sfeed
Misol sifatida ICO

|
sfeed
Misol sifatida ICO
|
bet | 87/217 | Sana | 15.05.2024 | Hajmi | 2,85 Mb. | | #236153 |
Bog'liq Raqamli iqtisodiyot-Darslik-18.02.2020sfeed
Misol sifatida ICO ga 2017 yilda jalb qilingan investitsiyalarni quyidagi diagramma orqali namoyish etishimizmumkin (mln dollarlarda):
So’ming emissiyasi jarayonida blokcheyn texnologiyasini qo’llash orqali milliy kriptovalyutani yaratish ham O’zbekiston iqtisodiyotini rivojlantirishda muhim ahamiyatga molik bo’lishi mumkin. Chunki ushbu instrumentariy orqali O’zbekiston jahon kriptovalyutalar bozoriga kirib olib, iqtisodiyot rivojlanishi uchun kerakli bo’lgan moliyaviy resurslarga ega bo’lishi mumkin. Shuni aytish mumkinki,2013 yil noyabridan boshlab, bitkoinning qiymati $1000 dan oshdi, 2017 bahoriga kelib esa bitta virtual bitkoin uchun $2500, kuziga kelib esa
$20000bera boshlashdi. Ammo boshqa kriptovalyutalar ham o’sishda davom etmoqda. Masalan, bir Ethereum 2017 yil yanvaridan 2017 yil iyunigacha 30 barobar o’sdi va narxi $250 ga yetdi. Bu o’sish bir qancha faktorlarga bog’liq. Masalan, 2017 yilda Yaponiya davlati xukumati bitkoinni to’lov vositasi sifatida tan olishdi va hozirda bu mamlakat fuqarolari ushbu kriptovalyutada bank hisob raqamlari ochishlari va undan foydalanishlari mumkin. Bitkoinning bu yetakchi rivojlangan mamlakatda qonuniylashtirilishi investorlar orasida katta qiziqish uyg’otmoqda, albatta. Masalan, 2017 yil may oyida ishga tushgan yapon
kriptovalyuta birjasi Z.com talabgorlarning xaddan tashqari ko’pligidan ishini vaqtincha to’xtatib turishga majbur bo’ldi. Kriptovalyutalar narxining tezlik bilan oshib ketishi blokcheyn-ekotizimlarining rivojlanishi bilan ham bog’liqdir. Xususan, ICO mexanizmi (blokcheyndagi kraudfunding) tizimlari borgan sari ommalashib bormoqda. Startap kompaniyalar keyinchalik rivojlanish maqsadlarida o’zlarining shaxsiy kriptovalyutalarini ham chiqarishlari mumkin. Investorlar esa bu kriptovalyutalarni sotib olib, startap muvaffaqiyatli bo’lgan taqdirda yaxshigina foyda olishlari mumkin. Xozirgi kunlarda juda ko’p ICO lar tashkil etilmoqda va ular tomonidan jalb etilgan moliyaviy resurslar miqdori bo’yicha yangidan-yangi rekordlar qo’yilmoqda. Masalan, Mozilla brauzerining avvalgi bosh direktori Brendan tomonidan tashkil etilgan Brave startapi ICO vositasida 30 sekund davomida $35 млн mablag’ yig’a oldi. Nega bizning vatanimizda bunday texnologiyalarga qiziqish unchalik katta emas? Chunki, birinchidan, bizdagi bank- moliya mutaxassislari yangi texnologiyalarga juda extiyotkorlik bilan munosabatda bo’ladilar, ikkinchidan, ular tekshrilgan va uzoq muddat qo’llanilgan texnologiyalardan foydalanishni afzal ko’radilar va uchinchdan, bank-moliya sohasidagi mutaxassislarning amaliy va nazariy tayyorgarligi raqamli texnologiyalar nuqtai-nazaridan yetarli darajada emas. Ammo Kipr, Yaponiya, Rossiya, Xitoy, Singapur, Germaniya, Kanada va AQSh davlarlari asta-sekin raqamli elektron valuytalara o’tishni rejalashtirishmoqda. Masalan, 2016 yiling boshida Xitoy Xalq banki kriptovalyutaga o’tish rejasini e’lon qildi va xozirgi kunlarda naqd pullarni asta sekin blokcheynlarga o’tkazish uchun kerakli bo’lgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Xitoy mamlakati fuqarolari uchun bu ish hech qanday noqulaylik tug’dirmaydi, chunki bu tizimdan foydalanish xozirgi paytda foydalaniladigan WeChat yoki Alipay tizimlaridan unchalik farq qilmaydi. Ammo bu o’zgarish biznes uchun katta ahamiyatga ega bo’ladi, chunki bunda oradagi vositachilar yo’qoladi.
Uzbek milliy valyutasi – so’mni ham blokcheynga o’tkazish davlatga bir qancha muammolarni hal qilish imkonini berar edi. Shu jumladan:
Joriy bank operatsiyalarining shaffofligini oshirish;
Davlat sektori samaradorligini oshirish;
Ikkilamchi va yashirin bank sektorini yo’q qilish;
Davlat apparatidagi byurokratiyani yengish;
Soliqlar to’lash jarayonini mukammallashtirish orqali, soliq to’lamaslik xolatlariga qarshi samarador kurashish;
Elektron tijoratning rivojlanishiga yangiimkoniyatlar berish;
Halqaro valyuta-kredit resurslarini O’zbekiston iqtisodiyotiga keng jalb qilish;
Moliya-kredit muassasalarining ishini yanada takomillashtirish va boshqalar.
Bunday xatti-harakatlarning muvaffaqiyatli ravishda rivojlanishi uchun mamlakatimizda to’rt xildagi yo’nalish taklif etish mumkin:
Birinchi stsenariyda bit so’m muomalaga chiqarilishi mumkin. O’zbek milliy valyutasini blokcheynga va raqamli formatga o’tkazish unga bir qancha afzalliklar berishi mumkin, ammo bu holda bir qancha muammolarni qonunchilik asosida to’g’ri hal qilishga to’g’ri keladi. Masalan, ushbu blokcheynni kim boshqaradi va unga davlat maqomi beriladimi yoki u korporativ maqomga ega bo’ladimi? Bit so’m ichki va tashki bozorda qanday ishlatiladi va kim tomonidan nazorat qilinadi? - degan savollarga ham konkret javoblar topish lozim bo’ladi.
Ikkinchi yo’nalishda O’zbekistonda davlat blokcheyn tizimi tashkil qilinadi va u o’zida turli moliyaviy institutlarning funktsiyalarini qamrab oladi. Bunday institutlar jumlasiga banklar, depozitariylar, pensiya fondlari, soliq idoralari va boshqalarni kiritish mumkin. Bu amal soliq to’lash va mablag’larni fondlarga o’tkazish ishlarini avtomatlashtirish imkonini beradi.
Uchinchi imkoniyat esa kriptovalyutani alohida tashkilotlarda yoki hududlarda hayotga tadbiq qilinadi va bu sohada yetarlri tajriva to’planganidan so’ng, bu ish respublika miqyosida amalga oshiriladi (masalan, O’zbekiston Respublikasidagi ochiq iqtisodiy xududlarda yoki chet ellik mutaxassislar yordamida innovatsion korxonalarda).
Oxirgi, to’rtinchi imkoniyat esa Rossiydagidek Markaziy bank tomonidan raqamli kriptovalyutalar bilan ishlashni amalga oshiradigan pilot loyihani ishga tushirishdir (mastercheyn loyihasi). Ushbu plarforma bozor ishtirokchilarining elektron usulda o’zaro ma’lumot almashinishi va blokchenlarda identifikatsiya qilinishiuchun mo’ljallangandir. Bu tizim asta sekin, kritpotajriba oshib borgan sari bir qancha davlat interaktiv hizmatlarining ham blokcheynga o’tkazilishini ta’minlashi mumkin.
Respublikamizda kriptovalyuta bo’yicha malakali mutaxassislarning juda kamligi va bu sohadagi tajriba ozligini hisobga olgan tarzda bu yo’nalishda malakali mutaxassislar tayyorlashni ham amalga oshirish zamona talabi bo’lib qolmoqda. Lekin blokchyen texnologiyalarni hayotga tadbiq qilish va o’zbek kriptovalyutasini chiqarich innovatsion g’oyasini qadam ba qadam amalga oshirish hozirdanoq boshlab yo’lga qo’yilishi kerak bo’lgan hayot taqozosidir. Chunki dunyodagi ko’pchilik rivojlangan mamlakatlar o’zlarining milliy yoki korporativ kriptovalyuta loyihalarini amalga oshimoqdalar va ular keyinchalik barcha raqamli kriptopullarga egalik qilib, boshqa mamlakatlarni bu jarayondan siqib chiqarishga harakat qiladilar. Davlatning monetar siyosatidagi eng muhim amallardan biri pul emissiyasini nazorat qilish bo’lgani uchun, kriptovalyutadan voz kechish kelajakda mamlakatdagi moliya-kredit tizimini va uning jahon moliya kredit tizimi bilan aloqalarini sezilarli ravishdaizdan chiqishiga olib kelishi mumkin.
Elektron tijoratga investitsiyalar jalb qilish
Endi kriptovalyutalarning investorlar uchun qanday qiyinchiliklar tug’dirishi masalasini ko’rib chiqamiz. Hozirgi davrda yangi raqamli texnologiyalar startap kompaniyalarga kriptovalyutalar yoki tokenlar ko’rinishida juda katta investitsion mablag’larni jalb qilish imkoniyatini yaratayapti. Misol uchun, yuqoridagi bo’limda ko’rsatilganidek, raqamli pullarni birlamchi joylashtirish – ICO (initial coin offering) o’nlab million pullarni investitsiyalar uchun to’plash imkonini yaratayapganini bir qancha davlatlardagi tajriba yaqqol namoish qilayapti. Ammo bu ishlarning manfiy oqibatlari ham vujudga kelishi ehtimoli bor albatta. ICO vositasida investitsiyalar jalb qilinadigtan startaplar bozorida yangi moliyaviy
puffak paydo bo’lishi mumkin. Bunda emitentlar tomonidan hech qanday sarf- harajat qilinmagan xolda investorlar uchun yuqori darajada foyda olishlariga imkon yaratiladi. An’anaviy investitsion capital yig’ish usulida esa kompaniya kerakli kapitalni yig’a olish uchun uzoq yillar davomida aholining ishonchini qozongan bo’lishi kerak. Raqamli valyuta vositasida investitsion capital to’plash operatsiyasining qimmatli qog’ozlarni birlamchi aktsiyalar joylashtirish (anderrayting - birjalarda sotish) orqali amalga oshiriladigan an’anaviy usulidan asosiy farqi shundaki, bunda kompaniya sotuv uchun aktsiyalarni emas, balki tokenlarni (raqamli jetonlarni) chiqaradi. Buning uchun investorlar kriptovalyuta orqali to’lov qiladilar (masalan, bitkoin yoki laytkoin orqali). Mutaxassislarning fikricha, ICO emitentlari bu ishlarni qilayotganlariga katta tavakkalchiliklarga qo’l uradilar. Bu ayniqsa, kriptovalyutalar bozori faoliyati davlat boshqaruviga o’tgan paytda o’ta kuchayadi.
|
| |