nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Uzatmalar qutisini ta'mirlash

|
Uzatmalar qutisini ta'mirlashBog'liq Avtomobil transporti ekspluatatsiyasi Uzatmalar qutisini ta'mirlash. Avtomobilning oldinga yurish uzatmasi shovqin
bilan ishlab, uzatmalar yaxshi qo'shilmay qolganda (bu sixronizator halqasining ishga
yaroqsiz bo'lib qolishidan kelib chiqadi), sixronizator muftasi tishlarining tashqi, yonbosh
sirtlari, podshipniklar, vallar yeyilganda, shesternya tishlari singanda joriy ta'mirlanadi.
Yeyilgan detallar holatiga qarab, (birikish jufti bilan) almashtirilib, ta'mirlanadi.
Detallarni almashtirish uzatmalar qutisi uzoq muddat shikastlanmay ishlashini ta'minlaydi
va natijada ta'mirlashga kam mehnat sarf etiladi. Uzatma shesternyasining sinxronizator
gupchagi va boshqa detallarini yechib (chiqarib) olishda maxsus asboblardan
foydalaniladi.
Asosiy va kardanli uzatmalarga TXK. Kardanli va asosiy uzatmalarni avtomobil
harakatlanayotganda nazoratdan o'tkaziladi. Bunda transmissiyada aylantiruvchi
momentni uzatish tartibi tortishdan tormozlanishga yoki aksincha o'zgarganda, begona
shovqinlar va taqillashlar kuzatilmasligi lozim.
Kardanli uzatmalarga texnik xizmat ko'rsatishda kardanli birikma flanetslarining
mahkamlanishi tekshiriladi va tortib qo'yiladi. Xizmat ko'rsatishda kardan sharnirlarining
podshipniklari va vallarning shlitsali birikmalari moylanadi. Buning uchun № 158, US—1
va boshqa moylash materiallari ishlatiladi.
Yengil avtomobillarning kardan sharnirlari transmission moyda, Litol—24, plastik
moylash materialida yoki tayyorlovchi zavod ko'rsatmalariga mos keladigan boshqa
materiallar bilan moylanadi. Moy kardan krestovinasiga maxsus shpris yordamida
yuboriladi. O'tkazish klapani yonidan yoki podshipniklarning salniklari ostidan moy sizib
chiqquncha yuboriladi. Agar avtomobilga moy to'ldirilishi nazarda tutilmagan kardan
sharnirlar o'rnatilgan bo'lsa, moylash ishlari faqat qismlarga ajratilganda amalga oshi-
riladi.
Yetaklovchi ko'prik karteridagi moy sathi 2-TXK da tekshiriladi va moy quyish
teshigining qirrasigacha to'ldiriladi. Moyni to'liq almashtirish moylash xaritasiga muvofiq
va ish mavsumi o'zgarganda amalga oshiriladi. Yetaklovchi ko'prik karteridagi moyni
almashtirish jarayoni xam transmissiyaning boshqa agregatlari uchun qabul qilingan
texnologiya asosida bajariladi.
Agar asosiy uzatmadagi yetaklovchi shesternyaning ilashishidagi bo'ylama tirqishi
ruxsat etilgan qiymatdan orta boshlasa, konussimon podshipniklar rostlanadi. Rostlash
zavod ko'rsatmasiga binoan bajariladi yoki kardan val flanetsi ajratiladi, yarim o'qlar
sug'uriladi, asosiy uzatma karterini mahkamlovchi boltlar bo'shatiladi va yetaklovchi
shesternya yig'ilgan holatida sug'urib olinadi. Yetaklovchi shesternya stakani tiskiga
o'rnatiladi, Mahkamlash uzeli qismlarga ajratiladi va podshipnik ostidagi qistirmalarning
qalinligi o'zgartiriladi, so'ngra yig'iladi va birikma mahkamlash darajasi dinamometrda
tekshirilgan holda mahkamlanadi. Asosiy uzatma shesternyalari ilashishidagi tutashish va
yon tirqish faqat ta'mirlanganda rostlanadi.
|
| |
ATK sharoitida shinalarni ta'mirlash

77
2. Ta'mirlashga tayorlash - bu shinalarni yuvish va quritishdan iborat. Yuvilgan
shinalar maxsus quritish shkaflarida 40-60
°S haroratda, 24 soat mobaynida quritiladi.
3. Shinalarni qirqish-Shikastlangan rezina va karkas qismlar 45
°- 60° burchak
ostida konussimon qirqiladi. Shikastlangan joyiga qarab, ularni uch xil qirqish mumkin:
qirqib tayyorlangan shinalar 50-60
°S haroratda quritish shkaflarida quritiladi.
4. Yuzani dag'allashtirish - yelimlanadigan yuzalar yaxshi yopishishi uchun
dag'allashtiriladi, buning uchun maxsus dag'allashtirish stanoklari ishlatiladi.
5. Kley surtish - yuzaga kley surtish shyotka yoki sepgich yordamida bajariladi.
Sepishda kley hamma yuzaga bir xil qalinlikda yopishadi.
Shyotka yordamida 2 marta, birinchi marta 1:8 yoki 1:10 nisbatdagi (1 qism yelimli
rezina 8 yoki 10 qism benzin) yelim surtiladi, keyin 1:5 nisbatdagi kley surtiladi. Oraliqda
kley quriguncha kutiladi.
6. Teshikni berkitish - 2 usulda bajariladi: qavat-qavat yopishtirish yoki tiqin
qo'yish.
qavat-qavat yopishtirishda - teshikka qalinligi 0,7...0,9 mm bo'lgan yupqa rezina
yopishtiriladi, undan so'ng qalinligi 2 mm bo'lgan pishimagan rezina ketma-ket
yopishtiriladi.
Tiqin qo'yish - bu usulda karkas ichidan qirqib olib tashlanadi va maxsus qirqilgan
kord teshik ichiga joylashtiriladi. Bu ish ancha qi-yinchilik tug'diradi. Shuning uchun u
ko'p qo'llanilmaydi.
7. Yamash - teshiklar berkitilgandan so'ng yamaladi. Yamash materiallarni bir-biri
bilan mustahkam birikishini ta'minlaydi. Sifatli yamash uchun siqish bosimini, harorat va
yamash vaqti tanlay bila olish zarur.
Lyuftomer-dinamometrni rul chambaragiga o'rnatish: 1,4-

|
Lyuftomer-dinamometrni rul chambaragiga o'rnatish: 1,4-Bog'liq Avtomobil transporti ekspluatatsiyasiLyuftomer-dinamometrni rul chambaragiga o'rnatish: 1,4-
qisqichlar; 2-ko'rsatkich; 3-shkala; 5-shtok
Erkin yurish yo'li o'rta hisobda 10
° dan
oshmasligi kerak. Agarda bundan ortiq bo'lsa,
mexanizmdagi bo'ylama va tishlardagi ilashish
tirqishlari sozlanadi.
Chervyak-rolik, vint-gayka, reyka-tishli sektor
tuzilishidagi rul mexanizmlari uchun ikki turdagi
sozlash mavjud bo'lib, ular val vinti podshipnigining
o'q bo'ylab siljishi va ilashma tirqishini sozlash
hisoblanadi.
O'qning bo'ylama siljishini sozlash uchun rul
chambaragi o'q bo'ylab oldinga tortib ko'riladi. Agar
siljish sezilsa, uni zichlagichlar sonini(2.60a-rasm)
kamaytirish yo'li bilan sozlanadi.
Chervyakning rolik bilan ilashish tirqishini sozlash uchun chegaralovchi gayka
bo'shatiladi va buragich yordamida sozlovchi vint orqali tirqish sozlanadi. Bu, o'z
navbatida rul chambaragining erkin yurish yo'li me'yoriy qiymatga ega bo'lishini
ta'minlaydi.
Reykali rul mexanizmlarida reyka va vint tishlari orasidagi tirqish sozlanadi.
Buning uchun chegaralovchi gayka bo'shatilib, sozlovchi tiqin qotiriladi. So'ngra rul
chambaragining erkin aylanishi va salt yurish yo'li tekshiriladi.
Rul boshqarmasi tortqilarining texnik holatini aniqlash uchun rul chambaragi o'ng
va chapga aylantirib, tortqining sharli barmog'i holati tekshiriladi. Agar barmoq erkin
harakatlansa yoki birikmalarda liqillash sezilsa, yengil avtomobillarda sharli torqilar
rostlanmasdan yangisiga almashtiriladi. Yuk avtomobillari va avtobuslarda hamda tortqini
tuzilishida sharli barmoqning holatini sozlash nazarda tutilgan bo'lsa, sharli barmoqning
erkin harakatlanishi yo'qotiladi(rastlanadi). Buning uchun sozlovchi tiqin shplinti olinadi,
so'ng mahsus buragich bilan tiqin oxirigacha buraladi va shplint to'g'ri kelguncha orqaga
qaytarilib, shplint joyiga tiqiladi.
|
| |
Qaytarish uchun savollar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

63
10-MAVZU
AVTOMOBIL BOSHQARISH MEXANIZMLARIGA
TXK VA TA'MIRLASH ISHLARI TEXNOLOGIYASI
REJA
1.Rul boshqarmasida uchraydigan asosiy nosozliklar, ularning alomatlari, ularga
diagnoz qo'yish, sozlash, moylash va mahkamlash ishlarini bajarish texnologiyasi.
2.To'xtatish tizimi, uning turlari, uchraydigan asosiy nosozliklari va ularning
alomatlari. To'xtatish tizimiga qo'yiladigan asosiy talablar. Gidravlik, pnevmatik,
pnevmogidravlik tizimlariga TXK va JT texnologiyasi. To'xtatish tizimiga diagnoz
qo'yish usullari va qo'llaniladigan jihozlar.
Adabiyotlar - Microsoft Word 13-атэ-лотин-маъруза doc

64
ramasiga, rul tortqilari richagining burish mushtiga, soshkaga, bo'ylama va ko'ndalang rul
tortqisi barmog'iga mahkamlanishi tekshirib ko'riladi.
Yuqorida aytilganidek rul chambaragi erkin yurish yo'lini aniqlash uchun
lyuftomer-dinamometr(2.59-rasm) rul chambaragiga o'rnatiladi. U shkala-3 dan, rul
kolonkasiga qisqichlar-1 yordamida mahkam qotirilgan ko'rsatkich-2 dan tashkil topgan.
Dinamometr qisqichlar-4 yordamida rul kolonkasiga qotiriladi. Dinamometr shkalalari
shtok-5 da ko'rsatilgan bo'lib, u rul chambaragiga qanday kuch bilan ta'sir etilayotganini
ko'rsatib turadi (ta'sir etish kuchi 20-120 N bo'lishi mumkin). Shtok yordamida 10 N kuch
bilan chambarak o'ng tomonga, so'ng chap tomonga harakatlantiriladi. Strelkaning o'ng va
chap tomonga og'ish kattaliklarini qo'shib, umumiy erkin yurish yo'li aniqlanadi.
Xalqali asboblar - 1-маърўза: Кириш

Xalqali asboblar. Xalqali asboblar kichik bosim, siyraklanish va bosimlar
farqini o‟lchash uchun muljallangan. Bu asboblarning ishlashi «xalqali tarozi»
prinsipiga asoslangan. Asbobning prinsipial chizmasi 11.4-rasmda keltirilgan. Bu
asboblarning asosiy qismi kovakli metall xalqa 1 dan iborat. Uning prizma uchi
harakatsiz tayanchga o‟rnatilgan va yarimgacha suyuqlik (suv, moy yoki simob) bilan
to‟ldirilgan. Xalqaning pastiga 6 og‟irlikdagi yuk biriktirilgan. Tusiq 2 va xalqadagi
suyuqlik bush joyni 1 va 11 bushliqlarga bo‟ladi. Bosim yoki siyraklanishni
o‟lchaganda xalqa bushliqlaridan biriga elastik naycha ulanadi, ikkinchi bushliq
atmosferaga chiqdi. Bosimlar farqini o‟lchash kerak bo‟lsa xalqa bushliqlarining
ikkalasiga ham naychalar ulanadi. Agar 1 va 11 bushliqlaridagi bosim bir xil (Р
1
=Р
2
)
bo‟lsa, tusiqqa ikki tomondan ko‟rsatiladigan kuch ham teng bo‟ladi. Unda xalqa
muvozanat holatda bo‟ladi (11.4-rasm, a)
Masalan, 1-bushliqdagi bosim, 2-bushliqdagi bosimdan kattaroq, (Р
1
>Р
2
)
bo‟lsa, bosimlar farqi (Р
1
-Р
2
) ning tusiq yuzasi 5 ga ko‟rsatadigan ta„siri natijasida
aylantiruvchi moment hosil bo‟ladi:
SR P P M айл )
(
2
1
(11.24)
bu еrda S – tusiq yuzasi; R- xalqaning urtacha radiusi.
74
Shu aylantiruvchi moment tufayli xalqa tayanch nuqtasi atrofida soat strelkasi
yo‟nalishida aylanadi.
Xalqaning burilishi teskari ta„sirli moment hosil qiladi:
sin
Ga M tes
(11.25)
bu еrda G – yukning og‟irlik kuchi; a- yukning og‟irlik markazi va tayanch nuqtasi orasidagi
masofa, φ – xalqaning burilish burchagi
Xalqa muvozanat holatida tuxtaganda ikkala moment ham muvozanatlashadi
(
tes айл M M
)
sin
)
(
2
1
Ga SR P P
(11.26)
Bundan xalqaning burilish burchagi va bosimlar farqi urtasidagi nisbat kelib
chiqdi:
)
(
sin
2
1
P P a G R S
(11.27)
Og‟irlik kuchi va xalqaning geometrik hajmi o‟zgarmas bo‟lgani uchun (11.27)
tenglamani quyidagi shaklda yozish mumkin:
Р
1
-Р
2
=Кsinφ (11.28)
Xalqali difmanometrlar 250 Pa dan 1,6 kPa gacha bo‟lgan bosimlar farqi va
muhitdagi 25 kPa dan 0,1 Mpa gacha bo‟lgan bosimlarni o‟lchashga muljallangan.
Asboblarning aniqlik sinfi 1 va 1,5.
Xalqali asboblarning qalqovichli va qung‟iroqli asboblardan afzalligi – uzatish
mexanizmidagi zichlantiruvchi qo‟rilmalarning yo‟qlig‟i va asbobning sezgir unsuri
75
suyuqlik zichligiga bog‟liq emasligidadir. Xalqali asboblarning kamchiligi – bosimni
keltiruvchi naychalarning mavjudligidadir. Bu naychalar o‟lchash paytida qushimcha
hatolar paydo bo‟lishiga sabab bo‟ladi.
Yuk porshenli asboblar - 1-маърўза: Кириш

79
Porshenli manometrlar eng aniq ishlaydigan aboblar qatoriga kirib, ular aniqlik
darajasiga ko‟ra ikki razryadga ajratiladi: 1 – razryadli porshenli asboblarining hatosi
0,01…0,02% ni tashkil qiladi va faqat porshenli manometrlarni tekshirish uchun
ishlatiladi. 2-razryadli porshenli manometrlar 0,05% aniqlikka ega va namunali
prujinali manometrlarni tekshirish uchun qo‟llaniladi.
Rangli pirometrlar - 1-маърўза: Кириш

66
cho‟g‟langan jismning nurlanish spektrida λ
1
va λ
2
to‟lqin uzunligidan ikkita
monoxromatik nurlanish (qizil va ko‟k sohada) tanlansa, harorat o‟zgarishi bilan bu
nurlanishlar ravshanliklarning nisbati ham o‟zgaradi. Qora bo‟lmagan jism uchun
ravshanliklar nisbati quyidagi ifoda bilan tavsiflanadi:
r
R
R
2
1
(10.7)
bunda ε
λ1
va ε
λ2
- λ
1
va λ
2
to‟lqin uzunliklarining nurlanish qobiliyati koeffitsienti; R
r
– qora
jism uchun λ
1
va λ
2
to‟lqin uzunliklari ravshanligining nisbati.
Fоtounsurli rangli pirometrning prinsipial chizmasi 10.2-rasmda ko‟rsatilgan.
O‟lchanayotgan jismdan chiqqan nurlanish ob„ektiv 1 orqali o‟tib fotounsur 3
ga tushadi. Fotounsur oldida qizil va ko‟k filtli aylanuvchi disk 2 abtyurator
o‟rnatilgan. Fotounsur goh qizil, goh ko‟k ranglar bilan yoritiladi va shunga ko‟ra
tegishli impulslar chiqaradi. Bu impulslar elektron kuchaytirgich 4 bilan kuchlanib
logarifmlovchi qurilma 5 orqali doimiy tokka aylanadi. Tok esa o‟z navbatida harorat
birliklarida darajalangan o‟lchash asbobi 6 bilan qayd qilinadi. Pirometrning o‟lchash
chegarasi 1400
C
0
dan 2800
C
0
gacha. Asosiy hato miqdori yuqori chegaraning +1%
idan oshmaydi.
Memranali asboblar - 1-маърўза: Кириш

77
tayyorlangan yumshoq, shuningdek, gofirlangan plastikasimon membranalar yoki
gofirlangan membrana kutichalar ishlatiladi. Membranli asboblar, uncha katta
bo‟lmagan ortiqcha bosimlar va siyraklanishlarni o‟lchash uchun (manometrlar,
naporometrlar va tyagometrlar) hamda bosimlar farqini o‟lchash uchun
(deformanometrlar) qo‟llaniladi.
Bunday membranali asboblar turli modifikatsiyalarda ishlanadi hamda +250 Pa
dan + 25 kPa gacha bo‟lgan o‟lchash chegaralariga muljallangan. Ularning aniqlik
sinfi 1,5 va 2.5.
Membranali asboblarning kamchiligi – sezgir unsur harakatchan markazining
sust yurishi. Membrana qattiqligining hisobdan chetlanishi va uni rostlash
murakkabligidadir. Sezgir unsurlarning bu kamchiligi elektrik va pnevmatik kuch
kompensatsiyasi chizmasi bo‟yicha ko‟rilgan asboblarda bartaraf etiladi.
Silfonli asboblar. Hozirgi paytda sezgir unsur sifatida devorlari gofirlangan
metall silindrdan iborat silfonli asboblar keng qo‟llanilmokda. Silfonlar jez,
zanglamas pulat (X 189T) va boshqalardan tayyorlanadi. Silfonlarni ba„zi turlari vint
prujinali qilib tayyorlanadi, buning natijasida gistirezis va nochiziqlik ta„siri kamayib,
asbobning qo‟llanilish diapazoni kengayadi. Silfonlar bir qatlamli va ko‟p qatlamli
bo‟ladi. Silfonlar turli diametr, uzunlik va turli gofirlar soni bilan chiqariladi.
Odatda, silfonlarning diametri 12…100 mm, uzunligi 13…100 mm, gofirlar
soni 4…24 atrofida bo‟ladi. Silfonlarning ish yurishi 2,8…21 mm. Ularning ish
yurish miqdorining nisbatan kattaligi silfonlarni o‟ziyozar asboblarda qo‟llashga
imkon beradi.
Silfonlar naporomer va tyagomerlarda kichik bosimlarni (40000 Pa (4000
kgk/m
2
) gacha) o‟lchash uchun, vakkummetrik bosimni (0,1 mPagacha), mutloq
bosimni (2,5 MPa gacha), ortiqcha bosimni (60 MPa gacha), bosimlar farqini (0,25
MPa gacha) o‟lchash uchun qo‟llaniladi.
Pnevmatik signalni 300 m masofaga uzatish mumkin. Bunday silfonli asboblar
turli xilda va modifikatsiyada chiqariladi hamda turli chegarali o‟lchovlarga
muljallanadi. Ularning aniqlik sinfi 1 va 1,5.
Silfonlarning asosiy kamchiliklari gisterezis mavjudligi va tavsifning bir
muncha nochiziqligidir. Gisterezis ta„sirini kamaytirish va kattiklikni oshirish
maqsadida, ko‟pincha silfon ichiga vintli silindr prujina o‟rnatiladi.
Radiatsion pirometrlar - 1-маърўза: Кириш

67
100
C
0
dan 4000
C
0
gacha haroratni o‟lchaydigan radiatsion pirometrlarning
turli konstruktsiyalari mavjud bo‟lib, ular o‟zlarining optik tizimi, termojuftlarni
ulash chizmasi va boshqa unsurlari bilan farq qiladi. O‟zgargichlari qarshilik
termometridan iborat bo‟lgan ba„zi raditsion pirometrlar nisbatan kichik, masalan,
20
C
0
dan 100
C
0
gacha haroatlarni o‟lchay oladi. O‟zgartgich qabul qiladigan nurlar
energiyasini aniq hisobga olish juda qiyin, chunki o‟zgartgich va atrof muhit o‟rtasida
o‟zaro issiqlik almashuvi mavjud. Shuning uchun asbob hisobga olib bo‟lmaydigan
hatolarga yo‟l quyishi tabiiy.
Lekin shu kamchiliklarga qaramay, radiatsion pirometrlar sanoatda juda keng
qo‟llaniladi: bu asboblar statsionar ravishda o‟rnatilishi mumkin. Pirometrlarning
ko‟rsatishlarini masofaga uzatish yoki avtomatik ravishda yozib olish va ular
yordamida haroratni rostlash mumkin. 2500
C
0
gacha haroratni o‟lchashda pirometr
ko‟rsatishlarining hatosi ±1,5% dan, 2500
C
0
dan ortiq haroratni o‟lchaganda esa
±2,5% dan oshmaydi.
Namuna oolishda 3 ta savolga javob berish muhim

|
Namuna oolishda 3 ta savolga javob berish muhim
|
bet | 37/58 | Sana | 14.01.2024 | Hajmi | 19,09 Mb. | | #137101 |
Bog'liq marketing javobNamuna oolishda 3 ta savolga javob berish muhim: Kimlarni namuna sifatida olamiz? Necha kishini namuna sifatida olamiz? Qanday qilib ulardan data to’playmiz? Tadqiqot instrumentlari - So’rovnomalar
- Viktorinalar
- Interviewlar
- Mobil aloqa vositalari orqali
- Internet orqali
- Ijtimoiy tarmoqlar orqali
- Google forms…
- Mexanik usullar orqali
- Televizor kuzatuvchilari
- Savdodagi chek skanerlari
- GPS
- Neuromarketing
E’tiboringiz uchun raxmat! Agar Sizda qandaydir savollar, takliflar va mulohazalar bo’lsa, tortinmay murojaat qilishingiz mumkin. Yodingizda tuting, so’rab, so’rab o’rgangan olim bo’ladi, o’rganmagan o’ziga zolim bo’ladi. Marketing ma’lumotlarini boshqarish Tutor: Abbosxon Yusupov Kokand University 2023 Kompaniya va marketing strategiyasi - Bu mavzuda biz quyidagilarni o’rganamiz:
- Marketing ma’lumotlari va xaridor tushunchalari
- Ma’lumotlarni baholash va data ishlab chiqish
- Marketing tadqiqot
- Marketing ma’lumotlarni tahlil qilish va ulardan foydalanish
- Boshqa marketing ma’lumotlari
Marketing ma’lumotlari va xaridor tushunchalari - Data va information ning farqi.
- Big data
- Xaridor tushunchalari
- MIS marketing information system
Kerakli ma’lumotlarni baholash, kerakli ma’lumotlarni shakllantirish va qaror qabul qiluvchilarga yaroqli ma’lumotlardan foydalanishlarida yordam berish Ma’lumotlarni baholash va data ishlab chiqish - Marketing ma’lumotlarni ishlab chiqishda asosan 3 xil manbalardan ma’lumot olinadi:
- 1 Internal data- ichki data
- 2 Marketing intelligence- marketing bilim
- 3 Marketing research- marketing tadqiqotlar
|
| |
NAZORAT SAVOLLARI - 1-маърўза: Кириш

69
Ishlash prinsipi jihatidan bosimni o‟lchaydigan asboblar quyidagi guruhlarga
bo‟linadi:
1) o‟lchanayotgan bosimni suyuqlik ustunining gidrostatik bosimi bilan
muvozanatlashga asoslangan suyuqlikli asboblar;
2) yuk-porshenli monometrlar - bo‟larda o‟lchanadigan bosim porshenga
ko‟rsatiladigan tashki kuch orqali muvozanatlanadi;
3) deformatsion manometrlar – ularda o‟lchanadigan bosim turli elastik
unsurlarning deformatsiyasi yoki ularning kuchi bo‟yicha aniqlanadi;
4) elektrik asboblarda bosim elektr kattalikka aylanadi.
Geodezik koordinatalar - Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda...

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 26/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biGeodezik koordinatalar. Geodezik koordinata sistemasida biror nuqtaning oʻrnini aniqlashda asosiy koordinata yuzasi sifatida referens-ellipsoid yuzasi, asosiy koordinata chiziqlari sifatida esa geodezik meridian va parallellar qabul qilinadi. Yer yuzidagi biror nuqtaning oʻrnini aniqlashda shu nuqtadan oʻtkazilgan meridian va parallelning kesishgan nuqtasidan foydalaniladi. Biror
nuqtadan oʻtkazilgan meridian shu nuqtaning geodezik uzunligini, parallel esa geodezik kenglikni bildiradi.
Yer ellipsoidining kichik oʻqi orqali boʻylamasiga oʻtkazilgan kesma − meridian tekislik, bu tekislikning ellipsoid yuzasi bilan kesishishidan hosil boʻlgan chiziq esa geodezik meridian deyiladi.
Yer ellipsoidining biror nuqtasidan uning aylanish oʻqiga perpendikular oʻtkazilgan kesma parallel tekislik, bu tekislikning ellipsoid yuzasi bilan kesishishidan hosil boʻlgan chiziq parallel deb ataladi.
Yer ellipsoidi markazidan oʻtkazilgan parallel kesmaga ekvator tekisligi deyiladi.
M nuqtaning geodezik kengligi B ekvatordan qutblari tomon 00 dan 900 gacha hisoblanadi, nuqta ekvatordan shimolda boʻlsa, uning geodezik kengligi shimoliy kenglik (+), janubda boʻlsa janubiy kenglik (-) deb ataladi. Geodezik uzunlik L geodezik meridian bilan bosh meridian orasidagi burchak boʻlib, bosh meridiandan boshlab gʻarbga (+) va sharqqa (-) tomon 00 dan 1800 gacha oʻlchanadi.
Astronomik koordinatalar. Yer yuzasidagi nuqtalarning astronomik koordinatalarini aniqlashda asosiy yuza qilib geoid, koordinata chiziqlari qilib esa astronomik meridian va parallellar qabul qilinadi. Berilgan nuqtaning astronomik meridiani deganda yerning aylanish oʻqiga parallel qilib oʻtkazilgan tekislikning mazkur nuqtadan tushirilgan shovun chizigʻi yoʻnalishida yer yuzasi bilan kesishishidan hosil boʻlgan chiziq tushuniladi.
Yer yuzidagi biror nuqtaning astronomik meridiani bilan boshlangʻich deb qabul qilingan Grinvich meridiani tekisliklari orasida hosil boʻlgan burchak shu nuqtaning astronomik uzunligi deyilib, λ bilan belgilanadi. Yer yuzidagi biror nuqtadan tushirilgan shovun chizigʻi bilan ekvator tekisligi orasida hosil boʻlgan burchak shu nuqtaning astronomik kengligi boʻlib, ϕ bilan belgilanadi.
Geodezik va astronomik koordinatalar sistemalari bitta umumiy nom bilan geografik koordinata deb yuritiladi. Bunda nuqta koordinatasi astronomik usulda
aniqlangan, deb faraz qilinadi. Geografik koordinataning afzalligi yer yuzidagi barcha nuqtalar oʻrnining yagona tizimda aniqlanishidadir.
2.5-rasm. Geografik koordinatalarning sferik (chapda) va dekart (oʻngda) koʻrinishi (Manba: Internet)
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Bitiruv malakaviy ishi mavzu

|
Bitiruv malakaviy ishi mavzu
|
bet | 1/11 | Sana | 21.05.2024 | Hajmi | 39,73 Mb. | | #248482 |
Bog'liq Diplom ishi (2) Sadiyabonu Internet tarmog\'i Elektron pochta bilan ishlash
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ANDIJON VILOYAT KASBIY TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH VA MUVOFIQLASHTIRISH BOSHQARMASI
IZBOSKAN TUMANI 1-SON KASB-HUNAR MAKTABI
BITIRUV MALAKAVIY ISHI
MAVZU: _______________________________________
______________________________________________
TA’LIM YO’NALISHI : INFARMATIKA
MUTAXASISLIGI : AXBOROT TEXNALOGIYALARIGA QURILMALARIGA APPARAT VA DASTURIYT TA’MINOTNI O’RNATISH VA ULARGA TEXNIK XIZMAT KO’RSATISH
KASBI : APARAT VA DASTURIY TA’MINOT SOZLOVCHISI
Bajaruvchi:__-guruh o’quvchisi____________________________________
Bitiruv malakaviy ishi rahbari: ____________________________________
Bitiruv malakaviy ishi taqrizchisi: ______________________________________________
ANDIJON 2024
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY TA’LIM, FAN VA INOVATSIYALAR VAZIRLIGI
ANDIJON VILOYAT KASBIY TA’LIMNI RIVOJLANTIRISH VA MUVOFIQLASHTIRISH BOSHQARMASI
IZBOSKAN TUMAN 1-SON KASB-HUNAR MAKTABI
“MAXSUS FANLAR” KAFЕDRASI
“Tasdiqlayman” Himoyaga qo’yildi
Direktor/____________/ ICHTBDO’ /_____________/Kafеdra mudiri /__________/
MAVZU :_____________________________________________
___________________________________________________
B I T I R U V M A L A K A V I Y I S H I
BAJARDI :
YO’NALISHI
– BOSQICH - GURUH O’QUVCHISI
__________________________________________________________________
(F.I.SH)
ILMIY RAHBAR :__________________________________________________
|
| |
Gauss-Kryugerning toʻgʻri burchakli  koordinata sistemasi

|
Gauss-Kryugerning toʻgʻri burchakli koordinata sistemasi
|
bet | 27/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bi
Katta hududlar uchun toʻgʻri burchakli koordinataning zonal sistemasidan foydalaniladi. Bunda yer shari Grinvich meridianidan boshlab 60 li 60 ta meridian zonalarga boʻlinadi. Har bir zona oʻrtasidan oʻtgan meridian shu zonaning oʻq meridiani boʻladi. Zonalar raqami Grinvich meridianidan boshlab gʻarbdan sharqqa tomon hisoblanadi. MDH hududiga bu zonalarning 29 tasi (4 dan 32 gacha) toʻgʻri keladi. Yer sharini tekislikda yaxlit tasvirlab boʻlmaganligidan har bir meridian zona alohida-alohida silindr ichiga joylashtirilib, har bir zonaning oʻq meridiani silindrning ichki yuzasiga tegib turadi, deb faraz qilamiz. Soʻngra har bir zonadagi meridian va parallellar silindrning ichki yuzasiga proyeksiyalanadi, biroq bunda burchaklar oʻzgarmasligi, ya’ni burchaklarning qiymati ularning silindr ichki yuzasiga proyeksiyalanish qiymatiga teng boʻlishi shart.
Meridian va parallellar proyeksiyalangan silindrni biror yasovchi boʻyicha qirqib, soʻngra yoysak, har bir zonaning oʻq meridiani va ekvator boʻlagi toʻgʻri chiziq tarzida, boshqa barcha meridian va parallellar esa egri chiziq tarzida tasvirlanadi. Shu hosil boʻlgan proyeksiya Gauss proyeksiyasi deb yuritiladi.
X – abssissa oʻqi,
Y – ordinata oʻqi,
XA va YA – A nuqtaning koordinatalari.
Toʻgʻri burchakli koordinata sistemasi. Kichik hududlarning planini olishda va katta aniqlik talab qilinmaydigan hisoblarda toʻgʻri burchakli yassi koordinata hamda qutbiy koordinata sistemalaridan foydalaniladi.
Toʻgʻri burchakli yassi koordinata sistemasida nuqtalarning bir-biriga nisbatan oʻrni oʻzaro perpendikular ikki chiziqning kesishgan nuqtasiga nisbatan aniqlanadi. Oʻzaro perpendikular ikki chiziqcha koordinata oʻqlari, ularning kesishgan nuqtasiga esa koordinata boshi deyiladi. Bu koordinata sistemasi dekart toʻgʻri burchakli yassi koordinata sistemasi deyiladi.
Bu sistemada vertikal chiziq – ordinata (Y), gorizontal chiziq – abssissa (X), geodeziyada esa aksincha, vertikal chiziq – abssissa X, gorizontal chiziq – ordinata Y deb qabul qilingan. O – koordinata boshi, X oʻqi – abssissa shimolga yoʻnalgan, Y oʻqi – ordinata sharqqa yoʻnalgan.
|
| |
Shinalarni yamash uchun jihozlar

78
Kamerasiz shinalarni ta'mirlash
Kamerasiz shinalar xuddi kamerali kabi ta'mirlanadi, lekin teshiklari 2 xil usul bilan
yamaladi. Kichik teshilganda (3 mm ga)
shinalar yechilmasdan, joyida, teshigiga shpris
yordamida maxsus pasta yuborilib yamaladi. Buning uchun shinadagi bosim 0,03:0,05
MPa ga tushiriladi, pasta yuborilgandan 10-15 min keyin bosim me'yoriga keltiriladi. 3 -
10 mm li teshiklar
maxsus probkalar yordamida, shinani
diskdan yechmasdan turib
yamaladi. Yoki shinani yechib oddiy shinalar kabi yamaladi.
Shinani diski bilan yamash uchun maxsus sterjen yordamida kley surtilgan teshikka
tiqin tikiladi va uning uchi pratektordan 2-3 mm chiqarib qo'yiladi.
Amortizatorlarga texnik xizmat ko'rsatish

74
yangisiga almashtiriladi. Oldingi ko'prik balkasi egilganligini maxsus moslamalar,
shablonlar, lineykalar va burchak o'lchagichlar yordamida aniqlanadi.
Yeyilgan shkvoren vtulkalari yangisiga, avval vtulkaning bir tomoni,
keyin esa
ikkinchi tomoni almashtiriladi. Almashtirish vaqtida o'rnida qolgan vtulka o'rnatilayotgan
vtulka uchun markazlovchi rolini o'ynaydi.
Oldingi ko'prik nosozliklarining eng ko'p uchraydigani - g'ildirak o'rnatish
burchaklarining buzilishidir. Tuzilishi jihatidan yuk avtomobillari va avtobuslar uchun
faqat yaqinlashuv burchagi, yengil avtomobillar uchun g'ildirakning og'ish burchagi,
shkvorenning bo'ylama og'ishi, burilish burchaklarining
bir-biriga monandligi va
yaqinlashuvi sozlanadi. Keltirilgan ketma-ketlik texnologik zaruriy hisoblanadi. Bu
ketma-ketlikka rioya qilmaslik avval sozlangan burchakning buzilishiga olib keladi.
Yuk avtomobillari va avtobuslarda g'ildiraklarning og'ish burchagi hamda
shkvorenning bo'ylama og'ish burchagining buzilishi balkaning deformatsiyasi hisobiga
o'zgaradi. Agar balkani to'g'rilashning imkoni bo'lmasa, uni yangisiga almashtiriladi.
Hozirda ishlab chiqarilayotgan oldingi osmasi ikkita richagdan iborat bo'lgan yengil
avtomobil g'ildiraklarining og'ish burchagi yuqorigi yoki pastki richagni siljitish yo'li
bilan sozlanadi. Buning uchun har bir qotirish bolti tagiga bir xilda g'istirmalar qo'yiladi
(yoki olinadi).
Shkvorenning bo'ylama og'ish burchagi richag o'qlarini gorizontal tekislikda burash
hisobiga sozlanadi. Buning uchun sozlash tiqinlarini bir bolt
tagidan olib ikkinchisiga
qo'yiladi. Tiqinlarni o'zgartirish soni sozlanuvchi burchakka bog'liqdir.
Avtomobil boshqarish g'ildiraklarining o'rnatilish burchaklarini me'yorida
bo'lishi, uning ravon yurishini, yengil boshqarilishini, shinaning kam yeyilishini va
tebranishga qarshiligini, yonilg'i sarfining kamayishini ta'minlaydi.
Zamonaviy
avtomobillarda, avtobuslar va yuk avtomobillarida oldingi
g'ildiraklarning o'rnatilish burchaklaridan yaqinlashuv burchaklarigina sozlanadi.
Sozlash ishlari K-463 turidagi teleskopik o'lchagich yoki boshqa jihozlarda amalga
oshirilishi mumkin. Quyida teleskopik o'lchagichning(2.70-rasm) tuzilishi keltirilgan.
Tormoz kolodkalari qoplamasi va baraban

68
ettiriladi. Operatsiya vaqtida vaqti-vaqti bilan idishdagi
tormoz suyuqligi sathi
tekshirilib va me'yoriga keltirib turiladi. Nihoyat, klapan qotirilib,
shlanga yechib
olinadi. Shu havo chiqarish ketma-ketligi eng uzoqdagi silindrdan boshlab bosqichma-
bosqich bajariladi. UZDEU yengil avtomobillarida esa havo chiqarish ketma ketligi orqa
g'ildirakdan boshlab diagnal bo'yicha amalga oshiriladi (orqa chap-oldingi o'ng, orqa
o'ng-oldingi chap).
5. Qo'l tormozini tekshirish va sozlash.
Orqa kolodka qoplamalarining yedirilishi, trossning cho'zilishi, qo'l tormozi dastagi
yo'lining ko'payib ketishiga olib keladi. Orqa g'ildiraklar dastak to'liq yo'lining 2
/3
qismda 400 N kuch bilan tortilganda to'liq tormozlanadi. Uni sozlash uchun dastak ostiga
ulangan kolodkalarni tortish trossi uzunligini kamaytirish lozim.
Hozirgi vaqtda BSK(TU-6-10-1553-75) va NEVA(TU-6-09-550-73)
turi-dagi
hamda xorijiy firmalarda ishlab chiqarilayotgan tormoz suyuqliklari (DOT-2, DOT-3,
DOT-4 va boshqalar) dan keng foydalanilmoqda. BSK suyuqligi kanakunjut moyi(47 %)
va butil spirti(53%)dan hamda qizil rang beruvchi organik moddadan tayyorlanadi. Uning
kamchiligi minus 15
°S dan past va 25°S dan yuqori haroratda o'z oquvchanligini
yo'qotishidadir. NEVA turkumidagi tormoz suyuqliklari etilkarbitol
suyuqligi asosida
bo'lib, quyuqlashtiruvchi va zanglashga qarshi qo'shimchalardan tarkib topgan bo'ladi. Bu
suyuqliklarni bir-biriga qo'shib ishlatish man qilinadi.
Havo yuritmali tormoz tizimiga TXK

69
kamerasi” uchastkasida jipsliklik buzilganligini ko'rsatadi. Havo chiqish joyi eshitish
yoki sovun aralashmasini shubhali joylarga surtish bilan aniqlanadi.
4. Tormoz kranini tekshirish va sozlash.
Tormoz tepkisining erkin yurish yo'li chegaralovchi
gayka bilan mahkamlangan
bolt yordamida sozlanadi. Tormoz tepkisining erkin yurishi (30...60 mm), tormoz krani
yuqori richagining (1...2 mm) erkin yurishga mos keladi.
Tormoz tepkisi bosilganda,
ya'ni tormoz kamerasi va ressiverda bosim tenglashganda,
uning orqa tomoni kabina
poliga 10...30 mm yetmasligi kerak. Agar shu shart bajarilmasa, tepkiga biriktirilgan vilka
yordamida bu masofa sozlanadi.
5. Tormoz kameralari shtoki yo'lini tekshirish va sozlash.
Shtok yo'lining uzunligi chizg'ich yordamida aniqlanadi;
bu oraliq oldingi
g'ildiraklarda 15...25 mm, orqa g'ildiraklarda 20...30 mm bo'lishi kerak. Shtok yo'li, uning
uchiga o'rnatilgan vilkani oldinga yoki ketinga burash yo'li bilan sozlanadi. Sozlash
davrida chap va o'ng g'ildiraklardagi tormoz kamerasi shtogining ishchi yo'li
bir xil
bo'lishi ta'minlanadi.
Tormoz kamerasi shtogining uzunligi hamda kolodka qoplamasi va baraban
orasidagi tirqish qo'shimcha ravshda chervyakli sozlash mexanizmi yordamida me'yoriga
keltiriladi.
NAZORAT SAVOLLARI - 1-маърўза: Кириш

80
12.1.Sarf va miqdor to‟g‟risida umumiy ma„lumotlar
Modda miqdori hisobi bilan bog‟liq o‟lchashlarda
muhim tushunchalar, bu
moddaning sarfi va miqdoridir.
Sarf, bu ma„lum moddaning miqdori vaqt birligida quvo‟rning o‟tkazgich
kesimidan o‟tishini ifodalaydi. Sarf ikki turga bo‟linadi: hajmiy sarf va massaviy sarf.
Hajmiy sarf Q
h
(м
3
/сек), (м
3
/соат) va boshqalar bilan o‟lchanadi.
Massaviy sarf Q
m
(kg/s), (kg/soat), (tonna/soat) va boshqalar bilan o‟lchanadi.
Massaviy sarf birliklari hajmiy sarf birliklariga qaraganda tuliqroq ma„lumot
berishi mumkin,
chunki moddaning hajmi ayniqsa, gazlarning
bosim va haroratiga
ko‟p darajada bog‟liq bo‟ladi.
Standartlarga binoan, moddaning sarfini o‟lchash uchun ishlatiladigan o‟lchash
asbobi sarf o‟lchagich, moddaning miqdorini o‟lchash uchun esa miqdor hisoblagich
atamasi qo‟llaniladi.
Sarf o‟lchagichlarning eng ko‟p tarqalgan quyidagi turlari mavjud:
1) Bosim farqlari o‟zgaruvchan sarf o‟lchagichlar.
2) Bosim farqlari o‟zgarmas sarf o‟lchagichlar.
3) Tezlik bosimli sarf o‟lchagichlar.
4) O‟zgaruvchan satxli sarf o‟lchagichlar.
5) Induksion sarf o‟lchagichlar.
6) Ultratovushli sarf o‟lchagichlar.
7) Kalorimetrik sarf o‟lchagichlar.
8) Ionizatsion sarf o‟lchagichlar.
Miqdor hisoblagichlar o‟lchash usuliga ko‟ra quyidagi guruxlarga bo‟linadi:
1) Hajm hisoblagichlar.
2) Tezlik hisoblagichlar.
3) Vazn hisoblagichlar.
O‟lchanayotgan moddaning turiga ko‟ra sarf o‟lchagichlar mazut, bug‟, gaz va
xokazolarni o‟lchagichlarga bo‟linadi.
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin - bet 38

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 38/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biNominal atribut ma’lumot atributning eng oddiy turi boʻlib, uning vazifasi biror-bir jismni ikkinchisidan ajratishdan iboratdir. Joy nomlari, uy raqamlari va boshqalar bunga yaqqol misol boʻla oladi. Nominal atributlar asosan raqamlar, harflar va ba’zida ranglarni oʻz ichiga olishi mumkin.
Ordinal atribut ma’lumotda ma’lumotlarning qiymati tabiiy ketma- ketlikni tashkil qiladi. Masalan, Kanada oʻz yerlarini sinflarga boʻlib baholaydi: 1-sinf yerlari eng yaxshi yer deb baholansa, 2-sinf oʻrtacha yer deb baholanadi. Oʻzbekistonda bunday baholash 100 ballik shkala asosida bajariladi.
Interval atribut ma’lumotda qiymatlar orasidagi farq ma’noga ega. Masalan, Selsiy darajasi. Bunda biz 20–30 daraja 10–20 darajadan farq qiladi, deb ayta olamiz.
Koeffitsiyentli. Bu turdagi atribut ma’lumotlarda koeffitsiyent muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, ogʻirlik bu bir koeffitsiyent va biz 100 kg mahsulot
50 kg li mahsulotdan 2 marta ogʻir deb aniq ayta olamiz. Lekin darajaga kelganda, 20 daraja 10 darajaga qaraganda 2 marta issiq deb ayta olmaymiz, chunki bunda faqatgina interval sifatida koʻrsata olishimiz mumkin.
Siklik. Bunda asosan siklik koʻrinishdagi atribut ma’lumotlar kiritiladi. Bunga misol qilib obyektning daraja birligida fazoviy joylashishini keltirishimiz mumkin. Agar 359 darajaga 1darajani qoʻshsak, bu 0 ga yoki 180 ga teng kelib qolishi mumkin.
Atribut ma’lumotlarni bazaga kiritishning muhim qulayliklaridan biri bu standart koʻrinishdagi soʻrovlar, turli xil filtrlar va matematik mantiq yordamida ma’lumotlar bazasi obyektlarini tahlil qilish imkoniyatidir. GATda atribut ma’lumotlarni saqlashning turli xil usullari mavjud:
tizimning barcha obyektlari uchun 1-2 ta standart atributlarni saqlash;
fazoviy obyektlar va bogʻliqlik toʻgʻrisidagi axborotlar bilan bogʻliq atributlar jadvalini saqlash;
tarmoqli ma’lumotlar bazasi elementlariga koʻrsatma (manba) larni saqlash;
agar tizim klassifikator yordamida ishlasa, unda hech qanday atribut ma’lumotlarni saqlashning zaruriyati yoʻq.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Bul formulasini keltiring

86
elementar hodisalar qulaylik tug„diradi. Bunday hollarda
-hodisaning
ehtimolligini
songa teng deb olish mumkin. Bu yangi ehtimollik shartli
ehtimollik deb atalib,
hodisaning hodisa ro„y beradi sharti ostidagi
ehtimolligi deyiladi.
Ta’rif.
hodisaning hodisa ro„y beradi sharti ostida
hisoblanadigan ehtimolligi deb,
bo„lganda,
formula bilan aniqlanadigan songa aytiladi. Shartli ehtimollik
B)
ko„rinishida ham yozilishi mumkin.
Shartli ehtimollik quyidagi xossalarga ega:
1.
hodisa ro„y beradi sharti ostida olinadigan hodisaning
ehtimolligi birga teng:
2.
hodisa ro„y beradi sharti ostida olinadigan muqarrar hodisa-
ning ehtimolligi birga teng:
3.
hodisa ro„y beradi sharti ostida olinadigan mumkin bo„lmagan
hodisaning ehtimolligi nolga teng:
4. Agar
bo„lsa, hodisa ro„y beradi sharti ostida olinadigan
hodisaning ehtimolligi birga teng:
5. Agar
bo„lsa, u holda
Shartli ehtimollik ta‟rifidan quyidagi teorema kelib chiqadi.
Bir naychali (kosali) asboblar

71
Agar s/S – nisbat 1/400 dan ortiq bo‟lmasa, N kattalikni e„tiborga
olmasa
bo‟ladi:
)
(
1
hg
P
орт
(11.13)
Suyuqlikli manometrlar bilan o‟lchanadigan bosimning yuqori chegarasi
asbobning katta-kichikligiga bog‟liq.
Tajribada asboblar 0,196 MN/m2 (2 kgk/sm2)
dan oshmaydigan bosimni
o‟lchash uchchun ishlatiladi.
Mikromanometrlar. Juda kichik bosimlarni o‟lchash uchun og‟ma naychali
mikromanometrlar ishlatiladi.
Naychaning
holati
og‟ma
bo‟lgani
sababli
o‟lchanayotgan bosimni
muvozanatlaydigan suyuqlik ustunining uzunligi:
sina
n
h
, (11.14)
bunda n- suyuqlik meniskining shkala bo‟yicha siljishi, m.
Bunday asboblar 157…980 N/m2 (16…100 mm suv. ust.) chegaradagi
bosimlarni o‟lchashga muljallangan. Bu asboblarning hatosi ±1,0% dan oshmaydi.
Teorema (ehtimollarni ko‘paytirish teoremasi)

87
Ta’rif. Agar
hodisaning ro„y berish ehtimolligi
hodisalarning
ro„y berish yoki ro„y bermasligiga bog„liq bo„lmasa, bu hodisalar
bog„liqmas (erkli) hodisalar deyiladi.
Ta’rif. Agar
hodisaning ro„y berish ehtimolligi hodisalarning
ro„y berish yoki ro„y bermasligiga bog„liq ravishda o„zgarsa, bu
hodisalar bog„liq (erksiz) hodisalar deyiladi.
Bog„liqmas hodisalar uchun quyidagi munosabatlar o„rinli:
1.
va hodisalar o„zaro bog„liqmas bo„lishi
uchun
tenglik o„rinli bo„lishi zarur va yetarlidir.
2. Agar
va hodisalar o„zaro bog„liqmas bo„lsa, u holda va ,
va , va hodisalar ham mos ravishda o„zaro bog„liqmas bo„ladi.
3. Agar
va
hamda
va
hodisalar o„zaro bog„liqmas
bo„lib,
va
birgalikda bo„lmagan hodisalar bo„lsa, u holda
va
hodisalar o„zaro bog„liqmas hodisalar deyiladi.
Natija: Agar
hodisa hodisaga bog„liq bo„lmasa,
hodisa ham
hodisaga bog„liq bo„lmaydi.
Isboti: Agar (2) va (3) formulalarni taqqoslab,
tenglikni hosil qilamiz.
ekanini
ehtiborga olsak, u holda
tenglikdan
kelib chiqadi.
Bog„liqmas hodisalarning birgalikda ro„y berish ehtimolligi ehti-
mollarning ko„paytirish qoidasi va bog„liqmas
hodisalarning xossa-
laridan kelib chiqadi.
Bayes formulasi (gipotezalar teoremasi)

92
Bu
kasrning maxrajidagi
hodisaning ehtimolligini to„la
ehtimollik formulasiga asosan ifodalab, isbotlanayotgan formulani hosil
qilamiz:
∑
1-misol. Shar solingan uchta yashik bor. Birinchi yashikda 5 ta oq
va 6 ta qora, ikkinchisida 6 ta oq va 5 ta qora, uchinchisida 7 ta oq shar
bor. Tavakkaliga bitta yashik tanlanib, undan
bitta shar olindi va u oq
chiqdi. Bu shar ikkinchi yashikdan olinganligi ehtimolligini toping.
Yechish:
hodisa oq shar olinganligini bildiruvchi hodisa bo„lsin.
Ushbu uchta gipotezani ko„rib chiqamiz:
‒ birinchi
yashik tanlangan;
‒ ikkinchi yashik tanlangan;
‒ uchinchi yashik tanlangan.
Shar olinadigan yashik tavakkaliga olingani uchun:
hodisaning shartli ehtimolligi mos ravishda quyidagiga teng:
(oq shar birinchi yashikdan olinish ehtimolligi);
(oq shar birinchi yashikdan olinish ehtimolligi);
(oq shar birinchi yashikdan olinish ehtimolligi). Bu
yerda to„la ehtimollik formulasiga ko„ra,
tenglikni hosil qilamiz. Oq shar ikkinchi yashikdan olinish ehtimolligi
esa quyidagiga teng:
-rasm - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

91
qilinadi, uzatilgan
signallarning
qismi esa
signal sifatida qabul
qilinadi. Qabulxonada
signalning qabul qilinish ehtimolligi qancha?
Yechish:
hodisa qabulxonada signal paydo bo„lish
hodisasi
bo„lsin. Gipotezalar kiritamiz:
gipoteza –
signal uzatilgan,
gipoteza–
signal uzatilgan. Shartga ko„ra,
signal uzatilganlik shartida shu signalning o„zi
qabul qilinganligi
ehtimolligi
signal uzatilganlik shartida signal
qabul
qilinganligi ehtimolligi
Bundan, to„la ehtimollik
formulasiga ko„ra, quyidagini hosil qilamiz:
Rastr ma’lumot tiniqligi - Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda...

|
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
bet | 33/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar biRastr ma’lumot tiniqligi. Rastr ma’lumotdagi katakchalar (cell) berilgan rastr ma’lumot modelining tiniqligini koʻrsatadi. Bizga berilgan ma’lumotga koʻra, tiniqlik 10 metrga teng boʻlsa, u holda katakcha yuzasini 100 m2 (10mx10m) deb qabul qilishimiz kerak. Agar bizga 30 metrli tiniqlikdagi ma’lumot berilsa, unda har bir katakcha joydagi 900 m2 joyni tasvirlagan boʻladi. Shuning uchun katakcha birligi qanchalik kichik boʻlsa, tiniqlik koʻrsatkichi yanada sifatliroq boʻladi, ya’ni 10 metrli tiniqlikdagi ma’lumot 30 metrli tiniqlikdagi ma’lumotdan ancha ravshanroq koʻrinadi. Shuning uchun iloji boricha tiniqlik birligi kichkina boʻlgan ma’lumot bizga joy haqida yanada aniqroq ma’lumot beradi.
Geoaxborot tizimida har bir rastr ma’lumot ma’lum bir oʻlchamga ega boʻlgan piksel(katakcha)ga ega va bu oʻlcham uning tiniqligini koʻrsatib beradi.
Agar siz kichik masshtabdagi rasmga qarasangiz, tasvir aniq koʻrinadi ( 3.3-rasm) va uni kattalashtirib borilsa, oxirida alohida-alohida ajralgan katakchalarni koʻrish mumkin (3.4-rasm).
3.3-rasm. Tiniqligi boʻyicha yuqoridan olingan kosmik tasvir
(Manba: Internet)
3.4-rasm. Kosmik tasvir yaqinlashtirilganda koʻrinadigan kvadratlar
(Manba: Internet)
Demak, yuqoridagi rasmdan koʻrinib turibdiki, har bir katakcha oʻzida ma’lum bir oʻlchamni va oʻz navbatida, ma’lumotni saqlaydi. Bu esa kompyuter xotirasidan joy olish demakdir. Geoaxborot tizimi va masofadan zondlashda tiniqlik tuchunchasiga alohida toʻxtalib oʻtishdan maqsad – faqat tiniqligi yuqori boʻlgan tasvirlar bilan ishlash kerak, degan farazdan uzoqlashishdir. Chunki ba’zi masalalarda, ya’ni regional yoki mamlakat masshtabidagi tahliliy ishlarni olib borishda bizga tiniqligi pastroq boʻlgan ma’lumotlar zarur boʻladi. Masalan, Google Earth kosmik suratlarini tiniqligi yuqori boʻlgan ma’lumot turiga kiritishimiz mumkin, chunki bunda tiniqlik oʻlchami 1 metrgacha borishi mumkin. Bu esa 1 m2 joyni koʻrishimiz mumkin deganidir. MODIS turkumidagi
ma’lumotlarda tiniqlik oʻlchami 250 metr boʻladi. Ammo 1 metrli tiniqlikdagi ma’lumotni oladigan boʻlsak, unda bizga kompyuter xotirasidan katta joy va uni qayta ishlash jarayonida koʻp vaqt talab etiladi (har bir katakchaga soʻrov amalga oshiriladi) hamda bu', oʻz navbatida, resurs va vaqt taqchilligiga olib kelishi mumkin. Vaholanki, bizga faqatgina regional masshtabdagi (masalan, Markaziy Osiyo) tahliliy ma’lumotlar zarur boʻladi. Shunday holatlarda tiniqligi past boʻlgan (250 m, 1 km) ma’lumotlar bilan ishlash bizga qulay boʻladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bilan birga ularning qayerda mavjud ekanligini tasvirlar, jadvallar orqali aks ettirish mumkin
|
Fazoviy fanlarda masshtab va tiniqlikning ahamiyati

|
Fazoviy fanlarda masshtab va tiniqlikning ahamiyati
|
bet | 32/142 | Sana | 21.12.2023 | Hajmi | 9,82 Mb. | | #126251 |
Bog'liq Ma’lumotlarni voqea, hodisa, faoliyat yoki undagi tafsilotlar bi Fazoviy fanlarda masshtab va tiniqlikning ahamiyati
Boshlangʻich geodeziya va kartografiya kurslaridan ma’lumki, masshtab bu yer yuzasidagi masofalarning gorizontal proyeksiyalardagi kichraytirilgan darajasidir. Masshtablar turli, jumladan sonli, matnli, chiziqli boʻladi va GAT da kartalarni ishlab chiqarayotgan foydalanuvchi talabga qarab legendadan mosini tanlab olishi mumkin.
Ma’lumotlarning batafsil yoki umumlashgan holda yoritib berilishiga koʻra katta, oʻrta va kichik masshtabli kartalar boʻladi. Katta masshtabli kartalarda obyektlar katta boʻladi va odatda tuman miqyosida, shahar masshtabida va undan
past darajada olinadi (1:100 dan 1:10000 gacha). Koʻpincha bunday kartalar ishchi kartalar hisoblanadi. Kichik miqyosdagi kartalarda obyektlar kichikroq koʻrinishda boʻlib, odatda davlatlar, viloyatlar yoki global masshtabda boʻladi (1:100000 dan 1:5000000 gacha). Koʻpincha siyosiy kartalar yoki global miqyosdagi oʻzgarishlar, yoki biron-bir hodisani tasvirlashda kichik masshtabli kartalar qoʻllaniladi. Katta va kichik masshtabli kartalarning sonlari turlicha koʻrsatilgan. Bundan tashqari, odatda 1:500000 masshtabli kartadan ajratib olingan 1:25000 li karta kichik masshtabli kartadan ajratilgan katta masshtabli karta deb ham yuritiladi.
Geoaxborot tizimida ma’lumotlarni toʻplashda va kelgusida ularni foydalanuvchiga yetkazib berishda sifatli ko’rsatib bera olish muhim ahamiyat kasb etadi. Koʻrsatib bera olish xususiyatlari jumlasiga kiruvchi aniqlik (accuracy), GATga koʻra tiniqlik (inglizcha resolution, ruscha разрешение soʽzidan olingan) muhim xususiyatdir. Bu sifat, oʻz navbatida, fazoviy, spektral va vaqtli boʻlimlarga boʻlinadi. Masofadan zondlashda qoʻllaniladigan barcha sensorlar mana shu uch sifat koʻrsatkichlari doirasida ish olib boradi va ma’lumot saqlanish hajmi, qayta ishlash jarayoni hamda toʻlqin uzunligiga qarab bu uch boʻlimda sensorlar ishlatilishi ham oʻzgarib turadi.
|
| |
-rasm. 
Nazorat savollari

85
10. Hodisalarning to„la guruhi ta‟rifini keltiring.
11. Eyler-Venn diagrammasini ifodalaydigan misollarni keltiring.
12. Ehtimollikning xossalarini keltiring.
13. Qarama-qarshi hodisa deganda qanday hodisani tushunasiz?
14. Ehtimollik taqsimoti ta‟rifini keltiring.
15. Ehtimollikning klassik ta‟rifini keltiring.
16. Ehtimollikni geometrik ta‟rifini keltiring.
17. Ehtimollikning nisbiy chastotasi deganda nimani tushunasiz?
18. Ehtimollikning statistik ta‟rifini keltiring.
19. Ehtimollikning turli ta‟riflaridan qanday hollarda foydalaniladi?
20. Tanlanma haqidagi masalaning qo„yilishini ta‟riflang va bu masalani
yechimini beradigan formulani keltiring.
21. Statistik ehtimollik tushunchasi qanday kiritiladi?
22. Hodisalarning amalda mumkinmaslik prinsipi nimadan iborat?
Misollar keltiring.
23. Mumkin bo„lmagan va qarama-qarshi hodisaning ehtimolligi uchun
qanday xossalar o„rinli?
24. Ehtimollikning qo„shish teoremasini keltiring.
Teorema - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

88
Hodisalarning juft-jufti bilan bog„liqmasligidan ularning birgalikda
bog„liqmasligi kelib chiqmaydi.
1-misol. Ikkita mergan
bir-biriga bog„liqmas ravishda bitta nishon-
ga o„q uzmoqda. Birinchi merganning nishonga tekkizish ehtimolligi 0,8
ga, ikkinchi mergan uchun 0,4 ga teng.
Agar nishonni yakson qilish
uchun bitta o„q tegishi kifoya bo„lsa, nishonni yakson bo„lish
ehtimolligini toping.
Yechish:
‒ birinchi merganning nishonga tekkizish hodisasi, ‒
ikkinchi merganning nishonga tekkizish hodisasi bog„liqmas hodisalar
bo„ladi. Bu hodisalarning hech bo„lmasa bittasini ro„y berish ehtimolligi
bu hodisalar yig„indisiga teng:
2.2. Hech bo‘lmasa bitta hodisaning ro‘y berish ehtimolligi.
Birgalikda bog„liqmas bir necha hodisalarning yig„indisi
ehtimolligini
quyidagi formuladan foydalanib hisoblaymiz:
(⋃
) ∑
∑ (
)
∑ (
)
Biroq hodisalar soni ko„p bo„lganda, bu formuladan foydalanish
katta hisoblashlarga
olib kelgani uchun, bunday hollarda boshqa
formuladan foydalanamiz.
hodisa birgalikda bog„liqmas
hodisalarning
kamida
biri ro„y berganda ro„y bersin.
Teorema. Birgalikda bog„liqmas
hodisalarning hech
bo„lmaganda birining ro„y berganida ro„y beradigan
hodisaning
ehtimolligi