-rasm. Kommunikatsion jarayon - О„zbekiston respublikasi oliy va о„rta maxsus ta‟lim vazirligi toshkent davlat iqtisodiyot...

1.20-rasm. Kommunikatsion jarayon
Jo‘natuvchi
Ma‘noni shakllantirish
Jo‘natma manbalari
Jo‘natma shakli
Jo‘natma
Uzatuvchi
Kanal
Qabul qiluvchi
Jo‘natmani qabul qilish
Jo‘natmaga qo‘shimch kiritish
Jo‘natmani baholash
Ma‘noni qabul qilish
Oluvhi
Men kimman?
Nimani jo‘natishni istadi?
Nima orqali jo‘natishga qaror qildi
Ma‘noni
ko‘dlash-
tirish
Мa‘no qanday tashkil
qilingan?
Ma‘noni
ko‘ddan
chiqarish
94
Kommunikatsiyalarning quyidagi tipologiyasi qabul qilingan:
-tashkilot va tashqi muhit о‗rtasidagi kommunikatsiyalar;
-bо‗linmalar о‗rtasidagi kommunikatsiyalar;
-ishlab chiqarish va boshqaruv bosqichlari bо‗yicha bо‗linmalar ichidagi
kommunikatsiyalar;
-shaxslararo va norasmiy kommunikatsiyalar.
Keyin uzatish uchun mо‗ljallangan axborot kodlashtiriladi. Avvaliga axborot
manbalari (tovush, nur, harorat, xid , did, jismoniy harakat) tanlab olinadi, keyin ular
ma‘lum shakl (nutq, matn, rasm, harakat)da tashkil qilinadilar.
Shunday qilib jо‗natma shakllantiriladi, Bunda jо‗natuvchi uni о‗zida
kodlashtirilgan ma‘noga adekvat ravishda qabul qilinishini kо‗zda tutadi.
Uzatilgan va qabul qilinganlar orasidagi farqlar qanchalik katta bо‗lsa,
kommunikatsiyalar shunchalik kambag‗alroq bо‗ladi. Misol uchun, kasb egalarida
odatda omma bilan muloqat qilishda qiyinchiliklar vujudga keladi, chunki ular
ma‘nosi faqat о‗z doiralaridagi odamlarga tushunarli bо‗lgan shaklda
kodlashtiradilar.
Jо‗natma uzatuvchi (shaxs, texnik vosita, kimyoviy yoki jismoniy holat)
vositasida uni manziliga yetkazib beruvchi uzatuvchi kanalga kelib tushadi. Jо‗natma
yoki signalni uzatish boshlanishi bilanoq, shu paytdan boshlab jо‗natish bosqichi
yakunlanadi va uzatilayotgan axborotni olish bosqichi boshlanadi.
Kanal jо‗natmani qabul qiluvchiga chiqaradi, u ushbu jо‗natmani olini- shini
qayd etadi.
Jо‗natma yо‗naltirgan shaxs oluvchi deb ataladi. U olingan jо‗natmani qayd
etadi va uni tushunarli ma‘noda koddan chiqarishni amalga oshiradi. Koddan
chiqarish ostida jо‗natmani qabul qilish, uni tushunish va baholash kо‗zda tutiladi.
Jо‗natmalar asosan buzilgan holda bо‗ladilar. Bu kommunikatsiya jarayonida
shovqinni mavjudligi bilan bog‗likdir.Tashkiliy tashkil qiluvchilar (kо‗p bosqichlilik,
boshqarish kо‗lami va x k .) uning manbalari bо‗lishlari mumkin. Masalan, axborotni
xizmat bо‗linmalari о‗rtasidagi uzatishda buzilishi (axborotli entropiya qonuni ).
Boshqaruvchi axborot asosan tabiiy til yordamida uzatiladi, u axborotli oshiqchalikka
95
ega. О‗zbek tilini kommunikatsion jarayon vositasi sifatidagi axborotli ortiqchaligi
32 % da baholanadi, bu kо‗pgina boshqa tilladan ancha kо‗p. Axborotli ortiqchalik -
xabar mohiyatini buzilishining manbasidir. Axborotni boshqaruvning tо‗rtta bosqichi
orqali uzatilishida dastlabki xabardan 100 % gacha buzilishlarni olish ehtimoli bor.
Shovqin hamma vaqt mavjud bо‗ladi, shuning uchun kommunikatsiya jarayonining
barcha bosqichlarida uzatilayotgan jо‗natmaning ba‘zi bir buzilishi sodir bо‗ladi.
Menejer mavjud shovqinni kо‗proq bartaraf etishi va jо‗natma ma‘nosini iloji boricha
aniqroq uzatishi kerak.
Kommunikatsion jarayonning oxirgi bosqichi jarayon ishtirokchilari rollarini
almashtirgandagi teskari aloqadan iborat bо‗ladi. Butun davra takrorlanadi, ammo
boshqa yо‗nalishda. Teskari aloka- bu oluvchining jо‗natmaga javobidir. Jо‗natma
manziligacha yetib bordimi va qanday ma‘noda yetib borganligini bilish imkoniyati
paydo bо‗ladi. Teskari aloqa olingan jо‗natmaga qaraganda boshqaroq kodli tizimda
aks ettirilishi mumkin. Masalan, kо‗pincha jumlaga biz boshimizni silkitish bilan
javob qaytaramiz. Rahbarlar uchun teskari aloqa tо‗g‗ridan tо‗g‗ri (bevosita
kuzatiladigan hulqni о‗zgarishi) yoki vositali (mehnat unumdorligini oshishi) sifatida
bо‗lishi mumkin.
Kommunikatsiya jarayonini amalga oshirish uchun kommunikatsion
tarmoqdan, ya‘ni kommunikatsion jarayon ishtiroqchilarni axborot oqimlari bilan
ulashdan foydalaniladi. Bu tarmoq vertikal, gorizotal va diagonal aloqalardan tashkil
topadi. Vertikal aloqalar boshliqdan qо‗l ostidagilar tomon, gorizontal esa- darajalar
bо‗yicha teng yakka shaxslar yoki bо‗linmalar о‗rtasida shakllanadilar. Diagonal
aloqalar –bu boshqa boshliqlar va boshqa qо‗l ostidagilar bilan aloqalardir. Bu
aloqalarning tarmog‗i tashkilot tuzilmasini tashkil qiladi. Tashkiliy tuzilmaning
vazifasi kommunikatsion oqimga tо‗g‗ri yо‗nalish berishdan iboratdir.
Xodimlarning soni bо‗yicha har xil guruhlari uchun kommunikatsion
tarmoqlarning о‗rnashib qolgan namunalari mavjud. Ular ―g‗ildirak‖, ―yulduz‖,
―tо‗garak‖, ―zanjircha‖, ―pirpirak‖ va h.k. deb ataladilar.
Ular tashkilot faoliyatiga katta ta‘sir kо‗rsatadilar. Masalan, ―g‗ildirak‖
turidagi tarmoqlarda hukmronlikning markazlashtirilgan iyerarxiyasi berilgan.
96
―G‗ildirak‖ ning markazida turgan shaxs kо‗proq jо‗natmalar oladi, guruhning
boshqa a‘zolari tomonidan kо‗proq yetakchi sifatida tan olinadi, guruhning boshqa
a‘zolariga kо‗proq darajada ta‘sir kо‗rsatadi, kо‗proq javobgarlikka ega , muammoni
hal qilinishi boshqalarga qaraganda kо‗proq unga bog‗liq.
Boshqaruvda foydalaniladigan axborotlar quyidagicha tavsiflanadilar:
- boshqaruv obyekti bо‗yicha;
- boshqaruvning u yoki bu tizimchasiga tegishliligi bо‗yicha;
- uzatishning shakli bо‗yicha (verbal, sо‗zli va noverbal);
- vaqtdagi о‗zgaruvchanligi bо‗yicha;
- uzatish usuli bо‗yicha;
- uzatish tartibi bо‗yicha;
- belgilanishi bо‗yicha;
- obyektning yashash davrasi bosqichlari bо‗yicha;
- boshqaruv obyektining subyektga munosabati bо‗yicha.
Axborotning sifatiga asosiy talablar quyidagilardir:
- о‗z vaqtidalik;
- tо‗g‗rilik;
- yetarlilik;
- ishonchlilik;
- manzillilik;
- foydalanishning kо‗p martaligi;
- yig‗ish, ishlab chiqish va uzatishning yuqori tezligi;
- kodlashtirish imkoniyati;
- dolzarblilik.
Axborot massivi – bu boshqaruv idoralari tomonidan foyda-laniladigan
axborotlarning barcha turlari yig‗indisini ma‘lum alomatlar bо‗yicha tartibga solish.
U quyidagilarni ta‘minlashi kerak: istemolchilarni saqlanayotgan axborotlarga
tо‗g‗ridan tо‗g‗ri murojaat qilishlari, ularning axborot extiyojlarini tо‗liqroq
qanoatlantirish, axborotlarni operativ qidirib topish va berish, axborotlarni
buzilishdan saqlash.
97
Axborot
oqimi
–
axborotlarning
manbalardan
istemolchilargacha
harakatlanishidir.
Axborot hajmi –shartli birliklar (sо‗z, xabar, belgilar, harflar, varaqlar va
boshqalar) yordamida о‗lchanadigan va boshqaruv idoralarining axborotli
tо‗ldirilganligini belgilash, boshqaruvni avtomatlashtirish bо‗yicha qarorlar qabul
qilish uchun foydalaniladigan miqdoriy ta‘rifdir.
Hujjatlar aylanishini loyihalashtirishda quyidagilar ta‘minlanishi kerak.
- har bir hujjatda qarorlar qabul qilish uchun zaruriy va yetarlicha
axborotlarning mavjudligi;
- hujjatlar va ularda mavjud bо‗lgan kо‗rsatqichlarni bartaraf qilish yо‗li bilan
axborot oqimlarini ratsionallashtirish;
- hujjatlarni manbadan iste‘molchiga о‗tadigan yо‗nalishlarni kamay- tirish;
- hujjatlarni ijro etish muddatlari ustidan samarali nazorat qilish;
- hujjatlar shakllarini unifikatsiyalash.
Shuni ta‘kidlash kerakki, internetning global axborot supermagistrali va
korporatsiyalarning mahalliy tarmog‗i menejerlar uchun ma‘lumotlarni yig‗ish va
ishlab chiqish texnologiyasini tubdan о‗zgartiradi va, asosiysi, teng huquqli
mijozlarni vertikal byurokratizmsiz masofaviy aloqa qilishlarini ta‘minlaydi, ya‘ni
sherikchilik xarakteridagi gorizontal vaqtincha tuzilmalarni shakllantiradi.
Axborot tizimlari ishning sifatiga tashxis qо‗yish va uni tahlil qilish uchun
axborot sifati tushunchasi mavjud, u odatda quyidagi parametrlar bilan baholanadi:
tuzatilganlik, ziddiyatsizlik, aniqlik, jadallik, relevantlik ( tegishlilik ).
Noverbal axborotlar, ya‘ni jо‗natuvchi tomonidan sо‗zlardan foydalanmasdan
jо‗natilgan axborotlar ham g‗oyatda muhim rol о‗ynaydilar. Ular noverbal
kommunikatsiyalarning asosida yotgan noverbal jо‗natmalarni tashkil qiladilar. Imo-
ishoralar, mimika, intonatsiyalar – ishga doir muloqatning muhim qismidir. Ba‘zida
bu vositalar(ular noverbal deb ataladilar) yordamida, sо‗zlar yordamiga qaraganda
ancha kо‗proq narsalarni aytish mumkin. Noverbal axborotning asosiy turlari
quyidagilardan iborat:
98
- odamning jismoniy holati (bо‗yi, og‗irligi, sochlarining rangi, gavdasining
hidi va x.k. )
- gavdaning harakatlari (imo–ishoralar, turish holati, tegib ketish, yuzning
ifodasi, kо‗zlarning harakati va x. k.)
- nutq (intonatsiyalar, savodlilik, tovush, nutqning tezligi va x.k.)
- muhit (yoritilganlik, shovqin, yoritilish, inshoat, mebel va x.k.)
- muhitdan foydalanish (hulqning odatlari, muloqat qilishdagi masofa va x.k.)
- vaqt (erta kelish, kech qolish, о‗zini kutishga majbur qilish va x.k.)
Noverbal kommunikatsiyalar asosan ongsiz asosga ega bо‗ladilar, chunki
kommunikatsion jarayon ishtiroqchilarining haqiqiy hissiyotlaridan darak beradilar
va hislarni namoyon qilishning g‗oyatda ishonchli indikatori bо‗ladilar. Noverbal
axborotlar bilan manevrlar qilish qiyin va uni shaxslararo kommunikatsiyalarda
yashirish mushkuldir.
Kо‗pgina noverbal signallar, ularning aniq ma‘nolari odam ―о‗sgan‖ u yoki bu
insoniy madaniyatining namunalari bо‗ladilar. Ular ushbu belgilar- dan hulqining
namunalari sifatida foydalaniladigan va bunda alomatli ma‘noga ega bо‗lgan
darajada ishtiroq etuvchi tomonlar tomonidan sо‗zli kod larning ma‘lum tizimi bilan
aks ettiriladigan verbal belgilar kabi aniq tushunilishlari mumkin.
Axborotni tasniflash korxonani boshqarish tizimining axborot kichik tizimini
shakllantirish va takomillashtirish uchun zarur. Axborot turli belgilar bо‗yicha
tasniflanadi.
1. Yuzaga kelish manbalari bо‗yicha tashqi va ichki axborot ajratiladi. Tashqi
axborot korxonadan tashqarida, ichki axborot esa uning ichida paydo bо‗ladi. Ichki
axborot manbalari boshqariladi, shuning uchun axborot oqimlarining davriyligini,
muddatlarini va hajmlarini reglamentlash mumkin va axborot kichik tizimlarini
yaratishda shunday qilinmoqda.
2. Faol foydalanish vaqtiga kо‗ra, shartli-doimiy va о‗zgaruvchan axborot
ajratiladi. Shartli-doimiy axborot – bu uzoq vaqt mobaynida о‗zgarmasdan qoladigan
yoki kam о‗zgarishlarga duchor bо‗ladigan axborot. Undan boshqaruvning bir necha
sikllarida foydalaniladi. Bunday axborot jumlasiga, masalan, reglamentlovchi axborot
99
– korxonaning Ustavi, bо‗limlar va xizmatlar tо‗g‗risidagi nizomlar, boshqaruv
xodimlarining lavozim yо‗riqnomalari, shuningdek korxona kadrlarining tarkibi
tо‗g‗risidagi axborot va hokazolar kiradi. О‗zgaruvchan axborot, odatda, ishlov
berishning bir siklida foydalaniladi. Bu, masalan, smenalik-kunlik topshiriq, kundalik
ishlab chiqarish va h.k. tо‗g‗risidagi axborot.
3. О‗zgartirish bosqichlari bо‗yicha dastlabki va hosilaviy axborot ajratiladi.
Dastlabki axborot - bu turli xildagi iqtisodiy hisob-kitoblarni amalga oshirish va
qarorlar qabul qilish uchun asos sifatida foydalaniladigan axborot. U о‗z navbatida,
sotuvlar, ishlab chiqarish jarayoni, tashqi muhit monitoringining borishini bevosita
kuzatish jarayonida olinadigan boshlang‗ich axborot va keyingi ishlov berish uchun
tо‗planadigan oraliq axborotga bо‗linadi.
Hosilaviy axborot - bu turli xildagi iqtisodiy hisob-kitoblar natijasida
olinadigan tahliliy axborot. Unga, shuningdek, yakuniy axborot, ya‘ni amalga
oshirilgan boshqaruv qarori ham kiradi.
4. Korxonani boshqarish tizimi nuqtai nazaridan kirish va chiqish axboroti
ajratiladi.
5. Samarali foydalanish imkoniyati bо‗yicha foydali, yolg‗on va ortiqcha
axborotni ajratish mumkin. Axborot tizimlarini tuzishda yolg‗on axborotni imkon
qadar kamaytirish va ortiqcha axborotni yо‗qotishga intilish lozim.
6. Avtomatlashtirilgan tarzda ishlov berish imkoniyatiga kо‗ra axborotlar.
7. Taqdim etish shakliga kо‗ra, kо‗z bilan kо‗riladigan, eshitiladigan va ham
kо‗z bilan kо‗riladigan, ham eshitiladigan axborot ajratiladi. Ushbu tasnif
menejerning axborot rejimini maqbullashtirish nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga
ega. Kimdir axborotni eshitish orqali yaxshi qabul qiladi. Lekin, inson eng kо‗p
axborotni (turli baholarga kо‗ra 70 dan 90 foizigachasini) kо‗rish orqali oladi.
Shuning uchun umumiy holatda ham kо‗z bilan kо‗riladigan, ham eshitiladigan
axborot yaxshi qabul qilinadi va eslab qolinadi.
|