-rasm. Usullarning menejment tizimining tarkibiy qismlariga bog„liqligi

1.9-rasm. Usullarning menejment tizimining tarkibiy qismlariga bog„liqligi
1.9-rasmdan shuni xulosa qilishimiz mumkinki, usullar menejment tizimiga
xos bо‗lgan xususiyatlarni, kо‗p sonli va turli usullarining doimiy ta‘siri ostida
bо‗ladigan boshqaruv obyekti faoliyat kо‗rsatishining samaradorligi boshqaruv kichik
tizimning takomillashganligiga qanchalik bog‗liqligini yaqqol kо‗rsatib turibdi. Shu
bilan birga, ushbu usullar menejment tizimining ularni shakllantiruvchi tarkibiy
qismlaridan о‗zining miqdoriy xususiyati bilan farq qiladi. Masalan, menejment
tamoyillari boshqaruv faoliyatining sifatga yо‗naltirilganligini kо‗rsatadi. Usullar esa
ushbu yо‗nalishning miqdoriy о‗lchamini aniqlaydi.
Menejment amaliyotida iqtisodiy, tashkiliy, ijtimoiy va ruhiy usullar g‗oyat
keng qо‗llaniladi. Boshqaruvning bu usullari о‗zaro uzviy bog‗liqdir, shu sababli
ularning birortasiga ortiqcha ahamiyat berish butun ishlab chiqarishning normal
borishi buzilishiga olib keladi.
Menejment
usullari
Menejment
funktsiyalari
Boshqaruv
axboroti
Menejment
texnikasi
Menejment
texnologiyasi
Menejment
tamoyillaри
Menejment
tizimining tashkiliy
tuzilmaси
Boshqaruv
personali
Menejment
maqsadlari
Boshqaruv
ob‘ekti
53
Menejment tizimida usullar quyidagilarni ta‘minlashi shart:
firma, tashkilot faoliyatining yuqori samaradorligi;
har bir xodimning faol ijodiy faoliyati;
ishlab chiqarish va boshqaruv faoliyatining aniq tashkil etilishi;
firmalar barcha xodimlarining uyg‗unlashgan, monand о‗zaro bog‗langan
ishi.
Menejment usullarini kо‗llash samaradorligining sharti sifatida shuni
kо‗rsatishimiz mumkinki, ulardan bir vaqtning о‗zida obyektiv tarzda insonlarga xos
bо‗lgan iqtisodiy (mulkiy), tashkiliy, ijtimoiy va ruhiy manfaatlarni qondirishga
yо‗naltirilgan yalpi foydalanish ishtirok etadi.
Menejmentning iqtisodiy usullari kishilarga iqtisodiy manfaatlar orqali ta‘sir
kо‗rsatadi.
Iqtisodiy usullarning mohiyati xodimlar va ishlab chiqarish jamoasiga ular
manfaati bо‗lishini ta‘minlovchi iqtisodiy sharoit yaratishdan iboratdir. Boshqaruv
usullari tizimida iqtisodiy usullar yetakchi о‗rinni egalaydi.
Iqtisodiy usullar iqtisodiy ta‘sir vositalari yig‗indisidan (narx, kredit, biznes-
reja, foyda, soliqlar, ish xaqi, iqtisodiy rag‗batlantirish va x.k.), ya‘ni xо‗jalik
faoliyatiga ta‘sir etishning har bir jamoa mos xо‗jalik bо‗g‗ini bilan uzviy aloqada
amal qilishini ta‘minlovchi tadbirlaridan iboratdir.
Bozor mexanizmining muhim vazifalaridan biri biznes reja va bozorning uzviy
bog‗liq bо‗lishiga imkon yaratuvchi pul va tovar resurslari tо‗g‗ri nisbatini
ta‘minlashdir.
Bozor - bu tovar-pul munosabatlarining doimo soqlanuvchi balansidir. Bozor
munosabatlari sharoitida rejali iqtisodiyotga nisbatan qat‘iy boshqaruv tizimi
о‗rnatiladi. Bozor tamoyillari xо‗jalik rahbarlaridan tashabbuskorlik, korxona
faoliyati masalalari bо‗yicha yuqori natijalarga erishish maqsadida qayishqoqlik,
tavakkalchilikni talab etadi.
Bozor iqtisodiyoti ma‘muriy-buyruqbozlik tizimiga nisbatan qarama-qarshi
tizim bо‗lib, bozorda narx, soliq, kredit vositasida tartibga solish eng avvalo ijtimoiy
54
maqsadda amalga oshiriladi. Bozor iqtisodiyoti sharoitida narx va ish xaqi
о‗zgarishni qat‘iy tartibga solmay barqarorlikka erishib bо‗lmaydi.
Shunday qilib, menejmentning iqtisodiy usullari juda keng imkoniyatlarga eag
bо‗lib, ular mohirona va о‗z vaqtida tashkiliy-farmoyish, ijtimoiy-psixologik va
xuquqiy usullar bilan qо‗shib olib borilgan taqdirda yaxshi natijalarga erishish
mumkin.
Korxonalar, aksioner jamiyatlari, firmalarda muhim boshqaruv usullaridan biri
- biznes-rejalardir. U iqtisodiy jarayonlarni umummilliy manfaatlarni kо‗zlab,
xо‗jalik amaliyotida obyektiv iqtisodiy qonunlardan foydalanish asosida, ongli
ravishda, bir maqsadga intilgan holda boshqarishning о‗zaro uzviy bog‗liq tizimidan
iboratdir.
Biznes-reja vositasida hal etiladigan asosiy vazifalar quyidagilardan iborat:
iqtisodiyot rivojlanishi yо‗nalishlari va maqsadlarni amalga oshirish yо‗llarini
kо‗rsatish, iqtisodiyotning barqaror, mutanosib о‗sishini ta‘minlash, moddiy, mehnat
va moliyaviy resurslarni tarmoqlar va ishlab chiqarishlar о‗rtasida taqsimlash va
qayta taqsimlash, fan-texnika taraqqiyoti yutuqlarini joriy etishni ta‘minlash;
tarmoqlararo integratsiya, tarmoq ichida ixtisoslashuv va sanoat kooperatsiyasini
chuqurlashtirish; xо‗jalik yurituvchi subyektlar faoliyatini tezkor tartibga solish va
koordinatsiya qilish.
Biznes-reja korxona, aksionerlar jamiyati, konsernlar faoliyatining hamma
tomonlarini: mahsulot ishlab chiqarish va sotish; moddiy-texnikaviy ta‘minot va
ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish, mehnat va ish xaqi, jamoada ijtimoiy
jarayonlar va h.k.larni qamrab oladi. Bozor munosabatlari sharoitida ularga
rejalashtirish borasida keng xuquqlar beriladi.
Korxona va tashkilotlarining ishlab chiqarishni boshqarish bо‗yicha faoliyati
menejmentning turli tashkiliy-farmoyish usullarini qо‗llash bilan bog‗liqdir.
Menejmentning tashkiliy-farmoyish usullari boshqaruvchi va boshqariluvchi tizimlar
samarali faoliyat yuritishini ta‘minlovchi ta‘sir etish tizimidan iboratdir.
Menejmentning tashkiliy-farmoyish usullari iqtisodiy usullarni tо‗ldirib, bozor
iqtisodiyoti qonunlari. Xuquqiy aktlarni xisobga olish va bajarishga asoslanadi.
55
Davlat maxsus tuzilgan boshqaruv tashkilotlari vositasida boshqariladigan
tizimga ma‘muriy va tashkiliy jihatdan ta‘sir о‗tkazadi. Menejment tizimida tashkiliy
usullar umumiy maqsadga erishish uchun ishlab chiqaruvchilarning hamkorlikdagi
xarakati tartibga solinadigan ma‘muriy xujjatlar asosida amalga oshadi. Tashkiliy-
farmoyish usulini qо‗llash asosini boshqaruvning barcha tamoyilariga rioya qilish
tashkil etadi.
Nima sababdan boshqaruvning ma‘muriy-farmoyish usullari ma‘muriy shakllar
bilan qо‗shib olib boriladi. Bu kо‗p hollarda tashkiliy ta‘sir ma‘muriy xuquqni
qо‗llash, ya‘ni qaror va farmoyishlarni amalga oshirishga asoslanadi. Lekin,
«boshqaruvning tashkiliy-farmoyish usuli» tushunchasi «ma‘muriy boshqaruv usuli»
tushunchasidan
bir
muncha
kengdir,
chunki
tashkiliy-farmoyish
usullari
boshqaruvning turli darajalariga turli kо‗lamda va shaklda tashkiliy ta‘sir etishni
о‗rganish masalalarini ham qamrab oladi. Tashkiliy-farmoyish usullari tashkiliy
aniqlikni ta‘minlaydilar, tashkiy tizim, boshqaruvning har bir bо‗g‗ini vazifalarini
belgilab beradi, boshqaruv apparati intizomi va faoliyati samaradorligini ta‘minlaydi,
ishda tartib о‗rnatadi, qaror. Farmoyishlarni bajaradi, kadrlarni tanlaydi va joy-joyiga
qо‗yadi va h.k. Boshqaruvning tashkiliy farmoyish usullari ularning ishlab
chiqaruvchilarga ta‘sir etish manbaalari va yо‗nalishlari bо‗yicha turlarga ajratiladi.
Bunga bog‗liq holda ta‘sir etishning tashkiliy-farmoyish usullari uch guruxga
bо‗linadi: tashkiliy-barqarorlashtiruvchi, farmoyish va intizom.
Ta‘sir etishning tashkiliy-barqarorlashtirish usullari asosiy maqsadi
hamkorlikda ishlash uchun tashkiliy asos yaratishdir, ya‘ni, vazifa, majburiyat.
Javobgarlik va vakolatlarni taqsimlash, tartib о‗rnatish va h.k. Ma‘muriy ta‘sirning
tashkiliy shakllarining ikki tashkiliy reglamentlash va tashkiliy meyorlash turi
mavjud. Tashkiliy reglamentlash vositasida davlat boshqaruvchi va boshqariladigan
tizimga ularning maqbul nisbatini, tashkiliy tizimini va har bir darajada boshqaruv
chegaralarini aniqlash maqsadida ta‘sir etadi. Tashkiliy reglamentlashga misol qilib
lavozimlar xaqida Nizomni kо‗rsatish mumkin. Tashkiliy meyorlash xujjatlari
vositasida xom-ashyo, materiallar sarfini meyorlash, maxsulotlar ishlab chiqarishga
mehnat sarfi ishlab chiqarish fondlaridan foydalanish texnikaviy va texnologik
56
meyorlar (standartlar, meyorlar, qayta ishlov berish usuli, tartibi va x.k.) ishlab
chiqarishini tashkil etish meyorlari (maqbul ishlanma kо‗lami).
Ta‘sir etishning farmoyish usullari cheklovchi xujjatlarda kо‗zda tutilmagan
mavjud vaziyatdan kelib chiqqan xolda kundalik jadal boshqarish maqsadida
qо‗llaniladi. Farmoyish ta‘sirining asosiy maqsadi boshqaruv apparatining aniq
xarakati, boshqaruvning barcha bо‗linma va xizmatlari barqaror ishlashini ta‘minlab
berishdan iborat. Ta‘sir etishning farmoyish usullari buyruq, farmoyish, kо‗rsatma va
boshqa meyoriy xujjatlar asosida amalga oshiriladi.
Buyruq - bu rahbarning qо‗l ostidagi xodimlardan ma‘lum vazifani bajarishni
yozma yoki og‗zaki ravishda alab qilishidadir. Buyruq faqat chiziqli boshqaruv tizimi
rahbari tomonidan beriladi. Farmoyish - xodimlardan ayrim ishlab chiqarish va
xо‗jalik masalalarini hal etishni talab qilishdir. Farmoyish boshliq о‗rinbosarlari,
xizmatlar boshliqlari, ular ega bо‗lgan vakolatlari doirasida beriladi. Boshqaruv
amaliyotida qо‗llaniladigan ta‘sir qilish usullaridan biri - og‗zaki kо‗rsatmadir. Ta‘sir
qilish usullaridan biri - og‗zaki kо‗rsatmadir. Ta‘sir etishning bunday shaklini barcha
darajadagi rahbarlar, lekin kо‗pincha quyi darajadagi komandirlar, brigada
boshliqlari, ustalar qо‗llaydilar.
Farmoyish vositasida ta‘sir etish bajarish muddatlari bilan farq qiladi. buyruq
va farmoyishlar uzoq yoki qisqa muddatda mо‗ljallangan bо‗ladi.
Har bir buyruq yoki farmoyishda qanday vazifa bajarilishi, qachon bajarilishi
kerakligi belgilanadi. Ta‘sir etishning farmoyish usuli tashkiliy ta‘sirga nisbatan
uning bajarilishini nazorat qilishni kо‗proq talab etadi. Ijro etishning borishi nazorat
qilingandan sо‗ng yana farmoyish bilan ta‘sir etishga extiyoj tug‗iladi. Farmoyish
usulining qо‗llanish kо‗lami boshqaruv kadrlari malakasi, tashabbuskorligi va
qobiliyatiga bog‗liqdir.
Korxonani boshqarishda farmoyish bilan ta‘sir etish faqat qonunga zid
bо‗lmagan xoldagina bajarilishi qat‘iy bо‗lgan xuquqiy kuchga ega bо‗ladi. Shu
sababli barcha tizimdagi tashkiliy-farmoyish faoliyati mavjud qonunchilikka
bо‗ysungan xolda amalga oshishi lozim.
57
Intizomiy ta‘sir usullari tashkiliy barqarorlashtiruvchi va farmoyish vositasida
ta‘sir etish usullarini tо‗ldirib, intizomiy talablar va majburiyatlar tizimi vositasida
tashkiliy aloqalar barqarorligini ta‘minlashga qaratilgandir.
1.10-rasmda menejmentning tashkiliy usullari tarkibi keltirilgan.
|