Boshqaruv faoliyatida ziddiyat; mojaroning ijtimoiy roli, uning

5. Boshqaruv faoliyatida ziddiyat; mojaroning ijtimoiy roli, uning
sabablari va shakllari.
Ixtilof (lotin tilidan. mojarolar-to'qnashuv) - qarama-
qarshi manfaatlar, qarashlar, intilishlar to'qnashuvi — jiddiy kelishmovchilik;
asoratlar bilan tahdid qiluvchi nizo.
Turli xil nizolar bilan — bolalarning janjallaridan jahon urushlariga qadar-
ularning sabablari va shakllari juda ko'p umumiydir. Ko'pincha ziddiyat odamlar
tomonidan salbiy baholanadi, bu esa sog'liqqa zarar etkazadigan ishlarga
aralashadigan hodisa. Shuning uchun ziddiyat, har qanday mojarodan qo'rqish.
Biroq, aslida, ziddiyat murakkab, ko'p qirrali hodisa. Mojarolar, to'g'ri
tartibga solish bilan, ish va odamlarga foyda keltirishi, munosabatlarni
yaxshilashi, ya'ni ijobiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Tajribali rahbar bo'lsa,
134
nizolar odamlarni, guruhlarni boshqarish, tashkilot darajasini oshirish vositasi
bo'lishi mumkin.
Shuning uchun, bugungi kunda boshqaruv nazariyasida nizolar tashkilotning
hayot normasi sifatida zarur va tabiiy element sifatida qaraladi; ular faqat salbiy
hodisalar sifatida qaralmaydi. Mojaroning sabablari odatda manfaatlar qarama -
qarshiliklari, qoniqarsiz ehtiyojlar, kamchiliklar, biror narsaning etishmasligi va
nafaqat moddiy narsalar deb hisoblanadi. Albatta, bu moddiy ehtiyojlar, masalan,
to'lanmagan ish haqi kabi qoniqarsiz bo'lishi mumkin. Biroq, nizolarga olib
keladigan cheksiz, ichki, psixologik sabablar bo'lishi mumkin, ayniqsa, hal qilish
qiyin va ko'pincha fojiali tarzda tugaydi.
Mojarolarning sabablari ziddiyatlar deb ataladi. Nizolarni tartibga
solishning murakkabligi, ularning sabablarini keltirib chiqaradigan sabablar
orasida ko'pincha juda kuchli irratsional, ongsiz komponent, motivlar, his-
tuyg'ular, ko'pincha nizolashayotgan ishtirokchilar tomonidan befarqlik bilan
amalga oshirilishi bilan bog'liq
96
.
Ba'zan ziddiyat o'z-o'zidan paydo bo'ladi, tabiatning o'ziga xos
xususiyatlaridan kelib chiqqan har qanday tashqi sabablar bo'lmasa, shaxsning
ruhiyatining o'ziga xos xususiyatlari. Ushbu turdagi odamlar o'ziga xos xarakterli
xususiyatlarga ega, ular ziddiyatli shaxslar deb ataladi. Rahbar bu kabi odamlarni
o'z vaqtida tan olishi va ularga nisbatan salbiy rolini bartaraf etadigan tegishli
choralarni ko'rishi kerak. Bunday psixologik tipdagi yorqin ta'rifni Ia Buninning
"rus jurnallari" ning mashhur asarida topamiz»:
"Bu erda... qiz. Bolaligida, o'jar, Moody. O'smirlik davrida u
vayronagarchilikni keskin ravishda namoyon qila boshlaydi: kitobni yirtib
tashlash, idishlarni urish, kiyimlarini yoqish
97
.
U juda ko'p va ochko'zlik bilan o'qiydi va uning sevimli o'qish-ehtirosli
chalkash romanlar, xavfli sarguzashtlar, yuraksiz va Jasur ekspluatatsiya. U
birinchi bo'lib tushib, yomon jinsiy moyillikka sodiq qoladi. Va har doim
nutqlarda juda mantiqiy, boshqalarga o'z harakatlarini oqilona tushiradi, yolg'on,
ishonchli va haddan ziyod yolg'on gapiradi, yolg'on gapiradiganlarning
shubhalarini falaj qiladi».
96
Kuzin F. A. biznes aloqalari madaniyati: amaliy qo'llanma. - 6-e Ed., pererab. va qo'shimcha. - M.:
o'qi -89, 2007. 251 b.
97
Botavina R. N. biznes munosabatlarining etikasi: o'quv qo'llanma. - Moskva: Moliya va statistika,
2006. – 208b.
135
Qarama-qarshi holatlarda bunday turlar, qoida tariqasida, etakchi rol
o'ynaydi, ularning tashabbuskorlari va tashabbuskorlari sifatida harakat qiladi.
Zamonaviy ixtilofda nizolarning mohiyatini quyidagi ta'riflash mumkin:
mojaro-bu shaxslar yoki odamlar guruhlari o'rtasida to'qnashuvlar, qarama-
qarshiliklar, qarama-qarshiliklar, qarama-qarshi manfaatlar, mavjud ehtiyojlarni
qondirish uchun tahdidlarning paydo bo'lishi va irratsional xatti-harakatlar
elementlari bilan belgilanadigan qarama-qarshilik shaklida ijtimoiy-psixologik
o'zaro munosabatlar tizimi.
Bir mohiyat bilan, bu murakkab ijtimoiy hodisaning o'ziga xos shakllari
juda xilma-xil bo'lishi mumkin. Mojarolarning xilma — xilligi ularni tasniflash
zarurligini keltirib chiqaradi, uning maqsadi nizoning mohiyatini yanada
chuqurroq tushunish va uni hal qilish va oldini olishning eng samarali usullarini
topishdir.
Faoliyat sohalari bo'yicha maishiy, oilaviy, mehnat, o'quv-pedagogik
nizolar ajratiladi; nizolarga olib keladigan sabablar tabiati bo'yicha-resurs,
maqom-rol, mafkuraviy; ishtirokchilar munosabatlarining tabiati bo'yicha—
"vertikal" (boshliq-subordinator) va "gorizontal" (bir darajadagi xodimlar
o'rtasida
).
Nizolarni tasniflashning eng keng tarqalgan asoslaridan biri ularni
nizolashayotgan subyektlar yoki tomonlarga ajratishdir
:
• shaxs ichida;
• shaxslararo;
• shaxs va guruh o'rtasida;
• guruhlararo.
Ushbu turdagi nizolarni batafsil ko'rib chiqing.
Ichki nizolar.
Uning tashuvchisi alohida shaxs bo'lib, uning ichki
dunyosining turli xil psixologik omillari, uning ehtiyojlari, motivlari, manfaatlari,
qadriyatlari. Ushbu psixologik omillar o'rtasidagi ziddiyatlar salbiy tajribalar,
hissiy stress bilan birga bo'lishi mumkin. Shaxslararo nizolarning eng keng
tarqalgan shakllaridan biri-ishlab chiqarish, oila, ta'lim muassasasi (ish bilan
birgalikda) tomonidan unga nisbatan qarama-qarshi talablarni hal qilish zarurati
bilan ifodalanadigan rol to'qnashuvi. Bunday nizolar xodimda va agar kerak bo'lsa,
turli darajadagi boshliqlarning qarama-qarshi talablarini bajarishi mumkin. Boshqa
har qanday mojaro singari, u ham salbiy, ham ijobiy oqibatlarga olib kelishi
mumkin, ham konstruktiv, ham halokatli bo'lishi mumkin.
136
Shaxslararo nizolar.
Ushbu turdagi nizolar doimo va turli sabablarga ko'ra
paydo bo'ladi, ular ijtimoiy hayotning turli sohalarida — kundalik hayotda, siyosiy
hayotda, ishlab chiqarishda keng tarqalgan. Ishlab chiqarishda bunday nizolar
ko'pincha rahbar va subordinatorlar (masalan, ish haqi miqdori, ishlab chiqarish
normalari) yoki cheklangan moddiy resurslardan foydalanish-ishlab chiqarish
maydonchalari, uskunalar, mehnat resurslari va boshqalar o'rtasida yuzaga keladi.
Albatta, shaxslararo nizolar nafaqat obyektv, balki subyektiv, sof psixologik
asoslarda, belgilarning o'xshashligi, dushmanlik va boshqalar asosida ham paydo
bo'lishi mumkin.
Shaxs va guruh o'rtasidagi ziddiyat.
Guruh butun munosabatlar tizimini o'z
ichiga oladi: u rasmiy va ba'zan norasmiy etakchiga ega, buyruq va bo'ysunishning
tuzilishi shakllantiriladi. Shu bilan birga, guruh o'z shaxsiy ehtiyojlari va
manfaatlariga ega bo'lgan shaxslardan iborat. Guruh va shaxsiy, umumiy va
xususiy manfaatlar o'rtasidagi qarama-qarshiliklardan kelib chiqib, ushbu turdagi
mojarolar yuzaga kelishi mumkin. Guruh a'zolarining umumiy qabul qilingan
me'yorlardan bu yoki boshqa chekinishi guruh salbiy hodisa deb hisoblaydi.
Ushbu turdagi eng keng tarqalgan nizolar rahbar va guruh o'rtasidagi
ziddiyatlardan kelib chiqadi, ularning oddiy a'zolari rahbar ularga nisbatan
adolatsiz talablar qo'yayotganiga ishonishadi. Ba'zida shaxsiy, shaxslararo va
guruhdagi nizolarning sabablari umumlashtiriladi, bu esa shaxs va guruh
o'rtasidagi ziddiyatni hal qilish qiyin kechadi. Ammo bunday nizoni konstruktiv
hal qilish natijasi juda yuqori bo'lishi mumkin: shaxsning guruh bilan aloqalari
mustahkamlanib, guruhdagi shaxslararo aloqalar yanada mustahkam bo'ladi.
Aksincha, mojaroning halokatli natijasi bilan guruh a'zolari o'rtasidagi aloqalar
zaiflashadi, ayniqsa, guruh va uning avtoritar rahbari o'rtasidagi ziddiyat haqida
gap ketganda, guruh bilan shaxsiy munosabatlarni buzish yoki hatto guruhni yo'q
qilish xavfi mavjud.
Guruhlararo nizolar.
Ushbu mojaroning taraflari tashkilotlarda mavjud
bo'lgan alohida rasmiy yoki norasmiy guruhlardir. Masalan, korxona rahbariyati
va uning jamoasi o'rtasida, yuqori va quyi darajadagi menejerlar o'rtasida, korxona
ma'muriyati va kasaba uyushma tashkiloti o'rtasida kelishmovchiliklar mavjud.
Guruhlararo nizolarning asosiy manbalari cheklangan moddiy resurslar,
shuningdek, ijtimoiy qarama-qarshiliklar uchun kurashdir.
137
Mavzular bo'yicha nizolarning tipologiyasini ko'rib chiqish nizolarning
tuzilishi va dinamikasini, shuningdek ularni tartibga solish usullarini tushunishga
yordam beradi.
Mojarolar-hayotimizning muqarrar hamkorlari, ularni hayotdan butunlay
chiqarib bo'lmaydi. Shuning uchun rahbar nizolarning paydo bo'lishiga psixologik
jihatdan tayyor bo'lishi, ularni tartibga solishdagi rolini tushunishi kerak.
|