RRS bolalarning tafakkur xususiyatlari

|
RRS bolalarning tafakkur xususiyatlari
|
bet | 43/47 | Sana | 18.12.2023 | Hajmi | 437,9 Kb. | | #123007 |
Bog'liq M. U. Hamidova, maxsus pedagogika-fayllar.orgRRS bolalarning tafakkur xususiyatlari
L.S.Vigotskiy, S.L.Rubinshteyn, A.N.Leontev, A.V.Zaporojes, G.S.Kostyuk, A.A.Lyublinskaya va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan ta’limotga binoan, inson tafakkurning uch xil turi: ko‘rgazma – harakat, ko‘rgazma – obraz, so‘z-mantiq shakllari mavjud. Katta yoshdagi normal kishilarda tafakkurning bu turlari yetarli darajada rivojlangan bo‘lib, bir-birlari bilan dialektik birlikni tashkil qiladi. Tafakkur turlari, mazmuniga oid barcha yoshlarga tegishli umumiy materiallar T.V.Rozanova tomonidan batafsil berilgan (1978 y.). Nuqsonli bolalar tafakkur xususiyatlarini o‘zlashtirmovchi o‘quvchilarda tekshirgan N.A.Menchinskaya juda qimmatli materiallar bayon qiladi. A.A.Simbalyuk (1974 y.) materiali RRS bolalardiga bilish aktivligi haqida, Z.I.Kalmikova (1975 y.) esa, RRS bolalarning muammoli mazmunli masalalarni yechishdagi qiyinchiliklari to‘g‘risida, T.D.Puskaeva (1980 y.) bu bolalar tafakkurida bo‘shlik, inertlilik holatlarining ko‘zga tashlanishi haqida ilmiy-eksperimental materiallar beradi. RRS bolalar tafakkur xususiyatlarini o‘rganish ham diagnostik, ham korreksion-tarbiyaviy ishlarni rejalashtirishda, juda katta ahamiyatga ega. Bu bolalar tafakkurning turli tomonlari, turli faoliyatlarida birmuncha kengroq T.V.Egorova, V.I.Lubovskiy, S.A.Domishkevich, T.A.Strekalova, U.V.Ulenkova, G‘.B.Shoumarov, K.K.Mamedov va boshqalar tomonidan o‘rganilgan.
RRS bolalar tafakkurning o‘ziga xos bo‘lgan va uni aqli zaiflardan oson ajratishga imkon beradigan xususiyatlaridan biri, so‘z-mantiq tafakkur bilan ko‘rgazma-obrazli tafakkur turlarining o‘zaro munosabati va rivojlanish darajalaridir (G‘.B.Shoumarov).
RRS o‘quvchilarning so‘z-mantiq tafakkuri yetarli rivojlanmagan bo‘lib, ba’zi holatlarda ularni yengil darajadagi aqli zaiflardan farqlay olmaslik mumkin.
Ammo, ularning ko‘rgazma-harakat va ko‘rgazma-obrazli tafakkur turlari aqli zaiflardan keskin farq qilib, normal tengdoshlariga yaqinlashib boradi. Bu esa ularning bilish faolyatlarida katta rivojlanish imkoniyatlari mavjudligi va ularning bir qismi ma’lum ta’lim yillaridan keyin, maxsus ta’lim-tarbiya va davolash ishlari natijasida o‘z normal tengdoshlariga yetib olishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Tafakkur turlarining bunday munosabati va notekisligi katta differensial diagnostik ahamiyatga egadir. Ma’lum ob’ektlarni tahlil qilganda RRS o‘quvchilar normal tenqurlariga nisbatan kamroq, lekin aqli zaif bolalarga nisbatan ko‘proq belgilarni aniqlaydilar. Lekin, shu bilan birga ularning tahlil jarayoni rejasiz ravishda bajarilganligi sababli ob’ektning ko‘pgina qismlari tushirib qoldiriladi. Ammo, ularga o‘qituvchi tomonidan ma’lum yordam berilganda, tahlil natijalarida keskin o‘zgarish bo‘lib, normal tengdoshlariga yaqinlashadi. O‘qituvchi tomonidan yordam berilganda, tahlil natijalarida keskin o‘zgarish bo‘lib, normal tengdoshlariga yaqinlashadi. O‘qituvchi tomonidan yordam berilganda aqli zaif bolalarda ham ijobiy o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin, ammo, bu o‘zgarsh RRS o‘quvchilardagidek katta bo‘lmaydi. Bu esa RRS o‘quvchilarning o‘z taraqqiyotlarida rivojlanishi mumkin bo‘lgan imkoniyatlarga ega ekaniligini, ular pedagogik yordamdan samarali foydalana olish mumkin ekanligini ko‘rsatadi.
RRS o‘quvchilarda tafakkur jarayonlari: tahlil – tavsifdan tashqari umumlashtirish, tasniflash, sistemalashtirish, taqqoslash darajalari jihatdan normal va aqli zaif o‘quvchilar tafakkur jarayonlari orasida bo‘ladi. Berilayotgan vazifa murakkablashgan sari RRS o‘quvchilarning tafakkur qilish saviyasi aqli zaif bolalarnikiga yaqinlashib boradi. Tafakkurning boshlang‘ich sinflardagi taraqqiyot dinamikasini o‘rgangan, kuzatgan T.V.Egorova boshlang‘ich sinf oxiriga kelib, aksariyat holda RRS o‘quvchilar tafakkuri normal bolalar tafakkuri saviyasiga yaqinlashganligini ko‘rsatadi. Bu yaqinlashish ayniqsa, RRS o‘quvchilar tomonidan umumlashtirish va tasniflash jarayonlarida o‘z ifodasini topadi.
Tafakkur xususiyatlarini tekshirishda, faqat vazifani bajarish natijalari emas, balki tafakkur qilish uslublariga ham alohida e’tibor berish kerak. RRS o‘quvchilar, aqli zaif o‘quvchilarga nisbatan biron aqliy vazifani bajarayotganlarida birmuncha samaraliroq usullardan foydalanadilar. RRS o‘quvchilar ma’lum vazifalarni bajarish vaqtlarida aqli zaif o‘quvchilardan sifat jihatdan farq qiladilar.
Masalan, lobirint metodikasiga (Veksler metodikasida XII subtest) ko‘ra, tekshiriluvchi chiziqlarni kesib o‘tmasdan, boshi berk burchaklarga kirmasdan labirintdan chiqishi lozim. Shu labirintlardan chiqishda bir xil vaqt sarflagan aqli zaif va RRS o‘quvchilarning bajarish uslubi taqqoslanadi. RRS o‘quvchilarga nisbatan aqli zaif bolalar 2 marta ortiq xatolikka yo‘l qo‘yganlar.
Kichik maktab yoshidagi RRS o‘quvchilar tafakkurini rivojlanish darajasiga ko‘ra 3 guruhga bo‘lish mumkin (G‘.B.Shoumarov, 1979 y.).
Diagnostik yo‘nalishda I va III guruhdagi RRS bolalar birmuncha murakkablikka ega. Birinchi guruhdagi RRS bolalarni pedagogik qarovsiz bolalardan ajratish qiyin. Uchinchi guruhga kiradigan RRS bolalarni esa yengil aqli zaif bolalardan farqlash qiyin. Bularning taraqqiyot darajasi, ruhiy rivojlanishining susayishi chuqur, yaqqol ko‘zga tashlanib turganligi sababli aqli zaiflarga o‘xshab ketadi.
I guruh RRS o‘quvchilar aqliy faoliyat bo‘yicha normal darajaning quyi chegarasidan joy oladi.
III guruh RRS o‘quvchilar aqliy faoliyati bo‘yicha normal daraja bilan aqli zaiflik darajasining oralig‘ida bo‘ladi.
Shulardan birinchi guruhdagi bolalarning asosiy qismi, boshlang‘ich sinf yoshida normal o‘quvchilarga tenglashib, maxsus maktabdan ommaviy maktabga o‘tkazilishi va ommaviy maktabda ta’lim olishni davom ettirishlari mumkin.
III guruhga kiruvchi o‘quvchilar ruhiy rivojlanishining sustligi nisbatan turg‘un xarakterda bo‘lganligi sababli, o‘qishni maxsus maktablarda 8-sinfni bitirguncha davom ettiradilar.
1982 yildagi T.A.Strekalova tekshirishlari asosida RRS o‘quvchilarni fikr yuritish va xulosa chiqarish xususiyatlariga ko‘ra 4 guruhga bo‘lingan:
1) topshiriqlarni bajarish ko‘rsatkichlariga ko‘ra normal bolalarga yaqin bo‘lgan bolalar;
2) turli vazifalarni bajarishda ma’lum qiyinchiliklarga uchraydigan, ammo mustaqil ishlay oladigan, yaxshi o‘quvchilik qobilyati bo‘lgan bolalar;
3) topshiriqlarni bajarish ko‘rsatkichlariga ko‘ra, normal bolalardan bir muncha past, ammo aqli zaif bolalardan birmuncha yuqori ko‘rsatkichlarga ega bo‘lgan bolalar;
4) fikr yuritish va xulosa chiqarish xususiyatlariga ko‘ra aqli zaiflarga yaqin bo‘lgan bolalar.
T.A.Strekalova ma’lumotlariga ko‘ra, RRS bolalar ko‘rgazma harakat tafakkur turining rivojiga ko‘ra normal boladan kam farq qiladi. Ko‘rgazmali – obraz tafakkur turi darajasi bo‘yicha normal bolalar bilan aqli zaif bolalar oralig‘idagi darajani egalaydi.
RRS bolalar tafakkuriga oid ilmiy izlanishlarni tahlil qiladigan bo‘lsak, RRS bolalar tafakkurining quyidagi xususiyatlari mavjud:
So‘z – mantiq tafakkur turining quyi darajadaligi bilan, nisbatan saqlangan ko‘rgazma – obraz va ko‘rgazma – harakat tafakkur turlariga ega.
Bilish jarayonlarining yaqqol sezilib turadigan notekis rivojlanganligi.
Intellektual faoliyatlarning maqsadga muvofiqligining bir muncha buzilganligi bilan xarakterlanadi.
Tafakkurning inertligi, bo‘shligi, bir xil xarakterlarga moyilligi, tahlil-tavsif jarayonlarining yaxshi shakllanmaganligi ko‘rinadi. Bunday xususiyatlar aqli zaif o‘quvchilarda birmuncha chuqurroq xarakterga ega bo‘ladi.
RRS bolalar aqliy masalalarni yechish vaqtlarida ko‘rsatilgan yordamdan, aqli zaif bolalarga qaraganda unumliroq foydalanadilar.
Intellektual aktivlikning yetarli emasligi.
Berilgan ko‘rsatmani tushuna olish, ammo ko‘rsatma talablari asosida faoliyatni to‘g‘ri tashkil eta olmaslik.
Intellektual vazifalarni yechish vaqtida zarur hissiyot – irodaning yetishmasligi, topshiriqlarni yechishning aktiv yo‘llarini qidirib topa olmaslik.
RRS bolalarda aqliy ish qilish qobiliyatlari normal tengdoshlariga qaraganda birmuncha pasaygan bo‘ladi.
|
| |