Zahiriddin Muhammad Boburning pedagogik qarashlari

|
Zahiriddin Muhammad Boburning pedagogik qarashlari
|
bet | 75/150 | Sana | 27.05.2024 | Hajmi | 5,55 Mb. | | #255011 |
Bog'liq Xalqaro innovatsion universitet pedagopgika fanlari kafedrasi peZahiriddin Muhammad Boburning pedagogik qarashlari
Markaziy Osiyoda fan va madaniyatning rivojlanishiga salmoqli hissa qo‘shgan, o‘zining g‘oyat samarali faoliyati bilan tarixda o‘chmas iz qoldirgan, temuriylar avlodining so‘nggi vakillaridan biri Umar Shayx Mirzo O‘g‘li Zaxiriddin Muhammad Boburdir. Bobur Mirzo Farg‘ona viloyatining hukmdori Umarshayx, ya’ni Sohibkiron Amir Temurning chevarasi oilasida 1483 yilda tavallud topdi. Bobur saroy muhitida tarbiyalandi va o‘qidi, yoshligidan ilmga, she’riyatta berildi. Dovyurakligi, jasurligi va epchilligi tufayli uni «Bobur ya’ni «Yo‘lbars» deb atadilar.
Zahiriddin Muhammad Bobur ilm va fanning, san’atning, umuman xayotning xamma soxalari bilan yakindan kiziqkan. G‘ayrat va tashabbus, sinchkovlik va iste’dod Boburni rivojlangan feodal davrning ulug‘ siymolaridan biriga aylantirdi. o‘tkir zexnli Bobur Mirzo 9 yoshida savodini chiqaradi, qur’onni yod oldi, she’rlar yozib uni sharxlay bildi. 10-12 yoshlarida xarbiy san’at sirlarini, davlatni boshqarish usulini, jismoniy tarbiya mashqlarini mukammal darajada egalladi.
Iste’dod soxibi bo‘lgan Bobur 12 yoshida, otasi vafotidan so‘ng taxtni egallab, podshox etib tayinlandi va umrining oxiriga qadar o‘zi ko‘rgan, xayotda guvox bo‘lgan, jang suronlari, o‘zga yurtdagi jaxongashtaliklar, vatanni qo‘msash, bolaga, oilaga qarindosh-urug‘larga munosabat masalalarini o‘zining tarixiy-geografik kitobi bo‘lmish «BOBURNOMA»da bayon etdi.
Bu borada o‘zbek olimi taniqli geograf prof. H.Hasanov uni faqat davlat arbobi emas, balki mashxur lashkarboshi, tarixchi, geograf, biolog, musiqachi, tilshunos, me’mor xam bo‘lganini ta’kidlaydi. Uning ijodiga mansub bo‘lgan «Xatti Boburiy» uzok yillar davomida maktablarda, madrasalarda savod o‘rgatish kitobi sifatida foydalaniladi.
Zaxiriddin Muxammad Bobur xayotlik paytidayoq o‘ziga xos ma’rifiy maktab yaratdi. Maktab tushunchasi turli ma’nolarda ishlatiladi. Maktab tor ma’noda farzandlarga ilm-ma’rifat, ma’lumot beruvchi joy, keng ma’noda fan, san’at, adabiyot, ijtimoiy, siyosiy xayot kabilarda o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lgan yo‘nalish, oqimdir.
Bobur xayotiy esdaliklar yozish maktabini «Boburnoma» asari orkali boshlab berdi. Gulbadanbegim otasi Bobur vafotidan so‘ng bu maktabni davom ettirib, «Xumoyunnoma» asarini yozdi. Bu maktab XX asr adabiyotida xam davom etdi. «Esdaliklar» (S.Ayniy), «Bolalik» (Oybek) v.b. asarlar. «Boburnoma» nisbatan tor ma’noda bo‘lsada, yozuvchi yashagan davrni, muxitni bir muncha aks ettirdi.
Boburning ta’lim nazariyasidagi yana bir muxim xususiyati, o‘zi bilgan bilimlarni kelajak avlodga ilinishidir. Avlodim bilsin deb eliga o‘rgatgisi keladi. Bu xol uni bashariyatga buyuk ma’naviy boyliklar qoldirishiga muvaffaq qildi. Undan meros bo‘lib kolgan lirik she’riy asarlar; «Boburnoma», «Muxtasar», «Mubayyin», «Volidiya» va boshka asarlari jaxon fanida, ayniqsa xalq tarbiya konunlarida aloxida o‘rin tutadi. «Boburnoma»da esa shu darajada ko‘p va turli-tuman ma’lumotlar borki, ulardan xozirgi davrdagi mavjud fanlarning deyarli barcha soxalariga tegishli ma’lumotlarni olish mumkin. Shu jixatdan qaraganda, «Boburnoma» bolalar va yoshlar kitobxonligida katta axamiyatga molikdir.
Shunisi diqqatga sazovorki, "Boburnoma" katta tarixiy manbaa xisoblanadi Chunonchi, 12 yoshli Bobur Andijonga suv qayerdan, kaysi ariklardan kelishini, u yerda qanday mevalar pishishini, qanday qushlar ov qilinishini, qushlarning og‘irligi qancha ekanligini biladi.
Asarda bunday misollarni ko‘plab keltirishimiz mumkin. Shuni ta’kidlash zarurki, darxaqiqat «Boburnoma» - muxim terminologik va topinomik manba xisoblanib, unda yer-suv, xavo va turli tabiiy xodisalarga tegishli xalq so‘zlari ko‘plab topiladi». «Boburnoma»da XVI asr boshlaridagi (bir mingdan ortiq) o‘sha davrdagi xolatida, shuningdek ayrim nomlarning turli variantlari berilishi xam katta axamiyat kasb etadi. Bobur Mirzo o‘z xayoti faoliyatida ko‘p yo‘l bosganligi uchun yer-suv taqsimotidagi xamda qurilish ishlaridagi masofa o‘lchovlariga katta axamiyat bergan. «Boburnoma»da tilga olingan o‘lchov birliklarini xozirgi paytda qo‘llaydigan bo‘lsak, bu kuyidagichadir: Yig‘och - 8 km; kurux - 2,5 km; shar’i - 2,4 km; kari - 55 sm; tutam, musht - 8 sm; bir o‘q otim yer -110-125 metr; bir o‘q choptirim yer - 215 metr; Xarvor (bir eshak ko‘taradigan yuk) - 300 kilodan 565 kilogacha; mo‘g‘uliy masofa, quloch - 170 sm. Bir kunlik yo‘l - 40-45 km va xakazo.
Shunisi diqqatga sazovorki, Bobur xar bir territoriyani ma’lum bir tartibda tavsiflaydi; avvalo joyning geografik o‘rni, so‘ngra qaysi iqlimga mansubligi va qishloq xo‘jaligi, shifobaxsh joylari, o‘simliklari, qazilmalari, xayvonoti va axolisi, uning urf-odatlari xaqida ma’lumot beradi. Bu bilan u dunyoviy iqlimlarni mukammal egallaganligi, olim darajasidagi bilimga ega ekanligi kishini lol qoldiradi...
Umuman olganda Zaxiriddin Muxammad Boburning ilmiy merosini o‘rganish yoshlarda mexnatsevarlik, oliyjanoblik, fan, madaniyat san’atga, ma’rifatga mexr uygotish xissini shakllantiradi.
Boburning she’rlari original ijod samarasi sifatida ko‘p avlodlarga manzur bo‘lib kelgan, ota-bobolarimiz serqirra faoliyatidagi ijobiy jixatlari uchun Boburni e’zozlaganlar. Biz ham uning ma’naviy merosini, xususan yosh avlod tarbiyasida muxim ahamiyatga molik bo‘lgan axloqiy - ma’rifiy pedagogik qarashlarini qadrlaymiz.
Xulosa qilib shuni aytamizki, umuman XIV-XVI asrlarda Markaziy Osiyoning ijtimoiy-siyosiy va madaniy xayoti bilan tanishishdan shu narsa ma’lum bo‘ladiki, Amir Temur barpo etgan mustaqil markazlashgan davlatda u qo‘llagan siyosat o‘lkada ilm-fan, san’at, adabiyot, xunarmandchilik va yoshlar tarbiyasida muxim axamiyat kasb etadi. Soxibkiron Amir Temur va Temuriy shahzodalar tomonidan ma’rifatga katpsh e’tibor berilishi natijasida shaxar va kishloklarda, ovullarda bolalarni 6 yoshdan o‘kitish keng joriy etildi, madrasa ta’limi isloh kilindi, kurilish inshootlari, me’moriy obidalar, bogu-roglar, savdo shoxobchalari barpo etildi, «Buyuk ipak yo‘li» jonlantirildi. Davlatni boshkarish, siyosat, hukukshunoslik, iktisodiyot-tadbirkorlik mezonlari ishlab chikildi.
Amir Temurning tarix oldidagi ulkan xizmatlaridan biri uning ilm-fan taraqqiyotiga xissa qo‘shganidadir.
Temuriy shaxzodalar orasida, ayniqsa Mirzo Ulug‘bekning xizmatini aloxida ta’kidlab o‘tmoq maqsadga muvofikdir. Cheksiz akl-idroki, azmu qat’iyati, odilona siyosati bilan Mirzo Ulug‘bek qariyib qirq yil mobaynida Movarounnaxr diyorining donishmand xukmdori bo‘lib, xalklarning azaliy orzusi — tinchlik, totuvlik, xar tomonlama tarakkiyotni qaror toptirish yo‘lida shijoat va matonat ko‘rsatdi.
Mirzo Ulug‘bek avvalo, ilmiy farazlar bilan bilan emas, balki sof amaliy uslubda ijod kildi. Minglab yulduzlarni jamlagan mukammal xarita va bugungi zng zamonaviy xisoblardan deyarli farq etmaydigan mukammal astronomik jadvalini yaratdi.
Uning hayoti va ijodi o‘zbek xalqi ma’naviyati poydevoriga qo‘yilgan tamal toshlaridan biri bo‘lib, xalqimizning o‘rta asrlarda fundamental fanga nechog‘lik buyuk axamiyat berganini ko‘rsatadi.
XIV-XVI asrlarda xattotlik, tilla suv bilan yozish, surat solish va muqovalash kabi soxalar yanada rivoj topdi. Bu borada Kamoliddin Bexzod, Sulton Ali al-Kotib va Maxmud Muzaxxib al-Xiraviylarning xizmati katta bo‘ldi.
Ular Eron, Buxoro va Samarkandda kitob bezash bo‘yicha o‘z maktablarini yaratdilar va dunyo kutubxonalarida saklanib kelayotgan qimmatbaxo ko‘lyozmalar xazinasini meros qilib qoldirdilar. Boburning pedagogika olamida xizmatlaridan biri shundaki, u Farg‘ona, Samarqand, Afg‘oniston, Xindiston geografiyasini o‘zbek tilida birinchi bo‘lib tavsiflagan olimdir. Shu sababli xam Jaxon ilmu-fanida, uni birinchi o‘zbek afg‘onshunosi va Beruniydan keyingi xindshunosi deyilishi bejiz emas. Shuni ta’kidlash kerakki, Bobur o‘zining Afg‘oniston va Xindiston to‘g‘risidagi ajoyib xotiralarini yozgan davrda G‘arbiy Yevropa olimlarining Markaziy Osiyo, Afyuniston va Xindiston to‘g‘risidagi tasavvurlari taxminiy bo‘lgan.
Boburning «Boburnoma» asari zoologiya, botanika, astronomiya, etnografiya, tarix, tilshunoslik soxasidagi kimmatli yodgorlikdir.
Shu bilan birga "Boburnoma"da adabiyot, diplomatiya, xarbiy san’at, moliya soxalaridan xam ma’lumotlar olish mumkin. Boburning «tabiat va viloyatlar shaydosi» bo‘lishi uning avlodlariga xam o‘z ta’sirini ko‘rsatgani, uni o‘g‘illari Xumoyun va nabirasi Gulbadanbegim, xolavachchasi Xaydar Mirzo xayotida xam ko‘ramiz. Gulbadanbegim XVI asr o‘rtalarida akasi Xumoyun safarini xikoya qiladigan «Xumoyunnoma» tarixiy-geografik asarini yozgan tarixnavis o‘zbek ayolidir. Bu asarni sharkshunos olimlar «Boburnoma»ning davomi deb juda o‘rinli aytadilar. Boburning xolavachchasi Toshkentlik Muxammad Xaydar Mirzo xam Xindiston, Tibet, Qashkar va Issikko‘l atrofini kezib, «Tarixi Rashidiy» voqeanomasini yozib qoldirgan.
Yuqoridagi fikrlarimizdan ko‘rinib turibdiki, Soxibqiron Amir Temur va temuriy xukmdorlar xamda ularning avlodlari o‘qimishli, fan va madaniyatni egallagan, zukko insonlar bo‘lib, ularning bizga qoldirgan ilmiy merosi bugungi kunda xam xayotimizda ulkan axamiyat kasb etmokda va Mustaqil o‘zbekistonning obro‘sini oshirish yo‘lida katta xizmat kilmokda.
Yurtboshimiz taklifi bilan va say’i xarakatlari tufayli o‘tkazilgan Amir Temur, Ulug‘bek, Imom al-Buxoriy, Al-Farg‘oniy va boshqa buyuk siymolarning tavalludiga bag‘ishlangan tantanalar va ular nomi bilan atalayotgan ma’rifat maskanlarining mavjudligi xalqimizning ularga bo‘lgan chukur extiromidir.
|
| |