Alkaloidlar haqida umumiy tushuncha

|
Alkaloidlar haqida umumiy tushuncha
|
bet | 1/4 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 243,89 Kb. | | #245771 |
Bog'liq Alkaloidlar haqida umumiy tushuncha
Alkaloidlar haqida umumiy tushuncha
O‘simliklar tarkibida uchraydigan, kuchli fiziologik ta’sirga ega bo‘lgan azot saqlovchi geterotsiklik asoslar alkaloidlar deyiladi. Alkaloid so‘zi arabcha – alkali – ishqor, grekcha – oides – simon so‘zlaridan olingan bo‘lib, “ishqorsimon” degan ma’noni anglatadi.
O‘simliklarning ko‘knorguldoshlar (Papaveraceae), dukkaklilar (legumin-seae), ituzumguldoshlar (Solanaceae), ayiqtovonguldoshlar (Ranunculaceae), zirkguldoshlar (Berberidaceae) singari oilalari alkaloidlarga boy. O‘simliklarda alkaloidlarning miqdori turlicha bo‘ladi.
O‘simliklarda alkaloidlar asosan organik kislotalarning (olma, limon, oksalat, qahrabo, sirka, propion, sut kislotalari va hokazo) tuzlari holida uchraydi. Deyarli barcha alkaloidlar erkin asos holida suvda erimaydi, ularning tuzlari esa suvda, spirtda, qon plazmasida va turli fiziologik eritmalarda yaxshi eriydi. Tibbiyotda alkaloidlarning tuz holida ishlatilishi ham ularning eruvchanligiga asoslangan.
Alkaloidlar o‘simliklardan suv va spirt yordamida (tuz holida) yoki boshqa organik erituvchilar bilan (asos holida) ekstraksiya qilib ajratib olinadi. Erituvchilar haydalgandan so‘ng qolgan qoldiq «alkaloidlar yig‘indisi» dan maxsus usullar (masalan, xromatografiya usuli) yordamida alkaloidlar alohida-alohida ajratib olinadi. Alkaloidlarning ko‘pchiligi oson kristallanadigan, rangsiz moddalar bo‘lib, ayrimlarigina (konin, nikotin, anabazin) suyuq holatda bo‘ladi. Ko‘pchilik alkaloidlar optik aktivlikka ega.
O‘z tuzlaridan hosil qilingan erkin alkaloidlar asoslik xossasiga ega bo‘lganligi uchun alkaloid asoslari deb yuritiladi.
Alkaloidlarning asoslik xossasi ular molekulalarida bo‘ladigan geterotsikldagi bir yoki bir necha azot atomlariga bog‘liq. Azot atomi o‘zidagi bo‘linmas elektron jufti hisobiga ko‘pgina kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi (xloridlar, bromidlar, fosfatlar, sulfatlar, oksalatlar, tartratlar va boshqalar):
Alkaloidlar kimyosining rivojlanishiga oʻzbek olimlaridan akademik S.Yunusov (1909-1995) va O.Sodiqovlar (1913-1987) katta hissa qoʻshishgan. Hozirgi kunda Respublikamizda O‘zbekiston fanlar akademiyasi O‘simlik moddalar kimyosi va Bioorganik kimyo institutlarida hamda O‘zbekiston Milliy Universiteti kimyo fakultetida alkaloidlar sohasida ilmiy-tadqiqotlar olib borilmoqda va ulkan muvaffaqiyatlarga erishilmoqda.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, O‘zbekistonda alkaloidlar kimyosi Sobir Yunusovich Yunusov rahbarligida yuqori cho‘qqilarga erishdi. O‘simlik moddalar kimyosi instituti alkaloidlar kimyosi laboratoriyasi xodimlari akademik S.Yu.Yunusovning bevosita rahbarligi va ishtirokida Markaziy Osiyo florasining 4000 dan ortiq o‘simligini alkaloid saqlash nuqtai nazaridan tekshirib chiqdilar. 270 dan ortiq o‘simlik turidan 900 dan ortiq alkaloid ajratib olindi, ulardan 520 ga yaqin alkaloidlarning kimyoviy tuzilishi aniqlandi. Institutda o‘tkazilgan kompleks tadqiqotlar natijasida hozirgi kunda 10 dan ortiq dori-darmonlar sanoat miqyosida ishlab chiqarilmoqda.
Hozirgi vaqtda alkaloidlar ular molekulasiga kiradigan geterotsikl tabiatiga qarab quyidagilarga farqlanadi:
Piridin va piperidin guruhi alkaloidlari (nikotin, anabazin, lobelin).
Tropan guruhi alkaloidlari (tropin, ekgogin, atropin, kokain)
Purin guruhi alkaloidlari (teofillin, teobromin, kofein)
Xinolin guruhi alkaloidlari (xinin, sinxonin).
Izoxinolin guruhi alkaloidlari (papaverin, narkotin).
Fenantren – izoxinolin guruhi alkaloidlari (morfin, kodein) va hokazo.
|
| |