Yetkazib berishning vujudga kelishi va uning predmeti

|
Yetkazib berishning vujudga kelishi va uning predmeti
|
bet | 4/8 | Sana | 20.05.2024 | Hajmi | 66,09 Kb. | | #245099 |
Bog'liq Mundarija Kirish I. Bob. Yetkazib bеrish zanjiri tushunchasi-www.fayllar.org1.3. Yetkazib berishning vujudga kelishi va uning predmeti
Yetkazib berish-yangi mustaqil fan sohasi. U 1960-yillardan boshlab rivojlanib kelgan. 1960-yillarda marketing konsepsiyasidan bir necha muammolar ajralib chiqdi. Bu muammolar - ishlab chiqarish jarayonini xomashyo bilan ta’minlash muammolari. Bu muammolarning ajralib chiqish sababi ishlab chiqarish, zaxira saqlash va tashish xarajatlarining sezilarli darajada o‘sib ketishidir. Bundan tashqari, ixtisoslashtirilgan ishlab chiqarish korxonalari sonining ko‘payishi, korxonalararo xo‘jalik aloqalarini ixchamlashtirishni talab qiladi. Bu yerda asosiy muammo ilmiy tadqiqot mavzui-xomashyo va mahsulotlarning taqsimlanishi va harakati. Shu muammo yetkazib berish konsepsiyasi tashkil qilinishining asosiy sababi bo‘lgan[21. 12-b].
Jamiyatning yashash asosi - ishlab chiqarishdir. Ishlab chiqarishning asosi-xomashyo, tabiiy resurslar. Inson uchun zarur bo‘lgan barcha narsalar ishlab chiqarish orqali vujudga keladi (kiyim-kechak, oziq - ovqat va boshqalar). Korxonalar uzluksiz ish olib borishi uchun o‘z vaqtida xomashyo bilan ta’minlanib turilishi, tayyor mahsulot iste’molchilarga o‘z vaqtida yetib borishi zarur. Korxonalarning xomashyo bilan ta’minlanishi, tayyor mahsulot korxonalardan chiqib, iste’molchilarga yetib kelish jarayonlari yetkazib berish fani tomonidan o‘rganiladi. Bu yetkazib berish fanining asosiy predmeti hisoblanadi[24. 32-b]. (1.1-chizma)
Yetkazib berish konsepsiyasini tushunish uchun logistik tizimni davrli tashkil qilishni 1.1-chizmadan ko‘rsa bo‘ladi. «logistika»- grekcha so‘z bo‘lib, hisoblash to‘g‘risidagi fan. Yetkazib berishning vujudga kelish va rivojlanish tarixi harbiy faoliyat bilan bog‘liq.
1.1-chizma. Logistik harakatning tuzilishi
Yetkazib berish konsepsiyasini tushunish uchun logistik tizimni davrli tashkil qilishni 1.1-chizmadan ko‘rsa bo‘ladi. «logistika»- grekcha so‘z bo‘lib, hisoblash to‘g‘risidagi fan. Yetkazib berishning vujudga kelish va rivojlanish tarixi harbiy faoliyat bilan bog‘liq. XIX asrning boshlarida yashagan fransuz harbiy mutaxassisi A.G. Djomini yetkazib berish bo‘yicha yozilgan birinchi kitobning muallifi hisoblanadi. Oddiy, noharbiy yetkazib berishning jadal rivojlanishi 70-yillarning boshiga to‘g‘ri keladi. Bu rivojlanish sababini iqtisodchi-olimlar 1972-1974 yillarda xomashyo Ishlab chiqarish mahsulot taqsimlash almashuv Iste’mol yetkazib berish bergan energetik inqiroz bilan bog‘laydilar. G‘arbiy Yevropa va AQSHda iqtisodiy ahvolning keskinlashishi o‘sib borayotgan inflyatsiya va ishsizlik, ijtimoiy revolyutsion portlash xavfi, iqtisodiy holatni yaxshilash chora-tadbirlarini ishlab chiqishni talab qildi. Bunda mutaxassislar Yetkazib berish tizimidan foydalanishga majbur bo‘ldilar, chunki yetkazib berish-ta’minot, ishlab chiqarish, transport, bozor taqsimlanishi va zamonaviy hisoblash vositalarini jalb qilish integratsiyasining eng samarali usullaridan biri. So‘nggi 20-30-yillar ichida yetkazib berish muammolariga bag‘ishlangan adabiyotlar soni ortib borayapti. Yetkazib berish muammolari olimlar, muhandislar, menejerlar, tadbirkorlarning ham e’tiborini o‘ziga tortayapti. Ba’zi rivojlangan mamlakatlarda yetkazib berish muammolari davlat darajasida hal qilinadi[23. 26-b].
Har yili rivojlangan mamlakatlarda xalqaro va ilmiy anjumanlar, kongresslar o‘tkaziladi. Ularda yetkazib berishning ilmiy va amaliy muammolari muhokama qilinadi. Eng e’tiborli anjumanlardan biri 1989 yil oktabr oyida Parijda o‘tkazildi. Moskvada ham shu vaqtda (1989 y. oktyabr) yetkazib berishga bag‘ishlangan birinchi seminar o‘tkazilgan. Shveytsariyada 14 yil oldin tashkil qilingan Yevropa yetkazib berish markazi hozirgi kungacha ishlab turibdi. G‘arbiy Yevropaning ko‘pgina shaharlarida yetkazib berish bo‘yicha mutaxassislar tayyorlaydigan ilmiy va o‘quv markazlari tashkil qilingan. Har bir katta tijorat sanoat firmalarida yetkazib berish bo‘limlari tuzilgan. Hozirgi kunda AQSHda mavjud firmalarning 50 % dan ko‘pi o‘zining ishlab chiqarish va tijorat faoliyatida yetkazib berish tamoyillaridan foydalanadi. Jiddiy muhokamalardan so‘ng rivojlanayotgan sobiq Ittifoq respublikalarida ham yetkazib berishga bo‘lgan e’tibor kuchayib boryapti, chunki logistik tizimlar ishlab chiqaruvchilar, iste’molchilar va transportni bir-biri bilan oqilona bog‘lovchi, integratsiya qiluvchi omil ekanligi aniqlandi.
Yetkazib berish tamoyillariga rioya qilishning samarali natijasini quyidagi misol asosida ko‘rsatish mumkin. Ikkinchi jahon urushi yillarida Yevropada joylashgan Amerika qo‘shinlarini moddiy-texnika bilan ta’minlashda yetkazib berish tamoyillariga rioya qilingan. Shu tufayli, harbiy sanoat majmuasi, transport tizimi va ta’minot bazalari o‘zaro mustahkam bog‘langan, natijada Amerika qo‘shinlari uzluksiz ravishda qurol va harbiy materiallar bilan ta’minlanib turilgan. Shunday murakkab vazifaning muvaffaqiyatli hal qilinishida ilg‘or konteyner va paketlar orqali yuk tashish usuli katta ahamiyatga ega bo‘lgan[13. 8-b].
Amaliy holda xalq xo‘jaligida kuchli va samaradorligi yuqori darajada bo‘lgan infratuzilma rivojlanayapti. Rivojlangan mamlakatlarda ishlab chiqaruvchilar bozor kon’yunkturasi, raqobatni ko‘zda tutib ish qilish zarurligini tushunib olganliklari, tez-tez o‘zgarib turadigan iqtisodiy vaziyatga moslashishga intilishlari yetkazib berishning rivojlanishiga sabab bo‘ldi. "Yetkazib berish" terminining aniq tavsifini berish oson emas. Yetkazib berish o‘ziga bir necha yo‘nalishlarni qamrab oladi. Katta firma boshlig‘i nuqtai nazaridan yetkazib berishga berilgan tavsif muhandis yoki iqtisodchi nuqtai nazaridan berilgan tavsif bir-biridan farqlanishi mumkin. Bunday ahvol har bir mutaxassisning xalq xo‘jaligi bozor iqtisodiyoti tizimida tutgan o‘rniga bog‘liq bo‘ladi. Masalan, marketing doirasida ish tutayotgan menejer yoki tadbirkor nuqtai nazaridan yetkazib berish quyidagicha izohlanadi:
Yetkazib berish-ma’lum maqsadlarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan mablag‘ va xizmatlarni maqsadga muvofiq tayyorlash, foydalanishni tashkil qilish va boshqarish. yetkazib berishning maqsadi-ma’lum tovarni ma’lum vaqtda eng kam (minimal) xarajatlar bilan oldindan tayyorlash. Yetkazib berishni iqtisodiyotning ishlab chiqarish infratuzilmasi, desa ham bo‘ladi. Yetkazib berishning tuzilishi quyidagicha bo‘ladi.
|
| |