O. R, Teshaev

O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOGLIKNI SAQLASh VAZIRLIGI
TIBBIY TA’LIMNI RIVOJLANTIRISh MARKAZI
TOShKENT TIBBIET AKADEMIYaSI
«Tasdiklayman»
TTA ning o’quv ishlar bo’yicha
Prorektori prof. O.Vazir (arab. - yuk koʻtaruvchi) - oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida, shu jumladan Oʻrta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshligʻi. V. lar vaziri aʼzam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shugʻullangan. V. Respublika (lot. respublica, res - ish va publicus - ijtimoiy, umumxalq) - davlat boshqaruvi shakli, unda bar cha davlat hokimiyati organlari saylab qoʻyiladi yoki umummilliy vakolatli muassasalar (parlamentlar) tomonidan shakllantiriladi, fuqarolar esa shaxsiy va siyosiy huquqlarga ega boʻladilar. R, Teshaev
_________________________
«______»___________»2013 yil
Kafedra :TERI VA TANOSIL KASALLIKLARI
Fan: TERI VA TANOSIL KASALLIKLARI
MAVZU : MOXOV.Teri - odam va hayvonlar tanasining tashqi qoplami. Organizmni tashqi taʼsirotlardan himoya qiladi, sezish, moddalar almashinuvi, organizmdan keraksiz moddalarni chiqarish, termoregulyatsiya va boshqalarda qatnashadi. TERI SILI. TERI LEYShMANIOZI. Etiologiya, epidemiologiya, klinika, diagnostika, profilaktika
Amaliy mashgulot
Ta’lim texnologiyasi
ЦMK majlisida kurib chikilgan
«___» «__________» 2013 yil
Protokol № __________
Terapevtik fanlar buyicha
stiklopredmet sekstiyani raisi
Prof ____________________
Karimov M.Sh.
TOShKENT
O’quv mashgulotida ta’lim texnologiyasi modeli
MAVZU Virusli kasalliklar, oddiy va urab oluvchi temiratki, kontagioz mollyusk, utkir uchli kondiloma. Etiologiya, klinika, tashxis asoslari , davolash prinstiplari
Vaqt: 306 dakika
|
Talabalar soni: 10-12
|
O’quv mashgulotining shakli va turi
|
Amaliy mashgulot
|
O’quv mashgulotining tuzilishi
|
1. Kirish kism..
2. Nazariy kism
3.Analitik kism:
-organayzer
-Test va vaziyatli masalalarlar
4. Amaliy kism
|
O’quv mashguloti maqsadi:
Talabalar kasalliklar xakida klinik bilimlarga ega bo’lishi kerak. UASh talablariga asoslanib kasalliklarni klinikasini , diagnostik asoslarini, profilaktik choralarni urgatish.
|
Talabalarga yukumli kassalliklar tugrisida umumiy bilim berish.UASh talablariga asoslanib davolash, klinik manzara ,diagnostik asoslarini, profilaktik choralarni urgatish .
|
Pedagogik vazifalar:
Moxov, teri sili, teri leyshmoniozi klinik kurinishini,.,epidemiologiyasini, etiologiyasini, davolashni umumiy prinstiplarini, profilaktikasini
|
O’quv faoliyati natijalari:
Moxov, teri sili, teri leyshmoniozi kasalliklari klinik manzarasini, birlamchi va ikkilamchi toshmalarni ajrata olishi kerak. Be’morlarni ko’rikdan utqazishi kerak .Tashxis qo’yib , oldini olish choralarini bilishi kerak. .
|
Ta’lim usullari
|
Ma’ruza, aqliy ҳujum, ҳikoya, namoyish, videousul, amaliy ish usuli, kitob bilan ishlash, suҳbat, ta’limiy o’yin, organayzer.
|
Ta’lim shakli
|
Jamoaviy, guruҳlarda ishlash («Birgalikda o’qiymiz», «O’ylang-Juftlikda ishlang-Fikr almashing»), yakka tartibli
|
Ta’lim vositalari
|
Doska-stend, flipchart, videofilmlar, atlas, grafik, organayzerlar , matnlar, nazorat savollari, testlar, mavzuga oid bemorlar
|
Ta’lim berish sharoiti
|
Maxsus texnika vositalari bilan jiҳozlangan,
guruҳli shakllarda ishlashga mo’ljallangan xonalar
-teri tanosil kasalliklar kafedrasi
Tematik xona, yangi axborot texnologiyalar vositalari , kurgazmali kurollar, slaydlar, fotorasmlar , videofilmlar , atlas
UTV : multimedia
|
Monitoring va baҳolash
|
Ogzaki so’rov: tezkor-so’rov,yozma so’rov: savollar
|
O’quv mashgulotining texnologik xaritasi (jadval)
mavzusi buyicha uquv mashgulotining texnologik xaritasi
Ish bosqichlari va vaqti
( 306 dakika)
|
Faoliyat
|
ta’lim beruvchi
|
ta’lim oluvchilar
|
1-bosqich.
20 dakika
|
1.1. Daftarlar va davomatni tekshirish
1.2 Mavzuning nomi, maqsad va kutilayotgan
natijalarni etkazadi. Mashgulot rejasi
bilan tanishtiradi.
1.2. Mavzu bo’yicha asosiy tushunchalarni;
mustaqil ishlash uchun adabiyotlar
ro’yxatini aytadi (ilova №.7)
1.3. O’quv mashgulotida o’quv ishlarini
baҳolash mezonlari bilan tanishtiradi (ilova№5)
1.4. Tanaffus
|
Tinglaydilar, yozib
oladilar.
Aniqlashtiradilar,
savollar beradilar
|
2-bosqich.
226 dakika
|
2.1. Tezkor-so’rov/ savol-javob/ aqliy
Ҳujum, ezma ravishda bilimlarni faollashtiradi.
2.2. Amaliy mashgulotning rejasi va tuzilishiga
muvofiq ta’lim jarayonini tashkil etish
bo’yicha ҳarakatlar tartibini bayon qiladi («Aylanma stol ishbilarmon uyini) (ilova №2)
2.3. Grafik organayzerlarni ishlash tartibini tushuntiradi va talabalarni guruxlarga ajratadi (ilova №3)
2.4.Talabalarga mavzuni o’zlashtirish uchun belgilangan ko’rgazmali qurollar ( test va vaziyatli masala, atlas, preparat, kompyuter dasturlari, )ni taqdim etish, ulardan foydalanish buyicha ko’rsatmalar va tushuntirish berish (ilova №3)
|
Javob beradilar
Yozadilar.
Guruҳlarda
ishlaydilar,
taqdimot qiladilar
va bosh.
|
|
3.1.Mustakil kurastiya , muxokamaga yakun yasash
Talabalarni maщgulotning amalliy kismini ukituvchi erdamida
egallash
|
Bemorlarni kurastiyasi palatalarda va xonalarda
Amaliy kunikmalarni bajaradilar
|
40 dakika
|
Katta tanaffus
|
|
3-bosqich.
60 min
|
3.2.Tematik be’morni laboratoriya, instrumental tekshiruvlardan olingan natitjalari taxlili , diagnosika, davolash va soglomlashtirish rejasi, oldini olish rejasini tuzish , resteptlar ezish
|
.
O’z-o’zini, o’zaro
baҳolashni
o’tkazadilar
|
|
3.5.. Mustaqil ish uchun topshiriq beradi va
uning baҳolash mezonlarini etkazadi
|
Savol beradilar
Topshiriqni yozadilar
|
. Dastur - 1) biron-bir faoliyat, ishning mazmuni va rejasi; 2) siyosiy partiyalar, tashkilotlar, alohida arboblar faoliyatining asosiy qoidalari va maqsadlari bayoni; 3) oʻquv fani mazmunining qisqacha izohi; 4) teatr, konsertlar va b. Kompyuter (ing . computer - hisoblayman), EHM (Elektron Hisoblash Mashinasi) - oldindan berilgan dastur (programma) boʻyicha ishlaydigan avtomatik qurilma. Elektron hisoblash mashinasi (EHM) bilan bir xildagi atama.
1.Fanlararo va Fan ichidagi bogliklik
Shu mavzuni ukitish talabalarning terini anatomiyasi, gistologiyasi, patogistologiya, normal va patologik fiziologiyasi buyicha olgan bilimlariga asoslanadi.
Dars davomida olingan bilimlar teri tanosil kasallliklarni urganishda va boshka klinik yunalishlarda kerak buladi.
2. Mashgulotning tarkibi
2.1. Nazariy qism
MOXOV. TERI SILI. TERI LEYShMANIOZI.
Teri sili.
Teri sili umumiy organizmdagi sil infekstiyasining bir ko’ri-ni-shi bo’lib, odatda bor ichki a’zolarni tuberkulyoz jaroҳatidan, aksa-riyat ichki superinfekstiyalanish natijasida teriga tarqalib vujudga keladi. Tekshirganda, umumiy tuberkulyozga xos bemorning tashqi ko’rinishi va ichki a’zolar yalliglanishining obektiv belgilariga qo’shimcha, terida o’ziga xos toshmalar, ya’ni do’mboqchalar borligi aniqlanadi. Teri sili bugungi kunda juda kam uchraydi. Lekin keyingi yillar ko’p davlatlarda ijtimoiy kasalliklarini epidemik ҳolatda oshib ketishi va ular ichida sil kasallikning ҳam ko’payishi albatta ertaga terining spestifik yalliglanishini, ya’ni teri sili oshib ketishiga keltiradi.
Etiologiyasi. Mycobacterium tuberculosis (Kox ,1882 y.) spirt va kislota ta’siriga juda chidamli tayoqcha bo’lib, bemorning ajralmasida ko’p miqdorda topiladi. Lekin sil kam yuqumli, surunkali, sekin rivojlanib kechadigan kasalliklar guruҳiga kiradi.
Teri silining klinik ko’rinishlari xilma xil bo’lib, ko’proq mikobakteriyaning virulentligi va uning turi, organizmning immuniteti va kurash qobiliyati, bemorning meҳnat va turmush sharoitlari, ovqatlanish sifati bilan bogliq bo’ladi. Kurash - sport turi, belgilangan qoidaga muvofiq ikki sportchining yakkama-yakka olishuvi. Kurashish sanʼati koʻp xalqlarda qadim zamonlardan buyon maʼlum. K. ayniqsa Yunonistonda keng tarqalib, qad. olimpiada musobaqalaridan doimiy oʻrin olib kelgan.
Teri silini ikki guruҳga ajratadilar:
1. Chegaralangan (sil yugirigi, ya’ni oddiy volchanka, skrofuloderma, so’galsimon, yarali, sil shankr) teri sili.
2. Tarqalgan (papulo-nekrotik, Bazen indurativ eritemasi, lixensimon, milliar tarqalgan volchanka, o’tkir tarqalgan milliar) teri sili.
Amaliyotda, umumiy amaliyot shifokori, bemordagi belgilarga (do’mboqcha) asoslanib sil kasalligini aniqlab yoki borligidan shub-ҳa-lanib, mutaxassisga yuborsa, u katta yordam bergan bo’lardi. Chunki teri silining turlarini bir-biridan ajratish va davolash ko’proq ftiziatr yoki dermatovenerolog mutaxassislarning vazifasidir.
SIL YuGIRIGI (sil volchankasi)
Sil yugirigi – teri silining eng ko’p uchraydigan turi bo’lib, asosan, yoshlikdan boshlanib, ko’proq bemorning yuzidagi terisini ja-roҳatlaydi. Ko’p xalqlar, qolaversa olimlar eski davrdan, bu teridagi xunuk jaroҳat o’choglarini bo’ri gajigan inson terisiga o’xshatib, kasallikka “volchanka” deb nom berganlar. Xalq - bu odamlar jamoasi boʻlib, ularning tili, madaniyati, sanʼati, dini boshqa jihatlarini birgalikda aks ettiradi. Xalq tushunchasi keng boʻlib jihatlari bilan birlashtiriladigan odamlar yigʻindisiga aytiladi. Shunday qilib, asosiy jaroҳatlar bemorning yuzida bo’lsa, ayrim bemorlarda qo’l-oyoqlarda yoki tanada joylashishi mumkin. Toshmalar odatda avval terida yoki burunning shilliq pardalarda paydo bo’lib, keyinchalik atrofga tarqalib ketishi mumkin.
Klinikasi. Tuberkulez do’mboqchalari (lyupomalar) chuqur joylashib, boshlanishda sariqsimon-qizil rangli, mayda 2–5 mm kattalikdagi, aniq chegarali dog bo’lib ko’rinadi.
Bir necha oylar o’tib, yalliglanish kuchayadi va do’mboqchalar teri satҳidan aniq ko’tarilib ko’zga tashlanib turadigan bo’ladilar. Do’mboqchalarni paypaslaganda yumshoq konsistenstiyaligi aniqlanib ular odatda ogriqsiz kechadi. Vaqt o’tib ular kattalashib bir-biri bilan qo’shilib ketishi mumkin. Do’mboqchani buyum oynasi bilan bosilsa (diaskopiya usuli), yalliglangan o’choqdagi qon tomirlar qisqarib qonsizlangani oqibatida toshmalar rangi o’zgaradi va sariq-si-mon-qizil rangli do’mboqchalar ko’proq oqish-sariq ko’rinishga ega bo’ladi va olma jelesini eslatadi (olma jelesi simptomi). Ikkinchi tuberkulyozga xos bo’lgan simptom yoki Pospelov A. siptomini (zond tushib ketishi simptomi) aniqlash uchun, o’tmas zond bilan do’mboqcha ustidan bosiladi. Bemor terisida kollagen va elastik tolalari kasallik oqibatida parchalangan bo’lgani uchun ular, epidermisdan o’tgandan keyin, qarshilik ko’rsatmasdan bosilgan zond teriga engil kirib ketishiga asos bo’ladi.
Tashxisi.
1. Bemorning tashqi ko’rinishi.
2. Ichki a’zolar tuberkulezi.
3. Teridagi do’mboqchalardan iborat toshmalar va klinik belgilar (olma jelesi va zond tushib ketish simptomlari).
4. Teri biopsiyasi (granulema, kazeoz nekrozi).
5. Sil mikobakteriyalarni izlash.
Differenstial tashxisi:
1. Lepra.
2. Syphilis terciaria tuberculosa.
3. Leishmaniosis cutis.
SKROFULODERMA (Scrofuloderma)
Skrofuloderma yoki kollikvativ teri sili tez uchrab turadigan va ko’proq yosh bolalar orasida tarqalgan. Kasallik ko’proq o’pka va boshqa ichki a’zolardagi sil o’choqlaridan teriga ikkilamchi tarqalib, ko’pda limfatik tomirlar bilan bogliq bo’ladi.
Klinikasi. Skrofulodermada sharsimon, diametri 1–3 sm lik, teri osti yog kletchatkasida va ko’proq limfatik tomirlar yo’nalishi bo’yicha joylashgan tugunlar aniqlanadi. Ularning soni bittadan bir nechagacha etishi mumkin. Ular qattiq konsistenstiyalik, ҳarakatchan bir-biri bilan bogliqsiz va ogriqsiz bo’ladi. Ustidagi teri o’zgar-magan. Keyinchalik tugunlar kattalashib atrofidagi to’qimalar va teri bilan qo’shilib ҳarakatchanligini yo’qotadi, ustidagi teri ko’kimtir-binafsha rangga kiradi. Vaqt o’tgach tugunlar yumshab, ustidagi teri yupqalashib flyuktuastiya rivojlanadi va bir yoki bir nechta joydan yorilib (svish) ko’p teshikli yaralar paydo bo’ladi. Yaralarning qirralari chuqur va yumshoq, notekis, osilib turgan bo’ladi va tezda qon qo’shilib ko’p miqdorli yiring ajratishi xarakterlidir. Keyinchalik yaralarda sariqsimon granulyastiyalar paydo bo’lib ustida cho’ntakchalar vujudga keladi va ularning to’qimalari engil parchalanib, uzilib turadi. Yaralar yaxshi bo’lib ustida turli xil o’siqlari bor, notekis xarakterli chandiqlar ҳosil qiladi. Ayrim sabablarga ko’ra kasallik qayta rivojlansa, chandiq ustida yangi toshmalar vujudga kelishi mumkin. Bemorning umumiy aҳvoli deyarli buzilmaydi.
Differenstial tashxisi:
Syphilis gummosa.
Ectima vulgaris.
Gidroadenitis.
Teri silini davolashda va profilaktikasidagi ҳarakatlar:
1. Umumiy sil jaroҳatlarini izlab butun organizmni davolash (PASK, streptomistin, rifampistin, ftivazid, tubazid);
2. Organizmning umumiy quvvatini oshiradigan ҳarakat (sifatli ovqatlanish);
3. Atrof muҳitdagi negativ ijtimoiy-iqtisodiy omillar aҳamiyatini bartaraf etishga qaratilishi lozim.
TERI LEYShMANIOZI.
BOROVSKIY KASALLIGI (Leishmaniosis cutis)
Teri leyshmaniozi – endemik, parazitar, yuqumli transmissiv kasallik. Kasallik vujudga kelishi uchun albatta infekstiya rezervuaridan (bemor odam yoki ҳayvon) moskit (infekstiya tashuvchi) qon bilan birga kasallik qo’zgatuvchisini (Leishmania tropica) yutib olishi kerak va keyinchalik bu moskit sog odamni chaqib unga yuqtirishi mumkin.
Epidemiologiyasi. Leyshmaniozga qarshi kurashdagi yutuqlarning asosiy qismi ҳududimizda xizmat qilgan olimlar va mutaxassislar nomlari bilan bogliq. Vissteral va teri leyshmaniozining shaҳar turlari to’liq yo’qotilgan bo’lsa, teri leyshmaniozining qishloq turi respublikamizda bugungi kunda faqat manbai bor joyda, ya’ni kemiruvchilar yashaydigan cho’l, qumlik voҳalarida uchraydi. Buxoro, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpo-giston respublikasining ayrim cho’l voҳalarida, asosiy infekstiya-ning saqlovchilari ichidan ko’proq qizil dumli qumsichqoni va nozik oyoqli yumronqoziq tanildi. Qarshi (1926 37 yillarda Behbudiy) - Qashqadaryo viloyatidagi shahar (1926 yildan), viloyat markazi (1943 yildan). Qashqadaryo vohasining markazida, Qashqadaryo boʻyida, xalqaro t. yil va avtomobil yoʻllari kesishgan joyda. Xorazm, Qadimgi Xorazm - Turon va Eron mintaqalari oraligʻida joylashgan tarixiy oʻlka va qadimgi davlat. Xorazm hududi qadimda Amudaryo adoqlaridan janubga tomon Murgʻob va Tajan daryolarining yuqori oqimlarigacha choʻzilgan. Viloyat - maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 V. Ulardan odamga, qon so’rib olish vaqtida infekstiyani yuqtiradigan, kasallikni tashuvchi bo’lib chivin (moskit) Phlebo-to-mus papatachi topildi. Oldingi yillarda ko’p tarqalgan teri leysh-maniozining bugun kam uchrashining asosiy sababi bo’lib keltiril-gan kasallikni epidemiologik zanjirini aniqlab, uning uzishga qara-tilgan ҳarakatlar bo’ldi.
Klassifikastiyasi. Teri leyshmaniozining shaҳar turi (sinonimlari birinchi tip, kech yaralanadigan, ashxabadka, kokandka, yil yarasi), qishloq turi (ikkinchi tip, o’tkir nekrozlanadigan, pendinka, murgab yarasi) va uchinchi tip yoki tuberkuloid leyshmaniozini ajratadilar.
Klinikasi. Moskitning qon so’rib terini jaroҳatlagan joyida keyinchalik, inkubastion davri o’tib kasallikka mos toshmalar, ya’ni leyshmaniomalar paydo bo’ladi. Odatda, moskit bir o’tirganda, sak-rab-sakrab terining bir necha joyida qon so’rar ekan va ҳar chaqqan joyida keyinchalik leyshmanioma paydo bo’lib, bemorning terisida bittadan bir necha yuz leyshmaniomalargacha bo’lishi mumkin. Leyshmaniomalar soniga qarab epidemiologik ҳolatga baҳo berish mumkin.
Leyshmaniozning qishloq turi qisqa 2–3 ҳaftalik inkubastion davrdan keyin, terida birinchi kundan, o’tkir yalliglanish belgilari bilan kechadigan furunkulsimon tugun yoki shaҳar leyshmaniozidagidek do’mboqchalar bilan boshlanishi mumkin. Bu leyshmaniomaning markazidan 1–2 ҳafta o’tgach nekroz ҳosil bo’lib, bu erda notekis, chuqur chegarali yara vujudga keladi. Yaraning shakli noto’gri oval bo’lib, notekis tubi sargish-kulrang nekrotik parda bilan qoplangan bo’lishi mumkin. Paypaslaganda yaraning tagida va yaqin atrofida xamirsimon bo’sh infiltrat aniqlanadi. Ayrim ҳolatlarda, qo’shimcha jaroҳat oqibatida bemor ogriqqa shikoyat qilishi mumkin. Leyshmaniomadan bir necha santimetr uzoqlikda, mayda ikkilamchi leyshmaniomalar, ya’ni tugunchalar (“bugorki obsemeneniya”) paydo bo’lib, yaralanib va keyinchalik bir-biriga qo’shilib ketishi mumkin. Leyshmaniozning ikki turiga ҳam ogriqsiz regionar limfa tomirlarning yalliglanishi xarakterlidir va bu tomirlarning ustki qismi notekis-ligi bilan tasbeҳni eslatib turadi (“tasbeҳ simptomi”).
Leyshmaniozning qishloq turida yaralar tezda (2–3 oy) 4–6 sm va undan kattaroq bo’lib, atrofida ko’tarilib turgan valiksimon infiltrat (ҳalqa) bilan ajralib turadi. Keyinchalik yara nekrozlardan tozalanib, ustida baliqning qizil tuxumlarini eslatadigan granulyastiyalar rivojlanadi va yuqoriga o’sib ketadi. Bemorda “baliqning qizil ikrasi” simptomiga xos ko’rinish rivojlangani – yaralar tezda yaxshi bo’lib ketishining belgisi bo’ladi.
Yaraning o’rnida paydo bo’lgan chandiq, ko’p yillardan keyin ҳam bemorning leyshmanioz bilan kasallanganini ko’rsatib turadi. Bu atrofik chandiq shtamp qo’yilgandek aniq chegarali, usti tekis va yaltiroq, chegara qirrasi notekis festonsimon, atrofida vaqtinchalik giperpigmentastiya ҳam bo’lishi mumkin. Shunday qilib o’tkir nekrozlanadigan qishloq leyshmaniozida birinchi toshmalar vujudga kelgandan to yaralar bitgungacha 2–3 oydan 5–6 oy o’tishi mumkin. Shaҳar leyshmaniozida bu davr o’rtacha 1 yilga teng bo’ladi va oldindan, ko’p xalqlar bu kasallikga “yil yarasi” deb nom berishlariga asos bo’lgan.
Immunitet paydo bo’lishi Shaҳar xili bilan kasallangan bemor qishloq xili bilan yana kasallanishi mumkin Qishloq xili bilan kasallangan bemor boshqa kasallanmaydi
Profilaktikasi. Kasallanish faqat yilning issiq, chivinlar ko’p uchadigan oylarda, ya’ni may – noyabrda uchraydi. Kasallikning oldini olishga qaratilgan turli ҳarakatlar maqsadi faqat keltirilgan epidemiologik zanjirlarni buzishga qaratilishi lozim. Ya’ni, qishloq leyshmaniozida bu ҳarakatlar infekstiya rezervuari bo’lmish kemiruvchilarni yo’q qilmoq zarur yoki infekstiya tashuvchisi moskit-larni yo’qotish kerak yoki sog odamlarni bu chivindan ҳimoya qilish lozim. Mutaxassis bor imkoniyatlarini va ҳududdagi epidemiologik ҳolatni ko’zda tutib ҳarakat qilishi zarur.
.
Davolash. Teri leyshmaniozining bugungi kundagi davolash natijalari qoniqarli emas. Buning asosiy sababi, monomistin amaliyotdan olingandan keyin (toksik ta’sir borligi uchun), boshqa talab-larga javob beradigan spestifik preparat topilmadi. Bemor davolanmasa ҳam, vaqti kelib kasallik o’z-o’zidan o’tib ketishini ko’zda tutganda, shifokorning asosiy vazifasi bo’lib, bemorga – ogriq bezovta qilsa analgetiklar berish va yaralarni ikkilamchi infekstiyadan ҳimoya qilib antibakterial va antiseptik malҳamlar bilan birga, yaralarni tez berkilib ketishiga qaratilgan vositalar beriladi.
MOXOV (LEPRA)
Moxov – ogir, yuqumli, aniqlanmagan uzoq inkubastion davr, turli boy klinik belgilar va ko’p ichki a’zolar va sistemalar jaro-ҳat-lari bilan kechadigan odamga xos kasallikdir. Kasallik eski zamondan keng tarqalgan bo’lib odamzodga ko’p qiyinchiliklar keltir-gan. XII–XIII asrlarda Evropa davlatlarida endemiya va pandemiya ҳolatida kechgan va birinchi kurash ҳarakati bo’lib, kasallik belgilari bo’lgan kimsalar shaҳar-qishloqlardan chiqarib yuborilgan va moxovxona yoki moxov qishloqlari vujudga kelgan. Ayrim davlatlarda bemorlarga bo’lgan munosabat undan ҳam daҳshatli bo’lgan. Bugungi kunda ro’yxatga olingan bemorlarning soni 12 mln bo’lib, ularning asosiy qismi Afrika, janubiy-sharqiy Osiyo va Osiyo davlatlarida yashaydi. Yevropa (yun. Yeigore, osuriy tilida „ereb“ - gʻarb) - qitʼa, Yevrosiyo materigining gʻarbiy qismi. Maydoni 10507 ming km2; 730 ming km2 ni orollar tashkil etadi. Qitʼa Shimoliy yarim sharda joylashgan, Osiyo bilan chegarasi shartli ravishda Ural togʻlarining sharqiy etagi, Emba daryosi, Kaspiy dengizi, Kumamanich botigʻi orqali va Don daryosining quyilish joyidan oʻtkazilgan. Afrika - kattaligi va aholi soni boʻyicha dunyoning ikkinchi qitʼasi. Kasallik, asosan, bu erdagi aҳolining ijtimoiy va iqtisodiy aҳvoli, madaniy saviyasi past bo’lgan qismida uchraydi.
Etiologiyasi. Moxov qo’zgatuvchisi 1871 yil Hansen tomonidan aniqlangan va 1931 yil unga Mycobacterium leprae hominis nomi berildi. Ular tuberkulyoz mikobakteriyasini eslatadigan, spirt va kis-lota ta’siriga juda chidamli, uzunligi 1,5–6 mikron va kengligi 0,2–0,5 mikronga teng tayoqchalar bo’lib, ko’pincha parallel sigarasimon yoki sharsimon bo’lib joylashadilar. Bugungi kungacha uning sof undirma (kultura)si olinmadi va faqat keyingi yillarda ҳayvonlar--da (bronenosest) eksperimental chaqirish imkoniyati topildi. Bemor, ayniqsa yangi toshmalari bo’lsa juda ko’p miqdorda lepraning qo’zga-tuv-chisiga ega bo’lib, ularni doimo ajratib turishga munosib bo’ladi. Mikobakteriyalar ko’p miqdorda insonning deyarli ҳamma suyuqliklar va ajramalarida topiladi. Misol burunning shilliq qavati suyuqligidan bemor bir aksirganda yoki tinch 3–4 minut gapirganda bir necha yuz ming bastillalar atrofga ajralib ketadi. Bastilla tanaga faqat teri yoki shilliq qavatlar butunligi buzilgan joyidan kirishi mumkin va insonning ҳimoya kuchlari juda kamayib ketgan ҳolda kasallik rivojlanishi mumkin. Bugungi kunda moxov kasalligini kam yuqumli deb tanidilar va uning yuqtirilishi mumkin bo’lgan davrlari bu, asosan, go’dak, kichik yoshdagi bolalik davri deb biladilar.
Klinikasi. Kasallikning inkubastion davri 1–2 yildan to 15–20 yillar va undan ko’proq ҳam bo’lishi mumkin. Ayrim olimlar, moxovning birinchi klinik toshmalardan oldin prodromal davri borligi va unda revmatoid ogriqlar, paresteziya va gipersteziyalar mum-kinligini eslatadilar.
Moxovning lepromatoz, tuberkuloid va differenstiyalanmagan turlari ajratiladi.
Bulardan eng ogir va yuqumlisi lepromatoz moxov, yaxshi fe’lli tuberkuloid va ular o’rtasida turgan differenstiyalanmagan turi-dir. Oxirgisi, bemorning ichki ҳimoya kuchlarining rivojlanishiga qarab o’zgarib turadi. Ya’ni, qarshilik kuchaysa, kasallik – tuberkuloid turiga, pasaysa – yomon fe’lli lepromatoz turiga o’tishi mumkin.
Moxov kasalligida eritematoz, yaltiroq, turli kattalikda bo’l-gan ovalsimon doglar paydo bo’ladi. Tezda ular zang rangli bo’lib, infiltrastiya oqibatida zichlashib boradi va ichida asta-sekin kattalashib boradigan tugunlar ko’zga tashlanib qoladi. Bu moxovning asosiy klinik toshmasi bo’lib leproma deyiladi.
Moxovda, kasallik boshlanish davridan terida sezguvchanlik yo’qoladi. Tekshirilsa bemorda issiq-sovuqni, ogriqni, bosimni sezish yo’qolgani engil aniqlanadi.
Vaqt o’tib, bemorning qosh, sochlari lateral tomondan tushib ketadi va yaltirab turgan terida rivojlangan infiltratlar orasidagi katta tugunlar bir-biri bilan qo’shilib, usti notekis bo’lib, o’z ogirligidan osilib qoladi. Bu moxov bemorning yuzi juda xarakterli bo’lib, «sher aftini» eslatadigan ko’rinish berib turadi.
Ayniqsa, moxovning lepromatoz turida burun, ogiz, ko’z shilliq pardalari jaroҳatlanishi ko’p uchrab turadi. Bu erda seroz suyuqliklar ajralishi kamayib to’xtab qoladi va oqibatda burunning togay qismi jaroҳatlanib ko’tarilib qoladi, ko’zlarni esa butunlay ko’r qilib qo’yadi.
Moxovning tuberkuloid turiga ko’proq asab sistemasining jaroҳatlanishi va terida yumshoq do’mboqchalar, gipopigment doglar, soch to’kilishi ko’rinishi va bemorda terlash xususiyati yo’qolib ketishi xarakterlidir.
Differenstiyalanmagan moxovda ko’proq eritematoz, gipopigment-li yoki giperpigmentli doglar bilan, asab tolalarni simmetrik jaro-ҳatlanishi, bemorda paralichlar, kontrakturalar va chuqur atrofik yaralar vujudga keladi.
Moxov kasalligiga tez-tez o’tkirlashib turish xarakterlidir. Asablanish, ichki kasalliklar yoki ikkilamchi infekstiya qo’shilishi, faslga mos o’zgarishlar bunga sabab bo’ladi.
Tashxis. Albatta mutaxassis tomondan to’liq tekshirilgandan keyin tashxis qo’yiladi.
1. Terining sezgirlik qobiliyatini aniqlash.
2. Bakterioskopiya – burun shilliq qavatidan, limfatugun punkstiyasi.
3. Gistamin sinamasi – qizarish bo’lmaydi.
4. Minor sinamasi –10% yod surtib, ustidan kraxmal, keyin aktiv ҳarakat. Kraxmal (nem. kraftmehl) - oʻsimlikning asosiy uglevod zahirasi. Umumiy formulasi (S6N|()O5)g . Rangsiz amorf modda. Fotosintez jarayonida oʻsimliklarning barglarida hosil boʻladi. K.ni toʻla gidrolizlab, glyukoza olinadi. Terlash oqibatida yod terini qora-binafsha rangga bo’yaydi. Moxovda terlash bo’lmaydi.
5. UFOga sinama – giperpigmentastiya bo’lmaydi.
6. Lepromin sinamasi (tuberkulin sinamasiga o’xshash).
Davolash.
1. Sulfon preparatlari – DDS (diamindifenilsulfon), sulfetron, leprosan, promin, diazon.
2. Bemorning oila a’zolarini va boshqa yaqin muloqotda bo’lganlarni tekshirib, kerak bo’lsa profilaktik davo olib borish kerak.
«Aylana stol» o’yinni o’tkazish metodi:
Ish uchun zarur:
-
Savollar va vaziyatli masalalar to’plami aloҳida qogozlarda.
-
Guruҳdagi talabalar soni bo’yicha jerebevka uchun raqamlar
-
Toza qogozlar, ruchkalar.
Ish yo’li:
-
Ҳamma talabalar kur’a bo’yicha 3 guruҳga bo’linadi.
-
Ҳar bitta guruҳ aloҳida stolga o’tiradi va toza qogoz bilan ruchkani tayyorlaydi.
-
Qogozda sana, guruҳning raqami, fakultet, talabalarning F.I. ko’rsatiladi (o’yinning nomi).
-
Ҳar bitta guruҳning ishtirokchisi konvertdan savol oladi.
-
Talabalar o’z vazifasini qogozga yozadi.
-
Bu qogoz aylana bo’yicha beriladi.
-
Ҳar bitta talaba o’zini javobini yozib qogozni boshqasiga beradi.
-
Ҳar bitta talabaning javobiga 3 daqiqa beriladi.
-
Vaqt tugagach qogoz o’qituvchiga topshiriladi.
-
Ҳamma ishtirokchilar natijalarni muҳokama qilib eng to’grisini tanlab, unga maksimall ball qo’yishadi.
-
Muҳokamaga 15 daqiqa beriladi.
-
Talabalar javoblari uchun ballni mashgulotni nazariy qismining reytingiga asoslanib olishadi.
-
Talabaning olgan balli mashgulot uchun baҳoda ҳisobga olinadi.
-
Talabalarning ishi o’qituvchida qoladi.
-
Javoblarning analizi o’tkaziladi.
Nazorat savollar :
Moxovning tasnifi
Teri leyshmaniozi tasnifi
Teri sili tasnifi
Moxovning klinik belgilari
Teri silini klinik belgilari
Teri leyshmaniozini klinik belgilari
-
Baxolash mezoni
Maksimal ball 20-19
|
18-17 ball
|
16-15 ball
|
14-13 ball
|
12 ball
|
a’lo
|
yaxshi
|
urta
|
konikarsiz
|
yomon
|
100%-86%
|
85%-73%
|
70-56%
|
53%-46%
|
43% va undan kam
|
3.Analitik qism
-
3.1. Grafikli organayzer
13.2.2.
« Klaster «
Qadamlar:
1. tuzish qoidasi bilan tanishadilar.
2 Bir qator muammolarni tasvirlash va uni echish imkonini beradi. Tizimli fikrlash, tuzilmaga keltirish, taҳlil qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi
Muammo Bilan tanishadilar. Aloҳida/kichik guruҳlarda yuqori “suyagida” kichik muammoni ifodalaydi, pastda esa, ushbu kichik muammolar mavjudligini tasdiqlovchi dalillar yoziladi
Kichik guruҳlarga birlashadilar, taqqoslaydilar, o’zlarining chizmlarini to’ldiradilar. Umumiy chizmaga keltiradilar.
Klaster-(tutam, boglam)-axborot xaritasini tuzish yo’li- barcha tuzilmaning moҳiyatini markazlashtirish va aniqlash uchun qandaydir biror asosiy omil atrofida goyalarni yigish.
Bilimlarni faollashtirishni tezlashtiradi, fikrlash jarayoniga mavzu bo’yicha yangi o’zaro boglanishli tasavvurlarni erkin va ochiq jalb qilishga yordam beradi.
1 kadam -talabalar muammo bilan tanishadilar .
2 ezuv taxtasi yoki katta qogoz varagining o’rtasiga asosiy so’z yoki 1-2 so’zdan iborat bo’lgan mavzu nomi yoziladi.Enida mavzu bilan bogliq so’z va takliflar kichik doirachalar “yo’ldoshlar” yozib qo’shiladi. Ularni “asosiy” so’z bilan chiziqlar yordamida birlashtiriladi. Bu “yo’ldoshlarda” “kichik yo’ldoshlar” bo’lishi mumkin. Yozuv ajratilgan vaqt davomida yoki goyalar tugagunicha davom etadi muxokama uchun klaster bilan almashish adi
Klasterni tuzish koidalari
1 Aqlingizga nima kelsa, barchasini yozing. Goyalari sifatini muҳokama qilmang faqat ularni yozing.
2. Xatni to’xtatadigan imlo xatolariga va boshqa omillarga e’tibor bermang.
3. Ajratilgan vaqt tugaguncha yozishni to’xtatmang. Agarda aqlingizda goyalar kelishi birdan to’xtasa, u ҳolda qachonki yangi goyalar kelmaguncha qogozga rasm chizib turing .
«Kanday « diagrammasi Kuyidan yukoriga bosqichma-bosqich bo’ysunuvchi “Qanday?” diagrammasi Muammo to’grisida umumiy tasavvurlarni olish imkonini beruvchi, mantiqiy savollar zanjiri. Tizimli fikrlash, tuzilmaga keltirish, taҳlil qilish ko’nikmalarini rivojlantiradi.Kichik guruҳlarga birlashadilar, taqqoslaydilar, o’zlarining chizmlarini to’ldiradilar. Umumiy chizmaga keltiradilarIsh natijalari takdimoti
« Kanday»
Тери лейшманиози
Лейшкутан
Махаллий терапия
Kanday Kak? ? ?
Kanday1
Яллигланиш аломатлари йуколади ,
?
Умумий терапия
___
Иммуномодул иммунитептни кучайтиради
Kanday
“Akkliy xujumi” usulini qo’llash
Ushbu usul mashgulot davomida xamkorlikda ishlash va xapr bir talabaning faol katnashishini ko’zda tutadi, o’qituvchi butun gurux bilan ishlaydi.
O’qituvchi goyani aniqlashda xalaqit beradigan xech qanday tanbex va nojo’ya gaplarni ishlatmasligi kerak . Fikrlash qobiliyatiga ta’sir qilmaslik kerak. Xar xil goyalarni kombinastiyasini qo’llash kerak.
Ushbu usul talaba nutqi, fikrlash qobiliyatini rivojlantiradi va talabada mustaqil fikrlash, muloҳaza yuritishni shakllantiradi. Mustaqillik - davlatning ichki va tashqi ishlarda boshqa davlatlarga qaram boʻlmay faoliyat koʻrsatishi. M. tamoyillariga rioya etish davlatlararo oʻzaro munosabatlarda yetakchi, hukmron qoidadir. Har bir davlatning mustaqilligini tan olish oʻzaro tinchtotuv yashashning prinsiplaridan biridir.
Xar bir gurux boshqa guruxlarni baxolaydi. Xar bir talab bo’yicha tulik bajarilsa – 15 ball
Gurux
№
|
Tushunarli va aniq javob (5)
|
Ko’rgazma-lilik
(5)
|
Reglamentga amal qilish (2,5)
|
Gurux faolligi
(2,5)
|
Jami ball
|
1.
|
|
|
|
|
|
2.
|
|
|
|
|
|
Baxolash mezoni:
Maksimal ball 15
|
13-12 ball
|
11-10 ball
|
9-8 ball
|
7-6ball
|
100%-86%
|
85%-73%
|
70-56%
|
53%-46%
|
43% va undan kam
|
3.2. Vaziyatli masalalar:
Shifokorga bemor kuyidagi shikoyatlar bilan murojaat kildi. : badanning ochik joylarida bir nechta yaralar mavjud, atrofi notekis, gardishli, qazilgan. Tubida nekrotik massalar bor. Yaraning chetlarida tasbexsimon limfangit alomatlari kuzatiladi.
Be’mor 44 yoshda. Oq doglar paydo bulishiga shikoyat qiladi. Anamnezidan: be’mor kup yillar davomida Korakalpokistonda ishlagan. Ob’ektiv ko’rilganda badan terisida keskin chegaralangan oq rangli xar xil shaklli doglar kurinadi.Soch to’kilgan. Doglarning chekkasida yumshok dumboqchalar xam bor. Tekshirganda be’morda issiq-sovuq, ogrik, bosimni sezish xissieti yukolgani aniklangan.
Testlar
Moxov kasalligida qo’llaniladigan dori vositasi:
A. dapson*
B. DDS*
V. monomistin
G. prednizolon
D. norsulfazol
E. nistatin
62. Moxov uchun xos bo’lgan diagnostik sinamani belgilang:
A. nikotin kislotasi bilan o’tkaziladigan qizish reakstiyasi*
B. Minor sinamasi*
V. Tompson sinamasi
G. Balster sinamasi
D. Yadasson sinamasi
E. Mantu sinamasi
63. Moxovni aniqlashda qanday sinama qo’llanilmaydi:
A. Tompson sinamasi*
B. Balster sinamasi*
V. Sinelnikov sinamasi
G. Gorchichnik bilan sinama
D. Mistuda sinamasi
E. Minor sinamasi
64. Moxovda qanday spestifik toshmalar kuzatiladi:
A. gipoxrom doglar*
B. infiltrativ doglar*
V. urtikariylari
G. pufaklar
D. papillomalar
Baxolash mezoni:
Maksimal ball 15
|
13-12 ball
|
11-10 ball
|
9-8 ball
|
7-6ball
|
20-16-a’lo
|
15-12-yaxshi
|
11-7-urta
|
6-4-konikarsiz
|
3 va undan kam-yomon
|
100%-86%
|
85%-73%
|
70-56%
|
53%-46%
|
43% va undan kam
| -
-
4.Amaliy kismi
Be’morni professional ko’ruvi
Maksad: be’morlarni tekshitruvdan utkazish
Bajariladigan bosqichlar:
№
|
Amaliy kunikma
|
Bajarmadi
(0 ball)
|
To’liq to’gri
bajardi
|
|
Kuruv xonasi erug bulish kerak
|
0
|
5
|
2.
|
Kuruv xonasining temperaturasi 22- 23 gradus bulishi kerak
|
0
|
5
|
3.
|
Teri rangiga etibor berish kerak teri rangi ok pushti rang eki kora bulishi mumkin
|
0
|
10
|
4.
|
Terining turgori eki elastikligi namligi va kurukligi aniklanadi
|
0
|
20
|
5
|
Boskichma boskich yuz kul tana genitalniy va oeklar kuzdan kechiriladi Toshmalar borligi va ularning xarakteriga e’tibor beriladi Birlamchi va ikkilamchi elementlar aniklanadi .
|
0
|
30
|
|
Birlamchi ikkilamchi toshmalarni aniklashadi
|
0
|
30
|
|
Jami
|
0
|
100
|
Baxolash mezoni:
100%-86%
|
85%-71%
|
70-55%
|
54%-37%
|
36% va undan kam
|
40-34,4-a’lo
|
34-28,4-yaxshi
|
28-22-urta
|
21,6-14,8-konikarsiz
|
14,4 va undan kam-yomon
|
5. Malaka, ko’nikma va bilimni tekshirish usullari
5.1.Talabalar bilmi, ko’nikma va maxoratini baҳolashda qo’llaniladigan nazorat mezonlari
№
|
Baxo
|
a’lo
|
yaxshi
|
urta
|
konikarsiz
|
yomon
|
|
O’zlashtirish % ҳisobida
|
100%-86%
|
85%-71%
|
70-55%
|
54%-37%
|
36% va undan kam
|
1
|
Nazariy kism
|
20-19
ball
|
18-17 ball
|
16-15 ball
|
14-13 ball
|
12 ball
|
2
|
Analitik kism:
organayzer
|
15-14 ball
|
13-12 ball
|
11-10 ball
|
9-8 ball
|
7-6ball
|
3
|
Test
|
15-14 ball
|
13-12 ball
|
11-10 ball
|
9-8 ball
|
7-6ball
|
4
|
Amaliy kism
|
40-34,4-ball
|
34-28,4ball
|
28-22ball
|
21,6-14,8 ball
|
14,4 ball
|
5
|
Nazorat savollari
|
10-7,9
|
7,75-5,6
|
5,5-4,25
|
4,1-2,5
|
2,4 ball
|
Joriy nazoratni baҳolash mezoni
№
|
O’zlashtirish % va balda
|
Baҳo
|
Talabaning bilish darajasi
|
1.
|
96-100
|
A’lo”5”
|
- ҳulosa va qaror qabul qila biladi
- ijodiy fikrlay oladi
- mustaqil mushoqada yurita oladi
- amalda qo’llay oladi
- interaktiv o’yinlar o’tkazishda
yuqori faollik va ijodiy yondasha
oladi
- vaziyatli masalalarni to’liq
asoslangan javob bilan to’gri
echa biladi
- savolni moҳiyatini tushunadi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
2.
|
91-95
|
- ijodiy fikrlay oladi
- mustaqil mushoqada yurita oladi
- amalda qo’llay oladi
- interaktiv o’yinlar o’tkazishda
yuqori faollik va ijodiy yondasha
oladi
- vaziyatli masalalarni to’liq
asoslangan javob bilan to’gri echa
biladi
- savolni moҳiyatini tushunadi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
3.
|
86-90
|
- mustaqil mushoqada yurita oladi
- amalda qo’llay oladi
- interaktiv o’yinlar o’tkazishda
yuqori faollik va ijodiy yondasha
oladi
- vaziyatli masalalarni to’liq
asoslangan javob bilan to’gri echa biladi
- savolni moҳiyatini tushinadi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
4.
|
81-85
|
Yaxshi”4”
|
- amalda qo’llay oladi
- interaktiv o’yinlar o’tkazishda yuqori faollik ko’rsatadi
- vaziyatli masalalarni echa biladi,
lekin javobini asoslay olmaydi
- savolni moҳiyatini tushuna biladi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
5.
|
76-80
|
- interaktiv o’yinlar o’tkazishda
faollik ko’rsatadi
- vaziyatli masalalarni echa biladi,
lekin javobni isboti to’liq emas
- savolni moҳiyatini tushuna biladi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
6.
|
71-75
|
- vaziyatli masalalarni to’gri echa
biladi, lekin javobni isboti
to’liq emas
- savolni moҳiyatini tushuna biladi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- aniq tasavvurga ega
|
7.
|
66-70
|
qoniqarli”3”
|
- savolni moҳiyatini tushuna biladi
- vaziyatli masalalarni to’gri echa biladi, lekin javobini isbotlay olmaydi
- biladi, ishonch bilan aytib beradi
- mavzuni aloҳida savollari
yuzasidan aniq tasavvurga ega
|
8.
|
61-65
|
- vaziyatli masalalarni echimida
xatoliklarga yo’l qo’yadi
- biladi, ishonch bilan aytib bera olmaydi
- mavzuning aloҳida savollari
yuzasidan aniq tasavvurga ega
|
9.
|
55-60
|
- biladi, ishonch bilan aytib bera olmaydi
- qisman tasavvurga ega
|
10.
|
54 va undan past
|
qoniqarsiz”2”
|
- ҳech qanday tasavvurga ega emas
- bilmaydi
|
Talabaga kuyiladigan baxoni 10% TMI baxosi tashkil etadi.
TMI referat , prezentstiya, eki biletlarga, savollarga ezma ravishda javob berishi bilan olinadi. Xamda resteptlarni ezish, keyslarni tuzish, proektlarni tuzish
6 Nazorat savollari
-
moxovni klinik kurinishi
-
moxovni boskichlari
-
oldini olish choralari
-
teri silni klinik kurinishi
-
teri silni turlari
-
olini olish choralari
-
leyshmaniozni klinik kurinishi
-
leyshmaniozni turlari
-
oldini olish choralari
100%-86%
|
85%-71%
|
70-55%
|
54%-37%
|
36% va undan kam
|
10-7,9-a’lo
|
7,75-5,6-yaxshi
|
5,5-4,25-urta
|
4,1-2,5-konikarsiz
|
2,4 va undan kam-yomon
|
7. Adabietlar
Asosiy
1 Arifov S.S., Eshbaev E.X. Teri-tanosil kasalliklar. T.,1997
2 Vaisov A.Sh. Teri-tanosil kasalliklari. T., 2004
3 Vladimirov V.V., Zudin V.I. Kojnыe i venericheskie bolezni. 4Atlas. Uchebnoe posobie dlya studentov med. VUZov.
5 Skripkin Yu.K. Kojnыe i venericheskie bolezni. Uchebnik dlya medistinskix institutov. M.,1979., 1980,
6 Skripkin Yu.K. Rukovodstvo po kojnыm i venericheskim boleznyam. M.Medistina, 1995.
7 Pavlov S.T., Shaposhnikov O.K.. Samstov V.I., Ilin I.I. Kojnыe i venericheskie bolezni. L 1989g
8 Shadiev X.K., Axmedov. Teri-tanosil kasalliklar.,T.1993.
9 Karimov A.M. Ter iva tanosil kasalliklari 1995 y
10 Kapkaev R.A. « Spravochnik dermatoveenrologa» 1997g.
Qo’shimcha
. Internet ma’lumotlari quyidagi saytlardan olinadi :
1) www tma uz
2)www .mediashhera aha.ru // dermatol// derm –mn htm
3)www . matrix ucdavis edu // DOJ . htm l
4)www.c.c. emory .edu //WHCL// medveb. Dermatology .html/
5)www I . Mosbycom // Mosbi // Periodicals // medicals // CPDM // dm / html
6)www. Skindex . com .
7)www amaassu/org//journals // standing // derm // dermhome .htm
8)www.crawford .com //epo // mmwz //world.html
|