nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Yusuf Xos 
Hojib - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

|
N ismatova, O. Karimova davlat va huquqBog'liq Davlat va huquq asoslari. 11-sinf (2018, N.Ismatova, O.Karimova)Yusuf Xos
Hojib
Davlat hokimiya-
ti organlarining
normal faoliyatini
buzish orqali ayb-
dor shaxs davlat
hokimiyati ga
tajovuz qilgan
hisoblanadi.
85
ni topshirgan shaxs pora berishda ishtirokchilar sifatida
javobgarlikka tortiladi.
Pora oluvchi va beruvchidan farqli ravishda, vo-
sitachi moddiy qimmatliklar va boshqalar evaziga o‘z
manfaatlari yo‘lida mansabdor shaxs bilan bir harakat-
ni bajarish yoki bajarmaslik uchun harakat qilmay-
di, balki faqatgina pora oluvchi ko‘rsatmasi bilan pora
predmetini bevosita beradi. Pora olish-berishni tashkil
etuvchi shaxs, dalolatchilik yoki yordamchilik qilib, bir
vaqtning o‘zida vositachilik qilsa, pora bergan yoki ol-
ganlikda ishtirokchilik qilganligi uchun javobgarlikka
tortiladi.
Subyektiv tomondan jinoyat to‘g‘ri qasd bilan sodir
etiladi. Aybdor uning harakatlari pora olish-berish haqi-
dagi kelishuvga erishish hamda pora oluvchi va beruv-
chining topshirig‘i bilan pora berishga yo‘naltirilganli-
gini biladi hamda buni xohlaydi.
Savol va topshiriqlar
1. Mansabdor shaxsning o‘z vakolatlaridan qo-
nunga xilof tarzda foydalanishi qanday hara-
katlarda ifodalanadi?
2. Hokimiyat yoki mansab vakolatini
suiiste’mol qilish bilan mansab vakolati-
ni suiiste’mol qilish yo‘li bilan o‘zlashtirish
yoki rastrata yo‘li bilan talon-taroj qilish ji-
noyati o‘rtasida qanday farqlar bor?
3. Pora berish va pora olishning qanday umu-
miy tomonlari mavjud?
4. Pora berishning xizmatchini pora evaziga
og‘dirishdan far qi nimada?
Pora – pora
beruv chi manfaat-
larida muayyan
harakatlar sodir
etish uchun beril-
gan g‘ayriqonuniy
mukofot bo‘lib
hisoblanadi.
Mansabdor shaxs
tomonidan o‘z
mansab mavqeyi-
dan foydalanish
deganda nafaqat
mansabdor shaxs
vakolatiga kiradi-
gan harakatlarni
sodir etish, balki
pora beruvchi
manfaatlarida
boshqa mansab-
dor shaxslarga
ta’sir etish orqali
ularning vako-
latlaridan foy-
dalangan holda
muayyan harakat-
lar sodir etish
ham tushuniladi.
|
| |
Ijodiy faoliyat - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

80
1. Berilgan vaziyatlarni tahlil qiling. Ularning o‘xshash va o‘ziga
xos tomonlarini aniqlang.
2. Ulardagi
jinoyatlarning belgilarini, obyekti va subyektini,
obyektiv va subyektiv tomonlarini aniqlang.
3. Bu voqealarning jamiyat rivojiga qanday ta’siri bor?
Ularning
oldini olish mumkinmidi?
A) Denov tumanining «Buyuk Ipak yo‘li» mahallasida yashovchi A.S.
ariza bilan huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat qilib, kollej
o‘qituv chisi J. M. uni 2000 AQSh dollari evaziga Rossiyadagi universi-
tetlarning biriga o‘qishga kiritib qo‘yishni va’da berganini bayon qiladi.
B) Termiz shahar IIB navbatchilik qismiga shahardagi bozorlar-
ning birida joylashgan savdo do‘koniga notanish bir qiz kelib, o‘zini
xaridordek tutib, uni hech kim kuzatmayotganiga ishonch hosil qilgach,
do‘kon rastasida turgan 295 000 so‘mlik 3 dona ayollar ko‘ylagini o‘g‘ir-
lab ketganligi haqida xabar kelib tushadi.
D) Tunda soat to‘rt yarimlar atrofida Farg‘ona viloyatining Qo‘shte-
pa tumanida uch nafar noma’lum shaxs yuzlariga niqob kiygan va pichoq
bilan qurollangan holda, Yangiariq mahalla fuqarolar yig‘ini hududidagi
xonadonlarning biriga devor orqali oshib tushib, xonadon egasi G‘.Y. va
uning turmush o‘rtog‘i S. Y.lar uxlab yotgan xonaga bostirib kiradilar.
Uy egalari uyg‘onib qolganlarida G‘.Y.ni urib, tan jarohati yetkaza-
dilar. S.Y. va ushbu xonadonda birga yashovchi qizi M.Y.ning qo‘l-oyoq-
larini arqon bilan bog‘lab, xonadagi sandiq ichidan 10 mln so‘m pul va
1,5 ming AQSh dollarilik turli zargarlik buyumlarini olib ketadilar.
Manba: O‘zbekiston Respublikasi IIV Matbuot xizmati
Savol va topshiriqlar
Mahmud 
Zamaxshariy - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

84
harakatni pora berayotgan shaxsning manfaatlarini
ko‘zlab bajarishi yoki bajarmasligi evaziga shaxsan o‘zi
yoki vositachi orqali qonunga xilof ekanligini bila turib,
moddiy qimmatliklar olishi yoxud mulkiy naf ko‘rish
tushuniladigan «pora» atamasi bilan belgilaydi.
Har qanday moddiy qimmatliklar: pul, xorijiy va-
lyuta, qimmatbaho buyumlar, qimmatli qog‘ozlar, oziq-
ovqat yoki sanoat mahsulotlari va boshqalar pora pred-
meti bo‘lishi mumkin.
Pora olishning subyektiv tomoni – to‘g‘ri qasd: ayb-
dor (pora oluvchi) moddiy qimmatliklar yoki mulkiy
foyda unga o‘zining xizmat mavqeyidan kelib chiqib
pora beruvchi manfaatida biror-bir harakatni sodir etish
yoki etmaslik uchun pora sifatida berilayotganligini
ang laydi va buni xohlaydi.
Pora berish jinoyatining obyekti va predmeti pora
olish jinoyati tarkibi belgilari bilan bir xil.
Jinoyat ob yektiv tomondan mansabdor shaxsga be-
vosita yoki vositachi orqali pora berishda ifodalanadi.
Pora berish, mansabdor shaxsning o‘z xizmat
mavqeyidan foydalangan holda sodir etishi lozim yoki
mumkin bo‘lgan muayyan harakatni pora bergan shaxs-
ning manfaatini ko‘zlab bajarishi yoki uning mulkiy
manfaatdor etilishida ifodalanadi.
Yolg‘on vositachi, ya’ni mansabdor shaxsga pora
berish zarurligini ro‘kach qilib, birorta odamdan pora
olgan, biroq aldash yo‘li bilan uni o‘zlashtirgan shaxs
fribgarlik uchun javobgarlikka tortiladi. Pora bergan
shaxsning harakatlari pora berishga suiqasd sifatida kva-
lifkatsiya qilinadi.
Pora berish orqali harakat yoki harakatsizlikka eri-
shish uchun boshqa shaxsga pora taklif etgan shaxs pora
beruvchi sifatida javobgarlikka tortiladi. Pora evaziga
ma’lum harakatlarni bajarishga kelishgan shaxs va pora-
Pora o‘nglanib
ket gan ishlarni
buzadi, bitayot-
gan ishlarni
barbod qiladi.
Q o ‘z g ‘ olon la rn in g

jazolar ulam i ezgu niyatlaridan chekintirmasligini tushunib yetdi. M ustam
lakachi hukumat o ‘lkani qo‘ldan chiqarmaslik uchun ehtiyotkor va vazmin
siyosat olib borish kerakligini anglab, kelgusida qo‘zg‘olonlar ko‘tarilmasligi
uchun har tomonlama ish ko‘rishga harakat qildi.
XIX asrning ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlari vatanimiz
tarixida milliy mustaqillik va ozodlik kurashi sifatida muhim o‘rin tutadi. Bu
davrdagi milliy-ozodlik harakatlari P o‘latxon, Qurbonjon dodhoh, Yetimxon,
Darvishxon, Muhammad Ali eshon kabilar boshchiligida bo‘lib o ‘tdi.
XIX asrning ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik harakatlarida Turkiston
aholisining siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va milliy-ozodlik uchun kurashlari
o ‘zaro birlashgan holda sodir bo ‘ldi.
Xulosa qilib aytganda, XIX asrning ikkinchi yarmidagi milliy-ozodlik
harakatlari o‘lka aholisining ijtimoiy holati, milliy kelib chiqishidan qat’i
nazar, vatan mustaqilligi, yurt ozodligi, xalq erkinligi barchaning umumiy
maqsadi ekanligini anglatadi.
Q o‘zg‘olonlar xarakteriga ko ‘ra milliy-ozodlik ko‘rinishida yuz berdi,
chunki bu qo‘zg‘olonlaming asosiy kuchi keng xalq ommasi bo‘lib, ular m us
tamlakachilik tartiblariga qarshi mardonavor kurash olib bordi. Ular yurtning
haqiqiy fidoyi farzandlari ekanliklarini amalda isbotladilar va jasoratlari bilan
Vatan tarixi sahifalaridan munosib o‘rin egalladilar.
O'zingizni sinang!
Q o‘zg ‘olonlarda ... qatnashdilar.
Q o‘zg ‘olonlarning ahamiyati - ...
Eng ko‘p noroziliklar bo‘lib o‘tgan hududlar — ...
Savol va topshiriqlar
1. X IX asr oxiridagi q o 'z g ‘o lo nlar T urkistonning qaysi hu d u d larid a keng
tus oldi?
2. X IX a sr oxiridagi q o ‘z g ‘o lo n lam in g oqibatlari v a aham iyati h aq ida nim a-
lam i b ilib oldingiz?
3. X IX asr oxirid a T urkistondagi x a lq q o ‘z g ‘olonlarining asosiy sabablarini
sanab bering.
4. Q uyidagi ja d v a ln i to ‘ldiring.
Nazorat savollari - Rangli va nodir metallar rudalarini boyitish texnologiyasi

200
Sian eritmalaridan oltinni ajratib olish usullari, ya`ni filtrlab-
dekantatsiyalash va rux yordamida choʻktirish bir qancha kamchiliklarni
keltirib chiqaradi. Kamchiliklar quyidagilardan iborat: 1)
oltin va kumushni
uning birikmalaridan toʻliq ajratib olib boʻlmasligi; 2) yomon filtrlanadigan va
quyultiriladigan rudalarni qayta ishlashning qiynligi; 3) yuqori energiya sarf
boʻladigan va qimmatbaho filtr dastgohlarining ishlatilishi; 4)
past sifatli
mahsulot olinishi; 5) oltin va kumushni rux bilan choʻktirish jarayonida
qoʻshimcha metallar mis, mishyak, surma
minerallarining jarayonni
qiyinlashtirishi.
Yuqorida keltirilgan kamchiliklarni bartaraf qilish maqsadida hozirgi
vaqtda sorbsiyali sianlash keng qoʻllanilib kelinmoqda. Jarayon oltin va
kumushni tanlab eritishga va eritmaga yuklangan sorbentga yuttirishga
(sorbsiya) asoslangan. Jarayonning asosiy qulay
tomoni filtrlash va qarama-
qarshi yoʻnalishdagi dekantatsiya jarayonining ishlatilmasligi va bu esa oʻz
navbatida qiyin filtrlanadigan rudalarni qayta ishlash imkonini berishidan
dalolat beradi. Jarayonning yana bir qulay tomoni ruda tarkibidagi tabiiy
sorbentlarning faolligi boʻtanaga qoʻshilgan kuchli sorbentlar yordamida
pasaytiriladi va bu oltin hamda kumush ajratib olish darajasini oshiradi.
Sorbsiya jarayonida 2 hil yig’uvchi (sorbent) ishlatilishi mumkin:
1) sun’iy ionalmashinuvchi qatronlar(smolalar) – ionitlar;
2) faollangan(aktivlangan) koʻmir.
Q o r a q a lp o q la rn in g

Qoraqalpoq ruhoniylari, eshonlari va aholining nufiizli kishilari Xiva
xonlarining alohida homiyligida b o ‘lgan. Qoraqalpoqlar orasida sudlaming
ikki turi —
qozilar sudi
va
biylar sudi
mavjud edi.
O'zingizni sinang!
X IX asr boshlarida qoraqalpoqlar ... Q oraqalpoqlar ... yashaganlar
X IX asr o ‘rtalarida ...
Sudlarning ikki turi — ...
Qoraqalpoqlar XIX asrning ikkinchi yarm iga kelib
o‘troqlashib, dehqonchilik ular hayotida asosiy o ‘rinni
egallay boshladi. Ammo chorvachilik ham yetakchi so-
halardan biri bo‘lib qolaverdi. Dehqonchilik ishlari qizg‘in vaqtlarda qoraqal
poq oilalari ekinzor yerlam ing qulay bir joyiga o‘z o‘tovlarini qurib mehnat
qilganlar. Ana shunday tinch mehnat bilan band bo‘lgan paytlarda bosqinchi-
lik bilan boylik orttirishni kasb qilib olgan qaroqchi guruhlar qoraqalpoqlar
o ‘tovlariga to ‘satdan hujum qilar edi. Bu kutilmagan bosqin natijasida ular
ko‘plab mol-mulklaridan ajralardi. Bunday paytlarda yurt oqsoqollari Xiva
xonidan o‘zlarini himoya qilishni so‘rab choparlar y o ‘llardilar.
Qoraqalpoqlar hayotida baliqchilik va ovchilik ham muhim o‘rin egal-
lagan. Amudaiyoning bo‘ylarida va Orol dengizi atrofidagi ko‘llarda baliq-
lar serob bo‘lib, ular ko ‘plab oila hamda urug‘lar uchun asosiy tirikchilik
manbayi edi. Hatto sharqdan g ‘arbga borayotgan savdo karvonlari tuzlan-
gan baliqni ko ‘p miqdorda ana shu baliqchilik bilan shug‘ullanuvchi oilalar-
dan olib ketardilar. Qoraqalpoqlar, asosan, ro ‘zg‘or uchun zarur buyumlami
tayyorlash bilan shug‘ullanar edilar. Ehtiyojdan
ortgan buyumlar esa bozorga chiqarilgan. Ular
o ‘tovlam ing atrofini o ‘rash uchun matolar, tuya
junidan guldor namatlar to ‘qir edilar. Ulam ing
xalq amaliy san’atida o ‘tovlar uchun o ‘ymakor
eshiklar, uy-ro‘zg‘or buyumlari yasash, gilam
to ‘qish, kashtachilik yuqori darajada rivojlan
gan. Bu qoraqalpoqlarda xo‘jalik va turmush ta-
lablarini ta ’minlab tum vchi hunarmandchilik so-
halarining ham rivojlanganligini, ular, ayniqsa,
yog‘och va suyakka ishlov berish borasida qo‘li
gul usta bo ‘lishganligini ko ‘rsatadi.
Q o r a q a lp o q a y o li

yaxshi tushunar edilar. Kelib chiqishi azaldan bir boMgan ushbu xalqlarda
yagona turkiy zam inda birga yashash istagi ustunlik qilardi.
Podsho hukumati tom onidan X iva xonligi protektoratga aylantirilgandan
so 'n g A m udaryo boMimidagi qoraqalpoqlarga nisbatan jabr-zulm kuchaydi.
Biybozor va N ukus volostida m ustam lakachilarga qarshi Bobo GoMclan
boshchiligida xalq q o ‘zg ‘oloni jiddiy tus olib, qariyb o ‘n yil (1881—1891)
davom etdi.
D ehqonlam ing ahvoli ogMrlashishi oqibatida 1900-yil N ukus volosti va
Q o‘ngMrot bekligida norozilik harakatlari am alga oshirildi. Bunday harakat
lar m ustam lakachi hukum at tomonidan ayovsiz bostirildi.
^
0 ‘zingizni sinang!
M uham m ad A m inxon — ...
O tam urodxon — ...
E rnazarbiy — ...
Q o‘z g ‘olon m arkazi — ...
Zarliq — ...
Bobo G o ‘klan — ...
?
SavoI va topshiriqlar
t
m
1. Q o ra q a lp o q lard a q an d ay so liq tu rla ri boM gan?
2 . 0 ‘zb ek x o n lik lari v a q o raq alp o q larn in g so liq tiz im id a q an d ay o ‘x sh a sh lik la r
bor?
3. E rn azarb iy b o sh ch ilig id ag i q o ‘z g ‘o lo n n in g aham iyati nim ad a?
4.
XIX
a sr ik k in c h i y a rm id a boMgan q o ‘z g ‘o lo n la m in g m o h iy a ti n im a d a n
iborat?
23-§. Q O R A Q A L PO Q L A R TU R K IST O N
G E N E R A L-G U B E R N A T O R L IG I TA R K IB ID A
X iva xonlari tom onidan qoraqalpoqlarning k o ‘ch
in anchi hayoti cheklangandan so ‘ng qisqa davr mo-
baynida ular xonlikda bir nechta yangi dehqonchilik
tum anlarini tashkil etishdi. X IX asrning 70-yillariga
kelib ular deyarli oMroq turm ush kechira boshladilar.
Q oraqalpoqlar A m udaryoning har ikkala q irg ‘ogMda
yastanib yotgan kengliklarni o ‘zlashtirib, sholi, b u g ‘doy, arpa v a paxta
yetishtirishdi. 1868-yilda R ossiya gazetalaridan biri shunday yozadi: «Bu
xalqning asosiy va deyarli birdan bir hunari dehqonchilikdir. M ehnatsevar-
lik sharofatidan qoraqalpoq yerlari yaxshi sug‘oriladi va hech qayerda, hatto
chigMr bilan koMariladigan joy lard a ham suv taqchilligi sezilmaydi».
Individual subyektlar — - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

104
O‘zbekiston Respublikasi davlat
byudjeti va byudjet huquqi
20-§
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:
Î
Byudjet tushunchasi va huquqi.
Î
Davlat byudjeti va uning ijtimoiy-iqtisodiy aha-
miyati.
Byudjet tushunchasi va huquqi
Byudjet huquqini davlat byudjeti mablag‘larini
tashkil etish, taqsimlash va ulardan foydalanish bo‘yi-
cha yuzaga keladigan ijtimoiy munosabatlarni tartibga
soluv chi moliyaviy-huquqiy normalar majmuyi sifatida
belgilash mumkin.
Davlat byudjet tashkilotlari o‘z faoliyatlarini amal-
ga oshirishlari uchun kerak bo‘lgan barcha mablag‘larni
byudjetning tegishli xarajatlar qismidan oladilar.
Byudjet davlat hokimiyati organlari funksiyalarini
ta’minlash maqsadida pul mablag‘larini tashkil etish va
xarajat qilish shaklidir.
Jamoat xavfsizligiga - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

86 Jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlar 16-§
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz: Î
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish.
Î
Sanitariyaga oid qonun hujjatlarini yoki epide-
miyaga qarshi kurash qoidalarini buzish.
Î
Yong‘in xavfsizligi qoidalarini buzish.
Mehnatni muhofaza qilish qoidalarini buzish Ushbu jinoyatning obyekti mulkchilik shaklidan
qat’i nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlarda
ishlayotgan shaxslarning mehnat sharoitlarini tartibga
soluvchi ijtimoiy munosabatlar hisoblanadi.
Korxonalar, muassasalar, tashkilotlarda nafaqat doi-
miy, shu bilan birga vaqtincha ishlayotgan shaxslar ham
jabrlanuvchi bo‘lishlari mumkin.
Jinoyat obyektiv tomondan o‘rtacha yoki og‘ir tan
jarohati yetkazilishiga sabab bo‘lgan:
Î
texnika xavfsizligi;
Î
sanoat sanitariyasi;
Î
mehnatni muhofaza qiluvchi boshqa qoidalar-
ning buzilishidan iboratdir.
Mehnatni
muhofaza qilish
qoidalarini
buzish texnika
xavfsizligi, sa-
noat sanitariyasi
yoki mehnatni
muhofaza qilish-
ning boshqa
qoidalarini shu
qoidalarga rioya
etilishi uchun
mas’ul bo‘lgan
shaxs tomonidan
buzilishi tushu-
niladi.
Har bir shaxs mehnat qilish, erkin kasb tanlash, adolatli
mehnat sharoitlarida ishlash va qonunda ko‘rsatilgan
tartibda ishsizlikdan himoyalanish huquqiga ega.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-moddasi
87 Subyektiv tomondan jinoyat aybning qasd yoki eh-
tiyotsizlik shakllari orqali sodir etiladi.
Jinoyatni sodir etish motivi va undan ko‘zlangan
maqsad jinoyatni kvalifkatsiya qilishga ta’sir etmaydi.
Maqsad - Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya

|
Umumiy kimyo va kimyoviy texnologiya
|
bet | 60/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Maqsad: Tarkibida benzol halqasi bo’lgan uglevodorodlar – fenollar va aromatik spirtlarning xossalari, olinishi, laboratoriya va ishlab chiqarishda ishlatilishi haqida umumiy ma’lumotga ega bo’lish.
Reja:
1. Fenollar va aromatik spirtlar.
2. Bir atomli fenollar, nomlanishi, izomeriyasi, tuzilishi, olinishi.
3. Ikki atomli va ko’p atomli fenolla, olinishi, xossalari, ishlatilishi.
Tayanch iboralar: gidroxinon, karbol kislota, pirokatexinning, pirogallol
Benzol halqasini tashkil etgan uglerod atomlarida gidroksil gruppa saqlagan birikmalar fenollar deyiladi. Fenollar gidroksil gruppa soniga qarab, bir atomli, ikki atomli va uch atomli fenollarga bo'linadi:
Fenol va uning gomologlari yog'och va toshko'mirni quruq hay-dalganda hosil bo'lgan smolalardan olinadi.
Fenol benzolsulfokislota tuzlariga yuqori temperaturada ishqor ta'sir ettirib olinadi:
Sanoatda fenol xlorbenzolni katalizator (mis tuzlari) ishtirokida o'yuvchi natriy eritmasi ta'sirida gidrolizlab olinadi.
Alkil benzollarni oksidlab gidroperoksidlar hosil qilinadi, so'ngra ular kislota ta'sirida fenol va asetonga parchalanadi.
izopropilbenzol
Ikki atomli fenollar quyidagi uch xil izomerga ega:
irokatexin rezorsin
(o-dioksibenzol) (m-dioksi-benzol)
Ishatilishi. Fenol ko'p mikroorganizmlarni o'ldiradigan modda. Tibbiyotda uning 3—5% li eritmasi (karbol kislota) dezinfeksiya vositasi sifatida ishlatiladi. 'pgina plastmassa va polimerlar olishda xomashyo hisoblanadi. Fenol asosida olingan preparat fenolftalein laboratoriyada indikator sifatida, tibbiyotda esa ichni yumshatuvchi
(surgi) dori sifatida ishlatiladi.
Pirokatexinning hosilalari — gvayakol, evgenol, izoevgenol va adrenalinlar tibbiyotda keng ishlatiladi. Gidroxinon va pirogallol fotografiyada ochiltirgich sifatida ishlatiladi.
Fizik xossalari. Fenol o'tkir hidli suvda yomon eriydigan, rangsiz kristall bo'lib, 42,3°C da suyuqlanib, 182°C da qaynaydi. U havoda turganda bir qismi oksidlanib kristall pushti, so'ngra qo'ng'ir rangga ega bo'ladi.
Fenol suvda eritilganda ikkita qatlam hosil bo'ladi: pastki qatlam — suvning fenolda erigan qismi, yuqori qatlam — fenolning suvda erigan qismi. Temperatura ostida bu ikki qatlam qo'shilib ketadi. Fenol temir (III) - xlorid bilan binafsharang hosil qiladi, shuning uchun bu reaksiya fenolning sifat analizida ishlatiladi.
|
| |
Маъруза № 18. Гетерохалқали бирикмалар

|
Маъруза № 18. Гетерохалқали бирикмалар
|
bet | 64/100 | Sana | 14.02.2024 | Hajmi | 7,78 Mb. | | #156402 |
Bog'liq portal.guldu.uz-“ORGANIK KIMYО ”Маъруза № 18. Гетерохалқали бирикмалар
Гетерохалқали бирикмаларнинг тузилиши, номланиши. Беш аъзоли гетерохалқали бирикмаларнинг олинииши ва кимёвий хоссалари
Гетероҳалқали бирикмалар деб углерод атоми билан бир қаторда бошка элемент атомларини тутган ҳалқали бирикмаларга айтилади.
Гетерохалкали бирикмалар ўзида углероддан ташқари кислород, азот ва олтингугурт атомларини тутган бўлади. Гетероатомлар битта, иккита ва х-зо бўлиши мумкин.
Гетерохалкали бирикмалар 3, 4, 5, 6 ва ҳ -зо аъзоли бўлиши мумкин ва улар ароматик характерга эга. Хоссалари жиҳатидан бензолга ўхшаш. Гетерохалқали бирикмаларни атомларнинг умумий сонига, гетероатомлар сонига ва ҳалқаларнинг сонига қараб синфларга бўлинади.
Гетерохалкали бирикмаларни номлашда молекула атомларини номерлаш гетероатомдан бошланади. Агар молекулада бир нечта гетероатом бўлса, номерлаш қуйидаги тартибда амалга оширилади: О, S, NH, N.
Беш аъзоли гетерохалқали бирикмалар
Энг муҳим беш аъзоли гетероҳалқали бирикмалар фуран, тиофен ва пиррол бўлиб, молекуласида кислород, олтингутурт ва азот атомини тутган бўлади;
Бу бирикмалар 450°С да А1203 иштирокида (Ю.К.Юрьев) ўзаро . бир-бирига ўтиши мумкин:
Лекин реакция унумлари юқори эмас.
Фуран тиофен ва пирролни 1,4 —диоксобирикмаларни ёки уларнинг олтингугуртли ёки азот тутган аналогларини ҳалқаланиши асосида олинади:
Фуран, тиофен ва пирролнинг олтита р -электронлари (бензолга ўхшаш) умумий электрон булутини хосил қилади ва бу моддаларга ароматиклик хусусиятини беради. Шунинг учун улар электрофил ўрин олиш реакцияларига осон киришиб (галоидлаш, нитролаш, сульфолаш) тегишли хосилаларини беради:
Назорат саволлари:
Метилфураннинг барча изомерларини ёзинг ва номланг.
α,α-диметилтиофен ; α,β —диметилфуран; β β -диметилпирролларнинг тузилиш формулаларини ёзинг.
Фуран бромланганда кандай мазҳсулот ҳосил бўлади. Реакция тенгламасини ёзинг. Ҳосил бўлгаи маҳсулотни номланг.
Фуран, тиофен ва пирролнинг ацетилхлорид билан реакциясида α-ацетил маҳсулотлар ҳосил бўлади, Сабабини тушунтиринг.
Фуран, тиофен ва пирролнинг ацетилхлорид билан реакциясида α-ацетил маҳсулотлар хосил булади. Сабабини тушунтиринг.
Адабиёт:
1. И. И. Грандберг Органическая химия. М.: «Высшая школа». 1980. С. 394-
398.
2. А.А. Петров, Х.В. Бальян, А.Т. Трощенко Органическая химия.
М.: «Высшая школа». 1981. С. 453-456.
|
| |
Ijodiy faoliyat - N ismatova, O. Karimova davlat va huquq

95
Bugun darsda quyidagilar bilan tanishasiz:
Î
Konstitutsiya moliya-kredit huquqining asosiy
manbayi.
Î
Moliya va davlat moliyaviy faoliyati.
III bo‘lim. MOLIYA HUQUQI
O‘zbekistonda moliya-kredit tizimi
18-§
Konstitutsiya moliya-kredit huquqining
asosiy manbayi
Moliya huquqi mustaqil huquq tarmog‘i hisoblana-
di. Moliya huquqi O‘zbekiston Respublikasi qonun huj-
jatlarining tegishli sohasi sifatida qayd etiladi. Moliya
huquqiy normalari yordamida davlat tomonidan mo-
liyaviy tizim harakatga keltiriladi va undan foydalanila-
di. Bu soha turli huquq sohalari bilan tartibga solinadi.
Moliya – pul
mablag‘lari
jamg‘armalarini
yaratish
va ulardan
foyda lanish
jarayonidagi
ijtimoiy
munosabatlarni
aks ettiruvchi
iqtisodiy
kategoriyadir.
Moliyaning vujudga kelishi tovar-pul munosabatla-
rining rivojlanishi va davlatning o‘z funksiyalarini ba-
jarishining moliyaviy resurslarga bo‘lgan ehtiyoji bilan
bog‘liq. Dastlab bu atama XII-XV asrlarda Italiyada pay-
do bo‘ldi, Genuya, Venetsiya, Florensiya kabi shaharlar
savdo, pul hisob-kitoblari va banklarining faoliyatida
muomalaga kiritildi. Keyinchalik uni davlat tomonidan
o‘z vazifalarini hal qilish uchun yo‘naltiriladigan pul mu-
nosabatlari tizimi, pul jamg‘armalarini hosil qilish bilan
bog‘liq tushuncha sifatida qo‘llay boshladilar.
Tiykarg`i pedagogikaliq tu`sinikler

ma`selelerin u`yrenetug`in mektep pedagogikasi. 3. Ta`rbiya, oqitiw, mag`liwmat beriwdin`
uliwma nizamli-liqlarin u`yrenetug`in
uliwma pedagogika. 4.
Arnawli pedagogika
(defektologiya): a)Qulag`i esit-peytug`in geren` xa`m saqaw balalardi ta`rbiyalaw, oqitiw xa`m
mag`liwmatli etiw ma`selelerin u`yrenetug`in
surdopedagogika, b) Ko`zi ko`rmeytug`in xa`m
ko`zi a`zzi balalardi ta`rbiyalaw, oqitiw, mag`liwmat beriw mashqalalarin u`yrenetug`in
tiflopedagogika - Uliwma pedagogika

|
Uliwma pedagogika
|
bet | 11/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgtiflopedagogika, v) Aqili kemis balalardi ta`rbiyalaw, oqitiw, mag`liwmat beriw ma`selelerin
u`yrenetug`in oligofrenopedagogika, g) So`ylewi jaqsi rawajlanbag`an balalardi ta`rbiyalaw,
oqitiw, mag`liwmat beriw ma`selelerin u`yrenetug`in logopediya. 5. Mekteptegi ayirim
pa`nlerdi (ana tili, matematika, fizika, tariyx, geografiya x.t.b) oqitiw o`zgeshelikleri menen
nizamliqlarin u`yrenetug`in jeke metodikalar. 6. Ta`rbiya xa`m pedagogika iliminin` payda
boliwi menen rawajlaniwin u`yrenetug`in pedagogika tariyxi. 7. Etnikaliq topardin`, xaliqtin`,
millettin` basqalarg`a qarag`anda bala ta`rbiyalawdag`i o`zine ta`n bolg`an o`zgesheliklerin
u`yrenetug`in Etnopedagogika.
4. Pedagogikanin` basqa ilimler menen baylanisi
Pedagogika - ja`miyetlik ilimler, filosofiya, sotsiologiya, etika xa`m estetika, pedagogika
tariyxi, psixologiya, biologiya, jas da`wirler anatomiyasi xa`m fiziologiyasi, meditsina, mektep
gigienasi xa`m pediatriya, ekonomika, etnografiya, fol`klor, xaliq pedagogikasi, kibernetika
ilimleri menen baylanisadi
5. Pedagogikanin’ metodologiyaliq
tiykarlari xa`m rawajlaniw derekleri
Metodologiya grektin` «Methodos…»-izertlew, biliw joli, «Logos» tu`sinik, ilim so`zinen
kelip shiqqan. Bizin`she izert-lew, biliw joli xaqqinda ilim, ilimde qollanilatug`in izertlew
usillari xa`m metodlarinin` jiyindisi degen mag`anani an`latadi.
Pedagogikanin` metodologiyaliq tiykarlari – filosofiya, xaliq pedagogikasi, o`tmishtegi
ulli pedagoglardin` jaratqan miynetleri, islam ta`liymati, xaliq bilimlendiriwi xaqqinda Prezident
Pa`rmanlari, ta`lim-ta`rbiya tuwrali miynetleri, salamat a`wladti ta`rbiyalap kamalg`a jetkeriw
xaqqinda shig`ip so`ylegen so`zleri, oqiw-ta`rbiya xaqqinda xu`kimet qararlari, bilimlendiriw
Nizami, qa`nigeler tayarlawdin` milliy bag`darlamasi, ta`lim-ta`rbiya tuwrali kontseptsiyalar,
nizamlar, ko`rsetpeler, buyriqlar, teoriyaliq-metodikaliq a`debiyatlar xa`m basqa jol basshi
xu`jjetler, aldin`g`i qatardag`i oqiw orinlarinin`, mug`allimlerdin` xa`m novator oqitiwshilardin`
ta`lim-ta`rbiyadag`i ta`jiriybeleri, jan`a milliy pedagogikaliq texnologiyalardi jaratiwdag`i
jan`aliqlar;
|
| |
K.A.Gel`vetsiy - Uliwma pedagogika

|
Uliwma pedagogika
|
bet | 16/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgK.A.Gel`vetsiy (1713-1784) shaxstin` rawajlaniwinda sheshiwshi faktor na`sil emes, al ortaliq
xa`m ta`rbiya dep ko`rsetti. Amerikali pedagog, psixolog Torndayk (1874-1949) adam
balasinin` rawajlaniwinda na`sildin` tutqan ornina joqari baxa berdi.
Ta`rbiya menen qolaysiz ortaliqtin` ta`siri na`tiyjesinde payda bolg`an unamsiz
qa`siyetlerdi saplastirip unamli sipatlar qa`liplestiriledi. Ortaliq oqiwshi shaxsinin`
rawajlaniwina jobasiz, maqsetsiz xa`m tosinnan ta`sir jasaydi. Ta`lim-ta`rbiya qolayli ortaliq
penen birge beyimlilik dereklerinin`, uqipliq uriqlarinin` ku`ta` erte oyaniwina ja`rdem
beretug`ini ko`pten belgili. Ms; V.Motsart 3 jasinda muzika a`sbabin shertken, 4 jasinda o`z
betinshe muzika tarawinda miynet jarata baslag`an. I.E. Repin xa`m V.A.Serovta jasinda
su`wretlew o`neri salasinda do`retiwshilik uqipliq ju`zege shiqqan. Poeziya tarawinda
ga`zzeller du`n`yasinin` sultani A`liysher Nawayida do`retiwshilik uqipliq nishanlari erte
ko`ringen.
Oqiwshinin` jetik, erkin, do`retiwshi shaxs bolip kamalg`a keliwi tek na`sil, ortaliq,
ta`rbiyag`a baylanisli bolmastan onin` jedelli xizmeti xa`m jedelli qarim-qatnasina da
baylanisli boladi.
Psixologiya xa`m pedagogika ilimlerinde jaqin jillarg`a shekem bala xizmetin – oyin,
oqiw, miynet dep u`sh tu`rge bo`lip keldi, al balanin` jedelliginin` a`xmiyeti derlik inabatqa
alina bermedi. Rus psixologi B.G.Anan`ev balanin` jedelligin - qarim-qatnasiq jedelligi, biliw
jedelligi, miynet jedelligi u`sh tu`rge bo`liwdi usindi
Oqiwshi ortaliq, ta`lim-ta`rbiya, miynet xa`m qarim-qatnas ta`sirine ya unamli, ya
unamsiz, qarsiliqli ya qarsiliqsiz qatnasta boladi. Ta`sirdi tu`rlishe xa`m xa`r tu`rli mug`darda,
ku`shli yaki ku`shsiz qabil etedi. Eger oqiwshi o`zinin` xizmetin su`yse, onin` bul tarawdag`i
beyimliligi, uqiplig`i tez xa`m ku`shli tu`rde ju`zege shig`adi xa`m tez rawajlanadi. Talap,
qizig`iw, ma`pdarliq, maqset xa`mmesi birge qosilip oqiwshinin` barliq ku`sh-g`ayratin iske
qosadi. Sonin` ushin olar oqiwshini xizmetke jollaytug`in, uqipliqlarin jetilistiretug`in, talantin
qa`liplestiretug`in ku`sh bolip xizmet qiladi.
O`zindegi uqipliqti rawajlandiriw ushin oqiwshinin` belgili xizmet tu`rine qizig`iwi,
ka`sipti xa`wes etiwi ele jetkiliksiz. Onin` o`z u`stinde qunt penen islewi u`lken a`xmiyetke iye
boladi. Ms; Isaak N`yuton oqiwshiliq da`wirinde oqiwg`a uqipsiz (Alma tu`sken menen axmaq
gellege Ashila bermeydi N`yutonnin` zan`i. I.Yusupov), K.S.Stanislavskiy kishkeneliginde
saqaw, A.V.Suvorov tuwilg`anda na`renjan, awiriwli bala bolg`an. Olar o`z aldina aniq xa`m
belgili bir maqset qoyip, tinbay sistemali miynet etiwi na`tiyjesinde N`yuton du`n`yanin` belgili
fizik alimi, Stanislavskiy rus teatr o`nerinin` atasi, Suvorov ulli sa`rkarda da`rejesine jetken.
Demek, Ta`rbiya menen rawajlaniw o`z-ara baylanisli.
|
| |
Moliyaviy-huquqiy munosabatlar tushunchasi va

100
nadi, chunki ushbu munosabatlar obyekti sifatida pul
mablag‘lari qatnashadi;
— uchinchidan, moliyaviy-huquqiy munosabatlar
tomonlaridan biri sifatida hamma vaqt davlat yoki uning
vakolatli organi qatnashadi.
Moliyaviy-huquqiy munosabatlarning turlari.
Moliya huquqi subyektlari tushunchasi va tizimi
Moliyaviy-huquqiy munosabatlarning bir qancha
turlarini ajratib ko‘rsatish mumkin. Masalan, moliya ti-
zimining tegishli bo‘g‘iniga qarab, byudjet, soliq, davlat
kreditini tashkil etish bo‘yicha, sug‘urta, pul muomalasi
va hisob-kitoblar, valyutani tartibga solish kabi huquqiy
munosabatlar va hokazo.
Moliyaviy-huquqiy munosabatlarni moddiy va
protsessual huquqiy munosabatlarga ajratish qabul qi-
lingan.
Moddiy moliyaviy-huquqiy munosabatlar moliya
huquqi subyektlarining moliyaviy-huquqiy normalar
materiallarida mustahkamlangan huquq va majburiyatla-
rini amalga oshirish vositasi hisoblanadi.
Moliyaviy-
huquqiy muno-
sabatlar hamma
vaqt pul mab-
lag‘lari sababli
yuzaga keladi.
Moliyaviy-
huquqiy muno-
sabatlarni belgi-
lovchi xususiyati
shundan iboratki,
ular asosan
davlat va ijti-
moiy hayotning
maxsus sohasida,
ya’ni davlatning
aynan moliyaviy
faoliyati sohasi-
da tarkib topadi.
Moliyaviy-huquqiy munosabatlarning aso-
siy obyekti hisoblangan moliyaviy faoliyat to‘g‘ri-
dan-to‘g‘ri va bevosita davlatning xohish-irodasi va
manfaatlarini ifodalaydi.
1. Davlatning xohish-irodasi va manfaatlarini
ifodalaydi, deganda nimani tushundingiz?
2. «Davlatning xohish-irodasi» iborasini O‘zbe-
kiston Respublikasi Konstitutsiyasining
2-moddasi bilan bog‘lab tushuntiring.
Qoraqalpoq bezaklari - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

!
0 ‘zingizni sinang!
Q oraqalpoqlarning m ashg‘ulotlari
Q oraqalpoqlarda dehqonchilik ...
X IX asrda ham qoraqalpoqlarning ayrim ovullarida
urug‘ m unosabatlari m ustahkam tarzda davom etdi.
X itoy-qipchoq, m ang4it v a kenagas qabilalari tarki-
bidagi urug Mar « o 4n to 4rt urug4» — aris (urug4) bir-
lashm asini tashkil qilgan. A rislar orasida eng yirigi
o 4n to 4rt urug4 boMsa, harbiy kuch borasida ikkinchi o 4rinda shulluk v a jo u n -
gurni birlashtirgan aris-qo4n g 4irotlar turar edi. U larda yer-suv m ulki, chorva
m ahsulotlari u ru g 4niki deb hisoblansa-da, u ru g 4 oqsoqollari, ruhoniylar va
biylarning ulushi katta m iqdom i tashkil qilgan. B u hoi X IX asr ikkinchi
yarm ida tabaqalanish jarayonining kuchayishini yanada tezlashtirdi.
Q oraqalpoq u ru g 4larini boshqarish biy va uning oqsoqollari q o 4lida
b o 4lgan. U rug4 biylarini X iva xonlari tayinlar v a m ansabga tayinlanganli-
gini tasdiqlovchi yorliq berar edi. B iylar q o 4l ostidagi u ru g 4 a ’zosini jazolar,
loyiq deb bilgan odam lariga tortiq va
hadyalar in’oin qilardi. X iva xonining
ishonchini qozongan biylarning vako-
latlari yanada kengaytirilib, ularga alo
hida m uruvvat k o 4rsatilgan.
X IX asrning ikkinchi yarm ida bu-
tu n qoraqalpoq u rug4larini boshqarish,
soliqlarni undirish, harbiy xizm atni
o 4tash m ajburiyatlariga doir ishlarni
_
,
_ .
tartibga solish m aqsadida
beklarbegi
Qoraqalpoq o tovi
,
r .
.
.
lavozim i tayin etilgan. A y n m tum an
larni idora qilish uchun esa xo n o 4zining qarindosh-urug4lari v a ishonchli
odam larini qoraqalpoqlar yashayotgan quyi A m udaiyo v a O rolbo4yi hudud-
lariga j o 4natib turgan. Islom dini asoslarini qoraqalpoq xalqi orasida m us-
tahkam lash, yoshlarini X iva m adrasalariga j o 4natib turish uchun X ivadan
m usulm on ruhoniylari ham j o 4natilgan.
Q oraqalpoqlarda urug4chilik o 4ziga xos qadriyat b o 4-
lib, uning ta ’siri oila v a qarindoshchilik m unosabat-
larida k o 4zga tashlanib turar edi. H ar bir urug4 o 4z
qavm ining m ustahkam ligini ta ’m inlashga intilgan.
qo‘1dov1i
qabilasidan 
boMgan 
lirnazarbiy

Rossiya ta ’sirida b o ‘lgan qozoq
urug‘ boshliqlaridan biri Zariqni xon
qilib koctarish va imperiya tobeligiga
o ‘tishga intilardi. Rossiya imperiyasi
xuddi m ana shu qabiladagi qo‘z-
g ‘olon va xatti-harakatlarni nafaqat
pul-m ablag‘lar bilan, balki harbiy
yordam yuborish bilan ham qo‘llab-
quvvatlashga uringan.
1856-yili Said Muhammadxon
Xiva taxtiga o ‘tirgach, Ernazarbiy
qo‘zg ‘olonini bostirish uchun kat
ta qo‘shin yuboradi. Xivadan yuborilgan yasovulboshi
Muhammadniyoz
Ernazarbiy qoczgcolonini tor-mor etish uchun otlandi. Buni eshitgan Er
nazarbiy o ‘zi qurdirgan Qozoqdaryo qo‘rg ‘oniga joylashib olib, mudofaa
jangiga tayyorgarlik ko ‘rdi.
Katta qo‘shinning qamal qilishga kirishganligini ko‘rgan qo‘zg ‘olonchilar
orasida kelishmovchilik chiqadi va Ernazarbiy otib tashlanadi. Uni oxirigacha
qo‘llab-quvvatlashga ahd qilgan guruhlar esa maxfiy y o ‘llar orqali qal’adan
chiqib, 1853-yili Rossiya qo‘shinlari tomonidan bosib olingan Oqmachit
qaFasidan panoh topishadi. Ular podsho hukumatidan qoraqalpoqlarni
Rossiya imperiyasi fuqaroligiga o ‘tkazilishini so‘rab murojaat qildilar.
Butun qoraqalpoq xalqi nomidan gapirish huquqiga ega bo ‘lmagan ayrim
oqsoqol yoki biylarning murojaati Rossiya tashqi ishlar va harbiy vazirliklari
tomonidan bo'rttirilib, «Rossiyaga butun turkiy qabilalar o'zlarini qo‘shib
olishni so‘rab murojaat qilayotirlar, ular na Xiva, na Q o‘qon xonlari tarkibida
bo ‘lishni istashmayapti», - degan bahonada o ‘z xatti-
harakatlarini oqlashga urindilar.
1858—1859-yillarda qoraqalpoq urug‘laridan ay-
rimlari yana qo‘zg‘olon ko ‘taradilar. Q o‘ng ‘irot shah
ri qo‘zg‘olon markaziga aylandi. Xiva xoni qo‘zg ‘o-
lonchilarni shafqatsiz jazolash va tor-mor keltirishni
turkman jangovar kuchlari boshlig‘i
Otamurodxonga
topshirdi. Natijada qo‘zg‘olon ayovsiz bostirilib, uning
markazi - Q o‘ng ‘irot shahri vayron etiladi.
K o‘pchilik qoraqalpoqlar Rossiya imperiyasi tar-
kibiga qo‘shilishni istamay jondosh va qondosh turkiy
xalq — o czbeklar bilan birgalikda yashash ahamiyatini
T
a - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

T
a
\
daq o‘z ijodini xalqi uchun o ‘lmas asarlar yaratishga bag‘ishladi. She’rlaridan
biri ham «Xalq uchun» deb nomlangan. Uning she’rlarida zulmni qoralovchi
tuyg‘ular, j o ‘shqinlik ustuvor bo‘lgan. Jumladan, «Ahmoq podshoh» dos
toni shunday ulkan ta’sir kuchiga ega edi. Tarixiy mavzudagi «Avlodlar»,
«Omongeldi», «Oydo‘stbiy», «Emazarbiy» asarlarida shoir o‘z xalqi qahra-
monlarini faxr bilan kuylaydi.
XX asr boshlariga kelib qoraqalpoq adabiyotidagi demokratik an’analami
yangi avlod vakillari Umar, Qulimbet, Sariboy, Qulmurot, Sodiq kabilar
davom ettirdilar.
I
"
K u n x o ‘ja — ...
B erd aq — ...
Yakunlarni chiqaramiz!
► X IX asrning birinchi y arm id an X iv a x o n i h u km ronlig i ostid a o ‘tro q
turm u sh tarz ig a o ‘tish.
► A sosiy m a sh g ‘ulotlar: dehqonchilik, b a liq ovlash, hunarm andchilik.
► 1873-yil — T urkisto n gen eral-g u b em ato rlig i tark ib id a A m u daryo b o ‘lim i
tu zilish i — tovar-pu l m unosab atlarining rivojlanishi.
► Soliqlar v a m ajburiyatlar: zakot, so lg ‘ut, ushr; qazish ishlari; n av karlikk a
olish.
► B erdaq, fCunxo‘ja , O tash O lshinboy, A jiniyoz.
Savol va topshiriqlar
1. Q oraqalp oq larda x a lq ijodiyoti qaysi shakllarda rivojlandi?
2 . Q oraqalpoqlarning eng m ash hu r «Q irqqiz» dostoni m azm u n in i aytib
bering.
3 . A jiniyozning ijodi h aq id a n im alam i b ilib oldingiz?
4. B erdaqning tarix iy do stonlarini sanab bering.
5. Q uyidagi jad v a ln i to ‘ldiring.
Zevar — ...
M adrasalar
Yashagan hududi
Soliq va
majburiyatlari
Qo‘zg‘olonlar
Madaniyati
4
|
Yasovulboshi — - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Yerga ishlov berish
boshlab Rossiya bilan savdo-sotiqning rivojlanishi natijasida paxta yetishti-
rishga ixtisoslashuv ham jadal kechdi.
Xonlikdagi yerlarning asosiy qismi xon va uning amaldorlariga tegishli
edi. Amaldor va a’yonlarga haq sifatida Xiva xonlari ularga davlat yerlari
hisobidan ehsonlar qilishardi. Bundan tashqari xon va uning amaldorlari,
qarindoshlari soliqlardan ozod etilgandi.
Yer maydonlarining katta qismi diniy muassasalar tasarrufida bo4 lib,
xonlikdagi jam i sug‘oriladigan yerlarning 40% i masjidlar mulki hisoblan
gan. Xususan, 64 ta masjid va madrasa XIX asrning oxirgi choragida 205
ming tanobdan ziyod yerga egalik qilgan. Bu xonlarning dindorlarga nis
batan hurmat va izzatining ifodasi ham edi. Xususan, vaqf yerlari va XIX
asrning oxirida qariyb 4 ming ruhoniylar oilasi barcha soliqlardan ozod etil
gandi.
1873-yildan so‘ng hosildor yerlarning katta qismi
Rossiya tasarrufiga o 4tishi oqibatida xonlik m a’
muriyati sarf-xarajatlarga boMgan ehtiyojlarini yangi
soliqlarni joriy etish yoki ilgari mavjud bo‘lganlarini oshirish yo ‘li bilan
qoplay boshladi. Xiva xonligida turli majburiyatlar, doimiy yoki favqulodda
soliqlaming qariyb 25 turi mavjud bo‘lgan. Dehqonlar
solg‘ut
— yer solig‘i,
zakot, ch o‘p puli - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

yangilarini barpo etish eng og‘iri edi. X iva dehqonlari har yili kanallam i to-
zalashga, k o ‘tarm alam i qurish va qayta tiklashga, to ‘g ‘onlar va k o ‘priklam i
ta ’m irlashga chiqardi. Bu ishlarga dehqonlar o ‘z ish qurollari va oziq-
ovqati bilan kelardi. M ajburiy ishga chiqm aganlar esa m uayyan m iqdordagi
m ablag‘ni xazinaga to ‘lashlari shart b o ‘lgan. X on farm onlarini e ’lon qiluv
chi jarchi o ‘z foydasiga
afanak puli
y ig ‘gan b o ‘lsa, ishlar nazoratchisi va
m utasaddisi ham o ‘z ulushini olishga harakat qilgan.
D ehqonlar aholining 90% ga yaqinini tashkil etsalar-da, sug‘oriladigan
yerlarning atigi 5% iga egalik qilishardi. Yersiz va kam yerli dehqonlar esa
yirik zam indorlam ing va v a q f yerlarida ijarachi sifatida ishlab berishardi.
Dehqonlar ulushbay yoki hosilning teng yarm i hisobiga m ehnat qilishgan.
Ishlar yakunlanganidan keyin, odatda, yer egasiga hosilning 40—50% i be-
rilgan. Teng yarm iga ishlovchilar esa
yarim ch ilar
deb atalgan. Yeri ham,
asbob-uskunalari ham, ish hayvoni ham b o ‘lm agan dehqonlar esa zamin-
dorlar qo‘lida turli shartlarga k o ‘nib ishlashga m ajbur edilar. Q arzdor deh
qonlar o cz qarzlarini uzish uchun m a ’lum vaqt davom ida tekin ishlab be-
rishlari lozim edi.
Shu zayilda xonlikda yersiz dehqonlar soni yildan yilga o ‘sib borardi.
Ular xonlar, beklar va ulam ing am aldorlariga tobora qaram b o ‘lib borishar-
di. Bu jarayonlam ing barchasi Xiva xonligining um um iy iqtisodiy va ijti
m oiy ahvoliga o ‘z salbiy ta ’sirini o ‘tkazdi.
Ko'r bolalarni o'qitish jarayonlari Reja: Ko'zi ojiz bolalarning bivojlanishi - bet 4

|
Ko'r bolalarni o'qitish jarayonlari Reja: Ko'zi ojiz bolalarning bivojlanishi
|
bet | 4/5 | Sana | 10.02.2024 | Hajmi | 477,26 Kb. | | #154361 |
Bog'liq ko\'r bolalarni o\'qitish jarayonlariIxtisoslashgan bog'lardan tashqari, ular ham bor maxsus bolalar ko'rishni tuzatish markazlari... Ularning yordami bilan ota-onalar ko'rish qobiliyati cheklangan bolani o'rganish va rivojlantirish muammolarini engish osonroq bo'ladi. - Ixtisoslashgan bog'lardan tashqari, ular ham bor maxsus bolalar ko'rishni tuzatish markazlari... Ularning yordami bilan ota-onalar ko'rish qobiliyati cheklangan bolani o'rganish va rivojlantirish muammolarini engish osonroq bo'ladi.
- KIRISH “Ko‘zi ojiz” degan so‘zni eshitganingizda, umuman ko‘rish qobiliyatiga ega bo‘lmagan odamni ko‘z oldingizga keltirishingiz aniq. Ammo bu vizual spektrning faqatgina bir qismi, xolos. Quyida siz bilishingiz kerak bo‘lgan bir nechta terminlar taqdim etiladi: - Qisman ko‘rish qobiliyatiga ega insonlar: bunday insonlar bitta ko‘zi yoki har ikkala ko‘zi orqali qisman ko‘ra oladi. Bu termin ilmiy doiralarda tez-tez qo‘llaniladi. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences (E)ISSN:2181-1784 www.oriens.uz SJIF 2023 = 6.131 / ASI Factor = 1.7 3(6), June, 2023 909 - Ko‘rish qobiliyati past bo‘lgan insonlar: bu termin shunday insonlarni ifodalaydiki, ularning ko‘rish qobiliyati juda past va bunda ko‘zoynak yoki kontakt linzalari to‘liq yordam bermaydi. Ba’zi hollarda, inson narsalarni yaqindan ko‘ra oladi, ammo uzoq masofadan emas, yoki teskarisi. - Qisman ko‘ra olmaydigan insonlar: bu toifadagi insonlar shundayki, ularning ko‘rish qobiliyatini kamida bitta ko‘zida 20/200 qismini yaxshilash mumkin. Shuningdek, bu 20 daraja yoki undan kam ko‘rish maydoniga ega bo‘lganlarga ham tegishli. - Butunlay ko‘ra olmaydigan insonlar: bu toifadagi insonlar ko‘rish qobiliyatini butunlay yo‘qotgan hisoblanadi. MUHOKAMA VA NATIJALAR Charlene Laferrera, MEd, ko‘zi ojizlarni o‘qitadigan malakali o‘qituvchi. U 30 yildan ortiq umrini 22 yoshgacha bo‘lgan ko‘zi ojiz bolalar bilan shug‘ullanadigan, turli xil o‘qitish metodlariga ega maktablarda sarfladi. Magali Gueths, MEd, turli xil maktablarda ishlagan va 20 yoshdan oshganlar bilan ishlovchi malakali spesialist. Magalining butunlay ko‘zi ojiz o‘g‘li bor, shuning uchun ham u ko‘r va ko‘zi ojiz o‘quvchilarning ehtiyojlarini juda yaxshi tushunadi
|
| |
s o lg ‘u t - Soyibjon tillaboyev, akbar zamonov

Soliqlami toMashdan tashqari qoraqal
poqlar ko ‘pincha soliqlardan ogMrroq
boMadigan turli m ajburiyatlarni ham ba-
jarganlar. M ajburiyatlardan eng ogMri bu
har oiladan bitta erkak kishining 12 kun
davomida ariq qazish ishlarida qatnashi-
shi edi. M ajburiyatlarning butun ogMrligi
urug4 jam oasining oddiy a ’zolari zim-
m asiga tushardi. Urush holatlarida aholi
ning majburiy harbiy xizm atga chaqirili-
shi ham asosiy m ajburiyatlardan biri edi.
Bunda har bir jam oa 1000 tadan 2000
tagacha askar berishlari lozim boMgan.
Askar yetkazib bera olm agan jam oalar
Aholi majb.iriyallari
qo‘shim cha soliq to ‘lagan. Safarbarlik
paytida bunday jam oalardan 180 m ing soMndan 250 m ing soMngacha pul
yigMlgan. Jang harakatlari davomida qoraqalpoqlar orasidan k o ‘plab bahodir
jangchilar yetishib chiqqan va ular xonning iltifotiga sazovor boMgan.
^
O 'zingizni sinang!
Q ozon p u li — ...
M a jb u r iy a tla r — ...
S o lg ‘ut — ...
Xiva xoni Muhammad Aminxon (1845—1855) hukm -
ronligining oxirlarida Rossiya imperiyasining 0 ‘rta
Osiyoga harbiy tahdidi kuchayib ketdi. Ular turkman
sardorlari bilan qoraqalpoq oqsoqol va biylarini Xiva xoniga qarshi qo‘yib,
xonlikni parokandalikka uchratishga urindilar. Buning ustiga o‘sha vaqtda
Xiva xonligi bilan Buxoro amirligi o 4rtasida hududiy nizolar ham mavjud edi.
Xiva xoni mudofaani kuchaytirish choralarini koMdi. Bu ko‘plab xarajatlami
talab qilardi. B o‘shab qolayotgan xazinani toMdirish uchun aholiga solinadigan
soliqlar miqdorini oshirib borardi. Rossiya imperiyasi o ‘zbek, turkman, qirgMz,
qozoq hamda qoraqalpoq xalqlarini bir-biriga qarshi qo‘yib, hatto turkman,
qoraqalpoq, qirgMz, qozoq urug4 boshliqlarini katta pul evaziga sotib olish
siyosatini ham yurgizgan.
Bu jarayonlar natijasida 1855-yil qoraqalpoqlarning
Testler  

1. Qaysi juwap estetikanin` ma`nisin ilim sipatinda ken`irek sa`wlelendiredi?

1. Qaysi juwap estetikanin` ma`nisin ilim sipatinda ken`irek sa`wlelendiredi? A.
Estetika-adamnin` emotsionalliq rawajlaniwi xaqqinda ilim. V. Estetika-bolmisti ko`rkemlik
jaqtan o`zlestiriwdin` nizamliliqlari xa`m tiykari xaqqindag`i ilim. D. Estetika bul ko`rkem o`ner
nizamliliqlarin u`yreniwshi ilim. E. Duris juwabi joq.
2. Qaysi aniqlamada "Ko`rkem o`ner" o`zinin` duris sa`wleleniwin tapqan? A. "Ko`rkem
o`ner"-du`n`yani duris qabillaw degen so`z. V. "Ko`rkem o`ner"-bir adamnin` ekinshi bir
adamg`a sezimlerin jetkerip beriwi. S. "Ko`rkem o`ner"-bul turmistin` ko`rkem obrazda
sa`wleleniwi. D. "Ko`rkem o`ner"-oy-pikir, suliwliqqa bolg`an talaptin` qanaatlandiriliwi. E.
Duris juwabi joq
2.
To`mende
ko`rsetilgen
ko`rgizbelerdin`
qaysi
birin
siz
mektepte
sho`lkemlestirgendi maqul ko`resiz, ne ushin? A. Bir neshe jillap ekspozitsiyalari
o`zgermeytug`in muzey ko`rgizbesi. V. Jilina eki-u`sh ret ekspozitsiyalari o`zgertiletug`in
ko`rgizbe. S. Mekteptin` pu`tkil oqiwshilari shug`illanatug`in, o`zlerinin` xa`m basqada belgili
xudojniklerdin` shig`armalari qoyilatug`in, belgili bir temalarg`a arnalg`an muzey ko`rgizbesi.
D. Mektepte tek bir g`ana Kishi Tret`yakov galereyasin sho`lkemlestiriw kerek. E. Duris
juwabi joq.
Tapsirma. Baslawish klass oqiwshilarin estetikaliq ta`rbiyalawdin` tiykarg`i metodlarin
ashin`.
Testler  

1 - Uliwma pedagogika

|
Uliwma pedagogika
|
bet | 90/97 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 450,29 Kb. | | #136582 |
Bog'liq Uliwma pedagogika-fayllar.orgTestler
1. Ne sebep ja`miyet turmisinda dene ta`rbiyasi payda boldi? A. Adamnin`
densawlig`ina g`amxorliq jasaw sebepli, V. Adamdi miynetke tayarlawdin` tariyxiy za`rurligi
sebepli. S. Adamlardin` sport jumislarina qizig`iwshiliginin` basim bolg`anlig`i sebepli. D.
Ja`miyettin` adamdi garmonikaliq rawajlandiriwg`a talabinin` ku`sheygenligi sebepli. E. Duris
juwap joq.
2. Dene ta`rbiyasinin` qanday qurallari klassliq emes kategoriya qatarinan orin
aladi? A. Juwiriw, ilaqtiriw, lijada ju`riw, top oynaw. V. Fizkul`turaliq paradlar, a`skeriy
sport oyinlari, top oynaw, fizkul`turaliq bayramlar. S. Juwiriw, ilaqtiriw, lijada ju`riw, a`skeriy-
sport oyinlari. D. Fizkul`turaliq paradlar, top oyini, fizkul`turaliq bayramlar. E. Juwiriw,
fizkul`turaliq paradlar, top oyini, fizkul`turaliq bayramlar.
3. Qaysi aniqlama "fizikaliq ma`deniyat" tu`sinigin toliq sa`wlelendiredi? A.
"Fizikaliq ma`deniyat" xa`m "dene ta`rbiyasi" tu`sinikleri arasinda pariq joq. Fizikaliq
ma`deniyat-bul dene ta`rbiyasinin` sistemasi. V. Fizikaliq ma`deniyat-oqiwshilarg`a
sho`lkemlestirilgen tu`rde ta`sir etiwdin` u`sh faktori; dene ta`rbiyasi menen fizikaliq
shinig`iwlar menen ta`biyat xa`m gigienaliq ta`biyg`iy ku`shler menen. S. Fizikaliq ma`deniyat
adamlardin` fizikaliq rawajlaniwina ta`sir etiwshi ja`miyetlik jetiskenlik xa`m qurallarinin`
jiyindisi. Fizikaliq ma`deniyat-dene ta`rbiyasinin` na`tiyjesi. D. Fizikaliq ma`deniyat-
adamlardin` gigiena xa`m sport tarawlarindag`i bilimlerdin` jiyindisi.
Shanaraq ta’rbiyasinin tiykarlari.
Jobasi:
1. Tarbiyada mektep, shanaraq mahalle ham jamiyettin waziypalari.
2. Shanaraq bala tarbiyasi, mamleket ham hukimet gamqorliqlari.
3. Shanaraq ilimiy-ameliy orayinin ham mahalle sholkeminin jumis xizmeti ham
waziypalari.
|
| |
mu’mkinshilikler menen maksimal na’tiyjelerge erisiw maqsetinde belgili bir

ko’rinip
sistemasima’mleketlik
basqariwdin’
ma’selelerin ma’mleket ha’m ja’miyettin’ birliginde sheshiw,oqiwshilar,oqitiwshilar ha’m ata-
(mektep)basqariw O’zbekstan Respublikasi aymag’inda joqari hu’kimet ha’m basqariw
bilimlendiriw
ka’sipliktayarlig’ina bolg’an talaplardin’orinlaniwin ta’miynleydi~
bilimlendiriwministrligi (Orta arnawli ka’siplik bilim beriw ortalig’i),onin’jergilikli organlari
Май 2021 10-қисм - Май 2021 10-қисм Тошкент май 2021 йил. Тошкент: «Tadqiqot», 2021. 202 б

Май 2021 10-қисм Тошкент Pedagoglarda ma’lum bir maqsadga yo’naltirilgan g’oyalar bilan ta’minlashdan avval amaliyot
asosida aniqlangan ehtiyoj bo’lishi kerak. O’qituvchi mehnatini o’rganish jarayonida qator shart
sharoitlarga rioya qilish ko’zda tutiladi. Nafaqat o’qituvchilik kasbida uzoq o’tmish tajribalaridan
foydalanish darkor, balki o’qituvchi kasbiy rivojlanishining eng yaqin va olis istiqbollarini ham
belgilash zarur.
Bu o’qituvchining ta’lim–tarbiya jarayonida paydo bo’ladigan muammosi aynan nimadan
iboratligini va uning sababi aynan nima ekanligini aniqlash, sabab va oqibatlarini pedagogik
qiyinchilik oqibati bilan qorishtirmaslikka imkon beradi. Bunda pedagogik tashxislashning
o’qituvchi kasbiy faoliyatini tezkor korreksiyalash imkoniyatini beradigan o’ziga xos jihatlari
namoyon bo’ladi.
O’qituvchining o’z potensial imkoniyatlarini baholash diagnostika davomida har qanday
holatda ham e’tiborga olinishi lozim, unga ishonch bildirish kerak, uning kasbiy faoliyatiga bahoni
oshirib yoki pasaytirib qo’yish o’qituvchi kasbiy rivojlanishini to’xtatib qo’yishi mumkin. Ushbu
o’qituvchining individual rivojlanish mantiqini hisobga olish maqsadga muvofiqdir. O’qituvchining
yutuqlarini boshqa o’qituvchilarning yutuqlari bilan emas, balki o’zining oldingi yutuqlari bilan
ham taqqoslash kerak.
Xulosa qilib aytilganda, ta’lim samaradorligini oshirishda o’qituvchi tomonidan o’z kasbiy
faoliyati natijalarini anglab yetishi uning pedagogik faoliyatni amalga oshirishini yanada
takomillashgan usullarini izlash va ularni o’zlashtirish zaruriyatini ta’minlaydi.
71
Май 2021 10-қисм Тошкент BOSHLANG‘ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA MUSTAQIL FIKRLASHGA O‘RGATUVCHI MASHQLAR Egamberdiyeva Mahzuna Komilovna Farg‘ona viloyati Qo‘shtepa tumani 1-maktab
boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi
tel:+99 895 0081070
Annotatsiya: maqolada boshlang’ich ta’lim o’quvchilarining mustaqil fikrlash qobiliyatini
o’stirishda mashqlarning ahamiyati va ularni o’rgatish usullari yoritilgan.