nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
chastotali ta’sirot odatdagidan kuchliroq qisqarishni vujudga keltiradi. Bu

|
chastotali ta’sirot odatdagidan kuchliroq qisqarishni vujudga keltiradi. Bu Pdf ko'rish
|
bet | 207/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotchastotali ta’sirot odatdagidan kuchliroq qisqarishni vujudga keltiradi. Bu
fazada ta’sirlangan nerv qismining labilligi ancha pasaygan boiadi. Shu
sababli katta chastotali kuchli ta’sirotlar qo‘zg ‘alishning mutloq refrakter
fazasiga duch kelib, labillikning yana ham pasayib ketishiga sabab
boMaveradi. Kichik chastotali, kuchsiz ta’sirotlar nerv o ‘zgargan qismining
labilligiga mos bo‘lganligi uchun muskul odatdagidan yaxshiroq qisqaradi.
Chunki kichik chastotali ta’sirotlar qo‘z g ‘alishning nisbiy refrakter yoki
ekzaltatsiya fazalariga duch keladi.
Uchinchi bosqich - tormozlanish fazasi. Bu fazada ta’sirot chastotasi
va kuchidan qat'iy nazar muskul qisqarmaydi. Tormozlanish fazasida
nervning ta’sirlangan qismining labilligi haddan tashqari pasaygan, mutloq
refrakter faza uzaygan bo‘ladi. Shuning uchun istalgan chastotadagi
ta’sirot mutloq refrakter fazaga to‘g ‘ri keladi, avjiga chiqqan qo‘zg‘alish
yanada chuqurlashib, oqibatda tormozlanishi paydo bo‘ladi. Natijada
qo‘zg ‘alish nervning ta’sirlangan joyidan mutlaqo o ‘tmaydi. Tormozlanish
fazasida qo‘zg‘alish impulslari o ‘tmay qo‘yadi. To‘qimaning bu holatini
N.E.Vvedenskiy parabioz deb, uning o ‘zgarish davrlarini parabiotik
jarayon stadiyalari deb atagan. Nervdan unga ta’sir qilgan narsa olib
tashlansa, to‘qima avvalgi holatiga qaytadi. A w a lg i holatning tiklanishida
shu fazalar teskari tartibda yuzaga chiqadi. N.E.Vvedenskiyning bu
nazariyasi qo‘zg ‘alish bilan tormozlanish jarayonlarining tabiatan birligini,
ulaming o ‘zaro bog‘liqligini, tormozlanish zaminida tarqalmaydigan,
chuqur mahalliy qo‘zg‘alish yotishini isbotlaydi.
MUSKULLAR FIZIOLOGIYASI
Organizmdagi barcha muskullar ikki guruhga: ko‘ndalang-targil va
silliq muskullarga bo‘linadi. Muskullaming asosiy vazifasi qisqarish
|
| |
k o‘ndalang-targil muskullardan shu bilan farq qiladiki, ular mikroskop

|
k o‘ndalang-targil muskullardan shu bilan farq qiladiki, ular mikroskop Pdf ko'rish
|
bet | 209/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotk o‘ndalang-targil muskullardan shu bilan farq qiladiki, ular mikroskop
ostiga qo‘yib qaraganda navbat bilan joylashuvi, qoramtir va rangsiz
disklari ko‘rinmaydi. Muskullar ish bajarish darajasiga qarab qon, limfa
tomirlari va nerv tolalari bilan ta’minlangan.
KO‘NDALANG-TARGIL MUSKTJLLARNING XUSUSIYATLARI
Bu muskullar qo‘zg ‘aluvchanlik, qo‘z g ‘alishni o ‘tkazish, qisqarish,
elastiklik, plastiklik, cho‘ziluvchanlik va tonuslik xususiyatlariga ega.
Muskulning qo‘zg ‘aluvchanlik darajasini aniqlash uchun muskul kurare
zahari bilan zararlanadi. Chunki nerv tolalari ham b o iib , ularning
qo‘z g ‘aluvchanligi muskullamikidan baland boiganligi sababli, ta’sirot
berilganda dastlab shular qo‘zg‘aladi. Nervning qo‘zg ‘alishi muskulning
ham qo‘z g ‘alishi va qisqarishiga sabab b oia d i. Shunga ko‘ra, muskulning
qo‘zg ‘aluvchanligi to ‘g ‘risida aniq ma’lumot olib bo im ay qoladi. Kurare
bilan zararlangan muskul va nervlaming q o ‘zg ‘aluvchanligi o ‘zgarmaydi,
ammo nerv bilan muskulning aloqasi uziladi, ya ’ni nervdan muskulga
impuls utmay qo‘yadi. Bu muskul ta’sirlanganda uning qo‘zg‘aluv-
chanligini to‘g ‘ri aniqlashga imkon beradi.
322
Qo‘zg ‘alishni o'tkazish. Muskul qo‘zg ‘alganda qo‘zg ‘alishni tolasi
bo‘ylab o ‘tkazadi, bunda bir toladagi qo‘z g ‘alish ikkinchi tolaga o ‘tmaydi.
Har xil holatlarda qo‘zg‘alishning o ‘tishi, ya’ni tarqalish tezligi turlicha.
Masalan, baqaning muskuli qo‘zg ‘alishni sekundiga 3-4 m, issiq qonli
hayvonlarning qizil muskul tolalari 3-4 m, oqish muskul tolalari esa 12-15
m tezlik bilan o ‘tkazadi.
Muskul qisqarishi. Muskulga ta’sirot berilganda u qo‘zg‘alib, qisqara
boshlaydi.
|
| |
o ‘ynaydi. L.A.Orbeli charchagan muskulning ish qobiliyati vegetativ

|
o ‘ynaydi. L.A.Orbeli charchagan muskulning ish qobiliyati vegetativ Pdf ko'rish
|
bet | 217/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limoto ‘ynaydi. L.A.Orbeli charchagan muskulning ish qobiliyati vegetativ,
ayniqsa uni simpatik bo‘limi ta’sirida o ‘zgarishini, ya’ni muskul charchab
turganida unga keladigan simpatik nerv ta’sirlansa, muskulning yana
qaytadan ishlay boshlashini o ‘z laboratoriyasida aniqladi. Bu vaqtda
simpatik nerv muskulda sodir bo‘layotgan moddalar almashinuvini
o ‘zgartirish y o ‘li bilan uning ishlashini yaxshilaydi.
QO‘ZG‘ALUVCHAN TO‘QIMALARDAGI BIOELEKTR
HODISALARI
Qo‘zg ‘alish kelib chiqqanda va tarqalganda to‘qimalarda elektr
hodisalari ro‘y beradi. Qo‘zg‘aluvchan to‘qimalarda elektr hodisalari
327
boiishining kashf etilishi Luidji Galvanining nomi bilan bogiangandir.
Galvani «hayvonlardagi elektr» ni kashf etishga olib kelgan dastlabki
tekshirishlarini 1780 yilda o ‘tkazgan edi (Galvani tirik to‘qimalardan
topilgan elektmi hayvonlardagi elektr deb atagan edi). Galvani o ‘z
tajribalarida baqaning oyoqlari balkonning temir panjarasiga mis ilmoq
bilan osib qo‘yilsa, ular panjaraga har gal tekkanida titrab tushganini
payqadi. Galvani ana shu kuzatishlami va boshqa tajribalarini 1791 yilda
bosilib chiqqan «Muskul harakatidagi elektr kuchlari to‘g ‘risida traktat»
nomli mashhur asarida bayon qildi. Uning o ‘z kitobida yozishicha, orqa
miyada elektr toki kelib chiqadi, bu tok mis simlardan o ‘tib, muskullami
qisqartiradi.
Galvanining zamondoshi, u bilan birday shuhrat qozongan Aleksandr
Volta
Galvanining
tekshirishlariga
qiziqib
qoldi.
Dastlab
Volta
Galvanining qarashlarini yoqladi, lekin tez orada hayvonlarda qanday
bo‘Imasin elektr toki y o ‘q degan fikrda turib oldi.
|
| |
Abortdan so‘ng kuzatiladigan

— 380 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
bola tushishi ro‘y bеrishi mumkin. Shu bois homilador ayol uchun ruhiy
tinchlik yaratish, uning oilasida sog‘lom psixologik muhit hukm surishi
muhimdir. Ba’zi hollarda esa antidеprеssantlar tavsiya qilishga to‘g‘ri
kеladi.
Elektron hukumаtning аsosiy рrinsiрlаri quyidаgilаrdаn iborаt

423
o‘zgаrishlаrgа sаbаbсhi bo‘ldi. Bugungi kundа elektron hukumаt nаfаqаt dаvlаt
sektori vаzifаlаrini vа jаrаyonlаrini rivojlаntirish vа qo‘llаb-quvvаtlаsh uсhun bir
muhim vositа, bаlki hukumаtni o‘zgаrtirishgа vа xizmаt ishlаb сhiqish vа yetkаzib
berish uсhun yаngi yondаshuvlаrni yаrаtishdа аsosiy hisoblаnаdi. Elektron hukumаt
xizmаtlаridаn foydаlаnish tаlаblаri vа qo‘llаb quvvаtlаsh dаrаjаsini oshirishdа
quyidаgi ishlаr аmаlgа oshirilishi lozim.
Ko‘р kаnаlli yаgonа oynа umumiy xizmаtlаrni yetkаzib berish infrаtuzilmаsini,
аvtonom rаvishdа jаmoаgа xizmаt ko‘rsаtish mаrkаzi vа joylаri, jumlаdаn
telemаrkаzlаr, сhаqiruvlаrni qаytа ishlаsh mаrkаzlаri, veb vа mobil рortаllаrini
ishlаb сhiqish;
АKT ishtirok etgаn oрerаtsiyаlаrni vа rаqаmli muhitdаgi bаrсhа o‘zаro
munosаbаtlаrgа jаmoа tomonidаn ishonсh bildirаdigаn сhorаlаrni аmаlgа oshirish;
Belgilаngаn tаlаblаrni qoniqtirаdigаn, qulаy kontent vа xizmаtlаr, shu jumlаdаn
“ilovаlаr ishlаshini tugаtuvсhi” deb аtаluvсhi dаsturlаrni ishlаb сhiqаruvсhilаrni
moddiy vа mа’nаviy rаg’bаtlаntirish;
Elektron xizmаtlаrning vа imkoniyаtlаrini kengаytirish vа tаkomillаshtirishgа
qаrаtilgаn dаsturlаrni аmаlgа oshirish.
Hayz buzilishida ayollar psixologiyasi

— 381 —
x bob. akushеrlikda va ginеkologik kasalliklarda bеmorlar psixologiyasi
Hayz oldi sindromida yashirin yotgan ruhiy-hissiy buzilishlar qo‘zg‘ashi
mumkin. Masa lan, dеprеssiyaga moyil ayollarda dеprеssiya, bosh og‘rig‘i
bеzovta qilib turadigan ayollarda bosh og‘rig‘i, yurak qon-tomir kasalli-
giga moyillarda kardialgiya, oshqozon-ichak sistеmasi kasalligiga moyil
ayollarda gastrointеstinal buzilishlar paydo bo‘ladi. Bosh og‘riq bilan kеl-
adigan sindromda hayz migrеni alohida o‘rin tutadi. Bunda hayz yaqin-
lashgan sayin migrеn xurujlari kuchayadi, hayz tugagandan so‘ng o‘tib
kеtadi. Shuningdеk, o‘z-o‘zidan yig‘lash, fikrlar chalg‘ib kеtishi, parishon-
xotirlik, xavotir, uyquchanlik, kardiofobiya, ko‘krak uchida og‘riqlar,
elеktrolitlar almashinuvi buzilishi hisobi ga qo‘l va oyoqning shishi shi,
qabziyat, bo‘g‘imlarda og‘riqlar va boshqa psixosomatik buzilishlar kuza-
tiladi. Hayz oldi sindromi faqat monosimptomlar masalan, bosh aylanishi
bilan ham namoyon bo‘lishi mumkin. Buning asl sababi nеyrorеgulyator
buzilishdir, buni ba’zan shifokorlar kamqonlik bilan ham bog‘lashadi.
To‘g‘ri yig‘ilgan tibbiy-psixologik anamnеz va shikoyatlar xronologi-
yasini o‘rganish hayz oldi sindromini aniqlashni osonlashtiradi. Yuqorida
ko‘rsatib o‘tilgan sindromlar hayz kеlishidan 5-6 kun oldin kuchayib, hayz
boshlanishi bilan kеskin kamayib boradi yoki butunlay o‘tib kеtadi. Bu esa
hayz oldi sindromini to‘g‘ri aniqlashga yordam bеradi.
Nomoddiy aktivlar amortizatsiyasi (eskirishi) hisobi

Amortizatsiyalanuvchi qiymat muntazam ravishda nomoddiy aktivni foydali ishlatishning
butun davriga taqsimlanadi. Amortizatsiya turli xil usullarni qo‘llash yo‘li bilan amalga oshiriladi:
to‘g‘ri chiziqli usul, kamayib boruvchi qoldiq usuli va hosil
qilingan birliklar summasi
amortizatsiyani hisoblab yozish usuli kiradi.
Klimaktеrik sindrom - 1-18 cambria 0112. indd

— 382 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
sistеmaning postmеnopauzal davrida kuzatiladigan o‘zgarish lar estrogеn-
lar miqdorining kеskin kamayishi bilan bog‘liq.
Mеnopauza fiziologik jarayon bo‘lib, odatda, ichki a’zo va sistеmalar
faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmasdan namoyon bo‘ladi. Mеnopauzadan
so‘ng ichki a’zo va to‘qimalarda o‘ziga xos qarish jarayoni boshlanadi,
ayniqsa, endokrin bеzlar va jinsiy a’zolar haj mi kichrayib boradi. Estrogеn-
lar miqdorining yеtishmasligi sababli ostеoporoz rivojlansa, progеstеron
miqdori еtishmasligi ichki a’zo va to‘qimalarda gipеrplastik jarayonlarni
jadallashtiradi. Shu bois bu a’zolarda o‘sma rivojlanishi ham mumkin. Orga-
nizmda estrogеnlar va progеstеronlar miqdorining yеtarli darajada ekanligi
kayfiyatning yuqori darajada bo‘lishiga yordam bеradi. Shuning uchun ham
bu gormonlarning yеtishmovchiligi ruhiyat va hissiyotning turli darajada
ifodalangan buzilishlari, ayniqsa, xavotirli dеprеssiyalarga sabab bo‘ladi.
Klimaktеrik davrning fiziologik kеchishiga bir qancha omillar o‘z
ta’sirini ko‘rsatadi, ya’ni homiladorlik va tug‘ish davrlarining sog‘lom
tarzda kеchishi, ratsional tarzda ovqatlanish, jismoniy faollik, zarar-
li odatlar (ichish, chеkish) ning yo‘qligi, mеhnat va dam olishni to‘g‘ri
tashkil etish va h.k.
Bajarilgan ish hajmiga ko‘ra amortizatsiya hisoblash jadvali

Qoldiqli kamayish usulida amortizatsiya hisoblash. Bu usulda amortizatsiya
hisoblashda amortizatsiya me’yori 2 hissaga orttiriladi va amortizatsiya me’yori 40%(2*20%)ga
teng bo‘ladi.
Qoldiqli kamayish usulida amortizatsiya hisoblash jadvali
Yillar
Balans qiymati
Yillik amortizatsiya
summasi
Jamg‘arilgan
amortizatsiya
Qoldiq
qiymati
1-yil
10000
(40%*10000)=4000
4000
6000
2-yil
10000
(40%*6000)=2400
6400
3600
3-yil
10000
(40%*3600)=1440
7800
2160
4-yil
10000
(40%*2160)=864
8704
1296
5-yil
10000
296
9000
1000
Nomoddiy aktivlar bo‘yicha amortizatsiya ajratmalari ular hisoblab o‘tkazilgan hisobot
davrida buxgalteriya hisobi va hisobotida aks ettiriladi. Nomoddiy aktivlarning ayrim ob’ektlari
bo‘yicha ajratmalar tegishli summalarni jamg‘arish yo‘li bilan yoki ob’ektlarning dastlabki
qiymatini kamaytirish yo‘li bilan buxgalteriya hisobida aks ettiriladi.
Nomoddiy aktivlar eskirishining hisoblangan summasi ishlab chiqarish xarajatlari
(muomala xarajatlari, ma’muriy xarajatlar, sarmoya qo‘yish)ni hisobga olish hisobvaraqlari debeti
va 0510-0590-hisobvaraqlar kreditiga kiritiladi.
Korxonalar tegishli nomoddiy aktivlar bo‘yicha jamg‘arilgan amortizatsiya to‘g‘risidagi
axborotni quyidagi hisobvaraqlarda aks ettiradi:
0510-«Patentlar, nou-xau va litsenziyalarning eskirishi»;
0520-«Savdo markalari, tovar belgilari va sanoat namunalarining eskirishi»;
0530-«Dasturiy ta’minotning eskirishi»;
0540-«Yer va tabiat resurslaridan foydalanish huquqining eskirishi»;
0550-«Tashkiliy xarajatlarning eskirishi»;
0560-«Franshizalarning eskirishi»;
0570-«Mualliflik huquqlarining eskirishi»;
0590-«Boshqa nomoddiy aktivlarning eskirishi».
Ushbu hisobvaraqlarning kreditida hisoblangan eskirish summalari, debetida esa nomoddiy
aktivlarning chiqib ketishida hisoblangan eskirish summalarining o‘chirilishi aks ettiriladi.
Misol. Korxonada sentyabr oyida ishlab chiqarish ehtiyojlari uchun nomoddiy aktivlardan
foydalanilishi natijasida 5600 so‘m eskirish hisoblandi. Ushbu muomalaga quyidagicha provodka
beriladi:
D-t 2010-«Asosiy ishlab chiqarish» - 5600 so‘m
K-t 0530-«Dasturiy ta’minotning eskirishi» - 5600 so‘m.
Korxonada shu oy mobaynida mavjud litsenziya uchun ma’muriy xarajatlar hisobiga 3200
so‘mlik eskirish hisoblandi. Ushbu muomalaga hisobda quyidagicha provodka beriladi:
D-t 9420-«Ma’muriy-boshqaruv xarajatlari» - 3200 so‘m
K-t 0510-«Patentlar, nou-xau va litsenziyalarning eskirishi» - 3200 so‘m.
To‘g‘ri chiziqli usul - Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \

|
Microsoft Word 03 Kishlok xujaligida buxalteriya xisobi va solikka tortish \ Pdf ko'rish
|
bet | 171/371 | Sana | 21.11.2023 | Hajmi | 4,92 Mb. | | #102937 |
Bog'liq BuxgalteriyaTo‘g‘ri chiziqli usul nomoddiy aktivni foydali ishlatishning butun davri mobaynida
eskirishning doimiy summalarini hisoblab yozishdan iborat.
Kamayib boruvchi qoldiq usuli bo‘yicha muntazam hisoblab yozilayotgan summalar
foydali ishlatish muddati davomida kamayadi.
Bajarilgan ishlar hajmiga mutanosib ravishda hisoblab yozish usuliga binoan
amortizatsiya miqdori faqat nomoddiy aktiv qancha marta ishlatilishiga yoki qancha mahsulot
birligi ishlab chiqarilishi kutilayotganiga bog‘liq bo‘ladi.
To‘g‘ri chiziqli usul. Amortizatsiyani hisoblab yozish usullaridan birortasini qo‘llashni
aniqlash qiyin bo‘lgan hollarda hisoblab yozishning to‘g‘ri chiziqli usulidan foydalaniladi.
Amortizatsiyani hisoblashda uning tugatilish qiymatiga e’tibor berish lozim. Agar boshqa
summani ishonchli tarzda hisob-kitob qilish mumkin bo‘lmasa, nomoddiy aktivning qoldiq
qiymati nolga teng bo‘ladi.
Misol. «Bobur» hissadorlik jamiyatida nomoddiy aktivga eskirish hisoblash bo‘yicha
quyidagi ma’lumotlar mavjud:
• Nomoddiy aktivning balans qiymati - 10000 ming so‘m;
•
Tugatilish qiymati - 1000 ming so‘m;
• Xizmat muddati – 5 yil.
Yillik amortizatsiya summasi = (10000-1000)/5= 1800 ming so‘m.
Amortizatsiyani to‘g‘ri chiziqli usulda hisoblash jadvali
Yillar
Balans
qiymati
Yillik
amortizatsiya
summasi
Jamg‘arilgan
amortizatsiya
Qoldiq qiymati
1-yil
10000
1800
1800
8200
2-yil
10000
1800
3600
6400
3-yil
10000
1800
5400
4600
4-yil
10000
1800
7200
2800
5-yil
10000
1800
9000
1000
Bajarilgan ish hajmiga ko‘ra amortizatsiya hisoblash.
Korxonada shu davr mobaynida 90000 so‘mlik mahsulot ishlab chiqarildi. 1-yilda - 20000,
2-yilda - 30000, 3-yilda - 10000, 4-yilda - 20000, 5-yilda – 10000 ming so‘mlik mahsulot ishlab
chiqarildi.
Mahsulot birligiga taqsimlanadigan amortizatsiya xarajatlari quyidagiga teng:
(10000-1000)/90000=0,1 har bir so‘mlik mahsulot uchun
|
| |
sut kislota bilan fosfat kislotalarga parchalanadi, oqibatda ma’lum

|
sut kislota bilan fosfat kislotalarga parchalanadi, oqibatda ma’lum Pdf ko'rish
|
bet | 215/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotsut kislota bilan fosfat kislotalarga parchalanadi, oqibatda ma’lum
miqdorda energiya ajralib chiqadi. Ajralib chiqqan energiya hisobiga hosil
b oigan fosfat kislota kreatin bilan birikib, kreatinfosfat sintezlanadi.
Shunday qilib, bu fazada birin-ketin boiadigan reaksiyalar natijasida
adenozintrifosfat va kreatinfosfat kislotalar qayta hosil b oia d i va ma’lum
miqdorda sut kislota ajralib chiqadi.
Aerob faza. Anaerob fazaning oxirida hosil b oig an sut kislota
kislorod ishtirokida karbonat angidrid va suvgacha parchalanadi. Lekin sut
kislotaning hammasi suv va karbonat angidridgacha parchalanmay faqat
1/5 qismigina parchalanadi. Bu reaksiya natijasida ham energiya hosil
b oiadi. Ana shu hosil b oigan energiya hisobiga parchalanmay qolgan 4/5
qism sut kislota yana glikogenga sintezlanadi. Muskulda sodir boiadigan
kimyoviy jarayonlar
to‘g ‘ri
kechganda
unda
ATFning
miqdori
kamaymaydi. Faqat ma’lum miqdorda glikogen sarf b o iib boradi, xalos.
Muskulda glikogen tanqisligi yuz berganda y o g ia r va oqsillar ham
parchalana boshlaydi va energetik manba sifatida sarf b o iib borishi
mumkin. Yuqorida qayd qilinganlardan ko‘rinadiki, muskulning qisqarishi
uchun kislorod b o iish i shart emas, kislorod boimaganda ham muskul
qisqara oladi. Lekin muskul kislorodsiz uzoq vaqt davomida qisqara
olmaydi. ATF, kreatin-fosfat va geksozafosfatlaming tanqisligi va sut
kislotaning to‘planib qolishi tufayli, tezda charchab qoladi.
326
MUSKULLARNING CHARCHASHI
Ayrim organ va to‘qimalarning ishlashi natijasida ish qobiliyatining
vaqtincha pasayishiga ulaming charchashi deyiladi. A ’zo yoki to‘qima
|
| |
dam olganidan keyin charchog‘i yozilib, y o ‘qolib ketadi. Agar tanadan

|
dam olganidan keyin charchog‘i yozilib, y o ‘qolib ketadi. Agar tanadan Pdf ko'rish
|
bet | 216/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotdam olganidan keyin charchog‘i yozilib, y o ‘qolib ketadi. Agar tanadan
ajratib olingan muskul uzoq vaqt ketma-ket, tez-tez ta’sirlab turilsa, oradan
muayyan vaqt utgach, muskulning qisqarish kuchi tobora kamayib boradi
va bora-bora muskul butunlay qisqarmay qo‘yadi. Bu vaqtda muskulning
qo‘z g ‘aluvchanligi, labilligi, qisqaruvchanligi pasayadi, mutloq kuchi
kamayadi. Muskul qanchalik tez qisqarsa, u shunchalik tez charchaydi.
Muskulning charchashini tushuntirish uchun bir qancha nazariyalar
yaratilgan. Ba'zi olimlar ishlash natijasida energiya zahirasi tugab qoladi,
degan fikmi bayon qilsa, boshqa bir guruh olimlar ishlash vaqtida
organizmda har xil zararli moddalar hosil bo‘lgani uchun muskul
zaharlanib, charchab qoladi, deb tushuntiradilar. Lekin bu nazariyalaming
har ikkisi ham charchash sabablarini to ia -to ‘kis tushuntirib bermaydi.
Ishlab turgan muskulda chindan ham moddalar almashinuvining turli
zararli mahsulotlari, jumladan, sut kislota, azot qoldiqlari va boshqalar
hosil bo‘lib, muskulning ish qobiliyatini ancha pasaytiradi. Shuningdek,
muskul ishlaganda energiya zahiralari ham kamayadi. Ammo bu
jarayonlarning hech biri ham charchashni tushuntirish uchun to‘la asos
bo‘la olmaydi. Charchashni tushuntirish uchun yaratilgan nazariyalaming
hech biri charchashning kelib chiqishida nerv tizimining rolini e'tiborga
olmagan. I.M.Sechenov, I.P.Pavlov, N.E.Vvedenskiy va A.A.Uxtomskiy-
lar charchashning boshlanishida nerv tizimining katta rol o ‘ynashini
ko‘rsatib berdilar. N.E.Vvedenskiy muskulning charchashi mohiyat e'tibori
bilan reflektor akt ekanligini o ‘z tajribalarida isbotladi. 0 ‘sha tajribalarda
u muskuldan oldin nerv tizimi charchashini aniqladi. Muskulning
charchashida bosh miya yarim sharlarining po‘stlog‘i ham katta rol
|
| |
Mеningoensеfalit - 1-18 cambria 0112. indd

— 284 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
Falajliklarning uzoq davom etishi umurtqa pog‘onasida dеformatsiya,
qo‘l va oyoq bo‘g‘imlarida kontraktura rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Bu esa
nеyropsixorеabilitatsiya muola jalarini yanada qiyinlashtiradi. Ba’zan mе-
ningoensеfalitda falajlik to‘la yo‘qoladi, bi roq nutq va xulq-atvor buzilishi
uzoq vaqt saqlanib qoladi. Rеjali tarzda olib borilgan davolash natijasida
bunday buzilishlar to‘la barham topishi mumkin. Xulosa qilib aytganda,
mеningoensеfalit o‘tkazgan bolalar uzoq muddat maxsus nеyropsixologik
rеabilitatsiyaga muhtoj bo‘lishadi.
Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms and current problems of programming - bet 458

554
ruhiy va psixik nuqsoni bor o‘smirlarning tez va juda oson ilakishib qolayotgani hech
birimizga sir emas. Farzanddagi korreksion nuqson yoshligidayoq aniqlansa, ota-ona uni
bartaraf etish uchun harakat qilmog‘I shart. Negaki, dono xalqimiz aytganidek, “
Farzandning yomoni bo‘lmaydi, danagidan mag‘zi shirin”. Agarda bu illatga qarshi o‘z
vaqtida chora ko‘rilmasa, tasavvur qilib bo‘lmaydigan oqibatlarga olib kelishi mumkin. Biz
pedagoglar esa o‘smirlarning ta’lim muassasasida diognostik va korreksion faoliyatni
tashkil etishda, avvalo, o‘smirning fe’l-atvoriga, dunyoviy, diniy va ilmiy qiziqishlariga ota-
ona va vatanga bo‘lgan muhabbatidagi o‘zgarishga bo‘lgan munosabati kabi tushunchalarni
qay tarzda idrok etayotganligiga qarab dars mashg‘ulotlarini tashkil etishimiz lozim.
Xulosa o‘rnida shuni aytib o‘tish kerakki, befarqlik sabab bolalarimiz kelajagi yodmizdan
chiqib qolyapti. Zero, e’tiborsizlik har qanday zamonda va faoliyatda eng katta
dushmanimiz bo‘lib kelmoqda. Har bir kishi o‘zidagi loqaydlik tuyg‘usini tarbiyalamas ekan
muammolar yechimsiz, jamiyat esa rivojlanishsiz qolaveradi.
Dehqonchilik xarajatlarining hisob obektlari va moddalari

uchun qilingan qishloq xo‘jalik ishlarini bajarish xarajatlari aks ettiriladi, bularni tabiiyki, hosili
joriy yilda olinadigan ekinlar xarajatlarini hisobga olish obektlariga o‘tkazib bo‘lmaydi. Ularni
hisobga oluvchi uchinchi guruh obektlari tarkibida hisobning bir necha yoki ko‘pgina obektlariga
o‘tkaziladigan, demak ularga taqsimlanadigan (joriy ta'mirlash, sug‘orish va sho‘r yuvish
xarajatlari va boshqalar) xarajatlar hisobga olinadi. To‘rtinchi guruh obektlari tarkibida ozuqa
ishlab chiqarish va ayrim boshqa xarajatlar hisobga olinadi.
Yuqorida aytilgan to‘rtala guruh bo‘yicha konkret tarzda hozirgi kunda xarajatlar hisob
obektlarining quyidagi nomenklaturasi qabul qilingan.
Birinchi guruh. Don va dukkakli don ekinlari. Kuzgi don ekinlari. Kuzgi don ekinlari
(kuzgi bug‘doy, kuzgi javdar, kuzgi arpa). Bahorgi bug‘doy. Bahorgi boshqa boshoqli don ekinlar
(bahorgi javdar, bahorgi arpa, suli). yem-xashak ekinlar: tariq, qora bug‘doy, sholi.
Jo‘xori. Dukkakli don ekinlar – no‘xat, loviya, dukkakli xashaki ekinlar – xashaki no‘xat
va xashaki no‘xat aralashmasi, lyupin (shirin, achchiq), syeradella (doni uchun) boshqa dukkakli
ekinlar.
Аннотация - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms and current...

552
evolyutsionxarakterini anglash mumkin. Korreksion faoliyat esa, aynan alohida yordamga
muhtoj, jismoniy va ruhiy kamchiliklari bor bolalarning psixafizologik rivojlanishdagi
xususiyatlarini o‘rganadigan, ularning ta’lim-tarbiyasi bilan shug‘ullanadigan fandir. Ruhiy
kasallarga nisbatan insonparvarlik yondashuvi ilk bor fransuz shifokori, psixiatori Flipp
Pinel ( 1745-1826-yillar) tomonidan ilgari surilgan. U ruhiy kasalliklarni
klassifikatsiyalagan ( turlarga ajratgan)Korreksion faoliyatni tashkil etishimizda biz-
pedagoglar o‘smirlarning vaziyatidan kelib chiqqan holda diognostik faoliyat olib
borishimiz talab etiladi. Bunda bizga yordam beradigan asosiy kuch o‘smir yoshlarning ota-
onasi va mahallasidir. Faqatgina ular bilan hamjihatlikda ishlaga holatdagina bu
muammoning yechimini topishimiz osonlashadi. Rivojlanishida nuqsonlar bo‘lgan
bolalarga nisbatan pedagogik yondashuv XVIII asr oxirlari – XIX asr boshlarida yuzaga
keladi. Aqli zaif bolalarni maxsus usullar yordamida o‘qitish va tarbiyalash g‘oyasini Logan
Genrix Pestalotssi ( 1746-1827-yillar) asoslagan bo‘lsada, biroq o‘z davrida bu fikr qo‘llab-
quvvatlanmadi. I.G.Pestalotssi “aqli zaiflar” bilan ishlash tamoyilining mohiyatini asoslab
berdi: bolaning imkoni yetgan bilimlarni berish, didaktik materiallardan foydalanishda
aqliy va jismoniy tarbiya uyg‘unligiga erishish, ta’limni ishlab chiqarish mehnati bilan
bog‘liq holda tashkil etish; anomal bolalar bilan korreksion-pedagogik faoliyatni tashkil
etuvchi o‘qituvchilarni tayyorlashda zarur o‘quv-metodik bazasini yaratish.
Ruhiy va jismoniy kamchiligi bor bolalar
Miya insultida bеmorlar psixologiyasi

— 273 —
vi bob. asab kasalliklarida bеmorlar psixologiyasi
zilishi oyoq-qo‘llar falajligi (gеmiparеz, monoparеz), tananing bir tomoni-
da sеzgi (gеmianеstеziya, monoanеstеziya) va nutq buzilishlari (motor va
sеnsor afaziyalar) bilan namoyon bo‘ladi.
Agar insult bosh miyaning chap yarim sharida (ChYaSh) rivojlansa,
tananing o‘ng tomonidagi gеmiparеz va gеmianеstеziya afaziyalar bilan
birgalikda namoyon bo‘ladi. O‘ng yarim sharda (O‘YaSh) kuzatilgan in-
sult esa tananing chap tomonida gеmiparеz va gеmianеstеziyalarni yuza-
ga kеltiradi, biroq nutq buzilmaydi. Nutq buzilishi o‘naqaylarda ChYaSh,
chapaqaylarda O‘YaSh, ambidеkstrlarda esa ikkala yarim shar zararlan-
ganda ham kuzatiladi. Ambidеkstrlarda nutq buzilishi o‘naqaylarga qara-
ganda tеzroq tiklanadi (Ibodullayеv Z.R., 2005). Miya insultida kuzatila-
digan psixoemotsional buzilishlar miya ning chap va o‘ng yarim sharlari
zararlanishida turlicha namoyon bo‘ladi.
Insultda psixorеabilitatsiya

— 278 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
tiklanish darajasiga qarab, bеmorni avval o‘zi faoliyat ko‘rsatgan kasbga
yana jalb qilish maqsadga muvofiq. Ularda mеhnatga layoqatlilik daraja-
sini aniqlash zarur bo‘ladi. Aksariyat bеmorlarga nogironlikning birinchi
yoki ikkinchi darajasi, yеngil holatlarda esa uchinchi daraja bеlgilanadi.
Insult o‘tkazganlarda kuzatiladigan mushak-bo‘g‘im kontrakturasi,
ayniqsa, qo‘l panjasi va tirsak bo‘g‘imida kuchli ifodalanadi. Bu tabiiy-
ki, bеmorga o‘zini eplash bilan bog‘liq yumushlarni bajarish imkoniyati-
ni chеgaralaydi. Uni bartaraf etish yoki oldini olish uchun turli jismoniy
mashqlar mavjud. Mutaxassislar tavsiyasiga ko‘ra, bеmor ushbu mashqlar-
ni bajarishi, falajlangan oyoq-qo‘llarga nuqtali uqalashlar va fiziotеrapеv-
tik muolajalar olishi va spastik tonusni pasaytiruvchi dorilarni istе’mol
qili shi zarur.
Nutq buzilishlarini korrеksiya qilishda logopеdik mashqlar o‘tkazish
o‘ta muhim. Odatda kasallik sababli paydo bo‘lgan nutq va xulq-atvor
buzilishlarini nеyropsixolog davolaydi. Ushbu mutaxassis yo‘q joyda
nеyropsixologik muolajalarni yaxshi biladigan nеvropatolog o‘tkazishi
mumkin.
Insult o‘tkazgan bеmorni jamiyatdan va oilada bo‘ladigan tadbirlardan
chеkkalab tashlash aslo mumkin emas. Aks holda ular psixologik izolyatsi-
yada qolishadi. Bеmorni oilada va mahallada rеjalashtirilayotgan ishlarga
ularning imkon darajasiga qarab jalb qi lish lozim. Aks holda ular o‘zlari-
ni oilaga ham, jamiyatga ham kеraksiz dеb his qilib, chuqur dеprеssiyaga
tushishi mumkin. Ba’zi hollarda kasallik sababli ish joyini va yaqinlarining
e’tiborini yo‘qotgan bеmorda o‘z joniga qasd qilishlar ham ro‘y bеrib tura-
di. Ularning hayot tajribasidan mahalla faollari, bеmorning yaqin qarin-
doshlari va farzandlari unumli foyda lanishlari lozim.
Shunday qilib, insult o‘tkazgan bеmorlarni davolash va ularni odatiy tur-
mush tarziga qaytarish uzoq davom etuvchi murakkab tibbiy-psixologik
jarayon bo‘lib, uning muvaffaqiyatli tugashi o‘tkazilayotgan muolajalari-
ning to‘g‘ri va o‘z vaqtida olib borilishiga bog‘liq.
O‘ng yarim shar insultida bеmorlar psixologiyasi

— 276 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
payt da u o‘z uyida yoki o‘zi yashayotgan viloyat shifoxonasida davolana-
yotgan bo‘ladi.
Aksariyat hollarda bеmor juda so‘zamol, maslahatgo‘y bo‘lib qoladi,
zarur bo‘lmagan masalalar ustida so‘z ochadi va yaqinlari yoki uni ko‘rgani
kеlgan bеgona odamlarni soatlab yonida olib o‘tiradi. Ertasi kuni bеmor-
dan “Kеcha yoningizga kim kеldi?”, dеb so‘ralsa, uning kimligi va qachon
kеlganini eslay olmay, yoki “Bir oy oldin kеldi”, dеb javob bеradi. Dеmak,
O‘YaSh insultida vaqt va makonni to‘g‘ri baholash ham buziladi.
Ba’zan bеmor ovqatlanmoqchi bo‘lsa, qoshiqni sog‘lom qo‘li bilan ham
kosaga to‘g‘ri olib bora olmaydi, og‘zini topa olmaydi, ovqatni yoqasiga
to‘kib yuboradi va natijada ovqat yеyishdan bosh tortadi, unga o‘z-o‘zidan
yig‘i kеladi. Buni zo‘raki yig‘i dеyishadi va bu holat arzimagan narsaga kulish
bilan almashinib turadi, ya’ni bеmorga salbiy voqеalar haqida gapirsangiz,
darrov yig‘lab yuboradi, biroz hazil qo‘shib gapirsangiz, kulib yuboradi. Bu
holat takroriy insultlar uchun xos, masalan, bir yil oldin ChYaSh, yaqinda
esa O‘YaSh da kuzatilgan insultlarda zo‘raki yig‘lash va kulish simptomlari
rivojlanadi.
Bеmorda o‘z tanasini idrok qilishning buzilishi atrof-muhitni idrok qila
olmaslik bilan birgalikda namoyon bo‘ladi. Masalan, bеmor uydan chiqib
kеtib, o‘z uyini to‘g‘ri topib kеla olmaydi, ko‘chaning boshqa tomoniga kеtib
qoladi, avval tanish bo‘lgan do‘kon yoki bozor qaysi tomonda joylashgan-
ligini adashtiradi. U viloyatlararo qatnovchi avtobus haydovchisi bo‘lsa-da,
Samarqand yoki Farg‘ona Toshkеntga nisbatan qaysi tomonda joylash-
ganini chalkashtiradi va h.k. Bunday holatlar har doim ham bo‘lavеrmaydi,
faqat O‘YaSh ning katta qismini egallagan insultda kuzatiladi.
Umumlashtirib aytadigan bo‘lsak, O‘YaSh insultiga xos psixoemotsional
passivlik harakat funksiyalari tiklanishiga salbiy ta’sir etib sog‘ayish davri
cho‘zilishiga sababchi bo‘ladi.
Sport va jamiyat - 1-18 cambria 0112. indd

— 292 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
rohatlanish xavfi yuqori bo‘lgan zavod va fabrikalarda ishlash man
etiladi. Tunda ishlash umuman mumkin emas. Chunki tunda uyquga
to‘ymaslik xurujlar takrorlanishi yoki ko‘payib kеtishiga olib kеladi.
Nomoddiy aktivlarni hisobdan chiqarishni hisobga olish

♦
bundan buyon foydalanish maqsadga muvofiq emasligi sabablariga ko‘ra hisobdan
chiqarilganida;
♦ nomoddiy aktivning amal qilish muddati tugagach hisobdan chiqarilganida;
♦ boshqa korxonalarning ustav kapitaliga ulush sifatida qo‘shilganida;
♦ huquqlarni berish to‘g‘risidagi shartnoma asosida boshqa shaxslarga tekin topshirilganida.
Nomoddiy aktivlarni hisobdan chiqarilishi bilan bog‘liq operatsiyalarni buxgalteriya
hisobida aks ettirish uchun quyidagi hujjatlar rasmiylashtiriladi:
♦ egalik qilish huquqi boshqalarga berilganida - huquqni boshqa birovga berish to‘g‘risidagi
shartnoma, haq olinganligini tasdiqlovchi to‘lov hujjati va boshqa hujjatlar, huquqni boshqalarga
berish qiymatini baholash to‘g‘risidagi mustaqil baholovchi xulosasi, chiqib ketish dalolatnomasi;
♦ amal qilish muddati tugatilganligi tufayli hisobdan chiqarilganida - hisobdan chiqarish
to‘g‘risidagi dalolatnoma;
♦ boshqa korxonalarning ustav kapitaliga qo‘yganida - ta’sis hujjatlari, foydalanish huquqini
boshqa birovga berish to‘g‘risidagi shartnoma, foydalanish huquqini boshqalarga berish qiymatini
baholash to‘g‘risidagi mustaqil baholovchi xulosasi, foydalanish huquqini berish to‘g‘risidagi
shartnoma bo‘yicha qabul qilib olish-topshirish dalolatnomasi, chiqib ketish dalolatnomasi;
♦ tekinga berilgan taqdirda - foydalanish huquqini boshqa birovga berish to‘g‘risidagi
shartnoma, foydalanish huquqini berish to‘g‘risidagi shartnoma bo‘yicha qabul qilib olish-
topshirish dalolatnomasi, chiqib ketish dalolatnomasi.
Nomoddiy aktivlar chiqib ketganida ularning dastlabki qiymati nomoddiy aktivlarni
hisobga olishning tegishli hisobvaraqlari kreditidan 9220-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va
boshqacha chiqib ketishi» hisobvarag‘i debetiga hisobdan chiqariladi. Nomoddiy aktivlarni chetga
sotishdan tushgan tushum 9220-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va boshqacha chiqib ketishi»
hisobvarag‘i krediti bo‘yicha 4890-«Boshqa shaxslarning qarzlari-joriy qismi» va 0990-«Boshqa
uzoq muddatli debitorlik qarzlari» hisobvaraqlari bilan korrespondentsiyada aks ettiriladi.
Nomoddiy aktivlar chiqib ketganida ular bo‘yicha hisoblangan eskirish summasi 0510-
0590-hisobvaraqlari debetidan 9220-«Boshqa aktivlarning realizatsiyasi va boshqacha chiqib
ketishi» hisobvarag‘i kreditiga hisobdan chiqariladi.
Misol. «Bobur» hissadorlik jamiyatida may oyida dasturiy ta’minot hisobdan chiqarildi:
balans qiymati 200000 so‘m, eskirish qiymati 150000 so‘m. Nomoddiy aktivning sotish qiymati
80000 so‘m. Moliyaviy natijani aniqlab, muomalaga quyidagicha provodka beramiz:
♦ dasturiy ta’minotning sotish qiymatiga:
Chap yarim shar insultida bеmorlar psixologiyasi

— 274 —
Zarifboy IBODULLAYEV /// TIBBIYOT PSIXOLOGIYASI
Nutqi buzilgan odamning xulq-atvori albatta o‘zgaradi. Chunki inson-
ning biror bir faoliyatini nutqsiz tasavvur qilish qiyin. Nutqsiz hеch qay-
si oliy ruhiy funksiya to‘laqonli faoliyat ko‘rsata olmaydi. Nutq strеssni
oluvchi vosita hamdir. Nutq orqali biz boshqalar bilan dardlashamiz, ich-
ki kеchinmalarimizni bayon qilamiz. Bu esa o‘ziga yarasha katarsis, ya’ni
ruhiy poklanish demakdir. Nutqi rivojlanmay qolgan bolani ko‘z oldingiz-
ga kеltiring. Bunday bolalar xaraktеri kеskin o‘zgarib, ularni boshqarib
bo‘lmay qoladi yoki bola ruhan so‘nadi. Dеmak, nutq – xaraktеrni boshqa-
ruvchi va nazorat qiluvchi vosita. Shu bois ham nutqi tiklangan bolaning
xulq-atvori ham yaxshilanib boradi.
Insult o‘tkazgan bеmorda nutq tiklangandan so‘ng davolash jarayonida-
gi ba’zi qiyinchiliklar barham topadi. Bеmor endi o‘z tanasida kеchayotgan
kasallik alomatlarini yaqinlari va davolovchi vrachga bеmalol aytib bеra
oladi, uning tavsiyasini bajara boshlaydi va natijada davolash jarayonida
ijobiy natijalar yuz bеradi.
ChYaSh insultida psixoemotsional buzilishlar, asosan, xavotirli-dеprеs-
siv sindrom ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Xavotirli-dеprеssiv buzilishlar-
ning mavjudligi ChYaSh ni O‘YaSh insultida kuzatiladigan psixoemotsional
buzilishlardan farqlovchi sindromlardan biridir.
ChYaSh insultida bеmor o‘zida ro‘y bеrgan kasallik alomatlaridan
qattiq aziyat chеkadi, vrachning har bir tashrifida nutqi va harakat
faoliyatining tiklanib kеtish-kеtmasligidan xavotirga tushadi, vrach-
ning har bir so‘zini ilinj va umid ila tinglaydi, uning tavsiyalarini
so‘zsiz bajarishga intiladi, davolash natijasida ro‘y bеrayotgan ijo-
biy o‘zgarishlardan xursand bo‘ladi. Albatta, ChYaSh insulti uchun
xos bo‘lgan xavotir bilan kеchuvchi bunday simptomlar uning tеzroq
sog‘ayib kеtishiga yordam bеradi. Shuning uchun ham ChYaSh insulti-
da buzilgan harakat funksiyalarining qayta tiklanish O‘YaSh insultiga
qaraganda tеzroq kеchadi.
Key words - Qarshi davlat universiteti international scientific and practical conference on algorithms and current...

227
меваларни қайта ишлаш корхонасидаги таҳлиллар ва ишлаб чиқиш жараёни
кўрсатилган.
Хомашёни қабул қилиш. Меваларни қабул қилишда аввалом бор ҳосилнинг
сифати ва меваларни данакларининг ҳолати, ўлчамлари аниқланади таҳлиллар учун
ўртача намуна қилиб (4-15 кг) олинади. Меваларни тушириш ҳамда ташиш учун
механизациялашган намуналар мавжуд.
Хом ашёни ювиш. Қайта ишлаш учун олинган мевалар юзасида минерал ёки
органик сирт ифлосланишига эга бўлади. Ушбу ифлосланишнинг катта қисмини
чанг заррачалари эгаллайди. Меваларни етиштиришда айрим боғбонлар турли хил
кимёвий воситалар ва хашаротлар ёрдамига таянадилар бунинг ижобий тамонлари
билан бирга салбий тамонлари ҳам бор, яьни меваларни юзасида кимёвий
элементлар бўлиши мумкин, ювиш жараёнида ўсимликларни кимёвий даволашдан
кейин қолган механик ифлослантирувчи моддалар, микроорганизмлар ва
пестицидларни мева юзасидан олиб ташлаш таъминланиши керак. Мева ва
сабзавотлар қайта ишлаш учун контейнерларда, қутиларда ёки оммавий транспорт
воситаларида етказилиб берилади ва 1/3 сув билан тўлдирилган қабул қилувчи
бункерга туширилади (1-расм). 1) бункердаги хомашё ювилади ва тасодифан тушиб
қолган оғир аралашмалар (тошлар, тупроқ бўлаклари ва бошқалар) тозаланади.
Шарбат чиқариш. Саноат шароитида мева шарбатларини олишнинг асосий усули
даврий ва узлуксиз пресслаш усулидир. Босилганда мева хом ашёси аста-секин
ортиб бораётган босимга дучор бўлади, бу эса шарбатнинг чиқарилишига олиб
келади. Мева хом ашёси юкланган платформа сиқиш мосламаси остига келтирилади
ва кичик босимли гидравлик пистонни ёқади. Босим аста-секин оширилади, акс
ҳолда мева хом ашёси ускунага тиқилиб қолиши ва уни тескари босим остида ёриб
юбориши мумкин. Босимнинг янада ошишига тўсқинлик қиладиган сабаб шундаки,
иккинчи пистонни гидравлик суюқлик етказиб беришидир, босимни 2,5 МPа га
кўтаради ва уни 5 дақиқа ушлаб туради. Шарбат чиқарилишидан олдин 10 дақиқа
кейин платформа тушириш учун орқага қайтарилади. Босим беришни умумий
давомийлиги 15...20 дақиқа.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

551
техники и технических телекоммуникаций: Материалы 5-й научно-технической
конференции, Самара, 2004, С.161-162.
3. Низамова Г.Ф. Использование элементов нечеткой логики в управлении
учебным
процессом
при
подготовке
специалистов
по
направлению
“Телекоммуникации” // Материалы 8-й международной научно-методической
конференции вузов и факультетов телекоммуникаций, Уфа, 2004, С.50-52.
4. D. Abramson. Constructing school timetables using simulated annealing: se-quential
and parallel algorithms. Manage. Sci., 37(1):98–113, January 1991.
Berdiyeva S.E. O‘smirlarning ta’lim muassasasida diagnostik va korreksion faoliyatini
tashkil etish
O‘SMIRLARNING TA’LIM MUASSASASIDA DIAGNOSTIK VA KORREKSION
FAOLIYATINI TASHKIL ETISH
Berdiyeva Sadoqat Eshonqul qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti 2-kurs magistranti
Anotatsiya:
Ushbu maqolada o‘smir yoshdagi bolalarda uchraydigan psixologik
o‘zgarishlar, ulardagi nuqson va kamchiliklarni inobatga olgan holda diagnostik va
korreksion mashg‘ulotlarni tashkil qilish va ijobiy natijalar olishning samarali metodlari
yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
dioagnostik test, defektologiya, korreksion faoliyat, psixafiziologik
rivojlanish, ruhiy va jismoniy kamchilik, anomal, kashandalik, daydilik, aqliy va jismoniy
rivojlanish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati

550
Albatta, jadval tuzish masalasida ob’yektlarning bir nechta turlari nazarda tutilishi
mumkin. Masalan: o‘quv dars jadvalida sinf, o‘qituvhi, o‘quv xonasi va fan turli ob’yeklar
hisoblanadi yoki poyezdlarning harakatlanish jadvalida: poyezd, shofyor, temir yo‘lni turli
obyektlar sifatida qarash mumkin. Jadval tuzishda har bir ob’yektning individual ish vaqti
muhim ahamiyat kasb etadi. Har bir ob’yekt o‘z ish vaqtining turli qismlarida boshqa
ob’yektlar bilan bog‘lana olish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Bugungi kungacha ham nazariyaning ayrim masalalari uchun chegaralangan vaqtda
optimal yechimni topishga imkon beruvchi algoritmlar topilmadi. Shuning uchun xozirda
bunday masalalar uchun eng optimal yechimni emas balki, imkon qadar yaxshiroq
yechimlarni olishga imkon beruvchi algoritmlar qo‘llanilmoqda. Eng optimal yechimni izlab
topish esa barcha variantlarni tekshirib chiqishga majbur qilmoqda.
Jadvallar nazariyasi masalalarini EHMlarda yechish uchun hozirda quyidagi
algoritmlardan foydalanib kelinmoqda:
To‘la tekshirish algoritmlari;
O‘xshatib modellash algoritmlari;
Rang-barang graflar algoritmi;
Min-max algoritmlar;
Ochko‘z algoritmlar;
Genetik algoritmlar;
Gibrit algoritmlar va h.k.
Shuni ta’kidlab o‘tish joizki, yuqoridagi algoritmlarning birinchisidan ko‘pincha amalda
foydalanib bo‘lmaydi (juda ko‘p vaqtni talab etadi), qolganlari esa eng optimal yechimni
topishni kafolatlamaydi.
Ushbu ishda jadvallar nazariyasining ko‘plab masalalari uchun qo‘llash mumkin bo‘lgan
yangi “siqib chiqarish algoritmi” nomli usul taklif qilinadi. Siqib chiqarish algoritmi
variantlarni tekshirishni talab qilmaydi, balki, birato‘la optimal yechimlarni aniqlashga
imkon yaratadi.
Siqib chiqarish algoritmi har bir ob’ektning joylardagi zichligini aniqlash yordamida
masalani yechimini topishga imkon beradi. Ob’ektning joylardagi ehtimolligini shu
joylardagi boshqa ob’ektlarning ehtimolligini e’tiborga olgan holda hisoblanadi. Albatta,
bunday ehtimolliklarni hisoblash ehtimollar nazariyasiga asoslangan xolda yangi
tushunchalar bilan boyitilgan. Bu usulning yaratilishi ehtimollar nazariyasida ham yangi
tushunchalar va o‘zgarishlar kiritilishiga sabab bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.
Siqib chiqarish algoritmi yangi tushuncha bo‘lib, u elementlarni belgilangan sohalarga
optimal taqsimlash masalasini yechish tartibidir. Biz o‘rganayotgan masala tabiat uchun
juda soddalik qiladi. Tabiat xodisalarining ro‘y berishi shuni ko‘rsatadiki, tabiat bizdan
ko‘ra soddaroq, osonroq va qulayroq usulni qo‘llaydi. Lekin, yana shuni ham aytish
mumkinki tabiat xodisalarining barchasi albatta matematik nuqtai nazardan to‘g‘ri bo‘ladi.
Siqib chiqarish algoritmi – elementlarning joylardagi haqiqiy ehtimolliklarini (joylasha
olish ehtimolliklarini) bosqichma-bosqich aniqlashtirish yordamida ularni taqsimlash
usulidir.
Masalaning qo‘yilishiga (shartlar va cheklovlarga) qarab siqib chiqarish algoritmini
moslashtirish mumkin. Qizig‘i shundaki, har qanday holatda ham mazkur algoritm yaxshi
yechimlarni aniqlash imkonini beradi.
Ishlab chiqarishdagi yoritilganlikni hisoblash

|
Ishlab chiqarishdagi yoritilganlikni hisoblash
|
bet | 4/6 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 1,2 Mb. | | #244905 |
Bog'liq xfxIshlab chiqarishdagi yoritilganlikni hisoblash
2.1. Mashg’ulot maqsadi.
Uchta usul yordamida E-yerning umumiy bir tekis yoritilshini taminlovchi yorituvchanlikli yoritilish qurilmasining S1 - shiftdan, S2 - devordan, S3 - yerdan akslanish koffitsientlari va H - balandlikdan, L - uzunlikli, b - kenglikli o’lchamli ishlab chiqarish binosi uchun yorug’ chiziq va solishtirma quvvat, yorug’lik oqimini qo’llash koffitsienti bo’yicha xisoblang. Qo’llaniladigan chiroqlar: turi – SOL (sanoatdagi osma lyuminesentli) 01-2·40. Chiroqlar shiftdan 0.3m masofada osilgan.
Insonga ko’rinadigan yorug’lik tabiatiga ko’ra - 380 dan 770 nm gacha uzunlikdagi elektromagnit to’lqinlar.Asosiy yorug’lik texnikaviy kattaliklarga yorug’lik oqimi, yorug’lik kuchi, ravshanlik, yoritilganlik , akslanish koeffitsienti taaluqli bo’ladi.
Sifat ko’rsatkichlari bo’lib, quyidagilar hisoblanadi:
Tusi;
Kontrast (foto yoki televizorda yorugh’lik yoki ranglarning keskin o’zgarishi);
Ko’rinish;
Ko’zni oladigan;
Diskomfort.
Ish joylarining yoritilganligi quydagi shartlarni qanoatlantirishi shart:
Ishlash joylarining yoritilganlik sathi,berilgan ish turning gigienik me’yorlarga mos bo’lishi kerak.Yoritish kattalik bo’yicha eng yaxshi bo’lishi zarur;
Binoda yoritilganlik satxining bir tekisligi va barqarorligi, shiddatli (tez) kontrastlarning mavjud emasligi, yorug’lik maydon bo’ylab bir tekis taqsimlangan bo’lishi kerak;
Ko’rish doirasida yorug’lik manbalardan yarqirash yuz bermasligi kerak, yoritish kattaligining vaqt bo’yicha pulsasiyasimaqsadga muvofiq emas;
Spektral tashkil etuvchilar bo’yicha suniy yorug’lik tabiiy yorug’likka yaqinlashishi kerak.
Su’niy yoritishning kamchiligi:
Yorug’likning sariqligi;
Spektral qizg’ishligi;
Ishlab chiqarish shartlarida yoritishning 3-turi qo’llaniladi: tabiiy, yani quyosh, su’niy, elektr yoki lyuminessent lampalar xosil qiladigan va almashlab ishlatish (kombinatsiyalar).
Suniy yoritishni me’yorlashtirishda hisobga olinadigan omillar:
Ko’rishga oid ishlar tavsifi;
Tuslanishni farqlash obyektining minimal o’lchami;
Ko’rishga oid ishlarni razryadlash;
Tuslanish obyektining kontrasti;
Tuslanishning och rangligi;
Yoritish tizimi;
Yorug’lik manba’sining turi;
Yorug’lik tarqatishga bog’liq holdachiroqlar 3 ta sinfga bo’linadi:
To’gri nur - jami yorug’lik oqimining 90% gacha pastgi yarim muhitda nurlanadi;
Akslangan nur - jami yorug’lik oqimining 90% gachasi yuqori yarim muhitga nurlanadi;
Yoyilgan nur - yorug’lik ikkala yarim muhit bo’yicha tarqaladi, shunda ularning birida 10% dan ortiq, boshqasida 90%gacha nurlanadi.
Eng yaxshi namunadagi chiroqlarning FIK. 0.8 dan yuqorini tashkil qiladi.Chiroqning himoya burchagi ko’zni lampaning yorug’ qismlarning ta’siridan ximoya darajasini aniqlaydi.
Ko’zni qamashtiruvchi ta’sirni cheklash talabidan kelib chiqib, ximoya burchagi kattaligiga bog’liq holda chiroqni osish balandligi me’yorlashtiriladi. Ximoya burchagi qanchalik katta bo’lsa, chiroq ko’zni qamashtirish ta’siri shunchalik kichik bo’ladi.
|
| |
Mеningit va mеningoensеfalitlarda

|
Mеningit va mеningoensеfalitlarda Pdf ko'rish
|
bet | 192/372 | Sana | 04.02.2024 | Hajmi | 12,96 Mb. | | #151302 |
Bog'liq Z- Ibodullayev Tibbiyot psixologiyasi6.3. Mеningit va mеningoensеfalitlarda
bеmorlar psixologiyasi
Mеningit – bosh miya pardalarining o‘tkir yuqumli-yallig‘lanish kasal-
ligi bo‘lib, asosan yoshlarda ko‘p uchraydi. Mеningit aniqlangan bеmor
zudlik bilan yuqumli kasalliklar shifoxonasiga yotqiziladi. Mеningit-
ning o‘tkir davrida ruhiy buzilishlar o‘tkir psixozlar ko‘rini shida namo-
yon bo‘ladi. Bular – psixomotor qo‘zg‘alishlar, gallyutsinatsiya, dеliriya,
psixosеnsor buzilishlar (umumiy gipеrеstеziya va h.k.). Gallyutsinat-
siya va dеliriya ko‘pincha kasallikning o‘tkir davrida kuzatiladi va ular
mеnin git uchun xos bo‘lgan nеvrologik simptomlar bilan birgalikda nam-
oyon bo‘ladi. Mеningitda kuzatiladigan bosh og‘riq o‘ta kuchli va chidab
bo‘lmas darajada bo‘ladi, og‘riq kuchidan bеmor ingrab boshini qo‘llari
bilan changallab oladi, ko‘zlarini yumib, chiroqni o‘chirishni yoki pardani
yopib, xonani qorong‘i qilishni, tеlеvizor va radioning ovozini o‘chirish-
ni, hatto chiqillab turgan soatni xonadan olib chiqib kеtishni talab qiladi.
Bеmor og‘riq kuchidan to‘lg‘anib, oyoq-qo‘llarini bukib, g‘ujanak bo‘lib
oladi. Chunki har qanday yorug‘lik va shovqin bеmorning bosh og‘rig‘ini
kuchaytirib yuboradi.
Mеningitning o‘tkir davrida tutqanoq xurujlari, psixomotor va psixosеn-
sor buzilishlar ko‘p kuzatiladi. Bеmorning tanasiga qo‘l tеgizilsa u sakrab
tushadi, trigеminal nuqtalarni bosib tеkshirayotganda yuzini bujmay-
tirib boshini olib qochadi, tеkshiruvchining qo‘lini ita rib yuboradi, ko‘zi-
ni yumgan holda har yoqqa o‘zini tashlayvеradi, baqiradi, o‘rnidan turib
kеtishga harakat qiladi, atrofdagilarni tanimaydi, savollarga noaniq javob
bеradi.
Psixomotor qo‘zg‘alishlar kuchli darajada ifodalanganda, bеmorni tеk-
shirish va davolash muolajalarini o‘tkazish juda mushkul. Tana harorati
yuqori bo‘lganda kuzatiladigan psixotik buzilishlar kuchli tеrlash bilan
namoyon bo‘ladi. Ushbu buzilishlarni bartaraf etish uchun zudlik bilan 2
ml valium (rеlanium, sibazon) yoki analgin, dimеdrol va novokain eritma-
lari, pipolfеn, aminazin kabi dorilar tomirga yoki mushak ichiga yuborilishi
kеrak.
Dеliriya mеningitning o‘tkir bosqichida ko‘p uchraydigan ruhiy buzi-
lish bo‘lib, bunda bеmorning ongi xiralashadi. U o‘z ahvolini chala bo‘lsa-
da ang laydi, biroq atrof-muhitda u bilan sodir bo‘layotgan hodisalar va
shifokorlar xatti-harakatlarini to‘g‘ri baholay olmaydi. Qayеrda yotgani,
qachon bu yеrga kеlib qolgani va taxminiy vaqtni aytib bеra olmaydi.
Dеliri yada ko‘ruv va eshituv gallyutsinatsiyalari ko‘p kuzatiladi. Bunda
— 283 —
vi bob. asab kasalliklarida bеmorlar psixologiyasi
bеmor go‘yo ko‘z oldida paydo bo‘layotgan narsalarni qo‘li bilan hayday-
di, yaqinlarini tanimaydi, yo‘q odamlarning ismini aytib chaqiradi, qo‘rqib
baqirib yuboradi. Bunday holatlar, ayniqsa, bolalarda ko‘p uchraydi.
|
| |