Informatika va axborot texnologiyalarini o‘qitishda integrativ

Informatika va axborot texnologiyalarini o‘qitishda integrativ
texnologiyalar
va
ulardan
foydalanish
usullari.
Bugungi
globallashgan jamiyatda har qanday sohada ijobiy natijalarga erishish
uchun
yuqori
samaradorlikka
yo‘naltirilgan
texnologiyalar
va
jamiyatning intellektual salohiyatidan foydalanishga alohida ahamiyat
berish talab etiladi.
Mamlakatimizning Birinchi Prezidenti I.Karimov O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligining o‘n etti yilligiga
bag‘ishlangan tantanali marosimda: “...ta’lim sohasida zamonaviy
axborot va kompyuter texnologiyalari, internet tizimi, raqamli va keng
formatli telekommunikatsiyalarning zamonaviy usullarini o‘zlashtirish,
bugungi taraqqiyot darajasini belgilab beradigan bunday ilg‘or yutuqlar
nafaqat maktab, litsey va kollejlar, oliy o‘quv yurtlariga, balki har qaysi
oila hayotiga keng kirib borishi uchun zamin tug‘dirishning ahamiyatini
chuqur anglab olishimiz lozim....” deb ta’kidlaganlar.
Mamlakatimizda
ta’lim tizimini rivojlantirish va uning
samaradorligini oshirish yo‘lida bir qancha amaliy tadqiqot ishlari olib
borilmoqda.
Bunday
tadqiqot
ishlarining
asosiy
mazmuni
quyidagilardan iborat:
- ta’lim mazmunini xorijiy tajribalar asosida yangicha mazmunga
olib kelish va ular asosida yangi avlod o‘quv adabiyotlarini yaratish;
382
- kompyuter texnologiyalaridan foydalanib, o‘quv predmetlarini
o‘qitish jarayonini takomillashtirish;
- o‘quv jarayoniga yangi avlod axborot va kommunikatsiya
texnologiyalarini joriy etish;
- o‘quv jarayoniga zamonaviy pedagogik, innovatsion va
integratsion texnologiyalarni joriy etish va hokazo.
O‘quv jarayonida sifatli va kafolatlangan ta’lim berishda
ta’limning usullari va vositalari alohida ahamiyatga ega. Zamon talabi
darajasida o‘quv jarayonini tashkil etishda integratsion ya’ni
integratsiyalashgan texnologiyalardan foydalanish muhimdir.
Integratsiya so‘zi, lotincha “integratio” so‘ziga mos kelib, o‘zbek
tilida tiklash, qaytadan boshlash, to‘ldirish ma’nolarini ifodalaydi.
Ayrim qismlarning, elementlarning bog‘liqliq holatini, ularni qo‘shib
birlashtirishni ifodalovchi tushuncha hisoblanadi.
Integratsiya so‘zidan fanlarning yaqinlashishi va o‘zaro bog‘lanish
jarayonini ifodalashda ham foydalaniladi.
Integratsiyalash tushunchasi muhim ilmiy terminlardan biri bo‘lib,
u umumlashtirish, xulosalar chiqarishda metodologik vosita hisoblanadi.
Fan va texnikada ushbu metodologik vosita yordamida biror jarayon
yoki hodisalar mazmunlari orasidagi umumiy uyg‘unlik modellari va
algoritmlari yaratiladi.
Uzluksiz ta’lim tizimida beriladigan ta’lim mazmunidagi
uyg‘unliklarni
ta’minlash
muammolarini
yechishda
ham
integratsiyalashning mohiyati alohida ahamiyatga ega. Integratsiyalash
orqali o‘qitiladigan o‘quv predmetlarining asosiy tushunchalari
umumlashtiriladi. Biror tadqiqot ob’ekti va metodologiyasiga oid
ma’lumotlar o‘rtasidagi aloqadorlikni o‘rnatishda ham integratsiyalash
tushunchasidan foydalaniladi.
Integratsiyalashgan texnologiya deganda, ikki va undan ortiq
texnologiyalarni birlashtirish, umumlashtirish va ular orasidagi
aloqadorlikni o‘rnatishdan hosil bo‘lgan texnologiyalar tushuniladi.
O‘quv jarayonida integratsiyalashgan texnologiyadan foydalanish
deganda, pedagogik, axborot va kommunikatsiya texnologiyalarini
birlashtirish, umumlashtirish va ular o‘rtasidagi aloqadorlikni o‘rnatish
orqali faoliyat olib borish holati tushuniladi.
Ta’lim oluvchilarning o‘quv predmetlar bo‘yicha o‘zlashtirish
darajasi darsning sifati va samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan
biridir. Ta’limning sifatini oshirishda darsni to‘g‘ri rejalashtirish va
maqsadni to‘g‘ri va aniq belgilab olish muhimdir. Maqsadni belgilashda
383
natijaga erishish uchun ketadigan vaqt, ta’lim oluvchining ehtiyoji va
imkoniyatlari, ta’lim oluvchining maqsadga erishishga harakat qilishga
yo‘naltirilgan metodlar va natijani aniqlaydigan nazorat turlarini
aniqlash alohida ahamiyat kasb etadi. Bunday maqsadga erishish uchun
o‘quv jarayoniga zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy qilish
zarur.
Pedagogik texnologiya ta’lim jarayonida qo‘llaniladigan pedagogik
va texnologik yondashuvlarning integratsiyasi mahsulidir. Pedagogik
texnologiya tushunchasiga turli pedagog olimlar turlicha yondashib,
unga turlicha ta’rif berganlar. YUNESKO tashkiloti pedagogik
texnologiyaga quyidagicha ta’rif bergan: “Pedagogik texnologiya –
ta’lim berish va o‘zlashtirish usullarini yaratish, qo‘llash, ularni yagona
tizimga keltirish yo‘li bilan inson salohiyati va texnik vositalarining
barcha
imkoniyatlaridan
muvofiq
foydalanib,
bilimlar
o‘zlashtirilishining eng maqbul jarayonidir”.
Pedagogik texnologiya - ta’lim metodlari, usullari hamda
tarbiyaviy vositalar yig‘indisi, u pedagogik jarayonning tashkiliy -
uslubiy vositalar majmuidir. Pedagogik texnologiya bu o‘z oldiga ta’lim
shakllarini optimallashtirish vazifasini qo‘yuvchi butun o‘qitish va
bilimlarning o‘zlashtirish jarayonini texnik resurslar va insonlarning
o‘zaro munosabatlarini hisobga olgan holda yaratish, qo‘llash va
aniqlashning tizimli metodidir. Pedagogik texnologiya - ma’lumotlarni
o‘zlashtirish uchun qulay shakl va usulda uzatish va o‘zlashtirish
jarayonidan iborat. Pedagogik texnologiya - o‘quvchining mustaqil
o‘qishga, bilim olishga, fikrlashga o‘rgatishni kafolatlaydigan
jarayondir. Pedagogik texnologiya jarayonida o‘qituvchi rahbarligida
o‘quvchi mustaqil ravishda bilim oladi, o‘rganadi, o‘zlashtiradi.
Demak, pedagogik texnologiya insonga oldindan belgilangan
maqsad bo‘yicha ta’sir o‘tkazish faoliyatidan iboratdir.
Axborot texnologiyasi – axborotni to‘plash, saqlash, izlash, unga
ishlov berish va uni tarqatish uchun foydalaniladigan jami uslublar,
qurilmalar,
usullar
va
jarayonlar.
Axborot
texnologiyalari
–
ma’lumotlarni to‘plash, ularga ishlov berish, saqlash, uzatish va ulardan
foydalanish jarayonida kompyuterdan foydalanish yo‘llari, usullari va
uslublari. Axborot texnologiyasi – axborotga ishlov berish uchun ushbu
axborotdan foydalanuvchi jarayonlarning sermehnatligini kamaytirish va
ularning ishonchliligini va tezkorligini oshirish maqsadida zamonaviy
kompyuterdan foydalanish bilan bog‘liq jarayonni ifodalaydi.
384
Demak, axborot texnologiyalari deganda axborotni yig‘ish, saqlash,
uzatish, o‘zgartirish, qayta ishlash usul va vositalari yig‘indisi tushuniladi.
Zamonaviy axborot texnologiyalari ta’lim muassasalarida tahsil
olayotgan yoshlarga yangicha yondashishlar asosida, bilim, malaka va
ko‘nikmalarini shakllantirish bilan bog‘liq o‘quv jarayonini tashkil etib,
ta’limni yangi sifat bosqichiga ko‘tarish imkonini berishi mumkin
bo‘lgan texnologiyadir.
Kommunikatsiya so‘zi, inglizcha “communication” so‘ziga mos
kelib, o‘zbek tilida aloqa, xabar, aloqa vositasi, axborot vositasi,
tutashma, muloqot, ulanish, axborot uzatish usullari va vositalari
ma’nosida qo‘llaniladi. Kommunikatsiya tizimi – boshqa tizimlar
orasida axborot uzatish bilan bog‘liq yordamchi vazifalarni bajaradigan
tizimdir (Amirov va boshq., 2010).
Kommunikatsion texnologiyalar – tarmoqdagi kompyuterlar orasida
axborotlarni uzatish uchun marshrutlash (xarakterlarni belgilash) va
bog‘lanishlarni
kommutatsiya
qilish
vazifasini
bajaradigan
texnologiyalardir.
Ta’lim tizimining axborot- kommunikatsiya texnologiyalari
quyidagi asosiy funktsiyalar va talablarni bajaradi:
- ta’lim oluvchilar va ularning axborot muhitidan foydalanish
faoliyatlarini qayd etish;
- ta’lim beruvchi va ta’lim oluvchilarning faoliyatini maslahat yo‘li
bilan qo‘llab- quvvatlashni hisobga olish;
- ta’lim oluvchilarga zaruriy o‘quv materiallarini mustaqil
o‘zlashtirish uchun tavsiya qilish;
- o‘quv jarayonida, ta’lim oluvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan
bilim, ko‘nikma va malakalarning test yordamida, shuningdek, og‘zaki
va yozma usuldagi nazoratini tashkil qilish;
- axborot bazasida ta’lim oluvchilarga tavsiya qilingan o‘quv
materiallaridan,
qo‘shimcha
adabiyot
va
boshqa
vositalardan
foydalanishi uchun o‘quv muassasasi axborot resurslaridan masofadan
turib foydalanish imkonini yaratish;
- virtual laboratoriya mashg‘ulotlari va amaliy topshiriqlarni
bajarishda masofadan turib ta’lim muassasasi xodimlarining maslahati
va boshqa yordamlarini uyushtirish va hokazo.
Integratsiyalashgan texnologiyalar asosida tashkil etiladigan o‘quv
jarayonida o‘quv predmetlarining asosiy mazmuni quyidagi o‘quv-
uslubiy materiallardan iborat bo‘ladi:
385
- elektron darsliklar, elektron o‘quv qo‘llanmalar, elektron metodik
qo‘llanmalar va boshqa qo‘shimcha materiallar;
- elektron o‘quv- uslubiy majmualar;
- o‘zini o‘zi nazorat qilish uchun test dasturlari va savollar
majmuasi;
- virtual laboratoriya ishlari va ularning tavsifi;
- mustaqil ishlar va nazorat ishlari;
- hisoblash dasturlari, elektron ma’lumotnomalar, elektron ilovalar;
- qo‘shimcha dasturiy ta’minotlar.
Integratsiyalashgan texnologiyalarning qo‘llanilishi natijasida o‘quv
mashg‘ulotlari masofadan turib tarmoq texnologiyalari imkoniyatlaridan
foydalangan holda tashkil etishga olib keladi. Bu esa masofali o‘qitishni
tashkil etishning asosidir. Masofali o‘qitishda tarmoq texnologiyalarining
asosiy vazifasi o‘quv jarayonida o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi
muloqotni ta’minlashdan iborat. O‘qituvchi va o‘quvchilar orasidagi
doimiy muloqotsiz tashkil qilingan o‘quv jarayoni ko‘zlangan samarani
bermaydi. Ta’lim tizimining kunduzgi shaklida o‘qituvchi va o‘quvchi
orasidagi muloqot bir vaqt, bir joyda o‘quv auditoriyasida amalga
oshiriladi. Masofali o‘qitishda esa bu jarayon telekommunikatsion
vositalar asosida kompyuterning tarmoq texnologiyalari orqali amalga
oshiriladi.
Yuqorida
ko‘rib
chiqilgan,
uchta
texnologiyalarning
integratsiyalashgan holati ta’lim berish va o‘zlashtirishning eng maqbul
texnologiyasi deb qarash mumkin. Pedagogik va axborot texnologiyalari
imkoniyalaridan foydalangan holda ta’lim oluvchilar uchun axborot-
ta’lim muhitini yaratib, kommunikatsiya texnologiyalari vositalari
asosida
ta’lim
oluvchilarga
yetkazib
berish
jarayonlari
integratsiyalashgan texnologiyalarning asosiy vazifasi hisoblanadi.
Zamonaviy talab darajasida o‘quv jarayonini tashkil etish, ta’lim
mazmunlarini umumlashtirish va to‘ldirishda integratsiyalashgan
texnologiyalar alohida ahamiyat kasb etib, ko‘zlangan maqsadga
erishishni kafolatlashga yordam beradi.
|