nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Ishchi-hodimlarga badal to'lash to'g’risidagi zamonaviy qonunlar

Ishchi-hodimlarga badal to'lash to'g’risidagi zamonaviy qonunlar
Ishchi-hodim jarohatlansa va to'lov amalga oshirilishini talab qilsa, u avval, qoida bo'yicha, uch kundan o'n to'rt kungacha kutish davrini boshidan kechirishiga to'g’ri keladi. To'lov ish va oylik maosh yo'qotilgan kundan boshlab orqaga qaytib amalga oshirilishi yoki amalga oshirilmasligi ham mumkin. To'lov qilish boshlandi-mi, u oylik maoshning uchdan ikki qismi bilan cheklanadi yoki AQSH shtatiga bog’liq ravishda har oy uchun dollarlarda berilgan summa bilan cheklanadi. To'lov cheklangan vaqt oralig’igacha uzaytiriladi va maksimal pul summasini tashkil etadi. Hodimlar ma'lum vaqt oralig’ida ishsiz qolishlari sababli, ko'pincha turmush darajasining pasayishidan azob chekadilar, shunda sud jarayoni jozibali tanlov bo'lib tuyulishi mumkin. Agar ishchilarga oylik maoshiga teng miqdorda to'lov olishga ruhsat berilganda edi, bu ular ishga qaytmasligi uchun zo'r tashviq bo'lgan bo'lar edi. Hatto oylik maoshning uchdan ikki qismi to'langanda ham, ayrim hodimlar ishlamasdan to'lov olishni davom ettirish uchun o'zlarini kasalga solishlari mumkin.
Jarohatlar quyidagi usullardan biri bilan tasniflanadi:
• Qisman: bunda hodim hali ham ishlashi mumkin, lekin jarohati tufayli barcha mehnat majburiyatlarini bajara olmaydi, bu ko'pincha barmoq sinishi yoki oyoq barmog’ining ajralishi kabi hollarda yuz beradi.
• To'liq: bunda hodim mehnatga yoki ish joyida muhim majburiyatlarini bajarishga qobiliyatsiz bo'ladi, bu ko'pincha belning og’ir jarohatlanishi yoki ko'r bo'lib qolish kabi holllarda yuz beradi.
• Vaqtincha: bunda hodim to'liq tiklanishi kerak, oyoq yoki qo'lning sinishi, paylarning shikastlanishi hollaridagi kabi.
• Doimiy: bunda hodim jarohat oqibatlaridan butun umr azob chekadi, chopilib ketgan qo'l yoki oyoq, ko'r bo'lib qolish yoki garang bo'lib qolish kabi hollar shular jumlasiga kiradi.
Aniq hollar vaqtincha qisman, vaqtincha to'liq, doimiy qisman, doimiy to'liq deb tasniflanadi. Boshqa toifadagi to'lovlar ayrim jarohatlari bor hodimlar uchun qayta o'qitadigan undaydigan imtiyozlarnio'z ichiga oladi. Bunday to'lovlar cheklangan vaqt oralig’ida, jarohatlanganlarga qo'shimcha bilim olish yoki o'qishlariga yordam berish uchun to'lanadi. Kasbiy reabilitaciya hizmatlari to'liq mehnat qobiliyatini yo'qotganlik uchun doimiy to'lovga haqqi bor hodimlarga taklif etilishi mumkin va ular kasbiy reabilitatsiya dasturiga qatnashadilar. Ishlab chiqarishdagi bahtsiz hodisalarda halok bo'ladiganlar orasida tirik qolganlarga ham shuningdek to'lov huquqi taqdim etilishi mumkin.
Hatto bir nechtagina ishchi-hodimlari bor kompaniyalar ham ishchi-hodimlarga badal to'lash uchun sug’urtalashlari shart. AQSH ning ayrim shtatlari kompaniya hatto bir nafar qisman band hodim uchun ham to'lovlar qilinishini talab etadi. Tegishli moliyaviy resurslarga ega yirik kompaniya, o'z o'zini sug’urtalashdan kutiladigan zararni qoplashi uchun, sotil olinadigan ishchi-hodimlarni sirtqi tashuvchidan badal to'lash uchun sug’urtalashga qo'yiladigan talabga bir nechta istisnolardan biri bo'lib hisoblanadi.
|
Mukofotni hisoblash - Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта

|
Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта
|
bet | 68/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Mukofotni hisoblash
Tarixan ish beruvchilar tomonidan maosh miqdori yillik to’lov vedomosti Standart Tarmoqlar tasnifi (SIC) kodeksi asosida tuzilgan. SIC kodeksi bu biznes uchun xalqaro hukumat tomonidan foydalanadigan klassifikatsiya hisoblanadi. Kompaniyalar qishloq xo’jaligi, o’rmonshunoslik va baliqchilik;tog’ sanoati; qurilish;ishlab chiqarish va transport kabi asosiy sanoatning bo’linmalariga tasniflanadi. Bu bo’linmalarda asosiy guruhlar joylashgan. D bo’linmada, masalan 25-asosiy guruh bor “Mebel va asboblar”, 2511 sonli sanoat “Maishiy yog’och mebel, yumshoq mebel” va boshqalar. Shtatlar hali ham kategoriyalashning shunga o’xshash uslublaridan foydalanadilar. Ishchilarning kompensatsiya mukofoti (premiya) yoki sug’urtaga to’langan mablag’i har biri 100$ dan to’lov vedomostida kompaniyalar uchun ushbu kotegoriyada to’rt xonali son yoki klassifikatsiyalash bilan ifodalab berilgan. Jarohatlarning yoki o’lim hodisalarinig ancha baland ko’rsatkichlari tufayli eng katta xavf hisoblangan klassifikatsiyadagi sanoat yoki kompaniyaning tarmoqlari past klassifikatsiya yoki kategoriyadagilarga nisbatan ko’p to’laydilar. Narxlar qo’llanma da quyidagicha hisob-kitob qilinadi:
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 12 bobidan olingan.
Ish haqining ustiga qo’yib hisoblash
Mukofot qo’llanmasi = --------------------------------------------------
100 X narx (SIC kodeksi asosida)
Tajriba modifikatsiyasi
Klassifikatsiya bahoga qo’shimcha sifatida kompaniyalarga ularning ma’lum biznesi talablari faoliyatiga asoslangan tajriba modifikatsiyasi yoki moduli faktori belgilanadi. Bu bittasida boshlanib, biznes talablari faoliyatining o’zgarishiga ko’ra yoki tepaga, yoki pastga qarab o’zgaradi. Tajriba modifikatsiyasi har yili o’zgarishi mumkin, lekin bu, qoidaga ko’ra o’tgan 3 yilni nazarda tutadi. Standart premiya (mukofot) modulni kiritadi va quyidagicha hisoblanadi:
|
| |
- Axborot tizimining mobil ilovasi ishlab chiqiladi va playmarket tizimlariga joylashtiriladi; 
-

- Axborot tizimining mobil ilovasi ishlab chiqiladi va playmarket tizimlariga joylashtiriladi; -
Сайтга Joriy etishga tayyor ishlanmalar (2)
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa - Axborot tizimining mobil ilovasi ishlab chiqiladi va playmarket tizimlariga joylashtiriladi; -
|
Pedagog vazifalari - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Pedagog vazifalari: - Ta'minlash tizimining vazifalarini tushuntiradi - Karbyuratorli dvigatellar ta'minlash tizimining umumiy tuzilishi haqida tushunchalar beradi - Karbyuratorli dvigatellar ta'minlash tizimining ishlash prinsplari haqida tushuntiradi - Injektorli dvigatellarning ta'minlash tizimining umumiy tuzilishi haqida tushunchalar beradi - Ijektorli dvigatellarning ta'minlash tizimlarini ishlash prinsplarini tushuntiradi O‘quv faoliyati natijalari: - Ta'minlash tizimining vazifalarini biladi - Karbyuratorli dvigatellar ta'minlash tizimining umumiy tuzilishini aytib beradi - Karbyuratorli dvigatellar ta'minlash tizimining ishlash prinsplarini biladi - Injektorli dvigatellarning ta'minlash tizimining umumiy tuzilishini aytadi - Ijektorli dvigatellarning ta'minlash tizimlarini ishlash prinsplari haqida gapiradi O‘qitish metodlari Ma'ruza, namoish O‘quv faoliyatini tashkil etish shakli Ommaviy, jamoaviy O‘qitish vositalari Yozuv doskasi, slaydlar, proyektor, kompyuter O‘qitish sharoitlari Maxsus texnik vositalar bilan jihozlangan auditoriya Qaytar aloqaning usul va vositalari Kuzatish, savol javob, Venn diogrammasi O‘quv mashg‘ulotining texnologik xaritasi Ish bosqichlari va vaqti Faoliyat mazmuni O‘qituvchi O‘quvchi
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
-ilova - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
5. MAN;
6. Damas.
"Moylash tizimi qismlarining tuzilishi va turlari" mavzusi bo‘yicha o‘quv
mashg‘ulitining o‘qitish texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Amaliy: Amaliyotga bilimlarni
yo‘naltiruvchi mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1.Dvigatel moylash tizimi qismlarining
vazifalari
2. Dvigatel moylash tizimi qismlarini
umumiy tuzilishi
3. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
turlari
4. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
ishlash prinsplari
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: Dvigatel moylash tizimi qismlarining
vazifalari, umumiy tuzilishi, turlari va ishlash prinsplari haqida amaliy
ko‘nikmalarni shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Moylash tizimining qismlarini tuzilishi.
Vazifalari va ishlash prinsplarini biladi.
Pedagog vazifalari:
1.Dvigatel moylash tizimi
qismlarining vazifasini o‘rgatadi
2. Dvigatel moylash tizimi
qismlarining umumiy tuzilishini
ko‘rsatadi
3. Dvigatel moylash tizimi
qismlarining turlarini ko‘rsatadi
4. Dvigatel moylash tizimi
qismlarining ishlash prinsplarini
ko‘rsatadi
O‘quv faoliyati natijalari:
1. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
vazifasini aniqlaydi
2. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
umumiy tuzilishini o‘rganadi
3. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
turlarini o‘rganadi
4. Dvigatel moylash tizimi qismlarining
ishlash prinsplarini o‘rganadi
O‘qitish metodlari
Amaliy, yo‘riqnoma berish, ko‘rsatish
O‘quv faoliyatini tashkil etish
shakli
Ommaviy, jamoaviy, guruhli, yakka
tartibda.
O‘qitish vositalari
Tarqatma materiallar, avtomobil
dvigatellari, moylash tizimi qismlari
-bosqich. 
O‘quv - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

|
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Pdf ko'rish
|
bet | 65/194 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 11,47 Mb. | | #102246 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati, ularni
va auditoriyani mashg‘ulotga
tayyorligini tekshirish
1.3. O‘tilgan mavzu yuzasidan
o‘quvchilar bilimini baholaydi (1-ilova)
Salomlashadi,
tinglaydi, savollarga
javob beradi, o‘tilgan
mavzuni gapiradi
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. Og‘zaki savol javobdan foydalanib
o‘quvchilar bilimlarni faollashtiradi
(2-ilova)
Savollarga javob
beradilar
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari
bilan tanishtiradi va yozib olishlarini
aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(3-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma'lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (4-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma'lumotlarni daftarga
qayd qiladi
Yangi o‘quv materialini
mustahkamlash
2.10. Yangi o‘quv materialini
o‘zlashtirish darajasini tekshirishda
Venn diogrammasidan foydalanadi (5-
ilova)
Venn diogrammasi
tuzadilar
|
| |
-bosqich. 
Yakuniy - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

3-bosqich. Yakuniy (10 daqiqa) Mashg‘ulot yakuni 3.1. Mavzu yakunlanadi, olingan nazariy bilimlarni kelgusida kasbiy faoliyatlarida muhim ahamiyatga ega ekanligiga o‘quvchilar e'tiborini qaratadi Diqqat qiladi Uyga vazifa beriladi 3.2. Berilgan avtomobillar (6-ilova)ni moylash tizimining umumiy tuzilishi, turi va uning ishlash prinsplarini o‘rganib kelish bo‘yicha vazifa beradi Topshiriqni va berilgan avtomobil turi va rusumini yozib oladi 1-ilova Baholash mezoni. № Mezonlar Baho 1 Olgan bilimlarini ishlab chiqarishda qo‘llay oladigan, ushbu fanni
boshqa fanlar bilan bog‘lay oladigan, mustaqil ish hamda vazifalarni
to‘liq bajargan va yangilik qilishga intiladigan, har jihatdan boshqa
o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan o‘quvchilarga
5
2 O‘quv ko‘rgazmali qurollardan foydalana oladigan, olgan bilimlarini
xalq xo‘jaligida to‘g‘ri qo‘llay oladigan, mustaqil fikirlay oladigan
olgan bilimlarini tushuntirib beraoladigan o‘quvchilarga
4
3 Darslarda 95%gacha qatnashgan, ma’ruza matnini yozgan, o‘quv
qurollari to‘liq bo‘lgan , adabiyotlardan foydalanishni bilgan
o‘quvchilarga
3
4 Ta’lim standartlarida belgilangan bilim va ko‘nikmalarni 55%dan
kam o‘zlashtirgan o‘quvchilarga
2
2-ilova Auksionga qo‘yiladigan savollar. 1. Moylash tizimining vazifasi nima? 2. Moylashning qanday turlari bor? 3. Hozirga
zamonaviy
avtomobillarda
moylashning
qaysi
turidan
foydalaniladi? 3-ilova
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
-ilova - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
Moylash tizimining sxemasi.
Zamonaviy avtomobil dvigatellarida asosan
kombinatsiyalashgan moylash
tizimi qo‘llaniladi. Bunday moylash tizimida zo‘riqib ishlaydigan detal yuzalariga
moy bosim ostia majburiy yuboriladi. Bunday yuzalarga tirsakli va taqsimlash
vallarining podshipniklari (ayrim dvigatellarda taqsimlash valining mushtchalari
ham), koromislo vtulkalari kiradi. Kolganishkalanuvchi
yuzalarga sachratish va
tomchi usuli bilan yuboriladi. Unday yuzalarga silindr devorlari, porshen va
porshen xalkalari,
porshen barmoklari, taqsimlash valining mushtchalari,
to‘rtkichlar, klapanlar sterjenikiradi.
Kombinatsiyalashgan moylash tizimiga quyidagi mexanizm va tuzilmalar
kiradi: moysaklagich, moyqabulkilgich, moynasosi, moyfiltrlari, moyradiatori,
moykanallari, moyklapanlari.
5-ilova
Charxpalak usuli
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-bosqich.
O‘quv
mashg‘ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
1.2. O‘quvchilarning davomati,
ularni va auditoriyani mashg‘ulotga
tayyorligini tekshirish
1.3. O‘tilgan mavzu yuzasidan
o‘quvchilar bilimini baholaydi (1-
ilova)
Salomlashadi,
tinglaydi, savollarga
javob beradi, o‘tilgan
mavzuni gapiradi
-bosqich 
Asosiy - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

|
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti Pdf ko'rish
|
bet | 164/194 | Sana | 20.11.2023 | Hajmi | 11,47 Mb. | | #102246 |
Bog'liq Avtomobillar tuzilishi Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimlarni faollashtirish
2.1. Og‘izaki savol javob o‘tkazib
o‘quvchilar bilimlarini faollashtiradi
(2-ilova)
Auksionda ishtirok
faol qatnashadi
Maqsad va vazifani belgilanishi
2.2. O‘quv mashg‘uloti mavzusi, rejasi,
maqsad va uning faoliyat natijalari
bilan tanishtiradi va yozib olishlarini
aytadi
Yozib oladilar
Yangi o‘quv material bayoni
2.3. Slaydlar Power point dasturida
(3-ilova) namoyish va sharhlash bilan
mavzu bo‘yicha asosiy nazariy
tushunchalarni bayon qiladi
2.7. Jalb qiluvchi savollar beradi
2.8. Mavzu har bir qismi bo‘yicha
xulosalaydi
2.9. Ma'lumotlarni daftarga qayd
qilishlarini eslatadi (4-ilova)
Kuzatadi, savollarga
javob beradi,
ma'lumotlarni
daftarga qayd qiladi
Yangi o‘quv materialini
mustahkamlash
2.10. Yangi o‘quv materialini
o‘zlashtirish darajasini tekshirishda
B/B/B jadvaldan foydalanadi (5-ilova)
B/B/B jadvalni
to‘ldiradi
3-bosqich.
Yakuniy
(10 daqiqa)
Mashg‘ulot yakuni
3.1. Mavzu yakunlanadi, olingan
nazariy bilimlarni kelgusida kasbiy
faoliyatlarida muhim ahamiyatga ega
ekanligiga o‘quvchilar e'tiborini
qaratadi
Diqqat qiladi
Uyga vazifa beriladi
3.2. Dars davomida yozilgan
kanspektlarni o‘qib kelish, kuzovning
vazifalari, tuzilishi va turlarini
o‘rganib kelish bo‘yicha vazifa
beradi
Topshiriqni va
berilgan avtomobil
turi va rusumini yozib
oladi
|
| |
Amaldagi hamma standartlar t o ’g ’risidagi axborotni davlatlararo standartlar

sonidagi o ’zgartirishlar haqidagi xabamom ani q o ’shim cha buyurtm anom alar va
to ’lovlarsiz ular davlat ro ’yxatidan o ’tganidan keyin bir oy ichida yuborilishi lozim.
Obunali xizm at ko’rsatishdan foydalanuvchi tashkilotlar qo’llanilmagan
texnikaviy shartlar va korxona standartlari bo’yicha, ulami obunali xizm at hisobidan
chiqarish uchun asl nusxalarini saqlovchi tashkilotni xabardor qilishlari mumkin.
Asl
nusxalarini
saqlovchi
tashkilot texnikaviy
shartlar va
korxona
standartlarining hisobiga olingan nusxalarini texnikaviy shartlar va korxona
standartlarini kelishishda qatnashgan hamma tashkilotlarga (buyurtmachi-asosiy
iste'molchiga, ishlab chiqaruvchiga, standartlashtirish bo’yicha, asosiy tashkilotga)
tekin yuboradi.
Amaldagi ham m a texnikaviy shartlar va korxona standartlari bo’yicha
axborotlarni «O ’zstandart» agentligi tom onidan har yili ishlab chiqariladigan
«O ’zbekiston Respublikasi m ahsulotiga texnikaviy shartlar va korxona standartlari»
nomli k o ’rsatkichni o ’z ichiga oladi.
Yangidan tasdiqlagan, almashtirilgan, bekor qilingan texnikaviy shartlar va
korxona standartlari to ’g ’risidagi axborotni «O ’zstandart» agentligi tom onidan har
chorakda ishlab chiqariladigan «O 'zbekiston Respublikasi m ahsulotiga q o ’yiladigan
texnikaviy shartlar va korxona standartlari" nomli axborot k o ’rsatkichlarida
keltiriladi. Ushbu k o ’rsatkichlar «Standartlar» magazinida rasmiylashtirilgan obuna
b o ’yicha tashkilotlarga yuboriladi.
Shakllar
OSHA 300, 300A va 301 shakllari

|
Shakllar
OSHA 300, 300A va 301 shakllari
|
bet | 71/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Shakllar
OSHA 300, 300A va 301 shakllari
Qoida bo’yicha ish beruvchiga jarohat va kasalliklarni hisobga olish 3ta shaklda amalga oshirilishi talab etiladi (3-1,3-2, 3-3 rasmlarga qarang):
Jarohat va kasalliklar ishlari bilan bog’liq bo’lgan OSHA 300 jurnali
Jarohat va kasallik ishlari bilan bog’liq bo’lgan yillik ma’lumot
Jarohat va kasalliklarning OSHA 301 hodisa hisoboti
Ish beruvchilar 1yil davomida yoki undan ko’p vaqtda faoliyat yuritayotgan har bir muassasada alohida jurnal 300 yurg’izishlari shart.Ular yozilayaotgan jarohat va kasalliklarga shu shakl yoki ekvivalent shaklni ishlatishlari mumkin.
Ish beruvchiga OSHA 301 hodisa hisobotining o’rniga ekvivalent ma’lumotni saqlagan sug’urta shaklidan yoki xohlagan shaklidan foydalanishga ruxsat beriladi. Agar sug’urta shaklida OSHA 301 da topilgan ma’lumotlarning hammasi bo’lmasa, zaruriyat yuzasidan uni qo’shib olishlari mumkin.
Yozib borilayotgan (qayd qilinayotgan) ishlab chiqarish jarohatlari va kasalliklari
Ish beruvchi axborotni olgandan keyin jarohat yoki kasallikni yozib qo’yish uchun 7 kun davomida OSHA 300 jurnalidagi va Xulosa Hisoboti 301 dagi har bir yozilayotgan jarohat yoki kasallikni o’qib, ko’zdan kechirishi lozim.
Noto’g’ri sharoit va tartibsizliklar natijasida sodir bo’lgan jarohat va kasalliklar yozuvlarda qayd etiladi. Jarohatlar cheklanmagan hodisalarda sodir bo’ladi, masalan biror joyini kesib olish, sinish, paylarning cho’zilishi va amputatsiya. Kasalliklar o’tkir va surunkali bo’lishi mumkin, ular cheklanmagan,teri kasalliklari, nafas olishning buzilishi yoki zaharlanish ham shular jumlasidandir. Jarohatlar agar yangi bo’lsa, ish bilan bog’liq bo’lgan hodisalar ham 1904 qism ro’yhatinig bitta yoki undan ko’p mezonlariga to’g’ri
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 12 bobidan olingan.
kelgandagina ro’yhatga kiritiladi. Jarohat bilan kasallik o’rtasidagi farq qanday hodisalar ro’yhatdan o’tkazilishini aniqlash uchun ortiq omil emas.
|
| |
Genryning DOMINO nazariyasi

|
Genryning DOMINO nazariyasi
|
bet | 78/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Genryning DOMINO nazariyasi
H.W. Genri kech 1920 voqea sodir bo'lgan nedensellik original domino nazariyasini ishlab chiqdi. bir necha o'n yillar oldin yozilgan bo'lsa-da, voqea sodir bo'lgan nima uchun o'z ish - bir necha zamonaviy nazariyalar uchun hali asosi.
Genri oldingi nazariyalar ko'ra, quyidagi besh omillar barcha baxtsiz hodisalar va taqdim individual domino ta'sir:
1. Bir xavfli tarzda muomala, bir kishi majbur 1. Salbiy xususiyatlari, meros yoki ijtimoiy atrof-muhit natijasida olinishi mumkin
2. Salbiy belgilari - odamlar bir xavfli tarzda harakat qilingan, shuning uchun va nima uchun xavfli sharoitlar mavjud
Odamlar va mexanik yoki jismoniy xavf tomonidan sodir 3. xavfli harakatlar, baxtsiz hodisalar bevosita sabablari
4. Kuz ta'siri va harakat ob'ektlar baxtsiz hodisalar jarohat natijasida sabab moyil avariyasi natijasida
5. Odatda jarohat yaralanmalarını va yoriqlar o'z ichiga oladi zarar oldingi omillar ta'sirini, va, voqea uchun, qazo va jarohatlanish oldini olish uchun, ayniqsa
Ishchi xavfli harakatlar joyini xavfli sharoitlar, etakchi voqealar (2) olib tashlash etkazgan haqiqat - bu Genrix domino nazariyasi ikki asosiy nuqtalari bor. Genri xavfli xatti-harakatlar xavfli sharoitda ko'proq sabab, deb hisoblaydi. Shuning uchun, uning xavfsizlik falsafa xavfli harakatlar bartaraf etish bilan band va jarohatlar (brower, 1990) olib kelishi odamlar omillar bilan bog'liq.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 5 bobidan olingan.
Berd va Loftus domino nazariyasi
Qushlarning va Loftus (1976) domino Yangilangan ketma-ketligi, barcha voqealar sabablarini va oqibatlarini bilan boshqarish munosabatlarni aks ettiradi. Qush va Loftus nazariyasi barcha voqealar jalb quyidagi tadbirlarni vakili besh domino, foydalanadi:
nazorat 1. yo'qligi - nazorat qilish. rejalashtirish, tashkil etish, rag'batlantirish va boshqaruv: bu holatda nazorat boshqaruv funktsiyalari anglatadi. etarli ta'lim bermaydi nostandart uskunalar yoki asboblari sotib olish yoki tegishli muhandislik boshqaruvlari yo'lga olmadi bo'lish - bir necha misollar, bu domino taqdim etdi.
|
| |
Elektrotexnikada - U. M. Matmusayev, M. Q. Qulmetov, T. A. Ochilov, T. A. Toytrova, J. R. Muxtarov metrologiya, stand artlash

U. M. Matmusayev, M. Q. Qulmetov, T. A. Ochilov, T. A. Toytrova, J. R. Muxtarov metrologiya, stand artlash
Metrologiya, standartlash va sertifikatlash asoslari
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa U. M. Matmusayev, M. Q. Qulmetov, T. A. Ochilov, T. A. Toytrova, J. R. Muxtarov metrologiya, stand artlash
|
Standart mukofot = Mukofot qo’llanmasi X Tajriba modifikatsiyasi faktori

|
Standart mukofot = Mukofot qo’llanmasi X Tajriba modifikatsiyasi faktori
|
bet | 69/129 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 5,48 Mb. | | #157537 |
Bog'liq ЙЎНАЛИШГА КИРИШ УМК (2)Standart mukofot = Mukofot qo’llanmasi X Tajriba modifikatsiyasi faktori
Retrospektiv reyting
Agar modul bahosi qo’llanma reytingiga nisbatan ahamiyatli darajada baland bo’lsa, kompaniya mukofotni retrospektiv reyting asosida to’lanishi haqida so’rashi mumkin. Xavfsizlik va sog’liqni saqlash dasturlari shiddat bilan yaxshilanayotgan kompaniyalar ba’zan bu reytingni so’rashadi. Sug’urtachi uning da’vosi uchun haqiqiy xarajatlari va bunga qo’shimcha tarzda ustiga qo’yiladigan xarajatlari uchun tegishli mablag’ni undirib oladi.
O’zini o’zi sug’urta qilish
Ish beruvchilar o’zini o’zi sug’urta qilishi mumkin, agar ular o’zlarining moliyaviy qobiliyatlarining qoniqarli dalili bo’lgan ishchilar kompensatsiyasini to’g’ridan to’g’ri to’lab va idoraga taqdim eta olsalar va agar ular ma’qul keladigan xavfsizlik, kompensatsiya yoki obligatsiyani kiritsalar. (Champa, 1982). O’zini o’zi sug’urta – bu sug’urtalash emas. Kompaniyalar shunchaki shikoyatlarni o’zlari to’laydilar.
Mavzudagi barcha ma’lumotlar Fundamentals of occupational safety and health / Mark A. Friend and James P.Kohn.—4th ed. 12 bobidan olingan.
Ish beruvchilar o’zlari foydalanadigan dasturlarga bog’liq bo’lmagan holda ishchilarning kompensatsiya sug’urtalarini qoplash uchun oxir-oqibat ustiga qo’yiladigan xarajatlarga qo’shimcha ravishda o’sha sug’urta qiymatini to’laydilar.
Ma’lumotlarni qayd etish
Muammoli vaziyat.
Jeymi Smit kompaniyaning ish yurgizish talablari bilan boshi qotgan. U OSHA uchun shakllarni va ishchilar uchun kompensatsiya haqidagi talablarning qo’shimcha shaklini saqlab qo’ygan. Muvofiqlikni ta’minlash bo’yicha mas’ul shaxs odatdagi nazorat uchun kelganida Jeymi Smit barcha shakllarni saqlash shart emasligini bilib, hayron bo’ldi. Shakllar oylar davomida, fevraldan aprelgacha joylashtirilishi kerakligini bilib, yana hayron bo’ldi. U avvallari formalarni joylashtirmagan edi, lekin endi u muvofiqlikni ta’minlash bo’yicha mas’ul shaxs tushuntirib (sharhlab) bergandan keyin ularni joylashtirishni mo’ljalladi. Eng hayratlanarlisi shu bo’ldiki, 3 oydan so’ng kompaniya sudga chaqiruv qog’ozini oldi, chunki kompaniyaning tegishli amaldori formaga imzo chekmagan edi.
|
| |
Issn: 2181-1695 oak: 01-08/1819/6 65-71

~ 65 ~
ISSN:
2181-1695
OAK:
01-08/1819/6
www.herald.kokanduni.uz
CHATGPTNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI: SUN’IY INTELLEKTNING KASBIY
MEHNAT BOZORIGA TA’SIRI
Umarov Azizjon Azamjon oʻgʻli
Qoʻqon universiteti oʻqituvchisi
aumarov@kokanduni.uz
Abdullayev Axrorjon Axadjon oʻgʻli
Qoʻqon universiteti talabasi
ahrorjon1611@gmail.com
MAQOLA HAQIDA
ANNOTATSIYA
Qabul qilindi:
24-iyun 2023-yil
Tasdiqlandi:
26-iyun 2023-yil
Jurnal soni:
7
Maqola raqami:
16
DOI:
https://doi.org/10.54613/ku.v7i7.782
Ushbu tadqiqot ChatGPT mehnat bozoriga qanday ta’sir qilishini oʻrganadi. ChatGPT va boshqa
sun’iy intellekt bilan bogʻliq xizmatlar mehnat bozoriga qanday ta’sir qilishini tushunish uchun biz
birinchi navbatda ushbu mavzu boʻyicha oʻtkazilgan oldingi tadqiqotlarni chuqur tahlil qildik. Talab
va taklif modelidan foydalanib, biz ChatGPT ta’sirini baholaymiz. Ushbu maqola ushbu
innovatsiyaning mehnat bozoriga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini oʻrganib, uning muammolari va
imkoniyatlariga e’tibor qaratadi. Bundan tashqari, biz ChatGPT-ga eng sezgir boʻlgan kasblarning
toʻliq roʻyxatini taqdim etish uchun Xalqaro standart kasblar tasnifidan turli vazifalarni olish uchun
matn ishlab chiqarish usulidan foydalanamiz.
KALIT SOʻZLAR/
Ключевые слова/
keywords
Katta til modellari; Sun’iy intellekt;
Avtomatlashtirish,
mehnatni
tejash
texnologiyasi,
ChatGPT,
iqtisodiyot,
rivojlanish, raqamli iqtisodiyot, mehnat
bozori, generativ AI, kasbiy tasnif
|
-ilova 
Uyga vazifa uchun savollar

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Ta'minlash tizimining vazifalari
2. Karbyuratorli dvigatellar ta'minlash
tizimining umumiy tuzilishi
3. Karbyuratorli dvigatellarning
ta'minlash tizimini ishlash prinsplari
4. Injektorli dvigatellarning ta'minlash
tizimining umumiy tuzilishi
5. Ijektorli dvigatellarning ta'minlash
tizimlarini ishlash prinsplari
O‘quv mashg‘ulotning maqsadi: O‘quvchilarda dvigatellarning ta'minlash
tizimi vazifalari, umumiy tuzilishi, turlari, ishlash prinsplari, karbyuratorli
dvigatellar ta'minlash tizimining tuzilishi va ishlash prinsplari haqidagi
tasavvurni shakllantirish
O‘qitish natijalari:
Karbyuratorli va injektorli ta'mirlash
tizimini tuzilishi va ishlash prinsplari,
afzallik va kamchiliklarini biladi.
O‘qitish metodlari - Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
1-bosqich.
Mavzuga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism
1.1. O‘quvchilar bilan salomlashadi
Salomlashadilar,
1.2. O‘quvchilarning davomati va darsga
tayyorligini va berilgan vazifalarni tekshiradi
Tinglaydilar, berilgan
topshiriqlarni
ko‘rsatadilar
Maqsad va vazifani belgilanishi
1.3. Amaliy o‘quv mashg‘uloti mavzusi va
rejasi bilan tanishtiradi va uning maqsad,
o‘quv faoliyati natijalarini bayon qiladi, yozib
olishlarini aytadi
Tanishadilar, yozib
oladilar
2-bosqich
Asosiy
(60 daqiqa)
O‘quvchilar bilimini faollashtirish
2.1. Tayanch bilimlarni aniqlash va
rivojlantirish maqsadida tezkor-so‘rovdan
foydalaniladi (1-ilova). O‘quvchilarning
fikrlarini umumlashtiradi
Savollarga javob
beradilar
2.2. Ish tartibini tushuntiradi va ishni bajarish
uchun yo‘riqnoma beradi (2-ilova)
Amaliy mashg‘ulotni
bajarish tartibi bilan
tanishadi
2.3. Amaliy mashg‘ulotning maqsad, vazifasini
va bajarish tartibini o‘quvchilardan so‘raydi
Amaliy mashg‘ulotning
maqsad va vazifalarini
aytadi
U sh b u - U. M. Matmusayev, M. Q. Qulmetov, T. A. Ochilov, T. A. Toytrova, J. R. Muxtarov metrologiya, stand artlash

1
haqida qarorlar chiqdi (O ’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining 1995 yil
9 $0пц
189-nchi
statiyasiga
muvofiq).
Har
bir
saqlanayotgan
mahsulot
to’dasi
o ’simliklaming saqlanishi b o ’yicha davlat inspektsiyasi
idoralari tomonidan
fitosanitarli sertifikatsiyalashtirishdan o ’tkazilishi kerak. Fitosanitariya nazoratigacha
o ’simlik mahsulotlarini qo’shimcha kiritishda import qilinishi uchun ruxsatnoma
rasmiylashtirilishi lozim.
Ekologik sertifikatsiyalashtirish m aqsadi-tayyorlovchilar shunday texnologik
jarayonlam i yaratishi va m ollam i
ishlab chiqarishi kerakki, unda bu narsalar atrof-
muhitni
kam
darajada
ifloslantirilishi,
ham da
inson
salom atligiga
zarar
etkazmaydigan bo’lishi shart.
Hozirgi paytda O ’zbekistonda ekologik sertifikatsiyalashtirish rivojlanish
bosqichida turibdi, lekin bu y o ’nalishda bir qator ishlar olib borilmoqda.
ISO 14000 raqamli X alqaro standart qabul qilindi.
Bu standartda atrof-
muhitni boshqarish bo’yicha va ekologik audit b o ’yicha rahbarlik ishlari y o ’lga
q o ’yiladi, natijada buning asosida ekologik sertifikatsiyalashtirishni o ’tkazish va
tashkil etish mumkin.
A gar
korxonada
ishlab
chiqarilayotgan
m ahsulotlar
majburiy
sertifikatsiyalashtirishning ro ’yxatida turgan bo’lsa, unda sertifikatsiyalashtirishdan
o ’tishi shart.
Birlamchi to’lqin - Yuqori kuchlanish texnikasi

Birlamchi to’lqin
Deformatsiyalangan to’lqin
272
Liniyaning o’tkazgichlarining osilish balandligi h=10 m, to’lqin qarshiligi
taxminan 500 Om deb qabul qilinganda, (7.16) formulaga ko’ra to’lqin frontining
to’lqinni yugurib o’tish uzunligiga bog’liqligi 7.1- jadvalda keltirilgan.
Jadvaldan ko’rinadiki, agar tuproqning solishtirma qarshiligi
=100 Om/m
bo’lsa, to’lqinning 2 km masofani bosib o’tishida to’lqin frontining
deformatsiyalanishi sezib bo’lmaydigan darajada kam bo’ladi.
7.1- jadval. To’lqin frontining uni yugurib o’tish uzunligiga bog’liqligi.
, Om/m
100
500
1000
l
, km
0,5
1,0
2,0
0,5
1,0
2,0
0,5
1,0
2,0
Э
, mksek
0,00
4
0,01
5
0,06 0,02 0,08 0,03 0,04 0,15 0,6
Yashindan himoyalash sxemalarini hisoblashda ko’pchilik holatlarda to’lqin
frontining deformatsiyasini hisobga olish zarur.
Ma’lumki, elektromagnit turtki sodir bo’lgan nuqtadan to’lqinning ikkala
tomonga tarqalishi sodir bo’ladi. Isrofsiz elektr uzatish liniyasida to’lqin jarayoni
quyidagi differentsial tenglama bilan ifodalanadi:
t
U
C
x
i
t
i
L
x
U
0
0
, (7.17)
bu yerda L
0
, C
0
elektr uzatish liniyasining solishtirma sig’imi va
induktivligi. Bu tenglamalarning yechimi umumiy holda yashin urilgan nuqtadan
ikkala yo’nalishda tarqalayotgan to’lqinlarning yig’indisi kabi hisobga olinadi.
Bunda musbat yo’nalishda tushayotgan to’lqin tarqalsa, qaytgan to’lqin esa manfiy
yo’nalishda tarqaladi.
(7.17) tenglamalar sistemasining yechimi kuchlanish va tok to’lqinning
funktsiyasi hisoblanadi:
273
)
(
1
)
(
1
)
(
)
(
t
x
F
t
x
F
i
i
i
t
x
F
t
x
F
U
U
U
,
(7.18)
bu yerda
0
0
C
L
liniyaning to’lqin qarshiligi;
C
C
L
0
0
1
- to’lqinning
tarqalish tezligi; S- yorug’lik tezligi; HEUL uchun
1
,
= S; kabel
liniyalari uchun esa,
1
4
,
,
2
С
= 150 m/mksek;
)
(
t
x
F
U
- to’g’ri
yo’nalishda tarqalayotgan kuchlanish to’lqini;
)
(
t
x
F
U
- teskari yo’nalishda
tarqalayotgan kuchlanish to’lqini
Bu ikkala to’lqin
)
(
|
Bosimda moy to’ldirilgan yuqori kuchlanish kabellari

202
turdagi kabellarda izolyatsiya bilan bevosita tegishini ta’minlaydigan
va montaj
paytida olib tashlanadigan yumshoq rux qobiq bilan o’raladi.
Bu kabellarning asosiy kamchiligi unda birlik uzunlikka to’g’ri keladigan
moy hajmi va moy bosimini o’zgarmas ushlab turish zarurligi hisoblanadi. Bu
kamchilikni bartaraf etish uchun trassaning har 10
15
km uzunligida nasos
kompressor stantsiyalari quriladi
Bosim ostida gaz to’ldirilgan kabellar
220 kV gacha kuchlanishli liniyalarda bosim ostida gaz to’ldirilgan kabellar
qo’llanilishi mumkin. Kabelning elektrik mustahkamligi gazning bosimini oshirish
hisobiga ta’minlanadi. Bunday kabellar ham po’lat quvurlarda joylashtiriladi. Bu
turdagi kabelda po’lat quvur taxminan 15 at. bosim ostida azot va SO
2
(uglerod
oksidi) bilan to’ldiriladi. Kabelning tok o’zkazuvchi qismi umumlashtirilgan moy
singdirilgan qog’oz, polietilen va uning ustidan latun
lenta bilan mahkamlangan
qobiq bilan o’ralgan. To’ldirilgan gazning bosimi izolyatsiyaga beriladi. Bu holda
gaz bosimi 12
15 atmosferagacha, maydon kuchlanganligi esa 10
12 kV/mm
bo’lishi mumkin.
Bunday kabelning
trassasi nisbatan sodda, chunki undagi bosimni
o’zgarmas ushlab turish uchun siqilgan gaz to’ldirilgan ballonni o’rnatish etarli.
Quvurdagi shikastlanishlarda gazning chiqishi moyning
oqib chiqishiga nisbatan
tezroqdir. Uzoq vaqt siqilgan holatda turgan izolyatsiya bosim olingandan keyin
ham o’zining elektr mustahkamligini saqlaydi. Ularning asosiy kamchiligi –
ulardan xaroratni tashqi muxitga uzatish hisoblanadi.
U
tush(t) - Yuqori kuchlanish texnikasi

276
Misol sifatida to’lqin to’lqin qarshiligi Z
1
bo’lgan 1 liniyadan to’lqin
qarshiligi Z
0
bo’lgan juda qisqa masofa orqali to’lqin qarshiligi Z
2
bo’lgan 2
liniyaga o’tayotgan bo’lsin (7.7- rasm). 1 va 2 liniyalarning uzunliklari oraliqdagi
uchastkaning uzunligiga nisbatan juda uzunligi sababli ularni cheksiz uzun
liniyalar deb qarashimiz mumkin.
7.7- rasm. Qisqa uchastka orqali to’lqinning bitta uzun liniyadan ikkinchi uzun liniyaga o’tishi.
To’lqinning qaytish va sinish koeffitsientlarini tegishlicha
va
bilan
belgilaymiz. Ko’pincha, ular ikkita sonli indeks bilan belgilanadi. Bunda birinchi
son to’lqin kelayotgan liniyaning, ikkinchi son esa, to’lqin tushayotgan liniyaning
nomerini bildiradi. Misol uchun
10
to’lqinning birinchi liniyadan to’lqin
qarshiligi
0
bo’lgan uchastkaga o’tishidagi sinish koeffitsientini hisoblanadi.
Keyingi tahlilni olib borish uchun quyidagicha sinish va qaytish koeffitsientlarini
kiritamiz:
0
1
0
10
2
;
10
0
1
1
01
2
2
;
0
2
2
02
2
;
1
02
0
2
0
2
02
;
1
01
0
1
0
1
01
;
2
2
1
2
12
.
(7.23)
Faraz qilaylik, 1 liniya bo’ylab amplitudasi
1
U
bo’lgan to’g’ri burchakli
to’lqin tarqalayotgan bo’lsin. Dastlab 2 liniyaga to’lqin o’tayotganda sxemaning B
nuqtasidagi kuchlanishni aniqlaymiz. Tushayotgan to’lqin A nuqtada sinadi va
oraliqdagi qisqa uchastkaga amplitudasi
10
1
U
bo’lgan kuchlanish to’lqini
tarqaladi. Bu to’lqin B nuqtaga etganda yana bir marta sinishga uchraydi va uning
amplitudasi
02
10
1
U
ga o’zgaradi. Bu B nuqtadagi kuchlanish amplitudasining
Yuqori kuchlanish texnikasi - bet 110

275
7.5- rasm. Tugunda sinayotgan to’lqinni hisoblash uchun sxema.
Ixtiyoriy tugunga to’lqinning tushishida tugundagi kuchlanishni aniq-lash
uchun qo’llaniladigan sxema 7.6- rasmda keltirilgan. Undagi manbaning EYUKsi
tushayotgan to’lqin amplitudasining ikkilangan qiymatiga va ichki qarshiligi Z
to’lqin tarqalib kelayot liniyaning to’lqin qarshiligiga teng. Bu manbaning
qisqichlariga tugundagi elementlar, uzun liniya o’rniga ularning to’lqin qarshiligi
ulanadi. Bu tushuncha tugunga ulangan liniya juda uzun liniya bo’lganda yoki
tugunga keluvchi to’lqin liniyaning oxiridan kelayotgan to’lqin kelguniga qadar
o’tib bo’lgan holatdagina o’rinli bo’ladi. Amalda esa, ko’pgina hollarda ancha
qisqa liniyalar uchraydi va shu sababli liniyaning har ikkala oxiridan qaytgan
to’lqinlarning o’zaro bir-biri bilan ustma–ust tushishini hisobga olinishimiz kerak.
7.6- rasm. Liniyada singan to’lqinning amplimtudasini aniqlash uchun foydalaniluvchi
almashtirish sxemasi:
Z(r) – tugunning ekvivalent qarshiligining operator ko’rinishida
ifodalanishi.
Moy to’ldirilgan kabellar

199
bosimda bo’lishi kerak. Bu kabellarning mo’ljallangan
kuchlanishi oshishi bilan
moyning bosimi ham oshib boradi. Bu kabelda moyning erkin tsirkulyatsiya
bo’lishini ta’minlash uchun o’tkazgich yassi qilib yasaladi.
Kabelning qizishida moyning bosimi oshishini bartaraf etish va kabeldagi
moy bosimini o’zgarmas ushlab turish uchun kabel elektr uzatish liniyasining har
1
2,5 km da kengayuvchan bosim baki va kabelni
qismlarga ajratuvchi
zichlovchi mufta o’rnatiladi (4.17- rasm).
4.17- rasm. Bosim baki qurilmasining sxemasi: 1 – bakning korpusi; 2 – havo bilan to’ldirilgan
egiluvchan elementlar; 3 – gazi ajratilgan moy; 4- monometr; 5 – bakni kabelga ulash shtutseri.
Moy to’ldirilgan kabellar bosimga bog’liq holda quyidagilarga bo’linadi:
past bosimli (0,2 MPa gacha), o’rta bosimli (0,4 – 0,5 MPa) va yuqori bosimli (0,8
– 1,6 MPa) kabellar. Moyning bosimi oshishi bilan kabel izolyatsiyasining elektrik
mustahkamligi ortib boradi. Kuchlanishi 110 kVgacha bo’lgan kabellarda payning
ko’ngdalang kesimi diametri 9 mm chegarasida yotsa, kuchlanishi 220 kV bo’lgan
kabelda esa 16 – 20 mm ni tashkil etadi. Moy to’ldirilgan kabelning konstruktiv
bajarilishi 4.18- rasmda keltirilgan.
200
4. 18- rasm. Kuchlanishi 220 kVga muljallangan o’rta bosimli kabel: 1 – moy o’tkazuvchi kanal;
2 – fasonli o’tkazngichdan yasalgan pay; 3 – yarim utkazgichli va metallashtirilgan qog’ozdan
tashkil topgan pay bo’ylab joylashtirilgan ekran; 4 – xar xil qalinlikda va xar xil zichlikdagi
qog’ozdan yasalgan izolyatsiya; 5 – qo’rg’oshin qobiq; 6 –plastikatdan yasalgan lenta; 7 –
misdan yasalgan kuchaytiruvchi lenta; 8 – ximoya jobdig’i; po’lat sim.
Moy to’ldirilgan kabellarda moyning oqishini paydo bo’lishi muhim
shikastlanish hisoblanadi. Shuning uchun kabel
trassallari bosimni nazorat
qiluvchi va avtomatik signal beruvchi qurilmalar, hamda monometrlar bilan
jixozlangan bo’lishi kerak.
Hozirgi vaqtda energetikada qo’llanilayotgan moy to’ldirilgan
kabellarda
moy 3 – 5 atmosfera bosimda bo’lishi o’zgaruvchan tok kuchlanishida 20 – 35 kV
kuchlanishli qovushoq moy sindirilgan kabellarga nisbatan elektr maydon
kuchlanganligini 3 marta oshirib, 6 – 8 kV/mm etkaziladi.
Kabelda bunday
ortiqcha bosimga mis lentasi bilan kuchaytirilgan qo’rg’oshin qobiq chidash
beradi.
Kabellarda dielektrik isrof hisobiga paydo bo’layotgan qizishni
izolyatsiyadan tashqi muxitga olishdagi kamchilik natijasida
issiqliqdan teshilish
havfli kuzatiladi. SHuning uchun moy to’ldirilgan kabellarda dielektrik isrofi kam
bo’lgan material qo’llash tavsiya etiladi. O’ta yuqori kuchlanishlarga muljallangan
kabellarda izolyatsiya hajmining kattalagidan dielektrik isrofning oshib ketishi
natijasida tok bo’yicha yuklanishni kamaytirish tavsiya etiladi. Misol uchun
201
kuchlanishi 110 kV va
tg
=0,005 bo’lgan kabelda
dielektrik isrof umumiy
isrofning 10% -ni tashkil etadi. Kuchlanishi 400 kV va
tg
=0,003 bo’lgan kabelda
dielektrik isrof 100%-ni tashkil etadi.
Qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish instituti - bet 162

Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov
Jamoliddin Bekturdiyevich
Bilaman
Bilishni istayman
Bilib oldim
B/B/B jadval savollari:
1. Gildirakning vazifasi nima?
2. Shinalar nima vazifani bajaradi?
3. G‘ildiraklar qanday turlarga bo‘linadi?
4. Shinalarning qanday turlarini bilasiz?
5. Yengil avtomobillarda g‘ildiraklarning qanday turlari qo‘llaniladi?
6. Yuk avtomobillarda qanday turdagi g‘ildiraklar qo‘llaniladi?
"Kuzov, kabina" mavzusi bo‘yicha o‘quv mashg‘ulitining o‘qitish
texnologiyasi
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Tuzuvchi: Mirishkor tuman 1-son kasb-hunar maktabi. Beknazarov Jamoliddin Bekturdiyevich
Vaqt: 80 daqiqa
O‘quvchi soni: 26 ta
O‘quv mashg‘ulotining shakli va
turi
Nazariy: To‘liq o‘quv mashg‘ulot
O‘quv mashg‘ulot rejasi
1. Kuzov va kabinaning vazifasi;
2. Kuzov va kabinaning tuzilishi;
3. Kuziv va kabinaning turlari.
Mеnеjmеntning yapоn mоdеli - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment
150 Xalqaro menejment. Darslik. T 2018
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment
|
-jadval - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

137
ustidаn nаzоrаt ishlаb chiqаrishning bаrchа bоsqichlаrini qоplаb оlаdi.
Nаzоrаt qilish tizimigа firmаning bаrchа хоdimlаri jаlb qilingаn (3-
jаdvаl).
Hоzirgi vаqtdа yapоn iqtisоdiyotining bаrchа sоhаlаridа sifаt
guruhlаri (to‘gаrаklаri) hаrаkаt qilаdilаr, ulаrgа ishchilаrdаn tаshqаri
mаstеr vа muхаndislаr kiritilаdilаr. Sifаt guruhlаri (to‘gаrаklаri)
tехnolоgiyadаn tоrtib tо ijtimоiy-ruhiygаchа bo‘lgаn bаrchа muаmmоlаrni
hаl qildilаr. 3-jаdvаldа mеnеjmеntning Yapоn vа Amеrikа mоdеllаrini
sоlishtirilishi bеrilgаn. Bu ulаrdаn hаr birining аfzаlliklаri vа
kаmchiliklаrini аjrаtishgа imkоn bеrаdi.
Mеnеjmеntning
Gaz to’ldirilgan kabellar

203
kuchlanishlarda bir fazali qilib yasaladi. Bulardan eng keng tarqalgani 35 kV
gacha kuchlanishdagi kabellar hisoblanadi.
Gaz to’ldirilgan kabellarda bosim 1,5 atmosferadan 12 atmosferagacha
bo’lishi mumkin. Bunga bog’liq xolda ishchi elektr maydon kuchlanganligi 2,5
kV/mm dan 6,5 kV/mm gacha o’zgarishi mumkin.
Bunday kabellarda bosimni
o’zgarmas ushlab turish uchun avtomatik klapanli gaz bolonlari qo’llaniladi.
Polimer izolyatsiya kabellar
Kimyo sanoatining rivojlanishi keyingi yillarda plastmassa va polimer
izolyatsiyali kabellarni ishlab chiqarishga imkoniyat yaratib beradi.
Eng keng
tarqalgan polietilen izolyatsiyali kabel bo’lib 35 kV kuchlanishga mo’ljallangan
kabellar hisoblanadi. Polietilen namlikka turg’unligi sababli, qimmat
ho’llanishdash himoya qiladigan qobiqqa extiyoj qolmaydi.
SHu sababli bunday
kabellar arzon va ishonchli hisoblanadi.
Bu turdagi izolyatsiyali kabellar asosan vertikal o’rnatish uchun qulay
bo’lib, ular 35 kV kuchlanishgacha qo’llaniladi.
Ularda asosiy izolyatsiya
materiali ko’rinishida polixlorvinil ishlatiladi. Unda kesimi 120 mm mis simlar
o’rami qalinligi 3,6 mm bo’lgan polixlorvinil
bilan presslangandan keyin
vulqonlanmaydigan rezina bilan o’raladi (kampaundlanadi). Rezina qobiqning
ustidan polixlorvinil bilan qoplangan zirh o’raladi.
Kabellarni tekshirish barabanda yoki uning ma’lum bir qismida bajariladi.
Gaz va moy to’ldirilgan kabellarda gazli ulanishning paydo bo’lish extimoli juda
katta bo’lganligi sababli ular o’zgarmas tok kuchlanishlari yordamida tekshiriladi.
Plastmassa izolyatsiyali kabel

204
Plastmassa izolyatsiya kabellarning moy singdirilgan
kabelga nisba-tan
asosiy ustunligi ularda maydonni tekislash va tashqi ta’sirdan
izolyatsiyalash
uchun qo’llaniladigan qobiqlarlarning mavjud
emasligi va bunga mos holda
engilligidir. Ammo issiqliqka chidamliligi bo’yicha u QMI dan keyingi o’rinda
turadi.
Tikilgan polietelendan yasalgan izolyatsiyali kabel
Hozirgi davrda barcha saoati rivojlangan
mamalakatlarda zamonaviy
elektrik mustahkamligi yuqori bo’lgan tikilgan
polietelendan yasalgan
izolyatsiyali
kabellar
keng
qo’llanilmoqda. Bunday kabellar o’zining
konstruktsiyasi,
zamonoviy
texnologiya
asosida
mukkamal
materialdan
tayyorlanganligi sababli yuqori elektrik va mexanik mustahkamlikka ega.
Bu turdagi kabellarning asosiy ustunligi quyidagilar hisoblanadi:
- payning ruxsat etilgan qizish temperaturasini ko’paytirish
hisobiga katta
o’tkazuvchanlik qobiliyatiga ega;
- kabel payining kungdalang kesimi nominal qisqa tutashuv toki bo’yicha
tanlangan bo’lsa, qisqa tutashuvda yuqori termik turg’unlikka ega;
- kabelda bosim ostida suyuqliqning (moyning) yo’qligi
qimmat turadigan
qo’shimcha jixozlarning qo’llanilmasligiga, uning ekspluatatsiya sarf–
xarajatlarining kamayishiga, montaj ishlarining engillashishiga va montaj ishlarini
bajarish davrining qisqarishiga olib keladi;
- izolyatsiya teshilganda uni ta’mirlash ishlarining tezkor bajarilishi.
Nazorat savollari - Yuqori kuchlanish texnikasi

271
sababli elektromagnit to’lqining to’g’ri toki liniya o’tkazgichlari bo’yicha tarqalsa,
teskari toki er bo’ylab qaytadi. Liniyaning aktiv qarshiligi o’tkazgichning aktiv
qarshiligi
t
"
o
r
va tok qaytayotgan erning aktiv qarshiligi
yer
r
dan iborat bo’ladi.
To’lqin rejimida tokning vaqt bo’yicha o’zgarishi juda katta bo’lganda
ekvivalent aktiv qarshilik sirtiy effekt hisobiga oshib ketadi va to’lqin
amplitudasining deformatsiyalanishiga sezilarli darajada ta’sir ko’rsatadi. Bu
jarayonning nazariy tahlili o’ta murakkab bo’lib, kuchlanish to’lqining o’zgarish
xarakteriga erning sirtiy effektining ta’siri 7.4- rasmda keltirilgan.
Kuchlanish
to’lqini
ekvivalent
frontining
o’zgarishini kuchlanish
o’zgarishining maksimal tezligi bo’yicha aniqlash maqsadga muvofiq bo’ladi.
Ekvivalent frontning uzunligini aniqlash uchun M.V. Kostenko tomonidan
quyidagi taxminiy hisoblash formulasi taklif etilgan:
,
260
2
2
2
h
l
Э
mksek ,
(7.16)
bu yerda
- tuproqning solishtirma qarshiligi, Om/m;
l
- to’lqinning o’tgan yo’li uzunligi, m;
h
- erning sirtiga nisbatan faza o’tkazgichlarining osilish balandligi, m;
C
L
Ζ
- liniyaning to’lqin qarshiligi, Om.
7.4- rasm. Erning sirtiy effekti ta’sirida to’lqin frontining stillashgan xarakteri
Xulosalar - Rivojlantirishning ilmiy asoslari va muammolari ilmiy tadqiqot markazi xalqaro menejment

142
mamlakat qonunchiligi; 6) pul tizimlaridagi farqlar; 7) qabul qiluvchi
mamlakatda siyosiy va iqtisodiy barqarorsizlik.
G‘arbiy menejment uslubi xususiyatlariga firma va biznes alohida
yo‘nalishlari rahbarlarining yuqori individual mas’uliyati va o‘ziga
ishonchi kiradi.
Yevropa mamlakatlari orasida menejment uslublarida jiddiy
tafovutlar kuzatiladi.
Osiyo boshqaruv uslubiga quyidagilar xos: “yumshoq” tuzilmalarga
urg‘u berish, menejerlarning yuqori ta’lim darajasiga, kompaniya strategik
rejalari muvaffaqiyatiga ishonish va sheriklarning bir-biriga ishonchi,
firma umumiy maqsadiga hissa qo‘shish hissiyoti.
Tayanch iboralar
Menejment uslubi, g‘arbiy menejment uslubi, sharqiy menejment
uslubi “Sifat to‘garaklari”, “Sogo shosha” (Sogo Shosha), “aniq
muddatda” (Just in time) shartlarida yetkazib berish.
Nazorat savollari
1.
Qabul qiluvchi mamlakatda xalqaro menejer faoliyatining dastlabki
davrida qiyinchiliklar tug‘dirishi mumkin bo‘lgan tashqi iqtisodiy
bitimning asosiy elementlarini aytib bering.
2.
Menejment uslubi deganda nimani tushunasiz?
3.
G‘arbiy menejment uslubini ta’riflang.
4.
Osiyo menejment uslubini ta’riflang.
5.
Sanoat korxonalariga “Sogo shosha” qanday imkoniyat beradi?
6.
Umumqabul qilingan ishbilarmonlik etikasining asosiy talablari
nimalardan iborat?
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI

|
O`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
|
bet | 55/230 | Sana | 19.09.2024 | Hajmi | 39,74 Mb. | | #271664 |
Bog'liq Kompyuter grafikasi darslikO`QUV MASHG`ULOTINING TEXNOLOGIK XARITASI
Ta’lim shakli Ish bosqichlari va vaqti
|
Faoliyat mazmuni
|
O‘qituvchining
|
O‘quvchi-ning
|
O‘quv mashg‘ulo-tiga kirish
(5 daqiqa)
|
Tashkiliy qism:
O‘quvchilarni mashg‘ulotga tayyorgarligi va davomatini tekshirish
|
Mashg‘ulotga tayyorlanadi
|
2. Asosiy bosqich
(65 daqiqa)
|
Tayanch bilimlarni faollashtirish
1.Uyga berilgan vazifani nazorat qiladi hamda o‘tilgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarga savollar beriladi, ularni baholaydi (1-ilova)
Maqsad va vazifalarni belgilanishi
2.Mashg‘ulotning nomi, rejasi, maqsad va o‘qitish natijalari bilan tanishtiriladi;
3.Mustaqil ishlash uchun adabiyotlar bilan tanishtiriladi;
4.O‘quv ishlarida o‘quvchilarni baholash mezoni va ko‘rsatkichlari bilan tanishtiradi (2-ilova);
Ta’lim oluvchining bilimlarini faollashtirish
5.Tezkor so‘rov, savol-javob, aqliy hujum texnikalari orqali bilimlarni faollashtiradi;
Yangi o‘quv metodlari bayoni:
6.Nazariy mashg‘ulotlarning rejasi va tuzilishiga muofiq, o‘qitish jarayonini tashkil etish bo‘yicha xarakatlar tartibini bayon etadi.
7.Mavzu bo‘yicha PowerPoint tartibida namoyish va sharxlar bilan mavzu bo‘yicha asosiy nazariy holatlarni bayon qiladi
Yangi o‘quv materialini mustahkamlash
8.Mustahkamlash uchun savollar beriladi. (3-ilova)
|
Savollarga javob beradilar
Yozib oladilar
Guruhlarga bo‘linadilar.
Javob beradilar
Diqqat qiladilar
Guruhlarda ishlaydilar
Fikr almashadilar
|
3. Yakuniy bosqich
(10 daqiqa)
.
|
Mashg‘ulot yakuni:
1.O‘tilgan mavzu umumlashtiriladi, faol ishtirok etgan o‘quvchilarni javoblarini izohlab baholaydi va rag‘batlantiradi;
Uyga vazifa berilishi:
2.Kelgusi mashg‘ulotga vazifa va uni bajarish yuzasidan yo‘riqnoma beriladi
|
O‘z- o‘zini o‘zaro baholashni o‘tkazadilar.
Topshiriqni yozadilar
|
Maxsus fan o‘qituvchisi: Kodirova Soxiba
|
| |