Ўзбекистон республикаси олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги

O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O‘RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI
QARSHI DAVLAT UNIVERSITETI
Umumtexnika fanlari kafedrasi
“Himoyaga tavsiya etilsin”
Kasbiy ta’lim fakulteti dekani
__________ dots. Y.T.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. Bobojonov
“____” _____________2012 yil
XOLMURODOV DILMUROD SOBIR o‘g‘lining
KASB-HUNAR KOLLEJLARIDA "METALLARNI BOSIM BILAN ISHLASH“ MAVZUSINI O‘QITISH TEXNOLOGIYASI
mavzusida yozgan
5140900- Kasb ta’limi (5520500-Materialshunoslik va yangi materiallar texnologiyasi) yo‘nalishi bo‘yicha bakalavr darajasini olish uchun
Bitiruv - malakaviy ishi
Ilmiy rahbar: N.Damayev
Qarshi - 2012 yil
Mundareja:
Kirish…………………………………………………………………………………...3
I- Bob. Bosim ostida ishlov berish asoslari ………………………………………….7
1. 1. Umumiy ma’lumotlar……………………………………………………………7
1.1.1. Bosim ostida ishlov berishning mohiyati va ahamiyati……………………...7
1.1.2. Metalning strukturasi va xossalariga bosim bilan ishlov berishning ta’siri..8
1.1.3. Metalning plastik deformatsiyalanish jarayoniga turli omillarni ta’siri…..11
1.1.4. Bosim bilan ishlashdan oldin metalni qizdirish va usullari………………...12
1.2. Mashinasozlik profillarini ishlab chiqarish usullari…………………………..Ishlab chiqarish, moddiy ishlab chiqarish - jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqti-sodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayo-ni; ishlab chiqarish omillarini isteʼ-mol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. I.ch. 16
1.2.1. Prokatlash……………………………………………………………………...16
1.2.2. Metallarni cho‘zish……………………………………………………………24
1.2.3. Metal va qotishmalarni presslash………………………………………….…28
1.3. Mashinasozlik zagotovkalarini ishlab chiqarish usullari………………….….31
1.3.1. Metallarni bolg‘alash……………………………………………………….…31
1.3.2. Gidravlik presslar………………………………………………………….….33
1.3.3. Materiallarni shtamplash………………………………………………….….35
1.4. Rangli metallarni bosim ostida ishlash………………………………………...42
1.4.1. Magniy qotishmalarini bosim ostida ishlash………………………………...Magniy (Magnesium), Mg - Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element; ishkoriy - yer metallarga kiradi. Tartib rakami 12, atom massasi 24,305. Tabiiy Magniy 3 ta barqaror izotopdan iborat. 42
1.5. Pokovkani kalibrlash…………………………………………………………....44
II-bob. Kasb-hunar kollejlarida mutaxassislik fanlarini o‘qitish jarayonida ta’lim texnogiyalarini qo‘llanishi…………………………………………………………...47
2.1. “Aqliy hujum” metodi asosida “Metallarga bosim ostida ishlov berish” mavzusini o‘qitish texnologiyasi………………………………………………….…47
2.2. “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda texnologik
Yondoshuv……………………………………………………………………………49
2.3 “Aqliy hujum” metodi asosida “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitish texnologiyasi……………………………...…………………………………52
2.4. “Aqliy hujum” metodi asosida "Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitish bo‘yicha dars ishlanmasi…………………………………………………...53
III. Metalsozlik (metallurgik) va mashinasozlik korxonalarida hayotiy faoliyat xavfsizligi……………………….…………………………………………………….55
Xulosa…………………………………………………………………………………59
Adabiyotlar…………………………………………………………………………..60
Kirish
Bitiruv-malakaviy ishim «Kasb-hunar kollejlarida "Metallarni bosim bilan ishlash" mavzusini o‘qitish texnologiyasi» mavzusida bajarildi.
Kadrlar Tayyorlash Milliy Dasturi va Ta’lim to‘g‘risidagi qonunda ta’lim tizimini takomillashtirish orqali har tomonlama yetuk barkamol mustaqil fikrlashga qodir irodali fidoiy va tashabbuskor kadrlarni tayyorlashga katta etibor berilyapti. Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir. Bu borada ta’lim turlari to‘g‘risidagi mutlaqo yangi qoidalar hayotga joriy etilmoqda. Kadrlar tayyorlash va uzluksiz ta’lim tizimini isloh qilishning huquqiy meyeriy asosi yaratildi.
Ko‘p yillardan buyon Qarshi davlat universitetida Kasb ta’limi (Materialshunoslik va yangi materiallar texnologiyasi) yo‘nalishi bo‘yicha kasb hunar kollejlari uchun muhandis-pedagoglar tayyorlanmokda. Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda. Bu mutaxasislarni tayyorlash sifati ko‘p jihatdan ta’lim muassasasining o‘quv moddiy texnika bazasiga, zamonaviy ishlab chiqarish texnologiyalari joriy etilgan o‘quv ustaxonalari bilan ta’minlanganligiga, hamda ushbu sohani yuqori ilmiy-pedagogik salohiyatli professor-o‘qituvchilar va muhandis-pedagogik kadrlar bilan ta’minlanganlik darajasiga bog‘liq.Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui. Mazkur muammolarni hal etish uchun kasb – hunar ta’limi bo‘yicha ilmiy izlanishlar olib borish, zamon talabiga mos bo‘lgan yuqori malakali mutaxassislar tayyorlashga imkon beradigan ta’lim texnologiyalarini ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir.
Respublikamizda bu sohaga katta e’tibor berilayotganligi mazkur soha bo‘yicha mutaxassis kadrlar tayyorlash zaruriyati hamda o‘rta maxsus, kasb – hunar ta’limi tizimida ushbu yo‘nalishi bo‘yicha Kadrlar tayyorlash muammolarining yetarlicha tadqiq etilmaganligi bizga bitiruv malakaviy ishimiz mavzusini Kasb-hunar kollejlarida "Metallarni bosim bilan ishlash" mavzusini o‘qitish texnologiyasi deb nomlashimizga asos bo‘ldi.
Bitiruv malakaviy ishini maqsadi: Kasb-hunar kollejlarida metall va metalmas materiallarga ishlov berish buyicha kichik mutaxassislar tayyorlash jarayonini takomillashtirish maqsadida Kasb-hunar kollejlarida "Metallarni bosim bilan ishlash" mavzusini o‘qitish texnologiyasini ishlab chiqish va uni amaliyotda sinab ko‘rishdan iborat. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
Qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni belgilab oldik:
1.Metallarga bosim bilan ishlov berishning mohiyati va turlari
2. Kasb-xunar kollejlarida an’anaviy metodlaridan foydalanish
3. Kasb-hunar kollejlarida "Metallarni bosim bilan ishlash" mavzusini o‘qitish texnologiyasi mavzusini taqdimoti
4. Prezentatsiya (lot. praesentatio - taqdim etish), taqdimot - yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi (mas, yangi jurnalning P.si). “Aqliy xujum metodi asosida” “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitish texnologiyasi
5. Metodik tavsiya ishlab chiqish va amaliyotda sinab ko‘rish.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy-uslubiy yangiligi:
Kasb-hunar kollejlarida "Metallarni bosim bilan ishlash" mavzusini o‘qitish texnologiyasi mavzusini «Aqliy hujum» metodini qo‘llash buyicha metodik tavsiya ishlab chiqish va amaliyotda sinab ko‘rishdan iborat.
Bitiruv malakaviy ishimizning amaliy ahamiyati shundan iboratki, tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan uslubiy tavsiyalar KHK da maxsus fan o‘qituvchilariga, o‘quv ustalariga, o‘qituvchilariga amaliy yordam berishi mumkin.
Bitiruv malakaviy ishi kirish, III bob, 73ta rasm, xulosa va adabiyotlar ro‘yxatidan iborat bo‘lib, uning umumiy hajmi 60 betni tashkil etadi. Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
Texnologik qismda biz metallarni bosim bilan ishlash texnologik jarayonini mohiyati va ahamiyatini, metalning plastik deformatsiyalanish jarayoniga turli omillarning ta’siri, hamda metalning strukturasi va xossalariga bosim bilan ishlashning ta’sirini o‘rgandik, metallarni bosim bilan ishlashning asosiy usullarini ko‘rib chiqdik.
Pedagogik qismda "Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda “Aqliy hujum” metodi qo‘llanildi. “Aqliy hujum” metodi noan’anaviy metodlardan biri bo‘lib, u g‘oyalarni generatsiya qilish usuli, ya’ni o‘quvchilar birlashgan holda qiyin muammoni yechish uchun shaxsiy g‘oyalarni ilgari suradilar va ularni umumlashtirib va tahlil qilib aniq takliflar ishlab chiqadilar. O‘quvchilarga "Metallarni bosim bilan ishlash” to‘g‘risida batafsil tushuncha berilgandan keyin ularning oldiga mahalliy shart – sharoitdan kelib chiqqan holda bu texnologik jarayonni takomillashtirish muammosi qo‘yiladi va u darsning asosiy maqsadi qilib belgilanadi.
Kasb hunar kollejlarida “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanishni Qarshi politexnika KHK da sinab ko‘rdik va bu metod boshqa boshqa usullarga qaraganda yaxshi samara berdi. Samara (1936-91-yillarda Kuybishev "Куйбышев") - Samara (rus. Самара) Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Samara viloyati markazi. Volga daryosining chap sohilidagi port shahar. Volgaga Samara daryosi quyilgan joyda joylashgan. Shuning uchun ham biz bu metodni tanladik.
Mehnat va atrof-muhit muhofazasi
Mehnatni muhofaza qilish yuzasidan metallarga ishlov berish va ta’mirlash korxonalarida olib borilayotgan tadbirlar va nazoratni tashkil qilish bo‘yicha nazariy ma’lumotlarni o‘rganib chiqdik.
Mehnatni muhofaza qilish koidalari va normalari, shuningdek mehnat qilish konuniyatlarining bajarilishini ta’minlash uchun umumiy va maxsus davlat nazorat tashkilotlari tashkil qilingan.
Mehnat qonuniyatlari buzilmasligining umumiy nazoratini kasaba uyushmalari tomonidan amalga oshiradi.
Mehnatni muhofaza qilishning maxsus Davlat nazorati tashkilotlariga quyidagilar kiradi:
1.Kasaba uyushmasining texnik nazorati;
2.O‘zbekiston Respublikasining ishlab chiqarish korxonalarida va metalsozlik sanoatida xavfsiz ish olib borish nazorati va kon nazorati Davlat komiteti (Respublika Gosgartexnadzori);
3.Sanitar nazorati;
4 Energetika nazorati;
5.Yong‘inga qarshi kurash nazorati; Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan.
6.Jamoatchilik nazorati
Xulosa qilib shuni aytish mumkinki 1. “"Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda “Aqliy hujum” metodidan foydalanishning ilmiy nazariy asoslari, texnika – texnologik jarayonlar atroflicha o‘rganildi, tahlil qilindi.
2. "Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusining texnika – texnologik ma’lumotlardan KHK o‘quvchilarining saviyasiga mos, kichik mutaxassislar tayyorlash bo‘yicha DTS talablariga mos o‘quv materiali belgilab olindi.
3. Tanlab olingan o‘quv materiali pedagogik, psixologik jihatdan tahlil qilinib, uni KHK da o‘qitish texnologiyasi ishlab chiqildi.
4. KHK da “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda qo‘llanilgan “Aqliy hujum” metodi va ulardan foydalanish usullari ishlab chiqildi.
5. Tadqiqot natijasida ishlab chiqilgan usullar KHK da ta’lim jarayonida sinab ko‘rildi va shunga asosan metodik tavsiyalar tayyorlandi.
Yangi pedagogik texnologiyalar asosida “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitish texnologiyasi bo‘yicha ishlab chiqilgan tavsiyalar KHK da maxsus fan o‘qituvchilari, o‘quv ustalariga amaliy yordam beradi va ta’lim samaradorligini oshirishga xizmat qiladi deb hisoblaymiz.
1-bob. Bosim ostida ishlov berish asoslari
1.1.Umumiy ma’lumotlar
-
Bosim bilan ishlov berishning mohiyati va ahamiyati
Metallarni bosim ostida ishlash mohiyati shundan iboratki, plastik metal va qotishmalar tashqi kuch yoki bosim ta’sirida tashqi shaklini o‘zgartiradi va ta’sir to‘xtatilgandan so‘ng shu shaklini saqlab qoladi, ya’ni plastik deformatsiyalanadi. Shunga ko‘ra mo‘rt metallar (cho‘yan, bronza)ni bosim ostida ishlab bo‘lmaydi.
Metallarni bosim ostida ishlash ko‘p vaqtlardan buyon ma’lum bo‘lsada, bu usul eng progressiv hisoblanadi. Chunki metalni chiqindiga chiqarish kam miqdorda, ish unumi katta va olingan mahsulot yuqori bo‘ladi. Chunki bosim ostida ishlash natijasida metalni fizik-mexanik xossalari yaxshilanadi.
Bosim ostida metal ishlansa, uni shaklini o‘zgartirishdan tashqari, uning ichki tuzilishi hamda xossalari ham o‘zgaradi.
Metallarni bosim ostida ishlash usuli bilan 80 % ko‘proq eritilgan po‘lat qayta ishlanadi. Rangli metall va qotishmalarni 60 % dan ko‘p qismi, shuningdek, plastmassalar va metalmaslarni ko‘p qismi bosim ostida ishlanadi. Mahsulot - iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, i.t. Plastik materiallar yoki plastmassalar - sintetik yoki tabiiy yuqori molekulali birikmalar asosidagi organik materiallardir. Ular isitish va bosim natijasida oʻz shaklini oʻzgartirish va sovutilgandan keyin berilgan shaklni saqlab qolish qobiliyatiga ega.
Bosim ostida ishlash bilan og‘irligi 10 g dan 100 tonnagacha bo‘lgan zagotovkalar, yarim fabrikatlar, buyumlar, detallar olinadi.
Bosim ostida ishlash juda murakkab jarayon bo‘lib, buyumni tashqi sirtida va ichida ancha o‘zgarishlar bo‘ladi. Buyumda fizik va mexanik o‘zgarishlar sodir bo‘lishiga olib keladi. Detal tashqi kuch ta’sirida avval elastik, so‘ng plastik deformatsiyalanadi.
Plastik deformatsiyani ikkita qonuni bor:
-
Hajmlarining o‘zgarmasligi qonuni, ya’ni metalni bosim ostida ishlanganga qadar bo‘lgan hajmi bosim ostida ishlangandan keyingi hajmga teng bo‘ladi.
V0 = V1
-
Kichik qarshilik qonuni.
Deformatsiyalangan metal qaysi tomonda qarshilik kichik bo‘lsa, o‘sha tomonga oqadi.
1-rasm. Deformatsiya natijasida jismning oqishi
Metallarga bosim ostida ishlov berish (MBIB) – metallarni plastik deformatsiyalash usuli bilan mashinasozlik profillari va zagotovkalar olish jarayonidir.
Deformatsiya – tashqi kuchlar ta’sirida jismning shakl va o‘lchamlarini o‘zgarishidir.
Kuchlanish – tashqi kuch ta’siri ostida jismda vujudga keladigan yoki materialda xajm o‘zgarishi bilan bog‘liq sodir bo‘ladigan fizikaviy – ximiyaviy jarayonlar natijasida hosil bo‘ladigan ichki kuchlar o‘lchovidir.
Elastik deformatsiya deb, kuch ta’sirida vujudga keladigan deformatsiyaning ta’sir to‘xtatishi bilan to‘liq yo‘qolishiga aytiladi.
Plastik (qoldiq) deformatsiya esa kuch ta’sirida vujudga kelgan deformatsiyaning, kuch ta’siri olingandan keyin ham saqlanib qolishidir.
Metallarga bosim ostida ishlov berish jihozlariga metallarga bosim bilan ishlov berish mashinalari kiradi. Metallarga bosim ostida ishlov berish asboblari MBIB mashinalarida o‘rnatiladigan va deformatsiyalanadigan metalga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan moslamalar kiradi.
Metalning quyma strukturasi – suyuq metalning kristallanishi natijasida olingan metal tuzilishi; dendrit (kristal) – quyma metalning strukturasini tashkil etuvchisi hisoblanadi.
Metalning deformatsiyalangan strukturasi – metalning quyma strukturasi bir marta yoki ko‘p marta plastik deformatsiyalash natijasida olingan metal tuzilishi; don (kristallit) – deformatsiyalangan metalning struktura tashkil etuvchisidir.
Plastik deformatsiyalanish darajasi – jismning deformatsiyalanishi natijasida o‘lchamlarini o‘zgarishini ko‘rsatuvchi o‘lchov birligidir.
Deformatsiya tezligi – vaqt birligi ichida deformatsiya darajasini o‘zgarishidir.
Deformatsiyalanish tezligi – deformatsiyalaydigan asbobning harakat tezligi. Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi.
MBIB – metal materiallardan buyumlar (mahsulotlar) olishning keng tarqalgan va ilg‘or usullaridan biridir.
Bu usul metalning plastiklik xossasiga asoslangan.
MBIB – ikkita asosiy maqsadni ko‘zlaydi:
1) Oddiy shaklli zagotovkalardan fason buyumlar olish
2) Quyma metalning mexanik xossalarini oshirish uchun kristallik (tuzilishini) strukturasini yaxshilash; Quyiladigan po‘latning 90 % i, rangli metall va qotishmalarning 55 % i bosim ostida ishlov beriladi.
MBIB jarayonlarini keng tarqalishi quyidagicha tushuntiriladi:
1) Jihozlarning yuqori unumdorligi, bunda bosim bilan ishlov berish mashinalarning ishchi organlari harakatning oddiy turlari – aylanma yoki ilgarilanma harakat qilib, bu harakat yuqori chastotalarda bajariladi.
2) Plastik deformatsiyalashdan so‘ng metall mexanik xossalari oshishi evaziga buyum (mahsulot)ning ishonchliligini ortishi;
3) Jarayonning tejamkorligi, MBIBda chiqindilar 20-25% dan ortmaydi, ko‘p hollarda 5-10% bo‘ladi.
-
Metal strukturasi va xossalariga ishlov berishining ta’siri
Bosim bilan ishlov berishda metall sovuqlayin yoki qizdirilgan holda deformatsiyalanadi. Shunga ko‘ra, metallarni sovuqlayin va issiqlayin deformatsiyalashga bo‘linadi.
Sovuqlayin deformatsiyalashda donlar shakli o‘zgaradi, metalning oqishi yo‘nalishi bo‘yicha cho‘ziladi (1-rasm). Metalning mikrostrukturasi (“poloschatoy”) yo‘l – yo‘lsimon bo‘lib qoladi.
2-rasm. Metal strukturasini o‘zgarishi
Bosim ostida ishlashni sovuq va issiq hollarda bajarish mumkin. Metalni sovuq holda bosim ostida deformatsiyalab, uni xossalarini o‘zgarishiga tirishish deb aytiladi. Bunda metallarning elastikligi, issiqlik o‘tkazuvchanligi, elektr o‘tkazuvchanligi, korroziyaga chidamliligi yomonlashadi.
Tirishish- holati normal kristal panjaralarni tashqi kuch ta’sirida o‘zgarishi bo‘lib, kuch ta’siri natijasida panjarada siljishlar hosil bo‘ladi
3-rasm. Deformatsiyada kristall panjaraning o‘zgarishi.
Xuddi shunday, bosim bilan ishlov berishda metalning mexanikaviy, fizikaviy va ximiyaviy xossalari ham o‘zgaradi. Deformatsiyalanish darajasi ortishi bilan metalning mustahkamlik va qattiqligi oshadi, plastikligi va qovushqoqligi kamayadi. Bir vaqtning o‘zida metalning elektr qarshiligi oshishi, korroziyaga qarshiligi, issiqlik o‘tkazuvchanligi kamayadi. Sovuqlayin plastik deformatsiyalanish jarayonida metalning mexanikaviy va fizikaviy himiyaviy xossalarini o‘zgarishi bilan bog‘liq xodisalar yig‘indisiga mustahkamlanish (naklep) deyiladi.
Naklep hisobiga metal mustahkamlik xossalarini ortishiga bir tomondan foydali hodisa (buyumlarda metalning oshirilgan mustahkamlik va ishonchlilikka ega bo‘lishi) sifatida qarash mumkin.
Ikkinchi tomondan naklep bosim bilan sovuqlayin ishlov berishda metalning yemirilishi xavfi bilan bog‘liq sezilarli deformatsiyalanishiga imkon bermaydi. Bunday holda metalni sovuqlayin deformatsiyalanish jarayonini to‘xtatib, naklepni bartaraf qilishga to‘g‘ri keladi.
Metalning naklepi rekristallizatsion yumshatish yo‘li bilan bartaraf qilinadi.
Sovuqlayin deformatsiyalangan metalni belgilangan temperaturagacha qizdirilganda, unda deformatsiyalangan donlar o‘rniga yangi muvozanatdagi donlarning vujudga kelishi, paydo bo‘lishi va o‘sishi sodir bo‘ladi. Bu hodisaga rekristallizatsiya deyiladi. Rekristallizatsiya boshlanadigan temperatura metalning suyuqlanish tempereturasiga bog‘liq:
Т rekr = k* Т suyuq,
bu yerda k – metalning tarkibi va stukturasiga bog‘liq koeffitsent (texnik yuza metallarda k = 0,3 ...0,4; qotishmalarda k = 0,5 ...0,6 bo‘ladi); T suyuq – metalning absolyut suyuqlanish temperaturasi. Sovuqlayin deformatsiyalangan metalning rekristallanishi natijasida dastlabki struktura va xossalari tiklanadi. Buning natijasida metalning mustahkamlanishi to‘liq bartaraf qilinadi. Ana shundan so‘ng sovuqlayin holatda metallni deformatsiyalanishini jarayonini davom ettirish mumkin.
Shunday qilib, naklepning salbiy ta’siri natijasida buyumni tayyorlash texnologiyasi jarayonlariga yana metalni qo‘shimcha yumshatish operatsiyalarini ham kiritish evaziga jarayonni murakkablashuvi hisoblanadi.
Issiqlayin deformatsiya deb, metalning shunday deformatsiyalash jarayoniga aytiladi-ki, bunda zagotovkaning butun hajmi bo‘yicha bir vaqtning o‘zida naklep bilan birgalikda rekristallanish jarayoni bo‘lib o‘tadi. Issiqlayin deformatsiyalashda zagotovkani qizdirish temperaturasi metalning rekristallanish temperaturasidan yuqori bo‘lishi kerak. Bu holda metal strukturasi teng o‘qli bo‘ladi, mustahkamlanish esa izsiz yo‘qoladi.
Shunday qilib, deformatsiyalangan metalda mustahkamlanish va mustahkamlanishini yo‘qotish jarayonlarini sodir bo‘lish darajasiga ko‘ra metallarni sovuqlayin va issiqlayin bosim bilan ishlash turlariga bo‘linadi.
Sovuqlayin bosim bilan ishlov berishda metalda naklep sodir bo‘ladi va rekristallanish jarayoni bo‘lmaydi. Metalllarga sovuqlayin bosim bilan ishlov berish jarayoni rekristallanish temperaturasidan past temperaturalarda amalga oshiriladi.
Issiqlayin bosim bilan ishlov berishda naklep sodir bo‘ladi, bu naklep bir vaqtning o‘zida sodir bo‘ladigan rekristallizatsion jarayonlarni yo‘q qiladi, ya’ni metallning deformatsiyalanishi esa uning mustahkamlanishisiz amalga oshadi. Metal deformatsiyalanishi jarayonida o‘zini yuqori plastikligini saqlaydi. Issiqlayin bosim bilan ishlov berish rekristallanish temperaturasidagi yuqori temperaturalarda amalga oshiriladi.
Metallarga bosim ostida sovuqlayin ishlov berishda buyum yuzasi sifatini yaxshi bo‘lishi (qizdirish yo‘qligi) va o‘lchamlarini ancha aniq bo‘lishi, detallarni (naklep hisobiga) ancha yuqori ekspluatatsion xossalariga ega bo‘lishi, ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish uchun qulay sharoitlar mavjud bo‘ladi.
Metallarga bosim ostida ishlov berish kam kuch nagruzkasi ostida deformatsiyalanish, deformatsiyalanadigan metalning yuqori darajadagi plastikligi (qizdirish hisobiga) bilan xarakterlanadi. Shuning uchun issiqlayin deformatsiyalash jarayonini o‘lchamlari katta bo‘lgan metal buyumlarni, qiyin deformatsiyalanadigan, kam plastiklikka ega metal va qotishmalarni xamda quyma zagotovkalarni tayyorlashda qo‘llash maqsadga muvofiq.
Ko‘pincha, bosim bilan issiqlayin ishlov berishda metalning dendritli katta kristalli strukturasi buziladi; qisman g‘ovaklik va cho‘kish nuqsonlari bitadi; metalni rekristallanish evaziga mayda donli strukturasiga ega bo‘linadi. Bularni barchasi deformatsiyalangan metalning mexanik xossalarini yuqori bo‘lishiga olib keladi.
-
|