Moliya bozori modellari va ular qoʻllanish xususiyatlari

Moliya bozori modellari va ular qoʻllanish xususiyatlari
MOLIYA BOZORI MODELLARI VA ULAR QOʻLLANISH XUSUSIYATLARI
Moliya bozori modeli – iqtisodiyotni moliyalashtirishning turli usullari va turli moliyaviy vositachilar rolining ahamiyatiga bogʻliq holda bozorni tashkil etish tipidir. Iqtisodiyotni moliyalashtirishning ikkita asosiy usuli mavjud boʻlib, ular bank kreditlari yordamida moliyalashtirish hamda qimmatli qogʻozlar bozori orqali moliyalashtirishdir. Bank kreditlari yordamida moliyalashtirish kontinental Yevropada moliyalashtirishning asosiy usuli hisoblanadi. Bunda moliyaviy resurs jalb qilish maqsadida bankka murojaat qiladi. Bank kompaniya moliyaviy holatini tekshiradi, taqdim etgan loyihasi va uning samaradorligini ijobiy baholaganda boshqa shartlarning ham bajarilishini inobatga olgan holda kredit ajratadi. Tegishli talablar bajarilmagan yoki taqdim etilgan loyihalar ijobiy baholanmagan holatlarda, shuningdek loyihalar yuqori riskli deb topilganda banklar moliyalashtirish boʻyicha arizaga rad javobini berishi mumkin. Bundan tashqari faoliyatni moliyalashtirish boʻyicha bir necha kreditlarni moliyalashtirish murakkab jarayon ekanligini ham shu oʻrinda qayd etib oʻtish lozim. Bank stavkalari yuqoriligi, alohida bank tomonidan mustaqil ravishda yirik summada kredit berish imkoniyati pastligi bunday amaliyotning kamchiliklari hisoblanadi. Banklar tomonidan kreditlashning kamchiliklari oʻz navbatida kompaniyalar tomonidan qimmatli qogʻozlar bozori orqali mablagʻlar jalb qilishni rivojlantirishga zaruratni yuzaga keltiradi.
Qimmatli qogʻozlar bozori orqali moliyalashtirish Amerika qoʻshma shtatlarida va Buyuk Britaniya kabi mamlakatlarda iqtisodiyotni moliyalashtirishning asosiy usuli hisoblanadi. Bunda kompaniyalar qimmatli qogʻozlar muomalaga chiqaradi va kapital jalb qilish uchun ularni bozorda sotadi. Qimmatli qogʻozlar bozoridan mablagʻlar jalb qilish kapital jalb qiluvchi uchun quylay boʻlsada, loyihalarni moliyalashtirish uchun qimmatli qogʻozlardan
foydalanish har doim ham qulay hisoblanmaydi. Chunki bank kreditini jalb qilish uchun faqatgina bank ishonchini qozonish yetarli boʻlsa, qimmatli qogʻozlar orqali kapital jalb qilish koʻplab investorlar ishonchini qozonishni talab qiladi. Bunda investorlarni loyihaning samaradorligi va eng asosiysi emitentning investorni muntazam ravishda daromad bilan taʼminlashiga ishontira olishi lozim boʻladi. Qimmatli qogʻozlar bozoridan mablagʻlar jalb qilish quyidagilar bilan bevosita bogʻliq:
emitent investorlar uchun ochiq va nufuzli boʻlishi lozim, uning loyihalari, moliyaviy hisobotlari va koʻrsatkichlari tanishish uchun qulay boʻlishi lozim;
jalb qilinadigan kapital kreditga nisbatan arzonga tushishi lozim. Buning uchun odatda qimmatli qogʻozlar chiqarish orqali katta miqdorda kapital jalb qilishga alohida eʼtibor qaratiladi.
Yuqoridagilardan ham koʻrinib turibdiki, turli mamlakatlarda iqtisodiyot va moliya sohasi rivojiga koʻra jahonda moliya bozorining bank va qimmatli qogʻozlar bozoriga asoslangan ikkita asosiy modeli shakllanganligi tilga olinadi. Bu modellar odatda insayderlik va autsayderlik modellari, nemis va ingliz modellari sifatida ham tilga olinadi. Moliyaviy sxemalar va munosabatlardagi yaqqol farqlarning yuzaga kelganligidan kelib chiqqan holda moliya bozorining islom modeli ham keyingi paytlarda alohida qayd etilmoqda.
Bank modeli – bank tomonidan moliyalashtirishga asoslangan tizim boʻlib, Germaniya, Fransiya, Yaponiya va boshqa dunyoning koʻplab mamlakatlarida keng qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda ham moliya bozori banklar tomonidan moliyalashtirishga ustuvor ahamiyat berilgan boʻlsada, maʼlum bir farqli jihatlar mavjudligini qayd etish lozim. Mazkur modelning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
tijorat banklari moliyaviy vositachilar (broker, diler, anderrayter) funksiyalarini bajaradi;
kreditlash mexanizmlari orqali kompaniyalarni uzoq muddatli moliyalashtirish ustunlik qiladi;
mulkchilikning yuqori ulushi guruhlar qoʻlida jamlanadi. Bunda davlat va yirik korporativ tuzilmalar ulushi yuqori hisoblanadi;
qimmatli qogʻozlarni qoʻshimcha joylashtirish yopiq xarakterga ega;
aksiyadorlik kapitali tarkibi nazorat paketi va vertikal ishtirok etishga asoslanadi;
bir foizgacha kapitalga egalik qiluvchi mayda aksiyadorlar kamchilikni tashkil qiladi, shuningdek kollektiv investitsiyalash institutlari faoliyati mayda investorlar faoliyatida ahamiyat kasb etadi.
Autsayderlik, anglo-amerika modeli kabi nomlar bilan ham ataluvchi nobank modeli – qimmatli qogʻozlar bozoriga yoʻnaltirilgan va institutsional investorlar (sugʻurta kompaniyalari, investitsiya va pay fondlari) tizimidir. Mazkur modelning asosiy xususiyatlari quyidagilar:
qimmatli qogʻozlar bozorida moliyaviy vositachilar funksiyalarini nobank moliyaviy institutlar, qimmatli qogʻozlar boʻyicha tashkilotlar (birjalar, vositachilik tashkilotlari va hokozolar) bajaradi;
banklar va ularning filiallari yoki vakolatxonalariga qimmatli qogʻozlar bozorida mijozlar uchun operatsiyalarni amalga oshirishlari taʼqiqlangan;
qimmatli qogʻozlar asosan koʻplab mayda mulkdorlar oʻrtasida birja mexanizmlari orqali joylashtiriladi;
aksiyadorlik kapitali tarqoq boʻlib, mayda xususiy investorlar ulushi aksiyadorlik kapitalining 50 foizidan yuqorini tashkil etadi;
xususiy investorlar oʻrtasida moliyaviy aktivlar savdosi uchun bozor sifatida fond birjalarning rivojlanganligi;
kompaniyalarni moliyalashtirishda qarz majburiyatlariga nisbatan aksiyalar bozorining ustunlikka egaligi.
XX asr oxiri – XXI asr boshiga kelib koʻplab Yevropa mamlakatlari moliya bozorlari anglo-amerika modeli xususiyatlarini oʻzlashtira boshladilar. Natijada moliya bozorining anglo-amerika va kontinental modellari oʻzaro yaqinlashuvi yuz berdi.
Moliya bozorining islom modeli asosan moddiy manfaat, iqtisodiy foydadan oldin axloq qadriyatlari ustunligiga asoslanadi. Bu tizim XX asr oxirlarida arab davlatlarida neft eksportidan yuqori daromadga bogʻliq holda shakllangan. Aynan
neft eksporti boʻyicha yuqori daromad tufayli kelib tushgan pul mablagʻlarini qanday saqlash masalasi yuzaga kelgan. Bungacha tushumlar miqdori past boʻlganligi sababli, mablagʻlar anʼanaviy banklarda saqlanar edi. Islom modelining asosiy xususiyatlari quyidagilar:
foiz undirishga taʼqiq mavjudligi. Lekin bunday taʼqiq faqat banklar uchun daromadlar kafolatgan holda amal qiladi;
ulush asosida ishtirok etishdan yoki ijaradan daromad olish imkoniyatlari;
obligatsiyalar bozorining mavjud emasligi. Lekin obligatsiyaning maxsus turi loyihani moliyalashtirishdagi ulushi asosida daromad olish imkonini berish orqali amal qiladi.
azart oʻyinlari, alkogol mahsulotlari ishlab chiqarish bilan bogʻliq biznesga investitsiyalar kiritishga taʼqiq qoʻyilganligi;
hosilaviy moliyaviy instrumentlarning mavjud emasligi. Masalan, pishib yetilmagan bugʻdoy uchun ham hosilaviy instrumentlar qoʻllanilishi mumkin emas;
nochorlarga yordam prinsiplari amal qilishi. Bunda har bir islom banki va uning mijozlari zaxira kapitali va foydasi hisobidan kambagʻal musulmonlar foydasiga islom soligʻi ajratish asosida maxsus fond tashkil etadi.
Umumiy holda taʼkidlash mumkinki, moliya bozori modellari maʼlum darajada korporativ madaniyatga ham bevosita bogʻliq.
http://fayllar.org
|