nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
HSB rang moduli - Bilim sohasi: 100000 – Gumanitar soha Ta’lim sohasi: 110000 – Pedagogika Ta’lim yo`nalishi

|
Bilim sohasi: 100000 – Gumanitar soha Ta’lim sohasi: 110000 – Pedagogika Ta’lim yo`nalishi Pdf ko'rish
|
bet | 62/134 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 10,51 Mb. | | #103795 |
Bog'liq portal.guldu.uz-kompyuter GrafikasiHSB rang moduli. HSB rang moduli insonning ranglarni maksimal qabul
qilish xususiyatini hisobga olgan holda ishlab chiqilgan. U rassom
A.N.Mansellning ranglar aylanasi asosida yaratilgan. Rang uch komponent
yordamida ifodalanadi: turi (Hue) — yorug‘lik to‘lqini uzunligi; to‘yintirilganligi
(Satura-tion) — yorug‘lik to‘lqini chastotasi yoki intensivligi; yoritilganligi
(Brigfitness) — yorug‘lik to‘lqini soni yoki rangning to‘q yoki ochligi. Yorug‘lik
to‘lqinining amplitudasi bu yerda ishtirok etmaydi. Umumiy holda HSB modulining
ixtiyoriy rangi oq va qora bo‘yoqlardan aniq foizda qo‘shilgan spektrial rangdan hosil
qilinadi. Bu modul uch o‘lchamli koordinatalar sistemasida quyidagicha joylashadi —
birinchi o‘q konus asosi aylanasining chizig‘i, ikkinchi o‘q konus diametri bo‘lib
aylana-ning ixtiyoriy nuqtasini uning markazi bilan tutashtiradi, uchinchi o‘q konus
balandligi. Bundan foydalanib moduldagi ranglar sonini hisoblash mumkin. Konus
asosi bo‘lgan aylanani 359 ta sektorga spektral ranglar bo‘yicha bo‘lamiz, har bir sektor
100 darajali yorug‘lik to‘lqini chastotasi, 100 darajali yorug‘lik to‘lqinini saqlaydi.
Konus sirtining yuzasini hisoblash formulasidan bitta sektorda 5000 rang hosil bo‘ladi,
agar uni sektorlar soni 359 ga ko‘paytirsak, HSB rangli modulidagi 1795 000 ta ranglar
soni kelib chiqadi. Rangning qiymati aylana markazidan yo‘nalgan vektor sifatida qabul
qilinadi. Markazdagi nuqta oq rangga, aylana chegarasining nuqtalari esa spektral
ranglarga mos keladi. Vektorning yo‘nalishi graduslarda berilib ranglar farqini
ko‘rsatadi. Vektorning uzunligi ranglar to‘qligini ko‘rsatadi. Bunda boshlang‘ich nuqta
qora rangga to‘g‘ri keladi. HSB rang moduli qamrovi barcha mavjud ranglarning
qiymatini o‘z tarkibiga oladi. Rang yorug‘ligining pasayishi uning qorayishini bildiradi.
Rangga qancha ko‘p miqdorda qora bo‘yoq qo‘shilgan bo‘lsa uning yorug‘ligi shuncha
past bo‘ladi. Rang yorug‘ligi hosil qilish spektral rangga aniq foizdagi qora bo‘yoqni
qo‘shish bilan xarakterlanadi.
|
| |
HARAKATLI O`YINLAR - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 177/216 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #137371 |
Bog'liq Оптималлаштирилган ў ув дастуриHARAKATLI O`YINLAR
Nazariy ma`lumotlar:
Harakatli o`yinlarning bolalar harakat tayanch malaqalarini osishi va rivojlanishidagi ahamiyati. Harakatli o`yinlarning ochiq havoda o`tqazilishining ahamiyati. Harakatli o`yinlarning o`tqazilishida hayotiy faoliyat uchun zarur bo`lgan jismoniy sifatlarni, o`yinlar jarayonida sport maydonida yoki sport zalida o`quvchilarni tartib-intizomni saqlashi va o`yin qoidalariga rioya qilishi to`g`risida.
O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
O`yinlarda tartib-intizomga, sabr-qanoatga, shoshilinch chiqishlar, chaqirishlarning me`yorida bo`lishiga odatlantirish. To`plarni uzatish, arg`amchilarda to`g`ri sakrash, aniq nishonga, masofaga otish, o`yinlarda o`rganilgan harakatlardan unumli foydalanish. Sport o`yinlari bo`lgan harakatli o`yinlarni bajarish.
«To`plarni qatordan uzatish», «Man etilgan mashq», «Doira bo`ylab to`p uzatish», «Hamma o`z bayroqchasiga», «Bolalarda tartib qat`iy», «Qun va tun», «Oq ayiqlar», «Olib qochar», «Insiz quyon», «Yugurishli estafeta», «Nina, ip va tuguncha», «Qopqon», «Charxpalak», «Cho`rtan baliq va baliqlar», «Kim uzoqqa otadi?», «Tulkilar va namatak», «Qurbaqa bilan laylak».
4-SINF
Jismoniy tarbiya 68 soat
(haftasiga 2 soat)
(GIMNASTIKA)
Nazariy ma`lumotlar:
1. Odam organizmining tuzilishi va rivojlanishida badan tarbiyaning o`rni.
2. Qaddi-qomatning tuzilishiga maxsus mashqlarning ta`siri.
3. Badanni chiniqtirishning asosiy qoidasi va ahamiyati haqida tushuncha berish.
4. Mashg`ulot vaqtida shikastlanishning oldini olish va birinchi tibbiy yordam qo`rsatish to`g`risida ma`lumot berish.
5. Qomat buzilishining oldini olish, ogohlantirish qoidalari haqida. Qomatni rostlaydigan mashqlar haqida tushuncha berish. Ommaviy sport turlari to`g`risida (futbol, voleybol, qo`l to`pi, basketbol, badminton, tennis va hokazolar) ma`lumot berish. O`z-o`zini nazorat qilish to`g`risida bilim berish.
|
| |
Uyga beriladigan topshiriqlar

Uyga beriladigan topshiriqlar:
Kuchni rivojlantiruvchi mashqlar. To`pni yerga urib yurish. Uloqtirish va ushlash (sherik bo`lib), uchib kelayotgan to`pni oyoq bilan qaytarish.
FUTBOL
Nazariy ma`lumotlar:
O`quvchilarning harakat sifatlari haqida tushuncha berish (kuch, tezkorlik, epchillik, chidamlilik). Yurakning qisqarish tezligini mustaqil o`lchash. Musobaqa qoidalarini bilish. Futbol texnikasi va taktikasi.
O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
Jismoniy mashqlar bilan shug`ullanish (futbol) jarayonida o`z-o`zini nazorat qilish asoslarini bilish, to`pni olib yurish va to`pni oyoq yuzasining ichki tomoni bilan tepishni bilish. To`pni tepish texnikasini bajarish. "Bo`sh o`rinni tanlash" taktik harakati.
|
QO`L TO`PI

Nazariy ma`lumotlar

QO`L TO`PI
Nazariy ma`lumotlar:
Jismoniy mashqlar bilan shug`ullanilayotgan davrda tibbiy nazoratda bo`lib turishning ahamiyati. O`yin davomida yuklamaning taqsimlanishi. O`yin va musobaqa qoidalari.
O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
1. Himoyada yakkama-yakka harakat qilishni bilish.
2. To`pni darvozaga pastdan, yuqoridan uloqtirishda to`siq hosil qilishni bilish.
3. Kuchni rivojiantirishga qaratilgan mashqlarni bajarish.
O`quv mezonlari:
1. To`pni 30 metrgacha yerga (polga) urib yurish, yugurish.
2. Qator qo`yilgan to`siqlardan (ustunchalar, bayroqchalar, to`ldirma to`plar) aylanib o`tish: O`g`il bolalar uchun - 20 soniya, qiz bolalar uchun - 25 soniya.
3. Aniq nishonga uloqtirish: O`g`il bolalar 20 martadan 18, 16, 14 tasini, qiz bolalar esa 16, 14, 12 tasini tushirishi lo`zim.
4. Tennis koptogini aniq nishonga tushirish: O`g`il bolalar 10 tadan 7 ta, qiz bolalar 10 tadan 6 ta.
|
Darsning maqsadi - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
116
Darsning texnologik xaritasi
I. Tashkiliy qism
(3 daqiqa)
О‘quvchilar bilan salomlashing. Davomatni
aniqlang. Guruhlarga bо‘lib oling. Amaliy
mashg‘ulot uchun kerakli asbobuskuna va
materiallarni kо‘zdan kechiring
Darsning
shakli
Amaliy mashg‘ulot, kichik guruhlarda ishlash
O‘qitishning usul
va texnologiyalari
“3x4” texnologiyasi
O‘qitish
shakllari
individual, frontal
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o
elektron doska
o smart doska
o proyektor
o
televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o
taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o
tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
Dars jarayonida о‘quvchilarga
asosiy qismlar
bо‘yicha tо‘liq tushuncha berish. Mazmunni
yanada chuqurroq о‘rgatishga erishish
III. Yangi
tushunchalar
Erkin о‘lchov oladi, о‘z ustida mustaqil ishlaydi,
rassommodelyer kasbiga havas uyg‘onadi
Qо‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
27–28mavzu. pptx 27–28mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi

|
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi
|
bet | 75/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi: Iste`moldan chiqqan buyum o`lchamiga qarab, bolalar kiyimining andozasini tayyorlash va tikish.
Qishloq xo`jaligi asoslari yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo`lishlari kerak: qishloq xo`jalik ekinlarida uchraydigan kasalliklar, zararkunandalarning turlari va ularga qarshi kurashish usullarini, mahalliy hududda uchraydigan qishloq xo`jalik ekinlari kasalliklari va zararkunandalarining ro`yxatini tuzishni, ularga qarshi kurashish tadbirlarini bilish; o`g`it solish, urug`larni ekish, hosilni yig`ishtirish, tashish va tozalash mashinalarini, ekinlarni ekish usullarini va ko`chat o`tkazishni, organik va mineral o`g`itlar solish mashinalarining turlarini, o`g`itlashni, donli va moyli ekinlarni, ekinlarni ekishni, sug`orishni va parvarish qilishning ilg`or usullarini, urug`larni ekish seyalkalarining tuzilishini, organik va mineral o`g`itlarni sochuvchi moslamalar va sug`orish mashina agregatlarini, ekinlarga ishlov berish, parvarish qilishni bilish; hayvonlarni boqish va ularni parvarishlashni, quyonlar, qo`ylar, qoramollar va uy hayvonlari, asalari, parranda, baliq, ipak qurtini parvarish qilish qoidalarini, qishloq xo`jaligi hayvonlarining mahsuldorligiga ta`sir etuvchi omillarni, chorva ozuqalarini tayyorlashning mexanik, issiqlik, kimyoviy, bakteriologik usullarini, ularning iqtisodiy samaradorligini, ozuqalarni qayta ishlash texnologik jarayonlarini, jonivorlarni boqish ratsionini bilish; traktorlar, mashinalar va ish agregatlarini, traktor va mashinaning elektr ta`minotini, yoritish tizimini, traktor va mashina bilan ishlashdagi xavfsizlik texnika qoidalari va yo`llarda harakatlanish qoidalarini, traktor va mashinaning boshqaruv qismlari, dvigateli, traktor va mashinalarga texnik qarovlarini bilish.
|
| |
Sinov mashqlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

Оптималлаштирилган ўқув дастури
Оптималлаштирилган ў ув дастури
Uyga beriladigan topshiriqlar: 1. Har kuni ertalabki gimnastika mashqlarini bajarish. 2. Arg`amchida sakrash. 3. Chalqancha yotgan holda oyoqlarni yuqoriga ko`tarish. 4. Turnikda ikki-uch marta tortilish. 5. 2-3 daqiqa yugurish. YENGIL ATLETIKA Nazariy ma`lumotlar: Jismoniy tarbiyaning salomatlikni mustahkamlashda, mehnatga tayyorlashdagi roli. Chiniqtirish muolajalarning ahamiyati. Chiniqishning tabiiy omillari: quyosh, havo, suv. Chiniqishning asosiy turlari. Mashq bajarish vaqtida to`g`ri nafas olish. Yengil atletika darslarida xavfsizlik qoidalari. 200 masofaga sekin va o`rta tezlikda yugurish, (yurish va yugurish bilan almashtirib olib borish). Sakrash chuqurchasiga yugurib qelib uzunlikka sakrash. To`pni uzoqqa va aniq nishonga joyidan turib uloqtirish. O`quv mezonlari: 1. 30 metrga yugurish: - o`g`il bolalar - 5,5-6,0-6,8 soniya; - qiz bolalar - 6,0-6,5-7,0 soniya. 2. 4x10 metrga mokisimon yugurish: - o`g`il bolalar - 11,5-12,0-12,5 soniya; - qiz bolalar- 12,0-12,5-13,0 soniya. 3. 60 metrga yugurish: - o`g`il bolalar - 10,7-11,0-11,3 soniya; - qiz bolalar - 11,0-11,5-12,0 soniya. 4. 1000 metrga yugurish: - o`g`il bolalar - 6,00-6,30-7,00 daqiqa; - qiz bolalar - 6,30-7,00-7,30 daqiqa. 5. Turgan joydan uzunlikka sakrash: - o`g`il bolalar - 150-130-110 sm; - qiz bolalar - 130-110-90 sm. 6. Yugurib kelib uzunlikka sakrash: - o`g`il bolalar - 260-230-200 sm; - qiz bolalar - 230-300-190 sm. 7. To`pni uzoqqa uloqtirish: - o`g`il bolalar - 25-23-20 metr; - qiz bolalar - 17-14-10 metr. Uyga beriladigan topshiriqlar: 1. Ertalabki gimnastika (6-8 mashq). 2. 1-8 daqiqagacha sekin-asta yugurish (o`rta me`yorda). 3. Arg`amchida 60-80 martagacha sakrash. 4. Turgan joydan uzunlikka sakrash (9-10 marta). 5. Tayanib, cho`qqayib o`tirish, qo`llarda tayanib yotish va turish (8-12 marta). 6. Sakrab qo`llarni daraxt shoxiga yoki biror jismga tekizish (12-15 marta). 7. Turgan joydan tizzalarni baland ko`tarib yugurish 8. Oyoqdan oyoqqa kiyikcha sakrash ( 3x10 marta). Download 1,7 Mb.
|
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi

|
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi
|
bet | 79/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi: hunarmandlarning bozor munosabatlari asosidagi faoliyatlarini, uyushmalari va uning istiqbollarini, xalq hunarmandchiligi bo`yicha ko`rgazma va tanlovlarni tashkil qilish va ishtirokchilarni tanlash qoidalarini, xalq hunarmandchiligini tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash ish usullarini bilish.
Ishlab chiqarish asoslari: O`zbekistondagi ishlab chiqarish turlarini, O`zbekiston xalq xo`jaligida sanoat va qurilishda moddiy ishlab chiqarish asoslari va uning tarkibi, o`zaro munosabati, bir-biriga bog`liqligini, texnologik jarayon haqida asosiy tushunchani, yangi texnika va ilg`or texnologiya, uning ifodalanilishi, mehnat predmetiga mexanik ta`sir etish (materiallarni kesish, qirqish, biriktirish, payvandlash va h.k.) orqali amalga oshiriladigan texnologik jarayonlar; ishlab chiqarishda amalga oshiriladigan kimyoviy va fizik-texnologik jarayonlarni, fan-texnika taraqqiyotini jadallashtirish omillari va istiqbolini, kadrlarni tayyorlash, malakasini oshirish yo`nalishlari, tartibi va standartlarini, mulkchilik turlari, marketing va menejment faoliyatining rivojlanishini bilish; sanoat miqyosida ko`p seriyali ishlab chiqarish uchun tavsiya etish mumkin bo`lgan mahsulot namunasini (maketi, modeli) tayyorlash, unda qo`llanilgan xomashyo, ijodiy g`oya va dizayn yechimlarini asoslashni bilish.
|
| |
Umumrivojlantiruvchi mashqlar

|
Umumrivojlantiruvchi mashqlar
|
bet | 178/216 | Sana | 15.01.2024 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #137371 |
Bog'liq Оптималлаштирилган ў ув дастуриUmumrivojlantiruvchi mashqlar:
Gimnastika mashqlarini qo`llab dars va tanafus vaqtida o`yinlarga o`rgatish, qo`llar bilan simmetrik va assimetrik harakatlarni bajarish. Bir oyoq tizzasida turib, qo`llarni bosh orqasiga, qo`llarni belga, qo`llarni yonga uzatish. Tizzalarda cho`kkalab, qo`llar yordamisiz tik turish, gimnastika narvonida hamda gimnastika o`rindig`ida mashqlar bajarish.
Buyumlar bilan umumrivojlantiruvchi mashqlarni bajarish (gimnastika tayoqchalari, gantellar, gardishlar, kichik to`plar, arg`amchi va h.o.)
AKROBATIKA
1. «Yarim shpagat» va «shpagat» o`tirishlarni bajara olish uchun maxsus mashqlar bilan shug`ullantirish.
2. Yonga to`ntarilish uchun ko`nikma hosil qiluvchi mashqlar.
3. Boshda tik turishni o`rgatish (o`g`il bolalar uchun).
4. Kuraklarda tik turishni o`rgatish (qiz bolalar).
Mashqlar majmuasi. Dastlabki holat oyoqlar kerilgan, qo`llar yuqorida orqaga engashib «ko`prik» hosil qilish, chap (o`ng) qo`lga tayanib burilib, cho`kkayib tayanish holatini olish, tik turib qo`llar yonda, o`ng (chap) oyoqda «qaldirg`och» hosil qilish, shu holatdan suvga sakrovchilarning start holatiga otish va ikki marta qetma-qet oldinga o`mbaloq oshib, yuqoriga kerishib sakrash.
Osilish va tayanishlar:
Gimnastika narvoniga o`rgatilgan usullarda tirmashib chiqishlar (oddiy, bir taraflama, har taraflama). Gimnastika narvonida osilib turgan holatdan, qo`llarga tortilish bilan tirmashib chiqishlar. Gimnastik narvonidan qiya qo`yilgan gimnastik o`rindiqqa o`tish. Gimnastik narvonga tayanib turgan holda chap va o`ng oyoqni yon tomonga uzatish
Aralash va oddiy osilishlar:
Turnikda osilish, oyoqlarni bukib osilish, osilishda oyoqlarni bukib to`g`rilab oldinga ko`tarilish.
Past turniqda osilib turishdan to`ntarilib tayanchga ko`tarilish (bir oyoqda depsinib, ikkinchisida siltanib bajariladi). Mashqni bajarish uchun oyoq harakatlanganda qo`llar buqilib, oyoq va gavdani turnikka yaqinroq olib borishga harakat qilinadi.
Yerda qorin bilan yotgan holda o`rmalash. Tik arqonga uch harakat usulida tirmashib chiqish:
1. Gimnastika devorida osilib turishdan, uch harakat usuli texnikasi bilan tirmashib chiqish.
2. Tik arqonda ko`rsatilgan usulda 2-3 metrgacha tirmashib chiqish.
Tayanib sakrashlar: 1 metr balandliqdagi «Ot» ustiga sakrash va oyoq tizzalariga cho`kkayib tayanish. Shu mashqni 60-65 sm balandliqda taxlangan gimnastika to`shagi ustiga sakrab chiqib, tayanib turib bajarish.
|
| |
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablarining Pdf ko'rish
|
bet | 101/161 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 4,99 Mb. | | #123284 |
Bog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
114
AKT va interfaol
vositalar
o kompyuter
o elektron doska
o smart doska
o proyektor
o televizor
o kolonkalar
Ko‘rgazmali
qurollar va o‘qitish
vositalari
o darslik
o taqdimot
o video
o rasmlar
o plakatlar
o tarqatma
kartochkavazifalar
o amaliy vazifalar
o test varaqalari
o so‘rovnoma
II. Motivatsiya
Bichish, tikish, konstruksiyalash,
modellashtirish elementlarini о‘rgatish. Texnik
ijodkorlikka chorlash
III. Yangi
tushunchalar
Konstuksiyalash, modellashtirish asoslarini
о‘rganadi. Buyumni bichish va tikish ketma
ketligini bilib oladi. Fason tanlashda mustaqil
qaror qabul qila oladi
Qо‘llaniladigan resurslar
Tarqatma
vazifalar
Taqdimot
Videodars
Internet-
resurs
25–26mavzu. pptx 25–26mavzu. avi http: //www.dr.rtm.uz
ii. О‘tilgan mavzuni sо‘rash va mustahkamlash. (17 daqiqa)
Maqolni ta’riflab bering: “Tikuvchining choki, uning kasbiy maho
ratini belgilaydi”.
Ijodkorlikka chorlaymiz: “Tikuvchilik korxonalarida tikuvchidan
tashqari yana qaysi kasb egalari ishlaydi?” O‘quvchilarning ijodiy tay
yorlab kelgan ma’lumotlari eshitiladi. Tikuv mashinalaridan tayyor
lagan namunalariga baho beriladi. Faollik oshiriladi. Baholanadi.
III. Yangi mavzu bayoni. (50 daqiqa)
Buyumni bichish va tikish haqida ma’lumotga ega bо‘lishdan
avval kiyimlar haqida qisqacha tanishtiring. Kо‘rsatmali vositalardan
unumli foydalaning.
Tikuvchilik buyumlarini tikish texnologiyasining asosiy bosqichi
fartuk uchun modelni tanlashdan boshlanadi. Bu bosqich о‘z ichi
ga: detallarni bichishga tayyorlash hamda unga ishlov berishdir.
Buyumning sifatli chiqishi gazlama bilan birga bezak materiallarini
tо‘g‘ri tanlanishi, namlabisitish, qо‘l va mashina choklarini tо‘g‘ri
baja rilishiga ham bog‘liq.
|
| |
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi

|
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi
|
bet | 74/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablari; kimyoviy tolalarning xususiyatlari, tashqi ko`rinishga qarab cho`zilishi, g`ijimlanishi, suv o`tkazishi, issiqdan saqlash xossalari, yonishi, qo`lda bajariladigan ishlar uchun asbob va moslamalar; merejka usulida tikish, tikuv mashinalarini tozalash va moylash; mashinadagi nuqsonlar, paralel zig-zak qator, mayda va yirik baxya qator tikish; ichki kiyim choklaridan namunalar tikish; milliy liboslardan ko`ylakni tikish; tikiladigan “Quroq” buyumiga eskiz chizish va shablonlar tayyorlash; bolalar sport, bayram kiyimlari uchun yangi modellar yaratish.
|
| |
O`quv mezonlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

O`quv mezonlari:
1. 30 metr ga yugurish: 5,0 - 5,2 - 5,5 soniya.
2. Baland turniqda tortilish: 7-6-5 marta.
3. Turgan joyda uzunlikka sakrash: 170-160-140 sm.
4. To`p bilan janglyor qilish: 8 - 6 - 5 marta.
5. 4 x 10 metrga moqisimon yugurish: 10,5 - 10,8 -11,3 soniya.
Uyga beriladigan topshiriqlar:
1. Ertalabki gigienik gimnastika (10 mashq).
2. Turgan joyda arg`amchida 70 marta sakrash.
3. 9-10 daqiqa davomida asta-sekin yugurish.
4. To`p bilan oyoqda janglyorlikni bajarish.
5. O`rindiqda qo`llarda tayanib yotgan holda qo`llarni bukish va yozish (20 marta).
6. Kuch, tezlikni, sakrovchanlikni va boshqa rivojlantirishga yo`naltirilgan mashqlarni bajarish.
|
yuqori foyda olish uchun pul - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

105
Demak, bozor tizimi texnologiyaning o’zgarishi va har xil resurslar taklifi
tarkibidagi o’zgarishlarga moslashadi.
Bozor iqtisodiyoti fan-texnika taraqqiyotini rag’batlantiradi. Birinchi bo’lib
tejamli texnologiyalarni qo’llash korxonaning o’z raqobatchilari oldidagi vaqtinchalik
ustunligini ta’minlaydi. Ishlab chiqarish xarajatlarining pasayishi korxonaning
iqtisodiy foyda olishini bildiradi. Bundan tashqari, bozor tizimi yangi texnologiyaning
tez tarqalishi uchun sharoit ham yaratadi. Shunday qilib, bozor iqtisodiyoti sharoitida
har bir korxona yuqori foyda berishi mumkin bo’lgan texnika va texnologiya
yordamida ishlab chiqarishni amalga oshiradilar.
Qisqacha xulosa qilinadigan bo’lsa, bozor iqtisodiyoti sharoitida «nima, kim
uchun va qanday qilib ishlab chiqarish zarur» degan muammoga quyidagicha javob
beriladi:
a) yuqori foyda beradigan tovarlar va xizmatlar barcha to’lovga layoqatli
iste’molchilar talabiga yetarli hajmda ishlab chiqariladi;
b) tovar va xizmatlar to’lov layoqatiga ega, yuqori foyda olish imkonini
beradigan xaridorlar uchun ishlab chiqariladi;
d) yuqori foyda olishni ta’minlaydigan, resurslarni tejash imkonini beradigan
texnika va texnologiya yordamida ishlab chiqariladi.
Bozor sub’ekti – ayirboshlash munosabatlari qatnashchisi

110
xizmat qiladi. Bozorda qiymat shakllari almashadi. U qiymatni tovar shaklidan pul
shakliga aylantiradi. Individual mehnat sarflari sifatida chiqqan tovarlar bozor
tomonidan tan olinsa, ijtimoiy mehnat sarfini namoyon qiladi va tovarning bozor
qiymati hosil bo’ladi.
Bozor ayirboshlash kategoriyasi bo’lib, ishlab chiqarishning uzluksiz
takrorlanib turishiga yordam beradi.
Ishlab chiqarish, yangidan boshlanishi uchun
yaratilgan tovarlar sotilishi va ularning pulga aylanishi, puldan esa kerakli iqtisodiy
resurslar xarid qilinishi zarur. Bozor vositasida tovarni sotishdan tushgan mablag’lar
hisobiga, ishlab chiqaruvchilar resurslar sotib olish yo’li bilan sarflangan ishlab
chiqarish vositalari o’rnini qoplaydigan va ishlab chiqarishni kengaytirish uchun
kerakli moddiy va mehnat resurslariga ega bo’ladilar. Bozor orqali resurslarning erkin
harakati ta’minlanadi va ularning tarmoqlar o’rtasida taqsimlanishi ro’y beradi.
Iste’molchilar bozorda u yoki bu tovarga bo’lgan talabini bildiradi. Bozor bu talabni
ishlab chiqaruvchilar va resurslarni yetkazib beruvchilarga uzatadi. Resurslar talab
bildirgan tarmoqlar va sohalar o’rtasida taqsimlanib turadi.
-chizma 
Zamonaviy bozor xo’jaligi modellari

104
Qisqasi, bozor iqtisodiyoti sharoitida iste’molchining talabi qanday mahsulot turlarini
ishlab chiqarish masalasini hal qilishda muhim rol o’ynaydi.
Shuningdek, nima ishlab chiqarish zarurligini belgilash ko’p darajada resurslarni
yetkazib beruvchilarga ham bog’liq. Resurslarga bo’lgan talab – bu hosilaviy talab,
ya’ni bu resurslar vositasida ishlab chiqariluvchi tovarlar va xizmatlarga bo’lgan
talabdan kelib chiqadi. O’z daromadlarini yuqori darajaga yetkazishda resurslarni
yetkazib beruvchining ham bozor talabidan kelib chiqishi shubhasiz. Faqat iste’molchi
talabiga muvofiq tushuvchi tovarlarni ishlab chiqaruvchi korxonalar foyda olib
ishlashi mumkin va shu korxonalarning resurslarga bo’lgan talabi kuchayadi.
Qisqasi, iste’molchining afzal ko’rishi uning talabi orqali namoyon bo’ladi.
Tovar ishlab chiqaruvchi va resurslarni yetkazib beruvchilar o’z manfaatlarini
ta’minlash uchun bu talabga mos ravishda, ya’ni
Elektrotexnika ishlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 77/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Elektrotexnika ishlari: kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish ish o`rni tashkil etishni, kavsharlashda simlar, kavshar, flyuslar turlarini, kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish, ish asboblari hamda ish usullarini, elektr montaj ishlari va asboblarni ishga tayyorlay olish.
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash: shahar va qishloq uylarida suv, gaz, elektr energiyasi, issiqlik ta`minoti tizimi hamda undan foydalanish qoidalarini, uy va xonadonlarni ta`mirlash ishlarining asosiy turlarini, ta`mirlashda qo`llaniladigan zamonaviy qurilish materiallarini, uy va xonadonlarni ta`mirlashda qo`llaniladigan asosiy ish asboblaridan foydalana olish.
Qishloq xo`jaligi asoslari yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak: mahalliy hududda uchraydigan qishloq xo`jalik ekinlari kasalliklari va zararkunandalarga qarshi kurashish tadbirlarini, organik va mineral o`g`itlar solish, urug`lar, ekinlar ekish, ko`chat o`tkazish, sug`orish va parvarish qilish, hosilni yig`ishtirishning ilg`or usullarini bajarish, uy hayvonlarini parvarish qilish.
|
| |
Bozor iqtisodiyotining afzalliklari va ziddiyatlari

|
Bozor iqtisodiyotining afzalliklari va ziddiyatlari Pdf ko'rish
|
bet | 108/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI3. Bozor iqtisodiyotining afzalliklari va ziddiyatlari
Oldingi mavzudan ma’lumki, mavjud iqtisodiy tizimlar orasida bozor iqtisodiyoti
o’zining afzalliklari bilan ajralib turadi. Aynan shu afzalliklar mazkur iqtisodiy
tizimning samarali va barqaror amal qilishi, rivojlanishiga zamin yaratadi. Eng avvalo,
bozor iqtisodiyotining uchta ustun jihatini ko’rsatib o’tish maqsadga muvofiq
hisoblanadi.
1.
Resurslarni taqsimlashning samaradorligi.
Bozor tizimi resurslarni samarali
taqsimlashga yordam beradi. Buning mazmuni shuki, raqobatli bozor tizimi resurslarni
jamiyatga eng zarur bo’lgan tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishga yo’naltiradi. U
ishlab chiqarish uchun resurslarni uyg’unlashtirishning ancha samarali usullarini va
ishlab chiqarishga yangi, ancha samarali texnologiyani qo’llashni taqozo etadi.
Qisqasi, bozor tizimi shaxsiy manfaatni shunday tartibda boshqaradiki, u jamiyat
uchun mavjud resurslardan zarur tovarlarni talab darajasidagi miqdorda ishlab
chiqarishni ta’minlaydi.
2.
Iqtisodiy faoliyat va tanlov
e
rkinligi.
Bozor iqtisodiyoti tizimining muhim
afzalliklaridan biri shundaki, u shaxsiy erkinlik roliga ustivorlik beradi. Ijtimoiy ishlab
chiqarishni tashkil qilishning asosiy muammolaridan biri bo’lib alohida shaxs va
korxonalar
iqtisodiy
faoliyatini
uyg’unlashtirish
hisoblanadi.
Bunday
uyg’unlashtirishni amalga oshirishning ikki usuli mavjud. Birinchisi – markazdan
boshqarish va majbur qilish tadbirlarini qo’llash bo’lsa, ikkinchisi – bozor tizimi
vositasi orqali ixtiyoriy hamkorlikdir. Faqat bozor tizimigina iqtisodiy faoliyatni
majbur qilmasdan uyg’unlashtirishga layoqatlidir. Bozor iqtisodiyoti tadbirkorlik va
tanlash erkinligini namoyish qilib, aynan shu tufayli u muvaffaqiyatga erishadi.
|
| |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi

|
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi
|
bet | 81/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi: xalq hunarmandchiligining tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash ish usullarini qo`llay olish.
Ishlab chiqarish asoslari: sanoat miqyosida ko`p seriyali ishlab chiqarish uchun tavsiya etish mumkin bo`lgan mahsulot namunasini (maketi, modeli) tayyorlay olish va unda qo`llanilgan xomashyo, ijodiy g`oya va dizayn yechimlarini asoslay olish.
Kasb tanlashga yo`llash: O`zbekistonda uzluksiz ta`lim tizimini, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining yo`nalishi, ularning bir-biridan farqi, umumiy tomonlarini, o`quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo`naltirish tizimini farqlay olish.
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
Elektrotexnika ishlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 76/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Elektrotexnika ishlari: kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish ish o`rni tashkil etishni, kavsharlashda simlar, kavshar, flyuslar turlarini, kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish, ish asboblari hamda ish usullarini, elektr montaj qilish va asboblarni ishga tayyorlash; elektrotexnika ishlari bilan bog`liq kasb-hunar turlarini bilish.
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash: shahar va qishloq uylarida suv, gaz, elektr energiyasi, issiqlik ta`minoti tizimi hamda undan foydalanish qoidalarini, uy va xonadonlarni ta`mirlash ishlarining asosiy turlarini, ta`mirlashda qo`llaniladigan zamonaviy qurilish materiallarini, uy va xonadonlarni ta`mirlashda qo`llaniladigan asosiy ish asboblarini, qurilish hamda ta`mirlash bilan bog`liq kasb-hunarlar to`g`risida ma`lumotni bilish.
Qishloq xo`jaligi asoslari yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak: mahalliy hududda uchraydigan qishloq xo`jalik ekinlari kasalliklari va zararkunandalariga qarshi kurashish usullaridan foydalana olish; organik va mineral o`g`itlar solish, mashinalarda o`g`itlashning ilg`or usullarini qo`llay olish; urug`lar, ekinlar ekish, ko`chat o`tkazish, sug`orish va parvarish qilish, hosilni yig`ishtirishning ilg`or usullarini amaliyotda qo`llay olish; uy hayvonlarini (quyonlar, qo`ylar, qoramollar, asalari, parranda, baliq, ipak qurti) parvarish qilish ko`nikmalarini egallash.
|
| |
Kasb tanlashga yo`llash - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 80/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Kasb tanlashga yo`llash: kasblar tasnifini, kasblarda mehnat turlarining (odam-tabiat, odam-texnika, odam-odam, odam-belgili tizim, odam-badiiy obraz) ta`rifini, kasb-hunar egallashda inson salomatligiga qo`yilgan talablarni, O`zbekistonda uzluksiz ta`lim tizimini, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining yo`nalishi, ularning bir-biridan farqi, umumiy tomonlarini, o`quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo`naltirish tizimini bilish.
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
-mavzu. Bozor iqtisodiyotiga o’tish davri va uning O’zbekistondagi

598
asoslangan iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga o’tishning xususiyatlari. O’tish davrida
bozor iqtisodiyotini shakllantirishning asosiy yo’nalishlari.
O’tish davri iqtisodiyotining asosiy belgilari. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning milliy
modellari. Bozor iqtisodiyotiga o’tishning o’zbek modeli, uning tamoyillari va
xususiyatlari. O’zbek modelida hozirgi davrdagi jahon moliyaviy iqtisodiy inqirozining
salbiy ta’sirlaridan himoya vositasining mujassamlashganligi. O’zbekistonda bozor
iqtisodiyotiga o’tishning bosqichlari.
Iqtisodiy islohotlarning mazmuni. O’zbekistonda iqtisodiy islohotlarni amalga
oshirish kontseptsiyasi va strategiyasi hamda asosiy yo’nalishlari. Iqtisodiy islohotlarning
bosqichlari va ularning vazifalari. O’zbekistonda islohotlarni chuqurlashtirish va
iqtisodiyotni erkinlashtirishning asosiy yo’nalishlari.
Mamlakatni modernizatsiyalash jarayonining mazmuni va uning bozor iqtisodiyotiga
o’tishni ta’minlashdagi roli. Modernizatsiyalash jarayonining tamoyillari, asosiy belgi va
tarkibiy qismlari. Hozirgi davrda O’zbekistonda modernizatsiyalash jarayonlarining asosiy
yo’nalishlari. 2017-2021 yillarda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning
ustuvor yo’nalishlari.
3-MODUL. MIKROIQTISODIYOTNING AMAL QILISH VA RIVOJLANISH
QONUNIYATLARI
7-mavzu. Talab va taklif nazariyasi. Bozor muvozanati
Talab tushunchasi. Individual talab va bozor talabi. Talab qonuni. Giffen samarasi.
Talab egri chizig’i. Talab miqdoriga ta’sir qiluvchi omillar: iste’molchi didi, bozordagi
iste’molchilar soni, ularning pul daromadi, o’rnini bosuvchi tovarlar narxi, kelajakda narx
va daromadlarning o’zgarishi ehtimoli. Oliy va past toifali tovarlar. Engel qonuni. Engel
egri chizig’i.
Taklif tushunchasi. Taklif qonuni. Taklif egri chizig’i. Taklif miqdoriga ta’sir
ko’rsatuvchi omillar: resurslar narxi, ishlab chiqarish texnologiyasi, soliqlar va
subsidiyalar, boshqa tovarlar narxi, narx o’zgarishining kutilishi, ishlab chiqaruvchilar
soni. Iqtisodiy resurslarga talab va taklifning xususiyatlari.
Talab va taklif miqdorlarining mos kelishi. Qisqa va uzoq davrlarda talabning
o’zgarishi. Bozor muvozanati. Xususiy va umumiy muvozanatlik. Talab va taklif
egiluvchanligi va ularni belgilab beruvchi omillar. Egiluvchanlik koeffitsentini hisoblash
usullari.
Iste’molchi hatti-harakati nazariyasi. Iste’molchining afzal ko’rishi. Naflilik
funktsiyasi. So’nggi qo’shilgan naflilik. Naflilikni maksimallashtirish qoidasi.
Iste’molchining muvozanatli holati. Befarqlik egri chizig’i. Befarqlik kartasi
.
Iste’molchi
byudjetining cheklanganligi. Byudjet chizig’i. Narx va daromadlar o’zgarishining
iste’molchi tanloviga ta’siri.
) tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat qiluvchi muassasalar

|
) tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat qiluvchi muassasalar Pdf ko'rish
|
bet | 118/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI1) tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat qiluvchi muassasalar
(ombor
xo’jaligi, transport va aloqa xizmatlari ko’rsatuvchi korxonalar, birjalar, auktsionlar,
savdo uylari, savdo-sotiq idoralari va agentliklari va h.k.);
2) moliya-kredit munosabatlariga xizmat qiluvchi muassasalar
(bank, kredit
muassasalari, sug’urta va moliya kompaniyalari, soliq idoralari va h.k.);
3) ijtimoiy sohaga xizmat ko’rsatuvchi muassasalar
(uy-joy va kommunal
xizmat idoralari, aholini ishga joylashtirish firmalari va h.k.);
4) axborot xizmati idoralari
(ma’lumotlarni to’plash, umumlashtirish va sotish
bilan shug’ullanuvchi muassasalar).
Bozor infratuzilmasi muassasalari tovar ishlab chiqaruvchilarning savdo-sotiq,
moliya-kredit faoliyatiga, asosiy hamkorlarni topishiga, ishchi kuchini yollashiga
ko’maklashadi, davlatning iqtisodiyotni tartibga solish bo’yicha tadbirlarini amalga
oshiradi, tijorat aloqalarini o’rnatishga yordam beradi. Ularning bir qismi davlat mulki
doirasida faoliyat yuritib, bepul xizmat ko’rsatsa, boshqalari mustaqil tijorat
muassasasi va uyushmalaridan iborat bo’lib, ko’rsatgan xizmatlari uchun haq oladi.
Bozor infratuzilmasi tarkibida tovar va xizmatlar muomalasiga xizmat qiluvchi
muassasalar muhim o’rin tutishi sababli ulardan asosiylarining qisqacha tavsifiga
to’xtalib o’tamiz.
Birja – namuna (yoki standart)lar asosida ommaviy tovarlarning muntazam
savdo-sotiq ishlarini o’tkazuvchi tijorat muassasasi.
Uning tovar birjasi, fond
birjasi, valyuta birjasi, mehnat birjasi singari turlari keng tarqalgan.
Tovar birjasi – oldindan belgilangan qoidalar asosida ulgurji savdoni tashkil
etish shakli.
Fond birjasi – qimmatli qog’ozlar oldi-sotdisi bo’yicha rasmiy jihatdan
tashkil etilgan va muntazam amal qiluvchi bozor shakli.
Valyuta birjasi – milliy valyutalar kurslari bo’yicha ularning erkin oldi-
|
| |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi

|
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi
|
bet | 86/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi: xalq hunarmandchiligining tanlangan yo`nalishi bo`yicha zamonaviy dizayn talablari bilan uyg`unlashtirilgan mahsulot tayyorlash ish usullarini bajarish.
Ishlab chiqarish asoslari: yo`nalish asosida sanoat miqyosida ko`p seriyali ishlab chiqarish uchun tavsiya etish mumkin bo`lgan mahsulot namunasini tayyorlash.
Kasb tanlashga yo`llash: O`zbekistonda uzluksiz ta`lim tizimini, akademik litseylar va kasb-hunar kollejlarining yo`nalishini, o`quvchi yoshlarni kasb-hunarga yo`naltirish tizimini ajaratish.
“Qishloq xo`jaligi asoslari” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo`lishlari kerak: O`zbekiston xalq xo`jaligi va ishlab chiqarish turlarini; O`zbekiston qishloq xo`jaligida moddiy ishlab chiqarish asoslari va uning tarkibi, o`zaro munosabati, bir-biriga bog`liqligini; dehqonchilik va chorvachilik sohasidagi bozor munosabatlariga asoslangan faoliyat turlari va ularning istiqbollarini; texnologik jarayon haqida asosiy tushunchani; yangi texnika va ilg`or texnologiya, uning ifodalanilishini; agrotexnika, mexanizatsiya, yarim avtomatlar va h.k. orqali amalga oshiriladigan texnologik jarayonlarni; ishlab chiqarishda amalga oshiriladigan kimyoviy va fizik-texnologik jarayonlarni; fan-texnika taraqqiyotini jadallashtirish omillari va istiqbolini; ekin yetishtiriladigan issiqxonalar tuzilishi, ularda yetishtiriladigan ekin turlarini; issiqxonalarda ekin yetishtirish texnologiyasini; dehqonchilik va chorvachilik bo`yicha ko`rgazma va tanlovlarni tashkil qilish va ishtirokchilarni tanlash qoidalarini; kadrlarni tayyorlash, malakasini oshirish yo`nalishlari, tartibi va standartlarini; mulkchilik turlari, marketing va menejment faoliyatining rivojlanishini bilish.
|
| |
-jac
Yer silkinishining ba’zi ko‘rsatkichlari

Bulardan tashqari, sanoat va qishloq xo‘jalik korxonalari deyarli izdan
chiqqan, avtomobil va temiryo'llarning ko‘p qismi, aloqa, ko'priklar
yaroqsiz holga kelgan. Bu tabiiy ofat munosabati bilan dunyoning turli
burchaklaridan, jumladan, 0 ‘zbekistondan ham yordam kuchlari kelib,
u yerdagi jabrlangan xalqqa moddiy va m a’naviy yordam ko'rsatilgan.
Shuningdek, fuqarolar mudofaasi organlari (sobiq Ittifoq Mudofaa
vazirligiga qarashli) tomonidan 23000 nafardan ko‘p kishi safarbar etilib,
ular xizmatida 3000 dan ortiq turli xildagi texnikalar ishtirok etgan.
Juda katta miqyosdagi tabobat xizmati armiyasi ham yordam ko‘rsatdi.
Hattoki, yer ostida, inshootlar tagida qolgan odamlami qutqarish uchun
chet ellardan - Angliya, Fransiya, Shveysariya va boshqa davlatlardan
mutaxassislar kelib, yordam berganlar.
Xuddi shunga o‘xshash holat 1966-yildagi Toshkent zilzilasida ham
kuzatilgan. Unda 8 balli silkinish sodir bo‘iib, imoratlarga, katta qurilishlarga
ziyon vetgan. Silkinishlar bir necha kungacha vaqti-vaqti bilan takrorlanib
turgan. Buning oqibatida 35 mingdan ortiq uylar vayron bo‘lib, 78 ming
oila boshpanasiz qolgan, 2 mln. kv. metr yerdagi turar joylar, 7600 o ‘rinli
maktablar, 2400 o‘rinli maktabgacha tarbiya muassasalari ishdan chiqqan,
690 ta savdo va 84 ta turli korxona idoralari ziyon ko‘rgan. 0 ‘sha vaqtda
moddiy zarar miqdori hech qayerda yozilmagan edi.
Fuqaro mudofaalari va xorijiy tashkilotlarning ko‘rilgan zarami
bartaraf etish borasida ko‘rsatgan sa’y-harakatiarini xaiqimiz hech qachon
unutmaydi.
-mavzu. Raqobat va monopoliya - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

599
Monopoliyaga qarshi qonunchilik.
O’zbekistonda raqobat muhitining kuchaytirish borasidagi chora-tadbirlar.
Monopoliyaga qarshi qonunchilikning shakllanishi. Monopolistik korxonalarni tartibga
solish usullari. Milliy iqtisodiyot raqobatdoshligini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar.
Mamlakatimizda 2017-2021 yillarda iqtisodiyot tarmoqlari uchun samarali raqobatbardosh
muhitni shakllantirish hamda mahsulot va xizmatlar bozorida monopoliyani bosqichma-
bosqich kamaytirish.
9-mavzu. Narxning mohiyati va shakllanish xususiyatlari
Narxning mazmuni va uning ob’ektiv asoslari. Narx to’g’risidagi turli nazariyalar.
Tovardagi ikki xil xususiyatlarning narxlardagi ifodasi. Narxning shakllanishiga ta’sir
etuvchi omillar. Bozor iqtisodiyoti sharoitida narxning vazifalari.
Narx turlari: ulgurji va chakana narxlar. Nufuzli, demping va dotatsiyalangan narxlar.
SHartnomaviy, erkin va tartibga solinuvchi narxlar. Hududiy, milliy va jahon bozori
narxlari. Narx
diapazoni. Narx pariteti.
Narx tashkil topishining bozor mexanizmi. Mukammal raqobat sharoitida narxning
shakllanish xususiyatlari. Sotuvchi va xaridor narxlari. Monopoliya sharoitida narxning
shakllanishi. Ommaviy taklif bo’yicha narx o’zgarishi. Monopsoniya sharoitida narxning
shakllanishi. Ommaviy talab bo’yicha narxning o’zgarishi. Oligopoliya sharoitida narxning
shakllanishi. “Ergashish” va “inkor etish” holatlari. Narx bo’yicha yetakchilik.
Narx siyosati va uning O’zbekistonda amalga oshirilish xususiyatlari. Narxlarni
erkinlashtirish yo’llari va bosqichlari.
Imoratlarga, inshootlarga yer silkinishining

buzilishi yuz beradi. 5-darajali talafot. Imorat va inshootlaming to11iq
buzilishi sodir bo‘ladi.
Imorat va inshootiarning konstruksiyasi
va qurilish material lariga
qarab tasniflanishi:
A guruh - xom g‘isht, paxsa devorli imoratlar;
В guruh - pishiq g ‘ishtdan qurilgan inshootlar;
D guruh — temir beton, sinchli va yog‘ochdan qurilgan inshootlar.
Yuqoridagilami hisobga olgan holda davlat standarti (GOST)
totnonidan imoratlar guruhning har bir ballda ko‘radigan talafot darajalari
qonunlashtirib qo‘yilgan. Jumladan:
6 ball - yer silkinish jarayonida A guruhga mansub inshootlar
2-darajali talafot, В guruhi inshootlari 1-darajali talafot ko‘radi.
7 ball — A guruhidagi inshootlar 3-darajali talafot ko‘radi.8
ball - A
guruhidagi inshootlar 5-darajali, В guruhidagi inshootlar ham 3, 4-darajali,
D guruhidagi inshootlar 2-darajali talafot ko‘radi. 9 ball - В guruhidagi
inshootlar 4-darajali, shuningdek, D guruhidagi inshootlar ham 4-darajali
talafot ko‘radi. 10 ball - В guruhidagi inshootlar 5-darajali, D guruhidagi
inshootlar 4-darajali talafot ko‘radi. 11 ball - В guruhidagi inshootlar
to‘liq qulaydi. Tog‘ jinslarining tik va gorizontal yo‘nalishdagi
harakati
kuzatiladi. 12, ball - amalda yer yuzasida tik inshoot qolmaydi. Bu - u
yoki bu ballarda yer silkinishi sodir boTadigan hududlarda ko‘riladigan
talafot darajasi hisobga olingan holda, faqat m a’lum guruhdagi inshoot
va imoratlar qurilishi lozim, degan so‘zdir.
Yer silkinishi keltiradigan
talafot inshootning turiga, konstruksiyasiga bogTiq bo'lishi bilan bir
qatorda, qurilish maydonlarining muhandis-geologik sharoitiga, ya’ni tog‘
jinslari turlarining mustahkamligi darajasiga,
xossa va xususiyatlariga
bog‘liq. Masalan, 1966-yili Toshkent shahrida boMgan silkinish natijasida
shaharning yer osti suvlari sathi yer yuzasiga yaqin bo‘lgan pastqam
joylarda joylashgan imoratlar kuchli talafot ko‘rdi. Shundan keyin
1966-yili shahar hududida qayta muhandis-geologik xaritalash ishlari
o ‘tkazilib, shahar markazi tuproq sharoiti nuqtayi nazaridan 9
balli
mintaqaga o ‘tkazildi. Bu degani, 9 balli mintaqada quriladigan inshootlar
konstruksiyasiga va usuliga m a’lum talablar qo‘yish va ulami bajarishni
talab qiladi. Seysmofaol hududlarda qurilish ishlarini olib borishda davlat
tomonidan tasdiqlangan
qonun-qoidalarga, talablarga rioya qilinishi zarur.
Ya’ni shahar qurilishida imoratlaming balandligiga va shakliga katta
talablar qo‘yiladi, ular quyidagilardan iborat:
109
- shahar hududida katta-katta ochiq maydonlaming boMishi, ya’ni
silkinish sodir bo‘lgan taqdirda va undan keyin odamlarning yashashi
uchun yengil qurilmalar qurish uchun xavfsiz joy zarur;
- suv havzalarining bo‘lishi, ya’ni zilzila
vaqtida chiqishi mumkin
bo‘lgan yong‘inlarni o‘chirish maqsadida foydalanish uchun suv zaxirasiga
ega bo‘lish;
- inshootlar orasidagi masofa, inshoot balandligidan 1,5 marta katta
bo‘lishi, chunki imorat talafot ko‘rganda bir-biriga ta’sir qilmasligi kerak.
-mavzu. Tadbirkorlik faoliyati va uning shakllari. Tadbirkorlik kapitali va

|
-mavzu. Tadbirkorlik faoliyati va uning shakllari. Tadbirkorlik kapitali va Pdf ko'rish
|
bet | 599/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI10-mavzu. Tadbirkorlik faoliyati va uning shakllari. Tadbirkorlik kapitali va
uning aylanishi
Tadbirkorlik faoliyatining mazmuni. Tadbirkorlik faoliyati nazariyasining rivojlanish
bosqichlari. Tadbirkorlik faoliyatining mohiyati va rivojlanish shart-sharoitlari.
Tadbirkorlik faoliyatining shakllari: davlat, jamoa, xususiy, aralash va boshqa hosila
shakllari. Kooperativ, xususiy va yakka tartibdagi tadbirkorlik. Korxona tadbirkorlik
faoliyatining asosiy va boshlang’ich bo’g’ini. Korxonalar faoliyatining tashkil qilinishi.
Aktsiyadorlik jamiyati va aktsiyadorlik kapitali. Aktsiya va uning turlari. Aktsiya kursi.
Dividend va ta’sischilar foydasi. Nazorat paketi. Obligatsiyalar. Marketing, uning maqsadi,
vazifalari va tamoyillari. Menejment — korxonalarni boshqarish tizimi sifatida.
Menejmentning asosiy maqsadi va vazifalari.
O’zbekistonda kichik va oilaviy biznes hamda xususiy tadbirkorlikning yanada
erkinlashtirilishi, rag’batlantirilishi va davlat tomonidan qo’llab-quvvvatlanishi. Hozirgi
davrda xususiy tadbirkorlik va kichik biznes rivoji yo’lidagi barcha to’siq va cheklovlarni
bartaraf etish, unga to’liq erkinlik berish, kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni keng
rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitining yaratilishi.
Tadbirkorlik kapitalining mohiyati. Tadbirkorlik kapitali va uning harakatidagi ikki
tomonlama xususiyatning namoyon bo’lishi. Tadbirkorlik kapitalining funktsional
shakllari: pul, unumli kapital va tovar. Kapitalning harakat bosqichlari. Tadbirkorlik
kapitali turli shakllarining doiraviy aylanishi.
Tadbirkorlik kapitalining aylanishi. Asosiy va aylanma kapital, ularning farqli
belgilari. Kapitalning aylanish vaqti va tezligi. Asosiy kapitalni takror ishlab chiqarish:
jismoniy, ma’naviy va iqtisodiy eskirishi va qayta tiklanishi. Amortizatsiya va uning
normasi. Jadallashgan amortizatsiya. Asosiy va aylanma kapitaldan foydalanish
samaradorligi va uning ko’rsatkichlari. Asosiy kapitaldan foydalanish samaradorligini
oshirish yo’llari. Tadbirkorlik kapitalini rivojlantirish bo’yicha qabul qilingan qonunlar,
farmonlar, qarorlar va davlat dasturlarining amalga oshirilishi.
|
| |
Yer silkinish kuchining xususiyatlari

- fojiali. Hamma imoratlar deyarli vayron bo'ladi, to ‘g‘onlar yoi
ketadi, temiryo‘llar butunlay ishdan chiqadi, yerning ustki qismida kc
katta yoriqlar paydo bo'ladi, yer ostidan balchiqlar ko‘tarilib chiq
surilish, qulash hodisalari nihoyasiga yetadi. 12
ball - kuchli foj
Yerning ustki qismida katta o‘zgarishlar yuz beradi. Hamma imort
butunlay vayron bo‘ladi, daryolaming o‘zani o ‘zgarib, sharshar
paydo bo‘ladi, tabiiy to‘g ‘onlar vujudga keladi. MDH hududining
foyizga yaqin yeri seysmofaol mintaqa hisoblanib, bunday hududl;
asosan tog‘li o ‘lkalar - Kavkazorti,
Shimoliy Kavkaz, Karpat bo
Janubiy Qrim, Moldaviya, Primorye o‘lkasi, Saxalin, Kamchatka, К
orollari, Turkmaniston va 0 ‘rta Osiyoning tog‘li o‘lkalari kiradi. Yuqoi
aytilganidek, yer silkinishida katta moddiy yo‘qotish va minglab odan
o‘limi yuz beradi. Masalan, 1990-yilda Erondagi 8
balli yer qimirl;
oqibatida 50 ming odam o‘lib, Imln. ga yaqin odam qon yo‘qotib, jarc
olgan. Xuddi shunday holat 1988-yil 7-dekabrda Armanistondagi
qimirlashida ham kuzatildi. U yerda juda katta kuch bilan (10,5 ball)
silkingan va oqibatda 25 ming odam o‘lgan. Bunda 8 mln. kv.m uy-
yo‘q bo‘lgan, 514 ming kishi boshpanasiz qolgan. Yer ostida qolganlari
15250 kishi qutqarilgan. Yer silkinishi 4 ta katta shaharlami Leninak
Kirovokan, Spitak, Stepanavan hamda 58 ta yashash punktlarini
ichiga olgan. Shulardan 1500 ta qishloq vayron bo‘lgan, 12 ta sha
shikastlangan, 3 tasi batamom vayron boMgan.
Yer surilishi ofatining oldindan kuzatiladigan belgilari quyi-

bog‘liq bo‘lgan kovlash ishlarini olib bormaslik; tog‘ jinsi to‘kilmalarining
yig‘ilishiga yo‘l qo‘ymaslik; temiryo‘l, og‘ir yukli transport vositalari
harakat tezligini belgilanganidan oshirmaslik, o‘simlik dunyosini muhofaza
qiiish; sug'orish, shudgorlash
ishlarini olib bormaslik, imorat, inshootlar
qurish; portlatish ishlarini olib bormaslik; oqova va buloq suvlarini
oqizmaslik va ayniqsa xavfi yuqori bo‘lgan joylardagi
odamlami xavfsiz
joylarga ko‘chirish ishlari va boshqa tadbirlar.
Demak, yer surilish ofatini talafotsiz va qurbonsiz o‘tkazib yuborish
uchun, aholimiz ham xavf-xatarni ongli ravishda his etgan holda mas’ul
xodimlarga yordam berishlari zarur hisoblanadi. Ba’zi hollarda har
qancha ogohlantirishga qaramay, aholi o‘z joylarida qolib, talafotlaming
ko‘payishiga sabab bo‘lmoqda.
Yer surilishida uchta bosqich kuzatiladi:
1-bosqich.
Surilishning tayyorlanish bosqichi.
Bu bosqichda qiya
sathlardagi tog‘ jinsi turg‘unligi susayadi, yer sathida turli kenglikdagi
yoriqlar paydo bo‘ladi.
2-bosqich.
Tog‘ jinslarining katta tezlik bilan
yoki sekin-asta surilishi kuzatiladi. Surilish tezligi
yuqorida qayd etilgan
omillaming ta’sir darajasiga bog' 1 iq bo‘ladi.
3-bosqich.
Surilishning
so‘nish bosqichi. Bunda tog‘ jinslari surilishdan to‘xtaydi. Yer surilishlarini
chuqur o ‘rganish - ulami oldindan bashorat qiiish imkonini beradi.
Buning uchun kompleks muhandis-geologik qidimv ishlari o‘tkaziladi.
Surilishi kuzatiladigan maydonlaming tabiiy sharoiti va geologik muhiti
fizik andozalarda o ‘rganiladi, hisoblash ishlari bajariladi.
Yer surilishi ofati oldidan kuzatiladigan belgilar quyidagilardan
iborat: Yer yuzasida yoriqlaming paydo bo‘lishi, yo'llarda uzilishlaming
yuzaga kelishi, daraxtlaming to‘g‘ri o‘smasligi (qiyshayib o‘sishi),
uylar
devorlarining yorilishi, binolar, inshootlar tuzilishida muvozanatining
buzilishi va boshqa belgilar paydo bo‘ladi. Mabodo, hududlarda yer
surilishi xavfi bo‘lsa yoki
harakatdagi surilish kuzatilsa, ularni bartaraf
qiiish, oldini olish ishlari bajariladi, chora-tadbirlar belgilanadi. Yer
surilishining vujudga kelishi va harakatdagi surilishlarga qarshi olib
boriladigan ishlar mazmuniga qarab ikki guruhga bo‘linadi:
- Surilishlaming oldini olish usullari.
- Yer surilishining harakati va ta’sirini bartaraf etish usullari.
122