O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINI 2030–YILGACHA KOMPLEKS

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASINI 2030–YILGACHA KOMPLEKS
IJTIMOIY-IQTISODIY RIVOJLANTIRISH KONSEPSIYASI
O'zbekiston
Respublikasini
2030-yilgacha
ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish
konsepsiyasida makroiqtisodiy barqarorlik va iqtisodiy o'sish barqarorligini
ta'minlash, iqtisodiyot tarmoqlarining raqobatbardoshligi, investitsiya va eksport
salohiyatini oshirish, tadbirkorlikni rivojlantirish va himoya qilish uchun qulay
shart-sharoitlar yaratish, mehnat bozoridagi keskinlik darajasini pasaytirish, aholi
daromadlarini oshirish va kam ta'minlanganlikni kamaytirish nazarda tutilmoqda.
O'zbekiston Respublikasini 2030 yilgacha (keyingi o'rinlarda Konsepsiya deb
yuritiladi) kompleks ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish konsepsiyasini ishlab chiqish
2017-2021 yillarda O'zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor
yo'nalishi
bo'yicha
mamlakatimizda
amalga
oshirilayotgan
harakatlar
strategiyasiga, moliyaviy-iqtisodiy munosabatlarning barcha jihatlarini, davlat
boshqaruvi tizimini isloh qilish, xususiy sektorni rivojlantirish uchun shart-
sharoitlar yaratish, tarmoqlar va hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish va
ijtimoiy masalalarni hal etish bilan bog'liq hukumat qarorlariga asoslanadi.
Konsepsiyani ishlab chiqish zarurati mavjud ijtimoiy-iqtisodiy muammolar, uzoq
muddatli istiqbolda iqtisodiyotning barqaror rivojlanishini cheklovchi xavf va
tahdidlarni hal etish, shuningdek, iqtisodiyot va ijtimoiy sohaning hozirgi holatidan
barqaror rivojlanishga o'tish va aholi turmush darajasini oshirish maqsad va
ustuvorliklarini belgilash bilan bog'liq.
Konsepsiyada iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan
potentsial xavf va tahdidlar tahlil qilinadi. Xatarlarni tahlil qilishning asosiy
natijalari quyidagicha:
Birinchidan, jahon iqtisodiyotining rivojlanishi global bozorlarda raqobat kuchayib
borishi bilan birga, ishlab chiqarish omillarining samaradorligini oshirish, shu
jumladan, inson kapitalini to'plash va rivojlantirishga qat'iy talablar qo'yadi.
Ikkinchidan, O'zbekistonda jadal o'sib borayotgan mehnat resurslari sharoitida
bandlikni ta'minlash masalasi yangi ishlab chiqarish quvvatlarini tashkil etish
uchun qulay shart-sharoitlar yaratishni taqozo etmoqda. Shu bilan birga, asosiy
tarmoqlarning texnologik bazasining qoloqligi, eksportning xom ashyo yo'nalishi
va qishloq xo'jaligining yalpi qo'shilgan qiymatdagi yuqori ulushi, soya
iqtisodiyotining yuqori hajmi, mehnat unumdorligining pastligi, yuqori energiya va
resurs intensivligi bilan ajralib turadigan mamlakat iqtisodiyotining mavjud
tarkibiy deformatsiyasi mavjud muammolarni hal etishning uzoq muddatli
xususiyatini belgilaydi.
18
Uchinchidan, bozor iqtisodiyoti faoliyatini ta'minlashning samarali vositalarini
jadal joriy etish, jumladan, xususiy mulkni himoya qilish va yer munosabatlarini
tartibga solishning samarali mexanizmlarini joriy etish, davlat organlari faoliyati
samaradorligini oshirish, korrupsiyaga barham berish va moliya bozorini
rivojlantirishni ta'minlash amalga oshirilmoqda.
To'rtinchidan, mamlakat iqtisodiyoti inson kapitalining past sifati, yaratilgan
daromadlarni taqsimlashdagi tengsizlik, zaif ijtimoiy himoya va ilmiy-texnik
salohiyat, tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va charchash bilan birga
inkluzivlikning past darajasi bilan tavsiflanadi.
Beshinchidan, mavjud muammolar ta'lim tizimining tegishli moddiy-texnik
bazasini ta'minlashda kamchiliklarga teng ravishda tayyorlanayotgan kadrlarning
past darajada va turli profildagi kadrlarga bo'lgan talabning hududiy muvozanatida
aks ettiriladi. Ilmiy muassasalar va iqtisodiyotning Real sektori o'rtasidagi zaif
munosabatlar innovatsiyalarni joriy etish va yangi texnologiyalarni ishlab
chiqarishga moslashtirish imkoniyatlarini cheklaydi.
Mamlakatimizning ayrim hududlarida mutaxassislar, ayniqsa, shifokorlar va
o'qituvchilar, shuningdek, ishchi kasb-hunar mutaxassislari yetishmasligi ta'lim
muassasalari bitiruvchilarining mutaxassisligi bo'yicha ishga joylashishiga olib
kelmoqda. Shu bilan birga, mehnat ta'minotining yuqori darajasi mehnat
resurslaridan ortiqcha bo'lgan hududlarda ishsizlikning oshishiga ta'sir qiladi va
norasmiy bandlikning yuqori darajasi (40%) mamlakat davlat byudjeti daromadiga
salbiy ta'sir ko'rsatadi.
Oltinchidan, global ekologik tahdid va sanoatning ko'payishi, chiqindilarning
ko'payishi, tabiiy xom ashyoning yangi konlarini o'zlashtirish, shuningdek tabiiy
atrof-muhit va suv resurslarining pasayishi (shu jumladan ekin maydonlarining
kamayishi va yer unumdorligining pasayishi) natijasida yuzaga kelgan global
ekologik tahdid va noqulay uzoq muddatli iqlim o'zgarishlari noqulay
tendentsiyada o'z aksini topmoqda. Iqlim o'zgarishi, bu kasalliklar darajasining
o'sishiga, suv ta'minoti va umuman O'zbekiston iqtisodiyotining rivojlanishiga
salbiy ta'sir ko'rsatmoqda.
Bundan tashqari, iqtisodiy munosabatlarni tartibga solish sohasida qonunlar va
boshqa normativ-huquqiy hujjatlarni amalga oshirishning huquqiy bazasi va
mexanizmlari nomukammal bo'lib qolmoqda, davlat boshqaruvi tizimida
javobgarlik va ulardan foydalanishni nazorat qilishning tegishli mexanizmisiz
to'g'ridan-to'g'ri tartibga solish vositalari ustunlik qiladi.
Davlat korxonalarining zaif moliyaviy holati, to'lov munosabatlarining buzilishi,
o'z aylanma mablag'larining surunkali yetishmasligi oqibatida korxonalarning
ishlamay qolishi xususiylashtirish jarayonlarining sekinlashishi va tadbirkorlik
faoliyatida erkinlikni cheklashning natijasidir.
19
Umuman olganda, mamlakat iqtisodiyotini jadal rivojlantirish salohiyati, ya'ni
iqtisodiyotning Real sektorini maqsadli va universal modernizatsiya qilish, foydali
qazilmalarni qazib olishni kengaytirish, kichik biznesni jadal rivojlantirish, mehnat
migrantlarining tarjimalari va boshqa shunga o'xshash omillar iqtisodiy o'sishni
ta'minlashga ta'sirini yo'qotdi.
Shu bois Jahon iqtisodiyotining rivojlanish tendensiyalarini hisobga olgan holda
ishlab chiqilgan Konsepsiya, mamlakat iqtisodiyotiga salbiy tashqi omillar,
demografik tendensiyalar va mehnat bozoridagi keskinliklar ta'sirini yumshatish,
hududlarning ishlab chiqarish salohiyatini oshirish, bandlik o'sishini ta'minlash va
aholi turmush sharoitlarini yaxshilash chora-tadbirlari mamlakat iqtisodiyotini
barqaror rivojlanish va aholi farovonligini oshirish yo'lida o'tish masalalarini
kompleks hal etishda muhim omil hisoblanadi.
Konsepsiya 2030 - yilgacha bo'lgan davrda belgilangan O'zbekiston Respublikasini
barqaror rivojlantirish quyidagi maqsadlar prinsiplari va vazifalariga javob beradi:
1. Kam ta'minlanganlik darajasini har tomonlama qisqartirish, oziq-ovqat
xavfsizligini qo'llab-quvvatlash, qishloq xo'jaligini barqaror rivojlantirishga
ko'maklashish, sog'lom turmush tarzini yuritish, har tomonlama sifatli ta'limni
ta'minlash, hayot davomida ta'lim olish imkoniyatlarini rag'batlantirish, gender
tengligi masalalarini hal etish.
2. Suv resurslarini saqlash va ulardan oqilona foydalanish, sanitariyani
rivojlantirish, barcha uchun arzon, ishonchli, barqaror va zamonaviy energiya
manbalaridan foydalanishni ta'minlash.
3. Samarali ish bilan bandlikni oshirish, barqaror infratuzilmani yaratish, keng
qamrovli va barqaror sanoatlashtirish va innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlash
asosida barqaror va inklyuziv iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish.
4. Shahar va aholi punktlarining ochiqligi, xavfsizligi, hayotiyligi va ekologik
barqarorligini ta'minlash, shuningdek, iste'mol va ishlab chiqarishning oqilona
modellariga o'tish, iqlim o'zgarishi va uning oqibatlari bilan kurashish bo'yicha
tezkor choralar ko'rish va boshqalar.
Konsepsiya O'zbekiston Respublikasini o'rta va uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirishning maqsadlari, ustuvor vazifalari va vazifalarini belgilaydi va
oqlaydi.
Shu bilan birga, konsepsiyaning asosiy maqsadi inklyuziv va barqaror iqtisodiy
o'sish davrida respublikaning har bir fuqarosining yuksak darajasi va hayot sifatini
ta'minlaydigan bilimlarga asoslangan eksportga yo'naltirilgan bozor iqtisodiyotini
shakllantirish bilan belgilanadi.
20
Prognozlarga ko'ra, mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishda o'lchanadigan
maqsadli ko'rsatkichlar sifatida real YaIMning 2,1 barobar o'sishini va aholi jon
boshiga YaIMning 2030 yilga nisbatan 3 barobar yoki 4538 dollargacha bo'lishini
ta'minlash ko'rib chiqiladi. 2018 - yilda belgilangan maqsadlarga erishish uchun
o'rtacha yillik iqtisodiy o'sish sur'ati 6,4% dan kam bo'lmasligi kerak.
2030 yilga kelib aholi jon boshiga to'g'ri keladigan YaIMning erishilgan qiymati
O'zbekistonga o'rtacha daromad darajasi yuqori bo'lgan mamlakatlar guruhiga
kirish, mehnat bozoridagi keskinlik darajasini pasaytirish, aholi daromadlari
o'sishini ta'minlash va kam ta'minlanganlik darajasini ikki barobar qisqartirish, umr
ko'rish davomiyligini 78-80 yilgacha oshirish, o'lim ko'rsatkichini bir yarim
barobar qisqartirish, aholining uy-joyga bo'lgan ehtiyojini to'liq qondirish (20
kv.m.), sifatli ichimlik suvi (100%) ga erishish kerak.
2018-2030 yillarda YAIM o'sishining asosiy omillari sanoatning real hajmlari 2,3
barobar o'sishini ta'minlash (2018 yilda 26,3% dan 2030% gacha YAIM ulushini
oshirish), qurilish ishlari 2,1 barobar (5,7% dan 6,4% gacha) va xizmatlar sohasi
2,1 barobar (35,6% dan 39,3% gacha) va mos ravishda qishloq xo'jaligi ulushi 1,8
barobar (32,4% dan 21% gacha) kamayishi hisoblanadi.
Iqtisodiyotning ishlab chiqarish salohiyatining o'sishi eksport hajmining 3 barobar
ko'payishini ta'minlaydi. Iqtisodiy o'sishni ta'minlash uchun kapital qo'yilmalar
hajmini 3,1 barobar, to'g'ridan-to'g'ri xorijiy investitsiyalar hajmini 7,0 marta
oshirish kerak bo'ladi.
Shu bilan birga, maqsadlarga erishishda asosiy omillar hisobga olinadi:
1. Mehnat resurslarini maqsadli tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqish va
inson kapitalini oshirish, iqtisodiy o'sish resurslaridan samarali foydalanish orqali
demografik omilning samarali iqtisodiy o'sishga o'sishini o'zgartirish.
Ta'kidlash joizki, bugungi kunda mamlakatning mehnat resurslari jami aholining
56,7% ni tashkil etadi. Har yili mehnat bozoriga 200-250 ming kishi kiradi.
Aholining yosh tarkibi (mehnatga layoqatli aholining 60%) yuqori mehnat faoliyati
va katta harakatchanligi bilan ajralib turadigan mehnat salohiyatini shakllantirishga
imkon beradi.
2. Hududlarning moddiy-texnik va moliyaviy bazasini mustahkamlash, mahalliy
resurslarni jadal safarbar etish va samarali ish o'rinlari tashkil etish va mahalliy
aholi daromadlarini oshirishni ta'minlaydigan infratuzilma, ishlab chiqarish va
ijtimoiy loyihalarni amalga oshirish imkoniyatlari orqali mintaqaviy omildan
samarali foydalanish. Bunda sanoat ishlab chiqarishlarini samarali rivojlantirish va
joylashtirish, xususiy va xorijiy investitsiyalarni jalb etish uchun iqtisodiy va
ixtisoslashtirilgan zonalar, tarmoq klasterlari, kichik sanoat zonalari, innovatsion
21
markazlar, texnoparklarning afzalliklari va afzalliklaridan foydalanishga alohida
e'tibor qaratiladi.
3. Jalb qilinayotgan investitsiyalar hajmini oshirish konsepsiyasidan ularni
samarali ishlatish konsepsiyasiga tizimli o'tish orqali iqtisodiy o'sish va tarkibiy
o'zgarishlarni ta'minlashda maqsadli investitsiya siyosatini olib borish. Bunga
tabiiy-xomashyo resurslaridan oqilona foydalanish, qayta tiklanadigan energiya
manbalari va yuqori qo'shimcha qiymatga ega tarmoqlarni rivojlantirish,
shuningdek, atrof-muhitga emissiyalarni kamaytirish, ekotizimlarni saqlash va
tiklash imkonini beradi.
Konsepsiyaning amalga oshirilishi uzoq muddatli davrning turli bosqichlarida
quyidagi natijalarni beradi.
Birinchi bosqichda (2019-2021) qabul qilingan hujjatlarni amalga oshirish orqali
iqtisodiyotni yangi shartlar va bozor mexanizmlariga moslashtirish amalga
oshiriladi, bu quyidagi vazifalarni hal qilishda aks etadi
makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash;
davlat xizmatlari uchun kadrlar tayyorlash, qayta tayyorlash va malakasini oshirish
tizimini isloh qilish;
byudjet siyosati sohasida rivojlangan mamlakatlar standartlariga o'tish;
bozor munosabatlarining institutsional bazasini yanada rivojlantirish;
ta'lim, fan, sog'liqni saqlash, AKT sohalarini rivojlantirish, inson kapitaliga
investitsiyalarni kengaytirish;
korruptsiyani cheklash va soya iqtisodiyoti darajasini pasaytirish;
ishlab chiqarish, ijtimoiy va moliyaviy infratuzilmani rekonstruksiya qilish,
modernizatsiya qilish va kengaytirish;
qimmatli qog'ozlar va obligatsiyalar bozorining jadal rivojlanishi;
raqobatni rivojlantirish va monopoliyadan chiqarish: tabiiy monopoliyalar narxini
nazorat qilish, oddiy monopoliyalarni bartaraf etish; bank sohasida, aviatransport,
avtomobilsozlik, energetika va boshqa sohalarda raqobatni kuchaytirish.;
EAEC va boshqa bir qator mamlakatlar bilan erkin savdo bitimlarini imzolash
orqali tashqi savdoni kengaytirish;
mahsulotlar ishlab chiqarishda zamonaviy ekologik va resurslarni tejaydigan
standartlar, ISO sifat menejmenti tizimlarini jadal joriy etish.
22
Bunda makroiqtisodiy barqarorlikni ta'minlash yo'nalishida:
soliq yukini yanada optimallashtirish va iqtisodiyotga davlat aralashuvi darajasi;
mamlakat JSTga a'zo bo'lishidan oldin tovarlar va xizmatlar ishlab chiqarishning
eksportga
yo'naltirilgan
tarmoqlariga
nisbatan
protektsionizm
siyosatini
kuchaytirish;
bank sektorida moliyaviy bozorlarni rivojlantirish va raqobatni ta'minlash, monetar
siyosatning zamonaviy vositalarini joriy etish orqali uzatish mexanizmining
samaradorligini oshirish;
markaziy bank obligatsiyalarini chiqarish hisobiga qimmatli qog'ozlar bozorida
operatsiyalar mexanizmlarini joriy etish; qisqa muddatli likvidlik banklararo
bozorini shakllantirish bilan asosiy stavkani joriy etish.
Ikkinchi bosqichda (2022-2025 yil) ishlab chiqarish korxonalarini jadal
rivojlantirish, foydalaniladigan resurslar samaradorligini oshirish, iqtisodiyotning
barqaror rivojlanishini ta'minlashga qaratilgan yangi bozor va ishlab chiqarish
tuzilmalarini shakllantirish hisobiga iqtisodiyot tarmoqlarida sifatli tarkibiy
o'zgarishlarga erishiladi.
Ushbu bosqichda iqtisodiy o'sishning sifati uning samarali bandlikni kengaytirish
va boshqa ijtimoiy muammolarni hal etishdagi hissasini kuchaytirish hisobiga
sezilarli darajada oshadi. Institutlarning salohiyati kuchaygani sayin ta'lim va
sog'liqni saqlash xizmatlari sifati oshadi, kichik biznesni sanoatlashtirish va yangi
sanoat siyosatiga o'tish uchun sharoitlar yaratiladi, yirik davlat biznes
uyushmalarida boshqaruv sifatining oshishi ularning global qiymat zanjiriga
kiritilishini ta'minlaydi. Ushbu bosqichda davlat siyosati tadbirlarining asosiy
ustuvor yo'nalishlari quyidagilar bo'ladi:
makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash;
davlat xizmatini isloh qilish, korrupsiya darajasini yanada qisqartirish, davlat
boshqaruvi sifatini oshirish va markazsizlashtirish, joylarda jamoatchilik nazoratini
kuchaytirish, mintaqaviy rivojlanish;
byudjet xarajatlarining samaradorligi uchun moliyaviy qoidalar va mezonlarni
belgilash, fiskal markazsizlashtirish, fiskal qoidalar asosida byudjet daromadlarini
shakllantirish mexanizmlarini joriy etish, moliyaviy xatarlarni boshqarish,
natijalarga yo'naltirilgan byudjetlashtirish byudjet mablag'laridan foydalanish
samaradorligini baholash, ichki va tashqi davlat qarzlarini boshqarish va davlat
qimmatli qog'ozlarini muomalaga kiritish asosida bozor vositalarini rivojlantirish;
raqobatbardosh milliy innovatsion tizimni shakllantirishni yakunlash;
23
bilim iqtisodiyotining yuqori texnologik sohalarida yangi raqobatbardosh
tarmoqlarni rivojlantirish;
ta'lim va sog'liqni saqlash xizmatlari sifatini oshirish (60% qamrab olingan
majburiy tibbiy sug'urta elementlarini joriy etish), yuqori sifatli oliy ta'lim bilan
qamrab olinishini oshirish;
ilm-fan, ta'lim va sog'liqni saqlashni moliyalashtirish bo'yicha jahon standartlariga
erishish;
ishlab chiqarish kuchlarini Klaster joylashtirish printsipiga asoslangan yangi
eksportga yo'naltirilgan sanoat siyosatiga o'tish;
mamlakatning EAEC va WTO ga kirishini izchil o'rganish, savdo siyosati va
eksportini liberallashtirish, tarifsiz savdo to'siqlarini qayta ko'rib chiqish va ularni
JST shartnomalari va me'yorlariga muvofiqlashtirish.
Bunda makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash maqsadida Markaziy bank tomonidan
valyutani targetlash va pul massasini maqsadli rejimidan suzuvchi valyuta kursi
(Markaziy bankning valyuta aralashuvi mavjud bo'lmagan) sharoitida inflyatsion
targetlashga o'tish rejalashtirilmoqda, bunda inflyatsiyaning maqsadli darajasi 10-
12% darajasida bo'lishi kerak. To'lov balansiga kelsak, savdo balansi profitsitga
o'tish bilan 2025 yilgacha kamayishi kerak va bu mahsulot eksporti yiliga 15-20%
o'sishi kerak.
Uchinchi bosqichda (2026-2030 yil) iqtisodiyotni eksport xom ashyolardan
innovatsion rivojlanish turiga o'tish, eksportga yo'naltirilgan iqtisodiyotni jadal
rivojlantirish:
suv,
yer,
mineral-xomashyo
va
energetika
resurslaridan
foydalanish
samaradorligini tubdan oshirish;
inson kapitalini rivojlantirish (kamida top 500ga 5 milliy oliy o'quv yurtlari kirishi,
maktab ta'lim sifati bo'yicha top 30 kirib mamlakat, 99 % majburiy tibbiy sug'urta
qamrovini kengaytirish);
iqtisodiyot sub'ektlari va fuqarolarning aksariyat qismida innovatsion xulq-atvorga
turtki berish, innovatsiya sohasini rivojlantirish va tovarlar va xizmatlar ishlab
chiqarishni texnologik modernizatsiya qilish;
o'qimishli odamlarning keng o'rta sinfini va odamlar uchun teng imkoniyatlarga
ega demokratik fuqarolik jamiyatini shakllantirish (gender tengsizligini to'liq
bartaraf etish).
To'lov balansiga kelsak, ushbu bosqichda tashqi savdo balansining ortiqcha bo'lishi
kerak. Ushbu mahsulotlar eksporti yiliga 15-20% o'sishi kerak. Ushbu davr
24
mobaynida DYY oqimi 10-15 milliard dollar darajasida saqlanishi kerak.
Makroiqtisodiy barqarorlik Markaziy bankning moslashuvchan inflyatsion
targetlash rejimidan qattiq inflyatsion targetlash rejimiga o'tish orqali qo'llab-
quvvatlanadi va inflyatsiya darajasini yiliga 3-5% ga yetkazadi. Ushbu bosqichda
erishilgan kelishuvlar doirasida imtiyozlar hisobga olingan holda protektsionizmsiz
JST doirasida eksportga yo'naltirilgan savdoni yanada rivojlantirish ko'zda
tutilmoqda.
Konsepsiyani amalga oshirishning har bir bosqichida strategik ustuvorliklar va
vazifalarni belgilangan maqsadlar bilan bog'lashga qaratilgan tizimli ijtimoiy-
iqtisodiy siyosat amalga oshiriladi, bu ularning izchilligini ta'minlaydi. O'z
navbatida, har bir bosqichda hal etiladigan vazifalar mamlakatimiz iqtisodiyoti va
hududlarining turli tarmoqlari va sohalarini rivojlantirishga doir aniq dasturiy
chora-tadbirlarni ishlab chiqish va amalga oshirish, boshqaruv qarorlarini qabul
qilishning yanada sifatli darajada qo'llab-quvvatlanadi.
|