moliyaviy menejment - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

moliyaviy menejment ishlarini tо‗g‗ri yо‗lga qо‗yish kabi bir qator omillarga
bog‗liq.
Moliya – bu taqsimot xarakteriga ega bо‗lgan, pul kо‗rinishidagi daromad va
yig‗imlar shaklida moddiylashuvchi, о‗zaro bog‗liq iqtisodiy munosabatlar majmui
bо‗lib, xо‗jalik yurituvchi subyektlar va davlat tomonidan kengaytirilgan takror
ishlab chiqarish, ishchilarni moddiy rag‗batlantirish, jamiyatni ijtimoiy extiyojlarini
qondirishga yо‗naltiriladi. Moliyaning asosiy ikkita funsiyasi mavjud bо‗lib, ular:
taqsimlash va qayta taqsimlash hamda nazorat.
Faoliyat jarayonida turli pul fondlari shakllanadigan va foydalaniladigan
moliyaviy munosabat sohalarining majmuiga moliya tizimi deyiladi. Boshqacha
ayganda, davlat va korxonalarning pul fondlarini shakllantirish, taqsimlash va
foydalanish borasidagi shakl va metodlar tizimiga moliya tizimi deyiladi.
207
Mamlakatda bozor islohotlarining amalga oshirilishi va mazmun jihatdan butunlay
yangi bо‗lgan iqtisodiy va moliyaviy siyosatning hayotga tatbiq etilishi moliya
tizimining sohalari va bо‗g‗inlariga nisbatan obyektiv ravishda yangicha yondashuvni
taqozo etdi. Shunga muvofiq ravishda moliya tizimi quyidagi ikki sohaga bо‗linadi:
- davlat moliyasi va mahalliy moliya;
- xо‗jalik yurituvchi subyektlar moliyasi.
О‗z navbatida, moliya tizimining har bir sohasi pul fondlari va daromadlari
shakllantirishning konkret shakllari va metodlariga bog‗liq ravishda bir necha
bо‗g‗inlardan tashkil topadi. Masalan, davlat moliyasi va mahalliy moliya quyidagi
bо‗g‗inlardan tashkil topishi mumkin:
- davlat byudjeti;
- maqsadli nobyudjet fondlar;
- davlat krediti.
Shuningdek, xо‗jalik yurituvchi subyektlar moliyasi quyidagi bо‗g‗inlardan
iborat:
- tijorat korxonalari va tashkilotlari moliyasi;
- moliyaviy vositachilar moliyasi.
Moliyaviy menejment moliya tizimining barcha bо‗g‗inlari va soxalarining
moliyaviy boshqaruv tizimida doimiy ravishda ishtirok etib keladi. Ayniqsa,
moliyaviy menejmentning korxonalar moliyasini tashkil etish, ularning moliyaviy
mablag‗lari, moliyaviy munosabatlarini optimallashtirish va boshqaruv tizimini
mukammal shakllantirishda muhim va dolzarb hisoblanadi.
Korxonalar moliyasi mamlakatning moliya tizimi uchun boshlang‗ich asos
bо‗lib xizmat qiladi. Korxonalar moliyasi bevosita ishlab chiqarish va xizmatlar
kо‗rsatish bilan bog‗liq bо‗lib, mamlakatning iqtisodiy holatini aks ettirishda muhim
omil bо‗lib hisoblanadi. Ayni paytda ularning takror ishlab chiqarish jarayonining
hamma sohalari - ishlab chiqarish, taqsimot, ayirboshlash va iste‘molni uzviy
bog‗laydigan moddiy ishlab chiqarish sohasida amal qilishi, faoliyat kо‗rsatishi bilan
belgilanadigan о‗ziga xos belgilari ham bor.
208
Korxonalar moliyasi ikkita asosiy funksiyani bajaradi deyish mumkin:
taqsimlash va nazorat. Korxonalar moliyasining ikkala funksiyalari ham bir biri bilan
uzviy bog‗liqdir.
Taqsimlash funksiyasi yordamida, korxonada bajarilgan ishlar, maxsulot va
xizmatlar realizatsiyasidan tushgan tushumlar va boshqa turdagi faoliyatdan olingan
daromad yoki foyda, quyidagi yо‗nalishlar bо‗yicha taqsimlanadi: ishlab chiqarish,
ish xaqi va boshqa turdagi xarajatlarni qoplash va majburiyatlarni bajarish, byudjetga
tо‗lovlarni amalga oshirish va korxonaning boshqa turdagi faoliyatlarini
moliyalashtirish.
Ikkinchi funksiya
yordamida,
korxonalarda
maxsulot
va xizmatlar
realizatsiyasidan keladigan tushumlarni о‗z vaqtida kelib tushishi, pul fondlarini
tashkil qilish, ulardan qolaversa barcha moliyaviy resurslardan maqsadli foydalanish,
moliyaviy kо‗rsatkichlarning о‗zgarishi, soliq qonunchiligiga rioya qilish va shu
kabilar nazorat qilib boriladi.
Nazorat funksiyasi bevosita korxonalarning о‗zlari tomonidan, qolaversa uning
ta‘sischilari yoki egalari, davlat va boshqa moliya muassasalari tomonidan amalga
oshirilishi mumkin. Davlat tomonidan nazorat funksiyasi, korxonalar faoliyatini
qonuniy asoslanganligi va byudjetga tо‗lovlar о‗z vaqtida amalga oshirilayotganligini
tekshirishda; korxona egalari tomonidan ushbu funksiya tashqi auditorlik xizmatini
jalb qilgan holda amalga oshirilishida; moliya muassalari tomonidan korxona bilan
ular о‗rtasida о‗zaro hamkorlik shartnomalari tuzilayotgan davrda korxonalarning
tо‗lovga qobillik, likvidlilik va shunga о‗xshash boshqa moliyaviy kо‗rsatkichlarini
о‗rganishda; korxonalarning о‗zlari tomonidan esa moliyaviy menejment yoki ichki
audit tizimini tashkil qilishda namoyon bо‗ladi.
Bizga ma‘lumki, iqtisodiyotda faoliyat yuritayotgan har qanday korxona uning
hо‗jalik-moliyaviy faoliyatidan qat‘iy nazar bir tomonlama tarzda faoliyat yuritishi
mumkin emas. Korxonalar ishlab chiqarish, xizmatlar kо‗rsatish, ishlar bajarish va
maxsulotlar sotish jarayonida, bevosita ikkinchi tomon bilan hamkorlikda iqtisodiy
munosabatlarni yuritish natijasida о‗z oldiga qо‗ygan maqsadlariga erishadi va
buning natijasida korxonalarning moliyaviy faoliyati shakllanadi. Korxonalarning
209
moliyaviy faoliyati bevosita moliyaviy munosabatlar tizimi vositasida amalga
oshiriladi.
Bozor munosabatlarining rivojlanishi sharoitida turli mulkchilik shakllarining
paydo bо‗lishi, korxonalarning tashqi iqtisodiy faoliyatlarini yuqori sur‘atlar bilan
rivojlanishi, ularda boshqaruvning zamonaviy tizimini yaratilishi kabi omillar
korxonalar moliyaviy munosabatlar tizimini yanada rivojlanishiga hamda ularning
kо‗lamini kengayishiga olib keldi. Korxonalarning moliyaviy munosabatlarini ikki
guruxga ajratish mumkin: tashqi moliyaviy munosabatlar va ichki moliyaviy
munosabatlar.
Korxonalarning
ta‘sischilari
bilan
yuzaga
keladigan
moliyaviy
munosabatlarini, korxona dastlabki tashkil qilinayotgan davrda ustav kapitalini
shakllantirish va ularning ma‘lum qismini korxonada ishlab chiqarish va xizmatlar
kо‗rsatishga moliyalashtirishga yо‗naltirish yoki taqsimlash hamda korxonaning
yakuniy moliyaviy natijalariga asoslangan holda ta‘sischilarning ustav kapitalidagi
ulushlariga qarab yoki ular egallab turgan aksiyalarning foizlardagi ulushiga qarab
dividendlarning tо‗lanishida yuzaga keladigan munosabatlarda kо‗rishimiz mumkin
bо‗ladi.
Korxonalar xо‗jalik faoliyatining uzluksizligini ta‘minlash, ularda ishlab
chiqarish va xizmatlar kо‗rsatish samaradorligini oshirish va shu kabi iqtisodiy
barqarorlik kо‗rsatkichlarning yuqori bо‗lishida korxonalarda faoliyat yuritayotgan
ishchi xodimlar va xizmatchilar vazifalarining va ish jarayonlarining yuqori saviyada
tashkil qilinganligi, ularning mexnatini moddiy va ma‘naviy rag‗batlantirish tizimini
yaratilishi alohida ahamiyatga ega. Korxonalar va uning ishchi xodimlari о‗rtasida
yuzaga keladigan moliyaviy munosabatlarni samarali tashkil qilinishi yuqoridagi
maqsadlarga erishishda va mexnat resurslaridan oqilona foydalanishda dolzarb
hisoblanadi. Korxonalarda ishchi xodimlar о‗rtasida, olingan daromad yoki foydani
bir qismini taqsimlash, ish haqlari va mukofot pullarni tо‗lash, agar ma‘lum turdagi
qimmatli qog‗ozlarga ega bо‗lsa ular bо‗yicha dividendlarni tо‗lash, moddiy yordam
kо‗rsatish hamda korxona faoliyatiga moddiy va ma‘naviy zarar yetkazsa, ushbu
zarar miqdorini qoplash, ish haqi va unga tenglashtirilgan tо‗lovlar bо‗yicha tegishli
210
soliqlarni ushlab qolish va shu kabi jarayonlar natijasida moliyaviy munosabatlar
yuzaga keladi.
Moliyaviy menejmentni kapitaldan eng samarali foydalanish va eng kо‗p foyda
olish maqsadida moliyaviy oqimlarni boshqarishni tashkil etish sifatida ta‘riflash
mumkin . Moliyaviy menejment hal etadigan masalalar rо‗yxati ancha keng. Uni
shartli ravishda muammolarning quyidagi guruhlari kо‗rinishida tasavvur etish
mumkin:
|