-rasm. “Arab raqamlari” ekspeditsiyasining fan tarixidagi roli

|
-rasm. “Arab raqamlari” ekspeditsiyasining fan tarixidagi roliBog'liq O`rta asrlarda O`zbekistonda iqtisodiyot va xizmat ko`rsatish sohalarining rivojlanishiga oid ilmiy atamalari10-rasm. “Arab raqamlari” ekspeditsiyasining fan tarixidagi roli
22
Yusuf Xos Hojib O„rta Osiyoda qoraxoniylar hukmronlik qilgan davrda,
taxminan 1019–1021-yilda Bolosog„un (hozirgi Qirg„izistonning To„qmoq
shahri)da tug„ilgan.
O„rta Osiyoning ilg„or fikrli kishilari, shu jumladan, Yusuf Xos Hojib haqida
fikr yuritar ekanmiz, ularning din ta‟sirida, ba‟zan ta‟qib ostida ijod qilganliklarini
unutmasligimiz kerak. Bu esa, o„z navbatida olimdan katta hayotiy jasorat talab
qilardi. Narigi dunyo deb bu dunyodan yuz o„girish be‟manilik ekanini ta‟kidlaydi.
Ezgu niyatlarga faqat toat-ibodat bilan erishib bo„lmasligini, buning uchun ezgu
ishlar qilish, foydali faoliyat bilan shug„ullanish zarurligini uqtiradi. Odam bilishi
mumkin bo„lmagan narsa, bilim bilan yechilmaydigan jumboq yo„q, bilim tufayli
osmon sari yo„l ham ochiladi, degan fikrlari g„arb iqtisodchilaridan qariyib, 9-10
asr ilgari yaratilganligi asoslanadi.
Yusuf Xos Hojib o„z asarida kishilardagi ijobiy hislatlarni ulug„laydi, jamiyat
va jamoa tarbiyasiga katta ahamiyat beradi. U har qanday axloqiy hislatlar jamiyat
sotsial hayotida namoyon bo„lishini to„g„ri tushunadi. Ilm-fanga intiluvchi
muayyan fan bilan shug„ullanuvchi shaxslarni eng adolatli kishilar deb hisoblaydi.
Shuning uchun jamiyatda baxtga erishish orzusida yurgan kishilarni bilimi,
qobiliyatini oshirishga, yomonlik va zo„ravonlik kabi illatlarga qarshi kurashishga
chaqiradi.
22
Muallif ishlanmasi.
25
11-rasm. O„rta asrlarda, O„rta Osiyo, xususan, Xorazm, Samarqand, Buxoro,
Farg„ona kabi o„lkalarda xizmat ko„rsatish sohalarining rivojlanib borishi
23
Yusuf Xos Hojib savdo-sotiqni rivojlantirish tarafdori edi. Savdogarlar foyda
uchun mintaqama-mintaqa yuradi, mamlakatlar o„rtasidagi munosabatlarni
yaxshilashga hissa qo„shadi. Yusuf Xos Xojibning qarashlarida qiymatning mehnat
nazariyasiga asoslangan yondashuv ustunlik qiladi. Yaxshi mehnat orqali, yaxshi
natija kutish mumkin, bu bilan qiymat o„lchovini tushuntirishini kuzatamiz
24
.
Aytish joizki, Yusuf Xos Hojib ideal inson va ideal jamiyat obrazini
yaratishga intilgan. Ammo u orzusining imkonsizligini tushunmadi. Ana shunday
tarixiy cheklovlarga qaramay, olimning ijodi ilk o„rta asrlar iqtisodiy tafakkuri
tarixida muhim o„rin tutadi.
Buyuk mutafakkir Alisher Navoiy ijodida iqtisodiy g„oyalar muhim o„rin
egallaydi. Unda asosan tijorat, savdo muammolari ancha mukammal yoritilgan.
Navoiy asarlarida savdo faoliyati ma‟qullanadi, ammo tovlamachi va
chayqovchilik qattiq tanqid qilinadi. U mehnatning inson va jamiyatdagi o„rniga,
do„stlikka yuksak baho bergan.
Alisher Navoiy o„z davrining siyosiy va iqtisodiy ahvolini yaxshilash,
mamlakatning
iqtisodiy
qudratini
barqarorlashtirish
uchun
kishilarda
vatanparvarlik tuyg„usini uyg„otish zarurligini yaxshi tushungan.
Shuning birla A.Navoiy savdoni rivojlanish tadbirlarini belgiladi, davlat
kuchidan, iqtisodiy mexanizmdan foydalanishga chaqirdi. Birinchi navbatda
savdogar va chayqovchilarni insof adolatga chaqirdi. Agar ular ko„nmasa davlatni
narxlar bilan shug„ullanishga oshirib sotuvchilarga tanbeh jazo berishga, davlatni
ijtimoiy rolini oshirishga chaqirdi.
Mamlakatlar, shaharlar o„rtasida savdoni rivojlantirish uchun “manzillararo
yo„l himoyachilarni”, “yo„l ahlini xatardin nigohdorlarini” qo„yish va savdodan
xalq bahramand bo„lishi kerak degan g„oyalarini surdi, uni amalga oshirishda o„zi
bevosita ishtirok etdi.
Alisher Navoiy shariat tomonidan belgilangan soliqlarni to„lab turishni ham
qarz, ham farz deb bildi. Lekin ularning haddan ziyod bo„lishi fuqarolarning
23
Muallif ishlanmasi.
24
Yusuf Xos Hojib. Qutadg„u bilig. – Т.: Fan, 1972. – 963 b.
26
noroziligiga olib kelishini, ayniqsa gadoylarning ko„payishi, ularning (barcha turi),
jamiyat uchun, hamma uchun xavf tug„dirishini ko„rsatadi va ogohlantiradi.
Jamiyatning himoyasiz, kambag„al, yashash va o„qish, ijod qilish uchun
imkoniyatlari bo„lmagan qatlamlari uchun ortiqcha mulkini xayr-ehson hamda
boshqa xayrli ishlarga sarfladi. Marhond so„zi bilan aytganda “faqiru miskinlarga
muruvvat va shafqat yuzasidan manfaat va dildorlik ko„rsatdi...”
Alisher Navoiy, iqtisodiy kategoriya hisoblangan moddiy manfaatdorlikni
rag„batlantiruvchi, odamlarni junbushga keltirish kuchini faqat bilakdagina emas,
balki amalda o„z faoliyatida amalga oshirdi va buni g„arb iqtisodchi olimlaridan II-
III asr oldin asoslar bilan isbot qilib berdi
25
.
|
| |