nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Nazariy, amaliy bilim va ko’nikmalar;
2

|
Nazariy, amaliy bilim va ko’nikmalar;
2
|
bet | 62/200 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 1,21 Mb. | | #269314 |
Bog'liq Buxoro davlat pedagogika instituti1. Nazariy, amaliy bilim va ko’nikmalar;
2. Shaxsiy sifatlari;
3. Kasbiy faoliyatda qo’llashi.
Ta’limiy mazmundan, vaziyatdan holatdan kelib chiqib, har qanday o’qituvchining maqsadi sifatida “Rivojlantiruvchi muhit”ni yaratishdan iborat, ya’ni: ta’lim oluvchilarga faoliyatga undovchi motivatsiya berish; ta’lim oluvchilarni mustaqil ishlatish, o’quv faoliyatiga undash orqali tushuncha va tasavvur va ko’nikmalarni shakllantirish; kerakli ma’lumotlarni qidirish, o’z faoliyati loyihasi va uning amaliyotga tatbiq etish, ish maqsadini anglash va natijaga ma’suliyat bilan yondashish; ta’lim oluvchilar tomonidan mavzuni, maqsad, vazifalarini murakkablik darajasini, shakl va usullarni mustaqil ravishda tanlash; ta’lim oluvchilarni loyiha ustida guruhlarda ishlashga o’rgatish mavzu va muammolarni aniqlash, vazifalarni taqsimlash, rejalashtirish, diskussiyalar natijalarini muhokama qilish va baholash ta’lim oluvchilarni turli xil shakldagi munozaralardagi ishtiroki; ta’lim oluvchilarda o’z harakatlarini tartibga solishni shakllantirish; baholash tizimi orqali ta’lim oluvchilar o’z bo’lg’usi natijalarini takomillashtirish, o’z darajalariga va natijalariga baho berib, ulami yanada takomillashuviga erishish. Demak, bo!lajak o ’qituvchilaming kasbiy kompetentligini shakllanishida etakchi o’rin tutuvchi asosiy sifatlar: motivatsion xislatlar, intellektual salohiyat, irodaviy va hissiy sifatlar, amaliy ko’nikmalar, o’z-o’zini boshqara olishi hamda psixologik komponentlar: qiziqish, qobiliyat va mayllar katta ahamiyat ega.
Jamiyat rivojlanishining hozirgi bosqichida bo'lajak mutaxassisni tayyorlashda kompetensiyaga asoslangan yondashishga e'tibor qaratilmoqda, shu jumladan ta'lim sohasida, bu yerda vakolat mutaxassisni tayyorlash tizimining asosiy omili - bo'lajak o'qituvchini ko'rib chiqadi.
Hozirgi vaqtda ilmiy va pedagogik tadqiqotlarda "kompetentsiya" har xil yo'llar bilan izohlanadi, bir-biriga zid kelmasdan, psixologiya o'qituvchilari ushbu konsepsiyaning turli tomonlarini ochib berishadi. Ta'lim muassasalari mutaxassislarini tayyorlashni sifatli tashkil etish uchun kelajak konsepsiyasini tayyorlash maqsadi sifatida ushbu tushunchaning mohiyatini aniq tushunish kerak. Bu ushbu masala bo'yicha har qanday mulohazalarni taqqoslash va tasniflashni majbur qiladi.
Turli manbalarda "kompetensiya" tushunchasi turli xil nuqtai nazardan ochib berilgan. U xarakterli deb hisoblanadi:
Shaxslar;
Ta'lim natijasi;
Professional (rasmiy).
Psixologik va pedagogik adabiyotlarda "kompetentsiya" tushunchasi shaxsning o'ziga xos xususiyati sifatida turli xil nuqtai nazarlar mavjud. Shunday qilib, masalan, T.S.Zelenetskayaning fikriga ko'ra, kompetensiya shaxsning ajralmas sifati sifatida tushuniladi, uning umumiy qobiliyati va o'qitish va ijtimoiylashtirish jarayonida olingan va mustaqil va muvaffaqiyatli ishtirok etishga yo'naltirilgan bilim va tajribaga asoslangan faoliyatga tayyorligi bilan namoyon bo'ladi.
|
| |
D 0,248 - «O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi

|
«O’zbеknеftgaz» Milliy Xolding Kompaniyasi
|
bet | 105/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi D 0,248
6.12-rasmdagi egri chiziqdan nD=1,86 va a=0,04 bo’lganda S1=12,9 ga to’g’ri kelishi aniqlanadi. S2 tuzatish koeffisientini aniqlash quyidagicha amalga oshiriladi
h1 100 100 66,6% ; a h 15 60,5 .
D 0,248
6.13 rasm. Qatlamni oshish darajasiga ko’ra nomukammal bo’lgan quduqqa kirib kelayotgan neft oqimiga bo’lgan qo’shimsha qarshilikni hisobga oluvshi S2 tuzatish koeffisientini aniqlash grafigi (A.M.Agadjanov va b., 1958)
|
6.12-rasm. Qatlamni oshish sifatiga ko’ra nomukammal bo’lgan quduqqa kirib kelayotgan neft oqimiga bo’lgan qo’shimsha qarshilikni hisobga oluvshi S1 tuzatish koeffisientini aniqlash grafigi (A.M.Agadjanov va b.,
1958) 1 – a=0,03; 2 – a=0,04; 3 – a=0,05; 4 – a=0,06; 5 – a=0,07; 6 – a=0,08; 7 – a=0,09
66,6% va a=60,5 ga tengligini hisobga olib, 6.13-rasmdan foydalanib,
S2=1,6 ekanligini aniqlaymiz.
S=S1+S2=12,9+1,6=14,5
Demak, o’tkazuvchanlik
300
2x1,2x2,5( Ig 14,5)
K 0,124 0,3 darsi
23,6x15
Amaliyotda jins namunalaridan aniqlangan o’tkazuvchanlik koeffisienti qiymati odatda konda aniqlanganlari miqdoriga nisbatan doimo kam bo’ladi. Buning asosiy sababi quduqning nomukammalligini aniqlashning murakkabligi bilan bog’liq.
V.I. SHurov grafiklari bo’yicha aniqlangan quduqning nomukammallik darajasi amaldagisidan past bo’ladi. Bu jarayon quduqdagi mustahkamlash quvurlari teshilgan zonada sement qorishmasining bo’lmasligi yoki kovaklarning hosil bo’lishi bilan bog’liq.
b) Bosimning tiklanishi bo’yicha o’tkazuvchanlikni aniqlash
Ishlatish quduqlari to’xtatilganda undagi bosim tiklana boshlaydi. Bosimning bunday o’zgarishi quyidagi tenglik yordamida katta aniqlikda hisoblanishi mumkin qμ 2,25Н, (6.1)
ΔР In
4ππk rC 2
bunda P -bosimning o’zgarishi, MPa; q-quduq debiti, sm3/s; K-
o’tkazuvchanlik koeffisienti, m2/s; h- qatlam qalinligi, sm; t - vaqt, s; r - quduq radiusi, sm; H - Peyzoo’tkazuvchanlik koeffisienti.
Peyzoo’tkazuvchanlik koeffisienti quyidagi tenglik bilan aniqlanadi
K , (6.2)
H
μ(m βc βж )
bunda - suyuqlikning qovushqoqligi; m-g’ovaklilik koeffisienti; С -
suyuqlikning siqiluvchanlik koeffisienti; Ж - jinsning siqiluvchanlik koeffisienti.
(6.1) tenglamani quyidagi ko’rinishda yozish mumkin: ΔР 2,3qμ Igt 2,3qμ Ig 2,25Н Aχ B. (6.3)
4πkh 4πkh r
6.3 tenglama tekislikdagi to’g’ri chiziqlar to’plamini bildiradi, ya’ni
2,3qμ , (6.4)
|
| |
rasm. Psevdokritik bosimning (p

|
rasm. Psevdokritik bosimning (p
|
bet | 110/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi7.4 rasm. Psevdokritik bosimning (pr) uglevodorod gazlarining havo bo’yisha olingan zishligiga () bog’liqligi (M.A.Jdanov,1981)
A gar gaz tarkibida uglevodorodlar bilan birga boshqa komponentlar ham uchrasa
(azot, karbonat kislotasi va sh.o’.), u holda yuqorida qayd etilgan empirik bog’liqliklardan foydalanib bo’lmaydi. YUqoridagi misolda gazning havo bo’yicha zichligi 0,66 g/sm3 ga teng. Bunga asoslanib,
7.4 va 7.5-rasmdan psevdokritik bosim va
temperaturani aniqlaymiz: rr=4,68 MPa; Tr=2100S , bunda keltirilgan psevdokritik bosim va temperatura quyidagilarga teng bo’ladi:
|
7.5 rasm. Psevdokritik temperaturaning (Tr) uglevodorod gazlarining havo bo’yisha olingan zishligiga () bog’liqligi (M.A.Jdanov, 1981)
|
р мутл2,41 ; рR
ТR 1,54 .
Тr
Bu ma’lumotlar asosida 7.3-rasmdan z=0,818 ekanligini aniqlaymiz, bu esa avvalgi z=0,82 ga deyarli teng. Konlarda gaz zaxirasini hisoblashda gazning siqiluvchanlik koeffisientini aniqlash va inobatga olish albatta zarur.
Bundan tashqari ko’pgina hollarda, jumladan gaz zaxirasini ashyoviy balans metodi bilan hisoblashda, qatlam gazining siqiluvchanlik koeffisientini bilish zarur. Qatlam gazining hajmiy koeffisienti bir kub metr normal gaz hajmining (standart sharoitlarda) qatlam sharoitidagi o’zgarishini ifodalaydi va (7.2) nisbat orqali aniqlanadi.
Fizik o’lchovlarda qabul qilingan tCT=00S orqali quyidagiga ega bo’lamiz:
Ttqat , (7.7) Vr 0,00378z
р
O’zbekiston gaz sanoatida qabul qilingan 200S da esa
Ttqat . (7.8) Vr 0,00351z
р
Qatlam gazining hajmiy koeffisienti doimo birdan kam 0,0075-0,01 atrofida bo’ladi.
7.1.3. Uglevodorod gazlarining neftda eruvchanligi
|
| |
-rasm Tibbiy shprits-dozator

3.3.9-rasm Tibbiy shprits-dozator
3.3.2. Bionik yuritmalar
Yuqorida aytib o`tilgan harakat modullari o`zining massogabarit
parametrlari bo`yicha inson mushaklariga nisbatan past turadi. Bu fakt ana shunaqa
mushaklarning texnik analogini yaratish muammosiga e`tiborni qaratish lozimligini
anglatadi.
Birinchi bionik yuritmalar sun’iy mushak deb atalgan, ular porshenli
silindri “krest-nakrest” yo`nalishida neylon o`ralgan elastik trubka (rezina,
polimer) bilan almashtirilgan pnevmoyuritmadir. Trubkaga bosim ostida havo
berilganda shishib balandligining 1/3 qismigacha qisqaradi. Bu odam mushagi
ishlashiga o`xshash bo`ladi. Bunday yuritmalar xuddi shunday quvvatli pnevmatik
yuritmalarga nisbatan 3-4 marta kam massaga ega bo`ladi. Qisilgan havo manbai
bo`lib bir martalik ballonchalar xizmat qiladi.
3.3.10-rasmda «Bridjestoun» (Yaponiya) firmasining «Softarm» sanoat
robotida qo`llanilgan bir yoqlama harakat qiladigan reversiv yuritma ko`rsatilgan.
191
Qurilma shunaqa ikkita yuritmadan iborat. Birta yuritmada bosim
oshganida va ikkinchisida shuncha miqdorda bosim tushganida birinchi yuritma
qisqaradi va ikkinchisi esa cho`ziladi. Buning natijasida tross orqali blok aylanma
harakatga keladi. Blok manipulyator bilan bog`langanligi sabab manipulyator ham
harakatga keladi. Aylanish burchagi yuritmalardagi bosimlar farqiga to`g`ri
proportsional. 5 ta erkinlik darajasiga ega bo`lgan “Softarm” roboti yuk ko`tarish
qobiliyati 3 kg, o`zining massasi 5,5 kg. Pozitsiyalash xatoligi – 1,5 mm.
3.3.10-rasm. “Bridjestoun” firmasining reversli egiluvchan pnevmatik
yuritmasi
3.3.11-rasmda pnevmatik (sorbtsion) sun’iy mushak varianti ko`rsatilgan.
Termoelement 3 orqali elektr toki o`tganda maxsus to`ldiruvchi 4 isiydi va gaz
chiqaradi. Buning natijasida trubka ichida bosim oshadi, u shishib bo`y bo`yicha
qisiladi. Tok o`chirilgandan keyin to`ldiruvchi soviydi va gazni yutib oladi
(sorbtsiya) va mushak birlamchi holatiga keladi.
Mushak uzunligi – 150-300 mm, diametri 3-5 mm. Qisqarish miqdori -10-
15%. Hosil qiladigan kuch miqdori 1-3 N, mushak massasi – bir-necha gramm.
Asosiy kamchiligi – harakat tezligi past: qisilish vaqti 30 sek, teskari harakati
bundan 2-3 marta ko`p vaqtni egallaydi.
|
-rasm. SQUIGGLE p’yezoyuritmasi konstruksiyasi va ishlash prinsipi

3.3.6-rasm. SQUIGGLE p’yezoyuritmasi konstruksiyasi va ishlash prinsipi SQUIGGLE p’yezoyuritmaning asosiy xarakteristikalari:
•
yuritmaning minimal gabaritlari 1,55 x 1,55 x 6 mm;
•
konstruktsiyasining oddiyligi (faqat 7 ta tashkil etuvchi qismdan
iborat);
•
narxining arzonligi;
•
boshqa qo`shimcha mexanik uzatma talab etmaydigan to`g`ridan-
to`g`ri chiziqli yuritma;
•
yuritmaning pozitsiyalanishi aniqligi submikron chegarasida;
•
ishining shovqinsizligi;
•
ishchi temperaturasining kengligi (-30...+70
0
C).
SQUIGGLE p’yezoyuritmasining qo`llanilishi. Raqamli foto- va videokameralar ob’ektivi uchun yuritmalar. Mikroyuritmalar
ob’ektiv
fokusirovkasini boshqarish va optik zum uchun ishlatiladi (3.3.7-rasm). 3.3.8-
rasmda SQUIGGLE p’yezoyuritmasini uyali telefon fotokamerasida ishlatilishi
189
ko`rsatilgan. Yuritma yo`naltiruvchilar bo`yicha ikkita linzani pastga-yuqoriga
harakatlantiradi va avtofokusirovkani (optika harakatlanish yo`li 2 mm) hamda
zumni (linzalar harakat yo`li 8 mm gacha) ta`minlaydi.
3.3.7-rasm. Raqamli fotokamera uchun optik zum yuritmasi 3.3.8-rasm. SQUIGGLE p’yezoyuritmasini uyali telefon fotokamerasida ishlatilishi Tibbiy shprits-dozator (3.3.9-rasm).SQL p’yezoyuritmasi bazasida insulin
inyektsiyalaydigan
dasturlanadigan
nasos-shprits
bajarilgan.
Dozator
mikrokontrollerli boshqarish modulidan, preparat uchun sig`imdan, shpritsdan va
boshqariladigan yuritmadan iborat. Dozatorni boshqarish mikrokontrollerli modul
yordamida bajariladi. Energiya manbai bo`lib litiy batareyasi xizmat qiladi. Dozator
190
kasalning kiyimida (masalan: yengining ichida) o`rnatiladi. Doza berish vaqt
intervali va dori dozasi miqdori har bir kasal uchun alohida dasturlanadi. Doza
qiymati yuritma shtokining harakatlanish uzunligiga to`g`ri proportsional.
-rasm. P’yezoelektrik effekt sxemasi

3.3.1-rasm. P’yezoelektrik effekt sxemasi
P’yezoelektrik materiallarning asosiy xususiyati – bu ularga mexanik ta’sir
qilganda (qisganda) elektr energiyasining paydo bo`lishi, hamda ularga elektr toki
bilan ta’sirlashga deformatsiyalanishi kerak.
Bunday materiallar ikkita guruhga ajratiladi: kristallar va keramik
mahsulotlar. Bularga misol, tabiiy material – kvarts, sun’iy materiallar- qo`rg`oshin
sirkonat-titanati, bariy titanati, litiy niobati.
184
3.3.2-rasm. P’yezoelektrik effektning ko`rinishlari
P’yezoelektrik dvigatellar (PED)ning ishlash printsipi maxsus ishlov
berilgan keramik materiallardagi teskari p’yezoelektrik effektga asoslangan.
PEDlar bazasida mikroharakatlarni amalga oshirish uchun yangi harakat
modullari ishlab chiqilgan.
P’yezoelement – ma’lum shakl va kristallografik o`qlarga nisbatan
orientatsiyasiga ega bo`lgan va p’yezoelektrik materiallardan tayyorlangan
elektromexanik o`zgartirgichdir. U yordamida mexanik energiya elektrik energiyaga
o`zgartiriladi (to`g`ri effekt), elektrik energiya mexanikka o`zgartiriladi (teskari
effekt).
Konstruktiv jihatdan p’yezoelement elektrod o`rnatilgan p’yezokeramikadir.
Uning shakli har xil bo`lishi mumkin: disk, xalqa, trubka, plastina, sfera va boshqa
shakllarda. Vibrator va generatorlarda xarakteristikalarni yaxshilash uchun
p’yezoelementlarning bir nechtasi ishlatiladi.
3.3.3-rasm (a)da ilgarilanma deformatsiya “cho`zilish-qisish” bilan
ishlaydigan mikrop’yezoyuritmaning asosiy elementi sxemasi ko`rsatilgan.
185
3.3.3-rasm. Mikroyuritmalarning p’yezoelektrik o`zgartirgichlari
Element p’yezokeramik shaybalar 1 ning paketidan tuzilgan bo`lib
shaybalarning yon tomonida kumush elektrodlar o`rnatilgan. Bu elektrodlarga
parallel ravishda elektr kuchlanish beriladi. Bunda berilgan kuchlanishning
qutblanishiga qarab shaybalarning cho`zilishi yoki kichrayishi kuzatiladi.
Boshqa turdagi o`zgartirgichlar 3.3.3-rasm (b) da ko`rsatilgan. Bu
o`zgartirgichlarning ishi p’yezoelektrik va passiv metall yoki polimer qavatlardan
tarkib topgan ko`pqavatli plastinaning egilish deformatsiyalariga asoslangan. Ular
deformatsiya “cho`zish-qisish” larga asoslangan o`zgartirgichlarga nisbatan
kattaroq ishchi yo`liga ega, lekin pastroq aniqlikka va kuch xarakteristikalariga ega.
Bunday elektrmexanik o`zgartirgichlarda chiqish harakati – mm ning o`ndan
bir ulushigacha; tezligi – 1-2 m/s gacha; pozitsiyalashni boshqarish xatoligi – mkm
ulushigacha; hosil qiladigan kuch – yuz N; quvvati – o`n Vt.
Bunday o`zgartirgichlardan uch darajali mikromanipulyatsion sistemalar
yaratiladi. Ular o`ntalik mmli harakat yo`liga ega oddiy elektrmexanik
manipulyatsion tizimlar bilan birga ishlatiladi. Bunda ketma-ket bog`langan qo`pol
va aniq pozitsiyalash sistemasiga ega manipulyator hosil bo`ladi. Uning ishchi
harakat yo`li birinchi sistema tomonidan, aniqligi – esa ikkinchi sistema tomonidan
ta’minlanadi.
Xrapovik tipidagi PEDning ishlash printsipini ko`rsatuvchi sxema 3.3.4-
|
-rasm. Athlete roboti - Zbekiston respublikasi

195
3.3.15-rasm. Elektrpnevmatik yuritmali suyuqlik sathini barqarorlashtirish
tizimi
Boshqarishning maqsadi vannadagi suyuqlik sathini kirayotgan suyuqlik
oqimi har xil bo`lganiga qaramay boshqarish tizimi signallari bo`yicha barqaror bir
xil saqlashdir. Elektrpnevmatik yuritmaning vazifasi yopuvchi qurilma bilan bog`liq
porshen holatini aniq kerakli koordinata bo`yicha saqlab turishdir.
Tavakkalchilik funksiyasi - 1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati....

|
1-mavzu. Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja: Moliyaning mohiyati va zarurati. Moliyaning funksiyalari
|
bet | 45/94 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 376,92 Kb. | | #257286 |
Bog'liq 1 mavzu Moliyaning mohiyati va funksiyalari reja Moliyaning moTavakkalchilik funksiyasi sug’urtaning talofat ko’rgan xo’jaliklarga pullik yordam ko’rsatish bo’yicha asosiy yo’nalishi zarar ko’rishning tasodifiy ehtimolligi bilan bevosita bog’liq. Aynan tavakkalchilik funksiyasining amal qilish doirasida sug’urta ishtirokchilari o’rtasida bo’lishi mumkin bo’lgan sug’urta hodisalari oqibatlari bilan bog’liq pul shaklidagi qiymatning qayta taqsimlanishi ro’y beradi.
Oldini olish funksiyasi sug’urta fondi mablag’larining bir qismi hisobidan sug’urta tavakkalchiligini kamaytirish bo’yicha tadbirlar moliyalashtiriladi.
Jamg’arish funksiyasida sug’urta mablag’lari sug’urta fondlari sifatida to’planadi va ma’lum muddatgacha sug’urtalash shartnomalari bo’yicha mablag’larni jamg’arish uyg’unlashib ketadi. Bunda pul mablag’larini jamg’arish sug’urtaviy himoyaga bo’lgan ehtiyoj bilan bog’liqdir. Shu bilan sug’urta jamg’arish funksiyasini bajarishi amalga oshadi.
Sug’urtaning nazorat funksiyasi sug’urta fondining qat’iy maqsadli shakllantirilishi va ushbu mablag’lardan to’g’ri foydalanishdan iborat. Mazkur funksiya yuqoridagi funksiyalardan kelib chiqadi va muayyan sug’urta munosabatlarida aks etadi. Nazorat funksiyasi qonunchilik va turli direktiv hujjatlar asosida sug’urta taomillarining to’g’ri bajarilishi ustidan moliyaviy sug’urta nazoratini amalga oshiradi.
Sug’urtaning tasniflanishi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning turli soha, tarmoq va faoliyat turlari doirasida amalga oshiriladi. Shunga muvofiq sug’urta munosabatlarini quyidagicha tasniflashimiz mumkin:
Mulkiy sug’urta – moddiy qiymatliklarni turli baxtsiz hodisa va tabiy ofatlardan zarar ko’rmasligini ta’minlash yoki ro’y bergan holatda qoplash hisoblanadi; fuqarolar hayot sug’urtasida – ularning hayoti, sog’ligi, mehnatga layoqati; javobgarlik sug’urtasida sug’urtalanuvchilarning turli javobgarliklari, mas’uliyatlari, majburiyatlari; tadbirkorlik faoliyatida esa uning tadbirkorlik ishlari turli tavakkalchiliklardan sug’urtalanadi.
Mulkiy sug’urta mulkchilik shakli va sug’urtalanuvchilar toifalaridan kelib chiqib, bir nechta tarmoqlarga bo’linadi: davlat korxonalari mol-mulk sug’urtasi, jamoa xo’jaliklari, ijarachilar, shirkatlar, hissadorlik jamiyatlari va jamoatchilik tashkilotlari mol-mulk sug’urtasi hamda fuqarolar mol-mulk sug’urtasi.
Mulkiy sug’urtaning turlariga turli jihozlar, asbob-uskunalar, chorva mollari, ro’zg’or buyumlari, transport vositalari, qishloq xo’jalik ekinlari hosili va boshqa turli xo’jalik kategoriyalari sug’urtasi misol bo’la oladi.
|
| |
-jadval Qatlam har xilligining statistik ko’rsatkichlari

|
-jadval Qatlam har xilligining statistik ko’rsatkichlari
|
bet | 104/252 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 11,69 Mb. | | #110957 |
Bog'liq NEFT VA GAZ konlari geologiyasi 6.4-jadval Qatlam har xilligining statistik ko’rsatkichlari -
Grunt
|
Zarra diametri
qiymatlari soni
|
Zarra diametri ning
ehtimoliy qiymatlari
|
Zarra diametri ning mumkin
bo’lgan qiymat-
lari
|
|
,%
|
H
|
I
|
2
|
|
2,10
|
4
|
67
|
0,69
|
III
|
4
|
|
2,5,7,10
|
2,91
|
48,5
|
1,39
|
III
|
6
|
|
2,4,5,6,7,8,10
|
2,64
|
44
|
1,78
|
Demak, statistik ko’rsatkichlar ( va ) qiymati jinsni tuzuvchi zarralar xossalarining o’zgaruvchanlik me’yorini ko’rsatsada, jinsning har xilligini bildiruvchi miqdor bo’laolmas ekan. Entropiya har xillik o’lchovi sifatida jinsni miqdoriy baholash imkonini beradi va statistik tavsiflarga nisbatan haqqoniyroq hisoblanadi.
Statistik tadqiqotlardan geologik izlanishlar chog’ida jinslarni geologik jism sifatida o’rganish, konni ishlatishni tahlil qilish, uyum va kollektorlar parametrlarini o’rganish va ularning maydon va chuqurlik bo’ylab o’zgarish qonuniyatlarini aniqlashda va b. foydalanish mumkin.
6.3. QUDUQDA BAJARILADIGAN GIDRODINAMIK TADQIQOTLAR
MA’LUMOTLARI ASOSIDA QATLAMNING FOYDALI O’TKAZUVCHANLIGINI ANIQLASH
Bunday tadqiqot ishlari ikki usulda amalga oshiriladi:
quduqning mahsuldorlik koeffisienti bo’yicha aniqlash metodi;
bosimning tiklanishi bo’yicha aniqlash metodi.
a) Quduqning mahsuldorlik koeffisienti bo’yicha o’tkazuvchanlikni aniqlash
metodi amaliyotda keng qo’llanilib kelayotgan va quduqda bajariladigan tadqiqotlar ma’lumotlaridan foydalanishga asoslangan. Mahsuldorlik koeffisienti deganda bosimning 0,1 MPa pasayishiga to’g’ri keladigan quduqning solishtirma sutkalik debiti (t yoki m3 da) tushuniladi.
Gaz qatlamdagi neftda erigan holatda harakatlanganda va filtratsiya to’g’ri chiziqli qonun asosida sodir bo’lganda o’tkazuvchanlik quyidagi tenglik orqali aniqlanadi:
R
ηbμ(Ig C)
K ,
23,6h
bunda K o’tkazuvchanlik, m2; quduqning mahsuldorlik koeffisienti, m3/sutka; b qatlam neftining hajmiy koeffisienti; neft qovushqoqligi, mPas; R
quduq o’qidan ta’minlanish chegarasigacha bo’lgan masofa, m; h qatlamning foydali qalinligi, m; S quduqning nomukammaligiga tuzatish koeffisienti; r quduq radiusi, m.
Tuzatish koeffisienti ikki koeffisientlar yig’indisidan iborat. S=S1+S2
bunda S1 qatlamni quduq bilan ochish sifatiga kiritiladigan tuzatish
koeffisienti; S2 qatlamni quduq bilan ochish darajasiga kiritiladigan koeffisient.
S1 va S2 koeffisientlarni V.I. Shurov grafiklaridan aniqlash usuli 6.12 va 6.13- rasmlarda ko’rsatilgan.
Misol. Aytaylik, bosim 0,1 MPa ga pasayganda quduqning mahsuldorlik koeffisienti 2 m3/sutka. Qatlam neftining hajmiy koeffisienti b=1,2. Neft qovushqoqligi =2,5 santipuaz. Eng yaqin quduqqacha bo’lgan masofaning yarmi R=300 m. Quduq radiusi r=0,124 m, ya’ni quduq diametri D=0,248 m. Qatlam qalinligi h=15 m, quvurning teshilgan qismi uzunligi h1=10 m. Bir metr quvurdagi teshiklar soni n=7,5. Perforator o’qi diametri d=1,1 sm.
S1 tuzatish koeffisientini aniqlash quyidagicha amalga oshiriladi:
d 0,011
nD=7,5x0,248=1,86 va a= 0,04
|
| |
Intellektual kuch modullari

313
kuchlanish – 3500 V gacha) hamda boshqarish uchun kichik quvvatlari bilan ajralib
turadi.
IKM tarkibiga kuchli elektronikaning an’anaviy asboblari (kuchli
tranzistorlar yoki tiristorlar va diodlar bazasida qurilgan tayanchlar) dan tashqari
mikroelektronika elementlari ham kiradi. Ular intellektual funktsiyalarni: harakatni
boshqarish, avariya rejimida himoyalash va nosozliklarni diagnostikalash ishlarini
bajarishga mo`ljallangan. Mexatron modullarning yuritma qismida IKMlarning
ishlatilishi kuchli o`zgartirgichlarning massogabaritlarini ancha kamaytirish,
ularning ishi ishonchligini oshirish va texnik-iqtisodiy ko`rsatgichlarini yaxshilash
imkonini beradi.
-rasm. Harakat kontrolleri blok-sxemasi

312
PCdagi modul strukturasi apparatni issiqlik, tebranish va ishlab chiqarishning
boshqa ta’sirlaridan himoyalaydi.
Ichiga o`rnatilgan kontrollerlar kompyuterning qo`shimcha raz’yomiga
ulangan maxsus platalar (
plug-incard) sifatida ishlab chiqariladi. Kontroller va
PC
orasidagi ma’lumot almashtirish adres va ma`lumotlarning oddiy shinasi (32-bitli)
orqali amalga oshiriladi. Oddiy shina standartlari
ISA, STD, VME va
IBM-PC Bus
bo`lishi mumkin. Kontroller platasida shu bilan birga yuritma kuch o`zgartirgichi,
teskari aloqa datchigi (analogli va raqamli), tashqi diskret kirish/chiqish uchun
kerakli raz’yom joylari mavjud.
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

308
Harakatlanish mexatron modullarning intellektuallashuvi interfeysli
birlashish nuqtasiga qarab 3 yo`nalishga bo`linadi:
1.
Boshqaruv kontrollerini yuqori bosqichdagi kompyuter bilan yaxlit
apparat-dastur boshqaruv kompleksiga bog`lovchi integrallashgan interfeyslarni
yaratish.
2.
Boshqaruv kontrollerlari va kuch o`zgartirgichlarni integratsiyalash
orqali intellektual kuch modullarini yaratish.
3.
Barcha oddiy o`lchov vazifalaridan tashqari signallarga kompyuterli
ishlov beruvchi va ularni dasturlarga mos ravishda o`zgartiruvchi intellektual
sensorlarini yaratish.
Kompyuterli boshqarish qurilmalari (KBQ)ning mexatron modullarda
texnik qo`llash usullarining ko`rib chiqamiz.
-shakl.
3.65-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

3.66-shakl.
o'qlam ing o'zaro kesishgan nuqtasi
О dan aylana uzunligi
I=nd ni
o'lchab qo'yib, uni ham teng bo'laklarga, o 'n ikki bo'lakka bo'lam iz.
Hosil bo'lgan
I, II, III, ... XII nuqtalardan
Oy o'qqa parallel to 'g 'ri
chiziqlar o'tkazamiz. Aylanadagi
1, 2, 3,... nuqtalardan
Ox o'qiga paral
lel to 'g 'ri chiziqlar chizamiz. Bu chiziqlar tegishli ravishda o'zaro kesi
shib, sinusoidaning
I, II, III, ... XII nuqtalarini beradi. Topilgan nuqtalami
lekalo yordamida ravon qilib tutashtirsak, tekis ochiq va ravon egri chiziq -
sinusoida hosil bo'ladi (3.66-shakl,
a). Detal yoki asbobning chizmasini
bajarish vaqtida sinusoida chiziladigan sirtda (3.66-shakl,
b) AB
to'lqinning uzunligi qiymatini, odatda, amplituda qiymatiga bog'liq
bo'lm agan holda tanlanadi.
3.1-jadval - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

26
Yong‘oqzor
®
®
®
®
27
Saksovulzor
У V V
V
V
Turar joy mavzelari, zavod, fabrika, muhandislik inshootlarini qu-
rishni boshlashdan oldin o ‘sha joyning topografik asoslari chiziladi. To
pografik asoslar esa geodeziya asboblari yordamida olinadi va to‘plangan
materiallarga asoslangan holda quriladigan obyektlari bilan bosh planlari
loyihalanadi. Bosh planlar uchun m o‘ljallangan topografik chizmalarda
gorizontal chiziqlar xaritalardagi kabi mutloq (absolut) belgi (dengiz
sathi)
- 0 0 olinmay, о ‘sha joyning o ‘ziga xos biror joyiga nisbatan
00
belgi tanlab olinadi.
© ®
© - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

© ®
©
©
5
Induktiv g ‘altak
6
Ferromagnitli magnit o ‘tkazuvchan drossel
7
Yoqib o ‘chiriladigan kontakt
1
Kontaktli birikmalar:
8
uyaga ulanadigan shtir
---------
>
shtirga ulanadigan uya
> —
9
Eruvchan saqlash
10
Rezistor doimiy
- c z >
11
Doimiy hajmli kondensator
H
I-
12
Elektr
o ich a sh
asboblari:
ampermetr;
voltmetr; vattmetr
©
©
13
Diodning umumiy belgisi
371
14
Antennalarning umumiy belgilanishi
Y
15
Telefon apparati
Tok turlari:
manfiy
—
16
musbat
+
o ‘zgarmas
-------
o ‘zgaruvchan
17
Televizon trubka (kineskop, ossillografik
trubka)
I
T
Elektr va radio sxemalar bir xil tuziladi va o ‘qiladi. 12.4-shaklda sta-
nokning mexanik asboblari qismining jarayonini ko'rsatuvchi kinematik
sxemalar, elementlari orasidagi bog'lanishlar tushirib qoldirilgan. Faqat
elektr sxemasi tasvirlangan. Elektr sxemani o ‘qiy boshlashda, unda tas
virlangan elementlar aniqlanadi.
BV - bosh ulagich (включатель), N V -
- sovituvchi nasos, o'chirgich (выключатель), В - ilgarilama to ‘g ‘ri
yurish kontaktori,
SI, S2 - eruvchan saqlagichlar, MD - quw ati 0,1 kW li
moylash nasosi dvigateli,
С - moylash va sovitish nasoslaming kantaktori,
BD - quw ati 4,5 kW li asosiy dvigatel, ND - quw ati 0,125 kW li sovitish
nasosi dvigateli,
KR - kuchlanish relesi, BV - barabanli qayta ulagich
(переключатель).
BD va ND ulagichlari stanok hamda sovitish nasosini tarm og‘idan
uzib qo‘yish va ulash uchun xizmat qiladi. Asosiy dvigatel kontaktorlar
372
12.4-shakl.
В va H orqali aylanish yo‘nalishi o ‘zgartirilib turadi. Asosiy dvigatel
va moylash nasosi dvigateli orasidagi blokirovkalash (to‘siqlik qilish)
boshqarish zanjiridagi kontaktor С orqali amalga oshiriladi, y a’ni
moylash nasosi dvigatelning kontaktori ulanmasdan oldin asosiy
dvigatelni ulash mumkin emas. Rele
RH elektr tarm og‘ida kuchlanish
yo ‘qolganda stanokni tokdan uzib q o ‘yadi. Tok paydo bo‘lgandan keyin
u o ‘z-o‘zidan unga ulanmaydi. Shunday m a’lumotlarga ega bo‘lgandan
so‘ng, sxemani o ‘qish osonlashadi.
Stanok barabanli qayta ulagich
В V bilan bog‘langan bo‘lib, u
dasta bilan boshqariladi. Qayta ulagich
B V ning vaziyati 0 bo‘lganda
kontaktorlar / va
2 o ‘zaro bog‘lanib, kuchlanish relesi KR ga tok beradi
va o ‘zidagi kontaktorlar orqali sxemani normal ish bilan ta’minlash
uchun kontaktorlar
3, 5, 7 ga kuchlanish uzatiladi. Qayta ulagich
(п ер ек л ю ч ател ь)п ^ dastasi V vaziyatga o ‘tkazilsa, bir vaqtning o ‘zida
kontaktorlar
3-4, 7-8 ulanadi. Hamda ish to ‘g ‘ri yo‘nalishda boshlanadi.
Shunda, dastlab, kontaktor С ulanib, asosiy kontaktor bilan moylash
nasosi dvigatelini ishga tushiradi. To‘g ‘ri yurish kontaktori
В yordamchi
373
kontaktorlar vositasida ulanadi. Qayta ulagich (переключатель) dastasi
H vaziyatga qo‘yilganda, asosiy dvigatel teskari yo‘nalishda ishga
tushadi.
|
-§. Elektr-radio sxemalar - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

5-§. Elektr-radio sxemalar Elektr hisoblash mashinalari, avtomatik boshqarish tizimlari, radio
va televizion apparaturalarning ishlash jarayonini sozlash, rostlash va
tuzatish (ta’mirlash) ishlarida sxemalardan keng foydalaniladi. Bunday
sxemalarda buyumning ishlash prinsipi, uning tarkibiy elementlari
orasidagi o ‘zaro bog‘lanishlar ko‘rsatiladi.
Sxemada elektr bog‘lanishlar bitta chiziq bilan, mexanik bogianishlar
ikki chiziq bilan ko‘rsatiladi.
Elektr va radio sxemalar tarmoqdan uzilgan holda tasvirlanadi. Har
bir elementning harfli va raqamli belgisi boMadi. Masalan, generator -
G, rezistor -
R, kondentsator - C, transfarmator - Tr, issiqlik relesi - IRe va hokazo. Agar sxemada bir xil elementdan bir nechta bo ‘lsa, masalan,
rezistor takrorlansa
RI, R2, R3, ... kabi belgilanadi.
Sxemada elementlaming belgisidan tashqari ulaming msumi ham
yozib ko'rsatilishi mumkin. U, ko‘pincha, vaziyat belgisi ostiga kasr
shaklida yoziladi. Masalan,
110 - tartib nomeri 10 bo‘lgan lampaning
6 P \ 4 P rusumi
6P14P ekanligini bildiradi.
Sxemada harf bilan yoziladi. Elementlar jadval ko‘rinishida beriladi.
Sxemalar 0 ‘zDSt 2.710:2003 da tasdiqlangan shartli grafik belgilari
asosida chiziladi (12.4-jadval).
12.4-jadval Elektr-radio sxema elementlarining shartli grafik belgilari №
Shartli grafik belgilarning nomi Belgisi 1
Sim, kabel, shina, guruhlami bog'lovchi
elektr liniyalar kabel tolalarining tarmoq-
lanishi, elektr liniyalaming birlashishi pa
rallel elektr liniyalari
■ Ш
T +
2
Ekranlashtirilgan elementlar guruhi - elektr
liniyalaming uzilishi
(x o ‘miga sxemaning
davomi haqida m a’lumot yoziladi)
X
1
1
1
X
370
Sabit cərəyan - Microsoft Word II -an imp.+

Sabit cərəyan kəsiciləri. Bu növ kəsicilər sabit cərəyan dövrəsinə qoşulan yükləri qoşub açmaq üçün nəzərdə tutulub. Yükdəki gərginliyin impulslarının davametmə müddəti və fasilə müddəti arasındakı nisbəti dəyişməklə (yəni impuls tənzimlənməsi yerinə yetirməklə) sabit cərəyan kəsicilərinin köməyilə həmçinin, gərginliyin orta (yaxud təsiredici) qiymətini tənzimləmək olar.
Əvvəllər güclü sabit cərəyan kəsiciləri bağlanmayan tiristorlar əsasında qurulurdu. Belə qurğular sxemlərinin mürəkkəbliyi ilə fərqlənirdilər.
Hal-hazırda sabit cərəyan dövrələrində kommutasiya üçün əsasən, sahə tranzistorları, İGBT, bağlanan tiristorlar (Gate turn – off thyristor – GTO), qoşulması və söndürülməsi üçün daxil edilmiş sahə tranzistoru istifadə olunan
sahə tranzistorlu tiristorlar (MOS – control thyristor – MCT), bəzi hallarda isə bipolyar tranzistorlar istifadə olunurlar.
Müasir güc yarımkeçirici cihazları minlərlə amper cərəyanları kommutasiya etməyə və minlərlə volt gərginliyə dözməyə qabildirlər.
b)
Şək. 7.25. Sadə idarəetmə sxeminə malik olan cərəyan kəsicisi:
tiristorlu; b) simistorlu.
Mahiyyətcə sabit cərəyan kəsiciləri güc cihazlarının qorunmasını təmin edən idarəetmə sistemləri və elementləri ilə tamamlanmış güclü elektron açarlarıdır (məsələn, tranzistorlar).
Paralel qoşulmuş diodlu İGBT əsasında olan cərəyan kəsicisinin sxemini nəzərdən keçirək (şək.7.26). Bu qurğu izolyasiya gərginliyi 4000B, kommutasiya edilən gərginliyi 0...600V, kommutasiya olunan cərəyan 120A-ə qədər, qoşulmuş vəziyyətdə qalıq gərginliyi 2,5V olan 5П20.10GDA1-120-6 tipli bərkcisimli elektron rele əsasında qurulub.
Rele xarici D3 diodu ilə birlikdə İGBT-nin müdafiəsini təmin edən daxil edilmiş D1 dioduna malikdir.
Nəzərdən keçirilən relenin əsas xüsusiyyəti qalvanik olaraq güc dövrəsi ilə əlaqəli olan Uqida (çıxış üzrə gərginlik) qida gərginliyinin istifadə olunması və idarəetmə dövrəsinin isə güc dövrəsindən qalvanik olaraq ayrılmış olmasıdır.
|
Gərginlik – cərəyan çeviricisi

|
Gərginlik – cərəyan çeviricisi
|
bet | 86/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anBu sahifa navigatsiya:
- Qeyd
Gərginlik – cərəyan çeviricisi
Analoq məlumatların böyük məsafələrə ötürülməsi zamanı itkiləri minimuma qədər azaltmaq üçün ötürücü qurğu kimi yüksək çıxış müqaviməti olan gərginlik – cərəyan çeviricisindən istifadə edilir. Belə çeviricidə yük cərəyanını müəyyən edən müqavimət çıxış dövrəsində yükə ardıcıl qoşulur. Bu halda müqavimətdə düşən gərginlik yük cərəyanı ilə bərabər yük müqavimətindən asılı olan sinfaz gərginliyi də müəyyən edir. Sinfaz gərginliyin olması çeviricinin çıxış müqavimətini kifayət qədər azaldır. Bu isə xətaların meydana çıxmasına səbəb olur.
İki əməliyyat gücləndiricisi üzərində yaradılmış gərginlik – cərəyan çeviricisi sinfaz gərginliyin böyük dəyişmələrində də yüksək çıxış müqavimətinə malik olur (şəkil 6.11).
Çeviricinin çıxış cərəyanının R2 müqavimətində yaratdığı gərginlik düşküsü 2–ci əməliyyat gücləndiricisinin girişinə verilir. Bu gücləndirici gərginlik təkrarlayıcısı rejimində işləyir və onun çıxışı 1–ci əməliyyat gücləndiricisinin invers girişi ilə əlaqələnib. Çıxış cərəyanının qiyməti Içıx = Ugir
/ R2 ilə təyin edilir. Ryük müqavimətinin qiyməti dəyişdikcə sinfaz siqnalın dəyişməsi 2–ci əməliyyat gücləndiricisi vasitəsilə söndürülür (aradan qaldırılır). Əməliyyat gücləndiricisinin girişində R potensiometrindən istifadə edilməsi R1, R3 – R6 müqavimətlərinin qiymətlərinin səpələnməsi nəticəsində sinfaz gərginliyin zəifləməsi əmsalının maksimum qiymətini təmin edir.
Düzgün tənzimlənmiş sxem 1 kOm yük müqavimətində 5 mA cərəyan təmin edir. Bu zaman çıxış müqaviməti 10 MOm olur. Əgər sxemin çıxışında
emitter təkrarlayıcısı istifadə edilərsə, çıxış cərəyanının dəyişməsi diapazonu genişləndirilə bilər.
Şəkil 6.11. Gərginlik – cərəyan çeviricisinin struktur sxemi
Qeyd: Qeyri-elektrik kəmiyyətlərin elektrik kəmiyyətlərinə çevrilməsi üçün nəzərdə tutulan qurğularda istifadə olunan elektron cihazlarının şərti qrafiki işarələnməsi əlavə 1-də və ən geniş tətbiq olunan cihazların əsas parametrləri, istismar şərtləri tətbiq sahələri əlavə 2-də, əlavə 3-də yarımkeçirici elektron cihazlar və onlar əsasındakı elektron qurğularının parametrlərinin və qoşulma sxemlərinin təhlilinə aid misallar verilmişdir.
|
| |
Microsoft Word II -an imp.+ - bet 77

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 77/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anf 1
2( t2 t1 )
Rm
Cm
1
ln(1 2 Rmüs 2 Rmüs1 )
ifadəsi ilə təyin oluna bilər.
Kondensatordakı yük əslində U çıxmax qiymətinə qədər artmalıdır, lakin
çıx çıx
U + yaxud U – olduqda çıxış siqnalının qütbünün dəyişməsi baş verir. Kondensatorun yüklənmə və boşalma müddətləri aşağıdakı kimi hesablana bilər
t1 = RCln[(Uçıx++ Uçıx–) / (Uçıx+– Uçıx+)];
çıx çıx çıx çıx
t2 = RCln[(U –+ U +) / (U –– U –)].
İmpulsların təkrarlanma periodu isə T = t1 + t2 kimi təyin olunar.
Bu sxemdə impulsların tezliyi əsasən, Rəə rezistorunun müqaviməti və C kondensatorunun tutumu ilə müəyyən olunur. Digər tərəfdən impulsların ön və arxa cəbhələrinin formalaşmasında rol oynayan R2 və R1 müqavimətlərinin nisbəti sxemin bir vəziyyətdən o biri vəziyyətə keçməsinin astana (hədd) gərginliklərini müəyyən etdiyindən, rəqslərin periodu bu rezistorların müqavimətlərinin nisbətindən də asılıdır. Bu tip düzbucaqlı impuls generatorlarında temperatura görə tezliyin stabilliyini təmin etmək üçün əks əlaqə dövrəsində Rəə – yə paralel olaraq termorezistordan, yaxud da Ki, diodlardan ibarət olan termostabilizasiya dövrəsi daxil edilir. Praktikada, tərkibində biri - birinə nəzərən iki əks istiqamətdə qoşulmuş diodlar olan və öz aralarında paralel qoşulmuş iki dövrədən ibarət olan termostabilizasiya dövrəsinə üstünlük verilir.
Bəzi hallarda işəsalma generatorunu ƏG əsasında qurulmuş loqarifmik gücləndirici istifadə etməklə qururlar. Lakin həm bu halda, həm də birkeçidli tranzistor əsasında qurulmuş relaksasiya generatoru istifadə olunduğu halda, generatorun sxeminin realizasiyası zamanı, çətin əldə olunan elementlərin əldə olunması və iş rejiminin seçilməsi özlüyündə bir sıra çətinliklər yaradır.
Aparılan təhlillər və təcrübi eksperimentlər göstərir ki, işlənən qurğunun verici generatorunda olduğu kimi işəsalma generatorunda da tezliyin stabilliyini təmin etmək ya kvars generatorlarına üstünlük vermək ya da ki məntiq elementləri əsasında qurulan generatorlardan istifadə etmək daha məqsədə uyğundur. Kvars əsaslı generatorlar tezliyin yüksək stabilliyini təmin etsələr də, onların tezliyini geniş diapazonda tənzimləmək və ixtiyari tezliyə kökləmək qeyri mümkündür, ya da ki, olduqca mürəkkəb bir məsələdir. Ona görə də məntiq elementləri əsasındakı generatorlar üçün element bazasını, işçi rejimləri düzgün seçməklə verilmiş tələbləri ödəyən generatoru qurmaq olar.
|
| |
Takrorlash va mustaqil ishlash uchun savollar

198
moslashtirish uchun qo`llaniladi. Bu uchun tishli, vintli, reykali, zanjirli, trosli va
tishli kesim yuza tasmali uzatmalar, maltiyli mexanizmlar va b.lardan foydaniladi.
Elektrdvigatellar asosan katta tezlikda aylanuvchi valga ega bo`lib,
mexatron modulning chiqish zvenosi esa nisbatan kichik aylanish chastotasiga ega.
Aylanishlar chastotasini kamaytirish uchun silindrik, konusli, chervyakli, planetar
va volnovoy reduktorlar ishlatiladi. Harakat o`zgartiruvchilarni to`g`ri tanlash
mextron modulning xarakteristikalariga katta ta’sir ko`rsatadi.
Mexanik uzatmalarni ilashish turiga qarab 2 ta guruhga bo`lish mumkin:
•
bevosita kontaktli uzatish moslamalari – tishli, chervyakli, reykali,
friktsion.
•
egiluvchan uzatish moslamalari – tasmali, trosli, zanjirli uzatmalar.
Mexanik uzatmada aylanma moment uzatadigan zvenosi
yetaklovchi,
aylanuvchi momentni qabul qiluvchi zvenosi
yetaklanuvchi deb ataladi. Uzatishning
parametrlari, agar ular yetaklovchi zvenoga tegishli bo`lsa “1” indeksi bilan, agar
yetaklanuvchiga tegishli bo`lsa “2” indeksi bilan belgilanadi (3.4.1-rasm).
Asosiy tayanch so`z va iboralar

196
maydon ta’sirida mexanik deformatsiyalarning paydo bo`lishi.
*
P’yezoelektrik dvigatellar (PED)ning ishi maxsus ishlov berilgan keramik
materiallardagi teskari p’yezoelektrik effektga asoslangan. PEDlar bazasida
mikroharakatlarni amalga oshirish uchun yangi harakat modullari ishlab chiqilgan.
*
P’yezoelement – ma’lum shakl va kristallografik o`qlarga nisbatan
orientatsiyasiga ega bo`lgan va p’yezoelektrik materiallardan tayyorlangan
elektromexanik o`zgartirgichdir. U yordamida mexanik energiya elektrik energiyaga
o`zgartiriladi (to`g`ri effekt), elektrik energiya mexanikka o`zgartiriladi (teskari
effekt).
* Birinchi bionik yuritmalar
sun`iy mushak deb atalgan, ular porshenli
silindri “
krest-nakrest” yo`nalishida neylon o`ralgan elastik trubka (rezina,
polimer) bilan almashtirilgan pnevmoyuritmadir. Trubkaga bosim ostida havo
berilganda shishib balandligining 1/3 qismigacha qisqaradi. Bu odam mushagi
ishlashiga o`xshash bo`ladi. Bunday yuritmalar xuddi shunday quvvatli pnevmatik
yuritmalarga nisbatan 3-4 marta kam massaga ega bo`ladi.
* Inson va hayvonlar yugurishlari, sakrashlari uchun o`zlarining
mushaklariga katta kuchni juda ham qisqa vaqt ichida berishlari kerak, ya`ni
mushaklarini bir onda zo`riqtirib, qisqa “chaqnashdek” energiyani ishlatishlari kerak
bo`ladi. Odatdagi elektrmexanik motorlar bilan ishlaydigan robotlar bu ishni bajara
olishmaydi – ular motordan oladigan kinetik energiyalari vaqt ichida uzoq tarqalgan.
Sun`iy mushakli robotlar bu ishni bajarishlari mumkin. Masalan, yapon
tadqiqotchisi Ryuma Niiyamia (
Ryuma Niiyama) tomonidan yaratigan
Athlete
roboti.
* Hozirgi vaqtda elektrpnevmatik yuritmalarda ehtiyoj ortib bormoqda. Bu
yuritmalar pnevmotsilindr shtoki bilan bog`langan mexanik boshqarish ob`ektini
kerakli qonuniyat bilan harakatlantirishga va uni katta aniqlikda kerakli pozitsiyada
to`xtatish qobiliyatiga ega.
-rasm. Xrapovik tipidagi PEDning strukturaviy sxemasi

|
-rasm. Xrapovik tipidagi PEDning strukturaviy sxemasi Pdf ko'rish
|
bet | 99/213 | Sana | 04.12.2023 | Hajmi | 10,93 Mb. | | #110708 |
Bog'liq Zbekiston respublikasi3.3.4-rasm. Xrapovik tipidagi PEDning strukturaviy sxemasi
Mikrotebranayotgan p’yezoelement 1 po`lat tolkatel 2 orqali kuchni rotor 3
ga yetkazadi. Tolkatelning to`g`ri va teskari harakatlanishida ishqalanish kuchi har
xil bo`lganligi sabab tolkatel to`g`ri harakatlanishida rotorga kattaroq kuch bilan,
teskari harakatlanishida kichikroq kuch bilan ta`sir o`tkazadi. Bu xrapovik
aylanishiga o`xshash aylantiruvchi momentni hosil qiladi. Rezonans rejimida
sistemaning eng samarador ishi kuzatiladi.
Aylanuvchi xrapovik tipidagi PED konstruktsiyasi 3.3.5-rasmda keltirilgan.
P’yezoelement 1 xalqa shaklida ishlangan bo`lib, bu yerda mexanik tebranishlar
generatsiyalanadi. Egiluvchan tolkatellar 2 rotor 3 ga tebranishlar kuchini yetkazadi
va aylanuvchi moment hosil qilinadi.
3.3.5-rasm. Aylanuvchi xrapovik tipidagi PED konstruktsiyasi
187
Bunday konstruktsiya bir tomonlama aylanishni ta’minlaydi. Aylanishni
reversiv bo`lishi uchun bitta korpusda ikkita har xil tomonga harakatlanadigan PED
o`rnatiladi.
3.3.6-rasmda
New
Scale
Technologies
firmasining
SQUIGGLE
p’yezoyuritmasi konstruksiyasi va ishlash prinsipi ko`rsatilgan.
Yuritmaning asosi – ichki rezbali to`g`ri to`rtburchak kesim yuzali mufta va
yuruvchi vint (chervyak). Metall mufta chegaralarida ijrochi qurilmalar
(aktuatorlar)ning p’yezokeramik plastinalari o`rnatilgan. Bir juft p’yezoelektrik
aktuatorlarga ikki fazali signal berilganda tebranish paydo bo`ladi. Bu tebranish
muftaga uzatiladi. Elektr energiyani mexanik energiyaga aylantirish samaradorligini
oshirish uchun aktuatorlar rezonans rejimda ishlashadi. Chastota qo`zg`alish
chegarasi p’yezoyuritma o`lchamiga qarab 40-200 kGts chegarasida bo`ladi. Mufta
va vint ishchi yuzalari chegarasida ta’sir qiluvchi mexanik tebranishlar obruch
aylanishiga o`xshash aylantiruchi kuchni hosil qiladi. Natijaviy kuch chervyakni
qo`zg`almas asos – muftaga nisbatan harakatini ta`minlaydi. Vint aylanishi
natijasida aylanma harakat ilgarilanmaga aylanadi. Boshqaruvchi signallar fazalarini
o`zgartirib vintning ham soat strelkasi bo`yicha va ham unga qarshi aylantirish
mumkin.
Vint va muftalar uchun magnitlanmaydigan materiallar: bronza,
zanglamaydigan po`lat, titan ishlatiladi. Mufta-chervyak juftligini moylash kerak
emas.
P’yezoyuritmalar amalda inertsiyasiz, harakat tezlanishi 10∙g bo`lishiga
qaramasdan shovqin diapazoni juda ham past (30 Gts - 15 kGts atrofida).
Pozitsiyalash aniqligini holat datchigisiz ham ta`minlanadi, chunki harakat
sirpanishsiz amalga oshiriladi. Harakat aktuatorlar plastinalariga ta`sir qiluvchi
impulslar signaliga to`g`ri proportsional. P’yezoyuritmalarning xizmat muddati
amalda chegaralanmagan.
SQL mikromotorlari hozirgi kunda dunyoda seriyali ishlab chiqariladigan
eng kichik elektrdvigatellar hisoblanadi.
|
| |
-rasm. Planetar uzatmani elektrdrelda qo`llanishi

208
Sikloidal reduktorning ishlash prinsipi 3.4.10-rasmda ko`rsatilgan:
ikkita
satellit kirish valida qarama-qarshi o`rnatilgan (satellitlar
bir-biriga nisbatan
180°ga joylashtirilgan va ularning ekstsentrisitetlari diametral qarama-qarshi). Bu
dinamik yuklamalarni muvozanatlashtirishni va
eguvchi kuchlarning paydo
bo`lishini oldini olishni ta`minlaydi. Kirish vali aylanganda harakat val o`qiga
nisbatan qarama-qarshi tomonlarga yo`naltirilgan 2
ta rolikli podshipshikli
ekstsentrik yordamida satellitlarga uzatiladi. Satellitlar oboymaning syovkalari
(tishlari) bo`ylab sirpanib, kirish valiga nisbatan planetar harakatga keladi. Bunda
kirish vali to`liq aylanganda satellitlarni valga nisbatan bitta tishga val aylanishi
yo`nalishiga qarama-qarshi aylanishiga olib keladi. Satellitlarning qarshi aylanishi
satellitlarning teshiklarida joylashgan chiqish valining barmoqlariga uzatiladi.
Ishqalishni kamaytirish uchun chiqish valining barmoqlariga vtulkalar kiydirilgan.
Chiqish valining podshipniklari korpusda o`rnatilgan.
Manba: https://studopedia.su/17_55959_tsikloidalniy-reduktor.html
İnvertorlar - Microsoft Word II -an imp.+

|
Microsoft Word II -an imp.+
|
bet | 105/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anİnvertorlar. İnvertorlar sabit gərginliyi dəyişən gərginliyə çevirmək üçün nəzərdə tutulmuş qurğulardır.
Düzləndiricilərlə müqayisədə bunlar əks funksiyanı yerinə yetirirlər. Bu qurğuların hər ikisində çox vaxt eyni sxemotexniki həllər istifadə olunur.
Bundan əlavə bir sıra qurğular həm düzləndirməni, həm də inversləməni yerinə yetirə bilərlər. Bunlarda enerji selinin istiqamətinin dəyişdirilməsi: ya dəyişən cərəyan dövrəsindən sabit cərəyan dövrəsinə (düzləndirici rejimi), ya da əksinə (invertor rejimi) mümkündür. Ümumi olaraq belə qurğuları çeviricilər adlandırırlar (şək.7.28).
Tutaq ki, qurğu dəyişən gərginlik mənbəyinə və u gərginliyinə malik olan sabit gərginlik mənbəyinə qoşulmuşdur, belə ki sonuncudan i 0 cərəyanı axır.
Əgər sabit gərginliyin işarəsi mötərizəsiz verilən hala uyğundursa, onda sabit gərginlik mənbəyinin gücü P müsbət olacaq(P=iu 0).Bu onu göstərir ki, enerji dəyişən cərəyan dövrəsindən sabit cərəyan dövrəsinə ötürülür, yəni çevirici düzləndirici rejimində işləyir. Əgər gərginliyin işarəsi mötərizədə verilən hala uyğundursa, P=-iu 0 olur və bu da onu göstərir ki, enerji sabit cərəyan dövrəsindən dəyişən cərəyan dövrəsinə ötürülür, yəni çevirici invertor rejimində işləyir.
Tiristorlarda cərəyan yalnız bir istiqamətdə axa bildiyindən idarə olunan düzləndiricilərə oxşar olaraq tiristorlu çeviricilərdə cərəyanın istiqaməti dəyişə bilməz. Ona görə də invertor rejiminə keçmə yalnız sabit gərginliyin işarəsinin dəyişməsindən sonra mümkündür.
Cərəyanın istiqamətini təmin edən çeviricilər də mövcuddur. Bunlarda sabit gərginliyin işarəsini dəyişmədən invertor rejimi mümkündür.
Şək..7.28
Belə çeviricilər, məsələn, sabit cərəyan elektrik intiqalında və bu tip qurğularda geniş istifadə olunur. Çevirici düzləndirmə yerinə yetirdikdə elektrik maşını mühərrik rejimində işləyir. Əgər o, inversləmə funksiyasını yerinə yetirirsə onda maşın elektrik enerjisi generatoru rolunu oynayır.
Yalnız inversləmə funksiyasını yerinə yetirən invertorlar daha çox istifadə olunurlar. Belə invertorları tezlik çeviricilərində metalların induksion qızdırılmasında və əridilməsində, qida bloklarında və bir çox digər qurğularda tətbiq edirlər.
İdarəolunma növünə görə invertorlar iki növə bölürlər: şəbəkə ilə idarə olunan (asılı olan) və avtonom (asılı olmayan).
|
| |
Paßwort bei REMOTE unter NW 3.x

|
Paßwort bei REMOTE unter NW 3.x
|
bet | 91/387 | Sana | 30.05.2021 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #14667 |
3.3.13 Paßwort bei REMOTE unter NW 3.x
DNF96694
REMOTE.NLM erlaubt zusammen mit RSPX.NLM das Fernwarten des Servers über RCONSOLE. Dazu muß man bei Netware 3.x beim Laden von REMOTE immer ein Paßwort eingeben, wenn man das nicht bei jedem Starten des Servers manuell machen will. Bei RCONSOLE kann dann in Zukunft entweder dieses Paßwort oder das Supervisorpaßwort verwendet werden.
Auch folgende (und ähnliche) "Tricks"
load remote ;
load remote /s
die bewirken sollen, daß nur noch das Supervisorpaßwort erlaubt ist, setzen eben diese Kombination, das heißt ";" bzw. "/s" als Paßwort.
|
| |
İdarə olunan düzləndiricilər

|
İdarə olunan düzləndiricilər
|
bet | 104/142 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 3,55 Mb. | | #255298 |
Bog'liq Microsoft Word II -anİdarə olunan düzləndiricilər. Qeyd olunduğu kimi düzləndirici dəyişən gərginliyi birqütblü (biristiqamətli, düzlənmiş) gərginliyə çevirmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Düzləndiricilər ən geniş istifadə olunan güc qurğularındandır.
Diodlar əsasında qurulan düzləndiriciləri idarəolunmayan, idarəolunan güc cihazları əsasında qurulan düzləndiriciləri isə idarəolunan adlandırırlar.
İdarəolunan düzləndiricilərin əsasını adətən bağlanmayan tiristorlar təşkil edirlər. Düzləndiricilərdə dəyişən cərəyan kəsicilərində olduğu kimi belə tiristorların natamam idaəolunması ilə bağlı olan çatışmazlığı adətən özünü büruzə vermir, çünki dəyişən gərginliyin təsiri ilə tiristorlar avtomatik bağlanır.
Qidalandıran gərginliyin fazalarının sayına görə düzləndiriciləri birfazalı və çoxfazalı düzləndiricilərə bölürlər. Çoxfazalı düzləndiricilər içərisində ən geniş istifadə olunanları üçfazalılardır.
Şək. 7.26. İGBT əsasında olan cərəyan kəsicisinin sxemi
edir.
Relenin idarə olunması üçün 10...30mA qədər idarəetmə cərəyanı kifayət
İdarəolunan bir fazalı körpü düzləndirici. Belə düzləndirici nisbətən az
güclü: yüz vatta qədər, bəzən bir kilovata qədər gücə malik olan qurğularda geniş istifadə olunur. Çıxışına qoşulan yükün növündən asılı olaraq düzləndiricinin aktiv və aktiv-induktiv yükə işi fərqli olur (şək. 7.27).
Şək. 7.27. İdarəolunan bir fazalı körpü düzləndiricinin sxemi
Aktiv yükə qoşulmuş idarəolunan düzləndiricinin işi. Baxılan düzləndirici üçün idarəetmə bucağı ugir qida gərginliyinin müsbət yarımdalğası ilə T1 və T4 tiristorlarının uyğun qoşulma məqamları arasındakı, həmçinin, ugir qida gərginliyinin mənfi yarımdalğası ilə T2 və T3 tiristorlarının uyğun qoşulma məqamları arasındakı fazaya görə bucaq sürüşməsinə deyilir.
=0 olduqda idarəolunan düzləndiricidəki proses idarəolunmayan adi körpü düzləndiricidə baş verən elektrik prosesi ilə üst-üstə düşür. Düzləndiricinin elektrik parametrləri üçün riyazi ifadələr olduğu kimi qalır.
idarəetmə bucağının sıfırdan fərqli qiymətində düzləndiricidə baş verən elektrik proseslərinin təhlili mürəkkəbləşir. Belə ki, idarəetmə bucağının qiymətindən asılı olaraq absis oxu boyunca bir neçə parçalarda (zaman oxu boyunca bir neçə parçalarda) sxemin bütün tiristorları bağlanmış olur və ugir gərginliyinin həmin parçalarda paylanması məsələsinin həll etmək lazım olur. Həm də tiristorların ikisi düz gərginlik altında, o biri ikisi isə əks gərginlik altında olur.
|
| |