nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
metodik qo‘llanma - O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta...

|
O‘. O. Tohirov, D. S. Mirahmedova, Z. S. Shamsiyeva texnologiya metodik qo‘llanma umumiy o‘rta ta’lim maktablarining Pdf ko'rish
|
bet | 102/161 | Sana | 19.12.2023 | Hajmi | 4,99 Mb. | | #123284 |
Bog'liq 5-sinf Texnologiya METODIKA metodik qo‘llanma
5-sinf darsligi bo‘yicha
Keling, darslikda berilgan matnni guruhlarda “Bumerang” texnolo
giyasidan foydalanib о‘rganamiz.
“Bumerang” texnologiyasining qо‘llanilishi.
Mustaqil о‘rganishlari uchun matnlar tarqatiladi.
Masalan:
1guruhga:
Kiyim haqida ma’lumot.
2guruhga:
Bichish va tikish haqida ma’lumot.
3guruhga:
Modellash va konstruksiyalash haqida ma’lumot.
Guruhlar tо‘g‘ri javoblari bо‘yicha tо‘plagan ballari guruh a’zolari
о‘rtasida teng taqsimlanadi. Faol ishtirokchilar rag‘batlantiriladi.
iV. yangi о‘quv materialni mustahkamlash va о‘quvchilar bilimini
baholash. (15 daqiqa)
Keling suhbatlashamiz. Biz bilamizki, moda doimiy о‘zgarib tu
ruvchi, kiyimlarning navbati bilan almashinuvidir. Nima deb о‘ylaysiz?
Yangi kiyim modelini kim yaratadi? Kim modellashtiradi? Chizmasini
chizadi? Bichadi va yakunida tikadi?
Ishlab chiqarish korxonalarida ushbu jarayonni quyidagi kasb
egalari amalga oshiradi. Ushbu kasblarni egallash uchun esa, di
zaynerlik kasbhunar maktablariga о‘qishga kirish kerak bо‘ladi.
Buning uchun insonda rasm chizishga iqtidori yetarli bо‘lishi kerak.
Chunki moda yaratishda nozik qalam egasi bо‘lish talab etiladi.
Bundan tashqari, matematika, geometriya, chizmachilik, informatika
fanlarini ham yaxshi о‘zlashtirish kerak bо‘ladi.
Yangi mavzuga taalluqli fikrlar ishchi daftarga yozdiriladi. Dars
jarayonida faol ishtirok etgan о‘quvchilar baholanadilar.
V. Darsni yakunlash. (5 daqiqa)
Uyga vazifa: Darslikda mustahkamlash uchun berilgan savollarga
javob yozib kelish. Keyingi darsda kerak bо‘ladigan asbobuskunalarni
olib kelish.
27–28-dars. О‘LChOV OLiSh VA hiSOBLASh FORMULASi.
9-amaliy mashg‘ulot.
О‘LChOV OLiSh VA hiSOBLASh FORMULASi. (2 soat)
|
| |
RAQS ELEMENTLARI - Оптималлаштирилган ўқув дастури

RAQS ELEMENTLARI
Milliy raqs elementlarini uyg`unlashtirish: "Barigal", "Tanovor", "Chittigul", "Askariy", "Gulsara", "Bal raqslari". Ritmik gimnastika elementlari. Badiiy gimnastika elementlari.
SUZISH
Brass suzish usulini o`rganish uchun bajariladigan maxsus mashqlar.
Elementlari bo`yicha brass usulida suzish. Ko`krakda chalqancha yotib krol usulida suzish vaqtida burilishlar. Turli buyumlarni shatakka olib yurishni o`rgatish. 50-100 metrga o`rganilgan usulda suzishlar.
O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
Vaqtni hisobga olmagan holda 25-50 metrga suzish.
Uyga beriladigan topshiriqlar.
1. Ba`zi tana mushaklari guruhini rivojlantiruvchi maxsus 4-6 ta mashqlarni mustaqil bajarish.
2. Bir oyoqda navbatma-navbat o`tirib turish ("To`pponcha"), 6-8 marta o`g`il bolalarga, 4-5 marta qizlarga.
3. Sehrli nuqtalarni o`zlashtirish.
7-SINF
Jismoniy tarbiya 68 soat
|
Harakatli o`yinlar va estafetalar

Harakatli o`yinlar va estafetalar:
"Man etilgan o`yinlar", "Mashqni bajar va eslab qol", "Oq suyak", "Soqqa", "Chirgizak", "Otishma", "Qirqtosh", "Chirkash", "Matematik o`yin", "Doira bo`ylab estafeta", "To`rtta ustun", "Bo`ron", "Balandllikka va uzunlikka sakrash estafetasi", "Futbol estafetasi", "Chavandozlar", "Tun va kun", "Cho`pon", "Ommaviy to`p", "Basketbol estafetasi", "Qo`l to`pi estafetasi", "Nomerni chaqirish", "Bo`sh o`rin", "Qovun polizida", "Sehrli kataklar", "Chizmadan shakl yasash estafetasi" va boshqa o`yinlar.
|
Metallga ishlov berish texnologiyasi

|
Metallga ishlov berish texnologiyasi
|
bet | 67/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Metallga ishlov berish texnologiyasi: chilangarlik va tokarlikda metallarga ishlov berish usullarini bajarish; tokarlik, frezerlik, parmalash va charxlash stanoklarida oddiy jarayonilarni bajarish; uy-ro`zg`or, turmush va maktab uchun metall buyumlar materiallardan buyumlar tayyorlash; texnologik xaritalar tayyorlash, chizish, foydalanish.
Yog`ochga ishlov berish texnologiyasi: yog`ochga qo`lda ishlov berish asboblarini ishga tayyorlash hamda ish joyini tashkil qilish; yog`ochga ishlov berishda tokarlik va parmalash stanoklarida jarayonilarni bajarish; konussimon va fason burchak sathli detallarni va ularning eskizlarini tuzish va chizmalarini tayyorlash; tayyorlanadigan detallarni texnologik xaritalarini; yog`och va metallga ishlov berishni uyg`unlashtiruvchi xalq hunarmandchilik turlari bo`yicha ish usullari asosida buyumlar tayyorlash.
|
| |
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi

|
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi
|
bet | 71/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi: iste`moldan chiqqan buyum o`lchamiga qarab, bolalar kiyimining andozasini tayyorlash va tikishni bilish.
“Servis xizmati” bo`yicha o`quvchilar quyidagi ko`nikmalarga ega bo`lishlari kerak:
Pazandachilik asoslari: go`sht va baliq turlari, ularning sifatiga bo`lgan talablar, saqlanish muddatlari; “Mimoza” salatini tayyorlash; go`shtdan taom tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; go`shga birlamchi ishlov berishda sanitariya-gigiyena talablari va xavfsizlik texnikasi qoidalari asosida taom tayyorlash; asbob va moslama turlari hamda ularda ishlash qoidalari; sabzavot va mevalarni konservalash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; sabzavot va mevalarni konservalash; qandolat mahsulotlari tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; ”Chak-chak” pishirig`ini tayyorlash; palov tayyorlash va dasturxonga tortish tartibi; “Gulyash”, “Bistrogin” tayyorlab, dasturxonga tortish; karam va uzum bargidan do`lma tayyorlash va dasturxonga tortish qoidalarini bajara olish.
|
| |
Elektrotexnika ishlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 66/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Elektrotexnika ishlari: kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish ish o`rni tashkil eta olish, kavsharlashda simlar, kavshar, flyuslar turlarini, kavsharlash asosida elektr montaj ishlarini bajarish, ish asboblari hamda ish usullarini, elektr montaj ishlari va asboblarni ish jarayoniga tayyorlay olish.
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash: shahar va qishloq uylarida suv, gaz, elektr energiyasi, issiqlik ta`minoti tizimi hamda undan foydalanish qoidalarini, uy va xonadonlarni ta`mirlash ishlarining asosiy turlarini, ta`mirlashda qo`llaniladigan zamonaviy qurilish materiallarini, uy va xonadonlarni ta`mirlashda qo`llaniladigan asosiy ish asboblaridan foydalana olish.
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
Xulosalar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

96
2.
Tovarning ikki xossasi – nafliligi (iste’mol qiymati) va qiymati inson
mehnatining ikki yoqlama tavsifi natijasida vujudga keladi. Agar naflilik (iste’mol
qiymat) aniq mehnat orqali yaratilsa, almashuv qiymati abstrakt mehnatning natijasi
hisoblanadi.
3.
Qiymat mehnatning ijtimoiy xossasi bo’lib, unda tabiat ashyolarining birorta
ham molekulasi, zarrachasi yo’qdir. Qiymatning asosida odamlar bir-birlari uchun
mehnat qilishlarini bildiruvchi ijtimoiy mehnat yotadi. Biroq, alohidalashgan tovar
ishlab chiqaruvchilar mehnati singari o’zining ijtimoiy xususiyatini faqat mehnat
mahsullarini ayirboshlash orqali ko’rsatadi.
4.
Tovar qiymatini aniqlash borasida iqtisodiyot nazariyasida ikki xil yondashuv
mavjud: qiymatning mehnat nazariyasi va keyingi qo’shilgan miqdor nafliligi
nazariyasi. Birinchi nazariya tovar qiymatini unda mujassamlashgan ijtimoiy zaruriy
mehnat sarflari tashkil qiladi desa, ikkinchi nazariya tovarning qiymatini uning
nafliligi, ayniqsa keyingi qo’shilgan tovar nafliligi belgilab beradi, deb ko’rsatadi.
5.
Tovarlarni ayirboshlash jarayonining uzoq vaqt rivojlanishi natijasida umumiy
ekvivalent vazifasini bajaruvchi, boshqa hamma tovarlarni ayirboshlash mumkin
bo’lgan alohida tovar pul sifatida ajralib chiqdi.
6.
Pul o’zining rivojlanish tarixida quyidagi bosqichlarni bosib o’tdi: tovar pullar
(pul o’rnini har xil mahsulotlar bosgan); to’la qiymatga ega pullar (oltin yoki
kumush); to’la qiymatga ega bo’lmagan pullar (qog’oz pullar, oddiy metall tangalar);
kredit pullar (veksel, banknot, chek, kredit kartochka).
Darsning texnologik xaritasi

|
Darsning texnologik xaritasi
|
bet | 9/10 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #110539 |
Bog'liq Texnalogiya KASHTACHILIKDarsning texnologik xaritasi
Faoliyat
|
|
O’qituvchi
|
O’quvchi
|
1-bosqich:
O’quv mashg’ulotiga kirish
|
1.Kirish.
a) Tashkiliy qism
b) Davomat.
|
Savol-javoblarga qatnashadilar. Berilgan topshiriqni bajaradilar. O’tilgan mavzuni mustahkamlaydilar.
|
I. O’qituvchi dars jihojlarini darsga tayyorlaydiva sinfning sanitariya holati va o’quvchilarning o’quv qurollari ko’zdan kechiriladi.
II. Uy vazifzsini so’rash uchun kichik guruhlarda ishlash metodini qullab, o’quvchilar 2 ta kichik guruhga bo’linadilar: Va bolalarga Aqliy hujum metodi orqali savol berib ularni fikirlarini bilish
III. O’tgan mavzuni mustahkamlash uchun “Zinama-zina”, Topag’on texnologiyasidan foydalanib o’quvchilarga topshiriq beriladi
|
|
2-Bosqich:
Yakuniy.
|
1. Guruh ishlarini baholashda, o’quv mashq’uloti maqsadga erishish uchun guruhlarga savollar beriladi
2.O’quvcilarga uyga vazifa beriladi.
|
Topshiriqlarni
bajaradilar va uyga vazifani yozib oladilar.
|
Xulosa
Mamlakatimizda ta’lim sohasida olib borilayoygan yangilanish, modernizatsiya jarayoni uzluksiz ta’lim tizimining barcha bo’g’inlari jumladan, oliy ta’limda ham zamon talablariga javob bera oladigan yetuk mutaxassislarni tayyorlash, ularda yangi bilim va ko’nikmalarini shakllantirishni, o’z ustida ishlash, zamonaviy texnologiya yutuqlaridan maqsadli foydalana olish mahoratini oshirishni taqozo etmoqda. Bo’lajak boshlang’ich sinf o’qituvchilarini hozirgi kun talablari asosida tayyorlashda “ Texnologiya va uni o’qitish metodikasi “ fani ham ustuvor vazifalarni bajarishda salmoqli o’rinni egallaydi. Mazkur fan orqali bo’lajak mutaxassis o’qituvchilar fanining asosiy ilmiy – nazariy va amaliy natijalariga asoslangan holda o’quvchilarga mehnatsevarlik, intizom, masuliyat, burch hissi, ijodkorlik qobilyatlarini rivojlantirish malakasiga ega bo’ladilar.Men ushbu kurs ishini yoritish davomida Kashtachilik sanʼatiga ayollar oʼzlarining kelajaklari, bolalari va oʼz baxtlari haqidagi orzu-umidlarini, tabiatga boʼlgan muhabbatlarini va goʼzallikka intilishlarini singdirishlari, Bunday kashtaning noyob sanʼat sifatida yaratilishi tomoshabinning baxri-dilini, insonparvarlik, hayot va tabiatni sevish, ruhiy ozuqa olishlari menda katta tasurot uyg’otdi.
Har bir oilada kashta tikish odat boʼlib, qizlar yoshligidan oʼrgatilib boriladi. Ular oʼzlariga onalardan chala qoldirilgan kashtalarni tikib davom ettirganlar va oʼzlari ham yangi kashtalar tikkanlar.
Xulosa qilib aytganda, Buxoro maktablari kashtachiligini oʼrganish asosida quyidagi xulosalarni chiqardim. Xalqning fikri va his-tuygʼularini, voqelikni toʼgʼri tushunish kashta va soʼzanalardagi mukammal obrazlarda ifodalangan. Tadqiqotchi V. S. Voronovning xalq sanʼatiga bergan xarakteristikasini bu sanʼatga ham tatbiq etish mumkin. “Bu – ortiqcha soʼz, bekorchi jumlalari boʼlmagan aniq, qatʼiy va ajoyib nutqdir”.
|
| |
Tadbirkorlik sektori - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

100
Bank
– iqtisodiyotning me’yorda amal qilishi uchun zarur Bo’lgan pul massasi
harakatini tartibga soluvchi moliya-kredit muassasasi.
Shunday qilib, yuqorida keltirib o’tilgan bozor iqtisodiyoti sub’ektlarining o’zaro
ta’siri va aloqasini quyidagi chizma orqali ifodalash mumkin (5.1-chizma).
5.1-chizma
Bozor xo’jaligi sub’ektlari o’zaro aloqasining umumiy modeli
Har qanday bozor iqtisodiyotini tartibga solish mexanizmi asosan to’rtta tarkibiy
qismdan iborat bo’ladi: narx, talab, taklif, raqobat.
Narxlar nisbati o’zgarib turadi, shuning uchun narx, ishlab chiqaruvchi uchun
ishlab chiqarish hajmining o’zgarishi zarurligini aniqlashda yo’l ko’rsatkich bo’lib
xizmat qiladi. Talab va taklif hamda raqobatchilik muhitidagi o’zgarishlar, o’z
navbatida, narxlardagi o’zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Bozor iqtisodiyotining muhim va umumiy belgilari quyidagilardan iborat:
- turli shakllardagi mulkchilikning mavjud bo’lishi va unda xususiy
mulkchilikning ustun turishi;
- tadbirkorlik va tanlov erkinligi;
- raqobat kurashining mavjudligi;
- davlatning iqtisodiyotga cheklangan holda aralashuvi;
- korxona va firmalarning ichki va tashqi shart-sharoitlar o’zgarishlariga
moslashuvchanligi.
Bozor iqtisodiyotining bu belgilari uning barcha bosqichlari uchun umumiydir.
Lekin bozor iqtisodiyotining mazmuni va belgilari haqida gap borganda bu
iqtisodiyotning tarixan tarkib topgan ikki turini bir-biridan farq qilish zarur. Uning
birinchi ko’rinishi uzoq vaqt davomida shakllanib, g’arbdagi rivojlangan
mamlakatlarda XIX asrning oxirlarigacha davom etib keldi. U iqtisodiy adabiyotlarda
Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash

|
Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash Pdf ko'rish
|
bet | 101/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASI
Ishlab chiqarishni modernizatsiyalash
– ishlab chiqarishni zamonaviy
texnologiyalar bilan jihozlash, uni ma’naviy jihatdan yangilash, tarkibiy jihatdan
texnik va texnologik qayta tuzish kabi chora-tadbirlarni o’z ichiga oluvchi jarayon.
Takrorlash uchun savollar va topshiriqlar:
1. Ijtimoiy xo’jalik shakllariga umumiy tavsif bering. Natural va tovar
xo’jaligining asosiy farqlari nimalardan iborat?
2. Tovar ishlab chiqarish va bozorning vujudga kelishining umumiy shart-
sharoitlarini tushuntiring.
3. Nima uchun tovarga naflilik (iste’mol qiymat) va almashuv qiymatining birligi
sifatida qaraladi? Tovardagi bu ikki xil xususiyat nimadan kelib chiqadi?
4. Qiymatning mehnat nazariyasining mazmunini tushuntirib bering.
5. Qiymatning so’nggi qo’shilgan miqdor nafliligi nazariyasining asosida nima
yotadi?
6. Keyingi (so’nggi) qo’shilgan miqdor nafliligi nima va uning pasayish sababini
tushuntiring.
7. Tovarlarning qiymatini aniqlashga bo’lgan quyidagi fikrlarga o’zingizni
munosabatingizni bildiring:
a) ijtimoiy zaruriy mehnat sarflari bilan belgilanadi;
b) keyingi qo’shilgan tovarlarning nafliligi bilan aniqlanadi;
d) keyingi qo’shilgan tovarlarning nafliligi va ishlab chiqarish xarajatlari bilan
aniqlanadi.
8. Pulning mazmunini va vujudga kelishining umumiy shart-sharoitlarini
tushuntirib bering.
9. Pulning ratsionalistik va evolyutsion kontseptsiyalarining mazmuni nimadan
iborat?
10. Pul qanday vazifalarni bajaradi? Har bir vazifasining mazmunini tushuntirib
bering.
11. Oltin pul va qog’oz pul o’rtasidagi umumiylik va farqlarini ko’rsatib bering.
12. Qog’oz va kredit pullarning qadr-qiymati va barqarorligi nima bilan
belgilanadi?
|
| |
-jadval - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

95
takomillashtirish;
-
milliy
mahsulotlar
raqobatbardoshligini oshirish
Etarli
valyuta
zaxirasi
bilan
ta’minlash
-
tashqi
iqtisodiy
siyosatni tubdan qayta
ko’rib chiqish;
- mamlakatning eksport
imkoniyatini
kengaytirish
- eksportga yo’naltirilgan korxonalar
sonini ko’paytirish;
- eksportga yo’naltirilgan korxonalar
faoliyatini rag’batlantirish;
- jahon bozorida raqobatga bardosh
beradigan
mahsulot
ishlab
chiqarishni
rag’batlantiruvchi
omillarni vujudga keltirish
Milliy
valyutani
qadrlash va undan
tejab-tergab
foydalanish
- qat’iy moliyaviy-kredit
siyosatini izchillik bilan
o’tkazish;
-
kredit
resurslaridan
samarali va muayyan
maqsad
yo’lida
foydalanish
- aholi va korxonalar tomonidan
moliyaviy
resurslardan
tejamli
foydalanishni kuchaytirish;
-
kreditlarning
o’z
vaqtida
qaytarilishini ta’minlash;
- kredit resurslarini eng ko’p samara
beradigan sohalarga yo’naltirish
Inflyatsiyaga qarshi
baquvvat,
puxta
o’ylangan siyosat
o’tkazish
-
milliy
valyutaning
yuksak
to’lov
qobiliyatini uzoq muddat
davomida
saqlab
qolishini ta’minlash;
- ishlab chiqarish hajmi
bilan
to’lovga
qobil
talabning
o’sishi
o’rtasidagi
maqbul
nisbatni ta’minlash
- muomalaga chiqariladigan har bir
so’mning muayyan tovarlar bilan
ta’mnlanishiga erishish;
- savdo korxonalarining ishini tubdan
yaxshilash;
- iste’mol fondining o’sishini ishlab
chiqariladigan
mahsulot
va
ko’rsatiladigan xizmatning moddiy
hajmi ko’payishiga bevosita bog’liq
qilib qo’yish;
- naqd pul va kredit emissiyasining
o’sishiga, aholi qo’lida pulning
harakatsiz turib qolishiga yo’l
qo’ymaslik
Bu belgilangan dasturlarning izchil ravishda amalga oshirilishi milliy
valyutamizning mustahkamlanishiga, qat’iy valyutalarga nisbatan uning almashuv
kursining barqarorlashuviga ahamiyatli darajada ta’sir ko’rsatadi.
Amaliy ishlar- - Chirchiq davlat pedagogika universiteti

|
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
|
bet | 8/10 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #110539 |
Bog'liq Texnalogiya KASHTACHILIKAmaliy ishlar-bu usul o‘quvchilarga egallangan bilimlarini amalda qo‘llashni o‘rgatishga yordam beradi. Amaliy ishlarni bajarish rejasini o‘quvchilarning o‘zlari mustaqil tuzishlari katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir.
Ko‘rgazmali qurollarni o‘quvchilar tomonidan bajarilishini ham amaliy ishlarga kiritish mumkin. Bu egallagan bilimlarni mustahkamlashga yordam beradi.
Mustaqil ishlar –bu o‘qituvchining bevosita ishtiroksiz, biroq uning topshirig‘i bilan maxsus ajratilgan vaqtda bajariladigan ishlardir. Bu o‘rindda o‘quvchilar o‘zlarining intilishlarini qo‘llab hamda aqliy va jismoniy harakatlarining natijalariniu yoki bu formada ifodalab, topshiriqda qo‘yilgan maqsadga ongli ravishda erishishga harakat qiladilar:
O‘quvchilar bajariladigan ishning mazmunini yaxshi tushunishlari va uni bajarish tartibini aniq tasavvur qilishlari lozim.
O‘quvchilar topshiriqni qanday asbob-uskunalar bilan bajarish kerakligini, ularning tuzilishiga va ishlashiga oid xususiyatlarini, ularni shu rejimga moslash usullarini va ishlash nuqsonlarning oldini olish choralarini bilishlari kerak.
Ish o‘rnini to‘g‘ri tashkil etish, buning uchun ish va o‘lchov
asboblarini, zagatovkalarni, texnologiya hujjatlarini to‘g‘ri joylashtirish kerak.
Xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitoriyasi va mehnat gigienasi qoidalariga rioya qilishlari zarur.Ta’lim metodlari o‘sayotgan organizmning anatomik fiziologik, biologik xususiyatlariga ham bog‘liqdir.
2.2. Xalq hunarmandchiligi texnologiyasi. Kashtachilik tarixi haqida ma’lumot mavzusiga oid dars ishlanma.
Dars mashg’ulotining ta’lim texnologiyasi
|
Dars rejasi
|
1. Xalq hunarmandchiligi
2. Kashta tikish texnologiyasi, kashta choklari
|
O’quv mashg’ulotining
maqsadi
|
Ta’limiy maqsad:
a) O’quvchilarga Xalq hunarmandchiligi haqida tushuncha berish.
b) O’quvchilarga Kashta tikish texnologiyasi, kashta choklari haqida sodda umumiy tushunchalar berish.
Tarbiyaviy maqsad:
a) O’quvchilarga xayoti davomida ish bajarish jarayonida maqsadni foydali ish bajarish uchun qaratish.
b) dars davomida kashta tikishnio’rgatish.
c) O’quvchilarni milliy qadriyatlarimiz ruhida tarbiyalash.
Rivojlantiruvchi maqsad:
O’quvchilarni mavzuga nisbatan qiziqishini uyg’otish, mavzuga oid tarqatma materiallar bilan ishlash, o’quvchilarning intellektual salohiyatini oshirish
|
Ta’lim
metodlari
|
1.Kichik guruhlarda ishlash.
2.Aqliy hujum.
3.Tezkor test.
4. Baliq skaleti.
5.Suhbat metodi
6.Hikoya metod
7.O‘quv materialini og‘zaki bayon qilib berish
|
Ta’lim shakli:
|
Yakka tartibda va guruhlarda ishlash
|
Tayanch so’zlar:
|
Kashta, kashtado’zlik,yo’rma chok, korcho’p, kashtachilik iplari, gardishlar
|
Ta’lim vositalari:
|
Darslik, plakatlar, slaydlar, tarqatma materiallar, chizmalar.
|
Nazorat:
|
Kuzatish,yozma nazorat, savol-javob topshiriq.
|
Baholash:
|
Rag’batlantirish “5” ballik tizim asosida
|
|
| |
Pazandachilik asoslari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 69/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Pazandachilik asoslari: Go`sht va go`shtli mahsulotlarning ozuqaviy qiymati, ahamiyati; baliq va baliq mahsulotlarining ozuqaviy qiymati, ahamiyati va mohiyati; go`sht va baliq turlari, ularning sifatiga bo`lgan talablar, saqlanish muddatlari, go`shtdan tayyorlanadigan taom tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish, go`shtga birlamchi ishlov berishda sanitariya-gigiyena talablari va xavfsizlik texnikasi qoidalari; baliqdan taom tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish, baliqqa birlamchi ishlov berishda sanitariya-gigiyena talablari va xavfsizlik texnikasi qoidalari, asbob va moslama turlari va ularda ishlash qoidalari, sabzavot va mevalarni konservalash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish, elektrgo`sht maydalagichning tuzilishi, vazifalari, ishlash prinsipi, xavfsizlik texnika talablari, qandolat mahsulotlari tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish, qandolatchilik jihozlaridan foydalanib, ”Chak-chak” tayyorlash; mayda to`g`ralgan go`shtdan “Gulyash”, “Bistrogin” tayyorlab, dasturxonga tortish; karam va uzum bargidan do`lma tayyorlash va dasturxonga tortish; o`zbek milliy taomlardan palov tayyorlash texnologiyasini bilish.
|
| |
KURASH

Nazariy ma`lumotlar

KURASH
Nazariy ma`lumotlar:
1. Kurashning tarixi.
2. Kurash qoidalari haqida ma`lumot.
3. Kurashchilarning halqaro musobaqalarda Osiyo va Jahon birinchiliklaridagi muvaffaqiyatlari.
4. Kurashchilar kun tartibi, ovqatlanish va gigienasi.
5. Kurash texnikasi va taktikasi.
O`quvchilarga qo`yilgan talablar:
Sinov imtihon:
- 7 turkumli kurash usullarini nazariy to`g`ri aytib bersa, 5 ball;
- 7 turkumli kurash usullarini nazariy beshta usulini to`g`ri aytsa 4 ball;
- 7 turkumli kurash usullarini nazariy to`rttasini to`g`ri aytsa 3 ball;
- 7 turkumli kurash usullarini nazariy uchtasini to`g`ri aytib bersa, 2 ball.
|
Og‘zaki bayon qilish- - Chirchiq davlat pedagogika universiteti

|
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
|
bet | 7/10 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #110539 |
Bog'liq Texnalogiya KASHTACHILIKOg‘zaki bayon qilish-bu usuli ikki xil ko‘rinishda bo‘lishi mumkin: 1. Monologik bayon qilish, bunda faqat o‘qituvchi gapiradi, o‘quvchilar esa uning nutqini idrok etib, anglab oladilar. Qo‘l mehnati darslarida u tushuntirish va hikoya qilish, instruktaj ko‘rinishida bo‘ladi. 2. Dialogik bayon usuli bo‘lib bu o‘qituvchi va o‘quvchilarning o‘zaro suhbatidir.
Tushuntirish va hikoya qilish. Bu usulda materiallni jonli va obrazli bayon qilishdir. Bu holda yangi bilimni o‘qituvchining o‘zi beradi. Ba’zan suhbat davomida o‘quvchilarning qanchalik o‘zlashtirayotganliklarini bilish maqsadida ularga savollar bilan murojaat etish maqsadga muvofiqdir. Hikoya agar bajarilgan ishlar, natural rasmlar, rasmlar, fotosuratlar va shu kabilarni ko‘rsatib bajarilsa, anchagina tushunarliroq bo‘ladi.
Suhbat. Bu usulda turli o‘quv maqsadlarda, ya’ni yangi dastur materialini bayon qilish, bilimlarni rejalashtirish va chuqurlashtirish uchun takrorlash jarayonida, o‘quvchilarning bilimini tekshirish uchun qo‘llanishi mumkin.Bu usulda o‘quvchilardagi qiziquvchanlikni qo‘zg‘ab, savollar berish foydalidir. Suhbat xuddi hikoya singari ma’lum talablarga javob berish kerak, ya’ni:
savollar shunday shakllantirish lozimki, ular o‘quvchilar tafakkurini faollashtirsin, ularni aniq va ishonarli javobni izlashga undasin;
mavzuni ochib berishda izchillik bo‘lishi uchun suhbatning rejasi oldindan tuzib qo‘yilgan savollari albatta bo‘lishi kerak;
o‘quvchilarning diqqati qaysi dalil va xulosalarga qaratilishi oldindan belgilanishi lozim.
Mashqlar- bilim va ko‘nikmalarni mustahkamlash maqsadida o‘tkaziladi. O‘qituvchi ko‘nikma va malakalarni mastahkamlash maqsadida o‘quvchilarga turli mashqlar beradi, bunda u ijodiy xarakterdagi ishlarni tashkil etib ko‘proq mustaqillik talab etuvchi mashqlarni nazarda tutadi.
Bu metodning mohiyati borgan sari murakkablashib boruvchi usul va harakatlarning ongli hamda ko‘p marta takrorlashidir. Mashqlar ommaviy va yakka tartibda bo‘ladi, ya’ni butun guruhda bir xil ishni va barcha o‘quvchilar turli ishlarni bajarishlari mumkin. Mashqlarning xarakterli xususiyati ayni bir harakatning takrorlanishi bo‘lgani uchun o‘quvchilarda bajarilayotgan ishga nisbatan qiziqishini saqlash talab etiladi.
Mashqlar yakunida ishlarni tahlil qilish, eng yaxshi ishlarning tahliliga tayanib, kim qanday natijalarga erishganligini ko‘rsatish lozim. Ayni bir vaqtda kamchiliklar ustida ham to‘xtash va ishning sifatini yaxshilash yoki bajarish tezligini oshirish uchun nimalar qilish kerakligini tushuntirish lozim.
|
| |
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

|
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
|
bet | 10/10 | Sana | 03.12.2023 | Hajmi | 1,6 Mb. | | #110539 |
Bog'liq Texnalogiya KASHTACHILIKFOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI
1.O‘zbekiston Respublikasining «Ta’lim to‘g‘risida» qonuni. Oliy ta’lim. Me’yoriy hujjatlar to‘plami. Т.: «Sharq», 2001.
2.Karimov I.A. Barkamol avlod — O‘zbekiston taraqqiyo- tining poydevori. Т.: «Sharq» 1998.
3.N.I.Makienko. Slesarlikdan amaliy ishlar.-T.: «O‘qituvchi» 1992.
4.Ziyomuxamedov B. “Ta’lim texnologiyalari”. O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2012 yil.
5.S.Mahkamov. O’quv ustaxonalarida o’tkaziladigan amaliy mashg’ulotlar.
6.Texnologiya darsligi 5-sinf Sh. Sharipov, O. Qo‘ysinov, Q. Abdullayeva Toshkent 2017
7.P.Senemikin. Maktab ustaxonalarida asboblar tayyorlash. Toshkent «o’qituvchi». 1990y
8.Xalq hunarmandchiligi O‘quv qo‘llanma. Toshkent 2009 yil.
Internet saytlar
1. Ziyo.net
2. Fayllar.org
3. Lex.uz
|
| |
Asosiy tayanch tushunchalar - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

97
Aniq mehnat – muayyan aniq iste’mol qiymatlarni vujudga keltiradigan mehnat.
Abstrakt mehnat – mehnatning aniq shaklidan qat’iy nazar umuman inson ishchi
kuchining sarflanishi, ijtimoiy mehnatning bir qismi.
Mehnat unumdorligi – ma’lum vaqt davomida ishlab chiqarilgan mahsulot
miqdori yoki mahsulot birligini ishlab chiqarish uchun ketgan vaqt.
Mehnat intensivligi – mehnatning sarflanish tezligi yoki jadalligi.
Pul – umumiy ekvivalent rolini bajaruvchi maxsus tovar.
Diversifikatsiya – ishlab chiqarishning samaradorligini oshirish, mahsulot va
xizmatlarni sotish bozorlarini kengaytirish maqsadida tarmoq va korxonalar faoliyat
sohalarini kengaytirish, mahsulot va xizmatlar assortimentlarini ko’paytirish, ularning
sifatini takomillashtirish.
Bozor iqtisodiyoti - O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti

|
O‘zbekiston respublikasi oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi namangan davlat universiteti Pdf ko'rish
|
bet | 103/652 | Sana | 11.07.2024 | Hajmi | 8,58 Mb. | | #267370 |
Bog'liq IQTISODIYOT NAZARIYASIBozor iqtisodiyoti
–
bu tovar ishlab chiqarish, ayirboshlash va pul
muomalasi qonun-qoidalari asosida tashkil etiladigan va boshqariladigan
iqtisodiy tizimdir.
Bunday iqtisodiyot erkin tovar-pul munosabatlariga asoslanib,
uning negizida tovar va pulning turli shakllardagi harakati yotadi, u iqtisodiy
monopolizmni inkor etadi. Ayrim adabiyotlarda bozor iqtisodiyoti – bozor xo’jaligi
sub’ektlari iqtisodiy xatti-harakatlarining erkin, mustaqil ravishda yuz berishi va
ularning tovar-pul mexanizmi orqali bir-biriga bog’lanib muvofiqlashuvi deb baho
beriladi. Bozor iqtisodiyotida bozor aloqalari butun tizimni, uning barcha bosqichlari –
ishlab chiqarish, ayirboshlash, taqsimlash va iste’mol jarayonlarini hamda iqtisodiy
munosabatlarning barcha sub’ektlarini qamrab oladi.
Shuni ham e’tiborda tutish kerakki, hozirgi sharoitda o’rtacha rivojlangan
iqtisodiyotda 24 mln.dan ortiq turdagi tovarlar mavjud bo’lib, har yili ularning 1/10
qismi yangilanib turadi. Bunday sharoitda bozorning ishtirokisiz tovar turlari va hajmi
bo’yicha talab va taklifni tartibga solishni tasavvur ham qilib bo’lmaydi. Bu esa
bozorning vazifasini hech qanday markazlashtirilgan rejalashtirish idoralari
muvaffaqiyatli bajara olmasligining yaqqol dalilidir. Bozor iqtisodiyoti esa eng
samarali va muammolarni tezlik bilan hal eta oluvchi ijtimoiy-iqtisodiy tizim
hisoblanadi.
Bozor iqtisodiyoti sub’ektlari tarkibiga tadbirkorlar ham, o’z mehnatini sotuvchi
ishchilar ham, pirovard iste’molchilar, ssuda kapitali egalari va qimmatli qog’ozlar
egalari ham kiradi. Odatda, bozor xo’jaligining barcha asosiy sub’ektlari uchta
guruhga bo’linadi: uy xo’jaliklari, korxonalar (tadbirkorlik sektori) va davlat sektori.
Uy xo’jaliklari
–
iqtisodiyotning iste’mol sohasida faoliyat ko’rsatuvchi
asosiy tarkibiy birlik.
Uy xo’jaliklari doirasida moddiy ishlab chiqarish va xizmat
ko’rsatish sohalarida yaratilgan tovar va xizmatlar iste’mol qilinadi. Bozor
iqtisodiyotida uy xo’jaliklari mulk egasi hamda ishlab chiqarish omillarini yetkazib
beruvchilar hisoblanadi. Iqtisodiy resurslarni sotishdan olingan pul daromadlari
shaxsiy ehtiyojni qondirish uchun sarflanadi.
|
| |
Elektrotexnika ishlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 68/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Elektrotexnika ishlari: elektr montaj ish asboblari turlari va ularda ishlash usullarini o`rganish; elektr bilan ishlovchi sodda uskuna va jihozlar (Svetofor, girlyanda va b.) tayyorlash.
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash: shahar va qishloq uylarida suv, gaz, elektr energiyasi va issiqlik ta`minoti tizimining sxematik tasvirini tayyorlash; suv ta`minoti tizimi, suv quvurlari, ventil va jo`mraklarni sozlashda mayda ta`mirlash ishlarini bajarish.
“Servis xizmati” bo`yicha o`quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi

|
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi
|
bet | 73/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Buyumlarni ta`mirlash texnologiyasi: Iste`moldan chiqqan buyum o`lchamiga qarab, bolalar kiyimining andozasini tayyorlash va tika olish.
“Servis xizmati” bo`yicha o`quvchilar quyidagi malakalarga ega bo`lishlari kerak:
Pazandachilik asoslari: go`sht va baliq turlari, ularning sifatiga bo`lgan talablar, saqlanish muddatlari. “Mimoza” salatini tayyorlash; go`shtdan taom tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; go`shga birlamchi ishlov berishda sanitariya-gigiyena talablari va xavfsizlik texnikasi qoidalari asosida taom tayyorlash; asbob va moslama turlaridan foydalanish qoidalari; sabzavot va mevalarni konservalash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; sabzavot va mevalarni konservalash; qandolatchilik mahsulotlari tayyorlash uchun jihozlangan ish o`rnini tashkil etish; ”Chak-chak” pishirig`ini tayyorlash; palov tayyorlash va dasturxonga tortish tartibi; “Gulyash”, “Bistrogin” tayyorlab, dasturxonga tortish; Karam va uzum bargidan do`lma tayyorlash va dasturxonga tortish.
|
| |
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi

|
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi
|
bet | 72/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Gazlamaga ishlov berish texnologiyasi: Xavfsizlik texnikasi qoidalari va sanitariya-gigiyena talablari; kimyoviy tolalarning xususiyatlarini o`rganish; tashqi ko`rinishga qarab cho`zilishi, g`ijimlanishi, suv o`tkazishi, issiqdan saqlash xossalari, yonishi; qo`lda bajariladigan ishlar uchun asbob va moslamalar; merejka usulida tikish, tikuv mashinalarini tozalash va moylash; mashinadagi nuqsonlar, paralel zig-zak qator, mayda va yirik baxya qator tikish; ichki kiyim choklaridan namunalar tikish; milliy liboslardan ko`ylakni tikish; tikiladigan “Quroq” buyumiga eskiz chizish va shablonlar tayyorlay olish; quroqning “Yo`l-yo`l”, “Paxta”, “Parket” usullaridan foydalanib, buyumlar tika olish; bolalar sport, bayram kiyimlari uchun yangi modellar yaratish, kichik hajmda oddiy va murakkab usullarda pardalar tika olish; to`y va bayram kechalari uchun liboslar ansamblini yarata olish.
|
| |
Elektrotexnika ishlari - Оптималлаштирилган ўқув дастури

|
Оптималлаштирилган ўқув дастури
|
bet | 78/434 | Sana | 15.03.2017 | Hajmi | 1,7 Mb. | | #158 |
Elektrotexnika ishlari: elektr montaj ish asboblari turlari va ularda ishlash usullarini o`rganish; elektr bilan ishlovchi sodda uskuna va jihozlar (Svetofor, girlyanda va b.) tayyorlash.
Uy-ro`zg`or buyumlarini ta`mirlash: shahar va qishloq uylarida suv, gaz, elektr energiyasi hamda issiqlik ta`minoti tizimini sxematik tasvirini tayyorlash; suv ta`minoti tizimi, suv quvurlari, ventil va jo`mraklarni sozlashda mayday ta`mirlash ishlarini bajarish.
8-cinf
“Texnologiya va dizayn” yo`nalishi bo`yicha o`quvchilar quyidagi bilimlarga ega bo`lishlari kerak:
|
| |
-mavzu. Yalpi talab va yalpi taklif

602
maqsadidagi jamg’arish. Jamg’arish normasi. Nominal va real jamg’arish.
Investitsiyalarning mazmuni va vazifalari. Investitsiyalarning manbalari va tuzilishi.
Investitsiyalarga sarflar darajasini belgilovchi omillar. Yalpi va sof investitsiyalar. Yalpi
investitsiya va amortizatsiya nisbati o’zgarishining iqtisodiyotga ta’siri. Investitsiya
funktsiyasi.
Jamg’arma va investitsiya o’rtasidagi nisbat. Jamg’arma va investitsiya o’rtasidagi
muvozanatning klassik va keynscha modellari, ular o’rtasidagi farqlar.
O’zbekistonda investitsion faoliyatni ta’minlash va uning shart-sharoitlari. Milliy
iqtisodiyotni rivojlantirishda ichki investitsiya manbalarni safarbar etish va chet el
investitsiyalarini jalb qilishning ahamiyati. Tarkibiy o’zgarishlarni izchil amalga oshirishda
qulay investitsiya muhitining yaratilishi takomillashtirilishi. 2017-2021 yillarda ishlab
chiqarishni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik jihatdan yangilash, transport-
kommunikatsiya va ijtimoiy infratuzilma loyihalarini amalga oshirishga qaratilgan faol
investitsiya siyosatini olib borish.
-mavzu. Agrar munosabatlar va agrobiznes

601
agrosanoat kombinati.
O’zbekistonda agrar islohotlarni amalga oshirishning asosiy yo’nalishlari. Yerga
mulkchilik munosabatlari. Yerlarning meliorativ holatini yaxshilash choralari. Tomorqa
xo’jaliklarining kengaytirilishi. Qishloq xo’jalik ishlab chiqarishi
tarkibiy tuzilishini
takomillashtirish.
2017-2021
yillarda
qishloq
joylarda
ishlab
chiqarishni
modernizatsiyalash va ijtimoiy infratuzilmani jadal rivojlantirishning asosiy yo’nalishlari.
4-MODUL. MILLIY IQTISODIYOT (MAKROIQTISODIYOT)NING AMAL
QILISH VA RIVOJLANISH QONUNIYaTLARI
14-mavzu. Milliy iqtisodiyot va uning makroiqtisodiy o’lchamlari. Yalpi ichki
mahsulot va uning harakat shakllari
O’zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining e’lon qilinishi va milliy
iqtisodiyotning shakllanishi. Milliy iqtisodiyotning mazmuni va uning tuzilishi.
Makroiqtisodiyot. Makroiqtisodiy tahlil va uning vazifalari. Asosiy makroiqtisodiy
ko’rsatkichlar.
Ijtimoiy takror ishlab chiqarish. Milliy mahsulotning
iqtisodiy mazmuni va uning
harakat shakllari. Yalpi milliy mahsulot va yalpi ichki mahsulot. Nominal va real yalpi
ichki mahsulot. Narx indeksi. Yalpi ichki mahsulotning tarkibiy tuzilishi. Sof milliy
mahsulot, milliy daromad va shaxsiy daromad. Xufyona iqtisodiyot, uning o’lchamlari va
namoyon bo’lish shakllari. YaIMni ko’paytirish omillari va yo’llari.
Milliy hisoblar tizimi. YaIMni hisoblashga qo’shilgan qiymatlar bo’yicha
yondashuv. YaIMni hisoblashga sarf-xarajatlar bo’yicha yondashuv. Uy xo’jaliklarining
iste’mol sarflari. Investitsion sarflar. Davlat sarflari. CHet elliklarning sarflari. YaIMni
hisoblashga daromadlar bo’yicha yondashuv.
O’zbekiston iqtisodiyoti yetakchi tarmoqlarini
modernizatsiya qilish, texnik va
texnologik yangilashni jadallashtirish va uning ko’lamini kengaytirish,
ishlab chiqarishni
diversifikatsiyalash milliy mahsulotni ko’paytirishning ustuvor yo’nalishi sifatida.
O’zbekistonda 2017-2021 yillarda YaIMni ko’paytirish strategiyasi va uni amalga
oshirish imkoniyatlari.
klassik yoki sof bozor iqtisodiyoti

101
a) iqtisodiy va tadbirkorlik faoliyatini yuritishning turli mulkchilik shakllari,
ya’ni, xususiy, davlat, jamoa, aralash va boshqa mulk shakllariga
asoslanganligi;
b) kapital va ishlab chiqarishning yuqori darajada umumlashganligi, mulkning bir
qismi yirik monopoliyalar va davlat qo’lida to’planib, milliy va xalqaro miqyosda
umumlashganligi;
d) iqtisodiyotni tartibga solishda davlatning faol ishtiroki. Bunda davlat fan-
texnika taraqqiyoti va
boshqa omillarni hisobga olib, turli iqtisodiy tadbirlarni,
rivojlanish istiqbolini aniqlash, turli sohalar va tarmoqlar o’rtasidagi
nisbatlarni
tartibga solish chora-tadbirlarini belgilash vazifalarini bajaradi;
e) xo’jaliklarni yuritishda reja usulidan foydalanishning kuchayishi (biznes rejasi,
marketing tizimi orqali boshqarish);
f) ijtimoiy himoyaning kuchayishi. Bunda davlatga, jamoalar va xususiy
kishilarga tegishli turli xil ijtimoiy ta’minot va ijtimoiy sug’urta fondlarining vujudga
kelishi.
Bu har ikkala turda bozor iqtisodiyotining asosiy
belgilari va xususiyatlari
saqlanib qoladi, ularda tovar va pulning harakati, ularning qonun-qoidalari rivojlanish
uchun negiz va shart-sharoit bo’lib xizmat qiladi.
Hozirgi zamon bozor xo’jaligi iqtisodiyotdagi xususiy va davlat sektorlarining
o’zaro aloqasiga asoslanadi. Iqtisodiyotga ta’sirning intensivligi darajasi hamda davlat
tomonidan hal etiluvchi ustuvor vazifalardan kelib chiqqan holda,
zamonaviy bozor
iqtisodiyotining quyidagi modellari farqlanadi (5.2-chizma).
Bozor iqtisodiyotida yuqorida tilga olingan belgi va tartiblar bilan birga, barcha
hozirgi zamon iqtisodiy tizimlariga xos bo’lgan bir qator shart-sharoitlar bo’lishi
taqozo qilinadi. Bular quyidagilar: ilg’or texnologiya va yangi texnik vositalardan
keng miqyosda foydalanish; ishlab chiqarishning ixtisoslashishi.
nizatsiyalashtirilgan batalyoni, Ichki ishlar vazirligin in g R espub­

|
nizatsiyalashtirilgan batalyoni, Ichki ishlar vazirligin in g R espubBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mnizatsiyalashtirilgan batalyoni, Ichki ishlar vazirligin in g R espub
lika y o n g ‘inga qarshi harbiylashgan m axsusotradi, S o g ‘liqni saqlash
93
vazirligin in g
R espublika
shoshilinch
tibbiy
yordam
markazi,
« 0 ‘zb ek iston havo y o ‘llari» m illiy aviakom paniyasining avia otradi,
«T oshshaharyo‘lovchitrans» uyushm asinin g avto sanitariya otradlari,
vazirlik va idoralarning favqulodda vaziyatlam i tugatish b o ‘y ich a tu-
zilgan boshqa tuzilm alarini o ‘zich ig a oladi. Bu tuzilm alarning v a z i
falari tayyorgarlik muddatlari, ularni ja lb etish tartibi FV bilan kel-
ishilgan harakat rejalari asosid a olib boriladi.
Vazirlik v a idoralarning harbiylashtirilgan va professional avariya-
qutqaruv, avariya-tiklash va boshqa ixtisoslashtirilgan bo'Iinmalari ido-
raga qarashli obyektlarda ishlab chiqarish avariyalari va halokatlari bilan
bog‘liq favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish, shuningdek, epidemiya,
epizootiya va epifitotiyalar yuzaga kelganda maxsus vazifalam i hal etish
uchun m o ‘ljallangan.
Hududiy quyi tizimlarda - Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyat-
lar, shaharlar va tumanlarda fuqaro muhofazasi boshliqlari qarorlari bilan
geofizik, tabiiy-iqlim va boshqa m ahalliy sharoitlami hisobga olgan holda
hududiy avariya-qutqaruv, avariya-tiklash tuzilmalari, tezkor tibbiy yor
dam markazlari va qutqamv komandalari tashkil etiladi.
Xuddi shu y o ‘nalishda 0 ‘zbekiston R espublikasi Vazirlar M ahka-
m asining 1999-yil 12-apreldagi qaroriga m uvofiq tabiiy, texnogen va
ek ologik xususiyatli favqulodda vaziyatlardan Toshkent shahri aholisi
|
| |
ОС
- seysmik to'lqin tezlanishi, m/s2;
A - tog‘ jinsi zarrachasi tezlanish amplitudasi, mm;
104

ОС
- seysmik to'lqin tezlanishi, m/s2;
A - tog‘ jinsi zarrachasi tezlanish amplitudasi, mm;
104
Т - seysmik tebranish davri, s;
7T= 3,14
Epitsentrda tog‘ jinsi zarrachalarining seysmik tezlanishini, u yerda
sodir bo‘lgan o ‘zgarishlarga (buzilish, yorilish, vayron bo‘lish va h.k.)
taqqoslangan holda Rossiya Fanlar Akademivasi olimlari tomonidan yer
silkinishining kuchini «ballarda» baholash shkalasi ishlab chiqilib, hozirda
bu usiub hamma MDHga kiruvchi davlatlarda, jumladan, 0 ‘zbekistonda
MSK (Medvedev, Shponxoyer va Kamik) nomi bilan qo‘llaniladi.
Tuproq zarralarining tebranma harakat intensivligi, silkinish o ‘chog‘i
chuqurligiga, magnitudaga, epitsentrdan uzoq-yaqinligiga, tuproqning
geologik tuzilishiga va boshqa omiilarga bog‘liq. Ikkinchi o ‘lchov birligi
- bu Rixter shkalasi bo‘yicha Magnituda (M) hisoblanadi. Magnituda
shkalasi 1935-yilda Amerika seysmologi Ch. Rixter tomonidan taklif
qilingan. Magnituda yer silkinishining umumiy energiyasini ko‘rsatib,
u yeming maksimal surilish amplitudasining logarifmini belgilaydi
va mikronlarda aniqlanadi. Magnituda - giposentrdan ajralib chiqqan
energiyaga proporsional kattalik hisoblanib, uning maksimal qiymati 9
M gacha bo‘ladi. Yer silkinishining umumiy energiya miqdori quyidagi
formula bilan topiladi:
Bu yerda :
g -
yer silkinish giposentridagi mavjud tog‘ jinslarining
zichligi, g/sm2;
V — tog‘ jinslarida seysmik to ‘lqinlaming tarqalish tezligi, m/soniya;
A - tog‘ jinsi zarrachasi tezlanish amplitudasi, mm;
T - seysmik tebranish davri, soniya;
71 = 3,14
Bu energiyaning (E) miqdori ba’zan shunchalik katta bo‘ladiki, hatto,
yuz mingta vodorod bombasini portlatish oqibatida ajraladigan energiya
quvvatiga teng kelishi mumkin. Yer silkinishida magnitudaning har birlikka
ortishi, 10 baravar yer tebranish amplitudasining ortishiga (tuproqning
surilishi) hamda 30 baravar yer silkinish energiyasining ortishiga olib
keladi. Masalan, M =5 dan M =7 gacha o ‘zgarganda, tuproqning surilishi
100 baravarga, yer silkinish energiyasi esa 900 baravarga ortadi (4-jadval).
105
MSK-64 (bal) va Rixter (M) shkalalari orasidagi farq taxminan 2,5 ni
tashkil etadi.
|
Zilzilaning kuchini babolash

silkinishlari quydagi hududlarda kuzatilishi mumkin: Janubiy Farg‘ona,
Sharqiy Farg‘ona, Pskom-Korjantaus, Janubiy Tyan-Shan. Aynan shu
hududlarda o ‘tgan asrlarda xavfli yer silkinishlari kuzatilgan. Jumladan;
1209-yiI - Xorazm, 1620-yil - Farg‘ona, 1902-yil - Andijon, 1976 va
1984-yillarda - Gazli va hokazo. Yuqori buzish kuchiga ega bo‘lgan yer
silkinishlari: 818-yil - Buxoro, 838-yil - Farg‘ona, 1208-yil - Xorazm,
1602,1797, 1798 va 1820-yillar - Farg‘ona, 1946-yil - Chotqol, 1976 va
1984-yillar - Gazli va 1966-yil - Toshkentda bo'lgan.
Kuchli yer silkinishida yuqorida aytilganidek, yeming yaxlitligi buzilib,
yoriqlar, buloqlar hosil bo‘ladi. Bunday vaziyatlarda ko'piriklar, yo'llar,
inshoot va qurilmalaming sochilishi yoki buzilishi yuz beradi. Masalan,
1908-yil Kalifomiya (AQSH)dagi zilzilada uzunligi 450 km ga cho‘zilgan
yoriqlar paydo bo‘lgan. 1957-yil 4-dekabrdagi Gobbiy (Mongoliya)
zilzilasida esa uzunligi 260 km bo‘lgan yoriq paydo bo‘lib, yoriqning
ikki tarafida kengligi 10 m. gacha yeming cho‘kishi yuz bergan. Xuddi
shunga o ‘xshash holat 1948-yildagi Ashxabod zilzilasida ham kuzatilgan.
Uzoq tarixiy saboq, ya’ni yer silkinishi kishilaming ruhiy holatiga b o ig an
ta’siri, imorat va inshootlaming buzilishi, vayron qilinishi, yer yuzasida
vujudga kelgan o ‘zgarishlar (yer sathida yoriqlar va buloqlaming paydo
bo ‘lishi) yuz bergan hodisalaming kuchini baholashga o‘rgatgan. Natijada
nisbiy baholash shkalasi paydo bo'lgan.
Zilzila kuchi ikki xil o ‘lchov birligida o ‘lchanadi.
1. Ballarda.
2. Magnitudada.
Dunyoning juda k o ‘p davlatlarida yer silkinish kuchi 12 balli
Xalqaro o ‘lchov birligida o ‘Ichanadi. Ball - yer yuzasining tebranma
harakat darajasini ko‘rsatadi. Silkinish kuchini ballarda o'lchashda
«seysm ograf»lardan foydalanib, tog‘ jin si zarrachalarining tebranma
harakat tezligi topiladi. Ya’ni yozib olingan «seysmogrammalar»
orqali zarrachalarning tebranish amplitudasi aniqlanadi va shu asosda
seysm ik to ‘lqin tezlanishini quyidagi form ula orqali hisoblab chiqarish
mumkin.
Bunda:
hisobidan.
5. M uassasa va tashkilotlarning o ‘z m ablag‘lari hisobidan

|
hisobidan.
5. M uassasa va tashkilotlarning o ‘z m ablag‘lari hisobidanBog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mhisobidan.
5. M uassasa va tashkilotlarning o ‘z m ablag‘lari hisobidan.
6. «Q izil yarim oy» jam iyatining birinchi zaxiralari hisobidan va
boshqalardan.
Favqulodda vaziyatlam i bartaraf etish uchun m oliyaviy va m oddiy
resurslar zaxiralari nomenklaturasi va hajmiari ulam i tashkil etgan organ
tomonidan belgilanadi.
M oddiy boylik zaxiralari hajmini ikki guruhga bo‘lish mumkin.
1-guruh - favqulodda vaziyatda zarar k o ‘rgan aholiga dastlabki yordam
k o ‘rsatish uchun m o‘ljallangan birinchi navbatta zarur bo'lgan m oddiy
resurslar; 2-guruh - yuzaga kelgan vaziyatda aholi hayot faoliyatini
ta’minlash va favqulodda vaziyat oqibatlarini tugatish uchun m o ‘ljallangan
moddiy resurslar.
Birinchi guruhga dastlabki 3 -5 kecha-kunduz davom ida shikastlan-
gan aholini vaqtinchalik joylashtirish uchun zarur bo‘lgan moddiy boy-
liklar: barcha turdagi yashash uchun vositalar (palatka, vagon), elektro-
stansiyalar, elektrokabel mahsulotlari, to ‘shaklar, k o ‘rpa-yostiqlar, issiq
ustki kiyim-kechaklar, isitish pechlari, radio aloqa va telefon apparatlari,
birinchi tibbiy yordam k o ‘rsatish uchun dori-darmonlar, shikastlangan
o ‘choqda xizm at k o ‘rsatuvchi tizimlar uchun m uhofaza vositalari (kiyim -
kechak, asbob-uskunalar) hisoblanadi.
Ikkinchi guruhga - tiklov ishlarini bajarish va sanitariya-epidemio-
logik sharoitni saqlab turish uchun zamr bo'lgan qurilish materiallari,
degozatsiya, dezaktivatsiya va deratizatsiya tadbirlarini o ‘tkazish uchun
material va uskunalar, aholi hayot faoliyatini ta’minlash maqsadida 10
kecha-kunduzga yetadigan oziq-ovqat mahsulotlari, fuqaro m uhofazasi
maqsadlarida ishlatiladigan avtotransport, muhandislik texnikasi va m e-
|
| |
jabrlanganlaming umumiy ahvollariga qarab (tibbiy k o ‘rsatkichlarga

|
jabrlanganlaming umumiy ahvollariga qarab (tibbiy k o ‘rsatkichlarga Pdf ko'rish
|
bet | 194/239 | Sana | 25.01.2024 | Hajmi | 8,77 Mb. | | #145886 |
Bog'liq Hayot faoliyati xavfsizligi. Tojiboyev M. Nigmatov Mjabrlanganlaming umumiy ahvollariga qarab (tibbiy k o ‘rsatkichlarga
qarab) tibbiy yordam ko'rsatish hajmi, turi aniqlanadi va keyingi
davolash bosqichlari belgilanadi hamda ulam ing har biriga saralash
birkasi beriladi. Aynan shikastlanganlarni evakuatsiya qilishda tibbiy
saralash birinchi shifokor yordami asosida amalga oshiriladi. Bunday
tibbiy yordamni umumiy shifokorlik tayyorgarligi va jarrohlik ixtisosligi
boMgan shifokorlar k o ‘rsatadilar.
224
Barcha davolash muassasalariga shikastlanganlar tibbiy saralash
birkasi bilan olib kelinadi, unda jabrlangan fuqaroga qanday tibbiy
yordam k o ‘rsatilishi yozilgan bo‘ladi.
Tibbiy evakuatsiyada kasalxonalarga faqat statsionar davolanishga
muhtoj b o ‘lganlar yotqiziladi. Yengil va o ‘rtacha jarohat olganlar
hamda statsionar sharoitida davolanishi zarur b o ‘lmaganlar ambulatoriya
sharoitida davolanishiari kerak.
Yer silkinishida turli tan jarohati olganlar bilan bir qatorda, ruhiy
shikast olganlarga (endokrenologik kasalliklari, z o ‘riqib bolasi tushib
qolganlarga va boshqalarga) alohida tibbiy yordam k o ‘rsatilishi zarur.
Bunday kasallarga tibbiy yordam berishda tez tibbiy yordam xizmati
v a maxsus yordam xizm ati xodimlari yetakchi o'rinda turishlari, har
qanday tasodiflarda to‘g ‘ri qarorga kelishga tayyorgarliklarini oshirishlari
talab etiladi. Yurak, qon-tomir va boshqa xavfli kasalliklarga chalingan
kasallarga tibbiy yordam berish uchun ixtisoslashgan tibbiy yordam
brigadalari (m axsus yordam xizm ati) xizmatidan foydalaniladi. Jumladan,
akusher-genekologik, psixonevrologik, kardiologik va boshqalar.
Shuni nazarda tutish lozim ki, yer silkinishi oqibatida tibbiyot
|
| |