Elektr ta’minoti tizimida energiya nazorati va hisobi 5310200 «Elektr energetikasi - bet 2

|
Elektr ta’minoti tizimida energiya nazorati va hisobi 5310200 «Elektr energetikasi
|
bet | 2/3 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 486,83 Kb. | | #102953 |
Bog'liq Elektr-1©
00000
Birlamchi o„lchash asboblari pog„onasi 00000
oocco 00000
00000
1.1-rasm. ENHAT pog„onalari
birinchi pog‘ona - hisobga olish nuqtalari bo„yicha iste’molchilarning elektr energiyasi parametrlarini (elektrenergiyasi, quvvati iste’moli va boshqalar) o„lchashni o„rtacha minimal intervalli yoki uzluksiz amalga oshiriladigan telemetrik yoki raqamli birlamchi o„lchash asboblari (BO„A) (hisoblagichlar);
ikkinchi pog‘ona - berilgan siklda butun sutka davomida hududiy taqsimlangan BO„A dan o„lchash ma’lumotlarini yig’ish, qayta ishlash va yuqori pog„onalarga uzatishni amalga oshiradigan maxsus o„lchov tizimlari yoki energiyani hisobga olishni o„rnatilgan DT ko„p funksiyali dasturlanadigan o„zgartirgichlari bo„lgan ma’lumotlarni yig„ish va tayyorlash qurilmalari (MYTQ);
uchinchi pog‘ona - MYTQ dan (yoki MYTQ guruhidan) axborotlarni yig„ish, bu axborotlarni hisobga olish nuqtalari bo„yicha hamda ularning guruhlari bo„yicha, ya’ni korxona bo„linmalari va obyektlari bo„yicha yakuniy qayta ishlash, bosh energetik xizmati operativ personali va korxona rahbariyati ma’lumotlarni tahlil etishi va yechimni qabul qilishi (boshqarishi) uchun qulay bo„lgan ko„rinishda hisobga olish ma’lumotlarini aks ettirilishi va hujjatlashtirilishini amalga oshiradigan pog„ona. Bunda ENHAT maxsus DT ma’lumotlarini yig„ish va qayta ishlash markazi serveri yoki personal kompyuteri (PK) yordamida amalga oshiriladi.
to‘rtinchi pog‘ona - uchinchi pog„ona malumotlarini yig„ish va qayta ishlash markazlari PK dan yoki serverlar guruhidan axborotlarni yig„ishni, hisobga olish obyektlari guruhlari bo„yicha axborotlarni tizimlashtirish va birlashtirishni, bosh energetik xizmati operativ personali va hududiy taqsimlangan o„rta va yirik quvvatli korxonalar yoki energiya ta’minoti korxonalari rahbariyati tahlil etishi va yechimni qabul qilishi (boshqarishi) uchun qulay bo„lgan ko„rinishda hisobga olish ma’lumotlarining aks ettirilishi va hujjatlashtirilishini, energiya resurslarini yYetkazib berishga shartnomalarni olib borish va energiya resurslariga hisoblash uchun to„lov hujjatlarini shakllantirishni amalga oshiradigan pog„ona. Bunda ENHAT DTi ma’lumotlarni yig„ish va qayta ishlashning markaziy serveri yordamida amalga oshiriladi.
ENHAT ning barcha pog’onalari o„zaro aloqa kanallari yordamida bog„langan. BO„A, MYTQ yoki ma’lumotlarni yig„ish markazlari pog’onalari o’rtasidagi aloqalar uchun odatda standart interfeyslar (RS turdagi, IRRS va boshqalar) bo„yicha to„g„ri simli aloqali ENHAT ulanish sxemasi ishlatiladi. Uchinchi pog’onadagi ma’lumotlarni yig„ish markazi MYTQlar, 3- va 4- pog’ona ma’lumotlarni yig„ish markazlari uchun ajratilgan kommutatsiyalanadigan aloqa kanallari bo„yicha yoki lokal tarmoq bo„yicha ulanishi mumkin.
Energiya resurslarini hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimlarini joriy etish - energiya ishlab chiqarish samaradorligining zaruriy sharti
Ta’kidlash zarurki, hozirgi kunda ishlatilayotgan energetik ko„rsatkichlarni hisobga olish va tahlil qilish tizimlari bir qator kamchiliklarga ega. Masalan, ishlab chiqarishning ko„p sohalarida energetik ko„rsatkichlarni hisobga olish va tahlil qilish turli vaqtlarda maxsus o„lchashlar yo„li bilan davriy ravishda amalga oshirilmoqda.
Tabiiyki, bunday o„lchashlar har doim ham hisoblash parametrlarining butun o„zgarishlari dinamikasini to’liq aks ettirmaydi va ularning o„zgarishlaridagi qonuniyatlarni aniqlash imkoniyatini bermaydi.
O„zbekiston sanoatining turli sohalaridagi bir qator ishlab chiqarish korxonalarida o„tkazilgan tadqqiqotlar shuni ko„rsatdiki, mavjud energiya tashuvchilari va energetik resurslari sarfini hisobga olishning tashkil etilishida ulardan foydalanishning real samaradorligini yetarlicha aniq baholashni amalga oshirish va energiya resurslari sarflarining me’yorlarini asos bilan aniqlash mumkin emas.
Sanoat korxonalarida energiya resurslari sarflarini hisobga olish va nazorat qilish masalasi holatini tahlil qilish shuni ko„rsatdiki, bu masala yetarli darajada o’z yechimi topa olmay kelmoqda. Masalan, ko„plab sanoat korxonalariga xos bo„lgan energiya ta’minoti tizimining asboblar bilan ta’minlanganlik darajasi qoniqarsiz ahvolda qolmoqda. Odatda barcha korxonalar elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olish imkoniga ega. Biroq bu imkonoyatdan har bir korxona turlicha foydalanmoqda.
Alohida ishlab chiqarish sexlarida, energiya yig„uvchi agregatlar va texnologik jarayonlarda iste’mol qilinadigan energiya resurslarini hisobga olish barcha korxonalarda ham amalga oshirilmaydi. Bundan tashqari, qoidaga ko„ra, texnologik jarayonda qo’llaniladigan siqilgan havo, azot, vodorod, suv va boshqa shu kabi alohida komponentlarini hisobga olish mavjud emas. Bu energiya resurslarini maqsadsiz sarflanishiga olib keladi.
Barcha ishlab chiqarish ob’yektlarida ham energiya resurslarini hisobga olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimlari yetarli darajada joriy etilmagan va samarasiz ishlatilmoqda. Xususan, odatda, bu tizimlar ist’emol quvvati, energiya sarfi va energiya tashuvchilarning bir necha ko„rsatkichlarini hisobga oladi va nazorat qiladi. Shunday qilib, bu tizimlar asosan axborot tizimlari sifatida ishlatiladi.
Lekin energiya tejamkorligini boshqarish uchun bu funksiyalar yetarli emas. Chunki barcha energiya resurslari turlarining ist’emoli haqida olingan axborotlar asosida energiya iste’moli bo’yicha energiyani tejashni optimal boshqarishning asosiy masalalarini yechib bo„lmaydi.
Energiya tejamkorligining asosiy masalalarini yechish uchun matematik ta’minotning tizimli tahlil qilish usullaridan foydalanishga asoslanganligi mutlaqo yetarli bo„lmaganligini ta’kidlash kerak.
Ta’kidlash lozimki, hozirgi kunda MDH davlatlaridagi korxonalarda ham konstruktiv elementlari, ham funksiyalari bo„yicha katta xilma-xillik bilan xarakterlanadigan bir qator avtomatlashtirilgan hisobga olish, nazorat qilish va boshqarish tizimlarini ishlab chiqarilmoqda. Bunday tizimlar tarkibiga odatda o„zgartiruvchi datchiklar (analog va diskret signallar), o„zgartirgichlardan ma’lumotlarni yig„ish, axborotlarga ishlov berish, axborotlarni bosishga yoki tabloga berish qurilmalari va boshqalar kiradi.
Yuqorida ko„rsatilgan texnik vositalar korxonalarda amaldagi ta’riflar bo„yicha tijorat hisoblarini olib borishga imkon beradigan avtomatlashtirilgan axborot-o„lchov tizimini (ENHAT AAO„T) qurish, elektr quvvat va energiya, shuningdek, energiya tashuvchilar turlarini nazorat qilishni tashkil etish uchun mo„ljallangan.
Qurilmalar bozorida elektr energiyasini hisobga olishning turli xil vositalari, ularning xilma-xilligi barcha energiya tizimlari sub’yektlari, iste’molchilari va rivojlanayotgan elektr energiya bozori sub’yektlarining muvozanatlashtirilgan manfaatlarida hisobga olish masalalarini samarali va to„liq yechish maqsadida, u yoki bu vositalarni tanlab olish va qo„llashga yagona yondashishni ishlab chiqilishini talab qiladi.
Ta’kidlash zarurki, O„zbekiston energetika tizimi elektr energiyani sotib olish va sotish bilan qo„shni davlatlar energiya tizimlari bilan o„zaro bog’lanadi. Shuning uchun energiya tizimi ichida va uning sub’yektlarida hisobga olish tizimini rivojlantirish zamonaviy xalqaro me’yor va qoidalar va standartlarga mos kelishi zarur.
Yuqoridagi fikrlarga ko„ra, elektr energiyasini hisobga olishning yangi usullariga o„tishda, energiyani hisobga olishning avtomatlashtirish hajmini aniqlashda, energiya resurslarini va elektr energiyani tijorat asosida hisobga olishning avtomatlashtirilgan axborot-o„lchov tizimlarining (ENHAT va ENHAT AAO„T) texnik va iqtisodiy samaradorliklari masalalarini tahlil qilishda oldingi hisobga olish tizimi siyosatni ko„rib chiqish zarurati tug’iladi.
Ta’kidlash zarurki, ENHAT ni joriy etish yordamida quyidagi iqtisodiy samaradorlikka erishiladi:
sutka davomida pog’onalashgan tarif bo„yicha iste’molni hisobga olish tizimiga o„tish;
6/10/0,4 kV taqsimlash tarmoqlarida elektr energiyani yYetkazib berish davomida barcha zanjirlar bo„yicha nomuvozanat holatini hisoblash;
elektr energiyasi isroflarini aniqlash;
elektr energiya hisoblagichlarining aniqlik darajasini oshirish;
elektr energiyadan noratsional foydalanishni o„z vaqtida aniqlash;
inson omili ishtirokisiz elektr energiya hisoblagichlaridan ko„rsatkichlarini olishda xatoliklarning bo„lmasligi;
tezkor nazorat qilish va elektr tarmoqlari yuklamalarini simetriyalashga o„tish munosabati bilan elektr tarmoqlarning xizmat qilish muddatlarini oshirish;
elektr energiyasini sotib olish bo„yicha yechimlarni qabul qilish jarayonida elektr iste’moli bo„yicha ma’lumotlarni operativ olish va ularni qayta ishlash;
nazoratchi xodimlar sonini qisqartirish;
hisobga olish nuqtalarida xizmat ko„rsatish va hisoblarni yozib borish bilan bog’liq harajatlarni kamaytirish;
iste’mol qilingan elektr energiya uchun to’lovni o’z vaqtida amalga oshirish bo’yicha iste’molchilar mas’uliyatini oshirish.
Tijorat va texnik ENHAT
Vazifasi bo„yicha sanoat korxonalarining ENHATlari tijorat va texnik asosida hisobga olish tizimlariga bo„linadi. Tijorat asosida hisobga olish tizimi deb, iste’mol qilingan elektr energiyaga to’lovni amalga oshirish uchun foydalaniladigan hamda energiyani hisobga olish tizimiga aytiladi (mos ravishda tijorat asosida hisobga olish tizimi uchun ishlatiladigan asboblar tijorat hisobga olish asboblari deyiladi). Texnik yoki nazorat qilish orqali hisobga olish tizimi deb, korxona ichida uning bo„limlari va ob’yektlarida texnologik jarayonlarini nazorat qilish uchun hisobga olishga aytiladi. Texnik asosidagi hisobga olish tizimi tijorat tizimining asosini tashkil etadi.
Texnik hisobga olish elektr energiyadan foydalanishni joriy boshqarish, rejalashtirish, me’yorlashtirish va tahlil qilish funksiyalarini bajarilishi uchun axborot bazasini tashkil etadi. Sanoat korxonalarida elektr energiyani texnik hisobga olishning olib borilishi quyidagilarga imkon beradi:
sexlarda elektr energiyadan noratsional foydalanishni aniqlash;
elektr energiyani tejash bo’yicha rag„batlantiradigan iqtisodiy omillarni kiritish;
energiya resurslarini tejash va tayyor mahsulot ishlab chiqarilishiga elektr energiya iste’molini kamaytirish.
Texnik hisobga olish tizimining vazifasi katta o„lchamligi va murakkabligi bilan ajralib turadi. Hozirgi vaqtda texnik hisobga olish tizimi taqsimlash va transformator podstansiyalari pog’onasida amalga oshirilmoqda. Bu tizimdagi hisoblagichlar u yoki bu sex tomonidan sarflangan elektr energiyani to‘g‘ridan- to„g„ri qayd eta olmaydi, chunki har bir sex elektr ta’minotini bir necha transformator podstansiyalaridan (yoki taqsimlash podstansiyalaridan) oladi, ular har biri esa, o„z navbatida, bir necha sexlarni ta’minlaydi. Masalan, 1.2 -rasmda tasvirlangan korxona sxemasi uchun 2-sex elektr ta’minoti Wh2 hisoblagich bo„yicha aniqlanadi. 1-sex 1-TP dan (Wh1 hisoblagich) va 2-TP dan (Wh3 va Wh2 hisoblagichlar ko„rsatkichlari ayirmasi) ta’minlanadi. Shunday qilib, 1-sexning elektr iste’molini 1-sex = Wh1 +(Wh3 - Wh2) ifoda bo„yicha aniqlash mumkin.
Wh3 hisoblagich ko„pincha TP da emas, bosh pasaytiruvchi podstansiya (BPP) da, ya’ni ta’minot kabeli oxirida o„rnatiladi.
TP - transformator podstansiyasi; Wh - elektr energiya hisoblagichlari.
Odatda sexlar va texnologik uskunalar bo„yicha elektr energiya iste’molini hisobga olishni ajratishni amalga oshirish uchun qo’shimcha hisoblagichlar qo„shimcha o„rnatilishi, qayta ulanishlarni amalga oshirish va podstansiyalarni tartiblashtirish zarur.
Bozor munosabatlarining rivojlanishi, korxonalarni qayta modernizatsiya qilish, ularning alohida bo„linmalarini texnologik jarayonlarga bog’liq ravishda ajratish va tijorat tomonidan mustaqil, lekin ishlab chiqarishni energiya ta’minoti umumiy sxemasi orqali bog„langan - texnik va hisobli hisobga olish subabonentlari bir tizim doirasida birlashadi. Mos ravishda tijorat va texnik hisobga olish tizimi ENHAT lari alohida hamda yagona tizim sifatida ishlatilishi mumkin.
Ikki turdagi tijorat va texnik hisobga olish tizimi o„z o„ziga xos xususiyatlarga ega. Tijorat asosida hisobga olish tizimi konservativ (mutaasib) tizim bo„lib, u o’rnatilgan energiya ta’minoti ta’minoti sxemasiga ega. Bu tizim uchun yuqori aniqlikdagi hisoblash asboblarini o„rnatilishi talab qiladigan uncha katta bo„lmagan iste’mol nuqtalarining bo„lishi xarakterli, past va o„rta pog’ona ENHATlari vositalarining o„zi esa O’z Standart agentligining o’lchash vositalari reestridan tanlanishi kerak. Bundan tashqari, tijorat asosida hisobga olish tizimlari majburiy tartibda muhrlanadi, bu korxona xodimi tomonidan nazarda tutilmagan operativ o„zgartirishlarni kiritilishi mumkinligini cheklaydi. Texnik hisobga olish tizimi aksincha, ishlab chiqarishga o„zgarayotgan talablarni aks ettirish bilan dinamik va doimo rivojlanmoqda. Bu tizim uchun hisobga olish vositalarni tejash maqsadlarida aniqlik darajasi past bo’lgan asboblarni o„rnatish mumkin bo„lgan energiya resurslarini nazorat qilishning turli vazifadagi ko„p sonli hisobga olish nuqtalari xarakterli hisoblanadi. Texnik hisob asosida nazorat qilish tizimi O’z Standart o„lchash vositalari reestriga kiritilmagan asboblardan foydalanishga ruxsat etadi, lekin bunda tijorat va texnik hisobga olish tizimlaridan energiya resurslaridan foydalanish bo„yicha ma’lumotlar nobalansi sabablarini aniqlashtirilishiga bog„liq muammolar vujudga kelishi mumkin. Energiyani ta’minoti tashkilotlari hisoblagichlarida plombirlashning bo„lmasligi korxona bosh energetigi xizmatiga energiya resurslarini texnik nazorat qilish va korxona energiya ta’minoti sxemasiga kiritilgan joriy o„zgartirishlar, hisoblagichlari ko’rsatkichlariga o„zgartirishlarni kiritish imkoniyatini beradi. Tijorat va texnik hisobga olish tizimlarining bu kabi o„ziga xos xususiyatlarini hisobga olib, sanoat korxonalarida ENHATni qurish va uni ishlatish bilan iqtisodiy sarf harajatlar narxini optimallashtirish lozim.
Energiya iste’molini hisobga olishning maqsadlari
Texnik vositalarga bog„liq bo„lmagan energiya resurslari iste’molini nazorat qilish va hisobga olish yordamida quyidagi ikki maqsadga erishish mumkin:
Energiya iste’molini real hajmiga muvofiq energiya resurslariga bo’lgan talabni ta’minlash;
Energiya resurslariga ishlab chiqarish va boshqa harajatlarni minimallashtirish. Bu maqsadlarga erishishnig turli yo„llari mavjudligi sababli energiya
resurslariga harajatlarni minimallashtirish masalasini energiya resurslaridan foydalanish hajmini kamaytirmasdan hamda ulardan foydalanish hajmini kamaytirish hisobiga amalga oshirish mumkin.
Bu maqsadlarga quyidagi energiya resurslarini hisobga olish va ularning parametrlarini nazorat qilish masalalarini echish tufayli erishiladi.
Nazorat qilish va hisobga olish tizimlarining vazifalari
Nazorat qilish va hisobga olish tizimlarining vazifalari quyidagilardan
iborat:
energiya resurslari iste’molini real hajmiga va ularni ishlab chiqarishga bog’liq bo„lmagan harajatlarini minimallashtirishga muvofiq, xususan, aniqlik darajasi yuqori bo’lgan o’lchash asboblaridan foydalanish yoki birlamchi ma’lumotlarni yig„ish uzviyligi hisobiga energiya resurslariga hisoblashlarni ta’minlash maqsadida energiya resurslari iste’moli parametrlarini aniq o‘lchash;
energiya ta’minoti korxonalari subabonentlari bilan moliyaviy hisoblashlar va boshqarish yechimlarini qabul qilish uchun ishlatiladigan ma’lumotlar ishonchliligini oshirish hisobiga ulardan foydalanishni real hajmiga bog’liq ravishda energiya resurslari iste’moli hisobini ta’minlash maqsadida ma’lumotlar to‘liqligini tahlil qilish;
energiya resurslariga ishlab chiqarish bilan bog’liq va bog’liq bo’lmagan harajatlarni minimallashtirish maqsadida amaldagi tariflar tizimiga asosan korxona, uning ob’ektlari va sexlari bo„yicha energiya resurslarini kompleks avtomatlashtirilgan tijorat va texnik hisobga olish tizimi yordamida iste’molni nazorat qilish;
energiya resurslari harajatlarni minimallashtirish va energiya ta’minoti xavfsizligini ta’minlash maqsadida berilgan limitlarga nisbatan berilgan vaqt intervallarida (5, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) quvvat, sarf, bosimni va haroratni rejimli va texnologik jarayonlar hisobga olish nuqtalarida va ob’yektlarida energiyadan foydalanishni nazorat qilish;
energiya resurslariga harajatlarni minimallashtirish va energiya resurslari nazorat qilinadigan parametrlarining ruxsat etilgan chegaralardan chiqishi tufayli ishlab chiqarish jarayonlarining buzilishidan keyin ularni qayta tiklash maqsadida ham energiyadan foydalanishni va ishlab chiqarish jarayonlarini tahlil qilish uchun energiya resurslari nazorat qilinadigan parametrlarining og‘ishlarini qayd etish, ularni absolyut va nisbiy birliklarda baholash;
operativ yechimlarni qabul qilish hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish harajatlarini minimallashtirish maqsadida nazorat qilinadigan kattaliklarni ruxsat etiladigan qiymatlar diapazonidan og„ishlari haqida habar berish (rang, tovush bilan);
energiyadan foydalanishni rejalashtirish hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish harajatlarini minimallashtirish maqsadida energiyani hisobga olish kattaliklarining parametrlarini oldindan bashorat qilish (qisqa, o„rta va uzoq muddatili);
inson ishtirokini minimumga keltirish va boshqarish sifatini ta’minlash hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish harajatlarini minimallashtirish maqsadida ma’lum mezonlar va iste’molchilar-rostlagichlarni ulash/uzish funksiyalarida prioritet sxemalar asosida energiya iste’molini avtomatik boshqarish;
sinxron o„lchashlarni ta’minlash hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish bo„lmagan harajatlarni minimallashtirish maqsadida yagona tizim vaqtini ushlab turish. Ishlab chiqarish korxonalarining ko„plab amaldagi ENHAT o„z tuzilmaviy va funksional cheklashlari tufayli ko„rib chiqilgan masalalarni faqat qismini echadi.
NAZORAT SAVOLLARI:
ENHATga ta’rif bering.
Umumiy holda ENHAT tuzilmasi qanday pog’onalardan tashkil topgan?
Sanoat korxonalarida energiya resurslari sarflarini hisobga olish va nazorat
qilish masalasi holatini tahlil qiling.
ENHAT ni joriy etish yordamida qanday iqtisodiy samaradorlikka
erishiladi?
Tij orat asosidagi ENHAT ga ta’ rif bering.
T exnik asosidagi ENHAT ga ta’rif bering.
Sanoat korxonalarida elektr energiyani texnik hisobga olishning olib
borilishi nimalarga imkon beradi?
Energiya iste’molini hisobga olishning maqsadlari nimalardan iborat?
Nazorat qilish va hisobga olish tizimlarining vazifalari nimalardan iborat?
ELEKTR ENERGIYASINI NAZORAT QILISH VA HISOBLASHNING
AVTOMATLASHTIRILGAN TIZIMLARI (ENHAT)NI TASHKIL ETISH VA QURISH VARIANTLARI
2.1.Optik port orqali hisoblagichlarda so‘rov o‘tkazish orqali
ENHAT ni tashkil etish
Optik port orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazish orqali ENHAT ni tashkil etish ENHAT tashkil etiladigan tizimlarning eng soda varianti bo’lib hisoblanadi. Bunda hisoblagichlar bir-biri bilan o„zaro bog’lanmagan. Hisoblagichlar va ma’lumotlarni yig„ish markazi orasida aloqa yo„q. Barcha hisoblagichlardagi ma’lumotlar operator hisoblagichlarni ko’rib chiqishi jarayonida ularga so’rov berish orqali amalga oshiriladi.
iT\'
2.1-rasm. Optik port orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazish orqali ENHAT ni tashkil etish
Hisoblagichlar vaqtini sinxronlashtirish ko„chma kompyuter vaqti bilan so„rov jarayonida amalga oshiriladi. Ko„chma kompyuter vaqti ma’lumotlarni yig„ish markazi vaqti bilan hisoblagichlar so„roviga topshiriqlar fayllarini qabul qilish paytida amalga oshadi. Avtomatlashtirilgan tizim qurishning bu sxemasi boshqa sxemalarga nisbatan arzon hisoblanadi. Bu variantdagi ENHAT ni qurish davomida qurilma va vositalarni qo’llashni maksimal tejash maqsadida ma’lumotlarni yig„ish markazi rolini ko„chma kompyuterga yuklash mumkin. So„rov optik port orqali so„rov natijalari faylini shakllantiradigan ko„chma kompyuterda joylashgan dastur yordamida bajariladi. Ma’lumotlarni yig„ish markazi kompyuteri berilgan so„rovga fayl-topshiriqni shakllantiradigan va axborotlarni asosiy ma’lumotlar omboriga (MO) yuklaydigan dasturiy modullar bilan ta’minlangan bo’lishi lozim. ENHAT ni tashkil etishning bu usuli kamchiliklari hisoblagichlardan ma’lumotlarni yig„ishning murakkabligi va tizimda impuls chiqishli elektron hisoblagichlardan foydalanishning imkoni yo„qligi hisoblanadi. Shuning uchun bu sxemani tijorat asosidagi hisobga olish tizimini tashkil etish uchun tavsiya qilish mumkin. Uning tarkibida axborotlarni xotirada saqlash moduli va EHM bilan almashinuv asosida hisobga olish tizimi interfeysi bo„lgan qimmat uncha ko„p bo„lmagan sonli tijorat hisoblagichlari ishlatiladi.
Optik port orqali hisoblagichlarda so„rovni o‘tkazilishi bilan ENHAT ni tashkili etish quyidagi masalalarni yechishga imkon beradi:
iste’mol parametrlarini aniq o„lchash:
korxona va uning ob’ektlari bo„yicha energiya resurslarini tijorat va texnik asosida hisobga olish;
berilgan limitlarga va quvvatni texnologik jarayonlarda cheklashlarga nisbatan berilgan vaqt intervallarida (5, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) hisobga olish nuqtalari va ob’yektlari bo„yicha energiyadan foydalanishni nazorat qilish;
elektr energiyani hisobga olish bo„yicha ma’lumotlarga qayta ishlov berish va hisobotlarni shakllantirish;
ma’lumotlarning to„liqligini tahlil qilish;
ob’yektlarning elektr bog„lanishlarini va ularning xarkteristikalarini tavsifini olish;
hisoblagichlarni tahlil qilish;
yagona tizim vaqtini ushlab turish.
Interfeys o‘zgartirgichlari, multipleksor yoki modem orqali hisoblagichlarda so‘rov o‘tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish
RS-485 umumiy shina orqali yoki multipleksorga “tokli halqa” interfeysi (masalan, MPR-16 turdagi) bo„yicha yoki ma’lumotlarni yig„ish va tayyorlash qurilmasi (MYTQ) orqali birlashtirilgan hisoblagichlar turli taqsimlash qurilmalarida joylashishi mumkin va so„rov natijalari faylini shakllantiradigan ko„chma kompyuterda joylashgan dastur yordamida bir oy davomida bir yoki bir necha martta so„rov o’tkazilishi mumkin (2.1-rasm).
Hisoblagichlar va MYTQ orasida doimiy aloqa yo„q. MYTQ kommunikatsion server rolini bajaradi. Ma’lumotlarni yig„ish markazi kompyuteri so„rovga fayl-topshiriqni shakllantiradigan va axborotlarni asosiy ma’lumotlar omboriga (MO) yuklaydigan dasturiy modullar bilan ta’minlangan bo’lishi lozim. Hisoblagichlar vaqtini sinxronlashtirish ko„chma kompyuter vaqti bilan so„rov jarayonida amalga oshiriladi. Ko„chma kompyuter vaqti ma’lumotlarni yig„ish markazi vaqti bilan hisoblagichlar so„roviga topshiriqlar fayllarini qabul qilish paytida amalga oshadi. Bu variantda ma’lumotlarni yig„ish markazi uchun ajratilgan kompyuter bo„lmasligi mumkin, uning rolini ko„chma kompyuter bajarishi mumkin.
Ko„chma kompyuterdan interfeys o„zgartirgichlari, multipleksor yoki modem orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkili etish quyidagi masalalarni yechishga imkon beradi:
iste’mol parametrlarini aniq o„lchash;
korxona va uning ob’yektlari bo„yicha energiya resurslarini tijorat va texnik hisobga olish;
berilgan limitlarga va quvvatni texnologik cheklashlarga nisbatan berilgan vaqt intervallarida (5, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) hisobga olish nuqtalari va ob’ektlari bo„yicha energiyadan foydalanishni nazorat qilish; elektr energiyani hisobga olish bo„yicha ma’lumotlarga ishlov berish va hisobotlarni shakllantirish;
ma’lumotlarning to„liqligini diagnostika qilish;
ob’ektlarning elektr bog„lanishlarini va ularning xarkteristikalarini tavsifi;
hisoblagichlarni diagnostika qilish;
yagona tizim vaqtini ushlab turish.
rasm. Interfeys o„zgartirgichlari, multipleksor yoki modem orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish
Ma’lumotlarni yig‘ish va ishlov berish orqali hisoblagichlarda avtomatik so‘rovni o‘tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish
Hisoblagichlar ma’lumotlarni yig„ish kanali bilan to„g„ri aloqa kanallari orqali doimiy bog„langan va berilgan so„rov jadvaliga muvofiq so„raladi (2.3- rasm). Hisoblagichlardan birlamchi axborotlar MO ga yoziladi. Hisoblagichlar vaqtini sinxronlashtirish ma’lumotlarni yig„ish markazi kompyuteri vaqti bilan so„rov jarayonida amalga oshadi. Ma’lumotlarni yig„ish markazi kompyuteri sifatida lokal PEHM ishlatiladi. Unda ma’lumotlarga ishlov berish va MO ga kiritish amalga oshadi. Foydalanuvchilar soni, hisoblagichlar va ularning profillari intervallarining soni, foydalanuvchilar malakalari, matematik ishlov berish va boshqalarga bog„liq ravishda lokal MO MS Access yoki ORACLE8.X MOBT da
25
ishlashi mumkin. MO ga ma’lumotlarni yig„ish berilgan intervallarli davriy amalga oshadi. Ma’lumotlarni yig„ish va ishlov berish loqal markazi orqali
rasm. Ma’lumotlami yig‘ish va ishlov berish orqali hisoblagichlarda avtomatik so‘rovni o‘tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish
hisoblagichlarni avtomatik so„rovni o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish quyidagi masalalarni echishga imkon beradi:
yetkazish/foydalanish parametrlarini aniq o„lchash:
korxona, uning infratuzilma elementlari (qozonxona va maishiy ob’ektlar, sexlar, bo„linmalar, subabonentlar) bo„yicha energiya resurslarini kompleks avtomatlashtirilgan tijorat va texnik hisobga olish;
berilgan limitlarga va quvvatni texnologik cheklashlarga nisbatan berilgan vaqt intervallarida (5, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) hisobga olish nuqtalari va ob’ektlari bo„yicha energiyadan foydalanishni va elektr energiya sifati parametrlarini (EESP) nazorat qilish;
elektr energiyani hisobga olish va EESP ni nazorat qilish bo„yicha ma’lumotlarga ishlov berish va hisobotlarni shakllantirish;
ham energiyadan foydalanishni, ham ishlab chiqarish jarayonlarini tahlil qilish uchun energiya resurslari nazorat qilinadigan parametrlarining og„ishlarini qayd etish, ularni absolyut va nisbiy birliklarda baholash;
nazorat qilinadigan kattaliklarni ruxsat etiladigan qiymatlar diapazonidan og„ishlari haqida signalizatsiya (rang, tovush bilan);
ma’lumotlarning to„liqligini diagnostika qilish;
ob’ektlarning elektr bog„lanishlarini va ularning xarkteristikalarini tavsifi;
so„rov kommunikatsiyalarini va xarakteristikalarini parametrlashtirish;
tizimni diagnostika qilish;
yagona tizim vaqtini ushlab turish.
2.4.O‘rta va yirik quvvatli sanoat korxonalari yoki energetika tizimi uchun ko‘p pog’onali ENHAT ni tashkil etish
Hisoblagichlarni asosiy qismi birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazi bilan to„g„ri aloqa kanallari orqali doimiy bog„langan va ENHAT ni tashkil etish uchinchi usulidagi kabi berilgan so„rov jadvaliga muvofiq so„raladi. Ba’zi hisoblagichlar va birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazi orasida doimiy aloqa bo„lmasligi mumkin, ular ENHAT ni tashkil etish ikkinchi usulidagi kabi ko„chma kompyuter yordamida so„ralishi mumkin. Hisoblagichlardan birlamchi axborotlar birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazlari MO lariga yoziladi, bu erda ma’lumotlarga ishlov berish ham amalga oshadi. Ikkinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazlarida axborotlarni qo„shimcha birlashtirish va tuzilmalashtirish, ularni ikkinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazlari MO lariga yozish amalga oshiriladi. ENHAT ni bunday tashkil etish usulida MO sifatida ORACLE8.X MOBT ni ishlatilishi tavsiya qilinadi. Alfa MARKAZ dasturiy kompleksining asosiy konfiguratsiyasi 4, 8, 16, 32 aloqa kanallari bo„yicha ma’lumotlarni parallel yig„ishni tashkil etishga imkon beradi. 16, 32 kanallarda kommunikatsion server sifatida alohida EHM ni ishlatish zarur. Aloqa kanallari ajratilgan, kommutatsiyalanadigan, to„g„ri ulanishli bo„lishi mumkin. Har bir kanalning parametrlari liniyaning turi va uning xarakteristikalariga bog„liqravishda individual sozlanishi mumkin. Tizimda bir necha kommunikatsion serverlar parallel ishlashi mumkin. Bunda ma’lumotlarni yig„ish tizimi barcha parametrlarining tavsifi, ob’ektlarning barcha elektr va hisoblash sxemalarining tavsifi, shuningdek, barcha birlamchi va hisoblash ma’lumotlari faqat MO serverida va ma’lumotlarni yig„ish markazi ilovalarida saqlanadi.
Ma’lumotlarni yig„ish markazi faqat ma’lumotlarni yig„ish vaqayta ishlashni bajaradi. Foydalanuvchilar AIJ lari ularga lokal tarmoq bo„yicha ulanadi. Ob’ektda hisoblagichlar soni uncha katta bo„lmaganida birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazi AIJ funksiyasini bajarishi mumkin. Birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazlari ikkinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazlari bilan bog„langan. Aloqa kanallari lokal tarmoq bo„yicha ajratilgan, kommutatsiyalanadigan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanishli bo„lishi mumkin. Ikkinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazi serveri birinchi daraja ma’lumotlarni yig„ish markazi ma’lumotlar omboridan o„rnatilgan jadvalga muvofiq zarur axborotlarni avtomatik so„raydi. Hududiy taqsimlangan o„rta va yirik korxona yoki energiya tizimi uchun ko„p darajali ENHAT ni tashkil etish quyidagi masalalarni echishga imkon beradi:
yetkazish/foydalanishparametrlarini aniq o„lchash;
korxona va uning infratuzilmaviy elementlari (turar-joy va qozonxona ob’ektlari, sexlar, bo„linmalar, subabonentlar) bo„yicha energiya resurslarini kompleks avtomatlashtirilgan tijorat va texnik hisobga olish;
elektr energiyasiga hisoblashlar uchun shartnomalarni olib borish va to„lov hujjatlarini shakllantirish;
berilgan vaqt intervallarida (5 minut, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) berilgan limitlar va quvvatni texnologik
cheklashlarga nisbatan hisobga olish nuqtalari va ob’ektlari bo„yicha energiya iste’moli va EESP ni nazorat qilish;
me’yoriy-ma’lumotlar axborotlarini olib borish;
elektr energiyasini hisobga olish va EESP ni nazorat qilish bo„yicha ma’lumotlarni qayta ishlash va hisobotlarni shakllantirish;
rasm. O„rta va yirik quvvatli sanoat korxonalari yoki energetika tizimi uchun
ko„p pog’onali ENHAT ni tashkil etish
energiya resurslarining nazorat qilinadigan parametrlarining o„zgarishlarini (og„ishlarini) qayd etish, ularni ham energiya iste’molini, ham ishlab chiqarish jarayonlarini tahlil qilish uchun absolyut va nisbiy birliklarda baholash;
nazorat qilinadigan qattaliklarni ruxsat etiladigan qiymatlar diapazonidan o„zgarishlari (og„ishlari) haqida signalizatsiya (rang bilan, tovush bilan);
ma’lumotlarning to„liqligini diagnostika qilish;
ob’ektlarning elektr bog„lanishlarini va ular xarakteristikalarining tavsifi;
so„rov kommunikatsiyalarini va xarakteristikalarini parametrlashtirish;
tizimni diagnostika qilish;
yagona tizim vaqtini ushlab turish.
Bir turga mansub tizimlarda ENHAT
Tizimning turli darajalardagi elementlarini amal qilishi uchun ENHATni yaratishda minimal narxlarni taklif etadigan turli Yetkazib beruvchilardan turli texnik echimlardan foydalanish mumkin. Bunday tizim bir jinsli bo„lmagan tizim deyiladi. U haqiqatat arzon turadi, lekin shoshilib bu variantga rozi bo„lishdan oldin o„ylab ko„rish kerak bo„ladi. Bunday tizimni ishlatish murakkab va qimmat bo„ladi. Mana buni tasdiqlashga bir necha misollar:
bu turli qurilmalar bilan ishlash uchun ko„plab turli dasturiy vositalarning o„zlashtirilishi va doimo foydalanilishi zarurati;
joriy ta’minlash va xizmat ko„rsatish uchun elektron elementlarning katta assortimentining bo„lishini ushlab turish zarurati;
personalning o„qitish va malakasini oshirilishining qiyinligi, chunki u turli tashkilotlarda o„tadi;
tizimni ishlab chiqish va yig„ish-ishga tushirish ishlarini olib borilishi vaqti ortadi (zarur kelishuvlar hisobiga);
ishlatish jarayonida maslahatlar olish va yaroqsizliklarni tuzatish ko„p sonli mutaxassislarni jalb qilishga bog„liq.
Boshlang„ich bosqichda pul mablag„larini tejalishi ishlatilishi jaryonida moliyaviy yo„qotishlarga (shu jumladan yashirin bo„lishi mumkin) aylanadi. Bu holda ENHATni bir jinsli tizim sifatida qurishga imkon beradigan texnik echimlardan foydalanish, ya’ni har bir hisobga olish ob’ektida bir jinsli apparatli vositalarga asoslanadigan bir xil dasturiy ta’minotni o„rnatish avzalroq hisoblanadi. Bu elektr energiyani hisobga olish va uning parametrlarini nazorat qilishga bog„liq bo„lgan biznes-jarayonlarni bosqichma-bosqich avtomatlashtirish imkoniyatini, ENHATni bosqichma-bosqich qurish va ishlab chiqarishga kiritish imkoniyatini beradi, yig„ish-ishga tushirish tizimining narxini kamaytiradi, chunki dasturiy ta’minot birdaniga ishlay boshlaydi va talab qilinadigan axborotlarni taqdim eta boshlaydi, ENHAT ni ishlatilishi narxini kamaytiradi. Tizimnining, ma’lumotlarni yig„ish markazlari orasidagi aloqaning ishlatilishining o„sishi darajasi bo„yicha ular yagona texnologik jarayonga kafolatlangan qo„shiladi. ENHAT tizimlarini ishlab chiqarish bilan shug„ullanadigan ko„plab jiddiy firmalar o„z tizimlarini bir jinsli tizim sifatida loyihalashtirmoqda.
NAZORAT SAVOLLARI:
Optik port orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazish orqali ENHAT ni tashkil etish nimadan iborat?
Optik port orqali hisoblagichlarda so„rovni o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkili etish qanday masalalarni yechishga imkon beradi?
Interfeys o„zgartirgichlari, multipleksor yoki modem orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish nimadan iborat?
Ko„chma kompyuterdan interfeys o„zgartirgichlari, multipleksor yoki modem orqali hisoblagichlarda so„rov o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkili etish qanday masalalarni yechishga imkon beradi?
Ma’lumotlarni yig„ish va ishlov berish orqali hisoblagichlarda avtomatik so„rovni o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish nimadan iborat?
Ma’lumotlarni yig„ish va ishlov berish loqal markazi orqali hisoblagichlarni avtomatik so„rovni o„tkazilishi bilan ENHAT ni tashkil etish qanday masalalarni yechishga imkon beradi?
O„rta va yirik quvvatli sanoat korxonalari yoki energetika tizimi uchun ko„p pog’onali ENHAT ni tashkil etishning afzalliklari nimalardan iborat?
O„rta va yirik quvvatli sanoat korxonalari yoki energetika tizimi uchun ko„p pog’onali ENHAT ni tashkil etish qanday masalalarni yechishga imkon beradi?
Bir turga mansub tizimlardagi ENHATga ta’rif bering.
Bir turga mansub tizimni ishlatishning afzallik va kamchiliklari nimalardan iborat?
SANOAT KORXONALARIDA ENHATNI QURISHNING VAZIFASI
Sanoat korxonalarida avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etilishining maqsadga muvofiqligi
Istalgan avtomatlashtirilgan tizimni loyihalashtirishning borishida ishlab chiquvchi bu obektni boshqarish tizimida avtomatlashtirishning qanday darajasi zarur bo„ladi degan muhim savolni echishi kerak. Avtomatlashtirish darajasi boshqarish bo„yicha barcha funksiyalar inson tomonidan bajariladigan tizimlardan bu funutsiyalar avtomatik amalga oshadigan tizimlaragacha keng chegaralarda o„zgarishi mumkin. Bir tomondan, avtomatikaning zamonaviy vositalari boshqarish tizimida insonni doim ham almashtira olmaydi. Boshqa tomondan, inson o„z chegaralangan imkoniyatlari tufayli boshqara olmaydigan ob’ektlar mavjud. Boshqarish tizimlarida inson va avtomatikani maqbul qo„shilish samaraliroq hisoblanadi.
Avtomatika yordamida boshqarish zarur bo„lgan sharoitlar quyidagilar:
Insonning fiziologik va psixologik imkoniyatlari (mushak kuchlari, axborotlarni qayta ishlash tezligi, reaksiya tezligi,u yoki bu fizik ko„rinishda kodlangan axborotlarni qabul qilish qobiliyati, ish qobiliyati va h.k.) bu ob’ekt yoki jarayonni boshqarish uchun etarli emas hisoblanadi;
Tizim inson hayoti va salomatligi uchun xavfli bo„lgan muhitda bo„lishi mumkin. Bu holda ishlab chiquvchi boshqarish tizimida mehnat sharoitlarini sog„lomlashtirish va engillashtirish, avtomatika yordamida texnika xavfsizligini oshirish imkoniyatlarini aniqlashtiradi;
Ob’ektni boshqarishda insonning qatnashishi undan juda yuqori malakani talab qilishi mumkin. Ba’zi ishlab chiqarishlarda noyob mutaxssislar mavjud bo„lib, ularning boshqarish jarayonida qatnashishi optimal echimlarga yaqin bo„lgan echimlarga erishishga imkon beradi. Bu mutaxssislarni almashtirish oson emas. Masalan, ishlashi butunlay ulkan tajribaga va sezgiga asoslangan, san’atga yaqin bo„lgan domna pechida eritish jarayonini boshqaradigan masterning ahamiyatini baholash qiyin. Bunday mutaxassislarni tayyorlashni rejalashtirib bo„lmaydi. Bunday turdagi mutaxassis shoir kabi minimum iste’dodga ega bo„lishi kerak. Agar ularning jomaviy tajribasini evristik shaklda tavsiflab bo„lganda edi, unda bu mutaxassilarni avtomatika almashtirsa bo„lar edi. Bunda, lekin, yana noyob mutaxassislarning etishmasligidan yo„qotishlarmi yoki ularning ishini bajaradigan avtomatik tizimni ishlab chiqish va ishlatishga harajatlar kattaligini aniqlashtirish kerak;
Mehnat resurslarining etishmasligi mavjud (masalan, o„zlashtirilmagan va olisdagi tumanlarda ishlab chiqarish ob’ektlarini yaratishda);
Avtomatika kritik va avariya holatlarida ob’ektni boshqarishda zarur. Oddiy holatlarda o„z majburiyatlarini a’lo darajada bajaradigan mutaxassis, avariya holatlarida turli psixologik va fiziologik ta’sirlar ostida boshqarish bo„yicha to„g„ri echimlarni qabul qilishga yaroqsiz bo„lib qolishi mumkin.
Ishlab chiqiladigan tizimning parametrlari haqida muzokaralarning borishida buyurtmachi bo„lishi mumkin avariya vaziyatlari va ularning oqibatlarini tavsiflashi kerak. Bunday vaziyatlarning bo„lishi, agar bo„lishi mumkin avariya natijasidagi yo„qotishlar avtomatikaga sarflardan ortganda avtomatlashtirish zarurati haqida masalalarni echishda aniqlovchi bo„lishi mumkin.
Qoidaga ko„ra, ob’ektni boshqarishda qandaydir boshqarish sifati mezoni shakllantirilishi mumkin. Bu mezon narx ifodalanishiga ega yoki qiymatlariga boshqarish tizimi to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladigan bir qancha parametrlarni optimallashtirish masalasi ko„rinishida ifodalanadi (bunda parametrlarning qiymatlari narx baholanishi bilan qandaydir bog„langan). Boshqarish ob’ekti prinsipial qo„lda boshqarish imkoniyatiga ega bo„lsin. Lekin, inson ob’ektni boshqarish bilan boshqarish mezoni nuqtai nazaridan nooptimal echimlarni qabul qiladi.
3.1-jadval
Inson va EHM ning funksional imkoniyatlarini taqqo slash
Inson quyidagi funksiyalarda avzalliklarga ega
|
Mashinalar quyidagi funksiyalarda avzalliklarga ega
|
Kuchli “shovqin” sharoitlarida signallarnni aniqlash (masalan, radiohalaqitlar sharoitlarida radiolokatsion stansiya indikatorida qaytgan signalni, erdan chaqnashni va dengiz sirtidan halaqitlarni)
O„zgaradigan qabul qilish sharoitlarida ob’ektlarni tanish (masalan, fotosur’atlarni qayta ishlashda niqoblangan ob’ektlarni tanish)
Kutilmagan hodisalar sharoitlaridagi harakatlar, masalan, yaroqchizliklarni tuzatish uchun yoki noodatiy vaziyatlarni vujudga kelishiga javob uchun yo„llarni tanlashda
Alohida simptomlardan kelib chiqib umumiy holat haqida xulosa qilish-induktiv muhokama qilish qobiliyati
Oldin bo„lib o„tgan hodisalar natijalari asosida tajribada harakatlarni o„zgartirishni o„rganish qobiliyati
Fikrlashning originalligi- muammolarni yangi, mutlaqo turli echishni topish qobiliyati
Harakatlardagi ixchamlik, masalan yangi ko„nikmalarni faqat bir yozma va og„zaki protsedurali ko„rsatmalar orqali o„zlashtirish
Ortiqcha yuklanish sharoitlarida ishlash qobiliyati, masalan, ko„plab radiolokatsion nishonlan sharoitlarida ikkinchi darajali nishonlarni inkor qilib tahdid qiluvchilariga e’tiborni to„plash
|
Minimal kechikishli sezgirlik (bir necha mikrosekund; insonda 200 ms atrofida)
Takroriy harakatlarni bajarishdagi aniqlik (inson bunday vaziyatlarda xatoliklarga yo„l qo„yishi mumkin)
Ko„plab miqdordagi ma’lumotlarni yig„ish va ular bilan ishlash
Nazorat qilish (insonda kam vujudga keladigan hodisalarga nazorat qilish qobiliyati juda kam)
Deduktiv muhokama- elementning qaysi sinfga tegishli ekanligini aniqlash
Stimullarga sezgirlik- mashina insonning sensor imkoniyatlari diapazonidan tashqarida yotadigan energiya formalarini qabul qilishi mumkin, masalan, infraqizil nurlar va to„lqinlar
Quvvatli kuch qurilmalarining ishlatilishi, masalan, zamonaviy samolyotlardagi reaktiv dvigatellar
|
Agar avtomatika boshqarish sifatini sezilarli yaxshilashga imkon bersa, u holda uning qo„llanilishi maqsadga muvofiq bo„lib qoladi. Buyurtmachi faqat avtomatlashtirishga ketgan sarflarni boshqarish sifatini yaxshilashdan yutuqlarga (qabul qilingan o„zini oqlash muddatlarini hisobga olib) pulli ko„rinishda taqoslashi kerak bo„ladi. Agar bu taqqoslash natijasida u avtomatlashtirishdan iqtisodiy yutuqni aniqlasa, u holda boshqarish tizimida inson qisman yoki to„liq avtomatika bilan almashtirilishi kerak.
YAkunda inson va EHM ning bir qancha funksional imkoniyatlarini ko„rsatadigan jadval keltiriladi. Bunday turdagi jadvallar ishlab chiquvchilarga boshqarish tizimida zarur avtomatlashtirish darajasini to„g„ri baholashga yordam beradi.
ENHAT tizimlarini ishlab chiqishda qanday avtomatlashtirish darajasi tanlanishi kerak? Bu savolga javob berish uchun ENHAT ning asosiy funksiyalarini energiya iste’moli (hisobga olish) haqida ma’lumotlarni yig„ish, shuningdek, korxona energiya ta’minoti jarayonlarini tahlil qilish va boshqarishni o‘tkazilishini eslash zarur. Hisobga olish katta hajmli ma’lumotlarni to„plash va ular bilan ishlashga bog„liq, be erda EHM insonga nisbatan shubhasiz avzalliklarga ega. SHuning uchun hisobga olishni deyarli to„liq avtomatik qilish mumkin.
Lekin, korxona energiya ta’minotini boshqarishni amalga oshirish insonning qatnashuvisiz bo„lmaydi. EHM dasturiga texnologik jarayonlar talablarining barcha nozik tafsilotlarini qo„yib bo„lmaydi (yoki juda murakkab), avtomatikaning u yoki bu harakatlari oqibatlarini (zararlarini) algoritmik tavsiflash qiyin. Inson-mutaxassis tajribasisiz, uning o„rganish va yuzaga kelgan nostandart vaziyatlardan bama’ni chiqishni topish qobiliyatisiz avtomatik boshqarish optimal bo„lmaydi. Bu holda EHM ga boshqarish funksiyasini amalga oshirish uchun insonga yordam berish vazifasi yuklanadi (operator tahlil qilishi uchun qulay shaklda ma’lumotlarni tayyorlash, xatolikli ma’lumotlarni topish va tizim ishlashini testlash, alohida parametrlarning o„zgarishlarini taxmin qilish,
36
operatorlar harakatlarining to„g„riligini protokollashtirish va nazorat qilish). SHunday qilib, korxona energiya ta’minotini boshqarishda optimal avtomatlashtirish darajasi, inson-operator va EHM qatnashishining optimal qo„shilishi topilishi kerak.
Sanoat korxonalari ENHAT tizimlarining iqtisodiy samaradorligi
ENHAT ni yaratish va uning ishlatilishining mazmuni boshlang„ich minimal pul sarflarida korxona mablag„lari va energiya resurslarini doimiy tejashdan iborat. ENHAT ni ishlatilishidan iqtisodiy samaraning qiymatlari korxonalar bo„yicha energiya resurslarining yillik iste’molidan o„rtacha 15-30 % larga etmoqda, ENHAT ni yaratishga harajatlarni o„zini oqlashi 2-3 kvartalda amalga oshmoqda. Bugungi kunda korxonaning ENHAT tizimi shunday zarur mexanizm hisoblanadiki, ularsiz energiya resurslarini Yetkazib beruvchilarga energiya resurslariga madaniyatli hisoblashish muammolarini echish, energiya tashuvchilarni uzluksiz tejash va korxona mahsuloti tannarxida energiya harajatlarining ulushini kamaytirish mumkin emas. Korxonaning energiya iste’moli darajasi ikki asosiy va tashkiliy-texnik tashkil etuvchilardan qo„shiladi. Asosiy tashkil etuvchi o„rnatilgan texnik qurilmalar energiya sig„imi orqali aniqlanadi. Tashkiliy-texnik tashkil etuvchi (TTTE) esa korxona xodimi tomonidan ishlab chiqarish va shaxsiy manfaatlari va ehtiyojlaridan kelib chiqib beriladigan qurilmalarni ishlatish rejimlari orqali aniqlanadi. Energiya iste’molining birinchi (asosiy) tashkil etuvchisi eskirgan ko„p energiya sig„imili qurilmalarni va texnologik jarayonlarni zamonaviy va kam energiya sig„imililariga almashtirilishini talab qiladi. Bu ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va yirik investitsiyalarni jalb etilishiga bog„liq, bu bizning iqtisodimizda muammoli. SHuning uchun yirik pul sarflarini talab qilmaydigan va ishlatilishida tez amaliy samaralarni beradigan korxona energiya iste’moli darajasida TTTE ni minimallashtirish imkoniyatiga e’tiborni qaratish zarur. Bu tashkil etuvchini minimallashtirishning dolzarbligi ishlab chiqarishni modemizatsiya qilish natijasida asosiy energiya iste’molini qisqartirilganidan keyin ham saqlanadi.
Shartnomaviy tashkil etuvchilar
Tarifli tashkil etuvchilar
Rejim-tarifli tashkil etuvchilar
Texnologik tashkil etuvchilar
Zaruriy tashkil etuvchilar
Qo’shimcha tashkil etuvchilar
rasm. Korxona energiya iste’molining tashkil etuvchilari
Korxona energiya iste’moli TTTE darajasi quyidagi oltita asosiy qismlardan tashkil topgan.
Shartnomali, qimmatga ega bo„lmagan tashkil etuvchi energiya resurslariga Yetkazib beruvchilar bilan energiya iste’molining haqiqiy qiymatlari bo„yicha emas, sezilarli oshirilgan shartnoma qiymatlari bo„yicha hisoblashishga bog„langan, bu iste’molchiga moliyaviy zararlarni keltiradi. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi tijorat hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda minimumga (hatto nolga) olib kelinadi;
Tarifli tashkil etuvchi energiya resurslariga Yetkazib beruvchilar bilan energiya iste’molining haqiqiy qiymatlari bo„yicha, lekin iste’molchi uchun eng foydali bo„lmagan tarif bo„yicha emas (bu tarifni ishlatishga qodir hisobga olishning bo„lmasligi tufayli) hisoblashishlar bilan bog„langan. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi istalgan amaldagi va istiqbolli tariflarni kuzatib borishga qodir bo„lgan tijorat hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda nolga olib kelinadi;
Rejimli-tarifli tashkil etuvchi, o„sha bir tarif doirasida tarifli to„lovlarni minimallashtirish maqsadida sutkaning berilgan zonalarida (maksimumli zonalarda) energiya iste’moli vaqti va qiymati bo„yicha qurilmalar ish rejimlarini o„zgartirish imkoniyati bilan bog„langan. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi yuklama tarkibini taxmin qilish va tahlil qilishli tijorat va texnik hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda minimumga olib kelinadi;
Texnologik tashkil etuvchi, texnologik siklning buzilishi va qurilmalardan samarasiz foydalanish bilan bog„langan. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi chuqur texnik hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda (sexlar, bo„limlar va yirik energetik qurilmalar darajasigacha), shuningdek, korxona bo„limlari orasida energiya resurslari bo„yicha ho„jalik hisobi yuritilishi yoki korxona bo„limlari energiya resurslariga me’yorlar bilan minimumga olib kelinadi;
SHaxsiy tashkil etuvchilar, shaxsiy maqsadlarda xodim tomonidan ishlab chiqarish qurilmalarida foydalanish bilan bog„langan. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi mahsulot birligini chiqarishga real solishtirma me’yorlarni hisoblashli chuqur texnik hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda minimumga olib kelinadi;
Egasiz tashkil etuvchi, ish j oylaridagi turli xil energiya yo „ qotishlarga xodimlarning befarqligi, manfaatdor emasligi bilan bog„langan. Bu yo„qotishlar tashkil etuvchisi korxona bo„limlari orasida energiya resurslari bo„yicha ho„jalik hisobi yuritilishi yoki korxona bo„limlari energiya resurslariga me’yorlar bilan texnik hisobga olish ENHAT ni tashkil etishda, ENHAT ning ko„rsatishlari bo„yicha energiya resurslarini tejashga xodimlarni moddiy rag‘batlantirishda (mukofotlashda) minimumga olib kelinadi. Turli ishlab chiqarish korxonalarida ko„rsatilgan energiya yo„qotishlari tashkil etuvchilari TTTE doirasida turli solishtirma salmoqlarga ega, lekin umuman olganda korxona umumiy energiya iste’molidan 15-30 va undan ortiq foizlarga etishi mumkin. Bu tashkil etuvchilarni hisobga olish, nazorat qilish va minimallashtirish faqat energiyani hisobga olishni avtomatlashtirishda bo„lishi mumkin va korxonada va uning ob’ektlarida ENHAT ni yaratishning bosh maqsadlaridan biri hisoblanadi.
Energiyani hisobga olish - energiya tejamkorligi uchun vosita
Energiya resurslarining doimiy qimmatlashishi ishlab chiqarish korxonalaridan energiya resurslarining barcha turlarini yetkazish/foydalanishni qat’iy nazorat qilish, mahsulot tannarxida ularning ulushini cheklash va kamaytirishdan iborat energiya tejamkorligi bo„yicha tadbirlar kompleksini ishlab chiqish va joriy etishni talab qiladi. Zamonaviy ENHAT energiya tejamkorligi bo„yicha tadbirlar kompleksini iqtisodiy asoslangan ishlab chiqish, amalga oshirish, o„zgarib turadigan iqtisodiy muhitlarda energiya resurslariga harajatlarni dinamik optimalashtirishni ta’minlash bilan o„z vaqtida uni tuzatishga imkon beradigan o„lchov vositasi hisoblanadi, shunday qilib, ENHAT ishlab chiqarish korxonalarida energiya tejamkorligi asosi hisoblanadi.
Bugun qilish kerak bo„lgan bu yo„nalishdagi birinchi va eng zarur qadam bu butun korxona tuzilmaviy ierarxiyasi bo„yicha barcha energiya tashuvchilarni hisobga oladigan va nazorat qilishga imkon beradigan va bu nazoratni har bir ish joyiga yetkazishli energiya resurslarini avtomatlashtirilgan hisobga olishni joriy etish hisoblanadi. SHu tufayli energiya resurslariga ishlab chiqarish va ishlab chiqarish bo„lmagan harajatlari minimumga olib kelinadi, bu energiya Yetkazib beruvchilari va iste’molchilari orasidaga bahsli masalalarni qat’iy, direktiv (ko„rsatma beradigan) choralar bilan emas, balki ob’ektiv avtomatlashtirilgan hisobga olish asosida ob’ektiv echishga imkon beradi.
Ko’p zonali tarifga o‘tish
90-nchi yillarning o„rtalaridan elektr energiya narxi to„xtovsiz ortadigan bo„lib qoldi. Deyarli istalgan chiqariladigan mahsulotning tannarxidagi elektr energiyaning ulushi ham ortib bordi. Elektr energiyadan bir tekisroq foydalanishni ta’minlash uchun Federal energetika komissiyasi (FEK) Qarori bilan 01.10. 97 yildan uchta zonali tariflar kiritildi. Bu qaror ma’lum darajada elektr energiya iste’molchilarini maksimal yuklamalar soatlarida foydalanishni kamaytirish va sutkaning kamroq yuklangan soatlarida foydalanishni oshirishga qiziqtirishi kerak bo„ldi.
Zamonaviy sharoitlarda elektr iste’molni samarador boshqarishni amalga oshirish differensiallangan tariflar bo„yicha hisoblashlarni joriy etishsiz mumkin emas. Sutkalar zonalari bo„yicha differensiallangan tariflarni kiritish sutka vaqtiga bog„liq elektr energiya iste’moliga turli tariflarni ishlatilishini ko„zda tutadi.
Energiya tizimlarida sutka davomida elektr energiya iste’moli notekis va qoidaga ko„ra, elektr energiyaning uchta kam iste’mol qilish rejimi, o„rta iste’mol qilish rejimi va maksimal iste’mol qilish rejimlariga ega. Bu elektr iste’moli rejimlariga muvofiq sutkalar quyidagi zonalarga bo„linadi:
elektr energiya minimal iste’mol qilish zonasi - tungi tarif zonasi soatlariga;
elektr energiya o„rta iste’mol qilish zonasi - yarim og„ir tarif zonasi soatlariga;
elektr energiya maksimal iste’mol qilish zonasi - og„ir tarif zonasi soatlariga.
Qoidaga ko„ra, ertalabki va kechki maksimal iste’mol soatlariga (ertalabki
va kechki og„ir zonalar) ajratiladi. Generatsiyalaydigan quvaatlarning maksimum soatlardagi yuklanishi tungi minimum soatlaridagidan bir necha martta yuqori bo„ladi.
Differensiallangan tariflarni kiritilishining bosh sabalaridan biri energiya tizimlarida yuklama grafigini tekislashga intilish hisoblanadi, bu yangi generatsiyalaydigan quvvatlarni kiritishni elektr energiya iste’mol qilishning kamayishi hisobiga maksimum soatlarga olib qo„yilishiga imkon beradi. Bunig uchun elektr energiya iste’molchilari o„z ishlab chiqarishi elektr iste’mol qilish grafigini o„zgartirishi, ya’ni ko„p energiya iste’mol qiladigan ishlab chiqarishni elektr energiya maksimal iste’mol qilish zonasidan o„rta va minimal iste’mol qilish zonalariga o„tkazishi zarur. Bu faqat agar iste’molchiga bu iqtisodiy foydali bo„lsa mumkin bo„ladi.
Sutkalar vaqtlariga bog„liq turli tarif stavkalarining kiritilishi bilan ham iste’molchilarda, ham elektr energiyani Yetkazib beruvchilarda iqtisodiy samaraga erishiladi. Iste’molchi eng kata vositalarni tejashni olish uchun texnologik siklni o„zgartirish bilan o„z energiya iste’molini mohirona boshqarish imkoniyatini oladi.
Xulosalar. Ko„p tarifli hisoblagichlarning o„rnatilishi iste’mol qilingan elektr energiyaga zamonaviy tariflar bo„yicha hisoblashishga o„tishga imkon beradi. Ko„plab energiya tizimlarida tunda, kunduzi va energiya tizimining og„ir yuklamalari soatlarida elektr energiyaga turli narxlar o„rnatilagn. Agar korxona ish qismlarining bajarilishini elektr energiya arzon bo„lgan vaqtlarga ko„chirsa, u holda o„sha bir iste’mol qilishda sezilarli kam to„laydi. Rossiyada elektr energiya uchun tungi tarif kunduzgiga nisbatan 3 marta arzonligini e’tiborga olsa, iqtisod qilish 30 % gachani tashkil etishi mumkin
Energiya kompaniyalari, o„z navbatida, butun energiya tizimida yuklama grafigi tekislanishidan yutadi. Energiya tizimlari o„sib borayotgan yuklamani qoplash uchun yangi quvvatni kiritish yoki elektr quvvatni boshqa energiya tizimlaridan sotib olishdan voz kechadi. Bu tufayli issiqliq elektr stansiyalarining ish rejimlari yaxshilanadi, elektr energiyani ishlab chiqarishga yonilg„i sarfi va energetik qurilmalarning eskirishi qisqaradi.
Elektr energiya sifatini nazorat qilish
Elektr energiya zamonaviy iste’molchilari o„zlarining barcha texnologik samaradorliklarida ko„pincha elektr energiya sifatiga salbiy ta’sir ko„rsatadi. Elektr energiya sifatining yomonlashishi elektrotexnik va texnologik qurilmalar ishlarida salbiy bilinmoqda. Bir necha uncha katta bo„lmagan misollarni keltiramiz.
Kuchlanish egriligi shaklining buzilishi elektr ta’minoti tizimlari ko„plab elementlarining ishlashida salbiy bilinmoqda. Aktiv quvvat va energiyaning qo„shimcha yo„qotishlar vujudga kelmoqda, izolyasiyaning eskirishi jarayoni jadalroq bo„lib o„tmoqda, elektr o„lchov asboblarining xatoliklari ortmoqda, EHM, releli himoya, avtomatika va aloqa qurilmalarining ishlatilishi qiyinlashmoqda, bu elektr ta’minoti tizimining ishonchliligini kamaytiradi, elektr energiyani hisobga olish shartlarini yomonlashtiradi.
ETT da kuchlanishlar tebranishlarining paydo bo„lishi ularga sezgir bo„lgan elektr qabullagichlari ishlashida, birinchi navbatda elektr yoritish uskunalari ishlashida salbiy bilinmoqda.
Uch fazali tarmoqlardagi nosimmetriyada elektr tarmoqlar elementlarida qo„shimcha yo„qotishlar paydo bo„lmoqda, lampalar va elektr jihozlar xizmat muddatlari qisqarmoqda, uning ishlashining iqtisodiy ko„rsatkichlari kamaymoqda. Transformatorlarning qizib ketishi, natijada ularning xizmat qilish muddatini qisqarishi sezilarli bo„lishi mumkin.
Elektr energiyaning sifati davlat standartlariga javob berishi yoki shartnomada ko„zda tutilishi kerak. Elektr energiyaning sifatini yomonlashishiga iqtisodiy sanksiyalar, elektr energiyaga kamaytirilgan narxlar va ustamalar ko„zda tutilgan. Kamaytirilgan narxlar va ustamalar o„lchami “Elektr energiyaga tariflarga kamaytirilgan narxlar va ustamalarning qo„llanilishi qoidalarida” o„rnatilgan.
Tarifdan kamaytirilgan narxlar kuchlanish va chastotaning og„ishi bo„yicha pasaytirilgan sifatli elektr energiyani, shuningdek, energiya ta’minoti tashkiloti aybi bo„yicha nosinusoidallik, teskari va nolli ketma-ketlik koeffitsientlari va
kuchlanishning o„zgarish qadami (kulanish tebranishlari dozasi) ko„rsatkichlari bo„yicha pasaytirilgan sifatli elektr energiyani iste’molchiga berilishida qo„llaniladi
Tarifga ustamalar iste’molchilar aybi bo„yicha nosinusoidallik, teskari va nolli ketma-ketlik koeffitsientlari va kuchlanishning o„zgarish qadami (kuchlanish tebranishlari dozasi) ko„rsatkichlari bo„yicha elektr energiyaning sifati pasaytirilganda qo„llaniladi
YUqorida aytilganlarni hisobga olganda nima uchun hozirgi vaqtda elektr energiyasi sifati muammosi bosqichma-bosqich birinchi rejaga chiqayotganligi aniq bo„lib qoladi.
Rossiyada (ko„plab MDH davlatlari kabi) GOST 13109-97 «Umumiy foydalanishdagi elektr ta’minoti tizimlaridagi elektr energiya sifatiga me’yorlar» standarti qabul qilingan. Standartga muvofiq, uch fazali tok tarmoqlaridan ta’minlashda elektr energiya sifati ko„rsatkichlari tizimini kuchlanishning og„ishi, kuchlanishning o„zgarish qadami, fliker jadalligi (dozasi), kuchlanishning egriligi sinusoidalligini buzilishi koeffitsienti, yuqori garmonikalar koeffitsienti, kuchlanishning teskari va nolli ketma-ketligi koeffitsienti, kuchlanish botiqligining davomiyligi, kuchlanish impulsi, vaqtinchalik o„ta kuchlanish koeffitsienti, chastotaning og„ishi tashkil etadi.
Elektr energiyaning sifat ko„rsatkichlarini nazorat qilish ishi qanday vaziyatda turibdi? Elektr energiya zamonaviy hisoblagichlari ko„pincha elektr energiya sifatini baholashga imkon beradi. Masalan, Alfa turkumidagi barcha yangi hisoblagichlar faza toklari, kuchlanishlari, chastota va quvvat koeffitsientining joriy qiymatlari kabi elektr energiya sifatining qator parametrlarini o„lchash va nazorat qilish, xotirada qayd etish va o„rnatmalar chegaralaridan parametrlarni chiqishi haqida sinalizatsiya mkoniyatiga ega. Berilgan o„rnatmalardan ortganda sifat ko„rsatkichlari bo„yicha relening ishlab ketishini dasturlashtirish imkoniyati mavjud bo„lib, bunda u bu vaziyat haqida signal beradi yoki yuklama qismini uzadi.
Lekin, salbiy momentlar ham mavjud. Sifatni nazorat qilish funksiyasili elektr energiya hisoblagichlari etarlicha qimmat turadi. Masalan, Alfa-Plyus hisoblagichining narxi taxminan 1000$ ni tashkil etadi. Alfa hisoblagichlari ko„riklarni o„tkazilishida elektr energiya sifat parametrlarini o„lchash asbobini almashtira olmaydi, chunki sifat parametrlarini o„lchash turning tavsifida indikatorlar sifatida berilgan.
Elektr ta’minotini optimallashtirish
Ko„pchilik uchun elektr iste’moli jarayoni juda tabiy ko„rinadi. Qancha elektr energiya iste’molchiga zarur bo„lsa, shuncha miqdorni bosh energetik xizmati ta’minlashi kerak. Bu jaraynni boshqarish haqida o„ylab ko„rishga to„g„ri kelmaydi. Ko„pchilik rahbarlar uchun mahsulotni chiqarish rejasi va kim rejani bajarilishiga halaqit bersa u bilan kurashish birinchi o„rinda turadi.
Lekin, elektr iste’moli jarayonini shunday tarzda boshqarish mumkinki, ko„plab bo„lishi mumkin rejimlardan ko„proq boshqarish vazifasini qoniqtiradigan birini tanlash mumkin. Boshqacha aytganda maqsadga qaratilgan boshqarish funksiyasi minimal (maksimal) bo„lishi uchun rejimni optimallashtirish mumkin.
Ma’muriy echimlar hisobiga elektr qurilmalar va texnologik rezervlarning ish rejimlarini tartiblashtirish mumkin. Buning uchun korxonalarda energiya tizimining aktiv yuklamalar maksimumi soatlarida doimiy amaldagi tartibga solish tadbirlarini o„tkazish reja-grafiklari ishlab chiqiladi. Energiya tizimining aktiv yuklamalar maksimumi soatlarida yuklamalarini keyingi kamaytirishga elektr qurilmalar ish rejimlarini optimallashtirish va mahsulotlar chiqarilishini kamaytirmasdan texnologik jarayonlarni bo„lishi mumkin o„zgartirish hisobiga erishish mumkin.
Elektr iste’moli jarayonini boshqarish uchun, uni optimallashtirish maqsadida uning yordamida rejim o„zgartiriladigan “vosita” zarur. Ishlab chiqarish korxonasida bu “vosita” iste’molchilar-rostlagichlar - maxsus iste’molchilar
45 hisoblanadi. Ularning holatini rejimni optimallashtirish maqsadida bila turib
boshqarish mumkin.
NAZORAT SAVOLLARI:
Sanoat korxonalarida avtomatlashtirilgan tizimlarni joriy etilishining maqsadga muvofiqligi nimadan iborat?
Avtomatika yordamida boshqarish zarur bo„lgan sharoitlarga nimalar kiradi?
Inson va EHM ning funksional imkoniyatlarini taqqoslang.
ENHAT tizimlarini ishlab chiqishda qanday avtomatlashtirish darajasi tanlanishi kerak?
Korxona energiya iste’molini nimalar tashkil etadi?
Korxona energiya iste’moli TTTE darajasi nechta asosiy qismlardan tashkil topgan?
Sanoat korxonalari ENHAT tizimlarining iqtisodiy samaradorligi nimalardan iborat?
Energiyani hisobga olish - energiya tejamkorligi uchun vosita ekanligini ta’riflang.
Ko’p zonali tarifga o„tishning afzalliklari nimalardan iborat?
Elektr iste’moli rejimlariga muvofiq sutkalar qanday zonalarga bo„linadi?
Elektr ta’minotini optimallashtirish nimalardan iborat?
ELEKTR ENERGIYASI HISOBLAGICHLARI - ENHATNING
ASOSIY QUROLI 4.1. Ko‘p funksiyali hisoblagichlar
Ko„p funksiyali “Energiya 9” turidagi elektr energiyasi hisoblagichi bu turkumdagi hisobga olish asboblarining yetakchisi hisoblanadi. Bu asboblar ishlab chiqarish va energiya ta’minoti korxonalarida qo„llanilishi uchun ularning spetsifikasi hamda bu sohalarda elektr energiyasini hisoblash talablarini e’tiborga olib maxsus ishlab chiqilgan. Bu turkumdagi hisoblagichlar 0,2S gacha aniqlik sinfiga ega. Tok bo„yicha yoki tok va kuchlanish bo„yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri va transformator orqali ulanishi mumkin. O„zgaruvchan tokdagi uch simli yoki to„rt simli tarmoqlarda qo„llaniladi. Barcha hisoblagichlar infraqizil port va RS485 porti bilan jihozlangan. Hisoblagich xotirasida aktiv va reaktiv energiya uchun fazalar bo„yicha yuklama grafigi saqlanadi, fazalar bo„yicha tok grafigi olib boriladi. Grafiklardan har birining saqlanish muddati bir yildan iborat. Hisoblagichlar kuchlanish, tok, quvvat, cos ф, tarmoq chastotasining joriy qiymatlari monitoringini olib borishga imkon beradi; energiya grafigini, yarim soat maksimumlarini saqlaydi. Shu bilan birga tarif zonalarini hisobga olish dasturlanadi. Yuklama yordamida boshqariladigan modifikatsiya yuklamani ulash/uzish uchun tashqi kontaktorni boshqarishga va ta’minot kuchlanishi bo„lmaganida ko„rsatkichlarni olishga imkon beradi. Bu hisoblagichlar asosida ENHATning tijorat va texnik hisoblari to„g„risida batafsil va aniq ma’lumot olish imkonini beradi.
Hisoblagichlardagi shartli belgilar va ularning nomlanishi:
CTK - “Telekart” markali elektron hisoblagich;
3 - uch fazali;
0,2 - 0,2S; 0,5 - 0,5S; 10 - 1,0 S aniqlik sinfi;
Q2 - ikki yo„nalishda: aktiv va reaktiv energiyani hisobga olish;
T1 (T2) -tok va kuchlanish bo„yicha uch (to„rt) simli transformatorli ulanish: 100 V, 1 A;
T3 (T4) -tok va kuchlanish bo„yicha uch (to„rt) simli transformatorli ulanish: 100 V, 5 A;
H3 (H4) -tok va kuchlanish bo„yicha uch (to„rt) simli to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish: 220 V (380 V), 5 A;
H5 (H6) -tok va kuchlanish bo„yicha to„rt simli to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish: 380 V, 10 A (40 A), (380 V, 40 A (100 A);
M - ko„p funksiyali, ko„p tarifli, fazalar bo„yicha yuklama va tok grafiklarini shakllantirish, tarmoq parametrlarini monitoring qilish, maksimumlarni qayd etish, RS485 interfeys, impulsli chiqish, optoport;
t - - 40 dan +500C gacha ishchi haroratlar oralig„i.
Qo‘shimcha funksiyalar
«U»- yuklamani boshqarish funksiyasi;
«УВП» -tashqi ta’minot tuguni (TTT).
Ko‘p tarifli bir fazali hisoblagichlar
CTK1-10.K52I4Zt va CTK1-10.K55I4Zt bir fazali hisoblagichlar “Energiya 9” turkumidagi maishiy hisoblagichlarning davomi hisoblanadi. Bu turdagi hisoblagichlarning boshqa maishiy hisoblagichlardan farqi shundaki, sutka vaqtlari bo„yicha differensiallangan (pog„onalashgan) tariflar asosida hisobga olishni amalga oshirish imkonini beradi. Bu hisoblagichlar ko„p tarifli hisoblanadi. Hisoblagich 12 ta mavsum bo„yicha elektr energiyasini hisobga olishga mo„ljallangan bo„lib, ularning har biri 8 ta tarif zonalari bo„yicha dasturlanishi mumkin. Bundan tashqari, hisoblagich yuklama grafigini va hodisalar jurnalini shakllantiradi, ikki turdagi interfeys bilan jihozlangan: tokli halqa va optoport. Ruxsat etilmagan ulanishlardan signalizatsiya va himoyalash ko„zda tutilgan. Bu hisoblagichlar asosida EHNAT ni qurish mumkin. Hisoblagich funksional jihatdan mavjud analoglaridan ustun, narxi ham u qadar yuqori emas.
CTK1-10.VU1(5)t ko„p tarifli bir fazali hisoblagichlar o„rnatilgan kontaktorga ega. Sutkaning vaqtlari bo„yicha differensiallangan (pog„onalashgan) tariflar sharoitida elektr energiya iste’molini hisobga olishni olib borishga imkon beradi. Bu energiya iste’molini optimallashtirishga va elektr energiyasi xarajatlarini kamaytirishga sharoit yaratadi. Bundan tashqari, bu hisoblagichlar elektr energiyasi uchun oldindan to„lash tizimi “Омега” bilan birgalikda qo„llanilishi mumkin.
Hisoblagichlardagi shartli belgilar va ularning nomlanishi:
CTK - “Telekart” markali elektron hisoblagich;
1 -bir fazali;
10 - 1,0S aniqlik sinfi;
K52 (K55) - tok va kuchlanish bo„yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulangan: 220 V, 5 A (60 A);
Z - ruxsat etilmagan ulanishlardan himoyalash funksiyasi;
B - oldindan to„lov rejimini tashkil etish imkoniyati;
I4 - ko„p tarifli hisobga olish, elektron indikator, interfeys, optoport;
t - - 40 dan +50 0C gacha ishchi haroratlar oralig„i;
УВН - tashqi kontaktorni boshqarish funksiyasi (CTK1-10.VU10t ko„p tarifli bir fazali hisoblagichlar uchun).
Ko‘p tarifli uch fazali hisoblagichlar
Yangi CTK3-10AN7R.t va CTK3-10AN9R.t turdagi ko„p tarifli uch fazali hisoblagichlar sanoat korxonalarida, turar-joy binolarida elektr energiyasi iste’molini hisobga olish uchun va ko„chani yoritish korxonalarida elektr energiyasini hisobga olish uchun qo„llanilishi mumkin. Hisoblagich 12 ta mavsum bo„yicha elektr energiyasini hisobga olishga mo„ljallangan bo„lib, ularning har biri 8 ta tarif zonalari bo„yicha dasturlanishi mumkin. Bundan tashqari, bu hisoblagichlar yuklama grafigini va hodisalar jurnalini shakllantiradi, ikki turdagi interfeys turlari bilan jihozlangan: tokli halqa va optoport. Ruxsat etilmagan ulanishlardan signalizatsiya va himoyalash ko„zda tutilgan. Bu hisoblagichlar asosida EHNAT ni qurish mumkin. Hisoblagich funksional jihatdan mavjud analoglaridan ustun, narxi ham u qadar yuqoiri emas.
CTK3-10A1N5(9)R.Vt ko„p tarifli hisoblagichlar sutkaning vaqtlari bo„yicha differensiallangan (pog„onalashgan) tariflar sharoitida elektr energiya iste’molini hisobga olishni olib borishga imkon beradi. Bu energiya iste’molini optimallashtirishga va elektr energiyasi xarajatlarini kamaytirishga sharoit yaratadi. Bundan tashqari, bu hisoblagichlar elektr energiyasi uchun oldindan to„lash tizimi “Омега” bilan birgalikda qo„llanilishi mumkin.
Hisoblagichlardagi shartli belgilar va ularning nomlanishi:
CTK - “Telekart” markali elektron hisoblagich;
3 - uch fazali;
10 - 1,0S aniqlik sinfi;
A1 - aktiv energiyani hisobga olish;
H4 - tok va kuchlanish bo„yicha transformatorli to„rt simli ulanish: 220 V (380 V), 5 A;
H5 - tok va kuchlanish bo„yicha to„rt simli transformatorli ulanish: 380 V, 10 A (40 A);
H7 (H9) - tok va kuchlanish bo„yicha to„rt simli to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish: 380 V, 5 A (60 A), (380 V, 10 A (100 A));
P - ko„p tarifli, yuklama va tok grafiklarini shakllantirish, “tokli halqa” interfeysi, impulsli chiqish, optoport, hodisalar jurnali;
B - oldindan to„lash rejimini tashkil etish imkoniyati;
“U” qo„shimcha funksiya - yuklamani boshqarish funksiyasi (maishiy va bir tarifli hisoblagichlardan tashqari);
t - - 40 dan +550C gacha ishchi haroratlar oralig„i.
Bir tarifli uch fazali hisoblagichlar
Bir tarifli uch fazali elektron hisoblagichlar turkumiga kiruvchi CTK3- 10AN7.K4t va CTK3-10Q2N4.K4t turidagi hisoblagichlar uch fazali tarmoqlarda elektr energiya iste’molini hisobga olish uchun mo’ljallangan. Ular maishiy va kichik quvvatli kuch iste’molchilari sektorida ishlatildi. Shunga qaramay, bu guruhdagi hisoblagichlar tranformatorli ulanishda bo„lib, ular aktiv va reaktiv energiyani generatsiyalash va iste’molini hisobga olishni olib borish imkoniyatini beradi. Ma’lumotlarni masofadan olishni amalga oshirish uchun RS485 interfeysga ega. Shu bilan birga tarmoq hamda yuklamaning joriy kuchlanishi, toki, cos ф, iste’mol quvvati kabi parametrlarini monitoring qilish imkonini beradi.
Hisoblagichlardagi shartli belgilar va ularning nomlanishi:
CTK - “Telekart” markali elektron hisoblagich;
1 - bir fazali; 3 - uch fazali;
10 - 1,0S aniqlik sinfi;
A1 - aktiv energiyani hisobga olish; Q2 - ikki yo„nalishda aktiv va reaktiv energiyani hisobga olish;
T3- tok va kuchlanish bo„yicha uch simli transformatorli ulanish: 100 V, 5
A;
H4 - tok va kuchlanish bo„yicha to„rt simli transformatorli ulanish: 380 V, 5
A;
H7 (H9) - tok va kuchlanish bo„yicha to„rt simli to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish: 380 V, 5 A (60 A), (380 V, 10 A (100 A));
I - qo„shimcha interfeysning mavjudligi.
Bir tarifli bir fazali hisoblagichlar
Bir tarifli bir fazali “Telekart-Asbob” hisoblagichlari maishiy sektorda qo„llash uchun mo„ljallangan. Maksimal tokning yuqori qiymati tufayli ular elektr energiyasini ko„p miqdorda iste’mol qiladigan ko„p sonli elektr asboblar bilan jihozlangan uylarda va xonadonlarda qo„llanilishi mumkin.
“Telekart-Asbob” MCHJ ishlab chiqaradigan barcha hisoblagichlar 1,0 dan past bo„lmagan aniqlik sinflariga ega va ishchi harorat oralig„i -40 dan +55 0C ni tashkil etadi. Eng oddiy modifikatsiyalar mexanik indikatorga ega, lekin suyuq kristalli indikator (SKI) o„rnatilgan, EHAT ga ulanish uchun interfeys chiqishiga, himoyalash va ruxsat etilmagan ulanishlardan indikatsiya tizimiga ega bo„lgan modellari mavjud.
Hisoblagichlardagi shartli belgilar va ularning nomlanishi:
CTK - “Telekart” markali elektron hisoblagich;
1 - bir fazali; 3 - uch fazali;
10 - 1,0S aniqlik sinfi;
K52 (K55) - tok va kuchlanish bo„yicha to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanish: 220 V, 5 A (60 A), (2 0, 10 A (100 A);
I0 - elektron-mexanik indikator;
I2 - elektron indikator va interfeys;
S - o„lchovchi shunt element;
Z - ruxsat etilmagan ulanishlardan himoyalash funksiyasi;
t - - 40 dan +550C gacha ishchi haroratlar oralig„i.
Hisoblagichlarning DTi
Hisoblagichlarning DTi quyidagi parametrlardan iborat:
Identifikatsiya prametrlari:
hisoblagichni «initsializatsiya» sanasi;
hisoblagichning identifikatori.
Hisoblagichning asosiy parametrlari:
integratsiyalash davrlari (15, 30, 60 minut);
vaqtni korreksiya qilish soniyalar soni (kunda bir marta), ±10 soniya oraliqlarida;
yozgi/qishki vaqtga o„tish (ha/yo„q);
yozgi/qishki vaqtga o„tish parametrlari (sana, vaqt);
mavsumlar bo„yicha oylarni bo„lish (12 tagacha);
har bir mavsum uchun 8 tagacha vaqtli tarif zonalarini dasturlash imkoniyati;
shanba, yakshanba va bayram kunlarida ularga alohida tariflar berish bilan vaqt zonalarini dasturlash imkoniyati (modifikatsiyaga bog„liq ravishda).
Yig„iladigan ma’lumotlar va saqlanadigan axborotlar:
“Butunlay”, “Bir oyga” formatdagi har bir tarif uchun hisobga olinadigan energiya miqdori (joriy va oldingi, shuningdek, oxirgi 13 oylik ko„rsatkichlar);
ta’minotning ulanishlari soni (tarmoq kuchlanishlarining yo„qotilishi);
hisoblagichga ruxsat etishlar soni, oxirgi ruxsat etishning sanasi va vaqti;
hisoblagich korpusining ochilishlari soni, oxirgisining sanasi va vaqti.
Yuklamani ulash/uzishni boshqarish imkoniyati (modifikatsiyashga bog„liq ravishda):
1 boshqarish kanallarining soni;
tarifikatsion vaqt oralig„ini ishlashi vaqti bo„yicha boshqarish imkoniyati;
interfeys bo„yicha hisoblagichga uzatilgan buyruq bo„yicha boshqarish imkoniyati;
boshqarish kanali kommutatsiyalaydigan kuchlanish, 220 V dan ortiq emas;
boshqarish kanali kommutatsiyalaydigan tok, 1 A dan ortiq emas. Hisoblagichni dasturlash.
Hisoblagich parametrlarini quyidagicha dasturlash mumkin:
ketma-ket port bo„yicha kompyuter yurdamida boshqarish;
parametrlarni almashtirish qurilmasidan foydalanish - optoport yordamida.
Hisoblagichni dasturlash energiya ta’minoti korxonasi tomonidan ishlatish joyiga o„rnatishdan oldin yoki ishlatilishi jarayonida “Energiya” masofadan boshqarish tizimi vositalari orqali amalga oshiriladi.
Dasturlash «Konsol» dasturi yordamida amalga oshiriladi.
Agar shanba, yakshanba va bayram kunlari alohida tariflar bo„yicha tariflashtirish zarurati bo„lgan hollarda, bu kunlar uchun xam ish kunlariga o„xshash tariflarni tayinlash va vaqt zonalarini dasturlash zarur. Bayram kunlarida ishlatish uchun bayram nishonlanadigan kun sanalarini ko„rsatish lozim.
Statistik axborotlarni yig„ish va dasturlashni o„tkazish «Konsol» DTining “Dasturlash bo„yicha ko„rsatmalar” bo„limida keltirilgan.
jadval
Bir va uch fazali hisoblagichlarning texnik xarakteristikalari va ularning
tavsifi jadvali
№
|
Texnik xarakteristikalar
|
O„lch.
bir.
|
Bir fazali
|
Uch fazali
|
1
|
Aniqlik sinfi
|
|
1,0
|
1,0
|
2
|
Nominal kuchlanish qiymati
|
V
|
220
|
3x220
|
3
|
Tarmoqning nominal chastotasi
|
Gs
|
50
|
50
|
4
|
Hisoblagichlar ta’minoti kirish kuchlanishida amalga oshiriladi
|
|
|
|
5
|
Nominal tok
|
A
|
5,10,40
|
5,10
|
6
|
Maksimal tok
|
A
|
40,60,100
|
60,100
|
7
|
Hisoblagichning sezgirligi
|
|
0,0025Inom
|
0,0025Inom
|
8
|
Hisoblagich iste’mol quvvati
|
Vt
|
2
|
2
|
9
|
Hisoblagichlarning gabarit o„lchamlari
|
mm
|
200x130x80
|
170x330x92
|
10
|
Hisoblagichlarning o„rnatilgan o„lchamlari:
|
|
|
|
|
vertikal bo„yicha
|
mm
|
(150±2)
|
(230±2)
|
gorizontal bo„yicha
|
mm
|
(108±2)
|
(150±2)
|
11
|
Hisoblagichlarnng og„irligi
|
kg
|
2,8
|
3
|
Hisoblagichni turli ish rejimlariga qayta ulanishi
1. Hisoblagichda uning ish rejimiga bog„liq ravishda butun alfavitli-raqamli axborotlar chiqariladigan bir satrli o„n ikki darajali SKI qo„llanilgan.
“Asosiy ish rejimi” da SKI da joriy sana va vaqt siklik ma’lumotlar aks ettiriladi, shuningdek, hisoblagich o„rnatilgan vaqtdan boshlab hisobga olingan elektr energiyaning umumiy miqdori doimo aks ettiriladi.
Hisobga olingan elektr energiya haqida axborotlarni aks ettirilishi dasturlashtirilgan rejimga bog„liq ravishda 6 formatda va verguldan keyin 1 tagacha (000000,0) yoki 6 va 2 ta belgi (00000,00) bo„lishi mumkin.
Izoh. To„lib ketishda (999999,9) hisobga olingan energiyaning keyigi ko„rsatilishi noldan (000000,0) boshlanadi, lekin hisoblagich xotirasida nol orqali o„tmaydigan yig„indi qiymat saqlanadi. Bu qiymat interfeys kanallari orqali hisoblarga so„rov berilganda o„qilishi mumkin.
Joriy vaqt aks ettirilishida SKI birinchi darajada yonadigan raqam hafta kunlarining tartibini bildiradi: 1 - dushanba, 2 - seshanba va h.k..
Hisoblagichda “Ish” yorug„lik diodili indikator mavjud. Bu yorug„lik diodining pirpirashi energiya iste’moli haqida signal beradi, bunda pirpirash chastotasi quvvat ortishi bilan ortadi.
Hisoblagichda “Limit” yorug„lik-diodli indikator mavjud. Bu yorug„lik diodining yonmasligi to„lovni o„z vaqtida va yetarli darajada amalga oshirilmaganligi haqida signal beradi. Bu yorug„lik diodining pirpirashi to„lov qoldig„ining nolga yaqinlashayotganligi haqida xabar beradi va yaqin vaqtda to„lovlarni qabul qilish bo„limlariga borish zarurligini bildiradi. Bu yorug„lik diodining tekis yonishi kiritilgan to„lovni to„liq ishlatib bo„linganligini bildiradi, agar avtomatik o„chirish rejimi dasturlashtirilgan bo„lsa hisoblagichdan yuklamani avtomatik uzilishi mumkinligini bildiradi.
Hisoblagichda “Kontaktor” yorug„lik diodli indikator mavjud. Bu yorug„lik diodining yonmasligi oldindan to„lov bilan boshqariladigan kontaktoming yoqilgan holati haqida (yuklama elektr tarmoqqa ulangan), yonishi esa o„chirilgani haqida (yuklama uzilgan) signal beradi.
Optoport orqali hisoblagichni ochish yoki yopishga ruxsat berish imkoniyati mavjud. Ruxsat berish “Konsol”dasturi buyrug„i yordamida ochilishi yoki yopilishi mumkin. Agar ruxsat berish yopiq bo„lsa, optoport orqali qandaydir axborotni o„qish yoki yozish mumkin bo„lmay qoladi (xususan, parametrlarni almashtirish qurilmasi yordamida).
Optoport orqali ruxsat berish hisoblagich SKI ida “SERVIS” rejimi menyusi bo„limida quyidagi yozuvlar orqali ko„rsatiladi:
Opto yes - ruxsat berish ochiq.
Opto no - ruxsat berish yopiq.
Elektr energiyasini hisobga olish ko„rsatkichlari to‘g‘ridan-to‘g‘ri kilovatt-soatlarda, ko„rsatkichning darajalari soni quyidagi formatda:
00000,00 - vergulgacha oltita belgi, keyin ikkita belgi;
000000,0 - vergulgacha etita belgi, keyin bitta belgi.
|
| |