nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Bu tizimlarga quyidagilar kiradi

|
Bu tizimlarga quyidagilar kiradi
|
bet | 14/19 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 1,58 Mb. | | #258749 |
Bog'liq Abdurazzoqov A Zamonaviy protsessorlar xarakteristikasiBu tizimlarga quyidagilar kiradi:
Ma'lumotlarni ko'rsatish uchun faqat individual protsessor keshidan foydalaniladigan tizimlar (faqat kesh xotirasi arxitekturasi).
Turli protsessorlar uchun mahalliy kesh kogerentligiga ega tizimlar (kesh-kogerent NUMA).
Uskuna darajasida keshsiz kogerent NUMA ni amalga oshirmasdan individual protsessor xotirasiga umumiy foydalanishni ta'minlaydigan tizimlar.
Ko'p protsessorli tizimlarni yaratish muammosini soddalashtirishga taqsimlangan umumiy xotiradan foydalanish orqali erishiladi, ammo bu usul parallel dasturlashning murakkabligini sezilarli darajada oshirishga olib keladi.
1.3 Bir vaqtning o'zida ko'p ish zarralari
Nosimmetrik ko'p ishlov berishning yuqoridagi barcha kamchiliklariga asoslanib, ishlashni yaxshilashning boshqa usullarini ishlab chiqish va rivojlantirish mantiqan. Agar siz protsessordagi har bir tranzistorning ishlashini tahlil qilsangiz, juda qiziq faktga e'tibor qaratishingiz mumkin - ko'pgina hisoblash operatsiyalarini bajarishda protsessorning barcha komponentlari ishtirok etmaydi (so'nggi tadqiqotlarga ko'ra, barcha tranzistorlarning taxminan 30 foizi). Shunday qilib, agar protsessor, aytaylik, oddiy arifmetik amalni bajarsa, protsessorning ko'p qismi ishlamayapti, shuning uchun uni boshqa hisob-kitoblar uchun ishlatish mumkin. Shunday qilib, agar protsessor hozirda real operatsiyalarni bajarayotgan bo'lsa, u holda bo'sh qismga butun sonli arifmetik operatsiya yuklanishi mumkin. Protsessorga yukni oshirish uchun siz protsessor apparat mantig'ining katta murakkabligini talab qiladigan operatsiyalarning spekulyativ (yoki ilg'or) bajarilishini yaratishingiz mumkin. Agar dastur bir-biridan mustaqil ravishda bajarilishi mumkin bo'lgan iplarni (buyruqlar ketma-ketligini) oldindan belgilab qo'ysa, bu vazifani sezilarli darajada soddalashtiradi (bu usul apparat darajasida osonlik bilan amalga oshiriladi). Din Tulsenga tegishli bo'lgan bu g'oya (u tomonidan 1955 yilda Vashington universitetida ishlab chiqilgan) bir vaqtning o'zida multithreading deb ataladi. Keyinchalik u Intel tomonidan hyperthreading nomi bilan ishlab chiqilgan. Masalan, ko'p iplarni bajaruvchi bitta protsessor Windows operatsion tizimi tomonidan bir nechta protsessor sifatida qabul qilinadi. Ushbu texnologiyadan foydalanish yana tegishli darajadagi dasturiy ta'minotni talab qiladi. Multithreading texnologiyasidan foydalanishning maksimal ta'siri taxminan 30% ni tashkil qiladi.
|
| |
Holat registri - O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim

|
O’zbekiston Respublikasi Oliy Ta’lim
|
bet | 9/19 | Sana | 01.06.2024 | Hajmi | 1,58 Mb. | | #258749 |
Bog'liq Abdurazzoqov A Zamonaviy protsessorlar xarakteristikasiHolat registri- Hodisalarni, obyektlarni, kodlarni ro‘yxatga olish uchun mo‘ljallangan ro‘yxat yoki xotira sohasi. Informatikada registr deganda, kompyuterning tarkibiy qismlari orasida jo‘natiladigan, cheklangan o‘lchamli kodlarni vaqtincha saqlashga mo‘ljallangan oddiy qurilma tushuniladi. Registrning muhim xossasi, uning ma’lumotlarni qabul qilish va berishda yuqori tezlikka ega bo‘lishidir. Registr uyalardan iborat, ularga so‘z, buyruq, ikkilik sanoq tizimida berilgan son va boshqalarni yozish, eslash va o‘qib olish mumkin. Ko‘pincha registr kompyuter ishlaydigan so‘z o‘lchami bilan bir o‘lchamga ega. Ixtiyoriy registrning ish tezligi, u saqlay oladigan bitlar soni bilan belgilanadi.
rasm- Protsessorning boshqaruvidagi fizik qurilmalar.
Protsessor barcha qurilmalar bilan birgalikda ishlash imkoniyatini yaratadi. Bu qurilma 1960 yildan beri turli ko‘rinishga kelgan bo‘lsada, uning fundamental vazifasi o‘zgarishsiz qoldi.
Dastlabi protsessorlar vakum naylardan tashkil topgan. Bu esa juda katta elektr energiyasi va katta fizik o‘lchamlarni talab etardi. 1945 yilda ishlab chiqarilgan, “INIAC” kompyuteri 18 mingta vakum naylardan iborat bo‘lgan. 1948 yili vakum naylardan ancha ixsam, kichik va tez tranzistorlar ixtiro qilindi. 1956 yil tranzitor asosidagi birinchi kompyuter “UNIVAC” ishlab chiqildi.
Integrallashgan sxemalarning ixtiro qilinishi bugungi kundagi protsessorlarni yaratilishiga omil bo‘ldi. Integrallashgan sxema bu-o‘zida bir necha millionlab tranzistorlarni birlashtirgan elektron plata bo‘lib, bu texnologiya asosida ishlab chiqilgan birinchi protsessor 1971 yil “Intel” firmasi tomonidan ishlab chiqilgan, Intel-4004 dir. Bu protsessor 2300 ta tranzistordan tashkil topgan bo‘lib, sekundiga 60 000 ta operatsiya bajara olgan.
rasm. Intel-4004 protsessori.
Hozirgi kunda protsessorlar bir necha milliyardlab tranzistorlardan tashkil topadi va bitta elektron platada bir nechta protsessorlar joylashadi. Bu biz bilgan ko‘p yadroli protsessordir. (7.5-rasm) 2012 yil ishlab chiqilgan Intel Xeon 5 milliyard tiranzitordan tashkil topgan bo‘lib, bir tranzitor o‘lchami 22 nm gacha (nanometrgacha) kichraytirildi. Buni qiyosalash uchun bitta
soch tolasiga 22 nm qalinlikdagi 4000 ta tranzitor joylashadi ko`z oldimizga keltirish yetarli hisoblahadi.
rasm. Protsessorning yadrolari.
Protsessorlarning asosiy ko‘rsatgichlari:
|
| |
ORGANIZM VA UNING ASOSIY FIZIOLOGIK FUNKSIYALARI

asosan hujayralaming ko‘payishi va hujayralararo elementlaming hajmi va
massasi (tirik moddalaming) ortishi natijasida organizmning faol
qismlarining massasi ortadi. Voyaga yetgan organizmning o‘sishi hech
qachon proporsional bo‘lmaydi. Organizm a’zolarining o‘sishi asab tizimi
va ichki sekresiya bezlari faoliyati bilan boshqariladi.
Gavda o‘lchamlarining umumiy ortishi, uni hajm jihatidan
kattalashishiga olib keladi. Organizm to‘lig‘icha yoki ayrim qismlari bir
xilda o‘smaydi - geteroxronizm, ya’ni tezlashish va susayish davrlari
kuzatiladi.
0 ‘sish va rivojlanishdagi geteroxronizm, filogenez tufayli yuzaga
keladi, ammo hayot sharoitining o‘zgarishi hal qiluvchi ahamiyatga ega,
bu esa harakat faoliyatining miqdoriy va sifatiy farqlari bilan aniqlanadi.
Yashash sharoitiga mos holda har bir yosh davrlarida organizmning o‘sish
va rivojlanishiga asosiy ta’sirini ko‘rsatuvchi skelet mushaklarining
qisqarish jadalligi va xarakteri o‘zgaradi.
BIOLOGIK VA IJTIMOIY JARAYONLAR BIRLIGI

NERVLI VA GUMORALLI BOSHQARUVCHI MEXANIZMLAR
Gumoralli yoki suyuqliklar bilan boshqarish. Ko‘p hujayrali
organizmlar hujayralari orasidagi o‘zaro aloqani birinchi eng qadimgi
shakli - organizm suyuqliklariga tushuvchi moddalar almashinuvining
mahsulotlari
ishtirokidagi
kimyoviy o‘zaro
aloqasidir.
Moddalar
almashinuvining bunday mahsulotlarga yoki metabolitlariga oqsillarning
parchalinishi mahsulotlari, karbonat angidrid gazi va boshqalar kiradi. Bu
ta’siming suyuqliklar orqali berilishi, korrelyatsiyaning gumoralli
mexanizmini yoki a’zolar orasidagi bog‘liqlikni ta’minlydi.
Suyuqliklar
bilan
bog‘lanish
quyidagi
xususiyatlari
bilan
xarakterlanadi. Birinchidan, gavdadagi qon yoki boshqa suyuqliklarga
tushuychi kimyoviy moddalaming harakatlanishida aniq manzilgoh yo‘q;
uning ta’siri ma’lum joy uchun chegaralanmagan, shu sababli bu kimyoviy
modda barcha organ va to‘qimalarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ikkinchidan, kimyoviy moddalar nisbatan sekin tarqaladi.
Nihoyat,
uchinchidan, u juda kam miqdorda ta’sir ko‘rsatadi va odatda tez
parchalanadi yoki organizmdan chiqariladi. Gumoral bog‘liqlik, odam,
hayvonot va o‘simliklar dtmyosi uchun umumiydir.
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi - bet 12

uning tarkibiy qismlarining bir-biridan farq qilishi organizmning
tuzilishiga va funksiyasiga jiddiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hujayra. Tirik hujayra hayotning asosiy tuzilish va funksional birligi
boiib hisoblanadi. Elektron mikroskop yordamida hujayralaming
murakkab tuzilishi o‘rganilgan, gistokimyoviy usullar yordamida ulaming
kimyoviy tarkibi va organoidlaming funksiyalari o‘rganiladi. Hujayraning,
po‘stlog‘i yoki membranalar 4 qavatdan iborat: ikki qavat fosfolipid
molekulalari fosfor kislotasi bilan bog‘langan yog'li moddalar va ular
tashqi tomondan murakkab uglevodorodlar qatlami joylashgan bo‘lsa,
uning ostki qismida esa oqsil qatlami joylashgan. Membranalar o‘zining
bir tomonlama, tanlab o‘tkazuvchanligi bilan ajralib turadi.
Hujayra sitoplazmasida 60 ga yaqin biogenli elementlar, bulamdan
tashqari bir qator biogenli xususiyatiga ega bo‘lmagan elementlar ham
mavjud. Sitoplazma yuqori molekulali oqsillar (uning bir qismi
biokatalizatorlar funksiyasini bajaravchi fermentlardan iborat) nuklein
kislotalar, lipidlar, uglevodlar, tuzlar va suvlardan iboratdir. Nuklein
kislotalar, lipidlar, uglevodlar va tuzlar bilan birikkan oqsillar katta
fiziologik ahamiyatga ega.
Asosan, nuklein kislotalami saqlash miqdoriga qarab yadro va
sitoplazmalar farqlanadi. Hujayra yadrosining xromosomalarida DNK lar
mavjud bo‘Isa, yadro va yadrodan tashqari sitoplazmada esa - RNK
saqlanadi. Nuklein kislotalar oqsillar sintezida ishtirok etadi. To‘qima-
laming turli hujayralarini tuzilishi ham har xildir, lekin ulaming har
qaysisida quyidagi organoidlar mavjud: oziqli moddalardan energiya
ajratuvchi - mitoxondriyalar va moddalar almashinuvida ishtirok etuvchi
fermentlami saqlovchi - lizotsimlar,
oqsillar sintezlanishi, jumladan
fermentlami sintezlanuvchida faolligi sezilib turadigan - ribosomalar;
kanalchalar tashkil qiluvchi ichki membranalar, ya’ni hujayrada hosil
bo‘luvchi va undan ajraluvchi moddalarni harakatlanishi kuzatiladi. Yangi
membranalar hosil qilinishida ishtirok etadi deb taxmin qilinuvchi Golji
apparatlari mavjud hujayralaming bo‘linishida oddiy mikroskopik
kuzatishlar yordamida ikkita sentrosomalar, yadroda esa xromatin iplarini
ko‘rish mumkin. Hujayralar orasida ulaming hayot mahsulotlari
hujayralararo moddalar mavjud.
I BOB. QON VA LIMFA TIZIMI FIZIOLOGIYASI

o‘zgarishi hujayra va to‘qimalardagi jarayonlaming buzilishiga olib keladi.
Demak gomeostazni, ya’ni hujayra va to‘qimalardagi suv va elektrolitlar
miqdorini o‘zgarmas holda saqlab turishida qon katta ahamiyatga ega.
3. Qonning himoya funksiyasi. Qondagi leykotsitlar - oq qon
tanachalari organizmga tushgan turli xil yot jismlar, zararli agentlami
(mikroorganizmlami)
o‘rab
olib po‘stidan
ajraluvchi
fermentlari
yordamida parchalab hazm qilib yuboradilar, bu hodisa fogocitoz deb
ataladi (1883 yil I.I.Mechnikov kashf etgan). Bundan tashqari qon
zardobida oqsil tabiatli moddalar - antitanalar mavjud bo‘lib, ular ham
organizmni turli zararli agentlardan himoya qiladilar. Qonning yana uvish
xossasi ham bo‘lib u ham himoya vazifasini bajaradi.
4. Qonning ayiruv funksiyasi. Moddalar almashinuvini oraliq, qoldiq
mahsulotlarini, turli xil bo‘yoqlari, zaharlami ayiruv organlariga tashib
yetkazib berib, ulardan organizmni tozalaydi.
5. Qonning korellyativ funksiyasi. Turli ichki endokrin bezlaridan va
to‘qimalardan chiquvchi gormonlar va fiziologik faol moddalar
(mediatorial) qon orqali turli funksiyalami boshqarishda ishtirok etadi.
Bu funksiyalar qon tomirlarida harakat qilib turganida ijro etiladi.
INTERORETSEPTORLAR (lCHKI ANALIZATORLAR)

impulslar m ^ k a z iy
asab tizimiga borib turadi, shu bilan tegishli organ
yoki qon torr»irning faoliyati to ‘g ‘risida markaziy asab tizimini xabardor
qilib boradi. Ichki organlar va qon tomirlar faoliyatining shartli reflektor
yo‘l bilan h am boshqarilishi ulaming regulyatsiyasida po‘stloq ham
ishtirok
etishi^an
darak beradi.
PROPHIORETSEPTORLAR (MUSKUL - BO‘G‘IM YOKI
HARAKAT ANALIZATORLAR1)
Skelet
muskuUari, pay va bug‘imlarning yuzasida muskullar
qisqarganda y o k i tonusi o ‘zgarganda qo‘zg‘aladigan retseptorlar bor.
Bular
proprioretseptorlar deyiladi. Proprioretseptorlar vestibulyar apparat, teri
retseptorlari singari tananing fazoda muayyan vaziyatni egallashida va
muskullaming ish faoliyatida katta ahamiyatga ega. Muskullaming
qisqarishi, xilm a-xil harakatlami keltirib chiqaradi,
shu sababli bular
harakat
analizatori
deb ham yuritiladi. Harakat analizatorining periferik
qismi, y a’ni retseptor apparati xilma-xil tuzilishga ega. Jumladan, harakat
analizatorining muskullarda joylashgan retseptorlaridan biri - muskul
yoylari shakla*1 urchuqqa uxshagan, nihoyatda yuksak differenciallashgan
retseptor tuzil*11^ ^ bo‘lib,
har qaysisi ingichka, nozik tolalardan tashkil
topgan.
Muskul
yoylari tegishli afferent va efferent nerv tolalari bilan
tutashgan. Paylarda harakat analizatorining ikkinchi xil retseptorlari -
Goldji tanachalari bor. Pachchini tanachalari deb yuritiladigan proprioret-
septorlaming uchinchi xili chandirlar va bug‘imlaming yuzalarida bo‘ladi.
Muskullar qisqarishidan
oldin muskul yoylari, Goldji va Pachchini
tanachalari q o ‘zg‘aladi. Hosil bo‘lgan qo‘zg‘alish markazga intiluvchi
nerv tolalari orqali markaziy asab tizimiga, eng oxirida esa, miya
po‘stlog‘iga uzatiladi. Shu qo‘zg‘alish
qayta ishlanganidan keyin
muskullar
t e g i s h l i c h a
qisqarib, harakat jarayonlarini yuzaga chiqaradi.
P r o p r i o r e t s e p t o r l a r
tufayli markaziy asab tizimi muayyan vaqtda muskullar
qay holatda ekanligi to‘g ‘risida axborot beruvchi impulslami olib turadi.
Bu nerv impulslari markaziy asab tizimining tegishli qo‘yi qismlarida,
keyin miya po‘stlog‘ida analiz va sintez qilinadi. Hosil bo‘lgan javob
reaksiyasi
muskul
larga yetib keladi va ulaming ayni paytdagi faoliyat
darajasini belgilaydi. Organizmda kuzatiladigan xilma-xil harakatlar shu
tariqa
murakkab koordinatsiyalanib, uyg‘unlashib boradi. Harakat
analizatori ko‘rish, eshitish analizatorlari bilan chambarchas boglangan
holda
i s h l a y d i -
Bu analizatorlaming hammasidan po‘stloqqa boradigan
nerv impulslari o ‘zaro m a’lum munosabatda bo‘ladi. Ular birga qushilib,
xilma-xil shartli reflekslar hosil bo‘lishida ishtirok etadi.
424
TA’M BILISH ANALIZATORI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

qilingandan keyin Og‘izga olingan rnoddaning ta ’mi seziladi. To'rt xii
ta’m sezgilari farq qilinadi: taxir (achchiq), shirin, nordon va sh o r.
66-rasm. Tildagi ta’m bilish mintaqalari.
1-shirin; 2-achchiq; 3-nordon; 4-sho‘r.
Tildagi surg‘ichlaming aksariyat qismi m a’lum ta’mni sezishga
ixtisoslashgan.
Boshqacha aytganda, tilning ayrim surg‘ichlari ta’sir-
langanda shirin, boshqalari ta’sirlanganda sho‘r yoki achchiq yoxud
nordon ta’mlar seziladi. Ammo ta’sirlanganida ikki - uch xil ta’mni
sezadigan hujayralar ham bor. Tilning turli qismi ma’lum bir ta’mni
ko‘proq sezadi, chunonchi, uchi shirinlikni,
tubi achchiqni, o ‘rta va yon
qismi nordonni ko‘proq sezadi. Ta’m bilish analizatorida ham adaptatsiya
hodisasi
kuzatiladi.
Ovqatni
yuzaki
chaynab
yeydigan
yirtqich
hayvonlarda ta ’m sezish piyozchalari kamroq,
ozuqani yaxshi chaynab
yeydigan utxo‘r hayvonlarda ko‘proq bo‘ladi. Ta’m bilish analizatori
hayvon organizmi uchun katta ahamiyatga ega. Aslida ovqatni hazm qilish
jarayoni ta’m sezish bilan boshlanadi. Qishloq xo‘jalik hayvonlarining
ta’mni
yaxshi sezishi aniqlangan, xususan qoramollar sho‘r, nordon va
shirin ta’mlarni yaxshi farqlaydi. Hayvonlar xushxo‘r ozuqalarni yaxshi
ishtaha bilan yeydi, shu sababli hayvonlami oziqlantirishni tashkil qilishda
ozuqani to ‘g‘ri tayyorlash texnologiyasiga to ia amal qilish kerak.
Добавлено примечание ([U1]) - Bozor faoliyati sharoitida narx ustidan nazoratning amalga oshirilishi Kirish I. Asosiy qism

deb faraz qilsak, bozorga ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori Q2 ga teng bo'ladi va
bu yerda ham ishlab chiqaruvchilar va iste'molchilar ortiqchaligi yo'qotiladi. Bu
yerda A to'rtburchakning yuzi ishlab chiqaruvchilarning olgan qo'shimcha
ortiqchaligini ifodalaydi. Lekin minimal (Pmin) narxda mahsulotning hajmi Q.
miqdordan min Q2 ga qisqargani uchun ishlab chiqaruvchi ortiqchaligining bir qismi
yo'qotiladi. Natijada ishlab chiqaruvchi ortiqchaligining o'zgargan qismi quyidagiga
teng:
∆i/ch. = A-C
Iste'molchilar minimal (Pmin) narxda har bir mahsulot uchun min muvozanat
narxdan yuqori narx to'laydi va natijada ularning iste'mol ortiqchaligiga chizmadagi
A to'rtburchak yuziga teng bo'lgan miqdorda kamayadi. Narx oshganligi munosabati
bilan ba'zi bir iste'molchilar ushbu bozordan chiqib
ketadi va tovarni sotib
ololmaydilar va bunga mos bo'lgan ortiqchalikni yo'qotadi.Bu yo'qotish rasmda B
uchburchak bilan ifodalangan. Demak,iste'molchilarning ortiqchaligining umumiy
o'zgarishi quyidagini
tashkil qiladi:
∆ist. = - A- B. (5)
Ko'rinib
turibdiki, bunday siyosat iste'molchilarning turmush darajasini
tushirib yuboradi.(4)- va (5)-ifodalarni qo'shib umumiy ortiqchalikdagi o'zgarishni
aniqlaymiz:
A=∆i/ch.+∆ist.=A-C+(-A-B)=-C-B (6)
Demak, davlat tomonidan minimal narx o'rnatilganda umumiy to'liq yo'qotish
vujudga keladi va u ikkita C va B uchburchaklar yuzalarining yig'indisi
bilan
ifodalanadi.Endi biz ishlab chiqaruvchilar ortiqchaligini ishlab chiqarish Q,
miqdordan Q, miqdorga kengaytirilganda qarab chiqamiz. Haqiqatdan ham minimal
narx muvozanat narxdan yuqori bo'lganda
u ishlab chiqaruvchilarni Q, miqdorga
mahsulot ishlab chiqarishga undaydi.
Lekin ular bozorda faqat Q, hajmdagi
mahsulotni
sotishi mumkin, xolos. Ular A0=Q-Q, miqdordagi mahsulotni ishlab
chiqarishga ketgan xarajatlarni qoplaydigan daromadni ololmaydi. Chizmada ushbu
xarajatlarshtrixlangan D trapetsiya yuzi bilan ifodalangan. Ai/ch. = A-C-D.
Natijada ishlab chiqaruvchilarning ortiqchaligi o'zgarishi quyidagiga
teng:Demak, ishlab chiqaruvchilar Q, oraliqda
mahsulot ishlab chiqarsa, umumiy
yo'qotish yanada ortadi va u (-B-C-D) yuzani tashkil qiladi.
TERI ANALIZATORI - Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi

|
Rajamurodov z. T., Rajabov a. I. Odam va hayvonlar fiziologiyasi Pdf ko'rish
|
bet | 310/318 | Sana | 23.05.2024 | Hajmi | 14,15 Mb. | | #251148 |
Bog'liq G‘ofurov A.T., Fayzullayev S.S. Genetika va evolyutsion ta’limotTERI ANALIZATORI
Teri organizm uchun katta ahamiyatga ega bo‘lgan anallzatordir.
Terida xilma-xil ta’sirotlarni qabul qiluvchi retseptorlar bor. Bular
haroratni (issiqlik va sovuqlikni) sezuvchi, taqalash (tegish) va bosimni
sezuvchi taktil (retseptorlar) va og‘riqni sezuvchi retseptorlardir. Bu
retseptorlar terming yuzasida alohida-alohida nuqtalar ko‘rinishida
joylashgan. Retseptorlaming joylanish zichligi terining turli qismida bir xil
emas.
Issiq
Sovuq
57-rasm. Tashqi muhit harorati ta’sirida qon tomirlarning o ‘zgarishi.
Jumladan, terining tashqi muhitdagi narsalarga ko‘proq tegadigan
qismida (bosh, oyoqlarda) retseptorlar ancha zich, kamroq tegadigan
qismida
(orqa,
chov
sohalarida)
siyrakroq joylashgandir.
Teri
retseptorlarining tuzilishi ham goyat xilma-xil. Taktil ta’sirotlar Merkel va
Meysner tanachalari va soch ildizi atrofidagi nerv chigallari yordamida
seziladi. Bosim esa, terining biriktiruvchi to‘qima qavatida va teri osti
kletchatkasida joylashgan Fater-Pachini tanachalari orqali seziladi, deb
hisoblanadi. Harorat ta’sirotlarini qaysi xil retseptorlar qabul qiladi degan
masala fiziologiyadagi munozarali masalalardan biri, shunday bo‘lsa-da,
sovuq ta’sirlari Krauze kolbachalari, issiq ta’sirotlari esa Ruffini
tanachalari orqali qabul qilinadi, deb hisoblanadi (71-rasm). Ammo issiq
va sovuq ta’sirotlar faqatgina Krauze kolbachalari va Ruffini tanachalari
bilangina sezilmasdan, teri yuzasida sochilib joylahsgan afferent nerv
tolalarining yalangoch uchlari yordamida ham seziladi, degan fikr
tarafdorlari keyingi vaqtda ancha ko‘payib qoldi. Og‘riq ta’sirotlarini qaysi
xil retseptorlar qabul qilib oladi, degan masala hanuzgacha to‘la hal
qilinmay kelmoqda. Ayrim olimlarning fikricha, og‘riqni sezadigan
ixtisoslashgan maxsus retseptorlar yo‘q. Istalgan retseptor yoki nerv
tolalari haddan tashqari kuchli ta’sirlanganida, og‘riq sezgisi paydo
bo‘laveradi.
416
|
| |
-rasm - Bozor faoliyati sharoitida narx ustidan nazoratning amalga oshirilishi Kirish I. Asosiy qism

bir
guruhiga,
oila
a'zolariga,
do'stlariga
muzqaymoq
sotish
orqali
normallashtirishlari mumkin. Shunga qaramasdan, narx o'zgarishi muzqaymoq sotib
oluvchilarga yordam berish istagi orqali yuzaga kelayotgan bo'lsada, sotib oluvchi.
4. Narx ustidan nazoratning salbiy oqibatlari
Chizmadan ko'rinib turibdiki, narxni
nazorat qilish umumiy yalpi
ortiqchalikning ma'lum qismini yo'qotishga olib keladi va ushbu yo'qotishga to'liq
yo'qotish deyiladi.Ortiqchaliklarning umumiy o'zgarishini aniqlash uchun biz
iste'molchi ortiqchaligi o'zgarishi
A= ∆ist. + ∆i/ch = A-B+(-A-C)= A-B- A-C=-B-C. (3)
Shunday qilib, biz B va C uchburchaklarning yuziga teng bo'lgan to'liq
yo'qotishni olamiz. Bu to'liq yo'qotish narxlarni nazorat qilish bilan bog'liq
davlatning iqtisodiy siyosatining samarasiz ekanligini ko'rsatadi.
Bu yerda ishlab
chiqaruvchilar tomonidan yo'qotilgan ortiqchalikning iste'molchilar yutib olgan
ortiqchalikdan katta ekanligini ko'rish mumkin.
5-chizma. Narx muvozanat narxidan yuqori belgilangandagi ishlab
chiqaruvchilar va iste'molchilarning yo'qotishlari.
Chizmadan ko'rish mumkinki, ishlab chiqaruvchilar narx oshganda
𝑄nisbatan
ko'proq
.mahsulotni ishlab chiqarishga harakat qiladi. Iste'molchilar kamroq (Q,
o'rniga Q, miqdorda)mahsulot sotib olishga harakat qiladi.Agar
biz ishlab
chiqaruvchilar bozorda qancha mahsulot sotilsa, shuncha mahsulot ishlab chiqaradi,
-chizma Narx maksimal bo'lganda mahsulot tanqisligi

2-chizma. Narx minimal bo'lganda mahsulot ortiqchaligi.
Grafikdagi E' nuqta ortiqcha mahsulotni norasmiy ravishda muvozanat
narxdan past narxda (P, narxda) sotilishi mumkin bo'lgan vaziyatni
ko'rsatadi.Shunday qilib, talab va taklif modeli orqali bozor narxlarini
o'zgartirishning oqibatlarini chuqur tahlil qilish mumkin.Faraz qilaylik, tovarga
davlat tomonidan maksimal narx P*o'rnatildi, ya'ni P*
narx).Ushbu oshgan ortiqchalik grafikda qo'sh shtrixlangan A
to'rtburchak yuzi bilan ifodalangan. Lekin bir qator iste'molchilar tovar hajmi
qisqargani uchun uni sotib ololmaydilar. Ularning iste'mol ortiqchaligining
qisqarganligi shtrixlangan B uchburchak yuziga teng. Demak, iste'molchi
ortiqchaligining sof o'zgarishini quyidagicha aniqlash mumkin:
∆ist.=A-B, (1)
bu yerda, ∆ist. - iste'molchi ortiqchaligining sof o'zgarishi.Chizmadan ko'rinib
turibdiki, A>B bo'lgani uchun sof iste'molchi ortiqchaligi musbat ∆ist.>0.Endi
ishlab chiqaruvchi ortiqchaligini qaraymiz. Bozorda qolib ishlab chiqarishni davom
ettirayotgan ishlab chiqaruvchilar bozor narxidan past narxda Q, hajmda mahsulot
ishlab chiqaradi.Ishlab chiqaruvchilar grafikda ko'rsatilgan A to'rtburchak yuziga
teng bo'lgan iste'molchi ortiqchaligini yo'qotadilar. Bozordan siqib chiqarilgan
ishlab chiqaruvchilar tomonidan yo'qotilgan ishlat chiqaruvchi ortiqchaligi esa C
uchburchak yuzi bilan ifodalangan.
-chizma. Minimal narx o'rnatilishi natijasidagi yo'qotishlar grafigi

Prezidentning 31 may kungi yig‘ilishida aytilganidek, dunyoda kun sayin
oziq-ovqat bilan bog‘liq cheklovlar va narxlarning o‘sishi kuchaymoqda. Jahon
bozorlarida bug‘doy narxi 50 foizga, o‘simlik yog‘i 33 foizga, shakar 14 foizga, neft
esa 47 foizga oshgan. Ya’ni oziq-ovqat narxlari o‘sishi nafaqat O‘zbekistonda, balki
butun dunyoda kuzatilayotgan jarayon hisoblanadi.
Tarif va notarif to‘siqlarga kelinadigan bo‘lsa, 2023 yil 1 yanvarga qadar 22
ta turdagi iste’mol va oziq-ovqat mahsulotlari (go‘sht, baliq, sut mahsulotlari, meva,
o‘simlik yog‘i) bojxona bojlaridan ozod etildi.
Aslida nafaqat oziq-ovqat, balki
istalgan turdagi mahsulotlar bojdan cheklanmagan
muddatga ozod qilinishi
maqsadga muvofiq, lekin bu — boshqa masala. Aytmoqchi bo‘layotganimiz, narxlar
oshishiga endilikda bojlar ham sabab bo‘lmaydi.
Maksimal va minimal narxlar - Bozor faoliyati sharoitida narx ustidan nazoratning amalga oshirilishi Kirish I. Asosiy qism

Iste'molchilarni narx tomondan qo'llab-quvvatlashda davlat qonuniy asosda ba'zi
tovarlarga muvozanat darajasidan pastroq narxlarni qayd etgan holda eng yuqori
narxni o'rnatadi. Bunda sotuvchilar ushbu qayd etilgan
narxdan yuqori narxda
sotishlari taqiqlanganligi e'lon qilinadi. Narx muvozanat narxidan past o'rnatilganda,
bozorda Tovar taqchilligi yuzaga keladi. Erkin bozor sharoitida bu taqchillik tezda
yo'qoladi, biroq narxlar qayd etilgan sharoitda bozor mexanizmi ishlamaydi va
bozorda barqaror taqchillik paydo bo'ladi. Bu narx chegarasining ijobiy tomoni,
muvozanat narxida xarid qila olmagan iste'molchilarda
bu tovarlarni sotib olish
imkoniyatining tug'ilishidir. Biroq uning salbiy tomonlari ko'proq:
- ushbu tovarni ishlab chiqarish hajmining qisqarishi;
-ehtiyojlarning kamroq qismi qondirilishi;
bozorda taqchil tovarlarga navbatning ortib ketishi, hattoki bu navbatda
turganlarga ham u yetmasligi mumkin;
-«qora bozor»ning paydo bo'lishi va boshqalar.
Davlat ba'zida ishlab chiqaruvchilarni qo'llab-quvvatlash
maqsadida
narxlarning quyi chegarasini qonuniy ravishda o'rnatadi. Agar bu chegara
muvozanatli narxdan yuqori bo'lsa, bozorda barqaror tovar ortiqchaligi paydo
bo'ladi. Demak, davlatning bozor mexanizmiga
muvozanat narxidan yuqori
darajadagi narxlarni o'rnatish yo'li bilan aralashuvi ham yo'qotishlarga olib keladi va
oqibatda u ham samarasiz hisoblanadi.
Davlat bozor mexanizmini tartibga solishda soliqlar va dotatsiyalarni ham
qo'llaydi. Bu aralashuv ham bozor mexanizmi amal qilishining samaradorligi
pasayishiga va sof yo'qotishlar paydo bo'lishiga olib keladi.Ba'zi
vaqtlarda bozor
narxi davlat tomonidan o'rnatiladi. Agar o'rnatilgan narx P muvozanat narxidan P
kichik bo'lsa P < P
(P - muvozanat narxi) va narxni undan yuqori belgilash taqiqlansa,
bunday
narxlar maksimal narxlar, aksincha o'rnatilgan narx P muvozanat narxidan P, katta
bo'lsa, P> P (P. - muvozanat narxi) va narxni undan pastroq belgilash taqiqlansa,
bunday narxlar minimal narxlar deb yuritiladi.Maksimal narx ba'zi bir mahsulotlarga
aholini ushbu mahsulot bilan ma'lum darajada ta'minlash maqsadida, minimal narx
esa mahsulot ishlab chiqaruvchilarni himoya qilish uchun davlat tomonidan
o'rnatiladi.
Talab va taklif nazariyasiga ko'ra, maksimal narxning o'rnatilishi
mahsulot
tanqisligiga olib keladi.
Matematika o’qitish metodikasi

|
Matematika o’qitish metodikasi
|
bet | 1/9 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 2,75 Mb. | | #238697 |
Bog'liq 2-mavzu Mavzu:Umumtaʼlim maktablarida qiziqarli matematika masalalari. Reja:
1.Matematika fanining kelib chiqish tarixi.
2.Qiziqarli matematik masalalar
3.Qiziqarli metodikalar
Matematikaning rivojlanishida oʻrta asrlardagi islom dunyosining alohida oʻz oʻrni bor. U yunon matematikasidan farq qilgan holda, nisbatan koʻproq amaliy xarakterga ega boʻlgan. Matematika asosan savdo-sotiq, kasb-hunar, qurilish, geografiya, astronomiya va astrologiya, mexanika, optika va xok. yoʻnalishlarida keng qoʻllanilgan.
Islom dunyosining madaniy markazi Bog'dod hisoblanib, Bayt al-Hikmaga turli millat olim va ulamolar yigʻilishgan.
.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Musa al-Xorazmiy (arab محمد بن موسى الخوارزمي) — (taxminan 780-850 yillarda yashagan) — mashhur O'rta Osiyolik musulmon matematigi, astronomi, astrologi, geografi, hamda qomusiy olimidir. Ayrim manbalarga koʻra, u forsiy boʻlgan.
U, taxminan, 780-yilda Xorazmda (hozirgi Xivada, Oʻzbekiston) dunyoga kelgan va 850-yillarda vafot etgan. Al-Xorazmiy oʻz umrining aksariyatini Bogʻdoddagi Bayt al-Hikmada olim sifatida ishlab oʻtkazdi.
1.Matematika fanining kelib chiqish tarixi.
Matematikaning rivojlanishida oʻrta asrlardagi islom dunyosining alohida oʻz oʻrni bor. U yunon matematikasidan farq qilgan holda, nisbatan koʻproq amaliy xarakterga ega boʻlgan. Matematika asosan savdo-sotiq, kasb-hunar, qurilish, geografiya, astronomiya va astrologiya, mexanika, optika va xok. yoʻnalishlarida keng qoʻllanilgan.
Islom dunyosining madaniy markazi Bog'dod hisoblanib, Bayt al-Hikmaga turli millat olim va ulamolar yigʻilishgan.
Abu Abdulloh Muhammad ibn Musa al-Xorazmiy (arab محمد بن موسى الخوارزمي) — (taxminan 780-850 yillarda yashagan) — mashhur O'rta Osiyolik musulmon matematigi, astronomi, astrologi, geografi, hamda qomusiy olimidir. Ayrim manbalarga koʻra, u forsiy boʻlgan.
Misrliklarning sanoq sistemasi
Bizgacha yetib kelgan ma’lumotlar misrliklarda o‘nli sanoq sistemasi mavjud bo‘lganligini bildiradi. Ulardagi ba’zi belgilar 1 dan 107 gacha borgan. Ular bimi o‘lchov cho‘pi, o‘nni bo‘yunturaq, yuzni 10 o‘lchov arqoni, mingni nilufar guli, o‘n mingni ko‘rsatgich barmoq, yuz mingni qushcha, millionni hayratdagi odam, o‘n millionni quyosh ko‘rinishida yozishgan.
Bobilliklarning sanoq sistemasi
Shumerlar sonlarmi loydan yasalgan taxtachaga uchqurlangan tayoq-chani bosish bilan yozishgan. Agar tayoqchaning doira shaklidagi uchini og‘maroq holda bosilsa, Ellips о hosil bo‘ladi, bu birning belgisi; to‘g‘ri burchak ostida bosilsa, doira О hosil boiadi., bu o‘nning belgisi. Keyinchalik tayoqchaning o‘tkir uchidan foydalaniladigan boidi, u holda birning belgisioddiy pona T shaklida boiib qoladi. O'nning belgisi 4 prizma shaklidagi tayoqchani og‘maroq bosishdan hosil boiadi (1-jadval, 4-ustunga qarang). Shumerlar hisoblashlarda 601i sanoq sistemasidan, boshqa hollarda esa o‘nU sanoq sistemasidan foydalanishar edi. Matematik va astronomik matnlardagina sonlar oichovlarida aralash yozuv ishlatilar edi. Masalan, 225 ni «2 me 25» deb atashadi, bunda «me» yuzni anglatadi.
|
| |
Nuqtali pauza, notasi - Jo‘rabek yarashev dilnavoz murotova

19
paytdanoq ulardan har xil nota belgilarini to‘g‘ri aniq va chiroyli ifodalab
borishni talab etish
zarur. Nota yozuvini mashq qildirish maqsadida uyda bajarish uchun o‘quvchilarga turli
vazifalarni topshirish ma’qul. O‘qituvchining nota yozuvi o‘quvchilarga namuna bo‘lishi, ya’ni
nota yo‘llarini to‘g‘ri chizishi, notalarni aniq-ravshan va chiroyli qilib yozishi kerak.
Sinfda
ishlash uchun oldindan tayyorlab qo‘yilgan mashqlar chiroyli,
ravshan va yaqqol aniq
ko‘rsatilgan jadvallarni olib kirish yaxshiroqdir.
Musiqa tinglash - Jo‘rabek yarashev dilnavoz murotova

|
Jo‘rabek yarashev dilnavoz murotovaBog'liq MUSIQA O’QITISH METODIKASIMusiqa tinglash.
O‘quvchilarning musiqiy ta’asurotini boyitish, tasavvurini kengaytirish,
tinglash qobiliyatini o‘stirish va musiqiy didni tarbiyalashda darsning musiqa tinglash faoliyati
katta rol o‘ynaydi. Darsning bu faoliyat turida o‘quvchilar musiqa o‘qituvchisi ijrosida, MP3
yozuvlarda yozilgan eng nodir musiqa asarlarining namunali ijrosini tinglaydilar. Xor, orkestr,
ansambl va yakkanavozlar ijrosida turli janrdagi klassik asarlar bilan tanishadilar va san’atning
katta dargohiga ilk bor qadam tashlaydilar. Musiqaning san’at sifatida tasvirlash qudratini, tabiat,
hayot go‘zalligini voqelik va hatti-harakatlardagi qaytarilmas, ko‘z ilg‘amas qirralarini musiqiy
ohangdagi rang-barang bo‘yoqlarda idrok etadilar, chuqurroq his qiladilar. Kuylar
o‘quvchilarning xotirasida chuqur o‘rnashib qolishi uchun kuy ohanglarini o‘quvchilar bilan
kuylab ko‘rish tavsiya etiladi. Ayniqsa, maktab darslida berilgan asarlar musiqa asbobi ijrosida
tinglanib, so‘ng uni kuylab ko‘rish orqali qayta mustahkamlanadi. Shuni esdan chiqarmaslik
kerakki, asarlarni yaxshi esda qoldirish uchun kamida 2-3 marta tinglash, har gal tinglash
jarayonida kuyning yangi-yangi dinamik qirralari, mazmun-mohiyati bilan o‘quvchilarni
tanishtirib borish lozim. Kuylarni tinglash bilan o‘quvchilar musiqaning turli janrlari, ya’ni
marsh, qo‘shiq va raqs haqida batafsil tushunchaga ega bo‘ladilar. Darsning har uch asosiy
faoliyat turi alohida-alohida ajralib qolmasligi, aksincha ular bir-biri bilan uzviy bog‘liq holda
darsning mazmuni bir butun bo‘lishini ta’minlashi lozim. O‘quvchilarning ijrochilik mahoratini
takomillashtirish va ularning o‘zaro uyg‘un kuylashini mustahkamlash uchun ba’zan ularni sinf
sahnasiga chiqarib kuylatish samara beradi. Qo‘shiq to‘liq o‘rganib bo‘lingach, haftada yoki
chorak oxirida o‘quvchilar “Sinf konserti”ni beradilar. Sahnaga chiqish, sinfdoshlari orasida o‘z
o‘rnini topib turish, kuylaganda bir-birlarini eshitib his qilish kabi sahna madaniyatiga qat’iy
amal qila borish o‘quvchilarning o‘zaro munosabatlariga va xulqiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
“Sahnada” kuylash o‘quvchilarning qo‘shiqni qay darajada o‘rganib olganligini aniqlash,
asarning ayrim jumlalarini mustahkamlab olish va qo‘shiqni tantanali sharoitda namoyish qilish
imkoniyatini beradi. «Sinf konserti» o‘quvchilar uchun cheksiz quvonch baxsh etuvchi
mashg‘ulotga aylanadi.
|
| |
Xulosa - Bozor faoliyati sharoitida narx ustidan nazoratning amalga oshirilishi Kirish I. Asosiy qism

Xulosa.
Maksimal narx ba'zi bir mahsulotlarga aholini ushbu mahsulot bilan ma'lum
darajada ta'minlash maqsadida, minimal narx esa mahsulot ishlab chiqaruvchilarni
himoya qilish uchun davlat tomonidan o'rnatiladi.Maksimal narx o'rnatilganda
asosiy yo'qotishlar ishlab chiqaruvchilar zimmasiga to'g'ri keladi.Davlat tomonidan
o'rnatilgan minimal narx siyosati ortiqcha mahsulot ishlab chiqarish uchun ketgan
xarajatlarni qoplamaganda ishlab chiqaruvchilarning
foydasini ancha qisqartirib
yuborish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi . Tosh kent”O’zbekiston 2017 yil.
2. Mirziyoev Sh.M. Qonun ustuvorligi va inson manffatlarini ta’minlash – yurt
taraqqiyoti va xalq farovonligi garovi .Tosh kent”O’zbekiston 2017 yil.
3. Mirziyoyev Qonun ustuvorligi va inson manffatlarini ta’minlash – yurt taraqqiyoti
va xalq farovonligi garovi . Toshkent”O’zbekiston 2017y.
1. Mirziyoev Sh.M. Buyuk kelejagimizni mard va olijanob
xalqimiz bilan birga
quramiz O’zbekiston NMIU 2017 yil.
2. Mikroiqtisodiyot. Makroiqtisodiyot: Darslik / E.I.Ergashev, I.Bakiva,
Sh.Fayziyev, B.Shermuxamedov; – T.: ―Iqtisod-Moliya‖ 2019,
3. Macroeconomics N.GREGORY
MANKIW Harvard University
4. Moskva Institut Mikroekonomiki.
5. Faltsman V.K. Osnovo‘ mikroekonomike. - M.: TEIS, 2000.
6. T.T.Jo‘rayev. Iqtisodiyot nazariyasi. (O‘quv qo‘llanma). –T.: «Fan va
texnologiya», 2017
7. G`ulomov S.S., Alimov R.X., Salimov B.T., Xodiyev B.Yu. Mikroiqtisodiyot. -
T.: Sharq, 2001
8. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik (yo’ldirilgan va qayta ishlangan nashri). A.
O’lmasov. O’zbekiston Respublikasi Oliy va o’rta maxsus ta’lim vazirligi.
Toshkent Davlat Iqtisodiyot universiteti. – T.: «Iqtisod-Moliya», 2014.
9. Boroxov V.B. Osnovы ekonomicheskoy teorii. Moskva, 2006.
10. B.T. Salimov, M.S. Yusupov, B.B. Salimov. Mikroiqtisodiyot. Darslik. –T.:
Iqtisodiyot, 2019
11.
Iqtisodiyotni davlat tomonidan tartibga solish. H.P. Abulqosimov, O.Y.
Xamrayev. O’quv qo’llanma. – T .: Iqtisod-Moliya, 2014
12.
Sajina M.A., Chibrikova G.G. Iqtisodiy nazariya: O'rta
maktablar uchun
darslik. - M.: NORMA
Nashriyot uyi, 2003 yil
13.
www.lex.uz
14.
www.ziyonet.uz
15.
www.prezident.uz
Musiqa darsida musiqa savodi o‘rgatish metodikasi

2.2. Musiqa darsida musiqa savodi o‘rgatish metodikasi Musiqa savodi faoliyat turi umumta’lim maktablarining musiqa darsining asosiy
bo‘limlaridan biri bo‘lib, xor bilan qo‘shiq aytishga nisbatan ikkinchi darajali o‘rin tutadi.
Shunga qaramasdan musiqa savodi musiqa ta’limida katta rol o‘ynaydi. Musiqa nazariyasi va
tarixidan boshlang‘ich bilim berilib, o‘quvchilarning musiqiy bilim saviyasini oshirib borishiga
yordam beradi. Musiqa savodi musiqaga, uning ifoda vositalariga ongli munosabatni
tarbiyalaydi, musiqaning mazmunini tushunib olishga yordam beradi. Eng muhimi notaga qarab
kuylash va qo‘shiq aytish malakalarini hosil qilish, garmonik eshitish qobiliyatini o‘stirishga
ta’sir ko‘rsatish, vokal-xor ovozlarini aniq talaffuz etishga hamda xor bilan ijro etish sifatini
oshirishga qulaylik tug‘dirish yo‘li bilan sinfda qo‘shiq o‘rgatishni osonlashtiradi. Musiqa
darsida musiqa savodiga juda oz vaqt, 5-10 daqiqa ajratiladi. Shu sababli har gal qo‘shiq
o‘rganish, musiqa asarlarini tinglash jarayonida o‘quvchilarni eshitish malakalarini hamda
musiqa bilimini mustahkamlab, chuqurlashtirib borishi kerak. Maktabda musiqa savodini
o‘rganishda qo‘yiladigan asosiy metodik talab olingan musiqaviy bilimni bevosita amalda
qo‘llash hamda savod o‘rgatish bilan birgalashib qo‘shiq aytishni bir-biriga chambarchas bog‘lab
borishdan iborat. O‘quvchilar mustaqil qo‘shiq ayta oladigan va notanish kuylarni notaga qarab
o‘rgana oladigan bo‘lgan vaqtlardagina musiqa savodini o‘rganishdan ko‘zlanadigan maqsadga
erishilgan bo‘ladi. Musiqa savodini o‘rganish o‘quvchilarning musiqa tovushlarini eshitish
sezgilarining o‘sishiga asoslanishi kerak. O‘quvchi biror tovushni ovoz bilan esga tushurishdan
oldin uning qanday yangrashini aniq ravshan tasavvur qilishi va eshitib bilishi, ya’ni
“ko‘rayapman-eshitayapman-kuylayapman” deb, ko‘zga ko‘rinadigan narsadan eshitiladigan
14
narsaga qarab borishi lozim. Musiqa darsida jamoa bo‘lib qo‘shiq aytishda ham musiqa savodini
o‘rgatish jarayonida ham eshitish qobiliyati, metr-ritm sezgisi taraqqiy etadi.
1-Mavzu Mavzu: Kirish. Fanning tarkibi mazmuni va elektr manba turlari Reja

|
1-Mavzu Mavzu: Kirish. Fanning tarkibi mazmuni va elektr manba turlari Reja
|
bet | 1/27 | Sana | 23.11.2023 | Hajmi | 113,33 Kb. | | #104205 |
Bog'liq 1-Mavzu Mavzu Kirish. Fanning tarkibi mazmuni va elektr manba t-fayllar.org
1-Mavzu Mavzu: Kirish. Fanning tarkibi mazmuni va elektr manba turlari Reja
1-Mavzu
Mavzu: Kirish. Fanning tarkibi mazmuni va elektr manba turlari
Reja:
Kirish
Tok manbalari
Muqobil energiya manbalarining turlari
Fanning o’qitilishidan maqsad - iste’molchilarni kerakli miqdorda va sifatda elektr energiyasi bilan ta’minlab beruvchi elektr ta’minot tizimini o’rganishdir.
O’quv fanini o’rganishning asosiy vazifalari: elektr ta’minot sistemasini ratsional qurish yo’llarini, shu sistemada ishlatadigan uskunlarni to’g’ri tanlash masalalarini, elektr ta’minot sistemasini optimal ishlashini oshirish metodlarini talabalar o’zlashtirishdir.
Kirish
“Telekommunikatsiya qurilmalari va tizimlarini elektr ta’minoti” korxonada elektr ta’minotining umumiy masalalarini, elektr energiyasini sifat ko’rsatgichlarini, elektr yuklamalar grafiklarini, hisobiy yuklamalarni aniqlashni,telekommunikatsiya tarmoqlarini hisoblash va ular ximoyasini, sanoat korxonalarining elektr sxemalarini, kuch transformatorlarini tanlashni, o’tkazgichlar va kabel o’zaklarining ko’ndalang kesimlarini qabul qilishini, reaktiv quvvatini kompensatsiyalash va ximoyaviy taminlashlarni qamrab oladi. Sanoat korxonalarining elektr ta’minoti fani asosiy elektr energetika fani xisoblanadi. Dasturni amalga oshirish o’quv rejasida rejalashtirilgan matematik va tabiiy (oliy matematika, fizika) metrologiya, standartlashtirish va sertifikatlash; elektr texnikaning nazariy asoslari, energetika gidro va issiqlik qurilmalari, elektr texnologik qurilmalar, shaxarlarning elektr taminoti, elektr tarmoklar va tizimlar va h.k fanlardan yetarli bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishlari talab etiladi. Sanoat korxonalarning elektr ta’minoti elementlari to’g’risida tushuncha xosil qilish va ularning tuzilishini tahlil qilish zarurdir. Ushbu fan talabaga yuqoridagi vazifalarni bajarish uchun zaruriy bilimlarni beradi. SHuning uchun ushbu fan elektr energetika fani hisoblanib, ishlab chiqarish texnalogik tizimining ajralmas bo’g’indir.
|
| |
Mundarija Kirish I asosiy qisim uskunsning asosiy parametrlari Konsturuksiyaviy qisim II xisoblash Xulosa

|
Mundarija Kirish I asosiy qisim uskunsning asosiy parametrlari Konsturuksiyaviy qisim II xisoblash Xulosa
|
bet | 1/25 | Sana | 22.02.2024 | Hajmi | 0,6 Mb. | | #160932 |
Bog'liq SKLARTECH HISOBOT
Mundarija
Kirish
I Asosiy qisim
1.2 Uskunsning asosiy parametrlari
1.3 Konsturuksiyaviy qisim
II Xisoblash
Xulosa
2.1 Issiqlik energetic hisobi
Foydalanilgan adabiyotlar
1. KIRISh
Poliolefin birikmalarining eng oddiy vakillaridan biri – polietilen, etilenni polimerlash yo‘li bilan olinadi.
Ma’lumki, dunyoda individual uglevodorodlar ichida ishlatilishi xajmi bo‘yicha etilen birinchi o‘rinda turadi. Buning sababi etilen asosida katta xajmda va keng ishlatiladigan polimerlar va oddiy organik birikmalar sintez qilinadi. Bular qatoriga polietilen, polivinilxlorid, polistirol va boshqalar kiradi.
Etilendan oksidlash orqali etilen oksidi, etilenglikol va bir qancha kerakli bo‘lgan organik moddalar sintez qilinadi.
Etilen neft va gaz maxsulotlaridagi etanning truba shaklidagi pechlarda pirolizi orqali olinishi aytib o‘tilgan.
Dunyoda neft qazib chiqarish bo‘yicha Saudiya Arabistoni 1-o‘rinda turadi. Ya’ni, dunyoda qazib chiqariladigan neftning 25% ini tashkil etadi. Taqqoslash uchun: Iroq-10%, Kuvayt-9,4% Eron-9,3%.
Xozirgi paytda respublika boy gaz, gaz kondensat va neft zaxiralariga ega. Ayniqsa, Qashqadaryo viloyati respublikada bu soxa bo‘yicha birinchi o‘rinda turadi.
Sho‘rtangaz kimyo kompleksi (ShGXK) 2001 yildan boshlab bir yiliga:
125 ming tonna polietilen xom ashyosi;
102 ming tonna gaz kondensati;
142 ming tonna suyultirilgan gaz maxsulotlarini ishlab chiqara boshladi.
Bundan tashqari Qoraqalpoqston Respublikasi Surgili gaz konida qurilayotgan “Uz-Kor Gaz” kimyo majmuasini misol qilsak bo‘ladi. 2006-yil mart oyida prezidentimiz I.A.Karimov Koreya prezidenti bilan loyihani amalga oshirish to‘g‘risidagi shartnomaga qo‘l qoydilar. Hozirda u yerda qurilish ishlari jadal suratlar bilan ketmoqda. Qurilish 2016-yiliga borib o‘z maxsulotlarini ishlab chiqara boshlaydi. Majmua ishga tushganidan keyin yiliga 4.5 mlrd kuba metr tabiy gazni qayta ishlab 387 ming tonna xar xil markali polietilen va 83 ming tonna polipropilen sintez qiladi.
|
| |
Transformator va avtotransformator chulg‘amlarining ulanish usullari, chulg‘am uchlarining standart bo‘yicha yangicha belgilanishi va uni tajribada tekshirish

Transformator va avtotransformator chulg‘amlarining ulanish usullari, chulg‘am uchlarining standart bo‘yicha yangicha belgilanishi va uni tajribada tekshirish
Uch fazali transformator chulgamlarining ulanish usullari. Umumiy maqsadli uch fazali transformatorlarning chulg‘amlari asosan «yulduz» (Y) (2.6, fl-rasm) va «uchburchak» (A) (2.6,b-rasm), ayrimlari esa «zigzag» (Z) (2.6,c-rasm) usulida ulanadi.
rasm. Uch fazali transformatorlar chulg'amlarining ulanish usullari: a — yulduz~yulduz (Y/Y); b — yulduz~uchburchak (Y/A); d — yulduz—
zigzag (Y/Z).
Chulg‘amlar Y usulida ulanganda, liniya kuchlanishi U —
,/3 U
p
liniya toki esa I = Irbo'ladi. Bu nisbatlarsimmetrik rejim uchun to‘g‘ridir.
Odatda, uch fazali
ikki chulg‘amli transformatorning YK chulg'ami ulanish usulining shartli belgisi kasr suratida, PK chulg'aminiki esa kasr maxrajida ko'rsatiladi (masalan, Y/Y, Y/A, Y/Z). Uch fazali
uch chulg‘amli transformatorlarda chulg'amlarning sxemalari
YK/ 0‘K/ PK ketma-ketlikda, ya’ni Y/Y/A yoki Y/A/A ko‘rinishda belgilanadi.
Zigzag usulida ulangan ikkilamchi chulg‘am ikkita teng qismga ajratilib, magnit o‘tkazgichning har xil sterjenlariga joylanadi va ular o‘zaro qarshi ulanadi. Bu holda fazaviy chulg‘am g‘altaklarining EYK vektorlarini geometrik ayirish natijasida hosil bo‘ladigan fazaviy EYK, shu fazani hosil qiluvchi har qaysi g‘altak EYK dan
-Jl marta katta bo‘ladi (2.7.Z»-rasm).
Bu g‘altaklar mos ulanganida esa, fazaviy chulg‘am g‘altaklarining EYK lari geometrik qo‘shilib, natijaviy EYK kam bo‘lishidan amalda g‘altaklami teskari ulaydilar.
Teskari ulangan g‘altaklardagi natijaviy EYK normal fazaviy
chulg‘amning EYK (E
f = 2 E'
f)ga nisbatan 2
/,/3 =1,15 marta kichik
bo‘lishidan (E'
f— bitta g'altakning EYK) chulg‘am «Z» sxemasiga ulanganda zamriy EYK E
f ni olish uchun o‘rov simi 15 % ko‘p sarflanadi.
Bu esa uning kamchiligidir.
rasm. Transformatorning PK chuig‘am g‘altakiari o‘zaro qarshi ulangan «zigzag» ulanishining amaliy sxemasi (a) va unga oid EYK lar vcktor diagrammasi (b).
uql(%)= (INZqt/uiN) ‘i00’

|
uql(%)= (INZqt/uiN) ‘i00’
|
bet | 22/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. Pirmatovuql(%)= (INZqt/uiN) ‘i00’
uqt.aW=aNrqt/U1N) -100, (4.25)
uqt.K%)=aNxq,/uiN) 10°-
Standartga binoan U va Uqt a lami aniqlashda rqt va qarshiliklar A, E, C issiqqa chidamlilik klassdagi izolatsiyali transformatorlar uchun
75°C o‘rta hisobiy temperaturaga quyidagicha keltiriladi:
rqt(7^, = rq[ [1 + 0,004 (75°- )], (4.26)
bunda $ — chulg‘am qarshiligini oichagan paytdagi temperatura.
Qisqa tutashuv kuchlanishi transformatorning ichki qarshiligini ifodalaydi va kuchlanish tushishi (AU)ga, qisqa tutashuv toki (I^ga va tashqi xarakteristikalariga ta’sir ko‘rsatadi.
Transformatorning qisqa tutashuvdagi kuchlanish va EYK lar hamda toklar muvozanat tenglamalari quyidagicha yoziladi:
Ui—E, + IiqtZlqt;
(4.27)
= E'2-r2qtZ'2qt; -
Ilqt 12qt • -
Aktiv, induktiv va to‘la qarshiliklardagi kuchlanish pasayishlari vektorlari qisqa tutashuv uchburchagi (0BK) ni hosil qiladi (4.4,a- rasm).
Bu rejim uchun almashtirish sxema oddiy ko‘rinishga ega bo‘ladi, chunki qisqa tutashuvda berilayotgan kuchlanish U uning nominal qiymatiga nisbatan juda ham kamligidan, (4.17) dagi transformator toklarining muvozanat tenglamasida magnitlovchi tok Im«I0 ni hisobga olmaslik mumkin. Bu holda transformatorning T-simon almashtirish sxemasida magnitlovchi zanjir va uning qarshiliklari (rra va xra) chiqarib tashlansa, qisqa tutashuv rejimi uchun almashtirish sxemasi kelib chiqadi (4.4,6-rasm).
Mazkur sxemada birlamchi va ikkilamchi chulg‘am qarshiliklari ketma-ket ulangan bo'lib, ularni qisqa tutashuvdagi to‘la qarshilik (Zqt— rqt+ jx ) ko‘rinishida ham ko‘rsatsa bo‘ladi. Transformatoming qisqa tutashuvdagi to‘la qarshilik Zqt ga ekvivalent ko‘rinishida ifodalanishi amaliy hisoblarida keng qo‘llaniladi.
rasm. Transformatoming qisqa tutashuv rejimi uchun:
|
| |
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov - bet 17

|
J. S. Salimov, N. B. Pirmatov
|
bet | 17/172 | Sana | 30.11.2023 | Hajmi | 3,86 Mb. | | #108639 |
Bog'liq J. S. Salimov, N. B. PirmatovTransformatorning ishlashi nimaga asoslangan?
Uch fazali transformatorlar salt ishlash rejimining o‘ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?
Salt ishlash tajribasidan qanday parametrlari aniqlanadi?
BOB. SIMMETRIK YUKLAMA ULANGAN
TRANSFORMATORDAGI ELEKTROMAGNIT
JARAYONLAR
Lens qoidasi, yuklama ulangan transformatorning muvozanat
tenglamalari
Agar transformatoming ikkilamchi chulg‘amiga yuklama (Z^) ulansa (3.1-rasmda kalit «K» ulangan hol), EYK E2 ta’sirida shu chulg‘amdan I2 tok o‘tib, MYK I2w2 ni vujudga keltiradi. Bu MYK asosiy magnit oqimga aks ta’sir qilishdan tashqari kuch chiziqlari nomagnit yo‘llar orqali faqat shu chulg‘am o‘ramlari bilan ilashadigan tarqoq magnit oqim Os2 ni ham hosil qiladi. Ikkilamchi chulg‘am MYK I2w2 ning asosiy magnit oqimga ko‘rsatadigan ta 'sirini Lens qoidasi yordamida tushuntirish mumkin.
Lens qoidasining ta’rifi: «0‘zgarayotgan magnit oqim ilashgan berk o ‘tkazuvchi kontur (zanjir)da shundayyo ‘nalishdagi EYK hosil bo ‘ladiki, uning vujudga keltirgan toki va u bilan bog'liq bojgan mexanik kuchlar magnit oqimning o‘zgarishiga aks ta'sir qiiadh.
Demak, agar ikkilamchi chulg'amga aktiv-induktiv yuklama ulansa, undan o‘tayotgan tokning reaktiv tashkil etuvchisi I2r vujudga keltirgan MYK I2rw2 transformatorning birlamchi chulg‘am MYK I0w, ga teskari yo'nalgan bo‘lib, asosiy magnit oqim O ni kamaytirishga, aktiv-sig‘imiy yuklamada esa I0w( ga mos yo‘nalgan bo‘lib, asosiy magnit oqimni oshirishga intiladi.
Aktiv-induktiv yuklamada natijaviy oqimning kamayishi birlamchi chulg‘amda EYK E, ning kamayishiga olib keladi. Natijada, elektr tarmog‘ining kuchlanishi U,= U1N= const boiganligidan U^—E,=AE tufayli hosil boigan birlamchi chulg‘amdagi tokning qiymati I0 dan I, gacha, ya’ni yuklama tokining magnitsizlovchi ta’siri toia kompensatsiya boigunga qadar oshishiga sababchi boiadi va natijada transformatordagi magnit oqim o‘zining dastlabki qiymatiga taxminan tenglashadi.
Shunday qilib, ikkilamchi chulg'amiga yuklama ulangan
tranformatorda magnit oqim 0 toia tok qonuniga binoan birlamchi
va ikkilamchi chulg‘am MYK larining birgalikdagi ta’siri tufayli yaratilib,
ularning ta’sir etuvchi qiymatlarining geometrik yigindisi salt ishlashdagi
birlamchi chulg‘am MYK I^w^ ga taxminan teng boiadi:
I w + Iw « 1 w ■Mwl -2 2 -0 1 *
|
| |