Mechanizatiyalash muhandislari instituti - bet 42

Mahsulotlarning umumiy energiya sig’imi - xom ashyo va materiallardan
foydalanish koeffitsientini hisobga olgan holda foydali qazilmalarni qazib olish,
transport, qayta ishlash va xom ashyo, materiallar, ehtiyot qismlar ishlab
chiqarishni iste'mol qilishni o'z ichiga olgan mahsulotlar ishlab chiqarish uchun
energiya va (yoki) yoqilg'i sarfining parametri.
Ishlab chiqarishning energiya sig’imi - ushbu texnologik tizim asosida
mahsulotlarni ishlab chiqarish, ishlarni bajarish, xizmatlar ko'rsatish asosiy va
yordamchi texnologik jarayonlar uchun energiya va (yoki) yoqilg'i sarfining
parametri. Deyarli har qanday turdagi mahsulotni ishlab chiqarishda yoqilg'i-
energetika resurslari iste'mol qilinadi va har bir mahsulot turi uchun ularni ishlab
chiqarishning texnologik jarayonlarining mos keladigan energiya sig’imi mavjud.
Shu bilan birga, turli xil korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan bir xil turdagi
mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun texnologik jarayonlarning energiya sig’imi
har xil bo'lishi mumkin.
Mahsulotning energiya iste’mol samaradorligi ko'rsatkichi - ushbu
mahsulotni
to'g'ridan-to'g'ri
funktsional
maqsadlarida
ishlatishda
konstruktsiyaning, texnikaning mukammalligini, energiya darajasi va (yoki)
yoqilg'i sarflanishining texnik mukammalligini aks ettiruvchi ekspluatatsion
xususiyatlarning miqdoriy tavsifi.
Energiya iste’mol samaradorligi ko'rsatkichlari har xil turdagi mahsulotlar
uchun individual bo’ladi. Ular ushbu turdagi mahsulot konstruktsiyni
mukammalligi va uni ishlab chiqarish sifatini tavsiflaydi. Odatda energiya
samaradorligi ko'rsatkichlari sifatida solishtirma ko'rsatkichlar tanlanishi kerak.
84
Yoqilg'i-energetika resurslari iste'molchisi - yoqilg'i, elektr energiyasi va
(yoki) issiqlik energiyasidan (quvvatidan) foydalanadigan jismoniy yoki yuridik
shaxs.
Tashkilot-energetik auditor (energetik auditor) - yoqilg'i-energetika
resurslari iste'molchilarining energetik izlanishlarni o'tkazadigan va ushbu ishlarni
bajarish uchun litsenziyaga ega bo'lgan yuridik shaxs (shtat davlat nazorat
organlaridan tashqari tashkilot).
Normativ yondashuv energetik izlanishlar narxini aniqlash - koeffitsientlari
oshib boradigan hududiy narx ro'yxatiga asoslangan yondashuv;
Resurs yondashuvi energetik izlanishlar narxini aniqlash - korxonaning
energiya xarajatlarining yillik narxiga asoslangan yondashuv (ya'ni foizda
ko'rsatilgan doimiy ulush sifatida);
Bashoratli yondashuv energetik izlanishlar narxini aniqlash - energiya
izlanishlari natijalari bo'yicha energiya tejash bo'yicha chora-tadbirlarni amalga
oshirishdan kutilayotgan umumiy iqtisodiy samarani baholashga asoslangan
yondashuv;
Xarajat yondashuvi energetik izlanishlar narxini aniqlash - mehnat narxini
baholashga asoslangan va instrumental izlanishlar uchun asboblar parki
amortizatsiyasini va qabul qilinadigan rentabellik darajasini hisobga olgan holda
yondashuv.
Yoqilg'i - xo'jalik faoliyatida uning yonishi paytida ajralib chiqadigan
issiqlik energiyasini olish uchun ishlatilishi mumkin bo'lgan modda: organik qattiq,
suyuq, gazsimon yoqilg'ining turlari, sinflari, xossalari, yonish issiqligi.
Energiya tashuvchisi - har xil agregatsiya holatidagi moddasi yoki moddasi
turi (qattiq, suyuq, gazsimon, plazma, maydon, nurlanish). Ushbu moddalarning
energiyasi, ma'lum sharoitlar yaratilganda, energiya ta'minoti uchun ishlatiladi.
Tabiiy energiya tashuvchisi- tabiiy jarayonlar natijasida hosil bo'lgan
energiya tashuvchisi: gidrosfera suvi (daryolar, dengizlar, okeanlar energiyasidan
foydalanganda); geotermik manbalardan issiq suv va bug'; atmosfera havosi
(shamol energiyasidan foydalanilganda); qazib olinadigan yoqilg'i (neft, gaz,
ko'mir, torf, slanets), biomassa.
Ishlab chiqarilgan energiya tashuvchisi - ishlab chiqarish texnologik
jarayonining mahsuloti sifatida olingan energiya tashuvchisi: qozonxonalar va
boshqa bug 'generatorlarining turli parametrlaridagi suv bug'lari; issiq suv; siqilgan
havo, asetilen; organik yoqilg'i va biomassani qayta ishlash mahsulotlari va
boshqalar.
Yoqilg'i-energetika resurslari (YoER) - tabiiy va sanoat energiya
tashuvchilar
majmui,
ularning
zaxiralangan
energiyasi
texnika
va
texnologiyalarning hozirgi rivojlanish darajasida korxonalar, transport, uy-joy
kommunal xo'jaligi faoliyatida foydalanish uchun mavjud.
85
Ikkilamchi yoqilg'i-energetika resurslari (IYoER) - ishlab chiqarish
jarayonining chiqindilari yoki yon mahsulotlari (chiqindilari) sifatida olingan
yoqilg'i-energetika resurslari.
Ikkilamchi yoqilg'i-energetika resurslari har xil parametr va issiqlik
yoqilg'isi holatida topiladi. IYoER tarkibiga quyidagilar kiradi: texnologik
bo'linmalarning isitiladigan chiqindi gazlari; sovutish tizimlarining gazlari va
suyuqliklari; chiqindi suv bug'lari; chiqindi suv; issiqligidan foydalanish mumkin
bo'lgan shamollatish chiqindilari. Yoqilg'i ko'rinishidagi IYoER tarkibiga
quyidagilar kiradi: qattiq va suyuq chiqindilar, neftni qayta ishlash, gaz ishlab
chiqarish, kimyoviy, sellyuloza-qog'oz, yog'ochni qayta ishlash va boshqa sanoat
korxonalari, shahar chiqindilari va boshqalar.
Birlamchi energiya - yoqilg'i-energetika resurslarida mavjud bo'lgan
energiya.
Foydali energiya - bu nazariy jihatdan zarur bo'lgan energiya (idealizatsiya
qilingan sharoitlarda) belgilangan operatsiyalarni, texnologik jarayonlarni amalga
oshirish yoki ishlarni bajarish va xizmatlarni ko'rsatish uchun zarur.
"Foydali energiya" atamasining ta'rifiga misollar:
• yoritish tizimlarida - lampalarning yorug'lik oqimi bo'yicha;
• kuch jarayonlarida: dvigatel jarayonlari uchun - motor o’qidagi ishchi momentga
muvofiq; to'g'ridan-to'g'ri ta'sir qilish jarayonlari uchun - berilgan harakatlarning
nazariy hisob-kitoblariga muvofiq talab qilinadigan energiya sarfi bo'yicha;
• elektrokimyoviy va elektrofizik jarayonlarda - belgilangan shartlarni bajarish
uchun zarur bo'lgan energiya sarfi bo'yicha;
• issiqlik jarayonlarida - materialni isitish, qaynatish, eritish, bug'lantirish va
endotermik reaktsiyalarni o'tkazish uchun nazariy energiya sarfi bo'yicha;
• isitish, shamollatish, havoni tozalash, issiq suv ta'minoti, sovutish tizimlarida -
iste'molchilar yoki foydalanuvchilar tomonidan olingan issiqlik miqdori bo'yicha;
• yoqilg'i-energetika resurslarini o'zgartirish, saqlash, transport tizimlarida - ushbu
tizimlardan olingan resurslar miqdori bo'yicha bo’ladi.
Energiya yo'qotish - bu etkazib beriladigan (asosiy) va iste'mol qilingan
(foydali) energiya miqdori o'rtasidagi farq. Energiya yo'qotishlari quyidagicha
tasniflanadi:
a) kelib chiqish sohasi bo'yicha: ishlab chiqarish, saqlash, transport, qayta ishlash,
o'zgartirish, ishlatish va utilizatsiya qilish paytida;
b) jismoniy xususiyatlari va turi bo'yicha:
• atrof-muhitga chiqindi gazlar, texnologik mahsulotlar, texnologik chiqindilar,
materiallarni tortib olish, kimyoviy, mexanik va fizik jihatdan yoqish, sovutish
suvi bilan issiqlik yo'qotilishi;
• transformatorlar, choklar, elektr simlari, elektrodlar, elektr uzatish liniyalari,
elektr stantsiyalaridagi elektr energiyasining yo'qotilishi;
• suyuqlik va gazlarni oqish orqali yo'qotish;
86
• mahalliy qarshilikni hisobga olgan holda quvur (quvur) orqali suyuqlik (bug',
gaz) harakatlanishi paytida gazning bosilishi va ishqalanish yo'qolishi;
• mashinalar va mexanizmlarning harakatlanuvchi qismlarini ishqalanishi
natijasida mexanik yo'qotishlar;
c) yuzaga kelish sabablari bo'yicha:
• konstruktivdagi kamchiliklar tufayli,
• agregatlarning noto'g'ri ishlashi va optimal ravishda tanlanmagan texnologik ish
tartibi natijasida;
• mahsulotdagi nuqsonlar va boshqa sabablar natijasida.
Yoqilg'i-energetika resurslaridan oqilona va samarali foydalanish:
• yoqilg'i-energetika resurslaridan foydalanish, ushbu resurslarning cheklangan
zaxiralarini va atrof-muhitga texnogen ta'sirini kamaytirish bo'yicha talablarga va
boshqa jamiyatning talablarni hisobga olgan holda texnika va texnologiyalarni
rivojlantirishning hozirgi darajasida maksimal samaradorlikka erishishni ta'minlash
uchun quyidagilarni o'z ichiga oladi:
• energiya tashuvchilarning maqbul tuzilishini tanlash, ya'ni qurilmada, ob’ektda,
ustaxonada, korxonada, mintaqada, sanoatda, iqtisodiyotda ishlatiladigan har xil
turdagi energiya tashuvchilarning optimal miqdoriy nisbati;
• yoqilg'ini, uning issiqligini, shu jumladan yoqilg'i yonishining chiqindilarini
sanoat uchun xom ashyo sifatida kompleksli ishlatish (masalan, qurilishda kul va
shlakdan foydalanish);
• daryolar va suv omborlari suv resurslaridan kompleks foydalanish;
• qazib olinadigan yoqilg'idan (masalan, neftdan) sanoat uchun qimmatli xom
ashyo sifatida foydalanish imkoniyatlarini hisobga olish;
• eksport-import imkoniyatlarini va boshqa tarkibiy optimallashtirishlarni har
tomonlama o'rganish.
|