Mavzu: Yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulkini sug‘urtalash

Mavzu: Yuridik va jismoniy shaxslarning mol-mulkini sug‘urtalash
REJA:
1.Umumiy sug‘urta tarmog‘ining mol-mulklarni sug‘urtalashga oid klasslari.
2.Yuridik shaxslar mol-mulkini sug‘urtasida ishtirok etayotgan tomonlarning huquq va majburiyatlari.
3.Sug‘urta hodisasi yuz berganda tomonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solish.
1.Yuridik shaxslarning mol-mulkini sug‘urtalash sug‘urta tashkilotlari tomonidan “Sug‘urta faoliyati klassifikatori”ga muvofiq, umumiy sug‘urta tarmog‘ining 8-klassi - “Mol-mulkni olovdan va tabiiy ofatlardan sug‘urta qilish”da qayd etilgan shartlarda, ya’ni yong‘in, portlash, bo‘ron, dovul, jala, ko‘chki, tuproqning cho‘kishi, yemirilish, yer osti suvlari, sel, yashin urishi, zilzila, yadro energiyasi ta’siri natijasida mol-mulk yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari asosida amalga oshiriladi. Shuningdek, mazkur klassifikatorning 9-klassi ham mol-mulklarni sug‘urta qilishga oid bo‘lib, u “Mol-mulkni zarardan sug‘urta qilish” deb ataladi. 9-klassning mazmuni 8-klassda ko‘rsatilmagan do‘l, qalin qor yog‘ishi yoki qattiq sovuq tushishi, buzib kirib o‘g‘irlik qilish va boshqa voqealar natijasida mol-mulk yo‘qotilganda yoki shikastlanganda sug‘urta qoplamasi to‘lanishini ta’minlovchi sug‘urtaning turlari jamidan iborat.
Shuni alohida ta’kidlash joizki, yuridik shaxslarning mol-mulkini sug‘urta qilish huquqiga O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan 8 va 9-klasslar bo‘yicha litsenziya olgan barcha sug‘urta tashkilotlari haqlidir.
Yuridik shaxslarning mol-mulkini sug‘urta qilish sug‘urtalovchilar bilan tuzilgan shartnomaga muvofiq amalga oshiriladi.
Sug‘urta shartnomasi - tomonlarning aniq yuridik va moliyaviy munosabatlarini belgilab beruvchi xujjatdir. Shartnomada franshiza qo‘llanilishi mumkin. Franshiza-yuridik shaxslar ko‘rgan zararning muayyan qismi bo‘lib, sug‘urta hodisasi yuz berganda sug‘urta tashkiloti ana shu qism doirasida javobgar bo‘lmaydi va u to‘lanishi kerak bo‘lgan sug‘urta qoplamasidan chegirib tashlanadi.
Sug‘urtalovchi yuridik shaxslarga tegishli mol-mulklarni yong‘in, zilzila, toshqin, suv bosishi, ko‘chki, bo‘ron, yer cho‘kishi, ichki sanitariya texnikasi tizimlari buzilishi natijasida to‘liq yoki qisman nobud bo‘lganda sug‘urta qoplamasini, sug‘urtalanuvchi bo‘lgan yuridik shaxslar esa sug‘urta mukofotini o‘z vaqtida to‘lash va shartnomaning boshqa shartlarini bajarish majburiyatini o‘z zimmasiga oladi. Mana shu qayd etilgan holatlar sug‘urta tashkiloti va yuridik shaxslar o‘rtasida mol-mulkni sug‘urtalash bo‘yicha tuzilgan shartnomaning predmetini tashkil etadi.
Suturtalovchining majburiyatlari sug‘urta mukofoti suturtalovchining hisob-kitob raqamiga kelib tushgan paytdan e’tiboran kuchga kiradi. So‘ng sug‘urta polisi sug‘urtalanuvchiga shartnomada ko‘rsatilgan muddat ichida beriladi.
2.Yuridik shaxslarning hamda sug‘urtalovchi o‘rtasida tuzilgan sug‘urta shartnomasida tomonlarning huquq va majburiyatlari aks ettiriladi.
Sug‘urtalanuvchi bo‘lgan yuridik shaxslarning majburiyatlariga quyidagilarni kiritish mumkin:
-
Sug‘urta ob’ektini ko‘zdan kechirish uchun imkoniyat yaratib berish;
-
Sug‘urta mukofotlarini o‘z vaqtida to‘lash;
-
Shartnoma tuzilayotganda sug‘urtalovchiga sug‘urta tavakkalchiligini baholash uchun ahamiyat kasb etuvchi o‘ziga ma’lum barcha holatlar haqida, shuningdek mazkur sug‘urta ob’ekti bo‘yicha tuzilgan yoki tuzilajak hamma sug‘urta shartnomalari to‘g‘risida ma’lumot berish;
-
Sug‘urta hodisasi yuz berganda sug‘urtalangan mulkiga zarar yetkazilishining oldini olish va zararni kamaytirish uchun zarur choralarni ko‘rish va sug‘urtalovchiga sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganligi haqida sug‘urta shartnomasida ko‘rsatilgan muddatlarda xabar berish.
Yuridik shaxslar sug‘urtalangan mulkini ko‘zdan kechirish uchun sug‘urtalovchiga taqdim qilishi yoki mulkning barcha zararlangan qismlarining fotosurati yoki video suratini oldirishi va tiklash ishlari boshlangunga qadar o‘zi qiladigan ishlarni sug‘urtalovchi bilan kelishib olishi kerak.
Yuridik shaxslar quyidagi huquqlarga ega bo‘lishi mumkin:
-
butun mulkni va ayrim ob’ektlarni tomonlarning qo‘shimcha kelishuvi yoki yangi sug‘urta shartnomasi shartlari asosida qo‘shimcha sug‘urtalash;
-
sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganda mustaqil ekspertiza o‘tkazilishini talab qilish;
-
sug‘urta shartnomasi amalda bo‘lgan davrda sug‘urtalovchidan sug‘urta masalalari borasida maslahatlar olish;
-
sug‘urtalovchi bilan kelishgan holda sug‘urta shartnomasiga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritish.
Yuridik shaxslar oldida sug‘urta shartnomasiga muvofiq sug‘urta tashkiloti quyidagi majburiyatlarga ega bo‘ladi:
-
shartnomada belgilangan muddatlarda sug‘urta polisini berish va shartnoma tuzishda asoslanilgan sug‘urtalash qoidalari bilan tanishtirish;
-
sug‘urta shartnomasida nazarda tutilgan sug‘urta hodisalari yuz berganda sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganligi haqidagi dalolatnoma asosida sug‘urta qoplamasi to‘lash;
-
sug‘urtalanuvchi bilan bo‘ladigan munosabatlarda mahfiylikni ta’minlash.
Shu bilan bir qatorda sug‘urta tashkilotining huquqlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
a) sug‘urtalovchining sug‘urta hodisasini keltirib chiqarish uchum ataylab qilgan hatti-harakatlari natijasida yuz bergan bo‘lsa;
b) sug‘urtalanuvchi tavakkalchilikdagi jiddiy o‘zgarishlar haqida sug‘urtalovchini boxabar qilgan bo‘lmasa;
v) sug‘urtalanuvchi sug‘urta hodisasi to‘g‘risida sug‘urtalovchiga xabar bermagan yoki yetkazilgan zarar tafsilotlari, turi va miqdorini aniqlashda sug‘urtalovchi yoxud uning vakili ishtirok etishiga to‘sqinlik qilgan bo‘lsa;
g) sug‘urtalanuvchi zararni aniqlash uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni taqdim etmagan bo‘lsa, sug‘urta tovoni to‘lashni rad etish;
-
sug‘urta shartnomasining muddati mobaynida sug‘urtalangan mulkning ahvoli va qiymatini, shuningdek sug‘urtalanuvchi o‘z mulki haqida ma’lum qilgan ma’lumotlarning to‘g‘riligini tekshirish;
-
sug‘urtalanuvchidan sug‘urta hodisasi haqida xabar kelishini kutib o‘tirmasdan, sug‘urta hodisasi yetkazgan zararni ko‘zdan kechirish va baholashga kirishish;
-
sug‘urta hodisasi yuz berish xavfining darajasini ifodalovchi qo‘shimcha hujjatlarni talab qilib olish.
Sug‘urtalanuvchi bo‘lgan yuridik shaxslar sug‘urta mukofotini shartnomada ko‘rsatilgan muddatda to‘lamaganda shartnoma yuridik kuchini yo‘qotishi mumkin.
Agar sug‘urtalangan mulkning yo‘qolishi yoki zararlanishiga quyidagilar sabab bo‘lsa sug‘urta tashkiloti sug‘urta javobgarligidan ozod etilishi mumkin:
a) sug‘urtalanuvchining majburiyatlari kuchga kirgunga qadar mulkda mavjud bo‘lgan hamda sug‘urtalanuvchi yoki uning vakillariga ma’lum bo‘lgan kamchilik va nuqsonlar;
b) sug‘urtalangan mulkdan foydalanish qoidalarining sug‘urtalanuvchi yoki uning vakillari tomonidan buzilishi natijasida zarar yetkazilishi;
v) sug‘urtalanuvchining yoki uning shartnoma bo‘yicha sug‘urtalangan mulk ishonib topshirilishi mumkin bo‘lgan xodimlaridan, vakillaridan yoki boshqa shaxslardan birining ehtiyotsizligi, vijdonsizligi, nosamimiyligi, shuningdek mulkka mulkdorlik yoxud egalik huquqining qalloblik yo‘li bilan boshqa shaxsga o‘tkazilishi;
g) doimiy ta’sir ko‘rsatuvchi foydalanish omillari (eskirish, zanglab chirish) va ob-havo omillari ta’sirida yoxud sug‘urtalangan narsalardan foydalanmaslik oqibatida asta-sekin zararlanish;
d) sug‘urtalanuvchi yoki uning vakillari tomonidan yong‘in xavfsizligi qoidalarining buzilishi;
ye) yengil alangalanadigan modda va materiallarni saqlash yoki ulardan foydalanish qoidalarining buzilishi;
z) sug‘urtalanuvchi zararlangan narsalarni yoki ularning qoldiqlarini sug‘urtalovchiga ko‘rsatishdan bosh tortgan taqdirda, butunlay yo‘q bo‘lib ketishi mumkin bo‘lgan narsalar bundan mustasnodir;
i) urush yoki urush harakatlari (urush e’lon qilingani-qilinmaganidan qati nazar), g‘alayon, inqilob, qo‘zg‘olon, isyon, fitna, ish tashlash, noqonuniy yo‘l bilan hokimiyatni qo‘lga olish, suiqasd, qo‘poruvchilik harakati, amalda yoki qonuniy mavjud bo‘lgan hukumatning yoki biror hokimiyat organining farmoyishi bilan musodara qilish, rekvizitsiya, buzish yoki zararlantirish, yadro reaksiyasi, yadro nurlanishi yoxud
radioaktiv zararlanish.
Ichki sanitariya texnikasi tizimlari buzilganda quyidagi:
a) agar falokat sug‘urtalanuvchining ehtiyotsizligi yoki noshud hatti-harakatlari tufayli yuz bergan;
b) basharti falokat uchinchi shaxslarning ataylab qilgan yoki ataylab qilmagan xatti-harakatlari oqibatida yuz bergan hollarda sug‘urta tashkiloti yetkazilgan zarar uchun javob bermaydi.
3. Sug‘urta qoplamasi sug‘urta-lanuvchining zararni qoplash to‘g‘risidagi yozma arizasi, shuningdek, vakolatli organlardan olingan tegishli hujjatlar asosida to‘lanadi. Bunday hujjatlarning taqdim etilmasligi sug‘urtalovchiga ushbu hujjatlar bilan tasdiqlanmagan zarar uchun tovon to‘lashni rad etish huquqini beradi.
Sug‘urtalanuvchi sug‘urta hodisasi sodir bo‘lgani haqida ariza bergach, komissiya tuzilib, uning tarkibiga sug‘urtalanuvchining, sug‘urtalovchining, zarur hollarda esa vakolatli tashkilotlarning ham vakillari kiritiladi.
Komissiya muayyan muhlat ichida zararlanish sabablari va mikdorini aniklaydi. Komissiya sug‘urta hodisasini e’tirof ettan taqdirda yo‘qotish va zararlar mikdori, shuningdek to‘lanishi lozim bo‘lgan sug‘urta qoplamasining mikdori aniqlanadi. Тomonlar buni dalolatnomada qayd etadilar.
Mazkur dalolatnoma sug‘urtalanuvchiga sug‘urtalovchi tomonidan suturta tovoni to‘lanishi uchun asos bo‘ladi.
Zarar sabablari va mikdori xususida tomonlar o‘rtasida nizolar paydo bo‘lgan hollarda mustaqil ekspertiza o‘tkazilishi mumkin.
Sug‘urtalanuvchi zararni qoplash haqidagi arizasida quyidagilarni ko‘rsatishi shart:
-sug‘urta hodisasi yuz bergan sana va uning tavsifi;
-sug‘urta hodisasi sodir bo‘lganda sug‘urtalanuvchi qilgan ishlar;
-zarar miqdori va sug‘urtalanuvchi da’vo qilayotgan sug‘urta tovonining miqdori. Bunda tegishli ro‘yxat va summa ko‘rsatilishi kerak;
-zararni qoplash uchun uchinchi shaxslardan olingan tovon mikdori.
Mabodo zarar to‘liq qoplangan bo‘lsa yoki sud qaroriga ko‘ra zarar aybdor shaxs tomonidan qoplanadigan bo‘lsa sug‘urtalanuvchi sug‘urta tovoni olish huquqidan mahrum bo‘ladi.
Quyidagi hollarda sug‘urta tovoni to‘lanmaydi:
-agar sug‘urtalanuvchi zarar yetkazilishiga olib keluvchi hatti-harakatlarni ataylab yoki qo‘pol ehtiyotsizligi tufayli sodir etgan yoki ularga yo‘l qo‘ygan bo‘lsa;
-basharti zarar kelib chiqishiga olib kelgan holatlar huquqni muhofaza qilish organlari tomonidan tekshirilayotgan bo‘lsa, tekshiruv tamom bo‘lgunga qadar.
Mabodo sug‘urtalanuvchi yoki naf oluvchi shaxs zarar uchun aybdor yoki uchinchi shaxslardan tovon olgan bo‘lsa, sug‘urtalovchi sug‘urta shartlariga ko‘ra to‘lanishi lozim bo‘lgan pul bilan aybdor yoxud uchinchi shaxslardan olingan pul o‘rtasidagi farqning o‘zini to‘laydi.
Shartnoma imzolagandan so‘ng tavakkalchilik darajasida ro‘y bergan va sug‘urta hodisasi yuz berish ehtimolini oshiradigan barcha o‘zgarishlar sug‘urtalovchiga sug‘urta shartlarini o‘zgartirish hamda qo‘shimcha sug‘urta mukofoti to‘lanishi talab qilish huquqini beradi. Sug‘urtalanuvchi qo‘shimcha sug‘urta mukofotini to‘lashdan bosh tortgan taqdirda mazkur shartnoma yuridik kuchini yo‘qotadi, to‘langan sug‘urta mukofoti esa qaytarib berilmaydi.
Shartnomada kelishilgan zararlarni qoplash uchun sug‘urtalovchi tomonidan amalga oshirilgan har bir to‘lov majburiyatlar chegarasini ana shu to‘lov mikdorida, ammo agar mas’uliyat chegarasini qayta tiklash uchun qo‘shimcha sug‘urta mukofoti to‘lanmasa, dalolatnomada qayd etilgan zarar mikdoridan ko‘p bo‘lmagan hajmda kamaytiradi.
Shartnoma tomonlar unda kursatilgan majburiyatlarini bajarmay qo‘ygunlariga qadar kuchda bo‘ladi.
Тomonlardan birining kamida 30 kun oldin beriladigan yozma arizasiga binoan shartnoma istalgan vaqtda bekor qilinishi mumkin.
Agar sug‘urtalanuvchi shartnomani muddatidan oldin bekor qilishini ma’lum qilsa, sug‘urta mukofoti unga qaytarilmaydi.
Sug‘urta shartnomasi bekor qilinishini sug‘urtalovchi talab etgan takdirda:
a) sug‘urtalanuvchiga sug‘urta mukofoti muddati tamom bo‘lmagan davrga mutanosib mikdorda qaytariladi, bunda o‘tgan davrda qilingan xarajatlar sug‘urta mukofotidan ushlab qolinadi;
b) basharti sug‘urta shartnomasi bekor qilinishining talab etilishiga ushbu shartnomada kelishilgan shartlarning sug‘urtalanuvchi tomonidan buzilishi sabab bo‘lsa, faqat sug‘urta mukofoti muddati tamom bo‘lmagan davrga mutanosib mikdorda qaytariladi.
Sug‘urta tovoni to‘lash haqida dalolatnoma tuzilgandan keyin sug‘urtalanuvchining zarar yetkazilishi uchun javobgar shaxslarga nisbatan bo‘lgan huquqlari to‘langan pul mikdorida sug‘urtalovchiga o‘tadi. Bunda sug‘urtalanuvchi aybdor shaxslardan talab qilish huquqini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan hujjatlarni sug‘urtalovchiga berishi shart.
Sug‘urtalanuvchi zarar yetkazgan shaxsga bo‘lgan da’vosidan yoki unga nisbatan bo‘lgan talablarning amalga oshirilishini ta’minlovchi huquqlaridan voz kechganda, shuningdek regress talabni qo‘yish uchun zarur bo‘ladigan hujjatlarni sug‘urtalovchiga berishdan bosh tortganda sug‘urtalovchi sug‘urta tovoni to‘lashdan ozod bo‘ladi.
Shartnomaga kiritiladigan hamma qo‘shimcha va o‘zgartirishlar, shuningdek prolongatsiya, bekor qilish yoki to‘xtatish tomonlarning roziligi bilan o‘zaro xabar berilgan holda yozma ravishda amalga oshirilmog‘i darkor.
Sug‘urta shartnomasidan kelib chiquvchi barcha nizo va kelishmovchiliklar tomonlarning muzokara olib borishi yo‘li bilan hal etiladi, kelishuvga erishib bo‘lmagan taqdirda esa tegishli muddat ichida O‘zbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan tartibda qarab chiqish uchun xo‘jalik sudiga oshiriladi.
|