Gipotezalar va ilmiy uslub - Guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari va fizika-matematika fakulteti...

|
Guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari va fizika-matematika fakulteti amaliy matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
|
bet | 8/14 | Sana | 27.01.2024 | Hajmi | 0,76 Mb. | | #147056 |
Bog'liq Safoyev Dilnoza kurs ishi 1
Ilmiy metod davomida asosiy gipotezaning asosliligini namoyish etishga urinish qilinadi. Bu ishchi gipoteza sifatida tanilgan. Agar bir nechta ishonchli farazlarni o'rganish zarur bo'lsa, muqobil farazlar taklif etiladi. Ishchi va muqobil gipotezalar ichida uchta kichik tip mavjud: atributiv, assotsiativ va sababiy gipotezalar.
O'zgaruvchilar o'rtasidagi bog'liqlikni miqdoriy jihatdan aniqlaydigan ishchi va muqobil gipotezalardan farqli o'laroq, umumiy yoki nazariy gipotezalar ular o'rtasida kontseptual munosabatlarni o'rnatadi. Boshqa tomondan, nol gipoteza ham mavjud, bu o'rganilayotgan o'zgaruvchilar o'rtasida tegishli bog'liqlik yo'qligini aniqlaydi.
Agar ishchi gipoteza va alternativ gipotezalarning asosliligini namoyish eta olmasa, nol gipoteza haqiqiy deb qabul qilinadi. Bulardan tashqari, taxminiy va shartli kabi boshqa faraz turlari ham mavjud. Ular boshqa mezonlarga muvofiq tasniflanishi mumkin; masalan, ehtimollik va deterministik gipotezalarni ajratish mumkin.
Nol gipoteza, o'rganish o'zgaruvchilari o'rtasida hech qanday bog'liqlik yo'qligini taxmin qiladi. Shu sababli, u hech qanday aloqaning yo'qligi gipotezasi sifatida ham tanilgan. Ushbu gipoteza, agar tekshiruv ish gipotezasi va muqobil gipotezalar haqiqiy emasligini ko'rsatsa, qabul qilinadi.
Misol
"Talabalarning soch rangi va ularning ilmiy natijalari o'rtasida hech qanday bog'liqlik yo'q."
Umumiy yoki nazariy gipotezalar - bu o'zgaruvchan miqdorlarni aniqlamasdan, kontseptual tarzda tuzilgan gipotezalar.
Odatda, bu farazlar o'xshash xulq-atvorni kuzatish natijasida induksiya yoki umumlashtirish jarayoni orqali olinadi.
Misol
"Talaba qancha soat o'qisa, shuncha yaxshi baho oladi".
Nazariy gipotezalar orasida farq gipotezalari mavjud bo'lib, ular ikkita o'zgaruvchi o'rtasida farq borligini aniqlaydi, ammo uning hajmini o'lchamaydi. Masalan, "universitetda milliy talabalar soni chet ellik talabalar sonidan ko'proq".
Ishchi gipoteza - bu ilmiy tadqiqotlar orqali namoyish etilishi yoki qo'llab-quvvatlanishi kerak. Ushbu gipotezalarni eksperimental tarzda tekshirish mumkin, shuning uchun ularni operatsion gipotezalar deb ham atashadi. Umuman olganda, ular deduksiyadan olinadi: ma'lum bir holatda aniqlangan umumiy qonunlardan boshlanadi. Ishchi gipotezalar atributiv, assotsiativ yoki sababchi bo'lishi mumkin.
Atributiv yoki nuqta-tarqalish gipotezasi faktlarni tavsiflaydi. Ushbu gipoteza o'lchanadigan va boshqa xatti-harakatlardan ajralib turadigan haqiqiy xatti-harakatlarni tavsiflash uchun ishlatiladi. Atributiv gipoteza bitta o'zgaruvchidan iborat.
Misol
"Universitet talabalarining aksariyati 18 yoshdan 23 yoshgacha."
Assotsiativ gipoteza ikki o'zgaruvchiga bog'liqlikni o'rnatadi. Agar birinchi o'zgaruvchi ma'lum bo'lsa, ikkinchisini taxmin qilish mumkin.
Misol
"Birinchi kursda oxirgi yilga qaraganda ikki baravar ko'p talaba bor."
Nedensel gipoteza ikki o'zgaruvchining o'zaro bog'liqligini aniqlaydi. Birinchi o'zgaruvchining ko'payishi yoki kamayishi ikkinchi o'zgaruvchining ortishi yoki kamayishini aniqlaydi. Ushbu o'zgaruvchilar mos ravishda "sabab" va "ta'sir" deb nomlanadi. Nedensel gipotezani isbotlash uchun sabab-ta'sir munosabati yoki statistik munosabatlar mavjudligini aniqlash kerak. Buni muqobil tushuntirishlarni yo'q qilish orqali ham isbotlash mumkin. Ushbu gipotezalarni shakllantirish quyidagicha: "Agar ... keyin ...".
Misol
"Agar talaba haftasiga qo'shimcha 10 soat o'qisa, unda uning baholari o'ndan bir ball yaxshilanadi."
Muqobil gipotezalar ishlaydigan gipotezalar bilan bir xil muammoga javob berishga harakat qilishadi. Biroq, nomidan ko'rinib turibdiki, ular turli xil tushuntirishlarni izlashadi. Shunday qilib, bir xil tergov jarayonida turli xil farazlarni sinab ko'rish mumkin. Rasmiy ravishda, bu farazlar ishlaydigan gipotezaga o'xshash. Ularni atributiv, assotsiativ va sababchi deb ham tasniflash mumkin. Ba'zi mualliflar kamroq tarqalgan farazlarning boshqa turlarini aniqlaydilar. Masalan: Nisbiy farazlar ikki yoki undan ortiq o'zgaruvchining boshqasiga ta'sirini baholaydi.
Misol
"Narxlarning ko'tarilishining universitet talabalari soniga ta'siri ish haqining pasayishi universitet talabalari soniga ta'siridan kamroq".
O'zgaruvchan 1: narxlarning ko'tarilishi
O'zgaruvchan 2: ish haqining pasayishi
Bog'liq o'zgaruvchi: universitet talabalari soni.
Shartli gipotezalar bitta o'zgaruvchining ikkitasining qiymatiga bog'liqligini taxmin qiladi.Bunday holda, gipotezalar nedenselga o'xshashdir, ammo ikkita "sabab" o'zgaruvchisi va bitta "ta'sir" o'zgaruvchisi mavjud.
Misol
"Agar talaba mashqni olib kelmasa va kechiksa, u sinfdan haydaladi."
1-sabab: mashqni olib kelmang.
2-sabab: kechikish.
Ta'siri: chiqarib yuborish.
"Effekt" o'zgaruvchisi bajarilishi uchun ikkita "sabab" o'zgaruvchidan bittasi bajarilishi uchun etarli emas: ikkalasi ham bajarilishi kerak. Mumkin bo'lgan muqobil tasniflar.
Fosh qilingan ilmiy tadqiqot gipotezalarining tasnifi eng keng tarqalgan. Shu bilan birga, farazlarni boshqa mezonlarga asoslanib tasniflash ham mumkin.
Probabilistik gipotezalar o'zgaruvchilar o'rtasida aholining aksariyat qismida to'g'ri keladigan bog'liqlik mavjudligini ko'rsatadi.
Misol
"Agar talaba o'qimasa, u muvaffaqiyatsiz bo'ladi".
Deterministik gipotezalar o'zgaruvchilar o'rtasida doimo to'g'ri bo'lgan munosabatlarni keltirib chiqaradi.
Misol
"Agar talaba imtihonga kelmasa, u muvaffaqiyatsizlikka uchraydi."
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Guliston davlat universiteti axborot texnologiyalari va fizika-matematika fakulteti amaliy matematika va axborot texnologiyalari kafedrasi
|