nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Axborot  resurslari  –  bu insoniyat g‘oyalari va ularni amalga oshirish mumkin bo‘lgan shakldagi ko‘rsatmalar

|
Axborot resurslari – bu insoniyat g‘oyalari va ularni amalga oshirish mumkin bo‘lgan shakldagi ko‘rsatmalar
|
bet | 7/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #159638 |
Bog'liq kkzLv4BsxdCMGbwbKqZJ5IfeVPGPga75u8jPRC73Axborot resurslari – bu insoniyat g‘oyalari va ularni amalga oshirish mumkin bo‘lgan shakldagi ko‘rsatmalar
|
AaAXBOROT RYESURSLARI - bilimlarni (fanda, ta’limda, iqtisodiyotda) qo‘llash bilan bog‘liq faoliyat olib boruvchi foydalanuvchilarga saqlash (elektron va qog‘ozli hujjatlar, kitoblar, filmlar va b.), to‘plash, qayta ishlash va taqdim qilishga mo‘ljallangan shakldagi axborot (mattnli, grafikli, audio, video va b.)
Axborot resurslari, uni yaratganlar ishtirokisiz, bir necha marotaba qo‘llanilishi mumkin. Bilimlarni saqlash ob’ekti bo‘la turib, axborot resurslari bir vaqtda yangi bilimlarni egallashda boshlang‘ich manba vazifasini o‘tashi mumkin, o‘z navbatida, ular axborot resurslari shaklida taqdim etilishi mumkin. Axborot resurslarini qo‘llash yoki inson tomonidan yoki kompyuter dasturlari tomonidan talqin qilinishi mumkin. Axborot resurslari elektron shaklda (masalan, elektron hujjat fayllari) va boshqa shakllarda (qog‘oz shaklidagi kataloglangan matnlar va tasvirlar, kinoplyonkadagi kinofilmlar) mavjud. Axborot resurslari davlat va boshqa hujjat arxivlarida, kutubxonalarda (elektron shaklda ham), axborot tizimlari serverlarida saqlanadi. Har bir axborot resursi uning joyi, qo‘llanish sohasi va boshqa ma’lumotlarga ega tasnifi bilan beriladi. Masalan, XX asr o‘rtalarida kutubxonalarda bunday tasniflash katalog yashiklarida joylashtirilgan kartochkalarda aks etgan. Zamonaviy kutubxonalarda, arxivlarda, odatda, elektron kataloglar va qidiruv tizimlari qo‘llaniladi. Elektron axborot resurslarini saqlashda qattiq disklar, optik disklardan foydalaniladi. Elektron axborot resurslari kompyuter axborot tizimlarida qo‘llash uchun mo‘ljallangan. Elektron to‘plagichlarning ixchamligi, katta hajmdagi ma’lumotlarni saqlay olishi, tez ishlashi hamda u bilan ishlashning qulayligi turli axborot resurslarini elektron shaklga (hujjatlarni va kitoblarni skanerlash, foto-, videokameralar yordamida tasvirga olish) o‘tkazishni taqozo etdi. Elektron shakldagi axborot resurslari (elektron ensiklopediyalar, elektron kitoblar) tezlik bilan an’anaviy ko‘rinishdagilarni siqib chiqarmoqda. XX asr oxiri XXI asr boshlarida axborot resurslari ahamiyati jihatidan davlatning mehnat, energetik resurslaridan kam emas hamda milliy boylik sifatida qaraladi.
|
| |
Tilshunoslik va tarix. Tilshunoslikning etnografiya bilan munosabati

|
Tilshunoslik va tarix. Tilshunoslikning etnografiya bilan munosabati
|
bet | 3/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsaTilshunoslik va tarix. Tilshunoslikning etnografiya bilan munosabati. Jamiyatda ro‘y bergan har bir o‘zgarish shu jamiyatning tilida o‘zining ma’lum izini qoldiradi. Shuning uchun jamiyat tarixining muayyan jihatlarini yoritishda tarixiy hujjatlar, yozma yodgorliklar ojizlik qilib qolgan joyda lingvistik materiallar yordamga kelishi mumkin. Ayni paytda, ma’lum lingvistik faktlarni tarixiy materiallarga suyanmasdan turib izohlash yetarli bo‘lmaydi. Bu esa jamiyat tarixi bilan shu jamiyat tilining va ularni o‘rganuvchi tarix fani bilan tilshunoslik fanining naqadar aloqador ekanini ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda til ikki yo‘nalishda o‘rganiladi: statik (sinxron) holati va dinamik (diaxron) holati.Til taraqqiyotining muayyan bir davridagi holati sinxron holat sanaladi. Til sinxron holatda o‘rganilganda, uning hozirgi holati tadqiqot obyekti bo‘ladi. Diaxron o‘rganishda esa til birliklarining tarixiy taraqqiyotiga e’tibor beriladi. Lekin sinxroniya bilan diaxroniya o‘zaro aloqadadir. Sinxroniya diaxroniya zanjiridagi bir halqa sanaladi. Shuning uchun ko‘p hollarda diaxroniyasiz tilning sinxron holatini tushuntirish qiyin bo‘ladi.
Til tarixi jamiyat tarixining tarkibiy qismi, shuning uchun til tarixini (tilni diaxronik o‘rganish) jamiyat tarixidan uzilgan holda o‘rganish mumkin emas. Tilda mavjud bir qator hodisalar mohiyati jamiyat tarixi asosida ochiladi.
Xalq tarixidagi har bir voqea, urf-odatlari, turmush tarzi uning tilida aks etadi. Shuning uchun til bilan shu til egasi bo‘lgan etnos o‘rtasida qanday mustahkam aloqa mavjud bo‘lsa, ularni o‘rganuvchi tilshunoslik bilan xalq tarixi va etnografiya o‘rtasida ham shunday aloqa bor.Shu sababdan, tilning shu til egasi bo‘lgan etnos malaniyatiga munosabatini, tilning funksiyalanish va rivojlanish jarayonida til bilan etnomadaniyat, etnopsixologik omillar o‘rtasidagi aloqani o‘rganishga ehtiyoj tufayli etnolingvistika (grekcha etnos – xalq, qabila va lingvistika so‘zlaridan olingan) yo‘nalishi vujudga keldi. Etnolingvistika tillarning tasnifidan tashqari, yana tillarning va madaniyatlarning o‘zaro ta’siri, bilingvizm masalalari, til taraqqiyotiga ijtimoiy madaniyatning ta’siri kabi muammolarni, turli etnik guruhlarda qo‘llaniladigan paralingvistik vositalar, folklor materiallarini o‘rganadi.
|
| |
Rim grammatikasi - 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsad va vazifalari

|
1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsad va vazifalari
|
bet | 8/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsaRim grammatikasi yunon grammatikasining shahobchasi sifatida maydonga keldi. Qadimgi Rim tilshunosligida Yuliy Sezar (Analogiya haqida), Mark Terensiy Varron (Lotin tili haqida), Mark Fabiy , Kvintilian, Eliya Donata(Grammatika san’ati), Verriy Flakk (Fe’lning ma’nosi), Prissian(Grammatika san’ati haqida ta’limot) va boshqalar lotin tili haqida keng tadqiqot ishlarini olib bordilar. Rimliklarning ona tili bo‘yicha grammatikaga oid tadqiqotlari, asosan, yunon tilidan tarjima qilingan bo‘lsa - da, ularning grammatikalarida ayrim yangiliklar, yangicha qarashlar uchrab turadi. Jumladan, Rim tilshunoslari yunon tilshunoslaridan farqli holda Rim grammatikasiga alohida stilistikani (uslubshunoslikni) kiritdilar. Rim grammatika-chilari so‘z turkumiga undovlarni ham kiritdi. Ammo yunon tiliga xos bo‘lgan artiklni chiqarib tashladilar. Chunki lotin tilida artikl yo‘q edi. Demak, lotin tili uchun ham 8 ta so‘z turkumi xos bo‘lib qoldi. Rim tilshunoslari son turkumini ikkiga: tub son va tartib songa bo‘lib o‘rganishdi. Yuliy Sezar lotin tiliga yunon tilida mavjud bo‘lmagan ablativ (ajratish) kelishigini kiritdi va kelishiklar sonini oltitaga etkazdi.
Rim filologlari grammatikaga oid terminlarni ham yunon tilidagi terminlar asosida yaratdilar. Jumladan, yunon va rim grammatikasiga oid ayrim terminlar ruscha va o‘zbekcha tarjimalari bilan quyidagilar: onoma, nomenimya, ot; rema, verbum - glagol, fe’l (qadimgi rus tilida nutq); antonomia, pronomen-mestoimenie, olmosh; nomen adjektivumimya priglagatelnoe, sifat; epirryoma, adverbium-narechie, ravish; artron, artikulum-artikl; prodesis, praepositio-predlog, old ko‘makchi, old qo‘shimcha; syndesmos, conjunctio-soyuz, bog‘lovchi; interjectio- mejdometie, undov; soneenta, vokales-glasniye, unlilar; symfona, consonantes - soglasniye, undoshlar va boshqalar.
Qadimgi yunon va Rim tilshunosliklarining yutuqlari:
1.Iskandariya tilshunoslik maktablari vakillari gramma-tikani mustaqil fanga aylantirdilar.
2.Yunon tilshunoslari fonetika, morfologiya, sintaksis va etimologiya fanlarining asoslarini yaratdilar.
Kamchiliklari: 1.Tilga tarixiy yondashish prinsipi yo‘q edi.
2.Ular yunon va Rim tillaridan boshqa tillarni tadqiq qilmadilar. Ya’ni bir til (yunon yoki Rim tillari) doirasida qoldilar, boshqa barcha tillarni esa yovvoyi, qo‘pol til deb hisobladilar.
3.Shuningdek, ular ko‘pgina grammatik kategoriyalarni mantiq kategoriyalari bilan qorishtirdilar.
21. .Arab tilshunosligi. Basra va Kufa tilshunoslik maktablari. (Sibavayxiy, “Al – kitob”, “To‘lqinlar toshqini”, “Arab tili”, “Qomus”, lug‘atshunoslik)
|
| |
Qadimgi Yunon va Rimda tilshunoslik.( falsafiy davr, grammatik davr, Geraklit, Demokrit, Platon, Anaksimen, Iskandariya maktabi

|
Qadimgi Yunon va Rimda tilshunoslik.( falsafiy davr, grammatik davr, Geraklit, Demokrit, Platon, Anaksimen, Iskandariya maktabi
|
bet | 7/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsa16. Qadimgi Yunon va Rimda tilshunoslik.( falsafiy davr, grammatik davr, Geraklit, Demokrit, Platon, Anaksimen, Iskandariya maktabi)
46. Tilshunoslik fani taraqqiyoti tarixidan. Tilshunoslik fanining shakllanish bosqichlari. Antik davr tilshunosligi.
Qadimgi yunon tilshunosligi. Yunon tilshunosligining taraqqiyoti ikki davrga bo‘linadi: 1.Falsafiy davr. 2.Grammatik davr. Tilshunoslikning falsafiy davri 2 asr davom etadi. Bunda tilga falsafaning bir qismi sifatida qarash, til hodisalarining mohiyatini falsafiy jihatdan ochish va tushuntirish, taxminlar, xulosalar chiqarish, g‘oyalar yaratish ayni davrning eng muhim xususiyati hisoblanadi. Fikr yuritilayotgan davrning o‘ta dolzarb va eng muhim muam-molaridan so‘z bilan ma’no orasidagi, predmet bilan uning nomi orasidagi munosabat masalasi edi va munosabat masalasini hal qilishda Geraklit va Demokrit g‘oyalari ilgari surildi. Bu masala Platonning «Kratil» nomli asarida ham mukammal bayon qilinadi. Tilshunoslikning falsafiy davrida qadimgi yunon fay-lasuflari Anaksimen (“Riktorika” asari, stilistika fanining asosi), Prodik (sinonimika masalalari), Protagor (ot jinsi, fe’l zamonlari, gap turlari) Platon (etimologika fanining asoschisi), Aristotel(grammatikani mantiqdan ajratdi)lar til masalalariga oid asarlar yaratganlar.
Tilshunoslikning grammatik davri (Iskandariya)da Zenodot, Aristarx, Dionisiy, Apolloniy Diskol kabilar tadqiqot ishlarini olib borganlar. Zenodot (taxminan er.av.250) artiklni, olmoshlarni farqladi.
Aristarx (er.av.215-143) so‘z turkumi haqidagi ta’limotni mukammal ishlab chiqdi va sakkizta so‘z turkumini ajratdi. Bular: ot, fe’l, sifatdosh, artikl yoki ko‘rsatkich, olmosh, old ko‘makchi, ravish va bog‘lovchi.
Dionisiy (er.av.170-9) «Grammatika san’ati» nomli sistemalashtirilgan dastlabki yunon grammatikasini yaratdi.
Apolloniy Diskol ( eramizning II asrining birinchi yarmi) bizgacha etib kelgan yunon tili sintaksisini yaratdi. U «Sintaksis haqida» asarida yunon tili sintaksisiga oid ma’lumotlarni berdi.
Iskandariya maktabi vakillari tilning tovush tomoniga ham katta e’tibor berishdi. Ular tovushlarni akustik prinsip asosida tasvirladilar, tovush va harflarni aynan bir narsa hisoblab, ularni unli va undosh tovushlarga ajratdilar. bo‘g‘in, urg‘u haqida ham ma’lumot berishdi.
Tilshunoslikning grammatik davrida Iskandariya maktabi vakillari yunon tilining fonetikasi, morfologiyasi va sintaksisi bo‘yicha jiddiy tadqiqot ishlarini olib bordilar va qator asarlar yaratdilar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Qadimgi Yunon va Rimda tilshunoslik.( falsafiy davr, grammatik davr, Geraklit, Demokrit, Platon, Anaksimen, Iskandariya maktabi
|
Tilshunoslik va biologiya. Tilshunoslikning nevrologiya bilan munosabati. Neyrolingvistika

|
Tilshunoslik va biologiya. Tilshunoslikning nevrologiya bilan munosabati. Neyrolingvistika
|
bet | 5/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsaTilshunoslik va biologiya. Tilshunoslikning nevrologiya bilan munosabati. Neyrolingvistika.
Tilshunoslik biologiya fani bilan ham uzviy aloqadadir. Avvalo, tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lgan til tovushlar silsilasi yordamida moddiylashadi.Tovushlar esa nutq birligi sifatida muayyan nutq organlarining faoliyati natijasida yuzaga chiqadi. Nutq tovushlarini hosil qilishda ishtirok etadigan nutq organlari nutq apparati sanaladi.
Nutq apparati tarkibiga kiruvchi nutq organlari inson organizmining tarkibiy qismidir. Har qanday nutq organi ikki xil vazifa bajaradi: 1) birlamchi vazifasi insonning fiziologik a’zosi. Bunday a’zo sifatida ular inson organizmining normal yashashi uchun zarur tabiiy ehtiyojlarni qondirishga xizmat qiladi; 2) ikkilamchi vazifasi nutq organi. Bu faqat homo sapiensga xos xususiyatlar bo‘lib, birlamchi vazifasi ustiga qo‘shimcha vazifa – ma’lum nutq tovushlarini talaffuz qilish vazifasi qo‘shiladi. Shunday qilib, bu organlar ham biologiyaning, ham tilshunoslikning tekshirish obyekti bo‘ladi.
Tilshunoslik tibbiyotning nevrologiya bo‘limi bilan ham uzviy aloqada. So‘nggi davrlarda psixologiya, nevrologiya va tilshunoslik fanlarining oralig‘ida neyrolingvistika nomi bilan yuritiluvchi yangi fan tarmog’i vujudga keldi. Bu fan nutqiy faoliyat bosh miyaning mahsuli ekani, miya kasallanishining nutqiy faoliyatga ta’siri masalalarini o‘rganadi. Sodda qilib aytganda, neyrolingvistikaning o‘rganish obyekti afaziyadir.
Bundan tashqari, tilshunoslikda valentlik atamasining keng tarqalishi, invariant – variant tushunchalarining paydo bo‘lishi kimyo fanining, yadro-preferiya munosabatlari fizika fanining, tilshunoslikda keng qo‘llanilayotgan statistik metodlar matematika fanining ta’siri orqali maydonga keldi.
12. 36. Tilshunoslik fani taraqqiyoti tarixidan. Qadimgi Hindistonda tilshunoslik. ( Vedalar, Panini, “Ashtadxyan”, Guru, so’z turkumlari, kelishik, zamon va hk )
Tilshunoslik alohida, mustaqil fan sifatida XIX asrning birinchi choragida (1816 yilda) fanlar olamiga kirib keldi va o‘zining alohida o‘rganish ob’ektiga va tekshirish metodiga ega bo‘ldi. Qat’iy aytish mumkinki, jahon tilshunosligi fani ham shu kungi taraqqiyot bosqichiga etib kelguncha uzoq tarixiy taraqqiyot davrini bosib o‘tdi. Tilshunoslik fanining qadimgi eng muhim manbalari, ta’limotlari, oqimlari, ilk bor, qadimgi Hindiston, qadimgi Yunoniston va qadimgi Rim mamlakatlarida maydonga keldi. O‘rta va yangi asrlarda esa til haqidagi fan Ovrupoda, Arabiston va O‘rta Osiyoda taraqqiy qildi.
|
| |
Tilshunoslikning sotsiologiya bilan munosabati. Sotsiolingvistika

|
Tilshunoslikning sotsiologiya bilan munosabati. Sotsiolingvistika
|
bet | 4/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsaTilshunoslikning sotsiologiya bilan munosabati. Sotsiolingvistika. Ijtimoiy tuzumga aloqador, hayot bilan va kishilarning jamiyatdagi munosabatlari bilan bog‘liq qonunlarni o‘rganadigan sotsiologiya fani ham tilshunoslik fani bilan aloqadordir. Bu fan va tilshunoslik fanining tutash nuqtasida alohida yo‘nalish – sotsiolingvistika sohasi shakllandi. Sotsiolingvistika tilshunoslikning tilni va uning mavjud bo‘lgan ijtimoiy sharoitlar bilan bog‘liqligini o‘rganadigan sohasidir. Ijtimoiy sharoitlar deganda, amaldagi til rivojlanayotgan tashqi shart-sharoitlar majmuyi: mazkur tildan foydalanayotgan kishilar jamiyati, bu jamiyatning ijtimoiy strukturasi, til egalarining yoshi, ijtimoiy mavqeyi, madaniyat va bilim darajasi, yashash joyi orasidagi farqlari, shuningdek, ularning muloqot vaziyatiga bog‘liq bo‘lgan nutqiy muomalasidagi farqlar tushuniladi. Demak, sotsiolingvistika tilning jamiyat hayotidagi roli, uning ijtimoiy tabiati, ijtimoiy funksiya(vazifa)lari, ijtimoiy omillarning tilga bo‘lgan ta’sir mexanizmi bilan bog‘liq masalalarni o‘rganadigan tilshunoslik sohasidir.
Tilshunoslikning psixologiya bilan munosabati. Psixolingvistika. Lisoniy faoliyat, bir tomondan, tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lsa, ikkinchi tomondan, psixologiyaning ham tekshirish predmeti sanaladi. Shu sababdan, tilshunoslik bilan psixologiyaning ham kesishish nuqtasi mavjud bo‘lib, bu ikki fan oralig’idagi kesishish nuqtasi psixolingvistikaning o‘rganish obyekti sanaladi. Psixolingvistika nutqning vujudga kelish mexanizmini, bolalar nutqining shakllanish jarayonini, turli nutqiy vaziyatda nutqni so‘zlovchi bilan tinglovchi o‘rtasidagi munosabatni hisobga olgan holda o‘rganadi.
Tilshunoslik va adabiyot. Lingvopoetika. Tilshunoslik badiiy adabiyot bilan ham uzviy aloqadadir. Chunki til aloqa vositasi sifatida muayyan axborot tashuvchi oddiy belgilar sistemasigina bo‘lib qolmay, balki tinglovchiga ta’sir qiluvchi qudratli vosita hamdir. Tilning birinchi funksiyasi an’anaviy va sistem-struktur tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lsa, ikkinchi funksiyasi lingvopoetikaning o‘rganish obyektidir. Lingvopoetika lingvistik poetikaning qisqargan shakli bo‘lib, badiiy asarlarda qo‘llanilgan lisoniy birliklarning (fonetik, morfemik, leksik va boshq.) badiiy-estetik vazifalarini, tilning konnotativ funksiyasini o‘rganadi. Boshqacha aytganda, lingvopoetika tilshunoslikning badiiy nutqni o‘rganuvchi bo‘limidir. Badiiy nutq badiiy adabiyotning bayon qilish vositasi sanaladi. Filologiya tarixida badiiy asar tili va poetik til atamalari tez-tez uchrab turadi. Mazkur atamalar ifodalagan tushunchalar bir-biriga juda yaqin tursa ham, lekin o‘zaro ma’lum jihatlari bilan farq qiladi. «Obraz», «uslub», «ko‘chim (trop)», «badiiy til», «stilistika», «poetika» kabi tushunchalar badiiy asar tili va lingvistik poetikaga daxldor tushunchalardir.
|
| |
Tilshunoslik fanining boshqa fanlar bilan aloqasi, tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning vujudga kelishi

|
Tilshunoslik fanining boshqa fanlar bilan aloqasi, tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning vujudga kelishi
|
bet | 2/27 | Sana | 20.12.2023 | Hajmi | 79,46 Kb. | | #124452 |
Bog'liq 1. “Nazariy tilshunoslik masalalari” fani, uning predmeti, maqsa7.Tilshunoslik fanining boshqa fanlar bilan aloqasi, tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning vujudga kelishi. (Psixolingvistika, neyrolingvistika)
18.Tilshunoslikning ijtimoiy fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning yuzaga kelishi (sotsiolingvistika, psixolingvistika, etnolinvistika )
44.Tilshunoslikning tabiiy fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning yuzaga kelishi (kompyuter lingvistikasi, neyrolingvistika, valentlik nazariyasi, maydon nazariyasi)
Tilshunoslik mustaqil fan sohasi sifatida XIX asrdagina ajralib chiqdi. Lekin uning falsafa, psixologiya, mantiq, tarix, adabiyot fanlari bilan uzviy aloqadorligi saqlanib qoldi.
Tilshunoslikning mantiq fani bilan bog‘liqligi. Ularning aloqadorlik tomoni shundaki, har ikkisi ham tafakkur bilan bog‘lanadi. Chunki tilshunoslikning o‘rganish obyekti bo‘lgan til tafakkur bilan o‘zaro munosabatda. Til kishilarning olam haqidagi bilimlarini, fikrlarini boshqalarga yetkazuvchi va shakllantiruvchi vositadir. Til va tafakkur o‘zaro dialektik munosabatda ekan, ularni o‘rganuvchi tilshunoslik bilan mantiq o‘rtasida ham ana shunday dialektik aloqaning bo‘lishi tabiiy.
Mantiq tafakkur shakllari, qonunlari va usullarini o‘rganadi. U tushuncha, hukm shakllarini, xulosa chiqarish, isbot va rad etish holatlari orqali obyektiv voqelikiing in’ikos etish jarayonida qanday bo‘lish yo‘llarini ko‘rsatib, inson fikrining aniq, ravshan, ketma-ket va asosli bo‘lishini ta’minlaydi. Shunday ekan, mantiq tilshunoslikning grammatika bo‘limi bilan bevosita munosabatdadir. Chunki tushuncha so‘z va so‘z birikmalari orqali ifodalansa, fikr gap orqali ifodalanadi. Bu esa har bir savodli kishi uchun grammatikani bilish qancha zarur bo‘lsa, mantiqning shakl va qonunlarini bilish ham shunchalik zarur.Shu bilan birga, mantiq va grammatika qanchalik o‘zaro zich bog‘lanmasin, o‘zlariga xos xususiyatlarga ham ega. Mantiq shakllari tushuncha, hukm, xulosalar hamma xalqlar uchun umumiy bo‘lsa, ularning turli tillarda ifodalanish shakllari turli-tumandir. Shuning uchun har bir tilning boshqasidan farq qiladigan o‘z grammatikalari mavjud. Bu shuni ko‘rsatadiki, mantiq bilan grammatika bir-biri bilan bog‘liq, ular bir-birini to‘ldiradi. Ayni paytda, o‘z xususiyatlari bilan bir-biridan farqlanadi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Tilshunoslik fanining boshqa fanlar bilan aloqasi, tilshunoslikning boshqa fanlar bilan munosabati natijasida tutash fanlarning vujudga kelishi
|
Axborot bilan inson tug‘ilishi bilanoq to‘qnashadi

|
Axborot bilan inson tug‘ilishi bilanoq to‘qnashadi
|
bet | 6/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #159638 |
Bog'liq kkzLv4BsxdCMGbwbKqZJ5IfeVPGPga75u8jPRC73Axborot bilan inson tug‘ilishi bilanoq to‘qnashadi.
Axborot insonga quyidagilar uchun kerak:
Yechim qabul qilish uchun (pbiron-bir ishni qilishdan avval inson nimani va qanday qilishini aniqlab olishi kerak);
Rivojlanish uchun (axborotni qabul qilib va u bilan ishlab inson xotira va aqlni rivojlantiradi);
Ehtiyojlarini qondirish uchun (insonga qiziqarli kitob, chiroyli musiqa, rasm, sportchilarning hayajonli janglari kerak).
Inson miyasi doim ishlaydi – kunduzi hissiyot organlaridan olgan signallarni qabul qiladi va qayta ishlaydi, kechqurun esa miya faoliyati natijasida tushlar paydo bo‘ladi. Inson uchun eng xavflisi – bu axborot bo‘lmasligi.
|
Axborot nafaqat inson hayotida, balki butun insoniyat jamiyati hayotida muhim o‘ringa ega. Jamiyat mavjudligining asosi axborot almashinishdan iborat.
Axborot almashinish tufayli jamiyat alohida jamiyat a’zolarini birlashtira oladi. Agar insoniyat jamiyatini nazarda tutsak, ijtimoiy jamoa tuzumidagi odamlarning bargalikda ovga chiqishlari bir-birlari bilan axborot almashinishlari orqali amalga oshgan. Axborotning birlashtiruvchilik roli hozirgi kunda ham o‘zgargani yo‘q – insonlarning katta jamoasini maqsad sari yo‘naltirishning boshqa usuli yo‘q (axborot almashishdan tashqari).
Axborot jamiyat hayotida boshqarish uchun qo‘llaniladi. Jamiyat hayotining turli tomonlarini boshqarish uchun bir necha axborot vositalari (qurilmalari) yaratilgan. Oddiy misol – yo‘l svetofori – harakat qatnashchilariga avtomatik tarzda ma’lum bir rangdagi signallarni yuborib yo‘l harakatini boshqaradi.
Insoniyat jamiyatiga xos xususiyatlardan biri – avloddan avlodga axborotlarni uzatish va to‘plashdan iborat. Zamonaviy ilm-fandan olingan ma’lumotlarga qaraganda, jamiyat darajasi jamiyatda to‘plangan va qo‘llaniladigan axborot miqdori bilan aniqlanadi. Shunday qilib, axborot jamiyatni tashkil qiladi, boshqaradi va rivojlantiradi. Ta’kidlash joizki, axborot tabiatdagi barcha tirik organizmlar hayotida muhim rol o‘ynaydi.
Axborot insoniyat jamiyatida axborot resurslari shaklida mavjud.
|
| |
Axborotni klassifikatsiyalash (tasniflash)

|
Axborotni klassifikatsiyalash (tasniflash)
|
bet | 3/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #159638 |
Bog'liq kkzLv4BsxdCMGbwbKqZJ5IfeVPGPga75u8jPRC73Axborotni klassifikatsiyalash (tasniflash)
Axborotlarni turli mezonlar bo‘yicha turlarga bo‘lish mumkin:
O’zlashtirish usuli bo‘yicha:
Ko‘rish orqali — ko‘rish organlari orqali qabul qilish.
Eshitish orqali — eshitish organlari orqali qabul qilish.
Sezish orqali — tashqi sezish retseptorlari orqali qabul qilish.
Hid bilish orqali — hid bilish retseptorlari orqali qabul qilish.
Maza bilish orqali — maza bilish retseptorlari orqali qabul qilish.
|
Taqdim etish shakli bo‘yicha:
Matnli — til leksemalarini ifodalovchi belgilar ko‘rinishida uzatiladi.
Sonli — matematik hodisalarni ifodalovchi raqam va belgilar ko‘rinishida.
Chizmali — tasvirlar, predmetlar, chizmalar ko‘rinishida.
Ovozli— eshitish orqali leksemalarni yozdirish va uzatish yoki og‘zaki ko‘rinishda.
|
Vazifasi bo‘yicha:
Ommaviy — xalqning katta qismiga tushunarli bo‘lgan tushunalar va bema’ni ma’lumotlarni o‘z ichiga oladi.
Maxsus — maxsus tushunchalarni o‘z ichiga oladi, ularni qo‘llashda shunday ma’lumotlar ishlatiladiki, ular keng ommaga tushunarli bo‘lmasa ham, ushbu axborot qo‘llaniladigan tor doiradagi ijtimoiy guruhga tushunarli va zarur bo‘ladi.
Maxfiy — tor doiradagi shaxslarga yopiq (himoya qilingan) kanallar orqali uzatiluvchi.
Shaxsiy — biron-bir shaxs haqida ma’lumotlar yig‘indisi, ijtimoiy mavqeini va ijtimoiy munosabatlarni anglatadi.
|
|
| |
Ahamiyati bo‘yicha - Akademik yozuv va axborot. Axborotning turlari va xususiyatlari

|
Akademik yozuv va axborot. Axborotning turlari va xususiyatlari
|
bet | 4/7 | Sana | 20.02.2024 | Hajmi | 1,77 Mb. | | #159638 |
Bog'liq kkzLv4BsxdCMGbwbKqZJ5IfeVPGPga75u8jPRC73Ahamiyati bo‘yicha:
Dolzarb — ushbu vaqtda qimmatli bo‘lgan axborot.
Ishonchli — xatolarsiz olingan axborot.
Tushunarli —yo‘naltirilgan insonga tushunarli bo‘lgan tilda berilgan axborot.
To‘liq —to‘g‘ri yechim qabul qilish uchun yoki tushunish uchun yetarli bo‘lgan axborot.
Foydali —qo‘llanilish imkoniyatlarining hajmiga bog‘liq axborotni olgan sub’ekt orqali axborotning foydaliligi aniqlanadi.
|
Axborot izlash
Zamonaviylik cheksiz ma’lumotlar ummoniga o‘xshaydi, unda bizning talablarimizni qondiruvchi axborotlarni topish talab etiladi. Axborotni izlash jarayonini strukturalash maqsadida hatto alohida fan yaratilgan. Uning otasi Kelvin Mauers hisoblanadi. Axborot izlash, tadqiqotchining fikriga ko‘ra, zarur ma’lumotlarga ega, bizning axborotga bo‘lgan ehtiyojlarimizni qondira oladigan cheksiz miqdordagi hujjatlarni aniqlash jarayonidir.
Harakatlar algoritmi so‘ralgan ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash, va taqdim qilish bo‘yicha operatsiyalarni o‘z ichiga oladi. Axborotni samarali izlash uchun quyidagi rejaga amal qilish kerak:
so‘rovni shakllantirish (topmoqchi bo‘lgan ma’lumotlarni);
zarur ma’lumotlarning manbalarini topish;
kerakli materiallarni tanlash;
olingan bilimlar bilan tanishib chiqish va bajarilgan ishni baholash.
Ushbu algoritm ta’lim jarayoni va ilmiy maqola yozishga tayyorgarlikni yengillashtiradi. U axborot – atrofimizdagi cheksiz borliq ekanligini anglash orqali yaratilgan.
Quyidagi harakatlarga alohida e’tibor qaratidai: kerakli axborotni ajratib olish, asosiy va ikkinchi darajali axborotlarni aniqlash. Ta’kidlash joizki, bilim ko‘rinishidagi istalgan axborotni olish tanishdan notanishga (yangiga), oddiydan murakkabga tomon borishi kerak.
YОDDA TUTING
Ilmda axborot haqqoniy dalillar, ma’lumotlar va isbotlarga tayanishi kerak. Barcha ilmiy nashrlar - bu yangi, haqqoniy dalillar, kuzatishlar, umumlashtirishlar haqidagi xabarlar. Haqqoniy bo‘lmagan axborot ilmda real voqelikka zid bo‘lgan axborot kabi chetlatiladi.
|
|
| |
Kirish usullari - Operatsion tizimlar fayl tizimi, tuzilishi va tashkil etilishi

|
Operatsion tizimlar fayl tizimi, tuzilishi va tashkil etilishi
|
bet | 13/16 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 483,11 Kb. | | #254499 |
Bog'liq DISKLAR YO`\'LAKLARI
Fayllarni himoya qilish zarurati fayllarga kirish imkoniyatining bevosita natijasidir. Boshqa foydalanuvchilarning fayllariga kirishga ruxsat bermaydigan tizimlar himoyaga muhtoj emas. Shunday qilib, kirishni taqiqlash orqali biz to‘liq himoyani ta’minlashimiz mumkin. Shu bilan birga, siz hech qanday himoyasiz erkin kirishni ta’minlashingiz mumkin. Umumiy foydalanish uchun ikkala yondashuv ham juda ekstremaldir. Nima kerak - bu boshqariladigan kirish. Xavfsizlik mexanizmlari amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan fayllarga kirish turlarini cheklash orqali kirishni boshqarishni ta’minlaydi. Bir nechta omillarga bog‘liq holda kirishga ruxsat beriladi yoki rad etiladi. Bir necha xil operatsiyalar turlarini boshqarish mumkin:
Read. Fayldan o‘qish.
Write. Faylni yozish yoki qayta yozish.
Execute. Faylni xotiraga yuklash va uni bajarish.
Append. Fayl ohiriga yangi ma’lumot qo‘shish.
Delete. Faylni o‘chirish va qayta foydalanish uchun joyni bo‘shatish.
List. Fayl nomi va atributlarining ro‘yhati.
Fayl nomini o‘zgartirish, nusxalash va tahrirlash kabi boshqa operatsiyalarni ham boshqarish mumkin. Biroq, ko‘plab tizimlar uchun ushbu yuqori darajadagi funksiyalar pastki darajadagi tizim chaqiriqlarini amalga oshiradigan tizim dasturi tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Himoya faqat pastki darajada ta’minlanadi. Masalan, faylni nusxalash oddiygina o‘qish talablari ketma-ketligi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bunday holda, o‘qish huquqiga ega foydalanuvchi, shuningdek faylni nusxalash, chop etish va boshqalarga olib kelishi mumkin. Ko‘plab himoya mexanizmlari taklif qilingan. Ularning har biri o‘zining afzalliklari va kamchiliklariga ega va mo‘ljallangan maqsadga mos bo‘lishi kerak. Tadqiqot guruhining faqat bir nechta a’zolari foydalanadigan kichik kompyuter tizimi, masalan, tadqiqot, moliya va kadrlar operatsiyalari uchun foydalaniladigan yirik korporativ kompyuter kabi himoya turlariga muhtoj bo‘lmasligi mumkin.
|
| |
Montaj qilish - Operatsion tizimlar fayl tizimi, tuzilishi va tashkil etilishi

|
Operatsion tizimlar fayl tizimi, tuzilishi va tashkil etilishi
|
bet | 11/16 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 483,11 Kb. | | #254499 |
Bog'liq DISKLAR YO`\'LAKLARIMontaj qilish
Umuman olganda, hisoblash tizimida bir nechta disk qurilmalari bo‘lishi mumkin. Hatto oddiy shaxsiy kompyuterda odatda bitta qattiq disk, bitta disket va CD diskovod mavjud. Kuchli kompyuterlar, qoida tariqasida, ko‘plab disk to‘plamlari bilan jihozlangan, ularda disk paketlari o‘rnatilgan. Bundan tashqari, operatsion tizimdan foydalanadigan bitta fizik qurilma ham bir nechta mantiqiy qurilmalar ko‘rinishida taqdim
qilinishi mumkin, xususan, disk maydonini bo‘limlarga bo‘lish orqali. Savol tug‘iladi, bir nechta tashqi xotira qurilmalari bo‘lgan tizimda fayllarni saqlashni qanday tashkil qilish kerak?
5.5- rasm. Montaj qilishdan oldingi 2 fayl tizimi
5.6- rasm. Montajdan keyingi umumiy fayl tizimi
Birinchiyechimshundaki, harbirqurilmadaalohidafayltizimi, ya’niushbuqurilmadajoylashganfayllarmavjud; ularboshqaqurilmalardagikatalogdaraxtlaribilanhechqandaybog‘liqbo‘l magankatalogdaraxtitomonidantasvirlangan. Bunday holda, faylni noyob identifikatsiyalash uchun foydalanuvchi aralash ramziy fayl nomi bilan birga mantiqiy qurilmaning identifikatorini ko‘rsatishi kerak. Fayl tizimlarining bunday avtonom mavjudligiga misol operatsion tizimdir. MS-DOS da to‘liq fayl nomi mantiqiy diskning harf identifikatorini o‘z ichiga olgan. Shunday qilib, A diskida joylashgan faylga kirishda foydalanuvchi ushbu diskning nomini ko‘rsatishi kerak: A:\privat\letter\uni\letl.doc1. Boshqa variant - bu faylni saqlashni tashkil qilish, bunda foydalanuvchiga turli xil qurilmalarda joylashgan fayl tizimlarini yagona katalog daraxti tomonidan tasvirlangan yagona fayl tizimiga birlashtirish imkoniyati beriladi. Bunday operatsiya montaj qilish deb ataladi.
Ushbu operatsiya Unix operatsion tizimi misolida qanday amalga oshirilishini ko‘rib chiqamiz. OT tizimdagi barcha mantiqiy disk qurilmalari orasidan tizim qurilmasi deb nomlangan bitta qurilmani ajratadi. Turli xil mantiqiy disklarda ikkita fayl tizimlari bo‘lsin, disklardan biri tizim diskidir (5.5- rasm). Tizim diskida
joylashgan fayl tizimiga ildiz (root) deb belgilanadi. Ildiz ko‘rinishga ega fayl tizimi bilan fayl ierarxiyasini bog‘lash uchun ba’zi mavjud kataloglar tanlanadi, bizning misolimizda bu “man” katalogi. Tanlanilgan “man” katalogini montaj qilingandan so‘ng, ikkinchi fayl tizimi katalog ildizi bo‘lib qoladi. Ushbu katalog orqali umumiy daraxtga daraxt osti sifatida bog‘lanib fayl tizimiga montaj qilinadi (5.6- rasm). Umumiy fayl tizimini montaj qilingandan so‘ng, foydalanuvchi uchun ildiz va montaj qilingan fayl tizimlari o‘rtasida mantiqiy farq bo‘lmaydi, xususan, fayl nomlari xuddi tizim boshidan birlashtirilgandek amalga oshiriladi.
|
| |
Foydalanilgan adabiyotlar

|
Foydalanilgan adabiyotlar
|
bet | 4/4 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 103,55 Kb. | | #134852 |
Bog'liq METROLOGIYA ASOSLARI 3 - 1. O’lchash vositalarini qiyoslash va kalibrlash, Sattarov M. Ma’ruzalar matni. –
- Andijon: AndMI, 2019.
- 2. Elеktrоradiо oʻlchashlar, Qоdirоva SH.A. Ma’ruzalar matni. – T.: TDTU, 2019.
- 3. Elеktrоradiо oʻlchashlar, Ismatullaеv P.R, Kadrоva SH.A., Gaziеv G.A. T.:
- TDTU 2018.
- 4. Mеtrоlоgiya asоslari, Ismatullaеv P.R., Qоdirоva SH.A. O’quv qo’llanma. – T.:
- Tafakkur, Extremum-Press, 2020.
- 5. Fizikaviy-kimyoviy o’lchashlar, Ismatullaеv P.R. O’quv qo’llanma. – T.:
- TDTU, 2018.
- 6. Issiqlik tеxnikasida o’lchashlar, Ismatullaеv P.R., A’zamоv A.A. O’quv
- qo’llanma, – T.: TDTU, 2017.
|
| |
Ketma-ket tugunli ta`mirlash usulida

|
Ketma-ket tugunli ta`mirlash usulida
|
bet | 12/14 | Sana | 03.04.2021 | Hajmi | 77,5 Kb. | | #14037 |
Ketma-ket tugunli ta`mirlash usulida hamma tugunlar bir vaqtda ta`mirlanmaydi, balki detallarning xizmat muddatiga qarab ketma-ket ta`mirlanadi. Ta`mir ishlari asosan ish vaqtidan tashqari vaqtda olib boriladi.
Agregat ta`mirlash usulida ta`mirlanadigan jihoz fundamentdan olinib, o`rniga oldindan ta`mirlangan yoki yangi shu rusumdagi jihoz o`rnatiladi. Fundamentdan olingan jihoz ta`mirlash uchun ta`mirlash ustaxonasiga yuboriladi. Bu usulni amalga oshirish uchun korxonaning mashina parki katta bo`lishi kerak. Bu usul ta`mirlash ishlarini butunlay mexanizatsiyalashtirish va tannarxni kamaytirish imkonini yaratadi. Bu usulni yaxshi ta`mirlash bazasiga ega bo`lgan korxonalarda demontaj, montaj va transportlash ishlari katta bo`lmagan nisbatan kichik o`lchamli jihozlarni ta`mirlashda qo`llash maqsadga muvofiq bo`ladi.
|
| |
Ta`mirlashning - Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi....

|
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
bet | 10/14 | Sana | 03.04.2021 | Hajmi | 77,5 Kb. | | #14037 |
Ta`mirlashning aralash uslubida texnik xizmat ko`rsatish va kapital ta`mirdan tashqari boshqa ta`mirlash ishlari korxona ishlab chiqarish sexi ishchi-chilangarlari tomonidan, kapital ta`mirlash esa korxonaning ta`mirlash-mexanika sexi tomonidan bajariladi.
Ta`mirlash ishlarining qaysi uslubini tanlash korxonaning ishlab chiqarish quvvatiga, jihozning murakkabligiga, korxonaning ta`mirlash uskunalari va qurilmalari bilan ta`minlanganligiga, ta`mirlash ishchilari shtatiga hamda ular malakasiga bog`liq holda korxona bosh muhandisi va bosh mexanigi tomonidan bajariladi.
Ta`mirlash ishlariga tayyorgarlikning asosiy shartlaridan biri – bu ta`mirlash ishlari olib borish texnologiyasini ishlab chiqish hisoblanadi. Bunda ta`mirlashning individual, tugunli, ketma-ket tugunli va agregat usullari qo`llaniladi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
Korxona bosh mexanigi vazifalari - Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish...

|
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
bet | 13/14 | Sana | 03.04.2021 | Hajmi | 77,5 Kb. | | #14037 |
2.3. Korxona bosh mexanigi vazifalari
Ishlab chiqarish korxonasida jihozlarni o`rnatish, sozlash, foydalanish va ta`mirlash ishlari uchun javobgar shaxs korxona bosh mexanigi hisoblanadi. Bosh mexanik xizmat vazifasi yuzasidan quyidagi ishlarni tashkil qilishi kerak:
Jihozni texnik nazorat qilish (texnologik, sanitary-texnik, metall kesuvchi stanoklar, energetik bo`lmagan taqdirda, sovutgich, isitgich va elektr jihozlarni);
Korxonaga keladigan jihozlarni hisobga olish, moddiy va ma`naviy eskirgan mashina va qurilmalarni o`z vaqtida almashtirish va to`ldirish ishlarini tashkil etish;
Texnologik jihozlarni to`g`ri ishlatilishini tekshirish (tekshirish sex va uchastka boshliqlari bilan birga olib boriladi);
ROT sistemasi ishlarining oylik, yillik rejasini tuzish va uni bajarilishini ta`minlash;
Nuqson varaqasini va kapital ta`mir smetasini tuzish;
Asosiy va yordamchi korxonalarda jihozni o`z vaqtida ta`mirlash va o`rnatish; jihozning o`z vaqtida ishga tushishini nazorat qilish;
Bino va qurilmalar texnik holatini nazorat qilish va ularni ta`mirlash hamda kengaytirish ishlarini olib borish;
Avariya sabablarini tekshirish, avariya oldini olish va uning asoratlarini yo`qotish ishlarini tashkil qilish;
Korxonani issiq va sovuq suv, bug`, sovuqlik, elektrenergiya, qisilgan havo bilan ta`minlash, hamda isitish, ventilyatsiya, kanalizatsiya, suv ta`mirlash tizimining benuqson ishlashini ta`minlash;
Jihoz, bino va qurilmaning pasportini tuzish;
Korxona o`z kuchi bilan qilinadigan qurilish va montaj ishlari, rekonstruktsiya, texnik jihozlash ishlarining reja va smetasini tuzish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
Umlda dizayn uml diagramma turlari va ularga misollar

|
Umlda dizayn uml diagramma turlari va ularga misollar
|
bet | 1/7 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 16,04 Kb. | | #146417 |
Bog'liq Umlda dizayn-kompy.info
| xmlns:w="urn:schemas-microsoft-com:office:word"
xmlns="http://www.w3.org/TR/REC-html40">
Umlda dizayn
UMLda dizayn UML diagramma turlari va ularga misollar.
Oza
- Faoliyat diagrammasi
- Case diagrammasi
- Osirning umumiy diagrammasi
- Vaqt diagrammasi
- Aloqa diagrammasi
- Mashina diagrammasi
- Ketma-ketlik diagrammasi
Strukturaviy UML diagrammasi
- Sinf diagrammasi
- Obyekt diagrammasi
- Komponent diagrammasi
- Kompozit tuzilma diagrammasi
- Joylashtirish diagrammasi
- Paket diagrammasi
- Profil diagrammasi
Sinf UML diagrammasi dasturiy hujjatlar uchun eng keng tarqalgan diagramma turidir. Hozirgi kunda yaratilgan dasturiy ta'minotning ko'pchiligi hali ham ob'ektga yo'naltirilgan dasturlash paradigmasiga asoslanganligi sababli, dasturiy ta'minotni hujjatlashtirish uchun sinf diagrammalaridan foydalanish umumiy ma'noli yechim bo'lib chiqadi. Buning sababi, OOP sinflar va ular orasidagi munosabatlarga asoslangan. Sinf UML diagrammasi dasturiy hujjatlar uchun eng keng tarqalgan diagramma turidir. Hozirgi kunda yaratilgan dasturiy ta'minotning ko'pchiligi hali ham ob'ektga yo'naltirilgan dasturlash paradigmasiga asoslanganligi sababli, dasturiy ta'minotni hujjatlashtirish uchun sinf diagrammalaridan foydalanish umumiy ma'noli yechim bo'lib chiqadi. Buning sababi, OOP sinflar va ular orasidagi munosabatlarga asoslangan. Xulosa qilib aytganda, sinf diagrammalari atributlari (ma'lumotlar maydonlari deb ham ataladi) va ularning xatti-harakatlari (a'zo funktsiyalari deb ham ataladi) bilan birga sinflarni o'z ichiga oladi. Aniqroq qilib aytadigan bo'lsak, har bir sinfda 3 ta maydon mavjud: tepada sinf nomi, nom ostidagi sinf atributlari, pastda sinf operatsiyalari/xatti-harakatlari. Turli sinflar o'rtasidagi munosabat (bog'lovchi chiziq bilan ifodalanadi) sinf diagrammasini tashkil qiladi.
| |
O’lchov birligini uzatish usuli

|
O’lchov birligini uzatish usuli
|
bet | 2/4 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 103,55 Kb. | | #134852 |
Bog'liq METROLOGIYA ASOSLARI 3 O’lchov birligini uzatishda SI sistemasi kattaliklariga mutanosibligi ko’rsatib o’tiladi. - Mahalliy qiyoslash sxemalari
- fizik kattaliklar birligi o‘lchovini uzatishning ikkidan ortiq bosqichi bo‘lganda tuziladi va davlatlararo qiyoslash sxemalariga zid kelmasligi lozim.
- Mahalliy qiyoslash sxemalariga ushbu fizik kattalikning foydalanishda bo‘lgan yoki muomilaga chiqarilayotgan barcha ishchi o‘lchash vositalari kiritiladi.
- Mahalliy qiyoslash sxemasi elementlari bo‘lib namunaviy o‘lchash vositalari, ishchi o‘lchash vositalari, shuningdek qiyoslash usullari nomlari hisoblanadi; qiyoslash sxemasiga nusxa – etalonlar va ishchi etalonlar nomlarini kiritishga yo‘l qo‘yiladi.
- Qiyoslash sxemasida, odatda, faqat bitta fizik kattalik birligi o‘lchashni uzatish ko‘rsatilishi lozim.
- Mahalliy qiyoslash sxemasini uning DMX idorasi bilan kelishilgandan so‘ng korxona me’yoriy hujjati sifatida ishlab chiqiladi. Mahalliy qiyoslash sxemalarini shuningdek metrologik institutlar yoki DMX yuqori idoralari bilan kelishadigan DMX hududiy idoralari tuzadilar.
- Fizik kattaliklarni o‘lchash vositalari uchun davlatlararo qiyoslash sxemalarini ushbu kattalik birligining davlat etalonini saqlovchi bo‘lib hisoblanuvchi davlat etalonlari bosh markazi ishlab chiqadi.
Qiyoslov sxemasining elementlari Davlat qiyoslashidan majburiy ravishda o’tkaziladigan vositalar: - Davlat qiyoslashidan majburiy ravishda o’tkaziladigan vositalar:
- davlat metrologik xizmatlarining va tadbirkorlik sub’ektlarining namunaviy
o’lchash vositalri; - o’zining bevosita vazifasiga muvofiq namunaviy O’V sifatida yoki
tayyorlashga buyurtnoma shartlari bo’yicha ishlab chiqarilgan O’V; nurlanishni ionlovchi va tarkibida nurlanishni ionlovchi manba bor bo’lgan
|
| |
Individual ta`mir usulida - Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash...

|
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
bet | 11/14 | Sana | 03.04.2021 | Hajmi | 77,5 Kb. | | #14037 |
Individual ta`mir usulida jihozdan ta`mirlash paytida yechib olingan detal yoki tugunlar ta`mirlanib, shu jihozning o`ziga o`rnatiladi (ta`mirga yaroqsiz detallar yangisiga almashtiriladi). Bu usulning kamchiligi – detal va tugunlarni ta`mirlash paytida jihoz to`xtab turadi, ta`mir tannarxi katta bo`ladi va qisqa muddat ichida detallarni ta`mirlab mashinani yig`ib ishga tushirish uchun yuqori malakali mutaxassislar talab etiladi.
Tugunli ta`mir usulida nosoz detal va tugunlar ehtiyot qismlar hisobidan almashtiriladi, yechib olingan detal va tugunlar ta`mirlanadi va ehtiyot qism sifatida saqlanadi. Bu usul bir turdagi jihozlarni ta`mirlashda qo`llaniladi. Bu usul jihozni ta`mirlashda to`xtab turish vaqtini qisqartiradi.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Lecture 2 mavzu: ta`mirlash ishlarini tashkil etish jihozni rejali-ogohlantirish ta`mirlash sistemasi. Ta`mir turlari
|
O’V; g) priborlarni ta’mirlovchi xo’jalik yurituvchi sub’ektlari chiqargan

|
O’V; g) priborlarni ta’mirlovchi xo’jalik yurituvchi sub’ektlari chiqargan
|
bet | 3/4 | Sana | 11.01.2024 | Hajmi | 103,55 Kb. | | #134852 |
Bog'liq METROLOGIYA ASOSLARI 3O’V; g) priborlarni ta’mirlovchi xo’jalik yurituvchi sub’ektlari chiqargan, ta’mirdan keyin boshqa xo’jalik yurituvchi sub’ektlarga berish uchun mo’ljallangan O’V; milliy va xalqaro sport rekordlarini qayd qilish bilan bog’liq o’lchash vositalari; davlat arbitraj idoralari tomonidan ekspertiza o’tkazishda, shuningdek bojxona tekshiruvida o’lchashlar uchun qo’llaniladigan O’V; - Davlat metrologiya tekshiruvi
-bo’yicha tasdiqlanadidavlat metrologiya xizmati tomonidan - o’lchash vositalari turini tayyorlash, o’lchash vositalarini (ishchi etalonlar ham
- kiradi) qiyoslash bo’yicha, huquqiy va jismoniy shaxslarning faoliyatini
- litsenziyalash, o’lchash vositalarini tayyorlash, ta’mirlash, sotish va ijaraga berish
- bo’yicha amalga oshiriladigan faoliyatidir.
- Amaldagi qonunchilikka binoan davlat metrologik tekshiruvi va nazoratidan
- o’tishi lozim bo’lgan o’lchash vositalari ishlab chiqarishdan chiqqanida yoki
- ta’mirdan keyin, import qilinganida va ishlatish jarayonida qiyoslanishi kerak.
- Qiyoslanishi lozim bo’lgan o’lchash vositalari guruhlari ro’yxatini «O’zstandart»
- agentligi O‘z DSt 8.003:2005 ga muvofiq tasdiqlaydi. Qiyoslash sinov natijalari gan me’yoriy hujjatlarga muvofiq o’tkaziladi.
O’lchash vositalarini qiyoslash davriyligi - O’lchash vositalarini qiyoslash davriyligi
- O’lchash vositalarini davriy qiyoslashni reglamentlovchi asosiy hujjat: O‘z
- DSt 8.003:2005. Bu hujjat quyidagi asosiy qoidalarga tayanadi:
- -mamlakatda o’lchashlar birliligini ta’minlashning eng muhim yo’li o’lchash
- vositalarni qiyoslashdir;
- -qiyoslash bilan ishlab chiqarilgan va ta’mirlangan,xorijdan sotib olingan,
- ishlatilayotgan va saqlashga qo’yilganbarcha o’lchash vositalari qamrab
- olinishi kerak;
- -qiyoslashda metrologik va texnik talablarga muvofiqligitasdiqlangan o’lchash
- vositalargina qo’llanish uchun yaroqli deb tanolinishi mumkin;
- -ishlatilayotgan o’lchash vositalarini qiyoslash davriyligiishlatish sharoitlariga
- bog’liq va buzuq asboblarning o’z vaqtidaaniqlanishini ta’minlashi lozim;
- - qiyoslash maxsus tayyorlangan shaxslar tomonidan qiyoslashbo’yicha ilmiytexnikaviy hujjatlarga muvofiq bajariladi.
|
| |
O’lchоv stеndi - Nаvоiy kоn mеtаllurgiyа kоmbinаti

|
Nаvоiy kоn mеtаllurgiyа kоmbinаti
|
bet | 15/24 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 55,43 Mb. | | #139587 |
Bog'liq Тажриба (ЭТМ-узб) 2-kurslar O’lchоv stеndi
O’lchashlar sхеmasi 1.2-rasmda kеltirilgan stеndda amalga оshiriladi. Stеnd yuqоri vоltli o’zgarmas kuchlanishli manba, MCP-63 markali qarshiliklar magazini va namunani mahkamlоvchi mоslamalardan tashkil tоpgan.
BC-22 yuqоri kuchlanish manbasi namunani 600÷3600 vоlt kuchlanish bilan ta’minlab bеradi. Chiqish kuchlanishlarini «Qo’pоl (грубо)» (200 V оralig’ida) va «Aniq (точно)» (20 V оralig’ida) tutqichlari оrqali sоzlash mumkin. Bu manbaning maksimal chiqish tоki 1 mA dan оrtmaydi.
MCP-63 qarshiliklar magazini M-135 mikrоampеrmеtri nоniusini nоlga kеltirish va o’lchоv zanjirida tоkni silliq rоstlash uchun ishlatiladi. Qarshiliklar magazinining o’zgartirish оralig’i 0,01-111111,1 (Оm)ni tashkil etadi.
Tutqich bir-biridan o’zarо izоlyasiya qilingan 17 mm li ikkita nikеl yuritilgan elеktrоdlardan ibоrat. Namunani mahkamlash uchun rеzbali va prujinali qisqichlar sistеmasidan fоydalaniladi.
1.2-rasm. Dielеktriklar elеktr o’tkazuvchanligini aniqlоvchi qurilma qismlarini ulash sхеmasi.
Ishni bajarish tartibi
1. Mikrоampеrmеtrning kirish klеmmalarini o’tkazgich bilan ulab, M-135 mikrоampеrmеtrni manbaga qo’shamiz.
2. Mikrоampеrmеtr ulangandan 10 daqiqa o’tgandan so’ng (qizib оlishi zarur), ko’rsatkichlar nоl hоlatida ekanligi tеkshiriladi.
3. Mikrоampеrmеtr vaqtincha manbadan uziladi.
4. Elеktrоdlar оrasiga o’rganiladigan namuna o’rnatiladi va himоya qоbig’i yopib qo’yiladi.
5. Qarshiliklar magazini, mikrоampеrmеtr va o’rganilayotgan namuna o’rnatilgan elеktrоdlardan ibоrat elеktr zanjiri kеtma-kеt ulanadi.
6. Qarshiliklar magazinining barcha tutqichlari maksimal hоlatga kеltirib qo’yiladi.
7. BC-22 kuchlanish manbasining chiqish kuchlanishi 1000 V hоlatiga qo’yiladi va tarmоqqa ulanadi.
8. M-135 mikrоampеrmеtri ham kuchlanish manbasiga qo’shiladi.
9. Qarshiliklar magazini qarshiligi asta-sеkin kamaytirib bоriladi va mikrоampеrmеtrning ko’rsatishi nazоrat qilib bоriladi. Qarshilik mikrоampеrmеtr ko’rsatishi bоshlang’ich nоl hоlatdan siljigunga qadar kamaytiriladi.
10. Agar mikrоampеrmеtr ko’rsatishi o’zgarmasa, qarshiliklar magazini tutqichlarini maksimal hоlga kеltirib, yuqоri kuchlanish manbasini 2000 V hоlatiga sоzlash va 9-band qayta amalga оshirilishi zarur. Agar o’zgarish kuzatilmasa kuchlanish manbasi 3000 V hоlatiga sоzlanadi va jarayon takrоrlanadi.
11. Agar mikrоampеrmеtr ko’rsatishi 3000 V da ham o’zgarmasa, tajriba to’хtatiladi hamda “Namuna qarshiligi katta va uning elеktr o’tkazuvchanligi kattaligini aniqlash imkоni bo’lmadi” dеgan хulоsa chiqariladi.
12. Agar mikrоampеrmеtr ko’rsatishi nоldan o’zgarsa namuna qarshiligi:
(1.6)
ifоda оrqali aniqlanadi. Bu yerda U - BC-22 yuqоri kuchlanish manbasining bоshqariladigan uchta tutqichi ko’rsatishlari yig’indi kuchlanishi, I - M-135 mikrоampеrmеtri ko’rsatishi hisoblanadi.
13. O’lchоv stеndi o’chiriladi.
14. Qоlgan namunalarni o’rganish uchun ham jarayon takrоrlanadi.
|
| |
Tajribani bajarishga doir ko`rsatmalar

|
Tajribani bajarishga doir ko`rsatmalar
|
bet | 11/24 | Sana | 17.01.2024 | Hajmi | 55,43 Mb. | | #139587 |
Bog'liq Тажриба (ЭТМ-узб) 2-kurslar Tajribani bajarishga doir ko`rsatmalar
Blokning hamma kalitlari uzilganligiga ishonch hosil qiling
3.1.1 – rasmdagi sxemaga muvofiq ravishda R-L-C o`lchagich (533)ga bir fazali elektr tarmog`i G1 (218-blok) orqali 224.1 –elektr ta`minotini ulang.
Bir fazali elektr ta`minoti G1 ga himoyali o`chirish va avtomatik boshqaruv tizimlarini o`rnating.
R-L-C o`lchagichni yoqing
Quyidagilarni tanlang:
o`chanayotgan parameter turi –sig`im C ( “ L/C/R” tugmasidan) ;
qo`shimcha o`lchanadigan parameter - burchak tangensi ( “ Q/D/R” tugmasidan) ;
elementni sxemaga ulanishi - ketma-ket(«ПАР/ПОСЛ» tugmasi, «SER» indikatorida);
chastotani o`lchash – 120 Gs ( «ЧАСТ» tugmasi).
O`rganilayotgan dielektrikni kondensator plastinalari orasiga joylashtiring va kondensatorga RLC o`lchagichni ulang ( 6.1.-rasmda ko`satilganidek ).Kondensator bloki 2355 ning yuqori qoplamasi pastki qoplamaning markaziga chetki qirralari mos tushadigan qilib joylashtirish kerak.
Kondensatorlar bloke 2355 dan 10-15 sm masofada hech qanday o`tkazgich jismlar yo`qligiga ahamiyat berish kerak.Qurilma kirishiga va kondensator qoplamalariga tashqi manbalardan kuchlanish berish taqiqlanadi!
Kondensator 2355 ning sig`imi C va burchak tangensi tga o`lchang
Kondensator sig`imini dielektrik kiritilmagan hol uchun hisoblang:C=e*S\d.Qoplama yuzasi kondensatorning yuqori qoplamasida ko`rsatilgan,qoplamalar orasidagi masofa dielektrik qalinligiga teng.
Sinov dielektrigining nisbiy dielektrik singdiruvchanligini va zanjir qarshiligini hisoblang.
Ԑ=C/C0 R=tg /
O`lchash natijalarini 3.1.1 jadvalga yozing va boshqa tur dielektriklari uchun yuqoridagi tajribalarni takrorlang.
Elektr manbai G1(218) ni o`chiring.
|
| |