Ekinlarni parvarishlashda suvning ahamiyati

1.5.1. Ekinlarni parvarishlashda suvning ahamiyati
Suv – o‘simliklar hayotidagi asosiy omillardan biri.
O‘simlikning me’yorda o‘sishi va rivojlanishi, hamda undagi
88
barcha fiziologik jarayonlar uning suv bilan ta’minlangan
sharoitda kechadi.
O‘simlik tarkibida uning o‘z og‘irligiga nisbatan 60-90%
miqdorda suv mavjud bo‘ladi.
O‘simlik hayoti boshlanishi uchun uning urug‘i ma’lum
miqdorda suvga to‘yingan bo‘lishi lozim. Quyida jadvalda ekinlar
urug‘larining unib chiqishi uchun zarur bo‘ladigan suv miqdori
(ekinlar urug‘lari og‘irliklariga nisbatan foizlarda) keltirilgan
bo‘lib, bu ko‘rsatkichlar ekin turiga qarab bir-biridan keskin farq
qiladi (1.21-jadval).
Ekin urug‘i zarur miqdordagi suvni olganidan keyin maqbul
haroratdagina unib chiqa boshlaydi, ichidagi mag‘izi urug‘
po‘stlog‘ini yorib chiqadi va yerning betiga qarab harakatlanadi
va yer ustiga o‘sib chiqadi.
Ayni shu paytdan to hosil pishib yetilguncha o‘simlikka suv
(tuproq namligi) zarur.
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, tuproqdagi mineral modda-
lar faqat eritma holatida bo‘lgandagina o‘simlik to‘qimalariga
yetib boradi.
1.21-jadval.
Ekin urug‘ini unib chiqishi uchun zarur bo‘ladigan
suv miqdori
Ekin turi
Zarur suv, %
(urug‘ og‘irligiga
nisbatan)
Ekin turi
Zarur suv, %
(urug‘ og‘irligiga
nisbatan)
Paxta
60,0
Kanop
43,9
Makkajo‘xori
44,0
Qand lavlagi
120,3
Bug‘doy
45,5
Tariq
25,0
Arpa
48,2
No‘xat
106,8
Suli
59,8
Beda
56,3
89
Tuproqda eritma bo‘lishi uchun esa, albatta, suv bo‘lishi
lozim. Suv tufayli o‘simliklardagi hayotiy muhim jarayonlar bir
maromda kechadi; to‘qimalar taranglashadi; ildiz tizimidan
o‘tkazuvchi trubalar orqali o‘simlikka ozuqa moddalari kelib
tushadi; tuproq va o‘simlik harorati ma’lum me’yorda bo‘ladi;
fermentlar va boshqalar normal faoliyat yuritadi.
O‘simliklar suvni tuproqdan ildiz tizimi orqali oladi. Suv
bilan ildiz tukchalari orqali o‘simlikka saralangan ozuqa modda-
lari ham kelib tushadi. So‘ngra ular murakkab biokimyoviy
jarayonlar natijasida, o‘simlik qanday organik moddalardan
iborat bo‘lsa, xuddi shunday organik moddalarga aylanadi.
Oziqlanish va suv iste’moli jarayoni, garchi ular turlicha kechsa-
da va ularning asosida turli mexanizmlar yotsa-da, o‘zaro bog‘liq
bo‘ladi.
Tuproq namining o‘simlikka kelib tushishi, ildizlarning
tuproqda yig‘ilgan namga (suvga) bevosita tegib turganidagina
ro‘y beradi.
Hosilning bir me’yorda o‘sishi, rivojlanishi va shakllanishi
uchun o‘simliklar suvning ma’lum miqdorini sarflaydi.
Ekinning suv iste’moli quyidagi maqsadlar uchun
sarflanayotgan suvning o‘rnini to‘ldirish uchun zarur bo‘ladi:
–
suvning o‘simliklar orqali bug‘lanishi(transpiratsiya);
–
suvning tuproq yuzasidan bug‘lanishi (evaporatsiya).
Ekin suv iste’molining miqdori quyidagi omillarga bog‘liq
tarzda shakllanadi:
–
iqlim sharoitlari;
–
geomorfologik;
–
gidrogeologik;
–
tuproq-meliorativ sharoitlari;
–
yetishtirilayotgan ekinning turi, yoshi va hosili.
O‘simlikning suvga bo‘lgan talabi iqlim va ob-havo
90
sharoitlariga, ekin va navning biologik
xususiyatlariga,
o‘simlikning yoshi, o‘suv davrining davomiyligi, olinadigan hosil
miqdori, tuproq unumdorligi va agrotexnik tadbirlarga bog‘liq.
O‘simlikning suvga bo‘lgan talabiga o‘simlik ildiz
sistemasining rivojlanganligi ham ta’sir etadi.
Masalan, g‘o‘zaning suvga bo‘lgan talabi bo‘yicha o‘sish
davrini uchta bosqichga bo‘lib ko‘rsatiladi: 1 – ekishdan gullash-
gacha, 2 – gullashdan hosilga kirgungacha, 3 – hosilning pishishi
davri.
Birinchi va ikkinchi bosqichlarda g‘o‘zaning suvga bo‘lgan
talabi ortib boradi va hosil yig‘ish boshlangan davrda eng yuqori
nuqtaga ko‘tariladi. Hosilning pishish davrida (3-bosqichda) esa
suvga bo‘lgan talab kamayadi.
Shunday qilib, g‘o‘za dalasining suv sarfi o‘simlikning
o‘sishi va rivojlanishi, havo va tuproq harorati bilan muvofiq
tarzda o‘zgaradi.
O‘suv davrining boshida barglar yuzasi kichik, havo harorati
past bo‘lganligi bois g‘o‘za kam suv iste’mol qiladi. Bu davrda,
ya’ni birinchi chin barglar paydo bo‘lgan davrda bir gektar
maydondagi g‘o‘za bir kunda 11-12 m
3
suv sarflaydi.
G‘o‘zaning o‘sishi va rivojlanishi bilan birga barglar soni va
ularning o‘lchamlari ham ortadi, havo harorati esa ko‘tariladi,
barglardan bug‘lanish ortadi va shonalash davrining boshida
g‘o‘za dalasining suv sarfi 20-25 m
3
gacha yetadi.
Gullash va hosilga kirish davrida g‘o‘za eng ko‘p suv talab
qiladi. Bu davrda o‘rtacha kunlik suv sarfi gektariga 91-114 m
3
gacha yetadi. Paxtaning pishish davrida g‘o‘za dalasining suv
sarfi gektariga 36 m
3
gacha kamayadi.
Bu qonuniyat turli iqlim hududlaridagi barcha tipdagi
tuproqlar va paxtaning barcha navlari uchun xarakterlidir.
Biroq turli sharoitlarda absolyut suv sarfi bir xil emas va u
91
tuproq unumdorligi va olinadigan hosil miqdoriga ko‘ra turlicha
bo‘lishi mumkin.
O‘simlikning suvga talabi asosan iqlim sharoitlariga – havo
harorati va namligi, quyosh radiatsiyasi va shamol tezligiga –
ko‘ra aniqlanadi.
O‘simlik bir yerning o‘zida bir birlik hosil to‘plash uchun
turli miqdorda suv sarflashi mumkin.
Bunda o‘simlikning namga munosabati uning issiqlikka
bo‘lgan munosabatidan farq qiladi.
O‘simlikning issiqlikka talabi, geografik joylashuvda,
nisbatan barqaror bo‘lgan bir vaqtda, uning suvga talabi muhit
ta’sirida birdan o‘zgaradi va ushbu joyning iqlim sharoitlariga
mos bo‘ladi.
O‘simlik uchun zarur bo‘lgan tuproqning suv rejimi tegishli
sug‘orish rejimi bilan yaratiladi.
Sug‘orish rejimi – bu ekinlarning sug‘orish me’yorlari,
muddatlari va sug‘orishlar soni demakdir.
Sug‘orish rejimi ham tuproqning suv rejimiga o‘xshash
tarzda yetishtirilayotgan ekinlarning o‘ziga xos xususiyatlari,
joyning tabiiy va xo‘jalik sharoitlariga bog‘liq bo‘ladi.
Turli rivojlanish davrlarida o‘simliklarning suvga bo‘lgan
talablari har xil bo‘ladi. O‘simlik o‘sib borishi bilan suvga
bo‘lgan talabi oshib boradi, o‘simlik vegetativ a’zolarining to‘la
rivojlanish davrida suvga bo‘lgan talab maksimal darajaga yetadi.
Pishish davriga kelib, suvga bo‘lgan talab kamayadi.
Bu esa sug‘orish muddatlari va me’yorlarini belgilashda katta
ahamiyatga ega, shuning uchun qishloq xo‘jaligi ekinlari
o‘sishining eng muhim davrlariga to‘xtalamiz.
O‘simliklarning suv iste’mol qilishi quyidagicha kechadi:
Sug‘orilganidan keyin o‘simlik tuproq nay kapillyarlari
92
bo‘yicha harakatlanayotgan o‘zlashtiriladigan namdan foydala-
nadi.
Suvning o‘simlik bargidan va tuproq yuzidan bug‘lanib
borgani sari o‘zlashtiriladigan tuproq namligi kamayib boradi.
Tuproq qurishi bilan o‘simlik ildizidan barglarga suv va
ozuqa moddalarni kelishi kamayaadi. O‘simlik o‘z hujayralari-
dagi namlikni saqlash uchun barglarining ostki tomonidagi
tuynukchalarini berkita boshlaydi. Shunday bo‘lsa-da, barglar
qorayib so‘liy boshlaydi.
O‘simliklar orasida suvsizlikka chidamli va chidamsizlari
mavjud bo‘lib, ular tuproq namligining turli darajalarida so‘liy
boshlaydilar.
Masalan, makkajo‘xori va g‘o‘za bedaga nisbatan namlik
tanqisligiga ko‘proq ta’sirchan o‘simliklar hisoblanadilar.
O‘simlik so‘lish nuqtasining miqdori o‘simlik turi bilan bir
qatorda tuproqning mexanik tarkibi va o‘simlikning rivojlanish
davriga ham bog‘liq bo‘ladi.
|