HARFLARNING JANR TA'RIFI MASALASI VA HARFLARDAGI NUTQ ODOB-AXLOQ FORMULALARI

|
HARFLARNING JANR TA'RIFI MASALASI VA HARFLARDAGI NUTQ ODOB-AXLOQ FORMULALARI
|
bet | 3/8 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 65,56 Kb. | | #111816 |
Bog'liq O’ZBEK ADABIYOTIDA EPISTOLYAR JANR (2)1.2 HARFLARNING JANR TA'RIFI MASALASI VA HARFLARDAGI NUTQ ODOB-AXLOQ FORMULALARI
Olimlarning so‘nggi o‘n yilliklarda nashr etilgan nazariy tadqiqotlari shuni ko‘rsatdiki, janrlar nazariyasi uzoq vaqtdan beri mavjud bo‘lishiga qaramay, janrning umumiy nazariyasi dolzarb va eng munozarali tadqiqot sohasi bo‘lib, u murakkab va yagona tushunchadir. janri ilmiy adabiyotlarda rivojlanmagan . Bu o‘ziga xos adabiy janrlar nazariyasining rivojlanishiga ta'sir qiladi, bu holda epistolyar.
Zamonaviy ilm-fanda ushbu janr nazariyasi chuqur ishlab chiqilgan asarlar deyarli yo‘q.
Birinchidan, harflarning epistolyar shakli sifatida aniq va to‘liq ta'rifi yo‘q. Yozuv tarixi, bu adabiy shakl haqidagi yozuvchilarning ma'lum bayonotlari, shuningdek, olimlarning ko‘rsatmalari va harflarning ayrim xususiyatlari haqida ma'lumotlar mavjud.
Ikkinchidan, xatlar, eslatmalar va kundaliklarning janr mohiyatini aniqlash masalasi ham juda qiyin.
Barcha yozuvlarni bir necha nuqtai nazardan tasniflash mumkin. Tasniflashning bir turi doimiy adresat nuqtai nazaridan , ya'ni ma'lum bir shaxsga qancha xat yuborilganligi va bu harflarning umumiy ohangi qanday . Maktubni mazmuni va maqsadi bo‘yicha tasniflashingiz mumkin . An'anaviy ravishda, ushbu tasnifda o‘rganilayotgan materialga nisbatan quyidagi guruhlar ajratiladi : shaxsiy xatlar , ish xatlari , jurnalistik xatlar va falsafiy xatlar .
Turli adabiy janrlar shaxsning lingvistik o‘ziga xosligini turli darajada aks ettiradi. Epistolyar janrni universal deb atash mumkin, chunki u o‘zining namoyon bo‘lishining barcha boyligida lingvistik shaxsni o‘rganish uchun ayniqsa qulaydir.
Yozuvchi tili orqali uning uslubi, shaxsiyati, dunyoqarashi bilan tanishamiz. Agar muallif ijodi o‘rganilsa, til orqali uning qahramonlari, mavzulari, g‘oyalari, obrazlari va muallifning o‘zi o‘rganiladi. Tadqiqot ob'ekti yozuvchilarning ijodi bo‘lsa, unda ularning o‘zlari, dunyo rasmlari, estetik va axloqiy qarashlari ko‘proq darajada ochib beriladi. Muayyan odob-epistolyar birliklardan foydalanish tufayli muallifning uslubi ochiladi, bu o‘zini yangi so‘zlar va ma'nolarni anglashda emas, balki nutq vositalarini tanlashda va ularni asl qo‘llashda namoyon bo‘ladi. Bu ishda odob-epistolyar birliklar deganda vaziyatga qarab aniqlangan, kommunikativ yo‘naltirilgan, tematik jihatdan bog‘langan, o‘zaro bog‘langan va o‘zaro bog‘liq barqaror aloqa formulalari tushuniladi
Odob-axloq– ma'lumotli, madaniyatli insonning muhim ko‘rsatkichlaridan biri. Erta bolalikdan bizda muayyan xatti-harakatlar paydo bo‘ladi. Madaniyatli kishi jamiyatda mustahkamlangan xatti-harakatlar me'yorlariga doimo rioya qilishi kerak – kuzatmoq odob-axloq qoidalari.Axloq qoidalarini bilish va ularga rioya qilishhar qanday jamiyatda o‘zingizni erkin va erkin his qilishingizga imkon beradi.
Erta yoshda, ota-onalar bolaga salom aytishni, rahmat aytishni va shafqatsizliklar uchun kechirim so‘rashni o‘rgatganda nutq etikasining asosiy formulalari.
– bu nutq xulq-atvori qoidalari, til vositalarini ma'lum sharoitlarda qo‘llash normalari. Og‘zaki muloqot odob-axloqi insonning jamiyatdagi muvaffaqiyatli faoliyati, shaxsiy va kasbiy o‘sishi, mustahkam oilaviy va do‘stona munosabatlarni o‘rnatishda muhim rol o‘ynaydi. Og‘zaki aloqa etikasini o‘rganish uchun turli xil gumanitar sohalar: tilshunoslik, tarix, madaniyatshunoslik, psixologiya bilimlari talab qilinadi. Madaniy aloqa ko‘nikmalarini yanada muvaffaqiyatli rivojlantirish uchun ular quyidagi tushunchadan foydalanadilar nutq odob-axloqining formulalari.
Nutq odob-axloq formulalarigamuloyim so‘zlar (uzr, rahmat, iltimos)salomlar va xayrlar (salom, salom, xayr)murojaatlari (siz, xonimlar va janoblar). G‘arbdan bizga salomlar keldi: xayrli oqshom, xayrli kun, xayrli tong, va Evropa tillaridan - xayrlashish: eng zo‘r, eng zo‘r
Nutq odob-axloq doirasi o‘z ichiga oladi ushbu madaniyatda qabul qilingan quvonch, hamdardlik, qayg‘u, aybni ifoda etish usullari. Masalan, ba'zi mamlakatlarda qiyinchiliklar va muammolar haqida shikoyat qilish odobsiz deb hisoblanadi, boshqalarida sizning yutuqlaringiz va yutuqlaringiz haqida gapirish mumkin emas. Muhokama qilinadigan mavzular doirasi madaniyatlar bo‘yicha farq qiladi.
So‘zning tor ma'nosida nutq odobi axloqiy munosabatlar namoyon bo‘ladigan til vositalari tizimi sifatida belgilanishi mumkin. Ushbu tizimning elementlari va formulalari amalga oshirilishi mumkin turli til darajalarida:
Lug‘at va frazeologiya darajasida:maxsus so‘zlar, barqaror iboralar, davolash shakllari (Rahmat, uzr, salom, o‘rtoqlar va boshqalar)
Grammatik darajada:muloyimlik bilan muomala qilish uchun imperativ o‘rniga ko‘plik va so‘roq gaplarni ishlatish (Qanday o‘tishni bilmayapsiz ...)
Stilistik darajada:yaxshi nutq fazilatlariga rioya qilish (to‘g‘riligi, aniqligi, boyligi, ahamiyati va boshqalar)
Intonatsiya darajasida:talablarni, norozilikni, achchiqlanishni ifodalashda ham tinch intonatsiyadan foydalanish.
Ortopediya darajasida: so‘zlarning to‘liq shakllaridan foydalanish: h salom o‘rniga salom, iltimos pozhalst o‘rniga va hokazo.
Tashkiliy va kommunikativdaraja: diqqat bilan tinglang va aralashmang, birovning suhbatiga aralashmang.
Nutq odob-axloq formulalariular ham adabiy, ham notiq, ham qisqargan (jarangli) uslubga xosdir. Nutq odob-axloqining muayyan formulasini tanlash, asosan, aloqa holatiga bog‘liq. Darhaqiqat, suhbat va muloqot uslubi quyidagilarga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin: suhbatdoshlarning shaxsiyati, muloqot joyi, suhbat mavzusi, vaqt, sabab va maqsadlar.
Aloqa joyi suhbat ishtirokchilaridan tanlangan joy uchun maxsus o‘rnatilgan nutq odob-axloq qoidalariga rioya qilishni talab qilishi mumkin. Ish uchrashuvida, ijtimoiy kechki ovqatda, teatrda muloqot yoshlar yig‘ilishida, hojatxonada va hokazolarda boshqacha bo‘ladi.
Suhbat ishtirokchilariga bog‘liq. Suhbatdoshlarning shaxsiyati birinchi navbatda murojaat shakliga ta'sir qiladi: siz yoki siz. Shakl siz aloqaning norasmiy xususiyatini ko‘rsatadi, Sizlarsiz – suhbatda hurmat va katta rasmiyatchilik uchun.
Suhbat mavzusiga, vaqtga, motivga yoki aloqa maqsadiga qarab, biz turli xil suhbatlashish usullaridan foydalanamiz.
Yozuv nutqning maxsus (epistolyar) janridir. U adresatga biror narsa aytish, biror narsa haqida xabar berish, u bilan aloqani davom ettirish va hokazo maqsadlarda tuziladi va yuboriladi.
Yozuv janri iboralarning og‘zaki muloqotga qaraganda ko‘proq stereotiplanishini talab qiladi, shuning uchun epistolyar janrga xos bo‘lgan odob-axloq iboralarining maxsus to‘plami.
Yozish odob-axloqi umuman nutq odobining bir qismidir, lekin uning alohida qismidir, chunki muloqotda bo‘lganlar o‘rtasidagi aloqa bevosita emas , balki uzoq vaqt va makonda, yozma shaklda sodir bo‘ladi. Vaqtinchalik-fazoviy masofa ham, yozma shakl ham yozuvning maxsus janrini nazarda tutadi va og‘zaki nutq odob-axloq vositalaridan farq qiluvchi ma'lum lingvistik vositalarni tanlashni talab qiladi. Kosmosdagi "suhbatdoshlar" ning masofasi yuz ifodalarini, imo-ishoralarni, intonatsiyani, yarim so‘zni tushunish deb atash mumkin bo‘lgan narsalarni, yana so‘rash imkoniyatini, vaziyatni mustahkamlashni istisno qiladi va shuning uchun konstruktsiyalarning qiyosiy to‘liqligini, batafsilligini, taqdimotning izchilligini nazarda tutadi. ya'ni monolog nutqiga xos bo‘lgan xususiyatlar. Biroq xatni to‘liq ma’noda monolog deb atash mumkin emas, chunki aniq bir adresatning mavjudligi, eng muhimi, uning kutilgan javobi muloqotning dialogik shakllarini (salomlashish, xayrlashish, murojaat va hokazo) ham uyg‘otadi.
Kosmosdagi "suhbatdoshlar" ning masofasi imo-ishorani tasvirlashni talab qilishi mumkin, masalan: sizni quchoqlash ; o‘pish; qo‘lingizni silkit.
"Suhbatdoshlar" ning o‘z vaqtida masofasi adresatga o‘z maktubida qo‘yilgan savollar, yuqorida aytib o‘tilgan mavzularga qaytish haqida eslatish zaruratini keltirib chiqaradi ( Siz men qanday yashayotganimni so‘rayapsiz ... ), ya'ni yana xat ajralib turadi. dialogik-monologik matnning maxsus janri sifatida.
Tarkibiy jihatdan xat uch qismdan iborat:
1) boshlanish (murojaat, salomlashish va boshqalar),
2) axborot qismi va 3) tugatish. Biz ushbu ishda ko‘rib chiqmoqchi bo‘lgan ana shu odob-epistolyar birliklardir.
|
| |