Miya va psixika - O’zbekiston respublikasi oliy va o’rta maxsus ta'lim

Miya va psixika
Psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning alohida xossasi bo’lib, u ob'ektiv olamni alohida bir tarzda aks ettiradi. Yuksak darajada tashkil topgan materiya deganda biz miyani tushunamiz. Demak inson va hayvonlar psixikasining moddiy asosini markaziy nerv sistemasining eng yuksak qismi bo’lmish bosh miya tashkil etadi. Ammo insonlar miyasi hayvonlar miyasiga qaraganda qancha murakkabroq tuzilgan bo’ladi. Odam miyasi hajmi jihatidan ham katta. Agar maymun miyasining og’irligi 400-500 g bo’lsa, odam miyasining og’irligi o’rta hisobda 1400 g dir.
Miya funksiyasi organizm hayotida shunchalik murakkabki, buni biz miya butun gavda og’irligining 2 foizini tashkil qilishidan va organizmga kiradigan kislorodning 18 foizidan ortiqrog’ini ishlashidan ham ko’rishimiz mumkin. Hayvon taraqqiyotining qanchalik yuqoriroq bosqichida tursa, uning tanasiga nisbatan miyasi shunchalik og’irroq bo’lib boraveradi.
Miyaning tanaga bo’lgan nisbati: Kit miyasining tanasiga nisbati
1 , fil
20000
miyasining tanasiga nisbati
1 , maymun miyasining tanasiga nisbati
400
1 ,
100
Odam miyasining tanasiga nisbati 1 .
46
Ayniqsa, bosh miya katta yarim sharlari kishi organizmi hayotida muhim ahamiyatga ega. Odamda o’rtacha 14-15 milliard neyrondan iborat. Eng muhim rolni miya po’stining peshona qismi o’ynaydi. hayvon taraqqiyotining yuqoriroq bosqichiga qanchalik ko’tarilsa, miya yarim sharlari po’stining peshona qismi shunchalik kattaroq bo’ladi.
Inson bosh miyasi, hayvon miyasidan ancha og’irdir. Odam miyasi - 1400 g.
Ot miyasi - 650 g. Gorilla miyasi - 400 g. Ho’kiz miyasi - 500 g. Kit miyasi - 2800 g.
Fil miyasi - 4000 g.
Individning psixik hayotida miyaning og’irligi alohida ahamiyat kasb etadi. Ammo miyaning tuzilishi juda muhim ahamiyatga ega. Shuning uchun kishining aqli haqida miyaning og’irligiga qarab hukm chiqarish to’g’ri emas. Ba'zi kishilar miyasining vazni o’rtacha vazniga qaraganda ancha og’ir bo’lgani shuningdek, ba'zi kishilarning miya vazni o’rtacha darajadan kamroq ham bo’lgani ma'lum.
Masalan: I.S.Turgenevning miyasi 2012 g, V.M.Bexterevning miyasi 1720 g, I.P.Pavlovning miyasi 1653 g, D.I.Mendeleevning miyasi 1751 g, Anatol Fransisning miyasi 1017 g bo’lgan.
Odamning bosh miyasi kishi psixikasining o’ziga xos takrorlanmas, murakkab organi hisoblanib, u katta yarim sharlar, miyacha, oraliq miya, o’rta miya va uzunchoq miyadan iborat.
Bosh miya orqa miya bilan markaziy nerv tuzilmasini tashkil qilib, odam organizmidagi barcha organlarning o’zaro faoliyati va bir-biri bilan bog’lanishini hamda uning tashqi muhit bilan bo’ladigan aloqasini ta'minlaydi. Psixik faoliyatlarning ko’pgina qismi bir necha qator bo’lib, joylashgan nihoyatda ko’p nerv hujayralaridan (15 milliarddan ko’p) tashkil topgan, kulrang modda qatlamidan iborat bo’lgan bosh miya katta yarim sharlari qobiq ining faoliyati bilan bog’liqdir.
Nerv tizimi nerv to’qimasidan tashkil topgan bo’lib, u o’z navbatida nerv hujayralaridan iborat.
Har bir nerv hujayrasi, ya'ni neyron yadrosi bo’lgan juda ko’p tarmoqlangan kalta o’simtalar - dendritlar va bitta uzun o’simta - aksondan iborat hujayradan tashkil topgan.
Turli nerv hujayralarining tutashgan joyi sinaps deyiladi va u bir neyrondan boshqasiga impulslarni o’tkazish (to’xtatish yoki ushlab qolish)ni ta'minlaydi.
Nerv hujayralari to’plami miyaning kulrang moddasini, nerv tolalarining to’plami esa miyaning oq moddasini tashkil etadi. Nerv to’qimasi o’ziga xos xususiyatlarga ega bo’lib, ular qo’zg’aluvchanlik va o’tkazuvchanlik asosiy xususiyatlar hisoblanadi.
Markaziy nerv tizimi bosh va orqa miyadan iborat. Orqa miya umurtqa pog’onasining kanalida joylashgan bo’lib, nerv to’qimasidan iborat. Orqa miya ikkita yarim, ya'ni o’ng va chap qismlardan iborat bo’lib, ularni uzunasiga ketgan oldingi va orqa kesiklar ajratib turadi.
Orqa miyada nerv tolalarining tutamlari joylashgan bo’lib, sklet muskullari, nerv va shilliq qavatidagi periferik nerv uchlaridan qo’zg’alish nerv impulslari ko’rinishida, ular orqali miyaga u yerdan esa periferiyaga yetkaziladi.
Orqa miyada ongsiz reflektor harakatlarning gavda va qo’l-oyoqlar muskullarning, shuningdek bir qator fiziologik jarayonlarning tomirlarni harakatlantiruvchi, teri ajratuvchi va boshqa markazlar joylashgan.
Bosh miya qutida joylashgan bo’lib, orqa miyaning ustida joylashganga o’xshaydi. Bosh miyada uzunchoq miya, orqa miya, o’rta miya, oraliq miya va oldingi miya farqlanadi.
Orqa miya, Varoliy ko’prigi va miyachadan iborat bo’lib, uzunchoq miya bilan birgalikda miya sopini tashkil qiladi. Miya sopi orqa miyani davomidek tutashgan.Uzunchoq miya orqali orqa miyadan bosh miyaning yuqori bo’limlariga impulslar o’tadi va orqaga qaytadi.
Uzunchoq miyaning yadrolari murakkab refleks aktlarida ishtirok etadi; so’rish, chaynash, so’lak ajratish va hokazo.
Miyacha tana harakatlarini muvofiqlashtirishda ishtirok etadi. O’rta miya- to’rt tepalik qizil yadro muskul tonusining me'yoriy taqsimlanishini, tovush va yorug’lik qo’zg’atuvchilarini hamda og’irlik kuchiga nisbatan tananing to’g’ri joylashishini idora etadi.
Oraliq miyada sezuvchanlikning oraliq markazlari mujassamlashgan. Oldingi miya va uni qoplab turgan po’stloq bosh miyaning oliy qismlarini tashkil etadi. Oldingi miya bosh miyaning eng katta qismini deyarli 80 foizini tashkil qiladi va peshona sohasidan ensagacha cho’zilgan yoriq bilan ajrashgan ikkita o’ng va chap yarim sharlardan bir-biri bilan qadoqsimon tana yordamida birikadi.
Yarim sharlarning barcha yuzasi (qariyb 2200 sm) miya po’stlog’i deyiladi. Miya po’stlog’i kulrang moddadan tashkil topgan. Uning qalinligi turlicha bo’lib 4-5 mm.gacha boradi.
Bosh miya katta yarim sharlari qobiqining yuzasi odamda katta sohaga ajratiladi, peshona (eng katta), tepa, ensa va chakkadan iborat. Bir xildagi hujayralar qatlamidan iborat qismlar (qobiq shakli va faoliyatining vazifalari turlicha bo’lgan oltita qatlam hujayralaridan tashkil topgan) qavatlardan (maydon) iborat. Odamda hammasi bo’lib 52 ta maydon mavjud. Bosh miyaning po’stlog’i ostida yotgan qismlarini qobiq osti sohasi deyiladi. qobiq osti sohasi va qobiq osti tutamlari umumiy sezuvchanlikning differensiyalashgan markazlari hisoblanadi. Bu soha bizning emosiyalarimiz va instinktlarimiz bilan bog’langan.
Periferik nerv tizim markaziy nerv tizimi bilan ajralmas yaxlitlikni tashkil etadi. Periferik nerv tizimi markaziy nerv tizimidan chiqib, tarmoqlanib, shu bilan
birga butun organizmni markaziy nerv tizimi bilan bog’lovchi nervlardan tashkil topadi.
Bosh miyadan 12 juft, orqa miyadan esa 31 juft nervlar chiqadi. Periferik nervlarning ikki turi: sezuvchi va harakat nervlari farqlanadi. Sezuvchi nervlar nerv uchlaridagi tuzilmalarda ta'sirlovchilar tufayli hosil bo’lgan qo’zg’alishni markazga, ya'ni orqa miya va bosh miyaga yetkazib beradi. Ushbu nervlar boshqacha qilib aytganda, qo’zg’alishni qabul qiluvchi markazga intiluvchi yoki afferent nervlar deyiladi.Harkatlantiruvchi (motor) nervlar markazdan kelayotgan impulslarni muskullarga va bezlarga yetkazadi. Bu nervlarni markazdan qochuvchi yoki efferent nervlar deb ham ataladi.
Vegetativ nerv tizimi - orqa miya bo’ylab va undan chetda joylashgan nerv tizimlari alohida tutamlar va nerv tugunlarining chigallaridan iboratdir. Vegetativ nerv tizimining alohida tutamlari ovqat hazm qilish, qon aylanish, nafas olish va boshqa organlarida joylashgan bo’lib, ichki organlarning faoliyatini idora qiladi.
Vegetativ nerv tizimidan (uning markazlari gipotalamusda orqa miyaning kurak va yuqori bel segmentlarida joylashgan) va parasimpatik nerv tizimidan (uning markazlari o’rta miyadagi turli tepalikda Varoliy ko’prigida, uzunchoq miyada va orqa miyaning dumg’aza qismida joylashgan) iborat.
Simpatik va parasimpatik nerv tizimi ichki a'zolar faoliyatini idora qilishda o’ziga xos "antagonistlar" qarama-qarshi bo’lib, bir organ faoliyatini qarama- qarshi holatga keltiradi.
Masalan, simpatik tizim yurak faoliyatini tezlashtirsa, parasimpatik tizim esa bu faoliyatni susaytiradi. Organizmning me'yordagi faoliyati simpatik va parasimpatik vegetativ nerv tizimining ma'lum bir "muvozanatida" saqlanadi. Vegetativ nerv tizimi emosional kechinmalarda katta rol o’ynaydi.
Odamning ko’pincha psixik jarayonlarini, xususiyatlarini va holatlarini idora etishda retikulyar formasiya alohida rol o’ynaydi. Retikulyar formasiya orqali miyada uzunchoq va keyingi miyada joylashgan nerv tolalari tarmoqi bilan o’zaro birikkan to’rsimon tuzilmadir. U bosh miyaning elektrik faoliyatiga, bosh miya qobig’ining funksional holatiga, qobiqosti markazlariga, miyachaga va orqa miyaga ta'sir qiladi.
Ilmiy psixologiyada miya psixikaning organi sifatidagi o’rganish tarixi ikkita yo’nalishda borgan organizm va muhit munosabatlarini idrok etish asoslarini o’rganish va miyaning alohida tuzilmalarini morfologiyasi va funksiyasini ochishdan iborat.
|