О‘zbekistonda madaniyat sohasini byudjetdan moliyalashtirish joriy holati tahlili

О‘zbekistonda madaniyat sohasini byudjetdan moliyalashtirish joriy holati tahlili.
О‘zbekistonda madaniyat sohasini byudjetdan qoplash O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmonining 8-ilovasiga ko’ra qabul qilingan 2017-2021 yillarda O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha Harakatlar strategiyasini «Xalq bilan muloqot va inson manfaatlari yili»da amalga oshirishga oid davlat dasturining 52-bandida fuqarolarning o’zini o’zi boshqarish organlarida fuqarolar yig’ini raisining o’rinbosari-keksalar va faxriylar ishlari bo’yicha maslahatchilari uchun turkum tadbirlar dasturini amalga oshirish, o’quv-seminarlarini o’tkazish, ularning ish faoliyati samaradorligini ta’minlash maqsadida uslubiy qo’llanmalar ishlab chiqish belgilab qo’yilgan. Bundan ko’zlangan maqsad esa keksa yoshdagi fuqarolarning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotida keng qamrovli ishtirok etishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish, jamiyat, oilalar va mahallalarda tinchlik va osoyishtalikni ta’minlash, shuningdek yosh avlodni xalqimizning ko’p asrlik an’analarini hurmat qilish ruhida tarbiyalash ishidagi rolini oshirishdir.
Bir so’z bilan aytganda harakatlar strategiyasida ko’zda tutilgan maqsadlarga erishishda san’at va madaniyat faoliyatning muhim o’rni bor. Bu o’z navbatida faoliyatning samarali tashkil etilishi nafaqat mamlakat aholini madaniy ehtiyojlarini qondirish, ong - tafakkur darajasini bugungi taraqqiyotga monand oshirish bilan chegaralanib qolmay, ulkan bunyodkor xalqni ozod va obod vatan, erkin va farovon hayot qurishdek ezgu maqsad yo’lida birlashtiradi. San’at va madaniyat sohasidagi siyosatining konseptual negizlari va uning mamlakat taraqqiyotiga ta’siri.
О‘zbekistonda madaniyat sohasini O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 24 yilligiga bag’ishlangan tantanali yig’ilishda so’zlagan ma’ruzasida Prezidentimiz Sh.Mirziyoev jumladan shunday dedi: “Bugun hayotimizning o’zi Konstitutsiyamizda ifodasini topgan eng oliy maqsad-inson manfaatlarini hartomonlama ta’minlash masalasini dolzarb vazifa qilib qo’ymoqda. Inson manfaatlarini ta’mindash uchun eng avvalo odamlar bilan, xalq bilan muloqot qilish, ularning dardu tashvishlari, orzu niyatlari, hayotiy muammo va ehtiyojlarini yaxshi bilish kerak”. O’tgan 2016 yili sentyabr oyida Internet tarmog’ida Respublika Bosh vazirining electron qabulxonasi ish boshlaganidan so’ng nisbatan qisqa muddat ichida respublika aholisidan 218 mingdan ortiq murojaat tushgan.
Subsidiyalar muassasa tomonidan joriy yilda qilingan xarajatlarga nisbatan quyidagi miqdorda ajratiladi:
Subsidiyalar Jadval-1
Xarajatlar summasini hisoblashda “Asosiy vositalar bo‘yicha xarajatlar” (dekoratsiyalar, mebel va rekvizitlar, butaforiya, teatr kostyumlari, poyabzallar, pariklar va boshqalar1) hisobga olinmaydi.
Budjet subsidiyalari yuqorida ko‘rsatilgan miqdorda ajratiladi, biroq o‘z foydasi bilan qoplanmagan xarajatlar prognozining bir qismidan ortiq emas. О‘zbekistonda madaniyat sohasida murojaatlarning ko’pchilik qismi hayotning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy sohalarida mavjud bo’lgan turli byurokratik to’siqlar, qonunga zid bo’lgan idoraviy o’riqnomalar, tadbirkorlik bo’yicha noqonuniy tekshirishlar, stavkasi optimal bo’lgan bank kreditlari ajratish, huquq va tartibot idoralarining faoliyati haqida, shuningdek, aholining uy-joy qurilishi, kommunal, transport, savdo xizmati, energiya ta’minoti, yo’llarning holatini yaxshilash va boshqalar xususida bo’lgan.
Mamlakatimiz Prezidenti o’z so’zida davom etib, xalq bilan muloqot qilib, ularni o’ylantirayotgan muammolar yechimini topish bugungi kun talabi ekanligini ta’kidlab shunday dedi: “Xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak va bu haqiqatni avvalo barcha bo’g’imdagi rahbarlar yaxshi tushunib olishi darkor”. Prezidentimizning taklifi bilan 2017 yilni “Xalq bilan muloqot va inson anfaatlari yili” deb e’lon qilinishi, shu bilan davlat Dasturini ishlab chiqilishi, 2017 yildan boshlab barcha darajadagi hokimlar, prokuratura va ichki ishlar organlari rahbarlarining aholi oldida hisobot berishi tizimini joriy etilishi, har bir tuman va shaharda “Xalq qabulxonalarini” tashkil etish va ularni to’laqonli faoliyat o’rsatishi, kelgusida mahalliy hokimlarni bevosita xalq tomonidan saylash tizimini yo’lga qo’yilishi jamiyatimizda erkin demokratik fuqarolik jamiyati qurishda oldinga tashlangan keskin qadam desak, mubolag’a bo’lmaydi. Mamlakatimiz ana shu taraqqiyot yo’lidan rivojlanish jarayonida yildan yilga katta yutuqlarga yarishmoqda.
O’zbekiston tanlab olgan taraqqiyot yo’li demokratiya va erkinlikning umume’tirof etilgan tamoyillariga asoslanadi. Bu yo’ldan rivojlanishdan asosiy maqsad esa mamlakatimizda demokratik davlat va fuqarolik jamiyati barpo etishdan iborat. Ana shunday buyuk maqsadga erishish yo’lida jamiyatimizning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va ma’naviy sohalarida tub islohotlar o’tkazilishi jarayoni davom etmoqda. Shu narsani ta’kidalsh kerakki, mamlakatimizda barpo etilayotgan yangi jamiyatning ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, huquqiy va ma’naviy-axloqiy negizlarini yaratish borasida tub o’zgariShlar amalga oshirilmoqda. Mustaqil O’zbekistonni rivojlantirishning ma’naviy-axloqiy negizlari haqida marhum birinchi Prezidentimiz Islom Abdug’anievich Karimov quyidagi to’rt asosni alohida ko’rsatib o’tadi:
•Umuminsoniy qadriyatlarga sodiqlik;
•Xalqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish; •Insonning o’z imkoniyatlarini erkin namoyon qilish;
•Vatanparvarlik; Albatta, jamiyat taraqqiyotining ma’naviy-axloqiy negizlari masalasi o’z mazmuni va mohiyatiga ega. Shu narsa ma’lumki ma’naviy-axloqiy ushunchasi eng avvalo ma’naviyat, uning turli shakllarda namoyon bo’lishi va amal qilishi, ma’naviymafkuraviy munosabatlar va vazifalar hamda ularni turmushga tadbiq etish bilan bevosita bog’liq bo’lgan ijtimoiy tuzilmalar faoliyatini o’z ichiga oladi.
O’zbekistonda ijtimoiy-iqtisodiy islohotlar istiqlolning dastlabki yillarida ishlab chiqilgan o’zbek modeli asosida amalga oshirmoqda. Bu model boshqa mamlakatda amalga oshirilayotgan modellardan o’zining bir qator jihatlari bilan farq qiladi. Jumladan, islohotlardan o’zbek modelida ma’naviyat va iqtisodning o’zaro bog’liqligi va shu bog’liqlikning iqtisodiy taraqqiyotdagi o’rniga alohida urg’u beriladi. O’z asarlaridan birida Islom Karimov iqtisodiy munosabatlarni jamiyatning tanasiga, ma’naviyatni esa jamiyatning joniga o’xshatgan edi. Bu qiyos badiiy shaklda bayon qilingan bo’lsa ham, unda ilmiy teranlik va reallik mavjud. Madaniyat va san’at sohalarini rivojlantirishga berilayotgan e’tibor tufayli bugungi kunda madaniyat va san’at sohalarini boshqarishga dolzarb masalalardan biri sifatida qaralmoqda.
Inson qalbi va ongiga o’zining jozibasi bilan ta’sir etadigan soha bu albatta san’at sohasidir. San’at insonlarga o’zgacha ilig’lik kashf etadigan ulug’ tuyg’u hisoblanadi. Ayniqsa estrada san’atkorlariga bo’layotgan talab bugungi kunda juda kuchayib bormoqda. Bu jarayonlar albatta yoshlarning qalbidan joy olishga urinishi tabiiydir. Globallashuv jarayonida san’at va madaniyat sohalarini to’g’ri tashkil etish va ularni boshqarish muammolari ularni to’g’ri talqinlarda insonlarga yetkazib berish dolzarblik kasb etmoqda. Bugungi kunda rivojlanib borayotgan estrada san’ati haqida birinchi Prezidentimiz Islom Karimov “Biz estrada san’atining bugungi va ertangi rivoji haqida so’z yuritar kanmiz, avvalambor «milliy estrada» degan iboraning ma’no-mazmuniga alohida e’tibor berishimiz, uni har qanday begona ta’sirdan, ayniqsa, «ommaviy madaniyat» ruhidagi oqimlar ta’siridan himoya qilishimiz tabiiy, albatta. Bu haqida gapirganda, bir holatni afsus bilan aytishga to’g’ri keladi.
Ayrim yosh ijrochi va ijodiy guruhlarning jamoatchilik e’tiboriga taqdim etayotgan «asar»lari san’atning hech qanday talab va me’zonlariga javob bermaydi. Nafaqat mavzu va musiqa, ijro usullari, balki sahna harakatlarida ham ochiqdan-ochiq ajnabiy «ommaviy madaniyat» o’rinishlariga taqlid qilish, «yulduzlik» kasaliga chalinish holatlari tez-tez uchrab turayotgani chinakkam san’at muhlislarini ranjitmasdan qolmaydi, albatta. Ayniqsa, bizning milliy an’analarimizga, ahloq-odob qoidalariga mutlaqo to’g’ri kelmaydigan kliplar, turli tillardagi so’zlarni qorishtirib yoki talaffuzni ataylab buzib aytish kabi nomunosib harakatlarni ayrim yosh ijrochilar o’zi uchun qandaydir yangicha uslub deb bilayotgani, menimcha, san’atni, uning mohiyati va ahamiyatini tushunmaslikdan boshqa narsa emas.
Madaniy jamoatchiligimiz, avvalambor musiqashunos olimlar, ustoz san’atkorlar, kompozitorlar, yozuvchi va jurnalistlar, ko’p sonli san’at ihlosmandlari bunday masalalar yuzasidan o’z fikriniochiq bildirib borishi, shu tariqa yoshlarimizga to’g’ri tarbiya berishimiz ham qarz, ham farz, deb o’ylayman”.
Birinchi Prezidentimiz san’at va madaniyat sohasi xodimlari zimmasigayuklagan ma’suliyati juda o’rinlidir. Chunki bugungi kunda san’at va madaniyat sohasini rivolantirish va uni to’g’ri tashkil etib boshqarib borish juda muhim ahamiyatga egadir. Prezidentimiz Islom Karimov yuqoridagi fikrlarini isboti tariqasida yana estrada san’atining mohiyatiga to’xtaladi. “Nega deganda, agar insonning qulog’i yingil-yelpi, tumtaroq ohanglarga o’rganib qolsa, bora-bora uning badiiy didi, musiqa madaniyati pasayib ketishi, uning ma’naviy olamini sohta tushunchalar egallab olishi ham hech gap emas. Ohir-oqibatda bunday odam «Shoshmaqom» singari milliy me’rosimizning noyob durdonalarini ham, Mosart, Bethoven, Bah va Chaykovskiy kabi dunyo tan olgan buyuk kompozitorlarning asarlarini ham qabul qilishi qiyin bo’ladi”. Bunday holatlarning oldini olish uchun san’atkorlar orasida sog’lom ijodiy muhit tashkil qilish, o’sib kelayotgan yosh avlodning ma’naviy olami va madaniy saviyasini yuksaltirish, yoshlarimizning milliy va jahon musiqa madaniyatining mumtoz asarlari bilan birga, ularning kayfiyati va intilishlariga mos keladigan zamonaviy estrada san’ati namunalaridan keng bahramand bo’lishi uchun zarur shart-sharoitlar yaratish musiqiy ta’limni yanada rivojlantirish masalalari o’ta muhim ahamiyat kasb etadi.1
San’at va madaniyat sohalarini rivojlantirishda ijtimoiy boshqaruv mexanizmalarini tahlil etishdan maqsad talabalarda boshqarish muammolariga qiziqish uyg’otish, amaliy tashkilotchilik faoliyatiga ishtiyoq tug’dirishdir. Chunki hozir boshqarish asoslarini va bozor ko’nikmalarini o’rganayotgan talabalar kelgusida boshqarish tizimining xodimlari, kichik va o’rta, katta jamoalarning rahbarlari, ijtimoiy, tashkiliy-texnik faoliyatning turli sohalarini boshqarish bo’yicha loyihalar, tadbirlar ishlab chiquvchilar bo’lib yetishadilar.
Boshqarish tizimini takomillashtirish va san’at sohasida har xil tadbirlar ishlab chiqish ham ularning zimmasiga tushadi. Shuning uchun san’at va madaniyat sohasini rivojlartirishga doir yurtimiz mustaqillika erishganimizdan so’ng O’zbekiston Respublikasining bir qator qonunlari, prezident farmonlari va qarorlar ishlab chiqildi.
Hususan “Madaniy boyliklarning olib chiqilishi va olib kirilishi”, “Madaniy me’ros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish”, “Muzeylar” to’g’risidagi qonunlari qabul qilindi. Shu qatorda san’at va madaniyat sohasini rivojlantirish borasida, Prezident farmonlari ishlab chiqildi.
2019 yilning 9 iyul sanasida «Madaniyat va san’at sohasida davlat-xususiy sheriklikni amalga oshirishga ko‘maklashish va moliyalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida"gi hukumat qarori qabul qilindi. Bu haqda «Huquqiy axborot» kanali orqali xabar berildi.
Qaror bilan Madaniyat va san’at sohasida davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunchilik asosida berilishi mumkin bo‘lgan davlat mulki ob’ektlarining ro‘yxati tasdiqlandi.
Shuningdek, qaror bilan Madaniyat va san’at sohasida davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunchilik asosida amalga oshiriladigan loyihalarni moliyalashtirish uchun alohida ochiladigan shaxsiy g‘azna hisobvarag‘i mablag‘larini jamlash va undan foydalanish tartibi to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi.
Unga ko‘ra, maxsus hisobvaraqdagi mablag‘lardan davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi bitim ob’ektlarini qurish, rekonstruksiya qilish va ta’mirlashga imtiyozli kredit berish uchun madaniyat va san’at nodavlat muassasalarini tashkil etish maqsadida foydalaniladi.
Bundan tashqari, qaror bilan Davlat-xususiy sheriklik to‘g‘risidagi qonunchilik shartlari asosida faoliyat yuritadigan madaniyat va san’at nodavlat muassasalariga O‘zbekiston Respublikasi Davlat byudjeti mablag‘laridan subsidiyalar ajratish tartibi to‘g‘risidagi nizom tasdiqlandi.
Mazkur nizom nodavlat teatr va sirklar, hayvonot bog‘lari, madaniyat saroylari, konsert zallari, madaniyat markazlariga tatbiq etila2di.
Byudjetdan subsidiyalar madaniyat va san’at nodavlat muassasalari harajatlarining bir qismini qoplash uchun yillik daromadlari va xarajatlari hajmidan, madaniy xizmatlar ko‘rsatish bo‘yicha tuziladigan shartnomalardan kelib chiqib ajratiladi.
Unga ko‘ra, tadbirkor subsidiyalar ajratish uchun moliya organiga tegishli hujjatlarni ilova qilgan holda ariza bilan murojaat qiladi.
Madaniyat va san’at nodavlat muassasasi byudjetdan subsidiya olishga buyurtmanomani hisobot oyidan keyin ikki oy davomida taqdim etishi mumkin.
3Barcha shart-sharoitlarni yoshlarning ta’lim tarbiyasiga jiddiy ta’sir etadigan omillardan eng muhim rol o’ynaydigan madaniyat va san’at sohalarini rivojlantirishga Respublikamiz birinchi Prezidenti tomonidan ko’rsatilayotgan e’tibordir. San’at va madaniyat sohasini rivojlantirish va ularni optimallashtirish bugungi kunda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Madaniyat va san’at xodimlarini yetuk kadirlar etib tayyorlash va ular yaratayotgan asrlar shaxs ma’naviyatini yuksaltirishga ulkan hissa qo’shmoqliklari zarur hisoblanadi. Man’aviy boyliklar olimlar, musavvirlar, bastakorlar, shoir va yozuvchilar, nazariyotchilar, xullas, xalq tomonidan yaratiladi.
Man’aviy madaniyatni yaratish, o’zlashtirish va rivojlantirish jarayonida jamiyat taraqqiy etadi, mehnat unumdorligi ortadi, ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanadi, kishilarning man’aviy qiyofasi shakllanadi, estetik zavqi, ijodiy kuchi va qobiliyatlari taraqqiy etadi. Yurtimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, barcha o’zgarishlar va yangilanishlarning markaziga inson va uning manfaatlari qo’yilganligi hammamizni quvontiradi. Birinchi Prezidentimiz ta’kidlaganidek, “...bugungi kunda ana shu jarayonlarning mohiyatida islohot-islohot uchun emas, avvalo inson uchun, uning farovon hayoti uchun xizmat qilishi kerak, deganmaqsad mujassam ekanini va uning amaliy ifodasini barcha sohalarda ko’rish, kuzatish qiyin emas”. Insonning farovon hayoti nafaqat uning moddiy boyligi, balki man’aviy madaniyati bilan ham o’lchanadi.
Ma’lumki, madaniy-ma’rifiy faoliyat juda keng jabhali bо’lib, uning eng ishonchli va ommaviy shakli xalq badiiy ijodiyoti bilan bog’liq edi. Ushbu shakl mustaqillik yillarida ham klub faoliyatining asosiy yо’nalishi bо’lib qoldi. Mamlakatimiz bо’ylab madaniyat ishlari vazirligiga qarashli klub muassasalari qoshidagi badiiy jamoalar sonining muttasil о’sib borganligini kо’rish mumkin. Bunday ijobiylikning birinchi sababi birinchidan istiqlol tufayli joylarda milliylikning, ayniqsa, madaniyat sohasida milliy hududiy xususiyatlarga e’tiborning kuchayishi jamiyat a’zolarida ijtimoiy madaniy faoliyatining ortib borishi bо’lsa, ikkkinchidan, ushbu jamoalar sonining ortib borishiga kо’p jihatdan о’zbek xalqining ma’naviy-ma’rifiy masalalarga azaldan e’tibor berilishi imkon berdi. О’zbekiston Respublikasi madaniyat ishlari vazirligi xalq badiiy ijodiyotini tobora takomillashtirish, ularning xalqchilligini kо’tarish borasida talay ishlar amalga oshirildi.
Kо’rikda sahna liboslari, cholg’u asboblari, moddiy texnik jihozlarining salmog’i masalasi hodimlar bilan ta’milanganlik holati bunday jamoalar ijodiy faoliyatini baholashning eng muhim mezonlari sifatida e’tirof etildi. Ijodiy sinov guruhlarining qaroriga asosan mavjud Nizom talablariga javob bera olmaganligi uchun Respublika bо’yicha 16 ta jamoaning “xalq havaskorlik jamoasi” unvoni bekor qilindi. Ayniqsa, Andijon shahrining “Umid”, “Dо’stlik”, Qashqadaryo viloyatining “Feruz” kabi jamoalari faoliyati istiqlol talablariga mos kelmasligi ta’kidlandi.
Madaniyat va aholi dam olish markazlari, sport inshootlari faoliyatini yanada yaxshilash va yosh avlodning kun sayin о’sib borayotgan madaniy-ma’rifiy ehtiyojlarini qondirish, ularning bо’sh vaqtini samarali va mazmunli tashkil etish maqsadida О’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2013-yil 25 iyundagi “2013-2017 yillarda zamonaviy madaniyat va aholi dam olish markazlarini tashkil etish chora-tadbirlari tо’g’risida”gi 178-sonli qarori qabul qilindi. Qarorda 3 tipda zamonaviy madaniyat va aholi dam olish markazlari tashkil etilishi kо’zda tutilgan, ular:
I tipda - xizmat kо’rsatiladigan aholi soni 40 ming nafardan ortiq bо’lgan va kamida 400 о’rindiqli tomosha zaliga ega bо’lgan holda shaharlarda va tumanning ma’muriy markazlarida;
II tipda - xizmat kо’rsatiladigan aholi soni 20 ming nafardan ortiq bо’lgan va о’rindiqlar soni 250 tani tashkil etadigan tomosha zaliga ega bо’lgan holda shaharlarda va tuman markazlarida;
III tipda - xizmat kо’rsatiladigan aholi soni 7 mingdan ortiq bо’lgan va о’rindiqlar soni 150 tani tashkil etadigan tomosha zaliga ega bо’lgan holda shaharlarda va tuman markazlarida tashkil etilishi mumkin. Ushbu qaror asosida 2013-2014 о’quv yilidan О’zbekiston davlat san’at va madaniyat institutida “Madaniy dam olish tadbirlari tashkilotchisi” ta’lim yо’nalishini ochish bо’yicha taklif berildi.
Madaniy dam olish insonning bо’sh vaqtdan oqilona foydalangan holda keng dunyoqarashga ega bо’lishda ma’naviy-estetik jihatdan kamol topishida, jismoniy sog’lom bо’lishida muhim omillardan hisoblanadi. Dam olish madaniyatini yuksaltirishdan asosiy maqsad - kishilarning madaniy hordiq chiqarishlarini ta’minlash bilan birga, ularni har tomonlama yetuk inson bо’lib kamolga yetishishlariga kо’maklashishdan iboratdir. Islohotlarning asosiy tamoyillardan biri-davlatning bosh islohotchi ekani, jumladan, ma’naviyat bilan iqtisodni bog’lovchi xalqa vazifasini bajaradi. Totalitar iqtisoddan bozor iqtisodiga o’tishda davlatning islohotchilik rolini tan olmaslik totalitar iqtisod o’z-o’zidan bozor iqtisodiga aylanadi, deb xom hayol qilish natijasidir. Rivojlangan bozor iqtisodi o’zini-o’zi boshqarishi mumkin. Lekin buning uchun iqtisodiy taraqqiyotning yuqori darajasidan tashqari, mustahkam huquqiy poydevor, ma’naviy-ahloqiy munosabatlarnnig muayyan darajasi bo’lishi loziMadaniyat Bularsiz totalitar iqtisod o’z-o’zidan bozor iqtisodiga aylanib qgolmaydi. Mabodo, aylangan taqdirda ham bunga juda uzoq muddat kerak bo’ladi. Shu sababli “Oldin odamlarga moddiy boylik berish, so’ngra ma’naviyat to’g’risida o’ylash kerak, deydiganlar haq bo’lmasalar kerak.
Ma’naviyat-insonning, xalqning, jamiyatning davlatning kuch-qudratidir. U yo’q joyda hyech qachon baxt saodat bo’lmaydi. Nafaqat ko’hna tarix, bali yangi tarix ham buning ko’plab misollarini beradi. Ma’naviyatni mustahkamlash uchun mehnat va mablag’ni ayash o’z kelajagiga bolta urish demakdir. Vatan va jahon madaniyatining, adabiyot va san’atning yutuqlari har bir oilaga yetib borishi uchun oilaning moddiy ta’minlanganligidan qat’iy nazar qulay sharoitlar yaratish talab etiladi. Ijodiy xodimlarning ma’naviy kuchiga erkinlik berish, ularga har tomonlama yordam ko’rsatish ham katta ahamiyatga egadir”.
Ma’naviyat iqtisodiy jarayonlarni harakatga keltiruvchi, rivojlantiruvchi muhim omillardan hisoblanadi. Ikkinchi tomondan esa, ma’naviyat iqtisodiyot bilan uzviylikda rivojlanadi. Ba’zan u iqtisodiy tushkunlik davrida ham rivojlana olsa-da, uning haqiqiy yuksaklikka ko’tarilishi iqtisodiy o’sish, rivojlanish davrida yuz beradi. Bunga G’arb tarixi ham, Sharq tarixi ham guvohlik beradi. Shunday ekan, “Ajdod larimizning ruhi poklari va urf-odatlari, bizning eng yaxshi an’analarimiz qayta tiklanganda islohotlar muvaffaqiyatga erishadi. o’ta o’qimishli, ruhan bardam va jismonan baquvvat kishilargina istiqlol va taraqqiyot yo’lini bosib o’ta oladi. Sarchashmalari buyuk ajdodlarimizning tafakkurlari va muddaolaridan boshlanadigan xalqimizning ma’naviy qadriyatlari iqtisodiy o’zgartirishlarimizning mustahkam poydevori bo’lib xizmat qiladi”. Ma’naviyat iqtisoddan uzoqlashar yoki uni unutar ekan, asta-sekin inqirozga yuz tutaydi. Iqtisod ham o’z navbatida ma’naviyatga zid yo’lga tushib qolsa, oxir-oqibar bo’hronga uchraydi. Buning sababi shundaki, jamiyat hayoti bir-biri bilan bog’liq ikki qism: iqtisodiy va ma’naviy hayotga bo’linadi. Ularni bir- biriga qarshi qo’yish, birbiridan ajratish voqyelikka zid bo’lib, oxiri muvaffaqiyatsizlik bilan tugaydigan mashg’ulotdir.
Ma’naviyat va iqtisod qushning ikki qanotiga qiyos qilinmoqda. Qanotlardan biri oldinroq, ikkinchisi keyinroqda bo’lsa, yoki biri uzunroq ikkinchisi qisqaroq bo’lsa, parvoz bir joyda aylanishdan iborat bo’ladi. Shu nuqtai nazardan qarasak, iqtisodiyotimizning barqaror sur’atlar bilan rivojlanayotgani ko’zga tashlanadi. Ma’naviy hayotimizning ba’zi jabhalarida esa, xususan, adabiyot va san’atimizda ba’zi oqsashlar ko’zga tashlanmoqda. Shoirlarimiz va yozuvchilarimiz, teatr san’ati vakillari, rassomlarimiz va haykaltaroshlarimiz hanuzgacha zamonamiz qahramonlarining yorqin obrazlarini yaratganlari yo’q. Ba’zi asarlarda esa tadbirkorlar va savdo xodimlariga mensimay qarash, hatto ularni masxaralash holatlari ko’zga tashlanmoqda. Sho’rolar tuzumidan qolgan bunday sarqitlardan qanchalik tez qutulsak, taraqqiyotimiz uchun shunchalik yaxshi bo’ladi. Ma’lumki, iqtisodiyot bilan ma’naviyatning o’zaro aloqadorligi, ularning biri ikkinchisisiz yashay olmasligini chuqur ilmiy dalillar asosida ko’rsatib bergan. Ya’ni, iqtisodiyot bilan ma’naviyat inson va jamiyat hayotining bir-birini to’ldiradigan, o’zaro ta’sir va aks ta’sir etadigan ikki tomoni, ikki qirrasidir. Yana bir ta’kidlash joizki, ma’naviyat bilan iqtisodning bir-birini inkor etmaydi, aksincha, bir-birini quvvatlab, o’zaro ta’sirlanib, rivojlanib boradi. Biz iqtisodiy o’nglanish, iqtisodiy tiklanish, iqtisodiy rivojlanishni ma’naviy poklanish, a’nanaviy yuksalish harakatlari bilan tamomila uyg’un bo’lishini istaymiz. Siyosatimizni shunga quramiz va uni to’la tatbiq etamiz. Odamlarimiz omilkor, salohiyatli, oqibatli, halol va ijtimoiy maydonlarda sobit turadigan bo’lsinlar.
Darhaqiqat, innovatsiyalar sharoitida biz aholining madaniy muassasalardan (bu muassasalar prinsipial ravishda ishlashiga qo‘shimcha ravishda) ham moddiytexnologik, ham ijodiy (kasbiy va texnologik) o‘zgarishlar kutayotganini ta’kidlab o‘tishimiz mumkin. Ijodiy o‘zgarishlarga turli toifadagi fuqarolar uchun ularning zamonaviy ehtiyojlariga mos keladigan turli xil xizmatlarni ishlab chiqish va amalga oshirishga ijodiy yondoshishni kiritish mumkin. Albatta, madaniy “xizmat”ning sust rivojlanishi, hattoki avvalgilaridan mahrum bo‘lish (masalan, filmlarni tarqatish) sharoitida rivojlanish darajasi past bo‘lgan shaharlar, qishloqlar aholisining zamonaviy madaniy xizmatlarga talabi hali hamon juda past darajadadir.
Biroq, innovatsiyalarning asosiy xususiyatlarini - bu dolzarblik, ijodkorlik va zamonaviy texnik vositalardan foydalanishga talabni - bu hududdagi madaniy talablarda ham ko‘rish mumkin. Ijtimoiy-iqtisodiy sohani umumiy modernizatsiya qilish nafaqat madaniyatning yangi iste’molchilarini, balki uni yaratuvchilarni ham shakllantiradi. Yangi ishlab chiqarish texnologiyalarini joriy etish va madaniy mahsulotlarni targ‘ib qilish ijodkorlar va iste’molchilarni, xususan, ijodiy sohalar doirasida birlashtiradi. Iste’molchilarni ijodiy jarayonga jalb qilish orqali ijodkorlar ularni asarlar yaratilishidagi quvonchlariga qo‘shilishiga imkon beradi va ular, o‘z navbatida, “o‘zlarining” tomoshabinlari va tinglovchilarini yaxshiroq anglay boshlaydilar. Multimedia texnologiyalaridan foydalangan holda badiiy festivallar, kontsertlar va ko‘rgazmalar, muzey va teatr jamoatchiligini birlashtirgan loyihalar kabi yangi ijod turlari nafaqat yangi ijodiy yondashuvlarni, balki axborot texnologiyalari yangiliklaridan va yangi boshqaruv ko‘nikmalaridan foydalanishni talab qiladi.
Bu mavjud modernizatsiya qilish va innovatsion boshqaruv usullarini joriy etish byudjet sohasini isloh qilish, madaniyatning institutsional sohasini o‘zgartirish, tashkilotlar boshqaruvining rolini kuchaytirish va innovatsion yondashuvlardan foydalangan holda ijtimoiy-madaniy sohada boshqaruv amaliyotining tarqalishi bilan tavsiflangan yangi sharoitda madaniyat sohasidagi boshqaruv samaradorligini oshirishga yordam beradi. Xulosa qilib aytganda, innovatsion madaniy mahsulot va xizmatlarni rivojlantirish uchun innovatsion yechimlar iste’molchisini shakllantirish zarur, buning uchun madaniyat va san’at sohasini takomillashtirish va venchur kapitalini rivojlantirish; fan, ixtirolar va texnologiyalari transferini rivojlantirish; sohada innovatsion faoliyatni moliyalashtirish tizimini takomillashtirish; raqobatni rivojlantirish va ma’muriy to‘siqlarni qisqartirish; infratuzilma va axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Barqaror ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotni innovatsion rivojlanishsiz, keng ko’lamli ilmiy-texnik kooperatsiyasiz va yangi texnologiyalar, ilm-fan va texnika yutuqlarini joriy etmasdan tasavvur qilib bo’lmaydi. Aynan shuning uchun ilm-fan va texnikani yanada rivojlantirish, Islom hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlarning intellektual salohiyatini mustahkamlash tashkilotimiz faoliyatida muhim o’rin egallashi lozim, deb hisoblaymiz. Odam ana shu ma’naviy-ma’rifiy bilim, ko’nikma, malaka va sifatlarga ega bo’lsagina ijtimoiy taraqqiyotning bugungi kun talablari darajasidagi milliy mentalitetga inson omiliga aylanadi.
Befarq, beg’am, loqayd, tepsa-tebranmas odam taraqqiyotning inson omili bo’la olmaydi. Biz qurayotgan fuqarolik jamiyati, bozor iqtisodiyoti, ma’naviy yangilanish siyosati xalqimizning tashabbuskorligi, ijodkorligini qo’llab-quvvatlash har bir kishining o’z mexnat natijalaridan baxramand bo’lishi, manfaatdorligi, insonning ijtimoiy salohiyatini to’la to’kis ro’yobga chiqarishga barcha imkoniyatlar eshigini ochib beradi. Inson faqat yeb, ichish, qorin to’yg’azish, boylik orttirish, yaxshi kiyinish tashvishi bilan yashamaydi.
|