III.4–rasm. Dina – Stark - N. X. Ermatov, D. G‘. Azizova, N. M. Avlayarova, B. Yu. Nomozov, R. S. Bekjonov, A. I....

|
N. X. Ermatov, D. G‘. Azizova, N. M. Avlayarova, B. Yu. Nomozov, R. S. Bekjonov, A. I. Abdirazаkov, M. X. AshurovBog'liq N. X. Ermatov, D. G‘. Azizova, N. M. Avlayarova, B. Yu. Nomozov,III.4–rasm. Dina – Stark
apparati:
1 – shisha kolba; 2 – ulagich
naycha;3 – muzlatgich;
4 – qopqon-qabulqilgich
L
F
C
32
III.3. Quduq mahsulotini o‘lchashning zamonaviy usullari
Modda sarfi va miqdorini o‘lchash. Asosiy ma’lumotlar.
Ishlab chiqarilayotgan mahsulot sifatini va TJABT samaradorligini oshirish
zarurligi turli moddalar sarfi va miqdorini aniq o‘lchash masalalarini muvaffaqiyatli
hal etishni taqozo etadi. Sanoatda sarf o‘lchash tizimlarining qo‘llanishi
sarflanayotgan energiya eltuvchilarini (suv, gaz, bug‘, yonilg‘i) hisobga olish va
nazorat qilish bo‘yicha ko‘pgina texnik masalalarning hal qilinishini soddalashtiradi,
jarayonning eng maqbul rejimini ishlab chiqarishning aniq shart-sharoitlariga bog‘liq
holda tez aniqlashga imkon beradi.
Mahsulotni hisobga olish jarayonlarida moddalarning sarfi va miqdorini
o‘lchash vositalariga juda yuqori aniqlik jihatidan katta talablar qo‘yiladi.
Sarf o‘lchash uchun ishlatiladigan asboblar sarf o‘lchagichlar deb ataladi.
Moddaning berilgan kanal kesimi orqali vaqt birligi ichida o‘tgan miqdori modda
sarfi deyiladi. Sarf o‘lchaydigan asboblar oniy sarfni o‘lchaydi va texnologik rejimlar
(ayniqsa uzluksiz jarayonlarda) ishining barqarorligini nazorat qilishga, texnologik
jarayonning o‘tishini har bir onda avtomatik ravishda rostlashga va rejimni berilgan
yo‘nalishda sozlashga imkon beradi.
Moddaning hajmiy sarfi l/s, m
3
/s, m
3
/soat, massa sarfi esa kg/s, kg/soat, t/soat
va hokazolarda o‘lchanadi. Asboblar hisoblagichlar (integratorlar) bilan ta’minlanishi
mumkin, unda bu asboblar hisoblagichli sarf o‘lchagichlar deyiladi.
Modda miqdorini o‘lchaydigan asboblar hisoblagichlar deb ataladi.
Hisoblagichlar o‘zlaridan o‘tgan modda miqdorini istalgan vaqt (sutka, oy va hokazo)
mobaynida o‘lchaydi. Uning miqdori hisoblagich ko‘rsatkichlari farqi bilan
aniqlanadi. Modda miqdori hajmiy (litr, m
3
) yoki massa (kg, t) birliklarida
ifodalanadi. Hisoblagichlar bevosita o‘lchash asboblari bo‘lib, ularning shkalasi
bo‘yicha olingan ko‘rsatkichlar qo‘shimcha hisoblashni talab qilmaydi.
Sanoatda keng tarqalgan sarf va miqdor o‘lchagichlar ishlash prinsipi va
tuzilishlariga ko‘ra bir qancha guruxlarga bo‘linadi. Ishlab chiqarishda suyuqlik, bug‘
va gazlarning sarfini o‘lchaydigan asboblarning quyidagi turlaridan foydalaniladi:
33
1) bosim farqi o‘zgaruvchan sarf o‘lchagichlar; 2) bosim farqi o‘zgarmas sarf
o‘lchagichlar; 3) tezlik bosimi sarf o‘lchagichlari; 4) o‘zgaruvchan sathli sarf
o‘lchagichlar; 5) induksion sarf o‘lchagichlar; 6) ultratovushli sarf o‘lchagichlar;
7) kalorimetrik (issiqlik) sarf o‘lchagichlar; 8) ionli sarf o‘lchagichlar.
O‘lchanayotgan moddaning turiga ko‘ra sarf o‘lchagichlar suv, mazut, bug‘,
gaz va hokazolar sarfini o‘lchagichlarga bo‘linadi.
Suyuqlik va gazlarning miqdorini o‘lchaydigan hisoblagichlar quyidagi asosiy
guruxlarga bo‘linadi:
1) hajm hisoblagichlari; 2) tezlik hisoblagichlari; 3) vazn hisoblagichlari.
Quyida texnologik jarayonlarni nazorat qilishda keng tarqalgan usullar va
asboblar ko‘rib chiqilgan.
Sarf o'lchash usuli. Sanoatdagi suyuq va gaz sarfini o'lchash uchun
mo'ljallangan qurilmalar (sarf o'lchagichlari) o'lchash usullari va dizayndagi
farqlanadi. Muayyan turdagi asbobdan foydalanish texnologik talablarga, o'lchangan
moddaning tabiatiga va iqtisodiy maqsadga muvofiqligiga bog'liq. O'lchov usuli
bo'yicha neft sanoatida eng keng tarqalgan sarf o'lchagichlari quyidagi sinflarga
bo'linishi mumkin: hajmi; ommaviy.
Birinchi sinf o'lchagichlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) o'zgaruvchan bosim farqi;
2) turbinali (qanotsimon taxometrik);
3) elektromagnit (induksion);
4) ultratovush;
5) gidrodinamik;
6) yadro-magnit aks sado;
7) ionlanish;
8) issiqlik;
9) turli sarf belgilarini yaratish.
Ikkinchi sinf o'lchagichlar quyidagilarni o'z ichiga oladi:
1) koriolis va giroskopik;
2) turbinali;
|
| |