nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Voenǵan esteligi - Tariyx fakulteti

|
Tariyx fakulteti
|
bet | 124/154 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 111,08 Mb. | | #128134 |
Bog'liq O.A.ARXEOLOGIYASI OMK-2022Voenǵan esteligi. Xorezmniń Shavat rayonındaǵı Manax awılınan 1,5 km qublada jaylsaqan. Estelik eki bólimnen turadı. Qalanıń shıǵıs bólegi, eramızdıń I-IV ásirge tiyisli. Voenǵan, eki qatar diywallar menen oraladı. Qala, áyyemgi dáwirden baslap, sawda hám mádeniyat orayı bolǵan. Orta ásirlerde Ardaxushmisan atı menen belgili bolǵan.
Qalajik qalası. Baǵatdan 17 km qublada jaylasqan. qala tuwrı emes tórt muyeshlik formaǵa iye. Diywalları eki qatar bolıp razmeri 40-43 x 43-46 x 9-13 sm qam gerbishlerden órilgen. Ishki diywal qalıńlıǵı 1.5 m, sırtqı diywalı 2 m. Diywallarda miparlar ushıraspaydı. Janbas qala diywallarına uqsas. Sırtqı diywalda 1-1,5 m bir-birinen qashıqlıqta ush múyeshli atqıshlar ornı jaylasqan. Qala b.e.sh. IV-II ásirlerde salınǵan.
Kat (Qıyat) qalası. Shavot rayonı Qıyat awılında jaylasqan. Rejelestirip salınǵan, tórt múyeshli formaǵa iye. Maydanı 7,6 ga qala dárwazası arqa – batıs tárepinde jaylasqan. Diywalın aylana qándek ótken. Qalada turmıs b.e.sh. IV-II ásirlerde payda bolsada, waqtı-waqtı menen toqtap, XVII ásirge shekem dauam etken.
Topıraq qala. Shavot rayonı, Anvar Monax awılı jerinde jaylasqan. Estelik 1958, 1960-1979 jılları qazıp izertlendi. Topıraq qala sheńber tárizli formaǵa iye, diametri 260 m, ulıwma maydanı 4 ga. Qala eki katar diywallar menen oralǵan. Diywal sırtında yarım dóńgelek minarlar bar, olardıń sanı 24. Diywaldıń sırtınan 33-42 m qándek ótken. Qalanıń qurılısı hám rawajlanıwı b.e.sh. IV-II ásirlerge tuwra keledi. Dóńgelek qala, quyashtıń kórinisin esletedi. Qalanıń mádeniy qatlamınan b.e.sh. III-II ásirlerge tiyisli bası adam, denesi ógiz, qospalı maqluqtıń xáykeli hám onıń janında attıń músini tabıldı.
Topiraq qala. Xiyuadan 17 km arqa- batısta jaylasqan. Qala tuurı tórt muyeshli formada. Onıń maydanı 167 x 170 m. Qala eki qatar qorǵanıw diywalları menen oralǵan. Diywallar ortasında dálizi bar. Sırtqı diywallardaǵı minarlar, diywaldan 5,2 m sırtqa shıǵıp turadı. Minaranıń eni 7 m. Bul estelik b.e.sh. IV-III ásirlerde salınǵan.
Xiywa. Antik dáwirdegi Xaykanik (Paluan jap) suuǵarıu sistemasındaǵı, diyxanshılıq orayı. Ichan qala Xiywa qalası boladı. Qala eki bólimnen turadı. Ishan qala (ishki qala ) hám Dishan qala (sırtqı qala ). Ishan qalanıń maydanı 26 ga. Ishan qala turı tórt muyeshli formaǵa iye bolıp, qala eki qatar diywallar menen oralǵan. Qalanıń muyeshleri kvadrat formada. Minarlarǵa iye bolsa, diywaldıń sırtınan tórt muyeshli minarlar menen bekkemlengen. Qala tórt dáruazaǵa iye bolǵan. Qalanıń mádeniy qatlamları 6- 13 m quraydı. Eń tómengi mádeniy qatlamlar b.e.sh. IV-II ásirlerge, tura keledi. Al, I-IV ásirlerde qalada qurılıs isleri dawam etken.
|
| |
Kengayish termometrlarining suyuqligi sifatida qanday kimyoviy moddalar ishlatiladi

303
Kappilyar viskozimetri bo’yicha aniqlanishi mumkin bo’lgan qovushqoqlikning chegarasini
aniqlab bering:
- 0,001 dan 10 Pa*
s gacha
- 0,1 dan 100 Pa* s gacha
+ 0,01 dan 1000 Pa*s gacha
- 0,001 dan 0,1 Pa*s gacha
Galvanometrning aniqlik klassi 1,0 ga teng. Galvanometrning to’g’ri ishlash chegarasidagi
maksimal keltirilgan xatolik qiymatini aniqlang:
+ 2,5%
-
5,0 %
-
4,5%
-
1,5%
Magnito elektrik mexanizmda o’lchanayotgan shoxning qiymati 1A, magnit
induktsiyasi 0,5 Tl, ramka cho’lg’amining o’ramlari soni 10 ga, ramkaning yuzasi 0,5 m2 ga
Ádebiyatlar - Tariyx fakulteti

Ádebiyatlar:
. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., «Высшая школа» 1989.
2. Археология. Под. ред. BJI. Янина. М., «Изд. МГУ», 2006.
3. Археология Средней Азии. Под. ред. С.Б. Лунина. Т., 1986.
4. Мартынов А.И. Археология. М., «Высшая школа» 2006.
5. Ибрагимов Р.З. Археология ҳәм этнология (нашрда)
6. Кабиров Ж.,Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси.Т.,“Ўқитувчи" 1990.
7. Эгамбердиеҳәм Н.А. Археология. Т., 2011.
Baqlaw sorawlari
Qubla Ózbekstan aymaǵ`ında da otırıqshı diyxanshiliq mádeniyatı estelikleri.
Jarqotan esteligi
Sumbar, Suwjarg’an ma’deniyatina tiyisli estelikler?
Tazabag’jap ma’deniyati?
Test sorawlari
1. Ótken ásirdiń 80-90 jıllarda Marv oazisinde úzliksiz alıp barǵan arxeologik izertlew jumısları nátiyjesinde neshinshi asirge tiyisli estelikler uyrenildi?
A) III asirge tiyisli
B) II asirge tiyisli
S) I asirge tiyisli
D) V asirge tiyisli
2. Qubla Turkmenistanda bronza dáwiri oraylıq esteliklarining ulıwma maydanı neshe gektarına shekem barǵan?
A) 10-12
B) 20-25
S) 12-15
D) 12-20
3. Sońǵı bronza dáwirinde Murg'ob oazisinde diniy maqsetlerde paydalanıw ushın jasalǵan ıdıslar neden islengen?
A) Ilaydan
B) Temirden
S) Altinnan
D) Gumisten
4. Neshinshi min jıllıqdıń baslarında Qubla Turkmenistandıń dáslepki qala mádeniyatına tiyisli kópshilik mákan-jaylar da krizisqa ushraydı?
A) er. ald. V mıń
B) er. ald. III mıń
S) er. ald. I mıń
D) er. ald. II mıń
5. Qubla Turkmenistanda bronza dáwiri mádeniyatı qaysi basqısh penen belgilenedi?
A) Anov III
B) Anov II
S) Anov I
D) Kelteminar
6. M.E.Masson Artektiń oń qırǵaǵı-Sumbar úlkesin dáslep qashan úyrendi?
A) 1929-jıl aqırında
B) 1935-jil basinda
S) 1912-jili
D) 1960-jil ortasinda
7. Qashannan baslap I.N.Xlopin hám L.I.Xlopinler Sumbar úlkesinde arxeologiyalıq izertlewler alıp barǵan?
A) 1945-jil basinda
B) 1968-jıldan berli
S) 1923-jil ortasi
D) 1960 –jillari
8. Birinshi márte ashılǵan Parxay-depe mákan ornında qazıw isleri alıp barılǵan
A) 1927-jili
B) 1938-jili
S) 1968-jılı
D) 1984-jili
9. Amerikalı izertlewshi F.Kol Orta Aziya alımlarınıń jumısların analizlep, arxaik Daxistan mádeniyatın qaysi jil dep belgiledi?
A) er.ald. 1500-700 jıl
B) er.ald. 2500-2000 jıl
S) er.ald. 3000-2000 jıl
D) er.ald. 800-500 jıl
10. Birinshi márte Parxay-depe tóbeliktiń qubla janbıwırında strategik transheya jatqızılıp, ol jerden qansha qurılıs gorizont belgileri ashılǵan?
A) 10
B) 8
S) 4
D) 6
11. Orta Aziya jerlerinde bronza ásiri neshinshi jillarga tuwra keledi?
A) er.ald. 3 mıń jıllıq ortalarına
B) er.ald. 2 mıń jıllıq basi
S) er.ald. 1 mıń jıllıq aqirlarına
D) er.ald.4 mıń jıllıq
|
D) Tezkorlik koyeffitsiyenti

|
D) Tezkorlik koyeffitsiyenti
|
bet | 4/5 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 60,46 Kb. | | #133730 |
Bog'liq 1-Ma\'ruza (1)D) Tezkorlik koyeffitsiyenti
Tezkorlik koyeffitsiyenti parrakli nasoslarda taqqoslash tasniflari hisoblanadi. U takroriy nasoslarning konstruktiv xususiyatlarini ko‘rsatuvchi belgilardan biri bo‘lib, berilgan sharoitda nasoslarni tanlashda o‘xshashlik nisbatlaridan foydalaniladi. Tezkorlik koyeffitsiyenti ns yoki solishtirma aylanish chastotasi, bosimni bir metrga orttirish uchun 0.736 kVt quvvat sarflaydi.
Nasoslarning o‘xshashlik nazariyasidan foydalanilgan holda, tezkorlik koyeffitsiyentini quyidagicha ifodalash mumkin.
(14)
Belgilangan aylanish chastotasi n da tezkorlik koyeffitsiyenti ns unumdorlik Q usishi va N bosim kamayishi bilan usadi.
1.4 Nasos qurilmasining energiya balansi.
Nasosga keladigan quvvat N qaysiki bir qismi foydali Nfoy , bo‘lib u foydali ishni amalga oshirish sarflanadi.
Foydali quvvat Nfoy , yukoladigan bosim qiymati kattaligiga teng bo‘lib, bu yo‘qolishlar quyidagilarga teng: mexanik, xajmiy va gidravlik.
Mexanik yo‘qolish NM
Mexanik yo‘qolishlar – podshipnikalardagi ishkalanishlar, solnik (zichlash halqasi) va ishchi g‘ildirak tashki sirtida, poshenlar va suyuqliklardagi yo‘qolishlar kiradi .
Mexanik yo‘qolishdagi mexanik FIK
(15)
Xajmiy yo‘qolish – xajmiy FIK bilan boxolanib, nasosning bosimli bushligidagi ishchi organ va nasos korpusi oralig‘idagi suruvchi oraliqlar orqali suyuqlikni sizishi tufayli yo‘qolishidir.
(16)
qsiz – suyuqlik sizishi tufayli yo‘qolishi.
Gidravlik yo‘qolish Ng nasosning ishchi organlarida paydo bo‘lib, nazariy Nn bosim bilan haqiqiy bosim N- larni farkidir.
(17)
Gidromashinaning umumiy FIK
(18)
To‘liq FIK mexanik va gidravlik munosabatlarda nasos qurilmasini to‘liq mukammallik darajasini belgilaydi. Zamonaviy qurilmali nasoslarda m =0.9-0.97 ga, x =0.95-0.98, gid =0.9-0.95 ga teng, kichik va o‘rtacha nasoslarda 0.5-0.75 ga teng. Suvdan qovushqoqligi bilan fark kiladigan boshqa suyuqliklarda nasosning FIK kichik bo‘lishi mumkin.
Nasos valini mufta orqali dvigatel vali bilan birlashtirilganda nasos quvvati quyidagi formuladan topiladi.
(19)
|
| |
K- dvigatel quvvatini zaxira koyeffitsiyenti .  
Zaxira koyeffitsiyenti K

|
K- dvigatel quvvatini zaxira koyeffitsiyenti .
Zaxira koyeffitsiyenti K
|
bet | 5/5 | Sana | 10.01.2024 | Hajmi | 60,46 Kb. | | #133730 |
Bog'liq 1-Ma\'ruza (1)K- dvigatel quvvatini zaxira koyeffitsiyenti .
Zaxira koyeffitsiyenti K – ni nasos quvvatiga bog‘liqligini kabul kilish tavsiyasi.
N, kvt
|
K
|
2-gacha
|
1.5
|
2 dan 5 gacha
|
1.5-1.25
|
5 dan 50 gacha
|
1.25-1.15
|
50 dan 100 gacha
|
1.15-1.08
|
100 dan katta
|
1.05
|
Nazorat savollari.
1. Nasos deb qanday qurilmaga aytiladi?
2. Markazdan qochma nasos kim tomonidan yaratilgan?
3. Porshenli nasoslar kim tomonidan yaratilgan?
4. Nasoslardagi solishtirma energiya qaysi formuladan aniklanadi?
5. Ta’sir tartibiga ko‘ra nasoslar qanday guruxlarga bo‘linadi?
6. Xajmiy nasoslarda harakat tartibi qanday?
7. Parrakli nasoslar qanday turlarga bo‘linadi?
8. Bo‘ralma nasoslarni ishlash tartibi?
9. Nasosni uzatishi deb nimaga aytiladi?
10.Nasos foydali ish koyeffitsiyentini qanday aniklanadi?
|
| |
& - • Coreldraw • pho to s h o p

&
Arc Rotate (Bmish) (Ctrl+R),
Arc Rotate Selected (Belgi-
langanlami burish),
^ A r c Rotate SubObject (Obyekt tashkil etuvchisi atrofida aylan
tirish) - Proyeksiya oynalari ko‘rinishini oyna, obyekt va obyekt tashkil
etuvchilari atrofida aylantiradi.
^M aximize Viewport Toggle (Mavjud oynani ekran kattaligida
ochish) (Alt+W) - Mavjud proyeksiya oynasini ekran kattaligida katta-
lashtiradi.
21-§. Command Panel — Buyruqlar paneli
Buyruqlar paneli (44- rasm) 3DS Maxning
boshqa versiyalari kabi oltita bo‘limlardan iborat
bo‘lib, ular quyidagilar: Create (Qurish), Modify ( 0 ‘z-
gartirish), Hierarchy (Ierarxiya), Motion (Harakat),
Display (Ko‘rsatish) va Utilities (Utilitalar)dir. Buy
ruqlar paneli “suzuvchi” bo‘Iib, u odatda dastur oyna-
sining o‘ng tomonida joylashadi. Uni ekranning xoh-
lagan burchagiga joylashtirish mumkin. Har bir buyruq
bo£limlarining past yoki yuqorisida mazkur bo‘limning
sozlashlariga yo‘l ochuvchi tushuvchi o‘ramlar mav
jud. Agar o‘ramlarda + shakli tursa, mazkur о‘ram soz-
lashlari vopiq, - belgisi tursa о ‘ram buyrug‘ining soz-
lashlari ochiq holda bo‘ladi. Bu belgilarga bosilgan
kursor mazkur o‘ram sozlashlarini ochib yopadi.
Buyruqlar panelining asosiy sozlashlarini mazkur
o‘ramlar orqali o‘zgartirish mumkin. Bu o‘ramlar
ketma-ketligini sichqoncha kursori orqali surib ularni
o‘mini o‘zgartirish mumkin.
Agar ekranga barcha o‘ram sozlashlari sig‘masa, u holda o‘ram-
lami + holatiga o‘tkazib yopib qo‘yish mumkin. Bundan tashqari maz
kur panel o‘ramlarini past yoki yuqoriga surish mumkin. Buning uchun
kursomi panelning o‘ngida joylashgan surish joyiga olib boriladi.
Kursor panja shaklini olganda sichqonchani o‘ng tugmasini bosib ush-
lab, panel o‘ramini kerakli miqdorda suriladi. Agar buymqdagi kerakli
o‘ramni topishga qiynalsangiz, u holda hamma mavjud o‘ramlami yopib
so‘ng keragini ochib sozlash mumkin. Buning uchun ochiq bir o‘ramga
kursomi olib borib, sichqoncha o‘ng tugmasini bosing va undan Close
All buyrug‘ini yuklang.
Maqsad: ekosistemani modellashtirish orqali o‘rganish.
4-MAVZU

Maqsad: ekosistemani modellashtirish orqali o‘rganish.
4-MAVZU. EKOSISTEMA MODELINI YASASH L O Y I H A I S H I -
g
-
,
-
Model nima? Misollar keltiring.
Bizga kerak Ishni bajarish tartibi ▸
shisha idish
▸
shag‘al
▸
qum
▸
tuproq
▸
bioo‘g‘it
▸
sekin o‘suvchi o‘simliklar
▸
suvpurkagich
1. Idish tubiga qum, uning ustiga shag‘al soling.
2. Tuproq, bioo‘g‘itni ketma-ket qatlam hosil qilib
joylashtiring.
3. Tuproqqa turli o‘simliklarni ekib, kompozitsiya yara ting
va unga suv purkang.
4. Ekosistema modelini yasashda tosh, turli xil daraxt
shoxchalaridan bezak sifatida foydalaning.
5. Ekosistema modeli uzoq vaqt saqlanishi uchun uni
parvarish qiling.
1. Siz yaratgan ekosistema mo-
deli tabiiy ekosistemadan nimasi
bilan farq qiladi?
2. Tirik organizm rivojlanishi
uchun qanday sharoit zarur?
14
1-bob. TABIATNI O RGANISH
BOB YUZASIDAN MANTIQIY FIKRLASHGA YO NALTIRILGAN TOPSHIRIQLAR 1. Tadqiqotingiz obyekti va predmetini aniqlang.
2. Rasmlarda qanday hodisalar tasvirlangan? Ularni qaysi fanlar o‘rganadi?
3. Tabiiy fanlarning tadqiqot sohalari uchun tadqiqot obyektlari va predmetlarini bel-
gilang.
Tabiiy fanlarning tadqiqot sohalari Tabiiy fanlar Tadqiqot obyektlari Tadqiqot predmeti Fizika
Kimyo
Biologiya
Geograﬁ ya
Astronomiya
4. Jadvalda berilgan ma’lumotni tahlil qiling va savollarga javob bering.
Sport turi
Sinﬂ ar bo‘yicha o‘quvchilar soni
6-“A”
6-“B”
6-“D”
O‘g‘il bolalar
Qizlar
O‘g‘il bolalar
Qizlar
O‘g‘il bolalar
Qizlar
Futbol
5
3
7
2
5
0
Tennis
3
4
2
3
2
4
Boks
3
2
3
0
3
1
Suzish
3
2
4
4
5
5
Gimnastika
2
3
1
3
1
2
Jami
16
14
17
12
16
12
1. O‘quvchilar o‘rtasida sportning qaysi turi eng ommabopi ekan?
2. Jami qancha o‘quvchi sportning futbol turi bilan shug‘ullanadi?
3. O‘quvchilar qaysi sport turiga kamroq qiziqadi?
4. Quyidagi ma’lumotlarning qaysi biri to‘g‘ri?
A. 6-“A” sinfda sport bilan shug‘ullanadiganlar soni boshqa sinﬂ arga qaraganda
ko‘proq.
B. Qizlar orasida sportning gimnastika turi ommabop.
D. O‘g‘il bolalar orasida boksga nisbatan tennisga qiziqish kamroq.
Taqqoslash metodi - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

11
1-bob. TABIATNI O RGANISH
Bir nechta kattalikning o‘rtacha qiymatini aniqlash uchun bu kattaliklar dastlab bir-biri-
ga qo‘shiladi, so‘ng natija ularning soniga bo‘linadi. Masalan, matematika darsligi 600 g,
tabiiy fanlar 400 g, ona tili 500 g bo‘lsa, uchta darslikning o‘rtacha massasini aniqlash
uchun har bir darslikning massasi qo‘shiladi va natija uchga bo‘linadi:
600 g + 400 g + 500 g = 1500 g;
1500 g : 3 = 500 g.
Maqsad: ma’lumotlarni graﬁ k tarzda taqdim etish.
3-MAVZU.
MA LUMOTLARNI
GRAFIKDA TASVIRLASH
A M A L I Y M A S H G U L O T
1. Bo‘yingiz uzunligini bilasizmi?
2. Uni qanday usulda o‘lchash mumkin?
3. Uzunlikni o‘lchaydigan qanday asboblarni bilasiz?
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
o‘lchov tasmasi
▸
jadval uchun oq
qog‘oz
▸
chizg‘ich
▸
qalam
Sinf o‘quvchilari bo‘yining o‘rtacha arifmetik qiymatini aniqlash:
1.
Sinfdagi o‘quvchilarni tug‘ilgan oylari bo‘yicha to‘rt guruhga ajrating:
yanvar–mart, aprel–iyun, iyul–sentyabr, oktyabr–dekabr.
2.
O‘lchov tasmasi yordamida har bir guruhdagi o‘quvchilarning bo‘ylarini
o‘lchang.
-
MODDA VA 
UNING XOSSALARI
5-MAVZU

16
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
Zarralarning xossalarini qanday tushuntirish mumkin?
Moddaning zarralari o‘zgarmaydi. Barcha suv zarralari uchta holatda (qattiq, suyuq,
gaz) ham bir xil. Ammo
zarralarning joylashishi, harakati va ularning o‘zaro ta’sirlashuvi
har bir holatda turlicha bo‘ladi.
1. Yonib turgan shamni kuzating. Undan oqib tushayotgan suyuqlik ma’lum vaqtdan
soʻng qotadi. Bu jarayonni qanday izohlaysiz?
2. Un, shakar va tuz zarralarini taqqoslang.
Rasmda
moddaning
qanday
holatlari tasvir-
langan?
Qum
Suv
Havo
Moddalarning gaz, suyuq va qattiq holatda bo‘lishi moddaning tuzilishiga bog‘liq. Har bir
modda o‘ziga xos xususiyatga ega. Moddalar ko‘zga ko‘rinmaydigan mayda zarrachalar-
dan iborat.
Modda molekulasi shu moddaning juda mayda zarrachasidir. Suvning juda mayda zarra-
chasi – suv molekulasidir.
Moddaning turli ko‘rinishlarini o‘rganish maqsadida quyidagi tajribani o‘tkazamiz.
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
3 ta plastik shpris
▸
suv
▸
qum
1. Birinchi idishda havo bor.
2. Ikkinchi idishga suv quying.
3. Uchinchi idishga qum soling.
4. Uchala idishdagi moddalar joylashuvini kuzating.
5. Guruhlarga bo‘linib muhokama qiling.
17
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
-MAVZU. 
SUYUQLIKLAR - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

8-MAVZU.
SUYUQLIKLAR
Agar suyuqlik stakandan kolbaga, so‘ng menzurkaga quyilsa, uning shakli qanday
o‘zgaradi? Uning hajmi o‘zgaradimi?
Yer yuzasining katta qismini suyuqliklar egallagan. Hozirgi kunda sayyoramiz olimlari
suyuq suvga ega bo‘lgan boshqa sayyoralarni qidirmoqda. Ammo sayyoralar biz bilgan suv-
ga ega bo‘lishi uchun ularda yetarlicha aniq shart-sharoitlar mavjud bo‘lishi kerak.
Suyuqlik biror idishga quyilsa, o‘sha idish shaklini egallaydi. Suyuqlik
o‘z xususiy hajmiga ega. Shuning uchun suyuqlikni siqish qiyin. Suyuq-
liklar bir-biriga yaqin joylashgan juda kichik zarralardan iborat, lekin ular
qattiq moddalar kabi zich emas. Suyuqlik zarralari qattiq jismga qaraganda
ko‘proq harakatlanadi.
Suyuqliklarning xususiyatlari:
1) suyuqliklarning massasini aniqlash uchun ularni tarozida tortish mumkin;
2) moddaning shakli sifatida suyuqliklar ham qattiq moddalar kabi
bo‘shliqni egallaydi;
3) suyuqliklar qattiq shaklga ega emas, lekin ular hajmga ega;
4) suyuqliklar idishga solinganda shu idish shaklini oladi va o‘z hajmini
o‘zgartirmaydi.
Suyuqliklarning turlari
Suv butun dunyo okeanlarida mavjud bo‘lgan suyuqlikdir. Ammo u tabiatda qattiq
modda holatida ham uchraydi. Masalan, sovuq kundagi qor yoki Shimoliy qutbdagi
doimiy muz kabi.
22
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
Bizning tanamiz juda ko‘p qattiq moddalardan iborat,
ammo ichimizdagi asosiy suyuqliklardan biri qondir. Har bir
odamda o‘rtacha 5 litr qon mavjud.
Asal – shirin va sekin oquvchan modda. Asalarilar tomonidan
ularning uyalari ichida to‘planadigan suyuqlik.
Qum va kukun suyuqlikmi?
Qum va kukunlar idishning shaklini oladi, lekin ular
su yuqlik emas. Masalan, qopchalarga qum va kukunni
solsangiz, ular qop shaklini oladi. Agar ularni qopdan
to‘kib tashlasangiz, suyuqlik kabi oqadi. Lekin har bir
qum va kukun zarrasi – qattiq modda.
Loy va mayonez suyuqliklarmi?
Ba’zi moddalarni suyuq yoki qattiq moddalar sifatida tasniﬂ ash
mumkin. Ularda moddaning ikkala holat-xususiyatlari ham aks
etadi. Masalan, loy va mayonez – suyuqlik, lekin qattiq modda
namunasi ham bo‘lishi mumkin.
1. Suv, sut va yogʻ – hammasi suyuqlik. Yana qanday suyuqlik nomlarini keltira
olasiz?
2. Yoqib qoʻyilgan sham suyuq holatga oʻtadi va ma’lum vaqtdan soʻng qotadi. Buni
nima bilan izohlay olasiz?
Barcha suyuqliklarning tarkibini suv tashkil
qilavermaydi. Ma salan, neft va simob tarkibida
suv yo‘q, lekin ular suyuqliklar. Sirtni namlash
uchun suyuqlik suv bo‘lishi shart emas. Ma-
salan, qog‘oz qopdagi yog‘li, qovurilgan ovqat
qog‘ozni namlaydi.
Barcha suyuqliklar suvdan iboratmi?
23
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
|
Maqsad: moddalarning massasi va hajmini o‘lchab, zichliklarini hisoblashni o‘rganish.
Bizga kerak

Maqsad: moddalarning massasi va hajmini o‘lchab, zichliklarini hisoblashni o‘rganish. Bizga kerak
2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd
|
Bosh sahifa
Aloqalar Bosh sahifa Maqsad: moddalarning massasi va hajmini o‘lchab, zichliklarini hisoblashni o‘rganish. Bizga kerak
|
Ctrl (Control-boshqarish) - boshqa klavish bilan birga bosilganda, o`sha klavishning vazifasi o`zgaradi, ALT

|
Ctrl (Control-boshqarish) - boshqa klavish bilan birga bosilganda, o`sha klavishning vazifasi o`zgaradi, ALT
|
bet | 29/58 | Sana | 24.06.2021 | Hajmi | 1,58 Mb. | | #15172 |
Ctrl (Control-boshqarish) - boshqa klavish bilan birga bosilganda, o`sha klavishning vazifasi o`zgaradi, ALT (Alternative-o`zgartiruvchi) - bu klavish ham boshqa klavishlar bilan birga bosilganda, o`sha klavishning ish vazifasini o`zgartiradi.
Print Ssreen (ekrandagi chop etish) - ushbu klavish ekranda bo`lgan ma'lumotni printerga chiqarib beradi.
PAUSE (vaqtinchalik to`xtash) - ushbu klavish bosilganda kompyuter o`z ishini vaqtincha to`xtatadi.
TAB (tabulyatsiya so`zidan) - faqat pastdagi registrda ishlaydi va gap matn, hujjatlar haqida ketganda, kursorni o`ng tomonga, navbatdagi maxsus ko`rsatilgan (belgilangan) nuqtaga (pozitsiyaga) suradi. Bu klavishning qulayligi shundaki, uning yordami bilan jadvallar tuzish oson va matnni yozganda ham belgilangan pozitsiyadan boshlab terish mumkin. Klavishlarni yuqori registrda bosganda, kursorni chap tomonga, belgilangan pozitsiyaga surish mumkin.
BackSpace (Orqaga qaytish) - qaytarish klavishi. Bu klavisha yordamida, matn terish paytida, ekrandagi kursordan chap tomondagi xato terilgan belgilarni o`chirish mumkin. Kursorning o`zi esa bitta belgi chap tomonga suriladi.
|
| |
Qattiq holat - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

19
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
7-MAVZU.
GAZLAR
Mashinalarning ruliga himoya yostiqchalari nima uchun o‘rnatiladi?
Gazlar rangsiz bo‘ladi. Shuning uchun biz ularni ko‘ra olmaymiz. Ammo tez harakatlanib
ketayotgan avtomobilda shamol esayotganini, ya’ni atroﬁ mizda havo borligini his qilamiz.
Gaz xususiy shakl va hajmga ega emas
Uning hajmini o‘zgartirish juda oson. Masalan, shprisning
uchini barmoq bilan yopib,
porshenini bossak, uning ichidagi havo hajmi sezilarli darajada kamayadi. Gaz o‘zi turgan
idishning hajmini butunlay egallaydi. Gaz zarralari orasidagi masofa juda katta, shu bois
gazni siqish mumkin.
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
sham
▸
shamdon
▸
gugurt
▸
shisha idish
Texnika xavfsizligi qoidalariga amal qilgan holda ishni quyidagi
tartibda bajaring:
1. Shamni shamdonga joylashtiring va yoqing.
2. Shamni puﬂ ang, hodisani kuzating.
3. Shamdonga joylashtirilgan shamni yana yoqing.
4. Yoqilgan shamning ustini shisha idish bilan yoping.
Tajribani muhokama qiling va ushbu jarayonlarni taqqoslang.
Olov yonishi uchun havoning qanday ahamiyati bor?
Г- - • Coreldraw • pho to s h o p

Buyruqlar panelida joylashgan Create (yaratish) vkladkasi 3DS Max
dasturidagi turli obyektlarni yaratishga xizmat qiladi, 45- rasm. Ulardan
Geometry (Geometriya) qismidagi (Box (Parallelepiped), Sphere (Shar)
va boshqalar), Shapes (Shakllar), Lights (Yorugiik manbalari), Cameras
(Kamerlar), Helpers (Yordamchi obyektlar), Space Warps (Hajmli defor-
matsiyalar) va. Systems (Qo‘shimcha qurollar) dan iborat, 4 6 - rasm.
21.1. Create (Yaratish) vkladkasi
Источники света
Фоэмы
Камеры
Гвомвт>ия
Список
разновидностей
объектов
Объемные деформации
Системы
Вспэмогатепыыв объекты
45— rasm.
46— rasm.
Biror bir proyeksiya oynalarida obyektlarni hosil qilish uchun
avval mazkur obyekt joylashgan bo‘limning tegishli qismidan buyruq
tugmasini topib so‘ng mazkur obyekt hosil qilinadi. Masalan buyruqlar
panelidagi Geometry (Geometriya) qismida joylashgan (Box (Paral
lelepiped) ni tanlab va biror bir proyeksiya oynasiga (obyektni to iiq
ko‘rish va tasawur qilish uchun dastuming perspektiva oynasidan
foydalangan ma‘qul) kursomi qo‘yib, sichqonchani pastgayoki yuqoriga
tortib (sichqonchani chap tugmasini qo‘yib yubormagan holda) to‘g ‘ri
to‘rtburchakning uzunligi va enini, sichqonchani chap tugmasini qo‘yib
yuqoriga ya‘ni to‘rtburchakning balandligini ko‘rsatish mumkin.
Buyruqlar panelining Geometry (Geometriya) qismida joylashgan
qolgan Sphere (Shar), Teapot (Choynak), GeoSphere (Geosfera) kabi
obyektlarni shu tarzda sichqoncha tugmasini faqat bir marta bosib, ya‘ni
ulaming radiusi ko‘rsatiladi) hosil qilish mumkin. Undan tashqari
buyruqlar panelining pastki qismida joylashgan va obyektlarni turli
parametrlarini sozlash uchun
Voltmetrning xaqiyqiy qiymati 220 V ulchangan qiymati 215 V, voltmetrning absolyut

301
- 215V
- 435V
+ 5V
O’zgarmas tok zanjirida kuchlanish qiymati 10 V tok kuchining qiymati 5 A, qarshilikning
qiymatini aniqlang:
- 5 Om
- 10 Om
+ 2 Om
-15om
Absolyut xatolik qanday o’lchov birlikda o’lchanadi:
- kilogramm o’lchov
birligi
- protsent o’lchov birligi
+ aniqlanayotgan parametr qaysi o’lchov birlikda o’lchansa shu o’lchov birlikda o’lchanadi
- Volt o’lchov
birligida
Nisbiy xatolik qaysi formula, yordamida aniqlanadi:
- ΔA=A
o‘lch
-A
haq
.
+ E=ΔA / A
o‘lch
· 100%
- γ = ΔA / Δr·100%
- γ=Ar / ΔA·100%
O’lchov vositalari o’lchash jarayonidagi bajarayotgan vositasiga qarab qanday o’lchov
asboblariga bo’linadi:
+ ishchi,
namunaviy, etalon.
- ampermetr,
voltmetr, ommetr.
- o’lchov, standart, namuna.
-
absolyut, nisbiy, keltirilgan.
Xalq xo’jaligining barcha tarmoqlarida amaliy o’lchashlar uchun mo’ljallangan o’lchov
asboblari:
- namunaviy o‘lchov asboblari deb ataladi.
+ ishchi o’lchov asboblari deb ataladi.
- etalon o’lchov asboblari deb ataladi.
- texnik o’lchov asboblari deb ataladi.
O’lchov asboblarining aniqlik klassi nechta qismga bo’linadi:
2
ta qismdan iborat
4 ta qismdan iborat
6 ta qismdan iborat
8 ta qismdan iborat
O’lchov asbobining qanday xatoligi o’lchash chegarasiga bog’lik ravishda o’sadi

300
- Gidrositatik zichlik o’lchagich
- Radioizotopik zichlik o’lchagich
Kengayish termometrlarining suyukligi sifatida kanday ximiyaviy moddalar ishlatiladi:
+ Simob, toluol, etanol
- Suv, yog, azot
-
Kislorod, ftor, xlor
- Geliy, neon, argon
Elektrolit eritmalarining konsentratsiyasini ularning elektr o’tkazuvchanligiga ko’ra o’lchash
...:
- Patentsiometrik
usul deb aytiladi,
- Optik
usul deb ataladi,
+ Konduktometrik
usul deb ataladi,
-
Avtomatik usul deb ataladi,
Elektrolit eritmalarining kontsentratsiyasini ularning pH ko’rsatkichiga ko’ra o’lchash ...:
+ Patentsiometrik usul deb ataladi,
- Optik usul deb ataladi,
- Konduktometrik usul deb ataladi,
- Avtomatik usul deb ataladi,
Elektrolit eritmalarining kontsentratsiyasini ularning nur o’tkazish koeffitsientiga ko’ra
o’lchash ...:
- Patentsiometrik usul deb aytiladi,
+ Optik usul deb ataladi,
- Konduktometrik usul deb ataladi,
- Avtomatik usul deb ataladi,
Elektrolit eritmalarining kontsentratsiyasini ularning qutblanish tekisligining o’zgarishiga
ko’ra o’lchash ...:
- Patentsiometrik usul deb aytiladi,
+ Optik usul deb ataladi,
- Konduktometrik usul deb ataladi,
- Avtomatik usul deb ataladi,
Elektrolit eritmalarining kontsentratsiyasini ularning nurning sochilishiga ko’ra o’lchash
...:
- Patentsiometrik usul deb aytiladi,
+ Optik usul deb ataladi,
- Konduktometrik usul deb ataladi,
- Avtomatik usul deb ataladi,
ри ҳосил қилинади, мактабда муваффақиятли

Н аср Ф о р о б и й , М аҳм уд Қош ғарий, А бу Р айҳон Б еруни й, А бдураҳм он Ж ом и й , М ирзо Улуғбек, Алиш ерН авоий, И бн С и н о , А бу Абдуллоҳ Рудакий, Абу Саидрасул А зи зи й , М уҳам м ад Ш ариф С ўф и зод а, А бдулқодир Ш окири й, Абдулла А в |
ри ҳосил қилинади, мактабда муваффақиятлиBog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)Bu sahifa navigatsiya:
- Н аср Ф о р о б и й , М аҳм уд Қош ғарий, А бу Р айҳон Б еруни й, А бдураҳм он Ж ом и й , М ирзо Улуғбек, Алиш ер
- Н авоий, И бн С и н о , А бу Абдуллоҳ Рудакий, Абу Саидрасул А зи зи й , М уҳам м ад Ш ариф С ўф и зод а, А бдулқодир Ш окири й, Абдулла А в
ри ҳосил қилинади, мактабда муваффақиятли
ўқиш и
учун муҳим ш арт-ш ароитлар яратилади. Ҳаёт
таълим-
нинг икки хил йўл билан амалга ош ири лиш ини тақозо
этмокда.
Биринчи йўл — болаларнинг билим , малака кўник-
маларини катталар билан ўзаро муносабатда бўлиш
орқали
эгаллаб бориш идир. Бу муомала, меҳнат ф а о -
www.ziyouz.com kutubxonasi
лияти ва ш у кабилар билан белгиланади. А м м о бу йўл
билан эгаллаган били м ва
малакалар болага ҳаётнинг
турли соҳаларида мустақил қатнаш иш учун и м к он и ят
яратмайди.
Таълим нинг иккинчи йўли — махсус тайёргарлиги
бор киш иларнинг махсус ўқув муассасаларида болалар
ни керакли б и л и м , малака ва кўникмалар билан реж али
равиш да қуроллантириб бориш и дир. Бундай йўл билан
таълим бериш дан
мақсад ёш авлодни зам онавий и ш
лаб чиқариш , ж ам иятнинг и ж ти м о и й -си ёси й , м адан ий
ҳаётида
ф аол
қатнаш иш
учун
зарур
бўлган
ф ан
ютуқлари б и л ан таниш тириш дир.
Барча олим у ф озиллар, ш оиру ёзувчилар ўз даври -
нинг нуф узли таълим масканларида ўқиш билан ҳурмат-
эътибор
топганлар.
Абу
Н аср
Ф о р о б и й ,
М аҳм уд
Қош ғарий, А бу Р айҳон Б еруни й, А бдураҳм он Ж ом и й ,
М ирзо Улуғбек,
Алиш ер
Н авоий,
И бн
С и н о , А бу
Абдуллоҳ Рудакий, Абу Саидрасул А зи зи й , М уҳам м ад
Ш ариф С ўф и зод а, А бдулқодир Ш окири й, Абдулла А в
|
| |
Magnitga tortiladi - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

190
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
BOB YUZASIDAN MANTIQIY FIKRLASHGA
YO NALTIRILGAN TOPSHIRIQLAR
1-topshiriq. Agar bir varaq qog‘ozni devorga qo‘yib, ustidan mato bo‘lagi yoki cho‘tka
bilan ishqalansa, qog‘oz devorga yopishib qoladi. Bu varaqqa mayda qog‘oz bo‘laklari ya-
qinlashtirilsa, ular devordagi qog‘ozga tortiladi. Ushbu hodisani tushuntiring.
2-topshiriq. Zanjirdagi tok yo‘nalishini qanday o‘zgartirish mumkin?
3-topshiriq. Jumlalarni to‘ldiring:
1. Elektr zanjirini uzib-ulash uchun ................. dan foydalaniladi.
2. Elektr toki manbaining .......... ta qutbi bor.
3. ......................... – bu elektr toki manbai.
4. ........................ ikki yoki undan ortiq elektr jihozlarining ulanishidir.
4-topshiriq. Har bir qatordagi jumlalar uchun “Ha” yoki “Yo‘q”ni tanlang.
Jumla
Ha/ Yo‘q
Elektr toki metallardan o‘tadi
Elektr zanjirini yig‘ishda metall sim o‘rniga ingichka ipdan foydalanish mumkin
Lampochka – elektr toki manbai
Qog‘oz elektr tokini yaxshi o‘tkazadi
Cho‘ntak fonari elektr tokisiz ishlaydi
5-topshiriq. Berilganlardan qaysi biri elektrni yaxshi o‘tkazadi?
A) shisha
B) temir
C) havo
D) qog‘oz
6-topshiriq. Nima uchun xonadonlarda elektr zanjirini ta’mirlashda rezina qo‘lqop kiyish
shart? Tushuntiring.
7-topshiriq. A va B
ustunlardan mos jumlalarni tutashtiring.
A
B
1. Elektr toki
Elektr tokini yorug‘likka aylantiradi
2. Elektr iste’molchi
Changyutkich
3. Akkumulyator
Mikroto‘lqinli pech
4. Yog‘och
Zaryadlangan zarralar oqimi
5. Alyuminiy
Tok manbai
6. Lampochka
Elektr tokini o‘tkazadi
7. Rezina
Elektr tokini o‘tkazmaydi
A M A L I Y M A S H G U L O T

A M A L I Y M A S H G U L O T 82-MAVZU. SODDA ELEKTR ZANJIRI Elektr zanjiri yig‘a olasizmi?
Kundalik hayotimizda juda ko‘p elektr jihozlar (elektr lampochka, muzlatkich, televizor,
dazmol va boshqalar)dan foydalanamiz. Ular elektr iste’molchilar deb ataladi. Elektr
iste’molchilar va tok manbaini o‘tkazgich simlar orqali bir-biriga ulash elektr zanjiri deyiladi.
Elektr zanjirida elektr toki mavjud bo‘lishi uchun ikki shart bajarilishi zarur: birinchisi tok
manbai bo‘lishi, ikkinchisi zanjir berk bo‘lishi lozim.
Maqsad: eng sodda elektr zanjirini yig‘ishni o‘rganish.
1-tajriba Bizga kerak Ishni bajarish tartibi ▸
tok manbai –
galvanik element
▸
lampochka
▸
uzib-ulagich va
ulovchi simlar
1. Tok manbai, elektr lampochka, uzib-ulagich va ulovchi simlarni
oling. Ulash simlarining himoya qatlami mavjudligiga e’tibor bering.
2. Elektr zanjirini yig‘ing va uzib-ulagichni ochiq holatda qoldiring.
3. Jarayonni kuzating va xulosa chiqaring.
4. Elektr zanjirini yig‘ing va uzib-ulagichni berk holatda qoldiring.
5. Jarayonni kuzating va xulosa chiqaring.
Rasmda elektr zanjirining berk holati va
uning elektr sxemasi keltirilgan. Elektr zanji-
rida uzib-ulagich berk holatda bo‘lganda zan-
jir orqali tok o‘tadi. Natijada zanjirdagi elektr
lampochkasi yonadi.
Rasmda eng sodda elektr zanjiri va uning
elektr sxemasi keltirilgan. Elektr zanjiri tok
manbai, elektr lampochkasi, uzib-ulagich va
ulovchi simlardan iborat. Elektr zanjirida uzib-
ulagich ochiq holatda bo‘lganda zanjir orqali
tok o‘tmaydi.Shuning uchun zanjirdagi elektr
lampochkasi yonmaydi.
+ – + –
Magnit-rezonans tomograﬁ ya

189
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
Doniyor temir qog‘oz qisqichlarni magnitning
turli joylariga osib qo‘yadi. Magnitga qog‘oz
qisqichlar har xil ko‘rinishda yopishtirildi.
Doniyor nima uchun qistirgichlarning
bunday yopishganini o‘ylab qoldi.
Doniyorga yordam bering.
Quyidagi jismlarni magnitga tortilishi yoki tortilmasligi bo‘yicha guruhlang.
Tish cho‘tkasi, plastmassa chizg‘ich, po‘lat quti, kumush taqinchoq, bo‘r bo‘lagi,
plastik idish, suv, yog‘och tayoq, mis sim, temir mix, tikuv ignasi, qog‘oz qisqich,
rezina o‘chirg‘ich, to‘g‘nag‘ich, qoshiq, saqich.
-tajriba 
Bizga kerak - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

182
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
83-MAVZU.
LAMPOCHKALARNING
ULANISH SHAKLLARI
Xonadonlarimizda lampochkalar elektr zanjiriga qanday ulanganini bilasizmi?
Tok manbaiga bir nechta lampochka ulanishi mumkin. Lampochkalar zanjirga ikki xil ula-
nadi: ketma-ket va parallel.
Ignani magnitga ishqalang.
2

187
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
1. Xonadoningizdagi elektr jihozlariga e’tibor bering. Qaysi jihozlar magnit yordamida
ishlaydi?
2. Magnit qanday jismlarni tortadi? Ota-onangiz bilan muhokama qiling.
Quyosh sistemasidagi barcha sayyoralar, shu jumladan, Yer planetasi ham doimiy
magnitdir!
Yer sayyorasi atroﬁ ni magnit maydon o‘rab olgan.
Quyosh – yorug‘lik va issiqlik energiyasi manbai, shu bilan birga, u Yer sayyorasining
magnit maydoniga ham ta’sir qiladi. Bu esa planetamiz atroﬁ da magnit bo‘ronlari yuzaga
kelishiga sabab bo‘ladi.
Ko‘chib yuruvchi qushlar migratsiya davrida magnit bo‘ronlariga duch kelishsa, o‘z yo‘lini
topa olmasligi mumkin. Bundan tashqari, magnit bo‘ronlar katta yoshli odamlar sog‘lig‘iga
ham ta’sir qiladi.
Zamonaviy tibbiyot qurilmalarida magnitlardan keng foydalaniladi.
Magnit yordamida
ba’zi kasalliklar aniqlanadi va davolanadi.
Ketma-ket ulash - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

183
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
Bizga kerak
Bajarish tartibi
▸
tok manbai – galvanik
element
▸
patronga o‘rnatilgan
ikkita lampochka
▸
uzib-ulagich va
ulovchi simlar
Ketma-ket ulash
1. Tok manbai, elektr lampochka, uzib-ulagich va ulovchi
simlarni oling. Ulovchi simlarning himoya qatlami
mavjudligiga e’tibor bering.
2. Elektr lampochkalarni ketma-ket ulab, zanjirni yig‘ing va
uzib-ulagichni ochiq holatda qoldiring.
3. Zanjirdagi uzib-ulagichni ulang. Jarayonni kuzating.
4. Zanjirdagi uzib-ulagichni uzing.
5. Patronlarning biridan lampochkani oling.
6. Zanjirdagi uzib-ulagichni ulang. Jarayonni kuzating va xulo-
sa chiqaring.
Parallel ulash
1. Tok manbai, elektr lampochka, uzib-ulagich va ulovchi
simlarni oling. Ulovchi simlarining himoya qatlami
mavjudligiga e’tibor bering.
2. Elektr lampochkalarni parallel ulab, zanjirni yig‘ing va uzib-
ulagichni ochiq holatda qoldiring.
3. Zanjirdagi uzib-ulagichni ulang. Jarayonni kuzating va xulo-
sa chiqaring.
4. Zanjirdagi uzib-ulagichni uzing.
5. Patronlardan biridan lampochkani oling.
6. Zanjirdagi uzib-ulagichni ulang. Jarayonni kuzating va xulo-
sa chiqaring.
Jarayonlarni taqqoslang - 2 Tabiiy fan Darslik (6 sinf). indd

184
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
84-MAVZU.
ELEKTR XAVFSIZLIK CHORALARI
Nima uchun inson tanasi elektr tokini o‘tkazuvchi hisoblanadi?
Elektr uzatuvchi simlar usti nima uchun kauchuk yoki plastmassa bilan qoplanadi?
Kundalik turmushimizda elektr energiyasidan ko‘p foydalanamiz. Masalan, elektr
chiroqlardan uy va ko‘chalarni yoritishda, elektr choynakdan choy qaynatishda, mikroto‘lqin-
li pechdan ovqatni isitishda, muzlatkichlardan oziq-ovqatlarni sifatli saqlashda, changyut-
kichdan xonalarni tozalashda, konditsionerdan isitish va sovitishda, elektr dazmoldan
kiyimlarni dazmollash va boshqalarda. Biz kundalik ehtiyojlarimizda elektr energiyasidan
juda ko‘p foydalanishga ko‘nikib qolganmiz. Shuning uchun biz elektr energiyasidan foyda-
lanishni oddiy hol deb qaraymiz va ba’zan xavfsizlik choralariga e’tibor bermaymiz.
Elektr energiyasidan foydalanishimizda uning ijobiy tomonlari bilan birga salbiy oqi-
batlari ham bor. Masalan, elektr asboblaridan noto‘g‘ri foydalanish, xavfsizlik qoidalariga
rioya qilmaslik oqibatida elektr toki urishi hodisasi sodir bo‘ladi. Elektr tokini uzatishda
o‘tkazgich simlardan foydalaniladi. Bu simlarning usti kauchuk yoki plastmassa bilan
qoplanadi. Agar odam usti ochilib qolgan elektr simiga tegsa, elektr energiyasi tanadan
o‘tganda halokatli shikastlanish yoki o‘limga olib kelishi mumkin.
Simning usti kauchuk yoki plastmassa bilan qoplangan bo‘lsa, izolyatsiyalangan deyiladi.
Elektr energiyasidan foydalanishda quyidagi xavf-
sizlik qoidalariga rioya qiling:
• elektr jihozlaridan foydalanishda nam qo‘lingiz bi-
lan elektr kabellarini ushlamang;
• ko‘chadan o‘tgan elektr tarmog‘i simlari izolyat-
siyalanmagan bo‘ladi, shuning uchun uzilgan elektr
tarmog‘i simiga yaqinlashmang;
• elektr jihozlarini suvdan uzoqroqda saqlang;
• elektr rozetkalariga ortiqcha yuklama bermang.
Elektr mutaxassislari elektr ta’mirlash ishlarini olib
borishda elektr o‘tkazmaydigan qo‘lqoplar, himoya
kiyimlari va tagliklari izolyatsiyalangan poyabzal
kiyishlari zarur. Shuningdek, elektriklar o‘zlari ning
elektr ta’mirlash ishlarini bajarish uchun turli xil
izolyatsiyalangan jihoz va buyumlardan foydalanadi-
lar. Bular: indikatorli otvyortka, yassi ombur, elektrik
izolyatsion tasma, multimetrlar.
Elektr energiyasidan foydalanishda xavfsizlik choralari

185
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
Elektr toki urganda birinchi yordam ko‘rsatish
Usti
ochiq elektr simni
bexosdan ushlab olgan
odamning
panja muskul-
lari qattiq qisiladi, muskul-
lari o‘ziga bo‘ysunmaydi,
markaziy asab sistemasi
shikastlanadi
va odam
hushidan ketadi.
Jabrlanuvchiga yordam
ko‘r sa tish dan
oldin uning
elektr manbaidan ajratil-
ganiga
ishonch hosil qi-
lish kerak. Jabrlanuvchini
chalqanchasiga
yot qizish
va sun’iy nafas oldirish
lozim
hamda tez tibbiy
yordamni chaqirish zarur.
Dazmol
Nazoratsiz qoldirilgan
Elektr pech
Chiroq
Anvarning harakati
Elektr choynak
Devordagi rozetkalar
1. Elektr jihozlardan to‘g‘ri foyda-
lanish qoidalarini yozing.
2. Rasmda tasvirlangan xonada
elektr asboblaridan
foydala nishdagi
xatoliklarni aniqlang.
186
12-bob. ELEKTR VA MAGNIT HODISALAR
85-MAVZU.
MAGNIT BIZNING HAYOTIMIZDA
Magnitlar qanday ahamiyatga ega?
Biz kundalik hayotimizda kompyuterlardan
foydalanamiz. Ammo
uning ichida magnit borligi
haqida o‘ylab ko‘rmaganmiz. Ma’lumot larni to‘p-
lovchi qattiq diskda mavjud bo‘lgan magnit ma’lu-
motlarni saqlashga hamda uni ekranga chiqarish-
ga yordam beradi.
Biz sayohatga chiqayotganimizda yo‘nalishni
bilish uchun ko‘pincha kompasdan foy dalanamiz.
Cho‘ntak kompas shimolga ishora qilishi uchun
magnit ignadan foydalaniladi.
Bizga kerak
Ishni bajarish tartibi
▸
magnit
▸
igna
▸
idish
▸
po‘kak
▸
suv
лаб чиқилган таълимнинг асоси й мазмуни мактабгача

|
лаб чиқилган таълимнинг асоси й мазмуни мактабгачаBog'liq Maktabgacha tarbiya pedagogikasi (Shoira Shodmonova)лаб чиқилган таълимнинг асоси й мазмуни мактабгача
тарбия педагогикасининг ривож ланиш да ва
болаларга
кейинчалик макгабда системали таълим бериш да асоси й
дастур бўлиб хизмат қилди. Ҳ озирги зам он мактабгача
таълим назариясини яратишда А .П .У сованинг хизматла-
ри катта аҳамият касб этади.' Олима раҳбарлигқда 1950
йилларда илм ий тадқиқот ишлари олиб борилиб, бола
лар боғчаси ҳар бир ёш гуруҳининг таълим-тарбия иш
лари м азм уни, м етод ва усуллари иш лаб чиқилди. Бу
ўтказилган
ишлар
таълимнинг
тарбиявий
иш дан
ф арқини аниқ белгилаб берди.
Т аълим нинг назарий жиҳатлари иш ланиш и «Болалар
боғчаси тарбия дастури»да «Машғулот» бўлим ини аж ра
тиш и м к он и н и берди ва дастурнинг кейинги наш рлари-
да бу бўлим такомиллаш тирилиб борилди.
НАЗОРАТ САВОЛЛАРИ
1. Ақлий
тарбия
ва
таълимнинг м азм унини ай
тинг.
2. Ақлий ривож ланиш деб , нимага айтилади.
3. Ақлий тарби янин г мақсад ва вазифалари.
4. Ақлий тарби янин г м етодологик асослари.
www.ziyouz.com kutubxonasi
X боб.
АҚЛИЙ ТАРБИЯ ВА ТАЪЛИМНИНГ
М АЗМ УНИ, УСЛУБЛАРИ
Реха:
1. Ақиий тарбия ва таълим нинг моҳияти.
2. Болаларни баркам ол и н со н қилиб тарбиялаш да
таянч дастури нинг аҳамияти.
3. «Учинчи м ингйилликнинг боласи» таянч дастури-
да мактаб ва боғчада амалга ош ириладиган иш ларнинг
изчиллиги ҳамда тизимлилиги.
Дастурнинг яратилиш тарихи
Болалар боғчаларига ои д тажрибалар ва ўтказилган
|
| |
VI BOB. AUTOCAD DASTURI

Muhandislik kompyuter grafikasi fani mashg‘ulotlar mavzularini
tanlashda o‘quvchilaming chizma primitivlarini kompyuterda bajarishga
o‘rgatishdan boshlash maqsadga muvofiqdir. Chunki ta’lim didaktika-
sida osondan qiyinga yoki oddiy dan murakkabga tamoyili o'qitishning
eng maqbul metodi hisoblanadi. Haqiqatda ham shunday, chizma pri
mitivlarini kompyuterda bajarishni yaxshi o‘zlashtirib olgan o‘quvchi
yoki talabalar, har qanday murakkablikdagi buyum tasvirlarini ham
kompyuterda bajara oladilar.
Ma’lumki, AutoCAD tizimiga oid ko‘plab zamonaviy adabiyotlar
rus yoki ingliz tilida yaratilgan. Birinchidan, ular juda katta hajmda chop
etilgan boiib, kamida 500-600 sahifadan iborat. Bunday darsliklardan
o‘quvchi va talabalaming foydalanishlari oson kechadi deb bo‘lmaydi.
Shuning uchun, biz bu darslikni yaratib, barcha o‘quv maskanlarida
muhandislik grafikasi fanini o‘qitishni tubdan yaxshilashga o‘z hissa-
mizni qo‘shishni maqsad qilib qo‘ydik.
Bilamizki, har qanday grafik axborotlar nuqta, kesma, to‘g ‘ri chi
ziq, ко‘pburchak, aylana, yoy va turli usullarda yasaladigan egri chi
ziqlar to‘plamidan iborat boiadi. Darslikda bu primitivlarni kompyuter
da chizish, bo‘yash, unga chiziqlar turi berish, yo‘g"onlashtirish, aylana
chizish asosida tutashmalar yasash, ortiqcha chiziqlami o ‘cliirish, tasvir-
ni surish, ko‘paytirish yoki aks-simmetrik tasvir yasash, matn yozish,
oicham qo‘yish hamda bajarilgan chizmani, yozilgan matnni tahrir qi
lish, obyektlami 3D formatda loyihalash, uning ba’zi buymqlaridan
foydalanib murakkab obyektlami loyihalash, uch oicham li tasvirlarda
kesim va qirqimlar bajarish, tasvirlarni fazoning turli nuqtalaridan ku-
zatish, ularga uzliksiz harakat berish kabi buymqlaridan amaliy foyda-
lanishga o‘rgatish asosida o'quvchi va talabalaming kompyuterda chiz
ma bajarish ko‘nikma va malakalarini oshirish maqsad qilib qo‘yilgan.
Kushuk tepe hám Qızıl tepe estelikleri

|
Kushuk tepe hám Qızıl tepe estelikleri
|
bet | 70/154 | Sana | 25.12.2023 | Hajmi | 111,08 Mb. | | #128134 |
Bog'liq O.A.ARXEOLOGIYASI OMK-20223. Kushuk tepe hám Qızıl tepe estelikleri
Kushuk tepe esteligi biyik platforma ústine qurılǵan qorǵanshadan ibarat bolıp, onıń átirapında kóplegen jaylar salınǵan hám olar qorǵanıs diyўallar menen oralǵan. Bul dáwirde gúlal ıdıslar qoldan sharqta tayarlanıp, qolda islengen gúlal ıdıslar sırtı geometriyalıq naǵıslar menen bezeledi. Keyingi dáwirde, Kushuk tepe mádeniyatı ornında áyyemgi Baktriya mádeniyatınıń rawajlanıwı hám iri qalalardıń payda bolǵanı bayqaladı. Usı dáwirge tiyisli Surxan oazisiniń mádeniyatınıń basqıshları bolǵan Kushuk II (b.e.sh. 750-600-jıllar), Kushuk III (b.e.sh. 600-500-jıllar), Qızıl II (b.e.sh. 750-600-jıllar), Qızıl III (b.e.sh. 600-350-jıllar) dáwirleri anıqlandı.
Oazistegi úlken mádeniy oraylardıń biri Qızıl tepe boladı. Maydanı 22 ga bolǵan qala citadel'ge iye bolıp, ol qala hám qala átirapındaǵı (rabadtan) ibarat bolǵan. Mákan-jaylardıń arqa-batısında ark salınǵan, olardıń dógeregi qorǵanıs diyўallar menen oralǵan. B.e.sh. V-IV ásirlerde qalanıń diyўalları dógeregine jaylar salınadı. Keyin ala qala ishinde jańa imaratlar payda boladı. Sırtqı qorǵanıs diyўalı eki qabat bolıp ortasında koridor boladı. Qalanıń ishki diyўalınıń qalıńlıǵı 2,5 m, sırtqı diyўalınıń qalıńlıǵı 0,7-1,0 m, koridordıń eni 1,5 m bolǵan. Sırtqı diywalları yarım dóńgelek hám tórt múyeshli minaralar menen bekkemlenedi. Diyўallar hám minaralar sırtında sarı jaydan oq atıw ushın gezermen tesikler ushırasadı. Qızıl tepe oazisinde siyasiy- ekonomikalıq hám mádeniy oray bolǵan. Sherabad oazisindegi Talashkan I qorǵan qala bolıp, ol sırtınan diyўallar menen oraladı. Diyўallar minaralar menen bekkemlenip, diyўallarda shaxmat túrinde eki qatar mergen orınlar bolǵan. Qalanıń ishindegi jaylar diyўallarǵa jaqın salınǵan. Turaq jaylar paxsa hám qam gerbishlerden salınǵan, diyўalları sıbalǵan. Tóbesi aǵashlar menen bastırılǵan.
TEMA:8. CHUST, QAYRAQQUM HÁM BURǴULAQ MÁDENIYATLARI
Reje
1. Chust mádeniyatınıń estelikleri tipleri, materiallıq derekleri.
|
| |
Kundalik hayotda gazlarning ahamiyati

Kundalik hayotda gazlarning ahamiyati Atroﬁ mizdagi havodan nafas olamiz. Yoqilg‘i yoqish
va ko‘plab mashinalarning ishlashi uchun havo zarur.
Tabiiy gaz – gazning bir turi. Undan kundalik tur-
mushimizda uyimizdagi isitish tizimlari va ovqatlar, non
mahsulotlarini tayyorlashda foydalanamiz. Gaz to‘liq
yonganda suv bug‘i va karbonat angidridga aylanadi.
Chala yonganda esa is gazi hosil bo‘ladi. Is gazi inson
hayoti uchun o‘ta xavﬂ i hisoblanadi. Tabiiy gaz hidsiz,
shuning uchun energiya kompaniya lari odamlar gaz
sizib chiqishini sezishlari, inson salomatligiga zarar yet-
kazmaslik hamda xavfsizlikni ta’minlash maqsadida
unga hid qo‘shadilar.
20
2-bob. MODDA VA UNING XOSSALARI
Kislorod ballonchalari yordamida shifoxo-
nalarda nafas olish bilan bog‘liq muammo-
lari bo‘lgan bemorlarga yordam ko‘rsatiladi.
Parashyutda tushish davomida havo para-
shyutni yuqoriga qarab ko‘taradi, shuning uchun
parashyutchi sekin va xavfsiz yerga tushadi.
Suv ostida nafas olish Suv ostidagi g‘avvosning fotosuratiga qarang. Uning orqa tomonidagi havo ballonchasini
ko‘ryapsizmi? U havo ballonchasidan suv ostida nafas olish uchun foydalanadi. G‘avvos
suv ostida deyarli bir soat qolishi mumkin. Nima deb o‘ylaysiz, shunday kichik havo ballon-
chasi bir soat nafas olish uchun yetarlimi?
1. Is gazining tirik organizmlarga qanday ta’sirlarini bilasiz?
2. Mashina ballonlariga havo me’yorida damlanishining sababi nima?
Mashinalarning ruliga joylashtirilgan
himoya yostiqchalari xavfsizlik kamar-
lari bilan birgalikda ishlashga mo‘ljallan-
gan. Old va yon tomonlarida joylashgan
havo yostiqchalari odatda avtomobil
to‘qnashuvlarida inson salomatligini as-
rash uchun ochilishga mo‘ljallangan.
Havo yostiqchalari to‘qnashuv payti-
da tananing yuqori qismi yoki boshning
avtomobil ichki qismiga urilish ehtimolini
kamaytiradi.
Ádebiyatlar - Tariyx fakulteti

Ádebiyatlar:
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., «Высшая школа» 1989.
2. Археология. Под. ред. BJI. Янина. М., «Изд. МГУ», 2006.
3. Археология Средней Азии. Под. ред. С.Б. Лунина. Т., 1986.
4. Мартынов А.И. Археология. М., «Высшая школа» 2006.
5. Ибрагимов Р.З. Археология ҳәм этнология (нашрда)
6. Кабиров Ж.,Сагдуллаев А. Ўрта Осиё археологияси.Т.,“Ўқитувчи" 1990.
7. Эгамбердиеҳәм Н.А. Археология. Т., 2011.
Baqlaw sorawlari
Bronza dáwirindegi arxeologiyalıq mádeniyatı
Xojalıǵı hám turmısı
Miynet quralları hám olardı islew texnologiyası.
Bronza da’windegi ekologiyaliq jag’day.
Test sorawlari
1. Zamanbaba mádeniyatı zarafshannıӊ qaysı tárepinde qáliplesken?
A) Zarafshannın’ tómengi aǵımında
B) joqarı aǵımında
S) orta aǵımında
D) batıs tárepinde
2. Zamanbaba b.e.sh. neshe mıӊ jıllıqlarda qáliplesken?
A) IV-III-jıllıqlar
B) III-II-mıӊ jıllıqlar
S) II-I-mıӊ jıllıqlar
D) I-mıӊınshı jıllar
3. Zamanbaba gúlalshılıǵında qaysı mádeniyattıӊ tásiri seziledi?
A) Samarqand gulalshılıq mádeniyatı.
B) Kelteminar gulalshılıq mádeniyatı.
S) Uzunkól gulalshılıq mádeniyatı.
D) shıǵıs gulalshılıq mádeniyatı.
4. Ol jerde neshinshi jıllarda Ya.Ǵ.Ǵulamov basshılıǵındaǵı Mohondarya otryadı izleniwler alıp barǵan?
A) 1930–1940 jıllarda
B) 1940–1950 jıllarda
S) 1950–1960 jıllarda
D) 1960–1970 jıllarda
5. Zarafshan átirapınan eki túrli mádeniyat izleri tabılǵan bular qaysılar?
A) Zamanbaba hám Andronova
B) Zamanbaba hám uzunkól
S) Zamanbaba hám Tozaboǵyob
D) Andronova hám Tozaboǵyob
6. Zamanbaba mádeniyatına tiyisli birinshi estelik – qábiristanı neshinshi jılı tabılǵan?
A) 1910-jılda
B) 1920-jılda
S) 1930-jılda
D) 1950-jılda
7. Qazılmalar dawamında neshe qábir tabılǵan?
A) 40
B) 30
S) 20
D) 10
8. Neshinshi jılı A.Asqarov Zamanbaba qábiristanınan onsha uzaq bolmaǵan jerden awıldı taptı?
A) 1963-jılı
B) 1962-jılı
S) 1961-jılı
D) 1960-jılı
9. Zamanbabadan tawılǵan jer tóle maydanı qansha?
A) 500 kv.kmǵa jaqın
B) 400 kv.kmǵa jaqın
S) 300 kv.kmǵa jaqın
D) 200 kv.kmǵa jaqın
10. Zamanbaba esteliginiӊ ulıwma maydanı neshe gektar?
A) 90
B) 100
S) 120
D) 130
|
Guruhdagi o‘quvchilarning bo‘y uzunliklarini jadvalda aks ettiring. 
4

13
1-bob. TABIATNI O RGANISH
Ekosistema – Yer sayyorasining tirik organizmlar yashaydigan qismi. Odam, o‘simlik,
hayvon, zamburug‘, bakteriyalar ekosistemaning tirik qismini, tosh, tuproq, suv va atmos-
feradagi gazlar ekosistemaning jonsiz qismini tashkil etadi. Ekosistemaning tirik va jon-
siz qismlari bir-biriga ta’sir ko‘rsatadi. Tuproqdagi suv va minerallar o‘simliklar tomonidan
o‘zlashtirilib, fotosin tez jarayonida organik moddalar hosil bo‘lishiga sarﬂ anadi. O‘simliklar-
ni o‘txo‘r hayvonlar, ularni esa yirtqich hayvonlar iste’mol qiladi. Tirik organizm qoldiqlari
tuproqdagi mikroorganizmlar yordamida parchalanib, minerallarga aylanadi. Minerallar
o‘simliklar tomonidan o‘zlashtiriladi. Shu tarzda ekosistemada moddalar davriy aylanishi
sodir bo‘ladi.
Ko‘plab zavod va fabrikalarning quri-
lishi, o‘rmonlar kesilishi, suv yo‘llarining
to‘silishi atrof-muhitga o‘z ta’sirini o‘tka-
zadi. Agar tabiatni muhofaza qilmasak,
suv va havo iﬂ oslanadi, bu esa eko-
sistemaga salbiy ta’sir qiladi.