Umumtexnika fanlari kafedrasi namatov Eralining

|
Umumtexnika fanlari kafedrasi namatov Eralining
|
bet | 1/16 | Sana | 24.03.2017 | Hajmi | 4,36 Mb. | | #1470 |
O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS
TA’LIM VAZIRLIGI
ALISHER NAVOIY NOMIDAGI SAMARQAND
DAVLAT UNIVERSITETI
MUSIQA, BADIIY GRAFIKA VA MEHNAT TA’LIMI FAKULTETI
UMUMTEXNIKA FANLARI KAFEDRASI
Namatov Eralining
TRANSPORT VOSITALARIDA ISHLATILADIGAN BIRIKMALAR VA ULARNI MUSTAHKAMLIKA HISOBLASH.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar.
“5142000-mehnat ta’limi yo’nalishi” bo’yicha bakalavr
darajasini olish uchun
M A L A K A V I Y B I T I R U V I SH I
Ilmiy rahbar: dots. A.Urunov
Malakaviy bitiruv ishi “Umumtexnika fanlari” kafedrasida bajarildi. Kafedraning 2012 yil 5 – iyundagi majlisida muhokoma qilindi va himoyaga tavsiya etildi (bayonnoma № 9)
Kafedra mudiri: dots. O.Eshniyozov
Malakaviy bitiruv ishi YaDAK ning 2012 5 – iyundagi majlisida himoya qilindi va _____ foizga baholandi (boyonnoma № 9).
YaDAK raisi:___________________________________________________
A’zolari: ___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
___________________________________________________
Samarqand-2012
Mavzu: Transport vositalarida ishlatilaigan birikmalar va ularni mustahkamlika hisoblash
Reja:
|
Kirish
|
1-BOB.
|
TRANSPORT VOSITALARIDA ISHLATILADIGAN AJRALADIGAN BIRIKMALAR
|
1.1.
|
Rezbali birikmalar turlari, ishlatilish sohalari
|
1.2.
|
Rezbali birikmalarni mustahkamlikka hisoblash
|
1.3.
|
Rezbali birikmalarga material tanlash va ruxsat etilgan kuchlanishlarni hisoblash
|
1.4.
| Shponkali birikmalar, ularning turlari, ishlatilish sohalari. Shponkali birikmalarni mustahkamlikka hisoblash |
1.5.
| Shlitsli birikmalar, ularning turlari, ishlatilish sohalari. Shlitsli birikmalarni mustahkamlikka hisoblash |
2-BOB.
|
TRANSPORT VOSITALARIDA ISHLATILADIGAN AJRALMAS BIRIKMALAR
|
2.1.
|
Payvand birikmalar turlari, payvandlash usullari, afzallik va kamchiliklari
|
2.2.
|
Payvand choklarning mustahkamligi va hosil bo’ladigan kuchlanish
|
2.3.
|
Parchin mixli birikmalar, ularning turlari, ishlatilish sohalari. Parchin mixli birikmalarni mustahkamlikka hisoblash
|
2.4.
|
Detallarni tig’izlik bilan biriktirish usullari. Birikmani mustahkamlikka hisoblash
|
|
Xulosa
|
|
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
|
Kirish
Mamlakatimiz yildan – yilga sanoati rivojlangan, yangi texnika va texnologiyalarga ega bo’lgan davlatga aylanib bormoqda, avtomobil sanoati, maxsulotlarni qayta ishlash korxonalari rivojlanmoqda. Texnika (techne - mahorat, sanʼat) - moddiy boylik olish hamda odamlar va jamiyatning extiyojlarini qondirish maqsadida inson atrofdagi tabiatga taʼsir qilishiga imkon beradigan vositalar va koʻnikmalar majmui.
Mashinasozlikda mexanizm va mashinalarni yig’ishda ba’zi detalar o’zaro biriktirilib, ajralmas yoki ajraladigan birikmalar hosil qilinadi. Ajralmaydigan birikmalar payvandlab preslab, yelimlab, kovsharlab va parchin mixlar yordamida hosil qilinadi.
Hozirgi vaqtda ko’p ishlatiladigan ajralmas birikmalarga payvand va parchin mixli birikmalar kiradi. Payvand birikmalar detalarni uchma – uch, ustma – ust va burchakli qilib briktirishda ishlatiladi
Payvandlash – payvandlanadigan qismlarni, detalarni mahkamlash yoki umumiy qizdirib, plastik deformatsiyalab, atomlararo bog’lanish hosil qilib ajralmas qilib biriktirish jarayonidir. Payvandlashning 60 dan ortiq turi bor (elektr yoyli, elektr shlagi, electron – nur , plazmali, yorug’likli, gazli va boshqalar). Payvandlash dastaki, yarim avtomatik va avtomatik tarzda amalgam oshiriladi. Mashinasozlikda asosan elektr yoy va gaz alangasida payvandlashdan foydalaniladi.
Detalarni payvandlashdan oldin uning qirralari kertib kengaytiriladi, kaustik soda bilan yuvib tozalanadi, yog’sizlantiriladi, jilvirlanadi. O’zgarmas tok manbalaridan to’g’irlagich va o’zgartirgichlardan foydalanilganda manfiy qutbga detal ulansa manfiy qutiblilik, musbat qutibga ulansa to’g’ri qutibli payvahdlash deyiladi. Muisbat qutibga ulanganda isssiqlik ko’p ajralib chiqadi. Payvandlashda elektrodlarning materiali detalning materiali bilan bir hil bo’lishi kerak.
Po’lat detalar asosan 1 – 12 mm diametrli sv – 0,8 sv – 0,8 GA simlar – metal elektrodlar yordamida amalgam oshiriladi. Kam uglerodli po’latlar qizdirmasdan elektr yoy yordamida, ko’p uglerodli va legirlangan po’latlardan yasalgan detalar o’zgarmas tokda teskari qutbda 250 – 300 0C gacha qizdirilib keyin payvandlanadi. Payvandlangandan keyin detal toblanadi va bo’shatiladi. Katta o’lchamli detallar to’g’ri qutibli o’zgarmas va o’zgaruvchan toklardan foydalaniladi. Qlinligi 2 – 3 mm gacha bo’lgan yupqa detallar gaz alangasi yordamida avval 650 – 700 0C gacha qizdirilib keyin sv – 0,8 sv - 12 GS sv – 0,8 A markali simda payvandlanadi. Cho’yan detallar uch usulda qizdirilib, yarim qizdirib, sovuqlayin payvandlanadi. Qizdirib payvandlashda butun detal pechda yoki qurada 500 – 700 0C qizdiriladi va A yoki B markali cho’yan chiviqlar yordamida payvandlanadi. Yarim qizdirib payvandlashda payvandlanadigan joy 250 – 450 0C gacha qizdiriladi. Payvandlangan birikma asta – sekin sovitiladi. Cho’yan detallarni payvandlashda latun, mis – temir elektrodlar, po’lat, monel – metalldan ishlangan elektrodlar ham ishlatiladi. Metallar (yun. metalleuo - qaziyman, yerdan qazib olaman) - oddiy sharoitda yuqori elektr oʻtkazuvchanligi, issiq oʻtkazuvchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, elektr magnit toʻlqinlarini yaxshi qaytarishi, plastikligi kabi oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan oddiy moddalar. M.
Alyuminiy va uning qotishmalarini payvandlashda yuza tozalanadi, 250 0C gacha qizdiriladi atsetelin alangasida yoki teskari qutbli o’zgarmas tokda payvandlanadi.
Misdan va mis qotishmalaridan tayyorlangan detallar yoy yoki gaz yordamida mis, fosforli mis, ko’mir yoki grafit elektrodlar yordamida payvandlanadi. Latun va bronzali detallar tarkibida bor bo’lgan ko’mir elektrodlar bilan payvandlanadi.
Parchin mixli birkmalar asosan yupqa detallarni yoki har xil materiali detallarni biriktirish uchun ishlatiladi. Parchin mixli birikmalar ustma – ust, uchma – uch bi rust quymali, uchma – uch ikki ust quymali bo’ladi. Choklarning joylashishiga qarab bir, ikki va ko’p qatorli parallel va shaxmat nusxa bo’ladi.
Ajraluvchan birkmalarni shkastlantirmasdan, buzmasdan qismlarga ajratish mumkin. Rezbali birkmalar eng ko’p tarqalgan birkma bo’lib, vintli, shpilkali turlarga bo’linadi. Ular mahkamlovchi va zichlovchi bo’ladi. Rezbalarniki esa uchburchakli, to’rtburchakli, trapedtsial xillari bor. Oddiy mahkamlovchi rezbali birkmalarda bolt yoki vint teshikka ma’lum zaror bilan kirgiziladi. Zichlovchi birkmalarda esa bolt urib kiritiladi. Birkma ajralib ketmasligi uchun kontrgaykalar, shaybalar ishlatiladi.
Shponkali va shlitsali birkmalar vallarda yoki o’qlarda aylanadigan detallarni o’zaro briktirishda ishlatiladi. Shponkalarning prizmatik, silindirik va segmentsimon turlari bor va ular tushadigan kuchlanish bo’yicha tanlanadi. Birkmalardan to’g’ri foydalanish uchun ularning tuzilishini, ishlatish sohalarini, parametrlarini bilish kerak.
Yuqoridagilarga asoslanib ushbu bitiruv ishining gipotezasi sifatida mashinasozlikda, xalq va qishloq xo’jaligining barcha sohalarida juda ko’p qo’llaniladigan payvand, parchin mixli, rezbali, shponkali va shilitsali birkmalarda hosil bo’ladigan kuchlanishlarni aniqlash masalasi qabul qilindi.
Bitiruv ishining maqsadi ajralmas va ajraluvchan birkmalarning tayyorlanish, ishlatish texnologiyalarini, payvand birkmalarda materialning qalinligiga qarab, briktirish usuliga qarab, materialning turiga qarab elektrodlarni va payvandlash usulini tanlash, parchin mixli birkmalarning geometriyasini, rezbali birkmalarning geomerik parametrlarini, shponkali birkmalarning geometric parametrlarini hamda yuqorida keltirilgan birkmalarda hosil bo’ladigan kuchlanishlarni, aniqlash va o’qitish metodlarini yoritishdan iborat.
Tadqiqot obyeklari sifatida payvand, parchin mixli, shponkali, silisali, va rezbali birkmalar xizmat qiladi. Bu birkmalarni o’rganishda materialshunolik, chizma geometriya, nazariy mexanika, mashina va mexanizmlar nazariyasi va mashina detallari fanlari asos qilib olindi.
Ushbu bitiruv ishida keltirilgan ma’lumotlardan maktab o’qituvchilari politexnik ta’lim berishda, kollej va oily ta’lim mashinashunos mutaxassisliklari leksiya, amaliy mashg’ulotlarni tashkil qilishda qo’llanma sifatida foydalanish mumkin. Kollej (ing . college) - 1) Buyuk Britaniya, AQSH va ayrim boshqa mamlakatlarda oliy, oʻrta, yuqori oʻrta oʻquv yurti (ayrim hollarda universitet tarkibida). Dastlab 13-asr boshlarida Buyuk Brita-niyada vujudga kelgan; 2) Fransiya, Shveysariya, Belgiya, shuningdek, Afrika va Osiyoning ilgari fransuz mustamlaka imperiyasi tarkibiga kirgan bir qancha mamlakatlaridagi oʻrta va toʻliqsiz oʻrta oʻquv yurti. Fransiyada dastlabki K. oʻrta asrda universitetlarda paydo boʻldi; 3) Oʻzbekistonda oʻrta maxsus, kasb-hunar oʻquv yurti. OʻzRning 1997 yil avg .da qabul qilingan "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" va "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni hamda OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1998 yil fevral dagi qaroriga muvofiq, kasb-hunar kolleji sifatida tashkil etilgan.
Ajralmas va ajraluvchan birkmalarda hosil bo’ladigan kuchlanishlarni hisoblash o’qitishning yangi pedagogik asoslari asosida yoritildi va ushbu mavzularni o’zlashtirishda katta ahamiyatga ega.
1–BOB. MASHINASOZLIKDA ISHLATILADIGAN AJRALADIGAN BIRIKMALAR
1.1. Rezbali birikmalar turlari, ishlatilish sohalari
Ma’lumki, mashinalar detal va uzellardan tashkil topib birikmalar vositasida yig’iladi. Birikmalar esa ajraladigan va ajralmaydigan turlarga bulinadi.
Ajralmaydigan birikmalar, bu shunday birikmalarki, bunda mashina uzellarini ayrim qismlarga ajratish uchun, birikma elementlarini sindirish va yig’ish jarayonida bu ish yuzasini qayta ishlash kerak bo’ladi. Parchin mixli, payvand hamda detallari uzaro tig’izlik bilan o’tkazilgan birikmalar shunday birikmalar Hisoblanadi.
Rezbali, shponkali, shilitsli birikmalar ajraladigan birikmalar bulib, bunda uzellar detallarga ajratilganda detalning ishchi qismiga shikast yetkazilmaydi.
Mashinalarning yaxshi ishlamasligi, muddatdan oldin ishdan chiqishi, ishlash jarayonida shovqinning oshib ketishiga undagi birikma sifatining pastligi (sifatli mahkamlanmaganligi, payvandlanmaganligi, birikma uchun material noto’g’pi tanlanganligi va x.k.) sabab buladi.
Birikma elementlari asosan mustahkamlikka Hisoblanadi. Bunda birikma elementlarining mustahkamligi biriktirilayotgan detallarning mustahkamligi bilan bir xilda bulishiga erishish kerak.
Ajraladigan birikmalar turlari
Ajraladigan birikmalarning eng ko’p tarqalgan turi rezbali birikmalardir. Bolt, vint, shpilka xususiy xollari bulib, mashinalarning ular vositasida yig’ilgan uzellari kerak bulgan vaqtda ayrim detallarga ajratilishi va yana qayta yig’ilishi mumkin.
Rezbali birikmalarning afzalliklari shundan iboratki, ular nisbatan katta yuklanish ta’sirida yetarli darajada ishonchli ishlaydi; ularni ajratish va yig’ish oson; nisbatan arzon, barcha o’lchamlari standartlashtirilgan.
1.1-rasm
Rez’ba haqida umumiy ma’lumot. Rezbaning xamma o’lchamlari standartlashgan bo’lib rezbalar silindirsimon va konussimon sirtlarda kesiladi. Asosan silindirsimon rezbalar ishlatiladi, jips birikmalar hosil qilish uchun konussimon sirtlarda kesiladi. Rezbalar shakliga ko’ra uchburchakli (a), trapesiya (b), tirak (v), to’g’riturt burchakli (g) va aylanasimon (d) shakllarda bo’lishi mumkin. Rezbadagi o’ramlarning yo’nalishi chapdan ung tomonga yo’nalgan bo’lsa ung rezba a-rasm ungdan chap tomonga yo’nalgan bo’lsa chap rezba deb ataladi b-rasm
1.2-rasm
Rezbalarni kirim soni bir, ikki va kup kirimli bo’lishi mumkin, masalan rasmda bir kirim (b) va uch kirimli (a) rezbani chizmasi berilgan.
Rezbaning o’lchamlari. d-rezbaning tashqi diametri; d1-rezbaning ichki diametri; d2-rezbaning o’rtacha diametri; N1-rezba ishchi shaklini balandligi;
N-rezbaning umumiy balandligi; R-rezbaning qadami; α-rezba shakl burchagi; φ-rezba o’ramining ko’tarilish burchagi. tgφ=P/(πd2).
1.3-rasm
Rezbaning asosiy turlari. Metrik rezba.
1.4-rasm
Mashinasozlikda eng ko’p tarqalgan rezba metrik rezba bo’lib, uchburchak shaklida bo’ladi va burchagi 600ga teng. Metrik rezbalar asosan mahkamlash uchun ishlatilib rezba qadami yirik yoki mayda bo’lishi mumkin.
Rezbani shartli belgisi M harfi bilan belgilanadi, yonidagi son uning tashqi diametrini bildiradi. Masalan, M24 demak, metrik rezba d=24mm. Agarda rezba mayda qadamli bo’lsa, qadam o’lchami ko’rsatiladi, masalan M24x1,5, bunda metrik rezba tashqi diametri d=24mm, qadami ρ=1,5mm.
Trapesidal rezba. Bir kirimli va ko’p kirimli bo’lib trapesiya burchagi α=300. Harakat revers bilan bo’lganda ishlatiladi.Harakat - borliqnint ajralmas xususiyati boʻlgan oʻzgaruvchanlikni (q. Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik) ifodalovchi falsafiy kategoriya. H. tushunchasi imkoniyatlarning voqelikka aylanishini, roʻy berayotgan hodisalarni, olamning betoʻxtov yangilanib borishini aks ettiradi. Ishda ishonchli, mustahkam asosan vint-gayka uzatmalarda ishlatiladi. Shartli belgisi Tr40x6, bunda rezba trapesiodal, diametri 40mm, qadami 6mm.
1.5-rasm
Tirak rezba. Rezba nosimmetrik bo’lib ishchi bo’lmagan yuzasini qiyalik burchagi 300. Ishchi qismning qiyalik burchagi 30. Yuklanish katta bo’lgan (vintli press, domerat va boshqalar) birikmalarda ishlatiladi. Rezbaning shartli belgisi S80x10, bunda S-tirak rezba; 80-diametri, mm; 6-rezba qadami, mm.
Aylanisimon rezba. Rezba shaklini burchagi α=300. Asosan dinamik yuklanish bo’lgan birikmalarda ishlatiladi.
Yuqorida ko’rsatiogan rezbalarning eng ko’p tarqalgan etric rezba bo’lib asosan maxkamlash uchun ishlatiladi.
1.6-rasm
Maxkamlash uchun ishlatiladigan detallarning asosiylari bu bolt, vint, shpilka.
Bolt – qalinligi nisbatan katta bo’lmagan detallarni maxkamlash uchun ishlatiladi, bunda bolt kallagini hamda gaykani joylashtirish hamda o’z o’q atrofida burash uchun joy bo’lishi kerak.
Bolt bir uchi kalit yoki otvyortka uchun muljallangan kallagi, ikkinchi uchidan esa gayka burab kiritiladigan rezbasi bulgan sterjendir (rasm, a)
Vint – qalinligi nisbatan katta, mustahkamligi ta’minlangan, birikmani bikrligini taminlash massasini kamaytirish kerak bo’lgan xollarda ishlatiladi. Boltning gayka uchun muljallangan rezbali uchiga gayka buralmay, bu uchi biriktirilishi lozim bulgan detalga buraladigan bulsa bunday bolt vint (rasm, b) deyiladi.
Shpilka- vint ishlatilgan xolatlarda rezba material yetarli darajada mustahkamligi ta’minlanmagan bo’lib, hamda bunda birikmani vaqti-vaqti bilan ajiratib, biriktirish kerak bo’lgan xollarda ishlatiladi.
Agar sterjenning ikki uchi rezbali qilib yasalgan bulsa, u shpilka deb ataladi (8-rasm, v) yeyilishga chidamli, FIK yuqori bulishi uchun ishqalanish kuchi nisbatan kam bulishi kerak.
1.7-rasm 1 – bolt; 2 – shayba; 3 – gayka; 4 – vint; 5 – shpilka.
O’zgaruvchan kuch va moment ta’sirida rezbali birikmalar uz-uzidan buralib bo’shashi mumkin. Buning sababi titrash natijasida rezbalardagi ishqalanish kamayadi va buning oqibatida uz-uzidan tormozlanish xususiyati yo’qoladi. Shuning uchun o’zgaruvchan kuchlar ta’sirida birikmalardagi rezbalarning o’z-o’zidan buralmasligiga quyidagi usullar yordamida erishish mumkin :
1.8-rasm
1.9-rasm
1.Kontrogayka va prujinalovchi shayba qo’yish yo’li bilan (rasm,a). Bunda qo’shimcha detallar Hisobiga rezbadagi umumiy qarshilik oshadi.
2. Shplint yoki simdan foydalanib (rasm, b). Bunda gayka bolt sterjeniga shplint yoki sim vositasida maxkamlab ko’yiladi.
3. Gaykani detalga maxsus planka yoki shayba yordamida maxkamlash yo’li bilan (rasm,v).
|
| |