M: Jismoniy tarbiya va sport marketingida taqsimlash kanallari va tovar xarakati

|
M: Jismoniy tarbiya va sport marketingida taqsimlash kanallari va tovar xarakati
|
bet | 23/79 | Sana | 02.02.2024 | Hajmi | 4,19 Mb. | | #150322 |
Bog'liq Мажмуа Спорт менежменти ва маркетинги 2022 2023 M: Jismoniy tarbiya va sport marketingida taqsimlash kanallari va tovar xarakati
Sport marketingi xizmatida tovarlarni taqsimlash.
Sport korxonalari bozorida savdoni tashkil etish va tovarlarni sotishni rag’batlantirish.
Sport korxonalari bozorida tovar harakatida zamonaviy usullardan va kommunikatsion aloqalardan foydalanish.
Tovar-murakkab kup kirrali tushuncha, birok bunda eng asosiy narsa iste’mol xususiyatlari , ya’ni tovarning uz vazifasini bajarish-unga ega bulgan iste’molchining extiejlarini kondirish xususiyatidir.
Tovarning iste’mol kiymati uning iste’mol xususiyati majmuasidir.
Tovarning kuyidagi xususiyatlariga karab aloxida e’tibor beriladi:
-rangi, upakovkasi (urash, boglash), tashki kurinishining fasoxati (dizayni), ergonomik xususiyatlari (foydalanish, ta’mirlash va boshkalarning kulayligi va boshkalar).
Tovarni ishlab chikarishdan oldin uning iste’mol xususiyati taxlil kilinadi.
Tovar-murakkab kup kirrali tushuncha, birok bunda eng asosiy narsa iste’mol xususiyatlari , ya’ni tovarning uz vazifasini bajarish-unga ega bulgan iste’molchining extiejlarini kondirish xususiyatidir.
Tovarlar kuyidagi mezonlari buyicha aloxida guruxlarga bulinadi:
maksadli kursatkich buyicha
bozor turiga kura
foydalanishga tayyorligiga kura
iste’molchilar soniga karab bulinadi.
Maksadli xarakteriga kura esa tovarlar iste’mol tovarlari va ishlab chikarishga oid tovarlarga bulinadi.
Iste’mol tovarlari – bu shaxsiy iste’mol uchun muljallangan tovarlardir. Ular kundalik talab tovarlari, dastlabki tanlov asosida olinadigan tovarlar, aloxida talabdagi tovarlar, passiv talabdagi tovarlarga bulinadi.
Kundalik talab tovarlariga kundalik turmush uchun zaruriy ozik-ovkatlar, kir yuvish, tozalash vositalari, uy xujaligi uchun zaruriy mayda tovarlarni kiritish mumkin.
Kundalik iste’mol tovarlarini iste’mol kilish intensivligiga kura ularni uz navbatida 3 ta kuyi guruxga ajratish mumkin:
1. Doimiy extiyojdagi asosiy tovarlar (non, xujalik sovuni)
2. Impulsiv tarzda sotib olinadigan tovarlar (sakich, gazeta)
3. Favkulodda xolatlar uchun xarid kilinadigan tovarlar (zont).
Dastlabki tanlov asosidagi tovarlar safiga: mebel, kiyim-kechak, uy-ruzgor uchun elektr jixozlari kiradi va u xaridorlarni kiyoslashni, narx, moda, dizayn jixatidan tanlovda bir muncha muloxaza yuritishni talab kiladi. Ushbu tovarlar:
uxshash tovarlar (sifat jixatdan bir-biriga yakin, lekin dizayn, narxi buyicha farklanadi,)
aloxida kurinishdagi tovarlar (rangi, fasoni, navi jixatidan)
Passiv talabdagi tovarlar – xaridorlarga notanish yoki ular xususida juda kam uylaydigan tovarlardan tarkib topadi. Ishlatish vaktiga kura
kiska muddatli foydalanishga oid tovarlar
uzok muddatli foydalanishga oid tovarlar
Tovar siyosatini asosiy maksadi bulib
foydani ta’minlash
taksimotni ustirish
firma xarakat kilayotgan bozor ulushini kupaytirish
ishlab chikarish va marketingshga xarajatlarni tejash
imidjni oshirish bulib xisoblanadi.
Tovar siyosatida asosiy maksadga erishish kuyidagi soxalardagi vazifalarni xal etish orkali amalga oshiriladi:
uning innovatsiyasi
variatsiya
differensiya
eliminatsiya
markani urnatish va tanlash
kadoklash
tovarni shakli , turi va boshkalar
SHunga mos xolda tovar siyosatining masalalariga kuyidagilar kiradi:
yangi tovarlarni kidirish
yangi tovarlarni rivojlantirish
bozorga yangi tovarlarni kiritish
tovar shakllarini asoslash
tovar sifatini tartibga solish
bozordagi yangi tovarlar xulk-atvorini nazorat kilish va boshkalar.
Birinchi 3 tasi bozorga yangi tovarlarni kiritayotganda xal etiladi, kolgan vazifalarni xal etish tovarni butun xayoti davomida amalga oshadi. Buning uchun, ya’ni karorni asoslash uchun tovarni xayotiylik sikli modeli ishlatiladi.
Tovarlar va xizmatlar assortimenti – bu foydalanish buyicha bir-biriga juda uxshash tovarlar (xizmatlar) guruxidir.
Tovar sifati – bu tovarning uz funksiyalarini bajarishda kurinadi va u kuyidagi parametr bilan xarakterlanadi, ya’ni uzok muddat xizmat kursatishi, pishikligi, foydalanishda soddaligi va boshkalar.
Marketing fani buyicha tovar sifati xaridorlar bergan baxo bilan ulchanadi.
Rakobat - bu erkin tadbirkorlikning ajralmas bir bulagidir.
Xozirgi bozor iktisodietiga utish sharoitida mamlakatimizni iktisodiy saloxiyatini mustaxkamlash va rivojlanishda, dune bozorida ildam katnashishda tovarlar sifatini kutarib, ularni rakobatbardosh tovarlarga aylantirish eng dolzarb muammolardan biridir.
Bozor iktisodieti sharoitida rakobat aloxida faollikkka ega buladi.
Xar bir xaridor uziga ekkan tovarni sotib oladi, iste’molchilar esa rakiblar tovariga nisbatan kuprok ijtimoiy extiejlariga mos keluvchilarini tanlashadi. SHuning uchun rakobatbardoshlik (tanlangan bozorda tovarni sotish imkoniyati)ni fakat rakiblar tovarni solishtirish orkali aniklash mumkin. Rakobatbardoshlik nisbiy tushuncha, anik bozorga va unga kirish vaktiga boglikdir.
Tovar rakobatbardoshligini urganish murakkab va uz ichiga kuyidagi boskichlarni oladi:
- tovarni sotish bozorni urganish;
- rakiblar xakida ma’lumotlar yigish;
- iste’molchilar talablarini urganish;
- rakobatbardoshligini oshirish buyicha tadbirlar ishlab chikish;
- ishlab chikarish va bozorga sinov sotishlari bilan chikish xakidagi karor.
Bu masalalarni xal kilish korxonada tovar rakobatbardoshligi darajasini baxolashning uzluksiz tizimini yaratishni talab kiladi.
Xar kanday tovar bozorga chikishi bilanok uz rakobat kobiliyatini yukota boshlaydi, bu jaraenni sekinlatish mumkin, bu iktisodiy foyda va oldingi buyum rakobat kobiliyatini tula yukotish paytigacha bozorga yangi tovar bilan chikish imkoniyatini beradi.
Rakobat suzi lotinchadan olingan bulib, maksadga erishish uchun kurashni bildiradi. Bozorda rakiblarning maksadi xaridorni tovarni xarid kilishga jalb kilishdan iborat.
Tovar rakobatbardoshligini asosiy sharti kuyidagi kurinishga ega bulgan xuddi shunday tovarga nisbatan eng katta yalpi foydali samaradan iborat:
K= R/S max
bu erda: R-tovarning foydali samarasi;
S-tovarni xarid kilish va foydalanishga oid xarajatlar (sotib olish xarajatlari);
Tovarning rakobatbardoshliligini baxolash kuyidagi boskichlarni uz ichiga oladi:
- bozorni taxlil kilib, uzimizning tovarimizga uxshash namunasini topib olish;
- bizning tovar bilan solishtiriladigan tovarlardagi asosiy kursatkichlarni belgilash;
- uzimizning tovarimizdagi integral rakobatbardoshlik xususiyatini aniklash.
Rakobatning asosiy kuroli bulib, talabni shakllantirish va sotishni ragbatlantirish vositalari xizmat kiladi. Asosiy axborotni xaridorlar tovar ishlab chikaruvchilardan olishadi. Xaridorlarni asosan tovarning iste’mol kiymati kiziktiradi. Rakobat asosan kuyidagi kurinishlarda bulishi mumkin: tovarlarning xizmatlari buyicha, bir xil extiejni kondirishga karatilgan rakobat, bir xil tovarni xar xil firmalar ishlab chikarish orkali buladigan rakobat; eki bir xil firma tomonidan xar xil modifikatsiyada tovar ishlab chikarish.
Narxlar orkali rakobatlashish eng keng tarkalgan.
Xozirgi davrda rakobat uziga xos kiyofa kasb etmokda. Narxlar soxasida rakobat ishlab chikarishni xarajatlar eng kam buladigan mamlakatlarda yulga kuyishni talab kiladi.
Narx bilan rakobat utmishda erkin bozor rakobati bulgan, bozorda bir xil tovarlar xar xil narxlar bilan sotilgan davrlarda paydo bulgandi. Ishlab chikaruvchi narxni pasaytirish bilan uz tovarini ajratib kursatishga, unga e’tiborni karatishga va pirovard natijada uzi istagan bozor xissasini egallashga erishgan. Xozirgi zamon bozor sharoitlarida narx bilan ochik rakobat amal kilmaydi, chunki ishlab chikaruvchilardan biri narxni pasaytirishi bilan uning rakibi xam shu ishni kiladi, bu esa firmaning bozordagi mavkeini uzgartirmaydi, balki, umuman tarmokdagi foydaning pasayishiga, asosiy fondlarni yangilash va kengaytirish uchun investitsiyalarning kamayishiga olib keladi. Natijada kutilgan zafar va rakiblarni surib chikarish urniga kutilmagan xonavayronlik va sinish yuz beradi. SHu sababli sanoat monopoliyalari narxlarni iloji boricha uzokrok ushlab turishga, tannarxni xamda marketing xarajatlarini tobora pasaytirib, foydani kupaytirishga intiladi. Fan-texnika tarakkiyoti yutuklari tufayli rakobatning narx bilan boglik bulmagan usullaridan foydalanishning kulay sharoitlari yuzaga keldi.
Narxsiz rakobatda tovarning narxi emas, balki uning yukori sifat, past iste’mol narxi, zamonaviy dizayn, servis xizmati, ishlab chikargan firma shuxrati rakobat kurashining asosiy omiliga aylanadi.
Narxni pasaytirib bozorni egallash strategiyasini urganishda kuyidagi savollarga javob topiladi:
-boshka tovarlarni rakobatbardoshligini belgilovchi omillar kaysilar?
-rakobatchi-firmalarning reklama vositalari va sotishni ragbatlantirish usullari kanday?
-kaysi savdo belgilari ishlatilmokda?
-rakobatchilar tovarlarining uramasi-bezaklari, dizaynida nimalar kuzga tashlanmokda?
-tovarni kafolatli va undan keyingi ishlatish davrlarida kanday servis taklif kilinmokda?
-milliy savdo tarmoklari orkali tovar sotilmokdami eki firma uz shaxobchasini ochganmi?
-rakobatchilar kullaetgan tovar xarakati (transport, zaxiralar xajmi, omborlari va ularning joylanishi.
Natijada rakobatchi shundjay xarakat kilishyapti? Boshkacha yuli yukmi? Degan savollarga javob topiladi.
P.S.Zavyalov fikricha “Rakobatbardoshlik deganda, tovarning bozorda xaridorgirligini ta’minlaydigan iste’mol va kiymat tavsiflari majmuini, ya’ni uxshash rakobatchi tovarlarni ayirboshlashga taklif katta bulgan sharoitlarda xuddi shu tovarni pulga ayirboshlanish kobiliyatini tushunmok lozim”.
Xaridorning xarajatlari ikki kismdan tashkil topadi, uning bir kismini xarid xarajatlari (tovar narxi), ikkinchi kismini uni iste’mol etish bilan boglik xarajatlar tashkil etadi.
Rakobatbardoshlik keng tushuncha bulib, unga kuplab omillar ta’sir etadi.
Firmaning rakobatbardoshligi darajasini baxolashda tarmok bozorida rakobat kurashi jadalligini belgilaydigan omillar taxlil uchun asos sifatida xizmat kiladi. Bu omillarga kuyidagilar kiradi:
Rakobatchi firmalar soni, va ularni kiesiy kuvvati;
Rakiblar xarakatlarining diversifikatsiyalashuvi darajasi;
Bozordagi talab xajmini urganish;
Maxsulotni tabakalashuvi darajasi;
Iste’molchining bir ishlab chikaruvchidan boshkasiga kuchish xarakatlari;
Bozordan chikib ketish tusiklari va ularning darajasi.
Bozorga kirib kelish va uning darajasi.
Endosh tarmok bozorlaridagi vaziyat.
Rakiblar strategiyasidagi farklar.
Ushbu bozorda rakobat uchun aloxida sabablarning bulishi, rakobat darajasi bozorning aloxida bir jalb etuvchanlik eki aksincha bezdiruvchanlik xususiyatlari bilan xam belgilanadi.
J.J.Lamben rakobatli afzalliklarni ikkita keng kategoriyalarga guruxlaydi – tashki va ichki rakobatli afzalliklar, ya’ni firma va tovarni rakobatdoshligini tavsiflovchi rakobatli afzalliklardir. Tashki rakobatli afzallik tovarni “bozor kuchini ifodalaydi, ya’ni u bozorni imtiyozli rakobatchidagiga nisbatan yukorirok sotish narxlarini kabul kilishga majbur kila oladi va mavjud tovarlardan norozi bulgan xaridorlarning istaklarini aniklash va kondirishdagi afzalliklarga tayanadi. Ichki rakobatli afzallik firmaning ishlab chikarish xarajatlari, rakobatchidan kura kamrok tannarxga erishishga imkon beruvchi va ishlab chikaruvchi uchun kiymat xosil kiluvchi tovarga asoslangan xamda sotish narxlarining bozor yoki rakobat tomoindan pasaytirilishiga kuprok darajada bardoshli kiluvchi yukorirok unumdorlik okibatidir””.
Tovarni jalb etuvchanligi va rakobatbardoshligini ifodalovchi omillar klassifikatsiyasi sxemasini zanjir kurinishida kursatish mumkin: narx – sifat – servis – marketing muxiti .
Rakobatbardoshlik sifat va kiymat omillari bilan boglikdir. Ular sifat, iktisodiyot va marketing kursatkichlari yordami bilan tulik tavsiflanishi mumkin.
Firmalar maxsulotning xolatini aniklashda uning yashash davrini tadkik etishga tayanadilar. Maxsulotning yashash davri tovarning bozorga kirib kelishidan boshlab, to uning bozordan chikib ketishiga kadar bulgan davrda amalga oshiriladigan tadbirlardan iborat konsepsiyadir. Birinchi marta tovarning yashash davri konsepsiyasini 1965 yili Teodor Levitt tomonidan e’lon kilingan.
Tovarning yashash davri turt tipga ajratiladi: maxsulotning katta sinfining yashash davri, maxsulot turining yashash davri, kullash usullarining yashash davri, maxsulot markasining yashash davri. Masalan, birinchisiga soat misol kilib keltirsak, maxsulot turiga esa kul va osma soatlarni keltirish mumkin, kullash usullariga kura esa kungirokli soatlardan foydalanishni misol kilib keltirish mumkin.
Marketing maksadlarida yashash davrining jami turtta tipi urganiladi, firma doirasida ikkincha va uchinchi tiplariga kuprok e’tibor beriladi. Birinchisi shu sinfga mansub maxsulotga talab pasayadigan davrda, turtinchisi esa rakobatchi firmaning mavkeini aniklash zaruriyati paydo bulganda kullaniladi.
Tovarning an’anaviy yashash davrida kuyidagi boskichlar ajralib turadi.
1.ishlab chikarish;
2.kirib kelish;
3.usish;
4.etuklik;
5.tuyinish;
6.inkiroz (kasodlik).
Amalda xar bir maxsulot uchun bu narsa xar xil kechadi, ayrim tovarlar bozorga kirib kelishining uzok davrini boshidan kecharadi, boshkasi tezda kirib keladi, tarkaladi, uzok muddat barkaror saklanib turadi.
Tovarning yashash davri boskichlarini aniklashning asosiy mezoni maxsulot sotish xajmi va foyda normasi dinamikasidir.
Maxsulot ishlab chikarish (ITTKI) boskichi tovarni barcha xayotiy davrida muxim boskich bulib xisoblanadi. Maxsulot ishlab chikarish kancha samarali amalga oshirilsa, ya’ni loyixalashtirilayotgan tovar buyicha bozor talabi va xaridor extiyojini firma vakt buyicha tezrok xisobga olsa, ushbu boskichda xarajatlar shuncha kam buladi. Firma yangi tovar bilan bozorga tezrok chikadi va zarur foydani oladi.
Kirib kelish boskichida sotish xajmining goyat keskin usishi bilan ajralib turadi. Bozor maxsulotni xali kabul kilmagan narxlar nisbatan yukori buladi. Savdo yukori daromadli guruxlarga muljallanadi. Rakobatchilar umuman oz.
SHunday kilib bu davr kapital sarflar davri xisoblanadi, sarflar keyinchalik foyda keltirishi mumkin, eki maxsulot ishlab chikarishdan voz kechiladigan bulsa, ular tulik xarajatlar xisobiga utkaziladi, ya’ni xisobdan uchiriladi.
Usish davrida tovar sotish xajmi usib boradi- iste’molchilar maxsulotni kabul kilgan va unga bulgan talab ta’minlangan buladi. Xar kanday maxsulot bu boskichga etib kelmaydi: kuplari bozorga kirib kelish davridaek kasodga uchraydi. Bozor sifati yukori rakobatchi maxsulot bilan tulib ketadi. Narxlar tobora arzonlashib boradi.
Etuklik boskichi tovar oborotini maksimallashtirish, bozorni kengayishini davom etishi va absolyut usishi bilan tavsiflanadi. Ishlab chikarish va tovar taksimlash tizimida tayyor maxsulot zaxiralari oshib boradi. Bozorda intensiv rakobat xukm suradi. YAngi modifikatsiyali tovarlarni kiritish ularni assortiment guruxini kengaytirish xamda xaridorlarga yangi xizmat kursatish uslublarini kiritish intensiv innovatsiya chora-tadbirlari vositalari orkali amalga oshiriladi.
Maxsulotni etuklik boskichida marketingni asosiy strategiyalari bozorni modifikatsiyalash, tovarni modifikatsiyalash va marketing-miksni modifikatsiyalash bulib xisoblanadi.
Tuyinish davrida bozor va narxlar barkarorlashadi.
Sifatsiz va rakobatga bardosh bermaydigan maxsulotlar bozordan sikib chikariladi. Tovar sotish sur’atlari tobora pasayadi. Tuyinish davrida firmaning umumiy maksadi, maxsulotni barcha turlari buyicha tulik sotishni tobora oshirib borishni ta’minlashga karatiladi.
Inkiroz davrida maxsulotning utishi kiyinlashadi, foyda kamayadi, rakiblar maydondan ketadi. Bu boskich davomida firmaning maksadi “maxsulot tayerlashni davom ettirishdan iborat” buladi, maxsulotni bozorga etkazib berishni tuxtatish xakida kat’iy karorga kelgunga kadar undan olish mumkin bulgan jami foydani sikib olish uchun shunday kilinadi.
Tovarni yashash davri konsepsiyasi maxsulot assortimentini rejalashtirishda katta axamiyatga egadir.
Firmaning samarali tovar siyosatini olib borishi ikki yirik muammo bilan boglikdir. Birinchidan, firma mavjud tovar nomenklaturasi chegarasida yashash davri boskichlarini xisobga olgan xolda ishni okilona tashkil etishni tashkil etishi lozim, ikkinchidan, yangi tovar ishlab chikarishni uz vaktida amalga oshirish kerak.
Firma doimo tovar strategiyasini takomillashtirib borishi zarur. Bu barkaror assortiment tuzilishiga, doimiy sotuvga va foydaga erishishga imkon beradi.
Tovar strategiyasi istikbol uchun ishlab chikariladi va firmada mavjud tovar miksni jalb etuvchanligini yaxshilash buyicha 3 ta strategik yunalishni uz ichiga oladi:
1. Tovar innovatsiyasi
2. Tovar variatsiyasi
3. Tovar eliminatsiyasi.
Tovar innovatsiyasi strategiyasi yangi tovarni ishlab chikarish va tadbik etish dasturini aniklaydi. Birok “yangi tovar” tushunchasini turli talkinga ega va takomillashtirishni asoslash sifatida ishlatiladi, mavjud tovarni yangilash uchun ishlatiladi.
Mavjud nazariya va amaliyotda innovatsiya “yangilik kiritish” va “yangilik” tushunchalari bilan sinonim xisoblanadi.
Bozor innovatsiyasi deganda mavjud maxsulot buyicha yangi goyani olish, shuningdek yangi maxsulotlarni ishlab chikish v bozorga chikarish tushuniladi.
Tovar innovatsiyasi yangi tovarni ishlab chikish va kullashni kuzda tutadi va amalga oshirish shakli buyicha tovar differensiatsiyasi va tovar diversifikatsiyasiga bulinadi.
Tovar diversifikatsiyasi uzida rakobatchi tovarlardan ajralib turuvchi kiladigan bir kator asoslangan tovar modifikatsiyasini ishlab chikish jarayonini mujassamlashtiradi.
Bozorni modifikatsiyalashda sotish xajmini oshirish, iste’molchilar ishonchini kozonish, yangi bozor segmentlariga tovarni chikarish, mijozlar e’tibori va kizikishini ushbu firma chikarayotgan tovarlarga karatish, xaridorlarni tovarni intensiv iste’molini ragbatlantirish orkali amalga oshiriladi.
Tovarni modifikatsiyalashda tovar sifatini oshirish, tovar xossasini yaxshilash, tovarni bezash va tashki dizaynini yaxshilash kuzda tutiladi.
Marketing-miksni modifikatsiyalashda esa marketing elementlaridan tulik ishlatishni nazorat kilish optimal maksadda marketing elementlarini shakllantirish va kullash kuzlanadi.
Diversifikatsiya tovarlarni turli tumanligi xisobiga jalb etuvchanligini yaxshilashga asoslanadi.
Tovar diversifikatsiyasining maksadi bulib iste’molchilarni tovarni afzal kurish, aloxida bozor yoki bozor segmenti xususiyatlarini xisobga olish orkali tovarni jalb etuvchanligini oshirish, uni rakobatbardoshligini usishi xisoblanadi.
Tovar diversifikatsiyasi kuyidagi omillar buyicha amalga oshiriladi:
Tovarni kushimcha imkoniyatlari
Tovardan foydalanish samaradorligi
Komfortlilik
Ishonchlilik
Tovar dizayni va stili.
Tovar diversifikatsiyasi firmaning tovar siyosatida muxim urin egallaydi. Bu strategiya yangi sotuv bozoriga taklifni rejalashtirishda kushimcha tovarlarni ishlab chikarishni boshlaganda kullaniladi. Diversifikatsiya firma faoliyatida barkaror usishini ta’minlash uchun samarali vosita sifatida chikadi.
Maksadli bozorni uzlashtirish yullarini kidirishda mukobil strategiyalarni aniklash uchun I.Ansoff tomonidan 1966 yilda taklif etilgan “tovar-bozor” matritsasi ishlatiladi. Bu kuyidagi jadvalda kursatilgan.
|
| |