II bob. ELEKTRON BIZNES TIZIMLARINI QURISHNING

Yuqorida keltirilgan “elektron biznes” hamda “Internet-biznes” tu-
shunchalarining ta’rifi elektron biznesni zamonaviy tizimining barcha
elementlarini to‘liq aks ettirmaydi. Ularda mazkur tizimni amal qilish-
ning maqsadli yo‘nalishi mavjud emas, shuningdek,
biznesni amalga
oshirishdagi prinsipial o‘zgarishlar aks ettirilmagan. “Internet-biznes”
tushunchasi faoliyat turlarini faqatgina savdo va reklama bilan cheklab
qoladi. Bir vaqtning o‘zida tadbirkorlik faoliyatidagi operatsiyalarining
katta hajmi mazkur tushunchaga kiritilmagan (mahsulotni taqsimlash
haqidagi bitim, savdo vakolati, faktoring, lizing,
loyihalashtirish, kon-
salting, investitsiya bitimlari, foydalanish va konsessiya haqidagi keli-
shuv, birgalikdagi faoliyat va boshqalar). “Elektron biznes” tushuncha-
siga eng ma’qul ta’rif N.Solovyanenko tomonidan keltirilgan.
Elektron biznes
– bu biznesni an’anaviy turlariga nisbatan yuqori
iqtisodiy samaradorlikni ta’minlash maqsadida eng ilg‘or axborot tex-
nologiyalari va kommunikatsiya muhitidan foydalanishdir.
Ushbu ta’rifga ko‘ra, elektron biznes – bu faqatgina elektron savdo emas.
Elektron biznes – bu Internet tarmog‘ida yangi axborot va kom-
munikatsiya texnologiyalarini qo‘llashga asoslangan savdogina emas.
Uning tarkibiga turli biznes – operatsiyalarining katta miqdori kiradi.
Elektron biznes yordamida firma asosiy maqsadida
ifodalangan iqtisodiy
va moliyaviy maqsadlarga erishish ta’minlanadi.
“Elektron biznes” atamasi har xil texnologiyalarni o‘z ichiga oladi,
ular: EDI (Electronic Data Interchange – ma’lumotlarni elektron alma-
shinuvi), elektron pochtasi, Internet, intranet (kompaniya ichida ma’lu-
mot almashish), ekstranet (tashqi dunyo bilan ma’lumot almashish).
Elektron savdo
elektron biznesni alohida turi hisoblanadi. Bu sav-
doga ko‘ra, tovar yoki xizmatlarni yetkazib beruvchi ularni ma’lum to‘-
lov evaziga taqdim etadi.
“Elektron savdo chegaralari” kitobi mualliflari quyidagi
umumiy
ta’rifni tavsiya etadilar: “Elektron biznes – biznesning zamonaviy uslu-
biyati bo‘lib, u tashkilotlar, ulgurji savdogarlar hamda iste’molchilarga
tovarlar va xizmatlar sifatini oshirgan holda sarf-xarajatlarni qisqartirish
hamda yetkazib berish tezligini oshirishga yordam beradi”. “Ko‘rinib
turganidek, mualliflar elektron biznes va umuman biznes o‘rtasida hech
qanday farqni e’tirof etmayaptilar. Bundan tashqari, “elektron savdo” tu-
shunchasining ushbu ta’rifi an’anaviy savdo uchun xos bo‘lgan tushun-
chadan hech qanday farq qilmaydi.
Ikkalasida ham sarf-xarajatlarni qisqartirish,
tovarlar va xizmatlar si-
fatini oshirish, shuningdek, buyurtmalarni bajarish tezligini oshirish kerak.
20
Elektron biznes
– bu elektron usulda amalga oshiriladigan ishbilar-
monlik operatsiyalarining har qanday shakllarini o‘z ichiga oladigan
umumiy konsepsiyadir.
Elektron biznes tizimi tarkibiga quyidagilar kiradi:
· xarid uchun elektron to‘lov (pullarni elektron o‘tkazmasi, kredit
kartochkalari, elektron pullar, elektron cheklardan foydalangan holda);
· xaridorga mahsulotni yetkazib berish,
jumladan jismoniy shaxs-
larga tovarlar yetkazib berishni boshqaruvi hamda uning nazorati, shu-
ningdek, elektron usulda tarqatilishi mumkin bo‘lgan tovarlarni bevosita
yetkazib berish;
· mustaqil amal qiladigan firmalar uchun qulay bo‘lmagan mah-
sulot va xizmatlarni taqdim etish imkoniyatini olish uchun mustaqil
kompaniyalar guruhidan iborat virtual korxonani tashkil qilish;
· ishlab chiqaruvchi – firma va uning savdo hamkorlari bilan bir-
galikda amalga oshiriladigan mustaqil biznes-jarayonlar realizatsiyasi.
Biznes-jarayon –
bu ma’lum bir tashkiliy tuzilma doirasida kom-
paniyaning aniq biznes (tadbirkorlik) maqsadi amalga
oshirishga yor-
dam beradigan o‘zaro bog‘langan operatsiyalar yig‘indisidir. Bunda tu-
zilmaviy bo‘linmalar funksiyalari hamda ularning o‘zaro aloqalari ol-
dindan aniq belgilangan va qat’iy tasdiqlangan.
Elektron biznes amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan faoliyat soha-
lari ham turlicha.
Elektron biznes amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan