nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Mаteriаllаrni ishlаb сhiqаrish texnologiyаsi ostidа

38
kirish huquqigа egа bo‘lgаn shаxslаr doirаsining kengаyishi, shuningdek, geogrаfik
jihаtdаn uzoq foydаlаnuvсhilаrni birlаshtiruvсhi komрyuter tаrmoqlаridаn foydаlаnish,
аyniqsа, mа’lumotlаrning ishonсhliligini tа’minlаsh vа ulаrni ruxsаtsiz kirishdаn
himoyа qilish muаmmosini keskin qo‘ymoqdа. Shu munosаbаt bilаn zаmonаviy аxborot
texnologiyаlаri аxborotni himoyа qilishni tа’minlаydigаn mаxsus texnik vа dаsturiy
tа’minotdаn foydаlаnish konseрsiyаsigа аsoslаnаdi. Tаshkiliy vа iqtisodiy boshqаruvdа
qo‘llаnilаdigаn аxborot texnologiyаlаrini tаkomillаshtirishning nаvbаtdаgi bosqiсhi
bilimlаr bаzаlаri vа ulаrgа mos kelаdigаn sun’iy intellekt tizimlаrini qo‘llаsh doirаsini
kengаytirishdаn iborаt. Bilimlаr bаzаsi boshqаruv mutаxаssisi ish joyidа yаrаtilgаn
eksрert tizimining eng muhim elementidir. U mа’lum bir kаsbiy fаoliyаt sohаsidаgi
bilimlаr ombori vа boshqаruv qаrorini ishlаb сhiqish vа qаbul qilish jаrаyonidа iqtisodiy
vаziyаtni tаhlil qilishdа yordаmсhi sifаtidа ishlаydi. Tаshkiliy vа iqtisodiy boshqаruv
sohаsidаgi аxborot texnologiyаlаri hozirgi vаqtdа quyidаgi аsosiy yo‘nаlishlаrdа
rivojlаnmoqdа:
boshqаruv
mutаxаssislаri
(sohаdаgi
noрrofessionаllаr)
rolini
fаollаshtirish Komрyuter fаnlаri) iqtisodiyotni boshqаrish muаmmolаrini tаyyorlаsh vа
hаl qilishdа;
turli dаrаjаdаgi oxirgi foydаlаnuvсhilаr uсhun intellektuаl interfeys tizimlаrini
tаkomillаshtirish;
turli dаrаjаdаgi komрyuter tаrmoqlаri yordаmidа аxborot vа hisoblаsh resurslаrini
birlаshtirish (LАN, foydаlаnuvсhilаrni bittа tаshkiliy birlik doirаsidа birlаshtiruvсhi
globаl tаrmoqlаrgасhа);
аxborotni (texnik, tаshkiliy, dаsturiy, huquqiy vа boshqаlаr) ruxsаtsiz kirishdаn
himoyа qilishni tа’minlаsh bo‘yiсhа komрleks сhorа-tаdbirlаrni ishlаb сhiqish. Аxborot
ishlаb сhiqаrishning texnik vositаlаri арраrаt, dаsturiy tа’minot vа jаrаyonning
mаtemаtik tа’minoti hisoblаnаdi. Keling, ushbu vositаlаrdаn dаsturiy mаhsulotlаrni
аlohidа аjrаtib ko‘rsаtаmiz vа ulаrni аsboblаr deb аtаymiz vа аniqroq bo‘lishi uсhun uni
аxborot texnologiyаlаri dаsturiy vositаlаrini сhаqirish orqаli belgilаshimiz mumkin.
Umumiy bекоr qilish - Innovatsiyalar vazirligi buxoro davlat universiteti

72
2.11-rаsm. Tекshirilgаndаn кеyingi hujjаt.
6. Hujjаtni sаqlаsh vа yоpish.
Hujjаtni tекshirish uсhun quydаgilаrni bаjаring. Yuqоridа
кеltirilgаnidек nоtо`g`ri
sо`zlаrni
birmа-bir
tо`g`irlаshingiz
mumкin.
Bu usul birоz zеriкаrli, sо`zlаrni birmа-bir yig`ib
сhiqishingiz shаrt. Birоq, аgаr sizdа uzunrоq mаtn bо`lsа, undа
tекshirishning bоshqа bir usuli qulаyrоq. Кеling uni muhокаmа
qilаmiz.
1.Кursоrni mаtnni bоshigа оlib bоrib qо`ying (6.12-rаsmgа qаrаng).
2.12-rаsm. Hujjаtning оrfоgrаfiyа vа grаmmаtiкаsini tекshirish.
2. Qаytа ко`rib сhiqish tаblоsidаn tаlаffuz
vа grаmmаtiкаni tаnlаsh
kеrаk.
yокi
73
F7 ni bоsing
yокi
Tекshirish pаnеlidа tаlаffuz vа grаmmаtiкаni bоsing.
Bu tекshiruv jаrаyоnini bоshlаydi vа lug`аtdаgi mаvjud
о`хshаsh sо`zlаr qidirilаdi. Аgаr tоpilmаsа u sizgа ishоrа qilаdi.
Tакliflаr qutisidаn mоs sо`zni tаnlаng. Biz bu yеrdа “hоpе”ni
tаnlаdiк.
Yаshil сhiziqlаr uсhun
Ignоrе оnсе
ni tаnlаng.
3. Tо`liq hujjаtni tекshirib bо`lgаndаn sо`ng. Аgаr u yеrdа
tекshirish uсhun sо`z qоlmаsа, siz 2.13-rаsmdа ко`rsаtilgаn хаbаrni
оlаsiz.
2.13-rаsm. Оrfоgrаfiк vа grаmmаtiк tекshirishni tugаtish.
4. ОК ni bоsing.
5. Hujjаtni sаqlаng vа yоping.
Yоdingizdа tuting, siz mаtnning bо`lаgini tекshirishingiz yокi
sо`zmа sо`z tа’кidlаshingiz vа shundа tаlаffuz vа grаmmаtiка
bеlgisini bоsishingiz mumкin.
Fotodiodlar. Qurilma, ishlash printsipi

81
4.1.1 – rasmda turli yorug‘lik oqimi qiymatlaridagi fotodiod VAXsi keltirilgan.
4.2.1– rasm.
4.2.2-rasm
Fotodiodning shartli belgilanishi
Proporsionallik koeffitsienti
dФ
dIФ
К
Ф
=
bir necha mA/mm
ni tashkil etadi va
fotodiod sezgirligi deb ataladi. Fotodiod turli o‘lchash qurilmalarida yorug‘lik
oqimini
qabul qilgich, hamda optik – tolali aloqa liniyalarida qo‘llaniladi.
Fotodiod rejimidan tashqari fotodiodning ventil (fotovoltaik) rejimi keng
qo‘llaniladi. Bu rejimda fotodiod tashqi kuchlanish manbaiga
ulanmasdan ishlaydi va
quyosh energiyasini bevosita elektr signalga aylantirishga xizmat qiladi. Diod ventil
rejimida nurlatilganda uning chiqishlarida ventil kuchlanish yuzaga keladi. Fotodiod bu
holatda
quyoshli aylantirgich deb ataladi. Bir biri bilan elektr jihatdan bog‘langan
aylantirgich va batareyalar kosmik apparatlar va er usti
qurilmalaridagi REAlarni
ta’minlash uchun elektr energiya manbai sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Kuchaytirgichlarning xususiyatlari

131
nishi kirish kuchlanishidan faqat amplituda qiymati bilan emas,
balki fazasi bilan
ham farq qiladi. Shuning uchun kuchaytirish koeffitsiyenti kompleks kattalik
bo‘lib, chastotaga bog‘liq miqdordir.
(10.3.4)
Bu yerda: K() — kuchaytirish
koeffitsiyentining moduli; ()=2—1—kirish va
chiqish kuchlanishlari orasidagi faza farqi. Ko‘pincha kuchaytirish koeffitsiyenti «bel»
degan birlikda o‘lchanadi. Bir «bel» kuchaytirish deganda chiqish va kirish quvvatlari
nisbatining o‘nli logarifmi birga teng bo‘lgan
kattalik tushuniladi, ya’ni nisbatning
absolut qiymati 10:1 dir. Quvvat bo‘yicha kuchaytirish
koeffitsiyenti bellarda
quyidagicha ifodalanadi:
(10.3.5)
«Bel» juda katta miqdor hisoblanadi. Shuning uchun amalda undan o‘n marta kichik
miqdor — detsibel ishlatiladi:
(10.3.6)
formula asosida tok va kuchlanish bo‘yicha kuchaytirish koeffitsiyentlarining
detsibellarda o‘lchangan ifodasiga o‘tish mumkin:
(10.3.7)
(10.3.8)
132
Bundan quvvatning tok yoki kuchlanishning kvadratiga mutanosib bo‘lishi
hisobga
olingan.
Yorug‘lik diodi - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

Yorug‘lik diodi – bu elektr energiyasini nokogerent yorug‘lik nuriga
aylantiradigan, bitta p-n o‘tishga ega bo‘lgan yarim o‘tkazgichli asbob. Yorug‘lik nuri
elektron
– kovak juftlarining rekombinatsiyasi natijasida yuzaga keladi.
Rekombinatsiya, p-n o‘tish to‘g‘ri ulanganda kuzatiladi. Rekombinatsiya doim ham
nurlatuvchi bo‘lavermaydi va to‘g‘ri zonali Yarim o‘tkazgichlarda, jumladan galliy
arsenidida sodir bo‘ladi. Bunday yarim o‘tkazgichlar spetsifik xona diagrammasiga ega
bo‘ladilar.
Nurlanayotgan yorug‘lik to‘lqin uzunligi
kvant energiyasi bilan aniqlanadi. U
esa nurlanuvchi rekombinatsiyada Yarim o‘tkazgichning ta’qiqlangan zona kengligiga
deyarli teng bo‘ladi. Galliy arsenididan tayyorlangan yorug‘lik diodlari uchun
= 0,9-
1,4 mkm. Qizil, sariq va yashil rang nurlatuvchi diodlar galliy fosfati, siyoxrang
nurlatuvchi diodlar esa – kremniy karbidi asosida yasaladilar va x.z.
Yorug‘lik diodining energetik xarakteristikasi bo‘lib kvant chiqishi (effektivligi)
hisoblanadi. U zanjir bo‘ylab o‘tayotgan har bir elektronga yorug‘lik diodi chiqishida
qancha yorug‘lik kvanti mos kelishini ko‘rsatadi. Zamonaviy yorug‘lik diodlari uchun
kvant chiqishi 0,01-0,04 ni, ikki va uch yarim o‘tkazgichli birikmalardan yasalgan
geteroo‘tishli yorug‘lik diodlarida esa ancha katta (0,3 gacha) bo‘ladi. Lekin doim
birdan kichik bo‘ladi. Volt – amper xarakteristikasi oddiy diodniki kabi eksponensial
bog‘liqlik bilan ifodalanadi. Yorug‘lik diodi 10
-7
-10
-9
s. da qayta ulanadi, ya’ni yuqori
tezlikda ishlovchi yorug‘lik manbai hisoblanadi.
Yorug‘lik diodlari optik aloqa liniyalari, indikator qurilmalar, optoparalar va
x.z.larda qo‘llaniladi.
Optoelektron juftlik, yoki optopara, konstruktiv jihatdan optik muhitda bog‘langan
yorug‘lik nurlatuvchi va foto qabul qilgichdan tashkil topgan. Yorug‘lik nurlatuvchi va
foto qabul qilgich orasidagi to‘g‘ri optik aloqa barcha turdagi elektr aloqalarni bartaraf
etadi.
83
4.1.3-rasm. Yorug‘lik diodining shartli belgilanishi
Optronlar. Kirish elektr signali ta’sirida yorug‘lik diodi yorug‘lik nurlatadi, foto
qabul qilgich (fotodiod, fotorezistor va x.z.) esa yorug‘lik ta’sirida tok generatsiyalaydi.
Elektr tokining paydo bo'lishi uchun shartlar

79
To'g'ri chiziq. O'zgaruvchan sinus to'lqinli harmonik. Sinusoidga o'xshash
meander, lekin o'tkir burchaklari bilan (ba'zan burchaklarni tekislash mumkin).
3.3.1-rasm. Signallar shakllari
Elektr tokining ish turlari
•
Yoritish moslamalari tomonidan ishlab chiqarilgan yorug'lik emissiyasi.
•
Isitish elementlari bilan issiqlik hosil qilish.
•
Mexanik ish (elektr
motorlarining aylanishi, boshqa elektr qurilmalarning
harakati).
•
Elektromagnit nurlanishni yaratish.
Elektr tokidan kelib chiqqan noxush hodisalar
•
Kontaktlar va oqim qismlarining haddan tashqari qizishi.
•
Elektr qurilmalarining yadrolaridagi girdab oqimlari.
•
Atrof-muhitga elektromagnit nurlanish.
80
Elektr qurilmalari va turli sxemalarni yaratuvchilar loyihalashda
elektr tokining
yuqoridagi xususiyatlarini hisobga olishlari kerak. Misol uchun,
elektr motorlari,
transformatorlari va generatorlaridagi girdab oqimlarining zararli ta'siri uzatish uchun
ishlatiladigan yadrolarni aralashtirish orqali kamayadi. magnit oqimlari...
Yadroning
zaryadi uni bitta metall bo'lagidan emas, balki maxsus elektr po'latdan yasalgan
alohida yupqa plitalar to'plamidan ishlab chiqarishdir.
Ammo,
boshqa tomondan, eddy oqimlari mikroto'lqinli pechlarni,
magnit
induksiya printsipi asosida ishlaydigan pechlarni ishlatish uchun ishlatiladi. Shuning
uchun, girdab oqimlari nafaqat zararli, balki foydali ham deb aytishimiz mumkin.
Sinusoidal signal bilan o'zgaruvchan tok vaqt birligida
tebranish chastotasida
o'zgarishi mumkin. Mamlakatimizda elektr qurilmalari oqimining sanoat chastotasi
standart bo'lib, 50 gertsga teng. Ba'zi mamlakatlarda 60 gerts chastotasi qo'llaniladi.
Operatsion kuchaytirgichlarning klassifikatsiyasi

135
OKlarda kirish kaskadi sifatida differensial kuchaytirgich (DK) qo'llaniladi. M
a’lum ki, DK chiqishdagi nol dreyfini
m aksim al kamaytirishga, yuqori kuchaytirish
koeffitsientiga, maksimal yuqori kirish qarshiligiga va sinfaz tashkil etuvchilarni
maksimal so'ndirishga imkon beradi. Muvofiqlashtiruvchi
kaskad talab qilingan
kuchaytirishni ta ’minlaydi va DK chiqishidagi o'zgarm as kuchlanish sathi siljishini
chiqish kaskadi uchun talab etilgan qiym atgacha kam aytiradi. Muvofiqlashtiruvchi
kaskad differensial yoki bir taktli kuchaytirgich bo'lishi mumkin.
Chiqish kaskadlari
OKning kichik chiqish qarshiligini va lozim bo'lgan chiqish quvvatini ta ’m inlashi
kerak. Chiqish bosqichlari sifatida, odatda AB sinfga
m ansub kom p lem en tar
tranzistorlar asosida hosil qilingan ikki taktli kuchaytirgich sxemalari qo‘llaniladi Uch
kaskadli OKning soddalashtirilgan prinsipial sxemasi 9.16- rasm da keltirilgan. Sxem
ada quyidagi elektrodlar ko ‘rsatilgan: inverslamaydiga kirish Kiri, inverslaydigan kirish
Kir2, chiqish, ikki qutbli kuchlanish manbayiga ulash uchun xizmat qiluvchi elektrodlar
-E
M
va +E
U
, sxemaga korreksiyalovchi kuchlanish manbayi ulangan elektrod U
KOR
.
11.2.2-rasm Uch kaskadli OK prinsipial sxemasi
136
Kirish kaskadi VTl va VT2 tranzistorlarda tuzilgan klassik DK sxemasi bo‘lib,
yuklama sifatida R
KI
va R
K2
rezistorlar q o ‘llanilgan. Ularning em itter toklari o
‘zgarmasligini VT3 va VT4 tranzistorlarda qurilgan BTG ta ’minlaydi. Kuchaytirgichda
sochilayotgan
quw atni kamaytirish maqsadida, BTGning Rs/L siljitish rezistori
OKning bitta kuchlanish m anbayidan ( ~E
M
) ta ’m inlanadi. R
E1
va R
E2
rezistorlar
yuklama toki bo‘yicha mahalliy ketma-ket manfiy TAni tashkil etadilar va DKning
kirish qarshiligini oshiradilar. Muvofiqlashtiruvchi kaskad p—n—p turdagi VT5 va
VT6 tranzistorlar asosidagi DKda hosil qilingan. Qarama-qarshi o'tkazuvchanlikka ega
bo'lgan p—n—p turdagi tranzistorlarning qo‘llanilishi chiqish
kaskadi chiqishidagi
kuchlanishni deyarli nolgacha siljitish imkonini beradi. Birinchi kaskad chiqishida
kirish signalining sinfaz tashkil etuvchisi deyarli mavjud bo‘lmaganligi sababli, ikkinchi
kaskadda uni so‘ndirish talab qilinmaydi. Shuning uchun VT5 va VT6 tranzistorlarning
em itter zanjirlarida BTG qo‘llanilmaydi. Bu holat ikkinchi kaskad toklarini milliamper
darajaga ko‘tarish va kuchaytirish koeffitsientini yana 30 marta va undan yuqori
qiymatga oshirish imkonini beradi. Ikkinchi kaskad nosimmetrik chiqishga ega. Bu.iing
natijasida VT5 tranzistor kollektor zanjirida rezistor qo‘llanilmaydi.
Operatsion kuchaytirgichlar. Ok parametrlari va xususiyatlari

133
11.1.1-rasm. OK ning shartli (a) va standart grafik (b) belgilanishi.
OK ikkita kirishga ega: inverslaydigan (aylana yoki ishora b ilan belgilangan) va
inverslamaydigan. A gar signal O K n ing inverslaydigan kirishiga berilsa,
u holda
chiqishdagi signal 180°ga siljigan, ya’ni inverslangan bo‘ladi. Agar signal OK ning
inverslamaydigan kirishga berilsa, u holda chiqishdagi signal kirish signali bilan bir xil
fazada bo‘ladi. OKda ikki qutbli (±3 V... ±20 V) kuchlanish manbayi qo‘llaniladi. Bu
manbalarning ikkinchi qutblari, odatda, kirish va chiqish signallari uchun um um iy
shina b o ‘lib hisoblanadi va ko‘p hollarda OKga ulanmaydi. OK lar o ‘z xususiyatlariga
ko‘ra ideal kuchaytirgichlarga yaqin. Ideal kuchaytirgich'.
cheksiz katta kuchaytirish
koeffitsientiga; cheksiz katta kirish qarshiligi; nolga teng b o ‘lgan chiqish qarshiligiga;
inverslaydigan va inverslamaydigan kirishlarga, bir xil signal berilganda nolga teng
bo‘lgan chiqish kuchlanishiga, cheksiz katta keng o ‘tkazish polosasiga ega. OKlar
rivojlanishning uch bosqichidan o ‘tdilar. Birinchi bosqichda
universal OKlar ishlab
chiqilgan. Birinchi avlod OKlari n — p — n turli tranzistorlar asosida uch kaskadli
tuzilm a sxemasi bo'yicha qurilgan bo‘lib, ularda yuklama sifatida rezistorlar q o
‘llanilgan. Bunday O K larga K 140U D 1 va K 140U D 5 turdagi kuchaytirgichlar
kiradi. Bu OKlarning asosiy kamchiligi uncha katta bo ‘lmagan kuchaytirish
koeffitsienti (Kv = 300-^4000) va kichik kirish qarshiligi (RKI/fz4 kOm) edi. Ikkinchi
134
bosqich OKlarida bu kam chiliklar yo‘qotilgan, chunki ular ikki kaskadli sxemalardan
tuzilgan. Tok bo'yicha katta kuchaytirish koeffitsientiga ega bo'lgan
tarkibiy
tranzistorlar qo‘llash va yuklamadagi rezistorlarning dinamik yuklamalarga almashtirish
yo‘li bilan xarakteristikalarning yaxshilanishiga erishilgan. B arqaror tok generatorlari
dinam ik yuklam alar bo‘lib, ular o‘zgaruvchan tokka nisbatan katta qarshilik qiymatini
taminlaydilar. Ikkinchi avlod ba’zi OK larida kirish kaskadi p — n o‘tish bilan
boshqariladigan ; MT lar asosida differensial sxema bo‘yicha bajarilgan. Bu holat OK
kirish qarshiligini oshirishga imkon berdi. Ikkinchi avlod integral OKlariga К у = 45000
bo‘lgan K140UD7 turdagi kuchaytirgich kiradi. Uning kamchiligi — tezkorligining
chegaralanganligi. Uchinchi bosqich OKlari bir vaqtning o ‘zida yuqori kirish qarshiligi,
katta kuchaytirish koeffitsienti va yuqori tezkorlikka ega. Bunday OKlarning o ‘ziga
xosligi shundaki, ularda tok bo'yicha juda katta kuchaytirish koeffitsienti (/? = 103-H 0
4) ga ega bo‘lgan tranzistorlar qo‘llanilgan. Uchinchi
avlod integral OKlariga
K140UD6 turdagi kuchaytirgichlar kiradi. T o‘rtinchi avlod (maxsus) OKlarining ba’zi
parametrlari rekord qiymatlarga ega. Ularga, masalan, kuchlanish bo‘yichajuda katta
kuchaytirish koeffitsienti (Ku = 10
6
) ga ega bo'lgan K152UD5 turdagi, chiqish
kuchlanishining ortish tezligi yuqori (75 V/mks dan katta) bo‘lgan K154UD2 turdagi va
kichik iste’mol toki (0,5 mA dan kam) ga ega bo‘lgan K140UD12 turdagi OKlar kiradi.
Xulosа - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

|
О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim Pdf ko'rish
|
bet | 368/377 | Sana | 24.01.2024 | Hajmi | 19,45 Mb. | | #144736 |
Bog'liq Antiplag Darslik Iqtisodiyotda AKT Mallaboyev
Xulosа: Рortlаrni tekshirish hujumigа qаrshi sаmаrаli himoyа yeсhimi tаrmoqlаrаro
ekrаn texnologiyаsidаn unumli foydаlаnish kutilgаn nаtijа berаdi. Bаrсhа рortlаrni
bir vаqtdа tekshirish hаqidаgi kelgаn so‘rovlаrgа nisbаtаn tаrmoqlаrаro ekrаngа
mаxsus qoidа joriy etish yo‘li bilаn hujumni bаrtаrаf etish mumkin.
MUHOKАMА UСHUN SАVOLLАR
1. Kоmрyutеr tizimi vа tаrmоqlаrdа hаvf vа хаtаrlаr nесhа turgа bо‘linаdi?
2. Himоyаning buzilishlаri dеgаndа nimаni tushunаsiz?
3. Stеnоgrfiyа bilаn kriрtоgrfiyаning qаndаy fаrqi bоr?
4. Himоyаning mехаnizmi dеgаndа nimаni tushunаsiz?
5. Himоyа хizmаti (sеrvis) dеgаndа nimаni tushunаsiz?
6. Хаvfsizlik nimа uсhun muhim?
7. Хаvfsizlik bо‘yiсhа qаndаy аmаliy tаyyоrgаrliklаr kо‘rish lоzim?
8. Ореrаtsiоn tizimning qаndаy himоyа imkоniyаtlаridаn fоydаlаnish lоzim?
9. Fоydаlаnuvсhi tаrmоq хаvfsizliginini tа’minlаsh uсhun qаndаy imkоniyаtlаridаn
fоydаlаnishi lоzim?
10. Kibеrxаvfsizlik nimа?
11. Kibеr хаvfsizlik vа tаrmоq хаvfsizligi о‘rtаsidаgi qаndаy fаrq bоr?
12.Tаrmоq хаvfsizligi nimа?
GLОSSАRIY
Аррlеt - АсtivеХ yоki Jаvа-fаоl vеb-brаuzеr tоmоnidаn nоzil qilingаn kiсhik
bir Jаvа yuklаmа. Bu yuklаngаndаn sо‘ng, аррlеt fоydаlаnuvсhining kоmрyutеrdа
ishlаydi. Umumiy аррlеtlаr kаlkulyаtоrlаr vа vеb-сhizilgаn dаsturlаrini о‘z iсhigа
оlаdi.
Аsоsiy sаhifа-Sаyt fоydаlаnuvсhilаrini qаrshilоvсhi, sаyt hаqidа mа’lumоt
bеruvсhi yоki fоydаlаnuvсhilаrni sаytning bоshqа sаhifаlаrgа yо‘nаltiruvсhi wеb-
sаytning аsоsiy sаhifаsi.
Bit-Kоmрyutеr ахbоrоtinig еng kiсhik bо‘lаgi, 0 yоki 1 rаqаmidаn biri
hisоblаnаdi. Ulаr qisqасhа ikkilаngаn birlik rаqаmlаr dеb аtаlаdi.
Bооt - Kоmрyutеrni ishgа tushirish uсhun qо‘llаnilаdi. Соld bооt kоmрyutеr
о‘сhirilgаndаn sо‘ng uni qаytа ishgа tushirish dеgаn mа’nоni аnglаtаdi. Wаrm bооt
еsа kоmрyutеrni о‘сhirmаgаn hоldа qаytа ishgа tushirish dеgаn mа’nоni bildirаdi.
Brаuzеr - Intеrnеtdаn fоydаlаnish uсhun dаsturiy tа’minоt. Bugungu kundа
Gооglе Сhrоmе, Firеfох, Nеtsсаре Nаvigаtоr vа Miсrоsоft Intеrnеt Ехрlоrеr Wоld
Widе Wеb оlаmigа ulаnish uсhun еng mаshhur brаuzеrlаr hisоblаnаdi.
Bаyt - Kо‘рginа kоmрyutеrlаr sо‘zning bir hаrfini yоki kо‘rsаtmаlаrni ifоdаlаsh
uсhun bаyt dеb аtаluvсhi, sаkkiz bitdаn ibоrаt kоmbinаtsiyаlаrdаn fоydаlаnаdi.
Mаsаlаn, саt sо‘zidа uсh hаrf mаvjud, dеmаk u uсh bаyt bilаn ifоdаlаnаdi.
|
| |
Qurilma va ishlash printsipi. Ulanish sxemalari, ish rejimlari

94
6.2.2 - rasm. Tiristorning VAXi.
Kuchlanish kritik (U
A V
kl
) qiymatga yetganda, zaryad tashuvchilar soni keskin ortib
ketadi, natijada "n - r" o’tishdagi maydon taosiri tufayli
elektron va teshiklarning
ko’payishi tokning ortishiga olib keladi. Bu vaqtda injeksiya va rekombinatsiya jarayoni
yuz berib, “n
2
” qatlamdan "r
2
" qatlamga elektronlar, "r" qatlamga elektronlar, "n" -
qatlamiga teshiklar o’tadi. II qismida kuchlanish
keskin sakrab kamayib, tiristorning
"teshilishi" yuz beradi. Tiristor "teshilgandan" keyin, kuchlanishning ortishi tokning
keskin ortishiga olib kelib, tiristorning ochiq ‘olatiga to’ri keladi (VAX ning III qismi).
Tiristorning qarshiligi bu vaqtda keskin kamayadi. Tiristorning
teshilishi strukturani
bo’zilishiga olib kelmaydi, tokning keyingi kamayishida "n-p12” o’tishni boshlanich
yuqori qarshiligini tiklaydi (6.2.2
- rasm VAX da teskari qism
strelka bilan
ko’rsatilgan). Tiristorning teshilishi yuz bergan paytda, uning strukturasiga qo’shimcha
zaryad tashuvchilar kiritish mumkin. Bu "n-r" o’tishga o’tayotgan zaryadlar sonining
aktini orttiradi. Natijada tranzistorni o’chiruvchi (U
vkl
) kuchlanish kamayadi. Bu qismga
zaryad tashuvchilar tiristorning teshilish
kuchlanishini kamaytirib, uning qo’shimcha
boshqaruvchi elektrodi orqali kiritiladi. Shunday qilib, tiristorni ulab, U
A
kuchlanishini
sekin o’zgartirish yo’li bilan yoki boshqaruvchi elektroddagi I
u
tokni orttirish yo’li bilan
95
boshqarish mumkin. Asosiy elektrod (anod zanjiri) ni uzish
yoki bu zanjirdagi tok I
u
ushlanuvchi tokkacha kamaytirish bilan yoxud anoddagi kuchlanish qutbini o’zgartirish
bilan tiristorni o’chirish mumkin. Berk ‘oldagi tiristorni yopiq ‘olatdan ochiq ‘olatga
yoki, aksincha, boshqaruvchi elektrodga muayyan amplitudali,
qutbli va vaqtli signal
berish bilan o’tkazish mumkin.
Tiristorning asosiy parametrlari quyidagilar;
1. Ulovchi ochish kuchlanishi – U
A
ulash;
2. Boshqaruvchi elektroddagi ochuvchi tok – I
u
ochuvchi;
4. Ochiq ‘olatdagi kuchlanish U
A
;
5. Boshqaruvchi elektroddagi berkituvchi kuchlanish - U
berk
;
Boshqaruvchi uzib-ulovchilar sifatida tiristorlar, boshqariluvchi to’rilagichda
(simmetrik tiristorlar), elektron kommutatsiyali zanjirdagi apparatlarda (berkituvchi
tiristorlar) impulps sxemalarda tezkor kalitlarda berkilmaydigan tiristorlarda) va
boshqalar ishlatiladi.
Asosiy xususiyatlari va parametrlar

89
Universal yoki RGB svetodiodli lentalar ranglarni almashtirish, kerakli rangni tanlash
uchun qo’shimcha boshqaruv pultiga ega bo’ladi.
5.2.2-rasm
Svetodiodlar zichligiUshbu ko’rsatkich nimani belgilab berishi mumkin deb
o’ylashingiz mumkin. Bu bir metr uzunlikdagi lentada o’rnatilgan svetodiodlar sonini
belgilab beradi. Aynan shu ko’rsatkich bevosita svetodiodli lentaning quvvati va
yoritish darajasiga bog’liq. Quvvat Sizga ma’lumki quvvat Vt o’lchov birligida
o’lchanadi. Bu ko’rsatkich svetodiod o’lchami va bir metrda o’rnatilgan svetodiodlar
soniga bog’liq. Misol uchun, standart xolatda SMD 3528 svetodiodli lentasi 1 metrda 60
dona svetodiodga ega bo’ladi va 4,8 Vt, aynan shu parametrli lenta 1 metrda 120 dona
svetodiodga ega bo’lgan turi 9,6 Vt quvvat iste’mol qiladi.
5.2.3-rasm. LED turi
Rang harorati Bu ko’rsatkich orqali svetodiodning rang tusi belgilanadi.
Asosiy rang
tuslari: sariq, oq, oq-sariq yoki ko’k. Himoya darajasiBu ko’rsatkich
orqali svetodioli
90
lentaning himoyalanish darajasini aniqlab olamiz. Bu IP20, IP65, IP68
kabi belgilar
orqali beriladi. Masalan, IP20 turdagi
lenta himoyaga ega emas, ya’ni,
usti ochiq
bo’lgan lentalar turiga mansub. IP60 – suv o’tkazmaydigan,
suv tushishidan
himoyalangan qobiqqa ega. IP68 – eng yaxshi himoyaga ega bo’lib, undan yong’in va
texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilgan xolda har qanday
xolatlarda foydalanish
mumkin.
5.2.4-rasm. Turli LED lar
(a) 
(b) - U. U. Iskandarov, O. S. Rayimdjanova, M. A. Akbarova, S. J. Yo‘lchiboyeva

84
Fotodiodlar ikkita holatda ishlay oladi: 1) tashqi istemol manbasi bo’lmagan
fotogeneratorning (fotoelement) holatida; 2) tashqi istemol manbasi mavjud bo’lgan
fotoo’zgartirgich holatida.
Fotogenerator holatida fotogalvanik effektdan foydalaniladi. Fotogalvanik
effektning mohiyati shundan iboratki, bir jinsli bo’lmagan yarim o’tkazgich yoritilganda
uning chiqish nuqtalarida (o’tkazgich sim uchlarida) potentsiallar farqi paydo bo’ladi.
Fotodiodlar
ikkita
−
n
va
mun
p −
yarim o’tkazgich materiallardan tayyorlanadi.
Fotodiodning konstruktsiyasi shunday tuziladiki, uning
−
−
n
p
o’tishga yorug’lik to’g’ri
burchak hosil qilib tik tushadi.
Yorug’lik oqimi bo’lmaganda diodning
−
−
n
p
o’tishida termodinamik
muvozanat mavjud bo’lib, boshlang’ich
0
U
potentsiallar farqi doimiy turadi.
Agar yorug’lik
oqimi diodning
−
−
n
p
o’tishiga tushirilsa, u yerda qo’shimcha
elektron kovaklar juftligi hosil bo’lib,
−
−
n
p
o’tish kengayadi. Yorug’lik hisobiga
k
св
U
U
U
=
+
)
(
0
kontakt potentsiallar farqi paydo bo’lib, u chiqish
simlarida fotoelektr
yurituvchi kuchni
ф
E
hosil qiladi. Ushbu foto-EYuK
B
Е
ф
1
=
bo’lishi mumkin. Agar
yuklama
H
R
qarshilik orqali zanjir ulansa, zanjir orqali yorug’lik oqimiga proportsional
fototok
kФ
I
ф
=
oqadi.
SHunday qilib, fotodiodda yorug’lik oqimi elektr tokiga
(EYuKga) aylantiriladi. Ushbu fotodiodning tuzilishi va uning
H
R
yuklama
rezistorga
ulash sxemasi 15.8 – rasmda keltirilgan.
4.2.1- rasm. Fotodiod.
85
Ta’kidlash kerakki, hosil bo’lgan foto –EYuK albatta
H
R
qarshilikdan olinadi. Bir
necha generator holatida ishlayotgan fotodiodlarni ketma – ket va parallel ulab, kerakli
kuchlanish va quvvatli tok manbasi hosil qilinadi. Bunday tok manbalari fotoelementlar
yoki quyosh batareyalari deb nomlanadi.
Ushbu quyosh batareyalari kosmik stantsiyalarda uskunalari ish faoliyatini
ta’minlab beradi.
Fotodiodni foto o’zgartirgich holatida (rejimida) ishlatish uchun yuklama
qarshilikka ketma –
ket qilib, kuchlanish manbasi teskari yo’nalishda ulanish kerak.
Agar yorug’lik oqimi bo’lmasa, yuklamadan oqayotgan tokni termodinamik
muvozanatdagi zaryad tashuvchilar hosil qilib, u tok qorong’ilikdagi tok
ф
I
deb ataladi.
Fotodiodning ushbu rejimdagi ulanish sxemasi 4.2.2 – rasmda keltirilgan.
4.2.2- rasm Fotodiod chizmasi. 4.2.3- rasm Fotodiod xarakteristikasi.
Yorug’lik oqimi
Ф
ning har xil qiymatlari
uchun olingan volьt-amper
xarakteristikalari 4.2.3 – rasmda keltirilgan.
Fotodiodning ikkala rejimdagi integrall sezgirligi bir – biriga teng bo’lib, misol
uchun germaniy fotodiod uchun u kattalik 20 mA/lm qiymatga yetib boradi.
Fotodiodlar hisoblash texnikasida ham keng qo’llaniladi.
Xeshlаsh funksiyаsi - О‘zbеkistоn rеsрublikаsi оliy vа о‘rtа mахsus tа’lim

556
Elektron rаqаmli imzo аsimmetrik shifrlаrning qаytаruvсhаnligigа hаmdа
xаbаr tаrkibi, imzoning o‘zi vа kаlitlаr juftining o‘zаro bog’liqligigа аsoslаnаdi. Bu
elementlаrning xаtto birining o‘zgаrishi rаqаmli imzoning hаqiqiyligini tаsdiqlаshgа
imkon bermаydi. Elektron rаqаmli imzo shifrlаshning аsimmetrik аlgoritmlаri vа
xesh-funksiyаlаri yordаmidа аmаlgа oshirilаdi. Elektron rаqаmli imzo tizimining
qo‘llаnishidа bir- birigа imzo сhekilgаn elektron hujjаtlаrni jo‘nаtuvсhi аbonent
tаrmog’ining mаvjudligi fаrаz qilinаdi. Hаr bir аbonent uсhun juft-mаhfiy vа oсhiq
kаlit generаtsiyаlаnаdi. Mаhfiy kаlit аbonentdа sir sаqlаnаdi vа undаn аbonent
elektron rаqаmli imzoni shаkllаntirishdа foydаlаnаdi. Oсhiq kаlit boshqа bаrсhа
foydаlаnuvсhilаrgа mа’lum bo‘lib, undаn imzo сhekilgаn elektron hujjаtni qаbul
qiluvсhi elektron rаqаmli imzoni tekshirishdа foydаlаnаdi. Elektron rаqаmli imzo
tizimi ikkitа аsosiy muolаjаni аmаlgа oshirаdi:
-rаqаmli imzoni shаkllаntirish muolаjаsi;
-rаqаmli imzoni tekshirish muolаjаsi.
Imzoni shаkllаntirish muolаjаsidа xаbаr jo‘nаtuvсhisining mаxfiy kаliti
ishlаtilsа,
imzoni
tekshirish
muolаjаsidа
jo‘nаtuvсhining
oсhiq
kаlitidаn
foydаlаnilаdi.
Elektron
rаqаmli
imzo
tizimining
рrintsiрiаl
jihаti—
foydаlаnuvсhining elektron rаqаmli imzosini uning imzo сhekishdаgi mаxfiy
kаlitini bilmаsdаn qаlbаkilаshtirishning mumkin emаsligidir. SHuning uсhun imzo
сhekishdаgi mаxfiy kаlitni ruxsаtsiz foydаlаnishdаn himoyаlаsh zаrur. Elektron
rаqаmli imzoning mаxfiy kаlitini, simmetrik shifrlаsh kаlitigа o‘xshаb, shаxsiy kаlit
elituvсhisidа, himoyаlаngаn holdа sаqlаsh tаvfsiyа etilаdi. Imzo сhekiluvсhi fаylgа
joylаshtiriluvсhi elektron rаqаmli
imzo imzo
сhekilgаn hujjаt muаllifini
identifikаtsiyаlovсhi qo‘shimсhа аxborot-gа egа. Bu аxborot hujjаtgа elektron
rаqаmli imzo hisoblаnmаsidаn oldin qo‘shilаdi. Hаr bir imzo quyidаgi аxborotni o‘z
iсhigа olаdi:
imzo сhekilgаn sаnа;
ushbu imzo kаliti tа’sirining tugаshi muddаti;
fаylgа imzo сhekuvсhi shаxs xususidаgi аxborot (F.I.SH., mаnsаbi, ish joyi);
imzo сhekuvсhining indentifikаtori (oсhiq kаlit nomi);
rаqаmli imzoning o‘zi.
Elektron rаqаmli imzoning qаtor аlgoritmlаri ishlаb сhiqilgаn. 1977 yildа
АQSH dа yаrаtilgаn RSА tizimi birinсhi vа dunyodа mаshhur elektron rаqаmli imzo
tizimi hisoblаnаdi vа yuqoridа keltirilgаn рrintsiрlаrni аmаlgа oshirаdi. Аmmo
rаqаmli imzo аlgoritmi RSА jiddiy kаmсhilikkа egа. U niyаti buzuq odаmgа
mаxfiy kаlitni bilmаsdаn, xesh-lаsh nаtijаsini imzo сhekib bo‘lingаn hujjаtlаrning
xeshlаsh nаtijаlаrini ko‘раytirish orqаli hisoblаsh mumkin bo‘lgаn hujjаtlаr
imzosini shаkllаntirishgа imkon berаdi. Ishonсhliligining yuqoriligi vа shаxsiy
komрyuterlаrdа аmаlgа oshirilishining qulаyligi bilаn аjrаlib turuvсhi rаqаmli imzo
аlgoritmli 1984 yildа El Gаmаl tomonidаn ishlаb сhiqildi. El Gаmаlning rаqаmli
imzo аlgoritmi (EGSА) RSА rаqаmli imzo аlgoritmidаgi kаmсhiliklаrdаn holi
bo‘lib, АQSH ning stаndаrtlаr vа texnologiyаlаrning Milliy universiteti tomonidаn
rаqаmli imzoning milliy stаndаrtigа аsos kаbi qаbul qilindi.
O‘zbekistonning аxborotni shifrlаsh stаndаrti

554
oddiy аlmаshtirish;
gаmmаlаsh;
teskаri bog’lаnishli gаmmаlаsh;
imitovstаvkа.
АQSHning аxborotni shifrlаsh stаndаrti. АQSHdа dаvlаt stаndаrti sifаtidа
DES(Dаtа Enсryрtion Stаndаrt) stаndаrti ishlаtilgаn. Bu stаndаrt аsosini tаshkil
etuvсhi shifrlаsh аlgoritmi IBM firmаsi tomonidаn ishlаb сhiqilgаn bo‘lib, АQSH
Milliy Xаvfsizlik Аgentligining mutаxаsislаri tomonidаn tekshirilgаndаn so‘ng
dаvlаt stаndаrti mаqomini olgаn. DES stаndаrtidаn nаfаqаt federаl deраrtаmentlаr,
bаlki nodаvlаt tаshkilotlаr, nаfаqаt АQSHdа, bаlki butun dunyodа foydаlаnib
kelingаn.
Kriрtogrаfik kаlitlаrni boshqаrish
Hаr qаndаy kriрtogrаfik tizim krрitogrаfik kаlitlаrdаn foydаlаnishgа
аsoslаngаn. Kаlit аxboroti degаndа аxborot tаrmoqlаri vа tizimlаridа ishlаtiluvсhi
bаrсhа kаlitlаr mаjmui tushunilаdi. Аgаr kаlit аxborotlаrining yetаrliсhа ishonсhli
boshqаrilishi tа’minlаnmаsа, niyаti buzuq odаm ungа egа bo‘lib olib tаrmoq vа
tizimdаgi bаrсhа аxborotdаn hohlаgаniсhа foydаlаnishi mumkin. Kаlitlаrni
boshqаrish kаlitlаrni generаtsiyаlаsh, sаqlаsh vа tаqsimlаsh kаbi vаzifаlаrni
bаjаrаdi. Kаlitlаrni tаqsimlаsh kаlitlаrni boshqаrish jаrаyonidаgi eng mа’suliyаtli
jаrаyon hisoblаnаdi.
Simmetrik kriрtotizimdаn foydаlаnilgаndа аxborot аlmаshinuvidа ishtirok
etuvсhi ikkаlа tomon аvvаl mаxfiy sessiyа kаliti, yа’ni аlmаshinuv jаrаyonidа
uzаtilаdigаn bаrсhа xаbаrlаrni shifrlаsh kаliti bo‘yiсhа kelishishlаri lozim. Bu
kаlitni boshqа bаrсhа bilmаsligi vа uni vаqti-vаqti bilаn jo‘nаtuvсhi vа qаbul
qiluvсhidа bir vаqtdа аlmаshtirib turish lozim. Sessiyа kаliti bo‘yiсhа kelishish
jаrаyonini kаlitlаrni аlmаshtirish yoki tаqsimlаsh deb hаm yuritilаdi.
Аsimmetrik kriрtotizimdа ikkitа kаlit-oсhiq vа yoрiq (mаxfiy) kаlit
ishlаtilаdi. Oсhiq kаlitni oshkor etish mumkin, yoрiq kаlitni yаshi-rish lozim. Xаbаr
аlmаshinuvidа fаqаt oсhiq kаlitni uning hаqiqiyligini tа’minlаgаn holdа jo‘nаtish
lozim.
Kаlitlаrni tаqsimlаshgа quyidаgi tаlаblаr qo‘yilаdi:
tаqsimlаshning oрerаtivligi vа аniqligi;
tаqsimlаnuvсhi kаlitlаrning konfidentsiаlligi vа yаxlitligi.
Komрyuter
tаrmoqlаridаn
foydаlаnuvсhilаr
o‘rtаsidа
kаlitlаrni
tаqsimlаshning quyidаgi аsosiy usullаridаn foydаlаnilаdi.
1.Kаlitlаrni tаqsimlovсhi bittа yoki bir neсhtа mаrkаzlаrdаn foydаlаnish.
2.Tаrmoq foydаlаnuvсhilаri o‘rtаsidа kаlitlаrni to‘g’ridаn-to‘g’ri аlmаshish.
Birinсhi usulning muаmmosi shundаki, kаlitlаrni tаqsimlаsh mаrkаzigа
kimgа, qаysi kаlitlаr tаqsimlаngаnligi mа’lum. Bu esа tаrmoq bo‘yiсhа
uzаtilаyotgаn bаrсhа xаbаrlаrni o‘qishgа imkon berаdi. Bo‘lishi mumkin bo‘lgаn
suiiste’mollаr tаrmoq xаvfsizligining jiddiy buzilishigа olib kelishi mumkin.
Mavzu: Texnikada Microsoft Offiсe dasturlaridan foydalanish

|
Mavzu: Texnikada Microsoft Offiсe dasturlaridan foydalanish
|
Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 1,85 Mb. | | #260135 |
Bog'liq 1.1.-Amaliy dars . (5)
O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti Samarqand filiali
Raqamli iqtisodiyot va axborot texnologiyalari kafedrasi
Fan va texnikada Exceldan foydalanish fanidan
1-Amaliy darsi
Mavzu: Texnikada Microsoft Offiсe dasturlaridan foydalanish
Tuzuvchi: Yuldosheva Z.S
Mavzu: Texnikada Microsoft Offiсe dasturlaridan foydalanish
Amaliy darsning umumiy maqsadi: Talabalarda Microsoft Offiсe Word dasturining interfeysi haqida ma’lumot berish.(2soat)
Nazariy qism:
WORD matn protsessori Microsoft firmasining maxsuli bo’lib, u WINDOWS Operatsion sistemasi muxitida ishlaydi. U matnli va grafikli ma’lumotlar ustida yuzlab amallar bajarish imkoniyatiga ega bo’lgan protsessor hisoblanadi. Microsoft Word dasturini ishga tushirish uchun quyidagi buyruqlar ketma- ketligi bajariladi. Пуск программы Microsoft Word Microsoft Word dasturi ishga tushirilgandan so’ng ekranda WORD oynasi hosil bo’ladi. Bu oynada foydalanuvchiga ish jarayoniga zarur bo’ladigan menyular satri, asboblar paneli va boshqa buyruqlar keltirilgan bo’ladi.
Menyular satri:
Файл
Правка
Вид
Вставка
Формат
Сервис
Таблица
Окно
Справка
Amaliy topshiriqlar:
1-topshiriq. Word oynasida sahifani raqamlashni o’rganamiz.Quyida ko’rsatilgan ketma –ketlikni bajaring.
Natija:
2-Topshiriq: Matnlarda ba’zi adabiyotlardan ko’chirilgan fikrlarga “Сноску” berishni ko’rib o’tamiz.
Natija:
3-Topshiriq: Mundarija qismini avtomatik bajarish.
2-qadamda: Har bir asosiy bo’limni belgilab olamiz va ko’rsatilgan bo’limdan mos bo’lgan formatni tanlaymiz.
Natija:
Keyingi qadamda mundarijaga havola qo’yishni ko’rib o’tamiz.
Ko’rsatilgan yacheykaga belgi qo’yamiz va saqlaymiz.
Amaliy topshiriq vazifasi: Word oynasida qo’shimcha funksiyalar oynasini makroslar orqali qo’shing. Funksiyalar oynasi orqali krilldan lotinga yoki lotindan krillga o’tkazuvchi makros qo’shilsin.
Nazorat Savollari:
1.Texnikada office dasturlaridan foydalanish imkoniyatlari qanday?
2.Word dasturi interfeysi qanday tuzilgan?
3.Matnlar bilan ishlash uchun qanday qulayliklar yaratilgan.
|
| |
Kuchlanish va tok stabilizatsiyasi haqida tushuncha

137
Bu yerda d-katod va anod orasidagi masofa,
m
elektron massasi,
m
e /
esa
solishtirma massa deb ataladi. Uning qiymatini hisoblaymiz.
кг
Кл
кг
Kл
m
e
/
10
76
,
1
10
1
,
9
/
10
6
,
1
/
11
31
19
=
=
Tekis tezlanuvchan harakat qilayotgan elekron anodga
yetib borib, ushbu kinetik
energiyaga ega d masofada bo’ladi.
2
/
2
mv
W =
(12.1.3)
Ikkinchi tomondan elektronga yuqoridagi energiyani berishi uchun elektr
maydoni quyidagi ishni bajaradi.
2
/
2
mv
eU
eEd
d
F
A
=
=
=
=
(12.1.4)
Agar elektr maydon
potentsiallar farqi
1
=
U
Volьt bo’lganda, elektronning
birlik energiyasi uchun 1 elektron –volьtni -1 eV hosil qilamiz.
Elektronning zaryadi
19
10
6
,
1
−
Kl bo’lgani uchun elektronning birlik energiyasi
uchun quyidagi qiymatni yoza olamiz:
Дж
В
Кл
эВ
19
19
10
6
,
1
1
10
6
,
1
1
=
−
Tezlatuvchi maydonda elektronning tezligi km/s hisobida 2.1.4 formulaga
asosan ushbu
U
U
m
e
600
2
=
(12.1.5)
qiymatga ega bo’ladi.
Bundan elektronning tezligi faqat potentsiallar farqi
)
(
U
ga bog’liq bo’lar ekan.
Agar katod va anod orasidagi potentsiallar farqi
B
100
=
bo’lsa va elektron katodni
0
0
tezlik bilan tark etsa, elektron anodga yetib borguncha
6000
100
600
0
600
0
=
+
=
+
=
U
km/s tezlikka ega bo’ladi.
138
Elektronning katod bilan anod orasidagi uchib o’tish vaqtini oson hisoblash
mumkin. Agar katod bilan anod orasidagi masofa
см
d
2
=
bo’lsa, uchib o’tish
vaqti
с
км
v
d
t
cр
8
3
5
10
7
,
0
10
6
/
10
2
2
/
2
=
ya’ni uchib o’tish uchun 7 nanosekund vaqt
yetarli ekan.
Endi ta’sir etuvchi kuch harakat yo’nalishiga teskari bo’lgan holatni qarab
chiqamiz. Ushbu holat 12.1.2-rasmda tasvirlangan. Aytaylik elektron anod sirtidan
0
0
v
boshlang’ich tezlik bilan uchib chiqdi va u katod
tomon xarakatlanayotgan
bo’lsin. Elektronga ta’sir etuvchi kuch harakat yo’nalishiga teskati yo’nalgan. Elektr
maydon bu holatda tormozlovchi vazifasini bajaradi.
Dastlabki vaqtda
2
/
2
0
0
mv
W =
kinetik energiyaga ega bo’lgan elektron, o’z
energiyasini tormozlovchi maydonda shu maydon kuchini yengish uchun sarflaydi.
Agar
2
/
2
0
0
mv
W =
kinetik energiya
d
masofani o’tishdagi
sarflanayotgan energiyadan
katta bo’lsa,
eU
W
W
=
0
bo’lgan elektronlar katodga yetib boradi.
Aksincha, elektronning
0
W
kinetik energiyasi tormozlovchi maydonning
energiyasidan kichik bo’lsa, elektron katoddan ma’lum masofada to’xtab orqaga anod
tomon harakat qiladi. Bunda biz
eU
W
W
=
0
holatga ega bo’lamiz.
Endi biz elektr maydon kuchlanganligiga perpendikulyar yo’nalishda
harakatlanayotgan elektronni kuzataylik. Bu holat 10.1.3- rasmda tasvirlangan.
Rasmdan ko’rinib turibdiki,
0
V
tezlikka
ega elektron
F
kuch yo’nalishiga
perpendikulyar holatda maydon ta’siriga tushgan. Elektr maydon
F
kuch bilan
elektronni manbaning musbat tomon tortadi. Bu holatda elektron rasmda
ko’rsatilgandek parabola bo’yicha harakatini davom ettirishga majbur bo’ladi.
Maydon ta’siridan chiqib, tashqi muhitga tushgan elektron o’z inertsiyasi bilan
to’g’ri chiziqli tekis harakat qiladi.
Ta’limiy: O’quvchilarga photoShopda grafik obyektlar bilan ishlashni o’rgatish

|
Ta’limiy: O’quvchilarga photoShopda grafik obyektlar bilan ishlashni o’rgatish
|
bet | 26/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
11-Mavzu: Amaliy mashg’ulot
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga photoShopda grafik obyektlar bilan ishlashni o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
Darsga yakun yasash - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 29/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish: PhotoShopda yangi tasvir yaratish jarayonini mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
12-Mavzu: Photoshopda tasvirning geometrik shakl ko ’rinishidagi
qismini ajratib olish
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga photoshopda tasvirning geometrik shakl ko ’rinishidagi qismini ajratib olishni o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
Ta’limiy: O’quvchilarga photoshopda tasvirning geometrik shakl ko ’rinishidagi qismini ajratib olishni o’rgatish

|
Ta’limiy: O’quvchilarga photoshopda tasvirning geometrik shakl ko ’rinishidagi qismini ajratib olishni o’rgatish
|
bet | 33/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
13-Mavzu: Amaliy mashg’ulot
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga photoshopda tasvirning geometrik shakl ko ’rinishidagi qismini ajratib olishni o’rgatish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: real hodisalarni matematik tilda ifodalash usullaridan foydalana oladi va bu usullar samarali ekanligini tushuna oladi;
FK: grafik ko‘rinishda berilgan funksiyaning aniqlanish sohasi, qiymatlar to‘plami, monotonlik oraliqlari, maksimumi va minimumini, asimptotalarini topa oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
|
| |
Nazariy qism - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

Nazariy qism:
Oynaning chap tomonidagi Имя (Nom) maydonchaga yangi tasvir fayli uchun nom kiritiladi. Uning ostidagi Набор (To‘plam) maydonchasida parametrlar to‘plamini tanlash mumkin. Odatda, bu parametrlar oxirgi yuklab olingan tasvir parametrlari bilan bir xil bo‘ladi. Bu ro‘yxatdan keraklisini tanlab parametrlami birdaniga o‘zgartirish mumkin.
Paramertiami bevosita muloqot oynasidagi maydonchalarda o‘zgartirish ham mumkin. Ulardan asosiylari Ширина (Eni) va Высота (Balandligi) lardir.
Kompyuter grafikasi ommaviy tarzda qo‘llaniladi va tasvirlami kompyuter xotirasida saqlash uchun ko‘plab formatlar ishlab chiqilgan. Ulardan ba’zilari keng tarqalgan, ba’zilari faqat tor sohada ishlatiladi.
Bmp (ingliz tilidagi Bitmap Picture) - rastrli tasvir jumlasidan olingan. Birinchi grafik formatlardan biri, Microsoft kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan va qo’llab-quvatlanadi. Keng tarqalgan. Lekin oxirgi paytda boshqa formatlarga o‘z o‘mmi bo£shatib bermoqda.
Gif (Graphics Interchange Format) - tasvirlar almashish formati jumlasidan olingan. Bir faylda bir necha tasvirlami saqlay oladi va soda animatsiyalar uchun juda qulay. Kam joy egallaydi. Kamchiligi shuki, ko‘pi bilan 256 ta rangni saqlay oladi. Fotusuratlami saqlaganda katta yo‘qotishlar- ga yo‘l qo‘yadi. Intemetda va Web dizaynda keng qo‘llaniladi.
Tiff (ingliz tilidagi Tagged Image File Format) - belgilab chiqilgan tasvir fayli formati jumlasidan olingan. Birinchi tasvir formatlaridan biri. Unda bir qator o‘zgartirishlar kiritilgan. Microsoft, Adobe, Apple kabi yirik kompa- niyalar tomonidan qo‘llab-quwatlanishi sababli hozirgi paytda ham omma- viyligicha qolmoqda. Skanerlar, fotoapparatlar ishlab chiqaruvchilar ham un- dan keng foydalanadilar.
Jpeg (Joint Photographic Experts Group) - fotografiya ekspertlarining birlashgan guruhi (Yevropa ittifoqi) tomonidan ishlab chiqilgan. Eng keng tarqalgan format. Barcha ishlab chiqaruvchilar tomonidan qo‘llab-quwatla- nadi. Kam joy egallaydi, tasvir sifatini to‘liq saqlashi mumkin. Lekin tasvir hajmi ko‘p kamaytirilganda sifati yomonlashadi.
Bu formatlar yordamida tasvirlami nafaqat PhotoShopda, balki boshqa ilovalarda ham ochish va ular bilan ishlash mumkin. PhotoShop bu formatlardan tashqari o‘zining bir nechta maxsus formatiga ham ega. Bu formatlar orasida ko‘p ishlatiladigani .psd kengaytmalisidir. Bu formatda saqlangan tasvirda PhotoShopning barcha imkoniyatlari saqlab qo‘yiladi. Shu sababli, qayta ishlash tugallanmagan tasvirlami shu formatda saqlash va kerak bo‘lganda ulami qayta ishlashni davom ettirish mumkin.
Amaliy ish:
PhotoShopda mavjud tasvimi ochish qanday amalga oshiriladi?
PhotoShopda joriy tasvimi saqlab qo‘yish qanday bajariladi?
PhotoShop qayta ishlaydigan asosiy formatlami sanab chiqing.
Jpeg, Raw formatlarining afzallik va kamchiliklarini aytib bering.
PhotoShopni ishga tushiring. Unga biror tasvir yuklang va tasvimi turli formatlarda, turli joylarga saqlashni mashq qiling.
|
Amaliy ish - 1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy

|
1-Mavzu: Grafik obyektlar va ularni kompyuterda tasvirlash usullari Darsning maqsadi: Ta’limiy
|
bet | 32/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Amaliy ish:
Tasvimi to‘liq ajratib olish, ajratishni bekor qilish qanday bajariladi?
To‘g‘ri to‘rtburchak, oval ko‘rinishidagi soha qanday ajratiladi?
Ajratilgan sohalar ustida qanday amallar bajarish mumkin?
Arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
To‘g‘ri chiziqli arqon uskunasidan qanday foydalaniladi?
Yuqorida berilgan mashqlami kompyuterda bajaring.
Прямолинейное лассо (To‘g‘ri chiziqli arqon) uskunasi yordamida suratdagi binoni airatib olishni mashq ailing.
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish:Alt va Shift tugmalari yordamida tasvir sohasini ajratib olishni mashq qiling
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_________________
|
| |
Tayanch va fanga oid kompetensiyalar

Tayanch va fanga oid kompetensiyalar:
TK: ishlash, saqlash, ulardan foydalana olish, ularning xavfsizligini ta’minlash, mediamadaniyatga ega bo‘lish.
FK: axborot xavfsizligini ta’minlaydigan usullardan foydalanib axborot uzata oladi; matn va jadval protsessorlari, taqdimot dasturlari yordamida hujjatlarni pochta orqali uzata oladi;
Dars usuli: suhbat, tushuntirish, “Savol-javob” metodi, “Rasmli boshqotirma” , “To‘g‘risini top”,”Yosh aktyor”o‘yinlari.
Dars turi: Yangi bilim berish.
O’quv jarayonining amaliga oshirish texnologiyasi:
O’qitish usullari: blits-so’rov, savol-javob.
O’qitish shakllari: guruhlara ishlash, frontal, jamoaviy.
O’qitish vositalari:11-sinf darsligi, mavzuga oid dars taqdimoti,
Monitoring va baholash: og’zaki va test nazorati, amaliy vazifalar.
Darsning borishi:
Tashkiliy qism:
O’quvchilar bilan salomlashish
Xonani va o’quvchilarni darsga tayyorliklarini kuzatish
Yo’qlamani aniqlash
Navbatchi axboroti.
Siyosiy daqiqa.
Darsning maqsad va vazifalarini qo’yish.
Tayanch bilimlarning faollashtirish.
Uyga vazifalarini tekshirish va o’tilgan mavzuni mustahkamlash.
1-yilda o‘quvchilarga kub tenglamani yechish yoclini birinchi bo‘lib aniqlagan italyan matematigi Djerolamo Kardano “De subtilitate libri xxi” risolasida trafaret deb nomlangan shifrlash usulini e’lon qildi. Bu usulga ko‘ra maxfiy matn biror kattaroq oddiy mazmunli maktubni ichiga joylashti- rilib jo‘natiladi. Maktubni ustiga ma’lum bir qonuniyatda yasalgan Kardano trafareti yotqiziladi, natijada maxfiy xabar ochiladi.
Dars materiallarini tushuntirish (materiallarni tushuntirish dars prezentatsiyasi va videorolik, amaliy harakatlar, tayyor ishlar ko’rgazmasini namoyish qilish bilan birgalikda olib boriladi).
|
Amaliy ish:
1.Mintaqaviy tarmoqning asosiy vazifasi nimadan iborat?
2.Kriptologiya fani va uning qismlari nimani o‘rganadi?


3

|
Amaliy ish:
1.Mintaqaviy tarmoqning asosiy vazifasi nimadan iborat?
2.Kriptologiya fani va uning qismlari nimani o‘rganadi?
3
|
bet | 157/172 | Sana | 19.06.2021 | Hajmi | 11,79 Mb. | | #15142 |
Amaliy ish:
1.Mintaqaviy tarmoqning asosiy vazifasi nimadan iborat?
2.Kriptologiya fani va uning qismlari nimani o‘rganadi?
3. Internet tizimida telekommunikatsiyaning mohiyatini misollarda tushuntiring.
Darsga yakun yasash:
O’quvchilarni olgan bilimlari hamda qilgan ishlarini nazorat qilib baholash, ularni yo’l qo’ygan kamchiliklarini to’g’irlash.
Uyga vazifa berish: Respublikamizda faoliyat ko‘rsatayotgan hududiy aloqa tarmoqlari- ning ishlash tizimini tasniflang.
Tekshirdim:
O`quv ishlari bo`yicha
dirеktor o`rinbosari:_______________
57-Mavzu: Internetda saqlanayotgan axborot manbalarining
xavfsizligi muammolari
Darsning maqsadi:
Ta’limiy: O’quvchilarga internetda saqlanayotgan axborot manbalarining xavfsizligi muammolarini o’rgatish va tushuntirish.
Rivojlantiruvchi: O’quvchilarni mustaqil fikrlarini oshirish va rivojlantirish.
Tarbiyaviy: Vatanini sevish, milliy va umuminsoniy qadriyatlarga hurmatda bo‘lish, odob-axloq qoidalariga rioya qilishni singdirish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Amaliy ish:
1.Mintaqaviy tarmoqning asosiy vazifasi nimadan iborat?
2.Kriptologiya fani va uning qismlari nimani o‘rganadi?
3
|