Ajralish va uning oqibatlari

Ajralish va uning oqibatlari
Termulib to y m a d i nigohlarimiz,
S o ‘rovin qo y m a d i so ‘roqlarim iz.
X udoyim n e edi gunohlarim iz,
Ik k im iz ik k i yon ayrilib ketdik...
Ish qim iz ishq b o ‘lib nim a кип k o ‘rd i?
О ‘rtada y illa r va y o ‘lia r yugurdi.
Biroq ta q d ir hukm о ‘qib ulgurdi,
Ik k im iz ik k i yo n ayrilib ketdik...
(S h a m s i y a )
Gap nikoh-oila munosabatlari haqida borar ekan,
shubhasiz — jiddiy muhokama qilinadigan masalalar
qatorida nikoh-oila munosabatlarining buzilishi, er-
xotinlaming ajralish muammosi turadi. Nima uchun
oilalar buziladi? Ajralish o ‘zi nima? Ajralish bu yaxshi-
mi yoki yomonmi? Oilalarning ajralishiga yo‘l qo‘yish
kerakmi?
163
Ajralish muammosi hozirgi zamon insoniyat jamiya-
tining eng m uhim ijtimoiy m uammolaridan biri
hisoblanadi. Shuning uchun chet ellarda ham, 0 ‘zbe-
kistonda ham ajralish muammosini o ‘rganishga keng
ilmiy jamoatchilik e’tibori qaratilib kelinmoqda. Bu
m uammoni turli soha mutaxassislari: yuristlar, de-
mograflar, iqtisodchilar, sotsiologlar, psixologlar va
boshqa fan sohalari mutaxassislari o ‘rganmoqdalar.
Ulaming e’tibori bu hodisa sabablari, omillari, mo-
tivlarini o ‘rganish, ulami bartaraf etish, ajralishlaming
salbiy asoratlarini kamaytirish masalalariga qaratilgan.
Chunki oilalarning buzilishi tufayli nafaqat shu ajra-
lishgan er-xotin va ulaming farzandlari, balki jamiyat
ham ko‘p zarar ko‘radi. Ajralishlar ko‘plab noxush
hodisalar: noto'liq oilalar sonining ortishi, bolalar va
o ‘smirlar o ‘rtasida qonunbuzarlikning ko‘payishi, peda-
gogik nazoratsiz qolgan bolalar sonining ortishi, yolg‘iz-
lik, sobiq er-xotinlar va qarindoshlarning o‘zaro munos-
abatlarining yomonlashuvi kabilaming yuzaga kelishiga
sabab bo‘lishi mumkin.
Bu o ‘rinda haqli ravishda agar ajralishlar shu qadar
salbiy oqibatlami yuzaga keltiradigan bo‘Isa, uni rasmiy
ravishda taqiqlab qo‘ysa bo‘lmaydimi? — degan savol
yuzaga kelishi mumkin. Albatta mumkin, masalan,
dunyoning ayrim davlatlarida, jum ladan, Italiya,
Niderlandiyada yaqin-yaqin zamonlargacha ajralish
huquqiy jihatdan nihoyatda murakkab jarayon edi.
Biroq, bu usul ham oila mustahkamligini ta ’minlashda
kutilgan natijalami bermaydi. Balki ajralishni ta’qiq-
lash, ajralish erkinligini bermaslik, o‘z navbatida nikoh
yoshining
o ‘sishini, oila qurmaslik, nikohgacha va
nikohdan tashqaridagi jinsiy aloqa, psixologik nosog‘-
lom oilalar miqdorining ortishi nikoh-oila munosabat-
lari zamirida
yuzaga keladigan jinoyatlar, qotillik,
xiyonat kabilaming ortishiga olib keladi. Albatta, bu-
laming ham shaxs, inson ruhiyati, oilada bola tarbiyasi,
qolaversa, jam iyat uchun zarari oldingilardan kam
emas. Shuning uchun ham hozirgi vaqtda ajralish erkin-
ligi deyarli barcha davlatlar nikoh-oila qonunchiligida
qayd etilgan. Bu o‘rinda muhimi ajralishni taqiqlash va
unga rasmiy ravishda halaqit qilish emas, balki ajralish-
larning oldini olish, unga olib keladigan sabablar va
164
omillami bartaraf etishdir. Shunday qilib ajralish fojea-
mi yoki fojeadan qutulishmi? Ayrimlar agar oilada
farzandlar bo‘lmasa, bu fojeadan qutulishdir, er-xotin-
larning o ‘zaro munosabatlari maqsadga muvofiq ravish-
da shakllanmayotgan bo‘lsa, ularda o ‘zaro tushunish,
o 4zaro hurmat, bir-birlariga nisbatan emotsional yaqin-
lik, mehr-oqibat bo‘lmasa, oila o ‘z funksiyalarini bajar-
mayotgan bo‘lsa, bunday juftlar ajralib ketgani m a’qul
deb hisoblaydilar.
Ajralishlarning o ‘ziga xos ijtimoiy-psixologik va
etnopsixologik xususiyatlari mavjuddir. Bu xususiyatlar
oilalarning buzilishiga olib keladigan sabablar, ulaming
amalga oshish jarayoni, oqibatlari, ajralishgacha va un-
dan keyingi davrlardagi er-xotinlaming ahvoli kabilarda
ifodalanadi. Shunday xususiyatlardan biri ajralish niyati-
ni bildirib rasmiy tashkilotlarga murojaat qiluvchi ajra
lish tashabbuskori kim ekanligida namoyon bo‘ladi.
Sharq oilalarida, ayniqsa, o‘zbek va qishloq oilalarida
tyralish tashabbuskori ko‘proq erkaklar bo‘ladilar va
aksincha, Yevropa xalqlari oilalarida, yosh oilalarda va
urbanizatsiyalashuv darajasi yuqori b o ‘lgan shahar
Oilalarida ajralish tashabbuskori
ko‘proq ayollar bo‘-
ladi.
Biz Sizga ajralishlarning sabab-oqibatlari haqida
fikr-mulohazalarimizni
bildirishdan
oldin
o ‘zbek
Oilalarida ajralishlarning o ‘ziga xos xarakteri, ya’ni
boshqa (ayniqsa, chet mamlakatlaridan) millatlardan
farq qiluvchi jihatlariga to ‘xtalib o'tishni lozim topdik.
Bu quyidagi ob’ektiv omillarga bog‘liq bo'lishi mumkin:
birinchidan, qishloq joylarda ajrashgan ayol erkakka
nisbatan jam oatchilik tom onidan ko‘proq tanqidiy
muhokama qilinadi. Ikkinchidan, qishloq joylarda ajra-
lishgandan so‘ng ayollarning ahvoh erkaklarga nisbatan
yomonlashadi, negaki o ‘zbek millatidagi o‘ziga xos urf-
odatlar o ‘zbek ayolining uy-joylami eriga qoldirib, o ‘z
ota-onasinikiga (uning aka-ukalari o ‘z oilasi, xotini, bo-
lalari bilan yashayotgan va ajrashgan ayol uchun ahvolni
yanada jiddiylashtiruvchi joyga) borib yashashga majbur
bo'ladilar. Uchinchidan, qishloq ayollarida ajralishgan-
dan so‘ng qayta oila qurish imkoni nihoyatda kamdir.
Mana shu ob’ektiv sabablarni hisobga olgan holda
qishloq joylardagi o ‘zbek ayollari muammoli (er-xotin
165
orasidagi munosabatlar nihoyatda ziddiyatli, nizoli, ular
orasidagi m ehr-oqibat yetarli ifodalanmagan oila)
nikohga ham ko‘nikib yashayveradilar. Ba’zi ayollar,
aslida eri bilan birga yashamayotgan bo’lsalarda (hatto
yillab), erlaridan «o‘ch olish» maqsadida, uning boshqa-
ga uylanishiga yo‘l qo'ymaslik uchun rasmiy ravishda,
sud orqali ajrashishga ko‘nmaydilar. Qishloq joylardagi
ajralishgan erkaklar ayollarga nisbatan bir muncha
imtiyozli vaziyatda bo‘ladilar: ular ajralishgandan so‘ng
o‘z yaqinlari tomonidan ko‘proq qo‘llab-quwatlanadi.
Bolasi yo‘q bo‘lgan holatda esa ajralishgan erkak uchun
turmushga chiqmagan ayolga uylanish sezilarli darajada
muammo tug'dirmaydi. Bundan tashqari u ajralishdan
so‘ng oldingi sharoitda— o ‘z (ota-onasining) uyida qo-
ladi va navbatdagi yangi oila qurish imkoniga ega bo‘la-
di. Shuning uchun qishloq joylarda ajralishlarning
tashabbuskorlari ko‘proq erkaklar bo‘ladilar.
Agar ajrahsh «ozodlik» deb hisoblanadigan bo‘lsa,
unda hozirgi zamon nikoh-oila qonunchiligiga ko'ra bu
«ozodhk» «kimga qanchaga tushadi?» Shahar joylarda
istiqomat qiladigan Yevropa xalqlariga mansub bo’lgan
yosh oilalarda bu
quyidagi formula tarzida bo‘lishi
mumkin:
Avollar uchun:
Ajralish = ozodlik + bola + aliment ± uy + yolg‘iz
onalarga beriladigan imtiyozlar + yangi oila qurish
muammosi.
Erkaklar uchun:
Ajralish = ozodlik - bola — aliment ± uy + yangi
oila qurish imkoniyati.
Agar ajralishlarning ayol va erkakka ko‘rsatadigan
asosiy ta ’sirlarini sanaydigan bo'lsak, ular quyidagicha
bo‘ladi:
Jamivat uchun — N oto‘liq oilalar soni ko‘payadi,
oilalararo yoki qarindoshlararo adovat yuzaga keladi, bir
jinsning ikkinchi jinsga nisbatan nafrati paydo bo‘ladi,
fohishabozlik ortadi, teri-tanosil kasalliklaming ortishi
kuzatiladi, shaxsning ijtimoiy faolligi susayadi.
Erkak uchun — yolg‘izlik hissining ortishi, gi-
yohvandlik va ichkilikbozlikka berilish, turli kasallik-
lar.
Avollar uchun — yolg‘izlikni his qilishning ortishi,
166
qayta oila qurish imkoniyatining cheklanganligi, nevroz-
lar, stresslar, turli xastaliklar, o ‘z joniga qasd qilish.
Yuqoridagilar bilan birga, o ‘zbek oilalari ajralishgan-
da
o‘zgacha xususiyatlar ham kuzatiladi. Psixolog olim
Faxriddin Ro‘ziqulov ajralishning asoratlari mavzusida
0
‘tkazgan maxsus tadqiqot natijalariga ko‘ra, aksariyat
holda ajralish qurboni ayol bo‘ladi. Ya’ni ajralish erkak-
larga
nisbatan ayollarning kelgusi oilaviy baxtiga,
bolalarning tarbiyasiga, oila byudjetiga, ayolning salo-
matligiga, o ‘z ota-onasi bilan bo‘Igan ota-ona va
|