nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
DAVR XARAJATLARINING TARKIBI VA HISOBI

115
9440-«Kelgusida soliqqa tortiladigan bazadan chegiriladigan hisobot
davri xarajatlari».
Bu schyotning debetida jamlangan summalar 9900-«Yakuniy
moliyaviy natija» schyotiga o‘tkaziladi va schyot yopiladi. Qoldiq schyot-
da qolmaydi.
Ishlab chiqarishni boshqarish (davr xarajatlari) schyotlarida muoma-
lalar aloqasi quyidagicha aks ettiriladi:
Schyotlar aloqasi
D
K
1
Boshqaruv xodimlariga mehnat haqi hisoblandi
9420
6710
2
Boshqaruv xodimlarining mehnat haqidan ijtimoiy
sug‘urtaga ajratmalar hisoblandi
9420
6520
3
Mulk va shaxsiy sug‘urtaga ajratmalar hisoblandi
9420
6510
4
Umumma’muriy ahamiyatdagi asosiy vositalarga eski-
0210–
rish hisoblandi
9420
0299
5
Reklama va marketing xarajatlari sarflandi
9410
6990
6
Boshqaruv va umumxo‘jalik ehtiyojlari uchun mate-
1010–
riallar sarflandi
9420
1090
7
Aloqa axborot markazlari, energiya va suv ta’minoti,
transport xizmatlari va boshqa umumxo‘jalik ehtiyoj-
9420
6010
lari uchun ko‘rsatilgan xizmatlarga to‘lovlari schyoti-
ning shakllanishi
8
Bank va auditorlik xizmatlari uchun to‘lovlar ajratildi
9420
6990
9
Aybdor shaxslarni aniqlashning imkoni bo‘lmagan
1010–
holda kamomadlar va yo‘qotishlar aks ettirildi
9430
1090
2810
10 Davr sarflari hisobot davri oxirida hisobdan chiqarildi
9900
9410
9420
9430
-§. Detaining shaklini uning chizmalari orqali

|
-§. Detaining shaklini uning chizmalari orqali Pdf ko'rish
|
bet | 90/237 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 13,35 Mb. | | #116299 |
Bog'liq Chizmachilik.I.Raxmonov. 20165-§. Detaining shaklini uning chizmalari orqali
tahlil qilish
Detal chizmalarini o ‘qishda ulami fikran geometrik jism larga ajrata
bilish o ‘ta muhim hisoblanadi. Bu jarayon detal chizmasini tahlil qilish
deyiladi. 4 .12 -shakl,
a da suv o ‘tkazgich (vodoprovod) ventilining
qopqog‘i rezbasiz chizilgan. Shu detal nechta va qanday geometrik sirt
yig‘indisidan tashkil topgan? Bu savolga javob berish maqsadida har bir
geometrik sirt alohida ajratib chiziladi. Detal 6 ta geometrik sirtlar
yig‘indisidan hosil b o ‘lgan (aslida bundan ham ko ‘p, lekin bu chizmada
soddalshtirib olingan) b o iib , faqat 3 xil geometrik jism turi ko‘rsatilgan.
144
4 .1 2 -shakl.
Detaldagi hamma jism lar ko‘zga aniq
ko ‘rinmoqda, lekin yana ham aniq va
yaqqolroq boMishini nazarda tutib, ular bit
ta o ‘qda bir-biridan ajratib chizilgan
(4.12-shakl,
b).
Har bir detal shakli uning bajaradigan
ishiga qarab aniqlanadi. Masalan, g ‘ildirak
aylanma harakat qilganligi sababli u ayla
na, har qanday suyuqlik yoki gaz kabilar
aylanali teshikdan yaxshi o ‘tishligi uchun
ham quvur (truba)lar silindrik qilib ishlanadi. Kitobni o ‘qish va yozish
oson bo ‘lishi uchun u to ‘rtburchak shaklida nashr etiladi va hokazo.
Endi, texnik detallar shakli va uning bo‘laklari nima uchun kerakligi
haqida qisqacha fikr yuritaylik.
4.13-shaklda tasvirlangan detal silindrning ikki yon tomonida uch-
burchak shaklida joylashgan devorlari lor. Bu devorlar silindmi parallel
epiped ustida mustahkam birikib turishi uchun xizmat qiladi. Detallarda-
gi bunday devorlar «Mustahkamlash qovurg‘asi» yoki qisqacha
«Qovurg‘a» deb ataladi. Ushbu detaldagi qovurg‘alar aylanma harakat
qiluvchi silindrik teshik devorlarini mustahkamlash maqsadida qo‘l-
laniladi. Detal asosidagi parallelepiped burchaklari ham yumaloqlangan.
Detallami yengillashtirish va chiroylik b o iish in i ta’minlash maqsadida
burchaklari yumaloqlangan.
Detallardagi oltiburchakli prizmalar ulami burab kiritish va chiqarish
uchun xizmat qiladi va h.k.
145
|
| |
ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBI VA

|
ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBI VABog'liq Buxgalteriya hisobi-16.9. ISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI HISOBI VA
MAHSULOT TANNARXINI KALKULYATSIYA QILISH
USULLARI
Ishlab chiqarish xarajatlari hisobi va mahsulot tannarxini
kalkulyatsiya qilish usuli deb u yoki bu mahsulot birligining tannarxini
aniqlashda qo‘llaniladigan usullar tizimiga aytiladi.
Kalkulyatsiya usulini qo‘llash quyidagi asosiy omillar bilan
aniqlanadi.
1. Ishlab chiqarish turi va murakkabligi.
2. Ishlab chiqarilayotgan mahsulot nomenklaturasi, xarakteri.
3. Tugallanmagan ishlab chiqarish hajmi.
4. Ishlab chiqarish jarayonining uzun-qisqaligi.
Ishlab chiqarish hisobining oxirgi bosqichi bu xarajatlarni mah-
sulotning ayrim turlari bo‘yicha dasturlashtirish va mahsulot birligi
tannarxini aniqlashdir. Kalkulyatsiya qilish 4 usuldan iborat bo‘lib, oddiy,
bo‘limli, buyurtmali va normativ deb yuritiladi.
Oddiy usul, oddiy ishlab chiqarishda, ya’ni ko‘mir, neft, gaz qazib
chiqarishda, issiqlik va elektr quvvati ishlab chiqarishda, dehqonchilik,
chorvachilik tarmoqlarida qo‘llaniladi. Bu usulda bitta mahsulotning
o‘rtacha tannarxi hisobot oyidagi xarajatlar summasini xarajat moddalari
bo‘yicha ishlab chiqarilgan mahsulot soniga taqsimlash yo‘li bilan aniq-
lanadi.
Bo‘limli usul – metallurgiya, to‘qimachilik, yengil sanoat, kimyo
va boshqa sanoat korxonalarida qo‘llaniladi. Bu korxonalarda ishlab
chiqarish bo‘limlar yoki bosqichlardan tashkil topgan bo‘ladi. Masalan,
to‘qimachilik sanoati, ip yigiruv, to‘quv va bo‘yash bo‘limlaridan tashkil
topgan. Bo‘limli usulda tayyor mahsulotning tannarxi oxirgi bo‘limda
aniqlanadi. Bo‘limli usulning muhim xususiyatlaridan biri shuki, unda
har bir sexdagi ishlab chiqarish xarajatlari ishlab chiqarishning har bir
bo‘limli bosqichi bo‘yicha alohida hisobga olinib, bu xarajatlar hisobi
mahsulotning ayrim turlari yoki guruhlari kalkulyatsiya moddalari
bo‘yicha yuritiladi.
|
| |
Bevosita xarajatlar - Buxgalteriya hisobi

112
Yuqoridagilardan kelib chiqib xarajatlar quyidagicha guruhlanadi:
1. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar:
a) bevosita va bilvosita material xarajatlar;
b) bevosita va bilvosita
mehnat haqi xarajatlari;
c) boshqa bevosita va bilvosita xarajatlar, shu jumladan ishlab chi-
qarish xususiyatiga ega bo‘lgan ustama xarajatlar.
2. Davr xarajatlari (operatsion xarajatlar):
a) mahsulot sotish xarajatlari;
b) ma’muriy
yoki boshqaruv xarajatlari;
c) boshqa operatsion xarajatlar va zararlar;
3. Moliyaviy faoliyat bo‘yicha xarajatlar:
a) foizlarni to‘lash bo‘yicha xarajatlar;
b) xorijiy valuta bilan operatsiyalar bo‘yicha kurslardagi salbiy
farqlar;
c) qimmatbaho qog‘ozlarga qo‘yilgan mablag‘larni
qayta baholash
natijasidagi zararlar;
d) moliyaviy faoliyat bo‘yicha boshqa xarajatlar;
4. Favqulodda xarajatlar daromad (foyda)dan olinadigan soliq
to‘lagunga qadar foyda va zararlarni hisoblab chiqishda hisobga olinadi.
Schyotlar aloqasi - Buxgalteriya hisobi

Schyotlar aloqasi D K 1
Yaroqsiz mahsulotni tuzatish bo‘yicha quyidagi
xarajatlar qilindi
a) materiallar sarflandi
2610
1010
1050
1090
b) mehnat haqi hisoblandi
2610
6710
c) ijtimoiy sug‘urta va ta’minotga ajratmalar
2610
6520
t/r Muomalalar mazmuni
119
2
Asosiy va yordamchi ishlab chiqarishda aniqlangan,
tuzatib bo‘lmaydigan yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan
2010
yo‘qotishlar hisobdan chiqarildi
2610
2310
3
Yaroqsiz mahsulotni hisobdan chiqarishda (foydala-
nish mumkin bo‘lgan bahoda) moddiy boyliklar qilindi
1010
2610
4
Yaroqsiz mahsulotni ishlab chiqargan aybdor shaxsning
mehnat haqidan ushlab qolindi
6710
2610
5
Yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan yo‘qotishlar mahsulot
2010
va ish xizmatlar tannarxiga kiritildi, qaytarilgan yaroqsiz
2310
2610
mahsulot tannarxning hisobidan chiqarildi
2510
6
O‘tgan yillardagi yaroqsiz mahsulotdan ko‘rilgan
yo‘qotishlarning zarar tufayli hisobdan chiqarilishi
9430
2610
2610-schyotining analitik hisobi 14-vedomostda yuritiladi va 10-
jurnal orderga kredit jarayonlari o‘tkaziladi.
6.8. KELGUSI DAVR XARAJATLARI HISOBI Kelgusi davr xarajatlariga quyidagilar kiradi:
– gazeta va jurnallarga yillik obuna xarajatlari;
– mulklarni yillik sug‘urta qilish xarajatlari;
– kelgusi davrlar uchun oldindan to‘langan ijara haqi summalari va
boshqa shu turdagi xarajatlar.
Kelgusi davr xarajatlarini hisobga olish uchun quyidagi schyotlardan
foydalanish ko‘zda tutilgan:
3110-«Oldindan to‘langan ijara haqi».
3120-«Oldindan to‘langan xizmat haqi».
3190-«Boshqa bo‘nak xarajatlari».
Bu schyotlar aktiv bo‘lib, ularning debetida hisobot davrida qilingan
va mahsulot tannarxiga kelgusi hisobot davrlarida qo‘shiladigan xarajatlar
aks ettiriladi. Schyotlarning kreditida esa ushbu xarajatlarning hisobdan
chiqarilishi aks ettiriladi.
3110-«Oldindan to‘langan ijara haqi» schyotida hisobot davrida
kelgusi hisobot davrlariga tegishli to‘langan ijara haqlari hisobga olinadi.
3120-«Oldindan to‘langan xizmat haqi» schyotida hisobot davrida
kelgusi hisobot davriga taalluqli bo‘lgan to‘langan xizmat haqlari hisobga
olinadi.
120
3190-«Boshqa bo‘nak xarajatlari» schyotida yuqoridagi schyotlarda
hisobga olinmaydigan boshqa turdagi kelgusi davr xarajatlari hisobga
olinadi.
Kalkulyatsiya obyekti - Buxgalteriya hisobi

113
5. Boshqa xarajatlar.
Bu muomalalarni amalga oshirilishi quyidagicha ko‘rinishda bo‘ladi.
D 2010 K
D 1010-1040 K
D 1090 K
D 6710,6520 K
D 2810 K
D 0230,0510 K
D 2310 K
D 2510 K
6.4. UMUMISHLAB CHIQARISH XARAJATLARI TARKIBI,
ULARNI HISOBGA OLISH VA MAHSULOT TANNARXIGA
O‘TKAZISH TARTIBI
Umumishlab chiqarish xarajatlari – bu asosiy va yordamchi ishlab
chiqarish sexlarini boshqarish hamda ishlab chiqarishni tashkil qilish
bilan bog‘liq xarajatlardir. Ularga «Xarajatlar tarkibi to‘g‘risidagi
Nizom»ga muvofiq «Ich xarakteridagi asosiy fondlar va nomoddiy
aktivlar amortizatsiyasi», ishlab chiqarish xarakteridagi
boshqa xarajatlar
kiradi.
Umumishlab chiqarish xarajatlarining sintetik hisob 25 va «Umum-
ishlab chiqarish xarajatlari» schyotida yuritiladi. Bu schyotdan korxona-
ning asosiy va yordamchi ishlab chiqarishlarida xizmat ko‘rsatish sarflari
haqidagi ma`lumotlarni umumlashtirish uchun foydalaniladi. Umum-
ishlab chiqarish xarajatlarining analitik hisobi hisob-kitobning jurnal
order shaklini qo‘llovchi korxonalarda xarajat moddalari bo‘yicha 12
vedomostda yuritilib, har bir sex uchun alohida ochiladi. Vedomostning
oylik jami summasi 10-jurnal orderga ko‘chiriladi.
Hisobot oyi davomida umumishlab chiqarish
xarajatlari summasiga
«Umumishlab chiqarish xarajatlari» schyotining debeti quyidagi schyotlar
krediti bilan korrespondensiyalanadi:
materiallar xarajatlari
ish haqi, ijtimoiy
sug‘urta xarajatlari
eskirish
hisoblandi
yordamchi ishlab
chiqarish xarajatlari
umum ishlab chiqarish
xarajatlari
chiqindi materiallari
kirimga
olindi
tayyor mahsulot kirimga
olindi
114
D 1010,1050,1090 K
D 2510 K
Materiallar sarflandi
D 5010 K
pul mablag‘lari sarflandi
D 6710 K
mehnat haqi hisoblandi
D 6520 K
Ijtimoiy sug‘urta va pensiya fondiga ajratmalar.
Hisobot oyi oxirida «Umumishlab chiqarish xarajatlari» schyoti
quyidagicha buxgalteriya provodkasi tuzish bilan yopiladi.
D 2510 K
D 2010 K
Tayyor mahsulotlarning tannarxga o‘tkazilishi
D 2310 K
Ish va xizmatlarning tannarxga o‘tkazilishi
D 2610 K
Yaroqsiz mahsulotlarni
tuzatishga doir
xarajatlarga kiritilishi
Umumishlab chiqarish xarakterlari deganda mahsulotning ayrim
turlari o‘rtasida bir necha xil usulda taqsimlash tushuniladi. Shulardan
eng ko‘p qo‘llanilayotgani bu ishlab chiqarishda band bo‘lgan ishchi-
larning asosiy ish haqiga mutanosib ravishda taqsimlash usulidir.
Betrieb - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

|
Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A
|
bet | 106/387 | Sana | 30.05.2021 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #14667 |
3.4.3 Betrieb
DNF03510
Im Betrieb ist die NetWare 4.11 und 4.2 mit dem letzten Support Pack 9 sehr stabil und sollte mit den meisten aktuellen NLMs zusammenarbeiten. Andererseits gibt es keine neuen Support Packs mehr und auch der Support seiten Novells wurde eingestellt.
3.4.4 Probleme
DNF03551
Generell gibt es bei einzelnen Servern oder in reinen NetWare 4.x Netzen kaum Probleme im laufenden Betrieb.
Vor allem für Mischumgebungen mit NetWare 5.x oder 6.x Servern muss allerdings dringend darauf geachtet werden, die aktuelle DS.NLM Version installiert zu haben. (aktuell ist DS 6.21)
|
| |
Sfera 

%
4.41-shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

ulami soddalashtirib, aylana yoyida tasvirlash mumkin. B a’zi hollarda
bu o ‘tish chiziqlari ko‘rsatilmasligi ham mumkin (4.48-shakl,
d)\
- detal tasvirida tekis yuzalar ingichka kesuvchi chiziqlar (diagonal-
lar) bilan 4.49-shakl,
a v a b dagidek ko'rsatiladi;
- tishli g ‘ildirak, shkivlar va shunga o ‘xshash detallar gupchagidagi
teshiklami, shponka pazalarini ko‘rsatish kifoya (4.50-shakl,
a va
b);
- qovurg‘alar ko‘ndalang qirqimga tushsa, kesilgan joy shtrixlanadi
(4.51-shakldagi
A-A qirqim). Detallarda uchraydigan mustahkamlik
qovurg'alari b o ‘ylama qirqimga tushsa, kesilgan joy shtrixlanmaydi
(4.51-shakl). Qovurg'ada biror teshik mavjud bo‘lsa, u teshik umumiy
qirqim bilan bir qatorda mahalliy qirqim orqali ko‘rsatiladi (4.52-shakl);
- detallardagi to ‘rsimon va chiziqli riflangan yuzalaming bir qismini
tasvirlash mumkin (4.53-shakl,
a va
b).
Serversprache - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

|
Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A
|
bet | 118/387 | Sana | 30.05.2021 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #14667 |
3.4.23 Serversprache
DNF99723
Es wird dringend empfohlen, die Netware 4.x in englisch zu installieren.
• Die deutschen (Fehler-)Meldungen sind oftmals nicht so aussagekräftig wie die englischen, außerdem schleichen sich Fehler ein ("Abbuch" statt "Abbruch")
• Die aktuellen Support Packs sind zwar multilingual, aber auf englisch meist fehlerfreier.
• Viele Drittprogramme kommen mit den deutschen Message-Files nicht zurecht.
Die Umstellung auf englisch kann auch im laufenden Betrieb erfolgen:
1. INSTALL.NLM: Produkt Optionen: Install a additional language
2. Eingabe des korrekten Pfades auf der CD-ROM (siehe Hilfefunktion)
3. language 4
(und nicht über change server language)
Alle verfügbaren Sprachen können mit LANGUAGE LIST aufgelistet werden.
|
| |
dn/dt
> - Elektrotehnika va elektronika

181
motor vali(o’qi)ga ta’sir etuvchi momentlarning muvozanat tenglamasi umumiy holda quyidagicha
ifodalanadi:
.
(13.12)
Aylantirilayotgan ish mexanizmi, ko‘pincha, reaktiv qarshilik momentiga ega bo‘ladi. Bunda
momentlarning muvozanat tenglamasi quyidagicha ifodalanadi:
.
(13.13)
Motorning turg‘un rejimida,
n=const
ya’ni bo‘lganda (13.13) tenglama yana ham soddalashadi:
.
(13.14)
Demak, turg‘un rejimda motorning aylantiruvchi momenti statik qarshilik momentiga teng va u bilan
doimo muvozanatda bo‘ladi. Agar
M
c
qiymati o‘zgarib, masalan,
M
<
M
c1
bo‘lib qolsa, uholda motorning
aylantiruvchi momentining qiymati ham momentlar muvozanati boshqa pastroq turg‘un chastotada
tiklangunga qadar ko‘payib boradi.
Motorning aylantiruvchi momenti quyidagicha aniqlanadi:
(13.15)
Motor vali(o’qi)dagi foydali moment quyidagicha topiladi:
(13.16)
Motor shchitida uning nominal foydali quvvati
P
n
, toki
I
n
, kuchlanishi
U
max - Elektrotehnika va elektronika

167
12.9-rasm. Sinxron mashinalarni ishga tushirish sxemalari.
Hozirgi paytda har qanday katta quvvatli sinxron motorlarni ham elektr tarmog‘iga bevosita ulab
ishga tushirish bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Ilgarilari qo‘zg‘atuvchi chulg‘amga
beriluvchi o‘zgarmas tokni sinxron motorning vali(o’qi) bilan aylantiriladigan parallel qo‘zg‘atishli
o‘zgarmas tok generatoridan olinar edi. Hozirgi vaqtda esa rotor chulg‘amiga beriladigan o‘zgarmas tok
ko‘pincha alohida o‘rnatilgan statik yarim o‘tkazgichli qo‘zg‘atgichlardan olinmoqda. Keyingi paytlarda
rotor chulg‘amiga o‘zgarmas tokni kontaktsiz, halqa va cho‘tkalarsiz berish imkoniga erishildi.
Bunday kontaktsiz sinxron motorda rotor o‘zagi yaxlit po‘latdan quyilgan qutblarga ega bo‘lib,
bu qutblar rotorga o‘rnatiladigan ishga tushirish chulg‘ami vazifasini ham o‘taydi.
Natijada sinxron
motorning konstruktsiyasi soddalashmoqda, uning ishlashdagi ishonchliligi ancha ko‘tarilmoqda.
Hozirgi
paytda kichik qiymatli qarshilik momentlari
M
c
=(0,3÷
0,4)M
n
bilan yoki
salt ish rejimida ishga
tushiriladigan sinxron motorlar rotoridagi qo‘zg‘atuvchi chulg‘amga qo‘zg‘atgichni bevosita ulab qo‘yish
sxemasi keng qo‘llanilmoqda. Bunda qo‘zg‘atgich yakori razryad qarshiligi orqali yoki bevosita rotor
chulg‘amiga ulanadi.
Motor chastotasining taxminan,
0,95n
qiymatida qo‘zg‘atish zanjiridagi razryad
qarshiligi rubilnik bilan zanjirdan chiqariladi. Bunda qo‘zg‘atish zanjiri uzilmaganligi
sababli sinxron
motorni ishga tushirish sxemasi ancha soddalashadi.
t/r
 Muomalalar mazmuni - Buxgalteriya hisobi

117
Tugallanmagan ishlab chiqarish qiymatini aniqlash uchun xara-
jatlarning quyidagi shakldagi umumiy qaydnomasi tuziladi:
1
2 3=1+2 4 5
6
7
8=3-4-5-6-7 9
Demak, ushbu jadval orqali tugallanmagan ishlab chiqarish
qoldig‘ini aniqlashimiz mumkin, ammo bu usul murakkab hisoblanadi.
Seriyali ishlab chiqarish tusidagi ko‘pgina korxonalarda tugallanmagan
ishlab chiqarish normativ tannarxda baholanadi. Qisqa texnologik siklli
ayrim sanoat tarmoqlarida (to‘qimachilik, oziq-ovqat va boshqalar)
tugallanmagan ishlab chiqarish tannarxi xomashyo va materiallar xarajati
bo‘yicha baholanib, qolgan barcha xarajatlar tayyor mahsulot tannarxiga
qo‘shiladi.
Ishlab chiqarishning seriyali xiliga mansub korxonalarda tugal-
lanmagan ishlab chiqarish inventarizatsiyasi har chorakda, qator sanoat
tarmoqlarida (masalan, to‘qimachilik, poyabzal, tikuvchilik) har oyda
o‘tkaziladi.
M
1M - Elektrotehnika va elektronika

165
osongina ishga tushiriladi. Bunda aylanish tezligining ortishi bilan qo‘zg‘atish chulg‘amiga beriladigan
o‘zgarmas tok ham asta-sekin ortadi, tezlik sinxron qiymatga yaqinlashganda motor o‘z-o‘zidan
sinxronizmga tortiladi [4].
Demak, sinxron motorlarni ishga tushirishda, asosan, asinxron usul qo‘llaniladi. Buning uchun
sinxron motorlarning rotori o‘zagiga qo‘zg‘atish chulg‘amidan tashqari, kataksimon qisqa tutashgan
chulg‘am ham joylashtiriladi( 12.8-rasm).
12.8-rasm. Sinxron motorlarni asinxron usulda ishga tushirish.
Bu chulg‘am ishga tushirish chulg‘ami deb ataladi va uning yordamida sinxron motor asinxron
motor singari ishga tushiriladi. Buning uchun, dastavval, uning qo‘zg‘atuvchi chulg‘ami razryad
qarshiligiga tutashtirilib, so‘ngra stator chulg‘ami elektr tarmog‘iga ulanadi. Bunda stator chulg‘amidan
uch fazali tok o‘tib, natijada
n = 60f/p
chvstota bilan aylanuvchi magnit maydon hosil bo‘ladi. Statorning
aylanuvchi magnit maydonning rotordagi qisqa tutashgan chulg‘am bilan kesilishi natijasida bu chulg‘amda
EYuK va, demak, tok hosil bo‘ladi. Rotordagi tok bilan aylanuvchi magnit maydon o‘zaro ta’siri natijasida
rotor
tormoz momenti - Elektrotehnika va elektronika

176
Elektr mashinalarning xususiyatlari grafik usul bilan ifodalangan, tavsif deb ataluvchi bog‘lanishlar
bilan aniqlanadi. Generatorning asosiy tavsiflari quyidagilardan iborat bo‘lib, ular o‘zgarmas chastota,
ya’ni
n = const
da olinishi kerak.
1)
Salt (
yuklamasiz
) ish tavsifi.
Generator kuchlanishi
U
0
ning uning qo‘zg‘atuvchi
chulg‘amdagi qo‘zg‘atish toki
i
Q
ga bog‘lanishini ifodalovchi egri chiziq, ya’ni
U
0
= f (i
k
)
salt ish tavsifi
deb ataladi. Bunda
I
ya
= o
va
n = const
bo‘lishi kerak.
2)
Yuklama tavsifi.
Generatorning yuklama bilan ishlayotgan rejimidagi
U=f(i
k
)
uning
yuklama tavsifi deb ataladi. Bunda yakor tokining qiymati o’zgarmas, ya’ni
I
ya
= I
n
= const
qilib
saqlanishi va
n = const
bo‘lishi kerak. Boshqacha aytganda generator yuklanish toki va aylanish tezligi
o’zgarmaganda uning kuchlanishini qo’zg’atish tokiga bog’langanligini ifodalovchi egri chiziq yuklanish
tavsifi U=f(I
q
) deyiladi [4].
3)
U
n - Elektrotehnika va elektronika

182
13.6
O‘zgarmas tok motorlarining mexanik tavsifi.
Motor vali(o’qi)ga ta’sir etuvchi qarshilik momentining ortishi bilan motorning aylantiruvchi
momenti ortadi, kaayishi bilan esa kamayadi. Bunda motorning chastotasi ham o‘zgaradi. Motor
aylantiruvchi momentining o‘zgarishi bilan uning chastotasi qay tarzda o‘zgarishini ifodalovchi
n = f (M)
bog‘lanish elektr motorning mexanik tavsifi deb ataladi.
O‘zgarmas tok motorlari uchun mexanik tavsif tenglamasi uning quyidagi asosiy ko‘rsatkichlari,
ya’ni:
ifodalarni birgalikda echishda aniqlanadi. (13.18)
Bu tenglamalar sistemasidan
n = f (M)
bog‘lanishini topish uchun dastavval motorning
n
chastota
bilan aylanishida hosil bo‘lgan
E
ya
=K
E
n
Ф ifodasidan
n = E
ya
/
K
E
Ф olinadi. Chastotaning bu ifodasidagi
E
ya
o‘rniga uning tok formulasidan topilgan
E
ya
= U - I
ya
Σ
R
qiymatini qo‘yib, quyidagi tenglama olinadi:
.
(13.19)
Bu ifodadan motor chastotasini o‘zgartirish usullarini aniqlash mumkin. O‘zgarmas tok
motorlarining mexanik tavsifi tenglamasini topish uchun
Buyurtmali usulning - Buxgalteriya hisobi

121
buyurtmasi bo‘yicha alohida hisob qilinadi. Kalkulyatsiya qilishning bu
usulida xarajatlar hisobi va kalkulyatsiyalash obyekti ayrim ishlab
chiqarish buyurtmalari hisoblanadi. Buyurtmaning
haqiqiy tannarxi
buyurtma tayyor bo‘lgandan so‘ng aniqlanadi.
Normativ usuli – asosan ishlab chiqarishning ommaviy va yirik
tarmog‘i bo‘lgan mashinasozlik hamda metallni qayta ishlash kor-
xonalarida qo‘llaniladi. Kalkulyatsiyalashning
boshqa usullari kabi bu
usulda ham korxonada omborlar ishini to‘g‘ri tashkil qilish, ularni zarur
asbob-uskunalar bilan ta’minlash, moddiy boyliklarni
ishlab chiqarishga
sarflash bo‘yicha dastlabki hujjatlarni to‘g‘ri va o‘z vaqtida tuzish ustidan
nazorat qilish, hisob ishlarini bajarishda hisoblash mashinalaridan keng
foydalanish muhim ahamiyatga egadir.
Mahsulotning haqiqiy tannarxi normativ tannarxga me’yordan
chetga
chiqish va me’yordagi o‘zgarishni qo‘shish yoki ayirish yo‘li bilan
aniqlanadi.
MAVZU BO‘LIMLARI YUZASIDAN
NAZORAT SAVOLLARI
1. Korxona ishlab chiqarish xarajatlari deb nimaga aytiiladi?
2. Mahsulot tannarxini aniqlashning zaruriyati nimada?
3. Xarajatlar qanday turkumlanadi?
4. Ishlab chiqarish xarajatlarining dastlabki va yig‘ma hisobi deganda nimani
tushunasiz?
5. Mahsulot tannarxini kalkulyatsiya qilishning qanday usullari mavjud?
6. Yordamchi va umumishlab chiqarish xarajatlari
buxgalteriya hisobida qanday
tartibda aks ettiriladi?
7. Ishlab chiqarishdagi yaroqsiz mahsulot deb nimaga aytiladi?
8. Kelgusi davr xarajatlarini buxgalteriya hisobida aks ettirishning xususiyatlari
nimalardan iborat?
9. Tugallanmagan ishlab chiqarish deb nimaga aytiladi?
10. Tugallanmagan ishlab chiqarishni iqtisodiyotning turli tarmoqlarida hisobga
olishning xususiyatlari nimalardan iborat?
I
ya - Elektrotehnika va elektronika

183
Haqiqatan, motor chastotasi kamayishi bilan uning yakoridagi EYuK ham kamayib boradi. Bunda
I =
U-E
ya
/
Σ
R
bo‘lgani uchun
motorning aylantiruvchi
M = K
M
Ф
I
ya
momenti
qiymati ham momentlar
muvozanati tiklanguncha, ya’ni
M = M
c
bo‘lguncha ko‘payib boradi.
M = M
c
bo‘lishi
bilan motor
chastotasining yuklama sababli pasayishi tugaydi va motor yangi o‘zgarmas chastota bilan turg‘un rejimda
ishlay boshlaydi. Qarshilk momentining o‘zgarishi bilan elektr
motorlarning chastotasi demak, EYuK
qiymati ham o‘zgarib, natijada ularning aylantiruvchi momenti ham momentlar muvozanati tiklanguncha
o‘z-o‘zidan o‘zgaradi. Elektr motorlarning bu xususiyati ularning asosiy afzalliklaridan biri hisoblanadi.
Elektr motorlar tabiiy va sun’iy mexanik tavsiflarga ega bo‘lishi mumkin.
Yakor yoki rotor chulg‘amiga qo‘shimcha tashqi qarshilik kiritilmay nominal kuchlanish va nominal
magnit oqimda olinadigan
i
q1 - Elektrotehnika va elektronika

163
Sinxron motor yuklamasining tasodifan keskin o‘zgarishini
hisobga olib,
θ burchakning nominal
qiymatini
25÷
30
o
ga teng qilib olinadi. Demak, sinxron motorning o‘ta yuklanish qobiliyati
M
max
/M
n
=2÷
2,5
bo‘ladi.
U
va
f = const
bo‘lsa, motordagi magnit oqimning umumiy qiymati ham o‘zgarmas bo‘ladi.
Demak, rotor qo‘zg‘atish chulg‘amidagi tok ko‘paytirilsa, stator chulg‘amidagi
tokning
magnitlaniruvchi qismi kamayadi.
Shunga binoan, qo‘zg‘atuvchi tok qiymatini ko‘paytirish bilan elektr tarmog‘idan statorga beriluvchi
tokning reaktiv qismini nolga tenglash mumkin.
Bunda
cos
φ
= 1
bo‘lib,
induktiv qarshilikdagi
kuchlanishning tushuvi nol bo‘ladi. Natijada stator chulg‘amida hosil bo‘lgan EYuK
E
ko‘payib, uning qiymati
kuchlanishga yaqinlashadi. EYuK qiymatining ortib borishi bilan aylantiruvchi
momentning maksimal
qiymati ham birmuncha ortadi, ya’ni
M
c - Elektrotehnika va elektronika

180
Bunda
ning o‘zgarish grafigi har bir muayyan holda alohida keltiriladi.
Qarshilik momentlari
reaktiv va aktiv (potentsial) bo‘lishi mumkin. Reaktiv qarshilik momenti qirqish, ishqalanish va shu kabi
jarayonlarda hosil bo‘ladi. Bu momentning yo‘nalishi hamma vaqt motorning
aylantiruvchi momentiga
teskari bo‘ladi. Aktiv qarshilik momenti esa yuk ko‘tarish, prujinaning qisilishi kabi jarayonlarda hosil bo‘lib,
bunday moment hamma yo‘nalishining o‘zgarishi bilan aktiv qarshilik momentining ta’siri ham teskarisiga
o‘zgaradi. Masalan, yuk ko‘tarishda qarshilik momenti aylantiruvchi momentga teskari bo‘ladi, yuk
tushirishda esa bu momentlar bir xil yo‘nalishda bo‘ladi.
Motor vali(o’qi)ga ta’sir etuvchi momentlar
yana birini dinamik moment
M
din
deyiladi.
Dinamik
moment quyidagicha ifodalanadi:
(13.11)
Bunda:
j = mp
2
= GD
2
/4 kg
•
m
•
sek
2
– motor vali(o’qi) bilan birgalikda aylanayotgan qismlarining
inertsiya momenti;
G,m –
tegishlicha og‘irlik
kuchi va uning massasi;
p,D,g –
tegishlicha harakatlanayotgan
qismlarning inertsiya radiusi, diametrik va
tezlanishi;
GD
2
– siltash momenti. Yakor yoki rotorga tegishli siltash yoki inertsiya momentlarining
qiymati motor kataloglarida keltiriladi. Motor bilan aylanuvchi va turli shakllarga ega qismlar uchun
esa
J
va
GD
2
ning qiymati texnik ma’lumotnomalarda keltiriladi;
d
ω
/dt
yoki
dn/dt
– motor vali(o’qi)ning tezlanishi.
Demak, dinamik moment hosil bo‘lishi uchun biror sababga ko‘ra chastotaning o‘zgarishi kifoya.
Masalan, motori ishga tushirishda uning chastotasi ortib boradi. Bunda
Tekis shakllarning izometriyasini yasash

|
Tekis shakllarning izometriyasini yasash Pdf ko'rish
|
bet | 102/237 | Sana | 11.12.2023 | Hajmi | 13,35 Mb. | | #116299 |
Bog'liq Chizmachilik.I.Raxmonov. 2016Tekis shakllarning izometriyasini yasash. Kundalik turmushimizda
uchrab turadigan har qanday buyumlar geometrik sirtlardan tashkil topa-
di. Geometrik jism ning asoslari yoki yoqlari, umuman tekis shakllardan
iborat bo'ladi. Shunga ko'ra quyida kvadratning
H, V, W tekisliklaridagi
proyeksiyalarining izometriyalarini yasashni ko‘rib chiqamiz.
Izometrik o ‘qlami chizib olib, to 'g 'ri burchakli proyeksiyadagi
(5.5-shakl,
a) OA, OB, ОС, OD kesmalami О nuqtadan (5.5-shakl, b)
Ox, Oy o ‘qlari bo‘yicha ikki tomonlama o'lchab qo‘yamiz va Ox, Oy
o'qlariga parallel chiziqlar chizib, o'zaro kesishtiramiz. Kvadratning
M,
N uchlari Oz o ‘qida kesishadi. E, F uchlari esa Oz o'qiga peфendikular
o'tgan chiziqda kesishadi. Demak,
EF1MN, bu yerda H tekisligiga pa
rallel kvadratning izometriyasi hosil b o‘ladi.
V tekisligiga parallel
kvadratning izometriyasini yasash uchun to 'g 'ri burchakli proyeksiyada
gi (5.5-shakl,
a) OA, OB masofalarni Ox o'qiga, ОС, OD masofalami
esa
Oz izometrik proyeksiya o'qlariga (5.5-shakl, b) o'lchab qo'yamiz.
Keyin и nuqtalardan
(А, В, C, D) Ox va Oz larga parallel chiziqlar chizib,
ulami o'zaro kesishtiramiz. Natijada
MNLEF, Oy o'qida EF uchlari va
Oy o'qiga peфendikular chiziqda M, N uchlari kesishadi.
5.5-shakl,
e da W tekisligiga parallel kvadratning izometrik proyeksi-
yasi tasvirlangan.
M, N uchlari Ox o'qida, E, F uchlari Ox o'qiga per
pendikular chiziqda kesishadi. Umumiy holda uchala
(FI, V, W) proyek
siya tekisligining izometrik proyeksiyasi romb bo'lib, xususiy hollarda
to 'g 'ri burchakli to'rtburchak yoki to 'g 'ri chiziq bo'lib tasvirlanadi.
5.6-shaklda muntazam oltiburchakning to 'g 'ri burchakli proyeksiyasi
bo'yicha uning
H, V, W aksonometrik tekisliklardagi izometriyasini
yasash bosqichma-bosqich to'liq ko'rsatilgan (5.6-shakl,
b, d, e). Olti
burchakning
1 va 4 uchlari Ox va Oy o'qlarida yotadi. Lekin ular 90°
burchakka burilsa,
Oz o'qida yotishi mumkin. OA va OB kesmalami
О dan FI tekisligida Oy o'qiga, V, W tekisliklarida Oz ga o'lchab qo'yib,
Ox ga (5.6-shakl, b, d) va Oy o'qlariga (5.6-shakl, d) parallel chizilib,
A dan 2 va 3, В dan 5 va 6 nuqtalami olib qo'yam iz hamda hosil qilin
gan nuqtalami o'zaro tutashtiramiz.
166
|
| |
Auditing - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

3.4.10 Auditing DNF96709 Mit dem Auditing kann man eine Überwachung für den Server aktivieren. Damit kann man z.B. mit protokollieren lassen, wer wann auf welches File zugreift.
Sie können dort auch mitprotokollieren lassen, wer sich wann ein- oder ausloggt, sein PW ändert und einiges mehr. Dazu gibt es das Programm SYS:PUBLIC/AUDITCON.EXE.
Bei der Benutzung dieser Möglichkeit in Firmen muß dabei aber der Betriebsrat unterrichtet werden.
.3 5 -shakl - ‘z b e k ist 0n respublikasi oliy va ‘rta maxsus ta’lim vazirligi

Kesuvchi tekisliklami tanlashda va ulami o ‘t-
k a z ish d a norm al (sirt k o n tu rig a p erp en d ik u -
lar) kesim hosil qilinishiga e ’tibor beriladi
(4.37-shakl). Qiya joylashgan detalga tegishli
b o ig a n bir nechta bir xil kesimlami ifoda qiluv-
chi tasvir 4.38-shakldagi kabi bajariladi. Kesuv
chi tekislik sifatida silindrik sirt olinishi ham
mumkin (4.39-shakl), bunday holda kesim yoyib
tasvirlanadi va uning yoyilganlik belgisi qo ‘-
yiladi.
7-§. Chizmalarda tasvirlar sonini kamaytiruvchi shartlilik va
soddalashtirishlar
Chizmalami chizishda mehnat unumini oshirishga, chizma chizish-
larini ratsionalizatsiyalashtirish, oddiylashtirish va osonlashtirish yo‘li
bilan erishiladi. Shu maqsadda standart tomonidan bir qator shartliliklar
va soddalashtirishlar belgilangan. K o‘rinishlar sonini kamaytirish, tasvir
o ‘lchamini kamaytirish va soddalashtirish mavjud:
- diametr va kvadratlami ifodalovchi shartli belgilardan foydalanish
jism ni bitta ko ‘rinishda tasvirlashga imkon beradi (4.40- shakl,
a, b, d, e).
Shuningdek, diametr va kvadrat belgilaridan foydalanib, bitta ko‘rinishda
shunday jism lardan tuzilgan detalni tasvirlash mumkin (4.41-shakl);
- bitta ko‘rinish bo'yicha shar sirtlarini aniqlash mumkin, bunda
diametr belgisi oldiga yoki ostiga «
Sfera» so‘zi yozib qo‘yiladi
(4.42-shakl);
- detaining qalinligi
s=5 mm va uzunligi /=250 mm b o isa , yassi va
uzun buyumlar bitta ko‘rinishda tasvirlanadi (4.43-shakl, a);
A - A
Q .
a)
b)
d)
e)
4 .4 0 -shakl.
-jadval 
Ozuqa ekinlarining ozuqa birligida ifodalangan normativ unumdorligi

154
Bu yerda:HChF — 1 ga sug’oriladigan haydov yerdan olinadigan hisoblab chiqiladigan
foyda, ming so’m;
MUqx
1
-MUqx
n
— qishloq xo’jaligi ekinlarining me’yoriy unumdorligi, ming so’m/ga;
EM
1
-EM
n
— ekin maydonlari, ga
FM
1
-FM
n
— tuproq sifati turlicha bo’lgan yerlarda turli xil ekinlardan olinadigan qishloq
xo’jaligi ishlab chiqarishi foydasining hisoblab chiqilgan miqdori, foizlarda.
1 ga sug’oriladigan haydov yerning normativ qiymati quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
100
*
*
*
*
3
2
1
F
K
K
K
HChF
NQ
=
Bu yerda:NQ — sug’oriladigan haydov yerning normativ qiymati, ming so’m/ga;
HChF — sug’oriladigan haydov yerdan olinadigan hisoblab chiqilgan foyda, ming so’m/ga;
F — hisoblab chiqiladigan foydaning kapitallashuvi foizi;
K
1
— xo’jalik yuritish va qishloq xo’jalik ishlab chiqarishi intensivligi darajasi hisobga
olinadigan mintaqaviy koeffisiyent;
K
2
— sug’orish uchun suv chiqarish usuli hisobga olinadigan koeffisiyent;
K
3
— hosilning nobud bo’lish foizi hisobga olinadigan koeffisiyent;
Hisoblab chiqilgan foydaning kapitallashuvi foizi 5% miqdorida qabul qilinadi.
Xo’jalik yuritish darajasi va qishloq xo’jaligi ishlab chiqarishi intensivligini hisobga oladigan
mintaqaviy koeffisiyent quyidagi 5-jadvalda keltirilgan:
Schutz vor Abends !? - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

|
Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A
|
bet | 112/387 | Sana | 30.05.2021 | Hajmi | 1,26 Mb. | | #14667 |
3.4.12 Schutz vor Abends !?
DNF99712
Aktivierung der in NetWare 4.x eingebauten Schutzmechanismen
Manche Hersteller empfehlen folgende SET-Einstellungen, die in die STARTUP.NCF eingetragen werden müssen.
SET READ FAULT EMULATION = ON
SET WRITE FAULT EMULATION = ON
SET ALLOW INVALID POINTERS = ON
Dadurch meldet der Server lediglich einen Fehler, anstatt einen Abend zu produzieren. Diese Parameter verhindern aber Abends auf Kosten der Datenkonsistenz.
Laut Novell dürfen diese Parameter deshalb nicht verwendet werden, weil der Server sonst in einen instabilen Zustand kommt und ein hohes Risiko besteht, dass Daten zerstört werden.
|
| |
n
p - Elektrotehnika va elektronika

166
EYuK dan bo‘lgan xavfni yo‘qotish uchun razryad qarshiligi
R
razr
qo‘zg‘atuvchi chulg‘am qarshiligidan
taxminan 10 marta katta qilib olinadi.
Sinxron motorning ishga tushirish toki
I
ish.t.
= (3÷
8) I
n
bo‘lib, ishga tushirish momenti esa
M
ish.t.
=
(0,5÷
2)M
n
bo‘ladi. Yuqori chastotali motorda
I
ish.t.
ning qiymati past chastotali motordagiga nisbatan katta
bo‘ladi. Katta quvvatli sinxron motorlarni ishga tushirishda, elektr tarmog‘idagi kuchlanish ortiqcha
pasayib ketmasligi hamda stator chulg‘amiga ta’sir etadigan dinamik kuchlarni kamaytirish uchun, odatda,
ularni reaktor yoki avtotransformator orqali ulanadi. Natijada, stator chulg‘amiga beriladigan kuchlanish
nominalga nisbatan pasayib, ishga tushirish tokining qiymati ham birmuncha pasaytiriladi. Elektr mashina
tayyorlanadigan zavodlarning ko‘rsatmasi bo‘yicha 3000V kuchlanishli sinxron motorlarni elektr
tarmog‘iga bevosita ulab ishga tushirish uchun, (12.9-rasm) ularning rotoridagi har bir magnit qutbga
to‘g‘ri keladigan motor quvvati quyidagidan katta bo‘lmasligi lozim ya’ni
kVt (12.4)
bunda
p
– qutblar soni.
6000 Voltli motorni bevosita ishga tushirishda esa
kVt bo‘lishi lozim. Elektr
tarmog‘iga bevosita ulab ishga tushirish mumkin bo‘lmagan motorlar uchun, katalogda, ularning statoriga
berilishi mumkin bo‘lgan maksimal kuchlanish qiymati
mustaqil
va 
o‘z-o‘zidan qo‘zg‘atishli

175
13.5 – rasm. Generatorda hosil bo‘ladigan elektromagnit momenti.
Yakor o‘tkazgichlariga ta’sir etuvchi elektromagnit moment ifodasini quyidagicha yozish mumkin:
,
,
2
Нм
Фl
k
Фl
а
рТ
М
я
м
я
эм
(13.4)
bunda
const
a
pN
k
м
2
— moment doimiysi deb ataluvchi va mashina parametrlari bilan
aniqlanuvchi o‘zgarmas koeffitsient. Generatordagi elektromagnit momentning qiymati qutblardagi
magnit, oqim
F
bilan yakor toki
I
ya
ga proportsional bo‘lib, uning yo’nalishi birlamchi motorning
aylantiruvchi momentiga teskari bo‘ladi (13.5-rasm).
Shuning uchun generatorda hosil bo’ladigan elektromagnit moment
Vorwort - Deutsche Netware faq version 10/2008 Frequently A

3.23.1 Vorwort
DNF01253
Links
• zertifizierte Storage Driver: http://http://developer.novell.com/devres/storage/drivers/
3.23.2 Info Anschlußtechniken LAN
DNF94893
Um aktuelle Infos zum Verkabeln von Netzwerken zu erhalten, können Sie sich z.B. die Verlegevorschriften der Kabelhersteller besorgen.
Die Netzwerkbücher kommen fast alle von Programmierern und die verstehen von Hardware meist wenig und von Verkabelung gar nichts.
Ansonsten in Kurzform:
• Biegeradien einhalten
• Kabel nicht deformieren (Nagelschellen, Trittbereich)
• Ausreichender Abstand von 220V-Leitungen und störenden Geräten
• Mit den Steckern anständig umgehen
• Zugentlastungen nicht 'anknallen'
• Abschlußwiderstände rauscharm und mit ausreichender Leistung
Dazu bei STP und TR:
- Potentialausgleich und Schirm gut überlegen
|
Differensial renta I - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

161
bo’yicha har xil yer uchastkalariga bir xil miqdorda mablag’ sarflangan bo’lib, ulardan olingan ishlab
chiqarish samarasi turlicha. Natijada 1 s mahsulotni ishlab chiqarishning individual bahosi (ishlab
chiqarish xarajatlari plyus o’rtacha foyda) birinchi (yomon) uchastkada ancha yuqori bo’lib,
ikkinchisida (o’rtacha) va uchinchisida (yaxshi) - eng past bo’ladi, har bir uchastkadagi jami
mahsulot bahosi esa bir xil bo’ladi. Lekin bozorda uchala uchastkadan keltirilgan mahsulotlar bir xil
bahoda, ya’ni yomon yer uchastkasining ishlab chiqarish sharoitlari bilan aniqlanadigan bozor
bahosida sotiladi. Unda o’rtacha va yaxshi yer uchastkasidagi ijarachilar, 1s mahsulotni ishlab
chiqarish individual xarajatlari ijtimoiy xarajatlaridan past bo’lganligi uchun mos ravishda har bir
sentnerga qo’shimcha foyda oladilar va uni differensial renta I sifatida butun mahsulot hajmi uchun
yer egalariga mos ravishda to’laydilar.
Differensial renta I, shuningdek yer uchastkalarining bozorga yaqin yoki uzoq joylashishiga
qarab transport yo’llari va boshqalar oqibatida ham hosil bo’ladi. Bu farqlar mahsulot birligiga to’g’ri
keladigan transport va boshqa xarajatlarning notekisligini keltirib chiqaradi, bu esa joylashgan
joyiga qarab differensial renta I tashkil topishi uchun sharoit yaratadi.
o'tadi, lekin vinolaming rangiga u kam miqdorda ta’sir eatadi. Po'stloq

|
o'tadi, lekin vinolaming rangiga u kam miqdorda ta’sir eatadi. Po'stloq Pdf ko'rish
|
bet | 109/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeo'tadi, lekin vinolaming rangiga u kam miqdorda ta’sir eatadi. Po'stloq
xujayralarida mavjud bo'lgan hid beruvchi moddalar sharbat aralashtirilganda
yaxshi eriydi. Qoplamada hosil bo'layotgan eterifiksiya (efirlami hosil bo'lishi)
bijg'ish nihoyasida vinoga xushbo'ylik kiritadi. Yetiltirilganda vino yanada
mayinlashadi.
Burgundiya vinolarining nozik xushbo'yligi qoplamasi bor sharbatlami ochiq
chanlarda bijg'iganligiga bog'liqdir.
Qoplama cho'ktirilgan holda ochiqg' bijg'ishi qator ustivorlikka ega. Masalan,
bu usulda bijg'ishda kam mehnat talab qilinadi, sharbat achib ketmaydi, maxor va
sirka bakteriyalari rivojlanmaydi. Natijada vino rangi yaxshilanadi, lekin xushbo'y
hidi biroz pasayadi. Usui ordinar vino tayyorlashda qo'llaniladi. Qoplama tez achib
qoladigan issiq xududlarda ham bijg'itishning shu usulidan foydalaniladi.
Ochiq bijg'ishda yopiq bijg'ishga nisbatan jadalroq hosil bo'ladi. Bijg'ish tez
kechishi uchun qoplamasi bor usulni qo'llash lozim. Qoplama cho'ktirilgan
rezervuarlarda bijg'ish odatda sekin kechadi. Sovuq bo'lgan yillarda yopiq
rezervuarlarda ochiq rezervuarlarga qaraganda bijg'ish tezroq boshlanadi. iSsiq
kelgan yillarda qoplamasi bor ochiq holda bijg'itish usuldan foydalanish
samaraliroqdir, chunki bunday holda boshqa usullarga qaraganda harorat tez
108
ravishda ko'tarilib ketmaydi.
Ochiq idishlarda bijg‘itilganda vinolarda karbonat kislota spirt bugiarini
mexanik tarzda olib ketishligi tufayli yotiq idishlarda bijg'igan vinolarga nisbatan
o'tkirligi bir necha gradusga kamroq boiadi. Bundan tashqari yopiq rezervuardagi
bijgish doimo sekin kechadi. Ba’zida yopiq rezervuarlarda achitqilarga kislorod
|
| |
-jadval 
Asosiy qishloq xo’jaligi ekinlari, bog’lar va tokzorlarning tuproqlarining bir bonitet baliga

153
1 ga maydondagi asosiy qishloq xo’jaligi ekinlarining normativ unumdorligi tegishli ma’muriy
mintaqadagi normativ qiymatni aniqlash davridan oldin yuzaga kelgan qishloq xo’jaligi
mahsulotlarini realizasiya qilishning o’rtacha yillik narxlariga bog’liq
ravishda qiymat ifodasida
quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
,
*
YNo
MH
MUqx
=
bunda
:MUqx
— 1 ga qishloq xo’jaligi ekinlarining normativ unumdorligi, ming so’m;
MH
— qishloq xo’jaligi ekinlarining normativ hosildorligi(Tuproqning
bir bonitet
baliganisbatan normativ hosildorligi uning bonnitet balliga ko’paytiriladi),s/ga;
YNo’
— dehqon bozorlarida sotiladigan qishloq xo’jaligi mahsulotlari
tegishli turiga
o’rtacha yillik narx, ming so’m/s, paxta xom ashyosi va boshoqli don ekinlarining xarid narxi ming
so’m/s;
Ozuqa ekinlarining normativ unumdorligi ushbu 4-jadvalga muvofiq
ularning hosildorligini
bug’doy ekvivalent hosildorligiga aylantirish yordamida hisoblab chiqiladi.
Internet sаytlаri - Microsoft Word 01 Kishlok xujalik ishlab chikarish iktisodiyoti

404
http://www.ziyonet.uz
http://economics.uzreport.uz/news_u_112571.html
http://www.ref.uz
http://www.stat.uz
http://www.mf.uz
http://www.agro.uz
http://www.mintrud.uz
http://www.mfer.uz
http://www.mineconomy.uz
12-MASHG’ULOT.QISHLOQ XO’JALIGIDA ISHLAB CHIQARISH
XARAJATLARI VA MAXSYLOT TANNARXI
Reja
:
12.1.Ishlab chiqarish xarajatlari tushunchasi va mahsulot tannarxi. Tannarxining turlari
12.2.Mahsulotlar ishlab chiqarish va sotish xarajatlarining tashkil topishi va guruhlanishi
12.3.Mahsulot tannarxini hisoblashning uslubiy asoslari va xususiyatlari
12.4. Mahsulot tannarxini pasaytirish imkoniyatlari
I. Darsning maqsadi:
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ishlab chiqarish harajatlarining mohiyati
tushuntiriladi. Tannarx elementlari tashkil etiladi. Talabalar qishloq xo’jalik mahsulotlariga
harajatlarning taqsimlanishini o’rganadilar va mustaqil fikrlash va xulosa chiqarishni o’rganadilar.
Talabalarga ma’ruzadan olingan bilimlarini, ya’ni harajatlarni elementlari va moddalari bo’yicha
aniq ma’lumotlar asosida o’rganib chiqishga imkoniyat yaratish. Talabalarga mahsulot birligiga
sarf qilingan harajatlarni tahlil qildirib ularning mulohazalarini bilish.
II. Darsning borishi:
A) O’tgan darsni so’rash;
B) Yangi mashg’ulot mavzusini tushuntirish;
D) Talabalarning mustaqil ishlashi uchun topshiriq.
Topshiriqning mazmuni va maqsadi:
1. Elementlar va moddalar bo’yicha asosiy ishlab chiqarishga qilingan harajatlar tahlil qilinsin.
2. Joriy baholarda 100 so’mlik o’simlikchilik, chorvachilik va butun ishlab chiqarishga ketgan
harajatlar moddalari tahlil qilinsin
3. Topshiriq yechimining asosiy natijalari bo’yicha xulosa va takliflar.
buyurtmasi
korxonalari - Buxgalteriya hisobi

235
Depozit
– 1) bank va tashkilotlarga joylashtirilgan pul va qimmatbaho qog‘ozlar
(aksiya, obligatsiyalar); 2) qarzdorning qarz bergan tashkilotga sud
mahkamasi orqali o‘tkazgan pul yoki qimmatbaho qog‘ozlar miqdori.
Defisit
– kamyob, noyob, 1) biror-bir narsaning yetishmasligi; 2) sarf-
xarajatlarning daromaddan ortishi, zarar.
Deflyatsiya – inflyatsiya davrida chiqarilgan muomaladagi qog‘oz pul miqdorini
kamaytirish. Davlat tomonidan moliya va pul-kredit tadbirlarini
qo‘llash orqali amalga oshiriladi.
Dividend
– aksioner, aksiya egasining daromadi; aksionerlik jamiyati foydasining
bir qismi.
Diler
– (dealer) – o‘z hisobiga birja yoki savdo vositachiligi bilan shug‘ul-
lanuvchi ishbilarmon.
Dotatsiya
– tashkilot, korxonalarga davlat tomonidan beriladigan yordam puli,
moddiy yordam, qo‘shimcha to‘lov. Asosan zararni qoplash va boshqa
maqsadlar uchun ishlatiladi.
E
Eksport
– tovarlar, xizmatlar, ishchi kuchi va kapitalni mamlakat tashqarisiga
chiqarish.
Ekspert
– ot‘kazilgan ekspertiza xulosasi aks ettirilgan hujjat.
Elektron
– hisob-kitoblarni elektron hisoblash mashinalari yordamida amalga
oshirish uchun qo‘llaniladigan elektron kartochka, uning xotirasiga
pul egasining joriy hisobidagi pul summasi yozilgan bo‘ladi.
Emissiya
– muomalaga bank biletlari, pul va qimmatbaho qog‘ozlarni chiqarish,
davlatning emissiya banklari tomonidan amalga oshiriladi. E. asosan
davlat budjetidagi kamomadni to‘ldirish, izdan chiqqan pul
muomalasini tiklash maqsadida o‘tkaziladi.
Erkin
– talab bilan taklif nisbatiga bog‘liq bo‘lgan narxlar.
ketish xavfi tug'ilganda, bijg'ish katta rezervuarlarda kechib uni toidirish uzoq

|
ketish xavfi tug'ilganda, bijg'ish katta rezervuarlarda kechib uni toidirish uzoq Pdf ko'rish
|
bet | 111/359 | Sana | 11.06.2024 | Hajmi | 9,85 Mb. | | #262679 |
Bog'liq BCGm2RZm9DtsVemNp5dfHgZZxBC4fpkg3E6YxTbeketish xavfi tug'ilganda, bijg'ish katta rezervuarlarda kechib uni toidirish uzoq
vaqtga cho'zilganda sulfitlash amallarini qo'llash tavsiya etiladi.
Uzumni ezish oldin yoki ezgich (drobilka)da ezish paytida sulfitlash mumkin
emas, chunki sulfitlash qo'llanilganda sulfit kislota ezgich (drobilka)ning temir
qismlariga ta’sir etib ma’lum miqdordagi temimi vinoga o'tkazadi, sharbat yuqori
kislotali boiganda sulfavodorod hosil bo'ladi.
Agar uzum harorati yuqori boim asa va chan to'ldirilayotgan paytida mezga
bijg'ib ketish xavfi tug'ilmasa unda sulfitlash keyin o'tkaziladi. Buning uchun
sharbat tag idishga tushirilib (tagidishga kerakli miqdorda suyuq sulfid angidrid
solinadi) yana nasos yordamida yana changa qo'yiladi.
Sulfit kislota bilan bijg'iyotgan sharbatga ishlov berish natijasida sog'lom,
ta’mli kasalliklarga bardoshli vino hosil bo'ladi. Sulfit kislota sharbatning
etiluvchanlik xususiyatini oshiradi va shu tufayli uzumning qatiq qismlaridagi
organik kislotalaming ba’zi tuzlarini o'z tarkibiga oaldi. Sog'lom uzum mezgasini
bijg'itishda bu ustivorlik unga bilinmaydi, lekin kasal uzumdan mog'or bosgan,
chirigan uzum mezgasini bijg'itishda yaxshi samara beradi.
Sulfid kislota ishtirokida bijg'itilgan vinoning tarkibiga o'zgaradi: spirt miqdori
0,2-0,3% ga oshadi; kislotaliligi nazorat vino kislotaligidan baland bo'ladi;
109
uchuvchi kislotalar miqdori 0,2-0,3 g/gl ga kam bo'ladi. Sulfitlangan vinolarda
kislotalilik oshishi munosabati bilan birga mineral tuzlar, vinoning achchiq tuzlari
ham ko'payib ichimlikning ekstraktivligini oshiradi. Qrim va Gruziyada
o'tkazilgan tajribalar shuni ko'rsatadiki, sulfit kislota ishtirokida bijg‘itilgan qizil
|
| |
O‘SIMCHILIK MAHSULOTLARINING TANNARXINI

128
a) xas-cho‘p va g‘allaning qurishi tufayli kamayish vazni 300 s ni
tashkil qiladi;
b) yem uchun foydalaniladigan chori 1800 s;
d) somonning miqdori 5400 s.
Demak, sof bug‘doy 8500–300=8200. 1800 s chorining va 5400 s
somonning tannarxini aniqlaymiz.
«Ochil Qodirov» fermer xo‘jaligida mahsulotni yetishtirish uchun
384800000 so‘m xarajat qilingan g‘alla mahsulotlari tannarxini aniqlash
uchun jami qilingan xarajatlardan somonning normativ qiymati ayirib
tashlanadi.
Masalan: somonning normativ qiymati 2590000 so‘m. 1 s somon
2590000:5400–s=479,6.
G‘alla bilan choriga tegishli xarajatlarni aniqlash.
38480000–259000=38221000 so‘m. Bug‘doyning tarkibida 40%
choridon bo‘lganligi uchun uni shartli g‘allaga aylantiriladi.
1800x40:100=720 s shartli bug‘doy.
Jami bug‘doy miqdorini toping.
8200+720=8920 s.
Demak, bug‘doy va chorining jami bug‘doy miqdoriga nisbatan
salmog‘ini aniqlaymiz.
a) 8200x100:8920=92% bug‘doyning salmog‘i.
Jami xarajatlarning bug‘doy va choriga tegishli salmog‘ini
aniqlaymiz.
a) bug‘doy bo‘yicha 38221000x92%:100=35163320 so‘m.
b) chori bo‘yicha 38221000x8%:100=3057680 so‘m.
1 s bug‘doy va chorining tannarxini aniqlaymiz.
a) bug‘doy 35163320:8200=4288,20.
b) chori 3057680:1800=1698,71.
narxlar
Erkin iqti- - Buxgalteriya hisobi

236
Firma
– inglizcha (firm , firm’s Ftrade name) so‘zlaridan olingan bo‘lib,
tijorat maqsadlarini ko‘zlovchi korxona, kompaniya va boshqa
xo‘jalik tashkiloti degan ma’noni anglatadi.
FIFO
– sarf qilingan materiallar qiymatini hisobdan chiqarishning usullaridan
biri bo‘lib, kamayib borayotgan inflyatsiya sharoitida vaqt bo‘yicha
birinchi sotib olingan materiallar qiymati bo‘yicha hisobni olib
borishni bildiradi.
Foyda
– 1) biror kimsa yoki narsa uchun bo‘ladigan naf, manfaat;
2) daromadning xarajatga nisbatan farqidan tashkil topgan summa,
mablag‘ , daromad; 3) qarzga berilgan puldan foydalanilganligi uchun
qarzdordan qarz beruvchi (kreditor) oladigan qo‘shimcha pul, haq.
Fond
– davlat, korxona, firmalarning biror-bir maqsad uchun mo‘ljallangan
pul vositalari yoki moddiy boyligi, mablag‘lari.
Fond
– qimmatbaho qog‘ozlar bilan savdo-sotiq qilish maqsadida tuzilgan,
doimo faoliyat ko‘rsatib turuvchi birja. FB ning asosiy vazifalari
quyidagilardan iborat: vaqtincha bo‘sh mablag‘larga qimmatbaho
qog‘ozlar sotib olib, ularni muomalaga kiritish; qimmatbaho
qog‘ozlarning bozor narxini aniqlash; turli tarmoqlar, korxonalar
o‘rtasidagi kapitalning aylanishini ta’minlash va boshqalar.
Franchayza – foydalanish uchun tayyor korxona, firma yoki mashhur firma
mahsulotining savdo markasidan (obyektidan) foydalanilgan holda
amalga oshiriluvchi biznes yuritish usuli.
Fyuchers
– birjalarda amalga oshiriladigan savdo-sotiq operatsiyalari. Bu
operatsiyalar shartnoma tuzilganidan so‘ng ishlab chiqariladigan
yoki yetishtirib beriladigan mahsulotlar bo‘yicha amalga oshiriladi.
Odatda, ushbu shartnoma tuzilgandan so‘ng buyurtmachi
bajaruvchiga avans tariqasida ma’lum summani o‘tkazib beradi.