ПКС – 125 pribor konstruksiyasi. ПКС – polyariskop polyarimetri

ПКС – 125 pribor konstruksiyasi. ПКС – polyariskop polyarimetri 10.1-rasm.
ПКС-125 priborining optik sxemasi
ПКС-125 pribori shishada qoldiq kuchlanishlar borligi tufayli mavjud
boʻlgan yoʻllar farqi δ ning integral baholanishi uchun ishlatiladi (10.1-
rasm). Pribor 2 ta bloklar: 1 nurning П qutblagichi va 2 issiqlik filtri, 3
shaffof boʻlmagan shisha, 4 qutblagich, 8 qutblagich, 9 nur filtri, 540 [nm]
li spektr sohasini ajratuvchi λ/4 va λ yoʻllar farqini paydo qiluvchi 5 yoki 6
plastinkalar (kompensator)dan tarkib topgan A analizatorlardan tarkib
topgan. λ plastinka kiritilganida δ yoʻllar farqi interferension manzaraning
boʻyalganligi, λ/4 plastinka kiritilganida esa nurning butunlay yopilishiga
mos keluvchi analizator burilishi burchagi γ orqali aniqlanadi. γ burchagi
limba shkalasi boʻyicha oʻlchanadi.
Ishni bajarish tartibi 1. ПКС-125 polyariskop-polyarimetr qurilmasini oʻrganib chiqiladi.
2. odiy va oddiy boʻlmagan nurlar oʻrtasidagi δ/l birlik uzunlikka mos
keluvchi yoʻllar farqini aniqlab va ГОСТ 3514-76 asosida tavsiflanuvchi
nurning ikkilanib sinishi boʻyicha optik shisha kategoriyasi oʻrnatiladi.
3. Shishadagi qoldiq kuchlanishlar qiymati aniqlanadi.
Ishni bajarish tartibi boʻyicha uslubiy koʻrsatmalar 1. Priborning old panelidagi yoritkich yoqiladi (1-rasmga qarang).
63
2. Nakatkali halqa yordamida okulyarda joylashgan analizatorni
aylantirib kuzatish maydonining maksimal tundlashishni oling (qutblagich
va analizatorning oʻzaro tik holati, kompensator “0” holatida).
3. Pribor stoliga oʻrganilayotgan namunani shunday joylashtiringki,
undagi nur yoʻli kirish qirrasiga tik tushganida maksimal boʻlsin.
4. Oʻrganilayotgan shisha namunasida yoʻllar farqi δ ni aniqlang.
Buning uchun analizator blokiga λ/4 plastinka oʻrnatiladi va analizator
limbi “0” holatiga keltiriladi. Asbob stolidagi oʻrganilayotgan namunani
okulyar koʻrish maydoniga joylashtirib shakli yoʻllar farqi δ, kuchlanish
qiymati va taqsimotiga, ya’ni aynan:
540 [nm] dan koʻproq yoʻllar farqida koʻrish maydonida ranglar
qatori va 2 ta neytral (qora va kulrangdagi) tasmalar koʻrinib tursin;
540-100 [nm] yoʻllar farqida koʻrish maydonining boʻyalganligi
va 2 ta xira tasmalar kuzatilsin;
100 [nm] dan kamroq yoʻllarfarqida namunaning oʻrtasi va
chetlarida 2 ta xira tasmalar bilan ajralgan kulrang fon koʻrinib tursin.
Yoʻllar farqi δ quyidagicha aniqlanadi: δ>540 [nm] boʻlgan holida
koʻrish maydoniga 540 nm toʻlqin uzunligiga ega boʻlgan nurni ajratuvchi
yorugʻlik filtri kiritiladi hamda interferensiya tartibi oʻrnatiladi. Buning
uchun neytral tasma va namuna oʻrtasi oʻrtasidagi xira tasmalar soni sanab
chiqiladi. Analizatorni aylantirib namunaning markazining maksimal
xiralashishga erishiladi. Analizator berilish burchagi γ qiymati hisobini
olib butun yoʻl va birlik yoʻl uzunligi δ/l uchun yoʻllar farqi δ hisoblanadi
(bu nurning ikkilanib sinishiga mos keladi):
δ /l =
⋅ γ ⋅ λ [nm/sm]
δ≤540 [nm] (N=0) boʻlgan holda yoʻllar farqini monoxromatik nurda
ham, oq nurda ham oʻlchash mumkin. Oq nurda δ ni aniqlash uchun
analizatorni burab tasmalarni namuna oʻrtasiga joylashtiriladi. Ba’zan
aniqlikni oshirish maqsadida kuzatish maydonidagi burish burchagiga
yashil rangdagi rang filtri kiritiladi. Limb shkalasi boʻyicha δ burchagi
qiymati aniqlanadi.
5. δ/l birlik uzunlikning topilgan yoʻllar farqi qiymati boʻyicha
(berilgan markali shisha optik faollik koeffitsiyentini hisobga olgan holda)
ГОСТ 3514-76 ga muvofiq nurning ikkilanib sinishi boʻyicha shisha
kategoriyasi oʻrnatiladi (10.1-jadval).
10.1-jadval
64
K kuchlanishning optik koeffitsiyenti 10
-12
[Pa]
-1
boʻlgan shishalarning
1 sm dagi 1 nm da nurning ikkilanib sinishi burchaklari
Kategoriya
Kuchlanishning optik koeffitsiyenti 10
-12
[Pa]
-1
boʻlgan shishalarning 1 sm dagi 1 nm da nurning
ikkilanib sinishi (
/l) B
2.0 gacha
2.0 dan 2.8
gacha
2.8 dan 3
gacha
1
1.5 gacha
2 gacha
3 gacha
2
4
6
8
3
7
10
13
4
10
15
20
5
25
50
65
6. δ ning topilgan yoʻllar farqi boʻyicha shisha namunalaridagi
kuchlanishlar qiymatlari σ
1
−σ
2
=σ aniqlanadi
7. Oʻlchash va hisoblashlar natijalari 2-jadvalga kiritiladi.
10.2-jadval
Oʻlchash natijalari
Namu
-na
tartibi
Faollik
koeffitsi-
yenti B,
10
-12
[Pa]
-1
Namu-
na
oʻlchami
l, [sm]
,
[
0
]
Yoʻllar
farqi
/l
[nm/sm]
Ikkilanib
sinish
boʻyicha
kategoriya
σ =σ
1
−σ
2
,
[Pa]
Hisobot tarkibi
Hisobotda qiyidagi ma’lumotlar boʻlishi zarur:
1. Qisqacha nazariy qism va δ, σ
1
−σ
2
=σ ni hisoblash uchun asosiy
formulalar
2. ПКС-125 priborning optik sxemasi
3. Eksperiment va hisoblash ma’lumotlari jadvali
4. Eksperiment va hisoblash ma’lumotlari boʻyicha hulosalar
Nazorat savollari
1. Optik materiallar kuchlanganlik holatini oʻrganishning qutblanish-optik
usulining mohiyati.
65
2. Shishada nurning ikkilanib sinishiga olib keluvchi sabablar.
3. Kuchlanishlarning detallar optik tavsiflariga va umuman optik tizimning
sifatiga ta’siri.
4. ПКС-125 polyariskop polyarimetri. Uning tuzilishi, vazifasi, asosiy
tugunlari va ularning elementlari.