II.BOB. RISKLARNI MINIMALLASHTIRISHNING MOLIYAVIY USULLARIDA XORIJIY TAJRIBA VA YUZAGA KELADIGAN MUOMMOLAR

|
II.BOB. RISKLARNI MINIMALLASHTIRISHNING MOLIYAVIY USULLARIDA XORIJIY TAJRIBA VA YUZAGA KELADIGAN MUOMMOLAR
|
bet | 7/10 | Sana | 04.06.2024 | Hajmi | 79,22 Kb. | | #260241 |
Bog'liq kurs ishi oxirgiII.BOB. RISKLARNI MINIMALLASHTIRISHNING MOLIYAVIY USULLARIDA XORIJIY TAJRIBA VA YUZAGA KELADIGAN MUOMMOLAR
2.1.Risklarni minimallashtirishning moliyaviy usullarida xorijiy tajriba
Xavfli hodisalar yuzaga kelishining salbiy oqibatlarini kamaytirishning bir usuli sifatida mablag'larni zaxiralash tadbirkorning o'z aylanma mablag'larining bir qismi hisobidan kutilmagan vaziyatlarda yo'qotishlarni qoplash uchun alohida fondlar yaratishidir. Ichki fond risk fondi deb ataladi. Yo'qotishlarni qoplash uchun mablag'larni zaxiralash ko'pincha o'z-o'zini sug'urtalash deb ataladi. Qoidaga ko'ra, tadbirkor, uning fikricha, mablag'larni zaxiralash xarajatlari sug'urta mukofotlari narxidan kam bo'lgan hollarda risklarni kamaytirishning ushbu usulini tanlaydi.
O'z-o'zini sug'urtalash quyidagi hollarda zarur bo'ladi:
xavflarni boshqarishning boshqa usullari bilan solishtirganda undan foydalanishning iqtisodiy foydalari aniq;
Xatarlarni boshqarishning boshqa usullari doirasida korxona xatarlarini zarur kamaytirish yoki qoplashni ta'minlash mumkin emas.
Birinchi holat sug'urta bozorini tahlil qilish natijasida xavf sug'urtasi uchun to'lanishi kerak bo'lgan mukofot miqdori haddan tashqari katta ekanligi ma'lum bo'lganda yuzaga kelishi mumkin. Profilaktik tadbirlarni o'tkazish yuqori xarajatlar bilan kam samara beradi.
Ikkinchi holat, agar kompaniyaning risklari juda katta bo'lsa va ularni alohida sug'urta kompaniyasi yoki hatto kompaniyalar puli doirasida to'liq qoplash mumkin bo'lmasa paydo bo'lishi mumkin. Umuman olganda, sug'urta qoplamalarining aksariyati to'liq emas va moliyaviy kompensatsiya kamdan-kam hollarda yuzaga keladigan barcha yo'qotishlarga to'g'ri keladi.
Xavfni kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar tizimidagi o'rnini va samarali qo'llash sohasini belgilaydigan mablag'larni zaxiralash usulining eng muhim xususiyatlaridan biri bu har bir alohida holatda zarur bo'lgan zaxiralar hajmidir. Shu sababli, samaradorlikni baholash, mablag'larni zaxiralash orqali xavfni kamaytirish variantlarini tanlash va asoslash jarayonida zaxiralarning optimal (minimal, ammo yo'qotishlarni qoplash uchun etarli) hajmini aniqlash kerak.6
Zaxira fondini tashkil etish aktsiyadorlik jamiyati, kooperativ, xorijiy investitsiyalar ishtirokidagi korxonalar uchun majburiy bo'lib, uning hajmi ustav kapitalining kamida 10 foizini va 25 foizidan ko'p bo'lmagan miqdorni tashkil etadi.
Favqulodda vaziyatlar zaxirasini yaratish - bu loyihaning tannarxiga ta'sir etuvchi potentsial xavflarni loyiha muvaffaqiyatsizliklarini bartaraf etish uchun zarur bo'lgan xarajatlar miqdori bilan muvozanatlashni o'z ichiga olgan risklarni boshqarish usuli. Favqulodda vaziyatlar zaxirasini yaratishda asosiy muammo xavflarning mumkin bo'lgan oqibatlarini baholashdir.
O'z-o'zini sug'urtalashning afzalliklarini ikki guruhga bo'lish mumkin: iqtisodiy va boshqaruv.
Iqtisodiy foyda quyidagilardan iborat:
xarajatlarni kamaytirish va foydani oshirish imkonini beruvchi sug'urta mukofotlarini tejash;
jamg'arilgan mablag'larni investitsiyalash yo'li bilan sug'urta mukofotlarini to'lashdan bosh tortish orqali kapital bo'yicha qo'shimcha daromad olish;
o'tgan yo'qotishlarni yanada chuqur tahlil qilish tufayli tejash.
Sug'urta mukofotlarini to'lamaslik orqali erishish mumkin bo'lgan tejash unchalik kichik emas. Bu imtiyoz, ayniqsa, o'rtacha vaqt oralig'ida juda yaxshi prognoz qilinadigan kichik, ammo tez-tez uchraydigan yo'qotishlarni sug'urtalashda sezilarli bo'ladi. Bu holda sug'urta tomonlar o'rtasida pul almashinuviga aylanadi, bundan mustasno, sug'urta qildiruvchi biznesni yuritish xarajatlarini va sug'urtalovchining foydasini qo'shimcha ravishda moliyalashtiradi, bu sug'urta mukofotining 50% dan ortig'ini tashkil qilishi mumkin.
Boshqaruv samaradorligi nuqtai nazaridan o'z-o'zini sug'urtalash ham ma'lum afzalliklarga ega. Ular xatarlarni boshqarishda moslashuvchanlikni oshirish, mablag'lar ustidan nazoratni saqlash va qo'shimcha xizmatlar sifati ustidan nazoratni kuchaytirish bilan bog'liq.
O'z-o'zini sug'urtalashning kamchiliklari qo'shimcha tashkiliy xarajatlar, mumkin bo'lgan xavf darajasini past baholamaslik va inflyatsiyaning risk fondiga ta'sirini o'z ichiga oladi.
Forvard shartnomasi - bu shartnoma predmetini kelajakda yetkazib berish bo'yicha ikki tomon o'rtasidagi kelishuv bo'lib, u birjadan tashqarida tuziladi. Bitimning barcha shartlari kontragentlar tomonidan shartnoma tuzish vaqtida kelishib olinadi. Shartnoma ushbu shartlarga muvofiq belgilangan muddatlarda tuziladi.
Forvard shartnomasi - bu qat'iy bitim, ya'ni. majburiy bitim. Shartnoma predmeti turli aktivlar bo'lishi mumkin, masalan, aktsiyalar, obligatsiyalar, valyuta va boshqalar. Shartnomani tuzish kontragentlardan hech qanday xarajatlarni talab qilmaydi (bu erda bitimni bajarish bilan bog'liq mumkin bo'lgan umumiy xarajatlar va agar u vositachi yordamida tuzilgan bo'lsa, komissiyalar hisobga olinmaydi).
Bunday shartnoma, qoida tariqasida, tegishli aktivni haqiqiy sotish yoki sotib olishni amalga oshirish uchun, shu jumladan etkazib beruvchi yoki xaridorni narxlarning mumkin bo'lgan noqulay o'zgarishidan sug'urta qilish maqsadida tuziladi. Forvard shartnomasi, shuningdek, aktivlarning kurs qiymatidagi farqni o'ynash maqsadida ham tuzilishi mumkin.
Forvard shartnomasi qat'iy bitim bo'lsa-da, kontragentlar o'z kontragenti tomonidan bajarilmasligidan immunitetga ega emaslar. Kontragentlardan biri jarima to'lagandan keyin ham katta foyda olishi mumkin bo'lsa, ushbu shartnomani bajarmaslik vasvasasiga tushishi mumkin.
Forvard shartnomasi - bu birjadan tashqari tuzilgan shartnoma. Qoida tariqasida, ushbu operatsiya tegishli aktivni haqiqiy etkazib berish yoki sotib olishni o'z ichiga olganligi sababli, kontragentlar o'zlari uchun qulay bo'lgan shartlarni kelishib olishadi. Shuning uchun forvard shartnomasi standart shartnoma emas.
Forvard shartnomasini tuzish vaqtida tomonlar bitim qaysi narxda bajarilishini kelishib oladilar. Bu narx yetkazib berish narxi deb ataladi. Forvard shartnomasining butun muddati davomida u o'zgarishsiz qoladi. Yetkazib berish narxi kontragentlarning pozitsiyalari bo'yicha kelishuv natijasidir. Agar bir muncha vaqt o'tgach, yangi forvard shartnomasi tuzilsa, u birinchi shartnomaning yetkazib berish narxidan farq qilishi mumkin bo'lgan yangi etkazib berish narxini qayd etadi, chunki investorlarning shartnoma asosidagi aktiv uchun kelajakdagi bozor sharoitlari haqidagi taxminlari o'zgargan.
Forvard shartnomasi bilan bog'liq holda narxning yana bir tushunchasi, ya'ni forvard narxi paydo bo'ladi. Vaqtning har bir nuqtasi uchun forvard narxi o'sha paytda tuzilgan forvard shartnomasida belgilangan etkazib berish narxidir. Shunday qilib, shartnoma tuzilgan paytda forvard narxi yetkazib berish narxiga teng bo'ladi. Yangi forvard shartnomalari tuzilganda yangi forvard narxi paydo bo'ladi.
Aytaylik, so’mda daromadga ega bo'lgan tashkilot, shartnomaga muvofiq, uch oy ichida chet el valyutasida ma'lum miqdorni xorijiy hamkorga o'tkazishi kerak. Faraz qilaylik, uch oy davomida so’mga nisbatan kurs oshdi. Bunday holda, uch oy ichida kompaniya kerakli miqdordagi valyutani sotib olish uchun hozirgi paytdan ko'ra ko'proq pul to'lashi kerak bo'ladi. Korxona valyuta kursining istalmagan o‘zgarishlaridan o‘zini sug‘urta qilish uchun bank bilan bugungi kunda valyuta kursini zarur bo‘lgan muddatga belgilab, zarur summani xorijiy valyutada sotib olish bo‘yicha forvard shartnomasini tuzishi mumkin. Shunday qilib, korxona xorijlik hamkorlar bilan bitimlar tuzishda va yetkazib beruvchilar bilan valyuta hisob-kitoblarini amalga oshirishda valyuta kurslarining keskin o‘zgarishi holatlarida o‘zini risklardan sug‘urta qiladi.
Fyuchers shartnomasi asosan bir xil forvard shartnomasi bo'lib, u ma'lum birjalarda sotiladi va uning shartlari ma'lum bir tarzda standartlashtiriladi. Fyuchers shartnomalari tuziladigan birja xaridor va sotuvchi o'rtasida vositachi rolini o'z zimmasiga oladi va shu tariqa ularning har biri birja bilan alohida shartnoma tuzadi. Standartlashtirish fyuchers shartnomalari shartlari (ya’ni yetkazib beriladigan tovarning miqdori va sifati va boshqalar) barcha shartnomalar uchun bir xil bo‘lishini anglatadi.
Fyuchers shartnomalari yuqori likvidli va katta ikkilamchi bozorga ega, chunki ularning shartlari barcha investorlar uchun bir xil. Bundan tashqari, birja dilerlar instituti asosida ushbu shartnomalar uchun ikkilamchi bozorni tashkil qiladi, ularga tegishli shartnomalar bo'yicha "bozor yaratish", ya'ni ularni doimiy ravishda sotib olish va sotish bo'yicha ko'rsatma beradi. Shunday qilib, investor u har doim fyuchers shartnomasini sotib olishi yoki sotishi va keyinchalik ofset bitimini tuzish orqali o'z pozitsiyasini osongina tugatishi mumkinligiga ishonch hosil qiladi. Qayd etilgan nuqta fyuchers shartnomasi egasiga forvard shartnomasi egasiga nisbatan ustunlik beradi. Shu bilan birga, shartnoma shartlarining standart xususiyati kontragentlar uchun noqulay bo'lishi mumkin. Masalan, ular ma'lum bir tovarni ushbu tovar uchun fyuchers shartnomasida nazarda tutilganidan boshqa miqdorda, boshqa joyda va boshqa vaqtda etkazib berishni talab qiladi. Bundan tashqari, birja kontragentlar manfaatdor bo'lgan aktiv uchun fyuchers shartnomasiga ega bo'lmasligi mumkin. Shu munosabat bilan, fyuchers bitimlarini tuzish, qoida tariqasida, aktivni haqiqiy etkazib berishga (qabul qilishga) emas, balki kontragentlarning pozitsiyalarini himoya qilishga yoki narx farqlari bilan o'ynashga qaratilgan. Fyuchers shartnomalari bo'yicha investorlar pozitsiyalarining katta qismi ular tomonidan shartnomaning amal qilish muddati davomida ofset operatsiyalaridan foydalangan holda tugatiladi va jahon amaliyotida shartnomalarning atigi 2-5 foizi tegishli aktivlarning haqiqiy etkazib berilishiga olib keladi.
Fyuchers shartnomasining muhim afzalligi shundaki, uning bajarilishi birja hisob-kitob markazi tomonidan kafolatlanadi. Shunday qilib, shartnoma tuzishda investorlar o'z sheriklarining moliyaviy ahvolini bilishlari shart emas.
Korxona bozor kon’yunkturasining o‘zgarishi munosabati bilan ishlab chiqarishni kengaytirish davrida asbob-uskunalar yetkazib beruvchilar bilan, shuningdek, raqobatchilar paydo bo‘lishi mumkin bo‘lganligi sababli mahsulotning doimiy ulgurji xaridorlari bilan fyuchers operatsiyalarini amalga oshirishi kerak.
Variantlar sug'urta shartnomasining yana bir keng tarqalgan shaklidir. Opsion – kelajakda biror narsani belgilangan narxda sotib olish yoki sotish huquqidir. Opsion shartnomasini kelajakda biror narsani belgilangan narxda sotib olish yoki sotish majburiyatini o'z ichiga olgan forvard shartnomasidan farqlash kerak.
|
| |