PLEYADALAR
Ülkər-Pleyadalar - TÜrk xalqlari folkloru IV kitab altay dastanlari və ƏfsanəLƏRİ baki – 2016 Redaktoru:...

PLEYADALAR
Ülkər-Pleyadalar. Bununla tarix hesablanır. Ülkər hər ayın 3, 7, 9 və 15-də ayın yaxınlığından keçir. Ülkərlə siçan, öküz və s. illəri müəyyən edirlər. Ülkərlə insanların doğulduğu illəri də hesablayırlar (Kudaçi, altaylı).
Meçin ayı müşayiət edən ulduzlardır (Çoltoş).
Uker bürcü. Ay ilə bərabər gedir: bu, Venera ulduzlar qrupudur.
Venera səhər – Çolmon.
axşam – Ulkerdir.
Qütb ulduzu. Altın-kazık “qızıl paya” (Anos).
Qütb ulduzuna örkən bağlanıb: o biri ucunda iki səmənd at – iki sarat, ortasında da düyün var.
(N.Y. Nikiforovun göstəricisi).
_________________
Altın-kazık. Tüfəngi hansı ulduza tuşlasan, o yerindən düşəcək, Altın-kazak heç vaxt düşməz.
Bahadır Kanciqay öz atını ora bağlayıb (Çoltoş).
ŞƏRHLƏR
Altaylıların yaddaşında iki ənənə yanaşı qorunub saxlanır: biri şamanlıq, o biri isə söyləyicilər (nağılçılar) yaxud rapsodlar (dastançılar), altayca kayçilər. Birinci qrup ayin nəğmələrindən ibarətdir. Bu nəğmələri şamanlar qavalın müşayiətilə tanrıların ünvanına və şaman allahları haqqında əfsanələrdən oxuyurlar. Digər ənənəyə bahadırlar haqqında balalaykanın müşayiətilə reçitativ oxunan nağıllar daxildir. Hər iki ənənədə qaranlıq dünyanın yaxud cəhənnəmin tanrısı məlumdur: bu tanrının adı Erlik-xandır. O, eyni dərəcədə altaylılara, soyotlara məlum olduğu kimi, monqollar, buryatlar da onu tanıyırlar. Göydə yaşayan ali tanrı hər iki ənənədə müxtəlif adlar daşıyır: altaylıların şaman ənənəsində O, Ulken, söyləyicilərin dünyəvi ənənələrində isə Uç-Kurbi-Stan adlanır. Buryatlarda da iki ənənə özünü göstərir: şaman ənənəsində onların göydə yaşayan ali tanrısı Eseqe-Malan-tenqri adlanır, nağıllarda isə onun yerində Quçin-qurbu – Xormusten-xan dayanır. Quçin-qurbu monqolca otuz üç deməkdir. Ali göy tanrısının altayca adının birinci üzvündə də üç vardır. Monqollarda şamanlıq yalnız bəzi parçalarda qalıb və buddizmlə qarışıb. Buna görə də ali tanrının dünyəvi ənənə ilə müqayisədə ayrıca bir ad daşıması ilə bağlı qəti qərar qəbul etmək mümkün deyil: monqolların bahadırlıq dastanlarında, buryatlarda olduğu kimi, ali tanrı Xormusten-xan adlanır. Kult və dünyəvi ənənələr arasındakı bu fərqi izah etmək üçün belə bir fərziyyə irəli sürmək olar ki, Ulken ilə Eseqe-malan kultları bəlkə də altaylıların və buryatların milli kultları kimi qəbul olunub. Kurbustan-xan yaxud Xormusten-xanın adı həm altaylılara, həm də buryatlara başqa tayfanın təsiri ilə keçib. Sanki altaylılarla, soyotlarla, buryatlarla birgə kultunda Ulkenin yaxud Eseqe-Malanın yerində Kurbistan-xanın dayandığı bir tayfa olub və Kurbistan-xan, altaylılarda və buryatlarda Ulken və Eseqe-Malan olduğu kimi, həmin xalqın da milli tanrısı olub. Həmin tayfa altaylılarla və buryatlarla müqayisədə daha yüksək kult dərəcəsinə qalxıb; hansısa dövrdə o öz qonşularına təsir etməyə başlamış və sonuncular həmin tayfanın şifahi ədəbiyyatını, yəni nağıl və dastanlarını mənimsəməyə başlamışlar. Nəzərə almaq lazımdır ki, həmin dastanların mətnlərində onlar başqa tayfanın Kurbistan adını özlərinin milli Ulken yaxud Eseqe-Malan adı ilə dəyişdirməyərək olduğu kimi saxlamışlar. Beləliklə, mənə elə gəlir ki, altaylılar ilə buryatlarda olan kult və dünyəvi ənənələr arasındakı fərqi izah etmək olar. Kurbistan yaxud Xormusten adı bütün Monqolustanda və ona şimaldan yaxın olan bütün ərazilərdə yayılıb. Ulken və Eseqe-Malan adları isə Monqolustanda eşidilməyib. Buna görə də belə güman etmək olar ki, Kurbustan kultunu yaradan tayfa Monqolustanda yaşayıb.
İtaliyalı alim Komparetti özünün Kalevali haqqında elmi əsərində fin və Avropa eposu arasındakı fərqi, hər şeydən əvvəl, onda görür ki, Avropa eposu öz sətirlərində bahadırlardan danışır, fin epik əsərlərinin qəhrəmanları isə bahadırlar deyil, cadugərlərdir (yəni şamanlar): bahadırlar öz düşmənlərinə qarşı qılınc, nizə, ox ilə döyüşürlər, fin qəhrəmanları isə düşmənlərini ovsunlarla məğlub edirlər: onlar kantele çalır, mistik formullar oxuyurlar, nəticədə düşmən cəhənnəmə vasil olur. Çöl eposu öz mahiyyətinə görə fin eposundan daha çox Avropa eposuna yaxındır; bu epos bahadırların şücaəti və keçirdikləri döyüşlərdən bəhs edən hekayətlərlə tamamlanır. Amma bəzi faktlar düşünməyə vadar edir ki, o eposların əvvəlində də bahadırların yerində şamanlar olub. Şaman dünyasına düşəndə, məsələn, Altayda hər şeydən çox şəbihləri dinləmək lazım gəlir; bunların məzmunu şamanın cəhənnəmin hökmdarı Erlikin qaranlıq dünyasına enməsindən ibarətdir.
Şamanların inancına görə, ruh insan yuxuda olarkən onun bədənini tərk edib havada dolaşır; bu zaman cəhənnəmin ağası olan Erlikin xidmətçiləri onun arxasınca düşüb tuturlar və cəhənnəmə aparırlar; ruhu tərk edilmiş bədən ağrımağa başlayır. Xəstənin qohumları şaman çağırırlar: o, şamanlıq edib öyrənir ki, ruh hardadır; bu zaman ruh ya havada yolunu azıb, ya əsir düşüb ya da Erlikin cəhənnəmində dustaqdır: sonuncu halda şaman Erlikin yanına səfər edir: elə bu səfərin təsviri xəstənin çarpayısı yanında şamanın icra etdiyi şəbihin əsas hissəsini təşkil edir.
Cəhənnəmə düşən şaman Erlikə oğurlanmış ruhun işıqlı dünyaya qaytarılması xahişi ilə müraciət edir. O, Erlikə yaltaqlanıb ona fidyə verir. Altay və monqol nağıllarında Erlikin qaranlıq dünyasına enmək şamana yox, bahadıra aid edilir: amma burada fərqləndirici cəhət ondan ibarətdir ki, bahadır Erlikdən ruh yox, hansısa-bir əşya alır. Məsələn, uryanxay nağılında qəhrəman Ul-Berge Erlik-xandan Karabtı-xana polad cib bıçağı alıb gətirir (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 415). Altay nağılında bahadır İrin-Şayn-Çiçirgə Erlikdən Toybon –xana cirakı, yəni aragçəkən aparat gətirir (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 428). Burada çap olunmuş nağıllar toplusunda da Ayin-Şain də həmin əşyanı gətirir (səh. 64).
Buhdan başqa bəzi bahadırlıq dastanlarında da qəhrəman cəhənnəmə ruhu gətirmək üçün düşür. Belə ki, monqol povestində Qeser-xan əsərin sonuncu epizodunda öz anasının ruhunu qaranlıq dünyadan xilas edir (Die Thaten Gesser shan, səh. 285). Dürbüt nağılında bahadır İrin-Sayn göydən gələn səsin hökmü ilə Erlikin qaranlıq dünyasına enir, cəhənnəmin bütün qapılarını aralayır və dustaq edilmiş bütün ruhları göy qurşağı ilə səmaya göndərir (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 481).
Bahadırlıq dastanlarında cəhənnəmə aparan yolun təsvirindəki cizgilər şaman rəvayətlərində olduğu kimidir; şaman inancına görə, şaman Erlikin qaranlıq dünyasına enərkən qarşısına yeddi maneə yaxud keçid, altayca poudak çıxır. Həmin keçidlərə bahadır dastanlarında, məsələn, Qeser haqqında povestdə də rast gəlinir (Танг. – Тиб. Окраина Китая. II, стр. 30). Bəzən keçidlərin özləri də çox oxşar təsvir edilir; belə ki, Qeser haqqında povestdə qəhrəman ölüm təhlükəsi ilə üzləşən (ibidem) bir dəstə qızla qarşılaşır; altaylıların inancına görə, Erlikin qaranlıq dünyasına enmiş şaman onu ədəbsiz bədən hərəkətləri ilə başdan çıxarıb məhv etməyə çalışan yeddi həyasız qızla qarşılaşır.
Cəhənnəmin mənzərəsi həm şaman rəvayətlərində, həm də bahadır dastanlarında eynidir; şaman nağıllarında cəhənnəmə düşmüş şaman çox sıx otlu çəmənlikdə, naxır bulağının yanında dayanan, bədəni isə çox cılız olan madyanlar görür (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 134, 172, 710). Soyot nağılında bahadır Xerek-Kirves atası Arolbay-xanın əmri ilə Erlikin yanına ikiüzlü kürk üçün gedir; yolda sürünün başını döndərə bilməyən bir oğlan görür (yəni Sizifin əzabı kimi bir əzab hiss edir), cılız bir madyan görür, ətrafda isə su, bol ot olur, madyan Tantal kimi əzab çəkir (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 617).
Bir Altay əfsanəsində deyildiyinə görə, Cayaçi-xanın əmrilə cəhənnəmə düşən şaman orada ağaca mıxlanmış “göylər oğlu”nu tapır (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 172). İrin-Sayn haqqında derbüt nağılında biz bu motivin izini görürük; İrin-Sayn “göylər oğlu”na bir növ zərər yetirdiyinə görə dözən buxovlanmış dəvə ilə qarşılaşır (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 376).
İstər şaman, istərsə də dünyəvi ənənədə cəhənnəmə enmənin təsvir olunduğu epik cizgilərin bənzərliyi belə düşünməyə əsas verir ki, bu iki nəşr bir-birindən asılı olaraq yaranmayıb, bunlardan biri digərindən çıxıb; yəqin ki, birinci şaman nəşri, sonra isə ondan dünyəvi nəşr çıxıb. Burada bahadırın səfərinin yalnız zahiri vəziyyəti şamanı xatırlatmır, bəzən bahadırın öz təbiəti də şamana bir qədər bənzəyir, yəni o sehrbaz olur.
Mənim Katun vadisində eşitdiyim “Aru-Manday” altay nağılında (Təəssüf ki, nağılın qeydiyyatı mənim portfelimdə yoxdur. Nağılın məzmunu ondan ibarətdir ki, xeyirxah varlıq Ak-Buri Tenqri-xanın yəni göylər hökmdarının qızını Aru-Mandaya arvad olaraq gətirir) əsas qəhrəman olan Aru-Manday Erlikin yanına gedəndə çoxlu şər qüvvələrin qaynaşdığı çöldən keçir; Aru-Manday oxuyub mis qamçı ilə şər qüvvələri qovub özünə beləcə yol açır. Aru-Manday, əlbəttə, şamandır. Əgər şamanlıq şamanın səyahətini təsvir etməlidirsə, onda qaval at kimi, qavalın toxmağı, orbo isə qamçı kimi təqdim olunur; qamçının misdən olduğu göstərilir, çünki orbo bəzən mislə çərçivələnir.
Yalnız şamanlar şamanlıq etməklə, yəni qavalın müşayiəti altında ovsunla oxuyub oynama vasitəsilə şər qüvvələri qovmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Burada dünyəvi nağılda oxuma buraxılıb.
Nağılda bahadırın əlinə qaval verilməyib. Şamanlar heç də həmişə qaval ilə şamanlıq etmirlər, yalnız bir əllərində toxmaq olur.
Bahadıra aid edilən sehrli qüvvənin göstərildiyi başqa nümunələr də gətirmək olar. Bahadırın möcüzə göstərmə vəziyyətinin təsvir olunduğu nağıllara da rast gəlinir. Belə ki, Abatay dalay lama ilə yarışır (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 337).
Rəqs edən bahadırlar qərb eposlarında da var. Qafqaz nart dastanlarında bahadır İşi-Badinoko nartların yığıncağında qablar qoyulmuş masanın üstündə oynayır. O, ilanlarla dolu olan kasadan pivə içir, ilanları öz polad bığları ilə kasanın divarlarına sancaqlayır (Сборник о кавказск. горцах, Т. V, отд. II. «Из кабардинских нартов. сказаний», стр. 59).
Rus dastanında rəqs edən bahadır yoxdur, lakin qədim şamanlıqla bağlı situasiyanın izi kimi qəbul edilə bilən bir məqama rast gəlinir: bu, bahadır Dyük Stepanoviçin kaftanında ilan təsviridir.
“ Düyməciklərdə vəhşi şirlər,
İlgəklərdə zəhərli ilanlar.
Dyuk Stepanoviçin
Vəhşi şirləri xal-xal olub,
Zəhərli ilanları hərdən fit çalır.
Dyuk Stepanoviç
Qızılı düyməciklərini bağladı.
Düyməciklərdə zəhərli ilanlar çəkilmişdi
Həmin qızılı düyməciklərdə”.
(Русские былины старой и новой записи.
II ч. №50, 52, стр. 179, 186).
“Dyuk Stepanoviç sağ əlini
ağ sinəsinə apardı,
Həmin qəşəng düyməciklərə
Onun qəşəng düyməcikləri bağırırdı,
Hər biri bir cür səslə,
Bomboş çöldə bomboz qurdlar ulaşan kimi”.
(Печорские былины, записанные
Н. Ончуковым, №24, стр. 127).
“Həmin Çuriluşka Plenkoviç
Xırda qamçını necə düyməciklərə vurmağa başladı,
O, düyməcikləri cingildətməyə başladı,
Bu düyməcikdən o düyməciyə
Üzür Zəhərli ilan.
Dyuk... xırda qamçını düyməciklərə vurdu,
O, düyməcikləri cingildətməyə başladı.
Birdən quşlar həzin oxudu,
Vəhşi heyvanlar nərildəyib bağırdı”.
(Песни, собранные П.Н. Рыбниковым, Т. I, №29, стр.197-198).
Bundan başqa aşağıdakı mənbələrə baxın:
Гильфердин – Т. III. «Онежские былины», стр. 182: ilgəklərə zəhərli ilanlar tikilib, düyməciklərə vəhşi heyvanlar sancılıb, heyvanlar nərildəyir, ilanlar fit çalırdılar. Киевский народ попадал. Том , стр. 138, 557.
Рыбников – Т. II, стр. 217-218; 705-706: “Hər bir qızılı düymədə qırx mağara ilanı fışıldayır, hər bir düymədə qırx vəhşi heyvan nərildəyir”.
Bahadır həyatı ilə kaftana tikilərək canlandırılan bu ilanlar haqqında təsəvvürü şərh etmək çətindir. Şaman ayinində də biz ilan təsvir olunmuş mantiyada rəqs edən şaman görürük. Şübhəsiz, bu ilanlar ona görə geyimə tikilir ki, ayin zamanı şamana kömək etsinlər.
Rəqs etmə lama ayininin tərkibinə də daxil olmuşdur. Lamalar maska taxır, xüsusi mantiya geyinir, məbədin qarşısında meydançaya çıxıb dairəvi dayanaraq rəqs edirlər; verilən fiquru cəhənnəmin hökmdarı Erlikin təsvir ounduğu maska təqdim edir. Bir neçə saatdan sonra rəqs edənlər, maskalar cüt-cüt meydançanı tərk edib məbədə daxil olurlar. Meydançada yalnız Erlikin təsviri olan maska qalır. Yoldaşları getdikdən sonra o, uzun müddət tək rəqs edir. Lama təsəvvürünə görə, rəqs edən bu qəzəbli tanrılar insanların düşməni yox, dostlarıdır. Onlar belə təmtəraqlı rəqslər edirlər ki, təbiətdə olan şər qüvvələrə tanrıların ayıq-sayıq olduğunu xatırlatsınlar (Позднев. Очерки быта буддийских монастырей. С.-П. Б. 1887 г., стр. 392). Belə bir ideya Baldor haqqında buddist əfsanəsində də hiss olunur. Yəqin ki, Erlikin təcəssüm olunduğu hökmdar Tibetin hakimi olur: onun başı, Erlikin başı kimi, buğa buynuzlu olur. O, öz buynuzlarını gizlədib saraya onun başını bəzəmək üçün çağrılan cavan oğlanların hamısının boynunu vurdurur. O da Erlik kimi insan həyatını məhv edir. Hökmdarın sirri açılanda, əhali buynuzlardan hökmdarın cəhənnəm təbiətini tanıyanda xalqın bu müsibətinə son qoya bilən igid axtarmağa başlayırlar. Axır ki, ayin rəqsləri üçün tikilən mantiya geyinmiş, mantiyanın gen qollarında ox-yay gizlətmiş, oynaya-oynaya saraya gedib hökmdarı öldürən bir gənc oğlan meydana çıxır (Танг. – Тиб. окраина Китая. Т. II, стр. 199). İnsan soyunun kökünü kəsməyə yönəldilmiş hökmdar edamları dayandırılır. Bu əfsanədə, yəqin ki, şamanın Erlikin qaranlıq dünyasına enməsini təsvir edən şaman şəbihi formasını dəyişib.
Rus dastanında Erlik kimi fiqurlar yoxdur, amma rus nağıllarının dəniz hökmdarını bu obrazın solğun inikası kimi qəbul etmək mümkündür. Onun səltənəti də, Erlikin qaranlıq dünyası kimi, yer səthinin altında yerləşir. Rus bahadırı Sadko onun yanına getmək üçün Erlikin yanına gedən şaman kimi aşağı enməli olur.
Artıq qeyd olunduğu kimi, gətirilən nümunələr belə bir fikir yaradır ki, həm çöl, həm də rus və Qafqaz dastanları qədər bütün bahadırlıq dastanları fin dastanları kimi, öz tərkibində şaman rəvayətlərinə əsaslanıb; bütün dastanlarda şamanın başına gələnlərdən bəhs olunur; bütün bunlar kult əfsanələri olub; nəticədə bunlar şamanların qüdrəti haqqında əfsanələrdən dünyəviləşdirilərək güclü bahadırlar haqqında nağıllara çevrilib.
Monqolustanda əvvəllər şamanlar və yuxarıdakı tanrı Kurbistan-xan haqqında kult əfsanələri yaşaya bilərdi; sonra bu kult məhv olub, başqası ilə əvəz olunub, bütün kult əfsanələr kompleksi isə dünyəvi söyləyicilərin malına çevrilib. Bu, çox asanlıqla baş verə bilərdi. Hazırda şamanlığın tamamilə çiçəklənmə dövrünü yaşadığı hər yerdə siz görəcəksiniz ki, şaman dini nəğmələri təkcə peşəkar şamanların taleyinin bir hissəsini təşkil etmir; əhalinin qalan kütləsində də siz uzun şaman nəğmələrini əzbər bilən, bu nəğmələri oxuyub qavalda müşayiət etməyi bacaran çoxlu gənc qadın və kişilərə rast gələ bilərsiniz. Burada şamanlığın tədricən aradan silindiyini təsəvvür etsək, onun dini-mənəvi ehtiyatı şamanları təqlid edən dünyəvi insanların yaddaşında hər bir halda qorunub saxlanmalıdır.
Türk-monqol rəvayətlərinin gələcəkdə daha çox toplanması orda folklorunda özünü göstərən iki nəhəng obrazı ümumiləşdirməyə imkan yarada bilər. Bunlardan biri və birincisi Yer üzündə ölümün məhvinə çalışan çox əzəmətli şaman obrazı, o biri isə Yer üzündə bütün canlıların kökünü kəsmək vəzifəsini daşıyan qüdrətli oxçu-bahadır obrazıdır. Onların hər ikisi dünyanı yaradana qəti etiraz edib onunla mübarizəyə başlayırlar. Rəvayətlərdə bir obrazdan digərinə keçidi tapmaq mümkündür. Bu iki obrazın yaxınlığına terminologiyadakı bənzər xüsusiyyətlər də uyğun gəlir.
Monqolustanın uzaq şimalında qədim (ola bilər ki, ən birinci) əzəmətli şaman haqqında rəvayətlər yayılıb. Qərbdə, Xobdo şəhəri ətrafında onun üçün Dain-tere-tarxan-bö, şərqdə Kosoqola gölü ətrafında Dain-Tirxin adı qeydə alınıb. Sonuncuda bö qeydə alınmayıb, amma Dain-Tirxinin şaman olduğu deyilib. Bö monqolca şaman deməkdir. Bu söz monqol əlyazmalarında buqe kimi yazılır, bö kimi tələffüz olunur. Keçmişdə də bu söz buqe kimi deyilib. Şamanın Xobdoda qeydə alınmış adında rast gəlinən tere, yəqin ki, tenqir, tenqre, tere (Xan-xuxey sıra dağlarından şimala doğru Dəri-nor “səma gölü” gölü), ter (Xuaxem çayının yuxarısında Ter-nor “səma gölü” gölü) kimi variantlarda dəyişməsi türk-monqolca tenqri “səma” sözündən başqa bir şey deyil. Məgər bahadır termini həmin bu buqe və tere (ter) ifadələrindən düzəlməyibmi?
ALTAY-BUÇIY
Bu nağılı ilk dəfə Kuznetsk qəzasının Çern qəsəbəsində yaşayan tatar N.M.Yadrintsev qeydə alıb və mənim “Şimal-qərbi Monqolustan oçerkləri” (IV cild, səh. 369) kitabımda çap olunub. Sonra iki altay variantı qeydə alınıb: birini mən Ursul vadisində (bu variant başqa nağıllarla birlikdə Peterburqa Coğrafiya Cəmiyyətinə göndərilib, hələ çap olunmayıb), o birini isə cənab N.Y. Nikiforov Katun vadisində qeydə alıb və bu topluya salınıb. Həmin nağılın digər variantı teleutlarda da var; bunu Boçat rayonunda cənab Tokmaşev qeydə alıb. Nağılın teleut variantında əsas qəhrəman Altay-Buçıy yox, Altay-Kuuçını adlanır. Bu variant hələ çap olunmayıb.
“Altay-Buçıy” nağılının süjetini, Xovuqu haqqında monqol (Очерки северо-западного Монголии. Т.II, стр. 175) və Xançavay haqqında soyot (Очерки северо-западного Монголии. Т.IV, стр. 583) nağıllarında olduğu kimi, etibarsız bacının (yaxud arvadın) öz qardaşını (yaxud ərini) zəhərləməsi təşkil edir.
Monqol nağılında bahadır Xovuqunun bacısı bahadır Xadın-Dzüge ilə sözləşir ki, qardaşını məhv etsin; o, bu məqsədlə özünü xəstəliyə vurub qardaşını əvvəlcə Abrıq-moqay ilanın, sonra isə Xara-manqıs əjdahanın ürəyini gətirməyə göndərir. Xovuqu ora gedəndə yolda üç qızın yaşadığı ağ alaçığın yanından keçir (Söyləyici qızlara ad verib: Tsaqan-Dara, Noqon-Dara və Nar-Xancit; ilk iki ad buddist ilahələrinin adıdır; bu onu göstərir ki, onlar səma qızlarıdır); qızlar onu bu təhlükəli səfərdən döndərməyə çalışırlar. Xovuqu bacısının gözlədiyinin əksinə olaraq səfərdən sağ-salamat qayıdır. Bu zaman bacısı ona şərab verib kefləndirir, Xadın-Dzüge sərxoş vaxtında ona hücum edir; onun Xadına qalib gəlməsi üçün bacısı qardaşının ayaqları altına dəvə peyinindən yumru kürəciklər, onun düşməninin ayağı altına isə un səpir. Xovuqu öldürülür; onun Solonqo (monqolca “göy qurşağı”) atı yol üstündəki ağ alaçıqda yaşayan üç bacını belində bir dəfəyə gətirir, onlar ölmüş bahadırı dirildirlər.
Soyot nağılında Xanqavay kisəyə tikilib dənizə atıldıqdan sonra onu Kanqa-karat atı üç qardaşdan birinə ərə getmiş bacısı Çeçin-kısın yanına qaçır; bacı ilə üç qardaş (yəqin ki, üçü də birlikdə bir ata minirlər) Xanqavayı xilas etməyə gedirlər. Onlar dənizin dibindən bahadırın sümüklərini çıxarıb sahilə qoyurlar. Xanqavay Kanqa-karat atının kişnəməsindən sonra dirilir.
A.D.Rudnev buna bənzər süjeti buryatlardan qeydə almışdır (Хори-бурятский говор. Спб. 1913-1914, вып. 3. Сказка «Лодой-мерген», стр.01). Arvadı Lodoy-merqenə xəyanət edir; onun sevgilisi Lodoy-merqeni öldürür; Lodoy-merqenin Uxant-ulan atı Tenqri-xanın (göylər tanrısı) qızını gətirir, o, Lodoy-merqeni dirildir.
“Xəyanətkar bacı” nağılından başqa diriltmək qabiliyyətinə malik olan qızların çıxış etdiyi süjetdə etibarsız bacı yoxdur; əksinə, burada qardaşına sevgi göstərən bacı təsvir olunur. Bu nağılı buryatlardan cənab Xanqalov (Записки Вост.-Сиб. Отдела Геогр. О-ва по этн., т. I, в. I, стр. 32-61), yakutlardan Xudyakov (Верхоянский Сборник в Зап. Вост.-Сиб. Отд.Геогр.О-ва т. I, в. 3, стр.10), altaylılardan Radlov (Proben, I, 12-28) qeydə alıb. Öldürülən bahadırın gözəl bacısı var; o, qardaşını həyata qaytarmaq üçün onun paltarını geyinib diriltmə gücünə malik olan üç qıza elçi gedir. Yakut nağılında bu üç qeyri-adi qız Günəşin, Ayın və Yeddiqardaşın qızlarıdır; altay nağılında Günəşin və Ayın qızlarıdır; üçüncünü, yəqin ki, söyləyici unudub; buryat nağılında onlar Eseqe-Malanın üç qızıdır.
Eseqe-Malan buryat rəvayətində Xormusten-xanın monqollarda daşıdığı missiyanı daşıyır. İnsanları diriltməyi bacaran üç qız ardıcıl olaraq Xormusten-xanın qızları idi. Xormusten-xanın bu üç qızı ilə bağlı təsəvvür monqol rəvayətinə də yad deyil. Monqol nağılında bahadır Qeserin göydə yaşayan üç bacısı var. Qeser təhlükəli vəziyyətə düşəndə qızlar yerə enib onu xilas edirlər.
İki halda motiv oxşardır; hər iki bahadır – Altay-Buçıy ilə Qeser köməyi göydən alırlar; Altay-Buçıya, mənim fikrimcə (mənim Solomon haqqında Saqa kitabıma bax: səh.118), Çolmon ulduzu kömək edir, bunun üçün o, ata çevrilir və diriltmək gücünə malik olan qızı gətirir. Qeserə üç üzvdən yaxud fiqurdan ibarət hansısa göy kombinasiyası kömək edir. Altaylıların “Altay-Buçıy” və soyotların Xanqavay nağılında, buryatların nağılında da olduğu kimi, öldürülmüş bahadırın yanına üç qız yox, bir qız gətirilir, amma hər iki halda üç sayı vardır; altay nağılında üç bacı var; onlardan biri bahadırın meyiti yanına gətirilir; soyot nağılında isə dənizə atılmış bahadırı xilas etmək üçün qadınla birlikdə üç qardaş gedir.
Mən Şimali Tibetdə Qumbum məbədində Xuxunor gölünün yaxınlığında yaşayan bir monqol qızdan yuxarıda Xovuq haqqında qeyd olunan nağıla çox bənzəyən nağıl qeydə almışdım (Тан. Тиб. окр. Китая, II, стр.157). Həmin nağılda Xovuqun yerində bahadır Donçji-Molum Erdeni dayanır; Xadın-Dzügenin yerində isə bahadlr Utu-Şara-Bökö var; burada iki qadın xəyanət edir: arvadı və bacısı; arvadı özünü xəstəliyə vurur, Donçji-Molum göydə olan boz buğanın (Kuku-Buxa) ürəyini gətirməyə gedir. Yol üstündə yaşayan iki qız Noqon-Darexe ilə Tsaqan-Darexe buğanın ürəyini qoç ürəyi ilə dəyişirlər. Utu-Şara-Bökö bahadır Donçji-Molumu öldürür. İki at (bunlardan biri ağ-süd rəngli at günəşdir) yolun üstündə yaşayan qızların yanına qaçır, onları öldürülmüş bahadırın yanına gətirirlər. Qızlar onun qollarını tərpədirlər, bahadır dirilir. Donçji-Molum bahadır Utu-Şara-Bökönü öldürür, qadını da cəzalandırır. Bu nağılı danışan monqol qızın yaşadığı Xuxunor gölü Xovuqu haqqında nağılı danışan söyləyicinin yaşadığı Xotoqoyto obasından 2000 verst uzaq məsafədə yerləşir. Məsafənin uzaqlığına baxmayaraq, hər iki variantda qızların Noqon-Dara və Tsaqan-Dara olmaqları ilə bağlı göstərici qorunub saxlanmışdır.
Xəyanətkar ana və arvad haqqında nağıl ruslarda da var (Афонасьев Н.Р.С. Москва 1897 г., II т. «Звериное молоко» варианты a, b, c, d; «Притворная болезнь» – a, b). Etibarsız qadın, monqol nağılında olduğu kimi, həmin məqsədlə özünü xəstəliyə vurur; amma bahadır bəzi nağıllarda öldürülür, digərlərində ona hələ ölüm hazırlanır; xilaskar qıza yalnız iki variantda rast gəlinir («Звериное молоко» b variantı, «Притворная болезнь» a variantı). “Yalançı xəstəlik” nağılındakı variant şərq nümunəsinə yaxındır; xəyanətkar ananın oğlu olan bahadır İvan Tsaryeviç şəfalı dərman dalınca gedəndə yolda qıza rast gəlir.
O öldürüləndə nişanlısının ona verdiyi iki it bahadırın sümüklərini qızın yanına gətirir, qız onu diri və ölü su ilə dirildir (səh.16, II). Rus nağıllarında bu xilaskar qızlara fövqəltəbiilik aid edilmir; bununla onlar şərqi orda nağıllarından fərqlənir; belə ki, monqol nağıllarında onlar ya göylər tanrısının qızları ya da Tsaqan-Dara və Noqon-Dara adlı ilahələr olur. Bu ilahələrin kiçik heykəlləri və ikonaları bütün şimali buddist dünyasında geniş yayılıb. Bunlara Monqolustanda, Tibetdə və Çində çox rast gəlmək mümkündür. Qədim kultun xəyanətkar qadınla bağlı bu izləri rus nağıllarında saxlanılmayıb. Bu baxımdan qərbi slavyanların nağılları maraqlıdır. Slovak nağılında öldürülən bahadırı “Müqəddəs həftəlik”, xorvat nağılında “Həftənin böyük gənci”, çernoqoriyalıların nağılında “Vila” dirildir. “Müqəddəs həftəlik” nağıllarında bu vəziyyətlə bağlı digər məqamları da axtarmaq, həmçinin bunları Tsaqan-Dara ilə Noqon-Dara haqqında əfsanələrlə müqayisə etmək lazımdır. Xəyanətkar qadın mövzusuna “İvan Qodinoviç” haqqında rus bılinasında da rast gəlinir; bahadırın rəqibi bir variantda Afroma yaxud Vaxroma, digər variantda isə Koşa Tripetoviç yaxud ölməz Koşadır. Mənim “Orta əsrlər eposunda Şərq motivləri” kitabımda XXVII fəsildə (səh.660) həm İvan Qodinoviçin, həm də Xovuqunun (Ak-Kobok, Ak-Kibyak) və Xadının (Ködön, Kiden, Kotyan) türk-monqol rəqibləri haqqında ədəbiyyat göstərilmişdir. Rusların Vaxromasında monqol Kormustunun səsləri eşidilir, Koşa isə sanki monqol Qeserin nişanəsidir. Qeserin də xəyanətkar arvadı var; o da arvadını buna bənzər şəkildə cəzalandırır; onun ətini xırda-xırda doğrayıb çölə dağıdır.
Artıq deyildiyi kimi, Qeser haqqında monqol povestində Xormusten-xana üç qız verilir. Mən altaylılardan iki göstərici qeydə almışam (Оч. С. З. Монг. IV, 69); bir variantda altay şamanlarında Kurbistanın yerini tutan Ulkenin on iki, digər variantda isə yeddi qızı var. Buddistlərin Sansariyn-Kurde (Dünyanı dolanma) əsərində Xormusten-xanın taxtı yanında onun on iki qızı təsvir edilmişdir. Amma, yəqin ki, üç sayı tanrının adı ilə sıx bağlı imiş; bu say tanrının öz adına da əlavə olunub; Sibir türkləri Kurbistanın adına türkcə üç, buryat və monqollar isə quçin-qurbı – quçin otuz, qurbı üç – artırmışlar (Monqollarda olan mürəkkəbliyi mən belə izah edirəm. Monqollarda Qal-Ot-xan kimi beynəlxalq birləşməyə rast gəlinir; onlarda oda sitayişdə od tanrısı belə adlanır. Güman etmək olar ki, əvvəllər Xromusten-xan adına ikidilli üç-qrubı birləşməsi artırılıb. Amma sonradan monqollar onlara aydın olmayan üç ifadəsini özlərinə aydın olan quçin ilə əvəz ediblər).
Ulduzların sırasında üç sayı Orion ulduzunun adı ilə yanaşıdır. Onun üç ulduzdan ibarət olan qurşağı monqolca Qurbu-maral (üç maral), eynilə altayca uç-mıyqak adlanır. Qırğızca isə bu, uş-arkar, üç daş qoyundur. Bütün bunlar heyvan adlarıdır, sanki bu adı ulduza mifoloq yox, heyvan ovçusu verib. Ruslarda Oriona digər adlarla bərabər həm də Koromıslo adı verilib. Türklər monqol sözlərini mənimsəyəndə monqolca x k-ya, monqolcada sifətlərin ty şəkilçisi lu-ya keçib. Buna görə də monqolca xormustu türkcə kormuslu ilə əvəz olunub ki, bu da Orionun rusca adına yaxındır. Bununla belə bu, çox sevindirici, amma hər halda təsadüfi uyğunluq ola bilər. Biz burada ulduzun arxaik barbar adının ev məişət əşyasına, yaxud, əksinə ev əşyasının adının ulduza keçməsi kimi bir sualla toqquşmuşuq.
Türk-monqol tanrısının adının ilk səsləri qırğızların dastan qəhrəmanı Kozu-Kurneşin adında da eşidilir. Xormustu ilə Kurneş arasında epik qarşılaşdırmalar üçün material yoxdur; Kurneş, əlbəttə, dastanda əsas qəhrəmandır, amma Xormustunun dastanlarda belə bir fəaliyyəti yoxdur; o yalnız hadisələrin mərkəzindədir, bütün hadisələr onun ətrafında cərəyan edir, o yalnız müşahidə edir, o tamaşaçıdır. Kurneşin rəvayətini Xormustunun hekayəsi ilə qarşılaşdırmaq olmaz, çünki Xormustu haqqında, xüsusilə, şəxsən onun özü haqqında heç bir rəvayət söylənmir.
Bu personajlar müqayisəolunmaz dərəcədə müxtəlif müstəvilərdə dayansalar da, hər halda onlar arasında bəzi qarşılıqlı əlaqələri nEzerdən keçirmək mümkündür. Qırğızların Kozu-Kurneş dastanında monqolların Qeser-xan haqqında povestinə aid bəzi işarələr var (Танг.Тиб. окраина Китая, II, 119). Bənzərlik ümumi sxemdə deyil, yalnız ayrıca bir epizodda və bəzi təfəfərrüatlardadır. Dastanın bəzi variantlarında Kurneş olmayan vaxt Citı-bay onun sürülərini qovub aparır, anasını isə qul edir. Kozu-Kurneş öz mal-qarasını geri qaytarıb anasını azad edir. Qeseriadada bu epizoda Çoton haqqında nağıl uyğundur. Kozu-Kurneş anasının əlini qaynar arpaya basıb onu məcbur edir ki, sirri açsın; Qeser də belə edir. Kozu-Kurneş Sarı-bayın yanına gəlib çobanlıq edir və onun qızının alaçığında yatır; Qeser də hökmdarın yanına yoxsul cildində gəlir və qızının yanında iş görür. Ehtimal ki, Qeseriadanın bu paralellərdən ibarət finalı, əvvəllər Kozu-Kurneş haqqında olduğu kimi, ayrıca nağıl imiş. Monqol povestində Qeser Xormusten-xanın oğludur; orda rəvayətlərində atanın adının oğula və əksinə keçməsi hallarına rast gəlinir. Monqol dastanında oğul Qeser adlandırılır, Xormus forması isə ataya aid edilir, türk dastanında isə bu forma Kurneş ilə əvəzlənib oğula verilib.
Temiçi atın adını altay obalarında kənd rütbəsi olan Demiçi ilə eyniləşdirmək çətindir; bu, yəqin ki, arxaik sözdür. Monqol rəvayətlərində rast gəlinən Temuçin, Tamaçi formalarını göstərir. Temuçin Çingiz xanın ilk adıdır.
Altay-Buçıyın iki iti var: Ezer ilə Bazar (Mifik itlərin digər adları üçün bax: Потанин, Танг.Тиб. окраина Китая, II, 118. Очерки С. З. Монг. IV, 284, 399, 505, 514, 670; Radlow Proben, II, 394-396, 410). Bir halda Xarçin-Borçin ilə uyğunluq özünü göstərir; “Solomon haqqında Saqa” kitabında mən başqa oxşar uyğunluqları da qeyd etmişəm (Arci Borci və s.). Bax: “Solomon haqqında Saqa”, səh.77.
Gələcəyi bilən Demiçi-Eren at göyə qalxıb Ak-Çolmon (Venera) ulduzuna çevrilir, sonra yenə yerə enib at cildinə girir. Söyləyici bu personajın at təbiətini onun ən qədim mahiyyəti ilə göstərir; at bəzən ulduz şəklinə düşmək qabiliyyətinə malik imiş. Nağılı söyləyən, yəqin ki, bu çevrilməni başqa cür başa düşüb; Ak-Çolmon ulduzu bahadır Altay-Buçıyın himayəçisi olub və ona hər cür faydalı olmaq üçün kürən ata çevrilib. Bu ehtimal həmin nağılın buddistlərin Oyo-bodisatt haqqında əfsanəsi ilə qarşılaşdırılması zərurətini yaradır (bax: Г.Потанин «Сага о Соломоне», стр. 117, 119, Томск, 1912 г.).
Əfsanədə Tanrı Burxan-bakşi at cildinə girib Oyo-bodisatta gəlin gətirir. “Etnoqrafik icmallar”da (IX kitab 1891, № 2, səh. 74, Piliqrim məqaləsi) Oyo-bodisatt əfsanəsi ilə insanları ölümdən xilas etmək üçün Balax atın cildinə girmiş Avalokiteşvar haqqında hind rəvayəti arasında yaxınlaşma göstərilib. Göydəki bacıları Qeserin yanına gətirən at Biliqiin-qer (monqolca qer kəhər deməkdir) adlanır. “Altay-Buçıy” nağılı Oyo-bodisatt və Qeser haqqında əfsanələri tamamlayır və onlara işıq salır.
Altay-Buçıyın bacısının, digər nağıllarda olduğu kimi, bir yox, iki sevgilisi var: Aranay ilə Şaranay; ola bilər ki, bu, qoşa addır: Aranay-Şaranay (Saran monqolca ay deməkdir)Başqa nağıllarda sevgilinin adları belə qoşa xatırlanmır. Yalnız soyotların Xanqavay nağılında bu hal istisnadır, orada sevgilinin adı İr-Sarıdır.
Altay-Buçıyın malikanəsində Umar-Timar çayı xatırlanır. Tomsk qəzasının türkləri Umar adını Ob çayının adına əlavə edirlər. Bu, digər qoşa adlı İdıl-Cank kimi cüt ad deyilmi? (cank altayca daşqın, sel deməkdir. Ola bilər ki, umar-timar “çox daşan su” deməkdir. (Bax: Г.Потанин «Сага о Соломоне», стр.10). Türk və monqol nağıllarında tez-tez Sumeru dağları ilə birgə Süd dənizinin adı da çəkilir. Bu toplunun başqa yerlərində gah axan, gah axmayan çaydan da bəhs olunur. (Yuxarıdakı indeksə bax).
Gah axıb gah axmayan çay və dəmir qovağın kökü ilə bağlı təsəvvürü “Süd Yolu və Qütb ulduzu” kimi nəzərdən keçirmək olmazmı? Bunların ikincisi tez-tez ordalılarda dəmir paya kimi təqdim olunur.
Qırğız nağıllarında Temir-terek “dəmir qovaq” yaxud sahildə tək ucalan Bay-terek “varlı qovaq” adlarına tez-tez rast gəlinir. Bəzi rəvayətlərdə “Qütb ulduzu” bir yaxud iki at bağlanmış at axuru kimi təqdim olunur. Monqol rəvayətlərində bu, qızıl axurdur (Танг.Тиб. окраина Китая, II, 330). Rəvayətlərin birində qızıl at axurunu oğru aparıb (Танг.Тиб. окраина Китая, II, 123). Altaycada at axuru çakıdır; bir qırğız nağılında altaylılarda yeddibaşlı əjdaha Cel-begenə uyğun gələn zalım div Cal-maus qızıl aşığı qoruyur. Bəlkə, burda Altın-çaka adı ilə aşığı yox, elə Altın-çakı, qızıl at axurunu, yəni monqolca Altın-xatısın olan qütb ulduzunu başa düşmək lazımdır.
Uç-Kurbistanın yanında olan uşaq suyu – Bala-suyu yakut nağıllarındakı Sülüqay suyu ilə qarşılaşdırmaq olar (Sанг.Тиб. окраина Китая, II, 386: Известия Вост.-Сиб. Отд. Геогр. Об-ва, т. XV, №5, 13).
Bu topluda bahadırın yayı hər yerdə “araqay” adlandırılır: monqol rəvayətində də oxşar forma məlumdur. Olöt nağılında Xuxunor gölü ətrafında bahadır Donçji-molumun qızıl oxluğu – arquyu var (Танг.Тиб. окраина Китая, II, 160).
Altay-Buçıyın yerdəki anasından başqa göydə də Ak-Emegen “ağ qarı” anası var. Monqolların Qeser dastanında da bahadırın yerdəki anasından başqa göydə nənəsi də var; buryat variantında o, Anzan – qörmö ötödö adlanır.
Altay-Buçıyın oğlu Erke-Mondur öz gənc arvadı Altın-Çaçakı qayınatasının evindən aparır. Qadın atasından bir baş mal-qara belə almır, amma tulunu (dəri kisə) istəyir, bu zaman bütün mal-qara onun arxasına düzülür. Sibir tatarlarının nağılında mal-qara Tzal-kuyruk atın (Radlow Proben, IV, 443), soyotlarda Koldu-burxanın (Очерки С. З. Монг. IV, 416) arxasınca gedir. Həmin motiv Tulyak haqqında başqırd nağılında da var(Вестн. Рус. Имп. Геогр. О-ва 1858 г., ч. XXIV в отделе «Смесь», стр.313). Bütün bu hallarda qadın dönüb baxanda mal-qaranın bir hissəsi geri qayıdır.
Toplunun 25-ci səhifəsində qayınatası Altay-Buçıyı Kara-qulanın 4 dişini gətirməyə göndərir. Soyot nağılında Arolbay-xan öz oğlu Xerek-Kirvesi əjdaha Çekanın 8 dişini gətirməyə göndərir (Очерки С. З. Монг. IV, 614) ki, onu sarayın dəmir tavanına dayaq vursun. Kara-qula yaxud Kara-kula vəhşi heyvan cizgiləri ilə təqdim olunan bir əjdahadır. Altaylıların Manı rəvayətində Kara-qula onun yeddi oğlundan biridir; onların hamısının adı vəhşi heyvan adlarıdır (Очерки С. З. Монг. IV, 177, b variantı). Bu toplunun 47-ci səhifəsində altıquyruqlu Kara-qula Altayın ruhu ilə göstərilir; başqa yerdə (38-ci səhifədə) Kara-qula səkkizquyruqlu göstərilir. Burda o ayğır, başqa yerdə isə madyan adlandırılıb (Aşağıda “Altın-Mize” nağılına şərhə bax). Kazanda nəşr olunan altay dilinin Lüğətində karaqula şirdir (Həmçinin bax: Очерки С. З. Монг. IV, 185-186).
|