nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES

|
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCESBog'liq matematika-o-qitishda-interfaol-metodlardan-foydalanishACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES
VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2021
ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89
DOI: 10.24412/2181-1385-2021-9-149-153
Academic Research, Uzbekistan 152 www.ares.uz
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Bu metod o‘quvchini kattaliklarni qiyoslashga undaydi. quyidagiday doiralar
chiziladi. Ikkita kattalik taqqoslanadi. Bir xil jihatlari o‘rtada (aylanalar kesishgan
qismida yoziladi. O‘ziga xos jihatlari aylanada yoziladi.
Klaster metodi.
Klaster inglizcha so‘z bo‘lib (kluster) bosh, bir shingil, popuk ma’nosini
anglatadi. Klaster - bu ma’lum mavzu bo‘yicha erkin va ochiq fikrlashning notekis
shaklidir.
1-qadam: Yangi mavzuning asosiy tushunchasi aylana (elips) shaklidagi chizma
ichida yoziladi. Masalan yangi mavzu "Kvadrad" bo‘lsa quyidagicha daftarlariga
chizish va yozish taklif etiladi.
2-qadam: o‘quvchilarga kvadrat deganda ko‘z oldingizga kelgan fikrlarni
chiziqchalar yoniga yozish taklif etiladi. (Bunda o‘quvchi rasmini chizsa ham ruxsat
beriladi).
3-qadam: Taqdimot o‘tkaziladi. Bunda o‘quvchilar tomonidan yozilgan fikrlar
umumlashtirib aytib beriladi. (Guruhdan 1 o‘quvchi spiker aytib beradi). Bu fikrlarni
doskada bo‘r yoki plakatda flomasterlar bilan yozish mumkin.
4-qadam: Yangi mavzu o‘rganiladi.
5-qadam: Darsni mustahkamlash bosqichida o‘quvchilarga quyidagi topshiriq
beriladi. q·izil rangli ruchkalaringizni (yashil, qora bo‘lsa ham bo‘ladi) olib yangi
o‘rganilgan tushunchalar bilan boyiting.
Son qatnashgan maqollar aytishuvi
Maqsad:
Son qatnasshgan maqollar orqali O‘zbek xalq maqollari degan boy
merosimizdan foydalangan holda o‘quvchilarni milliy g‘urur,axloqiy his tuyg‘ularni
hakllantirish, ma’naviy tuyg‘ularini rivojlantirish, vatanparvarlik ruhida tarbiyalab
,Vatan va Vatanga muhabbat tushunchalarini o‘quvchilar ongiga sindirish. ularning
mustaqil fikrlash qobiliyatlarini o‘stirish va sonning dunyodagi roli haqida tushuncha
berib, ko‘nikma va malaka hosil qilish.
XULOSA
Har bir o‘quvchi kamida 10 ta son qatnashgan maqol aytishi kerak . Aytish
tartibi: navbatma navbat, bitta bittadan maqol aytiladi. 10 tadan kam maqol aytgan
o‘quvch o‘yinni tark etadi.
|
| |
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES

ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES
VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2021
ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89
DOI: 10.24412/2181-1385-2021-9-149-153
Academic Research, Uzbekistan 150 www.ares.uz
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Bu borada ancha-muncha tajriba to‘plagan tadqiqotchilar pedigogik texnologiya
darsining muvaffaqiyatlarini kafolotlavchi omil ekanligini ta’kidlab,
pedagogik
jarayonlarni
ilmiy lohihalashtirish,
uni amalga oshirish, loyihalashtirilgan ta’lim
tarbiya jarayonini amaliyotga aniq va ketma-ket tatbiq qilish xususida o‘z fikr-
mulohazalarini ommaning diqqat-e’tiboriga havola etayotir.
Ta’lim oluvchilar, guruh a’zolarining majburiyatlarini bilishlari va bajarishlari
zarur:
- har bir a’zo o‘rtoqlari fikrini eshitishi kerak;
- har bir a’zo ishda faol qatnashishi va hamkorlikda ishlashdan bo‘yin tormasligi
kerak;
- har bir a’zo, zarurati bo‘lganda yordam so‘rashi kerak;
- har bir a’zo undan yordam so‘rashganda, boshqalarga o‘z
yordamini berishi
kerak;
- har bir a’zo guruh ishining natijalarini baholashda ishtirok etishi kerak;
- har bir a’zo o‘zining rolini yaxshi tushunishi va bajarishi kerak.
Kubik metodi.
Kubik metodidan darsni mustahkamlash vaqtida foydalansa yaxshi natija beradi.
1-qadam: o‘quvchilarga mavzu o‘tilgandan so‘ng unga biror tushuncha shakllanadi.
Shakllangan tushunchani quyidagicha yozish taklif etiladi.
1. Tasvirlang;
2. Taqqoslang;
3. O‘xshating;
4. Tahlil qiling;
5. Ishlating;
6. Foydali va zararli tomonlari.
Masalan mavzu: “Prizma”
Asosi to`g`ri to`rtburchak, qarama qarshi yoqlari o`zaro teng va paralell bo`lgan
prizma to`g`ri prizma deyiladi.
To`g`ri parallelopiped va to`rtburchakli prizma.
Sinf xonasi, gugurt quttisi, yashik, shkaf......
2 ta asos, 4 ta yoq, 4 ta
yon qirra, 12 ta umumiy qirra, 8 ta uchi bor.
Shkaf (kiyimlar saqlanadi), gugurt(gugurt donalari saqlanadi), xona (odam
yashaydi)....
Gugurt – olov yoqish uchun foydali. Gugurt – bolalar uchun havfli.
Sinkveyn metodi.
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES

|
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCESBog'liq matematika-o-qitishda-interfaol-metodlardan-foydalanishACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES
VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2021
ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89
DOI: 10.24412/2181-1385-2021-9-149-153
Academic Research, Uzbekistan 151 www.ares.uz
Sinkveyn fransuzcha so‘z bo‘lib "besh" degan ma’noni bildiradi. o‘quvchilarga
darsni mustahkamlash bosqichida biror fizik kattalik, asbob, hodisa nomi, fizik olimni
quyidagicha besh qatorli misraga solishni taklif etish lozim.
Ot (1 so‘z), Sifat (2 so‘z), Fe’l (3 so‘z).
Ibora (gap bilan ta’rifi beriladi).
Sinonim (1 so‘z yoziladi, otga yozilgan so‘z bilan ma’nosi bir xil bo‘lsin).
Masalan mavzu: “Kesmaning yo`nalishi. Vektor ”
Vektor
Erkin, nol nuqta
Yasash, yo`naltirish, qabul qilish.
Agar vektorning boshi va oxiri ustma ust tushsa bunday vektor nol vektor
deyiladi.
Nur (chegaralangan).
Sinkveyn metodidan foydalanish o`quvchilarni chuqur mulohaza qilishga
o`rgatadi.
Venn diagrammasi.
«Diagramma vena» qiyosiy taxlilda juda qo‘l kelib, mavzuni sharxlab, ikki
muammoni bir-biriga muqoyasa qilib o‘tishda qulay usuldir. Bu usul ikki doira
shaklidagi aylana chiziqlarning qo‘shilishi holatida bo‘lib doiralarning ikki tarafiga
tanlangan mavzuning faqat o‘ziga xos individual xususiyatlari yozilib, o‘rtada ikki
doiraning qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lgan bo‘shliqda esa tanlangan ikki mavzuga
xos turli fikrlar, xususiyatlar g`oyalar ko‘rinishi izohlab boriladi. Bir qarashda
oddiydek tuyulgan bu usul o‘quvchilarning fikrlash qobiliyatini oshiradi, xotirani
kuchaytiradi. U yoki bu mavzu ustida mustaqil ishlashga undaydi. Ikki mavzuning
umumiy va individual, ya’ni faqat o‘ziga xos tomonlarini tez farqlaydi. Mavzu tez va
uzoq vaqt esda qoladi. «Diagramma vena» o‘quvchini hushyorlikka, sezgirlikka
chorlaydi. O‘quvchilar 4—5 tadan uch guruhga, jami 15 taga ajratiladi. 1-guruh
doiraning o‘ng tomoni, 2-guruh doiraning chap tomoni, 3-guruh ikki doiraning
qo‘shilishidan paydo bo‘lgan bo‘shliq ustida ishlaydi. Mavzuni keng qamrovli
o‘zlashtirib olishga ko‘maklashadi. Guruxdagi qolgan o‘quvchilar esa
kuzatuvchilardir, ya’ni «Diagramma vena» ustida ishlayotgan 3 guruhning
harakatlarini kuzatadilar. Hatto baholashlari ham mumkin. Dars, mavzu, harakatlar
uzoq vaqg esda saqlanib qoladi. «Diagramma vena» turli xil g`oya, fikrlar kurashi va
hujumini, munozaralarni keltirib chi-qaradi. O‘quvchilarni o‘ylantiradi, mustaqil
fikrlashga undaydi.
|
| |
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES

|
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCESBog'liq matematika-o-qitishda-interfaol-metodlardan-foydalanish
ACADEMIC RESEARCH IN EDUCATIONAL SCIENCES
VOLUME 2 | ISSUE 9 | 2021
ISSN: 2181-1385
Scientific Journal Impact Factor (SJIF) 2021: 5.723
Directory Indexing of International Research Journals-CiteFactor 2020-21: 0.89
DOI: 10.24412/2181-1385-2021-9-149-153
Academic Research, Uzbekistan 153 www.ares.uz
REFERENCES
1. Ikromov J., Mirzaahmedov M. va boshqlar. Matematika. O‘rta maktabning 5-6-
sinflari uchun o‘quv qo‘llanma. – T.: O‘qituvchi, 2002.
2. Mirzaahmedov M., Rahimqoriev A. Matematika 6-sinf. Umumiy o‘rta ta’lim
maktablari 6-sinfi uchun darslik. – T.: O‘qituvchi, 2007.
3. Колмогоров А.Н. Математика – наука и профессия. – М., 1998.
4. Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – М., 1998.
|
| |
Qirg‘iziston - Mo’minov xusan 072-19 guruh

Qirg‘iziston. Mamlakat 2021-2025 yillarda elektron tijoratni rivojlantirish
strategiyasini ishlab chiqmoqda va Iqtisodiyot va Moliya vazirligi turli platformalarda
o‘zi uchun zarur bo‘lgan huquqiy bazani va soliqlarni tartibga solishni muhokama
qilmoqda. Elektron tijorat sohasi Qirg‘iziston iqtisodiyotining salohiyatli
yo‘nalishlaridan biridir. 2019-yilda iqtisodiyot vazirligi Germaniya xalqaro hamkorlik
jamiyati ko‘magida Qirg‘iziston Respublikasining "Elektron tijorat to‘g‘risida"gi
Qonuni loyihasini va Qirg‘iziston Respublikasi hukumatining "Elektron tijorat
to‘g‘risida" gi Qonuni loyihasini tasdiqlash to‘g‘risida"gi qarori loyihasini taqdim etdi.
Qonun loyihasi jamoatchilik muhokamasiga taqdim etilib, unda quyidagi masalalar
muhokamaga qo‘yildi:[3]
1.
elektron tijoratning huquqiy shartlari.
2.
elektron tijorat bilan shug‘ullanuvchi shaxslarning huquq va
majburiyatlari;
3.
elektron hujjatlar yordamida bitimlar tuzish qoidalari; 4.
elektron
hujjatlarni dalil sifatida tan olish kabi masalalar.
Qonun loyihasi, Iqtisodiyot vazirligida ta'kidlanganidek, elektron tijoratda yuzaga
keladigan barcha munosabatlarni tartibga soladi. Qonun loyihasiga ko‘ra elektron
tijorat sohasidagi huquqiy munosabatlar ishtirokchilari quyidagilar bo‘lishi mumkin:
auksion, tanlov va tenderlar tashkilotchilari; to‘lov tizimi operatorlari; aloqa
operatorlari (provayderlari); banklar; davlat va nodavlat tashkilotlari; jismoniy yoki
yuridik shaxslar.
Turkmaniston. Mazkur tendensiya Turkmaniston respublikasida o‘sib
borayotgan bo‘lsada, ammo ushbu munosabatlarni huqququiy jihatdan tartibga
soluvchi normative mavjud emas edi
. 2020-yil 20-may kuni Osiyo taraqqiyot banki
instituti, Markaziy Osiyo mintaqaviy iqtisodiy hamkorlik instituti (CAREC) va
Shanxay buxgalteriya hisobi Milliy instituti bilan hamkorlikda tashkil etilgan
videoseminar mintaqasida elektron tijoratning me'yoriy-huquqiy bazasini rivojlantirish
masalalari kun tartibiga qo‘yildi. Turkmanistonda milliy normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish, uni xalqaro standartlarga moslashtirish, zamonaviy boshqaruv
uslublarini joriy etishga qaratilgan moliyaviy-iqtisodiy sohadagi davlat siyosatining
MO
’
MINOV XUSAN 072-19 GURUH
TATU-2024
asosiy yo‘nalishlari taqdim etildi. Shunga so‘ng, 2020- yil 13-yanvarda Turkmaniston
elektron tijoratni tartibga solish bo‘yicha qonun loyihasini tayyorlayotgani e'lon
qilindi.[3]
11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi - bet 5

p
x
·
x
h,
p
y
·
y
h, (11.8)
p
z
·
z
h
munosabatlarni yozish imkoniyatiga ega bo’lamiz. Bundan tashqari mikrozarraning energiyasi va
vaqtni o’lchashdagi noaniqliklar uchun quyidagi munosabat ham mavjud:
W ·
t
h. (11.9)
(11.8) va (11.9) munosabatlari 1927 yilda V.Geyzinberg tomonidan e’lon qilingan va uning nomi bilan
Geyzenbergning noaniqliklar munosabatlari deb yuritiladi.
Geyzinbergning noaniqliklar munosabatlari falsafiy munozaralarni keltirib chiqargan.
Hatto
idealistik fikrlarga asos qilib olishga urinishlar ham bo’lgan. Bunday
fikrlar tarafdorlarining
aytishicha, zarraning koordinatasi va impulsini bir vaqtda aniq o’lchash
mumkin emasligini inson
tomonidan dunyoni idrok qilishda chegara mavjudligini ko’rsatadi.
Vaholanki,
noaniqliklar
munosabatlarining ilmiy mohiyati mikrodunyoni idrok qilish imkoniyatining chegarasini aniqlamaydi,
balki mikrozarralar uchun mexanik zarra modelini qo’llash chegaralarrini harakterlaydi. Noaniqliklar
munosabatlari inson irodasiga bog’liq bo’lmagan o’zaro bog’lanishlarni ifodalaydi.
Shuning uchun
ham bu munosabatlarni tabiatning ob’ektiv qonuni deb qaramoq lozim.
Mo’minov xusan 072-19 guruh

Mo’minov xusan 072-19 guruh
Download
449,75 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/7
Sana
26.07.2024
Hajmi
449,75 Kb.
#268667
Download
449,75 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Mo’minov xusan 072-19 guruh
Download
449,75 Kb.
Matnni ko'rish
11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi - bet 4

с
м
м
кг
с
Ж
x
e
m
h
e
m
x
p
x
v
6
10
7
10
10
34
10
1
,
9
34
10
6
,
6
Ikkinchi
tomondan, klassik tasavvurlar asosidagi hisoblardan vodorod atomidagi elektron 2·10
6
m/s
tezlik bilan harakatlanishi ayon bo’ladi. Demak, elektron tezligini aniqlashdagi noaniqlik tezlik
qiymatidan kattaroq ekan. Bundan vodorod atomidagi elektronni mexanik
zarra deb tasavvur qilib
bo’lmaydi va albatta, elektron ma’lum tezlik bilan harakat qiluvchi orbita tushunchasi ham o’z
ma’nosini yo’qotadi, degan xulosalarga kelamiz. Boshqacha aytganda,
bu xususiy holda klassik
tasavvurlardan foydalanish mumkin emas.
Ikkinchi misol bilan tanishaylik. Elementar zarralarni qayd qilish uchun qo’llanadigan
qurilmalardan biri – Vilson kamerasida elektron qoldiradigan izning qalinligi millimetrning o’ndan bir
ulushi chamasida bo’ladi: ya’ni
x
10
-4
m. U holda elektron tezligidagi noaniqlik quyidagiga teng
bo’ladi:
с
м
м
кг
с
Ж
x
v
7
4
10
31
10
1
,
9
34
10
6
,
6
.
Agar Vilson kamerasida harakatlanayotgan elektron tezligi 700 m/s bo’lsa, tezlikning noaniqligi
1% lar chamasida bo’ladi, holos. Shuning uchun bu xususiy holda
elektronning harakatini
harakterlovchi traektoriya tushunchasi ma’noga ega, albatta.
Biz yuqorida noaniqliklar munosabati bilan faqat OX o’qi yo’nalishidagi tirqish misolida
tanishdik. Bu xulosani OY va OZ o’qlari uchun ham umumlashtirsa bo’ladi,
natijada
11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi - bet 3

Ekran E da elektronlar
faqatgina tirqish
to’g’risidagi sohagagina emas, balki difraksiya hodisasini
harakterlovchi qonuniyatlarga xos ravishda ekranning
barcha
sohalariga
tushadi.
Ekranga
tushayotgan
elektronlar zichligining OX o’qi bo’ylab taqsimoti
rasmda punktir chiziq bilan tasvirlangan. Rasmdan
ko’rinishicha, bu egri chiziq bitta
tirqish tufayli vujudga
keladigan parallel nurlardagi difraksion manzarani
eslatadi. Haqiqatdan, tirqish to’g’risida birinchi tartibli
maksimum,
1
burchak ostida esa 11.4-rasm
birinchi
tartibli minimum kuzatiladi.
1
burchak, tirqish kengligi
x va elektron uchun de-Broyl to‘lqinining uzunligi
=h/r lar orasidagi bog’lanish difraksion minimum
shartini qanoatlantiruvchi quyidagi ifoda bilan boғlangan:
x
p
h
x
1
sin
(11.4)
Kuzatilayotgan difraksion manzaraga elektronni mexanik zarra
deb tasavvur qilish asosida
yondashaylik. Mexanik zarraning har ondagi holati uning o’rni (ya’ni koordinatasi) va impulsi orqali
ifodalanishi lozim. Tirqishdan o’tayotgan paytdagi elektronning koordinatasi sifatida tirqishning
koordinatasini olish mumkin. Koordinatani bunday usul bilan aniqlash tufayli vujudga kelgan
noaniqlik tirqish kengligi
x ga teng. Tirqishdan o’tish chogidagi elektron impulsi r bo’lsin.
Tirqishdan o’tgach, elektronlarning bir qismi boshlangich yo’nalishdan farqli yo’nalishda
tarqaladi
(shuning uchun ham bizga tanish bo’lgan difraksiya hodisasi kuzatiladi). Boshlanich yo’nalishdan farq
qilib (ya’ni yon tomonlarga ogib) tarqalayotgan elektronlar impulslarining OX o’qi yo’nalishidagi
tashkil etuvchilari (ya’ni
r
x
lar) o’gish burchagiga proporsional bo’ladi. Agar faqat birinchi tartibli
maksimumni vujudga keltiruvchi elektronlar bilan qiziqsak,
r
x
ning eng katta qiymati quyidagi
11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi

11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi
Download
339,59 Kb.
Matnni ko'rish
bet
1/5
Sana
26.01.2024
Hajmi
339,59 Kb.
#146527
Download
339,59 Kb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
11-ma’ruza. Mikrozarrachalarning korpuskulyar-to‘lqin dualizmi. De-Broyl gipotezasi
Download
339,59 Kb.
Matnni ko'rish
REFERENCES - Mo’minov xusan 072-19 guruh

REFERENCES
1.
Nodavlat Tashkilotlari Erkinlik Markazining tahlili erkin ma’lumotlar
almashinuvi bo‘lgan davlatlarda iqtisodiy o‘sish nisbatan informatsiya almashinuvi
chegaralangan davlatlardagiga qaraganda 2.5 barobarga yuqori
bo‘ladi. http://www.freedomhouse.org/research/freeworld/2001/growth.htm
2.
The Economist, November 8th-14th 2008, “How to control E-commerce”, p. 23-
24.
3.
Юнас, А., Каландаров, А., & Турдиалиев, М. А. (2021). Legal progress of
ecommerce legislation in Central Asia during the COVID-19 period.
Общество и
инновации
,
2
(6), 170-176.
4.
Turdialiev, M. A. (2021). REGULATION OF MNES BY DOMESTIC AND
INTERNATIONAL POLICIES.
Збірник наукових праць SCIENTIA
.
5.
Kinza Fatima, & Mukhammad Ali Turdialiyev. (2022). UNDERSTANDING
THE
SOCIAL CHANGE AND DEVELOPMENT IN THE “THIRD WORLD”: A BOOK
OVERVIEW.
World Bulletin of Management and Law
,
6
, 1-2. Retrieved from
https://scholarexpress.net/index.php/wbml/article/view/439
6.
Fatima, K., & Turdialiyev, M. A. (2021). UNDERSTANDING THE SOCIAL
CHANGE AND DEVELOPMENT IN THE “THIRD WORLD”: A BOOK
OVERVIEW.
World Bulletin of Management and Law
,
5
, 110-111.
7.
Younas, A., & Ogli, T. M. A. P. (2021). Special Features Of International
Financial Centres And Its Establishment In Uzbekistan.
The American Journal of
Political Science Law and Criminology
,
3
(08), 17-21.
8.
«Экономическое обозрение», 14 ноябрь 2009. «Новая вершина узбекского
Интернета», 18-Б.
9.
Отчет об анализе выполнения решений всемирной встречи на высшем
уровне по вопросам информационного
общества, 2008. Подготовлено
совместноУзбекским Агентством связи и информатизации (УзАСИ) иПроектом
ПРООН «Политика ИКТ» (ICTP), 8-B.
10.
Блокчейн технологиясига асосланган “смарт-шартномалар”: ишончлилиги
ва амалиётда қўлланилиши А. Ортиқбоев («UNICON.UZ» ДУК).
MO
’
MINOV XUSAN 072-19 GURUH
TATU-2024
11.
Akramov, A., Mirzaraimov, B., Akhtamova, Y., & Turdaliyev, M. A. (2020).
Prospects For The Development Of Trust Management In Uzbekistan.
Psychology and
Education Journal
,
57
(8), 530-535.
12.
https://www.nortonrosefulbright.com/ensg/knowledge/publications/1bcdc200/s
mart-contracts
13.
https://101blockchains.com/smart-contracts/
|
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR

Bog'liq Mo\'minov Xusan Kiber huquqdan mustqil ish 1
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR Yurtimizda elektron tijorat sohasidagi munosabatlarning normativ-huquqiy
asoslari yaratilgan. “Axborotlashtirish to‘g‘risida”, “Elektron to‘lovlar to‘g‘risida”,
“Avtomatlashtirilgan bank tizimida axborotni muhofaza qilish to‘g‘risida”, “Elektron
hujjat aylanishi to‘g‘risida”, “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi va boshqa Qonunlar ana
shular jumlasidandir. Ushbu huquqiy hujjatlar asosida elektron bank hujjat aylanishi
elektron plastik kartochkalar kabi tizimlar amaliyotga izchil joriy etilayapti. Barchaga
ma’lumki, keyingi yillarda, yurtimizda iqtisodiyotning jadal rivojlanishi kuzatilmoqda.
Natijada elektron tijoratning ahamiyati tobora oshib, aholining ushbu soha xizmatlariga
bo‘lgan talab va ehtiyojlari yuksalib borayapti. Shak-shubhasiz, elektron tijorat
bozorini taraqqiy toptirish axborot-kommunikatsiya texnologiyalari imkoniyatlaridan
samarali foydalanib, tegishli mexanizmlarni kengroq joriy qilish, eng avvalo, elektron
tijorat sohasining huquqiy asoslarini yanada takomillashtirish zaruratini kun tartibiga
olib chiqdi. Oliy Majlis Senatining ikkinchi yalpi majlisida ko‘rib chiqilishi
kutilayotgan yangi tahrirdagi “Elektron tijorat to‘g‘risida”gi Qonun ham ana shu talab
va ehtiyojlarni inobatga olgan holda ishlab chiqilgani bilan ahamiyatlidir.
Bundan tashqari O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Elektron tijoratni jadal
rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori ham ushbu soha rivojiga kata hissa
qo‘shib kelmoqda. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, normative-hujjatlar elektron
tijoratni rivojlantirish uchun yangi huquqiy, iqtisodiy, tashkiliy va texnik sharoitlar
yaratadi. U tadbirkorlikni rivojlantirish hamda ishbilarmonlik muhitini yaxshilash
uchun qo‘shimcha sharoitlar yaratish imkonini beradi. Elektron tijoratni yanada
rivojlantirishga,
elektron
savdoda
zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy qilishga, bitimlarni tuzish tartib-taomillarini soddalashtirishga,
elektron tijorat ishtirokchilari huquqlarini ro‘yobga chiqarishning huquqiy
mexanizmlarini o‘rnatish va muhofaza etishga xizmat qiladi. Mazkur Qonun
respublikada elektron tijoratni yanada keng joriy etishga huquqiy zamin yaratib, savdo
operatsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha xarajatlar (tranzaksiya xarajatlari)ni
kamaytiradi. Elektron tijorat subyektlarining biri-biridan geografik uzoqligi bilan
bog‘liq muammolarni hal qiladi. Sotuvchilar va xaridorlar o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tezkor ravishda shartnomaviy munosabatlarni o‘rnatish uchun sharoit tug‘diradi.
Jumladan, bozorda yangi ishtirokchilarning paydo bo‘lishida muhim omilga aylanadi.
Qolaversa, u tadbirkorlik va ishbilarmonlik muhiti yanada yaxshilanishi, xalqaro
standartlarga javob beradigan texnologik bozor infratuzilmasini yaratishga qo‘shimcha
imkon beradi.
MO
’
MINOV XUSAN 072-19 GURUH
TATU-2024
Ilmiy maqolani tayyorlashda umumlashtirish, deduksiya, tizimli yondashuv,
qiyosiy-huquqiy tahlil, statistik va amaliyot materiallarini o‘rganish kabi usullardan
foydalanilgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR - Mo’minov xusan 072-19 guruh

|
Mo’minov xusan 072-19 guruhBog'liq Mo\'minov Xusan Kiber huquqdan mustqil ish 1XULOSA VA TAKLIFLAR
Shuni bemalol ta’kidlash mumkinki, O‘zbekistonda elektron tijoratning
rivojlanishi O‘zbeksiton mehnat bozori strukturasiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Birinchidan, yuqori axborot texnologiyalarini sanoatlashtirish minglab yangi ish
o‘rinlarini yaratadi.
Ikkinchidan, O‘zbekiston iqtisodiyotining barqarorlashishi, tovar va
xizmatlarning raqobatbardoshligi kuchayishi va elektron tijorat rivojlanishining bir
paytda sodir bo‘lishi eksport imkoniyatlarimizning oshishiga olib keladi.
Uchinchidan, elektron tijorat aholi turmush darajasining yaxshilanishini,
marketing, menejment kabi sohalarning rivojlanishini ta’minlaydi.
Mamlakatimizda ushbu natijalarga erishish uchun quyidagi muammolarni bartaraf
etishimiz maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
Birinchidan, elektron tijorat sohasida ilmiy izlanishlarni chuqurlashtirish zarur.
Ilmiy ishlar, maqolalar yozish, maxsuslashtirilgan internet-resurlar yaratish, doimiy
forum va konferensiyalar tashkil etish, kadrlar tayorlashda elektron tijoratning nafaqat
texnik, balki iqtisodiy va huquqiy xususiyatlarini ham inobatga olish, eng asosiy
muammolardan biri –malakali kadrlar yetishmovchiligini, oldini oladi.
Ikkinchidan, telekommunikatsion xizmatlarni ko‘rsatish sohasida raqobatni
rivojlantirish. Bu xizmat sifatining oshishiga, narxlar darajasining tushishiga va
elektron tijorat uchun ma’lum internet-auditoriyalarining yaratilishiga olib keladi.
Uchunchidan, AKT sohasiga investitsiyalarni kiritish uchun qulay huquqiy
sharoitning ko‘rsatilgan tartibda doimiy mavjud bo‘lishini ta’minlash.
To‘rtinchidan, o‘z-o‘zini boshqarish va tajriba almashish tizimlarini yaratish
Beshinchidan, elektron tizimi bo‘yicha ta’lim tizimini rivojlantirish.
Oltinchidan, axborot texnologiyalarining butun O‘zbekiston bo‘ylab keng
tarqalishini ta’minlash. Nafaqat viloyat markazlarida, balki chekka qishloqlarda ham
axborot texnologiyalarining joriy qilinishi elektron tijorat hajmining sezilarli darajada
oshishiga olib keladi.
Yettinchidan, on-line banking tizimini butun respublika bo‘ylab samarali joriy
qilish. Bu ulgurji va chakana savdo bilan shug‘ullanayotgan tadbirkorlar uchun o‘z
tovar va xizmatlari bilan internet tarmog‘i orqali erkin savdo qilish imkoniyatini
oshiradi. Shu bilan birga bu bank sohasining boshqa yo‘nalishlari bo‘yicha ham
sezilarli o‘zgarishlarga olib keladi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, O‘zbekistonda elektron tijoratni rivojlantirish
imkoniyatlari yildan yilga o‘sib borayotganligini alohida ta’kidlab o‘tish lozim. Uning
rivojlanishi milliy ishlab chiqaruvchilarimizga yangi bozorlar ochish, yangi mijozlar
topish imkoniyatlarini yaratadi. Elektron tijoratni rivojlantirish bo‘yicha tanlangan va
amaldagi yo‘ldan to‘g‘ri borish, kelajakda O‘zbekiston iqtisodiyotini jahon bozorining
MO
’
MINOV XUSAN 072-19 GURUH
TATU-2024
yetakchi vakillaridan biriga aylantiradi. O‘zbekistonda elektron tijorat bo‘yicha
mavjud muammolarni hal qilishning to‘g‘ri yo‘li tanlanganligi xalq farovonligida,
jamiyatimizning taraqqiy topishida, iqtisodiy rivojlanishimizda o‘z aksini topadi.
|
| |
Qozog‘iston - Mo’minov xusan 072-19 guruh

|
Mo’minov xusan 072-19 guruhBog'liq Mo\'minov Xusan Kiber huquqdan mustqil ish 1Qozog‘iston.
Qozog‘istondagi elektron tijorat bozori hajmi 2019 yilda 1,8 baravar
yoki 700 milliard tengedan oshdi. Muhimi, ushbu davlatda ichki bozor yanada jadal
rivojlanmoqda: 2019-yilda naqd pulsiz to‘lovlar hajmi 2,3 baravar oshdi, bu taxminan
14,4 trillion tenge deganidir. O‘sish pos-terminallar infratuzilmasini rivojlantirish,
Apple Pay va Samsung payni Qozog‘iston bozorlariga kiritish, mijozlarni banklar
tomonidan bonuslar va naqd pullar orqali rag‘batlantirish, shuningdek barcha turdagi
naqd pulsiz to‘lovlardan faol foydalanish orqali amalga oshiriladi.
Bu tez o‘sishi qaramay Qozog‘iston e-tijorat yoki savdo raqamlashtirish
to‘g‘risidagi qonun hujjatlari alohida e`tabor qaratib keladi. Shunday bo‘lsa-da,
Qozog‘iston hukumati electron tijoratni rivojlantirish maqsadida 2019-2025 yillar
uchun yo‘l xaritasini ishlab chiqqan. Ushbu yo‘l xaritasiga ko‘ra quyidagilar belgilab
ebrilgan:
1.
eksport darajasini oshirish maqsadida xalqaro platformalarda mahalliy
kompaniyalar targ‘ib qilishni oshirish;
2.
Qozog‘istonda xalqaro platformalarini rag‘batlantirish. 2018 yilda
Qozog‘iston Respublikasi savdo va integratsiya vazirligi "Wildberries" xalqaro
kompaniyasi bilan investitsiya loyihasini amalga oshirish to‘g‘risida Memorandum
imzoladi, uning asosiy maqsadi ushbu platforma orqali Qozog‘iston tovarlari
eksportini ko‘paytiradigan infratuzilmani yaratish va rivojlantirishdir.
3.
elektron tijorat bozori ekotizimining infratuzilmasini rivojlantirish
choralarini ko‘rib chiqish.
4.
agro-logistika va ulgurji tarqatish markazlari tarmog‘ini to‘liq
raqamlashtirish rejalashtirilgan. Shunday qilib, ular asosida fermerlar va ulgurji
xaridorlar uchun elektron savdo maydonchalari yaratiladi. Axborot tizimi tovarlar
oqimini kuzatish va muvozanatli mintaqalararo oqimlarni ta'minlashga imkon beradi
5.
Qozog‘iston
raqamli
savdo
maydonchalarini
yaratishni
qo‘llabquvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlar belgilangan. Bugungi kunda
Qozog‘iston bozorida 13 ga yaqin online savdo bozorlari mavjud. Masalan Kaspi.kz,
flip.kz., chocofamily, mechta.kz kabi bozorlar va 20 turdagi tovarlar va xizmatlar
kategoriyalar mavjud.
6.
aholining raqamli bozor to‘g‘risida xabardorligini oshirish va ularning
elektron tijoratda faol ishtirokini kuchaytirish.
7.
Raqamli bozorda iste'molchilarni himoya qilish va mijozlarni
qo‘llabquvvatlash xizmatlarini tartibga solish.[3]
MO
’
MINOV XUSAN 072-19 GURUH
TATU-2024
|
| |
Axborot-o‘lchov tizimlari (AO‘T) - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi I. U. Raxmonov...

197
iste’molchilari. Barcha darajalar tizimlari orasida o‘rnatilgan davriylikda,
ya’ni o‘zaro ta’sirlashish qoidalari orqali o‘rnatilgan integratsiyalangan
davrda aloqa kanallari bo‘yicha axborotlarni doimiy almashtirish tashkil
etilgan bo‘lishi kerak;
Accounting - ingliz tilida «hisobga olish», «buxgalteriyada hisobga
olish» (accountdan – hisoblash, hisobot) deb tarjima qilinadi. Boshqa
tomondan, metering elektrni o‘lchash deb ataladi;
Tabiiy gaz - Sanoat korxonalari tabiiy gazni texnologik ehtiyojlar uchun
(pechkalar, quritish qurilmalari va boshqalar) va qozonxonalarda issiqlik
energiyasini ishlab chiqarish uchun iste’mol qiladilar;
Siqilgan havo - Sanoat korxonasida siqilgan havo kompressor
stanssiyalari tomonidan ishlab chiqariladi va keyinchalik magistral quvurlar
orqali iste’molchilarga uzatiladi;
Bug‘ - Sanoat korxonasida bug‘ asosan bo‘yoq, astar yoki birlamchi
suyuqlik sifatida ishlatilganda mahsulotni quritish uchun ishlatiladi. Ishlab
chiqarilayotgan bug‘ miqdorining hisoblagichi yo‘q. Ishlab chiqarilgan
bug‘ning miqdori pasport ma’lumotlari va qozonlarning rejim kartalari bilan
belgilanadi;
Suv - Sanoat korxonalarining suv ta’minoti tizimlarida shahar suvlari
tez-tez texnologik maqsadlar uchun ishlatiladi, bu esa bu energiya tashuvchisi
uchun moddiy xarajatlarni keltirib chiqarmaydi. Qayta ishlangan suv
ta’minoti tizimi mavjud emas yoki etarli darajada rivojlanmagan. Ko‘plab
korxonalarda suv iste’moli uchun hisob-kitob mavjud;
NAZORAT SAVOLLARI - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi I. U. Raxmonov X. A. Sattorov M. V. Meliqo

195
GLOSSARIY
ENHAT – nazorat-o‘lchov qurilmalari, aloqa kommunikatsiya-lari
(ma’lumotlarni uzatish tarmog‘i), EHM va dasturiy ta’minot (DT) dan tashkil
topgan energiya iste’moli jarayonini avtomatik boshqarish va avtomatik
hisobga olishni tashkil etish uchun mo‘ljallangan texnik va dasturiy vositalar
majmuidir;
ENHATda birinchi pog‘ona – hisobga olish nuqtalari bo‘yicha
iste’molchilarning elektr energiyasi parametrlarini (elektrenergiyasi, quvvati
iste’moli va boshqalar) o‘lchashni o‘rtacha minimal intervalli yoki uzluksiz
amalga oshiriladigan telemetrik yoki raqamli birlamchi o‘lchash asboblari
(BO‘A) (hisoblagichlar);
Tijorat asosida hisobga olish tizimi - iste’mol qilingan elektr
energiyaga to‘lovni amalga oshirish uchun foydalaniladigan hamda
energiyani hisobga olish tizimiga aytiladi (mos ravishda tijorat asosida
hisobga olish tizimi uchun ishlatiladigan asboblar tijorat hisobga olish
asboblari deyiladi);
Texnik yoki nazorat qilish orqali hisobga olish tizimi - korxona ichida
uning bo‘limlari va obyektlarida texnologik jarayonlarini nazorat qilish
uchun hisobga olishga aytiladi;
Texnik
vositalarga bog‘liq bo‘lmagan energiya resurslari
ENHAT funksiyasiga quyidagilar kiradi

ENHAT funksiyasiga quyidagilar kiradi: - elektr energiyasi haqida ma’lumotlarni yozish;
- hisoblagichlardagi arxiv yozuvlar va tizimning o‘z-o‘zini avtomatik
tekshirish ma’lumotlarini saqlash va nazorat qilish;
- konsentrator, terminal va hisoblagich parametrlarini o‘rnatish;
- masofadan o‘qish, elektr ta’minotini uzish/ulashni nazorat qilish va
iste’mol darajasini nazorat qilish;
- avtomatik va avtomatik bo‘lmagan so‘rov;
- liniyalardagi isroflar va elektr energiyasi o‘g‘irlanishlarining oldini
olish;
- operator vakolatlarini cheklash;
- normal bo‘lmagan jarayonlar haqida hisobot;
- taqsimlash tarmog‘ining sxemasini aks ettirish;
13
- har bir faza ma’lumotlarini hisobga olish va har bir faza bo‘yicha
muvozanatning buzilish holatlarini aniqlash;
- ko‘p tariflilik;
- turli hodisalar haqida avtomatik ogohlantirish;
- iste’mol quvvati darajasini nazorat qilish;
- barcha ma’lumotlarni izlash va chiqarish.
ENHATning DTi quyidagi tizimlardan iborat: - ma’lumotlar bazasi(MB)ni va hisoblagichlar ko‘rsatkichlarini
boshqarish tizimi;
- aloqa va kuch iste’molchilari liniyasi bo‘yicha hisoblagichlarni
avtomatik so‘rov tizimi;
- elektr hisoblagichlarning parametrlarini grafik ko‘rinishda aks ettirish
tizimi;
- ma’lumotlarni tahlil qilish tizimi;
- kompleks ma’lumotlar bazasining avtomatlashtirilgan tizimi.
1.1.1-rasm. ENHAT pog‘onalari
MYTQ
pog‘onasi
1-daraja
ma’lumotlarini
yig‘ish va ishlov
berish markazi
2-daraja
ma’lumotlarini
yig‘ish va ishlov
berish markazi
Birlamchi o‘lchash
asboblari pog‘onasi
14
Umumiy holda ENHAT tuzilmasini quyidagi to‘rtta pog‘onaga ajratish
mumkin (1.1.1-rasm):
iste’molini nazorat qilish va hisobga olish

196
aniqlilik darajasi yuqori bo‘lgan o‘lchash asboblaridan foydalanish yoki
birlamchi ma’lumotlarni yig‘ish uzviyligi hisobiga energiya resurslariga
hisoblashlarni ta’minlash;
Ma’lumotlar to‘liqligini tahlil qilish - energiya ta’minoti korxonalari
subabonentlari bilan moliyaviy hisoblashlar va boshqarish yechimlarini qabul
qilish uchun ishlatiladigan ma’lumotlar ishonchliligini oshirish hisobiga
ulardan foydalanishni real hajmiga bog‘liq ravishda energiya resurslari
iste’moli hisobini ta’minlash;
Hisobga
olish
nuqtalarida
va ob’yektlarida energiyadan
foydalanishni
nazorat
qilish
-
energiya
resurslari
harajatlarini
minimallashtirish va energiya ta’minoti xavfsizligini ta’minlash maqsadida
berilgan limitlarga nisbatan berilgan vaqt intervallarida (5, 30 minut, zonalar,
smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar, kvartallar va yillar) quvvat, sarf va
haroratni rejimli va texnologik jarayonlar;
Oldindan bashorat qilish - energiyadan foydalanishni rejalashtirish
hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish harajatlarini minimallashtirish
maqsadida energiyani hisobga olish kattaliklarining parametrlarini (qisqa,
o‘rta va uzoq muddatili);
Avtomatik boshqarish - inson ishtirokini minimumga keltirish va
boshqarish sifatini ta’minlash hisobiga energiya resurslariga ishlab chiqarish
harajatlarini
minimallashtirish
maqsadida
ma’lum
mezonlar
va
iste’molchilar-rostlagichlarni ulash/uzish funksiyalarida prioritet sxemalar
asosida energiya iste’molini;
11 blet Одий электр жанжири иштрок еткан схемани чизинг ва иштрок этадигон елементлар ва курилмаларга тариф бериб утинг

|
11 blet Одий электр жанжири иштрок еткан схемани чизинг ва иштрок этадигон елементлар ва курилмаларга тариф бериб утинг
|
bet | 1/16 | Sana | 19.01.2024 | Hajmi | 5,39 Mb. | | #140805 |
Bog'liq 11 blet
11 blet.1. Одий электр жанжири иштрок еткан схемани чизинг ва иштрок этадигон елементлар ва курилмаларга тариф бериб утинг
Qarshlikni ketma ket ulaganimizda qiymati qanchaga ortadi, rasmda keltirilgan qarshilikni xisoblang
- Bular o'zaro bog'langan oqim manbai, uzatish liniyalari va qabul qilgich. Albatta, manba, lavabo va simlar - elementar elektr davri uchun eng oddiy variant. Haqiqatda turli sxemalar ko'plab elementlar va yordamchi uskunalarni o'z ichiga oladi: rezistorlar, kondansatörler, pichoq kalitlari, ampermetrlar, voltmetrlar, kalitlar, kontaktli ulanishlar, transformatorlar va
2. P-n o‘tishga to‘g‘ri va teskari kuchlanish berilganda qanday hodisalar sodir bo‘ladi?
Energiyaga ega bo‘lgan ko‘pgina zaryad tashuvchilar p-n o‘tisorqali qo‘shni sohalarga diffuziya hisobiga p-n o‘tish maydoniga qarama–qarshi ravishda siljiydilar. Ular diffuziya tokini yuzaga keltiradilar. Asosiy zaryad tashuvchilarning p-n o‘tish orqali harakati bilan bir vaqtda, p-n o‘tish ular uchun tezlatuvchi bo‘lib ta’sir ko‘rsatayogan maydon ta’sirida asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilar ham harakatlanadilar. Asosiy bo‘lmagan zaryad tashuchilar oqimi dreyf tokini yuzaga keltiradi. Tashqi maydon ta’sir ettirilmaganda dinamik muvozanat o‘rnatiladi, ya’ni diffuziya va dreyf toklarining absolyut qiymatlari teng bo‘ladi. Lekin diffuziya va dreyf toklari o‘zaro qarama–qarshi yo‘nalishda yo‘nalganligi uchun, p-n o‘tishdagi natijaviy tok nolga teng bo‘ladi.
Agar p-n o‘tishga tashqi kuchlanish manbai U ulansa, u holda muvozanat sharti buziladi va tok oqib o‘ta boshlaydi. Agar kuchlanish manbaining musbat qutbi p-turdagi sohaga, manfiy qutbi esa n-turdagi sohaga ulansa, bunday ulanish to‘g‘ri ulanish deb ataladi
Kuchlanish manbaining elektr maydoni kontakt maydon tomonga yo‘nalgan bo‘ladi, shu sababli p-n o‘tishdagi natijaviy maydon kuchlanganligi kamayadi.
Maydon kuchlanganligining kamayishi potentsial to‘siq balandligini kuchlanish manbai qiymatiga kamayishiga olib keladi: UK = U0. Bu vaqtda p-n o‘tish kengligini ham kamayishini ko‘rish mushkul emas.Potensial to‘siq balandligining kamayishi shunga olib keladiki, p-n o‘tish orqali harakatlanayotgan asosiy zaryad tashuvchilarni soni ham ortadi, ya’ni diffuziya toki ortadi. Har bir sohada ortiqcha asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilar kontsentratsiyasi yuzaga keladi – n-sohada kovaklar, p-sohada elektronlar. Biror yarim o‘tkazgich sohasiga asosiy bo‘lmagan zaryad tashuvchilarni siqib kiritish jarayoni injektsiya deb ataladi.Kuchlanish o‘zgarishi bilan diffuziya tokining o‘zgarishi eksponentsial qonun asosida ro‘y beradi:
0
IDif
I eqU0 / kT u yerda I0 – dreyf toki bo‘lib, uni p-n o‘tishning teskari toki deb ham atashadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
11 blet Одий электр жанжири иштрок еткан схемани чизинг ва иштрок этадигон елементлар ва курилмаларга тариф бериб утинг
|
Reja:  esp protokoli haqida qisqacha tushincha

Autentifikatsiyani ta
’
minlash protokoli ESP
protokoli (Encapsulating Security Payload -
Encapsulating Security Payload) qo
’
llanishi
va
uning xususiyatlari
Autentifikatsiya
- (yunoncha authetikos - asl, ingl
izcha autentifikatsiya - identifikatsiya,) - autentifikat
siya - ruxsatsiz shaxslar tomonidan tarmoqqa
ruxsat
siz kirishni oldini oladi va qonuniy foydalanuvchilar
ga kirish imkoniyatini beradi. Faqat foydalanuvchila
r autentifikatsiyani talab qiladigan ob’yektlar sifatid
a emas,
balki turli xil ilovalar, qurilmalar va ma’lum
otlarni ham bajarishlari mumkin.
ESP protokoli haqida qisqacha
tushincha.
Encapsulating Security Payload (ESP) protokoli ma'lumotlarning maxfi
yligini ta'minlaydi. Bundan tashqari, bu sizga ma'lumotlarni jo'natuvchi
ni aniqlash imkonini beradi,
shuningdek, ma'lumotlarning yaxlitligini v
a axborotni qayta ishlab chiqarishdan himoya qilishni ta'minlaydi.ESP
protokoli va Autentifikatsiya sarlavhasi (AH) protokoli o'rtasidagi farq
shundaki, ESP ma'lumotlarni shifrlashni amalga oshiradi. Shu bilan bir
ga, ikkala protokol
ham identifikatsiyani, yaxlitligini tekshirishni va ax
borotni qayta ishlab chiqarishdan himoya qilishni ta'minlaydi. ESP bila
n ishlashda ikkala oxirgi tizim ham ma'lumotlarni shifrlash va shifrini o
chish uchun umumiy kalitdan foydalanadi.
Agar shifrlash va ma'lumotlarni identifikatsiya qilish bir vaqtning o'zida ish
latilsa, javob beruvchi tizim birinchi navbatda paketni
identifikatsiya qiladi
va agar identifikatsiya muvaffaqiyatli bo'lsa, paketning shifrini ochadi. Pak
etlarni qayta ishlashning bunday usuli tizimdagi yukni kamaytiradi va xizm
at ko'rsatishni rad etish hujumi tufayli xavfsizlikni buzish xavfini kamaytira
di. Encapsulating Security Payload (ESP) Virtual Private Network (VPN) y
ordamida kompyuterlar orasidagi maʼlumotlar paketlarini shifrlaydigan va
autentifikatsiya qiluvchi Internet Protocol Security (IPsec) protokollari toʻp
lamining aʼzosi hisoblanadi. ESP ishlaydigan diqqat va qatlam VPN-larnin
g xavfsiz ishlashiga imkon beradi.Xavfsizlik autentifikatsiya sarlavhasi (A
H) boshqa IPsec a'zo protokolidir. ESP va AH hostlar va tarmoqlar o'rtasida
ishlashi mumkin. Shuningdek, ikkita rejimda ishlashi mumkin: VPN mijozi
ishlayotgan ikkita ish stantsiyasi o'rtasida foydalanish uchun ma'lumotlar p
aketini shifrlaydigan kamroq xavfsiz transport rejimi; va Tunnel rejimi, bu
xavfsizroq. Tunnel
rejimi butun paketni, shu jumladan sarlavha ma'lumotlar
ini va manbani shifrlaydi va tarmoqlar o'rtasida ishlatiladi.
Texnik vositalar - - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi I. U. Raxmonov X. A. Sattorov M. V. Meliqo

198
Gaz ta’minot tizimi - Mashinasozlik zavodi
taqdim tabiiy gaz tijorat
hisobi uchun 2 quvurlari (yozgi va qishki) ustida joylashgan bir burchak yo‘l
tanlash bosimi pasayishi bilan ikki asosiy qurilma (Suv) bor;
Havo ta’minoti tizimi - Mashinasozlik zavodi taqdim siqilgan havo
tijorat hisobi uchun SU burchak usuli tanlash bosim tushunib ishlatiladi.
siqilgan havo oqimini o‘lchash parametrlarini AP, F, ti normokubah amalga
oshiriladi;
Suv ta’minoti tizimi (tijorat hisob-kitobi) - Mashinasozlik
zavodi
bilan korxona to‘g‘risida ichimlik va texnik voda. Hozyaystvenno-ichimlik
suv kiradi: ikki quvurlari orqali kompaniya etkazib ichimlik suvi - Kirish № 2
iste’mol hissa 1-sonli UFM-001 o‘rnatilgan metr
oqib osuschestvlyaetsya
ultrazvukovymi ichimlik suvi oqimi o‘lchash har bir quvur liniyasi 0-255 m3
/ s o‘lchov oralig‘ida;
Ma'lumotlarni yig'ishning asosiy mexanizmi - USPD dan turli xil
ishlab chiqaruvchilarning statik va dinamik IP-manzili bilan GPRS
ulanishlarini qo'llab-quvvatlaydigan shlyuz orqali ma'lumot olishidir;
Kontinium - bu elektr o‘lchagichlar, sovuq va issiq suv hisoblagichlari,
gaz hisoblagichlarining telemetrik chiqindilaridan masofadan turib o‘lchash
uchun axborot-o‘lchov tizimi, yig‘ilgan ma’lumotlarni
raqamli shaklga
o‘tkazish uchun, astronomik vaqtga bog‘liq va raqamli uzatish orqali uzatish
aloqa kanallari;
Korxonaning energiya iste’moli darajasi ikki komponentdan
To‘g‘ri simli aloqali ENHAT - O‘zbеkiston rеspublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi I. U. Raxmonov X. A....

17
GSM modemli ENHAT
GSM modemlarda ENHATni qurish juda qulay va bu sxemalar oson
ishlatiladi. Bunday sxema AIJ dan hisoblagichlar
qanday masofada
bo‘lishidan qat’iy nazar, elektr energiyasini hisobga olishning
avtomatlashtirilgan tizimini yaratish imkoniyatini beradi. “Altair Jr” DT
hamda GSM modem o‘rnatilgan istalgan
AIJ hisoblagichlaridan
ma’lumotlarni olish imkonnini beradi. Shunday qilib, ma’lumotlarni korxona
energetigining hamda yuqori pog‘onalardagi AIJlardan ma’lumotlarni olish
va tahlil qilish imkoniyati yaratiladi.
Ma’lumotlarni uzatish moduli asosidagi ENHAT
TC-485 ma’lumotlarni uzatish moduli
asosidagi ENHATni qurish
korxona energetigi lokal AIJdan to‘g‘ri simli aloqali ENHAT bo‘yicha va
viloyat energiya ta’minoti korxonasi AIJ dan GSM kanali orqali
1.1.3-rasm. Modem aloqali ENHAT
AIJ
32 ta
gacha
MYTQ-01.32
Modem
Modem
1.1.4-rasm.
GSM modemli ENHAT
AIJ
32 ta
gacha
MYTQ-01.32
GSM-modem
GSM-modem
18
hisoblagichlarda saqlanayotgan axborotlar to‘g‘risida ma’lumotlarni olish
zarur bo‘lgan hollarda optimal yechim hisoblanadi.
Bunday hollarda korxonaga zamonaviy
GSM modemlarni sotib olish
zarurati va GSM aloqaga sarflarni qilishi kerak bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, TC-485 ma’lumotlarni uzatish moduli “Energiya-9”
markali hisoblagichlari bilan ishlash uchun moslashtirilgan va qo‘shimcha
sozlash ishlarini va DTni talab qilmaydi. Bu esa o‘z navbatida bu sxemadagi
ENHATni ishga tushirish xarajatlarini kamaytiradi.
Mavzu elektr energiyani nazorati va hisobIning avtomatlashtirilgan tizimlari E

|
Mavzu elektr energiyani nazorati va hisobIning avtomatlashtirilgan tizimlari E
|
bet | 1/4 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 0,55 Mb. | | #123086 |
Bog'liq Mavzu Elektr energiyani nazorati va hisobIning avtomatlashtir
MAVZU
Elektr energiyani nazorati va hisobIning avtomatlashtirilgan tizimlari (EENHAT) TUSHUNCHASI VA POG’ONALARI
reja:
EENHAT tushunchasi.
EENHAT pog‘onalari.
EENHAT aloqa liniyalari.
EENHAT tushunchasi
Energiya resurslarining rivojlangan savdosi ma’lumotlarni o‘lchash, yig‘ish va qayta ishlash bosqichlarida inson ishtirokini minimumga olib keladigan va energiya resurslarini yetkazib beruvchi tomonidan ham, iste’molchi tomonidan ham turli tarif tizimlariga ishonchli, aniq va ixcham moslashtirilgan avtomatlashtirilgan tizimli energiyani hisoblashdan foydalanishga asoslangan tizimlarni tadbiq etishni talab qilmoqda. Shu maqsadda iste’molchilar hamda ta’minotchi korxonalar o‘z obyektlarida EENHATni tashkil qiladilar.
EENHAT bu – nazorat-o‘lchov qurilmalari, aloqa kommunikatsiyalari (ma’lumotlarni uzatish tarmog‘i), EHM va dasturiy ta’minot (DT) dan tashkil topgan energiya iste’moli jarayonini avtomatik boshqarish va avtomatik hisobga olishni tashkil etish uchun mo‘ljallangan texnik va dasturiy vositalar majmuidir.
EENHAT quyidagilarga imkon beradi:
Elektr energiyasi bozori subyektlari bilan ma’lumotlar almashinuvini avtomatlashtirish;
Elektr energiyasi bozori subyektlari va iste’molchilari bilan hisob-kitoblarni avtomatlashtirish;
Elektr energiyasini hisobga olishning ishonchliligini va tezkorligini oshirishga erishish;
Elektr energetik tizimlarning texnik holatlarining avtomatik nazorat qilinishini ta’minlash;
iste’molchilar o‘rtasida energiya va quvvat taqsimlanishining turli boshqarish sxemalarini ishlatish;
korxonaning ish samaradorligini oshirish.
EENHAT tarkibiga quyidagilar kiradi:
elektr energiya va quvvat hisoblagichlari (raqamli, interfeysli yoki impuls chiqishli);
ma’lumotlarni yig‘ish va uzatish qurilmasi (multipleksorlar, telesummatorlar va boshqalar);
kommunikatsiyalar (kommutatsiyalanadigan telefon kanallari, ajratilgan telefon kanallari, GSM, GPRS, radiokanallar va boshqalar);
aloqa apparaturalari (modemlar, radiomodemlar, multipleksorlar va boshqalar);
maxsus DT o‘rnatilgan EHM (iste’molchilar hisoblagichlaridan ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish hamda boshqa korxonalar yoki elektr energiyasini yetkazib beruvchi bilan o‘lchov ma’lumotlarini almashtirish uchun).
|
| |
Energiya iste’molini hisobga olishning maqsadlari, vazifalari

25
1. Energiya iste’molini real hajmiga muvofiq energiya resurslariga
bo‘lgan talabni ta’minlash;
2.Energiya resurslarini ishlab chiqarish va ular bilan bog‘liq
boshqa
harajatlarni minimallashtirish.
Bu maqsadlarga erishishnig turli yo‘llari mavjudligi sababli energiya
resurslariga harajatlarni minimallashtirish masalasini energiya resurslaridan
foydalanish hajmini kamaytirmasdan hamda
ulardan foydalanish hajmini
kamaytirish hisobiga amalga oshirish mumkin.
Nazorat qilish va hisobga olish tizimlarining vazifalari quyidagilardan
iborat:
energiya resurslari iste’molini real hajmiga va ularni ishlab chiqarishga
bog‘liq bo‘lmagan harajatlarini minimallashtirishga muvofiq, xususan,
aniqlilik darajasi yuqori bo‘lgan o‘lchash asboblaridan
foydalanish yoki
birlamchi ma’lumotlarni yig‘ish uzviyligi hisobiga energiya resurslariga
hisoblashlarni ta’minlash maqsadida energiya resurslari iste’moli
parametrlarini aniq o‘lchash;
energiya ta’minoti korxonalari subabonentlari bilan moliyaviy
hisoblashlar va boshqarish yechimlarini qabul
qilish uchun ishlatiladigan
ma’lumotlar ishonchliligini oshirish hisobiga ulardan foydalanishni real
hajmiga bog‘liq ravishda energiya resurslari iste’moli hisobini ta’minlash
maqsadida
ma’lumotlar to‘liqligini tahlil qilish;
energiya resurslarini ishlab chiqarish bilan bog‘liq va bog‘liq
bo‘lmagan harajatlarni minimallashtirish
maqsadida amaldagi tariflar
tizimiga asosan korxona, uning ob’ektlari va sexlari bo‘yicha energiya
resurslarini
kompleks avtomatlashtirilgan tijorat va texnik
hisobga olish
tizimi yordamida iste’molni
nazorat qilish;
26
energiya resurslari harajatlarini minimallashtirish va energiya ta’minoti
xavfsizligini ta’minlash maqsadida berilgan limitlarga nisbatan berilgan vaqt
intervallarida (5, 30 minut, zonalar, smenalar, sutkalar, dekadalar, oylar,
kvartallar va yillar) quvvat, sarf va haroratni rejimli va texnologik jarayonlar
Лабораторная работа №11 построение модели почтовых услуг. Создание почтовой страницы на сервере в cisco packet tracer

98
Лабораторная работа № 11
ПОСТРОЕНИЕ МОДЕЛИ ПОЧТОВЫХ УСЛУГ. СОЗДАНИЕ
ПОЧТОВОЙ СТРАНИЦЫ НА СЕРВЕРЕ В CISCO PACKET
TRACER
Цель работы:
Настройка сервера почты в Cisco Packet Tracer
Электронная почта (англ. email, e-mail [iˈmeɪl], от англ.
electronic mail) — технология и служба по пересылке и получению
электронных сообщений (называемых «письма», «электронные
письма» или «сообщения») между
пользователями компьютерной
сети (в том числе — Интернета).
Электронная почта по составу элементов и принципу работы
практически повторяет систему обычной (бумажной) почты,
заимствуя как термины (почта, письмо, конверт, вложение, ящик,
доставка и другие), так и характерные особенности — простоту
использования,
задержки передачи сообщений, достаточную
надёжность и, в то же время, отсутствие гарантии доставки.
Но можно встретить и другие написания:
электронная почта, эл. почта;
интернет-почта;
имейл (транскрипция с английского);
е-мейл, емейл, емайл, е-мэйл, мейл (различные
варианты
транслитерации и её сокращения).
Достоинствами
электронной
почты
являются:
легко
воспринимаемые и запоминаемые человеком адреса вида
имя_пользователя@имя_домена;
возможность
передачи
как
простого текста,
так и форматированного, а также произвольных
файлов (текстовые документы, медиафайлы, программы, архивы и т.
д.); независимость серверов (в общем случае они обращаются друг к
другу непосредственно); достаточно высокая надёжность
доставки
сообщения; простота использования человеком и программами,
высокая скорость передачи сообщений.
Недостатки электронной почты:
наличие такого явления, как
спам (массовые рекламные и вирусные рассылки); возможные
задержки доставки сообщения (до нескольких суток); ограничения
на размер одного сообщения и на
общий размер сообщений в
почтовом ящике (персональные для пользователей).