Chizma geometriya fanining paydo bo‘lishi va o‘qitilishi

|
Chizma geometriya fanining paydo bo‘lishi va o‘qitilishi
|
bet | 8/18 | Sana | 05.12.2023 | Hajmi | 0,85 Mb. | | #111372 |
Bog'liq Chizmachilik va chizma geometriya fanlaridan faoliyat olib borganChizma geometriya fanining paydo bo‘lishi va o‘qitilishi.
Chizma geometriya fanining paydo bo‘lishi. Chizma geometriya asoschisi Gospar Monj hayoti va faoliyati.
Har bir fanning paydo bo‘lishi va taraqqiyot yo‘llari bo‘lgani kabi chizma geometriya fani ham kishilik jamiyatinig rivojlanishi va turli ishlab chiqarish kuchlarini paydo bo‘lishi bilan hosil bo‘lgan fandir. Bu fanning asoschisi fransuz olimi, matematik Gospar Monj hisoblanadi.
G ospar Monj (1746-1818) xaqida. Shaxsning tarixdagi roli to‘g‘risida siyosiy va ijtimoiy fanlarda ko‘p aytilgan yoki yozib qoldirilgan. Biror aniq fanni rivojlantirishga o‘z hissasini qo‘shgan shaxslar to‘g‘risida ham qiziqarli voqealar ko‘p yozilgan. Shunday shaxslardan biri Gospar Monj hisoblanadi. Geometriya fanining ba’zi bir proeksion g‘oyalari va usullari XVIII asrda tez o‘sib borayotgan sanoat muammolarni echishga qo‘llanib borilgan.
Gospar Monj o‘zigacha ma’lum bo‘lgan barcha geometrik qonun-qoidalarni umumlashtirib, o‘zining tadqiqotlarida va ilmiy qarashlari bilan to‘ldirib, nazariy jihatdan asoslangan chizma geometriya fanini yaratdi.
Evklid geometriya fanini yaratilishiga qanchalik salmoqli o‘rinda tursa G.Monj chizma gemetriya fanini yaratilishiga ham shunday o‘rinda turadi.
Evklid o‘z geometriyasini yaratishda qancha xizmatlar qilgan bo‘lsa, G.Monj ham Vitruviy, Frezr va boshqalarning to‘liq isbotlanmagan ko‘p sonli fiklarini yig‘ib, ularni takomilashtirdi va tadqiqotlar olib borib bir tizimga soldi.
1746 yilda Burgundiyaning chiroyli shaharlaridan biri hisoblangan Bon shahrida Jan Monj oilasidagi besh o‘g‘ilning birinchisi Gospar dunyoga keldi. Jan Monj o‘zining butun faoliyatini beshta o‘g‘liga ta’lim berish uchun harakat qildi. Bu uning o‘g‘illariga beradigan eng yaxshi boyligi bo‘lib natijada o‘g‘illaridan 3-tasi fanlarning turli sohalari bo‘yicha professorlar bo‘ldilar.
G
2.2-расм.
а)
б)
.Monjning otasi o‘g‘lini 6 yoshligida tug‘ilib o‘sgan Bon shahridagi Oratormanlar maktabiga o‘qishga bergan. O‘zining qobiliyatligi, mehnatkashligi va ko‘p narsalarni o‘z qo‘li bilan yasashlik xislatlari bilan u ko‘p narsalarga erishdi. Maktabni muvaffaqiyatli bitirgan G.Monj u o‘qigan maktab ma’muriyati tomonidan 1762 yilda Leon shahridagi magistrlar kollejiga tavsiya beradi. G.Monj o‘zi o‘qiyotgan kollejda 16-yoshidan boshlab fizika fanidan dars berishga ruxsat etilgan. G.Monj 1764 yili o‘zi tug‘ilgan Bon shahrining planini har xil burchak o‘lchagich asboblari yordamida chizadi. Uning bu xayratda qoldiradigan ishi haqida Bon shahridan o‘tib ketayotgan Podpolkovnik dyu Vinyuga etkaziladi. Podpolkovnik yosh yigitchani qobiliyatini hisobga olib u bajargan ishini yuqori baholab, uni Mezerdagi harbiy injener maktabiga o‘qishga tafsiya etadi. Ammo bu maktabda faqat dvoryan bolalarini qabul qilinar edi. Shu jihatdan G.Monj uchun bu maktabning ofitserlik bo‘limiga o ‘qishi mumkin emas edi. Shuning uchun G.Monj konduktor-ustalar ishlab chiqarish bo‘limiga o‘qishga qabul qilindi. Harbiy maktabda algebra elementlari, geometriya, chizmachilik, tosh qirqish va svodlar maketlarni tayyorlash texnikasi kabi fanlari o‘qitilar edi. Harbiy maktabda o‘qish davrida f
2.1-расм.
ortifikatsiya (harbiy istehkomni uzoq muddatga chidamliligi) masalalaridan birini G.Monj juda qisqa vaqtda echdi. Masalani odatdagi usullar bilan qisqa vaqtda echish mumkin emas edi. Uni echishda G.Monj geometriyaning yangi usullaridan foydalandi. Mana shu masalani echish jarayonidan boshlab «Chizma geometriya» fani paydo bo‘la boshlandi desa bo‘ladi. Bu masalani G.Monj tomonidan yangi usul bilan echilishi uning obro‘sini oshishiga va kelajakdagi ishlarini rivojiga katta ahamiyatga ega bo‘ldi.
23 yoshli G.Monj matematika va fizika kafedrasi assistenti etib tayinlandi va bir yildan so‘ng u shu kafedra rahbari bo‘lib ishlay boshladi. G.Monj o‘zining ijtimoiy kelib chiqishi bilan aristokratlar bolalari bilan birga o‘qishga xuquqi bo‘lmasa ham endilikda u o‘zidagi qobiliyat bilan aristokrat bolalariga dars bera boshladi. Shu davrdan boshlab G.Monj fransuz matematiklari orasida taniqli matematik hisoblangan. Bu davrlarda u chizma geometriya fani bo‘limlarini rivojlantirib o‘quv jarayonida o‘quv kursi sifatida kiritdi. Faqat uni darslik sifatida 20 yildan so‘ng 1798 yilda chop etildi. Monjning chizma geometriya darsligidagi chizmalar 2.1-2.2-rasmlarda keltirilgan. 2.1-rasmda fazodagi AB kesmani gorizontal va frontal tekisliklardagi ortogonal proeksiyalari tasvirlangan 2.2-a rasmda fazodagi AB kesmaning gorizontal tekislikdagi ortogonal proeksiyasi 2.2-b rasmda esa uning epyuri va haqiqiy uzunligini frontal proeksiyalar tekisligida aniqlash tasvirlangan. Bu yangi proeksiyalash usuli harbiy injenerlik masalalarini echishda qulay bo‘lib, harbiy mutaxassislar dastlab bu darslikni chop etilishga ruxsat bermaganlar.
G.Monjning fazoviy egri chiziqlarni matematik va grafik tadqiqotlari sohasidagi ishlari va boshqa matematika sohasidagi salmoqli tadqiqotlari uchun 1772 yili Parij akademiyasining muxbir a’zoligiga saylandi. Bu davrda G.Monj iqtisodiy tomondan ancha yaxshi bo‘lgani uchun o‘zining asosiy vaqtini o‘zi sevgan fanlarini rivojlantirishga qaratdi. Uning ilmiy ishlar yo‘nalishlari fizika, kimyo, extimollar nazariyasi, chizma geometriyaning amaliy qo‘llanilishi fanlari sohalari bo‘lgan. U 1779 yilda, matanalizni geometriyaga qo‘llanilishi kitobini yozib, unda geometrik masalalarni integral va differensial hisoblashlar bilan echish usullarini ko‘rsatdi. Shu bilan birga differensial geometriyani rivojlantirishga katta hissa qo‘shdi. 1780 yil G.Monj Parij akademiyasining xaqiqiy a’zoligiga saylandi. U akademiya komissiyalarida ishlab, o‘zining bilim sohalarini va ilmiy yo‘nalishlarini yanada kengaytirdi. 1780 yil G.Monj portlarni tozalovchi mashinalar, suvni qo‘tarish sistemasi, havoga uchish imkoniyatlari, shamol bosimi haqidagi ilmiy hisobotlar tuzdi. 1781 yil Monj fizika fani vakili sifatida D.Didro tuzgan ensiklopediyaning lug‘atlarini taxlil qilishda qatnashdi. SHu yillarda G.Monj matematika, fizika, ximiya, metallurgiya, statika kabi fanlarni turli yo‘nalishlarini rivojlantirishga salmoqli xissa qo‘shdi.
XVIII asr ensiklopedist olimlar asri hisoblanadi. Bu davrda fundamental fanlar asoslari yaratilib, fanlar muammolari va ularni o‘rganish usullari orasida farq yo‘q edi. Bu davrda kuchli nazariy g‘oyalarning amaliyotda qo‘llanilishi va fanlardagi revolyusion rivojlanishlar paydo bo‘lish davri edi. Bu revolyusion xolatlar faqat fanda emas turli mamlakatlarning siyosatlarida ham sodir bo‘la boshladi. 1789 yil 17 iyulda Fransiyada monarhiya tugatildi. Fransiyadagi bu voqea butun sivilizatsiya dunyosiga tarqaldi. Birinchi revolyusion xukumatni vaqtincha bajaruvchi komiteti tarkibiga G.Monj dengiz floti vaziri bo‘lib kirdi. G.Monj 1793 yilda Bertolle va Vandemanlar bilan birgalikda metallurg ishchilari uchun “Temir ishlab chiqarish qo‘llanmasi” va 1794 yilda o‘zi tuzgan dastur bo‘yicha qurol yasovchilar maktabida ma’ruzalar o‘qiydi. U “Pushka ishlab chiqarish usuli haqida”gi kitobini yozib chop ettirdi. SHu paytlarda vatanparvar G.Monj respublikachilarning kuchli energiyali tashkilotchisi, yaratuvchanlik va tetik fikrlar, ashaddiysi bo‘lib, sudkasida 4 soat uxlaydi, bir-ikki bo‘lak non, issiq bo‘lmagan uyda yashab tadqiqotlar olib borgan.
Agar G.Monjni chizma geometriya fanini yaratuvchisi va Evklidni esa elementar geometriyani yaratuvchi ekanligi taqqoslansa, unda yana qo‘shimcha qilib shuni aytish mumkinki G.Monj Parij himoyachisi, vatanparvari bo‘lsa, Arximed esa, tug‘ilgan joyi Sarakuzani himoyachisi va vatanparvari deb tenglashtirish mumkin.
Yosh fransuz respublikasi uchun havodek yosh savodli kadrlar kerak edi. 1794 yilda Parijda markazlashgan umumiy ishlar maktabi tashkil qilindi. G.Monj bu maktabni prezidenti bo‘lgan. Bu maktabda chizma geometriya fani ham fan sifatida o‘qitilgan. 1795 yilda Parijda o‘qituvchilar tayyorlash maqsadida odatdagi maktablar tashkil etildi va bu maktab o‘qituvchilariga G.Monj birinchi marta chizma geometriya fanidan to‘liq kursi bo‘yicha ma’ruza o‘qidi. Bu kurs stennogrammasi 1795 yilda maktab jurnalida chop ettirilgan. Shu asosida 1798 yilda G.Monj muallifligida chizma geometriya fanidan birinchi kitob chop etildi. Mazkur kitob chizma geometriya fanidan birinchi darslik bo‘lib, uni mustaqil darslik sifatida tavsiya etilgan. 1795 yilda Parijdagi markazlashgan umumiy ishlar maktabi politexnika maktabi deb nomlandi. Uni tashkilotchilaridan biri G.Monj hisoblanadi.
1795 yilda davlatning yangi boshqaruvchi organning topshirig‘iga asosan respublikachilar armiyasi tomonidan bosib olingan Italiyaga G. Monj komissiya a’zosi qilib yuborildi. Bunda u komissiya a’zolari bilan birgalikda san’at asarlari va noyob kitoblarni Fransiya muzeylari va kutobxonalariga olib kelish uchun yuborilgan. Italiyada G.Monj armiya komandiri yosh Banopart bilan tanishadi. Banopard o‘z rejalarini amalga oshirish uchun odamlarni tanlashni bilgan shaxs hisoblanadi. U ayrim odamlarni va butun armiyani o‘ziga bo‘ysundirishga, qaratishga itoat qildirishga va mehr qo‘yishga qodir xislatlari bor shaxs bo‘lgan. Uning o‘z safdoshlariga qattiq qo‘ligi ham bor edi. 1798 yilda G.Monj Banopardning ko‘p olimlar guruxi bilan birgalikda Misr ekspeditsiyasiga qatnashishini taklif qiladi. Bu ilmiy komissiyaning maqsadi Misrda bosib olingan joylarning ilmiy jixatdan tekshirish. Shu maqsadda Misr instituti tashkil qilindi. Bu institut non ishlab chiqarishni yaxshilash, Nil daryosi suvini tozalash, qizil va o‘rta er dengizlarini birlashtiruvchi kanallar qurish kabi masalalar bilan shug‘illanisha rejalashtirilgan. Misr enspeditsiyasidan so‘ng Monjning Parijga qaytishi birinchi navbatda uni jona-jon politexnika maktabiga kelib dars berishi edi. U qaytishi bilanoq maktabning nizomi va dasturlarini ishlab chiqdi. G.Monj birinchi kurs o‘quvchilari uchun o‘quv plani tuzganda matematika va matanaliz faniga 85 soat, chizmo geometriya faniga 120 soat (bu xozirgi zamonda o‘qitiladigan chizma geometriya ma’ruzalaridan 3,5 marta ko‘pdir), mashina elementlariga 18 soat ma’ruzalar ajratdi.
1799 yilda G.Monj politexnika maktabi direktorligi vazifasidan bo‘shadi. CHunki u ulug‘ matematiklar Lagranj va Laplaslar bilan birgalikda senatorlikka umirbot tayinlangan edi. Bu davrda Monjning ilmiy ishlar yo‘nalishlari mashinalar nazariyasi va havoda engil aparatlarda uchish soxalariga bag‘ishlangan bo‘lgan.
G.Monj umrining oxirigacha chizma geometriya faniga, politexnika maktabiga va Napaleonga sodiq bo‘lib qolgan shaxsdir.
Monj bilan Napaleonni solishtirilsa, ulardan biri olim, respublikachi bo‘lsa ikkinchisi istilochi, imperatordir. G.Monj va Napaleonning tag‘dirlari bir-birlariga juda chatishib ketgan. Napaleonning imperator bo‘lishi bilan Monjning yangi ijodiy ishlariga rivoj topa boshlagan. Napaleonning mag‘lubiyatlarga uchrashish davrlarida Monjning ijodiy ishlari yurishmay qolgan.
G.Monj hayotidagi quyidagi asosiy sanalarni keltirishimiz mumkin.
1804 yil fuqarolardan birinchi bo‘lib, faxriy legion ordenining soxibi bu Monj deb aytadi Napaleon.
1805 yil Maas va Enn daryolari orasidagi kanal qurish loyixasi ustida Monj ish olib boradi.
1806 yil Monj bir yillik muddatda senat prizidenti etib tayinlanadi. U Poluoniy grafi unvonini oladi, hamda 100 000 frank pul bilan unga Prussiyadan er mulkini meroslikka beriladi.
1808 yilda Monj Angliyaga xavo desanti tushurish loyihasi bo‘yicha konsultatsiya beradi.
1811 yilda Bertolle va Laplaslar bilan birgalikda metallurgiya masalalarini echish uchun kimyoviy tajriba o‘tkazadi. G. Monj «Chizma bu texnikaning tilidir» deb ta’kidlagan.
1816 yilda G.Monj Fransiya fanlar Akademiyasidan haydaladi. Uning huquqlari va unvonlari bekor qilinadi.O‘z taqdirini afsonaviy imperator bilan bog‘lagan va Fransiya uchun juda katta ishlar qilgan, fanlarni turli sohalarini rivojlantirgan G.Monjga mana shunday jazo berdilar.
2
28-расм.
8 iyun 1818 yili G.Monj vafot etdi. Uni dafn qilishda eski do‘stlari Bertolle, Laplas politexnika maktabi o‘quvchilari qatnashdilar. Monj o‘lgan bo‘lsa ham uning g‘oyalari o‘lmagan, tirik. Uni «CHizma geometriya» fanining «Otasi» desa hech qanday hato bo‘lmaydi.
|
| |