Ona tilini o‘qitishning zamonaviy ta’lim texnologiyalari va metodlari

Ona tilini o‘qitishning zamonaviy ta’lim texnologiyalari va metodlari
Ulug‘ shoir va mutafakkir Alisher Navoiy yoshlarning asar matnini ifodali o‘qish san’atini egallashlariga diqqatni tortdi. Ulug‘ shoir o‘zining «Lisonut tayr» asarida asar mazmunini tushunib o‘qish usulini egallashga chaqirdi. «Mahbubul qulub» asarida «Xushnavis kotib so‘zga oroyish berur va so‘zlaguvchiga osoyish yetkurur» deb chiroyli yozishning va yozma nutq malakasini egallashning barchaga
47
«osoyish» berishini ta’kidladi. «Muhokamatul lug‘atayn» asarida talaffuz va imlo, so‘z qudrati va nutq madaniyati, so‘z ma’nolaridan to‘g‘ri foydalanish, nutqni to‘g‘ri tuzish kabi masalalarning ilmiy sharhini berish bilan turkiy (o‘zbek) tilni chuqur o‘zlashtirish metodikasiga ulkan hissa qo‘shdi. Inson qalbining quvonchi-yu qayg‘usini, ezgulik va hayot mazmunini Navoiydek teran ifoda etgan shoir jahon adabiyoti tarixida kamdan-kam topiladi. Ona tiliga muhabbat, uning beqiyos boyligi va buyukligini anglash tuyg‘usi ham bizning ong-u shuurimiz, yuragimizga, avvalo, Navoiy asarlari bilan kirib keladi. Biz bu bebaho merosdan xalqimizni, ayniqsa, yoshlarimizni qanchalik ko‘p bahramand etsak, milliy ma’naviyatimizni yuksaltirishda, jamiyatimizda ezgu insoniy fazilatlarni kamol toptirishda shunchalik qudratli ma’rifiy qurolga ega bo‘lamiz.
Zahiriddin Muhammad Bobur o‘z asarlarini sodda tilda yozdi va boshqalarni ham shunga chaqirdi. O‘g‘li Xumoyunning dabdabali usulda yozilgan bir xatini tanqid qilib, «Boburnoma» asarida «Mundin nari betakalluf va ravshan va pok alfoz bila biti, ham senga tashvish ozroq bo‘lur, ham o‘qig‘uvchig‘a»,–deb yozadi. Demak, Bobur
zamondoshlarini tushunarli tilda yozishga, qiyin so‘zlar va balandparvoz so‘zlarni ishlatmaslikka da’vat etgan. Munis Xorazmiyning «Savodi ta’lim»i nazm bilan yozilgan pedagogik asar bo‘lib, chiroyli xat yozish usullari o‘rgatiladi. Asarning birinchi qismida xat mashq qilishga tayyorgarlik va bu ish uchun kerakli asboblar to‘g‘risida so‘z yuritiladi.
XV asrdan XIX asrning 2-yarmigacha o‘tgan davrda O‘rta Osiyoda pedagogik, metodik fikr o‘sdi. Bu davrda o‘nga yaqin lug‘atlar va tilshunoslik asarlari (Tali Imoniyning «Badoe al–lug‘at»i (XV asr), Muhib Ali Shamluning «Lug‘ati Navoiy»i (XVI asr), Mustafo binni Sodiqning «Abushqa»si (XVI asr), Fazlulloxonning «Lug‘ati turkiy»i (XVIII asr), Mirza Mexdixonning «Sangloh»i (XVIII asr), Fatx Alixonning «Кitobi lug‘ati atrokiya»si (XIX asr) yuzaga keldi. Ularda tovush va harf, imlo va talaffuz, so‘z ma’nosi va tarjima kabi masalalarni o‘zlashtirishga qaratilgan metodik fikrlar mavjud. XIX asrning 2-yarmida yashab ijod etgan Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Кomil Xorazmiy, Avaz O‘tar va boshqalarning asarlarida ifodalangan ilg‘or fikrlar ma’rifatparvar pedagoglar Saidrasul Saidazizov, Ishoqxon Ibrat, Abduqodir Shakuriy, Saidahmad Siddiqiy, Ismatulla Rahmatullayev va boshqalar faoliyatida ham o‘z ifodasini topdi. Ular yangi usul– «Usuli savtiya» maktablarini tashkil etib, keng xalq ommasiga ilm-fan, madaniyat tarqatish uchun qizg‘in kurash boshladilar.
asr boshlarida Turkistonda ijtimoiy - siyosiy, madaniy va adabiy hayotda jiddiy o‘zgarish yuz berdi–milliy uyg‘onish harakati kuchaydi, yangi
adabiyot yuzaga keldi. Maxmudxo‘ja Behbudiy, Abdulla Avloniy, Hamza Hakimzoda Niyoziy, Abdulla Qodiriy, Mirmuhsin Shermuhamedov, Cho‘lpon kabi shoir va yozuvchilar o‘zbek xalqining ma’rifatli bo‘lishi, milliy va ijtimoiy ongning o‘sishi, yangi tur va mazmundagi adabiyotni yaratish uchun harakat qildilar. Behbudiy «Padarkush» asarida va sayohat xotiralarida milliy, insoniy qadriyatni anglash uchun ma’rifatli bo‘lish lozimligini; ma’rifat–ezgulikning, jaholat– yovuzlikning timsoli ekanini tasvirladi. Abdulla Avloniy «Maktab va guliston» darsligida adabiy asarlarni ifodali o‘qishning yakka va ko‘pchilik bo‘lib o‘qish,
48
ifodali o‘qish, dialog, drama holiga keltirish turlarini ko‘rsatdi. Avloniy «Adabiyot» kitobining I juz’ida bolalarni aruz vaznida yozilgan she’rlar bilan tanishtiradi. Masalan, «bo‘lak» radifli she’rni o‘rganishdan oldin bolalar uning mazmuni bilan tanishadilar, so‘ngra «foilotun, foilotun, foilun» bahrini o‘qishni o‘rganadilar. II juz’ida ham aruz vaznida yozilgan she’rlarni o‘qish yo‘llarini ko‘rsatdi. Ma’lumki, bolalarga ifodali o‘qishni o‘rgatish–o‘qish darsining asosi hisoblanadi. Ifodali o‘qishni o‘rganish matnni chuqur tushunishga yordam beradi. Shunga ko‘ra, yangi usul maktab o‘quvchilari savod chiqarishda asarni tushunib o‘qishga va ifodali o‘qishga alohida e’tibor berganlar. 1922-yilda «O‘zbek bilim yurtlari uchun ona tili va adabiyot dasturi»ning tuzilishi maktablar hayotida muhim vaqea bo‘ldi. Bu dastur 1923-yilda «Bilim o‘chog‘i» jurnalining 2–3 - sonlarida e’lon qilindi. Dastur quyidagi bo‘limlardan tashkil topdi:
Hozirlik. 1.Adabiy o‘qish va so‘zlash. 2.Yozuv ishlari. Z.Nahv. Bu tanishuv parchasidir. Asarning to‘liq versiyasi https://kitobxon.com/oz/asar/608 sayti
Metod aslida yunoncha ,,metodos“ so‘zidan olingan bo‘lib, „bilish va tadqiqot
yo`li“, „nazariya“, „ta’limot“ kabi ma`nolarni bildiradi. Metodika (yurt,
„methodike") biror ishni bajarish, amalga oshirish, ado etish metodlarining, usullarining yig‘indisi yoki o`qitish usullari haqidagi ta ’limot. 2 — ta ’lim berish metodlari, yo‘llari va vositalari haqidagi fandir.Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi fanining predmeti o‘quvchilarga o‘zbek tilini o‘rgatish yo‘llari va vositalari, ona tilini egallash, ya’ni nutqni, o‘qish va yozishni, grammatika va imloni o‘zlashtirib olish to‘g‘risidagi ilmdir.
Metodika maktab oldiga qo‘yilgan ta ’lim va tarbiyaviy vazifalardan kelib chiqib, ona tilini o‘rgatishning vazifalarini va mazmunini belgilaydi, ta`lim-tarbiya berish jarayonini tekshiradi, shu jarayonning qonuniyatlarini va ta ’lim berish usullarining ilmiy asoslangan tizimini belgilaydi. Metodika fani quyidagi masalalarni o‘rganadi:
O‘qitishning vazifalari va mazmunini aniqlaydi. Nimani o‘qitishkerak? savoliga javob beradi, y a’ni boshlang‘ich sinflar ona tili kursining dasturlarini, ta ’lim mazmunini belgilab beradi, o‘quvchilar uchun darsliklar va qo‘llanm alar yaratib, ularni takomillashtirib, samaradorligi va muvofiqligini doimiy nazorat qilib boradi.
O 'qitish metodlari, tamoyillari, usullari, dars va uning turlarini, o‘quvchilar amaliy ishlari - mashqlar va yozma ishlaming izchil tizimini ishlab chiqadi, ya’ni „Q anday o‘qitish kerak?" savoliga javob tayyorlab beradi.
O‘quvchilarga ona tilidan bilim berish va ko‘nikma hosil qilishda ilmiy nuqtai nazardan eng foydali shart-sharoitlar haqidagi masalalarga javob tayyorlaydi. Eng foydali materiallarni, m etodlarni o‘rganadi, tanlangan m etodlarni asoslaydi, tavsiyalarni eksperimental tekshiradi.Boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasi yuqori sinflarda ona tili o‘qitish metodikasining dastlabki bosqichi bo‘lib, u tekshiradigan masalalarni boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga tadbiqan (muvofiq ravishda) o‘rgatadi. Shu bilan birga, boshlang‘ich sinflarda ona tili o‘qitish metodikasining o‘ziga xos xususiyatlari mavjud.
|