Ishlab chiqarishda eng ko'p qo'llaniladigan manometrlarning texnik xarakteristikalari

|
Ishlab chiqarishda eng ko'p qo'llaniladigan manometrlarning texnik xarakteristikalari
|
bet | 4/6 | Sana | 09.12.2023 | Hajmi | 0,64 Mb. | | #114678 |
Bog'liq MaxkamovIshlab chiqarishda eng ko'p qo'llaniladigan manometrlarning texnik xarakteristikalari
Nomlanishi
|
Turi
|
Yuqori o'lchash chegarasi
|
Aniqlik toifasi
|
Qo'llanish joyi
|
Ko'rsatuvchi manometrlar
|
TM(MT)
|
0,16; 0,25; 0,4; 0,6; 1,0; 1,6; 2,5; 4,6; 10,16; 25; 40
|
4
|
Suyuq va gazsimon moddalarning bo-simini o'lchaydi
|
|
АМУ
|
0,6; 1; 1,6; 2,5; 4; 16 va 10
|
1,5
|
Ammiak bosimini o'lchash uchun
|
|
M1Д
|
0,16…10; 16 va 25
|
2,5
|
Havo bosimini o’lchash uchun
|
|
MM
|
4 va 25
|
4
|
Kislorod bosimini o’lchash uchun
|
|
MП
|
0,16; 0,25; 0,4..10; 16 va boshqalar
|
1,5
|
Turli xil gazlar bosimini o’lchash uchun
|
Signal beruvchi manometrlar
|
ЭКМ
|
0,1 va 10
|
1,5
|
Suyuq gaz va bug’larning bosimini o’lchash uchun
|
O’lchov hatoliklar
Tayanch iboralar: O’lchash hatoligi, absolyut hatolik, muntazam hatolik, instrumental hatolik, variatsiya koeffitsenti, asbobning sezgirligi, sezgirlik chegarasi, shkala bo’linmasining qiymati, ishonchlilik, buzilish chastotasi.
O’lchash hatoliklari va o’lchov asboblari haqida umumiy tushunchalar
Kattalikning o’lchash usuli bilan topilgan usuli bilan topilgan qiymati o’lchash natijasi deyiladi. O’lchash natijasi bilan o’lchanayotgan kattalikning hаqiqiy qiymati orasidagi farq o’lchash hatoligi дейилади. O’lchanayotgan kattalik birliklarida ifodalangan o’lchash hatoligi o’lchashning аbsolyut hatoligi deyiladi. (1) bunda – absolyut hatolik; X – o’lchash natijasi; – o’lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymati.
O’lchash absolyut hatoligining o’lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatiga nisbati o’lchashning nisbiy hatoligi deyiladi.
O’lchash hatoliklari ularning kelib chiqishi sabablariga ko’ra muntazam, tasodifiy va qo’pol hatoliklarga bo’linadi.
Muntazam hatolik deyilganda faqat bitta kattalikni qayta–qayta o’lchanganda o’zgarmas bo’lib qoladigan yoki biror qonun bo’yicha o’zgaradigan o’lchash hatoligi tushuniladi.
Instrumental hatolik deyilganda qo’llanayotgan o’lchov asboblari hatoliklariga bog’liq bo’lgan o’lchash hatoliklari tushuniladi.
Tasodifiy hatolik deganda faqat bitta kattalikni qayta-qayta o’lchash mobaynida tasodifiy o’zgaruvchi o’lchash hatoligi tushuniladi.
Qo’pol hatolik deganda berilgan shartlar bajarilganda kutilgan natijadan tubdan farq qiladigan o’lchash hatoligi tushuniladi.
Kattalikning sanoqqa ko’ra topilgan qiymati o’lchov asbobining ko’rsatishi deyiladi. Asbobning ko’rsatishi va o’lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymati orasidagi farq o’lchov asbobining hatosi deyiladi.
O’lchov asbobining absolyut hatoligi deb shu asbobning ko’rsatishi bilan o’lchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymati orasidagi farqqa aytiladi.
Agar bilan sanoq ko’rsatishidagi qiymatni ifodalab, bilan haqiqiy qiymatni belgilasak, quyidagi formuladan absolyut hatolikni topamiz.
Absolyut hatolikning kattalik haqiqiy qiymatiga nisbati nisbiy hatolik deb ataladi.
Odatda, Хnх –haqiqiy qiymat va Хn –topilgan qiymatlarga nisbatan «X» juda kichik bo’ladi, shuning uchun quyidagi formulani yozish mumkin:
Kattalikning asl qiymatini aniqlash uchun o’lchov asbobining ko’rsatishiga to’zatish kiritiladi. Uning son qiymati teskari ishora bilan olingan absolyut qiymatiga teng:
d = Xnx – Xn ёки D = - X
Asbobning hatoligi shkala diapazonining foizlarida ifodalanadi. Bunday hatoliklar keltirilgan hatolik deyiladi va absolyut hatolikning diapozoniga bo’lgan nisbatiga teng bo’ladi, ya‘ni (6)N – asbobning o’lchash chegarasi.
Hatolik qiymati o’lchash asbobi aniqligini, demak, o’lchash natijasini ham tavsiflaydi. O’lchov aniq bo’lishi uchun, hatosi kichiq bo’lgan asboblardan foydalanish kerak. Ammo hatosiz asboblar tayyorlash mumkin emas. Hatosi kichik bo’lgan asboblar murakkab bo’lib, ularning bahosi qimmat. Bu asboblar bilan ishlash paytida katta ehtiyotkorlik talab qilinadi. Texnikaviy o’lchashlar uchun muayyan belgilangan qiymatdan oshmaydigan, yo’l quyiladigan hatosi bor asboblardan foydalaniladi.
Asbob ko’rsatishining standartlar yo’l qo’yadigan eng katta hatosiga yo’l quyiladigan hatо deb ataladi. Hato miqdori o’lchashlar olib borilayotgan tashqi muhitga (atrof muhit harorati, atmosfera bosimi, tebranish va boshqalarga) bog’liq bo’lgani sababli asosiy va qo’shimcha hatolar tushunchalari kiritiladi.
O’lchov asbobi uchun texnikaviy sharoitida yo’l quyilgan hatolik asosiy hatolik deyiladi. Tashqi sharoit o’zgarishining asboblarga bo’lgan ta‘siridan kelib chiqqan hato, qo’shimcha hatodir. O’lchov asboblarining sifati ularning hatolaridan tashqari asboblar variatsiyasi, sezgirligi va sezgirlik chegarasi bilan tavsiflanadi.
Bir kattalikni ko’p marta takroriy o’lchashlar natijasida asbob bir nuqtadagi ko’rsatishlari orasidagi eng katta farq o’lchov asboblarining variatsiyasi deb ataladi. Variatsiya o’lchanayotgan kattalikni ma‘lum bir miqdorgacha asta-sekin oshirib va kamaytirib aniqlanadi. Variatsiya asbobning mexanizmi, oraliqlari, gisterezis va boshqa qismlardagi ishqalanishi sababli kelib chiqadi. Variatsiya (ε) asbob shkalasi maksimal qiymatining foizi hisobida ifodalanib, asosiy yo’l quyilgan hato qiymatidan oshib ketmasligi lozim:
bu erda ΔN-asbob ko’rsatishidagi eng katta farq; Nmax ва Nmin–asbob shkalasining yuqori va pastki qiymatlari.
Asbob ko’rsatishining aniqligiga uning sezgirligi ham katta ta‘sir qiladi. Asbob strelkasi chiziqli yoki burchak siljishining shu siljishni hosil qilgan kattalikning o’zgarishiga bo’lgan nisbati asbobning sezgirligi deb ataladi:
bu erda S – asbobning sezgirligi; Δn – strelka siljishining o’zgarishi; ΔQ – o’lchanayotgan kattalikning o’zgarishi.
Sezgirligi yuqori bo’lgan asboblar asosan aniq o’lchashlar uchun ishlatiladi. O’lchanayotgan kattalik qiymatining asbob ko’rsatishiga ta‘sir qila oladigan eng kichik o’zgarishi sezgirlik chegarasi deyiladi.
Shkala va strelkaga ega bo’lgan asboblar uchun asbobning sezgirligiga teskari bo’lgan kattalik shkalaning bo’linmas qiymati deyiladi:
bu erda С-shkalaning bo’linmas qiymati.
Ikkita yonma-yon belgi orasidagi farq shkala bo’linmasi deb ataladi. Shkala bo’linmasining qiymati strelkani bir bo’linmaga siljitgan kattalik qiymatining o’zgarishini tavsiflaydi.
Ba‘zan kattalikning haqiqiy qiymatini topish uchun asbob ko’rsatishi to’zatish koeffitsienti К ga ko’paytiriladi:
O’lchash asbobi ko’rsatishining kechikshi uning inertsiyasini, ya‘ni kattalik o’zgarishi vaqtidan asbob ko’rsatishining siljishigacha o’tgan vaqtni tavsiflaydi. Asbob ko’rsatishining kechikishi qancha kam bo’lsa, asbobning sifati shuncha yuqori bo’ladi.
O’lchash vositlarining umumlashgan tavsifi asosiy va qo’shimcha hatoliklarning chegaraviy qiymatlari bilan ifodalanadigan aniqlik sinfidan iborat. O’lchash vositalarining aniqlik sinfi ularning aniqlik xossalarini tavsiflaydi, ammo ular shu vositalar yordamida olib borilgan o’lchashlarning bevosita ko’rsatkichi bo’la olmaydi. Yo’l quyiladigan asosiy hatoliklar chegaralari keltirilgan hatoliklar ko’rinishida quyidagi sonlardan aniqlik sinfi beriladi: (1,0; 1,5; 2,0; 2,5; 3,0; 4,0; 5,0; 6,0 )10 n, bunda n=1,0;- 1,0;- 2,0 va x k. O’lchash asbobining aniqlik sinfi foizlarda hisoblangan eng katta keltirilgan hatolikka teng:
O’lchash vositalarining hatoliklari statistik va dinamik hatoliklarga bo’linadi.
O’lchash vositalarining statistik hatoligi ni muntazam м va tasodifiy т hatoliklardek tashkil etuvchilar yig’indisi ko’rinishda tasvirlash mumkin:
= м + т (12)
bunda м -o’zgarmas yoki sekin o’zgaradigan kattalik; т -o’rta qiymati nolga teng bo’lgan tasodifiy kattalik.
munosabat o’lchov vositasi hatoligi modelini tavsiflaydi. Shuning uchun o’lchov vositasi aniq xossalarni tula va ob‘ektiv tavsiflashda tasodifiy kattaliklar nazariyasi apparati-extimollar nazariyasidan foydalanish zarur.
O’lchash hatoliklari va ularni baholash.
Texnik o’lchashlarda, odatda, bir necha o’lchov vositalardan tuzilgan o’lchash zanjirlari yoki sistemalaridan foydalaniladi. Shuning uchun o’lchash hatoligini baholashda o’lchash sistemasi hatoligini baholash zarur.
O’lchash sistemasi hatoliklarini baholashning ikki usuli mavjud. Birinchi usulda o’lchash sxemasi hatoliklari chegaralari sistemaga kiruvchi o’lchov vositalarining yo’l quyiladigan asosiy va qo’shimcha hatoliklari chegaralari bo’yicha baholanadi, ya‘ni aslida hatolik yuqoridan baholanadi, sistema hatoligining maksimal qiymati aniqlanadi. O’lchash sistemasining bu yo’l quyiladigan qiymatlari chegaralarining kvadratlari yig’indisidan olingan kvadrat ildiz sifatida baholanadi:
|
| |