Siqilgan tabiiy gaz to’ldirish shoxobchalari

Siqilgan tabiiy gaz to’ldirish shoxobchalari.
Siqilgan gaz to’ldirish shoxobchalari (GTSh) ning tarixi o’tgan asrning 1930-yillaridan boshlanadi. Birinchi bo’lib GTSh tarmog’ini rivojlantirish konsepsiyasi Italiyada paydo bo’lgan va keyinchalik butun jahonga tarqalgan.Italiya (Italia), Italiya Respublikasi (Repubblica Italiana) - Yevropa jan. da, Oʻrta dengiz havzasida joylashgan davlat. Apennin ya.o., Sitsiliya, Sardiniya va b. kichik orollarni oʻz ichiga olgan. Mayd. Hozirgi kunda jahonda 4,6 milliondan ortiq avtomobillar siqilgan tabiiy gazda yurmoqdalar. Har xil mamlakatlarda 10000 dan ortiq GTSh qurilgan.
Siqilgan tabiiy gaz to’ldirish kompressorli shoxobchalari har xil motor yonilg’ilari sotuvchi AYoQSh va SGQSh lardan farqli o’laroq, truba orqali kelayotgan xom ashyo holidagi tabiiy gazdan GOST 27577-87 bo’yicha motor yonilg’isi tayyorlab
Gazajratgich orqali o’tayotgan yonilg’i tezligi yuzaning kengayishi evaziga kamayadi, natijada havo va bug’ pufakchalari kameraning yuqori qismiga yig’iladi, qisman suyuq holatga qaytadi va qisman tashqariga chiqib ketadi, gaz ballonli avtomobillarga tarqatadi (2.15-rasm).
7-rasm. Siqilgan tabiiy gaz to’ldirish kompressorli shoxobchasining
ishlash sxemasi.
Harakatlanuvchi yonilg’i-moy quyish shoxobchalari va ularning jihozlari.
Harakatlanuvchi yonilg’i quyish vositalari yonilg’i tashuvchi maxsus sisternali avtomobillarga tarqatish kranlari o’rnatish orqali yaratiladi va ular quyidagicha markalanadi: yonilg’i tashuvchi transport vositasi ATS(avtotsisterna so’zlaridan), PS, PPS (pitsep, polupritsep so’zlaridan) deb belgilansa, yonilg’i tarqatuvchilari ATZ, PTZ, PPTZ, ATMZ harflari bilan belgilanadi (TZ-toplivozapravshik,TMZ-toplivomaslozapravshik so’zlarining bosh harflari).
Yonilg’i-moy tarqatish avtotsisternalari bazaviy avtomobil shassisiga o’rnatiladi va markalanishda shu avtomobil shassisi raqami ham keltirib, ikkinchi raqam 6 soni bilan almashtiriladi. Masalan, ATZ-10-56212-bu KamAZ -53212 shassisiga o’rnatilgan hajmi 10 m3 li yonilg’i quyish avtotsisternasidir. Boshqa markadagi avtomobillar, tirkama va yarim tirkamalarni belgilanishida ham ikkinchi raqam 6 keltiriladi. Harakatlanuvchi yonilg’i quyish avtomobili, jihozlarining ishlash sxemasi va tashqi ko’rinishi 1.34, 1.35, 1.36-rasmlarda keltirilgan.
8-rasm. KamAZ-56212 rusumli harakatlanuvchi YoQShning tashqi ko’rinishi va asosiy qismlari:
1-o’t o’chirgich; 2-so’rish va to’kish shlangi; 3-drenaj tizimi; 4-sath ko’rsatkich;
5-maxsus elektr jihoz; 6-sisterna; 7-shassi; 8-penal; 9-zanjir; 10-narvon; 11-suv to’skich; 12-kommunikatsiya; 13-shit; 14-yerga ulash moslamasi; 15-idenfikatsiya raqami tushirilgan tamg’a.
Yonilg’i tashish va tarqatishga mo’ljallangan sisternalarda ”nafas olish” klapan (8-rasm), sath ko’rsatkich, quyish hajmini chegaralovchi qalqovichli datchik, so’rish va Haydash quvurlari, suv va mexanik aralashmalar yig’iladigan taglik-tindirgich (9-rasm) kabi qo’shimcha moslama va jihozlar hamda yonilg’ini bakga quyish uchun jo’mrak o’rnatilgan bo’ladi.
Sisternaga hajmining 95 foiziga teng yonilg’i quyishga ruxsat beriladi, shuning uchun quyishni chegaralovchi datchikdan foydalanilgan. Bu chegaralash – tashish jarayonida yonilg’ilarni chayqalib lyuk orqali sachrab ketishini oldini oladi.
Lyuk qopqog’i maxsus zichlovchilar orqali germetik yopilishi va vintli mexanizmlar yordamida qotirilib, o’z-o’zidan ochilib ketishdan saqlangan bo’lishi lozim.
Avtotsisternaga o’rnatilgan jihozlar quyidagi ishlarni bajarilishini ta’minlaydi:
-
sisternani o’z nasosi yordamida to’latish;
-
sisternani boshqa qurilmalar yordamida yuqoridan quyib to’latish;
-
sisternani o’z nasosi orqali bo’shatish;
-
sisternani tashqaridagi boshqa nasos yordamida bo’shatish;
-
o’z nasosi yordamida shlanglardagi va quyish jo’mragidagi yonilg’ini qayta so’rib olish;
-
sisternadagi yonilg’ini o’z oqimi bilan to’kish;
-
sisterna nasosi yordamida xo’jaliklardagi yonilg’ini bir sig’imdan ikkinchi sig’imga, sisternaga kiritmasdan haydab olish;
-
yonilg’ini mayda idishlarga quyish;
-
texnikalarga filtrlangan neft mahsulotlarini quyish, ularning aniq hajmini o’lchash.
Yonilg’i quyuvchi ushbu avtotsisternalardan barcha iqlim va ob-havo sharoitlarida foydalanish mumkin, 10-12000 litr yonilg’ini to’lg’azish va to’kish uchun 30-40 minutdan vaqt ketadi. Avtotsisternadagi statik elektr zaryadni yerga o’tkazish uchun sisternaga temir zanjir osilgan bo’lib u yo’lga tegib turadi. Yonilg’i-to’kish yoki tarqatish paytida u maxsus sim orqali yerga ulanadi.
|
9-rasm.Avtotsisternaning nafas olish klapani:
1-korpus; 2-qopqoq; 3-filtr;
4,5-shar klapanlari.
A-kirish kanali,
V-chiqish kanali.
|
Sisternaning yon tomonlariga o’rnatilgan maxsus tagliklar va qutilarga qo’shimcha jihozlar, rezina shlanglar va boshqa armaturalar solib qo’yiladi va yonilg’i quyish-tarqatish jarayonlarida olib ishlatiladi.
Yonilg’i tashuvchi va tarqatuvchi avtomobillarning gaz chiqarish quvuri, yong’in xavfini olish maqsadida, kabinaning old tomonida joylashtiriladi.
3. Yonilg’i-moy mahsulotlarini saqlash sig’imlari.
Yonilg’i quyish shoxobchalarida neft mahsulotlarini saqlash uchun yer osti va yer ustiga o’rnatiladigan gorizontal va vertikal pulat sig’imlardan foydalaniladi.
Yonilg’i quyish shoxobchalarida yer ostiga gorizontal o’rnatiladigan silindrsimon sig’imlardan ko’p qo’llaniladi. Ular yuqori bosimga va vakuum holatiga chidamli, lekin vertikal silindrlarga nisbatan har m3 hajmga sarflanadigan metall miqdori ko’proq.
Vertikal o’q bo’yicha joylashuvchi silindrsimon sig’imlar neft bazalarida keng qo’llanilmoqda. So’ngggi yillarda YoQShlar uchun ham kichik hajmdagi vertikal sig’imlar ishlab chiqarila boshlandi.
Yonilg’ilarni saqlashda qo’llaniladigan sig’imlarning asosiy ko’rsatkichlari 1.2-jadvalda keltirilgan.
Hozirgi YoQShlarda asosan 20, 25, 30 kub metr hajmdagi sig’imlar ishlatilmoqda.
Sig’imlarni yer ostiga joylashtirish uchun yerda chuqur qazilib beton shaxtalar tayyorlanadi va shaxta ostki qismidagi fundamentlarga o’rnatiladi. Ko’p holatlarda sig’im usti tom qilib yopiladi yoki ostki qismi qum, yonlari va usti tuproq bilan to’ldirilib ko’miladi.
Sig’imlar bir devorli va ikki devorli qilib ishlab chiqariladi. YoQShlarda bir devorli sig’imlar ko’proq ishlatiladi. Bir devorli sig’imning tuzilishi va uning jihozlari 1.7-rasmda, ikki devorli sig’imlarning tuzilishi 1.8-rasmda keltirilgan.
10-rasm. Bir devorli sig’im sxemasi:
1- to’kish trubasi; 2-o’lchash trubasi; 3-so’rish trubasi; 4- nafas olish klapani trubasi.
10-rasmda YoQSh ning yonilg’i sig’imini joylashishi va uning qo’shimcha jihozlarga ulanish sxemasi ko’rsatilgan.
11-rasm. Sferasimon yonilg’i saqlash sig’imini joylashtirish sxemasi:
1-YoTK; 2-flanets; 3-yonilg’i uzatuvchi truboo’tkazgich; 4-neft mahsulotlariga mo’ljallangan kran (zadvijka); 5-olovdan saqlovchi to’siq (moslama); 6- tortish klapani (bir tomonlama); 7-o’lchash trubasi; 8-o’lchash lyuki; 9-nafas olish klapani; 10-“Struna-m” markali elektron sath o’lchagich (buyurtma bo’yicha o’rnatiladi); 11-to’kish-quyish trubasi; 12-olovdan saqlovchi to’siq; 13- to’suvchi elektromagnit klapan; 14- dag’al filtr; 15-quyish-to’kish muftasi; 16- to’kish qudug’i; 17- sig’im o’rnatilgan texnologik shaxta va uning tomi; 18- sim to’rli to’siq (tabiiy shamollatish uchun); 19- temir-beton quduq (chuqur); 20- sig’im o’rnatiladigan ko’ndalang fundamentlar; 21- sig’imdan yonilg’i oqishini tekshirish uchun zond; 22- po’lat sig’im;
Yonilg’i-moylash mahsulotlari uchun ishlatiladigan sig’imlarga o’rnatilgan jihozlar
Quyish qurilmalari. Sig’imlarga keltirilgan yonilg’ilarni isrofsiz to’kish uchun maxsus quyish qurilmalari o’rnatiladi. Bu qurilmalar quyish trubasidan va tez ajratib-yig’iladigan quyish muftalaridan tashkil topgan bo’lib, sig’imlar yoniga sig’im sathidan yuqoriga joylashtiriladi. Bir necha sig’imlarga ulangan trubalar bir joyga ya’ni quyish-to’kish quduqchasiga yig’iladi, har bir truba o’zining setkali yirik filtriga va qopqog’iga ega.
|
12-rasm. Sig’imga yonilg’i to’kish moslamasi:
-
– flanets
-
– qopqoq
-
– setkali qabul qilish trubasi
|
Tez ajratib yig’iladigan quyish muftasi va undan foydalanish 1.11-rasmda ko’rsatilgan. Ular bir tomondan yonilg’i qabul qiluvchi trubaga, ikkinchi tomondan avtotsisternaning rezina shlangiga germetik ulanishni ta’minlaydi, ekssentrik qulf orqali maxkam qisib qo’yiladi. Muftalar filtr hamda yonilg’i-moy mahsulotlariga chidamli bo’lgan material bilan zichlanadi.
|
1
|
2
|
3
|
|
4
|
5
|
6
|
a)
13-rasm. Yonilg’i to’kishda ishlatiladigan muftalar va
ulardan foydalanish:
a) tez yig’ilidagan to’kish muftasi va qo’shimcha moslamalari;
b) tezkor muftalarini qo’llash:
1-ulash muftachasi; 2-tez ajraladigan eskiz muftasi; 3-ikki o’lchamli ulagich; 4-tez ajratiladigan enli muftasi; 5-ikki uchli muftalar o’rnatilgan rezina shlang;
6-bug’ shlangi uchun klapanli mufta.
Quyish trubasining ikkinchi uchi sig’im ichiga tushirilgan bo’ladi va sig’im tag qismidan 200 mm balandlikda tugagan bo’ladi. Ayrim to’kish qurilmalari haqidagi ma’lumotlar 1.3-jadvalda keltirilgan.
So’ngi yillarda atrof-muhitni yonilg’i bug’laridan asrash maqsadida to’kish-quyish amallari uchun sig’imlardagi havo bo’shlig’ini avtotsisterna bilan birlashtiruvchi va shuning evaziga havo-bug’ fazasidagi yonilg’i bug’larini yig’ib oluvchi tizimlar ishlab chiqarilmoqda. Ularning tuzilishi va ishlash tamoyili 1.12-rasmda ko’rsatilgan.
Tortish trubkasi yuqori qismi alangato’sgich va kran orqali kolonkalardan kelgan truboo’tkazgichlarga ulanadi.
14-rasm. Teskari klapanning tuzilishi.
1-korpus; 2-tarelkasimon klapanlar; 3-to’r filtr; 4-klapan uyalari.
a)
b)
16- rasm Sig’mlarga o’rnatiladigan nafas olish klapanlari:
a) SMDK klapani; b) PPR klapani:
1-bosim klapani, 2- vakum klapani, 3-ftorplast qistirgich uya.
Asosiy adabiyotlar.Adabiyot (arab. - adab so‘zining ko‘pligi) - 1. Fan va amaliyotning biror sohasidagi yutuqlarni umumlashtiruvchi asarlar majmui (texnikaviy A., qishloq xo‘jaligi A.i, siyosiy A. va boshqalar). 2. San’atning bir turi (badiiy A. deb ham ataladi)
1.1. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning yil yakunlariga bag’ishlangan Vazirlar Maxkamasidagi yig’ilishlarda qilgan maruzalari(2009-2013 y.y).
1.2. Avtomobillar texnik ekspluatatsiyasi, Q.Sidiqnazarov taxriri
ostida tarjima qilingan,Toshkent 2008 y.
1.3. Komolov S.K, Farmonov Sh.V. Neft va neft maxsulotlarini saqlash xamda taqsimlash uskunalari, T.”Sharq” 2007 y., 112b.
1.4. Kovalenko V.G.I dr Avtozapravochnne stansii, S-P, NPIKS, 2003-282s.
1.5. Sagareli D.V.i dr. Texnologicheskoyeoborudovaniye AZS, M, Paritet, 2000.-408s.
1.6.Neft bazalarini texnik ishlatish qoidalari,T.”O’zbekneftgaz” MXK,2005,416b.
1.7. Konnova G.V.Vыsщee obrazovaniye, Oborudovaniye transporta i xraneniya nefti i gaza, Rostov-na-Donu, Feniks, 2007, 128s. Rostov-Don (rus. Ростов-на-Дону) - Rossiyadagi shahar, Rostov viloyati markazi. Yirik temir yoʻl, shosse va havo yoʻllari tuguni. Daryo porti. Don daryosi boʻyida, uning Azov dengiziga quyilish joyidan 46 km uzoqlikda joylashgan.
1.8.Sh.N.K 2.09.20-08 Avtomobillarga yonilg’i quyish stansiyalari, T,
2008.104b.
Qo’shimcha axborot manbalari.
2.1. Toplivo-smazochnыe materialы, texnicheskiye jidkosti, spr, pod ret.V.M.Shkolnikova, M. “Ximiya”, 1999,-432s.
2.2. Kantor F.M, Yusupov I.Yu, Nauchnыe razvitiya seti AZS. Tashkent, Fan.1981-112s.
2.3. Magdiyev Sh.P. Rasulov X.A,Avtomobil va dvigatellarga texnik xizmat kщrsatish, tamirlash, T,»Ilm-ziyo».2011-208v.
2.4. Neft, gaz kondensat va neft maxsulotlarini qabul qilish, tashish, saqlash va jo’natishda tabiiy yo’qolishning meyorlari T, UNG MXK, 2010-22b.
2.5. Fan mavzulariga oid informatsion-tarqatma materiallar.
2.6. Fan adabiyotlarining yelektron versiyalari.
2.7. Fanga bog’liq bo’dgan internet saytlari malumotlari.
Internet manbaalar
-
http://autozapravka.com/materials-all/favorites/109-benzovoz.html
-
.http://agnks.ru/history/
-
.http://files.stroyinf.ru/Data1/11/11502/#i16322
-
http://www.azs-snab.ru/GAZ/agzs_o.php
-
http://www.gasproject.ru/mdoc/3
-
http://mingas.ru/category/kontrolno-izmeritelnye-pribory/
-
http://www.gasauto.co.ua/?lang=ru&page_id=20
|