Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya» - bet 10

|
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»
|
bet | 10/108 | Sana | 09.08.2024 | Hajmi | 0,98 Mb. | | #269317 |
Bog'liq Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti «sotsiologiya»4.Sotsiologiyaning ob'ekti va predmeti, vazifalari, metodlari va metodologiyasi
Har bir fan o‘zining ob'ekti va predmetiga ega bo‘ladi. Fanning ob'ekti deyilganida, ob'ektiv va sub'ektiv reallikning mazkur fan o‘rganadigan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan bir qismi tushuniladi. Fanning predmeti esa izlanishlar natijasida aniqlangan ob'ektning ma'lum qismlaridir.
Sotsiologiyaning fan sifatida shakllanish davri boshqa fanlarga nisbatan qisqa bo‘lganligi uchun uning ob'ekti va predmeti borasidagi muammo bugungi kunda ham dolzarbligicha qolmoqda. Mazkur muammoni yechilishiga sotsiologiyaning murakkab strukturasi ham to‘sqinlik qiladi, chunki u o‘z ichiga bilimning turli bosqichlari, nazariy-metodologik tamoyillar, tadqiqot yo‘nalishlari va amaliy usullarni qamrab olgan.
Har bir fanning ob'ekti o‘ziga xos reallik, aloqadorlik, munosabatlar va hodisalardan iborat. Tabiiy fanlarda ob'ekt borasidagi muammo osonlikcha yechilsa, ijtimoiy fanlarda bu murakkabdir. Bugungi kunda sotsiologiya ko‘plab tartiblangan bilimlar, turli nazariy konsepsiyalar va metodologik tamoyillar, amaliy sohalar va sotsiologik tadqiqotlar tajribasi majmuasidan iborat. U o‘z rivojlanishining har bir bosqichida o‘zining ob'ekti va predmeti borasidagi bilimini takomillashtirib bormoqda. Mazkur muammo ko‘plab nazariyalarda ko‘rib chiqilgan. Misol uchun O.Kontning pozitivizmida, M.Veberning sotsial doktrinasiga asoslangan gumanistik konsepsiyada va h.k.
E. Dyurkgeymning fikricha, sotsiologiyaning mohiyatini boshqa fanlar o‘rganuvchi faktlar emas, o‘zi o‘rganuvchi alohida faktlar tashkil etsagina fan sifatida qaror topishi mumkin. U sotsiologiyaning ob'ekti sifatida sotsial faktlarni, ya'ni ularni yaratuvchi guruhiy tasavvurlarni ko‘rgan. Fannning predmetini esa mazkur guruhiy tasavvurlarning vujudga kelishi, namoyon bo‘lishi va rivojlanishidagi umumiy qonuniyatlar tashkil etgan. Olimning fikricha, ijtimoiy – jamoaviy deganidir. Shuning uchun, sotsiologiyaning predmeti turli xil ko‘rinishlardagi jamoaviylikda o‘z ifodasini topadi. Garchi Dyurkgeym mazkur muammoni ishlab chiqilishi va ijtimoiylik tushunchasi mohiyatini ochib berishda yetarlicha hissa qo‘shgan bo‘lsada, pozitivistik yondashuvda qoldi.
Nemis jamiyatshunosi Maks Veberning tushunuvchan sotsiologiyasi nuqtai nazaridan olib qaraganda, sotsiologiya bu o‘zi tushunishga va ta'riflashga harakat qilayotgan ijtimoiy axloq (sotsial harakat) haqidagi fandir. Uning fikricha, ijtimoiy axloq odamlarning munosabatlari, boshqacha qilib aytganda, qandaydir bir ishni amalga oshirish yoki undan o‘zini tiyishga qaratilgan ichki yoki tashqi ko‘rinishga ega bo‘lgan holat. Bu munosabat sub'ekt uni ma'lum bir mohiyat bilan bog‘lagandagina sotsial harakatga aylanadi. Inson harakati unga sub'ekt berayotgan ma'no boshqa individlarning o‘zini tutishi bilan aloqaga kirishgandagina ijtimoiylik kasb etadi.
Marksistlarning g‘oyalarida sotsiologiyaning predmeti sifatida jamiyatning tarkibiy qismlari – shaxslar, ijtimoiy jamoalar, ijtimoiy muassasalar namoyon bo‘ladi. Vatanimiz adabiyotlarida keng tarqalgan sotsiologiyaning ta'rifi quyidagicha: Sotsiologiya – jamiyatning butun bir yaxlit tizim sifatida, hamda uning tarkibiy qismlari (shaxslar, ijtimoiy jamoalar va muassasalar) orqali bu tizimning ishlashi va rivojlanishi to‘g‘risidagi fan.
Neopozitivistik yondashuvlar sotsiologiyaning fan sifatida mustahkamlanishiga katta hissa qo‘shgan. Ular avvalgi olimlardan farqli ravishda sotsiologiyani amaliy tadqiqotlar asosida rivojlantirishga intildi. Bu davrda sotsiologiya inson xatti-harakati to‘g‘risidagi amaliy fan sifatida talqin etildi. Sotsiolog esa olim emas, balki sotsial muxandis, ya'ni jamiyatni quruvchi sifatida qabul qilindi. Demak, ob'ekt sifatida insonning xatti-harakati olinsa, predmet mazkur xatti-harakatlarning mehnat faoliyati, siyosiy, iqtisodiy va hayotning boshqa jabhalarida namoyon bo‘lish mexanizmlari bo‘lgan. Sotsiologiya haqidagi bunday qarashlar bixeviorizm, belgili interaksionizm va empirizmda ustunlik qilib, asosan AQShda shakllandi.
Amerikalik sotsiolog, empirizm yo‘nalishining asoschisi F. Znanetskiy o‘zining “Polshalik dehqon yevropa va Amerikada” asarida sotsiologiyaning ob'ektini aniqlashga intilgan. U fizik va sotsial reallikni (borliq) chegaralash maqsadida “inson koeffitsienti” tushunchasini qo‘llagan va bu tushuncha orqali sotsiologiyaning o‘ziga xosligini ifodalab bergan. Olimning nazarida sotsiologiya o‘z ichiga to‘rt asosiy bo‘limni qamrab olishi kerak: sotsial harakat nazariyasi; sotsial munosabatlar nazariyasi; sotsial shaxslar nazariyasi va sotsial guruhlar nazariyasi. Olim sotsiologiyaning ob'ekti sifatida jamiyatda sodir bo‘layotgan barcha individlarning o‘zaro ongli ta'siri va munosabatlarini ko‘rsatgan.
Gumanistik yondashuvning diqqat markazida ong hayoti yotadi. Mazkur yo‘nalish tarafdorlari sotsiologiyani o‘ziga xos boshlanishlar asosida qurishga intiladi. Misol uchun M. Veber fanni jamiyat nuqtai nazaridan emas, balki alohida individ nuqtai nazaridan o‘rganish tamoyili asosida rivojlantirish fikrini ilgari surgan. Uning qarashlari fenomelogik sotsiologiya tarafdorlari tomonidan davom ettirilgan. Mazkur yo‘nalish asoschisi A. Shuts sotsiologiyaning ob'ektini Veber kabi sotsial harakat, deb bilsada, uni o‘ta idealizmda tanqid qiladi. Shutsning sotsiologik nazariyasi kundalik sezgi, tajriba va ongga asoslanganligi bilan ancha qiziqarli sanaladi. Uning fikricha, ilmiy va kundalik tafakkur o‘rtasida farq katta emas.
Mashhur amerikalik sotsiolog T. Parsons ta'kidlagan ediki, sotsiologiya boshqa ijtimoiy fanlardan farqli o‘laroq, «butun jamiyatga, ijtimoiy tizimlarning birlashuviga taalluqli bo‘lgan tizim va jarayonlarni o‘rganadi»55.
G.V.Osipovning fikricha56, sotsiologiya tarixan aniqlangan ijtimoiy tizimlarning umumiy va xususiy ijtimoiy qonun va qonuniyatlarning ishlashi, rivojlanishi, bu qonun va qonuniyatlarning shaxslar, ijtimoiy jamoalar, sinflar, xalqlar faoliyatlarida namoyon bo‘lishining mexanizmlari to‘g‘risidagi fan.
Zamonaviy sotsiologiya bu ijtimoiy tizimlar, ularning vazifalari, ijtimoiy tizim va jamoalarning (dunyo, jamiyat, institut, guruh, tashkilot, oila shaxs) harakatlanish va rivojlanish (faoliyati va o‘zaro ta'siri) qonuniyatlari haqidagi fan. U tabiiy va aniq fanlar bilan ko‘p umumiylikka ega. Mazkur o‘zaro munosabatlarning sababi shundaki, sotsiologik bilishning ob'ekti jamiyat hisoblanadi. Ammo jamiyat barcha gumanitar fanlarning ob'ekti sanaladi. Sotsiologiya ob'ektining o‘ziga xos jihati shundan iboratki, u jamiyatni yaxlit sotsial voqye'lik sifatida ob'ektiv jihatdan barcha ijtimoiy hodisalarini o‘rganadi (ijtimoiy munosabatlar, ijtimoiy tashkilotlar, ijtimoiy jamoalar, ijtimoiy jarayonlar, ijtimoiy institutlar, ijtimoiy sub'ektlar). Shundan kelib chiqqan holda sotsiologiyaning predmeti sifatida shaxs, ijtimoiy guruhlar, jamoa va butun jamiyat faoliyati hamda rivojlanishining qonuniyatlari, shuningdek, jamiyatning ijtimoiy hayotidagi voqyea va hodisalari (ijtiimoiy rollar, ijtimoiylashuv muammolari) namoyon bo‘ladi.
Zamonaviy sotsiologiyaning predmeti uzoq yillar davomida olimlar tomonidan yaratilgan nazariyalar asosida shakllanib, boyitib borilgan. Kravchenkoning fikricha, “status”,“rol”, “sotsial normalar” zamonaviy sotsiologiya predmetining bosh tushunchalari hisoblanadi. “Status” sotsiologiya predmetining statik holatini, “rol” esa uning dinamikasini namoyon qiladi. Status insonning jamiyatdagi mavqeini belgilab beradi. Ijtimoiy mavqe' ijtimoiy munosabatlarga, shaxsiy statuslar esa shaxslararo munosabatlarga dahlddor bo‘ladi. Sotsiologiya aynan ijtimoiy mavqyelarni o‘rganadi. Har qanday sotsial status unga muvoffiq bo‘lgan sotsial rolga ega bo‘ladi. Inson sotsial rollarni bajarish orqali jamiyatda sotsial munosabatlarga kirishadi. Jamiyatdagi mavjud bo‘lgan sotsial normalar esa mazkur rollarni ma'lum qolipga solib turadi. Shu nuqtai nazardan sotsiologiya insonlar o‘rtasidagi sotsial munosabatlarni o‘z o‘rganish predmeti sifatida qabul qiladi.
Sotsiologiya jamiyatni murakkab ijtimoiy orgnanizm sifatida o‘rganib, undagi sotsial mohiyatga ega bo‘lgan har qanday elementlarni (guruh, voqyea, hodisa, jarayon) va sotsial munosabatlarni ularning rivojlanish tendensiyalari hamda taraqqiyot qonuniyatlari nuqtai nazaridan tadqiq qiladi. Shu nuqtai nazardan sotsiologiya jamiyat hayotining ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, ma'naviy, ahloqiy va boshqa sohalarida o‘zining tarmoq va mahsus yo‘nalishlari doirasida tadqiqotlarini olib boradi.
|
| |