12-mavzu. Korxonaning innovatsion faoliyat

12-mavzu. Korxonaning innovatsion faoliyat
Reja
12.1. Korxonalarda innovatsion faoliyati va innovatsiya
12.2. Korxonalarda innovatsion faoliyatini tashkil qilish va usullari
12.3. Innovatsion loyiha yaratish va amalga oshirishning asosiy bosqichlari
12.4. Innovatsion loyihalarni baholash
12.1. Korxonalarda innovatsion faoliyati va innovatsiya
Zamonaviy iqtisodiy sharoitlarda umumjaxon bozor iqtisodiyoti paydo bulmoqda, iqtisodiyot
«globallashmoqda», mahsulotlar tez (3-4 yilda) almashmoqda, yangiliklar (innovatsiyalar) doimiy ravishda
yaratilmoqda. Bu sharoitlarda marketing va innovatsiyalarning roli va ahamiyati ortib bormoqda.
Yuqori texnologik tovar va xizmatlar bozori kengayib bormoqda, bu bozor xajmi har yili o’rtacha 1,2-2
%ga o’sib borib, xom ashe – neftg’, gaz, yogoch bozorlaridan bir necha marotaba kattarokdir. Rossiya
Federatsiyasi bu bozorda atigi 0,3 % joy olgan, AKSH – 32 %, Yaponiya –23 %, Germaniya – 10 % bozor
ulushiga ega.
Ko’rinib turibdiki, istiqbolga qarab o’z iqtisodiyotlarini innovatsion yondoshuv asosida qurgan
mamlakatlar hozirgi kunda jaxon iqtisodiyotida yetakchi o’rinlarda bormoqdalar.
Bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiyoti raqobatbardoshligini oshirish bo’yicha bir qator chora-tadbirlar
va dasturlar ishlab chiqilib, amalga oshirilmoqda. Ushbu dasturlarning asosida iqtisodiyotni
modernizatsiyalash, diversifikatsiyalash va texnik qayta kurollantirish, innovatsion texnologiyalarni keng
joriy etish, xamda bank tizimini kullab-kuvvatlash ishlari turganligi mamlakatimiz iqtisodiyotini
raqobatbardoshligini va barkaror o’sish surhatlarini ta’minlashga zamin yaratadi.
Innovatsiyalar jaxon iqtisodiyotidagi tuzilmaviy o’zgarishlarning xarakatlantiruvchi omili bo’ldi.
Iqtisodiyot rivojlanishining innovatsiyaviy turi ishlab chiqarilayotgan mahsulotga xarajatlarning
kamayishiga sabab bo’lib kolmaydi. Balki innovatsiyalar iqtisodiyotning tarmoqlar tuzilmasiga,
ixtisoslashuv xamda tarmoqlar va tubtarmoqlar urtasidagi kooperatsiya alokalarining rivojlanishiga xam
sezilarli ta’sir ko’rsatadi. O’zbekiston yuksak texnologik, zamonaviy ishlab chiqarishlarni yaratish hisobiga
milliy iqtisodiyot samaradorligini oshirishga intilmoqda. Bunday sharoitda jaxon iqtisodiyotiga
integratsiyalashuvdagi eng muhim vazifalardan biri – bu iqtisodiyotni innovatsion rivojlanish yo’liga
o’tkazishdir.
Sunggi yillarda iqtisodiy manbalarimizda «innovatsiya», «innovatsion jarayon» va «innovatsion faoliyat»
terminlari ko’p uchramoqda. Ayniksa, iqtisodiyotni modernizatsiyalash davrida keng ko’lamda talqin
etilmoqda. SHu boisdan innovatsiya tushunchasining mohiyatini anglashda atroflicha yondoshish
maqsadga muvofikdir.
Iqtisodiy manbalarda «innovatsiya» ga turlicha tahrif berilgan. Ko’plab xorijiy iqtisodchi olimlar
N.Manchev, I. Perlaki, V.D.Xartman, Ye.Mensfild, B.Tviss, I. SHumpeter, Ye.Rodjers va boshqalar ushbu
tushunchani turlicha talkin qilishadi.
Masalan:
B.Tviss: - «Innovatsiya - bu kashfiyot yoki g’oya, iqtisodiy mazmunga ega jarayon». F.nikson:
«Innovatsiya - bu texnik, ishlab chiqarish va tijorat tadbirlarining majmui bo’lib, yangi bozorlarda
yangilangan ishlab chiqarish va qurilmalarni yuzaga kelishi».
I.SHumpeter: «Innovatsiya - bu ishlab chiqarish omillarining ilmiy-tashkiliy umumlashuvi bo’lib,
tadbirkorlik ruhiyatiga undaydi».
B.Santo: «Innovatsiya - bu shunday ijtimoiy, texnik, iqtisodiy jarayonki, g’oya va kashfiyotlarni
amaliyotda foydalanish, mahsulot, texnologiyalarni yaxshi sifat fazilatlariga ega bo’lishiga olib keladi,
ya’ni innovatsiya yuqori samarani ko’zda tutadi. Uning yuzaga kelishi bozorda qo’shimcha daromad
keltirishi mumkin ».
Ushbu tahriflarni umumlashtirib aytish mumkinki, innovatsiyalar – bu ishlab chiqarish (xizmat ko’rsatish)
jarayonlarini, texnologiyalarni takomillashtirish, mahsulot va xizmatlarning yangi sifat jixatlarini
ta’minlash, boshqaruv samaradorligini oshirishga qaratilgan barcha texnik, texnologik, iqtisodiy, tashkiliy-
boshqaruv jarayonlari majmuidir.
Mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligiga uning xalkaro mehnat taqsimotidagi o’rni, uning tabiiy,
mehnat va moliyaviy resurslari shakllanishi sharoitlari ta’sir ko’rsatadi. Keyingi vaqtlarda tabiiy
resurslarning yetarliligi ko’rsatkichlari resurs tejovchi tendentsiyalarning rivojlanishini taqozo etmoqda.
Mehnat resurslaridan foydalanishda ularning arzon yoki qimmatliligi emas, balki birinchi navbatda, ishlab
chiqarish xodimlarining bilimlari, malakasi, innovatsiyaviy salohiyatning mavjudligi afzallikka ega
bo’lmoqda.
Innovatsiyaviy mexanizm o’sishning eng muhim qo’shimcha omili sifatida qo’llanilishi lozim. Tashki
savdoga nisbiy afzallikka ega potentsial tovarlar va xizmatlarni jalb qilibgina qolmaslik kerak. Birlamchi
xom ashyoni qayta ishlash texnologik zanjiriga asoslangan qo’shimcha kiymatli mahsulotlarni yaratibgina
qolmasligi kerak. Milliy iqtisodiyotni sezilarni darajada mustaxkamlashga va uning eksport saloxiyatini
oshirishga kodir innovatsiyaviy jarayonlarni va innovatsiyaviy mahsulotlarni yaratish lozim.
Innovatsiya iborasi inglizcha «innovation» so’zidan olinib, yangi ilmiy –texnik yutuqni ifodalab,
yangi mahsulotni amalda qo’llanilish jarayonini bildiradi.
Innovatsiyalar o’zida tom ma’noda yangilik ma’nosini berib, u mikromiqyosdan to
makromiqyosgacha amal kiladi, ya’ni unda korxona ishlab chiqarish mexanizmiga nisbatan uning
smaradorligini oshirish maqsadida ma’lum bir o’zgarishlar kiritish yoki mamlakatning iqtisodiy siyosatida
yangi yunalishlarni joriy qilinishi tushuniladi.
Innovatsiyaning turli tahriflari tahlilidan kelib chiqib, Avstriyalik olim Y. SHumpeter uning 5 ta
aloxida tavsiflarini ajratib berdi:
- Yangi texnika va texnologik jarayonlardan foydalanish yoki yangi bozorlarni ishlab chiqarilgan
mahsulotlar bilan ta’minlash;
- Yangi xususiyatlarga ega mahsulotlarni ishlab chiqarishga joriy qilish;
- Yangi xom ashe turlaridan foydalanish;
- ishlab chiqarishni tashkil etish va uning moddiy –texnik bazasini ta’minlashdagi ijobiy o’zgarishlar;
-yangi sotish bozorlarini yuzaga keltirish.
Innovatsiyalarning asosiy turlari :
- masulotlar innovatsiyasi;
- texnika – texnologiya innovatsiyasi;
- tashkiliy boshqaruv innovatsiyasi.
Mahsulotlar innovatsiyasi – eng keng tarqalgan bo’lib, juda ko’p korxonalarda mavjud. Bunda bir
korxonadan boshqa korxonaga utish xarakteri farklanadi. Ayrimlar uchun anhanaviy profilga kiruvchi
mahsulotlar assortimentini almashtirish yoki mahsulotlar sonini sezilarli darajada oshirish, boshqalar uchun
iste’mol talablarini inobatga olgan xolda anhanaviy mahsulotning iste’mol sifatini oshirishdir.
Texnika – texnologiya innovatsiyasi – bu innovatsiyaning yetakchi motivi bo’lib, bozor talabini
kondiruvchi yangi mxsulotlar ishlab chiqarish hisoblanadi.
Tashkiliy – boshqaruv innovatsiyasi – ko’prok firmaning barcha darajalarida, bo’limlar, bulinma va
xizmatlarda ishni qayta tashkil etish orkali tavsiflanadi.
Innovatsion jarayon - bu tashkilotda yangiliklarni yaratish, o’zlashtirish va tarqatish bilan bog’liq
faoliyatdir. Innovatsion jarayonlar asosan uy xo’jaliklari, firma, kompaniyalar, korporatsiyalar miqyosida
ruy berib vujudga keladi, asta-sekin to’liq xo’jalik tizimiga, makroiqtisodiyot tarmoqlariga singib boradi.
Innovatsion jarayonlar maqsadini quyidagilarda ko’rish mumkin:
-masalaning yangi texnik yechimini topishni ixtiro qilish;
- ilmiy –tadqiqot va tajriba – konstruktorlik ishlarini tashkil etish;
- yangi mahsulotni ishlab chiqarishni tashkil etish;
- mahsulotga bo’lgan talabni aniqlash;
- mahsulotni seriyalab ishlab chiqarish;
- yangi mahsulotni bozorga olib kirish;
- mahsulotni raqobatbardoshligini, sifatini oshirish yo’li bilan yangi bozorga o’rnashib olish.
Innovatsion jarayon sub’ektlarini quyidagilarga bo’lish mumkin:
1. Novatorlar – ilmiy – tenik bilimlar generatori hisoblanadi. Bular katoriga kka tartibdagi ixtirochilar,
tadqiqot tashkilotlari kirishi mumkin. Ular ixtirolardan foydalanishda keladigan daromadlarning bir qismini
olishga muvaffaq bo’ladilar.
2. Dastlabki retsipientlar – yangilikni birinchi bo’lib o’zlashtirgan tadbikorlar hisoblanadi. Ular
yangiliklarni bozorga tezlik bilan chiqarish yo’li bilan qo’shimcha daromad olishga intiladilar. Ular
«kashshof» nomini olganlar.
3. Dastlabki ko’pchilik – kiritiladigan yangiliklarni ishlab chiqarishga birinchilaran bo’lib joriy etgan
firmlar sifatida namoyon bo’ladi. Bu ularga qo’shimcha daromad ta’minlaydi.
4. Orqada qoluvchilar – kiritiladigan yangiliklardan kechga qolib, ma’naviy eskirgan mahsulotlarni ishlab
chiqarishga olib keluvchi vaziyat bilan yuzma – yuz to’qnashuvchilar sifatida namoyon bo’ladilar.
Novatorlardan tashqari boshqa barcha guruxlar imitatorlar hisoblanadi.
Innovatsion jarayonni 3 ta mantiqiy shakli farqlanadi:
Oddiy ichki tashkiliy (tabiiy)
Oddiy tashkiliy oraliq (tovar)
Kengaytirilgan
Oddiy ichki tashkiliy innovatsion jarayon – bu yangilikni bir korxonada kiritilishi va foydalanishidir. Bu
xolda yangilik tovar xarakteriga ega bo’lmaydi.
Oddiy tashkiliy oraliq innovatsion jarayonda yangilik oldi – sotdi predmeti hisoblanadi. Bu innovatsion
jarayon shakli yangilikni yaratuvchi bilan ishlab chiqaruvchining funktsiyasini uning iste’molchi
funktsiyasidan farqini ko’rsatadi.
Kengaytirilgan innovatsion jarayon – bu yangilanish, yangi ishlab chiqaruvchilar kurinishida namoyon
bo’ladi. Ishlab chiqaruvchining monopol xarakteri bo’ziladi, tomonlar orasidagi bog’liqlik raqobat orkali
ishlab chiqarilayotgan tovarlarni iste’mol xususiyati takomillashtirib boradi. Tovar innovatsion jarayoni
sharoitida eng kamida ikkita xo’jalik sub’ekti xarakat kiladi - ishlab chiqaruvchi va iste’molchi.
Agar yangilik – texnologik jarayon bo’lsa, u yerda ishlab chiqaruvchi va iste’molchi bitta xo’jalik
yurituvchi sub’ekt bo’lishi mumkin.
Innovatsion jarayonning yettita tarkibiy elementlari mavjud bo’lib, ularning birlashuvi innovatsion jarayon
strukturasini tashkil kiladi. bu elementlar quyidagilar:
- innovatsiya tashabbusi
- innovatsiya marketingi
- innovatsiyani ishlab chiqish
- innovatsiyani amalga oshirilishi
- innovatsiyani joriy qilish
- innovatsiyaning iqtisodiy samaradorligini baholash
- innovatsiya diffuziyasi (tarqalishi).
Innovatsion jarayonning boshlanishi bo’lib tashabbus hisoblanadi.
Tashabbus – bu innovatsiya maqsadini belgilashdan, innovatsiya orkali bajariladigan ishni tashkil etishdan,
innovatsiya g’oyalarini qidirishdan xamda uni texnik – iqtisodiy asoslash va g’oyalarni
moddiylashtirishdan tashkil topgan faoliyatdir. G’oyalarni moddiylashtirish – g’oyani tovarga aylanishini
bildiradi.
Yangi mahsulot asoslangandan keyin kiritilayotgan innovatsiyaning marketing tadqiqoti olib boriladi.
Bunda yangi mahsulotga bulgan talab o’rganiladi, mahsulot ishlab chiqarish xajmi aniqlanadi, innovatsiya
kiritilishi kerak bulgan bozorga chiqayotgan tovar iste’mol xususiyatlari va tovar xarakteristikasi
aniqlanadi.
Keyin esa innovatsiya amalga oshiriladi, ya’ni bu innovatsiyaning katta bo’lmagan partiyasini bozorda
paydo bulishi, uni tarkalishi, samaradorlik bahosi va diffuziyada namoyon bo’ladi.
Innovatsiyaning tarqalishi innovatsiyani realizatsiya qilishga karatilgan kompleks chora – tadbirlarni o’z
ichiga oladi.
Innovatsiyani amalga oshirish va uni tarkalishiga ketgan xarajatlarni statistik tahlil qilish asosida
innovatsiyaning iqtisodiy samaradorligi hisoblanadi.
Innovatsion jarayon innovatsiya diffuziyasi bilan yakunlanadi. Innovatsiya diffuziyasi avvaldan egallab
kelingan, yangi mintaqa, yangi bozorlarda innovatsiyaning tarqalishini nazarda tutadi.
Umumlashtirib aytish mumkinki, innovatsion faoliyat – bugungi kunda mamlakatimiz iqtisodiyotini
modernizatsiyalashda asosiy dastaklardan biridir va shu sababli iqtisodiy tizimning barcha pog’onalarida
innovatsion faollikni oshirish zarur.
12.2. Korxonalarda innovatsion faoliyatini tashkil qilish va usullari
Iqtisodiy rivojlanishni innovatsion yo’naltirilganligi, texnologik yangilinishning o’sib borayotgan
zaruriyati innovatsion faoliyatda tashkil qilish tamoyillari va tarkibiy-tashkiliy o’zaro aloqalarga aniq va
mos kelishning muhimligini tahkidlaydi. Gap innovatsion impulslarni iqtisodiy haqiqatga kiritishning
muvofiq yo’llarini qidirib topish haqida ketmoqda. Tushunarliki, innovatsion o’zgarishlarni kengayib
borgani sari innovatsion rivojlanishning vazifaviy – elementar bazasini ilmiy asoslangan shakllanishi talab
qilinadi.
Innovatsiyalarni tashkil qilish o’z ichiga uchta asosiy jihatlarni oladi:
innovatsion faoliyatning yangiliklarini ishlab chiqish, tadbiq etish va ishlab chiqarishni birgalikda amalga
oshiruvchi odamlarning birlashmasi bo’lgan subhektni;
Tashkilotning innovatsion faoliyatdagi zaruriy vazifalarni bajarishga qaratilgan jarayonlari va
harakatlarining majmuasini;
Tizimni ichki tartibga solinganligi va uning elementlari tizimchalari o’rtasidagi o’zaro aloqalarni
takomillashuvini ta’minlovchi tuzilmalarni.
Ushbu nuqtai nazardan innovatsiyalarni tashkil qilishni innovatsion faoliyatni tartibga solish jarayoni
sifatida, subhekt, firma, institut, innovatsion korxona sifatida, bo’linmalarning tarkibi va o’rnini belgilab
beruvchi, hamda innovatsion faoliyatda amalga oshiriladigan shakllar, usullar, jarayonlar tadbirlarini
tartibga soluvchi tashkiliy tuzilmalar sifatida tushunish kerak.
Tashkilot firma nuqtai nazaridan odamlarning birlashmasi yoki innovatsiyalarni amalga oshirish bo’yicha
ishlarni bajarish haqidagi ularning kelishuvi sifatida ko’rib chiqilishi mumkin. Turli xildagi elementli va
turli o’lchamlardagi firmalar, kompaniyalar, assotsiatsiyalar, OO’Yu, ilmiy institutlar, texpolislar,
texnoparklar va h.k. innovatsion faoliyatining subhektlari bo’ladilar. Bu barcha tashkilotlar ishlab
chiqarishni haqiqiy yangilanishini amalga oshiruvchi asosiy manbalar va xo’jalik yurituvchi subhektlar
bo’ladilar. Yashash davrasining “o’zining” bosqichi bilan yaqindan bog’langan maxsus innovatsion
biznesni paydo bo’lishi vaqtning taqazosi bo’ladi.
Masalan, innovatsion korxonalar va tashkilotlar fundamental tadqiqotlar (akademik va OO’Yu sektori va
ITI (amaliy ilmiy tadqiqotlar va ishlamalar)ga ixtisoslashishlari mumkin, bular ilmiy innovatsion
korxonalar, Oliy o’quv yurtlari, kichik tadbirkorlik subhektlari, ilmiy-texnik majmualar va birlashmalar
bo’lishlari mumkin. Tajribaviy namunalarni yaratish va tadbiq etish bosqichi bilan ham tadbirkorlik
tuzilmalari va ham ITTKI ning rivojlangan bazasiga ega firmalar, institutlar va korporatsiyalar
bog’langanlar. Amaliy ITTKI va TKI bazasida innovator-izbosarlar bazaviy texnologik, ilmiy-texnik va
mahsulotli yangiliklarni yaratadilar.
Ilmiy-texnik va mahsulotli yangiliklarni tadbiq etish va ishlab chiqarish bilan, qoidagi ko’ra, yaxshi resurs
bazasi, malakali xodimlar, bozordagi belgilangan o’rinlarga ega yirik firmalar shug’ullanadilar.
Tadqiqotchilar firmaning o’lchamini kashfiyotlar soni bilan bog’lamasalar ham, G’arbiy Yevropada
innovatsion rivojlanishning katta tajribasi to’plangan. Ammo Frantsiya va Buyuk Britaniyada shunday fikr
tarqalganki, ilmiy ishlab chiqishlar bosqichida akademik va OO’Yu sektori va kichik firmalar asosiy rolni
o’ynaydilar.
Tajribali ishlab chiqarish, marketing va sotish bosqichida turli ko’lamli biznes ilgariga chiqadi, shuning
bilan bir vaqtda yangiliklarni ishlab chiqarish va tarqatish yirik va o’rta korxonalar va sanoat
kompaniyalarida amalga oshiriladi.
Innovatsion faoliyatda vujudga kelgan mehnatni iqtisodiy taqsimlanishining turiga muvofiq kichik va o’rta
ko’lamdagi korxonalarning ko’pchiligi yarim fabrikatlar, butlovchilarni ishlab chiqarishga
ixtisoslashayotgan, hamda asosiy biznesni ta’minlash va unga xizmat ko’rsatish vazifasini bajaruvchi yirik
firmalarning subpudratchilari bo’ladilar.
Yangiliklarni yashash darajasining o’z bosqichiga bosh firmadan kurtaklab chiqqan (“spin. ofat”) deb
ataluvchi, ilmiy-texnik yangiliklarni mustaqil ravishda ishlab chiquvchi bo’linmalar ham xizmat
ko’rsatadilar. Innovatsion korxonalar yana ular faoliyatining ob’ekti bo’lgan innovatsiyalarning ustuvor
turiga ko’ra ham farqlanadilar. Masalan, ular quyidagi sinflarga bo’linadilar:
yangi ilmiy kashfiyotlar, qo’llashning yangi usullari va pionerli (birinchi) kashfiyotlarni mo’ljallovchi
yetakchi innovatorlar;
oldin qilingan kashfiyotlar asosidan tubdan yangi jarayonlar va mahsulotlarni yaratuvchi yetakchi
innovatorlar;
eski usul asosida bazaviy innovatsiyalarni yaratuvchi innovatorlar;
yangilikni ishlab chiqaruvchi, modernizatsiyalovchi va ratsionallashtiruvchi innovatorlar;
oldingi mahsulotlar va texnologiyalarni o’rinni bosuvchi yangilikni yaratuvchi innovatorlar;
yangiliklarni sotishlar va marketingga ixtisoslashuvchi innovatorlar;
yangi bozorlardagi talabni qanoatlantiruvchi innovatsiyalarni yaratuvchi innovatorlar;
xalq xo’jaligining har xil sohalarida yangiliklarning diffuziyasi, tarqatilishi va ko’paytirilishi bilan
shug’ullanuvchi innovatorlar.
Innovatsion korxonalar ham ishlab chiqarilayotgan innovatsiyalarning yangiligi darajasi (tubdan
yangilar, nisbatan, qisman, mahalliy yangilik yoki imitatsiyaga egalar) muvofiq ixtisoslashadilar.
12.3. Innovatsion loyiha yaratish va amalga oshirishning asosiy bosqichlari
Iqtisodiyotga loyihalarni boshqarishning nisbatan yangi kontseptsiyasi (‘roject Management) jadal
ravishda kirib kelmoqda. Bu kontseptsiyaning asosini loyihasiga har qanday tizimning vaqt va mablag’lar
sarflanishi bilan bog’liq dastlabki holatini o’lchashga qarash tashkil qiladi. Oldindan ishlab chiqilgan
dasturlar bo’yicha byudjet va vaqtli chegaralashlar doirasida amalga oshirilgan bu o’zgarishlar jarayoni esa
– loyihalarni boshqarishdir. Hozirgi vaqtga kelib loyihalarni boshqarish barcha sanoati rivojlangan va yangi
sanoatli mamlakatlarda investitsion faoliyat metodologiyasi tomonidan tan olingan. Mamlakatimiz
amaliyotida bu kontseptsiya dasturiy – maqsadiy dasturlar (DMD)ni qo’llanilishida o’z aksini topgan.
“Innovatsion loyiha” tushunchasi quyidagicha ko’rib chiqilishi mumkin:
innovatsion faoliyatni maqsadli boshqarish shakli;
innovatsiyalarni amalga oshirish jarayoni;
hujjatlar majmuasi.
Innovatsion loyiha innovatsion faoliyatni maqsadli boshqarishni shakli sifatida fan va texnikani ustuvor
yo’naltirilgan rivojlantirishning aniq maqsadlari (vazifalari)ga erishishga qaratilgan tadbirlarning resurslar,
muddatlar va ijrochilar bo’yicha o’zaro asoslangan va o’zaro bog’langan murakkab tizimidan iboratdir.
Innovatsiyalarni amalga oshirish jarayoni sifatida – bu innovatsiyalarga olib keluvchi ilmiy, texnologik,
ishlab chiqarish, tashkiliy, moliyaviy va tijorat tadbirlarini belgilangan izchillikda bajariladigan
majmuasidir.
SHuning bilan bir vaqtda innovatsion loyiha – bu loyiha maqsadlarini amalga oshirish uchun zarur bo’lgan
texnik, tashkiliy, rejaviy va hisoblash – moliyaviy hujjatlarning yig’indisidir.
Bu uchta nuqta nazarlarni hisobga olish bilan, quyidagi tahrifni berish mumkin: innovatsion loyiha – bu
masofa va vaqtda muammolarni hal qilish, innovatsion jarayonlarni tashkil qilish bo’yicha ilmiy asoslangan
maqsadlar va tadbirlarni belgilab beruvchi hujjatlarining yig’indisidir. Maqsadlar va tadbirlarni ilmiy
asoslanishiga Menejmentga ilmiy yondashishlarga rioya qilish, zamonaviy usullarni qo’llash yo’li bilan
erishiladi.
Innovatsion loyihani ishlab chiqish va amalga oshirishga rahbarlik loyiha rahbari (loyiha menejeri) va ilmiy
texnik kengashi (ITK) tomonidan amalga oshiriladi. ITK tarkibiga ilmiy – texnik yechimlarni tanlash, ular
amalga oshirish darajasi, loyihaviy maqsadlarga erishish uchun zarur talbirlarning to’liqligi va butligi
uchun javobgarlikka ega, ijrochilarni tanlov asosida tanlash va olingan natijalarning ekspertizasini tashkil
qiluvchi loyihaning tematik yo’nalishlari bo’yicha yetakchi mutaxassislar kiradilar.
Loyiha rahbari – yuridik shaxslar, unga buyurmachi loyiha: rejalashtirish, loyiha ishtirokchilari ishlarini
nazorat qilish va muvofiqlashtirish bo’yicha ishlarga rahbarlik qilish vakolatlarini topshiradi. Loyiha
rahbari vakolatlarining aniq tarkibi buyurtmachi bilan shartnoma tomonidan belgilanadi. Loyiha jamoasi –
loyiha rahbari tomonidan boshqariladigan va loyihani amalga oshirish davrida rejaviy ko’rsatkichlarga o’z
vaqtida erishish maqsadida tashkil qilinadigan o’ziga xos tashkiliy tuzilmadir. Loyiha jamoasining tarkibi
va vazifalari loyihaning ko’lamlari murakkabligi va boshqa tahriflariga bog’liqdir. O’z vazifalarining bir
qismini bajarish uchun ishlab chiquvchi ixtisoslashtirilgan tashkilotlarni jalb qilishi mumkin. Loyihani
qo’llab quvvatlovchilarga innovatsion markazlar, dasturlar va loyihalarni qo’llab quvvatlovchi fondlar,
konsalting firmalari, mustaqil ekspertiza tashkilotlari, patent-litsenziya firmalari, auditorlik firmalari,
ko’rgazma markazlari va h.k kiradilar.
Innovatsion loyihalarni tasniflash innovatsiyalarni tasniflashlar asosida amalga oshiriladi. Masalan,
tasdiqlash, moliyalashtirish va amalga oshirish darajasi bo’yicha innovatsion loyihalar, davlatlararo, davlat,
mintaqaviy, sohaviy, alohida korxonanikiga bo’linishlari mumkin.
Loyihalarni shakllantirish va asoslash tamoyillari, maqsadlari, bosqichlari va usullari, ularni
loyihalashtirish va amalga oshirish mexanizmi biz tomonimizdan oldin ko’rib chiqqan mavzulardan katta
farq qilishi mumkin emas. Oldingi 9 mavzu biz tomonimizdan innovatsion loyihalarni ilmiy asoslash, ularni
materiallashtirish va samara olish uchun ko’rib chiqilgan edi. Yakuniy masalalarga darslikning 10-13
mavzulari bag’ishlangan.
Takrorlaymizki, innovatsion loyihani turkumlashtirishning chuqurligi, loyihalashtirishda hisobga
olinadigan ilmiy yondashishlar va tamoyillar, qo’llaniladigan Menejment usullari miqdori loyihaning bosh
menejeri (loyiha menejeri) va ITK ahzolari tomonidan muammoning murakkabligi, loyihaning qiymati va
innovatsion tashkilot tashqi va ichki omillari holatiga muvofiq belgilanadi.
Innovatsion loyihani ishlab chiqish loyiha hujjatlarini tayyorlash bilan yakunlanadi. “Loyiha hujjatlari”
ning yagona tarkibi hali belgilanmagan va har bir aniq holda uning tarkibi dastlabki (texnik iqtisodiy)
vazifada belgilanadi. Har qanday darajadagi innovatsion loyiha quyidagi bo’linmalarni o’z ichiga olishi
kerak:
muammo (g’oya)ning mazmuni va dolzarbligi;
loyiha rahbarining rezyumesi;
marketing tadqiqotlari va muammoni turkumlashtirish asosida qurilgan loyiha maqsadlari daraxti;
loyiha maqsadlari daraxtini amalga oshirish bo’yicha tadbirlar tizimi;
loyihani majmuaviy asoslanishi;
loyihani amalga oshirilishini majmuaviy ta’minlanishi;
ITK ning tahrifi;
loyihaning ekspert xulosasi;
loyihani amalga oshirish mexanizmi va undovchi sabablar tizimi.
Loyihani amalga oshirish mexanizmi o’z ichiga innovatsion tashkilotning tuzilishi, uning
bo’linmalari va lavozimli ko’rsatmalari haqidagi qoidalar, operativ – kalendar rejalar va tarmoqli modellar
(jadvallar), loyihani boshqarish dasturlari, loyihaning vazifalari, masalalari va maqsadlarini bajarilishini
majmuaviy ta’minlash, nazorat qilish, muvofiqlashtirish va tartibga solish rejalarini oladi.
Loyihani topshirilishi va shartnomani yopilishini o’z ichiga oluvchi loyihani yakunlash tartibini
belgilash, innovatsion loyihalash masalalaridan biri bo’ladi.
Innovatsion loyiha bo’lim – loyiha kontseptsiyalarini ishlab chiqishda buyurtmachi tomonidan qabul
qilingan qarorlarning uni amalga oshirishda olingan natijalarga mos kelishini belgilash demakdir. Ishni
topshirish va qabul qilishga nisbatan barcha talablar shartnoma tomonidan belgilanadi. Agar tayyor ob’ekt
loyihani amalga oshirishning natijasi qabul qilish va foydalanish sinovlarini o’tkazish kerak. Ular
quyidagilarni o’z ichlariga oladilar: ishlab chiqishning texnik – iqtisodiy parametrlarini rejalashtirilgan
ko’rsatkich bilan soleshtirilishini o’tkazish; farq qilishlar sabablarini aniqlash, topilgan farq qilishlarni
bartaraf qilish bo’yicha tadbirlarni ishlab chiqish va chalalarni bartaraf qilish bo’yicha ishlarni tashkil
qilish.
Agar qabul qilish sinovlari natijasida loyiha talablariga javob beradigan mahsulot olinsa, unda
komissiyaning tayyor ob’ektlarni qabul qilish bo’yicha bayonnomasi rasmiylashtiriladi. Sinovlar natijasi
tayyor mahsulot (ob’ekt yangilik va h.k)ni topshirish – qabul qilish davrida javobgarlikni ishlab chiquvchi
tashkilotlardan buyurmachiga topshirish uchun asos bo’ladilar.
SHartnomani yopish quyidagi bosqichlarda o’tkaziladi:
moliyaviy hisobotni tekshirish;
rasfortlashtirish;
bajarilmagan majburiyatlarni aniqlash;
bajarilmagan majburiyatlarni yakunlash.
Moliyaviy hisobotlarni tekshirishga buyurtmachi va ijrochi tashkilotlar hisobotiga kiradi.
Buyurtmachining moliyaviy hisobotini tekshirish quyidagilarni o’z ichiga oladi: yakunlangan ishlarning
butun hajmiga schyot – fakturadan ko’chirmalarni tekshirish; olingan to’lovlarni taqdim etilgan schet –
fakturalar bilan muvofiqlashtirish; o’zgarishlar bo’yicha hujjatlarning mavjudligini tekshirish; buyurtmachi
tomonida amalga oshirilgan ushlab qolingan summani nazorat qilishni.
Ijrochi moliyaviy hisobotini tekshirish o’z ichiga quyidagilarni oladi:
etkazib beruvchilar va birgalikdagi ijrochilarning to’lovlarini tekshirish;
buyurtmalar summasini yetkazib beruvchilarning yuk xatlari bo’yicha xaridlarga mos kelishi;
etkazib beruvchiga muddati o’tgan to’lovlarni qidirib topish;
tegishli ushlab qolishlarni tasdiqlash.
Bundan tekshirishlarning natijalari loyiha bo’yicha yakuniy moliyaviy hisobotlarni tayyorlash uchun
ma’lumotlar olishga imkon beradi. Ushbu bosqichda ijrochilar bilan yakuniy hisob kitoblar amalga
oshiriladi.
Pasportlashtirish shartnomani yopishni tashkil qilishning muhim elementlaridan biridan iboratdir. U
quyidagi izchillikda o’tkaziladi:
bo’limlarning ijrochilari kerakli ilovalarga hisobotlarni bosh tashkilotga bo’lim bo’yicha taqdim etadilar;
keyingi yakuniy hisobotni ITKga bo’lim bo’yicha taqdim etadi;
ITK bo’lim bo’yicha hisobotlarni qabul qiladi va dalolatnomalarni rasmiylashtiradi;
bosh tashkilot umuman loyiha bo’yicha hisobot tayyorlaydi va uni Bosh buyurmachiga yuboradi.
SHartnoma yopiladi.
Innovatsion loyihalarni ekspertiza qilish.
Innovatsion loyihalarning ekpertizasi – quyidagilarni majmuaviy tekshirish va nazorat qilish tadbirlaridir:
a) loyiha tarkibiga va innovatsion Menejment tarkibiga kiruvchi mehyoriy – uslubiy, loyiha – konstruktorlik
va boshqa hujjatlar tizimining sifati; b) loyiha rahbari va uning jamoasining kasbiy mahorati; v) innovatsion
tashkilotning ilmiy-texnik va ishlab chiqarish salohiyati, raqobatbardoshligi; g) bajarilgan hisob –
kitoblarning ishonchligi, xatarning darajasi va loyihaning samaradorligi; d) loyihani ishlab chiqish va
amalga oshirish mexanizmining sifatlari, qo’yilgan maqsadlarga erishish imkoniyatlarini.
Qo’yilgan vazifalar davrasi bo’yicha innovatsion loyihalar ekspertizasini sertifikatsiyalash bilan taqqoslash
mumkin. Yirik ekologik, axborot, insonparvarlik muammolariini hal qilishga qaratilgan, xalqaro yoki
milliy ahamiyatga ega qimmatbaho innovatsion loyihalar bo’yicha ekspertiza emas, balki
sertifikatsiyalashni o’tkazish to’g’ri deb hisoblaymiz. Ekspertizada tekshiriladiganlarning hajmi va
guruhligi bosh buyurtmachi tomonidan innovatsion loyihaning turi va xususiyatlariga ko’ra belgilanadi.1
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilot (IQTT)ning tavsiyalariga muvofiq innovatsion loyihalarning
ekpertizasini quyidagi tamoyillar asosida o’tkazish kerak:
Ekspertiza natijalari, mutaxassislarni tanlash bo’yicha munozarali vaziyatlarda hakamlik rolini bajaruvchi,
uni o’tkazuvchi tadqiqotlarning mustaqil guruhini mavjudligi;
Tadqiqotlar sohasidagi faoliyatda qo’shimcha qiymatini hisoblashda yangilik kiritishlar ishlab
chiqarishning sifatida ko’rib chiqiladi;
Nazarda tutilayotgan samaradorlikni belgilash imkoniyat va nazorat qilish uchun vaqtga ega bo’lish uchun
o’rta muddatli istiqbolda xarajatlarni oldindan bashoratlash va rejalashtirishni o’tkazish;
Nazorat qilish usullari davlat darajasidagi ilmiy-texnik siyosatga rahbarlik qilishni rivojlantirish istiqbollari
bilan bog’langan bo’lishi kerak.
Loyihalarni ekspertiza qilishda tadqiqotlar va ishlamalar natijalarini sotsial, iqtisodiy va ekologik muhitga
bo’lajak tahsirini hisobga olish zarur. Ekspertiza nafaqat loyihalarni miqdoriy, balki sifatiy baholashga ham
ega. Qarorlar qabul qilishga ekspert guruhining har bir ahzosi tomonidan berilgan baholar hisobga olinadi.
Ekspertlar ishlab chiqarilayotgan loyihaga tegishli bo’lgan har qanday axborotlarni talab qilishlari mumkin.
Har qanday ekspert guruhiga ekspertiza buyurtmachisining yuqori malakali vakili kiritilishi mumkin.
IHTT tomonidan tavsiya qilingan innovatsion loyihalar ekspertizasining sanab o’tilgan tamoyillarini
quyidagilar bilan to’ldirish zarur deb hisoblaymiz:
Ekspert guruhi ushbu sohada shartnoma asosida ishlovchi yettitadan kam bo’lmagan mutaxassislardan
tashkil topishi kerak;
Ekspert guruhining ishi mustaqillik, ob’ektivlik, kasb mahorati, butlik, tizimlilik, ishning yakuniy
natijalaridan manfaatdorlik tamoyillarida tashkil qilinishi kerak;
Ekspert guruhining asosiy vazifasi ob’ektni loyihalashtirilayotganda innovatsion tashkilot tomonidan
innovatsion Menejmentning ilmiy yondashishlari, tamoyillari va usullariga rioya qilinishini tekshirishdan
iborat bo’lishi kerak.
Innovatsion Menejment va har qanday tuzilmona faoliyat yuritishi bo’yicha mehyoriy – uslubiy
hujjatlarning yuqori sifatini ta’minlash innovatsion loyihaning yuqori sifatiga, ekspert guruhi ishining
tashkiliyligi va natijaviyligiga erishishning muhim sharti bo’ladi.
Hujjatlarni quyidagi asosiy ahlomatlar bo’yicha tasniflash mumkin:
a) mehyoriy – uslubiy ta’minlash ierarxiyasining darajasi xalqaro hamjamiyat, mamlakat, mintaqa, shahar,
qishloq, firmadir.
b) hujjatning huquqiy statusi – ijro qilinishi majburiylar (qonunlar, standartlar, farmonlar, qarorlar,
qoidalar, dasturlar, rejalar, rasmiy buyruqlar) va tavsiyaviylar (qo’llanmalar, uslubiyotlar, yqriqnomalar va
h.k.);
v) hujjatning mazmuni – texnik (investitsion loyihalar, konstruktorlik – texnologik hujjatlar, uslubiyotlar
va h.k), iqtisodiy (texnik-iqtisodiy asoslash, moliyaviy, buxgalteriya, soliq hujjatlari, biznes-rejalar va h.k
), tashkiliy (tashkiliy loyihalar, tashkiliy tuzilma ustavi, bayonnomalar, yo’riqnomalar va h.k).
1 Акофф Р., Магидсон Д., Эддисон Г. «Идеализированное проектирование: Как предотвратить
завтрашний кризис сегодня. Создание будущего организации», 2007.
Firma hujjatlarining majburiy atributlari (alomatlari) – hujjatning maqsadi, ishlab chiqish uchun asos, ushbu
maqsad (vazifa, xizmat Menejment tizimining tizimchalari)ning o’rni, maqsad (vazifani hal qilishda rioya
qilinishi zarur bo’lgan ilmiy yondashishlar va tamoyillarga ishoralar) axborotning iste’molchilari, ulardan
foydalanish mehyorlari va qoidalari, ijrochilarning ehtimol bo’lgan doirasi, ishning sifati, resurslarni tejash,
mudddatlarga nisbatan talablar, jazolar, axborot manbalari. Uslubiy hujjatlarda bu ma’lumotlardan tashqari
aniq uslublar berilishi kerak.
Hujjatlarni sifatning quyidagi mezonlari bo’yicha baholash taklif qilinadi:
Hujjatning majmuaviyligi, ya’ni unda texnik, ekologik, ergonomik, iqtisodiy, huquqiy, tashkiliy va boshqa
masalalar ularning o’zaro bog’liqligi hujjatni maqsadga qaratilganida ko’rib chiqish;
Hujjat (ob’ekt) ni ekologik, xavfsizlik, o’zaro almashtira olinishi, patentli sofligi, huquqiy himoyasi va
boshqa masalalar bo’yicha xalqaro talablarga mos kelishi darajasi;
Jahon yutuqlaridan foydalanilganlik darajasi va hujjatni jahon standartlari bilan uyg’unlashuvi
integratsiyalashishi;
Hujjatni ishlab chiqishda qo’llanilgan ilmiy yondashishlar (tizimli, marketingli, qayta ishlab chiqaruvchi,
vazifaviylar)ning soni;
Hujjatni ishlab chiqishda qo’llanilgan zamonaviy usullar (vazifaviy – qiymatiy tahlil, modellashtirish,
bashoratlash, muvofiqlashtirish va boshqalar)ning soni. Agar bu usullarni ob’ektini ishlab chiqishda
qo’llash tavsiya etilsa, unda bu talab hujjatda aniq qayd etilishi kerak;
Boshqaruv qarorlarining iqtisodiy asoslanganligi;
Hujjatni takrorlanishi, uning istiqbolligi, qo’llash ko’lami;
Hujjatni ilmiy doiralar, boshqaruvning davlat va mintaqaviy idoralari va amaliyotda mahqullanganligi;
Hujjatni ishlab chiquvchi tashkilotlarning obro’si va uni ishlab chiqaruvchilarning malakasi;
Hujjatni muvofiqlashtirgan va tasdiqlagan idoralar;
Hujjatni rasmiylashtirishda standartlarga rioya qilinishining darajasi, tushunchalarning bir mahnoligi,
bayon qilishni aniqligi, ishonchliligi, ko’rgazmalilik.
Sifatning sanab o’tilgan mezonlari (talablari)ga javob beruvchi hujjatlar ichki va tashqi bozorda
raqobatbardosh bo’ladilar. Hujjatning sifati tovarlar, firmalar, mamlakatlarning raqobatbardoshligi
ta’minlashning asosiy sharti bo’ladi.
Innovatsion loyihalarning ekspertizasini o’tkazish metodikasi boshqaruv qarorlarini tahlil qilish,
bashoratlash, ishlab chiqishning usullari va yo’llariga asoslanadi. Quyidagilar ekspertizaning eng keng
tarqalgan usullari bo’ladilar.
innovatsion loyihaga kiritilgan va ekspert (sertifikatsion) sinovlar natijasida olingan ko’rsatkichlarni
ob’ektni qo’llashning ekologikligi, ergonomikligi, xavfsizligi bo’yicha xalqaro va milliy talablar, uning
birga bo’la olishligi, o’zaro almasha olishligining ekspertizasi, ushbu sohadagi jahon yutuqlarining boshqa
parametrlari bilan solishtirish usullari;
ekspertli;
indeksli
balansli
grafik (jadvalli) va boshqa usullar va yo’llar.
Bu usullar muqobil emaslar, ular bir birlarini to’ldiradilar.
Bitta tarkibiy qism (bo’lim, muammo) uchun bitta usul qo’llaniladi, boshqasi uchun boshqa. Har qanday
usulni qo’llashda innovatsion Menejmentning ilmiy yondashishlari va usullarini qo’llamasdan bo’lmaydi.
Quyida S.D. Ilg’enkova rahbarligi ostidagi jamoa tomonidan yozilgan “Innovatsion Menejment” darsligida
bayon qilingan loyihalarni ekspertiza qilish metodikasi bayon qilinadi.
Federal ilmiy-texnik dasturlarini amalga oshirish uchun davlat buyurtmachilari tomonidan tanlov asosida
olingan dasturlar ijrochilari bilan davlat shartnomalari tuziladi.
Ekspert bahosi ekspert anketasi savollariga javoblar ko’rinishida shakllantiriladi va ekspert yakuniy
xulosasining quyidagi variantlarini ko’zda tutadi:
5– loyiha shubhasiz qo’llab quvvatlashga loyiq;
4 - loyiha qo’llab - quvvatlashga loyiq;
3 – qo’llab – quvvatlanishi mumkin;
2 – loyiha qo’llab - quvvatlashga loyiq emas;
loyiha ekspert kengashi tomonidan ko’rib chiqishga loyiq emas.
Ekspert bahosida ob’ektiv ekspertizani qiyinlashtiruvchi holatlar hisobga olinadi. Bu “manfaatlarning
janjali” bilan bog’liq bo’lishi mumkin: Ekspertning ilmiy manfaatlari va loyiha mazmuni mos kelmaydi;
ekspert loyihasining rahbari va ijrochilari bilan, ilmiy rahbariyat loyiha rahbari yoki ijrochilari bilan ilmiy
rahbariyat rahbar (loyiha asosiy ijrochilaridan biri bilan sheriklik, moliyaviy), qarindoshlik munosabatida
turgan yoki turadi.
Ekspert bahosi loyihaning ilmiy mazmuni va muallif (yoki mualliflar jamoasi) ilmiy salohiyatining tahlil
asosida beriladi. Loyiha ilmiy mazmunining tahlilida quyidagilar hisobga olinadi:
Loyiha g’oyasini bayon qilinishining aniqligi (aniq, noaniq);
Tadqiqot maqsadlari va usullarining aniqligi (aniq, noaniq);
Loyihaning sifat tahriflari (loyiha quyidagilarga ega: fundamental xarakter; fanlararo yoki tizimli xarakter;
amaliy xarakter);
Ilmiy boshlanish (quyidagilar mavjud: loyihada shakllangan muammoni hal qilishda katta ilmiy va
metodologik boshlanish; berilgan mavzu bo’yicha nashrlar; muammoni hal qilishning ilmiy – uslubiy ishlab
chiqilishi yo’q);
Muommalani qo’yilishining yangiligi (tadqiqot muammosi muallif tomonidan birinchi marta
shakllantirilgan va ilmiy asoslangan; muallif tomonidan muammoni hal qilishga noyob yondashishlar taklif
qilingan; loyihada shakllantirilgan tadqiqot muammosi fanga ma’lum va muallif tomonidan muammoni hal
qilishga noyob yondashishlar taklif qilinmagan).
Mualliflar jamoasining ilmiy salohiyati loyiha ilmiy mazmunining tahlilini hisobga olish bilan
baholanadi (mualliflar/ishtirokchilar ehlon qilingan ishni bajarishga qodir; ekspert ishni bajarish
imkoniyatiga shubha qiladi).
SHunday qilib ekspert nafaqat loyihaning bayonini berishi, balki quyidagilarni baholashi ham kerak: uning
bilimlarning ushbu sohasi uchun dolzarbligi; loyiha tadqiqotlarning ustuvor yo’nalishlariga kiradimi yoki
yo’qligini; qo’yilgan muammoning yangiligini; loyihani rivojlanishining istiqbollari; ishtirokchilarning
sifatli tarkibini, hamda yuqorida keltirilgan tizim bo’yicha loyiha bahosini asoslanishini.
Eksperimental laboratoriya tadqiqotlari uchun ekspertiza quyidagi savollarga javobni ko’zda tutadi:
Tadqiqotlar dasturi tayyorlanganmi?
So’rov uchun anketalar tayyorlanganmi?
Pilotajli tadqiqot o’tkazilganmi?
Ekpertiza bir necha loyihalarning qiyosiy tahlili asosida o’tkaziladi. Ekspertizaning uchta bosqichi ko’zda
tutiladi.
Birinchi bosqich – loyihani dastlabki ko’rib chiqilishi va quyidagi vazifalarni hal qilinishi:
Ikkinchi bosqich ekspertizada ishtirok etish uchun loyihalarni tanlash;
Rad etilgan loyihalar bo’yicha asoslangan xulosalarni tuzish;
Ekspertizaning yakka darajasida o’tgan har bir loyiha bo’yicha ekspertlarni belgilash.
Ekspertiza natijalarini shakllantirish reyting asosida amalga oshiriladi. Yakka tartibdagi loyihaning reytingi
ikkinchi bosiqchda belgilanadi.
Uchinchi bosqichda loyiha bo’yicha xulosalar beriladi (loyihaning umumiy reytingiga tuzatishlar kiritilishi
mumkin, moliyalashtirish haqida qarorlar qabul qilinadi).
Kalitli so’zlar: fundamental tadqiqotlar amaliy tadqiqotlar, tajriba – konstruktorlik ishlari, eksperimental
ishlar, ITTKIni tashkil qilish, patent, foydali modellar, sanoat namunalari, litsenziyalashtirish, litsenziya
royaltlar, innovatsion loyiha, innovatsion loyihalarning ekspertizasi.
Qisqacha xulosalar:
Ilmiy tadqiqot va tajriba konstruktorlik ishlari (ITTKI)ning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Tabiatni va jamiyatni rivojlanishi sohasida yangi bilimlarni olish, ularni qo’llashning yangi sohalari; Ishlab
chiqarish
sohasida
strategik
marketing
bosqichida
ishlab
chiqilgan
tashkilot
tovarlari
raqobatbardoshligining mehyorlarini materiallashtirish imkoniyatlarini nazariy va eksperimental
tekshirish;
Yangiliklar va innovatsiyalar portfelini amalda amalga oshirish.
Patent – bu mualliflikni tasdiqlovchi va uning egasiga kashfiyotga favqulodda huquqni beruvchi hujjatdir.
Litsenziyalashtirish texnologiyalar bilan savdoning o’z ichiga patent, litsenziya, nou-xau va x.k bilan
bitimlarni oluvchi asosiy shakllaridan biridir.
Litsenziya – ayrim shaxslar yoki tashkilotlarga patent bilan himoyalangan kashfiyot, texnik vazifa, ishlab
chiqarishning texnologik va konstruktorlik sirlari, tovar belgisidan foydalanishga ruxsat berishdan
iboratdir.
Iqtisodiyotga loyihalarni boshqarishning nisbatan yangi kontseptsiyasi (‘roject Management) jadallik bilan
kirib kelmoqda. Bu kontseptsiyaning asosini loyihaga vaqt va mablag’lar sarflanishi bilan bog’liq har
qanday tizimning dastlabki holatini o’lchash sifati qarash tashkil qiladi.
Innovatsion loyiha – innovatsion jarayonlarni masofada va vaqtda tashkil qilish muammosini hal qilish
bo’yicha ilmiy asoslangan maqsadlar va tadbirlar tizimini belgilab beruvchi hujjatlar yig’indisidir
Innovatsion faoliyatda investitsion loyihalarni amalga oshirishning asosiy umumiy tamoyillari
sifatida quyidagilarni ajratish mumkin:
- investitsion innovatsion loyihalarni ishlab chiqish va amalga oshirish jarayonida ularni amalga oshirishga
majmuaviy yondoshishni ta’minlash uchun ilmiy-texnik tahlilni tijort, moliya-iiqtisodiy, sotsial bilan
birlashtirish zarur.
- innovatsion faoliyatdagi investitsion loyihalarni ishlab chiqish va ekspertiza qilishda loyihani amalga
oshirish natijasida olinadigan innovatsion mahsulot oqimlari loyihada foydalaniladigan turli –tuman
resurslar oqimlari kabi pul mablag’lari oqimi ko’rinishida taqdim etilishlari kerak.
- innovatsion loyhalarning samaradorligini baholashda xarajatlar va natijalarni solishtirishni pullar
qiymatini vaqtda o’zgarishini hisobga olish bilan o’tkazish zarur.
- investitsion innovatsion loyihalarni amalga oshirishda loyihani amalga oshirish bilan bog’liq noaniqlik
va xatarlarni pritsipial hisobga olish zarur.
Investitsion loyihalar korxona ehtiyojlaridan vujudga keladilar. Investitsion loyihalarning yashash
qobiliyatining sharti ularni korxonaning xo’jalik faoliyati samaradorligini oshishida asosan aks etadigan
investitsion siyosati va strategik maqsadlariga mos kelishidan iboratdir. Investitsion loyihalarning
samaradorligi investitsion tahlilning asosiy elementlaridan birini baholash bir necha investitsion
loyihalardan eng samaraligini to’g’ri tanlashning asosiy quroli bo’ladi.
12.4. Innovatsion loyihalarni baholash
Investitsion loyihalarni baholash usullari hamma hollarda ham yagona bo’lmasliklari mumkin, chunki
investitsion loyhalar xarajatlarning ko’lamlari, ulardan foydalanish muddatlari, hamda foydali natijalar
bo’yicha g’oyatda katta xavflarga egalar.
Katta kapital kiritmalarni atalb qilmaydigan, mahsulotni ishlab chiqarishni o’zgarishiga katta tahsir
ko’rsatmaydigan, hamda foydali foydalanishning nisbatan kichik muddatiga ega. Mayda investitsion
loyhalarga hisoblashning oddiyroq usullarini qo’llash mumkin.
SHuning bilan bir vaqtda kattaroq investitsion xarajatlarni talab qiluvchi ko’lamliroq investitsion loyihalar
yangi qurilish, qaytadan qurish, mahsulotlarning tubdan yangi turlarini o’zlashtirish omillarining katta
sonini hisobga olish va buning natijasida murakkabroq hisoblashlarni o’tkazish, hamda samaradorlikni
baholash usullarini aniqlab olish zrurligini keltirib chiqaradi. Korxona xo’jalik faoliyati natijasida
investitsion loyiha qanchalik ko’lamliroq va katta o’zgarishlar qanchalik ko’p bo’lsa, pul oqimlarini
hisoblash va investitsion loyiha samaradorligini baholash usullari shunchalik aniqroq bo’lishlari kerak.
Investitsion loyihalarni amalga oshirishdan kelib chiqqan pul oqimlarini harakatlanishi bir qator yillar
davomida o’tganligi holati ularning samaradorligini baholashni qiyinlashtiradi. Investitsion loyihalarni
vaqtning uzoqroq davri davomida tatbiq etilishi korxonaning iqtisodiy salohiyati va xo’jalik faoliyati
natijalariga tahsir ko’rsatishini hisobga olish bilan ularning samaradorligini baholashdagi xato katta
moliyaviy xatorlar va yo’qotishlar olib kelishi mumkin.
Iqtisodiyot faniga investitsion loyihalar samaradorligining loyihaviy va haqiqiy ko’rsatkichlari o’rtasidagi
farqning bir necha asosiy sabablari ma’lum. Sabablarning birinchi guruhiga investtsion loyiha
samaradorligini ayrim olimlar, ilmiy xodimlar va korxona mutaxassislarining subhektiv nuqtai nazarlari
bilan asoslangan ongli ravishda oshirilishi va ularning moliyaviy resurslarni seklash uchun kurashlari
kiradi. Bunday hisoblashlardan korxonalarda boshqaruvning tegishli tizimlarini tashkil qilish yo’li bilan
himoyalanish mumkin, ular korxona vazifaviy xizmatlar ishini muvofiqlashtirish va nazorat qilishga yoki
investitsion loyihalarning samaradorligini baholash bilan bog’liq hisoblashlarning ob’ektivligini
tekshirishga mustaqil ekspertlarni jalb qilishga imkon beradilar.
11. Innovatsiya va innovatsion faoliyat mazmuni?
12. Korxonalarda innovatsion faoliyatni qo’llab-quvvatlash yo’nalishlari
|