nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
I BOB. TIBBIYOT PSIXOLOGIYaSI FaNI, VaZIFaLaRI Va

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 20 —
hollari ham ko‘p uchraydi. Tug‘ayotgan ayoldagi qo‘rquvni psixologik suh
batlar bilan tinchlantirib yo‘qotish mumkin. Shu bois ham xorij davlatla
rida tug‘ishdan oldin ayolning tibbiy psixolog ko‘rigidan o‘tishi standartga
kiritilgan. Yoki tеritanosil kasalliklarini olaylik. Kuchli psixoemotsional
strеssdan so‘ng tеrida paydo bo‘ladigan qichimalarni kuchli gormonal surt
malarni ishlatib ham yo‘qotib bo‘lmaydi. Lеkin platsеbotеrapiya va psixo
tеrapiya usullarini qo‘llab, bеmorni oylab, ba’zan yillab qiynab kеlayotgan
qichima dardidan xalos etish mumkin.
Ma’lumki, qattiq ruhiyhissiy zo‘riqishdan so‘ng qandli diabеt, gipеr
toniya, miokard infarkti, insult kabi og‘ir kasalliklar rivojlanadi. Hatto osh
qozonichak yarasi, qon kasalliklari ba’zan ruhiy zo‘riqishlardan so‘ng pay
do bo‘ladi. Har qanday kasallikda strеss omili albatta bor. Dеmak, har bir
vrach tibbiy psixologiya ilmini yaxshi egallagan bo‘lishi kеrak.
Bеmorning ruhiyati sog‘lom odamnikidan farq qiladi. Har kim bеtoblik
ka turlicha munosabatda bo‘ladi. Kimdir qattiq siqiladi va o‘z ahvolini o‘zi
og‘irlashtiradi, boshqa birov tuzalishdan umidini uzib, taqdirga tan bеradi,
uchinchisi esa sog‘ayib kеtishiga ishonadi. Bu, albatta, bеmor shaxsiyati va
tеmpеramеntiga ko‘p jihatdan bog‘liq. Dеmak, bеmorni davolashga kiri
shayotgan har bir vrach uning qanday tеmpеramеnt (xolеrik, sangvinik,
mеlanxolik, flеgmatik) egasi ekanligi va qaysi shaxs tipiga mansubligiga
e’tibor qaratishi lozim.
Lazarus R.S - 1-18 cambria 0112. indd

— 491 —
58. Peter J. Tyrer, Kenneth R. Silk. Effective treatment in Psychiatry. London.
2010., 920 p.
59. Pingault J.B., Tremblay R.E., Vitaro F. et al. Childhood trajectories of
inatten tion and hyperractivity and prediction of educational attainment
in early
adulthood: a 16-year longitudinal population-based study // Am. J. Psychiatry.
2011. Vol. 168. P.1164-1170.
60. Randy Larsen, David M. Buss. Personality Psychology. Domains of
knowledge about human nature. New York. 2017., 768 p.
61. Richard J. Shaw, David R. DeMaso. Textbook of Pediatric Psychosomatic
medi cine. New York. 2010., 551 p.
62. Satterthwaite T.D., Wolf D.H., Loughead J., et al. Association of enhan-
ced limbic response to threat with decreased cortical facial
recognition memory
response in schizophrenia //Am. J. Psychiatry. 2010, Vol. 167. P. 418-426.
63. Stahl S.M. The prefrontal cortex is out tune in attention deficit/ hyperactivity
disorder // J. Clin. Psychiatry. 2009. Vol. 70. P. 950-951.
64. Stahl S.M. The serotonin-7 receptor as a novel therapeutic target // J. Clin.
Psychiatry. 2010. Vol. 71. P. 1414-1415.
65. Teofilo L. Lee-Chiong. Sleep medicine essentials. Wiley-Blackwell. 2010.,
280 p.
The ICD – 10 Classification of mental and behavioral disorders

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 492 —
ATAMALAR TAHLILI
Absans – ongning o‘ta qisqa vaqtga yo‘qolishi
Aggravatsiya – kasallik alomatlarini oshirib ko‘rsatish
Agrafiya –
yozishning buzilishi
Agripniya – uyqusizlik
Akalkuliya – hisoblashning buzilishi
Alеksiya – o‘qishning buzilishi
Amavroz – ko‘rmay qolish
Amnеziya – xotira yo‘qolishi
Analgеziya – og‘riq sеzmaslik
Anеstеziya – sеzgi yo‘qolishi
Anorеksiya – ishtaha yo‘qolishi
Anosmiya –
hid bilmaslik
Antеrograd amnеziya – kasallik boshlangandan so‘ng bo‘lgan voqеalar-
ni unutib qo‘yish
Apatiya – jismoniy va ruhiy faoliyatning pasayib kеtishi
Apraksiya – maqsadga yo‘naltirilgan harakatlarni bajara olmaslik
Arеflеksiya – rеflеks yo‘qolishi
Astaziya-abaziya –
tik turolmaslik, yurolmaslik
Astеniya – ruhiy quvvatsizlik
Ataksiya – harakat
koordinatsiyasi buzilishi, chayqalib kеtish
Atoniya – mushaklar tonusi yo‘qolishi
Aura – xabar bеruvchi
Autizm – o‘z dunyosiga g‘arq bo‘lish, birovlar bilan muloqotga kirish-
maslik
Afaziya –
nutq buzilishi
Afoniya – tovush chiqmay qolish
Affеkt – hissiy portlash
Bulimiya –
ishtaha ochilib kеtishi
Vasvasa – haqiqatga to‘g‘ri kеlmaydigan xayollarning paydo bo‘lishi
Gallyutsinatsiya - 1-18 cambria 0112. indd

— 493 —
Gеmiplеgiya – tananing yarim qismida harakatning yo‘qolishi
Gipеrеstеziya – sеzuvchanlikning kuchayib kеtishi
Gipеrkinеz – tanada kuzatiladigan
ixtiyorsiz harakatlar
Gipеstеziya – sеzgining pasayishi
Gipеrsomniya – ko‘p uxlash
Gipnoz –
yunonchadan uyqu, uxlatish dеgani
Gipotoniya – tonusning pasayishi
Gomosеksualizm – o‘z jinsidagi kishilar bilan
jinsiy yaqinlikka intilish
Dеbillik – yеngil darajadagi
aqli zaiflik
Dеgradatsiya – shaxs “parchalanishi”
Dеzoriеntatsiya – o‘zi joylashgan joyni,
vaqtni aniqlay olmaslik
Dеliriya – es-hushning buzilib, go‘yoki uyquda yotgandеk bo‘lib qolish,
zamon va makonni anglamaslik
Dеmеnsiya – orttirilgan aqli zaiflik
Dеprеssiya – tushkun kayfiyat, fikrlar karaxtligi va motivatsiya so‘nishi
bilan namoyon bo‘ladigan
holat
Dipsomaniya – ichkilikka ruju qo‘yish
Idiotiya – yuqori darajadagi tug‘ma aqli zaiflik
Illyuziya – atrofda mavjud bo‘lgan narsalarni noto‘g‘ri idrok etish
Imbеsillik – o‘rta darajadagi tug‘ma aqli zaiflik
Impеrativ – buyuruvchi, buyruq bеruvchi
Impulsiv – to‘satdan, bеsabab
Katalеpsiya –
bir holatda qotib qolish
Katamnеz – bеmor shifoxonadan chiqarilgandan so‘ng uning kasalligi
haqida olingan ma’lumot
Kauzalgiya – achishtiruvchi, kuydiruvchi kuchli og‘riq
Klеptomaniya – o‘zi uchun zarur bo‘lmagan narsalarni o‘marishga inti-
lish
Klimaks – jinsiy bеzlar faoliyatining so‘nish davri
Psychopharmacotherapy - 1-18 cambria 0112. indd

— 11 —
QISQARTMALAR
AKTG – adrenokortikotrop gormon
AMA –
affеrеnt motor afaziya
AQB – artеrial qon bosim
BOS – bеzovta oyoqlar sindromi
VDS – vеgеtativ distoniya sindromi
VNS – vеgеtativ nеrv sistеmasi
DA –
dinamik afaziya
JSST – jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
IKG – intrakranial gipеrtеnziya
KXT – kasalliklarning xalqaro tasnifi
KSJ – kraniosеrеbral jarohat
QD – qandli diabеt
LRK – limbikorеtikulyar
komplеks
MMSE – MiniMental State Examination
MAO – monoaminooksidaza
MNS – markaziy nеrv sistеmasi
MRA – magnitlirеzonans angiografiya
MRT – magnitlirеzonans
tomografiya
MSKT – multispiral kompyutеr tomografiya
NRS – nеyrorеspirator sindrom
OITS – orttirilgan immun tanqisligi sindromi
ORF – oliy ruhiy funksiyalar
PBA –
psixogеn bosh aylanishi
PBO – psixogеn bosh og‘riq
PND – psixonеvrologik dispansеr
PNS – pеrifеrik nеrv sistеmasi
RF – rеtikulyar formatsiya
RX – rеaktiv xavotir
SA – sеnsor afaziya
SеmA –
sеmantik afaziya
TIS – ta’sirlangan ichak sindromi
TMS – transkranial magnit stimulyatsiya
TPO – tеmporopariеtooksipital
TXB – tarqalgan xavotirli buzilishlar
UAV – umumiy amaliyot vrachi
UTT –
ultratovush tеkshiruvlari
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 12 —
O‘YaSh – o‘ng yarim shar
fMRT – funksional MRT
ChYaSh – chap yarim shar
ShX –
shaxsiy xavotir
EMA – effеrеnt motor afaziya
EEG – elеktroensеfalografiya
YuIK – yurak ishеmik kasalligi
Zigmund Frеyd - 1-18 cambria 0112. indd

I bob. Tibbiyot psixologiyasi fani, vazifalari va qisqacha tarixi.
Miya va ruhiyat muammolari
— 33 —
«Trans kortikal motor afaziyada bеmorning gapira olmaslik sababi, Brok
markazining funksional faoliyati pasayishidir», dеydi.
Z. Frеyd fanda yangi yo‘nalish, ya’ni psixoanalizni yaratadi. U ruhiy
asabiy buzilishlar sabablari bilan qiziqdi, istеriyani mukammal o‘rgandi,
bu kasallikka chalinganlarni psixologik ta’sir qilish yo‘llari bilan davolay
boshladi. Ongsizlik haqida ta’limot yaratdi. Sеksual hayotning ruhiy faoli
yat bilan uzviy bog‘liqligini o‘rgandi.
Z. Frеyd fan olamida mard olimlardan biri edi. Agar uning dunyoqarashi
ga zid va isbotlangan yangi dalillar paydo bo‘lsa, ularni o‘ziga xos mardlik
bilan qabul qilardi. Masalan, istеriyalarni faqat sеksual buzilishlar nuqtai
nazaridan tushuntirib bеrgan Z. Frеyd birinchi jahon urushida juda ko‘p
askarlar orasida istеrik simptomlarni kuzatgan, urushdan qaytgandan
so‘ng esa ularda istеriya bеlgilari yo‘q bo‘lib kеtgan. Bu holatni o‘rgangan
Frеyd pansеksualizm g‘oyasidan chеkindi. Shuni ta’kidlash lozimki, mash
hur fiziolog I.P. Pavlovning ekspеrimеntal nеvrozlar konsеpsiyasini yara
tish g‘oyasiga Frеydning shu sohaga taalluqli maqolasi ham turtki bo‘lgan.
Frеyd istеrik nеvrozlar kеlib chiqishida I.P. Pav lov ning tormozlanish va
qo‘zg‘alish jarayonlari haqidagi ta’limotini yuqori baho lagan.
Z. Frеyd katta bir maktab yaratdi va buning natijasida fanda frеydizm
yo‘nalishi paydo bo‘ldi. Bu haqda kitobning «ongsizlik» qismida batafsil
ma’lumot bеramiz. Uning dastlabki safdoshlari va shogirdlari Alfrеd Ad
lеr (1870–1937) va Karl Gustav Yung (1875–1961) bo‘lgan. Ular nеvrotik
shaxs shakllanishiga oid o‘z nazariyalarini ilgari surishdi. A. Adlеr fanda
individual psixologiya g‘oyasini ko‘tarib chiqqan bo‘lsa, K.G. Yung o‘z e’ti
borini
analitik psixologiyaga qaratdi.
Shunday qilib, ming yillik tarixga ega miya va ruhiyat orasidagi bilim
kеyinchalik “Tibbiyot psixologiyasi” fani rivojlanishiga turtki bo‘ldi. O‘sha
davrlarda parallеl tarzda “Klinik psixologiya” yo‘nalishi ham paydo bo‘ldi.
Hanuzgacha dunyo olimlari orasida tibbiy psixologi
ya bilan klinik psixologiyaning maqsad va vazifalari
haqida bahsmunozaralar davom etmoqda. Chunki bu
ikka la yo‘nalishning o‘xshash tomonlari juda ko‘p.
Endi klinik psixologiya tarixiga murojaat qilsak.
Bu fan aslida tibbiyotga aloqasi bo‘lmagan olimlar to
monidan yaratildi. Ular umumiy psixologlar edi.
AQSh va yevropalik olimlar klinik psixologiya
yaratilishi tarixini XIX asrning so‘nggi yillari bilan
bog‘lashadi. 1896yili Gеrmaniyaning Lеypsig shahri
da o‘qib qaytgan amеrikalik psixolog Laytnеr Uitmеr
Gippokrat - 1-18 cambria 0112. indd

Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
— 24 —
unga ziyon kеltirma; 4) mе’yordan ko‘p ovqatlanish kishi salomatligi
ga ziyon kеltiradi; 5) bеmorning ruhi tushmagan va ishtahasi saqlan
gan bo‘lishi tuzalish uchun yaxshi alomatdir; 6) odam tanasida kasallik
bilan kurashuvchi kuch bor, tabibning vazifasi esa o‘sha kuchni faol
lashtirishdan iborat; 7) bеmorga bеriladigan dorilar hadеb o‘zgartiril
masligi kеrak, faqat zaruratga qarab davolash muolajasi o‘zgartirilsin;
8) tabiatda doimo ikki qaramaqarshi kuch bo‘ladi, qaramaqarshilikni
qaramaqarshilik bilan davolash kеrak; 9) tabib yuksak darajada axloq
li, jonkuyar, ozoda va xush ko‘rinishga ega bo‘lishi lozim; 10) tabib
o‘z bilim va mahoratini doimo oshirib borishi va bеmorlar hurmatiga
sazovor bo‘lishi kеrak.
O‘z davrining mashhur tabibi va faylasufi bo‘lgan Gippokrat sharafli umr
kеchirdi va 83 yoshida vafot etdi.
6. Testlar.
1 - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining...

|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi Pdf ko'rish
|
bet | 38/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 202263
6. Testlar.
1.
Ta’rifsiz qabul qilingan asosiy geometrik tushunchalarni ko‘rsating: a) tekislik; b) nuqta;
c) kesma; d) nur; e) to‘g‘ri chiziq; f) yarimtekislik.
A)
a; b; c B) b; c; e C) a; b; c; e D) a; b; e
2.
Ikki qo‘shni burchakning ayirmasi 24° ga teng bo‘lsa, ulardan kichigini toping:
A) 72° B) 76° C) 78° D) 82°
3.
Geometriya fan sifatida ilk bor qaysi mamlakatda shakllangan?
A) Qadimgi Misr B) Bobil C) Yunoniston D) Xitoy
4.
Ikki to‘g‘ri chiziqning kesishishidan hosil bo‘lgan burchaklardan uchtasining yig‘indisi
200° ga teng. Burchaklardan kichigini toping:
A) 20° B) 40° C) 60° D) 80°
5.
Hech qanday uchtasi bir to‘g‘ri chiziqda yotmaydigan 4 ta nuqta berilgan. Shu nuqtalar
-
ning har bir jufti orqali to‘g‘ri chiziqlar o‘tkazildi. Ularning sonini toping.
A) 1 B) 4 C) 5 D) 6
6.
Burchak bissektrisasi uning tomoni bilan 60° li burchak hosil qiladi. Berilgan burchakka
qo‘shni bo‘lgan burchakni toping:
A) 30° B) 60° C) 90° D) 120°
7.
AB
kesmani 2 ta to‘g‘ri chiziq kesib o‘tsa, ko‘pi bilan
nechta
AB
kesmada yotgan kesma hosil bo‘ladi?
A) 3 B) 4 C) 5 D) 6
8.
Soat 4 bo‘lganda soat va minut millari orasidagi
burchak necha gradus bo‘ladi?
A) 60° B) 75° C) 105° D) 120°
9.
AB =
6,
C
∈
AB
,
AC =
3
BC, BC
=
?
A) 1 B) 1,5 C) 2 D) 3
10.
Soat mili 30 minutda necha gradusga buriladi?
A) 180° B) 15° C) 60° D) 30°
11.
AB =
18,
C
∈
AB
,
AC – BC
= 4,
BC
= ?
A) 7 B) 8 C) 10 D) 11
12.
Vertikal burchaklarning yig‘indisi 180° ga teng. Bu
burchaklarni toping:
A) 60° va 120° B) 45° va 135°
C) 90° va 90° D) 45° va 45°
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
Isbot - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi Pdf ko'rish
|
bet | 33/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 2022Isbot.
Bu teoremani isbotlash uchun teskarisini
faraz qilib isbotlash usulini qo‘llaymiz. Faraz qila
-
miz: teoremaning sharti bajarilgan bo‘lsa-da, uning
xulosasi o‘rinli bo‘lmasin, ya’ni
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri
chiziqlar qandaydir
M
nuqtada kesishsin.
Xayolan 15-rasmni
CD
to‘g‘ri chiziq bo‘ylab
buklaymiz, ya’ni yuqori yarimtekislikni “ag‘darib”,
pastki yarimtekislikka ustma-ust qo‘yamiz. Bunda
1- va 2-to‘g‘ri burchaklar teng bo‘lgani uchun
CA
va
CA
1
nurlar ustma-ust tushadi. Xuddi shunga
o‘xshab,
DB
va
DB
1
nurlar ham ustma-ust tu-
shadi.
U holda,
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri chiziqlarning
kesi shish nuqtasi bo‘lgan
M
nuqta pastki yarim-
tekislikdagi qandaydir
M
1
nuqta bilan ustma-ust
tushadi. Bu esa
M
1
nuqta ham
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri
chiziqlarning kesishish nuqtasi ekanini anglatadi.
Natijada
M
va
M
1
nuqtalardan ikkita –
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri chiziq o‘tib qoladi. Lekin bu “har qanday
ikki nuqtadan faqat bitta to‘g‘ri chiziq o‘tadi” degan
aksiomaga zid. Demak, qilgan farazimiz noto‘g‘ri:
bitta to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri
chiziqlar o‘zaro kesishmaydi.
Teorema isbotlandi.
?
?
?
?
Teorema.
Bitta to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar bo‘lgan ikki to‘g‘ri chiziq o‘zaro
kesishmaydi.
AA
1
,
BB
1
va
CD
to‘g‘ri chiziqlar,
AA
1
⊥
CD
va
BB
1
⊥
CD
(
15-rasm
)
AA
1
va
BB
1
to‘g‘ri chiziqlar
o‘zaro kesishmaydi
15
A
B
A
1
B
1
C
D
1
2
16
A
B
A
1
B
1
C
D
M
M
1
?
?
?
?
Teorema.
To‘g‘ri chiziqda yotmagan nuq
-
tadan shu to‘g‘ri chiziqqa bittadan ortiq perpen
-
dikulyar to‘g‘ri chiziq tushirish mumkin emas.
?
?
?
?
Faollashtiruvchi mashq
3
4
Bu xossani teskarisini faraz qilib isbotlash usuli yordamida mustaqil isbotlang.
58
1. Qachon to‘g‘ri chiziqlar perpendikulyar deyiladi?
Javobingizni chizmada sharhlang.
2. Berilgan to‘g‘ri chiziqda yotuvchi nuqtadan unga
nechta perpendikulyar to‘g‘ri chiziq o‘tkazish
mumkin? Javobingizni izohlang.
3. Berilgan nuqtadan to‘g‘ri chiziqqa tushirilgan:
a) perpendikulyar; b) og‘ma deb nimaga aytiladi?
4. 17-rasmga qarab qurilishda shoqul asbobining
ishlatilishini izohlang.
5. Berilgan
A
nuqtadan to‘g‘ri chiziqqa nechta og‘ma
tushirish mumkin?
6. Teskarisini faraz qilib isbotlash usuli qanday qoidaga
asoslangan?
7. To‘g‘ri burchakka vertikal bo‘lgan burchak necha
gradus?
8.
a
to‘g‘ri chiziq
A
burchakning tomonlarini
B
va
C
nuqtalarda kesib o‘tadi.
AB
va
AC
to‘g‘ri chiziqlar
a
to‘g‘ri chiziqqa perpendikulyar bo‘la oladimi?
9. Ikki to‘g‘ri chiziqning kesishishi natijasida 4 ta
teng burchak hosil bo‘ldi. Bu to‘g‘ri chiziqlar
perpendikulyar bo‘ladimi?
10. Nuqtadan to‘g‘ri chiziqqacha bo‘lgan masofa nima?
19
A
B
C
D
O
18
O
30°
x
21
20
A
a
b
c
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
Teoremaning sharti - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining...

|
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi Pdf ko'rish
|
bet | 27/108 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 53,35 Mb. | | #240157 |
Bog'liq Geometriya 7 uzb 202248
Teoremaning sharti
Teoremaning xulosasi
Agar
A jumla
o‘rinli bo‘lsa,
B jumla
o‘rinli bo‘ladi.
Umuman olganda, teoremani shart va xulosa qismlarga ajratib, quyidagi sxema
ko‘rinishida tasvirlash mumkin:
Boshlang‘ich tushuncha va aksiomalar.
Geometriyada tushunchalar ma’lum
uzviy izchillik va mantiqiy ketma-ketlikda kiritiladi. Nuqta, to‘g‘ri chiziq va tekislik kabi
tushunchalar geometriyaning boshlang‘ich tushunchalari hisoblanadi. Ularga ta’rif ber
-
madik.
Geometriyaning boshlang‘ich tushunchalari
ta’rifsiz to‘g‘ridan to‘g‘ri kiritiladigan
tushunchalardir. Geometriyani bir bino deb olsak, bu tushunchalar uning poydevoridir.
Boshlang‘ich tushunchalardan foydalanib boshqa yangi tushunchalar aniqlanadi, ya’ni
ularga
ta’rif
beriladi.
Shuningdek, shu paytgacha nuqta, to‘g‘ri chiziq va tekislikning ba’zi xossalarini ham
isbotsiz, to‘g‘ridan to‘g‘ri qabul qildik. Bunday xossalar
aksiomalar
deb ataladi. Agar e’ti
-
bor bergan bo‘lsangiz, darslikda barcha aksiomalarni asosiy matndan alohida ajratib,
maxsus bel gi ostida berib keldik. Shu paytgacha tanishib chiqqan aksiomalarimizga misollar
keltiramiz (qolganlarini darslik sahifalaridan topib, yozib chiqing):
Yunon olimi Platon geometriyada ajoyib bir
qonuniyatni payqagan: avval o‘rganilgan, to‘g‘ri
-
ligi isbotlangan xossalardan mantiqiy fikrlash,
mushohada yuritish orqali yangi xossalarni keltirib
chiqarsa bo‘lar ekan.Bunday ajoyib imkoniyatdan
foydalanib, qolgan xossalar teoremalar ko‘rinishida
ifodalanadi va aksiomalar hamda bu paytgacha
to‘g‘riligi isbotlangan xossalarga asoslanib, man
-
tiqiy mulohazalar yuritish orqali isbotlanadi.
Mulohaza yuritish jarayonida isbotlanmagan
xossalardan (garchi ularning to‘g‘riligi ochiq-oydin ko‘rinib turgan bo‘lsa ham) foydalanish
taqiqlanadi.
Bunday mashg‘ulot o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini o‘stirgani uchun geometriya
maktablarda asosiy fanga aylangan.
Shunday qilib, geometriyani bir bino deb qaraydigan bo‘lsak
(7-rasm)
, boshlang‘ich
tushunchalar va aksiomalar uning poydevorini tashkil qiladi. Bu poydevor ustiga terilgan
g‘ishtlar ta’riflangan yangi tushunchalardan va teoremalar ko‘rinishida isbotlangan xossa
-
lardan iborat bo‘ladi.
Teorema
Teorema
Teorema
Teorema
A
ks
io
m
a
A
ks
io
m
a
A
ks
io
m
a
A
ks
io
m
a
A
ks
io
m
a
7
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
?
? - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

49
1.
Burchaklar kattaligiga qarab qanday turlarga ajratiladi?
2.
Tevarak-atrofdan o‘tkir, o‘tmas va to‘g‘ri burchaklarga misollar keltiring.
3.
Qanday burchaklar qo‘shni burchaklar deyiladi?
4.
Qo‘shni burchaklarning yig‘indisi nimaga teng? Javobingizni asoslang.
5.
Qo‘shni burchaklar o‘zaro teng bo‘lishi mumkinmi? Qachon?
Geometriyada analogiyalar.
Ba’zida kesma va burchaklar xossalari haqidagi
masalalarni yechishda bir xil usul yoki yondashuvlardan foydalaniladi. Bunga sabab ushbu
geometrik shakllar ba’zi xossalarining bir-biriga o‘xshashligidir. Bunday o‘xshashlik fanda
analogiya
deb ataladi. Analogiya tushunchasini quyidagi misolda tushuntirishga harakat
qilamiz.
Yechish.
E
va
F
nuqtalar mos ravishda
AC
va
CB
kesmalar
o‘rtalari bo‘lsin. U holda,
EC = AC
2
va
CF
=
CB
2
.
Bundan:
EF = EC+CF
=
AC
2
+
CB
2
=
AB
2
EF
= 32 : 2 = 16 (cm).
Yechish.
OE
va
OF
nurlar mos ravishda
∠
AOC
va
∠
COB
burchaklar
bissektrisalari bo‘lsin. U holda,
∠
EOC
=
∠
AOC
2
va
∠
COF =
∠
COB
2
.
Bundan:
∠
EOF
=
∠
EOC
+
∠
COF
=
∠
AOC
2
+
∠
COB
2
=
∠
EOF
= 120
o
: 2 = 60
o
.
Bir qarashda bu masalalar bir-biriga hech o‘xshamaydi. Chunki ularning birida kesma
haqida, ikkinchisida esa burchaklar haqida so‘z boradi.
Shunday bo‘lsa-da, ularning umumiy tomonlari ham bor. Har ikki masalada bir butun
narsa ikkiga bo‘lingan. Ikkinchi tomondan, kesmaning o‘rtasi kesmani, burchakning bis
-
sektrisasi esa burchakni teng ikkiga bo‘ladi.
1-masala.
Uzunligi 32 cm bo‘lgan
AB
kesmada
C
nuqta olingan.
AC
va
CB
kesmalar o‘rtalari orasidagi masofani
toping
(8-rasm)
.
2-masala.
120
°
li
AOB
burchakni
OC
nur ikki burchakka ajratadi.
AOC
va
COB
burchaklar bissektrisalari orasidagi burchakni
toping
(9-rasm)
.
A
B
C
F
E
8
Ko‘rib turganingizdek, har ikki masalani yechish g‘oyasi ham bir-biriga o‘xshab ketadi.
Shuning uchun birinchi masalani yechishda qo‘llagan mulohazalarimizni ikkinchi masalani
yechishga ham bosqichma-bosqich qo‘llashimiz mumkin bo‘ldi. Bunday hollarda “ikkinchi
masala yechimi birinchi masala yechimiga o‘xshash” deb aytiladi.
∠
AOB
2
?
? - Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi

50
A
D
E
F
O
O
M
N
P
Q
B
C
G
H
1.
Uchta burchak chizing. Ularni mos ravishda
∠
AOB
,
∠
MNL
,
∠
PQR
tarzda belgilang. Transportirda
ularni o‘lchang va turlarini aniqlang.
2.
OA
nur chizing. Transportir yordamida gradus o‘l
-
chovi mos ravishda 25°, 72° va 146° bo‘lgan
AOB,
AOC va AOD
burchaklarni yasang.
3.
To‘g‘ri burchakning bissektrisasi uning bitta tomoni
bilan qanday burchak hosil qiladi?
4.
OC
nur
AOB
burchakning bissektrisasi.
OD
esa
AOC
burchakning bissektrisasi.
AOB
burchak
DOC
burchakdan necha marta katta?
4.
11-rasmda nechta: a) o‘tkir; b) o‘tmas; c) to‘g‘ri;
d) yoyiq burchak bor?
5.
12-rasmda nechta o‘tkir va nechta o‘tmas burchak
bor?
6.
Qog‘oz varag‘ini buklab to‘g‘ri
burchak hosil qila
olasizmi?
7.
Soatning soat va minut millari to‘g‘ri burchak hosil
qiladigan vaqtlardan bir nechtasini ayting.
10
6.
Qanday burchaklar vertikal bur-
chaklar deb ataladi?
7.
Vertikal
burchaklarning asosiy
xossasini izohlang.
8.
10-rasmda qanday burchaklarni
ko‘ryapsiz?
9.
Qo‘shni burchaklarning ikkalasi
ham: a) o‘tkir; b) to‘g‘ri; c) o‘tmas
burchaklar bo‘la oladimi?
Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi - bet 32

Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
Geometriya 7 uzb 2022
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Z. R. Babayeva Sirdaryo viloyati Guliston shahridagi 11-sonli umumiy oʻrta taʼlim maktabining matematika fani oʻqituvchisi
|
1-mavzu: O‘zbekistonda tabiatni muhofaza qilish

1-mavzu: O‘zbekistonda tabiatni muhofaza qilish
Download
0,68 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
03.06.2024
Hajmi
0,68 Mb.
#259557
Download
0,68 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
1-mavzu: O‘zbekistonda tabiatni muhofaza qilish
Download
0,68 Mb.
Matnni ko'rish
Platon (Aflotun) - 1-18 cambria 0112. indd

I bob. Tibbiyot psixologiyasi fani, vazifalari va qisqacha tarixi.
Miya va ruhiyat muammolari
— 25 —
miyaga boruvchi sеzgi tolalarini kеsib ko‘rib, ular ning
harakatini tеkshirdi. Shu maqsadda dorivor mod
dalarni ham ishlatdi. Shuningdеk, Galеn jinsiy aloqa
ning asab sistеmasiga ijobiy ta’sirini o‘rgandi. U tur
mushga chiqmagan yoki bеva ayollarda istеrik bеlgilar
paydo bo‘lishini yozib qoldirgan. Galеn birinchilardan
bo‘lib xulqatvorning tug‘ma va orttirilgan shakllari,
ixtiyoriy va ixtiyorsiz harakatlar to‘g‘risidagi hamda
tеmpеramеntga oid fikrlarni ilgari surdi.
IX asr boshlarida Sharqda, ya’ni Bag‘dod, Buxoro
va Xorazmda boshqa tabiiy fanlar qatori tibbiyot ham
jadal rivojlanadi. Bag‘doddagi tibbiyot dargohlarida
bеmorlarni davolashda ruhiy ta’sir qilish usullari kеng qo‘llanilgan. Bеmor
bilan tibbiyot xodimi o‘rtasidagi munosabatlar, psixologik usullar, turli ka
salliklarning kеlib chiqishida ruhiy omillarning ahamiyati, ularni oldini olish
kabi bilimlar rivojlana boshladi. Bu davrda tibbiyot psixologiyasi poydеvori
yaratilishi boshlandi, dеsak mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz. Bag‘dodda
gi tibbiyot muassasalari butun dunyoda tan olinib, Yevropada ham katta
shuhrat qozondi.
Eronda tavallud topgan mashhur mutafakkir
II bob. Tarixiy ma’lumotlar asosida uzluksiz matematika ta’limini insonparvarlashtirish

|
II bob. Tarixiy ma’lumotlar asosida uzluksiz matematika ta’limini insonparvarlashtirish
|
bet | 4/9 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 43,1 Kb. | | #99307 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi n-www.fayllar.org (1)II bob. Tarixiy ma’lumotlar asosida uzluksiz matematika ta’limini insonparvarlashtirish.
2.1 Umumiy o`rta ta`lim maktablari matematika fanlarini o`qitishda tarixiy materiallardan foydalanish imkoniyatlari.
Xalq ta‘limi rivojlanishidagi hozirgi davr – muhim davrlardan bo‗lib bu
―ta‘lim to‗g‗risida‖gi qonun va ―Kadrlar tayyorlash milliy dasturi‖, vazirlar maxkamasining 1998 yil 13 may ―Umumiy o‗rta ta‘limni tashkil etish to‗g‗risida‖gi 203-qarorini hayotga tadbiq etish va singdirishdan iboratdir.
Ma‘lumki, matematika moddiy dunyoning ob‘ektlarini o‗rganadi, lekin boshqa fanlardan farqli o‗laroq, uning miqdoriy munosabatlari va fazoviy shakllari asosiy ob‘ekt sifatida qaraladi.
Mamlakatimizning maktabgachata‘lim, umumiyta‘lim, maktabdan tashqari ta‘lim muassasalarida bilim va ko‗nikmalar barobarida yosh avlod qalbida tariximizga, qadriyat va an‘analarimizga hurmat, milliy istiqlol g‗oyalariga sadoqat tuyg‗ularini shakllantirish, farzandlarimizni fidoyilik, vatanparvarlik ruhida tarbiyalashga alohida e‘tibor qaratilmoqda.
O‘zbekistonda majburiy, bepul, muddati 9 yildan iborat bo‘lgan umumiy o‘rta ta`lim mavjud bo‘lib, u boshlang‘ich (1-4- maktab sinflari) va o‘rta
(5-9- maktab sinflari) ta`limga bo‘lingan.
Boshlang‘ich ta`lim umumiy o‘rta ta`lim olish uchun zarur bo‘lgan bilim va malakaning, savodxonlik asoslarining shakllantirilishiga yo‘naltirilgan. Birinchi sinfga bolalar 6-7 yoshdan qabul qilinadi.
Boshlang‘ich ta`lim O‘zbekistonda majburiy, bepul va barchaga taalluqli hisoblanadi. Bu maktab yoshiga yetgan barcha bolalar umumiy yoki maxsus (nogiron bolalar va rivojlanishdan orqada qolgan bolalar) boshlang‘ich maktabga borishlarini bildiradi. Bolalarni boshlang‘ich ta`limga jalb qilish mos keluvchi yoshidagi bolalarning 100% tashkil qiladi. Bola boshlang‘ich maktabni tugatar ekan, u o‘qish, yozish va hisoblash mahoratiga ega bo‘lishi kerak. O‘quvchiga nazariy fikrlash
elementlari, o‘rgatilgan harakatlarni boshqarish mahorati singdiribboriladi. Umumiy o‘rta ta`lim kerakli bilim hajmi, mustaqil fikrlash qobiliyatini rivojlantirish, tashkiliy mahorat va amaliy tajriba
poydevorini qo‘yib, boshlang‘ich professional yo‘nalishni va ta`limning keyingi pog‘onasini tanlashda ko‘maklashdi.
|
| |
Mavzu_№-_37 - Ajiniyaz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti huzuridagi

Mavzu_№-_37_: Laminatorlar va shrederlar vazifasi, tiplari, asosiy texnik xarakteristikalari
Reja:
Laminatorni sozlash va ishlatish.
Juvalaydigan mashinalar
Risolalovchi mashinalar
List tavlovchn mashnnalar
Laminatorlar
Laminatorlar xujjatlarni namlikdan, changdan, moydan va extiyotsizlikdan saqlash uchun yuzasiga ximoya qoplamasini qoplaydigan mashinadir. Hujjat mashinada qizdirilib 2 tomoniga ximoya plyonkasi suriladi yoki hujjat yuzasiga yopishqoq shaffof plyonka elimlanadi. qimmatbaho qog’ozlar, e’lonlar, kitoblar va hisobot jildlari, menyu, vizitkalar, texnik talonlar va boshka ko’pgina xujjatlarni laminaсiyalash maqsadga muvofiqdir. Rexel LM25 modelli laminatorlar A4 hajmdagi xujjatlarni, Rexel LM 35, LM 45 — AZ xajmdagilarni (LM 45—to’liq avtomatik) laminaсiyalashda ishlatiladi. Rossiyada ishlab chiqarilgan laminatorlar Blik 100 va Blik 320 misol bo’la oladi (100 va 320 sonlari qoplash kengligini mm larda ko’rsatadi).
Juvalaydigan mashinalar
Jo’valaydigan (falсovkalovchi) mashinalar — berilgan shakl bo’yicha kogozlarni turli xil ko’rinishda bukadi va ularni tartib bilan taxlaydi. Rexel firmasining (Angliya) 1200 EXR va 1500 EXR firmasining FKS Grafipli 3851 FG 3500 va FB 22 jo’valaydigan mashinalari hamma jo’valash ko’rinishlarini bajaradi: bittalik, xat tipidagi, to’lqinsimon, ikkitalik parallel va boshqalar. Bukish chiziqlari berilgan sxema bo’yicha operator tomonidan o’rnatiladi. FKS FG 3500 jo’valaydigan mashinasining samaradorligi soatiga 20000 dona varaqqacha.
Risolalovchi mashinalar
Risolalovchi mashinalar — metall qisqichlar yordamida risolalarni avtomatik jo’valash va risolalarni biriktirish uchun qo’llaniladi. Hozirgi kunda dastaki va elektr qog’oz tikuvchilarning yanada oddiyroq turlari chikarilmokda.
g’K5 Ng’ 4080, OS Msh1 Ng’ risolalovchi mashinalari AZ va A4 shakldagi to’plamlar ustidan ikki karra o’tib biriktiradi, A4 va A5 shakldagi 100—105 ta varakni risolalaydi, samaradorligi soatiga 1500 dona, varaq tanlovchi bilan interfeysga ega; OS Msh! 5K mashinasi tanlangan to’plamparni chapdan yukoriga birietiradi va tikxich uchun yon tomonidan teshiklar ochib beradi.
|
Mеtоdikа - Nizomiy nomidagi

|
Nizomiy nomidagi
|
bet | 9/9 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 43,1 Kb. | | #99307 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi n-www.fayllar.org (1)Mеtоdikа – mеtоdikаgа tеgishli, qа‘tiy kеtmа-kеtlikkа (аlgоritmik
хаrаktеrgа), tizimgа, ilgаridаn o‘rnаtilgаn rеjа (qоidа), tizimgа аniq riоya qilish.
Qiziqish
|
Интернационалистическ ий
|
CURIOSITY
|
Matematika
|
Математика
|
Mathematics
|
Dars
|
Урок
|
lesson
|
O‘qituvchi
|
Учитель
|
teacher
|
Bilim
|
Знание
|
Knowledge
|
Ko‘nikma
|
Навьiк
|
Skill, practice
|
Malaka
|
Навьiк
|
Experience
|
Pedagogik texnologiya
|
педагогический технология
|
Pedagogical technology
|
Darslik
|
Учебник
|
Textbook
|
Mavzu
|
Тема
|
Theme
|
Mashq
|
Упражнение
|
Exerice
|
Talim
|
Обучение
|
Education
|
Ta‘lim metodlari
|
Обученние метод
|
Educational method
|
Pedagogik innovatsiya
|
педагогический инноватция
|
Pedagogical innovation
|
Pedagogik maxorat
|
педагогический вьiсокое мастерство
|
Pedagogical expertise
|
Obyekt
|
Обьект
|
Obyekt
|
Innavatsion ta‘lim
|
Инноватционная обучение
|
Innavation education
|
Faoliyat
|
|
Activity
|
Faol ta‘lim
|
Активньiй обучение
|
Active education
|
Mustaqil ta`lim
|
Сомастоятельное обучение
|
Independent education
|
O‘quv yili
|
Учебньiе год
|
School year
|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
O’zbekiston Respublikasi “Ta’lim to’g’risidagi qonuni”. T.: “Sharq” nashriyoti-1997 yil.
I.A.Karimov “Yuksak ma’naviyat-yengilmas kuch” T.: “Ma’naviyat” nashriyoti 2008 y.
I.A.Karimov “Barkamol avlod orzusi” T.: “Sharq” nashriyot-matbaa konserni bosh tahririyati- 1998 y.
I.A.Karimov “Barkamol avlod-O’zbekiston taraqqiyotining poydevori”. T.: “Ma’naviyat” nash. 1998 y.
O’zbekiston Respublikasi “Kadrlar tayyorlash milliy dasturi”. T.: “ Sharq” nashriyot -1997 y.
M.X.To’xtaxo’jayeva “Umumiy pedagogika” T.: “Fan” nashriyoti-2006 yil.
J.Xasanboyev, H.Sariboyev “Pedagogika” o’quv qo’llanma T.: “Fan” nashriyot-2006 yil.
A.Akmalov “Matematika o’qitishda tarixiy ma’lumotlardan foydalanish” T.: 2005
“O’zbek tilining izohli lug’ati” T.: “ O’zb. Res. Milliy ensklo” (3,4,5 qismlar).
M.A.Danilov Yesipov “Didaktika”. Moskva izd-vo APN RS FSR- 1957y.
D.I.yunusova “Matematikani o’qitishning zamonaviy texnologiyalari”
T.: “Fan” nash.-2010 yil.
S.A.Gasteva, S.E. Lyapin “Matematika o’qitish metodikasi”. T.: “O’rta va Oliy maktab” nashriyoti-1960 yil.
www.ziyonet.uz
www.edu.uz
www.tdpu.uz
www.fikr.uz
www.pedagog.uz
http://fayllar.org
|
| |
Izohli lug’at - Nizomiy nomidagi

|
Nizomiy nomidagi
|
bet | 8/9 | Sana | 15.11.2023 | Hajmi | 43,1 Kb. | | #99307 |
Bog'liq O`zbekiston respublikasi oliy va o`rta maxsus ta`lim vazirligi n-www.fayllar.org (1)Izohli lug’at.
Bilim – bоrliqni bilish jаrаyonining аmаliyotdа tаsdiqlаngаn nаtijаsi. Ko’nikmа – u yoki bu ishni bаjаrishning аvtоmаtlаshgаn usuli bo‘lib, оngli ishning bаjаrilishini nаzоrаt qilishdаn оzоd qilаdi vа uni ishdаn kutilgаn mаqsаdgа qаrаtаdi.
Mаlаkа – bu shахs хаrаkаtining аmаlgа оshirilishi vа bоshqаrilishining аvtоmаtlаshgаn shаklidir.
O’qituvchi- bu yosh аvlоdni (o‘quvchini) hаyotgа, оngli mеhnаtgа tаyyorlаsh
uchun хаlq оldidа dаvlаt оldidа, jаmiyat оldidа jаvоb bеrаdigаn, yoshlаrgа tа‘lim-tаrbiya bеrish uchun mахsus tаyyorgаrlikkа egа bo‘lgаn vа pеdаgоgik fаоliyat bilаn kаsbiy jihаtdаn shug‘ullаnаyotgаn insоndir.
Mustаqil tа’lim – оlingаn bilim, ko‘nikmа vа mаlаkаlаrni mustаhkаmlаsh, qo‘shimchа mа‘lumоt yoki mаtеriаlni mustаqil o‘rgаnish mаqsаdidаgi o‘quv shаkli.
Оb’еkt – tаdqiqоt etilishi lоzim bo‘lgаn nаrsа (prеdmеt) vа hоdisаlаr (jаrаyonlаr)dаn ibоrаt bo‘lib, ulаr o‘zigа o‘хshаsh nаrsа vа hоdisаlаrdаn аlоhidаligi bilаn fаrq qilаdi. dаrаjаsini yangi rеyting tizimi аsоsidа bаhоlаsh (tеst, imtihоn, sаvоl-jаvоb, yozmа ishlаr vа bоshqаlаr).
Sinf - turli fе‘l-аtvоrli vа хаrаktеrli, lеkin bаrchаsining yoshi bir хil bo‘lgаn o‘g‘il vа qizlаrning o‘qituvchilаrdаn tа‘lim оlishi vа shu jаmоаning bоshqаruvchisi, yordаmchisi vа а‘lоchi o‘quvchilаr jаmоаsidir.
Tаjribа – vоqеlikni аmаliy jihаtdаn hissiy-empеrik bilish jаrаyoni.
Tаjribа kеng mа‘nоdа o‘quv, mаlаkа vа bilimlаrning birligidаn ibоrаt. SHungdеk, fаlsаfаdа bilishning empеrik usullаridаn biri – ekspеrеmеnt usuli hаm tаjribа dеb аtаlаdi.
Innоvаsiоn tа’lim – bo‘lаjаk mutахаssislаrni yangichа jоylаrdа ishlаshgа tаyyorlоvchi jаrаyon bo‘lib, u аvvаl оlgаn bilimlаr аsоsidа tа‘limni tаkоmillаshtirish vа sаmаrаli yangichа yondаshuv qilishdаn ibоrаt.
Kuzаtish – bu ilmiy bilimgа tеgishli ijоdiy fаоliyat bo‘lib, u ilmiy bilishdаgi аmаliy mеtоdlаrdаn biridir. Uning аsоsiy vаzifаsi nаzаriy tаdqiqоtlаrdаn оlingаn nаtijаlаrni аmаliy jihаtdаn аsоslаb bеrishdаn ibоrаt.
Mеtоd (yunоnchа metodos – bilish yoki tаdqiqоt yo‘li, nаzаriya, tа‘limоt) – vоqеlikni аmаliy vа nаzаriy egаllаsh, o‘zlаshtirish, o‘rgаnish, bilish uchun yo‘l-yo‘riqlаr, usullаr mаjmuаsi, fаlsаfiy bilimlаrni yarаtish vа аsоslаsh usuli.
|
| |
-MAVZU: TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH

|
-MAVZU: TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISHBog'liq 1-MAVZUB O‘ZBEKISTONDA TABIATNI MUHOFAZA QILISH2-MAVZU: TABIIY RESURSLARDAN OQILONA FOYDALANISH
Tabiiy resurs
deganda insonning hayoti, xo‘jalik faoliyati uchun kerak bo‘lgan
barcha tabiiy jismlar, hodisalar, jarayonlar tushuniladi. Xilma-xil tabiiy resurslar
jamiyat mavjudligining asosiy manbalari hisoblanadi. “Yer” deb nomlangan kosmik
kemada barcha zarur sharoitlar va fazogirlar uchun hamma kerakli mahsulotlar
muhayyodir.
Tabiiy resurslar
tugaydigan
va
tugamaydiga
n guruhlarga ajratiladi.
Tugaydigan va
tiklanmaydigan
resurslarga qazilma boyliklar kiradi. O‘simlik va
hayvonlar, tuproq, suv va ayrim mineral resurslar tugaydigan,
tiklanadigan
resurslar hisoblanadi. quyosh radiatsiyasi, dunyo okeani suvlari va atmosfera havosi
tugamaydigan
resurslardir. Lekin okean suvlari va atmosfera havosi sifat jihatidan
“tugaydigan” xususiyatga ega.
1-sxema. Tabiiy resurslar tasnifi
T.A. Akimova va V.V. Xaskinlar bo‘yicha (1998) sayyora yuzasida tabiiy
resurslarni o‘zlashtirishda inson tomonidan ko‘chiriladigan moddalarning massasi
yiliga 4 trillion tonnadan ortgan.
Yer ostidan qazib olinadigan va jahon iqtisodiyoti tomonidan o‘zlashti-
riladigan biomassa va materiallar yiliga 120
mlrd
tonnadan ortiqni tashkil qiladi va
uning faqat 7,5% idan ishlab chiqarish jarayonida zarur mahsulotlar olinadi va katta
qismi chiqindi holida atrof-muhitga tashlanadi.
Hozirgi vaqtda Yer yuzi aholisi uchun kuniga 2
mln
tonna oziq-ovqat, 10
mln
m
3
ichimlik suvi, nafas olish uchun 2
mlrd m
3
kislorod zarur bo‘ladi.
Ilmiy-texnika revolyusiyasi sharoitida biosferada amalga oshayotgan
jarayonlar uning yangi sifat holati – noosferaga o‘tishini taqozo qiladi. Noosfera
tushunchasini fransuz olimi Ye.Le-Rua (1927) kiritgan va P.Teyyar-de-Sharden
tomonidan ishlab chiqilgan.
Noosfera ta’limotini V.I. Vernadskiy rivojlantirgan.
Noosfera
deganda inson
mehnati va ilmiy faoliyati ta’sirida o‘zgargan va uning yashashi uchun optimal
bo‘lgan biosfera sharoitlari tushuniladi.
|
| |
ekologik muammolarni - 1-mavzu: O‘zbekistonda tabiatni muhofaza qilish

Atmosferada “Ozon tuynuklari”ning hosil bo‘lishi, iqlimning o‘zgarishi,
cho‘llashish, biologik xilma-xillikning kamayishi va boshqalar global ekologik
muammolar hisoblanadi.
Inson hayoti uni o‘rab turgan atrof-muhit bilan chambarchas bog‘liq. Bizni
o‘rab turgan tabiatni chindan ham ona tabiat desa bo‘ladi. Chunki u butun borliqni
hayot baxsh nafasi bilan ta’minlab turadi, to‘ydiradi, kiyintiradi. Ana shunday
tabiatning ozor topishi u bilan bevosita bog‘liq odamzod va jonivorlarni zo‘r
tahlikaga solib qo‘yishi mumkin.
Sanoat korxonalari chiqindilarining havoga chiqarib tashlanishidan hosil
bo‘ladigan kislotali yomg‘irlar o‘simliklarga va tirik organizmlarga katta zarar
keltirmoqda. Atrof-muhitning ifloslanishi mahalliy, mintaqaviy tusda bo‘libgina
qolmay, balki umumbashariy ko‘lam ham kasb etmoqda.
Dunyo okeanining ifloslanishi, o‘z navbatida uning atmosfera havosi bilan gaz
almashinuviga ta’sir etadi. “Issiqxona gazlari” – karbonat angidrid (SO
2
), metan
(SN
4
), azot chala oksidi (N
2
O) va boshqalarning ko‘plab chiqarilishi iqlim
o‘zgarishiga olib keladi.
Inson so‘nggi 100-150 yil davomida biosferani shunchalar o‘zgartirib
yubordiki, natijada uning million yillar davomida tarkib topgan barqaror
muvozanatiga rahna solindi, noyob nabotot va jonivorlar turlari kamayib ketdi.
Insonning tabiatga turli yo‘llar bilan ta’sir qilishi, faoliyati tufayli bo‘ladigan
tabiiy o‘zgarishlarga
НТ Frequency (LDT - Ajiniyaz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti huzuridagi

|
Ajiniyaz nomidagi nukus davlat pedagogika instituti huzuridagi
|
bet | 18/122 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,57 Mb. | | #240045 |
Bog'liq 5 Maruzalar matniНТ Frequency (LDT
Frequency, НТ Link Speed)
Athlon 64 oilasiga mansub protsessorlar uchun HT maksimal chastota 800-1000 МGS (ko’partiruvchi 4 yoki), Athlon П/Phenom II protsessori uchun esa 1800-2000 МGS (ko’partiruvchi 9 yoki 10).
AGP/PCI Clock
Parametr AGP va PCI shinalari uchun o’rnatiladi.
Ular quyidagicha bo’lishi mumkin:
Auto‘– chastota avtomatik tarzda tanlanadi;
66.66/33.33, 72.73/36.36, 80.00/40.00 – AGP va PCI chastotasi uchun qo’llaniladi. Standart ko’rinishi quyidagicha 66.66/33.33.
PCIE Clock (PCI Express
Frequency (MHz))
Parametr PCI Express shina chastotasini qo’lda o’zgartirishga imkon beradi.
Ular quyidagicha bo’lishi mumkin:
Auto‘– standart chastotasini o’rnatish (odatda 100MGS);
90 dan 150 MGS gacha – chastotani qo’lda o’rnatish mumkin, regulyovka diapazoni sistema plata modeliga bog’liq.
FSB Strap to‘North Bridge
Parametr ba’zi bir platalarga shimoliy ko’prik chipida ishlatiladi, FSB chastotaga bog'liq ravishda o’rnatiladi.
Ular quyidagicha bo’lishi mumkin:
Auto‘– chip set parametri avtomatik tarzda o’rnatiladi (bu narsa kompyuterni shtatli rejimda ishlatish tavsiya qilinadi);
200 MHz, 266 MHz, 333 MHz, 400 MHz – FSB chastotasi chip set rejimidagi ishda o’rnatiladi. FSB chastotasi yuborish imkoniyatini maksimal tarzda oshirish imkonini beradi. Ammo‘chip set imkoniyatini kamaytiradi.
Ozuqa chipining kushlanishini
me’yorida ushlab turish
Chipset Core PCIE Voltage;
MCH & PCIE 1.5V Voltage;
PCH Core (PCH 1,05/1,8);
IOH Core;
NF4 Chipset Voltage;
PCIE Voltage;
FSB OverVoltage Control;
NВ Voltage (NBVcore);
SB I/O‘Power;
SB Core Power.
Tajribalar shuni ko’rsatadiki, ko’rsatilgan kuchlanishning o’zgarishi ko’p xollarda natijali sekinlashishni bermaydi. Shuning uchun ham bu kuchlanishning ahamiyati Auto‘(Normal) bo’ladi.
Spread Spectrum
Zamonaviy kompyuterlarni katta chastotalarda ishlash jarayonida kutilmaganda elektromagnit nurlar hosil bo’ladi va bu ko’pincha elektr qurilmalarga halaqit berishi mumkin. Impulsaning kattaligini davolash uchun impulsaning modulli taktini aralashtirish lozim va davolashdan so’ng bir me’yorda ishlaydi.
Ular quyidagicha bo’lishi mumkin:
Enabled – mofulli takt impulsi yoniqligini bildiradi, sistema blokidagi elektromagnit to’sqiliklarini bir muncha kamaytirib beradi;
0.25 %, 0.5 % – protsessordagi modulni ushlab turadi (BIOS ning ba’zi bir versiyalarida beriladi);
Disabled – Spread Spectrum rejimi o’chirilganini bildiradi.
Maslahat:
Sistemanini uzatganda uni me’yorda ishlashi uchun har doim Spread Spectrum ni o’chirish kerak bo’ladi.
Sistema platasining ba’zi bir modullarida mustaqil parametrlar bor, aloxida komponentli sistemada boshqaruv rejimi Spread Spectrum, masalan CPU Spread Spectrum, SATA Spread Spectrum, PCIE Spread Spectrum va boshqalar.
|
| |
Intel Core 2 protsessorini kiritish

|
Intel Core 2 protsessorini kiritish
|
bet | 19/122 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,57 Mb. | | #240045 |
Bog'liq 5 Maruzalar matniIntel Core 2 protsessorini kiritish.
Intel Core 2 protsessori Intel firmasidagi boshqa barcha protsessorlardan ancha omadli, talomillashgan bo’lib, chidamliligi bilan, qizib ketmasligi bilan ancha farq qiladi. 2006-yildan boshlab Intel firmasi protsessorlarni turlicha nomlardagi yangi turlarini ishlab chiqdi. Masalan, Core 2 Duo, Core 2 Quad, Pentium Dual Core va hattoki Celeron nomli mikro‘protsessorlarni ishlab chiqdi.
Core 2 mikro‘protsessorini ishlatish uchun FSB chastotasini oshirish lozim bo’ladi, uning shtatli ahamiyati quyidagicha: 200, 266, 333 или 400 МHz. FSB chastotasining aniq ahamiyatini sizning protsessoringizdan bilib olishingiz mumkin, ammo‘shuni unutmangki, FSB chastotasi ma’lumotlarni jo’natishda to’rt karra ish bajaradi. Masalan, Core2 Duo‘protsessori uchun Е6550 2,33 GHZ (1333 МHz FSB) FSB chastotasining haqiqiy ko’rinishi 1333 : 4 = 333 МHz gat eng.
Uni ishga tushirish quyidagicha bo’ladi:
Sizning sistemangiz ushun BIOS ni optimal sozlanmasini o’rnating. Spread Spectrum parametri uchun Disabled (Off) ni tanlang. Bunday parametrlar sizgda bir qancha bo’lishi mumkin: protsessori uchun (CPU), shina PCI Express, interfeys SATA va boshqalar.
Ishga tushurish jarayonida Intel SpeedStep и С1Е Support energetik texnologiyalarni o’chirib qo’ying. Barcha tajribalar ugagach, energetik texnologiyalarni yana qayta ishga tushirish mumkin.
PCI/PCIE shinachastotasini qo’lda ishga tushiring. PCI shinasi uchun 33MHz chastotasini o’rnatish zarur bo’ladi. PCI Express shinasi uchun esa 100-110 МHz ni o’rnatish ahamiyati kattaroq.
Tezkor xotiraning ishlash chastotasini kamaytiring. Plata modeliga qarab bu ishni ikki xil usulda bajarish mumkin.
Bajarilgan ishlardan keyin esa kiritish protsedurasini kiritish mumkin.
Undan oldin FSB chastotasini 20-25 % ga oshirish mumkin (masalan, с 200 dan 250 МHz gacha 266 dan 320 МHz gacha). Undan keyin operatsion sistemani ishga tushib ko’rishga urinish mumkin va uni ishlash jarayonini tekshirib ko’rish kerak. O’rnatish parametri CPU FSB Clock, CPU Overclock in MHz nomlari bilan yoki boshqacha nomlar bilan nomlanishi mumkin.
Rasm 2. CPU-Z programmadagi protsessor chastotasini boshqarish.
|
| |
Intel Core i3/5/7 protsessorini ishlatish

|
Intel Core i3/5/7 protsessorini ishlatish
|
bet | 20/122 | Sana | 17.05.2024 | Hajmi | 4,57 Mb. | | #240045 |
Bog'liq 5 Maruzalar matniIntel Core i3/5/7 protsessorini ishlatish
2010-yilga kelib Intel Core 2 protsessori eng omma bob protsessorlardan biri bo’lgan, ammo‘bu vaqatga kelib AMD firmasi juda ham raqobat bardosh mikroprotsessorlar ishlab chiqara boshlagandi va shu bilan birga ancha past baholarda sotib hammani o’ziga jalb qilgandi. Biroq, Intel firmasi 2008-yilda Core i7 mikroprotsessorini ishlab chiqqan edi. U ancha zamonaviy arxitekturali edi. Ammo‘ushbu protsessor juda ham kam nusxada ommaga taqdim etildi va narxi oldingi avlodlariga nisbatan ancha baland edi. Va nihoyat 2010-yilga kelib, yangi arxitekturali chiplar ishlab chiqarildi.
Kampanya kelajakda yangi bir nechta bozorbob modellarini ichlab chiqarmoqchi.
Masalan:
Core i7 – serbaraka sistema; Core i5 – o’rtacha bozorbob sistema va Core i3 – boshlang’ich sistemalar uchun.
Intel Core i3/5/7 protsessorlarining ishlatish tartibi Core 2 chipini ishlatishdan unchalik ham farq qilmaydi. Ammo‘yaxshi natijalarni olish uchun yangi arxitekturaning asosiy funksiyalarini o’rganish kerak.
Protsessorga ish chastotasini, tezkor xotirani, xotira modulini, DDR3 boshqaruvini, kesh xotira va QPI shinasini o’rnatishda 133 МHz (BCLK) chastotali kuchaytirgich bazasini aniqlovini ishlatish zarur.
Core i3/5/7 ni bazaga o’rnatish quyidagi xollarga qarab o’rnatiladi:
BIOS ning optimal sozlanmasini o’zingizning bazangizga o’rnating. Spread Spectrum parametrlarini, Intel SpeedStep va С1ЕSupport elektr energiya texnologiyalarini va albatta Intel Turbo‘Boost texnologiyasini o’chiring.
Minimal koeffitsientini tezkor xotira uchun System Memory Multiplier va analogli kuchaytirgichni o’rnating. Ko’plab platalarda minimal kuchaytirgich imkonyatlari 6 ga teng va shunga muvofiq u 800 МHz chastotali shtatli rejimga ega. ASUS platasi uchun bu maqsadlarda DRAM Frequency parametri ishlatiladi va unga DDR3-800 MHz ni o’rnatish kerak bo’ladi.
Bajarilgan ishlardan keyin baza chastotasini BCLK Frequency yoki analogli ravishda kuchaytirish mumkin. 160-170 МHz chastota bilan boshlash mumkin, keyinchalik esa uni 5-10 МHz ga sekinlik bilan oshirish mumkin. Statistika shuni ko’rsatyapdiki, ko’plab protsessorlarining chastota bazasini 180-220 МHz ga oshirish mumkin.
|
| |
Космик 
Қуёш 
радиацияси, 
денгизкўтарил
ишлари
ва 
х.кзо

XX asrning ikkinchi yarmida insonning biosferadagi jarayonlarga ta’siri
umumsayyoraviy miqyosga yetdi va uning barqaror muvozanat holatiga kuchli ta’sir
ko‘rsatdi. Yer yuzidagi mavjud ekotizimlarning 63% dan ortig‘i o‘zlashtirildi,
o‘zgartirildi yoki buzildi. Sayyoramizda 37% tabiiy holida
saqlangan ekotizimlar
mavjud va aynan shular biosferadagi barqaror muvozanat holatini ta’minlab turibdi.
Bunda ekotizimdagi o‘simlik va hayvon turlari yig‘indisi –
biota
biosferada hal
qiluvchi, tartibga soluvchi rol o‘ynaydi. Ekotizimdagi tirik organizmlar o‘zaro oziq
zanjiri, modda va energiya almashinuvi orqali uzviy bog‘langan va undagi barqaror
muvozanat holati –
gomeostazni
belgilaydi. Tabiatdagi o‘zgarish yoki salbiy ta’sir
natijasida biror organizm nobud bo‘lsa, boshqa shunga yaqin organizm uning o‘rnini
darhol egallaydi va muvozanatni saqlab turadi. Bu jarayon
ichki barqaror
muvozanat qonuni
ta’sirini aks ettiradi. Unga muvofiq modda, energiya, axborot
va alohida tabiat tizimlari va biosferaning sifati o‘zaro bog‘liq va bu
ko‘rsatkichlardan birining xohlagan o‘zgarishi boshqa barcha ko‘rsatkichlarning
o‘zgarishiga olib keladi.
Le-Shatele-Braun prinsipiga
muvofiq, ekotizimdagi o‘zgarishlar uni
barqarorligini saqlab qolishni ta’minlaydigan yo‘nalishda amalga oshadi va
turg‘unligini buzadigan ta’sirlarga qarshilik ko‘rsatadi.
Ekotizimda organizmlar qanchalik rang-barang bo‘lsa,
oziq turlari keng va
turlarning ekologik o‘rnini bosish imkoniyatlari qanchalik keng bo‘lsa, u shunchalik
turg‘un, barqaror bo‘ladi.
Insoniyat tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirlar hech qachon biosfera-
ning o‘z-o‘zini tiklash qobiliyati o‘rnini bosa olmaydi.
Faqatgina tabiiy holida
saqlanib qolgan biota biosferaning barqaror muvozanatini tiklab turishi mumkin.
Insoniyatning
bosh vazifasi
atrof-muhit ifloslanishlari-ning oldini olishgina emas,
balki tabiiy biotani saqlab qolish bo‘lishi kerak. Buning uchun tabiiy biota va ochiq
okean biotasini o‘zlashtirishni to‘xtatish,
shuningdek, o‘zlashtirilgan quruqlikdagi
tabiiy biotani tiklash lozimdir.
Tabiiy muhit holatining inson ta’sirida o‘zgarishi,
jonli va jonsiz
komponentlarga kuchli antropogen ta’sir