O‘zbekistonda chizma geometriya fanining o‘qitilish tarixi

|
O‘zbekistonda chizma geometriya fanining o‘qitilish tarixi
|
bet | 18/18 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #111372 |
Bog'liq Chizmachilik va chizma geometriya fanlaridan faoliyat olib borganO‘zbekistonda chizma geometriya fanining o‘qitilish tarixi.
Chizma geometriya fani boshqa fanlar singari insonning mehnat faoliyati natijasida paydo bo‘lgan.
Ma’lumki, 1918 yilda O‘rta Osiyo va Qozog‘istondagi birinchi tashkil qilingan Oliy o‘quv yurti Turkiston Halq Universiteti (Hozirgi O‘zbekiston milliy universiteti) hisoblanadi. Keginchalik 1920 yilda bu universitet Turkiston Davlat universiteti deb nomlandi. Bu O‘rta Osiyo respublikalarida halq maorifi va Oliy maktab rivojlanishining asosi bo‘ldi. Universitetda texnika va qishloq xo‘jaligi fakultetlari tashkil etilib mexanik va gidrotexnik inshootlar, qurilish yo‘nalishlari bo‘yicha mutaxassis injenerlar tayyorlandi. Universitetning texnika va qurilish inshootlari yo‘nalishlari talabalariga fundamental tabiiy fanlar va umum injenerlik fanlari bilan bir qatorda chizma geometriya fani ham o‘qitila boshlandi. SHu vaqtdan boshlab mamlakatimiz oliy o‘quv yurtlarida hozirgi vaqtda o‘qitiladigan «Chizma geometriya» va «Chizmachilik» fanlari o‘qitila boshlangan deb hisoblash mumkin. 1923 yilda universitetning texnika fakulteti injener-meliorativ fakultetiga aylantirildi. Dastlab chizma geometriya va chizmachilik fanlari birgalikda o‘qitilib, o‘quv jarayoni chizmalarni chizish va ularni o‘qiy olishga qaratilgan.
1929 yilda Turkiston Davlat Universiteti tarkibidagi injener-meliorativ fakulteti asosida O‘rta Osiyo paxtachilik irrigatsiya, politexnika instituti tashkil qilindi. Shuningdek 1930-34 yillarda Universitet tarkibidan bir necha Oliy texnika o‘quv yurtlari ajralib chiqib, bu institutlarda «Chizma geometriya va chizmachilik» kafedralari tashkil qilindi va umuminjenerlik fanlari qatorida grafika fanlari ham to‘liq o‘qitila boshlandi. Dastlabki yillarda fanni o‘qitish uchun uning o‘qitish metodikasiga, talabalar bajaradigan chizmalar to‘plamlarini tuzish va yosh o‘qituvchilarning pedagogik mahoratini oshirish kabi ishlarga katta e’tibor berilgan. 1926-1946 yillarda Toshkent Oliy texnika o‘quv yurtlarida Sovet davrining mashhur geometr olimlaridan S.M.Kolotov, M.Ya.Gromov va V.O.Gordon, N.L.Lixachyov, E.I.Godiklar chizma geometriya va chizmachilikdan dars berish bilan bir qatorda o‘zlarini ba’zi-bir fundamental ilmiy ishlarini Toshkentda olib borganlar. Ular respublikamiz Oliy o‘quv yurtlari grafik pedagog o‘qituvchilarini bilim malakalarini oshirishga, chizma geometriya va chizmachilik kafedralarining ilmiy metodik faoliyatini yaxshilashga katta xissa qo‘shganl professorlar hisoblanadi.
1926-1944 yillarda professor S.M.Kolotov (1985-1965) O‘zbekistonda yashab turli inshootlarni loyihalashda, qurilish va sanoatni qayta tiklash ishlarida faol qatnashib, O‘rta Osiyo Industrial Instituti (hozirgi Toshkent davlat texnika universiteti)da chizma geometriya va arxitektura loyihalash fanlardan mashg‘ulotlar olib borgan. 1933 yilda u «Chizma geometriya kursi» darsligini yozib «Yordamchi proeksiyalash» usulini nazariy tomondan asoslab, usulni pozitsion va metrik masalalarni echishdagi qulay tadbig‘ini ko‘rsatgan. Shu yillarda soyalar yasash, perspektiv tasvirlar yasashga ham bir necha ilmiy ishlar yaratgan.
1935-1941 va 1945-1946 yillarda professor M.YA.Gromov (1884-1963) Toshkent to‘qimachilik va engil sanoat instituti «Chizma geometriya va chizmachilik» kafedrasida mudirlik qilgan. Shu davrlarda u kafedrada ilmiy va metodik ishlarni rivojlantirib, yoyiluvchi chiziqli sirtlar nazariyasi va konform almashtirish usullarini yaratdi va chizma geometriyani egri chiziqlar, sirtlarning hosil bo‘lishi va ularning yoyilmalarini yasashga doir yangi nazariy asoslar kiritdi. M.YA. Gromov 1937 yilda rus tilida «Proeksion chizmachilik» bo‘yicha masalalar to‘plami kabi o‘quv qo‘llanmalar yaratdi. M.YA.Gromov 1941-1945 yillarda Toshkent Irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash injenerlar instituti (hozirgi Toshkent Irrigatsiya va Melioratsiya instituti) «Chizma geometriya va mashinasozlik chizmachiligi» kafedrasida ham mudir bo‘lib ishlab, u shu yillarda O‘rta Osiyo politexnika institutiga (hozirgi Toshkent Davlat texnika universiteti) chizma geometriyadan leksiyalar o‘qigan. Bu davrda u o‘zining «Chizma geometriya» darsligining 1 va 2 qismlariga tegishli nazariy va amaliy ma’lumotlarni yaratgan.
1941-1945 yillarda professor V.O.Gordon (1892-1971) Toshkent to‘qimachilik va engil sanoat instituti «Chizma geometriya va chizmachilik» kafedrasiga rahbarlik qildi. U shu davrda o‘zining ilmiy va pedagogik faoliyatida chizma geometriya fanini nazariy va umumta’lim maktablarida o‘qitiladigan «Chizmachilik» predmetini metodik tomondan rivojlantirishga katta xissa qo‘shgan. SHu yillarda V.O.Gordon 1935 yilda chop etilgan «Chizma geometriya kursi» darsligini qayti ishlab ko‘pgina mavzularni nazariy tomondan boyitdi va chop ettirdi. Hozirgi kunda bu kitob 23 marta qayta nashr qilinib, Rossiya oliy texnika o‘quv yurtlari uchun asosiy klassik darsliklardan biri hisoblanadi.
Respublikamizda chizma geometriya fanini o‘zbek tilida o‘qitilishi va milliy tilda adabiyotlar yaratilishiga prof. R. Xorunov va Yu. Qirg‘izboev, E. Sobitovlarning xizmatlari kata bo‘lgan. Bu olimlar haqidagi ma’lumotlarni kitobning keyngi betlarida kkeltiramiz.
Shuningdek respublikamiz pedagoglaridan Sh.K.Murodov birinchi bo‘lib Kievdagi prof. S.M.Kolotov ilmiy maktabiga aspranturaga o‘qishga kirishi tufayli Ukraina olimlari bilan ilmiy bog‘lanishlar paydo bo‘ldi. Kiev ilmiy maktabining hozirgi rahbari Ukrainada xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, texnika fanlari doktori, professor V.E.Mixaylenkoning 1968 yilda birinchi marta Buxoro (BDPI) va Samarqand(SamDAQI) oliy o‘quv yurtlariga kelib ma’ruzalar o‘qishi va undan keyingi yillarda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Urganch, Qo‘qon, Chimkent va Jambul shaharlariga bir necha bor kelishi va ilmiy seminarlar o‘tkazib izlanuvchi-tadqiqotchi va aspirantlar tanlanishi O‘zbekiston va qo‘shni respublikalarda «Chizma geometriya» fanining rivojlanishiga asosiy sabablardan biri bo‘ldi. Natijada respublikamizda mavjud 35 fan nomzodlaridan 28 tasi shu ilmiy maktabda dissertatsiya himoya qilganlar va ulardan 4 tasi professor Sh.K.Murodov, R.Q.Ismatullaev, J.Ya.YOdgorov, D.F.Qo‘chqorova va bittasi fan doktori bo‘ldilar.
Moskva olimlaridan fan doktorlari, professorlar: I.I.Kotovning Toshkent aviatsiya zavodiga kelishi, N.N.Rijov va M.A.Tevlinlarning Samarqand arxitektura qurilish institutiga, S.A.Frolov va V.A.Yakuninlarning Toshkent politexnika institutiga kelib ilmiy seminarlar va olimpiadalar o‘tkazishlari O‘zbekiston va Rossiya olimlari orasidagi ilmiy aloqalar o‘rnatilishi va bu professorlardan tegishli ilmiy va metodik maslahatlar olinishi chizma geometriyani Respublikada rivojlantirishga o‘z ta’sirini ko‘rsatgan.
|
| |