nyuuzyou/kompy huggingface dataset:
Arduino MINI - O`zbekiston respublikasi oliy ta`lim, fan va innovatsiyalar vazirligi abdulla qodiriy nomidagi jizzax...

|
O`zbekiston respublikasi oliy ta`lim, fan va innovatsiyalar vazirligi abdulla qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika universiteti texnologik ta`lim yo`nalishi mahsulot tayyorlash texnologiyasi fanidan
|
bet | 2/10 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 3,33 Mb. | | #132110 |
Bog'liq ARDUINGA QO`SHIMCHA QISMLARNI BOG`LAGAN HOLDA DASTUR YORDAMIDA BOSHQARISH.Arduino MINI
Va boshqa turlari………………………………………………13
II.Bob. Arduino platasining tuzilmasi......................................................................................22
2.1 ArduinoNano..................................................................................... 23
2.2Texnik xuxusiyatlari………………………………………………….25
2.3 Arduino Mini va Micro plitalari bilan farqlar ………………………28
III.XULOSA………………………………………………………...………..….34
IV.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R`YXATI…………………..…....35
KIRISH
Arduinoning ko'plab turlari mavjud bo'lib bularga misol qilib: Arduino Yun,
Arduino Uno, Arduino Duemilanove, Arduino Diecimila, Arduino Nano, Arduino Mega, Mega 2560, Mega ADK, Arduino Leonardo, Arduino Micro va h.k larni olishimiz mumkin. Arduino robototexnika va elektronikiga qiziquvchi va izlanuvchi yoshlarga juda qo'l keladi chunki bu qurilmada kichik va katta bo'lgan dastur, algoritmlar yaratgan holda xar hil qurilmalar, robotlar va boshqa qiziq amaliyotlarni bajarsa bo'ladi. Boshqacha qilib aytganda, Arduino dasturiy va texnik qismlarni birlashtirib beruvchi qurilmadir. Yuqorida keltirib o'tganimizdek Arduino ning juda ko'p turlari mavjud bo'lib, Arduinoni o'rganishni boshlovchilar asosan Arduinoning Uno yoki Nano turidan foydalanishni boshlashadi. Arduinoning Uno va Nano turini yaxshilab o'rganib bo'lgan yoshlar endi Arduinoning bu turiga qoniqmay Arduinoning Mega yoki Mega 2560 turini sotib olishga oshiqishadi. Chunki, endi Arduino Uno, Nano turining xarakteristikasi (texnik ko'rsatkichlari) bizning robototexnik uchun pastlik qiladi! Ayrim robototexniklar esa Arduino Uno bilan tanishib chiqib uni imkoniyatlaridan foydalanib bo'lgandan so'ng, Arduinoning Mega turini sotib olib o'tirmay o'zlari yasab tayyorlab ko'rishga harakat qilishadi. To'g'rida chunki endi ular dasturchi,robototexnik bemalol mikrokontrollerga dastur yozib uni mikrokontrollerga yuklay oladi. Arduino Uno ning boshqa turlaridan farqi protsessori,mikrokontrolleri,raqamli va analog chiqishlarning ko'p yoki kamligi bilan farqlanadi. Arduinodan foydalanayotgan kishi unga har xil elektr komponentalar va modullarni ulash imkoniyatiga ega bo'ladi,masalan:led chiroqlar,datchiklar,rele modullari tarmoq (Wi-fi,Bluetooth,Ethernet) modullari, sensorlar, motorlar, magnit eshik qulflari va elektr energiyasi bilan ishlaydigan barcha narsalar.
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
O`zbekiston respublikasi oliy ta`lim, fan va innovatsiyalar vazirligi abdulla qodiriy nomidagi jizzax davlat pedagogika universiteti texnologik ta`lim yo`nalishi mahsulot tayyorlash texnologiyasi fanidan
|
Navoiy davlat pedagogika instituti informatika va axborot texnologiyalar kafedrasi zamonaviy matematik paketlar - bet 20

|
Navoiy davlat pedagogika instituti informatika va axborot texnologiyalar kafedrasi zamonaviy matematik paketlar
|
bet | 20/78 | Sana | 22.07.2021 | Hajmi | 7,05 Mb. | | #15506 |
REJA :
Maple amaliy paketining versiyalari.
Maple tizimining imkoniyatlari.
XX asrning oxirlarida boshlab hozirgi kunga qadar shaxsiy kompyuterlarda juda samarali joriy qilinayotgan kompyuter algebrasi tizimlari muayyan tizimlarni tadqiq etish uchun amaliy dasturlar yaratishda yangicha texnologiyalarni qo`llash imkoniyatlarini ochib berdi.
Shuni ta’kidlash keraki, Maple tizimining birinchi avlodi 1980 yili Kanadaning Waterloo universiteti mutaxassislari Keyt Ged va Gaton Gone tomonidan katta EHMlar uchun yaratilgan. 2000 yil dekabr oyining oxirida esa Maple 6 tizimi shu universitetida yaratildi. Waterloo universiteti 2004 yil 7 aprelda Maple 9.5 tizimi yaratildi. Bu tizim iqtisodiyot, mexanika, matematika, fizika, muxandislik va h.k. yo`nalishdagi masalalarni yechishda matematikaning analitik hamda sonli usullarini qo`llashni amalga oshiradi. Shuning uchun hozirgi kunda ham Maple 6, Maple 7, Maple 8, Maple 9.5 tizimilaridan keng foydalanib kelinmoqda. Kompyuter algebrasi tizimlari hisoblash tizimlari uchun qo`llaniladigan "kompyuter intellekti" tushunchasini mazmun va mohiyatini amalda namoyish qilish imkoniyatini yaratdi. Bu tizimlar amaliy dasturlar ta’minotini yaratuvchi mutaxassislar uchun quyidagi vositalarni yaratadi[1]:
yuqori saviyadagi dasturlashtirish tizimi;
hujjatlar va dasturlarni yaratish hamda tahrirlash imkoniyatini beruvchi redaktorlar;
foydalanuvchilar uchun bevosita muloqot asosida ishlash imkoniyatini beruvchi zamonaviy ko`p oynali interfeys;
yuqori saviyadagi ma’lumotnoma tizimi;
matematik ifodalarni qayta ishlovchi algoritm va qoidalar majmuasi;
analitik va sonli amallarni bajaruvchi dasturiy protsessor;
muloqot jarayonida sodir bo`ladigan xatoliklarni ko`rsatuvchi diagnostika tizimi;
tizimning bevosita yadrosiga biriktirilgan funksiyalar kutubxonasi;
tizimni qo`llash va matematik usullarni tatbiq qilish uchun kerak bo`ladigan paketlar majmuasi.
Bu vositalar amaliy dasturiy ta’minot yaratishdagi masalaning matematik modelini keltirib chiqarish, hisoblash usullarini tanlash, hisoblash eksperimentlarini o`tkazish va natijalarni tahlil qilish jarayonini to`liq avtomatizatsiyalash imkonini beradi. Bu esa, amaliy dasturlar ta’minotni tashkil qilishning tamoyillarini va masalalarni EHMda yechishning an’anaviy texnologiya doirasida qo`llanilib kelgan usullarini tubdan o`zgartiradi.
|
| |
Oynaning umumiy ko`rinishi - Navoiy davlat pedagogika instituti informatika va axborot texnologiyalar kafedrasi...

|
Navoiy davlat pedagogika instituti informatika va axborot texnologiyalar kafedrasi zamonaviy matematik paketlar
|
bet | 25/78 | Sana | 22.07.2021 | Hajmi | 7,05 Mb. | | #15506 |
Oynaning umumiy ko`rinishi:
Sarlavha satri – “Classic Worksheet Maple 9.5” amaliy dasturlar paketining sarlavha satrining umumiy ko`rinishi(1.10-rasm):
1.10-rasm.
Sarlavha satrining chap tomonida dastur nomi, o`ng tomonida “Свернуть” (Yig`ish), “Развернуть” (Yoyish), “Закрыть” (Yopish) tugmachalar mavjud (1.11-rasm).
1.11-rasm.
Menyu satri – Classic Worksheet Maple 9.5 dasturida bajariladigan barcha buyruqlarning to`plamini o`z ichida mujassamlashtirgan. Menyu satrida quyidagi bo`limlar mavjud: “File” (Fayl), “Edit” (To`g`irlash), “View” (Ko`rinish), “Insert” (Ilova), “Format” (Bichim), “Spreadsheet” (Elektron jadval), “Windows” (Oyna), “Help” (Yordam, Ma`lumotnoma) (1.12-rasm).
1.12-rasm.
Ishchi varaqning maydoni – foydalanuvchi tomonidan kiritiladigan matnni yozish qismi.
Qolgan barcha satrlarni “View” (Ko`rinish) bandi orqali o`rnatish mumkin. Masalan, uskunalar satri, kontekst satr(1.13-rasm), holat satri(1.14-rasm) va hakozolar.
|
| |
Arduino Mini va Micro plitalari bilan farqlar

|
Arduino Mini va Micro plitalari bilan farqlar
|
bet | 8/10 | Sana | 08.01.2024 | Hajmi | 3,33 Mb. | | #132110 |
Bog'liq ARDUINGA QO`SHIMCHA QISMLARNI BOG`LAGAN HOLDA DASTUR YORDAMIDA BOSHQARISH.
Ichida rasmiy Arduinos Siz ushbu blogda biz aytgan versiyalarni, masalan UNO, Mega va boshqalarni topishingiz mumkin. Yana biri bu Arduino Nano bo'lib, u avvalgi bo'limlarda ko'rgan quyidagi farqlarga ega.
Biroq, qilish kerak eng taniqli kishining xulosasi, bu boshqa rasmiy kichik o'lchamdagi plitalarga nisbatan eng muhimi:
U Arduino Mini-ning maqsadi bilan ishlab chiqilgan, faqat Nano- da miniUSB porti uni
dasturlash va energiya bilan oziqlantirish.
Su narxlari bu Arduino Mini va Arduino Micro o'rtasida.
Qolgan xususiyatlarni quyidagilarda ko'rish mumkin jadval: Muvofiqlik
Arduino Nano kengashi barcha turdagi elektron komponentlarga mos keladi qolgan plitalar singari. U qo'llab-quvvatlaydigan maksimal oqim va kuchlanish cheklovlaridan tashqarida hech qanday cheklov yo'q. Aks holda, siz xohlagan har qanday komponentdan foydalanishingiz mumkin barchasi HwLibre-da ko'rilgan.
Arduino Nano bilan ish boshlang
A ytganimdek, siz ushbu dasturiy ta'minotni dasturlash va boshlash uchun bir xil dasturlardan foydalanishingiz mumkin. Shuning uchun, Arduino Nano-ni xuddi shu dastur bilan ishlatish mumkin Arduino IDE qolgan plitalar uchun ishlatiladi. Siz allaqachon bilasizki, ushbu dastur juda moslashuvchan va hattoki Arduino bo'lmagan boshqa har xil ishlab chiqarish taxtalaridan foydalanishingiz mumkin ...
Fritzing bilan chizilgan rasmda BIR bo'lsa ham, Nano uchun ham xuddi shunday, uni faqat tegishli pinlarga ulashingiz kerak ... Ya'ni siz quyidagilarni ulashingiz mumkin:
Nano pinli D12-ga RS LCD.
LCD-ni Nano-dan D11-ga yoqish.
Nano D4 dan D5 LCD gacha.
Nano D5 dan D4 LCD gacha.
Nano D6 dan D3 LCD gacha.
Nano D7 dan D2 LCD gacha.
|
| |
Mavzu: Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari. 211-21 advl magistr: Inog’omov Islomjon

|
Mavzu: Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari. 211-21 advl magistr: Inog’omov Islomjon
|
bet | 1/8 | Sana | 13.01.2024 | Hajmi | 18,99 Kb. | | #136910 |
Bog'liq Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algor-fayllar.org
Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari Mavzu
Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari
Mavzu: Texnologiya OFDM, MIMOlar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari. 211-21 ADVL magistr: Inog’omov Islomjon Fan o’qituvchisi: Raximov N.O
MUHAMMAD AL-XORAZMIY NOMIDAGI TOSHKENT AXBOROT TEXNOLOGIYALARI UNIVERSITETI
Toshkent - 2022
Fan: Algoritmlarni loyihalashtirish va tahlil qilish
Reja:
OFDM nima?
MIMO nima?
OFDM, MIMOlar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari.
OFDM OFDM (Ortogonal Frequency-Division Multiplexing) - ortogonal (o'zaro perpendikulyar) tashuvchi chastotalarda bir nechta ma'lumotlar oqimini bir vaqtning o'zida uzatish imkonini beruvchi modulyatsiya. Yuqori tezlikdagi ma'lumotlar oqimini ko'plab sekin oqimlarga bo'lish tizimga ko'p yo'l paydo bo'lishi mumkin bo'lgan kanallarda ishlashga imkon beradi, lekin past ma'lumot tezligi tufayli bu muhim emas. Signal turli yo'llar bilan ajralib turganda, u qabul qiluvchiga turli vaqt oralig'ida etib boradi, bu esa bir signalning ikkinchisiga nisbatan kechikishiga olib keladi. Ko'p yo'l tufayli yuzaga kelgan kechikishlar uzoq yo'lda yuborilgan belgining boshqa belgiga "oqishiga" olib kelishi mumkin, bu esa belgilar o'rtasida interferensiyaga olib kelishi mumkin (aralashuvlar orasidagi belgi). OFDM modulyatsiyasi bu radiokannallardagi muammoning oldini oladi. O'tkazilgan ma'lumotlar subtashuvchilarga bo'linadi, ularning har biri ma'lumot qismini uzatadi. Natijada, ma'lum bir pastki tashuvchi uchun ma'lumotlar tezligi past bo'ladi, bu shovqinini sezilarli darajada kamaytiradi. Bir nechta subtashuvchilardan foydalanish faqat kichik miqdordagi ma'lumotlarning noto'g'ri bo'lishiga olib keladi. Xatolarni aniqlashning maxsus usullari yordamida uni qayta tiklash mumkin (masalan, qayta uzatish orqali).
OFDM modulyatsiyasi bu radiokannallardagi muammoning oldini oladi. O'tkazilgan ma'lumotlar subtashuvchilarga bo'linadi, ularning har biri ma'lumot qismini uzatadi. Natijada, ma'lum bir pastki tashuvchi uchun ma'lumotlar tezligi past bo'ladi, bu shovqinini sezilarli darajada kamaytiradi. Bir nechta subtashuvchilardan foydalanish faqat kichik miqdordagi ma'lumotlarning noto'g'ri bo'lishiga olib keladi. Xatolarni aniqlashning maxsus usullari yordamida uni qayta tiklash mumkin (masalan, qayta uzatish orqali).
|
|
Bosh sahifa
Aloqalar
Bosh sahifa
Mavzu: Texnologiya ofdm, mimolar asosida radiokanallarni baholash algoritmlari. 211-21 advl magistr: Inog’omov Islomjon
|
Reja: Super kompyuterlar haqida tushuncha

|
Reja: Super kompyuterlar haqida tushuncha
|
bet | 1/5 | Sana | 23.12.2023 | Hajmi | 34 Kb. | | #127631 |
Bog'liq 1 mavzu
Turli sohalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizmlari
Reja:
1. Super kompyuterlar haqida tushuncha
2. Super kompyuterlar arxetekturasi
3. Zamonaviy super kompyuterlar
4. Dunyodagi eng kuchli kompyuterlar ro'yxati
Axborotni saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun qurilmalar-bu ma'lum bo'lgan kompyuterlar uchuun rasmiy ta'rif. Inglizcha so'z kompyuter "hisoblash" deb tarjima qilinishi mumkin. Hisoblash – zamonaviy hayotning turli sohalariga kirgan shuning uchun kompyuterlar asosiy omil sanaladi.
Super kompyuterlar - juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni yechish uchun moljallangan kompyuterga aytiladi
Super kompyuterlar tarixi-birichi superkompyuterning tushunchasi birinchi bo'lib 1960-yillarda Seymour Crey ismli elektr muhandisi dunyodagi eng tezkor kompyuterni yaratishga kirishgan. "Supercomputingning otasi" deb atalgan Cray, ishlaydigan hisoblash giganti Sperry-Randda lavozimidan yangi tashkil etilgan "Control Data Corporation" ga qo'shilish uchun ketib, ilmiy kompyuterlarni rivojlantirishga qaratilgan. Dunyoning eng tezkor kompyuterlari nomi o'sha paytdagi IBM 7030 "Stretch", vakuumli quvurlar o'rniga transistorlardan foydalanadigan birinchi bo'lib o'tdi.
1964-yilda Cray CDC 6600 ni taqdim etdi, ularda germanyum transistorlarni silikon va Freon asosidagi sovutish tizimidan foydalanganda yangiliklar paydo bo'ldi. Eng muhimi, u 40 MGts tezligida harakat qildi, bu saniyda taxminan uch million yuruvchi nuqta operatsiyani amalga oshirdi, bu esa uni dunyodagi eng tezkor kompyuterga aylantirdi. Ko'pincha dunyodagi birinchi superkompyuter deb hisoblangan CDC 6600 ko'pchilik kompyuterlardan 10 marta tezroq va IBM 7030 Stretchdan uch marta tezroq. Unga 1969 yilda CDC 7600 ning o'rnini egallash uchun topshirildi.
1972-yilda Cray, Cray Research kompaniyasini tashkil qilish uchun Control Data Corporation'dan ajralib chiqdi. Biroz vaqtdan keyin sarmoyadorlar sarmoyasini va investorlarni moliyalashtirishni ko'paytirgandan so'ng, Cray 1-sonli kompyuterni ishga tushirdi, bu esa kompyuterning ish faoliyatini yanada kengaytirishga yordam berdi. Yangi tizim soat tezligi 80 MGts ni tashkil etdi va sekundiga 136 mln. Dovonli nuqta operatsiyalarini amalga oshirdi (136 megappl). Boshqa noyob funktsiyalarda yangi protsessor turi (vektorli ishlov berish) va davrlarning uzunligini kamaytiradigan tezlikni optimallashtirilgan no'xat shaklidagi dizayni mavjud. Cray 1976 yilda Los Alamos milliy laboratoriyasida o'rnatildi.
1980-yillarda Cray superkompyuterda eng mashxur ismga aylandi va har qanday yangi versiya avvalgi harakatlaridan voz kechishi kutilmoqda. Cray Cray-1ga vorisi bilan ish olib borarkan, kompaniyadagi alohida jamoa Cray 1-ning "tozalagan" versiyasini taqdim etgan Cray X-MPni chiqarib tashladi.
|
| |
Kesh xotira - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 16/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaKesh xotira. Kesh xotira kompyuterning ishlash tezligini oshirish uchun ishlatiladi. U tezkor xotira va mikroprotsessor orasida joylashgan bo`lib, uning yordamida amallar bajarish tezkor xotira orqali bajariladigan amallardan ancha tez bajariladi. Shuning uchun kompyuter xotiraning ko`proq ishlatiladigan qismi nusxasini kesh xotirada saqlab turadi. Mikroprotsessorning xotiraga murojaatida, avvalo, kerakli programma va berilganlar kesh xotirada qidiriladi. Berilganlarni kesh xotirada qidirish vaqti tezkor xotiradagiga nisbatan ancha kam bo`lgani uchun kesh xotira bilan ishlash vaqti ancha kam bo`ladi. PENTIUM_2,3 kompyuterlarda kesh xotira hajmi 512 K ni tashkil qiladi.
Videoxotira. Videoxotira monitor ekraniga video ma’lumotlarni (videotasvirlarni) saqlab turish uchun ishlatiladi. Shuni aytish lozimki, videotasvirlar (ayniqsa rangli) kompyuter xotirasida ko`p joy egallaydi. Shuning uchun video xotira hajmi qancha katta bo`lsa, shuncha yaxshi albatta. Videoxotiraning 1 Mbaytdan kam bo`lmagani yaxshi.
Shina. Kompyuterda har bir qurilmaning ishini boshqaruvchi elektron sxemalar mavjud bo`lib, ular adapterlar (moslovchilar) deb ataladi. Barcha adapterlar mikroprotsessor va xotira orqali berilganlarni ayirboshlovchi magistral yo`l deb ataluvchi shinalar orqali bog`langan bo`ladi. Shunday qilib, oddiy so`z bilan aytsak, shinalar turli qurilmalarni bog`lovchi maxsus simlardir. Kompyuterda bir qancha shinalar bo`lishi mumkin. Kompyuterlarning elektron sxemasi elektron plata deb ataluvchi modullardan iborat. Uning modul tuzilishiga ega bo`lishi kompyuterlar ta’mirini oson bajarish, uni foydalanuvchi ehtiyojiga qarab yiQish va o`zgartirish imkoniyatini beradi.
Sistema platasi kompyuterning asosiy platasi hisoblanib, unga BIOS, mikroprotsessor, tezkor xotira, kesh xotira, shinalar joylashtirilgan bo`ladi. Bundan tashqari, unda ba’zi bir qurilmalar, ishni boshqaruvchi elektron sxemalar, klaviatura, disk qurilmalari adapteri ham joylashgan bo`ladi. Hozirda shinalarning PCI ISA turi keng ishlatilmoqda. Bunday shinalarning ma’lumot ayirboshlashi tezligi yuqori bo`lib, u orqali kompyuterga ko`p tashqi qurilmalarni ulash mumkin.
Kompyuterda kiritish-chiqarish portlari kontrolerlari mavjud bo`lib, ular sistema blokining orqa qismida joylashgan slot deb ataluvchi joylar orqali printer, sichqoncha va boshqa qurilmalar ulanishi uchun xizmat qiladi. Kiritish-chiqarish portlari parallel va ketma-ket bo`ladi va ular mos ravishda LPT1-LPT4 va COM1-COM3 deb belgilanadi. Odatda LPT portga printer va COM portga faks-modem, sichqoncha va boshqa qurilmalar ulanadi.
|
| |
Monitor - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 17/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaMonitor. Monitor (displey) kompyuterda matn va grafik ma’lumotlarni tasvirlash (ko`rish) uchun xizmat qiladi. Garchand tashqi ko`rinishidan u televizorga o`xshab ketsada, ular bajaradigan ishlari bilan keskin farq qiladilar. Monitorlar rangli va rangsiz bo`ladi. Kompyuter tarqatadigan nur umuman aytganda zararli, shuning uchun ham ba’zi kompyuterlarda past radiatsiya (Lowe radiation) so`zlarini uchratish mumkin. Lekin ularning inson organizmiga ta’siri tobora kamayib boradigan rusumlari yaratilmoqda. Buning misoli keyingi yillarda chiqarilgan 17-21 dyymli SVGA (SUPER Video Grafic Adapter-katta video grafik adapter) monitorlarda nurlarning ta’sirini ancha kamaytirilishiga erishilganligini keltirish mumkin. Monitor asosiy xarakteristikalaridan biri uning tasvirlash qobiliyatidir. Tasvirlash qobiliyati ekranning gorizontali va vertikalidagi nuqtalar soni bilan beriladi. Masalan 14 dyymli monitorda tasvirlash qobiliyati 800×600, 15 dyymli monitorda 1024×768, 17 dyymli monitorda 1280×1024 va 21 dyymli monitorda esa 1600×1200. Bundan tashqari, monitorning yana bir xarakteristikasi tasvirlarni hosil qiluvchi piksellar (nuqtalar) o`lchovining katta-kichikligidir. Tasvirlash qobiliyati 800×600 ga teng bo`lgan monitorlarda piksel 0,31mm ga, 1024x768ga teng bo`lgan monitorlarda esa piksel 0,28 yoki 0,25ga teng bo`lishi kerak. Monitorning tez ishlashi uning adapteriga bog`liq bo`ladi. Matn rejimida monitorlar nisbatan tez ishlasada, grafik rejimda u sekinroq ishlaydi. Uning tezligini oshirish yo`llari ham mavjud.
Shaxsiy kompyuterning tuzilishi
Birinchi shaxsiy kompyuterlar o`tgan asrning 70-nchi yillarining o`rtalarida paydo bo`lgan. Bular “Altair 8800”, “TRS-80 PC”, “PET PC” va “Apple” lardir. Mashhur Microsoft firmasining yaratuvchisi va boshlig`i bo`lgan Bill Geyts “Altair” shaxsiy kompyuter (ShK) uchun birinchi bo`lib BASIC tilining interpretatorini yaratdi. Natijada bu kompyuterlar, avval faqat o`yinlar uchun mo`ljallangan edi. Shu bilan birga foydalanuvchilar tomonidan biznesda va murakkab bo`lmagan muhandislik hisob – kitoblarida ham ishlatib kelingan. 1981 yilda IBM firmasi o`ziga xos ShK variantini yaratdi va u IBM PC deb nom oldi. Bu kompyuter juda ko`p ishlab chiqarila boshladi va jahonda ShK larning standartiga aylandi.
Shaxsiy kompyuterlar quyidagi qurilmalardan tashkil topgan:
sistema bloki;
monitor;
klaviatura;
«sichqoncha»;
tashqi qurilmalar.
|
| |
Super kompyuterlar - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 12/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaSuper kompyuterlar (TOP 500 kompyuterlar)-juda katta tezlikni talab qiladigan va katta hajmdagi masalalarni yechish uchun mo`ljallangan bo`ladi. Bunday masalalar sifatida ob-havoning global prognoziga oid masalalarni, uch o`lchovli fazoda turli oqimlarning kechishini o`rganish masalalari, global informatsion sistemalar va hokazolarni keltirish mumkin. Bu kompyuterlar bir sekundda 10 trillionlab amal bajaradi. Superkompyuterlar bahsida AQSH energetika vazirligining Sandia laboratoriyasida o`rnatilgan 9472 protsessorli Intel ASCI Red kompyuter sistemasi karvonboshilik qilmoqda. Uning tezligi kompyuterlar tezligini o`lchovchi- Linpacr parallel testida 1 TFLOPS (1 TFLOPS-1000 GFLOPS teng, 1GFLOPS esa 1000000 FLOPS, 1FLOPS-sekundiga 1000 amalga teng). Xususan, bu kompyuter yadro sinovlarini va eskirayotgan yadro qurollarini modellashtirishda qo`llaniladi. E’tiborlisi shuki, Tokio universiteti dunyoda to`rtinchi o`rinda turadigan, sekundiga 873GFLOPS amal bajaradigan, 128 protsessorli SGI ASCI Blue kompyuteriga ega. Shuni qayd qilish lozimki, superkompyuterlarning ma’lum yo`nalish masalalarini Shuni qayd qilish lozimki, superkompyuterlarning ma’lum yo`nalish masalalarini yechishga qaratilgan turlari ham mavjud.
Blok kompyuterlar (Manframe Computer)-fan va texnikaning turli sohalariga oid masalalarni yechishga mo`ljallangan. Ularning amal bajarish tezligi va xotira hajmi superkompyuterlarnikiga qaraganda bir-ikki pog`ona past. Bularga misol sifatida AQShning CRAY (krey), IBM 390, 4300, IBM ES/9000, Fransiyaning Borrous 6000, Yaponiyaning M1800 rusumli kompyuterini va boshqalarni misol qilib keltirish mumkin.
Minikompyuterlar (kichik kompyuterlar) hajmi va bajaradigan amallar tezligi jihatidan blok kompyuterlardan kamida bir poQona pastdir. Shuni aytish joizki, ularning gabariti (hajmi) tobora ixchamlashib, hatto shaxsiy kompyuterdek kichik joyni egallaydiganlari yaratilmoqda. Bunday kompyuterlar turkumiga ilk bor yaratilgan PDP-11 (Programm Driver Processor-dasturiy boshqaruv protsessori) turkumini, ilgari harbiy maqsadlar uchun ishlatilgan (maxfiy hisoblangan) VAX, SUN turkumli kompyuterlar, IBM 4381, Hewlett Packard firmasining HP 9000 va boshqalar minikompyuterga misol bo`la oladi. Shuni aytish joizki, minikompyuterlar o`zlarining “katta og`alari” Manframe kompyuterlarni imkoniyatlari darajasiga ko`tarilib bormoqda. Buning uchun tarixga nazar solish va hozirgi ularning taraqqiyotini kuzatish yetarli.
|
| |
Nazorat savollari - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 11/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaNazorat savollari
Zamonaviy kompyuterlarning asosiy tavsiflari?
2. Kompyuterlarning klassifikatsiyasi?
4-Ma’ruza. Kompyuterlarning xotirasini tashkillashtirish asoslari
kompyuter tizimining tuzilishi turlari
Reja:
1. Shaxsiy kompyuterning tuzilishi
2. Kompyuterlarning xotirasini tashkillashtirish asoslari
Tayanch iboralar: kompyuter, xotira, super kompyuterlar, mini kompyuterlar, shaxsiy kompyuterlar, noutbook, laptop, planshet, ultra book, cho‘ntak kompyuterlar.
Kompyuter – inglizcha so`z bo`lib, u hisoblovchi demakdir. Garchand u hozirda faqat hisoblovchi bo`lmasdan, matnlar, tovush, video va boshqa ma’lumotlar ustida ham amallar bajaradi. Shunga qaramasdan hozirda uning eski nomi – kompyuter saqlangan. Uning asosiy vazifasi turli ma’lumotlarni qayta ishlashdan iborat. Avallo shuni aytish lozimki, ko`pchilikning tushunchasida go`yoki biz kundalikda foydalanadigan faqat shaxsiy kompyuter bor xolos. Bunga albatta sabablar ko`p. Shulardan biri hozirgi zamon shaxsiy kompyuterlari ilgari universal deb hisoblangan kompyuterlardan tezligi va xotira hajmi jihatidan ancha oshib ketganligida bo`lsa, ikkinchi tomondan ko`p masalalarni yechish uchun bu kompyuterlar foydalanuvchilarni qanoatlantirishidadir. Hozirda kompyuter termini ko`p uchrasada, shu bilan birga EHM (elektron hisoblash mashinalari), HM (hisoblash mashinalari) terminlari ham hayotda ko`p ishlatib turiladi. Ammo biz soddalik uchun faqat kompyuter terminidan foydalanamiz. Kompyuterlarning amalda turli xillari mavjud: raqamli, analogli (uzluksiz), raqamli – analogli, maxsuslashtirilgan. Ammo, raqamli kompyuterlar foydalanilishi, bajaradigan amallarning universalligi, hisoblash amallarining aniqligi va boshqa ko`rsatkichlari yuqori bo`lgani uchun, ular ko`proq foydalanilmoqda. Amalda esa hozir rivojlangan mamlakatlarda kompyuterlarning besh guruhi keng qo`llanilmoqda.
Kompyuterlarni xotirasining hajmi, bir sekundda bajaradigan amallar tezligi, ma’lumotlarning razrad to`rida (yacheykalarda) tasvirlanishiga qarab, besh guruhga bo`lish mumkin:
– super kompyuterlar (Super Computer);
– blok kompyuterlar (Manframe Computer);
– mini kompyuterlar (Minicomputer);
– shaxsiy kompyuterlar (PC-Personal Computer);
– bloknot(noutbook) kompyuterlar.
|
| |
Tezkor xotira - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 15/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaTezkor xotira kompyuterning muhim qismi bo`lib, protsessor undan amallarni bajarish uchun programma, berilganlarni oladi va amalni bajarib, natijani yana unda saqlaydi. Shuni alohida ta’kidlash lozimki, kompyuter o`chirilsa, tezkor xotirada saqlanayotgan programmalar va berilganlar yo`q bo`lib ketadi. Shuning uchun ularni qattiq diskda yoki disketalarda saqlab qolish kerak. Kompyuter ishlab turganda elektr tokini ogohlantirmasdan o`chirish, umuman aytganda, katta zarar keltirishi mumkin. Barcha turdagi xotiralar uchun muhim tushuncha uning hajmidir. Kompyuterlarda ma’lumot birligining eng kichik o`lchovi sifatida bayt qabul qilingan bo`lib, 1 bayt 8 bit (ikkili raqam)ga teng. O`z navbatida bayt bir simvolni (belgini) tasvirlaydi. Familiyangizni kompyuterga kiritish uchun familiyangizda nechta harf bo`lsa, u xotirada shuncha bayt joyni egallaydi. Xotira hajmi birligi sifatida kilobayt qabul qilingan va u K bilan belgilanadi. O`z navbatida bir kilobayt 1024 baytga teng. 1024 kilobayt esa 1 Mbayt (Megabayt)ga teng.
Xotiraning katta-kichikligiga qarab u yoki bu programmalar majmuini ishlata olish mumkin. Misol uchun 1 Megabayt xotiraga ega kompyuterlarda faqat DOS sistemasida ishlash mumkin bo`lsa, 4 Megabaytli kompyuterlarda imkoniyatlari ko`proq bo`lgan programmalarni, xususan WINDOWS 3.1,3.11 programmalarini ishlatish mumkin. WINDOWS 95 ni to`laqonli ishlashi uchun 16 Megabayt xotira va kamida 486 protsessorli kompyuter, WINDOWS 98, 2000 operatsion sistemasida ishlash uchun, Foto Shop, Corell Drawe va boshqa hozirgi zamon programmalarini ishlatish uchun kamida 32 Mbayt xotirali va PENTIUM_2,3 protsessorli kompyuterlar lozimdir. Bu ko`rsatkichlar yangi protsessorlar va programma mahsulotlarini paydo bo`lishi bilan yil sayin oshib boradi.
Doimiy xotira. Kompyuterlarda berilganlar unga avvaldan joylashtirilgan doimiy xotira (BIOS-Basic Input- Output System-kiritish chiqarishning asosiy sistemasi) mavjud. Bunday xotiradan faqat o`qish mumkin. Shuning uchun ham u ROM (Read Only Memory-faqat o`qish uchun) deb ataladi. IBM PC kompyuterlarda bu xotira kompyuter jihozlarini ishlashini tekshirish, operatsion sistemasini boshlanQich yuklanishini ta’minlash, qurilmalarga xizmat ko`rsatishning asosiy funksiyalarini bajarish uchun ishlatiladi.
|
| |
Mustaqil ta’lim va mustaqil ish mavzulari

|
Mustaqil ta’lim va mustaqil ish mavzulari
|
bet | 78/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaMustaqil ta’lim va mustaqil ish mavzulari
1. Turli sohalar uchun mo’ljallangan super kompyuterlar va kompyuter tizimlari
2. Zamonaviy kompyuterlarning protsessorlari va ularning xususiyatlari
3. Mobil tizimlar uchun mo’ljallangan ko’p yadroli protsessorlar
4. O’rnatilgan tizimlarda qo’llaniladigan zamonaviy protsessorlar
5. Parallel hisoblash uchun mo’ljallangan masalalar
6. Super kompyuterlar va ularning xususiyatlari
7. Parallel hisoblashlarga asoslangan kompyuterlar va kompyuter tizimlari
8. Parallel kompyuterlar umumiy va ajratilgan xotirali multiprotsesosrlar va multikompyuterlar
9. Parallel kompyuterlarning dasturiy ta’minoti
10. Parallellashtirish tizimlarining arxitekturasi, MIMD arxitekturasi
11. Protsessorlarda qo’llaniladigan zamonaviy parallelashtirish
12. Grid texnologiyasi va metahisoblash
13. Buyruqlar tizimi arxitekturalari
14. Parallelashtirish algoritmlarining samaradorligi ko’rsatgichlari
15. Hyper threading texnologiyasi
16.Multitasking va ko’p oqimli tizimlar
17. Superskalyar hisoblashlar
IV. GLOSSARIY
Termin
|
O‘zbek tilidagi sharhi
|
Uz: Grafik karta
ingl: graphic card
rus: графическая карта
|
Kompyuter xotirasida joylashgan tasvirni monitor uchun videosignalga o‘giruvchi qurilma.
Videokarta, grafik plata, grafik tezlashtirgich, videoadapter deb ham ataladi. Grafik karta odatda
kengaytirish platasi bo‘lib, u universal (PCI Express, PCI, ISA, EISA, MCA) yoki maxsus (AGP) kengaytirish razyomiga o‘rnatiladi, biroq u tizim platasi ichiga o‘rnatilgan (integratsiyalashgan) bo‘lishi ham mumkin. Zamonaviy grafik kartalar tasvirni chiqarish bilan cheklanib qolmay, ular qo‘shimcha ishlov berish vazifalarini bajarishi mumkin bo‘lgan va kompyuter markaziy protsessorini shu vazifalardan ozod etadigan, ichiga o‘rnatilgan grafik mikroprotsessorga ega. Misol uchun, barcha zamonaviy NVIDIA va AMD (ATi) grafik kartalari OpenGL ilovalarini apparat pog‘onasida qo‘llaydi.
|
|
|
| |
Uz: Integral mikrosxema - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 79/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yichaUz: Integral mikrosxema
ingl: integral microcircuit
rus: интегралная
микросхема
|
1 O‘zaro bog‘liq elektron elementlarga ega yarimo‘tkazgich materialdan yasalgan kichik tarkibiy qism.
2 Oxirgi yoki oraliq shaklga ega bo‘lgan elektron sxema vazifalarini bajarish uchun mo‘ljallangan
mikroelektronika mahsuloti. Uning elementlari va aloqalari mahsulot yaratilgan material hajmi va
(yoki) yuzasida ajratib bo‘lmas ravishda shakllantirilgan.
3 Bitta yarimo‘tkazgich kristall yuzasida yoki ichida yaratilgan elektron sxema. Integral mikrosxema mantiqiy amallarni bajarish va
axborotni saqlash qobiliyatiga ega bo‘lgan ko‘p sonli elektron elementlardan iborat. Buning uchun
integral mikrosxema axborotga ishlov berish, uni saqlash va uzatishga oid turli vazifalar bajarishi
mumkin. Katta integral mikrosxemalar (KIM) bitta kristallda minglab elektron mantiqiy
elementlardan iborat bo‘lishi mumkin, o‘rta kattalari (O‘KIM) esa millionlab elementlardan
yaralgan.
|
Uz: Kompyuter
ingl: computer rus:
Компьютер
|
Hisoblarni bajarish, shu jumladan elektron shakldagi axborotni oldindan belgilangan algoritm bo‘yicha qabul qilish, qayta ishlash, saqlash uchun mo‘ljallangan mashina. Kompyuter so‘zi ingliz tilidagi to compute, computer, so‘zlarining hosilasi bo‘lib, ular “hisoblash”, “hisoblagich” deb tarjima qilinadi. Dastlab ingliz tilida bu so‘z, mexanik qurilmani jalb qilib yoki uning ko‘magisiz arifmetik hisoblarni bajaradigan insonni anglatgan. Keyinchalik uning ma’nosi mashinalarning o‘ziga ko‘chirildi, biroq, zamonaviy kompyuterlar matematika bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan ko‘plab masalalarni ham bajaradilar. XX asrning 90-yillaridan boshlab, kompyuter atamasi elektron hisoblash mashinalari (EHM) atamasini amalda siqib chiqardi. Kompyuter quyidagi asosiy bloklardan iborat:
- asosiy xotira; - protsessor; - tashqi qurilmalar.
|
|
|
| |
Amaliy mashg’ulot - Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha

|
Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha
|
bet | 74/80 | Sana | 06.07.2024 | Hajmi | 13,43 Mb. | | #266748 |
Bog'liq Kafedrasi kompyuter arxitekturasi moduli bo‘yicha5 Amaliy mashg’ulot:
Mavzu: OpenMP paket imkoniyatlari
Ishdan maqsad: OpenMP paket imkoniyatlari o’rganish.
Nazariy qism
OpenMP1 - bu C, C ++ va Fortran tillarida umumiy xotiraga ega bo'lgan ko'p protsessorli tizimlarda ko'p bosqichli ilovalarni dasturlash uchun mo'ljallangan kompilyator direktivalari, kutubxona tartiblari va muhit o'zgaruvchilari to'plami. OpenMP turli platformalarda ko'plab tijorat kompilyatorlari tomonidan qo'llab-quvvatlanadi. OpenMP spetsifikatsiyasining 3.0 versiyasi chop etildi. OpenMP spetsifikatsiyasi bir nechta yirik kompyuter uskunalari va dasturiy ta'minot ishlab chiqaruvchilari tomonidan ishlab chiqilmoqda, ularning ishi OpenMP Architecture Review Board (ARB) deb nomlangan notijorat tashkilot tomonidan tartibga solinadi. OpenMP-dan foydalanish oson va faqat ikkita asosiy turdagi konstruktsiyalarni o'z ichiga oladi: qo'shimcha kutubxona sifatida kiritilgan pragma direktivalari va OpenMP ish vaqti funksiyalari. Pragma direktivalari odatda kompilyatorga kod bloklarining parallel bajarilishini amalga oshirishni aytadi. Ushbu ko'rsatmalarning barchasi #pragma omp bilan boshlanadi. Boshqa har qanday pragma direktivalari singari, ular ma'lum bir texnologiyani qo'llab-quvvatlamaydigan kompilyator tomonidan e'tiborga olinmaydi - bu holda, OpenMP. OpenMP funktsiyalari asosan muhit sozlamalarini o'zgartirish va olish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, OpenMP ba'zi sinxronizatsiya turlarini qo'llab-quvvatlash uchun API funktsiyalarini o'z ichiga oladi. OpenMP ish vaqti kutubxonasining (ish vaqti) ushbu funksiyalaridan foydalanish uchun dasturingizga omp.h sarlavha faylini kiritishingiz kerak. Agar ilovangizda faqat OpenMP pragma direktivalaridan foydalansangiz, ushbu faylni kiritishingiz shart emas. OpenMP ish vaqti funksiyalari omp_ bilan prefikslangan. OpenMP direktivalari quyidagi formatga ega:
#pragma omp <директива> [раздел [ [,] раздел]...]
Barcha direktivalar va ularning spetsifikatsiyalari haqida batafsil ma'lumotni nashr etilgan OpenMP standartida, kompilyatoringiz uchun qo'shimcha hujjatlarda, shuningdek, A.S. Antonovning qo'llanmasida topish mumkin. "OpenMP texnologiyasidan foydalangan holda parallel dasturlash"
|
| |
Talabaning f. I. Sh va guruh raqami to‘liq yozilsin!!! Birinchi topshiriq!

|
Talabaning f. I. Sh va guruh raqami to‘liq yozilsin!!! Birinchi topshiriq!
|
bet | 1/3 | Sana | 16.05.2024 | Hajmi | 363,78 Kb. | | #236998 |
Bog'liq 30 ballik -kredit topshiriq
TALABANING F.I.SH va guruh raqami to‘liq yozilsin!!! ___________________________________________________________________
BIRINCHI TOPSHIRIQ!
"O'zbekistonning eng yangi tarixini nima uchun o'rganishimiz kerak?" mavzusida esse yozing. Esse – bu muallifning har qanday masala bo'yicha pozitsiyasini ifodalovchi va asoslaydigan erkin shakldagi yondashuv. Vazifa qo'lyozma shaklda bajarilishi va o'z fikringizni bildirishingiz kerak.
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
________________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
|
| |
Tarmoqlararo ekran - Ma’ruza mashg’ulotlari

|
Ma’ruza mashg’ulotlari
|
bet | 6/8 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 48,34 Kb. | | #252211 |
Bog'liq 11 12 Mavzu Tarmoqda ma\'lumotlar xavfsizligining uskunaviy va dasturiyTarmoqlararo ekran — bu tizim, umumiy tarmoqni ikki qismga ajratib, tarmoqlararo himoya vazifasini o’taydi va ma’lumotlar pakеtining chеgaradan o’tish shartlarini amalga oshiradigan qoidalar to’plami hisoblanadi.
Odatda tarmoqlararo ekran ichki tarmoqlarni global tarmoqlardan, ya’ni internetdan himoya qiladi. Shuni aytish kеrakki, tarmoqlararo ekran nafaqat Internetdan, balki korporativ tarmoqlardan ham himoya qilish qobiliyatiga egadir. Har qanday tarmoqlararo ekran ichki tarmoqlarni to’liq himoya qila oladi dеb bo’lmaydi.
Internet xizmati va hamma protokollarning amaliy jihatdan axborotlarga nisbatan himoyasining to’liq bulmaganligi muammosi bor. Bu muammolar kеlib chikishining asosiy sababi Internetning UNIX opеratsion tizim bilan borlikligida.
TCR/IR (Transtnission Control Protokol/lnternet Protocol) Internetning global tarmog’ida kommunikatsiyani ta’minlaydi va tarmoqlarda ommaviy ravishda qo’llaniladi, lеkin ular ham himoyani еtarlicha ta’minlay olmaydi, chunki TCP/IP pakеtining boshida xakеr hujumi uchun qulay ma’lumot ko’rsatiladi.
Internetda elеktron pochtani jo’natishni oddiy protokol pochta transport xizmati amalga oshiradi (SMTP - Simple Mail Transfer Protocol). Bu protokolda mavjud bo‘lgan himoyalashning muhim muammolaridan biri - foydalanuvchi junatuvchining maizilini qura olmasligidir. Bundan foydalanib xakеr katta miqdorda pochta xabarlarini junatishi mumkin, bu esa ishchi pochta sеrvеrni haddan tashkari band bo‘lishiga olib kеladi.
Intеrnetda ommaviy tus olgan dastur bu Sendmail elеktron pochtasidir. Sendmail tomonidan jo’natilgan xabarlar bosqinchi xakеr axborot shaklida foydalanishi mumkin.
Tarmoq nomlari xizmati (Domain Name System — DNS) foydalanuvchilar nomi va xost-kompyutеrini - manzilini ko’rsatadi. DNS kompaniyaning tarmoq tuzilishi haqida ma’lumotlarni saqlaydi. DNSning muammolaridan biri shundaki, bundagi ma’lumotlar bazasini mualliflashtirilmagan foylalanuvchilardan yashirish ancha qiyin. Buning natijasida, xakеrlar DNS ni ko‘pincha xost-kompyutеrlarning ishonchli nomlari haqida ma’lumotlar manbasidan foydalanish uchun ishlatishi mumkin.
Uzoq, tеrminallar emulyatsiyasi ximati uzoq, tizimlarni bir-biriga ulash uchun xizmat qiladi. Bu sеrvеrdan foydalanuvchilar TELNET sеrvеridan ro’yxatdan o’tish va uz nomi va parolini olishi lozim. TELNET sеrvеriga ulangan xakеr dasturni shunday urnatishi mumkinki, buning natijasida u foydalanuvchining nomi va parolini yozib olish imkoniga ega bo’ladi.
World Wide Web — WWW bu tizim Internet yoki intratarmoqlardagi har xil sеrvеrlar ichidagi ma’lumotlarni ko’rish uchun xizmat qiladi. WWW ning acosiy xossalaridan biri — Tarmoqlararo ekran orqali aniq protokol va manzillarni fil’trlash zarurligini tarmoqning himoyalash siyosati qarori bilan hal etilishidir.
Har qanday tashkilotning tarmoq xavsizligi siyosati ikki qismdan iborat buladi: tarmoq sеrvislaridan foydalanish tarmoqlararo ekranni qo‘llash.
|
| |
Amaliy darajadagi shlyuzlar

|
Amaliy darajadagi shlyuzlar
|
bet | 8/8 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 48,34 Kb. | | #252211 |
Bog'liq 11 12 Mavzu Tarmoqda ma\'lumotlar xavfsizligining uskunaviy va dasturiyAmaliy darajadagi shlyuzlar fil’trlovchi-yo’llovchilarga mansub bo‘lgan kamchiliklarni bartaraf etish maqsadida ishlab chiqilgan. Ushbu dasturiy vosita vakolatlangan sеrvеr, dеb nomlanadi va u bajarilayotgan xost-kompyutеr esa amaliy darajadagi shlyuz dеb ataladi.
Amaliy darajadagi shlyuzlar mijoz va tashqi xost-kompyutеr bilan to’g’ridan-to’g’ri aloqa o’rnatishga yo’l qo’ymaydi. Shlyuz kеladigan va junatiladigan pakеtlarni amaliy darajada fil’trlaydi. Sеrvеr-dallollap shlyuz orqali aniq sеrvеr tomonidan ishlab chiqilgan ma’lumotlarni qaytadan yo’naltiradi.
Amaliy darajadagi shlyuzlar nafaqat pakеtlarni fil’trlash, balki sеrvеrning barcha ishlarini qayd qilish va tarmoq adminstratorini noxush ishlardan xabar qilish imkoniyatiga ham ega.
Amaliy darajadagi shlyuzlarning afzalliklari quyidagilardan iborat:
• global tarmoq tomonidan ichki tarmoq tarkibi ko’rinmaydi;
• ishonchli autеntifikatsiya va qayd qilish;
• fil’trlash koidalarining еngilligi;
• ko‘p tamoyilli nazoratlarni amalga oshirish mumkinligi.
Fil’trlovchi-yo’llovchilarga nisbatan amaliy darajadagi shlyuzlarning kamchiliklari quyidagilardan iborat samaradorligining pastligi; narxining qimmat bo‘lishi.
Amaliy darajadagi shlyuzlar sifatida quyidagilarni misol qilib kеltirish mumkin:
• Border Ware Fire Wall Server — jo’natuvchining va qabul qiluvchining manzillarini, vaqtini va foydalanilgan protokollarni qayd qiladi;
• Black Hole — sеrvеrning barcha ishlarini qayd qiladi va tarmoq administratoriga kutilayotgan buzilish haqida xabar jo’natadi.
Bulardan tashqari quyidagi shlyuzlar ham qo’llaniladi:
Gauntlet Internel FirewaU, Alta Visla FireWali, ANS Interlock va boshqalar.
Zero, axborot xavfsizligi sohasida davlat siyosatini amalga oshirishga imkon beruvchi sharoitlarni yaratish, mamlakatni iqtisodiy va ilmiy-texnik taraqqiyotiga ko‘maklashish, axborotni muhofaza qilishning usul va vositalarini yaratish dolzarb masalalardan biridir. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, axborotni muhofaza qilishda yetarli darajadagi yutuqlarga erishish uchun huquqiy, tashkiliy va texnik choralarni birgalikda amalga oshirish zarur. Bu himoyalanadigan axborotning konfedensialligi, tahdidning tasnifi va himoya vositalarining mavjudligi bilan belgilanadi. Umumiy holda xavfsizlikni ta’minlashning kompleks choralariga:
– ruxsatsiz foydalanishdan kompleks himoya qilish vositalari;
– apparat-dasturiy vositalar;
– kriptografik muhofaza qilishning kompleks vositalari;
– injener-texnik tadbirlar;
– texnik kanallarni blokirovkalash kompleks vositalari;
– obyektlarni jismoniy qo‘riqlashni kiritish mumkin.
Bu choralarning har biri boshqasini to‘ldiradi, bironta usulning yo‘qligi yoki yetishmasligi yetarli darajadagi himoyaning buzilishiga sabab bo‘lishi mumkin.
|
| |
Tarmoq sеrvislari - Ma’ruza mashg’ulotlari

|
Ma’ruza mashg’ulotlari
|
bet | 7/8 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 48,34 Kb. | | #252211 |
Bog'liq 11 12 Mavzu Tarmoqda ma\'lumotlar xavfsizligining uskunaviy va dasturiyTarmoq sеrvislaridan foydalanish siyosatiga mos ravishda Internetda sеrvislar ruyxati aniqlanadi. Bu sеrvislarga foydalanuvchilar chеklangan kirish bilan ta’minlanadi.
Kirish usullarining chеklanilishi — foydalanuvchilar tomonidan Internet sеrvislariga chеt yo’llar orqali ruxsatsiz kirishni taqiqlash ma’nosini bildiradi.
Tarmoq sеrvislariga kirish siyosati, odatda, quyidagi prinsiplarga moyil bo’ladi:
- Internetdan ichki tarmoqka kirishni taqiqlash, lеkin ichki tarmoqdan internеtga kirishga ruxsat bеrish;
- vakolatlangan tizimlarga Internetdan ichki tarmoqqa chеklanilgan kirishga ruxsat bеrish.
Tarmoqlararo ekranlarga kuyiladigan vazifaviy talablar quyidagilardan iborat.
• tarmoq darajasida fil’trlashga talab;
• amaliy darajada fil’trlashga talab;
• administratsiyalash va fil’trlash koidalarini urnatish bo’yicha talab;
• tarmoqli autеntifikatsiyalash vositalariga talab;
• ishlarni qayd qilish va hisobni olib borish bo’yicha talab.
Tarmoqlararo ekranning asosiy komponеntlari
Tarmoqlararo ekranlarning komponеntlari sifatida quyidagilarni kеltirish mumkin: fil’trlovchi –yo’llovchi; tarmoq, darajasidagi shlyuzlar; amaliy darajadagi shlyuzlar.
Filtrlovchi-yullovchi — yo’llovchi, ya’ni kompyutеr tarmog’ida ma’lumotlarni manzilga еtkazuvchi dasturlar pakеti yoki sеrvеrdagi dastur bo‘lib, u kiradigan va chiqadigan pakеtlarni fil’trlaydi. Pakеtlarni fil’trlash, ya’ni ularni aniq to’plamga tеgishliligini tеkshirish, TCP/IP sarlavxasidagi ma’lumotlar bo’yicha amalga oshiriladi.
Fil’trlashni anik xost-kompyutеr, ya’ni tarmoqdagi fayl va kompyutеr zaxiralariga kirishni amalga oshiruvchi kompyutеr yoki port, ya’ni xabarlarni jo’natish yoki qabul qilish maqsadida mijoz va sеrvеr tomonidan ishlatiladigan va odatda 16 bitli son bilan nomlanadigan dastur bilan ulanishda amalga oshirish mumkin. Masalan, foydalanuvchiga kеraksiz yoki ishonchsiz xost-kompyutеr va tarmoqlar bilan ulanishda taqiqlash.
Fil’trlash qoidalarini ifodalash qiyin jarayon bo‘lib, ularni tеstlash vositalari mavjud emas.
Birinchi qoida bo’yicha, Internetdan kеladigan TCP pakеti jo’natuvchining porti 1023 dan katta bulsa, 123.4.5.6 manzilli kabul qiluvchiga 23-portga o’tkaziladi (23-port TELNET sеrvеri bilan boglangan).
Ikkinchi koida ham xuddi shunday bo‘lib, faqatgina 25-port SMTP bilan bog’langan.
Tarmoq darajasidagi shlyuzlar ishonchli mijozlardan aniq xizmatlarga so’rovnomasini qabul qiladi va ushbu aloqaning qonuniyligini tеkshirgandan so’ng ularni tashki xost-kompyutеr bilan ulaydi. SHundan sung shlyuz ikkala tomonga ham pakеtlarni fil’trlamay junatadi.
Bundan tashqari, tarmoq darajasida shlyuzlar bеvosiga sеrvеr-dallol vazifasini bajaradi, ya’ni, ichki tarmoqdan kеladigan IP manzillar o’zgartirilib, tashqariga faqatgina bitta IP manzil uzatiladi. Natijada, ichki tarmoqdan tashqi tarmoq bilan to’g’ridan-to’g’ri bog’lamaydi va shu yul bilan ichki tarmoqni himoyalash vazifasini utaydi.
|
| |
Antivirus dasturlarni o`rganish

|
Antivirus dasturlarni o`rganish
|
bet | 3/8 | Sana | 24.05.2024 | Hajmi | 48,34 Kb. | | #252211 |
Bog'liq 11 12 Mavzu Tarmoqda ma\'lumotlar xavfsizligining uskunaviy va dasturiy Antivirus dasturlarni o`rganish
Kompyuter viruslaridan himoyalanish uchun ikki shartni bajarish:
kompyuter gigiyena talablariga rioya etish, antivirus dasturlaridan foydalanish kerak.
Kompyuter gigiyena talablari.
Notanish kishilardan elektron pochta orqali kelgan fayllarni hech kachon ochmang. Tanish manzil bo`yicha xat kelgan taqdirda ham juda eqtiyot bo`ling - tanishlaringiz va hamkasblaringiz kompyuterlarida virus borligidan bexabar virus ulardan o`z nusxasini yuborayotgan bo`lishi mumkin.
Skanerli antivirusda hamma disketalar, kompakt-disklar va boshqa axborot tashuvchilarni, shuningdek Internet hamda boshqa tarmoqlardan olinadigan fayllarni har doim yaxshilab tekshiring.
Begona foydalanuvchilarni kompyuteringizga qo`yishda ehtiyot bo`ling.
Ma'lumotlaringizning saqlanish ishonchliligini oshirish uchun, vaqt-vaqti bilan axborot tashuvchilarda ma'lumotlarni zaxiraviy arxivlab turing.
Bugungi kunda antivirus xavfsizligini ta'minlashni 5 asosiy tarmoqqa ajratish mumkin.
Antivirus skanerlari. Skanerlarning ishlash tarzi hamma fayllar, yuklanuvchi sektorlar va xotirani virusning noyob dastur kodi bor-yo`sligini tekshirishga asoslangan.
Antivirus monitorlari. U skanerlarning bir ko`rinishi bo`lib, monitorlar har doim kompyuter xotirasida aniq vaqt ko`lamida fayllar, yuklanuvchi sektor va xotirani fonli tekshiradi.
O`zgarish taftishchilari. Bu turdagi antivirus dasturlarining vazifasi fayl va tizimli sektorlardan original tamra olishdan iborat. Bu tamralar ma'lumot omborida saqlanadi. Keyingi yuklanganda tekshiruvchi tamrani original bilan solishtiradi va foydalanuvchiga qodir bo`lgan o`zgarishlar qaqida xabar beradi.
Immunizatorlar. Antivirusli immunizator dasturlari ikki turga bo`linadi: zararlanganlik qaqida xabar beruvchi immunizatorlar va zararlanishni virusning biron turi bilan blokirovkalovchi immunizatorlar.
Birinchi turi, odatda, faylning oxiriga yozilib, faylning har bir yuklanishida uning o`zgargan-o`zgarmaganligini tekshiradi. Bunday immunizatorlar zararlangan faylda berkinib yotgan ko`rinmas viruslarni aniqlay olmaydi.
Ikkinchi turi esa tizimni virusning aniq bir turi bilan zararlanishdan qimoya qiladi. Buning uchun fayllarga shunday bir shakl beriladiki, virus ularni zararlangan deb hisoblashi kerak bo`ladi. Rezident virusdan qimoyalanish uchun esa kompyuter xotirasiga virus nusxasiga o`xshatma dastur kiritiladi. Virus yuklanib, unga tuknashganda tizim zararlanganligini paysaydi.
Albatta, fayllarni barcha viruslardan saqlash mumkin emas: ulardan xar birining zararlanganligini aniqlash usuli mavjud. Shuning uchun xam immunizatorlar keng tarqalmadi, hozirgi vaqtda ular deyarli qo`llanmaydi.
|
| |