-jadval. Individual rivojlantirish dasturi

3-jadval. Individual rivojlantirish dasturi
Bilim, malaka va shaxsiy sifatlar
|
Mavjud daraja
|
Istiqbol vazifalar
|
Pedagogik bilimlar
|
|
|
Psixologik bilimlar
|
|
|
Mutaxassislik bilimlari
|
|
|
Didaktik malakalar:
bilishga oid (gnostik) loyihalash
ijodiy-amaliy (konstruktiv)
tadqiqotchilik
muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ) tashkilotchilik
izchillikni ta’minlovchi (protsesssual)
texnik-texnologik malakalar
|
|
|
Tarbiyaviy ishlarni tashkil etish malakalari:
bilishga oid (gnostik)
loyihalash malakalari
ijodiy-amaliy (konstruktiv)
tadqiqotchilik
muloqotga kiruvchanlik (kommunikativ)
tashkilotchilik
izchillikni ta’minlovchi (protsesssual)
texnik-texnologik malakalar
|
|
|
Ruhiyatning kasbiy ahamiyatga ega xususiyatlari va shaxsiy sifatlar:
pedagogik fikrlash
tizimlilik
moslashuvchanlik
mobillik
ijodkorlik
hozirjavoblik
hissiy rivojlanganlik
pedagogik refleksiya
|
|
|
O’z-o’zini rivojlantirish maqsadlari
|
|
|
O’z-o’zini rivojlantirish uchun topshiriqlar
|
|
|
Pedagogning kasbiy jihatdan rivojlanish darajasini yana quyidagi shkala yordamida ham aniqlash mumkin (4-jadval):
4-jadval. Kasbiy rivojlanish shkalasi
№
|
Kasbiy kompetentlik sifatlari
|
Shkala ko’rsatkichlari
|
10
|
9
|
8
|
7
|
6
|
5
|
4
|
3
|
2
|
1
|
1. Ijtimoiy kompetentlik
|
1)
|
ijtimoiy tashkilotlar va sub’ektlar bilan o’zaro munosabatda bo’la olish ko’nikma, malakalariga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
kasbiy muloqot va xatti-harakat uslublarini o’zlashtira olganlik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2. Shaxsiy kompetentlik
|
1)
|
doimiy ravishda kasbiy o’sishga erishish va kasbiy malakani oshirib borish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
kasbiy faoliyatda o’z ichki imkoniyatlarini ro’yobga chiqara olish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3. Maxsus kompetentlik
|
1)
|
mustaqil ravishda kasbiy-pedagogik faoliyatni tashkil etishga tayyorlanish
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
odatiy kasbiy-pedagogik vazifalarni to’g’ri hal qilish va o’z mehnatining natijalarini real baholash malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
3)
|
mutaxassisligi bo’yicha yangi bilim va ko’nikmalarni mustaqil ravishda izchil o’zlashtirib borish qobiliyatiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
4. Texnologik kompetentlik
|
1)
|
kasbiy-pedagogik bilim, ko’nikma va malakalarni boyitadigan ilg’or texnologiyalarni o’zlashtirish qobiliyatiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
zamonaviy didaktik vositalar (texnik vositalar, o’quv qurollari)dan foydalanish malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
5. Ekstremal kompetentlik
|
1)
|
favqulotda holatlarda (tabiiy ofatlar sodir bo’lganda, texnologik jarayon ishdan chiqqanda) oqilona qaror qabul qilish, to’g’ri harakatlanish malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
2)
|
muammoli vaziyatlarda (pedagogik ziddiyatlar yuzaga kelganda) oqilona qaror qabul qilish, to’g’ri harakatlanish malakasiga egalik
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Shunday qilib, bozor munosabatlari sharoitida mehnat bozorida yuzaga keladigan kuchli raqobatga bardoshli bo’lish ehtiyoji har bir mutaxassisni o’zida kasbiy kompetentlik va unga xos sifatlarni tarkib toptirishga undaydi. Lug’aviy jihatdan “qobiliyat”, mazmunan esa “faoliyatda nazariy bilimlardan samarali foydalanish, yuqori darajadagi kasbiy malaka, mahorat va iqtidorni namoyon eta olish” ma’nosini anglatuvchi kompetentlik negizida muayyan sifatlar namoyon bo’ladi. Xususan, pedagogga xos kasbiy kompetentlik negizida ijtimoiy, maxsus (psixologik, metodik, informatsion, kreativ, innovatsion hamda kommunikativ), shaxsiy, texnologik va ekstremal kompetentlik kabi sifatlar aks etadi. Bir qator, xususan, A.K.Markova hamda B.Nazarovalarning tadqiqotlarida pedagogik kompetentlikning tarkibiy asoslari qayd etib o’tilgan. Pedagogning kasbiy kompetentsiyasi pedagogik (o’quv va tarbiya) jarayonni samarali, muvaffaqiyatli tashkil etilishini ta’minlaydi. Kasbiy kompetentsiyaga ega bo’lish uchun pedagog o’z-o’zini izchil rivojlantirib borishga e’tiborni qaratishi zarur. O’z-o’zini rivojlantirishda pedagogga “Individual rivojlanish dasturi” qo’l keladi. Zero, ushbu dasturda pedagogda mavjud bo’lgan kompetentlik sifatlari va rivojlantirish zarur bo’lgan sifat, BKMni aniq, xolis ifodalash mumkin.
1.2 O’qituvchilarning kasbiy kompetentligini shakllantirish - pedagogik muammo sifatida
O‘qituvchining kasbiy–pedagogik tayyorlash sifatini tubdan oshirish uning mazmuni bilan bevosita bog‘liqdir. Pedagogik kadrlar tayyorgarligi sifatini sezilarli darajada oshirish uchun pedagogik va texnik bilimlar sintezini ta’minlash zarur.
Pedagogikada kompetent yondashish mutlaqo yangi hodisa emas, balki uning irmoqlari uzluksiz rivojlanib boruvchi ta’lim jarayonlarida mavjud bo‘lib, ular bosqichma-bosqich shakllangan edi. «Mahorat», «malaka», «salohiyat» masalalari, faoliyat, shu bilan birgalikda, bir qator faoliyatlarning birikuvi M.N.Skatkin, I.YA.Lerner, V.V.Kraevskiy, G.P.SHedrovidskiy, V.V.Davidov va boshqa pedagogika sohasining olimlari ilmiy asarlari asosini tashkil etgan.
N.V.Kuzmina, A.K.Markova, E.F.Zeer, V.A.Slastenin, T.F.Lo-shakova o‘qituvchining «kasbiy kompetentlik» haqida ko‘plab ishlarni amalga oshirganlar.
B.A.Nazarova o‘zining ilmiy ishida D.Dyui, U.Uoller, M.Mid, K.YUng, P.Sorokin, F.Znanetskiylarning falsafasida kasbiy kompetentlik tushunchasiga shunday ta’rif berganliklarini ta’kidlaydi: «Bu muhitga o‘rganish vositasi, chunki kasb odamni unga to‘g‘rilaydi, odamning qiziqishlarini aniqlaydi, bitta kasbda ishlagan odamlarning qiziqishlarini jamlaydi».
D.L.Tompson, D.Pristinlar: «Kasbiy kompetentlik - ishda kerak bo‘lgan bilimlarning va barcha axloqiy qoidalarning yig‘indisidir», - deb ta’kidlaydilar.
I.V.Grishina kasbiy kompetensiya shaxsning o‘z professional faoliyatini qanchalik darajada egallaganligi, deb baho beradi va quyidagicha ta’riflaydi:
- ushbu faoliyatga bo‘lgan munosabati, unga zarurat va qizi-qishi, intilishlari, qadriyatlari, faoliyatdan maqsadi, o‘zining ijtimoiy o‘rnini tasavvur qilishi;
- o‘zining shaxsiy o‘ziga xosligi va mutaxassis sifatidagi mavqeiga, kasbiy bilim, mahorat va ko‘nikmalari, kasbiga xos boshqa xususiyatlariga baho berish;
- shu asosda o‘zini kasbiy jihatdan shakllanishini va o‘sishini boshqara bilishi.
Psixologiyada I.N.SHpilrien, S.G.Gellershteyn, E.A.Klimov, V.D.SHadrikov, K.K.Platonov, N.V.Kuzmina fikrlariga ko‘ra hayotda yuz beradigan turli vaziyatlarni, muammolarni echishga yordam beradigan fazilatlar, qobiliyatlar kompetentlik deb tu-shuntiriladi. Kasbiy kompetentlik – bu qaysidir kasbda bor bo‘lgan standartga rioya qilish.
A.P.Akimova kasbiy kompetentlikni shunday ta’riflaydi: «O‘z faoliyatida kerak bo‘lgan yangiliklarning, bilimlarning, qobiliyatlarning yig‘indisi va atrof muhit bilan o‘zaro to‘g‘ri kelishi».
Pedagogik kompetentlik pedagogik mahorat tushunchasiga bog‘liqligini N.V.Kuxarev shunday ta’riflaydi: «Psixologik – pedagogik tayyorgarligidan kelib chiqadigan o‘qituvchi shaxsining aniq sifatlarini va pedagogik masalalarini eng samarali usulda echadigan fazilatlar to‘plami».
A.K.Markova o‘qituvchini kasbiy kompetentlikka ega bo‘lgan o‘qituvchi deb aytadi, qachonki pedagogik faoliyatini, pedagogik muomalani etarlicha yuqori darajada oshirsa, yoshlarni o‘qitishda va tarbiyalashda yuqori natijalarga erishsa. Kompetentli o‘qituvchi o‘zining kasbiy bilimlarini, psixologik fazilatlarini o‘z mehnatida qo‘llashni bilishi kerak.
A.K.Markova eng ko‘p o‘qituvchi mehnatining kasbiy kompetentligi asoslarini qidirgan pedagog olim. A.K.Markova fikri bo‘yicha o‘qituvchining mehnati kompetentlikka aylanadi qachonki o‘qituvchi o‘z faoliyatini etarlicha yuqori hamda o‘qituvchi va tala-balarni o‘qitish va tarbiyalashni yuqori darajada amalga oshirsa. Ushbu asoslar bilan birga o‘qituvchining kasbiy kompetentligini to‘rtga bo‘lib o‘rganadi:
Bo‘lajak o‘qituvchining kasbiy kompetentligini shakllantirish muammosini o‘rganish ishiga bir qator ilmiy ishlar bag‘ishlangan. Biroq bu muammoning turli jihatlari va aspektlariga olimlarning qiziqishlari kamaymayapti, bu esa uzluksiz ta’lim tizimini modernizatsiyalash va rivojlantirishning hozirgi zamon bosqichida alohida ahamiyatga egaligidan va uning dolzarbligidan guvohlik beradi.
Pedagogik faoliyatga nisbatan uning komponentlarini pedagog faoliyatining nisbatan mustaqil funksional turlari sifatida ajratish yondashuvi ustun turadi.
V.A.Slastenin nuqtai nazariga muvofiq, pedagogni tayyorlash unda ushbu vazifalarni amalga oshirish bilimlarini tarbiyalashni ko‘zda tutadi: analitik -refleksiv, konstruktiv-prognostik, tashkiliy, baholash-axborot, korreksiyalash- rostlash. Muallif tutgan nuqtai nazar, bizning fikrimizcha, o‘qituvchi faoliyatining strukturasi haqida qaror topgan tasavvurlarni ko‘p darajada aks ettiradi. SHu bilan birga, bo‘lajak mutaxassisning kasbiy kompetentligi strukturasini tadqiq qilish pedagog mehnatini puxta tahlil qilish, uning tayyorgarlik darajasiga hozirda modernizatsiya qilinayotgan va uzluksiz pedagogik ta’lim konsepsiyasi amalga oshirilayotgan sharoitlarda oliy va o‘rta maxsus, kasb-hunar ta’limi tizimi tomonidan qo‘yilayotgan talablarni aniqlashni nazarda tutadi.
R.X.Tugeshevning ta’kidlashicha, kasbiy mahorat shaxs sifatining yuksalishi sari qo‘yilgan qadamlar yordamida faqat bir faoliyat uchun egallangan kompetensiyadir. Kompetensiya egasi deganda, olim shaxsning o‘z ishining ustasi, mahorati bilangina cheklanmaydi, balki ishni tashkil etishi, o‘z faoliyatiga aloqador barcha muammolarni tizimli ravishda tushunishi, vazifa qo‘ya bilishi va aniq muammolarga echim topish qobiliyatiga ega bo‘lishi kabi fazilatlarni nazarda tutadi. Ana shunday inson ma’lum bir sohada kompetensiya egasi degan nomga sazovor ekanligini qayd etadi .
Agar R.X.Tugeshev kompetensiya tushunchasini kasbiy mahorat degan tushuncha bilan bir xil ekanligini qayd etsa, E.F.Zeer esa kasbiy yo‘naltirilgan kompetensiya va kasbiy qobiliyat oliy darajadagi kasbiy mahoratni ta’minlaydi, degan fikrni olg‘a suradi.
Kasbiy kompetensiya shaxsning sub’ektiv faoliyati tarkibidagi to‘rt jihatning biri hisoblanib, E.F.Zeer ta’kidlaganidek, kasbiy kompetensiya o‘z kasbiga oid bilimlar, mahorat hamda kasbiy faoliyatni amalga oshirish usullari yig‘indisidir.
Psixolog A.K. Makarova kasbiy kompetensiya tushunchasi insonning barcha xislatlarini o‘z ichiga oladi, ular yordamida kasbiy faoliyat davomida inson yuksak natijalarga erishadi deb uqtiradi. Uning fikricha, kasbiy kompetensiya mutaxassisning shunday mehnat faoliyatiki, natijada yuqori darajada kasbiy faoliyat amalga oshiriladi va mutaxassis shaxs sifatida o‘zini namoyon qiladi. SHunday qilib, A.K. Makarova kasbiy kompetensiya tushunchasi mazmunini yanada kengaytiradi, uning tarkibiga mutaxassisning sub’ektiv xususiyatlarin ham kiritadi.
Bu sohada, kompetensiya bilan bog‘liq muammolarni, umuman, ijtimoiy kompetensiyalarni, tadqiq etish ishlariga xorijlik olimlar L.P.Alekseeva, V.M.Basova, N.V.Nuzmina, A.K.Makarova, L.M.Mitina, V.G.Podzolkov, A.A.Petrovskaya, A.N.Sergeev, A.V.Ser-geeva, G.I.Sivkova, N.A.SHaydenko kabi olimlar ulkan hissa qo‘shganlar.
Kasbiy kompetensiya fenomenini «tayyorgarlik» tushunchasi bilan qiyoslash keng tarqalgan. V.A.Slastenin nuqtai nazariga ko‘ra, mutaxassisning kasbiy kompetensiyasi tushunchasi uning nazariy va amaliy tayyorgarligi shaxs umumiy tayyorgarligi tizimi tarkibiga kirib, kasbiy mahorat, uning kasbiy darajasini belgilaydi.
Kasbiy kompetensiyani oliy ta’limning asosiy maqsadi sifatida YU.G.Tatur quyidagicha tariflaydi: «Oliy ma’lumotli mutaxassis kompetensiyasi, uning amaliyotdagi intilishi va qobiliyati» (tayyorgarligi) hamda o‘zining imkoniyatlarini (bilim, mahorat, tajriba, shaxsiy fazilatlari va boshqalarni) muvaffa-qiyatli, ijodiy faoliyat ko‘rsatishga, kasbiy va ijtimoiy sohada qo‘llashga hamda bu faoliyatni ijtimoiy ahamiyatini, uning natijalariga nisbatan shaxsiy mas’uliyatni his etishi, doimo uzluksiz ravishda o‘z ustida ishlashi kabi fazilatlarni ro‘yobga chiqaradi.
YU.G.Tatur kasbiy kompetensiya tushunchasini tahlil qilar ekan, bu tushunchani faoliyatning samaradorligiga erishish, sub’ektning muvaffaqiyat qozonishi, omad va maqsadga etish qobiliyati, deb tushuntiradi.
Ko‘pchilik olimlar kasbiy kompetensiya tarkibida umumlashgan shaxsiy sifatlarni har qanday oliy ta’lim muassasasini tamomlaganlar uchun o‘ta muhim ekanligini qayd etadilar.
O.N.Melnichuk va A.YAkovlevlar quyidagi sifatlarni ta’kidlaydilar: o‘ziga ishonib topshirilgan ish va odamlar oldidagi mas’uliyat, halollik, ijtimoiy zarurlik, so‘z bilan ish birligi, keng madaniyat va boshqalar. «Umumlashgan shaxsiy sifatlar» tushunchasini qo‘llagan tadqiqotchi G.B.Skok uni jismoniy, ruhiy va axloqiy, salomatlik, mas’uliyatli, umummadaniy, ma’lumot-lilik deb tushuntiradi. Jumladan, E.F.Zeer uni vaziyatlarni tez idrok qilish, muomalaga tez kirishish, o‘zini tuta bilish, mustaqil harakat qilish kabi fazilatlar bilan bog‘laydi.
V.G.PiShulin kasbiy kompetensiya xoh umumiy, xoh maxsus bo‘lsin, ko‘p hollarda xotira, mantiqiy va ijodiy fikrlash, refleksiya, chaqqonlik, epchillik, uddaburonlik, qat’iylik, tartibli va o‘z so‘zida turish, ehtiroslarga berilmaslik, kuzatuvchanlik, qiziquvchanlik, diqqat-e’tibor, jiddiylik va muomalaga kira olish kabi fazilatlarni yuzaga chiqishiga olib keladi, deb yozadi.
Ko‘pchilik tadqiqotchilar qatori biz ham yuqoridagi fikrlarga qo‘shilamiz. Ularning fikrlariga ko‘ra, ma’lum bir kasb mutaxassisi o‘z kasbiy faoliyati doirasidagi kompetensiyalarni egallashi zarur. Ular ta’lim sohasiga belgilangan davlat me’yorlarida ko‘zda tutilgan hamda shaxsning kasbiy rivojlanishi va ijtimoiy hamkorligi masalalarida xam belgilab qo‘yilgan. Bo‘lajak mutaxassis – kasbiy ishlab chiqarish va texnologik sohalar kompetensiyalarini ham egallashi, loyihalash, ilmiy tekshirish va tashkiliy boshqaruv hamda kommunikativ kompeten-siyalarga ega bo‘lishi juda zarurdir.
|