Mashinasozlik zagotovkalarini ishlab chiqarish

1.3. Mashinasozlik zagotovkalarini ishlab chiqarish
1.3.1. Metallarni bolg‘alash
Metalni bolg‘a bilan urib, zarur shaklga keltirish jarayoniga bolg‘alash deb ataladi. Bolg‘alashda metal har tomonga qarab oqadi. Bolg‘alash natijasida buyumni mexanik xossalari yaxshilanadi, chunki uni strukturasidagi dendrit struktura tolali strukturaga aylanadi.
A) Qirqib ishlangan buyum strukturasida tolalarni joylashishi.
B) Bolg‘alangandan so‘ng tolalarni joylashishi.
Bolg‘alashda bolg‘alanish koeffitsiyenti;
,
bunda: F1- bolg‘alanguncha zagotovka kesimini yuzi, mm2;
F2-bolg‘alangandan so‘ngi kesimni yuzi, mm2.
Buyumning zagotovkasini qizdirish temperaturasi ma’lum va holat diagrammasidan olinadi.
40-rasm. Bolg‘alashda zagotovkaning qizdirish chegaralari.(uglerodli Po‘latlar uchun)
Yumshoq metallarni ba’zan sovuq holda ham bolg‘alash mumkin. Hozir ikki xil bolg‘alash usuli – qo‘l bilan va mashina bilan bolg‘alash usullari mavjud.
Qo‘l bilan bolg‘alash kichik va oz mikdordagi buyumlarni tayyorlashda qo‘llaniladi. Qolgan hamma hollarda mashina bilan bolg‘alanadi. Odatda, qo‘l bilan sandonlarda og‘irligi 0-10 kg bo‘lgan buyumlar bolg‘alanadi. Bunda zagotovkani maxsus ombirlar bilan ushlab turilib, og‘irligi 10-20 kg kuvaldalar bilan deformatsiyalanadi.
Mashinada bolg‘alash pnevmatik, bug‘-havoli bolg‘alash mashinalari va gidravlik presslarda bajariladi.
Bunda zagotovkani bolg‘alash yoki pressni urgichga qo‘yib, buyumni deformatsiyalash esa yuqoriga harakatlanuvchi urgich yordamida bajariladi.
Urgichlar (boyok)ni shakli har xil, tekis yuzali va fason yuzali bo‘lishi mumkin
41-rasm. Urgichni shakllari
42-rasm.Bolgalash operatsiyalarini eskizlari.
Bolg‘alashdagi asosiy operatsiyalarga quyidagilar kiradi: Cho‘zish, cho‘ktirish, qisman cho‘ktirish, egish, teshish, qirqish burash, shakl berish va boshqalar.
Cho‘zish operatsiyasi natijasida metall bo‘yiga cho‘ziladi, uni ko‘ndalang kesimlari kamayadi.
Cho‘ktirish operatsiyalari cho‘zish operatsiyalarini teskarisi bo‘lib, bunda metalni ko‘ndalang kesimi oshadi, bo‘yi qisqaradi.
Qisman cho‘ktirishda buyumni ma’lum qismi cho‘ktiriladi.
Zagotovkani teshish operatsiyasi quyidagicha bajariladi.
Teshish zarur bo‘lgan zagotovka urgich ustiga o‘rnatilib asbob yordamida zagotovka qalinligi yarimigacha o‘yiq hosil qilinadi. (41-rasm, a-holat)
So‘ng zagotovkani 1800 burib asbob bilan urilib ikkinchi tomonidan o‘yiq hosil qilinadi.
Shundan so‘ng zagatovka maxsus teshikli moslama ustiga o‘rnatilib, probka yordamida urilib o‘yiqlardan teshik ochiladi.
43-rasm.Zagotovkani teshish jarayoni
Teshish oxirida zagotovka tekis urgich ustiga qo‘yilib tekislanadi.
Bolg‘alanish kerak bo‘lgan buyumga shakl berish bo‘yicha bolg‘alashda zagatovkaga urish bilan zarb bilan berilib uriladigan mashina qismini urish qismi og‘irligi G bilan tanlanadi. Bu og‘irlik, bolg‘alanadigan material turiga, og‘irligiga, temperaturasi va murakkabligiga qarab, maxsus jadvallar yordamida aniqlanadi yoki hisoblab topiladi.
,
Bunda, K-shartli solishtirma qarshilik qimmati, kg/sm2;
F- pokovkani bolg‘alanish oxirida urgich proyeksiya maydoni, kg2/sm2 . Maydon - ochiq, meʼmoriy jihatdan tartibga keltirilgan, atrofi bino, inshootlar yoki daraxtlar bilan toʻsilgan keng satq. Toʻrtburchakli, temperaturapetsiyasimon. doirasimon, tuxumsimon (oval) va boshqa shakllarda yopiq yoki ochiq holda boʻladi.
44-rasm.Pnevmatik bolg‘alash mashinasini sxemasi.
Mayda pokovkalar pnevmatik bolg‘alash mashinalarida, yirik pokovkalar esa bug‘- havoli bolg‘alash mashinalarida, juda yirik va og‘ir pokovkalar gidravlik presslarda bajariladi.
1. Kompressor silindr;
2. Ishchi silindri;
3. Yuqorigi kanal;
4. Ostki kanal;
5. Yuqorigi urgich;
6. Zagotovka;
7. Ostki urgich;
9. Pedal. Havo krani
12. Ishchi porshen;
13. Shatun;
14. Kompressor porsheni.
Pnevmatik bolg‘alash mashinalarining urish qismini og‘irligi 50 kg – 1 tonnagacha bo‘ladi. Bolg‘alash 1 minutda 250 martagacha urish yo‘li bajariladi. Bu yo‘l bilan og‘irligi 200 kg dagi pokovkalar ishlaniladi.
Qisilgan havo bug‘larida ishlatiladigan molot(bolg‘a)larini ish sikli ham shunga o‘xshash bo‘ladi. Urish qismini og‘irligi 500 kg dan 5 tonnagacha bo‘lib, og‘irligi 700 kg bo‘lgan pokovkalar ishlanadi. Urilgan energiyaning ko‘p qismi shabot o‘ziga qabul qiladi, shuning uchun ham uning og‘irligi uriladigan qism og‘irligidan 15-20 marta katta bo‘lishi kerak.
Molotning shaboti chuqur asosli temir-beton fundamentga (poydevorga) o‘rnatiladi. Molotning poydevorini og‘irligi molot og‘irligidan 100 marta kattadir. Bunday fundamentlarni tuzilishi va qilish qiyin ish hisoblanadi. Fudamentlar alohida talablarga javob bergan holda quyiladi.
-
Gidravlik presslar
Gidravlik presslarni asosiy ish prinsipi moyni bosim natijasida hosil bo‘ladigan kuchi natijasida buyum bolg‘alanadi.
Gidravlik presslarning urilishsiz ishlashi hisobiga zirrillash bo‘lmaydi. Kuch fundamentga berilmasdan kolonnalar o‘ziga qabul qiladi. Presslarda bosimni hosil qilish uchun bir qancha porshen va nasoslar bo‘lib, ular moyni 200-400kg/sm2 bosim ostida ishchi silindrga uzatiladi va kuch hosil qilinadi. Bu pressning hosil qiluvchi kuchi quyidagi formuladan aniqlanadi:
= 0.8-0.9 ф.и.к.;
Р- suyuqlik bosimi, kg/sm2;
D- ishchi plunjerning diametri, sm.
45-rasm. Gidravlik shtamplash pressi
1-Qo‘zg‘almas traversa;
2-Ostki urgich;
3-Zagotovka;
4-Yuqorgi urgich;
5-Siljuvchi traversa;
6-Ishchi porshen;
7-Suyuqlik;
8-Plunjer silindri;
9-Plunjer porsheni.
Urgichni metallga urilgandagi kinetik energiyasi
Bunda, T- urgichni kinetik energiyasi;
m-urgichni massasi;
V- urgichni urilish vaqtidagi tezligi;
G- urilish qismi tizimining og‘irligi;
g=9.81m/s2, erkin tushish| tezligi.
Urgichni asosiy urilish energiyasi zagotovkani deformatsiyalashga sarf bo‘ladi. Energiyani bir qismi urgichga, babaga, shtok, stoyka, stanina, fundament va boshqa qismlarni elastik deformatsiyalashga sarf bo‘ladi.
Deformatsiya ishi.
Bunda, A- deformatsiya ishi;
T- kinetik energiya;
(3- zarbaning F.I.K.bo‘lib, uni mikdori 0.8-0.9 ga teng.
(3 miqdori urgich sistemasining og‘irligiga bog‘liq. Sistema qancha og‘ir bo‘lsa, (3 ham shuncha katta bo‘ladi.
Bolg‘alash uchun boshlang‘ich material sifatida quyma (pokovka og‘irligi katta bo‘lsa) og‘irligi 10-15 t, kichik va o‘rta pokovka uchun blyuminglardan foydalaniladi. Kerak bo‘lgan zagotovkaning og‘irligi quyidagi formulalardan bilan aniqlanadi:
Yirik pokovkalar uchun
Gzag= Gpok Gpr Gtub Gkuy Gkes
O‘rta, mayda pokovkalar uchun
Gzag=Gpok Gkuy
Bunda, Gzag- boshlang‘ich zagotovkani og‘irligi, kg;
Gpok- pokovkani og‘irligi, kg;
G pr- quymani pribil qismi og‘irlik, kg;
Gtub-quymani tub qismi og‘irligi, kg;
Gkuy –kuyindiga chiqqan metall og‘irligi, kg.
Gpok pokovka og‘irligi Gpok =V*( formula bilan topiladi. Bunda V- hajm bo‘lib, pokovka geometriyasi bo‘yicha topiladi. ( - metalning solishtirma og‘irligi (g/sm3) bo‘lib, jadvaldan olinadi.
Gpr = (20-25)% Gpok;
Gtub = (2-7)% Gpok;
Gkuy = (2-3)% Gpok;
Gkes = (2-3)% Gpok, deb qabul kilinadi. Chiqindilarni miqdori quymani 30-35 % ini tashkil qilishi mumkin. Pokovka olish uchun uni texnologik jarayoni ishlab chiqiladi. Detal chizmasi asosida pokovka chizmasi ishlab chiqiladi. Pripusk qo‘yish pokovka katta kichikligiga qarab jadvaldan olinadi.
Ma’lumki, bolg‘alash yo‘li bilan olingan buyumning o‘lchamlari noaniq, yuzalari toza bo‘lmaydi, lekin mexanik xossasi yuqori bo‘ladi. Shunga ko‘ra og‘ir sharoitda ishlaydigan detallarni zagotovkasi bolg‘alash bilan olinadi.
Pokovka og‘irligi, shakli va konfiguratsiyasi bo‘yicha mashina turini aniqlash jadvallardan, ya’ni mashinani urilish qismiga qarab tanlanadi. Mashinaning urilish qismi bo‘yicha mashina turi tanlanadi.
-
Materiallarni shtamplash
Buyumni bosim bilan shtamp yordamida ishlab, uni shaklini o‘zgartirish operatsiyasiga shtamplash deb ataladi. Shtampni tuzilishi va shakli olinadigan zagjtovkanikiga o‘xshagan qolip misoli bo‘ladi.
47-rasm. Yopiq shtamplash sxemasi
46-rasm. Shtamplash.
1.Yuqorigi shtamp;
2.Zagotovka;
3.Ostki shtamp;
4.Arayish;
5.Itargich.
Metal qoliplar. Shtamplar bir xil buyumlarni ko‘plab, seriyalab ishlab chiqarishda katta ahamiyatga ega.
Shtamplar qattiq va mustahkam legirlangan po‘latlardan tayyorlanadi. Shtamplarni tayyorlash juda ko‘p vaqt va mablag‘ talab etadi. Lekin ko‘plab buyumlar shtamplab ishlab chiqarilganda hamma xarajatlar qoplanadi. Shtamplangan pokovkalar bolg‘alangan pokovkalardan arzon, yuqori unumli, o‘lchamlari aniq va tiniq bo‘ladi. Shtamplar ajralma qilib yasaladi. Shtampning yuqori bo‘lagi- ustki shtamp deb, pastki bo‘lagi esa- pastki shtamp deb ataladi. Shtamplar bilan yasalgan buyumlar avtotraktorlar, q/x mashinalari, samolyot, vagon va sanoatning juda ko‘p tarmoqlarida ishlatiladi. Shtamplashda zagotovka uchun kerak bo‘lgan metalning aniq miqdorini aniqlash katta ahamiyatga ega. Betni ko‘chirish yetarli miqdorda bo‘lmasa, shtamp bo‘shligi to‘lmaydi, ko‘p bo‘lsa metalni ortiqchasi qolip bo‘shliqlar atrofida qalin arayishi hosil bo‘ladi. Bu arayishlarni keyinchalik qirqish va tozalash uchun ko‘p vaqt ketadi. Boshlang‘ich material sifatida sort prokati va davriy prokat profilidir.
Kerak bo‘lgan materialni quyidagi formula bilan topiladi.
Gb=Gpok Gpr Gkuy
Gb-zagotovka uchun zarur bo‘lgan metal og‘irligi, kg;
Gpok- pokovka og‘irligi, kg;
48-rasm. Zagotovkalarni shtamplash etaplari.
Garsh-arayishga chiqqan metal og‘irligi, kg
Gkuy- kuyindiga chiqqan metal og‘irligi,kg
Shtamplar sodda (bitta operatsiyani bajarish uchun) va murakkab (bir vaqtni o‘zida bir necha operatsiyalarni bajarish uchun, ya’ni shtamp yuzida bir qancha ariqchalar bo‘lgan) bo‘ladi.
Torayish og‘irligi quyidagi formuladan topiladi.
Bunda, (-metalni solishtirma og‘irligi, g/sm2;
S- pokovkaning perimetri;
f- aralashmaning ko‘ndalang kesimi yuzasi, mm2.
Shtamplash uchun mashinalar. Shtamplash molotlarida, shtamplash presslarida, gidravlik va friksion presslarda, gorizont shtamplash mashinalarda shtamplash amalga oshiriladi.
Issiqlayin hajmli shtamplashning ochiq va yopiq turlari bo‘ladi.
Ochiq shtamplarda shtampni kesimini chetki qirralari bo‘yicha ariqcha qilinib, shtamplash vaqtida bosim hisobiga ortiqcha metall arayish bo‘lib chiqadi.
Yopiq shtamplashda metalni deformatsiyalanishi berk fazoda bajariladi. Metalni shtamplash natijasida arayish chiqmaydi.
Buyumlarni issiqlayin shtamplarni umumiy texnologik operatsiyalar quyidagicha:
Zagotovkani qirqish, zagotovkani qizdirish, shtamplash (agar zagotovka murakkab bo‘lsa, uni bir necha marta shtamplab shtamp holiga keltiriladi).
Aralashmani tozalash, termik ishlash kuyindidan tozalash, kerak hollarda sovuqlayin kalibrlashdan iborat.
Shtamplashni bir necha almashinuvchi operatsiyalarini alohida shtamp ariqchalarida bajariladi. Misol, issiqlayin shtamplarida zagotovkani o‘lchamlari bolg‘alab olingan pokovkanikidan aniqroq bo‘ladi. Qizdirib shtamplashda qizigan buyum yuzasidagi kuyindidan tozalash kerak, aks holda kuyindi zarralari metall yuzasiga kirishi mumkin.
49-rasm. Krivoship shtamplash pressi
Temirchilik shtamplash ishlab chiqarish korxonalarida pokovkalarni tayyorlashda krivoship-shtamplash presslari keng qo‘llaniladi.
1.Remenli uzatma;
2. Elektrodvigatel;
3.Tormoz;
4.Shatun;
5.Polzun;
6.Stol;
7.Mufta;
8. Tishli uzatma;
9.Val.
Krivoship-shtamplash presslarida shtamplash bilan buyumlar ishlab chiqarishda bolg‘alash mashinalarida shtamplashga qaraganda aniq o‘lchamli, sifatli, kam metall isrof bo‘ladi.
Krivoship-shtamplash presslarini kuchi 5000-8000 kg bo‘lib, bir minutda 35-90 marta uriladi. Molotlar bilan shtamplashda urish natijasida deformatsiya asosan zagotovkani yuza qatlamida bo‘lsa, krivoship-shtamplash presslarida deformatsiya kichikdan kattalashib borgani uchun zagotovkani deformatsiyasi bir tekisda bo‘ladi. Eng ko‘p ishlatiladigan krivoship va gidravlik presslar bo‘lib, krivoship shtamplash pressini sxemasi (49-rasmda berilgan).
1.3.2.1. Sovuq holda hajmli shtamplash
Rangli metallar va qotishmalari hamda kam uglerodli po‘latdan shtamplash usuli bilan turli detallar tayyorlanadi. Bunday shtamplashda buyum puxtalanib qoladi, uni mexanikaviy va fizikaviy xususiyati yuqori tomonga o‘zgaradi.
Sovuqlayin hajmli shtamplash yo‘li bilan uncha katta bo‘lmagan, sodda pokovkalar, detallar tayyorlanadi.
Listli shtamplash. Yupqa devorli yassi tekis va fazoviy buyumlarni, list, lenta, metalmas materiallardan tayyorlanadi.
Listli shtamplash- shtamplash mashinalarida, krivoship shtamplash presslarida bajariladi.
Qalinligi 0.15-4 mm gacha bo‘lgan listli material yupqa listli bo‘lib, sovuqlayin shtamplanadi.
Qalinligi 4-60 mm gacha bo‘lgan listlar qalin listli bo‘lib, yupqarog‘i sovuqlayin va qalinrog‘i esa issiqlayin ishlanadi.
-
Listli shtamplashning asosiy afzalligi sifatida quyidagilarni ko‘rsatish mumkin.
-
Pishiq, yupqa devorli, sodda va murakkab shakldagi detal va buyumlarni oson olish mumkin. Bunday detallarni boshqa usullar bilan olish juda qiyin yoki olib bo‘lmaydi.
-
Ish unumli katta, tejamkor va jarayonning soddaligi.
-
Bajarilayotgan operatsiyalarni to‘liq mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish mumkin.
-
Listdan shtamplash yo‘li bilan velosiped, mototsikl, avtomobil, samolyot, vagon va soat detallari, metal idishlar, har xil ramalar, yirik yupqa va qalin devorli detallar va hokazolar tayyorlanadi.
-
Listni shtamplash usuli bilan avtomobilning detallarini 75% i, ximiya apparatlarining detallarini 80% i va metal idishlarning 95% i tayyorlanadi. Listli shtamplashda asosiy ishchi organ shtamp hisoblanib, u ham ikki bo‘lakdan iborat. Listli shtampovka usuli bilan detal bitta operatsiya bilan yoki bir nechta birin-ketin bajariladigan operatsiyalar bilan tayyorlanishi mumkin.
-
Listdan shtampovka qilish ishlarini ikki asosiy turga bo‘lish mumkin:
-
Listlarni bo‘lish ishlari, bu ishlarga listlarni ko‘ndalangiga, bo‘ylamasiga kesib polosa yoki lentalar tayyorlash; polosa yoki lentalarni uchlarini turli shakllarga bo‘lgan bo‘laklarga bo‘lish.
-
Listlarni bo‘lish ishlari, bunda detal yoyilmasining andozasi katta listlar ustiga qo‘yilib, pichiladi.
50-rasm, b) Listlarni pichish
50-rasm. a) Detal zagotovkasi буйича листларни пичиш.
Listli shtamplashda metaldan unumli foydalanib, zagotovkani chiqindi kam chiqadigan qilib pichish zarur.
Listli shtamplashda metalldan foydalanish koeffitsiyenti quyidagi formula bilan topiladi:
,
K- metaldan foydalanish koeffitsiyenti;
Fq-detalni foydali maydoni, mm2;
F3-zagotovkani yuzi, mm2.
51-rasm. Paralel pichoq
Koeffitsiyent K=70% dan yuqori bo‘ladi. Pichoq - 1) bir tomoni charxlab oʻtkirlangan, plastinkasimon uzunchoq keskir asbob. P. asosan tigʻ va dasta (sop) dan iborat. Tigʻ P.ning kesadigan qismi hisoblanadi. Dastasi (sopi) yogʻoch, suyak, plastmassa va baʼzan temirdan ishlanadi. Zagotovkani bo‘laklarga ajratish va uni bir qismini qirqish paralel va gilotina pichoqlarda bajariladi.
1.3.2.2. Shakl o‘zgartirish operatsiyalari
А) Teshish va o‘yish operatsiyalari puanson va matritsalarda bajariladi. Turli xil teshiklarni, o‘yiqlarni olish uchun puanson va matritsalarni teshiklarini shakli ham har xil bo‘ladi.
Puansonlarni o‘yib tushirilish uchun, teshik ochish uchun turlari mavjud, matritsalarni ham o‘yib tushirish uchun, teshik ochish uchun turlari bo‘ladi.
Listlarni shakl o‘zgartirish operatsiyasiga quyidagilar kiradi:
B) Bukish. Bukishda zagotovkani deformatsiyalash natijasida uni qatlamlari siqiladi va cho‘ziladi.
52-rasm. Zagotovkani bukish
53-rasm.
Заготовкани тешиш.
В) Valsovkalash. Zagotovka yuzida turli burtmalar, qattiq qovurg‘alar hosil qilish operatsiyasi
55-rasm Valsovkalash va tekislash
54-rasm Botirish
D) Botirish. Tekis yuzali zagotovkalardan ichi bo‘sh buyumlarni shtamplash bilan olish operatsiyasiga botirish deyiladi. Botirish yo‘li bilan chuqurrok buyum olish kerak bo‘lsa, buyum ikkinchi marta presslanadi.
56-расм. Заготовкани гильзадан сиқиб ўтказиш
Botirish protsessida zagotovka chetlarida burmalar hosil bo‘lishi mumkin. Ular materialni ortiqchaligidan kelib chiqadi. Shtamplashda devori qalin bo‘lsa uncha chuqur bo‘lmagan buyumlarni olishda burmalar uncha chuqur bo‘lmagan buyumlarni olishda burma hosil bo‘lmaydi. Burma hosil bo‘lmasligi uchun zagotovkaning chetlari burma tutqichlar bilan siqib qo‘yiladi.
Е) Siqish. Bunda zagotovkaning perimetri kichraytiriladi. Bunda asbob faqat matritsani o‘zidan iborat bo‘ladi, puanson bo‘lmaydi.
7-rasm. Qattik kovurg‘a hosil qilish
Ж) Qattiq qovurg‘alar olish uchun shtamplash. Bunda list zagotovkalar uchastkalarini cho‘zilganligi hisobiga chuqurliklar yoki do‘ngliklar hosil qilishdir.
И) List buyumlarni to‘g‘rilash.
List buyumlarini egilgan uchastkasini to‘g‘rilash silliq yuzali shtamplar yordamida bajariladi.
13-rasm.List buyumlarini tekislash
Agarda listlarni egri chiziqli kontur bo‘yicha qirqish kerak bo‘lsa diskli pichoqlardan foydalaniladi. Qaychilarda buyumni kesish uchun kuch
Р=ВSер1.25 , кг
Gilotin pichoqlarda kesish uchun
Bunda, R- kesim kuchi;
58-rasm.Uyish operatsiyasi.
V-zagotovka kengligi;
S-zagotovka qalinligi;
(yer- qirqishga qarshilik.
Listlarni sovuqlayin shtamplashda qilinganda eng murakkab operatsiyalardan biri cho‘zish hisoblanadi. Bu operatsiyalar cho‘zish shtamplarida bajariladi.
1.Puanson;
2.Buyumni bukilmasligi uchun qisqich;
59-rasm.Cho‘zish operatsiyasi.
3.Матрица.
Shtamplash uchun shtamplarni asosiy ish organlari puanson-harakat qiluvchi qism formasi har xil bo‘ladi va matritsaning harakatsiz qismi shtampni asosi hisoblanadi. List po‘latlarga shtamplashdan oldin ba’zan uni to‘g‘rilashga to‘g‘ri keladi. To‘g‘rilash uchun maxsus qurilmalar mavjud.
А) barabanli
60-rasm. Listlarni to‘g‘rilash kurilmasi.
V) kuch bilan
61-rasm. List qayirish mashinasida qayirish etaplari
Uzun yupqa listli po‘latlarni egish ancha qiyin. Ish egilgan vaqtda ham yana to‘g‘rilanib qoladi. Shunday hollarda plastik cho‘zish usuli bilan egiladi.
Qalin listli t=4-60 mm po‘latlarni bukish uchun ko‘p (3 yoki 4) jo‘vali list qayirish mashinalarida bajariladi. Odatda, bunday mashinalarning pastki jo‘valarini diametri kichik, balandligi esa katta bo‘ladi.
-
Shtamplashni maxsus usullari
62-rasm. Plastik cho‘zish
Kichik seriyadagi detallarni shtamp yordamida olish ancha qimmatga tushadi. Shuning uchun shtamplashni ba’zi usullarini qo‘llash mumkin.
-
Mexanik shtamplash;
-
Gidravlik shtamplash;
-
Portlash bilan shtamplash;
-
Zagotovka elementlari bo‘yicha shtamplash.
63-rasm. Rezinada shtamplash sxemasi
Rezinada shtamplash krivoship shtamplash presslarida bajarilib, asosan rangli metal va qotishmalarini qalinligi 2 mm gacha bo‘lgan, kam uglerodli po‘lat listlarni, metalmaslarni shtamplash mumkin. Bunda puanson yoki matritsa metaldan qilinib, ikkinchi qismi qattik rezinadan qilinadi.
Gidravlik shtamplashda zagotovka ajraluvchi matritsaga o‘rnatiladi va katta bosimda suyuqlik yoki gaz beriladi. Natijada zagotovka matritsani shaklini oladi.
64-rasm.Gidravlik shtamplash
1-Matritsa;
2-Qobiq;
3-Suyuqlik.
1.Zagatovka.
2..Sim.
3. Bak
4. Detanator
5.Zaryad
6.Tshliin
7 Iisiich
8-Kojux
9 Plastinka
10 Matritsa
11Stop
65-rasm. Portlatish bilan shtamplanish sxemasi
Portlatish bilan shtamplash asosan qattiq qotishmalardan, yomon deformatsiyalanadigan materialdan olinadigan detallar shtamplanadi.
Portlatish bilan shtamplashning mohiyati quyidagicha zagotovka gaz yoki suyuqlikdan katta bosimda hosil bo‘lgan kuch hisobiga matritsa bo‘shlig‘i shaklini qabul qiladi. Zagotovka hosil bo‘lgan katta energiya hisobiga katta tezlik bilan deformatsiyalanadi.
Sharli, murakkab, katta buyumlarni shtamplashda, ularni shtamplash noqulay yoki shtamplarni o‘lchamlari juda katta bo‘ladi va olinadigan konstruksiya murakkab bo‘ladi. Bunday hollarda, buyum elementlari bo‘yicha shtamplab olinib, so‘ng bo‘laklari payvandlanadi. Eskizlardagi detallarni uchta sodda bo‘laklari shtamplab olinib, so‘ng payvandlansa maqsadga muvofiq bo‘ladi.
1.4. Rangli metallarni bosim ostida ishlash
66-rasm. Elementlar bo‘yicha shtamplari.
Rangli metallardan alyuminiy va qotishmalarini, titan va uni qotishmalarini, magniy va uni qotishmalarini bosim ostida ishlanib, detallar tayyorlanadi.
Titan va uni qotishmalarini dastlab 7900 S ga qizdirilib bolg‘alash bajariladi, faqat deformatsiya tezligi po‘latnikiga nisbatan kichikroq bo‘ladi. Tayyor zagotovkani mexanik xossasini yaxshilash uchun yumshatiladi.
Shtamplashda ham uni 870-980 0 S ga qizdirilib bajariladi. Titan va uning qotishmalari po‘latga nisbatan kam deformatsiyalanadi.
Yoyish ham po‘latni yoygandek prokat stanlarida bajarilib listli prokat olishda sovuq hamda issiq holda bajarilib, issiq holda yoyishda zagotovka 1050-11000S qizdiriladi. Presslash yo‘li bilan har xil simlar, truba va profillarni olish mumkin.
Presslash vaqtida zagotovkani yuzi grafit va boshqa qo‘shimchalar bilan moylanadi.
Alyuminiy va qotishmalarini bosim ostida ishlashda alyuminiy qotishmalarini yoyish bilan listlar va lentalar olinib, boshlang‘ich material sifatida quymalardan foydalaniladi. l=3000-7000mm, V=1000-1500 mm va h=200-400 mm. List va lentalarni yuzalari sifatli, toza bo‘lishi uchun alyuminiy qotishmasi quymani har tomoni frezalanib tozalanadi.
Ko‘p hollarda, alyuminiy qotishmasidan list va lentalar olish sovuq holda stanlarda bajariladi. 6-0.6 mmgacha bo‘lgan prokatkadan so‘ng listlar qirqiladi, termik ishlanadi, to‘g‘rilanadi, kavsharlanadi, bo‘yaladi, sifati nazorat qilinib, markalanib, ishlab chiqarishga chiqariladi.
Bolg‘alash va presslash 380 0 S ga qizdirilib bajariladi. Presslash bilan sim, trubalar olinadi. Cho‘zish koeffitsiyenti (=4-10 gacha presslashda grafit va mashina moyi bilan moylanadi. Cho‘zish yo‘li bilan 1-6 mm simlar olinadi.
1.4.1. Magniy qotishmalarini bosim ostida ishlash
Deformatsiyalanuvchi MA1, MA2, MA5, MA8 markali magniy qotishmalaridan avtomobil va samolyotsozlikda listlar, truba va fason profilli detallar tayyorlash uchun ishlatiladi.
Magniy qotishmalarni deformatsiyalash past bo‘lib, bosim ostida ishlashdan oldin qotishmalarni 400-4200 S lar intervalida yumshatish operatsiyasi bajariladi.
Magniy qotishmalarini deformatsiyalash yomon bo‘lgani uchun uni yoyilishdan oldin presslanadi. Natijada donlari maydalanib, metalni plastikligi yaxshilanadi.
Presslashdan oldin qotishmalar, elektr yoki induksion pechlarda 340-4100ga qizdiriladi va moylanadi. Moylovchi material sifatida grafit va mashina moyi ishlatiladi.
Shtamplash bilan olingan pokovkalarini yakunlovchi operatsiyalari. Zagotovkalarni shtamplash jarayonining yakunlovchi operatsiyalariga arayishlarni qirqish, teshiklarni ochish, pokovkalarni to‘g‘rilab tekislash, termik ishlash, tozalash ba’zida kalibrlash ham kiradi.
Ma’lumki, ochiq shtamplarda shtamplashda pokovka chetlarida arayish hosil bo‘ladi. Shtamplanadigan pokovkada esa teshik hosil qilib bo‘lmaydi va teshik o‘rtasida yupqa parda hosil bo‘ladi va ana shu pardani mashinalarda qirqib tushiriladi. Zagotovkalarni arayish va pardalarini qirqish krivoshipli qirqish shtamplarida bajarilib, bunday mashinalarda shtamp o‘rniga puansonlar va matritsa bo‘ladi. Puanson harakat qiladi, matritsa esa harakat qilmaydi.
Mayda va o‘rta pokovkalardagi arayishni va pardalarni qirqish uchun krivoship presslaridan va yirik pokovkalarni qirqish uchun gidravlik presslardan foydalaniladi. Krivoship qirqish presslari bir krivoshipli vertikal tipda bo‘lib, uning ikkita ustuni mavjud. Polzunni yurish sonni 40-6 1/min bo‘ladi.
Krivoship qirqish pressini ishi quyidagicha. Mufta qo‘shilganda, harakat ikkita tishli gildirak orqali ekssentrik valga uzatiladi. Ekssentrik valni oxirida ekssentrik bo‘lib, undan harakat shatun orqali polzunga beriladi va uni harakatga keltiradi. Asosiy polzun ham bir vaqtni o‘zida harakatlanadi.
Agarda asosiy polzun arayishni qirqsa, polzun teshik ochadi va ular teskari ishni bajarishlari mumkin.
Teshik kuchi
,
Bunda, Gv-metalni kesish temperaturasidagi mustahkamlik chegarasi, kg/mm2;
S- kesim qalinligi, mm;
L- kesim perimetrlari, mm.
Parda qalinligi arayish qalinligidan ancha qalin bo‘lganligi uchun uni odatda issiq holatda qirqiladi. Al,Cu qotishmalaridan olingan pokovkalarning arayish va pardalari sovuq holda qirqiladi. Mg va Ti qotishmalaridan olingan pokovkalarni arayish va pardasi issiq holda qirqiladi. Puanson bilan matritsa orasida zazor bo‘lib, uning mikdori ( = 0.3-3.0 mm . Bu zazor matritsa teshigi hisobiga bo‘ladi. Pichoq tig‘ini burchagi (>150 bo‘ladi. Puanson diametri pokovkada 700-8000 S da cho‘kishini hisobga olish zarur.
Po‘latni uchun cho‘kish 1.0-1.2 % tashkil etadi.
Puanson bilan matritsa oralig‘idagi zazor pokovka konfigirutsiyasi og‘irligi qarab yuqoridagi miqdorlarga qarab olinadi. Pardani teshishda pokovka puansonda qoladi. Uni ajratish uchun ajratgich mavjud.
1-Puanson;
2-Matritsa;
3-Arayish.
68-rasm. Pardani kesish sxemasi
67-rasm. Arayishni kesimi sxemasi
1-Puanson;
2-Parda;
3-Pakovka;
4-Matritsa.
Kesishda sifat katta rol o‘ynaydi, chunki yaxshi kesilmagan arayish va parda qoldiqlarni charxlash stanoklarida yoki qo‘l bilan egovlarda tozalash zarur bo‘ladi. Bu ishlar ancha qiyin va ishchi kuchini talab etadi. Bu o‘z navbatida polovka tannarxini oshiradi.
Issiq va sovuq holatda kesish metal xossalariga bog‘liqligi. Legirlangan va yuqori uglerodli po‘latlar qizigan holatda kesiladi, chunki sovuganda kesilsa, darzlar paydo bo‘lishi mumkin.
Kesish kuchi
1.25- koeffitsiyent – pichoqni o‘tkir va o‘tmasligini hisobga oladi;
S- arayish qalinligi;
L- pokovkani ajralishi, kesim perimetri;
(k-qirqish temperaturasida metalni qirqishga qarshiligi, kg/mm2.
1.5. Pokovkani kalibrlash
Kalibrlash bosim ostida ishlash operatsiyasini turi bo‘lib, bunda pokovkaning arayish uchastkasini qisish, ezish bilan yuzalarning tozaligiga va o‘lchamlarining aniqligiga erishiladi.
Kalibrlash asosan ko‘plab, yirik seriyalab ishlab chiqarish korxonalarida po‘latdan pokovkalar olishda qo‘llaniladi.
Kalibrlashni tekislikda va hajmli xillari bo‘ladi.
69-rasm. Tekislikda kalibrlash
70-rasm. Hajmli kalibrlash
Kalibrlashda kalibrlanayotgan uchastka qalinligi bir necha kichrayadi, uzunligi diametri esa kattalashadi.
Hajmli kalibrlash bilan perimetri o‘lchamlari aniq yuzalari toza bo‘lgan pokovkalar olinadi. Bunda kalibrlash natijasida ozgina ortiqcha metal – kuyishi, arayish sifatida oqib, kesimga chiqadi. Natijada, og‘irligi aniq pokovka olinadi. Kalibrlash uchun qo‘yim 0.3-0.6 mm o‘rtasida bo‘ladi. Hajmli kalibrni issiq va sovuq holda bajariladi. Kalibrlash operatsiyalari kalibrlovchi presslarda bajariladi.
Pokovkalarni to‘g‘rilash. Pokovkalarni to‘g‘rilash bosim ostida ishlash operatsiyasini turi bo‘lib, bunda pokovkada hosil bo‘lgan qiyshiqlik, egrilik to‘g‘rilanadi.
Shtamplangan pokovkalar quyidagi hollarda egilishi, qiyshayishi mumkin.
1. Pokovka shtampda qisilib kelganda;
2. Ko‘plab pokovkalar ustma ust terilganda;
Pokovkalarni bir joydan ikkinchi joyga ko‘chirishda extiyotsizlik qilinganda;
Arayishni qirqishda;
Pokovka pardasini teshishda va h.k.
To‘g‘rilash friksion bolg‘alash mashinasi yoki gidravlik presslarda tekis doska bilan bajariladi.
71-rasm. Pokovkani to‘g‘rilash
Pokovkalarni termik ishlash. Shtamplangan pokovkani arayish va pardadan tozalangandan so‘ng termik ishlanadi. Termik ishlashdan maqsad:
Pokovkada mavjud bo‘lgan ichki kuchlanishdan xolis qilish;
Pokovkada materialni stanoklarda ishqalanish xususiyatini yaxshilash;
Pokovka materialini strukturasini detal xususiyatidek qilish.
Po‘lat pokovkalarda bajariladigan asosiy termik ishlash operatsiyalariga yumshatish, normallash, bo‘shatish bilan normallash, yuqori temperaturada bo‘shatish bilan toblash kiradi. Shundan so‘ng termik ishlangan pokovkalarni oksidlangan yuzalari tozalanadi. Ma’lumki, termik ishlash uchun pokovka qandaydir temperaturagacha qizdiriladi. Qizdirish natijasida pokovka yuzalarida kuyindi hosil bo‘ladi.
Pokovka yuzida hosil bo‘lgan kuyindi uch xil usul bilan tozalanadi.
Droblar yordamida, H2SO4 va HCI eritmasida va barabanli mashinalarda tozalanadi. Agar pokovka og‘irligi 160-1250 kg bo‘lsa drob bilan, og‘irligi 50 kg bo‘lgan pokovkalar barabanlarda (barabanga diametri 10-30 mmli sharlar solinadi) tozalanadi.
72-rasm Pokovkalarni aylanuvchi barabanlarda tozalash
73-rasm Pokovkalarni drob yordamida tozalash
Po‘lat pokovkalar ko‘prok 60-90 0 S li 20 % li sulfat kislotasi eritmasidagi vannalarda bir necha vaqt ushlab turiladi va so‘ng suvda yuviladi. Nikelli po‘lat pokovkalar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan eritmada ishlanadi.
Alyuminiy qotishmalaridan olingan pokovkalar avval ishqorli eritmada ishlanib, so‘ng azot kislotasi eritmasida ishlanadi.
II-Bob. Kasb-hunar kollejlarida mutaxassislik fanlarini o‘qitish jarayonida ta’lim texnogiyalarini qo‘llanishi
2.1. “Aqliy hujum” metodi asosida “Metallarga bosim ostida ishlov berish” mavzusini o‘qitish texnologiyasi
O‘quv jarayoniga ta’lim texnologiyalarini joriy etishning dolzarbligi. «Kadrlar tayyorlash milliy dasturida» ta’lim tizimiga ilg‘or pedagogik texnologiyalarni joriy qilish va o‘zlashtirish zarurligi ko‘p karra takrorlanadi. Pedagogik texnologiyalarni o‘zi nima va u an’anaviy ta’limdan nimasi bilan farq qiladi?
Hozirgi kunda pedagogik adabiyotlar, ta’lim muammolariga oid ma’ruzalar, rasmiy hujjatlarda «Yangi pedagogik texnologiya», «Ilg‘or pedagogik texnologiya», «Progressiv pedagogik texnologiya», «Zamonaviy ta’lim texnologiyasi» iboralari keng qo‘llanilmoqda. Ammo «Pedagogik texnologiya» tushunchasi hali ham bir qolipga tushurilmagan, ensiklopediyalarda izohlanganicha yo‘k, uning mazmunini yagona talqini ishlab chiqilmagan va shuning uchun iboraning bir-biridan farqlanuchi ko‘pgina ta’riflari mavjud.
Respublikamizning pedagogik olim va amaliyotchilari ilmiy asoslangan hamda O‘zbekistonning ijtimoiy-pedagogik sharoitiga moslashgan umumiy o‘rta ta’lim muassasalari uchun maxsus ta’lim texnologiyalarnini yaratish va ularni kasb-hunar kollejlarida qo‘llashga intilmoqdalar. Bu yerda, nima uchun bugungi kunda pedagogik texnologiyalarning milliy nazariy asosini yaratish va amaliyotga tadbiq etish zarurati tug‘ildi, degan savol paydo bo‘lishi mumkin. Jamiyatimizga qanchadan-qancha bilimli kadrlarni va yuqori malakali olimlarni yetishtirib kelgan pedagogika uslublari mavjudku, ularning eskirib, talabga javob bermay qolgan va mafkuralashtirilgan joylarini o‘zgartirib, milliy tus berib, foydalansa bo‘lmaydimi? Uslub - tilning inson faoliyatining muayyan sohasi bilan bogʻliq vazifalariga koʻra ajratilishi. Kishilar faoliyatning barcha sohalarida aloqa qilish jarayonida tildagi leksik, frazeologik, grammatik va fonetik vositalarni tanlash va ishlatishda birbirlaridan maʼlum darajada farq qiladilar. – degan mulohazalar ham yo‘q emas. O‘zbekistonning shu kundagi pedagogik jamoatchiligining aksariyati, aynan mana shu yo‘ldan bormoqda. Bu yo‘l ilojsizlikdan izlab topilgan bo‘lib, qisqa muddat xizmat qilishi mumkin. Mustaqillikni qo‘lga kiritgan va buyuk kelajak sari intilayotgan jamiyatga bu yo‘l uzoq xizmat qilolmaydi. Chunki:
birinchidan, ma’lum sabablarga ko‘ra jahon hamjamiyati taraqqiyotiga mos ravishda taraqqiy etgan mamlakatlar qatoridan o‘rin olishimiz uchun, umumiy o‘rta maxsus ta’limni jadallashtirish va samaradorligini oshirish maqsadida eng ilg‘or pedagogik tadbirlardan foydalanish zarurligi;
ikkinchidan, an’anaviy o‘qitish tizimi yozma va og‘zaki so‘zlarga tayanib ish ko‘rishi tufayli «axborotli o‘qitish» sifatida tavsiflanib, o‘qituvchi faoliyati birgina o‘quv jarayonining tashkilotchisi sifatida emas, balki nufuzli bilimlar manbaiga aylanib qolganligi;
uchinchidan, fan-texnika taraqqiyotining o‘ta rivojlanganligini natijasida axborotlarning keskin ko‘payib borayotganligi va ularni yoshlarga bildirish uchun vaqtning chegaralanganligi;
to‘rtinchidan, kishilik jamiyati o‘z taraqqiyotining shu kundagi bosqichida nazariy va empirik bilimlarga asoslangan tafakkurdan tobora foydali natijaga ega bo‘lgan, aniq yakunga asoslangan texnik tafakkurga o‘tib borayotganligi;
beshinchidan, yoshlarni hayotga mukammal tayyorlash talabi ularga eng ilg‘or bilim berish usuli hisoblangan obyektiv borliqqa tizimli yondashuv tamoyilidan foydalanishni talab qilishidadir.
Kasb-hunar kollejlarida mutaxassislik fanlarini o‘qitish jarayonida ta’lim texnologiyasining yuqorida sanab o‘tilgan beshta sababiy shartlarini mavjud bo‘lishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu zaruriyat, shu vaqtgacha tahsil oluvchilar yopiq tafakkur paradigma (namuna, misol) lari asosida o‘qitilganligi, ularda o‘zgacha nuqtai nazarni tan olmasliq, faqat o‘z fikrini to‘g‘ri deb bilish shakllantirilganligidandir. Bu hol har qanday taraqqiyotga g‘ov bo‘lib, shu paradigmada yurgan kishilarni inqiroz sari yetaklaydi.
Jamiyatimiz jadallik bilan taraqqiy etib, iqtisodiy va siyosiy mavqei kundan-kunga ortib bormoqda. Siyosat (arab. سياسة (siyasa) - ot tarbiyalash, ot boqish) - davlatni boshqarish sanʼati. Siyosat biror guruh, jamiyatni boshqarish jarayonidir. Ushbu jarayonda tegishli guruh vakillari ham qatnashishadi. Ammo ijtimoiy sohada va ayniqsa, ta’lim-tarbiyada depsinish va umumiy taraqqiyotdan orqada qolish sezilmoqda. Bunday noxush vaziyatdan chiqib ketish yo‘llaridan biri ta’lim-tarbiya jarayonini qabul qilingan davlat standartlari asosida texnologiyalashtirishdir.
Ta’lim jarayonini, unga mukammallik, aniqlik, yo‘lga solinganlik, tartiblilik, ravonlik, vazminlik alomatlarini berish orqali samaradorligini oshirish va muqobillashtirish yo‘llarini izlash pedagogika sohasida doimo tadqiqot olib borilgan.
Didaktikaning asoschisi Yan Amos Komenskiy o‘n yettinchi asrdayoq ta’limning «vaqt, fanlar va uslublarni mohirona taqsimlashdan» boshqa narsani talab qilmaydigan tartibini topishga harakat qilgan edi. Komenskiyning fikricha, idealda o‘qitishning yagona mukammal uslubi topilsa, «hamma narsa toshlari to‘g‘ri muvozanatlangan soatdek aniq, faqat ana shunday mahorat bilan yaratilgan asbobda erishish mumkin bo‘lgan bexatolik bilan ilgarilaydi».
Zamonaviy pedagogikada ham, ta’limni shunday modellari, unga nisbatan shunday yondashuvlar ishlanmoqdaki, ular ta’limga, ishlab chiqarish-texnologik jarayon, ma’lum sharoitlarda va belgilangan vaqt ichida ko‘zlangan ta’lim maqsadlariga erishishni kafolatlaydigan xarakterni berish imkoniyatini yaratadi.
T.S.Nazarovaning qayd etishicha pedagogik texnologiya 70-yillarning boshlarida AQShda yuzaga kelgan bo‘lib, uning asoschilari taniqli olimlar B. Amerika Qoʻshma Shtatlari (AQSh, ingl. United States of America) - Shimoliy Amerikadagi mamlakat. Poytaxti - Vashington shahri, BMT aʼzosi. Amerika Qoʻshma Shtatlari Sharqdan Atlantika, gʻarbdan Tinch okeani, janubi-sharqdan Meksika qoʻltigʻi bilan oʻralgan. Blum, D.Kratvol, N.Gronlund, J.Keroll, J.Blok, L.Anderson va boshqalardir.
Pedagogik texnologiya oqimi deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarga tez tarqaldi, YUNESKO kabi nufuzli tashkilot tomonidan tan olindi va qo‘llab-quvvatlandi va hozirgi kunda ko‘pgina mamlakatlarda muvaffaqiyatli o‘zlashtirilmoqda, qo‘llanilmokda.
Ko‘pgina mamlakatlar pedagogik texnologiyadan foydalanib, o‘quvchilar o‘zlashtirishini oshirishda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishdilar. Masalan, Janubiy Koreyada pedagogik texnologiya bo‘yicha tajriba-sinov tarzida o‘qiyotgan 50 ming boladan 75 foizda an’anaviy o‘qitishda faqat eng yaxshi o‘quvchilar erishadigan natijalar qo‘lga kiritilgan. UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Birlashgan Millatlar Taʼlim, Bilim va Madaniyat Tashkiloti), Birlashgan Millatlar Tashkilotining mahsus tashkilotlaridan biri boʻlib, ikkinchi dunyo urushidan soʼng, 1946-yil tashkil qilingan. Koreya Respublikasi, norasmiy nomlari: Janubiy Koreya, Koreya (hangul: 대한민국, hanja: 大韓民國, tɛː.han.min.ɡuk̚), tinglang (yordam·maʼlumot)) Sharqiy Osiyoda, Koreys yarimorolida joylashgan mamlakatdir. Shimoldan Koreya Xalq Demokratik Respublikasi bilan chegaradosh.
Ta’limni texnologiyalashtirishning asosini, ta’lim jarayonini, uning samaradorligini oshirish va ta’lim oluvchilarni, berilgan sharoitlarda va ajratilgan vaqt ichida loyihalashtirilayotgan o‘quv natijalarga erishishlarini kafolatlash maqsadida to‘liq boshqarish g‘oyasi tashkil etadi.
Bunday yondoshishning mohiyati, ta’lim jarayonini tizimlashtirishdan –uni, aniq rasmiylashtirilgan va detallari bo‘yicha aniq elementlarga bo‘lib tashlash yordamida maksimal shakllashtirishdan iborat.
Ta’lim texnologiyasining predmeti ta’lim tizimini konseptual asoslariga dalil keltirishdan, maqsadlarni qo‘yishdan, natijalarni shakllantirishdan, o‘quv materialini tanlash va strukturalashtirishdan, ta’lim modelini tanlashdan, to ularni amalga oshirishgacha, ularning optimallik va samaradorlik darajasini baholashgacha loyihalashtirishdan tarkib topgan.
Bizda ta’lim nazariyasi va amaliyotida, o‘quv jarayoniga texnologik xarakterni kiritish 50-yillardan boshlangan. Ular, ana’anaviy o‘qitish uchun texnik vositalar majmuasini yaratishda o‘z ifodasini topgan. Hozirgi vaqtda, pedagogik texnologiyaga oddiygina «o‘qitishning texnik vositalaridan yoki kompyuterlardan foydalanish sohasidagi tadqiqotlar sifatida qaralmaydi: bu, o‘qitish samaradorligini oshiruvchi omillarni tahlil qilish va qo‘llash yo‘li bilan hamda qo‘llanilayotgan usullarni baholash vositasida ta’lim jarayonining tamoyillarini aniqlash va optimallashtirish usullarini ishlab chiqish maqsadidagi tadqiqotlardir». (Mejdunarodniy yejegodnik po texnologii obrazovaniya i obucheniya, 1978-79, London, Nyu-York, 1978 S.258. New York (talaffuzi: Nyu York) - AQShning eng katta sanoat, moliya, savdo-transport hamda siyosiy va madaniy markazi, dunyodagi eng yirik shaharlardan biri. Atlantika okeani sohilida, Gudzon daryosining quyilish joyida. London, Katta London - Buyuk Britaniya poytaxti, mamlakatning muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Temza daryosining quyi oqimida, Shim. dengizdan 64 km masofada, London havzasi deb ataluvchi tekislikning markaziy qismida joylashgan. (ingliz tilida).Til deb murakkab muloqot tizimiga yoki shu tizimni oʻrganish va ishlatish qobiliyatiga aytiladi. Tilni oʻrganuvchi sohaga tilshunoslik deyiladi. Jahon tillari miqdorini aniqlash uchun til va sheva orasida farq oʻrnatish zarur.
V.P.Bespalko bo‘yicha, barcha ta’lim va tarbiya ishlarini pedagogik texnologiya yo‘liga o‘tkazish o‘quv amaliyotini, pedagogik jarayonni qurish va amalga oshirishda ixtiyoriylikdan, uning har bir elementini va bosqichini tartibli asoslashga, obyektiv tashhis qilinadigan yakuniy natijaga intilishiga keskin ravishda burilishini ifodalaydi.
Ma’rifatli va rivojlangan mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan qo‘llanilib kelinayotgan ta’lim texnologiyalarini o‘rganib, xalqimizning milliy pedagogika an’analaridan hamda ta’lim sohasining shu kundagi holatidan kelib chiqqan holda O‘zbekistonning milliy ta’lim texnologiyasini yaratish lozim va kasb-xunar kollejlarida mutaxassislik fanlarini shiitish jarayonida kullash orkali malakali kichik mutaxassislar tayyorlash tizimini ishlab chikish maksadga muvofikdir.
2.2. “Metallarni bosim bilan ishlash” mavzusini o‘qitishda texnologik yondoshuv
Ta’lim-tarbiya jarayonini sifati va samaradorligini oshirish ko‘p jihatdan ta’lim vositalari bilan qay darajada ta’limlanganligiga bog‘liq bo‘ladi.
Ta’lim jarayonini amalga oshirishda yordam beruvchi vositalarga ta’lim vositalari deyiladi.
Ta’lim vositalari 3ga bo‘linadi:
Real ta’lim vositalari, texnik vositalar va chop etilgan o‘quv materiallari. Real ta’lim vositalariga o‘qitishda qo‘llaniladigan barcha real yordamchi vositalar: mashinalar, traktorlar, jihozlar, dastgohlar, tayyor mahsulotlar va hokazolar kiradi. Texnik vositalariga, proyektor, kino apparat, o‘quv televideniyesi, vidiomagnitafon, kompyuter, videofilmlar, multimedia va hokazolar kiradi. Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama. Bundan tashqari sinf doskasi, doska-stend, doska-bloknot, kodoskoplar ham texnik vositalarga kiradi. Chop etilgan o‘quv materiallarlarga chop etilgan o‘tkazilgan barcha o‘quv va ko‘rgazmali materiallar kiradi.
Yuqoridagi ta’lim vositalari o‘qituvchi uchun, o‘quvchi uchun, hamda dars o‘tkazish uchun alohida variantlarini to‘g‘ri tanlash muhim ahamiyatga ega.
1.O‘qituvchi uchun vositalar: o‘quv predmetini o‘qitish metodikasi bo‘yicha qo‘llanmalar, shaxsiy metodika, murakkab masalalar bo‘yicha metodik tavsiyalar, o‘qituvchilar tomonidan tayyorlangan metodik ishlanmalar, mantiqiy struktura.
2.O‘quvchi uchun vosita darslik, o‘quv qo‘llanma yoki o‘qituvchining ma’ruza matnlar jadvallar yo‘l-yo‘riq xaritalar, topshiriq kartochkalar va hokazolar. Xarita (yun. chartes - varaq yoki xat yoziladigan papirus), karta - Yer yuzasi, boshqa osmon jismlari yoki kosmik fazoning matematik aniq belgilangan, kichraytirilgan, umumlashtirilgan tasviri. Qabul qilingan shartli belgilar sistemasida ularda joylashgan obʼyektlar koʻrsatiladi (q. Geografik xaritalar, Xaritagrafiya)
3.Dars o‘tkazish uchun plakatlar, diagrammalar, modellar, maketlar etalonlar, namoyish qilish jihozlari labaratoriya amaliy ishlarni o‘tkazish uchun jihozlar, audiovizual vositalar, dialm, videoyozuvlar, diopozitivlar.
Tanlab olingan metod, shakl va vositalar bir-birini to‘ldirishi ya’ni uyg‘unlashuvi kerak.
Chop etilgan o‘quv materiallarga ta’lim oluvchilarga mustaqil ishlashga va ularning faollashuviga ko‘maklashadi. Ularga: tarqatma materiallar, ishchi varaqalari, nazorat (test) varaqalari, matnlar, o‘quv qo‘llanmalari va shu kabilar kiradi.
Sinf doskasi- o‘quv materialini vizual namoyish qilishning ananaviy va qulay vositasidir. Undan o‘quv materialining asosiy tayanch nuqtalarini belgilashda, yoki biror narsani tez yozish lozim bo‘lganda foydalanish juda qulaydir. Bundan tashqari sinf doskasi ta’lim muassasasining har bir o‘quv xonasida mavjuddir.
Kamchiligi: yangi materialni tushuntirish uchun doskada yozilganlarni o‘chirishga to‘g‘ri keladi va avval yozilganlarni qayta ko‘rsatish imkoni bo‘lmaydi. Bundan tashqari o‘qituvchi doskaga yozayotganda tahsil oluvchilarga nisbatan teskari holatda bo‘ladi va uni eshitish qiyin bo‘ladi.
Doska-stend – mashg‘ulotlarda o‘quv munozaralari, aqliy hujum, guruh ishlari va boshqa muhokamalar natijalarini hujjatlashtirishda foydalaniladigan o‘qitishning texnika vositasidir. Bunda stendga o‘sha kattalikdagi qog‘oz qo‘yiladi va unga turli rangdagi hamda shakldagi kartochkalar yopishtiiladi. Trening vaqtida stendda mazkur kartochkalar yordamida sxemalar, tuzilmalar, sharhlar va shu kabilarni tuzish mumkin.
Doska-stendning afzalligi shundaki, unda kartochkalar (sxemalar, tuzilmalar, sharhlar va h.k.) joylashuvini xohlagan vaqtda o‘zgartirish imkoniyati mavjud. Shuningdek doska-stend bilan ishlaganda qisqa vaqt ichida barcha tinglovchilarning fikr-mulohazalari va g‘oyalarini qamrab olish va qayd etish imkoniga ega bo‘linadi.
Doska-bloknot – bu varaqlanadigan qog‘ozli doska bo‘lib, unga marker bilan yoziladi. U turli muhokamalar yakunlari va natijalarni yaqqol namoyish etishda hamda eng muhim axborotlarni qayd etishda qo‘llaniladi. Uning afzalligi shundaki, xohlagan vaqtda oldingi yozilgan qo‘yish ham mumkin.
Kodoskop (grafoproyektor) – shaffof plenkadagi tasvir (slaydlar) ni ekranga proyeksiyalash uchun qo‘llaniladigan jihoz hisoblanadi. Undan ma’ruza vaqtida materiallarni namoyish qilish uchun, shuningdek guruh ishlari taqdimotida yordamchi vosita sifatida foydalaniladi. Kodoskop foydalanish uchun qulay, moslashuvchan vosita bo‘lib, bir marta tayyorlangan plenkadan ko‘p marta foydalanish mumkin, bundan tashqari doska bo‘lmagan hollarda asosiy tushunchalar, g‘oyalar va natijalarni o‘qituvchi plenkaga flomaster yordamida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozib ko‘rsatishi ham mumkin.
Yuqorida sanab o‘tilgan ta’lim vositalaridan samarali foydalanish uchun o‘qituvchi qaysi vositani qachon qo‘llashini mashg‘ulot maqsadi va mazmunidan kelib chiqqan holda belgilab olishi muhimdir.
Tarqatma materiallar – ta’lim oluvchilar uchun o‘rganilayotgan mavzuga oid asosiy ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan, hajmi uncha katta bo‘lmagan (1-2 varaq) yozma o‘quv materiali hisoblanadi. Mazkur materiallar trening ishini qiziqarli qilish imkonini berib, ko‘p hollarda ta’lim oluvchilar uchun mustaqil ravishda o‘qib chiqib muhokama qilish uchun mo‘ljallangan bo‘ladi. Tarqatma materiallarni tayyorlash va qo‘llashda quyidagi qoidalarga rioya qilish lozim:
Ta’lim oluvchilarga haddan tashqari ko‘p tarqatma materiallar bermang
Sarlavhalarni bosh harflar bilan yozing, bir mashg‘ulot uchun ikkita tarqatma material zarur bo‘lsa, ularga kod-nom berib ularni ajratishni osonlashtiring
Matn shrifti 12 dan kichik bo‘lmasligi kerak.
Bir betda 80 tadan ko‘p belgi (harf, qavs, undov belgisi va h.k.) ishlatmang.
Matnlar tushunarli, qisqa va oddiy bo‘lishi kerak.
Varaq dizayni e’tiborni o‘ziga tortishi kerak.
Ishchi varaqalar – guruhlarda, juft bo‘lib va individual mashqlar bajarishda qo‘llaniladi. Ular turli jadvallar shaklida bo‘lib, ta’lim oluvchilar tomonidan to‘ldirish talab qilinadi.
Nazorat varaqalari – mashg‘ulot yakunida ta’lim oluvchilarning o‘zlashtirgan bilimlarini tekshirishda qo‘llanilib, ular test savollari, masalalar va shu kabi shakllarda bo‘lishi mumkin.
M
|