nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Syujetli-rolli o`yinlar va drammalashtirish markazi

2.Syujetli-rolli o`yinlar va drammalashtirish markazi: Turli-tuman o`yin syujetlarini (“Oyga qilgan sayohatimiz sarguzashtlari”,“Viktorina”)
mustaqil tanlash va o`ylab topish;
Rolning yangi talqinini topish va uni amalga oshirish;
O`yin jarayonida o`z tengdoshlari bilan birgalikda harakat qilish, xarita va sxemalarni
tanlash tartibi haqida kelishib olish;
3.Til va nutq:Bolalarning atrof-olamdagi hodisalar haqidagi bilimlarini aniqlash,
mustahkamlash va kengaytirish maqsadida ularning nutqini boyitish va faolligini oshirish;
“Quyosh bilan tanishuv”;“Quyosh tizimi”-hikoya; “Men kosmonavt”- ihtiyoriy hikoya;
“Yer, Oy, va raketa”-Qoraqalpog`iston halq ertagi; “Quyosh bilan tanishuv”;“Birinchi kosmonavt
Yu. A. Gagarin”,“Boshqa sayyoralarda hayot bormi?”suhbat-kabi mavzular yoritilayotganda,
javob berayotganda, hikoya qilayotganda bolalar so`zlarni grammatik jihatdan to`g`ri
o`zlashtirish;
O`yinchoq, turli buyumlar va voqeiy (Syujetli) rasmlar bo`yicha, mustaqil ijodiy hikoyalar
tuzish;
Ilm fan va tabiat markazi:Bolalarning eng oddiy fizik hodisalar haqidagi tasavvurlarini
boyitishda havo va uning eng oddiyxususiyatlari(tiniqligi, qayishqoqligi, harakat qilishi-shamol)
bilan tanishtirish (Tajriba);
Suv xususiyatlari (tajriba)Predmetlarni kuzatishni,oddiy tajribalar (cho`kadi-cho`kmaydi,
uchadi-ucmaydi) otkazishni, suvning xususiyatlarini aniqlash;
Teleskop bilan tanishtirish;
San`at markazi:Rasm: “Kapsula; sputnik, raketa”; , “Kulgili o`zga sayyoraliklar”,
Applikatsiya: “Biz Oyga uchamiz”. Loy ishi “Belka va strelka oyga uchdi”-turli usullardan
foydalanib har xil shakldagi narsalarni yasash;
Kattalar rahbarligida bolalarning badiiy faoliyatida faol ishtirok etishga nisbatan qiziqish
va ishtiyoqlarini oshirish;
124
“Kosmosga parvoz qilamiz”-bolalarga tengqurlari bilan birgalikdagi faoliyatda, ikki
qatnashuvchi ishtirok etadigan syujetli-rolli o`yinlarni, rollarni ijro etish;
Rollarni navbatma-navbat ijro etib, obrazlarni jonlantirishga intilish;
MISOL - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

125
O`QUV AMALIYOT MASHG`ULOTINING O`QITISH TEXNOLOGIYASI
23. Katta guruh yoshdagi bolalari bilan“Koinot sirlari” mavzusidata`limiy
jarayonni tashkil etish
23.1 O
’quv mashg’ulotining texnologik modeli
Mashg’ulot vaqti:
(240 daqiqa).
Talabalar soni: 30 ta
O’quv mashg’ulot shakli va turi
Amaliy: ishlab chiqarish (kasbiy amaliyoti)
O’quv mashg’uloti rejasi
1
Katta guruh yoshdagi bolalari bilan “Koinot
sirlari” mavzusida faoliyat ishlanmasi yozish
2 Markazlardagi ta`limiy faoliyat
O’quv ishlab chiqarish mashg’ulotining maqsadi: Katta guruh yoshdagi
bolalari bilan“Koinot sirlari” mavzusidata`limiy jarayonni tashkil etish.
Pedagogik vazifalar:
1
“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil
etish
mavzusida
tusuncha berish
2
Katta guruh yoshdagi bolalari
bilan 3.“Koinot sirlari” mavzusida
ta`limiy jarayonni tashkil etish
to’g’risida yo’riqnoma berish
O’quv faoliyati natijalari:
1
“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish
ni aytib beradi
2.
Katta guruh yoshdagi bolalari bilan
3.“Koinot sirlari” mavzusida ta`limiy
jarayonni tashkil etish to’g’risida
yo’riqnoma asosida bajaradi
O’qitish metodlari
Tushuntirish, yo’riqnoma berish, amaliy ish,
ko’rsatish.
O’quv faoliyatini tashkil etish shakllari
Ommaviy, individual,guruhiy
O’qitish vositalari
texnologik xarita, ko’rgazmali qurol, rasmlar,
televizor, mavzuviy rejalashtirish kitobi
O’qitish sharoiti
Sirdaryo pedagogika kolleji
Qaytar aloqaning usul va vositalari
Og’zaki nazorat: savol-javob
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 162

214
10-Mavzu:Rivojlanish mark
azlarida “ Kitob bilan do’stlashamiz”, “
Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
O
’quv mashg’uloti rejasi
1 Rivojlanish markazlarida “ Kitob bilan do’stlashamiz” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini
tashkil etish
1
“Kitob tarixi” hafta mavzusida o’yinli ta’lim faoliyatini tashkil etish
Mashg’ulot yo’nalishi: Nutq o’stirish, Rasm.
Mavzu: Kitobim-oftobim
Maqsad: Bolalarga kitob haqida tushuncha berish
Ta’limiy: Bolalarga kitob va kitobxonlikning ahamiyati, kitob bilimlar berishi, kitob bizning
do’stimiz ekanligi haqida tushuncha berish
-bola - Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr

212
Har kimki yomon bo’lsa, jazo topqusidur.
2-bola:
Charxning men ko'rmaganjabru jafosi qoldimu?!
Xasta ko'nglim chekmagan dardu balosi qoldimu?!
Menixor etti-yu qildi muddaini parvarish,
Dahri dunparvarning o'zga muddaosi qoldimu?!
.
3-bola:
Yod etmas emish kishini g’urbatda kishi,
Shod etmas emish ko’ngilni mehnatda kishi.
Ko’nglim bu g’ariblikda shod bo’lmadi-oh,
G’urbatda sevilmas albatta kishi.
Mana bolajonlar Bobur ruboiylaridan ham o’rganib oldik.Endi go’zal Andijonimizga sayohat
qilamiz.Andijon deganda ko’z oldimizda Bog’ishamoldagi Bog’i-Bobur maskani va u yerdagi
Z.M.Bobur haykali hamda muzeyi namoyon boladi.
Andijonda yashab turib bu maskanga bormagan inson bo’lmasa kerak.U yerda sayohat
qilish,dam olish va o’ynash uchun barsha imkoniyatlar yaratilgan.
Bundan tashqari shahrimizda juda katta o’zgarishlar, qurilishlar va obodonlashtirish ishlari olib
borilmoqda.
Shunga javoban biz bolajonlar buyuk ajdodlarimizga munosib avlod bo’lishga,ona yurtimizni
asrab-avaylashga harakat qilishimiz kerak.
Yuragimning ardog’isan jon Andijonim,
Jannat yurtim ko’ksidagi duru-marjonim.
Beshik bo’lding qancha-qancha iste’dodlarga,
Ijod chashma bulog’isan ko’hna oshyonim.
Zahiriddin Muhammad Bobur- Andijon farzandi. Shuning uchun ham Andijon xalqi Boburni chuqur
hurmat va ehtirom bilan tilga oladi.
Andijonda Bobur xotirasini abadiylashtirish uchun Bobur jamg’armasi tashkil etilgan. Unga Z.Mashrabov
rahbarlik qiladi. Shaharning qoq markazida Bobur maydoni tashkil etilib unda adib haykali o’rnatilgan.
Bog’ishamol dahasida Bog’i Bobur va Bobur muzeyi tashkil etilgan. Qobul shahridagi Boburning qabridan
tuproq keltirilib, Bog’i Boburda adibning ramziy qabri o’rnatilgan.
Andijon Davlat Universiteti, Andijon viloyat markaziy kutubxonasi, ishlab chiqarish korxonalari, ko’plab
ko’chalar Z.M.Bobur nomi bilan ataladi.
Shoirlarimiz Bobur dardlarini unga hamohang tarzda kuylashmoqdalar.
Qalbimdan firoqing dardi ketmadi,
Ohim ko’kka etdi, senga etmadi.
Tuprog’ingni o’pib, ey Andijonim,
Bag’ringda o’lmoq ham nasib etmadi.
Qayta aloqaning usul va vositalari

121
22.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
1-O’quv
mashg’ul
otiga
kirish
(10-daq.)
Tashkiliy qism
1.1 Salomlashilib, o`quvchilarni davomati tekshiriladi
1.2O`quvchilarning
darsga
tayyorgarlik
jarayonini
tekshiradi.
Mashg`ulotga kirish
1.2 Mashg’ulot mavzu va rejasini e’lon qilish. (1-ilova).
1.3Baholash mezoni bilan tanishtirdim( 2-ilova
)
Bajariladigan ishlar ketma-ketligi bilan tanishtiradi.
1.4
Xavfsizlik texnikasi qoidalariga amal qilishni
eslatdim.
Mashg’ulotga
tayyorlandilar.
Amaliyotga
xavfsizlikka,
sanitariya va gigiyena
talablariga rioya
qilgan holda
mashg’ulotga
kirishadilar.
Tinglaydilar
Xavfsizlik
texnikasi
jurnaliga
imzo
qo’yishdi.
2-bosqich.
Asosiy
(200 daq.)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi.(50 daq.)
2.1. Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini taqdimot
orqali bayon qiladi (3-ilova)
II bosqich.Joriy yo’riqnoma.(150 daq.)
2.2 O’quvchilarning bajarayotgan ishlarini tekshirish
uchun biriktirilgan guruhlarini aylanib chiqadi va joriy
yo`riqnoma ko’rsatadi.(4-ilova)
2.3 Kamchilikka yo’l qo’ygan o’quvchilarga kamchilikni
bartaraf etish yo’llari ko’rsatiladi hamda savollar berib
javoblar tinglanadi
2.4. FSMU orqali mavzu mustahkamlandi (5-ilova)
Foydalanuvchilam ing - Axborot texnologiyasi va tizimlari

6.6-rasm. Mashina ichidagi axborot bazasini tashkil etish va
yuritish vositalarining tarkibi.
tashqari, mashina ichidagi axborotlar bazasini tashkil etish va yuritishda
MB va boshqa mashina tashuvchidagi ma’lumotlar bilan ishlash bo'yicha
foydalanuvchining texnologik yo'riqnomasidan foydalaniladi.
- k o m p y u t e r - Axborot texnologiyasi va tizimlari

„Mijoz-server“ tamoyiliga muvofiq ma’lumotlarni ishlab chiqish
operatsiyalari uchta guruhga bo'linadi. Birinchi guruh — bu, ma’lumotlami
kiritish va aks ettirishdir. Ikkinchi guruh — mazkur muammo soha
masalalarini yechish uchun xos bo'lgan ma’lumotlarni ishlab chiqishning
amaliy operatsiyalarini birlashtiradi. Uchinchi guruhga ma’lumotlarni
saqlash va boshqarish operatsiyalari kiradi.
Ushbu tasnifga ko'ra dasturlaming uch turini farqlash mumkin:
• birinchi guruh operatsiyalami amalga oshirishni taqdim etish dasturi;
• ikkinchi guruh operatsiyalami qo'llab-quwatlovchi amaliy dasturiy
vositalar;
• uchinchi guruh operatsiyalami amalga oshiruvchi axborot resurslariga
kirish tadbirlarining to'plami.
Shunga muvofiq „mijoz-server" arxitekturasini amalga oshirishning
uch modeli farqlanadi:
1. Uzoqlashtirilgan ma’lumotlarga kirish modeli (Remote Data Ac
cess — RDA).
2. Ma’lumotlar bazasini serverli modeli (Data Base Server — DBS).
3. Qo'llanish serverli modeli (Application Server - AS).
RDA modelida taqdim etish dasturlari va amaliy dasturlar mijozning
kompyuterlarida tashkil qilinadi va bajariladi, u ham ma’lumotlami kiritish
va aks ettirish operatsiyalarini, ham amaliy dasturlarni qo'llab-quwatlaydi.
Ma’lumot resurslariga kirish SQL operator tillari bilan ta ’minlanadi.
Ma’lumot resurslariga kirish uchun mo'ljallangan so'rovlar tarmoq bo'yicha
uzoqlashtirilgan kompyuterga yo'naltiriladi, u so'rovni ishlab chiqadi va
mijozga kirish uchun zarur bo'lgan m a’lumotlar blokini qaytaradi (10.4-
rasm).
DBS — modeli saqlanayotgan protseduralar mexanizmiga asoslangan.
Saqlanayotgan protseduralar (tadbirlar) — bu, m a’lumotlar bazasi
serverining dasturlashtirish vositasi. Ular ma’lumotlar bazasi lug'atida
saqlanadi.
I--------------------------------------------------- 1
I------------------------------1
Nazorat va muhokama uchun savollar

II Q I S M . A V TO M A TL A SH TIR ILG A N A X BO R O T
T E X N O L O G IY A L A R IN I JO R IY E T IS H V O SU T A L A R I
6-BO B. AXBOROT TIZIMLARINING AXBOROT, DASTURIY
VA TEXNOLOGIK TA’MINLANISHI
Darslikning oldingi boblarida ta’kidlab o ‘tganimizdek, axborotli
texnologiya tizim sifatida ikki qismdan tashkil topadi:
a) ta ’minlovchi qism;
b) funksional qism.
T a ’minlovchi qism
tarkibiga kirgan quyi tizim lar axborotli
texnologiyaning faoliyatini belgilaydi va miqdoriy jihatdan qat’iy belgilanadi.
Bular quyidagilardan iborat:
1. Tashkiliy ta’minot
— boshqarish subyektida axborotli texnologiyani
tashkil qilish maqsadga muvofiq yoki muvofiqmasligi to ‘g‘risida qarorni
ishlab chiqishga qaratilgan.
2.
Axborot ta’minoti — boshqarish subyekti faoliyatida xizmat qiluvchi
barcha ma’lumotlaming to'plamidan tashkil topadi.
3.
Matematik va dasturiy ta’minot — boshqarish subyekti ma-
salalarining yechilish yo'llarini ifodalaydi va tegishli dasturlardan iborat
bo'ladi.
4.
Texnologik ta’minot — to'plangan ma’lumotlarni qayta ishlash
jarayonlarining boshqarish usullarini ifodalaydi.
5.
Lingvistik ta’minot — axborotlarni ifodalashdagi tegishli belgi va
algoritmik tillardan tashkil topadi.
6.
Ergonomik ta’minot — axborotli texnologiya unsurlarining faoliyati
uchun tegishli shart-sharoitlami yaratadi.
7.
Huquqiy ta’minot — boshqarish subyekti va xodimlarning burchlari,
majburiyat va huquqlarini belgilaydi.
8.
Texnik ta’minot — avtomatlarni qayta ishlash jarayonlariga mos
holda tegishli vositalar bilan ta’minlashni ifodalaydi.
9.
Mutaxassislik ta’minoti — axborotli texnologiya tizimlari bilan
ta’minlanadi.
boshqa darajaga ko'tariladi

|
boshqa darajaga ko'tariladi Pdf ko'rish
|
bet | 136/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishboshqa darajaga ko'tariladi.
Ierarxik tashkil etilgan kompyuterlar tarmoqdagi o'zaro aloqasini
ta’m inlovchi protokollar to'plam i kom m unikatsion protokollar — steki
deyiladi.
Yetti darajali ISO etalon m od elin in g darajalar vazifasini ko'rib
chiqam iz. (10.2-rasm ):
7-daraja — amaliy (Application Layer). Amaliy va tizimli ilovalar
(dasturlar) majmuyi. Bu darajada „Sherigimga qanday ma’lumotlar kerak?" —
degan savolga javob berilishi lozim. Ma’lumotlar o'lchov birligi — xabar
(message).
6-daraja — ma’lumotlarni taqdim etish (Presentation layer). Tarmoq
kompyuterlari o'rtasida ma’lumot almashuvining shakllari (format)
aniqlanadi. Bu daraja taijimonchi ham deb ataladi. „Ma’lumotlar qanday
shaklda ifodalanishi lozim?" degan savolga javob beriladi. Ma’lumotlami
shifrlash uchun SSL (Secure Socket Layer) protokoli qo'llaniladi.
5-
seansli (Session Layer). Bu darajada ikkita kompyuter o'rtasida
ilovalar seansini tashkil etish, foydalanish va seansini tugatishda TCP
(Transmission Control Protocol), UDP (User Datagram Protocol) hamda
UUCP (Unix to Unix Copy Protocol) protokollari qo'llaniladi. „Sherigim
kim?" — degan savolga javob beriladi. M a’lumotlar o'lchov birligi —
seans xabarlari.
4-daraja — transportga oid (Transport layer). Bu darajada TCP va
UDP protokollari (T C P G 'IP stekidan) hamda SPX (Seguenced Packet
Exchange) Novell steki protokoli yordamida ma’lumotlami bexato tashish
ta’minlanadi „Sherigim qaysi yerda joylashgan?" — degan savolga javob
olinadi. Ma’lumotlar o'lchov birligi — paketlar oqimi.
3-daraja — tarmoqli (Network layer). Bu darajada jo'natuvchi
kompyuterdan qabul qiluvchi kompyuteigacha bo'lgan marshrut aniqlanadi.
IP (Internet Protocol) va ARP (Address Resolution Protocol) protokollar
foydalanilgan holda „Sherigimga qaysi marshrut bilan yetib borish
mumkin?" — degan savolga javob beriladi. Ma’lumotlar o'lchov birligi
paket (packets).
2-daraja — kanalga oid (Data Link Layer). Bu darajada ma’lumotlar
tarmoqli darajadan jismoniy darajaga kadr (frame) shaklida uzatiladi. Lokal
tarmoqlarida kanalga oid darajasida Ethernet, Token Ring, FDDI
protokollari foydalaniladi, global tarmoqlarida esa SLIP (Serial Line In
terface Protocol) hamda PPP (Point to Point Protocol) protokollari
13 — R.X. Alimov va boshq.
193
|
| |
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish va

Shuning oqibatida tugallanmagan ilovalar hajmi ko‘payib borayapti. Mavjud
tizimlarni yangi sharoitlarga moslash yoki texnik vositalar, operatsion
tizimlar bilan ishlash uchun modifikatsiyalash harajatlarining o‘sib borishi
tufayli ilovalar sonini oshirish oqsayapti. Bunday holatdan chiqib ketish
uchun oxiridagi foydalanuvchilarni shaxsiy tizim va ularning ilovalarini
yaratishga jalb etish, ularga kuchli asbob-uskuna vositalarini yetkazib berish
lozim.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimidagi asosiy bo‘g‘in bari bir inson
bo‘lib qolaveradi. Shuni qayd etish lozimki, hozirgi yangi axborot
texnologiyalari faoliyatida tizimning oxiridagi foydalanuvchi bilan
loyihalovchi, operator, dasturchi, xizmat ko‘rsatuv xodimi o ‘rtasida aniq
tafowut yo‘q. Bugungi kunda interpretatsiya uslubi orqali o‘z dasturiy —
mo‘ljallangan mahsulotni — amaliy dasturlar paketini tezda ishlab chiqish
imkonini beruvchi tayyor dastur vositalari mavjud.
Texnik qarorlarning butun ahamiyatiga qaramasdan, avtomat
lashtirilgan axborot tizimining ahamiyati va qimmatini loyihalashtirish
ishtirokchilari ishlab chiqadigan noyob mahsulotlar belgilaydi. Ayni paytda
avtomatlashtirilgan axborot tizimining uzoq vaqt va mustahkam ishlashi
uchun undan foydalanish bo‘yicha batafsil bayon etilgan yo‘riqnomaning
boiishi hal etuvchi ahamiyatga ega bo‘ladi.
Avtomatlashtirilgan axborot tizimini yaratish, ishlash va rivojlanish
natijalarini belgilovchi asosiy omillar quyidagicha:
• xodimning axborotni qayta ishlashni avtomatlashtirish tizimida va
boshqaruv qarorini qabul qilishda faol ishtirok etishi;
• axborot faoliyatining axborot biznesi sifatida talqin qilinishi;
• aniq bir obyektda amalga oshiriladigan dasturiy-texnik, texnologik
platformaning mavjudligi;
• axborot tizimi va texnologiyasi sohasida foydalanuvchilar talablariga
muvofiq ilmiy hamda amaliy ishlanmalarni yaratish va tatbiq etish;
• tashkiliy-funktsional o‘zaro harakat shartlarining shakllanishi va
uning matematik, model, tizim va dasturiy ta’minoti;
• berilgan samaradorlik mezonlarini hisobga olgan holda boshqaruv
sohasida aniq amaliy vazifalami qo‘yish va hal etish.
Mttda ta’lim-tarbiyaviy jarayonni va rivojlanish cdr - bet 102

130
24.2O’quv mashg’ulotining texnologik xaritasi
Ish bosqich
lari va vaqti
Faoliyat mazmuni
Ta’lim beruvchi
Ta’lim oluvchilar
Mavzuga
kirish (10
daq)
Tashkiliy qism
1.1 O`quvchilar bilan salomlashadi
Mashg`ulotga kirish
1.2O`quvchilarni amaliyotga tayyorgarlik
jarayonini tekshiradi va davomatini
aniqlaydi.
1.3 Mavzuni e’lon qiladi. Mavzu bo’yicha
vazifalarni tushuntiradi(24-1ilova). 1.4
Mazkur mavzu bo’yicha o’quv materialini
bayon qiladi.
1.5O’quvchilarni baholash mezonlari bilan
tanishtiradi (24-5-ilova)
Amaliyotga tayyorgarlik
ko`radilar.
Tinglaydilar va yozib
oladilar
Asosiy bosqich
(250 daq)
I bosqich. Kirish yo’l-yo’riqnomasi (50
daq.)
2.1 Har bir ish joyida qanday ish olib
borilishi bo’yicha yo’l-yo’riq
ko’rsatadi.Mavzu bo`yicha o`quv
topshirig`i beriladi.24\2-ilova
2.2 Vazifani bajarish uchun vaqtni
belgilaydi.
II bosqich.Joriy yo’l- yo’riqnoma(150
daq.)
2.3
O’quvchilarni bajarayotgan ishlarini
tekshirish uchun biriktirilgan guruhlarni
aylanib chiqadi va berilgan topshiriq
yuzasidan
yo’riqnoma beradi. 24\4ilova)
2.4 Kamchilikka yo’l qo’ygan
o’quvchilarga kamchilikni bartaraf etish
yo’llari ko’rsatiladi hamda savollar berib
javoblar tinglanadi. 24\3ilova
III bosqich.Yakuniy yo’l-yo’riqnoma (50
daq.)
2.5 Har bir o’quvchi bajargan ishlarni
qabul qiladi va yakun yasaydi. Bajarilgan
ishlardagi yutuq va kamchiliklarni
ko’rsatadi.
Berilgan topshiriqni
bajarishga kirishadilar
Tarbiyachilar faoliyatini
hamda maktabgacha
yoshdagi bolalarni
kuzatadilar
6 .3 . A xborot tizimlarining texnologik ta’minoti

uslubi, qayta kiritish va shunga o'xshashlarga asoslanib nazorati tushuniladi.
Tasodifiy yoki ataylab axborot buzilishining oldini olish uchun tashkiliy
va maxsus tadbirlar o'tkaziladi.
Bu axborot to'plash, tayyorlash va kiritishga mas’uliyatli xodimlar
huquq va majburiyatlaridan iborat.
Hozirgi davrda dastlabki axborotni to'plash, tayyorlash va boshlang'ich
nazoratga mas’ul xizmatchilar joylaridagi kompyuterlarda amalga
oshirilmoqda, demak, tayyorlash va kiritish fazalari birlashib ketadi.
Kompyuterga axborotni kiritish oldingi amalga oshirilgan pro-
tseduralaiga ko'p jihatdan bog'liq. Hujjatlarda qayd qilingan axborot, asosan,
qo'lda kiritiladi, bir turdagi axborotni ko'p marotaba kiritish tizimlarida
skaner qurilmalaridan foydalanish keng tarqalgan. Aloqa kanallari orqali
uzatilgan axborot kompyuter xotira qurilmasida qayd qilingan va saqlanadi.
Kiritish jarayoni bajarilganda korxonaning axborot bazasida ma’lumotlaming
nazorati, dastlabki qayta ishlanishi va qayd qilish protseduralari bajariladi.
Iqtisodiy axborotni qayta ishlash natijaviy axborotga erishish maqsadida
dastlabki m a’lumotlar ustida mantiqiy va arifmetik amallarni bajarishni
ko'zda tutadi. Arifmetik amalga — algebraik qo'shish, bo'lish, ko'paytirish
va boshqalar kirsa, mantiqiy amallarga — ma’lumotlarni solishtirish,
birlashtirish, ma’lumotlar farqi va shunga o'xshash amallar kiradi. Axborotni
qayta ishlash — ishlab chiqilgan algoritm asosida belgilovchi qabul qilingan
qoidalar to'plami.
Axborotni qayta ishlash jarayonida joriy hisobotlar va belgilangan
hisobotni berishda tasvirlangan natijaviy ko'rsatkichlar shakllantiriladi va
monitor yoki chop qilish qurilmasida tasvirlanadi.
Axborotni qayta ishlash jarayoni bajariladigan amallarni nazorat qilish
va ma’lumotlami tuzatish bilan kuzatiladi. AAT da ma’lumotlami tuzatish
kiritish protsedurasi bajarilishida va uning tugatilganidan so'ng amalga
oshiriladi. Ushbu jarayon bajarilishida o'tgan davr ma’lumotlarini ham
tuzatishga e’tibor qaratilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Axborotni uzatish turli usullarda bajarilishi mumkin. U odatdagi aloqa
vositalari — kurer, pochta orqali yuborish, transport vositalarida yetkazish
orqali amalga oshirilishi mumkin. Hozirgi vaqtda axborotni uzatishda
zamonaviy masofaviy aloqa vositalari — elektron pochta, faks, fizik aloqa
kanallari — telefon, optik tola, radiokanal, shu jumladan, yo'ldoshli
aloqalardan keng foydalanish imkoniyatlari ochilgan. Kommunikatsion
tizimlar yordamida axborotni masofaga uzatish vositalari doimo rivoj topib
bormoqda. Axborotni uzatishning ushbu uslubi hududiy taqsimlangan
AAT fnrna obyektlarining uzoq masofada joylashgan filiallarini boshqarishda
alohida o'rin tutadi.
Kompyuter tarmoqlarining arxitekturasi

|
Kompyuter tarmoqlarining arxitekturasi Pdf ko'rish
|
bet | 135/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirish10.4. Kompyuter tarmoqlarining arxitekturasi
Har qanday murakkab obyektlarni, jarayonlam i o'rganishda avvalo
uning um um iy m odeli tuziladi. Kom pyuter tarmoqlari arxitekturasi —
bu tarm oqning um um iy m odelini tasvirlashdir.
Kompyuter tarmoqlari arxitektura asosini ko'p darajali ma’lumot
almashish tamoyillari tashkil etadi. 1978-yilda ISO (International Stand
ards Organization) — standartlash bo'yicha Xalqaro tashkilot kompyuter
tarmoqlari arxitektura modelini ishlab chiqdi. Modelning nomi OSI (Open
system Interconnection) — ochiq tizimlarning o'zaro ta’sir ko'rsatishini
anglatadi.
Bugungi kunda ISOG'OSl — kompyuter tarmoqlarining arxitektura
etalon modeli eng ko'p tarqalgan model hisoblanadi.
Quyida keltirilgan 10.1-rasmda o'zaro aloqadagi kompyuterlar modeli
ifodalangan.
Bir xil nomdagi darajalar to'g'ridan-to'g'ri o'zaro ta’sir qila olmaydi.
Har qanday daraja faqatgina qo'shni (yuqori yoki pastki) daraja bilangina
o'zaro ta’sir ko'rsatadi. Qo'shni daraja bilan o'zaro ta’sir ko'rsatish interfeys
deb yuritiladi.
Bir darajali nomdagi tizimlarning o'zaro ta ’sir qoidasi protokol
(bayonnoma) yoki ma’lumotlarni uzatish qoidasi deb yuritiladi.
Agar biror kompyuteming muayyan darajasi boshqa kompyuteming
mos keluvchi darajasiga murojat qilsa, aslida u interfeys orqali qo'shni —
pastki darajaga murojat qilgan bo'ladi. Axborot bir daraja pastka tushadi,
chunki u yerda axborot qayta ishlanib yanada pastga uzatiladi. Jismoniy
A -K om pyuter
B-K om pyuter
10.1-rasm.
Ikki kom pyutem ing o'zaro aloqasi.
192
darajada axborot aloqa kanali bo'yicha boshqa kompyuterga uzatiladi. U
yerda teskari jarayon vuz beradi: axborot kerakli darajaga yelm aguncha
|
| |
Korporativ axborot tizimi

Kompyuter texnologiyasi hisobiga tejalgan vaqt mutaxassislar sonining
qisqarishiga olib keladi, deb xulosa chiqarish to‘g‘ri emas. Chunki hisob-
kitobni o'tkazish asosiy vazifa, ya’ni zarur qarorni qabul qilishning bir
qismi sanaladi, holos. Hisob-kitoblarni amalga oshirish vaqti qisqarganda
tahlil va qaror qabul qilish vaqti uzayadi.
Shu tariqa avtomatlashtirilgan axborot tizimini va texnologiyalarini
yaratish mutaxassislar sonining qisqarishiga olib kelmaydi, balki ularning
mehnatini sifat jihatidan o'zgartirish imkonini beradi.
Axborot texnologiyalarini turli sohalarga qo'llash quyidagi natijalarga
olib keladi. Masalan, boshqaruv tizimiga avtomatlashtirilgan axborot
texnologiyalarini qo'llash quyidagi natijalarni beradi:
— boshqaruv darajasi miqdori qisqarishi;
— m a’muriy xarajatlaming kamayishi;
— o'rta boshqaruv bo'g'ini xodimlarining ishdan ozod bo'lishi;
— avtomatlashtirish hisobiga xodimlami qo'l mehnatidan ozod qilish,
intellektual faoliyat uchun vaqt qolishi;
— matematik uslublar va intellektual tizimlarni tatbiq etish hisobiga
boshqaruv vazifalarini hal qilishning oqilona variantlariga ega bo'lish;
— zamonaviy tashkiliy tuzilma yaratiladi;
— avtomatlashtirilgan texnologiya tashkiliy jihatdan moslashuv-
chanlikni yuzaga keltiradi;
— ish unumdorligining oshishi;
— vaqtni tejash;
— boshqaruvchilar malakasi va kasbiy bilimining oshishi;
— raqobatchilik afzalligi kuchayadi;
— tushum, daromad ko'payadi, ortiqcha xarajat kamayadi.
Axborot tizimiga avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo'llash
quyidagi natijalarni beradi:
— axborot oqimi tuzilmasini takomillashtirish;
elektron pochta yordamida samarali muvofiqlashtirish;
— ishonchli axborot bilan ta’minlash;
— ma’lumotlami qog'ozda tashuvchilami optik-magnitli tashuvchilarga
almashtirish axborotlarni kompyuterda qayta ishlashni oqilona tashkil etishga
va qog'ozdagi hajmining kamayishiga olib keladi.
Ishlab chiqarishga avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo'llash
quyidagi natijalarni beradi:
— loyihalashtirish va ishlab chiqarish vaqtining qisqarishi

— loyihalashtirish va ishlab chiqarish vaqtining qisqarishi; — m ahsulot nisbatan ko'proq qayta ishlanishi natijasida yanada 102
ishonchli bo'ladi, buzilib qolganda ko‘p turib qolmaydi, ya’ni oson
ta’mirlanadi;
— mahsulotning foydali xususiyati va undan foydalanish imkoniyati
kengayadi;
— ish hajmi va buyurtmalami qabul qilish, qayta ishlash va boshqarish
xarajatlari qisqarishi;
— iste’molchilarga namunaviy xizmat ko'rsatish;
— ish unumdorligining oshishi;
— tovar va xizmat sifatining oshishi;
moddiy-texnik ta’minotni oqilona tashkil etish.
Marketing sohasiga avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini
qo'llash quyidagi natijalarni beradi:
— mahsulotni tarqatishga kam vaqt ketishi;
— yangi bozorlami izlab topish;
— mahsulot iste’molchilarini identifikatsiyalash imkoniyati;
— axborot olish va tarqatishning yangi imkoniyatlarini yaratish;
— savdoni qo'llab-quwatlash;
— buyurtmachilar bilan nisbatan samarali o'zaro hamkorlik qilish;
— talabga nisbatan moslashuvchanlik bilan javob berish qobiliyatining
oshishi va iste’molchilar yangi istaklarining qondirilishi
Ta’lim sohasiga avtomatlashtirilgan axborot texnologiyalarini qo'llash
quyidagi natijalarni beradi:
— ta’lim sifati, samaradorligi oshadi;
— uzoq masofadan turib, bilim olish mumkin;
— masofaviy ta ’lim tizimini tashkillashtirish mumkin;
— xohlagan vaqtda, xohlagan joyda shug'ullanish imkoniyati. Fanni
egallashga ajratilgan vaqtning chegaralanmaganligi;
— bir vaqtning o'zida o'quv axborotlarining bir qancha manbalariga
(elektron kutubxonalar, axborot bazalari, bilimlar bazalari va h.k.),
o'quvchilaming ko'pchiligi murojaat qilishi. Aloqa to'rlari orqali bir-birlari
va o'qituvchilar bilan muloqatda bo'lishi;
— o'quv xonalari, texnika vositalaridan samarali foydalanish, o'quv
axborotlari mujassamlashgan va unifikatsiyalashgan holda taqdim qilish va
unga samarali erishish o'quv jarayonlarini tashkil etish xarajatlarini
kamaytirish;
— o'quvchining qaerda yashashidan, sog'lig'ining holati va moddiy
ta’minlanganligidan qat’iy nazar, ta ’lim olish imkoniyatidagi tenglik va
hokazo.
103
Xulosa qilib aytganda, zamonaviy axborot texnologiyalaridan
iqtisodiyotning turli tarmoqlarida foydalanish — iqtisodiyotni rivojlantirishda
muhim omillardan bo'lib hisoblanadi.
I l l
     
M ashin a ichidagi axb orot ta 'm in o ti o kz ichiga quyidagilarni oladi

|
I l l
M ashin a ichidagi axb orot ta 'm in o ti o kz ichiga quyidagilarni oladiBog'liq axborotlashtirishI l l
M ashin a ichidagi axb orot ta 'm in o ti o kz ichiga quyidagilarni oladi:
• m ash in a tashu vch ilarda jo ylash gan axb orotlar bazasi;
• m a sh in a axb orot b a za sin i tashk il etish va yu ritish vositalari.
M ashina ichidagi axborotlar bazasi, m a’lum otlar bazasining
tuzilmasini, aniq muammo sohasining mantiqan bog‘langan ma’lumotlar
modelini, shuningdek, mashina tashuvchilarda saqlanadigan alohida o‘zaro
bolanmagan kiruvchi, chiqadigan va oraliq ma’lumotlarni aks ettiradi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) vositalari bilan qo‘llab-
quwatlanadigan ma’lumotlar bazasida me’yoriy-ma’lumotnomali, rejali,
ya’ni shartli-doimiy axborot va operativ, hisobot axborotlari saqlanadi
(6.4-rasm).
Mashina ichidagi axborotlar bazasini ishlab chiqishning muhim
vazifasi mashina tashuvchida saqlanadigan ma’lumotlami unumli tashkil
etish sanaladi. Mashina ichidagi axborotlar bazasi mashinadan tashqaridagi
sohaning reja va tezkor hujjatlaridan keladigan ma’lumotlarni o‘z ichiga
oladi. Mashina ichidagi axborotlar bazasining bir qismi masalani yechish
jarayonida yuzaga kelishi yoki boshqa tizimlar aloqa kanallari bo‘yicha
kelib tushishi mumkin.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish uchun uni tashkil etish va yuritishda
sohalashtirilgan samarali dasturiy vosita — ma’lumotlar bazasini boshqarish
tizimidan foydalaniladi.
6 . 1 . 3 . M a s h i n a ic h id a g i a x b o r o t t a ’m in o ti
6.4-rasm.
Mashina ichidagi axborotlar bazasining mazmuni.
112
Kirish
ma'lu motlari
Foydalanuvchi
s o ‘rovi
M a ’lum otlar
bazasi
Q
- Q
.
0 ‘zaro bog‘langan
ma’lumotlar
massivlari
|
| |
-jadval - Toshkent moliya instituti statistika

|
Toshkent moliya instituti statistika
|
bet | 104/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 9.2-jadval
-
Y bo’yicha guruh-
X lar bo’yicha guruhlar
|
1536
(1440-
1632)
|
1728
(1632-
1824)
|
1920
(1824-
2016)
|
2112
(2016-
2208)
|
2304
(2208-
2400)
|
fx
|
yi
|
16
|
2
|
1
|
|
|
|
3
|
1600
|
18
|
1
|
3
|
1
|
|
|
5
|
1730
|
20
|
|
1
|
3
|
1
|
|
5
|
1924
|
22
|
|
1
|
1
|
|
2
|
4
|
2070
|
24
|
|
|
1
|
1
|
1
|
3
|
2118
|
fy
|
3
|
6
|
6
|
2
|
3
|
20
|
-
|
Tuzilgan korrelyatsion jadvaldan ko’rinib turibdiki, omil belgi bilan natijaviy belgi o’rtasida bog’liqlik mavjud. Korrelyatsion jadvalda chastotalar jadvalning chap yuqori burchagidan o’ng quyi burchagiga qarab diagonalda joylashgan. Bu omil belgi bilan natijaviy belgi o’rtasida to’g’ri chiziqli bog’lanish mavjud ekanligini bildiradi. Aksincha bo’lganda egri chiziqli bog’lanish mavjud bo’lar edi.
Shu erda bir narsani ta’kidlash joizki, korrelyatsion jadvalning kataklarini to’ldirilishiga doimo e’tibor berishimiz kerak. Shunday sharoit bo’lishi mumkinki, jadval kataklarini barchasi to’lishi mumkin. Bu bog’lanish yo’q ekan degani emas. Bunday paytda chastotalarning joylanish zichligiga, yana ham aniqrog’i chastotalarning asosiy qismi jadvalning qaerida joylashganligiga qarash kerak. Bu ham etmasa yoki tushunarsiz bo’lsa, jadvalning har bir qatori uchun natijaviy belgining o’rtacha darajasi aniqlanadi. Masalan, birinchi qator uchun
Y 1536 * 2 1728 *1 1600
1 3
va h.k.
Shunday qilib, omil belgi qiymatining o’zgarishi bilan natijaviy belgi o’rtacha qiymatining o’zgarishi (bizni misolimizda ortib borishi) supermarketlarning reklamaga qilgan xarajatlari va ulardan savdo qilgan mijozlar soni o’rtasida to’g’ri chiziqli bog’lanish mavjud ekanligini korrelyatsion jadval yaqqol ko’rsatib turibdi.
Omil belgi bilan natijaviy belgi o’rtasidagi bog’liqlikni o’rganishdagi muhim usullardan biri guruhli jadvallarni tuzishdir. Bunday jadvalni biz 3-mavzuda (3.3.1 Statistika jadvallari) tovar oborotining xajmi va muomala xarajatlarining nisbiy darajasi o’rtasidagi bog’liqlikni o’rganish uchun tuzganmiz (3.2-jadval) va ular o’rtasida teskari bog’lanish mavjud ekanligini aniqlaganmiz.
Iqtisodiy hodisalar o’rtasidagi bog’liqlikni aniqlashda va o’rganishda statistikaning grafik usulidan ham keng foydalaniladi. Boshlang’ich ma’lumotlardan foydalanib grafiklarni turli ko’rinishidan foydalanish mumkin. Bu erda omil belgining individual qiymatlariga mos keluvchi natijaviy belgi qiymatlarini nuqtalarda joylashtirib chiqsak va keyin u nuqtalarni birini ikkinchisiga ulasak, bog’lanish yo’nalishi aniq bo’ladi. (9.1 rasm)
|
| |
-
Mavzu “O’zbekistonning buyuk arboblari” mavzusida o’yinli ta’lim

oyligi ruknida:
— boshlang‘ich sinflarda “Alisher va Husayn”, “Bobur bobom” “Kichkina kitobxon”, “Bobur muzeyida
bo‘ldik”, “Alisherning yoshligi”, “Alisher va bulbul” kabi matn va hikoyatlar o‘qitilishi, o‘z darajalarida
muhokama qilinishi, suhbat uyushtirilishi, kichik-kichik sahna ko‘rinishlari tayyorlab, ertaliklarda,
o‘quvchi-o‘qituvchilar, ota-onalar o‘rtasida namoyish etilishi ular qalbida buyuk bobolariga nisbatan mehr
uyg‘otadi;
— V-VII sinflarda “Odob – kishining ziynati”, “Bobur ruboiylarini sevib yodlayman”, “Bobur ruboiylarida
Vatan sog‘inchi” “Saxiylik va baxillik”, “Suhayl – mening sevimli qahramonim”
mavzularida namunali darslar, tarbiyaviy soatlar, kichik sahna ko‘rinishlari; “Biz ham g‘azal yodlaymiz”,
“Ruboiy sehri” mavzularida g‘azalxonlik, ruboiyxonlik musobaqalari;
— VIII-IX sinflarda “Navoiy va Bobur ijodini sevib o‘qiyman”, “Navoiy — daho ijodkor”, “Bobur shoh
va shoir”, “Navoiy — davlat va jamoat arbobi”, “Bori elga yaxshilig‘ qilg‘il...”, “O‘zbek adabiy tilining
asoschisi”, “Xamsa” – besh muhtasham qasr”, “Boburnoma — memuar asar”, “Alisher Navoiy ijodida
komil inson tarbiyasi” “Asrlarni bo‘ylagan Bobur” mavzularida badiiy kecha, konferensiya, seminar-
kengash, navoiyshunos va boburshunos olimlar bilan uchrashuvlar;
— “G‘azalxon yoshligim”, “Kim ko‘p g‘azalni ifodali yod biladi?”, “Navoiy va Bobur g‘azallarining eng
yaxshi ijrochisi”, “Navoiy dostonlaridan kim ko‘p yod biladi?” mavzularida g‘azalxonlik, ruboiyxonlik,
bahru bayt, dostonxonlik kechalari va musobaqalari;
— “Navoiy va Bobur asarlari bilimdoni”, “Buyuk allomalarni yod etib...”, “O‘yla, izla, top”
mavzularida zakovat intellektual musobaqalari, ko‘rik-tanlovlar;
— “Ikki buyuk alloma va zamonamiz yoshlari”, “Buyuk xamsanavis”, “Navoiy va Bobur ijodi —
ma’naviyat bulog‘i” va boshqa mavzularda insholar tanlovi, devoriy gazetalar, albomlar ko‘rik-tanlovi;
— “Navoiy va Bobur asarlarini o‘qish bo‘yicha eng kitobxon oila” tadbirlarini tashkil etish maqsadga
muvofiq.
Alisher Navoiy va Zahiriddin Bobur asarlarini sinfda o‘qib-o‘rganish amalga oshiriladigan ishlarning
asosiylaridan bo‘lib, bu yumushga muallimlar alohida e’tibor va mas’uliyat bilan yondashishlari talab
etiladi.
Alisher Navoiy va Zahiriddin Bobur ijodi umumta’lim maktablarining V—IX sinflarida o‘rganiladi.
Uzviylashtirilgan “Adabiyot” o‘quv dasturida mutafakkirlar ijodidan namunalar o‘quvchilarning yoshi,
ruhiyati, bilim darajasi, jismoniy imkoniyatlari hisobga olingan holda sinflarga taqsimlangan.
Navoiy va Bobur ijodi bo‘yicha dars mashg‘ulotlarini tashkil etishda o‘rni bilan zamonaviy interaktiv
metod va usullardan, AKTlardan foydalanish, ko‘proq asar jozibasi, badiiyatiga, so‘z sehri, uning
qudratiga tayanish, badiiy matn bilan ishlashda o‘quvchilarning har biriga o‘z darajasida mustaqil xulosaga
kelish imkoniyatini berish maqsadga muvofiq bo‘ladi.
BOB. YALPI ISHLAB CHIQARISH VA XIZMATLAR STATISTIKASI

|
BOB. YALPI ISHLAB CHIQARISH VA XIZMATLAR STATISTIKASI
|
bet | 154/206 | Sana | 04.01.2024 | Hajmi | 1,13 Mb. | | #129927 |
Bog'liq 4-Statistika-2004-darslik-X.Shodiev-1 BOB. YALPI ISHLAB CHIQARISH VA XIZMATLAR STATISTIKASI
Bozor iqtisodiyoti va yalpi ishlab chiqarish
Ishlab chiqarish - bu har qanday jamiyat faoliyatining o’ta muhim jihatidir. Ishlab chiqarish jarayonida iqtisodiy resurslr (ishchi kuchi, ishlab chiqarish vositalari, kapital) ishlatiladi. Natijada moddiy mahsulotlar va xizmatlardan iborat hayotiy ne’matlar yaratiladi. Bu ne’matlar yig’indisi yalpi ishlab chiqarishni tashkil qiladi:
YaICh= MM+X
bu erda, YaICh - yalpi ishlab chiqarish; MM - moddiy mahsulotlar (tovarlar); X - xizmatlar.
Moddiy mahsulotlar (masalan, oziq-ovqat, kiyim-kechak, turar joy va boshq.) moddiy ishlab chiqarish jarayonida yaratiladi.
Xizmat ko’rsatish jarayonida esa: tovarning iste’mol xususiyati yaxshilanadi; ta’mirlash ishlari bajariladi; transport xizmati ko’rsatiladi; salomatlik yaxshilanadi; tashqi ko’rinishga zeb beriladi; malaka, tajriba, mahorat oshiriladi; mahsulot, axborot va boshqa xizmatlar ko’rsatiladi.
Xizmat ko’rsatishning o’ziga xos xususiyati shundaki, unga bo’lgan buyurtma va bu buyurtmaning bajarilishi bir vaqtning o’zida amalga oshadi. Ko’rsatilgan xizmat tovarda, xo’jalik yurituvchi sub’ektning moddiy yoki moliyaviy aktivlarida yoki jismoniy shaxs holatidi o’z aksini topadi.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida ko’rsatilgan xizmatlar o’z qiymatiga ega va bu qiymat ijtimoiy mahsulot qiymatiga qo’shiladi.
Bozor munosabatlari tizimida «iqtisodiy faoliyat» va «ishlab chiqarish faoliyati» tushunchalariga a’lohida e’tibor beriladi. Chunki yalpi ishlab chiqarish hajmini hisoblash aynan shu tushunchalarini aniqlab olishdan boshlanadi.
Iqtisodiy faoliyat - bu «ishlab chiqarish faoliyati» tushunchasiga nisbatan kengroq ma’noga ega. Uning tarkibiga: bozor uchun ishlab chiqarilgan tovar va xizmatlar; davlat byudjetidan moliyalashtiriladigan, jamoa iste’moliga mo’ljallangan bozor xizmatlar kiradi.
O’zgaga topshirib bo’lmaydigan, masalan, sport bilan shug’ullanish, ovqatlanish, uyqu va shularga o’xshashlar iqtisodiy faoliyat turiga kirmaydi.
|
| |
Bilishni xoxlayman - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy...

|
Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 98/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)Bilishni xoxlayman
|
Bilib oldim
|
|
|
|
Ilova-№6
Shinalar g’ildirakning yo’l notekisliklarida qabul qilgan turtkilarni yumshatib va qisman so’ndirib g’ildirakka tushadigan dinamik yuklanishlarni kamaytiradi. SHuningdek, g’ildirakning tayanch yuza bilan ishlashini oshiradi. Shina g’ildirak to’g’iniga kiydirilib va unda havo bosimi tufayli konus sirtiga ponasimon bo’lib yopishib turadigan bortlar vositasida tutib turiladi. Ular kamerali va kamerasiz turlarga bo’linadi.
Kamerali shinalarda havo turadigan bo’shliq zich berkitilgan kamera hosil bo’ladi, kamerasiz shinalarda esa havo bo’shlig’i shina bilan g’ildirak to’g’inida hosil bo’ladi.
Kamerali shina pokrishka 1, kamera 2 va to’g’in tasmasi 3 dan tarkib topgan.
Shinalarning tuzilishi rasmda tasvirlangan. Shinaning asosiy va qimmat qismi pokrishkadir. Uning asosi karkas 3 bo’lib, chetlari o’zak 10 ga ega boltlar 7 va yondor 4 bilan tugallangan. Karkasning ustki qismida yostiqsimon qatlam breker 11 bor. Karkas rezina kord materialdan tayyorlanib, bir necha qatlamdan tashkil topgan. Uning o’zak va bortlari pokrishkani to’g’inga maxkamlash uchun zarur. Kord gazlamasi rezina bilan qoplanga paxta, kapron yoki pishiq tolali iplardan qilingan bo’lib, pakrishkani deyarli puxta va eguluchan qiladi. Kord iplarini tik yoki yotiq joylanishiga qarab, shinalar dianogalyoki radial kordli bo’ladi. Karkasning utki va yon qismi protektor 1rezinasidan iborat. Protektor shinaning yo’l bilan ilashma xosil qiluvchi sirti bo’lib shinani yo’l qatlami bilan yaxshi ilashishiga ikon beradi va shinani shikastlanishdan muxofaza qiladi. U mustaxkam qalin rezina qatlamidan yasaladi. Protektor shinaning vazifasi, qanday maqsadlarga mo’ljallanganligi va ishlash sharoitiga qarab har xil shakilarda joylashgan tishlardan iborat bo’ladi.
Ilova-№7
Uyga vazifa.
O’tilganlarni takrorlab mavzuga doir qo’shimcha ma’lumotlarni o’zlashtirib yozib kelish.
|
| |
G'ildiraklarni granulalar bilan muvozanatlash

|
G'ildiraklarni granulalar bilan muvozanatlash
|
bet | 115/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)G'ildiraklarni granulalar bilan muvozanatlash
Bugungi kunga kelib, eng ko'p samarali usul nomutanosiblikdan qutulish - granulalar yordamida muvozanatlash. Usulning mohiyati shundan iboratki, an'anaviy og'irliklar o'rniga shinaga maxsus granulalar quyiladi, ular kauchukning ichki yuzasi bo'ylab osongina siljiydi. Aylanish, dumalash paytida ular massani taqsimlash jarayonini to'g'rilaydi va shu bilan butun g'ildirakning nomutanosibligini yo'q qiladi.
Afzalliklar bu usul aniq, chunki granulalar bir marta quyiladi va qoida tariqasida ular shinaning butun umri uchun etarli. Juda tez-tez uchib ketadigan bir xil og'irliklardan farqli o'laroq, granulalar doimo ichkarida bo'lib, o'z vazifalarini bajaradi. Ushbu texnikaning hali keng tan olinmaganligining yagona sababi bu xizmatning nisbatan yuqori narxidir.
Xulosa qilib aytganda, biz yana bir bor avtomobil egalarining e'tiborini g'ildirak balansi injiqlik emas, balki osma elementlar va shinalarning ishlash muddatini oshirish uchun muntazam ravishda amalga oshirilishi kerak bo'lgan majburiy protsedura ekanligiga qaratamiz.
Mashinaning g'ildiraklarini muvozanatlash kerakmi? G'ildirak balansining asosiy nuanslari, muvozanat qoidalari, narx va texnologiya. Maqolaning oxirida g'ildirak balansi qoidalarining video sharhi.
Ilova-№7
Uyga vazifa.
O’tilganlarni takrorlab mavzuga doir qo’shimcha ma’lumotlarni o’zlashtirib yozib kelish.
35-36- Mavzu
|
Osmalar. Osmalarni nosozligini aniqlash usullari amaliy
|
O‘quv mashg‘ulotining o‘qitish texnologiyasi modeli
Vaqt:80 min
|
O‘quvchilar soni:
|
O’quv mashg’ulotining shakl va turi
|
Nazriy
|
O’quv mashg’uloti rejasi
|
1. Osmalar tuzilishi. 2. TICO avtomobilining orqa osmasi. 3 Orqa osmaning avtomobilga mahkamlanishi
|
O’quvmashg’ulotiningmaqsadi: Osmalartuzilishivaulargatexnikxizmatko'rsatishtog’risidagibilimvako’nikmalarnishakllantirish (mustahkamlash ) .
|
O’qitish natijasi
|
Osmalar tuzilishi va ularga texnik xizmat ko'rsatish o’zlashtirish natijasida o’quvchida shakllanadigan asosiy bilim, ko’nikma yoki komponentsiyalar
|
|
|
| |
Bo'linadigan aloqa kanallari tarmoqlariga shinali topologiya namunali

|
Bo'linadigan aloqa kanallari tarmoqlariga shinali topologiya namunali Pdf ko'rish
|
bet | 134/174 | Sana | 15.02.2024 | Hajmi | 4,18 Mb. | | #156878 |
Bog'liq axborotlashtirishBo'linadigan aloqa kanallari tarmoqlariga shinali topologiya namunali
misol bo'la oladi. Shuni ta’kidlash lozim ki, bo'linadigan aloqa kanallari
tarmoqlari individual aloqa kanallari tarmoqlariga nisbatan sekinroq ishlaydi.
U m u m an , bo'linadigan aloqa kanallari tarmoqlarida hozirgi kunda
Ethernet, va T oken Ring klassik texnologiyalari keng tarqalgan.
K om pyuterlarni tarm oqqa ulashda paydo b o'lad igan yana bir
m uam m o, bu kompyuterlarni adreslash. Tarmoq kompyuterlari adreslariga
va ulam i belgilash chizm asiga qo'yiladigan talablar quydagilar:
• tarmoqdagi har bir kompyuteming noyob adresi boMishi;
• adresni belgilash chizmasida qo‘l mehnatidan kamroq foy
dalanishning moMjallanishi;
• katta oMchamdagi tarmoqlami yaratish maqsadida adresning ierarxik
tuzilmaga ega boMishi. Israrxik struktaraga ega bo'lmagan adreslar yalpoq
yoki tekis — tuzilmasiz deyiladi.
• adres foydalanuvchilar uchun oddiy va qulay bo‘lishi. Uning uchun
adreslar simvolik ko‘rinishda boMishi kerak.
• kompyuterlar adreslarining ixcham boMishi.
Hozirgi kunda kompyuterlarni adreslashda uning uchta belgilash
chizmasi keng tarqalgan:
Apparat (hardware) adreslari. Bu adreslar kichik va o ‘rta oMchamdagi
tarmoqlarga moMjallangan. Shuning uchun ular ierarxik tuzilmaga ega emas.
Bunday adres turlariga tarmoq adapteri adresi misol boMa oladi. Adreslar
ikkilik yoki 16-lik sanoq tizimida yoziladi. Bu chizmaning kamchiliklari:
tarmoq adapteri almashilganda kompyuter adresi almashadi. Agar
kompyuterga bir nechta tarmoq adapteri o‘matilsa, kompyuter bir nechta
adresga ega boMadi.
Simvolik adres — nomlar. Bunday adreslami belgilash chizmalari
kichik, o ‘rta va katta oMchamdagi tarm oqlarda qoMlaniladi. Ular
foydalanuvchilarga juda qulay keladi. Masalan, ftp — archl.tiu.uz. Bu
kompyuter Toshkent Iqtisodiyot Universiteti tarmooMda joylashgan ftp.
arxivni qoMlab-quwatlaydi.
Raqamli ulama adreslar. Bunday adreslar katta oMchamdagi tarmoqlarda
qoMlaniladi. Bu adreslar belgilash chizmalariga IP va IPX adreslari misol
boMa oladi. Adreslar ikki darajali ierarxik tuzilmasida tuziladi. Birinchi
daraja — tarmoq identifikatori, ikkinchi daraja esa kompyuter identifikatori
deb yuritiladi.
Adreslami bir turidan ikkinchi turiga markazlashtirilgan holda o‘tkazish
funksiyasi Internet global kompyuter tarmogMning Domain Name Sys
tem (DNS) xizmatiga yuklangan.
191
|
| |
Bilishni xoxlayman - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy...

|
Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar
|
bet | 113/164 | Sana | 02.12.2023 | Hajmi | 6,09 Mb. | | #109742 |
Bog'liq yurish qismiga txk O\'MT (2)Bilishni xoxlayman
|
Bilib oldim
|
|
|
|
Ilova-№6
Balanslash stendlarining dizayni va ishlash printsipi
Hozirgi vaqtda stendlarning asosiy soni balanslash jarayonini amalga oshiradi avtomatik rejim. G'ildirak milga o'rnatiladi, murvat bilan mahkamlanadi va burilmaydi, so'nggi yugurish avtomatik ravishda o'lchanadi. Natijada, kompyuter muammoli joylarni aniqlaydi va belgilangan nuqtaga biriktirilishi kerak bo'lgan og'irlikning massasini ko'rsatadi.
Shuni ta'kidlash kerakki, yuqori texnologiyali stenddan foydalanish tufayli jarayon juda soddalashtirilgan. Maxsus displeyda g'ildirakning eskizi ko'rsatiladi va og'irlikni biriktirish kerak bo'lgan joy ko'rsatiladi, usta faqat tavsiyalarga amal qilishi va majburiyatni bajarmasligi kerak. qo'pol xatolar. Ammo istisnolar mavjud, ayniqsa jiddiy holatlarda, og'irliklar yordamida g'ildirakni muvozanatlash mumkin emas, keyin displeyda tegishli yozuv ko'rsatiladi.
Tegishli og'irlikdagi og'irlikni biriktirish orqali usta shu bilan og'irlikning notekis taqsimlanishidan xalos bo'ladi, buning natijasida eksantriklik kamayadi va inersiya momenti sezilarli darajada kamayadi va natijada urish yo'qoladi.
Avtomobil g'ildiraklarini muvozanatlash uchun og'irliklar
Og'irliklarga kelsak, bugungi kunda ikkinchisining bir nechta navlari mavjud.
Og'irliklarni biriktirish usuliga qarab tasniflash:
yopishtirilgan - ular odatda qotishma g'ildiraklarga joylashtiriladi;
diskning chetida maxsus qavs bilan o'rnatilgan - qoida tariqasida, oddiy muhrlangan disklarda qo'llaniladi;
shinalar ichiga joylashtirilgan - granulalar deb ataladi.
|
| |
- Mavzu - Kirish. Avtomobilning ishonchliligi va uzoq muddatgacha ishlashga yaroqliligiga oid asosiy atamalar va tushunchalar

Vaqt:80 min
|
O‘quvchilar soni:30
|
O’quv mashg’ulotining shakl va turi
|
Amaliy
|
O’quv mashg’ulotining rejasi
|
1.Shinaning vazifasi
2.Shinaning tuzilishi
3.Shinaning ishlash uslubi
|
O’quvmashg’ulotiningmaqsadi:O’quvchilarda Shina konstruksiyasi va holatining harakat havfsizligiga ta’siri haqida to’la tasavvur hosil qilish qobiliyatini shakllantirish.
|
O‘qitishnatijasi:
|
Ushbu mavzuni o‘zlashtirish natijasida o‘quvchida shakllanadigan asosiy bilim, ko’nikma yoki kompetensiyalar.
|
Pedagog vazifalari:
O’qituvchi:
- Shinaning vazifasi haqida tushuncha berish;
- Shinaning tuzilishi haqida tushunchalarni izohlash;
Shinaning ishlash uslubi ta’riflarini keltirish;
|
O’quv faoliyatining natijalari:
O’quvchi:
- Shinaning vazifasi haqida asosiy tushunchalarini aytib beradilar;
- Shinaning tuzilishi haqida tushunchalarni izohlaydilar;
Shinaning ishlash uslubi ta’riflaydilar;
|
O‘qitish metodlari
|
Ma’ruza, BBB, tushuntirish.
|
O‘quv faoliyatini tashkil etish shakllari
|
Ommaviy,Jamoaviy.
|
O‘qitish vositalari
|
Darslik, ko’rgazmalar, tarqatmalar, plakatlar.
|
O‘qitish shart-sharoiti
|
Maxsus ko’rgazmali qurollar bilan jixozlangan o‘quv xonasi.
|
Qaytar aloqaning usul va vositalari
|
Og’zaki so’rov: mavzu asosida nazorat savollarini beradi. Topshiriqlar asosida yozma misollar berib baholaydi.
|