Energiya resurslarini hisobga olishning avtomatlashtirilgan

19
Tabiiyki, bunday o‘lchashlar har doim ham hisoblash parametrlarining
butun o‘zgarishlari dinamikasini to‘liq
aks ettirmaydi va ularning
o‘zgarishlaridagi qonuniyatlarni aniqlash imkoniyatini bermaydi.
O‘zbekiston sanoatining turli sohalaridagi bir qator korxonalarida
o‘tkazilgan tadqqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, mavjud energiya tashuvchilari va
energetik resurslari sarfini hisobga olishning tashkil etilishida ulardan
foydalanishning real samaradorligini yetarlicha aniq baholashni amalga
oshirish va energiya resurslari sarflarining me’yorlarini asos bilan aniqlash
mumkin emas.
Sanoat korxonalarida energiya resurslari
sarflarini hisobga olish va
nazorat qilish masalasi holatini tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, bu masala
yetarli darajada o‘z yechimi topa olmay kelmoqda. Masalan, ko‘plab sanoat
korxonalariga xos bo‘lgan energiya ta’minoti tizimining o‘lchov va nazorat
asboblari bilan ta’minlanganlik darajasi qoniqarsiz ahvolda qolmoqda.
Odatda barcha korxonalar elektr energiyasini tijorat asosida hisobga olish
imkoniga ega. Biroq bu imkonoyatdan har bir korxona samarali foydalana
olmayapti.
Alohida ishlab chiqarish sexlarida, energiya yig‘uvchi
agregatlar va
texnologik jarayonlarda iste’mol qilinadigan energiya resurslarini hisobga
olish barcha korxonalarda ham amalga oshirilmaydi. Bundan tashqari,
qoidaga ko‘ra, texnologik jarayonda qo‘llaniladigan siqilgan havo, azot,
vodorod, suv va boshqa shu kabi alohida komponentlarini hisobga olish
mavjud emas. Bu energiya resurslarini maqsadli sarflanmasligiga olib keladi.
Barcha ishlab chiqarish ob’yektlarida ham energiya resurslarini hisobga
olish va nazorat qilishning avtomatlashtirilgan tizimlari yetarli darajada joriy
etilmagan va samarasiz ishlatilmoqda. Odatda, bu tizimlar ist’emol quvvati,
energiya sarfi va energiya tashuvchilarning bir necha ko‘rsatkichlarini
20
hisobga oladi va nazorat qiladi. Shunday qilib,
bu tizimlar asosan axborot
tizimlari sifatida ishlatiladi.
Lekin energiya tejamkorligini boshqarish uchun bu funksiyalar yetarli
emas. Chunki barcha energiya resurslari turlarining ist’emoli haqida olingan
axborotlar asosida energiya iste’moli bo‘yicha energiyani tejashni optimal
boshqarishning asosiy masalalarini yechib bo‘lmaydi.
Hozirgi kunda MDH davlatlaridagi sanoat korxonalarida ham
konstruktiv elementlari, ham funksiyalari bo‘yicha katta xilmaxillik bilan
xarakterlanadigan bir qator avtomatlashtirilgan
hisobga olish, nazorat qilish
va boshqarish tizimlari ishlab chiqarishga tadbiq qilinmoqda. Bunday
tizimlar tarkibiga odatda o‘zgartiruvchi datchiklar (analog va diskret
signalli), o‘zgartirgichlardan ma’lumotlarni yig‘ish, axborotlarga ishlov
berish, axborotlarni chop etishga yoki tabloga berish qurilmalari va boshqalar
kiradi.
Yuqorida aytib o‘tilgan texnik vositalar korxonalarda amaldagi ta’riflar
bo‘yicha tijorat hisoblarini olib borishga imkon beradigan avtomatlashtirilgan
axboroto‘lchov tizimini (ENHAT AAO‘T) qurish, quvvat va energiya,
shuningdek, energiya tashuvchilar turlarini nazorat
qilishni tashkil etish
uchun mo‘ljallangan.
O‘zbekiston energetika tizimi elektr energiyani sotib olish va sotish
bilan qo‘shni davlatlar energiya tizimlari bilan o‘zaro bog‘lanadi. Shuning
uchun energiya tizimi ichida va uning sub’yektlarida hisobga olish tizimini
rivojlantirish zamonaviy xalqaro me’yor, qoidalar va standartlarga mos
kelishi zarur.
Yuqoridagi fikrlarga ko‘ra, elektr energiyasini hisobga olishning yangi
usullariga o‘tishda, energiyani hisobga olishning avtomatlashtirilganlik
21
hajmini
aniqlashda, energiya resurslarini va elektr energiyani tijorat asosida
hisobga olishning avtomatlashtirilgan axboroto‘lchov tizimlarining (ENHAT
va ENHAT AAO‘T) texnik va iqtisodiy samaradorliklari masalalarini tahlil
qilishda amaldagi hisobga olish tizimini ko‘rib chiqish zarurati tug‘iladi.
ENHAT ni joriy etish yordamida quyidagi iqtisodiy samaradorlikka
erishiladi:
sutka davomida pog‘onalashgan tarif bo‘yicha iste’molni hisobga olish
tizimiga o‘tish;
10/0,4 kV taqsimlash tarmoqlarida elektr energiyani yetkazib berish
davomida barcha zanjirlar bo‘yicha nomuvozanat holatini hisoblash;
elektr energiyasi
isroflarini aniqlash;
elektr energiyasi hisoblagichlarining aniqlilik darajasini oshirish;
elektr energiyasidan maqsadsiz foydalanishni o‘z vaqtida aniqlash;
inson
omili
ishtirokisiz
elektr
energiyasi
hisoblagichlaridan
ma’lumotlarni olishda xatoliklarning bo‘lmasligi;
tezkor
nazorat
qilish
va
elektr
tarmoqlari
yuklamalarini
simmetriyalashga o‘tish munosabati bilan elektr tarmoqlarning xizmat qilish
muddatlarini oshirish;
elektr energiyasini sotib olish bo‘yicha yechimlarni qabul qilish
jarayonida elektr iste’moli bo‘yicha ma’lumotlarni operativ olish va ularni
qayta ishlash;
nazoratchi
xodimlar sonini qisqartirish;
hisobga olish nuqtalarida xizmat ko‘rsatish va hisoblarni yozib borish
bilan bog‘liq harajatlarni kamaytirish;
iste’mol qilingan elektr energiya uchun to‘lovni o‘z vaqtida amalga
oshirish bo‘yicha iste’molchilar mas’uliyatini oshirish.