nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
1 1 
murakkab mulohazani hosil qilish amali mantiqiy qoʻshish amali

54
mulohaza hosil qilish amali mantiqiy inkor amali deb ataladi.
Bu amalni
inversiya (
lotincha
: Inversio – to‘ntaraman) deb ham atashadi
Mantiqiy inkor amali “A EMAS” , “not A” , “ ᒣ A” , “” koʻrinishlarda
yoziladi. Mantiqiy inkor amalining rostlik jadvali quyidagicha:
A
ᒣ
A
1
0
0
1
Koʻrinib turibdiki, mantiqiy oʻzgaruvchilar, munosabatlar, mantiqiy
amallar va qavslar yordamida mantiqiy ifodalar hosil qilish mumkin ekan.
Mantiqiy ifodalarda mantiqiy amallar quyidagi tartibda bajariladi: inkor ( ù
), mantiqiy koʻpaytirish ( Ù ), mantiqiy qoʻshish ( Ú ). Teng kuchli yoki bir
xil amallar ketmaketligi bajarilayotganda amallar chapdan oʻngga qarab
tartib bilan bajariladi, ifodada qavslar ishtirok etganda dastlab qavslar
ichidagi amallar bajariladi. Ichmaich joylashgan qavslarda eng ichkaridagi
qavs ichidagi amallar eng avval bajariladi.
Topshiriqlar
6. Kompyuter arxitekturasini, bir nechta sathlar iyerarxiyasidan iborat
ko‘rinishda ifodalab o‘rganish deganda nima tushuniladi va bu bilan
nim- aga erishish mumkin bo‘ladi?
7. Kompyuter arxitekturasining olti sathdan iborat tuzilishga ega
ko‘rinishda ifodalangan chizmasi keltiring va uni izohlab bering?
55
8. Mikroarxitektura sathi haqida tushuncha bering. Ma’lumotlar trakti
deganda nima tushuniladi va u qanday amalga oshiriladi?
9. Trigger, registr deganda nimalar tushuniladi va ular nima uchun
ishlatiladi? Chizmalar asosida tushuntiring.
10.
Asosiy raqamli mantiqiy sxemalarning nomlari va ularni
bajaradigan vazifalarni aytib bering.
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi

|
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi Pdf ko'rish
|
bet | 115/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticover
O’quv amaliyoti mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari
va vaqti
Faoliyat mazmuni
O’qituvchi
O’quvchi
1 – bosqich
O’quv
mashg’ulotiga
kirish
(10 daqiqa)
Tashkiliy qism:
Salomlashadi, yo’qlama qiladi. O’quvchilarning
mashg’ulot daftarlarini tekshiradi.
Maqsad va vazifani belgilanishi:
Mashg’ulot mavzusi, maqsadini e’lon qiladi.
Mashg’ulot mavzusi va rejasini yozuv taxtasiga
yozadi.
Salomlashadilar.
Tinglaydilar.
Yozib oladilar.
2– bosqich
Asosiy
(210 daqiqa)
Kirish yo’riqnomasi (60 daqiqa)
O’quvchilar bilimini faollashtirish:
1. Avvalgi mashg’ulotda uyga vazifa qilib
berilgan mustaqil ish tekshirilib, o’tilgan mavzular
yuzasidan o’quvchilar bilimini tekshirish uchun
savol-javob o’tkaziladi
Yangi o’quv materiali bayoni:
- Korxona xodimlarining ish vaqti to’g’ri hisobga
olinganliginini, shtatlar jadvali to’g’ri
tuzilganligini, tabel va ish haqini hisoblash kitobi
ma’lumotlarini solishtirish;
- Mol yetkazib beruvchilar bilan tuzilgan
shartnomalarni
,
mol
yetkazib
beruvchilar
tomonidan mahsulotlar va tovarlarning yetkazib
berilishi va o’zaro hisob-kitoblarni tekshirish;
O’quvchilarni mavzuga oid ma’lumotlar bilan
tanishuvlarini
hamda
uni
amalda
qo’llash
ko’nikmalarini shakllanishini tashkillashtiradi.
Mavzuga oid ma’lumotlarni slaydlar yordamida
ochib
beradi.
Mavzu mazmunini muhokama qilish va amalda
qo’llash jarayonini tashkil etadi:
- o’quvchilarga o’z fikrlarini bildirishlari, mavzuga
doir savollar berishlarini taklif etadi ;
- o’quvchilarga mavzuga doir vazifalar berib, uni
bajarish tartibini tushuntiradi ;
- Vazifani bajarishga ajratilgan vaqtni e’lon qilib,
tarqatma material yoki slayd yordamida
o’quvchilarga materiallarni havola etadi;
Savollarga javob
beradi.
Tinglaydilar,
yozib oladilar
Mavzu bo’yicha
ma’lumot
oladilar.
Tinglaydilar,
yozib oladilar
Berilgan
vazifani
bajaradi
|
| |
FAYL (File) - Информатика

119
KATALOG
(ruscha - "dirеktoriya", inglizcha - "directory") - diskdagi
fayllar haqidagi aхborotlar (fayl nomi, kеngaytmasi, uzunligi, so`nggi tahrir vaqti,
holati va boshqalar) yoziladigan maхsus diskdagi joydir. Diskda bir nеcha katalog
mavjud bo`lishi va hatto biror katalogning ichida boshqa bir katalog yoki
kataloglar joylashishi mumkin. Kataloglarni nomlashda ham lotin harflari,
raqamlar va fayl nomi uchun qayd etilgan bеlgilardan foydalanish mumkin. O`zak
katalogning nomi hamisha tеskari yotiq chiziq (\-baklash) bеlgisi bilan ifodalanadi.
Kataloglarda (dirеktoriya yoki papkalarda) asosan fayl va kataloglar
joylasharkan. Bitta хonada bir nеchta хona bo`lishi munkin bo`lsa, bitta katalogda
bir nеchta boshqa katalog bo`lishi mumkin. Bitta хonada chiqib kеtsangiz, siz
yuqori joylashgan хonaga chiqib kеtasiz. Eng yuqori хona esa karidor dеb
nomlanadi. Хuddi shu vaziyat kataloglar bilan ham bog`liq. Agar siz katalogdan
chiqib kеtsangiz, u holda siz yuqori joylashgan katalokka chiqasiz. Eng yuqori
katalog asosiy dеb nomlanadi. Kataloglar nomi uzunligi sakkizta bеlgidan
oshmasligi kеrak. Хonaning nomi uning ichidagi kitoblarga qarab qo`yilsa, katalog
nomi ham ichida saqlanib turgan fayllarga qarab quyiladi.
Diskning (хotiraning) ma`lum qismini egallab turuvchi bo`lak ham –
katalog
dеyiladi. MS DOS OTda kataloglar 8 tadan ko`p bo`lmagan katta lotin
harflarda yoki bеlgilar bilan nomlanadi. Ammo hozirgi kunda WINDOWS OTda
katalog nomi uzunligi 256 tagacha bo`lgan harf yoki bеlgilardan foydalanish
mumkin. Masalan, DOCS, INSTALL, O`YIN, PROGRAM, KITOB, WINDOWS
va boshqalar.
Hamma хonalar va kitoblar kutubхona qavvatlarida joylashadi, kompyutеrda
esa katologlar va fayllar
disk
larda. Disklar 3 хil bo`ladi: qattiq, yumshoq va
kompakt. Qavvatlar nomi tartiblanib sonlar bilan bеrilsa, disklar nomi ham
tartiblanib lotin harflar bilan bеriladi (A, V, S, D, E...). Bulardan A va V yumshoq
(floppy) disklarga bеriladi. Qolgan harflar S, D, E ... qattiq disklarga bеriladi. Agar
sizning kompyutеrda (kompakt disklar yurituvchisi) bo`lsa u holda oхirgi harf
unga bеriladi
Ma’lumotlarni kirtish - Kompyuter tashkil etilishi

24
o‘zgartirgichlar va sh.o‘.) aloqa qilish uchun va SHK ni aloqa kanallariga,
boshqa ЕHM va hisoblash tarmoqlariga (tarmoqli interfeysli plata,
«ulanishlar», qiymatlarni uzatish multipleksorlari, modemlar) ulash uchun
ishlatiladi.
Multimedia (multimedia — ko‘p vositalilik) vositasi — bu apparat va
dastur vositalari to‘plani bo‘lib, u odamga kompyuter bilan o‘zi uchun tabiiy
bo‘lgan turli xil muhitlarni: tovush, video, grafika, matnlar, animatsiya va b.
ishlatib, muloqot qilishni ta’minlaydi.
O’qitish natijasi - Audit o’quv amaliyoti cdr

|
Audit o’quv amaliyoti cdr Pdf ko'rish
|
bet | 114/149 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 7,03 Mb. | | #145944 |
Bog'liq Audit oquv amaliyoticoverO’qitish natijasi
Hisob-kitoblar auditining maqsadi, vazifalari
va ma’lumot manbalari
bilib oladi.
Xodimlar bilan mehnat haqiga doir hisob-
kitoblar auditi bo’yicha ko’nikma hosil qiladi.
Mol yetkazib beruvchilar va pudratchilar
bilan hisob – kitoblar auditiga doir
ko’nikmalarni mustahkamlaydi.
Pedagogik vazifalar:
- Korxona xodimlarining ish vaqti
to’g’ri hisobga olinganliginini, shtatlar
jadvali to’g’ri tuzilganligini, tabel va ish
haqini hisoblash kitobi ma’lumotlarini
solishtirishni tushun tiradi;
- Mol yetkazib beruvchilar bilan tuzilgan
shartnomalarni , mol yetkazib
beruvchilar tomonidan mahsulotlar va
tovarlarning yetkazib berilishi va o’zaro
hisob-kitoblarni tekshirish haqida
ma’lumot beradi;
O’quv faoliyati natijalari:
- Korxona xodimlarining ish vaqti
to’g’ri hisobga olinganligini, shtatlar jadvali
to’g’ri tuzilganligini, tabel va ish haqini
hisoblash kitobi ma’lumotlarini solishtirishni
aytib bera oladilar;
- Mol yetkazib beruvchilar bilan
tuzilgan
shartnomalarni,mol
yetkazib
beruvchilar
tomonidan
mahsulotlar
va
tovarlarning yetkazib berilishi va o’zaro
hisob-kitoblarni tekshirish haqida to’liq
ma’lumotga ega bo’ladilar;
O’qitish metodlari
Savol-javob,klaster,masala ,test ishlash
O’qitish vositalar
Doska, mel, proyektor, o’quv qurollari,
O’quv faoliyatini tashkil etish shakli
Guruhli
O’qitish sharoiti
O’quv faoliyatiga mo’ljallangan auditoriya
Qayta aloqaning usul va vositalari
Masala mashq, test ishlash
|
| |
ashyolar 
Eskizlar - Audit o’quv amaliyoti cdr

177
O’quv mashg’uloti maqsadi: :O’quvchilarning xodimlar bilan mehnat haqi, daromad
solig’i va boshqa ushlanmalarni to’g’ri ushlab qolish, mol yetkazib beruvchi va
pudratchilar bilan hisob-kitoblarni to’g’ri olib borilishini
hamda xaridor va
buyurmachilar bilan hisob-kitoblarni to’g’ri olib borilishini tekshirishga doir bilimlarini
chuqurlashtirish
Matritsali printerlar - Kompyuter tashkil etilishi

28
lazer nuri bilan yoritilgan nuqtalardan baraban sirtiga oqib tushadi. Еlektron
tasvir tushgandan keyin razryadlangan uchastkalarga yopishib qolgan
bo‘yoq, (toner) kukuni bilan bosish bajariladi — tonerni barabandan
qog’ozga olib o‘tiladi va tasvirni qog’ozda tonerni qizdirib, u еrib ketguncha
qotiriladi.
SKANER
Skaner bu ma’lumotlarni qog’ozli
hujjatdan bevosita ЕHM ga
kiritish qurilmasidir. Matnlar,
sxemalar,
rasmlar,
grafiklar,
fotografiyalar va boshqa grafik
axborotni kiritish mumkin. Skaner nusxa ko‘chirish apparatiga o‘xshab
qog’ozli
hujjatning tasviri nusxasini qog’ozda еmas, balki еlektron ko‘rinishda
yaratadi — tasvirning еlektron nusxasi yaratiladi
Skanerlar hujjatlarni qayta ishlash еlektron tizimining muxim bo‘g’ini va
istalgan «еlektron stol» ning kerakli еlementidir. O‘z faoliyatining
natijalarini fayllarga yozib va ma’lumotni kog’ozli hujjatlardan SHK ga
obrazlarni avtomatik anglash tizimi orqali skaner yordamida kiritib,
qog’o
zsiz ish yuritish tizimini yaratishga amaliy qadam qo‘yish mumkin.
PLOTTER
Plotterlar (plotter, grafik ko‘ruvchilar) grafik
axborotni
(chizmalar,
sxemalar,
rasmlar,
diagrammalar va b.) ЕHM dan qog’ozli yoki
boshqacha ko‘rinishdagi tashuvchiga chiqarish
qurilmasidir.
29
DIGITAYZER
Digitayzer
(digitaizer)
yoki
boshqachasiga grafikli planshet — bu
asosiy vazifasi tasvirlarni raqamlab
chiqish qurilmasidir. U ikki qismdan:
asosdan (planshetdan) va asos yuzi
bo‘yicha siljiydigan
ko‘rsatish
qurilmasidan (pero yoki kursordan) iborat. Kursor knopkasini bosilganda
uning planshet yuzasidagi holati qayd qilinadi va koordinatalari
kompyuterga beriladi.
Digitayzer foydalanuvchi yaratayotgan rasmni kompyuterga kiritish uchun
ishlatilishi munin: foydalanuvchi perokursorni planshet bo‘yicha olib yuradi,
lekin tasvir qog’ozda paydo bo‘lmasdan, balki grafik faylda qayd qilinadi.
Assembler tili - Kompyuter tashkil etilishi

101
xotiraga (RAM) va 65536 baytlik kirish/chiqish manzil maydoniga
ajratilgan 1 (MB) megabaytning asosiy manzil maydoni bilan ajralib
turadi.
Assembler tilining
manba
kodini
mashina ko‘rsatmalariga
o‘zgartiradigan dastur. Assembler dasturlari juda samarali bo‘lishi mumkin.
Dastur qobiliyatlari va qobiliyatlari teng bo‘lgan dasturchilar tomonidan
Assembler tilida ishlash yuqori darajadagi tilda yozilgan dasturdan ko‘ra
ixcham va tezroq dastur ishlab chiqaradi. Bu deyarli barcha kichik va o‘rta
dasturlar uchun amal qiladi. Assembler tili dasturi juda to‘g'ri. Ushbu til
dasturchining barcha apparat bilan bevosita ishlashiga imkon berganligi
sababli, assembler dasturi boshqa dasturlarda mavjud bo‘lmagan narsalarni
bajarishi mumkin.
Birlashtiruvchi til dasturini ishlab chiqish va disk raskadrovka
qilish vaqt talab qiladigan bo‘lsa-da, bu xotirada kam joy ajratadigan va
asta-sekin kompyuterlarda ham tezkor tezlikka erishish imkonini
beradigan kichik bajariladigan modullarga olib keladi. Assembler tili
asosan dasturlarning individual segmentlarini (ish tezligini oshirish va
uskunaga bevosita kirish), shuningdek alohida qurilmalarning
dasturlashtirilgan xotirasida saqlanadigan tizim dasturlarini yozish
uchun ishlatiladi.
Assembler tilining asosiy kamchiliklari, kompyuterning bir turiga
yoziladigan dasturni boshqa komputer turlarida ishlatish mumkin emas,
chunki har bir kompyuter oilasi uchun boshqa assembler tili ishlatiladi.
Agar yaratiladigan dastur turli xil kompyuterlarda ishlatilsa, u yuqori
darajadagi tillarda ishlab chiqilishi kerak va u kompyuter
arxitekrurasining xususiyatlarini dasturiy ta'minotdan foydalanish
qulayligi va portativ kodni olish uchun yashirishi kerak.
ASSEMBLER TILIDA DASTUR ISHLAB CHIQISH

1.1. ASSEMBLER TILIDA DASTUR ISHLAB CHIQISH. Assembler tilida dasturlarni ishlab chiqish yuqori darajadagi
tillardagi yozish dasturlaridan farq qiladi, chunki xotira va registrlarning
mazmunini kuzatishda ko‘p e'tibor va tartiblilikni talab etiladi. Shu
bilan birga, dasturni ishlab chiqishning keyingi bosqichlarini kuzatish
kerak:
• vazifani belgilash va dasturni tuzish;
• har qanday matn muharriri yordamida dasturning matni bilan fayl
yaratish;
• Assemblerdan foydalanib dasturni tarjima qilish, xatolar aniqlanganda
- ularni matn muharririda to‘g'rilab, yana tarjima qilish;
•
assemblerning natijasini dasturchi modul yordamida
bajariladigan modulga aylantirish;
•
ijro etuvchi dasturni ishga tushirish;
•
natijalarni tekshirish. Hech narsa topilmasa, xatoni
tuzatuvchidan foydalanib, xato topishingiz kerak.
Assembler kodlari bilan yozilgan dasturga manba dasturi deyiladi
va uning aylantirilgan shakli mikroprotsessor buyruqlar qatoriga ob'ekt
yoki dastur moduli kiradi. Yig’uvchi fayl yoki bajariladigan modul
yaratishga imkon beradi. Otladchik - ekranda kerakli o‘zgaruvchilar
qadriyatlarini ko‘rishga, dasturni bosqichma-bosqich bajarishda, barcha
registrlarni va xotiralarining holatini olishni, dasturga o‘zgartirishlar
kiritishni, to‘xtash nuqtalarini belgilashni va yana ko‘p narsalarni
beradigan dasturdir.
Ushbu ma’ruzada Assembler tilida dasturlarni yaratish uchun
Borland Int. firmasidan olingan dasturiy mahsulot Turbo Assembler.
Turbo
103
Assembler kompilyatori TASM.EXE faylida joylashgan yig’uvchi
dastur bo‘lib, TLINK.EXE faylida joylashgan. Otladchik tuzuvchisi
TD.EXE faylida joylashgan. Assembler tili dasturini kompilyatsiya
qilish va ishlash jarayoni quyidagicha.
Matritsali printerlar - Kompyuter tashkil etilishi

96
lazer nuri bilan yoritilgan nuqtalardan baraban sirtiga oqib tushadi. Еlektron
tasvir tushgandan keyin razryadlangan uchastkalarga yopishib qolgan
bo‘yoq, (toner) kukuni bilan bosish bajariladi — tonerni barabandan
qog’ozga olib o‘tiladi va tasvirni qog’ozda tonerni qizdirib, u еrib ketguncha
qotiriladi.
SKANER
Skaner bu ma’lumotlarni qog’ozli
hujjatdan bevosita ЕHM ga
kiritish qurilmasidir. Matnlar,
sxemalar,
rasmlar,
grafiklar,
fotografiyalar va boshqa grafik
axborotni kiritish mumkin. Skaner nusxa ko‘chirish apparatiga o‘xshab
qog’ozli
hujjatning tasviri nusxasini qog’ozda еmas, balki еlektron ko‘rinishda
yaratadi — tasvirning еlektron nusxasi yaratiladi
Skanerlar hujjatlarni qayta ishlash еlektron tizimining muxim bo‘g’ini va
istalgan «еlektron stol» ning kerakli еlementidir. O‘z faoliyatining
natijalarini fayllarga yozib va ma’lumotni kog’ozli hujjatlardan SHK ga
obrazlarni avtomatik anglash tizimi orqali skaner yordamida kiritib,
qog’o
zsiz ish yuritish tizimini yaratishga amaliy qadam qo‘yish mumkin.
PLOTTER
Plotterlar (plotter, grafik ko‘ruvchilar) grafik
axborotni
(chizmalar,
sxemalar,
rasmlar,
diagrammalar va b.) ЕHM dan qog’ozli yoki
boshqacha ko‘rinishdagi tashuvchiga chiqarish
qurilmasidir.
97
DIGITAYZER
Digitayzer
(digitaizer)
yoki
boshqachasiga grafikli planshet — bu
asosiy vazifasi tasvirlarni raqamlab
chiqish qurilmasidir. U ikki qismdan:
asosdan (planshetdan) va asos yuzi
bo‘yicha siljiydigan
ko‘rsatish
qurilmasidan (pero yoki kursordan) iborat. Kursor knopkasini bosilganda
uning planshet yuzasidagi holati qayd qilinadi va koordinatalari
kompyuterga beriladi.
Digitayzer foydalanuvchi yaratayotgan rasmni kompyuterga kiritish uchun
ishlatilishi munin: foydalanuvchi perokursorni planshet bo‘yicha olib yuradi,
lekin tasvir qog’ozda paydo bo‘lmasdan, balki grafik faylda qayd qilinadi.
- rasm. Dasturni Assembler tilidagi dastur yaratish bosqichlari

104
Buyruqlar satriga dasturni kompilyatsiya qilish uchun .bat Myprog
yozing (agar manba dasturi Myprog.asm faylida saqlansa)
Tarjimadan so‘ng kengaytmali .lst, .map, .exe fayllari joriy
katalogda paydo bo‘ladi. .Lst kengaytmasi bo‘lgan faylda xatolar
haqida ma'lumot mavjud. Dasturdagi xatolar ro‘yxatidagi faylga
qarashga ishonch hosil qiling, keyin ularni to‘g'rilashingiz va dasturni
qayta tarqatishingiz kerak. Hech qanday xato topilmasa, yaratilgan exe
faylini bajarish uchun ishlatishingiz
mumkin.
Xatolarni tuzatish uchun Turbo tuzatuvchidan
foydalanishingiz mumkin. Buyruqning satriga C: \ASM \
td Myprog.exe yozing. Sizga qulaylik uchun bu
chaqirishni ommaviy ish fayli sifatida tashkil qilishingiz
mumkin. Ushbu buyruqni bajarganingizdan so‘ng disk
raskadrovka qilinadi.
-14-Amaliy ish - Kompyuter tashkil etilishi

100
butunlay mumkin emas. Assembler dasturlash tilida siz har qanday
dasturni yozishingiz mumkin.
2.
Ba'zan yuqori darajali dasturlash tillari kerakli tezlikni
ta'minlay olmaydi. Assembler'da yaratilgan dasturlar esa har doim tez.
3.
Yuqori darajadagi tillarda yaratilgan
dasturlarning hajmi
Assemblerda yaratilgan dasturlarga qaraganda ancha katta.
4.
Assembler tili sizga to‘g'ridan-to‘g'ri apparat bilan ishlash
imkonini beradi, bu esa ba'zi hollarda dasturchiga afzallik va istalgan
natijani beradi. Yuqori darajadagi tilda dastur apparat qurilmalari bilan
yozma
modul orqali ishlaydi, ya'ni dasturchiga biron bir narsani
o‘zgartirishga ruxsat bermaydi va shuning uchun kerakli natijani olish
imkoni ega bo‘lmaydi.
5.
Assembler tilini bilish faqat
yuqori darajadagi tillarda
dasturga ega bo‘lganlarga nisbatan katta afzallik beradi. Assembler
biladigan
dasturchi
kompyuterning
tuzilishini
va
apparat
apparatlarining tuzilishini biladi.
Multimedia vositalariga quyidagilar kiradi

93
Multimedia foydalanuvchiga fantastik dunyoni (virtual haqiqiy)
yaratishda juda ajoyib imkoniyatlarni yaratib beradi, bunda foydalanuvchi
chekkadagi sust kuzatuvchi rolini bajarmasdan, balki u erda avj olayotgan
xodisalarda faol ishtirok еtadi; shu bilan birga muloqat foydalanuvchi uchun
odatlangan tilda — birinchi navbatda tovushli va videoobrazlar tilida bo‘lib
o‘tadi.
Multimedia vositalari ga quyidagilar kiradi: ma’lumotlarni audio — (nutqli)
va videokiritish va chiqarish qurilmalari; yuqori sifatli tovushli (sound) va
video — (video) platalar, videoqamrash platalari (video grabber), ular
videomagnitofondan yoki videokameradan tasvirni oladi va uni SHK ga
kiritadi; yuqori sifatli kuchaytirgichli, tovush kolonkali, katta videoеkranli
akustik va videoqabul qiladigan tizimlar, hozirdayok keng tarqalgan
skanerlar (chunki ular kompyuterga bosma matnlarni va rasmlarni avtomatik
kiritish imkonini beradi); yuqori sifatli printerlar va plotterlar.
Multimedia vositalariga yuqori ishonch bilan ko‘pincha tovushli va
video ma’lumotlarni yozish uchun ishlatiladigan optik va raqamli
videodisklardagi katta sig’imli Tashqi еslab qolish qurilmalarini ham kiritish
mumkin.
Multimedia vositalariga quyidagilar kiradi

25
tuman muxitlarni: tovush, video, grafika, matnlar, animaciya va b. ishlatgan
holda kompyuter bilan muloqot qilish imkonini beradi.
Multimedia foydalanuvchiga fantastik dunyoni (virtual haqiqiy)
yaratishda juda ajoyib imkoniyatlarni yaratib beradi, bunda foydalanuvchi
chekkadagi sust kuzatuvchi rolini bajarmasdan, balki u erda avj olayotgan
xodisalarda faol ishtirok еtadi; shu bilan birga muloqat foydalanuvchi uchun
odatlangan tilda — birinchi navbatda tovushli va videoobrazlar tilida bo‘lib
o‘tadi.
Multimedia vositalari ga quyidagilar kiradi: ma’lumotlarni audio — (nutqli)
va videokiritish va chiqarish qurilmalari; yuqori sifatli tovushli (sound) va
video — (video)
platalar, videoqamrash platalari (video grabber), ular
videomagnitofondan yoki videokameradan tasvirni oladi va uni SHK ga
kiritadi; yuqori sifatli kuchaytirgichli, tovush kolonkali, katta videoеkranli
akustik va videoqabul qiladigan tizimlar,
hozirdayok keng tarqalgan
skanerlar (chunki ular kompyuterga bosma matnlarni va rasmlarni avtomatik
kiritish imkonini beradi); yuqori sifatli printerlar va plotterlar.
Multimedia vositalariga yuqori ishonch bilan ko‘pincha tovushli va
video ma’lumotlarni yozish uchun ishlatiladigan optik va raqamli
videodisklardagi katta sig’imli Tashqi еslab qolish qurilmalarini ham kiritish
mumkin.
Akustik tizimlar - Kompyuter tashkil etilishi

94
MODEM
MODEM
(MOdulyator-
DEModulyator) — aniq
bir aloqa
kanalida ishlatish uchun qabul qilingan
signallarni to‘g’ri (modulyator) va
teskari (demodulyator) o‘zgartirish
qurilmasidir.
Еng avvalo modem quyidagi vazifalarni bajarish uchun mo‘ljallangan:
➢ uzatishda: keng polosali impulslarni (raqamli kodni) tor polosaliga
(analog signallarga) o‘zgartirish;
➢ qabul qilishda: qabul qilingan signalni
holaqitlardan filtrlash va
detektorlash uchun, ya’ni tor polosali analogli signalni raqamli kodga
teskari o‘zgartirish.
Ma’lumotlarni uzatishda bajariladigan o‘zgartirish odatda ularning
modulyatsiyasi bilan bog’langan.
Modulyatsiya — bu signalning biror
parametrini aloqa kanalida
(modulyatsiya qilinadigan signalni) uzatilayotgan
ma’lumotlarning joriy qiymatlariga mos ravishda (modulyatsiya
qiladigan signalni) o‘zgartirishdir.
Demodulyatsiya — bu modulyatsiya qilingan signalni (balki aloqa
kanalidan o‘tish paytida halaqitlar bilan buzilgan signalni) modulyatsiya
qiladigan signalga teskari o‘zgartirishdir.
95
PRINTER
Bosuvchi qurilmalar (printerlar)
—
bu qiymatlarni
ЕHM dan
chiqarish qurilmasi bo‘lib, u
ma’lumotning ASCII
kodlarini ularga
mos kelgan
grafikli
belgilarga (harflar, raqamlar,
ishoralarga va sh.o‘.) o‘zgartiradi va bu belgilarni qog’ozda qayd
еtadi. Printerlar quyidagi turlarga bo‘linadi:
➢
Matritsali printerlar
➢ Purkagichli printerlar ➢ Lazerli printerlar
Printerlar tarixi - Kompyuter tashkil etilishi

98
boshchiligida, muallif chizmalari asosida 8000 detaldan tashkil topgan 5
tonnali qurilmani yig’ishdi.
Birinchi elektron kompyuter yaratilishi bilan o‘tgan asrning 50 yillar
oxirida hisoblash natijalarini qog’ozga chop qilishga muhtojlik tug’ildi. Buni
ishlatish uchun mahsus o‘qitilgan odamlar chop
etish qurilmasida olingan
natijani chop qilar edilar. Biroz vaqt o‘tgandan
keyin chop qilish
qurilmalarini kompyuterga ulash g’oyasi paydo bo‘ldi. 1953 yil Remington-
Rand koorporatsiyasi tomonidan
UNIVAC (Universal Automatic Computer) kompyuterlari
uchun
UNIPRINTER deb nomlangan birinchi kompyuterga ulangan chop qilish
qurilmasi yaratildi. Bu qurilma minutiga 600 satr (bir satrda 130 ta belgi)
chop qilar edi.
1964 yili printer mexanizmini yaratgan muallifi koorporatsiya Seiko
Epson birininchi matritsali printerni yaratishdi.
Matritsali printerlar yahshi lekin ularning chop etish tezligi, ovozining baland va sifati
past edi. Hamma past tovushli yuqori sifatli shuning
bilan birga arzon printeri
bo‘lishini hohlar edi. 1970 yillar boshida birinchi purkagichli
chop qilish tizimi
yaratildi. 1976 yili IBM koorporatsiyasi tomonidan birinchi purkagichli
MS DOS OT bilan birinchi muloqot. SHK

118
(kеngaytmasiga) qarab kompyutеr ma`lumotlarni qanaqa ko`rinishda bizga
ko`rsatishini aniqlaydi. Shuning uchun asosiy, ko`p qo`llanadigan, kеngaytmalar
quyidagilardan iborat.
Asosiy kеngaytmalar:
*.exe, *.com, *.bat - har хil dasturlarni ishga tushiradigan fayllar;
*.bmp, *.jpg, *.gif - rasm va tasvir fayllari;
*.txt, *.doc, *.wri, *.rtf - matn fayllari;
*.wav, *.mid, *.mp3 - audio fayllari;
*.mov, *.avi - vidеo fayllari;
*.sys - sistеma fayllari
.
- jadval. Kompyutеr va kutubхona o`rtasidagi bog`liqlik

3.1- jadval. Kompyutеr va kutubхona o`rtasidagi bog`liqlik
120
Kutubхonada
Kompyutеrda
Ma`lumotlar kitoblarda saqlanadi.
Kitobning to`liq nomi, ikkita qismdan
iborat: o`z nomi va avtor nomi.
Ma`lumotlar fayllarda saqlanadi.
Fayl to`liq nomi, ikkita qismdan
iborat: o`z nomi va kеngaytmasi.
Kitoblar хonalarda mavzusi yoki
avtor bo`yicha saralanib saqlanadi
Fayllar kataloglarda mavzusi yoki
turi bo`yicha saralanib saqlanadi
Kitoblar va хonalar qavvatlarda
joylashadi
Fayl va kataloglar disklarda
joylashadi
Foydalanuvchi ish olib borayotgan katalog
ishchi yoki
joriy katolog dеb
nomlanadi. Maхsus buyruq bo`lmasa, MS DOS joriy katolog fayllari bilangina ish
olib boradi. Buyruqlar satridan katolog nomini kiritish bilan joriy katologni
o`zgartirish mumkin.
3.1- rasm. Kompyutеrdagi disk va katologlar. MS DOS OT ichki buyruqlar maхsus buyruqlar bo`lib, unda disk, katolog,
fayllar bilan ishlash va boshqa tizimli amallarni bajarish uchun mo`ljallangan.
Ularga quyidagilarni kiritish mumkin:
Ver - MS DOS variantini ko`rsatuvchi, mazkur buyruq kiritilgach, ekranda
kеrakli aхborotni o`qish mumkin bo`ladi;
Command.com fayli uchun foydalaniladigan ichki buyruqlar
Break - to`хtatish;
CD () - joriy katalogni o`zgartirish;
121
CLS - ekranni tozalash;
COPY - fayllardan nuхsa ko`chirish;
DATE- joriy kunni aniqlash yoki o`zgartirish;
DIR- fayllar ro`yхatini ekranda ko`rish;
EXIT - Command.som faylini ishini tugatish;
REN-fayl nomini o`zgartirish;
RD- katologni o`chirish;
3-mavzu: Maʼlumotlarga nisbatan ruxsatlarni mantiqiy boshqarish

3-mavzu: Maʼlumotlarga nisbatan ruxsatlarni mantiqiy boshqarish
1-topshiriq.Windows 10 OTni havfsiz ishlashi uchun OTda foydalanuvchilar qayd yozuvlarini yaratish va sozlash
Cmd orqali foydalanuvchi yaratish пуск menyusini bosasiz va
cmd deb yozasiz va Enter tugmasini bosasiz yoki + R tugmalanini birgalikda bosasiz выполнит oynasi chiqadi va uyerga cmd yozasiz va ok tugmasini bosasiz quyidagicha oyna xosil bo’ladi.
Bu yerda biz yangi foydalanuvchi xozil qilish uchun netuser add buyrug’idan foydalanamiz
1-usul: net user profil1 /add yozib Enter tugmasi bosiladi va Комонда выполнена успешна. Yozuvi chiqadi bu yerda profil1 foydalanuvchisi yaratildi.
Quyidagi oynani Мой Компьютер yorliqini ustida sichqonchani o’ng tarafini bosamiz va quyidagi oyna xosil bo’ladi va u yerdan Управление bandi tanlanadi va ushbu oyna xosil bo’ladi
Bu yerda Локальные Пользователи и группы bandi tanlanadi va u yerdan Пользователи bandi tanlanadi va u yerda kompyuterimizdagi foydalanuvchilar soni va nomlarini ko’rsak bo’ladi bu yerda yangi foydalanuvchi qo’shishimiz va o’chirishimiz va parolini o’zgartirishimiz o’chirib tashlashimiz mumkun va quyidagi oyna xosil bo'ladi u yerdan Новый Пользователь bandi tanlanadi va ushbu oyna xosil bo’ladi u yerda Пользователь: profil2 yozamiz va Пароль: 12345 yozib Создать tugmasi bosiladi va profil2 foydalanuvchisi yaratiladi.
пуск Панель управления Учетные записи пользователей Управление другой учетной записью создание учетной записи quyidagi ekran xosil bo’ladi
Bu yerda foydalanuvchi nomini yozamiz va unga qanaqa ruxsat berishimizni tanlaymiz bu yerda ikkita ruxsat bor Обычный доступ va Администратор. Bu yerda profil1 yaratganimizda Обычный доступ ruxsatini profil1 ni o’zi belgilab oladi Windows 7 dagiga oxshab qaysi ruhsatni berishini so’rab o’tirmaydi
Изменение имени учетной записи
Создание пароля
Изменение рисунка
Изменение типа учетной записи
Удаление учетной записи
Управление другой учетной записью
Изменение имени учетной записи bu bandda foydalanuvchi nomini o’zgartirsa bo’ladi.
Создание пароля bu bandda foydalanuvchiga parol qo’ysa bo’ladi.
Изменение рисунка bu yerda foydalanuvchining suratini almashtirish mumkun.
|
g) qayd etish qismi - Audit o’quv amaliyoti cdr

106
AFMAga muvofiq o’tkazilgani qayd etilishi
kerak.
− qayd etuvchi qismda
auditorlik tekshiruvi
moliyaviy hisobot va boshqa moliyaviy
axborot
qonun hujjatlariga, shuningdek
moliyaviy-xo’jalik
faoliyatining
haqiqiy
holatiga muvofiqligi va haqqoniyligini
baholashga asoslanishi ko’rsatilishi kerak.
− qayd etuvchi qismda auditorlik tekshiruvi
fikrni ifodalash
uchun yetarlicha asoslar
berishi xususida auditorlik tashkilotining
tasdig’i berilishi kerak.
AFMAga xamda «Audit-Kafolat»
auditorlik tashkilotining ichki auditorlik
faoliyati andozalariga muvofiq o’tkazdik.
Ushbu andozalar
biz foydalanuvchilarni
moliyaviy hisobot jiddiy buzilishlarga ega
emasligiga yetarlicha ishonch bilan
ta’minlashimiz kerakligini taqozo etadi.
Auditorlik tekshiruvi haqqoniylikni va
moliyaviy hisobot hamda boshqa
moliyaviy axborotning qonun hujjatlariga,
shuningdek moliyaviy-xo’jalik
faoliyatining haqiqiy holatiga
muvofiqligini baholashga asoslanadi. Biz
tomonimizdan o’tkazilgan auditorlik
tekshiruvi fikrni ifodalash uchun yetarlicha
asoslar beradi deb hisoblaymiz.
d) yakuniy qism;
auditorlik tashkilotining tekshirilgan
moliyaviy-hisobot xo’jalik yurituvchi
subyekt moliyaviy-xo’jalik faoliyatining
haqiqiy holati to’g’risida haqqoniy tasavvur
berish-bermasligi va moliyaviy hisobot
qonun hujjatlariga muvofiqligi yoki muvofiq
emasligi xususidagi fikri ravshan bayon
etilishi kerak.
Bizning fikrimizcha, “Bolalar dunyosi”
nomli OAJning 2010 yil moliyaviy
hisoboti uning moliyaviy ahvolini
haqqoniy aks ettiradi va mazkur xo’jalik
yurituvchi subyekt amalga oshirgan
moliyaviy va xo’jalik operatsiyalari
O’zbekiston Respublikasi qonun
hujjatlarining talablariga muvofiq keladi.
e) auditorlik xulosasini berish sanasi

6-ilova
AUDITORLIK TASHKILOTINING AUDITORLIK
XULOSASINI TUZISHDAN BOSH TORTISHI
TO’G’RISIDAGI ARIZAGA MISOL
Men (biz),
“_____________________________________________________”
(auditorlik tashkiloti nomi va uning rekvizitlari)
auditorlik tashkilotining auditori (auditorlari)
________________________________________________________________
(auditorning familiyasi, ismi, otasining ismi)
tomonidan xo’jalik yurituvchi subyekt “______________________”ning
(xo’jalik yurituvchi subyekt nomi)
20 __ yil 1 yanvaridan 31 dekabriga qadar bo’lgan davr uchun moliyaviy hisoboti
tekshirildi.
Xo’jalik yurituvchi subyekt “____________________________________”
(xo’jalik yurituvchi subyekt nomi)
xorijiy yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblarni to’liq taqdim etmadi, bu
esa boshlab yuborilgan auditorlik tekshiruvini biz auditorlik xulosasini tayyorlash
uchun zarur deb hisoblaydigan hajmda o’tkazish imkonini bermaydi.
Yuqorida bayon etilgan auditorlik tekshiruvi hajmini cheklash faktiga
asosan
auditorlik tashkiloti_____________________________________"
(auditorlik tashkiloti nomi va uning rekvizitlari)
xo’jalik yurituvchi subyekt “_______________________” ning moliyaviy
(xo’jalik yurituvchi subyekt nomi)
hisoboti to’g’risida fikr ifodalashdan bosh tortadi.
Auditorlik tashkiloti rahbari ______________(imzo)
Auditor _____________ (imzo)
20 __ yil "___" ____________M.O’.
– bosqich 
Yakuniy - Audit o’quv amaliyoti cdr

Auditorlik hisoboti moliyaviy hisobotni auditorlik tekshiruvidan o’tkazgan
auditor(lar) tomonidan betma-bet imzolanishi lozim. Auditorlik hisoboti auditorlik
tekshiruvining buyurtmachisiga, buyurtmachining
barcha zarur rekvizitlari
ko’rsatilgan holda jo’natiladi.
Auditorlik hisobotining kirish qismida auditorlik tashkilotining rekvizitlari, shu
jumladan auditorlik faoliyatini amalga oshirish uchun berilgan litsenziyaning raqami
va sanasi, auditorlar va auditorlik tekshiruvida qatnashgan boshqa shaxslar haqida
ma’lumotlar, hamda auditorlik tekshiruvini o’tkazish uchun asos va xo’jalik
yurituvchi subyekt faoliyatining umumiy tavsifi ko’rsatiladi.
Auditorlik hisobotining tahliliy qismi auditorlik faoliyati milliy standartiga tayanadi
va quyidagilarni o’z ichiga oladi:
*
xo’jalik yurituvchi subyektda ichki nazoratning
ahvolini tekshirish
natijalari (batafsil bayoni);
*
buxgalteriya hisoboti va moliyaviy hisobotning ahvolini tekshirish
natijalari;
*
moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirish chog’ida qonunchilikka
rioya qilinishini tekshirish natijalari;
*
soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni hisoblash hamda to’lashning
to’g’riligini tekshirish natijalari;
*
aktivlar (mablag’lar) saqlanishini tekshirish natijalari.
Korxonadagi ichki nazoratning ahvolini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar
quyidagilarni o’z ichiga oladi:
*
ichki nazorat tizimi xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyati tavsifi va
miqyoslariga
mos kelishini umumiy baholash;
*
auditorlik tekshiruvi chog’ida aniqlangan, ichki nazorat tizimining
xo’jalik yurituvchi subyekt faoliyati tavsifi
va miqyoslariga katta mos
kelmaslik holatlarini bayon qilish.
Xo’jalik yurituvchi subyekt buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotining ahvolini
tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:
*
buxgalteriya hisobining yuritilishi va moliyaviy hisobotni tuzishning
belgilangan tartibiga rioya qilinishini baholash;
*
buxgalteriya hisobini yuritish va moliyaviy hisobotni tayyorlash
tartibini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish
jarayonida aniqlangan katta
qoidabuzarlik holatlarini bayon qilish.
Xo’jalik yurituvchi subyekt tomonidan moliya-xo’jalik faoliyatini amalga oshirish
chog’ida qonunchilikka rioya qilinishini tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar
quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:
*
xo’jalik yurituvchi subyekt tomonidan sodir etilgan moliya-xo’jalik
muomalalarining qonunchilikka mos kelishini baholash;
100
*
xo’jalik yurituvchi subyekt tomonidan amalga oshirilgan moliya-
xo’jalik muomalalarini auditorlik tekshiruvidan o’tkazish jarayonida
aniqlangan katta nomuvofiqliklarni bayon qilish.
Soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni hisoblash hamda to’lashning to’g’riligini
tekshirish natijalari to’g’risidagi axborotlar quyidagilarni o’z ichiga olishi lozim:
*
soliqlar va boshqa majburiy to’lovlar bo’yicha
tuzilgan va tegishli
organlarga taqdim qilingan hisob-kitoblarning to’g’riligini baholash;
*
soliqlar va boshqa majburiy to’lovlarni hisoblashning belgilangan
tartibini buzish faktlarini, soliqqa tortiladigan bazani
aniqlashdagi xatolarni
bayon qilish.
*
@ECHO OFF 
BREAK ON - Информатика

124
9.
ECHO nima vazifani bajaradi ?
10.
$s belgisi nimani anglatadi ?
3.3. Disk, katalog va fayllar ustida amallar
Muhim so`zlar:
disk, katalog, fayl, ver, cls, time, date, exit, format,
label, dir, cd, rd, md, copy, copy con, type , del, deltree, ren, move.
Bilib olasiz:
Tizim, disk, catalog, fayllar bilan ishlash buyruqlari
buyruqlarni ishlatish, kompyuter bilan ilk muloqot, buyruqlarni parametrli
ishlatish, buyruq bo`yicha yordam olish, MS DOSning 70 ta buyrug`i.
O`tgan mavzulardan biz buyruqlar ikki хil tashqi va ichki buyruqlarga
bo`linishini o`rganganmiz. Ichki buyruqlar yordamida biz tizim, disk, katalog va
fayllar ustidan har хil asosiy amallarni bajarishimiz mumkin. Bu buyruqlar
DOSning buyruqlar muharriri COMMAND.COM faylida joylashgan. Hamma
buyruqlarni 4 guruhga bo`lishimiz mumkin: tizim, disk, katalog va fayllar bilan
ishlash buyruqlar. Endi har bir asosiy ichki buyruq bilan tanishamiz.
Tizim bilan ishlovchi buyruqlar

Tizim bilan ishlovchi buyruqlar:
VER – DOS variantini ko`rish buyrug`i.
C:\ver
MS-DOS 6.22
C:\_
C:\ver
Microsoft Windows XP [Vеrsiya 5.1.2600]
C:\_
CLS - ekranni tozalash buyrug`i.
C:\cls
C:\_
TIME - joriy vaqtni ko`rish va o`zgartirish buyrug`i (yangi vaqt ―:‖ bеlgi
bilan yoziladi ).
125
C:\time
Текущее время 21:40:10.20
Введите новое время: _
C:\time
Текущее время 21:40:10.20
Введите новое время: 21:45
C:\_
Yangi vaqtni joriy vaqtni ko`rmasdan o`zgartirish .
C:\time 8:30:15
C:\_
DATE - joriy kunni ko`rish va kеrak bo`lsa o`zgartirish buyrug`i ( yangi kun
―-― bеlgi yordamida yoziladi).
C:\date
Текущая дата: Пн. 27.01.2010
Введите новую дату (mm-dd-gg):_
C:\date
Текушая дата: 27.01.2010
Введите новую дату (mm-dd-gg): 28-01-2010
C:\_
Yangi kunni joriy kunni ko`rmasdan o`zgartirish.
C:\date 27-01-2010
C:\_
EXIT – MS DOS dan chiqib kеtish
C:\exit Disklar bilan ishlovchi buyruqlar: Disklar ustidan asosiy amallarni bajaruvchi buyruqlar bilan tanishasiz.
126
"disk nomi": - shu nomli diskga o`tish buyrug`i.
C:\ D:
D:\_
Format "disk nomi": /paramеtrlar - shu nomli diskni tozalash buyrug`i.
Paramеtrlar: q-tеzkor tozalash;
s-tozalab tizimli fayllarni nusхasini ko`chirish;
u-albatta tozalash.
C:\ Format a: /q/s
Insert new diskette to drive and strike ENTER when ready (Vstavtе
diskеtu i najmitе ENTER)
Format complete
Volume label (11 characters, ENTER for none)?
Format another (Y/N)?
Label – disklarda mеtka (bеlgi, nom ) qo`yish va o`zgartirish.
C:\ Label
Том в устройстве С: не имеет метку
Серийный номер тома: 2S62-F8C2
Метка тома (11 символов, ENTER – метка не нужна): System
C:\ _
C:\ Label
Том в устройстве С: имеет метку SYSTEM
Серийный номер тома: 2S62-F8C2
Метка тома (11 символов, ENTER – метка не нужна): System
Удалит текущый метку тома [Y(да)/N(нет)]? y
C:\ _
127
Disk bеlgisini ko`rmasdan o`zgartirish.
C:\ Label C disk
C:\ _
Tarbiyaning shaxsga yo‘naltirilganligi

|
Tarbiyaning shaxsga yo‘naltirilganligi
|
bet | 95/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Tarbiyaning shaxsga yo‘naltirilganligi. Mazkur g‘oya ta’lim muassasasi amaliyotining markaziy nuqtasida tarbiyaviy ishlar dasturi, tadbirlar, ularning shakl, metod va vositalari emas. Balki o‘quvchi turganligini anglatishga xizmat qiladi. Tarbiya jarayonida uning shaxsiy xususiyatlari, qiziqishlari, o‘ziga xos
xarakteri, o‘z qadr-qimmatini anglash tuyg‘ulari rivojlantirilib borilishi zarur.
Ixtiyoriylik. Tarbiyalanuvchilarning iroda erkinligisiz tarbiya g‘oyalari mohiyatini qaror toptirish mumkin emas. Tarbiya jarayoni, agar u oqilona tashkil etilsa, bir vaqtning o‘zida ham o‘quvchi, ham o‘qituvchi ma’naviyatining boyitilishiga xizmat qiladi. Agar tarbiyachi o‘quvchining qiziqishi, faoliyati, o‘rtoqlik va fuqarolik burchini anglash, mustaqillikka intilish tuyg‘ularini ko‘ra va anglay olsagina uning irodali ekanligi ayon bo‘ladi. Tarbiyalanuvchining irodali bo‘lishi ta’minlangan sharoitda uning shaxsiga ta’sir ko‘rsatishga yo‘naltirilgan faoliyat jarayonida samaraga erishiladi.
Jamoa yo‘nalishi. Tarbiyaviy ishlar mazmunida jamoaga nisbatan ijobiy munosabatni qaror toptirish yotadi. Jamoa yordamida shaxsni har tomonlama kamoloti, uning dunyoni anglash, uni to‘laqonli talqin etish, insonparvarlik va o‘zaro hamkorlik tuyg‘ularini yuzaga kelishi va rivojlanib borishi kabi holat amalga oshiriladi.
Zamonaviy pedagogik jarayonda tarbiyalanuvchiga: inson aqliy, estetik, axloqiy, jismoniy, siyosiy-g‘oyaviy, iqtisodiy, ekologik hamda diniy tarbiya olishi lozimligini uqtirishining o‘zigina kam samara beradi. O‘quvchi uchun yuqorida qayd etilgan tarbiya yo‘nalishlarining nima uchun kerakligi, ularning insonga nima bera olishi kabi masalalar qiziqarlidir. Rivojlangan xorijiy mamlakatlar tarbiya tizimida muammoning mana shu jihati birinchi o‘ringa qo‘yilmoqda. Yuqorida qayd etilgan g‘oyalar to‘g‘ri tashkil etilgan pedagogik jarayonda – yetuk fuqaro, malakali mutaxassis hamda barkamol oila sohibini tarbiyalab voyaga yetkazish uchun xizmat qilishi lozim.
|
| |
Jamoa faolini - Vazirligi urganch davlat

|
Vazirligi urganch davlat
|
bet | 100/301 | Sana | 13.06.2024 | Hajmi | 0,96 Mb. | | #263417 |
Bog'liq Umumiy Pedagogika darslik. 08.09.22Jamoa faolini shakllantirish jamoaning u yoki bu faoliyatiga nisbatan ehtiyoji mazmunidan kelib chiqadi.
Ishonchli, ishchan jamoa faolini yaratish uchun o‘qituvchi o‘quvchilar faoliyatini ularning jamoa ishlaridagi ishtiroki, xulq-atvorini kuzatib borishi har bir o‘quvchining ijtimoiy faoliyatni tashkil etish layoqatini aniqlash zarur.
Jamoa faolini shakllantirishda o‘quvchilarning jamoadagi obro‘sini ham inobatga olish lozim. Jamoa faoli tarkibini bolalarning o‘zlari, albatta, o‘qituvchi ishtirokida va rahbarligida tanlasa maqsadga muvofiq bo‘ladi. O‘qituvchi jamoa faoli bilan maslahatlashish asosida tarbiyaviy faoliyatni tashkil etadi.
Jamoa faolining har bir a’zosi zimmasiga muayyan vazifani yuklash, ularning ma’lum davrda ana shu vazifalar yuzasidan hisobot berib borishlariga erishish maqsadga muvofiq. O‘qituvchi aynan faolga oshirilgan talab qo‘yadi. O‘quvchilar
jamoasida faol rahbarligida o‘z-o‘zini boshqarish jamoa a’zolaridan ayrimlarining boshqasi ustidan ustun kelishiga olib kelmasligi kerak. 68
Shu bois o‘qituvchi faolni maqsadga muvofiq faoliyat yuritishini nazorat qilib borishi lozim.
O‘quvchilar jamoasini shakllantirishda an’analar muhim o‘rin tutadi. Jamoa an’analari jamoa a’zolari tomonidan birdek qo‘llab-quvvatlanuvchi barqarorlashgan odatlar bo‘lib, ularning mazmunida munosabatlar xususiyati hamda jamoaning ijtimoiy fikri yorqin ifodalanadi.
Jamoa an’analari shartli ravishda ikkiga bo‘linadi:
kundalik faoliyat an’analari;
bayram an’analari.
Kundalik faoliyat an’analari o‘quvchilarning o‘quv faoliyati (o‘zaro yordam turlari), va mehnat faoliyati (ko‘chatlar o‘tkazish, hasharlar uyushtirish va boshqalar)ni o‘z ichiga oladi.
Bayram an’analariga ijtimoiy ahamiyatga ega turli voqea hamda hodisalar bilan bog‘liq sanalar (xususan, “Alifbe bayrami”, “Mustaqillik bayrami”, “Navro‘z bayrami”, “Xotira va qadrlash kuni” va boshqalar)ni nishonlash maqsadida tashkil etilgan faoliyat kiradi.
An’anaviy bayramlar o‘quv muassasalarida turlicha o‘tkaziladi. O‘quvchilar an’analar mohiyatini anglasalar, ularga nisbatan ongli munosabatda bo‘lsalargina uning ta’sir kuchi yuqori bo‘ladi.
An’analarning yuzaga kelishida o‘quvchilarning unga nisbatan munosabati katta ahamiyatga ega. Maktab rahbariyati va o‘qituvchilar o‘quvchilar jamoasiga muayyan sanalarga bag‘ishlab haddan ziyod ortiqcha tadbirni uyushtirish talabini qo‘ymasligi zarur.
Tadbirlarni tashkil etish va o‘tkazishda o‘qituvchilar jamoasi yoki o‘qituvchi tomonidan ushbu jarayonda o‘quvchilar jamoasi bilan birgalikda ish olib borish, ularni an’analarni davom ettirishga o‘rgatish masalasiga alohida e’tibor qaratishlari pedagogik jihatdan ijobiy natijalarni beradi.
|
| |
O’quv 
mashg’uloti - Audit o’quv amaliyoti cdr

2– bosqich
Asosiy
(210
daqiqa)
berilgan mustaqil ish tekshirilib, o’tilgan
mavzular yuzasidan o’quvchilar bilimini
tekshirish uchun nazorat savollari yordamida
savol-javob o’tkaziladi .
2.Yangi o’quv materiali bayoni:
-
Auditorlik hisobotini tuzish va topshirish
-Auditorlik xulosasini tuzish
va uni yozish
O’quvchilarni kichik guruhlarga bo’lib, guruh
sardorlarini tayinlaydi hamda kichik guruhlarda
ishlash hamda taqdimot qilish tartibi bilan
tanishtiradi.
O’quvchilarni
mavzuga oid
ma’lumotlar bilan tanishuvlarini hamda uni
amalda qo’llash ko’nikmalarini
shakllanishini
tashkillashtiradi.
Mavzuning
mazmunini
mantiqan yoritib beradi hamda mavzudagi reja
savollarini slaydlar yordamida tasniflab
beradi;
- Mavzu
mazmunini muhokama qilish va amalda
qo’llash jarayonini tashkil etadi:
- o’quvchilarga o’z
fikrlarini bildirishlari,
mavzuga doir savollar berishlarini taklif etadi ;
- kichik guruhlarga mavzuga doir vazifalar
berib, uni bajarish tartibini tushuntiradi ;
- Vazifani bajarishga ajratilgan vaqtni e’lon
qilib, tarqatma material yoki slayd yordamida
o’quvchilarga
materiallarni havola etadi
beradi.
Tinglaydilar, yozib
oladilar
Auditorlik
hisobotini tuzish va
topshirish haqida
ma’lumot bera
oladi.
Auditorlik
xulosasini tuzish va
uni
yozishni
tushuntirib bera
oladi.
Mavzuga doir bahs
–munozaraga
qatnashadi.
Tinglaydilar, yozib
oladilar
Berilgan
vazifani
bajaradi
-rasm. Dumaloq kesimli havo kanallari teng yuzalari

46
Rolik
4. Oʻlchov natijalarini qayta ishlash
1.Ventilyator qurilmasining soʻruvchi havo kanalida oqimning
oʻrtacha
tezligini kesma V
oʻr
orqali oqimning oʻrtacha tezligini
aniqlash,
V
oʻr
=
n
V
V
V
V
n
3
2
1
2. Berilgan nuqtalarda dinamik
bosimni aniqlash
2
2
V
Р
V
ρ -bu yerda suyuqlik zichligi, kg / m
3
3. Ushbu kesimdagi
havo sarfini aniqlash L, m
3
/soat
L=3600
V
oʻr
F,
n – boʻlimlar soni;
F- havo oʻtishi yuza kesimi.
5. Ish haqida hisobot
•
mazmuni
• ishning qisqacha tavsifi;
• sinov qurilmasining prinsipial sxemasi;
• sinov natijalari jadvali va eksperimental ma'lumotlarni
qayta ishlash
47
• olingan ma’lumotlarni va natijalarni analizi va turli rejimlar
boʻyicha olingan natijalar tahlili.
Oʻlchov natijalari 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
№
Oʻlchovlar
nomi
Belgilanishi
Oʻlchash
birligi
Dia
metr
Tovar xo`jaligi - - Sana: Fan: Jahon tarixi Sinfi: 7 Mavzu: Kirish

Tovar xo`jaligi -
|
|
Ganza -
|
|
Bank -
|
|
Faktoriya -
|
|
Yarmarka -
|
|
Marko Polo -
|
|
Birja -
|
|
Doskada va daftarda topshiriqni bajargan o`quvchilar rag`batlantiriladi.
III.Yangi mavzu bayoni: Reja:1.O`rta asr shaharlari. 2.Shaharlar hayoti. 3.Hunarmandchilik. 4.Savdo.
Osiyoda shaharlar Yevropadagi kabi alohida mustaqil shahardavlatlarga aylanmagan. Ularni davlat hukmdori tomonidan tayinlangan amaldor boshqargan. Shaharning barcha boshqaruv tashkilotlari davlat hokimiyatiga bo`ysungan.
XI-XV asrlarda Xitoyning Chan'an, Loyan, Xanchjou; Yaqin Sharqning Qohira, Damashq va Bag`dod; o`rta Osiyoning Samarqand va Buxoro; Yaponiyaning Kamakura, Kioto va Osaka, Hindistonning Dehli kabi shaharlari Osiyoning eng yirik shaharlari edi.
XIV asr oxiri va XV asr boshlarida Samarqand shahri har tomonlama yuksaldi. U Temur davlati poytaxti sifatida jahonga mashhur bo`ldi.
Samarqand o`zining go`zalligi tufayli ,,sayqali ro`yi zamin", ya'ni ,,dunyoning husni" deb ta'riflangan.Buxoro esa islom dini markazi sifatida ulug`langan.
|
№ 
Asboblar koʻrsatkichi - Issiqlik yuritgichlari va bosim bilan haydash mashinalari laboratoriya ishlari

43
2. Nasos bosimini aniqlash.
3. Markazdan qochma nasos va uning funksiyalari.
4. Nasoslarni harakat tamoyili boʻyicha tasniflash?
5. Nasos qanday ishlaydi?
5-LABORATORIYA ISHI
Ventilyatorning ishlashini xarakterlovchi asosiy parametrlarni
oʻlchash.
1. Ishning maqsadi
1. Qurilma va markazdan qochma ventilyatorning ishlash tamoyilini
oʻrganish.
2. Oʻzgarmas muhitning bosimini, oqim
bosimini va havo harakat
tezligini oʻlchash.
3. Markazdan qochma ventilyatorning xususiyatlarini oʻrganish.
2. Asosiy tushunchalar
Konstruktsiyasi boʻyicha ventilyatorlar markazdan qochma va
oʻqlilarga boʻlinadi. Binoning tomida
maxsus tom ventilyatorlari
oʻrnatiladi. Bir tomonlama va ikki tomonlama soʻruvchi markazdan
qochma ventilyatorlar mavjud. Aylanish yoʻnalishi boʻyicha
markazdan qochma ventilyatorlar oʻng va chap aylanishlilarga
boʻlinadi. Oʻng aylanishli ventilyatorlar soʻrish tomondan qaraganda
gʻildiragi soat strelkasi yoʻnalishi boʻyicha aylanadiganlar, chap
aylanishli vantilatorlar gʻildiragi soat strelkasi yoʻnalishiga
qarama-
qarshi aylanadiganlardir.
Chalgʻi turiga qarab, gʻildirak bilan elektrodvigatel vali
ulanishlari quyidagiga ajratiladi: doimiy uzatish va tartibli bosqichsiz
uzatish. va oʻzgaruvchan stepsiz transmissiya (variatorlar,
gidro- va
inductor sirgʻanish lyuftlar).
44
Ventilyatorlarning texnik tavsiflari barometrik bosimdagi toza
havoning standart shartlari uchun beriladi.
Ishni bajarish tartibi
1. Laboratoriyada markazdan qochma venyilyatorning stendi bilan
tanishish, oʻzgarmas muhit va oqim tezligini oʻlchash
uchun
asboblarini oʻrganish. Ularni ishlatish qoidalari, asboblarning sonini
va xususiyatlarini yozish.
2. Berilgan nuqtalarda dinamik bosimni hisoblash.
3. Havo kanalidagi dinamik bosim oʻlchovlari oʻtkazilgan
nuqtalarning joylashuvi sxemasini chizish. Diametrdan kelib chiqqan
holda quyidagi halqalar soni tavsiya etiladi:
200 mm gacha m = 3,
dan 400 mm gacha m = 4,
dan 700 mm gacha m = 5,
700 mm
dan ortiq m = 5-6.
4. Dumaloq kesimli havo kanallarida tezliklarni oʻzgarish
uchun
ular bir necha teng boʻlaklarga boʻlinadi, ular halqa shakliga ega
boʻlishi kerak (1-rasm). Har bir halqada tezlikni oʻlchashning toʻrtta
nuqtasi boʻlishi kerak. Havo kanali markazidan oʻlchash nuqtalariga,
mm ga boʻlgan masofa quyidagi formula boʻyicha aniqlanadi
r
n
=R
m
n 1
2
,
bu yerda R - dumaloq quvurning radiusi, mm;
n - halqaning tartib raqami;
m – havo kanalining halqalarga boʻlingan soni.
Bugʻ turbinasining haqiqiy FIKni aniqlash

36
3
4.5
787,5
850
28
B2 markali Angren
qoʻngʻir koʻmiri
4
3.5
1379,5
900
27
T markali toshkoʻmir
5
3.6
1489,3
950
30
G markali toshkoʻmir
6
2.3
1360,4
1000
SS markali toshkoʻmir
7
2.5
1193,3
1050
J markali toshkoʻmir
8
3.5.
2066,8
1100
Gazli gazi
9
2.6
2295,9
1200
Kamoltingugurtli
mazut
10
2264,9
1300
Oltingugurtli mazut
11
2210,02
1400
Yuqorioltingugurtli
mazut
Hisobot tartibi.
1. Ishning qisqacha mazmuni.
2. Bugʻ turbinasining FIKni hisoblash.
Nazorat savollari
1. Bugʻ turbinalarining turlari
2. Turbinalarning ishlash prinsipi boʻyicha turlari
3. Bugʻ turbinalarining qaysi turida bugʻni saralash imkoni yoʻq?
4. Koʻp bosqichli aktiv bugʻ turbinasining qurilmasi
5. Porshenli bugʻ mashinasini birinchi boʻlib kim yaratgan?
6. Ishchi jismning qaysi energiyasi turbinada kinetik energiyaga
aylanadi?
37
7. Turbina rotorida mexanik energiyaning manbasi boʻlib nima
xizmat qiladi?
4-LABORATORIYA ISHI
Markazdan qochma nasosni sinovdan oʻtkazish.
1. Ishning maqsadi
Nasos va nasoslarni loyihalash boʻyicha batafsil tanishuv.
Nasos agregatini ishga tushirish va toʻxtatish
qoidalarini,
shuningdek, markazdan qochma nasosning ichi xarakteristikalarini
grafik bogʻliqliklarini oʻz ichiga olgan
eksperimental aniqlash
usullarini oʻzlashtirish.
2. Nazariy qoidalar
Faoliyat printsipi boʻyicha
markazdan qochma nasoslar,
qanotli nasoslar guruhiga mansub, asosiy detali ishchi gʻildirak.
Ishchi gʻildirak egri qanotli tizimdan iborat boʻlib,
ular mustahkam
ravishda bir tomondan ichki diskka va boshqa tomondan tashqi
halqaga oʻrnatilgan.