Olingan asosiy natijalar - Gauss tipidagi kvadratur formulalar va ularning tadbiqi

|
Gauss tipidagi kvadratur formulalar va ularning tadbiqi
|
bet | 3/13 | Sana | 30.05.2024 | Hajmi | 0,65 Mb. | | #257968 |
Bog'liq Gauss tipidagi kvadratur formulalar va ularning tadbiqiOlingan asosiy natijalar: Integrallarni taqribiy hisoblash uchun yaratilgan metodlar tahlil qilindi va bu metodlar haqida to’liq ma’lumotlar keltirildi. Gauss kvadratur formulasi va uning tadbiqlari o’rganildi. Har bir metod uchun Mathcad tizimida algoritm va dastur yaratildi. Bu metodlar Mathcad tizimida aniq misollarda qo’llanilib tahlil qilindi. Yuqori tartibli kvadratur formulalar uchun ham algoritm va dastur tuzildi. Bu metodlarni aniqliligi yuqori ekanligi ko’rsatildi.
Natijalarning ilmiy yangiligi va amaliy ahamiyati: Aniq integrallarni taqribiy hisoblash uchun qurilgan interpolyatsion va yuqori tartibli kvadratur formulalar uchun Mathcad tizimida algoritm va dastur tuzildi. Ushbu algoritmlardan amaliy masalalarni yechishda foydalanish katta ahamiyatga ega ekanligi ko’rsatildi.
Tadbiq etish darajasi va iqtisodiy samaradorligi, qo’llanish sohasi. Xulosa va takliflar: Ushbu BMI da keltirilgan metodlarni amalda tadbiqi juda yaxshi natijalarga erishilishi ko’rsatib o’tilgan va bu metodlardan integrallarni taqribiy yechishda, integral tenglamalarni yechishda foydalansa bo’ladi.
Ishning hajmi va tuzilishi: BMI kirish, 2 bob, xotima va adabiyotlardan tashkil topgan. U jami 63 betdan iborat. Har bir bob, ushbu bobni yakunlovchi xulosa qismlarini o’z ichiga oladi.
I.BOB. TAQRIBIY INTEGRALLASHDA KVADRATUR FORMULALAR. 1.1 Taqribiy Integrallash masalasi.
Ma’lumki, ba’zi bir obyektlarni matematik modellashtirishda jism sirti va
hajmini, jism og’irlik markazi va inersiya momentini, biror kuch ta’sirida bajarilgan ish miqdorini aniqlashga to’g’ri keladi. Bu kattaliklarni aniqlash, masalaning berilishiga bog’liq ravishda berilgan analitik funksiyani biror oraliqda aniq integrallashga keltiriladi. Shu bilan birga qaralayotgan masalaning xususiyatiga bog’liq ravishda integrallanuvchi funksiya shunday ko’rinishni oladiki, natijada uni aniq integrallash imkoni har doim ham mumkin bo’lavermaydi.
Amaliy va nazariy masalalarning ko’pchiligi biror [a,b] oraliqda uzluksiz bo’lgan funksiyadan olingan aniq integralni hisoblashga keltiriladi. Ammo integral hisobining asosiy formulasi
(bu yerda F(x) funksiya f(x) funksiyaning boshlang’ich funksiyasi) amaliyotda ko’pincha ishlatilmaydi. Chunki ko’p hollarda F(x) ni elementar funksiyalarning chekli konbinatsiyasi orqali ifodalab bo’lmaydi. Bundan tashqari amaliyotda f(x) jadval ko’rinishda berilgan bo’lishi ham mumkin, bunday holda boshlang’ich funksiya tushunchasining o’zi ma’noga ega bo’lmay qoladi. Shuning uchun ham aniq integrallarni taqribiy hisoblash metodlari katta amaliy ahamiyatga ega. Bu hollarda integrallarni taqribiy hisoblash usullaridan foydalanishga to’g’ri keladi. Aniq integrallarni taqribiy hisoblashning bir necha usullari mavjud bo’lib, ulardan ayrimlarining algoritmlari bilan tanishib chiqaylik.
Biz f(x) funksiyalarning yetarlicha keng sinfi uchun aniq integrallarning taqribiy qiymatini integral ostidagi f(x) funksiyaning [a,b] oraliqning chekli songa olingan nuqtalaridagi qiymatlarining chiziqli kombinatsiyasiga keltiriladigan metodlarni ko’rib chiqamiz:
(1.1.1)
Bu yerda (k=1,2,…,n) kvadratur formulaning tugunlari kvadratur formulaning koeffisentlari va kvadratur yig’indi deyiladi. Kvadratur formulaning tugunlari va koeffisentlari funksiyaning tanlanishiga bog’liq bo’lmasligi talab qilinadi.
Ushbu
(1.1.2)
ifoda esa kvadratur formulaning qoldiq hadi yoki xatosi deyiladi. Odatda (1.1.1) formulaga nisbatan umumiyroq kvadratur formula deb qaraladi. Faraz qilaylik, F chekli yoki cheksiz [a,b] oraliqda aniqlangan f(x) funksiyalarning biror sinfi bo’lsin.Endi quyidagi kvadratur formula:
(1.1.3)
va uning qoldiq hadi:
(1.1.4)
ni qaraymiz.
Quyida [a,b] oraliqni chekli deb faraz qilib, biz kvadratur formula tuzishning ayrim yo’nalishlarini qisqacha ko’rib chiqamiz:
1.Ko’pincha kvadratur formula tuzish uchun funksiya [a,b] oraliqda n ta nuqtalar yordamida interpolyatsiyalanadi:
Endi buni ga ko’paytirib integrallasak,
kelib chiqadi, bu yerda
Shu usulda tuzilgan kvadratur formulalar interpolyatsion formulalar deyiladi.
2. Veyershtras teoremasiga asosan, chekli oraliqda uzluksiz funksiyalarni algebraik ko’phadlar bilan yetarlicha yuqori aniqlikda yaqinlashtarish mumkin. Shu bilan birga ko’phad darajasi qancha yuqori bo’lsa, aniqlik ham shuncha yuqori bo’ladi. Shuning uchun ham (1.1.3) formulada va parametrlarni shunday tanlashga harakat qilinadiki, bu tenglik yetarlicha yuqori darajali algebraik ko’phadlar uchun aniq bo’lsin. Shu usul bilan tuzilgan (1.1.3) formula [a,b] oraliqda uzluksiz bo’lgan ko’p funksiyalarni integrallashda aniqlik jihatidan yaxshi natija beradi. Odatda, (1.1.3) formula barcha darajali ko’phadlar uchun aniq bo’lib, uchun aniq bo’lmasa, u holda uning algebraik aniqlik darajasi m ga teng deyiladi.
Faraz qilaylik, funksiya davriy funksiya bo’lib, uning davri ga teng bo’lsin va integralni hisoblash talab qilinsin. U holda (1.1.3) formulaga va parametrlarni shunday tanlashga harakat qilinadiki, u imkon boricha yuqori tartibli trigonometrik ko’phadlarni aniq integrallasin. Aniqlik darajasi (tartibi) eng yuqori bo’lgan kvadratur formulalar katta ahamiyatga ega. Bunday formulalar Gauss tipidagi kvadratur formulalar deyiladi.
3. Kvadratur formulalar tuzishda elliginchi yillarning oxirlaridan boshlab yangi bir yo’nalish rivojlana boshladi. Uning mohiyati quyidagidan iborat. Bizga funksiyalarning biror sinfi F berilgan bo’lsin. Butun F sinf uchun aniqlikni tavsiflaydigan miqdor sifatida quyidagi aniq yuqori chegara
olinadi. Bu yerda [a,b] da tugunlarini va koeffisentlarni shunday tanlash talab qilinadiki, o’zining eng kichik qiymatiga erishsin. Bunday formulalar, tabiiy ravishda, funksiyalarning F sinfiga eng kichik xatoga ega bo’lgan formulalar deyiladi.
Masalani boshqacha tarzda ham qo’yish mumkin, ya’ni yoki larga nisbatan ayrim shartlar bilan, masalan, koeffisentlarning o’zaro teng bo’lishlari
yoki tugunlarning bir xil uzoqlikda joylashgan bo’lishligi kabi va hokazo.
Integrallarni (1.1.3) formula yordamida hisoblashda, kvadratur yig’indi umuman taqribiy ravishda hisoblanadi. Odatda o’rnida biror ga ega bo’lamiz, demak
bu yerda – yaxlitlash xatosi. Faraz qilaylik, barcha k=1,2,…,n uchun bo’lsin. Agar ko’paytmalarning yig’indisi aniq hisoblansa, u holda kvadratur yig’indini hisoblashda yaxlitlash xatosi dan ortmaydi, xususan teng bo’lishi ham mumkin.
Faraz qilaylik, (1.1.3) formula ni aniq integrallasin, ya’ni,
Bundan, ravshanki eng
kichik qiymatini qabul qilishi uchun barcha lar uchun bo’lishi kerak. Bu esa musbat koeffisentlarni kvadratur formulalar katta ahamiyatga ega ekanligini ko’rsatadi.
|
| |