1. Ion – koordinatsion polimerlanish. Stereoregulyar polimerlar. Polikondensatlanish reaktsiyalari. Ionli polimerlanish - bet 4

Anti shaklga nisbatan - kompleksning sin shakli termodinamik jihatdan barqarorroq bo'lganligi uchun zanjirning o’sish reaktsiyasi bilan bir qatorda anti shakldan sin shaklga o'tish (izomerlanish ) ham kuzatilishi mumkin. Bunday izomerlanish reaktsiyalari, ayniqsa, sistemada monomer miqdori kamaygkan sari yaqqolroq namoyon bo'ladi. Chunki sistemada monomer miqdori kamayishi bilan zanjirning o'sish reaktsiyasining tezligi ham kamayadi. Biroq sin anti izomerlanish reaktsiyasining tezligi o'zgarmay qoladi. Masalan, sistemada butadienning miqdori 4 dan 0,04 mol/l ga kamayishi natijasida hosil bo'layotgan polibutadien tarkibida 1,4 – tsis bo'g'inli tuzilishga ega bo'lgan zanjirning miqdori 94 95% dan 74 % gacha kamayadi. Monomer molekulasining - allil kompleksidagi metall bilan CH bog‘i orasida birikishi natijasida, asosan 1,2 tuzilishga ega bo'lgan qat‘iy tartibda joylashgan monomer bo’g’inlaridan iborat polimer hosil bo’ladi.
Bunday holda, aktiv markaz - kompleks asosan sin shakldagi tuzilishda bo'ladi.
Zanjirning uzilishi polimerlanish jarayonida monomer molekulasidan o’sayotgan zanjirga vodorod atomining uzatilishi natijasida (ya‘ni monomer molekulasi bilan birikkan oraliq metallning - allil kompleksidagi gidrit ionining uzatilishi bilan boradigan reaktsiya tufayli) sodir bo'ladi.
Olefin uglevodorodlarining aktiv markaz - komplekslar ta‘siridan polimerlanishida monomer molekulasidan vodorod atomining zanjirga uzatilish reaktsiyasi osonlik bilan sodir bo'ladi. Chunki o'sayotgan zanjir uchidagi monomer tutgan bo’g’inda - elektronlarning yo'qligi sababli aktiv markaz,monomerning keyingi molekulasi bilan birikish natijasida - kompleks parchalanadi, hosil bo'lgan metall ( organik birikma zanjir uchida monomer bo'g'ini bilan birlamchi - bog' hosil qilib bog'lanib qoladi:
Demak, etilen va uning gomologlarini ion koordinatsion polimerlanishni tartibga tushiruvchi moddalar (regulyatorlar) sifatida ishlatish mumkinligini ko’ramiz.
Darhaqiqat, 3 % li etilen qo'shib 50 C haroratda butadienni [CoCl AlCl (izo C4 H9)2 ] katalizator ishtirokida polimerlanganda hosil bo'lgan polibutadienning molekulyar massasi 440 mingdan 208 minggacha kamayadi. Polimerlanish tezligi esa butun jarayon davrida deyarli o’zgarmaydi. Shuningdek, dien kauchugining monomer bo’g’ini zanjirida etilenga o'xshash qo'shbog' tutganligi tufayli - allil kompleks bilan reaktsiyaga kirishib, tarmoqlangan zanjirli polimer hosil qiladi:
R CH2 R C = CH2 R
CH2 CH R │ │
CH ╱ ╲ Me Xn + ║—→ R CH ———→ CH2
╲ ╱ CH R │ – H Me Xn │
CH CH2 CH
│ │ ║
CH2 R HC = CH CH2 R CH
│
CH2 R
Monomerning polimerga aylanish darajasi ortib borgan sari bunday reaktsiyalarning sodir bo'lish ehtimolligi ham ortadi. O’z navbatida tarmoqlangan zanjirning kattaligi ham ortadi. Shu bilan bir qatorda hosil bo'lgan kauchukning molekulyar massasining taqsimlanish darajasi kengayadi. Ba‘zi hollarda molekulyar massaning taqsimlanish diagrammasida ikkita maksimum qiymatlardan iborat egri chiziqlar hosil bo'lib, bimodel xarakterga ega bo'lgan kauchuklar hosil bo'ladi. Shuningdek, Tsigler Natta katalizatorlari ishtirokida ham izopren kauchugidan tashqari texnikaviy ahamiyatga ega bo'lgan muntazam tartibli tsis – butadien kauchuklari olinmoqda.
Molekulasi tarkibidagi qo'shbog’da o'rinbosarlar tutgan monomerlarning Tsigler Natta katalizatorlari ishtirokida polimerlanishidan muntazam taritbli (stereoregulyar) polimerlar olish mumkin. monomer qo'shbog'idagi uglerod atomi o'rinbosar tutganligi sababli, u assimmetrik atomga aylanadi. Shu sababdan ham hosil bo'layotgan polimer makromolekulasi uch xil fazoviy izomerga ega bo'ladi.
Agar molekulada monomer halqalari va shaklda polimer va o’rinbosarlar zanjirining faqat bir tomonida takrorlanib kelsa, bunday polimer i z o t a k t i k polimer deyiladi.
Agar molekulada monomer bo'g'inlar va shaklda ketma – ket birikib, uning o'rinbosarlari polimer zanjirining har tomonida joylashgan bo'lsa, bunday polimerlar s i n d i o t a k t i k t u z i l i sh l i p o l i m ye r l a r deyiladi. Agar polimer zanjirida monomer bo’g’in o’rinbosarlari tartibsiz joylashgan bo’lsa, bunday polimerlar a t a k t i k p o l i m ye r l a r deyiladi.( izos bir xil, taktik tartib).
Bundan tashqari molekulada monomer halqalari va shaklda polimer zanjirining alohida qismlarida ketma – ket takroriy ravishda (ya‘ni blok shaklida) joylashgan polimerlar hosil bo'lishi mumkin. bunday polimerlar m u n t a z a m b l o k p o l i m ye r l a r deyiladi va quyidagicha tuzilishga ega bo’ladi:
. . . . . . . . va h. k.
Polimerlar tuzilishidagi bunday xilma – xilliklar ularning xossalariga katta ta‘sir ko'rsatadi.
Ataktik polimerlar boshqa tuzilishga ega polimerlarga qaraganda molekulalari zich joylashgan bo'lib, ular ktistall fazalarga ega bo'lmaganligi sababli, cho'zitlganda mo'rt bo'lganligi uchun tezda uziladi.
Ular izotaktik polimerlarga qaraganda yaxshi eruvchan bo'ladi. Izotaktik va sindiotaktik polimerlar ataktik polimerlarga qaraganda nisbatan molekulalari zichroq joylashgan hamda cho'zilish mustahkamligi kuchliroq va tez kristallanish xususiyatiga ega bo’ladi. Quyida har xil tuzilishga ega bo'lgan polibutadienning suyuqlanish va shishalanish harorati berilgan.
Stereoizomer Suyuqlanish Shishalanish
harorati; Tc. 0 C harorati; Tsh. 0 C
Izotaktik 1,2 polibutadien 120 ( ) 10
Sindiotaktik polibutadien 1,2 154
Trans 1,4 polibutadien 135 ( ) 83
Tsis 1,4 polibutadien 10 dan + 1 gacha ( ) 110
Keyingi paytlarda polimerlanish jarayonini faollashtirish uchun bir qator katalitik sistemalar topilgan bo'lib, ularning polimerlanishiga ta‘sir mexanizmi ham Tsigler Natta katalizaktori mexanizmi kabi bo'ladi. Bular nikel, kobalt, vanadiy, molibden oksidlarining alyuminiy oksidiga qo'shib tayyorlangan katalizatorlardir. Katalizatorlar tarkibiga ularni aktivlash uchun har xil promotorlar (metall alkillari) ham qo’shiladi.
Katalizatorlar tarkibidagi faol birikmalar Tsigler Natta katalizatorlariga o’xshash aktiv markazlar, komplekslar hosil qiladi. Katalizatorlar ishtirokida polimerlanish jarayonlari 100 2000 C harorat va ma‘lum bosim ostida (3,0 3,5 MP a) eritmalarda olib boriladi.
Tarkibi oksidli birikmalardan iborat katalizatorlar ta‘sirida trans – 1,4 tuzilishga ega bo'lgan stereoregulyar dien polimerlar olish mumkin. Ko’pchilik hollarda katalizator sifatida xromoksidlari ishlatiladi. Masalan, - olefinlarning bunday katalizatorlar ishtirokida polimerlanishdan stereoregulyar tuzlishga ega bo’lgan polimerlar poliolifenlar olinadi. Katalizatorlarning katalitik ta‘sirining samaradorligi xrom atomining valentlik holatini o'zgarishiga bog'liqdir. Shunday qilib, polimerizatsiya jarayonining dastlabki bosqichi xrom (VI) valentli birikmasi ta‘sirida borsa, makromolekulaning o'sish jarayoni esa xrom (II) va xrom (III) birikmalari ta‘sirida boradi. Masalan, xromli katalizatorlar ta‘sirida etilenni polimerlanish jarayoni tezligi, katalizator tarkibidagi xrom atomining qaytarilish tezligiga bog’liq ekanligi amaliy tajribalar natijasida aniqlandi. Polimerlanish jarayonining dastlabki bosqichida monomer bilan katalizator (xrom (VI) birikmasi) o’zaro birikib oraliq birikmani hosil qiladi va monomerning molekulasi ta‘sirida oksidlanish – qaytarilish reaktsiyasi sodir bo'lib xromning quyi valentli birikmasi hosil bo’ladi. Sodir bo'lgan o'zaro ta‘sir natijasida xrommonomer kompleksi asosida o’suvchi markaz hosil bo'lib, polimerlanish jarayoni sodir bo'ladi.
|