nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Qurbonni qidirish - Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent

|
Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent
|
bet | 91/111 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #246571 |
Qurbonni qidirish. Qurbonni qidirish usuli bo‘yicha viruslar ikkita sinfga bo‘linadi. Birinchi sinfga operatsion tizim funksiyalaridan foydalanib faol qidirishni amalga oshiruvchi viruslar kiradi. Ikkinchi sinfga qidirishning passiv mexanizmlarini amalga oshiruvchi, ya’ni dasturiy fayllarga tuzoq qo‘yuvchi viruslar taalluqli.
Topilgan qurbonni zaharlash. Oddiy holda zaharlash deganda qurbon sifatida tanlangan obyektda virus kodining o‘z-o‘zini nusxalashi tushuniladi.
Avval fayl viruslarining zaharlash xususiyatlarini ko‘raylik. Bunda ikkita sinf viruslari farqlanadi. Birinchi sinf viruslari o‘zining kodini dasturiy faylga bevosita kiritmaydi, balki fayl nomini o‘zgartirib, virus badani bo‘lgan yangi faylni yaratadi. Ikkinchi sinfga qurbon fayllariga bevosita kiruvchi viruslar taalluqli. Bu viruslar kiritilish joylari bilan xarakterlanadi. Quyidagi variantlar bo‘lishi mumkin:
Fayl boshiga kiritish. Ushbu usul MS-DOSning com-fayllari uchun eng qulay hisoblanadi, chunki ushbu formatda xizmatchi sarlavhalar ko‘zda tutilgan.
Fayl oxiriga kiritish. Bu usul eng ko‘p tarqalgan bo‘lib, viruslar
kodiga boshqarishni uzatish dasturning birinchi komandasi (com) yoki fayl sarlavhasini (exe) modifikatsiyalash orqali ta’minlanadi.
Fayl o‘rtasiga kiritish. Odatda bu usuldan viruslar strukturasi oldindan ma’lum fayllarga (masalan, Command.com fayli) yoki tarkibida bir xil qiymatli baytlar ketma-ketligi bo‘lgan, uzunligi virus joylashishiga yetarli fayllarga tatbiqan foydalaniladi.
Yuklama viruslar uchun zaharlash bosqichining xususiyatlari ular kiritiluvchi obyektlar – qayishqoq va qattiq disklarning yuklanish sektorlarining sifati va qattiq diskning bosh yuklama yozuvi (MBR) orqali aniqlanadi. Asosiy muammo-ushbu obyekt o‘lchamlarining chegaralanganligi. Shu sababli, viruslar o‘zlarining qurbon joyida sig‘magan qismini diskda saqlashi, hamda zaharlangan yuklovchi original kodini tashishi lozim.
Makroviruslar uchun zaharlash jarayoni tanlangan hujjat-qurbonda virus kodini saqlashdan iborat. Ba’zi axborotni ishlash dasturlari uchun buni amalga oshirish oson emas, chunki hujjat fayllari formatining makroprogrammalarni saqlashi ko‘zda tutilmagan bo‘lishi mumkin.
|
| |
I r o n i ya - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

83
— Dunyodagi eng qadimiy kitob Priss papirusidir. U eramizdan avvalgi
3350 yili yozilgan.Ushbu qo‘lyozma uni 1839 yili Fivadan topgan Emil Priss
sharafiga shunday nomlangan.Qo‘lyozma muallifi — fir’avnning vaziri Pta-Gotep.
U yoshlarning tarbiyasizligi, dangasa va axloqsizligidan noligan.
— Hozirgi paytda dunyodagi eng katta kitob — «Bu — Muhammad
(s.a.v.)» deb nomlangan bo‘lib, og’irligi 1,5 tonnadir. Kitob 429 sahifadan
iborat.Uni 9 oy davomida 50 kishi tayyorlagan. 2,7 million dollar sarflangan. Kitob
Dubaydagi savdo markazida saqlanadi.
Matn yuzasidan savol va topshiriqlar.
1. Matnni o‘qing va mazmunini kengaytirib so‘zlab bering.
2. Matn yuzasidan savollar tuzing.
3. Matndan badiiy uslubga xos terminlarni aniqlang.
4. Matnda qanday badiiy vositalar qo‘llanilgan? Misollar keltiring.
- topshiriq - Gayubova komila anvarovna yulanova nargiza davlatovna akademik yozuv

2- topshiriq.
“
Adabiyot janrlari” bo‘yicha klasterni davom ettiring
.
3- topshiriq.
“
Tushunchalar asosida matn tuzish” metodi bo‘yicha matn tuzish.
Quyida berilgan kalit so‘zlar yordamida matn yarating.
Kalit so‘zlar: Pifagor, tenglik,matematik, kasr sonlar, uchburchak, teorema, katet,
gipotenuza, kvadrat, bo‘lish, ko‘paytirish, qo‘shish, ayirish, tub sonlar.
Abdulla Qodiriy
Abdulla Qodiriy 1894 yilda Toshkent
shahrida dehqon oilasida tug’ildi.U avval
Adabiyot
janrlari
epik
84
madrasada, keyin rus-tuzem maktabida o‘qidi.
Adibning ilk ijodi 1913-1914 yillarda boshlangan bo‘lib, dastlab u shoir
sifatida qalam tebratgan. Uning “Ahvolimiz”, “Millatimga”, “To‘y”, “Fikr aylagil”
(1914-1915) kabi she’rlari “Sadoi Turkiston” gazetasi va “Oina” jurnalida
bosilgan. A.Qodiriy bu she’rlarida millatdoshlarini jaholat va hurofotga qarshi
kurashga chaqirib, ma’rifatparvar shoir sifatida maydonga chiqqan. Bu yillarda u
“Baxtsiz kuyov” (1915), “Hech kim bilmasin” kabi sahna asarlarini ham yozgan.
Uning “Juvonboz” (1915), “Uloqda” (1916) kabi hikoyalarida o‘z xalqini savodli,
bilimli, madaniyatli va ozod ko‘rish istagi sezilib turadi.
Adib dastlabki asarlarini turli taxalluslar ostida e’lon qilgan. Shu
taxalluslardan biri va xalq o‘rtasida mashhur bo‘lgani Julqunboydir.
1924 yili Abdulla Qodiriy Moskvaga borib, Jurnalistlar institutida tahsil oldi.
Moskvadan qaytib, “Mushtum” jurnalida ishlay boshladi. Qodiriy “Mushtum”
jurnalining asoschilaridan sanaladi, u mazkur jurnal nashriyotida ancha yil mehnat
qildi. Uning “Toshpo‘lat tajang nima deydi?” va “Kalvak mahzumning xotira
daftaridan” turkumidagi hajviy hikoyalari shu jurnalda ilk bor bosildi.
1925 yilda bosilib chiqqan Qodiriyning “O‘tgan kunlar” romani o‘zbek
adabiyotidagi dastlabki yirik nasriy asarlaridan biridir. Asarda XIX asrning 1-
yarmidagi xalqimiz hayoti aks etadi.
1928 yilda Qodiriyning yana bir romani “Mehrobdan chayon” nashr etildi.
Muallif unda Turkistonning eng so‘nggi xonlaridan biri Xudoyorxon davri
voqealarini aks ettirdi.
1934 yilga kelib, A.Qodiriy qishloq xo‘jalik mavzuiga bag’ishlanagan “Obid
ketmon” qissasini yaratdi. Undan tashqari, u Gogolning “Uylanish” komediyasi va
G’arb yozuvchilarining satirik hikoyalarini o‘zbek tiliga tarjima qildi.
Qodiriyning mazkur asarlari xalqimiz tomonidan hamon sevib o‘qib
kelinadi.Ular asosida badiiy filmlar suratga olingan.Yoshlarimiz Qodiriyning
Anvar, Ra’no, Otabek va Kumush kabi qahramonlariga o‘xshashni orzu qilishadi.
Sevimli yozuvchimiz qatag’onga uchrab, 1939 yilda vafot etgan.
85
Istiqlol yillarida adib xotirasi yanada e’zoz topdi. Endilikda Toshkent Davlat
san’at instituti, metro bekati va boshqa ko‘plab muassasalar Qodiriy nomi bilan
atalgan.
Matn yuzasidan savol va topshiriqlar.
1.Matnni o‘qing. Matn bo‘yicha savollar tuzing.
2.Matn mazmunini gapirib bering.
3.Yozuvchining birorta asari qahramonini ta’riflab bering.
5-topshiriq.
Badiiy asar tur va janrlari raqamlarini jadvalning javob
raqamlar qismiga yozing.
1)
G’azal; 2) Komediya; 3) Ruboiy; 4) Qissa; 5) Fard; 6) Hikoya; 7)
Tragediya; 8) Roman; 9) Qo‘g’irchoqbozlik; 10) Qasida; 11) Drama; 12)
Ocherk
|
Imzoni tekshiruvchi - Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent

3.10-rasm. Elektron raqamli imzo sxemasi
ERIni shakllantirish jarayoni. Faraz
qilaylik, 𝐴 tomondan 𝑀 xabarni imzolash talab etilsin. Buning uchun xabar 𝑀 ning xesh qiymati hisoblanadi: 𝐻 = ℎ
(𝑀
). So‘ngra, xabarning xesh qiymati 𝐻 foydalanuvchining shaxsiy kaliti bilan “shifrlanadi” (bu
haqiqiy shifrlash emas, shunchaki shaxsiy kalit bilan 𝐻 ustida biror amal bajarishdan iborat) va imzo 𝑆 = [𝐻]
𝐴 hosil qilinadi. Hosil qilingan imzo ma’lumotga biriktirilib {𝑀, 𝑆} qabul qiluvchiga uzatiladi.
ERIni tekshirish jarayoni. Faraz qilaylik, 𝐵 tomondan 𝑀′ xabarga qo‘yilgan imzo 𝑆 ni tekshirish talab etilsin. Buning uchun 𝐵 tomon dastlab xabar 𝑀′ ni xesh qiymatini hisoblaydi: 𝐻
′ = ℎ
(𝑀
′). 𝐴 tomonning ochiq kaliti bilan 𝑆 ni “rasshifrovkalaydi” (bu
haqiqiy rasshifrovkalash emas, shunchaki ochiq kalit bilan 𝑆 ustida biror amal bajarishdan iborat) va 𝐻 ni hosil qiladi. Agar ikkala xesh qiymatlar (𝐻 𝑣𝑎 𝐻′) o‘zaro teng bo‘lsa, ERI to‘g‘ri deb topiladi (demak xabar yaxlit).
Rad etishdan himoyalashni
tushunishdan oldin, MAC asosida yaxlitlikni ta’minlashga biror sodda misol keltiraylik. Faraz qilaylik, 𝐴 tomon o‘zining dilleriga 𝐵 tomondan 100 ta aksiyani olishga buyurtma berdi. Berilgan buyurtmani yaxlitligini ta’minlash uchun 𝐴 tomon 𝐵 tomon bilan taqsimlangan kalit 𝐾
𝐴𝐵 yordamida MAC ni hisoblaydi. Ma’lum vaqt o‘tganidan so‘ng, buyurtmalar tayyor bo‘ladi. Biroq, 𝐴 tomon to‘lovni amalga oshirishdan oldin aksiyalarning narxi tushib ketadi.
Bu vaqtda, 𝐴 tomon buyurtmani men
bermadim deb turib oladi va
Darsliklur va o’quv qo’llanmalar - Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja

|
Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja
|
bet | 37/37 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 373,2 Kb. | | #271427 |
Bog'liq mediadan maruzalarDarsliklur va o’quv qo’llanmalar
Sh.Z. Abdullayeva. Pul muomalasi va kredit. O’quv qo’llanma. -Т., «ILM ZIYo» nashriyot uyi, 2013.
Sh.Z. Abdullayeva. Bank ishi. O’quv qo’llanma. -Т., «Vneshinvetsrom», 2013.
Yo.Abdullayev, Sh.Yuldashev. Maliy biznes i predprinimatelstvo. -Т.: IQТISOD-MOLIYa, 2008.-340 s.
Yo.Abdullayev,F.Karimov. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari: 100 savol va javob. -Т., «Mehnat». 2000.
Yo.Abdullayev, Q. Yahyoev. Soliq: 100 savol va javob. -Т., «Mehnat», 1997.
Yo.Abdullayeva. Kichik biznes va tadbirkorlik asoslari. -Т., 2000.
Yo.Abdullayev, H.Avdeshev, A.Ergashev. Тadbirkorlik moliyasi. -Т., «Ijod dunyosi», 2003.
Х.Aybeshov va boshq. Marketing asoslari. O’quv qo’llanma. -Т., «ILM ZIYo» nashriyot uyi, 2013.
E.A. Akromov. Korxonalarning moliyaviy holati tahlili I . «Moliya», 2003.-223 b.
|
| |
Destruktiv funksiyalarni - Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent

|
Vazirligi muhammad al-xorazmiy nomidagi toshkent
|
bet | 92/111 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #246571 |
Destruktiv funksiyalarni bajarish. Destruktiv imkoniyatlari bo‘yicha beziyon, xavfsiz, xavfli va juda xavfli viruslar farqlanadi.
Beziyon viruslar - o‘z-o‘zidan tarqalish mexanizmi amalga oshiriluvchi viruslar. Ular tizimga zarar keltirmaydi, faqat diskdagi bo‘sh xotirani sarflaydi xolos.
Xavfsiz viruslar – tizimda mavjudligi turli taassurot (ovoz, video) bilan bog‘liq viruslar, bo‘sh xotirani kamaytirsada, dastur va ma’lumotlarga ziyon yetkazmaydi.
Xavfli viruslar – kompyuter ishlashida jiddiy nuqsonlarga sabab bo‘luvchi viruslar. Natijada dastur va ma’lumotlar buzilishi mumkin.
Juda xavfli viruslar – dastur va ma’lumotlarni buzilishiga hamda kompyuter ishlashiga zarur axborotni o‘chirilishiga bevosita olib keluvchi, muolajalari oldindan ishlash algoritmlariga joylangan viruslar.
Boshqarishni virus dastur – eltuvchisiga o‘tkazish. Ta’kidlash lozimki, viruslar buzuvchilar va buzmaydiganlarga bo‘linadi.
Buzuvchi viruslar dasturlar zaharlanganida ularning ishga layoqatligini saqlash xususida qayg‘urmaydilar, shu sababli ularga ushbu bosqichning ma’nosi yo‘q.
Buzmaydigan viruslar uchun ushbu bosqich xotirada dasturni korrekt ishlanishi shart bo‘lgan ko‘rinishda tiklash va boshqarishni virus dastur-eltuvchisiga o‘tqazish bilan bog‘liq.
Zarar keltiruvchi dasturlarning boshqa xillari. Viruslardan tashqari zarar keltiruvchi dasturlarning quyidagi xillari mavjud:
troyan dasturlari;
mantiqiy bombalar;
masofadagi kompyuterlarni yashirincha ma’murlovchi xaker utilitalari;
Internetdan va boshqa konfidensial axborotdan foydalanish parollarini o‘g‘rilovchi dasturlar.
Ular orasida aniq chegara yo‘q: troyan dasturlari tarkibida viruslar bo‘lishi, viruslarga mantiqiy bombalar joylashtirilishi mumkin va h.
Troyan dasturlar o‘zlari ko‘paymaydi va tarqatilmaydi. Tashqaridan troyan dasturlar mutlaqo beozor ko‘rinadi, hatto foydali funksiyalarni tavsiya etadi. ammo foydalanuvchi bunday dasturni kompyuteriga yuklab, ishga tushirsa, dastur bildirmay zarar keltiruvchi funksiyalarni bajarishi mumkin. Ko‘pincha troyan dasturlar viruslarni dastlabki tarqatishda, Internet orqali masofadagi kompyuterdan foydalanishda, ma’lumotlarni o‘g‘rilashda yoki ularni yo‘q qilishda ishlatiladi.
Mantiqiy bomba – ma’lum sharoitlarda zarar keltiruvchi harakatlarni bajaruvchi dastur yoki uning alohida modullari. Mantiqiy bomba, masalan, ma’lum sana kelganida yoki ma’lumotlar bazasida yozuv paydo bo‘lganida yoki yo‘q bo‘lganida va h. ishga tushishi mumkin. Bunday bomba viruslarga, troyan dasturlarga va oddiy dasturlarga joylashtirilishi mumkin.
|
| |
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari asosida ma’lumot yaxlitligini

|
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari asosida ma’lumot yaxlitligini
|
bet | 36/111 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 2,03 Mb. | | #246571 |
Ochiq kalitli shifrlash algoritmlari asosida ma’lumot yaxlitligini tekshirish va rad-etishdan himoyalash. Quyida ochiq kalitli kriptotizimlar va xesh funksiyalar asosida ishlovchi – elektron raqamli imzo tizimi bilan tanishib o‘tiladi. O‘zbekiston Respublikasining Elektron raqamli imzo to‘g‘risidagi qonunida elektron raqamli imzoga quyidagicha ta’rif berilgan:
“Elektron raqamli imzo (ERI) — elektron hujjatdagi mazkur elektron hujjat axborotini elektron raqamli imzoning yopiq kalitidan foydalangan holda, maxsus o‘zgartirish natijasida hosil qilingan, hamda elektron raqamli imzoning ochiq kaliti yordamida elektron hujjatdagi axborotda xatolik yo‘qligini aniqlash va elektron raqamli imzo yopiq kalitining egasini identifikatsiya qilish imkoniyatini beradigan imzo”.
Elektron raqamli imzo oddiy qo‘lda qo‘yiluvchi imzo kabi, faqat elektron hujjatlarda qo‘yiladi va imzo qo‘yilgan ma’lumotning yaxlitligini ta’minlaydi va imzolovchining qo‘yilgan imzodan bosh tortmasligini (rad etmasligini) kafolatlaydi. Axborot xavfsizligida rad etish muammosi mavjud, unga ko‘ra foydalanuvchi hujjatni imzolaganini rad etadi (ya’ni, men imzolamadim deb turib oladi). Mazkur muammoni oldini olishda aynan elektron raqamli imzo tizimlaridan foydalaniladi.
Shunday qilib, ERI tizimlari nafaqat ma’lumot yaxlitligini ta’minlaydi, balki imzolovchining majburiyatlardan tonishiga yo‘l qo‘ymaydi (yoki rad etishni oldini oladi). Shu sababli, ERI tizimlari ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlovchi simmetrik kriptotizimlarga asoslangan MAC tizimlaridan ajralib turadi.
MAC tizimlarida xesh qiymatni qayta hisoblay olmaslik uchun, matnga kalit biriktirilgan bo‘lsa, ERI tizimlarida ma’lumotning xesh qiymati shaxsiy kaliti bilan “shifrlash” amalga oshiriladi va ERI hosil qilinadi. Ushbu xabarni “rasshifrovkalash” uchun esa tomonning ochiq kalitini bilishning o‘zi yetarli. Demak, oddiy imzo tizimiga o‘xshash (oddiy imzo tizimida bir kishi imzo qo‘yadi va qolganlardan uning haqiqiyligini tekshirish talab etiladi). ERI tizimida ham shaxsiy kalit egasi xabarni imzolaydi, qolganlar esa, uning ochiq kalitidan foydalanib, imzoni haqiqiyligini tekshiradi.
Agar A tomon xabar 𝑀 ga imzo qo‘ygan bo‘lsa, u holda imzo
𝑆 = [𝑀]𝐴 shaklida ifodalanadi (xuddi ochiq kalitli kriptografiyada shaxsiy kalit bilan rasshifrovkalash kabi). ERI tizimlarini yaratish ikkita muolajadan iborat: ERIni shakllantirish va ERIni tekshirish (3.10-rasm).
Xeshlash algoritmi
Xesh qiymat
“Shifrlash”
10101110101
111000101
Imzolovchi
Hujjat
Shaxsiy kalit Imzolangan
hujjat
111000101
Imzolangan hujjat
Xeshlash algoritmi
“Rasshifrovkalash” Ochiq kalit
Tarmoq
Xesh qiymat
Xesh qiymat
Xesh qiymatlar teng bo‘ lsa, imzo haqiqiy bo‘ladi
|
| |
"Ijtimoiy" qismi - Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja

|
Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja
|
bet | 7/37 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 373,2 Kb. | | #271427 |
Bog'liq mediadan maruzalar"Ijtimoiy" qismi: ular bilan ma'lumot almashish va ulardan ma'lumot olish orqali boshqa odamlar bilan muloqot qilish.
«Media» qismi: Internet kabi (masalan, televidenie , radio va gazetalar an'anaviy ommaviy axborot vositalarining namunalari) aloqa vositasiga tegishlidir.
Ushbu ikkita alohida jihatdan biz birgalikda asosiy tushunchani birlashtira olamiz: Ijtimoiy mediatorlar odamlar bilan ma'lumotni almashish va iste'mol qilish orqali bir-biri bilan o'zaro muloqot qilish imkonini beruvchi veb-ga asoslangan aloqa vositalaridir.
Ha, bu keng ta'rif - lekin ijtimoiy media juda keng ma'noda. Bu, ehtimol ijtimoiy mediadan aniqroq kichik toifadagi nolga aylanmasdan aniqroq bo'lishi mumkin.
Umumiy ijtimoiy media xususiyatlari
Quyidagi umumiy xususiyatlar ijtimoiy media saytining o'lik sovg'alari hisoblanadi. Agar muayyan saytni ijtimoiy deb tasniflansa bo'ladimi yoki yo'qmi deb so'rasangiz, ushbu xususiyatlardan kamida bittasini izlang.
Foydalanuvchilarning hisoblari: Agar saytga tashrif buyuruvchilar o'zlarining hisoblarini yaratishga imkon beradigan bo'lsalar, unda bu ijtimoiy ta'sirga ega bo'lish uchun yaxshi belgidir. Siz haqiqatan ham ma'lumotni almasha olmaysiz yoki boshqalar bilan interaktiv muloqotda bo'lmaysiz.
Foydalanuvchining profili sahifalari: Ijtimoiy axborot vositasi aloqa haqida bo'lgani uchun, profilni sahifa tez-tez shaxsni ifodalash uchun talab qilinadi. Odatda profil, fotosurat, biologik veb-sayt, so'nggi xabarlar, tavsiyalar, so'nggi faoliyatlar va boshqalar kabi individual foydalanuvchi haqida ma'lumot o'z ichiga oladi.
Do'stlar, izdoshlar, guruhlar, hashtaglar va boshqalar: Shaxslar o'zlarining hisoblaridan boshqa foydalanuvchilar bilan bog'lanish uchun foydalanadilar. Ular, shuningdek, ayrim ma'lumotlarga obuna bo'lish uchun ulardan foydalanishi mumkin.
Axborot nashrlari: foydalanuvchilar ijtimoiy tarmoqlardagi boshqa foydalanuvchilar bilan bog'lanishganda, ular asosan "bu odamlardan ma'lumot olishni istayman" deb aytadilar. Bu ma'lumot o'zlarining yangiliklar orqali haqiqiy vaqtda yangilanadi.
|
| |
Fan : kriptografiya 2 Bajardi : Zokirjonov Diyorbek Tekshirdi

O‘zbekiston Respublikasi Raqamli texnologiyalari vazirligi
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot
texnologiyalari universiteti
AMALIY ISH№6,7
Guruh
: CLE001-2
Fan
:KRIPTOGRAFIYA 2
Bajardi
:Zokirjonov Diyorbek
Tekshirdi
:
Jabborov Nuriddin
Toshkent-2024
6- amaliy ish
Mavzu: Openssl kutubxonasidan foydalangan holda ma’lumotlarni xesh
qiymatini hisoblash
Ishdan maqsad
: Xeshlash algoritmining ishlatilish sohalari va ishlash
prinsiplari haqida amaliy bilim ko‘nikmalarga ega bo‘lish.
Nazariy qism
Kriptografiyada, xesh funksiya deb ixtiyoriy uzunlikdagi (bitlar yoki baytlar
birliklarida) ma’lumotni biror fiksirlangan (belgilangan) uzunlikdagi (bitlar yoki
baytlar birliklariga) qiymatga o‘tkazib beruvchi funksiyaga aytiladi. Xesh
funksiyalardan amalda statistik tajribalar o‘tkazishda, mantiqiy qurilmalarni
tekshirishda, ma’lumotlar bazasida tez qidirib topish algoritmlarini yaratishda va
ma’lumotlar bazasidagi ma’lumotlarning butunligini tekshirishda foydalaniladi.
Xesh funksiya deb, ixtiyoriy uzunlikdagi M ma’lumotni fiksirlangan
uzunlikdagi h(M)=H qiymatga akslantib beruvchi, oson hisoblanadigan bir tomonli
funksiyaga aytiladi.
Xesh qiymat: “xesh qiymat”, “svertka”, “daydjest”, “barmoq izlari” deb ham
ataladi.
Xesh funksiyaga nisbatan quyidagi talablar qo‘yiladi:
1. Ixtiyoriy uzunlikdagi matn uchun qo‘llab bo‘lishlik.
2. Chiqishda belgilangan uzunlikdagi qiymatni berishlik.
3. Ixtiyoriy berilgan x bo‘yicha h(x) oson hisoblanishlik.
4. Ixtiyoriy berilgan H bo‘yicha h (x)= N tenglikdan x ni hisoblab topib
bo‘lmaslik. (Bir tomonlilik xususiyati).
5. Olingan x va y≠x matnlar uchun h(x)≠ h(y) munosabat o‘rinli bo‘lishi.
(Kolliziyaga bardoshlilik xususiyati).
|
Virtual olam - Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja

|
Mavzu: Media savodxonlik va axborot madaniyati evolutliyasi hamda jamiyatdagi ahamiyati reja
|
bet | 14/37 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 373,2 Kb. | | #271427 |
Bog'liq mediadan maruzalarVirtual olam - bu inson tomonidan kompyuter texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilgan dunyo. Virtual olam reallikning so‘ngi texnologiyalari sizga xayoliy dunyoga to‘liq sho‘ng'ish uchun ko‘zoynak va dubulg'a yaratishga imkon beradi. Ular sizga haqiqiy hayotdan butunlay uzoqlashishga imkon beradi. Yangi texnologiyalar haqida bilib, odamlar virtual olamga shoshilishmoqda, ammo ular virtual haqiqatning psixologik ta'siri xavfli bo‘lishi mumkinligini unutishadi. Bugungi kunda hayot muammolaridan qochib, boshqa dunyoga tushib ketishingizga imkon beradigan ko‘plab qurilmalar mavjud. Virtual haqiqat tizimining rivojlanishi shu darajaga yetdiki, odam tom ma'noda ikkinchi dunyoda yashaydi, o‘zini virtual olamga to‘liq singdiradi.
Yoshlar hayotida virtual olamga kirish yoki virtuallashuv sabablaridan asosiysi ota-onalarning farzandiga bo‘lgan etiborning yo‘qligi va bolaning o‘zini yolg‘iz his qilishidan kelib chiqadi. Ota-onalar farzandi jim o‘tirsin yoki meni bezovta qilmasin deb, unga uyali telefon yoki kompyuter olib berishadi va bolasi shu bilan band bo‘lib, bizni tez-tez bezovta qilavermasin deydigan ota-onalar juda ko‘payib ketgan. Bolalar esa yaqinlaridan ko‘rmagan etiborni o‘zgalardan qidira boshlaydi va internetga, ya’ni virtual olamga kiradi. U yerda esa turli hil notanish insonlar bilan tanishish, o‘yinlar, ajoyib kinolarni ko‘rish hamda tur xildagi musiqalar tinglash, online ishlash va ko‘plab imkoniyatlar mavjud.Virtual olamda yoshlar yangi do‘stlar topishi yoki turlixildagi ajoyib o‘yinlar o‘ynab o‘zini band qilishi mumkin. Lekin borgan sari internetga tobe bo‘lib, ya’ni virtual olamning asiriga aylanib qoladi. Tanganing ham ikki tomoni bo‘lganidek, virtual dunyoning ham ijobiy va salbiy omillari mavjud. Virtuallashuv yoshlar hayotida shu darajada jadal sur’atda ommalashyaptiki, virtual olamning asiriga aylangan inson huddi o‘rgimchak to‘riga tushgan hashorotga o‘xshab u yerdan qutulib chiqishi angrimahol bo‘lib qoldi. Xa xa to‘g‘ri internet butun dunyoni qamrab olgan o‘rgimchak to‘riga o‘xshaydi va buning domiga tushgan insonlarning ko‘pchiligini afsuski yoshlar tashkil qiladi.
Virtual olamda yoshlarga tahdid soladigan eng katta xatarlardan asosiylari yoshlarning kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketishi va virtual suhbatlar oqibatida yoshlar diniy ekstremistik guruhlar changaliga o‘zlari bilmagan holda tushib qolishlaridir. Ikkala muammoga ham alohida izoh bersak:
1. Kompyuter o‘yinlariga mukkasidan ketish va uning salbiy omillari.
|
| |
An'anaviy media ham ijtimoiy media bormi?

|
An'anaviy media ham ijtimoiy media bormi?
|
bet | 9/37 | Sana | 17.09.2024 | Hajmi | 373,2 Kb. | | #271427 |
Bog'liq mediadan maruzalarAn'anaviy media ham ijtimoiy media bormi?
An'anaviy ommaviy axborot vositalarida faqat ommaviy axborot vositalarining kengroq misollarini namoyish etish xususida eslatib o'tilgan, ammo televidenie, radio va gazetalar ijtimoiy axborot vositalarining bir qismi ekanligi haqida aldashmaydi. Hech bo'lmasa butunlay emas. Ikkalasi orasidagi chiziq sekin asta sekin tushadi, chunki ularning har biri rivojlanib bormoqda.
Ijtimoiy medialar sizga ma'lumot bermaydi, balki sizga ma'lumot berayotib, siz bilan hamkorlik qiladi. Ushbu muloqot sizning sharhlaringizni so'rashingiz yoki biror maqolada ovoz berishingiz kabi oddiy bo'lishi mumkin yoki Flixster kabi filmlar sizga o'xshash qiziqishlarga ega bo'lgan boshqa kishilarning reytinglariga qarab murakkab bo'lishi mumkin.
Muntazam ommaviy axborot vositalarini gazetani o'qiy oladigan yoki televizorda tinglashingiz mumkin bo'lgan bir tomonlama ko'cha sifatida o'ylab ko'ring, ammo sizning fikringiz haqida fikringizni berish juda cheklangan. Boshqa tomondan, ijtimoiy media, sizning ham muloqot qilish qobiliyatini beruvchi ikki tomonlama ko'cha.
Bloglar ijtimoiy media tarkibiga kiradimi?
Copyblogger bir necha yil oldin qiziqarli maqola nashr etdi va bloglar aslida ijtimoiy media ekanligiga shubha bilan qarashadi, garchi odamlar ularni bugungi kunda bir toifaga qo'yishni istamasa ham. Aslida, bloglar ijtimoiy tarmoqlarda do'stlik va har bir kishini kuzatib borishdan ancha oldin veb-sayt ustidan hukmronlik qiladigan eng qadimgi ijtimoiy media vositalaridan biri.
Bloglar ijtimoiy media tarkibiga kiradigan asosiy xususiyatlar - ularning foydalanuvchi hisoblari, sharhlar bo'limi va blog tarmoqlari. Tumblr , Medium , WordPress va Blogger bloglari juda ommabop bloglar tarmog'iga ega bo'lgan katta blog platformalarining bir nechtasi.
Ijtimoiy medialarda muayyan masalalar nimadan iborat?
Ijtimoiy medialar sizning do'stlaringiz, siz tanlagan mashhurlar va siz kuzatadigan brendlar bilan qiziqarli o'yinlar va o'yin emas. Aksariyat yirik ijtimoiy media-platformalar bunga erishish uchun qilingan harakatlariga qaramay, butunlay hal qilinmagan ko'pgina muammolar mavjud.
Spam: Ijtimoiy axborot vositasi spamerlar uchun - haqiqiy shaxslar va botlarni - boshqalarga mazmunan bombardimon qilishni osonlashtiradi. Agar Twitter akkauntingiz bo'lsa, unda siz bir nechta spambotlarni kuzatib borgansiz yoki o'zaro ta'sir o'tkazgansiz. Xuddi shunday, agar siz WordPress blogini ishlatsangiz, siz spam-filtringiz tomonidan tutilgan spam-mulohazalaringizni yoki ikkitasini qo'lga kiritgan bo'lishingiz mumkin
|
| |
– DARS. REKURSIYA - 1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot

|
1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot
|
bet | 25/89 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 313,45 Kb. | | #100010 |
Bog'liq @AKT Official C haqida o\'zbekcha darslar majmui23 – DARS. REKURSIYA.
Rekursiv funktsiyalar. Rekursiv funktsiya deb o’ziga uzi murojjat qiluvchi funktsiyaga aytiladi. Misol uchun faktorialni hisoblash funktsiyasini keltiramiz:
Long fact(int k)
{if (k<0) return 0;
if (k==0) return 1;
return k*fact(k-1);
}
Manfiy argument uchun funktsiya 0 qiymat qaytaradi. Parametr 0 ga teng bo’lsa funktsiya 1 qiymat qaytaradi. Aks holda parametr qiymat birga kamaytirilgan holda funktsiyaning o’zi chaqiriladi va uzatilgan parametrga ko’paytiriladi. Funktsiyaning uz uzini chaqirish formal parametr qiymati 0 ga teng bo’lganda tuhtatiladi. Keyingi misolimizda ihtiyoriy haqiqiy sonning butun darajasini hisoblash rekursiv funktsiyasini keltiramiz.
Double expo(double a, int n)
{ if (n==0) return 1;
if (a==0.0) return 0;
if (n>0) return a*expo(a,n-1);
if(n<0) return expo(a,n+1)/a;
}
Misol uchun funktsiyaga expo(2.0,3) shaklda murojaat qilinganda rekursiv ravishda funktsiyaning ikkinchi parametri kamaygan holda murojjatlar hosil buladi:
Expo(2.0,3),expo(2.0,2),expo(2.0,1),expo(2.0,0). Bu murojaatlarda quyidaga kupaytma hisoblanadi: 2.0*2.0*2.0*1 va kerakli natija hosil qilinadi.
Shuni kursatib o’tish kerakki bu funktsiyamizda noaniqlik mavjuddir ya'ni 0.0 ga teng sonning 0 chi darajasi 0 ga teng bo’ladi. Matematik nuqtai nazardan bo’lsa bu holda noaniqlik kelib chiqadi. Yuqoridagi sodda misollarda rekursiyasiz iterativ funktsiyalardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
Masalan darajani hisoblash funktsiyani quyidagicha tuzish mumkin:
Double expo(double a, int n)
{ if (n==0) return 1;
if (a==0.0) return 0;
int k=(n>0)?n:-n;
for(double s=1.0,int i=0;iif (n>0) return s else return 1/s;
}
Rekursiyaga misol sifatida sonni satr shaklida chiqarish masalasini ko’rib chiqamiz. Son raqamlari teskari tartibda hosil buladi. Birinchi usulda raqamlarni massivda saqlab so’ngra teskari tartibda chiqarishdir.
Rekursiv usulda funktsiya har bir chaqiriqda bosh raqamlardan nusha olsih uchun o’z o’ziga murojaat qiladi, so’ngra ohirgi rakamni bosib chiqaradi.
printd(n) /* print n in decimal (recursive)*/
int n;
(
int i;
if (n < 0)
putchar('-');
n = -n;
if ((i = n/10) != 0)
printd(i);
putchar(n % 10 + '0');
)
PRINTD(123) chaqiriqda birinchi funktsiya PRINTD N = 123 qiymatga ega. U 12 qiymatni ikkinchi PRINTD ga uzatadi, boshqarish o’ziga qaytganda 3 ni chiqaradi.
|
| |
– DARS. MATEMATIK KUTUBHONA FUNKSIYALARI

|
– DARS. MATEMATIK KUTUBHONA FUNKSIYALARI
|
bet | 21/89 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 313,45 Kb. | | #100010 |
Bog'liq @AKT Official C haqida o\'zbekcha darslar majmui19 – DARS. MATEMATIK KUTUBHONA FUNKSIYALARI
Standart kutubhonaning matematik funksiyalari ko'pgina amallarni bajarishga imkon beradi. Biz bu kutubhona misolida funksiyalar bilan ishlashni ko'rib chiqamiz.
Masalan bizning dasturimizda quyidagi satr bor bo'lsin:
double = k;
int m = 123;
k = sin(m);
kompilyator uchbu satrni ko'rganida,standart kutubhonadan sin funksiyasini chaqiradi. Kirish qiymati sifatida m ni berdik. Javob, yani funksiyadan qaytgan qiymat k ga berildi.Funksiya agumentlari o'zgarmas sonlar (konstanta)
o'zgaruvchilar, ifodalar va boshqa mos keluvchi qiymat qaytaradigan funksiyalar bo'lishi mumkin. Masalan:
int g = 49, k = 100;
cout << "4900 ning ildizi -> "<< sqrt( g * k );
Ekranda:
4900 ning ildizi -> 70;
Matematik funksiyalar aksariyat hollarda double tipidagi qiymat qaytarishadi.Kiruvchi argumentning tipi sifatida esa double ga keltirilishi mumkin bo'lgan tip beriladi. Bu funksiyalarni ishlatish uchun math.h (yangi ko'rinishda cmath)e'lon faylini include bilan asosiy dastur tanasiga kiritish kerak.Quyida matematik funksiya-lar kutubhonasining bazi bir a'zolarini beraylik. x va y o'zgaruvchilari double tipiga ega.
Funksiya Aniqlanishi Misol
ceil(x) x ni x dan katta yoki unga teng b-n ceil(12.6) = 13.0
eng kichik butun songacha yahlitlaydi ceil(-2.4) = -2.0
cos(x) x ning trigonometrik kosinusi (x radianda) cos(0.0) = 1.0
exp(x) e ning x chi darajasi (eskponetsial f-ya) exp(1.0) = 2.71828
exp(2.0) = 7.38906
fabs(x) x ning absolut qiymati x>0 => abs(x) = x
x=0 => abs(x) = 0.0
x<0 => abs(x) = -x
floor(x) x ni x dan kichik bo'lgan eng katta floor(4.8) = 4.0
butun songacha yahlitlaydi floor(-15.9) = -16.0
fmod(x,y) x/y ning qoldig'ini kasr son tipida beradi fmod(7.3,1.7) = 0.5
log(x) x ning natural lagorifmi (e asosiga ko'ra) log(2.718282) = 1.0
log10(x) x ning 10 asosiga ko'ra lagorifmi log10(1000.0) = 3.0
pow(x,y) x ning y chi darajasini beradi pow(3,4) = 81.0
pow(16,0.25) = 2
sin(x) x ning trigonometrik sinusi (x radianda) sin(0.0) = 0.0
sqrt(x) x ning kvadrat ildizi sqrt(625.0) = 25.0
tan(x) x ning trigonometrik tangensi (x radianda) tan(0.0) = 0
0>
|
| |
- DARS. LOKAL SINFLAR (STT) - 1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot

|
1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot
|
bet | 79/89 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 313,45 Kb. | | #100010 |
Bog'liq @AKT Official C haqida o\'zbekcha darslar majmui75 - DARS. LOKAL SINFLAR (STT)
Sinf blok ichida , masalan funktsiya tomonida tariflanishi mumkin. Bunday sinf model' sinf deb ataladi . Lokal sinf kampanentalariga shu sinf tariflangan blok yoki funktsiya tashqarisida murojaat qilish mumkin emas. Lokal sinf statik komponentlarga ega bo’lishi mumkin emas. Lokal sinf ichida shu sinf aniqlangan soniga tegishli nomlari ; statik(statik) o’zgaruvchilar; tashqi (entern) o’zgaruvchilar va tashqi funktsiyalardan foydalanish mumkin. Aftomatik hotira tuzishga tegishli o’zgaruvchilardan foydalanish mumkin emas. Lokal sinflar komponent funktsiyalari faqat joylashinuvchi (line) funktsiya bo’lishi mumkin.
Lokal sinflardan foydalanish hususiyatlarini tushunturish uchun qo’yidagi masalani ko’rib chiqamiz. «Kvadrat» sinfini aniqlash kerak bo’lsin. Kvadrat tamonlarini koordinatalar uqiga parallel deb qaraymiz. Har bir kvadrat berilganligi sifatida markaz koordinatalari va tamon uzunligi olinadi.Kvadrat sinfi ichida «kesma lokal»sinfini aniqlaymiz. Har bir kesmani berilganlari sifatida uchlarining koordinatalarini olamiz. Uchlari mos ravishda olingan to’rtta kesma kvadratni nomi qiladi.Shu usulda kvadrat ekranda tasvirlanadi.
1. #include
#include «point.cpp»
{clarr segment
{point pn, pk;
public:
segment(point pin=point(0,0);
point pin.=point(0,0)
{pn.give x()=pin.givex ();
pn.givey()=pin.give y();
pn.give x()=pin.give x();
pn.give y()=pin.give y();
}
point & beg(void){return pn;}
point & end (void) {return pk;}
void show sey().
{line(pn give x(),pn.givey(),
pk.give x(),pn.give y();};};
segment ab,bc,cd,da;
public
square(point ci=point(0,0),int di=0)
point a,b,c,d;
a.given()=ci.give x()-di/2;
a.give y()=ci.give y()-di/2;
b.give x()=ci.give x()+di/2;
b.give y()=ci.give y()-di/2;
c.give x()=ci.give x()+di/2;
c.give y()=ci.give y()+di/2;
d give x()=ci.give x()-di/2;
d.give y()=ci.give y()+di/2;
ab.bog()=a;ab.end()=b;
bc.bog()=b:bc end()=c;
cd.beg()=c;cd.end()=d;
da.beg()=d;da end()=a;
}
void show square(void)
{ab.show seg();
bc show seg();
cd.show seg ();
da.show seg();
}
};
void main()
{int dr=DETECT,mod;
initgraph(&dr,& mod,”c:||borlonde||) bg’’);
point pi(80,120);
point pr(250,240);
square A(p1,30);
square B(p2,140);
A show square();geych();
B show square();getch();
Closegraph();
}
|
| |
Dustlar sonini chegaralash - 1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot

|
1 – dars. C++ Dasturlash tilining kelib chiqishi xaqida ma’lumot
|
bet | 77/89 | Sana | 16.11.2023 | Hajmi | 313,45 Kb. | | #100010 |
Bog'liq @AKT Official C haqida o\'zbekcha darslar majmuiDustlar sonini chegaralash
C++ tilida do’stona sinfning hamma funktsiyalari balki ba'zi funktsiyalariga hususiy elementlarga murojaat huquqini berish mumkindir. Misol uchun librarian sinfining change_catalog va get_catalog funktsiyalariga book sinfing hususiy elementlariga murojaat qilish imkonini berish lozim bo’lsin. U holda book sinfida bu huquqni qo’yidagicha ko’rsatish mumkindir:
class book
{
public:
book(char *, char *, char *);
void show_book(void);
friend char *librarian::get_catalog(book);
friend void librarian: :change_catalog( book *, char *);
private:
char title[64];
char author[ 64 ];
char catalog[64];
};
Bu misoldan ko’rinib turibdiki friend operatorlari do’stona funktsiyalarning Tula prototiplariga egadirlar.Dustona funktsiyalar. Agar dasturda bir sinfdan ikkinchi sinfga murojaat mavjud bo’lsa va sinf ta'riflari tartibi notug’ri keltirilgan bo’lsa sintaksis hato kelib chiqadi. Misolda book sinfi librarian sinfida aniqlangan funktsiyalar prototiplaridan foydalanadi. Shuning uchun librarian sinfi ta'rifi book sinfi ta'rifidan oldin kelishi kerak. Lekin librarian sinfi tahlil qilinsa u book sinfiga murojaat qilishini aniqlash mumkin:
class librarian
{
public:
void change_catalog(book *, char *);
char *get_catalog(book);
};
Dasturda book sinfi ta'rifini librarian sinfi ta'rifidan oldin qo’yish mumkin bo’lmaganligi uchun, C++ oldin book sinfini e'lon qilib so’ngra keyinroq ta'riflash imkonini beradi. Qo’yida qanday amalga oshirish mumkinligi ko’rsatilgan:
class book; //
Qo’yidagi LIMITFRI.CPP dasturda do’stona funktsiyalarodan foydalanilgan. Sinflar tap'riflari tartibiga e'tibor bering:
#include
#include
class book;
class librarian
{
public:
void change_catalog(book *, char *);
char *get_catalog(book);
};
class book
{
public:
book(char *, char *, char *) ;
void show_book (void);
friend char *librarian::get_catalog(book);
friend void librarian::change_catalog( book *, char *);
private:
char title[64];
char author[64];
char catalog[64];
};
book::book(char *title, char *author, char *catalog)
{
strcpy(book::title, title);
strcpy(book::author, author);
strcpy(book::catalog, catalog);
}
void book::show_book(void)
{
cout << "Nazvanie: " << title << endl;
cout << "Avtor: " << author << endl;
cout << "Katalog: " << catalog << endl;
}
void librarian::change_catalog(book *this_book, char *new_catalog)
{
strcpy(this_book->catalog, new_catalog) ;
}
char *librarian::get_catalog(book this_book)
{
static char catalog[64];
strcpy(catalog, this_book.catalog);
return(catalog) ;
}
void main(void)
{
book programming( "Uchimsya programmirovat' na C++", "Jamsa", "P101");
librarian library;
programming.show_book();
library.change_catalog(&programming, "Legkiy C++ 101");
programming.show_book();
}
Dasturda book sinfi mavjudligi e'lon qilinadi. Shuning uchun librarian sinfi hali ta'riflanmagan sinfga murojaat qilishi mumkin.
|
| |
Ota-onalarga belgilangan talablar

|
Ota-onalarga belgilangan talablar
|
bet | 37/54 | Sana | 22.01.2024 | Hajmi | 0,66 Mb. | | #142870 |
Bog'liq 1-4 sinflar Sinf rahbari daftari hujjatlari 2023-202426. Ota-onalarga belgilangan talablar:
- ta’lim muassasasi ichki tartib qoidalari bilan tanishish;
- o‘qituvchi sha’ni va qadr-qimmatini hurmat qilishi, dars jarayonlarida aralashmasliklari, pedagoglarni haqorat qilmasliklari;
- farzandini dars jarayonida ta’lim muassasasining ichki tartib va odob-axloq qoidalari talablariga rioya etishini nazorat qilish;
- farzandini darslarga to‘liq qatnashishini (davomat) hamda fanlar bo‘yicha ish daftarlari va ta’lim olishi uchun zarur bo‘lgan boshqa barcha jihozlar bilan ta’minlash;
- farzandini muassasaga darslik, o‘quv qurollari bilan kelishini ta’minlash;
- farzandining ta’lim olishiga to‘sqinlik qilmaslik, uning ta’lim muassasasiga o‘z vaqtida kelishi, darsdan keyin farzandini bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etish;
- sinf rahbari va fan o‘qituvchilari bilan farzandining xulqi va davomati yuzasidan aloqada bo‘lish;
- farzandi darslarga kelmay qolishi mumkin bo‘lgan paytlarda ta’lim muassasasiga (sinf rahbariga) uning sabablarini bildirgan holda ma’lum qiladi;
- ta’lim muassasasining taklifiga asosan muassasada o‘tkaziladigan ota-onalar yig‘ilishi, suhbat va turli ma’naviy-ma’rifiy tadbirlarda ishtirok etish.
3-bob. Odob-axloq qoidalariga rioya qilishi
27. O‘quvchilarning odob-axloq qoidalariga rioya etish talablari:
a) ta’lim muassasasi binosi va uning hududida:
- ta’lim muassasasiga mashg‘ulotlar boshlanishidan 10-15 daqiqa oldin, ta’lim muassasasi Ustavida belgilangan o‘quvchilar formasida kelish.
Bunda, davlat umumiy o‘rta ta’lim muassasalarida maktab formasi
2022-2023-o‘quv yilidan boshlab bosqichma-bosqich, 2025-yildan boshlab esa to‘liq joriy etilishini inobatga olish;
- toza va orasta kiyinish, sochlarni ozoda va tartibga keltirilgan holda tutish;
- o‘zidan kichiklarga nisbatan izzatda bo‘lish, kattalarga esa hurmat ko‘rsatish;
- o‘qituvchilar va ta’lim muassasasiga kelgan mehmonlar bilan uchrashganda salom berish;
- ta’lim muassasasi mulki (parta, stol, stul, doska, o‘simliklar, hayvonot dunyosi va hokazolar) va o‘quv jihozlari (kompyuter texnikasi, laboratoriya jihozlari, sinfxonalardagi stend va bannerlar)ga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lish;
- ta’lim muassasasi mulkiga zarar yetkazilgan hollarda ota-onalar (ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar) tomonidan qoplanishi;
- ta’lim muassasasi yo‘laklarida tinchlikni saqlash, ichki tartib va odob-axloq qoidalariga qat’iy rioya qilish;
- ta’lim muassasasiga o‘quv-qurollari, dars jadvalida belgilangan darsliklar
va daftarlar bilan kelish (o‘quvchilar uchun mo‘ljallangan zarur o‘quv qurollarining bo‘lishi);
- ta’lim muassasasi hududida telefonini o‘chirib, (smartfon, planshet
va boshqa qurilmalar) portfel yoki sumkasi va shu kabilarga solib qo‘yish;
chiqindilarni muassasa binosi va hududidagi maxsus belgilangan idishlarga tashlash;
|
| |
-B . Sh. Akramov, O.G'.Hayitov

г. 25 Р <
20 ей
.
15 S 1 ’О Э 5 30 О
10 20 30 ifO 50 50 70 Vaqt, min 10-rasm. Kompressor qudug'i ish bosimining o'zgarishi.
Quduqni ishga tushirish bosimi ko‘targich konstruksiya
si, quduq diametri, quduqdagi suyuqlik sathi va ko‘targich
quvurlarining suyuqlikka qay darajada botish darajasiga bog'liq.
Bir qatorli halqali sistemadagi ko'targich uchun
Pish = h -Y/ 10- D- / Dl -c t. Bir qatorli markaziy sistemadagi ko‘targich uchun
Pjsh — h ■ у / \0 ■ D2 / d2. Maksimal ishga tushirish bosimi
P . — L • p • q. ish m a x
r 1 Minimal ishga tushirish. bosimi
ish m in
= h ■ p ■ q, bu yerda h — ish agenti haydalishi natijasida ko‘targich
quvurlarda sathning ko£tarilishi; y — quduqdagi suyuqlik
aralashmasining o'rtacha solishtirma ogMrligi; D - mus
tahkamlovchi quvur diametri; d - ko'targich quvurlar
diametri; L — ko'targich quvurlari uzunligi; p — quduq
mahsuloti zichligi.
6.4.Ishga tushirish bosimini pasaytirish usullari O datda, gazlift quduqlarini ishga tushirishda ish
bosimini ta ’minlash uchun yuqori kuchlanishli kompres
sor talab qilinadi va b a’zan bu bosimni ta ’minlash qiyin.
34
•
a uchun imkoni boricha quduqni ishga tushirish
,ShUmini
p asaytirish
choralarini ko‘rish kerak.
Ishga
tushirish bosimini pasaytirishning quyidagi usul-
i.-j mavjud.
/ 
Qatlamga - Iston respublikasi oliy va 0 ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

/ Qatlamga suyuqlik haydash usuli. Bu
usul suyuqlikni
vaxslii yutldigan
qatlamlarda muvaffaqiyatli qo'llaniladi.
11-rasm. Gaz ko‘targich to‘sig‘ini o‘rnatish sxemasi:
t asbobni sim yordamida ulash; 2 - yuk shtangasi; 3 ~ yass; 7
nasos-komprcssor quvuri; 5 -s h a r n ir ; 6 - qiyshaytirgich; 0 SIC1 fiksatori; 8 — gaz ko'targich to ‘sig‘i; 9 — quduq kamerasi. 35
Bunda ko‘targich quvurlar va halqa qismiga bir vaqtning
o ‘zida katta bosim ta ’sirida ish agenti haydalib, quduqdagi
hamma zadvijka bir necha soatga berkitib qo‘yiladi. Bu vaqt
mobaynida suyuqlikning bir qismi qatlamga o‘tadi va quduq-
da suyuqlik sathi pasayadi. Ish agenti ikkinchi marta
haydalganda halqa qismidan suyuqlik ko'targich quvur-
larga siqiladi va quduqni tez ishga tushirish imkoni
yuzaga keladi.
2. Ko'targich quvurlarni uzaytirish usuli.
Bu usulni mahsuldorlik koeffitsiyenti past bo‘lgan quduqlarda
qo'llash tavsiya ctiladi.
3. Markaziy sistemadan halqali sistemaga o'tish usuli.
Bu usulni q o 'llash d a dastavval k o 'targ ich quvurlar
orqali ish agentini haydab, halqa qism idan suyuqlik ara-
lashmasi olinadi. Quduqdan bir qism suyuqlik olingan-
dan so ‘ng k o 'targ ich m arkaziy sistem adan halqali sis
tem aga o'tkaziladi, ya’ni halqa qismiga ish agenti hay
dalib, k o 'tarish quvurlari orqali suyuqlik aralashmasi
olinadi.
4. K o 'tarish quvurlarini m a ’lum joylarini teshib
qo'yish. M a ’lum ki, ish agentini haydash jarayonida bu
agent ko'tarish quvurlarining boshm og'iga yetm agun-
cha u n d ag i suyuqlik g azlashm aydi. A gar k o 'tarish
quvurining boshm og'idan yuqoriroq qism ida bir yoki
bir necha joyidan maxsus teshiklar ochilsa, halqa qis
mida suyuqlik sathi katnaygan sari bu teshiklar orqali
ish agenti ko'tarish quvurlariga o 'tib suyuqlikni tez gaz-
lashtira boshlaydi va quduqni ishga tushirish tezlashib,
ish bosim ini pasaytirish im koni paydo bo'ladi. Lekin
quduq m untazam ishlay boshlagandan so'ng, maxsus
teshiklar orqali ko'targichga o 'tad ig an ish agentining
sarflanishini tejash m aqsadida, maxsus ishga tushirish
klapanlari o 'rn atish maqsadga muvofiq (11-rasm ). Ish
unum i past bo'lgan quduqlar davriy ishlashga o'tkaziladi
( 12-rasm ).
: f i = T
12-rasm. Davriy ravishda ishlaydigan gaz ko'tarish qudug‘i
jihozlarining sxemasi:
a -  yig'ilish oxirida suyuqlik sathi holati; b - quvurlar boshinog'iga

4. Mos konstruksiyadagi ko'targichni tushirish.
Gazlift quduqlarini ishlatishda m ehnat muhofazasi va
atrof-m uhitni muhofaza qilish maqsadida quyidagi ishlar
bajariladi:
a) quduq usti uskunalarining zichligini (germetik-
ligini) m untazam nazorat qilib turish;
b) shtutser va flanesli qistirmalami o ‘z vaqtida
almash-
tirish;
d) ish bosimidan 1,5 baravar yuqori bosimda arma-
turani mustahkamlikka sinash;
e) portlash darajasigacha yetadigan aralashma paydo
bo'lishining oldini olish maqsadida kompressorlar joy-
lashgan xona va binoni doim shamollatib turish zarur.
Bilimni tekshirish uchun savol va topshiriqlar
1. Gazlift ko‘targichlar va ularning konstruksiyalari nima
uchun xizmat qiladi?
2. Gazlift va yerliftning o‘zigaxos xususiyatlari haqida
so‘zlab bering.
3. Gazlift quduqlari qanday ishga tushiriladi?
4. Gazlift qudug'ini ishga tushirish bosimini pasaytirish
usullari qanday?
5. Gazlift quduqlari qanday davriy ishlatiladi?
6. Gazlift quduqlarini ishlatishda xavfsizlik texnikasi qoida-
lari haqida so'zlab bering.
Hozirgi paytda mavjud neft quduqlarining 80% dan
ortig‘i chuqurlik nasosi yordamida ishlaydi. Bu turdagi na-
soslar chuqurligi 3000 m va undan ortiq quduqlardan bir
38
1-B O B
— klapan to'ri; 2 — sharik

1 — klapan to'ri; 2 — sharik;
J — o'rindiq; 4 — aippcl.
16-rasm. Nasosning so‘ruvchi
klapani:
1 — klapan to'ri; 2 — sharik:
3 — klapan o ‘rindig‘i;
4 - nippel-konus.
Tashqi nasoslar chuqurligi 2500 metrgacha bo'lgan
quduqlarda muvaffaqiyatli qo'llaniladi. Ishlash muddatining
nisbatan uzunligi boshqa turdagi nasoslarga nisbatan ular-
ning afzalligi hisoblanadi. Ularda avariya sonlari va ko‘tarib-
tushirish operatsiyalari kam.
Quvurli nasoslar neft bilan birga qum chiqadigan
quduqlarda ham samarali ishlatiladi, chunki o ‘rnatm a
nasoslarda qum ta ’sirida plunjer tiqilib qolsa, uni k o 'ta
rish ancha qiyinlashadi.
Tashqi quduq nasosi haydovchi klapanining sxemasi
15-rasmda, so'rish klapanining sxemasi 16-rasmda kelti-
rilgan. Quyuq suyuqliklarni qazib olish nasosi (18-rasm)
yuqoridagi nasoslardan ko‘p ham farq qilmaydi.
r u
17-rasm. 0 ‘rnatma nasos sxemasi:
\'J
I v
l — shtok; 2 —ko'tarish quvurlari; 3 — konus;
4 - q u l f l i tayanch; 5 — silindr; 6 — plunjer;
7 — yo'naltiruvchi quvur.
■8
■7
S
i
&
A i
1 — silindr;
2
— plunjer;
3 — so ‘ruvchi klapan; 4 — bo'shliq;
5 - haydovchi klapan; 6 - plunjer;
7 — nasosning yuqori qismi silindri;
8 — shtok.
18-rasm. Quyuq suyuqliklarni
qazib olish nasosi sxemasi:
7.3. Nasos shtangalari
Nasos shtangalari tcbranib ishlaydigan dastgoh balan
sirining kallagidan aylanma-ilgarilanma harakat olib bu
harakat ta ’sirida nasosni ishga tushiruvchi asosiy zveno
hisoblanadi (19-rasm).
N asos shtangalari eng yuqori m arkali po'latdan
(legirlangan nikel - molibdenli 20 N M ) quyib ishlanadi
Sanoatda rnavjud shtangalarning diametri 16, 19. 22
va 25 mm va uzunligi 1,0; 1,2; 1,5; 2; 3 va 8 metrli standart
qiymatlarga ega.
Har bir tebranish siklida shtanga kolonnasiga tushadigan
kuchlanish o'zgaruvchan xarakterga ega ekanligini hisobga
olib, bu kuchlanish statik sharoitdagi maksimal qiymati
bo‘yicha emas, balki keltirilgan qiymati bo'yicha hisobla
nadi:
^kel ~ V^max '
>
bu yerda a ke| — siklning maksimal kuchlanishi,kgc/mm2;
a , - sikl kuchlanishi amplitudasi (siklning maksimal va
minimal kuchlanishlari farqining yarmi), kgc/m m2.
Hisoblangan keltirilgan kuchlanish qiymati berilgan
p o ia t markasi uchun ruxsat etilgan kuchlanish qiymatiga
teng bo‘lishi kerak:
f a k c l lh iso b — I ^ k c l . 1 ruxsat etilgan ■
Shtanga kolonnasini bu usulda hisoblash ancha murak-
kab jarayon bo ‘lganligi uchun, shtanga kolonnasi kons-
truksiyasini tanlashda Ozarbayjon neft instituti tayyorlagan
jadval yoki Y.A. Gruzinov nomogrammasidan
foydala-
nish mumkin.
Chuqurlik nasosi uskunasini ishlatish jarayonida quyi
dagi nosozliklar uchrashi mumkin:
1. Shtanga tana qismi sinadi.
2. Muftali yoki kertikli ulanganda ko‘pincha
shtanga
uzilishi yoki aylanib-burilib yechilishi mumkin.
3. Shtanga kallagining kvadrati ba’zan uzilishi
mumkin-
|
Tarmaq protokolları - Tálim bilimlendiriw sistemasında kompyuter texnologiyalarınan paydalanıw

90
Bul dizimge global tarmaqtı kiritkenligi túsinikli, sebebi OSI modeli hár
qanday ashıq sistemada isletiledi.
Sanap ótilgen protokol kóplikleri úsh tiykarǵı túrge bólinedi:
ámeliy protokollar (OSI modeli ámeliy, prezentaciya hám baylanıs waqtın
basqarıw basqıshlar wazıypasın orınlaydı);
transport protokolları (OSI modeliniń transport hám baylanıs waqtın
basqarıw basqıshlar wazıypasın orınlaydı);
tarmaq protokolları (OSI modeliniń úsh túrdegi tómengi basqıshlar
wazıypasın orınlaydı).
V BAP. TARMAQ ARXITEKTURASÍNÍŃ BASQÍShLARÍ

85
qansha qopal. Tez ózgertiwlerin orınlawı qıyın, sonıń ushın túrli firmalar
usınılatuǵın real tarmaq qurılmaları qabıl etilgen wazıypalardı bólistiriwge de
parwa qılmaydı.
Biraq, OSI modeli menen tanısıw tarmaqta júz berip atırǵan processti jaqsı
túsiniwge járdem beredi. Barlıq tarmaqtaǵı orınlanatuǵın funkciyalar modelde 7
basqıshqa bólingen (5.1.1-súwret). Joqarı orındaǵı basqıshlar bir qansha quramalı,
global máselelerdi orınlaydı. Bunıń ushın tómendegi basqıshlardı óz maqsetleri
ushın isletip olardı basqaradı. Tómende jaylasqan basqıshlardıń maqseti joqardaǵı
basqıshqa xızmet kórsetiw, joqarı jaylasqan basqıshlar ushın kórsetiletuǵın bul
xızmettiń mayda bólekleriniń orınlanıw tártibi áhmiyetli emes.
7