuzmina o'qituvchining kasbiy faoliyatini o'rganayotganda, kasbiy va pedagogik kompetentsiya "mavzuni shaxsni shakllantirish vositasiga aylantirishning maxsus qobiliyati, ilmiy va amaliy bilimlarni shakllantirish qobiliyati" bilan tavsiflanadi.
L.M.Mitina o'qituvchining mehnat va kasbiy rivojlanish psixologiyasini hisobga olgan holda, pedagogik kompetentsiyani mavzu bo'yicha bilimlarni, o'qitish usullari va didaktikani, qobiliyat va pedagogik muloqot madaniyatini, shuningdek, o'zini o'zi rivojlantirish, takomillashtirish va o'zini o'zi anglash usullari va vositalarining uyg'un kombinatsiyasi sifatida belgilaydi.
|
| |
Zardo‘sht ta’limotida - Buxoro davlat pedagogika instituti

|
Buxoro davlat pedagogika instituti
|
bet | 70/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiZardo‘sht ta’limotida, “muallim — kohinlarning burchlari bolalarga bilimlarni yaxshilik yo‘sinida o‘rgatib, ularni yaxshi bilan yomonni ajratadigan qilib tarbiyalash va to‘g‘ri yo‘lga hidoyat etishdir” deyilgan. Uning “yasht”larida aqlu farosat bilan, yomonlikka qarshi kurashni amalga oshirib, bolalar ruhiyatiga rost so‘z, pok aqida, halol niyatni singdiradigan ustoz-muallimlar peshvosi madh qilinadi.
Shuningdek, “Avesto”ning “Yasht”larida tanballigi, befarqligi, mas’uliyasizligi, loqaydligi, farosatsizligi, o‘quvsizligi, bilimi va malakasini takomillashtirmasligi oqibatida bolalar zehnini, ularning mustaqil tafakkurini o‘tmaslashtiradigan, ayni chog‘da, yoshlarning aqlini “Zanglatadigan”, hayotga, mehnatga munosabatlarini susaytiradigan, imon-e’tiqodini zaiflashtirib, ma’anaviy jihatdan qashshoqlashtiradigan “Yomon ustozlar” qattiq qoralanadi.
Zardushtning oliy tangri Ahuramazda bilan muloqotida ham yaxshi va yomon ustozlar haqida shunday deyiladi: “Noshud, yomon muallim o‘quvchi qalbidan hunarmandchilikni yo‘qotar ekan, ey yazdon, yomon ustozdan o‘zing asra”.
Talabalarga bilim berish o‘qituvchining mas’uliyatli burchidir, deb Ibn Sino o‘qituvchining shaxsiyati qanday bo‘lishi kerakligi haqida quyidagi fikrlarni bildirgan:
— bolalar bilan muomalada bosiq, jiddiy bo‘lish;
— beriladigan bilimni talabalar qanday o‘zlashtirib olayotganiga e’tibor berish;
— ta’limda turli usul va shakllardan foydalanish;
— talabaning xotirasi, bilimlarni egallash qobiliyati, shaxsiy xususiyatlarini bilish;
— fanga qiziqgira olish;
— berilgan bilimlarning eng muhimini ajratib o‘qitish;
— bilimlarni talabalarning yoshi, aqliy darajasiga mos ravishda berish;
— har bir so‘zning bolalar hissiyotini uyg‘otish darajasida bo‘lishiga erishish zarur.
Muhammad Tarag‘ay Mirzo Ulug‘bek davrida ilm-fan, adabiyot va san’at, ma’rifatchilik jadal taraqqiy etgan. Shuningdek, o‘qitishning sinf tizimlari, bolalarni yoshi bo‘yicha tabaqalashtirib o‘qitish, o‘quv-tarbiya ishlarining aniq bir muddatini belgilab qo‘yish kabi g‘oyalar ilgari surilgan va ma’lum darajada amalga oshirilgan. Shu bilan birga Ulug‘bek o‘qituvchi va mudarrislarning insoniy xislatlariga bilimi va mahoratiga katta ahamiyat bergan. Ularning moddiy ehtiyojlari davlat ta’minotidan qondirilishini yo‘lga qo‘ygan, eng mahoratli ustozlarni e’zozlagan. Ayni paytda, u mudarrislarning dars berishdan tashqari ilmiy tadqiqotlarda ishtirok etishlarini talab qilgan.
Shunga o‘xshash fikrlarni G‘arb pedagoglari ham aytib ketishgan. Jumladan, Disterverg: “Yaxshi o‘qituvchi o‘zining tarbiya prinsiplaridan hech qachon qaytmaydi. O‘qituvchi o‘z ustida doimo mustaqil ishlashi lozim, yomon o‘qituvchi haqiqatni aytib qo‘ya qoladi, yaxshi o‘qituvchi esa bolalarga haqiqatni topishga o‘rgatadi” degan.
|
| |
D.Ermakov - Buxoro davlat pedagogika instituti

|
Buxoro davlat pedagogika instituti
|
bet | 63/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika institutiD.Ermakov kompetensiyani yaxlit shaxsiyat shakllanishi sifatida ko'rib chiqadi, bu bir qator xususiyatlar bilan tavsiflanadi, masalan:
Bilimlarning samaradorligi va harakatchanligi, ularni har xil vaziyatlarda hisobga olgan holda ularni qo'llash va integratsiya qilish qobiliyati;
Berilgan vaziyatda eng maqbul variantni tanlashda qaror qabul qilish qobiliyati va tayyorligi;
Ijtimoiy aksiyalarni tashkil etish va buning uchun barcha zarur resurslarni birgalikda tashkil etish qobiliyati;
Faoliyat doirasida boshqa odamlar bilan o'zaro munosabatlarni o'rnatishni maqsadga muvofiqlashtiradigan kommunikativ ko'nikmalar;
Muayyan qiymat yo'nalishlari, dunyoqarash, umumiy va axloqiy madaniyat, faoliyat motivlarining mavjudligi;
O'zlarining ijodiy potentsialini rivojlantirish, yangi harakat usullarini o'rganish istagi va qobiliyati.
Quyidagi nuqtai nazar ta'limning natijasi sifatida vakolatni anglatadi. A.N.Daxinning ta'kidlashicha, "kompetentsiya" tushunchasi har qanday darajada va har qanday yo'nalishda ta'lim natijasining yaxlitligi va integrativ xususiyatini aks ettiradi.
Kasbiy kompetentlik – mutaxassis tomonidan kasbiy faoliyatni
amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malakalarning egallanishi va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi sanaladi.
Psixologik yondashuvga ko‘ra kasbiy kompetentlik negizida “mutaxassisning kutilmagan vaziyatlarda o‘zini tutishi, muloqotga kirishishi, raqiblar bilan munosabatlarda yangicha yo‘l tuta olishi” aks etishi zarur.
Kasbiy kompetentlik doirasida:
- mutaxassislik bilimlarini doimo boyitib borish;
- yangi axborotlarni o‘rganish;
- muhim ijtimoiy talablarni anglash;
- yangi ma’lumotlarni izlab topish,
ularni qayta ishlash va o‘z faoliyatida
qo‘llay bilish talab etiladi
Kasbiy kompetentlik quyidagi
holatlarda yaqqol namoyon bo‘ladi:
- murakkab jarayonlarda;
- noaniq vazifalarni bajarishda;
- bir-biriga zid ma’lumotlardan foydalanishda;
- kutilmagan vaziyatlarda harakat
rejasiga ega bo‘la olishda
Vakolatlar asosidagi bir qator tadqiqotchilar turli xil hayotiy vaziyatlarda tezkor foydalanish uchun asos bo'lgan ta'lim jarayonida (turli darajadagi) olingan bilimlarni hisobga olishadi. Shunday qilib, M.A.Choshanovning fikriga ko'ra, kompetensiya bu nafaqat bilimga ega bo'lish, balki uni doimiy ravishda yangilash va undan foydalanishning doimiy istagi, ya'ni operatsion va mobil ma'lumotlarga ega bo'lish; bu eng maqbul va samarali yechimlarni tanlash va yolg'onlarni rad etish qobiliyatini anglatuvchi fikrlashning moslashuvchanligi va tanqidiyligidir.
Vakolat, shuningdek, ma'lum bir jamiyat uchun muhim bo'lgan vazifalar muammolar doirasini hal etishga qaratilgan harakatlarining samaradorligi samaradorligini baholash natijasida insonga berilgan xususiyat sifatida belgilanadi.
|
| |
Mahalliy byudjetdan tashqari fondlar

|
Mahalliy byudjetdan tashqari fondlar
|
bet | 67/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning mo3. Mahalliy byudjetdan tashqari fondlar
Byudjetdan tashqari fondlar quyidagi manbalar hisobidan shakllanadi:
– fuqarolar, xo’jalik yurituvchi subyektlar va jamoat tashkilotlarining ixtiyoriy badallari;
– mahalliy zayomlar, pul-buyum lotareyalari va auksionlar.
Mahalliy byudjetdan tashqari fondlarni tashkil qilish bo’yicha mahalliy hokimiyat organlari qaror qabul qiladi. Banklarda maxsus hisob raqam ochiladi. Byudjetdan tashqari fondlar quyidagi maqsadlarga yo’naltiriladi:
Ijtimoiy maishiy obyektlar qurilishi;
Joriy moliya yilida rejalashtirilgan qurilishlar (kapital xarajatlar);
Mahalliy byudjetning to’lov qobiliyatini oshirish uchun;
Mahalliy byudjet smetalarida ko’zda tutilgan mablag’lar, yetishmagan taqdirda byudjetdan tashqari fondlar quyidagi masalalarini hal etish uchun yo’naltiriladi:
Xo’jalik yurituvchi subyektlar va fuqarolarning hududiy boshqaruv organlari bilan aloqadorligini kuchaytirish;
Hududning moliyaviy imkoniyatlarini oshirish;
Mahalliy hokimiyat organlarining xo’jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy faoliyatini mustahkamlashda ishtirokini kengaytirish;
Ijtimoiy va maishiy infratuzilmalarni kengaytirish.
O’z-o’zini nazorat va muhokama uchun savollar:
O’zbekiston Respublikasida mahalliy byudjetlar deganda nimalarni tushunasiz?
O’zbekiston Respublikasida mahalliy byudjetlar mablag’larni qanday taqsimlaydi?
O’zbekiston Respublikasining byudjet tizimi qaysi mahalliy byudjetlarni o’z ichiga oladi?
O’zbekiston Respublikasida mahalliy byudjetlarning asosiy daromadlari nimalardan ibarat?
O’zbekiston Respublikasida mahalliy byudjetga soliqlarning ta’siri qanday?
O’zbekiston Respublikasida mahalliy byudjetga davlat kreditining o’rni?
|
| |
Majburiy tibbiy sug - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 51/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moMajburiy tibbiy sug’urta – quyidagi tartibda amalga oshiriladi:
– ishlovchi fuqarolar uchun badallar ish joyidan majburiy undiriladi;
– mehnatga layoqatsiz fuqarolar uchun tegishli byudjet mablag’lari hisobidan.
Majburiy tibbiy sug’urta aholi uchun bepul hisoblanadi. Har bir ishlovchi fuqaro, ishlamaydigan pensioner sug’urta polisiga ega. Bu polis ularning kelgusida tibbiy xizmat turlaridan foydalanishga imkon beradi.
Majburiy tibbiy sug’urta o’z xohishingizga ko’ra davolanish imkonini bermaydi. Biroq, sog’liqni saqlash organlari faoliyatining aksariyati ijtimoiy soha tashkiloti bo’lganligi sababli ushbu xizmatlarning bir qismi imtiyozli tarzda beriladi.
Tibbiy sug’urtada sug’urta hodisasi yuz berganda sug’urta badallari hisobidan jamg’arilgan mablag’lar va oldini olish tadbirlarni moliyalashtirish mablag’lari hisobidan tibbiy yordamning kafolatlanishidan iborat.
Ixtiyoriy tibbiy sug’urta – sug’urta tashkiloti va tibbiy muassasalarning o’zaro kelishuvi asosida tuziladi. Mazkur sug’urta shartnomasi fuqarolar bilan alohida tuziladi va ular to’lovlarni amalga oshirishlari bilan kuchga kiradi. Ixtiyoriy tibbiy sug’urta yakka tartibda ham, jamoa shartnomasi shaklida ham amalga oshirilishi mumkin.
O’z-o’zini nazorat va muhokama uchun savollar:
Sug’urta kategoriyasining mohiyatini tushuntirib bering.
Sug’urta fondlarining tuzilishi va o’zaro farqli jihatlarini tushuntirib bering.
Sug’urtaning asosiy funksiyalari qaysilar?
Sug’urta munosabatlarining asosiy ishtirokchilari qimlar.
Sug’urta mablag’larining sarflanishi qanday amalga oshiriladi?
Qayta sug’urtalash, ijtimoiy sug’urtalash nima?
Mashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut.
|
| |
Mashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut

|
Mashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut
|
bet | 68/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moMashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut.
№
|
Mashg’ulotning olib borilishi
|
Vaqt
|
1
|
Kirish
|
2
|
2
|
Mashg’ulot rejasi yuzasidan talabalar bilimini aniqlash,
suhbat, muhokama, nazariy so’rov usuli, savol-javob.
|
20
|
3
|
Mustaqil ishlarni bajarish. Mavzu yuzasidan guruh muhokamasini tashkil etish. Taqdimot.
|
28
|
4
|
Test topshiriqlarini bajarish.
|
20
|
5
|
Talabalar bilimini baholash. Mashg’ulotni yakunlash
|
10
|
|
Jami:
|
80
|
Mavzu yuzasidan test topshiriqlari:
1. O’zbekiston Respublikasi davlat byudjeti qanday byudjetlarni ifoda etadi?
Respublika byudjeti, mahalliy byudjetlar va Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti, davlatni maqsadli fondlarini byudjetlari
davlatning maqsadli fondlarining byudjetlari, mahalliy byudjet
respublika byudjeti, mahalliy byudjetlar
respublika byudjeti va Qoraqalpog’iston Respublikasi byudjeti
2. Mahalliy byudjetlar loyihalarini qaysi organ tuzadi?
mahalliy byudjetlar loyihalarini tegishli hokimliklarning moliya boshqarmalari tuzadi va yuqori moliya organiga taqdim etadi
mahalliy byudjetlar loyihalarini Moliya vazirligi ishlab chiqadi
tegishli mahalliy hokimliklarning iqtisodiy xizmatlari tuzadi
moliya vazirligining gaznachilik boshqarmasi tuzadi
3. Mahalliy byudjetlarga biriktirilgan daromadlar qaysi qatorda ko’rsatilgan?
mahalliy soliq va yig’imlar
turli yig’imlar
daromad va mulk solig’i
byudjetdan beriladigan byudjet dotatsiyasi va subvensiyalari
4. Mahalliy byudjetning tartibga soluvchi daromadlariga nimalar kiradi?
dotatsiyalar, subvensiyalar, yuqori byudjetdan o’zaro xisob-kitob asosida olingan mablag’lar
umumdavlat ahamiyatidagi soliqlar
byudjet ssudalari
5. Byudjet transferti nima?
byudjetdan yuridik yoki jismoniy shaxsga bevosita yoxud vakolatli organ orqali ajratiladigan qaytarilmaydigan pul mablag’lari
yuqori byudjetdan qaytarib berish sharti bilan ajratiladigan pul mablag’laridir.
qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda muayyan maqsadlarga sarflash sharti bilan yuqori byudjetdan quyi byudjetga qaytarmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag’lari
xarajatlari bilan daromadlari o’rtasidagi farqni qoplash uchun yuqori byudjetdan qaytarib olmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag’lari
|
| |
Ixtiyoriy ijtimoiy sug - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning...

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 50/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moIxtiyoriy ijtimoiy sug’urta fuqarolarning yanada ko’proq ijtimoiy himoyalashni ta’minlashga qaratilgan. U fuqarolarning shaxsiy daromadidan ish beruvchilarning ishchilarini sug’urtalashning firma daromadidan badal ko’rinishidagi mablag’ hisobidan yuzaga keladi.
Ixtiyoriy sug’urta bo’yicha sug’urta badallari miqdori sug’urta institutlari tomonidan mustaqil ravishda belgilanadi va u sug’urta xavf-xatariga sug’urtalovchi tomonidan o’rnatilgan qoidaga ijtimoiy xizmat narxiga sug’urtalanganlar soniga va boshqalarga bog’liq bo’ladi.
Hozirgi kunda milliy sug’urta bozorimizda ko’plab sug’urta tashkilotlari faoliyat ko’rsatmoqda. Ulardan eng yiriklari davlat mulki ishtirokidagi sug’urta kompaniyalari bo’lib, ular "O’zagrosug’urta" DASK, "Kafolat" DASK, "O’zbekinvest" EIMSK, va "Madad" sug’urta agentliklaridir.
4. Tibbiy sug’urta
Tibbiy sug’urta – ijtimoiy sug’urta shakllaridan biri bo’lib, fuqarolar sog’lig’ini turli hodisalar tufayli yo’qotilishining oldini olishga qaratilgan.
Tibbiy sug’urta aholining vrach ko’rigiga takror qatnashishi, ambulator, stasionar davolanish, stomatologik xizmat, turli profilaktik tadbirlar uchun mablag’larini himoyalash va qoplashga yo’naltiriladi.
Tibbiy sug’urta obyekti – sug’urta hodisasi yuz berganda tibbiy yordam ko’rsatish bilan bog’liq xarajatlar tarzidagi sug’urta tavakkalchiligi hisoblanadi.
Tibbiy sug’urta hodisasi – shartnoma muddati davomida sug’urtalangan shaxsning o’tkir surunkali kasalliklar, jarohatlanish, zaharlanish va boshqa turdagi baxtsiz hodisalar tufayli maslahat-profilaktik, davolash va boshqa turdagi yordamlar olish maqsadida tibbiyot muassasasiga murojaat qilishidir. Ishlab chiqarishda yuz bergan baxtsiz hodisalar yoki kasb kasalligiga chalinish oqibatida yuz bergan moddiy zarar deganda sog’liqqa zarar yetgan holda xodim yo’qotgan ish haqi, uning muayyan qismini qoplash, qo’shimcha xarajatlarni qoplash, bir yo’la qoplanadigan nafaqa berish, ma’naviy zararni qoplash kabilardan iborat bo’ladi. Xodim vafot etgan taqdirda esa, ushbu xarajatlar uning oila a’zolariga to’lanadi. Sug’urtalovchi tomonidan to’lanishi lozim bo’lgan sug’urta mukofoti yillik ish haqi fondiga nisbatan foizlarda, sug’urtalovchi tomonidan belgilangan tariflarga muvofiq belgilanadi.
Tibbiy sug’urtaning quyidagi turlari mavjud:
|
| |
Davlat qarzlarining mohiyati va ahamiyati

|
Davlat qarzlarining mohiyati va ahamiyati
|
bet | 57/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning mo4. Davlat qarzlarining mohiyati va ahamiyati
Umumdavlat ehtiyojlarini moliyalashtirish uchun zarur bo’lgan pul resurslarining asosiy qismi soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar shaklida jalb qilinadi. Iqtisodiyotning moliyaviy holati barqaror bo’lmaganda, davlat daromadlarining kamayib ketgan sharoitda davlat o’zining xarajatlarini qoplashga boshqa manbalardan ham mablag’ jalb qilishga majbur bo’lib qoladi. Davlat tomonidan jalb qilishning asosiy shakli bo’lib davlat krediti hisoblanadi. Davlat krediti – bu davlat bilan yuridik va jismoniy shaxslar o’rtasidagi kredit munosabatlaridir. Bu yerda davlat, asosan, qarz oluvchi bo’lib ishtirok etadi. Davlat krediti hukumat organlari va xo’jalik yurituvchi subyektlar tomonidan olingan kreditlarni davlatning kafolat majburiyatlari shaklida chiqishi ham mumkin.
Kafolat majburiyati – bu kreditorga berilishi lozim bo’lgan so’mmani o’z vaqtida to’lanilishini ta’minlash kafilligini olgan organ tomonidan berilgan hujjatdir. Kafolat majburiyatining ta’sir kuchi kafolat xatida ko’rsatilgan hamma so’mma to’laligicha to’langanidan so’ng tugaydi.
Davlat zayomlari - davlatning qimmatli qog’ozlarini sotish yo’li bilan amalga oshiriladi. Shu asosda davlat qarzi shakllanadi.
Davlat kreditlari umumdavlat moliyasining muhim elementi bo’lib, bunda kreditor sifatida yuridik va jismoniy shaxslar, davlat nomidan qarz oluvchi bo’lib esa davlat organlari o’tadi. Halqaro munosabatlar doirasida davlat bir vaqtda ham kreditor, ham qarz oluvchi bo’lishi mumkin.
Davlat krediti qaytarilishi va to’lanishi asosida beriladi. Davlat krediti bank kreditidan farq qiladi. Davlat krediti orqali yig’iladigan qo’shimcha moliyaviy resurslar ishlab chiqarish kapitali aylanishida ishtirok etmaydi, balki byudjet taqchilligini qoplash uchun yo’naltiriladi.
Byudjet taqchilligi – bu muayyan davrda byudjet xarajatlarining byudjet daromadlaridan ortiq bo’lgan so’mmasidir. Davlat tomonidan mablag’lar jalb qilinganda kreditning ta’minoti bo’lib davlatning barcha mol-mulki hisoblanadi.
Davlat krediti kelgusida davlat qarzining shakllanishiga olib keladi. Davlat qarzi – bu davlat tomonidan ichki mablag’ni va xorijdan mablag’ jalb qilish natijasida vujudga kelgan muayyan mamlakatning majburiyatlari yig’indisidir. Bu so’mma davlatning qarz oldi-berdi bilan bog’liq chiqarilgan va qaytarilmagan, ular bo’yicha hisoblangan foizlarni hisobga olgan holda, davlatning majburiyatlari sifatida namoyon bo’ladi.
Davlat krediti o’zining iqtisodiy mohiyati bo’yicha YaIMning qayta taqsimlash shakli hisoblanadi. Uning manbasi aholi va xo’jalik yurituvchi subyektlarning bo’sh turgan mablag’lari hisoblanadi. Davlat kreditidan foydalanish davlat ixtiyoriga mablag’larni jalb etishning asosiy shaklidir.
O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi kelgusi moliya yili uchun Davlat byudjetini qabul qilish jarayonida davlatning ichki va tashqi qarzining eng yuqori me’yorlarini tasdiqlaydi.
|
| |
O’z-o - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 62/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moO’z-o’zini nazorat va muhokama uchun savollar:
1. Davlat moliyasining vazifalari va tamoyillari nimalardan iborat?
2. Davlat daromadlariga ta’rif bering.
3. O’zbekistonda davlat xarajatlarining mohiyati nimalardan iborat?
4. O’zbekiston Respublikasida davlat xarajatlarini moliyalashtirish?
5. davlat kreditini tushuntirib bering.
6. Davlat krediti qanday vazifalarni bajaradi?
7. Davlat kreditining asosiy shakllarini tushuntirib bering.
8. Davlat zayomlari qanday tasniflanadi?
9. Davlat qarzlari deganda nimalarni tushunasiz?
10. «Davlat qarzlarini boshqarish tushunchasi» nimalarni o’z ichiga oladi?
Mashg’ulotning xronologik xaritasi – 80 minut.
№
|
Mashg’ulotning olib borilishi
|
Vaqt
|
1
|
Kirish
|
2
|
2
|
Mashg’ulot rejasi yuzasidan talabalar bilimini aniqlash, suhbat, muhokama, nazariy so’rov usuli, savol-javob.
|
20
|
3
|
Mustaqil ishlarni bajarish.
Mavzu yuzasidan guruh muhokamasini tashkil etish. Taqdimot.
|
28
|
4
|
Test topshiriqlarini bajarish.
|
|
|
| |
Mashg’ulotning olib borilishi - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati....

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 52/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moMashg’ulotning olib borilishi
|
Vaqt (daq.)
|
1
|
Kirish
|
2
|
2
|
Mashg’ulot rejasi yuzasidan talabalar bilimini aniqlash, suhbat, muhokama, nazariy so’rov usuli, savol-javob.
|
20
|
3
|
Mustaqil ishlarni bajarish: Sug’urta kategoriyasining mohiyatini, asosiy funksiyalarini tushuntirib berish, O’zbekistonning sug’urta bozorini tahlil qilish va asosiy ishtirokchilarini aniqlash. Mavzu yuzasidan guruh muhokamasini tashkil etish. Taqdimot.
|
28
|
4
|
Test topshiriqlarini bajarish.
|
20
|
5
|
Talabalar bilimini baholash. Mashg’ulotni yakunlash
|
10
|
|
Jami:
|
80
|
Mavzu yuzasidan test topshiriqlar:
1. Sug’urtalashning funksiyasini ko’rsating
xavf-xatar
nazorat
takror ishlab chiqarish
nazorat qilish
2. Sug’urta sohasiga qanday bo’g’inlarni kiritish mumkin?
ijtimoiy sug’urta, shaxsiy sug’urtalash, mulkiy sug’urtalash, javobgarlikni sug’urtalash, tadbirkorlik tavakkalchilikni sug’urtalash
ijtimoiy sug’urta, shaxsiy sug’urtalash, mulkiy sug’urtalash, javobgarlik sug’urtalash, xususiy sug’urtalash
shaxsiy sug’urtalash, javobgarlik sug’urtalash, davlat sug’urtasi
davlat sug’urtasi, jamg’arma sug’urtasi kredit sug’urtasi, moliyaviy resurslar sug’urtasi
3. Shaxsiy sug’urtaning obyekti nima?
inson hayoti, sog’lig’i, mehnat qobiliyati
transport vositalari, jihozlar, inson hayoti, binolar
inson mol-mulki, binolar
javobgarlik, mol-mulk, avtomobil
4. Sug’urtalashning qanday turlari mavjud?
majburiy, ixtiyoriy
ixtiyoriy, mulk javobgarlik
zaruriy, ixtiyoriy, shaxsiy
mulkiy, nomulkiy, shaxsiy
5. Sug’urta doirasi nima?
sug’urta obyekti, subyekti o’rtasidagi bog’liqlik
sug’urta tashkiloti ustidan nazorat,sug’urta obyektlari
sug’urta turlari bo’yicha taqsimot
sug’urtalanadigan obyektlarning miqdori
|
| |
-rasm. Aylanma harakatlanuvchi elektrdvigatelni chiziqli

306
iborat: dvigatel, ya’ni elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantiruvchi
elektromexanik o`zgartirgich; harakat o`zgartirgichi (reduktorsiz MHM larda ular
yo`q); harakatlanadigan zvenoni tezligini kamaytiruvchi, to`xtatuvchi va uni bir
joyda ushlab turuvchi tormoz qurilmasi (ayrim hollarda bo`lmasligi ham mumkin);
harakat o`zgartirgichlarning ayrim turlarida uchraydigan tirqishni (o`lik yo`lni)
tanlash uchun mo`ljallangan lyuft tanlovchi mexanizm (ayrim hollarda bo`lmasligi
ham mumkin); MMning chiqish zvenosiga nisbatan harakatni amalga oshiruvchi
yo`naltirgich (ayrim hollarda bo`lmasligi ham mumkin); o`lchash, yuborish,
o`zgartirish, saqlash va qayd qilish uchun qulay bo`lgan nazorat o`lchamlarini
o`lchash uchun qulay signallarga aylantiruvchi hamda boshqariladigan
jarayonlarga ta’sir etuvchi axborot qurilmasi.
-rasm. Suyuqlikning fazaviy o’zgarishining termodinamik egri shizig’i

-rasm. Suyuqlikning fazaviy o’zgarishining termodinamik egri shizig’i
NEFT VA GAZ konlari geologiyasi
T emperaturaning izobarik ortishida teskari bug’lanish suyuqlikdan (e f nuqtalar) ikki fazali holat orqali (f h nuqtalar) yana suyuqlikka tomon (h k nuqtalar) yo’nalgan bo’ladi. Teskari kondensatsiyalanish jarayonlarining o’ziga xos tomoni shundaki, uglevodorod aralashmasining kritik temperaturasi, alohida uglevodorodlar uchun xos bo’lganidek, suyuq faza mavjud bo’lishi mumkinligining chegarasi bo’laolmaydi. Bu jarayonlarda bosim ortganida suyuqlik bug’lanadi (7-9 nuqtalar) va temperatura ko’tarilganida (g-h) kondensatsiyalashadi, ya’ni bevosita sodir chiziqlarining tutashgan joyiga muvofiq keladi. Teskari jarayonlar gaz aralashmasining siqilish koeffitsientining o’sishi va bosim ko’tarilganda uning tarkibiy komponentlarining uchuvchanligi ortishi bilan izohlanadi, bunda og’ir komponentlar nisbatan engil gazsimon massa ichida eriydi. Qayd etilgan hodisalar tabiatda kuzatiladi va gazkondensat konlari uchun xosdir. Odatda 1500 metrdan ortiq chuqurlikda uchraydigan bunday konlar bir yoki ikki fazali flyuidlar mavjudligi, yuqori bosim va temperaturasi, katta gaz omili, kondensatda og’ir uglevodorodlar mavjudligi bilan tavsiflanadi. Qatlamdagi flyuid yoki tabiiy neft kritik temperaturadan past bo’lgan qatlam temperaturasida, uglevodorodlar aralashmasi sifatida uchraydi. Agar aralashma tarkibining kritik temperaturasi qatlam temperaturasiga to’g’ri kelsa, «gaz» yoki «suyuqlik» tushunchalari ma’nosini yo’qotadi. Kritik temperaturaga yaqinlashganda suyuqlik va gazdagi barcha fazali o’zgarishlar tez yuz beradi va bosimning pasayishiga qarab ikki fazali zona paydo bo’ladi. 14.3,a-rasmdagi diagrammadan ko’rinib turibdiki, yuqori bosim ostida bo’lgan va tarkibida erigan suyuq fraksiyalar mavjud gazsimon flyuidlar bosim pasayganda yoxud AV chizig’i bo’yicha temperatura doimiy bo’lsa yoxud AA1 chizig’i bo’yicha temperatura pasayganda kondensatsiyalanish yuz beradi. Suyuq flyuid uchun tuzilgan diagrammadan 14.3,b-rasm shunday xulosa qilish mumkinki, qatlam sharoitida (doimiy temperatura sharoitida) AV chiziq bo’ylab va quduqlardan (pasayayotgan temperaturada) chiqarib olinayotgan flyuidlar uchun AA1 chiziq bo’ylab bosim pasayishiga qarab gaz fazasi paydo bo’ladi.
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa -rasm. Suyuqlikning fazaviy o’zgarishining termodinamik egri shizig’i
|
-rasm. Sikloidal reduktorning ishlash prinsipi

210
To`lqinli uzatma – egiluvchan elementlarda to`lqinlar deformatsiyasi davriy
qo`zg`atish evaziga harakatni uzatuvchi mexanik uzatmadir. Harakatlar tishlar
yordamida va vint printsipi hamda friktsiyali kontakt hisobida amalga oshiriladi
(3.4.12-rasm). 1959 yilda amerikalik muhandis
U.Masser tomonidan ixtiro
qilingan.
Afzaliklari: to`lqinli tishli uzatmalar bitta bosqichda juda katta uzatishlar
sonini ta`minlaydi. Ularnin F.I.K. planetar uzatmalariday katta.
-rasm. Gazning neftda erishini (N) va neftning gazsizlanishini ifodalovshi nazariy egri shiziqlar

natijasida eritmada yangi hosil bo’layotgan og’ir fraksiyalarning portsial bosimi ortib boradi, shunga ko’ra eritmadan gazning ajralish shiddati tutash yuza bo’yicha gazsizlanishdagiga nisbatan kamayib ketadi. Demak, tutash yuza bo’yicha va differentsial gazsizlanish paytida ajralib chiqayotgan gazlar miqdoridagi farq gazneft aralashmasining har xil uglevodorodlardan tashkil topganligini bildiradi.
Yuqorida qayd etilganlardan ma’lum bo’layaptiki, gazsimon uglevodorodlar aralashmasi va og’irroq uglevodorod bug’larining erishi va gazsizlanishi juda murakkab sharoitda yuz beradi.
Tutash yuzali gazsizlanish jarayonida gazning erish egri chizig’i asta-sekin qiyalashib borib, keyinroq qariyb to’g’ri chiziq shaklini oladi, yuqori bosimda esa yuqoriga tomon egilaboshlaydi; bunday egri chiziq gazsizlanish jarayoniga ham taalluqlidir (7.7-rasm).
Differentsial gazsizlanish jarayonida egri chiziqlarning ko’rinishi bundan ham murakkab qiyofaga ega bo’ladi. Masalan, yopiq idishda bosim ostida (vakuumda) gazsizlangan neftdagi neft gazning erishi qabariq egri chiziq ko’rinishida bo’ladi, bu neftning gazsizlanishi natijasida undan juda ko’p miqdorda gaz ajralishini bildiradi va gazsizlanish egri chizig’i botiq shaklini (bosim o’qiga nisbatan) oladi. Buning asosiy sababi shundaki, og’irroq uglevodorodlar (propan, butan, pentan) bosimning ortishi paytida neftda oson eriydilar, bosimning kamayishida esa, aksincha bug’ fazasiga juda qiyin o’tadilar. Neftning gazsizlanishi vaqtida ajralib chiqadigan gazlarning tarkibi eritish uchun olingan gaz tarkibidan sezilarli farqlanadi, chunki eng avval engilroq gaz ajraladi (deyarli toza metan), keyinchalik, bosimning kamayishi paytida uglevodorodlarning og’irroq fraksiyalari ajralib chiqadi.
Qayd qilinganlarni erkin gazni (gaz qalpog’idagi), shuningdek, neftda erigan gazlarni o’rganish paytida nazarda tutish kerak. Gaz qalpog’idagi gaz engil bo’lsada, uni chiqarib olishda gazning og’irroq fraksiyalari ham paydo bo’ladi. Bunday fraksiyalar qatlam bosimining pasayishi vaqtida neftdan erigan gazning ajrab chiqishi natijasida tarkib topadi. Mustahkamlash quvurlari oralig’idan va uning chiqish joyidan olingan gazlarning tarkibi (yuqori bosimda) bir xil bo’lmaydi. Tarkibiga ko’ra yuqori va past bosimda trapda (pog’onama-pog’ona) ajratiladigan gazlar ham mavjud. SHuning uchun ham neftda erigan gazning tarkibini va miqdorini to’g’ri aniqlash uchun neft namunasini eng chuqur joydan olish kerak. Laboratoriyada mukammal tadqiq qilish uchun olingan namunalarda qatlam bosimi butunlay saqlangan bo’lishi shart.
Neftda erigan gazlarning zaxirasi va balans zaxiralari chuqurlikdan (qatlamdan) olingan neft namunasini tekshirish natijasida olingan ma’lumotlar asosida hisoblanadi. CHiqarib olinayotgan neftning zaxirasi esa trapda 0,1 MPa bosimda o’lchangan gaz omili bo’yicha aniqlanadi.
-rasm. Aylanuvchi stol komponovkasi

301
kuchlanishlar
U
1
,
U
2
va
U
3
larni hisoblaydi. Bu fazalar elektr burchak
φ
e
= Nφ
funktsiyasi sinusoidal qonuni bo`yicha o`zgaradi va bir-biriga nisbatan 120 elektr
gradusiga siljigan bo`ladi. Bu kuchlanishlar KO`B quvvat bo`yicha kuchaytiriladi
va statorning o`ramiga beriladi. Statorning o`zgaruvchan toklari
I
1
,
I
2
va
I
3
tebranuvchi magnit maydonini hosil qiladi. Buning natijasida statorning
aylanuvchi magnit maydonini paydo bo`ladi. Stator va rotorning magnit
maydonlari ta’sirlashuvi natijasida dvigatel rotorini harakatga keltiruvchi
aylantiruvchi moment hosil bo`ladi.
-rasm. Mexanik uzatma asosiy parametrlari

200
burchak tezligining yetaklanuvchi g`altakning burchak tezligiga nisbatiga aytiladi
[ГОСТ 16530]:
𝑖 =
𝜔
1
𝜔
2
=
𝑛
1
𝑛
2
Tishlarning aylanma (o`qli, normal) moduli
m
t
(
m
x
,
m
n
) – chiziqli qiymat
bo`lib, tishlarning aylanma (o`qli, normal) qadamidan
π marta kichik:
𝑚 =
𝑝
𝜋
3.4.4-rasmda tishli uzatmalarning geometrik parametrlari ko`rsatilgan.
To`g`ri tishli silindirik g`altaklar uchun ajratuvchi diametr quyidagicha aniqlanadi:
d=m∙z
A   Igα - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

|
«O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi
|
bet | 106/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi A Igα
4πkh bunda - abstsissa o’qi bilan to’g’ri chiziq hosil qilgan burchak;
2,25H . (6.5)
B AIg
r2 B kattalik to’g’ri chiziqning ordinata o’qini kesishidan hosil bo’lgan bo’lakka mos keladi.
Quduqda bosimning tiklanishi chuqurlik monometri bilan aniqlanadi, tadqiqotlar
natijasi esa grafikka qo’yiladi, bunda ordinata o’qiga P miqdor, abstsissa o’qiga Igt yoziladi.
6.14 rasm. Jirnovskiy konidagi
№ 54 quduq tubi bosimining
tiklanish egri shizig’i
|
berkitilganda yuzaga keladigan qo’shimcha jarayonlar ta’sirida bosim vaqt davomida o’zgaradi. Shu sababli hisoblashlarda grafikdagi to’g’ri chiziqli uchastka olinadi, egri chiziqning bosh qismi punktr to’g’ri chizig’i ko’rinishida ordinata o’qigacha davom ettiriladi.
|
6.14-rasmda Jirnovskiy konidagi №54 quduqda olib borilgan tadqiqot ishlari natijalari bo’yicha tuzilgan grafik berilgan. Grafikdagi egri chiziqning bosh qismi kuchli qiyshaygan, buning asosiy sababi quduq og’zidagi jo’mrak №3 quduqdan olingan boshlang’ich ma’lumotlar quyidagicha: qatlam qalinligi h=13 m, debit q=109 m3/sutka, qatlam nefti qovushqoqligi =4,5 santipuaz, qatlam
g’ovakliligi m=0,2, siqilish koeffisientlari ρ 1x10 -4 Па1 va βж 2,1х,1 5Па1 . c
Grafikdan (6.14-rasm) A va V topiladi: A=0,25 va V=0,3. Quduq debiti m3/sutkada berilgan, uni sm3/s ga o’tkazamiz: q= 109х09х100 0 1261 sm3/s. 86400
Qatlam qalinligi n=13 m, yoki h=1300 sm. O’tkazuvchanlik koeffisienti quyidagi ifodadan aniqlanadi (6.4):
2,3qμ 2,3x1261x4 ,5 darsi
K 3,2
4ππh 4x3,14x130 0x0,25
Peyzoo’tkazuvchanlik koeffisienti (6.2) tenglikdan hisoblanadi:
H= 17300
(6.5) ifodadan
2,25H 2,25x17300 B AIg 0,25Ig 0,3
r2
38925 ;
Ig 1,2
r 2 r2
quduqning nomukammalligini hisobga olgan holda uning radiusi
38925 sm
r 50,7
15,1
Shuni ham qayd qilish lozimki, yuqorida keltirilgan metod yordamida qatlamning o’tkazuvchanligini va quduqning nomukammalligini bosimning tiklanish egri chizig’i yordamida aniqlash hamma vaqt ham ijobiy natijalar bera olmaydi. 7-bob.
|
| |
-rasm. Sirpanish vint-gayka uzatmasi

206
Lekin kamchiliklarga ham ega: konstruktiv tuzilishi murakkab; yasash va
o`rnatish ishlarida yuqori aniqlik talablari; uzatish nisbatining oshishi bilan
F.I.K.ning pasayishi.
Uning ishlash printsipi quyidagicha: tojli g`altakning qo`zg`almas holida
(
ω
b
=0) quyosh tishli g`altakning aylanishi (
ω
a
) satellitning o`z o`qi atrofida ω
g
tezlik bilan aylanishiga olib keladi. Satellitlarning tojli g`altak bo`yicha tebranma
harakati uning o`qini harakatlantiradi va vodiloning ω
h
tezlik bilan aylanishini
ta`minlaydi. Satellit vodiloga nisbatan
ω tezlik bilan aylanma harakat qiladi.
Tojli g`altak qo`zg`almas bo`lganligi uchun
ω
b
= 0, vodiloning burchak
tezligi:
ω
h
= ω
a
/[1 + (z
b
/z
a
)].
bu yerda ω
a
-quyosh sherternyasining burchak tezligi;
z
a
- quyosh sherternyasining
tishlari soni;
z
b
- markaziy tojli g`alak tishlari soni
Ushbu planetar uzatmaning uzatish nisbati
i = ω
a
/ω
h
,
yoki oxirgi variantda
i = 1 + z
b
/z
a
.
Misol tariqasida planetar uzatmani elektrdrelda ishlatilishini keltirish
mumkin (3.4.7-rasm).
rasm. Chuqurlik nam- - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

|
«O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi
|
bet | 118/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi7.11 rasm. Chuqurlik nam-
o’lshagish sxemasi: 1 kabel; 2 tashqariga shiqaradigan tuynuk; 3 o’zgartirgishning ishki elektrodi; 4 elektrod izolyatsiyasi; 5 asbob qobig’i (tashqi elektrod); 6 mustahkamlash quvurlari birikmasi; 7 ishkariga kiritadigan tuynuk; 8 paker
|
to’ladi, so’ngra klapanlar yopilib, namunani tashqi muhitdan ajratib qo’yadi. YOpiq kamerali chuqurlik namunaolgich kamerasi moy bilan to’ldirilib, quduq yopiq holatda tushiriladi, belgilangan chuqurlikda namunaolgich klapanlari navbatma-navbat ochilib-yopilib turadi, bosim ostida qatlam flyuidi kameraga kirib, moyni qabul qiluvchi kameradan balast kamerasiga siqib chiqariladi. CHuqurlik namunaolgichi (yopiq
|
Chuqurlik namunaolgichi (7.11-rasm) 2 qismdan: qabul qiluvchi kamera va shu kameradagi klapanlarni ochib-yopib turadigan boshqaruv qurilmasidan tashkil topgan. Qovushqoqligi kam bo’lgan neft favvoralanayotganda quduqdan namuna ochiq kamerali chuqurlik namunaolgichida olinadi (7.12-rasm). Qovushqoqligi yuqori yoki tarkibidagi parafin jadal ajralayotgan, favvoralanmayotgan quduqlardan neft namunasi yopiq kamerali chuqurlik namunaolgichida olinadi (7.13-rasm). Quduqqa ochiq kamerali chuqurlik namunaolgichi tushirilganda uning klapanlari ochiq bo’ladi, suyuqlik uning ichiga qabul qiluvchi kameradan o’tadi. Belgilangan chuqurlikgacha etganda namunaolgichni quduqqa tushirish vaqtincha to’xtatiladi, shu paytda qabul qiluvchi kamera bo’shlig’i qatlam flyuidi bilan
kamerali) qatlam bosimi 30 MPa gacha bo’lgan flyuidlardan namuna olishga mo’ljallangan. U yer yuzasiga ko’tarilgandan so’ng qo’l nasosi yordamida konteynerga yoki tadqiqot apparatiga o’tkaziladi.
Agar burg’ilash jarayonida qatlamlarni sinash zaruriyati tug’ilsa, u holda ikkinchi turdagi namunaolgichdan foydalaniladi. Uning ochiq kamerali, bir sektsiyali, bir sektsiyali to’plagichli va ko’p sektsiyali ochiq va yopiq kamerali turlari mavjud. Bunday namunaolgichlar bosim 45 MPa va temperatura 150S gacha bo’lganda qo’llaniladi. Bir sektsiyali namunaolgich qatlamsinagich qurilmasi ostiga o’rnatiladi. Ular gilza ko’rinishida ishlangan bo’lib, olinadigan va olinmaydigan kamerali turlari ishlab chiqariladi.
|
| |
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar 1.
Bevosita kontaktli harakat o`zgartiruvchilariga qanaqa uzatmalar
kiradi?
2.
Tishli uzatmalar turlarini ayting?
3.
Tishli g`altak ajratuvchi diametri qanday hisoblanadi?
4.
Planetar reduktorlarning tuzilishi va ishlash printsipini tushuntiring.
5.
Sikloidal reduktor qanday ishlaydi?
6.
To`lqinli (volnovoy) tishli uzatmaning ishlash tartibini tushuntiring.
213
O`quv-uslubiy tarqatma materiallariga misollar ▪ Asosiy tayanch so`z va iboralar.
▪ Asosiy tayanch tushunchalar.
▪ Mavzu bo`yicha asosiy formulalar, rasm va illyusrtatsiyalar.
214
§3.5. FRIKTSION UZATMALAR. MEXAYRONIKADA EGILUVCHAN UZATISH MOSLAMALARI 3.5.1. Friktsion uzatmalar Friktsion uzatma (lot. frictio- ishqalanish) - mexanik energiyani uzatish
uchun o`z orasidagi ishqalanish kuchidan foydalaniladigan kinematik juftlik.
Friktsion uzatmada harakat yetaklovchi katokdan yetaklanuvchi katokka
ular kontaktlashish joyida paydo bo`ladilagan ishqalanish kuchi ta’sirida uzatiladi.
Rostlanmaydigan friktsion uzatmalar asosan silliq va shovqinsiz ishlaydigan
asboblarda ishlatiladi. Rostlanadigan friktsion uzatmalar – variatorlar – 20 kVt
quvvatgacha ega mashina yuritmalarida qo`llaniladi.
O`qlarni joylashishiga qarab friktsion uzatmalar silindrik (o`qlar parallel),
konusli (o`qlar perpendikulyar) va lobovoy (o`qlar ayqash)larga bo`linadi (3.5.1-
rasm).
Afzalliklari: xizmat ko`rsatish va konstruktsiyasining soddaligi; aylanma
harakatning bir xilligi va shovqinsizligi; uzatma aylanishini to`xtatmasdan uzatish
nisbatini bosqichsiz rostlash imkoniyati.
Kamchilmklari: buksirovka paytida katoklar ishchi yuzalarining katta va
har xil yeyilishi; bosish kuchi ta’sirida val va podshirniklarda katta yuklamaning
hosil bo`lishi; katoklarning sirpanishi natijasida uzatish nisbatining doimiy
bo`lmasligi.
Friktsion uzatmalar ochiq va yopiq bo`ladi. Ochiq uzatmalarda ilashish
quruq bo`ladi. Yopiq uzatmalarda ilashish moy muhitida amalga oshiriladi.
Friktsion uzatmalarda yetaklovchi katok diametri D 1 ning yetaklanuvchi
katok diametri D 2 ga nisbati uzatishlar nisbati deyiladi (3.5.2-rasm):
i = D 1 /D 2
215
Uzatma turi
Kinematik sxemadagi tasviri
Silindrik, tashqi.
Katoklar aylanishi har tomonga bajariladi
Silindrik, ichki.
Katoklar aylanishi bir tomonga bajariladi
Konusli.
Aylanish yo`nalishini o`zgartiradi
Lobovoy uzatma
Zbekiston respublikasi - bet 107

202
𝑎 =
𝑑
1
+ 𝑑
2
2
=
𝑚(𝑧
1
+ 𝑧
2
)
2
Reykali uzatmalar shesternyaning aylanma harakatini reykaning
ilgarilanma harakatiga va aksincha - reykaning ilgarilanma harakatini
shesternyaning aylanma harakatiga aylantirish uchun kerak. Uzatmaning asosiy
elementlari tishli reyka va shesternyadir (3.4.5-rasm).
-rasm. Tasmani tarang tortish usullari

226
Afzalliklari: uzoq masofalarga (8 m gacha) quvvatni uzatish; tasmali
uzatmaga nisbatan vallarga kamroq yuklama; uzatadigan quvvat kattaroq va
o`lchami kompaktroq; bitta zanjir yordamida bir nechta yulduzchalarga energiya
uzatish imkoni.
Kamchiliklari: harakatining silliq emasligi; shovqin; sharnirlarning tez
yeyilishi va zanjirning uzayishi.
Zarjirli uzatmalarning asosiy parametri – zanjirning qadami
t (mm)
hisoblanadi. Qadam qancha katta bo`lsa, shuncha zanjirning yuklama xususiyati
ko`payadi. Zanjir qadamiga qarab boshqa geometrik xarakteristikalar aniqlanadi:
1.
Yulduzchalar o`qlari orasidagi optimal masofa
a (mm):
a = (30…50)∙t,
uzatishlar soni qancha katta bo`lsa, shuncha intervaldan katta qiymat olinadi.
2.
Yulduzchalarning optimal tish soni:
z
1
= 31-2∙u ≥ 11, toq bo`lishi ma`qul;
z
2
= z
1
∙u ≤ 120, juft bo`lishi ma`qul.
3.
Yulduzchalarning ajratish diametri, mm:
𝑑
1(2)
=
𝑡
𝑠𝑖𝑛
180
0
𝑧
1(2)
4. Yulduzchalarning tashqi diametri, mm:
𝐷
𝑒1(2)
= 𝑡 ∙ (𝐾 + 𝑐𝑡𝑔
180
0
𝑧
1(2)
)
5. Zanjir zvenosi soni:
𝐿
𝑡
=
2𝑎
𝑡
+
𝑧
1
+ 𝑧
2
2
+ (
𝑧
2
− 𝑧
1
2𝜋
)
2
𝑡
𝑎
L
t
qiymati juft songacha yaxlitlanadi.
-rasm. Mexatronik harakat moduli tarkibi

298
yo`lni) tanlash uchun mo`ljallangan lyuft tanlovchi mexanizm (ayrim
hollarda
bo`lmasligi ham mumkin);
- MMning chiqish zvenosiga nisbatan
harakatni amalga oshiruvchi
yo`naltirgich (ayrim hollarda bo`lmasligi ham mumkin);
- o`lchash, yuzatish, o`zgartirish, saqlash va qayd qilishda qulay bo`lgan
nazorat o`lchamlarini o`lchash uchun qulay signallarga
aylantiruvchi hamda
boshqariladigan jarayonlarga ta`sir etuvchi axborot qurilmasi.
4.2.2 va 4.2.3-rasmlarda mexatron aylanuvchi stol sxemasi berilgan. Stol
dvigatel, vertikal aylanish o`qiga ega bo`lgan rotor,
ishlov beriladigan detal
o`rnatilgan planshaybalardan iborat (4.2.2- rasm). Dvigatel rotori planshayba bilan
bevosita (reduktorsiz) bog`langan. Aylanma stolning texnologik vazifasi –
planshaybaga o`rnatilgan detalni pozitsiyalash yoki o`lchov
va belgilash ishlarini
olib borishda bir maromda ushlab turish uchun belgilangan dastur asosida aylantirish
yoki metall kesuvchi (sverloli-frezerli-rastochkali) stanoklarda
detallarga ishlov
berishdir.
-rasm. To`lqinli reduktor (sxemasi)

212
Asosiy tayanch tushunchalar
* Harakat o`zgartiruvchilari bir harakat turini boshqasiga o`zgartirish
hamda dvigatel valining aylanish momentlari va tezliklarini chiqish zvenoning
parametrlariga moslashtirish uchun qo`llaniladi. Bu uchun tishli, vintli, reykali,
zanjirli, trosli va tishli kesim yuza tasmali uzatmalar, maltiyli mexanizmlar va
b.lardan foydaniladi.
* Mexanik uzatmalarni ilashish turiga qarab 2 ta guruhga bo`lish mumkin:
bevosita kontaktli uzatish moslamalari – tishli, chervyakli, reykali, friktsion;
egiluvchan uzatish moslamalari – tasmali, trosli, zanjirli uzatmalar.
* Mexanik uzatmada aylanma moment uzatadigan zvenosi
yetaklovchi,
aylanuvchi momentni qabul qiluvchi zvenosi
yetaklanuvchi deb ataladi.
* Uzatmaning asosiy mexanik xarakteristikalariga quyidagilar kiradi:
-
chiqish validagi quvvat
P
2
;
-
aylanish tezligi – chiqish valining burchag tezligi
ω
2
yoki uning aylanish
chastotasi
n
2
;
-
uzatishlar soni
u – kuch oqimi yo`nalishi bo`yicha burchak tezliklarning
yoki aylanish chastolarining nisbati
u =
ω
1
/ω
2
=
n
1
/
n
2
.
*
Reduktor
mashinalar
yuritmasiga
kiruvchi
mexanizm
bo`lib,
yetaklanuvchi valning aylantiruvchi momentini kattalashtirish maqsadida uning
burchak tezligini kamaytirish vazifasini bajaradi.