nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Teorema. 
ta elementli tartiblangan to„plamning o„rin almash-
tirishlari soni 
ta bo„ladi, ya‟ni: 
formula o„rinli. 
 Isboti

37
va uchinchi element orasiga va hokazo
‒ elementdan keyin joyla-
shadi. Ko„paytirish qoidasiga ko„ra {
} to„plam uchun
ta o„rin almashtirish hosil bo„ladi, ya‟ni
formula o„rinli bo„ladi.
1-misol. Beshta 1,2,3,4,5 o„lchamli mahsulotlarni yashiklarga joy-
lashtirish kerak. Agar 2 sonining 3 sonidan keyin joylashtirish mumkin
bo„lmasa, unda mahsulotlarni necha xil usul bilan joylashtirish mumkin?
Yechish: Beshta yashikka 5 xil o„lchamli mahsulotni joylashtirish-
lar soni
ta. Agar juftlikni ajratib olib,
o„lchamlardan o„rin almashtirishlar tuzilsa, ularning soni
ta. U holda misol sharti bo„yicha
ta usul mavjud.
2-misol. Kitob tokchasidagi 15 ta kitobdan 2 tasi rus, ingliz tilida.
Bu kitoblarni yonma-yon keladigan qilib necha xil usulda joylashtirish
mumkin?
Yechish: Rus, ingliz tilidagi kitoblar yoma-yon bo‟lib, 20 xil
pozitsiyani egallashlari mumkin. Bir vaqtning o‟zida 13 ta kitoblar
orasida o„zaro o„rin almashtirishlar soni
ta bo„lib, birgalikda
o„rin almashtirishlar soni
ta ekan.
Axborot va uning turlari - Niyazova n. A, Ximmataliyev

|
Niyazova n. A, Ximmataliyev
|
bet | 5/78 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 2,91 Mb. | | #157845 |
Bog'liq DZwWQ1RQ5RjXoFIzijQp7faOQzd17hCLJY0v7gEQ Axborot va uning turlari
Axborot manbalari va iste’molchilarning har xilligi axborot shaklining turli ko‘rinishda bo‘lishiga olib keladi:
Belgili–turli ishoraviy belgilardan iborat axborotlar. Bular biror voqea-xodisalar haqidagi axborotlarni uzatishda foydalaniladi.
Matnli–harf, raqam va belgilar to‘plamidan tarkib topgan ma’lum ma’noni anglatuvchi so‘zlardan iborat axborot.
Grafik–tasvirlardan iborat bo’lgan tasavvur ko‘rinishidagi
Aхbоrоtning asоsiy хоssalari:
To’liqlik;
Yarоqlilik;
Ishоnchlilik;
Dоlzarblik;
Tushunarlilik.
Axborot quyidagi uchta muhim sifatga ega bo‘lishi lozim:
Axborot o‘rganilayotgan narsa yoki hodisani har taraflama to‘liq ifodalash lozim, ya’ni axborot to‘liqlik sifatiga ega bo‘lishi lozim.
Axborot ma’lum ma’noda qimmatli bo‘lishi lozim, aks holda undan foydalanish ehtiyoji tug‘ilmaydi.
Axborot ishonchli bo‘lishi lozim, aks holda uni qayta ishlashga zarurat tug‘ilmaydi.
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR.
Axborot tushunchasi.
Axborotning turlari.
Axborot xossalari.
1.3-§ Axborot kompyutеr tеxnologiyalarini tadbiq qilishning tеxnik vositalari
Ma'lumotlar bilan ishlashni avtomatlashtirish uchun maxsus turdagi qurilmalar qo'llaniladi, ularning aksariyati elektron qurilmalar hisoblanadi. Avtomatik yoki avtomatlashtirilgan ma'lumotlarni qayta ishlash uchun mo'ljallangan qurilmalar to'plamiga kompyuter texnologiyasi deyiladi.
Muayyan vazifalarni bajarish uchun mo'ljallangan o'zaro ta'sir qiluvchi qurilmalar va dasturlarning ma'lum bir to'plamiga kompyuter (hisoblash) tizimi deyiladi.
Kompyuter tizimining arxitekturasi uning asosini belgilaydi "arxitektura" kontseptsiyasining tarkibiy qismlari quyidagi sxema bo'yicha aniqlanishi mumkin, funksionallik ko'lami, ishlash tartibi, parametrlarni, tarkibiy xususiyatlarni va boshqalarni tavsiflaydi.
Buyruqlar tizimi
Ma'lumot
formatlari
Operatsion
algoritmlari
Baza tuzilishi
Xotira
Tashqi qurilmalar
bilan o'zaro aloqa
Boshqaruv
tamoyillari
Operatsion tizimlar
Dasturlash
tizimlari
Ilova dasturlari
1.1 rasm. Kompyuter tizimining ishlashi.
Kompyuter arxitekturasi uning tashkil etilishining tavsifi va uning tarkibiy elementlarining ishlash printsiplari asosiy kompyuter qurilmalarini va ular o'rtasidagi munosabatlar tuzilishini o'z ichiga oladi.
|
| |
Xaker - Avtorizatsiyasiz, g’arazli maqsadlar ila kompyuterni internet tarmog’i orqali buzuvchi shaxs.
World

|
Xaker - Avtorizatsiyasiz, g’arazli maqsadlar ila kompyuterni internet tarmog’i orqali buzuvchi shaxs.
World
|
bet | 78/78 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 2,91 Mb. | | #157845 |
Bog'liq DZwWQ1RQ5RjXoFIzijQp7faOQzd17hCLJY0v7gEQXaker - Avtorizatsiyasiz, g’arazli maqsadlar ila kompyuterni internet tarmog’i orqali buzuvchi shaxs.
World Wide Web ("WWW" or "the Web") - Internet tarmog’i serveri bo’lib, gipermatn ma’lumotlar bazasi va fayllaridan foydalanadi. 1989 yili britaniya kompyuter olimi Berner Lee tomonidan yaratilgan va hozirda Internetning asosiy platformasi hisoblanadi.
Worm - Virus turi.
MUNDARIJA
Kirish 3
BOB. QURILISHDA AXBOROT TЕXNOLOGIYALARINING
UMUMIY ASOSLARI 6
“Qurilishda axborot tеxnologiyalari” fanining maqsadi va vazifalari 6
Qurilishda axborot tеxnologiyalarining tasnifi 10
Axborot kompyutеr tеxnologiyalarini tadbiq qilishning texnik vositalari 13
Zamonaviy kompyuterlarning dasturiy ta’minoti 32
BOB. AXBOROTGA ISHLOV BЕRISH TЕXNOLOGIYALAR 40
Microsoft Office ning amaliy dasturlari 40
Jadval protsessorlari 50
Ma'lumotlar bazasini boshqarish tizimlari 59
BOB. KOMPYUTЕR TARMOQLARI 75
Kompyutеr tarmoqlari va tarmoq tеxnologiyalari 75
Zamonaviy gipеrmatn tеxnologiyasi 92
Axborot xavfsizligi va axborotlarni himoyalash usullari 99
BOB. MUTAXASSISLIKKA IXTISOSLASHGAN TIZIMLAR 115
Mutaxassislikka ixtisoslashgan tizimlar va dasturlar. Nashriyot tizimlari (MS Publisher va boshqа) 115
Ixtisoslik bo’yicha maxsus dasturiy vositalar(MathLab, MathCad dasturlari). Matеmatik va mеxanik masalalarni yechish. Grafiklar yaratish
......................................................................................................................... 120
BOB. AXBOROT TIZIMLARI 124
Qurilishda axborot tizimlari 124
Avtomatlashtirilgan ish joylari, tamoyillari, turkumlanishi va xususiyatlari. Avtomatlashtirilgan ish joylarining tashkiliy-uslubiy va funksional tuzilishi 135
ADABIYOTLAR 142
GLOSSARIY 145
|
| |
Misollar - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

Misollar
122
1. Asbob ikki rejimda: normal va normal bo„lmagan rejimda ishlashi
mumkin. Asbob ishlash hollarining 90% ida normal rejim, 10% ida esa
normal bo„lmagan rejim kuzatiladi. Asbobning T vaqt ichida normal
rejimda ishdan chiqish ehtimoli 0,1 ga, normal bo„lmagan rejimda
ishdan chiqish ehtimoli esa 0,6 ga teng. Asbobning T vaqt ichida ishdan
chiqish ehtimolini toping.
J: 0.15
2. Zavodda mahsulotning 30% ini 1-sex, 45% ini 2-sex, qolgan 25% ini
3-sex ishlab chiqaradi. 1-sex o„zi berayotgan mahsulotning 0,5 % ini, 2-
sex 1 % ini, 3-sex esa 0,4% ini sifatsiz chiqaradi. Tavakkal olingan bitta
mahsulotning sifatsiz chiqish ehtimolini toping.
J:
3. Nishonga tekkizish ehtimoli mos ravishda 0,8; 0,7; 0,9 bo„lgan uchta
mergan nishonga bittadan o„q uzishdi. a) tavakkal tanlangan merganning
nishonga tekkizish ehtimolini toping; b) nishonga bitta o„q tekkani
ma‟lum. Bu o„qni nishonga ikkinchi mergan tekkizgani ehtimolini
toping.
J: a)
b)
4. Imtihonga eng oxirgi kirgan talaba qolgan 6 ta biletdan tavakkaliga
bittasini oldi. Uning bu biletlarning har biriga javob berib ijobiy baho
olish ehtimoli mos ravishda quyidagicha: 0,5; 0,5; 0,6; 0,7; 0,8; 0,9.
Talabaning ijobiy baho olish ehtimoli qancha?
J:
5. Yashikda kamida bittasi sifatli bo„lgan 3 ta detal bor. Yashikdan
tavakkaliga bitta detal olinadi. Agar yashikdagi sifatli detallar soni
haqidagi barcha taxminlar teng imkoniyatli bo„lsa, olingan detal sifatli
ekanligi ehtimolini toping.
J:
6. Avtomatik liniyaning ish rejimi normal rejimdan chetlanganligi haqi-
dagi ogohlantirish uchun indikatordan foydalaniladi. U liniyaning
normal ishlashi buzilganida ishga tushish ehtimoli mos ravishda 1; 0,75
va 0,4 bo„lgan uchta tipning biriga 0,2; 0,3 va 0,5 ehtimollar bilan
tegishli bo„ladi. Indikatordan signal qabul qilindi. Indikatorning qaysi
tipga tegishli bo„lishi haqiqatga yaqinroq?
J: birinchi tip uchun 0,32 ga, ikkinchi tip uchun 0,36 ga, uchinchi tip
uchun 0,32 ga teng. Ikkinchi tip haqiqatga yaqinroq.
|
Bog‘liqmas sinovlar ketma-ketligi. Bernulli cxemasi. Binomial

5.3. Bog‘liqmas sinovlar ketma-ketligi. Bernulli cxemasi. Binomial
taqsimotga doir misollar
1-misol. Tanga 8 marta tashlanganda raqamli tomon:
a) 3 tadan 5 martagacha tushish ehtimolligini;
b) hech bo„lmaganda bir marta tushish ehtimolligini;
d) raqam tomoni bilan tushish eng katta ehtimolligini toping.
Yechish: Masala sharti bo„yicha chekli sondagi 8 ta ketma-ket bog„-
liqmas sinovlar o„tkazilgan. Bu sinovlarning har bir natijasida tanga raqam
tomoni bilan yoki gerb tomoni bilan tushish hodisa ro„y berib, bunday
sinovlar ketma-ketligi Bernulli sxemasini tashkil qiladi. Shuning uchun
izlanayotgan ehtimollarni topishda Bernulli sxemasidan foydalanamiz:
a) hodisaning kamida
va ko„pi bilan
martagacha ro„y berish
ehtimolligi:
∑
Shartga ko„ra,
∑
(
)
b)
ta sinovda hodisaning kamida bir marta ro„y berish ehtimol-
ligi:
Berilganlarni ushbu formulaga qo„yamiz:
(
)
d) Bu ehtimollik quyidagi formula bilan hisoblanadi:
Berilganlarni qo„sh tengsizlikkka qo„yamiz:
yoki
‒ butun son bo„lgani uchun, izlanayotgan eng ehtimolli son
bo„ladi.
Misollar
124
1. Teng kuchli raqib bilan o„ynaganda to„rt partiyaning uchtasini yutish
ehtimoli kattami yoki sakkiz partiyaning beshtasini yutish ehtimoli
kattami?
J: to„rt partiyaning uchtasini yutish ehtimoli katta
2. Tanga 6 marta tashlanadi. Tanganing raqam tomoni: a) ko„pi bilan
ikki marta tushish; b) ikki martadan ortiq tushish ehtimolini toping.
J: a)
b)
3. Biror hodisa 5 ta erkli tajribaning har birida ro„y berish ehtimoli 0,7
ga teng. Bu hodisaning kamida ikki marta ro„y berish ehtimolini toping.
J:
4. A hodisaning 8 ta erkli sinovning har birida ro„y berish ehtimoli 0,6
ga teng. A hodisaning a) kamida uch marta va ko„pi bilan olti marta ro„y
berishi; b) kamida uch marta ro„y berishi; d) ko„pi bilan ikki marta ro„y
berishi ehtimolini toping.
J: a)
∑
b)
∑
d)
∑
5. Tayin vaqt oralig„ida birinchi ishchi sifatsizlik ehtimoli 5% bilan 60 ta
buyum, ikkinchi ishchi sifatsizlik ehtimoli 4% bilan 70 ta buyum ishlab
chiqaradi. Qaysi ishchi ishlab chiqargan buyumlar orasida sifatli
buyumlarning eng ehtimolli soni katta?
J:
6. Yashikda 4 ta oq va 13 ta qora shar bor. Tajriba bitta sharni olib,
keyin qaytarib qo„yishdan iborat, 50 ta tajribada oq shar chiqishining
eng ehtimolli soni qancha?
J:
7. 4 ta erkli o„q uzishda merganning juda bo„lmaganda bir marta
nishonga tekkizish ehtimoli 0,9919 ga teng. Merganning bitta o„q
uzishda nishonga tekkizish ehtimolligini toping.
J: 0,3
8. Mergan uchta o„q uzadi. Uning nishonga bir marta tekkizish ehtimoli
0,992 ga teng. Merganning bitta o„q uzishda nishonga tekkizish
ehtimolini toping.
J: 0,2
9. Yigiruvchi ayol 1000 urchuqqa qaraydi. Bitta urchuqda bir daqiqa
davomida ip uzilish ehtimoli 0,003 ga teng. Bir daqiqa davomida iplar
uzilishining eng ehtimolli sonini toping.
|
12 - U. X. Xonqulov matematikaning stoxastika

45
(
)
(
)
(
)
(
)
qiymatga teng. U holda bu ifodani
soddalashtirib ushbu
(
)
(
)
tenglamani yechamiz.
(
)
(
)
,
,
3-misol.
(√
)
binom yoyilmasi beshinchi hadining bi-
nomial koeffitsiyentini uch marta orttirilgani, ikki asosga ko„ra logarifmi
bilan uchinchi hadi binomial koeffitsiyenti ikki asosga ko„ra logarifmi
orasidagi
ayirma
ga tengligi ma‟lum bo„lsa, o„zgaruv-
chining qanday qiymatida uchinchi hadni
√
marta orttirilgani bilan
to„rtinchi hadi nisbati 1 ga teng bo„ladi.
Yechish: Masala shartiga ko„ra,
,
u holda
,
ifodani hisoblaymiz, natijada
tenglama hosil bo„ladi, uni soddalashtirib,
ifodani
keltirib chiqaramiz va
tenglamani yechamiz, un-
dan
qiymatlar topiladi. Binom ko„rsatkich
bo„lishi mumkin emas. Agar ko„rsatkich
bo„lsa,
√
(√
)
(√
)
tenglama hosil bo„ladi. Bu tenglamani yechamiz. Ifodaning surati
√
(√
)
√
,
46
maxraji esa
(√
)
ko„rinishga ega. Ularning nisbatini hisoblaymiz, natijada ushbu
√
tenglama hosil bo„ladi. Bu tenglamani yechamiz:
(
)
(
)
,
Katta kompyuterlar - Niyazova n. A, Ximmataliyev

|
Niyazova n. A, Ximmataliyev
|
bet | 7/78 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 2,91 Mb. | | #157845 |
Bog'liq DZwWQ1RQ5RjXoFIzijQp7faOQzd17hCLJY0v7gEQKatta kompyuterlar-fan va texnikaning turli sohalariga oid masalalarni yechishga mo`ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va xotira hajmi super kompyuterlarnikiga qaraganda bir–ikki pog`ona past.
Mini kompyuterlar-hajmi va bajaradigan amallar tezligi jihatidan katta kompyuterlardan kamida bir pog`ona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning o`lchamlari tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy kompyuterdek kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda. Bu kompyuterlar avvallari asosan harbiy maqsadlar uchun ishlatilgan va maxfiy hisoblangan.
Shaxsiy kompyuterlar-hozirda korxonalar, muassasalar, oily o`quv yurtlarida keng tarqalgan bo`lib, ularning aksariyati IBM rusumiga mos kompyuterlardir.
IBM rusumiga mos kompyuterlar deganda, ularning turli kompaniyalar ishlab chiqarishiga qaramay, ham texnik, ham dasturiy ta’minoti mosligi, ya’ni bir–biriga to`g`ri kelishi nazarda tutiladi.
Noutbuklar-bu miniatyurali kompyuterlar ularning parametrlari ish stoli parametrlaridan kam emas, lekin o'lchamlari bo'yicha ular kichik sumka yoki xaltada masalan, foydalanuvchining tizzasiga osib qo'yiladi. Ular orasida eng mashhurlari noutbuklar bo'lib, ular odatda o'xshash xususiyatlarga ega ish stoli kompyuterlariga qaraganda bir necha baravar qimmat turadi.
Shaxsiy kompyuterning asosiy tarkibiy qismlari.
Birinchi shaxsiy kompyuterlar o`tgan asrning 70-yillarining o`rtalarida paydo bo`lgan. Bular “Altair 8800”, “TRS-80 PC”, “PET PC” va “Apple” lardir. Mashhur Microsoft firmasining yaratuvchisi va boshlig`i bo`lgan Bill Geyts “Altair” shaxsiy kompyuter (ShK) uchun birinchi bo`lib BASIC tilining interpretatorini yaratdi. Natijada bu kompyuterlar, avval faqat o`yinlar uchun mo`ljallangan edi. Shu bilan birga foydalanuvchilar tomonidan biznesda va murakkab bo`lmagan muhandislik hisob–kitoblarida ham ishlatib kelingan. 1981 yilda IBM firmasi o`ziga xos ShK variantini yaratdi va u IBM PC deb nom oldi.
Bu kompyuter juda ko`p ishlab chiqarila boshladi va jahonda ShK larning standartiga aylandi.
Shaxsiy kompyuterlar quyidagi qurilmalardan tashkil topgan:
sistema bloki;
monitor;
klaviatura;
«sichqoncha»;
tashqi qurilmalar.
Sistema bloki–ShK asosiy qismi hisoblanadi. U kompyuterning asosiy tarkibiy qismlari joylashgan holatdan iborat. U bilan klaviatura, sichqoncha va monitor ulangan. Tizim bloki ichida kompyuter tizimining asosiy tarkibiy qismlari: protsessor, operativ xotira, ona
plata, kengaytirish kartalari, saqlash moslamalari mavjud.
1.2-rasm
|
| |
APU arxitekturasi (tezlashtirilgan ishlov berish birligi)

|
APU arxitekturasi (tezlashtirilgan ishlov berish birligi)
|
bet | 9/78 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 2,91 Mb. | | #157845 |
Bog'liq DZwWQ1RQ5RjXoFIzijQp7faOQzd17hCLJY0v7gEQ APU arxitekturasi (tezlashtirilgan ishlov berish birligi).
Zamonaviy protsessorlar ko'pincha APU arxitekturasini amalga oshiradilar, bu markaziy protsessor va grafik yadroni bitta chipga birlashtirishni o'z ichiga oladi. Uning ishlatilishi tizimning narxini pasaytiradi, chunki video ma'lumotlarini qayta ishlash uchun alohida bo'lim mavjud emas.
Ona plata-Sistema blokidagi asosiy elektron sxemalar sistema platasida joylashgan bo`ladi (mother board). Unda BIOS, mikroprotsessor, tezkor xotira, doimiy xotira, kesh xotira, shinalar, taktik generator joylashgan. Bundan tashqari, unda ba’zi bir qurilmalar ishini boshqaruvchi elektron sxemalar, klaviatura, disk qurilmalari adapteri ham joylashgan bo`ladi. Hozirda shinalarning PCI/ISA turi
keng ishlatilmoqda. Bunday shinalarning ma’lumot ayirboshlashi tezligi yuqori bo`lib, u orqali kompyuterga ko`p tashqi qurilmalarni ulash mumkin.
Kompyuterda kiritish–chiqarish portlari mavjud bo`lib, ular sistema blokining orqa qismida joylashgan slot deb ataluvchi joylar orqali printer, «sichqoncha», klaviatura va boshqa qurilmalar ulanishi uchun xizmat qiladi. Kiritish–chiqarish portlari parallel va ketma–ket bo`ladi va ular mos ravishda LPT1–LPT4 va COM1
–COM3 deb belgilanadi. Odatda LPT portga printer va COM portga faks–modem, “sichqoncha” va boshqa qurilmalar ulanadi.
Shunday qilib sistema platasi ShK ning asosiy platasi bo`lib, unda quyidagilar joylashgan:
protsessor–asosiy mikrosxema bo`lib, matematik va mantiqiy operatsiyalarni (amallarni) bajaradi;
chipset (mikroprotsessorli komplekt)–mikrosxemalar majmuyi bo`lib, ShK ning ichki qurilmalarining ishini boshqaradi va sistema blokining asosiy funksional imkoniyatlarini aniqlaydi;
shinalar–qurilmalarni bog`lovchi simlar bo`lib, ulardan kompyuterning ichki qurilmalari orasidagi berilganlarni ayriboshlovchi signallar o`tadi;
tezkor xotira qurilmasi–mikrosxemalar majmuyi bo`lib, ma’lumotlarni vaqtincha saqlash uchun mo`ljallangan;
|
| |
MUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR - Niyazova n. A, Ximmataliyev

|
Niyazova n. A, Ximmataliyev
|
bet | 4/78 | Sana | 16.02.2024 | Hajmi | 2,91 Mb. | | #157845 |
Bog'liq DZwWQ1RQ5RjXoFIzijQp7faOQzd17hCLJY0v7gEQMUHOKAMA UCHUN SAVOLLAR.
Informatika atamasi qachon paydo bo’ldi?
Informatika so’zining ma’nosi nima?
Informatika faniga axborot bilimlarining qaysi yo’nalishlari kiradi?
Qurilishda аxbоrоt tеxnоlоgiyalаri fаnining mаqsаdi vа vаzifаlаri nimalardan iborat?
Kontseptual apparat har qanday intizomni o'rganish asosidir. Shubhasiz, "Kasbiy faoliyatda qurilishda аxbоrоt tеxnоlоgiyalаri" fanining asosiy tushunchasi "axborot" atamasidir. Biz uni tez-tez ishlatib tursak ham, uning mazmuniga nisbatan turli xil fikrlar mavjud.
Аxbоrоt dеgаndа аtrоf–muhit оb’еktlаri vа hоdisаlаri, ulаrning o‘lchаmlаri, xususiyatlаri vа hоlаtlаri to‘g‘risidаgi mа’lumоtlаr tushunilаdi.
Аxbоrоt so‘zi lоtinchа «infоrmаsiya» so‘zigа mоs kеlib, tushuntirish, tаvsiflаsh dеgаn mа’nоlаrni bildirаdi.
Аxbоrоt bu-biz bаrchа sеzgi а’zоlаrimiz оrqаli qаbul qilа оlаdigаn mа’lumоtlаr to‘plаmidir.
Аxbоrоt аtrоfimizdаgi hаr xil vоqеа hоdisаlаr hаqidаgi mа’lumоtlаr yig‘indisidir. Shuning uchun аxbоrоtni kitоblаrdа, jurnаllаrdа, yozuvimizdа, o‘zаrо mulоqоtimizdа, rаdiо vа tеlеvidеniyalаr kаbilаrdа uchrаtish mumkin.
Axborotning mohiyatini hisobga olgan holda turli xil nazariyalar moddiy ob'ektlarning o'zaro ta'siri qonuniyatlaridan kelib chiqadi. Shu bilan birga, ma'lumot nafaqat moddiy dunyoning mulki, balki, ko'proq ijtimoiy olam-uning
moddiy va ma'naviy ob'ektlaridir. Uning kontseptsiyasi jonsiz, tirik tabiat va jamiyatning ob'ektiv real, subyektga bog'liq bo'lmagan mulkini, shuningdek, bilish va tafakkur xususiyatini tavsiflaydi. Ob'ektiv voqelikning xilma-xilligi ijtimoiy ong shakllarida shunga ko'ra inson tomonidan aks etadi va shu ma'noda u xilma- xillikda, ong mulkida aks etadi.
Shunday qilib, "axborot" tushunchasi juda noaniq. U juda uzoq vaqtdan beri ishlatilganiga qaramay, uning mazmuni bo'yicha tortishuvlar fanda to'xtamaydi. Ushbu atama faoliyatning alohida yo'nalishlarini ko'rib chiqishda yanada aniqroq ma'noga ega bo'ladi.
"Axborot" atamasi "ma'lumot" so'zi bilan sinonimdir va "yangiliklar, xabarlar, kimdir yoki biror narsani yoki kimnidir tavsiflovchi biror narsa haqida xabar, shuningdek biror narsa haqida xabardorlik yoki tanishish" degan ma'noni anglatadi.
Biroq, bu so'zlar o'rtasida jiddiy kontseptual farqlar mavjud. Rus tilidagi "axborot" so'zi hissiy idrokning ba'zi natijalari sifatida ham izohlanadi. Bu antropogenga mos keladi, ya'ni og'zaki, raqamli shaklda tuzilgan yoki foydalanib uzatiladigan iboralar an'anaviy belgilar.
|
| |
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari. Reja Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar

|
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari. Reja Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar
|
bet | 1/2 | Sana | 18.01.2024 | Hajmi | 160,88 Kb. | | #139988 |
Bog'liq Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari. Reja Kriptografiy-fayllar.org
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari. Reja Kriptografiya haqida asosiy tushun
Axborotlarni kriptografik himoyalash usullari.
Reja
1. Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar
2. Axborotlarni kriptografiyali himoyalash tamoyillari
3. Simmеtriyali kriptotizim asoslari
4. O‘rinlarni almashtirish usullari
5. Almashtirish usullari
Kriptografiya haqida asosiy tushunchalar
«Kriptografiya» atamasi dastlab «yashirish, yozuvni bеrkitib qo‘ymoq» ma’nosini bildirgan. Birinchi marta u yozuv paydo bo‘lgan davrlardayoq aytib o‘tilgan. Hozirgi vaqtda kriptografiya dеganda har qanday shakldagi, ya’ni diskda saqlanadigan sonlar ko‘rinishida yoki hisoblash tarmoqlarida uzatiladigan xabarlar ko‘rinishidagi axborotni yashirish tushuniladi.
Kriptografiya axborotni ruxsatsiz kirishdan himoyalab, uning maxfiyligini ta’minlaydi. Masalan, to‘lov varaqlarini elеktron pochta orqali uzatishda uning o‘zgartirilishi yoki soxta yozuvlarning qushilishi mumkin. Bunday hollarda axborotning yaxlitligini ta’minlash zaruriyati paydo bo‘ladi. Umuman olganda kompyutеr tarmog‘iga ruxsatsiz kirishning mutlaqo oldini olish mumkin emas, lеkin ularni aniqlash mumkin.
Kriptografiya usullarini qo‘llashning ba’zi birlarini ko‘rib chiqamiz. Uzataladigan axborotning ma’nosini yashirish uchun ikki xil o‘zgartirishlar qo‘llaniladi: kodlashtirish va shifrlash.
Kodlashtirish uchun tеz-tеz ishlatiladigan iboralar to‘plamini o‘z ichiga oluvchi kitob yoki jadvallardan foydalaniladi. Bu iboralardan har biriga, ko‘p hollarda, raqamlar to‘plami bilan bеriladigan ixtiyoriy tanlangan kodli so‘z to‘g‘ri kеladi.
Kriptografik o‘zgartirishning ikkinchi turi shifrlash o‘z ichiga — boshlang‘ich matn bеlgilarini anglab olish mumkin bo‘lmagan shaklga o‘zgartirish altoritmlarini qamrab oladi.
Sirli (maxfiy) aloqalar sohasi kriptologiya dеb aytiladi. Ushbu so‘z yunoncha «kripto» — sirli va «logus» — xabar ma’nosini bildiruvchi so‘zlardan iborat. Kriptologiya ikki yo‘nalish, ya’ni kriptografiya va kriptotahlildan iborat.
Birinchi kalit axborot jo‘natuvchi tomonidan shifrlashda ishlatilsa, ikkinchisi axborotni qabul qiluvchi tomonidan axborotni tiklashda qo‘llaniladi va u sir saqlanishi lozim.
Kriptografiya tizimini sxеmatik ravishda quyidagicha tasvirlash mumkin:
Yovuz niyatli shaxslar uz maqsadlariga erisha olmasa va kriptotaxlilchilar kalitni bilmasdan turib, shifrlangan axborotni tiklay olmasa, u holda kriptotizim kriptomustahkam tizim dеb aytiladi.
|
| |
Elektromagnit nurlanishlardan himoya qilish

|
Elektromagnit nurlanishlardan himoya qilish
|
bet | 2/4 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 341,72 Kb. | | #252327 |
Bog'liq Hayot xavfsizligi3.2 Elektromagnit nurlanishlardan himoya qilish
Ko'pchilik elektromagnit nurlanish faqat elektr inshootlarida mavjudligiga ishonishadi. Lekin bu haqiqat emas. Elektromagnit nurlanish deyarli hamma joyda mavjud: uyda, ishda, ko'chada. Manbalar orasida nafaqat uy-ro'zg'or buyumlari, balki turli xil elektron qurilmalar ham mavjud. Ko'chada elektromagnit nurlanish manbalari elektrlashtirilgan transport, ko'chalarni yoritish tarmoqlari va boshqalardir. Odamlar uchun elektromagnit nurlanishning maksimal ruxsat etilgan dozasi 0,2 mkT ni tashkil qiladi. Deyarli har bir odamning uyida kompyuter bor. Ushbu usul 100 mkT gacha elektromagnit nurlanish manbai hisoblanadi. Kompyuterga yaqin joyda bo'lgan odam elektromagnit nurlanishga ruxsat etilgan qiymatdan 500 baravar yuqori ta'sir qiladi. Elektromagnit nurlanishning bir xil darajasi mikroto'lqinli pechda hosil bo'ladi. Mobil telefonlar va boshqa gadjetlarning odamlarga ta'siri 50 mkTni tashkil etadi, bu ruxsat etilgan qiymatdan 250 baravar yuqori. Elektromagnit nurlanish qiymati 900 – 1800 MGs ni tashkil qiluvchi uyali telefon operator stansiyasi antennalari uchun ruxsat berilgan me`yoriy nqimatlar turli xil davlatlarda o`zaro farqlanadi. Masalan bu qiymat AQSH da 100 mkV/s ni tashkil qilsa Rossiyada bu qiymat 10 mkV/s , Ukrainada esa 2,5 mkV/s ni tashkil qiladi.
Dam olish paytida biz elektromagnit nurlanish bizga ham ta'sir qilishiga shubha qilmaymiz. Yaqin atrofda joylashgan yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalari ham salomatligimiz uchun zararli. Elektr tarmog'idan quvvatlanadigan barcha asboblar va qurilmalar u yoki bu darajada elektromagnit nurlanish manbalari hisoblanadi. Ma'lum bo'lishicha, zamonaviy dunyoda yashovchi odam doimiy ravishda elektromagnit nurlanishga duchor bo'ladi. Hozirgi vaqtda tanani radiatsiya ta'siridan himoya qilish masalasi ayniqsa dolzarbdir. Buning uchun elektromagnit nurlanishdan himoya qilishning asosiy usullarini ko'rib chiqamiz. Xodimlarni elektromagnit maydonlar ta'siridan texnologik jihatdan himoya qilishning real imkoniyati bo'lmagan sharoitlarda odamning elektromagnit maydonda bo'lishining ruxsat etilgan vaqtini cheklaydigan ichki qoidalar ishlab chiqilmoqda. Elektromagnit maydonning intensivligini yoki ta'sir qilish vaqtini kamaytirish mumkin bo'lmaganda, ish joylaridan radiatsiya manbaigacha bo'lgan masofani oshirish himoya qilishning ustuvor usuli hisoblanadi.
Ishlaydigan radiatsiya generatorlari alohida xonalarda joylashgan bo'lishi kerak.
Elektr qurilmalariga xizmat ko'rsatish uchun mas'ul bo'lgan xodimlarning ish joylari tegishli tarzda himoyalangan bo'lsa, umumiy joylarda yashashga ruxsat beriladi.
Elektr qurilmalariga xizmat ko'rsatmaydigan xodimlarning ta'sirini istisno qilish kerak.
|
| |
To‘la ehtimollik formulasiga va Bayes formulalari (gipotezalar

120
‒ talaba ikkala savolni bilmaydi.
‒ hodisalar to„la guruhni tashkil qilgani uchun izlanayotgan
ehtimollikni to„la ehtimollik formulasidan topamiz. U holda
‒
gipotezalar:
Shartli ehtimollik esa
ga teng, chunki
‒ hodisa ro„y
bersa, talaba imtihonni ijobiy topshiradi. Agar
‒ hodisa ro„y bersa,
talaba qolgan 48 ta savoldan 29 tasini biladi va bitta qo„shimcha savolga
javob beradi. Bu holda shartli ehtimollik
Agar
‒ hodisa
ro„y bersa,
shartli ehtimollik
chunki talaba ikkala savolni
ham bilmaydi. Demak,
hodisaning ehtimolligini to„la ehtimollik for-
mulasiga qo„yamiz:
3-misol. Birinchi kitob javonida 3 ta matematika va 6 ta fizika, ik-
kinchi javonda esa 5 ta matematika va 4 ta fizika kitob joylashgan. Bi-
rinchi javondan tavakkaliga 3 ta kitob olinib,
ikkinchi javonga joy-
lashtirildi. Keyin ikkinchi javondan bitta kitob olindi. Agar bu olingan
kitob matematikaga oid bo„lsa, birinchi javondan ikkinchi javonga olin-
gan 3 ta kitobning hammasi matematikaga oid bo„lishi ehtimolligi
qancha?
Yechish: Quyidagi belgilashlarni kiritamiz:
‒ ikkinchi javonga
olingan kitob matematikaga oid;
‒ birinchi javondan ikkinchi javonga 3 ta matematika kitob
joylashtirilgan;
121
‒ birinchi javondan ikkinchi javonga 1 ta matematika va 2 ta
fizika
kitob joylashtirilgan;
‒ birinchi javondan ikkinchi javonga 2 ta matematika va 1 ta
fizika kitob joylashtirilgan;
‒ birinchi javondan ikkinchi javonga 3 ta fizika kitob joylash-
tirilgan.
‒ hodisalar to„la guruhni tashkil qiladi. U holda to„la ehti-
mollik formulasiga ko„ra,
va
̅̅̅̅
shartli ehtimollarni hisoblaymiz:
Topilgan natijalarni to„la ehtimollik formulasiga qo„yamiz:
ehtimolllikni esa Bayes formulasi bo„yicha topamiz:
Radiatsiya intensivligini kamaytirish. Elektromagnit maydonga ta'sir qilish intensivligini kamaytirish universal echim bo'lib, uni bir necha usullar bilan amalga oshirish mumkin

|
Radiatsiya intensivligini kamaytirish. Elektromagnit maydonga ta'sir qilish intensivligini kamaytirish universal echim bo'lib, uni bir necha usullar bilan amalga oshirish mumkin
|
bet | 3/4 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 341,72 Kb. | | #252327 |
Bog'liq Hayot xavfsizligi Radiatsiya intensivligini kamaytirish. Elektromagnit maydonga ta'sir qilish intensivligini kamaytirish universal echim bo'lib, uni bir necha usullar bilan amalga oshirish mumkin:
Radiatsiya manbasini kamroq kuchli bilan almashtirish;
Quvvatni kamaytirish uchun elektr inshootlarini sozlash;
Radiatsiya manbasidan xodimlarning ish joylariga boradigan yo'lda elektromagnit maydon energiyasini yutish, aks ettirish va susaytirish uchun maxsus qurilmalardan (grafit, dielektriklar) foydalanish.
Himoya qurilmalari. Himoya - bu xodimlarni elektromagnit maydonlar ta'siridan himoya qilishning asosiy usuli. Ekranning turi va materiali nurlanish manbasining tabiati va kuchi, uning ish chastotasi va texnologik jarayonning xususiyatlaridan kelib chiqqan holda tanlanadi.
Absorbsion ekranlar materialning qalinligida issiqlik yo'qotilishi tufayli radiatsiya intensivligini pasaytiradi.
Reflektor ekranlar elektromagnit maydon tarqaladigan muhit va ekran materialining xususiyatlaridagi farq tufayli nurlanishning intensivligini pasaytiradi.
Metall ekranlar yuqori changni yutish va aks ettiruvchi xususiyatlarga ega, bu esa ularni elektromagnit nurlanish uchun amalda o'tkazib yubormaydi. Ko'pincha, himoya qilish uchun po'lat, alyuminiy, mis, qotishma yoki metall to'r plitalari ishlatiladi.
Uyali aloqa vositalari. Bugungi kun uchun eng muammo - bu gadjetlar tomonidan ishlab chiqarilgan elektromagnit maydonlardan qanday tozalash kerakligi masalasi. Ushbu sohada uzoq va jiddiy izlanishlar olib borildi. Ammo bugungi kunda bu savolga aniq javob yo'q. Foydalanish uyali aloqa xizmatidan keyin hech kimning sog'lig'iga jiddiy zarar yetkazmaganligi faktini ta'minlaydi.
Ushbu yangi ma'lumot manbasini taqdim etish uchun abonentlarga tegishli bo'lgan radioaloqa tayanch stantsiyalari va mobil telefonlar faoliyat ko'rsatmoqda. Uyali telefonlarning inson tanasiga ta'siri oxirigacha to'liq aniqlanmagan. Mobil telefon orqali elektromagnit maydondan himoya qilish quyidagi tavsiyalardan iborat:
Gadjetni faqat kerak bo'lganda;
Uzluksiz suhbatlarni faqat 3-4 daqiqa o'tkazish;
Bolalar tomonidan mobil telefondan qo'yishga to'siq qo'yish;
Avtoulovchining qo'lda bepul to'plamidan foydalanish.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Radiatsiya intensivligini kamaytirish. Elektromagnit maydonga ta'sir qilish intensivligini kamaytirish universal echim bo'lib, uni bir necha usullar bilan amalga oshirish mumkin
|
Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish

Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish
Download
1,04 Mb.
Matnni ko'rish
bet
1/33
Sana
16.02.2024
Hajmi
1,04 Mb.
#157864
Download
1,04 Mb.
Matnni ko'rish
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Dərs
Mühazirə
Qaydalar
Referat
Xülasə
Yazı
Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish
Download
1,04 Mb.
Matnni ko'rish
-§. O`rta guruh - Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish

3-§. Katta guruh.
6 yoshli bolalarda o`z xulq-atvorini boshqarish qobiliyati paydo bo`ladi; erkin
xotira, diqqat rivojlanadi. Shu yoshda topshiriqni bajarishga, o`z ishiga ijobiy baho
olishga intiladilar. Ular o`quv topshiriqlari (vazifasi) ga katta qiziqish bilan
qaraydilar.
Bolalar katta guruhda birinchi o`nlik sonlarini yaxshi o`zlashtirishlari kerak.
Har xil buyumlar to`plamini sanash, ularning qatorda kelish tartiblarini aniqlash
jarayonida sonlar mohiyatini o`zlashtirish amalga oshiriladi. Bolalar bilan
bajariladigan hamma ishlar ular oldingi bosqichlarda olgan bilimlar va ularni
hgisobga olish asosida tashkil qilinadi. O`qitishni o`tilganlarni takrorlashdan boshlash
kerak. Har qaysi yangi bilim oldin o`zlashtirilgan bilimlar tizimiga kiritilishi zarur.
Mashqlar miqdori yetarli bo`lgandagina o`quvchilarda puxta malaka va
ko`nikmalar shakllanishi mumkin. Bolalarni buyumlar, o`yinchoqlar, geometrik
figuralar, kartochkalar va rasmlardagi tasvirlarni sanash (qayta sanash, qo`shib
sanash, ajratib sanash) ga, obyektlar miqdorlarini sezish bilan aniqlashga mashq
qildirish kerak.
Mazkur guruhda haftada 1 tadan mashg`ulot o`tkaziladi. Mashg`ulotni
haftaning birinchi yarmida jismoniy tarbiya mashg`uloti bilan qo`shib olib borish
maqsadga muvofiq.
Nazorat savol va topshiriqlari - Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish

Nazorat savol va topshiriqlari
1. Bolalarni vaqt haqidagi tasavvurlarini shakllantirishning ahamiyati.
2. Dasturda vaqtni chamalashga qo’yiladigan talablarning mu-rakkablashishi.
3. Istalgan yosh guruh bolalarida vaqtni chamalash darajasini aniqlash. Shu
maqsadda maxsus savollar va topshiriqlar ishlab chiqish va bolalarga taklif
qilish.
4. Tarbiyachining kalendar ish rejasini ko’chirib oling (1 oy uchun).
Istalgan
yosh guruhida vaqtni chamalash haqidagi tasavvur-lari
shakllanishida
topshiriq va uslubiy usullarning samarador-ligi.
5. Kichik va o’rta guruhlarni sutka qismlari bilan tanishti-rish uslubiyati.
6. Katta va maktabgacha
tayyorlov guruhida kun,
hafta va oy-larning ketma-
ket kelishi va nomlari bilan tanishtirish.
7. Katta bog’cha yoshidagi bolalarda vaqtni sezish qandan bo’li-shini
ko’rsatish.
FOYDALANIGAN ADABIYOTLAR
1.Leushina A.I. Formirovaniya elementarnix matematicheskix predstavleniy u detey
doshkolnogo vozrasta. M. 1974.
2.B.B.Danilova . Matematicheckaya podgotovka detey v doshkolnix uchrejdeniyax.
M. 1987
-§. Bolalarda matematik bilimlarni mustahkamlash va ularni amalda

|
-§. Bolalarda matematik bilimlarni mustahkamlash va ularni amaldaBog'liq Bikbayeva kitob matematik tasavvurlar
7-§. Bolalarda matematik bilimlarni mustahkamlash va ularni amalda
qo`llash
Bolalar olgan bilimlari kundalik hayotda, o`yinda, mehnatda, turmushda,
shuningdek boshqa mashg`ulotlarda doim mustahkamlanishi juda muhim.
Bilimlarni mustahkamlashda didaktik o`yinlar, jumladan, xalq didaktik o`yinlari
matryoshkalar, piramidachilar va boshqa o`yinchoqlar bilan o`ynaladigan o`yinlar
muhim rol o`ynaydi. Fazoda mo`ljal (oriyentatsiya) olish mashqlarini ta`minlovchi
o`yinlarga katta ahamiyat beriladi.
Jismoniy tarbiya va musiqa mashg`ulotlarida bolalarning tartib sanoq son bilan
shug`ullanishlariga, harakat yo`nalishlarini aniqlashlari va hokazolarga to`g`ri
keladi.
Geometrik shakllarni bilish,kattalik belgilarini ajrata olish va ular orasida
o`lchov munosabatlarini o`rnata olish malakasi, buyumlar orasida fazoviy
munosabatlar o`rnata olishdan tashqari bolalar har doim rasm solish, loy va
plastilindan narsalar yasash, konstruksiyalash va boshqa mashg`ulotlarida
foydalanishlari lozim.
Bolalarning bilimlari borgan sari mustahkamroq va ta`sirchanroq bo`lib boradi, yangi
sharoitlarga o`tkaziladi, bolalar ularni mustaqil qo`llashga o`rganadilar, ularning
foydasiga tushunadigan bo`ladilar.
Bolalarning sanashning , o`lchay olishning muhim ekanligiga ishonch hosil
qilishlarida ularga yordam berish zarur. Kattalar o`zlarining matematik bilimnlaridan
qanday foydalanishlari ( masofani o`lchashlarini, o`lchovni qanday olishlari,
buyumlarni sanashlarini va h.k.) ni kuzatish tashkil qilinadi.
Tarbiyachi bolalarga nima uchun odamlarga o`lchay olish, sanash nima uchun
kerakligini tushuntiradi. Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarda matematik
bilimlarga va ularni egallashga qiziqish uyg`otish zarur. Bu maktabda matematikani
muvaffaqqiyatli o`qitishningt garovi bo`ladi.
|
| |
Global muammolar globallashuvning oqibati sifatida

|
Global muammolar globallashuvning oqibati sifatida
|
bet | 3/15 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 46,58 Kb. | | #146273 |
Bog'liq 1. Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot tushunchalaGlobal muammolar globallashuvning oqibati sifatida. Ko‘rib chiqilgan globallashuv jarayonlari odamlarga yangi g‘am-tashvishlar va ijtimoiy hayotning internatsionallashuvidan kelib chiqadigan yangi (global) muammolar keltirdi. YUqorida qayd etib o‘tilganidek, ular ijtimoiy rivojlanishda, shuningdek «jamiyat-tabiat» tizimida uzoq vaqt mobaynida yuz bergan miqdor va sifat o‘zgarishlari mahsuli bo‘ldi.
SHuni ta’kidlash lozimki, jahon hamjamiyati nafaqat yanada rang-barang, balki avvalgidan ham ziddiyatliroq shakl-shamoyil kasb etgani bilan tavsiflanadigan hozirgi vaziyat tarixda hech qachon bo‘lmagan.
Bir tomondan, u bir-biriga o‘xshamaydigan, katta va kichik, rivojlangan va qoloq, tinchliksevar va urushqoq, yosh va qadimgi ko‘p sonli madaniyatlar, millatlar va davlatlardan iborat. Boshqa tomondan esa, insoniyat uchinchi ming yillikka yagona organizm sifatida, bir «umumiy uy», aniqroq aytganda, yashash sharoitlari nafaqat tabiiy ko‘rsatkichlar, ya’ni yashash uchun yaroqli hudud bilan, balki hayot faoliyati uchun zarur resurslar mavjudligi bilan ham chegaralangan Er deb atalmish katta va odamga to‘lib ketgan «kommunal kvartira» aholisi sifatida qadam qo‘ydi. Bu to‘la anglab etish jarayoni so‘nggi o‘n yilliklardagina yuz bergan va endilikda u bilan barcha mamlakatlar va xalqlar hisoblashishga majbur bo‘lgan borliqdir.
Bu, yuqorida ko‘rsatib o‘tilganidek, tarixiy o‘lchovlarga ko‘ra jadal sur’atlarda emas, balki misli ko‘rilmagan shitob bilan yuz berdi. Bunda dunyoning yagonaligi tarixiy taraqqiyotni belgilovchi muhim omilga aylandi. Ikkinchi jahon urushi jahon hamjamiyatining parokandaligiga uzil-kesil chek qo‘ydi. Urush tugagani zahoti K.YAspers «SHu davrdan e’tiboran yaxlit bir butunning yagona tarixi sifatidagi jahon tarixi boshlanadi, - deb qayd etdi. Endi butun dunyo asosiy muammo va vazifaga aylandi. SHu tariqa tarixning butunlay o‘zgarishi yuz beradi. Dunyo mamlakatlari va xalqlari tutashdi. Er kurrasi yaxlit va yagona tus oldi. YAngi xavflar va imkoniyatlar paydo bo‘lmoqda. Barcha muhim muammolar dunyo miqyosidagi muammolarga, vaziyat – butun insoniyat vaziyatiga aylandi»1.
Borliq, ong, hayotning mazmuni azaliy falsafiy muammolariga va falsafada muttasil muhokama qilinadigan boshqa masalalarga hozirgi davr shu tariqa ilgari hech qachon mavjud bo‘lmagan, mutlaqo yangi mavzu – insoniyatning yagona taqdiri va Erdagi hayotni saqlash mavzusini qo‘shimcha qildi.
|
| |
Texnooptimizm - 1. Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot tushunchalarining mohiyati

|
1. Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot tushunchalarining mohiyati
|
bet | 4/15 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 46,58 Kb. | | #146273 |
Bog'liq 1. Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot tushunchalaTexnooptimizm. Ammo qayd etilgan qarashlar 60-yillarning boshlariga kelib texnokratik kayfiyatlarning yangi to‘lqini bilan chetga surib qo‘yildi va qariyb ikki o‘n yillik mobaynida ommaviy ongga o‘z ta’sirini yo‘qotdi. Bunga urushdan keyingi davrda jahonning deyarli barcha iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarini qamrab olgan sanoat yuksalishi sabab bo‘ldi. 50-60-yillarda ijtimoiy taraqqiyot istiqbollari G‘arbda ham, SHarqda ham aksariyat mamlakatlar uchun porloq bo‘lib tuyular edi.. Ijtimoiy ongda har qanday dunyoviy va hatto koinot muammolarini fan va texnika yordamida hal qilish mumkin degan illyuziyani yaratgan texnooptimistik kayfiyatlar kuchaydi Bunday qarashlar «iste’mol jamiyati»ni ijtimoiy rivojlanish maqsadi deb e’lon qilgan ko‘p sonli nazariyalarda o‘z aksini topdi. Ayni shu davrda «industrial», «postindustrial», «texnotron», «informatsion» jamiyatlarning turli konsepsiyalarini yaratish ustida faol ish olib borildi.
Texnopessimizmfan texnika yutuqlari insoniyatni boshi berk ko‘chaga olib kiradiva pirovardda u halok bo‘ladi deb hisoblaydi. Ko‘rib chiqilayotgan nazariyalarning ayrim tarafdorlari fan-texnika inqilobining salbiy oqibatlariga, xususan atrof muhitning ifloslanishi muammolariga ma’lum darajada e’tibor bergan bo‘lsalar-da, lekin, umuman olganda, ularning hech biri bundan 1980-yillarning o‘rtalarigacha jiddiy tashvishga tushmadi. CHunki, fan-texnika taraqqiyoti hamma narsaga qodir ekanligiga ishonch haddan tashqari katta edi.
Rim klubi. YUqorida qayd etilgan qarashlardagi tub burilish asosan Rim klubi faoliyati ta’sirida yuz berdi. 1968 yil Rimda o‘zining birinchi majlisiga yig‘ilgan olimlar, faylasuflar va jamoat arboblarining bu nufuzli xalqaro tashkiloti hozirgi davrning eng muhim umuminsoniy muammolari bo‘yicha ma’ruzalar tayyorlash va e’lon qilishni o‘z oldiga vazifa qilib qo‘ydi. Bu tashkilotning 1972 yilda e’lon qilingan «O‘sish chegaralari» deb nomlangan birinchi ma’ruzasiyoq juda katta shov-shuvga sabab bo‘ldi, chunki insoniyat o‘zi anglamagan holda «poroxli bochka ustida o‘tirib, gugurt o‘ynayotgani»ni ko‘rsatib berdi. Rim klubining asoschisi va birinchi prezidenti Aurelli Pechchei mazkur tadqiqotga yozgan so‘zboshisida shunday deb qayd etgan edi: «Endilikda ona-Erimiz har qanday o‘sish sur’atlariga dosh berishga, insonning har qanday erkaliklarini ko‘tarishga qodir ekanligiga sog‘lom fikrlaydigan odamlarning birortasi ham ishonmaydi. O‘sish chegaralari borligi ravshan, lekin ularning qandayligi va qaerdaligini hali aniqlash lozim»2.
|
| |
Global jarayonlarning shakllanish tarixi

|
Global jarayonlarning shakllanish tarixi
|
bet | 2/15 | Sana | 26.01.2024 | Hajmi | 46,58 Kb. | | #146273 |
Bog'liq 1. Globallashuv, globalistika va barqaror taraqqiyot tushunchalaGlobal jarayonlarning shakllanish tarixi. Hozirgi globallashuv jarayonlarining ilk nishonalariga XV asr oxirlaridan boshlab duch kelish mumkin, XIX asr boshiga kelib esa u amalda real shakl-shamoyil kasb etdi. Bu pirovardida yagona geografik, ma’lum darajada iqtisodiy va siyosiy jahon maydoni shakllanishiga olib kelgan Buyuk geografik kashfiyotlar yuz bergan davr edi. Ayni shu davrda dunyoni tushunishga nisbatan geotsentrik yondashuvlar geliotsentrik yondashuvlarga o‘rin bo‘shatdi, insoniyat esa, nihoyat, kun va tunning almashishini to‘g‘ri talqin qilishga muvaffaq bo‘ldi. Fan falsafadan ajralib chiqib, bilimlar to‘planishi va texnikaning rivojlanishiga kuchli turtki berdi, fan-texnika taraqqiyoti va sanoat inqilobi yuz berishiga sabab bo‘ldi. So‘nggi zikr etilgan voqealar pirovard natijada insonning tabiatni o‘zgartiruvchi imkoniyatlari va uning atrof muhit bilan munosabatini butunlay o‘zgartirdi.
Globallashuvning serqirraligi dunyo miqyosidagi tahdidlar va globallashuv jarayonlarini aholining keng qatlamlari anglab etishi, shuningdek jahon hamjamiyati va unga mos keluvchi qadriyatlarga munosabat, madaniyat, turmush tarzining shakllanishida namoyon bo‘ladi. 1970-yillardan globallashuv o‘z rivojlanishining yangi bosqichiga ko‘tarildi va serqirra tus oldi. Ayni shu davrda axborot-texnologiya inqilobining rivojlanishi jadallashdi, mif, din, falsafa, fan, ekologiya bilan bir qatorda global ong ijtimoiy ongning yana bir shakli sifatida paydo bo‘ldi.
Globallashuvning serqirraligi jahon bozorini sezilarli darajada o‘zgartirdi, jahon xo‘jaligi o‘ziga xos xususiyatlarini namoyon etib, milliy xo‘jaliklardan kuchliroq va muhimroq tus olishiga imkoniyat yaratdi. Quyidagilar globallashuv serqirraligining muhim xususiyatlari hisoblanadi:
a) «rezonans effekti»ning paydo bo‘lishi, bunda iqtisodiy yuksalishlar yoki tangliklar bir mamlakatdan u bilan uzviy bog‘liq bo‘lgan boshqa mamlakatlar va mintaqalarga o‘tadi;
b) turli tovarlar va xizmatlar jahon bozorlarining yaratilishi;
v) ko‘rsatilgan tovarlar va xizmatlarga jahon narxlarining shakllanishi, ular mazkur tovarlar va xizmatlar milliy ishlab chiqaruvchilarining siyosatini ko‘p jihatdan belgilashi.
1991 yilda Internet paydo bo‘lganidan so‘ng dunyo informatsion jihatdan ham uzil-kesil tutashdi. Kompyuter inqilobi va Internet tarmog‘ining rivojlanishi chegaralardan boshqa hamma narsa mavjud bo‘lgan yangi axborot maydonini vujudga keltirdi.
|
| |
REJALASHTIRISH VA TASHKIL QILISH - Maktabgacha yoshdagi bolalarda matematik tasavvurlarni shakllantirish

Ikkinchi kichik guruhda elementar matematik tasavvurlarga bag`ishlangan
mashg`ulotlarda o`qitish ayoniy ta`sir xarakterida bo`lishi kerak.
Bolalar bilimlarini
tarbiyachining harakatlari, uning tushuntirish va ko`rsatmalarini idrok qilish asosida,
shuningdek, didaktik marteriallar bilan mustaqil ishlash vositasida o`zlashtiradilar.
O`yin shaklida berilgan o`quv materiallarini kichik bolalar yaxshi
o`zlashtiradilar. Shu sababli mazkur guruhda yaxshisi mashg`ulotlarni didaktik
o`yinlar shaklida yoki aqalli ularni kutilmagan sovg`alar (buyumlar, o`yinchoqlar va
boshqa narsalarning kutilmaganda paydo bo`lishi ) dan boshlash durust bo`ladi.
Shuningdek, har xil faol harakatli o`yinlardan foydalanish maqsadga muvofiqdir.
O`qitish – o`rgatishni bunday o`yinlarni iloji boricha hamma bola ishtirok etadigan
qilib tashkil qilish kerak.
Elementar matematik tasavvurlarni rivojlantirishda
bolaning didaktik material
bilan ishlashi, ishlarini ma`lum tartibda bajara olishi ( buyumlarni rasmlarga,
kartochka namunalariga joylashtirish ) katta ahamiyatga ega. Sanoqqa oid didaktik
materiallarni kichkintoyga alohida qutilar ( konfetlar, patnislar ) da berish kerak.
O`qituvchi bolalarga operatsiyalar ketma-ketligini
mukammal tushuntirib, har
bir ish usulining namunasini ko`rsatadi. Tushuntirish ishlari kichkina bola idrok qila
oladigan sur`atda aniq, qisqa berilishi kerak. Har qaysi ish usulini, yangilikni alohida
ajratib, 2-3 martadan ko`rsatish kerak. Bir xil harakat usullarini har xil vaziyatlarda
va har xil ko`rsatma materiallar bilan ko`p martalab aytib ko`rsatish, ularni bolalar
yaxshi o`zlashtirishlari uchun imkon beradi.
Matematik bilimlar bolalarga, ular nimani bilib
olganliklari va nimani
uddasidan chiqa olishlarini hisobga olgan holda, aniq sistema va ketma-ketlikda
beriladi.
II BOB. BOLALAR BOG’CHASIDA MIQDOR VA SON

Ikkinchidan , muhitning shunday munosabatlarini ajratish kiradiki, bu
munosabatlarni qo’llanish bolaga konkret buyumlardan matematik obyektlarga
o’tish ( masalan , buyumlarni ma’lum belgilari bo’yicha
guruhga kiritish va shu
asosda to’plam munosabatlarini , qism –butun munosabatlarini hosil qilish )
imkonini beradi .
Tekshirishning natijalari shuni ko’rsatadiki , matematik operatsiyalar
maktabgacha yoshda o’zlashtirilgan shunday masalalar va munosabatlar asosida
kiritilsa va qayta ishlansa , matematikani egallash samaraliroq bo’ladi. Yo
haddan tashqari konkretlilik , yo matematik bilimlarning
formalligi tufayli
paydo bo’ladigan qiyinchiliklar mazkur holda paydo bo’lmaydi .
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni o’qitishda matematik bilimlar
tarkibini tekshirish tenglik – tengsizlik , qism - butun munosabatlarni , bilvosita
tenglashtirish sanoq va arifmetik amallarni to’liq va ongli o’zlashtirish uchun
asos bo’ladigan soda masalalar va munosabatlarning o’zidan
iborat ekanini
ko’rsatadi . Bu munosabat va masalalarni ( ularning eng soda shakllarini ) bolalar
3 yoshdan boshlab tushuna boshlaydilar . Ular bunday mashg’lotlarga qiziqish
bilan yondashadilar , xuddi shu yerning o’zida o’zlashtirganlari ( tenglik ,
qism- butun va h.k. munosabatlari )ni o’yinlarga ko’chiradilar , turmushda amaliy
ishlar
qilishda foydalaniladilar , bir –birlariga ( katta va tayyorlov guruhi
bolalari ) shunga o’xshash masalalarni taklif qiladilar .
Maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarning matematik tasavvurlarini o’rganish ,
tekshirish asosida elementar matematik tasavvurlarni shakllantirish dasturi tuzildi .
Bu dastur quyidaagi besh bo’limdan iborat : “Miqdor va sanoq “ , “Kattalik “ , “
Geometrik figuralar “ , “Fazoda mo’ljal olish” , “ Vaqtga nisbatan mo’ljal olish
“ .
Endi har xil guruhlarga “ Miqdor va sanoq “ bo’limi ustida ishlash uslubiyati
haqida fikr yuritamiz .